Corporate financial management
De zucht tot opscbik is bij de bevolking van Timor evenzeer ontwikkeld als bij de Da- jaks en z\i bedient zioh van gelijksoortige sie- raden: armbauden van koperdraad, zilver of ivoor; snoeren kralen om den hals of in het oor gedragen; zwart paarden- of roodgeverwd bokkenhaar, aangebragt aan houten pennen, waarmede de oorlel is doorboord. Inzonder- heid worden de Meo^s of voorvechters in deu krijg en de Asoe-paAa'a of herauten, die door den Yorst worden uitgezonden, om het uit- breken van den oorlog of het slniten van den vrede af te kondigen, met bokkenhaar, pape- gaaivederen, gekleurde linten, koperen schel- letjes, gouden platen op borst en rug, armrin- gen van zilver of ivoor, en zelfs met een zil- veren of gouden overtreksel der tanden opge- pronkt. In de gewone kleedingstukken heb- ben eohter de Timorezen veel eigenaardigs en oorspronkelijks. Voor de mannen bestaan zij uit twee sjawldoeken, omstreeks 2 Nederland- 8che ellen lang en van 8— '12 palmen breed, door do vrottweu van katoeu-garen geweven, over de gebeele len^ in het midden wit, en ter wederzijde met een rooden zoom van meer of minder breedte, die meestal uit een afzon- derlijk stuk bestaat en vaak nog metevenw^- dige strepen of bloemfiguren is getooid. Doe- ken van dozen vorm en kleur ziet men ner- gens elders in den Archipel. Een der beiden wordt om de heupen geslagen en hangt af tot aan de voeten, en heeft dus nog altijd veel van de tjawat der Dajaks; de andere bedekt het bovenlijf, hangt over de schouders en daalt tot aan de heupen, roaar wordt gedu- rende de warmste uren van den dag als een wrong om dc lendenen gewonden. De vrou- wen dragon soms een soortgelijken sjawi tot bedekking van het bovenlijf, maar voor 't ove- rige den gewonen sarong. Aanzienlijke vrou- wen dragon bij feesten een wit katoenen buisje met lange mouwen en als hoofdtooisel een rooden of gelen doek en een gouden of zilve- ren sieraad -op het voorhoofd. Beide seksen zijn gewooul\jk voorzien van den betel- of sirihzak met de daarbij behoorende doosjes en kokertjes. Deze hangt aan een band, die over den linkerscbouder wordt gedragen, en bevat doorgaans ook een eetlepel, een drink- nap, een Spiegel tje, een fluitje, een slijpsteen en allerlei kruiden en amulettcn tot afwen- ding van ziekten en gevareu. De huwelgken worden bij de Timorezen ge- sloten op de wijze, die in veie gedeelten van Sumatra, gelijk ook onder de Dajaks, gebrui- keiijk en onder den naam van huwelijk bq djoedjoer bekend is. De bruidegom moot na- melijk de bruid van hare onders koopen, en de Heer Heymebing verhaalt in zijne ondor- houdende schetseu van Timoresche zeden aar- dige staaltjes van de wijze, waarop over dei^ koopprijs ge^chagcherd wordt. De veelwgver\j is geoorloofd, maar heeft, wegens het hooge bedrag van den koopprijs der vroaw, zelden plaats. Alleen hebben de Eadja^s en Fetiors doorgaans een aantal vrouwen, dewijl dit hun aanzieu en invloed vermeerdert; maar toch wordt steeds aan 66ne vrouw eene hoogere rang toegekend en de overige als bijwjven beschouwd. Bij het overl^en van een man rust op zijn brooder of naasten bloedverwant de verpligting om zij no weduwe te huweu; eene verpligting, die onder de aanzienlgken slechts tot hoogen prijs kan worden a^ekocht. Men vindt deze pligthuwelijken ook terog onder de Bataks, de Lampongers, de Alfoeren van Boeroe enz. Onder de Belonezen bestaan, volgen8])ECA8TAO,tweesoorten van huwelijken. De gewone manicri die vooral onder de meer 980 Tl. behoeftigen algemeen is, beet cabin (verbaste- ring Tan kawimF)^ en Tordert nocb koopprijs, noch huwelijksfeest. De andere wijze heet kaafoH of barlogue^ en Tordert een huwelijks- gift die hi door de bruid hi door den bmi- degom wordt betaald, naarmate de laatste bij de eerste of de eerste bij den laataten komt inwonen. HLer heeft men dns in de hoofd- zaak bet onderscbeid tusscbeu huwelijken bij vijze van djoedjoer of bij wijze van ambil anak^ gelijk in Benkoelen en elders op Sumatra. Onder de Belonezen kan men slecbts met 6^ne yrouw een wettig buwelijk sluiten, maar zoo vele bijwijven uemen als men verkiest, die echter niet met de wettige vrouw in hetzelfde buis mogeu wonen. De zonen bij concubinen verwekt kunnen gezamenlijk niet meer dan ^6n derde van 's vaders nalatenschap erven ; terwijl die der wettige vrouw twee derden erlangen. De doehters komen ten laste van baren breeder of naasten bloedverwanti die echter, wanneer zij worden uitgehuwelijkt, nu ook den bruidsckat ontvangt. De gebruiken bij geboorten en begrafenissen berianeren wederom sterk aan die, welke bij de Bataks, Dajaks en Alfoeren in zwang zija. Na de geboorte van een kind moet zich de moeder aan eene soortgelijke bittekuur onder- werpen als bij de Poenans op Borneo, en even als deze stam en andere verwante begraaft ook de geriuge Timorees zijne dooden vaak in een bollen boomstam (vgl. Veth, Borneo's Wesier-afdeelingy II, bl. 394). De zeer om- slagtige lijkplegtigheden bij den dood van een Radja of Fettor verschillen slecbts in bijzaken van die, welke bij den dood van Hoofden der Bataks en Alfoeren in zwang zijn. Ook de feesten der Timorezen, de dansen die daarbij worden uitgevoerd, de liederen die' worden aaugeheven, de instrumenten die worden be- speeld, zijn geheel van denzelfden aard en ko- men soms zelfs in kleinigbeden treffend overeen met die, welke men aantreft bij andere volken van den Archipel, met wie zij op gelijken trap van bescbaving staan. Van de taal der bewoners van Timor is nog zeer weinig bekend. De dialekten der Koe- pangezen, Timorezen en Belonezen zijn aan- merkelijk verschillend ; maar ook in de taal der afzonderlijke staatjes wordt nog vrij wat verscheidenbeid aangetroffen. Het dialekt van Dilly en onderscheidene naburige rijkjes beet Teto en wordt voor het meest verspreide ge- bouden. Te Koepang is door de Nederlanders het gebruik der Mcdeische taal ingevoerd; in de Fortugesche bezittingen is de kennis der. Portngescbe taal tamelgk