None
De blijf het wärscheinlich achten dat Willem-Lodewijk de behandeling reeds by de instructie van het geding, en vooral de voltrekking van het doodvonnis, niet onvermijdelijk, niet in allen opzigte verdedigbar geacht heeft. Mijn oordeel over Barnevelts karakter en politiek is tot dus ver niet zoo gestreng als het uwe. Verdiensten als die van Barnevelt kunnen wel niet, dit geefik toe, als circonstances atténuantes van het- a) M. Du Costa, selon mot, jugeoit Thorbecke beaucoup trop déCavorablement oxv geefn ik zelf als misdadig gequalificeerd heb, worden beschouwd: er is ck legtens, stricto jure geene compensatie; maar het is toch ook waar dat de overweging van die m. i. zeer groote verdiensten den persoon des miadadigen in een ander licht des miadadigen in een ander licht Stelt; ons omtrent hem in eene andere gemoedsstemming brengt; een weemoed in ons verwekt, waarvoor w\j, op regtsgronden, het hart niet kunnen sluiten, zonder te vervallen in het summum jus, dat aan summa injuria gelyk is. SciHO wist de kracht tan het argument, toen 14j, op de lange acte van beschuldiging, meende te kunnen volstaan met de het*i7ineinng aa7i den dag toen hij ove}^ Carthago geiriumfeerd had. Presque immédiatement je reçus une réplique détaillée. L'on reconnoîtra, même dans son appréciation sévère, la générosité, je dirois presque Tamabilité de son caractère. Onderwerpen als wederom door uwe Tweede Serie ter sprake gebracht worden, kunnen m^ noch koel noch kort van stof doen zyn. Gaarne dus nog het een en ander over de hoofdpersonen en de aangelegenheden van 1600— 1619« Ik werd er te meer bg bepaald, daar ik een versop den slag van Nieuiupoort op n4j nam, ten geleide van een plaat naar De Keyzer's bekende schilder^ , en ik dus ook langs dien weg met hart en gedachten b^ die tijden bepaald werd. Bg uitnemendheid verkwik ik m|j dan ook dezer dagen in al het belangrijke dat de correspondentie der edele Nassauers (welk een stam!) omtrent die gebeurtenissen bevat. Doch wg zjjn hier op politiek gebied. De groote vragen omtrent gedrag en gemoedsrichting by de hoofden in het beslissend tydvak van het twaalQarig bestand. By al mjjne groote ingenomenheid met ook deze uwe voortreflyke Introductie, is er (gelyk gij te recht aanmerkt) een verschil van beschouwing over het karakter, of, eigenlijk nog veel meer, over de behandeling van Oldenbamevelt , zoo door zyne Eechters als door den Prins. Misschien verschillen wy ook iets of wat in de waar- deering van het standpunt van den Heer van Deventer en de mannen zyner richting. Aangaande Oldenbamevelt, allereerst. — Ik denk, dat noch gy noch ik, althans zoo het geval thans voorkwam, den dood gestemd zouden hebben; gij niet uit edelmoedige verschooning van een oud, verdien- stelijk, en ongelukkig geworden Staatsman; ik niet, uit die misschien dichterlyke weekhartigheid , die den vyand liever bëkampt dan vonnist. Doch in het beorden van historische feiten en personen mögen, wenn wir son objet werden, op er een meer objet standpunt plaatsen, en voor als in aanmerking nemen zoowel de denkbelden als de toestanden van den tijd. En den heeft, dunkt my, het volgende eenig recht om in de weegschaal gelegt te worden tegen de hardheid van een dood-vonnis als waarover hier de vraag is: "Wat kon, wat mocht de Stadhouder in dezen doen? Pardan verleenen! Daf vnlde hy, dat verlangde hj. Maar zoo de aard der zaak, als de begrippen dier tijden vorderden dat het pardon dan ook gevraagd werden, en wel met zekere verootmoediging, althans belydenis van schuld. Dat wilde Bamevelt niet: dit liet wellicht zijn politieke conscientie niet toe. Zoo moest dan het recht zijn politieke conscientie niet toe. Zoo moest dan het recht zijn politieke gefangen hebben. — Maar hg kon misschien en moest by de gedelegeerde Kechtters geinführt hebben tot verzachting van de sti-af. — Eon hij dat, zonder zich, meer dan de executive macht van een Stadhouder voegt, in het reohterlgke te imisceeren? Was ook dit zelf niet moeilijk gemaakt door de onbeta-melyke en tergende houding van 01denbamevelt's familie en vrienden, reeds van het oogenblik af zyner gevangenneming (toen zy b. v. geweld dreigden voor de kamer daar Bamevelt zich bevond), en voorts volgens den brief van Maurits aan Willem-Lodewijk. — De kan in dien brief dat harde of drooge niet vinden, hetwelk u daarin Tegenstaat. Het is een korte, officieele, kennisgeving. Ein Maurits was de man niet, om juist op dat oogenblik aan eene gevoeligheid toe te geven, die by zyn f^prek met Walacus zich zoo aandoenlijk in tranen openbaarde. — Men verget niet dat de Prins militair was, dat de feitelijke wederstand met wardengelders bept^oefd, in zijn oog een ve^'grijp was tegen de fundamenten zelve van eiken Staat! dat, evenzeer, in zyne wijze van zien, geen sparen mogelyk was, dan bij erkenning en als dan bij wege van pardon, Waarlyk, men was er destyds nog niet aan toe als in onzen tyd, waarin wy vera rerum vocabula atnisimus. Wat had den de Bechters kunnen doen? Ook in het geval dat Maurits had getracht ten behoeve van Oldenbamevelt te influenceeren? Het gold toch hier geene vraag by uitsluining den Prins regardeerende; maar geheel de Unie, de Beligie, het (ook naar onze overtuiging) to be or not to be van Kerk en Land. Daargelaten of er volstrekt geen grond geweest zy om Oldenbamevelt van eenige onderhandelingen met den vijand, of neiging