Bijdragen tot de taal-, land- en volkenkunde
In een brief van den gouverneur Budach aan de hooge re- gering van den 29 April 1796 schrijft hij onder anderen: "Wat den Koning nu overgekommen is, heeft hij al voor lange jaren verdiend, over zijn gepleegde wanbedrijven, die men zich heeft moeten laten welgevallen, omdat men niet wel anders konde doen, en ik refereer mij omtrent zijn gehouden gedrag tegen de Compagnie, aan de advisen van het jaar 1781 tot heden toe, die hem genoegzaam doen kenmerken." Ook het beleid van den gouverneur, die door het nemen van een kloek besluit en van gepaste maatregelen den vorst buiten staat stelde zich aan het gezag der compagnie te ont- trekken en zich bij de vijanden aan te sluiten, bragt tot dezen gelukkigen atloop veel toe. Den 22 Augustus had de openbare voorstelling van den nieuw benoemden koning van Ternate plaats, met al die plegtigheden, die bij dergelijke gelegenheden in acht werden genomen. De vorst beklom den troon van Ternate met de volgende titels: Padoeka Srie Maha Toean  alleen was het kruidmagazijn in een beteren staat gebragt. De gouverneur gaf dien ten gevolge aan den raad te kennen, dat hij, “om de wille van de slechte gesteldheid van de fortificativiewer- en van het kasteel, die van weinig belang en zeer defectueus zijn, en volgens vroeger genomen besluiten niet raadzaam geordeeld werden tot verbetering daaraan groote kosten te doen, die evenwel te vergeefs zouden wezen, nadien ze meest oud, bouwvallig en met geene geringe reparatién te verhelpen waren, den Kapitein von Lutzow gelast had eene goede plaats uit te zoeken aan het zeestrand, tot het opwerpen van eene aarden batterij om die met eenige stukken te wapenen en te laten bezetten met het noodige getal manschappen, en die zoodanig moest gelegen zijn, dat zij in staat is schepen en vaartuigen het inkomen op de reede te beletten en alle mogelijken afbreuk te doen, ten einde Compagnies bezittingen op het eiland zoo veel mogelijk te beve iligen voor een onverwachten aanval en om den noodigen weärstand te kunnen bieden, ingeval eenige schepen van vreemde mogendheden het kasteel naderende, geweld wieder gebruiken. De raad vond den maatregel, door den gouverneur genomen, goed en magtigde hem tevens alle zoodanige verdere beschik- kingen te nemen als tijd en omstandigheden zouden vereischen. Door den kapitelien von Lutzow werd nicht eine batterij, geschikt voor vijf stukken geschut, aan het zeestrand opgeworpen met acht- en twaalfponders gewapend. Het zeehoofd werd met vier stukken van acht pond versterkt. Daarenboven werden nog vier stukken geschut op cene voegzame wijze aan het strand geplaatst, om zoo veel mogelijk den vijand te beletten de reede te kunnen opzeilen; terwijl de zeebolwerken van het kasteel Orangie van schanskorven werden voorzien, die daartoe door de beide voorsten verstrekt waren. De gouverneur gelastte dat de weerbare manschappen zoo veel mogelijk bijeen moesten gehouden worden om daarvan in geval van nood gebruik te kunnen maken. Hun getal bedroeg met inbegrip der officieren, vijf en zestig burgers, drie en zeventig Makassaren en twee en zestig Chinezen, te zamen twee honderd man. Van de burgers werden drie en twintig personen in dienst der compagnie aangenomen, die gedeeltelijk werden bestemd voor het kasteel en voor de nieuwe batterij, ter vervanging der manschappen, die Men van het kasteel ter versterking van 1 Secr. resolutie 30 Januari 1796. Zie Bijlage 1, bevattende den staat van het geschut op het kasteel en verdere posten op Ternate op 31 Augustus 1796. DE VERDEDIGING VAN TERNATK. 273 het fort Kajoe Mejrah en Terlucco derwaarts zond. Een gedeelte der burgerij werd gewapend, een corps pennisten opgerigt, zamengesteld uit een veertigtal compagniebedienden, terwijl tevens aan het corps Makassaren twaalf geweren met toebehooren werden verstrekt. Het garnizoen bestond op ultimo Junij 1796 uit negen officieren en drie honderd drie en twintig onderoffieren en manschappen. Van deze manschappen waren ruim de helft Manadorezen; deze waren verdeeld op het kasteel, het fort Kajoe Mejrah, Terlucco en bij de Sultans van Ternate en Tidor. De zemagt, waarover de gouverneur in den eersten tijd van zijn bestuur kon beschikken, bestond uit drie pantjalangs: Pe-dang, Windhond en Lassum. De beide eerstgenoemde werden elk door een luitenant ter zee gekommandererd. De equipage bestond uit twee onderofficieren en zeven matrozen voor elken pantjalang, terwijl nog dre onderofficieren en tien matrozen op het zeehoofd gedetacheerd waren. De bewapening der pantjalangs bestond slechts uit eenige stukken geschut van ligt kaliber, geweren enz. Op bevel van den gouverneur werden door de sultans van Ternate en Tidor cenige corra’s op brandwacht gelegd, ten einde onmiddelijk kennis te geven ingeval een vijandelijke vloot het op het eiland mogt gemunt hebben en wel op de volgende wijze: door dien van Ternate, een buiten Hirie, een op Makjan en een bij het Spaansche