None
Met méne Photographien vergelekte het ik enkele bedenkenden tegen de nauwkeurigheid, vooral wat het beide op een der altaren betreffend. Overigens leeren ons deze stukken wat ik vermeld heb. De lezing op de beide altaren zou Alaüiagis zijn. Ook is erin afgebeeld een platte langwerpige stee, plaat IV. Midden in een lauwerkrans, leest men een opdracht aan de goddelgkheid des keizers door de vierde Cohorte van de Gallen. Aan weerszode der krans staat een figuur, linksch een Nike of Victoria, rechts Mars, beiden in nissen. Op het voetstuk van Nike staat een reiger met een tisch, op dat van Mars een gans, of dergelgke vogel. J. Habeisj Découvertes d'antiquités dans le duché de Limbourg U, p. 284. (126) Pag. 166,169 leest men de meening Tan George Siphens Cheapinghayen, Denmark, April 3rd, 1884. Thing, segt hg, beteckent in Yele mnen-opschriften, Etat. Toorts in Scandinavia, beteekent het meeting, ok op sommige Zweedsche mnensteenen. Deo Marti Thingso beteekent dan. To the God the warrior. Beda vergelgkt kg met o. h. d. Bata, badu, Patu Fata O. Engl. Beada, Beadowe, battle, simply synonym for Bellona. Une i^ FimmeUne, is a mere Latin adjective ending the word, Fimmel = Fimmel, an iron bar, a südge, hammer. „Fimmelena would mean the heavy spearwielder. If this be right both were Old, Erician WaUeyrieSi choosers of the slain, messengers of the wargod". Voorts wordt medéedeeld pag. 170 Dat het ontbrekend stuk van den ingangboog teruggevonden is. Zie mgne afbeelding, op Plaat in. MARTI THINCSO JDNAßVS /^ABIAG BEDEJF IVMILENE TNA/GGER MCWfSJV (HANTf V5 LM Versl. en Moiled. ACd LeU:3?Reol(s DU. W.PLKIJTK. Mars Thine sus. Pill. MARTIVE MAISIAGISÎA/A>^ cva£i-fris orvm :r6erailxand ..AA/IVpTV SOLVER Vi UU NW N R Versl. en MededJfd. Lelt :a^ Reeks D.U. Pu S5i W. PLEJTE, Mars Thincsus. Pl.V. portrt / ©Ott tem trefflfcÇen unb toeifei^ von ^irriariffa/ aenannlvr^imfmCKii^ Ut /wit &rrtr«%(CÇMnôm3«^r/<t« er 9t6oiii wc^ /mi (jcmI Utihounhtrl/ fd^aotf CDin^^ffe^/ un6 ju It^t fü r feimrCOTumr Vor ( eb l(3(M ptjuns dni/ûufs((»oiMnun{»er|l MniKoen^t» berm 0Mr6m. nitm/VM feiner ^Ofb3cftA/(ief«inettii> rd)6ii< 6<i(YnTd]« Myt/ wit fi(b etn ic»«r In ±i)tt(mb(äi{ftnf^. ®(^m(ft/3m3a&r i668« Vepsl.enMedJFd Lelt :3? Reeks D.U. GEWONE YERGADËRING DEB AFDEELING TAAL-, LETTER-, G GEWONE, LETTER, G ESCHIEDKUNDIGE EN WIISGEERIGE WETENSCHAPPEN, GBHOIIDEN DE! 8*^ DEGEHBBR 1884. Tegenwoordig de beeren: opzoomer voorzitter, leeha^ns, M. DE VRIES, DE WAL, O. DR VRIES AZK., BKETS, KUENEN, HAR- TING, SIX, NABER, HOEKS'RA, DE GOEJE, VOSMAËR^ LAND, CAMP- BELL, Acquoy, PLBYTE, TiELB, MATTHES, ViSRDAM on BOOT, Secre- taris. Hei proces-verbaal der vorige vergadering wordt gelezen en goedgekeurd. De beer Brill beeft bericbt gezonden, dat bg door ambts- bezigbeden verbinderd is de vergadering by te wonen. Daar- door vervalt de aangekondigde discussie over de bgdrage in de vorige vergadering door dat lid voorgelezen. De voorzitter, de secretaris en de beer Pleyte verklaren zicb bere Id tot bet doen van mededeelingen. De beer Opzoomer brengt in berinnering, dat beige maanden geleden, toen zicb de boscbrgvingsbrief door ecu (128) overdreyen eenyoudigheid en bescheidenheid kenmerkte, oyer het Engelsche treurspel Sir John yan Olden Barneyelt" het woord had geyoerd, en een metrische yertaling yan het ygfde bedrgf yoorgelezen. In naam der yergadering had toen ons geëerd medelid, de heer R. Fruin, den wenscK geuit, dat deze proef door eene yolledige yertaling mocht worden geyolgd^ en dat deze in hefc licht zou worden ge- geyen. De heer Opzoomer is thans iu staat mee te deelen, dat aan dien wensch zal worden yoldaan. De yertaling is yoltooid, en tot haar uitgaaf is besloten. Thans, nu de beschrängig opnieuw door een eyen groote eenyoudigheid en bescheidenheid schittert, wil hy de yergadering bezighouden met een paar opmerkingen oyer de kristik yan Shakespeare. Ze is naar zgn meening nog yr^ gebrekkig, en maar al te yeel het spel yan luim en willekeur. Haar afdwalingen plegen met yalsche exegese nauw yerbonden te zgn. Die een yolmaakte gezonde plaats niet goed yerstaat komt licht tot de meening, dat ze krank is en zgn geneeskunst noodig heeft. Maar ook omgekeerd, menige lezing, die stellig be-doryen is, wordt door een onnatuurlgke, gedwongen yerklariug met een redelk schonenden zin bedeld, en zoo gehandhaafd, yooral waar men geen kans ziet om een goede yerauderiug te maken en Dus te yreden zou moeien zijn met de erkenning yan slechts te weten hoe het niet is. Het treffendst yoorbeeld yan willekeurige tekstkritiek leyert Engeland in Payne Collier. In '49 werd hg een exemplar machtig yan den tweeden foliant dien yan 1632, met een groot aantal geschreyen yeranderingen yan den tekst, begna op iedere bladzé, bedekt. Terstond scheen hem yoorde Shakespearekritiek een nieuw tydyak aangebroken. Het was, of aan de juistheid dier yeranderingen schier niet te twgfelen yiel. Allerlei gissingen, yroeger met minachting yerworpen, werden, nu ze hier te lezen waren, als onbe-twistbaar zeker gehuldigd. Lezingen, yroeger tegen iedere bedenking yerde, yor, nadat de Grosse onbekende ze yeroordeeld had, als onhoudbaar, als door en door bedoryen, door geen exegese. (129) Te redden Yoorgesteld en smadelk op z^ geschoven. Van het volgen eener vaste