None
40. Spinster op een binnenplaats, Cat. Nr. 136. Uit de verzamelingen Bernal (1824) en de veiling van 18 Oct. 1819 te Amsterdam. 41. Kaartspelers, Cat Nr. 22, gemerkt en gedateerd 1658, een der allerfraaiste werken des meesters. Uit de verzamelingen POURTALÈS, MECKLENBURG, Hulswit (1820), Anonymus 19 Oct. 1818 te Amsterdam, Doekscheer (1789) en Is. Walraven (1765). 42 . De kantwerkster, Cat. Nr. 27. Dit stuk staat op naam van P. v. Slingelandt, is evenwel, indien ik mij niet bedrieg, van PlETER DE HOOGH. Uit de verzamelingen Maximiliaan van Beieren (als Dou, 1826), Malmaison, Cassel en de Reuver; steeds als SLINGELANDT. LONDEN (?) Marquis of Buie. 43. Betaling der herbergierster, Cat 1884 Nr. 84, gemerkt P. D. H. 1658, l ) Mededeeling van Karl Madsen te Kopenhagen. 184 PROEVE EENER KRITISCHE BESCHRIJVING ENZ, uit dc verzameling Braamkamp (1771). Het is mij niet bekend, waar de verzameling Bute zich thans bevindt LONDEN, Mr. Crews. 44. Vertrek van de buitenplaats, uit de verzameling Bell (1881). Vrij laat werk. LONDEN, y. P. Heseltine Esq. 45* Naaister en cavalier, gemerkt P. D. Hoogh. Uit de verzamelingen Knighton (1885), Koning van Beyeren (1826), C. S. Roos (1820) en SCHIMMLPENNICK (1819). LONDEN, Sir Fr. Pelham Clinton Hope, in het South Kensington museum tentoongesteld. 46. Herberg met vier personen, Cat. Nr. 34 een vroeg werk, dat door schoon- maken evenwel zeer geleden heeft. Uit de verzameling Braamkamp (1771). LONDEN, Mr. Joseph. 47. Gezelschap om een tafel; vrij laat, gemerkt P.D HOOCH. LONDEN, Mr. Mildmay. 48« Broodsnijdende vrouw en biddende jongen, uit de verzameling Verstolk van Zoelen (1846), Meynts (1823), Gildemeester (1800) en veiling 16 April 1750 te Amsterdam. 49. Slaapkamer met pianospeelster. Uit de verzamelingen Verstolk van Zorlen (1846) en Kleynenbergh (1841). Dit stuk, thans aan Nie. Maes toegeschreven, is door mij op blz. 293 van den vorigen jaargang van Ond-Holland uitvoerig besproken. Ik kende het toen nog niet uit eigen aanschouwing en opperde het vermoeden, dat het misschien een JANSSENS kon zijn. Sedert dien heb ik de gelegenheid gehad, het stuk te zien en ben daarbij tot de overtuiging gekomen, dat twijfel aan de toeschrijving aan I\ DE Hoogh niet gerechtvaardigd is. Het schijnt mij een werk uit zijn middelsten tijd evenals bet andere stuk in deze verzameling. Ook Dr. A. Bredius denkt eerder aan dezen, dan aan een der andere in aan- merking komende schilders: Em de Witte, P. Janssens of Nk. Mar\ LON DEN, Eari ef NortAèrmi. 30. De lieveUngspapegaai. Uit de verzamelingen Berzv en Croese (iSii\ LONDEN, £«r CA. Eohémsom. $t* Mwskeerend gezelschap uit zijn laten tijd. Voorheen bij den kuzs- kooper Lesser LONDEN; & Safttag Esq. 52. Het afge wez e n glas wijn (4 pers.). De schilderwijze herinnert sterk aan Joh. Vermeer* toch b een echte de Hoogh. Uit de irmafin; Grand Pré. PROEVE EENER KRITISCHE BESCHRIJVING ENZ. 18 S LONDEN (?) Earl of Strafford. 53. Binnenplaats met priëel, gemerkt P. D. H. 1658, uit de verzamelingen Byng, Solly (1837), Walscott te Antwerpen. LONDEN, Lady Wallace. 54. De bakker (2 pers.). Uit de verzamelingen VAN BRIENEN VAN DE Groote Lindt (1865) en Clicquet— Andrioli (1803). 55. De appelschilster, in 1848 gekocht van C. PERRIER. LONDEN, Lord Wantage. 56. Binnenplaats met rooker en drinkende vrouw. Uit de verzamelingen Overstone, Wells (1847) en misschien Koopman — Utrecht. LONDEN, Hertog v . Wellington. 57. Dame bij’ haar toilet, uit de verzameling MuiLMAN (1813). 58. Musiceerend gezelschap (tl pers.), evenals het vorige een laat stuk. SLOT HAMPTONCOURT BIJ LONDEN. 59. Musiceerend gezelschap, Cat. Nr. 669. Het heet „na P. DE Hoogh” en hangt zoo hoog, dat een eigen oordeel mij niet mogelijk was. Vermoe- delijk is het hetzelfde stuk, dat WAAGEN (Art. Treas. II 11) nog in Buckinghampalace zag. Ook hij klaagde over hooge plaatsing en onthield zich van een definitief oordeel. RICHMOND BIJ LONDEN, Sir Francis Cook. 60. Kaartspelers (6 pers.) Uit de verzameling Erard (1832). 61 . Musiceerend gezelschap (5 pers. + 2 op den achtergrond) laat. LüTZSCHENA (bij Leipzig), Freiherr von Speck — Stemburg. 62. De les in *t loopen, gemerkt P. DE HOOGH. Uit de verzameling Sereville (18 II). MAGDEBURG, Museum. 63. Kortegaard, valsch gemerkt: PIETER DE Hooch. Uit het museum te Berlijn (1884) en de verzameling STEVENS Parijs (1867). MüNCHEN, Pinacotheek. 64. De lezeres, geschilderd door P. JANSSENS, in L791 gekocht van DE VlGNEUX, MüNCHEN, Dr. M. Schulart. 65. Luitspeelster. Laat stuk. In 1888 bij den kunstkooper M. COLNAGHI te Londen. NANTES, Museum. 66. De muziekles, vroeger aan P. DE HOOCH toegecchreven, vergelijk bijv. Havard, blz. 124, doch in den Inventaire des richesses d*art dteik France Oud-Hoüand % 1892. 24 186 PROEVE EENER KRITISCHE BESCHRIJVING ENZ. 1887 als Nr. 32 der onbekenden der Vlaamsche school aan den monogram- mist H. C. teruggegeven. Uit de verzameling Cacault. NEURENBERG, Gertnaansch museum. 67. Officieren met een dame, gemerkt P. D. HOOCH. Cat 1886 Nr. 320; uit het museum te München. PARIJS, Louvre. 68 . Groenteschoonmaakster met kind. Gemerkt P. D. Hooch. Goede periode. Cat. Nr. 223. Uit het Musée Napoleon. 69. Kaartspelers, gemerkt P. D. Hooch, Cat. Nr. 224. Uit het Musée Napoleon en de verzamelingen Tolozan (1801), Paillet (1777) en Wassenaar v. Obdam (1750). Dit laatste volgens den catalogus van 't Louvre. Ik vind het stuk niet in de veilingslijsten bij Hoet (II 290 & 405). PARIJS, Marquis <t Aoust. 70. Vloerveegster met twee andere figuren. Dit is een werk van P. Janssens, wiens eigenaardigheden het vertoont . l ) PARIJS, M. Rud. Kann. 71. Twee personen met hond in een slaapvertrek. In den stijl van de kaart- spelers in 't Louvre. PARIJS, Baron Ed. de Rothschild. 72. Moeder en kind bij de bleek; de fraaiste mij bekende DE HOOGH te Parijs. Vroeger bij den kunstkooper Farrer. 73. "* Vrouw met een glas water en kind. Uit de verzameling van Loon. De pendant, een binnenhuis, was eveneens bij de VAN Loon’s; ik zag hem evenwel niet bij den heer ROTHSCHILD. PARIJS, M. Rickoff. 