The lichen book; handbook of the lichens of northeastern United States;
Daar evenwel de bepaling (definitie) van het recht van kopij voor het drukkers- en boekhandelaarsvak een zaak van groot belang is en dit recht bij het besluit van 1814 niet vol- doende bepaald scheen, droeg onze Eoning in 1816 het verzekei'en, en dat de herstelling dezer wetten (bijzonderl\jk vervat in de Publicatie van den 3<l«n Juny 1803), in den geest der tegenwoordige orde van zaken, alleszins noodzakelijk moet geacht worden." 1) Op 't eerste gezicht zou men zich kuunen verwonderen over het feit, dat nieuwspapieren en dagbladen van den boekhandel afgezonderd, althans afzonderl^k vermeld woitlen. De oorzaak schijnt hierin gelegen,dat in Frankrijk gedurende de heerschappij van Napoleon door bijzondere wetten, verschil- lende van die, welke de drukkerij en den boekhandel betrofiCen, in zake nieuws- en dagbladen was voorzien. £u dezer dagen, waahn de Chambre det DdfmUs ernstig beraadslaagt over drie de vrijheid van drukpers rakcnde wetten, maken beide zaken ook het onderwerp van afzonderl\jke wetten uit. 2) Art. 4. 3) Art. 6. 19 maken van een ontwerp van wet over de Begten^ die in de Nederlanden ten opzigte van het drukken en uitgeven van letter- en hunstwerJcen, kunnen worden uitgeoefend^ gelijk het opschrifi; luidde, op aan den heer G. F. RofiLL, zijn toen- maligen Minister van Binnenlandsche Zaken. Deze, eenzeer rechtschapen man en van uitstekende verdiensten, ontwierp met de hulp van evenzeer bekwame boekdrukkers alsboek- handelaars een concept-wet het kopijrecht betreffende, welk ontwerp mij toescheen veel aannemelijks te bevatten '). Het schijnt de Fransche bepalingen veel minder dan de Neder- landsche op dit punt te volgen, zoodat van het tot twintig jaren beperkte reeht geen woord gerept wordt, waarbij nog deze opmerking mag worden geyoegd, dat de wettelijke be- palingen onze materie betreffende van 1796, 1803 en het ontwerp van 1817, wat het kopijrecht betreft z66 werden ingericht, dat de latere wet op de vorige als 't ware ge- yestigd en gebouwd is, in hare gebreken voorziet, hare na- deelen verhelpt, terwijl zij veel meer strookte met de Neder- landsche zeden, dan de Fransche wet en die van 25 Januari 1817, welke haar op het stuk van het kopijrecht verving, waarover later meer. Gezegd ontwerp door Ro£ll Z. M. den Eoning aange- boden, die het aan den Raad van State renvoieerde, werd daar eenigermate gewijzigd en ingekrompen; z66 bereikte het de Tweede Eamer der Staten-Generaal in Januari 1817, tegen het einde der zittingen, die toen te Brussel werden gehouden, en werd zonder eenige beraadslaging op den Sen Januari door alien goedgekeurd ^), door den Eoning, op den 25en derzelfde maand bekrachtigd en voor het geheele Rjjk afgekondigd ^). De wjjzigingen, daarin wat het kopij- 1) De concept- wet door C. J. Wenckebach, Secretaris van den Minister, en A. BLUSSi: de Jonge gemaakt, heb ik mogen copieeren. Het is der inoeite waard haar met de gedrukte wet te vergelijken. Zie Bijlage C. 2> Het heefl mij verwonderd en gespeten in de Bydragen des Graven VAN HoGENDORP hierover niets te hebben gevonden, ofschoon hij dezitting vermeldt. Zie: Staatscourant v. 6 Januari 1817. 3) Zie: Staatsblad voor 1817, n". 5. 20 recht aangaat, gemaakt, luiden als volgt: „Art. 1. Het regt van kopij of van kopieren door den druk is, voor oor- spronkelijke letter- en kunstwerken, het uitsluitend regt van diegenen welke daarvan auteurs zijn, en hunne regtver- krijgenden, om hunne oorspronkeljike letter- en kunstwer- ken . . . door den druk gemeen te maken, te verkoopen en te doen verkoopen." Voorts wordt er een art. aan toege- voegd, dat in de vorige wetgevingen niet werd aangetroffen, handelende over het kopijrecht van vertaiingen^ waarover wij aan het einde van de volgende § zuUen handelen. Volgt art. 3 : „Het in de voorgaande artt. omschreven kopij- regt zal niet langer voortduren dan 20 jaren na den dood van den auteur of vertaler." Het is duidelijk, dat de bij- voeging van die twintig jaren aan de beide bovenvermelde Fransche wetten ontleend in deze wet is opgenomen; wat na het verstrjjken daarvan moot geschieden, schijnt slechts bij analogie te moeten worden opgemaaikt, daar bjj de wet zelf niets dienaangaande is bepaald. In Frankrijk beval Napoleon op 29 April 1811, dat twintig jaren na den dood van den schrijyer het kopijrecht en de daaruit verkregen winst den Staat zou behooren. Dit recht werd dus een zaak aan niemand toebehoorende, waarvan ieder boekhandelaar (na het verschuldigde recht aan de Directie, gesteld over de pers- en boekhandelsbelangen, te hebben voldaan) zich kon meester maken, indicn hij een tweede uitgave bezorgen wilde. Zoo was de toestand onder de Fransche heerschappij. In de wet van 1817 wordt dienaan- gaande niets bepaald. Louter is er sprake van een termjjn, als in de Fransche wet van 5 Februari. Ofschoon nu bij ons geen besluit bestaat, gelijk aan het decreet van 29 April, en wij geen college bezitten met den weidschen titel van: la Direction g^nerale de V Imprimerie et de la Librairie — alle Nederlanders weten hoe weinig sympathie die Directie gedurende een tijdsverloop van drie jaren, van 1811 — 1813, zich kon verwerven, schijnt toch bij analogie te moeten worden aangenomen, dat de wetgever den tijd van twintig jaren aan de Fransche wet ontleende om aan te duiden, dat 21 het kopijrecht tot den Staat zou terugkeeren en domaine public^ een zaak niemand toebehoorende, zou worden. Intus- Bchen ontbreekt hier het licht, dat billijkerwijze in de wet- ten mag worden gevorderd. Overigens