Bijdragen tot de taal-, land- en volkenkunde
Des avonds van den 18den zagen zij de Kaap de Goede Hoop op 6 mijlen afstand in het W. ten Z.; op den middag van den löden peilden zij die Kaap Z. 8 mijlen; de koers werd nu om de W. gesteld naar de Westzijde der baai, waar Schouten in- gezeild was en gehoopt had daarin een doortocht te vinden 3. Den volgenden morgen zag men het land aan de Westzijde van die bocht; de Westhoek lag West 7 mijlen; op den middag peilde men dien hoek Z. Z. W., de breedte gaf 7' Z., de lengte 149° 9’, De stroom voerde hen steeds om de W.; aan het land kon men het beter opmerken dan wel aan het water. Bij den hoek lagen verscheidene kleine eilandjes, waarop koers werd gesteld. Met zonsondergang lag de Westelijkste hoek van het vasteland, dat men kon zien, W. wel zoo Zuidelijk 3 À 4 mijlen. Zij zagen tusschen het vasteland en Nieuw Gpinea en een eiland door recht W.; om boven dit eiland te loopen, stuurde men W. ten N. Den 18den meende men niet verre van den Westhoek van Nieuw-Guinea te wezen door de Zuidelijke strekking die men begon waar te nemen. Twee dagen later leest men in hun journaal: „Deze voorzeyde Westhoek van Nova-Guinea is meest gebroocken land, zoodat om ’t zelve wel te carteren meer tijds vereisschen zouden als ons noodigh dunckt daer aen te besteden, ons te vreden houdende een goeden doorganck gevonden te hebben, die in ’t aenstaende voor de Comp., comende ten tijde van de Oost mousson van Peru ofte Chilij, dienstich vallen kan.r tN. 24. Z. 3 Zie hiervoren bladz. 177. NOORDKUST VAN NIEUW-GUINEA. 188 Men kan hieruit opraken dat Tasman en Visscher zich eerst van nu af overtuigd houden, dat zij de Noordkust van Nieuw-Guinea gepasseerd zijn na om de Zuid een doorgang te hebben gevonden, om tusschen den Z. O. hoek van Gilolo of Ilalmaheira en den W. hoek van Ceram, de reis naar Java te kunnen vervolgen. Maar evenmin als Le Maire en Schouten, wisten ook Tesman en Visscher dat zij die kust reeds sedert eenige dagen achter zich hadden, Tse Maire en Schouten, toen zij op den S0sten Juli 1616 veronderstelden in eene groote bocht te zeilen, de laatsten, toen zij op den 15den Mei den koers stelden naar den Westhoek van de baai, waarin de eerstgenoemden waren gezeild. Het land waarbij zij zeilden, was het betrekkelijk groote eiland Waigioe; maar terwijl Le Maire zijn koers om de West ver- volgde, langs de Papoesche eilanden de Oostkust van Gilolo bereikte, en benoorden dat eiland om de reis naar Java voort- zette, stevenden Tasman en Visscher tusschen dit eiland en Waigioe door om de Zuid, en langs de noordkust van Ceram en Java, waar zij op den 14den Juni tusschen de eilandjes Leiden en Enkhuizen doorzeilden en het anker op de reede van Batavia lieten valien. Er zouden echter nog een aantal jaren verloopen , eer men betreffende „den Gebrocken Hoecky, zooals men gewoon was den zoogenaamden Westhoek te noemen, beter werd ingelicht. Maar hoe dit ook zij, de oplossing zoowel van dit punt als van zoovele anderen, zooals die van Nieuw-Ierland, Nieuw- Hanover enz. bleef tot later tijd bewaard; de reis die nu door Tasman en Visscher was volbracht, was echter een der merk- waardigste en voor de uitbreiding der kennis van dit gedeelte der aarde van het grootste belang. In het eerste gedeelte, waarin wij de reizen naar de Zuid- west- en Zuidkust behandelden, stelden wij ons voor nader op de kaart van deze reis terug te komen t, Hoewel in het journaal de bevonden lengte doorgaans staat opgeteekend — die van Teneriffe Oostwaarts gerekend is, — komen de lengtegraden op de kaart niet voor, dan voor zoo- verre het een gedeelte der Indische zee betreft, namelijk van Straat Soenda tot Mauritius en is van veel kleiner bestek 3. 1 § 7, blz. 44. 3 De reden hiervoor wordt bij Swart |. c. blz. 184 opgegeven. 18 4 DE REIZEN LANGS DE Met eene enkele uitzondering staan op de kaart al de plaats- namen vermeld, die in het journaal worden gevonden. Zijn de loodingen langs de Zuidkust, op de tweede reis (1644) gehouden, met zorg opgeteekend, op de Noordkust vindt men ze niet, en dit niettegenstaande in het journaal daarvoor ge- noegzame gegevens te vinden zijn om daaruit op te maken, dat dit, vooral in die dagen, zoo belangrijk onderdeel der zeevaart, bij het varen op onbekende kusten en vaarwaters, in het geheel niet is verzuimd geworden. | Overigens is de kaart tesamengesteld uit de gegevens, die van beide reizen voorhanden waren en met veel zorg en uit- voerigheid bewerkt. Maar hoe dankbaar wij zijn dat deze kaart voor ons is be- waard gebleven, toch wenschten wij dat de kaarten en schetsen door Visscher — die als een goede kaartenmaker bekend stond — op deze reizen vervaardigd, nog hier of daar aan- wezig mochten zijn. $ 3. Maerten Gerritsz. Fries en Franchoys Jacobsz. Visscher. 1644. In de maand November van het volgende jaar 1644 werd aan den Commandeur Maerten Gerritsz. Fries en zijn bijhebbenden Raad opgedragen met eenige schepen te kruisen tusschen de Ladrones en de Philippijnsche eilanden op de verwacht wordende Spaansche Zilverschepen , die gewoonlijk tegen het einde van Maart de haven van Acapulco, op de Westkust van Amerika gelegen. verlieten, en het bovengenoemde vaarwater op hunne reis naar Manilla passeerden. Door Tasman en den ervaren Opperpiloot-Major Visscher waren ieder afzonderlijk, voorstellen aan de Hooge Regeering ingediend, om langs een nieuwen weg, die van den tot hiertoe gevolgden afweek, zoo mogelijk die zilverschepen te onderscheppen en te vermeesteren. Die weg liep voor een groot gedeelte langs de Noordkust van Nieuw-Guinea. De Raad van Indië nam deze voorstellen in overweging en op den 31 October 1644 werd de Instructie voor de reis bepaald. , Ook nu, evenals dit bij de reizen met Tasman het geval was geweest, „werd het project ofte propositie met ovmmunicatie NOORDKUST VAN NIBUW-GUINEA. 