74. De vloerveegster, is van P. JANSSENS en de pendant van ’t stuk te München. Uit de verzameling Bierens (1881). St. PETERSBURG, Eremitage. 75. Dame met keukenmeid, door Alexander I aangekocht 76. Concert, gemerkt P. D. Hoogh. 77. De kantwerkster, door Catharina aangekocht. Geëtst door MASS ALOFF. Waagen twijfelde aan de echtheid en dacht aan Adr. v. d. Velde. l ) Oud-Holland IX nog niet vermeld. PROEVE EENER KRITISCHE BESCHRIJVING ENZ.] 187 St. PETERSBURG, Academie. 78. De brievenbode; is van P. JANSSENS. Uit de verzameling Leuchtenberg- Beauharnais. QUEDLINBURG, v. Bock. 79. Soldaat, valsch gemerkt P. V. HOOCH; het stukje is evenwel echt, doch van weinig beteekenis. Uit de veiling Merlo (Keulen 1891). ROTTERDAM, Museum Boymans (in 1864 verbrand). 80. Conversatiestuk. Uit de nalatenschap van den stichter, de verzamelingen WoODBURN (1854 verkocht^aan Laurie) en van den abt Geveney (1779). ROUAAN, M. Dutuit. 81. De vloerveegster, van P. JANSSENS. Tot in alle details hetzelfde stuk als bij RiCKOFF — Parijs, doch iets kleiner. Het was mij O.-H. IX 287 en verv. reeds uit oude veilingscatalogi bekend, zonder nog te weten, waar het zich heden ten dage bevond. Uit de verzamelingen PatüREAU van Antwerpen (1857 te Parijs verkocht), P. Perier (1843), Vic te d'HARCOURT (1841) beide te Parijs en steeds als P. DE Hooch; veiling 29 Apr. 1817 te Amsterdam „door of als P. DE Hooch”; v. d. Werff v. Zuidland (18 il Dordrecht) en J. J. DE Bruin (1798 Amsterdam) beide als P. de Hooch. SCHLEISSHEIM, Slot. 82. Vrouw met 2 kinder en meid, echt maar reeds naar de late periode. STOCKHOLM, Nationalmuseum. 83. Binnenhuis, moeder met wieg, Cat Nr. 473. Onduidelijk gemerkt P. D. HOO. Komt voor in den inventaris van 1816. Bijna dezelfde compositie als in ’t Museum v. D. HOOP (Nr. 682). 84. Binnenhuis met lezende dame, Cat. Nr. 471, verzameling van LOUISA Ulrika. 85 . Het inwendige van een herberg, Cat. Nr. 472. Is volgens vriendelijke mededeeling van den heer K. MADSEN te Kopenhagen een meer dan twijfelachtig stuk. Misschien een BOURSSE. Sedert den inventaris van 1816 in ’t Museum. STRAATSBURG in den Elsass, Museum. 86. Wandelend paar in een vestibule, gemerkt P. H. (apocrief?). In 1857 te Manchester tentoongesteld door HOWARD GALTON. WAAGEN zag bet in 1850 te Hadzor bij Droitwich. 186 PROEVE EENER KRITISCHE BESCHRIJVING ENZ. WEENEN, Academie. 87. Hollandsche (Deiftsche) familie op haar binnenplaats. Cat. Nr. 715. Een goed werk van den schilder uit zijn eerste periode. Eenigen tijd ten onrechte aan den Delftschen Vermeer toegeschreven. Geschenk van Graaf Lamberg (1821). Pro Memorie noteer ik vervolgens: a) Een aantal stukken door Waagen beschreven in de verzamelingen Stroganoff, Youssoupoff en Lazarew te St. Petersburg. ' b) Een binnenhuis met een vrouw, die haar bed opmaakt, door Bürger en Waagen in Staffordhouse te Londen vermeld; ik zag het daar evenmin als ik het in den gedrukten catalogus vond. c ) Officieren in ’t priëel van een herberg, door Smith en Waagen beschreven bij Baron Lionel de Rothschild te Londen. d ) Breistertje met een papegaai, door Smith vermeld in de verzameling van den hertog van Buccleugh. é) Het beroemde binnenhuis der veiling SecréTAN, thans in Amerika, evenals zoovele anderen. OVERZICHT DER NUMMERS VAN SMITHS CATALOGUE RAISONNÉ voor zoover zij mij öf thans bekend, öf na Smith’s tijd in een veiling voor- gekomen zijn. I Marquis of Bute (Londen?) 2. Pelham-Clinton-Hope, South Kensington Museum Londen. 3. \ Dit is het stuk der verzameling VAN DER HOOP (hierboven Nr. 5), door 4. ) Smith in verschillende verzamelingen gezien en beschreven ; tevens identiek met zijn Nr. 67 en Nr. 1 van *t Supplement. 5. Louvre, Parijs. 6. Museum Boy mans te Rotterdam, in 1864 verbrand. 7. Waarschijnlijk veiling SALAMANCA, Parijs 1867. 8. Mad. Lacroix, Parijs (is een J. Vermeer). 9. Museum te Berlijn (= 52, en Suppl. 26). 10. 11. Veiling van den Schrieck, Leuven 8 Apr. 1864. 12. Veiling Bösch, Weenen 28 Apr. 1885 (voorheen Wilson). 13. PROEVE EENER KRITISCHE BESCHRIJVING ENZ. 18 » 14. 15. Lord Ashburton, Londen. 16. Baron V. OPPENHEIM, Keulen. 17. 1 8 . National Gallery, te Londen (=50.) 19. 20. Generalconsul Thieme, Leipzig. 21. Mr. G. Salting, Londen. 22. Baron Speck — Sternburg, Lützschena bij Leipzig. 23 - 24. 25- Rijksmuseum, Amsterdam. 26. Veiling V. CUYCK, Parijs 1866 (volgens BÜRGER een J. Vermeer). 27. Buckinghampalace, Londen. 28. 29. Staffordhouse ? Londen 30. Lord Wantage, Londen. 31. Rijksmuseum, Amsterdam (= Suppl. 12). 32. 33. Sir Francis Cook, Richmond bij Londen. 34. Veiling SECRÉTAN, Parijs 1889. 35. Jhr. Steengracht van Düyvenvoqrde, 's Gravenhage. 36. 37. National Gallery, Londen (= Suppl. 29) 38. Jhr. Six VAN Hillegom, Amsterdam. 39. Museum, Kopenhagen. 40. Oude Pinacotheek, München. 41 . Academie van beeldende kunsten, St. Petersburg. 42. Baron Ed. DE ROTHSCHILD, Parijs (= Suppl. 14). 43 - 44. Veiling VAN BRIENEN VAN DE GrOOTE LINDT, Parijs 1865. 45. Lady Wallace, Hertfordhouse Londen. 46. Mr. J. P. Heseltine, Londen. 47. Earl of Strafford, Londen (?) (= Suppl. 15). 48 . Buckinghampalace, Londen. 49. National Gallery, Londen. 50. National Gallery, Londen. 51. Rijksmuseum, Amsterdam (= SuppL 22). 190 PROEVE EENER KRITISCHE BESCHRIJVING ENZ. 52. — Nr. 9 en SuppL 26. 53. = Suppl. 28. $4. Mr. Mildmay, Londen. 55. 56. 57. Hertog van BüccleüGH, Londen (?) 5». 59- 60. 61 . Rijksmuseum, Amsterdam (= SuppL 25). 62 . Louvre, Parijs. 63. = SuppL 27. 64. 65. Anonieme veiling, 4 Februari 1851, Parijs. 66. 67. = 3, 4 en SuppL 1. 68, Germaansch Museum, Neurenberg. SUPPLEMENT. 1 . = 3, 4 en 67. 2. Veiling P. Fouquet, Amsterdam 1801. l ) 3. Eremitage, St. Petersburg. 4- 5 • 6. Earl of Northbrook, Londen. 7. Veiling de Kat, Parijs 1866. 8. 9- 10. Kunsthalle, Hamburg. 11. = 29 ? (Staffordhouse Londen ?) 12. Rijksmuseum, Amsterdam (= 31). 13. Veiling Buisseret, Brussel 29 April 1891. 14. Baron Ed. de Rothschildt, Parijs (= 42). I s . Earl of Strafford, Londen (?) (= 47). 16. 1 Smith beschreef het stuk naar eene teekening. PROEVE EENER KRITISCHE BESCHRIJVING ENZ. 191 17. 18. Veiling Stange— L übeck, Keulen 1879. 