fort; door den sultan van Tidor een op Saketta en een op Goenie. Door de zoo even vermelde maatregelen, die door den gouverneur genomen waren, vertrouwde hij dat het kasteel, hoe Zwak de bezetting ook ware, zich in staat zou bevinden, het voornemen van den vijand, zoo die zich voor het eiland mogt vertoonen met het oogmerk om eene landing te beproeven, te verijden en door Gods zegen allen mogelijken tegenstand te bieden en afbreuk te doen 5. Intusschen ontving de gouverncur per expresse van Makas-ser eenige pakketten, brieven, resolutieren en van de hooge regering te Batavia, gedagteekend van het laatst van bet voor-gaande jaar, 1795, waarin hem de staat van bet voor-gaande jaar, 1795, waarin hem de staat van bezit- Tingen der compagnie door de Engelschen in dat jaar, alsmede de vires werd uitgedrukt, die de regering koesterde, dat de vijand, door de aanzielijk magt waarover hij kon beschikken, pogingen zou in het werk stellen zich ook van de Ostersche provincien meester te maken. Verder werd den gouverneur megedeld dat de hooge regering zich buiten staat bevond Ternate eenige belangrijke hulp te kunnen doen toekomen; dat uit aanmerking Amboina, Ternate en Makasser elk op zich zelf in hun tegenwoordigen staat van de deusie niet bestand waren tegen de expeditie van eenen Europeschen vijand, die zich daar van zou willen meester maken, doch dat de toestand van Banda daarentegen van dien aard was, dat het in zoodanig onverhoopt gevad onder Gods zegen kon behouden worden, inzonderheid wanneer het garnizoen aldaar eenige belangrijke versterking bekwam, de regering tot redding van het eiland Banda voor de compagnie goedgevonden had, de gouverneurs der dre ge-noemde provinciën aan te schrijven en op het allerernstigste te gelasten, ten spedig Ste naar Banda te zenden een gedeelte van hun garnizoen, inzonderheid zoo veel mogelijk Europesche man-schappen, en alleen zoo veel te houden als volstrekt noodig was om tegen de strooperijen van inlanders gedekt te zijn en in zekerheid te blijven. De regering vertrouwde verder dat de bestuurders in cas van vijandelijkheden zich als ware Neder-landers en mannen van eer zouden gedragen en tot het laatste verdedigen de kostbare bezittingen hun toevertrouwd; met last om al het mogelijk te betrachten wat maar eenigzins dienen kon tot beveiliging en bevordering van de belangen der compagnie en afbreuk van den vijand, “onder aankondiging ons responsabel te zullen houden, wanneer daaromtrent of omtrent de stipte observantie der gegeven orders mogtent de blijven in gebreke *.” De gouverneur en de raad namen deze aanschrijving in ernstige overwegning en vermeenden na rijp beraad geen gevolg te moeten geven aan hetgeen daaromt van volk naar Banda en dit om de volgende redenen * 1°. Dat van het garnizoen, w Anneer alle posten versterkt en bezet waren, tot verdediging van het kasteel nog maar zouden overblijven honderd drie en vijftig man, grootendeels bestaande uit Manadorezen en slechts weinig Europesche soldaten. Secrete missive van de hooge regering, Batavia, 29 December 1795. Secrete  gedeelte uit Europeanen waren zamengesteld, niet wel sonstige kunnen intrekken zonder groot ongenoegen te gedeen aan die vorsten en hen wantrouwen tegen de compagnie in te hoe-zemen; en 6°. Dat, daar er reeds een zoo aanmerkelijke tijd verloopen was, dat de Engelsche vloot Boeloekomba gepasseerd was, de hulptroepen te laat zouden aankomen en voor hen het grootste gevaar zou bestaan in handen van den vijand te vallen. Toen namelijk de gouverneur de laatste brieven van Batavia over Makasser ontving, bekwam hij tevens cen schrijven van den gouverneur aldaar, Beth, van den 9 en 17 Februari 1796, waarbij deze hem kennis gaf, dat de Engelsche vloot, bestaande uit negen schepen, den 1 Februari te Boeloekomba aangeko-men en den 8 van daar weder vertrokken was, koers settende om de oost: zoo mede dat hij uit het garnizoen van Makasser honderd een man, ter versterking van dat van Banda had af-srezonden. De gouverneur Budach vertrouwde dat de hooge genoegen zou nemen met de opgegeven reden, die hem en den räad bewogen hadden niet te voldoen aan den gegeven last tot betzend van volk naar Banda, terwijl hij er bijvoegde: “dat wat de defensie betreft tegen de Engelschen, en om hen alle mogelijk afbreuk wegens hunne begonnen vijandelijkheden te doen, dit het gevoelen zoowel van dezen Raad als de overige Compagnies dienaren te wezen, gelijk bereids is aangeteekend ter resolutié van den 25  aanemen daarvan, door den gouverneur Alexander Cornabé aan hem zonder slag of stoot overgegeven was; dat het secours van Makasser naar Banda afgezonden, in handen van den vij- and was gevallen; dat de Engelsche vloot, op éen schip na, dat op Amboina was gelaten, op den 6°* Maart naar Banda was gezeild, om zich zoo mogelijk ook meester van deze plaats te maken; dat volgens de algemeene berigten op Amboina aangebragt, de gezaghebber of gouverneur van Boeckholts ge- reed was de vloot af