Bijdragen tot de taal-, land- en volkenkunde
§ 1. Onder werkwoord wordt in dit opstel verstaan: eef: wortel, stam of afleiding, waarvan de oorspronkelijke of gewone : beteekenis zoodanig is, dat daarmede een werking of toestand van een persoon of zaak wordt aangeduid. Ilet. begrip van een dergelijk woord kan somtijds in den zin optreden als substan- tief, maar eigenlijk en hoofdzakelijk komt het voor als verbus, d. i. als uitdrukking van al wat van een onderwerp wordt ge - zegd, gepraediceerd. Voorbeelden zijn de Soendanesche wortels: los, hos, ras, gek, pok, en de stammen: lumpang, modar, inget, dijoek. De vier eerstgenoemde wortels be- teekenen: gaan, sterven (creveren), zich herinneren, zitten, : even als de vier opgegeven stammen; zij worden echter thans niet meer op zich zelve als verba gebezigd, maar alleen, gevolgd door en in het begrip als ‘t ware één geworden met. die stammen. Zoo is: toeloej los lumpang, daarop ging hij (weg of heen); bangkong tèh hos modar, de kik- vorsch creveerde, ging kapot; ras inget, hij herinnerde zich, en gèk dijoek djelema tèh, de man zat neder, ging zit ten. De wortel pok komt steeds voor met het suffix na, en beteekent dan: zijn (haar) zeggen of woord, hij (zij) sprak; daarna worden de gesproken woorden opgegeven met of zonder voorafgaand kiju (aldus). Andere voorbeelden zijn: hèès, slapen, ujatoe, eten, njaho, weten, boga, hebben, bezitten, stammen, die een toestand of eene werking aanduiden, — en nginoem, drin- ken, ngalebok, vreten (v. e. mensch met verachting spre- kende), muwung, kaauwen, tiporos, met den voet in een gat of door den vloer raken, titadjong, met den voet tegen iets stooten (bij ongeluk), katjepèt, ergens tusschen geklemd OVER DE VERBALE VORMEN IN HET SOENDANEESCH. > zittten of raken, afleidingen, waarvan de drie eerste eene wer- king en de drie laatste een toestand beteekenen. § 2. Wat den vorm der stammen betreft, deze is in den regel tweelettergrepig, en het is slechts zelden doenlijk de stammen in verband te brengen met wortels, die òf im het Soendaneesch, Of in de verwante talen voorkomen. Enkele stain- men zijn drielettergrepig, b. v.: harè wos, fluisteren, solèdat, in tisolèdat, uitglijden (op glibherigen grond). $ 3. De afgeleide vormen worden van stammen gemaakt door voor-, achter- of invoeging van letters of lettergrepen , van welke womimige nog voorkomen ala woorden, andere met in het Soen- daneesch of elders voorkomende woorden in verband staan, terwijl enkele wat den oorsprong betreft, uit de taal in hareu tegenwoordigen toestand niet kunnen worden verklaard. $ t. De verbale vormen zijn ten opzigte der beteekenis van tweeërlei soort: I. Subyectiere, en Il. Objectieve vormen, al naarmate zij dienen om iets te zeggen, te prediceren, òf van een subject, d. i. van een persoon of zaak, die in den zin voorkomt als handelende, of als in een toestand verkeerende, — of van een object, d. i. van een persoon of zaak, die wordt voorgesteld als iets ondergaande, als bewerkt wordende, hetzij van de bewerkende oorzaak al of niet wordt gesproken, of wel als in een toestand verkeerende, die een gevolg is van omstan- digheden. $ 5. De Suhjectieve vormen zijn: 1°. eenvoudige werk- woorden (wortels, stammen of afleidingen); 2°. actieve werk- woorden: 3°. éransitieve werkwoorden; 4°. cansatieve werk- woorden, eu 5°. toestandswoorden , benevens 6°. recsprogue en 7e, freqnentatieve werkwoorden. De objectieve zijn: 1°. objectieve pasmeven . 20. subjectieve passieven, en 30. objectieve boestands- scoorden. $ 6. De opgegeven vormen kunnen in den zin op dricérlei wijze voorkomen, namelijk: 1°. als gezegde, om eene werking of een toestand te benoemen: 2¢ in den volantatief. d. i. ook wel als gezegde, echter niet om aan te duiden dat eene wer- king plaats heeft of een toestand aanwezig is, maar om te kennen te geven dat de spreker wil, wenscht, voorstelt of verbiedt dat zal geschieden, wat door het werkwoord, toestandswoord of passief wordt gezegd, of 30, in het futaram , om aan te duiden. dat vene werking of een toestand als toekomstig wordt gedacht. Voor deu voluntatief eu het futurum heeft het Soeudaueesch 6 OVER DE VERBATLE VORMEN eigen vormen en uitdrukkingen, die evenwel niet in § 5 sis: opgeteld, dewijl zij op zich zelve, buiten den volzin, niet se: zelfstandige woorden of vormen kunnen worden beschouwd, a om die reden beter afzonderlijk kunnen worden behandeld. § 7. Zenvoudige werkwoorden zijn de zoodanige, wier be‘ teekenis in het tegenwoordig spraakgebruik neérkomt op &- enkel begrip, ééne enkelvoudige voorstelling, die den spreker voor den geest staat, wanneer een eenvoudig werkwoord, oek al is het eene afleiding, door hem van een persoon of zaak ab: gezegde wordt gebezigd. Het woord eenvoudig drakt dus & tegenstelling uit van deze soort en alle andere soorten vaa. werkwoordsvormen, waarbij nog andere begrippen worden aam geduid, die èn in den vorm, èn in de beteekenis dier soorten opgesloten liggen. (Voorbeelden in § 1.) $ 8. Enkele afleidingen vinden hare plaats onder deze soort, dewijl zij thans voor het gevoel van den Soendanees het bij- zondere en eigenaardige begrip niet meer hebben, dat oorspron- kelijk werd aangeduid door het vervormend deel, hetwelk asz het grondwoord is toegevoegd. Verder verdient opmerking, dat mede onder den naam van eenvoudige werkwoorden zullen wor den opgenomen alle bijvoegelijke naamwoorden, die in den sin- voorkomen als gezegde. Voorbeelden van de eerstbedoelde soort zijn de aan het slot van §1 genoemde vormen: tiporos, tite djong, die, hoewel blijkbaar afgeleid van de niet gebruikelijke stammen porvs en tadjong, steeds voorkomen alsof zij grond- woorden waren, en waarbij dus de eigenaardige beteekenis van het praefix ¢s is verdwenen; verder woorden als: njang- hoendjar, zitten, met de beenen horizontaal uitgestrekt, (hoendjar niet gebruikelijk), en njarandè, tegen iets leunen (randé of sarandé, niet gebruikelijk). Ken voorbeeld van de laatstgenoemde soort is paèh, dood, ook: sterven. Zoo betee- kent: anoe paéh, de dooden, maar: rék paéh, hij zal (gaat) sterven. § 9. Actieve werkwoorden zijn benamingen van werkine gen, en hierin komen zij overeen met die eenvondige werk- woorden, waarmede eene werking, aan een persoon of zaak toegekend, wordt aangeduid. Zij hebben echter nog deze eigene beteekenis, dat zij de benoemde werkingen aanduiden en voorstel- len, als van den persoon of de zaak uitgaande, als werkingen van een als subject, als zelfstandig en werke zaam gedachte persoon of zaak. Deze grondbeteekenis der IN MET SOENDANEBSCH. 