Bijdragen tot de taal-, land- en volkenkunde
Aan een blok in het bed der Ajer Simpang-datar, waarin wij 20 minu-ten lang opwaarts gingen, was de grondmassa volkomen kiezelachtig, von-ken gevend, licht groenachtig-grijs of lilakleurig; de brokstukken waren versmolten, geen magneetijzer zigtbaar, maar des te meer ijzerkies inge-sprenkeld. Wij moeten hierbij doen denken aan de schoone kwartsig-feldspathachtige gesteenten van Ajer-bangi, met hunne zonderbare overgangen tot melaphier, dioriet en zelfs tot graniet; eene omstandigheid, welke den melaphicrachtigen aard der onderhavige breccie nog nader schijnt te bevestigen. De gidsen voerden ons nu plotseling weder eene steile berghelling, in Z. W. rigtning, opwaarts, ten minste 1500 voet, tot bijna op den rug der hoogte. Aldesr is, midden in het hooge woud, de goudrijke Tambang Simpang-datar gelegen: eene groote, vrije, gele plek. Bij het bestijgen der hoogte bemerkt men telkens dezelfde breccie, doch meer geleekt en ontbonden. En wel grootendeels door vroegere inwendige oorzaken, niet door den invloed van water en lucht. De grondmassn is witachtig, raw; de brokstukken zijn schasrsch, en het gesteente is altijd Bog, door cenig ingesprenkeld magneetijzer, aanmerkelijk zwaar. In desen stunt is het alleen met eenige foldsteen-porphierachtige rotsen bij Ajer-manis (aan den voet van het Padangeche kustgebergte) en bij Poeloe Pangka, te Ajer-bangi, te vergelijken. Ook komen gerolde stecnen van cen soortgelijk conglomeraat veel voor in de mijn van Simpang-tolang doen denken; er is echter geen enkel kristel van glazigen feldspeth in dit eongiomersat te ontdekken, em het denkbeeld, det het met de opstijging van melaphierschtige massa's in verband staat, behoudt derhalve de bovenhand. Reeds cen eind beneden de hoofdomijn troffen wij eenige menschen san, dae bezig waren met bet witte gruis, dat van de groeve naar beneden gespoelt wordt, uit te wasschen; zij hadden evenwel dien dag nog geen goud geworden. Ook kwamen wij, ettelijke honderd voet beneden de groote ont-ginning, langs cene oude mijn voorbij. Bij de nieuwe mijngroeve vanden wij een opperhoofd met zes arbeiders, dic eedert 4 dagen, doch waarschijnlijk niet zoer vlijtig, gewerkt hadden. Zij bewoonden twee ellendige hutten, waarin ze ‘snachts veel van de koude leden, doordien deze pleats, naar gissing, bij de 4000 voet boven de seeligt. In weerwil dezer hoogte en der koele luchtgesteldheid, was in de voorgaande nacht cen tijger (vermoedelijk ecn panter, Folie pardus) tot onder de ceno hut gekropen, waar hij degeen die de wacht hiekl met zijne groo, vurige oogen versobrikte; doch de menschen op hunne hoede vindende eoop bet roofdier weder weg. 240 REIZEN EN ONDERZOEKINGEN IN SUMATRA. Het goud komt daar op tkongaagen in dit witachtige, min of meer ontbondene, breccie- of conglomeraatgesteente voor. Deze thongangen of onregelmatige holten, die vademsdiep en in verschillende rigtene tusschen het conglomeraat indringen en met een geel plastisch thon (Letten) opgevuld, waarmede brokstukken van het aangrenzend gesteente vermengd zijn, worden door de goudzoekers gevolgd en uitgegraven. Zoo was b. v. de goudhoudende thon, door de aanwezige werklieden sedert 4 dagen bijeen-verzameld, uit een gat gedolven, welks opening omtrent 4 voet breedte en 10 voet lengte had. Van zijnen mond ging het in eene soort van onregelmatige galerij of schuinsche put naar binnen; zijnde de wanden geschoord door menigvuldige dwarshouten, tusschen welke de arbeider, niet zonder moeite, met eene kleine fakkel van damar-hars in de hand, moest door kruipen. De galerij had 15 vadem diepte, liep eerst O. en later naar bet N. met 10° helling, weshalve zich aan het achtereinde langzamerhand versche idene voeten water moeten vergaderen, dat nooit gelosd wordt. Andere mijngangen van dien aard zijn reeds gedeeltelijk ingestort, of met water gevuld en verlaten geworden. De uit de mijn gehalteten thon wordt in een klein watertje uitgewasschen, waarbij een tamelijk grof magneetijzerzand met weinig kwartskorrels overblijven; in dit zandig overblijfsel (kalam’geheeten) ligt het goud verspreid, betwelk vervolgens, of dadelijk op de plaats door verdere wassching ge zuiverd en uitgeplozen, of eerst te huis, in de kampong, uit de kalen door amalgamatie afgezonderd wordt. Uit een hoeveelheid van 12 pond zoodanigen thon, verkrijgt men ongeveer 1 pond salam of. zandig over blijfsel, en uit een } pond van het laatste hebben wij voor eene waarde van 6 cents aan goud uitgewasschen, hetwelk ondertusschen als eene bij-zonder gelukkige uitkomst werd beschouwd, vermits de zes arbeiders, in 4 dagen tijds, slechts het gewigt van 4 rijstkorrels aan goud hadden gevonden, en dezen hunnen ganschen‘oogst ons voor 18 cents afstonder- Wij veronderstellen echter dat zij, of vreeselijk lui waren, of een gedeelt van het verzamelde terug hebben ge houden, om daarvoor het een of anderte koopen of in te ruilen. Het goud is meestal zeer fijn, bijna stofachtig. Onder eene kleine hoe- veelheid van iets meer dan } tail, door het opperhoofd bij de mijn © verkocht en, gelijk de man beweerde, van vroegere wasschingen afkomstig, vonden wij evenwel een stukje van de grootte eener boon, uit eene me- aigte kleine hoekige korreltjes te zamen gebakken. Het goud is bleek gecl tan kleur, sterk zilverhoudend en hoogstens 16 karatig; zijnde het wegens zijne fijne verdeeling en stofchtig, niet glanzig, aanzien, onder den naam amas loemat, of ameh loemat, of ameh loemat, of tjereh (helder goud) genoemd wordt. De geschiedenis der goudgraverij te Simpang-datar komt op het volgende neder. Omtrent 