None
De Veldheer daelde tot haer af, hief haer van den grond op, en zegde eenige troostende woorden, welke de vrouw wel niet verstond, maer die toch haer hart vervulden met blydschap en met hoop. « Men doe de gevangenen den dwangblok af I » gebood de Veldheer. Wanneer zyn bevel was uitgevoerd, en de Hollan- c'ers ongeboeid voor hem stonden, zegde hy in de Maleische tael tot Van den Broeck : « Gy zyt het Opperhoofd der Orang-WoUanda, en gy weigert uwe mannen het bevel te geven om de Factory te verlaten ? Ik ben gekomen nochtans om uwe sterkte met geweld in te nem^n, en niets kan — 34 -^ my dit beletten. Ik heb het verdrag gezien dat men u aengeboden heeft ; my dunkt het redelyk genoeg. Ik vraeg u nog eens, of gy met goeden wille het wilt teekenen of niet ? » « Heer, het zou my voorwaer verblyden, indien ik u'^ynen goeden wil in lets anders kon betuigen » zegde Van den Broeck « maer op zuike vraeg ont- keunend antwoordende, doe ik niets anders dan de onverbiddelyke pligt vervullen, die my als Ncder- laudsch krygsman is opgelegd. Den afstand der Fac- tory teeken ik niet. w a Is dit wel uw laetste woord ? » « Het is myn laetste en onveranderlyk woord. » Vrouw Van den Broeck vouwde weder de handen en scheen den Bantamschen Veldheer om goedertie- renheid te smeeken. a Die vrouw is uwe echtgenote ? » vroeg hy den Hopman. « Zeg haer dat gy niet meer voor uw leven hebt te vreezen. Het vertrooste haer, te weten dat geen sterveling met m)m oorlof u nog aen lyf of leden zal hinderen. » De Hopman haestte zich de blyde verzekering aen zyne echtgenote te vertalen. Zy, van geluk schier dwalend, begon te weenen, en riep in geestdrift uit : -- 33 - « Gezegend moet gy zyn in der eeuwigheid, o God, die myn gebed hebt verhoord ! » En de hand des Veldheers aengrypend, besprengde zy ze met tranen, terwyl dankbare woorden van hare lippen rolden. « Neen, men zal u niet meer mishandelen noch den dwangblok aendoen » segde de Veldheer tot den Hopman « maer gy zult nog heden, met uwe gezellen, als krygsgevangenen naer Bantam worden gevoerd. Wat deze vrouw betreft, myn wil is dat zy terugkeere naer de vesting van waer zy gekomen is. Zeg haer dit. Ik heb andere zaken te bezorgen en kan my niet langer met u ophouden. Verwittig de vrouw ; ik zal myne Orang-kays bevelen haer buiten de legerplaets te leiden. » Toen Vrouw Van den Broeck verstond dat zy zich van haren echtgenoot moest scheiden, begon zy groot misbaer te maken, en smeekte den Veldheer, in woorden die hy niet verstond, haer toch mede naer Bantam te laten reizen. Maer de Veldheer overtuigde den Hopman, dat eene vrouw, als gevangene, niet zeker was dat men haer immer zou eerbiedigen. Van den Broeck sprak haer van Aleidis, en bragt haer voor oogen hoe gelukkig nu alles nog was afgeloopen, — 34 — aengezien de Heer hem had verlost *^aii eene schier zekere dood. Eindelyk scheen de vrouw, half getroost, zich in het denkbeeld dezer scheiding eenigzins te schikken. Zy omhelsde, nog weenend^ herhaelde malen haren echtgenoot, en volgde dan, vergezeld van haren dienaer Congo, de Orang-kays die haer ter Factory inoesten geleiden. Van den Broeck en zyne makkers werden door eene sterke wacht over het plein naer den Dhalm s gevoerd. ■•00^500^^ X. f' Door des Hopmans echtgenote hadden de HoUanr ders de geyangenneming van den Fangerang van Jakatra vemomen; en, dewyl de Bantamsche Veld- heer gunstiger jegens hen scheen gestemd, vleidden zy zich met de hoop dat hy op eene regtzinniger wyze met hen over den vrede zou onderhandelen. Toen zy eventwel, reeds des anderendaegs, eene ongewoone beweging in het vyandlyk kamp be- merkten, en zagen hoe men daer met de drukste werkzaemheid zware bamboezen te samen bragt, waerschynlyk om er stormladders van te maken, dan twyfelden zy niet langer^ of de Javanen zouden. — 36 — onder het beleid van den uieuwen Veldheer, de Factory met woede aengrypen. De zekerheid van zulken aenval vervulde de Neder- landsche oversten en soldaten met angst. Het scheen hun inderdaed onmogelyk, dat zy, indien de Javanen door eenen moedigen Veldheer werden aengevoerd, den storm van zes duizend vyanden zouden kunnen wederstaen. Wei mogten zy eenigzins op de mede- hulp hunner talryke kanons betrouwen; maer er was niet meer buskruid'in de vesting dan men tot zulke verdediging, indien zy niet te lang moest duren, noodig had \ In de veronderstelling zelfs dat men erin gelukte, dezen eersten storm af te slaen, dan zou men zich beroofd zien van alle middelen om eenen tweeden aenval af te wachten, en de Factory met hare gansche bezetting zou onfeilbaer in de magt der valsche en wreede Javanen moeten vallen. Dan, hoe dreigend en hoe schrikkelyk deze toe- stand ook ware, de HoUandsche krygsUeden verloren daerom den moed toch niet. Met het voile besef van ^ ' De Hollanders waren nu byna ten einde van baasekniit, en tagen, zonder middel van dit kruit, geen leans, om hanne schans tegena zoodanige vj-anden, die han nacht en dagh in de wapenen hielden, te bencliermen. , JoHAj^ NisvHor, Mz, 222. — 37 — het nakend gevaer, behielden zy den vasten wil om op den grond van het nieuwe Batavia, tot in de dood getuigenis te geven van Nederland's magt en van zyner zonen onplooibare dapperheid. Alhoewel de wanhoop van Aleidis en hare moeder Walter Pietersen de tranen uit de oogen had gerukt en zynen boezem met wee en treurnis vervulde, onthief de overtuiging des gevaers zynen geest op nieuw tot den vnrigsten heldenmoed. Hy was het, die door zyn tooverend woord