Bijdragen tot de taal-, land- en volkenkunde
De uitsläng was echter, zooals Speelman verwacht had, onbeduldend. Inmiddels sloot Speelman den 30 Maart 1667 in het kasteel Oranje te Ternate een nieuw kontrakt met den vorst van dit rijk, waarvan de inhoud op het volgende nederkwam: de vroeger tusschen de Compagnie en Ternate gesloten mn en zie Speelman, blz. 164—170. Waraoor Speelman als redenen opgeeft, dat de eerste over Boeton een grooter gezag vermeende te hebben, dan de laatste erkennen wilde, en ook vermeende, dat het eiland Moena, de Kampong Kalinsoesoe op de oostkust van het eiland Boeton en Tomboekoe op de oostkust van het eiland Boeton en Tomboekoe onder hem alleen stonden; terwijl de koning van Boeton beweerde, dat Tijoro alleen aan den koning van Ternate behoorde, maar dat de rest van het eiland Moena, en evenzoo Kalinsoesoe en Tomboekoe onderdeelen van Boeton waren, en slechts in zooverre erkennet, als het geheele rijk Boeton aan Termate ondergeschikt was. Wat Moena betreft, kwam echter in 1677 aan het licht, dat de koning van Ternate Mandarsjah bij zijn vertrek met Speelman naar Makassar te Boeton een met zijn rijkszegel bekrachtigd voorloopig kontrakt had achtergelaten, waarin hij erkende, dat alleen Tijoro hem rechtstreeks toebehoorde, maar het overige van het eiland aan Boeton toekwam, zoodat hij blijkbaar eerst later het geheele eiland Moena tot zijn rechtstreeksch gerekend gerekend gerekend had. De grond, waarop de aanspraken van den koning van Ternate op het regtstreeksch gezag over Kalinsoesoe rustten, blijkt uit een brief, die in 1672 door hem aan de Hoge Regeering te Batavia geschreven werd. Volgens dien brief hadden ten tijde van den ouden koning van Boeton (waarschijnlijk bedoelde hij den vader van La-Simbatta), toen La-Manimpa nog sapati was, de gezamentlijke rijks-grooten van Boeton een gezantschap naar Ternate gezon-den om zijn hulp tot verovering van Kalinsoesoe in te roepen; waarna hij die hulp ook verleend had onder de uitdrukkelijke voorwaarde, dat Kalinsoesoe, hetzij het veroverd werd of niet (welke uitdrukking hier niets anders beteekenen, kan dan: veroverd werd of zich in tijds kwam — te onderwerpen), onder hem, koning van Ternate, zou komen te staan, en was de uitslag geweest, dat Kalinsoesoe 2 Zie het rapport, gedagteckend 20 Meil 1677, van den benoemden gouverneur der Molukken Padtbrugge over zijn reis over Boeton naar Ternate. 63 Zehn op den aanvoerder der Ternataansche troepen ver-nederd, en aan Ternate onderworpen had. Zelf op geen goeden voet met den vorst van Ternate staande, vatte die van Boeton achterdocht op tegen zekeren Ati-Agala, bijgenaamd Massaboena-Kombebaha, die vroeger koning van Boeton geweest, maar reeds meer dan 25 jaar geleden door de rijksgrooten wegens verkorting van hun rechten afgezet was, en, niettegenstaande Ati-Agala’s soon Maroese zijn schoonzoon was, ook tegen dezen Maroese; om dat zij dagelijks met Ternatanen omgingen, onder an-deren met den te Boeton verblijf houdenden Ternataanschen prins Alam. Dientengevolge legde hij hun willekeurig een geldboete op. Dit gaf aanleiding tot ongeregeldheden in het rajhuis, maar Ati-Agala viel in handen van den koning, die hem daarop met het fuitcheepje Harencarspel, toen dat te Boeton kwam om nieuwe hulptroepen voor Makassar te halen, derwaarts opzond, en aan Speelman liet verzoeken, om hem naar Batavia mede te nemen, en nooit weder naar Boeton te laten terugkeeren, omdat hij zich tegen het zenden van volk naar Makassar verzet, en verdeeldheid in het rijk gestookt had. Speelman sloeg echter geen gelölge gefallen, en vond integendeel Ati-Agala, zijn zoon en den afgezetten sapati La-Manimpa het best gezind jegens de Compagnie onder al de Boetonnezen Hij nam hem das niet naar Batavia mede, maar liet hem in afwachting. Zie de vertaling van den hier bedoelden brief bij Valentijn, Moluksche zaken, blz. 329—331. Wel staat daar Klensis, en niet Kalinsoesoe; maar neemt men in aanmerking, dat de brief met Arabische letters geschreven was; dat de vertaler dus naar de meeste klinkers te raden had; dat de vertaler dus naar de meeste klinkers te raden had; dat de vertaling te Batavia gemacht is, zoodat de vertaler wel niet zal geweten hebben, welke Kampongs er op Boeton lagen; dat Klensis alleen in dezen brief genoemd wordt, en dat Kalinsoesoe werkelijk een plaats was, waarover tusschen de vorsten van Ternate en Boeton verschil bestand; dan kan er wel geen twijfel meer bestaan, dat Kalinsoesoe bedoeld is. De aanvoerder Der Ternatanen wordt in de vertaling. Kapitein Telleboe genoemd, hetgeen echter waarschijnlijk ook maar een verbastering van zijn naam is, 60 Ü de onder-zeeadmiraal Ja-Hassa; maar wat de beide andere genoemde rijksgrooten betreft, dezer namen zijn in Speel- mans notitie en onder de bedoelde kopie van het kontrakt op zoo verschillende manieren geschreven, dat er niets met zekerheid uit op te maken is. Ik houd het er echter voor, dat de sapati Diparamba, en de hoekoem of keni- poeloe Djipamanna heette. De sapati was een broeder van den koning van Boeton, en kort te voren op verzoek van dezen vorst voorloopig door Speelman daartoe aangesteld