185 „van den voorschr. Piloot-Major (Visscher) in Rade geventileert, „gedebateert ende overleyt, ende gearresteert dit exploict te „ondernemen en de uytvoeringh den Commandeur met den Raed „te bevelen.r Visscher werd den Commandeur toegevoegd en zou de tweede plaats in den Raad innemen. Bij de Instructie werd bepaald,-dat men van Ternate onder zeil gaande den koers moest nemen langs Gilolo, door Straat Patientie, bij de kust van Weda naar den hoek van Maba en door Abel Tasmans passagie langs de kust van Nieuw-Guinea. Die kust moest worden opgezeild, tot men giste 50 a 60 mijlen beoosten de Ladrones te wezen. Men veronderstelde, dat dit geholpen door de land- en zeewinden — die men dacht dat van December tot aan het einde van Maart aldaar waaien en dert moesson maken, — spoedig zou kunnen geschieden. Mocht dit juist worden bevonden en achtte men het geraden, dan zou die kust nog omtrent 40 mijlen Oostelijker moeten worden ontdekt, als wanneer men de lengte van 168 graden zou hebben bereikt, de lengte van Salomon Sweershoek (Nieuw- Hanover). Hiervoor bestonden twee dringende redenen , vooreerst : om naar tijdsgelegenheid de kust zooveel verder te kunnen ontdekken en te onderzoeken, „wat commoditeyten, waren ende ryckdommen dien cant lants is hebhende, mitsgaders wat de inhabitanten trecken.» Zij zouden een jacht hebben te verwach- ten, dat daarvoor zeer geschikt zou zijn, en dewijl de kust zuiver was, had men die te minder met de groote schepen te schroomen. Aan volk om w„deffenciffs te landen en alles zooveel den tijt zou toelaten te onderzoeken, ontbrak het hun niet. Naar men vernomen had, ontbraken daar geen ververschingen; om die te kunnen ruilen, zouden hun verschillende kleinigheden worden medegegeven. De tweede reden was deze: dat men gaarne zag dat de kust zoo verre om de Oost werd opgezeild, om daardoor beoosten de Ladrones te vervallen. Daarom moesten zij van Salomon Sweershoek den koers recht Noord nemen tot op 18° 50’; van daar recht West naar Egano Pagan, een der Ladrones, alwaar volgens het rapport van Visscher verversching in overvloed was te bekomen; hier moest een goede hoeveelheid provisiën worden opgedaan, en het volk wel laten ververschen „om het frisch en gezond te houden en aen den vijand te cunnen brengen enz.» Onder de stukken, die hun werden medegegeven, behoorde mm. 186 DE REIZEN LANGS DE ook een wCaert om te cruysen op de Silverschepen, comende van Novo-Hispanje na Manilhar; de naam van den maker van deze kaart wordt niet genoemd, doch het is zeer waarschijnlijk dat zij door Tasman werd vervaardigd; want in de Academische Bibliotheek te Utrecht bevindt zich een kopij dezer kaart 1. Onder een uitvoerigen titel heeft zij tot onderschrift: Actum Batavia Ady 1 September 1644; (was onderteekend) Abel Tasman. De kaart is op een vrij groot bestek gemaakt, de breedte- graden strekken van 15° N. tot ruim 3° Z., de lengte van 142° tot 168° O. Bij eene breedte van 1.09 M. heeft zij eene hoogte van 0.76 M.; een schaal komt er niet’ op voor, doch een 1° breedte en lengte bedraagt 0.041 mm. De koerslijn loopt langs de Noordkust van Nieuw-Guinea, doch niet verder dan tot den 165sten Lengtegraad. De aangegeven diepten zijn zeer schaarsch en komen ‘slechts bij en omtrent den Gebroken Hoek voor. Hoewel de namen op de kaart tusschen 142° en 165° Lengte in hoofdzaak met die in het journaal door Swart uitgegeven overeenkomen, bestaat daarin nog al eenig verschil. 2 Moesten wij reeds te veel de klacht uiten: ontbreekt in de papieren der O.-I. C., wij hebben die ook nu weder te her- halen, daar het journaal of rapport over deze expeditie ont- breekt, zoodat wij ons zien teleurgesteld te kunnen mededeelen , wat door hen op de Noordkust van Nieuw-Guinea is verricht geworden. Een enkele aanwijzing dat zij op de kust van Nieuw-Guinea zijn geweest, is opgenomen in het Dagregister van ‘Tayouan op Formosa van 15 Augustus 1645 en in een brief van def Gouverneur Francois Caron aan de H. R. van 25 October: — ziedaar alles wat wij over hunne reis langs de kust vermeld vinden. In het eerstgenoemde Dagregister lezen wij: »Dat de meer- genoemde schepen op 5 February laetstleden uyt de Molucco vertrocken, ende de Straet van Patientie doorgeloopen wesende, voorders de groote Suyt-See waeren ingeseylt; ontdeckende (sooveel doenlyck) met somtyts te landen de cust van Nova- Guinea; wiens inwoonders doorgaens bevonden te syn, een wilt, t Simon den Danser, Schipper op het schip Schiedam, werd er ook een medegegeven. 4 Zie de Bijlage hierachter. NOORDKUST VAN NIEUW-GUINEA. 187 woest ende beestachtich volck, sonder dat bemercken conden (dat aldaer ?) eenich costelyck metael ofte gesteenten mochten syn. „Van gesegde cust waeren overgestecken naer de Ladronse eylanden enz” Caron is in zijn schrijven niet veel uitvoeriger; hij zegt: „Door den Commandeur Marten de Vries over de Moluco’s ende Caep de Spiritu Santco alhier aengecomen, is ons oocq bericht gedaen, hoe hy met zyn vloot den 5den February uyt de Moluko’s gescheyden, volgens UEdelh. Instructie de Straet van Patientie gepasseert ende in de Suyt-See geloopen was, zeylende langs de cust van Nova-Guinea , welck hy naer vermogen ende tydtsgelegenheyt, (met somtyts te landen) heeft ontdeckt ende bevonden derselver inwoonderen een wilt, woest, catyvich volck te wesen, by dewelcke tot ververschingen niet anders als clappussen hadde erlanght. Doch niet vernemen noch ver- mercken connen eenich costelyck metael, gesteenten ofte rijck- dommen daeromtrent te vinden zyn. „Voornoemde cust tot omtrent Salomon Sweershoeck toe beseylt hebbende, is