None
Woensdag den lie. S'morgens warm weer, ons volk is heeden met dorsschen enz: weder besig geweest. des voormiddags quam hier ten huise Mr. Johannes Vlok, hij bragt voor Oom Huzing 7 mudde Coorn in de mooleu, waar toe hem voor maalgeld enz: hebbe verschooten f4. — na dat hij eenige kopjes met thee hadde gedronken is hij na Stellenbosch gereeden. tegen den avond quamen hier te paard, de preekmaker Bek en Schipper Salm, die na dat se eenige pijpjes tabak gerook, een glaasje wijn gedronken, en wat gekeuvelt hadden, met elkanderen zijn vertrokken. Donderdag den 18e. S'morgens goed weer. op dato is ons volk met dorsschen weder beezig geweest. op den middag ter Tafel sittende quam hier ter huijse Hans Conterman, die mij Feb., 1706] DIARY OF ADAM TAS 137 Heijden, that was plagued with a toothache. After we had eat and drunk together, we made shift to find us some divertisement, and toward evening parted for home. Coming home, my sister Barbara taken with a seizm-e, and fell mighty faint, so as her pulse was welhiigh gone ; and we to rub vinegar on her temples and under her nose, and give her also some hartshorn with a drop of wine, the which did recover her again. Joannes Vlok took horse and rid to Meerlust. Monday the 15th. Warm morning. Our people reasonable busy threshing and cleaning corn. To ride to Stellenbosch this morning with Messrs. van der Heijden and van der Bijl ; to-day W'as council meeting and militia board, but I was told the land- drost at the Cape. The meetings soon dispatched, and so to spend a while at Mr. Hans Conterman's with some acquaintance, and then, with my same company, rode home. Tuesday the IQth. Pleasant morning. Good progress threshing and cleaning corn. Father Bek did this day send to fetch his horse, and give me for to know he designed to come to us to-morrow with skipper Salm. To-day our little Saartje mighty poorly. Wednesday the llth. Warm morning. Our folk busy again to-day threshing, etc. In the forenoon put in Mr. Johannes Vlok, that carried to the mill for my uncle Husing 7 muids of grain, for the which I did advance him for mill-money, etc., 4 florins. After he had drunk a dish or two of tea he drove to Stellenbosch, and toward evening there come on horseback here sermoner Bek and skipper Salm, the which did smoke divers pipes, and drunk a glass of wine, and conversed a while, and so parted together. Thursday the ISth. Fine morning. This day our people again been busy threshing. At midday, we sitting at table, come 138 DAGREGISTER VAN ADAM TAS [Feb., 1706 verhaalde dat hij bij den Landrost was geroepen, terwijl hij met wijn perssen doende was, dat deu Landdrost hem hadde verzogt ten hiiijse van den preeker Bek, hem verhalende dat den Gouvernr. alles bekend was, watter tegens hem was ge- schreeven, als mede datter verclaringen tegen hem belegt waren, dat hij wel wist dat Hans Conterman ^ en Daniel Hugot tegen den gouvernr. hadden verclaard, dat ze geen Yserwerk aan hem hadden geleevert, 't geen Hans hadde bekent, en gesegt dat hij de waarheijd hadde verclaard, maar dat hij anders teegen den gouvernr. niet heeft geteekend, dat den Landdrost hem voorts hadde gevraagt, of hij Hans ooijt door den gouvernr, was beledigt, dat Hans hadde geantwoord van Neen, en dat alles wat bij hem van den gouvernr. was verzogt, zoo van ijzer als Coolen hem zulxs was toegestaan, hierop las den Landdrost Hans een gesehrift voor, waar in onder anderen stont uijtgedrukt, als dat de geene die 't zoude teekenen niets ter wareld op den gouvernr. wisten te zeggen, en denzelven voor een eerlijk man verclaarden, alsmede dat hij een handhaver van de godsdienst was, en andere grove onwaarheeden meer,^ die hij alle niet wist op te noemen, dat Hans op sijn sterk aanhouden eijndelijk hadde geteekend, en gesien hadde datter nog 3 a 4 persoonen hadden geteekend onder anderen Hans Hendk. Hatting in de Tjgervallei, zijnde dit van Hans Conterman een droefgeestige zaak, wijders vertelde hij dat den Landdrost de bode nevens alle sijne veldwagters hadde afgesonden, zoo na Drakenstijn, de Paarl als elders, de menschen in de France Hoek souden op morgen alle gedagvaard worden aan 't huijs van Hercules du Pres, de andere francen daags daar aan ten huijse van Francois du Toit, die van de Paarl en daar omtrent een dag later in de molen van Drakenstijn ten ijnde om 't voornde: schrift in faveur van den gouvernr. te teekenen, wijders hadde de schoft Landdrost gezegt, dat hij wist dat ik neevens van der Bijl, van der Heijden, en Appel na 1 Vgl. boven, onder 28 Jan. Tas wou, nl., bewijzen, dat de Gouverneur, die grote hoeveelheden ijzer nodig had op zijn plaats, waar hij een eigen smidswinkel ingericht had, al dat ijzer uit 's Compagnies magazijnen trok, zonder ervoor te Feb., 1706] DIAKY OF ADAM TAS 139 here to us Hans Conterman, and told me he had been summonsed by the landdrost while working at his winepress ; that the land- drost had bidden him to preacher