None
112 vlgg. : in de volgorde der verschillende voorwerpen is eene kleine afwijking, gelijk mede hier en daar in den tekst. Verder een gedicht „Van den vijf droefifenissen*' {van Maria, Af, 113 r.), een tegenhanger van de aan Maerlant toegeschreven hymne „Van den vijf vrouden^^; „Ene bevelinghe'^, door mij uitge- geven Tijdschr. 16, 309 vlgg. en met andere overeenkomstige teksten vergeleken; „Ene bevelinghe den heiligen" (ƒ. 121 V, — 125 o,), waarvan genoemd worden Jan, Kerstoffels, Mechiel, Jorijs, Anthonijs, Katline, Barbel, Goedele en Margriete (ieder met eene miniatuur); met dat gedicht, waaraan het slot ont- breekt, eindigt het hs. Eindelijk verschillende gebeden, waar- onder tot heden onbekende, tot God, de Drieëenheid, en natuur- lijk ook hier weder vooral tot Maria [A, ƒ 55 v, 64 r; 69 r; 101 v\ L17 r; 118 v, 119 v). De beide gebeden op 118 v, en 119 y. komen ook voor bij De Pauw, 1, 68 — 70 en 77 — 79, het tweede naar eene vrij sterk gewijzigde redactie, het eerste (men merke op dat de beginletters der coupletten den groet van den engel vormen) luidt aldus in A\ Ave Maria, vol der eeren, Der menschen troost, der ingle lof, Daer God in daelde na zgn begheeren, Sceidt mi aire zonde of. Maria^ uwen zueten name Verveert den viant talre tgt. Bescermt, vrouwe, minen lichame, Vor alle mgnre viant ngt. Gratia wracht God in dy, Doen hi ontfinc smenschen vonne. Also gewaerlike gheeft gratie my In allen stride, in allen storme. Plena bestn, vol heilicheden Ende van aire scrifturen slot ^ ; Helpt mi, vrouwe, in allen steden Ghesont te dienen minen God. ^) Degene, waarop alle schriftplaatsen doelen, op wie de geheele schrift toepasselijk is. ( 169 ) Dominm heeft n dat ghegheven, Dat u bede wert ghehoort; Bidt voor mi, vrouwe, dat mgii leven In eeren ende doegden wasse voort. Tecum dats blgscap sonder ronwe, ■ U name s^ hoghe ghebenedyt; Alsoe ghewaerlike helpt mi, vronwe, Vredeleec te leven sonder ngt. Benedicta tu alle vrouwen boven, Mantel der drivuldichede, Hulpt mi houden in allen hoven Eerlgc wesen in (/is. en) zedichede. In mulieribus vor al Dat emmermeer mach s^n gheboren; Helpt mi, vrouwe, alsic sterven zal. Dat mine ziele niet en worde verloren. Et benedictm es u name In alle zalegher liede mont; Bescermt, vrouwe, minen lichJ^me Voer verraderen talre stont. Fructus bestu ghedraghen zoe. Dat w§ eighendoems zgn vri, In alle choere der ingle vroe, O weerde vrouwe, staet mi bi. Ventris bestu vol aire glienaden Ende olie der ontfermecheit, Also ghewaerlike hulpt mi raden Te leeven in gherechticheit. Tui sgn alle godlike gaven. Die ghi begheert tot unser noot. flelpt mi voer der hellen slaven In de ure van mire doot. Amen^ dat moet waer sgn. Dat ie vroelike, gesont, in eeren Hier leven moet dat leven m^n Ende voort met u regneeren! In B zijn slechts weinige gebeden opgeteekend^ doch er is er een dat mij bijzonder merkwaardig voorkomt, omdat men daarin in weerwil der christelijke termen duidelijk den nagalm VERSL. EN MED. AFD. LETTERK. 4«*« REEKS. DEEL II. 11 ( 170) van het heidendom en den toon der voor-christelijke volkspoëzie kan herkennen. Ik deel het daarom hier mede. Boven het gebed (ƒ. 15 v) staat in roode letters „Dese bedinghe salmen seggen smorgens vroech^': In den ghebenediden name ons heren waric gheboren, ' Den heyleghen geest motie sgn bevolen; Die heyleghe kerst moet mi bewaren; Ten licyleghen lichame ons heren motie henen varen, Die heylege kerst moet my bewaren. Die heylege kerst, die anden crnce stoet *), Dien bevelic heden mgn vleesch ende mgn bloet, M§n ziele, m^n goet ende m^n lede, Daermede dat-) my gheen dinghen en moghen vellen Noch gheen tonghe en mogen quellen Noch yser noch staeP) my sniden noch slaen, Dat seder ghesmeedt waert Dat Christus gheboren waert. Die heylege kerst ende die goede sinte Jan ghinghen over die Jordane, Hen en conste doen ghevellen *) Noch gheen water gheqnellen, Noch yser noch stael ghesniden; Der sel ver weldaet motie ghenieten heden ende emmermeer; Gherechten zeghe ende verwin moet mi onnen die ghebenedide name ons heren Jhesu Christi. Amen. En daaronder : „Dit es dat inde veers (rood). In manus tuas, domine, commendo spiritum meum. Eedemisti me, domine, dens veritatis^' (Ps. 31, 5). Hiermede is de-bidder weder teruggevallen in den traditioneelen christelijken toon, dien hij een oogenblik voor een anderen, meer dichterlijken en oorspronkelijken, had doen zwijgen, al is de vorm der ontboezeming uit een metrisch oogpunt van eene vreemde soort. Wat het opschrift betreft, herinner ik er aan, dat gebeden, die men nüchteren zeide of bad, geloofd werden eene bijzondere kracht te hebben. Vgl. de *) Over de meermalen voorkomende uitdr. anden cruce staen, van Christus gezegd, zie boven bl. 154. 