Records of South-Eastern Africa : collected in various libraries and archive departments in Europe
This father, being in the church which is in the court, or in its vicinity, zealously visited and conversed with the emperor, and heaven brought about the end at which he was aiming. He catechised the emperor and then all the royal household, who earnestly asked for baptism,—which the Father arranged and administered with all possible solemnity and pomp in that empire on the 4th of August 1652. To the emperor he gave the name of Dom Domingos (being the feast-day of our patriarch), and to the empress that of Dona Luiza, Their two sons were then baptized, the prince and heir to the crown was given the name of Dom Miguel, and they were followed by the nobles, all those of the palace, and the greater number of the people. It was a praiseworthy day for that empire. The news spread all over Christendom, and there was rejoicing in Rome as the head of it. To commemorate the event the Superior-General of the Order of Preachers, Friar João Bautista de Marines, ordered a bronze tablet to be made and engraved, representing the baptism and all its circumstances, with an inscription explaining them, which is as follows in the Latin tongue: Anno 1652 in inferiori Aithiopise vaste Monomotapse Imperator à Fratribus Ordinis Preedicatorum Christiana Cathechesi imbutus, interque eorumdem manus salutifero baptismi lavacro, palam ab uno ipsorum tinctus; quod Sacra hsc functio in 4 Augusti diem incidisset, Dominici nomen sibi imponi voluit, spem exinde amplam et concipiens, et faciens, non solos modo Palatinos, ac Proceres ab iislem Predicatoribus jam pené edoctos; sed et universa Imperii sui Regna propediem Imperatoris sui, atque Imperatricis Ludovice exemplo Fidem amplexatura; nec quoad Optimates diù fuit expectationis eventus, sic librante Dei Provi- dentia, ut quando sub Canchri Tropico passim turbata Fidei semina ferò exaruerunt, eadem uberius alibi sub Capricorni Tropico adolescant. There was no less demonstration in the province of Portugal, as one to whom the credit justly belonged of such progress made in one of her colonies. In the Convent of St. Dominic at Lisbon, 2D2 404 Records of South-Eastern Africa. the chief house of the province, the event was celebrated with the highest Catholic demonstrations, the Blessed Sacrament being exposed, with solemn high Mass, at which King Joäo IV of happy memory assisted with all his court, favouring the Religious of that house upon that day with singular marks of his majesty and greatness. The emperor of this great empire being baptized, our Religious not only succeeded in seeing Christianity extended through the whole of Kaffraria in imitation of their monarch, but in the future the country gave the Order and Congregation a son who was not unworthy of it in person or capacity. ‘This was the prince Dom Miguel, heir to the crown of Monomotapa, who brought up in the doctrine of the Religious and knowing the small value of the empires of this world for those who by baptism have been made heirs of another which is eternal, entered the Dominican cloisters to ask for and put on their habit, which he desired with humility and received with rapture. He studied with application, and afterwards occupied the teacher's chair with no less capacity, passing on to the conversion of the souls of those who lost him as a Prince to find him as a Teacher, his example being the most eloquent persuasion heard in that empire, with equal fruit and admiration. The Master-General of the Order, Friar Thomas de Rocaberti, sent him the diploma of Master in Theology in the year 1670. He ended his days in Goa, being Vicar of Santa Barbara, with a peaceful death, as one who had desired it. But it is well that we should give some account of the latest progress of the Christian missions of the rivers, in the years preceding that in which we write. Discord was sown in the harvest-field of Christ by some discussions which the Ecclesias- tical Administrator had with the labourers therein, by attempting to introduce other religious orders regardless of the fact that the missions were the work of the Dominicans, as much their own as they were long established and fruitful. In this design the Administrator went to Goa, where his attempts were ineffectual, and returning to the rivers with the intention of continuing them, he was pacified by the industry of Friar Francisco da Trinidade, Presentado, who embarked with him as Commissioner and Visitor of the rivers, and Vicar of Tete, with five other Religious for the service of the churches. He arrived at Mozam- bique, from whence he visited the convent and churches of the Records of South-Eastern Africa. 