Bek's, and did advise him how that everything was known unto the Governor that was writ against him, also that depositions w^as laid against him, that he knew well Hans Conterman and Daniel Hugot had made declara- tion against the Governor how that the same had had no iron- work of them, the which Hans did allow, but did maintain to have declared the truth, nor to have set his name to aught else against the Governor; further, the landdrost had demanded of him if ever the Governor had used him unhandsomely, to the which Hans had answered. No ; and that whatsoever he had required of the Governor, whether in iron or coal, the same was granted him. • Dit was de coutra-petitie. Zie benedeu, Aanhaiigsel, IV. A. bl. 210, over dit getuigschrift. 140 DAGREGISTER VAN ADAM TAS [Feb., 1706 Drakenstijn waren geweest, en wat we aldaar hadden verrigt, dog 't meest hadde hij op Appel en mij te zeggen, met bijvoeginge datter eenige vrij burgers soude springen. op Maandag aanstaande hadde hij gesegt, soude hij 't gemde : schrift aan Stellenbosch laaten teekenen, hier uijt kan men middagklaar bespeuren, dat de gouvernr. in 't nauw is, zijnde dit een zeer droefgeestige zaak zoo droevig dattet sig selven schaamt, want soo de man zuijver is, waarom dan deese zaak bij der hand genomen, en is hij vuijl zoo kan hem dit in 't minste niet helpen, aangezien de waarheijd onverwrikbaar staande bhjft en de leugen van selfs moet valen. desen avond reeds te kooij zijnde wierde aan onse deur geklopt, dezelve geopent zijnde was 'er Mr. van der Bijl en Pretorius voor, binnen gekomen zijnde, wierde mij een brief vertoont van Mr. van der Heijden, die van der Bijl en mij schrijft als dat GuilHam du Toit op gisteren bij den gouvernr: was geweest, die hem aanstonds in een kamer alleen hadden geroepen, daar hem van den gouvernr. was afgevraagt, of hij mede zijn hand hadde geteekend, toen er over hem geschreeven was, waarop Mons. du Toit hem volmondig op antwoorde : Ja ik mijn heer, toen vraagde den gouvernr. wie heeft u daartoe gedwongen, Du Toit gaf tot antwoord : Mijn Concientie mijn heer, hierbij voegende : ik heb deesen morgen een logger wijn bij de generaale pagter gebragt, die volgens koop nog 13 leggers moest ontfangen, maar in plaats van wijn te ontfangen, heeft hij mij uijtgescholden slimmer als of ik een gauwdief was. de gouvernr. zeijde verder, waarom hebt ge mij niet gewaar- schouwd als het u niet wel en ging, eer dat ge over mij quam schrijven, ik zoude u dan wel te regt geholpen hebben. du Toit antwoorde 't zoude dan soo veel geweest hebben als nu, en of ik nu al geholpen was, zoo was de heele gemeente nog niet geholpen, ik ben een oud man, mijn brood zal haast gebakken zijn, 't schrijven dat ik gedaan hebbe is uijt liefde voor de gemeente geschied. den gouvernr. was over dit rondborstig seggen verbaast, en seijde hierop tegens hem, heb ik u niet een stuk Land gegeeven, du Toit antwoorde : Ja mijn heer. Feb., 1706] DIARY OF ADAM TAS 111 and what we had been concocting there, but the most he had to lay upon Appel and myself, adding there was certain of the burghers was like to dance for it. Next Monday, he had said, he should have the aforesaid paper signed at Stellenbosch. From the which one may descry as clear as noonday that the Governor is hard put to it, this being a mighty sorry business, so pitiful as it do shame himself ; for an the man be innocent, then wherefore this business put in motion, and is he guilty, this can serve him not one tittle, for that the truth do stand alway impregnable, and the lie shall work its own confusion. This evening, we being already in bed, there come a knock upon our door, the which being opened there stood without Mr. van der Bijl and Mr. Pretorius, who being come within, there was showed me a letter from Mr. van der Heijden, the which do write to Mr. van der Bijl^ and me how that yesterday Guilliam du Toit had been to the Governor, that did straightway call him singly into a chamber, and did there demand of him if he had set his hand with the rest, when the paper concerning him was made out, to the which Mr. du Toit did answer flatly. Yes, sir, I did. Then the Governor questioned him, Who did constrain you unto this ? Du Toit returned answer. My conscience, sir ; adding thereto, I did this morning carry a leaguer of wine to the contractor general, that by the bargain do have 13 leaguers still to take of me, yet would he not receive my wine, but railed upon me worse than I had been a thief. Then said the Governor, Why did you not advise me, if it fared not well with you, before you come to write concerning me, for so I should surely have holpen you aright. Du Toit answered, Then had it been the same as it now is, and albeit I myself were presently relieved, not so for that the whole com- munity. I am an old man, and my day will soon be done ; so I have written anything, it hath been for love of my people. At which round manner of speech the Governor was amazed, and with that did say to him, Did I not give you a slice of land ? Du Toit made answer, l^es, sir, that dry station across the Berg River. Thereupon the Governor said again, du Toit, I have not 142 DAGBEGISTER VAN ADAM TAS [Feb., 1706 die drooge post over de Berg rivier.