Philip Massinger and John Fletcher; a comparison
B 1 z. 133. V s. S. Lazurigh veld, — Veld is wat geveld of vlak is, diu ^^vlaktc^', en lazwritjh veld alzoo „do azurcn (het azuor der lucht weSrfpiegelende) rlakte," namelijk ^,(le zee." Doze fraaie metafora is m de latere aitgaTen yerwUfeld tegen het min cicr- lijke : het blaeuwe velL Aid. vs. 18. Uytghthooldt Boomen, — Hierroor vinden vrj in latere drukken: uitgtholde boomen. Over de vraag, welke dezer beide rclir'ljfwijzen de beste zij, ia federt lang door Taalvorfchers getwist Mijns inzicns is het pleit uitgemaakt, enbehoortmen de laatde te vcrkiezen, en utthoUen te fchrijven, wanncer men daarmede bedoelt, .,iet8 hoi makeUt" even als men uttdiepen zegt voor »,iets diep maken.*' Uitkole.n daarentegen zoii beteekenen f,van holen bevrijden," even als uttmodderen, uiimfs- ten, „van moddery van mest fchoonmaken." Wie over dit onderwerp mecr vcrlnugt te wetcn, leze iiuydecopers Proet'f , I, 155, volgg., de aanteekcningen daarop van VAN LELTVELD, het ilukjen van den Heer bomhoff in het Archie/vAji db jager, en vooral lictgccn daaromtrent voorkomt in het Afagtutjn van Nederl. Taalk., Y. biz. 321. A 1 d. V s. 35. Al is haer aenficht flraf is in dc latere uitgaven vcrknocid tot a/* iw ht\tr aenzicht Jhraf. Biz. 134. vs. 57. Voor heldre Tourts ftaat in de latere uitgaven gehecl vcrkecrd: heldre trots. Aid. vs. 71. Rotterodam t* beroemt, — Dit kan ook beteekenen te beroemd, d. i. : ,yzeer bc- roemd.'* De latere uitgaven hebben het woordckcn, 't zg dan lid- of bywoord, gcheel weggclaten. Aid. vs. 74. Door (F onghebaende weghen. — Hicn'oor vinden wj in de latere uitgaven, en zcer onjnist : door ongebaande wegen, Immers, Vondel wil hicr met doze uitdruk- king „dc zee*' bedoeld hebben, en dc latere Iczing, als zijndc te algemeen, geeft die bedocling niet temg. A 1 d. v s. 75. 76, In dezer Peerlen kreyis vooruamelijdcen gants, Ofle aldermetjl beftaet de Zee-vaert dejes Lands. De Dichtcr hecft hier, door het weglaten van een decl der vergelijking, wclkc hem voor den geest zweefdc, onwillekeurig een dwaasheid gezegd. Men kan wel, overdrnchtelijk fprekende, een ftad verceren met den naam van f,paerel aan de kroon dcs Lands" of ,fpaerel aan de kroon der fteden;" — maar zonder die by- voeging en op zich zelve kan paerel niet als fynonicm gebezigd wordon voory W, of men wordt onverftaanbaar. Biz. 135. vs. 91, 92. Wilhclm de tweede, Grae/van Holland, werd alom Beroepen tot Monarch vant Duytfche Keyferdom, Met dit (dom wil do Dichtcr te kcuncn geven, dat de koninklijko waardighoid niet allccn door de kcnn'orfteii den Grave werd opgedragcn (1248), maar dat ook dc Pans diens vcrkiczing bcvorderde en de Bisrchoppen en ftcden ftcrk na^ir zijn komst in Diiitschland verlnngden. In veldenabus Chronyck, door ro\horn uitgcgevcn, hcct bet: „Dic Cocrvorflcn verfanicdc in een ftadt te Woringhen, cndc korcn ecndrachtdkk joncbcer Willem van HoUant tot cnen Bocmrchcii Conine, ende tiigheden dat hi die machtichUte prince was in den lande van Gcr- manicu. Endc hoe dcfc kocr mecr openbaerwert, hoe datter meer blijfcnppen was onder die Ridderfcap. Want defe Willem was van twintich jaren, ende was fchocn van live, fonder baert, wit van vcrwcn mit fwart hacr. Ende hi minde mecr die wapcn, dan gout of filver." NALBZIN6 EN AANTEEKENINGBN. 29 H 1 z. 3 1 . V 8. 119. Diex Jtachtet Neder-hnd t'gheierghde Spaen/che Roa. Slacktet is de oude vorm vao de 3« p. enk. VAnJhichten, „gelijken, eTenaren." Dit woord, nog togenwoordig algemeen in gebrnik, beteekent in ftrikten zin : „\an hetzclfde gejlacht otjiach zijn. De bezorgers der latere nitgaven hebbcn den zin met Torftaan; andera hadden %j niet voranderd: Dita/laeht het Nederlandt euz. Aid. V8, 124. De Meefter is den Henghft, de Henghft den Meefier quijt. Fraaie en gelnkkige tegenftelling. Het eerfte hcmiftichinm fchildert den fp^jt dcs Spanjaarts, als het tweede, met dezelfde woorden, de yreugd dcs Nederlandcrs. Door deze echt diehterlijke grecp ftelt een en 't zelfde beeld beide geheel nit-ecn- loopende toedanden op ongekanftelde wijze voor. Aid. vs. 132. De veertitfk Jaet^ghe Crijgh, — Veel beter dan: de Ncdcrlantfche krijgh^ nls men in latere uitgaTen (waarfcbijnlijk omdat toen de krijg al langer dan veertig Jaar gedunrd had) leest Biz. 137. vs. 171, rolgg. — Ik moet hier de opmerkzaamheid des Lezers vestigen op con onnaauwkeurigheid, vroegor door my begaan. Ik had namelijk, biz. 27, het Klink- dicht op het twaalfjarig Beftand vooral merkwaardig genoemd, als het eenigc van Vondol, waarin Prins Maarits met lof vermeld wordt Ik zie thands dat dit ook hier, alsmede vs. 330, volgg. van dit gedicht het geval is. Biz. 138. vs. 193. Voor-^heroert. — Dit zoude, volgends dc meening des Heeren de Jagcr, hier nlet anders beteckeuen dan voor (vroeger ge) meld. Vondel had van de visch- vangst reeds gewaagd, vs. 165. A 1 d. V s. 201 — 203. Oprechte Zebedeen ! diejiadigh opt verbolgken 2jee'Waters woejlen plas hefpoeld wordt vande golghen, Die Petrum volgkt opt /poor, Hoewol de duidelijkheid van dezen zin, door *t onzQdig nemcn van plas, het- gcen waarfcbijnlijk om 't metrum gefchiedde, hy de eerfte lezing wel iets te wen- fchen overlaat, zoo is de zaak door de latere nitgaven nog verflimmerd op dc volgende w^ijze : Oprechte Zebedeen I die op de zee ervaren Zeewaters woeften plas bej'poelt wort vande baren^ Sint Peter volght op* t /poor, Blljkbaar zagen de latere uitgevers er kwaad in om verbolgken Qngolghen (golven) te behouden. Doch hadden zy er aan gedacht dat golghen zeer goed Nederduitsch is, en dat hier alleen de lettcrwisfel van gh en ch in/, en dns voor 't meerv. in r plaats heeft, gclijk wy