None
Het Italiaansche woord marzacottOy eene soort van glazuur, is waarschijnlijk ontleend aan sp. m^zacote, dat eigenlijk de naam is voor de soda die in het zuiden van Spanje door het ver- branden van zekere kustplanten wordt gewonnen, en die van het glas een voornaara bestanddeel is. De vorm met r was iu het Italiaansch der 15^^^ eeuw gewoon, zooals blijkt uit het in 1442 geschreven werk over den handel van Giovanni di An- tonio da Uzzano (uitgegeven in 1766): hij spreekt van mar- zachotto da fare veiro (blz. 21), marsacotto da hicchieri (blz. 81), en evenzoo van soda ovvero cennere da bicckieri ovvero vetro (blz. 59). Kan niet in marzapane eene dergelijke r zijn ingelascht ? Denkt men aan marzapane in den zin van doos^ dan kan men niet anders dan het gelijkstellen met het Provençaalsche woord musêapan^ dat bij Honnorat aldus wordt verklaard: „Boîte ou petite caisse faite de bois léger, dans laquelle on met ordi- nairement ou des confitures ou des choses précieuses". Dat is de ware omschrijving voor de scatole di legno^ waarin volgens Pegolotti de eetbare marsepein werd verzonden; die doezen hebben blijkbaar marza/pane kunnen heeten, evengoed als haar inhoud. Maar het bij Honnorat genoemde massapan, dat in Provence blijkbaar een gewone term is en was, is natuurlijk hetzelfde als het bij Ducange genoemde massapanum, in teksten uit die zelfde streek, en waarin het een koffertje of kistje voor kost- (47) baarheden beteekent. Die vorm zonder r ïs dus stellig in het Provencaalsch al zeer oud, ouder dan de 14**® eeuw. Daaruit zou men afleiden, dat marzapane in den zin van kistje ont- staan is uit een niet-Italiaansch woord, dat zuiverder dan in het Italiaanseh bewaard is in prov. massapan, in zooverre als deze vorm geene r heeft. Tegenover elkaar staan, en blijk- baar met elkaar verwant; in het Italiaanseh van de 14^*® eeuw een vorm marzapane, die eene eetwaar en een kistje of eene inhoudsm,aat kan aanduiden, en in het Provencaalsch van de 14^® eeuw een oudere vorm massapan, die alleen eene doos- of een kistje, en zelfs een reliquieènkistje beteekent. Gesteld nu dat Mahn gelijk had, en dat derhalve de oorspronkelijke be- teekenis die van eetbare marsepein was, dan zou men aldus moeten coneludeeren: alle andere talen hebben, voor zoover wij weten, het woord marsepein uit het Italiaanseh, en de marsepein schijnt ook uit Italië afkomstig te wezen ; had Mahn gelijk, dan zou ook uit het Italiaanseh het woord in het Pro- vencaalsch moeten zijn overgegaan, en hoogstwaarschijnlijk in een tijd toen de Italiaansche vorm nog geene r had; want anders had die r in het Provencaalsch van voor de 14^® eeuw moeten verdwijnen, en daartoe zou weinig of geene aanleiding zijn geweest, aangezien de verbinding van r e^n z [ts) in die taal wel kan bestaan. In het Italiaanseh echter is van een vorm zonder r niets te zien, en vermoedelijk is het vreemde woord, dat door de Italianen werd overgenomen, nagenoeg ter- stond met eene ingevoegde r door hen uitgesproken. De ge- legenheid om het woord zonder die r aan andere volken over te brengen, moet dus zeer gering zijn geweest. Veel eenvoudiger is de omgekeerde stelling. Indien men aanneemt, dat het woord oorspronkelijk een kistje of doos be- teekende, dat het in dien zin in het Italiaanseh kwam, waarin er zeer spoedig eene r werd aan toegevoegd, dat die naam vervolgens overging op eene lekkernij die men in Italië had uitgevonden, en die vandaar uit weer in allerlei andere landen bekend raakte, — dan komt mij die loop van zaken natuurlijker voor. Volgens deze gissing zou derhalve marzapane in Italië (48) eerst de naam voor een kistje zijn geweest, ook voor eert Zoo- danig waarin de lekkernij verkocht werd, die aanvankelijk moet genoemd zijn met een van de vele woorden voor allerlei sui- ker of suikerwerk. Een marzapane was eene doos met een klomp, een stuk van zulk deeg, in een vorm gebracht zooals voor den vorm der doos werd vereischt. Ik zal mij niet be- roepen op bekende woorden als fiesch^ hm enz., die ook een naam worden voor den inhoud; noch op lat. moriariuniy dat eerst mortier en daarna mortel heeft beteekend; noch op fr. pot-au'/eu, als naam voor den bouillon die in den pot wordt gekookt. De mogelijkheid van een dergelijken overgang er- kent ieder; de vraag is, of zij in het geval dat wij onderzoe- ken, waarschijnlijk mag heeten. Mij dunkt, ja. Want de naam van de doos eindigde op •'pa7ie, en de inhoud was iets eet- baars; daardoor kon u7i,o marzapane, de doos met haar inhoud, allicht een term voor den inhoud alleen worden. Te meer daar marza'pane in den zin van doos in het Italiaansch nooit algemeen gebruikelijk is geweest, en .dus niet ieder bij het hooren van dat woord in de eerste plaats aan eene doos moest denken. Het oorspronkelijke woord zou men dan kunnen ver- gelijken met een woord als lat. eapsa, dat in den Franschen vorm chasse een reliquieënkistje beteekent, en als cassa en caisse een voorwerp voor emballage aanduidt. Wil men daarentegen blijven bij de voorstelling van Mahn, dan moet men berede- neeren, hoe een woord dat een deeg van suiker beteekende, en dat reeds eindigde op -pane, de naam werd voor een juweelen- kistje; mij dunkt dit is moeilijker, en ook de formeele bezwa- ren zijn grooter, zooals ik heb trachten aan te toonen. Het oorspronkelijke