The lichen book; handbook of the lichens of northeastern United States;
In 5 maanden tijda waren dus door Kruseiuan in hoofdzaak de auteurs voor de verschillende afdeeliugen gevonden en kon hij als schema voor uitvoering het volgende lijstje vaststelleu : Grieksche godsdienst Van Oordt. Noordsche y) Ten Kate. Israeli tische }} Huet. Perzische >} Tiele. Brahinaansche 99 Tiele(?) Protestiintisme Rauwenhoff. Egyptische 99 Pierson. Katholicisme • Indische 99 Van Limburg Brouwer. In den loop van 1S62 verklaarde ook Dozy zich bereid het Islamisme te beschrijven. In het einde van dat jaar ging hij zich met vlijt aan den arbeid zetten; het viel hem bitter tegen. „Ik had gedacht, schreef hij den 1. November van dat jaar, dat het mij niet veel moeite kosten zou; ik dacht in mijne onnoozelheid of Selhstiib^rscMfzuug^ dat ik genoegzaam met het onderwerp bekend was, en dat ik mij daarenboven op hetgeen daarover reeds door andereu geschreven is, in de nieest<^ gevallen kon verlaten — en vooral in het eerste ge- deelte. Omtrent dat alles ben ik zeer teleurgesteld. Zeker, als ik het van mij verkrijgen kon, eenvoudig neder te schrij- * „Reville schynt my de res^te man niet om het Catliolicisme voor een Holland sch publiek naar eisch te behandelen. Men meet niet ver- geten, dat hij niet slechts protestantsch is, maar daarenboven Hu^j^e- noot!" (Brief van Pierson 14 Januari 1862.) * Brief van Pierson 13 Maait 1862. 2* 20 DE VOORNAAMSTE GODSDIENSTEN. 1863. ven wat algemeen is aangenomeu, ofschoon ik het niet geloof, clan ware de zaak gemakkelijk; ik heb dat evenwel nooit ge- daan en betwijfel of ik het gemakkelijk zou leeren. Ik had dat evenwel gedaan in mijn eerste hoofdstuk {Be oufis gods- dienst va?i Arable) y maar — omdat ik de heerschende raeening toen nog zelf voor de ware aanzag; nu ben ik overtuigd geworden, dat die radikaal verkeerd is, en dat er een geheel nieuw systeem opgebouwd raoet worden. . . . Het resultaat, waartoe ik nu gekonien ben, is, geloof ik, nog al verrassend, ook voor de Bijbelsche theologie; het is ook van gewigt, omdat daardoor het ontstaan van het Islamisme in een nieuw licht voorkomt/' Dat nieuwe licht ten voile t€ ontsteken in een populair geschrift als Het Islamimne ^ zou moeten worden, kwam en den auteur en Kruseman ongeraden voor. Dozy stelde daarom voor objectief weer te geven, wat over het punt van geschil door anderen gezegd was, en zijn lezers te waarschuwen, dat de meeningen, die hij ging mededeelen voor een deel de zijne niet waren. Op bladzijde 2 en 3 zegt hij zulks en tevens belooft hij een nader streng wetenschappelijk geschrift, waarin hij zijne nieuwe uitkomsten van onderzoek zou neer- leggen: zijn toekorastige Be Israeliefen te Mekka, Ook dit onderdeel op gang gebracht, ging Kruseman den- ken aan de behandeling van den Indischen godsdienst. Van Liraburg Brouwer trok zich terug, volhardende bij zijn nader opgevat denkbeeld dat er van Indie niet« met genoegzame zekerheid bekend was -. De vei-taler van ('akunfald in de Buitenlandsche klassieken Dr. Kem, op dat tijdstip te Oxford, werd daarop aangezocht voor dien godsdienst. Evenzoo waren in den loop van 1S62 verschikkingen gekomen ^ Als een bewijs van het werkelijk uitnemend wetenschappelijk ge- halte van dit werk zij gezegd, dat ervan eerlang een derde druk zal verschijnen bg H. D. Tjeenk Willink, door Mr. H. W. van der Mey belangrijk aangevuld met de gescbiedenis der secten gedurende de laatste 25 jaar. * Brief van Vosmaer 16 Januari 1863. DE VOOKNAAMSTE GODSDIENSTEN. 21 met de audere godsdiensten. Pierson had den Egyptischen gods- 1863. dienst verwisseld voor het Katholicisme. De godsdienst van het land der Pharao's werd toen voorgesteld aan Leemans, die de taak aanvaardde, inaar zicli na eenige maanden weer terug trok, waarop Pleyte aangezocht werd \ Ten Kate werd ontrouw aan de Noren, welke door Vosinaer werden overgenoinen ^. Met den 1 Januari 1863 was de wetenschappelijke voortgang van de geheele serie voor een deel dus geheel verzekerd. De verschij- ning van de eerste aflevering van Ilel Islamisf^ie van Dozy viel in het begin van Februari 1863, een paar weken na het trenrig huiselijk leed, dat Kruseman overJcomen was en hem zoo geheel en al ter neer had gestagen en hem alle veerkracht had ontnomen. Yoorshands bepaalde hij zich er dan ook toe, niet meer dan het eenmaal begonnene voort te zetten, en ge- ruime tijd zou het duren, voordat hij weer genoeg veerkracht had verkregen om ook voor de behaudeling van die gods- diensten, waarvoor nog geen auteurs gevonden waren, de ge- wenschte en geschikte personen te vinden. Zoo werd dan in de eerste helft van Februari 1863 ver- spreid het prospectus van J)e voor?iaam^le god8die7i3teny dat als medewerkers vermeldde Prof. E. Dozy, Cd. Busken Huet, Dr. J. W. G. van Oordt, Dr. A. Pierson, Prof. L. W. E. Rauwenhoff, C. P. Tiele, Mr. C. Vosmaer en anderen. ,;Van alle vakken van kennis, schreef de uitgever daar '\ trekt, vooral hier te lande, wel het meest de algemeene behingstelling dat, hetwelk de onderscheidene vereering betreft van het Hoogste Wezen. Na te gaan hoe de mensch, op verschillende deelen der aarde en in de geschiedenis der eeuwen, zich de Godheid heeft voorgesteld, hoe en onder welke vormen hij getracht heeft Haar te dienen en hoe zijne meeningen daar- omtrent ontstaan en in den loop der tijden gewijzigd zijn; grond te zoeken voor die onderscheidene begrippen die geble- ken zijn te voldoen aan de gcmoedsbehoeften van de groote t. a. p. t. a. p. ' Advertentie in Haarlenische Courant 12 Februari 1863, 22 DE VOORNAA.MSTE GODSDIENSTEN. 