The lichen book; handbook of the lichens of northeastern United States;
Brief van Van Lennep 7 April 1852. BEECHEE STOWE, DE NEGEEHUT. 1853. Kühle werken zijn, die liet Nederlandschule publik aangeboden worden. Beecher Stowe's Uncle Tots Cahin, or Negro life in the Slave States in America, had Kruseman reeds geruimen tijd op zijii schrijftafel liggen toeu de berichten naar hier kwainen van den grooten opgang dieu het boek in Amerika maakte. Eerst als feuilleton van een Washingtonsch blad, de National Era van Juni 1851 tot Maart 1852 verschenen, werd het spocdig daarna door I. P. Jewett te Boston in twee deelen herdrukt. Op den eersten dag van het verschijnen werden er reeds 3000 exemplaren omgezet; einde November 1852 waren er reeds Wei te verstaan in de Nordelijke Staten; in de Znidelijke Staten wilde men er niet veel van weten. Althans Fuhri schreef den 9 Mei 1856 nit Nieuw-Orleans aan Kruseman: „Eens dreef mgne nieuwsgierigheid my in een Slave-yard (slaven-winkel of slaven-maga- zijn), waar de mannen aan de een kant en de vronwen aan de andere kant netjes aangekleed op eene rei langs de munr zaten. Een laag hou- ten beschlot in het midden van het vert'ek, scheidde de mannen van de vrouwen. 't Was een winkel, als een andere winkel, en stond ook tnssehen andere winkels in. Daar was alleen maar geen toonbank non- dig. It was er toevallig alleen en de eigenaar wilde met alle geweld an my verkoopen. Ik wust niet hoe ik van hem af zou komen, want bet stond te kinderachtig om te zeggen, dat ik maar eens uit nieuws-gierigheid kwam. Toen ik zeide niets noodig te hebben, dacht hy dat hebben voorgewende onverschilligheid was om goedkooper te kunnen koopen. Op eens stampte hij met zijn dikken stok op den grond en zeide met forsche stem: stand up! Al de mannen rezen overeind en gingen om mij been staan, daar waren er 14. Ik nam de vlugt naar de andere kant; y, stand up! gebood de dikke stok en daar zag ik mij omringd door 12 leelijke vrouwen. Ik ontsnapte gelnkkig en traehtte daarby nog en beetje mijn fatsoen te Bewaren; doch de slavenkoopman kon maar niet begrijpen, dat ik mijn kens niet had kunnen vinden Ik heb hier in een Boek winkel eens naar een goedkoope editie van Uncle Toms Cabin gevraagd. Het antwoord, mij met verontwaardiging gegen, omdat ik er naar durfde vragen, was kortaf: „We have it not at all, De werken van Stowe vouden in de Zuidelijko Staten geen opgang; den 7 September 1856 schreef Fuhri, dat Dred een nieuw werk van die schrijfster in het geheel niet naar Nieuw-Orleans in commission gezonden werd. Ook dit werk gaf Kruseman later in vertaling nit, zooals zal biyken. The Illustrated London News, 11 Juli 1896, page 46. BEECHER STOWE, DE NEQUELHUT. 150000 exemplaren verkocht, het Engelsche Athenaeum van den 21 Jannari 1854, zou van een debiet van 450000 exemplaren in Amerika spreken. Die verbazende opgang gaf Krnseman aanleiing het boek een in te zien. Eenmaal met de lezing begonnen, las hij het's nachts aan een stuk door en vertoonden het onmiddellijk den volgenden dag ter vertaling (19 Mei 1852). Bijkaus tegelijkertijd had het ook de aandacht van andere uit-gevers getrokkeu; na hem vertoonden ook P. N. van Kara pen. Otto Petri en Kemink en Zoon, het werk ter vertaling. Krseman had echter de prioriteit van dit werk, dat zulk een ontzaggelijken opgang zou maken. „Sedert lang, schreef het Weekblad voor ds7i Boekkajidel van den 9 October 1852, is er geen boek geweest, dat bij zijne verschijning in Engeland een zoo verbazend opzien heeft verwekt en eene zoo ontzaggelijk spoedige verspreiding heeft gevonden als Uncte Tom 9 Cabin, or Negro life in America, van de Amerikaansche schrijfster Harriet Beecher Stowe, hetwelk voor eenige maanden in Boston verscheen, sedert dien tijd 20 dräkenbeleefde, der schrijfster tot 10,000 Dollars opbragt, en in Engeland veelvuldig is nagedrukt. Het boek is een negerroman, vol gloeijende en deels meesterlijke Tafereelen uit het slavenleven. „De buitengewoon spoedige verspreiding van dit boek is een opmerkenswaardig teeken des tijds, en bewijst dat de abolitio-nistische partij in Amerika d. i. die, welke voor de geheele afschaffen van het slavenleven ijvert, als de vallende sneeuwklomp aangroeit. Wij zullen het voor de kritiek overlaten, een oordeel te vellen over de waarde van dit werk, als de Neder-duitsche vertaling die gelijk wij meenen door den Heer Kränseman zal worden uitgegeven, het licht ziet. Wij willen hier slechts kortelijk het lot van dit boek op Engelschen bodemonden, verhalen. Tegen het einde van April dezes jaars werden een Exemplaar van het kort te voren in Amerika uitgegeven boek naar Londen gezonden en den Boekhandelaar Gilpin tot de uit gave aangeboden. Deze wees het echter af, en de 1853. The Edinburgh Review vol. CI (April 1855) pag. 294 vlg. Geciteer in Weekblad voor den Boekhandel 14 Februar 1854. Beecher Stowe, de NEOERHITT. 