Bijdragen tot de taal-, land- en volkenkunde
AANTEEKENINGEN, ENZ. 229 and der kolonie Suriname eene geheel nieuwe phase is inge- eden, het tijdstip niet verwijderd moge zijn, dat die kultur apegewijze weder dermate toeneme, dat men met Directeuren r Surinaamsche Societeit zal kunnen zeggen: “dat de kolonie - gelijk nu eenigen tijd aan de koffij — een ressource mag ‘bben waardoor zich te mainteneren.” Even onzeker het tot dusver nog is aan wien Java de eerste ffijplant te danken heeft, ofschoon het niet ontkend kan wor- n dat Zwaardecroon cen van de eerste is geweest, die Mo- se koffijboompjes van Malabaar naar Java overbragt, ten jde dat hij te dier kuste in 1697 en 1698 Commissaris was, n in's Compagnies tuin te worden voortgeplant; even izeker is het ook aan wien de cer voor het overbrengen in den koffijboom naar Suriname toekomt. Herlein, wiens erk over Suriname in het jaar 1718 het licht zag *, maakt ren gewag van de koffijplant. Het werk van Fermin, dat orspronkelijk in het jaar 1769 in het Fransch werd u In der van van wijlen den eere Graaf de Neale de eerste is geweest, die de koffij seft aangekweekt, en dat men het deze vrucht dank te wen heeft © In het uitmuntende werk van Hartsinck dat hetzelfde jaar werd uitgegeven, komt eene andere lezing vor, die hij — zoo hij zegt — uit echte berigten heeft ©. Eeelijk komt die lezing overren met hetgeen wij hierover treffen in een handschrift dat zich op het Rijks Archief befindet. In dit stuk, getiteld: “Annotatien op de Surinaamsche eschriving van A°©. 1718 7,” vinden wij onder anderen het gende: “De koffij heeft men begonnen Ac. 1717 of 1718 * Surinamen eerst te cultiveren. Zeker zilversmid, genaamd 1 Zie zijn verzoekschrift in den Navorscher 1864, bi 2, sno mede dese vrage, N. V., 2 deel, bl. 56. 3 Beachryvinge van de volk-plantinge Zariname. Leuwarden, 1716. Nicawe algemeene Beschryving van de colonie van Suriname. Hartin. a, 10. T. a po 2°. dl, bl. 3, en 38. Beachrijting van (suians of de wilde kust in Zuid-Amerika, voorumamek de volkplantingen der Nederlanderen, ale Esanyuebo, Demerary, Berbice, inname Arnsterdam, 1770 2 Deel, hl 174. Over den achrijver dezer Annotatien, zie Bijlage N° | *  eenige ponden Oost-Indische koffij (die aldaar uit Holland voor negotie als de thee gezonden was en toen aldaar 5 à 6 gulden het pond gelde) eenige boontjes had gevonden die hem nog voorkwamen een weinig sap te hebben; dat hij als een liefhebber van de chemie zekere aarde wist te prepareren, zoo krach- tig dat die de minste teeleappen in beweging moest brengen: dat hij daardoor een of meer van die boontjes aan het groeijen had gekregen en eindelijk daarvan vruchten had bekommen, waar- mede hij verder die plant had voortgekweekt. “Doch anderen zeggen dat het boontjes (boompjes) zijn ge-weest uit de Hortus Medicus van Amsterdam 1, gezonden aan den heer Gouverneur Mr. Paul van der Veen, welke eenige boon-tjes had voortgebragt en die gemelde Hansbach (die zich in Holland als tuinier voor gemelden heer had laten engageren), had weten te naderen. Wat daarvan ook zijn mag, zeker is het, dat hij de eerste 1s geweest die deze boompjes in manden heeft voortgebragt 2, waarvan eenige anderen hebben weten te profiteren en hij voor zich weinig of geen voordeel daarvan heeft gehad, alzoo hij sterk aan den drank was en daarbij een zeer different humeur omtrent geld en goed had. De heer Stephana Laurentius Neale, naderhand Graaf van Neale, is een van de eerste geweest die daarvan heeft weten voordeel te maken, met gemelde Hansbach eenige plantjes af te troonen, zoo door drank als geschenken, waarmede die heer in korte jaren groot fortunin heeft gemaakt en van anderen is nagevolgt.” Bij latere schrijvers, als bij Teenstra, leest men “dat door den” Burgemaster Nicolaus Witsen te Amsterdam, in het jaar 1719 zaden en planten van den koffijboom naar Suriname werden gezonden. Jhr. van Sypesteyn © zegt mede “dat er in 1719 koffijplanten. Zie Bijlage N°. 2. De woorden tusschen ( ) komen niet voor bij Hartsinck. Zoude men hier ook moeten lezen: heeft overgebragt? Deze laatste regelen werden gevonden in: West-Indische Kolonien, 2° Deel, bl 294. Haarlem, 1858. Beknopte beschrijving van de Nederlandsche Overzesche Bezittingen eas. door T. M. Teenstra. Groningen, 1846, bl. 9. Beschrijving van Suriname enz.'s Gravenhage, 1854, bl. 29. Beide laatstgenoemde schrijvers vergissen zich ten aanzieren van het jaar van het overbrengen van de koffijplant van Mocha naar Java door Zwaerdecroon, DE KOFFIJKULTUUR IN SURINAME. 231 maar Sariname werden gezonden, afkomstig uit den kruidtain te Amsterdam, hoewel andere beweren dat cen zilversmid Hans- bach, of wel de kuiper de Neale de eerste planten in Suriname soude hebben gebragt’ De laatste schrijver over Suriname, de heer Wolbers', komt met den schrijver der Annotatiën overreen, evenwel met uitson- dering dat ook hij niet vermeldt dat Hansbach zich in Holland voor (door) van der Veen als tuinier had laten engageren. Hij noemt echter nog een andere bron, die wij niet hebben kan- nen rädplegen. Voor zoo ver wij de oorspronkelijke bescheiden, die op Suriname betrekking hebben, hebben nagegaan, vonden wij daarin geen bewijzen voor het overbrengen van de koffijplant uit den kruidtuin te Amsterdam naar Suriname. Zoo dit evenwel mogt hebben plaats gehad, dan moet het later dan onder het bestuur van den Gouverneur Mr. Paul van der Veen geschied zijn. Van der Veen was Gouverneur te Suriname van 1696 tot 1706 