Bijdragen tot de taal-, land- en volkenkunde
Doch de Gecommitteerden schreven het toe aan de tooverkunst der Inlanders, „vermits dit eiland van hen geheiligd en aange- „beden wordt, staande daarop een op hooge palen gebouwde „woning, waarin hunne goden van hout en in statuur (van) ween voorvechter der Moluksehe Koningen gewapend, en voorzien „met schild en zwaard gelijkende, voor dewelke den dommen Inlau- nder kost bezorgd en in tijd van voorspoed allerlei eer bewijst, „hetgeen dan zoo veele vogelen Yeroorzaakt; doch in tegen- „spoed kastijden en verbranden en in het water werpen, en „wederom andere gedaanten formeren. Als (posito) een van „hunne priesters gaat uit visschen, doet goeden vangst, ziet wbijgeval een vogel, hagedis, krokodil of ander serpent dat hem wmaar in gedachten sweefd?, hetzelve gedaante moet immediaat „volgens zijn opgeven geformeerd en aangebeden worden. Doch „gaat hij ter contrarie zulks ziende, wederom uit visschen en niet wopdoende, zoo moet dien armen hals verhuizen , allerlei mishan- „delingen lijden , met dergelijke ontei- en onnoembare beuzelingen „meer, niet waardig om daarvan eenige mentie te doen, vermits mniet alleen ieder land of negorij, maar ook ieder persoon zijn eigen „gevoelen Gods, (doch men mag wel zeggen) duivelsdienst heeft.» Den anderen dag kwam Salamat aan hoord, met het bericht van den Kapitein-Laut dat hij het volk niet had kunnen bewegen tot het doen van eenigen dienst aan de Comp., terwijl hij ver- ‘zocht dat de schrijver Badjaar aan den wal mocht komen, ten einde aan zijn onderdanen den brief des Konings voor te leggen en hun daardoor alle vrees te benemen. Niet dan ongaarne ging men er toe over, doch om niets onbeproefd te laten zond men hem, door Coenraad vergezeld, naar den, wal. De Opperhoofden gingen , op aanraden van den Kimalahe , mek 984 DE REIZEN NAAR DR * de Gezagyoerders Blom en de Geus met de schuit en eenige ledige vaten naar de negorij Mara, op de belofte dat hij water zou zien te bekomen, mits men een klein geschenk aan de vrouw van Abdoel of Princes gaf. Zij werden aan wal komende door de Inlanders wel ontvangen ; men deed hen onder de klapperboomen neêrzitten en hunne komst aan de Princes bekend maken, en verzoeken dat zij hare onderdanen wilde gelasten, om het water met bamboezen uit het bosch te willen laten halen en aan het strand brengen , waar hun volk het in de vaten zou overstorten, waarvoor men hen niet alleen zou beloonen, maar ook een geschenk aan de Princes geven. Dit had de gewenschte uitwerking; dadelijk werd op de hoor geblazen en het volk vergaderd zijnde, werd het accoord, met de Princes aangegaan, hun bekend gemaakt, „waarmede die wilde „honden schenen te vreden te zijn, als loopende met groot ge- „schreeuw den een hier den ander-daar boschwaarts in , na eerst „naar hunne hutten of hollen om bamboezen te halen geweest wte zijn, dewijl van een schenkage gehoord hadden.» Gedurende dit halen en sanbrengen van water, dat zeer lang: zaam voortging, daar het op een vrij verren afstand uit het bosch moest worden gehaald, gingen de Opperhoofden een wan- deling maken in gezelschap van den Salawatischen Kimalaha en een bediende van de Princes, dat een rekkelijk man scheen te zijn. ' Onder het wandelen en het drinken van een ~soopjes vroeg men hem terloops, hoe lang het reeds was geleden dat Abdoel naar Tidor was vertrokken; waaruit de kwestie tusschen hem en den Kapitein-Laut was ontstaan; waarom deze landen nu 700 verdeeld waren, dat de een voor den ander bang was en de vlucht nam; waarom de Goegoegoe met den Kapitein-Laut eene lijn trok; wat de reden was waarom de Jman zijn hem toe- vertrouwde oppermacht en bestnur der negorij, In zulke troubele tijden van twist, had verlaten en de Princes alleen had gelaten. Hierop antwoordde hij dat hem het rechte daarvan onbekend was, maar wel gehoord en gezien te hebben, dat de Kapitein-Laut bij zijn terugkomst van Ternate in 1780, toen het rijk zonder Koning was, het bestuur had aangenomen en waartegen destijds niemand iets tegen had, omdat de overleden Konings zoon Abdoel toen nog jong was en weinig had in te brengen. Doch later was hij 1 Dit was een Tidorees en vroeger met den Kapitein-Laut op Ternate geweest. PAPORSCHE RILANDEN. 985 mogelijk door dezen of gene aangezet om zijn recht te zoeken , en zijn Oppervorst den Koning van Tidor in den arm te nemen ten einde de teruggave van zijn vaders kroon te bekomen. Dit was gelukt en hij had door zijne geschenken zoo veel teweeg- gebracht, dat de Kapitein-Laut , door den Tidoreschen Tuuitenant Kamanira en met behulp der Patamêërs, met een zacht lijntje van Salawati was gelicht en naar Patani vervoerd. Daar had hij een geruimen tijd gevangen gezeten, terwijl de Koning van Tidor had willen hebben, dat de Singhadja van Patani hem naar Tidor had overgebracht; doch daartoe was de Singhadja niet te bewegen geweest, integendeel hij had hem op vrije voeten gesteld, en hem in alles behulpzaam geweest. Hieruit was deze opstand en verwijdering ontstaan, totdat Prins Abdoel de overhand had bekomen, en de Kapitein-Laut gekwetst en van alles beroofd de vlucht had moeten nemen. Prins Abdoel had zich nu drie maanden geleden naar Tidor be- geven om in zijn rijk bevestigd