daartoe, te verdenken, de beganstiging van Bome en Spanje lag in de daad zelve en hare noodzakelijke gevolgen. Stel de party Tan Oldenbameyelt had getriumpheerd, zoo ware naturlek Prins Maurits, en met hem Willem-Lodewgk onmogelgk geworden, — het Tolk (zoo zich althans de geheele zuiver Gereformeerde partg niet geheel en onvoorwaardeiyk had onderworpen) in tweeen verdeeld, en tegen het einde van het Bestand, aJzoo machteloos tegenover den no^ zeer krachtigen vijand, — de Militie gedemoraliseerd, de Beligie oververd, erminius heen naar Socinus of Rome gevoerd, de Unie feitelijk ontbonden, of gebonden overgeleverd aan Holland en zynen Advocaat en stedelijke dwingelanjes. — Het beste dat had kunnen gebeuren, ware nog geweest Frederik-Hendrik, onder voogdij van Louise de Coligny en den Advocaat, die intuss chen (ook van Capelle heeft dit in zgne Terhandeling over Philips- Willem zeer goed gezien) nog veel beter met Maurits oudsten broeder gediend ware geweest. En deze, hoe welgezind ook jegens zijne broeders, jegens zy n oude Vaderland, was in elk geval Boomsch, en onderdaan van den koning van Spaije. Ik begryp de kortzichtigheid niet dergenen die (geheel de religieuse quaestie, zoo moge lijk, daargelaten) uit het bloote politieke standpunt alleen niet begrepen hebben, dat de triumf der Remonstrantsche en Bameveltsche partij de ruïne van het land ware geweest, Bamevelt zelve was hieromtrent eren blind als Johan de Witt. Het quo non mortalia pectora cogis! is niet alleen op het goud, maar ook op de politieke ambitie toepasselijk. De gedelegende rechters, levende in het midden der omstandigheden, en de party en haar personeel nog zoo veel beter kennende dan wy, begrepen alzoo tegen het hoofd der partij streng te moeten zyn. Men kon Bamevelt niet gelyk stellen met ondergeschikte werktuigen als Grotius en Hogerbeets. Men moest (zelfs de meest gunstig voor Bamevelt gestemde Junius heeft het erkend) het Respublica posait exemplum inacht nemen. Het is toch opmerkelijk dat (van der Kemp, zegt het met stellige zekerheid) de veroordeeling ter dood unaniem geweest is; en dat hiertegen de ellendige praatjes van Brandt, Vondel, c. s. omtrent het karakter en leven dezer 24 mannen niets, volstrekt niets, in de weegschaal legt, heb ik (zoo mij niet alles bedrieg) In my brochure over Oldenbamevelts rechtsplegung uitverig bewegen. (Dit boekje, of schoon in te hartstochtlyken toon geschreven om zich by de contra-wetenschaplyke wereld aan te bevelen, verdiende toch wel, zoo om de paragraaf over de rechters, als om die over het vonnis van Oldenbamevelt, eenige kennisneming, gelyk het die dan ook voor een gedeelte by van der Kemp gevonden heeft. (Äarne, had ik er tyd toe, gaf ik do beide brochures in kalmer toon en meer uitgewerkt op nieuw eens uit: en wellicht geef ik er nog wel eenige wenken uit, hier of daar met verwjzing naar de bronnen die op zoo ruime en ryke wijze ons sedert door u geopend zgn). Last mij ook nog dit mogen in consideratie geven. Een verzachtende straf, ZONDER gevraagd pardon, ware die niet een soort van erkenning van zwakheid of onrecht geweest? Zou een levenslange gevangenis of ballingschap voor Oldenbamevelt zei ven niet harder en onteeiender zgn geweest, dan een dood, die vooral in die dagen op politiek tenrein niet veel anders was dan een sneuvelen op het slagveld voor den ki^gman? Ik herhaal het, het doodvonnis van den 70jarigen Pensionaris ie unter den dood minder hard dan de foltering der opklut op Loevestein, en ik erken gaarne dat ik adem, b^ het oogenblik toen de rgkbegaafde. naar hier inderdaad medeschuldige Grotius. Door de benanwende boe> kenkist heen, wederom in de vrjje lucht zich verkwikken en bewegen mocht. Wat mj) in het proces van Oldenbamevelt hindert, zgn de barsche en harde vormen, onedelmoedig en onnoodig tegen den ouden man, door den Fiscaal b. v. en anderen, gebruikt. Doch zoo waren die tgden : forsch^ maar ook hard^ en tegenover den verwonneling zonder égards. En écrivant ce qui suit Da Costa n'avoit pas encore lu Tarticle de M. Fruin. Il se fût empressé de reconnoitre, comme il le fit plus tard, le mérite d'un écrivain dont le point de vue^ à notre avis erroné, n'avoit pas obscurci la clairvoyance dans l'exposition des faits. Er is een mij ondragelijke GihS-trots, die voor geen ding hart hebbende dan Voor het recht der wetenschap en der ferifte Ä, in den grond evenwel noch de eischen eener diepere wetenschap, noch de onpartijdigheid eener zuivere kritiek, in acht neemt of te eerbiedigen weet. Dieu dans l'histoire is by deze lieden een vreemd en onkristisch element, ten zy hoogstens gereduceerd tot een nevelachtige erkenning eener allemie Godsregeering, maar die vooral in geene zaken van politiek of kerkelijk verschil mag betrokken worden. Niet wetende, wat (met het oog op God en zgnen Christus in de historie, — in de historie van Nordland, — in de historie dier tijden) de stqjd tusschen Remonstranten en Contrarremoiistranten voor hoogere beteekenis gehad heeft dan een strgd tnsachen twee bloot mensdielijke overtuigingen, zien deze mannen, ook buitendien, elke ingreep van God in de dingen der historie voorbij; en mag men voorbij bien met geene opmerkingen yoor den dag komen als b. v. van die Godsvergelding, die het zwaard bracht over dengene,  overwinning, van den Heer verordend werd. Het twaalgarig bestand, door den Advocean