7 ' actieve werkwoorden heeft §n den loop der tijden natuurlijk velerlei wijzigingen ondergaan, en toepassingen erlangd , die oppervlakkig beschouwd minstens vreemd schijnen, maar voor welke onge- twijfeld gerond en reden was op het oogenblik , toen de wijziging of toepassing zich voor het eerst bij een of ander woord ver- taande. Het is dus thans niet meer doenlijk de reden op te sporen, waarom bijvoorbeeld eten en drinken, als organi- sche verrigtingen beschouwd en benoemd, worden uitgedrukt, het eerste door het eenvoudige werkwoord (stamwoord) njatoe, het tweede door het actieve werkwoord nginoem, terwijl meu voor vreten, van een persoon met verachting sprekende, het actieve werkwoord ngalebok bezigt. Kvenzeer als het ons, Westerlingen, duister is en blijft, waarom in sommige gevallen de Soendanees werkingen, althans voor ons begrip en naar ons spraakgebruik, aanduidt met een eeuvoudig werkwoord (stam- woord), zooals tjurik, weenen, al spreekt hij ook van den persoon, die weent, als van eeu subject, die het geween maakt, — evenzeer is het ons ouverklaarbaar, om welke reden een begrip als liggen, zooals van een persoon, die rust, of een voorwerp, bijvoorbeeld een flesch, wordt uitgedrakt door het actieve werkwoord ngedeng. Het is, in één woord , ondoenlijk altijd en overal de verklaring te geven van verschijnselen in de taal, die zich somtijds bij vele woorden vertoonen, zoodat de taalwet in algemeenen zin kan worden opgegeven, maar niet alle schakeringen kunnen worden onderscheiden en beschreven, welke bij eene gelijksoortige reeks van verschijnselen door het spraakgebruik in het leven zijn geroepen. Doenlijk is het even- wel onder de groote menigte actieve werkwoorden zekere soorten of rubrieken te onderkennen, waarbij telkens de eigenaardige beteekenis van den hier behandelden werkwoordsvorm te voor schijn treedt, en na de beschrijving van de wijze van vorming dezer werkwoorden, zal een klein aantal voorbeelden worden medezedeeld ter opheldering van het gebruik en de beteekenis van dezen belangrijken atleidingsvorm. $ 10. Fen actief werkwoord wordt van een grondwoord (stam of wortel) gevormd door vervoeging van den neusklauk (mi, of van de lettergreep mga. al naarmate de beginletter van het woord een harde stomme letter is, namelijk: £, 4, p, of een zachte stomme, namelijk: g. 4, 4. De sisletter (2) en de verhemelte-4 (fy) worden als harde stomen behan- deid, en de alukers, de harde blazing (4), de verhemelte-d 8 OVER DE VERBALE VORMEN (dj), de halfklinkers (7 en w), de snfkitletters (r en Z), beses vens de neusletters (m, n,‚ nj en ag) als zachte sto mmen Bij de voorvoeging van » werd echter n +- & tot ag, « + p tot m +- p (later alleen m) en » + 2% tot », zoodat de begin- letters &, ¢, p als ‘tware vervangen worden door sg, = en s, terwijl » +- s en » + 4 overgaan in nj. Met een aanvangs klinker wordt nga tot ng, zoodat nga + a In xga, aga +-i in „gi, ng + oe in ngoe, ng + é in agé, en ag H- Oo in 190 overgaat, Voorbeelden zijn: GRONDWOORD. ACTIEF WERKWOORD. kédjo, gestoomde rijst, ngèdjo, rijst in stoom koken; tèjang, grondvorm van nèjang, naar iets zien, naar iets zoeken ; puntas, overzijde (v. e. water), muntas, naar de overzijde gaan; saoer, grondy. van njaoer, roepen, ontbieden; tjokot, » „ njokot, aanvatten, grijpen, pak- ken, uemen; gantjang, met spoed, ngagantjang, zich haasten; dégdég, grondv. van ngadégdég, beven; bobodo (van bodo) » » ngabobodo, foppen; djoeroe ” n ngadjoeroe, baren; ais „ » ngais, in een doek op zijde dragen; inoem ” ” nginoem, drinken; oesup, vischhaak, ngoesup, hengelen (visschen), éwé, vrouw, wijf, ngèwè, beslapen (plat woord); omong, woord, wat men zegt, ngomong, zeggen, praten; hoeroen, grondv. van ngahoeroen, zamenbinden, een bundel maken (van brandhout voornamelijk); woeroek, ” # ngawoeroek, onderrigten, leeren; lijuk, n « # ngalijuk, naar iets kijken; njenjeri (van njeri) ” n _nganjenjeri, pijn, smart ver- oorzaken, aandoen. Voorheen werd 5 in den regel behandeld als p; b. v. boro wordt moro, jagt maken op, najagen, en buwung wordt muwung, kaauwen. Ongewone vormingen zijn nog njiun, maken, van djijun, njuung, zien van djuung, en ngégal, bijten, van gègèl. § 11. Wat de beteekenis en het gebruik van het actieve werkwoord aangaat, daaromtrent valt hoofdzakelijk op te mer IN HRT SOENDANEESCH. 9 ken, dat het in den regel wordt gebezigd, wanneer sprake is van eene handeling, eene daad, eene verngting van een persoon , of van eene als persoon voorgestelde zaak, die wordt gedacht als subject, d. i. als werkzaam, en bezig met de door het grond- woord aangeduide werking. Voorbeelden. In de » Radja Djoemdjoeman~ wordt aan Nabi Isa de volgende bede in den mond gelegd: » Kaoela neneda ka Goesti Jang Agoeng iju tangkorék ma- singua bisa ngomong, soepaja kaoela munang nanja ka iju tangkorck téh-, d. i. Ik smeek den Heer, den Allerhoogste, dat deze schedel moge in staat zijn om te spreken, opdat ik dezen schedel kan ondervragen. — De actieve werkwoorden in ge- noemden zin zijn, behalve het Javaansche neneda, ngomong, munang en nanja. Omong is: woord, het zeggen, b. v. b. omongna kiju, zijn zeggen was aldus, hij zeide (namelijk het volgende), en wgomong, spreken, iets zeggen. Bunang drukt het begrip van