te worden. Waarom de Iman met de verdere Hoofden bij afwezigheid van Prins Abdoel de negorij had verlaten wist hij niet te zeggen , tenzij dat zij mogelijk bevreesd waren dat de Kapitein-Laut zich thans met de bij hem zijnde Cerammers sterk genoeg gevoelde iets vijandelijks te ondernemen. De Goegoegoe had de dochter van den Kapitein-Laut gre- trouwd ; hij zag dus liever dat zijn schoonvader Salawati regeerde dan dat Abdoel dit deed; en zoo de Koning van Tidor hierin niet bij tijds voorzag, of wel dat de Pataniërs den Kapitein- Taut afvielen, dan zou dit bij den terugkeer van Prins Abdoel „heden of morgen zoo pluis niet afloopen.» Naar de komst van vreemde vaartuigen aan hem gevraagd zijnde, of wel of er op Salawati specerijen groeiden , wist hij niet er ooit iets van te hebben vernomen; een enkele nagel of noot werd wel eens van de Pataniërs geruild, doch slechts om als medicijn te gebruiken. Behalve de Cerammers die hier sterk voeren, kwam er nu en dan een Burger of Chineesch vaartuig van Ternate of Banda, die meest al hun handel op Monfoor en dieper in de Papoes dreven, vanwaar zij massooi en slaven vooreen matigen prijs inruilden tegen lijwaten, koralen, messen en pedakken. Doch hij wilde „niet heeten liegen», dat er op Nieuw-Guinea, dat een groot land was, door vele volkeren bewoond , waarmede zij geen gemeenschap hielden, niet wellicht vreemde vaar- tuigen kwamen, doch hij had het nooit gehoord. Op de wresag, 986 DE REIZEN NAAR DE of men hun geen kadjang (boontjes) of andere mondkost tegen betaling kon bezorgen, antwoordde hij, dat zij noch geen der strandnegorijen daarvan waren voorzien, daar zij zich alleen met sagoe en visch voedden; doch, zoo zij ze begeerden, dan deden zij jaarlijks een tocht landwaarts in, waar groote negorijen waren; daar ruilden zij den landman sagoe en visch, kadjang of iets anders. De menschen leefden aldaar als wilde beesten, zij wisten van geen Godsdienst, van geen Opperheer of Koning; zij leefden van den landbouw, aten varkens, buffels, enz, Voor zooverre hun bekend was, dreven zij met niemand an- ders eenigen handel. Dit land lag Oostwaarts (Nieuw-Guinea ?) en was zoo groot, dat hij zich wel eens had laten wijs maken, dat er voor dezen zekere Koning zou zijn geweest, die als jon- geling met 9 corra-corra’s was geschept om dat land te bezoe- ken, en van de eene plaats naar de andere varende, bij zijn terug- komst een stokoud man was geweest, terwijl hij niet beter wist of daarvan was nog eene beschrijving, die bij een tijdelijken Koning werd bewaard. Met deze en andere verhalen was de tijd onmerkbaar voorbijgegaan, en daar de vaten gevuld waren, zonden de Opperhoofden aan de Prinses een chits en eenig ander lijwaat tot een teeken van dankbaarheid; ook aan den hoveling voor zijnen betoonden ijver om hun behulpzaam te wezen werd cenig lijwaat vereerd; aan de Inlanders werden groene koralen, oud ijzer en tabak uitgedeeld, waarvoor zij door dansen en springen, gepaard met een uitbundig geschreeuw, hunne blijdschap te kennen gaven, waarna zij naar boord terug- keerden en tegen acht uren des avonds aankwamen. De schrijver Badjaar was reeds terug van zijn bezoek aan den Kapitein-Laut; hij was van een verloren reis gekomen; de onderdanen van den Kapitein-Laut bleven weigeren om prauwen of manschappen te geven, noch de Comp. in iets ter hulp te komen, noch toe te laten dat de Kapitem-Laut op een Comps. bodem kwam, voor en aleer de Comp. hun ter hulp kwam en het hun aangedane leed wreekte. Onderling werd nu beraadslaagd wat aan te vangen; want het volk werd van dag tot dag zwakker; het water, dat men bekwam, moest men met geschenken koopen en was daarbij nog zeer salpeterig; met den Kapitein-Laut was niets aan te van- gen en derhalve was het onnoodig langer te vertoeven. Men kwam eindelijk overeen, dat men zich nog eens en voor het allerlaatst aan wal zou begeven, om den Kapitein-Laut het reeds ( PAPOESCHE EILANDEN. 987 vroeger hem voorgehoudene ernstig in overweging te geven en de straf mede te deelen die hij op zich zou laden, wanneer hij langer in zijne ongehoorzaamheid aan het bevel van zijn Opper- heer en het niet verleenen van hulp aan de Comp. bleef volharden. Men ging derhalve aan land en werd oogenschijnlijk door - den Kapitein-Laut goed ontvangen; doch alles was te vergeefs; men wist hem eindelijk zoo verre te brengen dat hij een brief zou gereed maken en hun medegeven, waarin alle zijne klachten en grieven zouden worden opgenomen. Men verzocht hem zich daarmede te haasten, daar men vast had besloten twee dagen later (den 12den) te zullen vertrekken. Bij het afscheid nemen werd hij verzocht om voor geld of goed wat visch of kadjang aan boord te laten bezorgen, doch alles stuitte af op den — volgens zijn zeggen — ouwil van zijn volk. | Den 11den werd Coenraad naar de negorij van den Kapitein- Laut gezonden, om hem aan te sporen,tot het in gereedheid brengen van zijnen brief, daar men den volgenden dag zou ver- trekken. Des middags ten vijf uren kwam hij terug in gezelschap van een prauw, versierd met een wimpel boven de vlag, waar- mede de Kapitein-Laut den toegezegden brief zond en die aan de Opperhoofden werd ter hand gesteld. Hij was gesloten in een langwerpig toegevouwen en