2) Daermede dat heeft hier de elders nog niet opgemerkte bet. opd-at, hd. damit. Zoo ook Brab. Y. VI, 9964. "^^ lis. stael en {de e van en rood^ als beginwoord van een nieuwen regel). Het ondw. schgnt te ontbreken. ( 171 ) in Tijdschr, 16, 310 gedrukte „bevelinge^* uit een Parijsch hs., die aldus begint: Die dit leest met nnchteren monde Ende ghedinct ons beeren V wonden, G-od selve bi nacbte ende bi dagbe Behoetene van galiker *) plagbe, waarvoor eene andere redactie, aangehaald aldaar, heeft: So wie dit seit als hi ppstaet Ende tsavonts als bi slapen gaet. Hetzelfde volksgeloof 2) vindt men in den Eeinaert (II, 6784) : Een groot clerc, een meister vroet Leerde bem, die abt van Baudelo . . . , Dat men niet verwinnen en macb Binnen dien dagbe in gbenen strgt, Hem, dien men dit ter morgbentgt Mit nucbteren monde overleest. Daerom, neve, sgt onbe vreest: Ie seit over u lesen morgben, So en dorfdi voor den wolf niet sorgben. Welke de „seer seghesalighe les [spreuky* was, die de apin over den vos zou lezen vóór dat de tweekamp begon, wordt medegedeeld in vs. 6863 vlg.; zij luidde aldus: „blaerde scaey alphenio casbj gor f ons albulfrio"", welke hocus-pocuswoorden ook in den proza-Eein. met geringe afwijkingen worden terug- 1) Ygl. boven bl. 162. *) Hierbij is bet niet ongepast eene bgzonderbeid mede te deelen, waaraan mgn ambtgenoot Frnin naar aanleiding van m^ne voordracht berinnerde, nl. dat tal van beksen beleden badden (zie Remigins, Daemonalatreia bl. 95), dat bet voor de uitoefening barer kunst aller- nadeeligst was 's ochtends de banden te wasscben als gewone sterve- lingen, en (aid. bl. 273) dat zekere beks op aansporing van den duivel baar best bad gedaan om zeker jong man te verleiden, „quod quidem illi facile erat facere, si imparatum ab eo matutinarum precationum crucisque munimine aliquando adoriretur." Iemand die zijn ocbtend- gebed beeft verzuimd, stond meer dan een ander bloot voor den aanval van den duivel en zgne trawanten. 11* ( 172 ) gevonden, doch van welker verklaring ik mij wijselijk zal onthouden. Ten slotte een woord over het bovengenoemde gedicht ,,Dit sijn ghetiden onser Vrouwen", eene berijmde bewerking van de getijden der droefheden, die de H. Maagd ondervonden heeft op de verschillende tijdstippen van het lijden des Heeren. Naar een Brugsch hs. met hier en daar aanmerkelijk verschil- lende lezingen is een tekst derzelfde getijden uitgegeven door De Gheldere, Dielsce Rime bl. 13 — 36, die aldaar bl. 151 ook het Amsterdamsche' hs., dat hij ter inzage heeft gehad, vermeldt, en mededeelt, dat een latijnsche tekst van deze ge- tijden zich bevindt in de stedelijke boekerij te Grenoble, onder den titel „Hore de doldribus B. Marise in passione domini, édite per dominum papam Johannem XXII, qui contulit om- nibus eas singulis diebus legentibus quadraginta annos in- dulgentiae." Dat deze tekst het oorspronkelijk is van de beide 'Mnl. bewerkingen blijkt overtuigend uit het in beide voor- komende begin {A f, 13 r)\ Dit sgn ghetiden onser vrouwen, Ghemaect van den groeten rouwen, Dien si hadde op dien dach, Doen si haer lief kint passiën sach. Dese ghetiden gaf ^) de paeus Jan, die de XXIIste was Gheheeten, ende heeft gheset Viertich jaer aflaets aen dit ghehet, Die elx daegs sunderlinghen Verdienen die ghene diet volhringhen, Ende lesen daghelex met trouwen In de eere onser zueter vrouwen ^). Het hier berijmde officium heeft de meeste overeenkomst met het officium parvum Beatae Yirginis Mariae of den Cursus Marianus, die reeds in de vroegste middeleeuwen door de kloosterlingen bij de gewone getijden werd gebeden en door den H. Petrus Damianus (f 1072) ook buiten de kloosters ^) Hs. Br. maecte. 2) De beide laatste regels ontbreken in het Brugsche hs. ( 173 ) verbreid ^). Het is mijne bedoeling niet, hier de verschillende in de kerk gebruikelijke getijden te beschrijven ^), noch ook eene studie te maken van de tallooze ons bewaarde getijde- boeken, of ook de gewone O. Z. V, ghetiden te vergelijken met de hier besproken getijden van O. L. V. droefheden : eene prozabewerking van de gewone vindt men in het door Dr, De Gheldere uitgegeven Ghetidenhoec, naar een hs. der 15*® eeuw (Gent, lb93). Wellicht geef ik den tekst dezer berijmde ghetiden elders uit, en dan zeker met een commentaar, waarin de daarbij gebruikelijke termen worden verklaard; eene derge- lijke toelichting is voor allen, die niet te huis zijn in het 11. K. brevier, onmisbaar tot het recht verstaan van den tekst. Het spreekt vanzelf, dat onder de dichters dezer soort gedichten, evengoed als onder de wereldlijke, verscheidene slechts op een betrekkelijk gering deel van echt dichterlijke gaven konden roemen, en dat ook hier de vertalers naast de oor- spronkelijke dichters de rijen vullen; het is natuurlijk dat wij ook onder dezen er aantreffen, die meer goeden wil dan talent aan den dag leggen, en "wien wij, als zij ons om raad hadden gevraagd, zonder voorbehoud zouden hebben aangeraden hunne overpeinzingen en beschouwingen, hunne gebeden en lofzangen neer te schrijven in gewoon proza, indien nl. de drang tot schrijven hun te sterk werd. Er zijn er ook, wier bespiege- lingen men met genoegen leest, omdat zij er in geslaagd zijn iets van het algemeen menschelijke aan te roeren in hun ge- dicht; slechts enkelen zijn er — en zij behooren te allen tijde *) Men had drie officia B. V. M., het officium B, M, V.