Bijdragen tot de taal-, land- en volkenkunde
van Wilkens medegedeeld in de Aanteekening op de Wayang- verhalen, bl. 442. | Men behoeft maar de plaats in den Pandu in haar verband met het volgende te lezen om te ontwaren dat maripih déar althans. niets van dien aard beteekent. De Koning geeft zijn _ voornemen te kennen om uit den mond zijner dochter zelve ’t geheim harer zwangerschap te ontlokken. Het woord heeft dus den zin van vuithooren, uitvragen, uitvorschen.» Geheel in dienzelfden zin heb ik het ook aangetroffen in de Lakon Kadjalitangan, en zoolang geen plaatsen: uit Javaansche ge- schriften ter staving der in ’t Wdb. van Wilkens opgegeven beteekenissen worden aangehaald, is het geraden ze voor apokrief te houden. Even verdacht is het als wij onder oat , cha verklaard vinden met: vhet hart (verstand) beschaven.» Daargelaten dat vhet hart beschaveny een zinledige klank is, blijkt uit eene plaats in de Lakon Krésna Sékar, dat mindi een synoniem is van maripih, en den zin heeft van ~trachten uit te vorschen van,” of wil men: uithooren. T. a. p. wordt 156 | namelijk het volgende gezegd : (cs 8% an) x am um " anna an we n(G aque ge awagyl on Ra QA my 5 sarop dan volgt dat de vorst sim oat e598 aa qqen \ Saeen cine pa (sy 5 yrange oT 7100 Bh een Biaen gy cna Bh go Rn ea cha way mq Q a0 Ul Ui EN eon) Lm 69 Gericke’s verklaring met /naauwkeurig nagaan, uitpluizeny is dus zeker niet ver van de waarheid; ja, eigeulijk zal de ware beteekenis wel die van /uitpluizeny wezen, hoewel ik geen voorbeeld kan aanhalen waar ’t voorwerp eene zaak is. Het allerzonderlingste is dat van ae gezegd wordt dat het is ~het hart beschaven,» terwijl van man hetwelk klaarblijkelijk slecnts eene gewijzigde uitspraak of spelling van mae is, geleerd wordt, dat het beteekent: ~het uitvorschen, uitvragen, iemand uitvragen naar het een of ander.» Men wane niet dat ik mij tot taak gesteld heb, de opmerk- zaamheid te vestigen op enkele gebreken en leemten in de bestaande Javaansche woordenboeken, die in menig opzicht zoo verdienstelijk zijn. Wel verre van te eischen dat ze aan de behoeften zouden voldoen, beweer ik zelfs dat een woordenboek der taal, in den waren zin, nog niet bestaan kan, dewijl de grondstof er voor, d. 1. de toegankelijke teksten, nog ont- breken, althans in den vereischten vorm. Er is geen onrede- lijker eisch, dan dat de samensteller van een Javaansch woor- denboek de juiste beteekenis van alle woorden zou moeten op- geven. Maar juist daarom is het noodig dat hij de gebruikers in staat stelle zelven te oordeelen, en dat is alleen dan mogelijk , wanneer hij geen enkel woord, geen enkele beteekenis opgeeft zonder de bewssplaatsen uit de literatuur. In één woord: een Javaansch woordenboek, wil het aan de matigste eischen van het heden voldoen, moet gegrond zijn op en steeds verwijzen naar de bronnen. 157 KWA EN MWA. Tedere taal] heeft hare grillen, en ook het Kawi heeft de hare. Zoo is het eene eigenaardigheid in de syntaxis der oude taal dat de voornaamwoordelijke aanhechtsels ku (na korte klinkers: ngku) en mu _ het conjunctiefteeken @ aannemen, wanneer een conjunctief, in oumiddellijk verband er meé staande, voorafgaat. Hierbij zijn verschillende gevallen mogelijk ; vooreerst kan het aanhechtsel toegevoegd zijn aan een passiefvorm op én; ten tweede kan *t woord dat het aanhechtsel achter zich heeft een substantief wezen, want ook substantieven nemen in ’t Kawi, waar de zin het eischt, het conjunctief-kenmerk aan 1; eindelijk behoeft slechts de zinsnede, waarvan het met ku en mu _ verbondene woord een bestanddeel uitmaakt, een wensch, bevel, vermoeden, enz. uit te drukken. Kenige voorbeelden zullen den gegeven regel verduidelijken. Dus zal men zeggen tinfit-ku »door mij gevolgd,” BY 258, maar titén-kwa. Zoo in Smaradahana: kasih sang magé- sing wuwusén-kwa, laat ik over den verbranden (Minnegod) spreken. Het tweede geval doet zich zoo dikwijls voor dat men weinig bladzijden lezen kan zonder voorbeelden er van aan te treffen. Trangirang-mu_ beteekent: vhet is eene groote schande voor u,” maar lrangiranga-mwa yan enz. ~vhet zoude eene groote schande voor u wezen, indien (Smaradahana). Pati- ngku is »mijn dood; dat ik dood ben,» maar patya-ngkwa is #dat ik zou sterven, gedood zou worden.” Bijv. in BY. 643 zegt Bhima tot Duryodhana: patya-ngkwa sddhya-mu’n aweh l&paseng alas going. D. 1. dat wij zouden omkomen was uw doel met te maken dat wij in de wildernis verbannen werdeny 2. En in 648: patya-mwa teki téwasa-mwa nirigamaprang. D. i. Kn moge het loon er voor dat gij op ongeoorloofde wijze vecht, zijn, dat gij sneeft!» Ken ander voorbeeld is uit Smara- dahana: mapa tékapa-mwa, kong awak! angishtya,” d. 1. vwat zoudt gij, o mijn lichaam! verlangen? 37 1 Zie Wrtta-s. Aant. bl. 47. 2 Lépas heeft hier de beteekenis van zijn Sansknt aequi- valent tyakta. 