Studies
De veiligste vorm van kritiek is deze : de eigen erva- ringen die ons geleid hebben tot het mooi of leelijk vinden van een boek, droogweg en in sobere taal mee te deelen ten nutte van anderen. Te wijzen den weg waarop men schoone aandoeningen heeft gevonden, of het bedrog van valsch mooi is ontweken. Dg onge- oefenden, bevooroordeelden en naieven te helpen in het stijgen tot grooter hoogten en het vermijden van 1 64 OVER EEN HOLLANDSCHE ROMAN. gevaarlijke diepten, logische laddertjes voor hen te bouwen en dialectische hekjes, van droog maar stevig hout. Niet anders heb ik trachten te doen bij het inleiden van den roman Irmenlo. Het boek deed mtj aan met een rustig verheugen. Met het gevoel dat hier iets gemaakt was dat vaster stond en sterker leven had dan de tuitelige bouwsels en geaetioleerde uitspruitingen van al te hoog willende, al te ver zoekende kunst, en dat deze bescheiden beginner, geheel in 't eigen werk verdiept, en al sints jaren werkend zonder bekomme- ring om het erkend en bekend worden, uit eigen instinkt den weg had gevonden waarvan soms grooteren en sterkeren waren afgedwaald. Tegelijk besefte ik dat het werk niet gereedelijk waar- deering zou vinden. Bij het achterlijke publiek niet om den ernst, de aanvangers-onbeholpenheid, en het gemis aan vaardigheid van den schrijver. Bij de v66r- lijke jongeren niet om het relatief matte, weinig ge- exalteerde, ingehouden werk dat niet smaken zou den aan verfijnde prikkeling gewende monden. Het boek is niet geschreven in wat het in smaak ongeoefende publiek een coulanten stijl noemt. Het verhaal begint telkens op de manier van een kind, kort-ademig, hortend en stootend : en toen — en toen — en toen. De hoofdstukken zijn niet handig ineengezet, het boek loopt als een defecte machine, soms statig en regelmatig langsaam, dan weer in eens : rikketikketik, veel te hard. Er zijn stroeve wendingen, verwarde beelden, wanluidende klanken hier en daar. Maar ik deed opmerken, dat dit de natuurlijke en gezegende onbeholpenheid was van een ernstig en eer- OVER EEN HOLLANDSCHE ROMAN. 165 lijk beginner, van iemand die de uiterlijke perfectie niet heeft willen bereiken dan van binnen uit, langs den rechten weg, alleen aandachtig op het gehalte der dingen die hij te zien en te voelen wilde geven, niet op hun uiterlijke verwoording. Om een voorbeeld te noemen, voor de hand weg gegrepen : »Toen hij haar zag, lichtte hij zijn stammige gestalte van den boom." Dit is niet mooi gezegd, maar de schrijver bedoelt iets wat hij toch duidelijk voor zich zag en wat de lezer 00k wel begrijpt. De beweging van een man die tegen een boom leunde en er van weg gaat, en tevens de overeenkomst van den stam en het lijf. Dat wilde hij in zoo weihig mogelijk woorden zeggen, en men bemerkt pas als men het poogt te verbeteren, dat de minder fraaie expressie nog zoo gek niet was, niet zoo maar losweg neergeschreven, maar met innerlijke bedoeling. Dat nergens opzettelijk naar mooi rhythme gezocht is, en dat dit 00k niet komt dan op 't eind, in de enkele momenten van dramatische verheffing, is prijzenswaard en getuigt van des schrijvers eerlijkheid. En er zijn genoeg zinnen in dit werk te vinden, dit door hun schoon, natuurlijk rhythme en geluid, bewijzen dat de schrijver een waar kunstenaar is, die tot het geven van veel zuiverder en completer werk in staat zal zijn, als hij beter geleerd heeft zijn expressie te brengen onder directe macht van zijn gevoel. Ik noem b.v. dit, waar Gonda voor Keizer Karel staat : »Met een zacht-vaderlijk toeknikkend glimlachen legde 1 66 OVER EEN HOLLANDSCHE ROMAN. hij de handen op haar hoofd, zoodat hoar oogen in diep blauwen glans van uit V schaduw-welven zijner palmen smeekteny — en dit : » 't Werd haar te moede, alsof Woonfred, wiens stem wegteerde, ten laatste voor haar voeten lag, 7 bleeke gelaat Tfiet bleeke lippen naar de aarde en zijn waterkoude handy wier vingeren de7i druk ontwekeny in de hare" en dit: > Kwamen haar smartomwonden woorden in vreemden onweersschijn tot het begrip der anderen, . . . . ? .... Want bij haar komst werden de menschen droevig- streng, zelfs 't woud, waar sparren met verslapte tak- gehangen schuin tegen andere boomen stonden als ge- wonde helden, die geruggesteund doodmoee armen lieten zinken." Hevig uitblinkende schoonheden vindt men niet veel, maar geheel en al doode, holle zinnen evenmin. In alien herkent men het echt-gevoelde, het waarachtig- geziene min of meer. Het publiek zal zeggen, b.v. in den laatst geciteerden zin, met den moedeloozen trochaeen-val aan'tslot: >dat is imttatie van Ary Prins, of van Aletrino". Maar er is in 't geheel geen imitatie. Er is gelijksoortigheid, overeenkomst, het natuurlijke gevolg van het leven in denzelfden tijd, onder dezelfde invloeden. Van Oordt hoeft het werk waarop het zijne lijkt, niet bestudeerd te hebben, om te schrijven zooals hij doet. Twintig jaar geleden zou hij 't zoo niet gedaan hebben. Maar hij hoefde het accent, den toonval der nieuweren maar even te hooren, om in hemzelf een soortgelijk proces van gevoels-verwoording te doen ontstaan. OVER EEN HOLLANDSCHE ROMAN. 1 6/ Maar zulk goed proza is er in ons land in den laatsten tijd wel meer geschreven, en daarom alleen zou het boek mij niet zooveel pleizier hebben gedaan. Het gaf mij echter een vreugde-aandoening van onge- wone soort, geen felle emotie, geen verfijnde prikkeling, maar een breed, kalm verheugen, iets dat niet opflikkert en uitdooft, maar stadig blijft, en zich uitbreidt en be- vestigt bij herdenken. Het grootste genot van 't boek had ik niet bij de lezing, maar bij 't overzien, 't met voile greep omvatten en herdenken van 't geheel. In onze jonge, nieuwe kunst was nog maar een ander boek dat mij, bij veel hooger en schitterender dadelijke emotie, eenzelfde breede en gelukkige nagedachte liet. Dat was Gorter's Mei. Vanwaar dat? Wat beteekende dat? Ik geloof dat het is door mijn behoefte aan stand- vastigheid, gelijkmatigheid en evenwicht. Door mijn liefde voor het vaste, blijvend sterke, breede en uni- verseele. Daarvoor vond ik in onze herleefde Hollandsche kunst nog weinig bevrediging. Ik geloof dat ik niemand van mijn tijdgenooten te kort