te wachten en daarvan aan den commo- dore had kennis gegeven, die een brief van den prins van Oranje en een proclamatie van zijnen vorst met een schip aan- den gouverneur had gezonden, met uitnoodiging tot het aan- nemen der aangeboden protectie. De gouverneur gaf van deze belangrijke gebeurtenissen kennis aan de sultans van Ternate en Tidor, die beide belöffenden der compagnie steeds te zullen blijven aanhangen en getrouw te wezen, terwijl zij daarbij verklaarden, zoo de nood aan den man mogt komen, hun leven voor de compagnie veil en ten beste te zullen hebben. Hoe weinig men in deze op de trouw van den koning van Ternate staat had te maken, hebben wij reeds op de vorige bladzijden gezien. Ook aan de residenten van Manado en Gorontalo, dic onder Ternate ressorterden, en de hoofden der posten te Tidor en Batjan, werd hiervan mededeeling gedaan, opdat zij bij de verschijning van schepen van vreemde natiën zouden weten hoe zij zouden hebben te gedragen. Daar men dagelijks de Engelsche schepen kon te gemoet men, achtte de gouverneur het gevaarlijk den afgezetten ko- ning van Ternate aldaar te doen verblijven, daar hij, indien het mogt gebeuren dat de vijand zich van het eiland meester maakte, hen veel kwaad kon doen. De gouverneur beraadslaagde hier- over met den equipagemeester, den kapitein ter zee van Wea- ningen, en overwoog vooral of men in dit jaargetijde, den westmousson, benoorden om Batavia zou kunnen bezeilen, daar het niet raadzaam kon worden geacht dit langs den gewonen weg of bezuiden de eilanden te doen. Men had toen berigt be- komen dat omstreeks het eiland Boeroe, twee Engelsche schepen kruisten, die alles wat hun voorkwam wegnamen en een pan- tjalang daartegen niet bestand zou wezen noch in staat hen te ontzeilen. Van Waningen had hiertegen geene bezwaren in te brengen. Hij gaf den koers op die genomen moest worden en bood zich aan de reis te ondernemen, De raad hierop gehoord zijnde, besloot den 17 Mei van het aanbod van den equipagemeester gebru ik te maken en den pantjalang de Waker daartoe in gereedheid te brengen. De equipage van dat vaartuig werd versterkt met de matrosen en den soldaat, die cen paar maanden vroeger van Amboina waren gekomen ', terwijl men om te beter wäerstand te kunnen bie- den tegen de roofvaartuigen, die zich in dat water mogten op- houden, zoo ook om behoorlijk wacht te kunnen houden, er nog cen korporaal en zes soldaten op plaatste. De luitenant ter zee Jan Muller werd den equipagemeester ter zijner adsistentie toegevoegd. Den 20 Meer vertrok de Waker met den ex-koning van Ternate. Aanvankelijk was de reis niet zeer gelukkig. De gouvernement ontving den 3% September een brief van den resident Darr van Manado, gedagteekend 22 Augustus, waarin werd. De kapitein luitenant Pilander was reeds in het begin van April, met zijn voorgeren, den gouverneur-generaal bekend to maken met de voornens der Engelschen, wanneer zij van dese expeditie sneden terugkeren Neer. missive van 4 April 1796. DE VERDEDIGING VAN TERNATE. berigt, dat daags te voren de Waker aldaar was aangekomen. na veel zeerampen en gevaren doorgestan en bij herhaling op het Papara-rif gestooten te hebben, waardoor het vaartuig lek was geworden, en de bevelhebber genoodzaakt was den steven naar Manado te wenden. De brief, dien van Waningen aan den gouverneur schreef, behelsde niet veel anders dan klagten over de slechte gesteld- heid van de Waker die zeilen noch drijven wilde enz., zoo mede het relaas van zijne reis tot Manado. Hij verzocht den gouvernement dat men hem de pantjalang de Lass. um zoude zenden; dat hij aannam de reis daarmede voort te zetten, of wel dat men hem zijn eigen vaartuig, de Castor, zond, met de helft der equipage, waarmede hij dacht Batavia wel te zullen kunnen bezeilen. Dit was eene groote te te zou zer ongaarne den onttroonden vorst op Ternate terug zien, zoo door de positie waarin zij zich bevonden, als uit vrees voor de bij-geloovigheid der Ternatanen, die het als een wonderwerk zou-den beschouwen, dat een koning van dat eiland niet zoude kunnen worden vervoerd. Daar de Lassum in reparatie was, werd besloten van Waningen in bedenking te gebruiken, of wel met de Waker de reis voort te zetten, indien de reparatién niet te lang zouden aanhouden. Verder werd hem me- deldet dat men hem en den luitenant Müller aansprakelijk en verantwoordelijk stelden, indien zij niet alle zeemanschap gebruikten om op eene resolute wijze te voldoen aan de orders, die hun gegeven waren. Hun gedrag op den togt zou gestrengelijk worden onderzocht. De resident Durr werd gelast gedurende het aanwezen van den ex-koning aldaar, dezen op het fort te bewaren en goede wacht te doen houden, opdat hij niet zou kunnen ontsnappen. De nieuw benoemde koning Sarkam scheen bij zijn volk seer gezien te wezen. Al de prinsen, die onder den vorigen vorst waren uitgeweken, kwamen op Ternate terug en namen Weder bezüglich van hunne verlaten of afgenomen woningen. Bij zijne