405 islands of Quirimba and Amiza, and passing to Sena (where he compiled a Catechism and exercise for confession in the language of the natives, which produced great fruit), he sent the Religious —Friar João de Santo Thomaz to the church of the Holy Ghost of Sofala, Friar Damaso de Santa Rosa to the church of Zimbaoë, chaplain to the emperor of Monomotapa, Friar Diogo de Santa Rosa to rebuild the church at Masapa, Friar Jorge de Santo Thomaz to rebuild the church of Hongue, and Friar Miguel dos Archanjos to build anew a church in the kingdom of Quiteve. Other churches were intended to be built by the Commissioner, but the plan was not executed, though the conversion of souls was happily carried on in those thus newly provided. Having despatched the Religious, the Commissioner proceeded to Tete, where composing another catechism, in the language of the country, he gained innumerable souls, catechising and baptizing both children and adults. One of these was the prince of Monomotapa, son of the emperor Dom Pedro, now dead, and the empress Vondato; he gave him the name of Dom Con- stantino; and returning from Tete, brought him to India, where in the convent of Goa, with the name of Friar Constantino do Rosario, he took the habit of St. Dominic, in which he was followed by another prince, his brother, whose name was Friar João (the record of his name is lost), who had been baptized by Friar Filippe da Assumpcäo. At the time in which we are writing both are in the convent of Santa Barbara at Goa. This is the latest progress of the Christian missions of Sena, and those newly established at Tete were doubtless tended by Friar Francisco da Trinidade with such diligence and care that prayers were entoned in the streets and during work; and the father commanded that in the houses of the population, which contained many families, they should be entoned night and morning (thus exercising together their devotion and their memory). An incident occurred which showed how acceptable it was to heaven. Disturbed by the noise made by the Kaffirs, one of the powerful men of the country ordered those of his household not to pray in the early morning, but before long a loud voice was heard in the house, clearly calling to the slaves to join together in the creed. They awoke and assembled, not knowing who had called them. The incident was repeated and caused great surprise in the house, and the master, reflecting 406 Records of South-Eastern Africa. upon it, understood that he ought not to hinder their holy occu- pation, and thus warned, he devoutly ordered it to be continued. Extraet from Chapter XV., Book Fourth, Tome IV. By a most cruel death Friar Nicolas do Rosario fell a victim for the faith. He was a son of Pedragäo, a town of Portugal (and thus a son both of the town and the convent of St. Dominic there), a great preacher, of exemplary life and qualities, which gave him a great place in the congregation. He willingly left it to go to the rivers as a labourer in those Christian missions, where he remained with great fruit till he accompanied the Captain of Tete in his war against the Zimbas (cruel Kaffirs, eaters of human flesh), and was taken prisoner by them. He was then tied to a tree hand and foot, and like another St. Sebastian covered with arrows, which opened more mouths by which he preached the truth to them, as long as his life lasted under this martyrdom. His body was afterwards cut to pieces, divided among them, and devoured. Records of South-Eastern Africa. 407 [The following papers have been copied from documents in the Archive Office at the Hague, where they form part of the records of the Dutch East India Company.—G. M. T.] Bijvoegsel tot het Tractaat van 12 Juni 1641 tusschen Portugal en de Nederlanden voor cen Wapenstilstand van Tien Jaren. Namen van de plaatsen die in Orienten bij de Portugiesen en Nederlanders werden beseten en gefrequenteert, met distinctie wat yder int bijsonder toecompt, alleen bevaert en gesamentlijck frequenteeren. Op de custen van Monomotapa, Monsambicque en Melinde tusschen Cabo de bona Esperanca en de Roode Zee besitten en frequenteren de Portugiesen alleen de fortresse Soffala op de cust vant rijck Monomotapa, de fortgens en fetorien Kilimane, Angosia, Cabo de Courentos en verscheijden rivieren daer omtrent ; de stadt en fortresse Monsambicque, en in dat gewest de groote vlecke Sene en 't fort St. Marceel met de rivieren de Quama ; de fortresse Mombassa, en daer omtrent op de custe van Meline, de vlecken en fetorien van Pate, Monfia, Gengebar, Ampassa, en andere van minder inportantie ; t’ eijlandt Madagascar wert aende west cust bij de Portugiese en des selfs Oost Cust van de Nederlanders bevaren. [The treaty was ratified by the king of Portugal on the 18th of November 1641 and by the States General on the 22nd of February 1642.—G. M. T.] Rapport van Jan van de Capelle aan den Hoog Edelen Heer Maurits Pasques de Chavonnes, Gouverneur van de Kaap Kolonte, en den Raad van Politre. Wel Edele Gestr* Heer en E. Agtb'* Heeren. Den ondergetekende, uwe wel Edele Gestr. en E. agtb"* gantsch geringen dienaar, van den beginne aan, op 't comptoir rio de la goa gelegen, eenige togten met de schuijt opwaarts gedaan, en 408 Records of South-Eastern Africa. vermits het ongelukkig geval met de rovers, nog verscheijde reijsen in eenige negerijen twee a 3 uuren van Comp post gelegen zijnde, huijsgehouden hebbende, soo geduurende het leggen der rovers, uijt nood, als naa haar vertrek om ons van reijst te proviandeeren, tot dagelijkse consumptie, en also de occagie gehad hebbende, om den tolk en ook verscheijde inlanders te ondervragen, soo over de negotie, voor desen door de portugeesen aldaar gedreeven, als de gesteltheijt der landen, op 't geen zij geven, soo verre hun het selve bekent is, neemt