met sagoe manta of papeda verzegeld papier, en aan het adres van den Gouverneur en Raad te Ter- nate. Behalve dezen brief gaf Coenraad eenige oogenblikken later aan de Opperhoofden in het geheim een tweeden brief van den Kapitein-Laut over; hij liet hen door Coenraad verzoeken dezen aan niemand te laten zien, maar in persoon aan den Gouverneur te overhandigen, want daarin had hij eerst recht zijn hart uitgestort, ‘tgeen hij in den eersten brief niet had kunnen doen, omdat de inhoud daarvan ook ter kennis van den Koning van Tidor moest komen. ; Hij zond hun tevens een geschenk bestaande in 20 bossen sagoe, een bak gepofte visch en een bos pisang. Daarentegen verzocht hij om een Quitasol (zonnescherm) en een rdtan , dien hij zoo lang vanwege de Comp. zou dragen tot hij zijn anderen , die hem was ontnomen, terug had bekomen. Aan het eerste kon men hem niet helpen, maar men zond hem een rôtan met een zilveren knop, benevens gen chits voor zijne huisvrouw, „zoodat (men) zijn geschenk wel dubbeld vergol- ; wden achtte. 3e Volgr. X. AQ \ 988 DE REIZEN NAAR DE Coenraad had nog in last de Opperhoofden mede te deelen, dat hij (de Kapitein-Iaut) zich op het eiland, waarop de tempel stond, bevond en of zij daar bij hem wilden komen. Dit kwam hun echter ongeraden voor; het was nacht en men stond op het punt van te vertrekken, waarbij men nog vernam dat hij wel een dertig of veertig prauwen bij zich had. De Gecommitteerden daarentegen berichtten hun, dat zij nog door de vrouw van den Kapitein-Laut aan wal genoodigd waren en „dat het hunne gewoonte was pegan tangan (de hand geven) of van de vrouwtjes apart afscheid te nemen. Men stelde dit in hun believen, maar zij werden aanbevolen bijtijds we- der aan boord te zijn, daar men, zoodra de wind hen diende, onder zeil zou gaan. Zij beloofden dit en vertrokken met de prauw, met de groete aan den Kapitein-Laut, naar de negerij. nMen kon intusschen wel denken dat dit afscheid nemen of wtoenjang moeka een geheel ander inzicht moest hebben, want p'snachte om 12 uyr reverteerden dezelve in stilte, klim- wmende achter bij het roer op, alwaar zij ook volgens zeggen wvan den uitkijk, diverse bundels en pakjes overgenomen en ge- nborgen hadden, zonder te weten wat daarin was geweest,» Den anderen dag (12 Nov.) ging men onder het lossen van 7 schoten onder zeil, met de bestemming om Batanta of Gebe aan boord te krijgen ten einde waterin te nemen, waarvan men slechts voor acht dagen was voorzien. Men heeft uit het voorgaande kunnen zien dat de Opperhoofden, gedurende hun verblijf voor Salawati, niets dan teleurstellingen moesten ondervinden en derhalve ook niet konden slagen in het doel, waarvoor deze tocht was ondernomen. Doch de maat van hunne teleurstellingen was nog niet vol; tegenspoeden van verschillenden aard zouden hun nog treffen, eer zij weder te Ternate zouden geankerd liggen. Het gebruik van het salpeter- achtige water, dat men op Salawati had aan boord genomen, en het voortdurend opdisschen der oude victualie, had bij het vol- slagen gemis aan ververschingen, noodlottige gevolgen voor de bemanning der vaartuigen. Ken en andermaal had er reeds een sterfgeval plaats gehad 1 en de overigen waren meest allen in een beklagenswaardigen toestand. De: bovengenoemde eilanden Batanta en Gebe kon men niet t k ; ‘Onder meer anderen was ook overleden de Opperstuurman-(tezag- Ils ebter van de Snuffelaar. ‘ \ PAPORSCHE EILANDEN, 989 hezeilen; nu eens werden zij door stilte, dan weder door storm- achtig weder en zware vtravaady daarn verhinderd. Den 6den December lagen zij nog in het gezicht van Batanta, toen zij de Ondank uit het gezicht verloren en van nu af uit hun gezeischap misten. Ook de pantjalang raakte van hen af. Eindelijk kwam men den 14den daaraanvolgende te Saway, op de Noordkust van Ceram gelegen, ten anker; men werd bijgestaan door den Posthouder, die het schieten, dat men sedert een paar dagen langs de kust zeiiende had gedaan, op: gemerkt had; met behulp van het door hem medegebrachte volk kwamen de vaartuigen op de rechte reede. Met den meesten spoed werd een schrijven gericht aan den Gouverneur van Amboina, waarin hun allerbeklagenswaardige toestand werd geschilderd, met verzoek om spoedige hulp; de bezorging daarvan werd aan den Posthauder Sergeant Coning toevertrouwd. Den 164en overleed de ondertimmerman en twee dagen later een kwartiermeester en drie matrozen. De verversching, die men hier voor de zieken kon inruilen, was zeer schaarsch, zoodat het volk veel leed. Niet vóór den 30sten December was hun eerste schrijven op Amboina aangekomen; den 4den Januari 1788 zond de Gouver- peur een inlandsch vaartuig af met medicamenten en provisiën, dat dan ook den 21sten daar ter reede kwam. Doch de Opper- hoofden waren zeer in hunne verwachting bedrogen, daar er geen volk was medegekomen, terwijl het ook piet uit het ont- vangen schrijven bleek, dat men daarvan zou kunnen worden voorzien. Men besloot derhalve dat de Boekhouder Duvel zich in persoon naar Amboina begeven, en hun dringenden nood ken- baar zou maken. Den 27sten vertrok hij derwaarts en landde den Aden Februari aan, alwaar hij moest vernemen dat de pantjaling de Zijdeteeld, die op den! ? van hen was geraakt, een veertien ' dagen geleden voor Alang was komen aandrijven en van daar naar Amboina was overgebracht; de Stuurman was overleden en het volk lam. De Gouverneur was buiten staat hem volk te ver- schaffen, evenmin als eenige andere behoeften, die Duvel had aangevraagd, doch hem werd gezegd geduld te oefenen, daar men dagelijks schepen van Batavia te gemoet zag. Er kwam er dan ook een, doch daar dit schip op zijne reis 1 Niet ingevuld. 