None
Er bestaat namelijk grond om aan te nemen, dat het dragen van het gewijde koord van lateren datum is; immers in de oudere taal, die der brähmacia's, is het later als subst. neutr. gebruikte yajncypavUa nog adjectief, waarbij grammaticaal even goed het woord voor „kleed" als voor „snoer" kan gesup- pleerd worden. Aangezien nu in de ritueele boeken bij de behandeling van het sacrament, waardoor de jongeling tot de vedastudie geinitiëerd wordt, zoo goed als geen gewag gemaakt wordt van het omhangen der gewijde snoer ^), hoewel deze toch volgens lateren het kenmerkende onderscheidingsteeken *) Zooals blijkt uit TA. IT. 1, 4 : ajinam vöso va daksinata upauiya^ Äp. srs. III. 17, 1: hrähmanä daksinata-upavltinak. Men lette vooral op upa in yajnopavitin, *) Reeds Leist heeft deze hypothese geopperd, zonder evenwel een schyn van bew^s aan te voeren. (Jus Grentium p. 218). ') Slechts in Baudh. grhs. II. 5 en Sänkh. grhs. II. 2, 3 wordt het omhangen van het yajnopavïta behandeld en de begeleidende spreuk is blykbaar van zeer late dagteekening. ( 283 ) eeiis Ariërs is, bestaat er grond voor de conclusie, dat in de uitdrukkingen yajnopaviiam hxtvây präcinävitam k^tvä, ten minste in de oudere teksten, het woord voor „kleed" en wel „over- kleed'^ moet aangevuld worden. Bij den dienst der Goden heeft men dus nu het kleed onder den rechteroksel, om- dat men hier den rechterarm vorij moet hebben,, omgekeerd bij den dienst der Manes, waar immers de rechter- door den linkerarm vervangen wordt. Het is nu zeer goed denkbaar, dat men gemakshalve later het kleed verving doop een koord en daarmede de van oudsher voorgeschreven doch nu doelloos geworden beweging bleef verrichten ^). Eene in 't Indisch ritueel hoogst gewichtige en beteekenis- volle handeling is die van den omdraai, die nu ter bespreking komt. De algemeene bepaling hierop betrekking hebbend wordt door Kätyäyana 2) in deze bewoordingen gegeven : „telkens wanneer men zich afgewend of omgewend heeft, moet eene wending in tegenovergestelde richting volgen." Heeft men zich dus om den rechterarm als as gewend, dan moet men zich terugwenden om den linkerarm en vice versa : in 't eene geval is men dakdnävrt, in het tweede savi/ävrt '). Wanneer bijv. de adhvaryu of de hotar zich achter het gärhapatya moet begeven, is het vaste voorschrift, door Baudhayana telkenmale herhaald : „na zich naar rechts omgekeerd te hebben, gaat hij in weste- lijke richting," hetgeen dan na de bespreking der achter het gärhapatya te verrichten handeling meestal gevolgd Wordt door 't voorschrift: „na terug te zijn gegaan, zooals hij gekomen *) Bliikt het niet uit de volgende plaatsen (die 't voorschrift bevatten hoe zich de yajamana tgdens het loven en bieden om den Soma moet bekleeden): vi^noh éavniösi.., ity amsam prornute (Bhär. so. su. I. 6), visnoh sarmäsUy ahatena väsasä daksinani amsam yajamänah prornute (Ap. ârs. X. 9, 8), visnoh éarmàsUi kr§nâjinena daksinam anisam prachU- dayati (Hir. érs. X. 5), dat in normale omstandigheden de rechter- schouder vrg was? *) 1. 4, 24 : viurtyâvrtya vetarathâvrttih. Schol. : vivrtya: apiadaksinap.: âvrtya ; ävrtya: âvartanam krtuä^ pradak^nam ävrtya. ') Met zulk eene ävrtti schijnt steeds bedoeld te zyn het beschryven van een halven of kwart cirkel om één der armen als as. ( 284 ) is/' *) In dit geval heeft dus het voorschrift van het terug- keeren practische beteekenis. Zeer dikwijls vormt echter' deze omdraai eene handeling op zichzelf, meestal aan ^t begin of slot eener ritueele verrichting. Voordat n.l. de hotar zich op de voor hem bestemde zitplaats nederzet, wendt hij zich om den rechterarm als as met de woorden: „ik neem de wending van Indra, ik wend mij om met de zon mede/' ^) Eveneens en onder 't spreken van dezelfde woorden moet ook de offer- aar aan 't slot van ieder offer een omkeer houden, hier ge- volgd door een omkeer in tegenovergestelde richting: om den linker arm als as % zoodat hij ten slotte weder met het gelaat noordwaarts komt, hetgeen de gewone houding des offeraars is, die immers zuidelijk op het offerterrein zijne zitplaats heeft. Bij de wijding tot Vedascholier doet de geestelijke leeraarden *) pradaJxsinam ävrfya pratyah drutvä^ en : yathetam punah pratyeti. *) Safikh. srs. I. 6, 5; Baudh. srs. III. 27: atha daJisinnm amsam ahhi paryävarlata aindrlm äurlani anvCivarta iti ; Hir. érs. XXI. 5: pratyann elyiulityasyävrtani anvävarla iti pradaksinam ävartale. De plaats in Kaus. up. II. 9 : iti daivïni âvrlam avaria ädilyasyäurtani anvävarla Hi daksinam hähuni anvävarlate^ is evenmin door M. Müller (S. B. E. I. p. 286) als door Deussen begrepen. ') Ik doe hier de plaatsen volgen. Baudh. srs. III. 20 : atha dalsinam amsam ahhi paryävartaia aindrlm avrfam anvävarla ity alhodan paryä- vartate (Srautapadartlia : apasavyam ävartate) sam ahani... TS. I. 6, 5, g, b... iti; Bhär. yäj. sîï. 21: pradakmiam ävartetaindrlni ävrtani anvävarte punyä hhava^rtu. . . päptr iti... tejo ^sity abhiparyävrtyän- vähäryapacanam ahhimantrayate ; Ap. srs. lY. 15, 2 en 4; Hir. érs. VI. 13: aindrlm ävrtam anvävarla iti pradaJisinani ävartate puny ä. .. päplr iti dalisinam amsam ahhi jmryävartate tejo ^slty ähavanlyam upapary ävartate sam aham prajayety upatisthate ; Käty. III. 8, 19: süryasyety ävartate pradakmiam; Sänkh. srs. IV. 12, 10: aindrlm ävrtam avaria ädityasyänvävrtam anvävarla iti daksinam bähum anvävrt- ya savyävrd etya gärhapatyam (sc. Iksate) agne grhapate. . . etc.; Kaus. sü. 6. 15: süryasijävrtam ity ahhidaksinam ävartale; Man. érs. I. 4,3: idam aham amusya pränani nivestayämlti pärmyä pradaksinam ävesjayati yam dvisyät tasya nämagrhnlyät tümlm anabJticaran savyani anvävrtya t jo ^slty ähavanlyam upatisthate. Hoogst opmerkelijk is het, dat in de brähmanateksten (TS. I. 7. 6, 3; Maitr. S. I. 4, 7; Sat. Br. I. 9. 3. 