met alle eerbied de vrijmoedigheijt van aan U wel Edel gestr° en E. agtb’ in dit volgende geschrift voor oogen te stellen 't geene hij dienaan- gaande heeft konnen ervaaren, en alhoewel zulx alles niet als een seekere waarheijt kan stellen, hoop egter uwe wel Edele gestr* en E. agtb™ ootmoedigen dienaar, dat zij de moeijte sullen gelieven te nemen van 't selve te doorsien ; te meer dewijl deselve sijn te samen gestelt in de hoope, dat eenige dingen daar in mogten werden gevonden, die strekken konnen, ten dienste en voordeelen van d’ E. Comp". Zal dan beginnen met een verhaal van seker geval door den tolk (hier voor gem':) bijgewoont, waar uijt echeijnt te blijken, dat daar aan rio de la goa wel eerder zeeroovers sijn geweest, als nu, en om die reeden (mogelijk, de portu- geesen, in eenige jaaren herwaards, geen scheepen meer derwaarts gesonden hebben. Den tolk dan, heeft mij verhaalt dat voor de sevende reys, met de portugeesen van mosambique, aan rio de la goa gekomen zijnde, soo als naar huijs meende te keeren, in de bhaij haar een schip was ontmoet, voerende witte vlagge: dat zij alsoo het stil wierd beijde ten anker moesten komen, en niet langh daaraan hun Capiteijn benevens den boekhouder naar het andere schip (dat zij meijnde en frans man, en hunne vrinden te sijn) waren gegaan, alwaar zij beijde wierden vast gehouden; onder des quam de nagt aan, tegen de morgenstond, nog donker zijnde, quamen de soo gemijnde fransen met drie vaartuijgen aan geroeijt meijnende het schip der portugeesen, te overrompelen ; dog alsoo zij den boekhouder (gebonden sijnde) in hadden, verstouten deese sig, roepende tegen zijn volk, dat op haar hoede moesten zijn, en gem: vaartuijgen van boord houden, also zij quamen om t schip wegh te nemen: hier door geraakte de portugeesen op de been, en deeden eenige chiergies, uijt kleijn geweer, waar op die in de vaertuijgen (: als toen geen kans siende :) weeder te Records of South-Eastern Africa. 409 rugge keerden. Dag geworden zijnde, mijnde de portugeesen het weeder na binnen te setten, dog raakten per ongeluk aan de grond, toen verliet alle het volk het schip salveerden sig aan land : die van het andere schip quamen kort daarop en ligten de beste goederen daaruijt steekende voorts het schip in den brand: zijnde het ruijm twintig jaaren geleden, dat dit is voorgevallen, en seedert geene scheepen van de Portugeesen aldaar geweest, gelijk zij jaarlijx deeden. Want volgens het seggen van gem: tolk, zó hebben zi) nooijt een vast comptoir daar gehad, maar op een eijlandje genaamt Xiphini, gelegen aan de N: O! kant van de baij, en aan de mond der revier, die wij noemen St. Esprict, hadden zi) een plaats, daar hutten op- sloegen, en in logieerde, geduurende de tijd, dat daar lagen om te negotieeren, 't welk ordinair vijff a ges maanden was. In eijder negereij langs evengem: rivier, tot aan manisse toe, (: hebbende nooijt hooger op geweest :) hielden zij geduurende bovengem: tijd, een factoor met een man a vier bij zig, die de negotie deed, komende dan van beneeden, om de 8 a 10 dagen, met hun schuijten opwaards, om het genegotieerde af te haalen, ende wanneer met haare schcepen weederom na Mosambicque keerde, lieten sij gem: hutten (: zijnde van riet :) staan, tegens s anderen jaars. Ik heb deesen tolk (: zijnde een geboore mosambicquer :) over verscheijde dingen, aanguande den handel der portugeesen 800 aan rio de la goa, als mosambicque en Chovalla, principaal raakende het goud, ondervraagt: waarvan hij mij dit volgende heeft gesegt. In de landstreeke van mosambicque werd geen off immers seer weijnig goud gevonden, dog wel amber, eliphants tanden en wax. Maar in de revier Guama, die op circa 18 gr: Z: b'^ legt, alwaar de portugeesen twee casteelen hebben, een op deese en een op d' andere zijde (: dog dat op dese zeijde zoude zij al voor lang verlaten hebben :) segt hij veel goud gevonden te werden : hier komen de portugeesen jaarlijex met haare scheepen, gaande voorts met kleijn vaartuijg, tot twintig a dertigh te gelijk, de revier op, tot aan een stad, die hij noemt Cenne, alwaar de portugeesen een besetting zouden hebben, en in off aan het rijk monomotappa leggen : en moeten zij, eer daar konnen komen vijfthien a sesthien dagreijsens onder wege sijn. In 't land rondom gem: Cenne, soude goud in overvloed 410 Records of South-Eastern Africa. weesen, 't geen door de portugeesen werd ingekogt, voor coraalen, lijwaaten, lakenen, scharen, messen, kruijt, loot, tin, ja selfs voor gemaakte kleederen, koussen, schoenen &*, op gem: goederen souden daar seer wel getrokken, en 't gout goedkoop ingeruijlt werden: de portugeesen aldaar hun negotie gedaan hebbende, vertrokken weeder met hunne vaartuijgen na beneden en voorts met de scheepen na Mosambicque: de voorm: stad Cenne, soude seer groot weesen, in deselve veel swarten wonen, en onder deese veel goudsmeeden zijn, die curieus werk maakten. De vaartuijgen daar de portugeesen meede opwaarts gaan zijn (: volgens t seggen van meergem: tolk :) langwerpig, voor niet breed maar gesneeden, om dat tegen de stroom op moeten, onder plat, sò dat niet diep konnen gaan en werden door 8 a 10 man voort geroeijt, off liever gepagaaijt of geschept, gelijk op Batavia en andere plaatsen de orangbaaijs: soo dat na alle