en door zyn medesle- pend voorbeeld, al de mannen in oversaegdheid deed blaken, en den wil om eene roemryke dood te ster- ven, in hun hart drukte en onderhield. Met alle haest werden er dan maetregelen geno- men om de bestorming des vyands af te weeren, of tep minste hem de overwinning zoo duer als mogelyk te doen koopen. Men wapende alle dienaers ; zelfs de vrouwen en kinderen moesten tot de heldhaftige verdediging helpen ; want, terwyl de mannen boven de wallen met vuerroer en spies tegen den stormenden vyand zouden slaen, zouden de vrouwen het vuer onder ketels met ziedende olie stoken, en deze vloei- jende brandstof boven de muren brengen, om ze op de half naekte Javanen te storten. Het grof geschut — 38 - werd tot aen den mond met scluroot geladen ; de Muskettiers verlieten den wal niet meer, en stonden of zaten daer onophoudend met de brandende lonten in de hand en met het oog naer den vyand gerigt. Congo^ de neger des Hopmans, had eeli breed zweerd omgord en voerde denzelfden hellebaerd, waermede Walter Pietersen, na den zeeslag, wonde- ren had gedaen. De arme slaef scheen gelukkig, dat hy nu, onder het qog des Luitenants, als een viyman voor Nederland's eere mogt vechten. Zyne fierheid en de woorden van begeestering en strydlust, die hem gedurig ontvielen, waren, zelfs in dezen dreigenden toestand, een voorwerp van jok en vermaek voor de mannen der bezetting. Congo stoorde zich echter in hunne scherts niet, en riep tot alle antwoord : <c Laet de geele menschen maer komen. Wj zullen zien! Wy zuUen zien! » Niet lang bleven de Nederlanders in afwachting van het vreeselyk oogenblik. Den derden dag, even na het opgaen der zon, stonden al de Javanen, ten getalle van zes duizend, voor hunne legerplaets tot den aenval gereed. Yelen hunner droegen ladders van bamboezen gemaekt en ander stormtoig, dat men, ter oorzake van den verren afstand, niet kon — 39 - erkennen. Een ontzettend gerucht van gongons galmde over de vlakte^ en er steeg, uit den schoot der vyandlyke scharen, een verward geraes als het hommelen van eenen ontelbaren bienzwerm. Binnen de wallen der Factory klommen wolken rook in de hoogte : daer stonden de vrouwen en kin* deren der soldaten rond meer dan twintig ketels met ziedende olie. Wie by de ketels niet noodig was, hield zich boven de muren, gereed tot het inspannen aller krachten, en wd besloten om veeleer te sterven dan eenen enkelen stap te wyken. Welhaest bewoog de vyand zyne onafzienbare slagorde en trad langzaem in het veld vooruit. De Hollanders schoten in den eerste niet, en lie ten de Javanen tot op halve dragt van het geschut naderen; maer dan, van hun schot zeker, brandden zy te gelyk hunne volgeladene stukken los. Wonderlyk en onge- ineen bloedig was het uitwerksel dezer eerste ver- dediging. Veertig vuermonden braekten dood en verdelging in de slagorde der Javanen, en wierpen, onder het oog der Hollanders, gansche gelederen ten gronde. Door dit plotselyk verlies met schrik geslagen, bleef de vyand eene wyl aerzelend en deinsde zelfs eenigzins achteruit. Onderwyl laedden — 40 — de Hollanders hunne stukken op nieuw en brandden ze nog meer dan eens en met even schrikkeljk gevolg los. Het scheen dat de Javanen niet wisten tot wat te besluiten. De bezetting zag wel hoe de oversten been- en wederliepen, om hunne mannen tot den storm aen te moedigen ; zy hoorden wel, in de tus- schenpoozen . van het kauongebulder, hoe de gon- gons bun aenjagend gerinkel verdubbelden; doch het moest zyn dat de Javaensche krygslieden niet veel neiging gevoelden, om tegen het geschut der Hollanders in te loopen ; want zy bleven, ondanks de poogingen hunner oversten, beweegloos in het veld staen, en lieten zich by honderden nederschieten, zonder dat men de reden van zulke dwaze bonding kon gissen. Dit duerde tot dat de Nederlandsche Hopmans, uit vreeze voor een voUedig gebrek aen buskruid, bevolen het vuer der kanons te staken; en dus den vyand tyd en rust lieten om adem te schep- pen en over de middelen tot den aenval beter te beramen. Er heerschte weldra eene opmerkelyke stUte in het vyandlyk leger; de gongons zwegen, het geraes - 41 - verging, cd, terwyl men de dooden en gekwetsten achter de slagorde voerde, gingen de oversten over en weder en deelden de scharen bevelen uit, die ongetwyfeld slechts voorbereidsels waren tot eenen beslissenden stormloop. De Hollanders hielden de oogen op het vyandlyk leger gerigt. Hun had de vernieling, door de kanons onder de Javanen aengerigt, den boezem vol hoop op den zegeprael gestort, en het was met eenen spotlach op de lippen, dat zy onder elkander over de domheid hunner vyanden schertsten. Eensklaps ontstond er boven de slagorde der Javanen een vreeselyk gehuil, een donder van aller- lei kreten, een tempeest van menschenstemmen en van gongons en, als een muer die door eene onzigtbare magt en met snelheid wordt voortge- stuwd, brak het vyandlyk leger op de Nederland- sche vesting los. Vooraleer de Javanen den voet der versterking konden bereiken, plofte het grof geschut nog twee- inael eene wolk moorddadig schroot in hunne gele- deren; maer, alsof zy eensklaps in blinden moed waren ontstoken geworden, kon niets hen nu in hunnen stormloop wederhouden. — 42 - De lucht met eenen ontzaggelyken zegekreet ver* vuUend, naderden zj de wallen der vesting en stelden hunne ladders tegen de muren. Terwyl zy zich daer als een zwerm verdrongen, om het eerst de vyand- lyke sterkte te beklimmen, got en de Hollanders, tUbschen het