None
Oeene stukken noch brieven voor de tegenwoordige Vergadering zijn bij den Secretaris ingekomen. Het wordt alzoo gegeven aan den Heer millies tot het voor- ▼£R8L. BN MBDED. AFD. LBTTEBK. DBBL. Vil. 8 (io<> ) dragen zijner mededeeling omtrent de Osterscheidung van het werk van grotius, De Veritate Religioniè Christianae. Ut het dienaangaande ingestelde onderzoek trekt Spreker liet gevolg, dat van al de gewoonlijk genoemde Osterscheidungen van het geachrift van het geachrift van GRonus alleen de Arabische als zeker, — als gedrukt en verspreid te beschouwen is.' De Voorzitter bedankt den Heer jolliss voor de geleverde bijdrage, en verzoekt die voor de Verslagen en Mededeelingeriy waartoe zij door den Aute Our words are significant. Daarna leest de Heer Karsten zijne Bijdrage voor, betreffende het Werk van Aristoteles over de IHchtkunsL Het komt Spreker voldingend bewezen voor, dat het ge-schrift, zoo als het voorhanden is, in jenen vorm niet van ARISTOTELES kan afkomstig zijn, op grond zoowel van de onvolledigheid en wanorde, welke er in heerschen, als van de onnaauwkeurigheid en stijL Uit aanmerking hiervan zijn in den laatsten tijd twee onder-scheidene gissingen gepperd. Sommigen namelijk meenen, dat het Werk zonde zijn een Compendium van het grootere werk, door eenen lateren Epüomator vervaardigd in de tweede of derde eeuw der Christelijke jaartelling. — Volgens anderen zoude het een een eerste ruwe schets of ontwerp zijn van een grooter. Werk, door den beroemden Schrijver voorgenomen, een virófAwifA«, gelijk men zulke eerste ontwerpen noemt. — De Spreker kan zich noch met het gevoeen van den geleerden düntzer vereenigen, die het Werk, zoo als het daar ligt, aan Aristoteles vindiceert, noch met het oordeel van egger, die het geschrift beschouwt, als eenen legger door Aristoteles op vergevorderden leeftijd vervaardigd, bestemd om als handleiding tot het houden fan mondelinge voordrachten te dienen; maar houdt het voor een later vervaardigd Compendium van het grootere verk van abistotelbs, ten dienste van het onderricht in de Poëtica zamengesteld, deels uit excerpta« deels uit paraphrasen van den text van a&istoteles zamengeflanst; tot staving V van welk gevoelen door hem onderscheidene grönden worden bijgebracht en in het breede uiteengezet. Op de vraag van den Voorzitter, of de Bijdrage voor de Verdagen en Medeldungen bestemd is, antwoordt de Heer KABSTBNy dat hij het stuk nog nader wenscht te bearbeiden, alvorens het onder het oog der geleerde wereld gebracht worde. De Bijdrage van den Heer beets over een nieuwe uit-gave der Dichtwerken van hooft, als te uitvoerig voor den nog overschietenden tijd, wordt verdaagd tot eene volgende Yei^adering. Op aanzoek van den Voorzitter neemt de Heer leehans het woord op over zeker Adres aan den Minister van Binnen-landsche Zaken, door den Gemeente-Ontvanger van Amsterdam, den Heer van hoobn, ingeleverd, en in drk verspreid, waarin die Heer zich beklaagt over hetgeen de Commissie voor de oude monumenten in een Rapport, in het Jaarboek der Akademie opgenomen, te zijnen laste, als huurder der gronden, waarop de ruïne van Brederode staat, is ingebracht De Heer leemans zegt, dat bij een te werk gesteld naauwkeurig onderzoek is gebleken, dat er niets te veel dienaande is gezegd, daar men er nog veel meer over had kunnen in het midden brengen. Eindelijk vermeldt de Heer leemans nog, dat door den Heer scuep- KENS te Maastricht aan de Commissie voor de Overblüsse- len der oude Yaderlandsche Kunst enz. zijn ingezonden twee gekleurde lithographiën van belangrijke oude gebouwen te Maastricht. Niemand heeft iets verder voor te stellen en de Vergadering wordt gesloten. OVER DE OOSTERSCHE VERTALINGEN TAN HBT BEROEMDE GESCHRIFT VAN HUGO GROTIUS: DE VERITATE RELIGIO NIS CURISTIANAE, DOOB H. c. UIL Lisi. Niet slechts op hefe gebied der oude letteren, ook in de geschiedenis der nieuwe letterkunde ondekken wij vaak den invloed der valsche traditie, zien wij soms bij voortduring en werk ten onregte aan dezen of genen schrijver toegekend. Door de vroegere gissing van dezen, of de onjuiste opvatting van genen, bij lateren als zekerheid aangenomen en voorlgeplant, worden dikwerf tot in onzen tijd bijzonderheden van enig geschrift vermeld, die bij nader onderzoek blijken of nog onzeker, of wel geheel valsch te zijn. Een enkel voorbeeld wenschte ik hier ter sprake te brengen, ten jevolge van een onderzoek, waarmede ik mij onlangs heb bezig gehouden naar de Oostersche vertalingen van het beroemde geschrift van hugo grotius: de ver Et, Christianae, Bekend is het, dat dit geschrift algemein als een der vortreffelijkste wordt geacht onder de werken van den man, denn ons vaderland steeds als een zijner grootste sieraden moet eeren. In 1620, in de gevangenis te Loevestel, onder den drächtig beproeving verlichtte en sterkte hem de kracht des Christelijken gelöst, wilde zijn voor zoo vele wakkere landgenooten, eenvoadigen en ongeleerden, die den Ocean doorkruisten, of rondzwierven op de kusten der Moslemen en Heidenen, en daartoe schreef hij dat merkwaardig leerdicht, dat den titel draagt: Bewijs van den waaren Godêdie9iêt Wat zonderling drukt zich MICBRON, Mémoires pour servir à Fhist. des hommes illustres, T. XIX. Paris, 1732. 