25 jaren geleden, toen de Padri’s van Rau de vallei van Man-daheling overheerscht hadden, droomde eens de toenmalige Datoe van Bäner-pandjang, dat in het bosch aldaar goud verborgen lag, ten gevolge saarvan hij heimelijk de benedenste, thans varlatene, mijugroeve liet open. Later zocht men hooger op in den grond; doch, naar het schijnt, tijd met weinig veerkracht en volbouding, en alleen om in de noodwen-digste behoeften te voorzien. In dien tijd bedroeg het werkloon slechts operer i piaster in de maand, en er waren somwijlen 30 arbeiders te gelijk werkzaam, hetgeen alsoo 120 piasters in het geheele jaar uitmaakte. In weerwil dezer goedkoopheid van den arbeid, stierf gemeld opperhoofd in 1887, hoog bejaard, zeer arm, zoo selfs, dat in het daarop volgende År, tijdens ons bezoek, zijn lijk niet begraven was, uit gebrek aan de vereischte middelen ter bekostiging van een begrafenisfeest overkomstig zijn rang; bedragende zijn gansche nagelaten voorra Ad aan goud uxt meer dan 7 piasters, of ongeveer de halve waarde van eenen buffel. Na unen dood werd het mijnwerk nog trager gedreven en in dezelfde verhout ding de opbrengst nog onbeduldender. Ettelijke jaren na de ontginning der mijnen van Simpeng-datar, werd vervolgens ook door eenige Maleijers van Agam in datselfde gebergte een mijn geopend, Tambang Rimba ge- nsamd. Dese ligt aan de achterzijde van den tweeden bergrug, bij het riviertje Taboer-bintang, een kleinen neventak van de Ajer Poenkoet. Dat deze mijn insgelijks midden in het bosch is gelegen, bewijst reeds haar team rimba, welk woord bosch, wildernis beteekent. De weg daarheen gat van Paloepoo langs de Ajer Poenkoet opwaarts. Dr Agammers zouden Uit die mijn soms, op eenen dag, tot 2 à 3 tail gond gehaald hebben, betgeen echter vermoedelijk overdreven zal zijn. Thans is zij verlaten. Het gebruik van het kwik tot het zuiveren van het goud, leerden de bewoners van Baner pandjang kennen van inlandsche kooplieden van Kasi-kan, aan de Oostkust, en die hen, tot dat einde, ook kwik leverden, voor fl de tail. Nadat wij te Simpang-datar alles goed bezigtigd hadden, keerden wij, kort na het middaguur en vergezeld van al de goudgravers, terag naar Baner-pandjang, alwaar wij tegen 3 uur aankwamen. “Onderweg had ons een — zwaar onweder overvallen, hetwelk ons doornat en tevens de steile bergpe-den nog glibberiger maakte. Wij konden dan ook langs sommige passages — van den weg niet anders afkomen dan hurkend gleidende en ons aan bet lange gras vasthoudende. Het regende door tot zonsondergang, als wanneer en heftige westelijke wind opstak, die al de huizen te Baner-pandjans deed schudden. Juist bij onze terugkomst in de k Ampong was door een man het lijk van het gräfige gedragen en daarop begon bin: nen het sterf huis een muzijk van trommels, gong’s en gambang’s!, vel luidender en kunstmatiger, dan wij ze tot nog toe op Sumatra gehoord hadden, en die den ganschen nacht door aanhield. Des avonds bragt ons de Datoe het gebruikelijke geschenk tot blijk zijner vriendschappelijke gezind- heid, namelijk een’ levenden haan en een mandje vol rijst, waarbij Bodjs MALINGANG een aanspraak in het Maleisch aan ons deed. Den 7 October aanvaarden wij den terugtogt naar Kota Nopan. fa troep mannen, die zich naar Botoeng begaven om daar, op den marktdag (Zondag), de gebruikelijke hanegevechten bij te wonen, vergezelde ons; € een troep vrouwen, die naar Tobang gingen om er rijst en maïs te koopen. “volgde achter na. 1 De Gambang bestaat uit een houten trog waarop metalen of houten staven liggn. BIJDRAGEN TAAL- LAND- EN VOLKENKUNDE NEERLANDSCH INDIE. TIJDSCHRIFT VAN HET KONINKLIJK INSTITUUT voorn Pe TAAL- LAND- EN VOLKENKUNDE VAN NB&RLANDSCH INDIE. TWEEDE DEEL. N°. 3. 'S GRAVENHAGE, K. PUH RI. 1854. FRAGMENTEN DE REIZEN EN ONDERZOEKINGEN IN SUMATRA, GEDAAN OP LAST DER NEDERLANDSCH-INDISCHE REGERING, IN DB JAREN 1888 ror 1838, DOOR D’. 8. MULLER zn D’. L. HORNER, LEDEN DER NATUURKUNDIGE COMMISSIE 10 NEDERLANDOCH INDIE, EN BEWERKT DOOR KERSTGEROEKDE. (Vervolg van blads. 2432.) Il. REIS VAN PITJAR-KOLLING DOOR MANDAHELING NAAR RAU. (In September 1888.) Den eersten dag [7 September} gingen wij (van Pitjar-kolling) tot Se- rama-tinggi (of Seraman-tinggi), nabij de zuidelijke grensen, in de tallei van Beneden-Angkolah; zijnde cen groote en vermoeijende dag- marsch , die voor de doortrekkende troepen eenigzins te groot is. Aanvan- kelijk, tot aan de kampong Singslangang, ligt de weg niet zeer ver van de westelijke bergreeks, Z. Z. O.-waarts. Nu en dan kwamen wij langs hadang’s, waarin mais werd geteeld. Slechts eenmaal zagen wij tusschen d- booge en bijna rijpe kolven dragende maisplanten, jonge rijsthalmen uit den grond komen. Een klein eind voorbij Singalangang ligt, ter regter- E;de van den weg, de kampong Pintoe-padang (d.i. “poort der viak- & +, wordende de vallei van daar tot Tolang allengs nasuwcr. Langs e.g san deze twee laatstgenoemde gehachten stroomt cene rivier, wearven 17 244 REIZEN EN ONDERZOEKINGEN IN SUMATRA. Die bij Pinte-padang den naam voert van Ajer Tamahin, en die bij Tolang, dien van Ajer Siondop. Beide ontspringen in de westelijke bergen en storten hare wateren in de Batang Angkolah. Voorbij Tolang leidt de weg door bosschen. De bergen aan gindsehe, of de oostzijde, der Angkolah-rivier vertoonen zeer steile hellingen en dikwerf afgeronde toppen, zonder evenwel naakte rotsen te doen zien. Wat verder naderen de binnenhellingen van beide bergketens elkander tot bijkans aan de oevers der Batang Angkolah. De weg gaat nu afwisselend op- en nederwaarts over verscheidene hoogten, tot aan de kampong