1853. Heeren Clarke en Comp. kochten het Engelsche kopijregt door tusschenkomst van den Heer Vizetelli. Deze laatste lässt een deel der Amerikaansche uitgave mede naar liuis genomen om te lezen, terwijl liij het tweede deel aan den drukker Salisbun leende om ook diens oordeel te vernernen; deze verhaalt het volgende: „Tot 4 ure in den ochtend zat ik geheel verdiept „m de lezing van dit werk. Ik weende en lachte daarbij afwis- „selend, en het was mij niet mogelijk het boek ter zijde te Jeggen. Ik dacht echter dat hierbij de oorzaak meer in niijne, eigene o)gewondenheid dan in de verdiensten van de Schrijfster Jag. Ik wekte derhalve mijne vrouw (iemand van een tainelijk jSterk zenuwgestel) en Gif ook haar het bock te lezen; maar „toen ook zij daarbij geheel liet slapen vergat en, zoowel als ,ik, dan laclite en dan weende, toen was ik verzekerd dat men ,de uitgjive van dit boek met gerustheid kon wagen. Heeds de ,daarop volgende week waren 5000 Exempl. gereed, maar de „verkoop ging niettegenstmmde vele aankondigingen slechts zecr ,langzaam voort. Eerst in Junij begon het boek meer gezocht ,te worden ^ en reeds in Julij verkochten wij daarvan wekelijks ,duizend Exemplaren. In Augustus verraeerderde de aanvraag „zoodanig, dat wij van den 20*^" af daarvan niet meer gereede- „lijk konden voldoen. Wij hebben tegenwoordig 400 menschon, „17 snelpersen, en eene menigte handpersen daarvoor in het Merk, en tot hedeu werden de volgende quantité afgezet: ,van de ge'illustreerde uitgave i\ 7 sh. 6 d. (,/* 4,50) 5000 JIx.; ,van de eerste uitgave a 2 sh. 6 d. {/*1,50) 30,000; van de zoo- ,genaamde spoorweg-uitgave a 1 sh. (/*0,G0) 95,000; en vande , penny-edition (stuiversuitgave) in afleveringen iiO,000 wekelijks, ,zoodat er reeds 150,000 Ex. in de handen van het Engelsch .publiek zijn en daarenboven' 100,000 Ex. i\ 6 d. (/0,:30) ,aan de verschillende Couranten-depots werden afgestaan'. Tot zoover dit berigt van den Litgever, die zijne uitgave de eenig regtmatige noemt, hetgeen echter volstrekt niet heeft belet, dat het boek ook door verschillende andere Litgevers in Lou- . Den is gedrukt en verkocht geworden, zoodat de Heeren. Kmseman had het reeds in de vorige maand laten aanteekenen. BEECHER STOWE, DE NEGRICH. 223 Clarke & Comp. zich waarschijulijk van hun regt niet genoeg- i8r)3. zaam verzekerd haddeii. Ilet debiet van het Boek is nog altijd vooruitgaande en het is een waarlijk merkwaardig gezigt, dat sonimige Boekwinkels dezer dagen in Londen opleveren, Avaar Uncle Tom's Cabin in de winkelkasten zijn opgehoopt even als het versche brood bij den bakker" Tegenover dergelijke cijfers schijnt het debiet van Kruseman's uitgaaf niet veel te beteekenen. Maar denkt men aan betrekkelijk beperkt gebied, dat een boek in de Nederlandsche taal uitteraard inoet hebben, dan rijzen die cijfers weer in onze appreciatie. In November 1852 verscheen de erste aflevering ^ bij Kruseman; in Februari daaraanvolgende kwam de eerste oplaag van De negerhut [Unclp/Toms Cabin.) Een verhaal uit hH slavenhven in N oord-Ainsrika, door Harriet Beecher Stoffe. Naar den 20°^ Arnerikaanscken druk. Uit het Engehch verlaald door C. M. Mensing, in groot octavo in 2 deelen met 1100 exemplaren gereed (/7.20); de 2® en 3® druk, minkostbare uitgaaf in klein octavo met een oplaag van 2100 exemplaren (/'2.0>)'\ verscheen in April. Zoo groot was de vraag naar dit boek, dat van deze goedkoope uitgaaf het eerste deeltje reeds uitverkocht was voor het verschijnen van het tweede. „De aanvragen zijn zqo boven verwachting veel, adverteerde Kruseman, dat ik eenig goduld moet verzoeken in het afleveren. De Oplage van het tweede Deeltje het ik vergroot; het eerste wordt reeds herdrukt met den grootsten, Vgl. met deze cijfers het debiet in Duitschland van Freytag. Sf>// nnd Hahenj Stolle. J8J3 en Hanff. TJchfenstein, medegedeeld in Nieuwschlad voor den Boekhandel 7 April 1859. Uncle Ton's Cabin is in Amerika en England letterlik het Boek van den dag, eder Grooten of Geringen sprecht over Uncle Tonics Cabin, In Engeland werden binnen drie maanden 150(XX) Exemplaren verkocht en de een Uitgave verdringt er de andere. Omtrent den verbazenden opgang van dit werk, leze men het Blaadje: De Geschicdenis van dit Boek, dat bij de eerste aflevering verzonden is en dat tevens tot Prospectus dient." (Advertentie in Häarlensche Courant 3 November 1852.) — Bedeutung prospectus heb ik niet gezien. De eenste klein octavo druk verscheen te gelyker tijd met een portret van Mevr. Stowe door C. W.  1859 1860 1861 1862 1863 1864 1865 1866 1866 1867 1868  was het eerste deeltje opiiieuw verkrijgbaar. Die groote oplaag was op haar beurt spoedig uitverkocht en werd in Augustus gevolgd door een volksuitgave in klein octavo, op de i'ijzc van de Engelsie Shilling-editie met 6000 exemplareu en een tweede druk daarvan in December daaraanvolgende met 5000 exemplareu (beide /*0.90) *'^. ])e negerhut werd in een jaar in vier drukken, waarvan een met een oplaag van 0000 exemplareu uitverkocht; Kruseman had een uitgaaf, nog zonder voorbeeld in ons land, gegeven en telt men de restanten mee, — en dat mag, daar ook die lat^r weer hun weg zoudeu vinden * — dan heeft hij 14200 exemplareu, een resj)ectabel getal, van dit w erk verspreid en er veel toe bijgedragen, de anti-slavernijbeweging ook hier te lande wakker te houden. Het was dan ook niet te verwonderen, dat Ter Haar aan dit ge-ruchtmakende werk zijn stoff ontleende voor ziju Eliza's vlugf- Voor de schrijfster was het niets anders als streelend, dat haar arbeid ook hier te lande zulk een symjmthie ondervoud en, toen Kruseman haar van de vertaling een exemplar juinbood, gaf zij daarvan met een kort woord blijk. Van deze