8^ p. 842 over het doel van dit dicht-werk aldus uit: „ guottus avoit composé ces Vers pendant sa prison de Louvestein, pour les Matelots Hollandois qui alient aux Indes, afin qu'ils pussent en les CantatU s'in-struire 'eux-mêmes et instruire les peuples chez qui ils roient." Juister schrijft gbrabd bbanbt: „Zyn ooghmerk was, zynen landtsluiden, inzonderheit die de zee bouwden, met dit werk te dienen, op dat ze hunnen tydt, in de leedigheit der lange zeereizen, nuttelyk mogten besteeden, en zich van kennis voorzien, om hunnen Godsdienst te können verdeedigen, den ongelovigen, den Heidenen, Jooden en Mahumetanen, van de zaalighmaakende Waarheit t' overtugen, en 't Christenryk verder uit te breiden." Treffender nog ontvouwt de dichter zelf ^) het doei van zijn werk in dien schoonen, krachtigen aanhef: //Trouwhartig Hollandsch volk, vermaert van meenig eeuw, Die nu al over langh de vlagge vau de Leeuw Doen vliegen Hebt soo verr' de wind heeft können dragen. En uwen naem verbreid, soo daer 't begint te dagen, Als daer den avond ryst, jae wyder syt gegaen Dan hem de son wel strekt door synen de wersten beiden; * Elders, in sijn brief ait Parijs van 8 Jaiy 1621 aan amdsbas sohott, vermeldt orotids korteiyk het ontstaan, doel en plan van dit werk. Cf. StjUogts epistolarum a viris älmtr. scriptarum Tomus IL ColL per PRTRUM BURMAiiUM (Loidao, 1727). 4fi. pag. 441 sq. Als gy kloek moedigh komt deur 't blaeuwe veld gevaren, Eq met een hout bedwingt de buyen en de baren. Denkt niet dat al 't geblaes 't welck door het ydel dwaelt, En 't nat dat naer de maen'nu swelt, dun weder daelt, En ook de steen, waerdoor het stael heeft kragt gekregen Te reghten uwen loop door d'onbespoorde wegen, Daer toe alleene dient, op dat gy hebben soud De wisselbanken ryk van 't Afrikaensche goud, De huysen vol yvoirs, de spykers overgoten Hier van Ternaetschen oegst, daer van Bandaenschc noten : Neen, neen, wat hooger Is it daer gy om denken moet, 'T is om een meerder saek, 't is om een grooter goed Dat God geboden heeft dat voor U souden wyken In 't ploegen van de zee des gantsche werelts ryken, Op dat gy brengen soud diep in 't versengde land Een aengenamer vier van Goddelyken brand. Op dat al waer men siet des hemels twalff lichten Gy 't licht door twalff boon'ontsteecken soud gaen stichten, Op dat gy voeren soud tot aen het winter-huys En 9en de zuyder asch 't Jerusalemsche kruys." Moge ook al de latere tijd op de behandeling der hoogstewigewigtige stoffe, op inhoud en vorm van dit uitvoerig leer-dicht vele aanmerkingen kannen maken, welke kritiek zou niet ontwapend worden door het zoo naïve, diep gevoelde en roerende slot: tf Neemt niet onwaerdig aen dit werkstuk myner handen, O des aerdbodems merkt, o bloera der Nederlanden, Schoon Holland: laet dit syn in plaats van my by ü, M>n Koningin! ik toon soo als ik kan nogh nu De liefde die ik heb altyd tot u gedragen, En dra Ech en dragen sal voorts alle myne dagen. Vind gy lier iet het welk u dudkt te wesen goed, Bedank Hem sonder wien geen mensch iet goeds en doet. Is hier of daer gemist, erinnert met meêdoogen U sel ven wat een wolk bedwelmt der menschen oogen : Verschoon veel liever 't werk, dan dat gy 't bitter laekt, En denk: och heer, het is op Louvesteyn gemaekt." Zeven jaren later heeft orotids, destijds te Parlement, op verzoek van den geleerden hiebonymds bignon, advocat des ko- nings in het Parlement, zijn Hollandsch dichtwerk in Latijnsch proza onder den titel: de veritate religionU Chrütianae om- gewerkt het licht doen zien, in welke taal het met en zon- der zijnne aanteekeningen dikwerf is herdrukt, en waaruit Et in verschillende andere talen is overgebragt Yan deze vertalingen zal ik thans alleen de Ostersche bespreken. Onder de nieuwes schrijvers drükken sommigen zich daar-over onbepaald uit, gelijk Mr. jeronimo de veies, in zijne schonen uitgave: hugo de geot's bewijs van de ware Gods-dienst, ene. Auist., 1844, die zegt, dat het, in bijna alle beken-dealen overgebragt is, 11. bl. III. Zoo ook ernest gregoiee in de Nouvelle Biographie générale, puhl sous la direction de M. le Dr. hobfbe, Tome 22. Paris, 1858. 8^ p. 213: „on en a publié des tradutétions dans presque toutes les langues." Anderen gaan verder en noemen bepaalde, maar veelal verschillende vertalingen. Zoo heet het in de Biographie Universelle, (biographie door p. h. marron) T. 18. Paris, 1817. 8^ p. 550: „ Ce traité a été traduit du latin dans presque toutes les langues." que, toutes les langues, même en grec, en arabe, en persan, et dans quelques langues de Inde. Quelques-unes de ces versi-ons n'ont cependant pas été imprimées." De Hoogl. joh. van VOORST, in zijn verhandeling over de letterkundige verdiensten van HUGO de groot, gelezen in de 3« Classe van het Koninklijk Neder. Institut, noemt bepaaldelijk overzettingen in de Ara-bische, Perzische, Malabarische en Chinesche talen f. Dr. b. GLASUS, in zijn Godgeleerd Nederland, I« Dl.,'s Hertogenb., Men zie den brief van dankzegging van h. biomon in: Pratstatum Hum ac eruditorum virorum Eptstolae ecclesiae et theogicae, Amst., 1704. fol. pag. 728. Cf. JedenkEchrißen in de hedendaagscke talen f van de derde Classe Van het Kon. Ned. InttUuut van Wetenschappen enz, Dl. IV. Amst., 1888. 