3 Tékap-mu a'ngishti is eene omschrijving van pang- ishti-mu, 158 Voorhbeelden van het derde geval zijn, o. a. BY. 428: layat merang yarés mulata ri muka-ngkwawédi kumél. D. i. »Gij loopt beschaamd weg, daar gij bang zijt mij in 't gelaat te zien, bevreesd en kleinmoedig., Elders 335 lezen. we. nihan sang hyang Narayana régépén astra-ngkwa ling ira. D. i. »Ziedaar, Nardyana! pak mijn schicht» zeide hij. Kene verklaring van dit taalgebruik kan ik niet geven, maar het komt mij voor, dat het een uitvloeisel is van de zucht tot tautologie, die zelfs in de jongere taal onverzwakt bestaat ; eene zucht welke op haar beurt een uitvloeisel is van de behoefte aan duidelijkheid. Desniettemin draagt de rege! min of meer ’t karakter van een gril, want de overige pronominaal-aan- hechtsels, als nya, nira, mami, ta, enz. nemen het con- junctiefteeken nooit aan. H. Kern. HET OPSCHRIFT VAN BATOE BERAGONG OP NIEUW ONDERZOCH't. Tn spijt van de pogingen door Friederich, Cohen Stuart en den ondergeteekende in *t werk gesteld, laat de ontcijfering, en dus ook de verklaring, der Sumatraansche opschriften van Pager Roejong en Batoe Beragong nog veel te wenschen over. De einduitkomsten die wij als voldoende vastgesteld mogen be- schouwen zijn, dat de inscriptie ! van Batoe Beragong is ge- dagteekend 1269 (aka, den 5den dag van de lichte helft der maand Karttika (= 1347 na Chr.); dat die van Pager Roejong negen jaar later vervaardigd is, namelijk den 15den der lichte helft van Waicgikha 1278 Caka (= 1356 na Chr.); dat beide afkomstig zijn van, en betrekking hebben op eenen Vorst Adityawarman. Voorts staat vast dat deze heerscher tijdens laatstvermelde inscriptie *t Buddhisme beleed, terwijl uit het negen jaar oudere stuk geen stellig bewijs van het tegendeel geput kan worden. Eindelijk weten we, dat in den jare 1265 Caka (= 1848 na Chr.) zekere Adityawarman eenen tempel had laten bouwen vop Javaanschen bodem” (J Awamahitale) in *t rijk van de Keizerin, rajye gri-wararajapatni- wijite 2, en daarin het beeld van Maiijugrt gewijd had (pra- tishthita). Dat deze Adityawarman, die reeds toen dus, in 1265 Caika, het Buddhisme beleed, dezelfde persoon was als de Sumatraansche, kon wel vermoed , maar niet bewezen worden. Zoover was men met het onderzoek gevorderd, toen mij, nu eenige maanden geleden, van de vriendenhand van Cohen Stuart een brief toekwam — de laatste dien ik van hem ont- vangen mocht — waarin hij mij een afschnft, of lever teeke- ning, zond van een nieuw door Dr. v. Limburg Brouwer be- 1 In ’t vervolg zal blijken dat er twee zijn. 2 Wijita beteekent niet alleen ~veroverd,” maar evengoed wbezeten , gelijk ik elders heb aangetoond. 160 zorgd facsimile der inscriptie van Batoe Beragong. Mijn ant- woord heeft hem niet meer bereikt: de onvermoesde geleerde had voor altoos de oogen gesloten. Er is geen reden waarom ik eenige zinsneden uit Cohen Stuart’s brief hier niet zou meedeelen. »Ik hoop,” schrijft hij, van deze inscripties photogrammen en daarnaar lithographische facsimilé’s als die van de vroeger beschreven steenen te be- komen, en zou ze dan gaarne met uwe nadere verklaring in ’t licht geven.” Dat plan heeft hij niet kunnen verwezenlijken. In afwachting dat Dr. v. Limburg Brouwer of een ander zich met de uitgave der facsimile’s zal belasten, en in de stille hoop die door ’t volgende opstel te bespoedigen, deel ik de uitkomsten waartoe vernieuwd onderzoek op den grondslag van bovenvermeld afschrift mij geleid heeft, hier thans mede. In de eerste plaats dan tognde C. Stuart aan, dat regel 1 der inscriptie van Batoe Beragong niet behoort bij r. 2—5, zooals ze op de plaat van Friederich gegeven wordt. Voortaan moeten we dus spreken van twee opschriften van B. B., waar- van het eene slechts éénen regel, en zelfs dien nog niet vol- ledig, bevat, en de andere vier regels telt. Hoeveel er aan n°. |] ontbreekt, laat zich niet eens gissen; no. 2 draagt geen sporen van onvolledig te zijn. De afteekening van n°. 1 door Cohen Stuart brengt niets nieuws aan den dag. Er staat duidelijk te lezen: dware rasha bhuje ripe | gatai warshAcca Karttike | suklah paiicatithis Some | bajrendra...... Kigenlijk staat er niet gatai, maar eene verbinding van ai voor, en het teeken der lange @ achter de ¢; dus gatau. Wat de vervaardiger bedoeld heeft, 1s moeielijk te raden; mogelijk gatair warshaigca, maar, hoewel op zich zelf niet verkeerd, zou dat hier ook al misplaatst zijn, aangezien het behoorde overeen te stemmen met den naamval van ‘t vooraf- gaande jaartal. De vertaling zooals die in Bijdragen VII, 292 gegeven is blijft in haar geheel, behalve dat de woorden venz. guunstig nu zijnde” vervallen moeten ten gevolge der ontdekking dat n?, 1 en 2 niet bij elkaar behooren. Uit het fragment leeren we een datum kennen zonder te vernemen wat er toen gebeurd is. Higenlijk zouden we, in de gegeven omstandigheden, niet eens stellig durven beweren dat de inscriptie van Adityawarman 16] afkomstig wes, ware het niet dat de verbeterde afbeelding van no, 2 ons een datum ter vergelijking aanbood. Het nieuwe afschrift van n°. 