in plaats van zekeren La-Manimpa, die als zoodanig was afgezet. Na het sluiten van het kontrakt met Boeton vertrok Speelman met zijn vloot naar Makassar. Behalve Mandar sjah met zijn Ternatanen en de verdere Moluksche hulp- troepen vergezelden hem nu ook 1000 Boetonsche hulp- troepen op 34 van de Makassaarsche vloot af komstige prauwen, onder aanvoering van den kapitan-laoet La- D jipalaoe, en ofschon gedurende den oorlog veel van deze Boetonneezen heimelijk naar hun land terugkeerden, en niet spoedig door andere vervangen werden, had Speelman er toch goede diensten van. Eindelijk kwam den 18 November 1667 de vrede tus- schen de Nederlanders en hun bondgenooten aan de eene, en de Makassaren aan de andere zijde tot stand. Dit had plaats te Boengaja bij Barombong in Gowa, naar welke plaats het vredeskontrakt gewoonlijk het Bongaaisch, maar beter het Boengaaisch kontrakt genoemd wordt. Bij art. 16 van dit kontrakt verbonden zich de koning van Gowa en zijn rijksgrooten, om aan den koning van Boeton terug te gereven alle menschen, die in den laatsten oorlog door de Makassaren op Boeton geroofd, en van daar weggevoerd waren, en, voor zooveel zij, na verkocht te zijn, waren overleden, het voor hen outvangen geld aan hem uit te keeren; daarbij uitdrukkelijk afstand doende van alle aanspraken op de landen van Boeton, terwijl zij bij art. 17 ten behoeve van den koning van Ternate afstand deden van alle vermeende aanspraken op Pantjano. Speelman, blz. 667, 585 en 587. De visitatie der Boetonsche eilanden tot uitroeiing van de nagel- en notenmuskaatboomen was in 1667 door den vaandrig Swart voor de eerste maal geschied; maar ge- durende het aanwezen van Speelman te Makassar niet meer herhaald, vermoedelijk, omdat hij zijn manschappen te zeer voor den oorlog noodig had. Na zijn vertrek werd er geregeld jaarlijks een sergeant met een paar mindere militairen naar Boeton gezonden om de bedoelde visitatie Te denken. Nagelboomen schijnen in het gebied van Boeton nimmer gevonden te zijn; maar wel werden in de eerste jaren op de eilanden, en vooral op Kaledoepa, een menigte noten-muskaatboomen gevonden en omgekapt. Gewöhnlich zorgde de Compagnie slechts voor den over-vergangenen naar Boeton van den sergeant en de militairen, die hem vergezelden, en moesten zij daarna de hulp van den koning inroepen om een prauw te krijgen, ten einde hen naar Wangi-wangi over te brengen; na hier hun taak volbracht te hebben, moesten zij weder de hulp van het vorstjes der eilanden ondervonden, spreekt van zelf, Ook konden zij somtijds, niettegenstaande zij steeds door een djoeroebasa van Boeton vergezeld werden, van de vorstjes geen volk bekomen om de bosschen te helpen doorzoeken, en moesten zij dat alleen doen. Bij het zoeken naar notenmuskaatboomen richten zij zich altijd naar de plaatsen, waar zij klapper-, pinang- en saguweer-boomen zagen, omdat zij daar meestal ook notenboomen vonden. De geschillen tusschen Boeton en Ternate duurden ookonder den nieuwen vorstjort, hetgeen Ten gevolge had, dat de Ternatanen, die Mandar-sjah in 1667 op verzoek Vivan La-Simbatta op Boeton achtergelaten had, dat land verlieten, en gedeeltelijk met Diparamba, (waarschijnlijk den broeder van La-Simbatta, die sapati geweest was) naar Ternate vertrokken, terwijl de overigen zich met het Ternataansche hoofd Sengadji-Motier naar Tijoro bij La-Manimpa begaven. Dit gebeurde vermoedelijk in 1671. Ofschoon er thans ook over de Toekang-bési eilanden waarvoor Speelman als redenen opgeeft, dat de eerste over. Boeton een grooter gezag vermeende te hebben, dan de laatste erkennen wilde, en ook vermeende, dat het eiland Moena, de kampong Kalinsoesoe op de oostkust van het eiland Boeton en Tomboekoe op de oostkust van het eiland Boeton en Tomboekoe onder hem alleen - stonden; terwijl de koning van Boeton beweerde, dat Tijoro alleen aan den koning van Ternate behoorde, maar dat de rest van het eiland Moena, en evenzoo Kalinsoesoe en Tomboekoe onderdeelen van Boeton waren, en slechts in zooverre erkenden Ternate stonden, als het geheele rijk Boeton aan Termate ondergeschikt was. Wat Moena betreft, kwam echter in 1677 aan het licht, dat de koning van Ternate Mandarsjah bij zijn vertrek met Speelman naar Makassar te Boeton een met zijn rijkszegel bekrachtigd voorloopig kontrakt had achtergelaten, waarin hij erkende, dat alleen Tijoro hem rechtstreeks toebehoorde, maar het overige van het eiland aan Boeton toekwam, zoodat hij blięœkbaar eerst later het geheele eiland Moena tot zijn rechtstreeksch gebied gerekend had. De grond, wa Arop de aanspraken van den koning van Ternate op het regtstreeksch gezag over Kalinsoesoe rustten, blijkt uit een brief, die in 1672 door hem aan de Hooge Regeering te Batavia geschreven werd. Volgens dien brief hadden ten tijde van den ouden koning van Boeton (waarschijnlijk bedoelde hij den vader van La-Simbatta), toen La-Manimpa nog sapati was, de gezamentlijke rijks- grooten van Boeton een gezantschap naar Ternate gezon- den om zijn hulp tot verovering van Kalinsoesoe in te roepen; waarna hij die hulp ook verleend had onder de uitdrukkelijke voorwaarde, dat Kalinsoesoe, hetzij het ver- overd werd of niet (welke uitdrukking hier niets anders beteekenen, kan dan: veroverd werd of zich in tijds kwam te onderwerpen), onder hem, koning van Ternate, sou komen te staan, en was de uitslag geweest, dat Kalinsoesoe ' Zie Speelman, blz. 583. 