The lichen book; handbook of the lichens of northeastern United States;
Boeijend en pikant. Wie de auteur is begryp ik niet." (Brief van Jorissen 18 September 1863). ' Brief van Naber 22 October 1863. — Het verscheen in 1864 bg Brill als Photii Patriarchiae lexicon. Becensuit^ adnotationibus inslrujrit et prologomena nddidit S. A. Naber. * Zie hiervoor Dl. 1 biz. 258. OUDEMANS, HANDLEIDING TOT DE PHARMACOGNOSIE. 43 was er een jammerlijke zinstorende fout op biz. 52 ^ blijven i864. staan en zoo gedebiteerd, redeu waarom er verbeterblaadjes werden gedrukt. Feitelijk was dit niet het eenige aanbod, dat Kruseman in het jaar 1863 kreegen waarop hij inging^ bijkans wel het eenige, welke in dat jaar tot uitvoering kwam. De beide andere, welke ik bedoel, hadden uitgaven ten gevolge^ welke na 1863 het licht zagen en waren ook zij op hun beurt bet gevolg van vroeger aangeknoopte relaties, beiden het gevolg van de Natuurlijke historie van Nederland, •Toen in December 1861 Be fiora van Nederland haar vol- tooiing naderde, had Oudemans twee plannen in het hoofd, het schrijven van een Leerboek dsr kruidkundey in den geest van Seubert, maar wetenschappelijker, en het samenstellen van een Handleiding tot het vervaardigen van fnikroskopische pre- paraten en tot het gebruik van ehemuche reageniia hij het mi- kroskopisch onderzoek van plantaardige wee f sets ^. Over het eerste plan vroeg hij Kniseman's denkbeelden. Tien maanden later kreeg hij van denzelfden een voorstel over een gelijk onderwerp. Petri te Kotterdara toch, die in 1856 uitgegeven had Oudemans' Aanteekeningen op het hoianuehe,^ zoologische en pharmacognostuche gedeeUe der pharmacopoea neerlandica^ vroeg Oudemans zijn present-exemplaren terug, omdat hij onge- veer /*800 schade bij de onderneming had gehad en hem nog slechts 5 [nc) exemplaren van het M'erk waren overgebleven '\ Oudemans nam daaruit aanleiding ter vervanging in zeker op- zicht zijner Aanteekeningen over te gaan tot het schrijven van een Handboek d^r pharmacognosie. Kruseman dorst dit werk niet aan. Een dergelijk werk, dat voor een groot deel het- zelfde zou zeggen, misschien wel in dezelfde bewoordingen, als een ander bij een anderen uitgever verschenen, zou niets anders kunnen zijn dan een gewijzigde kopy der Aanteeke- :_»i ' Kegel 14 van boven „uit" ioplaats van „in * Brief van Oademans 1 December 1861. • Brief van Oademans 27 October 1862. 44 OUDEMANS, HA.NDLETDINU TOT DE PEAEMACOGNOSIE. 1864. ningen en door dat uit te geven zou hij zich wel niet in formeelen^ dan zeker toch in abstracten zin schuldig maken aan nadruk \ Ook Petri was met het denkbeeld niet ingenomen. Hij stelde zich op een hooger standpunt, beweerde dat het nieuwe werk onedele coucurrentie zou aandoen aau Campagne's Handboek voor drogisfen- en apothekers'Ieerlingen, en poogde, door allerlei beweringen de voorgenomeu uitgaaf te stuiten. Oudemans, een vijand van moeielijkheden, zag van zijn plan af ^ ora er twee maanden later weer op terug te koraen door het voorgeno- men Handboek om te zetten in een Handleiding. Terwijl in een Handboek uit den aard der zaak alle droogerijen behandeld moeten worden, is dat niet het geval met een handleiding; slechts de voornaamste, die, welke van belang zijn voor den Nederlandschen pharmaceut, behoeven daarin slechts ter sprake te komen, en door dat uit te voeren zouden de moeielijkheden, die Petri had opgeworpen, vermeden kunnen worden ^. Thans was ook Kruseman voldaan, — het was een paar dagen voor het overlijden zijner eerste dochter (25 Januari) — en Oudemans ging spoedig aan den arbeid \ De HandUiding tofdepharTna- cognosie van het planten' en d'wre?irijk verscheen December van het volgend jaar. Het debiet was onvoldoende; minder dan de helft van de oplaag werd in 3 jaar geplaatst. Hetgeen Kruseman aan Oudemans geschreven had ^ bij de aanvaarding van het aanbod^ bleek geenszins onjuist gezien te zijn, zoodat de overeengekomen voorwaarde, dat bij elken herdruk de auteur /'lO per vel zou ontvangen, waarvoor de schrijver de noodige verbeteringen zou aanbrengen, een doode letter bleef. ' Brief van Oudemans 29 October 1862. * Brief van Oudemans 12 November 1862. ' Brief van Oudemans 18 Januari 1863. * Brief van Oudemans 24 Januari 1863. „Een handboek moet goedkoop zijn, en de editie, al bedraagt ze maar 12 of 15 vellen, wordt van zelf kostbaar; de berekening ligt voor de hand. Bij een tweeden druk beginnen voor my eerst de voordeelen. En daar vlei ik mg mee; anders zou het (betrekkelijk) hooge honora- rium mij dienen af te schrikken". (Brief aan Oudemans 20 Januari 1863). TIJDSCHRIFT VOOR ENTOMOLOGIE. 