8. Daar nu de eerste Java koffij niet vór 1706, en de erste koffijplanten niet vór 1708 in Holland zijn gebragt *en gesteld dat ze toen dadelijk aan den kruidtuin te Amsterdam zijn afgegeven, dan zal men toch wel mogen sannen, dat achtans onder het bestuur van der Veen deze planten nog nset kunnen zijn overgezonden. De koffijplant kan evenwel door tusschenkomst van den Oud-Gouverneur van der Veen naar Suriname zijn gezonden, want nadat hij in 1707 in het moederland teruggeerd was, werd hij het volgende jaar aangesteld om bet huis Sommelsdijk in het bestuur der Societeit te vertegenwoordigen. Den Sea December 1708 nam hij voor het erst in dat collegie zitting. Is het nu met de waarheid overreenkomstig, dat Hansbach neh in Holland voor (door) van der Veen als tuinier heeft laten me bet vorengenoemde opstel in deze Bijdragen De invoering der hoflijka-tamr op Java ' Geschiedenis van Nuriname Amsterdam 1861, bl 106. ? Historische proeve, | Deel. Eamy historique eur le colonie de Serinam ew. par Naasy. Paramaribo 1788 Hoewel van Sypesteyn ca Wolbers schryven, dat aan hem een corvol aamtslag vericend werd, blijkt uit de resolutie van den 3 September 1208, dat hij wegens de tegen hem ingebragte klagten der ingesstenen werd ontslagen * Zie meergencemd opstel over de invoering van de hofiijkuleuar ep Java in dese Hijdragen 232 AANTEEKENINGEN BETREFFENDE engageren 1, dan kan zeer wel aan hem het toezigt over de plant of planten zijn opgedragen. Dit moet dan evenwel na 1710 hebben plaats gehad, want in een brief door de Direc- teuren den 11e2 April 1711 aan den Gouverneur Johan de Goijer geschreven, in antwoord op eene van hem ontvangen mis- — sive, komt het volgende voor: “Dat de lust tot de kultuur van indigo, katoen en cacao al- — lengskens schijnt aan te groeijen, is ons te meer aangenaam, … omdat wij hoop hebben hetzelve van goed effect te zullen we- — zen, waarbij nog zoude kunnen worden gevoegd het aankwee-—— ken van orleaan, roekoe als anderzins; zullende daartoe veel MÆ contribueren UEd. dagelijksche encouragementen aan de kolo— « niers en ingezetenen daar te lande. Welke vruchten en gewassenar 3 bij vervolg van tijd toenemende, misschien ook zullen kunnenara dienen tot betaling voor een gedeelte van de hoofdgelden, indiensa—= wij zulks van onze intrest zouden mogen achten; doch om daar—— omtrent met voorzigtigheid te procederen, zullen wij gaarne=== UEd. consideratien dien aanbelangende met hetgeene daarvanaar- dependeert, bij occasie afwachten.” Er is dus in 1711 nog geen sprake van de koffijplant. Maar” dat vóór 1720 of 1721 zoo als bij Hartsinck, vóór 1719 zoo- als door van Sypesteyn en Wolbers, en vóór 1717 of 1718, zoo» als in de Annotatiën wordt opgegeven, in Suriname koffij ge- kultiveerd werd, blijkt uit een brief van den Gouverneur Jo- han Mahony, aan de Directeuren, gedagteekend 26 September 1716 3. “Ik hoor tot nog toe niet anders of de gewassen in deze kolonie staan wel, sommige doch zeer weinige kultiveren de ka- toenboom, maar wat aangaat de indigo, zoo wordt mij gezegt dat die bezwaarlijk hier zal opnemen... "Ik heb zelebene endet man van Paramaribo, al over de twintig boompjes gezien, die alle in een goed gewas staan en aan sommige al bloesem. De ingezetenen inclineren zeer om 2 Hij was den 14 September van dat jaar te Suriname aangekomen. DE KOFFIJKULTUUR IN SURINAME. 233 sasvan op hare plantagies te pooten; indien het wat succes eeft, zoo zoude deze kolonie in korte jaren in staat zijn om r van naar Holland voor koopmanschap te sturen. Ze zijn zoo er niet genegen om de cacao te kultiveren, doordien de men- shen wegens de warmte hier te lande wat lui vallen en met et drooged veel moeite onderworpen zijn." Neemt men nu san dat de koffijboom tusschen de twee en rie jaren oud moet zijn om vruchten te kunnen voortbrengen, an zet men uit bovengenoemde schrijvers, dat de planten en oonen tusschen de jaren 1711 en 1713, dus onder het be- taur van den Gouverneur Johan de Goyer, in Suriname moe- en zijn gebragt. Dat bij herhaling planten overgebragt zijn, lijkt Une plätze van den Gouverneur John Coutier van en 16 Me 1719. Directeuren schreven in antwoord op een brief van den Gouverneur Mahony den 4 Maart 1717: “Uit gemeldet UEd. brief en wij met veel plaisir dat het aankweeken van de koffijboomen, wel reusseert, en dat er apparentie is van goed neces; UFd. gelieve het kultiveren van dien zooveel doenlijk e encourren.” Den 23sten Maart 1717 schreef de genoemde Gouverneur Mahony: “Aangaande de koffijboomen die beginnen hier mooi te roeijen cn daar zijn (er) verscheiden die mooi dragen, de nog geworden, welke ik gelöt dat elke boomel twee pond boonen op heeft en de boomen zijn nog geen vier van oud, zoodat het van een groote avantagie zoude zijn, inben zulks alhier reusseert, waaraan ik niet twijfel, dewijl de oomen zeer wel willen groeijen. Voor een maand of drie zoo heeft er een man vijf en twinig van verpoot, alwaar er niet een van is gestorven, daar ter patrarie van tweehonderd cacaohboomen, welke diezelfde man erplant heeft, maar zestien van in het leven zijn ge bleven. “Indien UEd. Gr. Achtbare de goedheid geliefd te hebben, an aan mij te laten toekomen twee a drie ampele memoriën p wat manier men de koffijboonen zaait of poot, onderhoud, noeit, wat gronden zij requireren, plukt, schut, en op wat aanier men ze droogd, zoo in Persien, Arabiën, Turkeijen f elders. het zoude alhier tot groote utiliteit kunnen zijn.” Hun antwoord daarop, gedagteckend 