Bijdragen tot de taal-, land- en volkenkunde
HET LÒDA SCH, IN VERGELIJKING MET HET idu, slapen (als sommambule): idu, slapen voor (eene ziekte). mal, waarzeggen, wichelen: mai, waarzeggen over (eene zaak udo, drinken: udo, drinken op (den jaardag). rèdi, schoonmaken (van onkruid): rédi, het er heen of er om hee schoonmaken. kori, schrapen (klamper): kori, schrapen (voor een feest _voor een gevecht). tudu, poten: tudu, bepoten (da kokuhur) lo jo tudu-ka, het begroei hebben ze ook bepoot. dito, planten: dito, beplanten. gòlo, verzoeken: sèsa, vegen (ten behoene van i of: er om heen) dola, klimmen (halen): dola, klimmen (lets) voor (te of ander: mingadabu-dab o wäma jo dola, zij klimm (halen) citroen voor hun sans. magèsò, zich halen: gèsò, iets halen (voor het mak van, of magèsò, zich halen: gèsò, iets halen (voor het mak van, of magèsò, zich halen: gèsò, iets halen (voor het mak van, of magèsò, zich halen: gèsò, iets halen (voor het mak van, of magèsò, zich halen: gèsò, iets halen (voor het mak van, of magèsò, zich halen: gèsò, iets halen (voor het mak van, of magèsò, zich halen: gèsò, iets halen (voor het mak van, of magèsò, zich halen: gèsò, iets halen (voor het mak van, of magèsò, z Toevoegen aan iets). Sadu, opscheppen: sadu, opscheppen op (het bor Al de voorbeelden in de tweede rij krijgen als objects-expone jo bij zich, als er eene zaak tot voorwerp bij het werkwoord kon Zijn personen het voorwerp, dan krijgt men voor ieder personen de betrokken objects-exponent en dus voor den 3° persoon man en voorwerp. altijd ja. Naturlik kunnen velen der opgenoemde werkwoorden ook « eenvoudige transitieven optreden en als zij dan een zaak als uitg sproken voorwerp bij zich krijgen, dan is de objects-exponent j: b. v.: ani loloéha mi ja sèsa, wij (zullen) uw erf aanvegei awi uga ni ja dato, plant (gij heden) zijn suikermet. Ik zeg daar: een uitgesproken (of uitgedrukt, bepaald aangeweze voorwerp. Want ik heb reeds in mijn woordenlijst bl. 20 opgemerk. Wanneer men in betrekkelijk algemeenen zin spreekt, zonder d men zich nu juist de handeling als aan een bepaald voorstelt, dan combineert men als het ware het werkwoo: met zn voorwerp en beschouwt die combinatie als een intransiti werkwoord. B. v.: o tahu i aka géna bilàsu o gòta ma id dé ma gòla isi rimòté, die huizen-maken, moeten het ho GALÊLA'SCH DIALECT OP HALMAHEIRA 367 onderling met top en worteleinde aan elkaar doen volgen (in dezelfde richting leggen); o déru i Aka gèna i témo bilàsu ona ja nanàko, die prauwen-maken, ze zeggen het moet er zijn zij die het kennen (ingewijder); o úga i date géna bilàsu i mòk u-waasi dé i dato, (als) ze suikerriet-planten, dan moeten zij nog niet gepruimd hebben, dan planten zij; nàko-so o sulèpé GALÊLA'SCH DIALECT OP HALMAHEIRA 367 Itáko dé manga gia da tiriné i hòlu, als ze de éénsnarige-cither-bespelen en hun hand niet wil trillen; ndko-so o téwo-ka po gògé la po tigi o oré po tudu, als we aan de kust verblijf houden en we gaan schildpad-steken: la ngomi mi tàgi osihòdé mi sari, en wij gaan toespijs-zoeken; itdgi o ponga-ka o ifa ipdiko, zij gingen naar het bosch planken disselen; enz. Dan wordt aan geen bepaalde plank, geen bepaald stuk wild of schildpad gedacht of aan geen bepaalde cither, suikerriet, huizen of prauwen en daarom spreekt men er dan ook intransitief van, zonder objects-exponenten. Dat is in mind, worden, that het nog niet verklaard was, waarom de daar opgenoemde woorden doorgaands de objects-exponent jo bij zich kregen, is, omdat ik over het hoofd zag, dat deze woorden meestal als werkwoorden met een locatief-beteekenis voorkomen. Als: damèsu, bijstaan in (een of ander geval); djaga, de wacht houden over; dupa, houden van;hérani, verwunden zijn over; léga, bezien, bezien, bezogen; maha-maha, gehoor gevan; bewilligen in; rordka, vervuld zijn met vrees, afschuw, tegenzìn voor; sano, vragen naar. Ik gelöt dat nu het gebruik van ja en jo als objects-exponent voor het onzijdig, in het Gal., genoegzaam is toegelicht. Ook in ’t Lod. vindt men jä en jo als objects-exponenten voor het onzijdig, in dezelfde gevallen als in t Gal. To wordt ta; no-na; mo-ma: wo-wa; mi-mija; ni-nija; i-dja. Maar bij de objects-exponent jo is dit niet zoo duidelijk als inAPD Gal., daar bij de werkwoorden, die in beteekenis overreenkommen met de in ’t Jav. en Maleisch respectievelijk met de achtervoegsels # en an ge- vormde werkwoorden, de persoons-exponenten van het intransitief werkwoord gebruikt worden. Men krijgt: to, no, 0, mo, djo: ik, gij, hij, zij (vr.), zij (mann. en vr. meerv). Alleen de exponent voor het onzijdig i, wordt hier djo. Men zou dus mogen veronder- stellen, dat de objects-exponent jo, bij deze allen is saamgesmolten — maar mi jo en ni jo: wij en gijlieden, heb ik met de meeste moeite niet kunnen opsporen; het blijft hier bij mi en ni. 368 HET LODA’SCH, IN VERGELIJKING MET HET Afgeleide werkwoorden. 1. Denominatieven; 2. werkwoorden met het prefix ma; 3. met het pref. si; +. met het pref. da (dé, di, do, du). 