Bijdragen tot de taal-, land- en volkenkunde
heeft: »wie zich verstout om hun (der muizen of kwaden geest) toorn op te wekken, dien zal bepaald een groot ongeluk weder- varen,v en de Mad. 17, 6: Carn igre ey em af ay cun ag ecm a} Cn ap om 9 wal wie zich verstout (er staat niet bij, om wat te doen?) zal den toorn der muizen ondervinden.y Of nu onze Mad. niet bijgeloovig is en daarom de zaak niet begrepen heeft, weet ik niet, maar zooveel is zeker dat: men uit zijne vertaling moeijelijk kan begrijpen , wat hij bedoelt, Bl. 10, 8 »maar ook door het dooden dezer dieren in stilte tegen te gaan» waarvoor de Jav. 18,8: de desalieden worden ‘door de hoofden in het geheim aangezocht om de muizen niet te dooden» en de Mad. 18, 8 qu 29 vidioayg.ung mae a) (4 0r1 @ aha ach anyon en gash a im mg eo gen ony vde desalieden worden aangezet zich te verbergen om de muizen niet te dooden.” (an yuu i. d. bet. v. z " fn eontkennen» gecft ook geen 21n.) H. 18 v. o. »Zal niet alleen het aantal verminderen, maar enz.” wordt vert. door: 19, 3 v. 0.: qammamsqnenny aem3 en ee cA | Vienangam say. Ik kan dit niet anders vertalen dan door: wde muizen verminderen maar nict,” vontbreken er maar niet y — zijn er steedsv dus juist het tegenovergestelde van wat be- doeld wordt, 177 Bl. 11, 8 v. 0, door eenige bosjes in de schaduw gedroogde wijnruit op den zolder te hangen.» Iliervoor in het Mad. 22 0. en 28 b.: e349 (9 who ¢ Rhian hoon yaaneen aon a yan an ana wh enn ann qe Hi2\ vdie wijnuruitbladeren en eenige bosjes worden daarna opg gehangen. » De fout zit hier alleen in de bij- vocging van dat malle ah isn ven”. Schrapt men dat, dan wordt het: van die wijnruitbladeren worden daarna eenige bosjes opgehangen./ En nu zijn wij genaderd tot die dwaze plaatsing der noten (aanteekeningen) in plaats van onder aan de pagina, midden tusschen den text. Dit heeft nu het volgende effect, dat op bl. 24, 8, waar de noot eindigt: /omdat zii (de muizen) groot geworden kunnen wegloopen — dat dan daarop volgt , wat moest sluiten aan de vermelding van de schade door de muizen aan- gerigt (op bl. 23, 9): De wijze waarop zij de padi vernielen enz.” Een zeer fraai staaltje van dien aard levert bl. 97 (v. d. Mad. text) op. Het verwijzingscijfer der noot (1) staat nl. in plaats van aan het einde van den zin op r. 8 v. o. vdér de daarop volg. al. r. 2 v. 0. Het cijfer (2) van een volgende noot, staat niet in den text; het behoort nl. op bl. 98, r. 1 achter het woord qe ny. Nu is er bij geen mogelijkheid uit wijs te worden. De noten staan weer tusschen den text in, en wel (NB) midden in een zin: nde heer Holle heeft vernomen.v Hier staat een punt (98, 7) dan volgt met een nieuwe alinea de le en 2e noot, en dan (zonder eenig scheidteeken zelfs) het vervolg van den afgebroken zin: dat die handelwijze enz. Kerst na vergelijking met den Jav. text heb ik dien warboel kunnen ontcijferen. Het is den inl. niet ingevallen, dat er geen verband in de redeneering was, hij zet alles maar machinaal achter elkaar; hij behoeft het dan ook niet te begrijpen, het is immers voor 7den landmany; maar gij dan varme landmany! Als uw »vriend” zoo veel van uw hersens vergt, wat zal uw vijand dan niet doen? De Jav. vert. heeft hier een lelijke fout, door het verkeerd gebruik van den conjunctief in pl. v. mg ag 4 0 ana A409 2A) “Men moet ze niet als gehcel verloren beschouwen.” 