Bijdragen tot de taal-, land- en volkenkunde
Het bericht van de mislukking der expeditie had natuurlijk te Batavia den meest smartelijken indruk gemaakt. Zelfs schijnen er geruchten geloopen te hebben over het instellen van een onder- zoek. Althans de Calcuttasche Bengal Hurkaru, over de expeditie schrijvende, meldde dat: “the Admiral and Mr. Muntinghe were to proceed to Batavia, as a court of inquiry was to be held upon their conduct” (4). Hiervan is echter nooit quaestie geweest; alleen werden den schout-bij-nacht vraagpunten over de mislukking der expeditie voorgelegd, niet echter schreef hem de heer Van der Capellen gerustellend, „aiet bij wijze van onderzoek naar Uw gedrag, maar om voor imij zelven met alle de oorzaken der mis- lukking van de expeditie nader bekend te worden, en daaromtrent geen twijfel meer over te houden” (c). (a) Spengler, bl. 44. (6) Overgenomen door de Asiatic Journal, dl. X bl. 200. — Blijkens noot (a), bl. 35 mijner verhandeling over de Lampongs (dl. L 1899) verkeerde ik in twijfel over de juiste spelling van de zoo menigvuldig aangehaalde Bengaalsche courant. Uit Hobson Jobson's Glossory of Anglo-Indian Colloquial words and phrases (1886) is mij de beteekenis en juiste spelling gebleken. Hircarra, hircara, Hind. harkara, wil zeggen een bode, een spion, een duivelstoejager van har = ieder en kar = zaak. We lezen dan verder: „The word became very familiar in the Gilchristian spelling Hurkaru, from the existence of a Calcutta newspaper bearing that title Benga HurkKart, generally enunciated by non-Indians as Hurkéroo, for the first 60 years of this century, or there about.” De courant zou dus in onze taal b. v. heeten De Bengaler bode. (ce) Zie verder den brief in bijl. 41. 648 PALEMBANG EN BANKA IN 1816—1820. Natuurlijk oordeelden velen, in onbekendheid met de bijzon- derheden der expeditie, er over naar de ergernis, geruchten, praatjes ingaven; het lag voor de hand, dat de naam van den opperbevelhebber daarbij niet ongerept bleef. »Met leedwezen ver- neem ik”, schreef o.a. inspecteur Meylan dd. 20 November 1819 aan den toenmaligen hoofdinspecteur van financién Mr. H. J. van de Graaff, sden ongunstigen uitslag van onze onderneming tegen Palembang; nooit is eene tijding mij meer tegengevallen dan deze. Oordeelen mag ik niet, maar het is smartelijk te weten, dat zes jaren geleden de Engelsche kolonel Gillespie dezelfde expeditie met volkomen succes heeft gedaan, zoo niet met eene mindere, althans met geen meerdere magt.” En Van de Graaff zelve dd. 15 Januari 1820 aan zijn zwager te Alkmaar, het lid der eerste Kamer Verschuir, vermoedelijk tevens welverdiend willende persiffleeren de stukken van Wolterbeek over het opeischen der Gombora-batterijen (bl. 598), over het dagen leggen voor den vijand (bl. 610 v.v.) enz.: „De expeditie tot herovering van Palembang is ongelukkig afgeloopen. Men geeft daarvan de schuld aan den schout-bij-nacht Wolterbeek, die, zonder iemand te consulteeren, het plan had gemaakt, om een commar- deurskruis te verdienen. De sultan van Palembang heeft de bruta- liteit gehad van zich niet op het gezigt van de schepen te willen overgeven en dewijl de schout-bij-nacht op dit onverwacht évenement niet gerekend had, heeft hij de attaque gestaakt en is teraggezeild. Er zal nu, zegt men, eene tweede expeditie vertrekken; ik hoop + dat die beter moge réuseeren. Het is echter wel ongelukkig voo ™ den Gouverneur-Generaal om opgescheept te zijn met menschen ., die tot alles te gebruiken zijn, behalve tot het vak, waarvoor 2" bestemd zijn.” Ook had Van de Graaff den algemeenen secretaris J. C. Bau am onder den indruk der eerste tijding de vraag gedaan, of het nica voorzichtig ware, de residenten op de hoogte te brengen; doc => dd. 18 November 1819 was door Baud geantwoord: „Ik werk gisteren avond vereerd met uwe letteren van den 16" en he == den inhoud daarvan aan Z. E. den Gouv.-Gen. medegedeeld > Hoogstdezelve beschouwt het mededeelen van belangrijke tijdingex = aan de residenten als iets dat wel verdient in overweging te ® worden genomen voor het vervolg, doch is tevens van gevoelen ™ dat, indien men zoo iets ongewoons op dit oogenblik deed, zulk= — een geheel verkeerd effect zou maken, en dat in stede van onzer - PALEMBANG EN BANKA IN 1816—1820. 649 zwakheid te bedekken, die buitengewone mededeeling dezelve zou verrassen niet alleen, maar daarenboven een ieder in het denkbeeld brengen, dat wij werkelijk veel meer verloren hebben dan in effecte het geval is geweest. Wij hebben echter (en dit zal wel dezelfde uitwerking doen) een verhaal van het gebeurde voor de courant opgemaakt, waarbij de zaken zoodanig worden voorgesteld als publiek wordend beschouwd, en waarbij zooveel doenlijk donne mine à mauvais jeu wordt gemaakt. Ik hoop, dat deze wijze van de zaak te behandelen, uwe goedkeuring, waarop, met zoovelen, een hooge prijs wordt gesteld, zal mogen wegdragen en het zou mij aangenaam daarom zijn door een regel in antwoord op deze, de aanteekening te ontvangen met een bijgevoegd gunstig bericht over den staat uwer gezondheid.” Het door Baud gestelde artikel verscheen in de Bataviasche Courant van 20 November 1819. Het bevatte een breed verhaal van de Gombora-expeditie, met de trouwe uiteenzetting van de ondervonden moeielijkheden. Er werd daarin o.a. gaan zou, doch welk vuur slechts in staat zou zijn den vijand het zwijgen op te leggen. Fn daarin zat dan toch eigenlijk de fout: die rijen palen waren wel lastig, doch deden het niet in de eerste plaats; wat ons deed