verspreid. In da omtrek van Dilly altbans kennen vele "Raijdt deze taal en spreken baar gaame in het geed- scbap van Europeanen. Wij hebben reeds gezien, dat landboav, veeteelt, het inzamelen van boschprodukten, Tooral was, sandelhout en vogdnes^es, bet tappen van palmolie en hier en daar het tat- \tsi van gond, allefl op de meest primiUete en gebrekkige wijze, de voomaamste takkn van nijverheid vormen. Van de jagt wordt weinig werk gemaakt, van de visacherg in het geheel niet. De vronwen moeten haie eebt- genooten in het planten, zaaijen, maaijen e& verkoopen der veldvruchten behalpzaam DJn; hare bijzondere taak bestaat vooral in het spinnen, weven en verwen der kleedingstukken. ' Zij kunnen slecbts twee kleurenbereidembiaanw uit indigo en rood uit den bengkoedoe-MKUti^ Yoorts vervaardigt elk gezin zijn eigen bois- raad, uit eenige aarden potten en pannen, en doozen, matjes en mandjes van lontar-bladeren en bamboe bestaande. Gond- en zilversmedea of andere ambachtslieden komen naauwelijks voor. Hunne gouden sieraden bekomen zij grootendeels van de Dauw-eilanders, die in dezen tak van industrie uitmunten, en diea soms ook op Timor en Rotti uitoefenen. Het regeringsverslag over 186^ zegt van Neder* landscb Timor, dat de nijverheid, schoon op lagen trap staande, zioh ontwikkelt. Wat den ban del in Nederlandscb Timor be- treft, kunnen wij bet volgende mededeeleiL Sandelhout, was en paarden zijn schier de eenige artikelen van uitvoer. Zij worden, ne- vens eene gcringe boeveelheid tripang, karet en vogelnestjes, opgekooht door de Chinewn, wier aantal te Koepang en Atapoepoe omstreeks 760 bedraagt, en die op eerstgenoemde plaats een Kapitein, op de andere een Luitenant aan bun boofd hebben {Siaatsblad 1863, n^ 81). Enkele burgers der stad tracbten met dete vrecmdelingen te wedijveren, doch bun klein kapitaal en hunne geringere Industrie belem- meren zeer die concurrentie. De meest gewilde vreemde waren zijn: sterke dranken, grove lijnwaden, gekleurde hoofddocken van £aro- peesch fabrikaat, koralen Tan allerlei soort ea grootte,* Javaansch blik- en koperwerk, kap- en boslemmer-messen, maar boven alles vuur- wapens en buskruid. De handd met de it- landsohe bevolking geschiedt nog geheel door ruiling, en daar er geen vaste marktprijzen bestaan, wordt de waarde alleen door de nd- gingen van kooper en verkooper bepaald. De winsten der bandelaren en bun verkeer mei TI. 981 de Timoresen lijn daarom moeijeiyk na te gaan ea somtijds xeker baitea alle eyearedigbeid groot. Eene schatting ran handelsariikelea naar geldswaarde Is in Nederlandsoh Timor, bniten Koepang, nog schier onbekend; muni- stokken worden door de inlanders alleen ge- bezigd om 2e als sieraden te dragen of daartoe te Tersmelten. De Chinezen van Koepang, — maar ook erenzeer die ran Dilly en Batoe- gedeh in Let Portogeesoh gebied, — hebben oreral in de binneulanden, raak selfs door huwelijken, betrekkingen aangeknoopt. Zij laden bonne waren op paarden en reizen alzoo de dorpen rond, terwijl zij de ingemilde pro- dukten naar de naastbg geiegen zeeplaatsen brengen. Bij dien bandel hebben relerlei be- driegerijen en kwade praktijken plaats, en de onnoozele Timorees is daarbij ceer dikwijls bet slagtoffer ran den sluwen soon ran bet Hemelsobe E^k. In Maart en September rer* trekken kleine raartuigen van Koepang naar de onderscbeidene strandplaatsen ran Timor en de naburige eilanden, waar u} degoederen innemen, door de landreizigers rerzameld, om in den loop ran April of Mei, October of Norem- ber, beladen naar Koepang terng te keeren. Op deze wijze vordt Koepang, roor bet Nederland^b gedeelte des eilands, de stapel- plaats van de roornaamste bandelsartikelen. Doob door de acbterlykbeid van Timor in prodoktie, en bet gemis ran kapitaal en kennis, is die bandel nog altgd zeer onbednidend, zoo als nit de rolgende opgare over de jaren 1860-.1864 bUjken kan. Jaren. ivroEB, UITTOBB. ■ Koopmansob. Specie. TotaaL Koopmansob. Specie. Totaal. 1860 1861 1868 1863 1864 / 116,894 p 176,380 r 97,281 # 104,831 , 100,513 / 16,224 r 10,000 M 66,400 # 13,600 , 360 / 132,118 M 186,380 p 163,681 r 118,431 r 100,873 / 123,805 p 174,297 # 236,429 w 113,466 w 132,986 / - p 33*^ / 123,805 M 174,297 , 236,429 # 113,466 f 166,386 Het getal aankomende scbepen bedroeg in dezelfde jaren 60, 103, 114, 112, 91, dat der vertrekkende 67, 114, 142, 134, 80. Peze geringe c^jfers staan zeker in niet de niiiiste verbonding tot betgeen ran .de gnn- stige ligging ran Koepang mogt rerwacbt worden. Het beking zijner baren rait rooral in het oqg, wanneer wij denken aan de nabij- heid ran Australie en de rerbazende ontwik- keling ran dat onmetel^k gebied, dieindelaatste jaren met renzenscbreden roorwaarts gaat. Vooral roor bet rerkeer met West-Australie is Koepang roortreffelijk geiegen, en de scbepen die randaar naar Britscb Indie raren, kunnen, naar bet oordeel ran beroegden, geene betere plaats aandoen, om zicb ran rerrerscbingen te voorzien. Hetzelfde geldt ran de Engelscbe en rooral Amerikaanscbe valriscbraarders, waarran de kusten ran Timor wemelen, maar die zicb tot dosverre meestal, met roorbijgang ran Koepang, door middel ran een doorgaans zeer roordeeligen niilbandel, langs de knsten van bunne mondbeboeften roorzagen. Algemeen beeft men in de laatste jaren den kwijnenden staat ran den bandel te Koepang daaiaan toegeBobreren» dat dav namens het Gourernement regten werden geberen, terwQl, by gebrek van ambtenaren en recbercbe-kau- toren, oreral elders langs de knsten, bebalve te Atapoepoe, de bandd inderdaad rolkomen rry was. De wenschemkbeid, dat Koepang en Atapoepoe tot rrijbarens mogten rerklaard worden, is berbaaldel^ met coored klem be- toogd, dat eindelijk bet Gourernement, bij de tariefwet ran 3 Julij 1865, den bandel in de gebeele residentie Timor ran regten beeft rrijgesteld, niettegenstaaude bet daardoor eene der roornaamste bronnen ran inkomsten rer* loor, waardoor de kosten ran bet 6tabli88emeut nog eenigermate konden gedekt