990 DR REIZEN NAAR DK 13 personen had verloren, kon er niet aan worden gedacht hem te helpen; men stelde ‘t uit tot de komst van het schip, dat den opvolger van den Gouverneur aan boord had, en almede spoedig zoude aankomen. Doch na eenige dagen daarop te ver- geefs te hebben gewacht, oordeelde Duvel dat 't zijn plicht was naar Saway terug te keeren, met welk besluit de Gouverneur zich vereenigde; en na hem met nog eenige behoeften te hebben voorzien, keerde hij op den 12den Februari naar Saway terug met een orembaai, waar hij den 22sten den Luitenant Sand- bergen en de overige manschappen in een vrij gezonden toestand aantrof; toch waren er gedurende zijne afwezigheid nog drie man overleden.. De onzekerheid, waarin zij verkeerden, of en wanneer het op Am- boina verwachte schip daar zoude aankomen, en of van daar wel volk zou kunnen worden gezonden, deed hen in overweging nemen of het niet beter ware om de reis naar Ternate aan te nemen zonder daarop te wachten, daar het volk door het verblijf aan land zooveel in beterschap was toegenomen. Nadat men hun ieder in het bijzonder had afgevraagd of zij voor hun dienst geschikt waren en dit door allen bevestigend beantwoord was, besloot men den 7den April de reis aan te vangen. Alles werd nu hiervoor in gereedheid gebracht en den Gouver- neur van hun genomen besluit kennis gegeven. Dientengevolge werd het anker op den daarvoor bestemden tijd gelicht en de koers naar Ternate gesteld, waar zij zonder eenige andere bijzondere voorvallen den 18den April ten anker kwamen. Den S0sten daaropvolgende gaven zij het door hen gehouden Dagregister enz. aan de Regeering daar ter plaatse over „onder leedbetuiging dat deze (hunne) commissie niet naar muid der intentie en medegegeven memorie van Uw Ed. Achtbaar- „heid heeft kunnen volbracht worden.” Met eenige woorden moeten wij nog melding maken van de chaloup de Ondank, waarmede het ongelukkiger afltep. Zooals wij zagen, was het op den 6den December, dat de Ondank voor het laatst door de Snuffelaar werd gezien, In het relaas van den Chirurgijn Jan van der Hemmen wordt gezegd , dat men den 27sten Augustus van Ternate naar Salawati was onder zeil gegaan, van waar men den 12den November 1787 weder naar Ternate was vertrokken ; „na een dangereuse en tedieuse „voyage van ruim vier maanden subject geweest te zijns , be- vonden de schepelingen zich kort daarna bij een zeker en bij hen PAPOESCHE EILANDEN. 291 onbekend eiland, toen zij door een zwaren storm werden over- vallen; door de daardoor veroorzaakte lekkagiën en ook door het afsterven van de meeste schepelingen — waaronder ook de Gezaghebber — waren zij buiten staat geweest de On- dank boven water te houden, en was deze eindelijk den 9den Januari 1788 gezonken, met een gedeelte van het volk , dat zich nog aan boord bevond, en waarvan er slechts één had kunnen worden behouden, Zij hadden intusschen zooveel doenlijk van de chaloup op het eiland gebracht wat maar gered had kunnen worden. Reeds had men 18 dagen op het eiland doorgebracht, toen zij voor het eerst een prauw zagen, waarin eenige Inlanders waren, en daar voorbij schepten zonder op hun aanroepen eenig - acht te geven. Vier dagen later kwam die prauw met nog zes schepvaartuigen bij hen: zij vroegen hun wie zij waren en hoe zij daar waren gekomen, waarop men eenig antwoord bekwam. Men verzocht hunne hulp en bijstand om hen naar Gane over te brengen, waarvoor men hen edelmoedig zou beloonen. Zij beloofden het, maar wilden eerst naar hunne woonplaats terug om eenige andere groote prauwen te gaan halen. Zij voor- zagen de schipbreukelingen van eenig mondkost, als schildpad en gedroogde visch, waarna zij vertrokken. Acht dagen later kwamen zij terug, doch vroegen nu dat er een van de schepelingen met hen naar een nabijgelegen eiland wilde scheppen, om eene keuze uit de daar liggende prauwen te doen. De Chirurgijn.begaf zich met eenige ande- ren daarop uit, en kozen er twee uit die hun voldoende voor- kwamen; doch nu stonden de Inlanders er op dat zij een derde er bij zouden nemen, waaraan men eindelijk toegaf; zoo ook om hen eenig oud lijwaat, messen enz. te geven, daar zij an- ders niet wilden vertrekken. Een gedeelte van het goed inge- laden zijnde, maakten zij zich gereed in de prauw te stappen, toen zij met de prauw doorgingen. Weinige dagen later kwa- men twee andere vaartuigen bij hen, die in schijn met hen minzaam omgingen eu allerlei schoone beloften deden en hun naar Gane zouden overbrengen; doch ook zij maakten zich van een doos met goederen en een geweer meester en gingen daar- mede weg. Acht dagen daarna zag men twee Inlandsche vaartuigen aan den oever liggen; zij begaven zich derwaarts en verzochten hen dat zij hun behulpzaam wilden wezen, Dit werd door hen wek 292 DE REIZEN NAAR DE rechtstreeks