Bijdragen tot de taal-, land- en volkenkunde
Bekend als de soekoe Raoe bleven zij in het landschap en kozen er een eigen hoofd, Dato“ Bandahara genoemd, ondergeschikt aan het hoofd van de soekoe Priaman. Na dien tijd vielen geen noemenswaardige veranderingen meer voor en bestaat de bevolking dus heden uit de navolgende soekoe’s: soekoe Priaman of Barat, soekoe Loeboe of Raoe, soekoe Pasaman en soekoe Kampar. De beide hoofddato*’s zijn Dato“ Radja Boedjang (Dato® Titah) van de soekoe Priaman en Dato* Radja Achmat van de soekoe Pasaman. Aan hen ondergeschikt zijn de Dato's van de soekoe’s Raoe en Kampar, respectievelijk den titel voerend van Dato~ Ban- dahara en Dato” Radja Léla. Het recht van erfopvolging wordt beheerscht door den vadat kamanakany, Aan pogingen, om het moslimsche recht er voor in de plaats te stellen, heeft het niet ontbroken. Toen de vorige Dato Radja Achmat overleed (1879), beproefde zijn zoon T. Larat in zijn plaats te komen, wat echter niet gelukte. De kamanakan volgde op, Dato" Moeda, en na diens dood zijn neef Dato” Radja Achmat, de tegenwoordige hoofddato®, Beter gelukte, althans voorloopig, de toeleg bij den hoofddato® uit de soekoe Priaman. De eigenlijke hoofddato*, Dato Radja Boedjang II, legde eenige jaren geleden het bestuur wegens hoogen ouderdom neer en droeg het over op zijn zoon Dato“ Titah, de tegenwoordige hoofddato”. Hier zij gezegd, dat Dato” Radja Boedjang geen eigenlijke kamanakan had, maar volgens de adat, dat de kinderen de soekoe van de moeder volgen, had de jongere broeder Ee keuét en de pitrah. Een zekere Teungkoe Lam Padang wist zich den steun te verwerven van T- Nja Bong, tweeden zoon van den overleden Dato Si Assap. De eene hand wiesch hier de andere; T. Lam Padang zag de djakeuët en pitrah opbrengen en T. Nja Bong zag het moslimsch erfrecht gedeeltelijk in eere gebracht, doordat hij naast Dato Si Aboe als bestuurder over diens gebied Dat ook hier echter het persoonlijk belang boven het beginsel had gegolden, bleek bij den dood van Dato Nja Bong, toen niet zijn zoon, maar zijn jongere broeder hem opvolgde; en toen ook deze, Dato Kolam geheeten, overleden was, werd het maleische erfrecht weer in eere hersteld door zijn kamanakan Dato Moeda Nja Radén aan het bestuur te brengen, in stede van een zijner zonen. Tegenwoordig is er weer een sterke strooming, om bij den dood van Dato Si Aboe diens zoon T. Paneu te kiezen tot hoofd, instede van den wettigen kamanakan. Uit het bovenstaande is gebleken, dat er in Sama-Doewa 3 hoofden zijn, t.w. op den Linker-Oever der rivier Dato Si Aboe en Dato Moeda Nja Radén, en, op den Rechter-Oever der rivier. Dato Basa. Deze drie onderteekenden gezamenlijk de korte verklaring in 3 artikelen. De gezindheid der hoofden is redelijk goed, die der bevolking minder gunstig. Ten vorigen jare leverde Sama Doewa meer dan 100 man als contingent voor de benden van T. Bén Blang Pidië. Koeta-Radja, den 6%" October 1902. Naschrift uit Kol. Verslag van 1900. De bovengenoemde hoofddato Si Aboe overleed; de minderjarige Bantan volgde hem op onder voogdij van Teungkoe Imeum Moeda Mat Saïd (de eigenlijke kamanakan) en van T, Paneu, zoon van den overledene. De maleische partij met haar vadat kamanakans (het oude erfrecht) zegevierde in dit geval. LXI. Tapa“ Toean. Het landschap Tapa“ Toean — met eene bevolking van 2837 zielen — strekt zich langs de kust uit van den Goenong Tangga Besi (grens met Kloeët en Onderhoorigheden) tot aan den Goenong Krambil (grens met Sama Doewa). De bevolking bestaat zoo goed als uitsluitend uit Maleiers. De ATJEHSCHE ONDERHOORIGHEDEN. 243 eerste nederzetting dier lieden was afkomstig uit Priaman, een tweede uit Kampar. Deze beide volkplantingen geraakten ongeveer een tweetal eeuwen geleden met elkander in twist, waarbij de soekoe Priaman, gesteund door Panglima Intjè Poetéh, hoofd eener Pasamansche volkplanting in Aloeë Pakoe, overwon en de Kampa- reezen genoodzaakt werden zich meer noordwaarts te vestigen, ter- wijl de Pasamanners hunne ledige plaatsen te Tapa” Toean innamen. Later keerden zij weder naar Tapa” Toean terug en kozen een eigen hoofd, Dato“ Radja Léla, ondergeschikt aan Panglima Intjé Poetéh, die den titel aannam van Dato” Radja Achmat. Ongeveer in dezen tijd vestigden zich mede te Tapa” Toean eenige Maleiers uit Loeboe Siképing, die, uit Wòjla verjaagd , naar hun land wilden terugkeeren, doch door het hoofd van de soekoe Priaman (zie voren) werden overgehaald, te Tapa“ Toean te blijven. Bekend als de soekoe Race bleven zij in het landschap en kozen er een eigen hoofd, Dato“ Bandahara genoemd, ondergeschikt aan het hoofd van de soekoe Priaman. Na dien tijd vielen geen noemenswaardige veranderingen meer voor en bestaat de bevolking dus heden uit de navolgende soekoe’s: soekoe Priaman of Barat, soekoe Loeboe of Raoe, soekoe Pasaman en soekoe Kampar. De beide hoofddato*’s zijn Dato* Radja Boedjang (Dato Titah) van de soekoe Priaman en Dato” Radja Achmat van de soekoe Pasaman. Aan hen ondergeschikt zijn de Dato's van de soekoe’s Raoe en Kampar, respectievelijk den titel voerend van Dato* Ban- dahara en Dato” Radja Léla. Het recht van erfopvolging wordt beheerscht door den wvadat kamanakan’. Aan pogingen, om het moslimsche recht er voor in de plaats te stellen, heeft het niet ontbroken. Toen de vorige Dato Radja Achmat overleed (1879), beproefde zijn zoon T. Larat in zijn plaats te komen, wat echter niet gelukte. De kamanakan volgde op, Dato“ Moeda, en na diens dood zijn neef Dato” Radja Achmat, de tegenwoordige hoofddato*. Beter gelukte, althans voorloopig, de toeleg bij den hoofddato* uit de soekoe Priaman. De eigenlijke hoofddato”, Dato* Radja Boedjang 11, legde eenige jaren geleden het bestuur wegens hoogen ouderdom neer en droeg het over op zijn zoon Dato“ Titah, de tegenwoordige hoofddato*. Hier zij gezegd , dat Dato Radja Boedjang geen eigenlijke kamanakan had, maar volgens de adat, dat de