Rules of golf
c) Van personen of zaken. Hetzj bj vergelgking met de bet. A, 1 ) , en dus zooveel als : Naar boven komen , tot een boogeren staat of stand r^zen ; betzq b$ vergelijking met de bet. A, 8) en dns: De boven- band kr^gen, overwinnen. Verg. te boven komen, b^' Boven, 47), Bovendrijvbn, 2) en Onderliggen, 1 en 2). II Die onderligt, kan wel eens bovenkomen , HARREB. 8 , 14 a. — Maer Matroos . . . maeckten 't op't lest so grof, dat den Admirael door de vin- geren sien most, of bet onderste sonde wel boven gecomen bebben. Begin e. Foortg. 13, 22a. B) Boven in de bet. 60, b). Scbeepsterm. Het- zelfde als te boven komen; zie Boven, 48, a). Hetz\j absolnnt, hetz\j met eene bepaling in den 4*«» nv., de plaats aanwgzende boven betwdk men komt. Ver- onderd. || (Z{^') beqnamen ... den 10. (Inng) Cabo de Palma (in 't gbesicbte) s^jnde een verre nyt- stekende boeck , . . . bebbende de windt meest op den wal , . . . des genoodtsaeckt tot tweemael te anekeren eer sy ter nanwer noodt, doob door bebnlp van de stroomen, de voorsz. Cabo konden boven- komen, Begin e. Foortg, 8, 8 a. Den 16 dito stelden baer cours naer H Eylant Bianca, Z. O. aen, comende inde boebt van 't voomoemde Eylant, . . . deden baer beste om 't selvige boven te oomen, also wegens veel droocbten onder om niet wel te comen is, be- vonden baer den stroom gbeweldicb tegens te loopen , des naermiddaecbs zjnde O. Z. Oost van 't voorsz. Eylandt, 11, 49a. Als doen lacb den boeck... Digitized by Google 885 BOVENKOMEN. BOVENKRACHTSCH. 886 N. N. O. van haer, waer over »y O. ten Z. aen- geloopen z\jn, om alBoo met laveren boven te komen , 12, 62*. BOVEgKOOL Zie Ondkrkooi. BOVKNKOBST , mw. vr., mv. -en. Uit Boven (55, a, y) ^^ Korti, 1 ) Kortt in den eigenl^'ken sin van : rand van deeg. De korst aan den hardgebakken bovenkant van brood, beecbnit en ander gebak; b|j nitbreiding: de bolle bovenbelft eener beschuit, in tegenstelling met Onderkortt. Verg. ook Bovenbbscbuit. 2) Korii in den dn van: vaste aardlaag (verg. Aardkobst). De bovenste aardlaag, aardkorst, de bovengrond; inzonderbeid in de veenderj. || De bovenkorst van dit Veen ie onbekwaam om 'er Turf van te maaken. Teg. Stoat d. Ver. Ned. 4, 22. (De) veengronden, welker bebakte zode of boven- korst verbrand wordt. Statist. Betehr. v. OelderL 1826, 137. De allereerste bewoners (van een polder) bebben . . . den grond nitgepnt, en de dnnne boven- korst (van klei) soodanig met den daaronder lig- genden xandgrond .. . vermengd, dat eng., staking, Foormaals en Th. 181. Dat de acbterzijde van den dqk met een begroeide bovenkorst werd bekleed, die beter in staat is zonder scbade bet daarop vallende water te laten afloopen, dan bet losse zand, waamit de dgk is zamengesteld , hust, Zeewer. a. d. Bonded. 67. De baren mkken Aan 'iiaardr^ks bovenkont, en sohenren er de stiikken B0 rotaen af ; het gruis rolt met den golfdag been. TUf KATB, Schepp. 12. BOVEITKOUS, znw. vr., mv. -en. Uit Boven (55, a, (i) en Koue. Kons die boven, d. i. over de onderkous (zie aid.) gedragen wordt. || Ik maas nn zelf wel eens een steek in een zyden kons , zonder bem te prikken, zonder ooit meer zyn bovenkons aan zyn onderkons vast te becbten , Leev. 6 , 28. Z jn gerolde bovenkousen (waren) van gele z^de, en de onder- konsen van geweven tonwwerk, v. lsnnbp, Rom. 8, 65. — Bj KiL. wordt Bouen-koussen verklaard met »broecke. FoemoraUa"; denkel\jk wordt bier- mode betzelfde bedoeld ab fr. haut-de-ehanue (verg. Bovknbrobk). ____ BOVJSi^lCTlAAIEH'y ouz. zw. ww. Vii Boven (69, c) en Kraaien. Eigem^k, van banen: booger kraaien dan andere (verg. Boven, 86). Fignnrl^k: Zjjn haan gal boven kraaien; verg. b^ Haan (I), 1, a) en Bovbnzano, 2, b). Zie ook tuinman 1, 278. Men heeft hem lang getracbt met ydle hoop te paaQen , Maar dat is nit, syn haan die sal na boven kraaien. AflSBLUiT, Bgrn. en H. 29. — In recbtstreekscbe toepassing op personen en zaken. De bovenband bebben , betzelfde als Bovendr^- ven , 2). Tbans alleen in Znid-Nederland ( schubrm. ) ; ook met betrekking tot iemand voor of b^ wien eene zaak bet van eene andere wint, t. w. in belang. || Daar z^n veel rgke boeren op die gemeente, maar nw gebnur kraait tocb boven, de bo. Alle landen bebben bnnne bekoorl^kbeden , maar voor m^ 't m^ne kraait boven , Aid, — Als de processen . . . 't onrecbt boven 't recbt doen bovenkraaien , bild., Briefw. met Tyd. 1 , 167. De onzaalge landen , Waar dweep- znebt bovenkraait en 't staatsroer krjgt in banden , LOOTS, Oed. 2, 16. BO VEKKBACHTSCn , bnw. Van Boven (51) en Kracht met -sch. B^ camphttzen. Pi. 89, 7 is sprake van Gods .bovenkracbtscbe kracbten, Nojt van een aertscb verstant bereyct met s^n ge- dacbten", waarmede dns bl^kbaar bedoeld is : kracbten 4ie de gewone kracbt (van een sterveling) over- treffen, die ons begrip te boven gaan( verg. Boven, 19, b). Het woord is zeker door den dicbter gc- smeed, docb beeft geen ingang gevonden. BOVEWKKOON, znw. vr., mv. -kronen. Wii Boven ( 55 , a, y) en Kroon. In den molenbonw. Een kroonrad boven in een windmolen (o. a. in oliemolens). BOVENKBUIEB, znw. m., mv. -e. Uit Boven (zie bjj 56, a) en Kruien, voortbewegen , met -er in passieve opvatting ( zie voorsbands Dl. I , 2086). In den molenbonw. Een windmolen, waarvan alleen de kap beweegbaar is, en die dns van boven gekrooien, d. i. naar den wind omgedraaid, »op den wind gezet" wordt. In tegenstelling met Onderkruier ; verg. ook Ondeebino, alsmede boekenoooen 105 en 527. || Dit ( t. v. ket naar den vnnd knUen van een molen) doet men op tweeerlei wqze, namel^'k door een onder- of door een boven -kmiwerk , waar- door deze molens ook onderscbeiden worden, in onder- en boven-kmjers, krook, Molenb. 