Serama-tinggi, noordelijk van welke de kleine rivier Tolakma stroomt. Dit dorp ligt 177 me ter boven de zee. Het bestaat uit een vijftigtal bamboezen huizen, die doorgaans een zindelijker en veel beter aanzien hebben, dan die in de meer noordelijke streken van Angkolah. Ook de menschen hadden er een gun stiger voorkomen, zoowel wat hunne gelaatstrekken betrof, als ten opzigte hunner kleederen. Onder de v rouwen zagen er sommigen regt goed uit. De jonge meisjes en kinderen droegen snoeren van granaten kralen an den hals en in de ooren, alsmede een menigte geelkoperen ringen an den hals en den hals en den hals en den hals. De levenmiddelen, zoo als rijst, maïs, be-taten, pisang’s, hoenders enz., waren hier veel minder schaars en voo en matigen prijs to bekomen. Varkens bemerkten wij er miet. Omstreel-middernacht hoorden wij een vervaarlijk geschreeuw, vooral van vrouwe stemmen, dat, gelijk men ons den volgenden ochtend verhaalen, met het doel was aangehoven geworden om een troep olifanten te verjagen, die de kampong gewaderd waren. Wij bleven daar, wegens het ziek worden van twee omzer bodienden, een dag vertoeven, en besteedden diem tot bet naawkeurig onderzoek der retssoorten, welke wij van Pitjar-kolling tot bier verzameld hadden. In der riviertje bij Singalangang bestonden de gerolde steenen in meis pier, sijenietachtige graniet en in een harden grofkorreligen aandsler. Niet ver van deze zijde van Singalangangang staken langs de vrij steile bei langen, vooral in het lagere gedeelte van de westelijke bergreeks, tallow rotsblokken van een zwartachtig of donkergroen, digt trapp-gesteente, Ti ekmet kwartsaderen doortrokken, tusschen het alang-gras uit den grond. Waar de vallei allengen näwend wordt, bestät haar grond veelal uit pietu. REIZEN EN ONDERZOEKINGEN IN SUMATRA. 245 cu gruis van graniet, on weldra treft men ook vaste rotsen van deze steen-soort san, wit, fijnkorrelig en zwarte mica bevattende. Losse blokken liggen overal verspreid; zijn meestal afgerond door verweering, maar schijnen niet voortgerold te zijn. Een eindje verder zagen wij eenige wei-nige blokken van eon melaphieraardig gesteente uit den bodem te voor-schijn komen, en niet ver daarvan zelfs graauwen, spathiijken kalksteen; ongetwijfeld eene, bij de opstijging, medegesleurde brokmassa. De Ajer Sion-dop vertoont bij Tolang meest graniet in hare bedding, waaronder eene grof korrelige verscheidenheid met digte saussurietachtige mica merkwaardig is; de gerolde steenen van melapkier zijn er voel minder menigvuldig en doorgaans kleiner. Op de afgeronde beuvelen, over welke ten laatsten de weg loopt, neemt men op vole plastecn vaste rotsen van graxief waar, en dese rotssoort sch. Ist also een groß gedeelte van de bergketen zamen te stellen, welke de vallei bepaalt. Op de hoogte dier heuvelen ($00—400 voet boven het bed der Batang Angkolah) zagen wij, nevens het witte en grofkorrelige graniet, aan sommige oorden eene graauwe of bronskleu- nge, zeer micarijke en fijnkorrelige verscheidenheid. Tusschen beide echter outmoet men plekken, waar de roode grond sporen vertoont van een me- „nhier- of zelfo poreus lava-achtig gesteente. Dit zijn welligt rotegangen, die door ruime spleten van het graniet zijn opgestegen. Ook vonden wij op den breeden, vlakte-achtigen heuvelrug verscheidene groote blokken van wite, zandige Bwarterote, die wij het liefst metamorphischen sandsteen zou- dem willen noemen. Waarschijnlijk rust dit gesteente strooksgewijze op Let graniet, aangezien er op deze hoogte niet aan erratische blokken valt te denken, ten minste niet van graniet, dat daar nergens als vaste rots voor den deg komt. Bij het afdalen naar Serama-tinggi, treft men afwis- sclend granitische en melaph ieraardige blokken aan. Onder de cerstge-noemde bemerkt men eene witte, grofkorrelige verscheidenheid met swarte mies, en cone andere grofkorrelige met bronskleurige mica en seer weinig f-idepath. De meeste blokken echter bestaan uit cen vrij grofkorrelig trappgedeente, van donker groene grondmasea en tallooze zwarte kristalletjes, wow vorm echter niet duidelijk te herkennen is: zij gelijken het meest op sagiet-kristallen, maar zijn schilferig als hoornblende, en vertoonen dus misatties oredief. In het algemeen heeft dit gesteente het aanzien van ware 17° Üguste, welke in deze aardstreek meestal het tweeling-minemal, het uraliet, als wezenijk bestanddeel bezit. Eene andere verscheidenheid is digter en rookgraauw van grondmassa, en de augitische inmengselen verschijnen als regelmatige zwarte vlekjes, terwijl men tevens zeer kleine, met blaauwe chalcedon opgevulde holletjes daarin opmerkt. Goudmijnen zijn in de naaste omstreken niet te vinden. De gebouwen, bestemd voor de doortrekkende troepen te Serama-tingg,. waren in een zeer vervallen staat. De honderddeelige thermometer te kende daar ’s middags 12 uur 27,5°, te 24 ure 28,1° en te zes ure'st vonds 24,2°. | Den 9% September aanvaardden wij de reis naar het dorp Sihaboein de vallei van Mandaheling, van waar wij den volgenden dag naar het fort Elout togen. Na een half uur gaans van Serama-tinggi, komt me — aan de Batang Angkolah, wier bed aldaar omtrent honderd voeten breedte heft. Het water was destijds troebel, en scheen vrij diep te zijn. Me gaat deze rivier over door middel van een, uit bamboesriet en rotan ve vooral de vegne, drijende brug, sterk genoeg zelfs voor paarden. Weldra gaat de weg door bosschen ‘en verkrijgt vooral daar een buitengewoon trotsch #8! zien, waar het pad telkens op- en nederwaarts, over min of meer steile ruggen of zijtakken van de: bergketen, voert. Op vele plaatsen