doe, als ik zeg, dat nog door geen hunner gewerkt is met gelijkmatige, rustige, zelfbewuste kracht, met breede, universeele liefde, met vaste, ongebroken aandacht, met niet te verwarren over- tuiging, met onverstoorbaar geduld en onkwetsbare, geen erkenning vragende bescheidenheid. Er zijn verbazende hoogten bereikt, maar geen heeft het er kunnen houden. Breede stroomen zijn losge- broken, maar vaak om zich te verdeelen, tevervlakken en te verzanden. Behalve Gorter's Mei, — gemaakt evenal5 van Oordt*s 1 68 OVER EEN HOLLANDSCHE ROMAN. Irmenio met de rustige, jonge toewijding van een zich geheel onbekend wetende en als persoon onbelangrijk achtende, — ken ik geen werk van mijn tijdgenooten dat is een machtig, gelijkmatig, zuiver-schoon geheel, met harmonischen, w^l-gebalanceerden bouw. In de verzen is wisseling van hoogste pathos en grove plat- heid, van heldere schittering en verwarde dofheid, van oversubtiele fijnheid en holle rhetoriek, van statige kalmte en ziekelijk exces. Ook het proza is in hooge mate ongelijkmatig en fragmentarisch, hier en daar subh'em, hier en daar onge- nietbaar. De meestbegaafde, Van Deyssel, heeft nog geen twee werken gemaakt van gelijke waarde, met gestadige gelijkmatige kracht gecomponeerd. Ary Prins gaf prachtige schetsen, maar geen geheel. Van Looy's werken zijn schitterend, maar chaotisch en zonder struc- tuur, mozaieken, markten vol fraaie zaken, maar geen vastbelijnde, statig-staande gebouwen. Schrijvers van minder literair vermogen, zooals Aletrino en Couperus, hebben getoond tot geregelde conceptie in staat te zijn. Maar Aletrino mist, naar mij schijnt, de beste eigenschap- pen van den kunstenaar : vreugde, moed en wijding. De schoonheden van leven en wereld maken hem niet blij\ de dood maakt hem bang, en het lijden wanhopig. Zijn boeken zijn gestrekt getreur, zonder helderheid of ver- heffing, zijn taal teemt van weemoed, van des levens heilige, lichte kern kent of vermoedt hij weinig, noch intuitief, noch intellectueel. Z66 kan geen kunst ont- staan van universeele waarde en permanente kracht. Terwijl Couperus mij toeschijnt maar kort de waarlijk diepe en ernstige aandacht behouden te hebben,, waarmee hij aanving, en zonder welke geen zuivere L OVER EEN HOLLANDSCHE ROMAN. 1 69 kunst mogelijk is. Door het gerucht eener inferieure menigte afgeleid, lijkt het mij alsof zijn belangstelling verdeeld geraakt is, tusschen zijn werk, zijn publiek en zijn figuur als romanschrijver. Nu maakt hij boeken van minder gehalte, in een genre waarvan het buiten- land ons reeds voldoende en zelfs beter voorziet, die schrijvers in grooter landen tot celebriteiten en millionairs zouden maken, maar waarvoor wij Holland te goed moeten achten. Ernst en aandacht zijn de twee gewichtigste dingen, die de zelfbewust arbeidende kunstenaar moet weten te behouden. » Ernst* niet in tegenstelling van »scherts«, maar van »beuzelarij«. Eigenlijk niet anders dan een dieper inzicht in, een vaster begrip van het eeuwige wezen der dingen. Men behoeft dit begrip niet in wijsgeerige for- mulen te kunnen zeggen, maar men toont het door de alles- overheerschende belangstelling, de ademlooze aandacht, het boven alles gewichtig achten van de mysterie- voile dingen van leven en wereld, die men ondergaat en poogt te uiten. Daar bemerk~ik nu bij Couperus al minder en minder van. Zijn boeken lijken meer en meer op bedenksels, gemaakt zonder ooit geheel-en-al te vergeten wat het publiek wel denken en zeggen zal. Zijn taal heeft die uitwendige gladheid, die glans die er op is gelegd als vernis, maar niet volgt, noodwendig^ uit het gedegene der gevoelens. Zijn merkbare bedoe- lingen hebben dat weifelende, dat door een onstage overtuiging en een onvaste aandacht ontstaat. Deze ernst en deze onverdeelde aandacht, — die 00k altijd samengaat met een groote bescheidenheid, een geheel onbelangrijk achten van de eigen figuur, de eigen persoon, het instrument, het werktuig — kenmerktvan I70 OVER EEN HOLLANDSCHE ROMAN. Oordt's werk van begin tot einde. En daardoor is ook zijn* conceptie, de structuur van zijn boek ook zooveel merkwaardiger voor mij, dan die der meeste anderen. Die is niet bedacht, met den blik op de triviale ver- langens van een oppervlakkig publiek, maar gevoeld, als noodwendige ujtkomst van zijn zuivere toeleg: krachtig uit te drukken wat hem 't meest interesseerde. Er is niet gezocht naar spanning, die 't publiek zal boeien, noch naar efFecten die het zullen bevredigen. De schrijver kent een mooi land, waarvan het schoon diep in hem leeft. Door studie en historiekennis is een fa»tasie in hem gekomen van hoe het vroeger was, en die heeft hij, volgens zijn begrip van het typische en universeel-menschelijke, getracht te styli- seeren, te binden tot een vast harmonisch geheel. Christendom streedt hier tegen Heidendom. De wereld van vrede en orde, van zachtheid en gemeenschap, tegen het wild-schoone, bloedige, individueele heidenleven. En het vrede-leven, met zijn aanvankelijke verwarring en zijn antipathieken schijn, overwint. Het aantrekkelijke, woeste, somber-krachtige woudbestaan der enkelen, is het zwakste en moet ondergaan. Zie nu, ondanks het min of meer verward en ongelijk- matig geschreven werk, de eenvoudige, zoo wel gekozen fabel. Gonda, de dochter van den bekeerling Alkwert, verlaat het Christenvolk en ondergaat de bekoring van het Heidenbestaan, de liefde voor den heidenschen Woonfred, het type van den sterken heiden, den krijg- iievenden enkelling. En Keizer Karel komt, met zijn armee, — de verper- soonlijking van de Christenheid, de eenheid-stichten met zijn macht van tucht en kennis. OVER EEN HOLLANDSCHE ROMAN. 