terugdeinzen was de onmogelijkheid geweest om 's vijands batterijen met ons geschut te beheerschen. Men vond het echter beter om allen onwil nu op den burger lijken commissaris te doen nederdalen; daarentegen den opperbevel- hebber te loven over de behoorlijke behandeling dezer zaak, gelijk geschiedde particulier en officieel (a). Dat overigens de regeering den schout-bij-nacht voor Banka en Riouw handhaafde, was onge- twijfeld zeer goed; doch het had kunnen geschieden zonder al het odium van de mislukking der expeditie op den mede-commis saris te doen vallen. Terecht zag Wolterbeek in, dat hij nu nog wel een potje kon breken. Den dag na de ontvangst van het Muntinghe-besluit, dus den 8" December, schreef hij o.a. het volgende aan deu land- voogd : „U.E. kan begrijpen hoe aangenaam mij de officieele en particuliere missiven waren, welke U.E. mij de eer hebt gedaan, sedert de slag tegen de batterijen van Palembang te schrijven, zijn geweest. Hoedanig men ook zelf overtuigd moge zijn, dat men alles gedaan heeft, hetgeen plicht en voorkomende omstandigheden vorderen tot welzijn van Zr M* dienst, geeft zulks alleenlijk wel eene overtuigende kalmte voor zichzelf, doch het contentement van de superieure macht ta) Zie den particulieren brief van den heer Van der Capellen M. R. bijl. 14. De otficieele verzekering geschiedde bij besluit dd. 18 November 151 n’ 19, waarmede den schout-bij-nacht werd te kennen gegeven: „dat voor zooveel de Gouverneur-Generaal uit zijne rapporten kan ver- deelen, het hem voorkomt, dat de zaken te Palembang op eene behoorlijke wijze door hem behandeld zijn, waarom de Gouverneur-Generaal hem din ook volgaarne bij deze zijne tevredenheid betuigt, met last voorts, zoowel aan hem Schout-bij-Nacht als aan den Generaal-Majoor, commandeerende dr troepen, om aan de officieren en manschappen bij de expeditie gediend heb- bende, te betuigen, dat de Gouverneur-Generaal alleszins voldaan is over het gedrag, hetwelk zij bij die gelegenheid, volgens het getuigenis van den schout-bij-nacht Wolterbeek hebben gehouden, onder tekennengave, dat dit gedrag behoorlijk onder het oog des Konings zal worden gebracht, zijnde de Gouverneur-Generaal overtuigd, dat zoo zij voet aan wal hadden kunnen zetten 's vijands sterkten niet tegen hunne dapperheid en meerdere krijgskunde zouden zijn bestand geweest, en dat alleen de onoverkomelijke moeielijkheden van het terrein en het jaargetijde, de expeditie voor dit maal haar deel heeft doen missen.” PALEMBANG EN BANKA IN 18]6—1820. 651. te vernemen, is hetgeen dat een militair verlangt. Ik heb een moeilijken dienst gehad, doch ook heb ik niets ontzien. Ik heb wel de adviezen van sommigen gehoord, doch ik heb mijne resolutiën voor mijzelf genomen, en het onuitsprekelijk genoegen tot nog toe, dat mij niets voor den geest is gekomen, hetgeen ik zoude wenschen anders gedaan te hebben. En dat is mij aangenaam, doch de tevredenheid van U.K. op eene zoo éclatante manier te vernemen, is nog dierbaarder..... „Ik ben door Gods goedheid nu weder wel en neem, alhoewel langzaam, toe in krachten. Ik zal niets ontzien en wete wat het verlangen van U.E. is. En waarom zoude ik dit niet doen? daar ik alle beleefdheid van U.K. geniet en U.K. een volkomen ver- trouwen op mij stelt. „Ik zal zien de Blücher, gelijk met de Wilhelmina, naar Java te zenden, ten minste kort daarop. En heb den heer Muntinghe dit schip voor zijn transport toegestaan. Ik ben met dien man zeer wel geweest, niet zoo zeer uit principes als omdat ik zulks mijn ‘pligt rekende en wist dat het U.K. genoegen zoude geven. Hij is echter een lastig man tegen anderen. En heb ik het geluk gehad verscheidene malen de partijen vriendschappelijk overeen te brengen, zoowel met den heer Keer, luit. kol. en commandart van het garnizoen | als met den secretaris Van Beusechem van der Kop. Ik kreeg het echter altoos klaar, doch de ongelukkige jalousie tusschen civielen en militairen kan ik niet geheel wegnemen, zoodanig, dat ik ver- zekerd zoude zijn, die bij mijne absentie opgeruimd zoude blijven. Ik zal dus niet van hier gaan, dan alvorens mij overtuigd te hebben , dat de zaken op Banka een geregelden loop hebben genomen. »Tweemalen ben ik nu in een half jaar ziek geweest. In de expeditie in de rivier van Palembang heb ik wel 3 weken lang veeg gestaan. De duurte was enorm, vier ropijen voor een hoen en 22 r. voor een pikol aardappelen was aan de orde van den dag. U.K. kunt dus nagaan , dat ik niet alleen met mijn hoofd en krachten heb moeten werken, maar dat ook mijn beurs daarbij heeft moeten schade lijden. Ik verzoek daarom, wijl een mensch alhier in dit klimaat, altoos veeg staat, om de goedheid te willen hebben, bij een besluit van U.E. te bepalen, dat U.K. mij gedurende deze commissie eene maandelijksche toelage toekent ad .... ingaande van den dag mijner aanstelling tot retour op Batavia; dan had mijn gevolmachtigde altoos aanspraak in cas van overlijden, op hetgeen U.E. heeft goedgevonden mij toe te.leggen. En zoude U.E. eerbiediglijk verzoeken mij gelijk te willen Ge Volgr. VII. 49 652 PALEMBANG EN BANKA IN 1816—1820. stellen met den schout-bij-nacht Buyskes te Amboina gepassec= wade expeditie, latende ik die expeditie gerustelijk met mijne expedi am tie door deskundigen tegen elkander taxeeren. Ik vertrouw op U — E's regtvaardigheid en late het geheel daaraan over.” (a)... Eigenlijk was de mislukking der expeditie nog maar een .. -. geluk! We lazen trouwens dat de slag zelf ook al een geluk had geheeten (bl. 