is naar het gevoelen van eenige ervaren boekdrukkers en boekhandelaars de redactie van de artt. 1 en 3 in vele opzichten duister ^) ; daar echter deze artt. aan de artt. 39 en 40 ontleend en in de plaats geeteld zijn van die in het wetsontwerp van RofiLL voorkomende, behoeven de bezwaren, die wij boven tegen dit recht bij de behandeling der Fransche wetten opperden, hier niet te worden herhaald. Yoorts schijnt het yreemd, dat de wetgever, schoon hij de Fransche wet voor oogen had, toch art. 40, waar duidelijk te lezen staat: „le8 auteurs .... en art. % Code Nap. 22 yerkrijgenden de erven gerekend moeten worden te behoo- ren, dan komen de bewoordingen der wet minder duidelijk Yoor, daar zij niet zoo nauwkeurig onderscheiden als de artt. 39 en 40 der Pransche wet, die toch de hoofdbron der Nederlandsche van 1817 op dit punt schijnt te zijn. Maar waarom toch maken wij de Fransche beginselen zoo sterk tot de onze, inplaats van de voorvaderlijke rechtsbeginselen te herwinnen en te handbavenP Wat ook rechtens mocht zijn volgens die artikelen, moot men bekennen, dat de Bchrij- vers zelven twee voile jaren na de invoering der wetmeer- malen, door bet kopijrecht terstond aan de boekhandelaars te verkoopen, vaak liever van dit recht afstand hebben wil- len doen, dan bet te bebouden. §2. Over de recbten tegen de nadrukkers. Het ware te wenscben, dat niemand deze recbten, vol- gens de verscbillende gestelde gevallen 6f den schrijver bf den boekhandelaars recbtmatig toekomende, aanviel nocb be- nadeelde. Het is er ecbter verre van af. Nu wij bandelen over de recbten der boekbandelaars, moeten wij ook, wat betrekking beefk op bet nadrukken^ in 't bijzonder voor zooveel de boekbandelaar er scbade door lijdt, bieraan toe- voegen. Immers is deze, al beeft bij bet kopijrecbt ver- kregen, daarom nog niet beveiligd tcgen bet scbenden zijner recbten van den kant der nadrukkers, die, tenzij beteugcld, straffeloos op bet kopijrecbt zouden kunnen inbreuk maken. Wat nadruk is, verklaart de zeer berocmde scbrijver Merlin ^). „C'e8t en termes de librairie, le genre de d61it, dont se rendent coupables ceux qui font imprimcr un livre 1) Zie het aangeh. RSp$rtoire op H woord : Contrefa^on. 23 au prejudice de Tauteur, ou du libraire, auquel cet auteur a c6de son droit de propri6t6 et son privilege." Af te keu- ren is daarentegen zijn definitie, voorkomende in: Questions de droits in voce propriety litt^raire: „you8 usurpez la pro- pri6t6 d'un auteur, quand vous r^imprimez son ouvrage avec des corrections, des additions ou des retranchements ; vos cor- rections, YOB additions, vos retranchements, ne l^gitiment done pas le Yol que youb lui faites en r^imprimant son ouYrage." In welk opzicht de nadrukker ^) Yerschilt Yan den oorspronke- lijken uitgcYcr wordt door Kant *) aangewezen. „Die in eens anders naam (des schriJYers) door een geschriffc openlijk spreekt, is ondememer (Hoogd. Verkger] uitgcYer). Indien hij dit met Yerlof Yan den andere doet, is hij een rechivaardig^ in het tegenoYergesteld gcYal een onrecJUvaardig ondememer, d. i. een bedriegeljjke namaker Yan een anders drukwerk," dien wij nadrukker noemen. lets Yerder onderzoekt Eant en be- toogt, dat de wederrechtelijke herhaling der uitgaYe Yan eenig boek door een ander gedrukt, rechtens Yerboden is. Hij stelt echter, onzes inziens, alleen het tweede gCYal, in 't begin Yan de Yorige § door ons medegedeeld, dat nl. de schrij- Yer het kopijrecht heeft behouden en zich Yan den uitgCYcr zoo wat als lasthebber bedient. Eakt zegt nl. het Yolgende : „De ondememer spreekt openlijk in naam YandenschriJYer; dit recht — het uitgCYen Yan het boek — bezit hij alleen krach- tens des schriJYers lastgCYing, Wei is waar spreekt de onrecht- Yaardige uitgcYcr Yan een tweeden druk, d. i. de nadmkker, die tegen des schriJYers wil en tot diens schade zich een letter- kundige koopwaar heeft Yerschaft, in naam Yan den schriJYer, maar zonder mandaat (hij gedraagt zich als lasthebber, zonder een lastgcYing te bezitten). Hieruit Yolgt, dat hij tegenoYer den 1) Fr. Contrefaeteur, Eng. CouHterfeiier, Het is duidelijk, dat dit naam- woord in zijn eerste beteekenis ten nauwste samenhangt met het verouderde Nederlandsche werkwoord conterfeiten, d. i. tehilderen (namaien sluit beide beteekenissen in zich van tehilderen en nadmkken) en conierfeiter, aekUdery die, even als de onrechtvaardige boekverkooper den eersten uitgever, door middel van zijn penseel de natuur nabootst. 2) T. a. p. pag. 127. 24 door den schrijver gestelden en daardoor alleen rechtvaardigen ondememer diefstal pleegt van het yoordeel, dat deze van het gebniik van zijn recht had kunnen en wilde trekken (diefstal van het gebruik); derhalve is de terugvordering van de gedrukte boeken zonder lastgeving van den schrijyer rechtens verboden." Voegen wij hier nog bij wat Kamt ter zelfder plaats laat volgen : „De schijn van recht, welke deze dadelijk in het oog springende onrechtmatige handeling, t. w. het zonder mandaat van den schrijver terugvorderen van de gedrukte boeken, bezit, ligt hierin, dat een boek eenerzijds is een lichamdijke zaak van den schrijver afkomstig (een mechanisch gewrocht) dat kan worden nagebootst (door hem, die rechtmatig een exemplaar bezit en daardoor krachtens zakdijk rec/U het genot eryan heeft); anderzijds evenwel is een boek slechts een voor het publiek gehouden rede^ die men zonder de last- geving van den schrijver openljjk niet heeft te herhalen, een persoordijk recht, De verwarring nu van die beide rechten doet de dwaling ontstaan" *). Eveneens beweert