dien in een aantal woordcn kunnen wedervinden, dan zon- den zy *t geen door Vondel jnist gefchreven was niet vermitikt hebbcn. Gol/ goip o^ gulp en goljh^ golven en golghen bcnevens hun compofita komen by afwisfeling voor. Zoo zagen wy ook in *t Pafcha opgegolghf. Zie over de ch en/, niLDERDUK. T, en D, Ver/ch., D. IV, biz. 156 en ciders. Aid. vs. 209 — 213. — Waar Vondel in den verleden tijd fpreekt, als ontdeckteny ugt-reck- ten, keerden, begonden^ enz. (lellcn er de latere nitgaven overal den t. w. t. voor in dc plaats. Al d. vs. 212. Met Zyde'/eylen aen We/t-mun/ler, C groot Palleys. Dit is in de latere nitgaven veranderd in : Met zeilen van dama/i aen Groenwits groot paleis, Offchoon ik niet weet, welk paleis hiermede kan bedoeld wordcii, daar de rczi- dentie der koningen van Engelnnd wel dcgclijk te West-munfter en niet tc Groen- wits (Grocnwicli) was. 30 NALBZIN6 EN AANTEEKENINGEN. Aid. V B. 222. Doer am den doorgangh elck te vinden is beladen, Verfta : „daar elk zich afllooft om den doorgang te Tinden.'* Beladen zijn met een zaak wordt door Kiliaen vertaald o. a. met angijfoUicitus erfe laborare. A I d. ▼ s. 223. Tabin. —Van Tabin gewaagt reeds Pomponias Mela, de Siht arbie, lib.in, cap.7. Na van de Scythae en Saau gerproken te hebben, yoegt hj er by: „ Vasta deinde iterum loca belluae infestant^ usque ad montem mart imminentemy nomine Tabin. Longe ab eo Taurus attoUiinr. Seres inter/unt** etc In de Introduet. in univ. geo- graphiam tarn vet. quam nov,, lib.Vy Amft. 1729, 4% van CLumuus vindt men hem op drie kaaiten, doch seer Terfchillend geplaatst, t. w. op de eerfte kaart op 64* N. B., 158« W. L., op een tweede kaartjen op 68« N. B., 148* W. L., en twee bladzijden verder op 75« N. B., 148« W. L. Eindelyk, op een kaartjen ran de „Opkomft der Groenlandfche visfchery," uitgegeren in 1720, (taat by op 74« N. B., 150** W. L. To recht maakte Vondel alzoo reeds meer dan een eeuw yroeger ge- wach van de oneenigheid der nieuwere geogralen omtrent de ware ligging van dien kaap. Wat zyn bedoeling betreft, by Tcbeen met de onde aaidrijksknndigen Tan meening te zijn, dat, ook al ware men de noordelijke Yszee een eind wegs door- gedrongen, men by bet beproeven van een doortocht naar Sina of liever naar den grooten Stillen Oceaan, altyd op dat ver Toomitfpringende Toorgebeigte Talin zoti ftuiten. Zoo wel in de befcbryving van den tocht van Heemskerk naar bet Noorden, die bier in den Hymnns volgt, als elders toont Vondel zich een onge- loovige met betrekking tot den goeden nitflag eener poging om langs dien weg verder te komen. Uit de nienwere kaarten blfjkt, dat kaap Tabin, door CloTerios te noorde- lijk gefteld, ong^yeer orereenkomt met den roor eenige jaren door Wrangel opgenomen kaap ChekJehskii^ terwijl de noordeltJkTte fpits ran het Aziatifche vaste land, kaap Siverovostochnotf veel meer westeiyk en (lecbts ongcyeer 26" ten oosten van Nova Zembla is geleg^en. Biz. 139. V 8. 243, 244. Zal dan geen plaet/e zijn op s* Werelds aenghezicht Daer defen wo^ten hoopfyn zoolen niet en Krhtf In de latere uitgaven ftaat : Zal dan de werelt door geen haven zijn nockftrant Daer dit nieusgierigh volck den handel niet en plant f Dezo laatfte lezing geeft al wederom de gedachte des dichters niet temg. De Nedcrlanders togen tocb niet naar Nova-Zembla om er een haven te zoeken en er handel te drjjven ? Waarfcbijnlijk zag de verbeteraar er ook zwarigheid in om wo^ften hoop te laten (taau, en heeft by er daarom nieusgierigh volck van gemaakt, als of bet nieuwsgierigheid was geweest, die onze voorvaderen had aangefpoord tot bun zeetochten. Bniten twijfel had Vondel bier het woord woest niet opgeno- men in den min gunftigen zin, dien wy er aan hechten, maar als fynoniem met wakker, onhoubaar, hoedanig wy 't ook by Kiliaen vinden. Aid. vs. 259, 260. — „In onze gewoonte van fpreken (zegt spibohgl in zgn TW^raedl- van de Nederl. LetterkunjY) als er twe ,benenende woordcn (negatieven) in een rede komen, die zyn, ghelyck by den Griecken, krachtigher benenend : z<5 zeyd men: „zegbt niemand niet een woord hier af?" maar by de Latynen makcn twe nenen ,^a.** B 1 z. 140. vs. 270. Met vier Kajieelen, — d. i.: met yier fchepen^ door de vrienden van Cor- nclis Houtman nitgerust, en waarmede by, als opperhoofd, in 't begin van April 1595 nit Texel Hep. Bekend is het, hoe by na een famenfchakeling van rampen en gevaren van yerfchillenden aart, in Febmary des volgenden jaars, daannede in Straat Sunda aankwam, en eerlang, na een verbond te bebben aangegaan met den Snltan van Bantam, een kantoor aldaar aanlegde, *t welk ten grondflag Ctrekte tot do vestiging der Nedcrlanders op Java. NALEZING EN AAMTEEKENINGEN. 31 Aid. vs. 275. Blyvtndt op den wegh. — Hy werd namelijk, met verfcheiden zijner land- genooten, in 1599, op aanhitdng der Portugeezen, door last van den koning van Acken vennoord. A 1 d. vs. 278 — 284. Schepen tweemael vier. — „De Vereenigde Maatfchappy", zegt Wage- naar, Befchrijv, van An^., D. II, B. XI, „bracht nog in dit jaar (1598) agt fche- pen in zee, onder bevel van Jacob Simonszoon van Nek, van welken er vier binnen vijftien maanden" (Jaer-maenden/es' en neghen zegt Vondel) „met eene aanzien- lyke party Peper en Nagelen, die zj te Bantam gelaaden hadden, terug kwamen. De andere vier, die Amboina, Banda en Ternate bezogt hadden, kwamen eerft in 't jaar 1600 in 't Vaderland te rug.