17, 20) van de tegenbeweging geen gewag wordt gemaakt. ( 285 ) knaap zich naar rechts omdraaien en spreekt hem aldus toe: „wend u om met de zon mede/^ *) Het tegenovergestelde geldt ook hier weder bij den dienst der Manes en dooden en verwant ceremonieel. Voor 't begin en na afloop der lijkplechtigheden en aan 't slot van het offer dat de Manes geldt, neemt men een omdraai naar links ^). Wanneer bij het Manenoffer de Vaderen gedacht worden zich ojD de daarvoor zuidelijk van het ofterterrein gereed gemaakte plaats aan het hun geboden voedsel te goed te doen, moet de priester of de offeraar, zoo deze zelf optreedt, zich om den linkerarm als as naar ^t Noorden om wenden en na eenigen tijd zich terugwenden, doch nu naar rechts om ^), Ook hier blijkt dus weer scherpe tegenstelling tusschen goden- en doodendienst te wezen. Bij eene nauwkeurige be- schouwing der ritueele teksten zal het evenwel blijken, dat de wending naar links ook daar oj)treedt, waar er geen aanleiding toe schijnt te bestaan : in den dienst der Goden {daive karmani). Het is voor de beteekenis van dit ritueel van het allergrootste belang deze gevallen te onderzoeken en de oorzaken van deze afwijkingen op te sporen. Immers de Indiërs zijn zoo scrupu- leus op 't punt van „rechts"^ en „links", dat hier niet aan toeval of willekeur valt te denken. De beoordeeling van vele dier gevallen is echter moeilijk, omdat daarvoor onmisbaar is eene zelfs de kleinste bizonderheden omvattende bekendheid met het ritueel, die men zich slechts na veeljarigen arbeid op dit haast onafzienbare studieveld zou kunnen verwerven. Het lijdt geen twijfel of bij een voortgezet onderzoek zal het yol- *) Verg. Zeitsclir. der Deutschen Morg. Ges. LI. p. 136 ; bij de aldaar geciteerde plaatsen voege men nog Gobh. grbs. II. 10, 27. *) Er voor: Man. anugr. sïï. 19: apasavyam âvrtya; er na: Asv. grhs. IV. 4, 9: savyavrto vrajanti ; Sankh. srs. IV. 15, 1 : savyävrtah . .. prakrCinxanti. ") Sankh. srs. IV. 4, 12—14: udan paryâvrtya. . . pratiparyâvrlya; Aév. srs. II. 7,2: samjavrdudahh äcrfya. . . abhiparyävrtya. Eveneens na de gave aan de Manes ter gelegenheid van het trtïya savana: Asv. srs.V. 17, 6 {savyävrtah) ; Baudh. srs. IX. 17 : yatlmhhâgam mamhidlivam ity uktvodath paryâvrtya. . . afhfibfüparyilvrtya. ( 286 ) gende blijken: wanneer in den ritus de omkeering om of de toekeering van de linkerzijde bij andere gelegenheden optreedt dan in verrichtingen, die in verband staan met den dooden- dienst en verwant ceremonieel, dan spruit die afwijking voort uit omstandigheden van practischen aard ^). Ten nauwste samenhangend en in wezen één met de zoo- even besproken wijzen van zich te wenden, is de rond beweging van een voorwerp ergens om heen of het zich rondbewegen van een persoon om een anderen persoon of een voorwerp. Hierop slaat eene der algemeene bepalingen, waarmede Kâtyâyana *) Wanneer de Soma in den zuidelgken wagen is neergelegd, stelt zich de hotar noordelgk van dien wagen met 't gelaat zuidwaarts, spreekt dan eenige mantras en wendt zich linksom {savyam^t^ dus naar HO.) en zet zich neer aan de oostelyke deur van het havirdhänamandapa. Wordt evenwel de Soma door de westelijke deur van het havirdhäna- mandapa hinnengehracht (na geduiende den nacht in 't agnïdhrïya be- waard te zgn geweest), dan komt de hotar achteraan, (posteert zich geiyk vroeger gezegd) en spreekt dezelfde verzen. In dit geval echter (verlaat hg langs denzelfden weg het havirdhänam en daartoe) wendt hg zich rechtsom (dus naar 'tW.) en verlaat door de westelijke deur het havirdhänam en gaat sauj/äur^ (dus zich om den linkerarm draaiend om den Soma en 't havirdhänam niet den rug toe te keeren) noordelgk om 't havirdhänam heen om zich op dezelfde plaats (dus aan de ooste- Igke deur) neder te zetten (Sänkh. srs. V. 14, 21). Hier heeft dus de savyävrtti eene praktische oorzaak. Zoo moet misschien de voor brahman en yajamäna voorgeschreven savyävrtti na het paéusamjnapanà, iû tegen- stelling met de daksinavrtti die de hotar en maiträvaruna moeten maken (Aév. érs. III. 3, 4 — 6: daksinavrd avartate (hota) mailrâvaruruisca savyävrtau hrahmayajamänau\ verklaard worden nit de verschillende plaatsen, die de twee eerstgenoemden tegenover de twee laatstgenoemden ten opzichte van het vihära 'innemen ; hotar en maiträvaruna, noordelijk gezeten, wenden zich naar 't Westen daksirtavrlau, brahman en yajamäna, zuidelgk gezeten, en het vihara den rug niet toekeerend, wenden zich naar 't Westen savyävrtau. Zoo gaat bij het gewone érauta- offer de adhvaryu naar het gärhapatya om de patnïsamyaja's te offeren ; daarna offert hy noordel g k van het gärhapatya het pragrahahoma. Ten einde nu in het daksinägni het daaropvolgende prayaécitta-offer te doen plaats hebben, gaat hg, zich om het gärhapatya heenwendend met toe- keering der linkerzijde {apasalaih paryävrtya^ Baudh. ars. IV. 10; savyenävrtya^ Käty. III. 7, 18) naar het daksinägni, het vuur voor 't prayaécittaoffer (in plaats van met toekeering der rechterzgde het ge- heel e vihara om te loopen). ( 287 ) zijn werk over den ritus opent ^) : ,,bij ritueele bewegingen om een voorwerp of persoon heen, keert men de rechterzijde er aan toe; bij den dienst der Vaderen andersom/^ Talloos zijn de gelegenheden, waarbij dit voorschrift in praktijk dient ge- bracht te worden; alvorens echter tot de bespreking over te gaan van de gevallen, waarbij zich deze ommegangen voordoen, is het tot eene juiste waardeering van die gevallen onvermij- delijk, eerst een zuiver philologisch onderzoek in te stellen naar de juiste beteekenis van die woorden, die aanduiden: „onder toekeering der linkerzijde." II. De gewone tegenhanger van pradahsinam, en abhid^kswam is prasavyam*, waarop de aan dit laatste woord door de lexico- graphen toegekende beteekenis „gunstig" berust, zal in 't ver- volg aangetoond worden. Met pradaksinam