Bijdragen tot de taal-, land- en volkenkunde
106 AMÄNGKU BUWANA m1. (séPUH). plaats te hebben. (sésrama patrap). Hij had daarop geantwoord, dat hij daarom in al wat de Sultan verlangde gedeeltelijk (eenigszins) was meegegaan, omdat deze nu eenmaal tot vorst was verheven. Maar de Compagnie, wetende dat de Sultan ondeugend (mursal) was, was machtig hem te ontslaan of te handhaven. Daarbij ver- keerde de Compagnie nog op een voet van vrede en vrieudschap met den Sultan, waarom hij dan ook nog eenige zorg aan hem had gewijd, om alzoo den vrede (rust, téntrém) op Java te beveiligen. Omtrent de verhouding van den heer van IJsseldijk tot den Sultan kan ons het schrijven van den Gouverneur van Overstraten d.d. 22 Juli 1796 nog nader inlichten. (de Jonge o.c., p. 412). „Het effect van deze caprices (van den Sultan) moest de Eerste Resident van IJsseldijk ook onlangs ondervinden, want Z. H. betoonde vóór eenigen tyd aan hem in verre na die vriendelijkheid niet, waarmede hy gewoon was denzelven te behandelen; en toen hy naar de reden daarvan informeerde, kwam Z. H. met vele niets beduidende zaken op, als dat de Ratoe voor eenigen tijd het honneur niet was gegeven dat zy kon pretenderen, dat hy IJsseldyk den Vorst beloofd had groote diamanten voor hem te zullen zoeken en die nog niet bezorgd had, en soortgelijke. Waarom gez. van IJsseldyk my dan ook verzoek deed, zich by UHEd. te mogen adresseren om zijn ontslag als eersten Resident. Dan, vóór ik hierin toestemde, onderhield ik den Sulthan hierover by een brief, waarop 4. H. my vry kort antwoordde dat hy dan met Ult° Aug. een anderen Resident zoude verwachten. Sinds dien tyd echter is Z. H. zoozeer veranderd, dat Hy zich weder, als bevorens, bysonder vriendelyk omtrent hem gedraagt, en heeft Hy my laten weten, dat wanneer ik het noodig mogt oordeelen dat IJsseldyk noch een jaar aan zvn Hof verbleef, Hy daar gaarne in zou toestemmen; en daar ik van gevoelen ben dat in den presenten tvd ’s Compagnie's belang volstrekt vordert dat hy aan Sulthan’s Hof vooreerst continueert, zoo heb ik Z. H, dit ook by een brief te kennen gegeven, die daarin heeft genoegen genomen. De Sulthan zou my, zooals ik onderricht ben, daarvoor wel zelf verzoek gedaan hebben, zoo hy zich niet eenigsints geschaamd had over zyn eerste schryven aan my, en ook niet onkundig was geweest hoe hy dit verzoek zou inrichten, zonder my zyne zwakheid te toonen. Intusschen blykt nu hieruit weder, hoe hoog noodig het is dat ik dien wispelturigen vorst eens op eene voorzigtige wyze zyne gebreken onder het oog breng. Dan, daar de tegenwoordige tijds- 108 AMÄNGKU BUWAN& II. (SÈPUH). trent nog niet tot overeenstemming (mupakat) gekomen, en wachtte op den aanstellingbrief (surat kontrak pangangkat). De Sultan was er zeer blijde over, want hij kon het met den heer van IJsseldijk niet goed meer vinden. (botén tjondoq). Nu ge- beurde het op eenen Zaterdag, dat de Uprup en de heer vau den Berg, nog boekhouder (békaiir) zijnde, hunne opwachting kwamen maken bij den Sultan. Op den stoel van den heer van den Berg had men een kussen gelegd, hem daarmee gelijk makende aan den Uprup (dipun sami kalajan U prup; eene hatelijkheid natuurlijk van den Sultan aan het adres van den heer van IJsseldijk!) Naar de bedoeling van deu Sultan zou de heer van den Berg daar later ongetwijfeld gebruik van maken. De heer van IJsseldijk werd daarover vreeselijk boos, en gaf het kussen een schop, zoodat het vóór den Sultan kwam te vallen. Hij nam daarop afscheid en vertrok. Algemeene ontsteltenis onder de Bupati’s. Na afloop van de ver- schillende eerbewijzingen gaf de heer van IJsseldijk terstond de sleutels over, (masrahakén sorog; z. v.a. gaf het bestuur over aan den heer v. d. Berg), en verliet Ngajogya. Bij zijn vertrek drukte hij Raden Tuménggung Natajuda ernstig op het hart voor- zichtig (op zijn hoede) te zijn; en verzocht Pangeran Natakusuma hem wat van zich te laten hooren op zijne nieuwe standplaats. Van den heer van den Berg wordt verhaald, dat hij niet zeer overeenstemde (rudjuq) met den Sultan, en ook hij gedurig van meening verschilde met den Vorst, ten gevolge van zijne wispel- turigheid; de Bupati’s gevoelden zich als tusschen twee vuren. (? manglah manglih), door de bezwaren die zij in den dienst ontmoetten. Als de heer Uprup boos was, werd den Bupati’s gelast de vriendschap weer te herstellen; en als de heer Uprup tevreden was (léga), werd aan niets van hetgeen hij verlangde gevolg ge- geven. (? dipun pakung.). De Sultan was bij alles waarover beraadslaagd werd besluitenloos; hij was niet standvastig, maakte zich van de zaak af, en, als iets verkeerd uitkwam verschoul hij zich achter zijne onderdanen. In zijne bitterheid brak de heer Uprup het samenwerken af t, en stelde zelfs den Gouverneur te Samarang voor, den Sultan zijne waardigheid te ontuemen, en door eenen meer geschikten persoon te vervangen. Zelfs al ontstond er een oorlog door, zou de hoogheid van de Compagnie er door vermeerderd worden. Maar de Gouverneur was het daarmee niet eens; zelfs kreeg 1 sei Taran ang” Winter Zam. II, N° BLO, p. 131. AMÄNGKU BUWÄNà II. (SéPUH). 