was de ws ongemeen slijkig, waarvan voornamelijk de olifanten schuld waren, die bi voorkeur langs de reeds gebaande wegen voortwandelen en met hunne logs pooten, in de vochtige bosschen, alles tot modder trappen of in slijk ver anderen. Hierdoor ontstaan in de dalen, waar kleine wateren vloeijet soms -diepe modderpoelen. Van gonzende muskieten wemelde het net. duistere en nogtans drukkend heete woud, gedurende de middaguren. Ook groote, kogelvormig te zamengerolde en veel op zwarte boomvruchten 5 lijkende pissebedden (Oniscus), sterk naar blaauwzuur riekende duizendbeten (Julue), ziet men dikwerf tusschen de rottende bladeren op den grond. Wilde zwijnen ontbreken hier evenmin als koningstijgers. Ongeveer halfweg Sihaboe staat een ontzaggelijk groote waringin, of be manboom (Ficus denjamina), onder welks breeden en digte, lommer koelte verspreidende kroon de reizigers doorgaans cen tijdlang witros. Ettelijke jaren geleden werd een man met zijn kind hier door de me’ overvallen en klom, ten einde met meer veiligheid voor wilde dieren den volgenden ochtend te kunnen afwachten, met het kind op een der groote, reeds omtrent vijftien voet boven den grond beginnende takken van den boom. Doch een tijger kreeg de lucht van hen, klouterde langs den eenigzings krommen en zeer knoestigen stam. omboog en beiden werden hem tot buit. Op de hoogte, alvorens men naar de rivier Marsada afdaalt, had- den wij het eerste vrije uitzigt noordwestwaarts over de boschrijke vlakte, waarin zich de twee aanzielijke rivieren Angkolah en Gadis vereenigen. Indien de lucht niet zoo betrokken  of Singkoean verder vielen. Aan gindsche zijde van He Soengi Mar-sada ‘werd het landschap bevalliger en de weg veel minder morsig. Bij het riviertje Siroengan vielen ons bijzonder in het oog twee reusachtige vijgenboomen, en aan de overzijde lag de kampong Banan-dolok, om-geven van rijst- en djagong-velden. Het voordeeliger aanzien van dit kleine dorp en. de talrijke suikerpalmen, die zich hier vertoonden, bewezen ons duidelijk dat wij nu eene beschaafdere landstreek betreden hadden, namelijk Mandaheling. Weldra bereikten wij ook het groote dorp Sihaboe, dat meer dan honderd huizen bevat, die drie of vier straten vormen, en inge-sloten zijn van cene weelderig groeijende, digte en hooge heining van bamboe-doeri. Kokospalmen zijn evenwel hier nog schaars: wij bemerkten er slechts een enkelen grooten ‚ benevens eenige jonge Boomen. Tweed zer oude waringin's versieren de passar of marktplaats. Daar zagen wij voornamelijk zout, kleine gedroogde riviervisschen en eenig lijnwaad ten verkoop uitge-stald. De meeste levendigheid heerschte echter rondom de heg binnen welke de hanengevechten plaats vinden. Schier al de mannen droegen witte hoofddoeken en een tamelijk net kleedje om het benedenlijf, doch geene baadjes. In ligchamelijk opzigt, zoowel wat gestalte als gelaatstrekken betreft, boden zij niets schoons aan: bijna allen hadden breede, onversehillige gezigten. Op dezen regel maakten sommige jonge vrouwen in het dorp eene gunstige uitzondering; doch het tamelijk naauwe kleed, dat slechts tot of een weinig beneden de knieën reikte, gaf aan haren gang iets onangenaam waggelends. De huizen zijn doorgaans van bamboes, welk riet aan de wanden.niet gevölochten, maar eenvoudig plat gespleten en waterpas aan overeind staande bamboeslstten vastgemaakt is. Vensteropeningen bemerkt men, of in het geheel geene, of slechts zeer kleine, vierkante, naauwelijke groot genoeg om er het hoofd doorheen te kunnen steken. Voor het overige staan alle huizen op palen, en hebben aan de vór- en achterzijde verlengde gevels. Schier voor elk een ziet men een rijsthuisje staan, dat echter niet, gelijk bij de Maleijers van Menang-kabo, trechter- of trommelvormig is, maar er geheel als een gewoon huis uitziet, behalven dat het op veel hoogere palen rust en lagere wanden heeft. Tusschen den voetbodem en den grond is dan eene, ter zijde opene zoldering, waarop gedurende den dag gewoon- lijk de vrouwen zitten en allerlei bezigheden verrigten, vooral spinnen of weven, hare kinderen in eene hangmat van boomschors wiegen enz. Bij het wiegen ligt het kind steeds overdwars in de hangmat, zoodat de be weging in de lengte-rigting plaats heeft, en niet gelijk hij Ons. Van huis dieren bemerkten wij daar vele geiten an hoenders, ook eenige koeijen, honden en katten, maar weinig varkens, ofschoon de inboorlingen, sedert de verdrijving der Padri’s, de Mohammedansche gebruiken weder geheelter zijde hebben geschoven en heidensch zijn geworden. Sihaboe ligt schier op dezelfde hoogte als Serama-tinggi, namelijk 175 meter boven de zee. De vallei is hier aanmerkelijk breed en effen. De Gadis stroomt digt aan den voet der westelijke hooge bergketen. De We voert echter, zoodra men de Batang Angkolah overschreden beeft, nader aan de oostelijke keten door de vallei. In den beginne ziet men aan ded voet van dit laatste gebergte nog altijd zwarte melaphier, waarop alsdan, cen eindwegs, hooge moerassige bosschen volgen, met geen spoor van 6e steente; doch daarna leidt de weg over afgerande en grootendeels met gre begroeide hoogten of voorheuvels, waar men rotsen van eon porphierschtig aanzien opmerkt, eene bruinroode grondmassa, bijna hoornsteenachtig, vuur” gevend, gemakkelijk in onregelmatige stukken zich deelende, met vlak schel- pige breuk, en enkele kleine witte vlekken van feldspath vertonend. Of dit slechts eene verscheidenheid van melaphier, of veeleer van graniet is, durven wij vooreerst niet beslissen. In de, achter de voorheuvels, hoog Steil verrijzende en met bosschen bedekte bergketen, schijnen, naast kalk-steen, vooral harde kwarts-zandsteenen van graauwe en roodachtige kleur: REIZEN EN ONDERZOEKINGEN IN SUMATRA. 