The lichen book; handbook of the lichens of northeastern United States;
i) De inkomende rechten, die door Frankrijk van de uit BelgiS ingevoerd wordende boeken werden geheven, schenen dezelfde te zijn, die Napoleon had vastgesteld. Want *s Keizers wetten werden niet terstond na de terugkeer van LoDEWiJK XVIII afgeschaft, schoon sominige daarna allengs buiten werking geraakten. Immers zagen wij boven, dat bij art. 35 al. 1 der wet van 5 Februari 1810 was bepaald, dat het invoerrecht van een boek niet minder kon zgn dan 50 "/o der waarde; het decreet van 14 December 1810 had dit nader verklaard : „Les Hvres Strangers oa nationaux imprimfe a r^tranger en langue Latine ou Frangaise, sont soumis a un droit de 150 fr., pour 100 Kilogr. pesant" (d. i. nagenoeg ^00 pond). In 1817 nu was BelgiS voor Frankrijk zulk een vreemd land, en d6 boeken, door Brusselsche boek- verkoopers den Franschen toegevoerd, waren ongetwijfeld in 't Fransch, niet in 't Nederlandsch, geschreven. Vgl. in de Collect, des Lois, p. 50, de aanteekeningen van den uitgever van Cleef, 337. 255 Bij den aanvang van dit jaar werd de abt de Foere, uithoofde van bet Bchrjven van bet weekblad van Brugge, k SpectcUetir Belge^ kracbtens art. 1 der wet van 14 April 1815, dat toen yoor 't eerst, altbans wat gescbriften betroft, werd toegepast, tot een gevangenisstraf yan twee jaren ver- oordeeld, in zjjn boedanigbeid van auteur. Dit feit verkreeg een groote rucbtbaarbeid ; bet bier te bebben yermeldkomt mij voldoende voor, aangezien bet eigenlijk een bijzondere zaak betreft, die in dit gescbrift niet nader kan worden besproken. Hetzelfde geldt aangaande betgeen met den Haagscben boekdrukker en boekverkooper Wallez gebeurde *). Tegen bet einde van bet jaar 1817 bad deze een klein gescbrift van twee Pranscben, Guybt en Cauohois-Lemaire, gedrukt en uitgegeven. Het was getiteld: r^Appel a V opinion pubUqiM et aux Etats Oeneraux du Royaume des Pays-Bas en faveur des proscriis frangais conire leurs proscripteurs^ par MM. Cauchois-Lbmaire ei Guyet, domicUies pendant 15 mois a BruxeUes sous la garantie de Vart. ^ de la hi Fondemen- tale; exiles le 24 Mai 1817, en vertu d'une lettre de cachet^ lancee par M, le Comte de Thiei^nes, Ministre cT^tat, La Haye, cbez Wallez, 1817, 8**. Van weerszijden liepen de gevoelens yan bet al of niet oproerige yan den inboud zeer niteen, docb dat de brocbure indirect een yrjj sterke aansporing tot oproer en onlusten beyatte, sebijnt waar te zijn. Maar bij art. 102 C. P. wordt yereiscbt, dat iemand, om gestraft te worden, „ait excite directement, etc." Dit beboort bier ecbter niet tbuis. De yraag, die ons bezigboudt, komt gebeel bier op neer, of Wallez wegens bet drukken en uitgeyen yan bedoeld gescbrift, kracbtens art. 4 der wet yan 24 Jannari 1814, in yerband met bet bepaalde bij art. 2 der wet yan 28 September 1816, en kracbtens art. 284 C. P. yoor den inboud der brocbure, yerantwoordelijk was, waaryan 1) Men zcgt, dat de Guselaar tot de keus van het onderwerp voor zijn proefschrift gekomen is, op raad van deskundigen in 's Hage, bij ge- legenheid der zaak van Wallez in 1818.. 256 de BchrijyerB bekend waren, schoon hun naam op den iitel niet was vermeld ^). De beslissing luidde, dat de boek- drukker en de boekverkooper in dit geval voor den inhoud niet Yerantwoordelijk waren, zoodat Wallez bij den aanvang van 1818 werd vrggesproken. Terwijl deze zaak yan den aitgever Wallez en de sohrij- vers GuTBT en Cauchois-Lemairb nog hangende was, yiel er iets anders yoor. In weerwil yan de wet yan 28 Sept. 1816, hadden yerscheidene schrijyers door slimme en spits- yondige redeneeringen oyer de meening en de bedoeling der wet, zoowel wat betreft het juiste criterium der mis- drgyen, als ten aanzien der personen die de wet schuldig yerklaart, de tegen dozen bedreigde straffen minder zwaar doen zijn of wel hen daaraan weten te onttrekken. Yreemdelingen en met ygandige gezindheid yeryuld, hadden zij yreemde Yorsten zoowel wat hun persoon als hunne regeeringsdaden betreft yoortdnrend beleedigd. Dit werd in het schrgyen waarbij op 'sEonings beyel de Minister yan Justitie yAH Maanek het nieuw wetsontwerp op 3 Febr. 1818 den Staten-GFeneraal aanbood, te kennen gegeyen; yoortewashet yan elders bekend, dat toen, eyenals in het najaar yan 1816 zeer yeel Franschen, het nieuwe bewind in hun yaderland moede, naar de Nederlanden waren yerhuisd en zich yooral te BruBsel hadden geyestigd, waar zij zeer yeel soherpe geschriften, tegen Frankrijk en zijn Eoning gericht, opstelden en in 't licht gayen. In het begin yan 1818 had de gezant yan Frankrijk bg ons Hof, de Markies de la Tour du Pik, op nieuw zich deswegens sterk beklaagd, waarop, om den Eoning yan Frankrijk yoldoening te yerschaffen, het ontwerp yan wet ontstond en bij de Staten-Generaal inkwam, waarbij die misdrijyen duidelijker omschreyen en de straffen yer- zwaard waren. Het luidde als yolgt: 1) Zie: Memorie aan de Heeren leden der Kamer van beschaldiging, bet Hoog-Gerechtshof te *8 Gravenhage, ingediend, door J. B. G. Wallez, 's Gravenh., Febr. 1818, groot 28 biz. Ter Nederl. drukkerij. — De atelier dezer Memorie was de Advokaat J. D. Mbijbr uit Amsterdam. 