17 1 Langzaam komt deze macht opzetten, als een onweer, met verre bliksemglanzen nu en dan, langzaam, onweer- staanbaar^ als het lot. En zonder strijd verwint zij. De heiden gaat haar te gemoet, steunend op zijn trotsche enkel-kracht, maar gaandeweg beseffend de meerderheid van wat hij niet kende, en zijn eigen hopelooze, machtelooze nietigheid. Dan wordt hij ge- vangen en gedood. Gonda, hem volgend en zoekend, ondergaat met hem de vreeselijke nederlaag. Ze weet dat hij bezweken is voor het geweldige en onbegrepene, hetwelk zij, steu- nende op hem, vast durfde trotseeren. Het breede en groote wat gebeurt, weet zij zoo niet, maar al de dramatische kracht van het geschiedende ondergaat zij met gelijke hevigheid, omdat dit de man was dien zij liefde, zooals de Vrouw den Man Heft. Is deze conceptie niet dramatisch en artistiek volkomen juist en zuiver? De soberste en krachtigste representatie, dramatische verpersoonlijking, van het geweldige con- flict dat al des schrijvers aandacht trok? Bewijst dit niet dat zijn aandacht gansch en hevig getrokken was? En de loop der dingen houdt daarbij op, eenvoudig iveg, zonder ontknoopihgen of slot-effecten — omdat nu het belangrijke gezegd is. En alle bij-figuren zijn 00k, door dezelfde zuivere toeleg, gekozen en geteekend in onmiddelijk verband met het hoofdmotief. Het zijn alien typen, kort en duidelijk gekarakteriseerd, die elk een andere schakee- ring verpersoonlijken van den strijd tusschen heidendom «n Christendom. Placidus, de grove, heidensche Christen- in-naam, Alkwert de zachtzinnige weifelaar, gesleurd van 172 OVER EEN HOLLANDSCHE ROMAN. de eene zijde naar de andere, verbrijzeld ten slotte, verplet- terd tusschen de beide groote machten. Marfa, de dommer kleine vrome, niets beter of wijzer door haar bekeering, Dornwelf de ruwe, harde heiden, voor alle verteedering en verruiming onvatbaar, — eindelijk de zachte figuur van Rodar, den Christen bij uitnemendheid, er even tus- schen, een fijne aanduiding van wat hier strijdt enoverwint. Het tooneel, waar Gonda haar gedoodden man niet vindt, maar, een verlatene en uitgestootene, ronddoolt door Irmenlo, en daar de stem hoort van haar ouden,. kindschen vader, verlaten en uitgestooten als zij, — daarin zit de kracht van groote dramatiek. Scherp en en geheel natuurlijk, van zelve, wordt het verloop der dramatische idee hier ten einde gebracht, verpersoonlijkt en verzinnelijkt in het grootsch-donkere, aangrijpend droevige der handelende menschen, hun onbestemde doen^ hun verloren toestand, het jammervol aspect der dingen rondom hen. Het deed mij even denken aan koning Lear. Ik heb gewezen op het element van moedcloosheid en naargeestigheid, dat ook van Oordt's werk hier en kenmerkt, evenals zoovele boeken van onzen tijd. Maar dit moet ik iets nauwkeuriger uiteenzetten, het is sub- tiel en leidt licht tot misverstand. Ik verlang niet dat een schrijver mij altijd vrooHjke of opwekkende tooneelen geeft. Ik wensch alleen dat hij in de beelding zijner kunstwerken, zelf kracht, moed en wijding toone te bezitten. Alleen dan zal hij goed beelden. Hij moet vreugde vinden in zijn werk, anders- doet hij het slecht. Tegenover het heerlijke of afschuwe- Hjke, maar altijd groote en machtige leven moet hij zelf staan st'erk, groot en onwrikbaar, vol innerlijke- OVER EEN HOLLANDSCHE ROMAN. 1 73 vastheid en schoonheid, dan zal 00k zijn bedding groot, zuiver en schoon zijn. Ik neem Aletrino niet kwalijk dat hij bij voorkeur sombere dingen beeldt, maar wel dat hij er zelf niet tegen kan, dat hij er onder zit, en dat dit bemerkbaar is in zijn werk. In een boek van een jong auteur — >Een Zwakkec door F. Coenen — vindt ik gebeeld het afschuwelijkste van het afschuwelijke, de akeligste, meest schoonheid- looze dorheid van het leven, met een angstvallige pre- ciesheid. Toch kan ik niet zeggen dat dit boek mij zoozeer tegenstaat, ik heb er zelfs voldoening in gevonden. Want het werk zelf is noch lam, noch moedeloos. De gru- welen dezer bij uitstek moderne, en ik vrees 00k bij uitstek Hollandsche hel, zijn aangezien met onbe- wogen blik, met strakke, wijd-open, diep-ernstige oogen, en neergeschreven met een vaste, welbestuurde hand. Sommigen, die midden in die ellende zitten, zullen er het afgrijsselijke niet van zien, anderen die haar ontkomen zijn zullen er het scherpe, meedoogenloos nauwkeurige beeld niet van kunnenverdragen.Maar ikvoelbewondering voor de koele zuiverheid der reflectie, voor dit ^s een koude, stalen spiegel staan tegenover zulk een jammer. Dit werk, niet liefdeloos maar streng, zonder een zweem van wat men meestal schoonheid of verheffing noemt, schijnt mij goed en beter dan eenige zedeles of preek. Ik heb nooit verlangd dat kunst zou moraliseeren, of uitsluitend heldere, vroolijke en opwekkende dingen beelden. Maar wel altijd dat de kunstenaarsziel zou hebben een vaste, sterke, harmonische structuur, of wat hetzelfde is, zou bezitten moreele, ethische kracht en wijsheid. Dan alleen, meen ik, kan zijn werk zuiver zijn, universeel en blijvend. 174 OVER EEN HOLLANDSCHE ROMAN. Dat van Oordt aan sommige zijner personen een levensmoeheid en verveling toeschrijft die geheel en al niet hooren in den tijd waarin zij leefden, reken ik hem niet zoozeer toe, als dit, dat hij zelf, hierdoor, en door het matte, naargeestige geluid van sommige zijner zinnen, het eigen wankele begrip en zwakke gevoel verraadt. Wie levensmoeheid en verveling beelden wil doe het bewust, compleet, als type dat klassiek kan worden, — en dat zal hem alleen gelukken als hij haar zelf geheel overwonnen heeft, en er op neerziet van helderder hoogten. Maar veel meer dan naargeestigheid, vrees ik trivia- liteit in kunst. En trivialiteit acht ik meer dan somber- heid het gevaarlijkste pestgif dat onze negentiende eeuwsche kunst deed rotten. Het begrip der zaak is niet makkelijk te omschrijven, schijnbaar alom bekend, maar in wezen moeielijk te doorgronden. Het is dat, zou men kunnen zeggen, wat in den Bijbel ontbreekt, maar wat men in een leege tweede-klasse coupe aan een grootsteedsch eindstation achtergelaten vindt. En toch is het hollandsche woord alledaagschheid niet goed. Want zons-opgang en zons-ondergang, regen en wind, zijn alledaagsche dingen, maar wie er van leest in Home- ros of in de Veda's zal niet aan trivialiteit denken. Terwijl ik boeken ken vol pompeuze woorden en extra- ordinaire zaken, die zeer triviaal zijn. Het is niet door den eenvoud en gewoonheid der dingen, maar door de kleinheid van den geest die ze ziet en weergeeft, dat trivialiteit ontstaat. Onze moderne wereld miegelt van kleine geesten, en een kunstwerk te schrijven over het moderne leven zonder ooit zelf triviaal te zijn, schijnt mij het moeielijkst van alle dingen. Dit is, naar mijn gevoelen, nog niemand geheel gelukt, — en het hindert OVER EEN HOLLANDSCHE ROMAN. 