18 Junij 1717, was: ' Ze Bijlage N° 3 VIE. NID. 16 234 AANTEEKENINGEN BETREFFENDE “Wij zullen ons devoir doen om naauwkeurige beschrijving van de kulture van de koffijboomen te bekomen en UEd. dezelve alsdan toe te zenden; inmiddels vernemen wij dat in de landen daar dezelve vallen, het gezaaide als het opkomt met matten of of iets anders wordt bedekt, om door de hitte van de zon niet verdroogd te worden. Wij hebben sedert dezen geschreven was, verstaan dat aan UEd. toegezonden is een voyagie naar Mocha, waarin de kulture van de koffijboomen net beschreven wordt. Bovendien zenden wij UEd. hiernevens toe een notitie, door den hovenier van den Hortus Medicus, op hetzelfde subject ontwor- pen en aan ons ter hand gesteld” Ruim een jaar later, den 2 September 1718, werd door den ontvanger Nicolaas van Sandick, met het schip de Vrijheid, gevoerd door den schipper Jan Schouten, de eerste op Suriname gewonnen koffij aan de Directeuren der Societeit te Amsterdam gezonden, met het volgende schrijven: “Per schipper Jan Schouten neem ik de vrijheid UEd. Gr. Achtb. tot een proefje toe te zenden een klein bosje met Surinaamsche koffij, verhoope hetzelve UEd. Gr. -Achtb. aangenaam zal wezen. De boomen hier te lande staan zeer schoon en geven veel vruchten; ik ben UEd. Gr. Achtb. In alle onderdanigheid verzeekende, van mij te informeren wat deugd deze koffij heeft en of dezelve wel zijn gedroogd. Het antwoord hierop liet zich met lang wachten, want reeds ap den 16den December daaraanvolgende schreef men hem: “Met het gelukkig arrivement van de schepen de Isabella en de Vrij-heid hebben wij wel ontvangen UEd. missive van den 2 September I]. met het daarnevens gevoegde bosje met koffijboonen, welke wij aanstonds op de receptie hebben doen branden en gansch wel gedroogd, mitsgaders zeer goed van smaak hebben bevonden. En is ons aangenaam geweest te ondervinden, dat de kolonie zeer goede koffijboon. Wij wenschen dat zich de kulture van dien van tijd tot tijd verder mag uitbreiden en vervolgens tot nut en voordeel van de kolonie mag gedeyen. De Gouverneur Johan Coutier, aan wien na den dood van Johan Mahony het bestuur over Suriname werd opgedragen, stelde niet minder belang in het aanmbedigen van de kofijkultuur dan zijn voorganger. In een schrijven van den 8 Peb Ruraj 1719, aan de Directurien laat hij zich over den stand van dit gewas aldus uit: “De kultuur van de koffijboomen neemt hier bijzonderlijk daartoe te animeren. Indien de kwaliteit van dst gewas zoo goed is als dat uit de Levant of Oost-Indie, zoo cal met der tijd dit product aan deze kolonie al vrij wat nuttig-head kunnen toebrengen” Uitvoeriger hierover is zijn brief van den 15 Mei daaraan-volgende: “De voortplanting van de koffij — zoo schrijft hij — neemt merkelijk in deze kolonie op, en zal mijns oordeels met der tijd van een zeer goed rendement zijn, vermits de kulture van dezelve bijna zonder cenige moeite geschied en de boomp-yes in minder als twee jaren haar voordeelen beginnen te gven; en ik ben ooggetuige geweest, sedert het kort vertoeven van mij in deze landen dat deze boomen bereids twee maal gebloeit en tweemaal haar rijpe vruchten hebben gegeven. “Daarenboven weet men niet dat in gansch Amerika deze vrucht die 200 considerable vertering in Europa maakt, gekultiveerd wordt; dan alleen zoude zulks kunnen zijn aan Rio Esuc-quebo; waarnaar toe — zoo ik berigt ben — eenige rijpe boontjes zoude zijn verzonden, waartegen ik in het toekomende gelijk mede van het verzenden der plantsoenen buiten deze ko-leme, alle mogelijke voorzorg zal zoeken te dragen, en de avantagies, die hieruit staan voort te komen, san deze kolonie alleen zal trachten te conserveren 3. Ik vermeen mede onder correctie dat UWel-Ed. Gr. Achtb. in tijds behoorde op mid-delen bedacht te zijn om hare geregtigheden van deze producten naar behoore te kunnen trekken. “Deze kulture schijnt wel voornamelijk alhier aan Paramaribo haar meeste effect te zullen doen, dewijl dezelve niet alleen in ditt terrein met geen of weinig omslag kan worden behandel, betgeen dan ook de reden is, dat ik niet alleen de toegestane erven aan genoemde ingezetenen, door de Regering alhier na den dood van den heer Gouverneur Mahony ge Accordeert, wel heb * Hij was den 13 September 1718 te Suriname aangekommen. 3 Echter was omstreeks dezen tijd de koffijplant reeds naar Martinique vergebragt door den heer Desclieux. Wij lezen dat door den heer Pancrace, omsl te Amsterdam, cen koffijboom, die de boogte bad van vijf voeten, ma Lodewyk den XIVdes werd gesonden, waarvan de hoogleraar in de kruid- rumde Jumios, eene seer naauwkeurige brechrijving beeft gegeven, die opge- seamen is in de geschriften van de Akademie van Wetenschappen, 1,13 Reynal Haascère Philusophique et Politique des deux Indes. Tom. V, p. 65 Histo- zeche beschrijving der reizen. Deel 16, bl. 314 de noot. Zie bet placaat daartegen hierachter onder Bijlage N°. 