257 ^Art. 1. Diegenen, welke in nieuwapapib/en, periodieke werken, of in eenige boeken of geschriften hoegenaamd, yreemde Mogendheden, Yorsten of Souvereinen in hun per- Boneel karakter beleedigen, de wettigheid van hun geslacht en regeering tegenspreken of in twijfel trekken, op eene honende of beleedigende wijze zich uitlaten over derzelver daden, de door hen verordende inrigtingen, of over derzelver regeering of bestuur, of betrekkingen en goede verstand- houding met andere Staten, Mogendheden, Yorsten of Sou- Yereinen, of welker geschriften de strekking hebben, om de ingezetenen van de met dit Rijk in yriendschap z^nde Staten tot onrust, oproerigheid of ongehoorzaamheid tegen hunne wettige Overheden aan te zetten, zullen worden ge- strafl; met gevangenis van 6^n tot drie jaren, en bovendien, naar omstandigheden, kunnen worden verwezen tot eene boete van f 300 tot f 500." — Men ziet, dat art. 1 der voorgaande wet van 1816 nauwkeuriger is geredigeerd. ,,Art. 2. Tot de strafiPen in het vorig artikel vermeld, zullen, naar mate van omstandigheden, mode worden verwezen, diegene, welke in eenige der in hetzelfde artikel bedoelde werken of geschriften zich schuldig maken aan lasteringen, beleedigingen of beschimping jegens den persoon of het karakter van Ambassadeurs, Mioisters en andere diploma- tieke Agenten van vreemde Mogendheden, welke bij het Gouvemement der Nederlanden zijn geaccrediteerd, en vol- gens het regt der volken mogen staat maken op eene bij- zondere bescherming van den Souverein, in wiens land zij zich bevinden." Dit was geheel nieuw: het gansche artikel was in het ontwerp opgenomen ten gevalle van den Ambassadeur de Latour du Pin. — „Art. 3. De drukkers, uitgevers of boekverkoopers van eenige der bovengemelde geschriften, zullen, wanneer zij eigenaars of mede-eigenaars daarvan zijn, of als de oorspronkelijke of eerste uitgevers tot het in het licht komen van dezelve hebben medegewerkt, gestraft worden met eene gevangenis van 66n tot drie jaren, en daarenboven met verbeurdverklariDg en vernietiging der 17 258 exemplaren van het werk of geschrift, en met intrekking van hun patent, verzeld van het yerbod, om, gedurende eenen tijd, gelijk staande met het dubbel van de hun opgelegde gevangenisstraf, eenig werk te mogen drukken, uit^even of yerkoopen. — Art. 4. De drukkers, welke alleen hunnen arbeid leenen tot het drukken yan eenige der boyengemelde geschriften, zonder eenig deel te hebben aan derzeWer yer- koop of yerspreiding, mitsgaders de boekyerkoopers en andere personen, welke dezelye niet yoor eigen rekening, maar yoor rekening yan een ander, of in kommissie yerkoopen, zullen geetraft worden met de straffen in het yorig artikel gesta- tueerd, yoor zooyerre namelijk dezelye drukkers, boekyer- koopers of uityenters, denschrijyer of eerstenoorspronkelijken eigenaar niet zullen kunnen aanwijzen, met zoodaniggeyolg, dat dezelye niet alleen in handen der Justitie geraken, maar ook yan het gepleegd misdrjjf in regten kunnen worden oyertuigd en gestraffc ; zuUende echter ook in dit geyal altoos de bij hun geyonden wordende exemplaren werden yerbeurd- yerklaard en yemietigd. — Art. 5. Bij herhaalde oyertreding zullen de ipisdrijyen, iii de yoorgaande artikelen opgenoemd, worden gestraft met geyangenis yan drie tot yjjf jaren, en boyendien met eene boete yan f 500, yerbeurdyerklaring en yemietiging der exemplaren yan het werk of geschrift, en met intrekking yan het patent yoor altijd, en yerbod om immer yerder eenig werk te mogen drukken, uitgeyen of yerkoopen." Deze artikelen weken geheel af yan de artt. Hiermede is in deze § de toestand der recbten ontyouwd, die yan 1810 tot op dozen tijd in gebeel Nederland, eerst onder de Franscbe oyerbeerscbing, later onder bet bestunr yan den Oranjeyorst op dit stuk golden. Hoeyeel zij yan elkander yerscbilden en welke toestand yerkieslijker is te acbten, de beslissing bieryan laten wij yeilig aan bet billijk oordeel yan den lezer oyer. De lasten, die sedert de omwenteling den boekdrukkers en boekbandelaars werden opgelegd, zijn bieryoor op biz. 216 — 18 op bet jaar 1805, in § 4 reeds besproken. Eindelijk zal bet, nn bet bestaande recbt gebeel is afge- bandeld, niet ondienstig zijn bier yoor een deel te yermelden, wat tot nog toe onder het vast te stellen recbt kan worden 1) Het wets-ontwerp wordt gevonden in de Haarl. courant van 7 Febr.lSiS. 2) Zie: Staatsct. van 4. 18, 21 en 22 Febr. 1818. 3) H. Smith ERs zegt, b1. 109 van zijne ^Observations made during a resi- dence in the Netherlands": n^he liberty of the press is acknowledged but the author is considered liable, as in Hritain, to an action if he injures another, or traduces the Government of any foreign State ; and the laws against slander are enforced with great strictness.'* 260 gebracht, ontleend aan het ontwerp voor een nieuw Wet- boek van Strafrecht, in 1814 door zeer ervaren rechtsge- leerden bewerkt en dat, na binnen kort daarover te houden beraadslagingen tot wet te zijn yerheven, tegeljjk met de afschaffing ran den Code P6nal, die dan eindelijk zou ge- schieden, ons vaderland zou worden geschonken ^). Dat concept, veel meer in oyereenstemming met onze zeden, dan het wetboek, dat nu nog bij ons geldt, aangezien het op vele plaatsen het Crimineel Wetboek voor het Eoninkrijk Holland van Eoning Lodewije op den voet volgde, wat meer is, daarop als 't ware berustte, werd mij door den Hoogleeraar Eemper, een der auteurs van het ontwerp, ter inzage gegeven. De volgende artikelen hebben op ons onderwerp betrek- king. In den 2den titel van Boek II, over oproerige toeer- spannigheid^ getoeld en beleediging van het openbaar gezag^ treffen wjj aan, art. 168, dat woordeljjk teruggeeft art. 86 van het Crimineel Wetboek, en gelijk in art. 86 de straf van art. 85 wordt herhaald, zoo bepaalt art. 168 de straf in het voorgaand artikel vervat. — Voorts art. 171: „ Allen, die voorbedachtelijk openlijke daden plegen, ofalzoogedrukte of ongedrukte geschriften, teekeningen of prenten maken, aanplakken, doen aanplakken, verspreiden of doen ver- spreiden, regtstreeks, enz. ;" het volgende komt overeen met art. 89 van het Crimineel Wetboek: „zullen gestraffc worden met te pronksteUing, of met gevangenis of bannissement, te zamen of afzonderlijk niet te boven gaande den tijd van 6 jaren." De laatste woorden zijn weder dezelfde als in art. 168 en in art. 86 van het Crimineel Wetboek voorkomen. — Art. 172 is gelijkluidend met art. 90 van het Crimineel 2) De S£rionne, Int^rets des Nations d. TEurope, laatste biz., had, wat het vast te stellen recht aangaat, een ander doel voor oogen : „0n pourroit*' — zegt hij — „peut-4tre se promettre un heureux eff^t d*une loi, qui aocorderoit des prix a ceux des Merits, qui par la superiority du genie et Tart de leurs auteurs, auroient d^truit les f^cheuses impressions, qui attirent sur d*autres Sprits