1. De denominatieven komen in 't Lod. voor evenals in het Gal. zonder een prefix bij zich te nemen: dòro, tuin: mo dòro, zij ging naar den tuin. Batja, Batjan: djo Batjä, zij zijn naar Batjan. nsi, kam: na usi, kam het. bärono, sarong: ma bärono, zij doet het een sarong aan (den boom om dien te doen vrucht dragen). djala, werpnet: o djala, hij vischt met het werpnet. badjuku, bijl: a badjuku, hij hakt het met den bijl. ladjémé, tong: dja lädjémé, hij (de hond) likt het af. déru, vaartuig: wo déru, laat ons per vaartuig gaan. simana, vlerk: a sämana, hij maakt er vlerken van. kÀtu, dakbedekking: na katu, leg er atap op. söuru, medicijn: to dja söuru, ik medicineer hen. nämoro, vogel: o nanämoro, hij maakt spelend jacht op vogels. kärianga, leguaan: djo kokärtanga, ze maken jacht op leguanen. 2. Werkwoorden met het prefix ma. Om aan te duiden Dat een handeling reflexief of réciproque (terugwerkend of wederkeerig) is, gebruikt men in het Lod. evenals in het Gal. de partikel ma, die in den 3° pers. de beteekenis heeft van het Duitsche sich (zich, elkander) eu bij de andere personen de beteekenis van onze reflexieve pers. voornaamwoorden. Hoewel Prof. Kern dit een ~verzinsely noemt meen ik bij deze meening te moeten blijven. Ik meen dus dat we in ’t Gal. geen afgeleide werkwoorden hebben met het prefix ma, maar dat ma een op zich zelf staande partikel is en wel om de volgende redenen: 1". Het bekleedt dezelfde plaats in den zin als het objectief pers. voornaamwoord. Men zegt: to ni wusi: ik kam mij; to wi kulu: ik scheer hem; en wo ma kuln: hij scheert zich: mo mi baro: zij doet haar een sarong aan: en mo ma baro: zij doet zich een sarong aan; to wi make: ik vond (ontmoette) hem: mi ma maké: wij ontmoetten elkander: wo Î toOma, hij vermoordt mij; wo ma of to ma toma: hij vermoordt zich of ik vermoord mij; i ma todma: zij vermoorden elkander (sich); enz. 2e. het vormt niet een secundairen werkwoordvorm want ma wordt van t werkwoord waarbij het voorkomt, door aandere partikels of voorzetsels gescheiden. Dit kwam ook prof. Kern reeds eenigszins rädselachtig voor, want Z.H.Gel. vond de uitdrukking i ma bi uiko: zij staan of stonden (met uitdrukkelijke aanduiding van het meervoud door de partikel bi) en zegt: uit dit voorbeeld blijkt, „dat het voorvoeg Sel ma vòòr bi geplaatst wordt, als vormde bi vodke een samengestelden stams (“Opmerkingeny” 5, VIL, 130 noot). Maar dit laatste is niet het geval, want het meerv. aanduidend bi komt voor bij allerlei werkwoorden en wordt ook weer door andere partikels van het werkwoord gescheiden. Als: to bi si supu: ik breng ze naar buiten; wa bi dto: hij hakt hen; wa wi hdlu: hij wil ze niet hebben; o kaso i bi si lòda-ka, de honden zijn er mee (voorwerpen) weggeloopen. Zoo komt ook in onbepaalden meervoudigen zin gesproken voor: i ma bi wusi, i ma bi dsi: zij kammen zich, zij baden zich, even zoo goed als i bi téwo, zij zijn naar “t strand (gegaan). Niet alleen het meervoud aanduidend bi, maar ook de causatieve partikel si, scheidt ma van het werkwoord waarbij het voorkomt; b.v.: mo ma baro, zij doet zich een sarong aan; mo ma si baro: zij draagt het als (zij gebruikt het voor) sarong (zij doet het zich een sarong zijn); to ma wusi: ik kam mij; to ma si wusi, ik kam mij er mede, of: ik maak er mij een kam van; to ma si sika, ik droog mij af; to ma si sika, ik droog er mij mede af; ima dubu, zij stompen elkaar; i ma si dubu, zij stompen er elkaar; i ma si dubu, zij stompen er elkaar mede (met een sleutel b.v); no ma tiddo, wasch de handen mee; upa no ma si tiddo, wasch er de handen mee; upa no ma si dto, hak je er niet mee. Ook worden van sommige werkwoorden secundaire stammen gevorden door het prefix kuk (kuk-kuk volgens den eersten klinker in het grondwoord), waardoor in het werkwoord een’ wederkeerige handeling tusschen twee personen betreft, gebruikt men daarvoor dikwijls (niet altijd) het prefix ri. Niet altijd wordt dit gedaan, maar toch in veel gevallen; doch b.v. tod}ma, kélélo, tolòmu, kulai, tomdlo, koldlo, damaha: vermoorden, zien, verzämlen, foppen, plagen, omarmen, wachten enz. vond ik nooit met het prefix ka (en varianten) of ri. Nu, òòk door dit prefix wordt HET LÒDA SCH, IN VERGELIJKING MET HET ma gescheiden van het werkwoord of kan het ten minste gescheiden worden. Men zegt zowel: i ma ngàpo, als: 1 ma kangàpo, zij slaan elkaar; 1 ma makeè, als: 1 ma rimaké: zij ontmoetten elkaar; i ma hòlu, als i ma kohòlu, zij will En elkaar miet (zij begeeren scheiding); i ma bio-moi, als i ma kibio-moi: zij zijn éen van gelaat met elkaar, (zij gelijken op elkaar), enz. 3e Het blijkt dat ma geen integrerend deel uitmaakt van het werkwoord waarbij het gevoegd wordt, omdat het niet wordt geredupliceerd, en dus niet als eerste lettergreep van het woord beschouwd wordt, b. v.: i ma ngadpo, zij slaan elkaar; 1 ma ngangapo, zij zijn elkaar slaande — slaan elkaar bij aanhouding, bij herhaling; (evenzoo: i ma kangàpo en 1 ma kokangapo); to ma 6s1, ik baad mij: to ma oòsi, ik ben (was) mij badende; ik baad mij voortdurend: no ma ééha-é, buig je herhaaldelijk achterover — enz. Op juist dezelfde wijze als in ’t Gal. komt ma ook voor in het Lòda'sch; b.v. mia-mia i ma dodudjutu: de aap zat zich in ‘thaar te pluizen: o ma si tadi-uku: hij stootte zich neer (in de prauw); to ma sigélélo-uwa: ik kan niet zien; o ma didi kariànga, hij maakt zich (doet zich worden) een leguaan: ima kokosonéngé, zij deden het onderling om het meest (eig. zij waren elkander over en weer doodende n. m. 1. in het eten en drinken); o ma si balótéké, hij spleet zich er in, (hij spleet het en verborg er zich in): i ma didide, zij waren elkander schommelende: 1 ma si momoi-òka, zij hebben er zich elk één van genomen; i ma bi ödjiki: zij baden zich. Het woordje tèké, dat nog tusschen ma en het oorspronkelijke woord, of tusschen ma en het secundaire woord met het reciproque prefix ka (en varianten) of ri kan geplaats worden, is ook een losstaand woord, dat niet innig met het werkwoord verbonden wordt, geene reduplicatie aanneemt en er naar willekeur kan uitgelaten of ingelascht worden. Het versterkt den reciproquen zin en moet zooveel beduiden als ons zonderlingr of rover en weerz. Men kan zeggen: 1ma toòma, zij vermoorden elkaar, en: 1 ma téké tooma: zij vermoorden elkaar over en weêr; of: ma tèké totoòma, zij waren elkander over eu weêr vermoordende; 1 ma dubu: zij stompen elkaar, en: i ma téké kudubu: zij stompen elkaar over en wéer; ima téké kokudubu: zij zijn elkaar over en weêr stompende: it ma sibitjara: zij spraken er met elkaar over; 1 ma téké si bitjara: zij spraken er onderling met elkaar over; i ma si bòso: GALGLA’SCH DIALECT OP HALMAHEIRA. 371 zij beminnen elkaar; i ma téké si koboso: zij beminnen elkaar over en weer; enz. Ook dit täkke komt voor in "t Lad. dialect. Voorts bespoken prof. Kern ma als beteekenende „voor zich zelfs. De stam waarvoor het dan komt verandert van beginmedeklinker. Todma, dooden: wo ma dodma: hij doodt voor zich (hij slacht zich); pusuné, doorboren: i ma busuné; zij maken voor zich (hij slacht zich); kóbu, oprapen: ni ma gòbu, sprokkelt het voor u; Aka, maken: to ma gáka, ik maak mij; dsu: roosteren: iima ngòsu, zij roosteren (voor) zich; enz. Omdat prof. Kern uitgaat van de stelling dat ma een prefix is tot vorming van een secundairen stam, ziet Z. H. Gel. geen middel de zwarigheid op te lossen, hoe of het mogelijk is dat bij voorbeeld _ bij todma de d achter ma ontstaat in madodma. Naar mijne bescheidene meening komen we uit die moeilijkheid als we ma beschouwen als partikel om ons reflexief en reciproque voornaamwoord te vervangen. „Diezelfde veranderingen, merkt toch ook prof. Kern op „ondergaan eede grondwoorden, w Anneer een handeling voor het gesteldt van een anderen persön dan het subject, „doch in dit geval blijft het prefix ma achterwege.” Naturlik, meen ik; want voor het reflexief v.n.w, ma, treedt dan het object pers. v.n.w. in de plaats. B. v.: to ma dodma: ik slacht (voor) mij; to mi dodma; ik slacht (voor) u; to ma gòbu: ik sprokkel (voor) mij; to wi gobu: ik sprokkel (voor) mij; to wi gobu: ik sprokkel (voor) hem. Ma heeft met de verandering van de beginletter niets te maken. Prof. Kern zegt: „de stam vertoont dan dezelfde veranderingen in de beginletters als bij de vorming van substantieven en causatieven.” Zeer waar. Maar ik gelödt dat hier niet naar de substantieven en causatieven moet verwezen worden, maar naar de werkwoorden (hiervoor behandel), die in beteekenis overeen komen met de in het Jav. en Mal. respectievelijk met het suffix # en an gevormde werkwoorden en die in 't Gal. de onz. obj. expon. jo bij zich krijgen. Tk meen dus: dat todma hier niet wordt dodma, omdat ma er voor komt, maar omdat hier het werkwoord een locatief-beteekenis krijgt: slachten voor, Nemen we b.v. in plaats van een zaak tot object bij toma, dan wordt het werkwoord ook dodma. Manga ramé o sapi jo dodma: voor hun feest slachten ze een koe. En verder: ai tòko o kurunga to gàka: ik maak mijnen kippen een hok; o bdki o nawo manéna to ngdsu, deze Ooor de kat; o niha manèna ani kòsè no gòbu, raap die kanarienoten op voor je jaarvogel; o gotòla magèna o luri o igo busuné: die witte kakatoea maakt voor de lorre een gat in den klapper; enz. Ik mag mij vergissen, doch zoo niet, dan meen ik, dat op deze wijze de moeilijkheid volkomen is opgelost. 