None
Ut het bijgärgt zal reeds blijken, dat niet alle dichterlgke waarde aan het stuk mag ontzegd worden. De constructie der volzinnen is evenwel hier en daar gewrongen, ingewikkeld en legt vaak een duister waas over de gedachte. Wil men voorbeelden, men leze dit distichon: Otia dejpulerant privatas publica curas, Ut cum Saiurni munera soera vacant; waar de Saturnalia schijnen bedoeld te zijn, maar het praesens vocani aan den Sabbat doet denken, of v« 122 waar an de Nederlanders NepHmo potius Ingenium wordt toe-geschreven, V» 168 quaque ieranê alti monstra, viaior etdest, V. 284 Dum preêrit regnia omnibus orbua humum. De herhaling van den uitroep a tot stopwoord op zes plaatsen. Is hinderlijk. Prozi^sch, althans weinig klassisch, luiden de verzen: Et mundum antiquae fecit omare victus (v. 208); Itque inter primes ßlitts ipse duels (v. 812); careat si modo teste fides (v. 490) voor si iestibuß opus est ad fidem foiendam. Yrij duister is (180) At quorum tsnues ^edU aranea saceaa, Mliê dtféhâmA hordea prHsa êitim. En de overdnj?iiig is wat al te sterk als de afloop van den veldtogt tegen Ausland aldns besclueveu wordt: De tot miliiïbuê redlit dux primus et unus, Cetera tabeacunt corpora tecla nive. En ZOO eon het kritische mes nog veel te besnoeijen vinden. Den vreemSèiingy beaoeker van Nederland in 1863, voor onzen landaard zoo gnust% gestemd, zeggen wij dank Voor zijn belangstelling, zonder echter zijn gedicht danbij zur gedicht danbij zur gedicht danbij zur gedicht danbij. Bij de lezing van de tot hiertoe beorden de gedichten konden Uwe verslaggevers veelal niet de opmerking afireren van den belemmerenden invloed, voor de dichten geboren uit de veipligtÏDg om zich tot uitdrukking van hun gevoel van een werktuig te bedienen, dat hun eigenlijk niet gemeenzaam was. De bezwarende voorwaarde, bevel inhoudende eene andere als de moedertaal aan te wenden, brengt vertraging voort in de uitdrukking der gedachte. Vrije, kraditige uitstorting van des dichters aandoeningen wordt velen schier onmogelijk, of vodeidt ben tot gezwolten gemaaktheid. Bij den lezer selfs wekt het stijte keurslijf waarin hij den poëet gekneld ziet, zwoegende tot het vinden van woorden en van mefamm vooral, een onbehaledijk g evoel. Dan ziet, tot geheel andere gewaarwording stemt de erste inzage van W. 8 md het opschrift: Stnis vota pro patna festum restibtUae libertatis célébrante, di$ XVII m* Novimb. a. 186S, onder de zinsprenk Meminwê iuvat. In dit carmen van 150 verzen erkent men dadelijk het werk van een dichter gewoon om zich in klassieke taal uit te dîakkeD, wien vrije beschikking over haren rijkdom open staat, die daarenboven niet uit dwang of als opgelegde zaak, maar uit eigen aandrift zijne aandoeningen in gevoelvollen zang overstort. Yoor ons ligt daar het werk van een grijsaard, die getuige geweest is van den toestand  verbindt de dichter geenszins den gewonen vloed van smaadredenen j^ens den gevallen dwingeland of zijne trawanten. Met waardige taal maalt hij in korte, fiksche trekken den rampvollen Staat, waartoe Nederland was vervallen. Levendig is de teekening van den t^enwoordigen herboren toestand: aan-doenl^k des grijsaards toespraak tot zijne dochter, als zij, uit kinderlijke bekommering over de verzwakte krachten van haren vader, onder het aanhechten van het verkleurd herkenningsteeken uit vroegere dagen nog zorgvul-dig bewaard, den ouden man van dadelijke deelneming aan's volks luidruchtige vreugde wenscht af te manen. Börend is de^dijks het gebed, waarmede de grijsaard het voortreffelijk gedicht besluit, den Koning en Nederland met beider bdangen en toekomst den Allerhoogsten aanbeve-lende. In onze schatting komt aan dit carmen de eerste plaats toe onder de ingekomen dichterlijke opstellen. N. 9 voert het opchrift Orpia Bacchi pueri. Opus darimmi picioris Reniani met symbolum: in tenui labor. Dit gedicht van. 11 2 verzen is gewijd aan de beschrijving eener schilderij, van een modern meester uit Bome. Het een een zeer uitvoerige voorstelling van de Bacchnafes-ten, zoo als die bij de Ouden hebben kunnen plaatsgrijpen. Het dichtstuk munt uit door levendige plastische voorstelling. De latiniteit is meestal onberispelijk; de versbouw voorstelling en met eukde. Aisonderingeu gemakkelijk te noemen. De dichter spreidt eene bekendtet, met de onde mythologie ten toon, die baitengemeen heeten mag, en in die mate niet kan verkenn worden dan door ee&e heden ten dage steeds zeldzamer voorkomende gemeenzaamfaeid met de dichters der oudheid. Wel is het tafereel wat nitvoe rig en kunnen wij ons naanwelijks het door den dichter beschrevene in objectieven toestand voorstellen; doch om hieruit een verwijt tegen zijne schildering te mogen opwerpen, zoude men de Eomeinsche schilderij zelve in oogen-schouw moeten kunnen nemen. Al zal de beschrijver zich deswege wel eeiiige licentia poëtica hebben veroorloofd, zoo ontstaat uit zijn gedicht een voor den geest genoegzaam zamenhangend, wel inéénslaitend geheU Enkele volzin-nen zijn niet van duist^heid Voor te pleiten, al is het dat voor de meest in het oogloopende moeijelijke construktien gezaghebende voorbeelden bij oude dichters te vinden waren. In plaats van den ons althans onbekend grieven mythologischen persoon Mnaaüua (vs. 58), vermoeden wij dat en ander woord moet geschreven worden. Zoo vordert de uitdrukking fama aeterno subvecia -per aeihera cusrru (vs. Ill) eene verbetering. Op latiniteit en metrum hebben wij overigens geene belangrijke aanmerkingen te maken. À la nouvelle ouvergaande om rekenschap te gven van de uitkomst van ous onderzoek, stellen wij voor om aan de gedichten N\ 2 In funere Lycisci en N^ 5 Fraga. Ad Caietanum frairemé de eer van loffelijke vermelding toe te kennen; aan den dichter van W. 9 Orgia Bacchi pueri; opus clariasimi pictoris Romani, een zilveren medaille aan te bieden, terwijl ons eenparig advies leidt, om aan N°. 