woord zou dan zijn het Provençaalsche massa/pan of een vorm uit een nauw daarmee verwante Ro- maansche taal. Deze vorm gelijkt wel eene samenstelling met het woord voor brood als tweede lid en een verbalen stam als eerste, en het spreekt van zelf, dat men in de eerste plaats zal denken aan het werkwoord dat in het Provençaalsch luidt massar ; dat het woord massapa^mm in eene der beide plaatsen bij Ducange gespeld wordt maczapanum, zou bij die onder- (49 ) stelling zeer goed passen. Maar de beteekenis van niassar, waarover ik hier niet verder zal spreken^ past minder goed. Het is echter ook mogelijk dat ma^mjmn oorspronkelijk geeiie samenstelling is met een der Bomaansche vormen van panls, dat men dit woord er later in heeft meenen te vinden, en dat de term in zijn geheel daardoor des te gemakkelijker de vaste naam heeft kunnen worden voor iets eetbaars ; een niet-ßomaan- sche term, afkomstig uit de buurt van eene stad als Marseille, zou niemand verbazen. Ik heb alleen hierop de aandacht willen vestigen, dat men voor de verklaring van ^narzapane misschien een anderen weg zal moeten volgen dan die door Mahn is ingeslagen. VBRSL. EN MED. AFD. LETTfiRK. 4^* REEKS. DEEL II. OVER DEN AANBUENG VAN DOODSLAG BIJ DE VIERSCIIAAE IN KENNEMEllLAND EN IN HET NOORDEKKWAIITIER VAN HOLLAND DOOE R. FRDIN. In de verschillende dingtalen in zake van doodslag, die tot ons zijn gekomen, hooren wij slechts zelden en bij uit- zondering, hoe het onderzoek naar de schuld of onschuld van den aangeklaagde werd ingesteld en ten einde gebracht. Meestal wordt beschreven, hoe het toegaat wanneer de aangeklaagde aan de indaging geen gehoor verleent en wegblijft en zich bij verstek laat veroordeelen. Dat zal ook wel het gewone ver- loop zijn geweest. Doorgaans zal de aangeklaagde de schul- dige geweest zijn, en dan was het niet geraden de wijkplaats, waar hij heen was gevlucht, te verlate» en zich aan de kans eener veroordeeling en terechtstelling te wagen *). Maar natuurlijk waren er op den regel talrijke uitzonde- ringen, en wàj wenschen te weten hoe een aangeklaagde, die ^) Een staaltje van het gevaar, dat de handdadigc liep, die zich in de handen van den rechter stelde, vertoont ons de volgende post in een rekening: „Item, Reinier Capoens [een doodslager] viandje- loefden Jan den Baeliu te miede, dat hi over Reinier Capoen rechten soude ende op een rat setten ende niet en soude laten [vrij] coepen noch ver- dinghen, X ffi." Dit onder de ontvangsten. En onder de uitgaven: „Itéra, eenen man gegeven, die Reinier Capoen onthoofde" enz. Zie de straks aan te halen voordracht van den heer Van Riemsdijk, hlz. 422, '3. ( 51 ) opkwam om zijn onschuld te bewijzen, zich verweren moo^t, en hoe ten laatste tusschen hem en zijn aanklager beslist werd. Voor sommige streken gedurende zekere tijdvakken vernemen wij, gelukkig, dit ook uit merkwaardige oorkonden. Wat oud-ZuidhoUand omstreeks het midden der XV*^ eeuw betreft wordt het ons het uitvoerigst en het aanschouwelijkst beschreven in een zoogenaamd Handbetoon, dat is een ge- tuigschrift, door den baljuw uitgereikt aan een voor de vier- schaar vrijgesproken beschuldigde, waarmee deze zijn onschuld, zoo vaak die mocht betwijfeld worden, bewijzen kon. Ik heb over dat gewichtige document, waarin wij den geheelen loop van het geding kunnen nagaan, in het breede gehandeld, toen ik, nu tien jaren geleden, de eer had in deze vergadering te spreken over Waarheid, Keïtning kx Zeventuig ^). Thans kan ik volstaan met te herinneren, dat, als de aangeklaagde de aanklacht van zijn vervolger voor de vierschaar beant- woord heeft met de betuiging, dat hij niet dan „beticht^^ is, en dat hij „dies alinge ende al onschuldig is^^, voortgaat met „daerof een waerheit^', te vorderen. Die waarheid, dat wil zeggen het onderzoek naar de waarheid, wordt hem toegestaan, en ingesteld buiten de vierschaar, in een kerk of open huis, door den baljuw en zes welgeboren mannen, door dezen ge- kozen, die geen partij dragen in de zaak. Daarbij worden door aanklager en aangeklaagde getuigen voorgebracht en stukken overgelegd, waarmee zij hun beweren kunnen be- vestigen. Zoolang het onderzoek duurt blijft de vierschaar geschorst; is het afgeloopen, dan verschijnen weer de onder- zoekers in de vierschaar en geven schriftelijk hun verdict (om het duidelijkheidshalve met dit woord uit de taal der Engel- sche jury te noemen), dat nu door den klerk luide wordt op- gelezen en door het gerecht tot eindvonnis verheven. Wat hoofdzaak schijnt bij deze procedure, de weerzijdsche dingtalen ^) Versl. en Meded. Ille reeks, IV, blz. 244. Het opstel staat in zijn geheel afgedrukt in NijhofF's Bijdr. Ille reeks, IV, blz. 1. 