Noordewaerts overgesteecken naer de Ladrones eylanden, alwaer den 25sten April aengelandet wesende, bequain almede geen andere ververschinge als op de barre kust van Nova-Guinea enz.” | Er is dus van tijd tot tijd op de kust geland; hoe gaarne zouden wij willen weten, door wien en waar! en wat zij daarvan in hun journaal hebben opgeteekend. Want daar Visscher zich bij Fries aan hoord bevond, was hij zeker het best in de ge- legenheid, den Commandeur opmerkzaam te maken op hetgeen hem op zijne vorige reis langs de kust als het belangrijkste was voorgekomen. Het ontbreken van journalen of rapporten over deze reis is te meer te betreuren, doordien de reizen langs deze kust zoo schaarsch zijn, en elke bijdrage, die tot de betere kennis er van zouden kunnen strekken, ons niet onwelkom kan wezen. En wèl zijn de reizen naar de Noordkust schaarsch, want sedert de reis van den Commandeur Fries en Visscher, zoude er ruim een halve eeuw verloopen, vóórdat men van eene reize derwaarts iets in de papieren der Compagnie verneemt, welke niet voor 1705 onder Schipper Weyland plaats had. to. a. voor Jamma geankerd. 188 DE REIZEN LANGS DE § 4. Jacob Weyland. 1705. In het jaar 1705 hadden er gelijktijdig twee expeditién plaats, een naar de kust van Nieuw-Holland, onder het bevel van den Schipper Maerten van Delft, 1 en de tweede onder die van Jacob Weyland, naar de kust van Nieuw-Guinea. Als redenen daarvoor geeft de H. R. in haren brief van den 3lsten Januari van dat jaar aan de Bewindhebbers op: dat men met goede redenen wel in twijfel mag zijn, dat men nog niet alleen niet in handen heeft behoorlijke zeekaarten van deze kusten, maar nog veel min voorzien is van een behoorlijk be- richt of beschrijving van die landen, derzelver ingezetenen enz. daar er daarvan maar alleen in vorige tijden en bij toeval ont- dekkingen zijn gedaan. Doch wel voornamelijk zijn zij tot die kruistochten aangespoord door de sedert eenige jaren herhaalde aanschrijvingen van de Bewindhebbers, maar ~specialijk door de reflexien die hier — Batavia — genomen zijn op haren ge- meenen brief van den 19den September 1698, 2e meldende de drift en ijver der Engelschen om door de Zuidzee of andere wegen in de Ooster provincien of daaromher gelegene landen over te komen, tot het bemagtigen van specerijen zoo zulks doenlijk zoude zijn.r „Waarbij dan ook onlangs ons in handen is gekomen een mnieuwe beschrijving van den bekenden en berugten William „Dampier 3 die daarin als in vorige zijner geschriften of boeken mniet schijnt te kunnen verbergen, den zugt die hij heeft voor wNova-Guinea, en zijn hoope om door of uit dat land zijne wnatie eenige notabele voordeelen te doen trekken, hoewel hij „echter daervan maer ter loops komt te melden, en in verre na pstudieuselyk zoo breed en speciael daervan niet schrijft als wwel van andere plaetsen van minder belang, en zulx niet jegen- „staende hij op of omtrent dat Nova-Guinea bevorens wel 4 wmacnden heeft t'zoeck gebragt. Hun vermoeden is ten zijnen opzichte grooter geworden, daar zij bij gerucht hadden vernomen, dat hij in het begin van het 1 Zie de Reizen der Nederl. naar het Zuidland of Nieuw-Holland, hier- voren meermalen aangehaald. 2 Later herhaald in die van 25 Februari 1699, 24 November 1700 en 46 April 1704. 3 William Dampiers a voyage to New-Holland etc. in the year 1699. London, 1703. NOORDKUST VAN NIEUW-GUINEA, 189 vorige jaar (1704) uit Engeland door de Zuidzee op een onbe- kenden tocht zou zijn uitgevaren. De Instructie aan de Hoofden der beide expeditién begint dan ook met de woorden :. „Het woelen, spionneren en schrijven van den bekenden Engelschen reiziger William Dampier, als ook meer andere consideratien hebben ous bewogen om weder van hier eene kruistocht te laten doens, namelijk de Geelvink, de Kraanvogel en de Nova-Guinea naar Nieuw-Guinea. Deze sche- pen zouden, van Banda vertrekkende, door het nauw van Keffing direct naar Ony (Wonin) stevenen; van daar na het . verrich- ten hunner zaken Noord-Westwaarts langs den wal, voorbij den hoek van Angireeuw !, en zoo Noordwaarts voorbij den Gebro- ken Hoek voortzeilen; was men deze gepasseerd, dan de buitenkust van Nieuw-Guinea Oostwaarts vervolgen niet alleen tot Willem Schoutens eiland, maar nog verder voor zoover de toestand van volk en schepen dit zou toelaten. Men meende, dat, daar zij in het beste van den Westmoesson vertrokken, niet alleen het genoemde eiland, maar nog Ooste- lijker gelegen plaatsen zouden kunnen worden bezeild, indien het waar was, dat de hoek van Angireeuw en het genoeinde eiland Oost en West niet zoo verre van elkander lagen als het wel in de kaart was gelegd. Het werd aan die van de Geelvink overgelaten daarnaar onderzoek te doen. In het zeilen langs de kust van Nieuw-Guinea zou het plicht zijn dat alle havens, baaien, rivieren, bochten, uitstekende hoeken, droogten enz. behoorlijk ontdekt en in kaart gebracht wer- den. Om dit des te beter te kunnen doen, moest des avonds een geschikte reede worden gezocht, of wel met klein zeil af- en aan gehouden om niets te laten voorbijgaan hetgeen waardig mocht zijn te worden aangeteekend. Des morgens moest bij vervolg begonnen worden aan het bestek, dat den avond te voren gesteld en aangeteekend was geworden om daarvan een goede kaart te kunnen laten maken, waaraan men meende dat het nu nog ontbreekt; om deze reden werd aan de Geelvink een - daartoe geschikte stuurman medegegeven. Vond men goed om een of andere reden aan land te gaan, dan moest het niet worden verzuimd daarvan almede notitie te nemen, niet alleen van de strekking, stranden, maar ook yan de verschillende boomen , ' Dit eiland (Waigioe) komt in 'g ieren en kaarten onder verschillende namen voor, waarover