Handelingen
Ein eigeneartige figuur is Njai Wiragoena, de eerste gemäl van den patih. Zij staat tusschen haar gemäl en de door hem begeerde maagd in en tracht in beider belang werläum te zijn. Den patih maant zij tot geduld en zij geeft hem een weg aan, om zijn doel te bereiken, zichzelf daarbij belastende met de onderhandeling met de onwillige Rara Mendoet. En ook de laatstgenoemde tracht zij in dier voordeel te raden. Zichzelf houdt zij bij een beslissing buiten de zaak, die toch wel haar in de eerste plaats betreft en zij tracht — het jonge meisje wijzend op de schitterende toekomst, die haar aan de zijde van den machtigen gunsteling van den soenan wacht — alles tot een bevredigend einde te brengen. „Ik Will je als dochter beschouwen!" zegt zij tot Rara Mendoet. Daarbij maakt zij den indruk in deze — vooral voor de vrouw, die tot nog toe de eerste plaats innam, zoo delicate — zaak eerlijk en onzelfzuchtig, a.h.w. gehesl „neu-traal", haar bemiddeling te verleenen. Een figuur, die — wat er ook in haar hart moge omgaan — den indruk maakt van te handelen met toewij- ding en een verlangen, om „alles ten beste te schikken". „Pranatjitra" — een zang van weemoed en hartstocht, aanruischend uit het schemerduister van een regents-pandapa uit den ouden tijd. Niet 390 gedacht als Woord- en Toondrama in Westersclien zin, maar toch in de zangerigo taal en den eigenaardigen cadans van de Javaansche tembang- wijzen dezelfde motieven bevattend als die, waarop ook een werk als Wag- ners Tristan is opgebomvd. ^ ) Men hoort in dit gedicht geen vol ganielan-orkest met een bruisenden klankenstroom uit welluidend koper en zware slaigen op diepklinkende gongs. Het is een sobere beurtzang van enkele instrumenten, welke zich bij wijlen tot een kort samenspel vereenigen. Maar boven alles uit klinkt de rebab-melodie van de naar geluk hunkerende IVIendoet. Wei mengt de gambang daar af en toe een getokkel van ingehouden feestgeluid tusschen of romnielt de kendang een opkomende poging tot verzet, maar de leiding blijft aan de droeve klaagzang van de rebab. Als deze met een schrlllen toon haai' spel afbreekt, is ook alles uit. Daar is in dit verhaal geen luidruchtig strijdgewoel of onbezorgde lovensblijheid als in de groote heldenzangen van den voortijd; geen span- ning-brengend gevecht tusschen heldhaftige vorstenzonen en goden-en menschen-belagende reuzen als in het klassieke Ramayana; geen bruid- wei-ving in edelen wedkamp; geen aaneenschakeling van ridderavonturen; geen reuzenworsteling tusschen twee heldengeslachten als in het groots op- gezette Mahabharata. Toneel: een Javaansche priajiwoning. Op den voorgrond een in krijgs- gevangenschap weggevoerd meisje en een gegoede koopmanszoon ; daar zich om heen bewegend een reeds bejaarde patih. Het is te begrijpen, dat dit eenvoudig jjdoipsverhaal" niet hoog staat aangeschreven bij hen, die z)jn opgegroeid in bewondering voor de heldendaden der Pandawa's, voor wie een figuur als Ardjoena, Wrekodai'a, Gatotkatja een levensideaal ver- tegenwoordigt. Maar toch.... in „Pranatjitra" bezit de Javaansche ietterkunde een der fraaiste werken van den nieuweren tijd, waard om gelezen te worden, waard ook om in eere te worden gehouden als een der cerste pogingen in de geschiedenis dier Ietterkunde. om de realiteit van het eigen volksleven in vaste lijnen uit te beelden en te doen leven. 1) Ook de tekst van „Pranatjitra" is bewerkt voor het Javaansche tooneel (Wa- :ang wong). De oudste Moehammedaansche Inscriptie op Java n.m. de Grafsteen te Leran door J. P. Moquette. Ongeveer 6 Kilometer ten N. W. van Gersik ligt de desa Leran, waar op het kerkhof aldaar een gebcuwtje staat, gedeeltelijk naar het schijnt nog uit den Hindoetijd dateerend, gedeeltelijk echter zeker van lateren tijd. Dank zij Dr. Rinkes kan ik hierbij 2 opnamen van genoemd complex produceeren, waar ik hieronder te gelegener plaatse naar zal verwijzen. De legende wil, dat een en ander een tempel is door Malik Ibrahim gobouw.d ter eere van Poetri Dewi Soewari, de dochter van den Vorst van Tjermen (elders Tjerme, Beremin of Gedah) die op Java kwam om de Hindoos te bekeeren en zoo mogelijk zijn dochter aan den toenmaligen Vorst van Madjapahit uit te huwelijken. Deze poging mislukte en volgens 't eene verhaal, aan besmettelijkeziekte, volgens een ander uit hartzeer, bezweek de Prinses te Leran, en werd zij aldaar begraven tegelijk met eenige andere familieleden, wier graven (koeboer panidjang) men naast haar graf binnen 't Heiligdom aanstreft. Het is niet mijn bedoeling om de hierboven in korte trekken vermelde traditie aan critiekte onderwerpen. Is het juist dat, z. a. de meeste schrijvers zeggen, een en ander zicn afspelde omstreeks 1313 Jav. jaartelling = 1391 A. D. dan is het zeer goed mogelijk dat de welbekende Malik Ibrahim daarbij een rol vervulde want zijn sterfjaar is bekend n. m. 822 A. H. = 1419 A. D. en dit jaartal kan op zijn graf te Gersik nog steeds gecontroleerd worden. Bij 't vaststellen van den overlijdensdatum van Poetri Soewari stütten we evenwel op gröte moeilijkheden. Men vei-tcont of vertoonde, te Leran, op en bij haar graf, twee steenen, de een met een tjondro-s'ngkolo bebeiteld, de andere van een oud-Arabische inscriptie voorzien. Alvorens verder op die steenen in te gaan zullen we eerst nagaan wat daai-voor in verloop van jaren door verschillende schrijvers gezegd, dan wel 'iiiet gezegd werd. Thomas Stamfort Raffles, de eerste die in 1817 een Geschiedenis van Java uitgaf, spreekt wel over de legende van den Ra-ija van Tjermin en hoe Inlandsche schrijvers verband zoeken tusschen liem en Maulana Ibrahim, docli over 't graf der Prinses spreekt hij i. Slechts in cen noch zoggende „Her tomb is still preserved". Op een andere plaats, sprekende over de gewoonte der Javanen om ten jaartal