methode was nergens sprake. Uit gegestdrift voor het oude was eenvoudig geestdrift voor het nienwe geboren, een even warme maar te gel^k even blinde geestdrift; de giverige behondsman was veranderd in een feilen vriend der omwenteling. Ook in Daitschland vond de spreker in de met recht aanbevolen uitgaaf van Delias menige zonderlinge dwaling. Het ontbreekt zelfs niet aan tekstverandering, op de meest ogens de tekstverklaring gegrond. Van dit laatste wordt als proeve meegedeeld de behandeling der woorden in den Othello (Y. 2): "Man but a rash against Othello's breast, And he retires, Waar men door misvatting van het woord rush, tot de vreemde voorstellen gekomen is, om den imperatief man of door ons waag te vertalen of te veranderen in make of run. De spreker acht ons nog lang niet overal in het bezit van een zuiveren tekst, en meent dat men nog op menige plaats een gissing mag wagen. Van zulk gissen deelt hg enkele proeven mee uit den king John. Hg behandeling uit" de rede van den pauselgken l^aat (Hl. 1) den regel : »Is not amiss when it is truly done', en vooral de woorden: »It is religion that doth make vows kept" »And most forsworn, to keep what thou dost swear", waarin hg door een andere schikking der regels en een kleine verandering een goeden loop der gedachten zokt te herstellen. Verder spreekt hg over den regel (H. 2): »O! now doth death line his dead chaps with steel", en over dien in H. 1 : »And with her plague, her sin", waar Schlegel, blgkens zgn vertaling, niet sin maar son heft gelezen. Deze beliandeling van enkele plaatsen uit king John 1888. IK MBDED. AYD. LITTBBK. S'e BXnS. Om. II. 9 (130) "brengt er den spreker toe, met den hoogsten lof te gewagen van de vertaling van den geheelen Shakespeare, die door onzen Burgersdijk voltooid eo voor een gedeelte reeds uit-gegeven is. Hij zegt er van: "Onze onvermoeide, eenvoudige, talentvolle landgenoot herschept voor ons in onze eigen taal al de werk van Shakespeare. Tk acht zyn arbeid zoo meesterlijk, dat ik dien volkomen gelijk stel met hetgeen Schlegel, wiens werk hij heeft gekend en gebruikt, voor Duitschland heeft gedaan. "Schlegel is tot op dezen dag toe met onverdeelden bevolleden. De grootste eer is" Hem daarin bewegen, dat de bewerkers der nieuwe Duitsche vertaling in de zgne zich slechts tot wijzigingen bepalen, over het geheel niets anders doen dan overnemen. Die hoogste eer zal ook bij ons de kroon van Burgersdijk worden. Men zal kleinigheden veranderen, menige plaats nog verbeteren, het geheel zoo volmaken. Maar alles zal slechts wijziging bleven; een nieuwe vertaling zal voortaan onnoodig zyu. De heer Boot spreekt naar aanleiding eener vroegere mededeeling van den heer Land over Latynsche gedichten van Cïonstantijn Huygens in Handschrift XLIII der Ronink-Igke Akademie. H^ toont aan dat op één na al de gedichten die in het Britsch Museum gevonden zyn, in eigen-handige afschriften ook bg ons berusten, en deelt den Amor fugitivus. En drie gedichten van den Vader aan zijn zoon Christiaan mede. Deze bydrage zal in de "Verslagen en Mededeelingen, worden opgenomen. De heer M. de Vries wgst op een lat^nsch epigram op het door Christiaan geteekend portret van den Vader, dat veel overeenkomst heeft met het medegedeelde, maar met een ander slotvers is voorzien, en de heer Beets zegt dat in het handschrift der Korenbloemen (XL) meer dan een gedicht op Christiaan te vinden is. ( 131 ) De heer Pleyte vestigt de aandacht op twee Romeinsche opschriften, die den 17^«»* November van het vorige jaar aan den muur van Hadrianus bg Honsesteads zgn gevonden en reeds door Engelsche en Duitsche geleerden zgn uitge^ geven en toegelicht. Zg verdienen bg ons bekend gemaakt te worden, omdat zg op de oude bewoners van ons land betrekking hebben. Wg leeren daaruit, dat reeds onder Severus Alexander de Twentenaars, hier Tuihanti genaamd, bekend waren als Germaansche burgers, dat zg dienden in eene legerafdeeliug (cuneits) der Germanen in het Romein- sche leger, dat zg Mars Thincsus vereerden en de twee Alaesiagen Bede en Fimmileue, in welke de spreker Go- dinnen der Friesche rochisplegiog meent te ontdekken. De altaren^ waarop die opschriften staan, zijn door hem naar Photographien afgebeeld op plaat V Twei^te Overijssel zgner Nederlandsche oudheden, en afdrukken van die plaat aan de leden ter hand gesteld. De beeren M. de Vries, Tiele, Six en Verdam, uiten eenige bedenkingen tegen enkele punten van het medege- deelde, zooals tegen de verklaring van den bgnaam van Mars en van de twee Alaesiagae, tegen den zwaan bg het beeld van Mars, tegen de verklaring der naakte vrouw op den halfcirkelvormigen deksteen, en de heer Beets vraagt wat de spreker ziet in de ornamenten aan wederzgde van het hoofd van Mars. De spreker bedankt voor de gemäße opmerkingen en beantwoordt die met de verklag, dat hg die nader zal overwegen, alvorens hg zgne bgdrage zal inleveren tot plaatsing in de Verslagen en Mededeeliugen. De heer Beets verklaart dat hg onlangs den zeventig jagarigen leeftijd heeft bereikt en dientengevolge onder de rustende leden behoort geteld te worden. De Voorzitter spreekt den wensch uit, dat de heer Beets, even als andere rustende leden, zal voortgaan met het leveren van vruchten zgner studie aan de Akademie. Nadat de secretaris