1868. groepen der menschheid en die deel hebben uitgemaakt van haar innigst leven; onderzoek in te stelleu naar de waarde dier ineeningen en naar de beteekenis van de symbolen, heilig- heden en plegtigheden^ waarin die godsdiensten zich hebben uit- gesproken ; — zulk een arbeid kan niet anders dan de belang- stelling wekken van alien die zich rekenschap begeeren te geven van huune eigen zienswijze^ onder dankbare erkenning van het licht waaronder zij zelven zijn opgegroeid. „Het heeft sinds jaren een der wenschen van den uitgever nitgemaakt, eene Geschiedenis en Symboliek der Godsdiensten te geven, naar de hoogte der Wetenschap van onzen tijd. Daartoe deed hij een beroep op de medewer- king van Vaderlandsche Geleerden wier namen voldoende zijn ora hnn arbeid te stempelen met een hoogen ijk van degelijk- heid, en die hij zich gelukkig acht, hij mag zeggen met de meest te gemoet komende welwillendheid voor zijn vooniemen ffewonnen te hebben. „Alzoo heeft hij het vooiTegt ter openbare kennis te bren- gen, dat in zijne reeks: De voornaamste Godsdiensten, de afdeeling : „Het Islaiflisme is toegezegd geworden door Prof. H. Dozy; „De Godsdienst der Scandinaviers, met de boeken der Edda, door Mr. C. Yosmaer; ,,De Godsdiensten der Perzen, uit hun Zend-Avesta, door C. P. Tielb; „De Godsdienst der Grieken, met hunne volksdenkbeelden, door Dr. J. W. G. van Oordt; ,,De Godsdienst der Israelieten, met hunne wetboeken, door Cd. Busken Hl'et; „terwijl de onderscheiden rigtingen van het ,,Protestantsclie Christendom znllen beschreven worden door Prof. L. W. E. Eauwenhopf. „Ook heeft hij gegronde hoop, dat de afdeelingen: de Indische en de Egyptische Godsdiensten en die der Katho- lieke Christenen weldra door even bevoegde autoriteiten j5nllen worden opgenomen/' DE VOORNAAMSTE GODSDIENSTEN. 28 De eerste aflevering, die van Het hlamisme, werd hi com- iwa. missie verzondeu en hetzelfde wat met de Brieven over den Bijhel geschied was, gebeurde ook hier: om dogmatische redenen werd geweigerd het werk t« debiteeren. Het was Hoveker, die den 11 Februari 1863 aan Kruseman schreef : Waarde Heer. Ik doe UEd. hiernevens retourneren de eerste afleve- ring van De voornaamste godsdiensten. Ik mag tot de verspreiding van dit werk niet medewerken, daar eenige schrijvers reeds zich zelve hebben doen kennen, als de eerste voor waarde te hebben verworpen, om tot het ware weten te komen, en dus hunne wijsheid en wetenschap geen hooger stempel kan dragen dan menschelijk onder- zoek door menschelijke beschouwingen beperkt. Wij zijn te zeer van Gods geslachte aJs dat wij de eeuwige Bron van wijsheid zoude kunnen ontberen, welke alleen voor het geloof wordt ontsloten. De heer Dozy was raij onbekend, doch ook deze heeft zich reeds doen kennen door een passage op pagina 9 ', die genoegzaam aanduid, dat ook deze heer de Goddelijke Openbaring aan eigen verstand begeert te onderwerpen, of met andere woorden zich het licht af te sluiten, welke hij nodig heeft om zijn onderwerp wel te bezien. Het smart mij waarde Heer, het smart, mij diep, dat * Men leest daar: ^Over het algemeen had het Christendom van die dagen, met zijn wonderen, met zijne leer van de drieeenheid en van den gekraisigden (lod, voor den scherpzinnigen en spotzieken Arabier weinig aantrekkelijks. Dat ondervonden de bisschoppen, die, omfrent het jaar 513, Mondhis III, koning van Hira, wilden bekeeren. De koning hoorde hen oplettend aan, toen een zijner beambten hem iets kwam infloisteren. Plotseling scheen hij in diepe droefheid gedompeld, en toen de geestelyken hem eerbiedig naar de reden daarvan vroegen: ^Helaas!" antwoordde by, „welk eene rampzalige tijding! Ik vernam ^daar, dat de aartsengel Michael gestorven is!" — „Onmogelijk, vorst! „men bedriegt u; een engel is onsterfelijk.*' — „Hoe? En gij wilt mij flOveTreden, dat God zelf gestorven is!" 24 DE VOORNAAMSTE GODSDIENSTEN. 1868. gij voortgaat uwe krachten te wijdeii inzonderheid ter verwoesting, wat de eenige blijdschap en troost voor den mensch kan uitmaken. Wat hebt gij er toch aan, ik vraag het plegtig voor het verziende oog van Hem, die ons beiden kent en in diepten onzer harten ziet, wat hebt gij er toch aan, om zoo de zielsrust van duizende te verwoesten, en rondoin u twijfel en jammer te versprei- den. Meent gij waarlijk daarmede u te kunnen veront- schuldigen, dat het u om waarheid te doen is, indien gij voortgaat in het midden van eigen onzekerheid nog meer onzekerheid voort te plan ten? Ts een toestand van twijfel voor u zelven dan zoo begeerlijk, dat gij die ook voor anderen wenschelijk acht? Waarom dan niet stil gestaan en uw handel aan andere onderwerpen toegewijd, dan juist op dat gebied van de Godsdienst, en die bewerking dan aan menschen toever- trouwd, welke zelve geen zekerheid kunnen aangeven, wat dan toch wel waarheid is? Mijnheer Kruseman! niemand behoeft onzeker te zijn, noch de eenvoudige ambachtsman, noch de hoogste wijs- geer; alien hebben een behoefte en dat is: (wat gij ge- reedelijk zult toestemmen) zekerheid omtrend zijn eigen personeele betrekking tot het Goddelijke wezen. Gij, noch ieraand uwer geestverwanten hebben die zekerheid, zij kunnen het niet hebben want zij kan niet gevonden wor- den buiten Goddelijk gebied. Daarentegen is er eene eeuwige ontwikkeling van God- delijke wijsheid en onomstotelijke zekerheid door ieder ervaren; de voile bevrediging van zijn menschelijk ver- stand door \eder verkregen, welke Christus aanneemt tot alle die eindenen waartoe Hij van God gegeven is. Die deze wijsheid Gods verwerpt, en verkiest in eeuwige onzeker- heid te leven, daar de onwrikbaarste vastigheid is te verkrij- gen: het is te bejammeren, maar dat hij het dan doe voor zich zelve, en niet werkzaam is tot verderf van anderen. Gij zult mijn oordeel hard noemen, maar ik kan het geen anderen naam geven, Indien ik (zooals deze morgen) DE VOORNAAMSTE GODSDIKNSTKN. 