97. De Notaris . . . te Sneek , zal . . . publiek verkoopen : Eene in voile werking z^nde beobte en wel onder- boudene Hontzaagmolen (Bovenkmijer ) , Haarl. Cour. 1 Maart 1856, ^b. — Verg. biemaast: Bovenkruiwerk , de as, bet rad, de touwen enz., door middel waarvan men den molen van boven verkmit. Jknnm* De bjj Onderkruier gegeven verklaring der beteekenis van bet ww. Kruien en bet acbterv. •er is, bljkens bet bovenstaande, niet gebeel jnist. BOVENEBUISBA, znw. vr., mv. -raae. Uit Boven (55, b, y) ^^ Kniisra. Scbeepsterm. De ra die aan de bovenkmissteng ^of grieljessteng ge- hescben wordt; ook Qrietfesra gebeeten. BOVEWKKXJISSTBNG-, znw. vr., mv. -en. Uit Boven (55, 6, y) ^^ Kntiteteng. Scbeepsterm. De bramsteng van bet bezaans- of kmistnig; ook Orietjeeeteng genaamd. Zie Brahsteno. SanieBsi. Bovenkruitttengeetaggeil , bet bovenste van de acbterstagzeilen , voorbeen langs een leider, die van den bommer der grietjessteng naar de groot- bramzaling voer, gebescben, docb tbans zelden of nooit meer gebmikt. BOVENKBUISZErL. znw. onz., mv. -en. Uit Boven (55, 6, y) en Kruugeil. Scbeepsterm. Het bramzeil van bet bezaans- of kmistnig; meestal Orie^e genaamd (zie verder aid.). BOVEJiKUSSEH'. Zie Onderkusbbn. BOVENKTJST, znw. vr.; zonder mv. Uit Boven (55, /) en Knst. Gedeelte der kost dat ten opziebte van wind of stroom meer naar den kant van waar die wind of stroom komt gelegen is dan een ander gedeelte dier knst. BOVENIaAAG- (I), znw. vr., my.-lagen.Vii Boven (55, a, y) en LaaOt znw. 1 ) Eene laag die zicb boven eene of meer andere lagen bevindt; in tegenstelling met Onderlaag, Ito). In toepassing op voorwerpen of stoffen die nit ver- scbillende lagen bestaan of daarin verdeeld worden; inzonderbeid in toepassing op den grond gebezigd. Zie ook halbbrtska 458. || De Zandlaag(vertoont) zig, op een zekeren afstand, met blaauwagtige en geele aderen . . .: en dit ziet men insgelyks door alle de andere bovenlaagen, bbrbhbt, N. H. 2y 46. Het z^n bier de verweerde, losse bovenlagen van bet kryt, welke ongebrand gebezigd worden, staring, Euieb. V. d. Landm. 941. De grondbewerking laat veel te wenscben over. Van goed loemaken is nooit sprake, in de dnnne bovenlaag moet de vrucbt baar voedsel zoeken, Ond^z. Landb. 1886, XIII, 17. 2) Eene laag die boven op een ander voorwerp geplaatst is; een liggend voorwerp, dat op eene onder laag (in de bet. 2) mst. Digitized by Google 887 BOVENLAAG (I). BOVENLAND. 888 a) Eigenlijk. || De wiepen worden xoowel in de onder- ab in de bovenlaag {van een zinkstuk) , eene el midden op midden nit elkander gelegd, pastbur- NOOT 3, 816. — In de 8clirgnwerker\j. Hetzelfde als Bok (I), 4 , y ; zie aid. 3) In fignurl^ke toepassing op een samenstel van beweringen enz. (verg. Gsond, II, 2, b). \\ Ende men diendt hier te weten , dat desc derde Verbinte- nisse ab boven-laeghe , gesticht is op de tweede Ver- bintenisse als onder-laege, en niet bet naest op de grondtvest van dit gbebouw , okulincx, Hoof id. 162. BOVENLAAG (II), mw. vr., mv. -la^m. Van Bovenliggeiit in de bet. 2). Het bovenliggen, de overwinning, in tegenstelling mei Onderlaag (II) en met Nederlaag\ in de nitdmkking: de bovenlaag houden^ betzelfde ab de bovenhand houden (zie aid.). Terouderd. Het mv. in de volgende aanbaling zal wel alleen rjjmsbalve gebezigd zqn. Zoo langh als Moms in de Incht, Met opfeheeve palmea suchk, Werd AmeJek al vast feslaagen, En Isrel houdk de boovenlasgen. SIX V. CHAIfD. 150. BOVJiHLADE — gewestelgk -LAAD— ,znw. vr., mv. -M. Uit Boven (56, a, 6) en Lade. In de weverg. De borizontale dwarslat boven aan de lade of den slag van een weefgetonw , waaraan deze bangt. Aldns bq de zeildoekwevers in de Zaanstreek (zie boeksnoogen), elders ook ladeetok gebeeten. BOVENLADING-, znw. vr., mv, -en. Uit Boven (55, a, y) en Lading. Hetzelfde ab Boven- lasty 1). II Dat de Turf tonsters , voor en aleer zy beginnen te tonnen , verpligt znllen wezen een Mand met Turf uyt het midden van de Bovenladinge ge- nomen, nyt te zetten voor op *t Scbip, tot een Monster, Keuren v. Raerlem 1 , 260 3 ( a®. 1761 ). BOVENLAKEN, znw. onz., mv. -t. Uit Boven ( 65 , a , y ) en Laken , beddelaken. Beddelaken waar- onder men in bed ligt, en dat met de dekens wordt omgeslagen; in tegenstelling met Onderlaken, bet laken waar<y men ligt. BO VENIiA JM U , znw. onz., meestal in bet mv. bovenlanden. Uit Boven (66, c tn d) en Land. In 't algemeen. Die landen of streken, welke booger gelegen z\jn; gewoonl^k de meer landwaartsin of stroomopwaarts gelegen streken, in tegenstelling met de lager, aan den oever van zee of rivier gelegen streken (de benedenlanden of „tieder landen"). In verschiUende toepassingen. Verg. Bovkn, 82, a — cY 1 ) In 't algemeen. Zoo beeten b. v. te Breda »aie hoogere kleilanden , welke naar de kanten van Willem- stad , F\jnaard en daar omstreeks gelegen z^n'* boven- landen (hoeufft, Bred. T.). Evenzoo ket Bovenland van Ravenstein, d. i. de boogerop aan de Maas ge- legen landen , in i^enstelling met ket Beneden/and. — In Oost-Indie. De boogere, bergacbtige binnen- landen; in tegenstelling met de lagere knststreken, de benedenlanden. || De Padangsche bovenlanden. De Atjebsche bovenlanden. — De taal der Atjehers . .. wordt onderscbeiden in vier . . . dialecten : 1®. dat der XXV en XXVI Moekim (bet benedenland ) ; 2o. dat der XXII Moekim en Daja (bet bovenland) enz.^ Nieuws V. d. Dag 20 April 1896, 9. 2) In toepassing op de Zuidel^ke NederUnden, bescbouwd in betrekking tot bet lager gelegen Hol- land. II De nucbtere kalveren gaan meestal naar Belgie: die willen ze in die bovenlanden wel graag bebben (gekoord te Leiden). — Hy (etn der Heeren van Purmerend) . . . was . . . een gbeboren Duytscber: en terwglen dese Heerlyckbeydt van Pnrmer-endt^ verre vande band af lag, bebbende met zyn Heer meest te doen in de boven Landen van Vlaenderen, in Vranckryck en elders, soo vind* ick niet dat by bem de sake van Purmer-ende seer beeft bebertigt, soetbboom, Waterl. 144. 