mogelijkheid uit, maar steeds van een object, b. v. b. 4u dunang, het gaat niet, het kan niet, het lakt niet, en musagg is: kunnen, gebezigd van een subject. Tanja, de groudvorm van sasja, vragen, eene vraag doen, — kan alleen voorkomen in den imperatief. $ 12. Van de bijvoegelijke naamwoorden dekut, nabij, en djaoeh, veraf, worden gevormd: ngadukut en ngadjaoeh, zich nabij houden, zich ver houden, en zoo wordt in een godsdienstig geschrift gezegd dat de mensch zich moet sgadukul ka AllaÂ en agadjyaveh ka doenja, zich nabij God houden en zich ver houden van de wereld. Van de zelfstandige naamwoorden kopi, koffij, en sawah, bewaterd rijstveld, zijn afgeleid: ngopt, koffij drinken, en njawah, sawahs bewerken, en van puting, nacht, komt muting, overnachten. $ 13. Een transitief werkwoord wordt van een grondwoord of van een actief werkwoord gevormd, in het eerste geval door het voorvoegsel # of aga, geheel op dezelfde wijze als bij de actieve werkwoorden, en door het achtervoegsel an, - in het laatste geval alleen door het achtervoegsel an. Zoo is machan, dooden, vermoorden, van pach, en nanjaan, iemand ten huwelijk vragen, van nanja. § 14. In beteekenis komt het transitieve werkwoord 10. overeen met het actieve, maar 20. is er nog dit begrip in opgesloten, dat de werkwoordelijke zin wordt gebruikt op eene bijzondere manier, met eene eigene eu bepaalde toepassing, 10 OVER DE VERBALE VORMEN namelijk zóó, dat de spreker zich de werking van het subject voorstelt met betrekking tot een object, hetzij dit wordt genoemd of niet. Voorbeelden zijn: nanjaan, van nanja, vragen, eem vraag doen, iets vragen. In $ 11 komt voor nanja ka di, een vraag (vragen) doen aan, of ondervragen, want daar wordt gedoeld op het doer van de vragen, natuurlijk aan iemand, aan den schedel, maar niet op den persoon tot wien de vragen zouden worden gerigt. Wordt echter een nanja bedoeld, waarbij de persoon, tot wien de vraag komt, in de gedachte van den spreker op den voorgrond treedt, dan bezigt hij den vorm na- njaan, d. i. demand iets vragen, demand een vraag doen, en wel in den zin van: een huwelijksvoorstel doen, de hand eener vrouw vragen, of zoo als wij ook wel zeggen: een meisje ore gen. Pash is: dood, dood zijn, sterven, en maéhan: het sterven teweegbrengen bij temand, iemand ombrengen. Van bèdja, berigt, tijding, komt ngabédjaan, iemand berigt geven, mededeeling doen van iets; van tembej, pitembej, ongebruikelijke woorden, mitembejan, met sets beginnen; van saroewa, gelijk, njaroewaan, gelijken op sem of sets. § 14. Vele werkwoorden op ax worden gebezigd In den zin van een meervoud of veelvoud, hetzij dat degenen, die de handeling verngten, of die de werking ondergaan , als in grooten getale aanwezig worden gedacht, of wel dat de handeling her haalde malen of op velerlei manieren plaats vindt. $ 15. Een causatief werkwoord wordt gevormd als een transitief, met dit onderscheid dat het achtervoegsel Aun is, terwijl eene bijzonder soort van causatieve werkwoorden, die ter onderscheiding en om den wille der beteekenis met den naam van remplacerend causatief kan wofden aangeduid, nog bovendien het voorvoegsel mang aanneemt. Zoo is maéhkun, den dood (van iets) veroorzaken, maken dat iets sterft, ver stikken van paèh, en mangngangonkun, voor iemand (tevens in zijne plaats) weiden, hoeden, van ngangon, actief werkwoord. $ 16. De beteekenis van het causatieve werkwoord is, in het algemeen, 1°. die van het actieve, en 20. wordt er nog bovendien mede aangeduid, dat de werking van het subject een gevolg heeft bij, aun of in een object. Het remplacerende causatiet beteekent daarenboven, dat. de werking plaats heeft ten gevalle, ten behoeve van iemand, en tevens in zijne plaate, Aoowel bij het transitief, als bij het causatief ligt in den zin van den werkwoordsvorm opgesloten dat er cen object is, IN HET SOENDANEESCH. ll hetwelk de door het werkwoord aangeduide en benoeinde wer- king, verrigting of handeling ondergaat. Bij het transitief wordt de werking gedacht als betrekking hebbende op dat object, als staande daarmede regtstreeks of middellijk in verband. Soms is de persoon of zaak, waarvan gesproken wordt, voor- werp der handeling, zooal bi) machan, iemand dooden. Soms doel, als bij ngadagoan, iemand afwachten , op temand wachten ; een ander maal is de betrekking tusschen het werkend subject en het object alles behalve naauw of innig, maar is er niet- temin betrekking, als bij wjarvewaan, zich vertoonen, gelijk aan iemand, gelijkende op iemand, op iemand gelijken. — Bij het causatief wordt de werking van het subject altijd gedacht als hebbende een gevolg bij, aan of in een object, als veroor- zakende en teweegbrengende dat een object, van hetwelk als voorwerp of doel wordt gesproken, in werkelijkheid de hande- ling van het werkwoord ondergaat, en wel op zoodanige wijze dat het uitwerksel der verrigting zich vertoont, of als werkelijk wordt gedacht. Nu eens is de persoon of zaak, waarover wordt gehandeld, voorwerp, zoo als bij wgajakun, in het leven roepen, het aanzijn geven, eigenlijk : maken dat iemand of iets er is, van aja, er Zijn, aanwezig zijn, bestaan; dan eens duel, als bij sjarilakun, iets verhalen, van éyartéa, verhaal; dan weder midde! , als bij mulikun, iets tot koopprijs doen dienen , koopen voor of met eene zekere som. En wanneer sprake ts van eene eigenschap, eene hoedanigheid van een persoon of zaak, wordt die ook wel als witwerksel en onmiddellijk gevolg der handeling gedacht, als bij wgabeukkun, op (héuk) maken, verteren, er doorbrengen, en ngaringkeskun, beknopt, verkort (ring&es) voor- stellen, cen overzigt of kort begrip van iets leveren. $ 17. Die beteekenis van het causatief blijkt vooral, waar het nevens het actief of het transitief van een grondwoord wordt gevormd. Zoo is machan, iemand ombrengen, vermoor- den, en machkun, maken dat iemand of iets sterft, d. i. het pach, sterven, teweegbrengen, ook