4«. bi. 53. 1852, bl. 579, vermeldt, weder eenigzins anders, vertalingen in het Perzisch, Arabisch, Chinesch en Maleisch. Dezelfde noemt ook de Öuitsche geleerde h* luden : hugo de groot, uit zijn lotgevallen en êchri/ten, Leeuw. 1830. 8°, bl. 212, maar hij voegt er voorzigtig, schoon mede onbepaald, de omerking bij, dat deze vertalingen niet alle gedrukt zijn. Ook bij vroegere schrijvers, schoon meestal wat matiger in hunne opgaven, bestaat groot verschil. Paulus colomesiüs noemt in Oostersche talen alleen eene vertolking in het Arabisch. O beard bbandt, in de voorrede voor zijn hoUandsche uitgave,'sHage, 1683, in 8^., noemt alleen eene vertaling in het Perzisch. In de Historie van het leven dea Beeren Huig de groot, door gaspar brandt, en vervolgd door adr. van CATTENFURGH, Dordr. en Amst. 1727. R P Dl. bl. 878 worden eene Arabische en eene Perzische vertaling vermeld. De burigny. Vie de groot, avec P histoire de see ouvrages. Amst, 1754, Tome 2, pag. 105, gewaagt van vertalingen in het Arabisch, Turksch, Maleisch en  alb. fabri-Gius, Delectus argumentorum et syllabus scriptorum qui veritatem religionis Christianae adversus Atheos etc. asseruere, Hamb., 1725, 4% waarin de S. pag. 551 sq. over de vertalingen van grotiüs' geschrift handelt en daaronder vier. In hei 2e Deel zijner nicht vor dit werk vor grotius onder den bijzonderen titel: iuoo orotius de verùate religionis Christianae, raris dissertatio, Halae Magdeb., 1789. 8^. Oostersche noemt, in bet Arabisch, Perzischi, Muleisch en Chieneisch. Het andere werk werd in 1727 onder de valsche opgave der drukplaats: Delphis Baiavorum, door een' ongenoemden, gelijk men gewonlijk meent, door een' geleerden Daitscher, PETRUS AMBEOSius LEHMANN uitgegeven, onder den titel: HUGONis GROTU Belgarum Phoenicia Manes ab iniquis obtrationibus vindicati. Accedit scripiorum y us tum edüorum tum inedäorum conspectus triplex. Deze vermeldt p. 816 sq. mede vier Oostersche vertalingen, in bet Arabisch, Perzisch, Mala Bärscher en Ghinesch. Geheel naar willekeur, zoals het schijnt, heben nu latere schrijvers van deze vroegere opgaven een ofander overgenomen, of wel gemakshalve de meeste of alle bij elkander gevoegd. Bestond er nu ergens een naauwkeurige betrouwbare bibliographie, dan ware deze zaak spoedig tot zekerheid te brengen, maar dit is niet het geval. Alle mij bekende bibliographische hulpmiddelen zijn voor dit onder-werp geheel onvoldoende. *Ook het nieuwste werk, de Bibliotheca Orientalis van Dr. j. th. zbnkbr, Vol. L Leipz., 1846. Vol. n. 1861. 8° is ten aanzie van dit soort van boeken nog hoogst onvolledig. Und der dort schijnt het zer wenig zer te verwenderen, dat nergens eenige voldoende opgave is te vinden van het groot aantal Christelijke schrifden, die sedert omstreeks drie eeuwen in allerlei talen van Azië zijn gedrukt geworden, en toch bekleiden des in de geschiedenis der Christelijke kerk, van de betrekkingen der verschillende Europesche volken met de onderscheidene gedrekelten van Azië, vaak ook in de geschiedenis der ontwikkeling en beschaving dier volkeren, en op het gebied van taal- en volkenkunde geen geringe plaats. Voor een groot 108. — Anonymi praefaiio ad J. g. hbinecoh Praeceptinnea Aead, in H. OBOTii dê J, B. et P. Libroê HL Ed. 3*. Qenevao, 1738. 4*>. — De Hoogl. J. VAM VOORST, in sgae Verhandeling over de UUerk. verdiensten van H. de oboot. bl. 85. gedeelte is dit gebrek aan bibliographische opgaven aan de zonderlinge, onverklaarbare geheimhouding toe te schrijven, die reeds vroeger bestond, maar vooral ook in onze dagen opdit gebied van Christelijke werkzaamheid heerscht. Nog in de laatste jaren ontdekte ik, dat en in Indië en hier te lande Christelijke geschriften in verschillende Oostersche talen zijn geworden, die zeker aan de meesten onbekend zijn gebleven, waarvan geen enkel exemplar hier ver Krijgbaar is gesteld. Geheel hetzelfde heeft voortdurend in Engeland, Frankrijk, Duitschland en elders plaats. Yan daar is het, ook bij de langdurigste nasporing, zoo moeijelijk, vaak onmogelijk met zekerheid te zeggen, of eenig Christelijk geschrift in deze of gene taal van het Oosten is uitgegeven, te bepalen, wat in verschillende talen van Azië werkelijk is gedrukt geworden. Bij bet onderzoek naar de Oostersche vertalingen van het werk van obotius heb ik dus gemeend dezen weg te moe- ten volgen, bij elke genoemde Oßstersche vertaling na te gaan, wie het eerst daarvan gewaagt en op welken grond ; daarna, of ook van elders het bestaan van zulk eene ver- taling met voldoende zekerheid blijkt. Zoo zullen wij ach- tervolgens al de vermelde vertalingen in het Arabisch, Perzisch, Turksch, Malabaarsch, Maleisch en Chineesch nagaan. Yan de Arabische vertaling van orotius' geschrift is de geheele