Astoria, or, Anecdotes of an enterprise beyond the Rocky Mountains
Toelicbting zijn geweest op hetgeen van den Boach kort te voren ia een zyner nota's had geBchreveii: ^dat men in de OoEitel^ke provincien den gver der beyolkii^ om suikerriet te plautea had moeten beperken, Termits enkelen al hanne <eerste suort verhoogd tot op / 200 en hebben beloofJ am het riet met •eigen karren en vee uaar deti moleo te da«u brengen: coticessien, die leen leer gunstigen iodruk hebben geinaakt, vooral de laalstgenielde, flwant de landbouwers zijn hier uitermate gehecht aan hunne trekdie- «ren, die lij leer ongaarne voor het zeer vermoeiend werk der suiker- imoleus afstaaii.) En later, als van Bezoeki gesproken wordt: uB\jiQ(ine akomst in deze residentie, vond ik oratrent de prijzen, door de fabrikan- iiten aan de planters te belalen, nog de bij de contracten vervatte be- (taling in zwang, naraelgk / 160, / 120 en / 80 per groote bouw van <il400 vierk. I'oeden, voor de drie klassen vau suikerrietvelden, even als ndie lot in het jaar 1833 in Pasoer oean had hestaan. Het kwam my •gevaartijk voor, dat twee naast elkander gelegen en in geheel gelfjbe •omslandigheden verkeerende residentien, verschillende tarieven van be- italing zouden hebben, vooral ilaar de verhooging in Pasco- iroean blijkbaar het gevolg was van den opioop in Augus- stus lB3cl, hetwelk de planters van Bezoeki tot een gelijke pogingzou thebben kunnen aansporen.i (Zie van Deventer, II, C65 en 670. Verg. Look bl. 589, no. 1.) Op het punt van de verhooging der plantloonen heeft de Heer Van Nes ZLch dus vergist. Haar nur merke men op, met welk een overhauas-ting hi] ziju bericht aan den Heer Kemper heeft samengesteld. HJj schrijft: eNiet zooals de Heer Pierson, naar van Deventer U, bl. 669 aen 670, voorgeeft, zijn de plantloonen sedert dien tijd verhoogd, maar tnel heelt de Resident van Pasoeroean, in een conferentie van denowaai-n. G. G. Baud, den Lt. Gouv. de Eerens en den Directenr der scultures, te Buitcnzorg gehouden, voorgestelii, de vernieuwing der contracteu met verhooging van plant- en sijloon aandesuikerfabrikanten voor te stellen, ten einde de bevotking in de groote voordeelen van het «Buikerfabrikaat te doen deelen. Eene verhooging van plant- en stellvertrekseln en toetreding der auikerfabrikanten tot de nieuw geprojecleerde contracten.s Het hierboven gegevenuit-trekseln nit het Reisverslag van J. C. Band toont aan, dat dit laatste argument geen doel trell, en Van Nes z In den entkamden van de verhoogenden of achterweg gehörden of geheel anders toegelicht heben, indien hy  het cultuorateluel verden aai^wend, behoorde ook wel, dat men de bevolking van de eene desaa suiker en indigo Het plantAn op de gronden der andere, omdat de inlanders, op eigen grond plontende, dien te yeel zoaden ontzieni Dit is, naar een Kemper evenrain, want andere had hij onmiddellgk bespeurd, hoe verkeerd Van Nes hem inlichUe. Kortom, het stuk van Van Nes heed geen historische waarde. De scfarij-ver moge rechi hebben als hij beweert, dat Pasoeroean in 1833 kanon-neii noch schutterij bezat {dit punt is van minder belang), lijne voorstelling omtrent de hoofdooriaak der beweging kan ik niet ovevnemen. Hoe onwaarschijnhjik is ziji een aaniienlijke opilrijving der suikercultuur, een volksoploop plaats, die door het Gouvernement als een taploop van suikerplanters' wordt betield; daama wordt onderzocht of de suikercultuur inderdaad bezwarend is roor de bevolking en, als dat blitjkt zoo te wezen, last gegeven om ze niet verderuittebreiden. Janog meer: de fabrikanten, schoon daarloe niet gehouden, beslaiten tot een verhooging van plantloonen ten bedrage van 35 percent en beloven om voartaan bet rjet met eigen karren en vee naar den molen te doen brengen. Toch zou de suikercultuur met de geheele beweging niets te maken hebben en deze uitslujtend zyn toe te schrijven aan de wraak-zuchl van een Madureeschen vorstt Ten slotle zij nog opgemerkt, dat de Heer Van Deventer, die Kdoor een (zevenjarig verblijf in Pasoeroean (1849 — 1856) als secretaris van dat ge-iwest, door kennisneming van de betrekkelijke stukken en door de ver* halen van de ooggetuigen, met alle omstandigheden, waaronder deze'merkwa ardige demonstratie heeft plaats gehad, is bekend geworden, (maar die, gatrouw aan zijn plan, zyne persönlicke bekendheid met de bijionderlieden ter zijde stelt om zich alleen te beroepen op officieele bescheiden, die ook door anderen kunnen geraadpleegd worden (II, 583) klaarbltjkeltik dezelfde meening is toegedaan als schrijver dezes. * Zie van Deventer, II, 260 en 583. • Memorie van 1834, biz. 134. Dicized by Google Geloofwaardig bericht, in Baatam gescindet i). In dezelfde rssideatifl werden ten bate der koffiecultuur bg voorkeur boomgaarden in beslag genomen : de jonge vmcbtboomen werden dan eeavoadig omgehakt; de ondere liet men staaa om 3chaduw te verkr^gen >}. Ook is bet gebeord, dat men koffieboomen heeft laten planton op grond, die reedB door bemesting Toor het verbouwen van reldgevaasea was toe- bereidl — Geen wonder dus, zoo de koffiecultur in Bantam j^aanleiding heeft gegeven, dat enkele deasa's door bare iu- wone^ verlaten zyu." ^} Geen wonder evenmin, dat