synoniem zijn prasalavi en prasavi, terwijl de tegenhangers dezer beide laatste adverbia zijn: avasalavi of apasalavi, avasavi en apasalaih. Terwijl er Qver de beteekenis van deze woorden nooit getwist wordt, is er een ander, dat in zich schijnt te kunnen vereenigen zoowel de beteekenis „van rechts naar links" als „van links naar rechts": ik bedoel apaaavyam. Volgens het Petersburgsche woordenboek deel I zou de grondbeteekenis van dit woord zijn: „nicht der linke, der rechte"; verder zou het ook kunnen beteekenen: „von der linken weg zur rechten hin" en„rechts- hin"; als een slechts door lexicographen er aan toegekende beteekenis wordt aldaar ook aangegeven: „widrig, entgegen- gesetzt". In de addenda vervat in deel IV wordt opgemerkt, en deze opmerking heeft het woordenboek aan onzen voorzitter *) I. 7, 16, 17. Baudh. érs. II. 2: präg apavarg any vdagapavargâni va prànmukhah pradak^iriam yajriopavîtl daiväni karmäni kuryäd dak- sinâmukho ^pasauyam prâcînavîtî pitryäni. VERSL. EN MED. APD. LETTERK. 4*« REEKS. DEEL II. 19 ( 288 ) te danken, dat apasavyam „auch, namentlich in der auguralkunde, bedeutet: von rechts nach links gerichtet, zur linken stehend, nach links sich bewegend, von rechts nach links"; daarna wordt voor vier van de elf in dl. I geciteerde plaatsen de beteekenis „van rechts naar links" gevindiceerd. Er blijven dus nog zeven plaatsen, waar volgens het Pet. W. apaaavyam juist de tegenovergestelde beteekenis zou hebben. In eene menigte plaatsen, die nog onbekend waren toen het woordenboek ge- drukt werd, treft men apasavyam ook nog aan. Waaraan heeft men zich nu te houden ? Het Wörterbuch in kürzerer Fassung brengt ons niet verder, daar men hier als beteekenissen van apasavyam naast elkaar vindt aan den eenen kant: „dierechte Seite zukehren(d) und die heilige Schnur auf die rechte Schulter hängen(d)", wat onvereenigbaar is, daar men, zooals in H vorige is aangetoond, het koord op den rechterschouder draagt bij den doodendienst, en alsdan de linkerzijde toekeert; aan den anderen kant wordt als beteekenis gegeven: „von rechts nach links sich bewegend". Gaarne zou ik trachten in dezen chaos orde te brengen. Het is volkomen begrijpelijk, dat zoowel Europeesche geleerden als Indische commentatoren zich door de tegenstelling van apasalavi en prasalavi hebben laten ver- lokken ook apasavyam voor het tegenstuk van prasavyam te houden; apasavyam is echter oorspronkelijk evenmin volkomen het tegendeel van prasavyam als het synoniem. Voor vele jaren heeft onze geachte voorzitter als zijne zienswijze geuit ^), dat de eigenlijke beteekenis van apasavyam zou zijn : „van de linker- zijde (komend)" en dan: „aan de linkerzijde". Deze verklaring lijkt mij daarom niet geheel bevredigend, omdat toch immers datgene, wat van de linkerzijde komt, naar de rechter- zijde zich toe beweegt, zoodat in dezen zin apasavyam strikt genomen met pradakslnam zou samenvallen. Kan men de eigen- lijke beteekenis van apasavyam niet verklaren uit den ritus en wel uit de dracht van het gewijde koord of het kleed ? Zooals reeds werd aangetoond, draagt men bij alle res faustae dit koord ') Journ. Roy. As. Soc. vol. V (1871), p. 238. ( 289 ) op den linker-, bij res infaustae op den rechterschouder, d. w. z. van den 1 i n k e r (schouder) af, apasavyam. Aangezien nu door de dracht van het koord tevens aangewezen wordt, welke hand men gebruiken, welke knie men buigen, welke zijde men toe- keeren, naar welke hemelstreek men het gelaat wenden en hoe men zich bewegen moet^ van links naar rechts of van rechts naar links, kan ') upasavyam behalve het oorspronkelijke ook aanduiden: met gebruik der linkerhand, met buiging der lin- kerknie, met toekeering der linkerzijde, met het gelaat naar H Zuiden en ten slotte zoo er sprake is van beweging: van rechts naar links, met toekeering der linkerzijde.. De hier voor- gestelde interpretatie van apasavyam is de eenige die overal een passenden zin oplevert. Het zou toch, om slechts één voorbeeld te geven, in hooge mate opvallend zijn, zoo overal elders bij den dienst der Manes de beweging van rechts naar links, doch alleen in het betrekkelijk late Mânavadharmaéâstra de omgekeerde gold 2). Het is nu tevens duidelijk hoe latere auteurs er toe gekomen zijn als synoniem van apasavyam ook asavyam te gebruiken. Immers wie apasavya is, heeft het snoer van den linkerschouder af, hij heeft het dus niet op den linkerschouder, en is dus ook asavya. Nog één stap verder en de verklaring van het vreemde feit laat . zich vinden, dat *) Doch behoeft niet, byv. Yäjn. 1. 232 staat het naast apradafeÄinam. *) Mann III. 21d pradnävltinä . . . apasavyam. , . pitryarn. . . kâryam^ vertaalt Bühler (S. B. E. XXV. p. 127): „let him porform the (rites) in honour of the manes. . . passing the sacred thread over the right shoulder, proceeding from the left to the right", hetwelk te veranderen is in : „from the right to the left". In Manu III. 214 moet apasavyam eveneens in dien geest opgevat worden, terwijl apasavyena hastena beteekent óf ,,met de (reehter)hand terwigl men de koord op den rech- terschouder draagt, óf zelfs eenvoudig: „met de linkerhand". De laatste interpretatie is daarom niet vereischt, omdat niet alle Vedische scholen bg 't manenoffer 't gebruik der linkerhand voorschrigven. Over de juiste opvatting van Kâty. IV. 1.10 ben ik nog niet tot eene con- clusie gekomen: de interpretatie van apasavyam, op deze plaats hangt ten nauwste samen met de meening, die men aan éat. br. II. 4. 2. 18 hecht. In Kauâ. sü. 87. 5 heeft apa^, ongetwigfeld de gewone beteekenis van prâcïnâvïiî enz. De andere apasavi/a-plaatsen komen verder op ter sprake. 