Tattention des Magistrats. Par la la Litt^rature reprimeroit-elle sa licence, et noas aurions des ^rits sages, etc." 261 Wetboek tot aan de woorden : „m het licht geyen ;" daarop Yolgt: „zonder dat eenige allegatie van onbekend tezijnmet den inhoud dier geschriften hen van de Btraf zal kunnen bevrijden." — Art. 173 geeft art. 91 Crimineel Wetboek Yolkomen terug, met weglating, en dat te recht, van het woord ^drukken", aangezien in het begin van dit artikel over de boekdrukkers niets was gezegd. — Art. 174 komt overeen met art. 92 Crimineel Wetboek, met dat yerschil, dat de woorden op het einde: „nagenoeg dezelfde 8tra£Fen'', yeran- derd zijn in: ^dezelfde etraifen". — In den 6<ie" titel yan Boek II, over heleedigingen en lasteringen^ etemt art. 254 yolkomen oyereen met art* 166 Crimineel Wetboek, terwjjl de straffen ook dezelfde zijn. — Art. 255 eindelijk geeft art. 167 Crimineel Wetboek woordelgk terug, zoodat zelfs ook niet in dit opzicht het Crimineel Wetboek iets scheen te beyatten, dat de samenstellers yan het ontwerp yoor een nieuw wetboek mishaagde. De reden, waarom ook in dit ontwerp niets omtrent den nadruk wordt gezegd, wordt, eyenals in art. 7 Crimineel Wetboek, hier in art. 8 opge- geyen, als yolgt: „Door dit Wetboek worden niet afgeschaft de nayolgende wetten, reglementen of yoorzieningen, yoor zooyerre die ten jare 1810 bestonden, of naden Isten Decem- ber 1813 zijn yastgesteld ;" onder n^s 9 en 10 werden de wetten aangehaald en uitgezonderd, die het Crimineel Wet- boek t. a. p. onder n^s 12 en 13 had bedoeld, terwijl onder n^. 10 het woord Gilden werd weggelaten, dat in art. 7 Crimineel Wetboek yoorkwam. Waarom dit geschiedde, is ons duidelijk met het oog op de geheele opheffing der OUden^ waaroyer wij in Hoofdstuk III zullen handelen. Die uitzonderingen op art. 8 passen echter niet geheel en al yoor de Zuidelijke Nederlanden, en zijn althans niet yan toepassing te achten op de wetten y66r het jaar 1811 yast- gesteld, aangezien die gewesten zelfs toen reeds stonden onder de Fransche heerschappij. Het zou ons dan ook yol- strekt niet yerwonderen, zoo dit artikel yan het ontwerp, y66rdat het werd aangeboden, om de aangeyoerde reden anders geredigeerd of eenigermate gewijzigd werd. Dit steu^t 262 vast, dat, door de af kondiging van de zoo even medegedeelde uitzonderingen op art. 8, in Noord-Nederland de wetten zouden worden bekrachtigd, die wij tot hiertoe mededeelden, nl. die van 1814, '15, '16 en '17; voor Zuid-Nederland, die yan 1816 en '17. — Intusschen weten wij nog niet zeker, of de artikelen, die wij yermeldden, alle woordelijk z66 zullen zjjn geredigeerd, als zij in het ontwerp voor- komen, in geval een nieuw Wetboek van Strafrecht mocht worden geschonken, aangezien, al mocht de Staatsraad in Januari en Februari van dat jaar daarover beraadslaagd en vele vraagpunten, door de leden van dat College gesteld, opgehelderd hebben, bet wetboek toch, nadat bet vanwege denzelfden Staatsraad op nieuw een nadere redactie zal hebben ondergaan, aan de beraadslagingen der Staten-Gene- raal meet worden onderworpen, ten einde, ook door hen goedgekeurd, ten slotte door den Eoning onderteekend en uitgevaardigd te worden. Wij zijn dan ook van meening, dat bet ontwerp, eer bet tot wet wordt verheven, op menige plaats vnj wat zal worden gewijzigd. Intusschen zullen deskundigen bet ons temauwemood toe- geven, zoo wij van meening zijn, dat er een zekere tegen- strijdigheid zal bestaan, indien de artikelen van bet wetboek, die wij vermeldden, te eeniger tijd geheel worden goedge- keurd ; eene antinomie namelijk tusscben de veronderstelling waarvan sommige artikelen van bet ontwerp uitgaan en een door onzen Eoniug uitgevaardigde wet. Erachtens de artt. 172, 173 en 255 van bet ontwerp schijnen niet slecbtB de schrijvers, maar tevens ook de boekdrukkers en boekver- koopers strafbaar te zijn, en wat bepaalt nu art. 2 der wet van 21 September 1816 P „Dezelfde misdaden (in het voor- gaande artikel vermeld) zullen toepasselijk zjjn op drukkers, uitgevers, uitventers en boekverkoopers, die de vermelde gescbriften zullen hebben gedrukt, of in het licht gegeven, of doen drukken, of doen in het licht geven, voor eooverre dezelve den schrijver niet zullen kunnen aanuoijeen^ met goO' danig gevolg^ dat de laatstgemelden niet alleen in handen der justUie gerahen^ maar van het gepleegd misdrijf in regten 263 hunnen tvorden overtuigd^ en oIboo hestraft,^^ De laatst aan- gehaalde woorden strekten Wallez tot beBohenniiig en gaven hem grond om zich daarop in zijn geschrift, op biz. 256 vermeld, tot zijn verontschuldiging te beroepen. Hij voegt daaraan toe bet niet minder duidelijk sprekend 4de art. der wet van 24 Januari 1814, luidende: ,,Een ieder is verant- woordelijk voor hetgeen hij schrijft, drukt of uitgeeft; indien de schrvjver niet bekend is, of aangeweeen kan tvor- den, is de drukker aUeen aansprakdijV^ i). — Schoon nu de beide gevallen van 't ontwerp en van de wet van 1816 een weinig van elkander verschillen en bet eene oproerige en tot oproer aansporende gesohriften betreft of die, welke iemand met beleedigingen of smaadredenen aanvallen, terwgl bet andere de gescbriften bedoelt, waarin vreemde Yorsten, hunne Gezanten, enz. worden beleedigd, scbijnt tocb bet yerscbil niet van dien aard te zgn, dat daardoor in de eerstgenoemde gevallen, uitboofde van den inboud van bet gescbrift, de scbrgver, zoowel als de boekdrukker en de boekverkooper straf baar zgn ; in bet laatste geval daarentegen de scbrijyer alleen, terwijl op den boekdrukker en den boek- verkooper dan alleen de strafwet van toepassing is, indien de scbrijver onbekend is en niet in banden der justitie valt. Wg kunnen wel vermoeden, waarom de maker van bet i) Geheel van hetzelfde gevoelen is E. C. d*Engelbronner, in de Weeg^ schaal, 1820, n". 4, April, bl. 124 — 130, en om dezelfde redenen, hoewel uitgebreider. Zie G. P. 283 — 288. — Ditzelfde principe vind ik reeds A^. 