geschiedenis met bijna voldoende klaarheid van haar begin tot haar einde te vervolgen. Yan de aanleiding tot deze vertaling heeft hugo grotius zelf in een brief aan zijn broeder willem, uit Parijs van 16 Februarij 1641 *)^ het eerst berigt gegeven. De later als Hoogleeraar in het Hebreeuwsch en Ara- •) Cf. OKOTiiTS, Epi$e. 684, pag. 914, edit. p. et J. blasü. Amst., 1687. f'. — BDW. pococKn Ëpist. ad o. J. vossiüm, 698. Ozon. VI ld. AprilÏB 1642, in gbrabdi ioxvmB vos su EjnsL select, p. 819. Openm T. IV. Amst., 1689. f». (116) Bisch te Oxford beroemde edward pocock kwam, na zijn tweede verblijf in de Levant, waar hij het laatst als Kapellaan bij het Engelsch Gezantschap te Konstantinopel had vertoefd, op zijn temgreis naar Engeland, kort na Kerstijd in het jaar 1640, te Parijs, waar hij orotius leerde kennen en hem zijn voornemen mededeelde om de Arabische vertaling van zijn geschrift de veriiate rédigionis Christianae uit te geven, hetgeen door grotius zeer werd toegejuicht. De levensbeschrijver van Dr. bdw, pocock deelt ons van de persoonlijke ontmoeting dezer twee uit-stekende geleerden eene bijzonderheid mede, die welligt niet zonder belang is geweest in de geschiedenis van oao-Tiüs. Bij hun gesprek werd vooral gehandeld over den toestand Van het Oosten en over de redenen, waarom de heilige Godsdienst van Christus, in plaats van in die oor den veld te winnen, door de ongeloovigen met groote verachting werd beschouwd. PooocK gewaagde van verschilende zaken, die hij als nadeelig beschouwd, maar onder alle, zeide hij, was niets schadelijker, dan de vele scheueringen en verdeeldheden onder hen, die den naam van Christus belijden en die als ééne kudde onder ééuen herder behoorden te zijn. Grotius sloeg gaarne geloof aan het geen pocock dus vermeldde: het versterkte zijn voornemen en zijn moed om het hem voorgestelde doel naie ja-gen, namelijk, zoo veel hij vermögt, den vrede en de een het van de Christelijke wereld te bevorderen, Wan-neer de even ge Leerde, als zedige pocock dit werk heeft volbragt, schijnt niet geheel met zekerheid te bepalen. Het waarschijnlijkst komt mij voor, dat dit reeds in 1641 was geschied t. Volgens een ander, vermoedelijk min. I. p. 18 sq. Hdg. gbotii Epislolae. Amst. 1687. f", pag. 914. Gelijk uit do woorden van 16 Febr. 1641 : "Anglos, qui meum libruml Arabicum vertit sermonom," en uit die van FococK van VI Id. April. 1642: "Quod si Deus otiam et vitam der naaawkeurig berigt, was pocock op het einde van 1659 nog daarmede bezig". Ten aanzien van deze vertaling mag ik eene bijzonderheid niet verzwijgen, die beide uitstekende mannen evenzeer tot eer verstrekt. De naauwgezette en geleerde pocock vond in het VI® boek van OROTius' werk eenige zaken van mohâmhed en zijne volgelingen vermeld, die hij, gelijk zoo vele vooroordeelen er de Christenen, met de waarheid in strijd acht Hij deide zijne bedenkingen aan gbotius mede, die hem hartelijk dankte en volle vrijheid gaf, om in zijne vertaingen die fabelen weg te laten, die geotiüs zonder onderzoek, op gezag van scaligee, had opgenomen §). Daar pocock zijne Arabische vertaling tot een dubbel doel, de bekeering der Mohammedanen en de onderrigting der onkundige Christenen in het Oosten bestemde, voegde hij, behalve eenige veranderingen, er eene geheel nieuwe inleiding bij. Concesserit, dabo forsan operam, at lucem videant, vel Editioni saltern parentur libri sex Ampi. Viri bugonis obotu — in linguam Arabi cam versi" is af te leiden. In dat jaar meldt focook's leyensbescbrij- Ter IL p. 21 : „It appears also from hottinobb's Letter, that he was excited to turn the Helvetick. Confession into Arabic, by hearing from HUGO GROTius, at Paris, that Mr. Scock had done the same by his Book, de Veritate Religionis Christianae. Cf. ibid. p. 57. "Zoo schrijft HBKDBiK OLDBNBUBO, den 2Aen l)ec. 1659 nit Parijs an job lüdolf: „Cl. pocock, Oxoniae Professor, accingitse, ex conailio Tcre christiano, versioni libelli h. or. de Veritate Religionis Christianae in lingaam Arabicam." Cf. hügonis orotii Manes vindicatif Delphis Batav., 1727. S^*. pag. 817. Waarschgnlijk is bij de woorden „accingit se — yersioni^' in de latijnsche vertaling e Jenc/ae uitgevallen. Toch is het niet te ontkennen, dat de sprookjes van de gespleten maan en dergelijke mirakelen onder het volk, en vooral by de Sjïften zeer verbreid zijn. Cf. o. wsil, mohamhbd der Prophet, {Stuttgart, 1843. S°, S. 65 sq. 85; The Life and Religion of mohammeo etc. by Rev. jax B. Merbick, inleiding tot de kennis van den Islam, Bott., 1861. 8°. p. 181 vg. §) Cf. The Theolog, Works of pocock. Vol. I. p. 18 sq. 56 sq.; bd, POCOCK, Specimen historiae Arabuni etc, Oxon., 1650. 4°. p. 186 sq.; HADB. BBLAKDI de reUgione Mohammedica libri duo, Traj. ad Bh. 1717. 