19* ( 290 ) bij lateren, vooral bij schrijvers over auguria, het woord voor links, savya, tevens kan beteekenen rechts, bizonder van armen en beenen. Daar immers asavya eigenlijk was: het ge- wijde koord niet op den linker maar op den rechterschouder dragend, in welk geval men in den ritus de linkerhand ge- bruikt, kon het tegenovergestelde van asavya, zijnde savya, aanduiden: het gewijde koord op den linkerschouder dragend en tevens: de rechterhand gebruikend, naar rechts toe, rechts. Zeer duidelijk is de tegenstelling in dezen aan Äsva- läyana toegeschreven éloka ^) : savyenaiva ca devänäm kartavyam éraddham uttamam apasavyam pitfnam ca kuryöc chrutividaréanat en in dezen op naam van Byhaspati gestelden 2) : TJün savyena vai dattva daive darhhän pradaksinam dvigunan apasavyena dadyät pitrye ''pasavyavat» Op beide plaatsen beduidt savyena „met het gewijde koord over den linkerschouder" en apasavyam staat in beide plaatsen gelijk met präcinävitam kftvâ. In de gansche Indische literatuur is, voor zoover mij bekend, slechts ééne plaats waar op het eerste gezicht prasavya bij eene res fausta, een daivam karma schijnt gebruikt te zijn. Het zij mij vergund voor deze plaats éenige oogenblikken uwe aandacht te vragen. Er is sprake ^) van den boom, die ge- schikt moet geacht worden om er een post van te vervaar- digen, waaraan het offerdier moet vastgebonden worden. Inde woorden: atha yasya (vxksasyd) prasavya ädityasyänväorttä vakaläh sa yvpyah hangt naar mijne meening ödityasya als genit. obj. af van anvävTttäh. In een relatieven zin omgezet zou dit partie, opleveren: ödityam anvavartante yäh. Van m'asavyäh kan de genit. vooral daarom niet afhankelijk zijn, omdat in dit geval de prep. an% in anvävfUäh nergens be- trekking op zou hebben. Bij an% toch dient het begrip uit- ^) geciteerd door Hemadri sraddhakalpa p. 1107. ') ib. p. 1120. ') Kaus. br. X. 2. ( 291 ) gedrukt te wezen, wââr langs, wââr achter aan zich iets be- weegt of gericht is. Bovendien denkt men bij de uitdrukking adityasyanvavftta als van zelf aan het zeer gewone ödityam anvUvarte: „ik wend mij met de zon om'\ De insnijdingen in den bast van den boom *) moeten dus de richting der zon vol- gen, met de zon omgaan, d. w. z. van links naar rechts om- loopen. Staat daarmede nu echter het andere attribuut lyrasa- vyah, „van rechts naar links omgaand" niet direct in tegenspraak ? Ik geloof van neen; immers wanneer men een boom voor zich denkt, welks bastnaden van boven af naar beneden toe van rechts naar links gaan, dan is de richting, welke die naden op zichzelf hebben, wel degelijk „met de zon om". Op deze wijze kan dus de richting van rechts naar links schijnbaar bij res faustae gebruikt worden, en zonder twijfel heeft de betee- kenis „gunstig", die lexicographen aan prasavya toekennen, plaatsen als de zooeven besprokene tot uitgangspunt gehad. Terwijl in ^t algemeen de regel geldt, dat een koord moet gedraaid worden met de zon om ^), doch naar links om zoo H bij het doodenritueel te pas komt ^), vindt men een paar malen het voorschrift, dat hiermede in strijd schijnt te wezen, nl. dat de voor aanvegen en dergelijke handelingen gebruikte stroowisch naar links gewonden moet worden *). Heeft men zich de toedracht dezer zaak misschien eveneens voor te stellen als die van de bastnaden ? ^) Gezien in 't licht der besproken *) Zoo iets moet vakalah beteekenen. Even te voren worden de boomen afgekeurd, die avödnavahalah en urdhvavakaläh zgn. ") éat. br. III. 2. 1. 13; Sänkh. érs. XVII. 2. 9 {prasalavisrsm). *) éat. br. 1. c; Käty. XXI. 3. 32 {apasalavisrsta)\ Hir. pi. sn. II. 1 (p. 46. 4, prasavyävrtta). ") Käty. I. 3. 23: savyävrttam; Mänava- en Käth. érs. (ib.) prasa- vyani ävestya\ Bandh. érs. I. 2: atha trir anvähitam éulbam krtväpa- salair ävestayati, Bhavasvämin comment eert: pürvam pradakçinam krtvä paecäd apasavyam mantrenävestayati. *) Of moet men hiermede Äp. paribh. 61, 62 (65, 66) in verband beschouwen: yäni éulhâni samäsam gacchanti prasavyam täny ävestya pradak^inam samasyed atha yäni na samasyante pradaksinam täni^ volgens welk voorschrift dus het winden naar links alleen voor mag komen, zoo het geëindigd wordt door een vastknoopen naar rechts om. ( ie9Ä ) opvatting van prasavya kan nu misschien ook de wensch van „eenige*' oude autoriteiten op ritueel gebied begrijpelijk schij- nen, die verlangden dat de hoorn der zwarte antilope, welke den offeraar na zijne wijding [diksà) bij HSoma-offer gegeven wordt om zich, zoo noodig, te jeuken, „naar links gewend'" moest zijn ^). Er is echter menige ritueele handeling waar de voor nor- maal geldende ommegang van Oost over Zuid en West naar Noord niet in acht genomen wordt, gelijk er ook voorschriften te vinden zijn, waar de toekeering der linkerzijde bevolen wordt, zonder dat er sprake is van dooden- of verwante cere- monies 2). Intusschen ook hier valt niet te denken aan toeval of willekeur. Waar zich dergelijke gevallen voordeden, bleek het na onderzoek, dat de normale gang van zaken op bezwaren van practischen aard stiet of met andere voorschriften in bot- sing kwam. Duidelijk komt dit o. a. uit in de ceremonie van het omdragen van het zoogenaamde vasativarï-water, hetwelk bestemd is om. gedurende den nacht vóór 't Soma-offer tot afwering der Daemonen bij den Soma te staan en om den Soma aan te lengen ^). Nadat de adhvaryu het bevel heeft gegeven: „trekt U allen terug, opdat ik niet ook om U het \cater omdrage'^ *) en alleen de offeraar en diens echtgenoote ieder op de voor hem bestemde zitplaats hebben plaats geno- *) Ap. érs. X, 9. 19: daksinavrd bhavati savyävrd ity eke, 2) Tegen de zon om worden de voertuigen uitgezonden, waarmede by het säd y askr a de priesters afgehaald worden, Hir. érs. XVII. 3: évo bhate sarvâ diéo ^svarathä. sakslradrtayah somapraväkä vidhâvanti\ yojane caturyujä präcyäm diéi, yugyakroéotsargenetarâsu prasavyam sthurinäntata)}, parikramayed] vgl. Käty. XXIII. 3. 31 sqq.; Läty. VIII. 3. 12; Tänd. br. XVI. 13. 