249 benevens verschillend gekleurde schiefer niet zeldzaam te zijn, zoo als nit de gerolde brokstukken in het bed der Ajer Marsada duidelijk blijkt. Den 10° togen wij naar het fortje Elout. De dag was helder en schoon, maar drukkend heet; de weg droog en voortreffelijk door de heerlijke vallei. In de omstreken van Sihaboe ziet men een aantal dajong- en droge rijst- velden; anders is de vallei meestal met hoog gras begroeid, dat hier en daar door eenig houtgewas of lichte boschjes afgewisseld wordt. De bodem vertoont een schralen granietgrond. In het Zuiden verheft zich, ver boven de bergketen, welke de vallei van Mandaheling ten Westen begrenst, de thans sluimerende vulkanische kegel Serapit. Vórbij de kampong Melintang, welke een dertigtal huizen telt, strekken zieh de voorheuvels meer dan een uur westwaarts tot aan de oevers der Bateng Gadis uit, die steeds langs de westelijke bergketen stroomt. Te kampong Goenong-toeah wordt echter de vallei bijkans geheel vlak, en er openen zich verscheidene zijdalen in haar, door welke de rivieren Matab, Pohon en andere afvloeijen. Hier, waar de groote vallei tevens wat wijder is, als hier en daar lager, en vooral hooger op, waar zij in Boven-Mandaheling overgaat, is het land goed bebouwd en de bevolking talrijk. Het kleine fort Elout, datzoo wij ons niet vergissen, sedert onze reis weder ingetrokken en gesloop is geworden, lag nagenoeg to midden van vier aanziellijke dorpen, Goenong-toeah, Kota-Santar, Pedoli en Penjaboengan genaamd. Kota-Santar, het grootste der vier, telt bij de drie honderd huizen en huisjes; Goenong-toeah ongeveer een honderdtal, hier, gelijk elders, door vruchtboomen overschaduwd. Ook zijn daar de dorpen rondom van sa-wah’s of bewaterde rijstvelden omgeven, waarin men zeer vele verspreid stande kleine afdakjes opmerkt, onder welke de in het veld arbeidende vrouwen van tijd tot tijd uitrusten. Het fortje Elout lag 213 meter boven de zee. Des anderen daags na onze aankomst was de lucht weder helder, droog en warm. De thermo-meter stond toen: Keaum. Reaun. 's namiddags 2 uur O min. 24° 4; de psijchrom. 19° 6. „ 2 wv 35 wv Z5° 3; 7 19° 7. 7 4 pv OQ w 2497. 250 REIZEN EN ONDERZOEKINGEN IN SUMATRA. In de ochtenden van dien dag waren wij naar Kota-Santar gewandeld, ten einde aan SOETAN DILANGIT, eenen broeder van den Jang di Pertoean van Mandsheling, een bezoek te geven. Dat dorp ligt slechts ongeveer een kwartier uur gaans ten N. O, van het fortje, en telt omtrent 1000 mwo- ners. - Wij merkten daar een aantal zeer kleine huisjes op, die gewoonlijk alleen door vrouwen en hare kinderen bewoond worden, aangezien elk man, die verscheidene vrouwen bezit, voor iedere steeds een eigen huisje bouwt. De bewonniers zagen er gezond en vrolijk uit. Vele vrouwen en jonge meis-jes zaten op de vering onder de rijsthuisjes, zich bezig houdende met boomwol kloppen, spinnen of weven. Sedert de Padri’s hier geheerscht hebben, worden geene varkens meer door de inboorlingen gehouden. Het huis van den Jang di Pertoean en zijnen broeder munt door grootte a sterken bouwtrant, doordien het geheel van hout is, boven al de overigen uit. Van aanzien is het half Maleisch en half Batta'sch. De ingang is aan de smalle zijde, die tevens het front vormt en ongeveer 25 voet breed is, terwijl de lengte ten minste 60 voet bedraagt. Aan de vór- of frontzijde is het huis rood, zwart en wit beschilderd, en de scherpe gevel hangt anmerkelijk over. Langs een breeden trap of ladder komt men in eene voorgallerij, waar aan de stijlen eene menigte onderkaker van buffels en runderen hangen, ter herinnering aan gegevene gasterijen; ook waren daar een dozijn gendang’s, of groote trommels tot het alarm slaan, aanwezig. Ter linker zijde binnen he This was de kookplaats, en voort eenigzins verhoogde, britsachtige bank van 8 voet breedte, waar de bewoners meestal op zitten. Aan de regterzijde waren twee afzonderlijke vertrekken, een voor de vrouwen, wier beschutting dadelijk achter de deur begon en nage noeg een derde gedeelte van de ruimte in de lengte innam, en een andere beschutting in den achtergrond, terwijl het middelste gedeelte een tafel met twee banken bevatte, die een weinig hooger stonden. Aan weerskanten van het huis waren eenige groote vensteropeningen, door welke lucht en licht naar binnen drongen. In den achtergrond van het middelste vertrekzag men een bali, of zitplaats, voor de muzijkanten bij feestelijke gelegen-heden, en boven dien bali hingen acht gong’s, of koperen bekkens, aan et stellaadje van latwerk, waarop 24 lontgeweren lagen. SoETAN DILANGIT was een jongeling van cen innemend uiterlijk en bevallige manieren. Hij REIZEN EN ONDERZOEKINGEN IN SUMATRA. 