Bijdragen tot de taal-, land- en volkenkunde
b. cene hartsachtige olie, getrokken uit den stam van een boom, die onder de Boeginezen rasamdlaag, onder de Makassaren rasamála rij en onder de Maleijers rasamala heet, de Liguidambar Altingianum Bl, of lignum Papuanum R. c. muskus, of moschus (Bisam), waarvan de moschus orientalis de beste soort is. Deze nu ie afkomstig van een zeer klein hertachtig dier, 333 meechus moechiferue, dat te huis behoort op de Alpen van Midden Ané, en wel uitsluitend van het mannetjo. In den handel komt de sscerhue voor in behaarde zakjes van de grootte van een duivenei. Deze moschus wordt door de Makassaren gewoonlijk kasatorri dageng, door de Boeginezen kasdlotri péle ri-tina-Djdva (d. i. van Jara aange- suerde kasalueri) genoemd. De bijvoeging van dayeng (verg. het Mal. daging, vleesch) geschiedt ter onderscheiding van de plant kasalóri, zijnde de Hibiscus Abelmoschus 1. of Hibiscus Surattensis, behoorende tot de Maleacene. De zoogenaamde Bisamkörner, of seminae Ahelmoschi, af grana moschata, zijn de zaden dier plant, welke bij verwarming, betxij van wrijving, of hoe dan ook, een muekuelucht van zich geven. Dat men bij dit kasatorri-dâgery) aan het castorenm of bevergeil , dat de ever (Castor fiber), zoowel het mannetje als het wijfje, in cen mahje van platten kegelvorm, en van buiten vliezig, aan de teeldeelen draagt, te denken zou hebben, is zonder twijfel onjuist, daar dit caa- sereum te Makassar bekend is onder den naam van djamoedjor-korasdni. Ry dit korssás: heeft men welligt te denken aan het Arab. slat, ale afkomstig uit het land van Chorazon. Wat echter djamordjoe zou tuanen beteekenen, is mij onbekend. d. pesjgiliag , vocht van de tecldeelklieren van een beest, dat meh in Keili op het gebergte zou ophouden. e uitschrapsel van de teeldeelklieren der civetkat, of vicerra zibe- thems. in het Makass. billor-djind, in het Boeg. kfllor-djind gcheeten. J. bensoin, zoowel ronde als witte (Makass. kamanjany, Boeg. bandjes) Nadat de gedurende een heele of halve maand met deze ingrediën- un doortrokken badé- of ading-olie op de onder N°. 2 en 3 omschreven sgee berookt is geworden, heeft er ten slotte ook nog berooking door mmddel van doeps en istanygi, dic insgelijks op het van vuur voorziene ikje (het Mak. (dwe-tâwe, het Boeg. taláse) gelegd worden, plaats. ud 34 Thans ook nog een enkel woord over de dé+pa en istänggi. De ingrediënten van de doèpa zijn gewoonlijk: ambelioe (volgens Rumphius een unguis odoratus), parggiling, de teeldeelen van de dj ind of eivetkat, timpdoesor, roode en witte benzoin, kúr-ma-kirma, of saf- fraan, gäroe of aloëhont, hout van den Costus [ndicus ( portjoe) en gom van den tinjdjo-boom, alsmede amber. Deze ingrediënten worden gekneed met tenemdlany, en bevochtigd zoo niet met minjd-balasing of balsamum Peruvianum , dan slechts met gewone klapper-olie. De beste soort van do-pa moet de dofpa tdiloe-télloe zijn. Zij zou aldus genoemd worden, omdat zij gewoonlijk in drie (tâlloe) bolletjes gerold en ook altijd bij drie (tÂlloe) bolletjes tegelijk gebrand wordt. Men spreekt ook van dóPpa sápdêlo-dótwa (twaalf), zeker naar de menigte van daarvoor gebezigde ingrediënten. De ingrediënten van de istafggi zijn ongeveer dezelfde als die van de doepa, te weten: roode en witte benzoïn, uitschrapsel uit de teeldeel- klieren der djiná of civetkat, tinpdoesoe, ambelâoe, tenemélaig, porljoe, parggiling, moschus orientalis (kasatotri-dageng) en gäroe, of aloëhont, gelijk ook het onder den naam van kalámöá bekende welriekend hout. Al deze ingrediënten worden met grove poedersuiker onder elkan- der gekneed. En ten slotte legt men dit mengsel in de zon te droogen. NB. Welligt bestond de istafggi vroeger slechts uit acht ingrediënten. Verg. Klinkert Suppl. op: istanggi. Bl. 261, r. 17. Achter “rondom de stad, en” in te lasschen: “de onderafdeeling Tálló, bestaande in” r. 20. Achter “ingelijfd.” in te lasschen: ‘Deze onderafdeeling TálUó bevat thans de navolgende gallirrang-schappen: Birinjkanáya, Bira, Bone-léigga , Monjljoinj-Unce, Bontowa, Paljerikkang en Manjdjdlling.” Bl. 262, r. 3. ‘“Kalarowang,” M, 1.: ‘“Kaleréwaig,” — Dit is slechts een zandbank. 3.) Ie voornaamste eilanden der Spermonde-grocp zijn: Sakumenld, Sa- mo, Sagara, Subinyko, Sapieli, Sabutoeng, Sarrgi, Satdudo, Bangko- sesghowang, Korlimbiny, Laiya, Karduran-Qadi, Kardaraig-lémpo, Sa- réppo, Balang-djadi, Balaig-lompo, Bdrraky-lémpo, Barrang-fadi, Ko- dumcareng en Samalóna (vroeger Samaldékoe gehecten). r. 14. “De huizen zijn van één verdieping en van cen somber ea vervallen aanzien” — De hier bedoelde huizen zijn meestal van eee verdiepingen. — Dat de huizen te Makassar van een somber en servallen aanzien zijn, geldt alleen in het oude gedeelte. De nieuwe tussen op het Hoogepad, waarbij men aan een laan van prachtige wamarinde-boomen te denken heeft, zien er over het algemeen zeer sed uit. r 17. “baitenwijken” De wijken van Makassar zijn de navolgende: Prise Hendriks. of Hougepad, Slad Vlaardingen, Nieuwe nrgorij. Chi- ererde kamp, Krinponij-biroe , Kam poiij-Îjdwa, Kampota-biaxi, Kim saag-Galésong, Kermpons-Malékoe, Mariso, Sdmboein-Djdwa, Mamá- deri. Mariijdya, Bontowdld. Bardya, Lariyambdsgyi. Liyang, Totaka, Fandémpor, Maljini-dyo, Pacteré, Garaveig, Malimarjaig , Ondjoring- ida. Rompegádinij, Kdmpong-Wadjs , Kampoig-Maliyor, Patoenu wang en Kémpoig- Ende. [mat de Europeanen meerendeels in Admpoig-baroe Wonen, is mine ter zaiet. (Mfschoon voorzeker vele Europeanen in dien wijk wonen. is «1 Aampong-bdrae tach vooral het verblijf der Makassaren. Waar- @d:aiyk is hier het Aougepad bij Admpoungdaroe gerekend, want dit Bzagepad wordt uitsluitend door Europeanen bewoond. Ook vindt wen daar het (rouvernementshuis, of verblijf van den Gouverneur. im eerste (rouverucur die buiten het Fort gewoond heeft, was Francois san. Braam. Pit moet geweest zijn in INOS, De on 152 gestichte f+ sestante he kerk dit miet in Acrnigorscebetst , Maat aan ven Wez, Er van daar regelregt naar het Aleeg: pad toeloop! . zoetat zij vlak by 36 de zooeven genoemde woning van den Gouverneur ligt. Die weg wordt de Gouverneurslaan genoemd. r. 