^ insabbato, aangewezen voor de vrge zaterdagen, d. i. die zaterdagen waarop geen festum duplex, semiduplex of feria maior valt ; het officium parvum B. M. F., en het officium commune onder den titel : „in festis B. M. V. per annum" (mededeeling van den heer Geurts, litt, neerl. doctorandus te Rolduc). ') o. a. die ewighe wgsheit ghetide van Suso (zie De G-heldere, Ghetidenboek hl. 60 vlgg.; Acquoy, Geert Grote'' s Dictsche vertalingen^ hl. 78 vlgg.); die langhe heilighe cruusghetide (De Gheldere, hl. 81); die heilighe gheest ghetide (t. a. p. 105). Zie verder de geheele helang- rgke inleiding van Acquoy op het zooeven genoemde werk. ( 17*) en onder alle volkeren tot de uitzonderingen — die hunne ätof weten te bezielen en met echt dichterlijken gloed zich boven het aardsche verheffen. Doch hetzij het talent grooter of kleiner zij, wij nemen in elk geval met belangstelling en zonder vooroordeel kennis van hetgeen zij te boek hebben gesteld, niets versmadende van hetgeen ons een beter en juister inziöht kan geven in het gemoed en het zieleleven onzer mid- deleeuwsche voorvaderen. Daarom zien wij met ingenomenheid ook op dit gebied den omvang van het voor ons bewaard geblevene toenemen, en behandelen wij met een zekeren eer- bied elk overblijfsel van de godsdienstige en letterkundige werkzaamheid uit dien merkwaardigen tijd; wij zien met be- wondering de groote en veelomvattende kennis, welke velen zich in weerwil van de ongunstigste omstandigheden wisten te verschaffen; wij kunnen niet inzien, dat wij, voor wie alles om zoo te zeggen onder ons onmiddellijk bereik ligt, het over het algemeen zooveel verder brengen of zooveel hooger staan, en beschouwen elke nieuwe vondst als eene welkome, zeer gewaardeerde bijdrage tot de kennis van het leven en werken, het denken en gevoelen, den geest en de geestbeschaving van het middeleeuwsche voorgeslacht, waarvan wij hoe langer hoe meer overtuigd worden, dat het de gezette en onverpoosde studie van een geheel leven vol liefde en toewijding ten volle waardig is. GEWONE VERGADERING DER APDEELING TAAL-, LETTER-, GE SCHIEDKUNDIGE EN WIJSGÏlERIGE WETENSCHAPPEN, GEHOUDEN DEN 14^«» FEBRUARI 1898. Tegenwoordig de beeren: kern, voorzitter, boot, matthes, FRUIN, NABER, DE GOEJE, COSIJN, QUACK, DE PINTO, ASSER, TIELE, VAN DE SANDE BAKHUYZEN, DE LOUTER, SIJMONS, S. MULLER PZN., FOCKEMA ANDREAE, CHANTEPIE DE LA SAUSSAYE, VAN RIEMSDIJK, P. L. MULLER, HAMAKER, HOUTSMA, VAN LEEU- WEN, VALETON, POLAK, SILLEM, KLUYVER, BLOK, VAN DEN BERG, KARSTEN, ROGGE, GROENEVELDT, GALAND en SPRUYT, Secretaris en de heer brandes, correspondent. Het Proces-verbaal van de vorige vergadering wordt gelezen en goedgekeurd. De secretaris deelt mede dat ingekomen is een scbrijven van den beer B. A. S. van Wettum, ambtenaar voor Cbineesche zaken te Pontianak, met bericht van het overlijden van den ( 17« ) heer S. W. Tromp op 10 December 1897; een Latijnsch ge- dicht voor den wedstrijd, zijnde een andere lezing van het in de vorige vergadering vermelde Andreius sive de axe exph- rando (motto: In magnis et voluisse sat est) met begeleidend schrijven; een schrijven van den inzender van het gedicht Stib signis Caesaris; voor de boekerij een werk, getiteld: Zeonis XIII pontificis maximi carmina. Gedichten van Z. H. Leo XIII (Latijn en HoUandsch), aangeboden door den vertaler A. N. Mutsaers, prof. Sem. te St. Michiels-Gestel ; van den heer Van Herwerden een brief, waarbij hij de ingezonden verhan- deling over Bacchylides voorloopig terugneemt ; van de König- lich Preûssische Akademie te Berlijn een plaquette met het borstbeeld van Th. Momrasen en een latijnsch onderschrift, benevens een begeleidend schrijven; van de bijzondere Com- missie voor groep XYII der Nederl. Afd. ter wereldtentoon- stelling te Parijs in 1900 een schrijven, waarbij de steun der Akademie gevraagd wordt ter bevordering van het wetenschap- pelijk doel der tentoonstelling. De voorzitter deelt mede dat deze missive reeds in behan- deling geweest is bij de natuurkundige Afdeeling, die eene Com- missie van onderzoek benoemd heeft, bestaande uit de h.h. : Martin, Hubrecht, Stokvis, J. A. C. Oudemans en V. A. Ju- lius. Hij stelt voor dat deze afdeeling aan deze Commissie eenige leden zal toevoegen en benoemt tot leden de beeren Naber, de Goeje, Van den Berg, Groeneveldt en zich zelf. De vier laatstgenoemden nemen de benoeming aan; in de plaats van den heer Naber, die zich verontschuldigt, wordt door den voorzitter de heer De Louter benoemd, die de opdracht aan- vaardt. De Commissie ter beoordeeling van de door Dr. Burger in- gezonden verhandeling, bestaande uit de beeren Boot en Va- leton, brengt bij monde van den heer Valeton een verslag uit over die verhandeling. Het verslag zet o. a. uiteen dat de be- perking van het onderwerp tot de periode van 327 tot 312 V. Chr. zekere bezwaren oplevert, die het wenschelijk maken ( 177 ) dat de schrijver te gelijkertijd met het thans geschrevene het te wachten vervolg uitgeeft. De rapporteurs betuigen hun in- genomenheid met de gevolgde methode en vermelden bij wijze van voorbeeld enkele der belangrijke resultaten, waartoe de schrijver gekomen is. Hunne conclusie is dat de verhandeling verdient opgenomen te worden in de werken der Akademie, 1® als vervolg op een vroeger door haar uitgegeven werk, 2® wegens de belangrijke resultaten, die er in verkregen zijn. Zij geven echter aan de Afdeeling in overweging te besluiten dat aan de Commissie, die dit verslag uitbrengt, wordt opgedragen zich met den schrijver in betrekking te stellen, ten einde hem de vraag voor te leggen, of hij er bezwaar in ziet zijn arbeid nog voort te zetten tot een meer bevredigend eindpunt