3. Werkwoorden met het voorvoegsel Si. Si treedt in “t Lod. evenals in ‘t Gal. op in causatieve zoowel als in instrumentale beteekenis. Wanneer met si causatieve werk- woorden gevormd worden veranderen soms de beginletters van het werkwoord: 4 in g; ¢ in d; w in b en krijgt het met een klinker aanvangend werkwoord soms een g voor zich. Voorbeelden van p in 4 vond ik niet, omdat de p in de betrokken woorden reeds was verwisseld met w; ik trof er een ng, aangebracht voor een klinker, maar voor het woord Osaka. (Gal. wòsa en deze w verandert in ‘t Gal. im ng). Van A in ng gaf ik in t Gal. geen voorbeeld. Men heeft er echter een: hado: zetten, leggen; si ngado: in elkaar zetten. Dit voorbeeld ontbreekt echter in 't Lòd. omdat hado daar is noa, waarvan men dan heeft si nda. Hier volgen eenige voorbeelden in 't Lod. dialect. kilio, omkeeren, si gilio,  djodjara, wegloopen, si djodjara, er meê wegloopen. modjòka, huwen, s1 modjòka, doen huwen. sodjo, vliegen; si sòdjo, er meê voortvliegen. warénè, aan boord gaan; si baréuc, inschepen. Waiti, graven; 31 baiti, in-, ondergraven. uti, dalen; si guti, aflaten. ôdjomo, eten; si gémané, doen eten. udomo, drinken: si udomo, laten drinken. Osama, binnengaan; si ngösama, binnen brengen. In *t Gal. had ik si gotjoho, si gémané, si gétjadé en si giija, als onregelmatig opgegeven; doch deze zijn zooals Prof. Kern terecht opmerkt afgeleid van de secundaire-reciproque-stammen : kotjoho, kamane, katjidé en kiija: elkaar vasthouden, met elkaar vrijen, stoeten, trouwen. Evenwel in 't Lod. vond ik deze vormen met; daar zegt men voor tjadé-lòhi en voor ija-mo- GALELA’S OH DIALECT OF HALMAHEIRA. 373 djdka en voorts voor voor si gémane-si mané en yoor si gotjoho-si tjoho. De eigenaardigheid in de constructie der causatieven, dat zij, wanneer het voorwerp der handeling onzijdig is, den enclitischen objects-anwijzer missen — vindt men in “t Lòd. terug. Is het voorwerp mannelijk of vrouwelijk, dan volgt het causatief de ge- wone constructie. In de noot 5. VIL 128 wijst Prof. Kern op een voorbeeld dat dezen laatsten regel schijnt te weerspreken, daar Z.H. Gel. in Bijb, Verh. § 1. 6 vond: Una ka Wo si didi dna, maar dat is een schrijf- of drukfout en moet zijn Wa si didi dna. Voorts moet er op gelet worden dat si evenmin als ma een innig an het werkw. Verbonden deel wordt. Het treedt evenals ma als lose partikel bij het werkwoord op. Het wordt er wel niet van ge-scheiden door het meervoud aanduidend bi, want dit plaatst men, wanneer men het gebruikt, vór si, maar toch door het reciproque prefix ka (ké-ki-ko-ko-ko-ko-ko-ko-ko); bv. i ma si bdso en i ma tèké si kobdso: elkander liefhebben; si mgòsa: binnenbrengen; en: obitjara i ma tèké si kongòsa: zij spreken met elkaar af; zij gevoegd elkaar over en weer raad in; enz, En ook neemt het niet de reduplicatie over, maar deze blijft eigen aan het woord waarvoor bet gevoegd wordt; b.v. wo si giliho, hij brengt het terug: wo si gogiliho, hij brengt het bij herhaling terug; i si lòda, (dat) waarmee ze weggeloopen zijn; wo si guti: hij laat het af; wo si guguti: (dat) wat hij afgelaten heeft; of: hij is he In London verhoudt zich si evenzoo. 4, Werkwoorden met het voorvoegsel do, da, du, du, du. Over deze werkwoorden heben we reeds gesproken, waar we getracht het verschil in gebruik van ja of jo als objecti v.n.w. Voor het onzijdig te verklaren. We merkten daar ook op, dat deze werkwoorden op dezelfde wijze in *t Lòd. voorkomen. Een enkele maal trof ik de tusschenvoeging van een letter aan voor de ver-binding van het prefix aan het grondwoord. umo, wegwerpen; do-tumo, wegwerpen op (volgens het taaleigen zou het moeten zijn d'umo, daar de ééne w moest wegvallen em om dit niet te doen heeft men den eersten klinker veranderd in o en een 4 tusschen-gevoegd; het woord ziet er mij nogtans wat verdacht uit, want eigenlijk is umo Gal.; het Lad. heeft si taka, Beide woorden komen voor in de hierachter uitgegeven teksten N° 8, ami rémoso mo dotumo ai pòtit'öka: haar kruimels wierp zij weg op zijn navel; pititi dé tomo i si tiaka una-uku: rupsen en slangen wierpen zij weg op hem (neér). Ik vrees dat de verhaler umo uit bet Gal. heeft geleend en ver-Léda’scht heeft. Toch treft men Zoals ik zeide de werkwoorden met do (en varian-ten) in 't Lòd. evenzoo als in 't Gal. aan. B.v.: iranga, op een hoop brengen; dingirana, erbij ophoopen; biauru, fijn maken; dobiauru, fijn maken in; tila, duwen; ditila, afduwen in: déiditila saharu, en zij duwen hem af in den kuil (neer) (tekst 8); tüère, vallen; dutüèré, vallen op: moma riaka al sigi ma tubu-ku djo dutüèré, zij vielen op den minaret van huns broeders messigit (neêr) (tekst 6); enz. Ook de vorm, dien we in ‘t Gal. aantroffen van de werkwoorden met do (en varianten) voorafgegaan door si, waardoor het prefix de beteekenis krijgt van ~tevens” trekken; si diliara, er tevens meê voorttrekken; t6 djanga, omhakken; o dja si dotédjanga: hij hakte er tevens hen bij om (hij hakte den boom om terwijl zij er in zaten) — tekst 8 —; tüèré, vallen; 1 ma si dutuèré, zij lieten zich tegelijkertijd — (met elkaâr) — vallen (tekst 6) säkara, steken, uitsteken; mo si dasdkar-tiku, zij stak er maar op los (tekst 3); onregelmatig weêr vond ik, ter wille der welluidendheid iké, geven: si ditiké (en miet si d'iké), er tevens bij geven; daarentegen, zonder deze tot verbinding, ao, meênemen; si d'äo, tevens meénemen: ook de verlenging si todo (en varianten) komt voorbeeld van dezen vorm: dahé, inhalen (Gal); daènè, id. (L od.) si todach, er bij verrassen (Gal.); si dotadaéné, id. (Lòd.): o mi si dotadaéné, hij verraste haar er bij (bij het badeu) — tekst 3. Ik wil nog opmerken dat si in deze vormen evenals bij de causatieven als losse partikel voorkomt, terwijl do-todo (en varianten), met het grondwoord verbonden worden en er eventueel de reduplicatie van overnemen. Samengestelde werkwoorden. Als zoodanig beschouwt prof. Kern in het Gal. de werkwoorden, die verbonden worden met de partikels ku, je, sa, ko, no, ka. Wij hebben hierboven bij de behandeling der achterzetsels gezien, dat deze samengestelde werkwoorden ook in ‘t Lòd. voorkomen, doch dat in ‘t laatste dialect niet het laatste gedeelte der woorden: uku, ïjé, isa, oko, in ika, als achterzetsels gebruikt worden, maar deze woorden in z'n geheel. GALELA'S CHE DIALECT OF HALMAHEEIRA. 