schieten der musketien, hun kokende olie op de naekte schouders. De yselyke brandwonden ontrukten den Javanen een akelig gekerm ; men zag hen achteruit springen, zich op den grond wentelen en huilend van pyn verkrampen. Op vele plaetsen deinsde de vyand verschrikt terug ; dan, op anderen gelukte het hem, na groot verlies van mannen/ de muren te beklimmen en binnen de Factory te geraken. Er werd gedurende langen tyd, boven de wallen zelven, hardnekkig gevochten. De Hollanders gevoel- den wel dat het voor hen nu om leven of dood te doen was. Zy vielen met gloeijende razerny den vyand aen, riepen elkander allerlei aenhitsende woor- den toe, sloegen de Javanen met de kolven hunner vuerroers neder, hakten en staken met spiezen en hellebaerden, en weerden zich met wonderbare kracht en als uitzinnig van woede en van wanltf>op. Walter Pietersen, met een gedeelte zyner onver- - 43 — saegdste mannen en vergezeld van den neger Congo, had zich vooruit geworpen naer den kant der wal- len, waer de toevloed der Javanen gedurende een oogenblik zoo onweerstaenbaer was geweest, dat de Hollandsche krygslieden, door den drang hunner lichamen alleen, van de muren waren gestuwid geworden. Maer de komst van den heldhaftigen Luitenant bezwoer dit hoogst gevaer; hy en zyne trouwe gezellen maeiden de vyanden zoo snel ter neder en stortten zoo veel bloed, dat de Javanen in hunne nabyheid met schrik teragweken, en aldus voor hunne eigene krygsgenoten een beletsel werden om in grooter getal boven den wal zich te ontplooi- jen. Congo deed wonderen van onversaegdheid ; en, alhoewel een Javaensche klewang hem eene lange wonde over ))orst en schouder had geslagen, bleef hy, van wraekzucht huilend, immer nevens Walter's zyde staen, en verstomde zelfs de moedigste soldaten door zyne onverschrokkenheid. Intusschen donderden de Hollandsche kanons altyd voort, en braekten het vemielend schroot op de Javaensche scharen, die nog in het veld stonden. Waer de vyand in zyne pooging tot het beklimmen van den muer niet was gelukt, wierp men de ziedende - u - olie op hem neder, en schoten de Moskettiers hunne vuerroers af^ zonder een enkel schot te missen. Ongetwyfeld zou de bezetting, niettegenstaende hare heldhaftige krachtinspanning, bezwyken ; want nu de vyand in de Factory gedrongen was, ging de stryd er man tegen man ; en, hoe velen de moedige Walter en zyne gezellen er ook nedermaeiden, het getal der bestormers was zoo groot, dat de Neder- landsche soldaten, een voor een, toch eindelyk tot den laetsten toe in dit hopeloos gevecht moesten sneuvelen Maer eene onverwachte omstandigheid kwam hen redden, op den stond zelven dat zy niets meer voor oogen hadden dan eene onfeilbare en roemryke dood. De grootste magt der Javanen, die tegen de wallen aendrongen en ladders tot de beklimming poogden op te regten, werd herhaelde malen afgedreven ; de kanons der vooruitstekende stormkatten, op de hoe- ken der vesting, schoten van beide kanten eene wolk schroot langs den muer, ter zyde in des vyands drommen ; de kokende olie stroomde van boven neder en deed de bestormers telkens terugdeinzen Ein- delyk, by het gezigt der ontelbare lyken, by het gehuil der gebranden en der stervenden, werden de — 45 — Javanen met eenen onzeggelyken schrik bevangen. Eenigen der voorste gelederen vlugtten van den muer weg ; bun voorbeeld ontmoedigde de anderen ; en, in min dan eenige oogenblikken tyds, verspreidde zich de verveerdbeid, en alien liepen in verwarring tot buiten bet bereik der kanons. Wanneer de Java- nen die boven de wallen in eene bardnekkige worsteling gewikkeld waren, bemerkten dat bun leger de bestorming had opgegeven en ben bulpeloos in den stryd bad laten steken, zocbten zy insgelyks uit de banden der Hollanders te geraken, en sprongen, de eene na den andere, van boven den muer in bet veld. Wei begroetten de Nederlandscbe krygslieden deze onverboopte overwinning met innige dankbaer- beid tot God, wel klom bier en daer de roep « Hoezee! Batavia ! Batavia ! » ten bemel ; maer dit dankgebed en die zegekreten waren niet uit voile borst gespro- ten : in alle stemmen die dankten of juicbten, was iets sombers en iets pynlyks, als ware deze verlossing een geluk dat met akeligbeid en treumis was bewolkt en verduisterd. Inderdaed, nu de vyand den storm bad verlaten^ en, door een aenzienlyk verlies van mannen uitgeput, BATATIA. in 4 - 46 — binnen zyne legerplaets was vertrokken, staerden de Nederlandsche krygslieden op het schouwspd dat hen omringde, en zj telden^ met stommen angst, de lyken der trouwe breeders^ die deze bloedige stryd hun had ontroofd. Was de wal, ^chier op zyne gansche uitgestrektheid^ overdekt met de lichamen der geslachte Javanen, er lagen ook vele HoUandsche soldaten, met de spies of het geweer nog in de verkrampie vuist, voor eeuwig tussqhen des vyands lyken ingeslapen ! Binnen de nauwe muren eener kleine vesting ingesloten, levend in de zelfde hoop en in hetzelfde gevaer, waren al deze helden^ zoo wel oversten als minderen, elkander tot vriend geworden, en een zelfde band van hoogachting en genegenheid had hen alien omsloten. Zy, die met de bleeke doodverw op het aengezigt, daer in den afschuwelyken bloedplas lagen uitgestrekt, waren geliefde broeders; een ieder dergenen wien het gelukt was het leven te behouden, treurde met de tranen in de oogen over het verlies der dappere vrienden^ die het stael des vyands had getroffen. Tusschen de dooden lag Hopman Dirckss, de koele doch onverschrokken