Bijdragen tot de taal-, land- en volkenkunde
8 Zie über anderen het uitvoerige werk van: Huth, The marriage of near kin, passim. — Dat albinisme een gevolg sou zijn van consanguinaire huwelijken, is meermalen beweerd. Dr. Andree (Ethnographiehe Parallelon und Vergleiche, bls. 253 vlg.) merkt hieromtrent op: Die von verschiedenen Seiten ausgesprochene Ansicht, dass Albinismus eine Folge consanguiner Ehen seien, scheint keinen Grund sa haben; Emin Bey (Dr. Schnitzer) widerspricht derselben mit Rückaicht auf Zen-tralafrika und Raseri, welcher die italienischen Albinos untersuchte, ist derselben Meinung. 87 Dat deselfde beschouwingen ook elders voorkomen, heeft Dr. Andree (0. o., bls. 240 vig.) met verscheidene voorbeelden aangetoond. — Hier willen wij nog opmerken, hoe evenzeer ten aanzien van albino-dieren dergelijke voorstellin gen bestan. Men herini.ere zich slechte de vereering van den witten clifant in Siam en Pegu. ALBINO'S IN DEN INDISCHEN ARCHIPEL. 117 noemen eenen albino onen-dela, dat is: kind van eenen ela of boosen geest, want zij geloven dat zulk een wezen de vrucht is van den bijslaap van eenen bela. Dikwijls, zegt Von Rosenberg, maken ongehuwde zwangere vrouwen van dit gelöö gebruik, en beweren, dat zij door eenen bels verkracht zijn. In dat geval wordt de bevalling afgewacht: blijkt het kind bij de ge- boorte geen albino te zijn, dan ondergaat de vrouw de gewone straf, welke op zwangerschap buiten het huwelijk gesteld is. De geboorte van eenen albino wordt overigens, volgens Dr. Durdik, als een onheil beschouwd, en is voor de moeder eene groote schande. Slechts als de vader overtuigd is, dat de booze geest zijne gedaante heeft aan- genomen, om de vrouw te bedriegen, laat hij het kind opgroeien, in de hoop dat later de kleur van de huid bruingeel en de haren zwart zullen worden. Is dit tot het vijftiende jaar niet gebeurd, dan wordt er iemand ge Hurd, om den albino te vermoorden, zoodat op Nias geene volwassen albino's worden aangetroffen. Intusschen schijnt dit niet zoo algemeen te gebeuren, zooals uit de mededeelingen van Von Rosenberg blijkt. Volgens dezen worden de albino's in het leven gelaten, doch strekken zij tot speelbal van oud en jong. Het exemplar, dat Von Rosenberg zag, was dan ook daardoor geheel verstompt en verdierlijkt. Volgens geworden, kan de albino zelfs eene vrouw bekomen, doch is de te betalen bruidschat grooter dan ge- woonlijk. Voorbeelden dat eene albino-vrouw tot een huwelijk is gekomen, zijn echter, volgens Von Rosenberg, niet bekend 36. De beschouwing, dat eenen vrouw, die eenen albino ter wereld brengt, op eenen bovennatuurlijke wijze bevrucht is, vindt men bij meer volken van den Archipel. The credulous Malays, zegt Newbold, imagine that the Genii have some furtive share in the production of such curiosities, though this they tell as a great secrete. Anders echter dan bij de Nissers, worden bij de Maleiers de albino's juist daarom met bijgeloovigen eerbied beschouwd en na hannen dood zelfs vereerd. Zoo werd het graf van den grootvader van den door New-le den Indischen Archipel wordt de witte buffel (zie noot 3 hierboven) alleen als trinken, dich norit geslacht, «mdat, naar het het rebruik van het vlessch schadelijk ia vuur de gemndheid (Van Hasselt, Volksbesohrijving van Midden-Sumatra, bis. 373; Veth, Java, dl. I, bis. 684; Coolsma, Soende-neesoh wordend ek, i. v. bule). Ze voor het in den tekst melogedeelde: Vin Reeenberg, Het elland Nies, his. 34, 4) om 103, on Der Malayische Archipel, bls 145, 155—166 en 167; Durdik. Genessen verivähnten verivähnten den Vordergrund, den Vordergrund v. Ne derl. India, die. XXII, bis. 363 vig. Albino's in den Indischten Archipel. Biel beschreven albino-knaap, die eveneens, gelijk reeds werd op-gemerkt, een albino was, heilig gehörden, en werden geloften daarbij aufgelegt. — Bij de stammen van Centraal-Celebes bestaat het gelof, dat albino's kinderen zijn van vrouwen, die met de angga's of geesten der voorouders gemeenschap hebben gehad. Op de Keramlaoet-en Goram-eilanden staan de albino's in zeker aanzien, dewijl zij kinderen zijn van vrouwen, die tegen den ochtend door de morgenster bevrucht zijn geworden, terwijl zij bij de Am-boneen aan eene vallende ster op die wijze het aanzijn te danken hebben 41. Van de overige volken vinden wij niet medegedekt, welke de beschouwingen zijn ten aanzieren van de albino's. Zooveel is echter zeker, dat zij, noch bij de Dajaks, noch bij de Papuwa’s van de Geelvinksbaai, geminacht zijn of als verstootelingen worden beschouwd. Integendeel, the natives are fond of such monstrosities, meent Brooke, eene getuigenis die bevestigt wordt door Boyle, waar deze zegt, dat de Dajaks in de witte kleur van de albino's behagen vinden 43. Van de door hem waargenomen albino-rrouw deelt Dr. Meyer mede, dat zij vele minnaars had. Man schien den starken Contrast ihrer Hautfärbung mit der eigenen zu lieben und sie mit keinerlei Abneigung zu betrachteny. Ook bij de Balineezen schijnen de albino's, zooals Dr. Jacobs ons berichtet, volstrekt niet verafschuwd of gemeden te worden. Degenen, die Dr. Jacobs zag, bewogen zich ten minste schijnbaar vrij onder de menigte. Op eene eigenen positie, die de albino's som innemen, hebben wij nog de aandacht te vestigen. Bekend is het, dat, gelijk voorhe En vakan de Europeesche hoven gebeurde, zoo ook door de Javaansche en Malische vorsten voor hun vermaak personen worden gehouden, die mismaakt zijn of aan eenig gebrek lijden, als: dwergen, gebochelden, enz. 44. Tot deze personen nu behooren 80 Newbold, Political and statistical account of the British settlements in the Straits of Malacca, dl. II, bis. 160 vig. # Riedel, De oorspronkelijk volksstammen van Centraal-Celebes, Bijdragen tot de T. L. en Vk. van Nederl. Indië, Se volgreeks, dl. I, bis. 78. 