kinderen de soekoe van de moeder volgen, had de jongere broeder an 242 MEDEDEELINGEN BETREFFENDE DE keuét en de pitrah. Hen zekere Teungkoe Lam Padang wist zich den steun te verwerven van T. Nja Bong, tweeden zoon van den overleden Dato Si Assap. De eene hand wiesch hier de andere; T. Lam Padang zag de djakeuët en pitrah opbrengen en T. Nja Bong zag het moslimsch erfrecht gedeeltelijk in eere gebracht, doordat hij naast Dato Si Aboe als bestuurder over diens gebied optrad. Dat ook hier echter het persoonlijk belang boven het beginsel had gegolden, bleek bij den dood van Dato Nja Bong, toen niet zijn zoon, maar zijn jongere broeder hem opvolgde; en toen ook deze, Dato Kolam geheeten, overleden was, werd het maleische erfrecht weer in eere hersteld door zijn kamanakan Dato Moeda Nja Radén aan het bestuur te brengen, in stede van een zijner zonen. | Tegenwoordig is er weer een sterke strooming, om bi den dood van Dato Si Aboe diens zoon T. Paneu te kiezen tot hoofd, instede van den wettigen kamanakan. Uit het bovenstaande is gebleken, dat er in Sama-Doewa 3 hoofden zijn, t.w. op den Linker-Oever der rivier Dato Si Aboe en Dato Moeda Nja Radén, en, op den Rechter-Oever der rivier. Dato Basa. Deze drie onderteekenden gezamenlijk de korte verklaring in 3 artikelen. De gezindheid der hoofden is redelijk goed, die der bevolking minder gunstig. Ten vorigen jare leverde Sama Doewa meer dan 100 man als contingent voor de benden van T. Bén Blang Pidië. K oeta-Radja, den 6%" October 1902. Naschrift uit Kol. Verslag van 1900. De bovengenoemde hoofddato Si Aboe overleed; de minderjarige Bantan volgde hem op onder voogdij van Teungkoe Imeum Moeda Mat Said (de eigenlijke kamanakan) en van T. Paneu, zoon van den overledene. De maleische partij met haar vadat kamanakans (het oude erfrecht) zegevierde in dit geval. LXI. Tapa“ Toean. Het landschap Tapa* Toean — met eene bevolking van 2837 zielen — strekt zich langs de kust uit van den Goenong Tangga Besi (grens met Kloeët en Onderhoorigheden) tot aan den Goenong Krambil (grens met Sama Doewa). De bevolking bestaat zoo goed als uitsluitend uit Maleiers. De ATJEHSCHE ONDERHOORIGHEDEN. 243 eerste nederzetting dier lieden was afkomstig uit Priaman, een tweede uit Kampar. Deze beide volkplantingen geraakten ongeveer een tweetal eeuwen geleden met elkander in twist, waarbij de soekoe Priaman, gesteund door Panglima Intjé Poetéh, hoofd eener Pasamansche volkplanting in Aloeë Pakoe, overwon en de Kampa- reezen genoodzaakt werden zich meer noordwaarts te vestigen, ter- wijl de Pasamanners hunne ledige plaatsen te Tapa Toean innamen. Later keerden zij weder naar Tapa“ Toean terug en kozen een eigen hoofd, Dato“ Radja Léla, ondergeschikt aan Panglima Intjé Poetéh, die den titel aannam van Dato” Radja Achmat, Ongeveer in dezen tijd vestigden zich mede te Tapa Toean eenige Maleiers uit Loeboe Sikèping, die, uit Wòjla verjaagd , naar hun land wilden terugkeeren, doch daor het hoofd van de soekoe Priaman (zie voren) werden overgehaald, te Tapa“ Toean te blijven. Bekend als de soekoe Raoe bleven zij in het landschap en kozen er een eigen hoofd, Dato" Bandahara genoemd, ondergeschikt aan het hoofd van de soekoe Priaman. Na dien tijd vielen geen noemenswaardige veranderingen meer voor en bestaat de bevolking dus heden uit de navolgende soekoe’s: soekoe Priaman of Barat, soekoe Loeboe of Raoe, soekoe Pasaman en soekoe Kampar. De beide hoofddato”s zijn Dato“ Radja Boedjang (Dato~ Titah) van de soekoe Priaman en Dato* Radja Achmat van de soekoe Pasaman. Aan hen ondergeschikt zijn de Datd’s van de soekoe’s Raoe en Kampar, respectievelijk den titel voerend van Dato” Ban- dahara en Dato” Radja Léla. Het recht van erfopvolging wordt beheerscht door den vadat kamanakans. Aan pogingen, om het moslimsche recht er voor in de plaats te stellen, heeft het niet ontbroken. Toen de vorige Dato* Radja Achmat overleed (1879), beproefde zijn zoon T. Larat in zijn plaats te komen, wat echter niet gelukte. De kamanakan volgde op, Dato® Moeda, en na diens dood zijn neef Dato“ Radja Achmat, de tegenwoordige hoofddata*. Beter gelukte, althans voorloopig, de toeleg bij den hoofddato* uit de soekoe Priaman. De eigenlijke hoofddato*, Dato Radja Boedjang 11, legde eenige jaren geleden het bestuur wegens hoogen ouderdom neer en droeg het over op zijn zoon Dato Titah, de tegenwoordige hoofddato~. Hier zij gezegd, dat Dato“ Radja Boedjang geen eigenlijke kamanakan had, maar volgens de adat, dat de kinderen de soekoe van de moeder volgen, had de jongere broeder 242 MEDEDEELINGEN BETREFFENDE DE keuët en de pitrah. Een zekere Teungkoe Lam Padang wist zich den steun te verwerven van T. Nja Bong, tweeden zoon van den overleden Dato Si Assap. De eene hand wiesch hier de andere; T. Lam Padang zag de djakeuët en pitrah opbrengen en T. Nja Bong zag het moslimsch erfrecht gedeeltelijk in eere gebracht, doordat hij naast Dato Si Aboe als bestuurder over diens gebied optrad. | Dat ook hier echter het persoonlijk belang boven het beginsel had gegolden, bleek bij den dood van Dato Nja Bong, toen niet zijn zoon, maar zijn jongere broeder hem opvolgde; en toen ook deze, Dato Kolam geheeten, overleden was, werd het maleische erfrecht weer in eere hersteld door zijn kamanakan Dato Moeda Nja Radén aan het bestuur te brengen, in stede van een zijner zonen. Tegenwoordig is er weer een sterke strooming, om bij den dood van Dato Si Aboe diens zoon T. Paneu te kiezen tot hoofd, instede van den wettigen kamanakan. Uit het bovenstaande is gebleken, dat er in Sama-Doewa 3 hoofden zijn, t.w. op den Linker-Oever der rivier Dato Si Aboe en Dato Moeda Nja Radén, en, op den Rechter-Oever der rivier, Dato Basa. Deze drie onderteekenden gezamenlijk de korte verklaring in 3 artikelen. De gezindheid der hoofden is redelijk goed, die der bevolking minder gunstig. Ten vorigen jare leverde Sama Doewa meer dan 100 man als contingent voor de benden van T. Bén Blang Pidié. Koeta-Radja, den 6"" October 1902. Naschrift uit Kol. Verslag van 1900. De bovengenoemde hoofddato Si Aboe overleed; de minderjarige Bantan volgde hem op onder voogdij van Teungkoe Imeum Moeda Mat Saïd (de eigenlijke kamanakan) en van T. Paneu, zoon van den overledene. De maleische partij met haar vadat kamanakans (het oude erfrecht) zegevierde in dit geval. LXI. Tapa“ Toean. Het landschap Tapa“ Toean — met eene bevolking van 2837 zielen — strekt zich langs de kust uit van den Goenong Tangga Besi (grens met Kloeët en Onderhoorigheden) tot aan den Goenong Krambil (grens met Sama Doewa). De bevolking bestaat zoo goed als uitsluitend uit Maleiers. De ATJEHSCHE ONDERHOORIGHEDEN. 