Bijdragen tot de taal-, land- en volkenkunde
De Commissie acht zich niet geroepen de beschouwingen en mededeelingen des schrijvers over de rijstkultuur zoowel in Italië als op Java met zijne daaraan gepaard gaande voorstellen tot verbetering daarvan hier ter plaatse te beoordeelen, t zij daarvan eene bestrijding te leveren, ’t zij daaraan hare adhaesie te schenken. Tot het leveren van de een of andere taak zou wellicht de ruimte van eenige vellen druks beschikbaar moeten zijn. Zij bepaalt zich daarom alleen tot de verklaring, dat de mededee- lingen en beschouwingen des geachten schrijvers haar van zoo- danig gewicht voorkomen, dat zij alleszins eene uitgave waardig zijn. Meer dan éen nieuw gezichtspunt wordt er over het onder- werp. aangeboden, terwijl het niet te ontkennen valt, dat de schrijver. bij de eigenlijke beschrijving der rijstkultuur en in zijne beschouwingen daarover zich zooveel mogelijk en doenlijk op een objectief standpunt heeft trachten te plaatsen en 't geen hij er van las en hoorde even onbevangen heeft trachten terug te. geven als ‘t geen hij er van mocht zien. Hier en daar zijn in den-tekst verbeteringen aan te brengen ter voorkoming van onduidelijkheid ‚doch wat er: overigens aan de geleverde studie uit 't oogpunt van taal en. stijl moge ontbreken, de Commissie aarzelt niet de verklaring af te leggen, dat zij oorspronkelijk- heid bezit, terwijl zij eene welgevestigde overtuiging bij den schrijver verraadt. Op grond van dit een en ander heeft de Commissie de ‘cer der vergadering den raad te geven: lo, tot de uitgave. van de beide aangeboden geschriften, die één geheel uitmaken, te besluiten. En dit te eerder, nu van regeeringswege, blijkens de door den schrijver overgelegde missive, de verklaring is afgelegd, dat zij, bij eene eventuéele uitgave der stukken onzerzijds, ze gaarne zou steunen door den.aan- koop: of ‘bestelling van een: aantal: exemplaren. Is: door die. toezegging van subsidie. van: de zijde: van het Departement. van Koloutën het. finantiëel bezwaar, dat ‘tegen de hr Git al 157STE BESTUURSVERGADERING. XXVI uitgave der aangeboden geschriften zou kunnen worden inge- kracht, voor een deel opgeheven: het zou geheel uit den weg geruimd ziju, zoo het Bestuur, tot die uitgave besluitende, 2o. tevens kon goedvinden den Secretaris te machtigen de beide opstellen allereerst in de Bijdragen op te nemen en ze vervolgens afzonderlijk verkrijgbaar te stellen. De opname in het Tijdschrift kan onverwijld geschieden, daar, vooralsnog althans, geene stukken zijn ingezonden, die voor eene onwiddellijke plaatsing in aanmerking zouden moeten komen, Door aan de. beide opstellen eene opname in de Bijdragen te verzekeren, zou men de niet geringe kosten besparen, die eene afzonderlijke uitgave daarvan noodwendig. met zich sleept, terwijl de sabsidie der regeering zou kunnen worden aangewend ter bestrijding der uitgaven, verbonden zoowel aan eene grootere oplaag der Bijdragen als aan de vervaardiging van eenige bij den tekst behoorende platen. De schrijver toch heeft bij zijne beschrijving der rijstkultuur in Italië eenige platen gevoegd, die, voor zoover zij de types der rijstsoorten betreffen, ter verhooging der waarde van het werk eveneens zouden kunnen worden uitgegeven. Se. Bij eventueele uitgave zou de Commissie voorts den raad - geven den Secretaris te machtigen, den schrijver in overweging te geven, die veranderingen in den vorm, de taal en den stijl der heide opstellen te brengen, welke bij eene nauwgezette lezing, daarvan zullen blijken noodig te zijn. 40. Eindelijk deelt de Commissie mede, dat de schrijver, bij zijne beschrijving der rijstkultuur in Italië, gevoegd heeft. eene portefeuille, bevattende gedroogde rijstsoorten, terwijl hij tevens bericht, dat eveneens ter onzer beschikking, doch alsnog onder zijne, berusting is een trommel met 24 flesschen, inhoudende de Italiaansche rijst in de verschillende trappen van hare be- werking. De vraag, in hoever dit een en.ander ter. opneming in de verzameling van het Instituut kan worden: aanvaard. of wel daaraan eene andere bestemming dient te worden gegeven, laat de Commissie aan de beslissing der vergadering over, waar- aan zij zich gaarne onderwerpen zal. Overeenkomstig dit advies der Commissie stelt de Voorzitter vervolgens voor: lo. tot de uitgave, door het Instituut, van de beide aange- boden geschriften, die een geheel uitmaken, te besluiten ; 20, die geschriften op te nemen in de Bijdragen, met be- XXVIII 157STE BESTUURSVERGADERING. paling, dat daarvan afzonderlijke afdrukken zullen worden ge- maakt, ten einde te kunnen voldoen aan eene aanvrage van het Departement van Koloniën, en tevens het werk ook voor den handel verkrijgbaar te kunnen stellen ; 30, den Secretaris te machtigen den schrijver in overweging te geven in den vorm, de taal en den stijl der beide opstellen eenige veranderingen te brengen. __ De vergadering vereenigt zich met dit drieledig voorstel, en besluit verder den schrijver aan te raden de ter beschikking van het Instituut gestelde portefeuille, bevattende gedroogde rijst- soorten, alsmede een trommel inhoudende de Italiaansche rijst in de verschillende trappen van hare bewerking, ten geschenke aan te bieden aan het Rijks-Herbarium te Leiden, dat voor de plaatsing eene geschiktere gelegenheid aanbiedt dan het Justituut. Verder wordt besloten, naar aanleiding van het schrijven van den Minister van Koloniën aan den heer Gelpke, dat aan het Bestuur is overgelegd, en waaruit van het voornemen van den Minister blijkt om, bij eventuëele uitgave der beide geschriften, eenige exemplaren voor rekening van den lande aan te koopen, genoemden Minister mede te deelen, dat het Instituut bereid is zich met de