None
2) p. 358, 376. 3) p. 309, 165. 1) p. 160—161; zie ook p. 202 — 205. 90 dit blijkbaar de meest bevredigende oplossing vond. Verschillende van de ingelaschte verhalen hebben geen slot, andere geen zin. Gemoedstoestanden worden niet beschreven; men verneemt alleen „gevallen". Het Robinson-motief treft men ook hier aan, zelfs meermalen. Het wordt echter telkens kort behandel: dramaal is het in een bladzijde afgeloopen, zoodat er iets verteld wordt dan dat iemand op een eenzaam eiland komt en liet den volgenden dag weer verlaat 2). Eenmaal is de beschrijving nitvoeriger: een der slavinnen vertelt, hoe een te leur gesteld minnaar haar op een onbewoond eiland zet, ruim voorzien van allerle I eetwaren en gereedschappen. Ze leeft van de jacht, snijdt de dagen in een stuk hout, viert den Zondag en slaapt lang. Ten slotte wordt ze door een slavenhaler raeegenomen. Daar voor het eigenlijke „Robinson"-verhaal ook hier niet veel meer dan de ruimte van een bladzijde wordt noodig geacht, komt er natuurlijk niets van terecht. De hoUandsche vertaler (dit zij terloops opgemerkt) heft zicli kennelijk aan zijn origineel willen aanpassen, want zijn werk is even slordig en onbeholpen als zijn voorbeeld en wemelt van germanismen. Bovenstaande Kobinsonades zijn, voorzoover ik heb kunnen ontdekken, de eenige, die in de 18e eeuw in 't Nederlandsch vertaald zijn; die, welke in de 19e eeuw hier te lande haar weg hebben gevond En, zijn uitsluitend kinderboeken. Het meest geliefd van deze is M'el De Zivitsersche Robinson geweest, die, in 1812 geschreven door den Pfarrer Johann David Wyss uit Bern, in 1812 heel Europa gelezen werd. Het was..een lievelingsboek van Hildebrands jeugd, ettelijke malen gelezen en her- 1) ]>. (iO — 62, 397, "t geheolo slot p. 400 vli;-,e:. ^) \K 159, 304, 393. :i) p. 321—325. Zio Ullricli t. n. ji. 182 — 191. Lezen, zooals Beets in zijii N^a vijftig Jaar (1887) vertelt. Hij had er echter van genoten in 't Fransch, zooals dat een beschaafd jongetje paste. Later is het werk vergeten; vandaar dat Hildebrand het in 1887 noodig achttc, de geestiglieid van Dolf, die het gestrande gezelschap van Pieter Stastok met Zwitsersche Robinsons vergelijkt, nader toe te Uchten. Opmerkelijk is het, dat in al deze negentiendeeeuwsche Robinsonades het eigenhjke Robinson-motief in voile zuiverheid terugkeert; haar eenigst doel is, te beschrijven, hoe een schipbreukeling zich op een onbewoond eiland in leven houdt. Dit is het gevolg van de jongere op- vatting, die in den held van Defoe 'S verhaal een mensch ziet, wiens werken en lijden in den strijd om het beständigem meer de aandacht verdient dan de avonturen, waarmee de achtiendeeuwsche Robinsonades opgevuld zijn. Kippenberg noemt onder „die Robinsonaden, welche nicht den Titel, Robinson" fuhren", ook Die gliickse-ligsfe Insul aiif der gantzen Welt, oder das Land der Zifredenheit etc. van Ludwig Ernst von Faramund, 1728. Dit werk is ook in 't Nederlandsch vertaald als : Het gelid-Jcigsfe Eiland op de gantsclie Waereld, of het Land van Vergenoegzaamlieid (1764) '^). Het vertelt, hoe drie engelsche heeren aan een onbekend eiland komen, waar ze zeer beleefd worden ontvangen. Dan volgt de beschrijving van het eiland. Het is een ideaal-staat met ideale menschen. Na alles gezien te hebben, vertrekken de heeren weer. Is dit nu een Robinsonade? De naam Robinson wordt er niet in genoemd; evenmin beschrijft het de levenswijze van een of meer schipbreuk en oen onbewoond eiland, want de Engelschen lijden geen schipbreuk en. In den Xavorscher XXX (1880) p. 515 wirdt liet wcvh nog genoemdonder de aanbevelenswaardige kinderboekjes. 2) T. a. p. Bihliograpbie lib no. 5 (p. XIY). 3) De uitgaven van 1776 on 1809 zijn waarschijnbjk identiek met den drink van 1764, voorzien van een nieviw titelblad. 92 Hecht land is niet onbewond. Het boek valt buiten het door oils afgebakende perk en de behandeling er van behoort dus hier niet tliuis. Ullrich is van hetzelfde gevoelen en zegtänigen: „Ebensowenig haben die blossen Utopien, wie... Faramids Gliickseligste Insul... einen Platz in meiner Arbeit zu beanspruchen". Tot mijn verwondering heb ik van een der beste Kobinsonades, misschien wel de allerbeste, geen vertaling in 't Hollandsch kuimen vinden. Ik bedoel de reeds een paar maal genoemde Insel Felsenburg, of, zooals de eigen- Like the title is: Wunderlich Fälle einiger See-Fahrer, absehen-derlich Alhert Julien en, door Gisander, 1731. Achter dezen schuilhaum verbergt zich Johann Gottfried Schnabel. In Düsselland macke zijn werk grooten opgang, het werden zelfs onlgewerkt en vervolgt. Vertaald werden het allein in Deensch en Landsch. Wat hiervan de reden mag zijn? Of misschien de sterk luthersche geest van 't boek niet bij Franschen, Engelschen en Hollanders in den smaak viep? Waarschijnlijk; anders toch is het onbegrijpelijk, dat een Robinsonade, die zuverlässige hooger Staat dan alle andere, geheel over 't hoofd zou zijn gezien. Ullrich t. i. 125 — 136. Zie over Schnabel en zijn Mcrkzaamheid K. Appenberg t. a. p. ji. 84 vlgg. Vgl. Ullrichs Hileiding op zijn uitgave van Die Insel Felsenhurq p. XXXVI. HOOFDSTUK IV. ORSPRONKELIJKE NEDERLANDSCHE ROBINSONADES. De Hollandsche Robinson, of Wondererke Gevallen van den Heer *** (1743) i). De