None
Dit boek is zo oud dat het auteursrecht erop is verlopen, zodat het bock nu deel uitmaakt van het publieke domein. Een bock dat tot het publieke domein behoort, is een bock dat nooit onder het auteursrecht is gevallen, of waarvan de wettelijke auteursrechttermijn is verlopen. Het kan per land verschillen of een bock tot het publieke domein behoort. Boeken in het publieke domein zijn een stem uit het verleden. Ze vormen een bron van geschiedenis, cultuur en kennis die anders moeilijk te verkrijgen zou zijn. Aantekeningen, opmerkingen en andere kanttekeningen die in het origineel stonden, worden weergegeven in dit bestand, als herinnering aan de lange reis die het bock heeft gemaakt van uitgever naar bibliotheek, en uiteindelijk naar u. Richtlijnen voor gebruik Google werkt samen met bibliotheken om materiaal uit het publieke domein te digitaliseren, zodat het voor iedereen beschikbaar wordt. Boeken uit het publieke domein behoren toe aan het publiek; wij bewaren ze alleen. Dit is echter een kostbaar proces. Om deze dienst te kunnen blijven leveren, hebben we maatregelen genomen om misbruik door commerciële partijen te voorkomen, zoals het plaatsen van technische beperkingen op automatisch zoeken. Verder vragen we u het volgende: + Gebruik de bestanden alleen voor niet-commerciële doeleinden We hebben Zoeken naar boeken met Google ontworpen voor gebruik door individuen. We vragen u deze bestanden alleen te gebruiken voor persoonlijke en niet-commerciële doeleinden. + Voer geen geautomatiseerde zoekopdrachten uit Stuur geen geautomatiseerde zoekopdrachten naar het systeem van Google. Als u onderzoek doet naar computervertalingen, optische tekenherkenning of andere wetenschapsgebieden waarbij u toegang nodig heeft tot grote hoeveelhe- den tekst, kunt u contact met ons opnemen. Wc raden u aan hiervoor materiaal uit het publieke domein te gebruiken, en kunnen u misschien hiermee van dienst zijn. + Laat de eigendomsverklaring staan Het “watermerk” van Google dat u onder aan elk bestand ziet, dient om mensen informatie over het project te geven, en ze te helpen extra materiaal te vinden met Zoeken naar boeken met Google. Verwijder dit watermerk niet. + Houd u aan de wet Wat u ook doet, houd er rekening mee dat u er zelf verantwoordelijk voor bent dat alles wat u doet legaal is. U kunt er niet van uitgaan dat wanneer een werk beschikbaar lijkt te zijn voor het publieke domein in de Verenigde Staten, het ook publiek domein is voor gebruikers in andere landen. Of er nog auteursrecht op een bock rust, verschilt per land. Wc kunnen u niet vertellen wat u in uw geval met een bepaald bock mag doen. Neem niet zomaar aan dat u een boek overal ter wereld op allerlei manieren kunt gebruiken, wanneer het eenmaal in Zoeken naar boeken met Google staat. De wettelijke aansprakelijkheid voor auteursrechten is behoorlijk streng. Informatie over Zoeken naar boeken met Google Het doel van Google is om alle informatie wereldwijd toegankelijk en bruikbaar te maken. Zoeken naar boeken met Google helpt lezers boeken uit allerlei landen te ontdekken, en helpt auteurs en uit gevers om een nieuw leespubliek te bereiken. U kunt de volledige tekst van dit bock doorzoeken op het web via jhttp : / /books . google . com| 2V / ■öl \I. \0 OUD-HOLLAND. 1892. 3UDHOLLAND $feuta£ ^prägen voor de : Geschiedenis der Neder landsche Kunst, Letterkunde, Nijverheid, enz. ONDER REDACTIE VAN M R . N. DE ROEVER Archivaris van Amsterdam EN D'. A. B R E D I U S Directeur van het Koninkl. Kabinet van Schilderijen te 's Gravenkage Tiende Jaargang 1892. Gedrukt en uitgegeven door de BOEK-, KUNST- EN HANDELSDRUKKERIJ v/h GEBROEDERS BINGER, Warmoesstraat 174. — AMSTERDAM 1892. •I #*/»<•( \ INHOUD VAN DEN TIENDEN JAARGANG. Bladz. A ANTEEKENINGEN OMTRENT EENIGE DORDRECHTSCHE SCHILDERS (XI), door G. H. V e t h. I De klokkengieters Hemony en de uurwerkmaker Juriaan Sprakel te Zutphen, door J. G i mb erg. 17 De schilder Johannes van de Cappelle (I en II), door Dr. A. Br e diu s {Met Prenten en facsimiles) ... 26, 133 DE SCHILDERSFAMILIE Ravesteyn (II), door Dr. A. B r e d i u s en E. W. Moes {Met facsimiles). . . , • 41 Een Amsterdamsche heiligenkalender van de 16®* eeuw, door Prof. Dr. H. C. Rogge 53 Iets over den schilder Jacob Marrell, medegedeeld door A. C. d e Kr uy ff. 5 7 Een brief van Romeyn de Hooghe, medegedeeld door Dr. S. G. d e V r i e s . . 61 Rapiamus 64 Herman Luydingh, schilder, door Dr. C. Hofstede de Groot 65 Wesenbeke of Marnix ? Historisch-bibliographische Studie, door J. F. van S o m e r e n. {Met facsimiles) 66 Oranjes briefwisseling met Jacob van Wesenbeke en andere geheime agenten in DE Nederlanden 1570 — 1 573 (I, II en III), voor het eerst vol- 1 ledig uitgegeven door J. F. vanSomeren 81, 147, 197 De nalatenschap van Crispiaen van de Pas den oude, door P. Haverkorn van R ij s e w ij k. {Met facsimiles) 97 Ein Regentenstück von Allart van Loeninga, von Professor Dr. Friedrich S c h 1 i e {Met een prent en facsimiles) .... 129 391735 VI INHOUD VAN DEN TIENDEN JAARGANG. Bl adz. Een „Rembrandt” op # t stadhuis (II), door Mr. N. de R oever {Met twee prenten) 137 Pieter de Hooch of de Hoogh, door P. HaverkornvanRijsewijk . . 172 Proeve eener kritische beschrijving van het werk van Pieter pE Hooch, door Dr. C. Hofstede de Groot . . . 178 Een inventaris van 1716, medegedeeld door E. W. Moes 192 De Delftsche schilders Jan Willemsz. Decker en Willem Jansz. Decker, door Dr. A. Bredius {Met facsimile) 193 Joan van Noordt, door Dr. C. Hofstede de Groot {Met facsimiles) . . . 