Handelingen
Hoop ik u aldus te hebben over-tuigd van de algemene en principiele mog-elikheid energie eigen-Indiese ontwikkeling der bouwkunst met aan-sluiting aan de Inlandse, en van de aanwezigheid der krachten die die mogelikheid kunnen verwerkcliken, — tans rest nog de behandeling van de tweede der bovengestelde vragen, — : icclke elementen van de Ddandse Just zijn hct mtcst geschikt oin als basis voor die verdere onUvikkeling te dienen? Het ligt voor de hand, — en ik veiTnoed dat ook velen onder U de vraag in die richtting zouden beantwoorden — om dan hct eerst te den ken aan de Hindoe-Javaanse kunst. Deze immers is niet slechts onbe-ttreden het behingrijkste wat de architektiiur hier te hmde heeft voort-:,ebr acht — zij schiep monumenten van wereldbetekenis —, doch boven-oien is ziJ ons bekend als steenbouw, en ook de huidige bouwkunst werkt voor grotere opgaven als regel met steen. Toch meen ik dat men zich met dit oordeel op den verkeerden weg zou begeven: het lijkt mij dat de Hindoe-Javaanse architektiiur ongeschikt is voor het beoogde' doel. De langerechtige reden komt mij voor te liggen in het feit dat deze kunst dood is, dat zij in geen enkel opzicht meer in het volk leeft. De lechniek van het steenbouwen is vrijwel volkomen verloren gegaan, niet alleen, doch ook de voiTnen, het ornament, de voorstellingen, zij zijn aan huidige volk als geheel volkomen vreemd geworden; wat er nog van niocht resten, is misschien wel langs den historiesen weg, doch dan in geh.eel ander verband overgebracht. Er is echter meer, waarom systematiese pogingen deze kunst weer tot leven te wekken, niet onbedenkelik zouden zijn, en dit hangt met haar karakter samen: in de eerste plaats is deze kunst technics, qua konstruktie, hoewel steenbouw, toch uiterst prim Itief, en den kent zij zo goed als geen ontwikkeling van het interieur, van de omnoten ruirnte, die, zoals ik al opmerkte, voor onzen tijd eerste eis is. Laken deze redenen het al zeer moeilik voor verreweg de meeste huidige doleinden er bij aan te sluiten, zonder in een bedenkelike maskerade te vei'vallen, — daar komt nog bij dat hare gehele ontwikkeling erop wijst jioe zij, juist omgekeerd als naar ik opmerkte, onze tijd 't nodig heeft, ipecial gericht is op de verfijning en verrijking van zeer wemige hoofd-vormen, en daarin een volledige en a.h.w. tot het eind doorgevoerde onwikkeling heeft doorloopen. Neen, moge al van die Hindoe-Javaanse kunst door hare histories, artistieke en geestelike waarde zeker wel enige direkte invloed, vooral op detailvormgeving en versiering, zijn te wachten, — de juiste basis voor de verdere ontwikkeling van den inheemsen bouw lijkt mij gegeven te zijn door de nog levende bouwkunst, die wel op die oude kunst aanst, maar sedeii; enige eeuwen toch ongetwijfeld als een zelfstandige stijl mag worden aangemerkt. Hare produkten zijn overal verspreid; en daai-van zou ik in de erste plaats willen noemen de rolkswoning, wäarvan men telkens en telkens in al hun eenvoud voortreffelike staaltj^s ziet, en die wederom, evenals zoveel andere produkten van dit volk, zijn artistieke kapaciteit bewijzen; daarnaast dan vooral de pendopo in al zijn vormen, met de voor-narae woning, die haar klimax heeft in de keraton; maar verder moeten ook die talrijke kleine bouwwerkjes genoemd worden, die men, eenmaal daarop lettende, overal en telkens aantreft: poorten, wachthuisjos, pas2bans, om-hc-iningen enz. enz., die, zonder tot de hogere kunst te behoren, toch op-vallen door gelukkige verm en goede verhouding. En ik wil er hier op vijzen, zonder daarcp overigens in te gaan, hoe ook in stedebouwkundig opzicht, bij aanleg van erf, weg, plein en stad, deze bouwkunst werkelik hier en daar voortreffeliks heeft tot stand gebracht. Wanneer wij nu nagaan, waardoor deze kunst wordt gekenmerkt, Aar of hare zwakheden en krachten steken, dan zou ik U wel hot eerst cpmerkzaam willen maken op de buitengewoon fraaie wijze, waarop zij er zonder uitzondering in slaagt hare produkten te doen aanpassen bij de Tiatiiur, bij licht en klimaat, bij boom en veld. Nooit ziet men een In- lands bouwwerk of een komplex gebouwen dat door kleur en vorm niet in zijn omgeving past, — iets wat hier te bereiken vcor den Wes- tersen architekt juist zo buitengewoon moeilik is. Het zou interessant zijn na te gaan, met welke psychologiese eigenschappen, met welke in- ) erhke verhouding van mens en natuur, van individu en wereld dit samen- hangt — doch zou Dit ons te ver voeren. Daarnaast valt op hoe bij de Inlandse bouwkunst, juist anders dan bij den Hindoe-Javaansen bouw, het viateriaalgebruik, speciaal van het hout, technies doch vcoral ten opzichte van het materiaalkarakter goed, scms zelfs geestig is, zij het dikwijls omst ekonomies: dat deze techniek zoveel zuverder en verder ontwikkeld is, dan de oude steenbouw, vindt vermoedelik zijn verklaring in het feit, dat de houtbouw hier van ouds inheems was, de natuursteenbouw door vreemde elementen is ingevoerd en daardoor niet zo goed is begrepen. Ten slotte wil ik, als een der belangrijke goede elementen der Javaanse bouwcrde nog noemen het bereiken van een goedklinken rythme, met juistgevoelde afwisseling van groot en klein. V van belangrijk en onbelangrijk, van klimax en bijzaak, — en dit zowel bijzaak, de zielstandig blijvende delen, als bij die delen afzonderlik; de in het algemeen zeer goede encinheitliche verhoudingen zou ik ook als een uitvloeisel hiervan willen zien. Dartegenover mogen wij ons hare zivakheden naturlik niet verholen, waarbij allereerst te denken valt aan de verstijving en verdorring