8°. p. 260. Zeer waarschynlijk komt het mij naar het zoo even opgemerkte voor, dat die Arabische vertaling lang was afgewerkt, voor zij gedrukt is geworden. Wanneer wij het oog slaan op de overgroote nederigheid van pocock en op zijn gebrek aan fortuin, daar hij bij zijn gebrek aan fortuin, daar hij bij zijn goden, en trouw aan beginselen zooveel had geleden in den burgeroorlog, dan zouden wij vermoeden, dat die druk welligt nimmer zou hebben plaats gehad, zoo niet een man de noodige hulp had geboden, die onder de voortrefiEelijksten van zijn tijd behoorde, een man, in wien, wat zeldzaam schijnt, de hoogste gaven, aanzien van geboorte, rijkdom, wetenschap en gods-dienst op het schoonst vereenigd waren. Wanneer er in die dagen in Engeland sprake is van ijverige beoefening der wetenschap, van nieuwe ondekkingen op het gebied van natuur-, schei-, geneeskunde, wanneer er voor de hand- having en uitbreiding des Christendoms iets gedaan moet worden, bij al wat goed en schoon en edel is, zal men gewonlijk den naam van bobert boylb ontmoeten. Een Arabisch boek over het Christendom, dat niet ver kocht, maar ver weggezonden, om niet uitgedeld moest worden, kon geen uitgever vinden. Naauwelijks had bobbrt boylk van de zaak gehoord en haar onderzocht, of hij nam al de kosten van den druk voor zijne rekening. *) In de uit- voerige levensbeschrijving van robert boyle door thomâs BIRCH en in de rijke verzameling van brieven aan botle geschreven, die voor de geschiedenis  van poookb, door batlb uitgegeven, Londen, 1660." ondernemend voor. Den 5^®^ Oct. 1660 schrijft Dr. bd- WAILD Pooock uit Oxford aan boyle, dat naar zijne verwachting in de volgende week alles (wat betreff den druk zijner Arabische vertaling van obotids) gereed zal zijn. Vervolgens vermeldt hij kortelijk de veranderingen, door hem in het YI® boek gemaakt, opdat geene andere zaken daarin voorkomen, dan die door de Mohammedanen zelve erkend worden. Eindelijk stelt hij voor, zijne Latijnsche opdragt alleen te doen inbinden bij die exemplaren, die in de Chris- telijke landen zullen blijven, terwijl het beter is, dat de exemplaren, voor het Oosten bestemd, geen namen van personen noch plaats van oorsprong vermelden ^), opdat het goede doel onder dat voorwendsel niet door kwaadwillig- heid verhinderd worde f). Hierbij had pocock, naar het schijnt, het oog op de tegenwerking, die de arbeid der Protestantsche Kerk vooral onder de Christenen in de Le- *} Het gevolg Tan dit Yoorstel schynt aanleiding te hebben gego- ren tot het zonderling Termoeden, waarvan j. a. fabbioiub, 11. p. 551, gewaagt: „nnde lepidoe error jao. s^kii et GBORon wbblbki, qui ex Arabico illo orotium plagii reum agunt in itinerariis suis lectn alioqni dignis et amoenis/' Teregt, naar mijn inzien, merkt de schrg- rer van bet leven van Dr. edw. pocock op, p. 58: „I cannot, on this Occasion, avoid delivering it as my Opinion, that the Sight of these Arabick Translations of osotius without his own, the Translator's, or any other Ewropatan Name prefixed to them, was what, in great Mea- sure, deceived Mr. watbom, the Scotch Gentleman mentioned in whbb- ukr'9 Travels, p.' 200, who seriously affirmed, „That Hugo obotius had stolen all his principal Arguments for the Truth of the Christian Religion out of Arabian Authors." Whoever considers, what little Ac- quaintance OBOTIUS had with such Arabick Books, as have not yet been translated into other Languages, and how diligent Dr. pooogk was in enquiring out, what the East afforded before he engaged in that Ver- sion, can hardly think of any likelier Ground for such a Declaration, than what has been above assigned." Vgl. beneden biz. 121, de tweede noot. () Cf. Workman o. BOBERT BOYLE. Vol. V. Loudon, 1744. fol. p. 421. Melding van deze Arabische vertaling komt aldaar nog voor bl. 293, 294, 295, 422, 553, 617, en in hetzelfde Deel in: Lift óf the honour, B. BOTUi. p. 63, 87. (120) vant, van de zijde der Boomsche zendelingen ondervond. Robert boïle, zegt zijn levensbeschrijver, schonk eene aanzielijke belooning aan Dr. edward pooook, die het onvergelijkelijk geschrift van grotius, van de Waarheid der Christelijke Godsdienst in het Arabisch vertaalde, en hij droeg de kosten der geheele uitgave, die te Oxford in 1660, in kl. 8^ verscheen, en die hij in alle landen, waar die taal wordt verstaan, deed verspreiden. Die verspreiding had, behalve door de Einige Compagnie voor den Levantschen handel en welligt ook door de Engelsche O. L. C, voor al door den later beroemden Dr. Robert Huntington plaats, die van 1671 tot 1682 Kapellaan was der Engelsche factorij te Aleppo. Ook daarbij ondervond hij veeltegenwerking van de Boomsche geestelijken, terwijl hij het voor zijne veiligheid noodig oordéelde, om in sommige exemplaren, vór hij ze uitdeelde, het VI boek, waarin de Islam wordt weerlegd, uit te snijden. Veel vrucht van deze verspreiding heben wij niet kunnen ondekken §). Het eenige mij bekende exemplar hier te lande bevindt zich in de boekerij der Leidsche Uoogeschool. Het bestaat uit twee stakken, waarvan het eerste den titel draagt: huoo orotiub de vtritaie Rigionis Christianae. EdUio Nova cum Annotùtionibus, Cui accessit versio Arabica. Oxonit, Excudebat Gulielm. HalL Anno Dom» M.DC.LX. 180 bladz en 7 ongecgf. bl. inhoadsopgave. Aan den aanvang staat een korte opdragt aan robert botlb, geteekend Ë. P. Het tweede stuk volgt geheel afgescheiden en heeft den titel: ÏajJUI ÄSuö i U->13^ ^^nsll ^1 ^^jijlöXll (Het boek van de waar-heid der Christel. Godsdienst. Uit het Latyn in het Arab isch overgebragt. (^.