ook in andere residentien, waar met gel^ke gestreugbeid ie gehana- deld, Tolksverloop ia waargenomen. In de eerste belit yan 1841 — ik heb bet reeds vermeld — zgn niet minder dan 2118 personen mit Japara vertrokken, betgeen, bl^kena bet rapport yan den ambtenaar Bnyakes, door het Gouver- nement met een onderzoek naar de oorzakea dier Volksyer- buizing belaat, hoofdzakelgk moet worden to^eachreyen aan den druk der cultures. Het rapport ran Bnyakes *) is zeer belangryk en der kennianeming ovenvaard; betkanook dienen tot verklaring van den nadeeligen inyloed, dien de aterke uitbreiding van het cultuurstel Eiel menigmaal op de yolkevoeding heeft uitgeoefend. Men beett wel eens getracht, dien inyloed te loochenen; het cultunrstelsel, zoo beweerde men, heeft integendeel aan Jaya's berolking gelegenheid gescbonken om zich beter te yoeden dan ooit te voren. Baadpl^en wg echter de beste baonnen, die ona ten dienste ataan, dan blykt ona het yol- gende. De Heer de Lanny, destgds Directear-Generaal der Finantien, heeft den 21 August 1846 bg het Oouyeme- ') Zie het leu jare 1871 te Batavia ter laodsdrukkerg verse Ueiieii R^aum^ van het bij het Gouv. besluit van 10 Juli 1867 be- volen ouderzoek naar de rechten van den inlander op den grond in de residentie Bantam, hi. 187 en 19*. ') t. a. p., bl. 216—7. •) t. a. p., bl. 222. *) In substantie medegedeeld bij Van Deveuter, III, 122 — 131. D,t„db, Google 1)B ITITKOHSTEN VAU HET C01TUDRSTEL9EL. 129 ment een report ingedienil oyer den toestaud der r^stculf taur '). Daarin leest men, dat t6ot de inToeritig van bet cultuoratelsel op Java gewoonlgk rgst werd geteeld van goede hoedanigheid, die 6 of 8 maanden noodig heett om te rgpen, doch dat na dien t^d de bevolkiug meestal verplicht is ge- weest om i^st te verbonwen vao minder soort, die sleclita 3 of 4 maanden vordert, maar dan ook 30 a 50 pCt. min- der wsard is. Verscliillende ooizakeu sch^nen tot dien ach- teruil^ang te hobben bggedragen '). Hn eens werden de veldeit na afioop der Oonvememeats-cultmir t« laat aan de bevolking tem^egeven; dan weder — gelgk met de sniker bet geval was ^) — had de r^eering roor bare onderaemin- gen de beste gronden in besl^ genomen ; maar zeer dikwyls ontringen de inlanders huu land in zulk een uitgeputten toeetand terug, dat de teelt van goede r^st in den eersten tyd onmogelyk was. pMoesten," zoo schreef de Minister J. G. Baud in 1847 began den Koning (en by dacht daarbg ze- ker ook aan de uitkomsten der enquête van 1834, hierboven op biz. 106 vermeld), ^moeaten de directe eu indirecte roordeelen ran bet moederland niet b^ eike gelegenheid op den voorzeker staan, de kennis van de bezwaren, die de indigocultunr na zicb sleept eu van bareu invloed op de ontzettende duurte van de rijst, zou voorzeker moeten leideu tot bet besluit om die cultunr gebeel op te heffen en om de 50,000 bonwe, thans 'daarvoor niet slecbts gebezigd, maar ook nitgemergeld, voor good terng te gevea aan de ryatteelt *)." In betzelfde jaar vaardigde de toenmalige Gouvernement-General Bocbussen eea kabinetscircnlaire nit, waarin h^ den scbadel^keu invloed van bet cultuurstelsel op de volkavoeding zonder omw^eu erkende. De landvoogd verzekerde, dat de boeveelbeid graan, ') Dit verslag is opgenomen in het T. v. N. I., 1851, II, 35—41. ') Varg. Bijdiagen tot de keDuis der voartbrengs^leti van N. I. (uit- geK^ven Dor de Maatschappij lot Nut van. Algemeinen, de Hijst, biz. 36. Die het Rapport der Suiker-Coramissie van 1857, bit, 18. Die over een gegeven oppervlakte weid ingeoogst, in dea laateten iyd ^aansieal^k minder was geworden", en li^ aar- zelde niet om dit aan de genoemde oorzaak toe te schrg- ven. De Heer Rochnssen deelt deze circulaire zelf mede op biz. 128 — ISSvanz^iieToelicliting en Verdediging Tan eenige daden van m^n bestnar in Indie(1853). H^ beroemt er zich op, dat onder zgne regeering de 84541 bouws, die, in 1845 voor de Contemmentsculturea, behalve de kofG.e, waren afgezonderd, in 1850 tot 70651 waren verminderd. Ook de teelt T&n zoc^enaamde tweede gewassen werd door de gedwongen cultures vaak belemmerd. Het meeste nadeel is in dit opzicht veroorzaakt door de verpUchte ta- bakscultuur, die gelukkig nooit een aanziellgke uitbreiding heeit etlangd, maar in die streken, waar z^ is ingevoerd, zeer drukkend is geweest voor de bevolking. Een onderzoek, in Maart 1850 ingesteld naar de oorzaken van het Tolks- verloop uit de afdeelingen Demak en Grotx^an (residentie Samarang), heeft dit overtuigend bewezen. De betrokken dorpshoofden z^n omtrent dat Tolksverloop ondervraagd, en zie bier buune antwoorden: wYraag. Hebbeu de verhnizera plan om later terug te keeren? Antwoord. Wellicbt wel, indien er veranderingen in het district komen. Vraag. Welke veranderingen? Wordt de bevolking door de ambtenareu ouderdrukt of geven hnnne handeliugea of gedragingen aanleiding tot grieven? Antwoord. Neen, doch wij zijn bevreead om de hoofd- oorzuak der verhuiziug op te geven. Vraag. Spreekt vrg, Gi] hebt daartoe recht; er zalngeen leed geschieden. Antwoord. De tabaksfabrikation zu daarvan deoorzaak. Vraag. Dit bevreemdt m^; de bevolking heeft bg de tabaksfabrikation toch groote voordeelen. Diciiiized by Google bE UITKOMSTEN VAN RET CULTURESTELSEL. 