Bijdragen tot de taal-, land- en volkenkunde
Maar die voorstelling van leege of leggemaakte woorden heeft den heer Van der Tuuk nog erger part gespeeld. Op bl. 38 zegt hij, ‘dat “de praeposities in 't Javaansch dikwijls geheel leeg zijn, en ook vóor “een woord kunnen geplaatst worden, alleen om er de aandacht op te “vestigen: van daar dat saking (of sang king) b. v. voor een bena- “ming van hoevelheid met ons zelfs kan vertaald worden; b. v. do- “tén wontén ingkang pétak saking sätoenggil; d. i. er was teniet die wit was, een; d. i. er was zelfs niet één witte. -- Even dui- “delijk is het gebruik van saking in de R. Pir. bl. 150 r. 8 en 4, ‘waar dédé saking sampéjan niet anders kan vertaald worden ‘dan met: gij zijt het, enz.” — Niet ligt zal iemand begrijpen, hoe een praepositie, die ‘‘geheel leeg” is, en dus ook geen betrekking betee-kent, toch dienen kan, om de aandacht te vestigen op het woord waar-vóor het geplaatst wordt, of om nadru K te beteekenen; en de heer Van der Tuuk heeft het ook niet verklaard: maar de bewijzen, die hij er voor aanvoert, bewijzen alleen zijn gebrekkige en oppervlakkige kennis van het Javaansch. Wat sangking voor een benaming van hoeveelheid beteekent, had hij kunnen leeren uit het Supplement op ket Woordenboek. De woorden die hij aanhaalt, en die men vinden kan in de Redjd Pirangon bl. 55, r. 1 v. o., beteekenen niet anders dan: er waren geen witte onder, van éen af. Voor dat sang king sètoengil, van éen af, zeggen wij een enkele, en in een negative zin geen enkele. In positive zinnen gebruiken wij het omgekeerde tof een toe, alle tot den toe. Voor sangking kalih, van twee af, zeggen wij een paar, voor sangking king tigd een stuk of drie, voor sangking king tigd een stuk of drie, voor sangking king tigd een stuk of drie, voor sangking beteekenis heeft, zoo heeft ook voor den Javaan het voorzetsel sangking zijn gewone beteekenis heeft, zoo heeft ook voor den Javaan het voorzetsel sakatat. Op de andere door den heer Van der Tuuk aangehaalde plaats heeft hij de constructie van de zin niet begrepen. Haman zegt daar tot Moesâ: Pandjénéngan-dalém téksih késoepen, ingkang njirnak-adkén sakataing bilai poenthd. De dyd sangking Pan-djénéngan-dalém: saéstoe sangking rddjd Pirngon; awit sangking pangwasannipoen. De duidelijke zamenhang en zin van de woorden is geen andere als deze: Uw Hoogheid is niet van Uw Hoog Held, het kwam werkelijk van Vorst Purington; het was door zijn magt. Dit awit sangking (eigentlijk: ket stamde van) in het laatste lid, in appositie met het vorige sangking, had toch den heer Van der Tuuk wel op de weg kunnen brengen. Of anders had hij maar ge-lijkluidende plaatsen behoeven te vergelijken, zooals bij voorbeeld bl. 154, 11, waar Haman tot Moesä zegt: sampejan ingkang kèlin-toe prakawis itjallipoen èràh poenikd. Dédé sangking sampejan itjallipoen, saéstoe sangking Goesti-koeld Rd-djd Pirngon, ingkang ngitjallàkén sakataing ràk poenikd. U vergist zich omtrent de verdwijning van dat bloed. Niet van U wam de verdwijning er van. Het kwam werkelijk van mijn Goesti, Vord Pirngon, wat de verdwijning van al dat bloed bewerkt heeft. De heer Van der Tuuk zou misschien in de voorlaatste zinsneé ook wel geneigd zijn, dat sangking als een geheel leeg woord op te vatten, dat zelfs geen betrekking meer beteekent en alleen voor de nadruk moet diene; en dan zou hij zoo vertalen: werkelijk is het mijn Goesti, Vorst Pirngon, die de verdwijning van al dat bloed bewerkt heeft: maar het voorafgaande dédé sangking sampejan ttjallipoen laat het immers volstrekt niet betwijfelen, dat sa ng king ook hier zijn gewone eigent-lijke beteekenis heeft. In de taalkundige aatenekening op zijn Batakech leesboek, vierde stuk, bl. 120 vig., had de heer Van der Tuuk gesproken over het ver-schijnsel, dat vele benamingen van bloedverwantschap, vooral in het Maleisch, maar ook in de verwante talen, tot sluit letter een & hebben aangenomen, die in die woorden niet oorspronklijk is (in het Ja-vaansch zoo bapak van bdpd, vader). Hij meende toen, dat die & genoegzaam uit het Javaansch te verklaren is, en haalde daarbij mijn grammatica bi. $57 aan: maar nu gelooft hij (bl. 49), dat die & cen af-slijting is van het aanhechtsel #oe (wijn), waarmeé men dic woorden vroeger gewoonlijk in de vocatief zou uitgesproken hebben, gelijk men oook in ‘t Fransch in de vocaticf altijd bij voorbeeld ma tante! zegt; en ‘toen nu 't weglaten van den eindklinker voor den vocativus, die zeer “ean verkorting onderhevig is, in zwang was gekomen, begon men” segt hij “langzamerhand 't woord zoo te gebruiken, alsof het we zent- «elijk op een & eindigde.” Op ach zelf zou zich dit misschien nog al laten hooren, ofschoon de onderstelling, dat het oudtijds algemeen geweest is, die woorden in de vocaticf met het bezittelijk voornaamwoord & oe te gebruiken, en dan in de uitspraak zoo te verkorten, dat de klinker es onhoorbaar wierd, naar het mij voorkomt, nog al wat gezocht en gekunsteld is. Maar het voornaamste bezwaar is, dat zich hieruit niet tevens de andere onregelmatigheden