19. 20. Veiling BeüRNONVILLE, 1883 Parijs. 21. 22. =51 Rijksmuseum, Amsterdam. 23. = S3- 24. Baron Ed. DE ROTHSCHILD, Parijs. 25. Rijksmuseum, Amsterdam (= 61). 26. Museum, Berlijn (= 9 en 52). 27. = 63. 28. Veiling Morland, 1863 Londen. 29. =37 National Gallery, Londen. 30. Rothschild, Londen (?). 3 1 . Museum, Kopenhagen. Uit de vele leemten in bovenstaande lijst blijkt genoegzaam, hoever wij er nog van verwijderd zijn, alle door SMITH beschreven werken te kunnen aanwijzen. Bij de vergankelijkheid en onvolmaaktheid van al het ondermaansche zal het wel nooit gelukken, deze lijst geheel te completeeren. Voor iedere bijdrage daartoe van de zijde mijner lezers, ben ik dankbaar ! ’s Gravenhage, Mauritshuis, October 1 892. EEN INVENTARIS VAN 1716. MEDEGEDEELD DOOR E. W. M O E S. In de Grote Snel. Het Stuk voor de Schoonteen, verbeel- dende een Benq&ett der Goden, ge- •c bildert door G. Laires ƒ3000. — Drie Grote Vierkante Vakken met Sinne- beelden van den «elven ,4500.-- Vijf Graauwe Vakken, fit» „ 1000. — In de Steene Zydecaemer. Het Schoonteen Stük, verbeeldende Diana met Bndijmion, geicbildert door ter Brugge 600. — Een Soldentuk verbeeldende een Aürora met di verte beelden, door J, F erre ris „ 1 500. — 8 Graeuwe, van diverae «oorten «tukje«, «ta: 500^- In de andere Zydekamer. Het «tuk voor de Schoo n t— ■» verbeeL ( dende de Rentmr. door Jacob Bakker „ 600. — 3 Vakken in de Zohfcr, fit» „ 1000. — In ’t Voorin y», Ac. 9 Stukken in Vakken, verbeeldende beel- den, &C 200.— In de Steene Agterkamer. Vak met eenige kindertjes 5 eenign Ornamenten. B 300,— In de Cpipel. Een Jupiter Itjo. — Helaas heb ik niet kunnen nagaan, in welk huis Jap Fietbrsz. Zom» op 1 Juli 1716 deze enorme taxatie deed. ƒ 13200 alleen aan onroerende schilderijen is de moeite waard. De namen der schilders en de afkomst van het origineele stuk* d« benut in het uitge- breide familie-archief van Jhr. Hoefft van Velzen te Amsterdam, geven echter te kennen dat het in Amsterdam te zoeken is. Daar woonde dan ook Jan Pietkbsz. Zomer. Gerard Lairesse stierf eerst 17 11 maar verloor al in 1690 zijn gezicht. Hendrik ter Brugghen was reeds 1629 gestorven, en ik vermoed dat zijn Diana en Endymion niet voor het huis geschilderd waren, maar eerst later een plaats in den schoorsteen gevonden hebben. Met dien Ferreris was de makelaar in de war; immers zonder twijfel was Dirk Ferreris, gestorven 1693, en die vooral zijn werk maakte van het schilderen van zalen, de bedoelde kunstenaar. Ditzelfde meen ik te moeten opmerken bij Backer, en als waarschijnlijk aan te nemen, dat niet Jacob maar Adriaen Backer, die in 1684 stierf, en met Ferreris samen in Italie geweest is, de schilder is geweest van den Onrechtvaardigen Rentmeester. Om twee redenen scheen mij deze kleine inventaris der mededeeling waard, ten eerste omdat ze doet zien met welk een weelde de Amsterdamsche patriciërs der 17de eeuw hnnne huizen inrichtten, ten andere omdat er uit blijkt, dat een expert uit den tijd zelf niet erg op de hoogte van zijn vak blijkt geweest te zijn. Dit is een vingerwijzing, hoe voorzichtig wij moeten zijn in het gebruik der bronnen. Nog menigeen heeft onder zijne familiepapieren inventarissen als de bovengenoemde ; dat hij ze eens ; uit het stof te voorschijn hale. Wellicht geeft een andere aanleiding tot meer en belangrijker aanteekeningen. DE DELFTSCHE SCHILDERS JAN WILLEMSZ. DECKER en WILLEM JANSZ. DECKER. DOOR Dr. a. bredius. nder de vele schilders, die in het vergeetboek geraakt zijn, behooren de hier genoemde Delftsche kunstenaars, die juist in een tijdperk van omwenteling in onze kunst — omstreeks 1600 — 1625 — werkzaam waren. Onlangs zag ik een werk van den oudsten der beiden. De Heer G. DE JONG, photograaf te Amsterdam, bezit een groot paneel, waarop in een fantastisch landschap de gchccle geschiedenis van Isaäk’s offerhande met kleine figuurtjes is afgebeeld. Het werk deed mij denken aan een dergelijk groot stuk van zijn tijd- en stadgenoot Pieter Stael, over wien later, gedeeltelijk ook aan Gillis de HONDECOETER. Het landschap is erg groen en zonderling van compositie; de boomen zeer gemaniereerd van teekening. Het. is duidelijk gemerkt J. W. DECKER. Deze schilder schijnt. tot de meesters te behooren, die in het einde der XVI« eeuw hier te lande het landschap tot het onderwerp hunner schilderijen, de bijbelsche voorstellingen, die ze behelzen, slechts als stoffage kozen ; Patenier en Hkrri met DE Bles hadden in het midden der XVI e eeuw hiermede in de zuidelijke Nederlanden een begin gemaakt ScOREL had bij ons diergelijke stukken ingevoerd. Wij zouden hier een gansche groep van dergelijke meesters kunnen opnoemen; ik herinner slechts aan CLAES van DEN HECKE, van wien men te Alkmaar nog zulke schilderijen in het Museum aantreft. Oud-Holland, 1892. 25 194 DE DELFTSCHE SCHILDERS ENZ. Op de lijst der schilders, die van 1613 — 1649 te Delft meesters van het St Lucasgilde waren, treffen wij onder de eersten aan: Jan Willemsz. Decker, in den Haen . l ) Toen was de kunstenaar echter niet jong meer. 13 Juni 1612 toch leggen „Jan Willemsz. Decker, schilder, oudt 59 jaren, en Willem Jansz^ „Decker, meede schilder” te Delft eene verklaring af. 2 3 ) Hij is dus omstreeks 1553 geboren. ScOREL’s werken zullen denkelijk zijn voorbeeld geweest zijn. Nog ééns slechts vind ik hem genoemd: 18 Oct. 1616 is Jan WlLLEMSZ. DECKER, schilder te Delft, getuige bij een Acte 8 ). Meer weten wij van zijn zoon Jan Willemsz. Decker. Deze verleed 24 Maart 1609 met zijne huisvrouw Barbara SYMONSD r. te Delft een testament voor Not. A. RijSHOUCK. Hij woonde toen „achter in de huy singe van ’t verndel(?) uytcomende in de Jan Vaer-steech”. 13 Aug. 1610 bekent hij eene kleine erfenis te Amsterdam ontvangen te hebben. 