2 Zie het rapport, gedagteckend 20 Mei 1677, van den benoemden gouverneur der Molukken Padtbrugge over zijn reis over Boeton naar Ternate. 67 „Eylant Pantsiano is toegevougt, waardoor vermeynde „daertoe ook geregtigt te wesen, maar nademaal de Conincq „en regeringh tot bouton het tegendeel beweerden en „staande hielden, zoo is het, dat er wedersyts al eenige „dadelijkheden, en vijantschap is gepleeght, hetwelcke „welligt tot meerder verwijderinge aanleydinge soude „hebben gegeven, ten ware d'Ed Heer General en raat „van Nederlants India die niets meer ter harte en gaat, „dan de: vreede, ruste en eenigheyt, onder derselver „bondgenooten, zoo in 't bijsonder als in 't algemeyn „daarinne tijdigh hadden gelieven te versien, en de bemid- „delingh op sig te nemen ten welken eynde het voorleden „jaer haren gouvr d Heer david Harthouwer hadden „gelast, en bevoolen tot Bouton en pantsiano vooreerst „een stilstant van wapenen, te be Wercken en alsdann ver- „volgens haer Ha:-a van den verderen staat des verschils „te onderrigten, hetwelcke egter door de wille Godes en , t afsterven des voorn. Hr Gouvra alstoen niet heeft „willen gelucken dog dit jaer en met d’Comste van den „nieuwen Gouverneur voor de moluccos getroffen zij, »zijn de door den Coningh en regeringe van Bouton met „zijn E herwaarts gesonden bounto ladele, panglassa „latoewuda, panglassa lasieholouw alle hunne gesanten „voorsien van behoorlijke brieven, van geloove, die „onder anderen medebragten een provisioneel besegelt „contract van onsen hr vader mandarsaha loffelijker „gedagte waerbij t rijk van Moena, en t gene verder „van outs en altijd Bouton heeft toegecomen, weder „afstaat en belooft aen deselve regeringe te laten, soo is „naer het zien en doen lesen van gesegde contract, beter „van de ware geschapenheyt der saken onderregt wesende, „als blijkende dat bouton tot het rijk van Moena gereg- „tigt is, en wij op dat eylant een elijk het rijk van Tibore „(Tijoro) besitten soo doen wy (in) kennisse ons er ryx- „grooten voor ons en onse nacomelingen bij desen volkom „komen afstant van ons vermeynt regt daerop, verklarende, „dat het 17 artijckel der boven aengehaalde Maccas- „saersche vreede niet op t geheele eylant, maar eenelijk „op ons rijk Tibore, moet werden geduyt, niet willende van bevelen van de Hooge Regeering bij den koning van Ternate te Makassar achter. Ook werd den koning van Boeton ten laste gelegd, dat hij in 1669 van uit de kampongs Wasongke en Lasandewa op Moena een prauw had afgezonden, om. In zijn plaats werd door de rijksgrooten op den troon verheven de prins La-Toenga, halve broeder van moeders-zijde van Massaboena-Kombebaha; en daar La-Simbatta, ofschoon zonder medeweten van de Compagnie of Ternate, en dus wederrechtelijk, zijn broeder weder als sapati ontslagen had, werd ook hierin door de rijksgrooten voorzien, en de konipoeloe Djipamanna daartoe verkozen. Zij gaven van deze verkiezingen noch aan den koning van Ternate noch aan de Compagnie kennis, hoewel het kontrakt dit voorschreef. 63 Zehn op den aanvoerder der Ternataansche troepen ver-nederd, en aan Ternate onderworpen had. Zelf op geen goeden voet met den vorst van Ternate staande, vatte die van Boeton achterdocht op tegen zekeren Ati-Agala, bijgenaamd Massaboena-Kombebaha, die vroeger koning van Boeton geweest, maar reeds meer dan 25 jaar geleden door de rijksgrooten wegens verkorting van hun rechten afgezet was, en, niettegenstaande Ati-Agala’s zoon Maroese zijn schoonzoon was, ook tegen dezen Maroese; om dat zij dagelijks met Ternatanen omgingen, onder an-deren met den te Boeton verblijf houdenden Ternataanschen prins Alam. Dientengevolge legde hij hun willekeurig een geldboete op. Dit gaf aanleiding tot ongeregeldheden in het rajhuis, maar Ati-Agala viel in handen van den koning, die hem daarop met het fuitcheepje Harencarspel, toen dat te Boeton kwam om nieuwe hulptroepen voor Makassar te halen, derwaarts opzond, en aan Speelman liet verzoeken, om hem naar Batavia mede te nemen, en nooit weder naar Boeton te laten terugkeeren, omdat hij zich tegen het zenden van volk naar Makassar verzet, en verdeeldheid in het rijk gestookt had. Speelman sloeg echter geen gelölge aan deze beschuldiging, en vond integendeel Ati-Agala, zijn zoon en den afgezetten sapati La-Manimpa het best gezind jegens de Compagnie onder al de Boetonnezen Hij nam hem dan ook niet naar Batavia mede, maar liet hem in afwachting. Zie de vertaling van den híer bedoelden brief bij Valentijn, Moluksche zaken, blz. 329—331. Wel staat daar Klensis, en niet Kalinsoesoe; maar neemt men in aanmerking, dat de brief met Arabische letters geschreven was; dat de vertaler dus naar de meeste klinkers te raden had; dat de vertaling te Batavia gemacht is, zoodat de vertaler wel niet zal geweten hebben, welke Kampongs er op Boeton lagen; dat Klensis alleen in dezen brief genoemd wordt, en dat Kalinsoesoe