laten verklar, die men bij die verwantschapsbenamingen aanteeft. Een hypothese, die maar cen geelte van de verschijnselen verklaart, en het andere gedeelte onverklsard laat, is wat men in de wetenschap een slechte hypothese goemt. Ik moet mij daarom nog houden aan hetgeen ik daarvau in mija Javaansche grammatica gezegd heb. In die taalkundige aanteckeningen zegt de heer Van der Tuok, dat bet ten duidelijksten blijkt, dat 't Javaansche bok (lees: ‘mbok: want too spreekt men ‘t uit) of embok 't zelfde woord is ale 't Maleische thee; dat men uit boemda (d. i. boe-nda) besluiten mag, dat t Malische woord vroeger aboe geweest is, en dat in 't Javaansche bok (lees:'mbek) de o door den invloed van de sluitende & uit een vroeger er ontstaan is. — Ook in 't Javaansch is boe in gebruik, namelijk ale Kriémé-inggil, even zoo in 't Soendasch. De grondvorm van dit tbee is niet a boe, maar het cenletterzrepige boe (vry. mijn Joe. gramm. bl 88 vlg.), en vanbier ook met reduplicatie ab oe, dat ook eigentlijk seeder beteekent. Van dit boe zou ook met een andere voorslag ¢ 6 ee, en dan met een neusklank in de voorlaatste lettergreep emoe, en verder met de é er achter e moek, en, door een niet ongewone klank- verwisseling, embòk ontstaan kunnen zijn. Maar, omdat het zoo zou Kunnen zijn, daarom is het nog niet zoo. Ik heb er namentlijk cen gewigtige bedenking tegen, en wel deze, dat het woord em bok, dat meestal in cen lettergreep'mbok wordt uitgesproken, in de Jarsan-whe taal cen woord is, dat nict ciszentlijk en bepaald moed-r beteekent. Een moeder wordt in het Javaansch dijang of bijoeng genoemd; en wel spreekt een kind zijn moeder gewoonlijk aan met émbok: ok kok wordt dit woord wel als een beleefder benaming van iemands moeder gebezigd:  meisje; en behalten dat is het woord ’m bog in gebruik tot uitdrukking van een wijze van spreken, die men de desiderative kan noemen, en waarin men het dikwijls door ons ei lieve! vertalen kan (Jav. gramm. § 298, waar ik verzoek op bl. 314, r. 4, “anders” te lezen in plaats van “eentenlijk”). Zou het dus misschien eigentlijk lieve beteekenen? Ik zou het durven verzekeren, maar wel, dat ‘het bedenkelijk is, dit woord te identificeren met het woord #é oe. In zulässigen van de een werdoworm uit een andere, zooals bij voorbeeld van émbok uit idoe, is de heer Van der Tuuk bijzon-der stout, maar niet even gelukkig. — Daar wij namelijk weten, dat een ma begint, door verkorting ontstaan kan uit de toestandsvorm van een ander woord, zooals de Javaan dikwijls mingd voor soemdnggd zegt, en mélang in het door herhaling gevormde mélang-mélang een verkorting van soemélang is, en zoo-als men ook méloeng voor toeméloeng vindt; zoo meent de heer Van der Tuuk (bl. 17 vlg.) nu ook, dat even zoo het poëtische oe m $- jat of myat, niets anders is dan een verkorting van het Kawische loemijat of loemiat, zien, het toestandswoord van lijat of liat, gezigt, het Maleische lihat. In de eerste opslag moet dit ook zeer waarschijnlijk voorkomen: maar is het ook zeker? — Wij hebben in het Javaansch ook het causative werkwoord ngingestake, naar ie-mand zien of kijken. Het grondvorm inget, of eenig ander daarvan afgeleide woord, is niet in gebruik: maar dat ing éé is zeer mogelijk niets anders dan ing-ét of ing ët, met de neusklank tot sluiting van de eer- ste lettergreep voor i-¢# even als ding èn (eerst, eerder) voor dingin, en dit voor diin. Is dit zoo, dan hebben wij in dat ieêt, of, wat toch hetzelfde is, id¢, ook tevens de grondvorm van het poëtische mijaé of miät, dat dan namelijk het toestandswoord er van is. — Ik zeide zoo even, dat de grondvorm van het causative werkwoord aging e t- také niet in gebruik is, — namelijk in het Javaansch niet: — maar in het Soendasch is éngét hetzelfde als het Kawische en Maleische ingat, en het Javaansche éngét, het Kramé van éling. Dit ingat, inget of éngét beteekent bij zijn bewustzijn zijn, en indachtig zijn of worden: maar uit het gebruik van dat causative werkwoord ng i ng è t- také in het Javaansch blijkt duidelijk, dat die beteekenis een figur- lijke TOT DE JAVAANSCHE TAALSTUDIE. 105 také in gebruik is, — namelijk in het Javaansch blijkt duidelijk, dat die beteekenis een figur- lijke TOT DE JAVAANSCHE TAALSTUDIE. 105 také in gebruik is, — namelijk in het Javaansch blijkt duidelijk, dat die beteekenis een figur- lijke TOT DE JAVAANSCHE TAALSTUDIE. 105 také in gebruik is, — namelijk in het Javaansch blijkt duidelijk, dat die beteekenis een figur- lijke TOT DE JAVAANSCHE TAALSTUDIE. 