243 eerste nederzetting dier lieden was afkomstig uit Priaman, een tweede uit Kampar. Deze beide volkplantingen geraakten ongeveer een tweetal eeuwen geleden met elkander in twist, waarbij de soekoe Priaman, gesteund door Panglima Intjè Poetéh, hoofd eener Pasamansche volkplanting in Aloeé Pakoe, overwon en de Kampa- reezen genoodzaakt werden zich meer noordwaarts te vestigen, ter- wijl de Pasamanners hnnne ledige plaatsen te Tapa“ Toean innamen, Later keerden zij weder naar Tapa“ Toean terug en kozen een eigen hoofd, Dato“ Radja Léla, ondergeschikt aan Panglima Intjé Poetéh, die den titel aannam van Dato Radja Achmat, Ongeveer in dezen tijd vestigden zich mede te Tapa“ Toean eenige Maleiers uit Loeboe Siképing, die, uit Wòjla verjaagd , naar hun land wilden terugkeeren, doch door het hoofd van de soekoe Priaman (zie voren) werden overgehaald, te Tapa“ Toean te blijven. Bekend als de soekoe Raoe bleven zij in het landschap en kozen er een eigen hoofd, Dato“ Bandahara genoemd, ondergeschikt aan het hoofd van de soekoe Priaman. Na dien tijd vielen geen noemenswaardige veranderingen meer voor en bestaat de bevolking dus heden uit de navolgende soekoe’s: soekoe Priaman of Barat, soekoe Loeboe of Raoe, soekoe Pasaman en soekoe Kampar. De beide hoofddato*’s zijn Dato* Radja Boedjang (Dato® Titah) van de soekoe Priaman en Dato” Radja Achmat van de soekoe Pasaman. Aan hen ondergeschikt zijn de Dato’s van de soekoe’s Raoe en Kampar, respectievelijk den titel voerend van Dato* Ban- dahara en Dato® Radja Léla. Het recht van erfopvolging wordt beheerscht door den wadat kamanakans. Aan pogingen, om het moslimsche recht er voor in de plaats te stellen, heeft het niet ontbroken. Toen de vorige Dato“ Radja Achmat overleed (1879), beproefde zijn zoon T. Larat in zijn plaats te komen, wat echter niet gelukte. De kamanakan volgde op, Dato“ Moeda, en na diens dood zijn neef Dato® Radja Achmat, de tegenwoordige hoofddato®. Beter gelukte, althans voorloopig, de toeleg bij den hoofddato* uit de soekoe Priaman. De eigenlijke hoofddato*, Dato Radja Boedjang 11, legde eenige jaren geleden het bestuur wegens hoogen ouderdom neer en droeg het over op zijn zoon Dato~ Titah, de tegenwoordige hoofddato*. Hier zij gezegd, dat Dato* Radja Boedjang geen eigenlijke kamanakan had, maar volgens de adat, dat de kinderen de soekoe van de moeder volgen, had de jongere broeder 244 MEDEDEELINGEN BETREFFENDE DE van Dato’ Radja Boedjang, Mara Kalièng genaamd, behooren op te volgen. Intusschen werd bij de aanvaarding van het bestuur van Dato* Titah zeer uitdrukkelijk bedongen, dat na zijn dood de nieuwe Dato® Radja Boedjang weer gekozen moest worden uit de soekoe Priaman, waaruit, zoo hij dan nog leven mocht, Mara Kaliéng de eerstrechthebbende is. Bij den dood van den vorigen Dato", Bandahara werd diens kamanakan onder voorwendsel van domheid ter zijde geschoven, en de broeder van T. Larat, T. Sata in zijn plaats benoemd. In de soekoe’s Pasaman en Kampar kwamen nog geen afwijkingen voor. In de andere soekoe’s zijn zij trouwens meer toevallig (door het drijven van T. Larat) tot stand gekomen dan uit beginsel. De beide hoofddato*’s hebben onder zich elk een panglima, oor- spronkelijk aangewezen als bevelhebbers van krijgsbenden, doch later ook belast met het voeren van gezag. Wat de namen der soekoe’s aanbelangt, zij duiden slechts de plaats van herkomst aan; de herinnering aan de oorspronkelijke soekoe’s ging verloren. De gezindheid van hoofden en bevolking was ons immer gunstig. Tapa Toean was het eenige staatje in deze onderafdeeling, dat in 1873 geen gehoor gaf aan de oproeping om krijgsvolk te zenden naar Atjéh. Koeta-Radja, den 6%" October 1900. LXIL. Kloeét en Onderhoorigheden. A. EIGENLIJK KLOEËT. Het landschap Kloeët omvatte voorheen de geheele kuststrook van den Goenoeng Tangga Besi (grens met Tapa Toean) tot Tjalo Batèë (grens met Troeman), zoomede het meer landwaarts gelegen vlakke land van het dal der Kloeëtrivier. De oorspronkelijke bewoners van dit gebied waren lieden uit de Alaslanden, vermengd met Gajo’s, waartoe ook de vroegere hoofden van Kloeët behoord zouden hebben. In dit tijdperk was Kloeët nog niet cijnsplichtig aan het Atjeh- sche rijk. Hadden zich in deze periode reeds enkele Maleische nederzet- tingen op de kust gevestigd (te Rasian en Koeala Ba Oe), later streken ook Atjèhers op de kust neer en brachten er de peper- cultuur tot ontwikkeling. ii cl ATJEHSCHE ONDERHOORIGHEDEN. 