1 75 mij bizonder, als ik moderne werken, vol trivialiteit, zie rangschikken op ^en hoogte met de zuivere werken van vroeger eeuwen. Want dit beteekent een dalen van den standaard. Zoo ziet men den eersten zweem van trivi- aliteit reeds in Euripides, naast den grooten en zuiveren Sophocles, zeer sterk wordt het verschil in Pope naast Shakespeare, in Jacob Cats naast Vondel, en om iemand uit onzen tijd te noemen, in Ibsen naast Goethe. Maar nu spreekt men dikwijis van platheid^ en omvat met dit begrip zoowel trivialiteit als vuilheid of grofheid. Toch is hier onderscheid. Aristophanes en Shakespeare zijn nooit triviaal, maar vaak zeer grof. Nu staan mij beide zaken tegen, en ik acht ze verwerpelijk in kunst, maar trivialiteit zeer veel meer dan grofheid. Eenzelfde grond zie ik in beide gebreken. En wel gemis aan hooge aandacht, gemis aan inzicht in het dieper wezen der dingen. Wat vuil is, is vuil omdat het bij uitstek onbelangrijk is. Het is dat, wat het allerlaagst staat in de gradatie van geest tot materie^ van verhevenheid tot laagheid, van wezen tot schijn. In wetenschap is niets vuil, omdat alles daar een zekere relatieve belangrijkheid heeft^ en daarom aan- dacht verdient. In^ kunst echter verdient het meest waarachtige, ver- hevene, permanente de meeste aandacht, en al wat vuil, plat, grof, triviaal geheeten wordt, is de aandacht van den kunstenaar onwaardig. Het heeft geen ideeele beteeke- nis, is daarom bij uitstek onartistiek. Het strijdt daarom hevig en onmiddelijk tegen de ethische instincten van den onbevangen mensch, die bewust of onbewust het waarachtige en blijvende zoekt. Alleen valsche theorien, een aangeboren of verkregen zwakte van begrip, ver- 1/6 OVER EEN HOLLANDSCHE ROMAN. strooidheid van aandacht^ kan er een schrijver toe brengen, deze natuurlijke en gerechte neigingen te ver- waarloozen en te schenden. Ook dit heeft mij verheugd in van Oordt, dat hij, in onderscheid met de meesten zijner tijdgenooten, grofheid, platheid en trivialiteit, uit een natuurlijk gevoel, heeft trachten te mijden. Eindelijk vind ik nog dit als oorzaak mijner bevre- diging door van Oordt's boek, dat de personen typen zijn. Mij schijnt het dat de meeste moderne schrij- vers van dit streven naar het typische afgezien hebben, en dat het toch niet verlaten mag worden door wie bewust zijn vermogens ten goede tracht te dwingen. De meesten zoeken de uitzondering, het exces, het onhoudbaar buitengewone en bizondere. Maar al wat groot en hoog is blijven uitblinken in kunst geeft het typische, het algemeene, het eeuwig-menschelijke. Jean Frangois Millet heeft dit, meen ik, inonzeeeuw het nadrukkelijkst vooropgesteld als maxime voor alle kunst. En door deze wijsheid, door zijn groot begrip en groot hart, heeft hij zijn natuurlijke begaafdheden met bewust overleg geleid. En zoo is hij geworden tot een der grootsten van alle tijden, de meerdere van al zijn tijdgenooten, schoon velen niet voor hem onder- deden in aangeboren talent. HET VEGETARIAAT. I) Er wordt te veel getwist over de vraag of vleesch- eten nuttig en gezond is, en of het menschelijk organis- me voor vleeschvoeding bestemd is. Dit is in 't geheel de vraag niet. Menschen-eten is misschien ook nuttig en gezond. Waarom twist niemand daarover ? 't Is evenzoo met de vivisectie-kwestie. Men schrijft veel om te betoogen hoe nuttig en voordeelig vivisectie is. Maar wat gaan mij nut en voordeel aan als dezaak slecht is r Waarom betoogt niemand het nut en voordeel van vivisectie op menschen of kinderen? Het is duidelijk dat niemand kannibalisme of menschen- vivisectie durft bepleiten omdat de afschuw vaa deze dingen algemeen en overwegend is. Om geen andere reden. Ware het dus met den afschuw van vleesch-eten en dieren-vivisectie evenzeer gesteld, dan was alle verdere betoog overbodig. Dat zulk een tegenzin bestaat is duidelijk genoeg, dat zij algemeen is kan evenmin betwij- feld worden. Wei bijna elk normaal, volwassen individu i) Inleiding van „De ware voeding" door Dr. Anna Kingsford. 12 178 HET VEGETARIAAT. in onze maatschappij heeft ten minste de sporen van een instinct dat hem zou weerhouden dieren te kwellen of te dooden en dat hem doet walgen van — ontoe- bereid — vleesch. En nu is de hoofdvraag deze: waarom en waardoor wordt dit instinct verwaarloosd en onderdrukt? En is dit zooals 't behoort? Op deze vraag komt het aan. Niet in de eerste plaats op deze of wij er lichamelijk wel bij varen wanneer wij vleesch eten, en of ons lichaara er al of niet vpor be- stemd is. Als wij dit laatste vragen doen wij als eea ruiter die zijn paard vraagt waarheen het loopen wil. De eerste plicht en deugd van een paard is: gehoor- zaamheid, en van ons lichaam : aanpassing of adaptatie- vermogen. De ruiter heeft te bepalen waarheen het paard gaan zal, rekening houdend met kracht en taai- heid van het dier, wij, ons ik, heeft te bepalen hoe ons lichaam ons dienen zal, rekening houdeud met onze lichamelijke kracht en geschiktheid. Als wij alleen het paard zijn zin vroegen, ging het aan den haal en ver- dierf zichzelf en zijn ruiter, als wij alleen letten op de neigingen van ons lichaam gaan wij in de lagere lusten, als luiaards, zwelgers, wellustelingen, te gronde. En men moet dit adaptatie-vermogen van het lijf zelfs zoo begrijpen, dat het niet alleen werkt in 't individu maar 00k in 't ras. Op deze wijze, dat een verandering in levensvorm door het ras gezamenlijk wordt ondergaan en zonder schade doorstaan, hoewel vele enkellingen er niet tegen bestand blijken. Er heeft dan adaptatie plaats door selectie, door overblijving der geschiktsten, door wegvallen der zwakkeren. Dit klinkt ons wreed, en het zou wreed zijn, wanneer het geschiedde onder invloed HET VEGETARIAAT. 