105 také in gebruik is, — namelijk in he Overdrängt beteeken is, en dat het eigentlijk zien beteekent. Eigentlijk beteekent het namelijk het zien met het uitwendige zintuig, maar dan ook het zien met de inwendige zin of het ziels-oog, — die toestand of gesteldheid, dat het licht is voor de geest. Bòtèn éngét beteekent beteekt beteekt beteekt, maar eigentlijk niet zien, niet te zien hebben, omdat het donker voor de geest is. En, als men zegt: Koeld éngét sédérék-koeld ingkang ngadjal; dan kan men dit vertalen: ik Ärinner mij mijn overleden broeder, of ook ik denk kan mijn overleden broeder; maar eigentlijk beteekent het: sk heb mijn overleden broeder voor oogen. Dat nu dat grondwoord sät, dat in de uitspraak ingat, inget, en zelfs èngêët geworden is, hetzelfde is als het Malische en Kawi-sche liät of lijat, kan wel niet betwijfeld worden: maar, of nu de vorm met de /d, of wel die met de Ad, de oorspronklijke is, wie zal dat met zekerheid beslissen? Want sat kan door gebrekkige articular uit saf ontstaan zijn: maar zeker is het, dat de Z in het Ja-vaansch en de verwante talen een vormletter is, waarmeê vooral een menigte woorden gevormd zijn door invoeging achter de eer-ste medeklinker, zooals plésat van peèsat; maar zoo dan ook door voorvoeging, wanneer het word met een klinker, of, wat het zelfde is, met een am begint: want deze an vervalt vanzelfs, wanneer daarachter een 2 moet worden uitgesproken. Zoo hebben wij léngkong nevens béngkong, krom, gebogen, en léngkoeng (zie boven bl. 91) nevens béngkong, van de grondvormen éng kong en éngkoeng; alsook lingkab, geopend, nevens éngkab, het zich openen. Van bèr heeft men loedèr of lèbèr, gelijk men Slèsèr van Zèbèr heeft. Op gelijke wijze wil de heer Van der Tuuk het Maleische m a m-poes, dood, afgeleid hebben van de toestandsvorm Zoe mam poes, van bet Kawische lampoes, dat door aloem en mats verklaard wordt, en waarvan nglampoes nog in gebruik is in de beteekenis van zich zelf het leven benen. Maar het grondwoord is immers wel zeker het leven benen. Ook mékar, zich openen of ontsluiten, ontluiken, van een bloem, beschouwt de heer Van der Tuuk als een verkorting van soemékar, van de ongebruikelijke toestandsvorm van sekar, bloem, niettegen-staande dit een krama-woord is voor kémbang, en mékar zoowel in Ngoko als in Krama gebruikt wordt. Bovendien is niet alleen dit mékar ook het grondwoord é kar en het causative werkwoord é karrake in gebruikt. Ja, wat meer is, nevens dat mékar heeft men ook nog mégar, dat hetzelfde van andere voorwerpen beteekent, als mékar van bloemen, en waarvan insgelijks het grondwoord égar en agégarraké en ngégarri in gebruik zijn. De heer van der Tuuk beschouwt natuurlijk al deze woorden als basterdtelgen van mèkar, door misverstand geboren: maar is het toch niet veel matuurlijker, sèkar te beschouwen als met het voorvoegsel sa of sé van ékar ge-vorden? De heer Van der Tuuk wil zelfs, dat het werkwoord ma ng èng, vastzetten, onbeweeglijk do En staan, een verkorting is van het ongebrui-kelijk toestandswoord loemanggéng, van langgéng, bestendig, onveranderlijk, onverganklijk, eeuwig. Wel heeft men pangéng, onveranderlijk vast en voortdurend, waarvan manggéng het werk woord zou zijn: maar neen! de heer Van der Tuuk ziet in dit pangéxg nietsanders dan een basterdwoord, zooals ook in het Kawische a ng g ëng, ook anggoeng, waarvan weêr in het Javaansch manggoeng, voortdurend, anhoudend. Wie zal niet veel liever gelooven, dat lang géng en po ngéng beide, met eenigzins gewijzigde beteekenis, van dit anggéng gevormd zijn? En zoo gelooft de heer Van der Tuuk ook, dat pasoek, tugang, niets anders als een basterdwoord is, gevormd van het ook, en nog meer, in ’t Maleisch gebruikelijke masoek, ook mangeoek, ingaan, zich ergens in begeven, en dat dit masoek een verkorting is van r oe-masoek, het toestandswoord van de ongebruikelijke grondvorm ra-soek Maar dat roemasok, en het werkwoord ng ra soe k, komen in beteekenis en spraakgebruik zoo weinig met ma soe k overeen, dat men zelfs moeijelijk aan verwantschap kan denken. Het beteekent wel, even als ook mrasoek, doordringen of doorgedrongen, zoodat cen massa of licham er gekeel van doortrokken is; maar dit verschilt nog veel van masoek, ingaan. Pasoek en masoek zijn in het Javaansch. In het Javaansch is het tot verbuig niet meer in gebruik, maar hat is toch in vele woorden overgebreu, zooals in ékoeng, bogt van en rivier, van de grondvorm koeng of éngkoeng (zie boven bl. 105), toewoeh, groeijen, nevens het door reduplicatie gevormde woe h, toenemen, en even zoo toeloes, duurzaam, voorspoedig, nevens loe-loes, voortduren. Zoo ook tawoer nevens bawoer, van awoer, toempoek van oempoek, en andere meer. Zoo is ook toenggoel van ooenggoel, en toengkoel van oengkoel gevormd; en even zoo is ook. De heer Van der Tuuk zegt in het vierde deel van zijn Bataksch Leesboek, bl. 126 in een noot, dat, even als éxdjing van ésoek, zoo ook panding, hat Krâmâ (een Krâmâ-vorm) van pasoek is: maar dit is niet waar: pan-jing, en even zoo ándjing en mándjing, wordt in Ngoko en Krâmâ beide gebruikt. Hij beschouwt dan ook het Malcische en ding, hond, als eigentlijk en Krâmâ-vorm van het Javaansche asoe. Dit zou zeker al heel vreemd wezen: maar de vormen schijnen toch op de een of andere wijze verwant. 