1701 in de remonstrantie der Amsterdamsche boekverkoopers om niet gestraft te worden over het drukken van Sociniaanscheboeken, wierauteurs bekend en nog in levenden lijve zijn. Hierraede is verbonden de quaestie: een boek van buitenslands wordt na vertalingbij onsgedrukten uitgegeven; het is onrechtzinnig, enz. (zooals in Honderhavig geval in 4785 te Dordrecht met een boek van den Engelschen schrijver Brestley het geval was). Wie is uu aansprakelijk voor de boete? De boekverkooper die bekend is of de drukker? Door den Hoofd-officier werd van den drukker, wiens naam natuurlijk niet op den titel stond, / 3000 geeischt en sluiting van drukker\j en winkel. Ik weet niet wat uitgewezen is, maar dat weet ik wel met HoLTROP, dat de boekhandelaar aansprakelijk is, ten minste meer dan de drukker: maar eigenUjk kunnen geen van beide die fijne distinction be- oordeelen en de zaak zou tot den vertaler gerefereerd moeten worden. 264 ontwerp de artt. 3, 4 en 5 in de latere concept-wet betref- fende het beleedigen van vreemde Vorsten, die in Febniari 1818 werd verworpen en boven door one werd medegedeeld, inlaschte en de wet van 28 September 1816 wijzigde. Die artikelen toch schijnen, al werd de wet niet aangenomen, die, welke in het ontwerp voor een Wetboek van Strafrecht onder artt. 172, 173 en 255 zijn vervat, nabij te komen. — Wat daarvan zij, ons komt het niet billijk voor, dat de boekdrukker en de boekverkooper worden gestraft wegens den inhoud van een geschrift, zoolang de auteur ervan nog te bereiken is. Immers kan het den boekhandelaar en nog minder den boekdrukker toegerekend worden het boek, hem door den schrijver voor de drukpers en de uitgave terhand geeteld, niet geheel te hebben gelezen, uit vrees en met het doel te onderzoeken, of het iets bevat, waardoor de schrijver oproer verwekken of sommigen beleedigen kan. De bepa- lingen in art. 284, n^. 3 Code P6nal bedoelen hetzelfde en krachtens deze is de boekdrukker niet straf baar uithoofde van den inhoud van het boek, doch alleen aan de politie-straffen van art. 475 onderworpen (omdat hij eijn naam verzuimde op te geven), in geval hij den naam van den auteur van het naamloos geschrift heeft aangeduid. Het komt ons voor, dat de boekdrukker en de boekverkooper alleen wegens den inhoud van het boek kunnen worden gestraft, wanneer zg straf baar naamloos geschrijf, waarvan de auteurs*niet bekend wiUen zijn of wellicht zich schuil houden, drukken en uit- geven ; want indien de schrijver onbekend is, meet er iemand wezen, die als den schuldige kan worden beschouwd. Ingeval nu de boekdrukker en de boekverkooper zulks niet ver- hoeden, hebben zij de gevolgen aan zichzelven te wijten. — Misschien zal men mjj hier toch tegenwerpen, dat, wie het een of ander werk het eerst uitgeeft en dit diensvolgens door het recht van kopij bezit (die het vervolgens gekocht heeft, niet) geheel dezelfde straf moot ondergaan, hetzij hij den schrgver noemt en openbaar maakt, hetzij hij het na- laat, omdat de auteur van oproerige geschriften niet steeds het meest van alien misdoet, daar de boekverkooper hem 265 dikwijis tot de uitgaye ervan aanspoort. Hierop antwoorden wij V. Na de uiteenzetting in dit Hoofdstuk yan de rechten der boekdrukkers en boekyerkoopers wat de uitgaye derboeken aangaat, en de mededeeling eener uitgebreide reeks yan plakkaten, edicten, wetten en besluiten, nagenoeg sedert de geboorte der boekdrukkunst tot op onze dagen, staken wij de behandeling yan dit punt, om in bet yolgende Hoofdstuk bet een en ander op te teekenen betreffende den toestand zeWen, waarin de boekdrukkers en boekyerkoopers weleer in de Steden yan ons Yaderland yerkeerden. DERDE HOOFDSTUK. Oyer de rechten der Nederlandsche drukkers en boek- yerkoopers in hunne Gilden. Voordat wij het boekdrukkers- en boekverkoopersgilde in 't bijzonder bespreken, schijnt het niet oDdienstig enkele algemeene beschouwingen over het begrip en den aard van het geheele Gildewezen in 't algemeen te doen yoorafgaan, ten einde alzoo een beter en duideljjker inzicht te verkrijgen in het wezen dier orde van werklieden en patroons, om daarna tot de beschouwing van onze Gilden en hunne rechten over te gaan. Wat wij in de eerste § zullen opmerken, zal slechts als eene inleiding te beschouwen zjjn tot hetgeen wg ons hebben voorgesteld in de volgende § over een enkel Gilde te zeggen. ledereen zal dus begrijpen, dat wat in de eerste § wordt besproken, in 't kort en als ter loops ge- schiedt, althans niet als een afgewerkte schets te beschou- wen is; het zullen zijn algemeene omtrekken, die voor het speciale Gilde, waarover in § 2 gehandeld wordt, mee- rendeels kunnen gelden. 267 § 1- Over de G-ilden in 't algemeen. In de eerste plaats geven wjj hier de begripsbepaling van het woord Gilde, opdat duidelijk blijke, waarover wjj zullen handelen. De Gilden zijn openbare of bijzondere vereenigingen en samenkomsten van yerscheiden personen, die tot het drjjven van handel of de uitoefening van een handwerk zich hebben aaneengesloten, en aan en door bepaalde wetten en overeenkomsten zich onderling hebben verbondem). Eerst zullen wjj over da Gilden in den vreemde, daama over de Vaderland8(^ spreken. a. Oyer de buiteklakdsohe Gilden. De eerste sporen van alle Gilden (niet wat den naam betreft, aangezien die in de middeleeuwen ontstond, maar wat hun bestaan aangaat) worden bjj de meer beschaafde Yolken der Oudheid aangetroffen. Zij werden toen door ver- schillende benamingen aangeduid. Bjj de Grieken waren zjj bekend onder den naam van hetairiai^ d. i. genootschappen, Yereenigingen. Zoo ook werden zij genoemd in de zeer be- kende wet Yan Solon, die Yoorkomt in 1. 4. flf. de CoUegiis et Corporibus, welke wet ons al dadeljjk brengt tot hetgeen bg de Romeinen aan die instelling eigen was. Dat die Yereenigingen bjj de Romeinen bestonden, blijkt 1) Zie: J. L. M. van Wassenaer, Dissert, de Collegiis et Corporibus ad flf. L. XLVII, lit. ^2, opgenomen in Tellenbero's Jurisprud. Ant. L p. 402 sqq. De definitie van Gilden komt voor t. a. p. bl. 415. Dumbar geeft de volgende bepaling: „gevestigde sameningen (samenkomsten) van bui*geren, ^n en dezelfde nering of koophandel drijvende, of66n en dezelfde kunst oefenende, of ^n en hetzelfde handwerk doende, en aan zekere wetten gebonden. Zie: Kerkel.