179 van menschelijken dwang, door menschelijke wetten of instellingen. Maar het is niet wreed wanneer het geschiedt door den drang van noodzaak, door de orde der natuur, ep ten behoeve eener heilzame en gewenschte verande- ring. En onder noodzaak en natuur-orde moeten wij 00k rekenen die algemeene en sterke instincten van het ras die zijn bestaansgang en ontwikkeling bepalen. Dat wil dus zeggen, dat als het bedoelde instinct, dat er ons af keerig van maakt te leven of kennis te verzamelen door moorden en martelen, als dit behoort tot de grootste, hoogste en duurzaamste instincten van ons ras, dat dan onze lichamen zich daarin zullen en nioeten schikken, 00k al zijn op dit oogenblik vele indi- viduen niet tegen een naar dien eisch veranderden levens- vorm bestand. Men ziet hoe weinig zin het heeft, deze kwestie te willen uitmaken door beschouwingen over de bestem- ming van ons Hchaam, en hoe weinig het tegen de zaak bewijst 00k al toont men aan dat vele personen geheele onthouding van vleesch-voeding niet kunnen verdragen. Volmaakt onverschillig ten dezen opzichte en evenmin ter zake dienende zijn 00k de voorbeelden van zwakke of ziekelijke personen, gered door het overvloedig gebruik van vleesch, of door de meerdere kennis verkregen door middel van vivisectie. Er wordt hiermede zeer overdreven, en zooals genoeg is aangetoond, het nut van beide zaken is lang niet zoo groot als men wel beweert. Maar al was het veel grooter dan het is, of dan beweerd wordt, dit doet niets af, wanneer die zaken zijn immoreel. Immoreel, dat is : strijdig met onzen innerlijken, hoogsten en duurzaamsten aard. Ik noemde het bedoelde zielsgevoel »instinct«, en l8o HET VEGETARIAAT. wel omdat het, in zijn universeele beteekenis ten minste, niet algemeen helder bewust is. Maar men kan het ook „neiging", „richting", „wir* noemen. Wij onderscheiden in deze neigingen, naar hoogte, adel, duurzaamheid. En het is verstandig, die neigingen vrij te laten en te onder- steunen, die wij als hoogste, edelste, en duurzaamste erkennen. Want dan eerst krijgen wij dat bizondere geluk, die zielsvrede, die een goed mensch meer ter harte gaat en beter bekomt dan voorspoed, comfort en materieel behagen, en die ontstaat door het ophouden van innerlijke tegenstrijdigheid. Dan voelen wij als *t ware in een goede richtipg te gaan, en dat blijkt op den duur begeerlijker dan al wat wij aanvankelijk voor 't allerbegeerlijkst hadden gehouden. Ik zal hier een voorbeeld geven, in direct verband met mijn onderwerp, waarin ik ook aanleiding kan vin- den eenige bijzaken op te helderen. Er zijn personen die sterk het hartstochtelijk genoe- gen van jagen en visschen voelen, maar die bij elk geschoten of gevangen dier een berouwvollen afkeer en smart over de eigen daad gewaarworden. i) Hier zijn tegenstrijdige neigingen. De lust iets te dooden of te vangen, en de afkeer van moord en kwelling, de deernis. De eerste neiging is blijkbaar een overblijfsel van bar- baarschheid, een uitvloeisel van het instinct tot zelfbe- houd, verkregen in die levensomstandigheden waarbij jacht noodzakelijk was voor de instandhouding van het ras. De tweede is de ingeboren zachtaardigheid die eerst bij hoo- gere beschaving en vredevoller leven tot haar recht komt. i) Guy de Maupassant. Trois pages du livre d'un chasseur. In den bundel „le Horla" 2inie ed. pg. 72. HEX VEGETARIAAT. l8l Zoolang het individu deze strijd laat voortbestaan, zal hij zich onbevredigd voelen. Hij moet kiezen of deelen. Hetzij door de teerhartigheid als een kinder- achtige sentimentaliteit te beschouwen en te onderdruk- ken, hetzij door den jagers-hartstocht als een barbaarsch, onnut en leelijk rudiment te laten uitsterven, eenvoudig door er niet meer aan toe te geven. Beide wegen staan hem vrij, de besHssing hangt af van de fijnheid en diepte van zijn ethisch gevoel, en van de kracht en tact waarmede hij aan dat gevoel gehoor geeft. Heeft hij eenmaal de overtuiging gekregen dat de tweede neiging beter, edeler, duurzamer is dan de eerste, dan met hij volgens die overtuiging handelen, op straffe van zich voortdurend onbevredigd en ongelukkig i) te gevoelen. Zoo hij beide neigingen gelijkelijk blijkt goedvinden en dulden, zal hij altijd ongelukkiger zijn dan wanneer hij een van beiden onderdrukt. Heeft zich een van beiden, de deernis b. v. als het mooiste aan zijn gemoed en intellect geopenbaard, dan is hem den weg gewezen, en het zal tot zijn eigen schade en verdriet zijn, wanneer hij nalaat dien weg te gaan. En hierbij — bij hetdoen uitsterven eener abnormale en onredelijke hartstocht, zal hem eerder beleid en zorgvuldigheid dan kracht te pas komen. Al verschaft ons nu hetjachtvermaakallerlei materieel voordeel en genot, gezonde uitspanning en lekker wild- i) Ik moet er hierbij aan herinneren dat dit ongelukkig voelen, dat volgt op handelingen tegen 't geweten, niet altjd intensief is, en dat zooals Lecky terecht opmerkt, (Hist, of Eur. morals, 36 ed. I pg. 61) een vroolijk misdadiger minder bevig ongelukkig is dan een braaf maar droefgeestig mensch. Niettemin blijkt de goede mensch de hevigste smart nog boven de bedoelde ziels-onrust te verkiezen. 1 82 HET VEGETARIAAT. braad, zoodra wij er innerlijk zeker van zijn, dat de deernis een hooger sentiment is dan het vervolg- en vang-instinct, zoodra ook wordt het voortzetten van het jagersbedrijf, uit genotzucht of gewoonte, ethisch slecht, demoraliseerend en strijdig met ons geluk. Evenzoo is de vivisectie slecht, demoraliseerend en strijdig met ons geluk, zoodra wij de deernis als een hooger neiging hebben erkend dan de zucht naar kennis en de zorg voor onze gezondheid. Evenzoo is het vleescheten slecht zoodra wij onzen aflceer van bloedstorting en onze oorspronkelijke walging van vleesch als een hooger en duurzamer gevoel erkennen, dan de zucht naar een lekker maal en de vrees om niet voldoende gevoed te zullen worden. Er is dikwijis beweerd dat alle instincten onderge- schikt zijn aan de zucht naar zelfbehoud. Dat men dit zoolang heeft volgehouden, ondanks het weten van zooveel feiten die het tegendeel bewijzen, kan alleen verklaard worden uit onze neiging tot het maken van afgeronde, compacte theorieen. Men stelde een neiging als gegeven, als axioma, en leidde alle anderen daaruit af. Maar het is duidelijk dat de zucht naar zelfbehoud, als axiomatisch gegeven, vooral niet minder raadsel- achtig tn onvoldoende is, dan de zucht om zich op een bepaalde wijze, in een bepaalde richting te ontwikkelen, ook al wordt het voortbestaan er door in gevaar ge- bracht. En de algemeen waarneembare feiten wijzen veeleer op het bestaan eener neiging als de laatstge- noemde dan op een enkele neiging tot zelfbehoud. Ook dan nog wanneer niet een individueel voortbestaan, maar een instandhouding der soort bedoeld wordt. HET VEGETARIAAT. 