Buchbr *) waar hij aantoont hoe bij de wijze van uitgeven van een boek kan worden misdaan : „Ook zou de daad van hen, die boeken, ook nonder privilege uitgekomen (hij gaat dus verder dan wij, zooals straks zal blijken), tegen wil en dank van den schrgver en den boekhandelaar, wien de bezitter het recht van drukken gaf, herdrukken, wat weinig van diefstal verschilt, niet ongestraft moeten blijven. Tusschen den schrij- ver en den boekhandelaar bestaat een overeenkorast over het drukken van een boek, en diensvolgens wordt het recht om te drukken aan hen alleen, niet aan derden gegeven. Immers moot men aannemen dat het doel, bij de openbare uitgave van een boek beoogd, niet is dat een ieder zonder onderscheid zich daarvan zou kunnen meester maken, maar dat de lezing ervan elk in 't bijzonder vrijstaat/^ Z66 sprak 1) Zie: Kant, t. a. p. pag. 127. 2) Zie: J. A. BuCHERi Digger t. circa LibroM improbafae ieclionii. H^ldie il^ pag. 75. 25 een Duitscher reeds bij den aanvang der vorige eeuw. „Le crime de contrefagon," zegt de beroemde Merlin, *) ^est meme plus qualifi^ que ne le seroit celui d'un homme qui, s'etant iDtroduit chez son voisin, en auroit enlev^ les meilleurs effets. Dans le dernier cas on pent inculper de negligence celui qui laisse entrer un voleur dans sa maison ; dans le premier le vol est d'une chose confine k la foi publique/' Bij deze uitspraken van anderen, waaraan wjj hechten, Yoegen wij bet volgende. Met des te minder kosten kon de nadrukker de winst van den rechtmatigen uitgeyervemie- tigen, omdat bij den scbrijyer yoor bet verkrijgen van bet kopjjrecbt niets betaald beeft en bet boek voor minder prijs dan de recbtmatige eigenaar verkoopt ; dat door dlen diefstal (want die bandelwijze verdient z66 te worden betiteld) veel Bcbade aan de letteren en den koopbandel, en rooral aan de recbtscbapen en eerlijke boekbandelaars, berokkend wordt, weet iedereen^). Hier komt nog bij, dat bet meerendeel van de nagedrukte boeken,' wat bun uiterlijk betreft, zeer veel te wenscben overlaat en van drukfouten wemelt. En ofscboon den nadruk zooyeel wordt tegengeworpen, blijft die veracbte- Ijjke bandel tocb voortduren. ^Enyain", zegt de S^rioniie in zijn gescbrift: Intereis des Nations de VEurope^ torn. 1 p. 531, „a-t-on dit 1000 fois, qu'il y a un desbonneur reel attacb^ k ce commerce illicite; qu'il rompt les liens les plus respectables de la soci^t^ ; qu'il d^truit la confiance et la bonne foi dans le commerce. Cette id^e, quoique yraie, n'affecte pas les libraires en g6n6ral. Ce desbonneur n'a lieu entre eux tout au plus que dans les pays soumis k la m^me domination. Car d^^tranger k etranger Tusage semble ayoir autorise cette injustice. Les libraires de France, de Hollande, de Londres ne renonceront a la contrefagon, que lorsque le bon marcb^ des Editions des propri^taires, ne leur laissera plus yoir de benefice assur^.^' Wat dikwijb bet geyal is, dat nl. bij de uityinding eener i) lUperi. t. a. p. §i. 2) De Engelschen ooemen dergelijke uitgaven niet onaardig PinUet-editiom. 26 kunst niet iedereen al aanstonds evengoed bekend is met de haar toekomende rechten, zoo geschiedde ook bier. Want toen de boekdrukkunst (wij zuUen niet onderzoeken wanneer zij in ons yaderland werd uitgeyonden) nadat zij in Duitsch- land meer ontwikkeld was, in bet jaar 1472 ^) naar den yaderlandscben bodem was teruggekeerd (ofscboon de opvolgers van EosTER te Haarlem onafgebroken boeken badden uit- gegeven) zelfs toen, op bet einde der XV* nocb op de belft der XVI" eeuw, vinden wij geen enkele klacbt tegen de nadrukkers openlijk geuit, waarscbijnlijk omdat de eerste uitgever niet wist, dat bem alleen met uitsluiting van anderen bet recbt van uitgaye toebeboorde. leder, die een boek bad aangetrofFen, dat bij voor een tweeden dnik gescbikt aebtte, gaf bet uit winstbejag opnieuw uit; meermalen zagen in de XV« eeuw uitgaven in de kloosters bet licbt, waarover later in Hoofdstuk III § 2. Zoo kwamen er ook in Duitscb- land in de XYP eeuw tabijke uitgaven van Lutber^s ge- Bcbriften uit. Evenwel kon bet bij bet steeds toenemend getal van gedrukte boeken gaandeweg niet anders, of de eerste uitgevers, toen zij begrepen boe groot verlies zij zouden lijden, dacbten ernstig over bunne recbten na en namen zicb stellig voor een recbt, waarvan zij de zekerbeid badden bekomen dat bet bun uitsluitend toekwam, met alle kracbt te bandbaven. Zoodra zij, wier belangbetmedebracbt, waren begonnen te onderzoeken wat op dit stuk recbtens was, zagen zij tevens naar de middelen uit, waarmede bet kwaad kon worden verbolpen. In Nederland meenden zij bun toevluebt te moeten nemen tot de boogste overbeid, om bun eigendom gewaarborgd te bebben. Ten einde de pogingen der nadrukkers, die de boekbandelaars al te zeer badden geduld, met goed gevolg te beperken, werd doorde i) In de ^bijvoegselen en verbeteringen" zegt de schrijver, dat hij vol- mondig bekent, dit al te driest als een feit te hebben gesteld. Want toen hij dit schreef, was hem de opnierking nog niet bekend door van West- REENEN VAN TiELLANDT gemaakt, dat nl. in 1472 geen enkel boek in Neder- land was uitgekomen. Hij komt daar later opterug. Met dit oetrooi (dat wij boven reeds kortelijk vermeldden) gaven do Staten te kennen, dat, zoo eenig ander boekhan- delaar bet waagde binnen een bepaalden termijn betzelfde werk in dezelfde provincie uit te geven, bij de vrij strenge straf niet zou ontgaan, indien de geprivilegeerde boekban- delaar zelf de zaak aan 'tlicbt bracbt of bet misdrijf opeen andere wijze ter kennis van de Staten kwam. De straf was niet