8, Seuls vota pro pafria festnm rcstitiitac lihertaiis célébrante. de gouden medaille toe te wijzen, als aan een gedichii dat, zoo wij ons niet bedriegen, het tijdvak toen de Neo-I/t* nsche poëzy bloeide, dat van de bubmaknek, schradbb, BB BOSCH, VAK LENNBP onz. geen oneer z Ou hebben aan» gedan en daarmede eene thans zeer ongewon geworden verwantschi^ aan den dag legt. Voor het vaderlandsch ge- voel geeft het, althans onzes inziens, eene aangename ge- waarwording de heuchelijke herinnering van het vorige jaar te hooren bezingen in de taal, wier beoefening op de ver- spreiding van den wetenschappelijken roem van Nederland, ook buiten zijne enge grenzen, voorheen ten meest krach- tigen steun heeft verstrekt. Naast de feesttoonen in de volkstaal zal voorzeker een Latijnsch gedicht als dit geen wanklank mogen heeten. Niet alleen houden wij ons over- tuigd, dat dit stuk geheel in den geest van de Hoeuffti- aansche instelling valt; maar welke ook de gegronde be- denkingen zijn mogen tegen de prijsuitschrijving door ha Arbevolen, zoo is een gedicht als het voor ons liggende in staat ons met de bedoeling van hobutft eenigermate te verzoenen. De üjd, waarvan h« okotius zelfs de terugkeer niet verlangde, is voorbij, n Eßuait ilia aetcu/' zegt hij, *) w qua versus facere decorunty etiam non optimos exousabile erat/' maar, indien hobuffts instelling toch in staat werd beyond, — iets dat wij meer wenschen, dan mogen verwachten, — om meer dergelijke kunstvoorbrengselen te voorschijn te roepen en alzoo het getal van klassieke stukken te vergrooten, wier lezing, zoo als Senis vota, in allen opzigte den goeden smaak bevredigt, een verheffend gevoelten gunste van de oude klassieke taal en dichtkunst helpt verlevendigen en zel6 Voor hare grondige beoefening ver- In Epistola ad Guiielmum Grotium, l'ocmat. praefla. Nieuwden last opwekt, dan mögt onsse Akademie reden vin den om zich te verhoovaardigen hare medewerking aan de instandhouding van de bedelde inrigting te blijven verleenen. De Commissie voornoemd^ G. H. M. DELPRAT. S. KARSTEN. J. C. G. BOOT. VERBETERING. Blz. 12, regel 5 van onder, etaat: zwager lees daarvoor: wiens broeder een xwaget was GEWONE VERGADERING DBB AFDZELIIIq TAAL-, LETTER-, GESCHIEDKUNDIGE EN WIISGEERI6E WETENSCHAPPEN, 6KH0DDKII DEN I4fi«^ MAART 1864. »«Hi Tegenwoordig de Heeren : c. w. opzoomkr, j. c. o. boot, e. H. M. DELPRAT, R. G. BAKHUIZBlf TAN DBN BBINK, J. DIRK8» 8. KARSTBIf Y. J. HOLWABD, N. BBBT8, W. C. 1IBB8, B. FBUIFI, J. HOFNANN, 4. TAN LBIFPIEP, W. G. BBILL, L. À. TB WINKBLH, H. J. ROBENEN, B. ¥I8«BaiNG, L. J. V. JAN8BN, J. E. GOUDMITH, 6. MEB8 4Zm W. MOLL, C LBSMANS, J. A. C. VAN HBUSOB, J. H. SCHOLTEN, G. DB VRIES AZ., L. PH. G. VAN DBN BBRGH. Het Proces Verbaal der vorige Vergadering wordt voorgelezen en goedeckende. De Heer delpbat leest het rapport voor van de Commission ter beordeneling van de ingezondene prijsveraen. De Commissie ordeelt, dat de gedichten N^'. 1. Mim easpeçiatio et querela; N^'. 3, Fulton, inventor vaporis nautici; No. 6. 1813—1863 d. 17 ra, Nov. en No. 7. Semisaeularia libertatis Nederlandicae geene genoegzame verdiensten bezitten om voor bekrooning in aanmerking te komen; dat No. 4. Medicus reeene, als reeds uitgegeven en met den naam van den schrijver ingezonden niet kan in aanmerking genomen worden; dat No. 2. In funere Lycieci en No. Fraga. Carmen ad Caietanwn fratrem zich ge-noegzaam aanbevelen om aan hunne vervaardigers de eer eener lofRjIijke vermeldiijg aatï te bieden; dat N^. 8, gebtiteld iSenis vota pro patria f est urn restitutae libertatis V«-lebraide die 17 m. A^ot; a. 186a met de zinspreuk fn0m£-niêse invai iu zuivere taal eu viœijende versen den rampvollen toestand, waartoe ons vaderland onder de Fratische overheersching vervallen was en het geluk van de herboren vrijheid schetst en allezins waardig is om met het gooden erroetaal bekroond te worden^ eindelijk dat N^. 9. Orgia Bacchus puerL Opus darimmi pirAoris Romanic eene uit-nemende voorstelling van een schilderstuk bevat en van zulk eene vertrouwdheid met de oude Latqn Sie dichter scheint, dass die dichter verdient met eene zilveren medaille verdient te worden. Dii Afdecling besluit na eenige discussie zich met dit advies te vereenigen. Bij de opening van het naambrieÇe, behoorende bij No. 8, bleek, dat de dichter is de Heer j. VAN LESUWEN, Predikant te Zegwaart De dichters van N°. 2, N°. 5 en N°. 9 worden uitgenodig zich bij den Secretaris der Afdeeling te Amsterdam aan te melden en vergunning te verleenen Uft Jiet openen hunner naambrie^es. De Heer w. c. hkbs spreekt over de algemeene wetten, die de ongelijke dichtheid van bevolking en den ongelijke traf van stoffelijke welvaart in onderscheidene landen beheerschen. Het onderzoek dier wetten leidt volgens zijne meening tot de volgende resultaten? dat de bevolking de strekking heeft, om zich over den geheelen aardbodem Te verspreiden met vorming van vele kleine, een geringer aantal grotere; enkele zeer talrijke ophoopingen, zonder dat het verschil van dichtheid van bevolking, dat hiermede zamenhangt, invloed heeft op de welvaart, welke er naar streeft om overal op gelijk peil te komen; 2°. dat vruchtbaarheid van den Ipodem, ligging en andere uitwendige omstandigheden op den daar wel invloed hebben op ti& dichtheid van bevolking, maar niet op de welvaart; 3°. dat ditzelfde geldt van louter industrielële ontwikkeling; 4°. dat ook de sftffelijke welvaart op den duur alleen afhankelijk is van algemeene verstandelijke, en zedelijke ontwikkeling. Het bespreken, dezer stellingen wordt om het ver gevorderde uur tot de volgende Vergadering uitgesteld. De Heer, desde ich mäus deelt mede, dat bij de Commissie voor de overblijäelen der vaderlandsche kunst is ingekommen eene mededeeling met eene teekening van den Heer van dek Schaff te Lochem. De Ueer dirks brengt ter tafel hêt achtste stuk van het vervolg op van loons Beschrijoinff van Nederlandêche his' torie-penninyên, een exemplaar van dé Histoire uumiuma» ii^ue de la Hollande pendant la réunion à Vempire Fran* çaù^ par m. t. g. f. n. Comte nahuijs, Utrecht 1863, zijiide een geschenk van den schrijver aan de Akademie, en een stuk van hemzelven, getiteld: Friesland voor v^ en vijftig jaren. Daarna wordt de Vergadering gesloten om door eene buitengewone gevolgd te worden. 