4* ( 52) en de loopende, wij zouden zeggen de interlocutoire, vonnissen '), zijn dus inderdaad slechts van mindere beteekenis. Waar het op aankomt is het, buiten de vierschaar gehouden, onderzoek naar dß waarheid; zooals dat uitvalt luidt ook het vonnis. Die loop van het proces is zoo overeenkomstig den aard der zaak, dat wij veilig onderstellen mogen, dat, sedert de oud-vaderlijke kamp door de betrekkelijk nieuwe waarheid ver- vangen was geworden, zulk een onderzoek, zij het dan ook in verschillende vormen en onder verschillende namen, overal, in steden en op het platteland, moet hebben plaats gegre- pen. Ik heb in de voordracht, waarnaar ik reeds de vrijheid nam te verwijzen, pogen aan te toonen dat de Kenn ing in de steden en het Zeventuig op het platteland ook wezenlijk niets anders waren dan naar de omstandigheden gewijzigde Waarheden. Ook heeft mijn voortgezette studie mij sedert geleerd, dat in de graafschappen van Holland en Zeeland onder allerlei namen en in allerlei vormen haast overal het- zelfde rechtsgebruik heerschte. Ik wensch heden een nieuw voorbeeld hiervan te bespreken, en wel een, dat in het grootste gedeelte van het tegenwoordige Noordholland wordt aangetroffen. Aanleiding hiertoe geeft mij de verhandeling, onlangs door den heer Mr. Van Eiemsdijk in Uwe vergadering voorgedragen en dezer dagen in de Ver- slagen EN Mede DEELINGEN (4e Eeeks, Deel I) uitgegeven. Ons geacht medelid handelde over het Zevendeel leggen na DOODSLAG IN KeNNEMERLAND EN WESTFRIESLAND, CU rOCrdc de eigenlijke procedure slechts in zoover aan, als tot recht begrip van zijn betoog noodzakelijk was; maar de door hem aangehaalde, en voor een goed deel thans voor het eerst door hem gedrukte bescheiden betreffen toch ook het onderwerp, waarover ik voorheen sprak en thans opnieuw wensch te spre- ken. Juist omdat hij er slechts ter loops over gehandeld had. *) In den ballingbrief, bij Van Santen blz. 342: „mit wapeuruft ende met klaghelycke woorden, mit alsulcke loopende vonnissen, als daer mit recht toe behoorde." { 53 ) voelde ik mij opgewekt om er Uw aandacht opzettelijk op te vestigen. In de oorkonden, door den heer Van Riemsdijk verklaard en toegelicht, wordt gewag gemaakt van een incident in de procedure over doodslag, dat aan het Noorderkwartier in het bijzonder eigen schijnt te zijn, en waarmede de geachte spreker eenigermate verlegen zat. Hij zeide er het volgende over: „De dingtaal gaat nu over tot het wapenruft en de aan- klacht, maar onze andere bronnen, de rekeningen, maken ook melding van eene andere handeling, die, naar het mij voorkomt, aan deze moet zijn voorafgegaan. Ik bedoel : het aanbrengen. Het blijkt namelijk dat de klager, althans in zekere gevallen, zijn aanbreng deed met zes mannen en dat hij het deed „ten heylighen". Den aard dezer handeling leert men kennen uit andere rechtsbronnen, het best uit de dingtaal van Arasterdam. Een zeker aantal magen van den klager, na vooraf op de te- rechtzitting gezworen te hebben dat zij niemand dan de schul- digen in den doodslag „leggen" zouden, noemden onder de personen, die de klager voor de terechtzitting aan het gerecht had opgegeven, een of meerderen op, die zij als de schuldigen aanwezen. De klager deed hierna bij vonnis uitmaken, dat de doodslag zoodanig was aangebracht, dat hij tegen hem of hen zijne klacht mocht instellen. Door deze handeling trad dus in het licht wie als de beschuldigde moest worden beschouwd", Aldus voorgesteld, schijnt deze aanbreng een vijfde wiel aan den wagen, tenzij men liever beweren wil, dat hij de op hem volgende wapenruft en plechtige aanklacht van den naasten zwaardmaag overbodig maakt. Nevens den aanbreng onder eede door meerdere magen heeft de aanklacht van een enkelen, al bestaat hij den doode het naast, niet veel meer te beteekenen. Of blijft die aanklacht met wapenruft niette- min de voornaamste en wezenlijke, waartoe moet dan de * aan- breng daarenboven nog dienen? Mij dunkt, deze van zelf oprijzende bedenking wettigt het vermoeden, dat de toedracht ( 54 ) eji de beteekenis der beide gelijksoortige handelingen toch nog, nauwkeurig beschouwd, een andere zal zijh. Wij geraken dan ook tot een ander inzicht, wanneer wij bij onze beschouwing uitgaan niet van de Amsterdamsche ding- taal, maar van die van Kennemerland, die de heer A^an Riems- dijk overigens ook ten grondslag legt aan zijn betoog. Daar zien wij den oudsten eu naasten maag beginnen met zijn wa- penruft en klaaglijke woorden, en die besluiten met «en toe- zegging: „Woude (de aangeklaagde) daer yet wederleggen, oft hy te werf quaem, soo woude (ik) hem aanbrenghen ... als (ik) met recht schuldigh ben aen te brengen. Ende (ik) segh dat myn aenbrengh sal ghaen voor eenighe onscoude, die (de aanklager) daervoor doen mach". Gij ziet, de zaak wordt hier anders voorgesteld dan de heer Van Riemsdijk naar luid der Amsterdamsche dingtaal haar beschreef. De aanbreng •gaat niet vooraf aan de wapenruft, integendeel volgt haar, en volgt haar niet noodzakelijk en in ieder geval. Alleen VQor het geval, dat de beschuldigde ter vierschaar verschijnt en bez- weert onschuldig te zijn, verplicht zich de aanklager hem aan te brengen, zooals recht is, en zoodoende van schuld te over- tuigen. Verschijnt daarentegen de beschuldigde niet, zoo be- staat er geen reden om hem aan te brengen; zijn wegblijven bewijst zijn schuld reeds, of wordt althans geacht haar te be- wijzen. Zien wij rond, of wij niet in de dingtalen van andere plaat- sen iets analoogs ontdekken kunnen, dat over deze Kennemer rechtshandeling een helderder licht ontsteekt. Wij bezitten een zeer uitvoerige dingtaal over doodslag, die te Delft ge- bruikelijk was ^). Zij is blijkbaar uit een lateren tijd afkom- stig, en verschilt nog wezenlijker van die van Kennemerland hierin, dat zij de rechtspleging in een stad, voor een schepen- bank, beschrijft. Maar in het wezen van de zaak wijkt zij toch niet zoo ver van de andere af. Ook voor de Delftsche rechtbank klaagt de naastbestaande van den gedoode iemand ') Uitgeg. door M.