held van het verhaal, die zijn naam verzvvijgt, is van goede familie; hij studeert naarstig aan de lioogeschool, zonder zich aan jeugdige ongebon-denheid over te geven. Uit noodweer echter doorsteekt hij een medestudent en trekt zich, hoewel vrijgesproken, bet geval zoo zeer aan, dat hij ziek wordt. Daarom zoekt hij in een reis verstrooiing. Te Parijs bezoekt hij, naar anleiding van een naamloozen brief, een kasteel, waar en gemaskerde dame hem hefde schenkt. Spanje, waar-heen hij daarna zijn schreden richt, verlaat hij spoedig, omdat de herbergen er slecht zijn. In Lissabon ontvangt hij weer een hefdesbrief, nu van een getrouwde vrouw; hij Op weg naar Napels vertelt hem een medepassagier, een zekere don Tristan, zijn levensgeschiedenis. Gelukkig getrouwd, zooals hij meende, heeft deze in don Felix een minnaar zijner vrouw ontdekt en hem overhoop gestoken; daarom zwerf't hij nu buiten zijn vader- 1) Zie voor de volledige titels, ook van de volgende Robinsonades, de bibliografie. Een druk van 18.36, door Schotel genoemd (Vad. Volksboeken II 160), is me niet in handen gevallen. Later is het werk l)lijkbaar en kinderboek geworden (zie Navorscher XVII (1867) 326; XXX (1880) p. 515). Van Abkoude en Arrenberg geven als prijs op f 1 — 10. En haven binnen-gloopen, ontmoeten de held en zijn medereiziger don Felix; alles heldert zicli op: hij beminde niet Tristans vrouw, maar haar zuster; gelukkig was de wonde, hem door don Tristan toegebracht, niet doodelijk geweest. Onze Robinson reist nu verder, wordt door Turken gevangengenomen, en krijgt tot meester een renegaat, een gewöhnliche Hollander. Deze vertelt, dat luj, een Fries, Ubbo Penninga geheeten, wegens manslag van de aka-demie naar Canada is gevlucht. Aldaar planter geworden, is hij in overleg met zijn medeplanters voor zaken naar Frankrijk gegaan. In slavernij geraakt, is hij ten slotte renegaat geworden. Robinson wordt weldra door zijn oderoslosigkeit en steekt opnieuw in zee. Onderweg slaan de matrozen aan 't muiten en stellen hem aan als kapitein, mits hij met hen op zeerooverij uitgaat. Hij komt nu in de West en helpt generaal Morgan, Panama te veroveren. Een storm drijft olivoorziens zijn schip in voile zee; door hongersnood sterven alien, behalve Onze held, die juist op tijd aan een onbewoond eiland komt. Hier leeft hij achttien jaar lang geheel als Robinson Crusoe. Al spedig ondekt hij sporen van menschen: een geitenkamp, een hut, omgeven met een wal, enz.; zelfs vindt hij een lijk, dat hij begraaft. -Een doos met een geschrift brengt de oplossing. Don Emanuel de Ulloa, door zijn stiefmoeder bemind, is onbewust er toe gebracht, zijn vader de grootste beleediging aan te doen. Hij gaat daarom de wereld in en komt bij den onderkoning van de Philippijnen, don Jan, die hem vertelt, hoe hij twee medeminnaars overhoop gestoken heeft, gevlucht is, en ten slotte tot dezen hoogen post is geroepen. Don Emanuel wordt al spedig vurig verlief op de dochter van zijn gast Heer en schaakt haar. Door een storm worden ze op een eiland geworpen; alleen Emanuel brengt er het leven af. Met den voorraad in het wrak blijft hij in leven, aanteekening houdende van wat hem wedervaait. Maar troosteloos over het verlies vail zijii geliefde, verlangt hij naar den dood en w^enscht alleen, naast zijn Agnes begraven te worden. De Hollaiidsche Robinson vervult dezen wensch. Nadat Jij achten jaar alleen heeft gewooiid, haalt hem een schip af. Een nieuwe storm drijft hem ergens in de buurt van Californie aan land; door een vergissing vertrekt het schip zonder hem. Hij leeft nu bij een Indianenstam, dien hij europesche gebruiken en den Christelijken godsdienst leert, en wordt zelfs koning. Hij trouwt met een „wildinne", en keert na haar dood na Ar Holland terug. Het verhaal staat voor een groot deel onder invloed van Defoe; de avonturen w^orden echter over verschillende personen verdeeld. Ubbo Penninga in Canada, die voor de gezamenlijke planters naar Frankrijk gaat oin be-noodigdheden te haleii, is Robinson Crusoe in Brazilie. Het eilandleven wordt in twee gedeelten beschreven: half door den held, half door don Emanuel. Samen heben zie precies hetzelfde te doorstaan als Robinson. Ze halen hun wrak, gaan op ontdekking uit, temmeii geiten, versterken hun but met een wal en dicht geboomte, zoodat alleen een ladder toegang geeft; ze vinden geld, dat ze verachten maar bewaren; leven van driven, schildpadden, en leeren door den nood allerlei gereedschappen maken. Ze houden dagboek; een paal met kalender. De Hollandsche Robinson wurde een grot, vervaardigt een kano en maakt een zeil-tochtje om het eiland. Zeelfs krijgt hij, evenals zijn naamgenoot, de anderdaagsche koorts. Hij voelt zich koning in zijn gebied, spreekt van zijn kasteel, zijn buiten Plaats En zijn prieel, als Crusoe van zijn Castle, zijn Country-House en zijn Bower. Maar de overreenkomst met Defoe's werk blijft uit-sluitend tot deze uiterlijkheden beperkt. Welk een verschil voor "t overige. Robinson Crusoe zien we, zijn eiland ligt voor ons. De Hollaiidsche Robinson daaren-tegen handelt mechanisch. Er wordt ons verteld van zijn werkzaamheden, maar we zien ze niet. Hij is een automat, die getrouw nadoet, wat Robinson Crusoe liem heeft voorgedaan, en zich