25 lees : wee u Chorasin, wee u Betsaida, zoo aan Tyrus en . i863. Sidon de krachten waren geschied die iu u geschied zijn ', zij zouden zich hebbeu bekeerd; zou er dan geen weeen vermeuigvuldigd worden uitgesproken door Hem die reken- schap zal vragen, over de bespottiug, niet alleen over de krachten in Chorasin en Betsaida geschied, maar over de wonderen eener ISOOjarige Christus-regering, wien men tot een gewoon mensch begeert te verlagen. Mijnheer Kruseman! neem de zaak niet te licht op; Christus regeert en ziet ook u in uw pogen; geen mis- leidend weefsel van goede bedoelingen misleid zijn door- dringend oog. Ook tot ons even als aan de Fariseen geld dit woord: Indien ik niet gekomen ware zij hadden geen zonde maar nn bestaat er geen voorwendsel -. Hij /* de Christus Gods. Hij toil als zoodanig erkend zijn, en dat nit eeuwige liefde, omdat personele omgang met Hem, eens de Goddelijke natuur deelachtig maakt, en deze Godsnatuur ons alUeii het vereischte licht schenkt, om de voorwerpen om ons zoowel Goddelijke als natuurlijke din- gen, in hare ware bedoeling te kennen en te genieten. Ik geloof aan eene Openbaring (ifods ook onder ande- ren vormen zoolang zich de Almagtige niet in Christus had geopenbaard ; maar nu die openbaring is geschied, en de beloofde vruchten heeft gedragen bij een ieder die Christus in waarheid heeft aangeiiomen, nu acht ik het een openbaar verzet een daad van ongehoorzaamheid te zijn tegen de heilzaamste bedoelingen van God, wien te wederstaan niet anders dan de diepste onkennis, en versterving van Goddelijk leven, dat is goddelijke kennis en wetenschap moet ten gevolge hebben. Gij gevoelt dat het geen bespreking is over de vorm, maar de conditie van zijn of niet zijn in zich sluit. Yergeef mij de ernstige toon die in mijn schrijven heerscht. Het is juist de diepe smart dat een man die ik % Mattheus XI : 21 ; Lukas X : 13. Johannes XY : 22. 26 . DE VOORNAAMSTE GODSDIENSTEN. i^W3. andersints zulk een warm hart toedraag zijne krachten geeft aan de bestrijding wat raij en de menschheid en u zelf het dierbaarst moet zijn. Ik verblijf imraer UEd's hoogachtende dv. vriend H. HoVEKER. Het ligt voor de hand, dat dit schrijven zijn uitwerking moest missen, in weerwil dat het geschreven werd door ieinand, die ten voile, tot in het diepste zijns harten, overtuigd was van de verderfelijkheid der godsdienstige richting door Huet en de zijnen voorgestaan, door Kraseman als uitgever gepropageerd. „Zie, gij hebt lust tot waarheid in het binnenste", zegt de Psalmdichter ', zoo dacht ongetwijfeld Hoveker, en hoe kunt gij dan, waar de „ Waarheid" niet meer gezocht behoeft te worden, omdat zij ons menschenkinderen reeds eeuwen geleden geopenbaard is, hoe kunt gij dan zelfs er maar aan denken de „ Waarheid' ' elders te zoeken op een ))laats waar zij niet ge- vonden kan worden. De vorin, waarin hij dat Kmseman zocht te bewijzen was niet gelukkig. Een aprioristisch betoog als het zijne kan ninimer een gevreesde kainpioen zijn voor weten- schappelijke bewijsvoering ; een uiting vol techuische termen alleen duidelijk voor hen welke nu eenmaal voelen — of zich dat verbeelden — welke abstracte denkbeelden er mede voor- gesteld worden, kan nimraer de wijzer ten nadeele van de ver- standsredeneering doen overslaan. En al moest de bedoeling, de ernstige meening van den schrijver voor Kruseman duidelijk zijn, noch tegenover hem, noch tegenover de mannen der wetenschap, kou zij gewicht in de schaal leggen. Integendeel, de uiterst zwakke argumentatie, zoo men het nog dien naam wil geven, uitgaande van het bevooroordeelde bijbelsche stand - punt, zou Kruseman, gesteund als hij werd door een breede schaar van geleerden, nimmer er toe kunneu overlialen het eenmaal door logisch denken en koele verstandsredeneering verkregen denkbeeld, dat de „ Waarheid" nog gevonden moest worden, ' Psalm LII : 8. 1 « DK V0ORNA:VMSTE G0DSDIEN8TEN. 27 prijs te geven, en te minder zou hij dat thans als uitgever 1868. kannen doen, nu ook voor de volgende afdeelingen der serie de bakens uitgezet wareii. In de eenraaal begonnen handels- operatie moest volhard worden. Zeer zou het echter de vraag zijii, of de onderneming als speculatie zou slagen. Kruseman had de uitgaaf der God^die^i- sten op touw gezet, omdat er werkelijk behoefte aan bestond de ontwikkelingsgang van bet godsbegrip bij verschillende volkeren in zijn inwendige beteekenis en in zijn uitwendigen vorin, in de eerste vooral, op populaire wijze, in overeenstem- ming met de uitkomsten der jongste wetenschappelijke onder- zoekingen voorgesteld te zien. Hij hoopte op debiet bij elk beschaafd Nederlander, die zich wat wilde verheffen boven het peil van het gewone oppervlakkige weten en zich juister rekenschap wilde geven van de beteekenis van het Christen- dom; hij hoopte vooral op debiet bij de academische jeugd. Van beide zijden bleef de belangstelling uit *. Eeeds spoedig Week dat. Terwijl van de eerste aflevering 2000 exemplaren gedrukt werden, moest^ in weerwil dat de prijs (/* 0.75 voor een aflevering) niet te hoog was, de oplaag der volgende afle- veringen tot 1250 exemplaren verminderd worden. Diezelfdft oplaag hadden eveneens Tide's Df godsdienst van Zarathustra '^ en Van Oordt's J)f, godsdknsf der Grieketi niet linune volks- denkbeeldetiy waarvan de eerste afleveringen in den loop van 1863 verschenen. Dit laatste werk kwara in November van het volgend jaar * „Maar bevorderen [de platen] werkelijk het debiet? Onder onze stndenten in de theologie stellig niet; eenigen althans zeiden raij, dat zy het werk gaarne zouden koopen. maar dat zij door de platen waren afgeschrikt; daardoor wcrd het boek te duur. Predikanten, die ook in de onderneming zeker wel belang stellen, maar evenmin met tijdelijke middelen gezegend zijn, verkeeren waarschijnlijk in 't zelfde geval". (Brief van Dozy 30 Maart 1863). ' „De aankondiging van myn Perzen in Trubtiers Oriental Uecord heb ik met blijdschap gezien; onze hoUandsche tijdschriften schijnen nog geen van alien het bestaan van 't boek te vermoeden ; des te meer stelde ik op prgs dat men er buiten 's lands eenige opmerkzaamheid aan heeft gegeven" (^Brief van Tiele 8 Juni 1865). 28 1)E VOORNAAMSTE GODSDIKNSTEN. 