108 BIUDRAGE Undih te verklaren nevens lindih, waarin de / niets dan vormletter is. En zoo is het dan ook eindelijk volgens den heer Van der Tuuk (bl. 17) voor ieder, die niet blind is, gemakkelijk te zien, dat ma k- sik, nevens taksih, nog, steeds, niets anders is dan een verkorting van toemaksih (wat niet in gebruik is); en hij zal zeker wel zeg- gen, dat ik blind ben, als ik zeg, dat ik het toch niet zie, en ook niet gelooven wil. Die twee krama&-woorden täksiAh en maksih (ne- vens #sth en misth in Ngoko) zijn met die k aan het einde van de eerste lettergreep vreemde vormen, maar waarschijnlijk alleen maar door een bijzondere uitspraak verschillend van het in Madya gebrui- kelijke Øsih en het Soendasche (ook in het Maleisch op Java gebrui- kelijke) masih. Maar, dan kan ik niet gelooven, en veel minder zien, dat het soendasche masih een verkorting zou wezen van het Javaan- sche ongebruikkeen ongehoorde toemasik; en dan zie ik veeleer in Ssih, tasih en masih drie twee lettergrepige grondv Form sik, namelijk isik gevormd met de voorslag i (zie de Gramm. bl. 88), en casthk en masih met de voor-voegsels ta en ma. — De uitspraak in Krama met een # is waarschijn-lijk een navolging van de woorden täksd en maksd, dwang, dwin-gen, ook volharden; en dat deze beide woorden ook met de voorvoegsels (& en ma van éen en hetzelfde grondwoord gevormd moeten zijn, heeft de heer Friederich in een aanteekening bij het woord paksa in Rigg’s dictionary reeds opgemerkt. Dat dit grondwoord het Sanskrit-sche za zou wezen, zooals de heer Friederich meent, komt mij evenwel minder waarschijnlijk voor, daar de beteekenis zoo weinig overeen-stemt. De grondvorm kèsa met de beteekenis van Kracht (force) kan ook wel oorspronklijk Polynesisch geweest, maar verloren geraakt zijn. Volgens de methode van den heer Van der Tuuk zou ook ma wang, anzien, aanschouwen, niets anders zijn, dan een verkorting van het toestandswoord soemawang, van sawang, of toemawang van ta- wang. Ik weet niet, wat hij verkiezen zou maar dit weet ik, dat ik boven zulk een gekunstelde afleiding de eenvoudige en na- tuurlijke verkies, en mawang, ook mangwang, beschouw, niet als een toestandswoord, maar als een werk woord (passief wsna- wang, substantief denominatief pamawang) van wawang, ook wang- wang, en dit als door reduplicatie gevormd van de grondvorm wa ng, als twee lettergrepig awang, waarvan door middel van de voor- voegsels ss of sé en ta of te ook sawang en tawang gevormd zijn, en hiervan de werkwoorden #jaw ang (passief sinawang, denomina- tief panjawang en sawangan) cn sawang (passief katawang, demominatief panjawang), als ook sjawang-aké en newang-aké. Det cen woord zooals mawa ng, door verkorting uit een woord als feemaweang of soemaweng ontstaan zou kunnen zijn, is zeker niet te ontkennen, en wij hebben er ontwijfelbare voorbeelden van (zie bo- ven bl. 104): maar zulk een verkorting mag men niet aannemen, wan- weer daar zoo veel bezwaren en bewijzen tegen zijn, als bij dat m a- nang en al die andere woorden, die volgens den heer Van  zoo dikwijls als ze namelijk niet met zulk een snelheid uitgesproken worden. Begripswoorden, die als subject of predicaat of bepaling een deel van een zin uitmaken, worden niet ligt op zulk een wijze in de uitspraak verkort. Begripswoorden ondergaan zulk cen verkorting geregeld allen maar in zameostelling, waarin zij alleen maar een bestanddeel van een woord, en niet van een zin uitmaken (zie de Jar. gramm. § 294). Hieruit is ook te verklaren het boven (bl. 59) aangehaalde m é/ a «g- mélang, ongerust, gevormd door het herhaalde, maar tot één woord tezamengestelde, cn daarom verkorte soe melang. — En op gelijke wijze schijnt ook dat boven (bl. 10%) aangehaalde me /oemg, voor é oe- ssl oe ng, te verklaren, zooals dat voorkomt in het Leesboek op bl. 119, r. 18, waar van picken gezegd wordt, sami méloeng kanerra- ken, dat zij geveld en regt gerigt wierden. Want dit is toch ook zoo cen samengestelde uitdrukking, en wordt daarom zoo uitgesproken met verkorting van beide woorden voor foemeloeng kdenér- raken. Tete anders, dan zulk cen verloren gaat, waarbij een lettergreep van cen woord verloren gaat, is een gebrekkige uitspraak van een woord door gebrekkige articulatie, zoodat voor een medeklinker alleen maar een zachte adspiratie wordt uitgesproken; zooals niet zel- den in ’tJavaansch oereeng uitgesproken wordt in plaats van d oe- roeng, n Ook in dit geval wordt de ware vorm van het woord in de taal toch meestal bewaard, daar het toch niet altijd en door al- len zoo gebrekkig gearticuleerd wordt; maar het kan toch plaats heb- ben, dat die gebroken vorm zoo algemeen bij een volk in gebruik komt, dat de ware vorm geheel in vergetelheid geraakt. Dan is de vorm van het woord verbasterd. — Het algemeen in gebruik ko- men van zulk een verbasterd vorm laat zich het best bewijzen bij de splitsing van een taalstám in taalták in verschillende dialecten: en zoo vindt men dan bij taalvergelijking dikwijls een woord in de ééne taaltak of tongval in zijn ware, in de andere in zijn verbasterd vorm, in algemeen gebruik. Maar, als nicht werd, dat in de een of andere taaltak met een medeklinker begint, in een andere met een zachte adspiratic uitgesproken wordt; dan mag men niet terstond aannemen, dat de eerste vorm de ware, de andere de verbasterde is. Het is toch zeer mogelijk, dat die medeklinker