in traditie, de annoede aan nieuwe voi-men, die niet zijn te loochenen. Vooral echter valt den deskundige steeds weer op, hoe ook in dezen tak der Inlandse kunst als in zovele andere, het organies samenvoegen van delen tot een onscheidbaar groot geheel, waarin die delen typiese eigen funkties hebben, hoe dat steeds een zwak punt blijft. De grotere komplexen van gebouwen, zo goed als de meer uitgebreide konstrukties blijven min of meer losse aaneenvoegingen, rythmies wel is waar geslaagd, maar organies onvoldoende tot een geworden. Een zeer typies en algemeen voorbccld, dat U ook in de pendopo waar wij tans vergaderen hier voor U kunt waarnemen, is de aansluiting van pendopo en eigenlike woning; de zakgoot-konstruktie en het hoogteverschil zijn nooit behoorlik „opge-lost" z6 dat pendopo en huis ook weikelik een vomien, doch steeds op c-en primitieve manier mcer of minder f raai betimmcrd. Zo zou men in het koit de Inlandse bouwkunst kunnen kenmerken als gocd gevoeld, maar onvoJdocnde doonccrkt, — en vooral het even-genoemde mankement aan organiese samenhang is natuurlik bij een modem ontwikkeling een van de eerste dingen die zullen moeten worden overwonncn, Wat overigens parallel zal lopcn aan het algemeen doordrin-gen van de begrippen van de begrippen van organisatie in leven en bedrijf, dat de h undige sociale omstandigheden met zich brengen, en dat dan ook geheel van zel geschieden. Van meer waarde, dan U tans hier bezig te houden met spekulaties hoe die verjongde bouwkunst er eventueel uit zou zien, is de behandeling der vraag iva^ er tans is te doen, cm de geschetste, en ik neem aan ook door U gehoopte ontwikkeling te bevorden. En dan herinner ik eraan, hoe enerzijds op de welgezinde architecten een taak zou rusten, waai-toe zij onder meer door bestuding der inheemse kunst zich kunnen bekwamen, anderzijds hoe gij als bouwheren, waar het gaat, Uw invlood joudt kunnen doen geldcn. Voor beide is echter in de eerste plaats nodig dat de Inlandse kunst van de laatste eeuwen tot op heden behoorlik bekend is, dat daarover het nodige studiemateriaal bestaat. Dat nu ontbreelct volkcmen! wat te Von der reden is dat ik U bij deze voordracht geen lichtbeelden kon lätten zien. Het voorrecht is mij gegund geweest bij de beste bronnen naar fotomaterial voor dit doel te megen zoeken, — doch wel vond ik talrijke, inderdaad duizenden foto's van Hindoe-Javaanse werken, doch i-lechts zeer weinige overwegte, tei'wijl dat toch in aantal en soci-aal belang verre overwegte. Wat wij nodig zouden hebben, dat, waarvoor veds dankbaar zouden zijn, zijn niet eens zulke schitterende monografieen als van verschillende, zelfs ondergeschikte Hindoe-Javaanse bouw-werken zijn uitgegeven: een paar boeken in tijdschriftfoiTnaat met welgekozen afbeeldingen, wat typiese plattegronden en opmetingen. Dat zou voor een een eerste orientering al voldoende zijn — later zou dan net uit-voeriger werk aan de orde komen. Een overaicht is het eeist nodige; wie dit samenstelt, de Oudheidkundige Dienst, het nieuwe Java-Instituut. de Kunstkringen, het Bataviaasch Genootschap of een ander, dat is het het mits het maar goed geschiedt, en niet al te lang duurt! En om aan te sporen tot vervulling van die behoefte, is het dat ik er speciaal waarde an hechtte, dit onderwerp juist in dezen kring te bespreken. 0 1) By het debat nierkte de Heer L. van Vuuren, volkonien juist, op, dat ook in de ontworpen Opculuchtmnsea een telangrijk propagandamiddel voor verbreding van de kennis der Inlandse bouwkunst gelegen is, en hij vroeg ook daai-voor den steun der anwezigen. V 0 0 r b e e 1 d. Dorpsingang van de desa Y-Wefan, gelegen op nog geen 100 M. afstand van het tegenheiden; eenvoudig en doodgeicoon, maar aardig en goed van verhouding. Waaroin niet iefs dergeliks voor de pasar gemaakt If Maar toch behoeft met bevordering van het bouwen in inheems ka-kter niet hierop te worden gewacht, waar de Inlander als bouwheer zijn invloed kan laten gelden op een gebied waar historiese kennis niet van node is: ik bedoel hier speciaal de boiiw van volksivoningen. in de eerste plaats, verder die van scholen, pasars en dg. Zeals bekend, hebben talrijke openbare lichamen, de Gemeenten, verkeers- en landbouwondernemingen volks- A^'-oningen gebouwd — maar daarbij is, men mag bijna zeggen Zonder excep- tie, zwaar gezondigt tegen den eis dat bij dergeliken bouw het Inlandse karakter wordt in acht genomen. Integendeel, algemeen heeft men de Gpgave beschouwd als een interessant vraagstukje van ekonomies-tech- nies-hygieniesen aard, op te lossen met Inlandse materialen, — doch aan fiet karakter heeft men niet of slechts in de aller-allerlaatste plaats gedacht. En dat is, tegenover het  die dingen dubbel zin: en de mogelikheid is, waar door de volkskunst in dezen zoveel goeds is gemaakt, ongetwijfeld gegeven — m'.ts van den aanvang af die eis van karakter minstens op een lijn gesteld worde met de verlangens der ekonomen en hygienisten. Vergadering! Voor ik tot het einde dezer voordracht kom, wil ik nog op een punt de aandacht vestigen, en dat is, hoe er bij de ontwikkeling die wij dan dus van de inheemse kunst zullen mogen verwachten, ongetwijledsterke beinvloeding van huiten, en wel speciaal van Holland zal plaats hebben. Is het nodig, om voor alles tegen dezen invloed front te maken, ten einde het Oosterse en tropiese karakter ongerept te handhaven? Ik meen dat men zich daaiTnee op doodlopende zijpaden zou begeven! Een beinvloeding van buiten is geen gevaar, is eerder een verrijking, nits die invloed bij het opnemen volkomen verwerkt wordt, mits de