13 Aniwoord. neen; Imt Tolk l^dt door het bestaander fabrikationen veel schade en is daardoor zoo verarmd. Voor het oprichten der falaie^es had de berolking eenige welrasrt bb hof heft zg geen voedsel. Vraag. Hoe kan dat z^u, daar de bevolking toch reel geld bg de tabaksfabrikationen verdienti* Antwoord. Vale meuschen in de dessa's, die geen karboawen (bnffels) hadden en er na nog geen hebben, konden nimmer zottel aanplanten dat z^ geno^ te eten badden. Daarin konden zg ecbter voorzien, door anderen in den padieoogat behulpzaam t« z^n Sedert de oprichtung der fabrieken moest dit ophoaden, omdat gednrende den padieoogat ook de gronden voor den tabakaaanplant moesten wor- den ontgonnen en de ingedeelden daaraan moesten wor- den ontgonnen en de ingedeclden daaraan moesten wor- den ontgonnen en de landrente moesten nn nit de geoogate padie worden voldaan en van dal^ne, wat dan overbleef, moesten de planters met bun gezin inbanne Toeding voorzien, waarin zij meestal te kort sdioten, zoodat ZQ leenen of koopen moesten. Vraag. Maar dat uadeel werd immera vei^oed door bet plantloon van den tabak? Antwoord. Op Terre na niet; wat de planters verdien- den was meestal niet voldoende om de schnlden voor gekocht voedsel te betalen, zoodst zij daartoe nogandeiebezittingent ats kleedjes, sieraden en wapens, som . A karbonwen, moesten verkoopeu. Die geen karbonwen badden, moesten nit bet planten van den tabak de bunr van karbonwen vinden voor de bewerking der gronden. Dikw^ls is het gebeurd, dat door den zwaren arbeid, dien de bewerking der gronden voor de tabak vordert, karbonwen verlamd of gestorveu zgn.... Ook is de tabakscnltnnr voor de bevolking een zware arbeid. Daarmede zgn de planters 6 a 8 maanden bezig. Zg Diciiiized by Google 132 DE niTKOMSTEN VAN HET Clil.TUOtSTELSEL. moeteu aanhoudeud dag en aacht op de veldea zgn, zoodat ban tot nieta anders tgd wordt gelaten.... Van bet oogea blik dat de bewerking van den grond begint, totdat de tabak gegoegst is, beeft bet vo]k geen rust Vraag. Waarom is daar yro^er niet over geklaagd? Antwoord. De kleine man klaagt nooit openlgk. Vraag. Waarom is de kleine man dan niet vroeger gaan verhuizen? Antwoord. Er zug r^seds zeer velen verhuisd, sedert de tabakafabneken oj^ericbt z^ii, ofscboon niet zoo veel, omdat bet Tolk nog steeds voedsel bad en niet totaal rerarmd was. Vraag. Maar nu dan de menschen, die geen tabak beb-beu geplant, waardoor badden die acbadeP , Antwoord. Door de leverii^ van materialen — AHes moest op verreu afstand gekapt en gehaald worden.... Niet alien kannen balken kappen en niei alien bebben bamboe-aanplantingen. Die ze leveren moesten, Waren genoodzaakt zu meestal van anderen te koopen. Vraag. Daarvoor verkregen ze immer ook betaling? Antwoord. Minder dan de inkoopapr^s bedroeg, onidat de prijzen b^ levering door bet bestuur bepaald zgn — Vraag. Wat zou nu, naar uw gevoelen, in bet belai^ van bet volk kunnen gedaau worden om verdere verbnizin-gen te voorkomen? Antwoord. Wy kunnen dit moeil^k opgeven; docb zeker zehorte bet volk worden teru^ehouden, indien geen tabak Nieer wordt aangeplant, want bet volk, dat nog niet bij de tabaks-ciiltuur is ingedeeld geweet, verbuist nn, nit viees dat het ingedeeld zal worden, omdat reeds zoo vele van de gewone tabaks-plantsen, verhuisd zijn en er dus nieuwe zullen moeten worden ingedeeld." De Gouverneur-General Hochausen lieeft des verstag van dit onderzoek ter kennis gebracht van het opperbesten. Toen zijn opvolger, de Heer Dnymaer van Twist. Dicized by Google Da UITKOMSTEN VAN HEX CULTrORSTELSEL. 133 in September 1852 de afdeelingen Demak en Grobogan bezocht, voud hg er nc^ de sporen van de eUendc,^die er geheerscbt had. ,/Opnierkelgk was bet, te zien," schreef h^ aaa den minister van kolonien, ^boe de teriigkeerende be- volking zich steeds op een aanzieulyken afstand vestigde van de minen der tabaksschuren. Het schynt dat zy een huiverin^ heeft voor die gebouwen, die zoozeer tot hare rampen hebben medegewerkt en vreest, dat die enltnur te eeniger tyd op nieuw zal worden opgevat" '). Waarlgk, als wij n^aan, tot welke ongerechtigheden de gedwongen cultures, destgds vooral, direct en indirect aan- leiding het ons zoo duidel^k, dat mannen, die dit allea voor een groot gedeelte hebben b^gewoond, geen woordeu weten te vinden om ban afkeer van het stelsel van den Bosch te uiten. Doch gehtkkig is dit atelsel sedert 1850 belangr^k ingekrompen en milder toegepast. De regeering heeft eindelgk begrepen, dat op den iogeslagen weg niet langer kon worden voortgegaan. In de Staten-General zgn de Indiscbe belai^en meer ter sprake gebraeht. In brochures en tgdaebrift-artikelen ia de natie bekend gemaakt met ons bestnur over Java en vele stenmien hebben luide op hervorming aangedrongen. Ook is allengs de financieele toestand van het moederland verbeterd: de jaarl^ksche rentelast, die acht jaren te voren nog / 44 millioen had bedr^en, waa in 1852 reeda tot / 35 millioen verminderd, Er bestond diis na 1850 niet meer dezelfde noodzakel^kheid als vroeger, om van Java's Believing het uiterste te vorderen. Bovendien ia de prgs van het voor- naamste gouvernementaproduct — de kofSe — tot zulk een ho<^e gestegen, dat ondanks de beperking van enkele gedwongen cultures de baten voor de sehatkiat toch aanzien- Igk zijn toegenomen. De iuvloed van dit alles is iii^t nitge- *) de tJITKOMSTEN VAN HET CULT ITU RSTELSEL. Google DE tJITKOMSTEN VAN HET CULT ITU RSTELSEL. Believe. Op de belai^ea der bevolking ia meer dan vroeger gelet. Hare loonen zyn rerhoogd, hare (frieven onderzocht, de dirokkendste belastingen s^escbaft. Onderdeze taatatem^ik de bazaarrecliten niet rergeten, zgnde een belasting op bet koopeu en verkoopeii ter openbare markt, die jaar-lyks ruim / 2.000.000 aan de scbatkist opbracbt, doch door de knerelargen der Chinezen, aan wie ze verpacbt was, reel meer (men zegt f G a / 7 millioen) aan de beyolkidg kostte. De opbe£Gi^; Mervan beil men te danken aan den Gouverneur-General Duymaer ran Twist. Ook de caltuurpercenten del Nederlandscbe ambtenaren, die tot zoo vele misbruiken aanleidiog gaven, ziju aigegchaft, ile heerediensten beperkt, terw^l omstandig beden, ten dee'e onafhankel^k van den wil der regeering, mede den algemeenen toestand hebbea rerbeterd. Zoo beett de Bnikerindustrie zulke groote Torderungen gemaakt, dat de productie per bonw sedert 1840 tot meer dan bet dnbbel is gest^n. Zg bedroeg 23.53 picols. 27.84 35.03 33.26 in 1840 1848 1856 1856 1856 1857 1858 1859 1860 1861 1862 1863 1864 1865 1866 1867 1868 1869 1870 1871 1872 1873 1874 1875 1876 1877 1878 1879 1880 1881 1882 1883 1884 1885 1886 1887 1888  zich steeds gekeamerki door groote ongelgkheid ia zijae werkiug. Dit moet Toor eeu groot deel daaraan wordea to^eschreven, dat de grODden, die voor de iavoering of uitbreidii^ van caltares sjja gekozen, soms niet of minder goedi maar Boms ook bg nitnemeudheid daarTOor gesdiikt warea. Nog in 1860 — 62, zoo leest men in de belanggenden, kan bet Verslönte omtrent de aitkomsten der koJ^e-enqaete, z^n in Probolingo koMetuinen aangelegd op groa-den, waar niet veel meer dan de faelft der geplante boomen môt moeite voor knnne wortels tusschen steenen en rots-blokken een doorgat^ konden vinden ^). In Patjitan moest meaige tain worden prgsgegeven. Sedert 1860 heeft men er meer. in paggers en op de erven laten planten, doch ook bierin, zoo lezen wij, heeft men zoo weinig oordeel aanden de gelegd, dat in een der dietricteD Van 300.000 boomen niet de helft, in een ander van 483.000 boomen slechts 50,000 zfln geslaagd ^). In B^elen — men vemeomt bet udfelfde bron — is bet plaatselijk bestnur er eens toe overg^aan om kofSetuiuen aan te leggen op ryatvelden; de uitkomaten waren allertrenrigst; na v^f of zes jaren stierf meestal de boom. Sedert 1857 ziju de tot dat einde gebezigde velden, oaar gelang de tuinen werden a^eacbreren, ting- gegeben aan de bevolking; toch beeft men t^densdeenqnete nog enkele kosiietuen op sawah's aangetroSen »). In Kadoe heeft men op zekeren d^ een stelsel van bemes-ting ii^evoerd, dat aan meer dan een milloen boomen bet leven heeft gekost. By Goavemements besluit van 27 De- Bijlafren van de Hand, der Staten-Gen., 1870/71, hh. 1357. t. a. p. biz. 1652. t. a. p. 1871/72, biz. 2390. Dicized by Google 136 DE riTKOMSTEN TAN HEX CULTURSTELESEL. December 1850 is dan ook bevolen om dat heerl^k gtelselvaii bemesting roorloopig niet meer in pract^k ia brengen '). In een der districten van Gheribou moest een aanplant van 18000 boomen, in 1863 gedaan, reeds na weiu^ jaren wor- den algeachreven. „Aan de bevolking is echter noort hiervoor evergoeding gegevey; bieraau is zelfs niet gedacht." — “Zoo ging bet alt^b. Wanneer een partieulier ondememer onverstandige dingen doet, draagt b^ zelf daarvau bet na- deel ; maar alg bet Nederlandscbe Gouvernement koffieboomen laat planten op ongesebikte gronden en die boomen b^ dui- zenden sterven, is de inlander, die slechts zijn bevelen op- volgde, de souffre-doulear. H^ krggt geen vei^oeding; vdaaraau wordt zelfs niet gedacht." GelnkHg ecbter is de keus der grondea niet altijd eren slecht geweest; vele zyn bg uitnemendbeid geschikt bevon- den, met name voor de koffiecultaur. In Pasoeroean, bg voorbeeld, welke residentie ongeveer een vierde levert van.al de Gonvemementakoffie, die op Java wordt geteeld, moet de cultaur van dat artikel zeer voordeelig zyn voor de bevol King. Men vindt er zelfa een klasse van lieden, doeragansgebeeten, die van bet koopen en hnren der koffieplantsoenen een be- drängt maken. Soms koopen zg bet product alleen, maar som ook koopen of biiren zij den geheelen aanleggen, "Als hnnr- prjja voor koffie van den boom," zoo beriebtte in 1865 de resident Van der Poel, "betalen zij / 30 tot / 100 de dui- zend boomen, waarbi) op hen de verplichting mat om het plantsoen te onderbouden, terwyl deze bnur dikwgis voor drie of meer oogsten wordt gesloten. De koopprjjs van een aanplant van 1000 boomen varieert tua8chen/100en/220." Vooral in het district Tender is dit zeer algemeen: onge- veer 1200.000 boomen worden er geacht in handen van Google DE LITKOMSTEN VAN HET CULTURSTEI:SEL. 137 djeeragans te zgn; maar deze schattii is vermoedelgk ue benedeken de werkelkheid. Men mi^ aaunemen, dat er i^ meer streken vau Java zijn, waar de toeetaad even guig is "), en het behoeft ons dan ook niet te