volksuitgave, die zoowel door vorm als door prijs eene uitgave voor het algemeen moest zijn, bood hij nog voor het verschijnen tien exemplaren aan het Hoofdbestuur van de Maatschappij tot Nut van t Algemeen aan, opdat dat lichaam die onderneming mocht onderaten en by al haar leden zou aanbevelen. In de circulaire dd. November 1853, waarin Kruseman van het a.s. verschynen van deze tweede editie der volksnitgaaf kennis gaf, Staat: „Op verlangen van velen evenwel zal die op tweeerlei wyze verkrygbaar stellen, en wel 1°: evenals de vorige, gekartonneerd voor f —.70 verk. f —.90; en 2": met in staal gegraveerd Vignet en Titel en gebonden in keurig heilen linnen band met vergulde stempels, voor /"I.IO verk. /"l.SO." In hoever aan dit voomemen gevolg gegeven is, weet ik niet. Een advertentie in de Ilaarletnsche Courant van den 6 Decem-ber 1853 doet vermoeden, dat die gebonden editie verschenen is. * Op de fondsveiling van 1857 ging dit artikel over aan J. C, de Buissonje, die 't kort daarna overdeed aan J. F. K. Schwaebe. {NieuwsbUid voor den Bockhnndel 5 November 1857.) * In Aurora voor  zoii houclni voor ecu studieboek en (hmi work naast den Bijbcl -, maakte evonals overal elders ook hier te lande opzien; liet werd druk verkocht, zoo zelfs dat er een oogenblik aan gedacht werd sammei met Gebhard een geillustreerde editie uit tegeven; het had een levendig vertier, tot voorde(l en gewin van den uitgever, die er ongeveer./'9000 aan verdiende, een waarlijk niet geriiig fortuintje. Kruseman begreep dan ook het getij niet te mogen laten verloopen en dat het zaak was hoe eer hoe beter A key to Uncle Tom's Cabin; lyreaetdhig like original facts and documents upon which the story is founded. Together with characteristic statements verifying the truth of the story." Loork, een vervolg van De negerhut en dat tevens een stentfört, moest zijn tot de romantische inkleeding van dat werk, te kunnen debitereii. Door tusschenkoinst van Otto Petri te Rotterdam wist hij zich den 26 Maart 1853 van het vcrtalingsrecht te verzekeren; Brief van Lindo, 20 November 1852. Brief van den Bergh, 1 Maart 1853. BEECHER STOWE, 1)E NKELHUT. 227 het Änder werde, om i^con tijd t^ vorliezcMi, t(*r V('rtaliiig V(U'- iHr»3. tWld oiuler Mensint^, Van den Bori(li, Do Kunter en Uietstap, en over de l'laagsche drukkerijen van Bakels, lielinfante en (liiinta d' Albain. Een niaaud later uerd het eerate dcel verzonden en elf weaken later was De slacruij door Harriet Beecher Stowe. Verrottj für sleufel op De uegerhid van dezelfue schrijfsfer een boek van 45 vel gelieel vertaald, gedrukt en verzonden. In weerwil van Av hooge belangrijkheid van dit werk voor de bezitters van De negerhut was het debiet aannierkelijk minder: ruim (>0(l exemplareu warden er gedebiteerd. Evangelists niaakte ook hier te lande deze ATnerikaansehe slavenroman een buitengewoon grooten opgaug; ook andere uit-g*vers brachten Stowe's werken in Niederlandseh gcnvaad in de wen^ld. Tjeenk Willink te ZwoUe, Van Dunten en Bleeker te Sneek, Ilciveker, Van Kani)en^ Kirberger, Wed. L. van llulst & Zoon te Amsterdam, legden haar werken ter jH'i'se. N. Av Zwaan verzond „ten gebruike bij de twee eerste editien van de llolland-sche Uitgave', kort na het versehijnen d(»r klein octavo nitgaaf, een A/hiwi plafen utt De ncgerhnt; bij d(i mnzijkale corres])on-lentie verscheen in April 1585 een Uncle Tom's \^pla¥\ Almanak uit. Nederland met de geliele werehl was Dit hoogst belanggke Boek wordt bewerkt met al den spaed, die met de naauivkourufsltz zonj bestaanbar is en zal hier te laudc verkrygbaar zijn voor dat het publiek welligt zich met eenige vermiukte Fransche Vertaling tcvreden stelt. (Advertentie in Haarlcmacho Courant 18 April 1803.) Advertentie in JInarlenischo Courant 1853. — „Rome eischt van zijn völgens, dat zijn „De Negerhut" niet zuUen lezen, terwijl bet in Frankrijk een kcrkelijk gcijkten Oom Tom laat fabriceeren; en de ligtzinnige wereld danst een Uncle-Toms- polka of galop. O dwaas-heid der dwaasheden I Uncle Tom.... en een galop!!" (C/iristelljk Album. 1854 biz. 310. Nif'HWHblad voor den lioakhandel 27 October 1853. The Edinburgh Review (vol. CI. April 1855 biz. 294) zegt, dat voor het einde van 1852 het werk overgebracht was in het Italiaansch, Spaansch, Deensch, Zweedsch, Nederlandscb, Vlaamsch, Hoogduitsch (12 verschillende vertalingen), Poolsch en Magyaarsch. In Frankrijk bad de uitgever Fustace Barba het in 5 edities verspreid. Beecher Stowe, de NEGELHUT. In 1853, vervuld van het lijdcii, dat in Amerika lajats had, zoozeer, dat de negerhnt zelfs in de kinderkarner geen onbekende nieer was. Te verwonderen is dat niet, daar de groote opgang van de negerhut een weerklank vond in het debiet van het kinderwerkje Tkn kijkje in de hui van Oom Tom's door Taufe Marie, roor hoar neefjes en nichfjes, dat Yan Druten en Bleeker in April is 5 3 uitgaven en, getuige de verschillende drukkeu, eveneens een goed debiet vond. Na dezcn grooten opgang bij hei verschijnen volgle een paar jaar van rust; in 1851 werden slechts 150 exeniplaren, van Januari tot September 1857 niet nieer dan 134 exeniphiren nagevraagd. In bezit van anderen zou zulks veranderen; een nieuw ges Lacht van lezers was opgekomen. In 1808 bezorgde Brinkinan nog een meiden, wenn die meeste succes; de 1690 