9» OVBB DS ONGELIJKE DIGTHEID VAN BEVOLKING BH ONGELIJKE WELVAART if IH ONDEESCHEIDENE LANDEN. UOOB VIT« C Hm E B S* 'Mijne Heeren! Ik maak gebruik van het voorregt, dat mij hier ge« schonken wordt, om in een kring van wetenschappelijk ge- vormde mannen het woord te mogen voeren, en wensch eenige opmerkingen aan uw oordeel voor te leggen over de algemeene wetten^ die de ongelijke digtheid van be- volking en. den ongelijken trap van stoffelijke welvaart in onderscheidene landen beheerschen. Ik noem die twee soorten van ongelijkheid te zameoi omdat onmiskenbaar naauw verband tusschen beide bestaat, al is de aard van dat verband bij schijnbaar tegenstrijdige verschijnselen dikwijls moeijelijk te onderkennen. In geheel onbeschaafde landen ziet men veelal een ijle bevolking een ellendig leven leiden, en ook binnen den kring van Europesche beschaving is die zamentreffing gansch niet zeldzaam. Men denke aan Polen en aan veje streken van Spanje en van andere landen van zuidelijk Earopsu Daarbij verkeert eene in talrijkheid afnemende bevolking bijna altijd in ongunstigen toestand en is eene toenemende veelal betrekkelijk welvarend. Maar de bedelde zijn toch gansch niet algemeen. De ingezeten van groote steden hebben het per hoofd gansch niet altijd beter dan dorpelingen; de bewoners van digt bevolkte fabriek-landen niet beter dan zij, die in ijl bewoende streken van landboaw en veeteelt leven. Hoe bedroevend is de ellende Der längste standen in onse groote hoofdsteden! In vele deelen van Schotland heeft men in Se laatste hon- derd jaren de bevolking in talrijkheid weinig, in welvaart zeer sterk zien toenemen, terwijl men in Ierland gedurende betzelfde tijdperk eene telkens zer toenemende bevolking voorutdurend in diepe ellende heeft zien verkeerelien en eerst in de allerlaatste jaren bij afnemende talrijkheid in wel- stand eenigermate voorutgaan. Weinige landen van Europa zijn zoo ijl bevolkt als Zweden en Noorwegen; en toch staan weinige hooger dan deze aa;igeschreven ten aanzien van algetneerien welstand. En wie kent niet den uitstekenden bloei van de nog zoo schraal bevolkte westelijke statten der Noord -Amerikaansche Unie? Het kan geen twijfel Lijden, of al die verschijnselen zijn aan bepaalde wetten onderworpen, zijn, om, zoo te spreken, de resultanten van een zamenstel van krachten. Zij zijn ^ echter veel te ingewikkeld dan dat het niet een wanhopig pogen zou zijn, om, bij het blootelijk zien voorbijtrekken daarvan, als door een gelukkigen greep, hun oorzakelijk verband te vatten. De weg, om daarin tot wezenlijke kennis te komen, kan wel geen andere weisen dan die ook elders met goed ge-volg ingeslagen is, deze namelijk, dat men de onderscheidene krachten, wier werkzaamheid men door waarneming werking naga, dat men dus beginne met te abstraheren, om vervolgens uit de zamenwerking dier krachten, de verschijnselen, zoo' als zij zich in de werkelijkheid voordoen, te verklaren. Zoolang echter eene wetenschap nog in hare kindsheid is, zoolang nog slechts weinige krachten in haren aard gekend worden, kan dit wetenschappelijk verkennen van verschijnselen weinig opleveren. De slotsominen der weten schap, al zijn zij juist, zijn Dann nog te onvolledig, te abstract en hypothetisch, en blijven op een te grooteu afstand van de werkelijkheid. Ik gelöt dat de Staathaschakende, althans wat hei bovengenoemde onderwerp betreft, dat tijdperk voorbij isi. Yooral john stüart mill heeft, naa^ mijn inzien, veel tot dien voornitgang bijgedragen. Het was wel, vooral nadat kalthus de bevolking, wetten had verklaard, eene erkende waarheid, dat steeds toenemende bevolking, zonder evenredige toeneming van kapitaal, noodwendig tot ellende leiden moet. Maar welke gevolgen zoodanige toeneming van bevolking hebben' moet, wanneer het der maatschappij aan geen kapitaal ontbreekt, dat bleef, hoezeer de elementen ter oplossing van het vraagstuk grootendeels reeds in de wetenschap aanwezig waren. Underdaad onopgelost. In zijnne Principles of political economy, in de belangrijke hoofdstukken : of the tendency of profit to a minimum en of the stationary state, heeft mill, door toepassing van RICHARD'S leer der bodemvoortbrengselen, met de hem eigene klaarheid aangetoond, zoodat dat betoog tot een verkregen bezit der wetenschap geworden is, dat de steeds klimmende voortbrengingskosten van bodemproducten, waartoe ook de noodwendigste levensmiddelen behoore, het onmogelijk maken, dat de bevolking van eenig land steeds blijve tönen, zonder vermindering van betrekkelijke en ten slotte ook van absolute welvaart, en dat geen aanwas van kapi-taal tegen dat bezwaar kan vrijwaren. En in zoover zijn betoog te dier plaatse onvolledig te noemen is, doordien hij niet genoeg acht geslagen heeft op (181) Hulpmiddel, dat buntenlandsch verkeer in het verkrijgen van levensmiddelen kan opleveren, is die leemte gemakkelijk aan te vuUeif uit zijne