worden. Om- trent de gerolgen ran dozen maatregel laat zicb tbans uog niets mededeelen: maar om Koepang een hoogen trap van bloei te doen bereiken, zal meer noodig zyn: namdijk eene grootere ontwikkding van Timers landbouw en Industrie en de vestiging aldaar van Euro- pesche bandelshnizen, die kennis, kapitaal en ondernemingsgeest aanbrengen. Wat den bandel van DiUy betreft, berinne- ren wij, dat daar vroeger jaarljjks een scbip van Macao kwam, betwelk de plaats van de noodige Cbinesche en Europesche waren voorzag, 63 "98$ TI. en daartegen ongereer 1,000 pikols aanddihoiit en 600 pikols vas, benetens eene aannenlijke hoeveelbeid slaven, uitvoerde. Deze eigenaar- dige manier van handel drijven is echter tbans Tervallen. De meeste handelszaken vorden te Dillj door Chineaen en Boeginesen ver- rigt, doch in latere jaren is er eene Haudel- maatschappij op aeer kieine schaal, met een kapitaal van/ 40,000, in 600 actien yerdeeld, opgerigt. Die maatschappij heeft het monopo- lie yan den inyoer yan kruid, ynmrwapens en •blanke vapens, zout, zeep, viin, sterke dran- ken, azijn, olie, blaauwe lijnwaden, bijlen, hak- messen, schoppen, spijkers, kleederen, schoenen en andere dergelijke artikelen, tenzij te yan Poctugeschen oorsprong sijn en met Portuge- sche bodems worden aangebragt. Goederen van Portugeschen oorsprong betalen yan 16 tot 20, goederen van yreemde afkomst, door yreemde bodems aangebragt, 24 pGt. aan inko- mende regteo. De uitgaande regten zijn yoor alle goederen op 6 pCt. gesteld. Gouden en zilveren munten betalen 6 pCt. b\j den inyoer, en de uityoer is yerboden. Yreemde sohepen mogen alleen te Dilly handel drijyen; de ha- yeDs yan Manatoetoe, Batoe-gedeh en Oikoesi zijn voor hen gesloten. De handel yan Dilly is yan niet ye^ meer belang dan die yan Koepang, en de uityoer bestaat ook daar alleen nit sandelhont, was en paarden, beneyens eenige dnizenden pikols maiSy die naar Anstralie yerzonden worden, waarbij thans ' ook allengs een weiuig koffij komt. Wij hebben reeds vroeger opgemerkt, dat de uityoer yan sandelhont en was zich in de laatste jaren yoor een deel yan Koepang naar Dilly yerplaatst heeft, ten gevolge der betere communicatie-middelen, waarin die plaats zich yerheugt. Wij hebben ten slotte nog oyer den toe- stand yan Timor in zijne yerhouding tot de beide £uropesche Gouyemementen te spreken. Wij moeten hier eene scherpere soheiding ma- ken tusschen Portugeesch en Nederlandsch Timor dan tot dusyerre noodzakelijk was. A. Portugeesch Timob, Portugeesch Timor is thans het eenig oyer- blijfsel yan de yroeger zoo uitgebreide magt "der Portugezen in den Indischen ArchipeL Reeds omstreeks 1520 schijnen zich de Por* tagezen te Lifauw te hebben nedergezet. Ook hadden zij lang yoor de komst der Nederlan* ders een fort te Koepang. Yan den aanyang «f hebben zij zich met groot^ qyer op de bdceering der beyolking tot het toegelegd; maar olsohoon werkelijk eenige bekeeringen tot stand kwamen, nuoktea ^ zich algemeen zoo gehaat, dat de NederlaDden, die hen kwamen bestrijden, door de inknd* sohe beyolking als yerlossers b^oet werdeiL In 1612 yertoonde Afollonius Scbot het eerst de Nederlandsche ylag op dekostenTin Timor. Hij trad in onderhandelingen met de hoofden en 'Het den koopman ds Yaus met eenig krijgsyolk op het eiland achter. De onzen yestigden zich toen in het fort Concor- dia te Koepang» dat destijds door de Portu- gezen yerlaten was, en yersterkten ach meer en meer door yerbindtenissen met de inhnd- sche Yorsten. De Portugezen wecden zoo meer en meer teruggedrongen, doch sonder daarom hunne aanspraken geheel te laten n- ren. Wij hebben intusschen reeds gczien d&t in 1859 door een traktaat een einde aan alle geechillen is gemaakt en de wedersLjdaehe gien- zen naauwkeurig bepaald sgn. Portt^ieesoh Timor staat thans ondcr het bestuur yau een Gouyerneur^ die zijn letel heeft te Dilly en een yrq absoluut geag oefeot Yroeger word dit Gouyemement yoor een tgd yan drie tot yijf jaren y^padit, wat tot rde kneyelarijeu aanleiding gaf ; dodi aedert 1818 ontyangen de Gouyerneur en de mindere be- ambten een yast salaris, dat echter zeer gerieg is en nog grootendeels in handelswaren wordt yoldaan. Al de Portugesche ambtenaren heb- ben militaire rangen en zijn des noods toot den oorlog beschikbaar, maar slechta weinigeo yerrigten werkelijk militaire diensten. Onder onmiddellijk bestuur der Portugesdie beambt'Cn staan alleen de landschappen Dillj, Batoe-gedeh en Manatoetoe. Het gamizoea bestaat uit twee compagnien, aterk ongeveer 130 man, onder beyd yan een KoloneL Van die tioepen zijn slechts de kleinste helft £uio- peanen; de meeste zijn inlanders of mestieKa (zoogenaamde zwarte Portugezen). Yoorts heeft men te Dilly een korps yan omstreeb 600 man ongeregelde troepen, Moradores geheetes, geheel uit inboorlingen bestaande, die ook (f de inlandsche wijze gekleed, maar met gewera gewapend zijn. Soortgelijke korpsen bestau ook te Batoe-gedeh en te Manatoetoe, het eerste ten getale yan 70, het laatste van 56 man. De Konaimandanten dezer korpsen heb- ben den rang en dragen de uniform yan For* tugesche Majoors. Deze korpsen betrekken de wacht en doen politieodiensten, maar kno- nen in geyal yan nood mobiel gemaakt wor- den. Moradores beteekent inwomn, hijfegHmefi n. 983 en reeds deze nmm diddt aan dat dese korp* sen, gelijk de ackatter^en in Nederlandsoh Indie, boofdsakel^k Toor plaatselqke diensten bestemd zijn. Dillj plagt rroeger een yarbanniagsooKd voor Goa en Macao te zijn, en buiten de baUmgen ^ zag men er zelden rolbloed Eoropeanen. £erst sedert 1835 is hierin verandering gekomen, maar nog is een groot deel der ambtenaren en officieren van gemengde afkomst. Bniten de genoemde landschappen berust bet bestttor hij de Badfa^s, die door de rijksgroo- ten nit bet regerend stamhnis gekozen worden, maar door den Gonyemeur vorden bevestigd, bij velke gelegenheid zij den rang en titei van Kok>nel rerkrijgen, ook dan, wanneer zij, ge* lijk soma bet geval is, tot bet