de aandacht der leden heeft gevesstigt op een heden ontvangen prachtwerk door Prins Boland Bonaparte voor de boekerg aangeboden, getiteld: »Les habitants de Suriname à l'exposition d' Amsterdam', wordt de vergadering gesoten. GEWONE YERGAÇERIJNG DES AEDEËLING TAAL-, LBTTEE-, GESCÈDUNDIGE EN WIISGEEEIGE WETENSCHAPPEN, GBHOUDKN DEN iSden jiNDARI 1881. Tegenwoordig de beeren: na3£, ondervoorzitter, m. de YBUSS, BKILL, O. DE YBIKS AZ., BETS, LIKTELO DE 0££, KUENEN, SIX, BOKEET, HOEKSTA, KE&N, LAND, DE UOOP SCHEF- F£&, CAMPBELL, ASSEE, TI£L£, HATTHES, VEEDAM, DE LOUTE& en BOOT, secretaris. De voorzitter en de heer Leemans hebben bericht, dat z^ door ongesteldheid verhinderd zgn de vergadering bewandten. Het proces-verbaal der vorige zitting wordt gelezen en vastgesteld. De secretaris biedt namens den heer B. Fruin een omlgst portret van dennen broeder, wglen het medelid Mr. J. A. Fruin, voor de portretverzameliug der Akademie aan; hg leest een brief van den heer Veth, waarin deze meldt dat hg 2 Decem-ber 11. zgn zeventigste levensjaar voleindig heeft en dienten-gevolge onder de rustende leden zitting neemt, en tevens bericht dat de aanbieding van het werk van Prins Roland XIUI. KU MMDKD' AVD* liIXTIU. 8««^ BXBIB. DULL U, XQ Bonaparte door hem had moeieii geadùeden; hg bericht de ontrangst Tan Tgf latgnaehe gedichten ingaonden Toor den wedstrgd HoedR, namdfflr een Epicedion St. Keléni iuTenis, Alarieos ingieditor Romam TÏctamqae orbem À la calamité, In calamités nocte aeri, Ad Yeiglam en Yenite ad me, allen Tan niotto en Tenegelde naambrieQeB Toorden, Trelke met de Töger Tennelde Hylas in handen zgn gesteld Tan de commiasie Tan beordenigke; eindelgk leest hg de kennige- Ting Tan het overigden Tan den heer W. C. Mees op 24 December IL, die door een brief Tan ronwbeUag beantwoord is. De heer Naber neemt daarop het woord en zegt:  was. De Traagpunten, die hg uiteenzette, duister, wanneer zg door de halte weten-schap worden Terward en Terwaterd, werden onder zgne handen helder en botelgk, dewgl hg de meest Terborsen rädselen tot in de laatste schoilhoeken had nagespoord en bet samengestelde tot de elementaire bestanddeelen had herleid. Dat was reeds het ideaal geweest van den student in 1838. Wg Terliezen Teel: een gewaardeerden Triend, dien het ons een Toorrecht was onder de Academieleden te tellen. Onze Utrechtsche leden boTendien een president-curator, die, naar het eenstemmig getuigenis, ongemeen Teel heeft gedaan Toor den bloei der UniTersiteit, die hg had leeien lief hebben. Wat Tan uitgebreider beteekenis is, de wetenschap Terliest een geleerde, die studie en praktgk wist te Terbinden op eene ( 185 ) wgze, die ik eenig zoa noemen, als gg met mg niet terstond dacht aan hem, dien wg reeds bg het leven van Mees als b^ voorbaat hadden aangewezen, om in dezen kring zgne ledige plaats aan te vullen. Maar het verlies dat het vader- land heeft geleden, is toch nog grooter. Dat weten zg, die met mg voor weinige weken den edelen doode de laatste eer hebben bewezen, gelgk men onjuist pleegt te zeggen. Het was indrukwekkend te hooren, welke diepgevoelde hulde ge- bracht werd aan den genialen vaderlander, die, het werd van bevoegde zgde gezegd, de Nederlandsche Bank gemaakt heeft wat zg is en daarmede een dienst aan den lande heeft be- wezen, zooals gg niet verwacht, dat ik dien zal schetsen. Voor heden is dit eenvoudig woord voldoendci eeue herin- nering aan buitengewone verdiensten, die meer waarde had gehad als zg had kunnen worden verlevendigd door de toe- 'spraak van onzen voorzitter, die door ongesteldheid afwezig moet zgn. Wg hopen en vertrouwen dat eene beproefde hand ons weldra zal verrgken met eene welgelgkende levensschet'S van Mr. W. C. Mees. Het is de plicht der Academie, of liever het is een vaderlandsche plicht, dezen voortreffelijken mensch te gedenken, nadat hg uit ons midden is gescheiden. Ieder begrgpt van wien wg de vervulling dier taak verwachten'*. Vervolgens doet de heer Matthes eene uitvoerige mede deeling over de ada's of voorvaderlijke gewoonten der Makassaren en Boegineezen. Hg beschrijft de gewoonten dier volken van Zuid-Celebes bg het bouwen en inrichten hunner woningen, het paleis van den Koning van Bone, eene au- diëntie bg dien vorst, onderscheidene gebruiken binnen het paleis, den Koning met zgn gevolg op reis, de bebouwing der rgstvelden, de gebruiken bg het begin en het einde van een oorlog, eindelgk hun rechtspleging en straffen. De heer de Louter vraagt den spreker of er geen verschil is tusschen de ada's van Makassaren en van Boegineezen, en welk verband er bestaat tusschen die gebruiken en de invoering van den Islam? De spreker antwoordt dat er wel verschil is tusschen het volkskarakter van Makassaren en Boegine, maar bei gegen onderscheid tusschen beider voorvaderlgke gewoonten, en dat die volken wel den Islam heben aangenomen, maar dat zg geen Arabisch verstaande niets van den Koran begrößen en alles zich bepaalt tot vormen. De bgdrage zal in de Verslagen e^ Mededeelingen opge nomen worden. De secretaris vestigt de aandacht der leden op verscheidene werken van Letronne, Adr. de Longpérier, Boncher-le-Clerc, Schlamberger en anderen, te samen vier deelen in 4^ en achtentwintig deelen in 8^, die van het von Ministerie van onderwgs in Frankrgk