uitgave te belasten en het Bestuur gaarne, eer het met den druk een aanvang maakt, zou vernemen hoeveel exemplaren door het Departement van Koloniën worden ver- langd, terwijl wordt bepaald, dat de prijs alsdan voor elk exem- plaar zal zijn: bij levering van 300 ex. f 2,50, 400 ex. f 2,00 en 500 ex. f 1,75. | De heeren Gevers Deynoot, van der Gon Netscheren Wijn- malen worden door de vergadering in commissie gesteld om uit te zien naar een nieuw locaal voor het Instituut en Indisch Genootschap, om dit bij eventuéele niet-verlenging van het huur- contract op lo Mei 1875 te kunnen betrekken. _ Niets meer hierna aan de orde zijnde, wordt de vergadering gesloten. ALGEMEENE VERGADERING, GEHOUDEN 17 MAART 1874, (Voorloopig vastgesteld door het Bestuur). Tegenwoordig de heeren Dr. P. Bleeker (Voorzitter), Dr. T. C. TL. Wijnmalen (Secretans), P. J. B. C. Robidé van der Aa, A. R. Blommendal, Dr. H. Kern, G. K. Niemann, Dr. G. Schlegel, Dr. A. W. T. Juynboll, J. Kuijper Hzu., Mr. H. ©. van der Linden, Francois P. L. Pollen, J. H. Tobias, De Voorzitter opent de vergadering en heet de leden welkom. De notulen van het verhandelde in de vergadering van 12 Apnl 1873, welke notulen bereids voorloopig door het Bestuur vastgesteld en in de Bijdragen (zie 8e deel, blz. XX VI—XX VII) opgenomen zijn, worden gelezen en thans definitief goedgekeurd. De Secretaris brengt verslag uit omtrent den staat en de werkzaamheden van het Instituut in 1878. (Zie dit Verslag op blz, XXXI en volgg.) De Voorzitter brengt ter tafel de rekening van den Penning- meester over 1878 en verzoekt de heeren Tobias en Pollen die te willen nazien. ‚Na schorsing der vergadering voor eenige oogenblikken ver- Kaart de Commissie de rekening onderzocht en met de justifi- catoire bescheiden vergeleken te hebben. Daar zij alles in be- boorlijke orde gevonden heeft, stelt zij voor de rekening goed le keuren onder dankbetuiging aan den Penningmeester voor ijn gehouden beheer. De vergadering vereenigt zich met dit voorstel. XXX ALGEMEENE VERGADERING. De vergadering gaat hierna over tot het verkiezen van be- stuursleden ter vervanging van de heeren A. R. Blommendal, J. Millard en G. K. Niemann, aan wie de beurt van aftreding is. Het Bestuur biedt de bij art. 6 gevorderde drietallen aan (zie blz. XVII), waaruit met meerderheid van stemmen tot leden van het Bestuur worden benoemd de heeren: J. M. Obreen, Jhr. Mr. W. T. Gevers Deynoot en P. J. Bachiene. De heer Juynboll bespreekt, naar aanleiding der mededeelingen in het Verslag, het verzoek tot de regeering gericht om eene wetenschappelijke commissie aan de tweede Atchineesche ex peditie toe te voegen. Hij oppert daarbij het denkbeeld, dat het Bestuur zich opnieuw met een dergelijk verzoek tot de regeering zal wenden, maar dringt daarop niet verder aan na de inlichtingen, die hem den door Voorzitter en Secretaris worden gegeven. Niets meer hierna ter tafel zijnde, sluit de Voorzitter de algemeene jaarlijksche vergadering. 4 ee Aron NS VERSLAG VAN DEN STAAT EN DE WERKZAAMHEDEN VAN HET KOXIRKLIJK INSTITUUT VOOR DE TAAL-, LAND. EN VOLKENKUNDE VAN NEDERLANDSCH-INDIB OVER 1873. Ir PE EI Mijne Heeren! Eene korte herinnering aan 't geen het afgeloopen jaar voor het Koninklijk Instituut voor de taal-, land- en volkenkunde van Nederlandsch-Indié is geweest, moge voldoende zijn, waar bijkans al wat in ons Verslag vermeld dient te worden, U reeds bekend is uit de gedrukte Notulen van het verhandelde in onze vergaderingen, welke achtereenvolgens in de ~ Bijdragen» zijn opgenomen. Omtrent een niet onbelangrijk punt, dat herhaaldelijk aan de orde is geweest, is eindelijk eene beslissing gevallen. Gij herinnert U, dat aan eene Commissie was opgedragen om- trent het vraagstuk der transcriptie ons te dienen van bericht eu raad. Zij heeft zich, bij monde van den heer Kern, in onze vergadering van den Sea Mei 1878 van die taak gekweten door ter vervanging van ‘t vroeger in de ~ Bijdragen » voorkomend ontwerp van transcriptie eene andere schets voor te leggen. Het Bestuur heeft zich daarmeé vereenigd met uitnoodiging aan de schrijvers voor de werken van het Instituut, om, anverminderd ieders recht om zijne spelling te volgen, zich van de vastgestelde teekens te bedienen, en, zoo huune transcriptie van de geleverde schets mocht afwijken, alsdan de puuten van verschil tan gerieve XXXII VERSLAG. der lezers op te geven. Voorts werd aan onzen drukker last gegeven er voor te zorgen, dat een voldoend aantal teekens die door de Commissie zijn aangegeven en welke Gij in het VIIIe deel, le stuk van onze » Bijdragen # vindt, op de drukkerij aan- wezig zij. Behalve dit vraagstuk van zuiver wetenschappelijken aard, waarvan de oplossing, naar wij hopen, de verschillende partijen bevredigd zal hebben, werd een ander ter sprake gebracht van meer actueel belang, doch dat helaas! tot geen practisch resul- taat heeft geleid. Nauwelijks was het bekend, dat er eene tweede expeditie naar het rijk van Atjih zou worden gezonden , of door eenigen onzer werd de wensch uitgesproken om ze te doen ver- gezellen door eene commissie belast met het doen van weten- schappelijke nasporingen. Bijna eenparig werd in dien wensch gedeeld en, ter verwezenlijking van het geopperde denkbeeld, besloten zich bij een gemotiveerd adres tot deu Minister van Koloniën te wenden, gelijk, naar meu vernam, ook geschieden zou vanwege het onlangs te Amsterdam opgericht Aardrijks- kundig Genootschap. Uit de Notulen van het verhandelde in onze vergaderingen van den 2(en September 1873 en 24en Januari ll. zult Gij ontwaard hebben, dat. meu gemeend heeft dat de omstandigheden nog niet ver- oorloofden tot de benoeming eener wetenschappelijke commissie voor nasporingen in Atjih