4 ) 4 Aug. 1614 hield hij eene loterij te Delft; dit was toen ten tijde gebruikelijk, en een middel, waarmede de schilders hunne producten soms aan den man moesten brengen. Ziehier de acte: Op huyden den 4 Augusti Anno 1614 hebbe ick A DRIAEN RijSHOUCK, Not. publ. binnen Delf! mij ten verzoucke van Willem Jansz. Decker, schilder, wonende in de Cromstraetsteech, binnen derselver stadt, in de ver- gulde lijst gevonden ten huyse van denselven Willem Jansz., alwaer ick present geweest ben op het uyttrecken van de namen, nijeten ende prijsen van de loterije bij hem met consent en belijeven van de Magistraten deser stede Delff opgestelt, ten nombre toe van dertich prijsen, dewelcke te beurte gevallen sijn den naervolgenden persoonen, ende is dese loterije getrocken ten huyse van den voorsz. Willem Jansz. Decker met open deuren ende vensteren ten overstaan van een yegelick, diet belyeft heeft. Ik noteer slechts de volgende prijzen, zonder meer: Een lantschap met scheepkens daerin. De eerste, hoogste prijs is : daer de kinderen van Israël het paeschlam eten* Een lantschap, daer een dorp en binnelantsche scheepkens incomen. Een vroutge op de put, daer Christus bij de put sit Argus met sijn hondert oogen, een lantschapken. Een groot lantschap, dat een boereverdrijet genaemt es. een Marya beeldeken. een lantschap van Sauel, die zijn vaders esel ginck soucken. een boeren bruyt. 1) Archief voor Ned. Kunstgeschiedenis I, p. 4. *) Prot. Not. J. Molijn, Delft. 3) „ „ F. V. Uytenbrouck, Delft. 4) „ „ F. van Banchem, Amsterdam. DE DELFT’SCHE SCHILDERS ENZ. 195 een trongie, die op een sackpijp speelt. een lantschapke van Abraham’s offerande. een schipvaert, daer het lant van Walcheren incomt. een lantschap van Moysis en Aaron. een quartel jachgen. een playsansy, een kleijn stuckgen met een boompgen daerin. een trongye met een fackel in sijn hant, die Diogines hiet (!) een groot lantschap, daer Hans Jordaens beelden in gemaeckt heeft. een Daphne, die verandert in een laurierboom. een scheepken. een schipvaert, dat verloren cost hyet (de Kostverloren Wetering bij Amsterdam ?) een kleijn stuckgen, daer de soldaten een boer voor haer oversten brengen. een landschapge van den jongen Tobyas. een lantschap, dat men een veertgen noemt. een lantschap met Marya en Joseph. een groot lantschap, daer de verloren soon domineert. een stuck, dat men een roverije noemt een lantschapgen, daer een soldaet naer een boer schiet. een, daer de soldaten de boeren plunderen. een lantschapgen, daer men wt jagen rijdt. twee groote trongiens die men noemt Heraclitus en Dpmocritus. Wij ondergeschreven (de trecker, de naemleser en de nijetsegger en prijsleser) verclaren ten versoucke van Willem Jansz. Decker, dat de voorsz. 30 prysen in manieren als voren ende tot behouve van de persoonen hierboven genoemt te beurte sijn gevallen, ende dat daerinne alles oprechtelicken ende ter goeder trouwe gehandelt is, sonder eenige fraude, arch ofte liste. Ende dat wij altsamen gestadelick daerbij present sijn geweest, sonder dat oyt ijemant van ons daervan geweest ofte geabsenteert heeft. Enz. enz. enz. 4 Aug. 1614. w. g. A. Rijshouck. Abraham Jacobsz. Cornelis Teunissoon, klermaeker. C. S. Ketelaer, backer* Wij kunnen wel aannemen, dat Decker meest door hem zelf geschilderde stukken verlootte. 19 Dec. 1623 werd hem „consent gegeven, omme met sijne „schilderijen alle maendens ééns en geduyrende de kermissen voor te mogen staen „op de Gallery van de Ho. Mo. Staten Generael binnen 's-Gravenhage.” *) 4 Sept. 1) App. Rekenkamer van Hollandt. 25 * 196 DE DELFTSCHE SCHILDERS ENZ. 1624 werd er een kind van hem in de Oude kerk te Delft begraven. ') Het schijnt* dat zeer kort daarna beide de ouders het tijdelijke met het eeuwige verwisselden de fel woedende pest had ze met vier andere kinderen weggerukt. Ruim een maand later werd reeds hun boedel opgemaakt. Inventaris van de nagelaten goederen van WILLEM JANSZ. DECKER, schilder, en Barbertge Simons, beyde za: gewoont hebbende aen de West* zijde van de Voorstraet in de huyzinge van Willem WlLLEMSZ. VAN Linsghooten, sulcx als sij mette doot geruymt ende naegelaten hebben ten behouve van heurluyder 2 naegelaten kinderen als Jacob, oudt 5 jaeren, en Machtelt, oudt 2 jaren. Enz. 18 en 19 November 1624. O. a.: Vele schilderijen, daarbij : Twee groote ronde borde met vergulde lijsten van Hans JOORDAEN. Een cas van Jordaen, daer Christus verraden wert. Een bort van Kanaën met vergulde lijst van Hans JORDAEN. Een cruijsdrager van Hans Jordaen met een dubbele vergulde lijst. Een bort met een binne lijst, daer Jonas van de walvisch op 9 t lant ge- schooten wort. Voorts rooverijen, keuckens, toegemaeckte paneelen, bancquettgens, tron- giens, freuytstuckgens etc. Een scheepgen Petrus van JordaENS, met een copy van hetselve. Verbazende partijen lijsten en hout, om lijsten te maken. Een kinderdoding van Herodus van CORNELIS JACOBSZ. (DelffJ met dubb. verg. lijst. Een boodschapge van CoRNELlSZ Jacobsz. Een closbaentge. Een Jonasge. Etc. Een keucken van CoRNELis Jacobsz. (Delff.) 20 Sept. 1624 ten sterfthuyse gevonden: (Volgt een groote partij zilvergeld.) Twaelff taeffeltgens om in ringen te settën, soo bloempotgens als tyen geboden. Voorts blijkt, dat de schilder met zijne vrouw en vier kinderen tegelijk aan de pest overleden zijn. (Facsimile der handteekening op het stuk van Jan Willemsz Decker.) *) Archief voor Ned. Kunstgeschiedenis VI. 2) Prot. Not. A. Rijshouck, Delft. ORANJES BRIEFWISSELING MET JACOB VAN WESENBEKE EN ANDERE GEHEIME AGENTEN IN DE NEDERLANDEN 1570- ! 573. VOOR HET EERST VOLLEDIG UITGEGEVEN DOOR J. F. VAN SOMEREN. III. Frans Volkertsz Coornhert aan Dirk Volkertsz, zijn broeder, [te Kleef], Schrijven der Apologie. — Eigenh. brief. Brit. Mus. Cotton Mss. Galba IV. C, 12 (41). Uut Embden den XIX Julij XV= LXX. ertslieve broeder, W y zijn God heb loff noch al gesondt soo wy v[an] u endt Neelsuster 1 ) mede verhopen anders dan dat ick meen dat ghy wel gehoort hebt van [RutJger CLEMENTS ons broeders zoon dewelcke naerdat hy cranc geworden was ende van die pastoren, cappellanen, vrinden en vremden metten wordt Godt, biechten, enzoov. zeer en getempteert ende volstandich gebleven zijnde buyten der stede van Amstelredam gebrocht was, in God verstorffnen ende groit rumor binnen Amstelredam is geweest dat zy hem onder de galge wilden begraven, maer en is niet geschyet. ‘) D. i. Neeltje Simohsdr., de »rouw van Dirk. Zie over haar huwelijk met hem: J. ten Brink, D. V. Coornhert en lijne wellevenskunit Amst. i860, inleiding, blx. XL11I en vv. en LXIII. 