3, waarby vór edtere koffijboon eene boete van twee goudguidens, en vanr iedere koffijplans, he van vijftig goedguidens word: bepaald, ens. 16 AANTEEKENINGEN BETREFFENDE willen ratificeren, maar ook verscheiden andere, aan die zulks met dit oogmerk vragen, toe te staan onder deze conditién, dat zij op hare lasten wederom zoo veel bosch, hetgeen har zal worden aangewezen, zullen moeten vallen (vellen) en tot weiden maken, aangezien de paarden en koebeesten, die dage lijks hier vermeerderen, de noodige weiden niet zouden ont- breken” Ongeveer een jaar later, 28 Maart 1720, waren de berigten niet minder gunstig, die de Gouverneur aan de Directeuren kon mededeelen: “De kulture van de koffij die UWel-Ed. Gr. Achtb. mij nog bij een particuliere instructie hebben gelieven te recommenderen, is van een zoodanig goed succes, dat dit land, enkel maar het eenigste en bekwaamste daartoe schijnt te zijn. “De ingezetenen raffineren (?) dagelijks meer en meer op het kwee-ken der jonge boompjes en op het kiezen en prepareren der gronden. Alleenlijk zal men, wanneer de kwantiteit zoodamg ge accresseert zal zijn, dat men die zal kunnen verzenden, bedacht moeten wezen, om door diegeene die in het gelukkig Arabié of de gewesten daar de koffij haren eersten oorsprong heeft geno men en tot ons is overgebragt, zoeken geinformeert te worden, van wat middelen de naturellen van dat land zich bedienen tot bet pellen van dezelve en op zijn maat die te droogen, door-dien deze boomen zijne vruchten des jaars ten minsten twee 4 driemalen voortbrengen, en dat zoowel in den droogen als regentijd.” De aanvankelijk gunstige uitslag, waarmede de koffikultuar bekroond werd, noopten Directeuren den 3 Julij 1720 den Gouverneur het Volgende aan te schrijven: “Wijders hebben wij goedgevonden dat UEd. op dezelfde plantagie (de kostplants- gie) * mede een stuk zal gelieven te dispicieren en employeren tot het planten van koffijboomen voor onze rekening, en zal UEd. geen grond genoeg voor het een en ander zijnde, te dien einde op nieuw eenig bosch moeten doen vallen” De aanvraag om gronden nam dagelijks toe. Ieder plantte koffij. Zoo schreef onder anderen de ontvanger van Sandick den 15 September 1721: “dat hij aangemoedigd door het goed succes van die kultuur, op approbatie van de Heeren, het Go- vernement representerende, verkregen heeft een grondbrief van 1 Wij hebben die instructie niet kunnen vinden. 2 Waarop de kost-bananen voor de slaven gekweekt werden. DE KOFFIJKULTUUR IN SURINAME. 237 300 akkers, waarmede reeds een begin is gemäßt, terwijl hij hoopt dat de Heeren die concessie zullen bekrachtigen” In het voorjaar had hij aan de weduwe Amsinck eene kwan-titeit van omstreeks 50 ponden koffijboonen gezonden, die ophaar plantagie waren gewonnen, en die in het vaderland aan-gekomen, van een goeden smaak waren bevonden. Hij vond zich dus verpligt de Heeren te adviseren “dat aan-gezien de aankweek der koffijboonen hier te lande genoegzaam bij alle ingezetenen even vlijtig wordt behartigd en ook schijnt van cen goed succes te zullen wezen, zulks naar alle gedachten in korten tijd door sommige eenige remises zoude kunnen wor-den gedaan, en ik in geenen deele eenige order van UEd. Gr. Achtb. heb hoe en op wat wijze de geregtigheden van UEd. Gr. Achtb. van sommige geremitteerde koffijboonen te eischen, zoo ben ik UEd. Gr. Achtb. verzoekende UEd. orders dienaan-gaande te verstaan, om mij naar dezelve st iptelijk te kunnen regelen 1.” Met het aanvragen en toestaan van gronden om koffijtuinen of plantagen aan te leggen, bleven ook de kwestien niet ach- terwege, die tusschen eigenaren van aangrenzende landen ont- stonden. Wij zullen slechts van een melding maken, omdat de daarin betrokken persoon degecne is, wiens naam meermalen genoemd is onder de overbrengers van de koffijplant, namelijk Chnstiaan Hansbach. Wij doen dit te meer daar wij voorals- bog niets verders betrekkelijk hem in de papieren der Socie- teit gevonden hebben. In de Resolutien van de vergadering van Directuren, te Amsterdam gehörden op den 1 October 1721, vinden wij ter tafel gebragt een request van Magdalena Olthuys, weduwe van den Predikant Egidius de Hoy, waarbij zij kennis geeft, dat zij bij concessie en aankoop in het bezit was van zeker erf, gelegen aan de Noordzijde van de Gravenstraat, naast het Hospital van de Militic, breed 300 en diep 250 voeten, enz., met inzigt om daarop een huis te bouwen en een koffijtuin aan te leggen, doch dat nu had verstaan, dat Christisan Hansbsch, welke een stuk gronds bent aan de andere zijde van het hos- Zie hiervoren hetgeen de Gouvernear over dit onderwerp echrijft In de Annotatien komt dezelfde lesing voor als op bl. 295 van het roede genoemde werk Wost-Indic wordt opgegeven, met dese verandering: op den westhoek van de Wagewegetraat, in plaats van op den westhoek van de Kiip-steenenstraat 238 AANTEEKENINGEN BETREFFENDE pitaal, breed 360 kettingen en diep 528 kettingen — dat om- trent 4 a 5 akkers is — wederom van > de Heeren, het Gouverneur- ment representerende, zoude het geobtineerd om zijm land te verbreden met de gronden regt achter het hospitaal ean die der suppliante, ter breedte van omtrent acht, en diep viereru.- twintig à vijfentwintig kettingen, monterende in de negenty 3 akkers, gelijk gezien kan worden bij de kart daarvan zijnde= waardoor de suppliante gefrustreerd en verhinderd werd om haam= aanleg tot koffijplanting te vergrooten, vermits de beste en baas kwaamste grond daartoe achter haar erf gelegen was. En alzc— de suppliante onderrigt was dat alle de gronden in Surin vergeven wierden op approbatie van de Heeren dezer tafel @= zij door de opneming van Christiaan Hansbach zeer benadee — was, nam zij hare toevlugt tot de Heeren dezer tafel @= zij door de opneming van Christiaan Hansbach te disapproberen en aan haseer suppliante goedgunstiglijk te accorderen, de grond achter hase? erf gelegen, ter diepte van vijftig kettingen of anders zooveel als de Heeren dezer tafel gunstelijk zoud En gelieven te verloren, opdat