werkelijk een plaats was, waarover tusschen de vorsten van Ternate en Boeton verschil bestond; dan kan er wel geen twijfel meer bestaan, dat Kalinsoesoe bedoeld is. De aan verder der Ternatanen wordt in de vertaling. Kapitel Telleboe genoemd, hetgeen echter waarschijnlijk ook maar een verbastering van zijn naam is. 64. van bevelen van de Hooge Regeering bij den koning van Ternate te Makassar achter. Ook werd den koning van Boeton ten laste gelegd, dat hij in 1669 van uit de kampongs Wasongke en Lasandewa op Moena een prauw had afgezonden, om. den boven- genoemden La-Manimpa, die door den koning van Ternate tot zijn stadhouder over Tijoro benoemd was, op zijn reis van Makassar derwaarts in zee op te wachten en van kant te maken, welk lot echter bij vergissing niet La-Manimpa ten deel viel, maar den Ternataanschen hoofdman Patete, die met een andere prauw van Makassar naar Ternate ver- trokken was. Deze gebeurtenis verwekte, toen zij te Makassar bekend werd, groote verontwaardiging bij de Ternatanen aldaar; maar de koning van Boeton ontkende de daad, en wierp de schuld op de Wasongkers en Lasandewers, die volgens hem als schelmen, roovers en moor- denaars bekend stonden. * Kort daarna kw Am hij te sterven; maar uit een brief, die in 1755 door den toenmaligen koning van Boeton en zijn rijksgrooten aan den koning van Boni geschreven werd, zou men men men opmaken, dat La-Simbatta niet tot zijn dood aan de regeering gebleven is, daar in dien brief staat dat Massaboena-Leja-leja de koning was, die het kontrakt met Speelman gesloten had, terwijl Massaboena, zooals in het hoofdstuk over de regeering gezegd is, een afgetreden vorst aanduidt. In zijn plaats werd door de rijksgrooten op den troon verheven de prins La-Toenga, halve broeder van moeders-zijde van Massaboena-Kombebaha; en daar La-Simbatta, ofschoon zonder medeweten van de Compagnie of Ternate, en dus wederrechtelijk, zijn broeder weder als sapati ontslagen had, werd ook hierin door de rijksgrooten voorzien, en de konipoeloe Djipamanna daartoe verkozen. Zij gaven van deze verkiezingen noch aan den koning van Ternate noch aan de Compagnie kennis, hoewel het kontrakt dit voorschreef. Speelman, blz 580 -586 en 692. Speelman, blz. 585 en 591. Speelman, blz. 587 —591. De visitatie der Boetonsche eilanden tot uitroeiing van de nagel- en notenmuskaatboomen was in 1667 door den vaandrig Swart voor de eerste maal geschied; maar gedurende het aanwezen van Speelman te Makassar niet meer herhaald, vermoedelijk, omdat hij zijn manschappen te zeer voor den oorlog noodig had. Na zijn vertrek werd er geregeld jaarlijks een sergeant met een paar mindere Militär nämmer naar Boeton gezonden om de bedeide visitatie te doen. Nagelboomen schijnen in het gebied van Boeton nimmer gevonden te zijn; maar wel werden in de eerste jaren op de eilanden, en vooral op Kaledoepa, een menigte noten- muskaatboomen gevonden en omgekapt. Gewöhnlich zorgde de Compagnie slechts voor den over-vergangenen naar Boeton van den sergeant en de militairen, die hem vergezelden, en moesten zij daarna de hulp van den koning inroepen om een prauw te krijgen, ten einde hen naar Wangi-wangi over te brengen; na hier hun taak volbracht te hebben, moesten zij weder de hulp van het vorstjes der eilanden ondervonden, spreekt van zelf. Ook konden zij somtijds, niettegenstaande zij steeds door een djoeroebasa van Boeton vergezeld werden, van de vorstjes geen volk bekomen om de bosschen te helpen doorzoeken, en moesten zij dat alleen doen. Bij bet zoeken naar notenmuskaatboomen richten zij zich altijd naar de plaatsen, waar zij klapper-, pinang- en saguweer-boomen zagen, omdat zij daar meestal ook notenboomen vonden. De geschillen tusschen Boeton en Ternate duurden ookonder den nieuwen vorstjos, hetgeen ten g evolge had, dat de Ternatanen, die Mandar-sjah in 1667 op verzoek van La-Simbatta op Boeton achtergelaten had, dat land verlieten, en gedeeltelijk met Diparamba, (waarschijnlijk den broeder van La-Simbatta, die sapati geweest was) naar Ternate vertrokken, terwijl de overigen zich met het Ternataansche hoofd Sengadji-Motier naar Tijoro bij La-Manimpa begaven. Dit gebeurde vermoedelijk in 1671. Ofschoon er thans ook over de Toekang bth elanden 4e Volg. ITI, 2% 66 geschil ontstaan was, bleef Moena, en in het bijzonder de — kampong Lohija, de voornaamste twistappel, aangezien zoowel de radja van Tijoro als die van Moena op die kampong aanspraak maakte, en de eerste door Ternate, de laatste door Boeton ondersteund werd. In 1676 deed de benoemde gouverneur der Molukken David Harthouwer op zijn reis naar. Ternate Boeton aan, om deze geschillen te onderzoeken, en zoo mogelijk bij te leggen; maar hij werd er met 266 weinig eerbied ontvangen, dat hij het opgaf, en onverrichter zake weder wegging. Dezelfde taak werd dus door de Hooge Regeering opge- dragen aan Robertus Padtbrugge, toen deze na het kort daarop gevolgd overlijden van Harthouwer als gouverneur naar Ternate vertrok. Toen hij den 3 Februari 1677 te Boeton aankwam, was het juist op Moena tot een openbaren oorlog tusschen de Boetonneezen en Ternatanen gekomen; maar door zijn tusschenkomst werd die