overal gebeel dezelfde, want ofscboon deverbeurd- yerklaring van al de exemplaren, die onder den nadrukker werden gevonden, altjjd plaats bad, ten voordeele van den 1) Niet voor alle boeken werd oetrooi gevraagd. Meestal geschiedde dit, wanneer men voor den nadruk om verschillende oorzaken ten zeerste be- ducht was en het een werk betrof, dat van groot belang werd geacht in den lande. l)e boekhandelaars verzochten dikwijls oetrooi voor het uitgeven van „Corps", „Golleetions", ^Oeuvres*', die of de werken van verschillende schrijvers bevatten of die z66 duur waren, dat de nadruk er van veel meer nadeel zou hebben berokkend, dan die van een klein gesehrifl, dat in be- perkten kring koopers vond. 2) Zie Bijlage D. — Niet sleehts van de Staten der afzonderiyke Provincien, maar ook soms bovendien van de Staten -Generaal werd voor hetzelfde boek oetrooi of privilege verkregen. In een bijzonder geval werd het ook van buiten- landsche Vorsten bekomen. Zoo verzocht Frangisgus Baphelenoius, toen hij het werk van Jos. Justus Scaliger getiteld: Cycfometriea EiemenU, fol. te Leiden zou uitgeven, in 1594 aan den Franschen Koning Hendrik IV privilege voor 10 jaren, dat hij verkreeg, doch niet sleehts voor dat boek (voor een Fransehen nadruk waarvoor men terecht bevreesd was, omdat gezegde Scaliger en zijn zeergeleerde vader beiden van geboorte Franschen waren), maar by hetzelfde oetrooi verbood de Koning tevens, „dat iemand nooit te voren uitgegeven boeken, welke Fr. Raphelengius het eerst zou hebben gedrukt, buiten diens wil, binnen een tijdsverloop van tien jaren na het versch\jnen van den eei'sten druk van elk boek, geheel of tendeele. in geen gedeelte van het Fransche Rijk, zou nabootsen, drukken of elders gedrukt, binnen Frankr^k te koop stellen, op stralTe van boete en verbeurd- verklaring van de boeken." 28 werkeljjken uitgever, bezitter van het privilege, bedroeg de geldboete, die de nadrukker bovendien verbeurde, nietaltijd dezelfde som, terwjjl zij meestal willekeurig was, af hankelijk van 's rechters beslissing, den omvang van het drukwerk of van de toegebrachte schade; soms ook ontbrak zij geheel. De verbeurdverklaring van de exemplaren en de geldboete schijnen mij een straf te zgn, uitstekend passende aan het misdrijf. Want gelijk hg, die mij het mijne ontneemt, zich aanmatigt en toeeigent, gehouden is de schade met de kosten en interessen te vergoeden en te betalen, meet ook de na- drukker, die den werkeljjken uitgever schade toebrengt, zich van eens anders goed meester maakt en zich toeeigent wat een ander meet worden toegekend, evenzoo gestraft worden ^). Immers vergoedt de nadrukker met het werk terug te geven aan den boekhandelaar, die de oorspronkelijke uitgave het licht had doen zien, en hem het reeds verkregen voordeel ter hand te stellen op behoorlijke wijze de door den rechtmatigen uitgever geleden schade. Dat die Odrooien^ den boekhandelaars verleend, slechts strekten om hen tegen den nadruk te beschermen (wat wij boven reeds breedvoerig hebben betoogd), blijkt uit de resolutie der Staten van Holland en Westvriesland van 28 Juni 1715, waarin gewag wordt gemaakt „van de poenaliteiten tegen hen, die eenig boek, waarop octrooi is geobtineerd, — na- drukken, of elders nagedrukt, invoeren, enz. •). Hetzelfde blijkt met evenzooveel woorden uit het besluit dier Staten van 30 Juli 1762, waarbij zij den verkoop verbieden van het geschrift van Rousseau, getiteld: JS^nite, ou deVEdiMXP- tion^ dat door den Amsterdamschen boekhandelaar J. Neaulme werd uitgegeven. Daarin zeggen de Staten : „niettegenstaande i) Zie: J. A. Bughbrus, t. a. p. pag. 75. 2) Intusschen zien wy in een uiterst zeldzaara geval, waarbij de Schrijver zelf door tusschenkomst van een boekhandelaar zijn werk aitgaf, dat de sekrjfver beschermd werd door een privilegie, dat voor het overige den boekhandelaar beveiligt. 3) Groot Placaat-boek, V, 603; Wiltens, t. a. p. Ill, 252. 29 voornoemd Octrooy tendeert tot verhoeding van schade voor den voornoemden J. Nbaulmb," enz. ^). Het octrooi of privilegie, dat een boekhandelaar had ver- zocht, werd nooit door de Staten geweigerd, die zich geens- zins met den inhoud van het geschrift inlieten. Dit blijkt uit het request^ waarbij een boekverkooper octrooi vroeg voor een work, waarvan alleen de titel werd opgegeven, doch het handschrift zelf nooit aan de Staten ter inzage of ter beoordeeling werd ter hand gesteld. Wat meer is, indien wij de clausule lezen, die in elk octrooi der Staten voor- kwam: „in dien verstande, dat wij de supplianten met dozen onzen Octroy e alleen willende gratificeeren tot verhoedinge van hunne schade door het nadrukken van het voorschreven boek^' blijkt daaruit opnieuw, dat de octrooien alleen be- oogden bescherming tegen nadruk. „Daardoor^' — zoo leest men verder — „in geenigen deele verstaan den inhouden van dien te authoriseeren, of te advoueren, en veel min hetzelve onder onze protectie en bescherming eenig meerder credit, aanzien of reputatie te geven, nemaar de supplianten in cas, daar inne lets onbehoorlijks zoude infiueren, alle hetzelve tot hunnen laste zullen gehouden wezen te verant- woorden/' Indien zij over het book een oordeel hadden uit- gesproken, zouden zij de Spaansche censuur, die wij hevig haten en waarover in Hoofdst. 