*' Aid. vs. 286. Olyvier van Noord. — Deze zee-ontdekker, die te Utrecht geboren was, doch meest voor Amfterdamfche rekening voer, zeilde in 1598 door deStraat van Magellaan, bezocht de Dieven-ellanden en Manilla, alwaar hy de Portugeezen verfloeg, en kcerde over Borneo en de kaap de Goede Hoop temg. A Id. vs. 300. Geeraert Reyr^fi, — Deze was een voomaam koopman, en een der eerile oprichters van de O. I. Kompagnie. Hy bekleeddc den post van bewindhebber daarvan, wanneer de Kamer van Zeventienen het oog op hem liet vallen om in de hoedanigheid van Gouvemeur Generaal van Ne^rlands Indicu derwaarts te vertrekken. Volgends de meeste fchrijvers zoude die benoeming eerst gedaan zijn in den jare 1613: echter nit het gedicht van Vondel, 't welk vermeldt dathetbe- leid van den tocht hem nu gegeven is, blijkt, dat de aanilelling reeds in 1612 ge- fchiedde ; — ofTchoon Beynft eerst in do maand Jul j van *t volgende jaar in zee ftak, Te Bantam in December 1614 ingehuldigd, floot hy een verbond met den Sultan van Jakatra, onderwierp Bandn, verdreef de Engelfchen nit Amboina, doch overlced eerlang te Jakatra aan den rooden loop. A I d. V s. 301, 302. Om d* Indifche Quarti'eren Ten be/ten van *t ghemeen verjlandigh te hejlierfn. Hicrvoor lezen wy in de latere nitgaven: Om *( Indifche gewejle Teftieren met verfiant tot ons gemeene hefte. Biz. 141. vs. 330. ^ Zie de Aant. op vs. 171. Biz. 142. vs. 353. O bloeme van Orangien! — Later, en toen Vondel alles bchalve inge- nonien was met Prins Manrits, vcranderd in : 0 hoofttack van Oranje I Aid. vs. 358. De Kroon Britanniae. — Later veranderd in : De Kroon der Engelfchen, Aid. vs. 365—370 Het verbond tusfchen de Ottomanifche Porte en de Staten der Ver- eenigde Nederlanden, waarop hier gezinfpeeld wordt, was in July 1612 gefloten geworden door de bemoeijingen van Kornelis Haga van Schiedam, die als Ge- zant naar Konftantinopel vertrokken was. Zie tan metrren, B. XXXII, f>. 624 verso ;BADDABT, Memor. B. IV, biz. 179. Resol. IIolL 26 Nov., 21 Dec. 1612,blz.35. Groot-Plakaatb, D. II, kol. 1331, 1333. D. Ill, biz. 38. Du mont, Corps Diplom. Tom. V, II, pag. 265. Biz. 145. Gulden winckel. — Brandt ftelt, in zijn levensbefchryving van Vondel, de nit- gave van den Gulden Winckel eerst na die van de Warande der Dieren, de Helden Godts, Ilierufalem verwofji en de Heerlijckheyd van Salomon, doch voegt er by dat de ecrstgenoemdo bnndel, naar hy meent, vroeger te voorfchijn kwam. Naar zyne rangfchikking, die voor de andere opgonoemde ftukken evenmin juist is, kan 32 NALKZING EN AANTEBKEXTNGEN. men zich dns volftrekt niet richteti. — Dc onde uitgaTe, welke voor deien her- dnik diende, is wezentlijk 1ioo^.st zeldzaam. 1)e tjtel, prijkende met een kenrige randgravurc in koper, van P. Serwont, luidt als volgt : ,,/>« Gulden Winckel dtr Koti/tlievende Nederlanders, ge/toffe^ri met veel treffeitjcke, hijlorifchef phUoj'ojihf' frhe^ poeetifchey morale endefchrifiuerlijcke leeringen, Geciert metjchoone kunjipla- ten oft beeldent'ji/en. Vermakelijck enjiichtelijck voor alUJiaten van Menfchen, Te Amfterdam, by Dirck Pieteraz., in de witte pars, op t'Watcr by de Onde Brugge." A an den voet der laatfte bladzijde ftaat^ onder den inhond, nog eens bet adrcs des iiitgcvcrs met bet jaartal 1613. Deze drnk, welke alleen de byfchriften in dicbt- nmat van Vondel berat, waar de uitlcggende onderfchriften in proza der latere uit- gavcn dus niet in voorkomcn, is derbalye de originele, zoo als die bet allereerst nit *s dicbters handcn kwain. Het voorbcriebt ran den nitgever by dezenoudftendruk vcrdientf dn omdat de byzondcrbeden, die wij nit bet Hot daanran vememcn, der uandacbt waard zijn, ^n omdat er wellicbt geen tweedo Exemplaar van deze nit- <rave beftaut, bier wel opgcnomeu te wordcn : De DrueJter teen/cht aVe Kms/t-lievfnde Nedertandtrt eeurtieh h«yl eude welraren, Ala eener (waerde Nederlanders^ deHe rraghe onder ander worde voorgeftelt, wat by nchtedc in de wereld meeft te blincken ? antwoorde, de Sen: nochtans, feyde de ander ( PonfanuM^ de Principe) en kunnen de bllnde de Sonne niet flen. foo antwoorde by wedcr : f.y fien bem niet, om dat zy van baer ongben berooft sUn: cy / Soo moet dan de Denghd veel meer btincke'n ende/eh{fnen, de welcke oodt dt blitiden daerl^fdtenjim : Want ala ghy de Deught bebt (feyde eener) To bebt ghy allea; maar als gby de ondengbt hebt. Too en bebt gby oock niet u Telven. Tot defe Denghd behooren wy one met alle nacrfticheyt on vlijt te begeven : ende dit is bet dat de Oaden, als in eenen (^piegel ons (nae haere kennifTe) hebben willen aenw{}ren, boe ¥ry onren korten loop dea le- vens bert Tottden volbrenghen : Enlghe hebben door teykenen, rommighe door Paba- lei), andere door treffeiycke Philorupbirche en Uoralifche Icerlngen en n>reacken, den Mcnrche tot bet Mlt des Deugds gcweren, int welcke ay Terftondcn haere hoogfte f^ulnckrallcbeyt gelegen te ziln. Is dit dan van den Heydenen aengemerekt. Too be- linort het veel meer van ons Chriltenen behertigbt te worden, d«er vy de waere Denghd, met het aenkleren van dien, zo naackteliick ende levendkh voor oogen be- lioordcn te hebben: nocbtans sijn wy zo traegh en fluiraerlgh, datmen ons der roeten Fabnicn, der rbilorophen Xoralen ende Hiftorien moet voordraghen, om ons airo totte Deughd (als met trappen) to docn oprt^ighen. Wy hebben hier van een proeve in dit tegenwoordlch Boeck voorgeftelt, dienende den Uenrche allea tot fUeh- tinglie en leeringbe, Jae totte waere Denghd aenradende: ende tot raeerder verroaeek run ons teere verrtanden. Is bier de ftomme rchilderie en levende dleht-knnrt (als twee gerurters, malkanderen omheirendc) kunftlUcken verfaemt, en het proiUteUfcke by het vcrmakciycke ghevought; op dat, als de vlleghende en onruftige nnnen door het leron vermoeyt z(in, zy door het aenrchouwen der Kunftighe beeldenliTen moghen veiqnickt ende verheught worden: Vulghende hier in het ghedleht des geleerden J/orat(J, Omne tulit pundum^ qui mij'cuit utile dulei. dat Is, Hy heeft den rechten nn getroffen van de Taeck, Die *t nutte en rtichtlUck worck roaeckt van een goede fmaeek. Dan wat IfTcr doch treffeUJckor als de kcnnlCTe ende deught der Wetenrchappen: en geiyck Cicero (de Oratore) fcyt, zo en is den Menfche niets aengcnamer, genenchiyc- ker nocb behacglifcker als die Telve; en contrarie To en i(r<sr niet fcbandelUcker als d'onwetenbeyt. Voorwaer wy z\}n wel reerdlcb ende naerftieh tot het beforgen van onre tytiycke goederen, ghelUck den voorgenoemden PoSet fryt : Impiger extremos eurrit mereator ad Judos Per mare pauperiem fu^em^ per Jaxa^ per ignes. dat is, Den wackVen Koop'man loopt, naer Imdi dorre ftrandt, Om Rtjckdoro, en flet aen, noch water, vler, nocb fandt. Behoorden wy dan niet veel meer tot te Deughd, goede Knnrten, en Wetenfchappen (die de weyde ende bet voetfel des geraoets moghen genaemt worden) geneghen te zljn? want de lichamelt)cke goederen worden door de Fortnlne verlooren, maer de Wetenrchap biyft oock, eUt lichaam la geftorven. Laet ons dan tefamcn de Edele Wetcnfchap (als de Gondt-bloeme dc Sonne) vol- ghen, op dat de waere penght (als de Morgcn-fterrc) mach in ons bert en gemoe* dercn glinftercn en blinken. Ilct TuUcn Hcb veele verwonderen, wacrom ick dit Boeck met een andcr naemc NALEZIN6 EN AANTEKKENINGRN. 33 In 1622 verfcheen een tweede uitgave van den Bundel, insgelijks by Dirck Piotersz, onder den tytel van De vernieuwde Gulden WInckel dtr Konjliievende Nederlanders, waerin den Men/che door PoStiJche Hiflorijche ende morale lee- rirtghy verloont wort hoedanigh hy ftjn leven, handel ende wandd, zedt'ghlijck, eerbaerbjck en vertnakelijck fal overbrengen. Bier it hy gevoeght het Tweede Deeh waer in *t welvaeren der Vereenighde Nederlanden, en de droeve Wtvaert van Henricus de Groote, Coningk van Vranckrijck en Nnvarre etc.; neffent andere /lichtelijcke dinghen, den kon/tbeminderen wordm voor oogen geftelt. door I, V, V, Alles in aengename maetdickten, met Verklaringen in prq/e gt/telt, en tuet kon/tplaten en Betldenijfen ver^iert. In liet gcwijzigde voorhericht van den uitgever vindt men 't navolgende vcnneld: „Ditboeck is eerft onder den name van Kleyne Werelt bekent geweeft, . . . dnema op de nacni vande Gulden Winckel uytgegeven met nienwe Dichten, die wj hebben bevonden dat den lief- hcbbers aeiigenaem waren. Doch alfo die felve geheel uytverkoft Hjn, bebben wy onder yder BeebienilTe eeiiige Hiftonen of uengenaine fpreucken gepaft, cm defe drnck fo veel behaegblijcker te maeckin, opdat de Lefcr het eenc gelefen hebbendc hem in't ander mocht vermaecken.*' Er beftaat alle reden om aan te nemen dat die Verklaringen in proza van de hand van Fers z\jn. Pers (op wien ik in zijn kwaliteit van Anteur later terug zal komen) bezat een groote belezenheid en was byzonder bekeod met de klasiieke fchrijvers. De ^Eonftplaren en BeeldenilTen" waar Vondel zljn byfchriften op vervaar- digde, moeten reeds lang voor zijn tijd beftaan hebben, want in de voorrcde van een bundel, in 1608 evcncens by Dirck Pietersz. uitge«ieven en geiyteld De cleyn werelt cnz., Ret horijcke lick uytge/telty door Mr. Jan Moerman, gecft de uitgever reeds te kennen dat hy het Boek herdrukt heeft. Het is overbodig hier een lljst te levercn van al de onderfcheidene uitga- ven, die, zoo hier tc lande als elders, voor en na de verfchijning van Vondels byfchriften, elkander opvolgdeu. Zeker is het dat de toenmalige boekhandel er rniroe windten by gcnotcn heefr. Een enkele latere uitgave nochthands mogen wy om der byzonderheid wille nict met ftilzwygen voorbygaan. Het is die waarliy een Franfche vcrtaling van de vaertsjens en byfchriften ge- ▼oegd is, onder den tytel van: Theatre du Monde contenant divers excellent Tableaux de la vie humaine: qf Tooneel des menfcheliken Lfvevs of de vernieuwde Gulden Winckel, Alles in aengename Maetdichten, met verklaringen in proze ge- ftelt door J, van den Vondelen, met Beelteniffen en konftplaten vercierf, a Am- fteldam, chez Sander Wybrants, dans la Beereftraat et Jean de. Lntnfvclt, vis a vis de la maison dts filles orfelines^ Libr aires affoci^s, 1682. Met een opdracht aen Komelis Schut der Medicijnen Docter; — voor vrelke opdracht de ge- voor den dagh brenghe, dewQl het dcch onder den naem van Cleimt Weereld, ge- druct ende bekent is. Den felven xj tot antwoort gegeyen, dat ick oock een geheel ander werck voor den dagh brenghe, ende daerom wel mach den naem veranderen. Ick kan my oock niet gonnegh verwonderen, waerom dit Boeck eerft metten naem Tan CU^ne Weereld is aenden dagh gokomen, daer het nochtans niet eygentlijck van de Cleyne Weereld^ dat is, van den Menfche, handelt, maer alleen van do adjancten of toevallen des Menrchen: So heb ick't daerom lievcr ende bequaemUJcker den Gulden Winckel der Konjtlie/hebbtnde SediTlandefs willen noemen, aKuo daer allerley waere (voor den Menfche) te koop is, ende dat om kleyn gelt. De Dichten heb ick geheel nieu van een Ltefhebber der rctchtelO'cker po)tne (na de w^ife vande Franrche dlcht-maet) daer by doen maecken: maer van den arbeyt ende knnrt fait ghy (O Liefiiebbers!) Telver mogen oordeelen; latende evenwel het werck vanden eerften Dichter In zUne kracht en weerde, lovende zljne vulmaecte Teerdicheyt en naerftigheyt, feggende met den Knnftrucken Mr. Albrecht Durer van Nornbergh, Er hat jeia JM/$ gethan. I • Wenfchende hier mede, dat ghy in alle eerlti'cke en Goddel^cke wetenfchappen mooght wafTen ende toenemen. Uven dienrtrchuldighen JHrek Pitter/s. Dl WSkKIH TAH J. y^H VuMOtL I. KALES- & &AXT. 3 34 NALEZING EN AANTEEKENINGEN. makznchtige of befcheidene aitgeve» bykans dezelfde bewooHing gekoxen