voorloopig gestaakt, Da arna onder-zocht hij de zaak, bij welke gelegenheid het boven reeds vermelde, door Mandar-sjah met zijn rijkszegel bekrachtigde, provisioneel kontrakt door den koning van Boeton aan hem vertoond werd. Daar hem nu uit dit stuk bleek, dat Mandar-sjah in den beginne op het eiland Moena als zijn recht-streeksch gebied beschouwd had, bewerkte Padtbrugge na zijn aankomst te Ternate, dat Kaitsjili Sibori, ook genaamd Prins Amsterdam, die zijn vader Mandar-sjah na zijn overlijden was opgevolgd, den 11 Mei 1677 bij publikatie van zijn vermeende aanspraken op het overige gedeelte van Moena afzag. Deze publikatie luidde als volgt: „ick Prins Amsterdam Coningh van Ternaten met „kennisse en goetvinden myner ryxgrooten, alle die dese „sullen sien, hoore ofte lesen, doen te weten, hoe „agtervolgens het seventhiende artijckul der maccassaerse „vreede, in den Jaere 1080 onder andere ook het cone 1 Zie den brief van den gouv. gen, en den rv. I. aan den koning van Ternate Mandar-sjah van 16 Februari 1672, en het antwoord dasrop by Valentijn, Molukeche zaken, blz. 327—381. 67 „Eylant Pantsiano is tögevougt, waardoor vermeynde „daertoe ook geregtigt te wesen, maar nademaal de Conincq „en regeringh tot bouton het tegendeel beweerden en „staande hielden, zoo is het, dat er wedersyts al eenige „dadelijkheden, en vijantschap is gepleeght, hetwelcke „welligt tot meerder verwijderinge aanleydinge soude „hebben gegeven, ten ware d'Ed Heer General en raat „van Nederlants India die niets meer ter harte en gaat, „dan de: vreede, ruste en eenigheyt, onder derselver „bondgenooten, zoo in ’t bijsonder als in ’t algemeyn „daarinne tijdigh hadden gelieven te versien, en de bemid- „delingh op sig te nemen ten welken eynde het voorleden „jaer haren gouvr d Heer david Harthouwer hadden „gelast, en bevoolen tot Bouton en pantsiano vooreerst „een stilstant van wapenen, te bewercken en alsdan ver- „volgens haer Ha: a van den verderen staat des verschils „tenderrigten, hetwelcke egter door de wille Godes en „ „t afsterven des voorn. Kalinsoesoe en de Toekang-bösi eilanden hadden zich wärkschijnlijk reeds vroeger aan het gezag van den koning van Ternate onttrokken en aan dien van Boeton onderworpen. Van al de landen en plaatsen, waarover de beide vorsten met elkander in geschil geweest waren, behield Ternate dus alleen Tomboekoe, waarmede Boeton wel telkens in oorlog was, maar waarvan het zich niet heeft kunnen meester maken. Het oppergezag van Ternate over het geheele rijk Boeton ging mede geheel verloren; maar het bestaan van dergelijke geschillen over rechtstreeksch en niet rechtstreeksch grond-gebied van Ternate bewijst genoeg, dat dit oppergezag reeds lang niet veel te beteekenen had. Inmiddels was de koning van Boeton — waarschijnlijk La-Toenga, die in 1669 verkozen was — in 1680 gestorven, en hadden de rijksgrooten in zijn plaats op den troon verheren den prins La-Bele, een broeder van de Boetonsche prinses, die met koning Mandar-sjah van Ternate gehuwd was geweest, en schoonzoon van La-Djipalace, die vroe-ger kap Lieutenant-General geweest, maar thans tot sapati opgekommen was. Waarschijnlijk is deze La-Bele dezelfde prins, die bij Speelman onder den naam van La-Wele voorkomt, en van wien hij opgeeft, dat zijn moeder een volle zuster van Massaboena-Kombebaha, een halve zuster van moederszijde van La-Dipalaoe was. Zie de brieven van den president Cops en den raad te Makassar aan de Hooge Regeering van 16 Sept. 1680 en 21 April 1681 en Speelmans notitie, blz. 687—691. De sapati La-Djipalaoe overleed in 1691, en werd opgevolgd door zijn zoon, den kapitein-laoet Daëng-Malaba, die echter niet lang daarna in ongenade viel, en door de Boetonsche regeering van al zijn goederen beroofd werd. Hoelang La-Bele regeerde, en door wien hij werd opgevolgd, is mij niet gebleken; maar in 1697 regeerde Saifoe-d-dien, die ook Daëng-Malaba heette, en waarschijnlijk dezelfde is als de bovengenoemde zoon van Lua-Djipalaoe. Saïfoe-d-dien werd in 1702 afgezet, en in 1703 overleed "een andere vorst van Boeton, namelijk Saoe-d-dien of Saodijn, zooals hij in den brief van den gouverneur Erbervelt en den raad te Makassar aan de Hooge Regeering van 14 Oktober 1709 genoemd wordt; maar wellicht heeft tusschen deze beide vorsten in nog een andere vorst een korten tijd over Boeton geregeerd; want volgens het compendium der secrete paperen te Makassar maakte Saïfoe-d-dien het zijn opvolgers zeer lastig, en hadden van 1702 tot 1704. Dus in minder dan drie jaren, reed drie koningen geregeerd. Saoe-d-dien werd opgevolgd door Samsoe-d-dien, die echter geen rustige regeering had; want de invloed, die Saïfoe-d-dien op de mantri’s en radja’s had, was zó groot, dat, zoolang hij leefde, geen vorst rustig op den troon kon zitten. Ook streefden de zoon van den overleden koning Jaoe-d-dien Isma’il, en de sapati ieder voor zich naar den troon. ® De namen Saoe-d dien, Jaoe-d-dien Isma’il, Liaoe-d-dien Isma’il en Dlaëddin, die men in verschillende stukken van ons archief vindt, zijn blijkbaar allen slechts de meer of minder verbasterde naam van één en denzelfden vorst. Hoe die naam werkelijk geweest is, kan ik niet bepalen, omdat ik geen originelen brief van dezen vorst. heb kunnen vinden. Zie de brieven van den opperkoopman en gezaghebber Prins, en den raad van 16 Oktober 1691, en van denzelfden Prins als president en den raad van 7 Juli 1693, beiden aan de Hooge Regeering. 