- en Wereldl. Deventer, I, Hoofdst. 8,aangehaald in Costumen, Ordonn. en Stataten v. Middelburg 1771, bl. 115. 268 niet alleen uit den aangehaalden titel der Pandecten, maar wordt ook door vele plaatsen bij de Romeinsche schrgyerB voorkomende, door talrijke opschriften in steen, in koperen platen, enz. gegrift, bevestigd. Zij heeten daar Collegia of Corpora Opificum (Qenootschappen van handwerkslieden). Immers worden zij aldus zonder onderscheid door de schrij- vers genoemd, ofschoon door sommigen een zeker Yerschil tuBschen die benamingen aangenomen wordt ^). Door Numa werden verscheiden soorten van handwerken tot vereenigin- gen samengevoegd, en omgekeerd werden zij in den loop der tijden meermalen opgeheven, indien zij ontaardden en hunne rechten misbruikten, dikwijls ook weer hersteld, totdat zg sedert de regeering van Alexander Seyerus ongempeid bleven bestaan ^). Tot zoover wat betreft de oude yolken; wij gaan nu tot de latere tijden over. jN'adat de stikdonkere nacht en de yerbazend groote barbaarBchheid der middeleeuwen ^) allengs waren yerdwenen en kunsten en wetenschappen beoefenaars hadden geyonden, nam het aantal handwerkBlieden onderde nieer ontwikkelde yolken yan Europa met den dag toe, zoo- dat hier en elders opnieuw yereenigingen ontstonden, waar- aan de DuitBcherB, de Engelschen en de Nederlanders de toen nieuwe benaming yan Gilden gayen. Het Ib hier de plaats de afleiding yan dit woord aan te geyen. Het is ontleend aan het Saksisch, waanran de ge- leerden de sporen in de hedendaagBche DuitBche, Engelsche 1) Zie VAN Wassenaar, t. a. p. Hoofdstuk I, bij Fellenberg, bl. 403 v. Het opschrift van den zooeven vermelden titel der Pandecten schijnt ook op dat onderscheid te w\jzen. 2) Wie meer van dit onderwerp verlangt te weten, raadplege de meer- malen aangehaalde Dissertatie van van Wassenaar en J. G. Heinecgius' Opasculonim Sylloge, Exercitationis IX, pars 1, de Origine et Juribus Col- legiorum et Corporum apud Romanos. 3) Sedert de jeugdige geleerde z\in doorwrocht proefschrifl opstelde, QJn de denkbeelden op dat punt aanmerkelijk gewijzigd en de middeleeawen ten gevolge van voortgezet wetenschappelijk onderzoek, in menig opzicht minder donker en barbaarsch voor den dag gekomen. Voor dit proefschrifl geldt ook: II faut juger les ecrits d*aprte leur date. {Feri.) 269 en Nederlandsche talen hebben aangetoond. Het Saksische woord Gild beteekent volgens Wachter ^) in de eerete plaatB schaiting^ hekisting^ yervolgens vryunUige gift^ zekere gddsom door hen, die zulks wilden, in de yereenigingen yerzameld, door de leden geschonken en ten hunnen bate besteed — het is duidelijk, dat OUd met ons Odd oyer- eenkomt — , terwijl eindelijk de naam yan CHld op diege- nootschappen en yereenigingen zelye oyerging. Eyenzoozegt Dugange'): jfOUda^ d. i. broederschap, genootschap, samen- woning, kerspel, ambtsgenootschap, is afgeleid yan het Saksische Gild of GUduntj dat betaling, kwijting, het na- komen eener belofde (praestatie) beduidt, omdat zij, die dergelijke broederschappen aangaan yoor gemeenschappelijke behoeflen geld bijeenbrengen en betalen. Die genootschappen heeten ook Gildia en GUdiales, yoorts Vniones en Artes^ benamingen, die alle door Ducange worden opgesomd. Zij komen ook yoor onder den naam yan Offida *). — Anderen leiden het yiroord af yan het Salische laden^ yanwaar het Duitsche werkwoord ^ladeh'^ d. i. uitnoodigen, bijeenroepen, welke afleiding mij eyenwel minder waarschijnljjk yoorkomt. De oyerige afleidingen gaan wjj stilzwijgend yoorbij. Bij de Duitschers yerkregen die yereenigingen achtereen- yolgens andere namen, nl. Zunfte ^) en Innunge % yoorts die yan Aemter en Gerechtigheiten. In het Engelsch luidt hun naam: Guilds^ Companies, In het Pransch heeten zij : Confreries, CammunatUeSy Cam- pagnies^ Corps de Metiers ^\ Corps d^Arts et Mitiers^ Ju- 1) In het Glossar. Germ op dat woord. 2) In het Lexicon Med. et InF. Latinit. op dat woord. 3) Ygl. Beka, aangehaald in de voorrede van C. Burmam op de Annales Traject, p. XX. 4) Er wordt beweerd, dat dit hetzelfde woord is. als het Lat\jnsche jmncta, waarmede hier bijeenkomsten en vereenigingen worden aangeduid. De letters g en j (i) werden in de talen der middeleeuwen verwisseld. 5) Innunge of Einunge worden zij genoemd met het oog op den nauwen band, die de leden vereenigde. Uiermede hangen de Duitsche woorden ein, vereinen^ eimg samen. 6) Zie: EncTclop6die. Yverdon, A^ 1772, T. V en XI op de drie laatst- genoemde woorden. 270 randes ^). Bij de Nederlanders : GUden en twee eenwen geleden: Broederschappen. Dit betreffende de nieuwe benamingen; keeren wjj totde geschiedenis terug. Het herstel der Gilden greep, nadat de middeleeuwsche duisternis allengs was geweken, niet in alle landen yan Europa op den zelfden tijd plaats, evenmin als al die vereeni- gingen in dezelfde etreek en in dezelfde stad of in hetzelfde jaar ontstonden. In Italie alleen hielden zij nooit op te bestaan ; zij werden door de Romeinen op de Italianen overgebracht ^). Hierin yerschilt Italie van geheel het overige Europa. In Duitschland, ofschoon het eerst in de XI^^ eeuw en de daaraanvolgende gebeurde, kon het niet anders of, bij de met den dag toenemende inacht en gezag der steden, moesten de Gilden herleven '). Wat Prankrijk betrefk, Lodewijk IX of de Heilige, stichtte in 1268 te Parijs de eerste koopmans- en hand- werkslieden-gilden, onder den naam van Confreries*). In Spanje treffen wij de Gilden niet v66r de XVIII<le eeuw aan ^). Het is echter niet twjjfelachtig of zij hebben yroeger reeds bestaan. In Engeland waren zij al in het midden der XVIIde eeuw in wezen *). In Polen en Zwitserland worden zij ook gevonden; het tgdstip echter van hun ontstaan ont- 1) Zie: K. H. Rave, Ueber das Zunftwesen, und die Folgen seiner Aiif- hebung, Leipzig, 1816, p. 13—29. 2) Mbrlin. Rupert, de Jurispr. op de beide laatstgeiioemde woorden. 