uit te drukken dcor cen Tjondro scngkolo, zegt hij: In, like manner the date of the long graves at Gresik, near the tomb of the Princess of Chei-mai (1313), is thus stated: Kaya woelan putri uik 3 1 3 1 (Like the moon was that Princess). In welken beldvonn die Tjondro sengkolo voorkomt, zegt hij niet. John C ra wf u r d, spreekt in 't geheel niet over de legende, noch ever de Prinses of haai- begraafplaats, en zegt alleen: "An attempt "to propagate Mohamedanism was made in 1313 of the era of Salivana, by a foreigner called Raja of Charmen, and by an "Arab of the name of Maulana Ibrahim". A. D. C 0 r n e T s d e G r o o t, schreef als Resident van Gersik, in 1822 in een rapport aan de Regeering: "Zie hier het jaartal van de komst van den Vorst van Tjermin op "Java: Tahoen ngidoel, boemi ngoelon, of het Javaansche jaar 1313. — "0p de overeindstaande steen <ian het hoofd van het graf van de "Poetri Tjermin is een maan uitgehouwen het in zich de woorden uit- "drukt, Kaja woelan poetri ika (gelijk de maan was deze Prinses) of in, cijfers 1313. Tegen het hoofdeinde is een schuinsstaanden steen waarop "het jaargetal in Arabische letters is geschreven". Dr. W. R. van Hoe veil, geeft in 1847 een uitvoerige beschriving van den grafsteen van Malik Ibrahim en van andere Merkwaardig- Keden die hij te Gersik en omstreken zag, doch over Leran en 't graf van Poetri Soewari c. a. spreekt hij helaas niet. D. J. J. G. Brumund, zegt in 1868 van het gi'af der te Le-ran begi-aven Prinses: „De hoof dsteen was, ten teeken van veering met „boree besmeerd. Men had mij gezegd dat aan haar graf een beschreven, steen stond; ik vond er echter slechts het fragment van een door den „tijd gezwaiten marmerplojat, met Arabische letters tegen den muur „staan". Hij stond verlegen met het gebouw, dat hij veel te solide en kostbaar voor de onaanzienlijke graven en vroeg zich zelf af: „Mo„ten we misschien meenen, dat daarbinnen eenmaal prachtige tombes „prijkten, door het instorten.d dak verbrijzeld, alleen nog in de fragment, viarmer plaat overig?" ^). History of Java 1817. Deel II pag. 114. Id. id. id. Deel I. 372. History of the Indian Archipelago, 1820. Deel II pag. 306. Tijdschrift van Ned.-Indie, 14e jaargang 1852. Deel II pag. 411. De cursiveeringen zijn mij. M. Reis over Java, Madura & Bali, 1847. Deel I. pag. 151 & vlg. Verhandelingen Bat. G. K., & W. 1868. Deel XXXIII pag. 185.  te voorschijn weid gebracht, en geeft, afgaande op een „babad koeboer pandjang" in het bezit van Hadji Abdoelgani, djoeroekoentji van Lei an een nieuwe Tjondro sengkolo n.m. Poetii — roesak — nawan — woelan, 8 0 3 1 of gelijk 1308 Jav. jaartelHng = 1386 A. D. In een manuscript van wijlen Raden Adipati Aria Soeria Winata, door Knebel aangehaald heet de Prinses, Poetii Dewi Sitisoedari., en wordt haar vader „Radja Gedah" genaamd. Over den steen met de maan er op, spreekt Knebel helaas niet, en hohe de nieuwe Tjondro sengkolo ontstond blijkt evenmin. Volledigheidshalve kunnen we hier nog bijvoegen J. H a g e m a r> J c z, die in 1852 een „Handleiding tot de kennis der Geschiedenis van Java" uitgaf, lo) en daarin zegt dat de eerste Arabieren, w. o. Malik Ibrahim in 1382 op Java kwamen en dat in 1399 een Vorst van een der eilandjes, op de Ostkust van Sumatra, Tjeime genaamd eveneens met zijn dochter Poetri Dewi Swari te Gersik aankwam (doel als boven) ter- Vv'ijl na haar dood die dochter te Leran werd begraven „waar nog haar graf is". Verder zegt hij: „Op deze plaats werd door Malik Ibrahim de,.. eerste Mohammedansche tempel op Java gebouwd en voltooid in 1409". Ik heb helaas niet kunnen ondekken hoe Hageman aan al die blijkbaar voor hem vaststaande, jaartallen is gekomen en evenmin het ik kunnen nagaan hoe hij kwam aan de wetenschap omtrent het eiland Tjerme. Wanneer we nu bovenstaande gegevens onderling vergelijken dan blijkt reeds dadelijk dat de oudste bron n.m. Raffles wel spreekt van een Tjondro sengkolo die 1313 moet beteekenen, doch over een steen met Arabische inscriptie zzvijcjt. Crawford schreef Raffles ten deele na, en neemt alleen 't jaartal over. De eerste, die sprechen over Uvee steenen, de een met een met een tweeden „waarop het jaargetal in Arabische letters is geschreven," is Cornets de Groot. Volgens hem mötten we dus uit een een een tweeden „waarop het jaargetal in Arabische letters is geschreven," is Cornets de Groot. Volgens hem mötten we dus uit een een tweeden „waarop het jaargetal in Arabische letters is geschreven," is Cornets de Groot. Of zulks mötten is moeten meer bevoegden maar uitmaken, doch wat Aan de vele m.i. onjuiste Tjondro sengkolo'S hierboven aangehaald. Te noteeren valt dat hij (pag. 466) CJedah zoekt bij Ternate. Niijn oiidenverp betreft n.m. den steen met 't Arabische jaartal, most jk uit zijn bewoordingen opmakeii, dat er destijds een steen stond met het jaartal 793 H. = 1313 + 78 5f 1391 A. D. Stond er destijds zulk een steen, dan schijnt die nu verdwenen te zijn, doch zag hij den liier achter te beschrijven steen, dan is naar niijn meening zijn voorstelling van zaken onjuist. Dat Van Hoevell niets over Leran zegt is te betreuren, vooral om- icden zijn opvolger Brumund ons voor nieuwe raadselen plaatst. Hij toch zegt, dat de hoofdsteen op het gi-af van Poetri Soewari Hij. ..met boree besmeerd" was ten teeken van vereering. Zat onder die boreh een maan verborgen? Wie zal het zeggen!? Verder vond hij een fragment '2) van een door den tijd gezivarte.i warmerplaat tegen den muur staan. Waar hij tot twee malen het woord ..fragment" gebiuikt moet ik wel aannemen dat hij geen heelen steen" zag. Knebel darnte geschrijft een steen met zes regels Arabiscus schrift, hoog 0.82 M. breed 0.45 M. Tusschen 1868 en ± 1907 (want Knebel zegt dat de steen die hij zag kort te voren op last van den Resident van