eigene uitnemende beschouwingen, zbo in zijne Ewayn on some unêttled r/tiMSt als op andere plaatsen van zijne PrifteipUs of paiUtieal economy over de latoê of interchange bebetween nations en meer bijzonder over de noodwendige equation of international demand en over de intemaiioncd vabus. Uit die beschoQwingen toch vloeit regtstreeks voort, dat, al moge eene gunstige ruilverhouding tot het buitenland niet zel-den in staat stellen, om zonder te groote Bezwaren, aller lei bodemproducten, in ruil tegen andere artikelien of handelsdiensten, van het buitenland te ontbieden, dit voordeel echter voor een beparatet van ruil geldt, maar dat, zoodra eenig land zijn ruilingen boven zekere maat wil uitstrekken, gelijk bij steeds aanwassende bevolking het geval moet zijn, de gunstige ruilverhouding moet wegvallen; zoodat ook in dit opzigt voor elke plaats en elk land zekere, natuurlijk naar omstandigheden verschillende en afwisselende maat van bevolking en aangewend kapital bestaat, boven welke verdere toeneming tot vermindering van welvaart mpet voeren. Hierdoor is een groot struikelblok in de behandeling van het onderwerp, waarmede ik u wensch bezig te houden, uit den weg geruimd, en ik gelöst, dat de wetenschap thans op dat punt ver genoeg gekomen is, om het mogelijk te maken, eene -schets te ontwerpen van de meest belangrijke en algemeene wetten, die verspreiding van bevolking en van welvaart beheerschen. Ik wil, niet het volledig leveren van zoodanig werk. beproeven, — daartoe zouden ein mijne krachten èn de tijd, waarover ik hier mag beschikken, te kort schieten — maar ik wil tot zoodanig werk iets dachten bij te dragen. Ik vang aan met opmerkzaam te maken op eene eigen-schap van den menach, wier werking onder allerlei omstandigheden na te Gaan tot nog tibe den hoeksteen uit-maakt van alle staathuishoadkandige beschonwingen, de allemen bestaande zucht namelijki om, met de minst mogelijke opoffering, de meest mogelijke stoffelijke welvaart te erlangen. Was die zucht de eenige beweegreden van's menschen handelingen en kon zij geheel onbelemmerd werken, in dien zijn, dat verplaatsing van personen en kapital aan geenerlei bezwaar van welken aard ook onderworpen was, dan zou het gevolg zijn: een volkomen gelijk peil van stoffelijke welvaart in alle landen. Elke afwijking van het waterpas van welvaart zon dan dadelijk door toestrooming o{ af-strooming van bevolking weder in het gelijk gebragt worden. Dit volgt, zoowel, wat inlandsche voortbrengselen betreffs uit de wetten vtin voortbrenging der bodemproducten, volgens welke deze telkens moeijelijker te verkrijgen worden naarmate voor eene digtere bevolking eene grootere hoe- veelheid verlangd wordt, als ten aanzien van invoerartike- len uit de wetten van het verkeer. De algemeene wet van het verkeer, volgens welke de ruilverhouding tusschen de onderscheidene voortbrengselen zich op den du ar zoodanig regelt, dat de onderscheidene voottbrengers daardoor zoo- veel mogelijk in gelijken welvaartstoestand, naar verliouding tot aangewende krachten, geplaatst worden, die wet zou dan niet slechts voor het v'erkeer tusschen inwoners der zelfde plaats, maar voor het geheele menschdom gelden. Het geheele menschdom zou dan Eene enkele maat schappij vormen, waarin personen van gelijke begaafdheden en van gelijke fortuin, waar ook gevestigd, gelijke welvaart zooden genieten, of althans geene grootere verscheiden-heden daarin zouden aanbieden, dan ook op een en de-zelfiie plaats W4)rden aangetroffen. Maar zoaden, bij deze veronderstelling, pok bevolking en kapital gelijkelijk over den aardbodem verspreid zijn? Geenszins. Beeds de aard der nijverheid zou zulks beletten. Er zijn namelijk twee eigenscbappçn van de nijverheid, welker gezamenlijke werking aan bevolking en kapi-taal de strekking geeft om zich op eene bepaalde wijze te verspreiden. Ik bedoel, de behoefte van den landboaw aan eene groote uitgestrekteid van bodem en de behoefte V van alle nijverheid aan gestadig verkeer, en van vele bedrijven aan de regtstreeksche zamenwerking van velen. De landbouw noopt tot verspreiding. Intusschen heben ook de verspreid wonende landbouwers telkens behoefte aan onderling verkeer en aan allerlei diensten van personen, wie bedrijf niet afhankelijk is van den bodem; en dit moet overal kleine zamenscholin-gen doen vormen, gehuchten en dorpen, waarin de personen zich nederzetten, wier diensten door de landbouwers gevraagd worden, en in* of rondo.m welke ook de landbouwers zelven zooveel mogelijk zich vestigen. Maar het nijverheidsverkeer kan zich niet tot een kleinen drpskring bepalen. Ook onderscheidene dorpen of drpskringen hebben behoefte aan gemeenschappelijke vereenigingspunten. Sommige der dorpen breiden zich dus uit tot marktvlekken, ide woonplaatsen, behalve der gewone dorpe-lingen, van zoodanige persoiien. Wier vortbrengselen ruimer vertier, of wier diensten meer afnemers vorderen, dan een enkele dorpskring kan opleveren. Ook de grenzen van een marktvlek-district zijn echter voor het verkeer te beperkt, en- voor ruimer verkeer moe-ten sommige dier * vlekken zich tot wederom grootere mid-delpunten vormen, de zetels van takken van handel en fabrieknijverheiJ, die het best zeer in het groot uitgeoefend worden. Deze laatste vereischen op hunne beurt wederom andere middelpunten, tot dat ten slotte enkele wereldsteden moeien ontstaan, die in hare betrekkingen de geheele bewoende aarde omvatten. Deden geenerlei andere oorzaken hare werking gevoelen, was de aardoppervlakte volkomen eensoortig en was yerplaat, sing van personen en kapitalen, gelijk wij stelden, geheel vrij van belemmeringen, bevolking en kapital zouden, ten gevolge van de twee genoemde