Bijdragen tot de taal-, land- en volkenkunde
Behoudens enkele uitzonderingen, die niet eens boven allen twijfel verheven zijn, blijft dan in ‘t Jav. een sluitende ~ alleen vór opters onveranderd. Het Bulusch kent deze inconsequentie niet, want in deze taal richt zich een neusklank, hetzij oorspronkelijk Anuswara of dentale ~ van partikels, en bij inwendigen Sandhi ook van de aanhechtsels -an, -en, naar de beginletter van het volgende woord, tenzij dit mo of mu, miyo, mai is. De neusklank wordt Jus m vór lipletters, ~ vór d en ¢ (dentaal of supradentaal), #9 vór gutturalen, en afwijkend van 't Jav. ~ vór klinkers! en «. Dus kan pe wordt kampe; ung kaure voor um kaure. Door invloed der nasaal gaat dan eene w tevens in over; bijv. am béngi voor am of an wéngi (vgl. Niemann Bijdr. 43 en 90, waar echter de nasaallooze vormen als de oorspronkelijke worden beschouwd). Zou er een dubbele medeklinker ontstaan, doordat een woord met m of ng begint, dan wordt de dubbele, geheel op Oud Jav. Manier, warover strakes nader, vereenvoudigd; dus u munte voor um munte; u ngaran voor ung ngaran. Wat me en mu betreft, van deze enklitische woordjes richt zich de m naar den vorgaanden sluiter; bijv. wiwitténno voor wiwitténmo; wunuénnu voor wunuémnu (vgl. Niemann Bijdr. 88; 99). De geschiedenis van dit verschijnsel is waarschijnlijk deze, dat de m hier eerst, gelijk in zooveel talen van de Stille Zuidzee, is overgegan in eenen klank die het midden houdt tusschen men w, daarna in w, eenen klank, zwak genoeg om aan den voorgaanden mede-klinker gelijk gemaakt te worden. Verdubbeling. Verdubbeling van medeklinkers kan onder dezelfde omstandigheden als bij inwendigen Sandhi plaats hebben. Bijv. ing umah KO. X; ikanangung uang lI; kumonnakénn irikang V; kunéng ikang XXII. Eigenlijk behoore in zulk een geval de woorden aaneengeschreven te worden, hetgeen ik alleen om wille der duidelijkheid nagelaten heb. De wordt ook in de gedichten niet zelden om de maat verdubbeld; bijv. papagakënn 1 Dat in ’t Bul. n vór klinkers uit Anuswâra kan gesproten zijn, ziet men o.a. uit sana-, Pakewasch sanga, in sanaawu, echtgenooten, eig. haardgenooten. REGELEN VAN KLANKVERBINDING IN “I OUDJAVAANSCH. 311 aku Ram. 131; apann aku 153; nahannikana, en lawann ari 154. Daarentegen hebben de HSS. van dit gedicht iu plaats van ngng, waar de maat eene lange lettergreep eischt, doorgaans het rustteeken; bijv. wwang umulat 96; 118; kumbang umandél 69. Aangezien in dergelijke gevallen van eene pauze geen sprake kan wezen, dient het teeken vermoedelijk slechts om eene gerekte uitspraak der lettergreep aan te duiden, hetge En anders door verdubelhing der medeklinkers of bij beklemtoonde lettergrepen door verlenging der klinkers geschiedt. Schrijfjzen als ryy Ayodhya; mojar tta; bwat thaji; at thana, e. dgl. zijn niet anders dan uit navolgingszucht geboren wanspellingen. In het Ibanag mogen alle sluitende medeklinkers behalve d vór klinkers verdubbeld worden; bijv. dakall ak, ik ben groot, uit dakal en ak (de Cuevas p. 9). Vereenvoudiging. Eindigt een woord op een medeklinker en begint het volgende met denzelfden, dan wordt de zoo ontstane dubbel- consonant vereenvoudigd, evenals bij inwendigen Sandhi. Dus tlasinurat voor tlas sinurat KO. II; lawasang voor tlas sinurat KO. Intusschen is de etymologische spelling, bijv. malawas sira Ram. 20, geenszins uitgesloten. Voorbelden van vereenvoudiging in 't Bulusch zijn hierboven reeds gegeven; men kan er bijvoegen u londei voor an nuwu. In tegenstelling tot het Jav. wordt namelijk in *t Bulusch een Anuswär aan eene volgende 7, m, 2, en oorspronkelijk 7, geassimileerd en daarna de dubbele’ medeklinker vereenvoudigd, Dit geschiedt ook bij inwendigen Sandhi; dus van lulun wordt met prefix mem (meng), d.i. 0. mang, afgeleid mélulun, voor mélulun. Ook in ’t Dayaksch wordt de sluitende neusklauk der prefixen mang (mam) en in of im geassimileerd an 7, r, daarenboven aan & 3, en de zoo ontstane dubbelmedeklinker vereenvoudigd. Evenzoo in ‘t Maleisch vór l, m, n, r, kh; bijv. mälakstan staat vór mällápaskan, en dit bevat het prefix mam (ming). (Vgl. Pijnappel Spr. § 37). In het Ibanag wordt de nasaal aan alle volgende klinkers geassimileerd, doch de dubbele blijft Verder onveranderd; dus nat tolay Ten onrechte wordt in Niemanns Bijdrage bl. 50 bedeld suffix als m& opgegeven. Verkeerd voorgesteld bij Hardeland bl. 41. REGELEN VAN KLANKVERBINDING IN 'T OUDJAVAANSOH. voor nan (nang) tolay '. Wat de nasaal van ’t prefix mam (mang) aangaat, die assimileert zich aan een 7, m en #; dus van labbok komt mallabbok; van nabu: mannabu. Vgl. de Cuevas p. 92, vlg. Uitstooting. Wanneer de sluitende & van een woordje dat met het voorgaande in nauw verband staat, zoodat er als het ware eene samengestelde uitdruk-king ontstaat, dan valt ze soms spoorloos uit, en wordt de daardoor ontstane hiaat op de gewone wijze opgeheven. Bijv. alunggw ing gayana voor alungguh ing; tanseng voor tansah ing; tanseng voor tanwruh ing. Dit laatste voorbeeld moet recht-eks uit tanwrw ing ontstaan zijn, zoodat ook de w is weg-gevallen, op dezelfde wijze als in *t Nieuwjav. uit het oudere rwi, lir, pamit; men vergelijke ook ebe, met Oudj. kalébw ing, met wijziging in de uitspraak van ebing tot ‘beng, gelijk ook voorkomt in qqoh — hak, uit munggw ing. 1 Cuevas (Arte p. 15) beschouwt de vormen sonder nasaal als de oorspronkelijke, doch dan zou de dubbelmedeklinker geen reden van bêstaan hebben. Daarenboven is nat tolay kla Arblijkelijk hetzelfde als Tag. nang tauo; tat tolay = Bis. sang bauu; it tolay = Bis. ing tauo; daargelaten dat tolay en tauo ety- mologisch verschillen. SUMATRA’S WESTKUST VAN 1833— 1835. DOOR E. B. KIELSTRA. . (Vervolg