Scerabia, door Salzwedel gefotografeerd werd) heeft die stesn, afgaande op de beschrijvingen, dus weder een metamorphose ondergaan en veranderde van fragment in een heelen steen. Wat meet men daarvan deken? Ook al heeft Brumund, wat met Veth der mij betreurd wordt, den steen niet nader onderzocht, dan rijst toch de vraag of hij zich zoo vergissen kon dat hij een heelen steen voor een brokstuk aanzag? Knebel zag geen steen met een maan er op uitgebeiteld en refeert alleen aan Ds. Brumund die cp de graven (Koeboer pandjang) slechts de gewone mahesans zag. Wel zag hij echter een babad koeboer pandjang in Arabisch letter-schrift opgesteld, waaiin een nieuw jaartal voorkomt z. a. hierboveri vermeld is. Afgaande op het z. g. pegonschrift kan die babad dus niet oder zijn. 1), Omtrent den steen met Arabische inscriptie vond ik dus slechts drie gegenvens, die onderling vergeleken niet overeenkomen. Cornets de Groot spreekt (volgens mijn opvatting) van een steen met een Arabisch jaartal overeenkomende met het Javaansche jaar  186 zegt: (Noot 1) „Het eenige „wat misschien licht had kunnen geven, een brok van een marmerplaat met Arabische „letters werd niet verder door hem onderzocht." Ook Prof. Veth vatte dus het woord fragment, als brokstuk op. Tenzij we te doen hebben met een af schrift naar een ouder stuk, waar Dr H. Dj. my op attendeerde. Foto 1. Grafsteen van Leran. Foto 2. Grafsteen van Leran. Bijgewerkte inscriptie, om te cloen zien, hoe die er vroeger ongeveer uitzag. In Maart 1912 bezocht Dr. D.A. Rinkes, Gersik en Leran. Hem gelukte het niet alleen om geclan te krijgen, dat de graftombe van Malik Ibrahim met de twee tombes die er naast staan, zoo goed mogelijk hersteld werden, doch hij verkreeg eveneens de toestemming om den steen van Leran voor eenigen tijd naar Batavia te zenden. Hem danken we dus dat hier ter plaatse goede foto's en een gipsafgietsel van dien steen konden gemaakt worden, doch tevens dat we in de ge Legenheid waren de steen soort door 't mijnwezen te doen determineeren. Volgens mededeeling van den Chef van het mijnwezen ddo. 9 Mei 1912 is de steen „een donkere kalksteen, die op verschillende plaatsen op Java en Sumatra wordt aangetroffen i^)". Ik dacht een soort leisteen te doen te hebben, later bleek zulks een autodidactische domheid, en cangezien bovenstaande beschrijving mij wat vaag voorkw^am, zond ik een aan den bovenkant loszittend stiikje van den steen aan den heer G, P. Rouffaer die het liet onderzoeken door den oud-mijningenieur en geoloog E. C. Abendanon, die op 14 Sept. 1912 determineerde als volgt: „Dichte, blauwe kalksteen, met kleine glimmerblaadjes, leiachtig brekend, vermoedelijk ouder dan  den indruk te geven dat ik pronken wil met andemians veeren, moet ik even in 't kort uitleggen hoe ik kwam tot het besteereii van dezen steen. In het laatst van Mei of begin Juni 1911 was de Heer G. P. Rouffaer bij mij en ziende dat ik bezig was aan 't ontcijferen van de foto's dei' grafsteenen te Pase, verzocht hij mij mijn krachten te wijden aan een lezing van den Leran steen. Hij delde mij destijds mede dat Dr. Max van I'l) Door den Heer J. J. de Vink. 15) Notulen Bat. Gen. K & W 1912, pag. 53. 16) Illustrirte Geschichte der Schrift 1880 pag. 419. Het bleek mij dat Faulmann zijn voorbeeld ontleende aan C. Niebuhr, Be- j j Living van Arabie, Plaat IX, waar een afbeelding gegeven wordt van een inscriptie uit 540 A. H. voorkommend op eene moskee te Thobad bij Taas. 396 Berchem er reeds uit gelezen had: „Fatimah bin (Abd.?) Allah vrijdag- Radjab 475 of 495". Eerst later bleek mij u.t een mededeeling van Prof. Dr. Snouck Hurgronje dat die opgave niet geheel complet was en dat de regels 4, 5 en 6 geheel gelezen waren behoudens de gissing Al)d. Allah en de hesitatie tusschen 70 en 90 in het juirtal. Na lang zoeken en niet zonder vele vergissingen, o.a. vatte ik hei: jaartiil eerst op als 5'94, gelukte het mij, op een paar woorden na, de complete lezing van onzen steen te vinden. Zij luidt, regels in volgorde als op den steen: .. J De woorden op den eersten regel tusschen haakjes geplaatst, moeten er gestan hebben, doch hoewel er zichtbare lijnen zijn, van de twee op regel 5 en 7 opengelaten woorden, is het mij niet mogen gelukken daarvoor en afdoende lezing te vinden. De vertaling luidt: „In den naam van den lankmoedigen en albarmhartigen God. leder schepsel „dat op de aarde leeft, is aan de vergankelijkheid onderworpen; Maar het „giorierijke en heerlijke aangezicht van uwen Heer zal eeuwig blijven. „Dit is het graf van de Martelares Fatimah, de dochter van Maimoen, den zoon van Hibat-Allah, die terugkeerde op den dag van Vrijdag toea „zeven verloopen w aren van de maand Radjab en in het jaar 495. „tot Allah's genade Waarheid spreekt Allah, de verhevene, zoomeda „zijn edele Gezant". Ilet jaar 495 H. kcmt overecn met 1102 van de Ciistelijke jaar-stelling, of 1024 gaka. Alhöwele het, z.a. ik reeds boven zeide, niet mijn bedoeling is het gohele schrift te analyseeren, meet ik toch een paar opmerkingen maken betreffende de dateering en de woorden die ik op regel 5 en 7 moest openlaten. Na iax dat er stiikt genomen niet staat, zou men vei'wachten JU of lU desnoods Jjij of ii^: doch geen van die woorden is uit de vrij duidelijk zicbtbare lijnen te vormen. Soera 55 : 26-27. Voor de vertaling zie: Dr. S. Keyzer, De Koran, 2en druk 1879, pag. 737. Het eenig-e woord dat ik, zonder de lijnen geweld aan te doen, ter plaatse zoude kiinnen lezen is Ac (avond-gebed), doch deze uitdrukking ben ik nimmer in een dateering tegen g ekomen, vandaar dat ik de plaats liever openliet. Verder is opmerkelijk dat van het jaartal alle woorden foutief ge- schreven zijn. Vier honderd staat er niet, want de steensnijder vergat de mim en schreef h) insteie van lu o.l Negentig staat er evenmin, want