1863. compleet. Negen tnaanden later betuigde de schrijver er zijn leed over, dat van zijn werk niet eeiiige uotitie genomen werd '; De GidA redactie bood het werk te vergeefs ter bespreking aan aan Burger en aan Opzooiner 2. In het buitenland werd echter de uitgaaf wel in een Nederlandsch orgaan besproken. In De Oaderzoeker van den 20 Juni 1863, een blad uitgegeven bij Van de Sandt, De Villiers & Co. te Kaapstad, werd onder het hoofd Brief uit Nederland een bespreking van de eerste vier afleveringen gegeven; de briefschrijver raeende daarin het werk zeer te nioeten aanbevelen, 00k aan de bewoners van Zuid-Afrika. Zoo waren dan deze afleveringen het gevolg van hetgeen Kruseman nog gedaan had voor zijn neerslachtige en gedrukte stemming. Het beginnen der onderneraing noopte van zelf tot de voortzetting daarvau. Yroeger zoo in drukke ijverige brief- wisseling met verschillende jiersonen om hen over te halen tot het bewerken van een afdeeling, was hij thans als verslapt in zijn voortvarendheid en bepaalde hij zich er alleen toe het eenmaal begonnene aan den gang te houden. Dozy's Islamipne kwara in September van het jaar compleet. Ue behandeling van Egypte Week aldoor moeielijkheden te hebben. Pierson trok zich terug. Prof. Fruin, die, op grond van zijn dissertatie ^ door Van Oordt aanbevolen werd *, bleek daartoe niet geueigd door de gansch andere richting, die zijn studien genomen hadden. Er zou ten slotte niemand voor gevonden worden. Groote schade zou dat aan de serie als complex niet kunnen doen, daar naar het oordeel van Dozy de godsdienst der Egyptenaren althans geen wereldgodsdienst was geweest ^. Het Katholicisme bleek voor Pierson weggelegd. Op zijn ' Brief van Van Oorilt 14 Augustus 181);'). * Brief van Van Oordt 5 November 1865. * De Manethone Sebcnnyta, lihrorunique ab eo scriptorum reliquiis, Anist. 1847. * Brief van Van Oordt 28 Februari 1863. * Brief van Dozy 11 Maart 1863. DE VOORNAAMSTE OODSDIENSTEN. 29 aandraug had Opzooiner zich bereid verklaard mede te werkeo, i863. het met hem samen te schrijven ^ : eii toeii Opzoomer zich aan de ouderneming onttrok, zoii hij zelf^ die zijn waardeering van al hetgeeu hij edels en schoons in het Katholicisme meende oj)gemerkt te hebben, reeds vroeger niet onder stoelen en banken gestoken had ^, zich bereid verklaren dien godsdienst te bewerken en de bearbeiding daarvan ter hand te nemen, zoodra zijn studie over Spinoza verschenen zou zijn. Voor den ludischen godsdienst een geleerde te vinden ging evenmin gemakkelijk. Kern, wien die godsdienst voorgesteld was "', kon niet overgehaald worden, deels omdat hij op het punt stond een professoraat in het Sanskrit aan het godgeleerd college te Benares te aanvaarden, deels omdat hij van oordeel was, dat er voor sommige perioden van de Indische geschiedenis nog lang niet genoeg voorwerk vevricht was. .,Vergun mij thans, dat ik u — als het woord niet te arrogant klinkt — een raad geef ten opzichte van uw plan om een geschiedenis der Indische godsdienst uit te geven, schreef hij den S April 1863 *. Wacht hiermede nog eenige jaren, totdat de bouw- stolfen voor zulk een werk meer door verschillende handen. zuUen aangebracht zijn. Bij den tegenwoordigen staat der stu- die zou het wellicht doenlijk zijn, hoezeer ik er nog niet van overtuigd ben, om een voldoend overzicht te geven van de godsdienst der Hindus in den oudsten ons bekenden vorm, zooals die zich voordoet in het tijdperk der Vedas. Het grootste en belangrijkste der Veda^ is althans uitgegeven. Ver- der is het eene niet te zware taak den tegenwoordigen gods- diensttoestand der Hindus, en hunne talrijke secten (welke die der Christelijke kerk overtretten) te schetsen; het is voor ge- leerden, die toegang tot handschriften hebben, mogelijk de verschillende Purdnas, werken van betrekkelijk moderne datum, ' Brief van Pierson 29 Maart 1863. ' Vgl. Hnet. Litterarischr fantasien en kritieken. Haarl. z.j. Dl. XIV biz. 62. ' Zie hiervoor Dl. II biz. 20. * Geschreven uit Groenlo. 30 DE VOORNAA.M8TE GODSDIENSl'EN. 1863. door te lezen eii als auto ritei ten voor het tegenwoordige stelsel of stelsels aan te lialen. Wat echter tusschen de oudste en jongste tijdperken ligt, is ongeschift en ongeregeld bijeen, voornaraelijk ten gevolge van de gebrekkige kennis der Indi- sche chronologic. Wat men gewoon is Indische godsdienst te noeinen is raeer philosophie dan godsdienst, en is alleen daar- oni zoo dikvTijls en licht met godsdienst geidentificeerd, omdat de Hindusche philosophien zich uitgeven, als steunende op de inepiratie, d. i. op de Fedas, Nu is het zeker waar dat men de Indische godsdienst niet geheel van de philosophie kan af- leiden, evenmin als men in een geschiedenis der Christelijke kerk. Thomas van Aquino, Ab^lard of Dun Scotus met stilzwij- gen kan voorbijgaan, maar zoo men van de Christelijke kerk gedurende 1000 — 1300 niets anders met zekerheid wist dan uit de geschriften der Scholastieken te putten was, zou men kwalijk eene geschiedenis terugkennen, waarin een Hildebrand zulk een rol gespeeld hoeft. — Met het Buddhisme is het an- ders gesteld. Wei is waar zijn er minder teksisn in het Sans- krit of het Pali bekend gemaakt, maar er bestaan in het Chi- neesch, Mongoolsch, Tibetaansch enz. werken in overvloed; de leer zelve lieeft minder tijdperken doorloopen, ze is minder op het metaphysische gericht, en bovenal ze heeft een betere chronologic. Daarom geloof ik dat de geschiedenis van het Buddhisme, waarover werken reeds bestaan en waartoe in ver- scheiden monographien bijdragen geleverd zijn, bij de meeste lezers ook meer belang zal inboezemen, en beter voor een algemeene behandeling vatbaar is dan de godsdienst der Brah- . manen, die oneindig meer dan de Buddhistische eene streng nationale is, eene godsdienst ten engste zameugeweven met den maatschappelijken en politieken toestand van de Hindus. — Ik zou u dus raden eerst de bewerking van Buddha's leer en hare gescliiedenis aan iemand op te dragen voordat gij de leer der Bralimanen onder handen neemt. Gij hebt dit voordeel hierbij, dat ge niet noodzakelijk een Sanskritist behoeft voor die taak. Want het is wel wenschelijk, dat iemand niet onbekend met Sanskrit de taak op zich neemt, maar deze voorwaarde is niet zoo onmisbaar als bij het andere. Neem echter nooit iemand, 1>B VOOENAAMSTE GODSDIENSTEN. 