bereikt is, en de uitgave er van nog zoolang uitgesteld te laten, waarbij tevens ook over het aanbrengen van kleine wijzigingen in het thans voltooide gedeelte door den schrijver met de Commissie in overleg kon worden getreden. De voorzitter stelt voor overeenkomstig de conclusie der Commissie te handelen. Daartoe wordt besloten. Thans wordt het woord gegeven aan den heer Naber, die echter daarvan afziet, omdat de verhandeling van den heer Yan Herwerden, waarover hij een verslag zou uitbrengen, door den schrijver voorloopig is teruggenomen. De heer De Goeje leest een verhandeling voor van wijlen het lid der Akademie Kosters, voor deze vergadering bestemd en bij zijn overlijden nagenoeg voltooid, over den historischen ach- tergrond van de zoogenaamde Psalmen Salomons. Deze achter- grond is volgens hem de sedert de verwoesting van Jerusalem in 586 V. Chr. tot den tijd des dichters voortdurende toestand van vernedering des volks, terwijl er geen toespelingen in te vinden zijn op bepaalde feiten, volgens Wellhausen uit den tijd van Pompejus, volgens Trankenberg uit dien van den Makkabeeschen opstand. Tien der achttien psalmen zijn door Kosters uitvoerig besproken. Dan eindigt het handschrift zon- ( 178 ) der conclusie. Prof. üort heeft iu een korten epiloog vermeld wat naar zijne meening de schrijver nog aan zijn betoog zou hebben willen toevoegen. De voorzitter dankt den heer De Goeje voor de vervulling der liefdetaak, die hij op zich genomen heeft^ en stelt voor de verhandeling op te nemen in de Verdagen en MededeeUn- gen, waarvoor de schrijver haar vermoedelijk bestemd had. Dit wordt aangenomen en daarna de vergadering, na rondvraag, gesloten. OVER EENB VERHANDELING VAN DEN HEER DR. C. P. BURGER JR. getiteld: ,,DER KAMPF ZWISCHEN ROM UND 8AMNIÜM'\ De door den heer Burger aangeboden verhandeling heeft tot titel: „der Kampf zwischen Eom und Samnium", en loopt over de jaren 327 — 312 v. C. Dat de schrijver zulke scherpe grenzen heeft kunnen trekken, bij een historisch onderzoek waar toch beginselen van bronnenkritiek moesten toegepast worden die voor de geheele oudere Eomeinsche Geschiedenis gelden, en waar onder de te bewerken gegevens veel was, dat uit een veel grootere historische periode verzameld moest worden, zou bevreemden, wanneer men niet wist, dat het hier gegevene een vervolg is van vroeger geschreven werken; na het omvangrijke werk van denzelfden geleerde, in 1891 door deze Akademie uitgegeven, getiteld „Sechzig Jahre aus der älteren Geschichte Eoms 418 — 358"', zijn buiten deze Aka- demie om nog twee monographieën van zijne hand verschenen, waarvan de eerste (1894) over de jaren 358 — 342, de tweede (1896) over 342- — 328 handelt; in die reeks maakt de nu aangeboden verhandeling weer een nieuw onderdeel uit. Haar omvang is ongeveer gelijk aan dien van de twee laatstgenoemde geschriften samen, en bedraagt minder dan een derde van het eerste door deze Aka^demie uitgegeven werk. Bij den nauwen samenliang die er bestaat tusschen al deze onderdeden, mag het jammer heeten, dat de uitwendige eenheid door de ver- schillende wijs van uitgaaf verbroken is. ( i«o) Met het gezegde is de keus van het jaar van aanvang ver- klaard. Men zou echter nog kunnen betwijfelen, of de schrijver goed gedaan heeft, het slot van zijn werk in het jaar 312 te stellen. De oorlog, waarover de schrijver handelt, is dan nog in vollen gang; het terrein van den oorlog (Noordelijk Sam- nium) blijft nog geruimen tijd hetzelfde. Dat in 311 een nieuwe vijand voor ßome optreedt, de Etruskische bond, staat met het onderwerp van deze verhandeling, den Samnitischen oor- log, nauwelijks in verband. Al kon ook in dit werk het punt, dat wezenlijk eene periode in de buitenlandsche geschiedenis van Eome afsluit, de volledige onderwerping van M. en Z. Italië, niet bereikt worden, er waren toch geschikter rust- punten te vinden, b. v. de vrede van 304, of liever nog de hervatting van den oorlog in 298. Dat de schrijver ook met zijn gedachten niet bij het gekozen eindpunt heeft kunnen blijven staan, toont hij onwillekeurig in twee kleine onjuistheden : 1° in den titel van zijne verhandeling, die behoorde te luiden: „der erste Kampf zwischen Eom und Samnium, und ein Theil des zweiten", en 2° in een der bijgevoegde kaarten, waarop de toestand van 312 wordt terug gegeven, en toch de naam reeds te lezen staat van eene eersf in 296 aangelegde Eomeinsche colonie, Sinuessa. Een punt, waarin het ons moeilijk valt, de meening van den -schrijver te beamen, zou in elk geval zeker meer in het licht zijn gekomen, als het werk verder voortgezet had kunnen worden ; bedoeld is de vraag naar den omvang van gebied , die aangeduid werd door den naam Samnium in engeren zin. Er zijn vele staten, Samnitisch in zoo ver- dat er Samnieten woonden en als veroveraars regeerden, zooals Cumae sinds 421, die er toch niet toe kunnen gebracht worden. Aan den anderen kant mogen steden, die vereenigd waren onder een eigen, an- ders luidenden, volksnaam, daarom nog niet buiten de eenheid, die met den naam Samnium bedoeld wordt, worden gerekend; zoo toch zou voor dezen naam niets overblijven; de eenheid Samnium genoemd, bestond uit vele volken, wier namen wel- ( 181 ) bekend zijn (Pentri, Caraceni, Caudini). Wanneer nu echter noch