al spoedig verveelt. Even weinig scherp is het eiland geteekend; het is een copie van dat van Robinson, met dezelfde pad en en dezelfde boomen, maar zoo flauw, dat we niets onderscheiden. De auteur vond het eenzame-eilandleven niet het voor-naamste van zijn verhaal; dit was, meende hij, het verhält van zijn held bij de Indianen i). Aan de beschrijving daarvan wordt dan ook de meeste zorg besteed; uitvoerig en met welgevallen geteekend, beslaat het een derde deel van 't heele boek, waarvan het eilandleven maar een zesde uitmaakt. Toch is het den schrijver ook hier niet ge-lukt, het verhaalbelangwekkend te maken. Stiji en verhaaltrant van het geheele werk zijn kleurloos. Wei loopen de zinnen, afgezien van enkele slordigheden, goed af; wel wordt er vlug en beknopt verteld, zonder morali-saties en bespiegelingen; wel is de taal zuiver; maar ondanks dezen beschaafden vorni en een meestal beschaffenen. chaaf- den inhoud mist het verhaal kracht en schilderachtigheid. Het karakter van den held, de beschrijving van het eilandleven, de ingelaschte verhalen, alles is even wazig en bleek. Dat de held een voorganger op het eiland heeft, is een element, dat reeds in De Saxische Rohmson wordt aangetroffen. Nog nauwer sluit zich deze episode aan bij Der Teutsche Rohinson (1722)2 en Die Insel Felsenhändler, waar de schipbreukeling in een hoi het lijk van een man vindt, dat bij aanraking tot asch in elkaar valt, en waar een door dezen voorganger nagelaten handschrift de ge-wenschte inlichtingen brengt. 1) Zie p. 2, 3. 2) Zie Kippenberg t. a. p. p. 55. 97 De schrijver van De Hollandsche Robinson heeft uit reisbeschrijvingen geput. De klacht Over de slechte spaansche herbergen en 't verhaal, dat in Bayonne „de Juffrouwen in plaets van hondjes, jonge Varkens onder den arm droegen, die zeer rein waren gewassen, en met allerhande koleurde linten verciert" i), verschijnen reeds in M'"^ d'Aulnoy's Relation d'Espagne (1691). De beschrijving van de zeden der Indianen is onleend an Adriaan van Berkels Amerikaansche Voyage (1695), waaruit enkele stukken worden overgenomen. Ook het verhaal van de inneming van Panama is waar-schijnlijk uit een geschiedschrijver geput. De Walchersche Robinson (1752) *). De walchersche Robinson is noch van bij uitstek hooge, noch van zeer lage afkomst, maar uit een burgerfamilie. Zijn moeder, Sofia, een koopmansdochter uit Middelburg, is met Eduard, den boekhouder van haar vader, op den loop gegaan, omdat de laatste haar wilde dwingen tot een huwelijk. 1) p. 31; vgl. Saxische Robinson I 133. 2) 't Eerste in den 7clen brief, 't andere in den eersten: „Quelques-unes qui vinrent me voir, avoient Un petit Cochon de lait sous le bras, comme nous portons nos petits Chiens; il est vrai qu'ils étaient fort décrissez, et qu'il y en avait plusieurs avec des Colliers de rubans de differentes couleurs. — Het werk is in 1695 in 't Nederlandsch vertaald. Men vergelijke Boll. Rob. p. 310 midden-311 met v. Berkel p. 68 — 69; Roll. Bob. p. 323 al. 2 (de vermelding van het ledige huis) met v. Berkel p. 30; Hall. Rob. p. 325 — 326 al. 1 (beschrijving van een dorp, dat ze op reis aandoen) v. B. p. 29 al. 2; Hall. Rob. p. 326 al. 2 (een begrafenisplechtigheid) = v. B. p. 25 — p. 26 al. 1; Holl. Rob. p. 338 al. 2, p. 341 al. 3 — p. 348 al. 1 ( The martelen van een gevangene = V. B. p. 52 al. 2— p. 55 al. 1; Holl. Rob. p. 375 al. 2— p. 376 al. 3 (de wijze, waarop een Indiaan hoofdman wordt) = v. B. p. 46 slot-p. 47. Soms neemt De Holl. Rob. de moeite, de getallen, die v. B. opgeeft, te vergrooten. Te Eotterdam, bij Alardus van Eyk. Een „Tweede uitgaaf" zonder jaar in dezeLfde plaats bij N. Cornel is inderdaad de eerste druk, met een nieuw titelblad voorzien; zelfs heeft Cornel een „Register van Boeken", bij van Eyk te bekomen, gedachteloos laten zitten. Prijs f 1 — 5 vlg. van Abkoude en Arrenberg. 98 met een ouden, bijna kindschen griszard. De vluchte-lingen gaan scheep naar de West, wonen den slag van Solebay bij, en worden door een storm overvallen, die hun schip tegen het eiland Ponedo de St. Po verbrijzelt. Slechts drie personen brengen er het leven af: Sofia, Eduard en een zwitsersche. Prediker, Filopater. Het verblijf op dat eiland heeft weinig aantrekkelijks: stormen en regenvlagen worden afgewisseld door vorst of hevige warmte; wilde dieren bedreigen de schipbreukelingen. Toch houden ze zich in leven. Filopater zegent het huwelijk van Eduard en Sofia in, waaruit na verloop van tijd onze Robinson wordt geboren ten koste van 't leven der moeder. De mannen voeden nu gezamenlijk het kind zoo goed mogelijk op. Wanneer dit drie jaar is gev^orden, sterft Eduard; Filopater wordt door turksche zeeroovers weggevoerd, en de kleine Robinson blijft alleen achter. Hoe hij zich in 't leven heeft gehouden, sweet hij zelf niet. Hij herinnert zich flauw, dat hij Filopater zaad in den grond heeft zien werpen, en dat doet hij ook; dat het op gekomen is, acht hij echter het werk der Voorzienigheid, die hem ook een leuw ter bescherming het bescherming het bescherming het bescherming. Hij leert nu hetgebruik van verschillende werktuigen, vervaardigt andere, en leidt een gerust leven. Reeds vroeg begint hij over alles na te denken, en daar hij, en sterker denkings en