109 de heer v. d. Berg er eene berisping voor, dat hij het durfde bestaan eenen raad te geven, die niet tot zijne competentie behoorde. Als het nog niet duidelijk gebleken was, dat des Sultans fouten zeer groot waren, dat er wetteloosheid heerschte, en zulks schade aanrichtte, zou de Resident zeker straf oploopen. Het Europeesch Bestuur had alleen maar bedaard en kalm rapport te doen, be- treffende al de handelingen van den Vorst; het overige moest aan den Raad van Indië overgelaten worden. De heer v. d. Berg was buitengewoon bang geworden; alle overleg had verder met bedaard- heid en fijne manieren plaats. Maar de Sultan begreep niet dat dit met voordacht geschiedde. De Kumissaris-djendral (N. Engelhard) over wien boven reeds werd gesproken, was te Samarang aangekomen. Hij verzond een schrijven aan de beide vorsten ', kennis gevende dat hij hun een bezoek zou komen brengen; dat de Raad van Indië in Holland ? hem had opgedragen alle vorsten die met de Comp. in vriendschap waren te ontmoeten, en die duurzaam te maken; en tegelijk de kantoren der Compagnie op Java te inspecteeren. En als de beide Vorsten zulks goed vonden (léga), dat dan hunne Rijksbestuurders, vóórdat hij op reis ging, zich eerst bij hem te Samarang ver- toonden *: alle zaken, waarover zij nu in verlegenheid zaten, konden dan vooraf behandeld worden, zoodat later bij de ontmoeting geen hunner iets meer op het hart zou hebben. + De beide Patih's begaven zich naar Samarang; maar op dien van Ngajogva, Danurédja, was de Kumissaris-djendral misnoegd, wegens de vele bezwaren *, die hij in opdracht van den Sultan voorbracht. Ook op den heer van den Berg was de Kumissaris-djendral zeer boos. Daarop gaf hij last aan den heer Iglir ® een tugu nagari, ' mn og ep mn Mon eG ar zag» aaa. a e 4 urn an 98 al Tim mB Baise Saas a Dg Fen 5 smarene nang eg ang, ? NER ‘In het H. S. staat: ns en: rin inh n he staa ma Bang y 2 in sige Dim 010-8 Kany grepen ms Hier is met Iglir natuurlijk bedoeld: Engelhard, steeds: Rf geschreven, maar zal hier wel bedoeld zijn: van den Berg. 110 AMÄNGKU BUWÂNâ II. (SéPUH). d. i. een rijkszuil, grenspaal, te plaatsen op de grens van Surakarta en Ngajogya; en aan de beide vorsten op te dragen, daarbij een Lodji te bouwen; wie van hen aan dien last niet voldeed en dat werk niet wilde verrichten, van dieu zou het vaststaan dat hij slecht (awon) was. Bij zijn komst zou die als een persoonlijke vijand (satru) behandeld worden. De Kumissaris-djendral N. Engelhard begaf zich daarop naar Oost-Java. De Patih van Sala had hij welwillend ontvangen; maar hij bracht geen bezoek aan Sala. ! De heer Idlir Engelhard vertrok daarop (dit zal dan willen zeggen : na zijn bezoek aan Oost-Java ?) naar Surakarta en Ngajogya om de zaak van de Lodji Tugu Nagari te regelen. De beide Vorsten bouwden daarop in de desa Klaten de Lodji. Zij werd betrokken door de troepen der Compagnie met een Commandant tot bevel- hebber, en tevens een Démang aangesteld , wien de zorg voor de plaats was opgedragen. De beide vorsten droegen hiertoe gezamenlijk bij. Nu wordt verhaald dat de Tuwan Djendral Sétrattén (d.i. G. G. P. G. van Overstraten, 2 Nov. 1796—22 Aug. 1801) was over- leden, en opgevolgd door Johaunes Siberg. (Deze was Gouv. Gen. tot 15 Juni 1805, toen Albertus Henricus Wiesse hem verving, tot 14 Jannari 1808 met de komst van H. W. Daendels.) * Raden Rangga, Wadana Mantja Nagari, overleed, en werd op- gevolgd door zijnen zoon, welken den Sultan tot schoonzoon aannam door hem de jongere zuster van den Kroonprins tot vrouw te geven. De Astrologen hadden van hem reeds voorzegd, dat hij later, men kon niet zeggen of dat één uur of twee uur (d. w.z. hoe lang, maar in ieder geval slechts kort) zou duren, zekerlijk als vorst zou optreden en te Wana Pétiq zijn residentie zou hebben. En zoo werd dan algemeen onder het publiek gezegd, dat Rangga Pétiq, als hij Vorst zou zijn, een begin zou maken met de verstoring van de rust des rijks. (miwitti réngkanning nagari.) Ook de oude, eerste Rijksbestuurder van Ngajogya, Kjai Raden 1 9 a a, a a. 9 Re EDELEN TONE NEEDE IE an ee * Het verhaal laat in dit gedeelte van ons H. S. zeer veel te wenschen over. 3 De Babad laat v. Overstraten opgevolg worden door Wiese. — Zie de -,Levensbeschrijving van van Overstraten in Tijdsch. v. N. I. ITI, 1°, pag. 204 door P. Mijer. AMÄNGKU BUWANA II. (sSËPUH). 11) Adipati Danurédja overleed ', en werd opgevolgd door zijnen kleinzoon Raden Tuménggung Martanagara, iemand van een ander karakter (watéqqan) dan zijn grootvader. De Sultan was zijne drie schoonzoons, 1° Raden Tuménggung Sumadiningrat, 2° Raden Rangga Prawiradirdja, en 3° Raden Patih Adipati Danurédja (de tweede Rijksbestuurder van Ngajogya) buiten- gemeen genegen, en beschouwde hen als zijn eigen kinderen. Nu was de Kroonprins er op bedacht zijn drie schoonbroeders gedurig te onthalen, en hunne toegenegenheid te winnen, (mulut sihipun); hij stelde zich geheel onder hunne hoede. En zij waren hem dan ook gehoorzaam onderdanig. (sëmungkëm). Toen de Sultan dit bemerkte, was hij er zeer (mëngkaq?) ontstemd over, zoodat hij zijnen zoon in alles tegenwerkte. De Kroonprins was er wrevelig (kaku galihipun) over, dat zijn vader geen vergiffenis schonk (maqlum); de drie schoonzoons werden dikwijls met geld- boeten gestraft, daar de Sultan hartstochtelijk vertoornd op hen was. Raden Rangga en