zij niet mogte belet worden, hare koffijplanting daardoor te vergrooten. De leden der vergadering vonden goed dit verzogen die zenden von den Gouverneur, om na examinatie van den imhoud te disponeren als bevonden zoude worden te behooren. Nach het overden van den Gouverneur Coutier, op den 1 September 1721, was het bestür der kolonie — na een im van eenige maanden — overgegan in handen van den Gouverneur Hendrik Temminck, die den 1 Maart 1722 op de rivier van Suriname was aangekommen. Ook hij nam de kultuur der koffij zeer ter harte, ofschoon de toon zijner brieven deed vermoeden, dat aan die kultuur meer bezwaren waren verbonden dan zijn zijn zijn. Zoch schrijft hij onder dagteckening van 9 Mei 1722: “De koffij-planting wordt hier te lande sterk voortgezet, tot nog toe met goed succes, hoewel alle terreinen daar niet bekwaam toe zijn en eenige met veel moeite moeten gekultiveerd worden, daar dan niet veel profijt bij zal zijn. De Levantsche koffij wordt bijna hier nog alleen gedronken en de hier landsche boenen of weder geplant of bij kleine partijen voor presenten naar bet vaderland gezonden, doch binnen vier jaren zal de kwanti-teit die men van hier zal kunnen afschepen vrij considerabel. Geloofijk getal van jong plantsoen, dat ie- der eon reeds heeft aangekweekt.” “De planters — zegt hij in zijn missive van 23 Mei 1732 — mjn zeer om alaven verlegen en die nog grooter zal worden by- lesen de koffijplanting van succes, nut en profijt in het verrolg hier zal gevonden worden. Er wordt gerekend dat er aanwezig zijn 10,000, waarvan het een daar door het andere een beende part komt te sterven. Daarentegen is de aanvoer van meer als een scheepsladinge jaars, welke scheepsladinge op verre na geen vijfhonderd slaven kan uitleveren, zoodat de kolonie in plaats van voorwaards te gaan, hier- door zekerlijk moet reculeren.” De aanplant van koffij, die tot nu ton het meest in de omkreken van Paramaribo had plaats gevonden, had de grenzen beginnen te overschrijden. Van een reisje teruggekomen om in eenige districten den eed van getrouwheid van de burgers af le nemen, meldt hij san de Directuren den 4 Julij daaraanvolgende: “Ik heb in de bovengenoemde rivieren op alle plan- Tagen daar ik ben aangeweest, de koflijplanting in een zeer blorijenden staat gevonden; en daar is veel apparentie dat zulks seer considerabel rendementen binnen weinige jaren aan deze kolonie zal toebrengen. Maar van de andere kant is het te verzezen dat deze zoo schoone verwachting als in haar geboorte ral moeten smoren, bij manquement van genoegzame toevoer ran negros slaven, zonder welke het onmogelijk is zoodanig werk met kracht voort te zetten. De aanhoudende regens waren in dat jaar evenwel zeer nadeelig voor het koffijgewas. “De koffijboomen,” — aldus schrijft de Gaoaverneur (General in zijne missive van 7 September 1722 — “hebben her door den menigvuldigen regen die dit mar zwaarder als in zeven of acht voorgaande gevallen is, zeer reel geleden. De schielijke droogte en zware hitte, die nu hier daarop volgt, doet verscheidene, ja menigte der voorschreven boomen jegenwoordig sterven. Men remarquert hier dat de koffijplant wel vochtigheid vereischt, maar het water moet niet san den wortel van den boom blijven staan of doet dezelve ver-otten. Zulks geschied bi) zware regentijden, voornamelijk in  schulpgrößenden, die beide het water niet zoo schielijk kunnen verzwelgen. Men plant derhalve op verschillende manieren. Eenige doorgraven de reijen van hare boomen met kleine slootjes van drie à vier voeten breed; andere zetten den jongen boom op de vlakken grond en hoogen den worten aan met aarde, zoodat iedere boom op een heuveltje geplant schijnt. Andere wederom graven putten en vullen die met aarde en caintras f onder malkander gemengt, waarin de boom dan geplant wordt, en welke (wijze) het beste zal wezen zal de tijd en ondervinding moeten leeren. Het ware te wen- schen dat men hier een man of twee had, die de kultuur van de koffij in Arabië hadden bijgewoond; dezelve zouden veel licht kunnen geven, zoo omtrent het planten als het inzamelen, schoon- maken en droogen van de boonen; daar ik gelöt dat al meer moeite meel zal wezen als men zich verbeeld, voornamelijk als de kwantiteit wat groot zal wezen.” Maar nietten genstaande den minder gunstigen toestand, waar In de koffijboomen verkeerden, kon de Gouverneur General toch den 24 October 1722 schriven, dat er tegen het aanstaande voorjaar wel twee a drie duizend ponden koffijboonen naar het vaderland zullen gezonden worden, en dat dit van jaar zal toenemen. Hij verzocht daarbij aan de Directuren de regten op de uitvoer van de koffij vast te stellen. Achtb. betalende datgeene wat UEd. zullen vermeenen. Dan daar de kultuur van dien en dus ook de verzending jaarlijks staat toe te nemen, verzoek ik geinformeerd te mogen worden hoe en op wat wijze ik de geregtigdheden dienaangaande zal invor-deren, hetzij tegen 24 percento in geld of in koffijboonen of wat daaromtrent bepaald mogt worden” Hieraan werd spoedig voldaan. Na over het defensiewezen — waarover de Gouverneur geraamd had. Zie de lijst van de afzenders. Bijlage N°. 4. DE KOFFIJKULTUUR IN SURINAME. 