bespiegelings kragt bezit dan de meeste kinderen van zijn jaren, brengt hij het ver in de wijsheid. Het eerst vraagt hij naar de oorzaak van hitte en koude, dan geven wind en wolken, zon, maan en sterren hem te denken. Stoff en beweging zijn de elementaire verschijnselen, maar ook deze worden bestuurd door een macht buiten haar. Alles wijst hem op en Schepper; dezen wil hij nader leeren kennen, omdat hij zicli voor lets hoogers geschapen voelt. Hij onderzoekt nu planten en dieren, krijgt groote kennis van hun organismen, en begrijpt zoo, dat de Schepper algoed, alwijs, eeuwig, kortom volmaakt is. Zijn lichaam be - 99 Schouwt hij nu als iets minderwaardig; hij moet met zoo weinig mogelijk voedsel volstaan. Steeds meer verlangt hi, bij den Schepper te zijn, vergeet „door de bespiegeling van dien heilstaat" eten en drinken, en komt zelfs tot de extase. Heeft hij intusschen God totnogtoe uit het geschapene leeren kennen, nu zal hem de Openbaring verlichten. Want als hij achttien jaar op 't eiland heeft geleefd, keert Filopater, dien hij natuurUjk niet herkent, daarheen terug. Wei kan hij aanvankeHjk met dezen niet spreken, maar spoedig leert hij de taal en wordt hij door hem in den godsdienst onderricht. Filopater vertelt nu, ho hij in de slavernij zijn zuster heeft gevonden en methaar is gevlucht. Samen gaan ze thans naar Walcheren. bij hun vertrek sterft de trouwe leuw onder „ysselyk gebalk". Als ze in Middelburg komen, houdt juist oom Freddyk, broeder van Sofia, bruiloft met Filopaters zuster. Robinson slijt nu rustig zijn verdere levensdagen. Terstond valt de overdenkomst met de geschiedenis van Hai Ebn Yokdhan (zie boven p. 46 vlgg.) in t oog. Het werk heeft hetzelfde doel: aantetoonen, „dat Godt uit het geschapene, zoo dat hy is, als wie hy is, gekend kan worden" 1). In beide werken is de beschriving, hoe de held zich in 't leven houdt, bijzaak, met dit verschil, dat van Hai Ebn Yokdhan verteld wordt, dat een geit hem opvoedt, en stilzwijgend wordt voorbijgegaan, hoe hij wapens enz. maakt; terwijl Robinson daarentegen alles in overeenstemming met de werkelijkheid tracht te verklaren. Dit komt echter het boek niet ten goede, doch maakt het er belachelijk. De leeuw, die Robinson wil verslinden, maar zich laat temmen door „een weinig Korens; de verscheurende dieren, die zich „te bersten eten" aan vergiftige kruiden en dardoor het slapende kind niet deren, en tal van dergelijke quasi-natuurlijke verkändigen meer bederven den indruk; bovendien zijn ze overbodig, omdat 100 voor den schrijver Gods almacht de naturwetten kan opheffen en het dus onnoodig schijnt, dergelijke verklagen te zoeken. Overigens is er groote overreenkomst tusschen de tweewerken, De WalcherseJie Bohinson en Het Leeven van Hal Ehn YoMhan, een overreenkomst, die zich zelfs tot in bizonderheden uitstrekt: beide filosofen besteht en gebruiken oder weinig mogelijk voedsel; ze kunnen erst niet spreken met den onbekenden bezoeker, dan echter leeren ze de kerkelijke ceremonien en de Open-baring resp. den Koran kennen; Hai Ebn Yokdhan gaat prediken, maar wordt te leur gesteld; wat Robinson daarna doet, vernemen we niet; hij belooft echter een verhaal van zijn verdere levensgevallen. De overeenkomst gaat Zelfs zuver, dat Robinson (die overigens geheel Christelijk denkbelden heeft en alleen de kennis van de Openbaring mist, om zalig te kunnen worden), zich evenals Hai Ebn Yokdhan willekeurig in den toestand van extase kan verplaatsen. Het is niet te betwijfelen, dat de schrijver het arabische werk gekend heeft. Zooals bij de behandling van dit laatste bleek (zie p. 48), was dit ook in ons land zeer in trek. Door het verschijnen van den Robinson Crusoe won het opnieuw belangstellt en verkreeg het weer actualit. Geen wonder dus, dat hier te lande iemand werd op-gewekt, om een nieuwen tegenhanger van Robinson Crusoe te gven. De Walchersche Robinson is geschreven door een bekwame hand. De stijl is helder, het betoogende deel (het 4e en 5e Boek is zuiver filosofie is beknopt en duideHjk. Met 2) Kippenberg t. a. p. p. 4 meent: „Die deutsche Ubersetzung (des arabischen Werkes) vom Jahre 1725 mag durch Defoes Robinson angeregt worden sein. Der Verfasser des Robinson Crusoe kann diesen eigenartigen, arabischen Vorlaufer recht gut gekannt haben. Hetzelfde is op den schrijver van De Walchersche Robinson van toepassing. 102 groote liefde, vol poezie, is de omgang van Filopater met bei kind beschreven. Het verhaal loopt vlot en wordt niet door afdwalingen onderbroken. Levendig is de beschrijving van den slag bij Solebay-). Ingelaschte vertellingen komen, behalve een enkele van Filopater, niet voor. Het begin van 'tboek is van een heel anderen aard dan de tweede helft. Het vertelt uitvoerig, hoe Sofia wordt vervolgd met de verliefde dwaasheden van „den oonden Nar. (Niet onardig is het optreden van dien „ouden suffert" aan tafel; de brief, dien hij Sofia schrijft, herinnert aan de ontboezemingen van Pieternelletje Dege lijk of Tante Martha de Harde. Het avonturierselement komt er niet in voor; natuurbeschrijvingen ontbreken eveneens. De groote font van het boek intusschen is het algehele gemis aan eenheid. Het overbodige verhaal van Filopaters zuster en de veel te lange geschiedenis van Robinsons oaders vormen een te groote tegenstelling met de rest. Hierin staat de Hai Ebn Yokdhan-geschiedenis hooger. Daarom is het boek evenmin een roman als een weten- schappelijk betoog en heeft het in geen van beide hoe- danigheden lezers kunnen vinden. Gevalleii van den Oude en Jongen Robinson (1753) ^). De groot Vader van den jongen Robinson, Ferdinand, is tegen 1) p. 210—21-4; zie ook p. 222, 224. 