45 Het andere gevolg vau de Natnurlijke hiHorie was het 1864. TijfUchrift voor entornologie, waarvari slechts een jaargang (1)1. YIl 18(54) bij Kruseman verscheen. Door Martiuus Nijhoff was iu 1S57 de uitgave van dit orgaaii van de Nederlandsche entomologische Vereeniging begonnen. Door hem gestaakt wegens slechte financieele resultateu, was de uitgave voortgezet door Brill, daartoe gesteund eerst door vrijwillige bijdragen van de leden der Vereeniging, en later door hulp van Teyler's tweede Genootschap. Deze bijdrage was echter slechts voor eenige jaren toegezegd en het liet zich aanzien, dat bij niet-voortzetting dezer subsidie, de voortzetting van het Tijdschrift te zware offers van de A'ereeniging zou vergen. Herklots, ^en der redac- teuren, klopte bij Kruseman aan, hoewel liij kon vermoeden daar geen gehoor te zullen vinden, bekend als het hem was, welk een tegenzin Kniseinan had in werken waaraan geen einde te zien was. Hoe Kruseman er toe kon komen met een zulk een onvaste financieele basis een dergelijk streng weten- schappelijk tijdschrift, dat allerminst bij hem op zijn plaats was over te nemen, mag met recht gevraagd worden. Zijn geestestoestand in 1868, welke hem belette zoo wakker en helder uit de oogen te zien als vroeger het geval was, zal het zijne er wel toe bijgedragen hebben. Brill was natuurlijk ge- reedelijk te vinden het contract met de Vereeniging, dat nog twee jaar zou loopen, te vernietigen ^ Van den eenigen jaargang dien Kruseman uitgaf, werd bij- kans de geheele opiaag (344 van de 350 exemplaren) geplaatst. Maar in weerwil daarvan ligt het vermoeden toch voor de hand, aangezien de volgende jaargangen bij anderen verschenen, dat de uitgaaf alles behalve voordeelig was. De meeste exem- plaren toch zullen, naar ik denk, wel gratis aan leden en aan genootschappen gezonden zijn geworden. Stellige gegevens zouden wellicht geput kunnen worden uit de overdrukken, welke uit het Tijdschrift afzonderlijk in den handel gebracht Brief van Herklots 8 September 1863. Brief van Herklots 27 September 1863. 46 TIJDSCHRIPT VOOR ENTOMOLOGIE. 1864. werden *; de oplaag van het eerste (120 ex.) in verband met het getal exemplaren (7S), dat in 1868 op de fondsveiling voorkwam, doet niet veel verwachten van een goed, zelfs rede- lijk en loonend debiet van het Tijdschriff. Hoe het zij, in 1865 was Kruseinan niet meer de uitgever ervan '^, Voor de buitenwereld was het jaar 1863 dan al niet veel anders geweest dan het vorige jaar; de naaste omgeving van Kruseman had echter maar al te goed gezien, welk een schok zijn geestestoestand had ondergaan. De vroegere letterkuudige vrienden zouden hem op den duur niet kunnen bevredigeu. Zijn godsdienstige overtuiging, de moderne theologie, die tegen- over het berustende geloof in Christus als alleenzaligmaker^ die voor onze zonden gestorven is, niets anders weet te geven dan een vraagteeken en de wetenschappelijke basis, dat geen kracht en dus evenmin onze eigen ievenskracht in de natuur verloren gaat, had hem op onverwachte wijze ruw gesteld tegenover de levensraadselen ; m^om ultima linear erum, „Het verstand, waren * De R<>o van Westmaas. Premiere education dn ver a soie dn chene, bofubijx {antfwrcae), tjama-nKUy guer. men,^ en Neerlande en Verslag van de tiegentiende ahjemeene vergadering der Nederlandsche enionwlogische Vereeuiging^ gehouden te Leiden^ den 29»ten Augustus 1863. * Den IG Januari 1872 schrijft Snellen van VoUenhoven : „Ik mag het wel lijden dat iemand zich verlieft op zyn daden en, zoo die voor- treffelijk zijn, kan ik het best aanhooren dat hij zich prijst. Ook zal ik de laatste zijn om te ontkennen dat gij, waarde heer Kruseman, in de door u op touw crezette ondernemingen voor uwe schr^vers loyaal en punctueel zijt; maar dat gij voor de wetenschap u zoo veel opoffe- ringen getroost, is, duid het mij niet euvel, ^at sterk gezegd. Derge- lijke phrases zijn goed voor het groote publiek maar niet voor hem, die jarenlang redacteur is geweest van het Tijdsrhrift voor entomo- logie. Dezc toch weet bij wien de zevende jaargang in 1864 is uitge- geven en dat juist die jaargang — de etnige - incompleet is, omdat de toenmalige uitgever het bepaalde getal exx. niet heeft latendrukken. Toen ware het tijd geweest om van die liefde voor de wetenschap blijk te geven en dat zooveel te meer omdat juist die uitgever ingeroepen was, aangezien van hem de rocm uitging zich voor de wetenschap on- bezoldigde moeite te willen getroosten". I PIERSON, RIOTING FSN LEVEN. 47 Kruseman's woorden aan Gebhard *, heeft aaii onze eeuw-groote i864. verpligting — arra hart, dat alle illusieii een voor een ziet wegvallen en te midden van een onoplosbaar raadsel met dui- zend lieve vrageii in 't ijle staart ! Ik geloof dat ik bigot Katho- liek zou kunnen worden — uit zwakheid*'. Het credo eens door hem uit voile overtuiging losge- laten^ was uiet terug te bekomen. Hij was overgegaan en bleef beslist bij de vaan der raodernen. Bevrediging moet hij daar uiet gevonden hebben; en juist in die ilagen van onrust kwam alleen Pierson tot hem met het verzoek zijn manuscript over De moderne rigting in het leven ter perse t€ leggen '^. Hopende daar te vindeu wat hij zocht, nam Kruseman het voorstel aan en hoewel raij niet gebleken is, welken indruk dit geschrift, dat in November 1S()3 als Rig ling en leven '^ bij hem verscheen, op hem maakte, mag yeilig aangenomen worden, dat het hem geen voldoening schonk. De tegenpartij vond zelfs ' Brief aan Gebhard 10 Januari 1864. " Brief van Pierson 29 Mei 1863. * „Ik heb in dit boekje myzelf geheel ge^even, en dat zal mis- scbien de waarde zijn van dit geschrift. In dat boekjen isgeenpaWipW«, Diet waar? Vele zijden van het menschelgk, inwendig leven, komen bier tot een zeker regt. Met kalmte hoop ik den tegenstand te dragen ; want ik mag ditmaal de overtuiging bebben van m^ niet te hebben onttrokken aan een dier moreele verpligtingen die zicb soms in eens schryvers leven voordoen. De eenzydigbeid is aan beide kanten ver- bazend groot, dnnkt u niet. Beide partijen beweeren toch eigenl^k gevonden te bebben, en de oorzaak dier overyling is geloof ik, de vrees dat men anders in een scepticisme vervalt, waarbij en waarmede niet te leven is. Die vrees kan door myn gescbrift misschien niet zonder goed gevolg bestreden worden. Wij moeten er toch in het eind bij winnen wanneer wij naar alle zyden helder uit de oogen zien. „Nu zou ik nog zoo gaame uwe opinie hebben over den titel. Zeer velen raden mg het gebruik van het woord modern op den titel af. Men is dat woord eenigszins moede. Ik meen dien raad te moeten op- volgen. Het is jammer genoeg, want de titel was nu zoo volledig.Hoe komt n voor: Rigting en leven; of Beginsrlen in het leven -^ of De jongste godftdienstige richting in haar wezen en vrucht\ of Enipirische beginselen en hunne toepassing op godsdietiftt en zedelijkheid (of: op het leveny\ (Brief van Pierson 21 September 1863). 