245 Met de invoering van den Islam in Kloeët ging gepaard eene uitbreiding van den invloed der Atjèhers in het algemeen (waar- door Kloeët cijnsplichtig werd) en van dien der peperplanters op de kust in het bijzonder. Een gevolg hiervan was, dat de ver- schuldigde schattingen aan het hoofd van Kloeët slechts zelden voldaan werden, wat eindelooze twisten in het leven riep. En ofschoon de vroegere hoofden van Kloeët vervangen werden door Atjèhers, kwam hierin weinig verandering en bleven de hoofden der strandnederzettingen zich herhaaldelijk verzetten. Ten slotte eindigde een en ander hiermede, dat de oorspronkelijke be- volking van Kloeët geheel naar het binnenland (dal van de Kloeët- rivier) werd teruggedrongen, en de Atjehers meester bleven van de kust. Nooit echter is het zoover gekomen, dat men in begiusel met de suprematie van Kloeët gebroken heeft. Het oppergezag bleef men erkennen, zij het dan ook meer in naam dan metterdaad. Het tegenwoordige hoofd van Kloeët is Keudjroeën Amamsah, de 12" van zijn geslacht, een zwak en weinig beteekenend man en daardoor een ongeschikt instrument, om in Kloeët spoedig tot een krachtig centraal gezag te kunnen geraken. Onmiddellijk gezag voert hij alleen over de geimmigreerde elementen der bevolking; de oorspronkelijke bevolking wordt slechts middellijk door hem bestuurd, wijl deze haar eigen hoofden heeft. Hoewel hier en daar enkele gampongs geheel door de vroegere bewoners in bezit zijn gehouden, had toch veelal vermenging plaats met Atjehers, Maleiers, Pidiëreezen en Paseërs, zoodat men naast de territoriale bestuursindeeling ook nog een organische kan aan- wijzen, aan geen territoriale greuzen gebonden. Het hoofd dier oorspronkelijke bevolking is Radji Améh; zijn ambt is erfelijk in het geslacht van Radja Anggang, den laatste der oorspronkelijke hoofden van Kloeët. Hij voert den titel, van Imam Balei. B. ONDERHOORIGHEDEN. De Onderhoorigheden van Kloeët zijn: 1. Teureubangan Tjoet, 2. Teureubangan Rajeu”, 3. Seumeubo, 4. Rasian, 5. Asahan Rajen* , 6. Asahan Tjoet, 7. Koeala Ba Oe, 246 MEDEDEELINGEN BETREFFENDE DE 8. Leumbang, 9. Bakongan , 10. Oedjong Poeló met Poeló Doewa, en 11. Sibadéh. Silekat, hoewel van rechtswege mede eene onderhoorigheid van Kloeët, behoort tot het landschap Troemon, residentie Tapanoeli (Staatsblad 1881 n° 72 en 1899 ne 259). De vazalstaatjes, hierboven genoemd, hebben met uitzondering van Rasian en Koeala Ba Oe, alle hun ontstaan te danken aan de immigratie van Atjehsche peperplanters. Te Rasian en Koeala Ba Oe hadden zich reeds eerder Maleiers gevestigd, te gering in aantal echter om zich zelfstandig te kunnen ontwikkelen en een eigen karakter te blijven behouden tegen de hen in aantal en rijkdom verre overtreffende Atjehers. Schijnt er ook al een korte tijd zeker oppergezag van Rasian te hehben bestaan over de kust- strook ten Noorden van de Kloeötrivier, thans is daarvan geen spoor meer over en herinnert alleen de „Keudé Melajoer te Koeala Ba Oe nog in naam aan dien vroegeren tijd van zelfstandig leven. Te zwak om zelf zijn gezag over de onderhoorigheden krachtig te handhaven stond de voorlaatste Keudjroeén, Dato Ambon ge- heeten, de geheele kuststrook van zijn gebied af aan T. Toeha, grootvader van het tegenwoordige hoofd van Bakongan, T. Seu- maoen, onder verplichting de gebruikelijke peperschatting van de geheele kust aan Kloeët af te dragen. Hiervan is nimmer veel ge- komen uit allerlei oorzaak. Ten eerste had T. Toeha, wien: aan- vankelijk gebied zich uitstrekte van de grens met Troemon tot en met de monding der Kloettrivier, den afvoerweg van Kloeét geheel in handen en bracht hij dus al spoedig de gebruiken der Atjehsche strandhovfden in praktijk, en ten tweede beteekende zijn gezag over het hem toegekende gebied ten noorden der Kloeët- rivier al heel weinig. Herhaalde binnenlandsche twisten met den Kendjroeën eenerzijds en de overige vazalstaatjes anderzijds waren hiervan het gevolg. De toegekende suprematie van Bakongan-Koeala Ba Oe ging geheel te loor, toen in het eigen gebied verbrokkeling ontstond. Een dochter van T. Toeha huwde met zekeren T. Nja Adji; deze kreeg van zijn schoonvader het ondergeschikt bestuur van het tegen- woordige Leumbang. Bij den dood van T. Toeha wist deze T. Nja Adji zich zelfstandig te maken en T. Toeha’s zoon, T. Lam Goegób, bezat niet genoeg kracht om dit te beletten. Bakongan en 245 MEDEDEELINGEN BETREFFENDE DE De nieuwe korte verklaring is alleen geteekend door den Keu- djroeén van Kloeët, T. Amamsah, als hoofd van Kloeét en Onder- hoorigheden. Koeta-Radja, den 25%" September 1900. Naschrift uit Kol. Verslag van 1901 en 1902. De oude Kendjroeën T. Amamsah verzocht zich door zijn derden zoon en vermoedelijken opvolger Radja Momim te mogen deen vervangen; met onze toestemming voer$ deze na namens zijn vader het bestuur over het geheele landschap; hij tracht, aanvankelijk met succes, zijn gezag te bevestigen. LXIIL Simeuloe (Simaloer). Het eiland Simeuloe met de omgelegen kleinere eilandjes, waar- van Poelò Tapa, Simeuloe Tjoet of Poelò Oe en Poelò Sioemat de voornaamste zijn, telt naar schatting een bevolking van S- a 10000 zielen (waarvan ongeveer 1000 Atjèhers) en is verdeeld in 5 van elkander onafhankelijke districten. De bevolking van het eiland bestaat uit zeer heterogene bestand- deelen, als, Niassers, Maleiers, Atjéhers en een volksstam, die men — met het oog op de eigen taal — oorspronkelijk zou kunnen noemen, waarvan althans niemand de herkomst weet op te geven. De 5 distrieten van het eiland, met name: I. Tapa, IL. Simeuloe, III, Salang, IV. Lakoön en V. Sigoelei, hebben niet altijd in hun tegenwoordigen vorm bestaan. De eerste werkelijk gezagvoerende hoofden op het eiland waren namelijk slechts twee in getal; het waren Maleische zeeroovers, waarvan de een het bestuur voerde op de Westkust van het eiland en de andere op de Zuid- en Oostkust. Hunne afstammelingen regeeren nu nog in de tegenwoordige districten Simeuloe en Tapa; de be- stuursregeling in de andere districten is van betrekkelijk jongen datum, De voorlaatste Atjéhsche Soeltan droeg aan Panghoeloe Sidih Léla di Gahra te Meulaboh op, het bestuur op het eiland Simeuloe te ordenen, ten einde op die wijze het binnenkomen der jaarlijksche schatting beter te verzekeren; en door deze werden ATJEHSCHE ONDERHOORIGHEDEN. 