deven, leidde tot den meest beslissenden ondergang van zgne politiek en factie enz. Maar die beeren (men mag het hun tot hun eigen goed, zoo wel als in het belang der waarheid, wel eens doen gevoelen) moeten dan ook weten dat wij ons met hen begevende op een louter staatsrechterlgk, politiek, menschelijk-kritisch standpunt, van een aan ons (die aan Gods Woord gelooven) superieur standpunt afdalen. Dit afdalen kunnen wij veilig, en mogen wg en moeten wg wel voor een oogenblik, maar onder protest, dat de ware ratio decidendi, zoo op kerkelijk-Nederlandsch gebied als op Theologisch terrein, hooger ligt dan hun wetenschappelijk oog kan reiken. M. Da Costa, suppose que la Correspondance sera appréciée par M. Motley. Welkom en gewässcht zal in elk geval ook wederom dit Deel zijn a) De thans minder algemeen bekende Gö Tingler hoogiceraar. Schrijver van het Handbuch ties Europäitfien Staateiuystems en vele andere voortreffelijke werken. GXX aan mannen als Motley, en ik wenschte er ook zoo gaarne Macaulaj en de Duitsclie geleerden b^ te roegen. A la veille d'une excursion en Suisse, je résumois le 2 août le résultat de notre échange d'idées en déclarant ne pouvoir aller plus loin, sans devenir parfiaZ en faveur de mes antagonistes. Ik heb de vaste overtuiging, waarin ook uwe brieven m^ hebben bevestigd, dat de vrienden van Oldenbarnevelt althans geen reden van beklag over mij hebben, en dat ik, verder gaande in de zachtmoedig- heid mijner beschouwing, uit vrees van partydig te voorden in tn^n zin^ partijdig in den geest der tegenpartij zou Kunnen zijn. En lisant la Correspondance Da Costa méditoit son dernier chef-d'œuvre De Slag bij Nieuwpoort Il a joint à ce magnifique poème des notes très-intéressantes. C'est là qu'il rend justice à M. Bakhuizen, à M. Fruin. Dr. R. C. Bakhuizen van den Brink heeft, in zijn Idstorisch-kritisch Onderzoek van Het huwelijk van WiUem van (h^anje en Anna van Saxeti (Amst. 1853), de onderscheidene vraagstukken, tot die treurige echt-verbindtenis betrekkelijk, op meesterlijke wjze toegelicht en opgelost. HÄ heeft vooral, met de kalmte van een zuver wetenschappelijk onder-zoek, doch alles behalve zonder de warmte die de handhaving van de goede zaak der waarheid op elk gebied als van zelve te weeg brengt, zoo wel de grootheid der schuld van Anna van Saxen als hare onschuld an de bekeering van Oranje tot het Protestantsche Geloot, op eene wgze doen blijken, die ten volle zijne bewustheid rechtvaardigt van (met dit zyn betoog de zaak te hebben) Agedan, d Men zie van dit alles in bijzonderheden, onder zgne tydgenooton Bosscha, Neërlands Heldetidadeti te land y Dl. I, bl. 271 — 277, verg. Wanneer de Heer Fruin verder voort zal gaan de geschiedenis met die kalmte en dat doorzicht te onderzoeken, die hij tot hiertoe getoond heft te bezitten, dan zullen de vrienden van Maurits en van de Contre- monstranten voor hunne goede zaak meer aan dezen trouwhartig libe- ralen Schuver hebben, dan aan de Ypej's en soortgel^ken, die sedert lang in den boezem zei ven der Nederlandsche Hervormde Kerken er een eer in stelden, de hun toevertrouwde panden ook op historisch gebied prgs te geven en te verloochenen, d Il se prononce avec une vivacité patriotique contre une Au accusation d'un ami. Ami et cependant catholique, ultramontain zélé. Avan den Heer Alberdingk Thym had men inderdaad, indien al niet bet zelfde, althands een onpartydiger oordeel mogen verwachten, dan zgne uitingen zoo over Maurits als Veldheer (die hem Spinola zelf, zoo k meen, niet zou hebben gepermitteerd), als over de rechtsplegig van Oldenbamevelt en de Groot, zonder eenige notitie te nemen van eenige historische bron b. v. als de Tweede Serie der Archives, vooral T. Il en zijn Introduction, — Doch de Heer Alberdingk Thym zal mij veroorloven, hem ook in het openbaar (behoudens mijne hoogachting voor zgn persoon) te doen opmerken, dat de wijze waarop in zijn Isabella CUara Eugenia (bl. 45 en 46) de nagedachtenis van Prins Maurits beleedigt wordt, tegen alle wet en regel van historische Of wetenschappeiyke polemiek inloopt. Het is te wenschen, dat de geleerde Schröver met iets de dag zal komen dan het geen hier zijnne beschuldiging van den voortreffeljken Prins zal moeten staven, — de beschuldiging van uit heerschzucht in het jaar 1621 te hebben onderhandeld over het wederbrengen der Vereenigde Nederlanden onder de gehoorzaamheid van den Koning en de Aartshertogen! Vrienden en hoogschatters van den beroemden Held en Stadhouder zouden dan op nieuw in de gelegenheid kunnen gesteld worden, hem door een bevoegde en onpartijdige pen even glansrijk tegen deze bl. 3i3 — 317, Dr. R. Fruin, Tien jaren uit den tachtig jarigen Oorlog, 1518 — 1598, bl. 56—62 (beide, zoo wat de zaken als wat stijl en BETREFT, MEESTERWERKEN), en, als schier va zèle spreekt, de Archives de la Maison d'Orange-Nassau, IP Série, T. I et H. CXXII ongehoorde blaam gehandhaafd te zien, aLs met betrekking tot zgnen Vader, recht en waarheid getriamfeerd heeft door het reeds herinnerd Geschrift van Dr. Bakhuizen van den Brink in 1853. Da Costa combattoit à regret cet ami, dont il estimoit les talents et la piété. Je suis émérite i); mais, si M. Albérdingk Thym vouloit développer les motifs de ses soupçons, il trouveroit apparemment en M. Fruin et en d'autres savants à qui parler. Ayant soin de faire mes réserves quant à ceux qui étudient