4S PIERSON^ RIGTING EN LEVEN. 1864. een titel als Rigting en dood beter ', hetgeen natuurlijk niet te verwonderen was bij de heftigheid^ waarmede de partijeii tegen elkander over stonden. Maar evenmin is het te verwon- deren, dat bij hen, die Pierson's tegenstanders niet waren, met name bij Huet het geschrift met ingenomenheid ontvangen werd^ zoo zeer, dat juist de bespreking die Huet er aan wijdde in De Gids ^, weer aanleiding werd tot een beschuldiging van adoration mutmlle van de zijde Bronsveld ^. In het openbaar wist Huet dit niet beter te beantwoorden dan met een schouder- ophalen *. Al zou hij wel niet ontrouw worden aan de modern-theo- logische godsdienstbeschouwing, zijn vertrouwen in die rich- ting moet toch aanmevkelijk gesehokt zijn geworden en dat ver- trouwen moet niet gewonnen hebben door de tweespalt, welke zich langzaam aan in het kamp der modernen zelf begon te openbaren^ aaugewakkerd en aangedreven als het werd juist door den persoon, die hem bekeerd had, door Huet. In 1^()4< zou het tot een breuk komen tusschen beiden. Maar voor dat die breuk plaats had, was het juist Huet, die Kruseman in nadere kennismaking had gebracht met een persoon, welke en hem zelf en zijn ouden vriend Van den Bergh na zijn overlij- den, geheel zou vervangen. Potgieter was de persoon, die van bekende nu ja vriend, van vriend iufimus van Kruseman zou worden; Huet was degeen, welke hen in nadere en nauwere relatie met elkander had gebracht. * Bronsveld. Rijnipjes. Rott. 1864 biz. 66. ' 1864 Dl. I biz. 102. Herdrukt Litter arische fantasien en krilie- ken. Haarl. z.j. Dl. XY biz. 2). De Liefde schreef er een boekje tegen, dat naar Fierson's oordeel „den toon aansloeg eener navolgenswaardige humaniteit". (Pierson. Tot opheldering en verzoening. Haarl. 1864 biz. 9 en 10). Van Rigting en leven verscheen een paar jaar later een vertaling te Berlgn bg Reimer, met een voorwoord van H. Lang {Nieuwshlad voor den Boekhandel 6 Juni 1867). ^ Rijmpjes, Rott. 1864 biz. 73 Minnekout, ' De aids 1864 Dl. IV biz. 184. POTGIETER, PROZA. 49 Reeds meennalen is verhaald hoe en waarom Huet in 1862 1864. opgenoraen werd in de Gidsredactie en zijn verhouding tegen- over zijn medeleden en tegenover en naast Potgieter *. Potgieter was ora zoo te zeggen aan Kruseman niet bekend. Even in 1S45 een vluchtige relatie over de vertaling van Fred. Bremer's In Da- lar/ia ^, in 1856 een brief over De Visser's vertaling van de Jo- ce.lijn ', in het volgend jaar een dankbetuiging van Kruseman over de gunstige bespreking der BmfenJundache, klassieken in De Gids *, in 1S60 een paar brieven over de nagedachtenis van Da Costa; dat zijn de eenige punten en onderwerpen, welke voor 1SG3 vluchtig tusschen beiden besproken werden. Huet begreep de literaire waarde van Potgieter van meet af en, misschien wel uit een zeker soort van erkentelijkheid jegens hem, die hem aan een werkkring meer overeenkomstig zijn neigingen geholpen had, wilde hij pogingen in het werk stel- * Groenewegen. Everhardus Johannes Potgieter. Haarlem 1894 biz. 294. Vgl. Quack in De Gid^ 1886. Ul. II biz. 404 vlg. * Zie hiervoor Dl. I biz. 47. ' Zie hiervoor Dl. I biz. 522.. * „Vergun my, dat ik met een enkel maar goed gemeend woord n dank brenge voor nw bijdrage in den laatsten Gids. Ik heb daar be- hoefte aan met zoo zeer omdat uwe welwillendheid mynpersoontjemet eenige vleijende woorden vereert — eene uiting, die ik my aantrek als aanmoediging en verpligting, niet als een plaimpje om er ook al ware 't voor my zelv en in 't geheim mee te pronken — maar allereerst en bovenal, omdat uwe krachtige stem tot wat belangstelling oproept voor eene onderneming die ik liefheb. — Geloof me, bid ik u, als ik u uit voller harte betuige dat ik liever degelijke boeken druk dan middelmatige en dat er ook een stem des gewetens en van eigene voor- liefde meespreekt als ik voedsel zoek voor myne persen. Sinds jaren stryd ik schier dagelijks den strijd tusschen koopmansbelang en natuur- lyke conscientie en 't is soms hard voor 't vleesch te ondervinden, hoe 't publiek met zyne guldens zich schaart aan de zijde van 't minst solide principe. Een enkele Pieter Spa geeft meer rijksdaalders dan tien Uagars van Da Costa, en aan de Klassieken zal ik verloren hebben wat ik aan een enkele Negerhut heb verdiend. Daarom dank ik u voor uw stevig en steunend woord. Mogt 't een locomotief worden, die de trage reeks tot beweging brengt en voort- helpt!" (Brief aan Potgieter 4 December 1857). Deel II. 4 50 POTGIETER, PttOZA. 