12; Sänkh. XIV. 40. De reden, waarom men hier prasavyam gaat, is zeker wel in het feit gelegen, dat het sOdyaskra een abhicaranam is: bhrafrvijavatas tilïrsâ (zoo Hir. XVII. 2. s. f.). ^) Het vasatïvarïpariharana vindt men in Sat. br. III. 9. 2. 13 — 16; Käty. VIII. 9. 14—23; Baiidh. srs. VII. 12; Bhär. so. su. II. 21; lp. srs. XI. 21; Hir. srs. VII. 25 beschreven. *) Baudh. 1. c. vyapakraniata mä vo ^bhipanhärisam iti'^ Hir. 1. c: aarvato na purastöd utkrâmateti. ( 293 ) men, neemt hij de waterkruik op den linkerschouder en draagt ze, de zuidelijke deur der hut verlatend, om het mârjâlîya dhis^iya heen gaand, rond de zuidzijde der offerplaats, deze de linker zijde toekeerend, tot aan het oostelijkste punt. Hier gekomen keert hij zich om den linkerarm als as ^) om en draagt het water op den weg, waarlangs hij gekomen is, terug, nu de kruik op den rechterschouder houdend en de rechterzijde aan de offerplaats toekeerend. Vervolgens verlaat hij met de kruik op den rechterschouder de hut door de noordelijke deur en, om het âgnïdhrîya dhisijiya heengaand, gaat hij rond de noordelijke zijde der offerplaats, deze nu de rechterzijde toe- keerend, tot aan 't oostelijkste punt; daar gekomen keert hij zich om en wel naar rechts, neemt de kruik op den linker- schouder en brengt haar naar 't agnïdhrïya, waar ze blijft staan. Het toekeeren der linkerzijde zoowel als het' gebruik des linkerschouders heeft hier, zooals duidelijk is, zijn grond in louter practische redenen; de adhvaryu namelijk mag, wanneer hij de kruik langs de zuidzijde van de offerplaats in oostelijke richting draagt, ze niet op zijn rechterschouder nemen, omdat hij dan ook om zichzelven het water zou dragen; immers slechts de twee dïksita's, de offeraar en diens echtgenoote, mogen „omgedragen'^ worden'^ ^), III. Volkomen onnoodig schijnt het te zijn, alvorens tot de behandeling van de driemaal herhaalde rondbeweging over te ^) Hetgeen Bandh. ook hier weer uitdrukt door: udann avrtya. -) Hir. 1. c. nödïksitam dbhipariharati\ Ap. érs. XI. 21. 2; Asv. ars. IV. 12. 8. Ik merk hier op, dat in de woordenboeken, waar abhipari- harali weergegeven wordt door: „im Kreise umherbewegen", de betee- kenis van abhi verwaarloosd is. Het compositum beteekent: iets om iets heen dragen, zoodat men iets anders (persoon of zaak) er bij {abhi)^ d. w. z. tevens insluit. De Äevaläyanaplaats beduidt dus : „de dïksita's moeten ook om zich, behalve om den vibara, het vasatïvarï-water laten ronddragen." ( 294 ) gaan, met tal van bewijzen de heiligheid van het getal drie op zichzelf in het licht te stellen. De voorbeelden in het Indisch ritueel gelijk ook in de gebruiken van de meeste andere Indogermaansche volken liggen voor 't grijpen. Wij kunnen nu dus tot de hoofdzaak overgaan en zullen eerst de cirkelbeweging van zaken behandelen. Driemaal wordt naar rechts om de gordel bij het upanayana den Vedascholier ^) en bij de wijding vóói* het Soma-offer den yajamäna ^) omgebonden. Bij de plechtigheid, waarmede de scholier zijne studieperiode sluit, worden de amulet ^) en de oorringen ^), die hem zullen omgehangen worden, driemaal naar rechts om in een schotel water omgeroerd. Driemaal moet hij bij diezelfde gelegenheid zijn nieuwen staf naar rechts om, zich rond het hoofd zwaaien ^). Voor 't verrichten van zekere gelofte wordt den betrokken persoon een kleed om 't hoofd gewikkeld en wel driemaal naar rechts om ®). De bij het dier- offer gebruikte offerpost moet driemaal naar rechts met een snoer omwikkeld worden ^). Wanneer men gewijd vuur door middel van de vuurboor wil teweegbrengen, moet men eerst driemaal naar rechts om het eene hout in het andere omdraaien, daarna naar believen ^). Driemaal naar rechts om moet men O Gobh. II. 10. 37; Man. grhs. I. 22. 8; Sänkh. grlis. II. 2.1; Ap. grhs. 10. 11; Baudh. grhs. II. 6; Hir. grhs. I. 4. 4. -) Hir. érs. VII. 2: tayä (sc. mekhalayä) yajamänam nâbhideée trih pradaksinam parivyayati dvir ity eke, 3) Hir. grhs. I. 10. 7; Äp. grhs. 12. 8. 4) Hir. 1. c. «) Hir. grhs. I. 11. 8. ^) Het sukriyavrata of de aväntaradlksä; eänkh. grhs. II. 12. 4; lev. érs. Vni. 14. 10; Hir. érs. XXIV. 15; Äp. érs. XV. 20. 6. Op de beide laatste plaatsen is trih niet vermeld, doch Bandh. heeft in de aväntaradlksä: athâsyâhatena väsasä trih pradaksinani sanimukhaméiro vestayati, O Baudh. érs. IV. 4; Bhär. paé. sü. 9; lp. srs. VIII. 11. 5; Hir. érs. IV. 8. ^) Men vergelgke de uitvoerige beschr^ving van den vuurdril en het vuurboren bij Schwab, das altind. Thieropfer p. 77 vlgg.; bij de aldaar geciteerde plaatsen voege men Kaué. sü. 69. 23, 24; Bhär. pas. sü. 10; Läty. III. 5. 5, waar natuurlgk nidhäyähhyätsam prajananam krtva te verbeteren is in: nidhäyäbhyätmam praj, krtvä. ( 295 ) t beginnen het honigmengsel, dat een gast wordt voorgezet, te roeren *). In den Soma-beker van den hotar wordt de uitge- perste Soma (eerst) driemaal naar rechts om met water aan- gelengd ^). Het roersel daarentegen, dat bij het Manen-offer ^) en de bijzetting der overblijfselen eens afgestorvenen *) te pas komt, moet (eerst) driemaal naar links omgeroerd worden. Overgaande tot de cirkelbeweging om zaken of personen, merken wij twee eigenaardigheden op : ten eerste, dat de omme- gang zeer dikwijls gevolgd wordt door eene terugbeweging in tegenovergestelde richting en ten tweede, dat de handeling van het rondgaan dikwijls met eene andere gepaard gaat, als: het uitgieten van water, besprenkelen, bewaaien, strooien van gras, dragen van een brandend stuk hout, inrijtingen maken en spannen van een snoer. Somtijds worden de ommegangen stil- zwijgend, doch meestal onder 't uitspreken van min of meer toepasselijke Vedaverzen verricht. Overbekend is het, hoe bij de huwelijksvoltrekking in het oude zoowel als het hedendaagsche Indië de bruid driemaal om het gewijde vuur in de woning haars vaders, volgens som- mige teksten ^) ook in de nieuwe woning, geleid wordt, er hare rechterzijde aan toekeerend °). Aan hetzelfde ceremonieel heeft tegenwoordig bij de Malayalabrahmanen in Zuid-Indië de knaap zich te onderwerpen bij zijne plechtige toelating tot de studie van den Veda ^). Wanneer na een sterfgeval de eigen- Aév. grhs. I. 24. 