hij sneed v^i^' in plaats van dus een letter (of lijn) te veel. Ook het woord 'i^^:^ staat er niet, want de drie Kjnen die de sin moeten vormen zijn niet verbonden en loopen tegen elkaar in. Van daar dat ik oorspronkehjk meende dat er 594 kon staan. Dat ik niet twijfel aan, de lezing 90 en 70 niet accepteer, zulks is een technische questie. De ta is duideUjk beneden aan de sin verbonden, L'ooals bij dit Schrift behoort. Indien de steensnijder zich vergist had en XRX had willen schrijven dan had hij zonder schade aan de inscriptie die ta gemakkeHjk kunnen verwijderen. Wat nu betrefft word, door mij op den 7en regel opengelaten moet ik niijn onmacht bekennen. ik kan er niet staan en een ander epitheton voor Allah, kan ik uit de nog zichtbare lijnen niet reconstrueren. Eenige woord dat ik op die plaats zoude kunnen lezen, is [^xic doch dat woord past daar niet, dus past mij verder zwijgen ter zake. Duidelijk wordt door de lezing van den steen, dat we onmogelijk accord kunnen gaan met de traditie, die tusschen deze Fatimah in 1419 en Malik Ibrahim in 1419 overleden, verband zoekt. Naar mij voorkomt hebben we hier te kiezen tusschen: Vasthouden an de legende die in 1391 Poetri Soewari laat overlijden, doch dan moeten wij boven beschreven grafsteen die nu te Leran, als Bij haar graf behoorend, vertoond wordt geheel loslaten; of we mosten aanemen dat Maimen de vorst van Tjeimen was en dat Fatimah identiek is aan Poetri Soewari. Dat in het laatste geval de legende zeer in de knel geraakt is duidelijk. Ook R. Dr. Hoesein Djajadiningrat heeft zulks gevoeld en waagt daarom de gissing dat de tocht van den vorst van Tjermen niet Madja-pahit doch Kahoeripan kan gegolden hebben. Duidelijk wordt de zaak daardoor m.i. niet, alhoewel ik direct toe-geef, dat het jaartal van den steen die gissing toelaat. Reeds in zijn academipch Proef schrift „Critische beschouwing van de Sadjarah Banten. (1913, pag. 250|3) wees R. Dr. Hoesein Djajadiningrat op deze onmogelijkheid. Dit Lastste aannemend, klinkt het m.i. zeer vreemd dat in het grafschrift r.och der overledene, noch haar vader of grootvader een of andere titel wordt toegekend. Dat echter reeds zoo vroeg n.m. in 1102 AD. pogingen tot Islamisee-ring op Java zouden gedaan zijn, en reeds destijds een moslimsche nederzietting te Leran werd aangetroffen kan ik zonder meer, niet aanvaarden. Ihn gissing, die ik echter gaarne voor een betere prijs-geef, is dat de gi'afsteen van Fatimah, niet alleen niets met Poetri Soewari te make. Iheft, zelfs niet eens op Java te huis behoort, doch van elders geimporteerd is. Het hoe, waarom en wanneer blijve een open vraag. Dat Raffles en Van Hoevell over den steen niet spreken, komt mij reeds voor, doch het zonderlingste is wel dat Brumund slechts een fragment van een steen met Arabische inscriptie zag. Uit Britsch Indie, z.a. indertijd door Mij aangetcond voor de graf-tombe van Malik Ibrahim, komt die steen m.i. niet. De steen is duidelijk geen fabriekwerk en daarbij komt, dat ik niet gcloof dat reeds in 't begin der 12e eeuw export van grafsteenen, en dat nog wel naar Java, plaats vond. En oogenblik aannemende dat de steen door Cornets de Groot in 1822 en door Brumund in 1868 gezien, toch identiek is aan den steen in 1907 door Knebel, doch dan duidelijker beschreven, vraag ik mijzelf toch af hoe het mogelijk is dat die steen zooveel eeuwen te Leran zijn inscriptie kon bewaren. It is wel is waar niet bekend of in 1822 het dak van het gebouvv^ reeds was ingestoi-t, doch den deplorabelen toestand in aanmerking nemendo waaiin Dr. Bnmiund hetzelve aantio f, hij zegt toch „men kan zien, dat het gebouw een dak heeft gehind, dat heft gehind, dat die instoktion lang voor zijn bezoek moet plaatsgevonden hebben. Wat mij wel bekend is, is het volgende: Tijdens Ds. van Hoevell (1847) waren nog alle koranverzen op den deksteen van de tombe van Malik Ibrahim niet alleen zichtbaar, doch zoo duidelijk dat een Javaan er voor hem een afbeelding van maken kon en do verzen kon transcribeeren, men zie de Plaat bij pag. 154. Dr. Rinkes maakte in 1912 een foto van dienzelfden deksteen, waaruit blijkt dat. behoudens van de kwadraat-koefische inscriptie aan het hoofdeinde, geen letter meer leesbaar is. Dat gebeurde in verloop van ± 65 jaren met een steen van hard wit marmer en een diep uitgehouwen inscriptie! Onze Leransteen is niet alleen van een veel zachter steensoort, doch daarbij zeer ondiep gesneden, is n.b. acht eeuwen oud en zoude naar mijn gevoelen, zelfs in die eene eeuw sedeii: het bezoek van Cornets de Groot, met alleen geschon.den, doch tot onleesbaarheid verweerd moeten zijn. Hierboven zeide ik reeds, niet te gelooven dat de steen uit Britsch- Indie stamt. 20) Was dat misschien het spoorloos verdwenen stuk van de tombe, die naast t graf van Malik Ibrahim staat. Dr. Rinkes heeft een zeer speciaal onderzoek daar- naar ingestehl (we dachten dat het binnen de tombe geraakt kon zijn) doch niets werd gevonden. 