^ daar op zeijde den gouvernr. weder : du Toit ik heb sulx aan u niet verdient, en dat wel tot drie maal toe, en ik had dit van u niet verwagt, Ik hoop God zal bij u doen als ghij bij mij gedaan hebt, waarop du Toit antwoorde, ik hoop zo mijn heer. hier op zijn ze van malkan- deren geschijden. du Toit heeft hier in getoont dat hij een eerHjk man is, en 't was te wenschen datter wat veel sulke patriotten waaren. Vrijdag den 19c. S'morgens stil warm weer, deesen morgen met de Messrs. van der Bijl en Pretorius voor onze deur zittende, quam den oud Landdrost Mr. Mulder van de Caab hier, mij groetende van Oom Huzing en de verdere vrinden, hij zeijde mij dat den Landdrost Beelzebub voor den gouvernr. uijt was om volk te werven, maar dattet zijns oordeels mostert na de maaltijd was, en dat hij hem vast verbeelde dat den gouverneur het voor zijn hard hadde, en dat hij veellicht van de Caab sonde vertrekken, en dat hij daarom soo woelde. hij waarschouwde mij om dit stil te houden, ondertusschen is 't al ruchtbaar, ook zeijde hij mij dat ik op mijn hoede moeste weesen, enz: hierop is hij vertrokken. de Messrs. van der Bijl en Pretorius gingen ook stappen. ondertusschen hebbe ik een brief aan Mr. van der Heijden geschreeven, die Mr. van der Bijl en Pretorius neevens mij onderteekend hebben, Andries de zoon van Mr. van der Heijden heeft de brief mede genomen. nadat ik aan 't huijs van Mr. van der Bijl eenige pijpjes met smookkruijd hadde verbrand en wat wijn daar op gedronken, ben ik teegens de middag na huijs geslentert. des namiddags quamen hier het Vrouwtie van Hans de Smit en 't Costers wijf, kort daar na Juflfrwen: van der Bijl, Pretorius, Appel, en Francijntie de Vrouw van Jacob Cloet, als mede de Messrs. van der Bijl, Pretorius, Jan Elberts en Appel, de vrunden namen wat tijdkorting ter hand en zijn tegen den avond met elkanderen vertrokken. ons volk is dezen dag met dorsschen weder bezig geweest. dezen avond toen de ' Die veepost was groot 60 morgen en lag tussen de Riebeeks-Kasteel-Berg en Sonquasdrift. (O. S. F., I. 507.) Feb., 1706] DIAKY OF ADAM TAS 143 deserved this of you (repeating the same three times), nor had I looked for this from you. I hope that God will deal with you as you have dealt with me ; to the which du Toit replied, I hope so, sir ; and with that they did part, the one from the other. Herein hath du Toit witnessed that he is an honest man ; it were to be wished there was patriots a many like him. Friday the 19th. Still morning and warm. Sitting this morning before our door with Messrs. van der Bijl and Pretorius, come here the old landdrost Mulder from the Cape, with greetings from my uncle Husing and the other friends. He advised me landdrost ,Beelzelnib was abroad for to beat up a recruit for the Governor, but to his mind it was mustard after meat, and he did verily imagine that the Governor was hit mighty hard, and it might be should be gone from the Cape, and therefore this great flutter and stir. This he did warn me for to keep close, howbeit the same is public property ere this ; also he told me I must be upon my guard, etc., and with that took leave, and Messrs. van der Bijl and Pretorius their ways likewise. Mean- time I writ Mr. van der Heijden a letter, to the which beside myself Messrs. van der Bijl and Pretorius did subscribe, Andries, Mr. van der Heijden's son, carrying the letter with him. At Mr. van der Bijl's, and there a pipe or two of tobacco with a drop of wine to follow, and so toward midday home at my ease. In the afternoon there come to us Hans smith's good dame, with the sexton his wife, and presently Mrs. van der Bijl, Mrs. Pretorius, Mrs. Appel, and Francijntie, Jacob Cloete's wife, as also Messrs. van der Bijl, Pretorius, Jan Elberts, and Appel, the company engaging in some divertisement, and so toward evening parted together. Our people busy threshing to-day again. This evening, 144 DAGREGISTER VAN ADAM TAS [Feb., 1706 tafel reeds vaardig was om wat te peuselen, quamen hier twee francen met namen Estienne Niel^ en Jaques Malan, zij verhaalde mij dat ze door den Landdrost Beelzebub ten huijse van Hercules du Pre waren ondervraagt of ze iets op den gouvernr. te zeggen wisten, of se hem niet voor een eerlijk man kenden, die wel regeerde en een handhaver van de godsdienst was. Zulx wierde hen in een brief voorgeleesen, ten ijnde om te onderteekenen, dog Mr. Niel zeijde dat hij daar van niet wist, en dat hij niet zoude teekenen, de Landdrost quam hem toen met harde drijgementen aan boord, dog hij gaf tot antwoord dat hij niet wilde teekenen, al was 'er een Hamans galg voor hem gemaakt, en dat hij dit den