2) p. 106—113. De le druk verschieden in 1753 Inj. Steven, van Esveldt, ein lijvig octavodeel van 749 biz.; de 2e druk van 1766 bij denzelfden werd vermeernderd en in 2 deelen uitgegeven. Er bestaat nog een druk, misscMen en onrechtmatige nadruk? In het tijdschrift Maandelyksche Berichten nicht de andere Waereld, de spreekende Dooden. Bestaande in redeneeringen tüsschen allerhanden potentaten en personagien van rang, zu van den degen, tabbaard, letteren, enz. voornamelyk over de byzonderheden van hun leven; in dit tijdsclirift wordt een halve jaargang (Juli — Dec. 1764) gewijd aan een samenspraak tusschen „Eobertus Zelandus, Eerste bevolker van Tabago; Mesateca, Amerikaans Wysgeer, Francisciis van Assice, berucht Geestdrj^er, en Stichter van de ord de der Bedelmonniken. Eobertus Zelandus is de jonge Robinson, die verhaftet, dat hij aufstamt den zijn vader Maximillian getrouwd; als hij echter sterft, belast deze zich met de opvoeding van Ferdinands zontje Robinson. Maximillian is een machtig heer, rijk, een gunsteling van den stadhouder-koning Will em III en een voorman in de stadhouderlijke partij. Na zijn dood volgt Robinson hem in alle waardigheden op. Als echter na het overlijden van den vorst de staatsgezinde partij de macht in handen krijgt en zich wreken gaat over jaren-lange achteruitzetting, is hij gedwongen, de wijk te nemen naar het buitenland. Waar hij daarna gebleven is, weet nemand; tot Madera kan men hem volgen, maar dan verdwijnt ieder spoor. Een pasgeboren zoontje, ook Rob. In genaamd, heeft hij achtergelaten. Dit wordt nu opgevoed te Utrecht bij een predikanten, Amelia, terwijl eenige jaren later zekere Heer Henricus zijn leer-meester wordt. Onder de hoede van dezen mentor komen ook een vriendje en een vriendinnetje van Robinson te staan, Florimond en Ida, kinderen van Florimond senior, die, in zijn jonge jaren afkeerig van het huwelijk, later, toen hij door zijn huishoudster Alida met wat al te veel teederheid was opgepast, deze ten huwelijk had genomen. Maar  500 biz. Tot het besluit, deze te zamen met den jongen Robinson an het paedagogisch talent van Henricus toe te vertrouwen. Tusschen Robinson en Ida ontstaat nu „een zoete minnedrift" en de kinderen (want meer zijn het nog niet) verloven zich met elkaar. Henricus koopt voor Robinson de baronie van Schintznach; en thans breekt voor den jongen een heerhjke tijd aan. Nu eens woont hij op Schintznach, dan weer in Utrecht; de noodige afwissehng brengt hem een voortdurend komen en gaan van gasten, waaronder vier nonnen, Angehque, Louison, Tonton en Fanchon, die indertijd, toen haar kiooster in den spaanschen successie-oorlog verbrand was, door den ouden Florimond gered w aren. Een dezer dames, Louison, slaat zelfs voorgoed haar tenten in Utrecht op. Maar temidden van deze gezelligheid heeft Robinson een verdriet: hij verlangt, zijn vader te gaan zoeken. Om hem hiervan af te houden, verhaast Henricus het huwehjk met Ida, doch Robinson weet zijn gelegen voor zijn plan- nen te winnen. Als nu eens het heele gezelschap in London is als gast van Mylord..., een vriend van Flori- mond, verneemt de jonge Robinson van zekeren kapitein Keller, hoe op Madera een geheimzinnige kluizenaar woont, een Hollander, dien niemand kent. Door een innerlijke stem overtuigd, dat dit zijn vader is, besluit hij, naar Madera te gaan. Ida als een trouwe gade wil haar man niet alleen laten, en op haar voorbeeld krijgt het heele gezelschap, zoo dames als heeren, lust, de reis mee te maken. Nu wordt een prachtig schip uitgerust en de tocht aanvaard. Na allerlei avonturen komen ze an Madera en terstond doet Robinson stappen, om den kluizenaar te leeren kennen. Deze is echter niet de oude Robinson, maar diens plaatsvervanger en vertrouwde, Vader Jan. Na zich goed tehebben overtuigd, dat hij werkelijk met den zoon van zijn heer te doen heeft, vertelt deze, dat zijn meester uit vrees voor de Inquisitie is uit- 104 geweken naar het eiland Tabago. Het gezelschap begeft zich derwaarts en vindt den ouden Robinson eindelijkterug. Hi] heeft op het eiland een volkrijke kolonie gesticht, die uitvoerig wordt beschreven. Met veel moeite gelukt het zijn kinderen, hem te ontrukken aan zijn volkplanting, die hem Kef geworden is En de reis naar Europa te doen aanvaarden. Na onderweg nog een reusachtigen schat, buit van zeeroovers, te hebben gehcht, komt het gezelschap behouden in Em'opa terug. De oude heer koopt de heerlikheid Frankendal, grenzende aan Schintzach, en trouwt zelfs op zijn ouden dag nog met de zuster van Mvlord.... Tusschen Utrecht, Frankendal en Schintzach ontstaat nu een levendig verkeer; des zomers hebben de baron en barones voortdurend logees, de wintermaan-den gaan ze in de stad doorbrengen. Zoo blijven de vriend-schapsbanden hecht en sterk. Maar opeens treft den jongen Robinson de ergste slag: Ida sterft; en