Bijdragen tot de taal-, land- en volkenkunde
Uit de geschiedenis blijkt, dat het Ocléébalangschap der IX Moekims Keumangan (Gigiéng) van zeer ouden oorsprong is en afstamt van oorspronkelijke landshoofden, wier verleden zich in onheugelijke tijden verliest. Zij waren van oudsher de hoogste gezaghebbenden in de Pidië-streek, in onaf hankelijkheid en aanzien niet onderdoende voor de Pòlém's en het geslacht van de hoofden in Meureudoe, waarmede zij steeds nauw verbonden waren. In 1874 onderwierp zich de Oeléébalang van Gigiéng, Teukoe Bentara Keumangan Potjoet Oseuman, aan het Nederlandsche gezag. Het landschap omvatte toen nog de kuststrook der ITI Moe- kims Gigiëng, naar welk koeala het geheele gebied genoemd werd, en waar, sedert zijn dood in 1885, Teukoe Moehamat Dzén 76 MEDEDEELINGEN BETREFFENDE DE Het tegenwoordige gebied van Keumangan bestaat uit de Moe- kims Gigiéng Meurandeh, Tjot Djadja, Teungòë Keumangan, Reumbajan Djaman Boesoeë, Lamenë, Tiba, Aloeé Batòë, Djeurat Manjang, Oesé, Poeld Drien Geumpoeëng, Oedjòng Rimba en Tird. Koeta Kadja, 23 September 1900. Naschrift uit het Kol, Verslag van 1902: De hoogbejaarde T. Bentara Keumangan droeg in den aanvang van 1901 het bestuur over aan zijn zoon T. Oesén di Rambong, eene krachtige persoonlijkheid met een flink karakter, echter nog jong en nog toegankelijk voor slechte invloeden. XV. Hlòt Andeué en Métarenéum. Oorspronkelijk stonden de 3 moekims Ilòt, Andeuë (ook Andeué- Lala genoemd) en Métareuém onder suprematie van den Oelèëbalang van de XII Moekims Pidië. Ken 30tal jaren geleden werden die moekims door Teukoe Béntara Keumangan Potjoet Oseuman, fede- ratiehoofd der VI Oeldëbalang Gigiëng, op dat der XII Oelèëbalang Pidië veroverd. Toen in 1884, na den dood van Teukoe Béntara Keumangan Potjoet Oseuman, in de [IX Moekims Keumangan een familiekrijg uitbrak, waarbij Teukoe Béntara Tjoembò en de Pretendent-Soeltan, Moehamat Dawòt, partij kozen tegen Teukoe Moeda Reumbajan, werden de drie moekims door den Pretendent-Soeltan, gesteund door Teukoe Béntara Tjoembò, veroverd en onder het gezag van een familielid, Toeankoe Mahmoet gesteld. Van dien tijd dateert de benaming van Tanoh Wakeuëh Soeltan. In 1894 werden de 3 moekims door Teukoe Béntara Keumangan Pòtjoet Abdd Laté heroverd, om een jaar later weder in handen te vallen van den Pretendent Soeltan. Gedurende de Pidië-expeditie onderwierpen zich Teukoe Ri Nja Badaj, Teukoe Imeum Asan en Teukoe Meuntróë Asém, de beide eersten als hoofden van de moekims Ilòt en Andeuë en laatstge- noemde als gemachtigde van het nog jeugdige hoofd van Métareuém. In April 1599 trachtte het bestuur te Sigli de 3 Moekims Wakeuëh-Soeltan onder een hoofd te brengen, het aan de keutjhi’s en panglima’s uit die streken overlatende een keuze te doen uit de 3 moekim-hoofden. Deze echter, zoowel als de keutjhi’s en panglima’s, verkozen liever de zelfstandigheid der 8 moekims onder de respectieve moekimhoofden, die direet ondergeschikt zouden zijn 78 MEDEDEELINGEN BETREFFENDE DE tot heden toe is hij nog nooit met een gouvernements-dienaar in aanraking geweest. In 1879 deed T, Tji Bén Pasoe aanspraken gelden op de Koeala Djanka Boeja en op de vroeger tot Meureudoe behoord hebbende, tusschen Djanka Boeja en Oelém gelegen landstreek, welke aan- spraken echter na een ingesteld onderzoek door het bestunr ongel- dig geoordeeld werden. T. Tji liet zich hierdoor echter niet afschrikken, en toen T. Tji Boegis van Samalanga met zijn achterneef T. Peureudan in oorlog geraakte, bond ook hij den strijd met eerstgenoemde aan. Deze behield echter de overhand, en nadat hij T. Peureudan overwonnen had, keerde hij zich tegen T, Tji Bén Pasoe, die zich genoodzaakt zag uit Djanka Boeja en Matang Oelém in zijn eigen gebied terug te trekken. In dezen strijd werd T, Tji Boegis gesteund door T. Bén Séh, die zijn inmiddels overleden neef T, Bén Dadéh als Moeda was opgevolgd en die de overwinning gemakkelijk maakte door uit de bovenlanden van Panté Radja een inval in Meureudoe te doen. Zooals hieruit blijkt was de verstandhouding tusschen den Tji en den Moeda niet van de beste; integendeel leefden zij voort- durend met elkander in onmin. In deze oneenigheden mengde zich nog een derde persoon, namelijk T. Moeda Tjoet Latéh's zoon, T. Ben Peukan, een geslepen, woelzieke intrigant, wiens streven het was om zich steeds meer en meer van het gezag meester te maken, en dit doel het best dacht te kunnen bereiken door in troebel water te visschen. Ten einde hem in zijn streven te dwarsboomen en zijn eigen gezag te bevestigen, verbond T. Bén Sawang, zoon van T. Tji Bén Pasoe, zich in 1891 met T. Bén Séh tegen T. Bén Peukan, die tegen hen het onderspit moest delven, en daarop naar zijn schoonvader T. Béntara Keumangan vluchtte, terwijl T. Moeda Tjoet Latéh naar de bovenstreken de wijk nam, In 1892 kwam T. Tji Bén Pasoe te overlijden, en werd hij opgevolgd door zijn zoon T, Bén Sawang, die in de laatste jaren het bestuur geheel in handen gehad, en daarom reeds den titel van T. Moeda Tji gevoerd had. Hoewel T. Bén Séh volgens de adat de rechtmatige opvolger geweest zou zijn, werd T. Bén Sawang, vermoedelijk om reden deze steeds door zijn vader bij zijne aanrakingen met Gouvernementsdienaren op den voorgrond gesteld was, terwijl T. Bén Séh, die in het binnenland te Geunting 80 MEDEDEELINGEN BETREFFENDE DE Oeldëbalangschap gesteld werd. Toen hij echter van Keureutdé’sche zijde geene medewerking