1864. len Potgieter's werken beter bekend te maken. De Proeven van een humorist. Naar het Engelsch van Ch. Lamb (1836), Het NoordeUy in omtrekkeu en iafereelen (1836 tot 1840), de Lie- dekejis van Botitekoe (1840), Tafelkout. Naar het Engelsch van W. Hazlitt (1840) en Studies en schetsen ; naar het Engelsch van Leigh Hunt (1842) waren de eenige onder diens naam . afzonderlijk verschenen geschriften van zijn hand. En hoeveel meer waren tot 1863 niet verschenen, in tijdschriften en alma- nakken, in Be Girls vooral; de in 1890 door Groenewegen sailmgestelde Bibliographie noemt niet minder dan 525 voor 1863 verschenen titels. Verscholen als zij waren in die verza- melwerken bleven zij onbekend. Een bloemlezing, afzonderlijk uitgegeven, zou het gewenschte doel kunnen bereiken. Potgie- ter liet zich noode bewegen zijn toestemming te geven tot die bloemlezing. Toch deed hij het. Op aanraden van Huet zou Kruseman uitgenoodigd worden dien biindel uit te geven. In de dagen, dat Kruseman nog geslingerd werd tusschen hoop en vrees, dat ook zijn tweede meisje hem zou ontvalleu, kwam Huet hem, zeer ontijdig, daarover raadplegen ^ De dood be- zocht daarop t^n tweede male Kruseman's huis, klopte evenzoo aan bij Potgieter's kleinen hiiiselijken kring en de nauwelijks begonnen onderhandelingen werden gestaakt. In Mei 1863 opende Kruseman opnieuw de brief wisseling. In weerwil van zijn ernstig voornemen zich binnen kort uit den handel terug te trekkeu, toonde hij zich niet onbereid, integendeel stelde hij er hoogen prijs op zijn naam te zien onder Potgieter's letterkundige verzameling 2. Waaruit die bloemlezing zou bestaan, uit Potgieter's proza of uit zijn poezie bleef voorloopig in het midden; dat zou Huet, met Zimmer- man en Schimmel, die eveneens beloofd hadden behulpzaam te zijn bij het kiezen der stukken, moeten aangeven. Huet ' Brief aan Potgieter 7 Februari 1863. * „Nu wensch ik zoo goed ik kan myn handelsleven te sluiten. Mgr.c laatste editien zullen goede waar zijn. En daarom stel ik er ook prys op, dat het my nog gegund zou zijn, mijn naam te zien onder uw letterkundige verzameling". (Brief aan Potgieter 21 Mei 1863.) Vgl. hiervoor Dl. II biz. POTGIETEU, PEOZA.. 51 zette zich aan het lezen, aan het kiezen, voorshands alleen uit i864. de prozawerken door Potgieter in het licht gegeven zoowel met zijn naam als met zijii pseudoniera W. D. . .s ^ tusscheu 1837 eu 1845 en dea 1 October 1863 kon Kruseinan de voorloopige keuze en de rangschikking daarvan aan het oor- deel van Potgieter onderwerpen. Tegelijkertijd vroeg hij hem naar zijn voorwaarden, daarbij te kennen gevende dat een bc- paalde eisch van Potgieter's zijde hem het liefst was. „Ik durf op voeten noch vamen ramen, hoe een bundel klassiek proza als het uwe bij het publiek zal ontvaiigen worden; of ik, ma- terieel gesproken, winst of verlies bij deze editie zal -te wachten hebben. Ik zou dus moeten vragen een votum van vertrouwen, om na verloop van een jaar u als eerlijk man rekenschap te doen en in geval van voordeel dit broederlijk te deelen/' Pot- gieter kenrde de rangschikking goed, maar zag ook gaame zijn Marie uit de Tessehchade in de bloemlezing opgenomen. Het eigendomsrecht der bundels behield hij zich voor. Door daarin toe te stemmen, zooals Kruseman dadelijk deed, en af te wijken van zijn beginsel niets uit te geven of het moest hem in vollen eigendom toebehooren, gaf hij wel een bewijs van de hooge voorliefde, welke hij voor die kopy had. In November 1863 begonnen de proeven te loopen. Huet bepaalde den titel een- voudig op Proza J8S1 — J 84 5 en in Maart verschenen 14 dagen na elkaar — Kruseman achtte dit bevordelijk voor het debiet — de beide deeltjes. Kruseman zond het eerste deeltje aan Pot- gieter. „Onze hollandsche letterschat heeft een kostbaren bundel aangewonnen, schreef hij hem den 1 Maart. Vreemd ; de auteur van een boek krijgt een veel breeder figuur, dan de schrijver van een aantal bijdragen in tijdschriften. Eigenlijk zijt gij door deze editie niets meer dan gij waart; toch wordt gij een ander en zet de epaulett^n op, nu gij uwe plaats neemt in bibliotheken * Uit de bespreking die N.. Donker (pseudoniem van H.Th.Boelen) van het Proza gaf in Nederland (Amst. 1864 Dl. II biz. 157 vlg.) wilde De Nederlandsche Spectator (1864 biz. 255), naar me voorkomt terecht lezen, dat deze recensent Potgieter en W. D. . .s voor verschil- lende personen bield. 4* 52 POTGIETER, PROZA. 1864. en boekenkasten. Vergeef me dit zouteloos gebabbel ; ik wilde er mij lucht in geven, dat ik er fer op ben de machine geweest te zijn die een keurlezing van uw proza, van uw hoUandsch, van uwe natuurstudien aan ons Volk geven mogt ! Hoe ben ik mij, bij de lezing der proeven, opnieuw ten voile bewust ge- worden, dat ik aan een veel te lang uitgesteld, aan een voor- treifelijk, even degelijk als oorsproukelijk werk mogt meehelpen. Laat me u met een hartigen handdruk voor dat voorregt mogen dank zeggen/' Het debiet scheen dadelijk bevredigend; veertien dagen later kon Kruseman melden dat het Proza goed verkocht werd *. Bij de afrekening met Potgieter, een jaar later, bleek echter nit het terug ontvangen commissiegoed, dat er meer gevraagd was dan noodig was. Toch was een batig saldo (/* 289. G9) voor een onderneming, waarbij vooraf voor den uitgever hoegenaamd geen berekening te maken was geweest, niet onbevredigend ^. Deze nitgaaf was het middel waardoor Potgieter tegen Kruse- man's verwachting in ^ meer populair werd dan hij zelf ooit gedacht had ; vooral door den goedkoopen druk door Kruseman alleen gecorrigeerd ^, die in 1872 van het Proza ter perse werd gelegd en waarvan Krnseman in 1877 nog een 3®" en 4*" druk ' Brief aan Potgieter 15 Maart 1864. * Vgl. de ietwat onjuiste voorstelling in de Bouwstoffen. Dl. II biz. 378. ' ^Laat mij u nogmaals uit voller harte betuigen hoe ik er fier op ben, dat een mijner laatste uitgaven uw proza zal zijn. Is het niet voor een gr66t publiek genietbaar — loom als 't meerendeelonzerlezers is, om ook wat tijd en inspanning over te hebben voor letterkundig genot — aan het kleiner publiek, dat uw kunstgave zal weten te waar- deeren zal ik tot een weldaad hebben medegewerkt.'