315 Niet als achterzetzetzetzetzetzetzetzetzetzetzetzetzetzetzetzetzetzetzetzetzetzetzetzetzetzetzetzetzetzetzetzetzetzetzetzetzetzetzetzetzetzetzetzetzetzetzetzetzetzetzetzetzetzetzetzetzetzetzetzetzetzetzetzetzetzetzetzetzetzetzetzetzetzetzetzetzetzetzetzetzetzetzetzetzetzetzetzetzetzetzetzetzetzetzetzetzetzetzetzetzetzetzetzetzetzetzetzetzetzetzetzetzetzetzetzetzetzetzetzetzetzetzetzetzetzetzetzetzetzetzetzetzetzetzetzetzetzetzetzetzetzetzetzetzetzetzetzetzetzetzetzetzetzetzetzetzetzetzetzetzetzetzetzetzetzetzetzetzetzetzetzetzetzetzetzetzetzetzetzetzetzetzetzetzetzetzetzetzetzetzetzetzetzetzetzetzetzetzetzetzetzetzetzetzetzetzetzetzetzetzetzetzetzetzetzetzetzetzetzetzetzetzetzetzetzetzetzetzetzetzetzetzetzetzetzetzetzetzetzetzetzetzetzetzetzetzetzetzetzetzetzetzetzetzetzetzetzetzetzetzetzetzetzetzetzetzetzetzetzetzetzetzetzetzetzetzetzetzetzetzetzetzetzetzetz Gegen hij of komt hij? (als men dat wegens den afstand niet recht kan enderscheiden); mo kahije de mo kahije, (maar even) gaat zij zeewaarts en komt landwaarts (terug); mo kahije éko mo kahije éko mo kahije. (wanneer dat nog niet duidelijk waar te nemen is). Maar: upa na hika of na kahije: ga er niet heen (benader het niet); Asa ta hino of ta kahije, straks kom ik; o pònga-sa wa kahije of wa hisa, hij gaat landwaarts naar het bosch. Dus wanneer deze werk-woorden transitief gebruikt worden, beteekenen ze: er heen gaan; het — iets — benaderen en wordt dus het gebruik van de exponent ja gerechtvaardigd. Evenzoo is het met ado: het — iets — bereiken. (Prof. Kern ibid. VII, 117). In at Lad. volgt men echter niet immer de regels van ’t Gal. in dezen. Over het algemeinen komt ja als exponent voor en gebruikt men ook hier deze werkwoorden transitief. Maar spreekt men onbe-paald — of liever van een gaan in deze of gene richting zonder doel — dan gebruikt men deze werkwoorden niet intransitief, als in “t Gal, maar causatief. Men zegt: mo si kaïje mo si kauku, zij gaat op en néer; to si kaika to si kaika, ik ga af en aan, Dit is geheel tegen den regel, dunkt mij, want in het Gal. beteekenen deze voorbeelden: zij doet het (een voorbeelden) op eu neer gaan; ik doe het heen en wéer gaan. Maar het is nu eenmaal niet anders in het Lòd. Doch er is meer onregelmatings in dit opzicht in “t Lod. Ookwanneer er met deze werkwoorden van  wal) nahr (het eiland) Salangade; Bisoa-uku mi si katiku, wij gaan Noordelijk naar (kaap) Bisoa-ijé dja kaijé, zij komen Zuidelijk van kaap Bisga; Asimiro-ijé isi kaijé, zij gaan Zuid-waarts naar Asimiro; Asimiro-üku dja katiku, zij komen Noord-waarts van Asimiro. Ik meen dat deze regel door-gaat, maar nader onderzoek op dit punt is niet overbodig. Nog iets eigenen aan deze woorden. Zegt men in *t Gal. het ligt landwaarts, zeewaarts, noordelijk, zuidelijk, der- of herwaarts (van een of andere plaats of voorwerp) dan zegt men: i dadu- (het volgt- of het ligt) hisa, i dadu hòko, 1 dadu-hiku, 1 dadu-hiku, 1 dadu-hiku, 1 dadu-hiku; dus de twee werkwoorden dadelijk achter elkander voegende. In *t Lod. echter zegt men (meer uaar den regel, de exponent herhalende): 1 dadu dja isa, idadu dja uku, idadu dja ijé, idau dja ika, i dadu dja ijé, idau dja ijé, idau dja ijé. Toestandswoorden. Met recht heeft Prof. Kern opgemerkt, dat wit door Z. H. Gel. gelezen voorbeelden bleek, dat het Gal. toestandswoord niet alleen een 7zijn, maar ook een worden” aan-duidt: dus moet de defimtie luiden: het toestandswoord duidt aan dat het onderwerp verkeert of komt in den toestand of de gesteldheid, die door het grondwoord wordt uitgedrukt. Het blijft echter een feit, dat er in *t Gal. een aantal werkwoorden zijn waarmede men van den toestand of de gesteldheid van het underwerp op objectieve wijze spreekt, zoodat, als er van personeu gproken wordt, het logisch onderwerp uitgedrukt wordt, door den accusatief van het vereischte voornaamwoord, voorafgegaan door # vhet.” Dit 2 wordt menigmaal, maar niet altijd weggelaten. Voorbeelden dat dit laatste willekeurig is zijn in aantal in de door mij suitgegeven teksten te vinden: o djodjaru magéna lo ka i mi hiwa-ka, die maagd wel zij was er niet meer; i wi nali-so: hij was zeer blij; dé i mi lutu-wa, zij verdronk niet; sidago una magena wi lutu, zoodat hij verdronk; manga nongone magéna i mi ddta-ka: haarl. zuster is gevallen; ma pédéka im kokitdka, zijne vrouw was (eene) wéerwolvende; muna magéna mi lutu, zij verdronk. Zoodat dus niet