R. Sumadiningrat werden bevreesd, dat het er op zou uitloopen zij van den Kroonprins verwijderd zouden raken. Alleen de Rijksbestuurder Danurédja, hoe meer hij tegen- gewerkt werd, hoe meer hij met opzet daartegen te werk ging. De Kroonprins begon zich zeer ongerust te maken, dat de Patih van hem verwijderd zou worden; ten slotte hechtten zij zich zeer nauw aan elkaar; gedrongen door hunne wederkeerige liefde kwamen zij overeen te zamen vergift in te nemen en te sterven als bet daartoe mocht komen. Het gemoed van den Sultan werd vol; (ménggah); hij werd wijfelmoedig, en ontzach den Kroonprins in zijn doen en laten. Maar onafgebroken gaf hij hem steken onder water, en sprak bij iedere voorkomende gelegenheid (in ongunstigen zin) over hem. ? Doch nu begonnen ook de Raden Rangga en K. Sumadiningrat over den Kroonprins in twijfel te geraken (zij aarzelden, wijfelden, mandég tumoleh), daar t wel eens zou kunnen gebeuren, dat ! Bijdr. T. L V. & VIE p. 325 (Noot 3. — De Schrijver heeft ons boven reeds verklaard waarom juist „de kleinzoon” hem opvolgde. wiens vader Kjai Danukusuma heette. Wij zullen dezen later nog meermalen ontmoeten. — Intusschen merken wy op, dat van Natajnda, over wien wi boven reeda gesproken hebben, geen sprake meer is. Hadden de Compagnie’s dienaren, en ook de Sultan dan alles vergeten, war vrneger afgesproken en begaald was? Hy was immers weer in genade aangenomen? : mn mag Amped opge 2) 114 AMÄNGKU BUWANd II. (séPuH). van — op eene enkele uitzondering na — al of niet bedrogen, om- gekochte en altijd zelfzuchtige Europeesche machthebbenden en niet- machthebbenden te zien; met die van eenen even angeschikten als onbekwamen en eindelijk vleugellam geslagen Sultan, die tegelijk oorzaak en dupe van al die ellende was en bleef, zijn geheele leven door het slachtoffer van eigen karakterloosheid en trotsche ijdelheid. Verhaald wordt van den schoonvader van den Kroonprins, genaamd Raden Tuménggung Sasradiningrat, dat hij, zich den gang van zaken in het rijk aantrekkende, (marina), Pangeran Natakusuma een wenk wilde geven (ngaturri péndjawil), naar aanleiding van eene voorspelling van eenen adjar', die als tapa op den berg Wilis zich ophield. Deze man had voorzegd, dat, als de Kroonprins later eensgezind en één van bedoeling met, en onder de leiding van zijnen oom zou regeeren, zijn koninkrijk zeker bevestigd zou worden. Maar, als zulke twee hooggeplaatste personen elkanders vijanden zijn, zal het rijk Ngajogya zeker uit elkander spatten *. — De Pangeran Natakusuma lachtte, en zeide dat hij daartoe noch het plan had, noch van zoo iets droomde; hij was níet eens in staat voor zich zel? te zorgen. * Dat Raden Sasradiuingrat hem daaraan herinnerde, nam hij in dank aan, want die voorzegging was inder- daad niet maar een zoo uit de lucht gegrepen * voorspelling. Maar als hij wezenlijk zijn schoonzoons geluk bedoelde, moest hij zelf hem daaraan herinneren; want een ondergeschikte begaat licht eene onhandigheid, en is afhankelijk van den machthebbende. Raden Sasradiningrat antwoordde, dat hij bevreesd was dat te doen, want bij herhaling had hij den kroonprins reeds goeden raad gegeven, maar was door hem niet ter harte genomen ; zelfs dacht de kroonprius, ten onrechte, dat het hem om de grootheid van zijne dochter te doen was. — Raden Sasradiningrat ging daarop huiswaarts. Pangerang Natakusuma had veel kinderen, doch de helft er van : Seg of ash Ay encinan sags 2 Zoo ongeveer zal wel de bedoeling zijn, maar is zeker niet de vertaling van: open ag ven ig oen ahr Sheth ny gg qn Gan levi aa aol ag oP na ans on 8 an El gn 0G 0479-09 a4 oa Zaar greg velo aan Deny ‘ mn eman eur 116 AMÄNGKU BUWÄNâ II. (SÉPUH). wingking). Daarom zou hij in het woud heimelijk van kant gemaakt worden. Wirjatruna gaf hem als het beste middel den raad zich aan het gevaar te onttrekken. ! Bovendien waren er destijds velen onder de ingezetenen van Ngajogya, die verbitterd waren en weerspannig in den dienst. Toen Pang. Natakusuma dit hoorde, was hij pijnlijk aangedaan ; hij zou wel een afdoend bericht wenschen ?, maar begreep dat hem het middef-dat te verkrijgen ontbrak; en ook geen dienaar bezat die moedig genoeg was. En daarbij zag hij ook niet in dat hij oneerlijk (valsch) zou zijn. Op den bepaalden Donderdag, vóór het aanbreken van den dag, begaf de Pangeran zich alléén op weg, slechts gevolgd van zijn staljongen (gamél). Toen hij ten 4 ure op den berg kwam, was er nog niemand. Eerst tegen het aanbreken van den dag (byar), ten 5 ure, kwamen de Sautana’s in het gevolg van den Kroonprins. Deze vroeg zijnen oom, hoe hij zoo het eerst (rumijin) daar was? Hij antwoordde dat wegeus het besliste van het bevel *, hij bang was te laat te zullen komen (kantun). Weldra kwam nu ook de Sultan uit de pasanggrahan, begeleid door de pradjurit’s estri. De Putra’s, Santana’s, en pradjurit's lébét begaven zich nu op weg, en ging men aan het jagen op groot wild (ambabëdag). Na afloop daarvan gingen zij aan den middagmaaltijd. De Sultan keerde daarna terug. Wat nu het bericht aangaat, dat Pang. N. K. op den berg Kanigara een valstrik gespannen zou worden, kwam het uit, dat hem dit door iemand was toegekomen, die hem trachtte op te hitsert (abébangus); het was een list van eenen Mantri Prameja, die zwaar met werkzaamheden belast was, en het om verlichting daarvan te doen was. Hij dacht, dat dit zou gelukken, als Pangeran N. K. niet aan het bevel van den Sultan voldeed, en weg bleef. Hoe groot het aantal Santana’s ook mocht zijn, zou er onder hen 1 Gergei Hy nea mi sgn Span Giain ag en ane cn w& Rag 2 on Fiaên Oh vr aan ? Of deze vertaling te verdedigen is betwijfelen wij. Het H.S. heeft: enn 20 Gr shaan ane anigg nam ang Mogen wij arm, door Om: of Quinney verklaren, dan zou de vertaling kunnen zijn: „hij zou wel willen bericht geven, dat hij zich overgaf, maar begreep dat het middel daartoe hem ontbrak.” 