Samnitische afkomst der bewoners zonder meer, noch Samnitische overheersching , noch bondgenootschap met Sam- nieten in den oorlog tegen Eome, recht geven om een stad tot Samnium te rekenen, moet er een ander kenteeken te vinden zijn. Dit was zonder twijfel (evenals bij den naam Latium het geval was) het als actief lid toebehooren — waar Samnitische afstamming der regeerende burgerij waarschijnlijk altijd een vereischte voor was — tot een Samnitischen stedenbond, die van blijvenden aard was, die door een bonds- vergadering vertegenwoordigd werd, en die op de bondsdagen besluiten maakte, bindend voor alle leden' voorzoover ze er zich niet willekeurig aan onttrokken. Slechts die steden van Italië zullen tot Samnium te rekenen zijn, die oorspronkelijk tot zulk een, aan ons niet nader bekenden, Samnitischen bond behoorden. Zoo iets schijnt ook de heer Burger te bedoelen; de vorm echter waaronder hij het niet behooren tot dien bond herhaaldelijk aanduidt, is niet goed; hij spreekt meermalen (§ 23) van staten die niet tot Samnium behoorden omdat zij „ein eigenes Gemeinwesen^^ hadden; natuurlijk is het onjuist, „eigenes Gemeinwesen" te ontzeggen aan de steden van Sam- nium ; de leden van den latijnschen boift hadden alle „eigenes Gemeinwesen", en dit is in alle stedenbonden der Oudheid het geval; zelfs steden, door Rome met burgerrecht ingelijfd, die dus tot het Eomeinsche rijk behoorden, hebben in den regel nog zelfbestuur gehad. Maar dit daargelaten; door den heer B. wordt nu dit Samnium veel enger begrensd dan gewoonlijk geschiedt; hij zondert namelijk den grooten volksstam der Hirpini, d. i., naar anderen, geheel Zuid-Samnium, van de eenheid Samnium af; op zijne kaarten is een geheel nieuwe lijn aangebracht, om Samnium van de Zuidzijde te be- grenzen. Nu is het waar, dat uit de overlevering niet blijkt, dat de staten ten Z. neemt bij gissing zelfs aan, dat de Hirpini kort na 321 een vriendschapsverbond met Rome hebben gesloten, ook dit mag ( 182 ) juist zijn; zelfs in den (door den heer B. niet meer behan- delden) tijd van 312 tot 304, zijn nog weinig of geen sporen, dat van dit gebied uit oorlog tegen Bome wordt gevoerd. Maar dit is natuurlijk geen bewijs dat de Hirpini niet tot Samnium behoorden; zeer wel kunnen de steden, beneden de aangegeven lijn gelegen, zich aan het bondsbesluit omtrent den oorlog hebben onttrokken, of feitelijk hun medewerking hebben teruggehouden, zoo iets heeft in de stedenbonden der Oudheid telkens plaats. Er kan ook meer dan één Samnitische stedenbond bestaan hebben. Van de schijnbare tegenstelling tusschen Samnium en Hirpini bij Liv. 22, 13 en 61, geeft reeds Weissenbom (op die plaatsen) voldoende verklaring; de heer B. noemt en bespreekt die plaatsen niet. Voor het recht, om de Hirpini reeds in dezen tijd buiten Samnium te sluiten, zijn in dit geschrift althans de bewijzen door den heer B. niet geleverd. En wat zal hij — zoo vraagt men vanzelf — nu later doen, als in den volgenden oorlog dit land der Hirpini juist hoofdtooneel van den oorlog wordt? Als in 296 Eomulea door Bome veroverd wordt, en andere steden, ver ten Z. van de door hem aangenomen Zuidgrens van Samnium gelegen; als de strijd tegen de Samnieten zich omstreeks 293 — 291 bijna geheel om Aquftonia en Cominium concentreert, en met den val van die steden, tot wier ontzet uit N. Samnium (Bo- vianum) al het mogelijke gedaan wordt, de oorlog zoo goed als beslist is? Zal hij, ondanks de bronnen, dezen strijd af- zonderen van den Samnitischen oorlog, en er een nieuwen, den Hirpijnschen oorlog van maken? Nog meer, wat zal de schrijver doen met den regel uit het grafschrift van dien Scipio, die in 298 op dat terrein de steden Taurasia en Ci- saunia heeft ingenomen, waar het heet: „Taurasiam et Cisau- niam Samnio [d. i., ex Samnio, vgl. Wilmanns 537] cepit"? Zal hij betoogen dat wij den naam Samnium minder ver moe- ten uitstrekken dan de Bomeinen zelf deden ? Maar al nemen wij aan, dat het hem gelukt, zijn meening te handhaven, dan blijkt toch wel dat op dit punt (en er zijn nog andere zoo) de duidelijkheid en de overtuigende kracht der uitgesproken ( 183 ) meening lijdt onder de voor het onderwerp te eng getrokken grenzen. Alles wijst op een vervolg; alleen in de onderstelling dat dit komen zal, kan men met het thans gegevene tevre- den zijn. De omstandigheid, dat het werk van den heer B. een ver- volg is op een aan deze Akademie welbekend geschrift, ont- heft ons van de verplichting om de door hem gevolgde methode in alle bijzonderheden te beschrijven. Wij herinneren slechts, dat ééne zijde van hetgeen hij zich voorstelt, is, om uit een kritiek van de ons bij vrij late schrijvers bewaarde, uitgebreide maar zeer ongelijkwaardige stof, te komen tot de kennis van den inhoud der oudste in boekvorm uitgegeven annalen. Hiertoe strekt o. a., dat ook thans, evenals bij het eerste geschrift, aan het einde achter den tekst het deze jaren betreffende gedeelte van Diodorus' annalen wordt afgedrukt. Ter loops vermelden wij een bezwaar dat hier oprijst. Op sommige plaatsen worden zinsneden van Diodorus binnen haak- jes gezet, op andere wordt ruimte opengelaten om aan te duiden dat een of meer zinsneden worden gemist. De bedoe- ling is natuurlijk niet, op die wijs den tekst van Diodorus