\\ J. A. Fruin, in de N. Bijdr. v. Regtsgel. 1878, blz. 173 vlg. ( 55 ), als haiiddadige aan in plechtige, woorden,, en eindigt met, bij monde van zijn taalman, te verklaren: „Wilde hy daer teghens sQggen, daer wilde (ik) hem off verwinnen mit tuyghe, mit oorconde vm poorters, mit kennis van scepenen, mit bedraçh van scepenen". J)us wat de aanklager vpor baljuw en man- nen van Kennemerland met aanbreng belooft te zullen doen, als de aangeklaagde zijn schuld ontkent, dat biedt de ßan- klager voor schout en schepenen van Delft aan te doen met getuigen en schriftelijke oorkonden en met kennis en bedrag van de schepenen zelf. En evenals wij den Kennemer aan- klager hoorden beweren, dat zijn bewijs behoort te gaan vóór den onschuldseed, dien de aangeklaagde mocht willen zweren, evenzoo zien wij dit zelfde ook den Delftscheu aanklager tegen de tegenspraak van den aangeklaagde volhouden, en ten slotte ook door schependen uitwijzen als recht. Krachtens dat vonnis dingt daarop de aanklager, dat zijn wederpartij „schuldig is met hem an syn kennis te gaen, of an syn woorden te lyen". Wat dit beteekent „met iemand aan een kennis te gaan", weten wij. Het wil zeggen: de zaak in quaestie te onder- werpen aan het onderzoek en de uitspraak van schepenen. Dit heeft plaats geheel naar de wijs eener waarheid, buiten de vierschaar, met gebruikmaking van mondelinge en schriftelijke getuigenissen; en het resultaat, de kennis van schepenen, draagt het karakter van het verdict; het behoeft slechts door dezelfde schepenen binnen de vierschaar tot een vonnis ver- heven te worden. Zoo zien wij dan ook te Delft gebeuren. De aangeklaagde wordt gelast aan een schepenkenning te gaan, en één der schepenen wordt door den rechter, in dit geval den schout, aangewezen, om den handdadige (zoo luidt het formu- lier) „te bedragen of te ontdragen". Met klokslag van twaal- ven keeren de schepenen terug in de vierschaar, en die onder hen, die er toe werd aangewezen, spreekt: „Heer rechter, wildy hooren dat vonnis? Aldus raden mij scepenen te wyzen". En nu wijst hij den beschuldigde of kwijt, of veilig van zijn lijf en zijn goed, al naar dat het onderzoek in diens voor • of nadeel is uitgevallen. ( 56) Op dezelfde wijs wordt voor de vierschaar van Dordrecht geprocedeerd. Maar daar drukt zich de aanklager^ aan het eind van zijn aanklacht^ beknopter üit: „Ende woude hi (de aangeklaagde) daer jet teghen seggen^ dat woude (ik) setten ter scepenen proeve" *). Proeve is hier, te Dordrecht, het- zelfde als kenning te Delft en elders. Mij dunkt, deze analoge voorbeelden van hetgeen in de vier- schaar van de HoUandsche steden plaats had, moeten ons tot het vermoeden leiden, dat de aanbreng, waarmee op het platte- land van Kennemerland de schuld van den aangeklaagde be- hoorde bewezen te worden, iets soortgelijks zal geweest zijn als de kenning of de proeve, waarmee in de HoUandsche steden hetzelfde werd uitgericht. Aldus voorbereid gaan wij over tot het beschouwen van de Amsterdamsche dingtaal, de eenige waarin' ons de toedracht van een aanbreng in het breede wordt beschreven 2). Wij hebben reeds gezien, dat de aanbrengers tot de maag- schap van den aanklager behooren. Hoe zij uit deze ver- kozen worden, is het eerste wat wij uit onze dingtaal ver- nemen. Zoodra namelijk de oudste en naaste maag van de zwaardzijde van den gedoode het met zich eens is geworden, wie hij van den doodslag beschuldigen zal, geeft hij „zijn vier vierendeelen'' — een uittreksel uit zijn geslachtstafel — over aan den rechter, die ze tijdig meedeelt aan „de vyan- den", dat zijn de verdachten. Dezen kiezen nu uit die vieren- deelen acht magen ^), waarschijnlijk, als het kan, uit ieder ^) Oudste Rechten der stad Dordrecht, uitgeg. door Mr. J. A. Fruin, I blz. 366. *) Uitgeg. door Mr. C. Pijnacker Hordijk indeN.Bijdr. van Regtsgel. N. R. V, 1879, blz. 394 vlg. *) De dingtaal, zooals zy gedrukt staat, is hier blijkbaar bedorven doch te verbeteren uit de dingtaal van Diemen (uitgeg. door A. Mat- thaeus, de jure Gladii, p. 617) aldus : „dat se die vianden ghecoren ende se u ter goeder tijt overghelevert hebben." Dat ghecoren (en niet ghe- comen) het juiste woord is, wordt bevestigd door de oudste Willekcuren van Amsterdam, uitgeg. door Mr. C. Pijnacker Hordyk in N. Bydr. v. Regtsgel. N. R. V, 1879, blz. 7, waar gesproken wordt van „sinen core te hebbene van den aenbringe." ( 57 ) Yierendeel twee, van wie zij een betrekkelijk welwillend of althans billijk oordeel verwachten. De gekozenen moeten bij het aanvangen van de procedure aanwezig zijn, en worden, nog voordat de plechtige aanklacht geschiedt, voorgeroepen. Er wordt dan door schepenen gewezen, dat niet allen, slechts de helft van hen, met den aanbreng belast zullen worden, en dat het lot zal beslissen wie. Zijn de vier vierendeelen ver- tegenwoordigd, • dan wordt uit elk van deze één van de twee uitgeloot. Van de vier op deze wijs verkozenen wordt nu een plechtige eed afgenomen, hoofdzakelijk inhoudende; dat „zy in den doodslag den recht schuldigen sullen inleggen en den onschuldigen daeruyt, bij hun beste vijf zinnen : soo helpe hen God en al syn heiligen'". Wat nu volgt is voor den aard der zaak vooral