onopzettelijk. Nanja be- techent: vragen, natunrlijk, sele aan iemand, en nanjakun Is ook: lets aan iemand vragen, maar bij het laatste wordt Voors aedaest aan datgene, waarnaar inen vraagt. Nygadenge Is iets hooren. en ngadengeéekun: naar iets luisteren, en van indjum. te Seen, is ngindjum, te leen nemen, en ngin- de, ermkhun, te leen geven. & 18 Van sommige eenvoudige werkwoorden komt cen vorm 12 OVER DE VERBALE VORMEN voor, die een eigenaardige beteekenis heeft, en uitsluitend alleen dan gebezigd kan worden, wanneer van iemand wordt gespro- ken, en dus, zoo als wij zeggen, alleen in den derden persoon. Die vorm, aan welken ter onderscheiding de naam van toestandswoord is gegeven, heeft het aanhechtsel us, dat oorspronkelijk en eigenlijk eene objectieve beteekenis heeft, en dient om van personen te zeggen dat zij in den toestand verkeeren, die door het grondwoord wordt aangeduid. Enkele malen komt deze vorm voor als eene afleiding van andere dan een- voudige werkwoorden. Voorbeelden zijn: daékun, willen, hebben in of aan het doen van iets, van daèk, willen , van zins zijn; sijunun, bang zijn, vrees hebben, van sijun, vreezen; njahoun, met iets bekend zijn, iets weten , van njaho, weten. $ 19. Reciproque werkwoorden zijn zamenstellingen van werkwoorden met het woord silih, dat er voor gevoegd wordt en zooveel beteekent als: elkander, over en weér. Achter silih wordt de neusklank 2 of het voorvoegsel nga weggelaten, b. v. mojok, bespotten, en silih-pojok, elkaêr bespotten, maèhan, ombrengen , vermoorden, en silih-paéhan, elkaêr ombrengen. $ 20. Frequentatieve werkwoorden, die het veelvuldige der handeling, het herhaaldelijk voorkomen van den toestand be- teeken, worden gevormd van eenvoudige, transitieve of causatieve werkwoorden door invoeging van ar achter den eersten mede- klinker van een woord, of door voorvoeging van ar, als het woord begint met een klinker, b. v. tjitjing, zitten , ter neêr zitten; ook: stil zijn, tjaritjing, zitten, gebruikt van velen; oelin, spelen, zoo als kinderen, aroelin, spelen, van veel kinderen. $ 21. De passieve vormen van het werkwoord zijn in het Soendaneesch tweeërlei, namelijk: het objectief en het sub- jectief passief. Een derde soort met passieven (objectieven) zin is het objectief toestandswoord, dat in vorm naauw met het objectief passief verwant is, maar in beteekenis meer overeenkomst heeft met een toestandswoord, dan met een passieven vorm. De vorming der passieven van eenvoudige werkwoorden heeft plaats door voorvoeging voor het grondwoord , en bij transitieve en causatieve werkwoorden door voorvoeging voor den van neusklank (#) of voorvoegsel „ga ontdanen vorm, van ka. bij het objectief en di bij het subjectief passief. Objec- tieve toestandswoorden hebben het voorvoegsel ka en het achter- voegsel ax, verbonden met een grondwoord. Voorbeelden zijn: IN HET SOBNDANKESCH. 13 van déngé (ngadénge, hooren), &adéngé, gehoord, ter ooren gekomen; van tjokot (njokot, nemen, grijpen, aanvatten) ditjukel, nangevat, genomen, hij (zij) neemt, zij nemen; van pach, dood, sterven, Kapaêhan, flaauw gevallen, in zwijm, en van machan, vermoorden, dipaekan, vermoord. § 22. De beteekenis der beide passteven is deze, dat daar- door van een persoon of zaak iets wordt gezegd, terwijl die wordt gedacht als object; en wel, bij het subjectief passief, als object van de werking van een bepaalden en genoemden, of althans min of meer duidelijk aangewezen persoon, en bij het ohjretief passief, als object van eene werking, zouder dat de werkende persoon wordt genoemd of aangeduid. Wanneer dus de beteekenis van het grondwoord medebrengt, dat een persoon als subject moet worden gedacht bij de werking, waarvan sprake is, kan alleen het subjectief passief worden gebezigd. Daaren- tegen, indien van het object iets wordt gezegd, dat wel is waar daaraau wordt of is gewerkt en gedaan door een subject, maar dat echter niet eigenlijk en uitdrukkelijk wordt opgegeven en beschreven als uitwerksel van de daad of de werking van be- doeld subject, dan kan alleen het objectief passief voorkomen. Zin) is van makan het passief Kapaêkan onbestaanbaar; alleen dipachan kan men zeggen in den zin van: hij (zij) 1s ver- moord, zij zijn vermoord, namelijk door iemand. Van miéus , lets geven, verschaffen aan iemand, is Kabikun ondenkbuar, en alleen dsbikwx in gebruik, beteekenende: het wordt (werd) ge- geven, hij (zij, men) geeft of gaf, zij geven of gaven. En van de eenvoudige werkwoorden sgakarti, begrijpen, sgadénge, heeren, nyadulu, zien, zijn de passieven kukarts, kadenge en kadulu in gebruik om aan te duiden, dat een object is: vere staan, gehoord of te hooren, gezien of te zien. § 23. Het objectief toestandswoord beteekent een toes stand, waarin een persoon of zaak verkeert, evenwel niet louter in den zin van die eenvoudige werkwoorden, welke toestanden benoemen en aanduiden, zoo als puêk, dood, Zungit, weg, verloren, te zoek, maar bepaald in dezen bijzonderen zin, dat de toestand veroorzaakt wordt deor omstandigheden, waarvan de person of zaak het object is, door iets dat hem of haar over- Komt. Zoo is kaanginan, aan den wind blootgesteld , door wind ge troflen, van angin, wind; kapvekan, dour duisternis overval- len. van pork, donker, duisternis, en dasvesahan, in moeite geraakt, van zorzaÂ, moeite, bezwaar, 14 OVER DE VERBALE VORMEN § 24, Javanismen. — Enkele malen komen in het Som daneesch vormen voor, die eenigzins burgerregt hebben verkee gen, hoewel zij eigenlijk van vreemden oorsprong zijn. Behsle het verwerpelijke, aan het Maleisch ontleende mangereti (mengarti Mal.), wordt de Javaansche toestandswoord vorming, namelijk invoegsel oem of voorvoegsel m, aangetroffen in woords als doemuhus (van dudus) = ngaduhus, voor een mer dere verschijnen, tot een aanzienlijke naderen, en mangkat, van en = angkat, het hooge woord voor: vertrekken , gaan AANTEEKENINGEN. Het