daarmee neemt ook zijn geluk een einde. Tot over de eerste dräk van 1753; in den tweeden wordt hieran een vervolg vastgeknoopt. Robinson, overstelpt door droefheid, heeft eerst vele jaren later de kracht, zijn levensverhaal te vervolgen. Door Ida's dood is hij wanhopig, dreigt krankzinnig te worden, maar de gedachte an zijn kinderen redt hem, zijnrienden troosten hem zoo goed ze kunnen, en langzamerhand herkrijgt hij de oonde energie, ofschoon liij zijn beminde vrouw steeds blijft betreuren. Alle bekenden komen nu op Schintznach en Frankendal wonen, van tal van nieuwe kennissen worden de levensgeschiedenissen verteld. Inmiddels komen er ongunstige berichten van Tabago: na den dood van vader Jan is er twist ontstaan; de Jezuieten hebben zich van 't eiland meester gemaakt en er de rust. Gegend. De orde Robinson darauf hatten, nicht gezag, over aan de engelsche Kroon, en sterft hoogbejaard. De zoon leeft daarna rustig verder, met het vaste voornemen, niets meer van zijn leven te beschrijven. De inhoud van het werk is eigenlijk nog veel uitgebreider, doordien vooral in het eerste deel tal van tusschenverhalen worden ingevoegd; van alle optredende personen: Amelia, Henricus, de vier nonnen enz., krijgen we eerst de lotgevallen te hoore. Ook hiervan verslag te geven is echter onnoodig, te meer, daar reeds een inhoudsopgave van de hoofdbestanddeelen van het verhaal niet voldoende is om een volledigen indruk van het werk te geven. Want wat bij de tevoren behandelde rom'ans mogelijk was, is hier niet mogelijk. Daar kon een uittreksel van den inhoud volstaan; de werken beoogden niet meer dan het vertellen van allerlei „gevallen" en een daarmee verbon- den moraliseeren. Nu heeft weliswaar de schrijver van ons boek evenzeer zich ten doel gesteld, vreemde avon- turen ten gehoore te brengen en wijst hij er zelfs met trots op, „dat deeze levens-beschryving meerder wonder- baare gevallen behelstdan men in zes andere Boek-deelen, van deeze natuur, zoude konnen vinden"^). Maar daar- naast stelt hij zich ook hoogere eischen. In de voorrede zegt hij , dat een boek niet moet doorzaaid zijn met flange zedekmidige voorschriften; dewelke altoos verveelen; maar door de uitkomst der daaden , een herttreffende zedekunde behelzen, die vermaken en teffens tot in de ziel doordringen" kan^). Dit is dus een afwijking van wat totdusver voor een roman geeischt werd, een nieuw beginsel. Heeft de schrijver er aan beantwoord? Gedeeltelijk; in 't begin is hij nog niet los van de oude gewoonte en onthaalt hij den lezer op lange vertoogen, vooral over de opvoeding van kinderen ; maar langzamerhand wordt het beter en weldra vermijdt hij ze geheel. En nog lets anders wil de auteur. In tegenstelling met de voorafgaande werken legt zich dit er op toe, ook ge- moedstoestanden te schilderen. In de totnutoe behan- 1) Voorrede p. V. 2) Aldaar p. III. Delde romans gaan geluk en ongeluk, vreugde en droefheid langs den held heen, zonder dat we bemerken, of hij er door wordt aangedaan of niet; 'tis also hij zich saamt, ons een blik in zijn hart te laten slaan. Daar-door krijgt hij iets kouds en kils; hij komt ons niet niet nader, omdat we geen leven in hem ontdekken. Geheel anders gedragen zich de personen in dit werk. Ze zijn ontvankelijk voor bhjdschap en droefheid. Als Ida sterft, is Robinson wanhopig. De Hefde voor haar is zoo in hem gegroeid, hij heeft zich langzamerhand zoo met zijn geheele hart an haar gehecht, dat hij door haar dood ziek wordt; wel herstelt hij, maar hij is niet meer de oude: „het is waar dat men my bieek en verm Agerd vond, dog in myn gezigt was een zeekere ernsthaftigheid te leezen, die men nooit voorheen in my bespeurd had". Driemaal heeft his de pen opgevat, om zijn verhaal te vervolgen, maar driemaal is ze hem ontgleden, en eerst tien jaar later voelt hij zich sterk genoeg "". Evenzoo leeren we het zieleleven van de andere personen kennen; de schrijver legt er zich op toe, verschillende karakters te teekenen. Wel gelukt het niet altijd, en moeten epitetha ornantia als "deugdzame Amelia", "de deftige Heer Henricus", die gegeld terugkeeren, aanvuUen, wat aan de teekening ont-breekt. Maar daarnaast staan verschillende personen, wier karakter goed is weergegeven en volgehouden. Van Ida zien weinig; ze heet „bememieck" en is het ook; ze is dapper, volgt haar man op zee en will met heestrijden in 't gevecht. Robinson is, evenals zijn vader, bezadigd, ernstig, flink, zelfbewust, en houdt van vroolijkheid en gezelligheid. Het best gelukt is de type van Louison, „de volgeestige Louison", zooals ze herhaal-delijk wordt genoemd: altijd is ze opgewekt en levendig, heeft ze een kwinkslag voor idler, en weet ze te troosten waar 't noodig is. II p. 341 (naar den 2en drink). II p. 330. 