gouverneur wel durfde zeggen, dat hij voor niemand bang was, dat schelmen en dieven mogten vreesen, en diergelijke taal meer. den Landdrost zeijde hem wel te zullen vinden, hierop is de man vertrokken. Jaques Mallan stapte weder in de kamer die op diergelijke manier wierde aangedaan, dog denselven gaf tot antwoord, dat hij niet wilde teekenen, daarop zeijde de Landdrost : scheerd u hier dan vandaan, toen vertrok de man. hoe sig de rest der menschen gehouden hebben wisten zij niet. nadat ze hier wat gegeeten en gedronken en mij een praatie verleend hadden, zijn ze met elkanderen weg gereeden. Saturdag den 20t'. S'morgens tamelijk weer, dezen morgen ben ik in geselschap met Mr. van der Bijl na Mr. du Toit gereeden, wij vonden hem niet 't huijs, want hij ten huijse van Matthijs Greef was geroepen, wij reeden derwaards, Mr. Appel quam ook daar alwaar ons vertelt wierde, dat op gisteren alle de vrijluijden aan de Caab tot Zwarten in Cluijs, door den boode bij den gouvernr. waren geroepen, alsse in 't Casteel verscheenen wierden ze met wijn, tabak enz: beschonken, toen haalde den goevernr. een schrift voor den dag, 't welk hij hen liet teekenen, de menschen waaren verbaast, niet wetende wat hier van de beduijdenisse was, egter hebben zij de teekening daar van niet derven wijgeren, 't zoude behelsen dat zij den gouvernr. voor een ' Over Etienne Niel en zijn romantiese avonturen, v. Contra Ded., bl. 97. — Feb., 1706] DIARY OF ADAM TAS 145 the table being ready set for a mouthful of meat, there put in two Frenchmen, Estieune Niel and Jaques Malan. They told me that at Hercules du Pre's landdrost Beelzebub had made question of them, if they had aught to say against the Governor, and if they did not know him for an honest man, that did govern well, and was an upholder of religion. The same was read out to them in a letter, in order to their signing, but Mr. Niel declared to know nothing of it, and that he would not sign. Then come the landdrost aboard him with harsh threatenings, but he give him for answer that he would not sign, no, not though Haman's gallows was building for him, and that he would make bold to affirm the same to the Governor his face, that he was dismayed of no man, and that rogues and robbers might be afeared, and more of like purport. The landdrost declaring they should meet again, the man departed. Then Jaques Malan into the apart- ment, that was attempted in like manner, but give for answer that he would not sign, whereupon the landdrost did call out. Then get you gone from here, and with that the man went off. How the others had borne them, they did not know. After that they had eat and drunk something with us, and had given me their discourse, they did ride away in company. Saturday the ^Oth. Fair morning. This morning, in com- pany with Mr. van der Bijl, to ride to Mr. du Toit's, but found him not at home, he being bidden to Matthijs Greef's, and so rode thither. Mr. Appel come there also, where was told us that yesterday all the free burghers at the Cape, with a garnish- ing of blacks, was summonsed by the officer to the Governor's, and being come within the Castle was treated with wine and tobacco and the rest. And next the Governor produced a paper, the which he had them to subscribe, the people being amazed, not knowing what this might mean, yet dared not to refuse to set their hand thereto. This shall contain a declaration that they do esteem the Governor for an honest man ; yet are they rogues that Hun verklaring, ibid., bl. IG. 't Geval wordt breedvoerig verhaald bij Bogaert, bl. 514, 146 DAGREGISTER VAN ADAM TAS [Feb., 170G eerlijk man verclaren.^ dog die zulx doen zijn schelmen, of 't rnoest weesen dat die menschen de verlooren eer van den gou- verneur hadden gevonden, als dan zoud'et billik weesen, dat ze hem die weder quamen te geeven, dog mijns dunkens zijn alle die droefgeestige figuuren die den gouvernr. thans slaat, niet anders als doodstuijpeu. Mr. Greef was vrolijk zingende ver- schijde deunen helderop, dog de man was vol zoeten wijns, hij zeijde zijn kop liever te willen verliezen als voor den gouvernr. te teekenen, en hij hield ze voor vervloekte schelmen die voor den gouvernr. teekenden, en dit ging zoo verre dat hij ze de verdoe- menisse toewenschte.