241 neur Temminck almede geklaagd had — en over den aanvoer van slaven gesproken te hebben, schrijven Directeuren hem on- der dagteekening van den 9den Augustus 1723: “Ondertusschen is het ons zeer aangenaam geweest, te vernemen dat de kul- tuur van de koffij zoo wel reusseert; ten welken opzigte wij wel hebben goedgevonden onze geregtigheid op de voorschre- ven koffij, ingevolge art. 4 van het octroy * te reguleren à 2} percento, zoo als van alle andere waren wordt betaald. Doch wij bebben tot meerder aanmoediging van die kultuur bij pro- visse de prijs, naar dewelke die geregtigheid zal worden gecal- culeert, vooreerst maar gefixeert op tien stuivers het pond zwaar geld; hetgeen omtrent maar een derde is van de regte waarde van de koffij *, waarvan UEd. notificatie zal gelieven te geven daar het behoord, en met een die order te stellen dat dien conform de voormelde geregtigheid worde betaald” Zoo als wij hiervoren gezien hebben, gaven de Directeuren den Gouverneur Coutier last voor hunne rekening op de kost- plantagie mede ecne koffijplantagie aan te leggen. Aan dezen last werd gevolg gegeven. De Gouverneur Temminck hiervan den 104m April 1723 berigt gevende, hoopt dat men bij de nicuwe kostgronden daartoe een goed terrein zal rencontreren, en dat die onderneming van een gewenscht succes mogt wezen. Bij een volgend schrijven van 10 Juli 1723 zegt hij: “Ik heb reeds cence genoegzame kwantiteit koffijboonen laten zaaijen om voor UEd. plantsoen te hebben en gedenk in de maand September aanstaande, of zoo ras de regens — die dit jaar ook excessief zijn — zullen ophouden, een vallinge (velling) op de societeits kostgrond te laten doen en zoodanig land zoo ras mögelijk met koffijboomen volgens order laten beplanten, in de hoop dat zulks wel zal reusseren…” Die beplanting had in het volgende voorjaar plaats. Den 1 April 1724 schreef de Gouverneur: “Men is bezig met het verdere planten van koffijboomen op de societeits grond, en men heeft veel moeiten gehad om het land daartoe te prepareren met delven en bedijken. Welke delvingen op veele plaatsen met posten en plan- — ——— ——— © Zie bet octroy bij Hartsinck, 24° Deel, bl. 623—638. 3 Bij missive van den Zstea November 1737 werd bij provisie de waarde te-rug gebragt op zen staivers en na verloop van twee jaren werd by missive va aw) Me: 17 30 dear bepaling op nicuw tijd provisie voor twee jaren ver bemgd. Zie over de koffijprijscn omstroeks dezen tijd bet moergemelde opstel cower de invoering van de koffikukteur op Java. 242 AANTEEKENINGEN BETREFFENDE ken hebben moeten beschoeit worden om het zandachtig en losse terrein hetgeene aldaar veeltijds ontmoet wordt, te wederhouden en te beletten, dat te kons weder moet instorten. Verhoope dat alles met goed succes zal wezen en dat UEd. Gr. Achtb. Over drie jaren — die vereischt worden een goede revenue van zullen trekken. Ik heb in het general een goede opinie en verwachten van de koffijplanting hier te lande, maar men remarqueert dat de boomen die het een jaar zwaar beladen zijn geweest en veel vruchten voortgebragt hebben, het volgende jaar niet of zeer weinig dragen; desniettengenstaande zal de kultuur van de koffij nog zeer profetabel wezen. Maar wat mag dit alles helpen bijaldien er geen meerder aanvoer van negrosslaven naar hier komt gedaan te worden. De groote planters hebben geen of weinig magt, zoo dat gemelde planting niet naar behooren kan worden voortgezet, tenzij in het voornoemde defect geremedieert en dit obstakel door eenen genoegzamen aanvoer van negrosslaven worde weggenomen, en dat daarenboven de Wel-Edel Gr. Achtb. Heeren Bewindheberen van d’Edele Gener Au Geistre der West-Indischen Compagnie de gewöhnlichen gelegenen te heben van het oredit eenigermatte te doen herleben, om daardoor die kleine planters te gemoet te komen en in staat te stellen van iets te kunnen aanvangen. Het is waar dat de vermögende buiten schulden zijnde en groote planters — welkers getal hier niet groot is — op het herleven van het credit niet zeer insteren; anderen die dat vermögen niet hebben, laten daarom niet na te pochen en zich meer als de eerste te beklagen dat zij voor hun contant geld geen waar — te weten ne grosslaven — kunnen krijgen, zoodat hierdoor een generaal misnoegen in de courageou door de geheele kolonie ontstaat, waarvan niet anders als fatale effecten kunnen voortkomen. Ook dat jaar was door de zware aanhoudende regens niet zeer gunstig voor de koffij, zoodat men groote moeite had van de rijp wordende boomen te droogen en voor bederf te bewaren, waar-toe ovens gebezigd werden $. 1 Slavenmagt — getal slaven. 2 Zoo als bekend is werden de slaven door tusschenkomst van de West-In-e dische Compagnie aangevoerd. 3 Volgens berigt van 29 Mei 1724 waren ook door de buitengewone spring - DE KOFFIJKULTUUR IN SURINAME. 243 De verwachting van den Gouverneur Temminck van de nieuw sangelegde koffijplantagie voor rekening van de Directuren, was volgens den inhoud zijner missive van 9 October 1724, niet groot. ‘‘Gisteren heb ik een nieuwen officier op UEd. Gr. Achtb. kostgrond gesteld in plaats van den laatst overle- dene en aan denzelven voornamelijk geremandeerd de kulture van de koffij. Doch ik moet UEd. Gr. Achtb. seggen, dat ik niet veel verwachting van goed succes van de koffijpo op gemelden grond ben hebbende; gelijk mede de koffijboomen hier in den tuin * niet voort willen, en ben al kenoodzaakt geweest het grootste gedeelte van dezelve eenige twee, andere drie rei- zen te laten uitroeijen en telkens nieuwe in derselver plaats te herplanten; dit komt wegens het slechte en Schrale terrein het-welk bijna niets produet. Ik zal evenwelte tegen den aan-staanden regentijd weder een stuk grond op gemelde kostplan-tagie met jonge dito boompjes laten