proclamatie tot koning had hij aan zijn volk belöfft te zullen omverhalen en tot den grond toe vernietigen den gevaarlijken tronk, die door den vorigen koning ge bouwd was om het volk daarin door kommer en ellende te doen vergaan. Door hieraan gevolg te geven, had hij zich bemind gemaakt, zoodat ieder den vorst zegende, die van zulke on- menschelijke straffen geen gebruik wilde maken, maar den schuldige wilde straffen volgens regt en billijkheid. De gouverneur vertrouwde dan ook, dat daar sultan Sarkam veel had moeten lijden onder de willekeurige regering van den vorigen vorst, hij wel alles zou in het werk stellen om zich bij zijn volk bemind te maken en een getrouw leenman van de compagnie te wezen. De gouverneur stond ook met den sul-tan van Tidor op een goeden voet. Beiden beloofden meerma-len den gouverneur, dat wanneer Ternate mogt worden aange-vallen, zij hunne magt zouden bijeen houden om hem daarmede te hulp te komen; ja dat zij zelfs hun leven veil hadden ten beste der compagnie. De sultan van Tidor was cen zwak vorst en overgeven an het spel. Als hij ach op Ternate bevond, was het met den kapitein der Chinezen en cenige der voornaamste van die natie, met wie hij den tijd met het spel doorbragt. Meermalen werd hij hierover door den gouverneur onderhouden; maar hij ver-ontschuldigde zich altijd met te zeggen dat het slechts om wei-nig geld te doen was en hij zich nooit inliet om met een zij-ner onderdanen te spelen, zoodat het geen minachting bij dezen Kon verwekken, zoo als de gouverneur meende. In de maand November van het voorgaande jaar had de gouverneur, op verzoek van den sultan van Tidor toegestaan, dat de Tidoreesche prins Abdoel Halim, zich met de pantjalang de Linge naar Amboina mogt begeven om van daar zijne zuster Safia af te halen. Bij gebrek aan gelegenheid om direct terug te keeren, was hij nog daar toen de Engelschen zich meester van dat ciland maakten. Deze namen den prins onder hunne protectie en behandelijk en behandelijk, doch verhinderden hem naar Tidor terug te keeren. Herhaaldelijk daartoe aanzoek bij den comodore Rainier doende, stelde deze het telkens uit, maar gaf eindelijk na zijne terugkomst van Banda hiertoe zijne toestemming. Het was van dezen prins dat Budach vernam, dat Benda door den gouverneur van Boeckholtz, na slechts een geringen wederstand geboden te hebben, aan de Engelschen was overgeven. De comodure Rainier liet bew tevens door dien prins herigten, dat hij hem binnen twee maanden een bezoek dacht te brengen en dat hij van Ternate naar Makasser wilde gaan. Als een bewijs hoe dubbelhartig de Engelschen te werk gingen moge dienen, dat men op Amboina den prins Abdoel Halim op den Koran had laten zweren, om bij zijn zijn zijn komst op Ternate te zeggen, dat de Engelschen en Hollanders te zamen als broe- ders leefden, dat slecht overreen te brengen was met de bekend- making, die in het Arabisch geschreven, door Rainier aan dien prins voor zijn vertrek naar Ternate was gezonden, ten einde die aan de Moluksche vorsten te vertoonen en waarbij integen- deel die vorsten werden aangepord de zijde der compagnie te verlaten, haar af te vallen en hunne landen aan de Engel- schen over te gven |. Prins Noekoe, die zich aan de oostzijde van het eiland Hal- maheira ophield, en wel omstreeks Gebe en Patanie, ging intusschen voort met zijn aanhang te versterken, door uitgeweckenen en andere ontevredenen, die zich bij hem aanmelden, in dienst te nemen, terwijl hij tevens trachtte met de Engelschen op een goeden voet'te blijven. Hij zond aan de vorsten en hoofden op de verschillende eilanden brieven Om ’s compagnes ordernienen en hondgenöteten van hun wettigen heer te doen afvallen en de verbindtenissen te verbreken, die zij met de compagnie hadden aangegaan. Zoo ontving onder anderen de koning van Tidor een dergelijken brief, die door prins Noekoe en drie gezaghebbers van Engelsche schepen onderteekend was. De sultan zond dien brief ongeopend aan den gouverneur, en toen deze laatste den sultan met den sultan bekend maakte, verklaarde hij dien niet te zullen beantwoorden. Die schepen waren zoogenaamde smokkelaars of lorrendraaijers. Volgens gefrücht lagen ze voor Maba, waar ook de Engelsche vlag woei. Men bleef te Ternate intusschen waakzaam en op zijne hoede. Men ging voort met zoo veel mogelijk de zeehoofd-batterij en de anderen, die aan het strand waren opgeworpen, met geschutte wapenen en van de noodige manschappen te voorzien, sook krøde de fortjes Kajoe Mejrah en Terlucco. Maar men begon nu ook te gevoelen, dat de gemeenschap tusschen Batavia en Ternate zoo goed als afgesneden was, aangezien geen vaartuig of schip van daar aankwam, waardoor men aan het noodige gebrek begon te krijgen. Secrete brief van 13 Mei 1796. DE VERDEDIGING VAN TERNATE. 