alleen i wi en je onverk. ort voorkomen (Pr. K. ibid, VII. 119) maar ook i mi en ook de andere personen, maar de verhaaltrant brengt meé dat daar zooveel voorbeelden niet te vinden zijn. Het blijkt uit de aangehaalde voorbeelden echter ook dat men evengoed de 7 wegge- laten vindt voorwi als voorwi als voorwi als voorwi. Ik blijf dit houden voor een wijze van spreken zooals wij die in onze taal ook gebruiken, wanneer wij zeggeu: mij dorst; het hongert hem; het beeremdt u, het beangstigt ons; het spijt haar; het drukt u, enz. en dat men dus i niet heeft op te vatten als vzijr, maar als vhetr. (Pr. K. ibid. VII, 121). Zoolang er bij deze werkwoorden namelijk sprake is van personen is het waar dat er büv. uiterlijk geen onderscheid is tusschen: i wi siri: hij is (wordt) ziek, en: i wi ngapo: zij slaan hem;i sapi: heb hongert mij (ik heb — krijg — honger), en: i doa: zij schelden mij; enz. Maar bij deze werkwoorden wordt (op enkele uitzonderingen na) voor het onzijdig gebruikt da. (Pr. K. ibid, VI,-502 — zegt wel: ruit zulk eene constructie — o Kajin awi tininga da "toùsa poli, het gemoed van Kain werd zeer boos — kan men vuiet met zekerheid opmaken of da een exponent is van den 3™ pers. enk. onz.”; doch uit de uitgegeven Gal. Teksten is dat toch genoegzaam gebleken). Men zegt dus ai gia da siri, mijn hand is (doet) zeer; maar: ai gia ja siri, zij doen mijn hand zeer; ai baro da duda, mijn sarong is vuil; maar: ai baro ja duda zij maken mijn sarong vuil; awi tahu da tòbi, zijn huis is schoon; maar: awi Tahu ja ja ja tèbi, zij maken zijn huis schoon; enz. Daarom dus gelöst ik niet te dwalen wanneer ik meen dat 7 in deze constructies wil gelezen worden rhetm. In „Opmerkingen“ VII, 119 bespreekt Pr. K. verscheidene afwijkingen, die Z.H.Gel. gevonden het in hetgeen toenmaals in de Gal. taal verschenen was, met de regels, die ik zoor het toestands-woord opgaf. Ik wil ze hier releveeren. Dat niet alle werkwoorden die de objective wijze van spreken aannamen da tot exponent in ‘t onzijdig hebben, maar enkelen i (b.v. i lamo en niet da lamo. HET LODA’SCH, IN VERGELIJKING MET HET talen; i Wi taramikàsi o Djou, sébàbu (tanu kan niet) Una i Wi lòha, zou beduid hebben: zij dankt den Heer, omdat Hij mooi was; en: hé! tuwàni ni lolöha!: o! mooie heeren! In anderen zin had er een omschrijving bij moeten komen: dan moet men in ’t Gal. zeggen ani gogòho of ani siningá da lòha: uw aard of uw hart is goed. Het ware beter geweest er die omschrijving bij te voegen, dan door enkel da lòha te gebruiken die omschrijving in stilte daaronder mede In te sluiten. Maar eigenlijk zit er vaard” en vharte bij in de gedachte van den vertaler en het onz. da lòha genomen. Doch zijne vertaling is niet te verdedigen. Maar genoeg over het ~toestandswoord” in het Gal. Treft men dezen werkwoordsvorm in het Tern. niet aan, in het Lòd. vinden wij hem terug op dezelfde wijze als in *t Gal. Tot voorbeeld diene sawini, honger hebben, Gal. sa pi. 1® ps... … Ï sapi (ngohi).. 1 dji sawini (ngodji). oD 524 2. 2... ims (ngona).. ini » _ (ngona). 53° 7 ~~ mann iwi (una) i » (una) 6 mow VP. mir (muna).. Ì ml 7 (muna). a. La om" ont.. da a ….. dda ” le » (excel). rma (ngomi). im» (ngoné) ina oo» (ngoné) 8 TO 5 VO gon se ». ime (ngim).. 1m # (ngint) =| 8° x mann.envr. ja 7 (oma). … 1 dja » (Ona) wa ot onz. …. da #.. we, dja Ww Ook in *t Lòd. geldt dat niet alle woorden die een toestand aanduiden, onder dezen werkwoordsvorm kunnen gebracht worden, en ook dat sommigen die, als personen optreden, onder dezen werkwoordsvorm behooreren, 7 in plaats van dja als exponent bij zich krijgen als er van zaken sprake is. B.v.: evenals in het Gal. groot: 1 lamoko; veel i ngoé (Gal. 1 dala); kort 1 totiwawa (Gal. 1 timisi); voor personen evenwel: 1 dja lamoko, ik ben (word) groot; 1 dja ngòé (aj) velen; i totiwawo, hij is kort. De voorafgaande ¢ wordt dikwijls verwaarloosd en in den 3° pers. meerv. wordt i dja, niet alleen dja, maar ook wel a We heben die reeds bij den getallen gezien, die in 't Lod., evenals in 't Gal, als er van personen sprake is dezen werkwoordsvorm aanemen. In het Gal. heeft men i lutu, ik zink, en evenzoo in 't Léd. 1 dji lutu; maar Gal. da lutu, het zinkt en Lod. 1 lutu, zoo zijn er meer. GALÉLA'SCH /DIALKCT OF HAIMFRA: BSL De kleuren krijgen in “t Gal. allen da, in 't Lod. enkelen dja en anderen i; b.v. dj’arésé, wit; dja sosawàla, rood; dja idjo, groen; maar: i tataromo, zwart; i gogurati, geel; i kawo, grauw, (aschkleurig, Gal. da gusa) enz. iP Ol Anderen die alleen bij zaken voorkomen en die in Gal. da krijgen, hebben in “t Lod. i; Gal. da muti, Lòd. i mutiti, zoet; G. da saki, L, i sàki, vet; Gal, da dudu, L. i dudu; Gal. da tolòlé, L. i tolölèngò (beide) droog; enz. Toch treft men er weêr velen parallel aan in beide dialecten: da kipiri, dja kipirine, dik; da hina, dja ina, dun; da guui, dja gogoini, licht; enz. Met sommigen zit ik verlegen: Gal. da òmu, da da, das, da dhu, rijp, heesch, gaar, rauw, worden, Ldd. dj ömuku, dj'Gasa, dj'ödjaka, dj'du (klinkt bijna