399 Tot heden vond ik niets, noch beschrijvingen noch afbeeldingen van grafsteenen of andere inscripties, die mijn overtuiging konden schokken. Wei vond ik een afbeelding van een grafsteen met Koefisch schrift, gedateerd 437 H. thans in het Museum te Calcutta 21) en van een tweeden steen, gedateerd 439 H. nu in Engeland aanwezig, -) doch beide steenen zijn in 1805 dcor eenen Heer Salt die destijds reisde met Lord G. Valentia, te Dhalac-el-Kibyr bij Massouah van een oude begraafplaats medegenomen. Augegen van do steensoort en afgezien van het schrift dat een anderen vorm vertoont, doet tech de beschrijving er van (Journal As. Soc. pag. 875) mij zeer sterk aan onzen Leran steen denken, en 00k Mr. G. C, Haughton (Transactions R. A. S. pag. 576) zegt, na esigt meegedeeld ta hebben, dat de inscriptie zeer ondiep gesneden is „A similar stone exposed „in our own climate, would, after twenty years, have shown more symptoms of decay". Ik stel dan 00k de vraag, zonder daarop een antwoord te kunnen gevven: is het niet mogelijk dat de Leransteen, uit een regenaime streek, bij v.: Arable of daaromtrent, naar Java gebracht werd? Het antwoord op deze vraag gaame aan meerbevoegden overlatendc moet ik nu nog een paar Worden wijden aan de foto's waarover ik in het begin sprak, n.m. die van het mausoleum te Leran, mij door Dr. Rinkes welwillend ter publicatie afgestaan. Voorzooverre mij bekend, zijn tot beden nimmer afbeeldingen daarvan geproducederd. Op foto No. 3, ziet men de commuring met een poort, waarin een deur aangebracht is die toegang geeft tot het eigenlijke grafgebouw, (zie foto No. 4), waarvan Knebel zegt „Het dak is verdwenen en in het midden van „het bouwwerk, dat op het zuiden staat, is een scheur ter breedte van „2.45 M., die aangevuld is met nieuw metselwerk, waarin een deurtje is „aan gebracht, dat door een trap van 3 treden bereikt wordt". Op onze foto is dat alles duidelijk zichtbaar en ik gelöffnete oder dat we mogen aanemen dat de twee pilaren, waarop nu zeer nieuwerwetscho lantarens staan, van recenten datum zijn. De hoofdzaak waarik echter op wijzen wil, werd door Knebel niet igezien, misschien wijl ze tijdens zijn bezoek door plantengroei bedekt v.'as, doch wordt ons door de lens van Dr. Rinkes verraden, n.m. de halve maan in 't midden van het nieuwe metselwerk, boven de deur. Is dat soms de steen met een maan er op waarover Raffles en Cornets de Groot spraken? Ik weet het niet. Weltevreden, November 1919. Journal of the Asiatic Society 1837, pag. 873 e.v. Transactions of the Royal Asiatic Society of Great Britain & Ireland, vol II, pag. 573. 23) Tegen den linker pilaar staat onze steen, die blijkbaar voor Dr. Rinkes naar buiten gebracht werd. Bijdrage tot de kennis der Soendasche taal door R. Poeradiredja, Hoofd-rctlac'.eitr voor de yucruhsclie taal bij de Vulkslectuar, Weltexrcden en M. Soerijadiradja, Underidjzer in dv Soendasche en Maleische taal aan de Opleidingsschool ie Serany. Een en ander omtrent de Soenda.3che Taal. 't Zij ons vergund, Zeer Geleerde Heereii, hier voor U onze meening n opens onze taal uiteen te zetten. Het is echter ons idioel niet iets nieuws in Uw schatkamer der weten-echap te voegen. Niets van dat alles. Ons deel is alleen Uw aandacht te vestig-en op een zeer riiim arbeidsveld,, n.l. de Soendasche taal en let-torkunde. Tot nu toe zijn onze taal en letterkunde niet bij machte de voile aandacht der geleerden te trekken. Voor onze taal en letterkunde is naar de diepte niet zoo veel gearbeid, dat zelfs de taalkenners onder de Soedaneezen niet bekend zijn met de Oud-Soendasche taal en haar letterschrift. Voor zoover wij weten, heben wij nog geen Oiid-Soendaasch-Wordenboek. Heel anders is het met de Javaansche taal gesteld. Er zijn taalvorschers, o.a. de Heer J. Kats, die zich voor het Soen-daasch beginnen te interesseeren en mij (Poeradiredja) verklaard hebben, dat de Soendasche taal een zeer schoone taal is, zangerig, en losser dan het Javaansch. De Heer Poerbotjaroko heeft mij eens gezegd, dat hij onder de Soen-d:ische woorden, ettelijke Kawi-woorden meende te ontdekken; zelfs onder de zeer dagelijksche, zeide hij, zijn er woorden te vinden, idie of nog echte Kawi-woorden of verbasteringen moeten zijn van het Kawi, bijvoorbeeld: cakama-kama (Soend.) = sakama-kama (Kawi); Tatjan (Sond.) = "^.vaarschijnlijk afgeleid van het Kawisch „takwan", enz. Desondanks zijn er toch niet veel geleerden, die in het bestünden van de Soendasche taal een zeer emstigen en loonenden arbeid op het gebied der Oostersche letteren zien oni het flink te willen aanpakken. Tot nu toe missen wij, Soendaneezen, nog altijd, zoowel een geschiebdenis van ons volk als van onze taal en letterkunde, opgesteld op gezond wetenschappelijken grondslag. Geen enkel Soendanees weet precies de geschiedenis van het rijk Pa-cijadjaran, Taroemanagara, Galoeh en Sindoela. En dat betreuren wij ten zeei-ste. Wei hebben wij al De Priangan van Dr. de Haan, maar dit werk is geschreven voor Europeanen. Voor den Soed Annees is dat werk: ten eerste te wetenschappelijk en te nauwkeurig opgesteld; en ten tweede behandelt liet alleen onze geschiedenis na den Compagnie-tijd. Immers, wij hebben de tyschiedenis van ons vaderland voor den Compagnie-tijd evenzear noodig. Daarom, mijne Heeren, trachten wij op deze gedenkwaardige gelegenheit Uw aandacht op die kwestie te vestigen, in de hoop dat onze taal en "eschiedenis belicht zullen worden door Uw alles-doordringend-zoekhcht. Moge dan de schoonheid onzer taal en letterkunde U alien bekoren! Soenda. Vniiigt U den eersten den besten ouden Soendanees, wat soendci beteekent, dan zal hij weten te antwoorden, dat: yoenda = soendek = laag van een deur of van een zolder; d. w. z. een Soendanees heeft van nature vele tekortkomien. Wijien Raden Arija Bratadiwidjaja, in leven Patih van de afdee-Iing Soekapoera-kolot, een van de weinige Soendaneesche dichters, heeft een legende geschreven, getiteld Tjarita Djakasona, geplaatst in een almanak. Het verhaal handelt over het leven van Djakasona, die een prinses tot moeder en een reu (Javaansch: asoe) tot vader had. Niet lang daarna verscheen, naar aanleiding daarvan, een artikel in de Slompvei:-Melaioe Van een Javaanschen Mantri Kadaster, waarin werd bewerkend, dat soenda = asoe bisa kanda. De Javanicus, de Heer D. van Hinloopen Labberton heeft in zijn prae-advies voor het in 1918 te Solo gehouden Eerste-Javaansch-Cultur-Congi-es uitgelegd, dat: fioendha = wasoendha = de schattendrager = de aarde. coendhara = wasoendhara = de rijkdamhoiider = de bergf. Welke van de drie uitleggingen de juiste is, kunnen wij niet met ze-kerheid zeggen, wel zouden wij voor ons de r.itlegging van den Heer Labberton als een op wetenschappelijke gronden berustende verklaring, als de ware willen beschouwen. Taal Wat is toch de taal, en dus ook: de Soendasche? Hieromtrent laten wij Dr. Ptadjiman aan het woord. Zie Theosofisch Maandblad voor Nederlandsch-Itulie van November 1915, 14e Jaargang, No. 11, pagina 490 tjm 498 „De Taal als taal". Poeradiredja. 