Nederlander; en, niet verre van hem, de arme zwarte slaef, Congo, die uit — 47 — enkele dankbaerheid jegens het vaderland van Walter, manmoedig had gestreden, tot dat bet verlles van bloed hem had doen bezwyken De Luitenant, zonder op zynen verheven stand noch op de lage geboorte des negers te letten, had zich nevens den slaef op de knien geworpen, had zyn hoofd in den ann genomen en poogde hem tot het leven tenig te roepen, door hem met eenen dronk water te laven. Na eene wyl verroerde de slaef inderdaed de han- den en opende zachtjes de oogen, maer hy was zoo zwak en zoo uitgeput, dat deze levensteekens in hem weder verdwenen. Eventwel, een kreet van blydschap was den Luitenant ontsnapt, en, in zyne blydschap hief hy zelf den armen slaef van den grond op zyne schouders, en droeg hem beneden de wallen, ter plaetse waer de heelmeesters reeds bezig waren met de gekwetsten te verbinden. Na dat Van Ray eenige bevelen had gegeven, om de minst vermoeide mannen op de wallen te doen bly ven en de vesting tegen eenen onverwachten terug- keer des vyands te beveiligen, deed hy onmiddellyk den krygsraed byeenroepen. In deze zitting werd het geleden verlies ernstig overwogen, en men — 48 — erkende, met een soort van schrik, dat de gelederen der soldaten door den aenval des vjands aeDzienlyk waren gedund ; ja, dat men, by eene tweede bestor- ming, zelfs alien schyn van hoop op behoudenis zou moeten verzaken. Hadde men buskruid genoeg voor- handen gehad, dan zou men misschien nog eens zolke aenvechting hebben kunnen afslaen; maer al het bus- kruid dat er binnen de vesting overbleef, was niet toereikend om nog tweemael de kanons te laden. Van Ray opperde de vraeg, of men den vyand geene voorstellen tot vrede zou doen, dewyl men daerdoor ten minste tyd zou winnen, om op de terugkomst der vloot en der beloofde hulp te wach- ten. Men besliste tot dit middel zynen toevlugt te nemen, en de onderhandelingen te beginnen ter gelegenheid van bet begraven der dooden ; want het was niet te bet wyfelen, of de Javanen zouden nog dien zelfden dag eenige Orang-kays afzenden, om oorlof tot het wegnemen hunner lyken te vragen. Br werd verder besloten, dat men den Luitenant Walter Pietersen voorloopig het bevel over het Vaendel van den gesneuvelden Hepman Dircksz zou .toevertrou- wen, en hy voortaen regt zou hebben om in den krygsraed te zitten. — 49 - Omtrent den middag vertoonden zich inderdaed, op de baen van Jakatra, eenige Javaensche Orang- kays met eenen witten doek op eenen bamboe; en wanneer men hun teeken had gedaen dat men hen ongehinderd zou ontvangen, boden zy zich voor de poort der Factory aen, om oorlof tot het begraven der dooden te vragen. Dit oorlof werd hun gereedelyk toegestaen, op voorwaerde dat de lyken altemael voor het vallen van den avond moes- ten opgenomen en verre van de Factory weggevoerd worden. Te dezer gelegenheid stelde men den voomaemsten Orang-kay eenen brief voor den Javaenachen Veldheer ter hand. In dit schrift boden de Hollanders den Pangerang van Bantam vrede en vriendschap aen, en beloofden hem eenen aenzienlyken schat, in gemunt zilver, indien hy hun voorloopig in het bezit hunner vesting wilde laten, tot dat de algemeene Stedevoogd, door zynen terugkeer, het aenknoopen van beslissende onderhandelingen kwame mogelyk maken; maer men liet hem tevens weten, dat niets ter wereld, noch geweld, noch list, noch ontbeering, de Nederlanders ooit zou kunnen dwingen het nieuw Batavia te ver- laten. — 50 - Wanneer al de lyken waren weggenomen en de avond ging vallen, kwamen de Orang-kays weder met eenen brief van hunnen Veldheer, en zegden dat zj voor de poort op een antwoord zoudeD wachten. Dit schrift van den Dommagon van Bantam was in seer overmoedige bewoordingen opgesteld, en eischte de overgaef der Factory en al wal erin was, zonder eenige andere voorwaerden don dat men de Hollan- ders naer Bantam, en verder naer Amboina zou voeren. De Dommagon liet verstaen, dat hy geenen tweeden storm zou wagen, maer zynen toevlugt zou nemen tot andere middelen, die, volgens hem, onfeil- baer den trotschen moed der Hollanders zouden nederslaen en hen zouden dwingen zyne genade af te smeeken. Welke deze middelen waren, zegde hy niet. Hy verklaerde verder van geene andere onderhandeling meer te wUlen hooren. ^ De Nederlanders antwoordden daerop, dat zy hunne vesting tot den laetsten man zouden verde- digen, en ook, van hunnen kant, hun eerste aenbod tot schadeloosstelling introkken, aen den Heer des hemels en aen de wapenen overlatende, te beslissen wie hier eindelyk zegepralen zou. — Met dit ant- woord zonden zy de Orang-kays terug. — 8i ^ Nji men, door des Dommagons schryven zelf, vernomen had dat de Javanen de Factory niet meer zouden bestormen, keerde het vertrouwen in aller hart weder. Tegen eene regelinatige belegering of nauwe omzetting der sterkte, kon men het nog maenden volhouden, meende men ; dewyl er in de niagazynen ryst in overvloed voorhanden was, en men aldus den honger niet had te vreezen. De rivier Tjiliwoeng, die van het gebergte daelde en aen den voet der vesting voorbystroomde, leverde veel en goed water. De nooddruft der bezetting was aldus voor langen tyd verzekerd. Het goede nieuws werd de soldaten onder het rondschenken van eenen teug Spaenschen wyn ken- baer gemaekt. Allen namen op nieuw God tot getuige, dat zy Batavia niet zouden verlaten, zoo lang een hunner musket of spies kon voeren. £r verliepen dus eenige dagen, zonder dat men iets van des vyands inzigten