verbazen, 'dat de berichten van ooggetnigen omtrent de werking van bet cultuursteTsel bemelsbreed van elkander yerschillen. Het maatt een b^ngrljk onderecbeid, waar zg bebben gewoond. In Paaoeroean, zoo als w^ gezien hebben, en gedeeltelijk ook in Probolingo, geeft de koffie-enlagen voordeel aan de bevolking; daarentegen leest men in de B^Iagen van het Versl^ der koffie-enquete omtrent Samarang: //Bij den aanleg en het onderboud der koffie-enquete omtrent Samarang: //Bij den aanleg en het onderboud der koffie-enquete omtrent Samarang: //Bij den aanleg en het onderboud der koffie-enquete omtrent Samarang. Yokopokos aan opkoopers, of ook maar eeovoad, weg te wer- vpen in de wildernis, omdat het kofGepakhnia te ver gelegen ^en te moeil^k te was." *) Over het gebeel scbynen de pakbuizen tot voor korten tijd veel te weinig talryk te zyn geweest, even als het personeel dat ze bediende *). ffHet is gebleken," zoo leeat men in een Missive, dd. 26 Ang. 1870 van den Gouverneur-General Mijer aan den Minister van Kolonien s), „dftt de koffieplanters soms acht dagen omoeten wachten voor dat hun product in ontvangat wordt flgenomen en betaald, gednrende welken tijd zij zelve voor ffhuisvesting en voeding moeten zoi^en, ver verwijderd zyn flVan vrouw en kinderen en onttrokken worden aan de ver- ffZorging van hun vee en planteoenen." Maar ook in ditop- ') Bijlagen.tot.!e Hand,.ler Staten-Gen. 1871/72, biz. 2509. •) Zie b. V. Bijlagen 1872/73, 5. 1 bh. 1, omtrent het distrikt Teiig ;er in Probolingo. Sijagen 1870/71, bh. 1541. Sedert 1873 is het aantai pakhiiien van 228 lot 288 vermeerder. T. a. p. 1871/72, bli. 1145, Verg. het Rapport van den heer Bosch, Dicized by Google JE UETKOMSTRN VAN HBT CDLTUURSTELSBL. Zicht zal er welte allea tijde tbdI rerecbil hebben bestaan tnsBclieQ de eene residentie en de andere. la het reeds meermaleo geaoemde veralag van den Heer Bosch over de kofBecultaur ') vindt men een opgave van between in de twaalf jaren 1853 — 1864 door ieder koffie- plsnteiid huif^zin in bet beste jaar, bet slechtste jaar en gemiddeld is ontvaugen. Zie bier eenige sterk sprekende offers uit dat overzicht: hoogst luigat gemiddeld. Bantam.. / 19.31 / 10.06 Tagal... , 60.47 , 15.22 , 37.84 Japura.. , 18.62 , 2.29 ,  29.30 Nu staat bet volstrekt niet vast, dat daar, waar de minste betaling is genoten, de minste arbeid is Tenicht; ja bet t^enoergestelde was dikwijls raogelk. Ook zai men bet groote yerscbil bebben opgemerkt tosschen de verdiensten der bevolking in goede en in slechte jaren. By een ecbralen <x^st was inderdaad in sommige residentien de belooning al %eer geriag a) en ook dit bleek een nadeel, klevende aan de gouvernements-koftiecultnur. De dmk, dien zg uitoefende, was niet alleen Yerachillend tosschen de eene plaats en de an^ere, maar ook yaa jaai tot jaar. Zoo vaak een slecbte'koffie-o<^st is sameugeyallen met een slecbten padi-oogst, nibet in sommige streken van Java de toestand der bevolking zeer onganstig z^n geweest. Bij de suikercultur is de ongelijkbeid van ver^en- BU. 133. Dit verslag is de laatste bjlage vau de InJische begroo- ling over 1871. Men heetl dikwijla willen berekenen, hoeveel de verdiensteo der kofReplauters per dag hebben bedragen. Daartoe zou men echter moeten .weten, hoeteet dageo lij arbeiden, en dat weet niemand, naar hei ,K!h\)nt, ons met juiatheid U leggen. Oe gewone schatting is.60 dageu per huisgeiin van drie personeii. Diciiiized by Google Dfi 0ITKOMSTEN VAN HBT CTILTUDRSTSBL. 139 sten nooit zoo groot geweest sis bij de koffiecultnnr ;. nOch als wij het eeue jaar, noch als nj het eene gewest met het andere veigelyken, Tinden wij hi^r zbike groote rerschil- lea. Sedert echter (door den Goavemeur^Geiien^RochasBen) de betalisg per botiw door een betaling per ^itgeleTerden pikol sniker was verrangen, moesten de ongelijke gesddkt- heid van den grond Toor de Buikerteelt en de ongel^ke bekwaamheid der fabriks Enten noodsakelk eenig reracliil van plantlooneu tewe^breugen. Zoo werd in 1869 gemiddeld over ganech Java/ 107.94 per bouw uitbetaald; maar in Probolingo genoot de bevolking /125.42, in Ta-gal slechte /6Q.85. Wg hebben reeds oj^merkt (bis. 134) dat de suikerprodnctie per bouw in den laateten t^d anmerkel^k is to^eaomen ; in 1862 wos het midden-c^fer over geheel Java 42.27, in 1875 61,04. Uaar in de eene residentie ie de toeneming veel starker geweest d*n in de andere. Cheribon is geklommen van 34.80 tot 96.92, Bezoeki van 44.72 tot 88.48, Madioeu zelfe van 29.86 tot 64.50 pikols. Beze veranderingen hebben natutirl^k invloed gebbad op de betrekkelijke verdiensten der bevolking bg de snikercultanr. In sonnige streken van Java werkt bet cultaorstelsel eenvondig als eene gewone beffing in geld. Dikwgls toch zgn de gezeten landbouwer tracht ich door gezogen om zele de eeniturtensten te venicfaten, die 'de r^eering hun teeft opgedragen '). Zq bren dan menoempangs als *) De eenitszins welgeslelde landbouwer tracht lich door geldelgke opoffeiog zooveel mogelgk aan het drukkende en voor hem onaangename der verplicble dicnsten te outtrekken." Rapport der suikercommissie van 1857, BijUge Y. Soerabaja f. 3. Zie oo^ bet regeeriDgs- verslag aver 1863, bli. 30. By de