hebbeii aU die van Vondel:) opdracht van de Vaderen aan Johan Fonteyn AIs een ftaaltjen yan den trant dier Franfche vertaling oioge het eerfte by- fchrift dicnen: Si nona cnnflderonii eefte machine ronde, Lk oa rhorame eit logtf comme en une roairon. Nous pottrrons bien Jager que ce n'eft fiina niron Qu'on lay a defers le nom de Petit Monde. Cur ainn que la Lune, et le Solell erdalre Tout ce qui eft comprls Tona la Tonte des cieox, Ainn en nortre chef iUoftrd de denx yeux, Qui Tont ne plus ne moin« qu'un double luminaire. A la rplendeur du Jour reremble noftre vie, La nairrance eft ainfl que I'Aurore qui luit. La froide et pafle mort crt telle que la nuict, Par laquelle nous ert toate elarttf rarle. L'Air, la Terre, le Feu, et Telement humlde Se truuve au corps hamain; humlde ert le cerTeau, Les poulmons font pleins d'alr; un terreftre fardeau Sont lea oa et la chair: le coeur un feu rapide. Proprement an Printempa fe rapporte Penfance, La Jeunefte il conTlent comparer k I'ECti^ TAatomne fructnenz k la Virility ; La VielUoare et THyver ont grande refemblance. Men nemo dit hier (lechts uls een ftaaltjen der bewerking; want ook het oor- rproukelijke is (zie hlerachter) jammerlijk verknoeid. I I BIk. 147. ¥8. 1. De witte DeughtL — Zie over *t woord wit en zijn verfcbillende be- teokenisfen het gelcerd en geestig ftuk van den geleerden en geestigen hal- BERT8MA, getjtold d« wiiU wijveti en voorkomende in den Ootrysf. eUmanak van 1837. Aid. vs. 4. Waer dat hy henen gaet — Toon, des M. L.: Waer dat hy gaet of JiaeU Aid. vs. 5, 6. Een cier/el vander Eerden ! OJtfchoon den me^endeei hem acht van kleender weerden. Toon, des M. L.: Een pronkbeeld van der aerden Qf/choon het me^te deel hem agt van kleender waerden. Aid. vs. 11. Lent/che Bye, — OfTchoon niemand sich meer van deze nitdrukking be- dicnen, en evenmin van een her/t/che vrucht, een najaarfche fneeuw of een winter/che kou zal fpreken, zoo zegt men echter nog: een zomer/che dag, een maart/che 6ui, en te recht; mids men daardoor verllta, niet een xomer' dag, noch een bui die in Maart valt, maar een dag, waarop het zomerteeer is, een bui als men die in Maart gewoonlijk heeft. Biz. 148. vs. 32. — Voeg by de noot: — De overgang van kop tot hoo/d is: hop, hop (hopman) hopt, haupt, hoofd: — of omgekeerd? Aid. vs. 40. Wirpen. — Wellicht berust deze fpelling van dit woord alleen op een verkeerde zienswijze en zncht om wat nienws te bedenken, waarin jonge fchrijvers meer vervallen : ik heb de fpelling altliands nergends elders aan- gctroffen. Aid. vs. 46. Gebruycken, — Toon. d. M. L.: *t gebruik van. NALEZING £N AANTEEKBNINGEN. 35 Biz. 149. vs. 50. En leeret otut, — Toon. d. M. L. En leert aen on$. Aid. Ts. 51 — 58. — In ftode van de hier voorkomende regeU lezen wy in fommige la- tere nitgaTcn: Tot vordering van deugd, leert Crates de Tliebaan Hft ttjdehjkke goed, goedwillig of te gaan. En Solon dadeitk vermaent om zonderlingen Met Jiille zedighnd de Iqffe long te dwingen Mdar de verdurven Mef{fche waa het nog niet genoeg, Oft zijn gemoed al fchoon met wij'sheids nutte pioeg Dua Jijn was omge/pit: dies veel Digtvinders fleten Hun tijd, om ons de Eabulen te doen weten. Behoef ik den lezer te doen opmerken, dat de oorfpronkelijke vaerzen, zj mogen al, wat vorm van taal en famenftelling betreft, iets eigenasrdigs be- sitten en ongcoefendheid verraden, verre de voorkeur verdienen boven de latere, die niet alleeu yrij wat minder kracht en cierlijkheid bezitten, maar selfs — waarfchijiilijk ten gevolge van flordigheid ter drakkerj — na en dan een voet te veel of te weinig hebben. Aid. V8. 58. — Ik mag niet nalaten, bier fe doen opnierken, dat het Uiil. Woor^ denb, op hooft, in de noot op dit vaer^ door mj aangehaaldjuist toteen tegenovergeftelde gevolgtrekking komt aU de mijne, en Yoornitzet, dat ver- cieren en verzitren in den grond hetzelfde woord zonden zijn. Intnafchen is het gemaakte onderfcheid al zeer ond, en wordc reeds by kiliabn verv.iereu^ verciermgAe, vercier/elf met ornare, orneUus, — verjieren, verjierfel, ver/terdefich, met comminifdj Jingere, Jictio^ Jictf, vertaald. Zie voorts over het onderwerp het Taalk. Magazijn van den Heer db jaobr, D. IV, 356 — 360, 617—623, 624 — 652. Wat my betreft, ik geloof dat de dwaling, waarin men yervallen is, om twee woorden van gcheel verrchillenden oorfprong te verwarren, ont- fproten is uit de zonderlinge liefhebbery, welke men gehad heeft vercieren van chier met een / te gaan fpellen (even aU men met cingel en cigaar gedaan heeft), en daardoor de afleiding te doen vergeten. Hartelijk hoop ik, dat zy in ons aanftaand woordenboek hun onde fpelling sullen terug bekomen, zoo dat niemand moer van een ver/ierde zaak lezende, zal behoeven te vragen of men bedoelt une chqfe ornie dan wel une chofe controuvie. Aid. vs. 61. — *t Woord bourde, in de noot vermeld, is nog in 't Fr. bewaard. Zie voorts biz. 227, vs. 5, en vergel. burmam, AanteeJc, D. 11, biz. 27. Aid. TS. 70. Bg gekommen. — Bgkomen, als fynoniem van „gebeuren, Toonrallen," komt ook voor by hooft ; zie UitL Woordenb. in v. Men denke voorts aan 't Lat. aecidere. Biz. 150. vs. 85. — Het weglaten dezer regels, waarvan ik in de noot gewnch maak, lant zich daaruit verklaren, dat Abraham de Wolf — niet te verwarren met Hans de Wolf, die Voudels zuster trouwde — intnsfchen overleden was: — of wellicht zijn ze er met opzet nitgelaten door de Jcontrefakteurs. Immers die regcls zijn niet gefchrapt in de Ed. van 1622 by D. Pietcrsz. Fers. Ook ftaan ze in de Poezg by Leonard Strik, Franeker, 1682, onder de ouc/e i2/)V/ien. Maar ze komen niet voor in de Ed. G, W, Gorinchem, David van Wefel, 1662, evenmin in de