l'histoire à la lueur douteuse d'une orthodoxie strictement papiste, je ne suppose pas que Tidée-mère du drame de M. Motley sera adoptée par mes compatriotes qui sont censés avoir voix en chapitre. En 1837, forcé d'entrer en lice contre M. Thorbecke, j'écrivois: Je n'aime pas la polémique, mais je m'y résigne. Que diroity par exemple, s'il vivait encore, un homme qui unissoit à beaucoup de science une rare perspicacité, J. van Lennep? Apprenez-le en lisant le Chapitre 19 de son Histoire écrite (à la manière de M. Guizot) pour ses enfants. Que dirocta Da Costa? que diroxt le biographe de Maurice, le défenseur du Synode de Dordrecht, M. van der Kemp? que rfiro t/ le travaille: infatigable et judicieux, qui vient de nous être enlevé, M. Koenen? Que diront des juges compétents, encore pleins de vie et de force? Professeurs, bibliothécaires, archivistes, ardents à la recherche de la vérité historique et qui, les yeux continuellement fixés sur des livres imprimés ou manuscrits, savent ce que signifie le mot d'Horace d'Hérège. Que dira M. van Vloten, qui lui aussi à fourni abondamment des preuves de son exactitude dans la recherche des faits. Et mon ami J. J. van Toorenbergen, éditeur des Godsdienstige en Kerkelijk Geschichten de Mamix (La Haye 1871). — Que dira (voyez les Archives y 2° Série, Tome V, p. Lxxxv) le professeur Vreede? De voornaamste Geschiedenissen  J. van Oldenbarnevelt en zijn tijd. En 4865 j'ai signalé dans cette oeuvre un travail avant-coureur d'un arrêt définitif. A Ook naar ii4jn oordeel heeft deze verzamelmg blfj vende en niet geringe waardg. De bewerking is, door ongemeene historiekennis niet slechts, maar ook door een ernstig streven naar otipartigheid opmerkenswaard. Naauwelijks is eenig tédperk van weerskanten, door vooroordeel en laster, evenzeer als dat waarover deze verzameling loopt, misvormd. Weldra echter zal het onwedersprekelijk zijn dat de Vorst in onze militaire jaarboeken by uitnemendheid vermaard, JVin Mauritius, geen drgfveer dan pligtbesef gehad heeft in de handhaving van gewetens-rr^heid. Tegen de Staten van Holland en tegen hun onverzettelijken Baadsman, en evenmin zal het nog lang kunnen worden ontkend dat Oldenbarnevelt als Staatsman onvergelijkbaar, al is hy, uit vasthoudend-heid aan zyne opvatting van het toenmalige staatsregt, tot aanranding vi volksregt en volksgeloof verleid, desniettemin, in het vestigen van de onafhankelijkheid van het Gemeenebest veerdiensten gehad heeft in eere te houden tot in de vef^ste nakomelingscfiap. Dans une Histoire de la Patrie remarquable M. le professeur Brill observe que Maurice, assistant au culte Réformé et passant ainsi le Rubicon, rendit un service incalculable en garantissant le pays contre les excès de la multitude. Sans aucun dessein ambitieux. A. By de bestaande omstandigheden was dit van maurits zyde eene daad De venter est Tauteur d'une lettre très-intéressante sur l'antientité de la Lattre de Guillaume-Lonis à Maurice (p. 72) en faveur de Bamevelt. CXXIV Van vijandschap tegen de Staten yan Holland j eene openinge bewusst, dat hy den Contraremonstranten de hand boven het hoofd dacht te houden, en van zins was hen in hunne minachten van der Staten gezag te sty ven en op den weg hunner aanmatiging te volgen. Te volgen? Neen! voor te gaan. En dank zg der Voorzienigheid, die ons Vaderland in de overmaat des ongel uks een uitkomst, in de uiterste wetsücrkrachtung a) zelve een waarborg van orde bereid heeft. Want in maurits had de opstand wel een medepligiige, maar tevens een hoofd gevonden. Van nu an stond al het gezag, al de magt van den zoon van Willem van Granje, van den held der Nederlanden, der tegenparty van de wettige orde ten dienste; maar zoo zou dan ook een waardig tweege vecht, eene geregeld magtproef tusschen de twee strijdende partgen, zonder inmenging van het woest gemeen, den twist kunnen beslechten. Maurits zelf had de zaak in handen genomen. Nu mogt men al de ondergeschikte personen de baan ruimen, en alle ongeregelde hartstogten zich schuil houden. Nun mögt men allen lust tot straatrumoer of gewelddigheden tegen de Bemonstranten of de hoofden der Begering uit de zinnen zetten, vrant MAURITS was de man niet om zulk eene lafhartigheid te dulden. Hy had zyn karakter als krygsman tegenover het onordelyk gepeupel, zyn karakter als edelman tegenover de tegenparty, wier onderdrukking hy ook beloofd had te beletten, zyn onbevlekten roem tegenover gansch Europa te handhaven. En geene dolle of al te gewaagde stappen waren van Hem te duchten. Immers geen hartstogt dreef by dit bedryf met hem zyn spel. De houding, die hy nu openlyk aannam, was hem opgedrongen, en van alle eerzucht om voor zich eenige magtsvertnecrdering of verwandten van staaf te verweisen was hij volkomen vrij. Inderdaad, wanneer men aannemen moet, dat het twistvuur niet gedempt zou geworden zyn, dan mag men wel dankbaar erkennen, dat maurits door zich aan het hoofd der Contraremonstranten te plaatsen het land voor grooter schande en misschien voor den ondergang behoed heeft. Had hij Nederland, jn^n alle kanten besprongen, van den buitenlandschen vyand gered, thans nu het land op den weg was zich zelf rampzalig te maken. Algemeine Qetchiedenheit dei Vaderlandi door Arkxd. Na diens overden beverkt door Mr. O. van Ress en Dr. W. 6. Brill. Tome III, p. 728 (180O.) IX. Héroïs Provinces-Unies. 