178 12, 7: voor “t Holl. »men schrijve (die velden) niet als geheel ver- loren afv leest men in “t Jav. 17, 10 v. ooan en HM 2A en e 3 e ve JA yan anma-sanaunr» t geen bet.: vgesteld dat men ze niet als geheel verloren beschouwde.y De Mad. vert. heeft dat ovk heel goedig nagevolgd 25, 5: i an) are alagevolga «9,9 06 aN hay OH FOS 1m ena 19, OTA A O40 08 wwas het niet dat men ze als geheel verloren be- schouwdey. In ’t verband is dit vreiner Unsinn~-. En nu komen wij tot cen ander Hoofdstuk nl. » Proefaanplant+. Ken hoofdaanmerking tegen dit hoofdstuk is, dat de vertaler hier en daar geheel niet schijnt begrepen te hebben, dat er sprake is van een proef. Hij meent dan te goeder trouw, dat men met een vvoorschrifty te doen heeft, en gebruikt in plaats van vde aantoonende», ~de aanvoegende wijsv. Wij zullen zoowel bij dit hoofdstuk als bij een volgend zien tot welke kluchtige gevolgtrekkingen dit aanleiding geeft, maar eerst nog de vol- gende duisterheden : Bl. 12, 5 v. 0. veene goede of slechte soort geeft evenveel werk en waarom zou men bij evenveel moeite eene mindere opbrengst verkiezen.» Waarvoor de Jav. vert. heeft: 18, 5 v. o. wDaar het planten van padi even zwaar is, hetzij die goed of slecht is, wat nut zou het hebben padi te kiezen, die minder opbrengt?» De Mad. heeft: 26, 5v.o. shq mien pene Bag qanaeny. vdaar het planten van padi even bezwaarlijk is, zoo moet men kiezen; wat is het nut van het planten van padi die weinig opbrengt” ? Men zal mij toestemmen , dat hoewel dit geen bepaalde onzin geeft, de bedoeling er toch al heel slecht door wordt weergegeven. Bl. 27 (Mad. vert.) Boven de 3de kolom staat: =nn 0 ‘4 " cen annen a an eon en .. vgewigt van al de zaadpadi» dit verbeeldt de vertaling van ~gewigt van de zaadpadi in kati’s.» 179 (Holl. 18). Boven de 4de kolom staat een ongelukkige drukfout, die het opschrift onverstaanbaar maakt nl. amen anagen voor ann chenaneg vaan padi.v — »Aanmerkingy is in ’t Jav. ver- taald door an agen be \ Ik meende dat dit gewoonlijk vert. werd door am oh 00) of yan Dag. Hoe het zij, onze Mad. heeft het verstaan in een zin die het ook werke:ijk heeft nl. ~berisping of iets derg.; te maken verandering.y Hij vertaalt het door " On 3a KN MN “0 \ vverandering of te ver- anderen.» Kn dat, terwijl in die kolom hiervan geen sprake is ; er staat nl. dood onschuldig: VED ATO EN Ne oH a U3 \ Val ; | oo ") qemamien anny 5 09] 9 401 A eam EKA A HEI WA ndat de bos padi berekend wordt op 5 pikolsy Ware het dan niet beter om er niets boven te zetten? In de eerste kolom, daar waar de verschillende soorten van padi worden opgegeven, waarmeé de proef genomen is, schijut de Mad. de padi soort, kéwal, genaamd, niet te kennen en nu staat er maar losweg wey s padi zonder meer. Waarom als die padisoort op Madoera niet bekend is, er den Soendaneschen naam Kéwal maar niet achter gezet, dan had de inlander die er belang in stelde, zich kunnen informeren, wat kéwal voor een padisoort is. »Gemiddeldy wordt zoowel in het Jav. als in *t Mad. vert. door wplus minus (Zie Mad. vert. 27, 0. qen? WLAN ATH aon aon eh ann asm een ey» dav. 19 :6mn vi athe Cac wt, cans zie boven Bl. 175. Bl. 18. +Verschillende tijdperkeny wordt bl. 28, vertaald door vvan elkander verschillende tijdperkeny emem man uP TaN qn 3 " chs — hetgeen natuurlijk heel iets anders beteekent en hier niet te pas komt. En dat terwijl men in ’t Mad. evenals in ’t Jay. hiervoor zoo’n uitstekende uitdrukking heeft in de herhaling | 180 Hier op bl. 29 (Mad. vert.) krijgt men in de beschrijving van een proef, die heeft plaats gehad, in eens een conjunctief ; i. pl. v. het Holl, bl. 14, r. 18 de grond flink was omge- werkt krijgt men bl. 29, r. 4 v. 0. sen cect nN rose moet omgewerkt worden.” Welk bewijs heeft men meer noodig, dat de inlander niet begrepen heeft, wat hier behandeld werd, en toch staat het boven dit hoofdstuk 7Proefaanplanty. Mag het dan geen droom- beeld heeten, dat