24. “Oedjong pandang” — M.L: Ôedjoenij-pändai” dat men niet met kijkhoek vertalen kan, want pândag is hier geen Maleisch, zoodat het met zien, aanschouwen, vertaald zou kunnen worden, maar de Makassaarsche benaming der onder den naam van pándang-nikánre, het Lat. ananassa-sativa Lind, bekende ananas-plant, die in vroe- gere jaren in groote hoeveelheid digt bij het Fort Rotterdam zou ge- vonden zijn. r. 27. “artilleriemagazijn” M. 1.: ‘“kleeding- en kruidmagazijn” r. 82. “aan de Zuidzijde der stad” Het tegenwoordig hospitaal ligt aan de Zuid-Oostzijde. Bl. 263, r. 2. “artillerie en sappeurs” Men voege bij: ‘‘alsmede cavalerie.” r. 16. Het ‘‘wees- en armenhuis” bestaat reeds geruimen tijd niet meer. De weeskinderen van daar worden tegenwoordig in het wees- huis te Samarang of elders geplaatst, waarvoor dan een zeker entréc- geld uit de diaconie-kas van de Protestantsche gemeente te Makassar betaald wordt. r. 21. “Wadjoerezen,” M. l: ‘“Wadjorezen, en andere Boeginezen,” r. 28. “steenen havenhoofd” M. 1.: ‘een ijzeren havenhoofd” r. 30. “met katadioptrisch licht.” Men voege er bij: ‘‘en sedert 1867 ook een vuurschip bij Laé-laé.” r. 2 v.o. “Parang Loë” M. 1: ““Pârafg-lówe.” Bl. 264, r. 1. “Nederlandsch” enz. tot en met “garnizoen van Mangkasar” In plaats daarvan leze men: “er is daar een kontroleur met het bestuur belast.” NB. er ligt reeds sedert lang geen detache- ment meer. r. 4. ‘Van boven vermelde eilanden” cet. tot en met: “Het Gou- vernement heeft hier eenen Posthouder.” — Dit is onjuist. Samalókoe, 3e laser herdoopt in Samalona, is de naam van het eerste eiland bij 14é- ler. de zandbank tegenover Makassar. Ilct is echter een zeer klein eiland, waar de gouverneur Biescholf in vroeger jaren eene soort van darorpa , of fuinkuie, heeft laten bouwen. om er des Zondags den dag deor te brengen. Van daar is welligt het praatje ontstaan, als ware daar een posthouder gevestigd. r. 16. “het eiland Aadarowang ;” M. 1: “de zandbank Aaterowang;” vy. 18. ‘*Boni,” M. |: “Bone,” r. 3%. “bevolkingscijfer” Als bevolkingscijfer is mij voor de vere ehillende Afdcelingen, zoo als zij in 196% zamengesteld waren, op- segeven, als volgt: Van Makassar 747 Europeanen, 3944 Chinezen, 14 Arabieren en 37,165 Inlanders; wan de Noorderdistrikten: 104 Europeanen, 286 Chinezen, 4 \ra- beeren en 97,664 Inlanders; waa de Zuiderdistrikten: 205 Europeanen, 158 Chinezen, 6 Ara- keren en 74,170 Inlanders; wan de Oosterdistrikten: 107 Europeanen, 106 Chinezen, 6 Ara- eren en 75,498 Inlanders; van Saleijer: 19 Europeanen, 17 Chinezen, 2 Arabieren en $7,535 Inlanders; van Bima: geen Chinezen, 37 Arabieren en 1108 Inlanders, en van Toatòli, of Tôli-tôli: 2 Kuropeanen, geen Chinezen eu Arae meren. en 933 Inlanders. Wasseer men nu de bevolking van al de afdeelingen bij elkander wit, keygt men aan Europeanen... List Chinezen:........ 1511 Arabieren:......... ku Inlanders:.... . . 334,076 te zamen 339,840. 38 Deze opgave klopt dus niet precies met die, welke men mij bij bl. 192, r. 13, medegedeeld heeft. Er is hier een verschil van 38 personen. r. 29. “Pacht-distrikten genoemd worden, en de vierde de Berg- distrikten heet’ De pacht-distrikten bestaan tegenwoordig uit de vol- gende regentschappen: Het 1°" of Zuidelijkste Pacht-distrikt bevat de regentschappen: Maros, Toe-rikâle en Simbaig, Tanralili, Targkotroe, Bontówa, Ri-ráya en Ri-láoe. NB. Het vroegere regentschap Ri-timboré is thans, evenals Sim- barig eu Sodiyaûj, onder den Regent der Toe-rikéle (lijfvolk) gesteld. Het tweede of middelste Pacht-distrikt bevat de regentschappen: Pafijkadjéné of Siyaïj, gelijk het eertijds heette, Labäkkaûj en Kaba. NB. Págaiïj behoort tegenwoordig tot Paiykadjend, Találjoe en Boengoré behooren thans tot Labákkaig. Het derde of Noordelijkste Pacht-distrikt bevat de regentschap- pen: Segérs, Manddlle en Méranq. NB. Kaloeksewa en Talé behooren tegenwoordig tot het regent- schap Segéri. | De bergregentschappen zijn thans verdeeld in de regentschappen : Tjdmba, Maldwa, Baléiji of Balési, Tjenrdéna en Laya. NB. Béfijo en Laboewddja behooren thans onder ÎTjenrána. Wat Patorkoe betreft; dit behoorde vroeger, in zeer oude tijden, aan Gôwa, doch later aan Bône; en aangezien dat landschapje zoo geïsoleerd in het gebergte van Îjáni en Laménjijong lag, bekommerde het zich niet om Bóne, maar sloot zich onder den Assistent-resident P. Wijnmalen aan de Noorderdistrikten aan, zonder daarom nog een onderdeel van de Bergdistrikten uit te maken. Later, na de gouver- nementsopname van Bóne, werd het Hoofd van Patvekoe te kennen gegeven, dat hij niet tot het Gouvernement maar tot Bóne behoorde. Bl. 265, r. 14. “Sankara” enz. M. l.: ““Sánjkard — Paigkadjené — Tálá.” 39 r. 21. “de Boeong Langit” M. 1: “do Béwoiy-langi” *-Wawa Batoe.” M. 1.: “Wiso-bâtoe” r. 22. “Boeongi” M. 1: “Bowoupi” ee Masak Boleh" M. |: “Mana-bole” ** Patanoengan” M. |.: ““Patoenuiwarnj-ûxoe” vr. 29. Vóor “Collecteurs,” in te lasschen: “ambtenaren ter be- erik king,” Bl. 266, r. 5. “gewoonlijk Soelewdtakg, enz.” tot en met “voert.” M. 1: ““gallárranyg, matowa, enz.” — Soelewdlany is de gewone titel tenor een hoofd, dat onmiddellijk onder den Regent staat, en bij ont- aentenis van laatstgenoemden, terstond als diens plaatsvervanger (sti lew âtang) optreedt. | r. 11. “Er is eene Protestantsche kerk” — Voor zooverre mij be- kend is, heeft er te Maros nooit cen Protestantsch kerkgebouw bestaan. Wanneer de predikant van Mangkasar daar een kerkelijk bezoek bragt, was de \ssistent-resident steeds zoo vriendelijk de binnengann- derij van zijve wauing voor de godsdienstorfening af te staan. vy. 14. “de redoute Valkenbury," — Dit Fortje heeft reeds verschei- den jaren geen militaire bezetting meer. r. 25. “Tjindako of Tanralili" enz. — NB. Tjinddkko is wel te onderscheiden van Tanralili. Het eerste is de naam van een kampong aaa de Zuidoostelijke grens van het regentschap Tanralilt. De verblijf- zaate can den regent hect niet Tjindákko. maar .4marany), re. 2%. “Tankoerve” enz. M. l.: ““Tumijk. roe en Bontaea ten Noore den. en Sodiyasg ten Zuiden van Maros.” gy 39. “Ne scheiding tusschen de onder-afteelingen Maroe en Pany- badjene schijnt gemaakt te worden door de rivier Sangkara.” De rivier genaamd Binasga-atsijkard (reede rivier) ix meer een zeehau dan eene „ner, en ontstaat niet uit de Piek van Maros. De rivier van Aiile- Bone af Kle maakt de grens uit tusschen div twee onderafdeelingen. 