8 ) Naar H scb^nt ook : de verderaf gelegen streken van Dnitscbland, en wel niet zoozeer de streken van bet eigenlgke Opper- of Znid-Duitscbland (.Ouer- land. Oermania Superior, prima", kil.), noch ook de znidoosteljjke, meer stroomopwaarts gelegen Rqn- landen, als wel de oostel^k aangrenzende deelen van Neder-Duitscbbnd : Westfalen , Hannover, Oost-Fries- land, Oldenbnrg enz. Zie verder Bovsnlandbr, 2). Bg molema staat vermeld dat de minder ontwikkelde den coarantenlezer vraagt: kou (boe) is *t in de bovenlanden, onder welke onbepaalde aanduiding waarscbgnlijk Daitscbland moet worden verstaan. Verg. ook Overland. Afl. Bovenlander, bovenlandeek (zie die woorden). BOVENLAJTOEB, znw. m., mv. s. Van Bovenland met -er. 1) Bovenland in de bet. 1). Bewoner der booger gelegen berglanden, veebl der binnenlanden , in t<^nstelling met die der lagere (kast)streken. || Docb b te vrese, dat w(t.io.de weggeloopen elaven) baer wel wegb bonden sallen, alsoo al oude slimme gasten, ende na 't seggen van d'andre Angoobe slaven bovenlanders ende menscbeeters sgn, v. kie- BESK, Dagverk. 2, 411. Uit den ... buik {van zekeren kaai) worden op de Noorweegscbe kusten, ook wel eenige strooken gesneeden , die ze in de wind droogen en aan de bovenlanders verkoopen , chomel 998 a. De Atjebers . . . moeten onderscbeiden worden in Bovenlanders ... en Benedenlanders , v. d. lith en 8PAAN, Encycl. v. Ned.-Ind. 1, 70 a. 2 ) Bovenland in de bet. 8 ). a) In toepassing op menscben. Benaming voor de bewoners der oostelgke grensstreken , vooral West- falen en Oost-Friesland ; Nederdnitscber , Westfaling of Oostfries (met een schimpnaam mof of poep genaamd). Verg. halbertsma 458. Inzonderbeid: Arbeider uit die streken, die zicb voor korter of bnger t\jd bjj de boeren verbuurt om allerlei veld- arbeid te verricbten , inzonderbeid bet gras te maaien (verg. Grasmaaier, Grasmof). || Eene groote menigte van de Bovenlanders, zoo jonge mannen als meisjes, die bier op de bleeken werken , loosjes , Bronkk. 5 , 169. Inlandscbe ploegen en waldqkers . . . worden door de veenlieden . . . onder dezelfde voorwaarden aangenomen, docb bet voordeel aan de bovenlanders gegeven van vr^e bubvesting en eenig onderbond, wordt bun niet toegekend, stempoort, Veengr. 46. De bovenlanders die zgn (t. to. Poofe) delflandscb gras maaiden, beets, Vereek. 1, 26. b) In toepassing op paarden, uit Noord-Duiiscb- land, b. v. Hobtein, Oldenburg of Oost-Priesland , afkomstig (v. dale; molema, By v.). c) In toepassing op vaartuigen die de Wescr of de Eems uevaren (v. dale). BOVENIiANDSCH, bnw. Van Bovenland, in de bet. 3), met -sck. Uit de bovenlanden, uit de aan onze oostelgke gewesten grenzende streken afkomstig ; Westfaalsch , Oostfriescb , Oldenburgscb , Hobteinscb enz. || Eene bovenlandscbe aak, aak die van de Weser of den Boven- IJsel komt , v. dale. — Bovenlandscbe ploegen en waldqkers, stbmtoort, Veengr. 45. Een (sterrelied) ..., (dat) om de aardigbeid ... in een bovenlandscb dialect gesteld b, TER Gouw, Folktverm. 181. — Inzonderbeid van paarden: Hobteinscb. || In de afd. Tiel is onlangs eene maatscbappg tot stand gekomen tot bet aankoopen van goede bovenlandscbe bengsten, Meded. d. Geld. M^. v. Landb. 1869, Digitized by Google 889 BOVENLANDSCH BOVENLICHT. 890 23 (zie ook 157). Te koop geyraagd BoTenland- Bche paarden, good nit de hand loopend, Uit eene advert en tie. BOVENIiAST, znw. m., mv. -en, Uit Boven en Last, in de bet.: lading. 1) Boven in de bet. 65, a, /). Hetgeen boven op een voer- of vaartnig is geladen, in tegenstelling met betgeen zicb er binnen in beyindt , den Beneden- of OnderUui, \\ Eene scbeepalading tnrf, waarvan de boyenlast gevlakt en de benedenlast in bet scbeepsbol gebeel los gestort is, stbmfoort, Veengr, 43. Den condncteur, die, bereids wederom op den bok ge- klommen, bet lederen dekkleed van den bovenlast bad losgemaakt, K. Zev. 1, 207. — In scberts toegepast op zwierig boofdtooisel ; verg. ook halbcbtsma 459. En wftt heeft dexe U^lftr) een bovenlast, ha! hal zy draagt een pofdoek, of 't haar past, hat hal Een ^erp en een* Chariofcteboed, El ziet eens wat de trotschheld doetl hal ha! hal Volktl, V. h. Nut, 4, 29, 2) Boven in de bet. 56, «). Last boven bet zwaartepnnt van een schip. BOvSNLEDEB — ook -lbbr — , znw. onz.; zonder mv. Uit Boven (66, «, y) en Leder, Bg scboenmakers. Het (betere, fijnere) leder voor de bovenz^de der schoenen, overleer. Ook voor: de ge- beele soboen zonder de zool. || Bonen-leder. j. over-leder (van schoenen. Obttragulum, alutu calceorum: eortum euperius ealceorum), kil. — Men maakte dezelven (xekere whoenen) van brnin of zwart Spaanach Bovenleder , bbskhxt, N. H, Zy 578. BO VENLEG^Et , znw. onz., mv. -i. Uit Boven (55, d) en Leger. Bg hoott, Tac, 15 voor: Hooger stroomopwaarts gelegen leger. || Tweeleeghers waaren der aan den oever van den Rhyn. 'T geen dat den naam badt van H boovenleegher , stondt onder ... C. Silins; bet neederleegher was aan A. Caeciaa bcvoolen, Hoorr, Toe, 15 {Ann, 1, 31: enperiori ). BOVENLEGO'EB — zelden -liogbk — , znw. m., mv. -*. Uit Boven (55, a, y) en Legger (Jigger) y liggende balk; verg. Ondbrlbooee en Ondbbliqobr en zie verder Lboobe. In 't alge- meen: een voorwerp dat boven op een ander ligt ot gelegd wordt; in 't bijzonder, in de bonwknnde, het krggswezen enz.: £en liggende balk dien men van boven aanbrengt , b. v. als bovendrempel ( zie aid. ) van een venster- of deurkoz^n ( pijtak , Bouwk. Wdb. 45). II Een gegoten ^zeren raam, geformeerd door de onder- en boven-Ieggers a en ^, waarop twee z^leggers c ,,, vastgebont ( worden ) , krook , Molenb, 117. Men stelt zoodanig kroosthek zamen, door een onder- en een boven-legger van greenen 10 a 10 dms. bout, waarin men overhoeks greenen 4 a 4 dms. latt«n ... keept, 119 (zie ook 166). De verticale wanden {eener geblindeerde batter^) knnnen bestaan nit . . . stolen , met planken bekleed en onder en boven in liggers vereenigd, 6f uit schanskorven , waartusschen stolen worden geplaatst, eveneens in een bovenligger vereenigd, bland, Veldveriterkingtk. 