81 die of bepaald alles in het Buddhisme goed vindt en in het ism. Christendom afkeurt, of die het oragekeerde doet. De gods- dienst lijdt daar niet door, maar de wetenschap, waarin geeii opvijzelen noch verguizen een plaats mag vinden/' Dozy had echter voor het Buddhisme ook den naam genoemd van Prof. Hoffmann *. Een groot taalkundig werk ^, dat deze onder handen had, belette hem aan Kruseman's wensch gehoor te geven ' en jaren lang zou ten opzichte van den Indischen godsdienst de toestand van het sfatiia quo gehandhaafd blijven, waarin Kruseman door het afslaan van het verzoek gekomen was. Niet veel anders ging het de Noren. Yosmaer, die de taak van Ten Kate had overgenomen, wenschte zich er van t« ont- slaan. Zijn studien toch gingen zich langzaam aan hoe langer hoe meer richten naar de Grieksche beschaviugsgeschiedenis, niet naar het Noorden van Europa; van hem kon dus geen hulp verwacht worden voor dit onderdeel der serie. Hij dacht een oogenblik aan Jan ten Brink, maar gaf tevens in bedenking de behandeling nog eenige jaren uit te stellen, omdat er toen druk gewerkt werd aan Scandinavische archaeologie en wel op een geheel nieuwe wijze, namelijk in verband met geologic en palaeontologie, een pas even ontgonnen veld *. Yoor den nanw verwanten Germaanschen godsdienst bood Hofdijk zich aan. Eerst drie jaar later in de laatste maanden van 186(5 zou met den druk van den Noordschen godsdienst, door Meyboom geschreven, begonnen kunnen worden. Op de zuiver chronologische bespreking vooruitloopende zij hier medegedeeld het prospectus, zooals ik dat afgedrukt vond achter ^en van Kruseman's uitgaven van 18(54. Met boven aangekondigde ondememing vleit zich de ondergeteekende een goed werk te doen. ' Brief van Dozv 1 1 Maart 1863. * Be groote studie {Ta Hio of Dai gaku) uitgeg. door J. Hoffman n. Leiden E. J. Brill. 2 din. 1864. ' Brief van Hoffmann 8 Mei 1863. * Brief van Vosmaer 2 November 1863. 32 1)K VOORNAAMSTE QODSDIENSTEN. 1868. Van alle vakken van kennis trekt, vooral hier te lande^ wel het meest de algemeene belangstelling dat, hetwelk de onderscheidene vereering betreft van het Hoogste Wezen. Xa te gaan hoe de raensch, op verschillende deelen der aarde en in de geschiedenis der eeuwen, zich de Godheid heeft voorgesteld, hoe en onder welke vormen hij getracht heeft Haar te dienen en hoe zijne meeningen daaromtrent ontstaan en in den loop der tijden gewijzigd zijn; grond te zoeken voor die onderscheidene begrippen die gebleken zijn te voldoen aan de gemoedsbehoeften van de groote groepen der menschheid en die deel hebben uitgemaakt van haar innigst leven; onderzoek in te stellen naar de waarde dier meeningen en naar de beteekenis van de syrabolen, heiligheden en plegtigheden, waarin die gods- diensten zich hebben nitgesproken ; zulk een arbeid kan niet anders dan de belangstelling wekken van allen^ die zich rekenschap begeeren te geven van hunne eigene zienswijze, onder dankbare erkenning van het Hcht waar- onder zij zelven zijn opgegroeid. Nauw sluit zich bij dit prospectus aan een staatje van het- geen de serie van De voornaam^ie gocUdienaien Kruseman zou kosten, met hun debiet. Restant by de scheiding Kost«n. Oplaag. 31 Dec. 1877 Dozy. Het Tslamimne f 3226.87 1250 90 Tide. De godsdienst van /arathwttra „ 2135.35 1250 465 Knenen. De godsdienst van Israel... y, 5493.72 1250 279 Meyboom. De godsdienst der oude Noormannen.. „ 3588.75 1250 670 VanOordt. De godsdienst der Grieken „ 2638.20 1250 487 Pierson. Geschiedenis can het Hoomsch- Katholicisnie „ 10124.40 1250 535 Rauwenhoff. Geschiedenis van het Protestantisme „ 5448.92* 1250 419 Kern. Geschiedenis van het Buddhisnie Pro memorie /- 22656.21' 8850 2955 R^VILLB, HANDBOEK VOOE QODSDIENSTONDERWIJS. 33 De 2955 exemplaren gingen bij de scheiding van den 31 law. December 1S77, toen Kruseman zich uit zijn zaken terugtrok, aan zijn opvolger over voor /* 3150. Evenals de eerste afleveringen der Godsdiensten een gevolg waren van hetgeen door Kruseman verrichl was vdor den dood zijner beide meisjes^ was dat het geval met een ander theolo- gisch werk, dat in Augustus of September 1863 verscheen, het Randboek voor godsdienstonderwijsy door A. Reville. Uit het Fraiuch vertaald door A. W. (3. Berns. Beginnende met een betrekkelijk breed opgezet hoofdstuk over godsdienstge- schiedenis, kan deze uitgaaf daarom tot op zekere hoogte be- schouwd worden als uitvloeisel van hetzelfde denkbeeld, dat aan De voornaamate godsdiensten ten grondslag ligt. Eleville had bij Cherbuliez te Parijs ter perse zijn Manuel d* instruction religieuse. Hij verwachtte, dat een Nederlandsche vertaling van dit geschrift een gewensclit werk zou zijn bij catechetisch onderwijs in de modeme godsdienstleer. Van ver- schillende zijden werd drang op hem geoefend en daaraan ge- hoor gevende, kwam hij in December 1862 aan Kruseman vooTstellen een vertaling te bezorgen van zijn nog niet ver- schenen Eransche uitgaaf; hij kon dat doen, want, terwijl hij met Cherbuliez raede-eigenaar der Fransche kopy was voor Frankrijk en Zwitserland, had hij zich bij contract den vollen eigendom voor Nederland voorbehouden ^ lle\nlle beval als vertaler aan A. W. C. Berns, predikant te Briels-Nieuwland, die eveneens zijn Theodore Parker overgezet had. Met de voorstellen, over en weer gedaan namen beide partijen genoe- gen: Reville, dat hij voor de Nederlandsche kopy /' 400 en voor elken herdruk /'20 honorarium per blad zou ontvangen; Kruseman, dat Berns de vertaler zou zijn. Naaranate dat de Fransche drukker schoone vellen afleverde, be werk te Berns de vertaling. Pierson, lieville's ambt- en stadgenoot, had zooals haast van zelf spreekt, veel belangstelling voor dezen arbeid, c^schreven door zijn medewerker in de ilotterdamsche Walsche ' Brief van Reville 22 deceinbre 18H2. Deei. II. 3 34 R]^VILLE, HANDBOEK VOOR OODSDIENSTONDERWUS. 