al) Sdja u). Hebben wehier nur een verwalte van a voor o? Maar dat is geen regel. Wel hebben we gevonden, dat ò àchter a vervalt in het achter-voegsel òka, maar de a vòr o vindt men toch wel: a ddjomo: hij at het; dja 6djomo; zij aten het; en ik het; en ik heb gevonden Gal. da isi, met urine; dja dsisi, Lod. Dat Lad. i (onz. exp. intr.), djo wordt woor een o en dan zijn o verliest, vind ik, dunkt me, in dj’5 (Gal. i oho) het komt op (gewas) en zoo nijg ik dus ook tot de meening, dat er naar den eisch moest staan i òmuku i dasa, i òdjaka, i du, en dat dit voor de welluidendheid ge-worden is djd, dat z'n o verloren heeft, omdat “t Ldd. geen 2 klinkers naast elkaar duldt. Geheel overklaarbaar (voor ‘mij althans) is dat sommige woorden dezer soort, die in 'tGal. da voor zich krijgen, hier in 't Lad. a nemen, dat overigens (dewijl het als lidwoord vervallen is) in das dialect slechts voorkomt als exponent 3° pers. enkelv. mann, hij, bij de intransitieven. B. v.: adji giama ka o siri, mijne hand doet zeer; mdkuru manégé ka o gani, die pinang is bedwelmend; söuru manégé ka o mali, dat geneesmiddel is bitter; ani daluku ka o nòto, mijn mes is scherp; angé ka o sau, de dag (zon) is heet: het is heet; enz. Hoe ik ook over dit verschijnsel nagedacht heb, ik vind er geen verklaring voor. „Er niet zijny ija, wordt evenals Gal. hiwa als toestandswoord behandeld; idj’ija, im’ija, “ijn, im ija, ina ija,i m'ija, ivija, idja ijn (dja ija, a ija): ik, gij, hij, zij, wijd, 7 Volg. I. 25 a a 382 HET LODA’SCH, IN VERGELIJKING MET HET wijle), gij, zijn (waren) er niet. Voor het onzijdig krijgt meu eene verkorte samenstelling van ménèna ija en wel: mé ija, (dit) het is er niet. (lk ben het niet eens met Pr. K. in zijn noot ibid VIL. 120 — dat ami ngòpa ihiwa, Gal. overeen zou komen met Tern. nna ka i ngòfa uwa, want ¢ (Tern.) is hier gelijk aan (Gal. awi, dus zon het in ‘t Gal. zijn: to una awi ngopa f hiwa). Tijden en Wijzen. „De bovenbehandelde werkwoordsvormen gelden (zooals Pr. K. „het uitdrukt ten opzichte van 't Gal.) voor de Aautoonende Wijs ven den Tegenwoordigen Tijd, doch met dien verstande dat ze in vonze taal zeer dikwijls met den Verleden Tijd moeten weergegeven „worden. Men zou dezen vorm gevoegelijk den Verhalenden Tijd vkunnen noemen.» Zoo is het ook in “t Lod. To tigi is zoowel vik gar als mk ging”: mo dj’iké ngodji-ka (eig. ngodji-ika), zij geeft of gaf het aan mij. In 't Gal. wordt ons Perfectum en Plusquaperfectum aangeduid door ’t achtervoegsel ka; in 't Lod. heeft men daarvoor oka, dat hierboven bij de achtervoegsels reeds behandels is. Voor da bolo dat in “t Gal. vaak als versterking van °t Perfectum achter ‘t werk- woord wordt gevoegd en meermalen ka vervangt, heeft men in ’t Lod. it béloto; dé’ ödjomo i bòloto, en toen hij gedaan had met eten, U wa wordt in ‘t Lod. met oka verbonden tot oka- uwa (Gal. ka-wa), om aan te duiden: zniet meerv. Evenals kennt in ’t Gal. komt in ‘t Lod. Oka, achter namen van landen en plaatsen en beteekent dan: menschen van dat land of die plaats; dus: Loda-ka, Galéla-ka, Tobélos’éka, Kau-öka, Papua-ka, WolAda-ka, enz. Voor den Toekomenden Tijd wordt in “t Lod. het Gal. asa vervangen door Àdjc. De Gebiedende Wijs neemt geen bizonderen vorm: door den toon wordt zij hoofdzakelijk uitgedrukt. Spreekt men bepaald gebiedend, dan laat men aan de woorden voorafgaan boldàsn (Gal. bólàsu) = ft moet, In ‘t Lod. heeft men zoowel om te ontkennen als om te verbieden uwa (Gal: hiwa-wa, upa). Alleen met dit onderscheid dat wanneer men verbiedt n wa voorafgaat en als men ontkent uwa volgt. Over de andere worden die achter het werkwoord gevoegd worden GALÈLÈN SCH DIALECT OF HALMARRIRA, 388 in 't Lòd. (Oli, òka-li, ösi, uw&-si en Òk&-si) hob tk hier- boven reeds gesproken, om aan te duiden hoe zij aan de werk woorden worden verbonden. Het in 't Gal. voorafgaand ka, om meer stellig of bevestigend to spreken, komt, zooals men in de Teksten kan zien, ook in 't Lad, veelvuldig voor. So als nadruklegger achter een woord gevoegd komt ook iu ‘t Lad, als in “t Gal. voor. Dat men met voorvoegiug van tanu den Conjunctief zon vormen was onjuist door mij. beweerd in mijn Woordenlijst. „Deze partikels, zeide ik daar, rlegt een wenschende of voorwaardelijke beteekenis in den zin, wen beteekent: och dat...; moge, mocht, mochten; zoude, nzoudt, zouden; moesten. Het vormt dus gedeeltelijk den rimperatief. Dit tanu mis ik in Gal. Ongeveer gelijk in beteekenis vindt men er het woordje: bari; b.v.: dé bari mo toku, en zij zoude er over (den boom) loopen. (‘Tekst 12). De bewering dat po en pa, bij de subjectieve en i na bij de objectieve wijze van spreken den infinitief zou vormen, wordt door Pr. K. met recht bestreden. Uit wat ik hierboven over po heb geschreven, ziet men dat ik van deze onjuiste bewering ben teruggekomen. Po treedt als ex po- nent op van den 1™ ps. meerv. incl. en evenzoo i na bij de ptoestandswoorden.» Zooals ik reeds in mijn Woordenlijst bl. 25 zeide, is er in het Gal. (en ook in ‘t Lòd.) geen sprake van een