40 Bl. 267, r. 3. ‘Patan’ M.L: ““Tóoa” r. 4. “Toa” M. I: “Patong”. r. 5. ‘“Pagang” enz. Men spreke uit: ‘““Pdgang — Bäbfgoró — La- békkang — Taldtjoe — Parijkadjdnt. r.9. “de rivier Tala” tot en met “naar zee vloeit” M.L: “De scheiding tusschen het 2%° en 3% Pachtdistrict wordt gemaakt door de rivier van Laika.” r. 19. “Kalana en Mandala” M. 1.: “Kaldnna (in de nabijheid van Kekéyang) en Mandaile.” r. 22. “Parang Loë” enz. M. l.: “Pdrang-léwe, Maros, Bontéwa, Pégatg , Pangkadjéné, Méraig, Segéri, Kaldnna en Mandille , gaat to. Padaélé in Tanêtte, waar de vorstin van dat rijk haar verblijf houdtt In Tâlló en de Noorderdistrikten scheiden zich op verschillende plaat- sen van den weg voetpaden af, die naar de Bergdistrikten en verder Oostwaarts leiden. Zelfs heeft men tegenwoordig een zeer goeden en vrij breeden weg van Maros naar en door de Bergdistrikten. Tusschen Mafijkasar en Bélakg-nipa, de hoofdplaats der Oosterdistrikten, aan de Oostkust, is thans een geregelde postdienst ingerigt, die over Takál- lará en Bantdéng gaat.. r. 83. “Van de bergdistrikten zijn de Westelijke grenzen ons niet bekend” — De bergdistrikten grenzen ten Westen aan het eerste en tweede Pacht-distrikt. r. 36. ‘““Walanaë” M. 1.: “Waldnndé,”’ Verg. boven. ‘Saworo” M. 1.: ‘““Sawároe (in Tjamba)” r. 37. “Takembang” M. 1.: ‘‘Takémpong” ‘<Takalama” M. |.: ““Takalási” ‘‘Takalata” M. |.: ‘““Takalállá” l.r. ‘Bengo.” M. 1.: ‘Maléwa.” BI. 268, r. 5. “Kalimasang” M. |.: Kalimdssang” r. 7. “Laikang” M. l: ‘\Lathasg” 41 r. 11. “De eilandjes Galesong” cuz. tot en met “Tanabkeke™ M.L: “Ihe eilandjes Sanrabeiyi en de drie gebroeders, te weten: Baarturwarij, Sstáúja en Déyang-Dayasyany , alsmede Tanakéke"" — Van deze eilan- den zijn ook de Drie Gebroeders werkelijk bewoond. r. 14. “Zij (de Afdeeling Zuiderdistrikten) is verdeeld" enz. — Deze Afdeeling bevat thans volgens de mij wedane opgave de volgende on- derafdcelingen en regentschappen: 1°. Bantard), verdeeld in de regentschappen Banldeng en Tarv- mais , alsmede de onderregentschappen Tompobotlur en Roeabiya : 2°. Binámoe of Djendpónto: regentschap Bindu ; 3°. Béagkald of .illoe; recentschap Biijkalá. 6°. Takúllará; regentschappen: Topedjda, Polombingkeij, Ménj- tjes-;konba , Galesouy, Sanru/nne en Malolo; terwijl onder deze onder- aideeline nog sortceren: het eiland Zanakcke en de drie gebroeders, te weten: Baorlutwang: Satdnju en Dityang-dayanpany. Rl. 269, r. 26. “de Bebo” M. 1.: “Beba” r. 25 en 30. “Sanrabon:” M. 1.: “Nanrabune” r. 29. “rivier Bira anga lamborsoe” Men leze: “rivier Binniga- ‘éuteocne (lett.: regte ricter) r. 32. “de Bajang” M.1.: “de Tamanreya™ « Melasoro” M. |: *Maldssoro”’ 1. 33. “Biaamoe of Bantocloe” — M. 1: “de rivier van [jenepnte” “7. Lompo Batang" M.\.: “Berg Limpotattang (dikbuikig)” loor berg hezizt de Boeginees beslui, de Mangkasaar: saa, miet g=meenj; dit is Maleisch. r. 34. “Beeloe-boeloe” M. |. : ““Borlo-birlo r. 36. ‘Kalimasany’ M.1.: “Aalimivencs lr. “verbeffen zich de Bobo Aaracny en de Loupo Batang” — M. 1: “verheft zich het gebergte van Banticnig met zijne twee toppen, te meten: den Wawrnkararny of Lietweskariee:, of Boboekararag (lett 42 den berg, die als ’t ware gelijk een vorst ts en boven de andere Dergeu nitsteekt (Verg. mijn Mak. Woordenb. bl. 322, kol. 1, op bro N°. 2) en den Lompobatiany (dikbuikig). Op dezen Lompobdéttany ontspringen verscheidene groote en kleine rivieren, onder welke de Walánnáë, de Tino, de rivier van Bantúënj, de Kaili en de Kalimdssanj de voor- naamste zijn. Volgens sommigen heeft men bij Bébo-kardéiy niet aan eene ver- bastering van het Bantaéngsche báwo, = het Boeginesche téico, hoven , maar aan het zuiver Makassaarsche bóbo, kippen voeren, en die daar- mede tol zich lokken, te denken. Er zouden namelijk in oude tijden op Celebes twee magtige vorsten geweest zijn, waarvan de een op den berg Latimódjofj, benoorden Lotwoe, de ander op dezen top van het Bantâëngsch gebergte zetelde. Laatstgenoemde, ofschoon minder magtig, zou zich de gunst van vele medevorsten verworven, die als ‘t ware gelijk kippen tot zich gelokt, en hierdoor ten slotte de overmagt erlangd hebben. Bl. 270, r. 18. “2 controleurs” M. 1.: “3 kontroleurs” r. 30. ‘dic eene bezetting heeft van 50 man” — Deze inilitaire bezetting is daar thans, evenals vroeger te Maros, weggenomen. r. 37. “een paarhonderd Chinezen” — Men vergelijke het bij bl. 264, r. 24, aangcteekende. ‘en cen honderdtal afstammelingen van Europeanen” enz. tot en met ‘“daarvan belast” Hier verwijs ik naar het door mij bij bl. 210, r. 12, tot en met r. 16 aangetcekende. Bl. 271, r. 8. Bij Bantaëng dient vooral ook melding gemaakt te worden van den naburigen waterval te Bisáppoe, welke dien van Bante- mötroeig bij Maros verre in pracht en schoonheid overtreft. Hij is on- geveer 80 el hoog. r. 10. “Limbang Tjina” M. 1: ““Limbaúr- Tiina” r. 13. “Soreboja” In de Aanteck. op mijne Makassaarsche chresto- mathie, bl. 462, r. 1 vigg. heb ik gezegd, dat mij tegenwoordig geen 4:3 kam pony Sorebuya up 4.-Celebes bekend was; later is mij echter geble- ken, dat tusschen Rappara en Biangkéke werkelijk nog cen kampong ran dien naain bestaat. r. 18. “Jamdoea” M. 1: “ Djambotwa” …- Happoa” M. l: ““Rappora” rs 14. “Morroa" M. |: “Manrorca” xaos” M.L: “Singin” ** fawmonn™ M.|.: Tamwaona” "Lekka" — Dit Lokka ligt 4000 voet boven de oppervlakte der zee, sen den voet van den wegens zijn vorm onder den naam van Doodkist bekenden berg, die nee cen 500 voet hooger is. Dit Lokka wordt van tit tot tijd door Kuropeauen bezocht, wier gezondheid tengevolze van angJang verblijf in cen tropisch Klimaat geschokt is. “Fandjang” M. 1: “Ponjdjarj” *@ramlarankeke™ Md: ““Cuantâranuekeke” ilett.: Alein Gantaracsy” r 13. **Bela-(saloeng” tot en met “Controleur.” M.L “De kam. so Diencpónto ligt aun de monding der rivier van dien naam. Het me. sr établissement van 50 man bevindt zich thaus nog in die kam- peuz, doch zal spoediy naar Ar ia-gealoring, dat bij de overvaart der ri- mer aan den grooten weg gelegen. en ook eigenlijk de standplaats van dez hontroleur is. verplaatst worden.” ¢ 20, “rivier van Binamoe" M. L: “rivier van Deme porto” re 21. “Baulorl of Boelae-boeloe” =“ Buntocioe uiet bekend, wel Bete --b. lor.” - 23. “Sa.zanroca” M. |: ° Tananur-iys * r 23. “Pitang” M. 1: Peta” Joel” Ml: Karli”. 