^ nadat we daar ter plaatse een wijl ge- zeeten, eenige glasen wijn gedronken, en wat smookkruijd verbrand hadden, zijn we gereeden na 't huijs van Mr. du Toit, wij hielden daar 't namiddagmaal en reden toen na huijs. deze nagt wierde wakker op onze deur geklopt, de aanklopper was Abraham Bleusel, die van Drakenstijn quam gereeden (trouw- hartig stuk) om mij te verhalen dat hij nevens andere franschen tot 15 stuks toe aan 't huijs van Francois du Toit waren geweest, alwaar den Landdrost was om hen voor den gouvernr. nadat deese man zijne vertellingh hadde voleijnd, en eenige glasen 1 Van deze klucht was Bogaert ooggetuige. Zijn beschrijving stemt overeen (bl. 512). Feb., 1706] DIARY OF ADAM TAS 147 do this thing, unless it he those folk did find the Governor's lost honour, for so it were but fair they come to give it him again ; though to my thinking all those pitiable figures the Governor do now cut is nothing but his last convulsions. Mr. Greef was merry, and sung divers ditties bright and clear, but the man was full with sweet wine ; he declared that he would rather lose his head than sign for the Governor, and such as signed for the Governor he did account for cursed rogues, the which he did carry so far that he would wish them damned in hell. Here we did sit some while, and drunk sundry glasses of wine, and burned some tobacco, and then rid to Mr. du Toit's, where we eat dinner, and so rode home. This night come a brisk knocking at our door, being Abraham Bleusel, that come riding from Drakenstein (true heart), for to tell me how that himself with some fifteen other Frenchmen had been to Francois du Toit's, where was the landdrost, for to have of them to sign a paper for the Governor. And first the landdrost with promises did labour for to bring them to it, and afterward with ferocious threatenings, and he the while so devilish mad as he did go livid in the face, and shaking also when he read out the paper, and a rogue of his standing that had made the door fast and did stand guard. Then Abraham Bleusel, having took the word, did roundly declare to have a mind indeed to sign his name, but first for to set out on top his bill of grievance, which an he might not do, he would not sign. Upon this saying of this man the folk that was there come together did go their ways, without that any did consent to sign, so as the landdrost is here come off mighty nakedly, his menaces availing nothing, and I am fain to hope there may be other places where the pestilent rogue shall fare to the same tune. After that the man had concluded his relation, and had * Bij de vervolging van Tag, na zijn gevangenname, trachtte de Landdrost to bewijzen, dat Greef bij deze gelegenheid 't Klachtschrift getekend had, — wat niet het geval was, — zoals Tas kon aantonen. ^ Vgl. hiorover Bogaert, bl. 514, vgg. 148 DAGREGISTER VAN ADAM TAS [Feb., 1706 wijn hadde gedronken is hij weder te paard gesteegen en na Drakenstijn goreeden. Zonclag den 21(?. S'morgena was het zeer warm, deze mor- gen quam Joannes Vlok met de paarde wagen hier, hij was van gedagten dat we met hem zouden rijden, dog 't konde thans niet weesen. ik ben kort hier op na Mr. van der Bijl gewandeld wien ik het bovenstaande goed nieuws hebbe medegedeeld, toen ben ik weder na huis geslentert. tegen den avond is Mr. Vlok vertrokken. broer Louw quam met Mr. van der Heijden hier, nevens Mr. van der Bijl en Gerrit Remkes. Mr. van der Heijden vertelde mij veel koddige zaaken, die aan de Caab omtrent het eerlijk verclaaren van den gouvernr, datter verschijde Swarten, die gebannen en gegeesselt waren, hadden geteekent,^ nu is den gouvernr. wis eerlijk, maar droeviger pottentaat sag ik nooijt als die zijn verlooren eer van schelmen moet weerom halen. Maandag den 22^. S'morgens goed weer. deese voormiddag quamen hier de Messrs. van der Heijden, van der Bijl, Pretorius, Jan Elberts, alsmeede de kranketrooster van der Maas, mijn Rijsbroeder, en Roggeveen, ook quam hier Mr. Kina, Hercules du Free, en Appel, Arij van Wijk, die ons verhaalde dat van Staden en van Zeijl waren afgevallen,^ maar dat hij van gevoe- len was dat de meeste menschen in de Wagenmakers Valleij niet souden teekenen. wij spraken met elkanderen zeer omstandig van de misselijke woeling van den gouverneur en zijn onheb- belijke zendeling den Landdrost. eenige der vrinden gingen na Mr. van der Bijl, de andere bleeven bij mij teneeten. na den eeten quam Hans de Smit met Schipper Salm. wij namen Hans voor, en sloegen hem voor oft niet billik was dat hij ons een verclaring gaf dat hij tegen sijn sin hadde geteekent, en dat hem zulx leed was, dat hij uijt vreese hadde geteekend, en niet eens geweeten waarom hij zijn naam hadde gezet.^ toen Hans de Smit zulx verrigt hadde is hij met Schipper Salm na de Caab 1 Letterlik waar. Zie Defence, bl. 71, en Bogaert, bl. 512. "^ Zij hadden, nl., voor de Gouverneur getekend. (Vgl. Defence, bl. 70, 71.) Feb., 1706] DIARY OF ADAM TAS 149 drunk a glass or two of wine, he took horse again and rode to Drakenstein. Sunday the 'list. Mighty warm morning. This morning put in Joannes Vlok with his horse-chaise, that thought to have us drive with him, the which presently impossible. By and by to walk to Mr. van der Bijl's, and acquainted him with the above good news, and so back home at my ease. Toward evening Mr. Vlok took leave. Put in my brother Louw with Mr. van der Heijden, likewise Mr. van der Bijl, and Gerrit Remkes. Mr. van der Heijden did recount to me a many droll passages at the Cape in the business of the Governor's assoilment, how there was divers blacks had signed that was banished men and whipped, and now the Governor is sure an honest man, but sorrier potentate I never see than that must come again by his lost honour at the hand of rogues. 