over te gaan. Het beschermen, ver- zorgen en verplegen der leden eener te benoemen commissie, het verschaften van transportmiddelen voor de werktuigen, die zij moeten medevoeren, of van de voorwerpen, die zij verza- meld hebben, is een te groot bezwaar, zeide men, om de verplicitting daartoe al dadeiyk op zich te kunnen nemen in een gewest, waar, aanvankelijk althans, niets zal te bekomen zijn dan hetgeen uit de magazijnen van het legerkorps zal worden verstrekt. Terwijl wij gaarne deze en andere redenen eerbiedigen, die het Indisch bestuur en inzonderheid het gevierde legerhoofd, den luitenant-generaal van Swieten, bewogen hebben het Opper- bestuur tot het nemen eener afwijzende beschikking aan te raden, mogen wij het niet ontveinzen, dat wij met leedwezen daarvan kennis hebben genomen. Met genoegen hebben wij intusschen ter andere zij de mededeeling begroet, in het schrijven van den Minister van Koloniën dd. 26 Aug. 1873, Lett. Aaz, no 40 verval; dat reeds bij de organisatie van de eerste expeditie de VERSLAG. XXXIIL wenschelijkheid van wetenschappelijke onderzoekingen in Indië niet uit het oog verloren is, ten bewijze waarvan strekken kan een in onze Notulen opgenomen extract uit een schrijven van den kommandant van het leger aan den bevelhebber dier expeditie van den 1Sen Maart 1873. Met ons zullen ongetwijfeld velen zich met de hoop vleien, dat ook de tweede expeditie, al is zij niet door eene speciale wetenschappelijke commissie vergezeld geworden, toch niet ge- heel onvruchtbaar voor de wetenschap moge afloopen. In afwachting dat ter zijner tijd hieromtrent mededeelingen zullen worden gedaan, verheugt het ons inmiddels U verder te kannen berichten, dat onze pogingen; om langs andere wegen het wetenschappelijk doel, dat wij beoogen, te bevorderen , met goeden uitslag bekroond zijn geworden. Wel hadden wij ons, blijkens onze aankondiging in ons vorig Verslag, met de hoop gevleid dat de » Babad Tanah Djawis, uitgegeven en met aan- teekeningen verrijkt door den heer Meinsma, en het reisverhaal des heeren von Rosenberg reeds in uwe handen zouden geweest zijn. Omstandigheden, van ons onafhankelijk, hebbeu de uitgave er van vertraagd. Er bestaat intusschen uitzicht dat de heer Meinsma, die van eene langdurige ziekte thans gelukkig bijna geheel hersteld is, zich spoedig in staat zal zien gesteld de weinige nog overblijvende vellen der Javaansche kroniek voor de pers gereed te maken tegelijk met de Aanteekeningen , welke hij ons daarbij beloofd heeft. Wat het reisverhaal des heeren von Rosenberg betreft, de tekst is op enkele vellen na afgedrukt, en zoo de lithograaf, de heer Trap, te Leiden, ons niet, gelijk tot dusver, weder met ongeëvenaarde traagheid op de levering der kaarten en platen mocht laten wachten, is er hoop dat het werk van den geleerden reiziger weldra het licht zal zien. Het verlan- gen. dat het spoedig dezerzijds het wetenschappelijk publiek moge bereiken, wordt alleszins gerechtvaardigd deels door de omstandigheid, dat er reeds herhaaldelijk elders niet onbelangrijke bijdragen over Guinea verschenen zijn, deels daar wij den heer May, te Londen, de door hem gevraagde vergunning hebben verleend om eene Engelsche vertaling van het reisverhaal te leveren, waardoor het uit den aard der zaak binnen het hereik van een grooter publiek zal vallen. Met betrekking tot het derde omvangrijke werk, de » Urano- graphie Chinoise des heeren G. Schlegel, waarvan, blijkens Se Volgr. IX. ur XXXIV VERSLAG. ons vorig Verslag, de uitgave door ons werd voorbereid, ver- heugt het ons U te kunnen melden, dat de druk daarvan tot dusver geen bezwaar heeft ontmoet; 23 afgedrukte bladen liggen hier ter tafel, terwijl overeenkomstig de door ons met de Firma i. J. Brill, te Leiden, gesloten overeenkomst geregeld een vel ‘sweeks wordt afgeleverd. Doen er @ich geene hinderpalen op, dan is de uitgave, zoo niet reeds op het einde, dan toch in het begin van het volgende jaar verzekerd. Meldden wij U in onze vorige aanteekeningen, dat een hers druk van van der Tuuk’s Maleisch leesboek in overweging werd genomen: uit de Notulen van onze vergadering van den 12en April 1878 kan U blijken, dat wij, na ingewonnen bericht van den heer van der Tuuk, daartoe hebben besloten. De geringe omvang van het geschrift doet verwachten, dat de hernieuwde uitgaaf er van binnen betrekkelijk korten tijd zal kunnen plaats hebben. Naar aanleiding van de uitgave van Javaansche en Maleische leesboeken is de opmerking gemaakt dat het Instituut daardoor buiten zijne attributen en op een gebied treedt, dat het veilig aan de particuliere industrie kan overlaten. Onze beschouwingen naar aanleiding van het hieromtrent door ons geëerd Lid, G. Kolff, ingeleverd protest vindt men opgeteekend in de Notulen onzer vergadering van den 18en December 1878. Andere geschriften dan het door ons vermelde viertal zijn er niet ter perse. Alleen kunnen wij hier nog de mededeeling voegen, dat de controleur bij het binnenlandsch bestuur op Java, thans met verlof alhier, de heer J. H. F. Sollewijn Gelpke, ons ter uitgave heeft aangeboden zijne beschrijving der rijstkultuur in Italië en op Java met daarbij behoorende platen der verschillende rijstsoorten. Zij is door ons in handen gesteld van eene Commissie uit ons midden, met last om het Bestuur daaromtrent te dienen van bericht en raad, Waardeeren wij het, dat beoefenaren der Indische weten- schappen het Instituut uitnoodigen van hunne geestesproducten kennis te nemen en, 200 mogelijk, tot de uitgave er van te besluiten: hunne medewerking aan ons Tijdschrift is ons evenzeas welkom. Leed doet het ons niet in de gelegenheid te zijn ge- steld geworden enkele ons door de hh. Uilkens en Dr. Matthes aangeboden