107 Die karakterteekening komt niet geheel onverwacht. Richardson had zijn romans in brieven reeds doen verschijnen en zoo de grondslagen gelegd voor den psychologischen roman. Onze schrijver Is het bewusst op dien weg gevolgd; hij tracht niet alleen het karakter der han- delende personen te doen uitkomen, maar voegt zelfs een enkele maal een karakterteekening in, zonder dat deze door de handeling wordt vereischt. Ook in dit opzicht is dus het werk een vooruitgang. Doch er is meer. Niet alleen dat de personen leven voor het oog van den lezer, ook de toestanden worden naar het leven geteekend. Er ligt iets gezelligs, iets har- telijks over 'theele werk, het brengt ons in een geheel andere wereld dan de vroeger besproken verhalen. Daar stond de held alleen, hij kwam in allerlei krin- gen en met tal van menschen in aanraking, doch er was geen voeling tusschen hem en die omgeving. In de Gevalhn van den Oide En long Robinson is het anders. Hier zien we niet een persön, maar verschillende, die bijna alle meer of minder op den voorgrond treden; we worden hier binnengeleid in een familiekring, tusschen welks leden een groo(e wederzijdsche hartelijkheid en imititeit heerscht. We voelen, dat ons hier een beld wordt geschetst, overeenkomende met de werkelijkheid der toenmalige maatschappij, van de 18e eeuw met haar clubs en dameskransjes, haar beschaving en weelde, met haar respect ook voor de vrouw). We onldekken hier niet als in den heroischen roman achter de woorden van eerbied voor het schoone geschlossen-sentimentele, dat toch geringschatting der vrouw niet verbergt; we worden niet kregelig tengevolge van schilde-ringen, gelijk ons de avonturiersroman met zijn brutaal. Zie I p. 133 vlgg., p. 251 vlg. De verhouding der dames en heeren blijkt het best uit 11 p. 48 — 51, waar de kapitein van zijn schoone passagiers onvoorwaardelijke gehörzaamheid aan zijn bevelen eischt; verder hebben ze alle niogelijke vrijheid. cynisch karakter te aaiischouwen geeft. Telkens worden we herinnerd aan Sara Burgerhart en Willem Leevend; wat deze ill zoo hooge mate aantrekkelijk maakt, we vinden het, zoo dan ook in mindere mate en nog minder ontwikkeld. In onzen Robinson terusf. En evenzeer als de personen en de toestanden is de stijl die van het dagelijksch leven. Hier niet het eentonige, vilakke van de vroegere romans, waar geen verheffing of dahng afwissehng brengt. De zinnen zijn du ideal en flink, de verhaaltrant is prettig en vlot. Men denke b. v. An Henricus' verhaal van zijn ontgroening of Bernardus' reakfast van zijn vrijerij naar de russische juffer. En de teekening van AmeHa's radeloosheid, wanneer de kleine Robinson ziek is, behoeft, schoon korter, niet onder te doen voor de beschrijving der tooneelen, die zich bij nicht Woelwater afspelen i). Telkens brengen gesprekken afwissehng, en wel werkeUjke gesprekken, geen lange monologen, waarop geen antwoord wordt verwacht; er wordt geconverseerd, geschertst en gelachen 2). Uit dit alles bhjkt, dat we hier te doen hebben met een werk van den nieuwen tijd. Toch vertoont de auteur aan den anderen kant nog vaak sporen van invloed van den ouden sleur. Het boek is te lang, doordat aan verschilende tusschenverhalen een onevenredig. Grosse plaats wordt ingeruimd. Het eerste deel bevat weinig anders dan de levensverhalen van de optredende personen, waar- 1) Zie I p. 384—388; II p. 374—386; I p. 36-27. Verder I p. 223—224, 329-330, II p. 59-62, 333-334, 399—409 e. t,. q. 2) Zie o. a. I p. 253—255, 259, 378; vooral ook I p. 374—375, II p. 32—37. In I p. 261—262 is 'fc, also Saartje Burgerhart, of nog liever Alida Eyzig aan 't woord is. Wanneer, als tegenwoordig, voor elken spreker een nieuwe alinea werd begonnen, zou het duidelijk worden, hoe talrijk de gesprekken zijn en lioo levendig. Wat Kippenberg (p. 104) van Die Insel Felsenhurf, zegt, is evenzeer op ons werk van toepassing: Endem Schnabel das Herumschweifen in der Feme in den Hintergrund und den Schauplatz mehr ins Haus verlegt, hat er wirkliche kleine Familienverein geschaffen. 109 door de lezing er van eenigszins onrustig maakt: men krijgt geen vasten grond onder de voeten. Eerst in het tweede deel gaat het verhaal geregelder voort. Ook zijn de ge- sprekken niet altijd even ongedwongen. Maar dit mag het werk niet te zwaar worden aangerekend. Zijn verdienste is, dat het nieuwe wegen inslaat en een voor- looper is van de romans van Wolff en Deken. Van het Robinson-motief is niets te bespeuren. Dit vond de schrijver ook niet noodig, want, zegt hij; „alle de gevallen, waar in men ongewoone zeetogten, schipbreuken, en het verblyf op ver afgelegene en onbewoonde Eilanden vind, is men zedert een geruimen tyd gewoon, met den tytel van, Gevallen van Robinson te noemen; in navolging van he Der gevallen van Robinson Crusoe (want van het tweeden en derde deel, sprek in niet) zo fraay in het Engelsch beschreven; en die gewoonte is niet kwaad i). Het eenige, wat nog Sia, den Robinson Crusoe kan herinneren, is het verhaal van de oneenigheden op Tabago; iets dergelijks vindt men ook in het tweede deel van Defoe's roman. De schrijver van ons werk is geheel onbekend; dit is jammer, omdat hij een bekwaam, ontwikkeld en beschaafd man moet zijn geweest. Zijn verhaal is in den smaak gewallen, zooals reeds uit de herdrukken blijkt. Terstond bij 't verschijnen trok het de aandacht. De Boehzaal, die heel spaarzaam is met het geven van uittreksels van een zuiveren roman -) (meest worden theologische of weten-schappelijke werken, reizen en poezie behandeld), wijdt er 25 bladzijden aan en prijst het aan 't slot, zeggende, dat hierin „de Liefhebbers van dit slag van Schriften zekerlyk groot vermaak zullen scheppen", dat men er in vindt „fraje en beweeglyke redeneringen", en