van blz. 249.) VIJFDE HOOFDSTUK. Gebeurtenissen in Rau. — Onze troepen dringen, uit Rau, in de vallei van Bondjol door. — Tegenspoed en overhaaste terugtocht. — De bevolking van Rau keert zich tegen ons. Fort Amerongen belegerd. — Uitvallen en gevechten. — De post te Loender verloren. — Proces-verbaal van den krijgsraad. — Fort Amerongen verlaten. Het plakaat pandjang. — Toelichting daarvan van Van Sevenhoven en Riesz. — Bericht over de uitwerking der publicatie en over den stand der onderhandlingen. — Riesz en Elout vertrekken naar Batavia. De meening van Van Sevenhoven over de zaken ter Sumatra's Westkust, en over den voor de toekomst te bewandelen weg. Zooals wij aan het slot van het Derde Hoofdstuk vermeldden, wie de majoor Eilers den 7den September in het Fort Amerongen aan. Hier ontving hij reeds den volgenden dag de mededeeling van den luitenant-kolonel Elout, dd. 26 Augustus, dat de Commissars- General Van den Bosch bepaald had dat tegelijkertijd van de zijde der L Kota's (onder majoor De Quay), van Mengoppo (onder Elout) en van Rau (onder Eilers) tegen Bondjol zoude worden opgerukt, en Bondjol uiterlijk den 16den September veroverd moest zijn. Eilers stelde zich alzoo al spoedig in beweging; den 12den September marcheerde hij met 180 bajonetten naar Loender, waar zich de hulptroepen — 500 Batta’s en 1000 Rauenaren — verzamelden, zoodat de operatie van die zijde tegen Bondjol den 15den een aan- vang nemen kon. Aanvankelijk werd de ‘beweging met succes bekroond. Eene linie van verschansingen bij Batoe-bedindi werd denzelfden dag, de stellingen der Padries bij de Batang Soempoer den volg Enden dag veroverd, en den 17den was Loeboe Sikaping bereikt. Van hier werd, 314 | SUMATRA'S WESTKUST VAN 1838—1885. den 18den, de vallei van Bondjol binnengetrokken; na een scherp gevecht werden de Padries gedwongen zich terug te trekken tot onze vroegere verschansing (Fort Marsden), en konden onse troepen zich in de kampong Bondjol itam opstellen. De colonne was alzoo niet meer dan een paar duisend passen van den hoofdzetel des vijands, van het berachte Bondjol, verwijderd! Maar nu begon de tegenspoed. Gedurende den nacht werden onze troepen aanhoudend verontrust, en ook den volgenden dag werden zij zoo bestookt dat 81 man der colonne (troepen en hulptroepen) gewond werden. De majoor Eilers, telegraphiste dat noch de colonne — De Quay, noch de colonne Elout kwam opdagen, begreep dat hij te vwak was om zich tegen den overmachtigen vijand staande te houden, on dat van een aanval op Bondjol in ‘t geheel geen sprake wesen kon. Bovendien zouden de meêgevoerde levensmiddelen en munitie al spoedig verbruikt zijn, terwijl er aan aanvulling geen denken was. In overleg met sijne officieren moest Eilers alsoo tot den terug-tocht besluiten, die des avonds ten üre zou plaats hebben. Maar togen half geven uur ‘savonds ontstond er door eene onbekende oorgaak eene paniek onder de hulptroepen, zoodat deze allen, met de koelics en selfs met een. En 20-tal inlandsche Soldaten, in de groatste verwarring de vlucht namen. De getrouwe regent van Mandaïling bleef, met slechts twee zijner lieden, bij de colonne achter. De Padries, die paniek bespeurende, kwamen weldra van alle kanten opzetten, en Eilers zag zich alzoo, om zijne colonne voor geheele vernietiging te behoeden, verplicht onmiddellijk af te trekken, met achterlating van alles wat gedragen moest worden maar waarvoor de dragers ontbraken: de handmortier met munitie (88 granaten), al de bagage en ook de zwaar gekwetsten: 3 Europeanen, 2 Amboneen en een 15-tal personen der hulpbenden. Bovendien waren nog 2 Europeanen vermist, die vermoedelijk mede in de handen des vijands gevallen zijn. Aanvankelijk werden de onzen hevig vervolgd, maar de invallende duisternis maakte hieran gelukkig een einde. Den volgenden ochtend hervatten de Padries de vijandelijkheden; tegen den middag werd echter Loeboe Sikaping bereikt, waar onze hulptroepen zich weder verzameld hadden. Men vernam hier, dat de hulptroepen van Rau bekommen zich weder verzameld hadden. Men vernam hier, dat de hulptroepen van Rau bekommen zich weder verzamelden af te willen blijven en ook de regent van Rau zich ernstig tegen dat plan verzette, zagen zij van hun voornemen af. De marsch werden verder zonder belangrijke wederwaardigheden voortgezet tot Loender (21 September) en van hier, den 28sten, tot Fort Amerongen. Van lieverlede werd de toestand der onzen in de afdeeling Rau bedenkelijker. Het voor Bondjol geleden échec gaf nieuwen moed an onze tegenstanders; Toewankoe Tamboesei hervatte de vijandelijk-heden, en het duurde niet lang of verschillende kampongs werden on afvallig. Hind elijk, den 19" October, moest Eilers berichten dat de gansche bevolking van Rau eene vijandelijke houding aannam en weigerde vivres te leveren, terwijl Fort Amerongen ernstig met een aanval bedreigd werd. Op onvangst van dit bericht stelde de kolonel Elout aan den generaal Riesz voor, den luitenant Van Geersdaele met een Europeesche en 2 inlandsche officieren, benvens 75 man van Padang naar Ajer Bangies te zenden. Deze officier moest 25 man te Ajer Bangies achterlaten en met de overigen trachten, Rau te hulp te komen, betzij van Ajer Bangies over Taloe, hetzij over Natal. Van Geersdaele ging dientengevolge den 4n November op marsch. De heutige gelegentliche instructie liet heute naturwissenschaft, om nächsten omstandigheden te handelen; opmerking verdient echter art. 9: "Heeft de luitenant Van Geersdaele het geluk om in Rau te komen, dan geeft hij de brieven over, hem toebetrouwd voor den majoor Eilers, en keert hij-zelf terug met dien majoor en den 1" luitenant-adjudant van het le bataljon Moltzer, nadat