overgenomen konstrukties, vonnen, ideeen geheel getransponeerd worden in den toon van het eigen land. Inner Like en uiterlike versterking van de cigen kunst zij het enige doel: en dan kan een gezonde en normale uitwisseling van ideeen met het Westen niet schaden. Trouwens, zien Mdj niet hier op Java zelf — zo goed trouwens als elders — hoezeer beinvloeding onvermijdelik en, mits verwerkt, volkomen aanvaardbaar is? Zou de gehele Javaanse beschaving tot de hoogte die wij kennen en bewonderen opgevoerd zijn zonder den Hindoe-invloed? Zijn niet evenzeer Mohamedanse en Oud-Hollandse elementen opgenomen en er onscheidbaar meer verbonden, zo dat wij ze nu nauweliks meer kunnen herkennen? Naturlik ligt in een klakkeloos imiteren, in een overmatige overheersing van vreemde vormen een gevaar, — maar indien van Inlandse ziele maar. Heut nodige zellbewustzijn gekweekt vvordt, en de nodige arciitckten optieden, behoft men hiei-voor geen angst te hebben. Ik ben hiemicde aan het slot mijner opmerkingen gekomen; en, als ik daaiaan een konklusie mag vastknopen, dan is het wel in de eeste phiats die, dat er ook in deze richting veel en belangrijk iverk is te doen. Voor een pessimisme, zoals dat wel van Inlandse zijde is geuit, en dat slingert tassen een treuren om het niet te hcrwinnen oude, en een vrees voor veremen den invloed, — voor een dergelik negatief pessimisme lijkt het mij niet de tijd. De nieuw periode, die voor deze landen bezig is aan te breken, kan ook op kulturcel gebied schone en rijke vnichten dragen; wil men dat de bouwkunst daaraan haar deel hebbe, evenredig aan hare sociale betikenis. dan past geen treuren en vrezen, — doch overleg en a Anpakker. (Vereenvowligde spelling). Panji en Semar. Voordracht van den heer Van Stein Callenfels voor het Congres voor Taal-Land en Volkenkunde van Java te Solo. I. Mijnheer de voorziitter, dames en heer en. Daar de werkzaamheden aan het secretariaat van dit congres ver- 15onden mijn vrijen tijd volledig in beslag hebben genomen, ben ik tot raijn spijt niet in staat U hier iets nieuws, het resultaat van eigen studie, mede te deelen, maar heb mij moeten bepalen tot compilatiewerk. Van mijn oorspronkelijk voornemen op het congres niet te spreken het echter afgezien, teneinde in de gelegenheid te zijn een tweetal figuren uit de wajang die dringend nadere besteering vereischen, onder Uw bijzondere aandacht te brengen. Waar in Augustus j.l. het Java-instituut is opgericht, dat zich o.a. ten doel stelt het verzamelen van gegevens op elk gebied der Javaansche beschaving hoopik dat mijne woorden verschillende onder U er toe zullen brengen, wat zij ter zake weten, hoe gering en schijnbaar onbelangrijk het ook zij, ter kennisse van het bestuur van dat Instituut te brengen, waardoor wij kans heben, dat eenmaal het voile licht zal worden gewoiTDen op den aard en het karakter der beide personen, die ik heden zal Despreken. De eerste dezer beide personen is de bekende Panji uit de wajang gedog, Voor degen onder U, die minder thuis zijn in de vernal en dezer wajang wil ik met een paar woorden aangeven, wie de hier bedelde persoon is. In den ouden tijd regeerde op Java een vorst, Prabu Rsi Gentayu genaamd, die 5 kinderen had. Het oudste kind, een meisje, voelde zich niet aangetrokken tot de wereldsche genoegens en ging een kluizenaars-leven leiden op den berg Pucangan en werd non. Zij is dan ook nietonder haar eigen naam bekend maar onder dien van Kili suchi, dat beteekent reine, heilige non, ook wel onder dien van Rara suciyan, heilige rnaagd, e. d. m. Over de vier andere kinderen wijken de tradities onderling eenigszins uiteen. Volgens sommigen waren het alien jongens, volgens anderen was de jongste eveneens een meisje. Alle bronnen zijn het echter over eens, dat Prabu Rsi Gentayu bij zijn dood zijn rijk onder cieze vier kinderen verd. Esteide, waardoor op Java de rijken Jonggala, Kadiri, Singasari en Urawan ontstonden. Een zoon nu van den eersten vorst van Jenggala, een kleinzcon dus van Prabu Rsi Gentayu, was de man, die bij verkorting wordt aangeduid als Panji. Van de vele namen, waarcnder bij bekend is, als Raden Panji Kuda Waneng Pati, Raden Panji Hino Kertapati, Raden Panji Smarabangoen, etc. maakt de titel Panji altijd een bestanddcel uit, waarom hij duidelijkheids- en eenvouciigheidshalve door ons met dieii titel wordt genoemd. Deze Panji nu Itceft een zeer avontuurlijken levensloop gehad, waaromtient verschillende verhalen in omloop zijn. In al die verhalen is hij altijd de verloofde van Con prinses van Kediri. zijn voile nicht dus, die o.a de namen draagt van Devvi Sekar Taji, Gandra kirana, enz., terwijl hij als echte Don Juan nog verschillende andere veroveringen maakt. Een van de meest bekende dezer verhalen is wel dat, waarin Panji in zijn jonge jaren er bezwaar tegen heeft met zijn verloofde van Kediri te huwen, daar hij verlief is op een ander, n.l. op Dewi Angreni. Deze laatste wordt door zijn liefhebbende bloedweinwanten, die het huwelijk met de Kedirische princes willen doordrijven, uit den weg geruimd, waarop Panji met het lijk zier beminde aan het zwerven gaat om hare incarnatie tjrug te vinden, cp Bali belandt, dat hij verovert en verschillende andere avonturen beloeft. In vrijwel alle verhalen eindigt hij er tenslotte toch mee, hetzij Met of zonder tegenstribelen, de hem tcegedachte prinzes van Kediri te huwen. Andere verhalen uit dezen cyclus weer deelen mede, dat Jenggala, het rik van Panji's vader door een vorst van den overwal weid veroverd, waardoor de van zijn rijk beroofde Panji aan het zwerven moet gaan, doch er