kenteekenend. De taalman, die voor de aanbrengers het woord voert, vraagt: „of zy die aenbrenge bij hen sel ven doen sullen dan by den gerechte, of wes daer een recht of is'': dat wil zeggen of het recht meebrengt, dat zij alleen onderling te rade zullen gaan over den persoon dien zij beschuldigen moeten, of dat zij hierover bovendien zullen raadplegen met de schepenen. De schepenen wijzen, in ant- woord hierop, dat zij met het gerecht, dat zijn zij zelf, in beraad zullen gaan. Dit beraad heeft nu plaats buiten de vierschaar. Laat mij hier even mijn beschrijving van de toedracht af- breken voor een opmerking. Dit beraad, dit onderzoek, is in het .wezen der zaak een schepenkenning, zooals die te Delft en te Dordrecht, waarover ik U sprak, en alleen hierin ver- schillend van deze, dat nevens de schepenen ' ook vertegen- woordigers van de maagschap des aanklagers er deel aan ne- men. Daar die echter vier in getal zijn naast de zeven sche- penen, is het blijkbaar dat zij in het beraad slechts een onder- geschikte rol vervullen. Ik ga voort met het beschrijven der procedure. Na afloop van het beraad keeren magen en schepenen in de vierschaar terug en noemen, bij monde van den taalman, „denghene dien sij in den doodslag leggen, het zij één, twee of meer.'" De ( 5S ) rechter overtuigt zich en de omstanders ten overvloede, dat waarlijk de genoemde door de meerderheid schuldig zijn ge- keurd, door één voor één, eerst de magen en dan de schepenen, af te vragen, of zij waarlijk deze uitspraak volgen. Wanneer het op die wijs gebleken is, dat althans de meerderheid de genoemde jx^rsonen voor hauddadig of medeplichtig houdt, komt de beurt aan den naasten zwaardmaag om met wapenruft en klaaglijke woorden te ageeren tegen hem of hen, die aldus zijn aangebracht. Dat is nu echter een bloote formaliteit; de veroordeeling dier aangeklaagden volgt onvermijdelijk uit den aanbreng. Yergelijken wij thans nog eens de procedure voor de vier- schaar van Amsterdam met die voor de vierschaar van Delft, dan treft het vooral onze aandacht dat de Amsterdamsche aanbreng voor de wapenruft, de Delftsche kenning daarentegen na de plechtige aanklacht plaats grijpt. Dat de Delftsche ge- woonte eigenaardiger is, vereischt geen betoog; dat zij ook in het Noorderkwartier de oorspronkelijke moet geweest zijn, is ons uit de volgorde in de dingtaal van Kennemerland Teeds gebleken, waarin de aanklager eerst na zijn aanklacht een aanbreng toezegt, in geval de aangeklaagde zijn schuld ont- kent. Yan waar dan die oneigenaardige verplaatsing in de pro- ces-orde van Amsterdam? Ik acht het waarschijnlijk dat zij is ingevoerd om een hatelijk misbruik zooveel doenlijk te be- perken. Daar de naastbestaande van den gedoode genoodzaakt was binnen een bepaalden korten termijn één of meer te noemen, die hij van de misdaad verdacht *), kon het niet uit- blijven, dat dikwerf onschuldige, eerzame lieden van een gru- welijke misdaad beticht en bij het groote publiek verdacht '■ De kcaren schrijven daarover wonderlijke dingen voor. Zoo bijv. die van Enkliuizen: „AVaert sake datter een dootslach geschiet waer binnen die vriheit van Enchnysen, so sal men maken eenen hantda- dighc binnen vijf dagen, is die outste ende naaste des doots eenpoirter. Ende is hy een gast, soe sal men een hantdadighe maken binnen neghen daglicn, op een peen van vijftien pont.'' Mr. M. S. Pols. Westfr. Stad- rechten. II blz. 208. AVI. ook blz. 89. ( 59 ) gehouden werden. Dat wordt ons vooral duidelijk gemaakt door een vraag, die zich Jan Mathijssen, de klerk van den Briel, in zijn bekend ßechtsboek stelt: „Of die vrienden van den doden moghen banen (d. i, zooveel als aanbrengen) op Avien sy willen ? Die antwoirde : 't En beheert nyement eer- baers toe yement in eenen dootslach te beleggen, daer 't kenlic off was dat hy op dien tijt als die doetslach geschiede nyewert an velde noch an vaerde en was ende dat h y raets ende daets onschuldich is. Nietmin mach, 't een doen, op sijn boeten, die daertoe staen'^ *). Dat het ook niet. zelden geschiedde, dat aanvankelijk beschuldigd werden, die later niet werden aan- gebracht, blijkt uit de bepaling in sommige keuren, o.a. in die van Amstellànd van 13S8 ^), dat dezulken voor hun kost vier schellingen daags zullen genieten, zoolang zij onder de valsche beschuldiging liggen. Om nu tegen zulk een ongelijk de onschuld • te vrijwaren kon het vooropzetten van den aan- breng uitmuntend dienen. Plechtig aangeklaagd werd langs dien weg niemand, van wien de schuld al niet vooraf zoo goed als vast stond. A'^ergelijken wij verder de toedracht te Amsterdam met die voor de hooge vierschaar van Kennemerland, gelijk wij die kennen uit haar reeds besproken dingtalen, dan hebben wij op te merken dat, terwijl in de stad de aanbreng geschiedt door vier magen, uit een achttal geloot, de aanbreng op het platte- land door een zevental, den hoofdaanklager en zes andere per- sonen, geschiedt, van welke laatsten niet uitdrukkelijk gezegd wordt dat zij tot de maagschap behooren moeten. Doch zou ik raeenen dat dit slechts daarom verzwegen wordt, omdat het van zelf schijnt te spreken. Een zeer merkwaardige post in een baljuwsrekening van Wijk, ons door den heer A^an Biems- dijk meegedeeld 3)^ maakt die gissing nog waarschijnlijker, en ') Blz. 182, in de uitg. van