8 Ay SAMEN 118 AMÄNGKU BUWA4NA LI. (séPUH). De Pangeran Natakusuma was na het overlijden van R. T. Nata- juda zeer bedroefd. Het was hem als iemand die bij nacht reizende de flambouwen onderweg uitgingen. Hij gevoelde zich in een toestand als waarin bijv. een schip verkeert, waarvan de zeilen geheel ver- scheurd waren; de stuurman het schip niet in den koers kon houden ; het kompas (- naald, pandomman) gebroken was (tatas); de kijker beneveld, en de wind buitengewoon sterk, zoodat het schip zonder twijfel zou kantelen of tegen een rots stooten. — De Rijks- bestuurder veranderde onmiddelijk van houding (sadjaq); het was alsof hij zijnen oom (paman) beschaamd trachtte te maken, want Pang. Natajuda overleden zijnde was er voor zijn oom geen dukun meer. Hij werd buitengewoon vermetel (maludag) en was er niemand dien hij ontzach. Na het overlijden van de oudere nijaka’s bleven er slechts de jongere over. De drie schoonzoons van den Sultan gingen ieder hun eigen weg;! ieder van hen beijverde zich de toegenegenheid van den Kroonprins te verwerven. Nu waren twee van hen inderdaad rijk, en bezaten dus in hun schatten al het benoodigde om de. lusthoven (grija kalangénan) van al het noodige rijkelijk te voorzien. 2 Raden Rangga Prawiradirdja was buitengemeen mild, want hij had het bestuur over de Mantjanagara. Als hij gasten inviteerde was alles even fijn (adi). De Rijksbestuurder was de armste; en gevoelde zich in eene lastige positie. Ten slotte bood hij eene vrouw, eene nicht (Kaponaygqan) van hem, den Kroon- prins aan; met het listige doel zich van haar in het geheim te be- dienen. * De kroonprins was een en al ingenomenheid jegens den Rijksbestuurder. + Toen de Sultan dit te weten kwam was hij uitermate vertoornd, en nam die zaak zeer ernstig op. Hij dacht aan hetgeen in vroeger dagen tijdens Trunadjaja en Pang. Pékiq was geschied. > De Rijksbestuurder werd met eene geldboete gestraft. ; En ep ae BAT onderling niet cens van oordeel of meening zijn. k aj myag Hagg enaar ndgn meg ay var obd zis Bag sags ? 3 gy Gm 8 ms 4 Qe dar aa on a O47) E11) MD MMI IK vaag AW red iy an rg emt in MOOD ABN ZN 5 Trunadjaja stierf den 2° Januari 1680; en Pang. Pékiq in 1657. — De plaatsen in de Babad Tanah Djawi, waar van deze twee personen sprake is, vindt men opgegeven in Brandes’ Register op die Babad, Lv. Madurétna en Pékik. AMANGKU BUWANA II. (SéPUH). 119 Zijn vader (Kjai Danukusuma) werd erg nagereden, ' en werd zeer dikwijls onverwachts overvallen. 2 De Rijksbestuurder was zeer neer- slachtig ; hij trachtte wel weer in de vroegere gunst hersteld te worden, maar kreeg dit niet gedaan; hij werd zelfs nog meer berispt. En al bood hij ook buitengewoon groote geschenken aan, wat zou dat baten, wijl het toch daarom niet te doen was? (dat de eigenlijke zaak niet was). * Een zoon van Pang. Natakusuma was als panakawan in dienst bij den Sultan; zijn diensten werden door den Sultan zeer op prijs gesteld, en deze was hem uitermate genegen. Zelfs verluidde het, dat hij door den Sultan tot schoonzoon zou genomen worden. De Rijksbestuurder kon dat niet velen; hij bedacht een list. Daar was iemand genaamd Raden Mas Sabiril, welken hij naar zijnen oom (N. K.) zond met het verzoek om een kris, die hem tot beveiliging zou dienen bij zijn als kraman optreden.# Als hij dan sterk, santosa, was geworden, zou hij zich geheel ter beschikking van Pang. N. K. stellen, en alles doen wat hij verlangde. Hij drong daar zoo sterk op aan, omdat hij verbitterd was, daar de Sultan geen notitie van hem nam. Toen Pang. Natakusuma dit voorstel had vernomen, begreep hij onmiddelijk de bedoeling daarvan, namel. dat men hem door be- driegelijke voorstellingen tot misdadige handelingen wilde overhalen (budjug). Hij vatte zijn raji, jongeren broeder * bij de hand, en maakte hem op de beteekenis van zijn daad, van wier bedoeling hij waande, dat zij verborgen was, attent om hem tot inkeer te brengen (dipun pongor), zeggende, dat blijkbaar alles wat hij daar gezegd had woorden van eenen ijlende waren. Hij, Pang. ‘HS. EE Md ‘H.S. Taag? 3 BojsjerHeneg Seng Sequsqy pe some ‘HS. aman oder ren emg Het doel van dit verzoek is duidelijk; door die kris te geven zou Pang. N. K. hem tegelijk het bewijs in handen gegeven hebben, dat hij met dit oproerige plan niet alleen meeging, maar als de eigenlijke aanstichter daarvan te beschouwen was. Daarinee stond tegelijk zijn val vast. De Rijksbestuurder zou er bij den Sultan gebruik van weten te maken. 