3 Zie den brief van den sapati aan den sjahbandar te Batavia, die den 19 November 1697 aldaar ontvangen werd. 3 Zie den bovenaangehaalden brief van den gouv. Erbervelt en bet compendium van secrete papieren. 10 Samsoe-d-dien werd in het begin van 1709 door de rijks-grooten afgezet, en vervangen door den bedelden. Zoon van Saoe-d-dien, genaamd La-Woelangke ', die op dat tijdstip saapati was. Hij regeerde onder den naam van Nasaroe-d-dien. Ook hij regeerde niet lang; want in 1711 werd hij weder door de rijkksgrooten afgezet, en de vorige sapati Moelahiroe op den troon verheven, die de regeering aanvaardde onder den naam van Abdoe-r-rasjied. Nasaroe-d-dien kon echter zijn opvolger niet met vrede zien regeeren, en bewerkte, dat Abdoe-r-rasjied in 1712 weder afgezet werd. In zijn plaats werd op den Troon verheren de kapitelen lauen Radja Lasselin, die daarop onder den naam van Sakijoe-dien langer dan een van zijn voorgangers van den laatsten tijd aan de regeering bleef; want in 1725 regeerde hij nog, zooals blęókt uit een brief, dien hij in dat jaar aan den gouverneur generaal schreef. Nasaroe-d-dien zelf had van de weder afzetet van Abdener-rasjied geen voordeel, daar hij nog in hetzelfde jaar 1712 met zijn broeders Radja Kamaloe en La-Wele van Boeton vlugten moest. Hij begaf zich tot den koning van Boni La-Pataoe, die zich destijds te Bonthain ophield, en hem zeer goed ontving. Overigens valt er tot het jaar 1727 niets anders omtrent, Boeton te vermelden, dan dat de Compagnie in 1709 den sergeant, die met de extirpatie belast was, met een van haar eigen van de rondreis door de Toekang-bési groep liet doen; om dat de sergeanten elk jaar dezelfde moete hadden om van de radja’s prauwen te krijgen om hen naar het eerst-volgende eiland over te voeren, en niet zelden, wanneer a - ~ De naam La-Woelangke is onleend aan den brief van ge-noemden gouverneur en den raad aan de Hooge Regeering van 10 Mei 1709, daar mij de titel van Radja Balancki, die hem in den lateren brief van 14 Oktober 1709 gegeven wordt, een verbastering van dien naam toeschijnt. 2 Ook dit Is waarschijnlijk geen titel, onleend aan de naam van een plaats, maar eenvoudig de naam La-Seling. 3 Zie de missive van den opperkoopman, waarn. gouv. Hartenberg en den raad te Makassar aan de Hooge Regeering van 22 Aug. 1712. wel gedaan had, somtijds de hulp van den koning van Boeton in ter bekoming van djatihout tegen betaling, en deze vorst voldeed ook daaraan, maar hij liet zich niet overhalen om zich tot de jaarlijksche levering van djatihout tegen een bepaalden prijs aan de Compagnie te verbinden. In den oorlog, dien de Compagnie tegen den Gowaschen opstandeling Karaëng-Bonto-lângkasá te voeren had, onder-steunde Boeton haar met hulptroepen. In the last van 1749 of begin van 1750 kwam de koning van Boeton te overlijden. Welke koning dit was, blijkt niet; maar daar er vóor het jaar 1750 ook een vorst over Boeton moet geregeerd hebben, die Malik Sair-Allah hete, was hij het wellicht. In plaats van den overledene werd op den troon verheveh Hamajatoe-d-dien Moehammad-Sa’id, zoon van den in 1703 overledenen vorst, wiens namen zoo verschillend zijn opgegeven (Saoe-d-dien, Jaoe-d-dien Isma’il, enz.) Onder de regeering van dezen vorst gebeurde er iets, waar-door Boeton later in ernstige verwikkelingen met de Compagnie geraakte. In 1749 was te Boeloekomba zekere Beens resident, die zich vrij onafhankelijk tegenover den gouverneur van Makassar en willekeurig tegenover de inlanders gedroeg. Daardoor geraakte hij in twist met Tjalla-Paneki, die een broederszoon van den regeerenden koning van Boni La-Tamasong® Datoe-Baringéng was, daar hij een zoon was van wijlen den koning van Gowa en Boni To-sapewalije Karaéng-Ana-montjong En daar de Bonische prinsen destijds in de landen van de Compagnie handelden, zooals het hun goed dacht, en zeer geneigd waren tot verzet, zoo ging ook Tjalla-Paneki tot het plegen van ongeregeldheden over. Hij kwam daarbij echter om het leven, waarna een hem toebehoorende prauw geplunderd werd. Tjalla-Paneki’s broeder, de poenggawa van Boni Mas. 'Zie de memorie van overgaaf van den gouverneur Sautijn. Zie den brief van den gouv. en raad te Makassar van 26 Mei 1750 en dien van den koning van Boeton van 27 Dsoe-l-qi’dat 1164=17 Okt. 1751, beiden aan de Hooge Regeering te Batavia. Sallome Aro-Somalieng, stond, toen dit gebeurde, op geen goeden voet met den koning van Boni, die zich daarom het gebeurde in den beginnen niet aantrok; maar den 27 Juli 1750 verzoenden zij zich met elkander, en daarna diende het Bonische hof bij den gouverneur klachten in over het gebeurde in. Intusschen had Beens Celebes reeds verlaten; zoodat alleen de gewezen tolk te Boeloekomba Fransz den 15 September 1750 wegens deelname aan de plundering der prauw in militair arrest gesteld werd. Den 1 November 1750 ontsnapte hij echter, en