249 nu twee Atjéhers, uit de XXV Moekims afkomstig, aangesteld tot hoofden van Salang en Lakoön. Later werd, aan den tweeden zoon van het hoofd van Salang, Sigoelei aangewezen als bestuurs- gebied, dat tot den rang van afzonderlijk district werd verheven. Het verdient opmerking dat alle hoofden op Simeuloe van uit- heemschen oorsprong zijn, en zij ongeacht den stam, waartoe zij vroeger behoorden, den titel van Dato voeren. Zijn de 5 hoofddato’s de territoriale hoofden, de soekoe’s waarin de bevolking verdeeld is, worden door hun eigen hoofden bestuurd. Deze dragen mede den titel van Dato. Ken hunner, de Dato van. de soekoe Daawoh, voert den titel van Dato Pamoentja en volgt in rang onmiddellijk op het territoriale hoofd, dien hij, bij afwe- zigheid, ook als bestuurder van het distriet vervangt. De vreemdelingen in elk district behooren tot de zoogenaamde soekoe dagang, die rechtstreeks door den hoofddato — het territo- riale hoofd — bestuurd wordt. De Atjéhers zijn hiervan uitgezonderd; deze hebben hun eigene hoofden, die den titel Keutji voeren. Vroeger schijnt er een tijd geweest te zijn, dat de hoofddato van het district Simeuloe een soort oppergezag over de andere distrieten uitoefende; ook trachtte het hoofd van Salang vaak invloed uit te oefenen op de zaken van Sigoelei, dat uit Salang bevolkt is geworden en vroeger een onderdeel van eerst- genoemd district uitmaakte (zie voren). De hoofden der districten zijn: I. Dato“ Gadang in Tapa, If. Dato“ Nja Noh in Simeuloe, IIL. Dato" Nja Gambang in Salang, IV. Dato Moehamat Djafar in Lakoén, en V. Dato“ Moehamat Ali in Sigoelei; zij hebben elk eene afzonderlijke verklaring gepasseerd. Koeta-Radja, den 23%" September 1900. EENIGE GEGEVENS OMTRENT LAND EN VOLK DER NOORDOOSTKUST VAN NED. NIEUW-GUINEA, GENAAMD PAPOEA TELANDJANG. ONTLEEND AAN HET RAPPORT VAN D. A. P. KONING. (Commandant van Hr M® ,Ceram”’.) De Humboldtbaai en hare directe omgeving. Het aangezicht van het landschap dat de Humboldtbaai omgeeft , leert dadelijk, dat de grond steenachtig moet zijn, blijkende uit de vele zeer steile, ja soms bijna loodrechte hellingen van het zeer bergachtige terrein. Met uitzondering van den Z.Oostelijken zoom van de baai (hier buiten- en binnenbaai te zamen beschouwende), is zij overal door bergen begrensd. De vlakte, welke de uitzonde- ring uitmaakt, is de uitgestrekte, lage onbewoonde streek , waaruit zich het niet hooge Bougainville-gebergte verheft. Benoorden deze heuvels ligt het landschap Skoh, waarin zich aan de zeekust wel nederzettingen bevinden. Noemen we voortaan aileen de buitenbaai Humboldtbaai en de binnenbaai „baai van Jautefar , overeenkomstig de Papoeasche benaming, dan worden deze ge- scheiden door een smalle, lage, zandige landtong, beplant met klapperboomen. Dezelfde beplanting treft men op meerdere kleine vlakke kust- gedeelten aan. Echter vindt het oog wanneer het zich naar de berg- hellingen richt, alleen tegen de Noordzijde van het aan de baai van Jautefa grenzende gebergte eenig spoor van cultiveering of tuinaanleg. Overal elders zijn de bergen nog met hun wilde weel- derige bosschen bedekt. Een heuvel, die reeds in 1858 bij het bezoek van Z. M. rEtnar als zoodanig in het oog viel, en de baal van Jautefa in het Westen begrenst !, steekt door zijn lichtgroene alang-alang bedekking tegen de omgeving af. t Zie de hier bijgevoegde kaart; en verg. kaart DD in Bijdr. Kon. Inst., 2° Reeks, V, 1862, ,Telokh Lintjoe of Humboldt baai. Z. M. stoomschip Etna. 1858.’ Bedoelde heuvel heet daar ,Suikerbrood.” Red. 952 EENIGE GEGEVENS OMTRENT LAND EN VOLK Het dragen van een baard ziet men weinig, terwijl op de boven- _ lip nimmer eene noemenswaardige haargroei schijnt voor te komen. Het weelderige hoofdhaar wordt door de volwassen mannen gedra- gen als een dikke gekroesde ragebol; door de jongeren als een breede whanekam» midden over het hoofd van voor naar achteren , en dus ter weerszijden daarvan weggeschoren of kort geknipt. ' Kinderen , zoowel jongens als meisjes, dragen kort gekroesd haar. De vrouwen heb- ben het haar tot lange krulletjes gedraaid, welke straalsgewijze van af de kruin rond het hoofd hangen; somtijds is het haar kort gekroesd. Het gekroesde haar der mannen is dikwijls door middel van een roode aardsoort rossig getint, doch altijd droog; dat der vrouwen wordt overvloedig met die roode aarde besmeerd, en zag er veelal vochtig en vettig uit. Vele mannen en bijna alle vrouwen zijn getatoeëerd met figuren in blauwe krullende lijnen op borst en rug, dikwerf voorkomende in vormen, die doen denken aan den viool- of solsleutel onzer muziek. Daarenboven laten de jonge mannen zich, wanneer zij in den Karewari worden opgenomen (waarover later), meestal aan de voor- of achterzijde van den linkerschouder een aantal zich op de huid als kleine verheffingen afteekenende ronde merken geven. Hebben de vrouwen den huwbaren leeftijd bereikt, zoo worden zij eveneens van teekenen voorzien, doch veelal ter hoogte van de schouderbladen en wederom in figuren van krulvorm. Ook komen meer eenvoudige vormen wel voor, somtijds aan de voorzijde van het lichaam tusschen de schouders. Bene bepaalde vrouw in de kampong heeft alleen het recht deze tatoeéering der vrouwen uit te voeren, welke bearbeiding geschiedt door met een scherp stukje bamboe in de huid te snijden en de wonden te behandelen met een middel, dat het vormen van een verhoogd litteekenweefsel schijnt te bevorderen. De operatie moet pijnlijk zijn. Wat deu meesten lieden van Jautefa een onsympathiek uiterlijk geeft is het voortdurend gebruik van sirih, hetgeen hun op den duur een afzichtelijken mond bezorgt. Doordat bij de sirih jonge pinangnootjes, in hun geheel tot een aantal van wellicht 4 tegelijk , worden gebruikt en daarbij groote hoeveelheden kalk worden ge- 1 Zie plaat 5; en verg. pl. AA, in het reeds genoemde deel der Bijdr. Kon. Inst. Red. kl DER NOORDOOSTKUST VAN NED. NIEUW-GUINEA. 