in mil aan de Akademie zgn gezonden en ter inzage van de leden in de vergaderzaal gelegd zgn. Hg biedt nit naam van de schrgvers voor de boekerg aan exemplaren van Ejergs- en geschiedkundige beschouwingen over Willem Hl van den Luitenant-Generaal Knoop, die Aufgaben der Rechtswissenschaft, eene rede van den hoog-leeraar B. Windscheid en Historisch critisch onderzoeknaar betonten en de verzameling van de boeken des Ouden Verbonds 2^« geheel omgew. uilgave D. I, 1« stuk. Leiden 1885 van den Hoogleeraar A. Euenen. Een en ander wordt in dank aangenomen, evenals exemplaren van Hoofb's Warenar en van Huygens Costelick Mal en Voorhout, uig^even en aangeboden door den heer Verdam. Daar de viering van den dies natalis der Leidsche hooge-school dit jaar op den tweeden Maandag in Febniari valt, wordt de eerstvolgende vergad. Eing der afdeeling bepaald op Maandag 16 Februar. Na deze mededeeling wordt de vergadering gesloten. OVER DE IDA'S OF GEWOONTEN DEB MAKASSAREN EN BOEGINEEZEN. BIJDKAOB YAH B. F. M. A. T. H. E. S. Men erwgt gewonlgk aan de Oost-Indische volkeren, dat zg zoo geheel aan den leiband der âd&'s of gewoonten plegen te loopen. Doch het valt niet te ontkennen, dat wg Westerlingen ook in vele opzichten slechts slaven der gewoonten zijn, zoodat wg maar al te dikwerf zónder na- denken de voetsporen onzer voorouders drukken. Is het dus wonder, dat dit nog veel meer het geval is met volkstammen, die zooveel minder gehad hebben, om zich te ontwikkelen, zooals bgv. deMakassaren en Bo Egineen van Zuid Celebes? Vooral is dit het geval met dijenen onder hen, welke de nog onaf hankeligke rgken van dit eiland bewonen, of wier vorsten tot de Hollandsche Begeering slechts in de betrekking van leen vorsten staan, en dus nog weinig gelegenheid gehad hebben, om in de Europeesche beschaving te doelen. Zoo verneemt men dan ook bgv. van de Makassaren en Boegineen allerlei ontboezemingen in proza en poëzgé die op de duidelgkste wgze getuigen, hoe hoege waarde door hen aan de handhaving der voorvaderlgke gewoonten toe-gekend wordt. Zoodra men afbireekt de aloude gewoonten des lands. Aldus Terneemt men bgr. onder de Makaasaien zal de sagüweer, die bg den Inlander soo geliefde drank, na de insngding in den bloemenkolf, niet meer nut den onder den naam Tan Arenga Saccharum Rumplu bekenden boom in het daaraan yastgehecbte stok bamboes dmppelflgewgze räderdalen. Ook zal zich geen Tisch meer boTen de opper Tlakte Tan het water Tertoonen; terwgl het inagelgks te Toorzien is, dat het r Gigewas misnicht," [lya na-nigêsara äu-biyasâna boettâya, ta-matiîka-mo balloka, ta-naika-tongänga-mo djoekoeka, ânjâla-tôngi aséya.] Men bedenke big deze woorden, hoe op Znid-Celebes de gist meestal den hoofdschotel Tan Makasssaar en Boepnees uitmaakt, en hoe Tooral in de binnenlanden de Tiseh bgna hoe eenig' dierligk Toedsel Tan de bcTolking is, terwgl de sagnweer niet enkel als drank hoog aangeschroten staat, maar insgelgks ter bereiding Tan suiker en azgn gebezigd wordt, en dus tot beeld Tan het zoet en zuur des loTons strekken kan. De beeldspraak komt alzoo hierop neder, dat men bg Terwaarloozing der oude gewoonten het hoogst noodige Toedsel en een' Terkwik Kenden drank als de sagüweer moet der Tene, ja als 't ware Tan het zuar des leTens Testen rakt. Zoo ies âdâ is, spreekt een ander mag er geen sprake meer zign Tan het niet te willen, of niet te kunnen. Dan moet een ieder dat willen en kunnen. [Ponna pangadakkang; taëna erókoe, taëna koellêkoe.] En de taal Tan éen hunner dichters komt hierop neder: "Hg die zich houdt aan de ada's of gewoonten des lands, Tindt daarin een ankertouw, dat niet breekt, een anker-touw dat niet Truchteloos weerstand biedt, al kome ook de westenwind met geweld tegen het Taartuig aan." [Ada-kang-dji todjeng. lya-dji rânrang ta-tâppoe; — Ta-lârang-bawang, männjdjo natoeroeng bârà.] Indien nu de âdâ's of gewoonten zulk een' Toomamerol in het IcTen der Makassaren en Boegineen Ter Tullen, sprecht bet Tan zelf, dat het tan het uiterst belang is, hierop terdege te letten, wanneer men deze volkeren goed wil leeren kennen. Doch die kennis heeft ook overal nog dit bgzonder nut, dat men door het zooveel mogeligk in acht nemen dezer gewoonten den Inlander een diep ontzag inboezemt, en alzoo in staat gesteld wordt, den weldadigsten invloed op hem nit te oefenen. Maar, wat nog meer zegt, onbekendheid met die gewoon-ten stelt den Europeaan nidt alleen bloot aan de minach-ting van den Inlander, maar brengt hem zelfs nu en dan in werkelyk levensgevaar. Ik acht het alzoo niet onbelangr^k, hier eenige van die vele gewoonten mede te deelen, en verzoek U. Ming tot dat einde met uwe gedachten naar een van de inlandsche hoven van Zuid-Celebes te vergezellen, dewgl aan die hoven de gewoonten het meest in acht genomen worden. Hierb zal ik U vooral veel mededeelen uit een werk, dat onder de Boegineen Latówa, en onder de Makassaren Rapang genoemd wordt, bevattende de uitspraken en mede deelingen der oude vorsten en geleerden over verschillende erwerpen, dewgl hierin zer dikwerf over de oude ge-woonten gesproken wordt. W^ begeven ons alzoo met onze gedachten naar het Hof van Bone, m de dagen, toen dat rgk niet door het Hollandsch' Gouvernement overwonnen, en in een leenvorstendom herschapen was, omdat Bone