^A^ (872) bladz. Nergens worden plaats, Jaar of autheur vermeld, maar aan den kant der bladzijden wordt met onze cijfers verwegen op de overreenkomende bladzijde van den latijnschen tekst in het eerste stuk. The Life of Dr. bdw. POCOCK. p. 57 sq. 68 sq. 71, in The Theological Works of Dr. pocock. Er zijn ten aanzien van de Arabische vertaling van oro-Tius' geschrift nog twee bijzonderheden, die tot nu toe voor mij zeer in het duister liggen. Leonard twells, de levensbeschrijver van Dr. edw. pocogk zegt 11. p. 58: "het is zeker, dat of het Latijnscbe werk van grotius, de verit relig. Chris, of de vroegere bewerking in het Hollandschreeds vele jaren vór den drak der Arabische vertaling in het Oosten was gekommen, want de derwisch ahmed (die de beiden van Dr. pocock te Aleppo was geweest) schrijft kort na pogock's terugkeer van Aleppo naar Engeland (dus c. 1636) aan dezen, dat hij onder andere Oostersche handschriften, die hij voor hem had gekocht, hem zal zen-den een boek betreffende de aanneming der Christelijke Qods-dienst, het werk van groot, den broeder van gole". De verschillende gissingen, door Dr. pocock's levensbeschrijver daarover in het midden gebragt, lossen dit rassel niet op, welks verklaring waarschijnlijk in de naauwkeurige opgave der woorden van den derwisch ahmed en in de dagtee-kening van zijn brief zijn. De andere bijzonderheid betreft de verklaring van den schrijver van hügonis orotii Manes vindicati, waar hij p. 199, na de vermelding der Arab, vertaling door po-COOK, nog eene andere Arabische vertaling noemt, a Theologo summo, Wataonio, Wie die beroemde godgeleerde WATSON geweest is, kan ik evenmin met zekerheid be-Lond., 1740. fol. Vol. I.; Workê of Rob. Bot. Vol. V. Lond., 1744. fol. p. 617. Welligt is book de brief van robb, in zyn leven p. 63 opgenomen, aan Dr. bob. HUMPHRIANO Epiatolae etc. Scr. rH> smith. Lond., 1704. 8^. p. 3 sq. p. 106. Nog in 1815 schonken de Schotsche zendelingen te Astrachan een exemplaar van gbotius' werk aan een' Moham. geleerde nit Baghdad. Cf. XI Vth Report of the Britiëh and foreign Bible Society, 1818. Lon- don, pag. 76. 131. ♦) CC Theolog. Woiks of Dr. pocock. Lond., 1740. fol. Vol. I. p. 58. V£RSL. EK MEDUD AFD. LETTP.KK. DEEL. VII. 9 ( iw ) palen *), als mij van zijne Arabische vertaling eenig spoor is voorgekomen. De minder duidelijke of juiste uitdrukking van den 8. der Manes heeft echter bij J. c. koschbr aan- leiding gegeven tot een misverstand, waarin hij door velen is nagevolgd geworden. In de Manes vindicaii staat namelijk op p. 199: ^^ab ed. £oookio, supeistite adhuc qbotio, et bis post, a Theologo summo, watsokio, in linguam il ra&ieam, in gratiam usumque Copiarurt}, et ad ipsos in Christianismo erudieudos . MahomeianoSi postremo etiam, annitente celeber- rimo BOYLEO, ad convertendos extremos Indoa, ab Societate Anfflorum Indka,, una cum Libris Foederis Novi, in Malaba- rieam transfusum linguam.*' Uit deze woorden heeft J. c. KoECHBR 11. p* 109 afgeleid, dat ^e beroemde Engelsche godgeleerde watson bet geschrift van grotius tweemalen in het Arabisch heeft vertaald (librum Orotianum — U» Arabice versum esse). Daar koeohbr nu niets daarvan kon ontdekken, zocht hij eene aanduiding dier Arab, vertaling door WÂTSpN in de woorden van dep Eng. Kapellaan Ro- bert HDNTlKOtONy die in 1675, blijkbaar nä de toezending *) WcUigt is hier te denken aan den Schotschen geleerden Wat- sou, die c. 1670^1675 in Tarkije refbde en van wien o. whblbr ge- waagt in: Voifage de DalmeUie, de Grèce, ft du Levant, Traduit de V An» glois. Tome 1. Amst. 1689. kl. 8^. bladz. 161—164. Misschien is de gissing niet te gewaagd, dat het geheele berigt eener Arab. Verteilung ran ohouis' werk door watbov, ontstaan is nit miaverstand van hetgeen deze omtrent het werk van grotius, als nit Arabische bronnen onleend, beweerde: "Qne huoo obotids a dérobé tons ses principaux Argnmens pour la Vérité de la Religion Chrétienne, d'an Authear Arabe, et particulierement des Onrages dum excelles homme que les Latins ont tenu ponr an Archi hérétique, mais que les Coftes tienen ponr un Saint, qui a écrit un excellente luyre contre les Tares et contre les Juifs, ponr la vérité de la Religion Chrétienne." Whalbr, U. p. 168. In het verhaal van wbblar reisgenoot, jacob sfon, komt genoegzaam dezelfde vertelling voor, maar wordt de zegsman Monêiewr yatz Eee. ossois geno&mû., Cï. Voyage d'Italie, de Dalmatie, de Grèce et du Levant, par jàOOB bfon et oborob WHBLBR. Amst. 1679. 