601). »Gelukkig”, schreef Wolterbeek, in denzelfden geest als hij Thyssen had ingelicht (bl. 625), aan het raadilim slid Van Braam, den dag van zijn tevreden schrijven aan den lcmmmmnd- voogd, dus den 8" December, »Gelukkig, dat ik uit de Sc—uet- sang kwam; want was ik doorgedrongen en had ik mijne me==mcht moeten verdeelen om den sultan van Palembang te vervolgen, dan was Banka voor ons reeds nu lang verloren geweest” En den 20 Januari 1820 herhaalt hij in een schrijven aan hem: „Men n—samoel (onder ons) geen staat maken om nog in een jaar weder aan Pa- lembang te denken, want Banka vordert volmaakt een jaar, eer men deswegens zeker kan zijn, alvorens men aan Palembang zal kunnen beginnen te denken. Dit is mijn (overtuiging 7) en blijft mij zeker, dat zonder zekerheid van Banka alle verdere onderneminggg=8"" nul zijn. Was ik doorgedrongen in het Palembangsche met de troepen, waren wij Banka reeds totaal uit geweest.” Het was een van de meest ongelukkige redeneeringen, zou need zeggen, van onzen nu napleitenden schout-bij-nacht. Immers Bark volgde slechts Palembang; het lot van dit sultanaat gaf den t° voor de overzijde der straat aan. Het eiland was na Muntinghe's v "€" drijving van Palembang in toenemende beroering gekomen ; en de c= °F stand had zich slechts krachtiger ontwikkeld onder den vermeerderendk ke? faam van Badroedin's overwinningen. Ware de krijgskans den schow™ <ut- bij-nacht niet tegen geweest, dat eiland zou, naar men redelij er wijze mag verwachten, evenzeer onder den stillenden indruk daary ==" zijn geraakt, terwijl er ook nog geen reden was om zoo stellig a. si te nemen, dat men na de vermeestering van Palembang verplice=tl! zou zijn terstond het binnenland met alle troepen in te trekke: =" wanneer Banka's toestand daar militaire hulp vorderde. Hoe ook at, Wolterbeek’s eigen opvatting over het verband van eene welgm=5t slaagde expeditie naar Palembang en de rust op Banka was eer =" geheel andere geweest, toen die expeditie begonnen moest wordem =": (a) De lezer zal zich wellicht herinneren, dat de schout-bij-nacht ook e~ =" „honorarium van f 10000” had gekregen, na afloop der Malakka-zendir Zie M. R. bl. 39. PALEMBANG EN BANKA IN 1816—1820. 659 immers als resident Smissaert in 1819 verzocht om voor zijn eiland wat meer hulp te mogen houden, dan de schout-bij-nacht voor het gelukken van den Palembangtocht wenschelijk achtte, voegde deze in een brief dd. 3 October er nader aan toe: „wat wilde er van Uwe districten worden als de zaak van Palembang verkeerd wierd behandeld en men middelen liet varen, welke gebiedend „wierden gevorderd”. Den 1" Mei 1820 kwam Wolterbeek te Batavia terug, waar hij den volgenden dag met veel deelnemende welwillendheid omtrent den moeielijken afgeloopen tocht” door den landvoogd werd ont- vangen, leest men in het journaal. Hij vernam er tevens, dat, zijn tijd als commandant verstreken zijnde, hij stond vervangen te worden door den heer Musquetier (a). | Er bestond echter nog onzekerheid, wanneer deze zou komen, waarom Wolterbeek zich den 52 Mei tot den landvoogd wendde met het verzoek om weder als bevelhebber op te treden voor de nieuwe expeditie tegen Palembang, waartoe aanstonds besloten was geworden (4). Het was tevens de dag, waarop hij zijn verhoor op de reeds vermelde vraagpunten had besloten met de navolgende betuiging : #Verzuimd hebbe ik nimmer, in welke tijdvakken der expeditie ik mij bevond! Vreeze hebbe ik niet gehad, want God heeft mij eene fermiteit gedurende de slag en de heele expeditie gegeven, die mij zeer te stade is gekomen en waarvoor ik het Opperwezen altoos moet dankbaar zijn. Voortvarendheid kwam in deze expeditie te pas! Fatiguen moest men niet ontzien! Kn van de zich opdoende zaken, hetzij voor- of nadeelig, moest men het beste gebruik maken. Het staat aan Uwe Excell. te beoordeelen, in hoeverre ik daarin ben geslaagd en in hoeverre ik aan het vertrouwen, dat Uwe Excellentie op mij heeft gelieven te stellen, hebbe beant- (a) „Zijne Excellentie de G. G. informeerde mij tevens”, leest men in het dagboek ad 2 Mei 1820, „ontvangen te hebben besluiten van Z. M., volgens welke mijne terugroeping was bepaald, zullende vervangen worden door den schout-bij-nacht Musquetier in het commandement over het esquader, zooals zulks na tijdverloop van 3 a 4 jaren meerendeels plaats heeft, en waarvan ik reeds het ministerieele besluit had ontvangen.” (b) Het verzoek, blijkens journaal ad 5 Mei 1820, „houdende dat wegens het uitblijven van den schout-bij-nacht Musquetier en de nog noodige repa- ratie van de Eendragt (waarmede Wolterbeek zou teruggaan), ik zeker niet voor in November zoude kunnen vertrekken, presenteerende mijn dienst aan gedurende dit aankomende goede saizoen, wanneer men mij op nieuw noodig mogt hebben”. 