Roll. Fr. Uitg., Amftenlam, Wybrants, en Lamsvelt 1682. De riimmerts hebben wel ingezien dat zy, het (lot weglatende, dit ftnk niet als een opdracht van Vondel aan zijn zwager kondcn herdrnkken en er daarom „Inhoudt der zinrijckfte fpreucken" boven gezet, ofTchoon flechts enkele regels op die fprenken zelve betrekking hebben. — 30 NALEZING EN AANTBEKENINGEN. Biz. 150, vs. 76 tot aan het (lot. — Hitr eenen Winckel heb ytopMt ens. Hierroor leest men met weglating der zestien regels: Ds^n fchouburg open doe, daar in de Jiere jeugd. Op een vermaart Toonneelf verzien met pronk yordijnetif l)e gantjche weereld, heel behaagltjk, ziet ver/chijnen. De R/jinkon/i vindt men hier gevoeggelijk gepaari^ Met Beelden; wijlze zijn gezt{/'ter8 van een aart d'Een fpreekt, en d'ander fwijgt^ d'een klapt dot d'ander heeide : IJet Rijin verklaard den tin, en Uerltjkheid van't beelde, De beelden zijn de ftof van't vloeyende gedicht. En toonea ieder xo een vroUjk otmg^'ichL Biz. 151. DiRCK PIBTBR8Z. — Uit het navolgende ybnne/ kan men eenigzina oordee* len over de poerifche gaven van Dirck Pietersz. of, gelijk hy zich ook wel Het noemen, Theodorus Petrejns. Te Embden in *t laatst der zestiende eeuw geboreti, had hy zich in den aanvang der volgende als boekverkooper te Aiufterdam gevestigd, voor 1610 in de Oade-Brugfteeg, aan het Water, later op het Water, recht over de korenmarkt, beide reizen in een huis waar een witte pers uithing of in den Itiifc! prijkte. Van dit werkiuig, *t wclk niet alleen zijn woning van buiten vercierde, maar hem ouk in ftaat ftelde de kost te verdienen, ontleende hy, naar de toenmalige gewoonte, aldra zijn bynaaro, dieii hy echter, wat opmerking verdient, alleen dkn be* zigde, wannecr hy buiten zyu beroep optrad. Dat dit beroep hem rninio winsten opleverde. zal ons later blijken; iiumers hy behoort onder de zoo- danigen, die nog wel eens in het yerhaal van Vondels leven en werkea voor ons znllen veri'chijnen. De poczy van Fers herinnert ons veeUl den dicht- trant van Cats: even als by dozen tijn zijn Taerzen in *t midden met een rust voorzieu, en veroorlooft hy cich nergends het overloopen of enjamberen. Wie nu nieer aangaande dozen boekdrukker, boekverkooper, dichter en historiefchrijver verlangt te weten, dien vurwijs ik naar hetgeen ik, onder den tytol van leti over Dirck Pieti./az, Pars en zijn werken, heb geplaatst in het Tydfchrift nederlakd, Jaargang 1853, biz 249 — 298. Biz. ]52. — Het bonedenfte motto leest men in latere nitgaven ftls Tolgt: Dea MenJ'chen heerlikheid vennogen, pracht en ro*m, Is niet dan gras en hooy, of (T alderminfte bloem. Biz. 153. vs. 2. Onaerdich: — is hier: „tegen zijn aart,*' of, ale wy zonden seggen: ,,onoigenaardig, oneigenlijk.'* Aid. vs. 1 — 6. — Later aldus veranderd: Aatifchouwers, of het u niet voegiijk fcheen te wezen, Dat wy het reediijk dier, dus vry^ en zonder vrezen, Gaan doopen met den naam van kleine Weereld, Hoor, Zte d* opfcltrtft, en het Beeld met wijze zinnen door, De menfch, de kleine menfch, vertoont in meenig flonde De voile grootheid van des Weereldz wijtte en ronde. Aid. vs. 7. Den grooten al — veranderd in : dit groote klaot. Aid. vs. 8. Schfpper iu maakker, zoet^apigh in aanloklijk veranderd. Aid. vs. 9, 10. — aldus veranderd: Van vier Hooftftoffen hangt de grootte weereld U zaamen, De kltine leeft 'er in; dock onder andre naamen. NALEZINQ EN AANTEEKEMINOEN. 37 Aid. V8. 14 — 16. — veranderd in: In *t koningklijk JPaleis de$ WerdcU, to vol lutyier, VUr ooptn poor ten xijn: Oojiy WeAt ^^ Zuide, en Noord, Met dit tweeooetig dier is *t even xoo *t behoord- Aid. Ts. 1 9,20. — veranderd in : In *t gladde voorhoqfd van de groote weereld /loan Tioee JlikkWende oogen, die nooit Jlaapen : Zon en Maan, Ik maak hier geen melding van eenige kleine, onbednidende veranderin- gen. Een ieder moge zich by de Tergelgking overtnigen, of het de moeite waardig was, een ourfpronkeiyk weiuig beteekenende poezy nog te ver- hanfelen. BIe. 157. vs. 3 — 6. — Niet verbeterd door: Hy herft den eenen voor, en tC ander na gewondy Vaar fpeelde niet dan min^ en Ue/de in ieders mond, ffy wi'erd terftond ge-^eert van Goden en Godeffen* Zifn Altaart drooppen Jiaag van Bidxeme en Cipr^en. Aid. V2. 9, 10. — veranderd in: en Wi'erp, in een onweder^ Mfit vuury en rook vermengt; den dwerg van boven neder, Wat doet er die rook toe? £n waarom Cupido tot cea dwerg gemaakt? Aid. V8. 11, 12. — veranderd in: Die d* allerhoogfte trap van eer betreden had, Stort/chandig, in den poel des a/grondSf van het rad. Biz. 159. vs. 8. Alleene comt van God, — Later veranderd in: Uit d* oopen fchoot van Godt, Biz. 162. motto I. — * Aldns in de latere nitgave: De bitze Ngt zeer graag een oog verHezen won, Wanneer de deugd daarvoor twee oogen mijfen zoit. Biz. 163. vs. 1, volgg. — Is aldns in de latere nitgave te lezen: Apullo quam een maal uit ztj'n vtrgulde zulen. Door Japiters bevtl op d* aarde neder-dalen, Om aan twee Nimfeny d* een den ander ongeVjk Van aart, en eygenjchap; dock beyde al even rijk, Zijn guide goedigheyd^ om wii, en wel-behaagen. Met zijn geleerde tong^ beleefdlijk voor te draagen; En zeggen : dat den een mogt elfchen wat ze toou, En dat zy datelijk heur wen/ch genieten xou: Maer dat hy eens zo veely ah cT eer/te mogt begeerer, Aan d' andere terftond zou fchenken en vereeren. Apollo had dit woord zo haa/t niet uit gezeyd^ Of voor hem quam terftond de fwarte nydigheyd. Met haer bebloede bek. O Febus I fpan uw booge 2jOO zeyze, en fchiet een pijl recht in mijn rechter ooge. En neem my *t halve licht. Mijn herte dit verkieft: Wijl (Tandere Nimf daardoor hoar gants gezicht verlieft. Biz. 164. motto. Biz. 165. vs. 1. Pyfer-Pilaer. — Vergclijk de noot op biz. 689, V8 299. Wy zicn hier Vondel in eenen adem de onderfcbeiding maken tusfchen ptjler en pilaar. ' db NALEZING EN AANTEEKENINOEN. Biz. 165. vs. 11 en de noot. — De Heer db jaobr merkt op: „Hier ware te wijzeo geweest op den wederkeerigen Torm: zich ijztn, waanroor we thans alleen seggen in 't onzydige: ijzen', zoo als by Teel andere werkwoorden b. v. zich twiifeUn, zich droomeuy zich vreezen, enz. Dat yoorts tjzen iets met i/s zonte maken hebben, is onjaist : etymologisch zijn de woorden geheel onderscheideQ.