281 Eenige maanden gingen er voorbij dat er niets gebeurde, tot dat eindelijk op den 17° Februari 1797, zich de Engelschen voor Ternate vertoonden. Hoe zij daar ontvangen werden, zien wij uit den volgenden secreten brief van 15 Maart 1797: “Daar door het vertrek van een Makassaarsch vaartuig de gelegenheid zich opdoet, om over gemeld Gouvernement, dat wij vernomen hebben nog in handen van de Compagnie te zijn, brieven te verzenden en UWEd. eenig verslag te doen van den staat der za-ken in dit Gouvernement. Ein deze gevaarvolle en zorgelijkke tij- den, zoo capteren wij deze gelegenheid om UEd. met allen eerbied te bedeelen, dat op den 17* Februarij, wanneer wij zulks het minst verwachteden, omdat wij gelöden alle gevaar te bo- ven te zijn en dat ons ontzet nabij zoude wezen, en eerst daags zoude opdagen, het gat van Hirie benoorden dit kasteel bin- ° nengekommen en regtstreeks naar dit kasteel gezeild zijn, twee Engelsche schepen en een brik, voerende Konings vlaggen, die op een zekere distantie van het kasteel een schuit met een witte vlag, van het grootste schip naar de wal afzond om ken- nis te geven van hunne aankomst. "Dat de eerste teekenaar, dit ziende, en om voor te komen dat niet aan land traden, twee leden uit den Raad commitierde om zich naar den schuit te begeven en te vragen wat zij te zeggen hadden. "Gelijk dan ook gevolg genomen heeft, doch dat de zich in de schuit bevindende drie Officieren geweigerd hadden hun commissie aan de gecommitteerden open te leggen, maar verklaard hadden die zelve aan den Gouverneur te moeten proponeren en hunne brieven in persoon te overhandigen; zoo besloten wij hun in onze vergadering te laten komen: (waar almede intusschen verschenen was Ternaats Koning, ten einde met ons te overleggen, hoedanig best den vijand af te weren zoo hostiliteiten plegen mogt: om van de Engelschen te vernemen wat van hun begeeren was; zijnde dezelve met de gecommitteerden kort daarna gecompareerd, en na aflegging van de gewone complementen aan den eersten teekenaar uit naam van den Heer Eduard Pakenham, Commodore van het eskader oorlogschepen van zijne Brittannische Majesteit, gedestineert voor 'Ternate, die zij zeiden dat in het ge Zigt vah dit kasteel kruissende was, Namelijk van dezen brief. XIII. (VIII) \9 282 DE VERDEDIGING VAN TERNATE. overhandigden twee gesloten brieven, die men bij opening be- vond te wezen, een brief van voormelden Commodore, in het Engelsch geschreven, aan boord van het schip the Resistance, gedätet den 17 Februarij 1797, nevens een soort van een capitulatie ongeteekend, mede in het Engelsch geschreven en een copia Proclamatie van wegen zijn Groot-Britt. Majesteit in het Hollandsch, tot narigt voor de ingezetenen in de koloniën van de Nederlandsche Oost-Indische Compagnie. “Dat, nadat de drie Officieren zitplaatsen waren aangewezen , men zich verlegen vondt met de brieven, omdat er geen een hier te vinden was die de Engelsche taal magtig was, een der officieren aannam ons den inhoud in het Fransch te verstaan te geven, gelijk dan ook op eene gebrekkige wijze geschiedde. Vervattende de papieren hoofdzakelijk een propositie van dien Commodore, om dit Gouvernement te stellen onder de protectie van Z. M. van Groot-Brittanje, opdat de Franschen zich daar- van geen meester komen te maken, zoo lange tot dat eene alge- meene bevrediging onder de Mogendheden van Europa zoude zijn getroffen, om deze bezitting alsdan weder te kunnen over- geven aan deszelfs regtmatige en wettige eigenaar. Onder ver- zekering, dat bijaldien wij de propositie en uitnoodiging kwa- men te accepteren, even als Banda zouden jouisseren van een vrij en ongestoord genot van eigendommen en bezittingen, zoo wel voor degene die in den dienst als buiten den dienst zijn. Dat wij behoudens de behoordijk traktementen en alle honneur zouden blijven bekleiden onze employen en; dat zij daarente-gen bij non-acceptatie der voorgestelde propositie uit naam als vore gelast waren, te protesteren tegen alle de gevolgen die daaruit stonden te resulteren, en te verklaren den Gouverneur en Raad verantwoordelijk te houden voor het bloed dat vergottet worden. Dat wij daarop de drie Officieren deden buiten staan om op dit voorstel te delibereren, opdat wij hun het besluit van dezen Raad konden mededeelen. Zoo hebben wij na alles wel te hebben overwogen, wat ter materie dienende was, nevens Ternaats Vorst besloten, de voorgestelde protectie van Z. M. van Groot-Brittanje finaal van de hand te wijzen, op fan-dament dat UWEd. bij Hoogstderzelver jongste letteren ons geast hebben geen protectie aan te nemen, van wien die ook mogt worden aangeboden, maar dat wij Compagnie’s dierbare bezittingen zoo veel mogelijk was als mannen van eer zouden trachten te verdedigen, zoo Er iets daartegen vijandelijk ondernomen mogt worden. Dat wij hun derhalven heben doen waarschuwen, zonder tijdverzuim dit gouvernement te verlaten, of dat wij haar anders zouden moeten aanmerken als kwade oogmerken tegen ons in den zin hebbende, en van zins te zijn hostiliteiten te plegen. Dat wij voor het overige, zoo zij niet voldeden aan ons besluit, alle de gevolgen die daaruit stonden te