403 Deze Javaansche denker heeft gezegd: De taal is het werktuig, waarmede wij cnze gedachten aan anderen kenbaar maken, terwijl wij onder gedachten verständen de begrippen van al het geschapene in ons. Immers — zei onze denker — indien wij iets zien, bijvoorbeeld een stoel, dan worden, de trillingen, die van den stoel uitgaan, in ons opgenomen en geprodiiceerd tot een beld, dat wij dan gewaarw'orden en waarnemen. Dit beheld gewaarw'orden wij dan den naam „stoel". De taal bestaat dus uit namen of beter gezegd uit woorden, Een woord is dan een teeken van een zeker ding, terwijl dat ding zelf de verborgenkracht is van het vv-cord. Het wooid bepaalt dus het wezen van het ding, en een niet te ontkennen verband bestaat er tusschen het woord en het ding, tusschen het teeken en de kracht. Doch hieruit blijkt tevens, dat liet teeken of woord een beweging is met een bijzonder karakter, want uiting van kracht. Beteekent bewegende. In de onderscheidene bijzonder-heden van het karakter der beweg, worden dus de verschillen der beweg, worden dus de verschillen der beweg, dat niet hetzelfde is als dat, wat den naam heeft van „stoel", „lamp" en. Wanneer wij een voorwerp door een woord bepalen, wordt daarmee gezegd, dat wij dat ding uiterlijk weergeven en hierme naderen wij het teerste punt oontrent het wezen der taal. Twee facto ren — zeide Dr. Radjiman verder — nioeten hierbij in anmerking genomen worden, n.l. de bekwaamheid tot waarneming en de bekwaamheid tot weergave, die de meer of mindere zuverheid der taal bepalen. Hierbij nemen wij tevens op de material En, noodig voor de menscheidijk taal, de inteimediaire stoff en de organen van den mensch; tot die organen hooren niet alleen de spraakorganen, maar ook andere in hun bijzondere omstandigheden. Hieruit volgt, dat er een natuurlijk verschil in taal bestaat tusschen de verschillende volkeren. Enzoovoort, enzoovoort. Dus de taal in het algemeen en de woixien in het bijzonder zijn niets anders dan de productie van twee in working zijnde krachten, n.l. de kracht der dingen, die zich uit in den voim van trillingen en de kracht der men-schelijke organen, die die trillingen verwerkt met als product den vorm van woorden. De mensch is daartoo in staat, omdat hij waarnemingsvermogen bezit, dat met vijf zintuigen — gezicht, gehoor, reuk, gevoel en smaak — te work gaat en het waargenomene met al zijn organen vei-werkt. Daaruit 2ouden wij wagen op te maken, dat iedere voertaal, dus ook de Soendasche, alleen eerst uit tien (met de tegenstellingen), daarna uit vijftien (met de productie van de wisselwerking der tegenstellingen) woorden heeft bestaan. Zooals den Socundasche-taakenners duidelijk is, bestaan de meeste onzer woorden verreweg uit twee klanken. Iniad bij diaper iiizicht is het onze woorden meestal uit een klank bestaan. De uit Iwee klanken bestaande woorden zijn het meest woorden met een klank, doch reeds voor oen of ander voorvoegsel. Voor oen vluchtig ondci-zoeker zijn de stamwoorden moeilijk na te gaan, vooral voor de gewone Socndaneezen zijn ze niet meer aan te voelen. W'U zullen piol)eeren dit aan te toonen; ten eerste door onze zooge-naamde ketjap-anteumWs, die in werkelijldieid ketjap-pagaivean's (werk-wcxjrden) zyn. Bijvoorbeeld: tlj'ooifj nangtoeng — bloeg laboeh — d Leng loentjat en enz. De werkkelijke werkwoorden zijn: djoeng, bloeg, djleng. De teekening van de werkzaaniheid van „opstaan" is volgens ons gevoel het woord djoeng en niet nangtoeng. Wanneer wij iemand zien opstaan, dan. bezigen wij het woord djoeng: „iemand bezig op te stiian"; terwijl het woord nangtoeng gebeigd wordt van iemand die staat, dus in dit geval „nadat het, opstaan" voltooid is". Ten tweede door emstige taalstudie langs onze nog ongebaande ethy-mologie. En wij zullen ons hier bepalen tot uiteenzetting van de woordvorming. Volgens de tegenwoordige gangbare Soendasche grammatica van de Heeren Coolsma, Soemadinata en D. K. Ardiwinata hebben wij voor de woordvorming verschillende toevoegsels ter beschikking, n.l. Voorvoegsels : n, nj, m, ng of nga, mang, vjang, harang, pi, si, ti, ting (pating), di, ka ("of A:^, pa, (of p), pang, per, pra, pri, pan, ha en sa. Invoegsels : ocm, al, ar, in. Achtenoegsels : an, eun, keun, ra, ing. 2) Maar bij dieper inzicht kan men opmerken, dat bij de woordvoiTning der Soendasche tiial, de klinkers en medeklinkers een heel voorname rol spelen. a  rond is. c. „ Bij 'n gesloten lettergreep, geeft een bepaalde hoedanigheid, bij 'n open-lettergreep geeft een bepaalde medeklinker een bepaalde beteekenis, vooral bij de werkwoordvorming. b. De medeklinkers. Bij voorbeeld de medeklinkers: g, b, r, h, p, d, tj. broeg proek Orhroeg a-proek ga-broeg  slechts een paar voorbeelden opgeven, n. 1. 406 1. De klanken is onze gevoelsuitdruldung van „jicht". Daaruit zijn afgeleid: tjaa — ng sija — ng lena — ng plo — ng barami — ng enzoovoort. il. De klank 'A; is onze gevoelsuitdrukking- van „donker". jiowe — 'k letre — 'k boete — 'k reneu — 'k tjakeutreu — 'fc enzoovoort, enzoovoort. Wij zouden te ver gaan, wanneer wij zeggen, dat deze kennis on-niisbaar is voor een Soendaschen taalvorscher bij zijn onderzoek, maar van nut zal die hem toch wel zijn. Want wie de Soendasehe taal dieper wil kennen meet Zich de moeite getroosten ze — ver achter de dagelijksche woorden — nauwkeurig en grondig te bestiideeren. Men moet al zoekende en tastende afdalen tot het wezen der taal zelve. Nog een andere kwestie mag hier niet onbesproken wordeii, ii. 1. de v.