253 voegd, wordt het geheel tot een volumineuze pruim, die aj meestal niet geheel in den mond kunnen bergen. Vooral de ouderen der volwassen mannen hebben de gewoonte van dat pruimen sterk , en zijn als het ware nooit zonder de beschreven lekkernij in of half nit hun mond. Bedenkt men daarbij, dat zij meestal levendig pratende zijn, dan kan men zich voorstellen, dat aldus eene onsma- kelijke vertooning ontstaat en men van de Jautefa’sche taal den indruk krijgt als te bestaan uit slecht gearticuleerde klanken. De sirihpraim gaat dikwijls, en zulks is een bewijs van vriend- schap, van den een naar den ander over; ook een cigaret of sigaar wisselt herhaaldelijk van verbruiker. Men vindt eens anders mondvocht dus niet weerzinwekkend en daaruit is te verklaren, dat het ook niet tot de opvoeding behoort om er op te leeren letten, dat men sprekende den aangesprokepe geen overlast aandoet met dat vocht. Heeft men met een volwassen mannelijken Papoea gesproken, dan zijn meermalen kleine sirih- vlekjes op de witte jas souvenirs aan dat gesprek. De volwassen Papoea, gewend aan het uitoefenen van een zeer beslist overwicht op de jongeren en over de vrouwen, neemt ook tegen den Europeaan veelal een eenigszins aanmatigende houding aan, gaat in de meest ongegeneerde houding tot rakens toe dicht bij hem zitten, geeuwt herhaaldelijk langdurig met zijn wijden mond in ieders tegenwoordigheid en wordt voor den Europeaan dus op deu duur een terugstuitend individu. Ook de vrouwen gebruiken sirih, doch in veel minder sterke mate; zij zijn door schuchterheid ook veel vormelijker. Onder de jongere lieden, van beiderlei kunne, treft men velen aan met gun- stige gelaatstrekken, en welgevormde slanke lichamen. De vrouwen schijnen echter door den arbeid spoedig te verouderen. KLEEDING EN SIERADEN, De kleeding is bij de mannen òf geheel onbekend òf tot een eenvoudigen, van af een lendengordel voor den buik neerhangen- den lap beperkt. Enkele mannen ziet men vooral bij aan boord komen of bij bij- zondere gelegenheden, met een broek en een jasje gekleed, maar die stukken worden in gewone tijden zeker zorgvuldig bewaard. Daar men van het gebruik van naald en draad geen begrip heeft en het wasschen met zeep nog niet in praktijk wordt gebracht, is 262 EENIGE GEGEVENS OMTRENT LAND EN VOLK tegenwoordige titularis heet Amadi en heeft onder zich drie Jente Karesorri's, waarvan er een, geheeten Kabreeuw, het Oostelijk deel van Taubadi onder zijne verantwoording heeft, de tweede hoofd van Engeròs is, en de derde waarschijnlijk Oenggaraoe onder zijne bevelen zal hebben; dit is mij echter niet met zekerheid bekend. De Karesorri Amadi, een man van flink postuur, van veel gunstiger uiterlijk dan het type van den Taubadiër, is de Maleische taal zeer weinig machtig, hetgeen hem niet belet te trachten om op allerlei wijzen voordeel te trekken van de aanwezigheid van een oorlogsschip. Hij komt zeer dikwijls aan boord en mocht men gedurende eenigen tijd vergeten hem wat tabak te offreeren, dan herinnert hij U daar wel aan. Voorts behoeft men hem, evenmin als andere. Papoea's, op zijne woorden te gelooven. Zoo was ik zeer verheugd, dat hij (het was nog niet lang na onze komst) op mijne vraag om met vrouw en kind aan boord te willen komen, opdat ik de familie zoude fotografeeren, ook inderdaad tot ons kwam. Bij de 3 vrouwen — zij waren de eersten die aan hoord kwamen — door hem medegebracht, bevond zich degene die ik te zijnen huize als zijne vrouw had leeren kennen en toen ook een slendang had vereerd. Later bleek mij, dat die vrouw nog ongetrouwd was en volstrekt niet in het huisgezin van den Karesorri thuis behoorde. En ook daarna is het mij nooit kunnen gelukken op de hoogte te komen van de familie Amadi. Zulk een optreden van den Karesorri stemt niet gunstig , doch het was zaak hem te vriend te houden, anders ware het in vriend- schappelijke verhouding komen tot de bevolking in het algemeen, waarschijnlijk zeer door hem bemoeilijkt. De Jente Karesorri Kabreeuw, met wien ik persoonlijk weinig in aanraking kwam, is volgens het oordeel van den Controleur Van Oosterzee, iemand veel vertrouwbaarder, hulpvaardiger en handelbaarder dan de Karesorri. Toch bewees mij de laatste meer- malen goeden dienst in het aanwijzen van reven. Onder de bestuursaangelegenheden van den Karesorri behoort het regelen van den pluk der klappers uit de tuinen aan de kampong als algemeen bezit toebehoorende. Dat algemeen bezit wordt uitgedrukt door het als persoonlijk eigendom van den Kare- sorri te beschouwen; hij heeft daar dan ook feitelijk de volle beschikking over. Het binnenbrengen van de vruchten van een tuin, hetgeen dus op order van den Karesorri geschiedt, gaat gepaard met een feest, dat bestaat in het uitvoeren van dansen DER NOORDOOSTKUST VAN NED. NIEUW-GUINEA, 263 door mannen, vrouwen en kinderen op den niboengvloer. Voordat zoon feest aanvangt, worden eetwaren in groote hoeveelheden toebereid. De aankoop, voor zoover noodig, van de sago, de varkens enz. voor het feest benoodigd, geschiedt door den Karesorri, die dergelijke inslagen of aankoopen, welke ten algemeenen nutte geschieden, uit de door hem bewaard wordende staatskas voldoet. Die kas ontstaat door algemeene stortingen van bepaalde soorten zeer oude nog slechts schaars te verkrijgen koralen, door de beta- lingen voor de opneming in den Karewari vastgesteld, en zekerlijk zijn er nog meerdere mij onbekende bronnen van inkomsten. De tot den Jautefa’schen stam behoorende bevolking huist, zooals boven reeds is aaugeteekend, in 4 verschillende afzonderlijk te be- schouwen kampongs, kunnende Oenggaraoe, bestaande uit slechts een zestal huizen, gevoegelijk onder Taubadi worden gerekend. In hoeverre des Karesorris macht zich uitstrekt over de 2 aan de buitenbaai gelegen kampongs, is mij niet bekend, doch zeer zeker geldt ook daar zijn invloed. De stam huist dus in de kampongs: Taubadi (met Oenggaraoe) ongev. 