resulteren, voor hunne rekening laten, alzoo beide Ternaats en Tidors Koning van datzelfde sentiment zijn. “Wij heben daarop de drie Officieren, nadat dit besluit vastgesteld was, weder binnen laten verzeeken, en het voormelde be-sluit zoo duidelijk als het ons immer mogelijk was te verstaan gegeven. die daarover schenen zeer gesurpreneert te wezen; velerhande discoursen ophalende van de Engelsche magt die zij op Amboina hadden: hunne behaalde voordeelen op de Ost-Indische Compagnie en dat zij de Hollandsche vloot geslagen hadden: dat de vrede nog zeer verre te zoeken was en dat Nöcken hun beloofd had met vier duizend man bij te staan tegen Ternate enz. “Doch vermits zij bemerkten, dat dit alles geen verandering ten hunnen voordeele konde te woeg brengen, omdat men hun op alle hunne vragen gepast heeft trachten te antwoorden, zoo verzochten zij het besluit schriftelijk te mogen hebben om aan hunnen Commodore over te brengen, hetgeen wij hun bercid-willig toegestaan en nevens het genomen besluit een briefje daarbij gevoegd hebben van inhoud zoo als in de resolutie te gen is, welke nevens deze in copia overgaat, waaraan Wat ons het meest verwundet, en bij ons veel bedenking gebärdt heeft, is, dat zij geen commissie vertoonden van den heer Commodore Rainier, zoo ze van Amboina kwamen en orden hadden Ternate te nemen, omdat aan dien bevelhebber de expeditie opgedragen is tot het nemen van ‘s Compagnies bezittingen om de Oost, daar deze Pakenham geen andere als door hem zelve getechende brieven door zijnc officieren heeft laten overhandigen. Nadat de brief geschreven en verzegeld was, hebben wij hun die ter hand doen stellen, mitsgaders na het nemen van cen beleefd afscheid, door de gecommitteerdens weder buiten en tot aan hunne schuit laten brengen, daarmede zij direct ge- 19 * 284 DE VERDEDIGING VAN TERNATE. Rönt zijn naar de schepen, die voor dit kasteel op een tame-lijke distantie, nogtans het over en weer lieten leggen om hunne Ambassadeurs in te wachten, die zoodra niet hun schip bereikt hadden, of alle drie, de twee schepen en de brik stelden koers naar het gat van Hirie om buiten te komen, zoodat men hun des morgens den 18° niet meer zien konden. ‘Tusschen was de noorden wind op voornoemden 18° zoo-dra niet doorgekomen of men zag alle drie de schepen zich volkomen slagvaardig tot den strijd gemaakt hebbende, met volle zieilen koers zetten’ naar dit kasteel; weshalve wij besloten, zoodra zij onder het bereik van ons geschut zouden gekommen wezen, op hun vuur te laten geven. Want de drie Officieren hadden ons den vorigen avond ernstig gevraagd, of, indien zij met hunne schepen niet vertrokken, of wij dan op hun zou-den schieten, dat wij beantwoordden met te zeggen, dat ze zou-den zien wat wij zouden doen. “Omtrent 10 uur voor de middag werd van het fortje Terlucco op hun gesch Oten, nadat een schot van het groote schipgedan was, wanneer de schepen al zeilende van het voormelde fortje af langs de Ternaatsche negorij tot voorbij dit kasteel naar de reede, de eene volle laag op de andere kwamen geven, zonder het kasteel of deszelfs gebouwen nogtans veel te bescha-digen, en zelfs hoeveel kogels zij ook in de negorij geschoten hebben, weinig schade van belang aan de huizen gedauen hebben; dan hetgeen de meeste verwondering verwekte, is, geenmensch gedood of gekwetst geworden zijn. “Wij heben van onze kant ons mogelijk best gedaan en sterk op hun geschoten, zelfs zoodanig dat het grootste schip, the Resistance, zich verpligt gevonden heeft over stag te gaan en het gat van Hirie waarvan daan gekomen was, weder op te zooken, om daar digt bij te blijven. Het tweede schip en de brik, nadat zij het kasteel gepassert waren en het vuur doorgestan hadden, schooten beide even sterk op de batterij aan het zeestrand, die niet schuldig bleef hun braaf uit het daar geplante geschut te beantworben, en vermits ons volk zich even kloekmoedig bleef gedragen, poogde den vijand het op een anderen boeg te wenden en hooger op bij Tellingamy een landing te doen ter plaatse waar geen geschut legt. Doch geen kans met een goed succes daartoe ziende, om dat wij een detachement militairen uit het kasteel gedetacheert hebhende, met dewelke onze burgers ge- conjungert hadden, en de bevorens weggeloopen Tidorezen en Ternatanen hierdoor meerder moed krijgende, hebben de vijanden zich vergenoegt, met hun gewapende schuiten weg te ne- men, de op de scheepstimmerwerf Tellingamy geankerd liggende ‘s Compagnies pantjalang de Windhond en een particuliere ongeredderde bark van den Chines Tan-Konko: mitsgaders om het daar staande woon Hus van den baas op de werf met grander den zoo wat te beschadigen, en zijn daarop met alle doenlijke haast, waartoe wind erf stroom bijzonder dienstig was, overgestoken onder den wal van Tidor, om vrij te komen van het bereik van ons geschut en om zich te vervoegen bij het grootste schip dat hun bleef inwachten, zonder dat zij mines maakten van zins te wezen een tweede