beplanten, alzoo zulks met weinig moeite en zonder zwaren arbcid kan geschieden” De opbrengst, volgens berigt van 6 December 1724, bestaande an een baaltje koftijboonen “hetwelk de geheele inzameling is die ik tot nog toe gedaan heb van de boomen die ik hier im UWEd. Gr. Achtb. tuin 3 geplant heb,” werden door den Gouverneur naar het vaderland gewonden. Hij zond die over in de witte of tweede schil, “met verzoek dat UWEd. Gr. Achtb. gelieven proberen te laten of men die gemeldet schil niet soude kunnen afdoen op een grut- of pelmolen, of door soodanige machine als UW Ed. Gr. Achtb. best zouden oordeelen, bijaldien zulks mogt reusseren, zoo zoude veel moeite en arbeid kunnen verkort worden. De eerste inzameling, die ik toekomende jaar werhoop te doen, zal ik insgelijks met die schil verzenden en bijaldien de recolte wat abondanter mogt wezen, zal (ik) ook eenige in de buitenste of roode bast wel gedroogt zijnde, daar- bij voegen, opdat de preuve van het pellen of schoonmaken op beide zoude mogen genomen worden. De koffij die voor rekening van particulieren in den loop van het jaar 1724 naar het vaderland werd gezonden, bedroeg eene hovelheid van 5631 pond, dus nagenoeg drie honderd pond snander dan in het vorige jaar werd verzonden. Maar terwijl en —— onder water geart, en daardoor veel riet en host voor 244 AANTEEKENINGEN BETREFFENDE het getal der afzenders in 1723 slechts acht bedroeg, was dit nu reeds verdub 245 AANTEEKENINGEN BETREFFENDE het getal der afzenders in 1723 slechts acht bedroeg, was dit nu reeds verdub 245 AANTEEKENINGEN BETREFFENDE het getal der afzenders in 1723 slechts acht bedroeg, was dit nu reeds verdub 245 AANTEEKENINGEN BETREFFENDE het getal der afzenders in 1723 slechts acht bedroeg, was dit nu reeds verdub 245 AANTEEKENINGEN BETREFFENDE het getal der afzenders in 1723 slechts acht bedroeg, was dit nu reeds verdub 245 AANTEEKENINGEN BETREFFENDE het getal der afzenders in 1723 slechts acht bedroeg, was dit Beld, zonder de schippers mede te rekenen die eenige ponden voor hunne rekening hadden medegenommen f. Spoedig nam evenwel de verzending belangrijk toe, want met de schepen die in het volgende voorjaar de rivier van Suriname verlieten, werden 18950 pond koffij verzonden, behalve nog 276 pond, afkomstig van de plantagie Zuidwijn, behoorende van den Luitenant en garnizomens-hoekhouder Stockert; welke plantagie wegens verregaande gepleegde frauden en malversa-tiën van genoemden Luitenant, voor rekening van het Gouverneement werd verkocht. De belangstellend van den Gouverneur in de Gouvernements koffijplantagie verminderde niet. Bij brief van 25 April 1725 schreef hij: “De boompjes die ik op UW Eds. Gr. Achtb. kost- grond heb laten planten, groen veel beter als ik gedacht had en zijn al eenige onder dezelve die dit jaar zullen beginnen en weinig te dragen. Ik hoop gemelde planting van jaar tot jaar ten minste met 1000 boomen te laten vergrooten tot dat er 10000 à 12000 zullen geplant wezen, zijnde het getal der reeds geplante over de 3000.” En bij missive van 5 Julij 1725: “Toekomende jaar hoop ik de eerste vruchten van gemelde koffijplantagie aan UWEd. Gr. Achtb. over te zenden. Ondertusschen zal men preparatie moeten maken, om een nieuw woonhuis voor den neger-officier op gemelde kostgrond te bouwen, van goed vierkant hout met planken beslagen en een goede zoldering daar boven om de koffijboonen aldaar te kunnen uitspreiden en naar behooren te laten droogen. Ik neem de vrijheid van met hetzelfde schip — de Susanna — aan UWEd. Gr. Achtb. te zenden vier gortvaten met Chinas’appelen en een blomvatje koffijboonen, die weder in de witte of tweede schil heb gelaten ten fine als voor dezen. Gemelde koffijboonen, op drie à vier pond na, is de geheele provisie van meer als vijfhonderd boomen die ik hier in UWEd. Gr. Achtb. Onder de Bijlagen deelen wij de lijsten mede van de afzenders der koffij in de jaren 1723 en 1724. Mogelijk is het niet onbelangrijk te weten, wie de eersten waren die cene zekere hoeveelheid koffij naar Holland verzonden. Het is te bejämmen dat met gegen genoegzame zekerheid kan worden opgegeven, van welke plantagien die koffij afkomstig was. Men mag evenwel aanemen dat volgens het in den text medegedeelde het meeste tot dus verre nog wel van tuinen in of bij Paramaribo afkomstig zal zijn geweest. Zie Bij-lage N°. 4 en 5. DE KOFFIJKULTUUR IN SURINAME. 245 Tuin geplant heb’; doch meer als de helft van die boomen, om de extra groote schraalheid van het terrein zullen noorten eenige vruchten voortbrengen; niettegenstaande bijna alle andere gronden, als wanneer maar niet al te laag of te nat zijn, dat het water geen afloop kan hebben, tot de koffijplanting bekwaam worden gevonden. Wat in het generaal de kulture van de koffij aangaat, vermeene dat dezelve met veel profit zal kunnen worden voortgezet, voornamelijk door diegeene die oude suikerplantagieren hebben, alzoo de gronden die geen goed riet meer wilten voortgene, nog tot koffij zeer bekwaam zijn. Daarenboven zijn er op zoodanige plantagen altijd veele oude slaven, malingers, wijven en kinderen die anders geen of weinig dienst kunnen doen, maar tot deze kulture kan alles geëmployeert worden. Een nieuwe plantagie aan te leggen alleen om koffij te planten, daartoe negers te koopen, gebouwen op te rigten, een Directeur en andere bediendens te houden, gelo Ove niet dat Groot profit voor den aanlegger zal opbrengen, altijd niet zon spoedig als men zich in den beginne daarvan