1863. Geraeente, uitgegeveu bij Krusemau, voor een goed deel ook zijn uitgever, en dan nog bovendien waar het een handboek gold, waaraan groote behoefte bestond voor het beschaafde protestautsche publiek. Hij voelde, evenals Kruseman zelf, dat het werk onberispelijk nioest overgebracht worden en nam daarora bij R^ville inzage van het derde vel in proef ; hij vond tallooze stijlfouten, in die mate, dat het hem onmogelijk bleek er zijns iiiziens zuiver Nederlandsch van te maken \ Kruse- man onderwierp de taal aan het oordeel van Huet, en deze was van dezelfde meening. Kruseman wilde daarom de voortzetting der vertaling aan Huet opdragen, maar daar wilde ll^ville niet van hooren. f/Tout ce que je puis votis dire^ cest que, malgre radf/iiralion que je prof ere pour les talents et le caraetere de M. Kuet^ vmlfjre meme mon amltie pour lui^ je ue voudrais pas de lui pour traducteur. II est tAlement mis a F index par une foule de gens a moitie liber aux, ceuu! quit faut tocher precise- ment d^attirer, que son no^n. sur la cjurerture d'un Manuel comme le mien serait le plus sur moyen de le discrediter datis l^opinio?i^ — no7i pas co?n?ne livre de merite lilteraire, mats comm-e livre cTinsiruction religieuse. De plus U y a daiis le style hollandais fft fravc.ais d-e At. Huet une qtudite fort remar- quabUy mai^s frisant parfois Vaffecte et le trivial et qui le rend particulierement iwpropre a un livre d^ education qui doit etre simple^ clair et toujours d^une irrep/rochable convenance?^ ^. Wat te doen ? Kruseman wilde zich losmaken van Bems, literair in de puntjes als alles wezen moest wat door hem uitgegeven werd. Op voorstel van Reville zou de emeritus pasteur Delprat ook zijn oordeel zeggen ', en ongelukkig was ook dat oordeel af- keurend. Reville wist een inodus vivendi te vinden. De verta- ling van Bems, die belast bleef met het stellen der oorspron- kelijke Nederlandsche redactie, werd nagezien ea verbeterd door Fikkert, onderwijzer te Rotterdam; zoo uitgezet Het Del- prat zijn oog gaan over de laatste proef en gaf het imprima- ' Brief van Pierson 29 Maart imH * Brief van Reville 5 avril 1863. ' Brief van Reville 15 avril 1863. REVILLE, HANDBOEK VOOE GODSDIENSTONDERWIJS. 35 fur, Maar op die wijze was er bijkans geen voortgang in het ises. drukken. De Fransche editie was reeds in April 1863 versche- nen in 2000 ex^mplaren, waarvan binnen een paar weken de helft reeds geplaatst werd *, op het afgewerkt zijn der Neder- landsche kopj was nog bij lange na geen kijk. Om de correc- tie te bespoedigen, belastte ook Pierson zich daarop stijlver- beteringen in de proefbladen te maken. Dit was echter niet de eenige moeielijkheid, welke Kruseman te over^inneu had; een andere gold het verkrijgen van het iiitsluitend vertalingsrecht. Om zich dat te verzekeren had hij zes afgedrukte vellen ingezonden bij de Comniissie tot regeling van het vertalingsrecht. De commissie maakte bezwaar, omdat^ volgens het reglement, daaraan bepaald de vertooning van het werk zelve vooraf moest zijn gegaan. Dit nu had niet plaats kunnen hebben, daar het een nog niet verschenen werk gold. De commissie riep de voorlichting in van het Bcstuur der Yereeniging, die der commissie niet anders dan gelijk kon ge- ven 2. Kruseman stond dus aan de kans bloot, dat een ander hem voor zou zijn met het werk ter vertaling te vertoonen, en dat alle kosten door hem reeds gemaakt voor niet zouden geweest zijn. Het gelnk diende hem, daar hij den 17 April 1 S63 het oorspronkelijke werk het eerst ter vertaling kon laten aanteekenen. Niet zonder grond was Keville's meening geweest, dat zijn werk aan de behoefte hier te lande zou voorzien. Kon Iiij dat vermoeden uit de aanbiedingen, die hij van anderen kreeg al onmiddellijk na het verschijnen van zijn oorepronkelijke editie, het debiet, dat Kruseman 's uitgaaf had bewees het. Spoedig na het verschijnen in het einde van September, kreeg de uit- gever een bericht van Fred. Muller, dat de Fransche editie in gebruik genomen was op de school van mej. vScheidius te Xm- sterdam ^ wat het beste moest beloven voor het debiet van de vertaling. En die belofte werd werkelijkheid. Terwijl van de Brief van Reville IG mai 18()8. Verslag der Vereeniying 1861 — 1868 biz. 8. Brief van Fred. Muller 21 November 1863. 3* 36 REV^ILLE, HANDBOEK VOOR GODSDIENSTONDERWIJS. 1863. Fransche uitgaaf in IS 66 een tweede druk verscheen \ werd de oplaag van 1550 exemplaren der Nederlandsche editie al in 1865 gevolgd door een van 1000 exemplaren, in LS6S door een van 1025 exemplaren, in ls75 door een eveneens van 1025 exemplaren. Evenzoo goed als Pierson en Huet, koesterde ook lleville, eenmaal met Kruseman als uitgever in aanraking geweest zijnde, den wensch met hem in relatie te blijven ^. Was dat voor de beide eerste personen betrekkelijk eenvoudig, ten op- zichte van Eeville waren daar moeielijkheden voor te overwip- nen, welke feitelijk niet uit den weg te ruimen zouden zijn. lleville toch als Franschman publiceerde zijn geschriften in Frankrijk; een relatie met een Nederlandschen uitgever kon niet verder gaan dan het uitgeven van vertalingen. De uitgever t^ worden van zijn oorsproukelijke werken, was voor Kruseman niet aannemelijk^ geleerd als hij had door de ondervinding opgedaan met La seule c/wse necessaire : om zich het uitslui- tend vertalingsrecht t€ reserveeren, was onmogelijk. Een adver- tentie in het Nieuwsblad ^ was er een gevolg van. D^ A. lleville, Predikant bij de Waalsche Gemeente te Rotterdam, heeft mij opgedragen Hecren Uitgevers vriendelijk en dringend te verzoeken, geene stukken door hem in buitenlandsche tijdschriften geplaatst of voortaan te plaatsen, in het Hollandsch te laten vertalen en uit te geven. De Eerw. schrijver acht zich tot dit verzoek ge- drongen, omdat vele van zijne stukken bepaald met het oog op het buitenland bewerkt en hier minder op hunne plaats zijn; eene der redenen, waarom hij zich de Hol- landsche uitgave zijuer geschriften wenscht voor te behou- den (waaromtrent tusschen Dr. lleville en mij eene overeen- komst getrotfen is *) en openlijk zou moeten opkomen * Nieuwsblad voor den Boekandtel 8 Februari 1866. * Brief van R^ville 4 avril 1863. ' 12 November 1863. * Nadat Kruseman zich van de moderne theologie als uitgever had orr REVILLE, HET LEVBN VAN JEZUS VAN RENAN. 