de le luitenant Poland hat commandement zal hebben overgenomen." De gevolgtrekking schijnt niet te gewaagd. dat de hoogste autoriteiten over de handelen van majoor Eilers niet bijzonder te vreden waren en meer vertrouwen stelden in Poland’s beleid. Zooals nader ‘zal blijken, slaagde Van Geersdaele er niet in, Rau te bereiken; na veel oponthoud kwam hij slechts tot Limoen-manis. Intusschen was Fort Amerongen sedert den 20n October ingesloten en waren hier herhaalde gevechten noodig, zoowel om de Padries, die verschansingen rondom het fort opwierpen, tegen te houden, als om eenigen leeftocht machtig te worden. Poland behaide den 23n eene schitterend Overwinning bij de verovering eener vijandelijke bent, en den volgenden dag verdreef Bischoff de Padries van een ander punt. Maar dit belette niet, dat onze stelling nauw ingesloten bleef en dat Eilers zich reeds den 26n verplicht zag, de verstrekking van levensmiddelen aan de troepen op de helft te verminderen. Ook later — 30 October, 4 November, 7 November — hadden uitvallen en gevechten plaats; was, den 23n, Poland ernstig geworden, op laatst- genoemden datum werd de luitenant Popje zwaar gewond. Hij overleed drie weken daarna. Intusschen was de post te Loender in ’s vijands handen gevallen. Ook dit punt was herhaaldelijk aangevallen, en verder verder was niet meer mogelijk toen èn levensmiddelen, èn munitie ontbraken. Den 42 November besloot de bezetting , onder den korporaal Fivellier, eene poging te wagen op het Fort Amerongen terug te trekken, na het geschut te hebben vernageld. Op dien aftocht door den vijand ontdekt, verloren de meesten het leven; één Amboneesch sol- daat bereikte 7 dagen later, nog een paar manschappen den 28n November genoemd fort. Toen het bericht betreffende al deze wederwaardigheden te Padang aankwam , besloten de Gouvernements-commissarissen Van Sevenhoven en Riesz nog tot eene poging om de troepen in Rau te hulp te komen. Zij zonden den heer Wobbe, gezagvoerder van den schoener de Vlieg, met den adjunct-inspecteur Visbeek naar Natal in com- missie, om aldaar, in overleg met luitenant Dresse, onderhandelingen met de Rauenaren en Toewankoe Tamboesei aan te knoopen, opdat de troepen ongehinderd zouden kunnen aftrekken. Intusschen was er in den omtrek van Fort Amerongen nog bij herhaling — den 12n November- onder Moltzer, den 18n onder den Amboneeschen sergeant De Longa, den 21n onder Moltzer en Von Tschudy — gevochten en den vijand verlies toegebracht. Het scheen dat ook deze daardoor den krijg eenigszins moede werd, althans begon hij tot onderhandeling zich geneigd te betoonen. Dit nam niet weg, dat ons fort den 23n tweemalen hevig werd aan- gevallen en ook in den daarop volgenden nacht de handhaving onzer stelling slechts aan de voorbeeldige dapperheid onzer militairen te danken was. Nu de verwachte hulp (van Van Geersdaele) achterwege bleef en de toestand steeds ongunstiger werd, besloot Eilers eindelijk een krijgsraad bijeen te roepen ter bespreking van hetgeen verder moest worden gedaan. Wie in dien krijgsraad (25 November) aanwezig waren en wat daarin gezegd en besloten werd, blijkt uit het volgende procesverbaal : „De majoor Eilers, commandant der troepen in Rau, maakt aan alle de presente dienstdoende officieren, de Tommonggongs der barisan van den Ali Bassa en alle de hier aanwezige Battasche hoofden SUMATRA'S WESTKUST VAN 1833—1835. 317 bekend dat hij hen had doen bijeenkomen om met allen te raad-plegen wat in deze omstandigheden te doen, daar de rijst sedert den 15" dezer op was en de soldaat sedert dien tijd een weinig padi had ontvangen en dat die niet meer in het magazijn was dan tot den 27n aanstaande, en vragende tevens of er eenig hulpmiddel ter verkrijging van levensmiddelen was. „De le luitenant-adjudant Moltzer, de 2e luitenants Von Tschudy en Logeman, zoo ook de officier van gezondheid Van der Souw — de le luitenant Poland, de 2e luitenants Bischoff en Popje konden deze vergadering niet bijwonen wegens zware bekommen wenden enziekte — beantwoordden dit eenparig met te zeggen dat, zoo er geen rijst uit het Mandailingsche kwam opdagen, die ons door den regent belöffd is, zij allen slecht kans zagen ter verkrijging van dat artikel tot levensonderhoud, daar de vijand zich te zeer in zijne Kampongs versterkt had om daar met de beschikbare macht — thans niet meer dan 100 man — op af te gaan om on dat levensonderhoud met kracht van wapenen te verschaffen; maar dat het te hopen was, dat de Rauenaren (waarmede men sedert eenige dagen op hun eigen aanzoek in briefwisseling was getreden, en die het anhoudend dagelijks vechten schenen moede te worden, hoewel in hunne brieven niets beslissends voorkwam, en het allen schijn had alsof zij ons als zoodanig wilden bezighouden totdat onze levens-middelen Op waren en wij dan van zelf genoodzaakt werden hun land te verlaten), zich spedig en stellig decideerden. „De hoofden der Batta’s zeiden, daar zij insgelijks hoopten en stellig verwachten rijst uit hun land, dat de noodige personen van hier reeds derwaarts waren gegaan om rijst van alle kanten te doen anbrengen, want dat hun volk ook maar op zijn hoogst voor twee dagen levensmiddelen had en er reeds een aantal was die niets meer hadden en een weinig van hunne vrienden ontvingen; dat die toe-stand niet lang meer kon aanhouden, want dat anders hun volk, waarvan zij reeds een aantal hadden moeten doen vertrekken zooals oon bekend was, die geene levensmiddelen meer hadden, zoude weg-loopen en wij dit niet kwalijk konden nemen daar zij toch iets te eten moesten hebben. | „De majoor Eilers nam daarop het woord, zeggende: Mijne Heeren, allerongelukkigst is de toestand waarin wij thans