654 PALEMBANG EN BAXKa IN 1816—1820. woord. Hieraan mij onderwerpende, kan Uwe Excellentie verzekerd sijn. dat zoolang ik mij nog hier moet bevinden, al dat ik ook het commandement hebbe overgegeven, Uwe Excell. over mij in Z Me dienst kunt disponeeren.” Doeh per omgaande schreef de heer Van der Capellen vrien- delijk terug. dat de regeering in het verzoek om commandant van de vuigende expeditie te worden, niet kon treden , wijl reeds generaal De Koek voor dit opperbevelhebberschap was aangewezen (a). Lutusschen werd van Wolterbeek's ervaring gebruik gemaakt om ie nieuwe expeditie beter voor te bereiden. Het dadelijk resultaat tiervan was alvast, dat, inziende men gedurende 1820 niet kon vaar kumen, de tocht niet overhaast doorgedreven, doch daar- pede tut N21 gewacht werd. De noodzakelijkheid hiervan had trouweus reeds de schout-bij-nacht in een schrijven dd. 16 Fe- vruart [S20 uit Muntok aan den heer Van der Capellen opgemerkt. Meu sext hier vrij stellig”, leest men daar, „de intentie van Uwe “Averleutie svude zijn, om de expeditie tegen Palembang in April x Mer deer de Lampongs te zullen beginnen. Eene geduchte ver- suvretig chiar de Lampongs, die hen van dien kant bedreigt, en Jits iu Naar stelt, om te houden, wat wij hebben, geloof ik, dat ercrnent ts; doch ik geloof, dat de generaal De Kock dit jaar svetwuit tn staat zal komen als ik met de marine, om tegen Pa- Nb Ce ageeren, en dat eene dreigende houding tegen Palembang ve cvue Tale ageering tegen de muitelingen op Banka en in de Vatlipotigs. gecombineerd met de sluiting der rivieren door de vebrere vn trast: Banka, dit jaar volkomen werk genoeg zal zijn, va ie cuvest guustige uitwerking zal doen, omdat zulks compleet vovieieiig ts, en de naburige vorsten in toom houdt, die niet Westin ower tog te doen. Kleine vaartuigen, schoeners en plat- weCdiue Canoicerdeoten zijn hier noodig, doch die moeten beter tbe. werden ent toeten ten minste ieder 6 man Europeanen Wea Iwoden eit goed gecommandeerd zijn. De kolonel Schutter en 4 en tempe, want heeft in Holland alle kanonneer- Vetere verte oe vrquadrillen en flottielles klaar gemaakt, en nt sy Hellevoet uitgerust, die, zoo wegens logement, a en waarden en tuig, excellent waren; dit geschiedde A egenteeire epsieht van den vice-admiraal Bloys, doch en VT. etser. Moa uiet vergeten zijn.” PALEMBANG EN BANKA IN 1816—1820. 655 Terwijl de voorbereiding tot de nieuwe expeditie met ijver te Batavia plaats vond, ontving de schout-bij-nacht den 13" October 1820 met de Venus een brief van radja Djafar, meldende, dat sultan Badroedin de goede betrekkingen met Batavia wenschte te herstellen. Indien”, luidde het verder, „de heer Gouverneur- Generaal wenscht tot goede schikkingen te komen, is het ver- langen van den sultan van Palembang daarnaar oneindig grooter: want deze schade veroorzakende handelingen hebben lang genoeg geduurd. De Edele Heer Muntinghe is de oorzaak dat deze slechte daden plaats hebben gevonden. Hi zal den Opperheer voorzeker danken zoo de goede verstandhouding hersteld kan worden.” — Natuurlijk, dat men op deze hernieuwde algemeenheden niets kon verrichten. den Gouv. Gen. van N. [. aan een zee, waaraan einde noch grond le vinden is.” 656 PALEMBANG EN BANKA IN 1816—1820. De schout-bij-nacht, met de terugkomst te Batavia zijne com- missie afgeloopen achtende, wenschte zich niet, buiten den Gouv. Generaal om, met eene Palembang-correspondentie in te laten, zoodat de brieven eerst de regeering in handen kwamen. Evenwel toen hem advies gevraagd werd, gaf hij bij schrijven dd. 2 December 1820 te kennen, dat geene stappen tot verdere onderhandelingen moesten gedaan worden, daar hij den weg er toe Badroedin reeds had aangewezen vwaarin ik zelfs verder ben gegaan, als waartoe geautoriseerd, hetgeen U.E. echter de goedheid heeft gehad wel te approbeeren”. Banka moest eerst worden onderworpen, dan behoorde men Palembang aan te vallen. „Het komt mij bovendien voor”, meende de schout-bij-nacht, „dat de blokkade der rivieren, het rijk Palembang geducht hinderlijk moet zijn. De Arabieren zijn alle handeldrijvende inwoners; of een enkele er dog slipt, dit helpt hen niets. De oorlog kost ons Gouvernement wel veel, doch de blokkade, goed onderhouden, moet hen benaauwen en schrikkelijk verarmen. Men herdenke de blokkade der Hollandsche kust in de laatste jaren en de verschrikkelijke armoede, die daaruit is voortgevloeid. Eindelijk zal het aan het handeldrijvende gedeelte en ook aan den gemeenen man vervelen; want het zal moeijelijk worden te blijven begrijpen, dat zij verpligt zijn te verarmen uit liefde voor een eigendunkelijk vorst’ — De lezer weet nochtans, dat de blokkade het verzet niet brak. Met goedkeuring van den landvoogd schreef daarop de schout- bij-nacht eene dankbetuiging aan radja Djafar en een langen brief aan toekoe Saïd, in welken laatste te kennen werd gegeven, dat het duidelijk bleek, dat het den vorst van Palembang met de onderhandelingen geen ernst was, zoodat deze nog niet voldoende de rampen gevoeld had, die de oorlog over zijn volk bracht. „De vorst van Palembang bedriegt zich zeer’, vervolgde de brief, nwanneer hij denkt, dat het Nederlandsche gouvernement den vrede verlangt uit noodzakelijkheid. Het is alleen de menschlievendheid van den oppergebieder in Ned. Indië, dat de oorlog tot nog toe zoo gematigd wordt gevoerd, wijl de uitzichten tot eene voordeelige teneindebrenging niet twijfelachtig zijn. Deze gematigdheid kan echter eenmaal ophouden en men zal zich dan den staat der Pa- lembangsche volkeren te laat beklagen, U, mijn waardige Vriend, die algemeene zaken goed doorziet, kan ligtelijk begrijpen, dat Z..K. de Gouv. Gen. geene stappen tot vredestoenadering zal laten doen bij een vorst, die afvallig is en nog geene de minste redenen PALEMBANG EN BANKA IN 1816—1820. 