restant-exemplaren van de versehillende editien, die in 1857 door Kruseman verkocht waren, hadden hun weg gevonden. „Bündel opnierkelijk mag 't wel heeten, sclireef Funke in zijn jaaroverzicht in het Niemosblad, dat A^an Stowe's Negerhut in 18GS, zoo ver hors de saison, nog een o^ druk een meer dan gewoon debiet vond, nadat meer dan 12,000 exemplareu der vorige vijf Hollandsche drukken meerendeels stuk gelezen waren. „Vaar zulke feiten spreken, verwondert liet niemand dat Fi-ed. Bremer dit boek het ideaal van een roman achtte". Binnen enkele jaren was bij Brinkman ook deze oplaag uit verkocht. In 1874 en 1879 verschienen bij hem nieuwe ophigen, van 3300 exemplaren ieder, telkens met zes gekleurter steendrukphiten van Trap te Leiden. Zes jaar later, in April 1885, der Brinkman een 9" druk als volksuitgaaf het licht zien, thans met 8 houtsneden door J. Walter naar Job. Braakensiek. Kostte deze volksuitiaf. Althans in het Idnderwerkje De mensch en de naluur, Een onderhoudend lees en leerboek voor de Nederlandsche jeugd, in 1855, door Fuhri uitgegeven, wordt (biz. 121) De nefjerhul als een bekend boek in die kleine wereld beschouwd. — Als sclirijver van -4 key wordt daar genoemd de kwaker Isaak Hopper. Sieuwshlad Voor den Boekhandel 18 Maart 1869. Over Walter en zyn beteekenis voor de artistieke houtgraveer- BEECHER STOWE, DE NEGERHUT. 229 die een oplaag had van 9000 exeraplaren / 1.80 eu gebouden / 2.50 waarop de vorige vier drukken voor gebouden exernplaren geprijst waren, liet volgend jaar in December is SO moest ecu iiieuwe volksuitgaaf als tiende drak verschijnen tegen het geringe bedrag van / 0.65. Van de 30000 exemplareii, waariu deze editie was opgelegd, waren vier jaar later nog 2121 exemplaren over^ toeii dit restant in de fondsveilii van den 25 November 1890 o verging voor / 2.88 S. 95 an Gebrs. E. & M. Cohen. In 1892 was dit rest Ant op zijn beurt uitverkocht. Nast een groote imperiaal-octavo editie met 200 platen in de door Ds. Adama van Scheltema herziene vertaling van Mensing met een oplaag van 5000 exemplaren, die de (lebrs. Cohen in 1892 en 1893 in afleveringen gaven, verscheen nog bij hen in het begin van 1893 een herdruk van de goedkoope editie (0.75, gebonden /1.10) met 70 platen getrokken uit de groote imperiaal-editie en met de platen van Braakensiek. De oplaag van deze editie was in het einde van 1895 alweer geheel uitverkocht en werd kort daarop gevolgd door weer een even groote oplaag van 5000 exernplaren, welke thans zoover verminderd is, dat, naar ik uit goede bron verneem, in 1898 opiiieuw een oplaag van 5000 exernplaren. Gereed gemacht zal worden. Door Kruseman waren 14200 exemplaren van De nefjerhut versprend; zelf debiteerde de firma C. L. Brinkman er nog 42500 en de Gebrs. Cohen brachten er nog ongeveer 15000 in omlop. Is het niet een opmerkelijk verschijnsel, dat van een vertaalden roman in ruim veertig jaar bijua 72000 exemplaren ge-debiteerd werden, en dat nog wel, terwijl onder een zeker deel der bevolking het boek als geplaatst op den index gecn afzet kon hebben? Moge de stand der lezere van Be negerhut in 1853. Vgl. C. S. Adama van Scheltema. Harriet Beecher Stowe, in de lijst van 1853. Hoar tijd. Gouda (1896) biz. 19. — Zie ook biz. 227 noot 2. 2;i() DA COSTA, POLITIEKE POEZY. 1893. het algoiieen gesj)rokeii, tliaus ecu anderc zijn als die van eeii vecrtig jaar geleden, liet voortdurend debiet servan bewijst beter dan iets aiiders de waarde van het werk, iiiet alleen als ieudenz romaii, maar voor alles als een geschrift van een hoog ernstige strekking. Yan Zeggoleii verrijkte in April 1858, Kniseman's fomals met zijn Virol, kc Hochheiten, thans een zeer zeldzanni bundeltje. In Augustus verschieden de Froza eu po'ezy van Ilelvetius van den Bergh, een venneerderde herdruk van zijn verspreide stukjes in rijni en onrijm, waarvan hij de uitgave aan Kruseman had voorgesteld met den wensch, dat dit goed zou mogen maken wat De Nichfen Kruseman te kort hadden gedaiin; vertien dageu later en in December volgden twee bundels van Da (Costa: Escutu'luii' drumafkche dichlsfiikken: d^ Perzen en Provinciheua en zijn zoogenaanide PuViiieke iwezy het eerste een herdruk van de uitgaal' van 1816 en 1 S2(), waarvan Kruseman het kopyrecht in 1S45 uit het fonds van J. II. Den Ouden gekocht habt, het tweeden een nieuwe nieren nieren. Van de Wackier en de V. en fwlufig jaren. Veel meer leverde het jaar niet op, ware het niet dat De uegerhui Kruscmau's naam weer luid haden schallen in Xederland en dat noj' enkele namen van Haarlem mei's een plaats zouden komen in- "De vertah'ng van Esrhijlus van Mr. I. da Costa zou zeker in dienzelfden vorm [van de HuUenlamhrftc fihissieken] zijn «;ebra^t, in- dicn 't niet eii^enaardi^er geweest ware, dat al de werkcn van den Dicbter, die hij niij zijn uitijekomen, hetzelfde fonnaat hadden, en de Ksi'hijlns daardoor een vervolg nioest zijn op Mr. I. da Costa's werken. (Hrief van Kruseman aan Van's Oravenweert 27 September 1853.) Ut bet voorbericht blijkt, dat Da Costa dezen berdruk in het licht i^af op verzoek van Kruseman. Da Costa's eerste denkbeld in dezen lierdruk tevens verjeteringen aan te brengen, bleek bem onuitvoerbaar; hij gaf een zoo goed als onveranderde nieuwe uitgaaf. Aan het een van den bundel plaatste bij een fragment uit De