sedert werden van het vernomen, totdat hij in 1752, vermoedelijk in de maand Juni, met eenig volk, dat zich bij het aangeloten had, het aan de Compagnie behoorende schip Rust en werk, dat op de reede van Baoe-bace (Boeton) lag, verraderlijk afliep. Daarna versterkte hij zich op het eiland Koebeina. De Compagnie was van oordeel, dat, zoo de koning al niet deel genomen had aan het afloopen van het schip, hij het toch stilzwijgend had toegelaten, en dat hij dus de schade. Die zij er door geleden had, behoore te vergoeden. Om hem hiertoe te noodzaken en tevens Fransz onschadelijk te maken, werd in het begin van 1753 de onderkoopman Johann Banelius, die sekretaris van den raad van politie te Makassar was, met de schepen Kaas- kooper en Carolina naar Boeton gezonden, waar inmiddels koning Hamajatoe-d-dien in September 1752 afgezet, en weder door een Sakijoe-d-dien vervangen was. Het. blijkt niet, dat aan Banelius andere officieren zijn toegevoegd geweest dan de kapitein der artillerie Jan Baptist de Marquet en de luitenant ter zee Laurens Houtepen ; zoodat er waarschijnlijk weinig seldaten zijn mede geweest. Das neue de kapitelen der Maleiers te Makassar Zie de aparte missive van den gouverneur van Makassar aan de Hooge Regeering van 19 Okt. 1750, de resolutie van den räd van den resident van Saleijer aan dien van Bima van 12 Juli 1762. Zie den brief van Sakijoe-d-dien aan den gouverneur generaal, gedagteekend 4 Moeharram 1167=1 November 1753, en te Batavia outvangen den 22 Mei 1765. Abdoe-l-Qadir met eenige Maleiers aan den tocht deel, en gingen ook eenige hulptroepen van Tanette en Bima mede. De versterking van Fransz op Koebeina werd stormenderhand ingenomen, waarbij hij zelf door den kapitelen der Maleiers gedood werd; maar ook Banelius sneuvelde. Een aantal volgelingen van Fransz vielen in onze handen, en daaronder bevonden zich vier Europeanen, die waar-schijnlijk van het afkomstig waren. Verscheidene van dat schip afkomstige goederen vond men op Koebeina terug. Ook werden door onze bondgenooten drie groote prauwen (padewakangs) veroverd, die men ter aan- Mödiging aan de veroveraars liet' behouden, zoodat de kapitein der Maleiers er éen bekwam, de Tanetters een, en de Bimanezen ook éen. Eindelijk maakte en in de verster-king eenig geld en ongemunt goud en zilver alsmede de papier van Fransz buit. Met den koning van Boeton werden twee kontrakten gesloten tot regeling van de schadeloosstelling, die hij aan de Compagnie te betalen had, en al dadelijk gaf hij 72 slaven en eenig goud en zilver in mindering op die schade-loosstelling. Of deze kontrakten door Banelius, of na zijn door de beide boven genoemde officieren gesloten zijn; op welk bedrag de schadeloosstelling werd vastgesteld, en welke andere bepalingen in die kontrakten stonden, is onbekend, omdat de aparte brief van den gouverneur Clootwijk an de Hooge Regeering van 28 Mei 1753, die over dezen togt handelt, noch te Makassar noch te ’s Gravenhage te vinden is. Den 26 April 1753 kwam de Carolina en den 6 Mei 1753 de Kaaskooper van dezen tocht ter reede van Makassar terug. Tot belooning voor de door hen bewezen diensten werd van den aanvoerder der Tanetsche hulptroepen een zijden vaandel met toepasselijk opschrift, en aan den kapitein der Maleiers een gouden penning, hangende aan een gouden kotting, geschonken. Onder de papieren van Fransz vond men eigen-handig door den koopman en gewezen fiskaal Willem Camer Ling en den burger van Dorth te Makassar aan hem ge- Volgens Vosmaer'moet omtrent het jaar 1816 op het eiland Moena weder een opstand tegen Boeton zijn uitge- broken, waarin de Bonische prins Aroe-Bakoe, dien hij echter verkeerdelijk Aroe-Bakoe noemt, een rol speelde. Volgens hewor deze prins, na bij zijn vorst in ongenade te zijn gevallen, en daarom zijn land verlaten te hebben, gedurende eenige jaren aan de rivier van Sam- para in het gebied van Loepo-loepo (Laïwoeï); maar begaf hij zich later naar het eiland Moena, waar hij met een princes van Tijoro in het huwelijk trad, en zoo doende het bestuur over Tijoro in handen kreeg. Na eenige jaren rustig daar gewoond te hebben, werd hij door zekeren Sarib (Sjarief) Ali, in de wandeling Toewanna-I-Dondang ge- naamd, geboortig van Labakkang in de Noorderdistrikten, maar woonachtig te Jong-Goa (lees Djonggowa), een kampong in het rijk Laïkang, overgehald, om zich van Boeton onafhankelijk te maken, terwijl Toewanna-I-Dondang ge- lijktijdig met eenige Makassaren en geholpen door de Man- gindanaosche zeeroovers, wier voornaamste hoofden in nauwe bloedverwantschap met hem stonden ', het zuidelijker ge- legen landschap Moena voor zich trachtte te veroveren. Daardoor ontstond een oor Log met de Boetonneezen, die gedüngeren vier jaren met afwisselend geluk gevoerd werd, totat als een gevolg van de nederlaag, die de zeeroovers in 1822 te Toli-toli aan den noordwestelijken hoek van Celebes leden, hun hulp aan Toewanna-I-Dondang kwam te ontbreken, en hij zich door verkeerde handelingen van bet volk van Moena zelf op den hals haalde. Hij zag zich daar niet veilig achtende, keerde hij naar Zuid-Celebes Toewanna-I-Dondang en veel zeerooverhoofden, zoowel