tenslotte toch in slaagt den buitenlandschen vcrst te verslaan en zijn rijk weer te heroveren. Trouwens in verreweg de meeste stukken troedt deze vorst van buiten Java afkomstig, als Panji's vijand op, nu eens omdat hij Jenggala veroverd heeft, dan weer omdat hij ook naar de hand van de Kedirische prinses din^gt. Het slot van Panji's levensloop is, dat hij na het verslaan van den overwalschen vorst en zijn huwelijk met de prinses van Kediri, zich verder in het rustig bezit van den troon van Java mag verheugen, waar Zijn af-slammelingen in de personen van den Susuhunan en de Sultan nu nogregeeren. Bij het overwegen van het hier medegedeelde moet niet uit het oog worden verloren, dat die gegevens zijn getrokken uit een romancyclus, een cyclus zooals die der Karel- en Arthurromans in de Europaesche letterkunde. Zoolang nu niet is bewezen, dat deze cyclus werkelijk op historische gebeurtenissen berust en niet zuver een product is van Javaansche fantasie, zou er alle historische waarde aan moeten worden ontzegd. Het gaat hier dus om de kwestie: zijn de Panjiverhalen historische romans of gewone romans en welke historische gebeurtenissen er in het eerste geval aan ten grondslag? Zonder eenigen twijfel moet op de allereerste vraag een bevestigend antwoord worden gegeven, de Panjicyclus is zeer zeker gebaseerd op I'clten uit de geschiedenis van Java. De Verouderde hypothese, dat de Javanen deze verhaltenreks om zoo te zeggen kant en klaar uit Achter-Indie zouden hebben ontvangen, o.a. verdedigd door Mr. L. Serrurier, IS door ons eerelid, Dr. G. A. J. Hazeii in zijn bekend proefschrift op afdoende wijze weerlegd. Lastiger is het, cok op de laatste vraag een bevredigend antwoord te geven. Zooals bij alle, uit het volk zelf voortgekomen, historisch-romantische verhalen, zijn ook in den Panjicyclus feiten en personen uit verschillende geschiedkimdige perioden te zamen gevoegd en aan de andere, zijde werkelijk bestaan hebbende personen in twee of meer dergelijke gesplitst. Beide gevallen zijn, zooals ik hier hoop te bewijzen, in cnze verhalenere aan te toonen. Daartoe Is het echter noodig, dat ik U een kort overzicht geef van een bepaald deel der Oud-Javaansche geschiedenis. Daar de beoefening dezer geschiedenis op reeele grondslagen eerst kan gezegd worden te da-teeren van af de uitgave van de Paraton, door wijlen dr. J. L. A. Brandes, dus eerst een goede twintig jaar oud is, is er veel, dat nog onopgehelderd is, misschien door gebrek aan gegevens wel altijd onopgehelderd zal moeten blijven. Dat is de corzaak, dat bij de oefening der Oud-Javaansche geschiedenis, vooral in het tijdvak voor de historische stichting van het rijk van Tumapel in 1144 Caka (1222 A. D.) zij het dan oook contre-coeur in verschillende cpzichten met hypothesen moet gewerkt worden. Het is hier niet de plaats om de verschillende hypothesen, op-geworpen in verband met het tijdvak der geschiedenis, dat ik ga bespreken, an critiek te onderwerpen, ik zal U slechts een kort overzicht geven van den loop dier geschiedenis, zooals die mij, in verband met de allerneuwste ge gevens, het meest waschaikijk voorkommt. In het jaar 929 Caka (1007 A. D.) werd de toenmalige vorst van Ost-Java verslagen, zijn rijk veroverd en hijzelf, wellicht met het grootste deel zijner familie, gedood door een buitenlandschen vijand, waarschijnlijk den vorst van Palembang, welk rijk toen op Sumatra en Malaka opper-machtig was. Een der prinsen van den bloede, een knaap van 16 jaar, wist naar de bosschen te ontkomen, waar hij eenige jaren rondzwierf. Deze Prins, Airlangga genaamd, is er na jaren langen strijd ten slotte in geslaagd den vijand te verdrijven en Java aan zich te onderwerpen. Zijn oudste dochter, eenig kind uit de hoofdvrouw, was de aangewezen troons-cpvolgster na zijn overlijden. Füngerei als zoodanig ook gedurende het leven haars vaders gedurende eenige jaren in officieale stukken, doch het ten slotte afstand gedaan van hare waardigheid en is een kluize-naarsleven gaan leiden, waarschijnlijk in de beroemde door haar vader gestichte kluizenarij op den Pucangan, den tegenwoordigen Penangoengan. Daar met haar aftreden een wettigen troonsopvolger ontbrak, heeft Airlangga omtreeks het jaar 964 Caka (1042 A. D.) afstand gedaan van den troon en zijn rijk verdeeld cnder zijn beide zoons uit bijvrouwen, ten einde atrubbelingen na zijn dood te voorkomen daar die zoons volgens de erfopvolgingswet eigenlijk geen recht op den troon hadden, doch bij gebrek aan wettige descendenten wel in aanmerking moesten komen. Airlangga zelf is toen een kluizenaarsleven gaan leiden, naturik met de bedoeling een soort toezicht te kunnen uitoefenen voor het geval zijn beide zoons, de vorsten van Janggala en Kediri (want zoo heeten de beide helften waarin hij zijn rijk gesplitst had) elkander toch nog . In de haren mochten willen viegen. Al dadelijk treft U de overreenkomst tusschen deze historische feiten en enkele gege vens uit de Panjicyclus. In beide een voist van Java, wiens oudste dochter kluizenares op den Fucangan wordt en die het rijkonder zijn zoons verdeelt, zij het ook in werkelijkheid slechts onder twee zons, terwi^jl de beide rijkshelften de ook uit de romanserie bekende manen Jenggala en Kediri dragen. Sterker zal de overreenkomst in het oog springen, wanneer ik er U op wijs, dat rsi het oude woord is voor kluizenaar, dat koning Alangga aJs rijkswapen heeft gevoerd, de zonneadelaar en dat Gentayu een verbasterde naam is van den zonneadelaar uit het Sanskrit. Prabu Rsi Centayu beteekent dus eigenlijk Vorst Kuizenaar Zonncarenden en is, tien