1 83 Dat alle neigingen van elk individu ondergeschikt zouden zijn aan zijn neiging tot persoonlijk zelfbehoud is een onderstelling, haast te gek otn uitgesproken te worden. Want niet alleen in alle edel en hoog genoemde motieven van menschelijke daden, maar door de geheele levende wereld, tot in de laagste vormen, ziet men de zorg voor de voortplanting en instandhouding der soort voor de zorg om het individueele leven gaan. Maar ook elke soort heeft eigenschappen, tendensen, wilUngen, waardoor zij leven wil op een bepaalde wijze, en gaan in een bepaalde richting, en die machtiger zijn dan de zucht tot voortbestaan. Dat wil zeggen dat wanneer de uitwendige omstandigheden die neigingen tegengaan, dat zij dan het uitsterven verkiest boven het afwijken van die neigingen. Ik zeg met opzet » verkiest," want al is die keuze iets anders dan de bewuste keuze van een denkend mensch, toch mag het een keuze heeten, want ik bedoel een actie waar- van de richting niet door de uitwendige omstandig- heden maar geheel door den innerlijken aard van het ras wordt bepaald. Elk ras ontwikkelt zich door werking en weerwerking tusschen die keuze en de omringende stoffelijke natuur. En wat ik bedoel met te zeggen dat sommige neigingen voor de zucht tot voortbestaan gaan, wordt verduidelijkt door het feit, dat vele diersoorten in gevangenschap uitsterven, in sommige gevallen, zooals in dat van den olifant, ook dan wanneer ze volkomen getemd zijn en de physieke of uitwendige omstandigheden het indivi- dueele leven niet in 't minst benadeelen. Zulkeendier- soort verkiest dus feitelijk den ondergang boven het onvrije voortbestaan. 1 84 HET VEGPTARIAAT. Bij den mensch nu wordt deze richting bepalende neiging, deze keuze, waarvoor wij geen dieperen grond vermogen of verlangen te vinden dan ons eigen innerlijkste wezen, moraal genoemd. En zeer zeker gaat, in 't groot beschouwd, het volhouden dezer moraal ons boven het voortbestaan. Want een niet-gedemoraliseerd menschen- geslacht verkiest den ondergang boven het overschrijden der door zijn moreel gevoel aangeduide grenzen, en een gedemoraliseerd geslacht is vanzelf tot ondergang gedoemd. Wij verlangen dus niet maar enkel te bestaan, maar wij verlangen op een bepaalde wijze te bestaan, en ons in een bepaalde richting te ontwikkelen, over- eenkomstig de idee van goed en schoon, in ons inherent. Kunnen wij dit niet, dan verkiezen wij den ondergang. En de ervaring leert dat indien de kracht dezer moreele neiging verzwakt, en wij dus niet uit vrije keuze het goede leven boven het voortbestaan voortrekken, dat dan die geheele verweeking en verslapping optreedtdie demoralisatie genoemd wordt, en die ons toch, ons on- danks, ten verderve voert. Door dit proces wordt als 't ware de individueele waan, dat de mensch ook zon- der moraal kan leven, door de diepere, onbewuste eigen- schappen van het ras gelogenstraft. En het is niet de uitwendige wereld, maar de eigen aard van ons wezen die ons aldus tot een bepaalde wijze van leven, het goede leven, noopt, en niet maar elke willekeurige wijze van voortbestaan veroorlooft. Let wel, dat ik het oog heb op den grooten gang van het geheel, voortkomend uit de eindelooze verscheidenheid eer individuen en de tijdelijke wisselingen. En zijn de voorbeelden niet ontelbaar, van het feit dat der menschen moreel gevoel hen grenzen stelt die HET VEGETARIAAT. 1 85 zij niet willen overschrijden, 00k al gaat het om hun leven? Hoevelen hebben er niet den dood verkozen boven slavernij, boven oneer en schande, boven mis- daad en leelijkheid? En niemand kan er wel aan twijfelen of een familie van beschaafde Europeanen, door een schipbreuk bij- voorbeeld geisoleerd of tot het uiterste van gebrek ge- bracht, zal dan ondergang yerkiezen boven onderlinge moord, kannibalisme of bloedschande. En dat de ge- meenschap, onze maatschappij, het zelfbehoud 00k niet als het doel erkent dat alle middelen heih'gt en waaraan alle neigingen ondergeschikt zijn, wordt wel bewezen door het feit dat zij die zich in zulke omstandigheden door moord of kannibalisme hebben weten te redden, na hun redding volgens de wetten van alle beschaafde naties, voor zoover ik weet, als misdadigers worden be- handeld. Men zou nu tegen dit betoog kunnen inbrengen, dat indien de ervaring leert dat demoralisatie onzen onder- gang ten gevolge heeft, dat dan 00k moraal niet anders blijkt te zijn dan een collectief-naam voor de eigenschap- pen in ons die onzen ondergang verhceden. Dat dus moraal niets anders is dan een voorwaarde tot instand- houding, en dus wel degelijk ondergeschikt aan de zucht tot zelfbehoud. Maar dit is een drogrede, hetgeen wij inzien indien wij nagaan hoe gedemoraliseerde volken of individuen ten ondergaan. Het is niet altijd het gemis aan moraal dat verderft, maar meestal een daarmee samengaand, niet er uit voortvloeiend gemis aan vitaliteit. i) i) Ik wijs, hoe wel onder voorbehoud, op het merkwaardige feit dat 1 86 HET VEGETARIAAT. Een individu of een volk gaat niet onder omdat het gedetnoraliseerd is. Maar het demoraliseert, omdat het aan 'tondergaan, aan 'tontaarden is. Demoralisatie, de onverschilligheid voor het goede leven, is een van de vele teekenen van ontaarding. Ze vormt met den phy- sieken achteruitgang een vicieuzen cirkel, en staat tot zekere grcnzen onder invloed der uitwendige omstandig- heden en van den bewustei^ wil. Uit het voorgaande volgt dat het in zake vleesch eten en vivisectie op deze kwestie aankomt: Behoort de deernis tot onze hoogste, edelste en duur- 2aamste neigingen? Behoort zij tot onze moraal, tot die bewuste of halfbewuste tendensen, waarmee onsras zich ontwikkelen wil^ en die het niet laat varen al gaat het om leven of dood? Staat dit vast, dan is *t laatste woord over dezezaak gesproken, zooals dat nu reeds het getal is in zake kannibalisme. Dan is vivisectie en vleescheten een- voudig immoreel, en moet om die reden, en daarom alleaiy afgeschaft worden, het koste wat het wil, Weten wij het antwoord op deze vraag, dan weten wij onzen plicht. Dan moet elk met bewusten wil het sentiment der deernis vrij laten en ondersteunen, tot 2oover de noodzaak het hem toelaat, tot zoover zijn krachten reiken. Nu moet ieder inzien dat het antwoord op de vraag ,,wat onze edelste neigingen zijn?" niet kan gegeven worden door wetenschap, noch door eenig dialectisch betoog. Alle wetenschap, en ook alle wijsbegeerte, heeft in het eenige land van Europa waar de vruchtbaarheid der bevolking merkbaar en bedenkelijk afneemt, ook het aantal misdrijven gestegen is in plaats van gedaald, zooals elders. HET VEGETARIAAT. . 