ondervond in zijn streven, om reden zijne bedoeling, zich door middel zijner echtgenoote van het gezag meester te maken, al te doorzichtig was, keerde hij naar Meureudoe terug, zonder zich verder iets meer aan Tjoet Mérah Gadéng, die sedert overleden is, te laten gelegen liggen. Zijn streven in Pidië werd met geen gunstiger uitslag bekroond ; zoowel zijn aanbod aan het bestuur te Sigli om de moekim Peukan Baro-Peukan Sdt van vijanden te zuiveren, als zijne inmenging in den strijd tusschen Keumangan en Paleuëh leden schipbreuk. Aldus stonden de zaken, toen vóór het begin der Pidië-expeditie in 1898 T. Oema in de Pidië-streek verscheen, daar het verzet organiseerde dat aan onze troepen geboden zou worden, en de Pretendent-Soeltan de Ocléébalangs, die zich niet bij hem willen komen melden, bedreigde te zullen afzetten en door anderen te doen vervangen. Inziende in dienst van het Gouvernement nooit zijne illusiën vervuld te zullen zien, begaf hij zich naar den Pretendent- Soeltan te Garot, die hem in zijne verwachtingen niet teleurstelde, en hem tot Oeléébalang van Meureudoe aanstelde. Tijdens de Pidié- expeditie was hij een onzer ondernemendste tegenstanders. Later week hij met T. Oema naar de Westkust uit, doch na diens sneu- velen keerde hij naar Meureudoe terug. Na T. Ben Peukan’s vertrek uit dit landschap was de verhouding tusschen T. Tji en T. Bén Séh er niet slechter op geworden; wel is waar was die nog verre van vriendschappelijk, doch vijandelijk- heden werden niet meer gepleegd. Terwijl T. Bén Séh het gezag in de bovenstreken had, stelde T. Tji zich met dat in de beneden- streken van Oelém tevreden, dat aan de beneden-Meureudoe-rivier in handen van den ouden T. Moeda Tjoet Latéh latende. In het laatst van 1898 en in het begin van 1899 was Meureudoe, en voornamelijk Babah Loeëng aan de Kroeëng Beureutjan de verzamelplaats van allerlei uit Pidië en Groot-Atjeh uitgeweken vijandige elementen. Wel is waar waren zij, toen Meureudoe eenige malen door militaire colonnes bezocht werd, genoodzaakt naar elders uit te wijken, doch eerst toen in October 1899 door eene mobiele colonne een bivak betrokken werd te Gròng-Gròng aan de Beuratjanrivier, welk bivak in Maart 1900 naar de keudé Meu- reudoe verplaatst werd, waren wij in staat te beletten, dat vijanden van het Gouvernement eene veilige schuilplaats in Meu- reudoe vonden. 82 MEDEDEELINGEN BETREFFENDE DE Uit den aard der zaak stond de afval van T. Tji niet op zich zelf, doch ging daarmede het wegloopen van enkele mindere hoof- den gepaard, welke evenals T. Tji, T. Ben Peukan en T. Moeda Tjoet Latéh zich thans bij den zich in Samalanga bevindenden vijand ophouden. Na T. Tji's afval werd T. Bén Séh met toekenning van de inkomsten van T. Tji aangesteld tot waarnemend Oelèëbalang, in welke hoedanigheid, hoewel hij een zwakke persoonlijkheid is, hij geene bijzondere redenen tot klagen geeft. In de laatste maanden is het in Meureudoe weer zeer rustig; nagenoeg alle gampongs zijn weder bewoond; de bevolking werkt aan hare sawah’s en aan den aanleg van wegen en van de tram- baan; vijandelijkheden worden niet gepleegd, hoewel de aan- wezigheid van talrijke vijanden in het naburige Samalanga eene voortdurende bedreiging van de rust en de veiligheid is. Niet- temin is thans de geheele bevolking geregistreerd en van passen voorzien. Meureudoe bestaat uit 5 moekims, nl, die van de Meuseugit Raja te Koeta-Batéé, de Meusengit Mandinah te Koeta-Baro, de Meuseugit Oelém te Balé Oelém — welke gampong vroeger tot Meureudve behoorde, doch thans onder Samalanga ressorteert, — de Menseugit Paja Seutoej, en de Meuseugit Beuratjan. Hene territoriale indeeling in Moekims bestaat echter niet; evenmin Moekimhoofden, die met wereldlijk gezag bekleed zijn Deze Meu- seugit's zijn tegenwoordig niet meer de eenige in Meureudoe, daar hun aantal later bij toeneming van de bevolking werd uitgebreid. Het landschap wordt bestuurd door de z.g. Oeléébalang XII, waaronder weer een aantal peutoeí's staan. Zij zijn: 1. De tji en de moeda, die in de rij der Oeléébalang XII als een persoon gesteld worden daar zij, zooals een Atjèher het eens uitlegde, als man en vrouw bij elkander behooren. Dat in werke- lijkheid de verhouding geheel anders is, hebben wij boven reeds gezien, en instede van als man en vrouw samen te gaan, heeft ieder het gezag in een afzonderlijk gedeelte van Meureudoe in handen, zoodat dit landschap daardoor feitelijk in twee van elkander afhankelijke landschappen verdeeld is. Welke der Oelèëbalang XII onder ieder dier beide hoofden ressorteert, is geheel afhankelijk van het gezag, dat zij weten uit te oefenen. 2. T. Keudjroeën Pangwa, die in onderwerping is. 3. T. Keudjroeën Beuratjan van Babah Loeëng. Deze bevindt 84 MEDEDEELINGEN BETREFFENDE DE 10. T. Panglima Koeta Bard van Koeta Bard. Ook deze ver- dween eind April jl. en keerde spoedig daarna weder terug, doch nam, toen het passenstelsel en de registratie der bevolking inge- voerd werden, nogmaals de wijk, om tot heden althans, niet weer terug te keeren. 11. T. Ri van Teupin Poekat. In den nacht van 21 op 22 April jl. werd het bivak te Meureudoe uit de op den anderen oever der Kroeëng Méureudoe gelegen gampong Teupin Poekat beschoten. Toen zich den volgenden morgen eene patrouille daarheen begaf met het doel om T. Ri, die van de aanwezigheid van vijanden in zijne gampong geen kennis gegeven had, als gijzelaar voor de aan Teupin Poekat opteleggen geldboete gevangen te nemen, vond zij deze gampong door de bevolking verlaten en T. Ri gevlucht. Sinds dien keerde hij nog niet terug. 