stukken om redenen, die men in onze Notulen op- geteekend vindt, in onze #Bijdragenr op te nemen. Daarentegen hebben andere opstellen, zooale die van de hh. Kera, Cohen VERSLAG, XXXKV Staart, Meinsina, Grashuis, van der Gon Netscher, de Hollander en Leupe daarin eene plaats gevonden. Voor hun arbeid zij hun onze dank betuigd, terwijl de Redactie bij voortduring zich voor hunne ondersteuning zoowel als voor die van andere medewerkers zeer aanbevolen houdt. In de volgende afieveringen der Bijdragen hopen wij U eene bewerking van Cankara’s ÁcÂrya's commentaar op de Aphorismen van de Vedanta aan te bieden; zij is ons toegezegd door Dr. A. Bruining, predikant te Etersheim, en zal ongetwijfeld als eene welkome bijdrage worden beschouwd voor de kennis der Ved&nta-filosofie. Leed doet het ons, dat wij tot dusver nog niet in de gelegen- heid werden gesteld mede in ons Tijdschrift de Balineesche stukken op te nemen, welke ons reeds langen tijd geleden door den zendeling van Eck zijn toegezegd en waarvan wij in ons vorig Verslag mededeeling hebben gedaan. In een onlangs door ons ontvangen schrijven, gedagteekend 10 Jan. ll., bericht hij ons echter, dat het eerste gedeelte van de door hem be- - loofde Balineesche gedichten — zijnde de Bagoes Hoembara, groot 933 koepletten, tekst en vertaling met inleiding en uit- voerige aanteekeningen — gereed ligt en met de eerstvolgende boot naar Soerabaja en verder aan ons adres zal worden gezonden. Terwijl wij de ontvangst dezer stukken eerlang mogen tegemoet zien, verbeiden wij nog eene oplossing omtrent de handschrifte- lijke nalatenschap van wijlen den heer Hageman. In de aantee- ningen onzer bijeenkomst van den 14en Juni des vorigen jaars zult Gij de mededeeling vinden , dat wijlen dat geacht medelid zijne hand- schriften aan het Instituut vermaakt heeft, tot de overzending waarvan men wegens den insolventen boedel des erflaters meende niet gerechtigd te zijn, doch waartoe men zou overgaan , indien het Instituut daarvoor een matigen prijs wilde besteden. Het Bestuur heeft deze zaak onverwijld gesteld in handen van onze Com- missarissen te Batavia ten einde hem omtrent den stand des boedels in te lichten en verder te dienen van bericht en raad. Bij eventuéele ontvangst of overname, tegen betaling, van de ons vermaakte handschriften zal, blijkens de daarvan overge- legde lijst, de reeds aanwezige verzameling van schrifturen, die wijlen ons medelid reeds vroeger had toegezonden, met eene niet onbedaidende hoeveelheid worden vermeerderd. Van een en ander zal U verslag worden gedaan in den catalogus onzer boek- en handschriftenverzameling, met de vervaardiging waarvan de AXXVI VERSLAG. Secretarie zich onledig houdt en welke hij betreurt dat nug niet voor de pers gereed is. Opnieuw heeft de Secretaris in onze vergadering van den 24e0 Januari ll het denkbeeld ontwikkeld eener vereeniging van onze bibliotheek met die van het Indisch Genootschap. In de Notulen dier bijeenkomst zijn zijne uitvoerige beschouwingen hieromtrent in hoofdzaak teruggegeven. Het nemen van een be- sluit in deze is door het Bestuur tot later uitgesteld, daar de Secretaris, de gevoerde discussién gehoord, zich voorbehouden heeft de wenschelijkheid der vereeniging van de bibliotheken der beide genootschappen nader uitvoerig hoopt in het licht te stellen. Welk besluit er ook genomen moge worden, het verheugt ons inmiddels U te kunnen mededeelen, dat onze bibliotheek ’t zij door aanwinsten, ’t zij door beduidende geschenken en railing met andere genootschappen, waarvan het aantal wederom vermeerderd is, hoe langer des te meer zich uitbreidt, zoodat wij weldra gebrek aan bergingsruimte voor onze verzame: lingen zullen krijgen. Ten einde daarvoor bijtijds te zorgen, hebben wij met den verhuurder van ons lokaal onderhandelingen aangeknoopt, waartoe zijne aanvrage tot verhooging der huursom _ ons eene ongezochte aanleiding gaf, doch, al mochten die onder. handelingen het gewenschte resultaat hebben, de tijd zal niel verre meer zijn dat wij naar andere, grootere localiteiten zuller hebben om te zien. Onze finantiëele toestand is niet ongunstig te noemen. De som onzer uitgaven bedroeg in het afgeloopen jaar f 4479.57] en die der ontvangsten f4894.20, zoodat op ulto. Decembe 1873 een voordeelig saldo werd bevonden van f 414.62}. Di raming van uitgaven voor dit jaar overschrijdt wel die onze ontvangsten, doch het vermoedelijk tekort kan veilig worde gedekt door de baten, welke het Instituut bezit, Met ons zult Gij zeker onzen Penningmeester dank zegge voor het door hem gevoerd beheer der kas. Op Uween onze erkentelijkheid hebben ook onze medebe stuurders Millard, Blommendal en Niemann aanspraak, aa wie in dit jaar de beurt tot aftreding ligt. Doet het ons lee hen uit onzen kring te zien heengaan, een » tot weérziens w zi hun van harte toegeroepen. Bestaat er uitzicht hen in ons midden terug te zien, helaas k cen zestal mogen wij niet meer onder onze leden tellen. In he VERSLAG. XXXVIE afgeloopen jaar werden ons door den dood ontrukt de oud- Gouverneur van Suriname, R. F. van Lansberge, het oud-lid der Ze Kamer, G. L. J. van der Hucht, te Haarlem, de com- missaris bij de Nederlandsch-Indische spoorweg- Maatschappij, W. Poolman, onze donateur, Mr. C. Visscher, oud-lid in den Raad van Nederlandsch-Indië, laatst wethouder te Arnhem; als eeu ofler der cholera bezweek de nog jeugdige en krachtvolle referen- daris, Mr. H. J. Canter Visscher, die, gelijk men weet als Secretaris toegevoegd was aan den opperbevelhebber der tweede Atjineesche expeditie, den generaal van Swieten; eindelijk had- den wij het verlies te betreuren van den ijverigen en bekwamen beoefenaar der Maleische taal- en letterkunde, H. von de