210 SCHILDERIJEN-KABINETTEN IN DE XVIII e EEUW, door Jhr. B. W. F. van Riemsdijk 219 Schilderij en verzamelingen van het geslacht Slingelandt. Bijdrage tot de wordingsgeschiedenis van het Koninklijk Kabinet van Schilderijen, door Dr. C. Hofstede de Groot 229 Rotterdamsche schilders, (Hendrick Maertensz. Sorgh, Arent Diepraem, CORNELIS PlETERSZ. Mooy) door P. Haverkorn van Rijsewijk {Met prent en facsimile) 238 Bladwijzer over den tienden jaargang. VERBETERING. In het opstel over De nalatenschap van Crispiaen van de Pas den oude , leze men bl. 100, regel 17 en 20 van boven, voor Elisabeth: Magdalena; voege men op dezelfde bladzijde, bij regel 3 van onder, dat Simon van de Pas, blijkens de Observations van A. Buchelius, door Mr. S. Muller Fz. mede gedeeld in de Bijdragen en Mededeelingen van het Historisch Genootschap te Utrecht , van 1887, den 28en October 1624 te Utrecht in den Dom zich doopen liet, en den volgenden dag naar Kopenhagen zon vertrekken, op bevel van den koning van Denemarken en op een salaris van 100 keizerlijke thalers. Verder schrappe men op bl. ioi, 3e en 4e regel van boven, de woorden: „vermoedelijk naar zijne zuster” en leze in het opstel over den schilder Cornells Mooy op bl, 255, in plaats van „de datum van hun huwe- lijk heb ik niet kunnen vinden”: Cornelis Pieterse Moy, J. M., van Deifshaven, liet den 18 April 1 666 bij de Hervormde Gemeente te Rotterdam zijn huwelijk aanteekenen met Geertruyt Jacobs, J. D., beide wonende te Rotterdam op de Keizersgracht. H.  kalme zee tegenover Fac-simile der handteekening van Jan Jans z. Kamphuys „ Joannis van de Cappelle, schilder (bis) „ Jan van de Cappelle, schilder . .. „ denzelfden Afbeelding van het wapen der familie Ravesteyn Fac-simile van het monogram van Jan van Ravestein, schilder . .. de handteekening van Antonie van Ravenstein, schilder het monogram van denzelfden de handteekening van Arnold van Ravestein, schilder, een handschrift van Jacques de Wesenbeke . . .. „ „ van Philips van Marnix, tegenover .. de handteekening van denzelfden van Hans Baert van Crispiaen van de Pas, plaatsnijder van Bastiaentgen Heindrix . .. van Madelena van de Pas, wed fc Fred. Bevervoorde Fac-simile van de handteekening van Crispian de Pas, de Jonghe, plaatsnij van Pieter van Hemelscours. .. van Simon de Pas, plaatsnijder .... van Crispian de Pas,  48 48 Si 70 70 71 71 102 102 103 103 1O3 107 107 lil ui ffll PÄENTEN EN FAC-SIMILES PaMimüe ran  van f9 99 tt ft van 99 ff tt tt van *9 99 99 ft van Afbeelding van bet Güdestuk van m Dr. Quirinus van Wccdc van Francois Verwilt, schilder van Willem Tiebont, glasschrijver van Johannes de Grave van Adriaen Haes van Pieter van Hemelscours van Martha van de Pas. van Allart van Loeninga, tegenover. . .. Facsimile van de opschriften van dit stuk Photogravure naar de schilderij van Joannes van de Capelle, tegenover .. Afbeelding van de schets van Rembrandts schilderij voor het Amsterdamsch Stadhuis tegenov Afbeelding van het overgebleven stuk van deze schilderij in het Museum te Stockholm tegenover Fac~ftiimle der handteekening van Jan Willems z. Decker, schilder . . .. „ Joan van Noord t, schilder ,, denzelfden (bis) , . .. „ denzelfden Afbeelding van de Portretten van Hendrick Maertensz. Sorgh en van zijne huisvrouw AriaentgePietersHollaer Fac-simile der handteekening van  129 130 133 er 137 139 196 211 212 213 243 AANTEEKENINGEN OMTRENT EENIGE DORDRECHTSCHE SCHILDERS. DOOR G. H. VETH. XXXIL GODEFRIDUS SCHALCKEN. ^ EEDS vroeger gaf ik eene bijdrage tot de levensgeschiedenis van f dezen schilder. ! ) Sedert werden door mij nog verschillende ^ berichten gevonden, terwijl Dr. Bredius zijne zeer belangrijke 3 aanteekeningen uit notariöele acten ter mijner beschikking stelde. Ç Hierdoor ben ik thans in staat de levensschets, door HouBRAKEN van hem gegeven en door latere schrijvers gevolgd, merkelijk aan te vullen. CORNEUS SCHALCKEN, GODFRIEDS vader, was een Dordtenaar van geboorte en gehuwd met Alletta Lydius, eene dochter van Balthasar Lydius, van 1602 tot aan zijn dood, in 1629, predikant te Dordrecht. *) SCHALCKEN was eerst predikant te Etten en Drongelen, daarna, van 1642 tot 1654, te Made en Drimmelen») en daar werd GODEFRIDUS in 1643 geboren. ij Obreen Arch, voor Ned. Kunstgeschiedenis, D. IV, bl. x. ■) Balthasar Ltdius was tweemaal gehuwd; eerst 27 Apr. 1603 met Alletta de Witt, dochter van Jacob Fransz. en wed. van den Bredaschen predikant IzaSk van den Cornput. Zij overleed n Sept. 1607. Zie Baler, bl. 1331. Daarna, in 1608 huwde hij met Anna var der Mtl, sie Schotel, Kerk. Dordr. D. I, bl. 203. Schotel vermeldt alleen de zonen uit de beide huwelijken. De naam Alletta maakt het evenwel vrij zeker dat de vrouw van Schalcken uit het eerste huwelijk was geboren, t) Schotel Kerk. Dordr., bl. 404. Oud-Holland, 1892. 1 2 AANTEEKENINGEN OMTRENT EENIGE DORDRECHTSCHE SCHILDERS. Op eene plaats als deze, waar in die dagen geene andere gelegenheid tot het verkrijgen van onderwijs was, genoot hij dit zeker van zijn vader, die hem, even als ons dit van twee zijner broeders bekend is, 1 ) tot den geleerden stand wilde opleiden ; maar, de genegenheit tot de Konst deed hem de oeffening der talen , schoon hij daar in veer gevordert was, vaarwel zeggen , zegt HoüBRAKEN. 2 * ) Cornelis Schalcken werd in 1654 beroepen tot Rector der Latijnsche school te Dordrecht en den 30 Sept, van dit jaar als zoodanig geïnstalleerd. Godfried was dus toen slechts 11 jaar en het is dus meer dan waarschijnlijk dat die genegenheit tot de Konst eerst daar is ontstaan. Ook zal op eene plaats als de Made wel weinig aanleiding geweest zijn om die kunstliefde op te wekken, al is zij van natuurschoon niet ontbloot. Ik heb vroeger opgemerkt dat SCHALCKEN tusschen 1656 en 1662 leerling van S. VAN HOOGSTRATEN moet zijn geweest 8 ), die volgens HoüBRAKEN zijn eerste onderwijzer in de kunst was. Daarna ging hij in de leer bij Gérard DOU. 4 * ) Hoe lang hij daar bleef is mij onbekend; maar in 1665 was hij te Dordrecht gevestigd, waar wij hem in dit jaar vermeld vinden als Vaandrager bij het 7 C vendel der schutterij. 