in die eerste vorme een vorm letter is, een voorvoegsel, waarmeê het woord van de eenvoudiger, met een zachte adspiratie aanvangende vorm afgeleid of gevormd is; en dat is zelfs waarschijnlijk, wanneer die medeklinker als vormlet- ter of voorvoegsel bekend is, zooals de 4, t� « en b. Zal men dus maar terstond met den heer Van der Tuuk (bl. 6, noot) aanne- men, dat het Javaansche ¢xdas (ook in een lettergreep 'ndas), kop, hoofd, een verbastering is van het Kawi het oude Javaansch was, waaruit het tegenwoordige zich door verloop en verbastering ontwikkeld heeft: maar dit is, zooals boven gezegd is, een geheel on- aannemelijke stelling. En, daar we n'en achte de als voorvoegsel, kennen; zoo kan féndas ook even goed een afgeleide vorm van éndae zijn. — Vraagt men, wat dan dat voorvoegsel in dit woord beteekenen zou; dan kunnen we dit zeker niet zeggen, om deze eenvoudige rede, omdat wij de oorspronklijke enis van het woord, waarnaar de kop van een beest zoo genoemd. Meer kennen. Maar, als wij het Hollandsche lid met het Hoog- Glied vergelijken, en wij wisten van de oorspronklijke betee- TOT DE JAVAANSCHE TAALSTUDIE. 111 Denkenis niets; zouden wij dan die Hoogduitsche vorm voor de ware en oorspronklijke willen houden, en daarin niet liever het voorvoegsel g éerkennen, dat met het Polynesische een ké in beteekenis volkomen oovereenstemt? En wat moet men denken van het Javaansche oma of oemah (in het Dajaksch Aoema) woning, huis, atoes, honderdtal, en èwoe, dui-sendtal, in vergelijking van het Maleische roemah, ratoes (ook Soendas ch en Dajaksch) en ridoe (Soendasch riwoe en réboe)? — De heer Van der Tuuk houdt (bl. 3 vig.) de vorm met de r in deze woorden voor de oorsprong van de r niet op dezelfde vijze verklaard kunnen worden, als hij zelf die (op bl. Ook in deze Ngoko-woorden zou de 7, en den inserlik: se &, als epen-thetische letter beschouwd, dat men van de grondvormen énd (het Maleische..-, on en ana (waarvan het voorzetsel pa, en met epenthese van een 7, pär eaz., maar met het voorzetsel 1, en met cphenthese van een &, 1»: « >, enz. gezegd zou zou hebben. f — Maar, neemt men nu eenmaal aan, dat deze r in al deze woorden van zulk een epenthetische oorsprong is; dan is immer de r ook gemakkelijk op dezelfde wijze te verklaren in die woorden ratos, riboe en roemah, om namelijk de klinkers van elkander te houden in séatoes, doea-atoes, sè-iboe, en di-cemak of ka- oema kh. Ik voor mij gelöt aan de louter epenthetische oorsprong van de r in deze woorden even min als in die voornaamwoorden van plaats. Ook heeft de heer Van der Tuuk nog een ander woord aangehaald, dat in 't Malisch (en evenzoo in 't Makasaarsch) met, maar in 't Javaansch zonder een r begint, namelijk roesoek, de ribben, Javaansch oesoek, dakrib, Dajaksch oesok, dat Hardeland in zijn Woordenboek verklaard heeft door die Brust, nämlich der ganze Oberleib vorn, en das blijkbaar hetzelfde woord, dat eigentlijk de ridden beteekent, de rié-bekast, die het bovenlijf omsluit. Dat ook in dit woord de r op de-zelfde wijze ontstaan zou kunnen zijn, is moeijelijk aan te nemen. — Maar wat dan? De heer Van der Tuuk heeft opgemerkt, dat men in zulke woorden, Î De heer Van der Tuuk verklaart ook de s in de Maleische plaatsaanwij-zende voornaamwoorden stint, sstoe en stka als een epenthetische letter, die oorspronklijk alleen ingeschoven is om na het voorzetsel di twee i's van elkannder te houden (bij voorbeeld in ds-s-£ns, voor dt-iné), maar dan later be-schouwd is geworden Als de erste letter van het plaatselijke voornaamwoord zelf; zoodat men dan ook £a-siné zeide, even als ds-s:ns. Maar, vooreerst, kan men niet aannemen, dat de s als epenthetische letter alleen zou gediend hebben, om twee ss, of twee gelijke klinkers, van elkander te houden: want men heeft die s ook in sana, in dasana en kaisana, van de grondvorm ana; en het lijdt toch wel geen twijfel, dat in deze bijwoorden van plaats de s niets anders is dan het voorvoegsel s& of s2, waarmeé ook in ’t Javaansch vele zulke bijwoordsn gevormd worden, zooals sadjabda, buiten, sängisor, beneden, onder, sängisor, bien, sängisor, beneden, onder, sängisor, sängisor, beneden, onder, sängisor, sängisor, regis. Op gelijke wijze, door epenthese, verklaart de heer Van der Tuuk ook de d in de plaatsaanwijzende Soendasche voornaamwoorden, zooals in ds {oe van ééoe: maar deze d is toch wel.zeker uit het plaatsaanwijzende voorzetsel di ontstaan. Dat men vór dat ditoe toch weêr dit voorzetsel gebruikt, en diditoe zegt, even als kadstoe en!idif/oe, is geen bewijs daartegen. TOT DE JAVAANSCHE TAALSTUDIE. 