Mr. J. A. Fruin en Mr. M. S. Pols. *) ' Bij Van Mieris III blz. 485. Zie verder Westfr. Stadr. II blz. 39, 208. ') t. a. pi. blz. 413. ( 60 ) doet ons bovendien een tweede aan de hand. Wij lezen daar namelijk^ hoeveel de gewaarde bode van den baljnw, indien deze in de plaats van een onwilligen zwaardmaag moest optreden^ ontving „van den wapenroft ende van der daghen^ die si deden van den vier vierendel ende den twie volghers". Is het ver- metel^ uit deze plaats^ al is zij niet in alle opzichten duidelijk^ af te leiden^ dat het zevental bestond uit den aanklager met de twee magen die hem de wapenruft hielpen doen, en de vier vertegenwoordigers van de vierendeelen zijner maagschap in haar geheel? Doch waarom, mag men vragen, niet overal den aanbreng gelaten aan de vier representanten der vierendeelen, gelijk bijv. te Amsterdam ? Waarom het getal vermeerderd tot zeven ? Tot antwoord op die vraag herinner ik, dat wij ons in Keunemerland en in het Noorderkwartier bevinden, in de streken dus, waar het ze ven tuig als bewijsmiddel bijzonder geliefd is. Door de uitbreiding van het getal der aanbrengers tot zeven wordt de aanbreng ook waarlijk zulk een zeventuig; het aanbrengen is een wezenlijk getuigen, en wordt in de Am- sterdamsche dingtaal ook „ghicht dragen'', getuigenis afleggen, geheeten ^). En dat de aanbreng van doodslag het karakter en de bewijskracht bezit, die aan het zeventuig eigen is, behoef ik niet meer aan te toonen na hetgeen ik U vroeger, in de verhandeling die ik reeds meermalen in herinnering bracht, uiteen heb gezet. Het zal ook wel niet toevallig zijn, dat in de streken, waar de aanbreng door zeven magen van den gedoode geschiedt, het zoengeld door zes magen van den doodslager nevens dezen, als zevende, wordt betaald, zooals de heer Yan Riemsdijk in zijn zoo leerrijke voordracht over het Zevendeel-leggen na doodslag ons onlangs heeft aangetoond. O]) één punt echter heeft hij ons zijn voorlichting onthouden: hij heeft ons niet gezegd, wat wij hier onder betalen te verstaan hebben. Werden waarlijk, gelijk het schijnt, van het bijdragen tot het zoengeld alle magen van den doodslager vrijgesteld, uitgezonderd zes, ') t. a. p. blz. 401. ( 61 ) die voor heu allen betalen moesten? Dat zou zulk een schreeu- wende oubillijkheid zijn geweest, dat ik ze moeilijk onderstellen kan. Het was waarlijk al hard genoeg te verordenen, dat zes zevenden van het zoengeld, waarmee de misdadiger zich van de doodstraf vrij kocht, door zijn onschuldige magen moesten worden opgebracht, ook al was hij bij machte om er veel meer dan een zevendeel uit zijn eigen middelen toe bij te dragen. Dit was een jammerlijke misvorming van de oorspronkelijke rechtsgewoonte, volgens welke de misdadiger alleen zijn zoen bekostigde, geholpen zooveel noodig door zijn maagschap, die in die dagen van ouds zich onderling op het nauwst verbonden gevoelde. Maar nu, de maagschap in haar geheel van de ver- plichting te ontslaan om bij te dragen, in de verhouding waarin ieder tot den veroordeelde stond, en dien plicht uitslui- tend te leggen op zes van haar, door de magen van den dood- geslagene willekeurig aan te wijzen '), dat zou alle palen van billijkheid te buiten zijn gegaan. Als ik mij niet bedrieg is dit ook nooit gedaan en nooit bedoeld. Zij, die met een zeven- deel beladen werden, hadden slechts te zorgen dat een zevende van het zoengeld door de magen, die er toe verplicht waren, werd betaald, en werden voor het tekort verantwoordelijk ge- steld. Oorspronkelijk had de doodslager zelf de bijdragen van zijn nabestaanden geïnd en het volle* bedrag aan de magen van zijn slachtoffer uitbetaald. Maar daardoor was de kwijting van het geheel vaak uitgebleven, als de schuldige over de grenzen uitweek. Dat zal wel de reden geweest zijn, waarom men voortaan hem niet alleen voor borg van het gansche zoengeld gehoudeù wilde hebten, maar hem zes andere borgen, uit de *) Dat de zevendeden gelegd werden door de magen van den ver- slagene wordt uitdrukkelyk gezegd in een handvest van Urk en Em- meloord van 1415 (waarop de heer v. Eiemsdyk opmerkzaam maakt): „ . . . des handaedygen maegen ... die sullen hem [den verslagene] gelden mit 32 ponden, die sal men leggen aen soeuenen, ende des doode maegen die sallen kiezen zess man die dese sess deell gelden sullen, ende dat souende deell daer sullen die handadige ballinck mede blijven." Versl. en Meded. van de Vereen, voor O very selsch Regt en Geschiedenis, 2e stuk. blz. 93. (62 ) meest vermogenden van zijn maagschap^ toevoegde. Zoodoende volgde men ook slechts het gebruik^ dat ten opzichte van menigerlei betaling in zwang was. In de groote waterschappen van Holland bijv. werd de contributie van de huislieden niet anders gegaderd: de ambacht bewaarders, of hoe zij al meer genoemd werden^ waren belast met het innen ervan , en verant- woordelijk voor het volle bedrag van al de aangeslagenen onder hnn ressort. Nog sterker voorbeeld : in Zeeland waren de am- bachtsheeren evenzoo verplicht het schot en de beden van al hun schotplichtige onderhoorigen te voldoen, of zij ze hadden kunnen gaderen of niet. — Het zou mij te ver afleiden van mijn eigenlijk onderwerp, indien ik hier meer dan aanmerken, indien ik uiteenzetten wilde, hoe tegen de kans op verlies, die een dus voor een vast totaal aansprakelijk