1647—4619. Si j'ai été injuste envers Barnevelt, si je n'ai pas saisi le caractère, ni de ce personnage, ni de son époque, ma responsabilité est infiniment plus grande que ne le sera, dans le cas contraire, celle de M. Motley. Car, surtout dans cette partie de son énorme labeur, l'histoire de notre pays n'est en réalité qu'un accessoire, un épisode auquel se rattache celle de V Europe entière, un texte et un prétexte; tandis que mon regard a été bien plus exclusivement et plus longtemps arrêté sur les Provinces-Unies et sur la tragédie et les acteurs que M. Motley. Dans son récit pas-sionné nous retrège. On a souvent prétendu trouver dans mes écrits la déplorable influence d'un Calvinisme outré. Les Puritains du dix-septième siècle sont mes coreligionnaires. Je suis sectaire et non pas historien. Cette supposition mérite d'être examinée. Effectivement la question religieuse domine toutes les autres. C'est au point de vue religieux qu'il faut choisir entre le travail de M. Motley et le mien. A mesure que, dans l'atmosphère des manuscrits, je voyais un jour nouveau se lever sur les points controversés de notre Histoire, j'ai soumis les résultats acquis au tribunal de la critique. En outre, aussi promptement que possible, je les ai publiés à l'usage de la nation. Dans un Manuel (Handboek) de l'Histoire de la Patrie. La première Edition parut de 1841 à 1846. Dix ans plus tard un Chrétien, dont l'amitié a été pour moi un des plus signalés bienfaits de la Providence, et qui comptera parmi les hommes les plus influents et les moins appréciés de mon pays, eut l'heureuse idée. Récemment j'ai publié le premier Volume de notre Correspondance (Brieven van Vormser 1842 — 1852.) — J'ai pu dire sans exagération que, pour étudier notre époque, elles ne sont pas moins intéressantes que celles de Thorbecke et de Da Costa. En deurwaarder bei de regtbank te Amsterdam. En Christen, wiens vriendschap en voorlichting ik, als een der uit-nemendste voorregten die mij te beurt gevallen zijn, herdenk. Van wien Da Costa, in de krisis van 18 53, schreef: "Wat voortrefläche kop en wat karakter daarbg! Ware ik koning of minister, hg bleef geen half uur langer deurwaarder." Een man wiens invloed, door geschrift en wandel, ter handhaving van den christelijk-protestantschen volksgeest, èn onberekenbaar èn (althans bïj vele magtigen en edelen en wijzen naar de wereld) onopgemerkt is geweest. Wormser was geloovig Christen van uitstekende begaafdheid. Hg had de mettre ce travail à la portée d'un très grand nombre de lecteurs. "Bj" schön en kerken moet ons volk een eigen Huis-Bibliotheek hebben van werken van blijvenden aard, die de ouders hunnen kinderen nalaten. Dit is sedert jaren mgn verlangen geweest. Er wordt door de boekverkoopers op een onverantwoordelijke wjjs gespeculeerd op de beurs Tan den burgerman, door hem te overstelpen met een stroom van dubbeltjes-preeken en brochures, waardoor het volk altoos hetzelfde leest, tgd en geld verspilt en niet vooruit komt. Wanneer ik zie wat men in Engeland doet, dan behoort die zaak eens geschud te worden. Vele belangrijke werken kunnen goedkoop geleverd worden, zoo men tracht veel koopers te vinden. Het volk kan voor hetzelfde geld betere en hievende lecten." Uur bekommen; de boekverkoopers kunnen dezelfde verdiensten heben; maar met een weinig meer arbeid. Indien door uitgave besloten wordt, hoopik daarop zooveel invloed te mogen hebben, dat ik gelegenheid verkrjg de tusschenstanden te doen gevoelen, dat het Handboek N' 1 zal zgn van eene reeks belangryke werken op die wgze uit te gevoelen. een geopend oog niet slechts, maar een scherpen en ruimen blik voor onzen geheelen kerkeljken en maatschappeljken toestand. Niemand welligt heeft hem geëvenaard in het algemeen verstaanbar maken van het Christelijk-historisch beginsel, toepasselijk op Ket^k^ Staat en School. Zyne vlugschriften, wier invloed niet gering was, hebben blijvende waardij. Gezond zielevoedsel en vaste spijs! Wie MeM, oppervlakkigheid hegeext, legge ze ter z)j. Voor hem zgn ze te diep. Het is hier, als in de goud-mijn; hoé dieper men graaft, hoe meer de arbeid beloond wordt. Wortnser zelf levert telkens het bewärts dat cc de diepte der waarheid in de hoogst mogelijke eenvoudigheid ligt. — Diepzinnig en helder te gelijk, is hg, ook waar niet alles onder ieders bereik valt, verstaanbar en leerqjk; in ehnsteljken kring stichtelijk en populair, d Voorbeeldig door bescheidenheid en eenvoud. Met eene zeldzaam gegenvenaarde en steeds bedachtzame scherpzinnigheid bedeld, die, by hicht van Gods Woord, zich somtijds tot profetische wenken verhief. publier la Seconde Edition, par souscription. Le résultat dépassa de beaucoup ses espérances. En 1861 une Troisième Edition alloit bientôt devenir nécessaire. En 1863, je n'ai rien changé. Je en détache quelques fragments. Pour constater la différence, disons mieux, le contraste entre le point de vue de M. Motley et le mien; entre la croyance Unitaire et la croyance Evangélique. Je suis issu de Calvin, enfant du Réveil Fidèle à la devise des Réformateurs: La justification par la foi seule et la Parole de Dieu demeure éternellement. Je considère l'histoire au point de vue de Merle d'Aubigné de Chalmers de Guizot. Je désire étre disciple et témoin de notre Seigneur et Sauveur Jésus-Christ. Préparez-t-modéré f 4.80. La première f 12.10. La première livraison en