6 * ) HoüBRAKEN zegt dat zijn werk bij zijne stadgenooten zoo in den smaak viel, zoowel in portretten als vrije onderwerpen, dat het, wat anders bij schilders zelden het geval is, van den aanvang af rijkelijk werd betaald. Geldelijke bezwaren zullen dus wel niet de aanleiding zijn geweest dat hij, zooals uit de volgende aanteekening in het Proclamatieboek der Herv. gern, te Dordrecht blijkt, eerst op zijn 36 e jaar in het huwelijk trad. 1679. Octobèr 15. Sijn alhier getrout Godefridus Schalcken, j. m., van Made . woonen op de Boom op 31 October 1679. met Francoisia van Dimen, j. d. van Breda , woonen bij de Nieuwbrugge. Uit dit huwelijk werden zeven kinderen geboren, waarvan zes, alle zeer jong overleden. Alleen Francoisia, te Dordrecht gedoopt den 28 Juni 1690, kwam tot vollen wasdom en overleefde hare ouders. l ) Namelijk: Johannes, pred. te Sprang 1670 en te Charlois en Katendrecht 1679. Hij overleed 1724, en Balthasar, die in 1669 pred. te Pernis en ’s Graven-Ambt was en in 1680 stierf. Schotel Kerk. Dordr.,bl. 405. i) D. III, bl. 175. a) O. H. 1889, bl. 135. 4) In den laatsten catalogus van 's Rijks Museum te AmsL en ook die van het Kon. Museum in het Mauritshuis te ’s Gravenh. staat in het levensbericht: leerling van S. van Hoogstraten en wellicht ook van Gerard Dou, Waarop dezen twijfel omtrent het bericht van Houbraken steunt, weet ik niet; maar ik heb gemeend Houbraken hier te kunnen volgen. Deze kan goed ingelicht zijn geweest. Hij was toch persoonlijk bekend met Schalcken zooals blijkt uit de ontmoeting ten diens huize met Karel de Moor. Zie Houbraken D. III, bl. 343- 5) Balen, Beschr. van Dordr., bl. 688. AANTEEKENINGEN OMTRENT EENIGE DORDRECHTSCHE SCHILDERS. 3 SchalckEN schijnt na zijn huwelijk nog eerst op den Boom te zijn blijven wonen want nog op 15 Juni 1682 werd van daar een kind van hem begraven, doch tusschen dien tijd en 1686 verhuisde hij naar de Wijnstraat tegenover de Schrijvestraat waar hij gedurende zijn verder verblijf te Dordrecht gevestigd bleef. Immers vond ik in het : Quohier van ' t Lantaarnegeld over de Huysen in de Stadt Dordr* voor soo verre deselve lantaarnde 't sedert den jare vervolgende April 1685 op fol 30 in de Wijnstraet (het I2 de huis voorbij de Nieuwbrug) Godefridus Sehalcken ƒ i — 5 ') en in het Quohier van het Straet ende Clappergeld (zonder jaartal maar zeker niet van voor 1690) op fol. 37 op dezelfde plaats V huys Godefridus Sehalcken ƒ0 : 7:12 o: 18 : 12 ƒ 1-6-8. Ook werd nog den 29 Mei 1691 een zijner kinderen uit dit huis begraven. # Indien uit het bovenstaande niet duidelijk bleek dat hij toen nog in Dord- recht woonde zou de aanteekening uit de Haagsche Schildersboeken, den 20 Feb. 1691 heeft cFHeer Deeken Doedij ns ontvangen van den Heer Sehalcken Mr. schilder f 18 — o — o*), doen vermoeden dat hij toen in den Haag woonde; maar blijk- baar doelt zij slechts op de betaling van het recht om aldaar de Const vrij te exerceeren zooals het bij den volgenden post in dit boek wordt genoemd, en zeer waarschijnlijk werkte hij destijds reeds veel te *s Gravenhage. De volgende door Dr. A. Bredius gevonden acte, doet ons zien dat zijn werk toen ook reeds liefheb- bers vond in Amsterdam. 12 Nov . 1691, de Heer Godefridus Sehalcken, wonachtigh tot Dordrecht, {Mr. Constschilder), machtigt den leitersetter Anthony Baly, in den Haag, om uit zijn naam te copen alle platen , printen , teeckeningcn ende al het geene Johan van der Brugge , Constcoper tot Amsterdam, aldaer mocht ver copen, ontme daeraen te verhalen soodanige somme van penn: als de Heer Constuant f van den gemelt. Johan van der Brugge heeft te pretenderen over leverantie van Cunst ; tot dien eijnde de gemelte te ver copen cunst ter somme van f 1200. — in te coopen, opdat de Heere constituant si/n achterweesen daeraen soude moogen prossequeeren. N Get: Godefridus Sehalcken. Johan s . B lommen dael , b eelt houder. Philibert Bouttais, plaetsnij der. Not. E. V. d. Pyl , den Haag. (getuigen.) Houbraken zegt dat de Engelanders op het werk van SCHALCKEN ver- slingert zijnde hem in hun lant lokten, doch wanneer hij daar heen ging meldt &) Er werd geheven 2 st. van den gulden van het bedrag der verponding. 2) Obreen Arch, voor Ned. Kunst Gesch. D. V. bl. 138. !• 4 AANTEEKENINGEN OMTRENT EENIGE DORDRECHTSCHE SCHILDERS. hij ons niet. Het Proclamatie boek der Herv, gemeente te Dordrecht geeft daar- omtrent zekerheid. Ik vond daarin de volgende: Attestatie : 1692 Mey 18 Gegeven Godefridus Schalckcn en Francoisia van Dirnen , echteluyde , 22 Mey 1692. géwoont bey de Gravestraet, vertrokken naar Londen. Hun klein gezin, want, zoo als ons boven bleek, hadden zij slechts een kind^ zal het besluit om zich elders met den woon te vestigen gemakkelijker hebben gemaakt. Bijzonderheden omtrent zijn verblijf in Engeland zijn ons niet bekend, alleen zegt HOUBRAKEN dat hij er verscheiden jaren gewoont naveel geit vergaart heeft . Daartoe zal waarschijnlijk de gunst waarin hij stond aan het hof van Koning Willem III, wiens portret hij meer dan eens schilderde, veel hebben bijgedragen. Volgens Horace Walpole zou Schalcken tweemaal Engeland hebben bezocht. Is dit zoo dan vermoed ik dat dit eerste bezoek vóór 1692 moet worden gesteld en een proeftocht is geweest voor hij er zich vestigde. De juiste tijd van zijne