15; Man. grhs. I. 9. 14; Par. I. 3. 18; Kaué. sïï. 91. 5 (hier zonder fri/i); Hir. grhs. I. 13. 8 (waar samyujya wel in samyutya zal te verbeteren zijn); te vergelijken is ook Kaué. sü. II. lli 12. 2) Hir. érs. VIL 6; Ap. érs. XII. 9, 8. ^) Ap. ars. VIII. 14. 14; Hir. érs. V. 12: daksinäslno'nvärabhamämis trih prasavyam nianthani upamanthati. 4) Hir. pi. Sü. II. 3 (pag. 49, 3). ^) Kaué. sü. 77. 22. ^) Winternitz, das altind. Hochzeitsrituell, p. 56 vlgg. ^) „The ceremony of investiture begins by the youth's standing op- posite the sun and walking thrice round the fire", Travanc. census report 1894, p. 664. In sommige teksten komt dit pradaksinîkaranam ook voor, doch wordt slechts éénmaal, niet driemaal voorgeschreven. Man. grhs. I. 22. 12; Hir. grhs. I. 5. 1; Sänkh. grhs. II. &. 4. ( Ä96 ) lijke lijkplechtigheden afgeloopen zijn en ook wanneer zich het kwade omen heeft voorgedaan, dat in de asch van het gewijde vnur de afdruk van een duivepoot aangetroffen wordt, dan gaan in 't eerste geval, bij het éântikarman, de verwanten driemaal naar rechts om het nieuw aangelegde vuur heen er een brandend stuk hout om heen dragend of eene koe er om heen leidend *), in het tweede geval wordt enkel de koe om de plaats des onheils of om de woning op dezelfde wijze heen geleid ^). Wanneer daarentegen na een sterfgeval het vuur, dat tot de crematie gediend heeft, op een viersprong nedergezet is, gaan de verwanten daarom driemaal heen, er de linker- zijde aan toekeerend, terwijl ze zich met de linkerhand op de linkerheup slaan ^). Deze zelfde ritus ook bij den ommegang om het lijk, wanneer het van 't sterfhuis naar de crematie- plaats gebracht wordt ^) ; om de urn met het gebeente, zoowel wanneer deze van hare voorloopige bewaarplaats naar het graf- monument {smaéma) overgebracht wordt ^) als wanneer zij het overschot bevat van een tijdens *i Soma-offer overleden offeraar [diksita). Alle verwanten en, zoo het een tijdens 't Soma-offer overleden offeraar geldt, al de priesters, de hotar voorop, brengen dan hun gemjd koord of hun kleed op den rechter- schouder over en gaan om den doode of het gebeente driemaal heen, er de linkerzijde aan toekeerend, terwijl ze het haar aan de linkerzijde van het hoofd loshaken en aan de rechter- zijde opsteken, terwijl zij zich (met de rechterhand) op de rechterheup slaan en den doode (met de linker) met de slip van hun gewaad toewuiven. Daarna gaat men driemaal in tegenovergestelde richting rond, nu de lokken aan de rechter- *) vgl. Altind. Todten- und Best, Gebr. p. 126. 2) Kaué. sü. 46. 8; Käth. grhs. 56: parlme gam anesateli gam parinayanti\ omgekeerd, mét toekeering der linkerzijde, wordt de koe, die bg de crematie te pas komt, om den brandstapel en het lijk rond- geleid, altind. Todten- und Best. Gebr. p. 40. 3) Altind. Todten- und Best. Gebr. p. 114. 4) ib. p. 24. ^) ib. p. 138. ( 297 ). zijde van het hoofd latende hangen en die aan de linker op- stekend, en zich op de linkerheup slaand, doch niet den doode toewuivend ^). U6 de jongere ritueele teksten ; tot begrip van dezen ritus is het van gewicht melding te maken van eene afwijking in andere, ten deele oudere ^) teksten, waar bij de eerste drie ommegangen vermeld wordt, dat eenvoudig het haar loshangend gedragen wordt, bij de laatste opgestoken. In de epische gedichten en in sommige ritueele geschriften is meermalen sprake van een ommegang om den rogus onmid- dellijk nadat deze ontvlamd is ^). Driemaal gaan bij H paardeoffer de vrouwen des konings om het gedoode paard heen, eerst met toekeering der rechter- zijde, opgestoken rechter-, loshangenden linkerhaardos, zich slaand op de rechterheup en met de slippen het dier toewui- vend; daarna driemalen in tegenovergestelde richting zonder toewuiven; ten slotte driemaal zooals de eerste keer; in H geheel dus negen maal *). Aan het slot van het Säkamedha geheeten tertiaal- offer vindt *) Altind. Todtenbest. 1. c. en aanm. 114. De plaats uit Hiranyakesin (ars. XV. 20) laat ik hier volgen : daksitiasyâm vedisronyäm asthikum- bham nidadhäti tisrbhih sarparâjnîbhir apratihrtâbhir udgätärah stu- vïrann itara rtvijo Iwtrprathaniâh , , . (uz Äp. érs. XV. 22. 1). . . dak- ^inän ürim äghtiänä}} savyän ity eke^äm trih prasauyam märjällyam dhiçniyani anuparîyuh. Daar hier geen dhavana voorgeschreven is, wordt het voorechrift der „efce" uitvoerbaar, vgl. éankh. érs. XIII. 11. 4. «) Baudh. pi. sü. I. 3, vgl. Kaus. sü. 84. 10. 5) verg. Altind. Todtenbest. p. 169 vlg.; verg. ook Kam. IV. 25.50: tato ^gnini vidhivad dattvä so (ni. ahgado) *pasavyani cakara ha pitafani (nl. bcUinam) dtrgham adhvânam prasthitam vyakulendriyah, Käth. paddhati: savyävrtyägnhn parltya trih pradaksinam ca krtva. Een Grieksch getuigenis geeft Diod. Sic. XIX. 33. 34 (crematie van Ceteus, den bevelhebber der Indische troepen, 316 v. c): m $vvccfjLtç sv *) Äp. érs. XX. 17. 13—16; Käty. XX. 6. 13: aévam tristHh pari- y anti pitrvan madhye\ Hir. érs. XIV. 11: ta (sc. patnyah) daksinân kesapaksän udgrathya savyän prasrasya daksinân ürün äghnänäh savyän ity ekesäm,,. pradahftnani asvam dhavantyah pariyanti.., savyän udgrathya daksinän prasrasya savyän ürün äghnänä daksinän ity ekesäm trih prasavyam trih pradaksinam antato etc. gel^k Äp.; Äev. érs. X. 8. 