heeredi ens te n gescbiedt belz«lrde. sAfkoop of ptaatsvervangiug van heerendienst door niinnelijke schikking der betrokkenen onderliag," zegt het koloniaal verslag van 1809, tvindt op Java eti Hadara overal plaals." Zie verdere bijionderheden : Bijagen tot de Hand, der Dicized by Google 140 DE ITITKOMSTEN VAN HET plaatsvervangers, wien zg in dat geval natnnrl^k eea z Dicized by Google 140 DE ITITKOMSTEN VAN HET plaatsvervangers, wien zg in dat geval natnnrl^k eea z Dicized by Google 140 DE ITITKOMSTEN VAN HET plaatsvervangers, wien zg in dat geval natnnrl^k eea z Dicized by Google 140 DE ITITKOMSTEN VAN HET plaatsvervangers, wien zg in dat geval natnnrl^k eea z Dicized by Google 140 DE ITITKOMSTEN VAN HET plaatsvervangers, wien zg in dat geval natnnrl^k eea z Dicized by Google 140 DE ITITKOMSTEN VAN HET plaatsvervangers, wien zg in dat Ecker minimam van loon raoeteu waarborgon. Wordt dat loon nu volkomen gedekt door hetgeen hetgeen het Geouveraemeut betaalt, daa heeft de landbouwer niets verloren, misschien zelfe iets verdiend, geiyk wg hierboven gezien hebben dat het geval ia in Pasoeroean. Is echter de betaling daarvoor niet toe- reikend, gel^k maar al te vaak gebeurt, dan moet h^ liet verBchil aanvullen. Ziedaar eeae nieuwe reden, waarom het cnHmiTBtelsel niet overal denzelfden iovloed uitoefent op de velvAart der bevolking. Die invloed, ziedaar mijne slotsom, hangt Toor een groot deel af — en heeft ten alien tgde a%ehangen — van plaBtaelijkft omstandigheden. Om het überwältig, dat ons nur bezig houdt, zoo getrouw en volledig mogelijk te behandelen, moet ik ten slotte nog de aandacht bepalen by een zeer belangrige punt, namelijk de werking van het een guttückten van den Graaf van den Bosch dat zgn systeem geheel op de adat, de aloude gebruiken der inlanders, was gegond. Deze stelling is zoo ditwgls herhaald, dat gedureude vele jaren bøna uiemand aan bare jnistheid heeft getwyfeld. En toch meen ik het een onbetwiatbare waarheid te mogen noemen, dat geen stelsel ooit de adat meer geschonden heeft dan juist dat van den Graaf van den Bosch. Allen wat den Bch^n betreft berust het op de volk^^bmikeo ; in wefkelgkheid staat het op geheel andere groudslagen. En dit is geen nit de hicht gegrepen verwijt, maar eene opmerking, die door de beste getuigen wordt bevestigd. Js, wat meer is, het cultunrstelsel heeft de Stalen-Geu. 1869/70, bit. 309—310. Men klaagt er over, dat vele plaats-vervangers oode en halfvolwassen lieden lijii. Zie Kol. Verslag van 1875, bh. 81. Men kent de krasse woorden van J. C. Baud, in 1853 door hem gebeiigd in een geheime Memorie aan den Minister van Kolonieu. Sprebend van de suikercultuur in het bijzonder, maar (als ik den zin adai juiet ondermynd in datgene wat good e& weldadig was Toor de bevolking. Het heeft, ziedaar de drie punten die ik in het kort wensch te beteogen, de dorpsinstellingen grooteadeels bedorven; de rechten der beTolking op hnnne relden in meiiig opzicht^mieDd; eo het communaal groad-bezit uitgebreid. Het heeft de dorpsinstelliagen grootendeele bedorven. Immers, het achoonate van die instelliogea is de verkiezing der dorpshoofden door de leden der gemeeote zelve. Zoo- lang dat recht wordt gehaodhaafd, zija de vr^heden derbe- Tolking voor een belangrijk dee! verzekerd. Men herianert zich ongetwgfeld, welke vooraoi^en de/tJommiesarisBen-Cie- neraal in 1818 genomeu hebben om te .verhiaderen dat de hoofden siechta werktuigen zonden worden in de haoden derRegeuten; hoe zij het ambtel^k landbezit en het aloiten van overeenkoiDstea met geheele dessa's ook om die reden streng hebben verboden. Onder bet cultuurstelsel au zijn niet enkel die beide rerbodsbepaliageu opgeheven ; meo ia nc^ verder gegaan. Het dorpshoofd is geworden wat Elout zoozeer trachtte te voorkomen dat liy wierd: eeo werk- tuig van het openbaar gezag. Ja nog erger dan dat: de betrekking van dorpshoofd is van lieverlede al dieper ge- zonken. Vroeger werd zg meestal bekleed door personen ait de aristocratie van het dorp, maar onder het cultuur- stelsel is z^ in handen gekomen van y,lieden van de la^- ate Tolksklasse" ') ; oppassers, staljoi^ns van inlandsche en Enropeesche ambtenaren, zyn tat dessahoofden be- noemd. Dit was grootendeels de schiild der r^eering, goed vat) ook van het cultuurstelsel in het algemeen, legt hij. »dat ilaardoor aan de Javaansche maatschappij eene gedeeltelijk veeds vol- brachte amwenteling is voorbereid, die noch met de eischen der reuht' vaardigheid, noch met die van het ataatsbelang kan wordeu DvereetigC' bracht." Bijiaeen Hand. SUten-Gen. 1868/69, bli. 1260. ') Woorden, voorkomende in eene nota van 20 Sept. 1852, door den directeur der cultures, S, D. Schiff, b(j den Go uverneur -Genera al Duy- maer van Twist ingediend. Zie van Deventer, III, 327. byGoOglfi 14!