657 heeft bijgebracht, welke hem daartoe aanleiding hebben gegeven. Verlangt de sultan van Palembang vrede, dan behoort hij zich tot Z. B. den Gouv. Gen. te wenden, zijnde de opperste Neder- landsche autoriteit in Oost-Indië. Geene gelegenheid ontbreekt hem daartoe, zoowel door tusschenkomst van UEd., die zich daartoe zoo bereidwillig toont, als door den resident van Banka, of door den resident Du Bois in de Lampongs, welke laatste wel de kortste weg en het meest te prefereeren zoude zijn. Het Nederlandsche gou- vemement is menschlievend en rechtvaardig, doch ook gestreng omm de nakoming der plichten door de bondgenooten jegens hetzelve te vorderen. Indien de sultan dezen weg niet verkiest in te slaan, vertrouw ik (want ik kan of mag de intentiën van Z. E. den Gouv. Gen. niet vooruitloopen), dat Hoogstdezelve zeer gerustelijk zal afwachten de uitkomst van dezen krijg, zooals die door de Nederlandsche Wapenen, onder den zegen van het almachtig Opperwezen, zal be- vochten worden.” — Ten slotte bracht de schout-bij-nacht de dank- betuigingen van den Gouv.-Gen. voor Said’s trouwe diensten over En meldde hij hem van spoedigst zelf naar Europa te zullen terug- keeren: vdoch ik zal nimmer in mijn leven vergeten de vriend- Schappelijke betrekkingen, welke ik hier gemaakt heb, en waar- Onder die met den waardigen Ungo Said Mohammedin [béni Abdal chman Rodesi (?) etc. etc. wel eene der voornaamste zal blijven”. Het duurde echter nog tot den 25" Maart 1821, alvorens Wol- terbeek met de Zendracht Nederlandsch-Indië voor goed verliet. en 8" Augustus d.a.v. in het moederland teruggekeerd, vernam hij er weldra de onderwerping van Palembang door generaal De ock. Hij las het te Amsterdam, waar hij destijds woonachtig Was, in de Amsterdamsche Courant, doch met de bijvoeging, in die Van 9 November 1821: „De tweede expeditie tegen Palembang, “am welke jaloersche personen een gelijk lot als de eerste hadden Wrven voorspellen, heeft een tegenovergestelde en voor de Neder- laadsche wapenen hoogst roemrijke uitkomst gehad.” Ofschoon men ook in Nederland de eerste Palembangsche expeditie Aan Wolterbeek geenszins kwalijk toonde te nemen , — hij bracht het NOg tot vice-admiraal, directeur der Marine, commandeur van den Sderlandschen Leeuw, enz. enz. — was het alsof er een floers Over zijn levensgeluk nederdaalde, wanneer die tocht van 1819 1m herinnering werd gebracht. Hij las nu in de aangehaalde woorden Van het verslag „zooals hetzelve te Batavia door den redacteur in de courant is gesteld”, het bedekt verwijt, „dat de eerste expeditie 658 PALEMBANG EN BANKA IN 1816—1820. niet eervol afgeloopen is’, en zond uit dien hoofde dd. 25 No- vember 1821 een gansch relaas van het gebeurde, zoowel aan den minister van Marine als aan dien van Koloniën. Wanneer de zin- snede werkelijk in de officieele Bataviasche courant is opgenomen, dan heeft de redacteur natuurlijk geene hatelijkheid op de eerste expeditie bedoeld, doch wellicht het oog gehad op de Engelsche intriges; Wolterbeek was echter veel té gevoelig op dit punt om de vermeende beschuldiging zoo maar over zijn kant te laten gaan. Falck, destijds departementschef van Koloniën, antwoordde dd. 2 December 1821 in zijn gewonen vriendelijken toon, dat hij het stuk „met belangstelling had gelezen”. »Misschien”, vervolgde hij, „hecht UEdG. wat te veel gewicht aan de uitdrukkingen van den Bataviaschen koerantier: misschien ook heeft de man zelf het niet zoo gemeend, als het bij u is opgevat. Doch dit is zeker, dat al wat men tot verkleining uwer diensten in den Maleischen archipel te berde zou willen brengen, grootelyks zoude strijden met de gunstige opinie, die de Gouverneur-Generaal daarover herhaaldelijk heeft te kennen gegeven; en wat bijzonder de operatiën tegen Palembang betreft, het kan zelfs den oppervlakkigsten beoordeelaar niet ontsnappen, hoezeer die van den voorleden zomer begunstigd en gemakkelijk gemaakt zijn, niet alleen door de grootere en meer doelmatig geordende magt, maar ook door de vroeger verkregene en weliswaar ongelukkige, maar echter geenszins roemlooze onder- vinding.” Wolterbeek vond daarna nog ruim gelegenheid te toonen, dat hem zoowel het vechten, als het beheeren eener administratie kon worden toevertrouwd. kerst in 1844 werd hij als vice-admiraal ge- pensionneerd; het daarop volgende jaar trof hem eene beroerte, die aan zijn werkzaam en nuttig leven een zacht einde maakte. fijne eenige dochter was gehuwd met den heer D. G. Muller, den schrijver over Wolterbeek's verleden in Tindal’s en Swart’s hande- lingen van TS-46, BIJLAGEN BEHOORENDE BĲ HET ARTIKEL „Palembang en Banka in 1816—1820” DOOR P. H. van DER Kemp. Bijl. 1 bl. 382 noot c. Ziehier Daendels’ karakterestieken brief aan sultan Badroedin: Herman Willem Daendels, Maarschalk van Holland, Staats- raad in buitengewonen dienst, Grootkruis van de Koninklijke orden van Holland, Grootofficier van het Legioen van Eer des Franschen Keizerrijks, Gouverneur-Generaal van Indië en Opper- bevelhebber van ’s Konings Land- en Zeemacht aldaar, schrijft dezen brief van oprechte vriend- en bondgenootschap aan Padoeka Sri Sultan Ratoe, Koning van Palembang, Zijne Hoogheid toewenschende eene bestendige welvaart, gepaard met allen voorspoed en zegen, tot in lengte van dagen. De Maarschalk en Gouverneur-Generaal, hiernevens voegende het duplicaat van zijn brief aan den Padoeka Sri Sultan van den 30 van Herfstmaand 1809, maakt wijders aan Z. H. bekend, dat de Lampongs, waarup het Gouvernément een onwederspre- kelijk recht heeft, daar die door zwakheid van de voormalige Oost-Indische Compagnie aan den Koning waren afgestaan (a), thans weder door de wapenen en daarna door cessie voor het Gou- vernement hernomen eri op nieuw aan zijne domeinen gehecht zijn. De M. en G.G. is niet onkundig, dat onderdanen van den Padoeka S. S. met het zich in de Lampongs opgeworpen heb- bende hoofd der Boegineezen, Daïng Rawang, gemeene zaak gemaakt hebben, om een gedeelte van die landen te plunderen en te verwoesten of ten onder te brengen, ’t welk de M. en G. G. voorzeker ten uiterste heeft moeten bevreemden, niet alleen omdat zoodanige verbintenis ncoit anders als tot oneer van den Padoeka S. S. kan strekken, maar ook wijl de M. en G.G. zich had voorgesteld, dat de door hem gegeven blijken van zijne welmeenendheid en vriendschap voor het Palembangsche hot, bijzonder in het ontslag van een resident, die den Padoeka S. S. niet aangenaam was en de benoeming van den tegen- woordigen resident Groenhof van Voortman, welke door zijn (a) Eene prachtige reden! 