2: 3. **Malassor of Mrlusure” M. 1 Muiasyre” © 32. Nuave™ tot en met ““BBtsang Mobo Nedvardf aan de Mere: er "ABD! dd Bl 272, r. 1. “Madito, Nimoli” zijn niet meer te vinden. r. 2. “Mantjong” M. 1.: “Mónjljonj” “Sania” M. 1.: ‘“Sappéya”’ r. 7. “Sanraboni” M. 1.: “Sanrabéne” r. 11. “tegenover het eilandje van denzelfden naam” M. |: “tegen- over het eilandje Sanrabengi” tr. 14. “Bebo” M.1.: “Béla” — Het hier bedoelde Sawdkoeig wordt ook wel naar dit riviertje genoemd: Sawdkoeng-Béba, ter onderschei- ding van een ander Sawdkoeng, dat men dan Satodkoeng-téwa, het oude Sawdkoeng , noemt. r. 15. “Deng Toa” M. L.: ‘4éig-t6wa” r. 17, 18, 21 en 24. ‘Sanraboni” M. L.: ‘““Sanrabóne” r. 23. ‘‘Lengkes” M. l.: “Léngkesé” « Balo” Men spreke uit: “Ballo” r. 24. ‘Polombangking” M. 1: ““Polombdagkeng”’ r. 25. ‘“Lalengan en Toemoe Lob” M.l.: “Léyaïj en Tdmoe-lowe”’ Bl. 273, r. 1. “O. Laboean” M. 1.: «Ôedjoefj-labotwa” r.3en 10. ‘“Boni” M. 1.: “Bone” r. +. — De namen dezer eilandjes zijn: Boeloenroéwe, of Bélong- dóewa, Léang-léang , Kamboeno, Kédingdreng, Kandlo, Kandlo-dotwa, — Ldnre-anréyang en Bélang-lampeé. r. 8. “Kalimasang” M. 1: ‘‘Kalimdssang” r. 12. “Maroanyin” M. 1.: “Béwong-langt ” r. 14. “Loja” M.1.: “ZLaiya” r. 27. “Bangkeng Boeki” M. 1.: “Baugkeig-b0eki” Lett.: voet van het gebergte (welligt met het oog op den hoogen Piek van Bantdé nij). Verg. Jaarb. Celebes 1865, bl. 12. Bl. 274, r. 2. “gebergte” tot en met “ontspringt” M. 1: “gebergte van Bantáëng ontspringt” r. 4. “de Kalimeme” of Kaloemame” M.1.: ‘de Kaloememe” 45 vy. 5. “de Daxoasg” M.1.: “de Dasurwang” “de Sappaberoea” M. |.: “de Sapoe-beror” r. S. “de G. Soekaiig” M.1.: “de Bijtlur-Sact-kari” r. 12. ‘den G. Lompo Batuity” M.1.: “den berg Loupo-háltariy r. 14. ‘de Tangka dic” enz. tot en met “oorsprony heeft.” M, 1: “de Janzka, die uit den Lompo-biittang ontspringt.” r. 17. “De Afdeeling Ooster-Distrikten is verdeeld in” enz. — De Afdeeling Ooster-distrikten bevat tegenwoordig de navolgende onder- afdeelinsen met de daaronder behoorende regentschappen : 1“. Blarj-nipa ; regentschappen: Ooste Br-lo-belo. Tondouy en Lewalli: 2°. Bikeroe ; regentschappen: Wext-Borlo-belo, Manimpahor en Ma- mpi (Tourctiigany); 3°. Addjaiy; regentsch.: Alja (Lémbang), Were, Tiro en Bira ; 4°. Boeloekurmpa; regentschappen: (rantrirany, Onl ov iatelie en (ged- Boelork:.-mpa. Lor. “Lamatti” enz. Van de hier genoemde Jandschappen is in ater tijd Bolo lv gesplitst in de twee regentschappen (url= Bu! lo wie en West-Burlo-be'lo. Voorts is Bariüjaüi onder den rezent van (mat Betlenberlo, Lemtanj ouder dien van Kiljan. Tueresqaug ouder Gen van Lamdlti gekomen: terwijl Pjodjoló, naar ik hoor, verlang on- ger dien van (Jud- Boeloek:cmpa vebragt zal worden. Bl. 275, r. 5. “cen aan hem oudergeschihten Controleur van de ne? rafdeeling Boeleeomba” M.L: “drie Kontroleurs, voor teder van de dre laatstgenoemde onderafdelingen «en r. 6. Achter “bijecstaan door” in te laseehen : “ambtenaren ter be- wâ.kking, r 9. “Naeraéug of Regent en cen soclewatanz of glaraus” enz. Leeser eenvoudig: “cen Mezent en cen onderregent” omdat de tit }- wg al dikwijls verschillen, meest eehter het Bouw. „Are od Ar Ten 46 slechts hoogst zelden Kardéag, dat Mangkasaarsch is. Verg. slechts t Jaarboekje Celebes van 1865, bl. 13 vlgg. r. 18. “Sindjaï” Men kan zoowel Sinjdjai als Sanjdjai schrijven. Verg. Jaarb. Celebes 1865, bl. 30. Tegenwoordig spreekt men niet meer van de Onder-Afdeeling Sinjdjai of Sanjdjai ‚ maar van de Onder- Afdeeling Bélaig-nipa, lett nipa-kraal, dus genoemd van wege de menigte van nipa-boomen (Nipa Jructicosa L.). Aldus ook genoemd de plaats waar de Assistent-resident der Oosterdistrikten zijn zetel heeft, en niet: ‘“Balong Nipa.” r. 25. ‘‘kortelings” kau nu gemist worden. Deze weg werd reeds in 1861 voltooid door den onvermoeiden ijver van den tegenwoordigen Assistent-Resident Holtz, die daar in dien tijd als kontroleur geplaatst was. Verg. Verzam. van berigt. betreffende de Bijbelverspreiding, N°. 96—99, bl. 31. r. 30. “Taka” M. l.: ‘“Tákalâllá” Verg. Jaarb. Celebes van 1865, bl. 39. r. 32. “Kadjang” In het regentschap Kádjanj hebben zich op- gelost de regentschappen Lémbang en Latkang. Bl. 276, r. 1. “Wiraro” M. 1.: “Biréro” ‘“Mangapi’ M. 1: “Mangópi”' Verg. Jaarb. Celebes van 1865, bl. 22 en 47 vlg. r. 3. De hier bedoelde weg van Bálaúj-nipa over Tanralili naar Maigkdsard was vroeger een postweg, thans gaat de post over Bantdény en Takállará. r. 7. ‘geene bijzonderheden bekend” — Hier valt ook niets bij- zonders van te zeggen. Op Boeloenrdewe wonen cenige visschers. Ook heeft men er een paar kalkbranderijen. tr. 12. ‘van een Kontroleur” M. 1: “van den kontroleur der vierde onderafdeeling,” — De kampong waar de kontroleur woont heet cigenlijk Gadéya. (Verg. Jaarb. Celebes 1865, bl. 76.) 47 reg. 13. “Ganldrany.” — Tot het regentschap Guntárang behooren verenwoonig ook Paliyuwi en Tula, beiden vroeger op zichzelven staande regentschappen. (Verg. Jaarb. Celebes 1365, bl. 76 vlg.) r. 21. ‘“Gaataraag” — In het regentschap Gantdrang is geen kam- pong van dien nsam. De regent woont tegenwoordig te Aurdba. Vrov- ger (Jaarb. Celebes 1465, bl. 77) had hij ook te Sapiri eene wonin. dewijl daar tven cen bijwijf van hem woonde. r. 23. “Karampetwang” ligt aan het strand op den weg van Bae!oek mpa naar Bantirig. r. 25. "Tanah beroe" M. 1: “Tanabrroe” Het regentschap van den naam bestaat niet meer; het land staat thans met Bontotarja eu Béttas; onder den regent van Tiro. r. 29. "‘Lemo-lemo' M |: “Lémo-lmo” Very. Jaarb. Celebes 1865, =. 