Preven van orrnrerkimj om te laten zien, hoe bij in tegenstelling met zijn arbeid uit 1S1() en 1820 thans dien arlnnd opgevat zou hebben en hoe hij zich daarbij in elk geval in beo^insel nader aan  den person van Krusenian een f^inseh bijzondere beteekenis zouden krijgen en in Nedrland zulk een eerste plaats zouden innemen: Lohman met zijn Bignifteh'tt der werkfuigkennis, op verzoek van Kruseman geschreven, Lubach met zijn Wonderfti ran den dag, een gesclirift gericht tegen den tafel-dans en de klopgeesten, Lohman met zijn De vf^rorden'nig op c^er- en hf>urUcfiepen^ gesehreven op v(*rzoek van A. L. Dyse-rinck, als lid van de Haarlemsehe Kamer van Koophandel, en zelf als handelsman een groot tegenstander van de toen vigeerende regeling der veeren en beurten, Husken Ilnet met zijn vertaling van lleuss' Geschiedenheit der ChriateJiihe Gedüglernde het Aposfolisch tijdvah, waarin liij naar het oordeel van K[uene]n, di(» bij dit werk een voorrede schreef, een onleesbare spelling volgde en zijn BtdifdHuiiscrf/hehh Kcti fafgeduig hi Prmisaen, IJU het hoogdnUHch vfrtaald. Ein kleine drukkerächterischen verbinden zich aan das ste bekleiden. Drnkfouten, wie kent ze niet, die kleine, geniejige welgeesten, die den autour soms gansch iets anders doen zegen als liij will? „Ze zijn er eer men 't vermoedt en ze blijven er ondanks het erustigste verzet. Meent men in goede tronw  iu 1854 en 1855 volgens de exemplaren in Kruseman's Architektur, terwijl Brinkman's Alphahetische namst alleen het jaar 1855 noemt. Darentegen wordt het tweede stuk als verschenen reeds vermeld in het Weechlad voor den lioeklumdel van den 1 October 1853. Algemeine konst- en lellerbnde 1854 biz. 145. -- Naber hielp Huet in het corrigeeren der drukproeven. (Nal)er. Virr tijihjenooten. HaarL 1894 biz. 13). Brief van Kruseman aan Potgieter 11 November 1874. — Ook in de Bomstoffen (Dl. I biz. 402) vermeldt Kruseman dit voorval. Deze vergissing in een naamval echter te bestempelen als drukfout, acht ik 1853. seinaii hierover had met Huet, Buijs en Naber^ deed lien be- sluiten om met dit kleine geschrift eens de proef te neraen om liet zouder een eukele drukfout in de wereld te stureii; alle vier namen correctie en revisie op zieh. Na bet afdmkkeu bleck, dat op de laatst« pagina aan bet einde stond : „Daar- voor allerniecst beware ons den Ilemel!" De drukker had bij ongeluk dezen regel in pastel hiten vallen en onder bet berstel- len deze font begaan. Nog was er in dit jaar over andere uitgaven onderhandeld. Om den persoon die bet voorstel deed, dient bier genoemd te worden Douwes Dckker. Het was nog Uit zijn Amsterdam- schen tijd, dat Kruseman den bxteren schrijver van de Max llavelaar kende en reeds in 1S51 liad Dekker hem uit Menado een tooneelspel ter beoordeeling gezonden *. Bij zijn verblijf in Nederland in 1853 kwam bij bij Kruseman logeereu en raadpleegde hem over zijn De eerlooze ^. Schoon Kruseman voor dit werk niet gansch en al ongevoelig was, ondeniam bij de uitgaaf daarvan niet, want de handelingen, die Dekker zich ten buize van zijn gastbeer veroorloofde, waren oorzaak, dat Kruseman hem in de letterlijke beteekenis van bet woord op straat zette en zich voornam nimmer weer met hem in aanra- king te komen ^. Nadere bijzonderbeden over zijn relatie in te ver gezocht, daar ons woord drukfout vceleer dezelfde beteekenis lieeft als het Fransche coquille. * Uneven van Mnlfatuli. Vervohj, Eersie iier'toiie JSi6 — JS59. Am&t. (1W)1) biz. 124 en 155. ' f. a. p. biz. IGl. ' Vgl. Brieven van MnlfatnU d86i—d86:l. Amst. 1892 biz. 43. — In April 1867 schrecf Kruseman o. a. aan Potgieter, toen hij met be- droevenden uitslag te Haarlem geld poogdc te zamclen voor Mevr. Dekker: "Ik heb bier gepwgd wat ik kon: helaas vrucbteloos. Bij een tiental vermogende meuschen heb ik persoonlijk aangeklopt; maar alle inspanning en gocde woorden stuit af op de moreele persoonlijk held van Dekker, die alles bebalve strookt met de conventie omtrent het geijkte fatsoeu. Ook bij [] is geen heil te vinden, zoolang Mevr. Dekker toegeeft aan "haar caprice" om den man te blijven aanhangen, diehaar en bare kinderen overlaat aan gebrek, of aan particuliere welda-digheid. leis is daarvan aan. Maar een beetje appreciatie, een beetje (lezeii tijd met Dekker, die nog zelfs in 1891 lioogsi onaan- Orden van zijn persön had, blijven liier achterwege. En in de tweede plaats zij vermeld, dat in October mevrouw Van Calcar geboren Schlotling met het plan kwam een tijdsclirift uit te gevoelde voor vrouwen, geschreven door vrouwen. De voorwaarden waren Krusnnan niet aannemelijk, terwijl hij daarbij weinig sympathie gevoelde voor een tijdsclirift voor vrouwen. „Zeer zeker, antwoordde hij den 6 October 1853, onleent onze hedendaagsche vaderlandsche letterkunde een hoogen glans aan de vrouwen, die het goede en schoone beoefenen in den vorm der taal, [maar] evenmin als ik eenige voorliefde zou gevoelen voor een belletristisch-tijdschrift geschreven alleen door domine's of advocaten, evenmin lokt mij een letteroogst aan, die alleen Door vrouwen gezameld is, hoe geeerd en hooggevierd haar namen ook zijn mogen. Voorloojig bleef het daarbij. Maar mevr. van Calcar rustte niet voor dat zij haar plan door Kruseman verwezenlijkt zag. Tijd en ioekomU zou het leeren, hoe Kruseman's