vrouwelijk ge- slaoht behooren. De eerste minister of Eyks- bestuorder is Luitenant-KoloneU De Dattoe's of FtUors (distriktshoofden), aan vie de r^ts- plegiog geheel is overgelaten, en de mindere boofden zijn evenzeer aan militaire rangen geassimileerd, met bet regt om de daaraan ver- bonden uniform te dragen, waarvan eobter veinig vordt gebraik gemaakt. De inlandsohe boofden stellen echter yeel prgs op die titels, die een gemakkeiijk middel zijn om hen aan bet Portngeesoh gezag te verbinden, en boven- dien bet nnt bebben van ben aan zekere disci- pline te gewennen, te meer daar zij doorgaans eenige ondergesohikte raogen kebben doorloo- pen, aWorens tot de waardigheid van Feiior en Badja te geraken. Nevens de militaire titels vordt ook de adeilijke titel van Doh, zelfs in officieele stukken, aan vele regenten- familiSn toegekend. In elk staatje is een korps ongeregelde troepen, gekleed en gewapend als de Moradcfes. Zij doen eobter in vredest^jd geene andere dienst, dan dat zij den Gouyer- near tot lijfwacht dienen, vauneer deee zoo- danig lijkje bezoekt. Boyendien is er in ieder staatje een ander korps, dat den Radja tot lijfwacht dient. In oorlogstijd zijn al de Badjc^$ yerpligt de Portugezen met bet yerlangde aan- tal troepen bij te staan, en men kan op deze wijze 4 ii 6 dnizend man bijeenbrengen, b\jna alien met geweren gewapend. De inlandsche staatjes zijn schier aanhon- dend met elkander in oorlog, wat een yoor- namen hinderpaal yoor de ontwikkeling yan 's lands welvaart yormt. Ook de opstanden tegen bet Portvgeesch gezag zijn zeer menig- yuldig. Er yertoont zich ^aarbij bet zonder- Img yenchijnsely dat de oproerige Badjt^i vor- den bqgflstaan door alle andere Badja^d die tot hunne bloedverwanten btihooreu> ofsohoon dezen te gelijker tijd hunne yooridurende tronw aan bet Portugesche Gouyernement bewijzeu, door bet geyraagde contingent ter beschikking yan den Gouvernenr te stellen. In den laatsten tijd beeft het Portugesche Gouyernement zich meer dan yroeger in de inhindsche twisten gemengd en door het ver* leenen yan buip aan den een en het opl^^en yan straffen en boeten aan den ander de rust zoo yeel mogelijk bevorderd. Deze pogingen zijn niet zonder gunstig geyolg gebleyen. De inkomsten yan het Portugesche Gouyer- nement bestaan yoomamelijk in de inkomende en uitgaande r^ten en in de schatting, JitUa genoemd, die aan de inlandsche staatjes wordt opgel^d. Hierbij hoopt men dat zich thana ook de yoordeelen der gedwongen kofBjkultuur zullen yo^en. De algemeene strekking der Portugesehe kolouisatie, om zich met het inlandsche element te yereenigen en te yersmelten, heeft zieh op Timor ook te alien tyde geopenbaard in ijjve- rige pogingen tot yerbreiding yan het Katho- lieke Christendom en yan de Portugesche taal« Omtrent beide punten zullen wij eenige opmer* kiogen yan den Gouyemeur ds CAttno mede* deelen. Omtrent de godsdienst zegt hij» dat het Christendom, in wedrwH aller pogingen, slechts geringe yorderingen op het eiknd heeft g»> maakt; dat er wel yele Timoresen sgn die zich Christenen noemen, maar dat zij zelfs met de eenyoudigste waarheden yan het Chris- tendom onbekend zgn, en aan de godsdienstige haodelingen en b^eloovigheden huuner bei- densche landgenooten deel nemen. In de laatste jaren is de ijver yoor de prediking van het ChristeDdom zeer verslapt en bx Castao klaagt, dat er thans (hij achrijft in 1860) slechts twee missionarissen zijn, die, hetzij wegens traagheid of w^ens ziekelijkheid, de hoofdstad met verlaten, en toelaten dat de inlandsche Christenen geheel tot heidensch bi|j« geloof terugkeeren. Wat de taal betreft keurt bb Castro het zeer af, dat het Portugesche Gouyernement de bevolking van zijne kolonien steeds genood* zaakt heeft zich zoo veel mogel^k van de Por- tugesche taal te bedienen, omdat zy deze taal doorgaans slechts met veel moeite en gebrek- kig leeren, en daaruit slechts verwarring en een hinderpaal yoor de ontwikkeling der eigen taal ontstaat. , Indian wij,'' zegt hij, #het goede denkbeeld hadden opgevat om een woor- denboek yan de Teto-taal in het licht te ge- ven en onze ambtenaren de verpligting hadden 63* 984 TI. opgelegd, om die tiud aan te leeren« en imlieiL vij dan scholen hadden opgerigt, vaarin soo- vel het Teto als het Portugeesch onderweeen werdy dan zoa de eerstgenoemde taal tot groo- ter volkomenbeid t^n gebragt, en daar sdj, wegens hare overeenkomst met de andere dia- lecten van Timor, gemakkelijk door de inboor* lingen geleerd wordt, zioh over het geheel onaer beaittingen verbreid hebben, zonder dat daardoor aan de rerbreiding van het Portu- geesch af break was gedaan." In het geheel Bchijnt be Caaxbo over den inyloed door z^jne landgenooten op Timor ge- oefend, niet aeer gnnstig te denken en van meening te zijn« dat een bescfaaafde en chria- telijke staat meer regtatreekache zorg yoor de ontvikkeling der voeste bevolking had moe- ten dragen« jrDe inkndflche ataten/' aegt hy, rgenieten eene mate van onaf hankelijkheidy die het rege- ren schier onmogeiijk maakt. Politieke een- heid beataat niei^t, centraliaatie ia onbekend^ ieder ataatje wordt yolgeua agne eigene gebmi- ken en orerleyeringen bestnord. Geene banden yan godsdienat hechten het yolk aan Portugal, en het sonyerein geaag yeroorzaakt ons yeler- lei yerdriet, om niet te zeggen yemedering, rWij laten de regtsbedeeling oyer aan de Radjt^»\ wij laten hen de doodstraf toepassen, en het yolk, dat wij heeten te beschermen, laten wij door kleine tirannen kneyelen, met yoeten treden en berooyen, omdat de Gouyer- neor geen genoegzaam gezag kan oefenen. Be ^beeoherming'' yan Portugal ia slechta een bedriegelijk woord ; want het yolk heeft eyen- yeel te Ujden, ala toen wij nog niet in het land geyestigd waren. » Hq, die deze bezitting yan nabij beatndeert en dit yolk leert kennen, kan niet nalaten den ataf te breken oyer dat proteotoraat, dat wij aedert drie eeuwen uitoefenen, zonder in staat te zijn geweest het yolk aan de barbaarsoh- heid te ontrukken. Jegens de beschaafde na- tion, jegens de menachheid, zijn wij yerant* woordelijk yoor den treurigen toestand, waarin deze yolken yerkeeren, tot wier beheerschers w^ tons hebben opgeworpen. Onze pligt was allea in het werk te stellen om deze yolken tot be- schaying te brengen, maar men moot erkennen, dat wg tot hiertoe in alle daartoe strekkende pogingen jammerlijk zijn te kort geaohoten.'