^ bB nlrxoUsTsil VAi4 ier ctrLTtJuast&t^eL. Wandt indien zu zich opzenelykten, den post van hooldesaa in de algemeene achting te doen dal^ had zijn niet anders kunnen handelen dan. Zg gefaandeld faeeft. Tot het jaar L841 werden diegenen onder de hoofden, die haar mianoegea hadden opgewekt, raak met rottingalagen gestaft, terw^I zg niettemin hanne betrekkii^ behielden >). Toen dit verboden en ontslag het voomaamrte middel van straf was geworden, ontstond er „eea formeele handel in dorpabeambten" >). Wanneer Ab indigo-, sniker-, of kofBeaaaplantii^n van het era of ander dorp niet goed Toomitgingen, werd het dorpshoofd ontal^en en een an- der aaDgeeteld „. Eortom #het geheele recht van Tr^ekens werd een Torm en niets meer" *). Wei bleef dit recht in sch^Q bestaan; maar veelal had de centrale ambtenaar, om aan de eischen van het opperbeatnur te voldoen, aan het hoofd der gemeente zooseer een werktnig noodig naar zijn hand, dat de wil der deasa wel geheel voor den zijnen moeat buk Können, ik overdrängen niet; hetgegen ik bier vermeld in bier vermeldigt aan mededeelingen van hoo^eplaatste Indische ambtenaren; van den resident van der Poet, den oond-Minister en directeur der Middelen, E. de Waal en anderen. Al die berichten sluiten volkomen met elkander, en worden daarenboTen bevestigd door den inhoad van een kabinetsmissiTe, die de Minister Fransen Tan de Pntt« den 5^'" Falatian 1864 over dit onderwerp tot het ludiscb be- Van DeveiiUr, I, 414-423. Volgens den Resident van der Poet, t. a. p., Ill, 283. Tijdschrift voor N. I., 1858, I, 234. E. le Waal, Aanteekeingen over kolouiale onderwerpen, II, £4-355. Hel is merkwaHrdig, dat art. 6 der vsuppletoire punten van instrumenten, waarvan hierlfoven gesproken is, wel het liandhaven van *ile lelfstuidigheid der Javaausche dorpsbesturen" voorschrijfl, maar van de vrye verkieiing dier beaturen door de jiigeietenen met geen noord melding maakl. Dicized by Google bB triTKOMSTEN VAN HET COLTDURSTBLSEL. 143 stunr heeR. gericht, en waarin op terogkeer tot de gezonde beginnélid der CominiBaarissen-Generäl krachtig wordt oan-gedrongen. Het ciiltuuratelsel heeft Id de tweede plaats de rechten der dessa-bewonere op hunne velden in vele opzicbten miskend. Om dit te hewijzBa Kgn weinig woorden voldoeade, want hierover kan geen rerschil ran geroelen bestaan, dat naar de Jaraansche recbtsb^rippen een landbouwer, die geregeld zgne belastii^en betaalt, niet ran z^n velden ontzet mag worden. Maar b^ de ioToering en uitbreiding van he t cul- tui^telsel is dit aanboadead geschied: hoe willekeurig heft men gehandeld met de rijstvelden der inlanders! Vooral ten behoeve der suikercnltnor. Wanneer b. t. eene groote ondememing moest wordea aangel^d en het daar- voor noodig was, het meereadeel der gronden van een dessa met suikerriet te beplanten, werden de ingezetenea, die aldns van hunne relden waren beroofd, eeuToudig hg de omliggende dessa' s ingedeeld, waardoor deze laatsten uatunrlgk schade leden, daar nu elks aandeel zooreel kleiner was geworden. Ik ontleen deze mededeeling aan de antwoor- den, die in de jaren 1853—1857, bg gelegenheid van eene officieele enqnete omtrent de suikercuttuur van de yerschil- lende reaidenten op Java zyn ingekomen "). Zeer tr^end onder auderen is dat ran den resident van Samaraug. Deze rerklaart, dat hij over de nafvr^kingen van de huishende- lyke of gemeente-instellingen^ der Javauen, die b^ //de in- > Van Deveiiter, I, 433. Het schgut echter, dat het gehalte der dessabofen op vele plaatseu nog allyd te wenscheu overlaat. Hunne betrekking is te sleuht bei alleinigend en daardooi' Diet genoeg begeerd. Het zou een gi-oote vooi'uitgang liju, iudien daariu verbetering werd gebijcht; ook de publieke veiligheid lou er bij winnen. Zie Kol. verslag van 1876, bli. 3. Zie het Rapport van de suikerommissie vau 1857, biz. 18, bli. 3. Toerii, en uitbreiding der suikerciUtuur" hebben plaatgevoudeu, m&ar niet gesproken heeft, omdat het /,bezwaar, daarin opgeslotea liggende, te zeer bekend eu erkend is, dan dat uitweiding daarover uoodig zou z^n'''. Maar niet alleen ten behoeve der suikercultuur is zoo gehandeld. Hierbovea is reeds gebleken, dat de plaatselijke bestureu de rocht-en en gebriiiken der bevolking niet beter hebben. Out- zien bei dem invoering en uitbreiding van andere cultures. In der deutschen plaats het opgemerkt, dat oiider de wer- king van het eintuertelsel het communaal grondbezit is uitgebreid ten koste van het individueele. Het individueel bezit — reeds de beer Rochussen erkende dit in 1853 oub- winipeld ») — stond de uitbreiding van sommige cultures in den w^, en niet altgd heeft de regeeriug haar stelsel daarvoor doen w^ken; zeer dikw^ls heeft zy het tegen- OTergestelde gedaau. Bij de invoering der suikercultuur b. V. zgn in sommige residentien ^ook die regelte, die volgens plaatsel^ke gebruiken van het gemeenschappel^k bezit waren buitengesloten, tot de gemeentegronden getrok- ken" *), opdat men over alien zonder onderscheid op de- zelfde w^ze zou knnnen bcschikken. Ziehier, hoe men is te werk g^aan in T^al : de Minister van Kolonien E. de Waal heeft het ons niedegedeld. In de Bijlage van zijn ontwerp tot aanvulling van art. 62, Indisch Regeeringsreglement "J. "Er werd conferentie gehoi- t. a. p. Bijlage Y, Samaraiig, fol. C. Zie boven, biz. Toelichting en Yerdediging van eenige dadeii van mijn bestuur in Indig, biz. 120. De heer Rochussen legt edat hij de suiker- en indigo- cultuur in Bantam oak daarom heeft ingetrokken, omdit in die resi' dentie, in den regel, individueel bezit onder de inlanders bestaat eu billijkheid, niet loe le passen is." Toch is dit vaak niet ge- Gchied. Rapport der suikercpmmissie van 1857, biz. 18. Zie Bijlage der Haad. der Staten-General 1868/69. btz. 1052. 