2 vertoont des te meer nieuwe lezingen, waarvan enkele het wezen der zaak raken. Het begint met subham astu; de s in plaats van ¢ is eene spelfout, naauwelijks noemenswaard bij de menigvuldige vergrijpen tegen sandhi en grammatica, welke onmogelijk den steenhouwer ten laste kunnen gelegd worden. Beginnen we met den tekst in transcriptie, zonder woordscheiding, te beschouwen: r. 1. subhamastu || o || bhuhkarnnenawadarccanesakagatejeshthe- gacimanggale | sukleshashtitithirnrpotta r. 2. magunairrddittyawarmmanrpah | kshetrajfiahracitowicesha- dharanindmnaé surdwacawAn | haca r. 3. nonrpadsanottamasaddknidyam piwannissabha || -+ || push- pakotisahacrini | tr. 4. teshdmn gandhamprthakprthak | Adittyawarmmabhdpila | homagandhosamobhawet || o || Nagenoeg ieder woord bevat een fout; de onjuistheden in de spelling laten zich licht verbeteren, maar aan de eigenlijke taal- fouter kan men niet raken, dewijl door eene verbetering daar- van de verzen zouden ophouden verzen te zijn. Tegen de spelling zondigen bhuh, saka, jeshthe, sukle, shashti, Aadit- tya, kshettra, surdwagaw4n, sahdcrdni; daarmeé zijn gemeend bhi, gaka, jyaishthe, gukle, shashthi (voor shashthi), 4ditya, kshetra, suriwdsaw4n, sahasrani. De Sandhi-regels zijn verkracht in gunairr, jah, sad&, in plaats waarvan staan moesten; gunair, jiio, sadah. Onzeker is het of gandho samo ook een- voudig tegen de sandhi zondigt, dan wel of gandho ’samo (d. i. asamo) gemeend is. —- Tegen *t wezen van ‘t Sanskrit is de verwaarloozing van den naamvalsuitgang in saka, en de verkeerde naamval in tithir en gandham. De meest karak- teristieke flater 1s *t Javanisme caci in stede van m4Asa. De teekens zijn duidelijk, op een paar na; de streep namelijk na de ¢ van racito is twijfelachtig, alsook de medeklinker der volgende lettergreep wi, beide ten gevolge van eene beschadi- ging aan den steen. Denkt men de streep weg, dan Dlijft over racite, hetgeen een slordigheid van den steenhouwer zou kunnen wezen. De kh van khAdyam lijkt zoozeer op de k, dat het misschien niets anders dan eene mislukte k i is, in welk geval ‘taantal spelfouten met één vermeerderd zou moeten worden, 162 Watineer men de woorden scheidt, nemen de strofen! dezen vorm aan: | bhuh karnne nawa-darcgane Saka gate Jeshthe caci Manggale | sukle shashtitithir nrpottamagunair [r] Adittyawarmmanrpah | kshettrajiiah racito Wigesha-dharaninamna suriwdcawdn hAc&no nrpa ‘Asanottamasadé khadyam piwan nissabha || pushpakotisahacrani | tesham gandham prthak-prthak | Adittyawarmmabhfpala - | homagandho samo bhawet || In plaats van cgagi en °warmma nrpah eischt de maat caci en warmméa; beide zeker wel aan verzuim van den werkman te wijten. — Hacadno is volstrekt niets. Vroeger , t. a. p.. meende ik dat fcano ~-»gezaghebbend, heerscher » bedoeld was, maar het thans helder aan den dag gekomen khadyam, of laat het wezen: kAdyam, vereischt iets waar- van het afhangt. Nu, 4¢4no ware een part. perf. med. van agnati, eten; intusschen verwacht men wegens piwan (d. i. piban) een part. praes.; derhalve agnano. Ik vind het buiten- dien gewaagder aan te nemen dat de dichter zoo’n vorm als 4cgina zou gekend hebben, dan dat agn&na hem wel eens voorgekomen was. De fout kan ook hier den steenhouwer ten laste komen, ten minste wat de uitlating der n aangaat. — Nissabha is verkeerd, het moest nissabhah wezen. De samenhang tusschen de volzinnen en de deelen er van is gedeeltelijk gebrekkig of verkeerd, gedeeltelijk in ’t geheel niet uitgedrukt. Toch moet de dichter iets bepaalds er bij gedacht hebben; ons schiet niet anders over dan naar zijnue bedoeling te raden. In de Nederlandsche vertaling heb ik getracht een getrouw beeld te geven van ‘t oorspronkelijke: ze bevat hier en daar wartaal, waaruit men gissenderwijze de meening moet opmaken. | win QGaka verloopen aarde, oor, negen, philosophisch stelsel, in Jyaishtha maand (eig. maan) op Dinsdag, in de lichte helft de zesde dag, is met de attributen van een voor- naam vorst Vorst Adityawarman Kshetrajiia gemaakt onder den naam van Wicesha-Dharant, geurig van sterken drank, etende, als vorst op een verheven troon gezeten, lekkernijen, (en) drin- kende, buiten ‘t paleis.” Hieruit kan men kwalijk iets anders opmaken dan dat op gemelden datum Adityawarman tot Kshetrajiia verheven was ep 1 Vgl. Bijdragen XII, 293, 168 daarom feestvierde, buiten het paleis, midjil sinewaka. Maar waarin bestaat nu die waardigheid van Kshetrajiia? Geen _ der tot nog toe bekende beteekenissen van ’t woord in ‘t Skr. komt mij voor hier te pas komen. Wegens dat surdwA&sa- wan, geurig van sterken drank, zou men kunnen denken aau de beteekenis ciwa. Elke naam of epitheton van Ciwa kan gedragen worden door de grootmeesters in de mysterién der uitspattende Cakta’s, maar Adityawarman, gesteld al eens dat hij zulk een grootmeesterschap had aanvaard, zou later, toen hij Buddhist was, zeker alle sporen daarvan hebben uitgewischt. De omstandigheid dat hij bij gelegenheid zijner verheffing eenen nieuwen titel kreeg, dien van wiceshadharani, klaarblijkelijk een Kawi-samenstelling uit Skr. bestanddeelen, z. v. a. Jav. wisesa bumi, eene omstandigheid zoo geheel in overeen- stemming met het Javaansch gebruik bij kulawisuddhan, noopt mij in de inscriptie het monument te zien ter eere van die verheffing. Ook is het