* fi. NSDEBLAUBSOH TdCOB^ Ook in Nederlandsch Timor moet onder* soheiden worden toaachea het Gouyemements* grondgebied en dat der inl^«a«iilift Vontoa. De Radja yan Koepang heeft nameHjk faij Ta< achillende oyereenkomaten allengs heb grootste gedeelte yan zijn rijk aan de Ooat-Indiselu Gompagnie aiigestaan, en, behalye bet ciluid Samatiw, alec^ts een klein deel yan Timon suidpottt voor sioh behondea. Bet Keder- landsohgrondgdiled strekt lioh kngs het stniui nit yaa Tandjong Koeroes tot de Rottinesolie kolonie fiolk, die omstreeks het midden n& Straat Samauw gelegen ia. Aan de laadojds ia dit gebied be^enad door Takaip (TakaL)a Manobait, die nog tot de onderhoori^iedeB yan Sonebait behooren, Amabi, Ajnarua a het geringe oyerschot yan het Koepangsdie xijk. De beyolking yan dit gebied bestond, yolgena het Regeringa-Yeralag oyer 1862, mt 193 Enropeanen, 635 Chinezeo, % Arab^ en 6,341 inlanders, te zamen 7,161 zidea. Hienran woont omatreeks de hidft in de hoofl* plaats en belijden ongeyeer 1,300 dehflnrorn- de godadienat. In dit gebied zgn onderadieidene kldie stnkken grond ter bewoning a%estBaa tu ondersoheidene naauwer met het Goayerneme&t yerbonden Badfa*s, zoo ala die yaa Anabi, Amfoang, Taibenoe en Fonai, yan welke de laatate oorapronkemk een vaal was yan Koe- pang, terw^ Taibenoe tot de onderhoorigbe- den yan Amfoang behoort. Ook liggen in hA Gouyemementa-gebied de distiikten Oipoen a Bake-naai, te zamen Klein-Sonebait geheeiea Hier is namelijk de reaidentie yan den jonge' ren tak yan het yorstelijk hnia yan Sonefaiit, die zich sedert het laatat der vorige eeav bis onder beseherming yan het Gonyemement heeft geyesiigd, terwigl de Lio-Bai, die sedot dia tijd doorgaana niet in de beate yentandhoit* ding met het Gouyemement ataat^ het verhlyf in de fainnenlanden yerldest. Ook ondenebei- dene hoofdeu yan Botti, Sayoe en Solor heb^ ben zich op het Gouyemements-gebied geres* tigd en hoaden het toezigt op de daar vo- nende, yan dezeUde eilaoden af komatige yolk' plantingen, die de groote helft yan de gebeek beyolking van dat gebied nitmaken. De bur genoemde Yorsten en hoolden belqden meest alien het Christendom; zg ziju in bonne lereis- w^ze yeel beschaafder dan de Yorsten die Btk te midden banner onderdanen in de bJoBes- landen ophonden, bewonen ynj goede huiieii en gaan op Enropesche wigze, dooigaaas ii het zwart, gekleed. Koepang is door het langdotig yoblyf der Nederlanders eene geheel Nederlandach-bdiaebe stad geworden« waar het Maldach de gevose TL 985 taal 18 der camenleyiag. Het is de zetel van de& Besident van Timor en Onderhoorigheden, die vordt bijgestaan door een Secretaris, terens Yendumeester, en door een Kommies. Te Babauw en Pritl of Pariti> de twee yoor- naamste plaatsen in het Gbuvernemento-gebied na de hooMstady zijn Posthouders gevestigd. Zoowel op de genoemde plaatsen als op on- dersoheidene kleinere yindt men Protestant- sche gemeenten, die nette kerkjes hebben, teyens dienende tot schoolgebonwen, waarin het onderwijs irordt gegeyen door inlandaohe onderwi}aer8» meestal door de Zendelingen op- geleid. Intusschen heeft het Nederlandsoh Zendelin^enootschap in 1851 de missie op Ti- mor en Eotti opgeheyen^ maar de Zendeling- leeraar Hxtmsbino bleef aJs hnlpprediker ^) te Koepang op zijn post. De scbolen zijn in 1857 door het Qouyernement oyergenomen en onder de te £oepang geyestigde sub-commissie yan onderwijs gesteld. Sedert eenige jaren beataat er Du plan om te Koepang eene kweeksohool yoor onderwijcers op te rigten; het bleek ech- ter in 1865 dat de Badj<i% onyermogend waren het werkyolk en de materialen yoor den op- bouw der school te leyeren, waarom toen be- sloten is de gebonwen op kosten yan het Gou- yemement tot stand te brengen. Bttiten het Gonyemements«giondgebied is ook in Nederlandsoh Timor dUes nog b^na eyen sniyer Timoreesch^ als had de Holland- sche ylag sioh nooit op dit eiland yertoond. De betrdcking der Yorsten tot het Qouyerne- ment is meer die yan bondgenooten dan yan leenmannen, ofochoon de oontracten steeds de erkenning inhonden, dat hon gebied een deel yan Nederlandsch Indie nitmaakt. Zig yerbin- den zich yoor het oyerige om onderling en met het Gonvemement in vrede te leyen^ des noodig holptroepen te leyeren« geene yerbind- tenissen met andere natien te sloiten; strand- roof en slayemi] tegen te gaan, landbouw^ nijyerheid en scheepyaart te beyorderen» hnlp te yerleenen aan geslarande yaattuigen en schip- breakelingen> en aan het Gouyernement, tegen betaiingy materialeil en arbeiders te leyereui indien dit mogt goedyinden ergens een post of sterkte op te rigten. Daarentegen belooft het Gonyemement zich» coo lang eg dese yer- bindtemissen nakomen> met het inwendig be- <) Men moet ait deze benaming niet opmaken, dat er ook een andere predikant te Koepang was. Men geeft in Indie den naam yan halppredikers aan de Zendeling-leeraart, die door het Zendeling- genootsohap yoor de waarneming der predikdienst sgn a^eataan. stnur en de regtspleging niet te bemoe\jen, behondens het yerbod yan marteloide of yer- minkende straffen. De ynichteu, die deze yerbindtenissen met de Yorsten yoor de welyaart en do ontwikkeling der beyolking hebben gedragen, zijn zeergering. Het Yerslag oyer 1863 zegt, dat op Timor, buiten het Nederlandsoh grondgebied, nergens yeiligheid yan persoon en good bestaat en de welyaart der beyolking gering is; dat oyer 1863 zegt, dat oyeral twisten en yeeten heer- sohen, dat Amfoang met Sonebait, Ned. Lama- kan6 met Port. Lamakan^, Fialarang met Balibo (Port.) en Amanoebang met al zijne nabnren in twist zijn. Echter