251 Sprak zeer goed Maleisch en onthaalde ons met een smakelijk ontbijt, be- staande in rijst, kerri en eijeren van hoenders, benevens frisschen palmwijn. Alles was eenvoudig, maar zindelijk toebereid. Zijn broeder, de Jang di Pertoean, was toen aan het hoofd zijner onderhoorigen met onze troepen tegen den vijandelijken TOEANKOE TAMBOESI opgerukt. Van het fortje Elout peilden wij den G. Serit-berapi Z. 6° W. Op omtrent drievierden zijner hoogte, aan de N. 0. zijde, is de plaats waar de inlanders zwavel gaan halen en waar men somwijlen rook ziet opstijgen. De zwavel zoude daar in groote hoeveelheid aanwezig zijn. Het Sidoadoa- gebergte was niet te zien, maar zoude in W. Z. Westelijke rigting van het fortje liggen. Den Boekit Maleha, die het hoogste punt in de oostelijke keten vormt, peilden wij N. 349 O.. In het hooger gedeelte der vroeger vermelde bergstroomen Matah, Pohon enz., in oostelijke en zuid-oostelijke rigting van fort Elout Waren een aanal familiären van den volksstam, die in dit gedeelte en aan de oostkust van Orang Loeboe bekend is. Deze menschen verlaten het gebergte, dragen eene kleeding van boomschors, planten slechts een weinig rijst of dagong, maar leven gedeeltelijk van wilde gewassen en het verzamelen van damar, door middel van welke hars zij eenigen ruilhandel drijven met hunne meer beschaafde naburen. Tot de jagt en hunne verdediging gebruiken de Orang Loeboe kleine pijlen, die zij met het sap van eenen boom, spoe genaamd, vergiftigen en uit bamboezen blaaspijpen afschieten. Hunne taal zoude aanmerkelijk verschillen van de Mandahelingsche. De voorheuvels’ der oostelijke bergketen, tusschen hier en Sihaboe, bestan in ’t algemeen uit graniet, welke rotssoort zich daar zeer ontwikkeld en verschillend gewijzigd vertoont. Aanvankelijk, nader bij Sihaboe, namen wij eene grofkorrelige verscheidenheid waar, die bijna geen feldspath bevat, maar zeer rijk aan brdoskleurige mica is, en micaschiefer zoude zijn, indien het gesteente eene schieferige hoedanigheid had. De kwarts vormt daarin veelal groote knollen. Ook vonden wij aldaar blokken van een korrelig kwartsgesteente met weinig micablaadjes, hetwelk wij veeleer voor me-tamorphischen zandsteen zouden willen houden. Langs den verderen weg her-waarts zagen wij in sommige kleine bergrivieren hoekige zandsteenblokken, min of meer kwartsrotsachtig en suikerkorrelig, of ook geheel als gewone. et, veelal in afgeronde blokken boven het gras uitstekende, en doorgaans zeer grofkorrelig, met vrij groote feldspath-kristallen en bronskleurige mica. In het bed van een zijriviertje vonden wij een paar brokstukken: van een, door weinig wij geelachtige mica en kleine stengeltjes van zwarte tourmalijn, bijzon-der gekenschetste verscheidenheid. In een andere grootere rivier, die door een dal van de hoofdketen afkomt, zagen wij naast gerolde steenen van graniet ook ettelijke kleine gerolde steenen van gele en graauwe metamorphische kwartsrots; welligt is dit de steensoort, waaruit de hoogere ooste lijke bergketen grootendeels is zamengesteld. De aanzienlijk uitgebreide voorbergen echter, van welke sommige eene hoogte van duizend voet of meer boven de zee bereiken, bestaan vermoedelijk uitsluitend uit graniet. Van het fort Elout gingen wij, altijd den hoofdweg door de vallei van Mandaheling volgende, over Tambangan naar Kota Nopan. Tot Pedoli-lomba, een tamelijk uitgebreid dorp bij de Ajer Pohon, een groot half uur gaans van fort Elout, blijft de grond in de vallei effen en is met sawah’s bedekt. Eene menigte vrouwen was daar ijverig aan bet schreeuwen, om de zwermen van kleine vinken, meestal witkoppige (HF. moja), uit de velden te verjagen. Op korten afstand, ter linker hand van den weg, ligt de kampong Pedoli-boekit. In het O. ziet men de top- pen van drie of vier bergrijen, van welligt meer dan 8000 voet hoogt. De bodem der vallei wordt nu oneffener, en de weg loopt tusschen en over stompkegelvormige, schier als kolossale molshoopen zich voordoende, voor heuvele heen; hier begint de bovenloop van de Batang Gadis, en het gt bied van Boven-Mandaheling. Bebouwde velden ontbreken thans bijne geheel, en de weg (somwijlen wel wat te regt en steil, maar anders goed) woert door uitgestrekte graswildernissen, zeldzaam door een boschje. Ook de hier en daar nagenoeg loodregte wanden der ravijn, binnen welke de troebe Le Batang Gadis voortruischt, zijn meestendeels met hoog gras, soms met hout begroeid. Eigenaardig is het gezigt van een klein, rond meer, Dano-Soemboel, dat binnen een klein, rond meer, Dano-Soemboel, dat binnen een klein, en welks water sich donker indigoblaauw vertoont. Wij zagen vele visschen daarin opspringen. REIZEN EN ONDERZOEKINGEN IN SUMATRA. 253 doch de inlanders vingen ze niet, bewerende, dat zij den dood veroorzaken, wanneer zij door iemand gegeten worden. Het meertje, ‚dien ten gevolge een voorwerp van bijgeloof, is met schier ondoordringbaar digt bosch omgeven, en heeft geene uitwatering. Kalksteen en trachijt brengen hier geene wellen voort. Een klein wa-tertje slechts, tamelijk ver beneden den weg, verschaft aan den dorstigen reiziger eenige lafenis. Eerst nadat de vallei wijder is geworden en de voorheuvels langs de oostelijke, zowel als westelijke, hooge bergketen regelmatige schakels zamenstellen en kleine dwatsdalen vormen, ontvangt de Batang Gadis van weerskanten eenigen toevoer van water. Daar is de dalgrond ook weder bewoond en bebouwd. Reeds op den afstand van omtrent éen uur van de kampong Tambangan-hilir (beneden Tambangan), ziet men aan beide zijden van den weg een aantal ladangs. Wij troffen hier vele menschen, meest vrouwen, an den veldarbeid. Sommige jonge vrouwen waren rijk versierd met geelkoperen en tinnen ringen en glaskoralen, welke voorwerpen van weelde grotter en talrijker worden, naar mate men in de vallei hooger op komt. Tambangan-hilir ligt reeds 448 meter boven de zee. De honderd-deelige thermometer teekende des namiddags 3 uur 26° 8; kort daarop kwam en onweder aangetogen, dat tot 5 uur een sterken regen ontlastte. De 6 uur stond de thermometer 23° centigr. Dit kleine dorp, het benedenste van de drie, daar n Let ver van elkander verwijderde, Tambangan’s, en van welke de beide andere, hooger op gelegene, Tambangan-tengah en Tambangan-oedikh (midden- en boven-Tambangan) heeten, bevat en dertigtal huizen, die aan de oostelijke helling eener heuvelreeks zijn