gesteld persoon on- getwijfeld liep, de niet geringere kans overstond óm meer te innen dan hij verplicht was te verantwoorden. — Dat het met het betalen der zevendeden van het zoengeld niet anders gesteld was, wordt, meen ik, bewezen door .een voor- rechtsbrief, aan de meeste parochiën van Waterland doorgraaf Aelbrecht in 1371 *) verleend, waarbij aan alle rechters ver- boden wordt, in zake van een doodslag buiten de grenzen van Waterland gepleegd, zevendeel te leggen op een ingezetene van een dezer parochiën. „Mair'\ zoo wordt gezegd, „hoir rechte maechgelt^ als 't up him gecorven wort, zullen zi wt- reiken ende gheven geliken anderen horen magen, sonder arghe- list". Dus alleen van het borg blijven voor een zevendeel worden zij door den graaf ontslagen, om reden dat zij niet in de nabijheid gezeten zijn van de plaats, waar de misdaad is voorgevallen en waarschijnlijk de meeste magen van den verslagene wonen ^), maar tot het bijdragen van hun gerecht ') Van Mieris, III blz. 255. *) Als ik de Kennemer dingtaal (bij Van Santen, blz. 342) wel ver- sta, stond het een ieder, die met een zevendeel belast werd, vrij daar- teo-en in verzet te komen, en redenen aan te voeren waarom hy ervan verschoond behoorde te blijven. In dien zin toch versta ik de volgende plaats (waaraan de heer v. R., blz. 350 een andere verklaring geeft. ( 63) deel in het zoeügeld^ als er een andere borg om komt, blij- ven zij voortdurend verplicht. Wilt Gij nog meer bewijs? Een tweede schijnt mij niet minder afdoend. In de hand- vest van Amstelland van 1388 ^) wordt „het leggen van ze- vendeel op onschuldige magen" uitdrukkelijk verboden, en daarentegen geboden, dat „de handdadige selve die soene ver- borgen ende betalen sal; ende hy sal gaderen van syne ma- gen, als hy gesoent heeft", bepaalde sommen, naardat ieder hunner hem bestaat. Ook wordt het geval voorzien, dat de handdadige niet zoent maar balling wordt gelegd en uitwijkt; dan zullen toch de magen gelijke sommen betalen, „ende dat sal gaderen die rechte borge hieraf wesen soude, na den rechte van den lande, op der gemeynen magen coste, om des minsten penninck te gaderen". Dus bij ontstentenis van den handdadige zal een andere borg, die naar recht als zoodanig wordt aangewezen, in zijn plaats ieders gerechte bijdrage ga- deren, op kosten der gezamenlijke contribuanten. Is derhalve in Amstelland het leggen van zevendeel ver- boden en vinden wij dan ook in zijn hoofdstad, Amsterdam, er geen gewag van gemaakt in de dingtaal, in andere steden van het Noorderkwartier, en wel in Enkhuizen en Hoorn, treffen wij het aan in gewijzigden vorm. Wij bezitten name- lijk een dingtaal van doodslag, die als de Westfriesche bekend staat, doch de procedure niet voor de hooge vierschaar van het platteland betreft, maar die voor de rechtbanken der hoofd- die mij niet voldoet) : „Een vonnis [wordt gevraagd] : in hoe lange tijdt zy hem schuldigh sijn uyt te reyden, oft in de sevendeel te blijven." Hier wordt „in het zevendeel blijven" tegenovergesteld aan „hem (er) uit te rijden", dat ik dus versta in den zin van „zich er uitte werken". In gelijken zin vat ik de uitdrukking „hem ontreeden" op, die in de Westfriesche dingtaal (Pols, Westfr. Stadr. I blz. 149) voorkomt, in dit verband: iemand verlangt een zeventuig om zijn eigendom van een stuk land daarmee te bewyzen; hij noemt zijn lendenen of naaste buren op, die het zeventuig zouden moeten uitmaken, doch voegt er bij : „sij mochten hem ontrechten"; dat wil zeggen: tenzij zij bewijzen kunnen dat zij geen rechte lendenen zijn en buiten het zeventuig mogen blijven. *) Van Mieris, III blz. 486 en 484. ( 64) steden *). Op het platteland van Westfriesland — de heer Van Riemsdijk heeft het aangetoond — was het zevendeel- leggen evenals in Kennemerland en Waterland'^) in zwang, en moeten wij dus ook het bestaan van den aanbreng met zeven magen onderstellen. In de dingtaal daarentegen, waar- van ik spreek, komt geen aanbreng te pas, daar de beschul- digde niet is opgekomen, maar wordt er ook niet op gedoeld : integendeel, de aanklager dingt, dat zijn wederpartij lijf en goed zal hebben verbeurd, „wort hy verwonnen by schepenen", even alsof hij voor de rechtbank van een HoUandsche stad pleitte ^). Doch, als hij zijn geding gewonnen heeft en zijn afwezigen vijand balling 's lands heeft zien leggen, komt hij ten slotte met een eisch te voorschijn, die weer bepaaldelijk in het Noorderkwartier tehuis behoort ; hij vordert dat „des quadaders mage den dooden man seilen gelden met twee en dertig pont'\ Wat dan verder volgt is zoo onduidelijk gesteld, dat het on- verstaanbaar is voor wie niet weten hetgeen wij uit de ver- handeling van den heer Yan Riemsdijk te weten zijn geko- men. Met die kennis toegerust kunnen wij echter uit de verwarde woorden de bedoeling met zekerheid opmaken. Zij is deze : de 32 ffi worden omgeslagen over de vier vierendeelen van den doodslager, en vier mannen worden door den aan- klager, na beraad buiten de vierschaar, genoemd en vervol- gens door de schepenen aangesteld om, elk in zijn vierendeel, de contributiën der magen te beuren — zij zelve worden boerrers geheeten *) — en uit te reiken. In plaats van zeven- deden worden dus hier vierendeelen gelegd ^) : de voortvluch- *) Herdrukt in de Westfr. Stadrechten, I, blz. 155 