11 meer zal worden gezegd, klaarblijkelijk hebben hersteld. Het spreekt van zelf, dat een eenmaal verleend octrooi in den regel niet kon worden herroepen, tenzij in een bijzonder geval, bijv. indien derden zich terecht beklaagden over eenig nadeel hun berokkend door het boek, waarvoor den boekhandelaar octrooi was ge- sproken. Een voorbeeld hiervan levert Brandt's Geschiedenia der Befarmatie^ waaromtrent een resolatie van de Staten van Holland en Westvriesland, van 17 Juli 1677, bestaat van dozen inhoud: „Gelezen de remonstrantie van Gedepu- 1) Groot Placaat-boek IX, 194 gedeelt. en Wiltens, V, 445 enyerderdit geschrifl. Hoofdst. II, op het jaar 4762. Hetzelfde blijkt uit het octrooi aan Rapuelengids verleend. 30 teerden des Noord-HoU. Synode, houdende klagten oyer de Historie der Reformatie door G. Brandt, — uitgekomen met Octrooy van hun Ed. Gr. Mog., met verzoek dat hun Ed. Gr. M. dit wilden verbieden, en het verleend Octrooy intrekken — verklaren H. Ed. Gr. M. bij dezen door het verleenen van voorschreven Octrooy in geenen deele te hebben willen approbeeren, 't geen voorn. Brandt in voorschr. werk zou mogen hebben geschreven: en nademaal voorschr. Synode na examinatie vermeent, daarin aanstootelijke zaken zjjn, is goedgevonden, voorschr. Octrooy en den effecte van dien in te trekken" *). Evenzoo herriepen de Staten van Holland op 28 Mei 1669 het octrooi, dat zij den 10 Decem- ber 1668 hadden verleend aan een boek, getiteld: ,,Aan- wijzing der heilzame Politieke gronden, en maximen van de Republiek van Holland en Westvriesland." Immers was gebleken, dat het beleedigende uitdrukkingen zoowel tegen de predicanten als tegen de bondgenooten der Republiek bevatte *). Een ander voorbeeld biedt het zoo even vermeld geschrift van Rousseau, waarvoor de Staten van Holland en Westvriesland den 10 Maart 1762 aan den boekhandelaar Neaulme octrooi hadden verleend voor vijftien jaren, dat zij echter op den 30 Juli van genoemd jaar vernietigden, zoodra de schandelijke en verderfelijke inhoud van dit werk hun was gebleken ^). Ook in de Yereenigde Nederlanden bestonden bijzondere 1) WiLTENS, t. a. p. Ill, bl. 261 V. 2) Gr. Placaat-Boek, 111, p. 522; Wiltens, 1, p. 441. 3) Het besluit is opgenomen in het Groot Placaat-Boek en in Wiltens, t. a. p. Men zie over dit punt Onmidd, vervolg op Wagenaar, D. XXIII, bl. 217 V. Daarentegen bestaan er voorbeelden van boeken, die aanvankelijk verboden, .later hiervan werden vrijgcsteld en het koopen en verkoopen ervan vergund, zooals den 28 Juni 1619 het geval was met het boek van SiBRAND Lubbertus, getiteld: ^Responsio ad pietatem H. Grotii*', dat de Staten van Holland den 17 October 1614 hadden verklaai^d te zyn „een fameus libel, den regten ruste en welstand van den Lande van Holi. en Westvriesl. schadelijk*', terwijl zij in het octrooi zeggen: „dat ze hetzelve boek — na visitatie en deliberatie, van de voorsz. betichtingonthefTen.*'Zie: Wiltens t. a. p, III, p. 254. 31 octrooien, bijv. van den boehdrukker der Academie^ die alleen alles, wat op het punt van drukwerk de Academie aanging, op zijne pers kon drukken. Zoo werden in de XVIIIde eeuw yerscheiden afstammelingen van het geslacht Lughtmakb tot de yervulling van dat ambt te Leiden benoemd ^). De boekdrukker der Leidsche Academie werd weleer door de Staten gekozen, omdat die Hoogeschool aan de zorg der Provineiale Staten was opgedragen en ^s Lands UniversUeit heette. De Utrechtsche Hoogeschool stond onder het opzicht van den Stedelijken magistraat, die dan ook den boekdruk- ker der Academie aanstelde. De instructie^ den 16en Maaii; 1685 door de Utrechtsche Yroedschap aan zoodanigen boek- drukker gegeven, wordt gevonden bij Van de Water ^). Voor eene van 1771 zie hierachter Bijlage E. Indien iemand zich verwondert, dat er in onzen tijd ^) nog privilegien bestaan, ofschoon zij bij art. 1 der wet van 1796 (zooals wij straks zuUen zien) werden afgeschaft, moot hij weten, dat er nog twee zijn overgebleven, nl. het privilege van Academie-drukker en dat van Stadsdrukker. Vroeger bestonden er ook Provindedrukkers. Al de Hoogescholen in de Nederlanden hebben elk haar Academiedrukker. Een stadsdrukker vindt men vermeld in het besluit der Staten van Zeeland van 16 Februari 1680, waarbij zij verbieden: ,,na te drukken — de Resolutien — van Heeren Staten van Zeeland, — die door onzen beeedigden stadsdrukker op onze speciale ordre zullen worden gedrukt" *). In het n^e Hoofd- stuk zal hierover breedvoeriger worden gehandeld bij gezegd 1) Op 8 Augustus 1730 Samuei. L. Jordensz., wien op 31 October 1741 zijn oudste zoon werd ter zijde gesteld, ook Samuel geheeten. Tot aan zijn dood in 1780 bekleedde hij die betrekking. Samuel L. Jordensz deed den 29 Juli 1749 ten behoeve van een jongeren zoon Johannes afstand als Academie-drukker. Laatstgenoemde verdeelde seder t dat ainbt met zijn broeder gedurende de tweede helft der XVILIe eeuw. [Tegenwoordig be- staan deze ambten niet meer.] 2) Gr. Placaat-Boek van Utrecht, ill, bl. 496. 3) In 1819, toen dit proefschrift geschreven werd. 4) Gr. Placaat-Boek, III, p. 531. 