gebouwd, lange wier voet een zijtak van de Ajer Tambangan stroomt. Wij bevinden ons hier zeer nabij de oostelijke bergketen, die een langen „steilen rug vertoont, bekend onder den naam van Goenong Pandjang (langen berg) en, naar gis, 1500 voet absolute hoogte aal hebben. De Ajer Tambangan vloeit op geringen afstand ter regter zijde van den verderen weg, en wordt, voorbij de kampong Tambangan-oedikh, door eens aanzien- „lijke hoogte (van omtrent 1000 voet boven de vallei) van de Batang Gadis afgescheiden. De weg slingert zich gedurig vrij steil op- en afwaarts over de heuvels van het bekken der Ajer Tambangan, welke rivier ten O. Z. O. 254 REIZEN EN ONDERZOEKINGEN IN SUMATRA. van de kampong Si-Raurau, in het oostelijk gebergte, ontspringt, doch in haren loop nog verscheidene riviertjes opneemt. Het gezigt door de berichtige dal van de Gadis, is ongemeen schilderachtig. Gemelde bergpas ligt 597 meter boven de zee. Men daalt nu in eene bekkenachtige verwijding van het ravijn of dal der Gadis af, waar de dorpen K. Otto Padang en Kota Nopan zijn gelegen. Bij het laatste ligt eene kleine redoute en woont tevens de civiele Kommandant van Mandaheling, die een sterk planken huis bezit. Tot ons leedwezen was de kommandant, wegens ongesteldheid, juist afweig te Rau, weshalve wij besloten de reis onmiddellijk derwaarts voort te zetten en de goudmijnen in de omstreken van Kotan Nopan later te gaan onderzoeken. Wij moeten evenwel vooraf nog eenen blik werpen op de geologische gesteldheid des lands van fort Elout tot hier. De Ajer Pohon voert zer weinig gerolde steenen van graniet af, maar meestal zulke van graniet en geelbruinen kwartszandten of gemetamorphiseerde kwarterots, en voorts ook, ofschoon in geringe hoevelheid, me laphierische en trachytische gesteenten. Aan deze zijde van Pedoli-lombe bemerkten men daarentegen, aan den voet der eerste voorheuvels en op sommeilige heuveltoppen, ter hoogte van 60—80 voet, groote, tusschen het gras hier en daar uitstekende rotsblokken van een grofkorrelig drachyt. In deze formatie is het kleine meer Soemboel gelegen. Het is een Laacher-See in miniatuur, en, gelijk dit kratermeer, of door een oude gaskrater. Zoodra men, tusschen deze heuvels door, begint op te stijgen, vertoont zich de bodem aan onderscheidene plaatsen geheel bedekt met gruis van graniet, van welke steensoort men welligt aan de lagere plaatsen nog vaste rotsen „waarneemt. Doch weldra ontdekt men aan den voot en langs de Hellingen van eenige heuvels, die voor het overige, wat hunne ufterlijkgedaante betreft, van de trachytische niet verschillen, rotsen van een forte digen kalksteen, die of grofkorrelig, of spathachtig, of auikerkorrelig, en wit en grijs geaderd is, Niet ver daarvan ziet men echter weder het trachyt. In overreenstemming met vroegere in de Padangsche bovenlanden (aan de? Goenong Ambatjang, Goenong Besi, enz.) gedane waarnemingen, schijnt het graniet eerst den kalksteen veranderd en met zich-opgeheven te hebben. REIZEN EN ONDERZOEKINGEN IN SUMATRA. 255 Langs de rivier en den voet van de hoogere trachyt-voorbergen, van welke sommige tot 1000 voet boven de zee zich verheffen, schijnt eene lange strook van korreligen kalksteen voort te loopen, tusschen welke het trachyt hier en daar is ingedrongen en het kalkgeswente omsloten het. Dikwerf ziet men rotsen van kalksteen te voorschijn komen en daarnevens weder zulke van trachijt. Der plaatse waar de weg het meest naar de Betang Gadis afwaarts gaat, bestaat de geheele helling van het ravijn uit kalksteen, en men ontwaart uitsluitend dit gesteente nog wel een kwartier uur ver in de diepte. Eenmaal zagen wij nieren van in stengeltjes gekristalliseerde kalkepath; doch de vrije uiteinden der kristallen (stompe rhomboiden) waren niet duidelijk ontwikkeld, maar als half gesmolten. Eenandermaal bemerkten wij ijzerkicspuntjes in den kalksteen; van andere me-talen echter geen spoor. Aan cene plek vertoonde het gesteente dunne, maar niet zeer regelmatig geepleten, lagen, ter d ikte van 3—4 duimen, wier rigtig h. 9 (N. W.—Z. O.) en 30° N. O. hellende. Al voortgaande miet men censklape, slechts eenige honderd schreden van de kalksteenrotsen verwijderd, trachyt voor den dag komen, van eenige grofkorrelige, bornblenden, die hoedanigheid en grize kleur. Beide steensoorten wissclen nu herhaaldelijk met clkander af: beneden in het ravijn ontwaart men stceds korreligen kalksteen, op de hoogere gedeelten der heuvels alleen trachyt, meestal Gonkorrelig. De voorbergen naar Tambangan heen, van welke sommige mseer dan 800 voet hoogte bereiken, bestaan vermoedelijk allen uit trachyt. Voor zoovcel ons de dampige lucht en laag drijvende wolken zien lieten, schijnen ook de westelijke, uitgebreidere en lagere, heusels hoofdzakelijk trachytisch te zijn, en zich deze steenvorming tot in den Serit-berapi voortte zetten. In de nabijheid van Tambangan-tengah ligeen, in het bed van een riviertje, blokken van sycniet, bevattende groene hornblende en feldspath in kleine korreis, benevens ijzer- of magnéticspuntjes. Van dese rotssoort treft men vervolgens nog dikwerf blokken op de lage heuvels aan, die het dal van de rivier Tambangan zamenstellen. Het syenict is hier echter overal bedekt door eene dikke laag van roode aarde met zeer veel kwartssteenen, die wel-ligt van kwartsgangen in het syeniet, of van het hoogere gebergte afkomstig zijn. Of deze aardlaag ook goudschilfers bevat, weten wij niet, aangezien wij geene waschplaatsen van de inlanders hier hebben kunnen ondekken. Bij den bergruchten Boekit Belindi, tusschen Si-Raurau en Kota-Nopan, verandert eensklaps de kleur van