verbeeld heeft.” Eindelijk kon de Gouverneur den 3den Junij 1726 schrijven: Men is tegenwoordig bezig op de Edele Societeits kostgrond de eerste koffij te plukken. Ik gis naar het oog dat dit jaar omtrent 200 pond daarvan zal komen. Het terrein op gemelde grond is bij uitnemendheid schraal, en de experientie leert hier dat de koffij wel goede en vette grond wil hebben; dezelve groeit echter ook in zandgrond, doch behoorde te voren wel met kaintras gemest te worden als men daarvan goede en veele vruchten wil trekken. Ik verwacht nog altijd dat UWEd. Gr. Achtb. eene machine zullen uitgevonden hebben, of op een ordinaire pel- of grutmolen laten proberen de tweede of hoornebast van de koffij- boonen te pellen. De oogst der koffij op de particuliere plantagen was voordeeliger dan die op de Societeitsgrond gewonnen werd. Verscheiden particulieren hebben in de voornoemde schepen ge- laden te zamen 17181 ponden koffijboonen. Op verscheidene plan- tagiën liggen nog considerabele partijen dito boonen, dic nog met droog genoeg zijn om verzonden te kunnen worden. Hieruit kun- nen UWEd. Gr. Achtb. besluiten, gelijk het inderdaad is, dat de kulture van de koffij merkelijk begint toe te nemen cn zoude reeds vrij geavanceerd wezen bijaldien de aanvoer van slaven a — — — ' Dus sedert 1722. Ongeschikt voor swaar werk, soo als delven ens. 246 , AANTEEKENINGEN BETREFFENDE niet zoo schaarsch ware. Voorgisteren ben ik op UWEd. Gr. Achtb. kostgrond geweest en aldaar gezien dat het provenue van de eerste inzameling der koffijboonen; gissende dat zulks om- trent de twee honderd pond zal bedragen. Men zal dezelve nog eenige maanden moeten hier houden om terdegen te la- ten droogen en zal dus niet voor het aanstaande voorjaar kunnen overgezonden worden. Ik heb tot leedwezen in de koffijgrond gezien dat ruim de helft van de boompjes die nu reeds een en twee jaren oud waren, door de excessive en lang- durige regens in dit jaar gevallen, verdronken en dood gegaan zijn, en ik bevind dat het op mijn eerste gedachten, die ik de vrijheid genomen heb aan UWEd. Gr. Achtb. te commu- niceren, voor dat men aldaar begonnen heeft koffij te planten, zal uitkomen. Namelijk dat het terrein aldaar veel te schraal, te vochtig en te koud zijnde — voornamelijk in den natten tijd — de kultuur van koffij aldaar niet wel zal reusseren. UW Ed. Gr. Achtb. hebben zulks gemeen met andere die daar- omtrent in de buurt ook koffij geplant hebben en zich alle van hunne verwachtingen gefrustreerd zien. Het beste is dat UWEd. Gr. Achtb. geen de  het subject van de pelmolen; doch wij moeten UEd. ondertusschen in bedenking geven of het niet menagieuser en voordeeliger voor de planters zoude zijn, de koffijboonen in dat tweede of hoornebastje herwaarts over te zenden en alhier op zoodanige molen te doen pellen als wel met groote moeite en kosten een af meer pelmolens in Suriname te doen oprigten. Te meer dewijl wij de koffij voorheen op de plantagie van Stockert gewonnen en aan ons overgezonden, alhier op cen pelmolen van dat tweede of hoornebastje hebben doen ontblooten en op die ma-mer goedgevonden.” De Gouverneur was volgens zijn schrijven van 28 November 1726, van gevoelen, dat met der tijd, wanneer de koffijkultuur zou zijn toegenomen, de planters die waterwerken hadden, met geringe kosten zich van pelmolens zouden kunnen voorzien. In zijn laatsten brief vór zijn overlijden, van 17 September 1727, waarin hij een verslag geeft V van de koffijbuluur op de Societeits kostgrond, schrijft hij: “De meeste koffijboo-men op de Edele Societeits kostgrond staande, zijn door de langdurige en zware regens van dit jaar, gevoegd bij de lage koude en schrale grond waaruit het geheele terrein van gemelde kostgrond bestaat, voor een groot gedeelte vergaan. Gr. Achtb. orders gehörige op te volgen, hoopende dat met den tijd ten minste zuverlässigen zullen renderen dat UWEd. Gr. Achtb. de dagelijksche consumptie daarvan zullen kunnen genieten. Wat de generale koffikultuur dezer kolonie aangaat, zoo be-gint dezelve considerabelte te avanceren. Men heeft nu ook reeds endervonden dat de beste en vetste gronden ook de beste koffij voortbrengen; die boomen dragen wel eerder in schrale en schulpgronden als in vette en kleilanden, maar renderen zoo abondant niet en zijn ook van geen langen duar of moe-ten jaarlijks gemest worden, waar overal geen gelegenheid toe is.” Hebben de voorgangers van den Gouverneur Temminck veel gedaan om de koffikultaur in Suriname te bevorderen en in-gang te doen vinden, den Gouverneur Temminck komt lof toe den weg door zijne voorgangers ingeslagen, te hebben gevolgd. Mogten zij het uiet beleefd hebben, de vruchten van hunnen arbeid te zien, en moesten ze zich slechts te vreden stellen met een aanvankelijk gelukkigen uitslag hunner bemoeijingen. Temminck mog Thet geluk genieten in 1723 de eerste belangrijke hoeveelheid van 5920 ponden koffij op West-Indischen. 248 AANTEEKENINGEN BETREFFENDE bodem gewonnen, naar Holland te zien afschepen. Onder zijn bestuur — hoe kort dit ook ware — mont hij die kultuur dermate zien slagen, dat er in zijn sterfjaar, eene hoeveelheid van 207,373 ponden naar Nederland kon worden verzonden. Na een interim van een jaar, werd de Gouverneur Timminck opgevolgd door den Gouverneur Mr. Carel Emilius Henrich de Cheusses, die den 9den November 1728 op de rivier van Suriname aankwam. In de brieven orderne zijn bestuur geschreven, vindt men weinig betrekkelijk de koffijultuur vermeld. 