8. . { 298 ) eene vereering van Eudra plaats. Eond het op een viersprong aangelegde vuur gaat men driemaal heen, onder aanroeping van god Eudra tryambaka. In de ritueele boeken is het voor- schrift omtrent de zijde die aan het vuur toegekeerd wordt, verschillend. De scholen van den Zwarten Tajurveda *) zijn eenstemmig in de bepaling, dat de ommegang driemaal plaats heeft met toekeering der rechterzijde en terwijl men zich. op de rechterheup slaat. Slechts voor de jonge dochter, die in de hoop een echtgenoot te verwerven, ook dien ommegang verricht, geldt volgens ééne der scholen van den Zwarten Yajus 2) 't voorschrift, dat zij de linkerzijde moet toekeeren en zich op de linkerheup slaan. De scholen van den Witten Yajus ^) schrijven toekeering der linkerzijde en slaan der linkerheup voor, gevolgd door drie ommegangen met toekeering der rechterzijde. Weder anders Lätyäyana *), -die eerst den ommegang naar rechts en dan dien naar links verlangt; Äsvaläyana ^) eindelijk wil, dat men de linkerzijde toekeert. Eene nieuwe woning, die men wil betrekken, besprenkelt en omgiet men ^) met een onafgebroken waterstraal van links naar rechts driemaal; de plaats daarentegen, waar het stoffelijk omhulsel van een verwant tot asch zal gemaakt worden '^), den brandstapel zelven *), als hij in vlammen opgaat en later, voordat men het gebeente inzamelt ®) en de laatste rustplaats van het gebeente ^^) besprenkelt of omgiet men driemaal met ^) Baudh. srs. V. 16: athaitani agnim trih pradak^inam paryeti (1. : pariyantï) daksinän ürun upaghnänäs tryamhakam, . (TS. I. 8. 6. 1).. mämrtäd iti\ Bhär. ca. su. 22: pradakçinam catuspatham trih pariyanti tryamhakam, . , iti\ Äp. srs. VIII. 18. 1; Hir. érs. V. 15: tryamhakam yajämaha iti trih pi^adaksinam catmpatham, paryetL 2) Baudh. 1. c: atha duhitä patikämä (v. 1.: bhagakämä) trir apa- salaih paryeti savyam ürum upaghnänä. 3) éat. br. IL 6. 2. 12, 15; Käty. V. 10. 15, 16. •*) y. 3. 6 en 11. ') àrs. II. 19. 37. «) Mv. grhs. IL 8. 11; IL 9. 7; Äp. grhs. 17. 13. 7) Asv. grhs. IV. 2. 10. «) Altind. Todten- und Best. Gebr. p. 55 en 72. 3) Äsv. grhs. IV. 5. 4. *") Kaue. sü. 86. 15 (zonder trihl). ( 299 ) een onafgebroken waterstraal onder toekeering der linker zijde. Een vuurbouw {agniciti) daarentegen wordt na de voltooiug driemaal naar rechts om uit eene groote waterkruik omgoten ; daarna gaat men weder driemaal in tegenovergestelde richting er om heen, na de kruik neergezet te hebben ^). Op dezelfde wijze, eerst met toekeering der linker-, dan met toekeering der rechterzijde, hebben plaats de omstrooing van het altaar [vedi) 2) en het omgieten van het vuur bij de twee soorten van Manenoffers (de pitryesü ^) en den pinda- pitryajna *)). Ook de ommegang terwijl men een vlammend hout draagt, komt veel voor. In de eerste plaats bij het dieroffer {pasubandha). Hier gaat voor het dooden van ^t offerdier de Ägnidhra, een vlammend stuk hout in de rechterhand houdend, om het dier, het vuur enz. heen, terwijl hij om ieder voorwerp afzonderlijk driemaal met het hout een cirkel beschrijft of om alle voor- werpen tegelijk driemaal heen gaat, er de rechterzijde aan toekeerend. Ook hier volgt dan weer een ommegang met toe- keering der linkerzijde en zonder het brandende hout ^). Eene afwijking van het medegedeelde vertoont het ritueel van de vaiä of onvruchtbare (?) koe % waar de priester met toe- ») Käty. XVIII. 2. 1—3; Ap. érs. XVII. 12. 4; Hir. érs. XII. 8: udakumhham âdayâémânam avadhäyäemann ürjam Ui trifi pradak^nam agnim pari^ncan paryeti nidhâya kumbham trir aparistncan prati- paryeti. *) Baudh. srs. V. 12: atha präclnävttam krtvä trir apasalaify pari" strnan paryeti . . . athxi yajriopavïtam krtvci yathetam trifi punalj> prati- paryeti', lp. érs. VIII. 14. 4, 5; Hir. érs. V. 12; Käty. V. 8. 29, 30. ') Baudh. ars. V. 13: sa y o balaväms tam ähänenodakumbhena santatayä dhärayä trir apasalaih parisincan paHhlti sa tatha karoti nidhaya kumbham yathetam trih punah pratiparyeti\ Bhär. cä. su. 20; Äp. érs. VUL 16. 4; Hir. srs. V. 13; Käty. V. 9. 16, 17. O Man. érs. I. 1. 2 (tekst in „Altind. Ahnencult p. 210); vgl. verder nog het anvastakya: Äsv. grhs. II. 5. 2; het pitrmedha: Baudh. pi. sü. I. 4. 6) Alle plaatsen, hierop hetrekking hehbende, vindt men bijeen in Schwab: das altind. Thieropfer, p. 96 en 99. 6) Kaus. sü. 44. 11. ( 300 ) keering der linkerzijde het brandende stuk hout driemaal om heen draagt, zich zelf niet „er bij omdragend", dus het met de linkerhand vasthoudend. Driemaal naar rechts om beweegt men een brandend stuk hout om de offerkoeken ^), om de melk ^), om het äjya ^). De zevende stap van den rechtervoorpoot der koe, waarvoor de Soma gekocht wordt, krijgt bijzondere tooverkracht, doordat men, naar rechts om, driemaal eene linie er om heen in den grond krast *). Deze lijst van ritueele handelingen, waarbij de driemaal herhaalde rondbeweging voorgeschreven is, zou gemakkelijk nog uitgebreid kunnen worden ^). Ik besluit haar met de mededeeling van drie sprekende gevallen. Op vollemaansdag in de maand Aévina wordt buiten het dorp, en wel noordelijk er van, eene plaats door middel van takken en ongebruikte stukken kleed afgeperkt. Onderwijl dat nu in een daartoe aan te leggen vuur eenige offeranden ver- richt worden, wascht men de paarden en andere trekdieren en ^) Hillebrandt, Neu- nnd Vollmondsopfer, p. 43. 2) Baudh. érs. III. 5; BhSr. agnih. 10; lp. érs. VI. 6. 8; Hir. érs. III. 17. 3) Hir. grlis. I. 1. 27 ;_ Ap. grhs. I. 22; Bhär. grhs. I. 2; Baudh. grhs. I. 4; Par. I. 1. 2; Ap. grhs. I. 18. Soms wordt in deze bronnen trih^ soms praduksiriam onvermeld gelaten. *) Baudh. ars. VI. 9: sphyena va kr^viavi^anayä va padam paHli- khati ; Bhär. so. su. I. 13 : saptamam padam ahhigrhtmH . . . yävad ghrtani anuvivrtam tävat sphyena pariHkhati . . . evam krsTiavi^âî^ayci- nuparilikhati', Ap. érs. X. 23, 2; Hir. VII. 6; Käty. VII. 6. 19. — Driemaal wordt ook het parilekbana verricht om de plaats, waar de yüpa opgericht wordt (Ap. srs. VII. 4. 2) en om de uparava's (ib. XI. 11. 2, 3; 13. 