4D. elgg. Het regentschap van dien uaa bestaat niet meer. Het wod van Lemo-lemo staat thans, evenals dat van Ara, onder den Regent tas: Bera. Verw. Jaarb. Celebes 19655, bl. 63, view. Kl. 277, r. 12. Ara” Dat „Ara thane met Zero! ae onder den segest van Bira stant, heb ik reeds bij bl. 215, r. 29 opwvemerht. e 21. “Langa-Linga™ M.L. Larsen Het rezentsehup Laie vaste heeft opzehouden te bestaan, en hee't ciel met de rewent- waappen Bórony en Gurdyidy opgelost in dat van Wer r 23, ““Bonlo Tanga M.L: *Hontolerja Dat er zeen regentschap sao dren naam meer is. heb ik reeds bij bl. 276, r. 25, wezerd. r 25. Ordjong Loi’ M.1.: Oedjorineithe Onder den regent van (aad ce Ache staat tegenwoordiz ook Panikékan, dat in 196 b nog se: op uchzelf staanil regentschap was. Vers. Jaarh. Cel be. Ien), 2. 19, slg. e 31. ““Leoekany Lowe” M.L: “Liyskaneliwe s 32. ~“Sarantane” M. 1: ““Narsntint) : 2% sMatangekeke" MI. Rethink: be” 48 r. 833. ‘Tanah Doang” M. |.: Téna-Dôwaíg”’ r. 35. “zij werden vroeger tot de Afdeeling Saleyer gerekend” NB. Alleen Ziydekafg-lówe sorteert thans onder Bira (Afdeeling Oos- terdistrikten). De overige Boegeroens-eilanden behooren nog steeds onder Saleijer. Doch men leze: “‘Saréntang”, in stede van “Sarantang ” en “Psi-tanétle” in stede van “Tanah Doany.” De naam Vira schijnt onder de Inlanders niet bekend te zijn. Bl. 278, r. 4. “Salajar” M. 1.: “Sildyard (Mak.) of Siládjú (Boeg.). “Tina-déwang” (lett: garnalen-land) is de naam, dien men, op zee zijnde, aan Saleijer geeft. Wie in de nabijheid van dit eiland van Saleijer sprak, liep gevaar zijn vaartuig te verliezen. r. 5. “Zassoa” M. 1.: “Jrasówa’’ r. 14. ‘Haroe” In de vorige uitgave is de Heer De Hollander nog in het onzekere, of men Haroe dan wel Z-laroe te schrijven hebbe. De thans gevolgde opgave is de juiste. Deze berg van Héroe is de hoogste punt van Gantdrang. r. 20. ““4po-Batoe” M. 1: “Appo-bitoe” “ Pisobang” M. Ll: ““Pasóbaig” Bl. 279, r. 7. “De bevolking” enz. Men vergel. het bij bl. 264, r. 24, aangeteekende. l, r. “Popokan” enz. M. 1.: ‘““Popókang, Parrákaig en Pontiyänd.’ Bl. 280, r. 8. ““To-ri-djóné's” M. 1: “Toe-ri-djéné’s (watervolk) ge- noemd.” Verg. het bij bl. 193 r. 14, aangetcekende. r. 16. “Het eiland is verdeeld in twaalf Regentschappen” enz. Ook hier is het getal regentschappen zeer verminderd; tegenwoordig heeft men slechts de regentschappen: Bontobängoeng, Bállá-bötlo, Layólo, Bontobórosó, Bäârambáraüy, Bonéya, Mûre-mâre, Botki, Ba- tammita cn Tanêtte; benevens de eilanden: Gówang, Malimboe, Bahoe- lótwafij, Tambolongang, Poeldssi, Potloe-rotssa, Mamalâkki of: Mama- linjijong, Pasi of Varkens-eiland, de twee Boezeroenen: Péisi-tanétle en 4) Servatedg, Aáyoe-wádi (NB. De namen Aajoe-Andvle cn Aajoe-Mati onder Inlanders onbekend!) en Tana-djamprya, met de daarom lis- gende eilanden: Kata, Putloe-bcmbe, Potloe-sisir, Djai-ldmor, Put- ientaga en Tána-mdláld, alsmede de eilanden Boneráte, Kaláo cn Ka- lde-lóssa. vr. 27. “opoe” Dit woord is zeker van Zuiwor afkomstig, waar epse de gewone benaming voor ecn vorst is. r. 31. “Glarangs” M. |.: “‘galldrrang’s” r. $2. “Bonto Bangong wordt” M.1.: ‘\Bontobdnyoeny werd eertijds” r. 34. “hij oefent” M. 1.: “hij oefende” r. 37. “‘Kontroleur derde klasse” M. 1. eenvoudig: ‘“Kontroleur’’ want men treft cr vok dikwerf cen kontroleur van de eerste of tweede bassc aan. BI. 2sl,r. 5. “Batang Mata” M. |: “ Balang-mdla” Joa of Djoeiy” M. L: “jij” » Peagiliang” M. 1: “Pangiliyang” r. 5. “Bonto Bangoen” M.L: “Buntobdingoeny” -- Bala Boelve” M. 1: “ Bélla-bétlo” 3. “Pangiliang” M. 1.: “Pasggiliyany” rs. 13. “ule bezelling” enz. Er ligt tegenwoordig geene militaire be- Ting meer. r. 36. “Badjak” Ml: “Badia” In. 292, r. 5. ““Lassi en Baoelocuny’ M.l.: “Poeldssi en Bakor- armas r. 6. “glerang” M. |: “gallarraiy” r. Ten 15. “Tanak Djampeja” M. |.: “Tana-ljampéya” sr. 19. “in hour is afgestaan aan twee chinezen van Afanzkasar.” Het hier bedoelde kontrakt is op verzoek van den Chinees Ong Im, end-kapitein der (hinezen, den man die met het gouvernement gekon- wakteerd had, ten gevolge van geleden verliezen ontbonden. Thans 0 heeft zich daar voorloopig zonder kontrakt de heer P. van Below ge- vestigd, om te zien, of er al dan hiet mogelijkheid besta, om met voordeel op dit eiland werkzaam te zijn. r. 13 en 27. ‘Kalaoe” M. 1.: ““Kalao” r. 28. “Lombego” M.l.: “Lambégo” — Naar dit Lambégo wordt ook wel het geheele eiland door de Inlanders genoemd. r. 3len 38. “Boni” M.1.: “Bône” Bl. 283, r. 4. *Pangalasang” — M. 1.: “Bénto” r. 12, “het sluiten van huwelijken” — Dit geschiedt nooit door een regent of vorst, maar door den priester. Wel ontvangt een regent of vorst giften bij gelegenheid van de huwelijken zijner onderdanen. In de Noot 1 onder aan den voet dezer bladzijde wordt, regel 6, gesproken van een hatiboe en zes bidals. Dit hatiboe is het Arabische abd (cha*tieb) prediker, hetwelk op Zuid-Celebes meestal verbasterd wordt in källé. Verg. reg. 9 van de noot. | Bidal is het Mak. bidalé = bilálá, insgelijks eene waardigheid in de moskee, het Arab. 95 (moewadsin), dus genoemd naar den eer- sten aankondiger van het gebed met name JA (Bilal). Verg. Weil’s Moehammed , bl. 50, Noot 57. r. 16, $ 1. ‘““Boni” — Zoowel hier als later schrijve men steeds: << Bône” Over de reg. 26 vermelde rivier Zjenrana bareng heb ik reeds ge- sproken bij bl. 182, r. 25. Wat de in deze $ opgegeven grenzen van Bône betreft ; die worden naauwkeuriger aldus gesteld: De grenzen van de Pitoeuspanotwa (of 7 landen), gelegen ten Noor- den der mondingen van de Îjefitäna-rivier, en sorterende onder Bône zijn: ten Noorden Loehoe, ten Oosten de zee (golf van Bône), en ten Westen en ten Zuiden Wâd)ó. De grenzen van het rijk Bone zelf zijn: ay ten Noorden W'adjó, ten Oosten de golf vax Bune, ten Zuiden de Af- deeling Oosterdistrikten, cn ten Westen de Noorderdistrikten, Lamo:- vor, Mariyo-riedwo, Séppeny, Mariyo-riydwca en Wáâdyó. NB. Volgens Art. 1 van het op 12 Maart 1865 tusschen Bône en het Nederlandsch Gouvernement gesloten kontrakt, bestaat het leenrijk Bone thans uit: 1° het eigenlijk Bone met inbegrip van het achterleen Lauctroe; 2° het Noordelijk daarvan gelegen Pitoeiïpanoewdë; 3° de kimpong’s Tjinpoe, Maléla en Tjakedwo in Jutwor aan den mond der Fisaj0e-rivier gelegen. Bl. 284, r. 4. “De hoofdplaats Lamotroe ligt aan