12. T. Panglima Dalam van Meureudoe Dalam. Behalve uit Teupin Poekat werd iu den nacht van 21 op 22 April jl. het bivak ook uit Meureudoe Dalam beschoten. Toen deswege 8 peutoea’s en een panglima prang uit die gampong als gijzelaars voor de op te leggen boete gevangen genomen werden, achtte T. Panglima Dalam het geraden om de wijk te nemen. Ook hij keerde sinds dien niet terug. Evenals zulks in Paja Seutoej en Babah Djoerong geschied was, had zich ook in Meureudoe Dalam een persoon tusschen den Oelécbalang XII en den Tji ingedrongen, nl. T. Moeda Tjoet Latéh, die zich zelfs tegenover den Tji op een zeer zelfstandig standpunt stelde. Vooral deden zulks zijne zonen. T. Lòtan of T. Soeltan en B. Bén Peukan. Eerstgenoemde oefende het gezag over Meureudoe Dalam en de andere in den benedenloop der Meureudoe- rivier gelegen gampongs uit, toen zijn vader te oud werd om daaraan nog een werkzaam aandeel te nemen. Toen in 1891 T. Moeda Tjoet Latéh en T. Bén Peukan door den lateren T. Tji en T. Bén Séh gedwongen waren uit hun land te vluchten, nam T. Lotan de wijk naar Keumala, waar zich toen de Pretendent- Soeltan bevond. Korten tijd daarna begaf hij zich naar Penang, naar hij mededeelde met een opdracht van den Pretendent-Soeltan om zich naar Constantinopel te begeven, ten einde de hulp van den Sultan van Turkije in te roepen. Verder dan Penang kwam hij echter niet, hetzij omdat het door hem gedane verhaal een verzinsel was geweest, hetzij omdat hij de medegenomen reis- penningen had opgemaakt, dan wel om reden de van te Penang 86 MEDEDEELINGEN BETREFFENDE DE Bén Peukan, die in de onmiddellijke nabijheid van de keudé woonden, vóór 1899 op hem een overwegenden invloed. Na alle reeds in deze nota vermelde persouen dienen nog de na- volgende, die alle tot het Oeléébalangsgeslacht behooren, genoemd te worden : 1. T, Moeda Adan, zoon van T. Tji Bén Pasoe’s en T. Moeda Tjoet Latéh's overleden broeder T. Ben Patan, en dus neef van T. Tji Meureudoe en van T. Ben Peukan. Daar zware verdenking op hem rustte, dat hij heulde met den vijand en jegens ons een dubbelhartige rol speelde, werd hij den 26sten April jl. gevangen genomen en te Lho* Seumawé in arrest gesteld. Nadat hij echter eene waarborgsom van 1000 dollars betaald had, werd hij daaruit weder ontslagen. 2. Potjoet Asahan, zuster van T, Tji Meureudoe en verstooten vrouw van T. Bén Peukan. Voornamelijk tengevolge van T. Tji’s inhaligheid en schraapzucht leefde zij in onmin met haren broeder, met wien de verhouding er niet beter op werd, toen zij in T. Tji’s oogen eene mésalliance beging door met een zekeren T, Bén Séh van de Samalangasche gampong Matang Oelém in het huwelijk te treden. Deze T. Bén Sén was een sluwert, die schijnbaar ons, doch in het geheim den vijand diende. Toen dan ook bewijzen tegen hem verkregen werden, dat hij persoonlijk aan tegen ons gepleegde vijandelijkheden had deelgenomen en dat hij door het schrijven van een anoniemen brief getracht had zijn naamgenoot T, Bén Séh Moeda Meureudoe er toe te brengen onze zijde te verlaten, werd hij den 19e April jl, gevangen genomen. Tot eene terecht- stelling voor de moesapat werd echter nog niet overgegaan, om reden wellicht door eene aan hem te verleenen vergiffenis in uit- zicht te stellen, Potjoet Asahan er toe te brengen zou zijn ter gelegener tijd zoodanige aanwijzingen omtrent T. Bén Peukan’s verblijfplaats te verstrekken, dat daardoor diens arrestatie mogelijk zou zijn. Toen echter kort daarna T. Tji de zijde van het Gouvernement verliet, nam ook Potjoet Asahan, wier oneenigheden met T, Tji intusschen door bemiddeling van het bestuur bijgelegd waren, de wijk naar Samalanga zonder dat zij tot heden toe iets van zich heeft laten hooren. 8. T. Sah Maon, zoon van T. Lotan en jongere broeder van T. Radja Itam, bevindt zich bij den vijand in Samalanga. Enkele malen trad hij aan het hoofd eener kleine bende tegen ons op. 88 MEDEDEELINGEN BETREFFENDE DE T. Moeda Boegis’ meerderjarigheid het gezag in handen, weshalve laatstgenoemde zich genoodzaakt zag, zich onder het oppergezag van zijn gewezen voogd met het bestuur over Beneden-Samalanga tevreden te stellen. Over het overige gedeelte van Samalanga, dat in hoofdzaak de tegenwoordige IL Moekims Toenong benevens de landstreken Djangka Boeja en Matang Oelem omvatte, voerde T. Tji Goemba direct bestuur, terwijl voorts de hoofden van Peudada, Nalan Djeuniep en Pandrah hem als hun oeléébalang erkenden. Het ligt voor de hand, dat T. Moeda Boegis zich niet in zijne ondergeschikte positie wenschte te schikken, en twisten met T. Tji Goemba kwamen dan ook veelvuldig voor. Tot een openlijken strijd kwam het echter eerst, toen na den dood van T. Tji Goemba deze door zijn zoon T. Tji Ali opgevolgd werd. Deze moest in den tusschen hen gevoerden oorlog het onderspit delven, doeh door bemiddeling van de mindere hoofden van Samalanga werd de strijd niet voortgezet en kwam eene verzoening tusschen de beide bloed- verwanten tot stand, welke verzoening bezegeld werd door een huwelijk van T. Tji Boegis met T. Tji Alis dochter Tjoet Po Kantjan. leder der beide hoofden behield onafhankelijk van den andere het gezag in het reeds door hem bezette gebied, zoodat toen 2 afzonderlijke landschappen ontstonden, bekend onder de namen van Samalanga Baroh en Samalanga Toenong. T. Moeda