de Javanen den naam Airlangga vergeten waren aan dezen vorst door hen gegeven uit hcofde van zijn kluizenaarsschap en zijn rijkswapen, terwijl ik er nog terlcops op kan wijzen, dat Airlangga een aanbidder van Visnu is geweest, welke god den zonneadelaar als rijdier heeft. II. Kunnen wij hier dus constateeren, dat onder den persoon van Prabu Rsi Gentayu niemand anders moet schuilen dan de beroemde Airlangga, cck in Panji zelf vinden wij verschillende kenmerken terug, d'e er op wijzen, dat diezelfde Airlangga in niet geringe mate moet hebben bij- gedragen bij de vorming van de heldenfiguur uit de romanserie. Ik wijs er hier slechts op dat het rijk zoowel van Airlangga's als Panji's voorganger door een buitenlandschen vijand is veroverd, dat de prins toen jarenlang een zwen'end leven heeft geleid, doch er tenslotte toch in geslaagd is den vijand te verdrijven. Zeer merkwaardig is ook de vermelding, dat Panji Bali veroverd heeft. Uit de oude oorkonden van dat eiland blijkt to:h dat juist onder of kort na Airlangga de Javaansche invlced op Bali over- heerschend is geworden, daar alle oorkonden van kort voor dien tijd in het Oud-Balincesch, die van vlak na dien tijd in het Oud-Javaansch zijn gesteld, terwijl de Balineesche traditie, vol van Airlangga zelf, van de vorsten, die voor hem op Java geregeerd hebben niets weet. Het is dui- delijk dat hetzij Airlangga zelf, hetzij zijn onmiddellijke opvolger Bali onder Java's invloed meet hebben gebracht. 0 ') Kort geleden werd door mij cp Bali een inscriptie op koper gevcnden uit 923 caka (1001 A. D.), vaarop Airlangga's moeder als ang ratu voorkomt, temvijl ook 7yn vader vermeld wordt. De taal der oorkonde is echter oud-Balineesch. Zcodat deze vondst, hoe groot of klein de historische waarde overigens ook zij, geen afbreuk doet aan de stelling, dat eerst tijdens of kort na Airlangga de .Javaan?che invlced op Lali overhcerschend werd. Jenggala en Kadiri. Noemen echter de romans haar een prinses van Kadiri en laten wij haar huwen met een prinses van Jenggala, in werkelijkheid is zij een prinses van Jenggala geweest, die gehuwd was met Kameczware, een vorst van Kadiri, die omstreeks het jaar 1050 Caka (1128 A. D.) over dat rijk geregeerd heeft. Het is ons voorloopig dus al gelukt vast te stellen, dat gebeurtenissen en personen uit de Oud-Javaansche geschiedenis tusschen 929 en 1050 Caka (1007 en 1128 A. D.) de basis hebben gevormd voor de Panjiromans. Het behoeft geen betoog, dat nadere bestudeering, zoowel van de ge-schiedkundige gebeurtenissen als van de romanserie ons waarschijnlijk nog veel meer zal leeren, voor welke bestudeering en voor het verschaffen van gegevens ter besteing van de bespreking van den two-bedecken door mij bedecken, persön, dient U in gedachten een geweldigen sprong te nemen, n.l. van een prins van den bloede uit, den tijd van de rijken Jenggala en Kadiri, naar een panakawan, een bediende uit den mythischen tijd. Ik neb hier het oog op den, bij den Inlander, hoog en iaag, en cok bij de Europeanen, die het genoegen hadden nader kennis met hem te maken, zoo geliefde figuur van Semar uit de wajang poerwa. Reeds meerdere malen zijn de panakawanfiguren uit de wajang ter sprake gebracht, vooral die der wajang tengen of heldenpartij, de in tegenstelling van hunne bevallige elegante meesters zoo onbehöwen personen van de Volgelingen van elken held van een wajangverhaal. De vluchtige beschouwer zal in deze figuren niets anders ontdekken, dan dikwijls zeer platte aardigheden verkoopende clowns, doch aan hem, die zich niet door het uiterlijk laat afschrikken om hen nader te bestu- deeren, ja die hen ten sLotte lief krijgt, openbaren zij zich al ras als wel de meest interressante van alle wajangfiguren. Hun karakter blijkt dan zeer gecompHceerd te zijn en zich te laten splitsen in dat van drie afzonderlijke persoonlijkheden. In de eerste plaats (van het lagere naar het hoogere opklimmend) noem ik dan hun zooeven aangeduide rol van clown, grappen verkoopend, die voor een meer ge- kuischten smaak niet altijd door den beugel kunnen, volgens de officieele handleiding voor de wajangvertoonerskunst dan ook niet mogen voorko- men maar desniettegenstaande bij bijna elke wajang-voorstelling, zoowel in de desa als bij de hoogergeplaatsten ten gehoore worden gebracht tot opvroolijking van de minder ontwild^elden. Deze minder fraaie zijde van onze vrienden kunnen wij gevoegelijk verder laten rusten. In de tweede plaats vertegenwcordigen de panakawans het alle- daagsche gezond verstand in tegenstellingen van de dikwijls meer Jdealistische of minder practische opvattingen van hunne meesters. Als zoodanig zijn zij zeer geschikt om middels hunne grappen den vertooner gelegenheid te geven aan de wajang opvoedende kracht te geven. In der de der de vooranste plaats komt dan het goddelijke in hunkarakter. In tegenstelling met Mr. L. Serriirier in zijn, van regeeringswoge uitgegeven monographie over de wajang (een van de beste bewijzen, dat noeste vlijt en compilatievermogen alleen niet voldoende zijn om een standaardwerk te leveren, doch dat men van het onderwerp ook verstand moet hebben), die de panakawans als een verjavaansching van den nar der Hindu-tooneelstukken will beschouwd zien, wees dr. Hazeu in zijn proei-Rchrift reeds op het mythologisch karakter dezer personen. Vooral in Semar, die de oudste der panakawans is, treedt dit karakter soms sterk op den voorgrond. Na afdoende te hebben aangetoond in zijn meergenoemd proof schri ft, flat de wajang, in de Eerste plaats de wajang koelit een uitvloeisel moet zijn van de Oer-Javaansche