eigenschappen der nijverheid, waarvan de eene eene uiteendrij vende, de andere eene zamenhooingende kracht heeft;, -zich regelmatig verspreiden, overal, in symmetrische orde, een groot aantal kleinere, een gerilger aantal grootere en enkele zeer groote zamenhooingen vormend, van welke de inwoners echter overal geelijk welvaart zouden genieten, van welke de inwoners echter overal geelijk welvaart zouden genieten, van het industrieel Onwikeld menschdom in zijn verspreiding over den aardbodem. De werkelijkheid is er ver van af aan deze voorsteliin gen te beantwoorden. Dit kan ons niet verwonderen; want hat is er ook ver af, dat de genoemde eigenschappen van de menschelijke natur en van de nijverheid de eenige oorzaaken zouden zijn, die de bedoelde verschijnselen beheerschen. Allerlei andere oorzaken doen evenzeer hare werking gevoelen. Maar hoe ongelijkmatig dien ten gevolge de ver-spreiding van bevolking en kapitaal, en hoe ongelijk de mate van welvaart op onderscheidene plaatsen moge zijn, de strekking van bevolking en kapitaal om zich, op bovengemelde wijze, met vorming van kleine, grootere en zeer groote zamenhoopingen,. te verspreiden, en de strekking der welvaart. Om tot een gemiddeld gelijk peil te komen, blijven niet te min overal en altijd herkenbaar. Letten wij thans ook op de oorzaken van afwijking, dan treft ons in de eerste plaats, ten aanzien der verspreiding van bevolking en kapitaal, de groote ongelijkheid der aard-oppervlakte in bewoonbaarheid en in geschikteid voor de nijverheid. Het grootste gedeelte is zee; en ook van het land zijn groote streken schier onbewoonbaar, immers voor landbouw ten eenenmale ongeschikt, terwijl andere door vruchtbaar-heid, goede luchtgesteldheid, overvloed van delfstoffen en goede gelegenheid tot verkeer, ver boven het gemiddelde begonnend zijn. Die bijzonderheid alléén is reeds voldoende om groote afwijkingen van den zoo even geschetsten iregehnatigen gang van verspreiding te verklaren. Onder overigens gelijke omstandigheden moet de bevolking digter zijn naarmate de grond vruchtbaarder of rijker an delfstoffen is. Fabrieken vestigen zich bij voorkeur in streken, waar de grondstoffen en hulpstoffen door de natur geleverd worden of werwaarts die gemakkelijk vervoerd kunnen worden of werwaarts die gemakkelijk vervoerd kunnen worden, handelssteden aan pevaarbare stroomen en bijzonder. Dàâr, waar zeevaart en riviervaart elkander ont-moeten. En zoo zijn er honderdei andere eigenaardig heden van plaatselijke gesteldheid, die aan de verspreiding van bevolking en kapital eene bijzondere rigking geven. Maar de uitwendige voor- en nadeelen van onderscheidene plaatsen zijn niet alleen verschillend, maar ook veranderlijk. Zij zijn zulks ten gevolge van werkingen in de natur. Denken wij aan het verzanden van zeehavens, aan het een-maal bloeijende Stavoren. En zij zijn het nog meer in verband met de kennis, die de mensch heeft van de natur der plaats, en met zijn bekwaamheid om van de bestaande voordeden gebruik te maken en om de bestaande, nadeelen te overwinnen. Yan daar dat de strekking van bevolking en Kapitaal niet alleen is, om zich onregelmatig, maar ook om zich telkens anders te verspreiden. Hoezeer zijn Californie en Nieuw-Holland in de alge- ( 18« ) ■ meene schatting gestegen, sedert de metaalrijkdom van den bodem jdier landen bekend is geworden; en hoe groote ver* anderingen zijn in de betrekkelijk gunstige of ongunstige ligging van vele plaatsen ontstaan sedert de uitvinding van stoomboot of locomotief! Eindelijk brengt ook hetgeen de meusch aan den bodem verrigt dikwijls groote verandering te weeg in de meerdere of mindere geschiktheid voor de nijverheid, die door de natuur aan bepaalde plaatsen of landen verleend is. Die invloed kan soms ongunstig zijn. Mijnen kunnen uitgeput worden ; de gesteldheid van lucht en bodem kan door de geheele uitroeijing van bosschen bedorven worden; door onverstandigen landbouw kan de vruchtbaarste grond verarmen. In den regel is het echter een invloed ten goede, gelijk trouwens natuurlijk is, daar veel van hetgeen de mensch aan den bodem doet, opzettelijk geschiedt, om dien meer geschikt te maken voor de nijverheid. Een gevolg hiervan is, dat een terrein, dat een maal door de nijverheid ingenomen is, daardoor zelf groote kans heeft van voortdurend zetel van nijverheid te blijven. Een maal in bebouwing gebragte gronden worden niet ligt weder verlaten, omdat, al is hunne naturilijke vruchtbaarheid niet groot, zij, in dèn toestand waarin de mensch zie gebragt heefty den arbeid toch beter beloonen dan vruchtbaarder gronden, die nog in den toestand verkeeren, waarin de natuur ze opleverde. Hetzelfde geldt van eenmaal gevesstigde handelsplaatsen. Indien men in een nieuw land komt, zal men, ter vestiging van een middelpunt van verkeer, de door de natuur daartoe meest beginstigde plaats kiezen. Yond men echter in dat land eene minder gunstig gelegen plaats, maar waar door een tooverhand havens, kaaljen en pakhuizen en al wat verder van stoffelijke en aan den bodem véreenificde hulpmiddelen tot eene groote handelsplaats vereischt wordt, in het aanzijn geroepen was, dan zoQ men waarschijnlijk aan die plaats de voorkear geven. In zoodanigen toestand verkeeren vele der bestoande handelssteden. Hare natuurlijke gesteldheid is, ten gevolge van veranderde omstandigheden, dikwijls gansgh niet gunstig, maar nu eenmaal de menschenhand aldaar al de wer- ken heeft aangelegd, die voor een uitgebreiden handel ver- eischt worden, nu zijn zulke plaatsen reeds daardoor, en zouder nog van andere voordeden, van aldaar vereeuigd talent en bestaande betrekkingen te gewagen, meer* ge- schikt om gro ote middelpunten van verkeer te