198 ORANJES BRIEFWISSELING MET JACOB VAN WESEN BEKE. Ick hebbe u een brieff gescreven welcke beneffens den brieffvan Reyn[IERJ Cant mede an u gescreven by eenen bode die naer den Prince ghing tot Heydelbergh an u gesonden is geweest. Daerinne ick u intbreede verhaelt hebbe tgene dat ick van aiooiuenaalile l ) hebbe weten te becomen. Hoewel ick daerop noch geen antwoord hebbe gecregen, verhope ick nochtans dat ghy die ontfanghen hebb, also[e] zyne V.G. den bode zeyde seifs den brieff aen u te zullen bestellen. Ick verwachte oick geen antwoirt maer veel meer u ende Neelsusters coompste. Voirts kan ick u niet bergen hoedat die Vlaemingen, Brabanders, Hollanders ende Waelen alhier residerende in Aprile lestverleden eenen brifeff] gescreven ende by de verneemste van de namen geonderteykent geson[den] hebben an mynen Here den Prince, daerby zy te kennen gaven dat zy wel van méningé waren jegens den aen [sic] anstaenden Rycxdach een generale ofte el ex int zijn particuliere Apologie ofte Remonstrantie] te maecken tot iustificacie van der uutgeweeckenen saecken, ende laste [off] bedachte van den Hartoge VAN Alve, soo verde zijnder V.G. sulex go[et] dochte, daerup zyne V.G. by missive in date den 25 Aprilis he[n] geantwoirt dat zyne V.G. tselve voornemen zeer goet dochte e[nde] dat men sulex metten aldereersten maecken ende an zijnder V.G. oversfeynden] zoude, zyne V.G. wilde daerinne gaerne adviseren ende alle hulpe d[oen]. Dit antwoort hebbende, is hier gecomen (so ick versta doch en weet niet zeecker) Harmanne Modettus minister geweest tot Antwerpen ende hebben de Brabanders alsdoen van andere meninge geweest, ende geen Remonstrance wfillen ?] overzeinden doch hebben wy Hollanders, Westfriessen ende Groningers onse Remonstrance gemaeckt ende by onsen broederen (van onsen wegen Laurens Jacobs soo ghy wel weet) and zijnder V.G. gesonden. Dewelcke Laurens Jacobs weder affgesonden is met V volle gescreven instructie by zijnder V.G. handt geteyckent ende verzegelt, met last omme die kereken tot Coolen, Wesell ende Embden an te spreecken, ende totter Apologie te maecken te vermanen, maer hebben die van Coolen tseflve] affgeslagen soo die Brabantsche natie alhier tot Embden mede gedaen hebb[en] ende hebben die van Wesel (so LoURENS zegt) voorgewent instans excusationem soe dat onse saecke daerdeur mede naer raedt van van [sic] zijnder V.G. moe[st] achterblyven. Terselver tijt als LOURENS JACOBSZ affquam, heeft hy medegebracht een brieff geteyckent by Petrum Datenum [ende] Petrum Alostanum, geschreven an de ministers ende ouderlingen der kereke van Embden, inhoudende dat zy van meninge waren een generale Apologie te maecken beroerende alleen die religie (soo die Brabanders dien brieff wtleggen) ende geen politycque saecken, versoeckende dat men daeromme Cornelium Rhetium souden an henluyden zeinden met volle *) Geheimschrift, waarvan de sleutel ontbreekt. ORANJES BRIEFWISSELING MET JACOB VAN WESENBEKE. 199 instructie [ende] procuratie omme die Apologie te helpen maecken, tot hetwelcke die Brabanders alhier terstondt haere volle consent gegeven hebben, ende deden voerts eerst ansoecken onse dienaers namelick Petrum Gabrielen, ende Jan Aerendtz, ende soo zy die dienaers tot hare meninge niet hebben connen trecken hebben die dienaers der kercke tot Embden den brieff onse gemeente voirgehouden daervan ick u hier beneffens copie overzeynde . l ) Desen brieff by ons in communicatie gcleyt zijnde hebben wy daeruut groite swaricheyt bevonden, als eerst dewyle dat wy onse saecken met mynen. Here den Prince begost ende angeleyt hadden, dat wy sijnder V:G. niet en be- hoerden verby te gaen, ende soo wy sulcx deden, zouden daer veele inconve- nienten mogen uutrijssen, alsoff wy zijnder V.G. diffideerden ofte mistrouwden, daermede wy zyne V.G. ons te viandt souden mogen maecken, oick decourageren ende wederslachtig omme onse saecke soo hertich niet te dryven, als syne V.G. die tot nochtoe gedreven heeft. Dat oick die Duytsche vorsten een groet achter- deincken jegens ons souden mogen nemen dat wy sulcx den Prince mistrouden, wiens groete getrouwe gedurige arbeyt in onse saecke gedaen tot zijnder V.G. groite costen, ende pericule van lyve den vorsten wel bekent is, met meer consi- deration hier te lang te verhalen. In anderden dat wy ons laten beduncken [dat men] tot onser verantwoerdinge die Apologie niet wil en mach maecken dat se ons in onse saecken vruchtbaer zoude zyn tenzy dat die politycque saecken, als placaten, ordonnantiën, inbreke van privilegiën, vryheyden, tyrannye van den [Hertoge van] Alfa daermede ingevoecht werden. Ten derden dat ons noch wel gedeinckt hoezere die Brabanders met Datheno, CORNELIO Rhetio ende meer anderen anno 1566 drongen dat men die name ofte titule van der Augsburçhsche Confessie niet en zoude aannemen, hetwelck mijn Here die Prince doemaels :.eer gaern gesien hadde omme ons daermedt te brengen onder die bescherminge ende tutele van de Duytsche vorsten. Met meer andere oirsaecken daeromme wy periculoos vinden CORNELIO RHETIO volle instructie ofte procuratie te geven omme met Datheno cum sociis sodanige Apologie upte religie alleen te maecken vresendt dat zy int maecken van die Apologie hore oude verstandt noch souden mogen dryven, ende daerinne stellen articulen die jegens die Augsburgsche Con- fessie ctlycke malen zouden mogen stryden ofte ten minsten defsen] in als niet ofte conform wesen. Daerover wy by de Duytsche vorsten ende hore geleerden voor onvredige oproerderen muytemaeckers etc. mochte geacht worden, als diegene die hore begroyde religie souden willen reformeren. Daertoe maecke ons swaricheyt dat Harmannus Modetten onlangs geleden hier is geweest met eenige articulen die hy begeerde dat alle die dienaers l ) Zie het vorige stuk no. XIV. 200 ORANJES BRIEFWISSELING MET JACOB VAN WESENBEKE. vandt Oistfriesche Kercken souden onderteyckenen, ende hem