Boegis, die daarna T. Tji Boegis genoemd werd, begaf zich later naar Groot-Atjeh, waar hij nu ruim 55 jaren geleden van den Soeltan eene sarakata wist te verkrijgen, waarbij hij onder toekenning van den titel van Keudjroeën Tji erkend werd als hoofd van geheel Samalanga, dat begrensd werd door de Kroeeng Oelem en het thans onder Peusangan ressorteerende Djoeli Minjeu* Tanoh, Zijne aanspraken op het oeleebalangschap van geheel Samalanga, die door deze sarakata nader bevestigd werden, deed T, Tji Boegis niet onmiddellijk gelden; integendeel was de met T. Tji Ali ge- sloten vrede nog al van langen duur. Doch zooals te verwachten was, bleven geschillen, die gewoonlijk het gevolg waren van grens- kwesties, niet uit, en eindelijk liepen die zoo hoog, dat T. Tji Ali zijn schoonzoon niet meer wilde vergunnen zijne vrouw Tjoet Po Kantjan te bezoeken, hetgeen T, Tji Boegis aanleiding gaf, den strijd opnieuw aan te binden. Wederom was deze overwinnaar, doch instede van evenals vroeger zich met een slechts klein succes tevreden te stellen, verdreef hij nu T. Tji Ali uit de geheele II Moekims Toenong, 90 MEDEDEELINGEN BETREFFENDE DE Djangka Boeja en Matang Oelem ter sprake bracht, en die hij zoo wist voor te dragen, dat hij den 30 April als zelfstandig oeléébalang daarover werd aangesteld, tegen welken maatregel T. Tji Boegis, met wiens dochter — Tjoet Mirah Gambang — T. Peureudan een jaar geleden gehuwd was, geene bezwaren inbracht. Hoewel dus de beide voornaamste adathoofden zich aan ons gezag onderworpen hadden, was de politieke toestand in Samalanga toch nog verre van gunstig. In de bovenstreken bevond zich eene be- langrijke oelama-partij, die ons vijandig gezind was, en die T. Tji Boegis trachtte over te halen, de zijde van het Gouvernement te verlaten. Deze zag zich daardoor in eene moeielijke positie ge- plaatst, welke ten gevolge had, dat hij gedurende geruimen tijd alle aanrakingen met onze ambtenaren ontweek, De vrees voor het Gouvernement behield echter de overhand, en in Januari 1880 begaf hij zich naar Koeta-Radja, ten einde den Gouverneur zijne opwachting te maken. De vijandige gezindheid der bevolking open- baarde zich door verschillende molestatiën, zooals aanrandingen van schildwachten en van de Chineesche toko's, verontrustingen van het eiviel établissement, en zelfs door het vermoorden van onzen Gouvernementstolk , waarvoor door T. Tji de bloedprijs betaald werd. Slechts de bevolking van de gampongs in de naaste omgeving onzer vestiging was ons niet vijandig gezind, en toen den 50% Juni 1880 eene patrouille zich te ver in zuidelijke richting begaf, liep de bevolking te wapen en viel de patrouille aan, die daarop al vechtende naar haren post terugtrok. De Gouverneur oordeelde het noodig, den vijand, die zich na het gebeurde op de heu- vels van Batee llië versterkt had, daarvoor te straffen , doch hoewel de vijandelijke stellingen tot drie malen toe met telkens sterkere troepenmacht aangevallen werden mocht het ons niet gelukken, die te vermeesteren. Wel werd daarna de hoofdversterking door de artillerie onder vuur genomen, en werd een militaire marsch naar Djangka Boeja gemaakt, gedurende welken marsch geene vijande- lijkheden gepleegd werden, doch hierdoor werd de slechte indruk, dien ons echec te weeg gebracht had, niet te niet gedaan, Voor den terugkeer der troepen naar Groot-Atjeh werd T. Tji Boegis, die om zijne dubbelzinnige houding door den waarnemenden Assistent-Resident was gevangen genomen, door den Gouverneur in zijn gezag over Samalanga hersteld. T. Peureudan , wiens bevolking aan de vijandelijkheden te Batee [lié had deelgenomen, die zich zelf na het voorgevallene niet meer bij het bestuur durfde of wilde rm ATJEHSCHE ONDERHOORIGHEDEN. 91 melden, en deswege schriftelijk had medegedeeld, dat hij de land- streek Djangka Boeja, waarover hij toch geen gezag had kunnen uitoefenen, san het Gouvernement teruggaf, werd van het bestuur daarover ontheven. Zijn gebied werd weder onder het gezag van T. Tji Boegis gesteld, doch in werkelijkheid bleef T. Peureudan dat over de in de bovenstreken gelegen IL Moekims Toenong behouden. Dat de gezindheid ten onzen opzichte door het geleden echec er niet op verbeterd was, bleek reeds spoedig. Herhaaldelijk , hoewel te vergeefs, werden nachtelijke overrompelingen onzer versterking be- proefd; in September 1881 werd een aanval gedaan op de van de mailboot terugkeerende postprauw; en den 2% October d. a. v. werd de stuurman bij de gouvernements-marine Meijer, die zich ongewapend aan den wal begeven had, door een paar gewapende Atjehers aan- gevallen en zoodanig ent. dat hij nog denzelfden dag overleed. Voor de twee laatstvermelde feiten werd aan T. Tji Boegis, die nalatig bleef in het uitleveren der daders eene boete opgelegd, alsmede de verplichting om bij den Gouverneur voor het gebeurde vergiffenis te vragen. Kerst nadat dwangmaatregelen op hem waren toegepast, voldeed hij aan deze onze eischen. Van de vijandige gezindheid van de oelama’s, de hoofden en de bevolking der bovenstreken maakte intusschen T. Peureudan ge- bruik, om zijn schoonvader te beoorlogen. Door den drang der omstandigheden zag T. Tji Boegis zich genoodzaakt tot nadere aan- sluiting bij het Gouvernement, met welke hulp alleen hij in staat was, zich in zijn gezag over zijn landschap te handhaven. Met het tweeledig doel, zoowel ons als T. Tji Boegis te beoorlogen, drong de vijand, die onze versterking in Juli 