toen éen der machtigste staten van Zuid-Celebes was, en de oude gewoonten daar over het algemeen het stipst in acht genomen werden. Op weg naar het paleis van den vorst komen werden door en' kampong, waar eenige vorstel. ke padjôgé's of publicke dansmeiden in de open lucht drück aan het dansen zgn, en wel met een pangibing of man, wien dit genoegen tegen betaling van eenige duiten gegund is.. Men wachte zich, om daar midden tusschen door te loopen; want dit zou als een grove beleediging beschouwd worden, zoodat de panffüring volkomen in zign recht ware, indien kg den man, welke dit deed met zijn' kris, dat in de vorstenlanden nog steeds zoo als een' gedragen, wapen, overhoop stak. Dan zou het een' yodig heeten: mate-ni nalêdjà têdong, d. i. hij ie als ébor een' buffel vertreden, en dientengevolge gestorven, met andere woorden: het is geheel zgn' eigen' schuld, dat hig ne Eleged is, van vergelding of straf kan geen sprake zgn. Aan het vorstelk erf, dat geheel met een' bamboezen omheining ingesloten is, aangekomen, gaan wg de tâboe, taboewang, d. i. een' met een dakje overdekte poort, bin-nen. Daar staat een zoogent Amàe pangoeloejôtod of Hoof d der daswärts, een soort vankrggsknechten of politie-agenten, op de wacht, want van de pangoeloejôtod, welke onder het paleis zich ophouden, wordt er steeds een bg de poort geplaatst. Die pangoeloejôtod's worden door den Inlander genoemd de beenderen van den vorst, terwigl hunne daswärts beenderen heeten. Een' nog veel schooner' benaming, te weten: die van's vorsten vleesch' wordt toe-gekend aan de panj. tjännângângângângângângângângângângângângângângângângângângângângângângângângângângângângângângângângângângângângângângângângângângângângângângângângângângângângângângângângângângângângângângângângângângângângângângângângângângângângângângângângângângângângângângângângângângângângângângângângângângângângângângângângângângângângângângângângângângângângângângângângângângângângângângângângângângângângângângângângângângângângângângângângângângângângângângângângângângângângângângângângângângângângângângângângângângângângângângângângângângângângângângângângângângângângângângângângângângângângângângângângângângângângângângângângângângângângângângângângângângângângângângângângângângângângângângângângângângângângângângângângângângângângângângângângângângângângângângângângângângângângângângângângângângângângângângângângângângângângângângângângângângângângângângângângângângângângângângângângângâng t uitdrukt, door de lans van den vorst genomen, d. i. veroverd is, hetzg landergen, of menschen, of wat het wezen moge. Ook verzamelt hg voor den vorst alle voortbrengselen van den grond, om die op anvraag van den grond, als: rgst, zout, azgnsierih, pinnang, känürie-noten, enz. Voorts  sabännarà of havenmeester te Badjôwe. Voorts heeft men nog een' menigte andere panjtjan-nângang's, wier getal ongeveer een honderd bedragen moet. Na deze lange uitweiding keer ik tot de poort van het vorstelgk erf terug. Wanneer men van hier verder gaat, om den Vorst een bezoek te brengen; mag niemand zgn' lans of zonneschermen meenemen. Ook is het niet geoorloofd, te paard te bleven zitten. Zelfs moet een ieder zign' eigen sierihdoos in de hand nemen, met uitzondering alleen van den Tomarilalang, of Ragsbestierder, en. den Poenggawa, of Opperbevelhebber, voor wie die sierihdoos tot aan de trap van het paleis gereden wordt. En zoo gaat het dan voort tot aan het verblgf des konings. Dat men zich thans vóor de woning van een' voornaam vorstelgk persoon bevindt, is reeds van buiten ten duide-lijkste te zien. Dat het huis op palen gebouwd is, dit heeft het met alle Boegineesche en Makassaarsche woningen gemeen; maar een gering Inlander zal zich wel wachten, om een huis met 5, 6 of 7 ränen palen, d. i. met 4, 5 of 6 vakken in de lengte, d. i. een' aaorâdja^ salased of langkana^ te bewooen. Wanneer men soms om een van de palen een touw gebonden ziet; is dit een bewgs, dat er een gezant geweest is, die een gewichtige boodseliap voor den vont had, en ter aanduiding daarvan dit touw daarom gebonde heeft, als een teeken van de verbindende kracht dier missie. Ook in vóor- en achtergevel van het gebouw (B. timpa-ladjd^ M. sâ mboeng^lâyang) is groot verschil. Bg een' ge- ring' Inlander mag die niet uit meer dan twee met dekriet belegde vakken bestaan, terw^l die, al naar den rang der vorsten en andere hooggeplaatste personen, 3, 5 of 7 zulke vakken bevat. Voorts worden tot versiering van den voor- gevel eener voorname vorstelgke woning twee balken of latten, naar het beloop van het dak, aangebracht, van onderen met een ornament, en van boven in den vorm van een bn£Fel- hoom bewerkt. Onder de kenmerken eener vorstel^ke woning behoort ook een venster, dat tot aan den vloer doorloopt, en bg gele- genheid van overlgden tot deur dient, ten einde het Igk daardoor uit het huis te dragen; welke opening alsdan ge- noemd wordt tâlöngâng'sâlaj zooveel als Valsch- of pseudo-venster Eindelgk vestig ik nog de aandacht op de trap aan de voorzgde van het gebouw. Deze is niet, zooals gewonlgk, met treden, maar bestaat uit twee of drie oploopeude houten, waartusschen gevlochten bamboes wordt gestoken en bevestigd. Tevens heeft men an rechter- en linkerzgde een' tot leuning dienenden bamboesstok. Als