50 huizen, bevolk. geschat op 500 z. Engerds ! » 50 » ” nn 500 » Kajo (aan de buitenbaai) ” „a 300 w Jembé( Ld ” ” ) ” " „ 100 w Sterkte van den stam plus minus 1400 z. Voor een Papoea’schen stam wonen de Jautefaérs , vergeleken bijv. bij de stammen aan de Geelvinkbaai, in een groot aantal huizen. In het algemeen kan men dan ook zeggen, dat in elk huis een familie woont, doch het is eene moeilijke zaak van zulk eene familie op de hoogte te komen. Hoewel de man meestal slechts eene vrouw heeft, is veelwijverij niet verboden, en komt het gehuwd zijn met 2 en 3 vrouwen voor. In het huis zelf vinden, behalve den man en de vrouw(en), de dochters en jonge knapen eene plaats en daarbij ook ongehuwde zusters of ouderen van dagen van beiderlei geslacht , welke tot de naaste familie behooren. Uitgesloten van het wonen wen familler zijn dus de ongetrouwde mannen; deze vinden een onderkomen in den Karewari, en de knapen en nog niet tot den Karewari toegelaten jongelieden, voor welke categorie bij iedere kampong een of meer jongelingeuhuizen bestaan. Het voornaamste der tot de kampong Taubadi behoorende jon- gelingenhuizen ligt tusschen den tempel en het huis van den Ka- ' Zie plaat 2. 264 EENIGE GEGEVENS OMTRENT LAND EN VOLK resorrì, dus ook aan de Westzijde van den grooten niboengvloer. ! Dat jongelingenhuis was ten tijde onzer aanwezigheid in vervallen staat, hoewel het ook diende tot eene soort van vergaderzaal, voorts gebruikt werd om zaken van waarde, die niet in den Karewari thuisbehooren op te hangen, ook om voor en na het uitgaan op de haaivangst de daarbij gebruikelijke (mij onbekende) ceremoniën te doen plaats vinden en tot werkplaats diende voor het knoopen van vischnetten. In dat jongelingenhuis is het wapen van het vroeger aan de Humboldtbaai opgestelde wapenbord vrij wel in het oog vallend op- gesteld. Van het ijzer waarop dit wapen bevestigd was, maakte men reeds lang geleden lemmets van kapmessen. Taubadi telt een groot aantal ongehuwden, omdat het artikel, waaruit voor een deel de bruidschat moet bestaan, zijnde bepaalde soorten oude koralen, waaronder de zoogenaamde Sem oeni, hebbende eene gele kleur, ? bijna niet meer te verkrijgen zijn. In Engeròs schijnt men het met den bruidschat iets minder nauw te nemen, daar worden meer huwelijken gesloten. Echter zal, indien de opvattingen niet liberaler worden, het zielenaantal der beide kampongs aanmerkelijk gaan dalen. Om de bepaalde koralen machtig te worden geeft men zich de moeite om, uitgerust met eene hoeveelheid gerookte visch, kladi (een groot soort obie), of met andere waar, aanraking te zoeken met de lieden van kampongs aan het Sentani-meer of ook somtijds met de inboor- lingen, welke verder het land inwonen , dus de halifoeros (Alfoeren) , onder welke nog bezitters van die soorten koralen schijnen te vinden te zijn. De huizen der kampong Taubadi en ook die van Oenggaraoe hebben alle een spits vierhoekig dak, een voorrecht, dat de Tau- badiërs zich, met uitsluiting van anderen, als mannen uit de hoofd- kampong toekennen. Ook heeft Engeròs enkele puntdaken, * doch zulks is een bewijs, dat in die huizen eene Taubadische familie woont; de andere woningen hebben een dak van den bij ons gebruikelijken vorm (dus met een horizontalen nok of rug). De kampong Kajo aan de Westzijde der buitenbaai tegen een 1 Zie plaat 5. ? Blijkens nadere mondelinge inlichtingen van den heer Koning, analoog met de „Moetisalah’s” op de eilanden der Timorgroep. Het algemeene woord voor kraal is volgens Bink „araroe”’. Red. $ Verg. op plaat 2 het rechtsche huis. DER NOOKDOOSTKUST VAN NED. NIEUW-GUINEA. 265 klein eiland aangebouwd, bezit een Karewari, die hooger is dan die van Taubadi, doch minder rijk versierd. Twee groote luiken in het dak laten in de binnenraimte licht toe, overigens komt de inrichting met die van Tanbadi overeen. Bene fotografie van de inwendige ruimte mislakte, doordat het geheele gebouw door den wind bewoog. De voor den tempel liggende vloer (alles wederom boven water gebouwd), is veel kleiner dan die van Taubadi. Bijna altijd troffen wij te Kajo lieden aan van Skdh (de kuststreek beoos- ten de Humboldtbaai), zoodat blijkbaar de verstandhouding tusschen de bewoners dier streek en van Kajo zeer vriendschappelijk was. De vestiging Jembé is van weinig beteekenis; de enkele onaan- zienlijke huizen zijn, op tamelijken afstand uit den wal, op het in den Noordelijken uitlooper van de Humboldtbaai zich aan de Toeadja-zijde uitstrekkende rif gebouwd. Evenals Kajo heeft Jembé enkele kleine tuinen van klappers, pisaug, enz, aangelegd, doch de vischvangst is het hoofdbedrijf der bewoners van beide kampongs, en wordt vooral bij nacht uitgeoefend. De alsdan op het fakkellicht, dat in de prauw wordt ontstoken, aankomende visschen worden met een soort speer gestoken, of met de var een zestal punten voorziene pijlen geschoten. De verschillende kampongs van den Jautefa’schen stam hebben elkander verschillende rechten toegekend, zooals uit het boven be- schrevene op sommige plaatsen reeds te voorschijn is getreden; doch bij de verdeeling eigende Taubadi als hoofd-kampong zich het leeuwendeel toe. Aan iedere nederzetting is een deel van het land aangewezen, dat haar tot den aanleg van tuinen en tot jachtterrein mag strek- ken; maar evenzeer is het vischterrein verdeeld. Zoo mogen alleen de Taubadiërs visschen op de reven gelegen dicht voor den ingang der baai van Jautefa, en is zelfs de dichtst- bijliggende dezer reven bepaaldelijk voor den Karesorri gereserveerd. De riffen nabij de eilanden Missiotti en Kajo zijn toegewezen aan de lieden van kampong Kajo, alsook het rif gelegen tusschen de voorgebergten Toeadja en Djar, of, zooals die vroeger heetten, hoek Caillé en hoek Bonpland. ' De Taubadiërs wisten ons de lig- ging van deze reven niet aan te wijzen. Wel was zulks het geval 1 Zie de reeds genoemde kaart van 1858. Door een fout van den graveur staat daar „Toladie”, lees „Tobadie". En Engeròs of Ingeros heet er „Ta- doos”. Red. 266 EENIGE GEGEVENS OMTRENT LAND EN VOLK met het groote buiten de baai benoorden Toeadja gelegen rif, dat voor ledereen vrij vischterrein schijnt te zijn. Wat het vischtuig betreft, hebben alleen de Taubadiërs het recht om met netten te visschen. Zij knoopen die