-yze hoe onze voorouders de taal dachten te onderhouden en de kennis diiai-van te bevorderen. Zij maakten namelijk van de eerste de beste gelegenheid gebruik om do kennis der taal te bevorderen. Had een familie bijvoorbeeld een kind, dan werd er een tembangr^vtij gehouden. Byna op elk feest hiel een of andere toekang-bijanUira zijn bij-antara (redevoering) in keuiige woorden en treffende uitdrukkingen. Volgens de huvvelijkstra,ditie waren de a. s. bruid en bruidegom in vroeger tijden verplicht om te gaan debatteeren bij de seserahan; en wie het in dien woordenstiijd verlcor moest de overwinnaar(es) volgen. Daaruit kan men de conclusie trekken, dat in vroeger tijden geeischt werd, dat men, voordat men aan het beheeren van een huishouding dacht, eevst de taal moest beheerschen. Maar jammer genoeg is in lateren tijd het voeren van bedoelden woordenstrijd overgelaten aan de zoogenaamde hoclocsciLscuh als waaniemende redenaars van het a.s. echtpaar, en is beden die opvoedende adat geheel En al verdwenen. Büde de boekupinte moest de bruidegom in tembang de vergunning van de bi-uid vragen, om binnen te mogen komen. Eveneens was het een plicht van de bi-uid den vergunning vragenden bmidegom in tembang. Een plicht van de bi-uid den verplanning vragenden bmidegom in tembang. Doch zooals bij de „seserahan" het geval is, heben nu de bruid en bruid en bruid en verplichtingen overgedragen aan behulpzame zangers. Njaiver, pantoen en de kenuh's behooren daar ook toe. De jonge generatie heeft echter de genoemde opvoedende tradities successievelijk verwaarloosd, en ze als adat koetio met minachting en valtische schaamte ter zijde gelegd. Van de vele kawih's, die wij thans nog bezitten zijn er twee, die het Echter van jongen datum. De eene „kawih" is een Sebastigt, naar men zegt van onzen bekenden dichter Raden Hadji Moeha-inad Moesa, die den Wedana van het district Soetji bespotte, wegens denn oneerlijkheid. Het luidt: Atjang-ajang agoeng — goeng, goeng goong na rame — me, menak ki Mas Tanoe — noe, noe djadi Wadana — noe, naha mana kitoe — toe, toekang olo-olo — lo, loba anoe giroek — roek- roeket ka koempeni — ni, nijat idjadi pangkat — kat, katon kaigorengan — ngan' ngantos Kangidjeng Dalem — lem, lempa-lempi-lempi-lempi-lempi-lempi-lempi-lempi-lempi-lempi-lempi-lempi-lempi-lempi-lempi-lempi-lempi-lempi-lempi-lempi-lempi-lempi-lempi-lempi-lempi-lempi-lempi-lempi-lempi-lempi-lempi-lempi-lempi-lempi-lempi-lempi-lempi-lempi-lempi-lempi-lempi-lempi-lempi-lempi-lempi-lempi-lempi-lempi-lempi-lempi-lempi-lempi-lempi-lempi-lempi-lempi-lempi-lempi-lempi-lempi-lempi-lempi-lempi-lempi-lempi-lempi-lempi-lempi-lempi-lempi-lempi-lempi-lempi-lempi-lempi-lempi-lempi-lempi-lempi-lempi-lempi-lempi-lempi-lempi-lempi-lempi-lempi-lempi-lempi-lempi-lempi-lempi-lempi-lempi-lempi-lempi-lempi-lempi-lempi-lempi-lempi-lempi-lempi-lempi-lempi-lempi-lempi-lempi-lempi-lempi-lempi-lempi-lempi- jang noe ngadjoeroe — roe, roengkad sadjadjagat — gat, gatrik toempak moending — ding, dingklang ka landeukkeun — keun, keuna kana boerang — rang, rangkek naek djambe — be, bejo menta kedjo — djo, djohar maling oejah. Daaraiede wilde onze dichter zeggen, dat: 1. Wanneer de kikvorschen reeds op de sawah zwemmen, 2. de tijd is aangebroken om de sawah te beploegen, S. de beunjingvruchten zijn niet open gegaan, 4. de padie nadeii haai- maagdeliik stadium, 5. we gaan nu kijken hoe de padie begint vrucht te dragen, 6. het snijden der padie in de leuit op, 5. dan bergt men de padie in de leuit op, 5. Uit de leuit wordt de padie gehaald en in de liso eng gelegd, 0. daarin wordt ze met stampers gestampt, 10. de ryst wo nit dan gekookt, 11. dan heb je nu gekookt rijst, 12. je eet die dan met zout. Over de pantoen is reeds veel geschreven, o.a. door den Soendaschen laalliefhebber, wylen den Heer Pleijte; daarom zullen wij er niet over. Hieronder geven wij er enkele voorbeelden als proeve van het schoons dat in onze poezie te vinden is. Dangdanggoela. Agoeng- ka noe sami Mnggih, rek njoehoenkeun paidin sakedap, koering njelang heula njawer, samemeh tocwang sangoe, ngaboeboengah maroerangkahh, mctakeun karasmenan, tata ti karochoen, malakmandar djadi pedah. piwoeroekna ka panganten djaler-istri, sakijcu piwoeiX)ekita. Siliasih. Dangoekeun koe batoer-batoer, repeh oelah loba tjatoer, ijeu rek matja pitoetoer, beunang ki boedjangga ngatoer, Koering njoehoenkeun panaksen, ka noe lalinggih karosen, ka noe lalinggih karosen, ka noe lalinggih karosen. Do leuit heeft den vorm van een karbouw. Haloe So End. Hier bocmng genoemd. 3) Op een kook-gereedschap, die den vorm heeft van een djabeboom. Ha joe baroedak poeloengan, peser pasihan doenoengan, masing djadi kaelingan, dowakeun ti kaanggangan. Metakeiin kijas tarekah, noe had j at sedja sidekah, soeganna djadi berekah, ka panganten an jar nikah. Koer! hajam kadijeu kampoeng, anoe walagri noe rimpoeng, patjokan bejas sing rampoeng, patjokan bejas sing rampoeng, pasesaan tina tipoeng. Geura areusian telih, awak sing lintoeh sing poelih, geus seiibeiih geura arampih, bari ngeunah- galih. Malakmandar maneh bisa, ngadjoengdjoengdjoengdjoengd, noenoehoen ka Noe Kawasa, sing djaoeh tina nalangsa. Astagpiroelah har alim, ngahatoerkeun salam ta'lim, ka noe linggih para alim Ano ahli djadi malim. Koering njoehoenkeim panaksen, rek mitoetoer ka panganten, ambrih pamegetna geten, istrina ngesto toelaten. Ngaheulakeun moeroek istri, piwoeroek teroes djeung santri, soeganna djadi pamatri, pikeun idoerijatna istri. Nja, iboe ngadjiniatan, keur ningkirkeun kakoesoetan, tjangreud sing djadi ingetan, ambrih langkoeng kani'matan. Doemeh njai engkeus benten, tadi niah ngan ngoeroes manten, ajeuna mah saban dinten, koedoe signer henteu kinten.... Enzcovoort, enzoovooi-t. Sinom. Ama ajeuna miwoelang, geus parantos moeroek istri, ajeuna pindah ka oedjang, moenggoeh wadjibna lalaki, ngarengkoehna ka istri, koemaha woeroek ti kaoem, basa waktoe dirahpalan, eta masing djadi at i, nja milampah koedoe eling sapandjangna. Siliasih. Ajeuna kantoen mitjanten, ka pameget anoe santen, asep agoeng pangapoenten, mangga dangoekeun koe manten. Pedah asep enggeus beda, tadi mah djalma ngadoeda, ajeuna mah boga banda, anoe bcurat kana dada. Geura tjangreud woeroek embah, sing pageuh C€lah barobah, loemajan keur nambah-nambah, elmoe bangsa lalab-ix)embah. Pedah asep enggeus boga, istri anoe ngabadega, tapi hanteu make harga, maskawin ge teu sajaga. ]\Ianeh masing lantip naker, istri koe oerang dikeker, tapi maneh koedoe tjangker, oelah rek njyeun kasoeker. 