4! Riedel, De sluik en kroesharige rassen tusschen Selebes en Papua, blz. 75 en 176. 43 Zie bls. 112 en 118 hierboven. $ Meyer, Anthropologische Mittheilungen über die Papuas von Neu-Guinen, bis. 15 vig. Zie onder anderen: Niemann, Maleische Christophie, dl. I, Aanteekeningen, bla, 14. — Zelfs in de Gouvernementslanden op Java zieb men, hoe de regenten look albino's. Zoo zag de Heer Van der Pant, nog in het jaar 1878, te Soerakarta twee dergelijke wezens, die aan den Soesoehoenan behoorden als #alangdnan, als voorwerpen van vermaak *5. Reeds in vroegere tijden schijnen de albino's op die wijze aan de Javaansche hoven te hebben verkeerd. Prof. Kern vestigde onder anderen mijne aandacht op eenen oud-Javaansche oorkonde uit het begin van de negende eenw, waaruit blijkt hoe door tusschenkomst van eenen bule, dat is: een albino, die blijkbaar een gunsteling was van den vorst, aan dezen een verzoek werd gedaan. Ook op Sumatra worden blijkt hoe door de vorsten gehouden. In de undangeadang van de Pasémah-landen vindt men onder anderen de bepaling: elndien er in de marga (het district) personen met bochels (bungkok tyabol), al. Bino's (orang buli), personen met kroes haar (orang wandan korang) oder dangkak pandak) gevonden worden, mogen die aldaar niet aangehouden worden, maar moeten aan den pasirah (het districtshoofd) worden gebracht, die hen verder aan den vorstte Palembang opzendte **, Evensoo geldt in het Maleische rijk van Matam, in de Wester-Afdeeling van Borneo, het voorschrift, dat albino's, dwergen, enz., ulur, slaven, moeten worden bij den vorst. Misschien dat zij ook hier als evoorwerpen van vermaak» worden gebracht, hoewel het het het, dat de veroordeeling tot den slavenstand geschiedt, dewijl dergelijke personen als onheilbrengend worden beschouwd *7. Alvorens te eindigen, moeten wij nog hier met enkele woorden over het voorkomen van het partieele albinemie bij de volken van den Indischen Archipel spreken. Bij dit partieele albinisme zijn maar enkele gedeelten van de huid van pigment ontbloot er dus wit. Dergelijke witte huidvlekken nu kannen het gevolg zijn van eene wank dergelijke personen in hun gevolg houden, zich bij voorbeeld den sunnescherm dan nadragen door dwergen of andere menschelijke redrochten (Hardouin en Ritter, Tooneslen uit het leven, karakterschetsen en kleederdrachten van Java’s beavers, bis. 106 vlg.) Kelenginen = wat tot vermaak of verlustig strekt van een vorst, sonals : een lustéuin, prieel, bijzit, hofnar, een monie hond of vogel, ens. ‘Roorde-Vreede, Javaansch woordenboek, i. v. ns Eng. Gersen, Oendang--endang of vermmeling van voorschriften in de Lematang-Oelne en Tir ‘en de Pasemah-landen, Tijdschr. v. Ind. T. L. en Vk., dl. XX, ble 185, art. 95. On de Wall, Matam, Simpang, Sockadana, le Kartmatn-eilanden en Koeboe, Tijdeshr. v. Ind. T. L. on Vk., dl. XI, bis. 38 vig. ALBINO'S IN DEN INDISCHEN ARCHIPEL. ziekte, en dus tijdens het leven verworven wezen (vitiligo, alphus, enz.), of aangeboren zijn. Alleen om het partieele albinisme, als aangeboren anomalie, is het ons hier te doen. Men treft het onder anderen aan bij de Niasers en bij de Menangkabausche Maleiers van Midden-Sumatra. „Ook gedeeltelijke kleurveranderingen, of beter gezegen ontbreken van kleurstof aan de huid, worden dikwijls gezien», zegt Von Rosenberg van de eerstgenoemden 48. Wat de Menangkabausche Maleiers betreft, zag de Heer Van Hasselt onder hen betweenige mannen en vrouwen, wier huid groote roomgele vlekken vertoonde, die bij een enkelen ietwat rose getint waren. Die vlekken waren zeer onregelmatig over het lichaam verspreid; terwijl soms de eene arm de naturilijke, donkerbruine, kleur had, was de andere geheel geel, en waren de beenen en het gelaat gevlekt. Niemand hunner had roode oogen, maar wel waren de wenkbrauwen en oog- leden wits. Naar men den Heer Van Hasselt zeide, waren allen met die vlekken geboren 49. Al S een partieel albinisme, doch dan van lichteren graad, is misschien ook het panau te beschouwen. Zoo noemen de Maleiers vlekken op de huid van eenigszins lichtere kleur dan de huid-zelve, welke vlekken tot de schoonheden van het lichaam gerekend worden 5°. Ook bij de Atjehers is dit het geval, bij wie dergelijke vlekken panée heeten 51. Von Rosenberg, Het eiland Nias, bls. 24. Van Hasselt, Volksbeschrijving van Midden-Sumatra, bls. 5. Von de Wall-Van der Tuuk, Maleisch woordenboek, i. v. „ils. Zie ook: Van Hasselt, Volksbeschrijving van Midden-Sumatra, bls. 4. 61 Van Langen, Woordenboek der Atjehsche taal, bls. 178, i. v. panée. — Eene gevlekte buid wordt bij meer vulken mooi gevonden. Waar de vlekken niet van nature aanwezig zijn, brengt men ze door kleursel op de huid. Zoo bij de Bali- neezen. Eene gewoonte is het bij hen, zich de huid pleksgewijze met boreh, eene Soort van gele zalf, in te smeren, omdat eene gevlekte huid bijsonder geliefd is (Catalogus der Afdeeling Nederlandsche Koloniën van de Internationale Koloniale en Uitvoerhandel Tentoonstelling te Amsterdam, Groep LI, bls. 49). DIE SEELENZAHL DER EINZELNEN EINGEBORNEN STAMME DER PHILIPPINEN. Prov. F. BLUMENTRITT. Die Seelenzahl der einzelnen philippinischen Kingebornenstamme ist zum ersten und letztenmal im Jahre 1865 von der spanischen Regierung mitgetheilt worden. Sind auch diese Mittheilungen, wie ich es im Jhrgg. 