of nabij de rivier Walazae” M.1.: “De hoofdplaats laamderoe ligt aan de súlu-Luuuwroe neer van Lamvtroe).” r. 6. Over Sinjdjui of Sanjdjui is reeds gesproken bij bl. 275, r. 18. vy. 16. De G.als verkorting van het Maleische Gu‘ woens, berg, worde ker en verder weggelaten. r. 16. *Pondre” M, |: ““Poure” r. 19. “Tarapoeng” M. }.: “ Darupoeny” r. 22. “Batoe lappa” M. 1: “Batoe-lippa” r. 27. “de Latoero” M. 1: “de Latewro” (één der mondingen van de Fjrärána-rivier). “de Marvetoe waloe’’ M. |: “de Waroeloewdtoe” (insechijks cence monding der Tjenrina-rivicr). r. 28. “de Barany” — Dit is ven gedeelte der Waldunae. Vere. Aamt. by bl. 182, reg. 25. "de riever van Boni of Badjoa” -. Dit worde weegelaten. s 29. “Salenkata”’ M.L: “Sudangketu” — Voorts voege men nog de volgende rivieren bij: de Salomeko, de Tardsoe en de Tabu'ne. Noct 3 onder aan den voet van bl. 284. De aldaar vermelde beren Brier. Maléntenij en Bo-lve- Karas pöewarj zijn volgens den heer Bakker: attea vader de bergen van Bone op te nemen. je Bl. 285, r. 2. “Walanaé” M, 1: “Waldundé” r. 11. “Aroem Pone” enz. M.L: ‘“Aroem-Péne, d. i: art van Bône, of ook wel PÁtta-maijkâoeë, d. i.: onze regerende Vorst of Heer” r. 14. ““Toma-rilaleng” M.l.: “To-mórildlänj” — Dit woord is zamengesteld uit lo = {Âoe, mensch, + mérildldng, lett binnen zijn, van rilâláng, binnen; v.d: in de intiemste, of naauwste, betrekking, staan, te weten: tot den vorst. Van daar is To-mérildléng de titel van Bône's rijksbestierder als van den ambtenaar, door wiens handen alle zaken des rijks van eenig gewigt behooren te gaan. | r. 30. “de Djematongeng” M. 1: “de Djémma-tongéag , lett: een gegoed man, een man van goede af komst, tenzij men denke aan tongdny riyadänna , op wiens woord men vertrouwen kan, hetgeen geen ongepaste benaming voor iemand van die betrekking zou zijn. mm) 99 r. 2 v. o. ‘“Anrofj-goeroe anak-aroeng” M. 1.: ‘“Anronggoeroe anakaroeng” Bl. 286. ‘“Toemalompona toe wangke” M.1.: “to-mdlompóna Towangké.” Smad © rd} r. 4, 6 en 20. ‘‘Pantjennangesng’s” M. 1.: “PanjGdnnang aig 8”. Wat over deze panjijdnnangdag’s uit de verzameling van berigten over Bijbel- verspreiding N°. 96 tot en met 99, bl. 54 vigg., ontleend is, zou ik wel wat uitvoeriger en naauwkeuriger meégedeeld wenschen te zicn. r.9en 14, “Badjoa” M. 1.: “Badjéwe” r. 16. ““Doelongs” M. 1: “Doéloeng’s” r. 23. “Glarang” De Boeginees zegt: gdllérraag , de Mangkasaar : gallérrang. r. 25. “Tika” ens. M. L: “Tjitta, Bone-tdija Adjangalé” 1.27. “Tyitta” M.L: “Tite” r. 38. “Oewoenge” M. |.: “Woengae” r. 39. “Tello” M. 1: “TÁU4” r. 33. ““Tjsncennoeng” M. |: “Tindnnoeng ” r. 33. “Pasempa” M. 1: “Pasémpa” es Oerang” M. 1: “Oeréig” r. 34. “Arcam Pone” NM. 1: “Aauipone.” r. 35. “Djelling” M. L: “Djaling” r- $6. “Orla” M. |: “Woela”’ ee Welanring” M. l: “Welanreig” r. 38. “Barabo” M. 1.: “Bardbbo” … Tjimnong” M. L: “Tjinoug” BL. $87, r. 1. “.fdjangala” M.L: dAdjairjälá” r. &. ‘Ptloe tadjoeng tanre” M. 1: “mitoe-tiddociy-liure lett. zeven deoge payoen,'s)” + Sailong” M. 1.: “Sailoij”’ r. 5. ‘Toma-ri-lalaeng” M.1.: ‘To-marildldng” — Verg. Aant. bij bi. 285. reg. 14. Dat de To-mdrililang als to-mirililang te mali cen barteaverdlijf zou hebben, is zoo niet. De vorige To-mdrildlaig, met mame roei. Ôedjoeij had toevallig te -Aud/i een huis. 1lij heette dan oek maar dit Amdli, waar hij eenigen grond bezat, ./rociig-Amali. Doch dese bezitting is, voor zoover ik weet, niet overgegaan op den tezen- soordigen to-márilálanij, Dácnyy- Marijotlons). r.6. “Oeclawang” M. l.: “Oeldeany” = Bengo” M. |.: “Beago” r. a. “Leman Panoewa” M.L: <Liuaupandrea (cijf landen)” edo” M.L: “Waelo” r.9. “Patlangkaie” M. 1: “ Patangkaie™ r. 10. “Sidjelling" M. 1: “Sidjdlling” r. Il. “Tellempanoewae M. |: “Talloenpanoewad (de 3 Vanden)” … shinge” Men spreke uit: linge” r. 18. “Annenge bila-bila” M. |: “Anndige bila-bila” r. 14. “Libeerang” M. L: “Libderdiig” @ Baringang” M. |: “ Baringéag” v.15. **Patlampidange” M.1.: “Pataapidunye" Dd r. 17. ‘“Annenge” M. 1: ce Anndige” r. 18, ‘Santjerang” enz. M.1.: “Sanjijerd, Lénrong, Tédja en Séwe.” r. 22. s<Tjinnong” M. 1: “Tinong” r. 25. ‘Soenaba, Ala” M. 1: “Soendbba, Ala” r. 29. «Talloen” M. 1.: “Télloe” “Mara” M.1.: “Mara” r. 31. “dwang Tangka” M. 1: “Awa-téagka” r. 32. ‘““Patimpeng, Boeloe-tanah” M. 1: «Patinpenj, Botloe-téna” r. 84, “Mell” M. 1: <Mélle” r. 35. ‘“Karella, Apala” M. 1.: “Kardlla, Ainpélany” “Kawerreng” M. 1.: “Kawdrráfij” “Tyelloe” M.L: “Fi dlloe” Bl. 288, r. 1. “Boni, de hoofdplaats,” — De hoofdplaats van het rijk van Bone heet: Watampdne en rilâlámbâta (binnen de omwalling). De laatst overleden Leenvorst was echter zelden lang op deze of eenige andere plaats; hij veranderde gedurig van verblijf, al naardat het hem ergens meer of minder beviel. r. 6. “Benoae” M. 1.: Bénd” r. 9 en 10. ‘Palaka” M. 1: *Palékka” r. 11. ““Oedjong,” enz. M.1.: «<Ocdjoeny” — Dit ligt boven Tjen- rina aan de rivier van dien naam. De vroegere To-márilâlàng van Bône heette naar deze kampong droefij- Ôedjoej ” r. 22. “of aan die belofte gevolg is gegeven, is ons onbekend.” Aan die belofte is tot dusverre geen gevolg gegeven; en het valt ook te betwijfelen, of dit immer geschieden zal. De vorst, welke die belofte gedaan heeft, is thans overleden, en opgevolgd door zijne dochter Aroe-Timotroeng. r. 28. ‘zijne achterleenen.” M. 1: ‘zijn achterlcen.”’ r. 29, “Barroe” M. 1: “Bdrroe” r. 30. “de rivier Lipokassi” M. 1: “de rivier Ladjéri” oe) Bi. 289, r. 1. ‘en ten Oosten aan Mariyo-en Lamderoe, waarvan het ook gescheiden is door cene denkbeeldige lijn, wier hoofdpunten ans, evenals die aan de Zuidzijde, onbekend zijn.” Deze zwarigheid ws bezwaarlijk anders dan met eene goede kaart weg te nemen. Ik ver- trouw echter, dat de op last van het (Gouvernement bewerkstelligde opname van Tanélte en Barroe den schrijver weldra de verlangde in- achting ten volle verschaffen zal. r. 10. “Panjtjaran” M. 1: “Panjhdna” r. 15. ““Lipokaazi”® M.1.: “Lipoekdsi” Deze rivier blijft in haar geheel in het gebied van Tanctte, uit welks hoog gebergte zij ont- epringt, en dus niet uit Séppeny, velijk bl. 300, r. 11, beweerd wordt. fr. 25. “Barroe” M. l: “Bérrve” r. 30. “met welke in 1861 een nieuw kontrakt is gesloten.” In 1867 is op nicuw met de vorstin van Tanette ven kontrakt gesloten. Int is dezelfde H'r-Tánriyólle van 1861. r.32. “de leenmannen’ M. 1: “de leenman” Bi. 290, r. 3. “De Hoofdplaats Tanette” tot en met “rivier Pantja- raa’ Mi: “De hoofdplaats Padaciu” tot en met “rivier van Lipoekdsi” r. 5. “Pompala-langany" Ml: “Pompalalacjaiy in het District Lesmpo-rila.