Wall, wiens leven en vrachtbare wetenschappelijke werkzaamheid de Secretaris zich voorbehoudt afzonderlijk in ons Tijdschrift te schetsen. Deze taalgeleerde ontviel ons, eer hij zijne levens- taak, het bewerken en uitgeven van een Maleisch-Nederduitsch en Nederduitsch-Maleisch woordenboek had kunnen voltooien. Heeft daarvan tot dusver slechts het eerste deel met supplement het licht gezien, naar wij onderricht zijn, is het overig deel in handschrift reeds voltooid achtergebleven, waarvan de bewer- king, indien het bericht zich kevestigt, thans door ons mede- hd, Dr. H. N. van der Tuuk, aanvaard is. Terwijl wij hopen dat men de voldoening moge smaken deze lexicographische nalatenschap alsnog voor de wetenschap vruchtbaar te doen zijn, zij inmiddels het afsterven van von de Wall, die zoo onverwacht wt ons midden werd weggerukt, voor ouderen en jougeren onder ons een spoorslag te meer om, eer voor ons de onbekende afcheidsure genaakt, naar de mate onzer krachten onafgebroken te arbeiden ter bevordering van het schoone doel, dat ons Genootschap zich voorstelt. Den Haag, 17 Maart 1874. De. T. GC. L. Wisnmacen. Secretaris. DE RIJSTKULTUUR IN ITALIË. | RAPPORT UITGEBRACHT OP LAST VAN Z. E. DEN MINISTER VAN KOLONIËN, DOOR Jd. H. F. SOLLEWIJN GELPKE, Oost-Indisch Ambtenaar. Aan Zijne Eacellentte den Minister van Koloniën. Ingevolge het besluit van Uwe Excellentie, dd. 11 Juni 1878, Lt. Aaz, n°. 14, wordt hiernevens een beschrijving van de rijstkultuur in Italië aangeboden. Drie maanden vertoefde ik in de Italiaansche rijststreken. Door Uwe welwillende tusschenkomst had de Minister-Resident van Nederland te Rome, Jhr. Mr. F. P. van der Hoeven, de goedheid mij dadelijk na aanvraag de noodige introductiebrieven bij genootschappen en particulieren te willen doen bezorgen, waardoor het onderzoek vruchtbaarder kon worden, dan dat, °t welk ik het vorige jaar in Frankrijk instelde. Dankbaar vermeld ik de in Italië ondervonden hulp, en zoem ik, met dat gevoel, Prof. Gaëtano Cantoni, Directeur van de Scuola superiore d'Agricoltura te Milaan en zijn adastent, Prof. Jemina, Prof. Santo Garovaglio, Directeur van het Cryptogamisch Laboratorium te Pavia en zijn 1sten adsi- sent, Prof. Gibelli en den heer Piétro Locatelli, Administrateur van het landgoed Corte del Palasio bij Lodi. Vooral vermeld ik den heer Alessio Malinverni, op het landgoed Quinto bij Vercelli, die alles deed, wat hij kon, om het onderzoek ge- elijk te maken. Ter vergelijking met Javaansche toestanden heb ik in de iding een schets gegeven van het landbezit in Italië en van verhouding tusschen eigenaars eu bearbeiders van den grond. Se Volgr. IX. 4 2 DE RÍJSTKULTUUR IN ÎfALIË, Bij het onderzoek hield ik voor oogen, speciaal voor Java nuttig te wezen. In de eigenlijke beschrijving der rijstkultuur, heb ik mij, vooral wat de beschouwingen betreft, zoo mogelijk op een objectief standpunt geplaatst, eu getracht hetgeen ik er van las en hoorde even onbevangen weértegeven, als hetgeen ik er van zag. Moge ik daarin geslaagd zijn! Leiden, De O. I. Ambtenaar met verlof, Januari 1874. GeLpKE. INLEIDING +. eee. di tua coltura industre, Bianco Riso gentil, coaì cantai. SPOLVERINI, la coltivazione del Riso. Indien er van streken wordt gewaagd, waar de landbouw, in weerwil van vele bezwaren, tot een groote ontwikkeling kwam, dan kan men even goed, als naar Vlaanderen, den blik wenden naar Opper-Italië en de schoone Po-vlakte. Het uitge- strekte bosch, dat men van de hellingen der Alpen denkt te zien, ontwart zich bij het neêrdalen in plantsoenen van moer- beziën en druivenranken, waarvan als in een tweede verdieping geoogst wordt, om de oppervlakte aan tarwe, maïs en rijst overtelaten. Niet altijd was dit het geval. Waar thans Milaan en Vercelli, Verona en Novara, Lodi en Pavia zich verheffen als middelpunten van beschaving, van weelde en zingenot, daar boden eens slechts moerassen hunne doodelijke uitwasemingen aan. Nog eenig spoor van dien toestand vindt men ten oosten van Padua in de provincie Venetië, waar dysenterie en koorts het meest hunne verwoestingen aanrichten, en de cholera het eerst en het hevigst om zich heen grijpt. Om van zulk een plaats des doods het verrukkelijk paradijs van Europa te maken, waren meer eeuwen van noeste vlijt noodig dan de Vlamingen behoefden, om hunne heiden in vrucht- bare landouwen te herscheppen. Eeuwenlange en nog dagelijks voortgezette inspanning is alleen in staat het water, door regen, sneeuw en ijs voortgebracht, langs de bergen en heuvels te houden, en in de lage landen te verdeelen, eer het in den | algemeenen ontvanger, de breede en wijdvertakte Po vloeit. 1 Vgl. Milano e suo territorio. Milano, 1844; I. Jacini, la proprietà fondiaria, Milsvo & Verona; 1857. E‚ de Lavalye, la Lombardie et la Suisse. Paris, 1869, em verschillende Relazioni delli Comizii Agrarii, 1870, 4. DE RIJSTKULTUUR IN fTALIË. Dat water, vernuftig geleid door tallooze werken, die nu eens eenvoudig zijn in hunne samenstelling, dan weêr zich vertoonen _ als trotsche scheppingen van het genie, doet de ineest ver- schillende gewassen even welig tieren op den meest verscheiden grond. Waar het te veel was, werd het afgevoerd; waar het nog niet stroomde, leidde men het heen. De Staat deed en doet nog veel in dat opzicht, en wordt door de particulieren ondersteund. Naviglio-grande, Belreguardo, Mar- tesana, Boromeo, Belgiojoso zijn de namen van slechts enkele der vele beroemde kanalen. Men zag er niet tegen op, om ter verkrijging van een halve kub. el per seconde de Cavo Taverna te maken, die, in 14 miglia, 300 kunstwerken noodig had, waaronder een syphon van 40,000 lires. Ter graving van het Canale Cavour waren de 50 millioen lires spoedig te vinden. In