3Ionday the 2'lnd. Fine morning. This forenoon put in Messrs. van der Heijden, van der Bijl, Pretorius, and Jan Elberts, as also the sick-comforter van der Maas, that was my fellow-traveller, and Roggeveen. Come also Mr. Kina, Hercules du Pree, Appel, and Arij van Wijk, that did tell us how van Staden and van Zeijl was fallen away, but that he did conceive the most part should not sign of the settlers in the Wagon- makers' Valley. Discoursed one with another with much par- ticularity of the sickening clutter and to-do the Governor do con- trive, he and the landdrost, his unmannerly embassador. Some of my visitants to Mr. van der Bijl's, the rest to eat dinner here with me. After dinner come Hans smith and skipper Salm, and we to fall upon Hans, and did propound to him whether it were not reason he should give us some manifest, how that he had signed against his inclination, and did repent of it, and had signed in fear, nor rightly knew wherefore he had set his name. Hans smith having done accordingly, he to the Cape ^ Vgl. uittreksol uit zijn vcrhoor, Defence, bl. 88, vvg. maar ook het oorspr., in z'n geheel, C. P. S. 1706, en zijn ontkenning, Contra Dcd, bl. 115, 116. 150 DAGREGISTER VAN ADAM TAS [Feb, 1706 gereeden. kort hier na is Appel met Arij van Wijk vertrokken, een wijl daarna Mr. Kina en du Free. Dingsdag den 23(?. S'morgens betogen lugt ook begon het te reegenen. dezen voormiddag quamen hier de Messrs. Vlok vader en zoon, Mr. Vlok den ouden vertekle datter zo vrij wat opschud- ding aan de Caab was, dat hij daarom eens na buijten was gereeden, de Jonge Vlok verhaalde dat hem gesegt was dat den Landdrost door den gouvernr. was op ontboden, om die reeden dat hij buijten bij de boeren te veel drijgementen en te grooten strafhijd gebruijkt hadde. des voormiddags quam Mr. van der Heijden ook hier om een praatie. heden ontfange een brief van broer van Brakel, die wel wilde weeten hoe het met de boeren van Drakenstijn omtrent het eerlijk verclaaren van den gouvernr. was afgeloopen, waarop hem hebbe geantwoord in een brief je aan hem toegesonden. Wocnsdag den 24^. S'morgens warm weer. deese morgen quam Mons. van der Heijden hier, met wien ik nevens broer Louw na 't huijs van Mons. van der Bijl ben gewandelt, ik zag van daar een ruijter op onze werf komen rijden, waarop ik na huijs ben gestapt, toen ik op de werf quam bevond ik die ruijter Mr. Guillaum du Toit te zijn, dezelve las mij een brief voor van zijn broer Francois du Toit, die hem bekend maakte, dat den Landdrost hem voor de tweede maal hadde aangeweest, om te teekenen, dog hij wilde niet, den Landdrost hadde hierop gesegt, teikent maar, want Tas is reeds na de Caab om te teijkenen, en den gouvernr. om vergiffenis te versoeken, vervloekte Taal van den schoftagtigen roffiaan. Ik hebbe ondertussen de brief van Mr. du Toit beantwoord, en een verclaring weegens 't volstandig blijven van verschijde onser broederen daar agter gevoegt. 't welk we met ons Zeevenen hebben onderteekent, name; van der Heijden, van der Bijl, G: du Toit, Appel, Jan Elberts, Jacobus Louw, en Tas. des namiddags ben met Mons. van der Heijden hier naast gegaan om een verclaring van Willem van Zijl te haalen, denselven was neevens zijn Vrouw wakker in de klem, dan door zijn teekenen dat hij berouw heeft is hij weder Feb., 1706] DIARY OF ADAM TAS 151 with skipper Salm, and presently Appel to take leave with Arij van Wijk, and some while afterward Messrs. Kina and du Free. Tuesday the 23n/. Dull morning, and come on to rain. This forenoon put in the Messrs. Vlok, father and son, Mr. Vlok the elder declaring that at the Cape there was no small tumult and ado, for the which reason he was for once taken a tour abroad. Young Vlok reported to have heard that the landdrost was bidden appear before the Governor, by reason that abroad among the farmers he did threaten overmuch, and had carried it too stiff and high. In the forenoon Mr. van der Heijden also here for some discourse. This day received a letter from my brother van Brakel, that had a mind to know how the farmers of the Drakenstein was sped in the matter of the Governor's assoilment, to the which I returned answer in a short letter and dispatched the same. Wednesday the 24i/«. Warm morning. This morning come Mr. van der Heijden, with whom and my brother Louw to walk to Mr. van der Bijl's. From there I did espy a horseman come riding within our yard, and with that I to step home, and being come within the yard discovered the horseman to be Mr. Guillaum du Toit ; the same did read out to me a letter from his brother Francois du Toit, giving him to know how that the landdrost had a second time assailed him for to have him sign, but he would not sign, upon the which the landdrost had cried out, " Nay, set your name ; Tas is already posted to the Cape, for to sign, and to sue out pardon from the Governor." A curse upon the blackguard of a ruffian, and on his lying tongue ! I did, however, answer Mr. du Toit his letter, and did attach thereto a manifest of no surrender on the part of divers of our brethren, the which seven of us did subscribe, viz., van der Heijden, van der Bijl, G. du Toit, Appel, Jan Elberts, Jacobus Louw, and Tas. In the afternoon with Mr. van der Heijden to Willem van Zijl's near by, for to procure a declaration of him, the same, together with his wife, being in a mighty toss, but signed to it that he did 152 DAGREGISTER VAN ADAM TAS [Feb, 1706 aangenomen.