blijven, dan andere door de natuur meer beginstigde plaatsen om zulks te worden. Maar hoezeer hetgeen de mensch eenmaal aan den bo-dem verrigt het, veelal strekt om de nijverheid, meer dananders het geval zoii zijn, te binden aan bepaalde plaatsen, alwaar zij vroeger, door een welligt reeds lang niet meer bestaanden zamenloop van omstandigheden, gevestigd is; meuwe verrigingen kunnen echter dikwijls weder groote veranderingen in de plaatselijke gesteldheid veroorzaken, en daardoor tot eene veranderde verspreiding van bevolking en kapitaal aanleiding geven. Indien de doorgraving van de landengte van Suez volkomen naar wensch gelukt, zullen de nii schier ledigC kusten, der Koode zee eerlang, althans op eenige punten, het tooneel van een bedrijvig volksleven worden. Het opgemerkte, omtrent dè ongelijkheid en veranderlijk- Bid det plaatselijke gesteldheid, moge, zonder eenige andere oorzaken, hoedanige er toch zeer vele zijn, iï\ aanmerking te nemen, voldoende zijn, om ons te verklaren, hoe het komt, dat bevolking en kapital zoo weinig symmetrisch en schijnbaar zoo grillig over.de aarde verspreid zijn; het bevat nog geenerlei verklaring van den ongelijken en af-wisselenden welvaartstoestand der inwoners van onderscheidene plaatsen. Want kouden bevolking en kapital zich in hunne verspreiding ongeßtoord niet der afwisselende gesteldheid der plaatsen regelen, dan zon ook de grootste ongelijkheid en veranderlijkheid in die gesteldheid niet verhinderen, dat de betrekkelijke welvaartstoestand overal dezelfde bleef. Maar evenmin als de aanvankelijk veronderstelde gelijksoort igheid der aardoppervlakte, bestaat ook de veronderstelde volkomen gemakkelijkheid van verplaatsing van personen en kapitalen. Beide ziji integendeel traag om zich te verplaatsen, en hierin vooral ligt eene sterk werkende oorzaak van den oongelijken en veranderlijken welvaartstoestand. Zeden en gewöonten van onderscheidene volken zijn ontoenloopend, dat eene verhuizing daardoor dikwijls schier onmogelijk gemaakt wordt. Maar zelfs tusschen gelijksooiw tige en na aan elkander verwante volken levert zij groote moeijelijkheden op. Behalve dat zij kostbaar is. Verlaat de mensch ongaarne de omgeving waaraan hij gewoon is, die hij kont en waarin hij wederkeerig gekend wordt, en die daar-door, al is de plaatselijke gesteldheid niet gunstig, ook ten aanzien van zijn stoffelijke welvaart, hem nog altijd hulpmid-delen blijft opleveren, waar personen en zaken hem vreemd zijn. Ën wat kapitalen aangaat, al zijn die niet, 'door onaf' scheidelijk aan den bodem vereenigd te zijn. , inderdaad tot bodem geworden, zoo is het 'toch veelal moeijelijk en verlesgevend ze aan eenmaal daaraan gegeven bestemming te onttrekken en naar elders over te brengen. De meestgegoeden, die toch een voldoend inkomen hebben, zijn bovendien minder nog dan anderen geneigd, om zich, ter zake der nijverheid, persoonlijk elders te gaan vestigen; en kapitaal aan vreemde nijverheids-onderners op ver verwijderde plaatsen toe te - vertrouwen, is altijd met gevaren verbonden, waardoor ook daartoe door velen.nlechts et gevolg hiervan is, dat bevolking en kapitaal slechts tragelijk naar de vqiranderlijke uitwendige voor- en nade ETet gevolg hiervan is, dat bevolking en kapitaal slechts tragelijk naar de vqiranderlijke uitwendige voor- en nade ETet gevolg hiervan is, dat bevolking en kapitaal slechts tragelijk naar de vqiranderlijke uitwendige voor- en nade ETet gevolg hiervan is, dat bevolking en kapitaal slechts tragelijk naar de vqiranderlijke uitwendige voor- en nade ETet gevolg hiervan is, dat bevolking en kapitaal slechts tragelijk naar de vqiranderlijke uitwendige voor- en nade ETet gevolg hiervan is, dat bevolking en kapitaal slechts tragelijk naar de vqiranderlijke uitwendige voor- en nade ETet gevolg hiervan is, dat bevolking en kapitaal slechts tragelijk naar de vqiranderlijke uitwendige voor- en nade ETet gevolg hiervan is, dat bevolking en kapitaal slechts tragelijk naar de vqiranderlijke uitwendige voor- en nade ETet g Ein van onderscheidene streken en plaatsen zich regelen, en juist daardoor ook, dat de wel vaarts toestand der inwo-ners van onderscheidene landen meer en gedurende gerui-mer tijd verschillen opleveren en aan meer afwisseling, ten gevolge van veranderde uitwendige omstandighedeui onder-hevig zijn kan, dan anders het geval zou wezen. Het verschil in verkrijgbare inkomsten moet al zeer groot zijn en dus een sterken prikkel geven, om personen en kapitalen zich snel te doen verplaatsen. Dat het gebeuren kan, leeren Californie en Nieuw-Holland. Maar zulke voorbelden zijn zeldzaam, en ook dan is de immigratie bijna nimmer zoo snel, of da reeds aanwezige inwoners en een bevoorregten toestand van stoffelijke welvaart verkeeren. Men mag echter niet voorbijzien, dat er, buiten verhuiing en overbrenging van kapital, nog eene andere wijze is, waarop de digtheid der bevolking en het bedrag van aangewend kapital de strekking hebben om zich op den duur te regelen naar den werkkring, dieii de verschillende plaatselijke gesteld. Held voor le nijverheid openstelt. De bevolking namelijk van elk land is vatbaar om zeer snel toe te nemen door meerdere geboorten dan sterfge vallen ; en de strekking tot toeneming door die oorzaak be staat overal, maar wordt gebreide door het ontbreken der middelen van bestaan voor eene grootere bevolking. Wanneer echter een volk in bijzonder gunstigen wel- vaartstoestand verkeert, dan werkt die breidel slechts zwak, dan geven de reeds op jeugdigen leeftijd gesloten huwe- lijken vele geboorten, terwijl de sterfte, door geene stoffe lijke ellende bevorderd, betrekkelijk gering is. Daarnevens is de ruimte van inkomsten, en de voor