1887 der Berliner Zeitschrift für Erdkunde im einselnen nachgewiesen habe, nicht suverlissig, so waren sie doch allen Freunden der philippinischen Bevölkerungsstatistik sehr will- kommen. Leider scheint seit dieser Zeit nichts mehr in dieser Bezie- hang sa geschehen sein, wenigstens finde ich keine dies bezügliche Bemerkung in den mir zu gebote stehenden Censualisten, such auf private Anfragen habe ich nur verneinende Antworten erhalten. Wenn ich nun heute es wage, die einzelnen Volksstämme der Philippinen nicht nur anzuführen, sondern auch deren Seelensiffer ansugeben, so bin ich mir wohl bewasst, dass meine Zahlen nur einen relativen Wert besitzen, obwohl ich bei der Berechnung und Schätzung mit aller Vorsicht und Bedächtigkeit vorgegangen bin. Meine Ziflern sind in drei Spalten eingetheilt. Die erste Spalte enthalt jene Ziflern, zu welcher ich durch Schätzung, spanischen und fransischen Quellen folgend, gekommen bin. Dic Ziflern der zweiten Spalte resultieren aus der Berechnung der natürlichen Vermehrung durch Oberschuss der Geburten über die Sterbefälle, mit Berticksichtigung der Cholera-Epidemien von 1884 und 1889. Bei der dritten Spalte nahm ich die Bevölkerungszifter der Philippinen mit 7½ Millionen an (wie man dies allgemein tüchtig, ohne Bücksicht auf die letzte Censusziffer) und berechnete nun die Seelensätze der einzelnen Stämme nach demselben Prozentsatz, den in der Gesamtbevälke-rungwürden von 1865 die einzelnen Stimme eingenommen hatten, natürlich auch die geinderten Verhältnisse in Betracht sichend. Dies gilt aber nur für die civilisierten und christlichen Stämmen, bei den heiden und mohamedanischen Stämmen hat seit 1865 durch die Eröffnung und Occupation damals unabhängiger Territorien Sich das Verhältnis zu der Zählung von 1865 so total umgeändert, dass es mir unmöglich war, die Berechnungsmethode der Spalten II u. III auf sie anzuwenden. Wegen Mangels jeglicher Daten konnte ich die Alimut, Altasanen, Bayabonanen, Bujuanos, Bulalacaunos, Bulalacaunos, Bulalacaunos, Bulalacaunos, Gamunang, Gulimbahanos, [famangies, Hamat, Tleabanen, Irapis, Isinays, Itetapanen, Ituis, Jumangi, Nabaguganen, Panuipuyes, Tagabawas, Tinitianos, u. Tini-vayanes nicht in die Tabellen einstellen. A. Civilisierte sind christliche Stämme. NAMEN. Adang...... 1,000 — 2,800 Agutantes.... 2,200 2,700 Bikol oder Vicol.. 380,000 421,000 451,900 Bisayas oder Visayas. | 1,700,000 — 2,500,000 | 2,794,000 2,927,300 Cagayanes.... 82,000 80,000 83,200 Calamianos.... 5,000 3,800 3,900 Coyuvos..... 8000 — 13,000 48,000 49,400 Ilocanos... 460,000 428,000 512,400 Pampangos.... 250,000 277,000 279,700 Pangasinanes... 300,000 313,000 380,300 Tagalog:..... 4,250,000 | 1,677,000 4,759,000 Zambales:.... 70,000 93,000 99,700 B. Heidnische oder nur theilweise zum Christenthum bekehrte Stämme. Abakas....... 800 —4,000, | Gaddançon........ 10,000 Abra-Igorroten...... 6,000 | Guiangas........ 6,000 Apayaos...... =,. 3,000? | Ibilaos..... «. - … 4,000 Atáas (de Mindanao).... 1,000 | Ifugaos. ~ eo 6 « + « 23,000 Bagobos..... «10—42000 | Igorroten...... « ~ 40,000 Balugas:....... « 8,000 | Longoten..... «… - 4,000 Bilanes:.... ». 83—4,000? | Irayas... « « « «… 38,000 Bontok-Igorroten:..... 10,000 Italonen.... =. « «… 5,000? Bukidnon (Mindanao).... 20,000 Malaueg...... «. 3,000? Bukitnon (Negros)..... 40,000 | Mamánuas.,...-. 2—3,000? Caláganen...... =.. 2000? | Mandayas....-... 30,000 Carolanos..... 2,400—9,000 | Manguangas.... -.. 80,000? Catalanen....... 8 Manguianen..... -. 30,000 Catubanganen.... =.. 500? | Manobos...... «. 22,000 Davyag.. - - «. 2,000 | Mayoyos...... =.. 4500 STAMME DER PHILIPPINEN. Mandos..... 5000 17,000 Negras.. 20,000 Pungianen.. 2,400 Quanganen.. 6,000 Samak... 2,000 Sdipanen.... … 2,400 Sstanos.. 20 — 70,000 (Sultan-Igorroten. Tagabelies... Tagasolos Tagbanuas Tinguianen Tirurays C. Mohamedaner. Suluaner Manos. Lataos... Larrusurrtz, 3 November 1889. 200,000—500,000. 6,000 40,000 12 — 14,000 20 — 30,000 . 46,000 8 — 40,000 PALI-HANDSCHRIFTEN VAN ’S RIKES ETHNOGRAPHISCH MUSEUM TE LEIDEN. DOOR H. KERN. Onder de geschenken waarmede de Heer Hamel, gewezen Consul-generaal te Bangkok, het Ethnographisch Museum te Leiden verrijkt het, behoore ook ettelijke handschriften op palmblad. Toen ik op “verzoek van den Heer Schmeltz die handschriften onderzocht, bleek mij dat alle geschreven waren in dezelfde karakters, namelijk in een soort van Cambodja-schrift, doch in verschillende taal. Drie er van zijn in "t Pali, de vier overige in een mij onbekende taal. Eene korte beschrijving van de Vali-handschriften zal wellicht dezen of genen welkom zijn. Het HS. gemerkt N°. 207, in 18 bladen, is het bekende, Kam-mawacain betitelde formulierboek der Buddhistische geestelijken. Een gegesteljken van de verzameling is in der tijd uitgegeven door Prof. Fr. Spiegel! omtrent den aard der kam ma's in het formulierboek vindt men het noodige bij Childers, Dictionary of the Pali language, p. 180, vg., en in Spence Hardy's Eastern Monachism, p. 44, 207 en 283. De titels der verschillende handelingen, aan het einde van elke afdeeling, luiden in het alles behalve correcte HS. als volgt: Upasampada kammam nitfhitan....... fol. 6,b. Kathinakammamh samuhatam (!) nitthitam.... „ 7,b. Simam samuhatam (!) kammarm nitthitam.... 