den grond, doordien zij uit het licht roode in het donker bruinroode overgaat. Aan de noordelijke helling namen wij en rood, zandig mergelgesteente waar, waarin eene onduidelijke, denkelijk plantaardige, versteening zich bevond. Lagen waren er, uithofde der ligte verweerbaarheid van dit gesteente, niet te herkennen. Aan de zuidelijke afhelling van den Boekit Belindi verschijnt in een dal, door hetwelk een riviertje naar de Batang Gadis afstroomt, een zonderbare donkerroode sandsteen, geheel uit kwartskorrels bestaande met een thonig, ijzerhoudend cement. Meer benedenwaarts wordt dit gesteente grof korreliger en vertoont het een conglomeraat van meestal kiezelige gerolde steenen, waaronder echter ook eenige weinige micaschiefer- of thonschieferaardig zijn. Deze gesteenten behoore tot de oudste sedimentaire formatie, en hebben met den matamorphischen kwartsrots en rhomboïdalen zandsteen eenerlei geologische waarde. Nog verder beneden komt weder het ein große massa’s voor den dag, en in de nabijheid der rivier, alzoo misschien reeds onder het syeniet, van het echter op den dalgrond nog menigvuldige sporen waarneemt, vindt men een witten, fijn-suikerkorreligen, groengelden kalksteen, met ijzerkiesstippen, zwaar en met zuren niet sterk opbrückend, dus welligt dolomiet. De nadere verhouding van dit gesteente tot het syeniet was niet te ontdekken. Den 14 September hadden wij te Kota Nopan een windigen, koelen en regenachtigen dag. De honderddeelige thermometer teekende ’snamid-dags te 2 uur 10 min. slechts 28° 8; de barometer stond toen 730 m. m. betwelk eene hoogte aanwijst van 440 meter boven de zee. Den volgenden ochtend was de lucht insgelijk betrokken en donker, doch het de weg thans door het naauwe dal van de Gadis, tusschen hooge, soms bij de duizend voet zich verheffende en min of meer steile, maar met gras begroeide, granietbergen heenleidt, zoo hadden wij buitendien geene ruime gezigten te verliezen. REIZEN EN ONDERZOEKINGEN IN SUMATRA. 257 Het eerste bezienswärter, dat wij ontmoetten, en zulks in het nog breedere gedeelte van het ravijn, nagenoeg aan deszelfs uiteinde, was een kleine waterval, welke, niet ver van den weg, in deze anders eentoonige streken, eene schilderachtige werking deed. Waar de weg langs de steile helling voert, verraden de zigtbare bergen, door hunne hoekig-afgeronde vormen, reeds uit de verte hunne granitische natur. Het gehucht Oeta-danka maakt door de netheid zijner huizen, waarvan vele wanden van planken hebben, een voordeeligen indruk, bij vergelijking met de ellendige woningen in de meer noordelijke streken. Hier zag men Ook weder eene ordentlijke lapel (Mal. waroeng, eene kraam of gaarkeuken) waarin pisang- vruchten, gedroogde zee- en riviervisechen, sirih- en gambirbladeren (de laatste gedroogd), tabak en dergelijke, ook geelkoperen vingerringen en kunstig gedraaide oorversierselen van koperdraad, strooken rood laken en andere snuisterijen uitgestald lagen. Oetadanka telt ongeveer 50 huizen. Beneden in het dal, bij de kampong Tamiang, zijn naast den weg eenige praalgraven van dorpshoofden gelegen, elk aan een bijzonderen heuvel. Op een vierhoekig, met planken omzet graf, stond eene soort van sarko- phaag, waarvan de beide einden uitliepen in een langen hals en korten korten korten korten van een vreemdsoortig, van een kaif, korte horens en groote tanden voorzien dier. Het geheel was ruw met roode, witte en zwarte kleuren, in zigzagsgewijze strepen, beschilderd. Rondom een andere sarkophaag zag men een zestal zeer ruw gesnedene menschenbelden, van ongeveer ander- half voet hoogte, duidelijk van beiderlei geslacht, en op gelijke wijze be- schilderd. Het hoofdbeeld stelde een’ krijgsman voor, gewapend met een lans en de houding hebbende om daarmede te werpen of te steken. De kampong Tamiang schijnt omstreeks 100 huizen te bevatten. Wij bezig- tigden daar, onder anderen, de werkplaats van een messensmid, die druk aan den arbeid was. De smederij onderscheidde zieh in niets van een een een een hoorn gek From, hou-ten, eenigzins besneden het voorzien. Tusschen Tamiang en het vrolijk, beneden aan de bruischende Gadis lig gende, gehucht Oesar-tolang, met ten naastenbij 35 huizen, is de weg meesterlijk langs de steile helling in het veelal tot gruis verweerde grauen. REIZEN EN ONDERZOEKINGEN IN SUMATRA. niet uitgehouwen. Men rijst noch daalt langs dit gedeelte van den weg huutengewoon; van daar verder gaat het echter weder sterk op- en ne-derwaarts, hetgeen intusschen even goed had kunnen vermeden worden. Bij de kampong Pageran-kandis, welker huizen tüsschen de steile en hooge oevers van de Ajer Botoeng of Betong, die hier in de Batang Gadis uitstroomt, als het ware ingekoeld zijn, vonden wij eene nog schooner lapo of waroeng, waarin het hoofdartikel in lijnwaad bestond van vereemd en inheemsch fabrikaat. Hier bemerkten wij voorts zeer nette bamboezen vrouwekammen. Een bekörlijk gezigt leveren de tamelijk breeden en vlakke dalgrond met sawah’s bebouwd, waar de Ajer Botoeng zich doorheen kronkelt, en die, het dal begrenzende, welligt bij de 1000 voet hooge en steile, doch met gras begroeide, graniethellingen. Bosschen of boom-groepen zijn op deze eigenaardige granietbergen zeldzaam. De talrijke huizen der kampong Botoeng liggen zeer schilderachtig onder kokospalmen, omtrent een kwartier uur van de kampong Pageran-kandis, aan de andere zijde der Ajer Botoeng. Aan den linker oever dezer rivier vonden wij een bivouac met een offizieren van planken, waarin een zeer massieve t Auf einen soort van stöel of tabouret van bamboes de voornaamste meubelstukken uitmaakten. 