32 jaar. Dat den Provinciedrukker weleer octrooi werd ver- leend blijkt, om van andere bijzonderheden niet te gewagen, wat Friesland betreft, uit de resolutie van de Staten dier Provincie van 20 Febr. 1664, die luidt: „De Staten van Vriesland, gezien het request van S. Rinnerts, onzen Ordinaris- drukker, tenderende, dat wij approberende de resolutie en het placcaat der Gedeputeerden den laatsten December 1663 genomen" (dat bij Schwarzenberg niet wordt gevonden) ^op de interdictie van het nadrukken van 's Lands resolu- tien en plakkaten, — daarop aan hem, suppliant, wilden verleenen brieven van Octrooy in forma; hebben geconsen- teerd en consenteren bij dezen in des suppliants verzoek, gunnen en octroijeren denzelve, dat hg alleen binnen deze Provincie zal mogen drukken Onze en der Heeren Gedepu- teerden resolutien, plakkaten, lijsten, enz. onder de poenen in voorschrevene plakkaten bij Onze Gedeputeerden daarop gestatueerd" '). In Holland bestond ten opzichte der aanvrage van octrooi een bijzonder gebruik. Nadat het verzoek was gedaan, werd het aan de Provinciale Staten door den boekhandelaar aan- geboden request door hun college in handen gesteld van het BoekdrukkerS' en Baekverkoopers-Oilde (waarover meer in Hoofdst. Ill) van die steden, waar zij meenden, dat de boekhandel het sterkst was vertegenwoordigd. Het verzoek- schrift werd, althans te Amsterdam, door de Overlieden den gildebroeders in handen gesteld met verzoek hunne opmer- kingen dienaangaande duidelijk kenbaar te maken ^). Het 1) Thoe Schwartzenberg, Placaat- en Charter-Boek van Vriesland, V, bl. 720. 2) Zoo namen de leden van het Kunstgenootschap laut Deo, salutpo/mio toen in 1761 de Psalmen vanwege die vereeniging zouden worden uitge- geven, in hun request deze dausule op, dat in geval deze Psalmen door het openbaar gezag in de kerk mochten worden ingevoerd, het aan te vragen octrooi zou eindigen, verraits zij dan van zelf tot de B^beU en Kerkgoed zouden gaan behooren, die geen privilege bezitten, omdat zij, wegens de ontelbare menigte van die in druk verschijnende boeken, vrij 33 eigendomsrecht moest in 't geval van verleenen van privi- lege goed bewezen zijn; „en de redenen, bij 't rekwest ge- aranceerd, alleszins stringerende", of bet verzoek werd ge- wezen van de hand, of under voorwaarden toegestaan. Immers kon bet verieenen van een octrooi scbadelijk zijn voor een ander boek, dat vroeger met privilegien verscbenen en bijna van denzelfden aard was als dat waarvoor octrooi werd verzocbt, zoodat daaruit voor den uitgever van bet vroeger uitgekomen werk een aanmerkelijke scbade kon ontstaan. Terecbt oordeelden de Staten, dat de brooders van betBoek- drukkers- en Boekverkoopersgilde bet best in staat waren te beoordeelen of deze of gene boeken elkander in den weg zouden staan. Indien zij niets van dien aard badden be- speurd, werd bet request aan de Staten teruggegeven, die daarop den boekbandelaar zijn verzoek als recbtmatig en biliijk toestonden. En z66 gescbiedde bebalve te Amsterdam ook in de voomaamste steden van Holland. Over 't algemeen was dit recbtens in Holland. Ecbter bestonden er ook uitzonderingen op, want daar mocbt niemand octrooi vragen voor een gebeele klasse van boeken, nl. BifbdSy Kerh- en Schoolgoed. Bebandelen wij elk punt af- zonderlijk. Indien bet Kerkboeken betrof, was een octrooi daarvoor niet alleen ongeoorloofd, zooals wij later zuUen zien, maar moest ook bij de uitgave daarvan bet een en ander in 't oog gebouden en de uiterste zorg aangewend worden, dat de Gereformeerde Eerk geen scbade leed en de boeken, waarin bet beil van bet gebeele menscbdom is vervat, de Heilige Scbrift, niet bedorven en verminkt werden uitgegeven en in banden der keepers kwamen. Daar ecbter deze en andere boe- ken voor kerkelijk gebruik zonder drukfouten moesten wor- den uitgegeven, werd v66r bun verscbijnen een lid van den kerlceraad met bet verbeteren der drukproeven belast, terwijl waren van alle iasten en voorrechten en door iedereen konden worden uitgegeven. Hierover later. Het schijnt dat die olausule een gevolg was van de deliberatien van het gilde. 3 34 een der predikanten, daartoe in 't bijzonder door de Over- heid aangewezen, de boeken, door hem nagezien en goed- gekeurd, onderteekende, welke A(^ van consent y66r elk boek (Bijbels en Eerkgoed) werd geplaatst ^). Aangezien in 1618 en het volgende jaar, nadat het plan van een nieuwe yertaling der H. S. was goedgekeurd, het onderzoek, waarvan wij zoo even spraken, door de Staten- Generaal voor al de Yereenigde Nederlanden was voorge- schreyen, gaf hun maatregel daama gedurende den tijd, dat die overzetting werd ingevoerd ^), aanleiding tot hevige en langdurige wanordelijkheden, dewijl de Staten vaD Holland beweerden, dat de Algemeene Staten de macht niet hadden tot vaststelling yan hetgeen wij yermeldden en in 't bijzon- der den Nederlandschen steden niet yermochten te beyelen. Want al berustte de opperheerschappij oyer de Nederlanden in hunne handen, zoo oefenden zg toch geen territoriaal oppergezag in de afzonderlijke gewesten^); (intusschen had- den de Algemeene Staten door in 1632 het privilege te yergunnen, waarover straks, zich dat gezag niet aangematigd) en nu eerst namen de Staten yan Holland een besluit, wat dit gewest betrof, in zake het yerbeteren en het nazien. Het besluit, waarin, yoor zooveel mij bekend, het eerst uitdrukkelijk gewag wordt gemaakt yan de yerbetering (correctie), werd den lO^n Maart 1655 door de Staten yan Holland en West-Friesland uitgeyaardigd en houdt in: 1) Dit werd zelfs ten opzichte van de Kerkboeken der Lutherschen te Amsterdam door de Staten van Holland, by resolutie van 29 Sept. 1752 bepaald. Men zie Hoofdst. II, op dit jaar; 6r. Placaat-Boek VIII, p. 458 en WiLTENS, IV, p. 37. 2) Den 29 Juni 1637 bekrachtigden de Staten-Generaalde nieuwe B^jbel- vertaling door hun besluit en stelden tevens haar gebruik in de Gereformeerde Kerk vast. Zie: Gr. PI. B. I, 187; Wiltens, t. a. p. I, 28 v. Intusschen was de nieuwe overzetting op 22 Sept. 1640 nog niet in al de kerken van Holland aangenomen. Wiltens, t. a. p. Ill, 23. 