7 8,8. Simam samuhatam (!) kammam nitthitam.... 7 9,b. Simar samatam (!) kammam nitthitam.... 7 9,b. Abbhanakammam nitthitam.... 2. … n18,b. Zoowel in deze onderschriften als in den tekst komen verscheidene fouten voor; zoo is voor simam samuhanatam te lezen s. sa-mûhatarm of simasamühananam, en het eerste simam sa-mûhatarm of simasamühananam, en het eerste simam sa-mûhatarm of simasamühananam, dat eenen geheel anderen titel, namelijk ticiwarena wippawaso, dat een regel verderstaat. Samatta is een fout voor sammata. Een tweede handschrift bevat dezelfde verzameling formulieren. Beide MSS. zijn netjes geschreven en verguld op snede; er is dus an 'tuiterlijk zorg genoeg besteed, maar de tekst is verre van correct, zoodat men geen hoogen dunk opvat van de geleerdheid, der Siamesche monniken. Het derde HS., gemerkt No. 36, groot 18 bladen, bevat insge-lijks verschillende stukken: vooreerst de bekende Buddhistische geloofsbelijdenis; wijders de tien sik khapadani of zedelijke geboden. Daarna volgt het verhaal van den mon Nik, die door een giftige slang gebeten stierf. Het is hetzelfde verhaal, maar in andere redactie, dat wij ook aantreffen in Culla-Vagga 5, 6 (uitgave van Prof. H. Oldenberg). De monnik draagt den mij van elders onbekenden zonderlingen naam Girimänanda, waarnaar het verhaal dan ook ge-noemd is: Girimananda-suttam. Zoo de drie Pali-handschriften, wat den inhoud betreffend, nagen geheel bekend waren, en zij dus onze kennis niet vermeerden, heben zij toch deze waarde voor ons, dat zij, voor zoover mij bekend, de eenigste MSS. hier te lande zijn, die gemelde schriftstoort vertoonen. Uit den vorm van dat schrift is mij duidelijk geworden, hoe Prof. Spiegel in zijne voormelde uitgave van het Kam-mawakya telkens utti heeft voor fiatti; het karakter voor de fia vertoont namelijk groote gelijkenis met dat voor de u. In het Singhaleesche schrift lijkt de fia niets op de u; hierin kan de vergissing nooit ontstaan zijn. JALOGRA. DOOR H. KERN. Het Jav. «xqueyry, minder juist ook «oy gespeld, is gelijk men weet het hooge woord voor “eweqy, fluim. Neemt men in aan-makke dat Teus eigenlijk hetzelfde woord is als ’t Oudjavaansche ryak, stroom, dan komt men van zelf tot de gevolgtrekking dat ook acer oorspronkelijk niets anders zal zijn dan eene Sanskritvert Aling van ryak en eene verbastering van jalaugha, d. i. water-stroom, stroom waters. Nadat ryak zijne beteekenis van »stroom” verloren had, bleef ook het gelijkwaardige jalaugha ‚hetwelk in ‘t Jav.  het Banténsch dialect der Soendaneesche taal, door J. J. Meijer.... 222 Verslag van den staat en de werkzaamheden over 1889. XLV Naamlijst der Leden.... … LVI Lijst der binnen- en buitenlandsche academiën, geleerde genootschappen en instellingen... XXI SUMATRA'S WESTKUST VAN 1836—1840. DOOR E. B. KIELSERA. EERSTE HOOFDSTUK. Zending van Steinmets. — Zijn verslag omtrent den toestand in Januar 1886. — Verslag van den resident omtrent den geest der bevolking en de door he getroffen maatregelen. — Beslissing der regeering; vermeerdering der troepenmacht, vervanging van den luitenant-kolonel Bauer door den generaal-majoor Cleerens; wijzixing der operatieplannen. — Instructie voor Cleerens. — Onderhandelingen met Toewankoe Imam. — Hervatten der vijandelijkheden. Uit ons opstel + Sumatra's Westkust van 1898—1835r heeft de lezer kunnen zien, dat de toestand voor Bondjol, en dientengevolge ook in andere gedeelten der residentie SUMATRA'S WESTKUST VAN 1836—1835r heeft de lezer kunnen zien, dat de toestand voor Bondjol, en dientengevolge ook in andere gedeelten der residentie SUMATRA'S WESTKUST VAN 1836—1835r heeft de lezer kunnen zien, dat de toestand voor Bondjol, en dientengevolge ook in andere gedeelten der residentie SUMATRA'S WESTKUST VAN 1836—1835r heeft de lezer kunnen zien, dat de toestand voor Bondjol, en dientengevolge ook in andere gedeelten der residentie SUMATRA'S WESTKUST VAN 1836—1835r heeft de lezer kunnen zien, dat de toestand voor Bondj Tegen het einde van het Jaar 1835 verre van bevredigend was. De Indische Regeering had echter geen voldoende gegevens om te benordeelen, wat verder zoude moeten worden gedaan. De luitenant- kolonel Bauer, zelf sukkelend en nagenoeg van alle personellijke halp verstoken, hield haar onvoldoende op de hoogte van den gang van saken. Zij had daarom reeds, bij besluit van 6 November 1835 n@. 2, bepaald dat de le luitenant van den algemeenen staf W. Cyré en de le luitenant der genie P. G. Van Blokland ter beschikking van den militairen commandant van Samatra’s Westkust zouden worden gesteld; maar bij haar besluit van 13 November 1835 n®. 