118 Die in 't Malisch met een r, maar in 't Javaansch zonder deze letter, wor- dem uitgesproken, in het Bisajasch (bij vergissing zegt hij “in het Tagaalsch”) cen 7 aantreft; bij voorbeeld in gaéoes voor ratoes of aloes, em goe soek voor roesoek of oe soek k; en, daar zich zulk een Spaansche 9 gemakkelijk uit de gebrouwde uitspraak van cen r verklaren laat, 200 schijnt ook die g voor de oorspronklijkheid van de r in zulke woorden te pleiten. Maar nog iets anders moet hierbij opgemerkt worden, na- melijk dat men voor die r in andere taaltakken ook wel een 4, cen sterke adspiratie, aautreft. Zoo voor roemah, huss, in het Dajaksch Beema, voor djeroem, naald, en tarorm, indigo, in het Balineesch dGjahoem en tehoem, in het Javaansch dom en tom, voor deum en feum). En soo blijkt uit dat alles, dat men bij al deze letterverwisse- langen aan niets anders te denken heeft, dan aan oude dialectische verscheidenheden in de uitspra. ak, waarvan de ééne in deze, de andere taaltak in gebruik gekomen is. Want men moet het zich niet soo voorstellen, also men bij voorbeeld, even als nog in 't Malisch, soo ook vroeger in het Dajakech en in het Javaansch, roemak gezegd zou hebben, en dat dit in 't Dajakech in Moe ma, en in 't Javaansch in esmad of omak, verbasterd zou zijn. Neen, in het Javaansch heeft men zeker van oudsher altijd ocemah of Smak gezegd, en daarvan eémdh, pomaan cn agomai gevormd: van cen oorspronklijke r is ee in de geheele taal geen spoor. Ook is het in 't geheel nict zeker, dat um dit woord en in dergelijke de r juist de oorspronklijke klank is, waarme bij de eerste benoeming het woord is uitgesproken. Met even veel grond kan men stellen, dat de oorspronklijke klank cen 4, een sterke adspiratic, geweest is, zooals nog in het Dajakech A oema, maar det, daar de inboorlingen van de Indische Archipel de uitspraak van deze medeklinker altijd moeijelijk gevonden En vermeden heben, de éen daarvoor cen zachte adspiratic, de andere een r, een dende een gÂ een werde misschien cen &, heeft uitgesproken. Trouwens, du laat het zich gemakkelijk verklaren, hoe in het Javaansch de aanwijzende voornaam. Worden van plaats, rene (in paréné) nevens kene, hier, van end (Maleisch ins), dit, deze. in Ngoko, en riki van iM in Kramá, ontstaan zijn, indien men namelijk alleen maar aanncemt, dat het plastesanwijzend voorzetsel oorspronklijk niet met cen zachte, maar met cen sterke adspiatic Ai, is uitgesproken, zooals nog iu bet Dajaksch, waann Actos haer beteekent, van (oh, dese, dit, cn hela, daar, van (a, die, def. Zoo beeft men dan in het Javaansch gorspronkliù 4 nd of Asik: ge- VIII. (XID) 8 BIRDRAGE zegd voor Aier, maar voor het eerste réné of keneé,en voor het laatste (daar kik onwelluidend zou zijn) alleen r¢ki, uitgesproken. — Zoo is dan ook uit dat Aé het Makasaarsche plaatsaanwijzend voorzetsel # i ontstaan, en hieruit het Maleische di: want de verwisseling van de letters r en d is een bekende zaak. Dezelfde verwisselig van de letters 4, de sterke en zachte adspira- tie, de g en k, de r en de d, en dan nog van de er bij, treft men ook aan, wanneer men in de verwante talen de woorden vergelijkt, die stoffenenen, namelijk het Javaansche, Maleische, Makasaar- sche en Boeginesche aw oe, stof of asch, of beide, het Tagaalsche ado, asch, en gabok, stof; het Dajaksche kawo, asch, stof, en kawo, stofregen, het Bataksche Aadoe, het stof op de vleugels van vlinders, in *t Maleisch kad oe-kadoe, het Kawische raéoe, poeder om ergens op gestrooid te worden, *awoe, morsig, vuil (eig. stoffig, bestoft), het Javaansche kélawoe en Maleische kélaboe, aschgraauw, het Soenda- sche haw oe, de aschhaard (in’t Javaansch pawon, van awoe); en dan verder het Javaansche, Soendasche en Maleische Léboe, stof, in ’t Soendasch ook asck, en het Maleische dé oe, hetzelfde als 2é60e. — Zijn dit niet alle blijkbare dialectische variaties van Één en hetgelfde hawoe. Dat zoo met zijn sterkere of zachtere adspiratie zulk een na-tuurlijke klank voor de benaming van stof en asch is? En, als het nu genoegzaam zeker was, wat Buschmann vermoed heeft f, dat de woor-den voor duizend, ewoe, réboe, riwoe of riboe, alleen maar in de uitspraak een weinig van die woorden voor stof of asch verschillen, eu dus eigentlijk hetzelfde beteekenen; dan is het niet te gelooven, dat de vorm van dit telwoord met de r de oorspronklijke zou wezen. Die r zal men dan ook wel niet voor een louter epenthetische letter houden, maar het wel waarschijnlijk vinden, dat de uitspraak van dit telwoord met de r (en evenzoo dan ook in het telwoord voor Aonderd) in zoo vele taaltakken is aangenomen, om bij de zamenstelling met het voor-voegsel sa of sé de ineensmelting van de klinkers, zooals in ’t Javaan-sche sèwoe en satoes, te vermijden. Voor de woordvergelijking in de stamverwante talen, waar die door In ziju uitgaaf van W. von Humboldt's werk Ueber die Kawi-Sprache, III, bl, 772. TOT DE JAVAANSCHE TAALSTUDIE. 