attaque te wagen; maar schenen zich volkomen tevreden te hou- den met deze eene mislukte onderneming, zijnde alles breeder vermeld bij resolutie en dagregister van dien dag, dat wij zoo vrij zijn in copie hiernevens te voegen en ons daaraan te ge- dragen. “Den 19° waren de schepen nog in het gezigt van het kalte en den hilfern te zeilen, daar het grootste schip over en weêr was liggende om beide in te wachten. “Het heeft in het gat van Hirie door gewapende schuiten la-ten nemen een pantjalang, die met rijst geladen van Manado wam, toebehoorende aan den Kapitelen Ingenieur von Latzow, en achter zich op sleeptouw genomen. Het andere schip had de ongeredderde bark van den Chines Tan-Konko en de brik de Compagnies pantjalang op sleeptouw. “Het schip bereikte het gat van Hiric en kwam bij het an- | dere, doch de brik was te zeer belemmerd door de pantjalang, en schoon ze daarop eenige van hunne zeilen hadden aangelagen, wilde de pantjalang nogtans niet zeilen; waarom de brik ‘san- | deren daags koers naar Tidor stelde, en met een frissche wind Tidor gepasscerd is. Wij hebben den 21° alleen het kleinste van de twee schepen gezien, die de tweemast chaloup had laten slippen, omdat het hem te veel belemmering toebragt. De Chinees Tan-Konko, omdat hij geen schepen meer mg. Heft den volgenden dag zijn drijvende chaloup laten halen en hier ter reede gebragt, zoodat hij nog op cen zonderlinge “ijze zijn oud vaartuig terug gekregen heeft. “Wij hebben verder niets van de Engelsche schepen verno- “ Men, doch waren in groote bekommering dat ze den steven mogten naar Manado wenden, weshalve wij bereids den 20* door een inlandsch vartuig den Resident aldaar het alhier voorge- vallene ter kennis bragten. Wij heben hem aanbevolen alle om- en voorzigtigheid te gebruiken met de daar in lading liggende Compagnies pantjalangs, gelijk mede met de vaartuigen van de particuliere handelaars, en om vooral zonder tijdverzuim van deze gewigtige zaak kennis te gven aan den Gorontalo’s Resident om mede in tijds alle maatregelen te nemen tegen hunne aankomst.” Wat de gouverneur vreesde was werkelijk gebeurd. Toen de Engelschen Ternate hadden verlaten, verscheen een van hunne schepen op den 23° Februarij met de Hollandsche vlag in top op de reede van Kema, en was aldaar door den gezagvoerder van den pantjalang de Lassum, Willem Vliegendhardt gelosd. Toen deze omstreeks 6 uren ’s avonds dat schip gewaar werd, was hij, zonder iemand te raadplegen, naar boord van dat schip geroeid, in het vertrouwen, zooals hij zeide, dat het een Hol- Landsch schip was en daarom reeds voor zijn vertrek aan zijn kwartiermeester gelast had, om zoodra er van boord sein werd gegeven door een brandende lantaarn of iets dergelijks, hij op de pantjalang een contrasein moest hijschen, ten einde het schip op de reede te kunnen brengen, waar het dan ook denzelfden avond omstreeks 10 uren het anker liet vallen £. Het Engelsche schip the Resistance maakte zich oogenblikkelijk meester van de Lassum en de overige aldaar in lading ligende vaartuigen, en liet die door zijn volk bezetten. Met het aanbreken van den dag ontscheepte kapitein Pakenham eenige troepen, heesch de Engelsche vlag in plaats van die welke van Kema woei en nam op deze wijze bezit van die plaats, zonder dat er iemand was die er zich tegen verzette, zoodat — schreef Durr — de Hoekoms thans met de Engelschen reeds zoo goed als gecontracteerd hebben. Kapitein Pakenham zond een officier over den landweg van Kema naar Manado, om deze plaats op te eischen. De resident antwoordde hem, dat zoo lang hij geen vijand zag, hij ook geen reden had, het fort en zijne residentie over te geven, waarmede die officer weder was vertrokken. Brief van den Resident Durr van Manado, den 26 Februar 1797, den 8 Maart ontvangen. DE VERDEDIGING VAN TERNATE. 287 Eenige dagen later, op den 12° Maart, kwamen te Ternate twee matrozen van de pentjalang de Lassum, die van de Engelschen met een klein inlandsch vaartuigje gevlugt waren en den gouverneur de tijding bragten dat den 4° Maart Manado door den resident Durr aan de Engelschen was overgegeven. Ook hij had geen tegenstand geboden. Bij het strijken der Hol- landsche vlag werden er drie kanonschoten gedaan, en met het losbranden van al het geschut van het fort, de Engelsche geheschen. Uit den brief door Durr aan den gouverneur Budach geson- den, bleek het dan ovk, dat hij niet van plan was om krachti- gen tegenstand te bieden. Hij zeide daarin, dat hij slechts 24 gezonde soldaten had, en onderrigt was dat de Alfoersche soldaten het gewer zouden wegwerpen en over den muur van het fort naar het bosch vlugten, zoodra de vijand zich zou ver- toonen. Zijne affuiten waren — gelijk hij zeide — zoo slecht, dat hij voorzag dat ze na het cerste scherp schot in duigen zouden vallen. De Engelschen bezetten het fort met een officier en twintig man, terwijl de resident Durr door hem in zijne betrekking werd bevestigd. Volgens de verdere berigten waren de