la, yer pet derde gedeelte. A 190 DE REIZEN LANGS DE vruchten en versch water, mineralen of andere dingen, die ze zouden mogen opmerken; voornamelijk moest worden gelet, „of nergens een doortogt van buiten naar de binnenkust werd gevonden”; werd een dergelijke doortocht gevonden, dan moest men dien niet te diep inloopen om door de stroomen daarin niet te worden weggesieept; het visiteren van zulke gaten mocht noch door het fregat noch door het fluitje, maar wel door een chaloup of pantjalang worden gedaan, doch ook alweder niet verder, dan de daarop varende zeelieden dit geraden mochten oordeelen, om daaruit weder te kunuen geraken en vooral niet tot zoo- verre zij ankergrond mochten komen te verliezen. Gebeurde het dat er op Nova-Guinea eenige onbekende Indianen mochten worden gevonden tot een a twee in getal , die zij » zonder geweld of hazard en met vrijen wily naar Batavia konden over- brengen, dan zou dit mogelijk voor het vervolg niet te onpas komen, doch het werd aan hunne bevinding en overleg over- gelaten. De hoek bij Wonin werd tot een rendez-vous aangewezen ingeval van verdwaling. De Papoesche eilanden, daaronder ook begrepen het aantal eilanden tusschen Halmaheira en Ceram, tot aan het land van Nieuw-Guinea of tot omtrent Wonin, behoorden onder het gezag van den Sultan van Tidore; „maar de buitenkust, heet whet, van Nova-Guinea en de bogt van Nova-Hollandia door ons nnergens beslagen of bij eenige contracten bedongen zijnde, zal pien ‘daarom zooverre ons regt niet fondamenteel als wel op nde verdere voor verhaalde andere landen omtrent kunnen wfouderen, en daarom met uw wederkomst de nadere bescheiden ven bevinding dientwegen blijven te gemoet zien.» Men vindt verder nog eenige bepalingen omtrent de beman- ning, voeding, hoe de terugreis moest worden genomen, alsmede hoedanig moest worden gehandeld, indien men Dampier mocht ontmoeten. De Instructie, die ook voor een groot gedeelte geldig was voor Marten, van Delft naar Nieuw-Holland bestemd , werd den 20sten Januari 1705 vastgesteld. Twee dagen later vertrokken de beide expeditiën van Batavia, en na te Banda — waar zij van het noodige, zooals water, brandhout enz. moesten worden voorzien, — alles ingenomen te hebben, werd den 25sten Februari door Weyland met de schepen onder zijn bevel, de reis naar Nieuw-Guinea aaangenomen. De journalen van deze reis, hoewel zij naar het Vaderland NUORDKUST VAN NIEUW-GUINEA. 191 werden gezonden, ontbreken, evenzoo het rapport over de reis, uitgebracht door de Kaden van Indië Zwaerdecroon en Chastelijn. t Wij kunnen dus slechts alleen het weinige -mededeelen wat wij hierover in de papieren der Compagnie vonden aange- teekend, Maar wat ons bij het gemis hunner journalen eenigszins scha- deloos stelt is, dat de kaart der reis bewaard is gebleven. Zij heeft in onze dagen nog niet alle waarde verloren, maar werd belangrijk genoeg geacht te worden uitgegeven, hetgeen in 1866 op last van het Departement van Koloniën heeft plaats gehad. 2 Wij komen later daarop terug. Volgen wij eerst onze reizigers. Daar er op Banda geen personen gevonden werden, die hun op de reis als tolken konden dienen, richtte men zich even als vroeger tot de Orang Kaja’s van Keffing, om door hunne tusschenkomst daarin te voorzien. Uit de negorij Killetay, op vijf mijlen afstand van Rarakit op Ceram, kreeg Weyland dan ook ten dien einde den Orang Kaja Lokman, benevens nog vier Keffingers aan boord, terwijl hij al verder volgens order uit de chaloup Keffing den Stuurman Pieter in ‘t Huisje, die in dat vaarwater niet onervaren was, overnam, en hem door een ander stuurman van zijn eigen schip liet vervangen. 3 Volgens bekomen berichten van Inlanders uit de Papoesche eilanden waren de schepen in het laatst van April onder het groote eiland Waigioe — Waygeeuw, Waygamme, Angieuw of Angireeuw der Compagnies kaarten — waar zij voor enkele negorijen hadden geankerd, als Moeka-Omka aan de Zuidkust , Ompay of Onpay aan den Westhoek en Waygeeuw. * De Groote Imbocht op de kaart voorkomende en nu bekend onder den naam van Geelvinksbaai, schijnt door hen in het laatst 1 Het rapport van dezelfde heeren over de reis naar Nieuw-Holland is daarentegen nog aanwezig. Zie de meeraangehaalde reizen der Nederd. naar het Zuidland. 2 Zij werd uitgegeven met eene «Geschied- en zeevaartkundige toelich- ting betreffende eene kaart van de Geelvinksbaai op de Noordkust van Nieuw-Guinea, volgens de opname van Jacob Weyland, in 1705.» Het eerste gedeelte is van onze hand, het tweede van de hand van den heer Obreen. 3 Inkomende brief bij den Gouverneur Jacob Claesz. Banda 8 Maart. Op de kaart komt in het N. W. ten N. van het eiland Misool, een eilandje met zijn naam voor. * Brief van Ternaten van 20 September 1705. 3e Volgr. X. A3 192 DE REIZEN LANGS DE van Mei en de eerste dagen van Juni onderzocht, want men vindt in het diepste dezer baai twee hoeken, waarvan de eene genaamd is Pinkster West- en de andere Pinkster Oosthoek, Men mag met eenigen grond hieruit opmaken, dat zij zich aldaar de Pinksterdagen, — die in 1705 op den 8lsten Mei en lsten Juni inviel — hebben bevonden. De volgende maand Juli waren zij van om de Oost terug, want op den 21sten van die maand ontving de Stuurman Dirck de Coninck, van de pantjalang Nova-Guinea, volgens resolutie van den Scheepsraad van de Geelvink van den 18den te voren, om- trent Roemaugay op de Noordkust van Nieuw-Guinea genomen, bevel, om, zoodra hij van de Geelvink scheidde, de reis te nemen door de Straat tusschen het Westergedeelte van de Noordkust van Nieuw-Guinea en het daar benoorden liggende gebroken land, en verder het binnenste van de bocht Salwaat en Ony, om van die Straat, voornamelijk van deszelfs Zuid- zijde en