64. BOVEHLICTTA AM, Zie Onbbelichaam. BOVENUCHT, znw. onz., mv. -en. Uit Boven (55, a, y) en Lichty znw. 1) Liehi in de eigenlijke bet. Licht dat van boven , t. w. door de zoldering, het dak of de bekapping invalt; ook genithlicAi en wmia vallend lickt g&noemd. In tegenstelling met zijUekty dat door een z\jmuur invalt, ook wel etaand lieki genoemd. || Op ateliers van photografen heeft men alt^d bovenlicht. — Een groote scbilderkamer , met een fraai bovenlicht , alb. THIJM, Portr. V. V. 126. Op de tweede verdieping {van een mmeum) vindt men de schilderjjen in 14 zalen met bovenlicht en 20 kabinetten met z^- lioht, B008BS, 0, en N. K. 2, 15. Zonnestralen ... mogen noch bj bovenlicht, nooh b^ z^licht in de vertrekken en natnnrlgk nooit op de schilderstakken zelf vallen, hofbtbdb db oboot in Ned. Speet, 1896, 217 if. 2) Lieht in de bet.: venster. — a) Horizon tale lichtopening, waardoor het bq 1) bedoelde licht invalt II Een bovenlicht aan de noordzgde {der bekapping van een mneeum) werpt door een glazen plafond van 160 M^ licht in de zaal, wbibsman, Het Rjikemmeumy 65. b) Verticale lichtopening boven eene denr of een Inik, waardoor een hoog z\jlicht invalt. || In zeer onde hnizen vindt men op de bovenverdiepingen nog wel vensters, welker benedengedeelte alleen nit Ini- ken bestaat, terw^l zioh daaxboven een bovenlicht bevindt. — Tnsschen de beide nitstalramen is de winkeldenr met bovenlicht geplaatst, bbbohuis, Beiimm. 248. De bnisdenr met de mstieke lantaam in het bovenlicht, haakman , in EUevier'e Maandtehr, 1896, 2, 2. Een voordenr-kozjn met denr, boven licht en nenten, hoog ongeveer 2.70 M. in den dag, Uit eene advertentie. SaweBai. In de bet. 1). BovenUektutal , zaal met bovenlicht (,De boven He Atgalen , waar onder de ramen in de kap nog een afzonderl\jk plafond van matglas is aangebracht*', wbissman, Het Gemeente- museum y 50). BO V JfiXH UGKa^EN — voorheen ook in de scbrqftaal wel eens -lbgobn — , onz. st. ww. Uit Boven (59, e) en Liggen. Verg. het bj Bovbn- DBIJVBN opgemerkte. 1 ) Eigenlyk. Bq eene worsteling boven op iemand liggen, hem de baas zjjn, hem te sterk zijn; in t^enstelling van OnderUggeUy 2, a). || De jon- gens rolden al vechtende over den grond; maar 't dnurde niet lang of de grootste lag boven. — In het worstelen boven leggen, marin. 2) Figunrljjk, van een persoon, eene party, een leger, een volk of een land gezegd, voor: De boven- hand hebben of honden, zegevieren, overwinnen. |j Geen Dorp nocht Vlecke, hoe kleen sv waeren, die niet teghen den anderen streeden, dan den eene, dan den anderen boven legghende , Begin e. Voortg, 21, 147 3. De slag met Ameleck, daer Gods volk boven lag, ampzino, Bibelt-tresoor , 24. Doen nu Themistocles boven lagh, ende na de verkreghene overwinninghe groote Trinmfe ende schouspelen hield , so qnam eng,, vondbl 1 , 486. O dapper heldtl en leyder van de benden, Die haer gedncbten sohrick na Ooet en Wetten senden, Koom , toont oni op een nleu , dat HoUandt weder leeft, Dat Hollandt boven licht en op de baren tweeft. CATS 2, 370 a. — Thans alleen nog in Zaid-Nederland, vanstaat- knndige partgen: het grootste aantal stemmen be- komen, t. w. b\) eene verkiezing; vandaar ook: aan het bewind zqn. || Bq de aanstaande kiezingen znllen de Katholieken weer bovenliggen. In 't Walen- land liggen de aocialisten zoogoed als overal boven. 8) Van zaken, t. w. aangelegenheden , belangen, grieven of wat daarvan het onderwerp of de oorzaak is. Met den persoon wien het aangaat in den 3*«» nv. Iemand na aan het hart liggen, hem »hoog zitten". Alleen in Zuid-Nederland. Over het in de laatst aan- gehaalde plaats voorkomende onder- en bovenliggen verg. vbrdam 1, 1406. || Dat ligt hem boven, hg spreekt er altjjd van, db bo. Dat affront ligt hem nog alt\jd boven, Jld. — Graefscepe van Vlaenderen Digitized by Google 891 BOVENLIGGEN. BOVENLIP. 892 daer hy of ghepriveert was , twelcke hem nocli altjts ondere ende boven lach, zo dat hgs gheensiiiB Ter- gheten en oonste, hoe lange dat leet, dbspabs b^ DE BO. Afl. Bovenlaag (zie aid., 2<^ art.). BOVENLIGGEND, bnw. Koppeling ait Boven en het teg^nw. deelw. van Liggen. Van Toor- werpen. Aan den bovenkant van lets anders gelegen , of wel in 't algemeen: hooger gelegen, in tegen- stelling met onderUggend\ verg. Boysnstajlnd, 1) en BoTEN, 26, a en b). \\ Koppelingen (aan een orgel)t b^ welken een bovenliggend Clavier, door het nederdrukken der toetsen van hetonderliggende, nedergetrokken wierd, Handw. 20, 69. Het boven- liggende blad, 22, 5. BOVENLIGKa^EB. Zie Bovbnleqobr. BOVENLUF, znw. onx., mv. -lyven, Uit Boven en Xjf/. 1) Boven in de bet. 56, a, a) en L^fia den zin van: lichaam. De bovenste helft van Let Igf of lichaam , in tegenstelling met Onderl^f{nt aid., 1 ). || Haar bovenl\jf is gantsch naakt, behalven een Doek. . . , daar sy hare Borsten mede bedekken , steuts , Reye, 41. Ze . . droegen . . . aan het bovenlyf korte Wam- baizen, bbekhbt, N. H. 8, 667. Terwjl z\j met een genadige bniging van 't bovenlgf de nn binnen- tredende verwelkomde, K, Zev. 2, 169. Hg (stak) het bovenlgf door het raam, slsbckx S, 266. Met rhythmiscli Mhomm'Ieii gaan de boTenI||T6ii (mm maaierB) Al op en ne«r, als grof maMloTe sUngert. B. B. KOSTU, Nattmrindr, 66. 2) Boven in de bet. 66, a, /9) en Xy/ in den zin van: keoralgf. Het vron-wenkleedingstak dat hetzj boven, d. i hooger dan de japon of de rok, hetzg boven, d. i. over het onderl^f, in de bet. 8) gedragen wordt (zie bg Boven, 6, b). || H Bmyds pack wordt aengetrooken , HetbesteBoven-lgf,enbei de beste Rocken , hutobns 1 , 664. Hongerlyn . .. noemde men het bovenlyf van eene Japon, of liefet het zelfde, 't geen men voortyds een Ziellje of KeurslyQe noemde, bebkhet, N. H. 8, 614 (zie ook 8. 