3) De Staten van Holland stonden in 1618 en het volgend jaar by hooge gunst aan de Algem. Staten het houden van de Dordtsche Synode toe, doch verleenden hun niet het vermogen besluiten te nemen, waarb\i kwestie was van territoriaal oppergezag, zooals in de resolutie, waarvan hier sprake is. 35 P. ,dat geene Drukkers of Boekverkoopers binnen deze Provincie zich zullen hebben te onderwinden den Bijbel, door publieke autoriteit — getranslateerd te corrigeeren, en alfl gecorrigeerd uittegeven — op poene van 1000 Carolus guldens, 7s ^^^^ ^^^ oalangerenden Officier, 7s ^^^ ^^ Armen, 7$ ^^^^ ^^ gemeene zaak, boyen de confiscatie van alzalke Bjjbels. 2"^. Dat niemand onder ons gebied den Bijbel in de fTederd. taal yolgens voorschrevene overzetting zal hebben te drukken, dan na de eerste editie dier over- zetting. 3^. Dat die geen onzer ingezetenen, die voortaan den Bgbel zal willen drukken, daartoe alvoreng van ons zal hebben te verzoeken speciaal consent ^), of ten minsten van de Magistraten der respective Steden barer woonplaats, met ▼ertooning van bet Exemplaar, wanneer hij zoodanigen druk zal willen aanvangen: bevelende wij de Magistraten dier Steden, naauwkeurig te zorgen, dat door getrouwe Mannen der Gereform. Kerk de laatste proeve opgenomen, en naar voom. Exemplaar gecollationeerd en verbeterd worde; — dat als dan de Bijbel, dus uittegeven, door een publiek persoon of iemand bij de voorschreven Magistraten daartoe speciaal te autoriseren, met zekere kennelijke marque ge- teekend worde" ^). Later is nog terzelfder zake een uit- voeriger besluit genomen op 9 April 1675, waaromtrent wij 1) 13it eanseni is geheel lets anders dan het octrooi (Ocirooi voor Bijbels kreeg niemand dan in 1637, voori5 jaren, deWed. van Hillebhand Jagobsz. van Wouw, die reeds sedert 1590 Bijbels uitgegeven had, vermoedelijkomdezeer groote opbag van vroegere drukken van den Bijbel, welke zy^nog bezat). Content was personeel, maar daarenlegen ook levenslang en ook alleen voor Bybels, om ineer verzekerd te zijn van goeden druk en zuivere correctie. Na H over- lijden ging 't consent ook wel, naar ik meen, op rechtverkrygenden over; of moest misschien gevraagd worden. Zulks werd nu aan ieder^ die 't ver- langde, gegeven, inits zich aan de aangeh<ialde wetsbepalingen houdende; een nieuw bew\js, dat het geen ooirooi of privilege was. Sporen w\j de rede der wet van 1655 na, dan schijnt zy gelegen in de onzekere positie, of het drukken der Staten -overzetting (nadat A** 1652 het octrooi der wed. Yam Wouw verloopen was) al dan niet voor ieder openstond. Dit decreet is dus te beschouwen als het eerste, waarby Kerkgoed, nl. BjfbeiSy Testamenien en Fiolmen, domaine public werden. 2) Gr. Placaat-Boek, II, 3029; Wiltens, t.a.p. I, 31—33. 36 in het IV^ Hoofdstuk, op gezegd jaar, in meer bijzonder- heden zuUen treden ^). Maar voor dat dit werd bepaald, was door de Algemeene Staten bereids op 11 December 1632 aan de nieuwe over- zetting van de H. S. octrooi verleend ten behoeve van de weduwe en erven van Hillebrand, Jacobsz. van Wouw (die zelf reeds lang tevoren, in 1590, de oude vertaling had uitgegeven), voor den tijd van 15 achtereenvolgende jaren, te rekenen van den tijd af, dat de eerste uitgave het licht zag, wat in 1637 geschiedde: „op poene dat zoo iemand — bevonden mogt worden voorschr. Bjjbel te heb- ben nagedrukt, of doen nadrukken — of elders buiten deze geunieerde Provincien nagedrukt binnen dezelve te hebben gebragt, verspreid, verkocht, of doen verkoopen, — mits- gaders alle, bij welke zulke Exempl. gevonden zouden wor- den, zal of zuUen verbeuren de som van 2000 pondon, tot 40 grooten het pond (d. i. 2000 guldens), en daar beneven alle nagedrukte of van buiten ingebragte Exemplaren: te appliceren, ^s ^^^^ ^®^ Officier, Vs voor de Armen, en Vs voor voorschr. Weduwe en Erfgenamen: en zuUen Drukkersknechts, Arbeiders en anderen, aan dewelke voorschr. poene niet zou kunnen worden verhaald, daarover arbitralijk aan den lijve gestraft, of na exigentie van zaken uit den Lande gebannen worden" ^). Toen men zich hieraan niet stoorde, namen dezelfde Staten op 23 December 1639 een resolutie, waarbij werd bepaald, „dat geen Bijbels voor goed, origineel en authentiek gehouden mogen worden, dan die bij nieergem. Weduwe en Erfgenamen zijn en worden ge- drukt en geteekend bij B. LANaENES, daartoe door ons uit zonderlinge redenen gecommitteerd, bij Acte van 10 Junij 1) Dit onderzoek was ten hoogste noodzakelijk, want daar de H. S. door iedereen kon worden uitgegeven, oindat voor de uitgave geen octrooi werd verleend, konden de nadrukkers, tenzij daartegen door een onderzoek werd gewaakt, aan hunne uitgave toevoegen wat zij verkozen, zooals met den zoogen. Bi;M van DemX'Aes het geval was. 2) Gr. Placaat-Boek, I, 489; Wiltens, t.a.p. I, 25. 37 1637"^). Maar wg zagen reeds, dat de uitgaye der H. S., daarna van dat privilege verstoken, later aan een kerkelijk onderzoek werd onderworpen. Indien die verbetering (cor- rectie) en onderteekeDing (yisie) slechts werden in acht ge- nomen, konden alle boekhandelaars, welke dan ook, overal korkboeken, het 0. en fT. Testament, de Psalmen, den Catechismus, enz. uitgeven. Want zij werden daarin door geen octrooi, aan dezen of genen boekhandelaar uitsluitend vergund ^), belemmerd, terwijl bovendien uit den aard van de kerkboeken zelven voortvloeide, dat de boekhandelaars, die ze yerkochten, geen bun in 't bijzonder toekomend kopij- recht bezaten gelijk wij in de yoorgaande § hebben be- schreyen. Gaan wij nu oyer tot een andere klasse yan boeken zon- der octrooi, nl. de Schoolboeken. Zij waren bij den aanyang der Republiek weinig in aantal, gelijk alles, wat tot een verstandig onderricht der kinderen behoorde, toen nog zeer Bchaarsch was, en hunne inyoering geschiedde op openbaar gezag ^). Uieryan was het geyolg, dat de Staten yan Hol- 1) Het besluit van 23 Dec. 1630 wordt gevonden in *t Gr. Placaat-Boek, I, 191; bij WiLTENS, t.a.p. 1, 29—31. De i^esolulie van 10 Juni 1637: Gr. Placaat-Boek 1, Wiltens, t. a. p. 1, bl. 27. 