12^. T. I. pag. 196. Vann de Arab, vertaling van grotius' geschrift, aan den Patriarch der Maronieten te Ântiochië stbphanus pbtuus schrift: "Illi, illi tantum, Christiani istius codicis interpreti, non mihi, convenit tale elogiam. Ipsiusque nomine liceat mihi interrogare, utrum versio sit congrue facta, utrum untilis censeatar iis hominibus, quibus Arabica est vernacnla lingua. Si enim non comprobetur suffragio, nihil amplius impedit, quo minus edatur cum authoritate, et felicissimo, uti spero, successu. Ideoque si usui forent aliquamulta exemplaria, curabo diligenter, ut quantocyus accipias, et alios insuper einsdem idiomatis libres, qui religionem specitànt et bonum publicum". Zonderling, mijns inziens, heeft KOBCBEB, bij het edatur cum authoritate aan een nog te drüken werk gedacht, en da Ar de Arab, vertaling van (HLonüs door pocock reeds lang gedrukt was, gegist, dat in dezen brief de Arab, vertaling door watson bedoeld zou zijn. Naar ik meen, geheel ten onregte; het edatur cum authorüate, zal, blijkens het voorafgaande, si tuo comprobetur suffiragio wel van de Kerkelijke goedkeuring of ver-gunning tot verspreidde en f ook de laatste woorden van zijn brief (Tuidelijk op de Arabische vertaling van undere Christelijke schriften door pocock doelen, zoodat niemand anders dan POCOCK die interpres Christiani istius codicis kan zijn. Maar aan het zonderlingste van alles schijnt koeher zich niet gesto-ten te Hebben, aan dat tweemalen in het Arabisch vertaald door WATSON. Maar ook dit is, naar ik meen, misverstand. In de bedoeling van den S. der Manes vindicati heeft vermoedelijk wel dit gelegen: nog bij het leven van grotius is zijn werk. 9* (12*) door pococK, en na zijn dood tweemalen door anderen, door WATSON in het Arabisch en ten laatste in het Malabarisch vertaald geworden. Dat hij dit heeft bedeld, is ook uit den Index op te maken, waar hij eenvoudig vermeldt: „Watso- Niüs librum iüg. grotii de Verit. relig, Christ, in linguam Arabic transtulit/' *) Dat hij van die Arab, vertaling door WATSON niets wist te zeggen, moeten wij ook daaruit afleiden, dat hij later, bij de opgave der Oostersche vertaingen, pag. 816 sq., haar zelf« niet vermeldt. Intusschen aarzelt de bürigny 11. p. 105 niet, met een valsch böre op PABRicius, te vertellen: „On assure  wij nog een ander veld van de verbreiding des Christendoms te vermelden. Gelijk begend is, ontstond in het begin der vorige eeuw de merk-waardige Deensche Missie op de kust van Choromandel in Vódr-Indië, waar, door de zorg van den godvruchtigen AUGUST HERMANN FRANOKE, de eerste Evangelische zu-delingeTi bartholomaeus ziegbnbalg en Heinrich plüt-SCHAU hun arbeid in 1706 te Tranquebar aanvingen. In de berigten dier missie vond ik, dat de zendeling b. schültzb in 1724 aan een Moorschen Priester, die een goed Arabisch boek verlangde, het geschrift van grotius schonk t)« Daar tot 1724 niets van een anderen druk begonnen is, moet dit een exemplar van de Oxfordsche uit-gave van 1660 Geweest zijn. Waarschijnlijk waren echter toen reeds de exemplaren van dat werk schaarsch, de kos- *] Elders evenwel, g 4. zegt de Index onbegrijpelijk genoeg: Arabia versio, — eiusd. editiones IV. Men verg. ook beneden biz. 128. t) Cf. Der Königl. Daniachen Miasionarien aus Ost- Indien eingesandter Ausführlichen Berichten Anderer TheiL Halle, 1785. 4°. 20« Gontinna- tion, S. 501. ( 125 ) .ten van een geheelen herdruk te groot eu het schijnt dat vooral om in de behoefte dier zending te voorzien, de üoogleeraar jo. henr. callenbero te Halle, die reeds ver- schillende Christelijke schriften in het Arabisch had vertaald, het VI® boek van geotiüs' werk afzonderlijk liet herdruk- ken onder den titel: hugonis grohi adversus Muhamme- danos liber, ab eduardo pocogkio in linguam arabicam translaius; in lASum Moslemorum seorsum recudendum cu- ravit JO. henr. callenbbrg. Halae, 1731. 12^ *). Even- zoo verscheen iets later een overdruk van het UI* boek van GROTius, ten behoeve der Joden in Turkije en Noord- Afrika, onder den titel: hügonis grotii de Noui Testa^ mefiti auctoritate liber ab eduardo pocokio in linguam arabicum translaius In uaum Judaeorum orientalium sear- mm recudendum curavit jo. henr. callenberg. Halae in typographia institut! Judaici CIOIOCCXXXIII. 12^ 2 bl. Latijns. Voorrede en 5 1 pagg. Arab, f)« Het V® boek van GROTiüs' werk werd herdrukt onder den titel : hugonis grotii adveraus Judaeos liber ab eduardo pocogkio in linguam arabicam tranalatuSy in uaum Judaeorum orienta" Hum, aeoraum recudendum curavit j. h. callenberg. Halae, 1734. 12^ §). Behalve de genoemde vermeldt Dr. J. th. zen- KERy bibliotheca orientalia, IL Leipz.^ 1861. 8". op bl. 99, N^ 1241, nog den herdruk van een uittreksel van pocock's ver- *) Cf. CHK FR. DB BCHMURRER, Biblioiheca Arobica. Halae ad Salam 1811. S\ pag. 277, N«. 280. Volgens do: Bibliothèque de M. h baron 8ILTB8TRB DB SAOT, Ie Lirraison. Paris, 1842. p. 89, N\ 438, heeft dit boekje dezen Arabischen titel: A*Ji\ jj jUajI J ÄUa!!, dus de- zelfde als in de vertaling va« pooogk op bl. :. JL^, t) Naar een exemplaar in mijn bezit. Cf. schnurrbr, 11. pag. 278, N». 281. §) Cf. 80HNURRBR, II. p. 281, N'. 288. Het register, p. 521, geeft als drulgaar op 1735. ( ia« ) taÜDgy zonder plaats noch jaar, maar in Engeland versche- id w nen onder den titel: ^U^l ^U-^a^^ o/')^' ^lü* u-^US" (de a/tfttfeZ <26r schaikamerén m de lamp der verborgenhe* dm)^ in 8**. 