te herstellen. Er wordt aangenomen, dat Diodorus zelf geen ver- schillende bronnen ineenwerkte, maar slechts één, en wel niet overoud, annalist naschreef, die zelf weer uit een ouderen had geput. Het doel der tekstveranderingen kan geen ander zijn, dan om Diodorus' werk, van eene reproductie van minder oude annalen, om te stempelen tot eene reproductie van de oudste annalen. Hier schijnt ons eenige verwarring te bestaan tusschen de overeenkomst van inhoud, die het werk van een schrijver natuurlijk met zijn bron moet vertoonen, en eene onderstelde overeenkomst van vorm, die minst genomen onbewijsbaar is. Men zou moeten aannemen niet alleen dat Diodorus zelf zijn bronnen letterlijk uitschreef — reeds dit schijnt ons bepaald weerlegbaar, maar wij erkennen dat hierover verschillend wordt gedacht — maar ook dat de annalisten het werk van hun voorgangers zoo plachten te gebruiken, dat zij niet de stof die zij overnamen in eigen vorm kleedden, maar den geheelen ( 184) vorm woordelijk op het nauwgezetst bewaarden, met uitzonde- ring van enkele plaatsen, waar zij onder het copieeren hier midden uit den samenhang iets wegsneden („ausmerzen" is de term die hiervoor gebruikt wordt), en dààr iets bijvoegden. Dit denkbeeld komt ons hoogst zonderling voor. Voor het doel van den schrijver iä het, althans in deze verhandeling, min of meer bijzaak. Met eene kleine wijziging kon dit be- twistbare punt vermeden worden, als de schrijver aanduidde dat hij den tekst van Diodorus (met zooveel aanteekeningen over de waarde zijner berichten, als noodig was) slechts tot gemak van den lezer hier had afgedrukt, en als hij zich niet verstoutte, de oudste annalen in hun oorspronkelijken vorm te willen teruggeven, iets waar onzes inziens toch wel geen sprake van kan zijn. Maar zooals gezegd, dit is hier eigenlijk slechts bijzaak. Verder treedt, vooral in deze verhandeling, de vraag naar de bronnen zeer op den achtergrond, de schrijver houdt er eigenlijk slechts rekening mede, ten einde, wel niet alles, maar het meeste, wat hij op inwendige gronden als ware ge- schiedenis goedkeurt, aan te bevelen als vermoedelijk over- blijfsel uit het werk van den oudsten annalist, en wat hij verwerpt, te brandmerken als voortbrengsel der joiigere anna- listiek. Die algemeene gelijkstelling van ouder met (in den regel) geloofwaardig, en van jonger met verwerpelijk, steunt bij hem op de welbekende, en ook door hem in zijn eerste deel nader besproken, gebreken dier jongere annalisten; hun onkunde, hun vergissingen, waardoor b. v. een verhaal uit het eene jaar in het andere overgeplaatst, of hetzelfde verhaal bij verschillende jaren bij herhaling opgedischt wordt (de heer B. neemt hier ook wel opzet aan); verder hun streven om het verhaal voor de Romeinsche lezers aantrekkelijker te maken ; de gewoonte om het pragmatisch en rhetorisch te verfraaien en uit te werken, enz. Het terugbrengen der berichten tot hunne vermoedelijke bronnen staat dus bij hem niet voorop, met het doel om een maatstaf voor hunne beoordeeling te vinden, maar is omgekeerd het resultaat van de beoordeeling; als maatstaf van beoordeeling dient (behalve dat de vorm, ( 185 ) soms ook de soort, der berichten terecht in aanmerking ge- nomen wordt) verder zoo goed als uitsluitend: hunne meer- dere of mindere aannemelijkheid; deze hangt zoo goed als ge- heel af van de vraag, of zij al of niet geschikt blijken te zijn om opgenomen te worden in een samenhangend en begrijpelijk beeld. Zoo richt de heer B. zich meer dan anderen op de ge- schiedkundige stof zelve; hij bewerkt deze niet slechts hier en daar, om voorbeelden en bewijzen te vinden voor een oude of een nieuwe theorie over de bronnen; hét zoeken naar den in- houd der oudste annalen is voor hem slechts een vorm voor het uitgesproken doel, eene reconstrnctu der ware geschiedenis te beproeven. Het sterke gevoel van de noodzakelijkheid en mogelijkheid van zulk eene reconstructie beheerscht het werk van dezen schrijver. Vandaar de groote omvang en langzame voortgang van zijne geschriften. Voor dit doel paste evenmin eene anna- listische rangschikking der gebeurtenissen , als een te ver voort- gezet afzonderlijk afhandelen der onderdeden; bovenal toch moest de gelegenheid behouden worden, om elk bericht juist in zijn samenhang met al het overige te doen uitkomen, ten einde den maatstaf der beoordeeling, die in dien samenhang gezocht werd, niet te verliezen; de rijke stof is daarom ver- deeld in kleine paragrafen, naar goedvinden zoo gerangschikt, dat zij elk op haar plaats tot het verkrijgen van een algemeen beeld medewerken. Met deze methode waren nieuwe resultaten te verkrijgen. Ook is het den lezer aangenaam, te bespeuren, dat hij, ofschoon kritisch voorgelicht wordende en van alles rekenschap en bewijs ontvangende, toch, in plaats van nieuwe beschouwingen te vernemen over de lotgevallen der traditie en over hare onbetrouwbaarheid in het algemeen, nu ook eens zal worden ingeleid in de stof zelf, dat hij te hooren zal krijgen hoe het nu eigenlijk wèl geweest, wat er werkelijk gebeurd is. Bij uitstek belangwekkend moest dit streven zijn, toegepast op een zoo gewichtig deel der Eomeinsche Geschiedenis als de schrijver hier behandelt; hier toch zal, wanneer de overge- leverde geschiedenis met haar onmogelijkheden en raadsels vol- VERSL. EN MED. AFD. LETTERK. 