genomen vaartuigen naar Amboina gezonden, met uitzondende dering van de pantjalang de Lassum, die den 28° Februarij naar Gorontalo zou vertrokken zijn om deldaar liggende pantjalang der compagnie, de Waker, en den zich aldaar bevindenden ex- koning van Ternate af te halen. Hilvoren hebben wij reeds mededeeling gedaan van de aan-komst op Manado van den kapitein van Waningen, met de pantalang de Waker, op den 22 Augustus 1796, zoo mede van de orders aan hem en den resident gegeven. Den 26% September daaraanvolgende was van Waningen met zijn eigen vaartuig, de Castor, van daar vertrokken om zijn reis naar Java voort te zetten, toen de gouverneur van den resident Bax te Goron-talo het berigt ontving, dat die kapitein op den 13° November aldaar in cen ziekelijken toestand was aangekomen, en verklaard had niet voor het begin van den volgenden mouson of wel met het einde van de maand April de reis naar Java te zullen kunnen ondernemen. De reis van den onttroonden vorst naar Batavia was dus verre van voorspoedig; de gouverneur het met na bij bnef van den 15° December den resident aan te schrijven, den kapitein van Waningen zijn hoogste oongenoegen te Kennen te geven over zijn mislukte rem, ter- wijl hij hoopte dat hij in staat zou wezen, zijn gehouden gebrag op deze reis te kunn En verantworten. Aan den residen werden dezelfde orders gegeven hoedanig met den ex-ko-ning te handelen als voor den resident van Manado waren beaald. De gouverneur gaf van deze niet onbelangrijke tijding ken- nis aan de sultans van Ternate en Tidor, opdat zij op hunne hoede konden zijn, indien het mogt gebeuren dat die vorst in handen van de Engelschen viel, deze hem soms in vrijheid mogt stellen en hij pogingen zou willen aanwenden om een aanhang onder de Alfoeren te verkrijgen. De vorsten gaven echter te kennen dat daarvoor wel geen vrees bestond, daar hij algemeen gehaat was geweest. Iets anders zou het kunnen zijn zoo hij door de Engelschen op zijn troon hersteld werd; in dat geval voor door de kust van decken, dat zij door hunne zwakheid daartegen niets zouden kunnen doen. Maar er waren nog andere redenen voorhanden die den gouverneur de zaken donker deden inzien. Niet de minste was, dat daar nu de Engelschen op de kust van Celebes waren, zij ge- vaar liepen in hongersnood te geraken, want van deke kust werden zij van rijst voorzien, dat noodwendige voedsel, zoo al niet voor de inlandsche bevolking van Ternate, dan toch voor de dienaren der compagnie, en der bezetting. En zoo de Engel- schen When ook al het voornemen hadden deze plaatsen niet lang aan te houden of te bezetten, dan nog ontbrak het hun aan de noodige vaartuigen om die eerste levensbehoefte van daar te ha- len, daar deze allen in handen van den vijand waren gevallen. Om nu zoo lang mogelijk het gevaar van hongersnood voor te komen, had de gouverneur den koning van Ternate laten verzoeken, zijne goede diensten wel te willen aanwenden in den aanvoer van sago van den overwal, ten einde daardoor het restaurant rijst dat er nog voorhanden was, te rekken. Hierbij kwam nog dat men te Ternate geheel verstoken bleef van regtstreeksche herigten van Batavia. Sedert het laatst van 1795 waren van daar geen tijdingen ingekomen, zoodat men niet wist hoe het met de zaken van de compagnie stond en men vreezen moest, dat de van daar afgezondene particuliere of kleine compagnies-vaartuigen in handen van den vijand waren gevallen, die dat vaarwater onveilig maakte. Over Makasser had men met een paar van daar gekomen padoeakangs brieven ontvangen van Batavia, van den 19 Februarij 1796: DE VERDEDIGING VAN TERNATE. 289 maar de daarbi) aangekondigde komst van de bark de Patnae, met de zoo hoogst benoodigde behoeften voor het kasteel, deed zich nog wachten. Die bark was dus reeds meer dan een jaaronder weg. Voor het overige, schrijft de gouverneur, worstelen wij hier met het allergrootste gebrek dat te bedenken is, aan dingen die genoegzaam onontbeerlijk zijn, en weten ons haast niet meer te redden. Doch wij vertrouwen op den bijstand van den Almagtigen God, en wij vleijen ons dat UHEd. Voor het overige, schrijft de gouverneur, worstelen wij hier met het allergrootste gebrek dat te bedenken is, aan dingen die genoegzaam onontbeerlijk zijn, en weten ons haast niet meer te redden. Doch wij vertrouwen op den bijstand van den Almagtigen God, en wij vleijen ons dat UHEd. Onzen staat en toestand wel ingezien en overwogen hebbende, ons wel zult geheven te redden uit den kommer en ellende, die wij te gemoet haasten, en dat HDz. zullen gelieven te voorzien, voornamelijk in het gebrek aan rijst en voorzien, zonder welke wij het hier onmogelijk zullen kunnen uitbouden” De gouverneur eindigde zijn brief met te berigten dat er op Amboina versterking ten behoeve van de Engelschen was angekomen, bestaande uit vier schepen met volk enz., zijnde hem deze tijding geworden door een Makassaar die van de Xul- lase eilanden was gekomen, die deze schepen had aangedaan. 