die landstreek, door Alpen en Appenijnen ende Adriati- sche zee begrensd, wijdt men zich uitsluitend aan den landbouw , en gedeeltelijk op verschillende wijze, naarmate het grondbezit klein, middelmatig of groot is. De eerste soort van bezit vindt men in de bergen in de provinciën Aoste, Sondrio, Breno, ver van de steden, die den landbouw aan de industrie zouden dienstbaar maken. De eigendom is er zeer verdeeld; een op elke twee per- sonen bezit daar een perceel, doch het is slechts 0,54 bunder groot. In Breno hadden 30,000 lieden 100,000 bunders, die verdeeld waren in 250,000 stukken en dus een eigenaar per 3} bunder, die daar in 8 of 9 perceelen verspreid lagen. Meer naar de vlakte is het bezit van 4 tot 10 bunders. Hier heeft de landbouw het tot de grootste hoogte gebracht, en levert de zijdeworm voor honderde millioenen lires aan product op, en geeft de druif de beste wijnen. De zijdekultuur, die er algemeen wordt gedreven, zou reeds grootere oppervlakten voor een goede exploitatie verbieden. In deze streek liggen ook de villa's der groote landbezitters uit de vlakte, die in de warme zomer- maanden de genoegens van het landelijk leven willen hebben en bezigheid te gelijker tijd; men kan er tevens de hezittingen vinden der kleine renteniers, die hunne te Milaan en elders overgespaarde penningen in grond gestoken hebben. In de geheele vlakte langs de oevers van de Po heerscht het groot landbezit, en zijn goederen van 1000 en 2000 bunders niet zeldzaam. Geen ander eigendom dan van groote uitge- strektheden is er bijna mogelijk door de rijstvelden en weilanden. Deze toch maken veel water noodzakelijk, dat door de gesteld- SS DE RIJSTKULTUUR IN ITALIË. 5 heid van het terrein er slechts met ontzachelijke kosten kan worden gebracht, en waarvan tevens het bezit in weinige handen is. De enkele kleine landeigenaars moeten zich schikken met hun kultuur naar hetgeen de grooten doen. Zij kunnen bij- voorbeeld geene drooge gewassen teelen, waar honderde bunders rijstveld, vlak aan hunne gronden grenzende, worden geirrigeerd. In het gebergte vindt men, naast individueel bezeten bouw- land, de weiden en bosschen nog in kommunaal bezit. Zoo als zich denken laat, worden die weiden gebruikt voor de beesten van de gemeenten, zonder eenige verbetering, of op die wijze verhuurd aan schapenhoeders (pastori) en koeien- weiders (bergamini), terwijl in de bosschen de verwoesting wordt voortgezet, die de oorzaak was der ontbossching van het geheele strand der Middellandsche Zee. Het centraliseerend bestuur verbood wel, 6m de slechte ge- volgen, het gemeene bezit, maar niet algemeen liet men er zich aan gelegen liggen. Waar men op het verbod acht sloeg, werd de grond verkocht of verdeeld. Sommige gemeenten verdeelden dien tusschen de familiën tegen een kleine retributie, en onder verband van teruggave na een zeker aantal jaren aan de ge- meente, die dan opnieuw aan het verdeelen zou gaan. De eigendom in het hoogland is over het algemeen stabiel, en men verkoopt er uit gehechtheid aan den grond weinig. Trouwens een goede prijs wordt er eigenlijk niet voor betaald, daar die minder door de hoedanigheid , dan door de ligging of door een gril van den kooper bepaald wordt. Hier ziet men een stukje verkoopen voor een som, die, per bunder berekend, 10 & 12,000 lires zou maken, en iets verder geeft men er niets voor. Verhuur komt weinig voor, om de eenvoudige reden, dat de grond daar slechts hem voordeel kan aanbrengen, die er de geheele productie van heeft. Door het bovenstaande is het licht te begrijpen, hoe een nog verdere grondverdeeling, b. v. door erfenis, te betreuren valt. De erfgenamen, zoons van een landbouwer, die hen van zijn grond niet voeden kan, en daarom elders een heen- komen deed zoeken, moeten de vaderlijke bezitting in natura verdeelen, daar niemand hunner geld heeft om de anderen wittekoopen. Het stuk is te klein om er van te leven; men is daarbij elders gevestigd, een kooper is er dikwijls niet voor te vinden, en dus laat men zijn aandeel in de erfenis achter. Voor die het hunne gaan bewerken, is de ploeg overbodig, 6 DE RIJSTKULTUUR IN ITALIË. en het vee een onnoodige weelde. Zoo loopt men gevaar, om, na tal van twisten en veranderingen, het bouwland weêr in weide en daarna in wildernis te zien veranderen. Het middelmatige landbezit op de plateaux bij de meren Mag- giore, Como en Garda toont zoowel voorbeelden van vervreemding als van een bezit gedurende verscheidene geslachten aan. De prijs per bunder is boven de 3000 lires. De grond wordt door pachters geexploiteerd, en de eigenaars wonen in de kleine steden en de groote dorpen van den omtrek. De exploitatie geschiedt in deelbouw, tegen de helft der opbrengst (mezzeria) en te Brescia zelfs tegen twee derde (terzeria). Zijn de producten zijde en wijn, dan wordt, behalve de helft der cocons en der druiven, een vaste hoeveelheid tarwe gevraagd, met een verschil van tusschen 23 en 3! mud per bunder. De pachters van vele der hier aanwezige goederen veranderen weinig van plaats en beschouwen zich soms als medeeigenaars. Vroeger vond men dikwijls de merkwaardige gewoonte dat eenige landbouwers zich stelden onder de aanvoering van een hunner, den reggitore, om te zamen te werken. Zij huurden daartoe voor gemeenschappelijke rekening een hoeve, en ver-* deelden er onder elkander den arbeid, naar ieders neiging, om later te zamen te oogsten. En nu, wat voor dit rapport van het grootste belang is, het. groot landbezit der vlakte, omdat er juist de rijstvelden in zijn gelegen. In het midden van goederen, waar men soms uren in het rond rijden kan, en behoorende aan den hoogen adel van het koninkrijk, staat het heerenhuis, thans de woning van den fittajolo, den pachter. Soms doet een oude toren binnen den omheiningsmuur zien, waar het kasteel vroeger stond , toen niet altijd de eigenaar afwezig was, om te Milaan of Florence ,- in Londen of Parijs, de pacht, die het land hem opbrengt, te gaan verteren. | De eigenaars hebben liever één dan meer pachters, doch de: goederen zijn wel eens zoo groot, dat zij in verscheidene ge-: deelten, elk met woonhuizen en stallen en schuren, met vee, zaad en landbouwgereedschappen moeten worden verhuurd. Met een nauwkeurigen inventaris van alle roerend en on? roerend goed, — ik zag er een van ruim 200 bladzijden, —4 en vooral met de bepaling van den wisselbouw, en van het ge-à deelte, dat met rijst mag worden beplant, wordt het land: DE RIJSTKULTUUR IN ITALIË. 