terugkomst in het vaderland is mij niet gebleken; maar eene Attestatie van hem gedateerd: den Haag 18 funy 1698 over twee schilderijen, beyde uytbeeldende VENUS, en gemerkt G. SCHALCKEN bewijst dat hij toen reeds aldaar gevestigd was, terwijl uit de volgende aanteekening in de Haagsche Appointem* boeken , dato 31 Augustus 1699, blijkt dat hij toen reeds als burger aldaar was ingeschreven. Op den reqte van Godefridus Schalke , Mr, constschilder en burger alhier in den Hage, ontslagen van alle schtitterlij kè togten en Wanten. Als bewijs dat Schalcken in dien tijd tot het uitvoeren van groote werken werd geroepen, deelt Kramm ons uit de Resolutien der Staten Generaal de be- schikkingen mede op een request aan Hunne Hoog Mog. gericht. In dit request, in dato 22 September 1700, geeft GODEFRIDUS SCHALCKEN Mr. Constschilder alhier in den Hage te kennen dat hij, op orders van de Ed : Mog: Heeren Raden ter Admiraliteyt op de Mase tot Rotterdam hadde aengenomen derselver Raetcamcr te beschilderen , met verscheyde portraicten, soo van sijn jegen- woordige majesteyt van Groot-Brittagne als van derselver voorvaderen hoogh loffelyker memorie gelijck hij, supplt. bercyts eenige vau dien heeft geschildert gehadt, en vele debvoires aengeivent om de nog resterende drie portraicten, welcke sijn : de vader van sijn jegenwoordige Map van Groot-Brittagne , deszelfs groot- vader en van wijlen prins Maurits van die alle met respect gesproocken, op de eene ofte andere wijse te mogen machtigh werden om deselve te connenaer copier en. Het beste middel meende hij te zijn dat het hem geoorloofd werd de bedoelde portretten welke in de nieuwe kamer van hunne H. M. aanwezig waren achtereen- volgens ieder voor eene maand ten zijnen huize te mogen hebben, en indien AANTEEKENINGEN OMTRENT EENIGE DORDRECHTSCHE SCHILDERS. 5 daartegen zwarigheid mocht bestaan, dat hij ze dan, in dien tijd dat de kamer niet bij H. H. M. in gebruik was, aldaar zou mogen naschilderen. Was ook hiertegen bezwaar dan zou hij genoodzaakt zijn de heeren der Admiraliteit voor hunne opdracht te bedanken. *) In het eerst schijnt men er bezwaar in gevonden te hebben om hem de portretten aan huis te geven en gal men slechts verlof om ze ter plaatse te coptéeren, maar waarschijnlijk werd dit te lastig bevonden en stapte men over de bezwaren heen, want bij Resolutie van 23 November werd hem toegestaan ze voor een korten tijd bij hem aan huis te nemen. i) 2 * ) Na zijne terugkomst uit Engeland schijnt ScHALCKEN ook eenigen tijd in Dusseldorf aan het hof van den Keurvorst te hebben gewerkt voor wien hij eenige schilderijen vervaardigde die tot zijne belangrijkste werken behooren. 8 ) De Heer E. W. Moes zag bij den Graaf van Bijlandt onzen gezant te Londen een levensgroot door SCHALCKEN geschilderd portret, waarvan Z. Excel, hem verhaalde, dat dit stuk te Dusseldorf geschilderd was en dat er eene heele historie aan verbonden was, waarover zijn zoon eene uitvoerige correspondentie, waaronder eigenhandige schrifturen van SCHALCKEN, bezit. Dit verblijf te Dusseldorf moet waarschijnlijk omstreeks 1703 hebben plaats gehad. Immers vindt men in het museum te Augsburg het portret eener Paltz- gravin en in dat te Schleissheim dat der Keurvorstin Maria Anna LOUISE, beiden gemerkt G. Schalcken 1703 4 * ). Lang zal zijne afwezigheid uit den Haag evenwel niet hebben geduurd. Daarvoor laten de verschillende aldaar door hem gepasseerde acten geen plaats. Immers nog den 3 Aug. 1702 werd Godefridus Schalcken, constschilder in den Hage gemachtigd om een huis te administreeren . 6 * ) Terwijl de hieronder volgende, insgelijks in den Haag gepasseerde acte is gedateerd 20 Febr. 1704. Omtrent zijne geldelijke aangelegenheden en zijne zorgen daarvoor en voor de belangen zijner familie vond Dr. B. verschillende Notarfëele acten, die ik hier in ’t kort zal mededeelen naar chronologische volgorde. 20 Febr. 1704. De Heer Godefridus Schalcken , Mr. Konstschilder alhier in den Hage> machtigt iemand te Dordrecht om te Zevenbergen te ontvangen i) Het geheel request vindt men afgedrukt in Obrf.ens Arch. D. V, bl. 170 en 171. *) Zie Kramm op Schalcken. s) Catalogue du Musée Royal de Belgique par E. Fbtis. Bruxelles 1877, p. 380. 4) De Heer Moes, aan wien ik bovenstaande mededeelingen verschuldigd bçn, schrijft mij nog dat uit de gedichten van Sylvius D. II, bl. 183, blijkt dat hij ook Koning Christiaan V van Denemarken heeft geschilderd. Bij acte Not. J. W. Coops in den Haag. 6 AANTEEKENINGEN OMTRENT EENIGE DORDRECHTSCHE SCHILDERS. de opdragte van 8 % Bunder lants waarvan hem reeds 5^ Bunder toekomen . Ge- tuige is: VlNCENTlUS. 1 ) Not. P. DE Weerdt, den Haag. 3 Juny 1704 insinueert hij den Notaris van Roon q.q . wegens opzegging van een hypotheekbrief groot f 1000. 17 Nov. 1704 transporteert iemand aan hem 2 obL gr. te samen f 1500. Not. P. de Weerdt. 29 Augustus 1705 maken Sr. Godefridus Schalcken en Joffr. Franchoisia van Diemen , echtelieden , in den Haye, kloek en gezond . . hun testament. Not. G. DE CRETSER, den Haag. 14 April 1706 machtigt hij den procureur JOACH. HuiJSSEN om alle zijne processen te vervolgen, getuige Daniel Hengstenberg. Not P. de Weerdt. 22 April 1706 verklaart hij te zullen indemneeren en schadeloos houden Sr. Johannes Kluyt te Dordrecht voor alles wat deze in eene Acte van 8 April 1706 voor den Not. Sam. de Moraar te Dordrecht beloofd heeft, get. Dan. Hengstenberg. 