521). BOVENLUK, znw. onz., mv. -en, JMi Boven (56, a, y) en Xffi, tonw om den rand van het zeil. Scheepsterm. Het touwen omboordsel langs den bovenkant van een gaffel- of middenstagzeil. Zie ook KALiJKenverg. Onderlijk. BOVENLIJST, znw. vr., mv. -en. Vii Boven (65, a, y) en Lyst. Lgst aan de bovenzjjde van een voorwerp. Bg kil. : Taenia. || De Bovenlyst (van een iabinet moei) . . . kloek . . . gemaekt wor- den, ... eenvondig en glad, ... ten zy men een boog verkieze, berehbt, N. H. 2y 1199. BOVENLUZEIL , znw. onz., mv. -en. Uit Boven (65, b, y) en L^zeil. Scheepsterm. Een zeil dat aan de marszeilraas geheschen , oniten de mars- zeilen nitstaat; zie verder Lijzeil. HadicbeI. Bovenljjzeilbinnenechoot t -buiienechoot, -epier, -val; groot-, voorbovenlyMeil (zie pilaab- M088EL, Het Tuig, 47, 884, 886, 881, 882 enz.). BOVENLnfNEN, znw. onz.; zonder mv. Uit Boven (65, a, /9) en Linnen. Het linnengoed, dat, gesteven en gestreken, boven, d. i. over het onder linnen (zie aid.) gedragen wordt: overhemden, boorden, kragen, manehetten enz. BOVJSnIiIP, znw. vr., mv. -pen. Uit Boven (55, tf, a) en Lip. 1) Lip als lichaamsdeel. De bovenste lip, waar- boven zich de knevel bevindt; in tegenstelling met Onder Up (zie aid., 1). || Men sohoor den Baard in znlk een fatsoen , dat 'er alegts twee . . . kleene kneveltjes, op de Bovenlip, en een kleen boachje hair, ab een sikje aan de kin, bleef, bbbkhet, N. H. %, 661. Eenige zwarte bosjes haar — men zou bgna gezegd hebben een knevel — op de bovenlip {eener vrouw), K, Zev, 2, 826. Was het niet dezelfde eigenaardige plooi, die zgne bovenlip een weinig naar de eene zgde optrok, wanneer hg sprak? LOVELINO, D. B. 129. — Ook van dieren. || Boven de geboogen bovenlip ( van een walvitek) zyn zwarte streepen, zobodbageb , Oroenl. Viuch. 106. De beweegelyke ... Bovenlip , of de Grassohraaper (by paarden), bebkhbt, N. H. 4^ 80. Dieren, die gespleten bovenlippen hebben , bg voorbeeld de Honden, de Katten, 6, 862. 2) Lip als benaming van een lipvormig voorwerp. a) In de plantenknnde. Die helft eener bloemkelk welke, bg het oprichten der bloem, tegen de as, waarop deze als zgbloem voorkomt, te staan komt; labium superimi (subinoab, Zakfiora, 106). b) Aan den haan van geweren. ZieOxDEBLip, 2). e) Een onderdeel van eene orgelpgp met mondstuk, in tegenstelling met de onderlip, het binnenwaarts omgebogen bovengedeelte van den voet der pgp. || Terwgl zi^ (i. w. de lueht uit de luehtkaei van Met orgel) langs den bovenkant van den mond (de bovenlip) strgkt, brengt zg de Inchtznil van de bnis of van het bovenstnk in trilling, 6BET8CHEL-v.8CHBVI0- HAVEW, ScheU d. Natuuri. 101. BOVENLCXa^E, znw. vr., mv. -i. Uit Boven (56, 6, a) en Loge, in den schonwburg. De hooger gelegen loge, in tegenstelling met de benedenloge. BOVENIiOON, znw. onz.; mv. -en, Uit Boven (55, i) en Loon. Bg hooft voorkomende voor: Loon boven het bedongene. Thans ongebmi- kelgk. |i Maar de braave bezettelingen, dien billyk eenigh boovenloon, voor hnnne getronwigheit, toe- qnam, liet men onbetaalt van veele maanden achter- stals, N. H. 916. BOVENI1OOP9 znw. m., mv. -en. Uit Boven (66, d) en Loop. Het hoogm-e gcdeelte eener rivier, van den oorsprong tot den laatsten (laag8ten)water- val, de loop door het bergland. || De bovenloop van den Rgn eindigt bg den val van SchaiFhausen. — Men onderscheidt bg de hoofdrivieren een boven-, midden- en benedenloop. De bovenloop wringt zich door het gebergte, en is gewoonlgk onbevaarbaar. De bedding heeft er gewooidgk eene sterke helling, en het water dien ten gevolge een sterken stroom. De middenloop begint, waar de rivier het eigen- Igk gebergte verlaat, winkleb pbins, ffandb. d. Aardrjjkek. 1^ 216. De bovenloop is zgn eigen- aardig voorkomen versehnldigd aan ... de hoogte, steilte en den geringen afstand der beide oevers, 1», 222. BOVMNLOOPEN, onz. st. ww. Uit Boven (60, b) en Loopen. Scheepsterm. Hetzelfde als i^As- komen^ B). || Alsoo dat {xjf) wel 80 mglen Ooste- Igeker vervielen als haere gissinghe was, om welcke oorsaecke zy het ontrent O. Z. O. Sonne Westwaert overghewent hebben, om wat by Westen te ge- raeoken, ende alsoo de Nicubares boven te loopen. Begin e. Voorig. 12^ 69 b (zie ook 11 , %a). BOVENLUOHT, znw. vr.; zonder mv. Uit Boven (65, a, y) en Luchi. Het bovenste gedeelte der lacht, de opperste of althans hoogere Inchtlagen , boven de ons omgevende Onderlueht (zie aid.). 1| Het werd voor een der grootste wonderen van Oods Wgsheid en almagt beschoawd, dat de wolken in de bovenlncht werden opgehonden, alsof het vaste lichamen waren , v. d. palm , Sal. 8 , 288. Wg . .. zagen, dat de bovenlncht beneveld was en er sleohts hier en daar . . . eene heldere, breede , blaanwe streep de nevels scheurde, kneppelh. 7, 56. Digitized by Google 893 BOVENLUCHTSCH. BOVENMATE. 894 BOVEinjirCHTSCn , bnw. Van Boven ( 51) en Lueht met -tch. In de volgende plaats naar analogie van bovenaardich gebezigd yoor: Boven de Inckt, in hoogere aferen of gewesten gelegen, t. w. met betrekking tot ketgeen van liemelsclien, godde- l^ken oorsprong wordt geacht. Yerg. Bovcnmaansch. O Dtohtkunitl zoo hek iminer Meek Dat ge, eener boTenlaohtiche streek, Uwe afkomst s^t Tenohuldigd ; Dan bl^kt het xeker, wen aw toon Naar boven stelgert tot Oods troon. V. D. BBEO i>6&r Ton, StieiU, O^ 2, xxxii. BOVENLUIK, mw. onz., mv. -en. Vii Boven en Luik. 1 ) Luik in de bet..- vensteralnitiQg. Hetz^ : bovenste luik, t. w. ingeval een venster en dns ook bet daarvoor aangebracbte luik in tweeen verdeeld is {Boven , 65 , a, y)* betzj: luik aan de bovenverdieping van een bnis {Boven, 55, b, a). 2} Luii in de bet. : opening in het scbeepsdek. Lnik in het bovendek {Boven, 55, b, fi). j| Men (brengt) zoo wel de Bank als de Goot, achter de Mast, en plaatst die dan daar in het bovenluik, zorgdkagks, Groenl.VtMck, 862. BOVENMAANSCn, bnw. Van Boven (hi) en Moan met -seh, Boven de maan, in hoogere sferen gelegen, in tegenstelling met Ondermaanteh gevormd, en dus zooveel ab: hemelsch. Voorheen weinig en thans in H geheel niet in gebrnik. || Jnpiter . . . sprak hen (degoden) aldns aen: Eenwige bewooners van het bovenmaensch Gewest enz., stop- piNDAAL, Lutiade, 7. 8^oon Hem de heerlykheid, waarom Hj heeft gebeden, In 't bovenmaanaohe ryk by Ood te beorte viel , Hy denkt nog egter aan oat armen hier beneden. von, Stieht. Ged. 1, 68. BOVENMACHTSCH, bnw. Van Boven { 51 ) en Mackt. met 'teh. Boven de maoht van iemand of iets gaande (verg. BoviN, 5, b en 19, b). Evenals bovenkraehUch waarschqnljk door camfhutzbn (Pi. 29 , 4 ) gevormd en weinig of niet in gebrnik gekomen. Groot Is Hy. want sQne stem Heeft alomme kraoht en klem.... 