voorafgaande stukje is de korte inhoud van een hoofd stuk eener Soendanesche spraakkunst, die ik eenmaal hoop te kunnen uitgeven, en waarvoor de bouwstoffen reeds sints eenige jaren zijn en nog worden bijeengebragt. Zoodra er mogelijkheid bestaat, dat die voorgenomene uitgave plaats heeft, zal ik gaarne elk vrij oogenblik wijden aan eene studie, die mij, bij alle andere bezigheden, altijd na aan het hart ligt. Dan zal ook met eenige uitvoerigheid kunnen worden aangetoond, saaris mijne beschouwing en opvatting van sommige dingen , en waarom in enkele gevallen mijne terminologie en mijne definitie ver schilt van hetgeen wordt geleerd in de spraakkunsten der ver wante talen, ik bedoel hoofdzakelijk de Javaansche van Prof. Roorpa, de Maleische van Prof. PrsnarpeL en de Bataksche (Tobasche) van den heer NEUBRONNER VAN DER TUUK. Omdat in de voorgaande bladzijden slechts een overzigt wordt geleverd, zal het niet ondienstig zijn bij enkele §§ duidelijk- heidshalve eene korte aanteekening te voegen. § 1. Omtrent mijne spelling van het Soendaneesch te dezer plaatse niet uitvoerig kunnende handelen, geef ik alleen op dat de é klinkt als de Fransche é in père, en de x gebezigd wordt tot aanduiding van den langen pepet-klank, terwijl e de korte pepet weérgeeft, Oe is onze oe-klank. IN HET SOENDANEESCH. 15 § 6. Over voluntatief eu futurum wordt in de onder hauden zijnde Spraakkunst in afzonderlijke hoofdstukken gehandeld. § It. De imperatief behoort te huis in het hoofdstuk over den volantatief. $ 12. Kene uitvoeriger bespreking van voorbeelden zou, voor het doel van het geleverde opstel, te ver atleiden, $ 16. Het remplacerend causutief wordt ten onregte door v. bp. Turk (Tobasche spraakkunst bl. 179 in de Aant.) als een passief beschouwd; niet slechts pangmulumkun is Soendaneesch, maar ook: mangmulumkun en dipangmulumkun. $ 20. Ar wordt al, wanneer ‘t stamwoord op r uitgaat b. v. disalaver en miet disaraoer, van saoer, en ook als het met / begint. 24 Maart 1873. NOG IETS OVER DE OPSCHRIFTEN VAN MENANGKABAU OP SUMATRA, Het leerrijk opstel van den hoogleeraar Kern betreffende het opschrift van Batoe Beragong in ’t laatstverschenen deel dezer Bijdragen geeft mij aanleiding tot eene mededeeling, die, al zal zij niet zooveel licht verspreiden over de hier be- doelde oorkonden, toch nevens de zijne wellicht eenige waarde hebben kan voor de beoordeeling inzonderheid van de grootste der inscripties, die van Pager-roejoeng. Reeds vóór verscheiden jaren werd te Batavia door den heer Mr. J. A. van der Chijs mijne aandacht gevestigd op een raadsel- achtig geschrift, dat bij honderden exemplaren, in een bundel, op den zolder van de Willemskerk aldaar gevonden en door den Kerkeraad aan ‘t Bataviaasch Genootschap van Kûnsten en Wetenschappen was afgestaan, zonder dat echter omtrent her- komst, beteekenis of bestemming iets naders bekend was. Het bestaat uit twee blaadjes, het een van een half, het ander van een kwart vel grof papier, in 8v°. gevouwen, dus in t geheel 12 bladzijden, waarvan echter slechts de negen eerste, in ruwen steendruk of houtsneé, beschreven zijn met vreemde karakters, behalve de Kuropeesche cijfers boven de bladzijden, en bevat op de eerste bladzijde, onder eene soort van lofwerk, vijf, op elke der volgende acht, dus in ’t geheel 69 regels van gelijke lengte, zijnde ongeveer 85 millimeters, Van het eerste blaadje, bevattende blz. 1—8, waren volgens nader bericht (van 1869) slechts een tiental, van het tweede (blz. 9 en drie witte zijden) omstreeks 200 in ‘t bezit van % Batav. Genootschap. Ofschoon ik in 't schrift eenige overeenkomst inet het Javaansche meende te bespeuren, en hier en daar zelfs enkele woorden , als mahârÂdja, sampûrnna, eu zelfs den eigennaam Aditya- varmma |, te herkeuneu — wat zich later bevestigde — , mocht 1 Eig. Adityae; maar in 'tkapitaal is, naar mij gemeld wordt, ter drukkerij geen teeken voor à aanwezig; wordt echter nu bijgemaakt, even alu gestipte letters, waarvoor ik mij thans ongaarne met cursieve behelp. OPSCHRIFTEN VAN MENANGKABAU. 17 het mij niet gelukken, met behulp daarvan het overige te ont- cijferen of zelfs de hoofdteekens van ’t alphabet te bepalen, en moest ik eindigen met te onderstellen, dat ik mij vergist had, en dat de taal mij te vreemd was, om er den weg in te vinden. Ook deed het uiterlijk voorkomen van ‘t geschrift, in verband met de plaats waar het gevonden was, veeleer denken aan een — christelijk tractaatje, in wie weet welke taal van Hindostan of Ceylon, dan aan eene oude inscriptie van Sumatra. Dat het nochtans eene zulke voorstelde, bleek mij eerst eenige jaren later uit een ander geschrift, behoorende tot de belangrijke verzameling, in 1866 door Raden Saleh van Java medege- bracht, en aan ‘t Batav. (Genootschap geschonken. Het is een handschrift in folio, bevattende vijf in elkander genaaide vellen , met een’ omslag die tot opschrift heeft (in Javaansch schrift): Pengëtan sastra Boeda poenika roemattannipoen Raden Ria Marta-di-poera, Régen ing Nanggoelan, kala ngadjëng gadahannipoen Mas Litnan Toeméng- goeng Djaja-sentika, oepsir sanking Padang, poeng- gawanipoen Raden Ali Basah Ngabdoel Moestafa Pra- wira Dirdja, kala tahoen djawi 1765, tahoen wélandi 1838S. d. i. ~Aanteekening van oud (Boeda-) letterschrift, in ebewaring bij Raden Ria Marta-di-poera, Regent van eNangyoelan [in Jogjakarta), afkomstig van Mas Luite- mnant Toeménggoeng Djaja-seéntika, officier van Padangs {op Sumatra), er onderbevelhebber van Raden Ali Basah eNgabdoel Moestafa Prawira Dirdja, A. J. 1765, A. rD., 1838.6 De eerste bladzijde van ‘t handschrift zelf bevat, onder vijf regels schrift, dat nog zijne verklanng wacht, een tweede Javaansch opschrift, van dezelfde hand als het eerste, en waar- van dee zin hierop nederkomt : rAfbeclding (koepia) van oud (Boeda-) letterschnft, tot einhehting der grooten (kandjéng par agèng), op last van eden Gouverneur