beantwoord, doch zij zeiden dat zij wel tien stuks Papotesche prauwen aan het eiland hadden gezien, ven dat zoo nwanneer dat gespuis bij (hen) mocht verschijnen zeker hun moord- vlust aan hen koelen zouden» en vroegen hun af, hoe sterk zij nog waren; dit gaf hun eenigen argwaan. Men riep hun toe, dat, zoo zij genegen waren het een en ander met hen te willen han- delen, zij maar bij de tenten hunner hutten moesten komen; doch zoodra had men hun dit niet toegeroepen, of in een oogen- blik waren: zij omsingeld door een aantal Inlanders, die met stokken op hen aanvielen en sloegen; een der matrozen was dadelijk dood en werd door hen in zee gesmeten. De Chirugijn, die met vier wonden aan het hoofd , schijnbaar dood en als zoodanig ook door hen aangezien, werd almede in zee gegooid; doch deze kwam daarin weder bij kennis en zag in alle stilte zwemmende, hoe het overgebleven goed naar hunne prauwen werd gesleept; dat zij nog een der matrozen dood sloegen en den Stuurman Willem Denik deerlijk afranselden, terwijl een matroos in het bosch vluchtte en zich niet weder liet zien, eer zij met de prauwen waren weggeschept, toen hij bij den Chirugijn kwam. Nadat zij zich wat hersteld hadden, besloten zij boschwaarts in te gaan, waar zij zich gedurende acht dagen met wilde boom- vruchten en bladeren voedden, toen door den matroos Harbert Stenis, die naar den oever was gegaan, twee Papoeësche vaar- tuigen werden ontdekt, waarvan dadelijk aan den Chirugijn eu den Stuurman Denik, die wat van zijne bekomen wonden was bijgekomen, bericht werd gegeven. Oogenblikkelijk begaven zij zich op de vlucht, doch daar de Stuurman hen niet kon volgen, moesten zij hem onder een boom laten liggen. Zij troffen een uitgeholden klip aan, waarin zij, tot de avond was gevallen, bleven , en in stilte die plaats verlatende , begaven zij zich op weg om den Stuurman op te zoeken; doch door de duisternis misleid, konden zij den weg niet vinden en waren zij genoodzaakt den nacht op den weg door te brengen. Met het aanbreken van den dag togen zij weer op weg en vonden den Stuurman dood en „wel deerlijk om het nleven gebracht, mogelijk met de stokken die (zij) bij hem mvonden liggen.” In dezen hopeloozen toestand gingen zij naar het strand, waar wederom negen dagen voorbijgingen, eer zij een vaartuig zagen dat naar den wal stuurde en door hen werd gepraaid en ook beantwoord werd. De Inlanders, waaronder zich het Koninkje van Waygamme bevond, vroegen hun wie zij PAPUESCHE EILANDEN. 293 waren en wat hun was overkomen; daarop werd door hen in zooverre geantwoord, dat zij verzwegen al het leed dat hun was overkomen, uit vrees van verder ongemak te zullen moeten verduren. Zij werden naar een ander eiland overgebracht, waar zij twee dagen vertoefden en intusschen van voedsel en heel- middelen voor hunne wonden werden voorzien. De Inlanders brachten hen naar Misool, waar het Koninkje van Waygamme alle moeite deed om eenig bericht te bekomen van de verloren geraakte goederen en de moordenaars van het volk van de Ondank, doch te vergeefs; het bleek later dat dit door het volk van Salawati was geschied; door zijne zorg wer- den zij met een corra-corra naar Ternate overgevoerd, waar zij den 30 Mei 1788 aan het Kasteel Orangie aan den wal stapten. Ziedaar de treurige afloop van een tocht, waarvan de Regee- ring vau Ternate alles had verwacht. $ 18. Matheus Feretz du Rietx. 1744. Niet minder treurig was de afloop van een voorgenomen tocht paar Salawati in 1744 ondernomen, waaraan deelnamen ’s Comps. oorlogschip ‘Looverendaal, het jacht Leijerdorp, de chaloup de Uitgeleide, benevens twee Amboineesche sampangs, onder het opperbevel van den Kapitein ter zee du Rietx, den 12den September 1744 derwaarts vertrokken ter opsporing van vijf Spaansche schepen, die men verhaalde dat in dat vaarwater gezien waren. Zij moesten zich al verder overtuigen of het met de waarheid overeenkomstig was, dat die natie zelfs aan de Noord- Oostkust van Salawati een vast punt zouden hebben aangelegd ; welke berichten van den Sergeant During, als Kommandant van den Post op Batsjian, afkomstig en aldaar in omloop waren. De journalen van deze schepen ontbreken, doch in de brie- ven van het Bestuur te Ternate aan de H. R. van 18 Mei en 13 September 1745, wordt de ongelukkige afloop van dezen tocht vermeld zonder echter daaromtrent in vele bijzonder- heden te treden, Wij gien er slechts uit, dat de schepen hunne bestemming niet hebben kunnen bereiken, terwijl op den 25sten November 1744 in den Breeden Raad dier schepen besloten werd, uithoofde van de dagelijks toenemende sterfgevallen en der zieken in het eskader, een Compagnieskantoor op te zoeken om te ververschen. Volgens brieven van Batsjian van den Sergeant Posthaudex 204 DB REIZEN NAAR DB aldaar en den Schipper van de Leijerdorp, Hendrik Weijland, van 23 en 24 December was dat jacht aldaar ter houw ge- komen, meer bij geluk dan door zeemanschapsbeleid. Het had toen reeds een verlies te betreuren van 80 koppen; een goed aantal lagen er nog ziek te kooi, en de overigen waren zoo zwak dat het schip bijna zonder bestier was, zoodat, ware het jacht voor de Straat Batsjian niet opgemerkt geworden, en door den Koning met een 60 & 70 tal zijner onderdanen en