-° — Deze Kampong was in 1861 de residentie der konin- gis van Tanette (Verz. Berigten betreffende Bijbelverspr. N°. 96—99, Md. 21) doch in 1567 heeft zij haar zetel verplaatst naar Padariu” r. 7. “Napobatuc™ enz. M. |: “-Nappo-baloe, Dia pete” enz. re. 12. “Van de vasalschappen Lipoekuri, Lalolans, Panjfjúna en Frandkko is Lipoekási alleen als vasalsehap blijven bestaan, Doch de tegenwoordige vorst, Ia-Mikka Daenss-l'arani, de laatste vorst van Tass, loopt groot gevaar van vok dit rijhje spocdig te verliezen. Dit tem minste zeker, dat hij zonder de hulp van het Nederlandsch Grenvernement reeds lang door de honiovin van Tanette afzecet ware, seo! deze er volstrekt geen bezwaar in zon zien, ven en A Pips bid, 56 evenals de andere zooeven genoemde vasalschappen, bij Tanétte te voegen. r, 16. ‘Lipokassi en Tjappa benoewa” M. |.: “Lipoekdst en Îjäppd- banótwa, of: Tjdppd-wandewa” | r. 19. “Padelo en Soreang” M. 1: ‘“Padaëló en Soréyaij ” r. 20. “Pantjana” — Naar dit landschap heet de moeder van We- Tanriydlle, de tegenwoordige koningin van Tanétte, Îjoui-poedjive Aroe-Panjtjana. r. 26. “Poete-angin of Poetianging” M. 1: “Potte-anging ” Bl. 291, r. 1. “Kajeli” — De Inlander zegt: “Kafli” r. 13. ‘“Palos” Volgens den Inlander: ‘Péloe” r. 14. Men voege bij: ‘“Voorts heeft men hier wat tuinpadie, djagofig, soorten van ldme, of obie, suikerriet, koffij en kakao; doch dit alles bijna enkel voor eigen gebruik. Wat ook nog wel naar Mangka- sar uitgevoerd wordt, zijn de mémoe’s, zijnde een soort van beest, dat wel eenige overeenkomst met een kat, vooral de djiná, en ook wel met een aap heeft, doch van een klaauw aan de punt van den staart voorzien is. De testiculi van deze dieren worden gebezigd bij het be- reiden’ van de doëpa en istanggi, gelijk ook van de Makassar-olie, en kosten f 8 à 12 de honderd stuks. Deze testiculi worden gewoonlijk timpdoesoe genoemd, wel te onderscheiden van het Mal. timpaoes, dat volgens H.C. Klinkert’s suppl. op het Mal. Woord. van Pijnappel het muscusdier en de muscus, volgens anderen ecn duidelrat, opossum, didel- phus, philander, te kennen geeft. Rumphius zegt in zijn Herbarium Amboinense, van het bereiden der doepa sprekende, dat timpdoesoe zijn zou “een witte vrucht, als pinang, uit dewelke opengesneden zijnde, cen welriekend water loopt, dat men ook tot de dupa gebruikt” Doch deze verklaring vond ik nergens bevestigd. r. 21. “eenen Rijksbestuurder en Rijksgrooten, wier titels ons eehter niet bekend zijn” Toen ik in 1866 met den Gouverneur van en ane ges seve nar se Lj Sar 8 abuoaast. = Mers t „aw: Fe Ea woe woe aa „saters 9 masseuse sua. hd Md see y ex anderen cen allervreemdsten indruk , waartoe zeker zijn toilette niet weinig bijdroeg. Men stelle zich cen inlander voor met cen oude twarte jas aan en zeer bonte pantalon, alsmede een overheind, waaraan vscral de jabot niet vergeten was en terdege van voren uitstak. (NB. Lijze hleedij moet hij in vroeger tijd voor een eroot gedeelte van zee ctEcterrn, die Feli-tori bezoehten, ten geschenke gekreven hebben, Wanneer men nu daarbij bedenkt, dat die persoon (NB. de tweede in raaz pa den vorst!) blootvoets en met een stokje in de rezterhand , vaern't liep, om de To!i-tolische corewacht, waarmede hij den Gouver- zeur was komen af halen, onder allerlei vreemde vebaren, naar den scent vaa Ti-ldli. met name Bantilang Safioe-d-din. die in kamponu \pslee NB. nict Tontoli of Toli-toli!) zijn residentie had, van des pohoeders woning af, aan te voeren: zal men het zieh kunnen ver- aren, dat wij moeite hadden om ons lagehen te bedwingen. Die mas dan nam ook in het vorstelijk paleis (17) zooveel mogelijk de hou- scare waar. De vorst en diens djorgorgoe, gelijk ook de andere voor- same inlanders waren op dergelijke wijze gehleed , doch wat minder bewerelijk van aard dan meneer de Kapila ft. Welitet wordt deze 58 Toli-toli den titel van anakapoéno, en de dorpskoofden dien van mar- saceli, voeren.. r. 25. “Tontoli of Tóli-tóli, de hoofdplaats en residentie van den Vorst” — De kampong, waar de vorst woont, heet niet Tóli-tóli, maar Ngdloe. r. 27. “Er wordt eenige handel gedreven, vooral door daar geves- tigde Boeginezen” Er is hier ook een kampong, die nagenoeg geheel met Boeginezen bevolkt is, te weten Kámpofj-bäroe. Het hoofd van die kampong werd, toen ik daar was, betiteld Kapála-kámpoïj, en heette Samaótna. Hij was ook zelf een Boeginees, en had blijkbaar nog al invloed op de bevolking van 7óli-tóli. r. 29, ‘Ladoean Dedeh” — Dit Labötwaïg-déde is eigenlijk de ‚naam van de plaats, waar de steenkolenloods staat; de stoomschepen gaan dan ook gewoonlijk voor deze plaats ten anker, om steenkolen in te nemen. De woning van den posthouder is ongeveer een half uur rocijens van daar, in de kampong Malósoûg. r. 31. “Kalangkangan” — Dit Kalanykaagasy was in vroeger jaren een fameus rooversnest. Zekere Dáëtj-Matónd een Boeginces bewees bij het uitroeijen daarvan gewigtige diensten aan het Gouvernement, en werd daarvoor onder anderen voor hem en zijne nakomelingen be- loond met den titel van Mujoor, waarbij men tevens de bepaling maakte, dat zij majoors-epauletten dragen mogten. Het graf van dezen eersten majoor van Kalafigkäfgafig is te Dofiggâla. Te Donggila be- vindt zich tegenwoordig als hoofd der Boeginezen een afstammeling van dien Daéig-Matond, met den titel van Littenatg-Kalatgkaijang; terwijl het Hoofd der Boeginezen te Mamctdjoe in Mandar, met name Za- Páke, insgelijks een kleinzoon van dien Dáéty-Matóná, den titel van Majord-Kalanykingang geërfd heeft. r. 82. “Kapassa” M.l.: ‘““Kápasá.” “Donda” M. 1.: *Dondo” a r. 33. “Seljolo” M. l.: “Siljello” r. 34. ‘‘Mandharezen” M. 1.: “Mandarezen” Bl. 298, r. 1. ‘“Donda” M. 1.: “Donde” r. 2. “Sefjolo” M.L: “Siljello” r. 