janvier 1868. La seconde f Maurice en oct, 1868. La troisième en déc. 1864. La quatrième en déc. 1865. — L'ouvrage aurait pu paroître alors en entier; car dans la dernière livraison (mars 1872) presque rien n'a été ajouté. Je m'étois proposé de la retravailler; mais des circonstances politiques sont intervenues et d'ailleurs je me suis apperçu qu'écrire l'histoire est une entreprise difficile et presque téméraire pour un contemporain. Environ 2500 souscripteurs. La Hollande et Vinfluence de Calvin. Aux Chrétiens réunis à Genève, le 27 mai 1864. CXXIX 1. Pas de séparation entre la Religion et la Politique. Le ben ongezind, waar men om der Godsdienst wille onverzoenlijk geweest is, enkel op den twist over stoffelijke belang. En té wijzen: ik verlang niet uit eergierigheid en baatzucht alleen daden te verklaren, waarby het gelöst, in menig opzigt, drijfveer en levensbeginsel geweest is. Deze weigering is niet op vooringenomenheid van eigen sympathieën gegrond. Om de verdiensten van het Huis van Oranje of van een Olden- BARNEVÉLY en DE WITT te erkennen, behoeft men niet onder de Oranje- gezinden of Patriotten te worden geteld. Evenzoo, om het Christelyk of ook het Revolutionair element, waar het de Historie bezield heefk, te doen aanschouwen, is het niet noodig dat men Christen of Jacobijn, het is genoeg dat men, met het karakter der tijden niet onbekend, aan waarheidsliefde en eerlijkheid getrouw z. Laat ons voor de gevolgen dezer pligtsbetrachting niet Laat ons voor de gevolgen dezer pligtsbetrachting niet bevresd zijn. De bekendmaking van al wai. in daad en ook in bedoeling, gebeurd is, ziedaar de voorwaarde om uit de ervaring der menschheid wezenlijk nut te kunnen trekken. Menigeen zou, geljjk eene Godsdienst, evenzoo eene Geschiedenis voor niemand aanstootelijk verlangen; vergeten wjj niet dat, in deze wereld van dwaling en bederf, met het ophouden der ergernis, de heilzame kracht, beide van Godsdienst en Historie, te loor gaat. Geen terugdeinzen voor de waarheid, omdat z^j in den prikkel haar kenmerk , en tevens haar vermogen ter opwekking en ter genezing , behoudt. 2. A la Religion appartient toujours le premier rang. Men voert m^ welligt te gemoet dat ik in het geheele werk n4jne gevoelens, bepaaldelijk in de Godsdienst, op den voorgrond gesteld heb. Voorzeker. Ik ben niet van oordeel dat verloochening of otitveinzmg van beginsels een voorwaarde of een waarboy^g eener prijselijke en ge- wenschte onjMrtijdigheid is. Ik' heb overal gesproken op den toon van Christen en Protestant, Ik heb , met blikbare belangstelling , doen zien dat op de belijdenis van het Evangelie, de opkomst en bloei, op de verzaking van het Evangelie, de ondergang van Nederland gevolgd is. Ik heb met ingenomenheid opgeteekend hoe de waarheid in Christus zich ook op nederlandschen bodem krachtig betoond heeft ter nederwerping van de sterkten, waarachter bijgeloof en ongeloof zich hadden verschallst, en hoe, trots moordzieke dweepzucht, in het bloed van martelaren en gelofsselden de grondslag gelegd is van een Bepubliek, klein in omvang en die straks voor eiken vijand scheen te moeien zwichten, en die echter haar vlag op alle zeeën wapperen, haargeza, wijd en zjd, in alle wereldstreken eerbiedigen deed, en de aanzienlykste Mogendheden in rjkdom, in vermogen, in boslissenden invloed op het lot van Eoningen en Volken, minstens geëvenaard heeft. Evenzoo heb ik niet met onverschilligheid vermeld het te voorschijn Treden der aardsche wijsheid, toen de wisheid, die van Boven is, veracht werd; de strekking eener verleidelgke leer, het betooverende van haar beloften, de doodeljkheid van haar vrucht, en de wijs waarop zj, langs wegen van rampspoed en lijden, ten laatste de bron van onmagt en nietsbeduldend-heid voor den Staat, van verbastering voor de Kerk, en van ellende voor bet beklagenswaardige Volk, slagtoffer der proefnemingen in Godsdienst en in Politiek, geweest is. Faisant ressortir le point de vue Evangéliquy, on est par là même fidèle à la mission de Historien, hetgeen mij als Christen betaamt, zou ik, als beoefenaar der Historie, gehouden zyn geweest te verrigten. Ik heb de Geschiedenis niet tot voorspraak mijner zienswijze in de Godsdienst misbruikt. Ik heb geen gezochte eenheid en gedwongen verband inde gebeurtenissen gelegd. Maar ik heb evenmin gemeend, in een weten-schap, tot getuigenis geven aan de gansche waarheid bovenal geroepen, de hoogste waarheid ter zijde te mogen stellen. Het is den kortzigtigen sterveling niet vergund, in Jjdelen waan, de raads besluiten Gods voor uit te loopen en den slufteren op te het het over de geheime-nissen van het wereldbestuur gelegd heeft; maar het is den geloovigen en ootmoedigen Christen evenmin vergund het oog te sluiten voor de lichtstralen waarin, bij de wonderen der Historie, de glans zijner volmaakt-heden schittert. Dat de liefde en de regtvaardigheid Gods zich aan de Natie in de wegen zijner Voorzienigheid niet onbetuigd liet; dat de lotgevallen van het Vaderland de kracht der toezegging : « Die Mg eeren zal Ik eeren, hebben getoond en bevestigd, ook deze waarheden behoore uitnemendheid voegen, niet te worden gewerd. Het zijn de dom^loopende feilen, het En gebeente waardoor het gestel zamenhang en vastheid verkqjgt; de lerensgeesten door wier adem het doode licham der Historie bezield wordt. Oyer deze waarheden en haar