apparentie opgem: rievier Guama, niet dieper zal weesen, als die aan rio de la goa: waarvan ik de eene, bij ons gen' St. Esprit, wel vijftig mijlen hebben opgeweest (:’t welk meer als eens soo verre is, als ooijt de portugeesen daar hebben gedaan :) alwaar wij de revier wel breed en schoon voor ’t oog vonden, dog niet boven groote anderhalf voeten diep, soodat met onse schuijt, die twee voeten diep ging, niet verder konde komen, maar moesten (: tot ons leet weesen :) weeder te rugge keeren: gelijk Uwe Wel Edele gestrenge en E. agtb' uijt de te vooren overgesondene rapporten, sulx in het breede hebben konnen sien, en het is wel apparent dat men aan la goa, mede vaartuijgen hebbende, die niet boven de anderhalf voet diep gingen, een groot stuk verder opwaarts zoude konnen komen en (: mogelijk :) wel voor- deelen voor d" E. Comp" te behalen zijn: alsoo meergem: revier St. Esprit, volgens de kaarte wel ruijm 200 mijlen land waard, voorbij de stad monomotappa, en voorts door het rijk van die naam (:daar eijgentlijk het goud soude vallen :) doorloopt. Dog alsoo men met gem: soorte van vaartuijg, niet al te veijlig de baij kan passeeren, soude men genootsaakt zijn, een kleijne posteering aan meergem: revier te houden, bij de capiteijns bombo, makandi off mainisse bij deese laaste, zoude wel de bequaamste plaats weesen, en deese heeft ons, als d’ eerste maal daar waaren, een plaats om een logiement te maken aange- presenteert : ook konnen de scheeps schuijten tot daar komen, om "t geen opwaarts ingekogt wierd, af te haalen. Records of South-Eastern Africa. 411 Tot Chovalla, dat omtrent op 20 gi: Z. b* legt, segt den tolk, landwaard, meede veel goud ingeruijlt te werden: en zouden de hier voorengem: coopmansc: daar meede wel getrokken weesen, de portugeesen hebben daar ook een casteel, dog soude niet seer sterk zijn. Niet verre van Chovalla, noemt hij een plaats off revier niambani, hier soude de portugeesen, seedert het verlies van 't hier voorengem: schip, haare scheepen hebben gesonden, komende dan van daar, met behulp der negers, naar Mainisse voorts op bombo, en vervolgens aan la goa, tot aan de over seijde bij Capit? tembi, om te negotieeren : hun handel gedaan hebbende, vertrokken zij weeder, door den selven wegh naa niambani, en voorts te scheep na mosambicque: de portugeesen zouden deese revier nooijt landwaarts besogt hebben, soodat hij niet wist te seggen, off daar goud viel, ofte niet. Aangaande Rio de la Goa, daar Comp" post is, daar van segt hij, niet te weeten, dat in alle de tijt, die hij bij de portugeesen heeft gevaaren, zij lieden op die plaats goüd hebben geruijlt : maar wel tanden, amber en wax, dog van dit laaste geen groote quantiteijt: heeft ook in alle de tijd, die daar heeft huijs gehouden (:’t welk is seedert het verlies van meergem: schip :) geen goud bij deese natie gesien: kennende hij nogtans het goud en silver wel, gelijk dat bij ondervinding hebben gesien, als hem, eenigh goud off silverwerk wierd verthoont, hij wel wiste te seggen wat specie het was. Om dat den tolk, en ook de negers, veel van gem: niambani hoorde spreeken, en hij mij seijde, dat het een groote revier was, bequaam om met scheepen binnen te komen, en veijlig te leggen, heb ik in eenige kaarten na deselve gesogt (: nog jongst in een geographie, gemaakt door Samson d'abbeville :) dog niet gevon- den, want van Cabo de goede hoop, tot aan Cuama, vind men (: buijten de kleijne:) maar vier groote revieren, als Infantas, Spiritus S', Sambre en Cuama, die landwaarts ook werd gen' Indires. Infantes, legt volgens gem: geographie op circa 32 gf: Z: b'* niet verre van terra de natal, loop tot diep in 't rijk van monomotappa. Spiritus St. off gelijk wij seggen St. Esprit is eijgentlijk aan la goa, heeft volgens gem: kaart drie uijtgangen in zee: die daar ook sijn ; als een besuijden do bhaij, bij de Inlanders gen‘ 412 Records of South-Eastern Africa. machavane naa een Capiteijn van de landstreek : de tweede, is die, aan welke Comp* post is, bij genoemt rio de la goa; de derde, leijd aan de N: O'* kant van de bhaij, en bij ons altijd genaamt St. Esprit. Twee van deese, als die om de Z* en die an de Nº, zijn door ons besogt, soo verre men heeft konnen komen, dog die, aan welke 's Comp* post legt, niet verder als een mijl a vier, ten tijde van de heer van Taak zaliger, en den tolk, ook sommige negers seggen, dat deselve loop, tot aan en mogelijk, wel door het gebergte, dat men aldaar uijt het fortje kan sien, en zig strekt tot aan en voorbij paraotte, hetwelke de landstreek is, daar 't kooper valt, zijnde vier a vijf dagreijsens van 's Comp* post gelegen. Volgens meergem: caart, vereenigen sig dese drie gem: uijt- gangen eenige mijlen landwaard makende een rievier, die daar de naam ontfangende van Spiritus St. voorts loop door het rijk monomotappa verder als een der andere drie groote revieren, verscheijde negers hebben mij ook gesegt dat gem: uijtgangen zig voor bij 't gebergte vereenigen, en een revier maken, die verre landwaart loopt. Benoorden la goa, op omtrent 22 gt: Z: b'^ siet men de derde rivier Sambre dese loopt meede tot diep in ’t rijk monomotappa: en is mogelijk deselfde, die den tolk niambani noemt (: apparent na een der bij wonende capiteijns gelijk de gewoonte wel hebben :) want hij