4 over- woog zij nader, dat deze voorziening «niet dadelijk , maar slechts na eenig tijdsverloop ten gevolge zou hebben dat meer omstandige be- richten omtrent de gesteldheid van zaken op het tooneel van den oorlog souden worden ontvangen; dat het intusschen wenechelijk was, eenige voorloopige inlichtingen deswege zoo spoedig mogelijk in te winnen, en dat dit doel zou kunnen worden bereikt door aan de beide genoemde officieren nog een derde toe te voegen, bestemd be Volgr. V. ® 128 SUMATRA’S WESTKUST VAN 1886—1840. om met het vaartuig, dat hen gezamenlijk naar Padang zou overvoeren , naar Batavia terug te keeren, voorzien van de berichten waarmede zoowel de civiele als militaire chefs hem zouden belasten, en met de kennis, die hij noodzakelijk door zijne dagelijksche aanraking met dezen en door eenig verblijf op het tooneel des oorlogs zou opdoen.» Deze zending werd ropgedragen aan den 1" luitenant C. P. C. Steinmetz, adjudant van den luttenant-gouverneur-general, met usunging aan den resident en den militairen commandant van Sumatra's Westkust, om dien officier alle mogelijke hulp te be- wijzen tot het bereiken van het doel zijner zending, en hem, hetzij schriftelijk of mondeling, al die berichten te verschaflen welke tot eene volkomen kennis van deu tegenwoordigen stand van zaken kunnen leidenr; terwijl den heer Steinmetz werd gelast, ~bij zijne terugkomst te Batavia een omstandig verslag van den afloop zijner zending in te dienen. Steinmetz ging dientengevolge in November 1835 te Batavia scheep, stelde zich na aankomst te Padang hier zooveel mogelijk op de hoogte en vertrok vervolgens naar het tooneel des oorlogs, waar hij den 8= Januari 1836 aankwam en weinige dagen bleef. Zijn verslag is van groot belang; zoowel omdat het ons den toestand op dat oogenblik doet kennen, als omdat het van grooten invloed was op de verder door de regeering getroffen maatregelen. De Gouverneur- Generaal schreef den 80, October 1837 no. 20 aan den Minister van Koloniën dat Steinmetz, rin 1835 naar Bondjol gezonden om het Gouvernement inet den waren staat van zaken bekend te maken „Zijn militaire kennis en daarop gegrond oordeelkundig verslag den Gouverneur-General had in staat gesteld om die maatregelen te nemen welke eindelijk tot den val van Bondjol geleid hadden, en alleen daarom niet een gunstigen uitslag waren bekroond geworden wijl de onbekwaemheid van een bevelhebber ze niet wist te benuttigen.» Wij laten derhalve hier een uittreksel uit bedoeld verslag volgen.! — — — „Te Bondjol aangekomen (8 Jan. 1836) leerde ik den staat van zaken uit een ander en minder voordeelig oogpunt beschouwen dan ik tot. nu toe gedaan had; en ik moet onbewimpeld verklaren 1 Het is vreemd, dat Lange met geen enkel woord van de sending van Steinmetz melding maakt (ofschoon zij hem, blijkens de 2e noot op bl. 111 van het Ile deel, niet onbekend kan zijn geweest), en (bl. 112) de in Februari 1836 getroffen maatregelen voorstelt als het gevol 1 Het is vreemd, dat Lange met geen enkel woord van de sending van Steinmetz melding maakt (ofschoon zij hem, blijkens de 2e noot op bl. 111 van het Ile deel, niet onbekend kan zijn geweest), en (bl. 112) de in Februari 1836 getroffen maatregelen voorstelt als het gevol 1 Het is vreemd, dat Lange met geen enkel woord van de sending van Steinmetz melding maakt (ofschoon zij hem, blijkens de 2e noot op bl. 111 van het Ile deel, niet onbekend kan zijn geweest), en (bl. 112) de in Februari 1836 getroffen maatregelen voorstelt g van een door Bauer opgehangen tafereel van den stand van zaken. SUMATRA'S WEST VAN 1836—1840. 129 dat die gesteldheid op dit oogenblik in den volsten zin van het woord kan genoemd worden slecht, hoewel niet hopeloos; spoedig aangebrachte en zeker werkende hulpmiddelen alleen zijn het, die ons uit de gevaarlijke positie kunnen redden waarin wij ons in de Padangsche Bovenlanden bevinden. „De oorlog met Bondjol heeft ons tot dat alternatief gebracht; ik zoude, om duidelijk te zijn, hier met de geschiedenis van dien oorlog en der plaats gehad hebbende operatién moeten beginnen, doch hier- voor ontbreken mij de gegevens. Laat het dus voldoende zijn te herinneren dat de luitenant-kolonel Bauer last had, Bondjol te nemen; dat na de verrassing van Matoea de onderhandelingen met Bondjol zijn afgebroken; dat in April 1835 de militaire operatién zijn begonnen tegen Bondjol, van Matoea en het circa 14 palen verder gelegen Bambang uit; dat de troepen weinig of geen tegenstand in dat allermoeiclijkst terrein, ook niet bij de rivier Massang, ontmoet hebben en zeer spoedig te Koempoelan waren Uur van Bondjol gelegen, in een kleine met bergen omgeven kom, die van de kom, waarin Bondjol ligt, gescheiden wordt door eenen zeer steilen bergpas; dat het nemen van eenige vijandelijke liniën bij Koempoelan, het aanleggen eener versterking enz. enz. geduurd heft tot in de laatste helft van Juni. en dat toen de doortocht door de bergpas naar Bondjol over den bergpas naar de zijde van Bondjol over den bergpas, en het nemen van positie in de vlakte van Bondjol heeft plaats gevonden; de operatiën duren dus nu reeds 10 maanden, en de troepen zijn 7 maanden in genoemde vlakte gelegerd. „Deze vlakte, kom of vallei van Bondjol wordt gevorden of begrensd door het gebergte, dat van den Ophir af daalt, ten Westen; door ander hoog gebergte, van een anderen vulkaan afdalende, ten Norden; door hoog gebergte aan de grenzen van de L Kota's ten Osten, en door hoog gebergte van de VII Loerahs ten Zuiden. „In die vlakte komen de volgende bergpassen nit: ten Westen, die van Alahan Mati; ten Norden, die van Alahan Mati; ten Zuiden, die van de VII Loerahs en Matoea, of de vroeger bestaan hebbende groote weg, die noordwaarts over Loeboe Sikaping naar het Fort Amerongen (Rau) liep; het vroeger bestaan hebbende fort van Bondjol lag waar nu de kampong Aleh is. „Voorts wordt de vlakte nog begrensd, ten Westen, door eene groote breede rivier, die uit de bergpas van Loeboe Sikaping zuid-waarts loopt door de bergpas van Koempoelan en zich waarschijnlijk verder zuidwaarts in de Massang stort. Benige kleine bergstroomen doors Nijden de vlakte en storten zich daar in de rivier. De geheele uitgestrekte der vlakte schat ik op 15,000 passen in omtrek; hare grootste breedte, 3000 