5 De Schrijver noemt Raden Mas Sabiril hier ing kang raji, de jongere broeder, dat ook een andere bloedverwant kan zijn, maar zegt ons overigens niets van hem.” 120 AMÄNGKU BUWAN@ JI. (SÉPUH). Natakusuma, hield zijnen vorst niet voor zoo slecht. Hij leek wel een gek (tijang baring)! — Raden Mas Sabiril was vreeselijk bang geworden, en bekende toen openhartig, dat het eene last met geheime, listige bedoeling van den Rijksbestuurder was, die hem gezonden had om Pang. Natakusuma met zoete woorden te ver- lokken (nglobong). Als hij, Sabiril, die kris van Pang. N. K. dan als een bewijsstuk (tanda) had verkregen, zou de Rijksbe- stuurder hem een sawah-apanage bezorgen, en als hij huwde, voor eene feestelijke optocht in staatsie (dipun bajangkare) zorgen. — Toen Pang. N. K. dit hoorde, ontroerde hij hevig. Hij trachtte daarop zijn raji, die beefde van angst, weer tot bedaren te brengen, schonk hem geld, en liet hem teruggaan. Niet lang daarna werd de Raden Mas, d. i. Natadiningrat zoon van Pang. N. K., als opvolger van zijnen oom (uwa) den Raden “Mas Tuménggung *Natajuda, tot Bupati Djawi Kiwa aangesteld. Maar onafgebroken werd hij tegengewerkt (kasrimpé&t), en onder- vond hij moeilijkheden door de listen van zijn benijders. Door den zegenenden invloed van zijnen vader was hij gezegend met buiten- gemeene bekwaamheden en volleerd in kawi rénggä, (Oud-Jar. dichtkunst?). De Sultan was hem uitermate genegen. De Rijks- bestuurder spande hem daarom allerlei valstrikken; als de Raden Mas zijn meerdere bleek te zijn, zou hem dat tot beschaming en schande zijn, en zou dus vader tegenover vader (d.i. Sultan en Pang. N. K.) als tegenpartijders plaatsen. Hij wist aan zich te verbinden (ngaït) eenen Bupati Lébét genaamd Arija Sindurédja. Onmiddelijk (ladjéng kemawon) werd hij (door de redeneeringen van den Rijksbestuurder) verbitterd (panas manahipun) op Pang. Natakusuma. De oorzaak daarvan was, dat hij in zijne jeugd, als hij danste (béqsa), door wijlen den Sultan een tweelingbroeder van Pang. Natakusuma genoemd werd. ?. Daar de Sultan zich zijner uit medelijden aantrok, en hem onder de bescherming van den Kroonprins wilde stellen, verzocht hij dezen, aan Sindurëdja zijne dochter tot vrouw te geven. Zoo geschiedde; maar.... zijne echt- genoote overleed. Naar aanleiding daarvan ontstond ouder het publiek (tijang katah) het praatje, dat Sindurédja eeu vorstentelg was, | afmeren pg ay 90144 399 on Rian Ta ama 27H.S.: ag fp shh Bn 122 AMÄNGKU BUWÄNÂ II. (SPUH). zoovele schulden had, dacht hij er over zijnen zoon voor het ambt van Rijksbestuurder op te leiden; en toch, toch bleef hij hem hand- haven. ! Uit bezorgdheid voor zijnen zoon verzocht Pang. Natakusuma aan den Kroonprins, dat zijnen zoon in nauwer verband en op denzelfdeu voet behandeld zou worden * als zijne broeders (sade req) de drie Bupati’s. De kroonprins antwoordde hem, dat als er eenige zaak was, hij hem die dan maar onmiddelijk moest meedeelen, hij zou die dan wel in het reine brengen. En als alles naar wensch mocht gaan, en Natadiningrat zijn zwager worden, zou hij zekerlijk geen onderscheid maken tusschen hem en zijn drie andere schoon- broeders. Pang. Natakusuma begaf zich daarop naar de woning van den Rijksbestuurder. Hij trof daar tevens Kjai Danukusuma den vader van den Rijksbestuurder, en Raden Rangga Prawiradirdja aan. Pang. Natakusuma begon met te zeggen, dat Kjai Danukusuma tot ge- tuige strekte *, wijl hij als de oudste, den jongere als deze iets vergat daaraan indachtig kon maken. — Kjai Danukusuma. beloofde dat te zullen doen. — Pang. Natakusuma zeide toen weer tot den Rijksbestuurder, dat, als Natadiningrat door den Sultan tot schoon- zoon genomen mocht worden, er niemand zou zijn die daarvan eene scheeve voorstelling zou geven, door afgunst vervoerd om eene vrouw, benijdende het geluk van eenen broeder. + Hoe gering moet dan het levensgeluk (kamugteu) van bloedverwanten zijn! Als zij door zorgen (susah) getroffen worden, deelen daar ten slotte toch allen in. — De Rijksbestuurder zeide, dat dit volkomen juist was. Zijn vader zeide, dat hij geen haar met hem verschilde; en vroeg aan Raden Rangga wat hij er van dacht? 5 — Deze ant- woordde: inggih kasinggihan. U heeft volkomen gelijk ! Pang. Natakusuma keerde daarop huiswaarts. 1 HS. ameg Bam aslagen mil gn? 2#H.S.: snap oden ? © aitiech ah 49 3m 24.00 E40 4 a2 494939 189 00 Tsim pen nig egg np Gh oF qamnng an ragam EAT AI NAAN WN — Voor qen gulp LED Vergel. Bloemlezing, p. 262. r. 2 v.o. s LG: GEESA ; fan inkl yas tags Olien yan gaia AMÄNGKU BUWANA II. (séPUH). 128 De Sultan verhief daarop de Raden Aju Sriwulan door haar den titelnaam Kangdjéng Ratu Kantjana Wulan te schenken; de Kang- djéng Ratu Anem dien van Kangdjéng Ratu Mas; haar titelnaam. schonk hij aan zijne dochter Raden Adjéng Sépuh. De Raden Aju Sumadiningrat kreeg den titelnaam Ratu Béndara; de Raden Aju Patih noemde hij Ratu Angger; en de Raden Aju Rangga heette voortaan Ratu Madurëtna; waarbij aan allen upatjara’s werden geschonken. ! De Sultan verkoos Raden Tuménggung Natadiningrat tot schoonzoon en gaf hem zijne dochter Ratu Anem tot vrouw. De Sultan was zeer verheugd want al zijne wenschen werden vervuld. Tegelijkertijd had het huwelijk plaats van zijnen zoon Pangeran Djajakusuma met de dochter van Pangeran Ngabehi; en van Raden Djajadipura met de dochter van kjai Tuménggung Mangundipura. ? Drie gemalinnen van den Sultan begeleidden de drie bruidsparen, en zorgden (among) voor de bruiden bij het feest in de Lodji. De Resident Waterloo hield toezicht bij de feesten (djagi pista) in de Kadanurédjan (d. i. de woning v. d. Rijksbestuurder) eu Sriménganti. De Pangeran Ngabehi was zeer afgunstig (meri), waar de Pang. Dipakusuma het slachtoffer van werd (asemman). Hij beschuldigde (verdacht, tarka) hem medegewerkt * te hebben tot de verheffing van hun Lurah. + Ook de Rijksbestuurder was zeer vertoornd, en deed Pang. Dipakusuma allerlei verwijtingen. 