27 Mey 1706 geeft hij te kennen dat hij nevens sijne broeders de Heer Johannes Schalcken , Bedienaar des Goddel. woorts tot Char lois en de Hr. Cornells Schalcken , Schout en Rentmr van Cromstrijcn> voogd was over de kinderen van Zal r cPHeer Willem Verschoor en Alletta Schalcken , blijkens acte Not. I. V. D. Pavoort, 29 Mey 1699 te Rotterdam , get. Daniel Hengstenberg . Not. P. v. d. Weerdt in den Haag. Behalve Balthasar en Johannes, waarvan ik reeds vroeger sprak, zien wij hier dat GÇDEFRIEDUS nog een broeder, CORNELIS en eene zuster Alletta, had, maar hij had nog eene zuster, Maria, die zijne leerlinge in de kunst was. Haar keuze viel , zeggen VAN Eynden en VAN DER Willigen, 2) op het voorstellen van burgerlijke bedrijven des dagelij k sehen levens , waarin zij het zoo ver gebragt heeft , dat hare uitvoerige en maisch geschilderde Kabinetstukjes in aanzienlijke Kunstverzamelingen zijn geplaatst geworden. Immerzeel zegt, dat haar werk bestaat in binnenhnisj es die vrij uitvoerig zijn en dat haar werk zelden voorkomt. Uit de verschillende hierboven medegedeelde acten blijkt dunkt mij, dat SCHALCKEN goede orde op zijn zaken stelde en niet onbemiddeld was, zoodat hij bij zijn overlijden, dat te ’s Gravenhage op den 13 e11 November 1706 voorviel, zijne weduwe en dochter in geen zorgelijke omstandigheden achterliet. Bij eene acte, den 2 Maart 1707 gepasseert voor den Notaris G. DE Cretser te ’s Hage, benoemt Joffrou Françoise van Diemen , Wed* van wijlen Godefridus 1) Waarschijnlijk de vader van den schilder Johannes Vincbntius die ook schilder was. Zie Kramm en Obrekns Arch. D. IV, bl. 17 4 en D. V, bl. 161. s) Geschied, der Vaderl. Schilderkunst D. I, bl. z86. Men vindt daar ook haar portret naar een door haar zelve gemaakte teekening. PI. C No. i. AANTEEKENINGEN OMTRENT EENIGE DORDRECHTSCHE SCHILDERS. 7 Sc hakken, in sijn leven Kunstschilder in den Hage , D s . Joannes Schalcken, Predu te Charlois en Adr . Hooft te Dordreeht , tot voogden over haar minder j. dochter Françoise Schalcken. Schalcken schijnt zich zelve meermalen te hebben afgebeeld. Een door hem zelf geschilderd portret hangt in de Uffici te Florence fen een in de Pinacoteca te Turyn en een werd er door Aart Schouman in 1792 aan de Haagsche schil- dersconfrerie geschonken, 1 ) terwijl er een voorkwam op de verkooping der collectie Bedford (Fonthill Abbey) 1823. Op de verkooping van der Marck, Amsterdam 25 Aug. 1773, was een portret van Schalcken geschilderd door K. de Moor en een door een onbekende vervaardigd. Een der door hem zelf geschilderde portretten is door J. Verkolje en door J. Gole gegraveerd. 2 ) Kramm vermeldt nog een portret in zwarte kunst door J. Smith 1694 en een verkleind andersom door P. Schenk. Het portret dat bij HOUBRAKEN voorkomt zal wel naar een der genoemde vervaardigd zijn. v Als zijn leerlingen worden genoemd, behalve zijne zuster Maria en zijn neef Jacobus Schalcken 8 ), Karel de Moor, A. Vreem, R. Moris, A. Boonen, S. Germijn, J. van Bêntüm en Giamagli. Zijne kunst was, zooals wij boven zagen, bij zijne tijdgenooten zeer gewild. HOUBRAKEN roemt hem om zijn vleyend penceel , konstige vermenging van zijn verwen, en zijn naakt en natuurlijke nabootsing der Fluweele- en andere stoffen , maar heeft bedenking tegen zijn vastheid in het teekenen en verwondert zich dat Karei. DE Moor bij hem in de leer kwam aangezien hij toen de Tekenkonst al vrij beter verstond dan Schalcken 4 ). Hij schilderde in de manier van Dou en had even als dezen eene voorliefde voor het kaarslicht, zoo zelfs dat hij zich waagde aan een levensgroot portret van WILLEM III, dat door eene kaars verlicht wordt. Men vindt het op f s Rijks Museum te Amsterdam in den Catalogus onder No. 1291. Men verhaalt dat hij het zich zelf en hen die zich door hem lieten portretteeren gemakkelijk maakte met de handen niet naar het origineel, maar naar daarvoor door hem gekozen vaste modellen te schilderen. Weyerman, die gewoon was zulke zaken niet op zijn zachtst voor te stellen, zegt dat eene juffer, wier portret hij maakte hem vroeg: Hoe mijn Heer Schalken moet ik ook niet *) OBREEN v Arch. D. IV, bl. 213. Misschien is dit wel een der hier genoemde. 3 ) Deze lijst van geschilderde en gegraveerde portretten dank ik aan de mededeeling van den heer E. W. Moes. 3 ) Kramm zegt dat deze in het Overmaassche geboren werd in 1683 of 84. Hieruit meen ik te mogen opmaken, dat hij een zoon was van den Charloischen predikant hierboven genoemd. Hij werkte in de manier van zijn oom. Den 20 Maart 1717 betaalde hij zijn meèstergeld aan de Confrérie te 's Hage en overleed te Amsterdam! 4) HOUBRAKEN D. III, bl. 343. 8 AANTEEKENINGEN OMTRENT EENIGE DORDRECHTSCHE SCHILDERS. zitten voor mijn handen? eh den schilder antwoorde: Neen Milady , ik schilder doorgaans alle handen na de handen van mijn Knecht . En voegt daaraan toe: Den leezer zal gelieven te noteeren dat hij een groove vierkante Ençelsche boeren- jongen had geadopteerd tot zijn knegt, die een paar handen voerde zo breed als een koppel schaapenbouten. 1 ) De overdrijving blij ve voor rekening van Weyerman, die, vooral als het iemand betrof die niet bij hem in de gunst stond, en dit was zeker met Schalcken het geval, zich zoo grof mogelijk uitliet en niet tegen overdrijven opzag; maar de zaak zelve is niet onwaarschijnlijk. Vele vroegere en latere portretschilders hebben zich aan dit euvel schuldig gemaakt, al geeft het geen groot denkbeeld van den ernst waarmede zij hunne taak opvatten. Immers ligt in handen zoo wel karakter als in het aangezicht. Nog gedurende ruim eene eeuw na dat SCHALCKEN overleden was, werd de gladde manier van schilderen, die hij volgde, hoog gewaardeerd. Zij bereikte haar toppunt van succes en ook van gemanierdheid in den ridder Adriaan VAN DER Werff. Lodewijk XVI kocht 5 kleine stukjes van dezen, welke Bürger noemt Cinq de ses petites porcelaines , voor 33000 fr s . 