2) Intusschen, geen regel zonder uitzondering; want toen de predikanten en ouderlingen van de Luthersche Kerk te Amsterdam in 1752 aan de Staten van Holland hadden verzocht, in *t vervolg voor hunne Psalmen en gezangboeken geen octrooi meer te verleenen, werd hun dat den 29 Sept. van dat jaar toegestaan, met de bijgevoegde verklaring (die hier juist op haar plaats is), dat het octrooi voor die boeken, ten jare 1745 aan een compagnie van boekhandelaars gegeven, tot het einde van den bepaalden iermijn van 15 jaren zou in stand blijven, doch dat geen nieuw privilege zou worden verleend. Men begon trouwens bij de Staten het beginsel te oiohelzen, later in de wet van 1796, art. 8, uitgedrukt, dat Bijbels, enz., enz. pubtiei Juris werden, „zoodra ze op publiek gezag werden ingevoerd". 3} Ken lijst van de boeken, die aan de Lat^niehe scholen in Holland moesten worden gebruikt, zoowel wat betreft de te verklaren schrijvers als de leerboeken van de eerste beginselen dier taal en wat verder daartoe be- hoort, werd op bevel der Staten van Holland en Westvriesland opgemaakt en verklaard. Zij is te vinden in de Ordonnantie genaamd ScAool'ardrey door de Staten uitgevaardigd den 1 Oct. 1625. Zie:Gr. Placaat-Boek, I, 275; WlLTENS, t.a.p. I, 461 V. 38 land ^) verklaarden, dat niemand ten opzichte van die boe- ken een verkregen en speciaal recht, in 't vervolg kopij" recht geheeten, toekwam, omdat, schoon minder in getal, maar toch noodig, voor den uitgever daaniit zooveel voor- deel had kunnen voortkomen, dat hij al te goede zaken zou hebben gemaakt. Daar volgde nog uit, dat aan niemand voor bet uitgeven van die boeken door de Staten octrooi werd verleend. Want zoo deze of gene boekhandelaar bij bet kopijreebt nog een privilege had verkregen, dat hem waarborgde tegen nadruk, zou hij bedoelde boeken tegen elken, zelfs den hoogsten prijs hebben kunnen te koop stel- len, terwijl zij, uit aanmerking dat zij overal, in alle scho- len en in grooten getale benoodigd waren, voor een geringen priJB behoorden te worden verkrijgbaar gesteld. In onze dagen, nadat door de wet van 1796 alle privilegien zijn afgeschaft (wat wij boven met een enkel woord vermeldden), heeft ook bet beeluit der Staten over bet niet verleenen van octrooi voor Schoolboeken van zelf opgehouden te bestaan, wat toe te juichen is, omdat nu bet onderwijs der kinderen met den dag verbetert en het getal van gezegde boeken in 't oneindige toeneemt, verscheiden boekhandelaars ze nu ge- makkeljjk kunnen uitgeven, zonder dat zij bij machte zijn den prgs ervan buitensporig te verhoogen. Laten wij nu nagaan, wat het decreet van 8 December 1796, door het Provintiaal Bestuur van Holland uitgevaar- digd, omtrent de Kerk- zoowel als de SchoolboeJcen^ die in Holland voor dozen al geen privilege bezaten, vaststelde. Van de boeken, waarop de boekhandelaars in die provincie het recht van eigendom of van kopij toekomt, worden uit- drukkelijk uitgezonderd „alle Bijbels, Testamenten, Psalm- boeken, en verdere Eerk- en Schoolboeken, die op publiek gezag zijn ingevoerd, en niet als de eigendom van eenigen particulieren gildebroeder kunnen beschouwd worden; zul- lende alle gemelde boeken, gelijk mede Tijdwijzers, Alma- nachen en zoortgelijken, door iederen Boekverkooper raogen 1) Of dit ook in de overige ProvinciSn *t geval was, is ons onbekend. 39 worden gedrukt, vertaald en uitgegeyen'' ^). Dit had aUeen betrekking op Holland. Yoor de geheele Bataafsche Repu- bliek werd door het SkMtsbewind op 3 Juni 1803 de wet afgekondigd, boren reeds yermeld, waarbjj wat in Holland reeds gedurende 7 jaren rechtens geweest was, tot de gan- Bche Republiek werd uitgestrekt. Na dezelfde Ujst van boe- ken, enz. zoo even medegedeeld, waaronder dus ook be- hoorden Schoclboeken^ en wel zulke, ,,waarvan het kopijregt niet het eigendom is van eenen anderen", welke periode yerving die yan 1796, luidende: „die op publiek gezag — beschouwd worden'', en waaraan nog werden toegeyoegd „de zoogenaamde Grieksche en Bomeinsche Auctores Classici, immers yoor zooyerre den tekst derzelyen aangaat", yolgt in de wet: „blgyende aan ieder Ingezetene yrij enonyerlet, yan de opgemelde Boeken zoo yele drukken te yeryaardigen, als dezelye yoor zijn eigen of het algemeen belang zal ge- raden oordeelen" *). Indien dus ook de Psalmboeken steeds zonder octrooi uit- kwamen en yrij door iedereen konden worden uitgegeyen, moot het, opperylakkig beschouwd, eenigszins yerwondering wekken, waarom in 1806, nadat de gedelegeerden yan ad de proyinciale Synoden yan Holland hadden besloten, dat nieuwe GFezangen yoor kerkelijk gebruik bij de Psalmen zouden worden geyoegd, tot welk doel zij in 1803 te 's-Gra- yenhage waren yergaderd geweest — waarom, zeg ik, die Ge- zangen dezelfde yrgheid niet hebben bekomen. Die yerwon- dering zal echter ophouden door de yolgende opmerking. Allart, toen ter tijde boekdrukker en boekyerkooper te Am- sterdam en in Den Haag, ging betreffende de uitgaye yan die Gezangen yoor zijn persoon een oyereenkomst aan met de 1) Art. 8. 2) Art. 10. — Waarom er van den tekst der Auctores Classici geen kopij- recht is, toont Lingubt in zijne Belrtichtnngen uber die JUekien der Sehrijfi- 9ldlert und ieinen Verlegere, 1778, bl. 85 v., en vooral Becker in z^n voortreffelijk werk: der Buehernaehdruck, nach aekien Orunde&igen, G5tt., 1774, S i5 7T. 