660 PALEMBANG EN BANKA IN 116—1820. zachten aard en bedrevenheid in den omgang met inlandsche vorsten en grooten, ongetwijfeld het vertrouwen van den Padoeka S.S. verdient, Z. H. van stappen zouden hebben teruggehouden, die Hij kan berekenen te moeten mishagen aan het Gouvernement. De M. en G.G., om dit gedrag niet van de ongunstigste zijde te beschouwen, is genegen te onderstellen, dat de Padoeka S. S. geene kennis heeft gedragen van de opgemelde onder- werping der Lampongs aan het Hollandsche gouvernement, en dat bijaldien Z. H. hiervan ware onderricht geweest, dezelve alle verbindingen met het voornoemde hoofd der Boegineezen, Daïng Rawang, krachtdadig zou hebben tegengegaan, hebbende de M. en G.G., uit hoofde van dit vermoeden gemeend, niet langer te mogen uitstellen Z.H. van de omschreven plaats gehad hebbende gebeurtenis te verwittigen. De M. en G.G. verwacht, dat het effect van deze verwittiging zal zijn het uitvaardigen door den Padoeka S. S. van de klem- mendste bevelen aan zijne ondergeschikten, ten einde zich van nu voortaan te onthouden om de Lampongs op eenigerlei wijze te molesteeren, aangezien de Padoeka S. S., indien deze molesten bleven voortduren, noodwendig bij den M. en G. G. onder de verdenking zou moeten geraken van te heulen met de vijanden van het Hollandsche gouvernement en in dit geval den M. en G. G. zou noodzaken, de rechten van Z. M. den Koning van Hol- land met gestrengheid tegen den Padoeka S. S. te doen gelden (a). Waarschuwende de M. en G.-G. den Padoeka S. S. om zich door kwade raadgevingen niet te laten aftrekken van het bond- genootschap met het Hollandsche Gouvernement, of geloof te slaan aan de insinuatiën van personen, die den Padoeka S. S. tot zijn verderf het denkbeeld zouden willen doen aannemen, alsof de vriendschap van het Hollandsche Gouvernement, uit hoofde van gebrek aan macht, straffeloos zouden kunnen worden veronachtzaamd en van de contracten afgeweken, alzoo het Gouvernement geenszins de middelen ontbreken, om hare vrienden te beschermen en zich op hare vijanden te wreken. De M. en G.-G. zendt, om ten overvloede den Padoeka S. S. hiervan te overtuigen, eene divisie kanonneerbooten naar Palem- bang, onder het bevel van den Lt.-Kol. Voorman, welke slechts een klein gedeelte uitmaakt van het aanzienlijk getal, dat van die soort vaartuigen, als ook van ander charter sinds de jongste twee jaren door het Gouvernement in dienst is gesteld. (a) Deze roofpartijen in de Lampongs waren later voor onze regeering een der voorwendselen om sultan Achmad, die ze evenmin als vroeger Badroedin, tegenging, af te zetten: zie bl. 377 ad art. 3. PALEMBANG EN BANKA IN 1816—1820. 661 Dan de M. en G.-G. vertrouwt nooit tot de onaangename noodzakelijkheid te zullen worden gebracht, om de macht van het Gouvernement tegen den Padoeka S. S. te moeten gebruiken, maar verwacht veeleer, dat Z. H., ten nutte van zijn rijk en onderdanen, zal pogen te onderhouden de gevoelens van vriendschap en genegenheid, welke het Gouvernement nog steeds aan het Palembangsche hof heeft aan den dag gelegd en ter herhaalde bewijze waarvan (a) de M. en G.-G. eene groote hoeveelheid rijst en zout naar Palembang afzendt, om in die arti- kelen aldaar op eene ruime wijze te voorzien, zullende daarmede, hetzij geheel of gedeeltelijk in natura, hetzij in geld uit het provenu, naar verkiezing van den Padoeka S. S., de rekening van het Gouvernement met Z. H. moeten verevend en het meerdere aangewend worden voor ’s Gouvernements uitgaven en om van den Padoeka S. S. tin in te koopen, hetwelk buiten bezwaar van Z. H. naar Batavia zal worden overgevoerd, het- geen de M. en G.-G. niet twijfelt, of zal eene beweegreden te meer voor den Padoeka S. S. zijn, om zich te beijveren aan het verlangen daaromtrent volledig te voldoen en te toonen, dat het hem ernst is de contracten op te volgen. Gegeven te Batavia op het eiland Groot-Java den 24° dag van de Herfstmaand 1810. De Maarschalk en Gouverneur-Generaal DAENDELS. Bijl. 2 bl. 839 noot « De brief dd. 12 Maart 1816, dien Sultan Badroedin naar Commissarissen-Generaal zond, luidde aldus: Deze brief van zuivere toegenegenheid, die uit een oprechten grond mijns harten voortvloeit, en met de grootste heilwenschen versierd is, zoomede vergezeld van de verzekering van hoog- achting, komt van mij Padoeka Srie Sulthaun Ratoe Mohamed Badar-Oeddien, die in een gedurige ellende , droef heid en onder- drukking leeft; en geve de Heer van het Heelal, dat dezelve ge- worde aan mijne Heeren en Broederlijke Vrienden, die edel, ge- trouw en ontfermend zijn, namelijk den Gouverneur-Generaal Baron Van der Capellen, Kommissaris Elout, mitsgaders de Raden van Indië, die hun zetel en hof houden binnen Batavia en het gezag voeren over Indië en wier Regeering machtig is, en zich uitstrekt over het geheele eiland Java en diens onderhoorigheden; dezelven zijn mijne broederlijke vrienden, die dit door alle tijden en bij onze nakomelingen, mitsgaders door alle geslachten heen zullen blijven; het ga derhalve hen wel in hunne Regeering, groot- (a) Wel een origineel bewijs van vriendschap wordt hier gegeven! 