1882 uit de omlig- gende gampongranden beschoot, de bruggen in den weg naar het strand vernielde, en in ankeniher d. a. v. zich in de gampong- randen van Kandang en Pineung Siribeë versterkte, zoodanig op, dat aan T. Tji Boegis weinig meer dan de keudé en in zijne gam- pong Balé gelegen versterking overbleef. Gesteund door een lan- dingsdivisie der Marine en door het vuur van 3 ter reede liggende oorlogsschepen, mocht het der bezetting niet dan na een zwaar gevecht gelukken de omringende vijandelijke stellingen, die daarop geslecht werden, te veroveren, en den vijand terug te dringen. Deze keerde zich nu geheel tegen T. Tji Boegis, die er eerst in December 1582 met behulp van het geschutvuur uit onze verster- king en van de Marine, en ter zijde gestaan door een honderdtal 92 MEDEDEELINGEN BETREFFENDE DE gewapende volgelingen van T. Mahradja Moeda van Liho* Seu- mawé, in mocht slagen, zijn gebied van vijanden te zuiveren. In Juni 1888 zette hij den strijd tegen T. Peurendan voort met het gevolg, dat hij in November d. a. v. op plechtige wijze bezit kon nemen van de door hem veroverde Il Moekims Toenong. Hierna keerde T. Tji Boegis zich tegen T. Tji Ben Pasoe van Meureudoe, die T. Peureudan in zijn verzet gesteund had. Behalve om reden hij door aanhuwelijking met deze verwant was, lag de oorzaak van de verleende hulp hoofdzakelijk in de omstandigheid, dat T. Tji Meureudoe aanspraken deed gelden op Matang Oelem en Djangka Boeja, welke landstreken in lang vervlogen tijden wer- kelijk tot Meureudoe schijnen behoord te hebben. Reeds in 1879 had hij zijne aanspraken daarop te berde gebracht, doch door bet bestuur waren zij toen voor ongeldig verklaard, Toen echter de strijd tusschen T. Peureudan en T. Tji Boegis ontbrandde, achtte hij het oogenblik gekomen om zich gewapenderhand in het bezit der gereclameerde landstreken te stellen. Veel mocht hem dat niet baten, want na T. Peureudan’s nederlaag zag zich T. Tji Ben Pasoe tot over de Kroeëng oelem teruggedreven door T. Tji Boegis, in dien strijd gesteund door T. Ben Seh van Meureudoe, die zijn tegenstander van de bovenlanden van Pante Radja uit bestookte, Nu was T. Tji Boegis weder geheel meester van Samalanga, doch daar hij de IL moekims Teunong niet bezet hield, was zijn gezag daar niet van blijvenden aard. T. Peureudan keerde in zijn gebied terug, en toen hij kort daarna overleed, werd zijn jongere broeder 'T. Sah Koebat door hoofden en bevolking algemeen als de Oeldébalang van de IL moekims Toenong erkend, In September 1884 werd tengevolge der in Atjeh ingevoerde concentratie onze vestiging te Samalanga opgeheven. In December 1885 overleed T. Tji Boegis. Hij werd opgevolgd door zijn oudsten zoon T. Moehamat Alibasjah, die in Augustus 1886, onder toekenning van den titel van Keudjroeën Tji, te Koeta-Radja plechtig geinstalleerd werd. Toen hij zich in 1889 met eenige Groot-Atjehsche hoofden, die door het bestuur naar Keumala gezonden waren, mede derwaarts begaf, wist hij van den Pretendent-Soeltan eene sarakata te verkrijgen, waarbij hij ook door dezen in zijn waardigheid als Oelèëbalang van Samalanga bevestigd werd. Ook gedurende zijn bestuur bleef de gespannen verhouding tot het hoofd der If Moekims Toenong, T. Sah Koebat, bestaan, welke 94 MEDEDEELINGEN BETREFFENDE DE Evenals vroeger bepaalden beide partijen er zich ook nu toe, om uit twee op de grens der beide landschappen aangelegde reeksen versterkingen over en weer eenige schoten te wisselen, zonder elkander daardoor veel nadeel toe te brengen. Tegelijkertijd deed T. Sah Koebat, die inmiddels alweer naar zijn eigen land terug- gekeerd was, een inval in T, Tji Samalanga’s direct gebied, en legde daar eenige huizen in den asch. Door het bestuur werden intusschen pogingen aangewend om de twistende partijen naar hunne woonplaatsen te doen terugkeeren en de aangelegde versterkingen te doen slechten, door nogmaals te trachten de heerschende geschillen langs vredelievenden weg tot eene oplossing te brengen. Ook ditmaal konden deze pogingen niet tot een bevredigende einde gebracht worden, daar T. Tjí Peusangan en T. Sah Koebat, die laatstgenoemden als zelfstandig Oeléébalang over de IL Moekims Toenong erkend wenschten te zien, zulke hooge eischen stelden, dat die door T. Tji Samalanga niet konden aangenomen worden. Toen beide partijen evenwel met sluiting der kust bedreigd werden, voldeden zij aan den door ons gestelden eisch van ontruiming en slechting der versterkingen, en namen T. Tji Peusangan en T. Tji Samalanga aan, ter zake van de huwelijkskwestie zich onvoorwaardelijk te onderwerpen aan de uitspraak van een scheidsgerecht, bestaande uit drie personen, waarvan twee door de beide belanghebbende partijen, en de derde door deze beide personen gekozen zou worden. Als vertegenwoordiger van Peusangan’s belangen werd benoemd ‘I’, Tji Radja [tam van Geudong, als die van Samalanga’s belangen T, Mahradja Mangkoe Boemi van Lho* Seumawe, terwijl deze hoofden T. Moeda Oesoh van Simpang Oelem als hun medelid in het scheidsgerecht verkozen. Bevreesd, dat de beslissing in een voor hem ongunstigen zin zou uitvallen, kwam in het begin van 1897 T, 'Tji Peusangan plot- seling met het aanbod voor den dag, om Tjoet Mirah Gambang als zijne echtgenoote te verstooten, mits hij de tijdens het sluiten van het huwelijk gemaakte onkosten terugkreeg, en het bestuur eene regeling van de verhouding tusschen T. Tji Samalanga en T. Sah Koebat zou weten tot stand te brengen. Daar door dit aan- bod de huwelijkskwestie geheel op den achtergrond geplaatst werd en behondens de zonder veel bezwaren te bepalen, aan T. Tji Peu- sangan door Samalanga uit te keeren schadeloosstelling nu eigenlijk geene geschillen meer bestonden, werd van eene beslissing door het scheidsgerecht afgezien. ATJEHSCHE ONDERHOORIGHEDEN. 