^ (Brief aan Potgieter 7 Februari 1864). * „Ik heb zooveel ik kon getracht de proeven letter voor letter naar den eersten druk te lezen, opdat uw blik zoo weinig mogelijk fronsen zou over drukfouten — die giniwel voor elk ordelyk oog. Ik herinner mg, hoe arends-scherp het toezigt van Huet was, toen hy de proeven van uw eersten druk hielp nazien — in een boek van u mogten geen fiaters zgn, zei hg vaak — , zyn schim en de uwe hebben bij elk blad waarschuwend den vinger tegen mij opgestoken." (Brief aan Potgieter 23 Maart 1872). CAUSEIUES PAllISIENNES. 53 bezorgde. Respectievelijk opgelegd in 525, 2000, 600 en 2000 1864. exemplaren waren de restanten, op den 31 December 1877 8, 15, 225 en 1400 exemplaren, die Dr. H. D. Tjeenk Willink yoor /*3000 in eigendom overnara; in eigendom, want na het over- lijden van Potgieter had Kruseman de kopy-eigendom van den bundel van Potgieter's zuster gekocht. Huet, een van de weiuigen, die in het publiek van de ver- schijning van het Proza in 1864 en het daaropvolgende jaar 1S65 gewaagde *, had door het saaragaren van Potgieter's prozastukken een hechter plaats in zijn hart komen innemen dun vroeger reeds het geval was. In Huet's huiselijken kring vend Potgieter zijn liefste vrienden van huis ^. En evenzoo was de wederzijdsche achting en vriendschap tusschen Kruse- man en Huet niet verrainderd. Integendeel; Kruseman moet hem in zijn binnenste dankbaar geweest zijn, dat hij hem in aanraking gebracht had met Potgieter, met den persoon, die eerlang in zijn huiselijk lev en dezelfde plaats zou gaan in- nemen, \relke Van den Bergh door zijn overlijden zou moeten ruimen, van Huet met wien hij in 1864 brak. De eerste maanden van het jaar gaven van die gebeurte- nissen nog geen voorspel te zien. Dat blijkt uit de Causeries parisie?ineSy tirees fles journaux franqaisy waarvan het eerste nummer in de eerste Aveek van April verscheen. Het was de uitvoering van een denkbeeld van Kruseman om, zooals in de Bouiosfoffen ^ staat, de meesterstukjes op het gebied van bio- graphieen, vertoogen en letterkundige studien, welke vooral de Journal des debats en Le temp8 in die dagen bevatten, geschre- * De Gids 1864. Dl. II biz. 123. Kronyk en kritiek. S. Vissering, Herinnet'ingen. Amsterdam^ d803. Eerste en tweed e hundel — E, /. Potgieter, Proza {d8S7 — d8i6). //aar/ewi, 1864. Twee deelen. Het tweede deel van dit opstel (biz. 140 vlg.) werd metstijlveranderingenherdrukt in de Litterarische fantasien en kritieken, Haarl. z. j. Dl. XV biz. 2; het eerste deel werd met weglating van biz. 123—125 en van biz. 134 — 140 met w^zigingen opgenomen in Dl. XIV biz. 287. • De Gids 1864. Dl. Ill biz. 353. ' Dl. II biz. 55. 54 CAUSERIES PARISIENNES. 1804. veu als ze waren door Frankrijk's eerste stilisten, in afleverin- gen te verzamelen en zoo in bundels bijeen te houden, onge- veer een gelijk denkbeeld als dat welk het aanzien gegeven had aan de maandelijksche editie van het Zondagshlad. In het prospectus ' werd dan ook niet nagelaten daarop te wijzen. Wie met de hedendaagsche fransche dagbladen meer dan oppervlakkig bekend is, weet, hoe daarin, hetzij bij wijze van feuilleton, of van kritiek, of van aanvulling, medegedeeld worden de voortreff'elijkste studien van Frankrijks beroemdste schrijvers en redenaars. De namen te noemen van Sainte-Beuve, Laboulaye, Taine, de Sacy, Prevost-Paradol, Philarete Chasles, Scherer, Jules Janin, St. Marc Girardin — • inannen van onderscheiden rigting en geestesarbeid — is voldoende om in voile herinnering te brengen welke uitnemende opstellen, evenzeer uitmun- tende door keurigheid van vorin als degelijkheid van gehalte, de Parijsche hoofd-dagbladen sedert vele jaren plegen te verspreiden. Dergelijke stukken te be waren in een leesbaarder en meer blijvenden vorra dan dien van een courant, zal wel geen ongepaste wensch geacht worden. Ze te vertalen zou zjjn zonde te plegen aan de taal waarin ze gedacht en met meer dan algemeen gewaar- deerde kunst geschreven werden. Kruseman's verwachting werd teleurgesteld, in weerwil dat de prijs (12 Va cent voor een vel druks van 16 bladzijden) toch waarlijk niet te hoog was. Bij het verschijnen van het negende nummer, een studie van Taine over La religion de Bouddlia was het duidelijk dat de uitgave gestaakt zou raoeten worden ^. Nog drie afleveriugen verschenen om het geheel af * Advertentie in Haarlenische Courant 2 April 1864. * Dit geconcludeerd uit het feit, dat^ terwijl op de achterzijde van de omslagen der eerste negen afleveringen staat: nDans lea prochaines livraisons . . . . paraUro7it'^ en "ont paru ou parai7/-oni", eerst de tiende BUSKEN UUBT, AAN J. H. GUNNING. 