weet te beduijden, dat deselve groot is, en in de mond twee eijlandjes leggen: gelijk hetselve ook in de caerte sodanig te sien 18. De vierde revier Cuama, is gelegen op circa 18 gf: Z: b*, loopt meede verre landwaard, tot in het rijk monomotappa, draaijd zig veel om de Z' en d andere om de Nº soo dat het seer wel kan sijn, dat meergem: Cenne, meede in opgem: rijk gelegen is, en als men aan la goa, middel had gevonden, de revier op landwaard te komen, soude men met de portugeesen in een en deselve landstreck zijn, dog een goede distantie tusschen beijde blijven, alsoo d’ cen van deese, en d’ andere van een andere zijde, daarin zoude komen. Kan ook niet laten te seggen, wel edele gestr: heer en E. agtb" heeren, dat het veele vremd voor is gekomen, dat men aan la goa, geen vervalle fort van de portugeesen heeft gevonden, nog geene van die natie (:'t zij swart off blank:) daar woonende, Records of South-Eastern Africa. 413 gelijk ik wel hebbe gehoort dat men verwagt had, dog aan de revier Sambere (: gelijk wel apparent is :) deselfde zijnde die de caffers niambani noemen, vind men desselffs zuijd hoek ook genaamt Caab St. maria gelijk aan rio de la goa: ook vind men daar een vervalle en verlate fort en woonen nog inlandsche portugeesen aldaar; in de mond der selve leggen ook twee eij- landjes gelijk aan la goa, is in den ingang soo wijd dat bijna de naam van een baij meriteert; is soo veel verder om de N' en nader aan Chovalla gelegen alwaar landwaard goud gevonden werd : de portugeesen hebben ook seedert eenige jaaren herwaard, geen scheepe meer derwaarts gesonden, aan in de landstreek van la goa te negotieeren, maar sijn geheel achter gebleeven. Egter schijnen die van Mainisse, dien landaard somtijts nog te besoeken, en met haar te correspondeeren alsoo men aan la goa seedert eenige maanden veel nieuwe mosambicqse coralen heeft sien dragen, die de caffers seggen bij mainisse te kopen. De soon van deesen capiteijn voor eenigen tijd aan la goa bij mij zijnde, heb ik hem gevragt off zij lieden geen handel dreven met die van niambani: hij antwoorde mij van ja: dat in de koude tijd (: dat is in de maanden Maij, Junij en Julij :) haar volk daar heenen gingen en kogten voor schopjes, beijltjes, en assegaijen, mosambicqse coralen : die sij lieden dan weeder aan de omher wonende negers verruijlen, soodat (: na alle apparentie :) die van niambani, nog handel drijven met die van Chovalle, dat het eerste portugees comptoir aan die seijde is. Die van Mainisse rekenen niambani, seven dag reijsens van haar, en den tolk segt niambani en Chovalle vijf dag reijsens te sijn : en Comp? post aan lago is twee dag reijsens van mainisse, en volgens gem: reecq: veerthien dagen reijsens, overland van Chavalla. Kan ook wel Edele gestr: heer en E. agtb" heeren, niet nalaten te seggen, dat in laatste van 't jongst gepasseerde jaar aan la goa neegers sijn geweest, uijt de landschappen paraotte en machi- | cosje die niet alleen koper, maar ook tin met haar bragten om alduar te verruijlen; het koper was seer mooij van couleur, gelijk daarover, aan uwe wel edele gestrenge en E. agtb' al te vooren is geschreeven: het tin is meede mooij van couleur dogh wat weekelijk en ligt, gelijk uijt twee stukjes van staafjes (: die ik de eere hebbe gehad, aan den wel edelen heer gouverneur te overhandigen :) gesien kan werden ; het eene is veel harder van 414 Records of South-Eastern Africa. specie, dan het andere, gelijk zulx bij omsmelting ‘hebbe bevonden. Dit thin seggen sij gevonden te werden in de landstreek machicosje, aan de kanten der revier, in mandjes opgeraapt, gesuijvert van het zand, en dan door de negers tot staafjes gebragt om te verruijlen, alle de inlanders gebruijken dit thin, ook het geene zij van ons inkoopen, om onder haar kooper, tot hals en armringen, te smelten: waar door 't sonder twijffel komt, dat haare ringen, sô een glans hebben, en buijgsamer zijn dan d’ Comps ringen, die daar sijn geweest, Eenige van bovengem: buijtenlanders zijn bij ons op t' fort geweest, dog soodra de omher woonende negers merkte, dat eenige van het volk, koper en thin van haar sogte te ruijlen, dreef de soon van den capiteijn mateke, alle de buijtenlanders weg, in presentie van michel: hier uijt blijkt dat de aan la goa woonende neegers, niet gaarne sien dat wij met andere handelen, daar het egter niet ondienstig voor d' E. Comp" konde wesen die menschen aan te haalen, en met haar te handelen en alsoo aanleijding te geven, tot aanbrengingh van meerder quantiteijt en ook (:somtijds:) andere goederen, die landwaarts mogten gevonden werden: ook tot aanmoedinge van verder gelegene negers, met het geen daar viel, aff te komen, en men alsoo ook nader kondschap dier landen en landaard bekomen. Ik ben altijd begerig geweest, om de landen daar de hiervoor- geïm: stoffe gevonden werd, te besien, en als de heeren majores goed vonden, vaartuigen derwaards te senden, gemaakt op de wijse als hier vooren gesegt, te weeten : die 8 a 10 man konnen voeren, met 4 a 6 basjes voorsien, plat zijnde van boom voor gesneeden, alsoo altijd tegen stroom op moeten waar meede men niet alleen kan zeijlen en roeijen, maar ook met stokken of bomen getten alsoo men boven in de revier met roeijen niet kan vorderen, vermits de snelle afwatering: off wel het selfde fatsoen, als de vorige schuijten zijn geweest, mits zoo diep niet gaande, plat van bodem en zonder kiel zijnde, soo wil ik seer gaarne (: mits andere opperhoofden aan la goa zijnde :) de togt landwaard onder- nemen, en vertrouwe dat wel soo verre (: mogelijk :) verder soude komen dan daar het tin en koper gevonden werd : alsoo die land- streken, volgens de beduijdenis van een bejaard neger, niet verre zijn gelegen van dien Capiteijn machimbile Cosse, daar den gesag- hebber Jurriaan Clappenburg, en ik, wederom moesten keeren, Records of South-Eastern Africa. 