95 Vermoedetijk in de hoop, dat Samalanga zich in de weder op- handen zijnde oorlogen met zijne oostelijke naburen onzijdig zou houden, deed T. Tji Peusangan, terwijl de onderhandelingen naar aanleiding van zijn voorstel nog in gang waren, in Februari 1898 het aanbod, afgescheiden van de regeling van T. Sah Koebat's positie, de huwclijkskwestie afzonderlijk te regelen. Hiervoor bleef alleen nog maar de bepaling der schadeloosstelling over, doch aan- gezien korten tijd daarna T. Tji Peusangan’s houding ten onzen opzichte aanleiding gaf, om hem geheel als vijand te beschouwen, werden alle verdere aanrakingen met hem afgebroken en werd dientengevolge ook de hoegrootheid der schadevergoeding nooit vastgesteld. Niettegenstaande dus de scheiding feitelijk nooit tot stand gekomen is, werd Tjoet Mirah Gambang nog tijdens T. Tji Peusangan’s leven aan T. Nè van Meura‘sa uitgehuwelijkt. Het met zijn laatste aanbod beoogde doel, namelijk om daardoor Samalanga’s onzijdigheid te erlangen in zijn op handen zijnden strijd met Gloempang Doewa, Sawang en Nisam, heeft T, Tji Peusangau niet bereikt. Juist met het doel, de hoofden dier landschappen op indirecte wijze te steunen, boa Samalanga tegen Peusangan den strijd weder aan, doch evenals vroeger had die oorlog, die op de grenzen der beide landschappen uitgestreden werd, miet veel te beteekenen. Inmiddels was T. Tji Samalanga ook weder gewapenderhand tegen T. Sah Koebat opgetreden, die, na bijna geheel uit zijn gebied verdreven te zijn, in Augustus 1898 nogmaals de bemiddeling van het bestuur inriep. Nadat beide betrokken hoofden zich naar Koeta- Radja begeven hadden, werd door den Civielen en Militairen Gou- verneur bepaald, dat T. Sah Koebat als aan Samalanga onderhoorig hoofd het bestuur zou voeren over de IL Moekims Toenòng, onder genot van een aandeel in de hasil van Samalanga. Tengevolge van de Pidië-expeditie hadden verschillende van daar uitgeweken hoofden van het verzet zich in Meureudoe en Sama- langa nedergezet. Zoo bevond zich o. m. Panglima Pd-Lem te Aloee Kentapang in de Il Moekims Toenong en T. Djohan Lampase te Lantjo in T, Tji’s direct gebied, weshalve aan T. Tji eene boete van $ 500 ’s maands opgelegd, en T, Sah Koebat bedreigd werd, dat zijn hasilaandeel bij wijze van boete verbeurd verklaard zou worden. Deze maatregel trof in zooverre doel, dat de voornaamste vijandige hoofden, w.o. ook Panglima Pò Lem in het begin van 1899 Samalanga verlieten, en dat T. Djohan Lampase zich in April — ee ne 96 MEDEDEELINGEN BETREFFENDE DE d.a.v, aan het Gonvernement onderwierp. T. Tji verklaarde toen dat aan onzen eisch voldaan was, geen enkelen vijand van het Gouvernement zich meer in zijn gebied bevond en dat hij ook in de toekomst zorgen zou dat Samalanga gezuiverd bleef. Bleek hieruit oogenschijnlijk, dat T, Tji zijn best deed ons in alles ter wille te zijn, — ook toen in Juni en November 1899 militaire colonnes zijn landschap bezochten, spande hij zich in, diezelfde gezindheid ten onzen opzichte aan dem dag te leggen. Overal kwamen de hoofden, die, waar zij konden, den troepen de meest mogelijke hulp verleenden, zich onmiddellijk melden; de bevolking bleef hare gampongs bewonen, zette rustig hare werk- zaamheden voort, vijandelijkheden werden nergens gepleegd. De colonne, die in November door Samalanga trok, achtervolgde toen den Pretendent-Soeltan en Panglima Po Lem met hunne benden, die, door onze troepen verdreven uit Pidië en Meureudoe, door de bovenstreken van Samalanga zich teruggetrokken naar Peusangan, enz. T, Tji Samalanga gaf toen aan het bestuur kennis, dat zijne macht niet voldoende was om den doortocht door zijn land aan die benden te beletten als deze van Meureudoe naar Peusangan mochten trekken, en riep daarvoor onze hulp in. Toch was deze gunstige toestand slechts schijn. Verschillende vijandige personen, die den strijd moede waren, doch zich niet aan ons gezag wilden onderwerpen; vrouwen en kinderen van in Pidié en Peuseugan strijdende bendehoofden; gewonde vijanden, ja zelfs personen, die tijdelijk aan de jegens ons gepleegde vijandelijkheden niet deelnamen, om na eenigen tijd van de ondervonden vermoeie- nissen en ontberingen uitgerust te hebben, weer een werkzaam aandeel daaraan te nemen, vonden in Samalanga, zoowel in het ressort van T, Sah Koebat, als in T. Tji’s direct gebied, eene veilige schuilplaats. Laatstgenoemde wist echter er voor te waken, dat in Samalanga onze troepen geene vijandelijkheden ondervonden. Natuurlijk vernam het bestuur van zijne spionnen dat T, Tji bedrog pleegde, maar het bewijs was niet te leveren , niettegenstaande al het mogelijke beproefd werd, De colonne in November mar- cheerde daartoe b.v. door het zuidelijk gedeelte van het landschap, waar volgens bericht vele van die personen zich schuilhielden. Tot tweemaal werd daarna eene zeer kleine colonne marechaussee naar en door Samalanga gezonden en werden door haar telkens de gampongs nabij Batee lie, ‘s vijands vroegere stelling, en andere plaatsen bezocht, waar onze spionnen verzekerden dat de ons 98 MEDEDEELINGEN BETREFFENDE DE Naar