vooral, dat „men het vermakelyke en beweeglyke en steed Voorrede p. IV. 2) Zie  van onzen roman heeft meer woorden vereischt dan anders aan de Robinsonades zijn ten deel gevallen. Het leek me gewenscht, bij het beste voort- brengsel van dit genre wat langer stil te staan. Het boek laat zich ook nu nog met genoegen lezen, het kan in menig opzicht met Wolff en Deken's romans vergeleken worden, en verdient geenszins de vergetelheid, waarin het geraakt is. De Spaaiisclie Robinson. Ofte de zeldzame Levensgevallen van Don Bias de Soria Origuela (1758) ^^j. De held vertelt, hoe zijn eigenlijke vader, de Hertog van S..., zijn moeder aan een Alcaide uithuwelijkt. Hij wordt te zijner tijd naar de Hoogeschool van Salamanca gezonden, vlucht voor de Inquisitie, neemt dienst in 't portugeesche Bekzaal Oct. 1753 p. 437—461. Boekzaal Jan. 1767 p. 80; ik cursiveer. Aldaar p. 537; ik cursiveer. Behalve in den Navorscher XVII (1867) p. 326 words de naam van t werk nergens in later tijd aangetroffen. In 1758 verschenen bij van Esveldt, prijs fl — vlg. Boehzaal Febr. 1758 p. 189. De bewering, dat het „na een Spaans handschrift" vertaald is, zal wel niet waar zijn; namen als Louis, Michel zijn waarschijnlijk uit den Gil Bias overgenomeu; ook zal een „Jansenist susje" in dozen tijd haar geloof in Spanje wel niet zoo openlijk hebben durven belijden (IT p. 27). En ontsnapt wegens herhaalde diefstallen ternauwernood an 't gevaar. „eenige trappen verhoogd te worden". Hij neemt nu als lakei dienst bij don Michel, wordt daarop diens secretaris en ontmoet, als postilion d'amour voor zijn heer, zijn zuster Leonisa. Deze vertelt eerst haar levensloop. Bevresd voor de liefdesverklaringen van pater Anselmus, is ze in mannenkleeren gevlucht en stolzen bij een kastelein geworden. Diens vrouw wordt op haar verlief, ze redt zich met moeite uit dezen neteligen toestand en wordt kamenier. Telkens gedwongen, te vluchten voor Anselmus, is ze ten slotte in Lissabon gekomen. Bias heeft voorloopig weinig succes met zijn Mercurius-diensten, daar Leonisa onverschilligheid voor don Michel veinst; als deze een serenade ter barer een meer door een medemnaar wordt gekwetst, verraadt ze haar liefde. Gevolg is de sluiting van een huwelijk. Om de onaangename positie van bediende van zijn schoonbroer te vermijden, gaat Bias naar Madrid. Onderweg neemt hij zijn intrek in een herberg, maar spoedig. Heeft hij reden, zich over zijn logics te beklagen, want'smorgens bij zijn vertrek is zijn beurs bijna evenveel ducaten armer als zijn kleeren onge noden gasten rijker zijn geworden. Hij wreekt zich echter en gaat met de herwonnen ducaten in Madrid aan den zwier. Eerst heeft hij een amouretje, wäarvoor hij zich als Franciskaner verkleedt. Zijn dame wordt hem moe en bericht aan de Franciskanen, hoe een valsche broeder „des s'nags by de straten ging krollen", wat hem duur te staan komt. Maar dit ongeval vermindert zijn bewondering voor het schoone geslacht niet, en, niet wijzer geworden door de ondervinding, geeft hij zich af met een paar „nymphen", die hem niets overlaten dan de kleeren an zijn lijf. Hij word t dus maar weer lakei, thans bij don Guzman, den bezitter van een aap, „die de grootste Meester in 't Schaakspel overtrof"; op een gerucht, dat het de duivel zelf is, moet het dier verbrand worden. Bias helpt nu don Louis in verschillende liefdesavonturen, Komt dan in dienst van een kardinaal, wien hij dezelfde diensten bewijst. Hij vindt een van de bedriegelijke „nym- phen" terug en „maakt de peis" weer. Op weg van haar naar zijn huis wordt hij overvallen, maar te rechter tijd door don Laurenco ontzet. Na al 't gebeurde jaagt hem de kardinaal weg, maar in don Laurenco vindt hij een beschermer en bovendien een halven broeder. Nu is zijn fortuin gemaakt, hij v^ordt een v^elgesteld man, krijgt de betrekking van Contador Major, koopt zich het vlek Orguela, leeft als een prins, maar blijft ongetrouwd, omdat hij, dank zij zijn levenservaring, vreest, nog een andere kroon dan die der fortuin. Te krijgen. Het werk is een avonturiersroman van 't zuiverste water, een echt spaansch picaro-verhaal. Bias erkent zelf, dat hij een picaro geweest is en schaamt er zich wel een beetje over. Zijn verhaal doet terstond aan den Oil Bias denken, en verschillende punten van overeenkomst zijn dan ook inderdaad zoo treffend, dat twijfel an navolging van den franschen roman buitengesloten is. Reeds de naam van den held is dezelfde als bij Le Sage. Ook in karakter lijkt de nederlandsche Bias in menig opzicht op zijn naamgenoot: hij is handig en brutaal; eerst nog onervaren, wordt hij snel ontbolsterd; in den grond is hij eerlijk en trouw aan zijn meester; lichtzinnig maar goedhartig, leeft hij van de hand in den tand; en schoon hij met brutale, ja on beschämde openhartigheid zijn daden vertelt, voelt hij toch, dat het niet ailemaal door den beugel kan-). Overeenkomst is zelfs in bizonderheden op te merken. Bias vertelt, dat de verstandhouding met den Hertog zijn moeder onverdragelijk trotsch gemaakt heeft, maar dat ze zelfs de Hertogin uit de hoogte be-handelt. De Hertog voegt haar toe: „Sweet gy nietsusje.” Zie II p. 139; in de noot vertaalt hij „picaro" door „Belieudige Bidder". Zie I p. 47, 104, 105, II p. 1, 2, 139. 