passen, is ten Noorden van Bondjol. „De hoofdversterking Bondjol ligt, wanneer men van Koem- poelan in de vlakte nederdaalt, rechts op c.c. 1500 passen van het begin van het vlakke gedeelte, dat hier het smalst is; ten Zuiden en Oosten was Bondjol gedekt door eene menigte versterkingen, op de toppen van het zich aldaar bevindende lager gebergte aangelegd. „Bij den opmarsch is de troep daarlangs getrokken; de eerste positie waarin wij ons versterkt hebben was de redoute, door kapitein Sutherland gecommandeerd, en de daarop volgende die welke vlak voor Bondjol ligt!. „Gedügende den opmarsch reeds en tijdens het eerste verblijf in de eerste positie had men zooveel te lijden van het vuur uit de bentings des vijands, van de toppen der evengenoemde lagere bergen, dat men verplicht is geweest, alvorens tot den’ hoof daanval op Bondjol over te gaan — die men dan ook meende dat door het vuur van die bentings mislukken zoude —, eerst al die gedette-cheerde werken te nemen, waarin men dan ook langzamerhand geslaagd is (vooral door den moed en de volharding van den 1” luite-ant Raaff, die met zijne Boegineen achtereenvolgend negen van die bentings ‘snachts aangevallen en genomen heeft) in zooverre, dat van die zijde alleen nog bezet zijn gebleven de tegen Bondjol aansluitende bergen, waarop de vijand een linie heeft, met ge-schut — waarschijnlijk een S3-&er en eenige lilla's — bewapend. 2 Intüschen hadden nog andere colonnes tot de operatiën medegewerkt. Van de Westzijde was de 2e luitenant Schultze, met een detachement infanterie en de hulptroepen van Mandailing. Over Alahan mati op-gemarcheerd en doorgedrongen. Alahan mati, dat door ons bezet was geworden, viel echter tegelijk met Koempoelan af, en met moeite is de bezetting door kapitein Vogel vandaar gehaald *; luitenant 1 Dit zijn de redoutes XIV en XVIII op de kart van de Vallei van Alahan Pandjang (Lange, II.) 2 Nl. de linie op de Boekit Terdjadi en eene sterkte tusschen deze en batterij XIbis gelegen. 8 Zie Lange, IT, bi. 106, Schultze, met zijne Mandailingers, waarvan de regent gesneuveld is, heeft dus die gemeenschaftigen moeten abandonneeren en heeft zich met de troepen voor Bondjol vereenigd. „Van de L Kota's was de luitenant Schouten met een detachement infanterie en de hulptroepen van Halaban ingelijks opgerukt en doorgedrongen tot door den bergpas het, toen deze colonne, die zoo het scheen niet door de Bondjollers verwacht werd, stootte op de vijand niet door de Bondjollers verwacht werd, stootte op de vijand nu bezit; het detachement heeft verder achteruit, te Poear Datar, eene redoute opgeworpen. „Van den Noordkant is, van Rau, opgemarcheerd de kapitein Van Beethoven met een detachement infanterie, onlangs met 190 man onder luitenant Wille en de Rauenaren versterkt. Deze colonne heeft den bergpas van Loeboe Sikaping niet kunnen forceeren, dien zij aan de Noordzijde nog bezet. Het is van gewicht, deze positie te behouden om de vrije gemeenschap van Bondjol met Tamboesei te beletten; deze laatste tracht de slechtgezinden in Rau op te ruien, zoodat kapitein Van Beethoven c.q. moeite zal hebben zijne vivres van Rau In de vlakte waren, en zijn nu nog, behalve Bondjol, door den vijand bezet en verstrekt: Djamba en Kota, Aleh, Kampong baroe en Tengah, ” Mandhari, ” Padang koedoedoeg, eene kleine tegen eene helling liggende kampong (Merappa) en Talang. „De luitenant-kolonel Bauer had het plan om Bondjol stormender- hand te nemen verwisseld met dat om die plaats in te sluiten en zich langzamerhand daaromheen uit te breiden, en dit werd, nadat versterking van Batavia was aangekomen, uitgevoerd, zoodat bij mijne aankomst onze linie eene lengte besloeg van cc. 6000 passen, afge- broken door het daartusschen vallende Djamba; de geheele circumvallatie zoude, om Bondjol ten volle in te sluiten, nog eene uit- breiding behoeven van cc. 4000 passen, en successie zouden alle bovengenoemde kampongs moeten worden genomen. „De geheele macht echter, die nu in de vallei van Bondjol ver- zameld is, bedraagt niet meer dan omstreeks 1800 man troepen en 132 SUMATRA S WESTKUST VAN 1836—1840. 1500 Maleiers; en aan geschut: een 6®er, twee 3®ers, een hou- “ witser van 5} duim, z.g. bresschieter, en een mortier van 16 & ijzer, zijnde een gedetacheerd bij de colonne te Kampoelan. „Deze macht nu acht ik niet alleen ontoereikend om het plan te volvoeren, maar zelfs te gering voor het goed bezetten van de nu reeds geoccupeerde uitgestrektheid; want zij telt wel 1300 man troepen, maar daaronder zijn de gezonden en niet aan de verwachting beantwoordende Sumanappers begrepen, en in het geheel zijn cc. 700 man ziek in de infirmerie en in het kwartier, terwijl het overige gedeelte geheel is gedemoraliseerd door de aanzienlijke geleden ver- liezen ; door ziekte, toe te schrijven aan buitengewone vermoeienissen , afgewisseld met langdurige werkeloosheid in een allerongezondst kli- maat, en het geringe personeel van den geneeskundigen dienst ; door het mislukken van eenige ondernemingen; door de tracasseriën van een rusteloozen vijand, die niet ophoudt nu en dan midden in onze stellingen manschappen te verwonden, des nachts aanvallen te doen en te trachten de woningen in brand te steken, hetgeen hem dan ook reeds met een kruitmagazijn gelukt is; door de compleete onmogelijkheid om zich meer aan te schaffen dan hun van Gouver- nementswege verstrekt wordt; door het weinig vooruitzicht, dat de soldaat zeer goed ziet, dat er is om tot