3 ) Zij zijn thans in het Louvre. Zoo hoogen prijs werd voor het werk van Schalcken nooit besteed; maar hij had zich dan ook niet zoo ver van alle begrip van natuur verwijderd. Dat ook hij evenwel bij de bewonderaars van VAN DER WERFF in den smaak viel kan men daaruit opmaken dat de vier schilderijen van hem, die in het Louvre gevonden worden, door denzelfden vorst werden aangekocht. In de laatste halve eeuw is de smaak voor dat soort van kunst gedaald en daarmede ook de prijs die er voor betaald word. Evenwel blijft SCHALCKEN een in dit genre verdienstelijk schilder, van wien nog menig stuk aanwezig is, dat zijn waarde behouden heeft. In onze Musea worden de volgende werken van SCHALCKEN gevonden. In ’s Rijks museum te Amsterdam: behalve het boven vermelde door kaarslicht verlichte portret van Willem III onder No. 1291, nog zes volgende nummers waarvan No. 1295 met het opschrift: Every one his fancy , in mijne oogen het fraaiste en zeker een zijner beste werken is 8 ). Het Kon. Kabinet van schilderijen te ’sGravenhage heeft vijf schilderijen van hem No. 328 tot 332 van den nieuwen Catalogus, waarvan het eerste weder een portret van Willem III van het jaar 1699, de drie volgende genrestukjes, het laatste een Venus . Behalve in Dordrechts Museum waar onder No. 13 van den Catalogus Een vrouwenportret van het jaar 1700 aanwezig is^ wordt noch in het Museum Boymans te Rotterdam, noch, zoover mij bekend is, in een onzer andere stedelijke Musea eenig werk van hem gevonden ; maar in particuliere ver- l ) Weyerman D III, bl. 14. s) Tresors d’Art en Angleterre p. 278. 3) In het jaarboekje Tesselschade van 1840 vindt men eene gravure van J. P. Lange naar dit schilderijtje waarhij Nicola as Beets een aardig versje schreef. AANTEEKENINGEN OMTRENT EENIGE DORDRECHTSCHE SCHILDERS. 9 zamelingen komt het dikwijls voor. Veel en daaronder van zijn beste werk vindt men in Engeland. Burger vermeldt in zijn Tresors d'Art en Angletere , p. 278 een schilderij behoorende tot de collectie van Buckingham palace, dat bekend schijnt onder den naam van le Roi détroussé waarvan, hij zegt: On peut tenir cette pein- ture pour le che f-d? oeuvre de Schalcken ; elle se rapproche beaucoup de Gerard Dou. Payée 390 guinées en 1803 a la vente de M. Walt/i. Porter . Kooper was de Prins van Wales, later koning George IV. De beschrijving er van doet denken aan het stuk wat Hoübraken bespreekt onder den naam van Vrouwtje kom ten Hoof. Een derde portret van Willem III door SCHALCKEN is in het Museum te Darmstadt. Overigens vindt men in de verschillende Musea proeven zijner kunst, als in München, Dresden en Berlijn; in het laatste slechts één stuk, maar dat mij merkwaardig voorkomt om het onderwerp. De beschrijving er van luidt: Rechts onder een ouden wilg zit een jongen aan een water waarin hij zijn hengel - snoer geworpen heèft. Links rietgewas en hooge waterleliën met vlinders op de bloemen . Catalogus No. 837. Terwijl toch overigens zijn werk doorgaans uit portretten of huiselijke tafreelen, bij voorkeur met kaarslicht, bestaat, nadert hij hier tot het landschap. Een ander bewijs dat hem het landschap niet vreemd was vinden wij in het bij Hoübraken vermelde portret van Mevrouw Snoek, die hij als veldnimf, onder *t lommer van 't geboomte rustende, afbeeldde. Ook in het museum te Kopenhagen is een stuk met visschers van hem. Ik vestig hierop de aandacht omdat Kramm van eenen SCHALCKE spreekt, die riviergezichten en landschappen met figuren schilderde. Bryan Stanley had kennis aan dezen schilder gekregen door het zien van een landschap met water, verle- vendigd door menschen, wagens en schuiten en noemt hem, een bij onze auteurs niet vermeld schilder uit de tweede helft der eeuw. Nagler die een lithografie naar een zeestuk uit de gallerij te Praag had gezien, dat van denzelfden meester scheen, vraagt ot dit niet volkomen hetzelfde werk is als van Godfried Schalcken, waarop STANLEY antwoordt dat men verzekerd kan zijn dat dit het geval niet is. Met het oog op de hierboven vermelde schilderijen kan de reden waarom Stanley dit zegt niet gegrond zijn op het onderwerp en moet de behandeling hier beslissen. Toch komt het mij meer waarschijnlijk voor dat laatstgemelde schilderijen moeten worden toegeschreven aan den landschapschilder Cornelis Symonsz. van der SCHALCKE waarvan o.a. het stedelijk Museum te Haarlem een landschap bezit. *) 1) Zie Notice des tableaux du Musée de la ville de Harlem 13e Ed. 1890 onder No. 153. Men vindt daar vermeldt dat deze schilder den 15 Febr. 1611 te Haarlem werd gedoopt en 5 Maart 1671 aldaar werd begraven. Zie ook v. D. Willigen I^es Artistes de Harlem p. 363. Ik neem de gelegenheid dat ik van den Haarlemschen catalogus spreek waar om mede te deelen, dat het stellen van het werk van N. Maes op naam van eenen Pieter Mabs, waarvan >k in 0 .-H. 1894, bl. 133 melding maakte, eene oude fout was, die in den Holl. catalogus van 1886 reeds was hersteld, maar bij vergissing. Oud-Holland) 1892. 