7). Ofschoon trify niet overal vermeld wordt, moet het er toch hg gedacht worden, zooals uit de verwante teksten blijkt en voor Baudh. in 't bizonder uit Dvaidhasütra I. 2: trir eva mantrambrüyat trih kat*mävartayed evam yüpavatasya parilekhana evam somakrayanyai pada evam audumbaryâ avata evam uparaveçu. 5) Tot interessante resultaten moet ook een onderzoek leiden naar de ommegangen bij het Mahävrata (Sänkh. érs. XVII. 14. 15, 16; Käty. XIII. 3. 19—23; Läty. IV. 3. 18; Hir. érs. XVI. 15) en het Pravargya (lp. srs. XV. 8. 8 en 14; Käty. XXVI. 4. 2, 3). ( 301 ) leidt ze in hun harnachement onder luid vreugdebetoou drie- maal met toekeering der recht e r zijde om de offerplaats, d. w. z. het offer vuur heen *). Groot is in Indië bij het begin van het regenseizoen de vrees voor de slangen; van af vollemaansdag in orâvaiçLa tot voUemaansdag in Mârgaâîrsa slaapt men dan ook niet op den grond. Bovendien neemt men nog een anderen maatregel om het gevaar, dat van de zijde der slangen dreigt/ te bezweren; er wordt nl. dagelijks eene offergave {bali) aan hen geboden en bovendien om giet men de woning op zoo grooten afstand, als waarop men wenscht dat de slangen zich verwijderd zullen houden, driemaal met onafgebroken waterstraal naar rechts om ^). Een middel om te maken, dat een verwant, leerling of dienaar niet ontloopt, bestaat daarin dat men zijne eigene urine giet in den hoorn van een dier dat niet van ouderdom of aan ziekte gestorven is ^) en dan 's nachts, terwijl de persoon, op wien men 't gemunt heeft, slaapt, zijn woonplaats driemaal met de genoemde vloeistof omgiet *). Ook hier bestaat een gering verschil van overlevering omtrent de toe te keeren zijde; al de oudere bronnen schrijven voor: onder toekeering der linker-, een jongere ^) onder toekeering der r e c h t e r zijde. *) Man. grhs. II. 6. 6; Käth. grhs. 57: (lèvan yojayanti{?) sarvani ca vähanäni; pradak^nam devayajanam kavacinam (lees: kavacinah?) triJi pariyanti. Eene dergelijke lustratie van het vee beschreven Hir. grhs. II. 8. 10 en Bhär. grhs. II. 10 (11): ahhita etani agnim gäh sthäpayati , , . udumbardéâkhaya pradaksinam gas trih proksati\ Ap. grhs. 20. 10. 3) Ap. grhs. 18. 12; Par. II. 14. 19; Hir. grhs. II. 16. 8; Bhär. grhs. II. 1: yävantam deéam kämayata iniam sarpa nägaccheyur iti tam samtatayodttdhärayänuparisificati. ') Zoo begrijp ik jïvciérnga en jîvavisâna. *) Par. III. 7. 2; Ap. grhs. 23. 6; Hir. grhs. I. 14. 2; Bhär. grhs. II. 27: amäväsyäm râtrîm (sic) suptam jlvavisäne svam mütram äniyäpasalais (hs. °vyais) trih parisincan party at. *) Hiranyakesin. ( 302 ) IV. Bij de bespreking der overige tot den Indogermaanschen stam behoorende volken, moeten wij en kunnen wij ons met eene beknoptere behandeling tevreden stellen, ten eerste omdat ons materiaal veel schaarscher, ja zelfs in vele gevallen frag- mentarisch is, en ten tweede omdat wij hier kunnen volstaan met te verwijzen naar hetgeen anderen vóór ons op dit gebied geleverd hebben. Vooral zullen wij gebruik maken van de onderzoekingen op 't gebied der klassieke schrijvers door ons geacht medelid den heer Valeton in diens Mnemosyne-artikels bekend gemaakt en van het overvloedige bewijsmateriaal neer- gelegd in een boek van William Simpson, getiteld: The Bud- dhist praying wheel, a collection of material bearing upon the symbolism of the wheel and circular movements in custom and religious ritual, London 1896. Wat dan vooreerst de oriëntatie betreft, het lijdt geen twijfel, dat de Arische bewoners van Iran oorspronkelijk bij ritueele verrichtingen het gelaat oostwaarts keerden. Dat blijkt nog uit de inrichting hunner tempels '), die den ingang aan 't Qosten hebben, terwijl de westzijde geheel afgesloten is. Ook de woordenschat levert er nog bewijzen van, daar bijv. het begrip „oost^^ in „noordoostelijk^^ door 't woord „vóór" uitgedrukt wordt evenals door de Indiërs ^) ; van den Zonnegod Mithra wordt gezegd, dat hij in zijn zonnewagen voortrijdt aan de rechter zijde der aarde ^). Dat ook de Grieken en Eomeinen het gelaat naar 't Oosten keerden is niet meer aan twijfel onderhevig na de onderzoekingen van den heer Valeton *), die ook de gegevens verzamçld heeft, waaruit blijkt dat ten minste de Grieken bij den dienst der Heroën, Daemonen en waarschijnlijk ook der Schimmen zich naar 't Westen plachten *) Ann. Mus. Guimet XXI, p. LXII. -) pourvö.apakhtara] vgl. aparö.apäkhtara. 3) Mihr Yasht 99. 4) Mnemosyne XVII 296 sqq. ( 303 ) te richten. Ook bij de Germanen zijn sporen van deze oriën- tatie *) en wat eindelijk de Kelten betreft, het is van algemeene bekendheid, dat bij hen het woord voor „rechts^^ (dess), evenals bij de Indiërs, de nevenbeteekenis ,,zuidelijk" had. Op het omineuze, dat door de Grieken aan de rechterzijde wordt toegeschreven, heeft de heer Valeton reeds opmerkzaam gemaakt, waar hij er aan herinnert, hoe Odysseus onder de vrijers aalmoezen inzamelt „naar rechts om", hoe Hephaestus den Goden nectar schenkt „naar rechts om'\ Bij deze plaatsen behoort nog die, waar na den afloop eener loting vermeld wordt dat de heraut het uit den helm gesprongen lot aan de Grieksche helden „naar rechts om" toont. Evenals bij de In- diërs was 't ook bij de Eomeinen gewoonte zich na 't offer en bij de adoratio naar rechts om te wenden ^). Hetzelfde is door Posidonius omtrent de oude Galliërs overgeleverd ^); wanneer een ongenoemd auteur bij Plinius ons omtrent dit volk juist het tegenovergestelde bericht, zijn deze twee tegen- strijdige mededeelingen wellicht met elkaar in overeenstemming te brengen, doordat men aanneemt, dat Posidonius' bericht steunde op wat hij of zijn zegsman de Galliërs had zien doen bij den dienst der Goden, doch het bericht van Plinius' zegs- man op wat hij waargenomen had bij den dienst der dooden of bij imprecaties. — Vermeldenswaard is het gebruik in Ierland om, wanneer men gevallen is, vlug op te springen en zich driemaal naar rechts om te draaien ^). 