verkeeren; de versterking, waarom ik in al mijne rapporten aan den kolonel Elout verzocht, komt niet opdagen; het is U bekend dat reeds den 19 der vorige maand daarover is geschreven. Wij zullen genoodzaakt worden! om, zoodra onze vivres op zijn en er geen rijst uit Mandailing komt, of zoo de Rauenaars blijven voortgaan om de briefwisseling op de lange baan te schuven, ons op Mandailing terug te trekken. De soldaat heeft veel, zeer. veel moeten lijden; tot nog toe heeft niemand hunner of van U eene nacht rust gehad, maar altijd in het kampement aan den pagger die het insluit, soo goed als onder den blooten hemel, op wacht moeten zijn. Met weemoed sie ik mijne onderhoorige brave soldaten dagelijks aan, half naakt loopt de soldaat rond, want de weinige kleeding die hij had, heeft hij voor een weinig eten aan de Batta's verkocht, en allen sien or uit als geesten. Gij allen gevoelt zelven met mij dat wij door kracht van wapenen geene levensmiddelen alhier kunnen bekomen, en zoo ik daartoe al met een dol hoofd de order gaf, allerwaarschijnlijkst kwam daar niemand onzer levend terug... | „Ik acht het daarom mijn plicht, u allen be Kendt te maken dat, zoo er voor den 28th dezer geen rijst mocht zijn aangekommen, mijn llig plan is naar Mandailing terug te trekken. Nu zijn wij nog in staat, met onze macht geregeld terug te trekken, onse zieken en gewonden zullen door de Batta's gedragen worden; dit heeft de Regent mij verzekerd, ieder man ontvangt daarvoor een spaansche mat. Hoe zou het er met die ongelukkigen uitzien wanneer de Batta's door gebrek an levensmiddelen ons eens, zooals gij zooeven hoordet, verlieten; immer wij zouden dan toch, zoo er geen rijst kwam opdagen, genood-zaakt zijn terug te trekken en zouden dan onze ongelukkige wapenbroe-ders moeten achterlaten, en overleveren in de handen hunner beulen. „Eenparig werd nu door ons undergeteckenden besloten: lo, zoo er vóor den 28n a. s. geen rijst of eenige andere levens-middelen mochten zijn aangekommen of zoo de Rauenaren mochten blijven voortgaan met hun onbeslissend schrijven, den 28n ’s morgens naar Limoen-manis terug te trekken; 20, dat de twee drieponders zooveel mogelijk onbruikbaar gemaakt en goed vernageld zouden worden; de munitie zoude zoek gemaakt en vernietigd worden, omdat een en ander niet door den soldaat kon worden medegenomen en er geene Mandailingers voor het vervor der stukken waren; 30, dat ieder man 14 pakjes infanteriepatronen bij zich zou dragen, en de nog overblijvende aan de Batta’s zouden worden uitgedeld; 40, dat de handmortieren en granaten door de soldaten zouden worden medegenomen. f a ae De warheid is, en dat er niet anders is gehandeld kunnen worden. Fort Amerongen, den 25n November 1833. De President der vergadering, Errers, majoor. J. Morrzer, le luit, adj., Von Tonson, 2e luitenant, VAN DER Souw, officer van gezondheid 2e kl., Tuoar- MAN, 2e luitenant. „En is dit stuk aan ons, ondergeteekende hoofden van Mandailing, duidelijk bekend gemaakt en is naar ons inzien niet anders gehandeld kunnen worden dan zoooals daarin vermeld staat, — en door ons onderteekend. » Radja Gedonbang, regent van Mandailing. Radja Fouten van Penjaboengan. Soetan Goeroe van Tamian. Soetan Goeroe van Kota tonkar. Radja Gogatenaire van Limoen-manis. Tengevolge van dit besluit werd den 282 November de aftocht naar Limen-manis ondernomen. De marsch derwaarts werd niet noemens-waard bemoeielijkt, tengevolge van eene afspraak met den regent van Rau, die — ofschoon niet tegen Toewankoe Tamboesei bestand — on blijkbaar niet ongenegen was. Volgens Elout's verslag had hij an Pilers verklaard, dat hij tegen het verblijf onzer troepen geen bezwaar had (wel tegen dat der Battasche hulpbenden), maar wegens gebrek aan levensmiddelen de onzen daaraan niet meer kon helpen; dat hij ons daarom ongestoord zou laten aftrekken om later, onder gunstige omstandigheden, terug te keeren. Voor het vertrek der troepen uit Rau kwamen nog een Ambo-neesch en een inlandsch soldaat terecht, die tot de bezetting van Loender behoord hadden; zij meldden dat twee Furopeanen niet ver meer af waren. Maar de nood was zoo hoog gestegen, dat de majoor Eilers het onmogelijk achtte, nog langer te verwijlen. Toen de onzen ongeveer een half uur gaans van Rau verwijderd waren, zagen zij dat de vijand he Fort Amerongen aan de vlammen had prisgegeven. Den marsch verder voortzettende, werden zij door een paar honderd Padries aangevallen, tengevolge waarvan eenige gekwetsten en zieken in os vijands handen vielen; doch tegen den avond was de colonne te Limoen-manis vereenigd, waar zij den lute-Be Volgr. IV. 21 320 sumarea’s westxust van 1838—1835. Nant Van Geersdaele met zijne manschappen aantrof. Men was nu in Mandailing, op bevriend gebied, waar onze uitgeputte manschappen eindelijk weder behoorlijk gevoed konden worden en eenige rust konden genieten. Te Limoen-manis werd eene verschansing opgericht, waar luitenant Togeman met 50 man en 200 Batta's achterbleef. De overige troepen namen den 80n November den marsch gan naar Tamian (nabij Kota Nopan), waar zij een paar dagen later aankwamen en eene versterking opwierpen. Hiermede was de bezetting van Bau in weligheid, en werkelijk was de zaak nog boven verwachting goed afgeloopen. Van Seven-hoven schreef, den 25n December 1888, missive n® 205, aan Van den Bosch : „Hoe smartelijk het verlies van het Fort Amerongen en onse terugtocht uit het district Rau ook wezen mag, sop hehben wij toch nog reden ons te verblijden over het behoud van onze hraye troepen, — ten getale van 250 man, die zoo geheel ingesloten en van levens-middelen ontbloot waren, dat het te vreezen was dat sij òf uitgehongerd, òf, indien zij het