5 Kortom: deze 1 Gamer dijartguan Âg an — Over de upatjara zie men Wdb. i. v. en v.d. Berg in Bijdr. T. L. V. 6° IX. p. 72, 77. — En wat de zoo-even genoemde titelnamen betreft, zie men Wdb. i. v. nep mea op oem jp enn en Inlandsche Rangen en Titels enz. door Mr. L. W.C. v.d Berg (2° Druk) § 2. p. 27 v.v. * Hierop volgt in H. S.: Geh maan 1 1030 pen Y 20 irc 09 gs Kom ning Dron aren HBG po en regen ery ins TB assem Ean as en tin er Wie wordt nu bedoeld met £?xn wy enz.? Met wie trouwt die? H.S: ken * Over dit Lurah-schap onder de prinsen zie men Bijdr. T. L. V.6° VIII. p. 249; en 6° X. p. 101. SH. S. ele NE m4 pend ugg ge shin Day 00 Dag eh qeaneg x18 0% tin doin Bean 334 en Saiingeniy Ban matin ngen Meneer ii 124 AMÄNGKU BUWÂNÂ 11, (séeuH). omstandigheid had ten gevolge, dat de schoonouders van de kangdjéng Ratu Kédaton de Kangdjéng Ratu Kantjana zeer haatten. Dit geval schijnt bij de een of andere bruiloftspartij plaats te hebben gehad, want de Schrijver laat hier onmiddelijk op volgen : Na den maaltijd ging men uiteen. Toen Pang. Natakusuma dit hoorde, herinnerde hij zich de laatste woorden vau Raden Tuménggung Natajuda. Voorzeker, het karakter van den tegenwoordigen Rijksbestaurder was wel geheel anders dan dat van zijnen grootvader! De tegenwoordige Rijksbestuurder leidde een ontuchtig-leven, onverschillig met welke vrouwen of waar. Toen de Sultan hiervan kennis kreeg werd zijn argwaan jegens den Rijks- bestuurder des te grooter. Zonder ophouden beboette hij hem met 1000 of 2000 reälen. En als de Rijksbestuurder hem het een of ander aanbood, werd dat eenvoudig maar met dankbetuiging aan- genomen. De Sultan doorzag zeer duidelijk het streven van zulk een slecht mensch, Toch ging hij maar voort in zijn boos opzet. Alleen dan als hij pas weer beboet was hield hij zich een oogenblik in. Doch hij bleef er pleizier in vinden zijn mede-bupati’s kort te houden (? njéngkiwing); dat hield niet op, maar werd hoe langer hoe erger. De Sultan ontbood den Raden Tuménggung Natadiningrat, en onderwees hem hoe zich te gedragen. Hij gaf hem zeer ernstig te verstaan, dat hij niet hooggevoelende moest zijn; en zich onder- danig en trouw jegens den Kroonprins nu en later als vorst moest betoonen. Daarbij wees hij hem op voor den Vorst twee teere punten : de Kapatihan en de Kadipaten. Zijn oom (uwa) Raden Tumëénggung Natajuda vroeger was een ervaren (bekwaam) man, maar hij werd vinnig (hatelijk, njënjëngit). Er was, helaas! een Rijksbestnurder, maar de Vorst was bang over hem te spreken, want hij durfde alles aan, Voorts Raden Sumadiningrat; deze was een man op wien men zich verlaten kon, maar hij was stijf- hoofdig (? pépikirran kaku). Ringga Prawiradirdja was van nature iemand in staat dolle streken uit te voeren (dja wal), maar hij wist zijne driestheid te beheerschen. ' De Snltan verlangde slechts, rea Bodog ah 001 om Barr ermam ra aaan 4 asd mag 90 BHM in qa venamaa shane 20 Rog 4 pp op ng 00 Foch an naaar eng B araa nana Den iy vm Vegan zaadag sijn mun ? AMÄNGKU puwixt u. (sépuu). 125 dat Raden Tuménggung Natadiningrat alleen maar zou doen alles wat hem gelast en bevolen werd; hij moest er niet aan denken, dat hij een neef (kaponaqqan) van den Vorst was, en een zoon . Natakusuma. Hierop moest hij niet steunen; dienen is dienen. De Raden antwoordde hierop: séndika! Hij zou de lessen van den Sultan opvolgen. Daarop liet de Sultan hem heengaan. De Rijksbestuurder brandde ' hoe langer hoe erger het hart van nijd tegen zijnen raji Raden Tuménggung Natadiningrat, dat zich ook tot zijne Beeld annde de Kangdjëng Ratu Angger uitstrekte. En daar hij gevoelde in geheel zijn optreden achter te staan *, kwam dat alles neer op ’s Raden ’s vader den Pang. Natakusuma. Maar hij hield het goed in zijn hart verborgen, en trachtte de Putra's eu Santana’s hoe langer hoe nauwer aan zich te verbinden, er naar strevende dat hun onderlinge verdeeldheid (batjére) nog grooter werd. Hij onthaalde de Pangeran’s volop; van daar dat men zeide, dat hij buitengemeen rijk aan schulden was. Slechts één, de Pang. Kusumajuda, ging daar niet in mee, wegens zijne innige liefde tot zijnen broeder (raka) Pangeran Natakusuma.. * Te Batavia werd de Gouv. Gen. A. H. Wiese (waarnemend, 15 Juni 1805—14 Januari 1505) vervangen door den Djendral Kepala Prang, genaamd Dandélés Marréskal (H. W. Daendels, 14 Januari 1808—16 Mei 1811), daartoe aangesteld door den Kangdjéng Susuhunan Prasman Napolijon. En dan was er onder hem een Djendral-Major, genaamd Biskés (Buijskes) +, die aan hem als Djagaruma (iemand die bestemd is een ander tijdelijk te vervangen) was toegevoegd, om hem bij ontstentenis te vervangen, als hoedanig hij in het geheele gebied van de Compagnie