wordt in de yersohillende Yerslagen de gezindheid der beyolking j^ens het Qouyernement good genoemd, en de yer- standhouding der Badjc^i met het Qouyerne- ment geprezen. Het Yerslag yan 1860 zegt, dat in dat jaar eenige Fetters^ ondei^eschikt aan den Lio-Bai yan Sonebait^ naar Koepang kwamen tot betuiging yan onderwerping en geheehtheid; maar dat de £i(>-i20izelf,ondanks zijne beloften, daarin nalatig bleef. In Jung 1861 kwam te Koepang de gewezen FeUor yan Takaip om yergiffenis te yragen yoor yroeger yerzet Dit nam niet weg dat zijne alzetting gehandhaafd bleef, en dat zijn opyolger, die te gelijker tijd met een aantal onderhoofden ter hoofdpkats yersoheen, den rotting met zUye- ren knop met het Nederlandsoh wapen er op gegrareard, het gewone teeken der door het Qouyernement erkende waardighdd, yan den Eesident ontying. Er zijn een paar punten buiten het Qouyer« nements-gebied, waar het Qouyernement eenig- zins beter yertegenwoordigd is en eenigen meerderen inyloed oefent. Te Amarassi is een Posthouder geplaatst, en in 1864 is daar eene school opgerigt, als eerste proof tot beschaying der woeste Timorezen yan het gebergte. De leerlingen waren bijna alien kinderen yan in- landsche hoofden en maakten vrij goede yor- deringen. Ook te Atapoepoe is een ambtenaar geplaatst, die, yolgens besluit yan 12 Maart 1862 {Sm. n". 27), den titel voert yan Civiel Gezaghebber yan Beloe. Ook te Atapoepoe is eene sohool en in 1864 heeft het Qouyernement eene som yan /720 bestemd yoor de opleiding aan die instelling yan een tiental zonen van Baija^^. Het bleek namelijk dat yele Badj€^9 niet onge- neigd waren hunne zonen derwaarts te zenden, maar daaryoor eenige geldelijke ondersteuning yerUingden. Wij hebben reeds gezien dat alle xegten op 986 TI, in- en uitroer op Timor sjjn a^eschaft^ en over de intrekking der heeredienst^i in de gebeele residentie is in het art Timor en On- ierhooriffk$den gesproken. Door deze maatre- gelen in het beiang der bevolking zuUen de inkomsten der lUgering, tooh reeds verreran toereikend voor de kosten des bestuars, nog aanmerkelijk yerminderd en de uitgaven toe- genomen zijo, Behalve de belastingen, die in gansch Nederlandsch Indie geheven worden, zooals de haven-, ankerage- en loodsgelden, de regten ran successie en orergang, het xooge- naamd collateraal van onchristenen, het regt op de oTerschrijying van vaste goederen en het regt yan het klein-segel, die intnsschen in het kleine Qouyemements-gebied op Timor sleohts weinig kunnen opbrengen, vorden te Eoepang de yolgende middelen yerpacht : opium, sterke dranken, nmdslagt, hoofdgeld der Chi- nezen, dobbeLBpelmi, pandjeshuizen. Yroeger werd ook de heflBng yerpacht bij stempeling yan waskaarsen yoor de consumtie, doch dat onbeduidende middel werd in 1867 a%eschaft. Van 1846—1855 heeft de gezamenlijke opbrengst dezer yerpachte middelen gemiddeld / 8,600 's jaars bedragen, en er is weinig reden om te gelooyen dat het bedrag thans belangrijk hoo- ger sal eijn. In de yoorwaarden der yerpachtin- gen te Eoepang, opgenomen in SibL yoor 1857} n". 105, is, wat de rundslagt betreft, eene wij- ziging gebragt bij beslait yan den Gouyernenr- Generaal yan d7 October 1862 {StU. n"*. 138). Omtrent het regtswezen en de defensie be- hoeft niets geyoegd te worden bij hetgeen reeds in het art. Timor en Onderhoorigheden werd opgemerkt. Literatuur over Timor en Onder- ho^righeden, NB. De literatanr oyer Flores, dat slechts ten deele tot de residentie Timor behoort, is in het artikel Flores afzonderlijk opge- geyen. £en paar bijdragen tot de kennis yan Flores yan latere dagtedcening ziju hia: ouder yermeld en met een sterretje geteekend. I. Algemeene beechriijvingen der Residentie. F. Yakektuk, Solor en Timor {Oud en Nieuw Ooei'indie, Dl. Ill, St. H, bl. 117—127). Besehrijmnff pan kei eiland Timor en nab^ge- legen eiimden (HiHoriecke beecAr^ping der EeUen, Dl. XVUI, bl. 410—419). W. yAV HooENBO&F, Betehrijoing van het eiland Timor en nahijgdegen eUanden {Ferhk.v.LM, Gen., DL I, bl. 273—306; DLII, bl.6S-l(K). SAari account of Timor, RotU, Saw, Sohr, ^ (MooE*s Notices of the Ind. Jreldf, Siogap. 1837, Appendix, p. 5—12). G. G. G. Bjbinwajldi, JEteie naar het ooddigi gedeelte van den Ind. Jreh^ i% 18il (Amst. 1858), bL 335—869. Th. Bik, Aanteekemngen nopens eene reit fuer Bima, Timor, de MoluiscAe eilanden, Mmk en Oost'Jaoa, gedaan in 1821 en 1832 nd den Hoogleeraar Eeinwardt (Tijdkhr, «. i Bat. Oen,, DL XIV, bl. 125—183). (Hierin oyer Timor en OnderhomgMei bL 127—140.) J. D. K(busskak), Besehr^ving van hei tiM Timor en eenige naburige eilanden {OofierHtgt Dl. II, bL 1—41). J. OLiyiEB JzN., Land- en Zeetegten m M Indie, Dl. II, bl. 265—305. Sal. Mullke, Bijdragen tot de kenme van Tinor en eenige andere naburige eilanden (FerU. over de not. gesckiedeme der Ned. Ovmmdk bezittingen, Afd. Land' en Folienhmde, hL 131—320). (Ilerdnikt, met eenige yerbeteringen, mm zonder de talr^ke platen, in S. Mulub, Eeixen en onderzoekingen in den ltd, Jrchtpd, DL II, bL 81—350.) S. A. BuDDiMQH, NeSrlande Ooet-Indie, Beiu% gedaan gednrende het t^dvak van 185SU-1857, DL UI, bL 274—361. L. J. yAN Bhijk, Bei* door den Ind. JreJapd in het beiang der BvangeUecie sending (fiott 1851), bL 516^-^63. P. F. EooJELDA VAV ETSDfGA* Eondboek der Leti- en Folienkunde van N. /. Boek II, Hoofil^t III (Flores, Soemba, Sabiao, Solor, Saroi Lomblem, Ombai) en lY (Timor, Samsny, Poeloe Kambing, Eotti, Daaw), bL 49-^0. P. P. EooBDA yAK Etsuiqa, Aardr^kikichxf ving van Ned. Indie, bL 304—317. J. J. D£ HoLLAHTDBA, ffandleiding by de l^ oefening dor Land- en Folkenkunde van Hd Indie, Dl U, bl. 498—683. J. J. D£ HoLLANDES, Jardrijksbesehnjvioff mi Nederhndech Oost-Indie (Amst. 1868), bk 291—311. J. PuvAFFEL (}ZN., Oeogrofihie van Ned. Ifdiy 2e drok. (^sGrayenh. 1868), bl. 152—156. G. J. Temmingk, Coup d^oeil sur VInde ArSr pSlagique, T. Ill, Ch. VII et VUI (^fw?