55 te ronden en als compleet boekdeel met het jaartal 1805 te 1864. debiteeren. In drie jaar tijds werden er slechts 327 exemplaren geplaatst. En evenals Huet in het Aprilnnmmer van De Gids zich uitgelaten had over Potgieter, besprak thans Potgieter in het volgende Meinummer van De Gids ', dat is een maand na het verschijnen van het eerste nuramer, de eerste drie verschenen afleveringen en vond daarin aanleiding duchtig de les te lezen over de letterknndige waarde van de Nederlandsche dagbladpers. Nog was Huet in dezelfde achting bij Kruseman, waarin hij nu sinds jaren stond; nog was Kruseman's genegenheid jegens hem onveranderd. Toch zou Huet's wijze van doen en laten hem in Mei van dit jaar een eerste schrede doen zetten op de helling, welke binnen een paar maanden tijds zou leiden naar een plek, waarop saraengaau tusschen hem en Kruseman verder onmogelijk zou blijken te zijn. De eerste aanleiding daartoc was de bonding, welke hij zou aannemen jegens den Haagschen predikant Gunning. Huet schreef een brochure tegen hem. Dat geschrift te kenmerken als een schandschrift vol personaliteiten zou veel, veel te kras uitgedrukt zijn, maar toch was de toon daarin aangeslagen veel te persoonlijk dan dat Kruseman zich ge- makkelijk er toe zou kunnen laten vinden dit geschrift nit te geven. Een strijd tegen zaken, tegen opvattingen, tegen mee- ningen, zuiver op het gebied van geloof, wetenschap of kunst, daar kon hij als onzijdig middenpersoon, als uitgever, zijn plaats verdedigen; hier waar Huet Gunning zelf, al waren het dan ook diens persoonlijke meeniugeu, in het geding betrok, raoest een dergelijk boekje hem als uitgever niet kunnen heb- ben. Toch Het hij zich door Huet bepraten, nam de kopy aan, liet ze drukken en verzond de exemplaren op den laatsten dag der week, Zaterdag den 30 April 1864, naar zijn dcbitanten. aflevering, verschenen den 21 Juli 1864, laat lezen: "ont pnni''\ Het blijkt hieruit, dat tot de staking reeds besloten was voor de breuk met Huet. ' 1864. Dl. II biz. 355. 56 BUSKEN HUET, AAN J. H. GUNNING. 1864. La fiuit ports conBeil, Hij kreeg berouw Huet ter wille geweest te zijn met terzijdestelling van eigen beginselen. Den volgenden dag, Zondag den 1 Mei, stond liet besluit onherroepelijk bij hem vast de uitgaaf zoo mogelijk nog te voorkomen. In aller ijl werd een circulaire klaar gemaakt van den volgenden inhoud * ; Bij het maandgoed verzond ik naar enkele steden eenige exemplaren C. Busken Huet, aan J. W. \iic\ Gunning. Met deze brochure heeft een abuis plaats gehad. Ik haast mij alzoo vriendelijk te verzoeken die niet te ver- koopen, raaar ze mij onverwijld terug te zenden. Men doe mij genoegen en zorge dat ik ze hoe eer hoe beter terug heb. Men zal mij daarmede een wezenlijke dienst doen. Haarlein, A. C. Kuuseman. De boekhandel gaf gehoor aan Kruseman's wensch. Bijkans alle gezonden exemplaren kwamen weder terug. Kruseman had zich wel in een moeielijk geval gebracht. Zijn eenmaal aan Huet gegeven woord had hij uit te billijken gemoedsbezwaren niet gestand gedaan. Hij moest zich tegen- over hem kunnen verdedigen en dienzelfden 1 Mei schreef hij hem: Waarde Vriend. Nog ecus ernstig en lang heb ik na ons gesprek de uitgave van uw Brief aan Gmming overwogen. De be- slissing daaruit gerijpt is deze: dat ik mij aan de ver- spreiding meen te moeten onttrekken. Dat besluit staat thans vast, al ben ik mij zelf ook bewust dat ik u daar- mee welligt een oogenblik grief. Dat laatste doet mij leed, innig leed; maar — duid het mij niet til te euvel ! — ik houd dit van de twee kwaden het minst erge. Ik voel Nieuwsblad voor den Boekhandel 5 Mei 1864. BUSKEN HUET, AAN J. H. GUNNING. 57 mij zo6 zeker dat uw Brief vooral in deze dagen erger- 1864. nis zal wekken, zoiider beteren invloed daar i^oji^xi over, dat ik in gemoede geen vrijheid vind daartoe als uit- gever mede te werkeii. De zaak van vooruitgang op geestelijk en zedelijk gebied is mij lief gelijk ze u is. Onze inzigten ter barer bevordering loopen ditmaal uit- een. U staat de weg open om zonder mij te doen wat gij meent goed te zijn. Maar daar ik als persoon een eigen gevoelen en als uitgever een eigen verantwoordelijkheid heb, meen ik beter te doen zelfs nog op 't laatste oogenblik deze editie in te houden^ dan haar haar loop le laten, tegen beter besef aan. Ik zou niet zoo bepaald handelen, indien bet gewigt der zaak er mij niet toe dreef. Dwaal ik, dan kome de schuld geheel op mijne rekening; want ik geef a de voile verzekering, dat ik liierin met niemand of niets te rade gegaan ben dan met mij zelven en eigen conscientie. De kans bestond echter en terecht, dat er tegen zijn zin toch enkele exemplaren gedebiteerd zouden zijn. Nu eenmaal de kogel door de kerk was en Kruseraan zich ten slotte met de uitgave niet wilde belasten, meende hij zich ook tegenover Gunning zelf te raoeten verdedigen. Tegelijk met bovenstaand schrijven aan Huet onderwierp hij aan diens oordeel het vol- gende concept aan Gunning. Wei Eerw. Zeergeleerde Heer. Ik acht het mijn pligt u een afdruk toe te zenden van een door den Heer Busken Huet aan u gerigten Open brief, Nu er tegen mijn wensch ettelijke exemplaren van in de wandeling kunnen geraakt zijn, eischte de be- tamelijkheid, dacht mij, dat ik-zelf u van deze naar enkele plaatsen verzonden, maar onmiddelijk weder terug- getrokkeu uitgave kennis gaf. Op mijn conscientieus be- zwaar, dat dergelijke polemiek vooral in deze dagen door 58 BUSKEN HUET, AAN J. H. GUNNING. iW54. mij als uitgever niet mogt bevorderd worden, heeft de Heer Huet in deze iutrekking