't Is een stemme die 't gebei^ht Boven-machteche dingen verght. BO V JSXV MANXJ AAIj , znw. onz., mv. -wumna' len. Uit Boven (55, a, 6) en Ifanifoa/. Het bovenste der handklavieren van een orgel, thans meestal Bovenwerk genaamd. || Heeft een Orgel drie Hand- Clavieren , dan is het middelste het Hoofd-Mannaal, op welks Windlaade de voomaamste Stemmen ge- plaatst worden, het bovenste Clavier draagt den naam van Boven-Manuaal, Handw, 19, 497 (zieook 21, 68). SameBsl. Bovenmanuaallade (verg. boven, de aanhaling). BOVEmCATE — voorheen ook bovxn MATIN — , bjw. van graad. Koppeling van Boven (60) en mate, den 8«»a» of 4*«> nv. enk. of mv.van Maai, mate', voorheen meestal nog niet aaneen ge- schreven (zie Bovbn, 19, b). Verg. nhd. uber{alle) mauen, fr. outre meture, lat. supra modum. In een graad, die de gewone maat te boven gaat, over- schrjdt; in bnitengewone, b^zondere mate, „Fraeter modum, tupra modum, ultra modum, impendio, phu eatie** (kq..). 1) Meestal bq bnw., om een zeer hoogen graad der door dat bnw. aangewezen eigensohap nit te druk- ken. ll'Ende de jonge dochter was boven maten schoone , 1 Kon. 1 , 4 De bovenmaten koetel^ke Uytvaart, van de Migesteyts eenige echte Dochter, STBUTS, Reye. 44. Z^ (gevoelde) zich bovenmate ge- Inkkig, E. LOVSLTNO, Nov. 128. — Ook wel achter .het bnw. geplaatst. || Een pracht groot boven maeten, Conet-thoon. Juw, 101. Gj zgt ondankbaar bovenmate, consc. 2, 410^ (zie ook 4, 423). Doen ick In m^n gemoedt verbolgben boven maeten, Besloot te doen den stap, die my aen 't gUuen braoht. Hoorr, Qtd, 2, 227. Waerom de Caetan oock, en ander Potentaten Haw Bond-ghenoodsobap lief en weerd wm boven maten. VOHDBL 1, 186 (mim d€ Ntderlondaehs geesteden), 2) Bj b^w. ; oudtgdfl vooral bovenmate zeer. \\ Petrns de Vinea . . . soholdt hem (den pans) bouen maten seer, marnix, Byene. 1, 1 (bl ha). £nde sy ontsetteden haer boven maten seer. Marc. 7, 87. Veel Joffronwen staen boven maten wel in hare eygen gratie, en goetduneken, poirtsbs, Matk. 91. £en Vreemdelinck z^n sy vriendelqck en boven maeten beleeft ontfangende, de selve omhelsende, 't hooft aen borst dmokende met veel traenen en snchten, J006TB, Or. vond. Wer. 66. 8) Bg WW. II Om met groote verachteringe van de gemeene zaeke haer selven boven mate te voideren, HOOIT, Br. 1, 20 (c. a®. 1609). De voorseyde . .. Strick heeft sijnen . . . Seditieosen aert . . . , oock in dese leste alteratie, boven maten getoont, in Bijdr. Hist. Qen. 17, 102 (a®. 1621). Hoe weldadig het hart is van haar, die zich zo boven maate gezegend ziet met tydelyke goederen, Leev. 8, 180. Wilt gy Moelsem en Heliam, die beillge vaten, By ons gelQcken, en Cluriftus me^ Die waren be^raeft met Oodts geest boTen maten? in: V. VLOTKif, Ned. Kluehtsp.* 1, 209. BOVENMATIG , bnw. en b\j w. Van Boven (58) en Maat met -ig. Verg. overmatig. I) Bbw^. De gewone maat te boven of te bniten gaande, boitengewoon of b^zonder groot, sterk, hevig enz. || De gemelde bovenmaatige Landkoude en Landwarmte, zorgdsagbr, Oroenl. Visseh. 168. Bovenmatige zwelling der spieren, birkhby, N. H. 8, 40. Hunne gebaren getnigden van eene boven- matige smart, coNSC. 1, 801 a. Bovenmatige blqd- sohap 2, 258 a. Hier stuitte hy weer op de boven- matige vriendelykheid waaraan-i geen naam geven kon, KULTATVLI 7, 186. Door de ewrekroon van good te schenken aan Wier kennis bovenmatlg is gebleken. BBE1S 1, 809. II) Byw, (van graad). In een graad die de gowone maat te boven gaat, bnitengewoon , sterk, zeer; hetzelfde ab Bovenmate. \\ Een baard van twee dagen, door ligchaamsbeweging en smeltende warmte bovenmatig het kinvel aitgedrongen , gkbl 28. De oogst was mislukt, en de prjs der levensmiddelen bovenmatig geklommen, slbbckx 8, 224. De som was zeker niet bovenmatig groot. Dooh enz., fruin ti« Handel, d. ify. d. Ned. Letierk. 1861, 21. BOVENMEESTEB, znw. m., mv. -s. Uit Boven (55, j) en Meester, in den zin van: onder- wjzer. Voorheen, en in vele plaatsen nog steeds de volksbenaming voor den onderw^zer, die boven den ondermeester en aan het hoofd eener school staat, ^Maitre, premier maitre" (halma), .Opper- schoolhonder. Le Maitre d^ScoIe en chef, le Maitre" ( MARIN). II Een paar malen had zj zich voorge- nomen, om nog eens bg den bovenmeester te gaan vragen , of ze den jongen weer mocht sturen , h. hartog in Tweemaand. Tijdsehr. 2, 277. Meester Wjsman vervnlde de betrekking van hoofdonderw^zer aan de Letsche dorpeschool ; de menschen noemden hem alge- meen ,de bovenmeester", Nieuws v. d. Dag 15 April 1896, 2 c. Moeder hoorde de goedkearende nitroepeo van den bovenmeester, en zj voelde zich dan zoo innig gelnkkig, 2d. Digitized by Google 895 BOVENMEID. BOVENMENSCHELIJK. 896 BOVENMEID, znw. vr., mv. -en, Uit Boven en Meidt dienstmaagd. 1) Boven in de bet. 55, 3, a). In Zuid-Neder- land. De meid die belast is met de zorg voor en bet werk op de boven kamers , in tegenstelling met de keukenmeid. Zie de bo, schuerm. (met^i;r.). || Z^ vroeg dagelijks aan elkeen, of zg geene goede bovenmeid of kenkenmeid , geenen koetsier , stalknecht en buisknecht wisten, consc. 2, 186 3 (zie ook 6, 268 3). Tusschen een* jongen, scbatrijken, doch ge- wetenloozen, heerenzoon en eene brave, bevallige bovenmeid ligt een afgrond, bban8, ScHmm. 145. — Bg HOEoyrr, Bred. T. Yior^i bovenmeid ^LAsreo.- tegen, denkel^k bq vergissing, opgegeven als be- naming voor de keukenmeid, in tegensteUing met de tweede meid of werkmeid. 2) Boven in de bet. 55, e). In Groningerland. »Eene vrouwelijke dienstbode, die bet werk doet voor lieer, vrouw en kinderen, die boven (d. i. v66ry in het voonhuis) z^n" (molsma), in tegen- stelling met de ackiermeid of de veemeid, die bet boerenwerk doen; ook kamermeid gebeeten. Zie MOLEMA 213 g, 507 a enverg. Boven, 82, c). BOVENMENSCHELIJK, bnw. en b^w. Van Boven (52) en Mensch met -l^k. Verg. nhd. jJA^r- metuchiicA, fr. surhumain. 