3) Zie : Heineccius. boven aangehaald, waar hij handelt over de Collegia Opificum in Germania; Rave, t. a. p. p. 13 en p. 30—45. 4) Velly, Hist de France, V. p. 296 ; H^nault, Abr^gd de I'Hist. de France, op dat jaar, I. p. 234; Merlin, Rupert, op Corps des Arts et Metiers. 5) Zie: de Campomanes in zijn, in *t Nederlandsch vertaald geschrifl, getiteld: Over de gemeene Industrie in Spanje. Utrecht, 1730, biz. 121 v. — De Koning van Spanje heeft in 't eind van Mei 1820 op nieuw verbindend verklaard de bepalingen van de vergadering der Cortes, waarbij de gilden werden argeschaft. Men was hierover zeer verblijd. Zie : Haarlemsche Courant van 10 Juni 1820. 6) Later komen wij hierop terug. 271 dekten wij niet. In Rusland ontbraken zij niet; yolgens het getuigenis van yon Altenhoyen waren in Petersburg alieen 7203 perBonen in Gilden ingeschreyen ^). In Denemarken en Zweden ontbraken zij niet. Tegen bet einde der yorige eeuw hebben de in yele landen boyendrijvende liberale beginselen bier en elders de opheffing der Gilden yeroorzaakt ; intusschen bestaan zij heden nog in Engeland, in een gedeelte yan Duitschland en in Zwitserland. Eiders, waar zij werden afgeschaft, waaronder Nederland, Frankrijk en een aanzienlijk deel yan Duitsch- land bebooren, wordt bun berstel door sommigen sterk yerlangd. Wij laten dit punt eyenyeel rusten en gaan oyer tot bet bespreken yan de Gilden in de Nederlanden. b. Oyer de yaderlandsche Gilden. Wij moeten bier opmerken, dat, wat wij in deze rubriek zullen yermelden, yooral slaat op de Gilden der steden yan [N'oord-Nederland, daar wij, wat op de Zuidelijke I^ederlan- den betrekking beeft, bg bet outbroken yan Stedebeschrij- yingen, den moed niet bebben zelye te gaan nasporen. Wg zullen dit punt onder yerscbillende boofdstukken behandelen ^). 1. Oorsprong der Gilden. De handwerklieden ^) yormden de Gilden. Zoo geschiedde het in 't algemeen, doch niet oyeral. Yandaar dat tusschen Ambacht en Oilde als tusschen geslacbt en soort moot wor- den onderscheiden. AUe burgers, die tot den werkmansstand 1) Dit feit wordt vermeld in diens Plaatsbeschrijviug van Petersburg. 2) Zie Bijiage K, waarin de schrijver door Prof. Ackersdijk op dit be- weren wordt weerlegd. 3) Wij bedoelen overal die Gilden, welke zich op het vervaardigen van allerlei handwerlL toelegden. Want er bestond nog een ander soort van Gilden in deze streken, wier leden zich om der godsdienstwille vereenigden, kortom, die een geestelijk karakter hadden. Voor de Reformatie waren zij niet zeldzaam. Ygl. Wagemaar, Beschrijving van Amsterdam, IX, 66. 272 behoorden, oefenden eenig handwerk of ambctcht uit. Echter Yormden zij niet altijd een Q-ilde, noch vereenigden zjj zich daartoe, 6f omdat in een en dezelfde Btad het aantal hand- werkslieden, die hetzelfde ambacht uitoefenden, daartoe niet groot genoeg was, 6f om andere oorzaken. Yandaar dat het getal van ambachten dat der Gilden steeds overtrof. Op yerschillende tijdBtippen ontstonden er in geheel Neder- land menigvuldige Gilden. Indien werklieden, die hetzelfde yak uitoefenden^ in voldoende getale in deze of gene stad woonden, verzochten zij den stedelijken Magistraat yergun- ning tot het oprichten yan eene yereeniging of Gilde. Het yerzoek werd steeds ingewilligd, omdat yeel goede geyolgen, ook wat het gehalte yan het yeryaardigde aangaat, daaniit yoortkwamen. Niemand toch werd als lid yan een Gilde toegelaten, tenzjj hij genoeg bekwaamheid bezat om een proefstuk yan zijn yak te leyeren; in dit geyal werd hij als Gildebroeder aangenomen. — Bij het achtereenyolgens zich yestigen der afzonderljjke Gilden is het natuurlijk, dat die, welke de meest noodzakelijke werken tot stand brachten of wier leden lichaamsarbeid yerrichtten, het eerst ont- stonden ; ds^rna de yereenigingen opkwamen, welke de toe- neming en prikkeling der weelde beyorderden, en door een dagelijks in bloei toenemenden koophandel of door de uit- yinding en het gebruik yan nieuwe werktuigen werden ge- yorderd *). De eerste sporen der Gilden of Broederschappen (de Fran- i) Men roeene evenwel niet, dat ook in andere landen de oorsprong en ont- wikkeling dier vereenigingen dezelfde was. Zoo schrijft Meijer, in zijn werk, getiteld: Esprit, origine et progres des Institutions judiciaires des principaux pays de TEurope, la Haye 1818 en '19, dat vele steden in Frank- rijk gaandeweg in den loop der XVl^e. en in de volgende eeuw zich van het feudaal verband losmaakten, zich onder de bescherming van den Koning stelden en zoo („en recevant des lettres de franchise de la part du Roi**) verschillende vereenigingen tot stand brachten, die den algemeenen naatn van Commvnauies droegen, waaronder zeer vele Corpt de Mitiert^ waaraan de Koningen, om zich tegen het toenemend gezag der stcdelijke overheden te verded-gen, zeer vele voorrechten schonken, o. a. Hendrik III in 1581. 273 Bohe Confreries) in de ITederlanden, yinden wij daar bij den aanvang der Xlllde eeuw ^). In het jaar 1200 schonken Graaf Dirk VII en Albid, zijne echtgenoote, een gildebrief aan het Wantsnyders- of LakenkooperS'Gildc te Dordrecht. — In 1276 en het vol- gende jaar verkregen de Wolwevers aldaar hunne rechten, Handvesten genaamd "). Daar een vrij levendige handel be- stond tuBSchen die stad, de Brabanders en de Ylamingen, is het waarschjjnlijk, dat de Hollanders, en onder hen het eerst de Dordtenaars, van genoemde Zuidelijke breeders de Gilden hebben overgenomen. Te Utrecht werden in 1268, in hetzelfde jaar als te Parijs, de eerste Gilden gesticht ^). In eerstgenoemde stad bestond eertjjds het gebruik, dat de Stedelijke Overheden slechts door de Gilden konden worden verkozen; daar nu niemand magistraat kon worden, tenzij hij burger was (H welk in verscheidene steden krachtens hare gewoonte in zwang was), werd tevens vastgesteld, dat niemand burger kon worden, die zich niet als lid in het een of ander Gilde had doen opnemen en door het vervs^rdigen van een proef- stuk om toegelaten te worden tot dier Gilden, welke dat bewijs van bekwaamheid toelieten (de aanzienlijken kochten wel eens zulke proefstukken van een of ander bekwaam workman) zich den naam van Gildebroeder had verworyen. Hieruit ontstond de gewoonte, dat yele aanzienl^ke lieden hun naam aan een of ander Gild gayen ^), dat de stedelijke regeering ook door de Gildebroeders gekuzen werden. Aldus werd de toestand der Gilden, door deze aanzienlijke heeren i) By VAN MiERis, Groot Charterboek der Graven van Holland vindt men hier en daar sporen van het bestaan der Gilden reeds in de Xll^ie eeuw, waarvan op biz 115 Costumen enz. van Middelburg wordt gewag gemaakt. Deze Gilden behooren hier echter niet te huis. 2) Zie: van de Wall, Handvesten en Privilegien van Dordrecht le st. bl. 295. 