waagden er zich door te slaan, alle vermoord zouden worden, Onbeschrijfelijk is de angst geweest die ik daarover heb uitgestaan. Maar hij voegde er bij, en de onpartijdigheid gebiedt dit hier niet te verzwijgen : „Intusschen zal het ook de aandacht van Uwe Excellentie niet ontgaan, dat de hoofden van het district Rau zich niet zoo vijandig hebben gedragen als zij hadden kunnen doen; en ik gelöff zelfs dat, als er een man aan het hoofd der Bezetting ware geweest, bekwaam om te onderhandelen, het mogelijk zoude zijn geweest, onze bezetting te bewaren. Men zegt zelfs dat het gedrag van de onzen tegen die van Rau zoo onverstandig, zoo aanstootelijk is geweest; dat wij ook hier weder schuld zijn aan den afval van de hoofden en de bevolking van dit district. Bitter is dit te bejammeren, doch ik durf hopen dat in der tijd, door een bekwaam onderhandelaar, onze betrekkingen met Rau weder zullen kunnen worden vernieuwd. Zooals uit een later te vermelden brief van Van Sevenhoven zal blijken, hadden inderdaad de hoofden van Rau zich over rhet gedrag van de onzenr beklaagd, en aldus getracht de schuld van het ge-beurde van zich af te schaiven. Zulks gaf aanleiding tot een karakteristieken brief, dien Rilers den 16° Januari 1834, n°. 6, aan Van Sevenhoven schreef en die als volgt luidde: „Mij is kennelijk geworden dat de commandant van Natal eene missive van de hoofden van Rau ontvangen heeft, welke missive an UHEdG. is gezonden. Dan, welk eene ellendige logental is al heeft daarin voorkomende! Ik stoor mij dan ook aan dat schrijven van die ellendigen niet, daar ik als soldaat met mijne braven, die de insluiting van Rau 40 volle dagen in den ellendigsten toestand hebben verduurd, met de volste eer dat regentschap hebben verlaten; en nimmer zullen lastertongen, die trachten onze eer te bezoedelen — zooals ik van ter zijde vernam — on allen iets daarvan kunnen ontnemen ter zake van die zeer harde, maar roemvol volharde insluiting en het verlaten van het fort Amerongen En, ten Vriendelijkste te verzeeken dat door Uwe tusschenkomst deze inslutting roemvol in de Javasche Courant moge worden vermeld, opdat de lezer, wanneer hem iets onteerends van ons was verhaald, dadelijk van het tegendeel overtuigd worde, daar het ieder onzer als het ware in een duivel zoude doen veranderen, zoo hij bij het verlaten van dit regentschap iets mocht vernemen dat zijne eer aan-tastte over de insluiting, waarvan bijna nimmer een voorbeeld is geweest. Het is bijna niet te gelooven, welke ellende en volharding wij te Rau hebben verduurd en als soldaten hebben willen doorstaan! De Citadel van Antwerpen heeft opzien gebaard; doch liever staan wij allen drie zulke belegeringen door, dan eene insluiting zooals wij te Rau hebben moeten verduren. Vele soldaten waren er te Rau, en allen moge men naar de waarheid daarvan vragen; want, zooals ik boven zeide, het is niet te gelooven welke ellende wij hebben doorgestaan. Omtrent verdere bijzonderbefenden betreffende de gebeurtenissen in Rau van September 1833 naar Lange verwijzende (I blz. 452—458, 481—505), verlaten wij thans voorloopig de Nordelijke Afdeeling, en keeren wij terug naar vhet gebied van Padang, waar, zooals reeds is vermeldt, sedert 15 October de heeren Van Sevenhoven en Riesz gezamenlijk het hoogste gezag uitocfenden. De militaire verrichtungen aldaar in den eerstvolgenden tijd, — over het algemeen van weinig belang, — zijn uitvoerig door Lange beschreven (1, blz. 474—480); doch de staatkundige aangelegen het het nog uitvoerige vermelding. In de eerste plaats meenen wij te moeten opnemen de publicatie, door Commissarissen den 252 October 1838 uitgevaardigd. Dit stuk, door de Maleiers veelal het lange plakkaat (plakaat-pandjang) gewöhn, heeft zelfs op dit oogenblik niet zijne waarde verloren, ofschoon er in de sedert verloopen jaren in verschillende opzichten van is Aufgewählte. Die publicatie ludt in haar geheel als volgt: Van wege en in naam des Konings! Commissarissen van het Gouvernement van Sumatra's Westkust, J. I. Van Sevenhoven, Raad van Indië, Ridder van den Norden- landschen Leuw, J. C. Riesz, General-major en Ridder der 3e klasse van de Militaire Willemsorde, Aan de volkeren van de Padangsche Boven- en Benedenlanden, Salut! Doen te weten: Zijne Excellentie de Commissar-General, vertegenwoordiger van Zijne Majesteit den Koning der Nederlanden, Prins van Oranje- Nassau, Groothertog van J.uxemburg enz. enz., die op Java zijne regeering heeft over de eilanden van den Indischen Archipel, is tot Ulieden gekommen om kennen van de oneenigheden, die tusschen eenige landschappen en het bestuur van Padang bestanden en het bestanden, die meer met Uwe adats en wetten overreenkomen, en die de strekking zullen hebben om rust en vrede te bewaren en Uwe welvaart te bevorderen. De oorlog heeft altijd ijselijke gevolgen, zooals velen Uwer ondervonden heb. ben; Uwe dorpen, huizen en bezittingen werden verbranden verwandt, terwijl vele menschen daarbij werden gewond of gedood. Ook voor ons is de oorlog nadeelig en onangenaam; hij is zeer kostbaar, wij verliezen vele menschen en hij verbittert de gemoederen, zoowel van U als van onze officieren en soldaten, over den dood van kameraden en vrienden, zooals Gij en wij ondervonden hebben. Het is dus zoowel Uw belang 1 Het komt ook voor in het werk van den generaal De Stuers (II, blz. 8) en wij zouden dus desnoods kunnen volstaan met daarnaar te verwijzen, getrouw an den regel dien wij ons stelden om in dit opstel niet te herhalen wat elders reeds gevonden wordt. Maar wij meenen dat hier eene afwijking van dien regel gevorderd wordt, omdat ieder, die ons opstel zijn aandacht waardig keurt, met be plakaat pandjang bekend moet zijn en het werk van generaal De Stuers sinds langen tijd uitverkocht is. SUMATRA'S WEST VAN 1838—1835. 