Merkus, vervaardigd door Mas Luitenant ‘Djyaja-séntika, sedert, wegens lichaams- en zielskrankheid e‘kirang engëttannipoen), van het bevel over de schans “ihenteng: Kota Pinang ontheven, met een pensioen van „ff Ne Cs maands); thans met een aantal kinderen gezegend, en etat zodanige armoede vervallen, dat hij geene kleederen meer enten han. 1784 (A. D. 1855 56). Onder staat met eene andere, buiten twijfel dee schrijvers eigene, hand, in Jav, se Nar VINE, 2 18 OPSCHRIFTEN VAN MENANGKABAU. schrift, de naam Djaja-sentika, en daarnaast in Hollandseh schrift: #Djoijosentiko 2 [uuit.r | De bedoelde vijf regels vreemd schrift, waarboven met potlood in ‘t Jav. geschreven staat: wontén ing sela sanes, „op ween anderen steens, schijnen oorspronkelijk behoord te hebbea achter acht regels van “t zelfde schrift, op de laatste blad- zijde, dus op hetzelfde vel, voorkomende, en waar, evenzoo met | potlood, boven staat: wontén ing sela koeboer, „op den „grafsteen. Behalve die inscripties en een geheim alphabet (sastra sandi), zeker van nieuwe vinding, misschien van den schrijver zelf, bevat het handschrift verscheiden stukken, waarin ik dadelijk het schrift van de blaadjes uit de Willemskerk herkende, en bij nader onderzoek o. a. den ganschen inhoud van die blaadjes terugvond, met een slot er bij, dat daarin ontbreekt, beslaande in ’t geheel, buiten de krul boven den aanhef, 43 regels van 170 à 180 millimeters lengte. Onder het slot staat, in % Maleisch, met Jav. letters: nommer l dari batoe di moekak Radja Pager-roejoeng, +n, 1, van den steen „vóór (het huis van?) den Radja (of de Radja’s?) van „Pager-roejoeng.n Verder vindt men: n°. 2, onder den grooten steen t vóór „het huis van Toewankoe Radja Pagër-roejoengw; vn0. 8, beschreven steen aan den rechterpost van den ingang „n(pipi lawang kang téngén) van Toewankoe Radja „nP.-r.n; 7n®, 4, do. als muur (pagér) aan den N. W. hoek „vóór (het huis van) denzelfden, en bij ’t zelfde ook nog: naan den pagër ter rechterzijde, te P.-r.7; — weder een pno. 1, steenen zitplaats van den Radja van Limakahoenr (met bloemwerk, maar zonder schrift); #n0. 2, in “t midden, nop het graf der vorsten (koeboer radja) van Limaka- „nhoenr (met twee regels schrift); „do, no. 3, aan de noord- „zijde van ‘t graf» (zonder schrift); # no, 4, grafsteen (ma- „hédjan) aldaar; naam van den begravene (of de begravenen) vaan niemand der omwoners bekend» (met twaalf korte schrift- regels), en ten slotte de schets van een kanon met Jav. in- 1 Dit zal beteekenen: op den steen, die vóór den voet van den grooten ligt? Zie S. Miller, Bijdr. tot de Taale, land- en volk. v. N. L IV, pl. VIII, fig. 2. De breede scheur in den liggenden steen aldaar is ook in de teekening aangeduid met de woorden: poenika batoe pétjah, «hier is de steen gebroken». OPSCHRIFTEN VAN MENANGKABAU, 19 scriptie (waarschijnlijk jaarspreuk, waarvan ik echter alleen het laatste woord, boewana „de wereld», d.i. 1000, lezen kan; en daaronder twee jaartalien, mede onduidelijk), welk stuk , vol- gens de bijgevoegde aanteekening, met een of meer andere, bij de verovering van J,into (in 1832?) door Colonel Elout en Raden Ali Basah buit gemaakt en in de schans Batoe-sankar geplaatst werd. De plaatselijke gesteldheid en ‘t algemeen voorkomen der overblijfselen, waarop al die aanteekeningen — de laatste nit- gezonderd — betrekking hebben, wordt vrij wel toegelicht door de beschrijving en afbeelding van Dr. Salomon Müller, deels in zijne Bijdragen tot de kennis van Sumatra, leiden 1846, deels in dit tijdschrift zelf, Deel IV (1856). Zoo herkent men in fig. 2 van plaat VII de steenen van K oe- boer Radja (de vorstelijke grafplaats), door Djaja-sentika in n¢, 1—3 van zijn tweede viertal op grooter schaal weder- gegeven, en schijnt zijn eerste ne. 1, dus ook de inhoud der blaadjes uit de Willemskerk, te moeten beantwoorden aan de inscriptie van 21 regels, bij Müller op pl. IX afgebeeld, en ontleend aan den grooten, staanden steen van pl. VIII, fig. 2. Die afbeeldingen van Müller zijn evenwel te klein en gebrekkig, om voor de lezing der opschriften cenige waarde te hebben. Tot die lezing is, voor zooveel de evenbedoelde groote ine scriptie in 21 regels, en die in vijf regels van Batoe Bera- gong aangaat, eerst, schoon nog altijd op onvoldoende wijze, de weg geopend door de facsimile’s van den heer Vitzthum von Fekstaedt. door Dr. Friederich in Deel XXVI der Verhan- delingen van ‘t Batav. Genootsch v. Kunsten en Wetenschappen uitgegeven en toegelicht. Hoeveel die toelichting nog te wenschen overliet, is, inzon- derbetd ten aanzien van de tweede, kortere inscriptie en van de dagteekening van beiden, door Prof. Kern in de boven aan- gehaalde bladzijden op de overtuigendste wijze aangetoond, e Van de dezing en woordverdeeling », dus natuurlijk ook van de verklaring, «van den heer Friedench nagenoeg niets overe, en heide imseripties 700 jaar jonger, dan hij meende +: een- voudsner bon het wel niet gezegd zijn! Na zulk eene uitkomst at bet tamelijk overtollig heeten, thans nog uit te weiden over de verwonderlijke hchtvaardigheid, waarmeé de tijdreken- vundige dwaling voor ontwijfelbare waarheid werd uitgegeven, en sedert algemeen aangenomen als grondslag van de geschie- 90) OPSCHRIFTEN VAN MENANGKABAU. denis der Indische beschaving op Sumatra. Ook zender toch de ware lezing der dagteekeningen hersteld te zien, had men uit Friederich’s eigen woorden kunnen opmerken, op hoe zwak- ken bodem die grondslag rustte. Daar F. in de inscriptie van Batoe Beragong in ’t geheel geen jaartal herkende, en alleen uit bijkomende omstandigheden terecht afleidde, dat zij uit denzelfden tijd als die van Pager-roejoeng afkomstig was, hangt zijne meening omtrent den leeftijd van den Vorst Aditya- varma 4 ten slotte geheel nan de blijkbaar alles behalve zekere lezing van het eukele woord, dat in de jaarspreuk van die laatste inscriptie het eeuwcijfer