vlg. *) Dat in Waterland de doode door zeven magen worde aangebracht, schryft de Overdracht van 1347 voor, by Van Mieris, II, blz. 735a. *) Ik wil hier herinneren, zonder er thans op in te gaan, aan het- geen Mr. Pols omtrent de verwantschap van sommige der Westfriesche dingtalen met die van Delft heeft opgemerkt, in zyn uitgaaf, I, blz. 143. *) t. a. pi. blz. 159. *) Men noemt het kortaf „een doode leggen ende vierendeelen": keur van Enkhuizen, Westfr. Stadr. II, 208, § 90. ( 65 ) tige handdadige blijft buiten rekening. Merkt op dat, even als de zevendeelen beantwoordden aan den aanbreng door zeven, zoo hier de vierdeelen overeenstemmen met den aan- breng door vier, gelijk wij die te Amsterdam zagen geschieden. Opmerking verdient ook nog de bepaling, die wij hier en elders in de keuren ontmoeten, dat indien een vierendeel maag- schap is uitgestorven, het te betalen zoengeld met ^4 ver- minderd wordt, en niet, gelijk men allicht verwachten zou, door de magen der drie overige deelen moet worden aange- vuld. Deze bijzonderheid geeft mij aanleiding om een andere, ge- lijksoortige, ter sprake te brengen, welke de heer Yan Riems- dijk in zijn Baljuwsrekeningen heeft aangetroffen. Hij ver- meldt ze aldus: „Bij eenige doodslagen komt in de rekenin- gen van Wijk *) eene bijzonderheid voor, die zeer de aandacht verdient. Er worden van de 32 ÏÈ een of meerdere achtste gedeelten afgetrokken, omdat de gedoode even zoovele „ach- tendeelen edels'' had. Doet zich dat geval voor, dan komt alleen het overschot dier som ten laste van den dader en zijne zes magen, zoodat dezen slechts van dat verminderde bedrag een zevende moeten betalen .... Dit is, naar ik meen, alleen te verklaren, als men van het denkbeeld uitgaat, dat hetgeen ten aanzien van het zoengeld recht^ens was niet op edelen toe- passelijk was, en er dus voor doodslagen, op hen geploegd, geen vast zoengeld werd opgebracht". Ik weet niet hoe het U gaat, maar mij kan deze verklaring niet voldoen. Yoor het gedeelte edels, dat een gedoode bezat, wordt volstrekt niet betaald; zou dit, naar de uitlegging van ons geacht medelid, niet moeten leiden tot het besluit, dat een, die alle kwartieren edel had, een volkomen edelman, volstrekt niet vergolden werd, indien hij was doodgeslagen? En dat gaat toch niet aan. Ik stel mij de zaak geheel anders voor. Volgens mijn opvatting, wordt van het zoengeld een achtste deel afgetrok- ^) Ook nog in de rekeningen van de baljuwen van gansch Kennern er- land komen een paar voorbeelden voor : zie blz. 435 en '36. VERSL. EN MED, AFD. LETTER«. 4*^* REEKS. DEEL II, 5 ( 66) ken, indien — niet de doode — maar de doodslager een achtste edels in zijn maagschap heeft. Het was bepaaldelijk in Kennemerland een rechtsregel „dat een edelman in schot en bede niet gold met de buren' \ Ik zou meenen dat, naar analogie hiervan, de verkeerde gewoonte ingeslopen en allengs tot recht geworden was, dat ook in de maagschap de edelen met de huislieden niet meebetaalden. Was er dus in de maag- schap van den doodslager een achtste edels, dan betaalde dat gedeelte, krachtens zijn geboorte, niet, en dat ontbrekende kwam nu niet ten laste der overige onedele magen, maar ter schade van hen die het zoengeld ontvingen, even als wij zagen dat te Enkhuizen gehandeld werd met het verschuldigde van een uitgestorven vierendeel ^). Mij dunkt, deze verklaring is aan minder bezwaren onderhevig dan de andere. Maar is zij bestaanbaar met de bewoording der bedoelde rekeningsposten ? Ik geloof van ja, al erken ik gaarne, dat deze een andere opvatting evenzeer gedoogt. Oordeelt zelf: ik wil de uitvoerigste omschrij- ving, die daarom het best als proeve kan dienen, U voorlezen. „Van Gherjt Jacob fs. doot, die ghewijst was te gelden, na den recht van den lande, voir XXXII ffi ; mar hi hadde III achtendeel edels, die daer vut ghesceiden waren, want die tot ghenen rechte en staen; maken XII ffi, soe blijfs XX ^'\ Wie is hier nu de man die de drie achtendeelen edels heeft? Mij dunkt, de man die gelden moet, de doodslager. En wat van zijn drie achtendeelen gezegd wordt, dat zij daaruit (uit de betaling) gescheiden zijn, omdat zij (in dit geval) tot geen recht staan, laat zich dit ook niet beter toepassen op edelen, die, waren zij niet edel, mee betaald zouden hebben, dan op edelen, om wier adeldom het zoengeld zou zijn verlaagd ? In even dubbel- zinnige termen zijn de andere posten uitgedrukt; zij laten insgelijks zoowel de opvatting van den heer Van Riemsdijk als de mijne toe. *) Evenzoo werd in Kennemerland gehandeld, wanneer iemand, op wien een zevendeel gelegd was, kwam te sterven voordat h^ het ver- schuldigde had uitgereikt. Zulke deelen worden als „ontsturven" met den graaf verrekend. Zie by Mr. v. R., blz. 435 en elders. ( 67 ) Ten slotte nog een woord over den naam der rechtshande- ling: aanbreng. Dat deze kwalijk past voor hetgeen wij be- vonden dat hij in de XV« eeuw was geworden, zult Gij hebben opgemerkt en stem ik gereedelijk toe. Naar mij dunkt doet de naam dan ook op zich zelf reeds vermoeden, dat het oorspronkelijk gebruik van een anderen, met het woord meer overeenkomstigen, aard zal geweest zijn. Yergun mij dat ik u kortelijk de aloude procedure schets, zooals ik mij die voorstel, en de plaats aanwijs, die de aanbreng daarin zal hebben in- genomen. 