aanleiding van deze geconstateerde feiten werden T. Tji Samalanga en T, Sah Koebat, zoolang zich nog vijanden in hun gebied zouden blijven ophouden, met eene doorloopende boete ge- straft, terwijl bovendien van laatstgenoemde, die te Lho* Seumawé geïnterneerd werd, voor zijne invrijheidsstelling eene waarborg van $ 2500 geeischt werd. Hiermede was echter nog niet afdoende met T, Tji Samalanga afgerekend. Hem werd te kennen gegeven dat het bestuur de zuivering van zijn landschap zelf ter hand zou nemen door, evenals in Groot- Atjeh, de registratie van bevolking en vuurwapens en de uitgifte van gampongpassen aan de mannelijke bevolking daar in te voeren, en dat hij zich bij den bestuursambtenaar te Lho* Seumawé moest komen melden om te vernemen, welke straf hem voor zijn bedrog persoonlijk werd opgelegd. Aan de bij die mededeeling gevoegde opdracht, om nabij Kendé Samalanga atap en bamboe te doen verzamelen voor den bouw van een bivak, voldeed T. Tji dadelijk, maar onder allerlei uitvluchten trachtte hij het tijdstip zijner komst naar Lho° Seumawé te ver- schuiven of daaraan te ontkomen. Volgens ontvangen berichten was hij na het voorgevallene be- schaamd den Gouverneur te ontmoeten. Toen deze zich in April d.a.v. in het bivak te Meureudoe be- vond, werd T. Tji derwaarts ontboden, doch om de reeds vermelde reden weudde hij ziekte voor, en zond als zijn gemachtigde zijn broeder T. Moeda Samalanga en zijn vasal T. Moeda Peudada. Deze werden echter door den Gouverneur niet in gehoor ontvangen, doch hun werd medegedeeld, dat T. Tji zich binnen acht dagen zou hebben te melden te Lho* Seumawé, waarheen de Gouverneur op het punt stond te vertrekken. Ook aan deze oproeping voldeed T. Tji Samalanga niet, voor- wendende, dat T. Tji Meureudoe, die juist de zijde van het Gou- vernement verlaten had en naar Samalanga uitgeweken was, voor- nemens zou zijn dit landschap in beroering te brengen, en hij ter verijdeling dier plannen voorloopig zijn land niet kon verlaten. In dezen stand van zaken kwam eene marechaussée-colonne, die Panglima Po Lèm in Pidië achtervolgd had, in Samalanga, om reden bij den colonne-commandant berichten ingekomen waren, dat Po Lém naar dat landschap uitgeweken was, Aan den com- mandant dezer colonne was tevens medegedeeld dat hij, na ver- ATJEHSCHE ONDERHOORIGHEDEN. 99 drijving van Po Lém, bestemd was de voorgenomen registratie van Samalanga ten uitvoer te leggen. T. Tji, in de meening verkeerende, dat deze colonne hem kwam arresteeren omdat hij niet aan de oproeping van het bestuur had voldaan, vluchtte daarop naar Pandrah, vanwaar hij schriftelijk zich met den divisie-commandant der marechaussée in verbinding stelde. Niettegenstaande deze, om geene onnoodige gisting teweeg te brengen, met zijne colonne onmiddellijk naar Meureudoe terug- keerde, en T. Tji de verzekering gegeven had, dat hij met zijne komst volstrekt diens gevangenneming niet beoogd had, bleef T. Tji achterdocht koesteren en verzocht hij, alvorens zich weder te komen melden, zijn schoonvader T, Ne* van Meura sa naar Sama- langa te doen overkomen, ten einde met hem eerst overleg te kunnen plegen, welk verzoek echter geweigerd werd. Niettegenstaande dus T. Tji door vrees weerhouden werd aan de hem gedane oproepingen gevolg te geven, was hij in den aan- vang nog geenszins van plan, werkelijk de zijde van den vijand te kiezen, zooals o.m. bleek uit de omstandigheid, dat de door den commandant der marechaussée te Keude Samalanga achter- gelaten vivres door hem bewaard en op diens verzoek zelfs naar Meureudve teruggezonden werden; doch daar hij in overijling bij zijne vlucht zijne vuurwapens en munitie aan zijne onderhoorigen had uitgedeeld en daarna op aandringen van zijne ondergeschikte | hoofden en eenige voorname oelama’s het beleggen van een verga- dering had toegestaan, was hij den toestand niet meer meester. Op die vergadering verklaarden de oelama’s zich tot nog toe door T. Tji te hebben laten bewegen, in Samalanga geene vijande- lijkheden jegens onze troepen te plegen; doch nu het Gouvernement voornemens was, zooals uit de door T. Tji van het bestuur ontvangen mededeeling gebleken was, in Samalanga het passenstelsel en de wapenregistratie in te voeren, waardoor allen voor goed aan handen en voeten zouden gebonden zijn, gaven zij te kennen in die lijdelijke houding niet meer te willen volharden en raadden zij T. Tji aan, zich nu ook maar openlijk bij de vijanden van het Gou- vernement aan te sluiten. En toen daarbij ook anderen, als Pang- lima Po Lém, T. Ben Peukan c.s. hun invloed op T. Tji aan- wendden, was deze niet meer bestand tegen hnn aandrang en koos hij openlijk hunne zijde, daarin behalve door zijne bevolking en zijve mindere hoofden, door zijn broeder T, Moeda Samalanga, zijn zwager en vasal T, Moeda Peudada en den met vergunning 100 MEDEDEELINGEN BETREFFENDE DE van het bestuur tijdelijk in Samalanga verblijvende T. Djohan Lampasé gevolgd. Overal in Samalanga, dat dadelijk eene verzamelplaats van vij- anden van de geheele Noordkust werd en waarheen zich later ook de Pretendent-Soeltan uit de Pasé-streek begaf, werden nu ver- sterkingen aangelegd; voorbijvarende handelsvaartuigen werden nu en dan beroofd; brieven werden geschreven aan sommige in onder- werping zijnde hoofden, om hen tot afval aan te sporen; waar zich onze troepen nabij de grenzen van Samalanga vertoonden werden zij beschoten, en Samalangasche benden pleegden zelfs vij- andelijkheden