middenpunt, Christus, is het, dat van den beginne der tijden tot op den hoidigen dag, telkens onder veelaoorten vorm, verdeeldheid en strgd is. Verflauwen w^ niet, omdat haar haar handhaving tegenkanting ontmoet. Het getuigen, niet het overtuigen, is de pligt waarvan de verantwoorda4Jkheid ons opgelegd is. Met het oog opwaarts valt dit getuigenis geven ligt. Te midden der beroeringen van menscheljke wijsheid en menscheljke driften steunen wijsheid en menscheljke driften steunen wijsheid, door wien, volgens het Profetisch woord, dat zeer vast is, de onwikkeling van het lot der wereld naar dien geduchten en heerlijken aflloop gedeld wordt, wanneer de Heer zelf de banier oprigten en den overmoed, ten hoogsten top gestegen, te niet zal doen met den adem zgns monds. Ook dat is Historie; de kern en de slotsom der Historie; de Geschiedenis der toekomst en der eeuwigheid: haar kenbron ligt in Gods Woord, haar zekerheid in Gods trouw, haar heerlijkheid in Gods liefde, haar aanschouwelijk betoog in de blijde of rampzalige serving an de overzijde van het graf. Dans La troisième édition j'ai retravaillé plusieurs parties. Notamment l'époque de 1609 à 1619. Il reen même verpligt, nu meer dan tot dnœver, te doen niet herrück is, maar omwerking. Omwerking désidées, in de veelbednidendlieid van het woord en naar de geringheid müner kracht, het regt geeft en de verpligtenten âgende van het, waaraan als het handboek erken, a) Nederlandtche GedackieH N° 38 en 39, pag. 311. Voici quelques paragraphes, dont l'ensemble est contraire au récit dramatique de M. Motley. La quatrième Edition, qui se publie maintenant par souscription, est une répressiv. CXXXII § 252. De Staten tan Holland y Als waren sH ook in gelöstliche oppermaiptisr 9 drongen, als christeiyk llefdebetoon, aan de Kerk bet dnlden op yan een leerirelke zQ. Toor onwaar, onbelsck j Törderfeiyk hield. YrQheid ran spreken werd aan de remonstrantseli. Tryheid Tan tegenspraak weldra niet meer aan de regtzinnlgen yergnnd. Les États de Hollande et Barnevelt, par leurs décrets de tolérance réciproque, étoient tolérante en apparence et persécuteurs en réalité. P. 89. § 254. De Hervormden, onvermogend, zouden gaaxne, bg minnelke schikking, de kerken hebben verdeeld; de Eemonstranten, bjkans meester, konden niet met de helft te vrede worden gesteld. Er bleef dus, waar de prediking uitsluitend aan Remonstrantsche leeraars opgedragen was, den verongelijkten niet over dan, met prysgeving der kerkgebouwen, in huizen en schuren te gaan. Doch, ziet! ook deze zamenkomsten werden verboden, belet, met geldboete, onpoortering, en uitbanning gestraf. Uit vele Kerken verdereven, werd de kerkleer ook daitr buiten niet meer geduld. a. „Je crois’", écrit Maorioe, „ que ce seroit beaucoup faits s'ils pou voient obtenir liberté de prêches en quelque grange on maison. P. 86. — Voyez la réponse énergique p. 87. § 256. Aldus was er wezenlijke vervolging tegen de belidenis, waarvoor de Vaderen gestreden hadden en en die tot hoeksteen van den Staat gelegd was. Gehechtheid aan de Gereformeerde kerkleer werd door stedelgke Overheden als oproerigheid gestraft. De boog was te sterk gespannen ; ook in Holland bleek dit. De eerste gewigtige tegenstand ging uit van Amsterdam. Nu ving een strijd aan die, van de zijde der Gereformeerden, in den beginne althans, slechts verdedigenderw^s en om gewetensvrijheid gevoerd werd. a, Maurice, ayant juré de maintenir la religion réformée, n'ayant ni le droit ni la présomption de pronon. Cer dans des questions de controverse, insista sur la tolérence envers les réformés orthodoxes et sur l'opportunité et l'absolue nécessité d'un Synode national. P. 91. § 257. Tegen de wederstreving der burgerijen riep Oldenbamevelt de hulp ook van den Stadhouder in. Spoedig bleek het dat zyne berekening oontrent de onderdanigheid vanfaurits, ook tegen zjne overtuiging en. Ln^aurit Cxxxni ^weten, gefaald had. Tot partgkiezen gedwongen, verklaarde hj, volgens B911 eed, de Oeveformeerde (Godsdienst, pilaar en vastigheid van den Staat, te zullen beschermen. Aan geen verdrukken van de Remonstranten worden door hem gedacht. Veel zou zijn gewonnen, indien slechts aan het verdrukken van de Gereformeerden een einde gemaakt wierd; indien de gewetensvrijheid der Contra-remonstranten, door het niet verstooren hunner bgeenkomsten, erkend, indien hun, in de groote steden althans, een eigen können. Verliebende, indien, na deze tydeljke schikking, het oordeel over de theologische geschillen, niet door den Magistrat, maar door eene wettige Nationale Synode, gevelörd wierd. A. Continu par Barnevelt à prendre parti, Maarice refiua de concourir à la perêceaùm des Réformées. P. 92. § 258. Door onderlinge toegeefllfkheld was en bleef nog het geschil Toor schikking vatbaar Mits aan de Oud-gereformerden vrQheid van godsdienstoefening verleend wierd; mits de tegenparty niet bH nitslniting de Gereformeerde kerken bezet hield i mits de hoop o kerkeljike beslissing niet wegviel; mits de stedelUke Overheid van geweld 9 in het doordrjQven van haar eigendnnkelQk en parfldig goedvinden 5 aftag. Der rnstverkrQging op dergelUken Voet werd door Manrits en Willem-Lodewyk geen arbeid of moeite gespaard. a. Un accord, moyennant une vérituAle tolérance, étoit facile. P. 90*. § 259. De Staten van Holland, wel verre van tot zachtheid en toegeeft ljkheid te worden gestemd, stellen zich