niet boven allen twijfel verheven, | dat kshetrajiia volkomen juist in orde is wat de spelling betreft. Veronderstellen we dat de dichter zich veroorloofde voor kshetrapAla ! een synoniem te smeden uit kshetra en Ajfia, en dat eigenlijkk kshetrajfia moest gespeld worden, dan zou zelfs ’t min of meer bevreemdende van eene ongewone toepassing van kshetrajiia vervallen. Zoover gekomen, wenden we voor eene wijle onzen blik van Sumatra naar Java. Zou het slechts een vreemd spel des toevals wezen dat in Qaka 1265 een verwant der Opper- heerscheres van Java, Adityawarman geheeten, eenen Buddha- tempel stichtte yop Javaanschen bodem?» dat toen ter tijd deze persoon nog maar een vzeer voornaam Mantnv (mantri praudhatarah) was? dat dertien jaar later, in 1278 (aka een naam- en geloofsgenoot op Sumatra van zijn ijver voor ’t Buddhisme liet blijken? eindelijk —- wat bij mij zwaar weegt — dat de Sumatraansche inscripties van Adityawarman in Kawi- schrift zijn, terwijl op Java zelve hier en daar afwijkende schriften gevonden worden? Mij dunkt, het vermoeden ligt voor de hand: Adityawarman was een vorstentelg uit het geslacht der toenmaals heerschende Javaansche Keizers, en daarom kon hij zich betitelen Ary a- ' Lokap&la ten minste is in de Kawi-oorkonden een ge- wone term of titel voor een landsheer, 164 wancAdhira&ja; toen hij den Buddhatempel liet bouwen en "t beeld van Majijucri wijdde, bevond hij zich tijdelijk op Java 1, vermoedelijk om als regent van .een Sumatraansch wingewest zijn huldebezoek te brengen aan de_ regeerende keizerin, zijnen soeverein. Te dier tijd noemt hij zich een mantri. Vier jaren later werd hij tot een hoogeren rang, dien van Kshetrajiia (?) verheven onder den titel van Wicesha- Dharani. Wecr negen jaar later had hij de abhisheka, koningswijding , volbracht. | Stilzwijgend hebben we verondersteld dat de datum van n®. 2 aan geen bedenking onderhevig was. In werkelijkheid echter zou deze of gene aan de juistheid der veronderstelling kunnen twijfelen. Immers, wat is het geval? De woorden aarde, oor, negen, philosophisch stelsel zijn op zich zelf klaar, en evenzoo dat zij het jaartal uitdrukken. Edoch volgens den gewonen regel zou dit neerkomen op 6921. Dit cijfer nu is volstrekt onmogelijk; zoover is de wereld nog niet. De maker moet zich hier dezelfde vrijheid veroorloofd hebben als in ’t geheele stuk ten aanzien van de taal. Daarom aarzel ik niet te beweren dat de man bedoeld heeft het jaar 1269 Caka, juist hetzelfde als waarin n°. 1 opgesteld is, A] kunnen we niet bewijzen dat no. 1 op Adityawarman betrekking heeft, dewijl het een fragment is, zoo treft ons toch in beide hetzelfde onin- dische Sanskrit. Ook is niet te vergeten dat no. J] en 2 van dezelfde plaats afkomstig zijn en dezelfde lettersoort vertoonen. De tweede strofe, de sluitende cloka, luidt vertaald aldus: »Duizenden van tien millioentallen van bloemen haar geur die zich allerwege verspreidt, moge (of: zal) de geur van koning Adityawarman’s offeranden gelijk wezen.”. Dat is wel onzin, doch al nemen wij ‘aan, dat asamo ’t ware is, dan wordt het er toch niet beter door; we hebben dan slechts ~gelijky in vonverge- lijkelijk» te veranderen. Alleen als wij gandham, ondanks het weldra volgende mannelijke gandho, tot een nominat. van een onzijdig gandham verklaren, kan de syntaxis eenigerinate gered worden. De Nederlandsche vertaling zou dan de volgende wezen: #Duizenden van tienmillioentallen van bloemen haar geur verspreidt zich allerwege; de geur van koning A’s, ofleranden zij (of: zal zijn) onvergelijkelijk.” H. Kern. 1 Waartoe zou dat r4jye enz. en Jawamahitale dienen, bijaldien de oprichter en schenker op Java woonachtig was? EEN BOEKJE VOOR DEN INLANDER DOOR HET NED. IND. GOUVERNEMENT UITGEGEVEN. Meermalen werd de klagt gehoord, dat er niet genoeg voor het inlandsch onderwijs wordt gedaan. Ik wil daarlaten in hoever die klagt gegrond was. In ieder geval, wat betreft de aanmoe- diging tot het leveren van lees- en leerboeken voor den inlander, was de Regering niet in mora. Zij loofde daartoe fabelachtige premién uit. Geen wonder, dat dan ook tal van grootere en kleinere werken in de verschillende inlandsche talen werden aangeboden. Hen andere vraag is het, of die waar altijd naar zijn geld was, - en daarnaar gerekend had zij uitsiekend kunnen ziju. Die vraag werd althans in de laatste jaren niet dikwijls te berde gebragt, en betrekkelijk zelden, voor zoover ik weet, ouderzocht, in hoever de aldus aangeboden en uitgegeven boeken aan de gvede bedoeling beantwoordden. O. a. heeft de heer Klinkert in de Bijdragen van het Instituut voor T. L. en V. getracht aan te toonen, dat de taal en stijl van som- mige dier werken veel te wenschen overliet. De auteurs ant- woordden hierop met anti-knitiek, en het bleef er bij; de heer Klinkert kreeg geen steun, {tal van boeken werden door het Gouvernement bekroond en uitgegeven — en met stilzwijgen ontvangen. Was dat stilzwijgend welsprekend, in den zin van het vdie zwijgt, die consenteert.”