algemeen erkend werd. 5 ‘ ei an Zie W.d.b. en Jav. Zam. II. p. 10 N° 63 id wyyrmnss Qen roy meg gj 29004? * Waarop onmiddelijk volgt: vna B Dom 005 dij oger an ru aw gj 18g Denen anggar Finch om er SF gy ta ED var in ga gj omg aaan am Nin (2) *To April 1808 kwam de Schout bij nacht Buyskes, als Commandant der Zeemacht te Batavia aan, en tot eventueel opvolger van Daendels nange- wezen. Daendels benoemde hem dan ook al spoedig tot President van den Raad van Indië, in welke betrekking hij later door van Braam werd opgevolgd. So Genner en tin ~p 95 Tach acrganey.seng ug gan Dap ay arn — a 126 AMÄNGKU BUWÂNâ II. (SPUH). Op Ngajogva was vooral sterk de aandacht gevestigd, want men zeide dat de vorst trots (? pijangkah) was; dat hij den Uprup (Resident) beschouwde als zijn dienaar (abdi), en voor de Compagnie zonder hoogachting was. In den Raad van Indië was men eenstemmig van gevoelen, dat de Resident te Ngajogya door iemand anders vervangen moest worden, en koos daartoe Pitré Inglar, d.i. Pieter Engelhard ', die in Januari 1808 den heer Waterloo als Resident verving, welke overgeplaatst werd naar Surabaja. Tot Uprup te Surakarta werd de heer van Braam aangewezen. De heer Idlir N. Engelhard te Samarang werd ontslagen. Er zou voortaan slechts een Landdrost het bestuur voeren. Het Idlir-schap te Samarang hield op te bestaan. Al deze veranderingen in het besturend Compagnie’s personeel — die de Schrijver zoo maar kortweg vermeldt — zijn hem de voor- boden van nog ernstiger verwikkelingen voor Ngajogya. Daar had men dan nu den heer P. Engelhard, een bekwaam diplomaat (wasis amitjara) en edelmoedig man (berbudi). Hij nam jegens de Hooge Regeering te Batavia op zich (sumagah) het officieel ceremonieel ? (tata) in het verkeer met het Hof te Ngajogya te wijzigen. (Misschien is dit een weinig te zwak voor andéséq, dat eig. dringen, verdringen, iemand uit den weg dringen beteekent.) Met het verwezenlijken van dergelijke plannen had men de poppen aan het dansen! Verstond de Sunan te Solo misschien meer de kunst van veinzen, en durfde hij ook niet zoo weerstrevend op te treden toen hij begreep dat het der Compagnie ernst met de zaak was, van Ngajogva’s Sultan was het van te voren te verzekeren, dat de invoering van dergelijke nieuwigheden allerminst met zijn ijdel en trotsch karakter zouden strooken. Als het in de bedoeling van Daendels heeft gelegen, het koste wat het wilde een conflict met Ngajogya uit te lokken, had hij niet beter kunnen doen, dan zooals hij gedaan heeft, vooral de inwendige toenmalige omstandigheden in aanmerking genomen, doch waarvan hij ongetwijfeld geen flauw begrip had. ' Niet te verwarren met Nicolaus Engelhard wiens neef hij was, die toen Gouverneur ter Jav. N.O. kust was, welk Gouvernement al spoedig, 17 Mei 1808, door Daendels werd afgeschaft, na 65 jaar te hebben bestaan. Zie Tijdsch. Bat. Gen. XLIII p. 195 vv. 2 Tijdschr. v. N. I. 6° III (1844) p. 1389—148 wordt dit ceremonieel uit- voerig beschreven. AMÄNGKU BUWANA TI. (séPUH). 127 Maar hooren wij nu eerst onzen Babad-schrijver. Weldra kwam het besluit van den Gouv. Gen. dat de titel U prup afgeschaft was, en vervangen door dien van Minister, waardoor deze func- tionaras duidelijk aangewezen werd als Wakil, plaatsvervanger in het bestuur van het Gouvernement, en tevens dat het gezach van den (vroegeren) Gouverneur te Samarang op hem was overgegaan. Tevens werd den Minister eene ambts-ster (pratinda bintang) geschonkon; en ook hem toegestaan een songsong mas padang bulan, een staatsie-pajung, van boven en om den rand verguld, in het midden wit, van eenen Pang. Santana te voeren; ook zou de Minister voortaan naast (djadjar) den Vorst, en niet tegenover met het gelaat naar den Vorst gekeerd zitten, zooals dat vroeger met den Uprup plaats had. Nu was hij de gelijke van den Sultan. En verder: als zij ergens waar ook te zamen gezeten waren, mocht de Sultan niet hooger zitten dan de Minister ', en mocht deze zijn toppi ophouden. Als de Sultan dronk, mocht de Minister hem daarbij niet bedienen; en als de Minister bij den Sultan kwam of bij zijn vertrek moest de Sultan van zijn zetel opstaan; als zij bij geval elkaar op weg tegenkwamen, mocht de Minister niet afstijgen, doch zou alleen zijn toppi afnemen. De Minister was gerechtigd op deze hormat aanspraak te maken. Met deze korte opsomming heeft de Schrijver ons vrijwel alles opgenoemd, waarover voortaan het geschil loopen zou. p Daendels zegt in zijn #Staat enz.” * pag. 94: vdat hij den titel van 1* Resident in dien van Minister heeft veranderd, dat natuurlijk aanleiding gaf om het bevorens plaats hebbende ceremonieel af te schaffen, waarbij de Holl. Residenten tot onderscheidene vernederende eerbewijzen waren verplicht geweest,” en noemt dan in een Noot: rblootshoofd zonder zonnescherm, op eenen grooten afstand drie diepe buigingen maken, en bij sommige gelegenheden den wijn op een schenkblad aanbieden, zoo ook de sirie-doos, ja zelfs het wasch water. » Eerst later werden (Org. St. Jav. V. n° 56) deze zelfde handelingen ' In Geschiedenis v. h, Bataafsch en Holl. Gouv. op Java 18021810 door J. Hageman JCz., Tijdschr. Bat, Gen. 4 p. 377. staat ook dat „de residenten lager zaten enz.” Later, onder den Minister Moorrees, 1810, zullen wij nog nader over deze quaestie hooren. 