twee vaartuigen ter hulp gekomen, zou men het hebben moeten laten drijven. Met het zenden van den Equipagiemeester Jonkers en eevig volk werd het van daar naar Ternate overgebracht, waar het den 29sten Januari 1745 ter reede kwam, na nog zeven dooden in dien tusschentijd te hebben gehad. Met de chaloup de Uytgeleide liep het nog ongelukkiger af; deze verloor 12 koppen aan ziekte, brak den mast, die door de overige manschappen niet kon worden hersteld, en dreef even buiten Straat Patientie door stilte op een rif van vijf kleine eilandjes, waar zij verbrijzeld werd. De Gezagvoerder Tobias de Volder werd met zijne manschappen door eenige Inwoners van de negorii Gane geborgen en op den 26sten Januari te Ternate aangebracht. e Niet voor den 4den April kwam de Looverendaal op de reede van Ternate; dit schip had het niet verder kunnen bren- gen dan tot de bocht van Kajeli op Boeroe. Hier liggende had het ververschingen ingenomen en om eenige adsistentie naar Amboina gezonden en vooral om officieren, “die bijna altemaal waren gesmolten.r Hierin was voorzien, zoodat het den 25sten Maart de reis naar Ternate kon ondernemen, en zooals wij zagen, den 4den April aankwam. Dit schip had op dezen tocht 43 Europeanen en 13 Amboinezen verloren. De sampangs waren van Boeroe naar Amboina vertrok- ken; het verlies dezer vaartuigen wordt niet opgegeven. De H. R. was met den afloop van dezen ongelukkigen tocht naar Salawati zeer ontsticht t) en ofschoon zij zeggen, dat zij vooralsnog geene kennis hebben vvan de aanteekening van de voorgevallene zaken nop die reis, die door den Kapitein du Rietx aan het bestuur rte Ternaten is afgegeven, en dus hun oordeel daarover op- schorten, kunnen zij niet nalaten op te merken, dat er voor hen veel reden bestaat om te twijfelen of het ondernemen van die expeditie 1) Missive aan de Bewindhebbers van 31 December 1745 PAPOESCHE EILANDEN, _ 295 in een tijd, dat men volgens hun eigen schrijven weer dan ooit schepen en volk in het Ternataansch Gouvernement tot andere diensten benoodigd was, „wel is geschied met dat goed en rijp woverleg en reflexie, op den tijd van het vertrek, de stroomen, „de beurtwinden, de stilten, die men volgens den mousson op nde togt in het vaarwater zoude ontmoeten; zonder ook te letten „op losse berichten van Inlanders, waardoor men na de dagelijk- „sche ondervinding misleid wordt en wat dies meer zij, als het „gewicht en aangelegenheid van zulk een onderwerp onweder- vsprekelijk vereischte.r $ 14. Johan Sebastiaan van Masson en August Hendrik Gregory. 1761, Een tocht, die wel niet zoo ongelukkig als de laatstgenoemde , doch echter voor het doel, waarvoor hij werd ondernomen, vruch- teloos afliep, had plaats in 1761. Steeds meer en meer wonnen de geruchten veld dat de Engelschen in de Papoesche eilanden rondzwierven, en in 1759 op Salawati aan het strand hadden achtergelaten witte rijst, vergulde koperen ringen en messen, benevens een papier dat later bleek te zijn de teekening van een Engelsche vlag, vanwaar zij naar Waigioe en Gebe waren gezeild. In 1761 waren weder drie hunner schepen op Misool geweest en men sprak er over dat zij reeds op Salawati post hadden gevat, Ten einde zich te vergewissen, of er voor dit laatste gerucht eenige schijn van waarheid bestond, werd door de regeering van Ternate de Bark de Nassau uitgerust, om onder de bevelen van de Onderkooplieden van Masson en Gregory de Papoesche eilanden te bekruisen. Zij verliet hiertoe de reede van Ternate ‚den 1? 1761; doch een samenloop van onvermijdelijke toe- vallen deed hen besluiten om de reis niet verder voort te zetten, zonder echter Salawati, het hoofdoogmerk hunner reis, te hebben kunnen bereiken. § 15. Jan Jonkers. 1762. Reeds sedert eene reeks van jaren hadden de roofzuchtige Papoeëzen, zonder zich in het allerminst aan de orders of ver- | Niet ingevuld, 296 DE REIZEN NAAR DE maningen van huunen heer, den Koning van Tidor, te storen de Oostersche zeeën door hunne zeeschuimerijen verontrust, ei bij hunne landingen op deze en gene eilanden, verregaand buitensporigheden bedreven. Doch inzonderheid »was in 176 „hunne stoutheid zoo verre ten top gestegen» dat zij zich nie hadden ontzien, geheele negorijen op het eiland Boeroe uit t plunderen en te vernielen, de inwoners moorddadig om hal te brengen of in slavernij weg te voeren, om niet te gewage van andere plaatsen, daar dezelfde Papoeëzen blijken van hunne roof- en moordzuchtigen aard hadden achtergelaten. Daarenbove was de II. R. van goederhand onderricht geworden, dat op he eiland Salawati, — waarvan de bewoners zich voornamelijk aa die rooverijen schuldig maakten — en op andere daarbij gelege eilanden, een zeer nadenkelijke morshandel in specerijen wer gedreven. De H. R. oordeelde derhalve dat het hoog tijd werd , zoow om die sluikerijen krachtdadig tegen te gaan, als om de Papoeëze en anderen te doen gewaar worden, „dat 's Compagnies gron gebied niet straffeloos geschonden, noch hare onderdanen ong wroken beleedigd werden,» zoodat zij besloot eene buitengewor bekruising van dat vaarwater te laten doen en hen daarvoor | tuchtigen. 