^ omtrent middernagt wierde aan onse deur gebonst, men opende se en bevond dattet twee franssen van onze breeders waaren, hierop liet ik Mr. van der Heijden roepen, ook stond broer Louw op, ondertusschen wierd 'er een verclaring opgesteld en geteekeud. nadat we eenige glaasjes wijn hadden gedronken en wat smookkruijd verbrand is Mr. van der Heiden gaan stappen. die twee vrunden gaf liunne paarden braaf brood te eeten, toen dronken we een afscliijd teug, waarop de Vrunden te paard steegen en vertrokken. dezen nagt wierde mij vertelt datter drie gecommts buijten stonden te komen, die bij de huijzen zoude gaan, om de menschen die niet hebben willen teekenen, door schoone beloften daartoe te brengen.^ Donderdaff den 25c. S'morgens warm weer. deesen morgen quam Mr. van der Heijden hier met twee franssen van onse broederschap, Mr. Abraham Bleusel bragt mij een brief van Mr. Pierre Villiers die door mij is beantwoord, wijders hebben de twee vrunden mede een verclaring gegeven van bun wedervaren met Beelzebub de schoft.^ nadat we met de Vrunden gedronken en gesmookt hadden, alsmede hun behoude rijs gedronken, zijn ze vertrokken. ondertusschen bleeven de Messrs. van der Heijden en van der Bijl hier nog wat praaten, dog ze zijn op de middag neevens broer Louw en Mr. van der Bijl gewandeld, om vandaar met hun drien na de Caab te rijden. tegens aanstaande Zondag stond Mr. van der Heijden weder buijten te komen. Vrijdag den 26e. S'morgens tamelijk weer. desen voormid- dag quam Mr. van der Bijl hier met eenen Pieter Erasmus, woonagtig in de Wagenmakers Valleij, de man verhaalde niet geteekend te hebben, hij heeft dan een verclaring gepasseert, van 't geen hem was wedervaren, hierop is hij weder vertrokken. des middags zijn de Messrs. van der Maas en Roggeveen na Willem Nel gereeden. zij quamen s'avonds 'thuijs, en waren zeer vrolijk. > Die verklaring wordt gegeven, Contra Ded., bl. 47. - De Gouverneur had, als voonvcndsel, 't plan bedacht, die drie te laten Feb., 1706] DIARY OF ADAM TAS 153 repent, and so received again. About midnight come a battering at our door, the which being opened we found it was two French- men of our company, whereupon I bid summons Mr. van der Heijden, my brother Louw rising likewise, and meantime a deposition drawn and signed. After we had drunk sundry glasses of wine, and smoked a pipe or two of tobacco, Mr. van der Heijden went his way. Our two friends did give their steeds an honest meal, and then we all to drain a stirrup cup, and so our friends to horse and away. Was told to-night there is three commissioners to come abroad, for to go about the houses, and with fair promises prevail on those to sign that have refused. Thursday the 25th. Warm morning. This morning come Mr. van der Heijden here with two Frenchmen of our company, Mr. Abraham Bleusel bringing me a letter from Mr. Pierre Villiers, the which I answered, and next our friends did likewise give a declaration, touching their passage with the rogue Beelzebub, and so after drinking with our friends, and smoking and drinking again to their safe journey, they went their way, and meantime Messrs. van der Heijden and van der Bijl to stop with us for some further talk, but the same toward midday, with my brother Louw and Mr. Gerrit Remkes, to walk to Mr. van der Bijl's, the three designing to set forward to the Cape from there. Next Sunday Mr. van der Heijden to come abroad again. Friday the Q,6th. Fair morning. This morning come Mr. van der Bijl, with one Pieter Erasmus, residing in the Wagonmakers' Valley. The man declared not to have signed, but passed a deposition as to how the affair was sped with him, and so took leave. In the afternoon Messrs. van der Maas and Roggeveen riding to Willem Nel's, and come home at evening, and mighty merry. vernemcn, hoeveel oudo wijn do vrijburgers nog hadden (Vgl. Ded., bl. 152, en Bogaert, bl. 513). ' V. do verklariug van Blcuscl, Contra Dcd., bl. 17. 154 DAGREGISTER VAN ADAM TAS [Feb., 1706 Saturdafi dm 27r. S'morgens warm weer. dezen morgen ten half agten quamen hier de drie gecommite: Verzijl, U: Cruse: en Vieravond. van hunne paarden gesteegen zijude, quamen zij in 't prieel, nadat ze waren nedergezeeten nam Verzijl 't woord op, mij niet anders vragende als : Hebt ge ook oude wijn aan de Compe: te leveren,^ waarop ik hebbe geantwoord Neen, ik liet de Messrs. een zoopje geeven, toen zijn ze weder te paard gesteegen en vertrokken. 