een vlandman” eenig nut uit dit boekje zal trekken. Op bl. 46, 1 geeft deze misplaatste conjunctief (want daar wordt ook een genomen proef beschreven) aanleiding tot de volgende dwaasheid: er wordt nl. verhaald Holl.: 19, 2 v. o. vdat de kweekbeddingen 3 dagen werden drooggelegd omdat de plantjes slap begonnen te worden,» en heel gemoe- liyk vertaalt onze Mad. hiervoor: 7..... moet 4 dagen worden drooggelegd , nn anag {en xn qememaaary vopdat de rijstplantjes verwelken!» De in]. moet dus denken dat het Gouvt. proeven publiceert, die de strekking hebben om tot een verwelkte of slechte aanplant te geraken (’t geen toch z0o’n kunst niet is!). Bl. 33, 2. »Bemesting van sawah’s.» Hoewel de zaak hier alleen draait om de kwestie van de mest, en een zekere sawah door te liggen in de nabijheid eener kampong daarvan voordeel moet hebben gehad, »doordat de waterleiding eene goede hoe- veelheid mest zal hebben toegevoerd.” (Zie Holl.: 15, 16 v. 0.) heeft de Mad. vertaling alleen: ..... " ann yen i) in ain es aun a) ast ven er waarschijnlijk veel water zal zijn toege- stroomd.” Dit neemt niet weg, dat hij met veel vertrouwen laat volgen : vdit pleit voor het nut der bemesting.. Een inlander moet wel cen, vreemd denkbeeld krijgen van onze bewijsvoering ! Wat wonder, dat hij ook vergeet te vertalen het opmerkelijke der proef, dat namelijk het zaad +74 voudig rendeerde.» Eu dat hij i. pl. v. 200 dagen vertaalt 200 kati’s (an a] eon Mad. vert. 38, 4 v. 0.); vrg. Holl. 15, 7 en 5 v. o. Bi. 18, 0. +» De gemiddelde opbrengst van 1857—1861 (nl. 74~ 5-+-5-+8-+-6) ad 61 tjaing tot basis nemende. Hiervoor heeft de Mad. 43, 9 v. o. hag ech paar gv 300 (00g eens ea 181 Co ¢. 94 a. a0 g cin eaécn gama ea en cone on gam «3 23 anam | vals de helft van de opbrengst der genoemde 5 jaren gerekend wordt op 2! tjaing!; en dat, niettegenstaande de cijfers die voorafgaan en waarop deze rekening zou steunen dczelfde zijn als in ’t Holl. Na deze onmogelijke berekening krijgen wij een nieuw hoofdstuk en daarmée weer nieuwe ongeregtigheden. _ Het opschrft in ’t Holl. is UITSLAG BENER PROFF MET DE AANPLANTING VAN CAROLINA-PADI. 1. Zaaying. (en dan de text): #3 bosscn padi werden door trappen van de korrels ontdaan ,# enz. Hiervoor krijgen wij in *t Mad. 45, 3, tot opschrift: ZAAIJING 3 BOSSEN PADI WERDEN DOOR TRAPPEN VAN DE KORRELS ONTDAAN. en dan de 2¢e alinea van den text. De dwaasheid van dit opschrift behoeft geen toelichting: ik vermeld het alleen om al weer te doen zien. dat de inlander niet geweten heeft, waarover de zaak liep. Die proef nl. is verdeeld in 5 onderhoofdstukken: I Zaazjing. II. Groeityjd, euz. Nu staan sommige er van in de aantoonende wijs, andere in de aanvoegende — sommige beschrijven den uitslag eener proef, anderen houden een voorschrift in, Van het verband tusschen die 5 onderdeelen en de betrekking tot één hoofd, nl. den uitslag der proef, is niets begrepen. Het hoofdstuk: »Zaaijingy is in den conjunctief: 45, 10 v. 0. OM AN EA J a . wmen moet weekeny i. pl. v. werd geweekt» (Holl. 19, 8 v. 0.) enz. Hoofdstuk III ~Qverplantingy staat in den Indicatief, — Hoofdstuk IV weer in den conjunc- tief: het vonkruid moet gewied wordeny bl. 48, 9 v. 0, Qa yom mga saay~ i. pl. v. wer werd gewiedy (Holl. 21, 1) enz. Dat die conjunctief hier en daar tot dwaasheden aanleiding geeft, zullen wij na het fraaije staaltje op bl. 180 gegeven, maar niet verder releveren. Bl. 21, 11: »Kene kleine plek» in ’t Jav. 88, 6 v.0. anam “ 182 en any \ wordt vert. 49, 10 v. 0. aman qu enam »lage grond Pw (waarschijnlijk gedacht aan rh OST en an . dat trouwens bet. qc wvlak landv) een paar woorden verder: ven werden