3) Tegenwoordige Staat van Utrecht, I, biz. 56 en 425; Costumen van Middelburg, t. a. p. 4) Zoo lieten in Engeland verscheidene leden der Koninklijke familie,om de volksgnnst te winnen, zich als Gildebroeder inschrijven. 18 274 beschermd, veel beter en gunstiger. Dat deze manier van kiezen te Utrecht vroeger in zwang is geweest, blijkt uit eenige Gildebrieven van 't jaar 1304 en volgende jaren^). Ja zelfs gedurende den geheelen tijd, dat deze stad aan bet wereldlijk gezag der Bisschoppen onderworpen was, d. i. tot 't jaar 1528, toen Karel V Heer van Utrecht werd, heeft dit gebruik, om de overheidspersonen te kiezen, be- staan. Nadat echter deze regeeringskeuze aan de Gilden ontnomen was, werd er daarom, en te recht, bepaald, dat niemand Gildebroeder kon worden, als hij niet tevens de burgerrechten van de stad zijner inwoning had ^). Aan deze bepaling is, vooi^ zoover wij weten, in alle steden van ons Yaderland streng de hand gehouden. Te Deventer zijn de Gilden ongeveer in denzelfden tijd als te Utrecht (in 1282) ^) ontstaan. Te Leiden wordt reeds in 't jaar 1312 van verscheidene Gilden gewag gemaakt ; in dat jaar namelijk bepaalde Graaf WiLLEM III, dat niemand in de Gilden opgenomen mocht worden, tenzij hij tevens burger (poorter) der stad was*). In chronologische volgorde komen nu de Zeeuwsche Gilden ; te Middelburg bestonden ze in 1319 volgens vanMieris^). Te Zieriksee eerst in 1353 •). Te Amsterdam waren geen Gilden voor 1384. In de overige steden van Zeeland in 1424 7). De eerste Gildebrieven uit Groningen dagteekenen van 't jaar 1436 8). 1) Deze Gildebrieven komen voor bij van de Water, Utrechtsch Plac- caat-Boek, I, p. 67—92. 2) Vgl. hiermede Tegenw. Staat van Utrecht, vooral p. 419 en 421. — Meer over de Utrechtsche Gilden, hun recht en invloed op de regeeringskeuze geeft C. BuRMAN in zijne Annales Traject. 3) Vgl. DuHBAR, I, pag. 8. 4) Vgl. Orlers, Beschr. der stad Leyden, S^c uitg. van 1781, pag. 769. 5) Groot Charter-Bock, II, pag. 216. 6) Id., II, pag. 809. Vgl. ook J. C. de Jonge in zijne diss. „Diplomata quaedam HoUandiae et Zelandiae. L. B. 1816, p. 59 — 60. 7) Waoenaar, Beschrijving van Amsterdam, IX, p. 73. 8) Tegenwoordige staat van Groningen, 11, p. 142. Toen werden de Gilden 275 In 't algenieen kan men dit aannemen, dat de meeste Gilden in de 14de eeuw in Nederland waren, en Kluit zegt in zijne Historie der Hollandsche Staatsregeering ^), waar hij breedvoerig handelt over den grooten invloed der Gilden op het Staatsbestuur en de stadszaken, dat men in 't algemeen kan aannemen, dat de meeste Gilden in de 14de eeuw in Nederland bestonden. Nog enkele andere Gilden ontstonden in de 15<^6, 16^^ en n^^ eeuw, doch in lateren tijd zijn er geen nieuwe bijgekomen. In ons onderzoek omtrent het bestaan der Gilden in som- mige plaatsen van Belgie zijn we niet zeer gelukkig geweest. We vinden gewag gemaakt van een Gilde boekdrukkers en boekhandelaars in 't jaar 1662 te Brussel, waarover we in § 2 nader zuUen spreken. In de lijst der besluiten van Brabant en Ylaanderen wordt geen melding gemaakt van andere vereenigingen van handwerkslieden. Of er echter oudtijdB hier of daar enkele vereenigingen van handwerks- lieden of van patroons bestonden, behalve die eene, waar- over we zoo even spraken, dat zou ik niet durven verze- keren: het is echter wel waarschijnlijk. Doch zie hier wat een later onderzoek opgeleverd heeft. Het blgkt ten duidelijkste, dat de Gilden in de steden van Belgie bloeiden. Ten eerste heeft de stad Iperen in West- Ylaanderen reeds vroegtijdig vereenigingen van handwerks- lieden (genootschappen) gehad, vooral van Laken-, Sajet- wevers en Yolders. Deze vereenigingen schijnen in 't begin der 14de eeuw ontstaan te zijn; in 't midden van die eeuw bedroeg het aantal leden (werklieden van de Lakenhal) 200000. Ja, wat meer zegt, te Iperen was haar invloed op de stads- regeering zoo groot, dat de hoofden (Hoofdmannen) van deze en andere vereenigingen een groot deel van het stads- bestuur uitmaakten. Dikwijls werden ze tot schepenen het eerst duidelijk opgenoemd, en wel in de algemeene Gildekeur : doch ze bestonden reeds in de 14de eeuw, en waren bereids in bloeienden staat in 1362. Vgl. Feith,: de Gildis Groninganis, p. 182. 1) Deel IV, p. 176. 276 benoemd, soma ook tot opperbestuurder (Voogd) der stad Iperen. Vgl. hierover de Geschiedkundige onderzoekingen op de aloude Aenstellinge van den Yoogd en de Schepenen en Raeden der stad Ypre enz., door J. J. Lambin, Ypre 1815. Verder voegen we hieraan eenige uittrekBels van eenhand- schrifl; toe, dat near 't schijnt reeds y66t den vrede der Pyreneen door Hovinus, voorzitter van Brabant in 1662 aan koning Philips IV geschreven is. Wij kunnen het hand- schrift zelf, waarvan een afschrift op het stadhuis tc Brussel bewaard wordt, en een overzicht bevat van de toenmalige bin- nenlandsche staatkunde der Spaansche ^N'ederlanden, stibswij- gend voorbjjgaan. Alleen wil ik vermelden wat er in die uit- trekseb te lezen staat: ,,De Staten der Provincien bewiUigden zelden in de op te brengen belastingen, zonder daarbij sommige voorwaarden voor zich zelve te bedingen. Het duurde soms drie jaren eer men de toestemming der Staten tot een bede bekomen kon, daar van hunne zijde op de noodzakelijkheid van eenparige bewilliging, van die des Konings