660 PALEMBANG EN BANKA IN 116—1820. zachten aard en bedrevenheid in den omgang met inlandsche vorsten en grooten, ongetwijfeld het vertrouwen van den Padoeka S.S. verdient, Z. H. van stappen zouden hebben teruggehouden. die Hij kan berekenen te moeten mishagen aan het Gouvernement. De M. en G.G., om dit gedrag niet van de ongunstigste zijde te beschouwen, is genegen te onderstellen, dat de Padoeka S. S. 'geene kennis heeft gedragen van de opgemelde onder- werping der Lampongs aan het Hollandsche gouvernement, en dat bijaldien Z. H. hiervan ware onderricht geweest, dezelve alle verbindingen met het voornoemde hoofd der Boegineezen, Daïng Rawang, krachtdadig zou hebben tegengegaan , hebbende de M. en G.G., uit hoofde van dit vermoeden gemeend, niet langer te mogen uitstellen Z.H. van de omschreven plaats gehad hebbende gebeurtenis te verwittigen. De M. en G.G. verwacht, dat het effect van deze verwittiging zal zijn het uitvaardigen door den Padoeka S. S. van de klem- mendste bevelen aan zijne ondergeschikten, ten einde zich van nu voortaan te onthouden om de Lampongs op eenigerlei wijze te molesteeren, aangezien de Padoeka S. S., indien deze molesten bleven voortduren, noodwendig bij den M. en G. G. onder de verdenking zou moeten geraken van te heulen met de vijanden van het Hollandsche gouvernement en in dit geval den M. en G.G. zou noodzaken, de rechten van Z. M. den Koning van Hol- land met gestrengheid tegen den Padoeka S. S. te doen gelden (a). Waarschuwende de M. en G.-G. den Padoeka S. S. om zich door kwade raadgevingen niet te laten aftrekken van het bond- genootschap met het Hollandsche Gouvernement, of geloof te slaan aan de insinuatiën van personen, die den Padoeka S. S. tot zijn verderf het denkbeeld zouden willen doen aannemen, alsof de vriendschap van het Hollandsche Gouvernement, uit hoofde van gebrek aan macht, straffeloos zouden kunnen worder. veronachtzaamd en van de contracten afgeweken, alzoo het Gouvernement geenszins de middelen ontbreken, om hare vrienden te beschermen en zich op hare vijanden te wreken. De M. en G.-G. zendt, om ten overvloede den Padoeka S. S. hiervan te overtuigen, eene divisie kanonneerbooten naar Palem- bang, onder het bevel van den Lt.-Kol. Voorman, welke slechts een klein gedeelte uitmaakt van het aanzienlijk getal, dat van die soort vaartuigen, als ook van ander charter sinds de jongste twee jaren door het Gouvernement in dienst is gesteld. (a) Deze roofpartijen in de Lampongs waren later voor onze regeering een der voorwendselen om sultan Achmad, die ze evenmin als vroeger Badroedin, tegenging, af te zetten: zie bl. 377 ad art. 3. PALEMBANG EN BANKA IN 1816—1820. 661 Dan de M. en G.-G. vertrouwt nooit tot de onaangename noodzakelijkheid te zullen worden gebracht, om de macht van het Gouvernement tegen den Padoeka S. S. te moeten gebruiken, maar verwacht veeleer, dat Z. H., ten nutte van zijn rijk en onderdanen, zal pogen te onderhouden de gevoelens van vriendschap en genegenheid, welke het Gouvernement nog steeds aan het Palembangsche hof heeft aan’ den dag gelegd en ter herhaalde bewijze waarvan (a) de M. en G.-G. eene groote hoeveelheid rijst en zout naar Palembang afzendt, om in die arti- kelen aldaar op eene ruime wijze te voorzien, zullende daarmede, hetzij geheel of gedeeltelijk in natura, hetzij in geld uit het provenu, naar verkiezing van den Padoeka S. S., de rekening van het Gouvernement met Z. H. moeten verevend en het meerdere aangewend worden voor ’s Gouvernements uitgaven en om van den Padoeka S. S. tin in te koopen, hetwelk buiten bezwaar van Z. H. naar Batavia zal worden overgevoerd, het- geen de M. en G.-G. niet twijfelt, of zal eene beweegreden te meer voor den Padoeka S. S. zijn, om zich te beijveren aan het verlangen daaromtrent volledig te voldoen en te toonen, dat het hem ernst is de contracten op te volgen. Gegeven te Batavia op het eiland Groot-Java den 24° dag van de Herfstmaand 1810. De Maarschalk en Gouverneur-Generaal DAENDELS. Bijl. 2 bl. 839 noot a. De brief dd. 12 Maart 1816, dien Sultan Badroedin naar Commissarissen-Generaal zond, luidde aldus: Deze brief van zuivere toegenegenheid, die uit een oprechten grond mijns harten voortvloeit, en met de grootste heilwenschen versierd is, zoomede vergezeld van de verzekering van hoog- achting, komt van mij Padoeka Srie Sulthaun Ratoe Mohamed Badar-Oeddien, die in een gedurige ellende , droef heid en onder- drukking leeft; en geve de Heer van het Heelal, dat dezelve ge- worde aan mijne Heeren en Broederlijke Vrienden, die edel, ge- trouw en ontfermend zijn, namelijk den Gouverneur-Generaal Baron Van der Capellen, Kommissaris Elout, mitsgaders de Raden van Indië, die hun zetel en hof houden binnen Batavia en het gezag voeren over Indië en wier Regeering machtig is, en zich uitstrekt over het geheele eiland Java en diens onderhoorigheden; dezelven zijn mijne broederlijke vrienden, die dit door alle tijden en bij onze nakomelingen, mitsgaders door alle geslachten heen zullen blijven; het ga derhalve hen wel in hunne Regeering, groot- (a) Wel een origineel bewijs van vriendschap wordt hier gegeven: 664 PALEMBANG EN BANKA IN 1816—1820. scherming wezen zullen, uithoofde van het vriend- en bond- genootschap, welke voor dezen onderling heeft bestaan en die Zijne Hoogheid vertrouwt, dat bestendig en onveranderlijk zal blijven. Nog worde bericht, dat P.S. S. Ratoe een brief aan mijn vriend den heer Gouv.