144 pagg. Over de andere Oostersche vertalingen van het geschrift van GBOTius kan ik veel korter zijn. Dat zijn geschrift door eenige Roomschen in het Perzisch werd vertaald, heeft GROTius zelf berigt in twee brieven van het jaar 1638. Den laten Jauuarij van dat jaar schrijft hij aan gkb^ird vossius: yj Liber veritatis Christianae, ut de Oermanicis daabus et Gallica versione non loqnar, éditas est in Anglia Anglice. Veritam, Oraece Pastor Legati hic Ädiglicani. Pontificii antem nunc Persice vertunt, ut Mahumetistas, si Deus aspirret, faciant Christianos. In een anderen brief aan zijn' broeder, uit Parijs van 4 Dec. 1638, zegt hij eenigzins schalks : "Liber meus de Veritate Religionis Christianae, qui Socinianus est Yoetianis, adeo hic pro tali non habetur, ut studio Religiosomm Pontificiorum vertatur in sermonem Persicum ad convertos, si Deus coepto annuat, ejus imperii Mahumetistas" t). Wie die Boomsche geestelijken geweest zijn, heb ik nergens vermeld gevonden, maar ik vermeld dat zij tot de orde der ongeschoeide Carmelieten hebben behoord §), die toen met veel ijver te Ispahan en elders werkzaam waren. Dat aan eene Perzische vertaling gedacht, gearbeid is, kunnen wij uit het getuigenis van grotius als zeker stellen; dat zij ooit is afgewerkt, meen ik te moe^ten betwijfelen, en vrij stellig te moeten ontkennen, dat zij Cf. Praestanthum ac erudüorum virorwn Epistolae, ttc* Ambt. 170^. fol. Epist. 548. pag. 797. Das Schryver van: huoonis orotii Manés vindicati etc, Delphis, 1727. Bfi. pag. 199, kent de Perzische vertaling aan deJezaïton toe« (127) oont is gedrukt geworden. Daarvan toch hçb ik> bij eeii zeer langdurig onderzoek, nergens eenig spoor kunnen ont- dekken. Zooveel ik weet, is de bürigny de eerste geweest, die in zijn vU de orotius, Tome II. Amst, 1754, p. 105, van een Turksche vertaling van het geschrift van quokotius gewaagt. Quelque terns, zegt hij, après que eet ouvrage (de veriL relig, Christ.) eut paru, un Ánglois qui avoit vécu longtems en Turquie vint voir orotius, pour lui dire qu'il traduisoit son Livre en Turquie, parce, qu'il le croyoit le plus utile qu'il y eût pour instruire les Chrétiens qui vivoient en Turquie, et pour convertir les Mahometans. Il lui promit de faire ce qui dépendroit de lui pour le faire imprimer en Langue Turque en Angleterre. Wanneer men, nu den door de bubiqny aangehailden brief van orottos inziet, dan blijkt het, dat Die géhele Turksche vertaling een verdichtsel is van de bürigny, uit slordige lezing of misverstand van grotius' woorden gebo- ren. Deze toch schrijft den 16°* Febr. 1641 aan zijn' broeder willem:,Fuit apud me his diebus Anglus vir doctissimus, qui diu in Turco vixit imperio, et meum librum de Veritate Relig. Christ, in Arabicum vertit ser- monem; curabitque si potest, typis in Anglia edi. Is nul- lum librum putat esse utiliq^em aut instruendis illarum par- tium Christianis, aut etiam conyertendis Mahumetistis, qui sunt in Turco Imperio, aut Persico, aut Tartarico, aut Indiano." Epist 334, pag. 914. Uit de dagteeke- uing en de woorden zelve van grotius blijkt toch, dat de ongenoemde Engelschman niemand anders was dan bdw. po- Ooc£, die op het einde van 1640 uit Konstantinopel te Paris was gekommen en wiens Arabische vertaling van het werk van grotius later door de bürigny zelven nog wordt vermeld. Ofschoon nu grotius uitdrukkelijk van eene Arabische vertaling gewaagt, heeft de buricht, onbegrijpelijk genoeg. Daar niet op lettende, omdat die Engelschmaii uit Tarkije wam, alleen aan het Turksch gedacht en aldus de fabel eener vertaling van grotius' geschrift in het Turksch doen ontstaan. Eenig bewijs voor het bestaan dier vertaling het ik nergens gevonden, maar wd dat de dwaling, bij de bu- EiGNY uit misverstand ontstaan, later door velen blindelings is gevolgd en er dus dikwerf wordt gewaagd, gelijk b. v. in de Bandelingen der buitengewone vergadering der Directuren van het NederL Zendelinggenootschap te Rotterdam j gehouden den 20ten Juijj 1820, bl. 106, van eene Turksche vertaling van het voortreffelijk boek van onzen geTius, over de waarheid van de Christelijke Godsdienst. De schrijver van hügokis grotii Manes vindicili. , pag. 818, zegt:,,In Malabaricam Linguam transferri curavit BOBBET BOTLEUS. Vid. FRANCISCO BUDDEI Lecxicou Univer-sale Historicum, sub voce h. grotiüs." In de latere uit-gave van dat werk, door jacob christoff iselin bezorgd, de eenige, die ik heb kunnen raadplegen, wordt geene Malabarische, maar wel eene Maleische vertaling vermeld. De woorden luiden aldaar zoo gelijkend naar die van den schrijver der Manes, dat deze de berigten van het Lescicon slor-dig schijnt vertaald te hebben. Wij lezen namelijk S. 591 ^):,, heniach von den Jesuiten in die Persische, in-gleichen von FOCOKio, annochzu grotii lebens-^eiten, und nachgehends von dem watson, beydes mal in die Arabische spraach, den Cophten zu gefallen, und die Mahometan er zu bekehren, auch letzter zeit auf des boyle ansuchen, die Indianer zum Christenthum zu bringen, von den Engl. Orient. Compagnien (!) nebst der schrifft neues testament, in A\t Malaische spraach ist übersetzt worden. Of nu in andere uitgaven van buddeus' Lexicon werkelijk eene 