in het naburige Meureudoe. Als straf werden daarop T. Tji's inkomsten verbeurd verklaard en werd aan het landschap Samalanga de betaling eener oorlogsschatting, te heffen bij den in- en uitvoer van goederen en producten, opgelegd. Wel deden T. Ne* van Meu‘rasa en T. Nja Banta, panglima sagie van de XXVI Meekims, respectievelijk schoonvader tevens zwager en zwager van T. Tji, nog eene poging om T. Tj: tot inkeer te brengen, doch te vergeefs. Valsche schaamte en vrees weerhielden hem om op zijne schreden terug te keeren, en den Gouverneur voor het gebeurde vergiffenis te vragen. Reeds spoedig kwam het berouw. Het feit, dat niettegenstaande de hoofden van Meureudoe, Sa- malanga en Peusangan zich bij den vijand hadden aangesloten en deze zich in Samalanga concentreerde, toch de werkzaamheden aan den tramaanleg zoowel uit Sigli als uit Lho* Seumawé onvermoeid in de richting van het vijandelijk centrum werden voortgezet. als- mede de omstandigheid dat in Boven-Keureutoe en in Meulaboh kalm werd voortgegaan met het ageeren tegen de nog daar aan- wezige vijandelijke benden, waaronder in eerstgenoemde landschap de Soeltan met zijne bende, en met den aanleg van wegen in die landschappen, gaf algemeen de overtuiging dat niets ons ver- mocht af te brengen van onze plannen en het onderhanden werk, dat naar die plannen consequent wordt voortgewerkt, en Samalanga en Peusangan een beurt zouden krijgen zoodra zulks met onze plannen strookte. Uitbreiding van het verzet buiten de genoemde landschappen werd natuurlijk krachtig te keer gegaan en benden uit Sama- langa, die in Meureudoe vielen, onmiddellijk aangegrepen en met groot verlies over de grenzen teruggeslagen; terwijl in dit ATJEHSCHE ONDERHOORIGHKDEN. 101 landschap dadelijk een aanvang werd gemaakt met de invoering van de bovengemelde bevolkingsregistratie en uitgifte van passen, waardoor voortdurend scherpe contrôle mogelijk werd. Niettegenstaande in Samalanga onafgebroken gewerkt werd aan de inrichting van verschillende heuvelstellingen, vooral te Batee llie, en ook op verschillende punten in de vlakte versterkingen werden aangelegd, heeft T. Tji toch blijkbaar ten slotte eene herhaling van den in 1880 te Batee Ilie met suoces gevoerden strijd niet mogelijk geacht; had hij aan een echeo van onze zijde ook maar eenigszins geloofd, dan zou hij vermoedelijk de partij van den vijand niet verlaten hebben, nog voordat wij ons tot op- rukken gereed maakten. Doch de vaste overtuiging, dat onze wa- penen in weerwil van alle krachtsinspanning zouden zegevieren, dat dan zeker zijn kans op herstel door ons in zijn gezag voor goed verbeurd en hij gedoemd zou zijn, in de bovenstreken van zijn landschap met slechts weinige volgelingen zonder vaste verblijfplaats rond te zwerven, voortdurend door onze troepen op- gejaagd en voortdurend in gevaar verkeerende, om ten slotte evenals zijn Peusangansche collega tengevolge van ellende en ont- bering te bezwijken, deed den door weelde en gemakken verwenden T. Tji besluiten, eene vrijwillige onderwerping te verkiezen boven een hooghartig, doch onpractisch volharden in het verzet. Eerst trachtte hij door middel van bevriende hoofden te weten te komen, welke straf hem te wachten stond , doch toen deze van het bestuur slechts ten antwoord ontvingen, dat T. Tji zich onvoor- waardelijk moest onderwerpen en dat eerst na zijne onderwerping door den Gouverneur over zijn lot beslist zou worden, en ten slotte T. Ne* van Meura‘sa, bezorgd over T. Tji's toekomstig lot en dat van zijn kleinzoon (T. Tji's zoon, verwekt bij T. Ne*’s dochter) sich naar Lho~ Seumawé begaf, ten einde vandaar, in vereeniging met T. Maradja van dat landschap, aan T. Tji schriftelijk den ern- stigen raad te geven zich zoo spoedig mogelijk te Lho’ Seamawé op genade of ongenade aan den bestuursambtenaar over te geven, boog hij het hoofd. Na van Samalanga over land naar Plimbang gegaan te zijn. vertrok hij, vergezeld door T. Moeda Samalanza, T. Moeda Pen- dada, zijne en hanne vrouwen, kinderen. zuster en een belangrijk gevolg, vandaar over zee in een Atjehsche praaw naar Jno” Sen- mawé, waar hij zich met zijn gevolg den 27 November 1999 aan den bestuursambtenaar op genade of ongensde amawalf. en van waar 102 MEDEDEELINGEN BETREFFENDE DE hij eenige dagen later met gevolg naar Koeta Radja werd opgezonden. Ben optreden tegen de vijandige benden in Samalanga is door T. Tji's onderwerping niet overbodig geworden. Wel is het te ver- wachten, dat de bevolking van Samalanga, un zij niet door haar eigen oeléebalang ten strijde gevoerd zal worden, niet in grooten getale aan het verzet zal deelnemen, of althans zeer spoedig de vijandelijkheden zal staken, en dat de overgroote meerderheid der mindere hoofden zich na aankomst der troepen in Samalanga zal komen melden om van ons voor de bevolking de vergunning te erlangen, rustig in hare gampongs te mogen terugkeeren; doch de van elders afkomstige vijandige benden, alsmede in Samalanga thuis behoorende fanatieken, die ook zonder T. Tji’s afval vijan- delijkheden wilden plegen, zullen hunne pas opgeworpen sterke stellingen maar niet zoo onverdedigd willen prijs geven, en zulks te meer niet, omdat de Pretendent-Soeltan zich daar bevindt en allerwege door afgezanten en brieven tot verzet aanspoort, Kr zal dus gestreden moeten worden, doch het karakter van den strijd heeft door T. Tji’s onderwerping eene belangrijke wijziging ten onzen voordeele ondergaan. 