van mijne zijde wel willen berusten. In de toezending van deze brochure tegen u-zelven gerigt kan wel moeijelijk door u aan eene daad van beleefd- lieid van mijne zijde gedacht worden. Evenmin nogtans zij ze u ten grieve. Ik bedoel er alleen mede eene daad van eerlijkheid, die ik tegenover ieder zou begeeren in acht te nemen, maar allcrminst wil nalaten tegenover u, wien ik betuig de verschuldigde hoogachting opregt toe te dragen. Werd deze brief verzonden? Ik heb reden er aan te twij- felen. Huet toch berustte in de gedane intrekking, maar zijns ondanks; gesteld als hij werd voor een fait accompli moest hij dat wel doen en restitueerde aan Kruseman Maandag den 2 Mei het twee dagen te voren ontvangen honorarium (/ 40). En die twijfel wordt zoo gofjd als zeker door een schrijven, dat Kruseman zcven dagen lat«r onder dagteekening van den 9 Mei aan Gunning zond en dat in tegenstelling van het afgedrukte concept voorkomt in het kopyboek. Toen schreef hij aan den aangevallene : Wel Eerw. Zeergel. Heer. Aan uw^ verlangen om een exemplaar te bezitten van de door den Heer Huet aan u gerigte brochure mag ik niet weigeren gehoor te geven. Eerlijkheidshalve zou ik uit eigen bewegiug u reeds vroeger een exemplaar heb- ben aangeboden, zoo ik geen reden had gehad te ver- moeden, dat het boekske reeds in uwe handen was. Nadat ik geheel uit eigen overweging en alzoo ook ter eigen verantwoording gemeend had mij aan deze uitgave te moeten onttrekken [stc\ was er mij natuurlijk aan gele- gen zooveel mogelijk te waken tegen hare verspreiding. Ik heb gemeend om te mogen besluiteu, dat er in 's Hage niet meer dan een tiental, in Rotterdam even zooveel, in BUSKBN HUBT, AAN J. H. GUNNING. 59 Leiden eenige ex. meer van in de wandeling zijn. In de i8(h. steden van de spoorlijn verwijderd was de brochure terug- gevraagd eer ze er kon aangekomen zijn. In Haarlem en Amsterdam is geen enkel ex. door den Boekhandel ver- spreid. Tegen mijn wensch is alzoo hier en daar de uitgave op mijn naam bekend geworden en wordt ze besproken. Ik ben mij bewust daardoor den Heer Huet, die met alle ruiinheid wel in mijne geraoedelijke bezwaren heeft willen berus- ten, en ook u, jegens wien als ware het, thans in schijn eene heimelijke daad gepleegd is, in een lastigen toestand te hebben gebragt. Tegenover den schrijver en tegenover u heb ik schuld te belijden — het eenige wat ik ten overstaan van het jegens beiden door mij bedrevene doen kan. Overigens moet ik gansch lijdzaam berusten zoowel in het nadeel van den Heer Huet ora zijn Ope?i Brief door een ander uitgever verdere openbaarheid te geven of niet, als in uwe meening om al of niet het aan u gerigt schrijven te beantwoorden. De uitgave was ingetrokken en Huet had daarvan dadelijk mededeeling gekregen. Kruseman moest zich tot alien prijs tegenover den schrijver rechtvaardigen. Zondagmorgen decide hij hem zijn besluit mede en Maandagavond schreef hij hem opnieuw : Ik ben u rekenschap schuldig van den gang en de gevolgen mijner daad, voortgevloeid uit mijn u meege- deeld besluit van gisteren. Gij zijt zoo goed geweest niet te toornen over deze mijne gewetensdaad, die niet alleen tegen uw eigen gevoelen, maar ook tegen uw regt als auteur inliep. Des te hooger eisch hebt gij op mijne openhartig- heid. — Toen ik Zaterdag, nadat de pakken reeds naar Amsterdam op weg waren, u persoonlijk mijne vrees kwam meedeelen. omtrent den verraoedelijken indruk van uwe brochure, wier uitgave ik noode op mij had geno- men en ook toen nog zocht af te wenden, schenen uwe argu- 60 BUSKEN HULT, AAN J. H. GUNNING. 1864. meiiten tegen mijne bezwaren raij geldig genoeg om mij er in te doen berusten aaii de uitgave haar gang te laten. Gij wist dus niet beter of de Brief aan U, zou Maandag allerwege * verspreid zijn. — Ik beken een daad gedaan te hebben van aanmatiging, tegenover u als auteur een welligt onverdedigbare daad, toen ik op eigen gezag, door bezadigde zeKbeproeving daartoe gedreven, Zondag tot ttet besluit kwam om mij als uitgever aan de brochure te onttrekken, de verspreiding van de reeds afgezonden exemplaren op mijnen naam te voorkomen, of het verder debict tegen te gaan ddar, waar ze met den avondtrein van Zaterdag mogten ontvangen zijn. Terwijl ik u van dat besluit zijn gronden schriftelijk kennis gaf, werden alvast de circulairetjes gedrukt, waarvan ik u hierbij een exemplaar overleg. Yergeef mij mijne uitvoerigheid : dit circulairetje heeft een woord van toelichting noodig. Gij zult er de woor- den in vinden : Met deze brochure heeft een abuts plants gehad. Ten overstaan van u spreekt die regel onwaarheid. Nogtans was dit een vorm dien ik noodig had. Had ik toeh dergelijk motief niet aangegeven, dan ware te wach- ten geweest, dat men niet zoo grif met de terugzending zou geweest zijn. Integendeel, men zou iets veel scher- pers in het boekske gezocht en vermoed hebben dan er werkelijk in te vinden ware, en dat vermoeden zou — wat is natuurlijker? — het debiet hebben bespoedigd en vergroot. Alleen door aanvoering van deze beweegreden kon ik mij vleijeu de exemplaren hoe eer hoe beter terug te hebben. Het gevolg daarvan is dan ook geweest, dat uit alle steden langs de spoorliju heden pakjes bij mij ingekomen zijn. Intusschen blijkt mij uit die terugontvangst dat er reeds ettelijke exemplaren van de brochure Zaterdag-avond in do wandeling geraakt en verkocht zijn. Ik mag u de mededeeling hiervan niet onthouden. Ligt zal het opzien * De oplaag was 2000 exemplaren. BUSKEN HUE% AAN J. H. GUNNING. 