87 tegeii elke editie, die hier te lande buiten zijne voorkennis 1863. plaats had. Haarlem, A. C. Kr(tseman. Dat juist nog in 1S63 die adverteutie geplaatst werd was een gevolg van een bericht in de Revm germaniqne, dat spoe- dig in dat tijdschift een studie van Reville zou verschijnen over La vie de JesuSy par Renan. De uitgever Hofstede te Brielle verzocht lleville een vertaling er van te mogen uit- geven. Deze meende het hem gedane aanbod eerst aan Kruse- man te moeten voorstellen en om zich beiden tegenover Hof- stede te kunnen vrijspreken, hielden zij zich of er reeds sedert eenigen tijd een overeenkomst tusschen hen bestond. Drie weken later werd de „overeenkomst" aan den Boekhandel medegedeeld en weer 1 1 dagen later kondigde Kruseman per advertentie in het Nieuwsblad ' aan, dat van lieville's nog niet verechenen op- stel bij hem een Nederlandsche vertaling ter perse zou gaan. In Januari 1864 verscheen Reville's Iffif lere?i van Jeziis van Ernest Eenan . Verdediging en kriiiek, Uit hef Fransck door A. G. van Anrooij^. Yoor deze brochure waarvan in 13jaar 452 exemplaren van de 1000 gedebiteerd werden had Reville /*75 honorarium genoten. Een andere uitgaaf van 1^(58 was eveneens een gevolg van vroeger aangegane verbintenissen. Bij de nadering der Xovem- berfeesten had Bogaers zich opgewekt gevoeld een J8J3 — J 863, Jubelzang te schrijven. Hij verzocht den ^4 October 1863 dit afgewend, nam D. A. Thieme te Arnhern Kruseman's plaats tegenover Reville in (Vgl. Nieuwsblad voor den Boekhandel 20 Juli 1865). * 26 November 1863. ' Renan^s Leven van Jezun was bij de Erven Loosjes te Haarlem verschenen in 1863 in het Nederlandsch vertaald door den doopsge- zicden leeraar A. A. Deenik MLz. „Hoe vindt g^ hem nu, die Renan ook laat vertalen? „Een die zijn vonnis schrgft en leergeld nioet betalen." vroeg Dr. A. W. Bronsveld het volgend jaar {Rijmpjes. Rotterdam 1864 biz. 45). 88 SCHLBGEL, DB VOGELS VAN NEDERLANDSCH-INDIE. ises. dichtstuk voor hem uit te geven; half November daaraan- volgende werd het werkje van 1 '/^ vel druks reeds gedebiteerd in ruim duizend exemplaren. Aan dezelfde oorzaken, relaties reeds vroeger met auteurs aangeknoopt, zijn ook andere uitgaven van 1863 toe te schrijven. Het moet wel een bewijs zijn van voldaanheid over Krase- man als uitgever, toen Prof. Schlegel, naast zijn De vogeh van Nederland in de Natuurlijke kiaforie^ ook zijn De vogels van NederlancUch- Indie beschreven en afgebeeld, door hem uit- gegeven wilde zien ^ In Augustus 1862 deed hij hem daartoe een voorstel en juist op dat oogenblik, omdat er goede hoop bestond, dat Baron Sloet van de Beele, de nieuw opgetredeu gouverneur-generaal, de inteekening in Indie zelf zou willen bevorderen. Kruseman nam met het voorstel genoegen en kon- digde de aanstaande verschijning der eerste aflevering van dit werk aan ^. Schlegel, die gehoopt had door dit werk Kruseman een vergoeding te kunnen bezorgen voor de verliezen geleden voor De vogels van Nederland zag zich hierin niet bedrogen. Het werk was geraamd op ongeveer 200 platen met tusschen de 40 en 50 vel tekst; de omvang werd aanmerkelijk geringer "' en leverde een paar duizend gulden winst in verloop van tijd. lets dergelijks was het geval met de metrische vertaling door Kok van Dante's Div'ma comwedia, Als ^^n werk niet in de Hulienla7idsche klussieken mocht ontbreken, dan was het voorzeker dit. Zoo oordeelde ongetwij- feld Kok, toentertijd te Rhedersteeg. In weerwil, dat de minder goede vei-standhouding tusschen hem en Kruseman, een paar jaar te voren ontstaan, over het honorarium zijner Shakespeare vertalingen * nog voortduurde. Brief van Schlegel 14 Augustus 1862. Nieutvsblad voor den Boekhandel 12 Februari 18G3. t. a. p. Zie hiervoor Dl. 1 biz. 521. DANTE, DIVINA COMMEDIA. 89 weudde hij zich tot Krusemau „uit beleefdheid'"* \ ook oradat i863. hij meeiide, dat Kruseman als uitgever van zoo menig buiten- landsch klassiek werk allereerst op een dichtstuk als de Commedia recht had. Het aanbod was voor Kruseman een lastig iets. In de uitgave zelf zag hij allesbehalve voordeel; de toenadering daarentegen welke Kok blijkbaar wilde gaf den doorslag, en — het was nog voor het overlijden zijner kinderen — de gelegen- heid sehoon zieude Kok opnieuw aan zijn uitgeverszaak te ver- binden, liet hij zich bewegen de Dante in de Buifenlandsche klussieke^i op te nemen, in weerwil dat hij aan de voortzet- ting dier ondememing reeds een eiude gemaakt had^. Hij be- paalde de oplaag op 800 exemplaren: in 4 jaar werden er 224 exemplaren gedebiteerd. De vertaler, dat veniemende wenschte zijn honorarium (/'400) ' verminderd te zien, maar Kruseman was handig genoeg om juist tegenover hem daar niet van te willen hooren *. De voornaamite godsdienaten hadden Kruseman in aanraking gebracht met te voren hem onbekende auteurs. De nieuwe M'erk- kring, dien Van Oordt als leeraar in de algemeene geschiedenis en aardrijkskunde aan het gymnasium te 's-Gravenhage in 1 S62 aanvaard had, was hem niet inedegevallen. „Dit jaar heb ik niet naar mijn zin gearbeid, schreef hij den 21 Mei 1S63; zal het volgende jaar beter gaan, dan is het volstrekt noodig dat ik niet alleen in andere opzigten er veel voor studeer, maar ook dat ik een kort overzigt der geschiedenis tot handleiding bij mijne lessen schrijf en uitgeef" — „Ik heb mijn plan omtrent het buiten den handel laten van mijn Overzichi der algemeene ' Brief van Kok 1 JaDuari 1863. * Dr. Dyserinck in De Tijdspiegel 1897 Dl. I biz. 26. — Opmerking verdient het ©chttr, dat toen de geheele serie der Buitenlandsche klas- sicken in Maart 1867 in eigendom overging aan Schadd en Funke, de Dante door Kok daaronder niet begrepen was; eerst op de fondsveiling van Juli 1867 werden zij er eigenaar van. ' Hy had ^20 per vel druks gevraagd. Kruseman, wien datonmoge- lijk was te geven, had f^OO voor het geheel voorgeslagen. * Dr. Dyserinck in De Tijdspiegel t. a. p. 40 VAN OORDT, OVEllZKiT DKR ALGEMEENE GBvSCHlEDENIS. 