1) Dientengevolge werden te Batavia hiertoe in gereedheid ge bracht de scheepjes: de vrouw Elizabet Dorothea en de Prince van Oranje, de barken de Leervisch en de Buys, de chaloupe de Roos en de Nagtegaal, met de pantjalangs dp Garnaal end Kaneelboom; allen met voltallige equipagiën, benevens 10 Europeesche en even zooveel Inlandsche soldaten. De vaartuigen werden ruim voorzien van kruid en scherp, e behalve het gewone geschut, nog medegegeven drie middel matige mortieren en vijf en twintig handmortieren met de noodig bommen en granaten, tot de bediening waarvan nog drie bom bardiers en zes kanonniers werden ingescheept. Deze vloot zou te Ternate worden versterkt met twee gewa pende vaartuigen van Makassar en even zooveel van Amboina e Banda, terwijl de Gouverneur van ‘Ternate Schoonderwoerd ¢ almede twee zou bijvoegen. Daar de Vorsten van Tidor en Ternate beloofd hadden ee 1) Zie het hiervoren aangehaalde werk »'s Comp. regt op de Groote-Qa: blz. 78.2 PAPOESCHE EILANDEN. 997 goed aantal corra-corra's of andere Inlandsche vaartuigen in zee te brengen, om aan den kruistocht deel te nemen, zou de Gouverneur met de daarover gestelde Hoofden alle seinen be- ramen, en wat verder tot hun naricht zou kunnen dienen , mede- deelen, „zonder hun echter van het geheime inzicht meer licht te geven dan den Gouverneur zou noodig oordeelen, » De Gouverneurs in de Oostersche Gouvernementen werden tevens gemachtigd aan alle burgers, die zich mochten genegen toonen om die bekruising met hunne vaartuigen bij te wonen, commissiën te verleenen en zich te voegen onder het gezag van de Hoofden der Kpuisvloot. Dat gezag werd opgedragen aan den Koopman te Ternate Jan Joukers, eu onder hem over de Militie aan den Kapitein Baljaard en den Schipper Gonzal t) over de zeevaart; ieder van hen werd van eene [nstructie voorzien. Bij deze Instructie werd o. a. de Schipper Gonzal uitdrukkelijk gelast, om, zoodra hij te Ternate was aangekomen, — uithoofde het vaarwater van de Pa- poesche eilanden en de kusten van Nieuw-Guinea beschreven werd, als vol van gevaarlijke klippen en reven, welke evenals de strekkingen der landen bij de kaarten maar gebrekke- lijk afgeteekend stonden — zich naar deze en diergelijke zaken op het nauwkeurigste te informeren, zoowel bij de burgers die gewoon waren naar die streken ten handel te varen, als bij de hekwaamste Inlandsche Anachodas; tot dit een en ander moest de Gouverneur hem de behulpzame hand bieden. Van de verkregen inlichtingen zou Gonzal voor zooveel noodig aati de Gezaghebbers mededeeling doen, en hen daardoor in staat stellen om dien tocht buiten merkelijk gevaar van onheilen te volvoeren. Flet zou intusschen de plicht zijn van den Kapitein Baljaard om de militie vlijtig in den wapenhandel te oefenen, alle za- ken tot het doen eener landing in behoorlijke orde te bren- gen, en inzonderheid te zorgen dat het daartoe vereischte op eene bekwame wijze werd geborgen, om het dadelijk en zonder lang zoeken bij de hand te hebben. Op een daartoe door den Gouverneur te bepalen dag zou de vloot onder zeil gaan; doch wat er gedurende den tocht .zou moeten worden verricht, daar- voor oordeelde de H. R. het raadzamer geen vaste bepalingen 1) Magelijk dezelfde, die eenige jaren vroeger met de Rijder en de Buijs een tocht naar de Westkust van Nieuw-Holland maakte. (Zie de meer aangehaalde reizen der Nederlanders, blz. 209), 298 DB REIZEN NAAR DR te maken, maar dit over te Jaten aan den Gouverneur, die, als dichter bij de hand en de adviezen van kundige lieden kun- nende inwinnen, beter in staat zou wezen om den weg voor de heen- en terugreis te bepalen, en aan te wijzen welke plaat- gen 'teerst of ‘tlaatst met de wapenen dienden gekastijd of ter uitroeiing van de specerijboomen bezocht te worden. Maar de H. R. begeerde uitdrukkelijk, dat alles wat door den Gouverneur werd voorgeschreven punktueel zou worden opgevolgd, en in allen opzichte aangemerkt worden, alsof die door de H. R. zelven waren voorgeschreven. In hoofd trekken geeft de H. R. op dat het doel van dezen kruistocht zou bestaan in het bestraffen van het roof- en sluiknest Woni (Onin) op de kust van Nieuw-Guinea, met de wrevelige in- woners van het naburig eiland Salawati wegens hunne menig- | vuldige gepleegde geweldenarijen; — het bekruisen van de kusten van Salawati en andere, zonder eenige baaien, kreken of rivieren oubezocht te laten, en daarin te vernielen al de daar gevonden vaartuigen en de negorijen aan de vlammen op te offeren, terwijl allen, die zich vijandelijk te weêr stelden, moesten ter dood gebracht worden; — te trachten den Koning van Salawati en den Kapitein-Laut van Misool levend of dood in handen te krijgen, zoomede hun aanhang met zoodanige andere Grooten, welke men de gevaarlijkste in het »morservak- mocht bevinden. Zeer uitvoerig werd uiteengezet hoe er moest worden gehan- deld, wanneer men vreemde Europeesche vaartuigen mocht ont- moeten, of ook die van Makassar, Boegies of anderen op Ce- lebes te huis behooreude. Voorschriften werden gegeven be- treffende het uitroeien der specerijplantagies, waar zij die ook „zouden vinden. De meeste zorg moest worden gedragen voor de gezondheid van het volk, en vooral acht gegeven op het drinkwater, dat op geen andere plaatsen mocht worden inge- nomen, dan daar het bij ervarene Inlanders bevonden werd het gezondste te wezen, want de ongezonde lucht der Papoesche eilanden was maar al te zeer berucht. Om het volk te gewilliger tot hun plicht te brengen, werden zij gemachtigd om in de Papoesche vaarwaters twee ~soopjes” 's daags boven het gewone rantsoen uit te deelen. Vooral werd hun goede voorzorg aan- bevolen tegen den verraderlijken aard der Papoeëzen. Het volk moest niet noodeloos gewaagd worden, hetzij door kwalijk beraamde landingen of hen te diep landwaarts in te PAPOESCHE EILANDEN. 