een einde van dezen veld- tocht te komen, en eindelijk door het ontzettend verlies aan officieren en den ziekelijken toostand der overgeblevenen, zoodat , zeg ik , met de beschikbare macht met geen mogelijkheid iets uit te voeren is, en zij in den striktsten zin niet toereikend is voor het goed bezetten eener linie van 6000 passen. „Voeg hierbij: Dat de luitenant-kolonel Bauer, de man die alles dirigeeren moet, zoodanig door maanden lange ziekte geleden heeft dat hij zijn kamer moet houden ; dat de majoor Prager, zijn opvolger, in een beklagenswaardigen toestand naar Fort de Kock geëvacueerd is: dat de luitenant-kolonel Oosthout eerst tijdens mijn aanwezen te Bondjol van Padang opgeroepen is; dat, wanneer een groot verlies aan officieren geleden is, deze grootendeels de beste geweest zijn en de luitenant-kolonel Bauer zich over vele der overgelevenen beklaagt, die oorzaak zijn dat van de goeden te veel wordt gevorderd, waardoor de kapitein Sutherland, le luitenants Raaff, Etzel, Stuten, 2e luitenants Donleben en Van Geersdaele compleet hunne gezondheid moeten verloren hebben, het- geen den kapitein Vogel, den 1° luitenant Van der Tak en den ge luitenant Ravens ook te wachten staat; dat de vuurmonden van te klein kaliber zijn en door te weinig officieren word En gecommandererd. Het bresschieten met de daarvoor be-stemde houwitser van 5} duim is eene schoone theorie, maar onuitvoer-baar in de practijk hier; en de overige stukken zijn daartoe nog minder geschikt, terwijl de vijand zich overdag te weinig in het open veld laat zien om daartegen met vrucht te werken. Nu heeft men bij vuurmonden twee officieren: de 1° luitenant Stuten en de 2e luite-ant De Lange. Eerstgenoemde was reeds voor de 8e keer voor bloedspuwing naar Koempoelan en doet daar evenwel nog dienst bij de colonne van kapitein Vogel; dus bleven 7 vuurmonden onder hevel van een jong officier zonder ondervinding, die ook reedsziek was geweest en, toch dienstdoende, langzaam herstelde. De granaten zijn uit het worpgeschut van te klein kaliber en blijven, evenals de brandkogels, van te weinig effect omdat zij, daar de Maleische huizen op stijlen gebouwd zijn, door deze heenslaande, bij de explosie zelden veel kwaad doen en geen huis in brand steken. „De lijn van gemeenschap, of van terugtocht, bestaat uit eenige lang den grooten weg van Bondjol naar Matoea en Fort de Kock opgeworpen redoutes; zij heeft naar gissing eene lengte van: van den berg Tjampa, van Bondjol tot Koempoelan........ 6 palen over een zeer bergachtig terrein van Koempoelan tot Samawang gedang. 2 1 over een zeer bergachtig terrein van Koempoelan tot Samawang gedang. 2 1 idem van Pisang tot de rivier Maasang...:……………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………… In aangelegd, eene bezetting van. 1 — 82 zieken en reconvalescenten.. 5 — 181 Samawang gedang, Dezel ting. — — 28 Pisang... 11 — 50 Redoute aan de M assang — — 41 Bambang.... 1 — 60 te zamen, behalve Matoea.. 1] 7 690 134 SUMATRA'S WESTKUST VAN 1836—1840. Officer, inl. offic. man Over te brengen... 11 7 690 In de vallei van Bondjol zijn....... 20 18 1329 In de bergpas der Js Kota’s.... _l— 75 Colonne aan gene zijde van Loeboe Sikaping.. 4 — $50 Totaal der tegen Bondjol ageerenden +.. 86 20 2444 welke ik zoo straks reeds zeide dat niet voldoende waren om het plan te executeeren. „Wij hebben gezien hoe weinig van de troepen tegen Bondjol te verwachten is, en dat onze gemeenschapslijn ernstig werd bedreigd door den afval van. Koempoelan, Alahan mati enz.; laat ons nu zien, wat wij van de overige door ons bezette gedelten en met ons be- vriende landschappen te verwachten hebben. „Uit de Noordelijke Afdeeling waren, kort vór mijn vertrek, de anders gunstige tijdingen plotseling vrij alarmant; zij waren van 29 December en volgens deze zoude het ‘Toewankoe Tamboesei gelukken om in het Rau’sche eenige ontevredenen te verzamelen en de hoofden aan het gisten te brengen, zoodat kapitein Van Beethoven zeer bevresden. was dat zijn communicatie met Rau afgesneden, of de toevoer van levensmiddelen bemoeielijkt zoude worden. Met den Initenant-kolonel Bauer heeft hij geene andere gemeenschap dan langs het zeestrand over Priaman. „In Lintou hadden priesterverzamelingen plaats, onder Hadji Ismaël, van een onrustigen aard. De resident is daarheen geweest om de gemoederen tot bedaren te brengen. „In de L Kota's en Tandjong alam was de geest, door het lang-durig leveren van hulptroepen en het onderhoud van deze, minder gunstig, doch redelijk. Towankoe Halaban voor zijn persoon verdient allen lof. „Tanah datar en de XX Kota's begonnen schoorvoetende met hunne hulpbenden aan te komen; eenige districten, vooral van de XX Kota’s, bleven geheel weg. „De bevolking van Batipoe alleen is ons geheel genegen; op haar kunnen wij rekenen; verlaten wij de bovenlanden, dan is die bevolking verplicht ons naar de benedenkommen te volgen en haren geholt te verlaten. „In de Danau-districten is het vrij rustig, alleen hadden eenige arrestatiën een kwaden indruk gemaakt, die de resident getracht heeft weg te nemen. „Agam en Matoea zijn zeer ontevreden; gedurig hebben daar onder allerhande voorwendsels van twisten verzamelingen plaats, en het is de tegenwoordigheid van den resident alleen, die zeer veel op de Maleiers vermag, die dat gevaarlijk gedeelte nog in suspens hondt, Die bevolking schijnt slechts op een échec van onze troepen te wachten — waarschijnlijk ook uit vrees voor de wraak