infimtief. Elk werk- woord wordt in deze dialecten voorafgegaan door een exponent, met of zonder een pers. V.u.w., en: de persoonsexponent, die eens maal in den zin gebruikt is, wordt herhaald bij al de werkwoorden, waarmede in dien zin complementen of bepalingen aan het hoofd- werkwoord worden toegeschreven. De verwaarloozing van exponenten in het Tern., waarvan Pr. K. een voorbeeld geeft in de aange- haalde zinsneden (5. VIL. 126) wordt in de Gal. en Lod. dialecten niet aangetroffen. Omdat po inslait den persoon die spreekt en tot wien sen spreekt, heeft het iets algemeens, schijnbaar iets onbepaalds, dat dikwijls overeenkomt met ons =wer en daarom ben tk er ter ye- komen om het voor eren exponent van geen persoon en dus ale een aanwijzer van den infinitief aan te zien. Waar das Pr. Kh. seorterhden aanhaale ntt vertaltngen , werdt. 384 HET LÒDASCH, IN. VERGELIJKING MET HET Z.H.Gel. soms op. sen dwaalspoor gebracht door den vertaler, die eene. onjuiste opvatting van po had en vindt dikwijls onjuistheden, die mijne bewering, dat po aanwijzer van den infinitief is, tegen-spreken. We. willen daarom even de door Pr. K. (5. VIT. 124, 125) aangehaalde voorbeelden nagaan: Nàko-so.po hanékopo sisha, géna ma nawo upa pa éto; i témo pa lia-kaws is goed en behoort vertaald te worden: als we op het meer of opzee met de lijn visschen, mogen we de visschen niet tellen; men zegt, dau vangen we ze niet meer. Onjawa dé po wòsa ma kolano-ka. nàko-so wona aAso-wa dé ina toòma — zou k liever vertalen (omdat hier bij »menschen” meer aan wer dan aan wwer gedacht wordt): o ujawa dé i wòsa ma kolano-ka, nakd-so wa Aso-wa, dé ja toòma: menschen, als ze tot den koning gaan, als hij::ze niet roept, dan doodt men ze; po wi dodoodha, kan Gouged zijn en beteekt dan: wat zullen we hem doen; hoe zullen we met. hem handelen. Ja sari o akali po si djobo manga:gia ma kolano-ka — beter (omdat in den 3 pers. begonnen is): ja sari o kali (beter nog: o akali i si sari) 1 81 djobo minga gia ma kolano-ka: zij zochten list om hunne handen aan den koning te slaan. La wa gòlo o ifa moi po si léfo déo wa lèfo — beter: la wa golo o ifa moi i si léfo, dé wo lèfo: en hy vroeg hun een tafeltje (bord-plauk) waarop ze schrijven, en hij schreef; duma o duba ma ngòpa po si dadaku, kékia-ka? — is wel goed, want Izak spreekt tot zijn vader en wel over eene handeling die ze beiden staan te verrichten, dus: het lam, dat door ons zal verbrand worden, waar (is het)? o bi gòta 1 rupa-rupa pa na nan po dupo de ma sòpo pa òdo da loha — kan wèl — maar, omdat de ziers toch die boomen niet zien of zagen, wellicht toch beter van "zer dan van "wer te spreken; dus: o bi gota 1 rupa. -rupa je na jo dupa dé ma sòpo ja odo da Jodha: allerlei boomen ze zagen ze gaarne en de vruchten er van aten ze het was goed (dupa is meer het King. like dan love). O Djou Awi ronga ka pa pudji: laat ons den naam des Heeren prijzen hoewel pudji in het Gal. toch meer is: dienen, vereeren en dus giliri: roemen, wellicht beter zou zijn). Ani gia No si djobo dé awi laké Na pada dé pa nano (tanu liever niet) géna wo Ni tabéa-wa Ani sima-ka — is goed — want Satan zegt hier tot God: laat ons zien. Hino! o bi tèto o bata pa ika — is goed. — Sébabu o njawa dé po adil-wa o Giki- GALOLA’SCH DIALECT OF HALMAHEIRA, 385 moi Awisima-ka —'t zou kunnen: ‘want, mensch! (zijnde), zijt: we niet rechtvaardig voor Gods „aangezicht; maar „wellicht: toch : sé bàbu o njawa dé i adil-wa\o GikimoiAwi a: want menschen (zijnde) zijn ze niet rechtvaardig voor Gods aangezicht. Den laatsten zin leest men beter aldus: nà ko-so Una Wo dupa dé o njawa Wa sano, ngarokolo ma tjala (verkorting van: ma para ma tjala) dé ma,moiiloii Wi sÀàngo ja aku- GALOLA’SCH DIALECT OF HALMAHEIRA, 385 u: was als Hij begeert en Hij vrangt de men- schen, al is het ook duizend-maal, dan eenmaal ook, kunnen ze Hem niet antwoorden. syune Aje „Ook in 'tLòd, wordt ales in “t Gal. het weetn deelwoord gevormd door de. verdubbeling van de eerste lettergreep van: het grondwoord; doch daar men in ‘t Lid. nimmer twee klinkers naast elkaar schrijft. heeft die verdubbeling niet plaats wanneer de stam met een klinker aanvangt. Men zou daar dus. eigenlijk steeds | een afkappingsteeken moeten. schriven: b. y. Gal. o njawa ja-aùku, vermogende menschen; Lòd. njawa dj’àkunu eng. vv vt on De verdubbeling van den geheelen stam, om een ‘hooger graad van werkzaamheid, eene versterking of herhaling van de handeling of werking aan te duiden, vindt men evenals in ‘t Gal. ook in ’t Lad. De vele verlengde woorden, worden dan (evenals in: *t Gal de langere woorden) slechts gedeeltelijk herhaald, Gal.: da gudi-di, het is z Ener licht; da pahàsi-hàsi, het is zeer glad; da puturu-turu, het is zeer kort. Lad.: da muti-mütiti, het is zeer kort. Lad.: da muti-mütiti, het is zeer kort. Lad.: da puturu-türungu, het is pikawart; da puturu-türungu, het is kurkdroog; i tolölé-löngò, het is kurkdroog; i dja tjala-tjalama zij (zijn) duizend-duizenden; da säwo-säwolo, zij maken het vol gaten; enz. 