1 8/ grondgegevens noodig die niet voor bewijs vatbaarzijn. Zoodanig een grondgegeven of axioma is het feit dat een mensch het eene sentiment hooger en edeler acht dan het andere. Waarom wij zooiets doen, onttrektzich aan alle overweging. Het uiterste waartoe wij kunnen komen is te zeggen: z66 ligt het in onzen aard, zoo is het conform aan ons diepste wezen, zoo is eenmaal onze zuiverste wil. Waarom onze aard, ons wezen, onze wil zoo is, — dat is een vraag even dwaas als die waarom een roos een roos is, of waarom een appelboom geen peren voortbrengt. Wij voelen en wij willen zoo. Dat is grond genoeg. De mathesis heeft er geen diepere noch vastere. Alle waarheid berust op de wijze volgens welke wij ons ge- noodzaakt voelen te denken, en op onze overtuiging dat deze wijze onveranderlijk is en geldt voor alles wat denkt. Zoo kunnen wij geen hoogere zekerheid erlangen voor de juistheid van ons onderscheidingsvermogen in hooge en lage sentimenten, dan ons persoonlijk gevoel, en de overtuiging dat dit is onveranderlijk en algemeengeldig. Het blijkt nu uit het doen van alle menschen dat zij, bewust of onbewust, hun gelijk-geaardheid aannemen. Want de waarheid heeft geen andere objectieve ken- merken dan algemeen-geldigheid en onveranderlijkheid. Wat de menschen het meest ware noemen, de mathesis, is ook het meest algemeen-geldige ch het meest onver- anderlijke. Zoodra dus iemand van waarheid spreekt, neemt hij aan iets dat vpor alien geldt of gelden moest, en dit sluit in de onderstelling van een aan al het le- vende gemeene geaardheid. i) 1) Grondsl. van Verstandh. 53 — 55. 1 88 HEX VEGETARIAAT. Evengoed nemen wij aan, wanneer wij bijvoorbeeld deernis edeler vinden dan weetgierigheid, dat dit voor alle menschen geldt. Voor alien waarin de menschelijke ' aard sterk en zuiver is. En omgekeerd geeft het ons i steun, en sterker overtuiging dat wij bij dit moeilijke ' en subtiele onderscheidingswerk recht en zuiver oor- deelen, wanneer wij bij scherp onderzoek bemerken dat ' ons sentiment werkelijk algemeen geldend heeten mag, en alleen door verblinding en misverstand uitzondering scheen. Zoo is het geslacht van onzen tijd opgegroeid in den waan dat de zucht naar kennis het hoogste menschelijke sentiment is, en hen is terecht bewondering ingeprent j voor degenen die hun leven wijdden en ten offer brach- j ten aan de wetenschap. Daardoor achtten ze het hun plicht in bijzondere gevallen alle andere neigingen, ook de deernis, ter wille van dat eene sentiment te onder- drukken. Maar zoodra een enkele, aandachtig de eigen gevoe- lens onderscheidend en wegend, bevond dat het hem edeler scheen iets minder of iets minder spoediger te willen weten, indien men daardoor minder wreed be- hoefde te zijn, — en dit onbeschroomd zeggende, be- merkte dat velen dit eveneens voelden nu zij er opmerk- zaam op werden gemaakt — zoodra ook was een nieuwe overtuiging geboren, en de mogelijkheid gegeven dat meerderen en meerderen, door aandachtiger en dieper zelfstudie, het recht en de waarheid dezer overtuiging bevestigen. Algemeen geldig mag in onzen tijd heeten het gevoel van bewondering en eerbied voor een mensch dieliever zelf lijdt en sterft, dan gelukkig en voorspoedig leeft ten HET VEGETARIAAT. 1 89 koste van het lijden en den dood van andere menschen. Men handelt er niet altijd naar, maar het sentiment is daar niet minder algemeen-geldig om. Het in een mensch schoon en edel te vinden dat hij 00k niet wil leven ten koste van het lijden en den dood van dieren, dat schijnt tot nog toe een zeldzamer senti- ment. Maar zoodra hij het voelt, in diepen en zuiveren grond zijns harten, en het eerlijk uitsprekend, in anderen gelijke meening vindt, zoodra 00k is deze nieuwe over- tuiging geboren, en wint aan sterkte bij elkeen die, het eigen gemoed onderzoekend,tot dezelfde aandoeningkomt. En wij weten alien wel hoe goed het mogelijk is dat zulk een zielsgevoel algemeen-geldig zijn kan, in kiem aanwezig bij ieder goed en sterk mensch, en toch ner- gens zich nog krachtig openbarend, eeuwenlang verdrukt door de macht van vrees, blindheid en gewoonte. Aan ieder dus, zichzelf aandachtig te onderzoeken en na te gaan wat hij mooier vindt: het menschelijk leven met slachting en bloedstorting, of zonder. En of het vrees en gewoonte is, of zuiver diep gevoel, dat hem lijdzaam en onbevangen het leven zooals het thans is, doet meeleven. Dit is ieders plicht, want vrees en ge- woonte zijn duivels-wapenen. En dan, wie gevonden heeft, dat hij het wel een fraaier en edeler en reiner leven zou achten, als er niet dagelijks om zijnentwille koeien en varkens gekeeld en gevild en in stukken gesneden moesten worden, door lieden, wier bedrijfsnaam al een schandnaam »slachter< werd — de plicht van dezen is het dit eerlijk te zeg- gen, vrees en gewoonte te overwinnen en naar zijn ge- voel te handelen, zoover zijn kracht gaat en de nood hem gedoogt. 