4,6 2. “Kajeli” — Dit Aqjelé hect bij den Iulander Autli. r. 7. “Mandhar” M. 1: “Mandar, volgens den Boeginees: AMdard, solgens den Mangkasaar: Sfindari.” ~Torddja” M. 1.: “de landen der To-rádja's of bergbewoners” r. 24. “ijzerwaren,” enz. — Ook vindt inen cenigen handel in scha- pen, die van wege hunne dikke staarten gewoonlijk velstaarten genoemd worden. Verg. mijne “Wadjorezen” enz, bl. 45, Noot e. s. 27. ‘Dongala” M. 1.: “Dodiggala” r. 28. “Towaeli of Towaili” M.L: “Towacli of Towa.” r. 29. “Toradja” M.1.: “de landen der To-rádja's, of bergbewoners” r. $1 vlgg. “Elk van deze landschappen wordt afzonderlijk bestuurd door eenen Radjs of vorst,’ enz. tot en met “In 1854 is cen contract met hea gesloten; of dit later is vernieuwd, is ons niet gebleken.” - - Tseu sk in 1866 met den Gouverneur van Celebes Toti-telt bezocht, teeiden wij ons ook een paar dagen in de baai van Palos op, en was ik alsoo in de gelegenheid, om met elk van deze drie vorsten kennis te maken. Ik moet echter zeugen, dat de kennismaking mij alles behalve metvir|. (seen vaa de drie vorsten had lezen of schrijven geleerd, en set opium schuiven was hun blijkbaar niet ongevallig. Geen wonder Lars. dat het hoofd der Boezinezen La-Maturppswans Pattina La. Aaasse, dezelfde litlena:ij (lieutenant) Aalaüjkurjadg, waarvan ik mede boj bl. 291, rey. 31, gesproken heb, daar meer te zeggen had daa ori van die drie vorsten, en eigenlijk alleen het gezag in handen tad Ìlij was dan ook de man. die zury droeg, dat de Gouverneur te: al te ery beucden zijn rang ontvangen werd. Bij hem aan hu. tses wen zelfs tafels en -toelen, dic dawr aan de verrstelijne hoven mee 60 steeds als artikels van luxe beschouwd werden. Wij moesten ons dus zoowel in’ Pdlos als in Towaéli en Dofggäla bij gelegenheid van het bezoek ten hove met omgekeerde leêge kisten tot zitplaats, en met een op kisten gestutte plank als tafel behelpen. Dat het in 1854 met deze vorsten gesloten kontrakt in later tijd nog vernieuwd zou zijn, is mij niet bekend. Ik voor mij zou het echter overbodig geacht hebben ; want in 1866 had nog geen van de vorsten het zoover gebragt, dat hij den zin van het kontrakt van 1854 verstond. En zelfs had de vorst van Talos er zoo weinig notitie van genomen, dat, toen de Gouverneur over een daarin voorkomend artikel wenschte te spreken, het gansche Hof in rep en roer kwam en werkelijk doodsangsten uitstond , dewijl niemand wist, waar het kontrakt gelegd was. Eerst na lang zoeken, was men eindelijk zoo gelukkig, van het gewigtig document onder al- lerlei oude papieren terug te vinden. Of men er echter zonder de hulp van den Littenafg-Kalafgkängang immer in geslaagd ware, betwijfel ik zeer; want telkens kwam één van de hovelingen met cen gewonen brief, of iets anders dat volstrekt niet naar een kontrakt geleck, aan- dragen. Bl. 293, r. 5. “Alfocren” M. 1: “To-râdja’s, of bergbewoners” r. 8. ‘“Alfoersche” M. 1.: “To-râdjasche” r. 10. ‘“Mandharezen” M. |.: ‘““Mandarezen” r. 21. ““Tondok”’ M. 1.: Tondo” ‘“Taipa” M. 1.: “Taipa” “ Mapida” M. |.: “Bátoe-Mapida” r. 22. “Dongala” M.1.: “Doiggdla” — De radja vau Dovggdla heeft zijn zetel in het Binnenland in kampong Gánti. De weg derwaarts loopt nu eens over hoogten, en dan eens door dalen, nu eens door bosschen, en dan eens door vlakten, en levert de prachtigste natuurtooneelen op. : Ofschoon Gánti vrij ver van Dostygâla af ligt, bereikt men het toch in een half uur, dewijl de paarden, die men ook hier in groote menigte Gl santreft, zulk cen viugven eu gemakkelijken telgang hebben, dat men als ‘t ware over den grond vliegt. r. 25. “Aola” M. 1: ‘‘Aabórtga” r. 27, , 3. Toradja” Mij is tot dusverre geen rijk onder dien naam bekend. Allcen ken ik cen volkstam van To-rédja's, of, zooals de Mangkasaar zegt. Toe-rdya's, die in het midden, vooral het bergachtig gedeelte , van Zuid-Celebes, woont, en zieh door taal, zeden en gebrui- ken gebeel van Makassaren en Boegtnezen onderscheidt. Wellizt zijn wy te vergelijken met de Alfoeren van de Minahas<a. Ik durf echter becromtrent geen oordeel uit te spreken, dewijl de Alfoeren mij geheel sabekend zijn, co ik van de To-radja’s slechts enkele te zien kreeg, torn ik eens cen paar uur te Lpo-lpa in Latwori vertocfde. Wat ik van hanne taal vernemen mogt, bepaalt zich slechts tot eenige woorden, Ge my door Boeginesche handelaren meûwedeeld werden. In die handelaren hadden hunne kennis nog niet eens in het binnenland, maar eenvoudig op de markt te Pu/eyo in Lovwoe verworven, Wanneer Zij daar in aanraking kwamen met To-rádju's. di Murene waren uit het sebergte derwaarts brussten. I benaming To-rádja is zamengetrokken uit: to-riyúdja. En dit reed) a is zamengesteld uit ri (in) 4 tidjur, Init dja, dat thans. cvenals werd, in het Boegineesch het Westen te kennen geeft, schiint oorspron- beink slechts de landzijde en bet bennen! rad aangeduil te hebben, en ce beteekenis van het Westen bekomen te hebben. omdat de Bonter de sadcud- ten Westen van zich beeft, terwijl lef (oorspronkelijk de saekan! , very. het Mal. faoef, zee, in het Boezineeseh het Oosten betee- sent. Ite Makassaar daarentegen beziet #5 voor let JJ aten, en rdyn ear bet Oosten, omdat de Gow arees de zer ten Westen cu het ‘aad ten Carsten van zich heeft. Zoo is het dan ook zeer voed te verklaren, dat te Mahassaar den To-ridja, of man (to — bin, wenseh; die teu Wesen eval, in sne taal To-rúya, of ttn (foe. borne oanenwwhy bee leu Nelo rcoont, noemt, dewijl dan Zo-rddja en Toe-räya heide menschen aan- duiden, die landwaarts in, en alzoo op het gebergte wonen; v. d.: berg- bewoners. De bl. 294, reg. 19, vermelde rijkjes Eurékdng (niet Enrekan) en Létta (niet Letha) zijn zonder kwestie dezelfde rijkjes, als in § 4 ver- meld worden (verg. Noot 1 op bl. 294 en Noot 1 op bl. 295), behoo- ren dus tot het rijk Masiffinpotloe, waarover in die $ 4 gehandeld wordt. Bl. 294, r. 25 en 27. ‘‘Masenreng Boeloe.” Men leze niet: ‘““Ma- senreng Boeloe” en ‘Masanre Boeloe”; maar : “Mdsinvinpdrloe” — Deze benaming is zamengesteld uit het Boeginesche mésinriig , nabij zijn, en het Boeg. du*loe, gebergte ; zij geeft alzoo te kennen: de rijken nabij het gebergte. 