voorouderdienst, vestigt hij er de aandacht op, dat in Semar dan moet gezien worden een rudiment van een dier veering genietende voorouders. Wij meenen nog een stap verder te kunnen gaan on er een der Oer-Javaansche goden in te mogen zien. Trouvens v/aar de ideeen „voorouders" en „goden" in dien ouden tijd niet zoo ver uit elkander hebben gelegen, lijkt deze sprong grooter dan zij is. Zooals bekend, beschouwen de Javanen nog Semar als een incarnatie van Bata Maya, een godheid behoorende tot een oudere generatie dan de tegenwoordige oppregoden. Als zcodanig bezit hij dan ook in vele opzichten gi'ooter kennis en macht dan de in de lakons op'i'edende goden en helden. Ik behoef U hier slechts te wijzen op het allemeen bekende feit, dat als Semar een veest laat, tot zelfs de goden van hunne tronen neen'allen, op het bekende verhaal, dat eens ter sprake wam, wat er bestond, voor dit heelal in wezen was, iets wat zelfs aan Batara Guru onbekend was, doch waarvan Semar op de hocgte bleek te zijn. Deze opvatting, dat Semar ouder is dan al het nu bestaande, wordt nader uitgewerkt o.a. in de INI Aelegant versie van het bekende verhaal, hoe de Pandawa's hun vader Pandu uit de hellepan trachten te verlossen. Bij diens dood namelijk was ook zij lichaam verdwenen, zoodat aan zijne Konen, de Pandawa's, vei'weten werd, dat zij minderwaardige personen waren, die niet eens de noodige eer konden bewijzen aan het stoffelijk overschot van hun vader. Zij besluiten daarop den hemel te bestormen, teneinde het lichaam van hun vader terug te krijgen. Bij hun tocht he-rnelvaarts worden zij natuurlijk vergezeld door huime panakawans, in de erste plaats door Semar. Op de grens tusschen aarde en hemel treffen zij de sela-matangkop aan, twee rotsen, waar de weg tusschen door leidt on waar geesten ongehinderd kunnen passeeren, doch die een persoon Die er met zijn aardsch lichaam tusschen door tracht te gaan onherroepelijk verpletteren. De Pandawa's zijn ten einde raad, doch Semar bezweert de beide rotsen door te zeggen: Als ik ouder ben dan jullie, laat ons danongehinderd passeeren, verbrijzel ons echter in het tegenoverstaande geval. Door deze bezwering kunnen de Pandawa's nu rustig tusschen de rotsen aoor gaan. Daar die rotsen naturallijk al direct bij de scheping van dit heielal als grens tusschen hemel en aarde moeten zijn opgesteld, blijkt ook hier uit weer, dat Semar oiider is dan het nu bestaande. Eene derge jegige episode als bij de Sela bertangkep, sleept zich ook af op de vlakte Si Jampang Ruji, die met allerlei soort wapens bevloerd is en een ander obstakel vornit op den weg naar den Hemel. Bij den eindstrijd tusschen goden en Pandawa's verliezen tenslotte de goden het eveneens door toe-doen van Semar en de zijnen. Wei bevechten zij de overwinning door met iaces e.d. te gaan werpen, maar dit deet niets af aan het feit dat de god En het moeten afleggen. Vandaar dan ook dat eindelijk als alien voor de troon van Batara Guru zijn gekomen, Narada Semar beschuldigt wordt de bewerker van alles te zijn, doch haastig de vlucht neemt, als Semar hem tot een tweegevecht uitdaagt. Trouwens in bijna elk wajangverhatil, hetzij Javaansch, Bahneesch of Maleisch zijn er trekken aan te wijzen, die op het goddelijke in het karakter van Semar wijzen. Ook den modernen Javaan is dit opgevallen en vindt men legio verklaringen van de symboliek, die volgens hen in den persoon van Semar schuilt, zoo, dat Semar het duistere, donkere ongeregelde, de chaos is, mtegenstelling met de lichtheroen, zijne meesters, enz. Nu mcge in de moderne Semarfiguur veel liggen van de symboliek, die men er zich in denkt, bij de oplossing van de Vraag, wat Semar in den Oer-Javaanschen tijd is geweest, zal slechts zeer voolzichtig van die uitleggingen gebruik mogen worden gemaakt. Teneinde die oplossing zoo dicht mogelijk te benaderen zal men eerst alles moeten verzamelen wat op de figuur van Semar betrekking heeft om daarna door vergelijking van die gegevens onderling en met de oudere bronnen nauwkeurig vast te stellen, voor zoover mogelijk, wat tot de oude Semar-opvatting behoort en wat meer moderne toevoegingen zijn. Of ook dan nog het doel geheel kan worden bereikt, staat te bezien, doch in elk geval is de figuur van Semar aantrekkelijk genoeg om een poging te wagen. Evenais aan het einde van het eerste deel mijner voordracht voor de figuur van Panji, roep ik nu ook voor Semar Uw aller medewerking in voor het verzamelen en aan het Java-Instituut beschikbaar stellen van gegevens, die het onderzoek iviillen vergemakkelijken en mogelijk maken van hem, die zich te eeniger tijd met ;de oplossing van het vraagstuk zal willen belasten. lets over Banten en de Banteners door H. Djajadiningrat. Het is me ecn genoegen, gevolg te geven aan de vereerende uitiipo- diging van het Comite van voorbereiding voor het Eerste Congres voor de Taal-, Land- en Volkenkunde van Java, om een voordracht over een ethnogi^afisch of folkloristisch onderwerp, Banten betreffende, te hoiiden. Van deze mij aangeboden gelegenheid toch kan ik gebruiken maken om meer bekendheid te gevven aan de zeden en gewoonten van het Bantensche volk en hoop ik daarmede te kimnen bijdragen om de vooroordeelen, die iit onbekendheid over Banten heerschen, uit den weg te ruimen. Bij het hooren van het woord Banten denkt men vaak dadelijk aan den opstand en slachting van 1888 te Tjilegon en in verband daarmede van godenstanden van den Bantener tegen-Gver den Europeaan. Een fantastisch beeld van biddende en onvriendelijke menschen schijnt daarbij gemaakt te vi^orden. Menig Europeaan, die