affgeslagen was, daeruut wy vresen dat zy uut ’de generale instructie ofte procuratie die men Rhetio soude mogen geven een generael besluyt zouden mogen maecken, ende daermede vercrygen tgene dat zy te voren van de dienaren niet hadden weten te becomen. Alle dese ende meer consideratien hier te lange te scryven hebben [s/r] ende die duysterheyt ofte twijffelheyt des brieff overwegen zijn[de] hebben wy een antwoert gemaect up het alderlenichste ende soetste dat ons mogelick dochte, omme henluyden tot geene tornicheyt te verwecken, daervan ick u hiermed[e] copie ’) overzeynde, ende begere dat ghy tselve wilt met aandacht deursien ende soe u goetdunct van alles mynen Here den Prince te adverteren, ten ware dat u dochte d[at] dese acten zyne V.G. tot tornicheyt ende consequentelick totverach- teringe van onse gemeene saecke soude mogen verwecken, als ick wel verhope neen, stelle alle tselve tot uwe discretie. Soe u mede goetdunct mocht ghy dit eenige van onse gemeente (doch soo secretelic als ghy mocht) te kennen geven dat zy medt achterdocht mogen nemen. Beminde broeder hiermede bevele ick u ende Neelsuster God Alma[chtig]. Ons broeder, mijn huysfrouw ende kinderen doen u zeere groeten. Ick bidde u coompt doch met Neelsuster ende zoo ghy immers niet moocht, soo scrijfft my doch up myn voorgaende ende dese brieff beschey[t]. Votre frère COORNHERT. *) XVI. De gemeente te Einden aan die te Heidelberg . Antwootd op den brief van 15 Juni over het schrijven van eene Apolo- gie. Overleg met den Prins . — Afschrift door Frans Coornhert. Brit. Mus. Cotton Mss. Galba C. IV, 13 (43). I S 7 °> 19 Juli. Die Genade Godes sy met u allen. Seer geliefde broederen, Uwen brieff van den 15 Junij lestledfen] met inhoude van eene Apologie, hebben wy mit aller neersticheyt mit [die] natie van Hollandt gecommuniceert, u voor eersten bedankende van [uwer] goeder zorgh- vuldicheyt ende wachte, die ghy voor de onschult der kercken Godes draecht. )) Zie het volgende stuk. 3 ) Zie over Frans V* Coornhert: v. Vloten, Nederl. opstand (1564—67), blz. 308 en 312. — Bij hem werden o. a. „die consistorien ende conventiculen van den Geuzen" gehouden. ORANJES BRIEFWISSELING MET JACOB VAN WESENBEKE. 201 Derhalven wy oock niet hebben connen [na]laten, u niet by monde deur andere, maer zelffs met gescrift onssen gevoelen ende ant woort, van alles over te scryven, u oock biddende datzelve te willen annemen als van dengeenen die geer[ne] de opbouwinge van Godes kerke ende tgemeen welvaeren gevoordert zien. Ten eersten dan zall u gelieven te weten dat daer verscheyden verstanden over uwen brieff gecomen, war[uuyt] die sommige hebben gelicht dat ghy daerinne spreekt van een generale Apologie ofte verantwoordinge, in welcke alle zaefcken?] by die van de religie in desen voorleden troublen gedaen het zy nu politycq ofte ecclesiasticq verantwoort ende ontschuldicht mochten werden. Ende die uwen brieff alsoe verstaen hebben, zijn daertoe grotelijcx geroorzaeckt [sic] overmits zy verstaen dat uwen brieff aen de gemeynten tot Colen gescrfeven] alzoo luydende was ende oock verstaen werde. Die anderfen] hebben den brieff verstaen van zoo een Apologie, waerinn[e] alleenlijck voor die stenden des Rijcx de zuyverheyt onser r[eligie?] ende hoe vreembt d’zelve van alle beroer zy bethoont selde werden, zonder eenige mentie van politicque dingen, die [in de] troublen van die van de religie gehandelt zijn ende daerover oock meest gelästert werden, te maecken. Hier kondt g[hy?] nu lichtelycken oordelen dat dese verscheydenheyt int verstaen des brieffs ons niet weynich verhindert heeft om tot een z[eker] besluyt te comen. Off dit uuyt de duysterheyt des brie[ffs] ofte uuyt onssen kleynen verstandt compt, dat weten wy niet [maer?] bidden vrundtlycken, zoot uuyt onsse onverstandt compt dat [ghy?] ons dat niet wilt qualijck affnemen maer ten besten duyden. Hoewel wy dan niet zeekers uuyt uwen brieff hebben connen verstaen zoo willen wy nochtans onsse meeninge van dese zaecke niet verbergen verhoopende uwe verstant in desen za[ecke] oock niet anders dan de onsse geweest zall hebben. Ende n[ae]dewyle wy ons laten beduncken dat u onbekent is, wat a[ll] op dese zaecke is verhandelt hebben wy het noodich [geacht] uluyden twelve te laten weten. Namentlijck dat in den maent van Aprilis lestverleden eenen brieff ge- screven is by [de ?] voorneempste van de kercke ende natiën van Braband, Flaenderen, Maeslandt ende Hollandt ende by henluyden geonderteyckent [met] een spetieel bode gesonden an mynen Heere de Prinche van Orange inholdende in effectie dat wy wel van meeningfhe] zelden zijn omme eene Apologie ofte Remonstrancie te maeck[en] van alle tgeene dat dese voorleden 4 ofte 5 jaeren in dese Nederlanden geschiet ende gehandelt is omme d’zelve de Keys. Ma. en de stenden des Rijcx te verthonen ende daermede hebben sey [sü] niet alleen onsse onschult maer oock onsse gerechticheyt ende daer jegens de ongerechticheyt ende tyrannie van den Hertoghe van Alve etc. Daerup wy wederomme antwoort van zijne furst. G e . ontfanghen hebben, in date den 25 Aprilis inholdende dat zyne furst. G«. ons voornemen bevondt zeer goet ende dat men dien naervolgende alsulcke Apologie Oud-Holland % 1892. 