netten van vezels gehekeld uit de lucht- wortels eener soort pandan. Die lange vezel, in kleur overeenko- mende met de manilla-hennepvezel, is zeer sterk, doch verliest, volgens den heer Dumas, die eigenschap spoedig. Mocht tegen dien achteruitgang een middel te vinden zijn, zoo zou van die vezels zeer waarschijnlijk touwwerk van uitmuntende kwaliteit te ver- vaardigen zijn. Behalve het verbod om met bepaald vischtuig te werken , bestaat ook eene regeling waardoor niet elke kampong willekeurig op alle vischsoorten jacht mag maken. Zoo is de schildpadvangst speciaai aan (le kampong Kajo toegewezen. Verder dan hier vermeld zijn wij niet in de verdeeling der visch- rechten doorgedrongen en over de terreinverdeeling tot tuinaanleg en jachtveld, heb ik alleen kunnen oordeelen naar wat mij door de Taubadiërs als het eigendom van den Karesorri, d.i. van de negorij Taubadi, werd aangewezen. Toen bleek mij, dat bijna alle beduidende klapperaanplantingen daartoe behoorden, tot zelfs op een terrein aan de baai van Kajo. Taubadi schrijft dus de wet voor; en dit kwam ook ten duidelijkste uit bij het Koninginnefeest van 81 Aug. op het eiland Metoe Debi in de binnenbaai georganiseerd, toen den lieden van alle kampongs reeds lang te voren was aangezegd om op het daar in te richten feestterrein te komen, en mede te dingen naar de uitgeloofde prijzen voor handroeien (pagaaien) voor mannen en vrouwen, en voorts nog voor de eerstgenoemden mastklimmen en pijlschieten. De Karesorri had toen kans gezien om de lieden van Kajo en Jembé te weren; zij durfden niet te komen. Tegenover de aan de binnenbaai gelegen kampongs had hij zijn invloed niet durven laten gelden, hoe gaarne hij ook de uitgeloofde prijzen alle voor zijn eigen kampong gehouden had. Bij den mannen-roeiwedstrijd had hij een prauw, voerende eene Hollandsche vlag, met 1} roeiers uitgerust, niettegenstaande van onze zijde te voren getracht was de "lieden in het algemeen te overtuigen, dat de wedstrijd alleen eerlijk kon zijn bij gebruikmaking van ongeveer gelijke prauwen met gelijk aantal roeiers (bijv. 4, 5 of 6). Echter bleek het onmogelijk dezen lieden de wet te stellen, doch, ware de zoo zwaar bemande niet de prauw van den Karesorri geweest, zoo zoude die onverwijld IER NOORDUUSEKUSK TAN NED. VIKUW-GLINKA. 267 vam id TRedewnetay ijn cutgesoten. Jm ies vredes tne werd ‘eb Th -F Cl) ceiaten Je crauw <wan ‘enter ie 3 aan, DDS cH "eee lewentien voriende lour ie 2rauwen van Zwerus “oor it ‘verve: was ies Kuresurrms stemming “vur “ien zefeeren serteren lar JEtOrven, èn levig vas te “ver Ons onvertaandare mooracustriu “Uwenen te ĳrauwrveters ier versentteude sampengs. wewet let Ver tur Tord ensenen van en stam. Je rouwen van Znverve, met > an te > crauwen, Berke Zien Wath wo en Teerkamp vuuen nuerwerven, meenden vii Te wer zien “erty ce ‘rekken èn te ver wu ie Tsuomitseie lamer wierd ve aten. ‘Jp vuserzrisen wgurtiven leuven zj och wa em veasermii mede. toen [ry zuren, WADE us 1 varen vuur we outstemminy onuer te Druomuters. ish 2p ‘wea PES, luca Jeremie lennawen. De tree on ten iaumativendea Jautefascnen sau Jenuereade lesen sau Nain. waarvan “en Zrwot waiter zeer Sertijk Uiyeuoes mor ten vut -& \OuUweriscnjd Wak oparaomen. Teken ued voor en leet OS :nCTUMUeeren 2 WATER TEE “Meer TOL leemmenming Mi nen amr e wverrmien. Fnen vern tie wedstrjd now Tet zranspunt van len lam: jeder le leetzemers varen. enaive ie Pwonernt ler Ml Ie Dineen mmezen campunys. 107 Jentanicrm. -n te Antos van ie caumpuay Pua wan oie Tamsit-Meran-saa -a van Tari. nu Wemterijker seseeen. eter met wanne vouweloven. Jeze oougwerstra eerie. fat zen sctrut met ie um lege Stresea zerrmke:like Per nye njien 2p en Mand van at) M zeer ir ‚Us +2 vers op 20) M, mou Cui was. laf zenvermaumue Sans vend zererks om tet opgezangen scaijfje van 3 iM. miuuerlijn ze creden. Senter Waren vete senuten Smantig Zenver in seu aedter 1e semi verijsnekifaive Deane Seve Mtidtemcte Drees toor te Viel ve len loumurea. Zoom Tete aan le suuere mjue neer een. Zer =nrgousasne mier le schutters was zow toni. IBU van Jet coergetonen a cour te Mie loen waieten rein SMR zi Je Men MM Eni Arien Tuur le cuene saurien. „NZE Creer tat Iet Ht ines mu Zj EQ verve Ait ce mpaen. be ie ~mii ou Ievven setmifen. wert ziet Jewaarauiu Tool Seis Deeeut Wk it UNO Cerereit dear Sainpeag Vh Amal PPM ke Le ates et Val Nemitert ca Psa Neldud om 1. it: "we Quer” le s:emruwn Tat ou 2a °. Sea 268 EENIGE GEGEVENS OMTRENT LAND EN VOLK Ieder volgde zijn eigen pijl en geen enkele maal ontstond er twee- dracht over wie de schutter was, die de schijf had getroffen, Dit bewijs van eerlijkheid is zeer opvallend en komt overeen met de door dragers of draagsters steeds betoonde plichtsvervulling zonder dat ooit iets werd vermist. De eenige uitzondering heeft hierop een Sentaniër gemaakt, die een kapmes, hem toever- trouwd om naar de officieren te brengen, welke bezig waren met de opneming van het Sentani-meer, niet afleverde. MIDDELEN VAN BESTAAN EN VAN COMMUNICATIE, Over de middelen van bestaan valt na al het vermelde niet veel meer aan te teekenen. De bewoner van Jautefa is in de eerste plaats visscher, gaat zelden op jacht en is weinig landbouwer. De vischvangst en de jacht worden alleen door de mannen uitge- oefend, met tuinbouw houden zich ook de vrouwen bezig. Ken varkensjacht door de mannen van Jautefa op verzoek georganiseerd , werd door twee der officieren van Hr. M*. »Ceram~, gewapend met geweer, bijgewoond. De jongelieden waren de drijvers en werden door de ouderen van dagen op vrij onheusche wijze gecommandeerd. De ouderen zelf wachtten met hun wapen de opgedreven varkens af. leder deelnemer aan de jacht werd door een soort toovenaar, die te voren het terrein had bezworen, aan een kleine formaliteit onder- worpen om voor de varkens onzichtbaar te worden gemaakt. Die for- maliteit bestond daarin, dat een doek over het hoofd werd gezwaaid. 