** Voor hot oogeiiblik zai ik my bepalen, de gegrondheid der aanmerking te erkennen. Ik zai nader gelegenheid hebben, op ijzen, ij^elijk nog tcrng te komen. Biz. 169. v8. 1, volgg. — Later veranderd in: Aefcolapiua (/) ziet, terwijl hy heen en weeder, Door bqfch^ en beemden zoekt naar kruiden^ groen tn teeder Die dienftig voor den Jfeiifch, en haar gezondheyd tij'n, In een vermaaklijk dal, beplant met zoeUn wijn, Een harder, rap van leSn, en kloel, en Jlout van zinnen, Een wreeden Bajilifck bevegten, en verwinnen Door middel van een krans, g^rengeld am zijn hoofd. En beyd' zijn flapen heen. Den grooten Artx beloofd Aan (T Ed'le knaap zijn gor\ft, en krijgt den krans door fmeken. Den ftllen Bafil\fck, vol gifs^ en looze treeken, Merkt wat *er is gf/chied, en voegt zich weir ten Jirijd, Maar, och ! den Jongelingk was kracht en ieeven quyt Zo haaji hy 't Monfter zag in dopgefpalkie oogen* Den Wyzen Af/culaap, quam vaardig, am *t vermoogen Van zijn verkregen krans te proeven : wre^ en fireek Den Harder met 'tt kruid zo lange, tot *et bleek In bloos veranderd was, en *t leven heel volkoomen. In *t uitgejlrekte Ujf, wierd op een nieuw uernoomen. Een zaak verwondrensioaard en boven ens. Biz. 173. V8. 10. Scheurt zijn banieren al. — De nitgever van 1718, dit a/zekerniet verftaande, fchreef hier: /cheurt zijn banieren af. Aid. v». 11. Zijn woedige Tropheen. — Later (geheel verkeerd) veranderd in: zijn moedige Tropheen, Biz. 177. vs. 3—8. — In de latere uitgave: Maar, als de zoete vaak weir van *er oogen vloog, Toen nam, door onkund*, (Teen des anders Pijl en Boog. Het dartel AUnne-wicht gxngh zich tot /chieten ylen: Maar *t volkje, dat hy trqf, Jiorf haaftig van de pijlen. De Dood, de blinde Dood, geen oude mannen raakt, 0/ in de koude borji de heete minne blaakt. Aid. vs. 11, 12. — Aldofl veranderd: Daarom is *t dat de jeugd, die op *er /choonheid bralt, Vaak van *er groene Jieel, tot in *er graf-Jiei valU Biz. 179. V8. 13. Duydelijck en plat, — Veranderd in: luid, en leelik, dat. Biz. 182, 183. — Het hier onder No. XVI voorkomende gedicht is in de latere uitgave achter de fabel van Apnleias verplaatst. Biz. 191. vs. 4. Berght *t goad dat zy kabqfi, — Deze eigenaardige uitdrakking is NALEZINO EN AANTBEKENINGEN. 39 in de latere nitgave venninkt, en 't vaen onleesbaar geworden door de ver- andering in: — htt goud Jteekt^ datze fteelt. Bis. 193. Y8. 23. Nymphe, — Voeg by de noot: — De benaming van A^D^aan een licht vroawsperroon werd oorlpronkelijk, naar 't fchijnt, meer bepaald gegeven aan de rtraatzv^erffter^, die, in luchtig gewaad, zich in de fchemeriDg vertoonende, even als de Njrmfen in de oudheid, riochts twijfelachtig gezien werden. Doch om nog een woord over deze laatften te fprekcn, en zoo op de door Vondel hier gebezigde nitdrukking terag te komen, men herinnert zich dat de onde dichters den naam van Nym/en gaven aan die talqjke fchare van onderge- fchikte godhedeu, die 't zij in de bosPchen, *t zij in de bergholen, 't zij in *t water haar verblgf hielden en de werkzame en voortbrengende natuarkrach- teu in haar yerfchillend gebied vertegenwoordigden. — Strikt genomen knn men dns noch de Nijd, noch de Weldaad, de Fortain, de Wellust, de Dengd, uoch de Avontuur, Nymfeii noemen. Vondel heeft das hier en elders, als in de noot is aangeftipt, het woord in zijn oorfpronkelijke beteekenis genomen. Zie het artikel over de Nymfen in Dr. friedrich lubkbb's Real'Lexikon dea ckujifchtn Alterthutna en om der aardigheiditwillo ook adriaan koerbaoh, een Bloemhof van cUlerUy lieflijcheyd fonder verdriet. Amst. 1668. in v. Biz. 194. motto I. — Later aldus veranderd: Die arm is, en genoeyt met xijn ontfangen lot De wank'lende Avontuur, in zijne ftrik btfpot. Biz. 195. vs. 11. — Daer den huyjvader {lata!) was eenen blinde-man, Later veranderd in: Daar Voogd, en Huiffwaard was een oude, en blindeman. Biz. 196. motto L — Zie hoe Hippomanes Atlanta voren loopl, is later veranderd in: Zie hoe Hippomanes voor Attalanta loopt, waardoor de zin twijfelachtig geworden is, niet alleen, maar zelfs demeoning des dichters niet wordt uitgedrnkt. Immers, de bedoeling is niet, te zeggen, dat H. voor A. loopt (anto of prae), maar dat hy haar voren (d. i. voomit- of praettr) loopt. Biz. 197. vs. 12 — 14. Hg werpt ter eerden neder Drye Appeh rood van goud, wel tot dryemalen toe^ Daer l^elcken xy naar buckt, het welck hem komt te goe, veranderd in: Hy werpt drie app^len neder Van louter goud gemaakt^ d^een voor, en d^ander na, Daarze ieder reis naar bukt, doch tot *er eigen fcha* Biz. 198. motto L — De eerfte regel (laat in de latere nitgave aldus: Zie hoe een arme man te wonderlijk bezeert. Biz. 199. vs. 1. — Den Keyzer langhs den wech aldaar hy gingh fpaceren, veranderd in: De Keyzer, gaande, met zijn ffqf-gezin /panceren. Aid. vs. 5. Den Koningh wert beweeghif — later veranderd in: De vorft werd voort beweeght. Biz. 205. vs. l,de nout. — Dehecr dbjaobr herinnert my, dat mijt een kleine koperen munt was, dat men in de wandeling zeide: „eene, twee, drie nujten** voor: een nietigheid, een bagatel," en dat alzoo de hier gebezigde nitdrukking: 