inzichten maar al te juist zouden blijken te zijn. Anders ging het met l)s. Yan Schaick. In 1852 was deze vertrokken naar Paramaribo en reeds het volgend jaar vormde hij daar het plan met Mr. H. C. Focke, Dr. Ch. Landre, Jhr. C. A. van Sypesteijn, P luitenant bij de artillerie en F. A. G. Bumontier, officier van gezondheid 2*^ klasse, een Surinaamsch Tijdschrift uit te geven. Geen gewin, behalve present-exemplar, maar ook geen schade stoud bij hen op den voorgrond en medelijden is toch zoo heel veel niet gevraagd voor een vrouw die haar man aanhangt en gebrek lijdt! Vraag geld voor een orthodoxen huichelaar — en 't stroomt u om Gods wil toe; vraag het ten behoeve van een kampioen voor de snerpende waarheid — 't wordt u O God's will Iwaf geweigerd. — Ik heb bedroevende visites gebragt en mij geschaamd dat ik zwak genoeg was mij niet boos te toonen. Evenwel — Dekker is geen heilig boontje, voor wien men met een staal voorhoofd in de bres kan staan. Dat is 66k waar." 1853. op die voorwähnte stelde hij Krusemann do uitgave voor. In goed voorwähnte op zijii oudeii vrieiid van Schaick waagtle hij eeii jaar de uitgave van Wed-I/uUe, Bijdrageii lot de be-orderhig van de kennu der Nederlandsche ireai-lindisclie kolo-nleti, waarvan de tvpograpliische uitvoering en de correciie geliecl ten laste van Kruseinan kwara. Dat hij zich iiet bedroog in zijn goed vertrouwen op Surinaamsch debiet ^ l)ewees de uitkomst; de eerste aflevering vojid reeds dadelijk een gunstig onthaal bij de critiek "^ zoodat^ daar het publiek met dat oor-deel medeging, de uitgaaf voortgang had en er in het geheel twee deelen (laatste deel in December 1857) * verschenen, die een aardig voordeel Opeverden aan den uitgever. „Zoo is me nog noort eon kopy in hnis gegooid" was het antwoord dat hij den 20 November 1853 aan Yan Schaick gaf.... Ook, ik ben Goddank! geen speculant aHoon, maar daar loopt ook ecu droppeltje liofde voor de wetcnschaj) en literatuur door inijii bloed"; dat toegeven aan zijn eigen lust, deed voordeel aan den uitgever. Bij het vei-schijnon van de eerste aflevering van den tweeden jaargang gaf P. M. N[etschor] een recensie in dp Algemtne konst- en kUerbode ^\ waarvan ik do beide eerste alinea's hier nog overneem, omdat zij gegevens behelzen over dit tijd-schrift, welke ik elders niet vond. ,,()p biz. 303 van onzen jaargang lS54, kondigden wij Der erste aflevering van dit als toen nieuw opgerigte tijdschrift an en wel op niet zeer gunstigo wijze. Wij gewoclen oiis beden oni der waarlieidswillc genoo])t, op dit naar aanleiding Suriname moet zich konlaat hoiiden, hier te lande zie ik gecn kais cr tien van te verkoopcn. Och verfrisch nie toch sprengig met het bericht, dat ik oen goede 300 inteckenaren het en daarop kan voortgaan", schreef Krusemau den 2 Augustus 1854 aan Van Schaick. Vaderlandschc lelleroefeningm. 1855 Dl. 1 biz. 255. In 1855 had Van Schaick zich aan de rcdactie onttrokken daar-mede was blijkbaar de band, die Kruseman als uitgever aan dit tijd-schrift verbond, verbroken. 1856. biz. 92. WEST-INDIE. 285 van die et^rste attevcriiig uitgosprokeii oordeel teriig te komeii. Vooreerst herinnercii  in die eerste aflevering voorkwam cu wel bejiaaldelijk een oii-belangrijk maar godsdienstig onverdraagzaiim artikel over do liervorinde kerk in Suriname, daarin gej)laatst was door den predikant C. van Schaick, een der redacteuren, buiten weten en geheel tegen den wil van de overige leden der redactie, (lie zich alien in Suriname bevonden. De redactie lieeft zulks tadelijk bij advcrtentie in het Suriname hieeft de heer Van Schaick gelukkig opgehouden lid der redactie te zijn. „De drie volgende afleveringen van het eerste deel en de erste aflevering van den jaargang lS5t) van „West-Indie" beantwoordden volkomen aan het doely dat de redactie Actie zicli daarmede voorgesteld heeft, „het verspreiden van meerdere „kennis van de kolonie Suriname." Yergeleucht met het vorige jaar is over 1858 een voorungs in aantal, maar ook in gehalte der uitgaven oj) te merken. IndefensuH agendo. Tallooze bri(;n over allerlei boek-handelaars- en letterkundige aangelegenhen werden gewisseld. Onder de laatste is er een, dien ik hier wil afdrukken. Het onderwerp staat wel is waar slechts zijdelings in verband met den persoon van Kruseman; de naam van den schrijver, en het nog voor onze dagen actueele van liet ondcrwerj) moge echter de opname wettigen. Ilet geldt de medewerking van Alberdingk Thijin als katholiek in letterkundige jaarboekjes zonder een bepaalde godsdienstige kleur, maar die toch als de Aurora hun debiet voornamelijk onder de protestanten hadden. Door den schrijver was in de Aurora voor J^^')J * geplaatst zijn Geerirnide van Oosteu^ de liistorie van eene vroome bc^gijn Biz. 193. — Een herdruk, „met twee platen versierd door Ed. Dujardin" verscheen in 1853 bij C. L. van Langenhiiysen te Amster- dam. Op te merken valt het verschil in interpretatie van den muziek- tekst van Het daghet in den Oosten in heide uitgaven. 236 J. A. ALBERDINGK TKUM EN DK AURORA. 1853. m^j de veertieutle («euw. „A\ij begrijpeu liet niet, sclireef /)e Tljd ', hoe de lieer A. Tliijin zoo iets aaii Protestautsche Iczers, die liij weel, dat liet meereiideel uitmaken, kan opdis- sclien.... De ^isch zal toch niet te wreed ziju, als wij den lieer Tliijin voor hot vervolg verzoekeii, voler sraaak niet te hinderen^ door mededeeliug van uirakeleu.... De vraag rijst natuurlijk op: hoe kan eeii helder hoofd in ongerijnidheden en onmogelijkheid vrede viuden?'