7 overgegeven. Na het verstrijken van den pachttermijn mag de vermindering in waarde van huizen, beesten en werktuigen met geld vergoed, maar het zaad moet in natura gerestituëerd worden. Het zijn zulke voorzieningen, die in weerwil van de afwezig- heid der eigenaars den grond tn goeden toestand houden, zoodat de cijfers van opbrengst, die Sir Arthur Young op het einde der vorige eeuw voor deze streken gaf, nu nog ongeveer dezelfde zijn. De huur bedraagt van 100 tot 200 lires per bunder eu ge- schiedt voor 9—12 of 18 jaren. De koopprijs kan zeer verschillen en wordt tusschen 2600 en 4700 lires opgegeven , en ik bezocht een goed van 1500 bunders, dat 4 jaar geleden voor twee millioen lires was gekocht. Na de overname is de pachter binnen de bepalingen van het contract heer en meester van het goed. De veestapel is gewoonlijk te klein, de gereedschappen niet im orde, de molens voor de rijst te ouderwets. Om alles tot voldoende hoeveelheid en tot een goed gebruik er van te ; brengen, heeft men niet zelden 50.000 lires noodig, indien de grond al goed genoeg is gelaten, en geene buitengewone kosten van bemesting behoeft. Gewoonlijk blijft de vorige pachter, waar hij was. Soms bracht hij verbeteringen aan; hij had de administratie van het goed naar zijn wil ingericht en was in den omtrek bekend geworden. Het is zoo moeielijk om te vertrekken, als men zoo lang op een grond gewoond heeft, waar jaarlijks voor honderd daizenden in worden omgezet. Maar de eigenaar ziet ook gaarne, dat hij blijft, hij, die geregeld zijn pacht betaalde en het goed tm waarde hield. Trouwens veel concurrentie is er niet, want er behoort fortuin of groot crediet toe, om in eens de 500 ef 1000 bunders te kunnen huren en exploiteren. Dit alles weet de eigenaar; en liever dan te veranderen, geeft hij bij de ver- aging van het contract den pachter een gedeelte der grondrente ep den koop toe, door de huurprijs van het in waarde gestegen had niet te verhoogen. Is de positie van den pachter benijdenswaardig, treurig is bet leven der eigenlijke landbouwers. Niemand spreekt hun tegen, want ze is algemeen bekend, en niemand tracht verandering daarin te brengen. In den gemakkelijken landauer een pachter gezeten, zag ik zijn arbeiders voorbijgaan, ‚ blootvoets, en soms met de onbeschrijfelijk lijdende 8 DE RUSTKUIAUUR IN ITALIË, uitdrakking, die een misschien jaren lange koorts aan de ge- laatstrekken had gegeven. Zij wonen in huizen, waar, volgens den rapporteur der Comizio Agrario te Vercelli, de eigenaars hunne paarden noch hunne honden in zouden stallen. „Het weenige diaphragma,” zegt hij, tusschen den arbeider en het wuitspansel is het dak, en als een pan breekt behoeft hij zich miet op te richten, om den Orion te bewonderen.» Regen, sneeuw en wind dringen door het slechte dak, of banen zich een weg langs de aan glas maagdelijke ramen. De vloer is dikwijls ongepleisterd en zoo vochtig, dat hij, die blootvoets tot de deur kwam, de slechte schoenen, zoo hij ze heeft en anders de houten sandalen moet aantrekken. Het geheele voedsel is plantaardig eu bestaat hoofdzakelijk uit de polenta en de minestra, welke zonder verandering elken dag wordt gegeten, sints de moedermelk wordt gemist, tot het stervensuur slaan zal. Men verbeelde zich een grooten ijzeren ketel, gedeeltelijk ge- vuld met kookend water. Daarin wordt, zonder iets anders, een half mud grof gestampte maïs geworpen, en met een houten paal omgeroerd, tot ze gaar ie, en een compacte massa vormt. Hetgeen ik daar beschreef, was bestemd tot het morgen- en middageten van 50 personen en heet polenta. De minestra is rijst met witte of bruine boonen dooreen vermengd. Alleen op feestdagen heeft men de weelde van een stuk varkensvleesch te eten, tenzij er tijd is om kikvorschen te vangen. „Bene tak „van vischvangst, waarvan niet de minste uitvoer plants heeft, vis die der kikvorschen, welke belangwekkende amphibie een muitstekend voedsel aan de landlieden verschaft.s Die zoo schreef aan het Ttaliaansche gouvernement, durfde zelf niet van de „belangwekkende amphibie te proeven. Het slecht gevoede volk is niet sterk, leeft kort, en lijdt veel door den invloed van slechte lucht en onzuiver water. Ik wil dysenterie, cholera, typhus voorbijgaan, om de kropge- zwellen en de pelagra te noemen. Het woord reede drukt de beteekenis der eerste ziekte uit, maar de kroppen zijn veel menigvuldiger en soms grooter dan in Zwitserland. Vreesselijk is de pelagra, die veroorzaakt wordt door polenta van slechte maïs. Zij openbaart zich door zweeren op handen en voeten, die zich weldra over het geheele lichaam uitstrekken ; dan volgt vermagering en eindelijk waanzin, tot de dood den armen lijder verlost, | Dn 7 TT DE RIJSTKULTUUR EN ITALIË. 