« Qiographique de Timor), p. 155—201. G. S. W. D£ Hoo£KDOBjp, Coup d'octl tnr f^ de Java et lee auires poeseeeiom Neerkndam dans PArchipel des Indes, p. 338, 339. TL 987 J. CJULymrBSH B^cripHve DtcHonary of the Indian islands, art, ddenara, Dili, Fantar^ Eoiiip SamauWi Sandalwood-island,' Savoe, Solor, Timur, Bij draff en tot de kennii tan het eiland Timor en Onderhoorigheden (Tijdschr, p. N. /., Jaarg. 1849, Dl. II, bl. 307—324). II* £eschriJTiugen van bijzondere gedeelten der Besidentie. A. Het eiland Timor, A. HuYSEBS, Beknopte besekrijting der Oast- indische itablistemenUn (Amst. 1792), bl. 49—&1. D. VAK HoGSNBOSP, Bertgi van den tegenwoor- digen toestand der Bataa/scke beziitingen in OoU^Indie, bl. 189 r. C. W. M. VAH BKB Yeldi, Oezigten uit Neer- lands Indie, Hoofdst. Y, bl. 29 vr. D. B., Het eiland Timor {Tijdtchr. v. N. /., Jaarg. 1853, DL I, bL 199—924). P. J. YsiH, Het eiland Timor (Oids 1855, Dl. I, bl. 545—611, bl. 695—737, Dl. II, bL 65—100). (Ook in eenige afEonderlijke afdrukken Toorhanden.) H. J. Lion, Timor {Tijdechr. v. N. /., Jaarg. 1856, DL U, bL 185—203). R., Nog iete over Timor {Tijdechr. v, N, /., Jaarg. 1855, Dl. II, bL 405—408). E. Paancis, Timor in 1831 {Tijdeckr. v. N. /., Jaarg. I, DL I, bL 353— 369, bL 374— 400, DL II, bL 26—53). (Ook, eenigzins verbeterd en voUediger, in £. I'sANCls, Herinneringen uit den levensloop van een Indiseh ambienaarvan 1815 tot 1851 (Batatia, 1856), DL II, bL 152—229.) £. P(&Ai«cis)» Van Batavia naar Timor Koepang, een reisoerkaal {TifdecAr. v. N. /., Jaarg. 1852, DL I. bL t— 21)- (Dit reisverbaal is in eene andere en toI- lediger redactie ook opgenomen in £. Faangis, Herinneringen uit den levem- loop van een Indisek ambtenaar, DL II, bL 113—151, en heeft betrekking tot dee schrijvers zending als CommissariB naar Timor in 1831.) ^ J. BzLTL JoKBS, Narrative of the surveying Vogage of H. M. Ship Fly (Lond. 1847), Y. I, p. 367—392. .(Yertaald met aanteekeningen in W. R. van HoJBVELL, Togten van een Engehchman door den Ind, Arehipel, Dl. I, bl. 1 — 32.) D., Edi naar het rijk van Amanoebang op Timor in Oct. 1850 {Tijdschr.v, N. L, Jaarg. 3851, DL U, bl. 153-179). J. D. VAN DEN DuNGBN Geonovius, Het Ama* noebangsche rijk op Timor {Tijdeehr, v. N. J., Jaarg. 1849, DL II, bL 62—65). G. W. Earl, The trading ports of the Ind. Archipel {J, o. i. Ind. Areh , lY, en wel wat de havens van Timor betreft: Alias, p. 249, Amanoubang, p. 249, Amfuang, p. 395, Ata- poupa, p. 494). H. J. Lion, Herinneringen eener reis van Soe» rabaja naar Ambon {Tijdsehr. r. N, /., Jaarg. 1855, DL I, bl. S41— 367). (Hierin het een en ander over Timor, bL 349—353.) J. VON MiHTTTOLi, Portugal und seine Colonien im Jahre ]854, Bd. II, S. 366—371. D. H. KoLHP, Eeise door den ummg bekenden zuidelijken Molukschen AreUpel (Amst. 1827), bl. 36—44. (Of in de vertaling van G. W. Ea&l, Voyages of the Dutch brig of war Dourga, p. 32—39). (Handelt alleen over Portngeesch Timor.) G. W. Earl, Steamroute from Singapore to Torres straits (/. o. t. Ind. Arch., Y ; hierin over Fuk Kambing en Bulo Jaki, alsmede over Dim, p. 621—623). B. Het eiland Soemba. J. D. K(rtjsbi£An), Besehrijving van het San- delhout-eiland (Oosterling, DL II, bl. 63—86). Bijdrage tot de kennis van het eiland Soemba qf Sandelhout {Tijdsehr. v. N. /., Jaarg. 1853, DL I, bl. 48-53). Besehrijving van het eiland Soemba of Sandel- hout {Tijdsehr. v. N. J., Jaarg. 1865, DL I, bL 277—312). (Deze besehrijving is grootendeels getrok- ken uit aanteekeningen van den Heer J. D. VAN DEN DUNeEN GrONOVIUS.) C. De overige eUanden^ Mr. D. W. G. Baron van Lijnden, Bijdrage tot de kennis van Solor, AUor, Rolti, Savoe en omliggende eilanden {Natuurk. Tijdsehr. v, N. J., DL II, bl. 317—336, 388—414). * J. N. YosMAER, Kort berigt omtrent OeliUng, Noordkust van Flores {T^dschr. v. h. Bat, Qen,, DL XI, bL 147—154). III. Gesohiedenis. G. HsTKERiNO, Bijdrage tot de gesehiedenis van het eiland Timor {Tijdsehr* v. N, /., 068 TL Jaarg. IX, Dl III, bL 1—69, 121—238, 243, 244). PiOA7BTTA> Frgmier voyage auUmr du wtOMde (PariB, I'aa IX), p. 213. Aj7. be Castro, ESnmi JUsioriqtte de P6iMi$- sememi ForiMgau a Timor, dei m9 ei anUume$ de ses kabiianh {Tijdseka^. v, k. Bat. Qen,^ Di. XI, bl. 466—506). An. DS Ca»tbo, line ribeUum h Timor e% 1861 (Tijdichr. r. i. Bat, Gen., Dl XIII, bl. SSO— 409). De miUkUre heietiing van Timor in 1757. Uit^ trektel nii ket algemeen verelag der reeidentie Timor over 1851 {Tijdeekr. v. A. Bat. Oen., Dl. I, bl. 332^-334). Ben krijgitogt op Timor in 1857 {Tijdechr. o. N. I. Jaarg. 1860, Dl. U, bL 279—302). W. ScHOUTEH, BeUtogt naar en door Ooet-indie, 4fi dnik (Amst. 1780), DL I, bL 78—80. (Handelt alleen over nken op de Solor- eilanden yoorgeyallen.) lY. BoTolking en Taal. G. Heticeiung, Zeden engewoonienopM eUand Timor (TijdicAr. v. N. /., Jaarg. VII, DL 111, bl. 121—146, 273—313). G. Hetxebieo, Ben inlandeeAe oorlog op hot eiiand Timor {Tijdeekr. v. N. /., Jaarg. YIII, DL m, bL 204—222). G. Hethebino, Ben poor Timoreeche aneedoten {TiJdseAr. v. N. /., Jaarg. VIU, DL lU, bL 377—380). W. M. Dohsblaab;, ffet inlandeehe Ckristendom en SchooLwesen op Timor in 1862 (Mededeel, v. toege ket Ned. ZenMinggen., DL VIU, bL 24—60). B. G., Bijgeloof op Timor»Koepang {T^dsckr, p. N. /., Jaarg. I, DL I, bl. 216). P. J. v., Bortngeecka titeU cp Timor {Tifdeckr. V. N. /., Jaarg. 1867, DL I, bl. 361 v.). Offeranden op ket eiiand Bemame {Tijdeekr. p. li. /,. Jaai^. IX, DL IV, bL 146). (Ook Tertaald in Jonm. of ike Ind, Ar- ekipei, V. II, p. 174.) G. Heymeeing, Zeden engeieoonten op ket eiiand Botti {Tijdeckr. v. N. /., Jaarg. V, DL II, bL 531-549, 623—639; Jaarg. VI, DL I, bl. 81-98, bL 353-367). A. Jacksxedt, Bijtonderkeden omireni den toe- stand der bevoUting van ket eiiand BotH {Kolon. laarboeken, Dl. lY, bL 265-283). G. W. Eabl, Speeimem of tke dialects o/ Timor and of tke ekam of ielande extending tkence to New Guinea {Joum. o, tke Ind, Arek,, II, 1848, p. 695--704). J. GfiAwruBD, Malag Orammar, JPr^Hmuj JHuertation, p. XCY— XGYU, GGXYUl* CCXXIL V. Handel en Indnsfcrie. Beknopt overzigt van den kandel en de leAcqi- vaart te Timor^Koepang gedmrendeketjaerU^ {Tijdsek. V. k. Bat. Gen., DL III, bL 88^7). ExploHatie van kopermijnen op Timor {TijiKir, V. N. /., Jaarg. 