van die bocht eene behoorlijke zeekaart te maken. Na dit te hebben verricht moest de pantjalang naar Ony zeilen, en aldaar tot het midden der maand September op de Geelvink wachten; mocht dit schip alsdan daar nog niet zijn aangekomen, dan zou hij ten spoedigste de reis naar Banda voortzetten. Toen de pantjalang van de schepen afscheid nam, waren deze bezig met het peilen en opnemen der kust. Eenige dagen later namen zij — volgens de Instructie — den koers West- waarts naar de bocht van Weda op Halinaheira. Hier ontmoetten zij op den lsten Augustus in de nabijheid der eilanden Wiedja, niet verre van den hoek Libobo, in de genoemde bocht gelegen, de pantjalang de Leervisch, Stuurman Cornelis Tamesz. Deze vernam bij het aan boord komen vau de Geelvink van den Schipper niet veel bijzonders. Van het scheepsvolk vernam hij, dat zij op hunne reis naar de Noord- en Oostkust van Nienw- Guinea herhaalde malen door inlandsche vaartuigen vijandelijk aangevallen waren; dat er een matroos van de pantjalang, die bij hen was geweest, door een pijl doodelijk gewond was ge- worden; dat er op de Geelvink vier zwarten waren, waaronder een die goed Maleisch sprak en zich voor het Hoofd van een negorij uitgaf, dat er buiten boord van het jacht een klein inlandsch vaartuig hing, doch dat men niet wist hoe zij daaraan waren gekomen, noch ook van waar die zwarten waren; dat zij reeds twaalf dooden hadden en het getal hunner zieken dagelijks vermeerderde. a? NOORDKUST VAN NIEUW-GUINEA. 193 Schipper Weyland verleende ‘Tamesz. eenige hulp, sleepte hem uit de bocht van Weda tot in het gezicht van Poeloe Pisang, waar hij hem liet slippen en gelastte hem aan den Gouverneur van Ternate, Pieter Rooselaer, kennis te geven dat hij — Weyland — zijne reis naar Ony stond te vervolgen. Den 16den van dezelfde maand ontmoetten de beide schepen de pantjalang de Crab, Stuurman Hendrik Jansz. van Dijk, tusschen Poeloe Misool ! en Poeloe Kanary, twee dagen nadat hij eerstgenoemd eiland had verlaten. _ Het ongunstige weder belette van Dijk op de Geelvink over te gaan, doch uit den mond van den Schipper of een der andere officieren, vernam hij dat zij van Ony kwamen; dat zij reeds ettelijke dooden en veel zieken binnen boord hadden, en genood- zaakt waren en het voorneinen hadden den steven naar Boeroe te wenden, om zich aldaar te ververschen en van het noodige te voorzien. Van Dijk werd gelast bij aankomst te Ternate, daarvan aan den Gouverneur kennis te geven. Den 20sten Augustus liepen beide schepen in de bocht van Kajeli op Boeroe binnen, en wel in eenen zeer ~desolatens toestand. Den 24sten kwam dit bericht te Amboina, waar de Gouverneur Balthasar Coyett ten spoedigste alle mogelijke ververschingen, benevens een twaalftal manschappen ter hunver hulp derwaarts zond, terwijl het opperhoofd van Boeroe den last ontving hen in alles zooveel mogelijk te adsisteren. De zieken werden met orembaais afgehaald en naar het hospitaal te Amboina gebracht, waar eenige dagen later het lekke vaartuig de Kraanvogel met veel moeite — daarin door eeuig volk van Boeroe geholpen — mede ten anker werd gebracht; de Geelvink zeilde van Boeroe naar Banda, waar het op den 17den September ten anker kwam. Het jacht Oostvoorn, dat in de bocht van Sagewin , tusschen de eilanden Salawati en Batanta gelegen, ten ankerlag, zond, op een gerucht dat er zich schepen in dat vaarwater bevonden, een vaartuigje af om daarnaar onderzoek te doen,en gaf daarop mede een der Tidorsche Gecommitteerden Ngoffamaneira, ge- naamd, die op het jacht waren. Deze ontmoette de pantjalang Nova-Guinea op den 12den Augustus, doch deze ontmoeting was verre van vredelievend. 1 Ook dit eiland heeft verschillende benamingen in de kaarten en pa- pieren der Compagnie als: Mozel, Mysal, Mioeoul, Massouwel, Missoal enz. 194 DE REIZEN LANGS DE Op de hoogte van het eilandje Jeffimaan (Cocksbrood) be- noorden Salawati kreeg hij hem in het zicht; de pantjalang het een Princevleugel en geus waaien. Hij schepte daarop naar de pautjalang, en op de vraag daarvan gedaan, onder het wuiven en zwaaien met een witten neusdoek, geantwoord Orang Tidori, Orang Tidori, werd dit beantwoord door de pantjalang met geschut- en geweervuur op de prauw. Het volk sprong over boord; toch werden eenige hunner doodelijk getroffen. Met veel moeite gelukte het Ngoffamaneira een gedeelte van zijn volk weder aan boord van de prauw te doen komen, doch negen hunner zwommen naar land. Hij deed verder zijn best om van de pantjalang weg te scheppen, t geen hem, daar deze vastraakte, mocht gelukken; de pan- tjalang raakte evenwel weder los en achtervolgde de prauw tot aan de Noordkust van Salawati of den hoek van Sagewin, doch ontkwam hem toen door de duisternis. Op het bericht hiervan maakte het jacht Oostvoorn zooveel spoed als mogelijk was om de pantjalang op te zoeken. Den volgenden morgen ten 10 uren zag hij deze aan de Noordkust van Salawati ten anker liggen, met de Princenvlag van ach- teren afwaaiende; zoodra hij binnenschoots was, deed het jacht een schot, waarop de pantjalang de vlag streek en een Onder- stuurman aan boord zond. Toen deze bevestigde dat het de Nova-Guinea was, liet men den Gezagvoerder Dirk de Coninck aan boord komen en ontving deze eene scherpe berisping over hetgeen er voorgevallen was en liet hem daarvan eene verklaring geven. De overheden van het jacht vernamen over de reis langs de Noordkust niets meer dan wij reeds weten. Men liet de pantjalang zijne bezigheden vervolgen, namelijk het opnemen der kust van Salawati, waarna hij naar Batanta zoude oversteken om ook dit eiland mede in kaart te brengen. Het jacht keerde weder naar het eiland Sagewin terug. Den 24sten September kwam de Nova-Guinea te Banda ter reede, waarmede al de vaartuigen van hunne reis naar Nieuw- Guinea terug waren. Zooals wij reeds opmerkten, werden de journalen enz. dezer expeditie naar het Vaderland gezonden; geen wonder dan ook dat in den Secreten brief aan de Bewindhebbers van den 80sten November 1706 slechts weinig over de rcis medegedeeld, maar naar de overgezondeu stukkeu wordt verwezen. Het bepaalt zich NOORDKUST VAN NIEUW-QUINEA. 