2 10 AANTEEKENINGEN OMTRENT EENIGE DORDRECHTSCHE SCHILDERS. Overigens schijnt onze SCHALCKEN ook bijbelsche onderwerpen te hebben behandeld. Wij vinden bij HOUBRAKEN de beschrijving van een schilderij voor- stellende de verloochening van Petrus dat door hem zeer geroemd wordt. Dit onderwerp schijnt meermalen door hem te zijn behandeld. Een schilderij met die voorstelling wordt gevonden bij den Generaal M. A. Reno te New-York, een ander in de collectie Harrach te Weenen. Verder zijn nog de volgende bijbelsche voorstellingen van hem bekend: Een Susanna waarover hieronder wordt gesproken, thans te München, waar het dezer dagen in publieke veiling komt, eene voor- stelling van Loth te Hampton court, de dochter van Herodias , Coll. VON Moltke te Kopenhagen, de heilige familie 6 maal, in verschillende musea, de bespotting van Christus in het museum te Augsburg, de geeseling van Christus in de Pinacotheek te Venetie, Maria Magdalena in die te München, Martha en Maria vroeger te Leipzig, de boetvaardige Magdalena 3 maal, te Kassel en Neurenberg en een Pieta in de Uffize te Florence. *) De prijs die voor het werk van SCHALCKEN werd betaald. is altijd zeer ongelijk geweest. De kleinste schilderijen waren naar het schijnt om hunne meer- dere uitvoerigheid het meest gezocht. Op dè verkooping VAN DER LINDEN VAN Slingeland 1785 waren er vijf. No. 365 slechts 8 bij 5 Rijnl. dm. groot deed ƒ870. Het volgende nummer 19 — 15 dm. deed f 190, het derde 7^ — 6 \ dm. f 325. Het vierde ook klein 7^ bij 6 \ dm. maar slechts één beeld, een Diana voorstellende, ƒ 90. — , terwijl het vijfde, een vrouwenportret , i8*§ — 16 dm. slechts f 3. 10 stuivers opbracht. Over het geheel schijnt hij minder gelukkig te zijn geweest in levensgroote afbeeldingen. IMMERZEEL zegt dat SCHALCKEN ook gaarne portretten in 't groot geschilderd zou hebben, doch dat hij daarin te veel achterstond bij Kneller en dus na eenige mislukte proeven, tot zijn vroegeren trant op kleiner schaal terug- keerde. Toch schijnt hij in levensgroot werk niet altijd ongelukkig te zijn geweest Dr. BrediüS zag in April 1886 op eene verkooping te Keulen een levensgroote Susanna met de ouderlingen , hierboven reeds genoemd, gern. G. SCALCKEN 1673. Hij noemt het: breed \ mooi gedaan, heerlijk van color iet, een meesterstuk. Het werd voor circa f 500 verkocht. Het schijnt eenigzins in de manier van JORDAENS te zijn geschilderd. 2 ) IMMERZEEL vermeldt als een zijner beroemdste werken de Coquette , afkomstig uit de verzameling van den Koning van Sardinië, dat in de nieuwe Fransche uitgave uit de oude was overgenomen. Mij werd dit met vriendelijk schrijven van den heer H. J. Schölten namens de commissie van toezicht op dat Museum medegedeeld, met toezending van een exempl. van den catalogus waarin de verbetering had plaats gevonden. l ) Mededeeling van den Heer E. W. Moes. s) De naamteekening zonder h • en de afwijkende schildertrant, zouden aan vervalsching doen denker.; maar dat men zuik voortreffelijk, niet met zijn gewone sehilderwijze overeenkomend werk valschelijk met zijn naam zou geteekend hebben laat zich moeilijk denken, AANTEEKENINGEN OMTRENT EENIGE DORDRECHTSCHE SCHILDERS. 11 in 1819 op de verkooping van Lord Charles Townshend voor 255 guinjes door Koning GEORGE IV werd gekocht. ScHALCKEN heeft ook geëtst. Men vindt in den Catalogus DE Ridder ver- meldt: Het portret van Cornelis van Bever en 1 ) en dat van M. van den Broek , beide naar de schilderijen van S. VAN HOOGSTRATEN. Een vrouw op deguitaar spelende en het portret van M. van Reverhorst prof. in de anatomie en chirurgie in den Haag . Nagler noemt nog het portret van den schilder Gerard Dou en het borstbeeld van een lachenden man met een ronden hoed. Daar dit laatste evenwel gemerkt is: C. d. S. ƒ. schrijft BARTSCH het dunkt mij met grooter waarschijnlijkheid aan C. DU SART toe. Kramm noemt nog het portret van BALTHASAR Lydius predikant te Dord- recht, zooals wij boven zagen de grootvader van moederszijde van SCHALCKEN ; terwijl Immerzeel nog spreekt van Een mans en vrouwenbeeld , dat met drie der reeds vermelde in de verzameling van den Grave VON Fries gevonden werd. XXXIII. AERT SCHOUMAN. Het leven van dezen schilder is door verschillende schrijvers, laatstelijk nog door Mr. N. de Roever, naar aanleiding der aan den heer J. Smits van N iEUWERKERK behoorende aanteekenboekjes, 2) zoo uitvoerig behandeld, dat ik met een kort overzicht meen te kunnen volstaan. Aert SCHOUMAN werd te Dordrecht geboren. Men vindt in het doopboek der Herv. gemeente aldaar de volgende aanteekening : 1710. Martins. Vader Moeder Leendert Schouwman, Cornelia de Vos . 8 ) kind Aert. *) Men vindt dit portret in Balens beschrijving van Dordrecht. Hoogstraten moet dit naar een oud portret geschilderd of anders gefantaiseerd hebben, daar C. van Beveren, de bekende Dordrechtschen bur- gemeester, in 1576 op het stadhuis plotseling gestorven is. *) O. H. 1888, bl. 33 en volg. s) Uit dit huwelijk was reeds vroeger een zoon geboren die de kunst beoeffende. Deze, Cornelis ge- naamd, vestigde zich te Middelburg, waar hij den 29 Maart 1729 zijn vrijgeld aan het St. Lucasgild betaalde; in 1737 teekende hij als bestuurslid de rekening en in 1746 was hij Deken van dit gild. Uit eene aanteekening in de rekening over te noteeren doodschuld meen ik te moeten opmaken dat hij en zijne vrouw kort na elkander in het laatst van 1748 of het begin van 1749 overleden zijn. Zie Arch. Obreen D. VI, bl. 241—246 en van Eynde en v. d. Willigen D. II, bis. 218 die zeggen dat hij aangename stukken van onderscheiden aard schilderde. 