in Banten geplaatst wordt, spreekt na eenige weken verblijf dan ook van:,.Bantam valt me me", Niet alleen in de O'Ogen van Europeanen, maar ook In die van de inheemsche bewoners van overig Java staat Banten gehuld in een mysteres waas. Door de betere communicatie-middelen en door de volksbeweging in de laatste tien jaren, waardoor de bevolking van de een streek meer in aanraking komt met die van de andere, is Banten wel is waar voor den niet-Bantenschen Kromo niet meer „Bantam is geen Java", zooals Van Sandick in zijn „Leed en Lief uit Bantam" zijn Semarangschen huisjongen Kardjojo in den mond legt, (R. A. van Sandick: Leed en lief uit Bantam; druk 1892 biz. 9 en 10), maar het blijft voor hem toch het land van geheimzinnige krachten, zoo heel anders als zijn eigen streek. Velen konien er dan ook om naar doekoens te zoeken, die hun genezing kunnen geven. Zuwel voor phj'siek leed als haihe- of mine. Ik heb daarvoor menschen ontmoet zelfs uit het uiterste einde van Java, uit Banjoewangi. De „kinasihan", de „tenoeng of teloeh", zoowel als andere goena-goenamiddelen worden gezegd in Banten van bijzondere kracht te zijn. Het zijn niet slechts Inlanders, die dergelijke ideeen over Banten hebben, maar ook Europeanen, Chineen en Arabieren. Zoo kwam een een pur sang Arabier, een gabiel bij mij om inlichtingen over den besten doekoen voor een sloopende zielde, waaraan hij jaren lang leed. Ik vei*wees hem naar een bekende medische specialiteit te Batavia. Aanvankelijk wilde hij mijn raad niet opvolgen, doch de overweg, dat het een raad was van een Bantener, bracht hem er ten slotte Loe, om den doekoen maar te laten varen en naar de specialiteit te gaan. Geheel genezen kwam hij eenige maanden daarna mij hartelijk bedanken en zeide mij hartstochtelijk, dat het niet de dokter was, die hem had genezen, maar Banten, n.l. doordat hij naar de aanw Jing van een Bantener had Einisterd, tenvijl hij voordien door de behandehng van doktoren niet genezen kon, Naast den naam van gehuld te zijn in een atmospheer van geheime on geheimzinnige krachten heeft Banten, gelijk boven is gezegd, de repu- Latie van fanatisme en vijandige gezindheid jegens vreemden; voorts ook die van achterlijkheid, onbeschaafdheid of zelfs onbeschoftheid, koppig- hcid, en zooveel andere hoedanigheden als bij eene onwelwillende, opper- vlakkige of op verkeerde voorlichting berustende bedacht konden worden. „Banten banten", dor perjajis uit den Preanger in het spraakgebruik gebracht, heeft thans burgerrecht gekregen. De weinige Htteratuur, die over Banten bestaat, vermeldt daarvan Jiiet veel go eds. In herinner hier bij v. aan Multatuli's Max Havelaar, waarjn op aangrijpende wijze wordt verteld van misstanden in Lebak, die ook elders iicerschten, maar nu als specifiek Bantensch, als inhaerent aan Banten werden gedacht. Heeft het pakkende werk, dat naar bekend door Holland "eene rilling" deed gaan, veel invloed ten goede van Indie uitgeoefend, tot een onbevangen beoordeeling van Banten zal het stellig niet bijge-di-agen hebben. Staaltjes van bevangen en weinig objectieve oordeelvelling over Banten vindt men in het reeds vermelde werk van den ingenieur R. A. van Sandick. "Kardjo" — lezen we daarin o.m. — had trouwens groot gelijk. "Zelfs den meest oppervlakkigen waarnemer valt het op, dat hij in Bantam in con ander land is Menigmaal zal hij zich terug wenschen naar de drukke, volkrijke desa's van Midden-Java, naar suikerfabrieken, die welvaart spreiden, naar de rijstvelden met levernde water, naar bloeiende koffie-ondernemingen op de bergen. Hij zal de beschaafde inlandsche lagere hoofden daar vergelijken met iw oubeschofte ambtgenooten hier. i) Van het Bantensch Javaansch zegt de heer Van Sandick: -),,Maar het Javaansch wel, wat daar gesproken wordt. Voor een Javaan uit Solo, of zelfs uit Semarang, die eenigszins vei'trouwd is met de savante woordenkeus van zijn moedertaal, al naarmate van de maatschappelijke verhouding van spreker en aangeprokene, is het Javaansch in Noord- Cursie van mij. 3) id. p. 12 en 13. 311 Bantam een gruwel. 't Klinkt horn toe als een idioom van barbaren. Formen, die in klassiek Javaansch, slechts de meerdere tot zijn mindere mag bezlgen, gebruikt, zonder schaamte, de kleine man van Noord-Bantam, tot zijn hoofden sprekende". Het is niet mijne bedoeling om in een bestrijding te trèden van deze weinig vriendelijk, en op klaarblijkelijk oppervlakkige en bovendien niet met de noo;dige zaakennis gedane waarnemingen berustende oordeel-vellingen. Van meer belang is de hieronder te vermelden opmerking, die, ofschoon terloops gemaakt, voorkomt in een werk van een wel deskim-ligen en scheii)en waarnemer en objectieven beoordeelaar van Indische menschen en toestanden. In Prof. Snouck Hurgronje's werk: „De Atjehters nl. trof ik het volgende aan (dl. I. pag. 21): „Merkwaardig is het, dat men in Atjeh omtrent den oorsprong der Niassers een dergelijk verhaal doet als hetgeen bij de -Javanen omtrent den oorsprong der Kalangs gangbaar is, een verhaal, dat in we Inig gewissen vorm ook in Banten popularit geniet, niaar bij gebreke van Kalangs op de.... Hollanders wordt toegepast". Een volk, dat in zijn folklore een povulair verhaal bezit, waarin het geen op Java omtrent den oorsprong der Kalangs gangbaar is, wordt toegepast op dien der Hollanders, moet dezen wel niet vriendelijk gezind zijn. Mij echter was zoodanige legende niet bekend en waar ik daarvan in een gezaghebend werk gewaagd vond, ging ik derhalve op informatics uit bij mijne oiide vrienden in de desa's. Niemand kon mij van een.dergelijke legende