115 eenig verschil in de vorm, zoals bij het Javaansche oscok, verge- keken met het Malcische roesoek en Bisajasche goersoek, niet 200 terstond voor de hand ligt, heeft de heer Van der Tuuk in dit boekje wets, even als voor de heer van zijn Bataksch leesbook, een paar opmerkelijke bijdragen geleverd *. Hij neemt wel de schijn aan, alsof hij het mij zeer kwalijk neemt, dat ik bij de uitgaaf van het Javaansch woordenboek van Gericke, of later in bet Supplement, hem daarin niet ben voorgekommen: ik gelöst echter niet, dat dit zoo het ernstig gemeend is: want wie ziet zich juist gaarn al het gras voor de voeten weggemaaid? Bij de bewerking en uitgaaf van Gericke woor- demboek heb ik mij wogens de te groote spoed, waarmeê dic geschieden moest, alleen tot het Soendasch en Maleisch moeten be . Palen, en verwonder ik mij uiet, dat mij het een of ander ontgaan is. En bij de zitgaaf van het Supplement is het in 't geheel mijn doel niet geweest, bet woordenboek in dit opeigt te completeren. Hiertoe had ik wel een rijk stof voorhanden, daar ou ook het Dajakech en Makassarsch en Batakech vergeleken hadden kunnen worden: maar voor dat, met een geheel ander doel uitgegeven, Supplement was die stof veel te rijk. Voor de bewerking en uitgaaf van een ook in dit opzigt zooveel moge- © mj de woorden voor Jonger heeft de heer Van der Taak (op bi. 4) ver- suland aam te teckenen, dat in Javaansche poesie niet alleen Japa, maar cok rape, met de oorsproaktijke r voorkomt: on Japag, dat hy ale Tagaalech heeft opgegeven, is Bisajasch. — Ook, wat by by de woorden voor sardberiag als Tagnalech heeft opgegeven, Jindog, is Bissjasch; het Tagaalech is hendel. — Re seo is ook dergi, dat hij op bl. 26 by de woorden, die stabel of deern be- tenkenen, als Tagaalech heeft opgegeven, insgelijksch Bisajasch; en daarbij hed bg ziet moeten verzuimen het Dajaksche der Ai te vergelijken: want hierin heb- ben wij juist de oorspronklgke vorm van bet Maleisehe (ook in het Kawi, soo- wel met de tand- ale tong-letter d voorkomende) doe rs, em ook van het Kawische voi (waarvan het Javaansche 7s con verkorting is), voor reci, en dt voor deri, door verwisseling van de d met der; ofschoon mem ook even goed kan © Entrüstel, dat de oorspronklęœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœœ Ook voor de vergelijking van het Sanskritsch en Arabisch, bij die woorden, die in het Javaansch uit deze talen onleend zijn, vindt men in dit boekje van den heer Van der Tuuk weêr eenige goede bijdragen; maar daarnevens ook vergelijkingen, die zeker de proef van de kritiek niet kunnen doorstaan, en die ik daarom hier niet onopgemerkt mag laten voorbijgaan. Bij het Kawische néka, verschillend, allerhande, had ik het Sanskritsche natka (many, various) vergeleken: de heer Van der Tuuk verwondert zich hierover (bl. 22), en meent, dat men het Sanskritsch anéka (many, much, not one) vergelijken moet. Maar waarom zou men toeh moeten onderstellen, dat het woord in het Kawi verbasterd is? In het Sanskritsch heeft men xatkaroépa en an éka-roépa, beide in de beteekenis van multiform, of various kinds or sorts: als men nu in Kawi n éka-warni vindt, moet men dan niet het eerste vergelijken? Trouwens de Sanskritsche tweeklank af wordt in het Javaansch als é uitgesproken. In het Kawi vindt men ook anéka, en dit is het Sanskritsche an éka. Het Javaansche sèrdnad of sirdnad, bedaard, geduldig, geduldig, zou volgens den heer Van der Tuuk (bl. 22) het Sanskritsche negative asjránta, onvermoeid, en dus verbasterd, moeten zijn: maar het is immer ontegenzeggelijk het positive sirdnta, dat door calmed en tranguil verklaard wordt. Voor het negative zegt de Javaan botén eérdntÂ, ongeduldig, zonder dralen: zie Leesboek, bl. 154, 5, en 1001 N. II, p. 339, 2 v. o. Op bl. 6 schijnt de heer Van der Tuuk te willen beweren, dat de Javaansche woorden tara en tama niets anders zijn, dan de uit- gangen van de Sanskritsche Comparatief en Superlatief. Ik zeg: “schijnt:” want dat is zoo vreemd en zonderling, dat ik vrees, dat ik de woorden van den heer Van der Tuuk daar niet goed begrijp; en ik weet dus ook niet, wat ik daarop zeggen zal. En wat zal men verder zeggen van de bewering van den heer Van der Tuuk (bl. 21), dat het woord às toe, het Krama van njdtd, werke- lijk, en ook wel van témen, in ernst, opregt, het Sanskritsche a« foe, de derde persoon van de Imperatief van het verbum as (het Latijnsche esto, van esse) zou wezen, en dus eigentlijk het zij, Act moet wezen, ar TOT DE JAVAANSCHE TAALSTUDIE. 117 daal het sijn, het zij zoo’ zou beteekenen? Hoe komt de heer Van der Tuuk aan zulk een curieuse inval! Beteekenis en spraakgebruik komen volstrekt niet overcen. Is het woord van Sanskritsche oorsprong, clan ts het een verbastering van het Kawische en Sanskritsche u asl oe - maar het is naaawelijks te betwijfelen, of het is zuiver Javaansch voor eétoe, cen zamentrekking van ectoehoe, even als és moe voor se- moe, en catri voor setri. Om de beteekenis van de woorden schijnt de heer Van der Tuuk schij zijn woordvergelijkingen zeer weinig te bekommeren. Zoo meent hij (bl. 24), dat het Javaansche woordfei, zooals door my in bet woordenboek als waarschijnlijk was opgegeven, het Arabische His! ('Wechád:) is, maar hetzelfde als het ook in *t Maleisch gebrankenikke Nate), dat gelööt, godedienstig gelöt, beteekent. Met dit woord heeft het Javaansche /é kad in beteekenis en spraakgebruik niet de allerminste overreenkomst: het is niet waarschijulijk, zooals ikbg de uitysaf van het woordenboek gezegd heb, maar wel zeker, het Arabische Ass), dat zich (voor zich) iets aangrijpen beteekent, sooals het eangrypen van iets, bet bestaan of ondernemen