411 Oelah ngandar anak deungeun, koedoe nganteur pitineungeun, atina siiia senangeim, oelah djeiing bingoengeun. Dina manah oelah belet, masing roentoet roeket goe Let, Oelah djaralat-djerelet, koe hoekoem tangtoe kapilet. Mijara noeroetkeim sara, oelah arek sambewara, loeloes djeing hoekoem nagara, noe geus dipatoeh dikira. Moen aja teu kapanoedjoe, sing asak timbang-taradjoe, woeroekan sing leukeun padjoe, laoen-laoen oge madjoe. Oelah barangasan njogok, saoetak-saeiitik haok, tangtoe gan\a djadi kagok, toeiigtoengna sagala mogok. Soemawon hampang panangan, tjatjabok djeimg nampilingan, eta tell banget larangan, tiwas malik ka sorangan.... EnzoovO'Ort, enzoovoort. Het laatste lied van den toekang-njawer, den gasten uitnoodigend plaats te nemen, is: Kinanti. Tjepil kasangsangan tandjoeng, doenoengan bageja s-oemping, tjikoer djangkoenk pamoeraan, anaking paralaj teuing, . Toetet leuweing kejong reuma, soemangga geura gek tjalik! Hieronder laten wij volgen twee pada's Dangdanggoela, ontleend aan hoekapifitoe- gedichten: Er wordt geklopt: tik! tik! D c h r %i i d: Saha eta anoe koemawani, ngctrok lawang djin atawa djalma, moen djalma rek maksoed naon, kawas noe koerang elmoe, koei-ang adab tatakarami, teu aja soeba-sita, kawas djalma paloeng, nahaon anoe disedja, noe ti mana lemboer matoeh geusan tjitjing, noe matak kitoe lampah. D e b r u i d e g 0 m: Adoeh eulis poepoedjaning ati, kapan ijeu engkang anoe datang, lain djoerig gandarewo, estoe engkang satoehoe, sedja arek nepoengan eulis, rek pasrah badan njawa, soemangga kahatoer, panto bae enggal boeka, sabab engkang enggeus kalamian teuing, nja ngantosan di loewar. (tik! tik!). Enzoovoort, enzoovoort. De Inl. tabaksbouw in verband met de adat door Prawata. Voordat ik aan mijn eigenlijk onderweip begin, wil ik U niet in den waan laten, alsof ik den tabaksbouw uit een wetenschappelijk oogpunt zal behandelen, of aanmerkingen op den Inl. tabaksbouw ten beste wil geven. Met deze voordracht wnl ik slechts, de adat bij den tabaksbouw in gebruik op Den voorgrond brengen. We zullen voorgrond brengen de geschiedenis van de tabak nagaan. De geschiedenis leeit ons dat de tabak geen inheemsche plant is van den N. O. I. Arcliipel, doch omstreeks 300 jaar geleden hier te lande ingevoerd. Het hoort thuis in de keerkringslanden van Amerika. In Europa kwamen de eerste berichten omtrent de tabak door Columbus. Deze had gezien, dat de inboorlingen van Guanahani, fijn-gesneden tabaksbladeren in een maisblad, dus onze klobotstrootjes, en te Haiti uit buisjes of pijpen rookten. In 1559 werd de tabak door Fernandez de Toledo, lij farts van Koning Filips II, naar Spanje en Portugal overgebracht, teneinde als artsenijplant tot bestrijding van verschillende huiduitslagen aangekweekt te k. Unen worden. Zeer snel breidde toen de aanplant zich bijna over geheel Europa uit. De gewoonte van tabakrooken werd door Spaansche matrozen en Engelsche kolonisten naar Europa overgebracht. Het gebruik van tabakrooken werd door Spaansche matrozen en vroeger rijd veel tegenstand. Keizers en pausen verboden het reoken van tabaken en in 1634 ging 't zelfs zoover, dat zij, die zich daaraan schuldig maakten, met afsnij,den van den neus gestraft werden. Sultan Amurath IV, liet den rookers een pijp door den neus boren en hen vei-volgens dcor de straten als afschrikwekkend voorbeeld leiden. Maar niettegenstaande deze strenge maatregelen nam het rooken steeds toe. Daar het in den beginne in Europa voor sommigen een schande, voorrnderen een gewetensbezwaar was, om openlijk uit pijpen te rooken, of zooals men toen zeide „tabak te drinken" ontstond het pruimen en later bet snuiven. Pruimen en snuiven zijn dus Europeesche uitvindingen. Zooals vve reeds vveten, ward de tabak omstreeks 300 jaar geleden naum- Java overg-ebracht en neemt nu een voorname plaats in, onder de 2e gewas-aanplantingen. Oud-Kedoe en omstreken van het Dienggebergte leveren superieure ladjangan tabak op. Nu zal ik tr achten mijn indrukken, die dasimee in verband siaai, van die plaatsen waar ik Assistent-Wedono ben geweest, weer te geweest. In de allereerste plaats moet men om den grond te bewerken voor den tibaksbouw, plocg'ee hebben. Bij den luinkoop van dieren neemt men de foimaliteiten van de adat goed in acht, wil men zegen op zijn werk hebben. Immei-s de eenvoudige Javaan uit de desa vindt er geen aanstoot in sanneer de tedinische bewerking veel te wenschen overlaat, mits aan de formaliteiten van de adat de hand is gehouden. Welnu, niet änder passerdag is geschikt om ploegvee te koopen, docli Men moot wel degelijk eerst nagaan de waarden van vi^eek- en passerdag. De som hiervan telt men dan af in de formules Soekoe (led Watte (steen), Gadjah (olifant) Boeto (reus). Nu moet men een passerdag uitkiezen, waarvan de som der waarvan den gecombineerden week en passerdag samenvalt met het woord. Gadjah opdat het vee zoo sterk zij als een gadjah. Ik zal trachten met voorbeelden U dit duidelijk te maken. 