vemam; maer dan begon het raedsel zyner schynbarc werkeloosheid zich te verklaren. De Javanen hadden, gedurende den afgeloopen naeht, den mond der rivier met een staketsel van zware bamboezen gesloten, op zulke wyze dat wel *% — 54 — het water maer geen dryvend voorwerp user «cc afstroomen kon. Wat op de rivier vlotte, zou dos gedurende de ebbe door het staketsel worden weder- houden^ en de vloed zou het weder voorby de Factory de rivier opvoeren tot tegen een tweede staketsel, « dat hooger op insgelyks den loop van het bei^water versparde. In den eerste begrepen de Hollanders niet, wat de vyand van dezen arbeid verhoopte. Zy meenden te mogen vermoeden dat hy wilde beproeven, den loop der rivier af te keeren en hun van alle drinkbaer water te berooven ; maer, dewyl het hun belachelyk scheen, by middel van bamboezen, eene stroomende rivier te willen wederhouden, bekreunden zy zich weinig om het werk dat de Javanen dien nacht hadden verrigt. Welhaest echter erkenden zy met angst, dat de Bantamsche Veldheer een schrikkelyk wapen tegen hen had uitgedacht. By het terugkeeren der ebbe, kwamen van boven de rivier een aental doode kren- gen van peerden, buffels, ja zelfs lyken van menschen, met den stroom afgezakt, en dreven langzaem voorby de Factory. Dienzelfden dag nog, voerde de vloed ze weder terug, en eenige uren later vlotten zy, - 83 — in grooter getal dan te voren, voor de derde mael onder de muren der vesting *'. Onder eenen brandenden hemel en in de vochtige hitte, welke op de lage vlakte rond Jakatra heerschte, verdorven de lyken spoedig. Al deze krengen wasem- den eenen onverdragelyken stank nit en besmetten de lucht, bovenal des nachts, met eenen verpestenden nevel, die tot in het diepste der wooningen drong en de Nederlandsche soldaten schier belette te ademen. Wanneer de bezetting der Factory het gevaer bemerkte dat haer van dien kant bedreigde, poogde zy de voorbydry vende lyken met haken op te vangen, om ze, gedurende de duisternis, ergens aen den voet der vesting te begraven; maer die arbeid was zoo walgelyk, dat zelfs de moedigste mannen ervan terugschrikten ; en niet dan met onverwinnelyken tegenzin volvoerde men diesaengaende de bevelen der oversten. Hoe vele lyken men ook opvischte, elken dag kwamen er meer en meer de rivier afgezakt; de Javanen smeten al de vuiligheden die zy maer by de hand konden krygen, in het water, en de hoeveel- 1 Zie, aengaonde die oorlogsUtt der Javanen, Johan Niexthop, bh, 224. — 84 — held etvan moest groot zyn in een' leger van zes duizend man. Om de Hollanders te beletten^ door wonderen van werkzaemheid en wil, over daze achrikkelyke oorlogslist te zegepralen, hadden de Javanen insgelyks een aental verdorvene krengen boven het opperste staketsel in den stroom gewor- pen; en, al hadde zelfs de bezetting de onreinheden^ die voor de Factory been en weder dreven, kunnen wegnemen en begraven, dan zou het water toch voor hen ondrinkbaer, ja zelfs doodelyk zyn, vermits het niet tot hen zou komen, dan na besmet te zyn geworden door de afspoeling van een groot getal lyken in eenen verren staet van ontbinding. By gebrek aen anderen drank, hadden velen nog het water der rivier genuttigd; maer dc pbtselyke uitbarsting van ziekten kwam elkeen verwittigen dat men, op straffe des doods, zjmen dorst aen deze vergiftigde bron niet meer mogt laven. Onder de beheersching van het gevoel tot zelfs- behoud, begon men onmiddellyk binnen de Factory een aental putten te graven ; maer het water dat men er aentrof, was bezwangerd met zeezout^ en het had daerenboven eenen walgelyken smaek, alsof het ins- gelyks door bedervende stoffen had gesypeld. ^ — 56 — De bodem waerop bet sieuwe Batavia stond^ was, even als de gansche omliggende vlakte, inderdaed niets anders dan eene aenspoeling der zee, sedert vele eeuwen misscbien aen den voet der gebergten neergezet, en als een mengsel van zoute slib en ver- rotte planten^ nog altyd gistend en broedend, onder den voet der menscben die erop leefden. Dan, boe onsmakelyk bet putwater den Nederlan- deren ook voorkwam, scbeen bet bun tocb duizend- mael beter dan bet water der rivier, dat men niet alleen doodelyk acbtte door de uitwaseming der lyken, maer nog daerenboven meende vergiftigd te zyn door bet venynig sap van deq gevreesden Upas-boom \ Men laefde dus zynen dorst met bet brakke water der putten, en men boopte op deze wyze de wreede ]ist der Javanen te zullen kunnen verydelen, tot den wederkeer van den beer Stedevoogd Koen^ die nu, indien by geen beletsel op zee ontmoette, welbaest zou verscbynen, om de verzwakte bezetting uit den dringenden nood te verlossen. > Antiaris toaicaria, een boom met wclks sap de Javanen hunnc wapens vergiftigen. — 86 - Maer, eilaes, liet lyden dezer dappere mannen moest niet zoo spoedig eindigen Weinige dagen verliepen er, of de ziekte begon allengs meer en meer slagtoffers onder hen te treffen; doch dewyl deze gevallen van krankheid zich meest onder de vrouwen en kinderen deden opmerken, hoopte men dat zy het sterkste gedeelte der bezetting zou sparen, en men, sukkelend en lydend, eventwel het verwachte oogenblik der verlossing zou kunnen bereiken. Er verliepen weken en vreken van dit yselyk en treurig leven, zonder dat de beloofde hulp verscheen; de wanhoop zonk, verborgen en onuitgedrukt, in veler boezem Vrouw Van den Broeck was krank en kwynend, niet omdat het slechte water haer het bloed in de aderen had verdorven, maer omdat schrikkdyke gepeinzen haer vervolgden, en