1863. geschiedenis laten varen, schreef hij nader * en hoogst aange- iiaam zou het mij zijn zoo u de uitgaaf op u wildet nemen". Daar het hem niet te doen was om geldelijk gewin, kreeg Kruseman, die dat plan met eeiiige weteuschappelijke voorliefde aanvaardde ^, de kopy om niet iu eigendom, alleen met de be- paling, dat de schrijver bij een mogelijken herdruk een nader overeen te komeu honorarium zou geniet^n. Om het debiet te bcvordereu konden de onderwijzers, die deze handleiding wellicht op huu inrichtingen zouden willen invoeren, bij den uitgever een present-exemplaar ter eigen beoordeeling ontvan- gen ^. Alle leerlingen van het Haagsche gymnasium moesten natuurlijk exemplaren nemen en zoo was de oplaag van 1000 exemplaven, van het Overzigt der al^geineene gesckiedeiiin. Ten gehruike bij de lesse?/. aan het Haagsche gymnasium^ M^aarvau het eerste stuk [Ovde geschlsdenii) in September 18(33, het derde stuk {Nieuwe geschiedenis) ruim twee jaar later ver- scheen, spoedig uitverkocht; in 1867 verscheen de tweede druk van het eerste stuk * en in 187'2 van het tweede stuk '"' {Middeneeuwsche geschiedenis). Onderwijl gaf hij nog in ISHG op dezelfde voorwaarden bij Kruseman in het licht een zeer beknopt Tijdrekenkundig over- zigt der algemeene geschieAhnis : een derde druk van zijn uit- gebreid Overzigt verscheen niet. Bij de hervorming van het Haagsch gymnasium in 1873 tot een vijfjarigen cursus, achtte hij het raadzaara een wijziging in den vorm te brengen; de nieuwe druk verscheen in 1874 en 1875 als Korte sehets der algeineene geschiedenis, \e stuk Oude geschiedenis, 2^ stuk Midde7ieeuweH. Zoo waren dan alle uitgaven van 1863 een onmiddellijk of 15 Juni 1863. Brief van Kruseman 16 Jani 1863. Advertentie in Haarletyische Courant 2 October 1863. Oplaag 1000 exemplaren; honorarium fV2i). Oplaag 500 exemplaren; geen honorarium. ONTVANGKN VOORSTELLBN. 41 een raiddellijk gevolg van hetgeen Kraseman vroeger gedaan isea. had. Aanbiedingen van schrijvers bleef hij natuurlijk ontvan- gen; hij wees ze bijkans alle van de hand. Simons, de voor- sdtter van de Maatschappij van Nijverheid, zocht hem te win- nen voor het plan dat Prof. Keyzer te Delft had een werk te schrijven over Publlek en adrnXnlslratief regi can Nederlandsch Indie '; Pan wild(^ in de Buifenla^idsehe klassieken opgenomen zien de Oberon van Wieland, een bloemlezing uit de tooneel- spelen van Lope de Vega (.'arpio en Oalderon de la Barca, van Holberg en uit Addison's Spectatory eenige comedies van Plautus en eenige stukken van Lucianus ^ ; S. Hoekstra, doops- gezind leeraar te Twisk wenschte bij Kruseman uitgegeven zijn verklaring over de Bergrede waaraan hij verscheidene jaren gearbeid had en wel als De bergrede van Jezus, een huisboek COOT ChrUienefi^ door S. Hoekstra, leeraar der Doopsgezinde ge- fneejite van Twisk en Abbekerk '; S. Y, W. Roorda van Eysinga. koos Kruseman voor den uitgever van zijn Het geloof\ het wezen der wysbegeert-e, een resume van zijn wijsgeerige disser- tatie, waarin hij zijn philosophisch standpunt in tegenstelling tot de zienswijze van Prof. Scholten had geteekend *; Van Oordt's coUega aan het Haagsche gymnasium Jan ten J^rink zocht hem over te halen, een novelle of roman over Indie ter perse te leggen, waaraan hij bezig was en die Nijgh^ de uitgever van zijn Mailreisschefseu niet wilde uitgeven omdat hij een t-egenzin in romans had gekregen, terwijl de Guld-ens-editie hem (Ten Brink) tegenstond '; Bodel Nijenhuis zond de kopy * Brief van Simons 18 Januari 1863. * Brief van Pan 10 Febniari 1863. ' Brief van Hoekstra 2o Januari 1863. * Brief van Roorda van Eysinga 14 April 1H()3. * „Ik ben sints eenigen tijd bezig met eene novelle of roman over hef leven der europeesche maatschappij in Nederlandsch-Indie. Iklegde daar een goed deel myner ervaringen van het Oost-Indische leven in neder en noemde mijn opstel: Praktische menschen. Schrtsen uit de europeesche samenleving in Ned erL- Indie. Vooral wilde ik gaame, dat dit boekjen eene nette uitvoering verwerven mocht, daar ik mij voor- stel slechts eens aldus over Indie te spreken en het werkje als het ware eenen halven niemoires d^outremer-tiiel zou kunnen voeren". (Brief van 42 PIERSON'^ DE TOEKOMST DER NEDERLANDSCHE BANK. 1863. van Ban's vertaling van Euripides' Alcestis om in de B nit an- landsche klassieken opgenomen te worden ' ; Jorissen, des- tijd te Leiden stelde de vertaling voor van .iHJ:i Aufrichf^^e Geschichte ties Befreiungsjahres 2; Naber te Leiden koesterde hoop dat Krnseman zich wellicht zou laten vinden zijn be- werking van het Lexico^ft van Photius nit te geven ^, AUe deze aanbiedingen werden van de hand gewezen. Aan Kruse- man scheen de raoed ontzonken lets nieuws aan te vatten niet alleen, maar zelfs een onvoordeelige uitgaaf jaren lang volgehouden, alleen omdat zij werkelijk nuttig was aan het- geen hij er mede beoogde, verspreiding van kennis en wet^n- schap onder de raiddelklasse onzer maatschapj)ij, werd gestaakt. In 1S68 ontbrak hem de moed nog een nieuwen jaargang te geven van zijn PraMiscke Volks-almanah en redacteurs en uitgevers gaven bij circulaire kennis van het staken van dit jaarboekje *. Niettemin was er toch een kleine uitgaaf in 1863, welke geen dadelijk gevolg was van vroegere relaties en een nieuwen naam in zijn fondslijst bracht. In October verscheen een bro- chure van N. (t. Pierson over De foekomM der Nederlandsche hank. Overhaast als dit werkje de wereld in gebracht was, Ten Brink G Juli 1863) — Ten Brink's Oost-Indische dames en heeren verschenen ten slotte toch in de Guldens-editie (N° 61) in 1866 {Nieuws- blad voor den Boekhandel 7 Juni 1866). * Brief van Bodel Nijenhuis 8 Juli 1863. ' „De herinucringen dezer dagen rechtvaardigen een uitgave over 1813. Ik neem daarom de vrijheid n de uitgave voor te slaan eener vertaling van een Uuitsch boekske, waarvan twee afleveringen voor me liggen J8j:i Aufrichtige Geschichte des BefreiungsjahreSy in drie af- leveringen kompleet. Het is een met groot talent geschreven overzicht van de jaren 1813 en 1814. Populair, zonder oppervlakkig te zgn. 