3d by Google Deze moesten apoedig door de bevolving gebonwd en de gronden met indigo beplant wordeu. St was geen t^d om de rechten der berolking op de sawah's na te gaan. Alles was in de weer om het bevolene in den kortart mt^el^ken tyd ten uitvoer te brengen. Dit geeft een denkbeeld, hoe geneigd de hoofden toen moesten zgn om alle rechten op sawah yassa (individueel bezeten velden) ter zgde te schuiven." — Omtrent Cheribon wordt ona in denzelfden bun-del bericht: nWareu de Gouvernementa-coltars niet inge- Toerd, dan zouden in de geheele residentie, op kleine uitzonderiugen na, de sawah's in handen van vaste bezitters geweget zgu." — Let ia een algemeen bekende zaak, dat in 1833, in een der districten vali Cheribon, de toenmalige regent alle individueel bezit heeft verniet^d, door de rois-ters en eigendomsbew^zen op te vorderen en die te Terbranden. Dit waa zeker wel een zeer eeuroudig middel om de moeil^kheden, die de invoering ran het cidtuurstel-aai in den w^ stonden. Te doen verdwänen. Op zoodanige wäze is bé de invoering en uitbreidig van het cultuurstelsel gehandeld ten opzichte van de adat. Waarlyk, ik begr^p niet, hoe men t^enover dergelgke feiten n(^ langer aan dat stelsel de eer kan toekennen van op de Tolki^ebruikengegrondtezijn: het heeft die«lkoogen- blik verkracht of gescbonden. Beweert men nu dat de adat op Java geen onveranderl^ke grootheid is en dat er geen ') Ver%. o, a. de Memorie van Toelichtitig der cultuurwet van 1865, bl;i. 63; cle extracteii uit het verglag oratrent de statistieke opneming van Cheribon, in het T(jdschrill van N. I., 1863, I, 146, 168, 169; ver- der: de mededeelingen in de vergadering van hetlndische Genootachap, t. a. p. 1864, I, 224, 233, 234; eindelijk,. tot slaving van het laatst ver- melde Teit, van Devenler, III, 94, en de rede van den Minister van Koloiiiin (Mr. Alting Mees) in de Iweede Kamer, den 22 December 1876 gehouden (Zie B^jblad biz. 749), 10 Dicized by Google 146 KB TJITKOMST^N VAN HET CttLTCDESTELSEt,, reden bestaat om haar tot elken prgs te handhsTen, daa konit m^ oQwillekeurig de rraag op de lippea : met welk reclit daQ, jnist door de part^ die het cultuorstelsel zoo warm in beecherming beeft geuomo' *(elk plan tot herTor- m.mg op Java bestreden is, <^ EL^'^^ - - - ^^ ^^^ ™^^ ^^ adat in str^d zou zgn ? Eea van b^fen : gy eerbiedigt de adat of gg eerbiedigt die niet. In het eerste geval kunt g^ het Btelsel rati Van den Bosch niet verdedigen ; in bet tweede moogt gij u op de adat niet beroepen om elke ingr^pende herrorming te bestrgden. Met twee maten te meten zal wel in de polifciek, erenmin als elders, geoor- loofd z^n. Intnsschen komt het mij voor, dat de geschiedeais van het caltuuTBtelsel, ook nit dit octant beschouwd, bgzoader leerr^k is. Zg berestigt, wat door rele bekwame Indische specialiteiten herhaaldel^k is beweerd, dat men bij plannen tot verbotering der sociale toestanden op Java de aloade Tolk^ebmiken, voor zoorer die nog bestaan, wel in aan- merking meet nemen, als een der factoren waarmede men te rekenen heeft, doch dat men, wanneer overw^ende mo- tieven daartoe dringen, die gebruiken weder niet al te veel behoeft te onisien. Het caltanrsteUel ging dwars door de adat been; doch de moeil^kheden, die het te oyerwinnen heeft gehad, z^n niet hoofdzakelijk daaraan toe teachr^ren, maar aan andere oorzaken, die ons bekend zgn. Wat ik aan dit stelsel vww^t, is derhalve niet zoo eeer dat het de adat geschouden heeft, maar dat het die heeft geschonden ten n^t^e der inlanders. De veroietig van het indiridueel bezit, bet bevorderen der jaarl^ksche landverdeeling, de cormpt I can hear the best of it, dit alles was not alone in stragem, met de aloude gebmiken, maat, wat reel meer zegt, strgdig bovenal met de rechten en belangen yan Java's betoUdng. De Oud-Gouverneur-General Sloet van liebe heeft eens in de DiclzedbyGoOgle Ik behoef geene yerei^ooim^ te vragen, omdat ik by de behandeling Tim de mtkomsten van bet coltanrstel Bel zoo- Ung bg die rechten «il belangen heb etil gefltaao. Het zal tocb wel onnoodig ^i te bekx^n, dat iedere kolooiale politiek in de eerst^j jj^ats getoetst moet worden aan die algemeeue beginseJen ^q zedeli^kheid, die w^ niet eukel in het dagel^ksch leren, maar ook op staatkundig gebied wenacben te hiild%en. Docb onze etudie zou niet ToUedig zgn, indien w^ tbans Qiet in de tweede plaats onderaoch- ten, welke Trucbt«n bet cultuurstelsel roor Nederland ielf beeft gedragen: Toor zgn finaaciSn, voor zgn bandel en scbeepTaart. Omtrent de financieele nitkomsten van bet cnltnnrstel- sel in de allereerste jaren zga vrg nog eeer slecbt inge- Liebt, docb er bestaat alle reden om te geloTeo, dat sg yoor de meeete artikelen niet fraai z^n geweeet. Mr. J. d* Bosch Kemper Termoedt.^dat de eerste remise in 1834 ^- tcipatiSn waren en dat de scbuld aan de Handebnaatschai^g al van beel rroeg dateert." Naar z^n oordeel had Merkna, toen bij in zgue nota beweerde, ^dat de eerste finaucieele re- snltaten slecbts in scb^n bestonden^ niet zoo groongelgk >). 