haer ontstelde geest door allerlei folterende tafereelen onophondend werd gemarteld. Zy had nog niets over het lot van haren armen echtgenoot vemomen; dit gebrek aen alle tyding had haer allengs de overtuiging gegeven, dat hy door de valsche Javanen op den weg van Bantam was vermoord. Van het akelig vermoeden dat haer — 57 — geheimelyk deed verkwynen, zegde zy niets aen bare dochter Doch aen Walter Pietersen. Wanneer deze laetste met eene liefderyke iDspanning haer poogde te troosten, hield zy zich in schyn alsof zy geloof gaf aen zyne vriendelyke verzekeringen, terwyl integen- deel elk zyner woorden haer pynlyk door het harte sneed. Aleidis weende in de armen barer ongelukkige moeder ; de tengere maegd verloor, onder den druk dezer onopboudende droefheid, de kracbten die de tegenwoordigbeid van Walter baer zoo spoedig en zoo wonderlyk bad teruggescbonken. Zy werd bleek en mager, en liet bet boofd op de borst bangen, als badde bet ongeluk baers vaders baer alien levenslust en alien moed ontroofd. Congo, de neger, was tegen alle verwacbting weder regtgeraekt; zyne wonde bad zicb gesloten, en, ofscboon zyne kracbten zicb langzaem berstelden, en by nog een verband rond borst en scbouder droeg, toonde by zicb zoo moedig en zoo vertrouwend in des bemels bulpe, dat de bonding van den armen slaef aller bewondering verwekte. De Luitenant verscbeen dagelyks meermalen in de wooning des Hopmans, en poogde, zoo by best - 58 - koD, de vrouwen met verblydende vooruitzigten te troosten ; maer het gelukte hem niet, hmme smart te verminderen ; en hem insgelyks bloedde het hart^ by de vreea dat de schrikkelyke kwyndood over zyne liefde en over zyne hoop zou zegepralen. Hoe het zy, Walter Pietersen vond eventwel nog zielkracht genoeg, om telkens met nieuwe hard- nekkigheid tegen het lot op te staen. Hy was het die den verzwakkenden moed zyner gezellen opbeurde, en, door tooverende woorden, hun weder de hoop op ontzet in den boezem sprak, wanneer de wil en de dapperheid van sommigen, onder den druk van eenen yselyken toestand, schenen te willen bezwyken. De beloofde hulp verscheen niet ! Gedurende eene maend nog* stonden de manuen der bezetting boven de wallen, met het snakkend oog op de kimme gerigt, en het nevelachtig verschiet ondervragend. Vertoonde zich in de verte een zeil, dan poppelde hun het hart van angstige blydschap, en eene strael der hoop ver* lichtte hunne oogen ; maer alle zeilen dreven voorby en verdwenen, alsof niemand op aerde hadde geweten dat daer, op het Jakatrasche strand, eene handvcd menschen, ter eere van Nederland, eene langzame, eene bit t ere heldendood stierven..... - 69 — Eindelyk werd, by Let lange wegblyven der vloot, de toestand der bezetting inderdaed gruwelyk. Het gebruik van het zoute water had eerst de kinderen, de vrouwen, en de zwakste mannen met ziekte gesla- gen; maer nu begon zy ook de moedigste soldaten te treffen en dagelyks onder hen nieuwe slagtoffers te maken. De ziekte die er heerschte, was eene terug- * keerende koorts met yselyke sidderingen, met onver- dragelyke koude, met gloeijende hitte en met hevige hoofdpyn, welke niet zelden de lyders met eene voorbygaende zinneioosheid sloeg en hun tot daden van redelooze wanhoop dreef, waervan het akelig vertoog de sterkmoedigste mannen deed yzen van medelyden en schrik. Deze koorts doodde niet in weinige d&gen ; zy die ervan aengedaen wven, vermagerden spoedig ; hun gelaet werd geel, hunne lippen loodverwig, hunne oogen verglaesd; en, zoo, by eene immerdurende afneming van krachten, dwaelden de ongelukkige lyders als levende spooken over het plein, of zaten dagen lang bov^n de wallen geknield, met den blik over de zee en de armen ten hemel, den Heer om genade en redding smeekend. Hadde men zich der tranen van zoo vele ongeluk- — 60 -r- kigen wiUen ontfermen, hadde men hunne gebeden willen verhooren, dan zeker zou men zich gehaest hebben, de voorwaerden des vyands te aenveerden, en aldus ten minste het leven van alien te behoudeo; maer het gedeelte der manschap, dat tot nu toe nog aen den geesel der ziekte was ontsnapt, door Walter ♦Pietersen aengevuerd, weigerde de Factory over te geven, en getuigde, met de versteendheid van eenea onwaukelbaren heldenmoed, dat zy hunnen eed zouden gestand doen en het nieuwe Batavia voor Nederland behouden, tot dat ook de laetste hnnner uitgeput ten gronde vallen zou. Nog verliepen er weken, nog trof de ziekte velen der onversaegdste soldaten De scheurbuik, die andere moedroovende kwael, greep een gedeelte der bezetting aen de roode loop rukte eenige mannen in het graf..... Een der eerste slagtoffers was Rosalia, de dienst- meid van Vrouw Van den Broeck. Zy stierf na een lyden van dry dagen. Hare dood hadde voorwaer des Hopmans echtgenote en zyne dochteF met vrees voor hunne eigene behoudenis vervuld, indien niet een ander en grooter wee Aleidis en hare moeder voor het behoud des levens ongevoelig hadde gemaekt. — 61 — Hoe zeer men, van den eersten dageraed tot het vallen van den avond, den gezigteinder der zee poogde te doordringen en te peilen, de dagen ver- liepen in hopeloosheid en in martelend verdriet, zonder dat de vloot zich op de kimme vertoonde Eens op eenen vroegen morgend zag men uit het kamp der Javanen eenige Oraug-kays op de baen van Jakatra verschynen, met eenen persoon die als een Eoropisch koopman scheen gekleed. Wat de kom^t van dezen bode te beduiden had, kon men niet vermoeden ; doch in den toestand, waerin de Neder- landers