? Ik durf het naauwelijks ge- looven en vooronderstel veeleer dat menigeen, hoewel veel bezwaar hebbende tegen sommige der vertaalde of al te zeer het Europeesch model verradende onder die werkjes, zich van beoordeeling onthield, uit vrees van een ondankbare taak te vervullen. Wat b. v. de maleische werken betreft: gesteld al, dat men met het volste regt zou beweren, dat deze of die uitdrukking of gedachte on-maleisch, ja on-polynesisch was, zoo zou men het moeijelijk zoover kunnen brengen om te bewijzen, 166 dat de een of andere uitdrukking voor den inlander bepaald onverstaanbaar was. Het maleisch toch is door het vele gebruik en misbruik dat de Europeanen. er van gemaakt hebben, reeds zoo verbasterd, dat men het haast niet zoo slecht kan spreken of schrijven , of het geldt toch voor verstaanbaar. Een paar voorbeelden om dit te bewijzen. Dezer dagen nog zag ik een aanstootelijk gebruik van de praepositie deri. In een nieuwsblad las ik: » lelang dari barangs, als vertaling van /verkooping van goederen” en op den titel van een door het Gouvernement uitgegeven werkje , bevattende eene geschiedenis der eerste expeditie tegen Atjeh, staat gedrukt: »Tijdschrift v. N. I. dari tahoen 1875», ‘t welk de vertaling moet verbeelden van: vvan het jaar 1875.» leder die een weinig maleisch kent, begrijpt dat men in dezen zin van onmogelijk door deri kan vertalen, want dat het bet.: (zie Wdb. Pynappel) vvan iets uit; van den kant van; gemaakt van; afkomstig van, wit; door; langs; wat betreft ; bestaande uit; vergeleken met, dan.» Het staat dus gelijk of men bv. veen codex van dit jaary in het Latijn vertaalde door: codex de hoc anno.» Het gaat iemand immers door merg en been! Een niet ominder fraai gebruik van een zeer dagelijksch woord vindt men in een boek almede door het Indische Gouvernement uitgegeven, en dat wel van een auteur, van wien enkele werkjes een herdruk door dat Gouvernement zijn waardig gekeurd. Het betreft het woordje ada, waarvan ik ten overvloede de bet. volg. Wdb. Pynappel laat volgen : zijn (nl. er zijn), bestaan, leven , gebeuren.» Ook wel eens te vertalen door: hebben. Hoe wordt dat woordje nu gebruikt? De heer J. K. P. F. Gonggrijp ver- taalt daarmeé in de — »Dalang ija toe segala dongeng dan tje- ritera jang telah di karangkan oleh Hakim Lokman dan Bidpaie Batavia ter Landsdrukkerij 1866, 2¢ stuk — op onderscheidene plaatsen, ons koppelwoord zijn. Zoo bv. bl. 8, rn 12v.0. in voelar ada binatang jang djahat”, hetgeen de vertaling moet verbeelden van vdeze slang is een slecht beest terwijl die mal. zin toch niets anders kan bet. dan: deze slang er 1s een slecht beest; deze slang heeft een slecht beest; of wel onder deze - slangen is er een slecht beest; alle drie vert., die hetzij op zich zelf, hetzij in het verband, volslagen onzin opleveren. Even onmogelijk is dat gebruik van ada in zinnen als deze, t. a. p. 13, 8: saja ini ada tjerdikh djoega, de vert. van: ik ben 167 ook slim; of 14, 7 v. 0. sedang kita orang ada, voor t’ Holl. terwijl wij arm zijn. Vergelijk verder: 38, 18 sahingga saja kira dia ada kambing, voor ons: zoodat ik dacht dat hij een schaap (of geit) was; bl. 59, 7: sohbat benar ada orang toeloes atinja, hetgeen zal moeten bet. een waar vriend 1s iemand met een trouw hart; men ziet het ontbreekt niet aan voorbeelden — onder meer nog één: bl. 34, 8: saja ini ada oetoesan, hetgeen o. a. zou kunnen bet. ik heb een afgezant — maar nooit wat het t. p. moet bet.: ik ben een afgezant. Het zal onnoodig zijn uit het spraakgebruik van het woord zelf de dwaasheid der toe- passing in deze zinnen toe te lichten. Maar te onbegrijpelijker is deze dwaling, daar het juist een eigenaardigheid uitmaakt der polyn. talen in ’t alg. en dan ook van het Mal., dat het koppelwoord nooit wordt vertaald, een eigenaardigheid, die den booefenaar al heel spoedig moet treffen. Immers van daar dat de inlandsche kinderen zoo moeijelijk zich aan *t gebruik van ons koppelwoord kunnen gewennen, en als zij onze taal spreken , het telkens weglaten. Zoo bv. bij van Rees, Herinneringen uit de loopbaan van een Indisch officier, 2¢ deel 136, 6 »Die Fransen zoo slimy lees: zijn zoo slim; en een paar regels verder: die madame Blansie (dame Blanche) net als spook, iees: was net als (een) spook. Lagchen wz7 over het niet gebruiken van een koppel- woord in onze taal, waar het wel beboort; de maleier zal zich evenzeer ten onzen koste amuseren als wij het wel gebruiken, in zzn taal waar het niet behoort.. Waar nu zoo brutaal gezondigd wordt tegen het spraakgebruik van gewone woordjes als ada en deri, enhet karakter der taal wordt miskend, heeft men al heel weinig kans om met eenige vrucht op minder in het oog loopende fouten te wijzen, en dat de ” finesses” der taal in zulke producten zouden zijn in acht ge- nomen, is naauwelijks te vooronderstellen. .Het Javaansch is gelukkig zuiverder gebieven, en zoo loopt men dan ook minder gevaar dergelijke grove fouten in de Jav. werkjes te ontmoeten, al zijn die dan ook uit de Europ. talen in het Jav. overgezet of naar Europ. talen gevolgd; trouwens, dat wij die niet te wachten hebben in penne- vruchten van