61 wekken, praatjes uitlokken, dat een boekjc, even in den iS€>\. handel, eensklaps daaruit terug getrokken is. Zelfs zal men u kunnen verdenken van overijling en berouw. Dat alles besef ik, dat alles belijd ik, dat alles kost me eeuig hartzeer, al blijf ik voUen vrede hebben bij mijne daad. Uw Brief aan G, is, ik ben er mij van bewust, door u geschreveu met te gevestigde overtuiging en met te vaste pen, dan dat op u de schijn zou mogen kleven van eenige zwakheid. Laat ons elkanders meeningen eerbiedigen. Gij deedt dit reeds met voile ruimheid de mijne, toen gij het mij iiiet onvriendelijk afnaamt dat ik handelde gelijk miju(*. conscientie mij ingaf. Wees nu ook zoo goed mij waar dat pas geeft niet te spaien, maar werp alle scliuld van deze vreemde bonding ten eenenmale op mij. Wie billijk en onbevangen oordeelt zal mijne gemoedsbezwaren laten voor hetgeen ze voor mij zelven zijn. Maar van mijne zijde begeer ik, dat ze niet komen ten uwen kosten. Wanneer gij uwe brochure uitgeeft bij een ander, het- geen welligt voor u thans eer aan- dan af te raden zou zijn, dale in eenig voorberigt op mij de gansche last van het mal figuur, waarvan ik u ondanks mij zelven betrok- ken heb. Het einde van al deze bezwaren, waarin Kruseman Huet gebracht had, was dat Kruseman in de derde week van Mei de brochure toch uitgaf, maar met een ander omslag. Daar de brochure bestond uit ^en vel in 24° kon het titelblad niet gewijzigd worden; het bleef als het was. Op het nieuw gedrukte omslagvelletje daarentegen werd bijgevoegd het veelbeteekenende „Voor rekening van den Schrijver*' en op de verso daarvan liet Huet het voile gewicht op Kruseman's schouders rusten. Nadat dit boekje den 30***^" April in het licht gezon- den was, is het den 1"**° Mei daaraanvolgende, terwijl intusschen hier en ginds een klein aantal exemplaren huimen weg gevonden hadden onder het publiek, weder 62 BUSKEN HUET, A.AN J. H. GUNNING. ^^^- ingetrokken geworden. Niet door mij, maar door den uit- gever. Door zwijgend te berusteu in deze zonder mijne voorkennis gepleegde daad^ ben ik sedert het voorwerp geworden van verdenkingen die de waardigheid mij ver- biedt in bijzonderheden te vermelden. Geeu enkel oogen- blik ben ik het met den lieer A. 0. Krusernan eens ge- weest dat er in deze bladzijden ondoordachte woorden aangetroifen werden, of dat mijne brochure in haar geheel schade zou kunnen doen aan de zaak die ik voorsta. De hoogere beschaving van ons volk wordt mijns inziens bij voortduring tegengehouden door de heerschappij van ker- kelijke wanbegrippen. De paapsche stoutigheid heeft in het koningrijk der vrije Nederlanden het protestantisme omhelsd. Bij monde van sommige predikanten, en van ouderlingen als den heer Groen van Prinsterer, voert zij onder ons een toon die mij toeschijnt onze nationaliteit niet tot eer te verstrekken. Door op mijne wijze en binnen de grenzen van mijne kracht de paauwenvederen te helpen verwijde- ren waarmede deze zwarte vogel zich versiert, ben ik mij bewast aan mijne landgenooten en medeburgers eene goede dienst te bewijzen. Haarlem, 15 Mei 1864. Cd. B. H. Op die wijze kwam een einde aan de quaestie. Kniseman was gerustgesteld; Iluet had zich tegenover het publiek kun- nen verdedigen. De verstandhouding tusschen uitgever en auteur was weer op den ouden voet, voor het uiterlijk althans. Want het kan niet missen of dergelijke geschiUen laten, al zijn ze geheel bijgelegd, altijd en immer een spoor van hun bestaan achter. De zon kan elk oogenblik op nieuw schuil gaan achter zich samenpakkende wolken. En zoo zou het ook hier zijn. Zooals bekend is had Huet als redacteur van De Gidit daarin een uieuwe rubriek geopend; raaandclijks gaf hij onder den algemeenen titel Kronijk en krifkk ('in van die welbekende schitterende literarische fantasien en critieken, welke niet behoef- BUSKEN HUBT OVER VAN DEN BEUGH EN VAN ZEGGELEN. 63 den onder te doen voor de beste Fransche essaU op datzelfde 1864. terrein geleverd door Taine, door Sainte-Beuve, door wie al niet meer. Zijn wijze van critiek oefenen was anders dan in het goede Nederlaud destijds gebruikelijk was. Hij was de eerste, die in de literaire critiek hier te lande ook den auteur beschouwde in verband met zijn werken en omgekeerd nit de wcrken van een auteur een karakterschets van diens persoonlijkheid leverde, hetzelfde wat Da Costa apologetisch tot stand gebraclit had in zijn JDe mensch en de dickter Willem Bilderdijk. Psychologisch was hij daarin volmaakt in zijn recht, daar een werkelijk kunstenaar zich geheel in zijn scheppingen weergeeft en hij daarom ook als persoon, als denkend mensch, uit zijn scheppin- gen gekend kan worden, lietzij zijn scheppingen beliooreii tot de muziek, de beeldende kunsten, of tot de ars lifferaria. Die wijze van critiek, onpartijdig en oprecht als Huet ze voerde, was bij wijlen alles behalve aangenaam voor de betrokken personen; van criticus werd hij, bij het publiek namelijk, critikaster. ' In den zomer van 1864 kreeg Kruseman een kort brief je van Huet: Waarde Vriend. Hienievens met mijnen dank voor uwe goedheid, uw exemplaar van het Zondagshlad terug; doch in gezel- schap van een nieuw verzoek. Ditmaal geldt het S. J. van den Bergh. Eene min of meer voUedige verzameling van diens poetical works ben ik wachtende, uit Amsterdam. 