zich nu bevonden, was elk voorval, elke verandering eene bron van hoop voor hen. Met blyde verwachting in het hart, daelden alien van den wal en begaven zich naer de poort, die men voor het komend gezantschap ging openen ; ja, de zieken welke, hunne smachtende wooningen ontvlugt, onder de kokosboomen of in de schaduw der maga- zynen op matten lagen uitgestrekt, kropen langs den grond voort, om eerder de tyding te vememen, die hun welligt redding brengen zou. Zoohaest de poort der Factory was geopend, keerden de Orang-kays terug in de baen naer Jakatra. De koopman trad alleen binnen de vesting, BATATTA. Ill 5 — 64 — en werd daer oogenblikkelyk omringd, niet slechts door de leden van den krygsraed, maer insgelyks door de mannen der bezetting en door de zieken, die met opgeheven armen hem eene goede ^ding afsmeekten. Deze koopman was een Hollander » met name Abraham Van Uffelen. Hy had sedert meer dan vier jaren te Bantam gewoond, en had zich nu met eenen brief van den Sultan, voor den krygsraed, en met eenen brief van Hopman Van den Broeck, voor zyne echtgenote, gelast. Wanneer men, op zyne vraeg, hem den Bevelhebber der Factory had aengewezen, reikte hy Hopman Van Ray een gesloten papier over. Deze opende en las het met haest, terwyl aller blikken beweegloos op hem gevestigd bleven. Het gelaet des Bev^ebbers ver- somberde naermate hy kennis nam yan* hetgeen de brief behelsde. Eindelyk, geheel in zyne verwachting bedrogen, stampte hy morrend met den voet en getuigde genoeg dat het schrift hem, niets dan bedroevende diiigen had gemeld. Door de soldaten die hem omringden, over den inhoud des briefs dringend ondervraegd, antwoordde hy op droeven toon : — 63 — « Acb, vrienden, hel is altyd hetzelfde; men weet hoe akelig onze toestand is; men waent ons door nood en ziekte overwonnen, en men vraegt of wy nu eindelyk onze vesting willen overgeven. Geene andere voorwaerden dan onze vervoering naer Bantam ! » Een grievende wanhoopschreeuw steeg op nit den schoot Jer zieken; een somber gemompel verhief zich boven de schaer der soldaten. Vele mannen betnig- den dat zy, na zulke lange standvastigheid, liever de dood wilden afwachten dan bunnen eed te breken; eenigen zelfs antwoordden op bet voorstel des vyands door den oorlogskreet « Hoezee ! Batavia ! Batavia ! » maer bun geroep bad de aenjagende belderbeid van vroegere dagen niet meer, en bet bleef scbier zonder nagalm. Van Ray sprak eene wyl in stilte met den bode ; en, na bem vele inlicbtingen te bebben gevraegd, verzocbt by bem de zitting by te woonen, welke de krygsraed ging houden, om te beramen over bet antwoord dat men den Sultan van Bantam zou toe- sturen. De koopman zegde dat by eerst Mevrouw Van den Broeck moest spreken, dewyl zyn onderhoud met haer ongetwyfeld eenen beslissenden invloed op de beraedslaging des krygsraeds moest uitoefenen. Hem werd daa oorlof verleeud om eerst deze boodscb^ le volbrengen. Walter Fietersen, die dit allea gedeeltelyk bad gehoord, wilde hem vcrgei^cllen ; maer de Bevcllieb- ber gebood den Luitenaiit, oniniddellyli met hem en de overige leden des krvjj;-^riicds naer de vergadei-zad te gaen. Hier gaf Hopman Van Ray zyne genoten kennis van den inhoud des briefs, door den Sultan van Bantam hem toegestuerd. Hy behelsde inderdaed geene nieuwe voorstellen, en eischte, als te voren, de vesting op met al de goederen, gelden en wapenen, die zy bevatte; maer wat dit schrift verrassend inhield, was de tyding dat men Hopman Van den Broeck van Bantam naer Jakatra^S gebragt, om hem toe te laten met de oversten der bezetting te Bpreken. Wilde men eenige lieden te Jakatra tot hem zenden, men zou, zegde rie brief, uit zynen mond het bevel ontvangen om te doen wat de Sultan verlangde. Men was bezig met dit laetste aenbod te over- wegen. Er werd gezegd dat het slechts eene nieuwe list der Javanen kon zyn, om eenige mannen meer in — 65 — het net te krygen, en men niet voorzigtig zou han- delen met zich op nieuw bloot te stellen aen het verraed, waervan men reeds eens het slagtoflfer was geweest. Dat Hopman Van den Broeck de overgaef der Factory kon bevelen of aenraden, geloofde men niet. Misschien had men, door yselyke mishande- lingen, zooals de wraekzuchtige en wreede Javanen gewoon waren op hunne gevangenen te plegen, den Hopman alle kracht en alien moed benomen; maer, hoe het ook ware, zy die nu met de verdediging der Factory waren gelast, hoefden geenen raed te nemen dan alleen van het gevoel hunner pligt en van hunne verantwoordelykheid jegens het vaderland. Op dit oogenblik kwam een dienaer melden dat de neger Congo zich aenbood om Walter Pieterseu onmiddellyk te spreken ; de Luitenant moest zonder uitstel tot Vrouw Van den Broeck gaen, die hem over eene zaek van het grootste gewigt te onderhou- den had. Oorlof bekomen hebbende om de vergadering te verlaten, ging Walter Pietersen ter zael nit, en vond den neger in den gang staen weenen. « Congo, wat is . er dan geschied, dat gy zulke bittere tranen stort? » vroegde Luitenant met angst. — 66 — « Kom, ach, kom » zuchtte de neger, hem by de hand voorttrekkende « mjne arme meesteresse zal sterven van droefheid. Aleidis rukt zich de har^i uit ; het hart scheurt als men ziet hoe zy van wanhoop verkrampt ! » c( Is de Hopman dood ? » vroeg Walter op som- beren toon. « Neen, neen; maer bet is niet veel beter met hem. Ik weet niet goed weike tyding men myne meesteressen heeft gebragt ; maer uit hanne kreten heb ik verstaen dat gy alleen mynen ongelukkigen