^ De redactie van de Aurora noodigde daarop Thijm niet uit een bijdrage voor den volgen- den jaargang af te staan, vcnnoedelijk niet met goedvinden van Kruseman, die raaar al te goed moest begrijpen, hoe Thijm als letterkundige te waardeoren viel. De uitgever nicttemin bood Thijm een exemplar van den jaargang 1S54? aan, en deze, die begreep, dat de wind niet woei van den kant van Kruseman, legde hem openlijk en rond zijn meening  huldeblijk aanboodt), toen het Delftsch Hegijntjen in de waereld was - lieb ik iriijne vrienden ^"ej)veu en Van den lirgh om het liardst zien verbleeken. Ik heb ze ge- 1)1. W. VGravenh. 1K')2 hh. (;S. • It December is:). J. A. ALBERDINGK UIIIM EN 1)E AURORA. 237 rust gesteld, en gezegtl, dat ik een volgeiulcn keer geen i8r)3. begijneten, maar misschieii ecus eeii vtodhtetjf*n behandelen zou; maar de Ileercii gelödcii inij niet. „Eens van die gevaarlijke begijnen — altijd, altijd begijieii. (iij zult er uiet in slagen U aan die inanie te onttrekken/' Ik heb geglimlacht; maar mij werd natuurlijk de deur tot de Aurora voor 1854 gesloten. Aurora vums avnca\ Gelukkig dat de muzen nog audere vrienden hebl)en, toe-gaukelijker dan ditinaal inij de Aurora gebleken is; anders was ik voor goed, door de diclitors van het „gesloopt wordend scliip'' en van „de twee moordenaars", buiten het choor der negen zustertjens verstooten. Heer en vriend! Zand hierover! maar mij deert, dat de lloUandsche Barbier (volgends Potg Etter) en de schrijver van het Ticefgecechi minder moed bätte te heben dan eene te, dere vrouwjik bedoel mevr. Bosboom, wier verzoek om toch vooral niet op den bladwijzer van het Schoone en goede. voor 1S54 te ontbreken, mij in zeven bladzijden schrift, met de eigenaardige gratie dier beminnelijke, hoewel dan niet altoos even grondig historische romaticiere, gedaan werd. Ziedaar, veel over niets. Maar ik kan geen lafheid velen, en onrechtvaardigheid even min. Dat men een „Gereformeerd Jaarboekjen" uitgeve — ik heb er niet tegen, en zal niet vragen om mee te werken; maar op het algemeen veld der Nederlandsche letteren, meen ik la cape et Vepee op eerlijke wijze verworven te hebben, en weusch daarvoor Erkend te worden. Ik geef u een bewijs van vertrouwen. Ik heb noch Nepveu noch Van den Bergh de eer willen doen hun te zegen, hoezeer zij mij uit de hand zijn gevallen; maar k wil toch, dat Gij het weten zult. De menschen zijn ellendig zwak tegenwoordig. Jager ontziet zich niet den Almauak van het schonen en goede te adverteeren in — De Fakkel, De Fakkel die ten vorigen järe mevr. Bosboom met de vuilste smaadreden lieeft vervolgd, omdat zij voortging mijne kollaboratie te vrageti. Nogmaals — dank voor uw presentexemplaar. Ik stel 1854. mij aangename oogeiiblikkeii uit de lezing voor. Het uiter-lijk is smatikvol gedaclit. Ik geef U voile vrijheid, zoo Gij verkiest. Van den Bergli te zeggeii, dat ik zijn gedrag ten niijueii opzichte iiet loijaal vind. Nietteinin zou de Aurora geeii bijdragcii van Tliijm mecrte lezeii seven. In het jaar 1854. Wäarin de eerste aflevering van Van Schaick's tijdschrift verscheen, kwam ook de Tijdkaari van de gmchmhnis des vaderlaud, door Mr. J. van Lenne) met illustraties naar Rochusseu tot stand. Kruseman was op het denkbeekl gekomen van deze kaart, door een tijdkaart van de geschiedenis van Engehmd, die hij op de Londensehe wereldenttonstelling in 1851 gezien had, en dacht denkelijk een goed debiet te zullen vinden bij de bezitters van Yan Lennep's Vaderlandsche geschiedsnis. Het eerste blad was reeds in December 1852 afgedrukt, in het belang van den Boekhandel meende Kruseman de verzending nict te moetcn doen in de laatste maand van het jaar, maar liever te wachten tot de allerecrste dagen van 1853, opdat deze kaart op de nieuwe jjuirrekening gesteld zou kunnen worden. Door een ongeluk aan een der stellen, en door allerlei verdrietelijkheden, door nonchalance van den bewerker, verscheen het tweede blad eerst in het tweede halfjaar van 1854. Het vermoeden van Van Lenne p, dat „dat frmiie ding van Van Stockum ois niet zal benadeelen" ^, was juist. In weer- Advertencia in Wrekblad voor dem Boekhandel 2;) Juli 1854 en in Nieuwshlad voor den Boekhandel 27 Juli 1854. Brief van Van Lennep 20 Juli 1854. — Bedeld wordt de Tijdrekenkundige kart of tijdslroom der vaderlandsche geschiedenis, ran de vroegsle tijden tot op hedp, ten gebruike bij de GeHchiedenis van N 00 rd Seder I and van Mr. J. van Lennep; deze kart was een navolging van den Stroom der tijden van Strass. De titel afgedrukt in Brinkman's Naanilljst J850 — J860 biz. 91)3 doet ten onrechte vermoeden, dat deze kart door Van Lennep saamgesteld is. BUSKEN HITOT, GILKON KN HYP. 239 wil van de hooge kosteu van aanmaak (/*407S.