4«*« REEKS. DEEL II. 12 ( 186 ) doende kan gezuiverd worden, een duidelijk volledig en be- grijpelijk beeld aan het licht moeten treden van Rome's over- gang van een geringe gewestelijke hoofdstad tot eene macht van den eersten rang, die Italië beheerscht en zich tot de ver- overing der wereld aangordt. — Tegen de voordeden der methode staan schaduwzijden over. De schrijver geeft geen verhaal, maar kritische beschouwingen; toch mocht geen feit onaangeroerd blijven, en moest hij bijna even volledig zijn alsof hij een verhaal gaf, want elk punt der overlevering moest gekeurd worden, en bij een der rubrieken oud of jong, waar of onwaar, worden ingelijfd, zoo moesten ook wel eens zaken worden aangeroerd, waarvan uit kritisch oogpunt weinig te zeggen viel, en een plaatsje gezocht worden voor feiten, alleen om ze niet over te slaan ; daarentegen zou een uitvoeriger be- studeeren van enkele bijzaken den samenhang storen. Niet alle paragrafen zijn dan ook even zaakrijk van inhoud; er wordt wel eens los over iets heen geloopen; voor enkele zaken is slechts met moeite een plaatsje gevonden (b. v. een niet onbe- langrijk feit uit het jaar 312, de veldtocht van fiome tegen de Marrucini, wordt wel besproken, m^ar — slechts in een noot bij den tekst van Diodorus). Toch verdient dè mate, waarin de schrijver dit bezwaar heeft weten te ovei*winnen, erkend te worden. Bij een voorzetten van den arbeid zal hij echter onzes inziens goed doen, meer van de redeneerende en kritiseerende behandeling over te gaan tot den verbalenden vorm, om dan de kritische bespreking, beperkt tot. die feiten of algemeene gezichtspunten waarvoor zij onmisbaar is, telkens tot rechtvaardiging van hetgeen in het verhalende deel gesteld is in afzonderlijk ingevoegde paragrafen af te doen. Een an- dere, nog meer in het oog loopende zwakke zijde der methode is het uiterst subjectieve karakter,, dat aan een beoordeeling der overlevering, die hoofdzakelijk op inwendige gronden rust, noodzakelijk eigen is. Gronden worden er aangevoerd, voor elke uitgesproken meening, het voor en tegen wordt zorgvul- dig overwogen. Wij wenschen ons echter wel te wachten, daarom over de methode en het streven van den schrijver als ouderwetsch en onvruchtbaar den staf te breken. Waar niets meer positiefs te verkrijgen is, zijn ook zulke gronden van waarde. Het komt er ten slotte slechts op aan, of het betoog doeltreffend, de cout clusie overtuigend is. Daarover kunnen wij op onze beurt slechts een persoonlijke meening uitspreken, maar deze is in hoofd- zaak zeer gunstig. Twee voorbeelden wenschen wij aan te stippen. Het eerste is de nederlaag der Romeinen bij Caudium en haar gevolgen, eigenlijk het zwaartepunt der geheele ver- handeling. Hier wordt licht ontstoken, waar vroeger duisternis heerschte. De vrede, door de veldheeren gesloten om zich en het leger te redden, is niet door den senaat vernietigd; de betrokken personen zijn niet aan den vijand uitgeleverd; de Samnieten, geenszins door Eomeinsche arglist bedrogen, hebben wat zij bij den vrede bedongen hadden, wat hun het naast aan het hart lag en waarom zij den oorlog begonnen waren, de ontruiming van eene Eomeinsche colonie dicht aan hun gren- zen, ook inderdaad verkregen; de vrede heeft eenige jaren on- gekrenkt gegolden, maar dien tijd hebben de Romeinen zich met de grootste energie ten nutte gemaakt om op andere punten van Italië hun macht te vestigen, en weldra zagen de Samnieten zich genoopt, zelf den oorlog weer te beginnen. De verkeerde voorstelling is eigenlijk enkel een gevolg hier- van, dat het verhaal van een welgeslaagden veldtocht der Ro- meinen tegen Samnium, dat in een later jaar (315) behoorde, verplaatst is naar het onmiddellijk op de neerlaag volgende jaar 320 (een dergelijk vermoeden had reeds Niebuhr uitge- sproken), zoo is er een schitterende wraakneming der Romeinen van gemaakt, en de noodzakelijke gevolgtrekking, dat dus de gesloten vrede niet kon zijn nageleefd, heeft er toe geleid dat uit allerlei voor de hand liggende gegevens, uit een later over- eenkomstig geval geput, of uit de fantaisie der schrijvers voort- gebracht, het bekende verhaal tot stand kwam. Een tweede voorbeeld vermelden wij wegens de hoogst een- 12» ( 188) voudige middelen, waarmede hier het gewenschte licht ont- stoken is. De Samnieten hebben in 315 opnieuw hunnen vijand een zware nederlaag toegebracht, en wel op het eigen gebied der Eomeinen, bij Lautulae, tusschen Latium en Campanië in, waar zij met hun leger waren binnengedrongen. Welke ge- volgen had die zege? Wij hooren niet anders, dan dat (naar Diodorus) het volgende jaar de Samnieten eene stad Cinna be- dreigen, en nu op hunne beurt een verpletterende nederlaag lijden. Niemand kent die stad. Met een evident juiste gissing [reeds in de MnemosjTie 1888 door den heer B. gepubliceerd] verbetert de schrijver: TxpâjctvXj d. i. Anxur. Dit maakt alles verstaanbaar, en doet ons eerst inzien, uit welk gevaar Eome gered is door die overwinning, die voortaan als „de slag bij Anxur*' een der hoofdfeiten uit de Eomeinsche Geschiedenis zal zijn; de Samnieten, zoo blijkt uit dien naam, waren, door de eerste zege daartoe in staat gesteld, in 314 op nieuw aan denzelfden