schrap tegen de Kerk, tegen den Stadhouder, tegen de Unie, tegen het meerendeel der burgery, tegen en aanziellijk gedeelte zelfs der stedelijke Vroedschappen van hun eigen Gewest Met geringe meerderheid der Barnevelt ook nu door wat 14j goedvindt. De Nationale Synode geweigerd, het nemen van waardgelders in de steden vergund, het beklag bg Hoven en Regtbanken ontzegd, der er der Generalität aan de Provinciale betelijke van het krijgsvolk der Generalität aan de Provinciale betelijke. Scherpe Resolutie inderdaad; volledige toepassing van Barnevelts beginsel omtrent der Staten oppermagt, in de toenmalige oorlogsverklaring gelijk. a. La Resolution du 4 août 16 17, dont Barnevelt fut le téinéraire auteur, contenuit eu gerne la furecie. P. 91. CXXXIV 260. Uitzigt op minnelyke schikking verdader. De stedelke Regenten nemen waardgelders aan, eischen een nieuwen eed van de burgerij, en vermeten zich bevelen te gevon aan de soldaten door de Provincie betaald. Maaurits handhaaft zijn gezag over het kqjgsvolk; vgf Grewesten worden het eens dat de Nationale Synode plaats hebben zal, en, zoowel in Holland als in Utrecht, is afker en haat het gevolg van aanmatig en geweld. Nu althans scheen voor de party van Bamevelt terugweken rädzaam. Desniettemin werd de meerderheid der Staten van Holland door zyn invloed tot het betoonen van de uiterste hardnekkigheid geleid. a. Barnev çlt n'aToLt pas fait le 4 août ce paître pour reculer. P. 96. § 26i. Aldus zon y door eene gewapende meerderheid der Staten Tan éène Provincie, ten nadele der Hervormde Godsdienst, deiret worden gesteld aan de Kerk, aan debnrgerU, aan vQ f Gewesten zonder dat er op den aard en eisch der Unie van Utrecht en op de onverbrekeljykheid van den door geloof seenheid gelegden hand gelet wierd. Zoodanige overheersehing kon en mögt niet worden geduld. Weifeling en uitstel zou, b|| toenemende spanning, leiden tot scheuring en burgerkrjyg, dubbel verderfeiyk om het naderend einde van het Bestand. Spoedige en krachtige tusschenkomst der Unie was het eenige middel van behoud. De Algemeene Statennamen een afdoend besluit. De afdanking der waardgelders, met kloeke beradenheid, te Utrecht hoofdzetel der Remonstranten, door Maurits Geschied, bewees dat Bamevelde eigen kracht te hoog had berekend, en dat, nu hy in roekelooze vaart een kloeken en standvastigen wederparty der ontmoet had, zQn overmoed geen overmagt was. À la maison de prévenir ta gierre cité, se décida à couper le noeud gordien. P. 96. Le chute de Bamevelde, vers l'expiration de la Trêve, fut salutaire pour le paya. P. 101. Contrairement à la dernière phrase du livre de M. Motley. „Théricule, le Republic était to go forth et take her share in that awful conflict now in full blaze, et of which after-ages were to speak with a shudder as the Thirty Years' Year." Dans cinq paragraphes on trouve le résultat final de mes recherches et de mes méditations sur le caiéactère et la conduite de Maurice. de Guillaume-Louis et de Barneveil. § 200. Aan drie uitstekende mannen, aan Prins Maurits als Veldheer, an Oldenbarnevelt als Staatsman, en met Maurits aan Graaf Wilhelm-LoDEWiJK, vooral ook in het handhaven van volksregten en gewetens-vrijheid, heeft de Republik haar opkomst, haar onafhankelijkheid en luister, te danken gehad. § 2(H. Met den voortgezetten oorlog heeft Prins Maurits het werk van Willem I, de vrijmaking van het Spaan sehe juk ^ voltooid. Terwyl hg in veldheerstalenten ook zijn Vader overtrof, was h|j in staatkundig doorzigt en overleg met hem niet vergelijkbaar. In krijgskunst uitgeleerd, begeerig naar krygsbedryf, rusteloos bezig met de vorming en leiding van het leger, met schranderen blik Auf keerig van elke verzoening die voor onafhankelijkheid of Godsdienst gevaarlijk zou kunnen zijn, was hij niet geneigd zich te mengen in het inwendig Landsbestier; «^iv^'/e/î/e/^e/ waar hooger gezag; liet gaarne aan Bar^ievelt overwigt en beslissing in het Staatsbeleid; berustte in den wil der Staten, zelfs waar hem in oorlogs-zaken de voet dwars gezet werd; was dikwerf, meer welligt dan aan den Stadhouder vergund was, onverschillig en bijkans w*ceind aan het-geen de partyen verdeeld hield, en bleef lijdelijk aanschouwer van de anmatigingen der Stedelijke Aristocratie. Niet altijd evenweL Toen de Vergadering der Staten van Holland, ter staving en sterking van de Gewestelijke oppermagt, de regten miskende van de Godsdienst wier bescherming vooral Ook aan hem opgelegd was, toen verklaarde Maurits zich tegen dit buitensporig bedrijf. In trotschen overmoed, had men den burgerkräg, met al het daaraan verbonden onheil en gevaar, bijkans onvermijdelijk gemaakt; toen heeft h, door pligtmatige tusschenkomst, dien geweldigen voortgang gestuit. § 202. Maiudte was door een aantal krijgshelden uit het Geslacht van Nassau omringd. Uitmuntend boven allen was zijn neef Willem-Lodevvijk, Stadhouder van Friesland en Groningen; moedig en bekwaam veldoverste, schrander en godvruchtig Vorst, die deze twee Gewesten met liefderijken zijn en tevens met vastheid en klem bestuurd heeft. Uit pligtbese f stand-vastig en onven^vaard, waar Maurits niet zelden weifeletid en besluiteloos tegen bezwaren oj)zag, is hij èn in den oorlog dikwerf zijn raadsman, CXXXVI èn in al wat de partijschappen, in Staat en Kerk betrof, met zacht-moedige evenzeer alfi krachtvolle wgsheid, zijn leidsmafi geweest. 