1 Vgl. noot bl. 152. Feb., 1706] DIARY OF ADAM TAS 155 Saturday the '2/7th. Warm morning. This morning at half of eight put in the three commissioners, Yerzijl, U. Cruse, and Vieravond. Being light down from their horses, they come within the arbour, and when they was sate down Verzijl did take the word, but put no other question, but only. Have you any old wine for to supply the Company, to the which I answered. No, and served my gentlemen a drink, and so they to horse again and parted. AANHANGSEL DE KLACHTEN DEE VEIJBURGEKS TEGEN DE GOUVERNEUR, WILLEM ADRIAAN VAN DER STEL HOOFDSTUK I INLEIDEND Het Dagboek van Adam Tas mag de lezer niet in handen gegeven worden, zonder dat hij weet, wat voor een mens de schrijver was, doch op dit punt zijn de meningen der geschiedschrijvers verdeeld. Wil men Theal geloven, dan was Adam Tas een Zuid-Afrikaanse Hampden ; wil men Colvin of Edgar volgen, dan was hij een " perjured scoundrel." Of Tas voorgesteld wordt als held of als schurk, hangt geheel af van de houding door de historikus ingenomen tegenover de zogenaamde " van der Stel Kwestie." § 1. Z)e " van der Stel Kwestie.'" Er bestaat, eigenlik gezegd, geen van der Stel kwestie. De " kwestie " is reeds meer dan twee honderd jaar geleden beslecht met de uitspraak der Bewindhebbers op de klachten van de vrijburgers tegen van der Stel. En sinda het jaar 1711, toen Abraham B6gaert, in zijn " Historische Reize," zijn persoonlike ondervinding in de strijd tussen de Gouverneur en de kolonisten in 't licht gaf, is zijn opvatting van de beweging de enige geweest, die door oordeelkundigen gehuldigd werd. In onze dagen heeft Theal, na het meest degelike en grondige onderzoek van de oorspronkelike stukken in de Kaapse en Haagse archieven op de zaak betrekking hebbende, de opvatting van B6gaert in alle opzichten bekrachtigd. Niemand heeft ook getwijfeld aan de juistheid van de voorstelling, dat Willem Adriaan van der Stel een hebzuchtig tiran was, die de kolonisten op de wreedste wijze heeft APPENDIX THE COMPLAINTS OF THE FEEE BUKGHEES AGAINST THE GOVEENOE, WILLEM ADEIAAN VAN DEE STEL CHAPTER I INTRODUCTORY The Diary of Adam Tas cannot fairly be placed in the reader's bands witbout a word as to tbe personality of tbe diarist. This is a matter upon wbicb historians bold conflicting opinions. If we may believe Tbeal, Adam Tas was tbe Hampden of South Africa. If, on tbe other band, we are to follow Colvin and Edgar, he was a " perjured scoundrel." Whether the historian depicts Tas as hero or villain, depends entirely upon bis attitude towards tbe so-called " van der Stel question." r § 1. The " van der Stel Question.''' To be perfectly precise, there is no van der Stel question. With tbe verdict pronounced by tbe Directors more than two hundred years ago upon the complaints lodged by the colonists against van der Stel, tbe "question" ceased to exist. And since tbe year 1711, when Abraham Bogaert in bis " Historical Journey " gave to the world bis personal experiences during the conflict between the Governor and tbe settlers, Bogaert's view of the movement has met with universal acceptance amongst those capable of forming a judgment. In our own time tbe historian Tbeal, after a most thorough and searching examination of the original documents relative to tbe affair in tbe Archives at tbe Cape and tbe Hague, has confirmed the version of Bogaert in every particular. The essential accuracy of the view wbicb represents Willem Adriaan van der Stel as an avaricious tyrant who oppressed the settlers with the most vindictive cruelty, was never 158 DE KLACPITEN TEGEN W. A. VAN DER STEL onderdrukt, totdat wijlen de heer H. C. V. Leibbrandb, Koloniaal Archivaris aan de Kaap, een poging aanwendde, om de zo miskende Gouverneur te rehabiliteren, § 2. Leibhrandt en zijn School. In zijn " Rambles through the Archives " i heef t Leibbrandt getracht, van der Stel te verdedigen, — doch zonder veel sukses. Verder heeft hij een vertaling gepubliseerd van de correspondentie tussen de Kaapse Gouverneur en Raad en de Overheid in Nederland en Indie, en ook van van der Stels verdediging van zichzelf, de " Korte Deductie." 2 Dit laatste werk, waarover later veel gezegd zal worden, is voorzien van een reeks uittreksels uit de officiele bescheiden, betrekking hebbeude op de twist tussen de Gouverneur en de vrijburgers. De opsteller geeft voor, dat die uittreksels behoorlik gemaakt zijn, en de waarheid behelzen. In der waarheid is er, onder de bijna twee honderd stukken, niet een enkele groep dokumenten van enig belang, die niet 6i gemutileerd, 6f vervalst is, en wel op de grofste wijze. Die uittreksels dienen geenszins, om de waarheid te openbaren. Integendeel, ze werden opzet- telik gemaakt, om de waarheid te onderdrukken. 