op de genoegzaamheid van de toestemming der meerderbeid werd aangedrongen. Zelfs de Dekenen der Gilden te Antwerpen meenden, dat hunne weigering vol- doende was. — In 't algemeen waren de Belgen der 17de eeuw vnjheidlievender dan men gewoonlijk denkt. In Ant- werpen namelijk was nog eene soort van volksregeering ; de Dekens en Hoofdlieden der Gilden, en de Werkmeesters stonden het volk voor, en verdedigden hunne regten met standvastigheid, waardoor wel eens opschuddingen ontston- den, — Te Antwerpen gaf het volk, door de Gilde-dekens en Wachtmeesters der burgers vertegenwoordigd, den Koning ook een tweetal op, waaruit hij de benoeming van den Stadsraad en der Regenten mogt doen. — Te Leuven had het volk dezelfde rechten als te Antwerpen, en benoemde daarenboven geheeUijk de Burgemeesters, onder 's Eonings goedvinden. — Te Mechelen, als een gewest beschouwd, was de verkiezing der Regenten mede gelijk te Antwerpen.'' We zien dus, dat de invloed en de macht, die de Gilden in de Spaansche !N^ederlanden tot 't midden der 17^^ eeuw 277 op de regeering van sommige steden oefenden, zeer groot was. Uit de volgende bladzgden van dit proefschrift zal blijken, dat de Gilden daar voortdurend bloeiden: ja zelfs later dan in Nederland schijnt hun invloed op de stedelijke regeering aldaar onderdrukt te zijn ^). Zeker weten we, dat te Mechelen oudtijds geene Gilden bestonden, wegens de beroeringen die door deze samen- komsten op woelige tijden yeroorzaakt werden ^) ; misschien worden hieronder ook die Gilden verstaan, waarover wij op biz. 271 noot 3 spraken. Wat den nieuweren tijd betreft, we zuUen later in § 3 handelen over de Gilden (confreries, metiers ou corporations bourgeoises), die onder Eeizer Jozef II voorkomen. 2. Aantal der Gilden. Het aantal der Gilden is meestal evenredig geweest aan bet getal der burgers, en even als dier eigen levenswiJB, eerst een- voudig, doch allengskens weelderig geworden. Waar eenvoud heerscht, zijn weinig behoeften : dus weinig ambachten ; W6^r de weelde doorgedrongen is, zijn meer behoeften : dus zijn ook velerlei werklieden noodig. Waar de uitoefening van een nieuw ambacht vereischt werd en een voldoend aantal bazen of handwerkslieden aanwezig was, daar werden Gilden geyormd ^). 1) Dit gedeelte, dat in het oorspronkelijke werk van den schrijver onder de ^toevoegsels en verbeteringen" aan 't einde van het boek is opgenomen, heb ik gemeend hier te moeten invoegen (De Fertaler,) 2) Geen vereeniging, noch gild, noch eenige bijzondere aanwijzing over hen, dan alleen de algemeene broederschap zal te Mechelen mogen zijn." Dit leest men in de Statuta Communia Mechl. bij Du Cange Glossar. onder *l woord Qmlda (glide) en in de Verkorte Historie en Oudheden der 7 Ver- eenigde Provincien. Groote uitgave II, p. 238 in de noot. — J. Lipsius, edit. S^. Ilf, p. 1381 en volg. handelt over andere vereenigingen ook gilden genoemd, die te Leuven en te Brussel vooral voorkomen, en vrij zijn van persoonlijken dienstplicht. Zij verschillen veel van onze vereenigingen genaamd: „Schutters van Hand- en Voetboog en van de Busse"; deze wor- den ook wel terment genoemd. 3) Er z\jn natuurlijk wel uitzonderingen. Orlers immers schrijfl, dat er in 1641 te Leiden een tamelijk groot getal boekdrukkers geweest zijn ; ze hebben zich echter niet tot een gild vereenigd. Vgl. Beschrijving van Leyden, 2dc uitg., p. 262. 278 Toch waren in aanzienlijke steden de handwerkslieden of patroons niet altijd in Gilden opgenomen; immers op han- delsplaatsen yereischt de scheepvaart zeer veel arbeiders, en hoeveel zijn er niet voor den handel noodigP Zoo waren er te Amsterdam, buiten kijf de voomaamste handelsplaats yan ons land, bjjna 50 gilden te gelijk, en in H jaar 1766, zoo wordt door Wagenaar ^) yermeld, yereenigden zich soms twee of drie bedrijyen tot ^6n gild. Dezelfde schrijyer geeft talrijke yoorbeelden hieromtrent ^). Wederom andere hand- werkslieden waren er in diezelfde stad, die lieyer hun be- roep zonder Gilde wilden uitoefenen '*). In andere steden daarentegen, waar datgene ontbrak wat yoor den zeehandel noodig was, zouden de inwoners beboefte geyoelen aan andere dingen, b. y. aan datgeen, wat op land- bouw of binnenlandschen handel betrekking had. Zoo oyertrof Utrecht in aantal Gilden Amsterdam. In 't midden der 18<*« eeuw bedroeg daar het aantal 70 en nog meer *). De inyloed en macht der Gilden in deze stad yroeger zeer groot, en op bladz. 273 en yolg. door ons besproken, maakten dat de handswerkslieden zich spoediger tot dergelijke yereenigingen aansloten, en dat hun aantal weldra toenam. Een groot deel yan hun instellingen yindt men bij van de Water ^) yermeld. BuRMAN ^) maakt onderscheid tusschen hoofdgUden en lege (lage) OUden^ die in de 15de eeuw en yolgende tijden yoor- kwamen. Te Haarlem 7) bedroeg het aantal, toen de Gilden in 1798 opgeheyen werden (hieroyer zullen we later meer zeggen) 44. Te Leiden noemt Orlers in 't jaar 1641 twee soorten yan beroep : Handwerhen en Neringen^ en telt er meer dan 30 op ^). 1) Beschrijving van Amsterdam. IX, p. 73 en volg. 2) Idem. IX, p. 80 en volg. 3) Idem. IX, p. 65 en breedvoeriger p. 225 en volg. 4) Tegenwoordige staat van Utrecht. 1, p. 417. 5) Utrechtsch Placaat-Boek. Ill, p. 729 en volg. 6) In de voorrede van I. p. 21 Annates Traject. 7) De Koning, Tafereel van Haarlem. IV, p. 278. 8) Orlers, t. a. p., p. 262. 279 In 'g-Gravenhage waren 45 Gilden in 't jaar 1739, toen BiEMER zijne beschrijying van die stad in 't licht gaf. Te Dordrecht, in 1367, toen door de oyerheidspersonen eene keur aan de Gilden gegeven werd, bedroeg het aantal 44 ^). Evenwel in 1770, in 't jaar toen van de Wall schreef, worden er niet meer dan 32 gevonden ; sommige waren met elkander vereenigd, andere verdwenen en opgeheven. Te Deventer bestonden er in 1732, toen Dumbar zijn werk schreef, 27 wereldlijke Gilden, waarvan de laatste in 1681 gesticht was '). Daarenboven telt hij er 28 op, die men geestelijke zou kunnen noemen; over deze soort hebben we in noot 3 op biz. 271 gehandeld. 