kant diep in het Eomeinsche gebied binnenge- drongen, zij bedreigden de oude colonie Anxur, en ware het geluk in den veldslag hun toenmaals op nieuw gunstig geweest, zij zouden Eome overwonnen en misschien vernietigd hebben. — Een andere, niet minder voortreffelijke tekstverbetering bij Diodorus {TTêKr^évrsg vttÓ rivuv — hersteld als: TxpxvTivav) laten wij hier verder onbesproken, evenals meer, dat juist en goed is. Het ontbreekt in dit geschrift ook niet aan meeningen, waarmede de schrijver onzes inziens op een dwaalweg geraakt is. Hiertoe behoort in het bijzonder de bewering, dat, toen de Eomeinen zich in het achter Samnium gelegen gebied begonnen te nestelen, hun legers die streken niet langs den weg over de bergen, ten Noorden van Samnium naar de zeekust lei- dende, hebben kunnen bereiken, wat Livius zeer duidelijk en herhaaldelijk mededeelt, maar dat hun weg noodzakelijk ten Zuiden van Noord Samnium om, door het land der Hirpini, moet geleid hebben, waarmede samenhangt, dat de schrijver zooals gezegd is dit land ten onrechte van Samnium afscheidt. Ook de poging om de moeilijkheid op te lossen, die de ver- ( 189 ) melding der Palaeopolitani bij Livius en op de triomftafel oplevert, is o. i. niet geslaagd. — Maar verschil van meening zal natuurlijk over veel punten blijven bestaan, op een ter- rein, waar waarschijnlijkheidsgronden zoo dikwijls het gemis van positief bewijs moeten vergoeden ; dit vermindert de waarde van het werk niet in het algemeen. Ons besluit is, dat de verhandeling 1° als vervolg op een vroeger door deze Akademie uitgegeven werk, 2° wegens de belangrijke resultaten die er in verkregen zijn, verdient onder de werken der Akademie te worden opgenomen. Wij zouden echter aan de leden der Akademie in overweging geven te be- sluiten, dat aan de commissie die dit verslag uitbrengt werd opgedragen zich met den schrijver in betrekking te stellen, ten einde hem de vraag voor te leggen, of hij er bezwaar in ziet, zijn arbeid nog voort te zetten tot een meer bevredi- gend eindpunt bereikt is, en de uitgave er van zoolang nog uitgesteld te laten, waarbij tevens ook over het aanbrengen van kleine wijzigingen in het thans voltooide gedeelte door den schrijver met de commissie in 'overleg kan worden ge- treden. J. C. G. BOOT. I. M. J. VALETON. DE HISTORISCHE ACHTERGROND VAN DE PSALMEN VAN SALOMO. BIJDRAGE VAN WIJLEN W. H. KOSTERS. (In de zitting der Akademie van 14 Februari gelezen door M. J. de Goeje). ^ûc>,(jLo) Xo>^ofJ!,^vToç is de titel van een geschrift van Jood- sche herkomst, behelzende, in het Grieksch, achttien liederen, die in toon en inhoud met tal van Oud-Testamentische psal- men groote overeenkomst vertoonen. Blijkbaar is het de overzetting van een Hebreeuwsch of Arameesch origineel, dat in een van de twee laatste eeuwen voor Christus, waarschijnlijk in Palestina, is opgesteld. De eerste uitgave, naar een afschrift van een kort te voren ontdekten codex, werd in 1626 bezorgd door den Jesuïet Jo. Ludov. de la Gerda, die het als aanhangsel in zijne Adversaria sacra opnam. Deze uitgave bleef lang de eenige; in bijna 2| eeuw trad haar slechts éene andere, weinig verbeterde, ter zijde. Ook de vier, van 1868 af elkaar snel opvolgende nieuwe edities, van Hilgenfeld, Fritzsche, Geiger, Pick, leverden voor de nadere vaststelling van den tekst betrekkelijk weinig; door vernieuwde collationeering van het éene handschrift, door ver- wijdering van schrijffouten, door min of meer vernuftige gis- singen, was de tekst hier en daar stellig verbeterd, maar met dat al liet hij nog veel te wenschen over. In den jongsten tijd echter zijn, door de vondst van nieuwe codices, de kansen op een goede uitgave van den tekst zeer vermeerderd; Kyle en James konden voor hunne tekstuitgave met Engelsche over- zetting, inleiding en aanteekeningen van 1891 gebruik maken van drie nieuwe handschriften. ( 191 ) Straks in 1894 gaf Swete in een aanhangsel op zijne uit- gave der Septuaginta de ^äAjCäö) ZoKofJiôûVToç naar den Codex Vaticanus uit. Intusschen was men nog een drietal codices^ de psalmen van Salomo behelzende, op het spoor gekomen, waardoor Oscar von Gebhardt in staat werd gesteld, in 1895 de ^xXfjLo) ^oXofji.ôùVToç in een veel verbeterden tekst het licht te doen zien. Het is deze uitgave, waarvan ik bij het door mij ingestelde onderzoek ben uitgegaan en welker indeeling in verzen en pericopen ik ben gevolgd. Het geschrift is een gewichtige bron voor onze kennis van de godsdienstige gevoelens en verwachtingen der Joden in den laatsten tijd voor het ontstaan van het Christendom. Het neemt dan ook in werken die den Joodschen godsdienst uit dien tijd beschrijven, eene eervolle plaats in. Evenwel, het komt mij voor, dat wij tot dusverre met de verklaring dier liederen nog niet op den rechten weg waren, dat met name de historische achtergrond dezer psalmen niet goed is gekarakteriseerd. Op het voetspoor van Wellhausen, die in zijn bekend werk : „Die Pharisäer und die Saducäer*' (1S74) als „Beilage" eene vertaling en historische verklaring van den Psalter Salomo's opnam, heeft men meer dan 20 jaar lang vrij algemeen aan- genomen, dat gebeurtenissen en toestanden uit den tijd toen Pompejus zich met de Joodsche zaken bemoeide, den achter- grond van deze liederen vormen. 