195 dan ook maar alleen tot een eenvoudig overzicht en eenige beschouwingen naar aanleiding van den affoop. Zoo zegt de H. R. o. a.: „Dat er tegen vorige informatien en geruchten geen specerijen of derzelver boomen ontmoet of ontdekt zijn geworden. Geen menschen die handelbaar of te genaken, maar puur wild, boos en naakt bevonden zijn, vol van verraderijen en afkeer van de onzen.r Hieruit kon men opmaken dat andere Europeanen, die daar mochten komen , op dezelfde wijze zouden worden behandeld. Daar dus die landen niet alleen van specerijen ontbloot , maar ook onge- schikt waren voor hen die zich aldaar zouden willen vestigen, om zooveel nader bij de Molukken te wezen, zoo gelooven zij dat de bekommeringen, die de Bewindhebbers ten aanzien van Nieuw- Guinea koesterden, weggenomen, en daarmede tevens vervallen de bedenkingen om door contracten van recognitie, betaling of anders, de Compagnie te kunnen verzekeren van zulke nieuwe specerijen, die wreeds met de oude bekende nagelen en noten zoo grootelijks overkropt en beladen zat. Zij hoopten dus “dat God de Heere genadiglijk de Compagnie alleen zou laten behouden, de specerijlanden, die Aj nu zoo- veel jaren bezeten had, en de overvloedige winsten daarvan be- komen, genoten worden, indien den verkoop alleen maar als in vorige tijden met kracht werd voortgezet. » Het kon nu bovendien geen ongerustheid baren, daar men be- vond, dat de meeste inlanders in de Papoesche eilanden, den hoek van Ony, den gebroken hoek van Waygeeuw en de Noord- kust van Nieuw-Guinea, hoe woest en wild zij ook waren, echter den Koning van Tidor voor hunnen Heer schenen te erkennen en hem jaarlijks door tusschenkomst van zijne gezanten eenige amber en slaven opbrachten. t Hierdoor zou mede vol- daan wezen aan de intentie van de Bewindhebbers: vom de buitenkust van Nieuw-Guinea met de bijliggende eilanden onder het gezag van dien Vorst te stellenr, op wiens naam men dan ook ten allen tijde het belang der Compagnie tegen vreemde indringers zou kunnen staande houden. Het zou ook onnoodig zijn om Keffing aan de Compagnie onderhoorig te maken, evenmin het eiland Gebi in bezit te nemen; beiden zou den Koning van Tidor onaangenaam wezen 1 In het laatste gedeelte komen wij hierop terug. 4 196 DE REIZEN LANGS DE en verbitteren, behalve dat het voor de Compagnie last zonder voordeel zou wezen, zoolang men het voor een stelregel moest houden, gelijk dit meermalen in hunne brieven was aangetoond: „dat der Vorsten oprechte vriendschap en ware goedwilligheid , de beste bazis maakt tot securiteit voor ’s Comps. dierbare spece- rijen en derzelver belangen.» Er blijft ons nog over het een en ander mede te deelen over de van die reis bestaande kaarten. Zij zijn twee in getal, de eerste, N. 488 van den Inventaris der kaarten op het R. A., is vervaardigd op een blad ter grootte van 0.52—0.74 M. De breedte gaat van 1° 50’ N. tot 7° 80 Z. of van den hoek van Waymelle in de bocht van Boely, op de Noord Oost kust van Halmaheira tot en met Ceram, de Kei- en Aroe- eilanden; van de hier tegenover gelegen Z. W. kust van Nieuw- Guinea is slechts de kustlijn aangegeven en draagt van Hong (Wonin) af om de Z. en Z. O. geen namen. Van den hoek van Waymelle op Halmaheira, hierboven ge- noemd, brengt ons de kaart lange eenige Papoesche eilanden om de Oost tot Geelvinks Oosthoek met de voor deze basi gelegen eilanden. De schaal is van 30 D. m. = 105 m. m. De tweede kaart bestaat uit twee bladen, N. 489 en 490 van den Inventaris, en zijn nagenoeg van dezelfde grootte als N. 488, doch op eene schaal van 20 D. m. = 185 m. m. Het Westelijk blad loopt van 1° N. tot 30 40’ ZBr. of van de bocht van Boely tot Ceram, waarvan de N. W. en die van Larakit (Rarakit) of N. O. hoeken slechts worden aangegeven. Van de Z. W. kust van Nieuw-Guinea strekt zij niet verder dan tot denehoek van Wonin, en om de Oost van de bocht van Boely tot aan den hoek van Pamenoeke op de Noordkust van Nieuw-Guinea. Hierin zijn begrepen de Papoesche eilanden. Het tweede of Oostelijk blad, no 490, strekt van 0° 30’ N. tot 4° 10’ ZBr. of van den hoek Brebes — ruim een graad Wes- telijker gelegen dan Pamenoeke, — de Noordkust van Nieuw- Guinea tot Geelvink’s Oosthoek met de voor en in deze groote inbocht gelegen eilanden, reven enz. De beide bladen sluiten niet juist aan elkaar, zooals men ziet , ook de teekening der graad- en kompaslijnen komen niet overeen, doch beide behooren te zamen, hetgeen uit de beschrijving der kaart no. 488 voldoende blijkt Beide kaarten geven de uitkomster NOORDKUST VAN NIEUW-GUINEA. 