vertellen. Zelfs mijn com, de tachtigjarige Raden Astra Soetadiningrat, die van dongengs (vertellingen) aanteekeningen heeft gemaakt, kent de door Prof. Snouck bedoelde legende niet. Zoo deze Al bestaat, populair is ze dus zeer zeker niet. Wel is er hier een verhaal bekend, dat met de Kalang-legende over-eenkomst vertoont, nl. betreffende het ontstaan van het Dano-meer, maar van een strekking als door Prof. Snouck is medegedeeld, is daarin niets te vinden. Ook bestät er een legende over de afstamming der Hollanders op Java of liever over de vestiging van het Nederlandsch gezag hier te :ande, welke legende slechts ouden van dagen kennen, maar deze verhaft de door de uitgave van Cohen Stuart bekende „Geschiedenis van Baron Sakendher". Der vergelijking met de elders gangbare, gelijksoortige legenden, wil k hier beide genoemde dongengs terug vertellen, volgens de redactie, die ik van mijne ooms, den reeds genoemden Raden Astra Soetadiningrat en zijn vijf jaar jongeren breeder Raden Djajapranadiningrat heb gehoord. Het ontstaan van het Dmo-meer. Er was eens een ksatrija, die op jacht zijn urine, want toen hij die loosde waren zijn gedachten verre. Bij zijn geliefde. Daarom ook dacht hu er niet aan, om zyn urine uit den klapperdop weg te gooien. Kort nadat de prins de plaats verlaten had, kwam daar een wilde zug en dronk do urine in den klapperdop leeg. De gevolgen bleven niet uit en de zeug baarde een meisje, dat voorspcedig opgroeic'e tct cen Gchoone jonkvrouw. De goden gaven haar den naam van Dewi Artati, en bouwden voorhaar een prachtig huis op palen aan den voet van den Karang. Dewi Artati kreeg van de Goden ook ten geechenke een mddel voor euwige jeugd en schoonheid, in den vorm van een lied in Dangdanggoela-zangwijze, de Kidoeng Artati gcnoemd, welke als volgt luidt: Ana kidoeng rekehing Artati, Babaratan tatk Ala winatja, Angadeg sarwi angajen, Lambejane asniara poeadi, Pangawak koe tedja, Asih kang andoeloe, Adja sifating manoesia, Sanghiang Toenggal parandene welas asih, Maring raga djiwa ningwang. Voor zoover ik het versta, zdu hot als volgt in het Nederland eh weer te gven zyn: „Er is een lied in Artati-maat.” Het stormt, wanneer het wordt gereciteerd, Verdwijning en faling brengt het mod. Staande en met het aangezicht toegekeerd, verwekt het armbeweeg liefde. Myn lichaam is glans. Genegenheid voelt die (mij) ziet. Laat staan een menschelijk wezen, Zelfs Sanghiang Toenggoel is mij gcnegen. Deze kidoeng wordt door velen als heilig beschouwd en heet thans nog van kracht te zijn, indien men aan de volgende voorschriften will voldoen. Men begint op een Woensdag op de gewone wijze den geheelen dag le vasten. Den daarop volgenden dag, Dcnderdag dus, begint men aan de 7.g. „mati geni" (uitgedoofd vuur nl. in c'e keuken) d.i. noch et n, diinken of slapen tot Vrijdag ochtend 11 uur. V Oor het verbreken (de boeka) van deze „mati geni", moet men een bad nemen met water uit 7 verschillende putten gehaid, in welk water men 7 soorten bloemen gedaan heeft. Bij het baden zegt men de kidoeng Artati zevenmaal op. De boeka bestaat uit het eten van poenar-rijst i) en vleesch van een witgevederde kip. Ofschoon eenwage jeugd en schoonheid voor dames aantrekkelijk moeten zijn, heeft tot dusverre nog niemand de kidoeng Artati in praktijk durven brengen, uit vrees voor overleving van de z-oons, en hetzelfde geval te moeten beleven als Dewi Artati. Eens op een dag zat Dewi Artati in de sasoro (onder het afdak) van haar huis aan het weeftoestel. Als het geluid van de gamelan klonken de tonen van de slagen der balera (lade). In gedachten verdiept, wierp zij werktigkeitige de „taropong" (spoel) en sloeg zij evenzco met de balera, tot plots de teropong te ver ging en op den grond viel. Zij schriekte uit haar gepeins op en verstoord riep zij uit: „Degene, die mij mijn teropong van den grond brengt, hij moge mensch of dier zijn, neem ik tot echtgenoot". Nauwelijks waren deze woorden uitgesproken, of een hond, si Toemang geheeten, kwam met de teropong in den bek de trappen op. Dewi Artati werd blick van schnk, toen zij si Toemang zag, die de tropong netjes op de plaats legde. Zij joeg daarna den hond weg, en hoopte, dat de Goden haar woorden niet ernstig zouden cpvatten. Weldra viel zij in diepen slaap en ontdekte bij hare ontwaking tot iare niet geringe ergenis, dat de hond Toemang bij haar gedurende haren slaap geweest was. Zij kwam in gezegenden toestand en beviel van een zoon, die spoedig tot een krachtigen jcngeling opgroeide en Sang Koeriang werd geheeten. Evenals zijn moeder was Sang Koeriang een lieveling der Goden. Hij beoefen de Jachtsport. Weldra was hij de heiten te vlug en zoo bracht hij na elke jacht een hert thuis. Si Toemang bleef hem trouw en vergezelde hem op zijn jacht geen enkel hert vinden. Hoe Toemang ook zocht, de herten bleven weg. Terstond zette Sang Koeriang zie neer, toen plotseling een wild zwijn uit de struiken te voorschijn wam. Sang Koeriang zette Toemang aan, om het zwijn aan te vallen, maar inplaats van te gehoorzamen bleef Toemang om de beenen van Sang Koeriang heendraaien, omdat Toemang wist, dat het zwijn de moeder was van Dewi Artati. Hoe Sang Koeriang Toemang ook aanzette, deze bleef weigeren, totdat het zwijn weder in de struiken verdween. Woedend sloeg Sang Koeriang op Toemang Die toen doch neuerl. Nog heden ten dage wordt een hond, die op wilde zwijnen niet wil aegan, Toemang geheeten. Zulk een hond heeft gewonlijk dezelfde kleuren als Toemang (nl. een donkerbruine kleur met roode of grize snoet), en is bij de bewoners om het Dano-meer zeer weinig waard. 