9 De urbeider voelt zich in de laaglanden uiet aan den groud verbonden en verandert jaar op jaar van woning. Hij trouwt moedig om veel kinderen te hebben, die, als zij groot zijn, meê kunnen verdienen, maar door het zwervend leven der ouders niet of slecht ter schole gaan. Wat wonder, dat de landhuizen hooge omheiningen en sterke afsluitingen hebben! Vagabondage is algemeen en een ware plaag. Met dre of vier tegelijk kloppen de lieden aan om geld of rijst, durven zelfs te dreigen, als het huis eenzaam ligt of niet veel bewoners telt; en als aan hunne eischen is voldaan, zoeken zij den weg naar een andere hoeve, en begaan nog diefstallen in de velden, langs welke zij komen. Die werken willen, om een schamel bestaan te verdienen, treden in dienst bij den pachter. Een gedeelte verbindt zich daartoe voor een jaar (salariato), om te arbeiden aan de leidingen (comparo, acquajolo), de paarden, buffels en koeien te verzorgen en te geleiden (cavallanti, hoari, vaccari) en ander landbouwwerk te doen, dat min of meer moet geleerd worden. Daarvoor krijgen zij ongeveer een lire per dag, die gedeeltelijk in levensmiddelen wordt betaald, verder brandhout zooveel zij noodig hebben en een huis. Die niets kennen , of die zich niet voor een jaar verbinden willen, arbeiden als daglooners (braccianti, giornalieri) van Maandag tot Zaterdag tegen een vast loon, dat den Zondag te voren is bepaald. Als het een dure tijd is, ligt er voordeel in zich als salariato te verhuren, omdat de mais en rijst immer tegeu denzelfden prijs gegeven worden, maar daaruit volgt, dat ieder liever daglooner is, indien de levensmiddelen goedkoop zijn. De verbindtenissen tusschen de arbeiders en hunne werkgevers beeten contratti colonichi. Men begrijpt, dat de naam minder juist is, daar slechts een partij de voorwaarden stelt, en de andere partij ze heeft aantenemen of weg te gaan. De pachter heeft ze reeds gedrukt staan in de boekjes, die de arbeiders krijgen, om er hunne voorschotten in op te schrijven. De voorwaarden waren voor een landgoed in de provincie Turijn aldus gesteld: „Strikte gehoorzaamheid zal de salariato ver- eschnidigd zijn, niet alleen aan zijn heer, maar ook aan de be- edienden boven hem in rang, en ieder, hij zij oppasser der spaarden (cavallante) of der buffels (boaro) of koeienweider «(bergamino), zal zonder onderscheid, welk bevel ook der «boven hem staanden opvolgen. Die zich er door verongelijkt 10 DE RIJSTKULTUUR IN 1LTALI6. wdeukt, mag zich beklagen, maar niet voor dat het eerst is muitgevoerd. „Op de minste tegenwerping staat onmiddellijk ontslag uit den ndienst. Die ontslagen is, moet zijn huis binnen 8 dagen ont- „ruimd hebben. De ontruiming geschiedt binnen 24 uar, als whet ontslag voor eenigen diefstal, hoe onbeduidend ook, is „gegeven. „ledere pratojolo regelt bij de leidingen het werk van die whem ondergeschikt zijn. De opzichters der bufiel- en paarden- nvoerders en herders behooren op gepaste wijze de bevelen voor #hunne ondergeschikten overtebrengen, en zullen toezien dat de nvoedering der beesten zoodanig geschiedt, dat zij op den be- vpaalden tijd tot den arbeid kunnen worden gebruikt. Zij moeten „voor de goede oppassing der beesten en voor het onderhoud nvan de tuigen op de beste wijze zorg dragen, en zal de schade „door plichtverzuim veroorzaakt, verhaald worden op ieder , die zijn plicht niet kon of wist te doen. „Bij nakoming van het bovenstaande zal de salariato worden „betaald, zooals was overeengekomen. „Indien hij naar elders wordt gezonden zal hij, alléén als „hij door den grooten afstand moet overnachten, recht hebben nop 75 centimnes extra per dag, en op voeding voor de beesten. „Wordt hij te werk gesteld op een hoeve van het landgoed, „die zoover verwijderd is, dat hij overnachten moet, dan wordt „geen betaling boven het dagloon gegeven, en staat het den „pachter vrij zulke verplaatsingen tot arbeid te doen, waarheen nen wanneer het hem goeddunkt. „In geval van ziekte moet de arbeider zich te nuis of in het vhospitaal laten verplegen, en behoudt hij zijn loon gedurende nde eerste 8 dagen. nleder mag een varken of 6 kippen houden; het bezit van „ganzen of eenden is streng verboden. „De pachter behoudt zich voor de verstrekking der levens- nmiddelen voor een derde gedeelte te doen in gele- of witte maïs „af in klein gebroken rijstkorrels. „De salariato, die de dienst verlaat, krijgt de zondagen van „Augustus vrij om een anderen dienst te zoeken. De dienst „gaat in en eindigt den elfden December.» De betalingen waren op dat landgoed: DE RIJSTKULTUUK IN [TALI. ll SOORTEN = u 3 5 si 3 8 £3 << Ë AAN- nj EEK |E 5 |. | 32 WERKLIEDEN.  a 5 amerlieden . .  eidingen . . . {1200 [18.00 3.40| 0.40 | 0.60| 3.60] 210 ® Ss ® tichters der paar- 2 3 lenvoerders . . | 600 |44.60); 1.60) 0.40 145 | 5 8 = 8 irdenvoerders . | 600 |14.40] 0.40| 0.20 15 | 5 2 = 2 Eelvoerders . . | 600 0.40; 0.20 105 A & rders . . . . | 600 [44.40, 1.60] 0.20 125 Vroeger was in het algemeen de betaling met de zapperia, i. een deelbouw van den eigenaar met elk van zijne werk- den, en welke zapperia men zegt voor de laatste te nadeelig wezen. Daglooners zijn er dan niet, maar verhuurt zich ook arbeider even als de geoefende werkman (salariato) voor | jaar. Het reglement voor de werklieden en arbeiders vond ik op 1 landgoed in het Lodische, waar die deelbouw nog bestaat, us gesteld : „Rechtvaardigheid en achting voor ieder. „De meest onbepaalde gehoorzaamheid van allen. „Die verongelijkt denkt te zijn, mag zich tot den pachter enden, als hij het gewraakte bevel eerst heeft uitgevoerd. „De arbeid begint met den dageraad en eindigt met zons- ndergang. eVan April tot September zal behalve den gewonen tijd van 0 tot 12 uur een rust gegund worden van !/, uur ’s mor- is en !/, uur ’s middags. eDe buffel- en paardenvoerders moeten ’s morgens in de stallen jn, een uur voor de arbeid begint en des avonds bij de in- ectie. Niemand mag in de stallen of galerijen rooken. 