1855, DL I, bl. 195 t.) J. EsasB, De b^enteett in de reeidentie ^net {Tijdsckr. v. Nijverh. en Landdonm in N. /^ DL X, bl. 251—253). Bene landbouw-ondememing op ket eiiand iM' (Tgdsckr. V. N. /., Jaarg. 1858, DL I, bL 65—76). (Voornamelyk getrokken nit aanteeb- ningen van den Heer J. D. yav su DUVGEH GbOHOYZUS.) Waleitekoanget der Solore$en {Tifdeckr, v.B.Lt Jaarg. 1849, DL n, bL 66, 67). (Ook vertaald in /omm. of tke Ind* At- eUpel, YoL lY, p. 766.) VL Xennis der Natuur. A. De Bodem. C. F. A. ScHSEiDEB, Bijdrage tot de geologieeke kennis van Timor {Nakmrk, Tijdeekr, v. N. /., DL XXV, hi. 87-107). F. JuBGHUHV, /mw, deael/e gedaante, bekiee- ding en inwendige etructwnr^ *DL U, bl. 1265-1267 en 1454. (Handelt over Tulkanen in de Timor-groep.) Werkeaamkeid van den vuUaam LobetdU <y ket eiiand Lomblem {Natmtrk, T^deckr, ». N. /., DL I, bL 153). Fnlkaniicke nitbareting op Fodoe Komba of Batoetara (Nattmrk. Tifdeekr. v. i\r. /^ DL L bL 87; YgL DL II, bl. 523, DL lU, bL6$9). * J F. A. Hakstebs, Aardbevimg to Lam' toeka (Naiunrh. Tifdeekr. v. N. /., DL XI, bL 226). E. Wybbn, De eilanden Botti an Saooe n daarop voorkomende eontbromten {JfatMvk. Tijdeckr. V. N. J., DL XXYII, bL 448-450). P. J. Maieb, Mineraal water in de moddtf' weUen op Foeloe Kamhing en Podoe Somaen {Natunrk. Tijdeckr. v. N. /., DL I, U. 156 t.). P. J. Maieb en J. G. Bbebblot Mobvb, Scka- kundig onderzoek van de minerale metereB, voorkomonde nadif Kalnao en Oiaeea ep kei eiiand Samao {Natnurk. Tifdeekr, v. N. A DL XXII, bL 52-61). TL 989 B. D0 Pkmim. J. DflCAlsiTB, Descripium (Pw herbier de PUe de Timor t faiMni pariie des eoUecitans botaniquei du MtuSum ffkui, nai. {Now. Ann, du Musie d'Hiii. Nat, XHI, 1884, p. 333-500). J. B. Sfanoghb, Ftodromns Florae TimorientU {Linnaea, ein Journal fur die Bolanik, door V. SoHLSCHiBHBAL, Bd. XY, 1841, passim). G. De Dieren, P« . Blexkeb, Bijdragen ioi de tennis der iehthyo- logisehe fauna tan Timor (Naiuurk, T^dteAr. V. N. /., Dl. Ill, bl. 168—174, VI, bl. 203 -814, XIII, bl. 387 --390, XVII, bl. 129 -140, XX, bl. 442-445). P. Bleek£B, JRepHlien van Timor (Naiuurk^ T^kr. V. N. /., Dl. XXII, bl. 86 - 88). P. Blibkxb, Viescken tan Solor (Natuurk, TijdBchr. V. If. /., Dl. I, bl. 847 v., UI, W. 490 v., V, bl. 67-96, VI, bl. 876 ?.). Timor, oollectieTe naam voor de yier stammea in de benedenlandea van DMi op Sumatnu Zg heeten a&onderlijk Tanah-djawa, Siantar, Faneih en Silau. Timor, negorij op het Aroe-eiland Wokam. Zij beyat 9 hnizen en 63 inwonen, als 56 Mohammedanen en 7 Alfoeren (1860). Timor, gowmg (sandbank) aan de Oosi- knst ran het eiland Banka, bij de kust yan Xoba, in de see van Borneo. Timor Daja, diatrikt op het eiland Ma- dura, afdeeling Soemanap. Het grenst ten Westen aan Barat Daja, ten Zuiden aan het distrikt Soemanap, en wordt ten Oosten en Noorden door de zee bedpoeld. Het heeft eene oppenrlakte van 224.5 yierkante palen en be- yat 106 dessa's en gehnchten, beyolkt door 30,604 aielen, aU 28,885 Soemanappers, 967 Gbinesen en 652 yreemde Oosterlingen (1857). De hoofdplaats is Batang-batang. Timor Daja, distrikt op het eiknd Ma- dura, afdeeling Pamakassan, grenzende ten Noorden aan de afdeeling Soemanap en het dbtrikt Barat Daja, ten Westen aan Barat* Laut, ten Zniden aan Timor Laut, ten Oosten aan Soemanap. Trassa is de hoofdplaats. Dit dbtrikt b 39.5 yierkante palen groot en telt 38 dorpen en 6,718 inwoners, als 5,402 land- zaten, 477 Chinezen en 839 yreemde Ooster- lingen (1857). Timor Iisut, dbtrikt op het eiland Ma- dura, afdeeling Soemanap. Het heeft eene uitgestrektheid yan 198.5 yierkante palen« met 100 dessa's en gehnehten en eene beyolking yan 28,061 Soemanappers, 705 Chinezen, 391 yreemde Oosterlingen, totaal 29,147 zielen (1857). De grenzen zijn ten Noorden Timor Daja, ten Westen Barat Lant, ten Zuiden de zee, en ten Oosten Loewar Kota. Het hoofd- dorp b Baloeta of Baloetoe. Timor Laut, distrikt op het eiland Ma- dura, afdeeling Pamakassan, grenzende ten Noorden aan Timor Daja, ten Westen aan Xota, en ten Zuiden en Oosten bepaald door de zee. Het is 39.5 yierkante palen groot en beyat 29 dessa's, bewoond door 6,182 zielen, als 5,311 landzaten, 468 Chinezen en 403 yreemde Oosterlingen (1857). Padamawoe b de hoofdplaats. Timor Laut, een der Znid-Ooster-eilanden, onder de Tenimber-groep, op V V Z. Br. en 131^ 54^ O. L. Het b bergaohtig en boschrijk en bet .grootste der Tenimber-eilanden, die naar dit ook yrel Timor Lant-eilanden genoemd worden. Men schat de grootte op 88 yier- kante mijlen, de beyolking op 10,000 zielen. De lengte zal ongeyeer 25, de gemiddelde breedte niet meer dan 3 of 4 mijlen bedragen. De Westkust b laag en ylak en wegens de^ ondiepte moeyelijk te nadereu; zij beyat de negor^en Maktb en Analoesoe. De Oostkost b bergaohtig en yeel sterker beyolkt. Zij telt een 20tal negorijen, vaaronder Oelili en Laoe* rong de yoornaamste zijn. Onze kennb yan dit eiland b nog zeer gebrekkig. Timor Sangsiet, dorp op het eiland Bali, rijk Boleling. Timpacija, landsohap in Borneo's Wester- afdeeling, rijk Sintang, ten Zuiden yan Am- balouw, Timpan, eilandje aan Celebes' Oostknst, ten Zttid-Westen yan het eiland Masonie, dat op 1* 44^ 47'' Z. Br. en 124* T 23" O. L. ligt. Timpang, hoek aan Borneo's Oostkost, aan de uitwatering der Eoetei-riyier. Timpik, dorp op Jaya, residentie Samarang, afdeeling Salatiga, distrikt Tengaron, met mim 300 invoners. TimpouB, eilandje aan Celebes' Oostkost, ten Zuiden yan Banggaai. Tin. Het tm is een artikel nit het delf- stoffelijk r^k, waaryan de exploitatie in de Nederlandsohe Oost-Indische bezittingen tot no toe zich meer bijzonder bepaald ^ft tot de eOanden Banka en Billiton. Wei schqnt het er yoor gehooden te worden, dat ook in andere deelen yan den Arobipel tin wordt ge- yonden, zooals in Borneo's Westerafdeeling, wo n. 