415 vermits ondiepte, breeder in ’t overgesondene rapport dato augusti) 1721, te zien. Want gem: negers heeft mij alle de Capiteijns genoemt, die aan de hooge landstreek, die men aan la goa uijt ’s Comps. post siet, gelegen zijn, dit gebergte strekt zig van 't Z. Z. O‘, N. N. W* heenen, beginnende dan uijt het Z. Z. 0*, noemt hij nassangano, daar ook eijser gevonden werd: na deese batua paraotte en machicosje welke paalt digt aan meergem: Capit" machimbile Cosse: en voorts strekt na de kant van hier boven gemelde niambani, wiens jnwoonders, door de Caffers aan la goa werden gen' moetonge, in de vier gem: landstreeken vald kooper, en in die van machicasje boven het koper, nog het hier vooren gem: thin. Dat in gemelte landstreeken, off verder landwaard, goud gevonden werd en ook silver, soude men ten naasten bij, vast konnen stellen: om dat de aan la goa woonende negers, het na- men weeten te geven, noemende sij het silver de lamma jntoffe om dat van couleur, het tin niet ongelijk is, zijnde Intoffe tin gesegt: het goud noemen zij de lamma Insoeke, omdat het van couleur aan het Coper, niet oneijgen is, 't welk zij Insoeke noemen, bij de lamma, verstaan sij goud of silver, of wel alle beijde, het alleenig met bovengem: bij naamen zijnde geschikt na de Couleur onderscheijdende, sonder zij verders van de wardije van dien, yts weeten. Voege hier nog bij, dat volgens alle apparentie en het seggen der neegers, wij met de vaartuijgen naar boven zijn geweest, om de revier te besoeken in een tijd, dat men het weijnigste water daar heeft, als in de maanden Junij, Julij en Augustus zijnde het, droogste van de tijd, wanneer men daar seer weijnig water ofte regen heeft: en de inlanders ook den tolk seggen, dat in de regen tijd meerder water is in de revieren, 't geen gelooffelijk is, want toen wij boven zijn geweest, Juli) en August; 1721, hebben wij boven mainisse, overal aan de kanten der revieren, konnen sien, dat het water hooger was geweest, wel tot vier voeten : soodat wel apparent is, dat men in 't laatste, of kort na de regentijd (: die voor soo verre wij hebben konnen sien, in de maand Septemb' begint, en in Decemb' eijndigt :) na boven gingh, men daar meerder water soude vinden, en bij gevolgh, verder konnen komen dan tot nog toe hebben gedaan, de hoop daar toe is nog vermeerdert alsoo eenige swarten, ook een der pr Schooteroog overgekomene slaven, mij hebben gesegt, dat in 't uijtgaan van 416 Records of South-Eastern Africa. 't voorleedene jaar, het water bij mainisse, soo hoog is geweest, dat de lage landen, die wij 3. a 34. voet boven water hebben gesien, onder hebben gestaan: sonder twijffel veroorsaakt door de sterke aanpersing van het boven water tegen de vloeden, op- stoppende, en aldus die landen onder water gestelt hebbende, genoegsaam vastgestelt kan werden dat men in de hier voren gem: tijd, de revieren opgaande, verder opwaards soude komen, dan tot nog toe is geschiet. Zal onder welduijding van uwe wel Edele gestr. en E. agtb" hier nog kortelijk bijvoegen, Ietwes rakende de negotie, en gesteldheijt der landstreek rondom her, bij Comp* post, aan rio de la goa. Aangaande de negotie is aan uwe wel edele gestr. en E. agtb’, bevoorens door de overleedene opperhoofden, wijdloopig gescr: of deselve verbeetert is, of veragterd, kan ik uwe wel edele gestr: en E. agtb' vermits het ongelukkig geval met de zeerovers, niet seggen: maar wel dat bij eenige der daar omher woonende capiteijns, nog een reedelijke quantiteijt tanden zijn geweest, en ook amber, van welke de Engelsche (: die in januarij en february) jongst leeden daar zijn geweest :) een goede partij hebben gekogt, dog egter niet alle (:maar 't zij onder welduijdinge gesegt :) wanneer zoo creticq zal gehandelt werden, als na de dood van de heer Swertner, wel hebbe sien doen, is het niet apparent, datter veel voortgang zal werden gemaakt: want die natie niet mag sien, dat er gecretiseert wert op een bosje coralen, off andere kleijnigheeden, wat het ook mag zijn; maar wel dat men de hand eens ligt, en een bosje meerder geeft: wanneer zij ook williger zijn, om aan te brengen, 't geene zij hebben en sulx kan gemackelijk gedaan werden, als men siet dat ijmand wat dikwils met goede tanden off amber komt, en ook andere met sig brengt, met goede waaren : om haar alsoo te animeeren, tot aan . brengen van meerder quantiteijd, sonder men egter een gewoonte daar van behoeft te maken. De ondervinding heeft mij geleert, dat de negers seer wel content zijn, als men soo met haar leeft, en heb ik, in de ziekte van de heer Swertner zaliger (: uijt sijne last:) de negotie doende, op gem: wijse gehandelt, en in de tijd van vier a vijff weeken, meer dan de helft, der p" de hoeker Gouda overgesondene amber ingekogt, en geloof ook (:’t zij onder correctie gesegt:) dat de meerdere quantiteijt, van amber of andere waaren, wel soo veel winste komt te geven, schoon een bosje coralen meerder betaalt Records of South-Eastern Africa. 