-Gen. gezonden, denzelven den resident Klaas Heynis ter hand gesteld heeft, met verzoek om dien naar Batavia te zenden. Zijne Hoogheid vertrouwt, dat mijn vriend dien brief reeds ontvangen zal hebbcn en dat het een en ander aangenomen en geaccordeerd zal worden, zoodanig als in den brief vermeld is. Het verzoek van mij aan mijne vrienden de C.C.G.G. is om bestendig te laten en niets te veranderen, in al hetgeen door het Engelsch Gouvernement beslist en vastgesteld is omtrent P. S. S. Ratoe. Ten aanzien van de gezanten, verzoekt Z. H., dat zijne vrienden de C.C. G.G. hun hulp gelieven te bewijzen, ingeval zij eenige zaken te verzoeken hebben en dat Hoogstdezelven vertrouwen in hen stellen, want zij representeeren den persoon van P. S.S. R. Hebbe niets ten teeken van leven en aandenken te zenden, dan eenlijk de verzekering van een oprecht hart, vergezeld van eenige geschenken, die niet naar behooren en vermeld zijn op de hierbij gevoegde lijst, ten bewijze van hoogachting, vriend- schap en toegenegenheid. Zijn Hoogheid biedt dezelve zijne vrienden de C.C.G.G. aan en vertrouwen, dat die goederen met genoegen aangenomen zullen worden en aangenaam zijn. Bijl. 4 bl. 345 noot a. Het besluit van 13 Juni 1817 ten aanzien van resident Heynis luidde als volgt: Is gelezen eene missive van President en Raden van Finan- cién, geschreven op den 6 dezer, inhoudende, dat bij dezelve waren ingekomen berichten omtrent het gedrag van den Resi- dent van Palembang en Banka, K. Heynis, en den verboden handel door hem gedreven wordende. En in aanmerking genomen zijnde, dat de feiten, den voornden Resident ten laste gelegd, met zulke bepaalde omstandigheden zijn opgegeven, dat daaruit tegen hem een hevig vermoeden geboren wordt; dat daarenboven gen?® Resident zich aan grof verzuim schuldig gemaakt heeft, door het niet opvolgen zijner Instructie, ten aanzien van den maandelijkschen staat der producten, gelden en provisiën. dat alzoo het geheel gedrag van den Resident Heynis nauw- keuriglijk behoort te worden onderzocht. PALEMBANG EN BANKA IN 1816—1820. 665 Is goedgevonden en verstaan : Eerstelyk. Den Resident K. Heynis te gelasten dadelijk op de ontvangst van dit besluit naar herwaarts op te komen ten einde zich te verantwoorden over het door hem gehouden gedrag. Ten tweede. Eene commissie te benoemen, welke zich met den meesten spoed naar Muntok zal begeven, ten einde: 1°. dadelijk bij hunne aankomst den Resident van hunne last kennis te geven, en uit deszelfs handen overnemen het bestuur der Residentie, wordende den Resident Heynis gelast deze beheering over te geven en voorts alle de registers, boeken en papieren tot dezelve behoorende te overhandigen ; 20, In die beheering voort te gaan op de Instructie aan den Resident Heynis gegeven, waarvan aan hen copij zal worden uitgereikt ; 3° te onderzoeken het gedrag door den Resident Heynis ge- houden, en zulks in voege als in de hierbij gevoegde Instructie is bepaald (a); 4°, Tot leden dier commissie te benoemen de Heeren R. Coop à Groen en J. Du Puy beide leden van den Raad van Financien, zullende aan dezelve voor teer- en verblijfkosten worden toegestaan zoodanige somma als nader zal worden bepaald. Afschrift enz. Bijl. 5 bl. 849 noot a. Siddons’ brief, gedagteekend Fort Marlbor. 24 December 1816, aan C.C. G. G. luidde als volgt: Honble Sirs, Referring to the bonds of amity which now so happily unite the two Kingdoms of Great Britain and of the Netherlands, and believing that the maintenance of friendly intercourse and the interchange of good offices between the distant Colonies of the two powers, is reciprocally desired by both Nations, I take the liberty to submit the following subject to your consideration. During many years past the inhabitants of the country, called Passummah Ooloo Manna, situated in the mountains immediately behind the districts of the Honble English East India Company, named Manna proper, have been in the continual habit of making sudden irruptions, under the cover of darkness, into those districts; from whence they carry off men, women and children indiscriminately murdering all such of the peaceable (a) De Instructie niet aangetroffen. Het besluit ontleende ik aan de Elout- verh. in ’s Rijks Arch. 666 PALEMBANG EN BANKA IN 1816—1820. inhabitants as offer the smallest opposition to these outrage. On several occasions have severe examples been made bv the Honble Company’s arms, of the perpetrators of these savage barbarities. The Chiefs of Passummah Ooloo Manna have humbled then- selves before the officers of the Honble Company on mor than one occasion; and have entreated the suspension of host- lities under solemn promises to prevent the future repetition of similar horrible depredations. But these promises have been without effect, for the Chiefs are possessed of no real controul over a race of uncivilized beings who acknowledge no law but their own will. The expenditure of much blood and treasure might be pre vented, if these hordes of banditti were deprived of the means of reaping the advantage which they now derive from their exterminating ravages. The captives taken by them from the districts of the Honble Company, are for the most part or wholly, conveyed into the Country of Palembang, where ther are sold as slaves. In all cases the free-booters themselves do not proceed with their wretched captives, but depute agents, or sell them intermediately to itinerary merchants. 