meester nog kunt redden Kom, kom! » De luitenant trad in des Hopmans wooning ; maer "niet zoohaest vertoonde by zich aen de deur der zael, of de beide vrouwen staken de armen tot hem uit en riepen met scheurend misbaer om hulp. Op zyne vraeg tot verklaring, reikte Vrouw Van den Broeck hem eenen geopenden brief, en riep : « Daer, lees, lees, en ontferm u onzer ! » De. Luitenant , reeds op voorhan'd onzeggelyk getroffen by het gezigt van Aleidis uiterste smart, liet den blik op het papier gaen en las den inhoud ervan. Eerst betrok eene uitdrukking van diep mede- lyden zyn gelaet ; dan versomberde het door diepe — 67 — droef held, en eindelyk werd het doodbleek, alsof een plotselyke schrik zyn hart hadde bevangen. Met stommen angst hield by de oogen op het noodlottig schrift gevestigd, teiwyl de beide vrouwen sidderend op zyn antwoord wachtten De brief was eene bittere weeklagt, een grievende hulpkreet, door Van den Broeck aen zyne vrouw en dochter en bovenal aen hem^ Walter Pietersen, ge- stuerd. In dit schrift, dat zigtbaer met tranen was besprengd geworden, schetste de Hopman in korte woorden al het lyden, al den smaed, al de folteringen af, die men sedert zyne gevangenneming, hem had doen doorstaen, cm hem het bevel tot overgaef af te dwingen. Men had hem in eenen diepen kuil als begraven; hem weken lang in de ondoordringbare duistemis op den natten grond en tusschen afschu- welyk ongedierte laten liggen ; hem honger en dorst iaten lyden; hem uitgeput door allerlei -smarten, en hem nu, ziek en schier stervend, weder naer Jakatra gesleurd, om de bezetting de overgaef der Factory aen te raden. Bleef deze laetste pooging vruchteIoos> dan zou men des anderen daegs hem in de yselykste pynen^ter dood brengen. De Hopman vertoonde dat de vesting toch niet te behouden was; en noemde — 68 — het eene schuldige vermetelheid, aldus, uit een ydel gevoel van. eer en zonder nut voor het vaderland, het leven van zoo vela ongelukkige vrouwen en kin- deren, en ook zyn leven en het leven zyner anne gezellen, te willen opoflferen. De brief was lang. Terwyl de Luitenant immer stilzwygend het oog erop gevestigd hield, meenden de vrouwen, dat hy nog lezend was, en zy schouwden met jagenden boezem op zyn gelaet, in de afwachting van het antwoord, dat over het leven des ongeluk- kigen yaders moest beslissen. Eensklaps schokte eene geweldige zenuwriUing des jongelings leden, en de brief viel hem uit de haD,d, terwyl hy met heesch keelgeluid morde : « IkP ik, Walter Pietersen, ik zou Batavia den — 69 — vyand overleveren ? Al het vergoten bloed nutteloos niaken P Nederland verraden P o, nooit ! » Een schreeuw der wanhoop vloog op uit de borsten der vrouwen. Aleidis wierp zich geknield ten gronde, kroop tot voor Walter's voeten, omarmde zyne knien, en riep op hartverscheurendeu toon om genade voor haren ongelukkigen vader. Vrouw Van den Broeck had eene van des jongelings handen aengegrepen, besproeide ze met heete tranen, en bad en smeekte ZQO vurig, dat hare woorden Walter's boezem als zoo vele degens doorboorden. Verschrikt by het gevoel der magt, welke het gebed der vrouwen op hem uitoefende, deinsde de Luitenant achteruit; maer Aleidis kroop door hare tranen voort en volgde hem, met de handen opgehe- ven en huilend om erbarming. De jongeling, als bezwykend onder zyne ontroe- ring, liet zich in eenen zetel vallen, en mompelde met diepe vertwyfeling in de stemme : « Erbarming P MedelydenP Ach, waerom hebt gy geen medelyden met myP Waerom wilt gy my dwingen tot eene lafheidP Yselyk! Het noodlot werpt my weerloos ter neder, tusschen verraed, liefde en hoop, tusschen wreedheid, schand en misdaed. A — 70 — Wat zal ik besluiten ? Batavia overleveren, en voor eeuwig besmet biyven met oneer en met den vloek myns vaderlandsP Uwe bede verwerpen, als een gevoellooze beul onbewogen uwe traoen aenschouwen en uwen arraen vader veroordeelen tot de dood?.... God^ 0^ God, waerom beproeft gy uwen dienaer boven zyne krachteu ? » Tranen van wanhoop ontsprongen zyner oogen en hy verborg zich bet aeugezigt met de handen. De koopman Abraham Van Uffeleu, die in de zaf 1 tegenwoordig was, trad nu tot den jongen overste en rigtte eene lange aenspraek tot hem, om hem te overtuigen dat de overgaef der Factory, wel verre van te moeten aenzien worden als eene lafbeid, veeleer eene daed van vaderlandsliefde en van ware voorzigtigheid zou zyn. Dit was, zegde hy, bet gevoelen van al de gevangenen en van al de Neder- landsche kooplieden, die zich te Bantam beVdnd^. Men kon toch de Factory niet behouden; door gewisse tydingen wist men dat er nog vele weken, ja, maen- den misschien, zouden verloopen, vooraleer de a]ge- meene Stedevoogd met de beloofde hulp te Jakatra kon verschynen. Niet alleen zou de Sultan van Ban- Km zyn leger met nieuwe benden vermeerderen ; — 71 — maer de Soesoehoenan of Keizer van Matargim zou met eene magt van eenige duizend man zich by de belegeraers komen voegen. Het was dus niet te betwyfelen, of de bezetting der Factory zou, door ziekte uitgeput, by den eersten stormloop bezwyken en, tot den laetsten man toe, met vrouwen en kinde- ren worden vermoord. Nu kon men nog het leven van zoo vele dappere krygslieden voor Nederland behouden ; en het was waerlyk wreed, onvoorzigtig en dwaes, in eene ydele en noodlottige hardnekkig- held te blyven volharden. Walter antwoordde niet op de lange rede des koopmans; slechts een heesch geratel rolde hem door de keel, en zyne borst hygde met pynlyke zwoeging. 