leden uit het geslacht Winter en Wilkens (voor wie het Jav. als “t ware een moedertaal is), spreekt van zelf. Een andere vraag is het, of zij niet dikwijls ook aan het euvel mank gaan van Europesche uitdrukkingen of gedachten te willen teruggeven, en daardoor te gekunsteld en moeijelijk 168 verstaanbaar zijn. Ik voor mij althans beken dikwijls moeite te hebben gehad met het Jav. zooals o. a. in de » Lajang Pipirittany enz. (uitgeg. bij gebrs. Hartevelt te Solo 1855), vooral als de moraal der geschiedenis in het Jav. werd ver- tolkt. Het kwam dan wel eens bij mij op, dat een inlander, die onzen -gedachtenloop niet zoo kan volgen of raden, bij het lezen van dergelijke boeken er nog erger aan toe moest zijn , en er dus moeijelijk dat nut van hebben, hetgeen men zich met de uitgave had voorgesteld. Op Java ware het gemakkelijk geweest hiervan de proef te nemen door dergelijke boekjes aan den inlander voor te leggen en te zien, wat hij er van begreep, maar hiertoe niet in de gelegenheid zijnde, bleef ik in die vooronderstelling , zonder naar de gegrondheid er van onderzoek te kunnen doen. Toch ben ik sints eenigen tijd op indirecte wijze in dat vermoeden bevestigd. In 1871 nl. is door het Gouvernement uitgegeven: de vriend van den Javaanschen Landman» en door den heer H. K. H. Wilkens in het Jav. vertaald onder den titel van: am qa 20sn , beide ter Landsdrukkerij te Batavia gedrukt. En van die Javaansche vertaling is een Madoe- resche_ verschenen: am " EN 3 an " iF) ‘ Batavia ter Lands- drukkerij 1875. Hierin is het Jav. model bijna woordelijk gevolgd en daar waar de stij] eenvoudig en feitelijk is, goed overgebragt —— maar daar, waar het Javaansch te veel den Kuropeschen gedachtengang verraadt, waar on-inlandsche zin- wendingen voorkomen , heeft de vertaler in het Mad. vreeselijk schipbreuk geleden. Het Javaansch is op die plaatsen blijkbaar niet verstaan. Nu is het duidelijk, dat als een betrekkelijk beschaafd persoon die Javaansch en Madoereesch kent (blijkens de goede gedeelten van zijn boek) op vele plaatsen de taal der Jav. am qu anti niet begrijpt, een eenvoudige landman daartoe nog minder in staat zal zijn. Dat die persoon een in- lander is' blijkt o. a. hieruit, dat hij niet wetende, wat noten (aanteekeningen) zijn, daaraan een plaats geeft tusschen den text, ja midden in een zin, hetgeen natuurlijk aanleiding geeft tot een onzinnig geheel; maar hierover Jater, want het zal waar- schijnlijk beter zijn het boekje geregeld te doorloopen om ‘ ' Zie het Naschrift, 18y | gemakkelijker te kunnen aantoonen, hoe weinig de vertaler van de zaak begrepen heeft. Daar het mijn hoofddoel is, alleen bepaald onverstaanbare plaatsen aan te halen of wel dezulke, die een zin geven anders dan door het origineel is bedoeld, zoo ga ik minder juiste ver- talingen of keuze van woorden, alsmede het inconsequente gebruik nu eens van een Ngoko dan weder van een Krama woord (terwijl in den vertaalstijl alleen de laatste taalsoort pleegt ge- bruikt te worden) , stilzwijgend voorbij. Ook heb ik mij beijverd de woorden steeds in dien zin op te vatten, die er door den vertaler aan kan gehecht zijn, zonder mij daarom maar in de verste _verte borg te willen stellen, dat het door hem gebezigde altijd was vhet regte woord op de regte plaatsy. Al dadelijk komen er in de Inhoudsopgave een drietal onver- staanbare titels van hoofdstukken voor, terwijl die zelfde (vreemd genoeg!) in den text althans min of meer verstaanbaar zijn. Zoo by, n° 2 dier titels: »Bijdrage tot de kennis der padicultuur wordt vertaald: emn'sn vi g 00 l. een Bn Vie ga.T1 UM 00 ton gum 9.03 sO EM 100 Eg 1A wopheldering (of in- lichting) wat betreft de vermeerdering van kennis omtrent de padi-cultuur” waarvoor op bl. 15, 8: vinlichting die strekt tot vermeerdering enz. (eigenlijk staat er: de inlichting, die strekt totw enz. of vinlichting van wat strekt tot”). No, 4 der inhoudsopgave : vtijdelijke vischvijvers op sawahs » wordt vertaald: eHGEHmIgevod rene ay eh nover het nut van vischvijver- sawahs,” en in den text 30,7 v.0.: rover het nut dat men van sawahs vischvijvers maakt,» (dat tijdelijke is er bij ingeschoten , hetgeen toch moeijelijk gemist kan worden, daar het niet de bedoeling is om van sawahs voor altijd vischis vijvers te maken (het zou er mooi gaan uitzien met het hoofd- voedsel van den inlander!) — maar slechts voor een gedeelte des jaars, ten einde den grond vetter te maken, en dan nog niet telken jare zoo als men in vden Vriend v. d. Landman» bl. 15, r. 7 kan lezen (zoowel de Jav. als Mad. vert. heeft voor: vvischvijver cna es , waarvoor 1k alleen vind: »vijver, ) waterkom”; het moet immers zijn asm enemy f). cel Voor het laatste opschrift: »Bevruchting van de waloeh» enz, 4de Volgr. I, 12 170 vindt men in de inh. opgave: cnen Hyqan Lc) a8 an mf s) pri wit enz. een ergerlijke mishandeling (toch waarschijnlijk niet alleen van den drukker?) van: om on cy an eon mn yan st pray enz. (zie bl. 100, r. 4, v. 0.) BI. 5 r. 9, v. 0.: wimstede van te bedenken, dat de grootste ama’s (ziekte in het rijstgewas) zijn: onwetendheid , luiheid en onverschiligheid.n Deze figuurlijke uitdrukking, die in het Jav. letterlijk is overgebragt, zie bl.2,r. 10, q een 2 Bn og 404 qa on mao OU aa Q ~~ / EVEN ETA nS qenegin HN “|™ UU) A asy) ‘ ©) Wu \ heeft den mad. (wat wonder!) geheel bingoeng (in de war) ge- maakt. Wij lezen daarvoor: 2, o en 8, b.: asn oom fi ann an fa’ Qa i wij denken niet na ee aE) ae eager L} als die ziekte op zijn toppunt is en waarom, omdat zij onwe- tend, lui en onverschillig zijn.v Bl. 5, r. 2 v. o. vals niet verscheidene verlichte menschen, behoorende tot den heerenstand en daaronder heeren, die de scheikunde bedefenden, zich op den landbouw hadden toegelegdy. enz. — Geen wonder dat de Jav. vertaler er meé heeft inge- zeten hier iets van te maken (het grootste struikelblok was natuurlijk de vertaling van het woord »scheikunde”). Hoe weinig duidelijk die vertaling alweér voor onzen inlander is geweest blijkt uit het Mad. bl. 8, r. 8 v. 0. ac een kag eem 2 fT AA wR HH Fqanensaygerrg snags om ea Eg YEN iu qn of ag (A sn a} am 9.9.00 Kash Eh a] 3. LIEN ea ean Bet aaech ening (am , deze letter zal er wel uit moeten) quem an Varn eva een 2 qn aa een anen oy ts vals er niet geweest 171 waren aanzienlijken, die verlicht waren en ijverig naar kennis en al het bestaande bij elkaar bragten en veranderden en nuttig voor allen» (!) De goede man heeft dit natuurlijk zelf ook niet begrepen, De Javaansche omschrijving van »scheikunde » door »vkennis van de verbinding en scheiding van al het be- staandey (zie Jav. vert. bl. 2, r. 2 v. 0.: sng un Big eh adem em Ehoaynaed oh enamasiany) zal er waarschijnlijk wel de grootste schuld aan hebben, maar waarom dan ook alles te willen vertalen ? 6, 6. Hoe konden zij (de heeren nl.) ’t ook weten: »zij hadden immers niet achter den ploeg geloopen als (hun, der boeren) vader en grootvader?» De Jav. vert. heeft: »de menschen dachten, dat die heeren onmogelijk verstand van den landbouw konden hebben, omdat zij niet achter de ploegy enz., dat gaat dus goed; maar nu het vervolg: »waar kregen zij hun ondervin- ding van daanP Dat men door middel van wetenschap veel kan uitrigten, kwam de boeren niet in den zin.v Onge- lukkig heeft hij het verschil tusschen ondervinding en weten- schap willen overbrengen ; ondervinding opdoen vert. hij 8, 9 door ny EI uy ‘en wetenschap 3, 10doorac y \» en nu is de Mad. de klus heelemaal kwijt; hij weet geen verschil tusschen Paks ba en oyt. en gebruikt nu voor beide an jam ay Wij lezen 4, 6: angenqon npg ons | rviomag ony ciac oe eee TENN 7H age ocm mh acm aa ms wea wy ac athena x oem UH 2 ea) jun 9. . y Qa. . / a vertaling heeft: 5, 7 v.o. ove acm a ay a an on ada A A Q en Q Q s & GNA QCVNsoMNManwans NUS) HAIN Qa WH) 1 i OO) | Sa ny meas a H asn a am i ONAN SH OED am HO) vvroeger was iy ieee a ba qe DA de vrije tijd der boeren nztteloos, maar toen zij wijs waren geworden trachtten zij ook in hun vrijen tijd naar het aangename.v De Mad. die misschien wel weet, dat men zijn tijd aangenaam kan doorbrengen, en daarom toch nutteloos, begrijpt die goede uit- werking van het veenmaal wijs geworden” niet en maakt er nu van: Mad. vert. 7, $8 v. o. unon gang ager —mae vem - a tugemagauqangaraea) (voeg bij een \) mam gee a] oan 3) ea) a) 6 aa aon ham ec a ed] 3 ec gc qr yen Beaune en gam acrseny wNroeger luijerden de boeren maar en beoogden geen nut, maar toen zij wijs waren geworden, beoogden zij, als er geen werk was, de vrede van hun hartv, Jk vertaal nu an ah a) 9 1 mn 9.) wD door: wtoen zij wijs waren geworden” ‘t geen hier vooral in het ver- band haast onmogelijk is. Dat dit de bedoeling van den » Vriend v. d. Landman” niet teruggeeft , behoeft geen betoog. Aan de woorden 7, 17 v.0.: vof zouden ze (de Javanen) liever goed gevoed, goed gekleed en goed gehuisvest willen zijnPw voegt de Mad. (buiten den Jav. vertaler om) toe: ven (verkiezen) een smetteloos gedrag?» em 00 ann " non 3am Tope | na ge ~1989 (zie Mad. vert. 9, 2) welke verheven woorden ua de voorafgaande materieele zaken een vrij mal figuur maken | 178 Bl. 7, 9 v. o. »Zullen zij die weldaad naar waarde schatten en daarvan het bewijs geven, door hunne kinderen natr school te zenden?» De Jav. vert. heeft 6, 6 v. o. ah eonag sa ansen 0a Sage Fo eo moneda yeh een etrogjagea qe mt 0 UH A 0 4 90 8 ch AK a 03 g £3 00 wen hunne kinderen naar school zenden om _ bewijs te geven van dankbaarheid jegens het Gouvernement., Of de Mad. na al dat hoofdbreken. maar half dankbaar en voldaan was dat het Gouvernement hem in staat stelde dit boekje te mogen vertalen, zou men haast denken; althans hij vertaalt: .... vom het bewijs te geven van het verlangen van het Gouvernementy zie bl. 9, 8 v.o. esa ten -met acta cen asec a 24a ay i ae 00 Begrijpe, wie het kan! Bl. 7, 7 v. o. (7 Waarom gaf God hun verstand P~) 7Om het als stilliggend ijzer te laten verroesteny? de Jav. vert. heeft letterlijk hetzelfde. De Mad. (die duizelde bij dat verheven beeld) heeft: 10,8: sh 20008 yam win an cain an cen qu at ine [hier volgt een woord dat prachtig mishandeld is ul. aman 77emany voor ‘t