197 van dezelfde reis; maar, daar de laatste of no 489 en 490 op grooter schaal zijn vervaardigd, vindt men dientengevolge daar meerder aanteekeningen en loodingen op. Toen dan ook tot de uitgave dezer kaart werd besloten, gaf men wijselijk de voorkeur aan de meest uitvoerigste der beide kaarten, hetgeen op het Topographisch Bureau van Oorlog zeer nauwkeurig en met zorgvuldigheid werd verricht. Met de kaart voor zich kan men — ook bij het ontbreken der dagregisters — zich eerst een denkbeeld vormen van de be- langrijke uitkomsteu der reis van 1705. Men legge ze slechts naast de kaart der twee reizen van Tasman en Visscher (1648— 1644), of de op groot bestek vervaardigde kaart van eerstgenoemden (1644) en men zal eerst recht duidelijk het ver- schil ontwaren dat er tusschen deze kaarten bestaat. Zoo ziet men, om ons hier alleen bij het Oostelijk blad te bepalen, daar wij op het Westelijk bij ons derde gedeelte van zelf terug moeten komen, op de kaarten van 1643 en 1644, slechts een schijn van de Groote Imbocht, terwijl meu deze tot in het diepste der baai aangetoond en met uitvoerige aan- teekeningen voorzien op de kaart van 1705 vindt geplaatst. Ziet men op de twee genoemde kaarten het gedeelte der Noordkust tot aan de Westhoek van de Groote Imbocht na- genoeg in-de strekking van West tot Oost, hier integeudeel is die meer volgens hunne ware strekking gelegen. Wij hebben niet kunnen ontdekken, wanneer en door wien den naam van Geelvink aan deze groote inbocht werd gegeven ; doch betwijfelen of dit door de ontdekkers is geschied, en wel omdat men op de kaart van hunne reis, aan de Noordkust tusschen 133° en 184° O. L. Gr. eene vrij diepe baai, met den naam van Geelvink’s baai vindt aangeteekend, ! en ze waar- schijnlijk wel niet tweemaal denzelfden naam zullen hebben ge- geven, zoodat de Geelvink’s baai op de kaart dan ook alleen maar den naam van de groote inbocht draagt. De kaart van 1705 bleef echter aan het algemeen niet geheel onbekend. De bekende Nicolaes Struyck gaf daarvan in zijn 3de deel van de »Uitgezogte Verhandelingen» in 1758 eene ver- kleinde kopij, terwijl eene beschrijving van de baai te vinden is in zijne » Beschrijving der staar{gterren enz. Amsterdam, 1753+, 1 Op eene Engelsche kaart van h gio dezer ceuw komt deze baai pe te leggen op OY 45’ Zbr. en 1330 IN ‚, kaap ignessol. 198 DE REIZEN LANGS DE welke beschrijving vermoedelijk overgenomen is in de «His- torische beschrijving der reizen, 18de deel blz. 424. Amsterdam, 17597, hoewel den naam van de schrijver er van niet wordt opgegeven. Doch hoe dit zij, het is meer dan waarschijnlijk dat òf de schrijver òf de inzender bekend is geweest met de journalen van de reis van 1705, niettegenstaande er eenige namen worden genoemd, die in de origineele kaart niet worden aangetroffen. Wij lezen daar namelijk: „In het jaar 1705 zondt men een jacht de Geelvink genaamd ter ontdekking van de Zuid Oostelijke kust van Nieuw Guinea, wier ligging het zeer verschillende vondt van hetgeen men er van in de gemeene kaarten ziet. „Het verhaal van dezen togt is te droog om in zijne aaneen- schakeling gelezen te worden; weshalve men hetzelve in een tafel gebracht heeft, om het eenige meerdere klaarheid bij te zetten. Uit de woorden waarmede het Hollandsche dagregister begint en sluit, schijnt de gemelde kust de omtrek van een groote open en breede baai te zijn, welke men alhier beschrijft; doch het is te verwonderen, dat men noch breedte nog lengte aangeteekend heeft.» Dat Dalrymple, de beroemde Hydrographer der Engelsche Oost Indische Compagnie, deze kaarten heeft gekend, blijkt uit zijn atlas, waarin zij voorkomen met den titel „Chart of the Western part of New-Guinea and the adjacent straits from a Dutch Map. Seemingly belonging to the Voyage of the Geel- vink in the year 17057 en Chart of a Great Bay on the North Side of New-Guinea from a Dutch Map.» D’Entrecasteaux en de Krusenstern hebben in hunne atlassen van de kaarten van Dalrymple gebruik gemaakt, doch wij mo- gen hier niet verzuimen.op te geven, dat op de kaart in den atlas van D’Entrecasteaux de baai, die bij Dalrymple ~the Great Bay wordt genoemd, onder die van vla baie de Geel- vink» voorkomt; wellicht dat zij dien naam aan den Franschen zeerelviger te danken heeft. Op de kaart van Nieuw-Holland, Nieuw-Guinea enz. behoo- rende tot de door het Provinciaal Utrechtsch Genootschap be- kroonde verhandeling van de heeren Bennet en van Wyk Rz. in 1825, die vooral ten opzichte van Nieuw-Guinea veel te wenschen overlaat, leest men bij het eiland Louisiade 1768: „Ontdekt door het Hollandsch jagt Geelvink 1705”; waaraan dit is toe te schrijven bleef ons onbekend, want het is meer ‘NOORDKUST VAN NIEUW-GUINEA. 199 dan waarschijnlijk dat de Geelvink in 1705 dit eiland niet - heeft kunnen ontdekken. Over de waarde, die de kaart der Groote Geelvink’s baai, volgens de opname van 1705, tegenwoordig nog heeft voor de Hydrographie, verwijzen we ouze lezers naar de zeevaartkundige toelichting, hiervoren aangehaald. 85. Jacob Roggeveen. 1721—1723. De ontdekkingsreis van Jacob Roggeveen, die door de West- Indische Compagnie daartoe in staat gesteld werd, van hoeveel belang ook voor de geschiedenis des aardrijkskunde, levert voor ous doel betrekkelijk weinig op. Zij werd meermalen uitgege- ven, ! het laatste en beste tevens, volgens het gehouden jour- naal, door het Zeeuwsch Genootschap van Wetenschappen in 1838. Het werd sedert jaren te vergeefs gezocht onder de pa- pieren der W.-I. Comp., toen het werd gevonden in die der Oost-Indische Comp. , onder het opschrift : Papieren van Batavia, Toucherende de geconfisqueerde West-Indische schepen den Arent en Thienhoven, in dato 30 November 17227 Het zich dagronder bevindende journaal gaat niet verder dan den 18den Juli 1722, toen men de vaste of Noordkust van Nieuw-Guinea nog niet had bereikt, zooals wij zullen zien bij het volgen van het journaal. Op den 2den Juni 1722 werd er in den Scheepsraad besloten dat, daar men gekomen was op de gegiste ZBr. van 3° 45'en 182° 30’ Oostelijk pmen met de cours van West zal aanvangen , en daarbij zoolang continueren, totdat zij de vaste kust van Nieuw-Guinea in het gezigt zullen bekomen hebben, en dan vervolgens langs dezelve kust, tot zij die Oostwaarts van hen bevinden; dat is: hun coursen in dier voegen te rigten, dat men tusschen Nieuw-Guinea en het eijland Gilolo sal trachten door te loopen; dan (naar dat de wind ons noodzaakt) bezuijden of benoorden het eijland Ceram; vervolgens naar het eijland Bouton om aldaer te ververschen, water en brandhout te halen enz.» Het was op den 17den Juli op den middag, dat het yeast SNN ! Zie Bibliographische Adversaria, R gtofien voor eene BPS ~. wy v van Nederlandsche Reisbeschrijving Nor PA Tiele, No 232. 