190 HET VEGETARIAAT. Dan eindelijk kunnen de geleerden hem op dit laatste punt gerust stellen en verzekeren dat er waarlijk geen nood is, en geen vrees behoeft te zijn. Dat de mensch zeer goed en voorspoedig, zoo niet beter en gezonder, kan leven zonder slachting en zonder bloedstorting. Dat het aanpassings-vermogen van ons lijf verbazend is en veel grooter dan de meesten weten i). Dat keizerMaxi- minus veertig ponden vleesch at per dag, maar de Hindoe even gezond blijft, waarschijnlijk gezonder, met water en een paar handen droge rijst. En dat er in 't geheel geen bizondere kracht of groot weerstandsver- mogen noodig is om^lang en gezond te leven van brood, meelspijzen, vruchten, melk, kaas en eieren. Op deze wijze alleen gaat het zooals 't behoort. Het gevoel, het diepe zielsbesef oordeelt, richt, wijst den weg, geeft de beweegkracht, het Verlangen, het bevel, baart de idee van het goede en schoone leven — de rede, de kennis, het intellect dient, gehoorzaamt, baant den weg, verkent en bericht de moeielijkheden en mogelijk- heden, beraamt de wijze van uitvoering, verwerkelijkt de plannen en concepties van den heerscher In deze eeuw heeft de dwaling de overhand gekregen, dat het intellect 00k den weg wijzen en de idee scheppen kan, en dat de wetenschap de opperste rechtbank is. De deceptie en de zonderlinge toestanden waartoe dit leiden moest zijn in onze dagen recht duidelijk geworden^ De wetenschap toch eischt volkomen vrijheid om vruchtbaar te kunnen arbeiden. Ze moet met mecha- nische onverschilligheid haar methoden kunnen volgen, anders vordert ze niet. Gemoedsoverwegingen blijven i^ Durch NatureinflUsse allein stirbt kein Volk aus und die mensch- liche Natur gewohnt sich fast an alles. (Gerland.) HET VEGETARIAAT. 19 r strikt buiten haar werkzaamheid. Dit is uitmuntend^ maar alleen uitmuntend in een dienaur^ niet in een heer. Een groot veldheer, die alleen en uitsluitend strateeg is^ zooals Moltke, zal het ver brengen in zijn vak. Maar hij arbeidt even goed voor Turkije als voorDuitschland. Den adel van de zaak waarvoor hij vecht onderzoekt hij niet, Hij gehoorzaamt zijn vorst en doet zijn plicht- Consideraties van hooger orde passen hem niet. Zulk een man, die in dienst van een groote gedachte, een held en zegenbrenger kan zijn, is allerminst geschikt oiti zelf te heerschen. Evenmin is de wetenschap geschikt om der menschheid haren weg te wijzen. Het is een wetenschappelijke stelregel, dat tot de verklaring der feiten zoo weinig mogelijk grondgegevens moeten gezocht worden. Dat men geen nieuwe verkla- ringsgronden moet aannemen zoolang men nog even met de oude toe kan. Als de wetenschap, bij de rang- schikking der levensverschijnselen, voorloopig genoeg heeft aan de > zucht naar zelf behoud c als grondprinciper dan is het wetenschappelijk correct niet dieper tezoeken. Maar het is natuurlijk absurd en verderfelijk het menschelijk leven te willen regeeren met een dergelijke onverschilligheid. Wat wij goed of slecht, verheven of laag, mooi of leelijk, edel of onedel vinden, dat weten wij wel zonder natuurwetenschap en wel beter dan natuur wetenschap. Hoe is 't mogelijk dat wij zoolang de heerschappij "hebben geduld van een macht, die deze onderscheiding bij haar functfes onbelangrijk en 00k niet van hare competence acht? En toch is haar invloed overal doorgedrongen. Er gebeurt gelukkig veel onbewust in de maatschappij, en een paar foutieve inzichten veranderen den grooten gang 192 HET VEGETARIAAT. der dingen nog niet. Daardoor hebben de menschen ook wel degelijk blijven doen naar hetgeen ze edel of onedel vonden, al waren hun bewuste intelligenties alleen gewapend met het platte en leelijke zelf behoudsprincipe der wetenschap. Maar nu en dan, als er eens bewust en overlegd moet ingegrepen worden in den gang der. cultuur komen de treurige gevolgen aan den dag van een wetenschapsre- geering. Dan ziet men hoe' verachtelijk het is het neu- trale en noodwendig voorloopige karakter der weten- schappelijke hypothesen over te brengen in het beste wat wij hebben, onze moraal, onze levensbeginselen. Dit komt uit in vraagstukken als het hier behandelde, het vegetarianisme, de vivisectie, de prostitutie, het malthusianisme, de socialistische beweging. Nu en dan, hier en daar, komt het aan den dag. Maar 't is niettemin van 't allerhoogste gewicht. De kern van alle discussie wordt gezocht in het principe van zelf be- houd en direct stoffelijk welzijn. Als men kan uitma- ken dat een of andere maatregel al of niet met dat principe strookt dan acht men het laatste woord er over gesproken, Vooral de medische wetenschap is schuld aan dit verval. Ze grijpt veel meer in in het leven der menschen. De moreele invloed der geneeskundigen is zeer groot. En juist deze hebben geleerd, behoud van leven en gezondheid als hun hoogste en eenigste doel te beschou- wen. Op zich zelf is dit met het oog op hun functies voortreffelijk, zoolang ze zich in een ongeschikten werk- kring voegen. Een goed dokter denkt om gezondheid i) i) Natuurlijk om die van anderen. De geneeskundigen zijn, zooals alle utilisten persoonlijk meestal edeler dan hun leer. HET vegetariaat: 193 voor alles. Een goed horloge-maker moet nietshooger stellen dan het maken van goede horlpg^^s. Een goed soldaat vindt daarentegen zijn hoogste glorie in het doodgaan voor vorst of vaderland. Als moralisten deu- gen zij in hun kwaliteit natuurlijk geen van alien. En te minder naarmate zij zich minder van het gebrekkige of particuliere in de eigen moraal bevvust zijn. Ik maak er opmerkzaam op dat de strijd overkwes- ties als het vegetarisme, de vivisectie, het malthusianisme en het wettelijk sanctionneeren der prostitutie bijna altijd en overal gestreden wordt tusschen geneeskundi- gen en personen van religieuze gezindheid. Het vleesch-eten, het dieren martelen, het keuren en inschrijven van prostituees, de vuile praktijken van het neo-Malthusianisme worden vooral door doctoren verdedigd. De vraag of zulke dingen leelijk, on- edel, schandelijk, immoreel zijn staat naar hun mee- ning achter bij de vraag of ze oogenblikkelijk nadee- lig zijn. En de eenigen die zich verzetten zijn zij die een gebod erkennen, hooger dan de uitspraak der geneeskundige of natu urwetenschap. Maar ieder die niet blind en wel bij 't verstand is, en de geestes-bewegingen in Engeland en Frankrijk heeft gevolgd, weet dat de dagen der Wetenschapsreligie gesteld zijn en dat de Rede het als vorst heeft afgelegd. Nu moet men vooral de vegetarische beweging niet beschouvven als een gevolg van de herleving van een ouden godsdienst, het Boeddhisme. Elke groote godsdienststichter is in een of ander opzicht wat wijzer geweest dan de anderen. Mohammed verbood den wijn, Boeddha het vleesch, — 13 194 HET VEGETARIAAT. 