1 Hiermee is bedoeld: Staat der N. O. Bezittingen onder het Bestuur van den Gouv. Gen. H. W. Daendels in de jaren 1808— 1811. (sGravenhage 1814). = = 128 AMÄNGKU BUWÄNÁ mm. (stpuH), door eene nieuwe instructie aan de Secretarissen dier Residenten verboden, In de Jonge X (XIII) p. CXI wordt ook nog het getuigenis van von Wollzogen aangehaald, die in het gevolg van den Gouv. Greeve naar Surakarta kwam op een tijdstip dat de Susuhunan het niet aan verzet tegen de Hooge Regeering liet ontbreken. » Der Kaiser setzt sich auf einen mit Gold gestickten Stuhl unter dem erhabenen Obdach, der Gouverneur sitzt ihm linker Hand, neben diesen das Opperhoofd (Resident)s. En verder: *Endlich kommen zwei Javanen angekrochen, die ihm ein kleines Tischen mit einem priichtigen Siri-Kiistchen.... an die Seite setzen”. — Dit getuigenis geldt Surakarta, en is uit een tijd, toen er van Daendels nog geen sprake was. Hoe of van waar heeft D. dan zijne voorstelling van hetgeen te Ngajogya zou hebben plaats gevonden? Of was het alleen overdrijving zijnerzijds? Maar waarom heeft dan een tijdgenoot als N. Engelhard op die overdrijving miet gewezen in zijn Overzigt euz. * pag. 309, een boek vol bitterheid en nijd tegen Daendels? »Naar mijn oordeel is het gebruiken van de gele (?) Payong door de Residenten of Ministers niet alleen onbestaanbaar, maar belagchelijky. Dit was alleen voor Vorsten op Java en den Gouv. Gen, gebruik en geoorloofd, — En dan spreekt hij pag. 312 van „het vernederende, voor de Residenten daarin gelegen, om de Vorsten het hande-was-water toe te reiken, of, op den troon gezeten, de Betel of Sirie aan te bieden, eene plegtigheid herkomstig van de tijden, dat de Vorsten de pachten door Imlandsche Christenen of Chinezen lieten administreren, die zich dit, als eene hommage aan den Vorst, hadden laten welgevallen.» — »Intusschen valt te reflecteren, dat de verandering ten aanzien van het ceremonieel maar alleen werkte omtrent de Residenten of Ministers; doch opzigtelijk de 2° Residenten of Secretarissen is het daarmede op den ouden voet gebleven, behalven dat zij den wijn en de sirie, hetgeen als eene servile eerbetuiging werd aangemerkt, sedert niet hebben behoeven te presenteren.» — Voor onze betere kennis van de groote rol die de etiquetten gedurende den 2™ Sultan aan Ngajogya’s hof speelden, is het voor ons interessant denzelfden heer N. Engelhard tè hooren in het Verslag van zijne Hofreis (de Jonge X (XIII) pag. 118 v. v.), ' Bedoeld is: Overzigt van den Staat der N. O. I, Bezittingen onder het bestuur van den Gouv, Gen. H. W. Daendels, enz, (1816). AMINGKU BUWÄNÂ 11, (séPUH). 129 geschreven 27 Maij 1803: „Hierna onderhield ik Zijn Hoogheid op een zeer nadrukkelijke en cordate wijze over zijn tot heeden toe gehouden gedrag teegens de Comp., met aan Zijn Hoogheid een optelling te doen van al de gebeurde zaaken, waarover Uw Hoog Ed. de grootste reedenen hadden gestoort te zijn, en onder andere zijne singuliere en halstarrige en trotsche handelwijze weegens de receptie ten hove van den geweesen HoogBdele Gestr. Heer Commissaris- Generaal, zijne ongerijmde pretensie bij geleegenheid der publieke voorstelling te Djogjocarta van Zijne Hoog Edelheid Siberg tot de eminente waardigheid van Gouverneur-Generaal, zijn verkeerd sustenu dat bij het drinken van Conditien dat van Uw HoogKdelh. eerst mogten worden ingesteld na die van den Vorst, zijn onbetamelijke begeerte dat de eerste Resident aan zijn Hof, evenals hij zulks aan zijn Regenten gelast had te doen, bij het passeeren van zijn Hoog- heids ornamenten, als pieken, krissen enz. daarvoor van het paard zoude moeten treeden, of ten minste zich zo lang hier of daar schuil houden tot dat die gepasseerd waaren, en andere zoortgelijke onge- rijmde zaken meer, te wijdloopig om die alle op te noemenr. Eenige bladzijden verder (p. 157) schrijft hij nog, dat hij „den Vorst onderhield vervolgens over de nalatigheid aan Zijn Hoogheids Hoff en het afdoen van veele zaaken, inzonderheid betreffende de Comp. en het Suracartasche Hoff, en over de moeijelijkheid die de eerste Resident had om er Zijn Hoogheid te ontmoeten, zo dat wel drie en vier maanden verliepen dat het Opperhoofd Zijn Hoogheid © niet te zien kreeg, om over het een en ander zijn Rijk, de zaaken van de Comp. en van Suracarta betreffende, te spreeken en te raadpleegen, waarover Zijn Hoogheid zeer veel ontschuldigen wist in te brengen, schoon hij nochthans wel gevoelde hierin verkeerdelijk te hebben gehandelt.» Merkwaardig in dit verband is ook op te merken, hoe ald. p- 157 verhaald wordt, dat deze Sultan er bezwaar tegen had, dat de Rijksbestuurder bij zijne aanstelling eene acte moest teekenen, waarin de uitdrukking: »de Landen welke door de Maatschappij als LEEN aan Zijn Hoogheid zijn afgestaan” voorkwam. Engelhard bleef er op staan, dat deze woorden in de Acte behouden bleven, en won het pleit, doch eerst na heel wat samenspreken met den Sultan, wien dat woord teen heel wat hinderde. Wat dat bovengenoemde „drinken der Conditieny aangaat, Engel- hard maakte de zaak uit door te bepalen (ald. p. 144 v. v.), dat de volgorde zou zijn: Eerst de Gouv. Gen.; dan de Leden der 130 AMÄNGKU BUWÂNÂ II. (séPUH). 