323 als dat van ons, om geen oorlog meer te voeren, maar vrede en rust te hebben. Zijn Excellentie, de Commissar-General, will die gaarne geven, temeer omdat reeds sedert twee eeuwen de Edele Compagnie met U in handelsbetrekkingen op deze kust is geweest, en omdat de Mohammedanen en Christenen geen vijanden zijn, zooals sommigen onder U, om U te misleiden, geleerd hebben, daar wij en Gij belijden dat er maar éen God is, dien wij moeten dienen en aanbidden, en die ons, zoowel als U, heeft geboden om de men- schen lief te hebben en geen kwaad over anderen te brengen Die hier- tegen zondigt, dien zal God straffen, hetzij hij Christen of Mohamme- daan is, zoals God zal zegenen die zijne geboden onderhouden. Wij zijn dus broeders en geen vijanden, en daarom wil ook de Commissar-General U, als een vader zijne kinderen, leiden om te doen wat ter bevordering van Uwe rust, geluk en welvaart dienstig is. Met groote opofferingen van geld en menschen, hee At the Gouverne- ment U bijgestan en bevrijd van hen, die Uwe godsdienstige en voor- vaderlijke wetten en instellingen wilden veranderen en vernietigen. De voordeelen, welke getrokken worden van de passargelden en van andere belastingen, zijn U geschonken, omdat het gebleken is dat deze heffingen U bezwaarden. De betalingen voor koeliediensten zijn verhoogd, en daarenboven heeft de Commissaris-General ons den last gegeven om vrije menschen van elders en ook van hier te engageeren om als vaste koelies te dienen. Transportkarren worden van Batavia verwacht, en draagpaarden zijn reeds hier om, door dit een en ander, U te bevrijden van de dagelijksche koelielasten; hierdoor zijn reeds deze bezwaren weg- genomen, en ook alle andere zullen door den tijd geheel ophouden. Hetgegen door den Commissar-General, vertegenwoordiger van Zijn Majesteit den Koning, verlangt wordt om het geweise doel te bereiken, is geheel in Uw en in ons belang. Vooreerst, dat Gij geen oorlog onderling zult voeren zooals vroeger zoo dikwijls onder Uplaats had, hetzij onder den naam van prang batoe, prang bedil, prang dandam kasoemat of onder welke benaming ook; maar dat alle geschillen tusschen landschappen of dessa’s in der minne zullen worden afgemaakt, naar de uitspraak van Uwe eigen hoofden, volgens de wetten en adats; dat, wanneer onze tusschenkomst wordt verzocht, wij met overleg van Uwe hoofden de quaestie zullen beslissen, en dat het landschap of de dessa, die onverwachts of na deze beslissing mocht worden aangevallen, door ons zal worden bijgestaan om de aanvallers te straffen. Onze be- moeienis met deze zaken geschiedt alleen, om U te bewaren voor de rampen, die altijd eenigen getroffen hebben door Uwe onderlinge twisten. En om het land in rast en vrede te houden. Het sal daarom noodig zijn, dat alle versterkingen om Uwe dessa’s worden vernietig, warden oder de lust om te oorlogen van zelf zal ophouden. Tegen im vallen van vreemde naburen zullen wij u beschermen, en daarom overal onze forten hebben op de grenzen of in de nabijheid daarvan, waar dit noodig zal worden geacht. Ten tweede zal de Resident of eenig Gouvernements ambtenaar op kust zich in het geheel niet mogen bemoeien met het inwendig stuur van het land, noch met het gezag van Uwe eerste hoofden en panghoeloe’s; de keuze van Uwe hoofden zal volgens de wetten en adat door U zelven geschieden, en alle zaken wegens schukt- vorderingen, overtredingen, huwelijk, echtscheidingen, versterfreokt en anderen, alleen door Uwe eigen hoofden volgens: Uwe adats en wetten moeten worden afgedaan. Ook zal niemand zich mogen be- moeien met Uwe rechtspleging en behandeling van criminecle maken, maar zal de afdoening daarvan geschieden door Uwe eigen hoofden, volgens de wetten en adats; alleen worden hiervan uitgesonderd misdaden, die gepleegd worden tegen het Gouvernement, als opstand, weerspannigheid, het rooven of spolieeren van ’s Gouvernements eigendommen. Degenen, die zich hieran schuldig maken, zullen voor eenen raad van Justitie te Padang worden tere Etige der deutschen van Uwe hoofden als onse wakils tractementen genieten. Hun wordt echter daardoor gegeben gegeben, maar zij zullen ons dienen om voor ons tot Uwe spreken, en om ons voor te lichten in alles wat Uwe eigene belangen kan bevorderen. Ten vierde verlangt de Commissars-General, dat, evenals wij u zullen beschermen tegen Uwe vijanden, ook Gij, ingeval van ook, ons zult bijstaan met gewapende manschappen, omdat wij dan geene groote en kostbare militaire macht behoeven te onderhouden. Te dien einde zullen er, als er oorlog gevoerd moet worden, uit elk landschap de noodige gewapende manschappen worden opgerepen, en zullen dan ook overal de wegen en bruggen in eenen goeden staat moeten worden onderhouden, waartoe wij ook van onse zijde mede werkvolk en materialen zullen leveren. Ten vijfde zal het Gouvernement geene geldelijke heffingen onder U doen, maar het verlangt slechts dat Gij, in Uw eigen belang, er add SUMATRA'S WESTKUST VAN 1838—1885. 