26 202 ORANJES BRIEFWISSELING MET JACOB VAN WESENBEKE. ofte Remonstrantie zelde maecken, ende an zyne f. G. eerstmael overzeynden zyne f. G. wilde daerop gaerne zijn ad vijs geven, en ons in alles daerinne behul- pelijck wesen etc. Welcke achtervolgende wy van Hollandt, Westfrieslant ende Groningerlandt alhier tot Embden wesende elcs een gescrift geconcipueert ende gestelt hebben ende tselve gesonden met eenige van onsse broederen daer gecom- mitteerd zijnde an zyne f. G. Dan ist zelve by de natie van Brabant achtergelaten om eenige redenen hen daertoe porrende, nietjegenstaende zy zelffs zulcx te voeren an zyne f. G. geversocht hadden, zoodat zyne furst. G e . onsse Apologie ofte Remonstrance gesien hebbende hem bewonderde dat die van Brabandt volgende hoer scryven, hoere debuoir mede niet en hadden gedaen bysunder naedemael dat zy meest gepriveligeert zijn ende meer oorzaecken ende redenen hebben om hoer ant Ryck te beclagen dan die van Hollandt. Heeft daeromme zyne f. G. onssen broeder weder afigesonden met volle instructie by zijnder f. G. handt ondergeteyckent ende versegelt, hoe men verder in der voirs. saecken handelen zelde, zoo men anders van meeninge was eenige Remonstrance over te leveren. Dese onse broeder wederom te huys comende heeft dit zelve den bovengescreven natiën wederom voorgedragen ende is zyne furst. G. advis by die van Brabant ende Flaenderen affgeslagen. Daer nuyt wy dan oock onse zaecke naer de raet van zyne furst. G c . hebben moeten laten berusten. Hieruuyt beghrepen wy dat ghy nu wel verstaen kondt dat wy altijt geerne tot gemeen besten wat zolden gedaen hebben ende zoo u verstant is (als veele van ons meenen) dat ghy ons tot gene andere dingen vordert dan wy al te voren voorgenomen hebben zoo zijn wy noch bereyt hierop te doen, alleen dat datzelve mach geschieden nae den forme ende raet ons by zijnder f. G. gegeven die wy hoopen dat uluyden nieten zall mishagen. Maer zoo ghy nu alleenlijck meent met uwe Apologie te verthonen dat onsse eere ende Godesdienst suyver ende van alle uproer gantz vreembt is daerinne vinden wy ons seycker maete beswaert Ten eersten omdat ons dat een groote suspitie van onbedachtsaemheyt ende lichtvaerdicheyt by zijnder f. G. zoude geven dat wy zoo haest zynen goeden raet verlaten wat andern volghden. Ten anderden zoo verstaen wy oock niet dat men in dese turbulente tyden die poli- tycque zaecken vande ecclesiastyque behoort aff te zonderen dewyle wy meest van rebellie van den gemeenen viandt beschuldicht werden, maer zelden onge- twijffelt de vorsten zoowel beweecht werden deur tinbreck onsser privilegiën ende groot gewelt dat [ons] angedaen werdt, als deur de verschoninge onsser leere. Ten derden naerdien het voordel uuyt zulcker Apologie niet meerd[er] kan zijn dan dat onsse religie mach behouden werden, zulcx niet te zijn als onsse vianden daervan spreecken (twelck ge[nouch] verclaert is by voorgaenden scriften ende boucken die den onpartyghe kennelycken genouch zijn) zoo heeft men ter contrarie ORANJES BRIEFWISSELING MET JACOB VAN WESENBEKE. 20 * die swaric[heyt] wederom waer te nemen zoo men in zulcke Apologie yet stelde daeran die Duytsche fursten eenich mishagen kregen ofte dat die Confessie van Augsburgh niet genouch scheen uuyt tscri[ven] dat dan daer uuyt groote ach- terdeel voor onsse gemeene zaecke mochte spruyten. Maer dewyle het ons onbekent is wat ghy hierinne voorgenomen hebt, können wy hiervan geen regel maecken, alleen biddende dat ghy dese onsse onschult u niet wilt laten mishagen« Ende zoo ghy noch yet voorge[nomen] hebt, dat ghy nae u beduncken zonder schade voor u natie niet kondt naelaten daervan hebben u.l. geen weth te maecken. Maer verhopen dat ghy daerinne verstandich ende omsichtig genouch zult handelen. Alleen dat wy u dat toebetrouwen d[at] ghy zulcx niet en zult doen zonder datzelve eerst mit mynen Heere den Prinche te communiceeren opdat zyne f. G. al[soe] mach gekent werden ende zyne behoorlycke eere ontfangen. Niet dat wy achten dat die vasticheyt onsser religie ofte onscfhult] derzelver an zynen f, G. hangt maer overmits zyne f. G. doch diegeene is die ons van God als een instru- ment tot wettelycke bescherminge noch is overgelaten. Dat [ist] cortelycken, lieve broederen dat wy op deze u hebben [te?] antwoorden ende zoo ditzelve noch in alles met uwe gesintheyt niet over en compt dat ghy ons daerinne toch verdraecht tfgeene] wy u oock geerne willen doen ende betuygen hierinne alsmede voor de Heere onsse Godt dat wy geerne het beste wilden navolgen ende doen hierinne niet deur eygensinnicheyt ofte partijchheyt maer stellen u lieve broederen het beste dat wy hebben, dat wy dan niet en hebben daerinne zult ghy ons verdragen. In Emden den 19 Julij . l ) XVII. Commissiebrief van den Prins voor Mr . Jacob van Wesenbeke . — Hs. [van N. Bruyninck?] met onderteekening en zegel des Prinsen. Brit. Mus. Cotton Mss. Galba C. IV, 55. 15 7°, 9 Augustus« Wilhelm by der gratiën Goidts Prince van Oraengpen], Grave van Nassau, Catzenellenboge etc., Heere ende baroen van Breda, Diest, Grimbergen, etc. Borgrave van Antwerpen] ende Besanchon. Doen te weten, dat, Alzoe wy aen 1) Of dit afwijzend antwoord door nog verdere correspondenties gevolgd is, is mij niet bekend. De Cotton Mss. althans geven dienaangaande geen nadere inlichting. Maar wij weten uit den druk van het „Libellus supplex’*, dat Dathenus zijn zin, hetzij met of zonder overleg met den Prins, heeft doorgedreven. De eigenlijke Apologie begint op de 17de blz. met den titel: „Apolcgeticon et vera rerum in Belgico germania nuper gestarum narratio, ex qua diludde perspidtur, quibus omnis tumultuum & calami Uturn origo & causa ferrf accepu debeat. Et simui calumniae, quibus ecclesias Belgicas gravant adversarii, perspicue diluuntur. (Vignet). Psal. XLUI. Judica me Deus etc. M Dat Dathenus hiervan de opsteller was, was destijds noch aan Dr. H. tbr Haar Bx. (Spedmen inaug.), noch aan D. Gerdes (Serin, antiq. VIII, 577) bekend. 26 * 204 ORANJES BRIEFWISSELING MET JACOB VAN WESENBEKE. verscheyden persoonen ende diversche plaetssen in onse affairen ende om mercke- lycke oirsaken, daer on[s] ende den gemeynen besten veele aen gelegen is afveerdige[n] ende seynden onsen lieven getrouwen Mr. Jacob VAN Wesenbeke, soe versueken ende begeren wy dat ghylieden ende elck van u sunderlinge die uuyt den Nederlanden om Goidts woordt verdreven zijt, oft u alnocfh] in denzelven onder des Tyrants slavernye houdende zijt, d[en]zelven Wesenbeke brengher deser ende thoonder derzelve[n] wilt gehoor ende geloove gheven int ghene hy u van on[sen] wegen ende by onsen laste vercleeren, te kennen ghefven] ende voir- houden saL Ende des gemeyne vaderlandts ende u eygen welvaert daerinne wilt helpen ende bystaen, ende voirderen, ende voort tot onsen dienste denzelven in het volvueren van zynen laste al[le] gunste, ende voirdernisse doen. Daerinne ghy [hem?] ende ons eenen aangename n dienst doen zult, diens w[y] gheerne indachtich willen wesen daert te passe sal mogen comen. Hiermede ulieden God Almachtich bevelende. Ghegeven tot Dillenburch op de[n] negensten dach van Augusto 1570. Guillaume de Nassau. XVIIL Schets of punten voor eene memorie van Jacob van Wesenbeke aan den Prins. Hs. van Wesenbeke met opschrift op de rugzijde (in gelijktijdige hand): „ Certains points proposez pour y résoudre ''. Brit. Mus. Cotton Mss. Galba C. IV, 57. 