van dien als van later tijd, ook La-Garoeda en Toewan-lolo, waren van Arabische afkomst, en nauw verwant aan het stamhuis, dat in het begin van deze eeuw met Seyid DjafaralCadieq (op zijn Makassaarsch uitgesproken Djapara-Sade) op den troon van Laïkang wam, en mede van Arabische afkomst is, Daar dit nu niet in den smaak van de Compagnie viel, en de regeering van Boeton niet tot spoediger afbetaling over te halen was, werd besloten dat rijk daarvoor te tuchtigen. Tot die tuchtiging werd zonder de minste oorlogsver- klaring overgegaan; zelfs werden alle toebereidselen zoo- danig genomen, dat zij geheel onverwacht zou zijn. Den 25 December 1754 kwam er nog een Boetonsch gezantschap met 80 slaven te Makassar aan; maar het | waren weder meest afgeleefden en kinderen, zoodat hun komst in het beraamde plan tot tuchtiging geen verandering bracht. In stilte werden de schepen en troepen, die aan den tocht zouden deelnemen, zooveel mogelijk te Bonthain verzameld; zoodat de kapitein Johan Casper Reysweber, die er het bevel over zou voeren, den 31 Januari 1755 met het jacht Adriana van Makassar aldaar aankomende, er reeds de schepen Saamslag en Ouwerkerk en de kleinere vaartuigen (destijds chaloepen genoemd) de Meermin, het Fortuin en de Arnoldina aantrof, De Saamslag en Ouwerkerk hadden troepen van Java medegebracht, die, na aan den tocht naar Boeton te hebben deel genomen, met die schepen naar Banda moesten doorgaan, voor welke plaats zij be-stemd waren. Beide schepen moesten echter nog te Bonthain en Boeloekomba een lading rijst voor Banda innemen, waar-mede zooveel tijd verloren ging, dat Reysweber van de regeering te Makassar machtiging verzochten verkreeg, om de Saamslag, die nog het meest te laden had, achter te laten, ter voorkoming dat er iets van den aanslag mocht uit-lekken. Evenwel kon Reysweber eerst den 19 Februari 1755 met zijn vloot. Die middels met de schepen het Huys te Manpad, de chaloep de Paarl en de pantjallangs Glisgis en Triton versterkt was, de reede van Boeloekomba verlaten en naar Boeton koers stellen. Eerst toen alles tot het vertrek gereed was, deelde Reys-weber aan de gezagvoerders der schepen hun bestemming en het doel van den tocht mede. De Paarl en Glisgis kwamen het eerst en de rest van de vloot den 23 Februar des middags ten 4 ure ter reede van Boeton (Boe-baoe) aan. Van de sterkte (Bolijo) woei de Hollandsche vlag. Van onze zijde werden de gewone saluutschoten gedaan, die echter van den wal niet beantwoord werden. Nauwelijks was het anker gevallen, of de kwartiermeister van de Glisgis kwam bij Reysweber aan boord, en berichtete dat de Boetonnezen zeker onze plannen ontdeckt hadden, daar zij zich in staat van verdediging stelden, en meer dan 5000 man in de sterkte bijeen gerekken hadden. Kort daarop kwamen, als naar gewoonte, de Boetonsche tolken aan boord van het schip het Huys te Manpad om naar het doel van de komst der schepen te informeren. Zij werden teruggezonden met de boodschap, dat de schepen naar de Molukken bestemd waren, en Boeton slechts aanden om water in te nemen. Inmiddels werden de soldaten en wapenen zorgvuldig verborgen gehouden. Nadat de tolken naar den wal teruggeerd waren. Ging Reysweber in matrokenkleeding de toegangen tot de sterkte verkennen. Hij zag veel volk; maar van buitengewone maatregelen kon hij piets ontwaren. Des nachts ten 12 ure liet Reysweber de troepen ont- schepen, hetgeen veel tijd kostte, omdat de Adriana op de reis haar booten verloren had. Ten half vijf ure was alles aan wal, en rukte men naar de sterkte op, waarvan elk tegen éen van de beide voornaamste poorten van de sterkte mapst optrekken. Het was zes uur ’s morgens, en de Boetonnezen hadden de poorten reeds opengemacht, toen de troepen er vór verschenen. De weinige schildwachten, die er bij stonden, gingen dalijk op de vlucht; maar toen de troepen binnen-gekommen waren, de kapitein laoet uit zijn huis een woedenden uitval op hen, en werd er ook uit de andere huizen op hen geschoten, zoodat het geweht weldra algemeen was. De huizen geraakten in brand, en hier en daar spong het buskruid, dat er in was, zoodat de Boetonnezen eindelijk de vlucht namen. Schatten vonden de troepen niet in de sterkte. Het geschut, dat men er vond, werd vernageld en achtergelaten, ofschon men eerst veel stukken bijeenverzameld had, om die naar Makassar mede te nemen. Uur ‘smiddags zag Reijsweber zich genoodzaakt den afmarsch te doen blazen, omdat sijn volk voortdurend verminderde, en den berg begon af te zakken, soodat hij geen poging kon doen om bet aan de overzijde Wan een ravijn gelegen fort, waarin, naar men zeide, de rjkssieraden bewaard werden, te overmeesteren. Het verlies, bij deze gelegenheit aan onze zijde geleden, bedroeg een doude en 59 gekwetsten, behalve 36, die sich aan de voeten bezeerd hadden. Aan de zijde van de Boeton- asezen waren volgens het rapport van Keysweber gesneu- sald de sapati, de kapitein laoet, de bontogena (mantri besar), de radja's van Lawele en Todana en de afgetreden Radja Rakina. Nadat de troepen aan het strand teruggekomen waren, werden zij weder ingeschept, en werd de expeditie als afgedaan beschouwd. 