417 als de mindere quantiteijt voor een bosje coralen minder ingekogt, en het is seeker, dat men met een geschenkje, ’t zij van een bosje coralen, off andere kleijnigheeden, veel bij die natie kan winnen, en haar tot zig trekken: dog als men sit te cretiseeren, nors is, en haar doet vertrekken, als het voor de gebodene prijs niet willen geven, blijven zij 'te huijs, en brengen haar waaren niet te voorscheijn: waarvan al exempels hebbe gesien, met het in koopen van rijst en rundvee, daar wij om landwaard hebben moeten gaan. De waare die daar wel meest getrokken zijn, en gewilt, zijn corallen, thin en lijwaat: na de twee eerst gem: vragen de negers dagelijx, dog na het linnen niet soo sterk, alsoo een grote quan- titeijt van de zeerovers hebben ingekogt, het roode, blauwe, of het gebloemde, gelijk het guinees dat daar is geweest, willen zij het beste aan. Kooper kan daar ook wel verhandelt werden, dog niet soo willig, als de bovengem: waaren, te meer alsoo daar te land koper vald, vrij mooijer van couleur, als het geene er van de Comp” is geweest. Thin hebben zij van den beginne aan sterk na gevraagt: en als men daar thin hadde, en er staafjes van deed gieten, soude men daar voor, alles konnen ruijlen wat zij hadden: te minsten na gedagten: want zi) vallen somtijds wat veranderlijk, willende d’ eene tijd dit, en d’ andere weeder wat anders hebben; het is ook nu dat zij het landwaart quijt konnen raaken, want voor ’t geene van ons ruijlen, 't zij coraalen thin, lijwaat, &*, koopen zij landwaard weeder ossen, eliphantstanden, amber &*, die dan al weederom aan de blanke verruijlen, eijisschende dan soodanige goederen, als zij weeten landwaard meest getrokken te zijn, scheijnende egter coralen altijd, het beste gewild. Ik hebbe hierboven vergeeten te seggen dat de negers aan la goa, geen sin in het fatsoen van Comp* kopere ringen hebben gehad, om dat met leeden, en te ligt waaren: swaarder zijnde, en van een stuk, toegebogen, tot soo verre dat er de platte hals of arm, even door kan, soude zij nog wat beeter van de hand willen: gelijk dat jongst hebben gesien, met d’ Engelsche koper ringen, die op gem: wijse gemaakt waaren, en seer wel getrokken ; het was ook mooijer geel kooper als d' E. Comp" ringen, het roode kooper willen de negers in 't geheel niet wel aan, omdat haar kooper ook rood is. 2E 418 Records of South-Eastern Africa. Het land om en bij Comp* post aan la goa is meestendeel ral sand, uijtgenomen de soute vlakte, daar in den beginne aan gecampeert hebben, die aard en kleijagtig is, dog vermits meest alle springthijen onderloopt, en bequaam om te besaijen als alleenig tegen de hoogte aan, daar reijst, pisang, pompoenen &* door de negers gezaeijd en voort-geteelt werd: deese vlakte strekt zig tot omtrent twee mijlen van het fort, al langs 't hooge land, uijt, en zoude ten deele door het leggen van een dam off dijkje, voor het zeewater bevrijd konnen werden, en soo in der tijd, bequaam gemaakt om te bezaeijen. Verder landwaart, is het land op verre na só sandig niet, en heeft men hier en daar grote vlaktens en laag land, daar schoon gras in staad, op kleij en aardagtige grond, met kleijne water- poeltjes van verswater, daarin: en zoude sonder twijffel (: bearbeijd zijnde:) bequaam weesen, om vrugten voor te brengen men heeft ook diergelijke lage landen aan beijde seijde der revier St. Esprit tot verre boven den meergem: capiteijn mai- nisse, die omtrent 25 mijlen van Comp" post gelegen is aan de . overseijde der revier la goa, in de landen van den Capiteijn tembi is het omtrent van deselve gesteltheijd, meede met schoone vlaktens voorsien, soo wel in het midden, als aan de kanten der revieren : ook in voortbrenging van vrugten. De vrugten die aldaar gevonden werden zijn reijst, pisang, pattattas, pompoene, een soort bruijne en een soort witte boontjes, waterlimoenen, annanassen, suijkerriet, toebacq, en een soort van zaad genaamt Mawelle, ook wel masuelle, daar de negers meest van leven. Rijst vind men in redelijke quantiteyd, egter niet sóveel, dat met het comptoir (:hondert off meer koppen sterk zijnde :) daarvan zoude konnen subsisteeren, schoon dit jaar, veel meer land is besaaijd, als wel geduurende ons verblijf aldaar, is gedaan. De boontjes zijn er meede in redelijke abondantie en goed van smaak, dese bij de reijst geconsumeert, soude men in cas van nood, konnen subsisteeren met een getal van manschap, als even is gesegt, te meer alsoo het rundvee, bocken &* daar redelijk wel te bekomen is. Het suijkerriet, werd op verscheijde plaatsen, door de negers aangequeekt scheijnt weelig voort te willen, dog werd in geen groote abondantie gevonden, maar soude wel occasie weesen Records of South-Eustern Africa. 