1570, 9 Augustus. Mémoir pour [ ] à Mons r premièrement touchant les traditions des villes. L'on se peut tenir asseuré des villes de Delff est notoir et par Camerlinck, burg te et aultres. Leyden Haerlem Rotterdam Dordrecht Briele et pays de Voome Enckhuysen .... tran . . . . ge maint se randre 1). Deventer Zutphen Harderwyc io Touchant l'argent reçeu par DOLHAIN. J ) Deze regel is verder onleesbaar. ORANJES BRIEFWISSELING MET JACOB VAN WESENBEKE. 205 Par les villes [w] de Delft 3000, 4000 ou 6000 par moys avanchant tousiours ung moys *). ii° Des présentations Breda qui présente bonne somme voyant lettres des deniers du Sg r . de Calslaken 1 * 3 ) et sa particulière péticion dedans le pa[ys]. du Arent VAN DORPE et s’il n’est encores venu du Sgr. D’ ASSENDIEST •) et qu’il est aux baings de Spa de me ce dépescher ou envoyer lettres et commissions. des difficultez de ceux de Wesel et de Huchtenbroec des raysons de BOYSOT et ses excuses du Sg r de Culenborch, Rumen et autre de qualité. Aux villes envoyer à chacune une admonition, avec nobles ne veuillant entendre du collecte. Le bourg e présente aux deux fins s’il y trouver, ces commis de Wesel suspectz pour avoir rendu argent que l’instruction n’y est et la proposition doibt estre signée. J’ay apporté copie en flameng et à Madame en franche iiij° du pardon et ores qu’est défendu, dont ay procuré l’imprimerie nouvelles et advertence Sur la proposition de LaüRENS JACOBSZ n’ estre rien faict. du pensifon]. L’apologie de Dathen tendre à but non convenable v<> de l’Apologie pro- si la publication de mes commentaires n’y serviroient. posée sur le point seul de la [relig.] Sur Jacob debvoyt estre payé le centiesme et s’envoyer à ces jours avec autre argent et se vj° des exploictz sur l’argent pourroit surprendre par convinence des envoyeurs. d’Hollande, La Haye, Honzelaers. vije des salutations de plusieurs et péticion de Hoorn, viije Des enchassemens hors Coloigne. LUMMEI a demandé 1000 D r ix« du monter des nobles et Bourg* 4 ) faict fort pour 500. proposition du Sg r . Lummey aussy ke [ . . ] de ma privée remonstrance requérir respon ce iij° de la collecte des deniers tant dedans que hors. 1) Verg. met dit aanbod 's Prinsen beklag in den brief van 27 Nov. 1570, n° LV van deze verzam. s) Zie volgende bladzij. s) Lees waarschijnlijk: Assendelft. 4 ) Waarschijnlijk: Le bourgemaistre (de Gorinchem): A. v. d. Hoével Dz. ^InUrnOic Mr. Jacob van Wcstnbckc '* — Hs. van Wcscnbdœ, doch ottdcrtedceod en gezegeld door den Prias. Brit. Mn*. Cotton Mss. Galba G IV, 56. 1570, 19 Augustus. 1. In den iersten sal by van onsen wegen bedanckea ende doen bedanckcn degbene daer hem met onsse voergaesde instructie ende commisâebrieven aen hadden gesooden la in lestleden, mitsgaders degbene die by tot voordernisse der taken soe op d[een ?] als dandere let van synen laste te wesen soe tot vindinge van gelde als vfan] dopgbevinge der steden, beeft meer versproken gehadt, als namelijck oyck (onder anderen ende boven de voergaende) Joodeer Jacob COPPIER beere van Calslaken *), Adriaen Diericxz, Bourgmeester van Gorchem, Dierick Volck[erts] Coornhert Secretaris van Hariem, Henrick Wessels van Deventer, DlERICK Ho[fwegek] 9 ) van Nijmmegen, Cornelis Jacobsz van Leyden en anderen. Begeerende dat e[lck] van hem, ten beste hem daerin quyten ende emploierai wilt, opdat doer dese twee middden ende anderen die zy met onsen voirs. ge- santen seien moegen om deere Goids, dlants vryheyt aide der ondersaten verlos- singe gevoordert wofrden]. 2. Ten anderen sal by doer denzelven ende anderen, die hy respective daertoe met sa(l] vinden, doen ondersoecken, aenbouden ende benersten, wat steden hen al souden gewQlich thoonen tbender eygen verlossinge ende opghe- vinge in handen onder de behoerlycke onderdanicbeyt van de Co. Ma. in wat manieren ende te wat tyde zy deselve souden willen doen ende w[at] versekeringe wy des souden hebben opdat wy nyet anderwerf te vergheeft ons en stellen in den noot ende last, als wy eens gedaen he[bben] op vele schoone gelycke toe- tegginge alsdoen oick ons gedaen. Waer hy van elcken hender sal maken te nemen alle de versekeringe die hy ende van onsen wegen henlieden oick moegen toeseggen ende versekeren dat wy v[an] onser zyden in geenen gebreke wesen en seien, van hen by te staen, te ontf[angen] ende tegen alle gewelt met volck van wapenen ende heercracht te bescudden en [te] beschermen ende ons te velde te begeven tegen den gemeynen vyant, soo ha[est] hem in onsen banden overgelevert seien hebben oft wy des versekert wfesen]. I) De eente regel U verder verbrand; de daarop volgende sgn gedeeltelijk verschroeid. *) Dese beiden sijn xeker eveneens bedoeld In Wisemiekes Dagboek met J. C.** en b Hoüw*GSM**. Zie Oud- Holland, 1899, Ms. 257 en 159/ alwa?r men de bijgevoegde aantak , ia desen dn verbetere. ORANJES BRIEFWISSELING MET JACOB VAN WESENBEKE. 207 3. Ten derden dat neffens den anderen steden dier ons hope gegeven is in Hol [land] zy voor het ierste tot gemeynre versekeringe so van hen als van on[se] neersticheyt doen om by goede middelen te wege te brengen dat oick [de] steden van Amsterdam, Dordrecht ende Enckhuysen l ) in onse handefn] mochten overgegeven werden ende hoe ende wanneer; sulcx soude moegen [. .] soe wy doer dier dry steden gelegentheyt nyet alleen van merckelfycke] sommen van penningen ofte penninxweerde bygestaen, maer oick van have[nen]plaetsen om densclven ende allen steden hulpe ende bystant Je doene, versien souden werden, besundere dandere steden hen daer neffens overgevend, dier exempel wy nyet en twyvelen in den anderen provinciën gevolcht wefrde]. 