de hand liggende, gelegenheid, om elke besparing met voor deel als bron van nieawe inkomsten aau te wenden, een sterke spoorsiag tot kapitaalvorming. Langs dezen weg ziet men, in alzoo gestelde landen, bevolking en kapitaal sterk toenemen; en deze toeneming ait eigen stam en ait eigen middelen is veelal, zelfs in die landen, welke veelimmigratie ontvangen, sterker dan die door verhuizing. En overbrenging van elders. De statistik van onderscheidene staten der Noord-Amerikaansche Unie heeft dit op merkwaardige wijze aangetoond. Bijzonder ongunstige omstandigheden moeten, ook ten dessen opzigte eene jaist tegenovergestelde werking hebben. Maar ook dit alles vereischt tijd; en zoolang bevolking en kapital niet gestegen of gedaald zijn op het bedrag, dat met de veranderde plaatselijke omstandigheden overeenkomstig is, moet de welvaartstoestand boven of benedene peil blijven. De slotsom, waartoe wij komen, is deze: dat verschil van plaatselijke voor- en nadeelen voor de nijverheid op den duur wel grooten invloed kan en moet hebben op de ongelijke verspreiding van bevolking en kapital, maar niet op de betrekkelijke wel. vaart; maar dat deze laatste — voor zoover zij met de uitwendige plaatse-lijke gesteldheid in verband staat — slechts tijdelijk den invloed daarvan kan ondervinden, en afhankelijk is van de veranderingen, welke daar van de plaatselijke gesteldheid onlangs is verbeterd het ongunstigst, waar zij kortelings is achteruit-gegaan. Ër is dus, uit het oogpunt van die oorzaken, welker wij tot nog toe beschouwden, wel verband tussclten digtheid van bevolking en welvaart, m&ar het verband is entschlossen, dan door velen vermand wordt. Voor zoo ver geene andere oorzakeu dan de bovengemelde werkzaam zijn, is eene toenemende en welvarende bevolking niet welvarend, doordien zij toeneemt, maar zij neemt toe, doordien' zij welvarend is, en zij is welvarend, niet omdat de gesteldheid van het land ganstiger is voor de nijverheid van andete landen, maar omdat zij gunstiger daarvoor geworden is dan zij vroeger was, zonder dat de bevolking alsnog in evenredigheid is toegenomen. Toenemende bevolking, verre van in den regel ganstig voor de welvaart te Zijn, heeft integendeel veelal de strekking om eene uit verbeterde omstandigheden geboren bui-tengewone welvaart te verminderen, gelijk afneming van bevolking de strekking heeft om de verminderde welvaart eener plaats, wier geschiktheid voor de nijverheid afgeno-men is, weder te herstellen. Toeneming of afneming van bevolking zullen in zulke getvallen voortduren, tot dat die mate van betrekkelijke digt-heid of ijlheid van bevolking bereikt is, bij welke de inwoners op gelijk peil van welvaart gekomen zijn, als elders gemiddeld genoten wordt. En die mate van digtheid van bevolking is zeer onge-lijk. Zij zou, gelijk wij opmerkten, zulks zijn, al ware de aardoppervlakte volkomen eensoortig, omdat de aard der nijverheid medebrengt, dat de nijvere bevolking zich ongel Je versprend; en zij is zulks ook thans, nu de plaatse-lijke gesteldheid is. Het gevolg van dat laatste kan alteen zijn, dat de verspreiding thans meer onregelmatig en veranderlijk is. Maar de betrekkelijke welvaart van onderscheidene lan-den — het kan van belang zijn het te herhalen, omdat het zoo zeer aandruischt tegen de gewone opvatting, — de betrekkelijke welvaart wordt op den duur, noch door de vruchtbaarheid van den bodem, of door een ig ander plaatselijk voordeel, noch ook door de digtheid van bevolking. BN MEDBD. AFD« LETTBRK. DBBL VIII. 10 ( 142 ) op zich zelve bepaald; zij kau altijd slechts tijdelijk onder den invloed van beide, in verband tot elkander, zijn, en wel ten gevolge van de traagheid der bevolking, om zich naar de veranderlijke plaatselijke gesteldheid te regelen. Wij hebben reeds op onderscheidene factoren onze aan-dacht gevestigd. Maar nog zeer belangrijke bl Wij hebben reeds op onderscheidene factoren onze aan-dacht gevestigd. Maar nog zeer belangrijke bl Wij hebben reeds op onderscheidene factoren onze aan-dacht gevestigd. Maar nog zeer belangrijke bl Wij hebben reeds op onderscheidene factoren onze aan-dacht gevestigd. Maar nog zeer belangrijke bl Wij hebben reeds op onderscheidene factoren onze aan-dacht gevestigd. Maar nog zeer belangrijke bl Wij hebben reeds op onderscheidene factoren onze aan-dacht gevestigd. Maar nog zeer belangrijke bl Wij hebben reeds op onderscheidene factoren onze aan-dacht gevestigd. Maar nog zeer belangrijke bl Wij hebben reeds op onderscheidene factoren onze aan-dacht gevestigd. Maar nog zeer belangrijke bl Wij hebben reeds op onderscheidene factoren onze a Jven ons ter beschouwing over, welke echter alle iu een. factor kunnen zaamgevat worden. Het zijn namelijk niet alleen de landen die ongelijk zijn, maar ook de bewoners zelven, zoo in trap van individuele ontwikkeling, als in de naauw daarmede zamenhangende maatschappelijke inrigtingen, onder welke zij leven; en veel grooter nog en vooral duurzamer, dan van de natuur en ligging des lands, is de invloed van deze onge lijkheid, èn op de digtheid van bevolking, èn op de welvaart. Men ziet dikwijls in het eene land, niettegenstaande allerlei uitwendige hinderpalen, eene digte en tevens welvarende bevolking, terwijl in çen ander, ouder de gunstigste omstandigheden, de bevolking steeds ijl en ellendig blijft. Om zich hiervan te  de natur missdösze Zwitserland, of ook Nederland, met het zoo mild door haar begiftigde Portugal of Sicilië. Dit kan bij eenig nadenken geen verwondering wekken. Hoe groot is het verschil in de staatkundige en maat-schappelijke inrigting in onderscheidene landen, en hoe onmiskenbaar de invloed van dat verschil op de uitbreiding en de goede inrigting, die