1) Bow. — 1) Eigenl^jk. Het menscheljke te boven gaande, van liooger dan menscbel^ken , dus van goddelgken, bovennataurlgken oorsprong. a) Van wezens, als hemelingen, engelen, gees- ten enz. Eensklaps verbeldert zldi *t hem overdekkend lover, ... H0 siet, of waant te zien een bovenmenBchlgk wezen; Het naderti Tasman staat; h0 waoht het sonder vrezen: „'k Ben de beschermgeest van den grond dien gy betreedt". HELMEIS, HolL N. 124. ZH zag met eerbied Haomsted aan, GelQk een boyenmeuBchiyk wezen, Door hooge dengd en brate da^n Yer boven 't 8terflt)k peil gerezen. T. LKNNKP, Poet. 8, 40. — Bij V. BFFBN {Spect. 12, 211) in scherts van een r^kaard gebezigd. || De kwistige dwepery van deze bovenmenscbelyke lleeren heeft tot baare voor- naame voorwerpen zekere waren, welker dierbaarlieid wel het meest van die zinnen afhangt, die aan de imaginatie bet meest verslaaft zyn. b) Van onstoffel^ke zaken. || Dat haar levensbe- scbrqver het goedc in de mcnschelyke natnur alsde vrucht eener buitengewone en bovenmenscbelgke werking beschouwt, busken huet, Fant. 2, 150. Wanneer zij {de Eddd) den oorsprong der drie standen in de raiddeneenwsche maatschappij als het uitvloeisel eener bovenmenschel^ke noodwendigheid scbildert, busken htjet, Rembr. 1, 631. Uw geeBt was PoSzy , smolt samen met den mfjnen. In *t boTenmenschlQk vunr, uit hooger kringdandeaard. BILD. 11, 258 (Aan Mr. J. Da Costa). — Zelfstandig, in het onz., gebezigd. i| Zqne (Napoleon's) ontwerpcn waren minder groot dan buitensporig; maar zq schitterden, en hadden een zweem van het bovenmenschelijke. Niemand kon volvoeren wat hq volvoerde , v. d. palm , Oedenkachr. 18. De wraak van Krimhilde heeft in bare woest- heid iets bovenmenschel^jks , busken huet, Bembr. 1 , 686. 2) In verzwakte toepassing op al wat in zgne soort zoo buitengewoon en ongemeen is dat het zelden of nooit onder menschen aldus wordt aange- troffen. || Was het . . . eene onderscbeiding ontvangen te worden in haar buis, hare liefde te winnen werd een schier bovenmensohel^k voorregt geacht , busken HUET, Fant. 2, 184 (zie ook 14, 132). Eene som- | tjjds bovenmenscbelyke dapperheid, busken huet, Rembr. 2*, 279. Zjj (verbaasde) zicb over haar langen, bovenmenschel^jken weerstand tegen haar eigen hart, lovelinq, D. E. 203. — BovenmemcAel^ke inspanning. \\ Binnen wei- nige maanden was z^ne gezondheid onder deze boven- menschelijke inspanning bezweken , vissebino, Herinn. 1, 212. Die heeren zonden ons wel willen wys uiaken dat bun ,vak" bovenmenscbelyke inspanning en studie vordert, multatuli 8, 818. Met boven- menscbelyke inspanning om zich recht te honden, stuns. In de Ton, 65. II) Byw. (van graad). In eene mate die het menschelyke te boven gaat, buitengewoon. || Men was zo bovenmenschlyk heilig; men vergde zulke onmogelyke dingen; zulk een bespiegelend hemelsch leven , dat het eind er van weg was, Blank. 8, 212. Afl. In de bet. 1,1). Bovenmensekel^kkeid {^"Su ze daar het onbeduidend ... ventje {een monnik) . . . zag gaan , . . . te onbehendig om het hekje open te krijgen . . . , verzwond zgn glans van bovenmen- 9chelykheiS\ lovelino, Sophie, 890). BOVENMETAAL, znw. onz., mv. -metalen. Uit Boven (55, a, y) en Metaal. Bovenste helft van het metalen leger, waarin eene as draait. BOVENMOI^IN, znw. m., ms.'t.Vii Boven (55, d) en Molen. In den waterstaat. De hoogst gelegene van een gang poldermolens , die het water, dat door den ondermoien, of, zoo die er zijn, door de tusschenmolens in den tusschcnboezem is opgemalen, daaruit in een hoogeren boezeni of op het buitenwater (de rivier of vaart) uitslaat. Zie Ondermolen en eene aanhaling by Bovenboezem en verg. Bovbn- QEMAAL en Gang (I), II, 4, g). \\ De boven- molen (van den Zuidplas) is op twee, de beneden- molen op drie verschillende hoogten gefundeerd, storm butsino, Waierbouwk. 2, 686. BOVENMOND, znw. m., mv. -en. lYxi Boven en Mond. 1) Boven in de bet. 55, a, a) en Mond als lichaamsdeel. Het bovengedeelte van den mond. || Onuitdrukbaar is het edel en fijn gevoel, dat zich in den omtrek van den mond laat zien , . . . omtrent den bovenmond (was*er) een pijulijk trekje, loosjes, Bronkh. 5, 238. 2 ) Boven in de bet. 55 , d) en Mond in den zin van: riviermonding. In den waterstaat. Plaats waar eene rivier uit eene andere rivier haar oorsprong neemt; bovenste profil van elken arm eener rivier. Ook in toepassing op een gegraven kanaal. Zie ook eene aanhaling bg Bovenrivibr. || Het decl der Merwede tusschen Gorinchem en den boven- mond der Nieuwe Merwede wordt ook wel Boven- Merwede ... genoemd, beekman, Ned. a. P. 14. Aan den rechter oever {van den B^n) beginnen de djjken reeds by Wezel en loopen onafgebroken door tot den bovenmond van den Ouden Rgn by Lobit, BLINK, Nederl. 1, 270. Het overtoUige water (wordt) geloosd op de Vecht boven Emblicheim door middel van een afwateringskanaal , dat aan den bovenmond door een sluis is afgesloten, 2, 300. BOVBNMOUW. Zie Ondermouw. BOVENMTTTS. Zie Ondbrmuts. BOVENMUUB, znw. m., mv. -muren. Uit Boven (55, a, y) en Muur. Het bovenste gedeelte van een muur, in tegenstelling met den Onder- muur. II Welk Muyr-werk ( t. ie. de Burcht van Leiden) . . . een binnen ommegang heevt . . . , daarmen door de gaten des Boven-muyrs, uiet alleen de geheele Stad , maar ook de omleggeude Velden ... als voor hem siet leggen, v. leeuwen, Betgr. v. Leyd. 45. Digitized by Google 897 BOVENNATUURKUNDE. BOVENNATUURLIJK. 