825 waardoor ook dat van het Gouvernement zal worden bevorderd , groote uitbreiding zult geven aan de koffie- en pepercultuur. Hier- over zal het door zijne ambtenaren doen waken, omdat het zonder deze uitbreiding van cultures geene inkomsten zoude hebben. De verkoop van producten zal U evenwel gemakkelijk worden gemaakt door het oprichten van pakhuizen in de binnenlanden, waarin zout en andere artikelen te verkrijgen zullen zijn, en koffie, peper enz. zullen worden opgekocht tegen de prijzen , welke daarvoor thans in de bovenlanden worden betaald, waardoor U de moeite zal worden bespaard om Uwe producten over het gebergte naar de afge- legen plaatsen te dragen en vandaar goederen terug te brengen. Het zal U evenwel volkomen vrijstaan, om Uwe goederen naar Padang te brengen en naar verkiezing te verkoopen. Volkeren van de Padangsche Boven- en Benedenlanden! Ziet daar de gemakkelijke voorwaarden , waarop Gij met het Hollandsche Gouver- nement in rust en vrede kunt blijven, en Uw land en huisgezinnen kunt bewaren voor de rampen van den oorlog, terwijl tevens Uw geluk en welvaart zullen toenemen. Daar niet als das alte door als het bestür als gouverneurs geworden geworden, geworden geworden, en men vroeger veel meer van U, dat het Gouvernement niets meer behoßt te verlangen. Er zullen ruimere voordeelen worden getrokken, daar de tollen worden geheven van de handelaren. Bij den in- en uitvoer over zee van goederen en producten, en door de winst, die zal wordeh behaald op den inkoop en verkoop van koffie, peper, zout enz.; maar voornamelijk door de levendigheid in den handel, waardoor vele schepen vracht zullen bekommen, en aan duizende huisgezinnen in Holland een eerlijk middel van bestaan zal worden verschaft. Doch daarenboven zal dit land in rust en vrede worden gehouden. Dit is de lust en het verlangen van Zijn Majesteit, onzen geéerbiedigden en beminden Koning, die den vrede lief heeft; de volkeren, die Hoogstdezelve regeert, de voordeelen van zijn vaderlijk bestuur wil deelachtig maken, en door handelsbelangen de welvaart van Holland en van deze gewesten wil doen bevorderen. Volkeren van Padangsche Boven- en Benedenlanden! Wij heben rondborstig tot U gesproken; dit was onze stellige last; nimmer kunnen U betere voorwaarden worden gegeven; Gij hebt die te danken aan de komst van Zijne Excellentie den Commissar-Generaal onder Uw midden, die zelf gezien heeft wat voor Uw en ons belang het beste zoude zijn. Wij vermanen UJ, neemt ze dankbar aan, komt die met getrouwheid na, zooals wij U in naam van den Commissar- Generaal, den vertegenwoordiger van Zijne Majesteit den Koning der Nederlanden, de verkering geven dat daarin geene verandering zal worden gemaakt zoolang Gijzelven daartoe geene aanleiding geeft. Gegeven te Padang, den 25sten October 1838. Omtrent deze publicatie — die door den Commissar General werden gedeckt van 4 December 1833 ne. 427, Ind. besluit in Rade van 9 d. a. v. ne. 24 — vinden wij de volgende korte toelichting in eene missive, door de Commissarissen dd. 11 November 1833 no. 68 aan den Minister a. i. van Waterstaat, Nationale Nijverheid en Koloniën gezonden: „Het zal de aandacht van Uwe Excellentie niet ontgaan, dat wij eene ronde taal hebben gesproken; dit was noodig, omdat de Maleische hoofden nadenkend en zeer achterdochtig zijn, waartoe door vroegere of latere gebeurtenissen reden was gegeven... Wij hebben onze gevolgd, en open al onze bedoelingen en onze vooruitzichten 1 Van deze publicatie werd bij de volgende eigenaardige dagorder, dd. Fort de Kuck 25 October 1833, kennis gegeven aan de troepen ter Westkust van Sumatra: Kameraden / Ik heb in last van den generaal-majoor, commissaris, om ter Uwer kennis te brengen eene publicatie, die wordt uitgevaardigd aan de bevolking in 't algemeen dezer gewesten. Bij die Publicatie wordt de bevolking aan and tot vrede.. Zal zulks helpen en zullen de inlanders gehoor geven aan 't geen men hun voorhoudt! Dit gaat ons niet aan; wij moeten ten allen tijde met de bedoelingen van het Gouvernement medewerken zooveel in ons is. Gelukt het om voor eenigen tijd, al zou het slechts een wapenstilstand zijn, te verkrijgen, zulks is voor ons wenschelijk, immers men mag wel eenige oogen blikken hebben van rust na al de groote vermoeienissen, en de wapens behoore nagezien te worden. Wanneer de nieuwe organisatie zal zijn tot stand gebracht, en ook nieuwe versterk van Java zal zijn aangekommen, en die nu nog recruten zijn soldaat zullen wozen; wanneer dan de Maleiers opnieuw de verraders willen spelen, -— zooveel te beter toegerust en voorbereid gaat men van onze zijde weder aan den dans. De publicatie nu, zooals gij hooren zult, is niet alleen gericht aan desulken der Maleiers of Padries welke steeds in openbaren opstand zijn, maar ook aan alle inlanders, zelfs aan dezulken die, in schijn of inderdaad, nog wel met ons zijn gebleven. Men belooft hun allen de zachtste behandeling en de minstmogelijke lasten. Ik heb bij vroegere gelegenheid U aanbevolen, met den inlander op eene zachte wijze om te gaan en vooral de koelies wel te behandelen. Ik moet dit nu herhalen. Ook herinner ik U aan ’t geen ik vroeger zeide: dat wij steeds moeten bedenken, hoe de menschen hier te lande geheel andere wezens zijn dan de meer beschaafde volkeren waartoe wij behooren. Wij mogen dus, noch kunnen vorderen dat de menschen even vooral de menschen even vooral de menschen. Lug van begrip SUMATRA'S WESTKUST VAN 1833 —1835. 