419 (: menschen daar zijnde die zig des verstonden :) hetselve in meerder en grooter quantiteijt, te doen aanwassen. Tabacq vind men daar overvloedig, dog hoe verder landwaard, hoe meerder quantiteijt en hoe beeter hij voort komt, is reede- lijk om te rooken (: gelijk de ondervinding ons heeft geleert, na ’t ongelukkigh geval met de rovers :) en soude (: menschen daar zijnde, die de voortplanting van dien verstonden:) in een goede abondantie konnen voortgeteelt werden alsoo deselve, tot sooverre als landwaard ben geweest, seer weelig hebsien groeijen, en soude ik, nog een rolletje van dat kruijt, aan uwe wel Edele gestr: en E. Agtb" konnen verthoonen, dat tot speculatie heb meede gebragt. Aangaande het rundvee, bocken, schaapen en desselfs hair, is aan uwe wel Edele gestr: en E. agtb" bij 't leeven der over- leedene opperhoofden al gesz: soo dat daar niets van zal spreken maar tot slot eijts bi) voegen, aangaande bet humeur en aard dier negers. Moord-dadig is die landaard niet, dog diefagtigh van kints been uan: zijn gemeensaam in ommegang: liefhebbers om een vereering te hebben, dog niet om iets te geven, en zo sij al iets aan ijmand geven, dient men haar ten minsten de waardige van dien wederom te geven, off zij zijn misnoegt : estimeeren bijsonder haar eijgen selffs, voor andere natie: hebben gaarne dat men haar aan siet voor stoutmoedige menschen, schoon zij op 't gesigt van een snaphaan, het bosch kiesen : egter hebben zij 't sedert het geval met de zeerovers, veel meer assurantie getoond, dan te vooren, seggen ook (:sonder te sten op de overmagt :) dat de Hollanders geen courgie hebben, maar zij lieden wel : verscheijde malen hebben zij ons volk, buijten in het bos zijnde, om eijtwes te koopen, hunne goederen afgenomen en uijtgetrokken, hoewel zij het, door toe doen van den Capit” mateke wederom hebben moeten geven : hebben ook selfs op 't fort, ons volk wel gedreijgt te slaan, gelijk ik selfs heb gesien, en ook tot differente maalen, haar aanstonds van het fort heb doen vertrekken: Sien seer ongaarne dat wij met de buijtenlandsche negers handelen: gelijk blijkt uijt het wegjagen der buijtenlanders, hiervooren gemelt, en zal d' E. Comp" off desselfs dienaren daar leggende, niet vreedig met de verre afgelegene inlanders (: schoon zij daar komen :) konnen handelen, voor dat de nabij de post woonende negers (:in het beletten van dien hun particulier voordeel 2 E 2 420 Records of South-Eastern Africa. beoogende :) soo veel de meester niet konnen speelen, en onder naauwer subject gebragt zijn, dat wel met hondert man (: als was 't ses mijl in de ronte:) kan gedaan werden. Hiermede eijndigende, zal ik met diep eerbied en onder- danigsten respect, verblijven (: onderstond :) Wel Edele gestr: heer en E. agtb. heeren, uwe wel Edele gestr: en E. agtbares, gantsch nedrigen dienaar (: was getekent :) J. v. de Capelle (: in margine :) Cabo de Goede hoop den 3° Augustus, A° 1723. Accordeert, (Geteekend) R. TuLBAGH, E. G. Clercg. Extract uit het Journaal gehouden te Fort Lagoa :— Saterdag 29 December 1725, een bewolkte Lugt en een Landlijk Coeltje maakende warm weer deese voormidd: quamen eenige Paraotters hier met wat Stofgoud bij haar, dat wij incogten ; vragende hun verder na de verheijd van hun Land, waar op zij seijden Seven dagen reijsens te zijn van hier tot in hun Land, en dat aldaar gevonden wierd goud, Coper en Eliphants tanden, Seijden meede dat Paraotte, machicosje Chiremandelle en Inthowelle aan een grensende Landen waaren, en Inthowelle, Cap" of hoofd van alle deselve; een van deese Paraotters, wesende zoo hij zeijde een Cap" en gen* Pangele Jnthowisse, als wij hem vraagden of hij niet wel hadde hooren Spreeken van monomotappa, antwoorden, dat hij daar wel hadde geweest, en dat er veel goud verhandelt wierd, dat uijt hunne en andere Landstreeken daar na toe wierd gebragt; Segt van sijn land nog 10 dagen reijsens te zijn tot Monomotappa dat hij op zijn taal Blosje noemt gedagte buijtenlanders in de negerije van matekij gehuisvest zijnde, Seijden over twee daagen nog eenig Stof Goud te sullen brengen; gem: Paraotter Seijde ons nog dat veel en groote Eliphants tanden in hun land waaren, dog door de verheijd van d' weg waaren deselve te swaar om te dragen. Records of South-Eastern Africa. 491 Dag Register gehouden aan Rio St. Jao vaz aan de wal, wat dagelijk genegotieert ende gepasseert ts, in maand Ther 1727. Woensdag, den 17 d° smorgens de wind fariabel en dood stil gingen na de wal met negotie, quamen bij een Cap™ genaamt Kambe, dewelke ons seer vrindelijk bewellekomde gaf ons aanstonds een cagie om in te logeeren, en ons goed te bergen, vragten hem of hij geene negotie voor ons hadden, segten hij van ja en dat hij andere Capt” ook wilde laten waarschouwen om negotie te brengen, van slaaven Eliphants danden en amber, bragten ons aanstonds 1 kleijn dantje, hetwelk wij inruijlden, voorts de wind Ot Nº Ot den geheelen dag. Donderd. den 18° d° de wind als vooren, ruijlden van dag 2 kleijne danten na de middag en den geheelen dag, goed weer ; ook vragten de Cap™ wie dat wij waaren ot wij niet portugeesen waaren, segten wij van neen, maar dat wij hollanders waaren quaame aldaar goede vrintschap met haar te maaken, En met haar te negotieren, segte de Cap™ dat het seer goed was, maar dat daar nooijt geen hollanders geweest hadden, niet anders als portugeesen. Vrijdag, den 19 d? smorgens de wind N° N° Of op de middag gingen met de schuijt weeder naa boord, om meer goed te haalen. Saturdag den 20 d° smorgens de wind Noorden, den heelen dag, goed weer, bleeven dien dag aan boord. 