van iets, als een middel om zich in nood of verlegenheid te redden; en met deze beteekenis stemt het gebruik van het woord in het Javaansch volkomen overeen. Het woord fads, dat in het woordenboek door (iericke als het Hollandsche woord fous, wordt opgege ven, is volgens den heer Van der Tuuk (bl. 24) geen Hollandsch woord, maar het Arabische, det con schoen, cen korte laars, beteekent. Maar — te Soerakarta beteekent het dit niet, maar cen Europesche tone, in de Soenda-landen ook: want in zijn woordenboek zegt Rigy uitdrukkelijk, dat het cen fons beteekent, zooals de Europeanen dragen, en voegt er ook bog: “It is the Dutch word some.” — Dat het woord pampors niet het Engelsche pumpe, zooals in het woordenboek ale waarach ijnl ijkstaat aaagetcekend, maar zooals de heer Van der Tuuk zegt, het Persche „jessl is, geloof ik gaarne. Maar mehr zahligt met den heer van der Tuuk (bl. 25) gelöstet, dat het Javaansche oe wir a s-oe uw as het Arabische ee is, dat mspuretic, ingemag, vooral van den duivel, beteekent. Dat Javaan-the of was-orwas, of ook wel was sas, dat zoo alleen in klank met dat Arabische overcenkomt, is niets anders, dan de herhaling van het woord erwes of wae met die beteekenis, die de herhaling van cen woord in het Javaansch, en niet in het Arabisch, heeft; en dit was of oewas is geen Arabisch, maar zuver Javaansch, en beteekent Auiverig, in de zin van twijfelmoedig. — De heer Van der Tuuk zegt, dat imand, als hij maar een beetje Maleisch gelezen heeft, dat oe wa «-oewas dadelijk als Arabisch erkent: hiertegen moet ik zeggen, dat de heer Van der Tuuk, indien hij het woord oewas uit het Javaansche spraakgebruik kende, er geen oogenblik aan denken zou, het voor Arabisch te houden. Tot die woorden, die men, als men maar een beetje Maleisch gelezen heeft, terstond Voor Arabisch erkent, rekent de heer Van der Tuuk, zooals het schijnt, ook üb, het Krama van tai, vuil, drek, roest. Hij ziet het namelijk aan voor het Arabische Sli), dat sich reinigen beteekent, inzonderheid na het doen van zijn behoefte. Maar, ei lieve! hoe zou dit woord, drek of roest kunnen beteekenten? Neen, dat Javaansche Krama-woord schijnt hetzelfde te zijn als het Dajaksche tindjek, dat smet of bezoedeling door aanraking beteekent. Bij het woordenboek had ik aangeteekend, dat het woord rth dj 4, ook wel arihdjd, waarmeé in het Javaansch de twaalfde maand, maar dan ook in de maand Ramélan, benoemd worden, het Arabische Liss is, of met het Artikel Lisa, de offers, en meer bepaald de offers, die op het offerfeest in de twaalfde maand geslacht worden. De heer Van der Tuuk meent, dat ik mij hierin vergist heb, en dat die Javaansche be- naming niets anders is, dan de verbastering van het Maleische 4 a r é- raja, feestdag. — Alleen een toevallige overreenkomst in de klanken kan den heer Van der Tuuk op deze inval gebracht hebben. Want met die benaming wordt in het Javaansch niet, zooals met die Maleische, een feestdag in het algemeen, maar bepaald een offerfeest beteekend : een feestdag wordt in ’tJavaansch dina gédé, een groote dag, ge- noemd, een benaming, die met die Maleische in beteekenis volkomen overeenstemt. En is het buitendien niet reeds op zich zelf hoogst on- waarschijnlijk, dat zulk en Mohammedansche feestdag van ouldsher met een Maleisch, voor den Javaan geheel vreemd, woord benoemd zou zijn? Integendeel verwacht men hier juist een A rabi. Op bl. 46 vermeldt de heer Van der Tuuk cenige woorden, voorna- TOT DE JAVAANSCHE TAALSTUDIE. 119 melijk Kawi-woorden, die in het Woordenboek en in het Supplement mog gemist worden; “en” zegt hij “titels als Pradoe-anom, die moei- “jelijkbeid kunnen geven, vindt men er evenmin in verklaard.” Maar, als de heer Van der Tuuk behalven die éne geen andere titels kan opgeven, waarvan hij de verklaring te vergeefs gezocht heeft, dan is bet Woordenboek in dit opzigt waarlijk al zeer volledig: want de ver- klaring van dat Prabor-anom kan men vinden onder het woord Pre- bee. — Onder die andere woorden noemt hij ook het woord eutani, als cen woord, dat ik toch maar had kunnen overschrijven, zegt hij, daar bet in de Wajang Pregiwa bl. 96 te vinden is. — Het is waar, daar vindt men in een aanteekening van den heer Wilkens op zijn vertaling van die Wajang Soetans verklaard als benaming van cen bats. waarvan de mouwen tot aan de elleboog reiken, eu uit die aan- teekening heeft de Heer Van der Tuuk het woord overgeschreven. Maar wat heeft hij nu overgeschreven? Niets anders dan een drink-fout! cee drink-fout! voor Soellans, zooals hij in de vertaling zelf op bl. 52 hed kaanen vinden, en in de Javaansche tekst op bl. 59, r. 3; en dit woord kan hij vinden in het Supplement. De heer Van der Tuuk bewijst das alloen maar, dat hij de Wajang Pregiwa niet gelezen heeft, en selfs de vertaling niet. Ook wordt door den heer Van der Tuuk daar als een verzuim van mij opgewerkt, dat ik in het Woordenboek of in het Sapplement bij het woord Kaas niet aangeteckend heb, dat het ook in de beteekenis wan Ärema voorkomt, en citeert daarbij dezelfde Wajang Pregiwa bl. 