999 zenden; nimmer moest uit het oog verloren worden, dat men niet door een geveinsde onderwerping of teekenen van vriendschap door hen werd verstrikt. Verdubbelde omzichtigheid moest worden gebruikt met ’s Com- pagnies vaartuigen op dit veelal onbekende vaarwater, het lood moest vlijtig gebruikt en scherp uitgezien worden naar land, Eindelijk volgen nog eenige bepalingen voor de samenstelling van den scheepsraad. Den 10den Februari 1762 vertrokken de vaartuigen langs het gewone vaarwater van Batavia naar Ternate. Men was er niet aangekomen, of de Gouverneur Schoonderwoert hield zich — tengevolge bekomen last — met het opstellen eener nadere Instructie onledig, ter aanvulling van die welke door de H. R. inedegegeven was. Intusschen was door zijne zorg de vloot versterkt geworden met circa vijf en twintig corra-corra's onder hunne eigene Hoof den en door den Koning van Ternate en Tidor bijeengebracht, Uit de Instructie zien wij op welke wijze de Gouverneur meende de nadere bepalingen te moeten vaststellen. Van Ternate vertrekkende, moesten zij hun koers nemen door Straat Patientie en vervolgens langs de eilanden Dammer naar die van Boo en Popa. De laatstgenoemden werden tot eene verzamelplaats aangewezen, van waar zij gezamenlijk naar het groote eiland Salawati moesten stevenen.-Men moest wel verdacht wezen op de reven en droogtens, zoowel die in de kaart bekend, als die nog onbekend mochten wezen. Het was derhalve noodig, dat men een paar Inlandsche vaartuigen liet vooruitzeilen, gevolgd van twee van 's Compagnies kleinste schepen, om gaandeweg de gronden te peilen; dit moest almede worden gedaan door een of twee bekwame zeilschuiten , ten einde niet onvoorziens vast en daardoor in ongelegenheid te geraken. Van alle ontdekkingen en peilingen, zoowel als van al hetgeen op de reis mocht voorvallen, moesten er aanteekeningen worden gehouden, ten einde ze strekken tot verbetering van de kaarten die thans daarvan in gebruik waren. Hun werd medegegeven een uittreksel uit hét bericht van den Gouverneur Rooselaer van 1706, waaruit zij misschien eenig meerder licht van de strekking en grootte der eilanden , evenals ook van de ligging der negorijen ontwaren zouden en daarvan het noodige gebruik maken. Ondertusschen moesten zij zich gereed maken om de Lubooringen 800 DE REIZEN NAAR DE van dat hoofdroofnest Salawati zoo gevoelig te kastijden , dat hun de lust zou vergaan om tegen de Compagnie weder op te staan. Tot het doen eener landing moest alles zoo worden geschikt als het door de H, R. was aangegeven, onder aanbeveling echter om bij deze gelegenheid dat eiland binnen ’slands nauwkeorig op te nemen en te laten onderzoeken; mocht men er specerij- boomen ontdekken, zij moesten onverwijld uitgeroeid worden, waartoe moesten gebruikt worden de Inlanders die zich onder- wierpen, benevens de Ternatanen en Tidorezen, die door be- looningen daartoe moesten worden aangemoedigd. Zij moesten worden gedekt door een goed detachement van hun eigen volk, terwijl men moest opletten of het volgens de intentie werd uit gevoerd en daarvan nauwkeurige aanteekening houden. Men zou trachten zich van den persoon des Konings van Salawati en den Kapitein-J.aut van Mixaul (Misool), — die zich daar veelal ophield — te verzekeren, zoo ook van hun- nen aanhang, inzonderheid van den Kapitein-Laut van Salawati, die een van de voornaamste belhamels was. Wanneer men hen bij levenden lijve kon machtig worden, moesten zij naar Ter- nate worden overgebracht; stelden zij zich te weêr, dan maes- ten zij ster neder gemaakt worden, Was aldaar alles afgeloopen, dan zou de koers moeten worden gesteld naar het van ouds bekende moord- en sluiknest Oning of Wony; doch men moest wel opletten dat er twee plaatsen van deuzelfden'naam op de kust van Nieuw-Guinea lagen , onder- scheiden door de namen van Oud en Nieuw Oning; het laatste dat het rechte was, kon men duidelijk kennen door een klein eilandje dat er voor lag; ‘) bovendien vertrok met hen de burger Jeronimus Tawaris, die daar meermalen was geweest en het hun kon aanwijzen. | Was ooit elders het uitroeien der specerijboomen noodig ge- weest, dan was het op Oning, zoodat behalve de # kastijding hun op het uiterste werd aanbevolen dat sluiknest uit te roeien, en alle“boomen, die zoowel aldaar als op andere plaatsen gevonden werden om te kappen en de overblijvende stompen in het kruis te splijten, mitsgaders alle vruchten »zoo rijp als onrijp ‚r door het vuur tot asch te laten verbranden.r Evenals op Salawati moest hiertoe de Inlander, die zich onderwierp, benevens de Ternatanen en Tidorezen onder dezelfde 1) Poeloe Pisang? PAPOESCHE EILANDEN. 80] voorwaarden worden gebruikt, en bij weigering van de eerstge- noemden de Tidorezen en dan de Ternatanen. 