aan de nijverheid kunnen gegeven worden. En letten wij op de persoonlijke hoedanigheden, niet minder groot en belangrijk voor de nijverheid is ook hier het verschil tusschen de bewoners van onderscheidene landen. En land, welks lagere arbeidende klassen, hetzij in alge-meene verstandelijke ontwikkeling, hetzij in bijzondere vakbekwaamheid, bijzondere zelfde klassen in andere landen achterstaan, heeft daardoor in de nijverheid een niet gering te schatten nadeel. En welligt nog erger is het, wanneer ook in de hoogere standen soortgel^'ke Gebreken heerschende zijn. Zonder algemeene ontwikkeling en grondige en dus wetenschappelijke kennis van bijzondere vakken is alle zoogenaamde vakbekwaamheid der ondernemers slechts routine, die hoogstens in staat stelt, om de reeds bestaande bedrijven op gelijke wijze als vroeger voort te zetten, maar die geheel onvoldoende is, om bij de gestadige verande-ringen, welke, èn in keaze van bedrijf, èn in wijze van uitoefening daarvan, moet plaats hebben, de nijverheid van een volk gelijken tred te doen hoaden, met die van meer onwikkelde volk gelijken tred te doen hoaden, met die van meer onwikkelde volk. Eindelijk is ook de zedelijke gesteldheid der bevolking voor de nijverheid van overgrott gewigt. Een traag, wis pelturig of bedriegelijk volk zal, welke eigenschappen het overigens be zitte, en welke naturwissen de plaats zijner inwoning oplevere, in nijverheidsontwickling steeds achterständig, volhardend, werkzaam volk. Was geenerlei bezwärts bezwärts verplaats van personen in kapitalen verbonden, er zou ook hier een krachtiger nivellementsproces  Nederlanders, in de gestichte koloniën. Maar het zon veelvnldiger geschieden, indien niet, gelijk wij opmerkten, verplaatsing van personen en kapitalen altijd moeijelijkheden opleverde. En jaist de zeer lage trap van ontwikkeling, waarop onderscheidene volk onderscheidene volk onderscheidene volk behoore. Zij, die tot een nog zeer onbeschaafd volk behoore, hebben zelden veerkracht, kennis en stoffe, middelen genoeg, om zich uit eigen wH en uit eigen middelen naar elders te begeven. En de ves tiging van meer beschaafden te midden van een gebrekkig onderscheidene volk, heeft evenzeer groote bezwaren. En zoo danig volk laat niet alleen het terrein, dat de natur voor de nijverheid aanbiedt, zelf ongebmikt, maar het bederft ok dat terrein voor anderen; want de aldaar zich vestigende vreemdeling kan toch nimmer buiten aanraking met de inheemsche bevolking blijven; veelal moet hij de mede- werking dier bevolking inroepen, en de gebrekkige wijze, waarop die verleend wordt^ ontneemt dikwijls alle waarde aan. de nataurlijke voordeden, die het land anders door gesteldheid van bodem of door ligging voor de nijverheid zou opleveren. Daarbij komt, dat het volkskarakter zeer contagieus is, gelukkig zoo ten goede als ten kwade, en dat das bij immergattie eene strekking tot amalgamering bestaat, waarbij bet karakter der talrijker inheemsche bevolking gewoonlijk bet overwigt behoudt. Plaats een nijvere Zwitsersche familie in Portugal over, en groot is de kans, dat zoo niet reeds het eerste, dan toch het tweede geslacht tot trage Portugezen zal ont-aarden. En de onnadenkende Ieren, die naar de Noord-Amerikaansche Unie trekken, indien zij slechts niet te zeer bijeen blijven, maar zich onder de inheemsche be volking verspreiden, worden weldra in scherpe Yankee's herschapen. Verschillen in persönliche hoedanigheden de svolks en in maatschappelijke inrigting, die daarmede in regt- Streeksch verband staat, — want, zoodanig als het volk is, zoodanig is ook gewonlijk de maatschappij, die het zich schept — verschillen daarin hebben dus eene sterke strekking om blijvend te zijn, en dus ook blijvenden invloed uit te oefenen. Ook hier moeten wij echter weder onderscheiden tusschen den invloed op de digtheid der bevolking en dien op de welvaart. De dorste plek in onze noordelijke gewesten is voor een beschaafd volk milder in natnurgaVen, die het in zijnne nijverheid kan gebruiken, dan het weelderigst keerkrings-land voor den geheel onontwikkelden mensch. Industriële ontwikkeling dus vergoedt veel' gemis van voordeen van natuur of ligging. Neemt men daarbij in aan-mak, dat een goede inrigting der nijverheid met verdeeling van arbeid, die voor een vruchtbare voortbrenging onmisbaar i, een goed.ontwikkeld volk en een günstigen maatschappelijken' toestand onderstelt, dan is het duidelijk, dat twee landen, die in volkomen gelijke omstandigheden van bodem, lacht en ligging verkeeren, al naarmate hunne bewoners meer of min ontwikkeld zijn, ook voor meerdere of mindere uitbreiding der nijver Held, vatbaar zijn, voor een gropter of kleiner aantal bewoners de vereischte middelen van bestaan kunnen opleveren, en dus ook, bij gelijke strekking der bevolking om in evenredigheid tot de middelen van bestaan toe te nemen, op den duur eene digtere of jüre bevolking zullen bevatten. Maar daaruit volgt nog niet, dat het beter ontwikkeld volk ook welvarender zijn zal. Wanneer het in evenredigheid tot de meerdere uitbreiding, die het, ten gevolge zijner meerdere ontwikkeling, aan de nijverheid kan geven, ook talrijker is, zal de hoeveelheid van benoodigdheden en geven, en geven. De invloed derhalve, dien meerdere ontwikkeling des volks daardoor he Eft, dat zij grootere uitbreiding der nijverheid mogelijk maakt, is duurzaam weder alleen een invloed op de digtheid van bevolking. De welvaart kan er slechts tijdelijk door aangedaan worden, in de tijdperken van over-gang; even als wij zagen dàt zulks met de verschillende natuurlijke gesteldheid der landen plaats heeft. Door de voorstelling van een concreet geval kan dit welligt nog duidelijker worden. 