men nu deze trap opgeklommen is, bevindt men zich in eene soort van bordes of uitstek, dat den naam van palâdâng draagt, en hetwelk men door moet gaan, om in het eigenlgke huis te komen. Wanneer men vervolgens de huisdeur binnengaat, komt men in een raim voorportaal, dat, evenals bg ieder' inländi- sche woning onder Makassaren en Boegineezen ongeveer de helfb van de gausche ruimte beslaat. Wat hier echter weer het verschil van stand aanduidt, is dat de vloer aan de zgde yan den ingang evenhoog is, als iu het overige gedeelte, (MS) terwgl anders iu de meeste woningen dot gedeelte Teel luger is, en niet alleen gebezigd wordt, om te koken, maar ook om zekere behoefte te yerrichten, en zich yerrolgens met water te reinigen, dat dan door de openingen in den bam- boezen vloer, naar beneden stroomt in de modderpoel, die dâ&r onder het huis gevonden wordt. In het voorportaal, dat steeds als receptiezaal gebezigd wordt, ontwaart men juist in het middenpunt van het huis, of big het binnenkomen het dichtst aan de rechterzyde daarvan, een' paal, welke ongeveer op een' halve man's lengte boven den vloer afgehouwen is, ten einde daarop van t^d tot t^d te kunnen offeren. Aan dien paal wordt ook bg de inwgding de boeli-boelij of het potje olie met stukjes hout van al de palen, gel^k ook een' kleine hoeveelheid goud op- gehangen. Welke houtsoort men voor dezen paal bezige, is onver- schillig. AUeenlgk bediene men zich niet van djati-houi^ de Tectona grandis L.\ want dit djati doet onwillekeurig den- keu aan het Boeg. dja-ati, slecht van inborst, zoodat men alsdan van den slechten inborst z^uer medemenschen te lyden zal hebben. Overigens bediene men zich bei het bouwen van een huis niet van het hout van de Albizzia, die in het Boeg. wildlangj in het Makassaarsch bilälang heet, tegelk met dat van de Aquillaria agallocha L., die in het Boeg. en Mak. wonder den naam van garoe bekend is; dewgl het Boeg. ilâlâng, evenals het Mak. ilâlâng, binnen, en garoe in beide talen omroeren beteekent, zoodat deze woorden te zamen op inwendige beroering of bekomme^nng zinspelen. Waarop men b^ het bouwen van ieder huis vooral ook te letten heeft, is, dat men hiermede, evenals met iederander belangr^k werk, niet beginne in de vastenmaand; tenzg men berekene, daarmede vór het einde van die maand klaar te komen; want anders zou, zoals de zeer eigenaar-dige uitdrukking luidt, de eerste preek na de vasten van ramadhän den bewoner van dat huis drukken, ot in het nauw brengen (naepéki katoeba). Onder de middelen, om het bouwen van een huis goed te doen slagen, behoort vooral het begraven van den kop van een' ato- of jaarvogel, en een' hoera of landschildpad aan den voet van den middelsten paal, omdat ta-niyàlo-alôwi, niet verhinderd worden, en ta-^ikoera-koeraï niets kwaads on-dervinden beteekent. Men houdt zich alzoo overtuigd, dat de voltooiing van het bouwwerk hierdoor niet belet^ en verder aüe ongeluk van deze woning gewerd zal worden. Achter in de ontvangzaal is het groote beschot (6. alâwa-- tanga, M. simhang-tanga), dat deze zaal van het overige der woning, hetwelk geheel tot huiselk gebruik en in meer of minder vertrekken inged is, afscheidt. In dat beschot heeft men gewoonl^k slechts één, doch, wanneer het een' vorstel^ke woning is, twee deuren, de een' bg het binnenkomen aan de rechter-, de ander' aan de linker- of zuidzgde. Van deze laatste maakt de vorst in den regel gebruik, en daarom zorgt men terdege, dat die niet vlak tegenover de voordeur z^, ten einde te voorkomen, dat een amokmaker of ander kwaadwillige recht op den koning toesnelle. In het midden van het beschot staat bij den koning van Bone een' groote klok, waarb^ zich ook steeds een wacht bevindt. Verder is dat beschot vooral ook in vorstelgke woningen van groot gewicht; want wie zonder vergunning door één van beide deuren naar achteren in den huiselgken kring durft door te dringen, zal die stoutmoedigheid allicht met den dood moeten bekoopen. Van hem heet het letterlgk, dat hg de hoeken van een slaapmatje (bgv. van de een' of andere prinses) betreedt (lêdja soe-tappêre}, en hiermede geeft men te kennen, dat hg in het geheim met één van de hofdames daar binnen ongeoorloofde gemeenschap heeft. Wanneer een Europeaan zich deze vrgheid om ongevraagd naar binnen te gaan, veroorlooft, mag hg van geluk spre- ken, wanneer de Inlander zulks aan onbekendheid met de gebruiken des lauds toeschrijft, en hem, onder medelgdend schouder-ophalen over zoo groote domheid, ongedeerd laat. ( 146) En hiermede meen ik genoeg gezegd te hebben over de inrichting van het paleis des konings van Bone. Hem die daarvan meer bgzonderheden wil weten, verwas ik naar den aan m^n Boegineescb Woordenboek toegeyoegden Ethno- graphischen âitlas, PI. I t/m PI. IV, lett. 6, waarb^ men achter het Woordenboek een' uityoerige architectonische be- schr^ying van een Makass. en Boegin. huis aantreft, die nagenoeg geheel van de beeren architecten C. A. Schröder Jr. En S. Batelt, welke deze platen zelven geteckend heben, afkomstig is. Lieutenant noodig ist a thans uit, om een' aus een' aus den Koning bei te wonen. Deze heeft dagelyks tweemaal plaats, in Bone des morgens te 9 uren tot 11 uren en des namiddags te 2 — 4, in andere rgken, des morgens te 8 — 12 uren, des avonds van 7 — 9 uren. Dat bé beide gelegenheren de in Oost-Iadië voor den Inlander zoo onmisbare sierih met toebehooren, te weten pinnang-noot, kalk en gambier. Alsmede tabak, niet ontbreekt, behoef ik nauwelgks te zeggen. Men drage echter ten hove vooral zorg, om het sierihpruïmpje aan zgn' linkerzøde door middel van het stampen der ingrediënten te bereiden, en ook aan dien kant later het. Specksel uit te spuwen. Nadat men eenigen tgd sierih gekauwd heeft, worden de gasten des morgens op regem met toebehooren, des namiddag's of savond's op gebak met koffie onthaald. Dit nauw verband tusschen het sierihkauwen en het dîner bläkt zelfs in de mindere standen. Een Makassaarsch bediende, geroepen wordende, terwelh hij aan het eten is, verontschuldigt zich meestal, niet met te roepen, dat hg aan het eten, maar eenvoudig daarmede, dat hg aan het sierihkauwen is (âpangadjàïyâ, karâëng!). Wanneer de gasten gezeten zijn, komt de vorst binnen, en neemt plaats op een rond matje (tappêre-malêboe). Achter Hem zgn dan gezeten, aan de een zgde de anakaroeng's, of prinsen van minder' rang, en de pakalawing-épóe's, of sierihdoosdragers, ook wel ânâ-ribôko's genoemd, omdat zg als 't (146) ware steeds achter (ribôko) den vorst zich bevinden, bestaande ^i^ gegoede slaven en anakaroeng's of prinsen van minder rang; aan de andere zg de vorstinnen en prinsessen. In het midden bevinden zich in Bone vlak achter den koning 4 hofdames, of alle vier in djoemba's, eene soort van staatsie- kleed, of twee in djoemba's, en twee in korte baadjes, of alle vier in wadjoe-rawang (146) (146) S, of doorschünende baadjes, gekleid, die hem als 't ware stutten (6. tânjdjeng, M. toengkoelóe). Deze gewoonte moet van het hof van Gowa afkomstig zgn, en ontstond, volgens den Inlander, hiemit, dat in oude geden een' koning van Gowa eens bg ongelok iets overkwam, wat in een beschaafd gezelschap hoogst onfatsoenlgk geworden wordt Toen hierop de rgksbestierder, niet wetende, dat de koning zelf joist de schuldige was, met verontwaar-diging naar de oorzaak van het gebeurde vroeg, was er imand onder de hofdames, die den schön aannam, dat zg het was, die zich zoo vreesel^k vergeten had. Dat die dame hieroor zeer in aanzien steeg, spreekt wel zelf; maar van nu af aan werd ook bepaald, dat er Altoos minstens twee hofdames achter den vorst zouden zitten. Onder degenen, die dagelgks, zoo niet allen, dan toch grotendeels, ten hove verschenen, behoort in de eerste plaats een Ragsbestierder, met den titel van To-marilang, welke, zooals het Boegineesche woord rilaläng te kennen gefehlt, in bézonder nauwe betrekking tot den vorst staat. Vroeger had deze To-marilang naast zich den Patta Mädänange, die insgelkks op zer intiemen voet met den Koning stond, doch meer met de zaken buitenshuis belast was. Thans echter zu beide posten onder een hoofd gebracht, en staat die Bekksbestierder geheel alleen aan het hoofd van de Ada's of leden van den Bekksraad, ten getale van 7, zoodat z dan ook gewonlk de Aroe-pi toe's, of 7 vorsten, genoemd worden. Deze Ada's, wier plicht het in de eerste plaats is, om, zooals de titel van Ada ('t Mak. Addie het Mal. ^ädat, het Arab, 'ädah) aanduidt, de oonde gewoonten des lands te handhaven, treden zoowel in bluigke als rechters op, met uitz Entre alleen van handels- en scheepszaken, welke voor den Sabânnara of Havenmeester, en de quaestie van huwelk en echtscheiding, alsmede van erfenis, welke voor den Kali of Opperpriester gebracht worden. Daar de To-mârâlâlâlang tegenwoordig meestal ook de waardigheid van Aroeng- Oedjoeng of To-mârâlâlang-mâlôlo, d.i.: jeugdigen Tomarilalang, bekleedt, is hät als zoodanig ook het Hoofd der palïli's of Vasallen, tot wie alle bevelen van den vorst door zgne tusschenkomst worden overgebracht. Behalve den Ryksbestierder en de leden van den Rgks-raad verschenen ook gedurig ten hove de Poenggâwa, het Hoofd der militaire macht, en de persoon, aan wien hg in vredestgd de zaken Meestal geheel overlaat, namelk een Hem ondergeschikt hoofdofficier met den titel van Pangoeloe- loQipôna anregoeroena dôwâë, d. i. den hoofdanvoerder van de hoofden der dôwâ's (soldaten of politie-agenten). Voorts treft men gewonlgk ten hove aan de opperhoofden der anakaroeng's of prinsen van minder rang, en dergenen, welke onder den naam van To-Angke bekend staan, als afstammelingen van hen, die in de dagen van Speelman met Aroe-Palakka naar Batavia gegaan zijn, en daar aan de rivier van Angke gewoond hebben. Dat de Kali of Opperpriester des rösins insgelijks niet in gebreke blgft, gedurig ten hove te verschenen, spreekt wel van zelf. Ook de bovengenoemde Panjigannângang-tjilâong en de Sabânnara of Havenmeester, gelgk ook de Djemmatöngang, of het Hoofd der zendelingen, om van veldheereu, als: de doeloeng's, van schrevers en een' menigte van mindere Hoofden, als: soellewatang's, djannang's en màdo's, niet te gewagen, zullen zich wel wachten, om buiten hooge noodza-kelkheid te huis te blgven. Dat al deze personen, evenals de Koning zelf, in devorstenlanden van Zuid-Celebes nog geenszins op Europeesche wgze van stoelen gebruik maken, is algemeen bekend; doch de wyze, waarop zg zich op den Grond nedervlgen, is vol-strekt geen' onverschillige zaak. Men is verplicht, om met de beenen voor zich gekommt neder te zitten (B. masoe-lêka, M. âsoelêngka), en dit wel zoo te doen, dat het rechterbeen vooral niet aan de buitenzede kome. Indien men dit deed, zou men daarmede te kennen geven, dat men mefc de een' of andere minder goede bedoeling gereed zat, om spoedig op te staan. Voorts moet men met de armen over elkander geslagen zittan, en vooral niet het vlakke van één van beide handen vór zich op den grond laten rusten (B. matoelakkang. Mak. âdjàdjalâ). Om in's Eoning's tegenwoordigheid op de hurken te gaan zitten, zou volslagen gebrek aan eerbied jegens zgne Majestät verraden, also men van plan ware, zoo aanstonds an den haal te gaan. Wanneer men om de een' of andere reden soms even knielen moet, zorge men wel, om dit niet zoo te doen, dat he linkerbeen opgericht blgfb; want hierin zou allicht een teeken. gezien worden, dat men van plan ware, om met de rechterhand, die dan bg den Inlander gewoonlgk op de linkerknie rust, zoo aanstonds de kris te trekken. Voorts vermgde men zoowel bfl het knielen, als bg de in de eerste plaats vermelde wgze van zitten, gelgk ook bg het staan, om te trippelen of te wiegelen (Boeg. mapatênre-tênre adjêna. Mak. apatêtteré); dewgl dit, evenals onder ons, alles behalve veel eerbied te kennen geeft. Over de kleeding bg receptie's en hoffelgke feesten zal ik hier niet  den schouder hangt. Tweedere soorten van hoofdbedekking onder de Inlanders van Zuid-Celebes zgn de sïgara en de sïgara en de sïgara. Eerst-genoemde is eene soort van hoog opstaande spits uiloopende muts, gewoonlgk van wit linnen, soms ook wel rood en purperkleurig, doch alleen bij feesten gebezigd, zoowel door vorsten als geringen (PI. XIV, F. 33). Meer gedragen wordt de songkó, ja onder voorname prinsen en priesters is dit de gewone dracht. Hoeveel soorten men hiervan heeft, kan men insgelks uit mgn* Ethn. Atl. PI. XIV, F. 20 t/m 23, F. 25 t/m 28, PI. XV, F. 20 t/m 24 zien. De sougkó's van de Boegineen zijn ge-woonlgk plat van boven, terwgl die der Makassaren puntig zgn. Voorts zijn de Boegine's songkó's meestal gevlochten van paardenhaar, of van oera-tja, d. i. de vezels van de palftpa, of steel en middelner van  naar de linkerzgde overhangen. En zoodra de vorst dit ziet, begrgpt YIUL. EN UOXD. AYI». LIRSU. 3d« UIKS. DXII. II. 11 hg terstond de bedoeling, en Terwgdert h^ ach. Ik heb echter nooit Tomomen, dat zoo iets in Bone plaats gehad heeft. Wel was dit het ge?al in Gôwa, toen daar Toe-nipasoeloe, en in het thans reeds bg het GonYemement ingelgfde rgk van Sanrabône, toen daar Poewanna Djenala I-Easseog Dâng-Talêba afgezet werd. Hoe dit naar de linkerzgde laten overhangen van de songkó in Wadjó gebezigd wordt, om te kennen te geven, dat men besloten heeft den Patta-Matôwa, of Oppervorst, af te zetten, kan Men zien nicht nicht nur, Verhandeling over de Wadjo-reezen met him handels- en scheeps-wetboek, blitz. Een ander kleedingstok, waar men nog voorzichtiger meer zgn moet, is de lipa of sarong, soort van rok zonder banden of knoopen, zoowel door mannen als vrouwen gedragen (Ethn. Atl. PI. XIV, F. 2). Wie in Bône in vromer' tgd ver- zuimen mocht, om dit kleedingstuk stevig vast te binden, wanneer hg ten hove verscheen, werd onmiddellgk gewurgd, want tot hem heette het uit den mond van den vorst: >gg behandelt mg met minachting, gg ontbloot mg mgn schaam- deel, want als gg uwen eigen' penis onbloot, is dit zoo goed« alsof gg het den mgnen deedt (moetjâpà-tjàpàka, moepalo- sôewijà, âpa dé asilâîngannalasômoe na-lasôkoe). »NB Deze redeneering is alleen hierop gegrond, dat alle onderdanen van den vorst van Bôae als diens slaven beschouwd werden, zoodat er geeu lid aan het lichaam van een* Bonier gevon- den werd; of het was insgelijks het eigendom van den Koning. Zelfs de Koning van Bône zou in oude tgden hebben moeten abdiceeren, wanneer hem het ongeluk over- komen ware, dat hg zgne lipa niet stevig genoeg gebon- den had. Een under punt van groot gewicht voor den Inlander is het dragen van de kris (Boeg. gailjang, of tâppî, Mak. sélé), een wapen, dat änder Boeginees of Makassaar, onverschillig van welken stand in de maatschappg, mits hg in de vor-êtenlanden zich bevinde, zoodra hij den mannelgken leeftijd bereikt heeft, pleegt te dragen. Vandaar de Boegineesche (151) Urdrukking: tâppî-ni ri-makoenraï, d. i. hij heeft reeds evenveel hehoejte aan de vrouwen als aan een kris^ om te kennen te geven, dat hg reeds mondig is. De kris behoort dan ook bepaald tot het hoftenu ; doch men moet dit wapen vooral volgens de regelen aangorden. Men zorge, dat het van voren, eenigszins aan de Linkerzäde, met het bovenste van de schee vlak tegen het igf kome. Ik zeg: kvlak tegen het l%jf\ En dit is inderdaad geen onverschillig iets ; want, wanneer dat bovenste van de schee naar voren overhelt, mag men van geluk spreken, zoo de Koning volstaat met te vragen, of men soms van plan is, zijn' kris te verkoopen (noebaloekangi sélénoe?), iemand daardoor de gelegenheid verschaffende, om zgn' misslag te herstellen, en zich te verontschuldigen ; want de Koning is in zgn volle recht, indien hg den schuldige onmiddellgk laat neerleggen, aangezien hg den schuldige onmiddellgk laat neerleggen, dat de man de schee reeds liet over-hangen, ten einde zoo aanstonds de kris te trekken. Maar er is nog iets anders van niet minder gewicht. 