uitdrukken moest. De heer F. „geloofde niet anders te kunnen lezen» dan bhata (blz. 71): wel te verstaan niet, omdat de gedaante der teekens, op zich zelve beschouwd, geene andere lezing toelaten zou — integendeel staat er duidelijk eene korte u in plaats van eene lange 2, die trouwens, gelijk F. zelf erkent, de dichtmaat vere breken zou; en de hoofdletters zijn te gebrekkig geteekend, om buiten den samenhang met zekerheid gelezen te worden —, maar omdat hem geen ander woord bekend of vóór den geest was, dat ondersteld zou kunnen worden hier te staan. Bedenkt men daarbij, hoe groot, om niet te zeggen onbeperkt, het aantal woorden is, dat, volgens het bekende stelsel, tot uitdrnkking van cijfers kan worden aangewend, en hoe eene onbeduidende wijziging in de gebrekkige teekening volstaan zou, om geheel andere lezingen mogelijk te maken 3, dan moet men versteld ' Zoo, in plaats van Aditya-dharma, is sedert door F. zelf gelezen in ‘t opschrift op het beeld van Mandjucgri.- Zie daarover zijn be- langrijk opstel in Zeitschr. der Deutschen Morgenländischen Gesellschaft, Deel XVII, dat wel verdiende door overneming in een onzer tijdschriften meer algemeen bekend te warden. 3 Ten onrechte zegt F. (blz. 72), dat «de lange u niet kennelijk van «de korte (te) onderscheiden isa, De eerste heeft, bv. in "t herhaald voor- komende pûrsxa eene dubbele bocht, die de laatste mist, of liever het is een dubbele u, even als ai wordt aangeduid door eene dubbele e, en i waarschijnlijk oorspronkelijk door eene dubbele i, namelijk twee kringetjes in elkander. 3 Pit treft natuurlijk ook de lezing van Prof. Kern: maar behalve dat deze in zich zelve reeds veel uanneinelijker luidt, vindt zij in de veel duidelijker dagteekening der inscriptie van Batoe Beragong een’ steun, die haar boven redelijken twijfel schijnt te verheffen. En al mocht men ook nog eene andere tezing denkbaar achten, zoo staat in ieder geval dit nu toch wel vast. dat niets minder vast staat dan de betrekkelijk hooge ouderdom, tot heden aan het Hindoe-rijk van Pager-roejoeng toe- geschreven. OPSCHRIFTEN VAN MENANGKABAU. gt staan over de stoutheid, waarmede F. tot het besluit komt, dat „het jaartal 578 nu wel vaststaat~, en alleen op dien grond verklaart (blz. 76): # wij weten dus dat 578 na Caka (== 656 ua Chr.) een machtig en geciviliseerd rijk op Sumatra „bestonds. Toch hebben zelfs schrijvers, die anders gewoon zijn uit eigen oogen te zien, die uitkomst zonder bedenking als uitgemaakt aangenomen! Maar nomina odiosa; en na zoo lang zwijgen zou het mij thaus kwalijk passen, hun daar- over nog de les te willen lezen. Liever maak ik Iner in ’t voorbijgaan nog opmerkzaam op eenige andere foutieve jaartallen van den heer Friederich. De overtuiging , die hij (blz. 75), met het oog op het hier onderstelde jaartal 57%, uitspreekt: „dat ers in den Archipel »nog inscnptiën zullen egevonden worden, die ten minste tweehonderd jaren ouder ezijn», schijnt geen anderen grond te hebben dan in het bericht van den Chinees Fa Hian (op blz. 2 door hem aangehaald), volgens hetwelk er reeds A. DD. 416 of 417 Brahmanen op Java waren. Van werkelijk gevonden jaartallen vermeldt F. (blz. 75) geene andere dan van (‘aka 562 (== A. D. 640); maar ook die kunnen geen’ ernstigen toets doorstaan. Van het eene, in woorden uitgedrukt op een beeld uit de verzameling van den heer Engelhard, erkent de schrijver zelf, dat men volgens de gewone regels van de Tjandra-sankala in plaats van 562 zou moeten lezen 1265; en daar hij dit zelfde getal 1265 in cijfers terugvond in eene andere inscriptie, die tot hetzelfde beeld scheen te behooren — gelijk sedert gebleken is werkelijk het geval te zijn —, kwam Inj (blz. 10) tot de zeer natuurlijke gevolgtrekking, dat men zou (1265) ook in de eerste inscriptie elezen mag”. «Of zons, vragen wij met hem, ede [laatste] einseriptie zevenhonderd jaren na vervaardiging van het beeld. zen na het schrijven der op de voorzijde staande inscriptie by- vin voegd zijn!» Maar, mag men tevens vragen, hoe heeft hij dan niettemin (op blz. 75) kunnen volharden bij 't geloof aan de lezing 5627 of kostte ‘t hem te veel, die te verwerpen ? Hoe 1 zj. de zaak is sedert in dien zin door hem zelf ten volle uitgemaakt in de boven aangehaalde beschrijving van het beeld van Mandjucri, waarop hij beide inscripties vereenigd vond, en nu terecht aan beide zijden 1265 las, — Van «het zekerder „getal 562 op eene koperen plaat van Y edoan Noersbajnie kan ik. na ct facsimile gezien te hebben, slechts dit zeker noemen, dat het eeuwcijfer met 5, maar 9 is: twee cijfers, die in de 29 OPSCHRIFTEN VAN MENANGKABAU. lezing van Kawi-inscripties meermalen verward zijn, daar zij ongeveer dezelfde figuur vertoonen, echter met de opening in 5 links, in 9 rechts gewend. Zoo is ~ het duidelijke jaargetal » van Djala-toenda (blz. 5 en 94), door den heer van Hoévell m zijne Reis over Java (II, 110) beschreven en afgebeeld, en door den Sultan van Soeménép ten onrechte 772 gelezen, evenmin 855, zoo als de heer F. leest, maar 899. Andere jaartallen van vóór de achtste eeuw van Caka, of de negende van onze jaartelling, zijn mij vooralsnog wit den Ind. Archipel niet bekend ; en al is daarin niet de minste reden gelegen, om hun bestaan onmogelijk of onwaarschijnlijk teachten, zoo mogen toch de aangewezen feilen tot waarschuwing strekken , om zulke oude - dagteekeningen niet zonder deugdelijke waarborgen aan te nemen. Keeren wij thans tot onze nieuwe vondsten terug, en onder- scheiden wij die kortheidshalve van de facsimile's van Friede- rich, door deze met A, de blaadjes uit de Willemskerk met B, en ‘t handschrift van Djaja-sentika met C aan te dui- den. Van dit laatste schijnt, gelijk boven gezegd is, de groote © inscriptie n°. 