van Bondjol — om andermaal de hoofden op te steken; en wat is onze macht daar, zowel als in de andere districten? Zij is gereduceerd op het kleinste minimum: de geringe bezetting der forten. „Agam, Matoea” A en Lintou zijn ons nog in het geheel niet genegen. Lintou is ten allen tijde hardnekkig de sectie der Padries toegedaan geweest; van deze landschappen, zoowel als van alle andere, geene uitgezonderd, bevinden zich eenige heethofden in Bondjol, en deze hebben hunne bloedverwanten en verdere betrekkingen in hun geboorteland; en hoezeer die bevolking ons nu oogenschijnlijk vrijwillig de behulpzame hand biedt in den oorlag tegen Bondjol, hebben wij alles kwaads van haar te wachten zoo de zaken niet spoedig eene betere wending nemen. „Het is niet met den Toewankoe Imam, hoofd van Bondjol, een bekend, verstandig inlander, alléen dat wij te doen hebben, — neen, wij hebben te kampen met al de daar verzamelde dweepers, met de vrees voor onze onverbiddelijke wraak over den vroeger gepleegden moord aan de bezetting der forten, met de geestelijke oppermacht en invloed welke Bondjol immer over de nabijliggende landschappen uitgeoefend heeft, en eindelijk met het verlies van vertrouwen op onze macht bij de bevolking der onderworpen districten, door de langdurigheid van de operatiën tegen Bondjol, dat als een heilig land beschouwd wordt waartegen geene menschelijke pogingen bestand zijn. „De aangeknoopte onderhandelingen met Toewankoe Imam zullen ook wel geen ander gevolg hebben dan dat wij tijd winnen om betere maatregelen te beramen en eene voldoende macht te verzamelen, terwijl intusschen de resident zijnen invloed gebruikt om te trachten Koempoelan enz. weder in onderwerping te brengen en de bevolking op onze gemeenschapslijn in rust te houden. „Om ons u It de kritische stelling, waarin wij ons in de Padangsche bovenlanden bevinden, te redden; om onzen verloren invloed en het vertrouwen in onze macht te herstellen, blijft ons maar een middel over. „De stelling te verlaten, of wel een terugtocht der troepen, houd k voor onmogelijk; het te doorloopen terrein laat dit niet toe; de menigvuldige bergpassen, de den weg van cc. 86 palen van alle zijden beheerschende bergen; de weinige bescherming der fortjes, die zelf door bergen zijn omgeven en die men niet gewaar wordt voordat men er op een half geweschot van af is; de ziekelijke toestand der troepen en de menigvuldige zieken, die dadelijk in openbaren opstand zoude geraken, zijn zoovele onoverkomelijke hinderpalen. „Er blijft mijns inziens niets over dan Bondjol met geweld ten onder te brengen; eene macht te ontwikkelen zooals de Maleiers nimmer een gezien hebben, en die hun de overtuiging zal geven dat, wanneer wij willen, het ons niet aan middelen ontbreekt om een eens begonnen werk te voltooien. nOm dit te bewerkstelligen heb ik den luitenant-kolonel Bauer te te kennen gegeven, die dit met mij eens geworden is, dat, zoo spoedig als maar mogelijk is: a. de macht voor Bondjol vermeerderd worde met een bataljon infanterie, oude, geëxperimenteerde soldaten, waarbij zoo weinig mogelijk Europeanen en vooral geene die pas van Nederland zijn aangekomen ; b. nog een detachement van 100 man infanterie op Rau worde gedirigeerd, om aan de pogingen van Toewankoe Tamboesei paal en perk te stellen en te voorkomen dat kapitein Van Beethoven genood- zaakt zij van Loeboe Sikaping terug te trekken ; c. eene batterij van 12-kanons, minstens 4, en van 16@- steenmortieren, minstens 2, ruim voorzien van munitie en een aantal Knuppelkogels om de verhakkingen uit den weg te ruimen, bres te schieten en, als ik die uitdrukking mag bezigen, Bondjol onderste boven te keeren, te vernielen, — met een genoegzaam aantal officieren en bediening derwaarts worde gezonden, zoomede d. een detachement van 50 goede pionniers en e. eeu 300-tal Javanen, bannelingen of kettinggangers, om als koelies voor die goederen gebezigd te worden waarvoor de Maleiers niet geschikt zijn. Van de reeds bestaande vaste transportmiddelen heft men in de Padangsche bovenlanden weinig dienst; dat zijn meest menschen van Coromandel, die weinig of niet aan de verwachten en waarvan 2 op de posten ziek ligt. J. het bevel over het geheel te doen overgeven door den luitenant-kolonel Bauer, die door langdurige ziekte niet meer in staat is dit commandement te blijven voeren, aan een hoofdofficier, oder of hooger in rang dan die welke zich reeds ter Westkust van Sumatra bevinden en dan dien van het te zenden bataljon infanterie; 9. naar Padang te doen zenden het door sneavelen en evacueren entbrekend aantal officieren, benvens drie chirurgijns van de 2e klasse, twee van de 3e klasse en een apotheker, behalve de officieren van gezondheid die bij het te zenden bataljon behoore, zijnnde de meesten voor Bondjol ziek en gedeeltelijk geevacuëerd. „Voorts, enz. win het algemeen zouden de versche troepen kunnen bezig worden gehouden met het nemen der nog vijandelijke kampongs, terwijl Bondjol beschoten wordt, en het nu reeds daar aanwezig geschut van klein kaliber kan zeer dienstig zijn om van een daarvoor zeer voordeelig gelegen punt met blikken doo zen den storm te protegeeren. „Het bataljon infanterie zoude moeten ontschepen te Tikoe en te Priaman, het geschut en de tweede helft der pionniers te Padang, zoodat eensdeels de last der transportmiddelen zooveel mogelijk verdeeld, en ten andere de infanterie een moeilijke marsch door de Padangsche benedenlanden bespaard wordt. 