Holl. vstilliggendy] an aoom—m uh - 7 on 0) ggendy| ona "4 win mopdat het verharde eveunals stilliggend ijzer en waarom men, zich niet bekommert.y Het is niet te denken dat de in- lander meent, dat ijzer, als men het laat liggen, verhardt, noch ook dat hardheid van ijzer een slechte kwaliteit is, maar wat moet hij dan denken? dat wij zoo gek zijn? Bl. 8, 9. »Zij hadden slechts te oogsten wat een ander zaaide.» Het Jav. heeft: 7 o. each genssngogegengens a au da am son aU (yan nom Rien ne) ena os 9 | wdaarom oogstten als ’t ware zij, die zich de moeite niet hadden behoeven te geven om middelen te verzinnen, dat wat een ander zaaide.y Ook al te hoog voor onzen inlander. Hij vert. 11, 9: / Chau? GN HQ MMH) MQM ranan aH gu gg kn vn ee oe cave || 174 ang ongnome cnqansgatasanen(er (1. (es)om sams of ee Cn?) male a) a Neangenenyy «daarom behoefde men zich geen moeite te geven q* a) d behoefd hg ite te g om middelen te zoeken en oordeel (!) (hij heeft nl. “t Jav. eye = uUNnKN | niet gekend, dan alleen in de bet. van wverstand”, hetgeen hier geen zin geeft) en oogstte men de kennis van anderen.” De aardigheid van de vergelijking is er zoo ook nog geheel bij ingeschoten. Bl. 8, 10. »De ondervolgende bijdragen ...... zijn genomen uit het tijdschrift van Nijverheid en Landbouw — zijnde een boek, dat van tijd tot tijd wordt uitgegeveny enz. In plaats van qnaqorn) vzijn genomen uit” heeft men vooreerst het actief en Big ean mys» memen uit dat geen zin geeft. — Maar nu de ~Maatschappij van N. en L.v? Met de zucht om alles te willen vertalen is dat dan ook in *t Jav. overgezet; voor vnijverheidy leest men (8, 6) quel ayn EN ea en werkelijk vindt men in ’t Jav. woordenboek voor nen g wea industrie. Of evenwel een inlander er dat onder zal verstaan, mag zeer betwijfeld worden. Althans onze Madoerces_ schijut onEng 100) of in ’t geheel niet, of ten Cc minste niet in dien zin te kennen. Wel kent hij het grond- woord am tn-vi\ vlijt, vlijtig; hiervan maakt hij nu een Mad. woord nen Th (het Mad. woord voor *t Jav. inca n\ is ante ), en zoo vertaalt hij aunenco an an EWA (en maat- schappij) ..-.. vvoor viijt.” wVan tijd tot tijd is vertaald door vop zijn tijd yunen ? Vena yay am ay 03.00 | (12,1). Zou de inlander het nu wel zoo heel sterk vinden, dat iets op ziju tijd uitkomtP Waar- schijnlijk niet;” veeleer zal hij denken: dat wil ik wel gelooven, als ik op mijn tijd niet uitkom bv. in heeredienst, dan kriyg ik van mijn loerah (hoofd) ! 176 Bl. 1, 7 v. 0. vIn stede van 19 a 20 picols per bouw zooals thans, moet de gemiddelde opbrengst van een bouw minstens 50 picols bedragen.* ” sltervoor heeft de Mad. 18, 7 v. 0. BALCH ANED Ln (Cath Gee {0K 209 qm 50 quikn all en sn 44 ee 19 “hg (20 wga KH) ab (xn U (as ‘| um | 13 a KH) SABA ER HN “i rcen bouw moet op zijn minst 50 picols opbrengen, en zoo met 19 4 20. pic. zoaus gewoon! ijk nu,” hetgeen onverstaanbaar is , tenn men in *t Holl. voor ven zoo niet leest ven niety Het Mad. is des noods verstaanbaar door het woord aynan qu xn) er uit te laten. Men ziet buitendien dat »gemiddeldy in navolging van ‘t Jav. Q; a “9 v, 9: males rung a in "t Mad. door enon(yqan genre gewoonlijk” is vertaald, hetgeen toch waarlijk niet hetzelfde is. In een rekenboekje te Samarang bij van Dorp & Co. in 1876 ullgegeven en door den regent van Koedoes bewerkt, vindt men hiervoor w>way an o. a. bl. 44, vr. 6 v. o. Dit komt overeen met de uitdrukking in de Mal. spreektaal ~poekoel ratav ; hetgeen volg. Raden Moehni ook wel in ’t Mad wordt ver- staan. Op bl. 9 is de Inleiding gedaan en koinen wij tot het meer zakclijke gedeelte: laat ons zien of de Jav. vert. hiervan beter begrepen is. Het begin is al niet geruststellend, Als opschrift nl. lezen wij: de inlichting die strekt toty of ~inlichting van wat. strekt tot ~ (er staat nl. ton (wn E49 in pl. v. en (ogra); met deze verbet. wordt het dan: /Jnlichting die strekt tot ver- meerdering van kennis omtrent de rijstkultuur; de muizen en ratten-plaag.” Dit alles is met kapitale letter; daaronder een streep — en dan weer in klein cursief : »Ratten en muizenplaag.» Natuurlijk moet dat cerste *muizen en ratteny in het hoofdop- schrift weg, en behoort het alleen als cen onderdeel, als een onderopschrift boven het hoofdstuk. Het begin van dit hoofdstuk heb ik met veel moeite na ver- gelijking met het Jav. en Holl. zoo wat verstaan. Het is te lang om het geheel aan te halen. Alleen een enkel proefje. Het woord amaag “mn »wachten” is in een zin gebruikt, 176 dien het niet heeft, nl. in dien van vverwachten.» Het ge- volg hiervan is dat men nu leest, in plaats van vde boer ziet met vreugde den oogst te gemoet”: ~het strekt hem (den boer) tot vreugde om te wachten op den oogst.v 15, r 5 v. o. ‘a ae (Van? Vang men anyon snvgeng uaa AON GN 1 OO EAN OD PUI a IM PR yn ee i Da Zou de inlander dan anders zijn als wij, en gaarne wachten op iets, waar hij naar verlangt? Vervolgens Holl. vert. 9, 4 v. 0. ”(kwaden geest), dien hij zich wel moet wachten te vertoornen, want anders blijft diens wraakneming niet uit.» Waarvoor de Jav. vert. 12, 5 v. o. 