1873. ‘ a ’ Q(My DE REIZEN LANGS DE bestek gaf 2° 4’ ZBr., de lengte 167° O. Met zonsondergang deed men sein van in het W. Z. W. land te zien, doch door de dikke donkere nevelen, die het land dekten, kon men den afstand niet bepalen. Met het aanbreken van den dag (18) kreeg men land te zien in het Z. ©. op omtrent 6 mijlen. Hetgeen men nu zag, bevond men „twee a drie (sijnde het derde kleijn) eijlanden van tamelijke groote te wesen en niet verre afgescheijden van de vaste kust van Nova-Guinea, welkers strekking W.N. W. en N. W‚ ten W. is, dat wij onderscheidenlijk kunnen beoogen.s Daar hunne breedte op den middag volgens het gegist bestek was 2° 4” Z. en 165° QO. L., mag men veronderstellen dat zij dien morgen het Visschers eiland van de kaart van Tasman en Visscher zullen hebben gezien. Met dezen datum eindigt het journaal van Roggeveen; daar het bekend is dat de schepen den 9den September voor Japara, op de Noordkust van Java ten anker kwamen, blijkt hieruit dat er ruim een vijftigtal dagen aan het journaal ontbreken. Op de kaart van de Heeren Bennet en van Wyk Rz. waarvan vroeger is gesproken, vindt men de koerslijn van de schepen van Roggeveen tot aan het eiland Java gevolgd. Dewijl nu het journaal niet Westelijker gaat dan tot 165° L.O. — ruim 148» 80’ L.O. Gr. — zoo zal men die lijn wel niet voor hoogst nauw- keurig hebben te houden, en dit te minder omdat wij bespen- ren dat die lijn getrokken is bezuiden den Archipel van Marken , gelegen op nagenoeg 4° 55’ Z.Br. en 174° O.L, terwijl men uit het journaal ziet, dat het eerste land, dat men zag, gelegen was op 20 4/ Z.Br. en 167 O.L. of 70 = 105 mijlen Weste- lijker, waaruit zou blijken dat die Archipel door hen niet is gezien en zij benoorden daarvan zijn langs gezeild. De Zeeuw- sche Maatschappij, die mede eene kaart achter het door haar uitgegeven journaal heeft gevoegd, heeft zich o. i. te recht ont- houden de koerslijn der schepen verder dan tot op 165° O.L. door te trekken. . DNS DEN -A, er yen KAART VAN Tasman 1643. Hog Eylant... ’ Gebroocke hoeck Cabo de goede hope. . .. ‘ Hier begynt het hoghlant form sonder eenige voorland £. _ Willem Schoutens Eylanden. ‘ ‘ , Desen klyne Eylandekens gestel ' uit het journal van Willems : Schoutens alsoo maer eenige t. hebbe ...... … Hier vol revieren. * dese Cust is al van een laegh E.- lant met boom een volgens den ' afwaterings vol grote boom en rivier. ' Arimoa . ... Moa .. Akal Witte Reed. dese Cust is genamt betaft. r Laeg Eylandekens . .. ‚_ hoogs hoeck .. dese Cust is redelick hoogh op de zeekant mest al laegh voorlant. lage Eylandekens Hierbij dient te worden opge- merkt, dat de kopiist van de kaart 1643 het schrift niet goed » heeft kunnen lezen, van daar de onsamenhangende spelling van eenige woorden. BIJ LAGE, KAART VAN Tasman 1644 Mm. 8. Van het Westen naar 148° O. T. 149° 30’ 150° 20: 151° 152°—153° 158° 154° 155° 30’ 156° 30' o88I-— £91 158° 159° 159°—-160° 160° 30) het Oosten. Abel Tasmans Passagie. Hoge Eylandt. Gebroocken landt. Dese Cust is doorgaers redelyck hoogh. Caep de goede Hoop. Hier begint heel hoogh landt tot op de Zeecant als Ilho For- mosa sonder eenigh voorlandt. Tamelyck laegh landt. Het Eylandt is hier hoog (West- Hoek. Willem Schoutens Eylandt. Ende hier laegh (Oost Hoek. Dese Cleene eylantjens gestelt uyt het Journael van Willem Schouten alsoo maer eenige gesien hebben. Hier vol revieren. Dese Cust is van een laege landt met boomen en volgens d’af- wateringh vol grote revieren. Arimoa, Joan Maetsuyckers Rhede. Moa. Tackal. Willems Rhede. Jamma aen dit Eylandt g’anckert gelegen. Medemo. Dese Cust is genaemt Betaff. Laegh voorlandt ende hoogh binnen landt. Laege Eylantjens. Hoogen bergh. Dese Cust is redelyck hoog doch op de Zeekaut meest laegh voor- landt. Laege eylandekens. Nv bh DERDE GEDEELTE. DE REIZEN NAAR DE PAPOESCHE EILANDEN. Wat de Nederlanders van deze eilanden in de 17de eeuw bekend was. Alvorens dit onderwerp te behandelen, komt het ons niet ongepast voor hier vooraf te laten gaan eene korte beschrijving der Papoesche eilanden, zooals zij in het jaar 1706, door den Gouverneur der Molukken Pieter Rooselaer werd opgemaakt. Al de in deze beschrijving opgenoemde eilanden stonden onder het gezag van den Sultan van Tidor. Rooselaer begint zijne beschrijving van den hoek van Libobo, gelegen in het district Patani op de Oostkust van het eiland Halmaheira. In de richting naar het Z. O. van dezen hoek , op ongeveer 12 mijlen afstand, zegt hij, ligt: Poeloe Pisang, en is het eerste of Westelijkste der Papoe- sche eilanden. Het is niet alleen onbewoond , maar ook bijna geheel met steile klippen omgeven, zoo zelfs dat het niet dan met inlandsche schepvaartuigen kon worden aangedaan. Het is groot in omtrek bijna twee mijlen, en aan den Z. QO. en N. kant met welige notenboomen beplant bevonden, die in 1705 werden omgehakt. Niet zeer verre van daar in het O. ten N. liggen de eilanden: Boo, bestaande in 23 stuks, die allen zeer klein, dicht bijeen liggen en onbewoond zijn. Door de reven, waarmede zij omgeven zijn, zijn zij niet wel met schepen of chaloupen aan te doen, hoewel er aan de Z. en N. W. zijde zeer geschikte ankergrond gevonden werd. Almede in het O. ten N. op zes à zeven mijlen afstands van dezen groep ligt: Pappo (Poppa, Popa). Het strekt meerendeels O. en W., DE REIZEN NAAR DE PAPORSCAE EILANDEN. 203 is omtrent 7 mijlen lang en aan de Z. W., W. en N. W. 