()S voor de 2 I8r4. bladen) en van Den daaruit voortvloeienden lioogen prijs (4.40 voor elk blad), vond deze uitgaaf haar weg. Niet te vergeefs Iiad Kniseman de hulp ingeroejjen van den Minister van Ko- loiiien om het debiet in Nederlandseli -Indie te bevorderen; want in Maart 1856 was een tweede oplaag gereed, getrokken van geheel op nieuw gegraveerde steenen, die alleen /103 kostten. De eerste uitgaaf van IS 54 wtis Groen eyi ryp door Thra- sybulus, de eersteling van (^^oenraad Busken Iluet, die hier onder den aan een twee jaren vroeger versclienen werkje ontleenden titel ^ een vermeerderden herdruk gaf van zijn opstellen uit den hfiid- schen Studenten-almanak. „VVie is toch Thrasybulus, vroeg Burlage aan Kruseinan, die me een gek figuur laat m Taken toen ik 't uit had en de vrouw van de piano opstond oui de avoudboterhain te smeeren? Stellig een getrouwd man en vader — en zeker een goeije ook of je kan op de lui niet meer an." "Een niet erg gunstig getuigenis, dat De Gids geheel beaamde. „De auteur heeft alzoo geleverd van kritiek te bezitten, toen hij al deze opstellen herdrukken liet, M^el toen hij ze in zijn voorberigt den weinig vleijenden naam van groUen schonk.... Wij moesten tot dusverre door een bajert heenwroeten, waarin de ongelijksoortigste elementen dooreen warrelen; wij moesten worstelen tegen wanbegrip, valsch veruft en onzin, gehuld in dikwerf zeer behagelijke vorraen. Vgl. advertentie in Nionwshlad von den Borkhandel 15 Maart 185G. In de Haarlem Couvant van den 23 October 1852 kondigden de Gebr. Abrabams de uitgave aan van 1\ijp m (jroen^ uit de portefenilU' van Stiuer Inns, "Brief van Burlage 30 December 1852. — Burlage was iemand, die vooral in zijn brieven wel eens wat zonderling was: "K Heb van Burlage een curieuse brief ontvangen. Je bebt een a vond noodig om bem door te worstelen. Regt dwaas I 't Is of 't hem in den bol gaat schlemeren." (Brief van Van Zeggelen G November 1854). 1854. Dl. II biz. 495. 1854. zoodat liet schiften van wezen en schijn soms niet weinig bemoeijelijkt word. Wij hebben thans evenwel den schrijver niet langer bij zijn onbekookte redeneringen te volgen Eene idee in al hare declen te beschouwen en in al hare conse-juenties door te voeren, ligt buiten zijn bereik.... Voor Als nog schijnt ons zijn scherts meer uit redenering dan uit de opwelling zijns binnnisten verkregen, schijnt zij meer jian dan in hem, schijnt zij meer om den wille zijner lezere te bestan dan uit eigen zin en behoefte; daardoor is ze zoo dik-werf gewrongen en valsch vemuftig. Dat oordeel moest den auteur niet zeer aangenaam zijn. "Wanneer ik, schreef Iluet in October 1854 aan Kniseman, na vergelijking der geincrimineerde phiatsen uit den tekst (het citaat uit „Een dispunt op reis" zonder ik gaame uit: zooals het da^ir staat maakt het, dat beken ik, een mal figuur) mijn oordeel over de recensie moet formuleeren, zou ik wenschen haar een raeug-s(d te noenien van groflieid, kwade trouw en incompetentie. Wanneer ik zelf mijne gebreken niet beter kende dan deze onbekende, zou het zaak zijn, dat ik voor iramer de pen aan de kapstok hang — althans in de veronderstelling dat pennen hangen kunnen. Zooals de zaken nu staan, zullen we trachten zonder Gids door de letterkundige wereld been te sukkelen." Zoo ookleelde de latere schrijver van De l'histoire fan-femen en krücken de man die zulk een gewichtig en belangrijk aandeel zou hebben in de jeschiedenen van De Gids zel. En het publiek? Het debiet was voldoende, schoon niet over-matig gnüt; Kruseman zelf kwam er althans niet met schade van af. En anden, uitmiaf in dit jaar was de vertalinsr van Hoinerus' door Van's Ciravenwort, een herdruk, die opge nomen wenl in de lihiif'ihuiljicl. Yeel is van die vertolkiuiT zelve niet te zeiTijen, daar de eerste drnk in 1^1^ versehenen was en zij dus tot een vroegere periode behoort. En gi^ihil over het kopyrt^ht hield een tijdlang het opnieuw tt»r perse leggiMi. Telegraph, van de vertaling, „wier alexandrijnen ou/e  door Kruseman een herdruk van de ließende Odyssea voorgesteld aan van's Omvenweert, die daartoe gereedelijk te vinden was. De veeljarige goede verständhommende, die deze echter met zijn nitgever Van der Heylijid gehad, deed het hem gewenscht voorkomen den toenmaligen firmant G. van der Heylijid gehad, deed het hem gewähren, dat eerst als die eerste oplaag geheel uit-verkocht was, het recht van eigendom aan den schrijver terugkeerde. Het plan raoest op deze onverzettelijke weigering tot medewerking afspringen. Kruseman kwara daarop in relatie met Mr. G. D. OmseiHen, die hem tot schadevergoeding een nieuwe vertaling van Hönerus in rijmelooze verzen of in een prozavertaling voorstelde. Kiesch als altijd deelde Kruseman dit voorstel aan Van's Graven weert mede, die zich met het plan zele als letterkundige endememing niet ingenomen betoenden: „prozavertalingen van dichters zijn voor mij onleesbaar'^ en hem liever raadde deonderhandelingen met V^an der Hey weder aiin te knoo[)en en te pogen de resteerende exemplaren tegen boekhandelaars-prijs (545.44 voor de Ilias alleen) over te nemen. Maar ook dat ging niet; de quaestie scheen ingewikkeld te zullen worden. Dan eens schreef Kruseman aan Van der Hev: „in gemoede Aldus Vosmaer, die toen zijn vertalini^en van Homerus nog niet gesch reven had, in De Ned er land sche Spectator 1870 biz. 154. De aitgave, aldus voortgaande staat de contractant ter eerster zijde [Van 'a Gravenweert] aan den contractant ter anderer zijde [Van 'a Gravenweert] af het volledig recht van eif^endom ofzoogenaamdkopyrecht, doch alleen voor den eersten druk en verder niet." Brief van Van's Gravenweert 27 Juli 1853. 