327 verklaard; zonder deze rondborstigheid zouden onze oogmerken stellig in twijfel getrokken, en bij velen zijn geworden. Omtrent de uitwerking van de publicatie waren zij aanvankelijk zeer tevreden : „Wij hebben dan ook het genoegen Uwe Excellentie te kunnen mededeelen dat overal, waar zij door den adjunct-commissaris-inspec- teur Francis is bekend gemaakt, de hoofden zich daarvoor dankbaar hebben verklaard, en aan ons zelven die van de hoofdplaats de betuiging hebben gedaan, dat zij nu zeer tevreden waren en de beste verwachting van onze nieuwe instellingen hadden. In den zählen Brief wordt gemeld dat er, na de staking der vijandelijkheden tegen Bondjol, onderhandelingen geopend werden, wenn wij viele ons dat de landschappen, die nog met ons in oorlog zijn, zich zullen onderwerpen. Omtrent de door Van den Bosch gegeven instructiën — het besluit van 11 October 1838 en de daarbij behoorende Memorie van toe- lichting — schrijven Commissarissen: „Uit deze hoogst belangrijke documenten zal Uwe Excellentie ontwaren dat de beginselen, daarbij ontwikkeld en voorgeschreven, geheel anders zijn dan die, welke vroeger voor deze kust waren aangenomen, en de vrucht waren, meer van de illusiën der ambtenaren dan wel van een grondige kennis van volk en land." Of van handelen souden zijn als wij zelven. En ik vraag U zelven, moeten wij wel eens verlangen dat zij zoo vlug worden, die Maleiers, in dit hun juist niet zoo gemakkelijk land? Of zou een handvol Europeanen, met eenige Indianen dio aan onze discipline gewoon zijn, dit land in bezit hebben genomen, of zouden wij het houden, indien de bewoners in va. ardigheid met ons gelijk stonden? Maar waar een European, een Boeginees, een Javaan, — beide laatsten cerst door ons gedrild — vlug en vif zijn, daar is en blijft een Maleier vadsig, onver-schillig en lui. Laat den Maleier zijne luiheid, maakt U niet driftig als hij langzaam vooruit-gaat, of zijne vracht zoolang hij dragen moet dikwijls neerlegt, laat hem zijn gang gaan, en tracht hem voor ons niet alleen vrees, maar ook ware achting en verkleefdheid te doen verkrijgen. Zulks is de wil van den generaal, die de publicatie mede heeft geteekend en door wien ik dan gelast ben haar te Uwer kennis te brengen. Niet alleen dus uit plicht om te gehoorzamen aan en mede te werken tot hetgeen de Regeering, dat is de Commissar General en zijne Commissarissen voor deze kust hebben bevolen, maar ook uit bijzondere achting voor den generaal-majoor Riesz en uit erkentelijkheid voor hetgeen Zijn HoogEdelGestrenge voor ons deed, zullen wij ook ten deze medewerken. De Kolonel, Commandant der troepen ter Westkust van Sumatra, ELovr $28 SUMATRA’S WESTKUST van 1888—1885. Nadat de reorganisatie der troepen, overeenkomstig het bealuit van Van den Bosch van 11 October 1838 n®. 318, was ten uitvoer gelegd, vertrokken de generaal-majoor Riess en de kolonel Elout den 19den December 1883 naar Batavia. Van Sevenhoven bleef das — in afwachting van de komst van den luitenant-kolónel Bauer — alleen aan het hoofd van het civiel en militair bestuur der Westkuut; voor het laatste voegde hij zich den kapitein der artillerie Hellwig toe vdie meer dan tien jaren op de kust geweest was, de meeste olorlogen had medegemacht en door zijne Andere bekwaamheden eth goed rass man wasw (missive van Sevenhoven aan het depátement van den Waterstaat, de Nationale Nijverheid en de Koloniën, van 6 Januari 1834 no. 17). Hoe Van Sevenhoven, na onderzoek, de zaken ter Westkust beorden, hoe hij het verledene beschouwde en welken weg hij voor de toekomst de beste achtte, blijkt uit eenen hoogst belarigrijken brief van 25 December 1838 no. 205, dien hij aan den Commission General schreef en dien wij hier — met weglating van het unis gedeelte, dat over de loopende gebeurtenissen handelt en waärvui wij boven reeds extracten mededeelden — in zijn geheel laten volgen, om dat de kennisneming daarvan o. i. voor eene juiste beoordeeling der zaken onmisbaar is. Ik zal wel niet behoven te bewijzen hoe men van lieverlede, verleid door een aanvankelijk geluk, van de eene verkeerdheid in de andere is gevallen, en hoeveel kwaad daardoor over dit land is uit-gestort: men meende zelfs in zijn dewaling het belang van het Gouverneement te bevorderen, ja den Sumatraan gelukkiger te maken! Zoo verblind kan de mensch zijn als het geluk hem verbijstert. Men zag niet eens, dat onze handelingen een ondragelijke last waren; wij hebben de grondvesten van het maatschappelijk bestaan der Maleiers in den hartader aangetast, en men heeft dit niet opgemerkt; men verhief groote en mindere hoofden, omdat zij dienstbaar waren aan de inzichten van hen, die meenden dit land met geweld te kunizien ten onder brengen; men deed hun een gezag uitoefenen dat, wegens de maatschappelijke inrichtingen, niet konde bestaan zonder het geheele verband te verbreken. „Onder de hoofden die wij begunstigden waren er, die spoedig zagen dat onze bedoelingen de strekking hadden om het geheele land te overheerschen; andere wilden van de gelegenheid gebruik maken om zich door roof te verrijken, of oude veeten tegen hoofden of districten te wreken; voor deze was het niet ongemakkelijk, onder den, door den oorlog met de Padries verwarden staat van zaken, onder het heerschend fanatisme, te stoken; districten zich, zooals men het noemde, ongehoorzaam te doen gedragen; en — o wee. — met diezelfde opstokers gingen wij die districten ten onder brengen en, zooals de resident dit in zijn Algemeen Verslag heett durven noemen, teistereren. Het is zelfs gebeurd, dat de ongelukkigen, deze teistering niet durvende afwachten, zich wilden onderwerpen, maar dat dit door de goddelooze, ons toegedane hoofden wierd verzwegen omdat zij meer voordeel konden behalen door, als onze hulpbenden, te rooven en en te plunderen; en het ongelukkig gevolg was de vernieling van de Dessa of her district, her vermoorden en verstrofen der bevolking; hoeveel duizenden zwerven thans nog ongelukkig rond, van have en vee berofed! Maar ook diezelfde begunstigde hoofden, die, zooals men het noemde, met weldaden overladen waren, even zoo min als die hoofden welke of om het kwaad dat hun dreigde, of omdat zij werkelijk meenden dat het goed was zich onder het gouvernement te stellen, kouden in het algemeen ook niet tevreden zijn en werden zijn en werden zijn en werden zijn en werden zijn. Om dit te doen begrijpen, moet ik hier laten volgen de voornaamste trekken uit de geaardheid der Maleiers, als een gevolg van hunne maatschappelijke inrichting. 