40 NALEZING EN AANTEEKENINGEN. „wat belpen u drie mijienf* nieta anders beteekent dan: ^^wat baat a de bcn- zelacbtige wiiist, om welke gy de fptlle draait, die gymetrpinnen verdient?" De giKiing is venmftig, en ik crken dar, zoo de wyler als rjnoniem van tiara, *t hoofiUooifel der Asiyrifeho vorften, gebezigd kon worden al<« ziniiebe«Id der beerfchappy, de afkapping der flot-r wel wat beel ftoat zofL geweest zijn. — Met dat al kan ik mj tocb nog zoo gebeel niet vereenigen met de verklaringen vxn mijn geleerden vrleiid. De hofdumes van Sardanapalus fponnen en weefilen bjsfus en purper, vorrtelijke gewaden en (laierg, en zeker niet om drie oortjens, en by beeft bet ook wel niet voor geld gedaan, maar om baregunften te yerwcrvcn. Buitendien ligt bet niet in den famenbang vanden zin. Wat mtfte voor uiyter betreft, Vondel beeft zicb aan meer licentien rcbnJ- dig gemaakt, en misfcbien aan nog grovere. Docb al behoad ik bet woord zoo als bet gedrakt ftaat, dan nog kon mijn vcrklaring blijyen beftaan. Mtjte beteekent een fpits toeloopend voorwerp in 't algemeen, en ook: ygrens' fcbeiding, grenspaal, meta," bier oneigenlijk genomen voor: ^rijksgebied." De zin kan in dat geval aldus gelezen worden: ,,Wat belpt n, o Sardanapa- lus! uw drievoudig rijksgebied? daar gy u verledigt met de Ipille om te draaien, u gebeel onderworpen hebt aan 't gebied der vrouwen?" En dcze verklaring rijmt ook met den aanvang van *t ProzBbyfchrift. Biz. 207. vs. 9 — 11. — Later aldns veranderd : De /tier heejt in Je zijdt Een vierkant tfenfter, dnar men, tot een meerder lijde De booze in werpen zal, naar hun verdien/te en firaf. Aid. vs. 15. Verzoecku — De herdrukker beeft zeker ook begrepen, dat ver- zoti't een germanisme is en bezoeit in de plaats gekozen — waardoor de zin nn aldus verftaan moet worden : „Welna, dan moet gy nwen ftier van binnen maar bet eerjU besoek brengen." Jan Yos heeft de gcbeurtenis bykans op dezelfJe w^ze hcrinuerd in de volgende regels, ten opfcbrift voerende: PBsiLLUtf wordi in de kcopere /tier die hy voor de tjfretn gemaakt hadt, verbrandt^ door T. T, gefthildert. De koopre ftier verzwelgt zUn meefltr door de kaaken. Zoo fhearelt hy, die *t qanadt voor andren heeft gefticht. Wie een tyran belieft, behoort oinbals te raaken. Qodt beeft den menfohen tot een zachter aart verplieht, Nu balkt by iu de filer, en trordt van't vunr verflonden. Wie wreede vonden vindt paat d'eerfte proef dor vonden. Aid. vs. 19, 20. — Later aldns rernnderd : Denk dan, o konftenaar, dat God geen konjl ver/choont; Maar dat hier ieder Men/ch, word na zijn werk, geloont. Biz. 208. motto I. — Aldus veranderd: Een J'chriklik Re.uze'fwanrd hangt aan een zijdcn draad Geduurig boven *t hooft van *$ konings aehibre Jiaat, B 1 z. 209. vs. 24. — Den krommen bJixetn. Dez6 vorm van bet bepalend lidwoord in den 1*^ n. v. van 't mann. enk. die no^ wel by de Vlamingcn iti >:ebraik iSi treiFen wy ook by fommige midden-nederhndfcbe fchrijvers aan. — In Vondels vroegfte voortbrengfelen komt bet aldns — gelijk wy konden op* merken — vrij nlf^emeen fcboon niet regelmatig voor; — in zijn latere nocbtbands wordt bet, misfcbien op *t voorbeeld van Ilooft, gemist, en reeds ontmoeten wy bet niet meer in Palamedes. By Coornhert, Spiegbel, Hooft en Cats wordt bet zelden of nooit gevonden, zeer dikwerf danrentegcn by Huygbens en in de Staten-vertaling. Tbands is de n by 't bepalend Jidw. J NALEZING EN AANTEEKENINGEN. 41 flechts het toevoegfcl van den gcbogen n.v. in *l ra. e. en van den 3eu u.v. in 't mecrv. Die ecrfte n.v. nu met het bepalend lidw. op n eindigende wordt de Cafus emphoticus of ,,naamval van nadruk" genoemd, en willkms zoowel als bilderdijk bewijzen, dat hy onzer tale wezenlijk eigen is. Wy vcrwijzen dus naar willems, Verhandeling, D. II. biz. 351, volgg. en 376, volgg., en BILDERDIJK, SpraoJcUer, biz. 91, en Nieuwe Taal- en Dichtk, Verfch. D. II., biz. 62, volgg.; en nopends de plaatfen in de Staten-Vertaling: naar Dr. w. HECKEB, Verklarendt Ujst van verouderde woorden enz. utt de S. V. des BijbeU. Groningen 1852. willems zelf bedient zich doorgaands van dien vorm, als voorbeeld o. a. — O Ja, sy *y^ nog Belgl den naem is niet verdwenen. Biz. 211. VS. 21, 22. — Later verandcrd in: Met twee Put-emren kan men *s icerelds loop ajinaalen, Het laage klimt om hoog^ het koog moet fchandig daalen. Biz. 214. Motto I. — Veranderd in: Zie hoe Pythagoras zyn dijch verzorgt ter nood. Met eenen nap vol drankx, met akkervrucht en brood. Biz. 215. vs. 2. die niet en kan als vraten — is later veranderd in: een moeder van de vraten. Biz. 223. vs. 1. — Uit de noot zoQ men kunnen afleiden, dat woon/t hier alseenver- korting van woonftede gebezigd ware. Dit is echtcr het geval niet: woon/t is een volledig woord voor woning, zccr dikwijls by onze vroegere fchrijvers voor- komende, en welks vorming o. a. door bilderdijk is aangenomen. Zie zijn Vtrh. 0. d, Gej'L bl. 89. Woon-flee U van lateren tijd en kompozitie; doch woonst een verbale van wonen, even regelmutig als dienst, van dienen^ kunst van kunnen enz. De regcl is iu latere uitgavcn verknoeid, zeker om het prentjen, in : '/ Huys van Diogenes was een opjlaande tonne. Biz. 227. vs. 9. Tooght — is in de latere uitgaven in toont veranderd. Biz. 230. Motto I. Gefparighlijcken — is later veranderd in: heel zoberlljkken. Biz. 231, vs. 3, 4. — Latere uitgavcn hebben : Hy J'lacht den dronckaard niet, die nimmer wel te vree Kan lejfchen zljnen dor/t: gelijk de groote zee. Biz. 236. Motto L Wal/chen — is hier, en biz. 237. vs. 1, veranderd in /Van/zc: — doch 't moest GaUifche zijn. Biz. 239. vs. 13. Pegs en vrede — wordt in de noot een pleonasmus genoemd. 