898 BOVENNATUUBKUNDE , mw. vr. ; zonder my. Bene nit ket begin der yorige eenw dagteekenende — immers reeds b^ skwel en chomsl Tennelde — benaming voor de tbeoretisobe of be- spiegelende w^sbegeerte in engeren zin, de zooge- naamde metaphysica, welker taak bestaat in .bet ondenoek der algemeene onderstellingen omtrent de inricbting (of oonstitutie) Tan bet x^ji^d®" (land, InL 152). Dit woord, als Nederlandscbe samenstel- ling niet te verkkren, nocb als bovennatuur-kunde, noob als boven-natmtrkunde , is dan ook niets anders dan eene plompe yertaling — naar analogie van iovennaiuwl^k, en in tegenstelling Tan natuuriunde, als Tertaling Tan pkfftica — Tan mlat. metaphytica ; bovennaimarkunde moet beteekenen: kunde Tan bet bovennaiuuriyief d. i kennis der dingen die niet ait de gewone natnnrwetten Terklaard knnnen wor- den. Ook avimaimurkunds is daamaast in gebmik geweest. Het origineel yan deze beide woorden, mlat. metaphjfnca werd inderdaad in dien zin ge- bmikt, docb Tras zelf in de middeleenwen ont- staan door een misTerstand — immers gr. jucfd beeft nooit eene beteekenis als: boTen gebad — , t. w. .nit een titel in bet meerTond {ta fAtth tit (fvaiitiy d. i TerTolgen op de natnurknndige ge- scbriften), dien men aan een Terzamelwerk uit na- gelatene papieren Tan Aristoteles oTer betgenoemde onderwerp g^;eTen bad. Dit werk werd als grond- text bj de akademiscbe lessen gebmikt, en gaf , zooals dat meer gebenrde dien naam aan bet yak" ( LAND t. a. pi. ). Tbans zelden meer gebmikt. || Dan znllen we Toorts in de BoTennatnnrkunde ( Metapby- sica) praten Tan znlke dingen, daar we geen Tan alien een zier Tan weten, tokks, Ferg. W, 7> 19. {Buripidet*) poging om bet tooneel een scbool te maken Toor de boTennatnurkunde Tan Anaxagoras en de staatsw^sbeid Tan Socrates, bakh. t. d. brink, Siud. 8, 409. Af I. Bovemutimurkundig ( ^BovennaUnirkuTidige bedenkingen. Dm medHaHom meiapkysioMet", ma- RiN ; gBovennattturkundige fynbeden . . ., die bet Ter- stand in sopbistery Terwai>l, en door brabbeltaal beledigd bebben". Philanthrope 1, 488); ook als manl. znw. g^ezigd Toor; metapbyaicos, pbiloeoof. BOVENNATTJUBLUK, bnw. en bqw. Van Boven (52) en Natuur met -l^ki Tertaling Tan mlat. $upranaiwraU» of fr. tumahirel. I ) Bb w, Beboorende tot eene orde Tan dingen , die 6ope» de naiunr ligt en waarin kraobten beer- scben en wetten werken, die in de (onsomringende) natnor niet worden waargenomen (tenzq God ze daarin , tot eene b jzondere openbaring Zqner beerlqk- beid, OTerbrenge); derbalTe niet in OTereenstemming s^nde met de wetten der natnor, niet daamit te Terklaren. Bikw^la zooTeel als: goddel^k (daar God als bove» de natuur staande wordt gedacbt). Alt^d in tegenstelling met Natuurl^k. || lok beb . . . aen- genomen te bewjsen, dat alles door een natnur- Iqcke, en geen boTen natanrljcke kraebt gescbiet, T. BOS, Dordr. Arc. 800. Den . . . Koning Tan Siam, die siob niet scbaamt s^n selTen Godt gel^k te stellen, gel^k by, om bet domme Volk Tan bem een seer booge en boTen nataorlgke maobt te doen gelooTen euz,, struts, Reys, 56. V {een predikant), die eene BoTen-Natuurlyke en onwederstaanbaare Ter- licbting en instorting der Waarbeid leert, Leev. 6, 816. De BoTennatnnrljIe dingen, die bet Geestel^ke en Goddel^ke betreffen , cbomol 2099 a. BoTennatnnr- 1 jke gesrigten en bemelscbe Terscb^ningen , t. bbmbrt, Lekt. 2, 124. Godsdienst, cbristendom, boTen> natanrlQke openbaring, werden door ben aangemerkt ak woorden Tan een beteekenis, bubksn hubt, ra. ^ Fant. 1 , 127. Dat -de scbrJTer . . . genoodzaakt is ... tot znlke boTennatnurl^ke tosscbenkomsten z jne toeTlngt te nemen, 2, 150. Pierson bescbrjft (bet snpranatnralisme) ... als ,de erkenning Tan een tegenstelling tosscben een boTennatnurl^jke en een natanrl^ke orde Tan dingen, welke beide orden door goddelqke interTentie in zeker Terband worden gebracbt", ph. r. httgknholtz in Theol Tydiehr. 1 , 462. Zoogenoemd Terliobte mensoben . . . gelooTen ( bet natnnrljke) . . ., bet boTennatnurljke niet.. .. Maar wat is nn boTennatuurlgk — en wanneer beeft men reobt dat dwaze woord te gebmiken? Waarom sou men scbeiding maken tusscben een natnnr en lets er boTen dat niet de natunr is? T. BBDXN, stud. I, 211 (zie ook 1, 146 en 214). — Yeelal in Terband gedacbt met spokerj, too- Terq, spiritisme enz. || GelooQe dan werkeljk aan boTennatnarl\jke kraobtenP K. Zev. 2, 66. Omdat men bang Tan bem was, als kunnende bjj door boTennatunrl jke middelen zicb oTer de minste onge- boorzaambeld wreken, OONSC. 2, 217 a. — Zelden, cTenals bovenmensehelifk, gebmikt als eene sterke nitdmkking Toor: buitengewoon. || Door eene scbier boTennatuurmke kraebtsinspanning werd hij ziebzelTen meester , conbc. 4, 89 a (zie ook 4, 45 a). — Dikwigls, in de boTengenoemde opTattingen, lelfstandig gebezigd. || Ondt^ds werd alles, wat ongewoon en met een ncTcl Tan onzekerbeid omtogen was, met ontzag als lets boTonnatnnrl^jks geSerbie- digd, OREL 189. Haar weetgierigbeid ... werd (in 't bj zonder) getrokken naar al wat tot bet boTen- natnnrl^ke en boTenzinnelgke in betrekking stond: en zoo maakt^ niet alleen werken oTer tooTerkunst en pbantastisobe Terbalen baar lieTelingslectnnr nit, maar scbepte z^ er yermaak in . . . gebeimen en Terborgenbeden der natnnr na te Torscben en te bespieden , f . Zev. 1 , 286. Goden , ... die een afgetrokken denkbeeld Terpersoonljkten , en in dit tasten naar bet boTennatuurl^ke een reiner zin Bcbenen aan te dniden, brbts, Pauhts, 118. ( Q. Maetjft ) deed in z^n land den eersten stap Tan bet onbewogen boTennatnurlgke tot bet leTendige en bet menscbeljke, roosss, 0. en N. K. I, 17. Op dat nnr Tan eenzame Terlatenbeid bleef nog de Trees Toor de dooden, de onbepaalde angst Toor betboTen- natanrl^ke, bet geToel dat alles bebeersobte, lotr- LiNe« Sophie, 111. — Zeer zelden Tan personen , t. w. bn qnalitaticTe persoonsnamen. || BoTennatnurlyke Medicynmeesters die de konst . . . bebben dank te weten aan . .. een Goddelyke inblazing, t. rytrn, Speet. 11, 82. — Bg Leev. 5, 181 is sprake Tan , BoTennatnur- lyke bespiegelingen** ; jnister ware hier bovennatuur- kundig, metapbysiseb. II) Byw. (Tan] wQze). Op eene wjze, die niet in OTereenstemming is met de wetten der natuur. In de Tolgende plaats b\j uitbreidingTOor: onnatuur- Igk, buitengewoon. || Groot-booft; in 't latgn Ma- croeephalue, of Capito; dus word iemand genoemt, die een boTennatnurlgk groot booft beeft, chomrl 956 6. 