2 * 12 AANTEEKENINGEN OMTRENT EENIGE DORDRECHTSCHE SCHILDERS. Hij ontving zijne opleiding in de kunst van Adriaan VAN DER BURG. Acht jaren lang genoot hij diens onderwijs en toen deze overleed (30 Mei 1733) was ScHOUMAN 23 jaar en dus toen, zooal niet vroeger, in staat om zelfstandig te werken. Uit de bovenvermelde aanteekenboekjes blijkt dat hem al spoedig velerlei werk werd opgedragen, terwijl hij door het geven van teekenlessen zijn inkomsten trachtte te vermeerderen, want ruim werd de kunst in die dagen niet betaald. Maar terwijl hij andere in de kunst onderwees, vergat hij verdere eigen oeffening niet. Immers omstreeks 1734 stichtte hij met CORNELIS GREENWOOD, insgelijks leerling van VAN DER Burg en eenige andere liefhebbers te Dordrecht, eene vereeniging, die zich ten doel stelde het teekenen naar het levend model, waartoe zij eene kamer in de Stads Doelen huurden. De leden dezer vereeniging verbonden zich op bepaalde tijden een eigen ordonnantie, waarvan het onderwerp in eene vorige vergadering was opgegeven, te vervaardigen en ter beoordeeling te geven . l ) Waarschijnlijk had deze vereeniging slechts een kort bestaan tengevolge van het vertrek van Greenwood naar West-Indië in 1735; maar in 1736 werd met SCHOUMANS medewerking eene nieuwe gesticht. Het doel dezer nieuwe vereeniging, waaraan de naam van St. Lucas broeder- schap werd gegeven, was evenwel niet om zich in het teekenen te oeffenen, maar alleen het houden van kunstbeschouwingen, en zij bestond dan ook niet enkel uit beoeffenaars der kunst, maar meerendeels uit kunstliefhebbers behoorende tot de aanzienlijkste familiën van Dordrecht. Een uitvoerig reglement werd opgesteld en Aert*) ScHOUMAN werd tot etser der vereeniging benoemd. In die hoeda- nigheid vervaardigde hij een prent, eene vergadering van dit genootschap voor- stellende, welke boven het gedrukte reglement werd geplaatst en een encadrement voor de lijstjes waarin de toerbeurten, waarop ieder der leden de vergadering bij zich aan huis zou ontvangen, jaarlijks werden ingevuld. 8 ) Uit een dezer lijstjes bleek mij dat deze vereeniging nog in 1746 bestond. Van Eynden en v. d. Willigen, *) en in navolging van hen Immerzeel, verhalen dat SCHOUMAN zich op zijn 2Ó stc jaar, dus in 1736, in den Haag vestigde. Reeds het hierboven vermelde maakt dit onwaarschijnlijk; maar dat hier eene ver- gissing bestaat, blijkt duidelijk bij VAN Gool, die in dezen volkomen vertrouwen verdient, waar hij zegt: dat SCHOUMAN sedert 1748 zijne woning bij afwisseling in den Haag en te Dordrecht had, doch zich meest in eerstgemelde plaats ophield. Deze *) Vaw Gool, D. II, bl. 340. 9) In dit reglement wordt hij Arnold genoemd, s) Zie Obreen's Archief D. VII, bl. 104. 4) D. II, bl. 68. AANTEEKENINGEN OMTRENT EENIGE DORDRECHTSCHE SCHILDERS. 13 afwisseling van woonplaats duurde tot in 1753, eerst toen vestigde hij zich voor goed in den Haag. Intusschen had hij io Juli 1748 het meesterschap in de Haagsche Schilders- confrerie Pictura verkregen, terwijl hij in 1749, vreemd genoeg, tegelijk met zijn discipel WOUTER Dam, leerling der Haagsche Teeken Academie werd. Intusschen werd hij in 1751 tot Regent dezer instelling gekozen, wat hij ook weder in 1762 was. Van 1752 — 1762 was hij hoofdman der Confrérie, in 1762 — 1766 deken en weder In 1777 — 1792 hoofdman dier vereeniging. Dat hij nog op zoo hoogen ouderdom de betrekking bekleedde bewijst wel dat hij bij zijn kunstbroeders in hooge achting stond en dat hij groote voorliefde voor dit genootschap had, wat ook daaruit blijkt dat hij het nog kort voor zijn dood verschillende schilderijen schonk. Aert Schouman overleed te ’s Gravenhage den 9 Juli 1792 waar hij toen op de Beestenmarkt woonde. *) Ofschoon voornamelijk portretschilder, in welk vak hij voor zijn tijd verdienstelijk werk leverde, schilderde hij allerhande onderwerpen en maakte zoowel in olie als waterverw tallooze copy en van schilderijen van vroegere en latere meesters; maar vooral muntte hij uit in het teekenen en schilderen van vogels, waarvan hij eene bijzondere studie had gemaakt en die hij ook in zijne kamerbeschilderingen goed te pas wist te brengen. Vreemd is het dat van een schilder, die in elk geval tot de beste van zijn tijd behoorde, geen enkel schilderstuk in onze voornaamste Musea wordt gevonden. Noch in ’s Rijks Museum te Amsterdam, *) noch in het Koninklijk Kabinet te ’s Gra- venhage of in het Museum Boymans te Rotterdam is hij door eenig schilderwerk vertegenwoordigd. In het Museum Kunstliefde te Utrecht vindt men onder No. 175 een stil- leven van hem, in Dordrechts Museum, onder No. 14 en 1 5, twee eigen af beeldsels door hem zelf geschilderd, en in het stedelijk museum te ’s Gravenhage drie stukken. Daarentegen is zijn werk in particuliere verzamelingen ruim vertegenwoor- digd, vooral door portretten. De Heer Moes schreef mij dat hij tal van portretten, door SCHOUMAN vervaardigd, bij Haagsche aanzienlijke familien zag, inzonderheid bij zulke die van Dordtschen oorsprong waren. Hij heeft ook geëtst zooals ik reeds boven opmerkte en enkele zwarte kunstplaten vervaardigd, terwijl hij ook tal van glazen beitst ( gepointilleerd) heeft. SCHOUMAN heeft verschillende leerlingen in de teeken- en schilderkunst gehad, die evenwel geen van allen groote kunstenaars zijn geworden. Ik noem i) Zie Catalogus der Vereen. Kunstliefde te Utrecht waar eene korte levensschets van hem gevonden wordt van de hand van Dn A. Brbdius. * *) Dr. Brrdius meldt mij evenwel dat in het Depot van 's Rijks Museum twee zeer goede dessus de portes van Schouman zijn, met vogels o. a. mooie duiven. 14 AANTEEKENINGEN OMTRENT EENIGE DORDRECHTSCHE SCHILDERS. slechts den hierboven vermelden WOUTER Dam 1 ) WOUTER ÜITERLIMMIGE *) en zijn neef den zeeschilder Martinus SCHOUMAN. In de Regentenkamer van het Geneeskundig gesticht voor krankzinnigen, vroeger het Pesthuis ter Groote Kerk te Dordrecht,?) hangt eene sehilderij door Aert SCHOUMAN vervaardigd, van welker wording ik de volgende beschrijving vond, die zoo kenschetsend is voor de toenmalige maatschappelijke verhoudingen dat ik niet nalaten kan ze hier mede te deelen. Zij is vervat in het volgend extract uit de Resolution van Heeren Regenten van t Geesthuis ter Groote kerk binnen Dordrecht. „Saturdag 27 December 1738. „De vergadering compleet exept de Heer Berk, Heer van Godschalcxoort. ,, „De vijfde rek. enz. 