1, even als B, te moeten beantwoorden aan die van 21 regels op platen VIII en IX van Müller, en derhalve ook aan Plaat III van Friederich. Liegt men deze evenwel nevens B en C, dan ontwaart men, behalve in ’t lofwerk boven den aanhef en in den omvang der inscriptie, weinig meer overeen- komst, dan of ze aan geheel verschillende modellen ontleend waren. Tot deze onderstelling was ik inderdaad aanvankelijk geneigd: maar ze had, in de boven omschreven en andere om- standigheden, te veel tegen zich, om er gemakkelijk in te be- rusten. Bij meer nauwlettend onderzoek vond ik dan ook al spoedig: hier en daar zekere aanknoopingspunten, die mij op het spoor leidden, om langzamerhand, met voorbijzien van allerlei groote en kleine afwijkingen, regel voor regel van A in Ben C terug te vinden '; zoodat ik ten slotte tot de overtuiging kwam, dat de inhoud over ’t geheel nagenoeg dezelfde was: niet alleen, zoo als dikwijls het geval is tusschen verschillende inscripties, die voor een groot deel uit vaste formulieren bestaan, maar zoo, dat de verschillen, hoe groot en menigvuldig ook, slechts aan schrijf- of teckenfouten, misvattingen of dergelijke toevallen konden geweten worden. Kn dat inderdaad ééne en dezelfde inscriptie, en niet — al kon daar anders al aan gedacht wor- 1 A vertoont de regels, zoo als zij op den steen voorkomen; in B en C is daarentegen doorgeschreven, zoo als de breedte van 't papier meébrengt. OPSCHRIFTEN VAN MENANGKABAU. 23 den — twee bijna gelijkluidende, aan A zoowel als aan Ben C tot voorbeeld heeft gediend, blijkt genoegzaam uit sominige gemeenschappelijke misstellingen, als in kritvà voor krétva in regel 2; de n in plaats van # in sampûrsna, r. 12 (vergelijk pârsna, r. 5); de herhaling van de d van Adi- tyavarinma aan ‘t begin van r. 19, enz. Intusschen is ‘ter ver van daan, dat B en C zelfs maar zoo leesbaar zouden zijn als A; en zoo de heer Kern de lezing van de groote inscriptie in A te onzeker achtte, om zich zonder de noodige kennis van ‘t Menangkabausch Maleisch aan eene door- gaande herstelling van den tekst te wagen ', de hulp, die onze nieuwe bronnen daartoe kunnen verschaffen, is al zeer be- perkt. Niet alleen toont het schrift van deze laatste over ‘t alge- meen veel minder overeenkomst met dat der oud-Javaansche oorkonden, en onderscheidt zich daarvan in ‘t oogloopend door een overvloed van verdachte krullen; maar ook zijn de ver- schillende letters onderling nog veel gebrekkiger dan in A onder- seheiden, zoodat men, afgezien van het doorgaans duister verband van den zin, zelden met zekerheid zeggen kan, welke letter is voorgesteld. Voor zoover zich nochtans wit het schrift van B en C een alphabet laat samenstellen, vindt men bij vergelijking met dat van A tusschen de overeenkomstive letters van A eu die van Ben C dikwijls nog veel meer eu standvastiger onderscheid dan tusschen versehillende letters bij elk der teekennars: nen r b. v. zoo verschillend, dat men moeite heeft, te begrijpen , hoe dezelfde figuren in ‘t zelfde inodel door twee teekenaars bij here baling zoo geheel anders, en toch door ieder voor zich telkens nagenveg in denzelfden vorm konden worden gezien. 8 In de enkele plaatsen, door Prof. Kern, naar eigen lezing, uit de groote mmseriptie wingehaald — buiten de dagteekening , schyut de ter zijde- stelling van de lers van Fo mij niet in allen deele evenzeer door het facsenide gerechtvaardigd. Waar de eerste ng beest in plaats van de d van F., stem tk met de verbetering ten volle mm. Daarentegen ha th aan “pend van regel Pf, an plaats van bat van FL, zeker niet met K. dh at of dhawahk bergers, zoolang althans het een esengun als het ander ecn hen- haren zin oplevert, en an r. 16 voor “tunimet even goed met F. tuluta als met Ro butula In r. 12, waar Fo sakvanvan, K. sak nvang beest on en ny aan t emd slechts verschallende transcripties van den anustvara, heeft de eerste den steun van Ben ©, de la de h even durdelyk aly by dee mm van ny een’ peukal we, en geen’ Var aama heb- ben Met betrehhing tot sangatisgth etiam 6. 3 doe sh vey opmerken, dat het Jes. sang, al wordt het verhlaard deot hang. echter by magn weten altijd dem vin heeft van eal wies, on tret det Vaan U cea\uudig bey tlende edice, 209 aly het hier san cle lezing van h. tua te verstaan ain. 24 OPSCHRIFTEN VAN MENANGKABAU. Hadden wij evenwel nevens A slechts met een der beide andere afschriften te doen, dan zou dat alles zich nog wel laten verklaren uit den toestand van ’t oorspronkelijke, waarvan zoowel de mislukte afbeeldingen bij Müller als de berichten van Frie- derich (blz. 18) omtrent andere proeven ! genoeg leeren, om tusschen de copieën van verschillende hand geene eenvormigheid te verwachten. Zooveel te meer bevreemdt dan evenwel de groote mate van overeenstemming in ‘tschrift tusschen B en C: zoo groot inderdaad, en zoo standvastig ook in kleine bijzonder- heden — al ontbreekt het ook niet aan veel verschil m andere — , als men bij stukken van dien omvang, in een onbekend letter- schrift, door twee personen uit de hand, en blijkbaar met weinig zorg, nageteekend, nauwelijks zou mogen verwachten, al ware model de duidelijkheid zelve. Zelfs de eerste letterteekens, die in A ontbreken, en volgens F. (blz. 35) rop den steen wuitgewischt #, zijn in B en C nagenoeg gelijk ,en zoo duidelijk van gedaante, als men verlangen kan 2. Nochtans maakt de veel grootere overeenkomst van ‘t schrift van A met het van elders bekende, zonder dat er eenige verdenking bestaan kan, als zou bekendheid met dit laatste het oog van den teekenaar misleid hebben, het onmogelijk aan te nemen, dat het schrift van Pager-roejoeng over ‘talgemeen beter door B en C zou zijn weergegeven. Evenmin valt er aan te denken, dat een van deze twee naar het andere zou gevolgd zijn. In dat geval toch spreekt het van zelf, dat bij elk ouderling verschil het eene, oudste afschrift zich steeds als zoodanig zou doen kennen door nader overeen- ! Men zou kunnen vragen, of tot die proeven ook een exemplaar van B kan behoord hebben, hetwelk dan het afschrift van den heer F. H. J. 