enkele aren vernietigd door de bebeloek, eene larve, die zich steeds op het eerste lid van boven ophoudt.” In “t Mad. wordt dit vert. cyt Ng iqganagia sidhensaygargeng Vs048M) \... en eng agains Ay qa 5a .... ven werden enkele aren ver- nietigd » (er wordt niet gezegd door wie; niet beter wetende zal men denken door de rotten, waarvan even te voren sprake was); en nu volgt in eens losweg de beschrijving, waar de bebe- loek zich ophoudt: »de bebeloek houdt zich op» enz. een beest, waarvan men niet weet, wat het met de padi te maken heeft en of het daaraan goed of kwaad doet.. Bl. 23, 8. ~plantwijdte van 6 op 8 dm. RI.» hiervoor vindt men alleen am ba yam “i 6 aa " EA “a | ween afstand van 6 dm. Ri.» (bl. 55, 8 v. 0.); dit kan de maat voor de lengte of breedte zijn; maar men dient toch beide te weten om te kunnen opmaken, hoeveel plantjes er op een zeker oppervlak voorkomen. Men heeft dus aan deze opgave niets. Ken tegenhanger van het dwaze opschrift op de vorige bl. heeft men hier, met dit verschil, dat, terwijl daar een stuk van den text bij het opschrift is gevoegd, men hier maar een ge- deelte van het opschrift heeft, en het andere als begin van den text fungeert. Het opschrift moet luiden: 25, 11 /TWKEDE GEWASSEN OP SAWAH’s” en dan volgt de text: »Moehamad Sarif, hoofd van een pésantren te Garoety enz. En nu het Mad. 61, 3 v. o,: wOVER TWEEDE GEWASSEN EN DERGELIJKE” en dan als text: wDie geplant worden op de sawah’s na den padioogst. Moehamad Sarify enz. Men zal mij toestemmen , dat dit een vrij zonderling effect teweeg brengt. Bl. 29, 5, snaarmate der geaardheid van den grond en dan volgt er een nieuwe al.: ~De grond moet steeds vochtig en zacht blijven... De Mad. heeft deze twee zinnen vereenigd en er een nieuwe alinea van gemaakt, 73, 5 v. 0.: “Als de geaardheid van den grond zoo is, moet ook de grond steeds vochtig en zacht blijveny, 188 hetgeen vrij wel onzin oplevert, tenzij men zou willen onder- stellen , dat in de meeste gevallen de grond hard moest blijven. (zeker ten einde den groei te bevorderen !) Bl. 31, 15 v. o. «Er behoeft niet veel landbouwkennis toe om te begrijpeny wordt vert.: »menschen, die niet bijzonder veel landbouwkennis hebben, begrijpen aly enz. De inl. zal hieruit opmaken, dat len einde het volgende te begrijpen , men niet. bij- zonder veel landbouwkennis moet hebben. De Jav. vert. heeft :”.... die nog niet .....” Deze vert. is niets beter;om die voor den inl. begrijpelijk te maken, had er moeten voorafgaan: ik spreek niet van menschen, die veel landbouwkennis hebben, zij zelfs die enz.; of nog eenvoudiger: val heeft men niet veel landbouw- kennis,” enz. 32, 2. w#In de Jbeneden-landeny waarvoor in ‘t Jav. a. am asm 11 aM que wordt vertaald door qomas en esn un aon min eenige dageny 81, 3 v. o. Het Jav. am " wi. laag, viak, welligt niet kennende of omdat hij toch al in de war was door al dat hoofdbrekende vertalen (want dat hij genoeg Jav. kende om te weten dat dag in ‘t Jav. ang Is en niet uma bewijzen genoeg zijne andere vertalingen uit het Jav.) heeft de Mad. er maar omaay vdagy van gemaakt (wel wat bar voor een bekroond werk, dunkt mij!) Bl. 32, 8 v. 0. vheeft er dikwijls gisting of bederf plaats, die de verschijning van insecten bevordereny waarvoor het Jav. heeft : 68, Tv. 0 & an iach 109 00 AON ON am acn an wy os \ Vay enanayensaaizeng *gisten of bederven veel bestand- eager gen sqareal deelen van den grond enz.v De Mad. heeft dit waarschijnlijk niet verstaan (hij is zeker gestruikeld over ea ang esta) en geeft nu: 83, 0. fam gy aon 06} 0 fa) sn) adm A AEH OS) =) © ¢/n A — sH F LN AD ESN KN t geen bet: ~ziet het er uit alsof in den grond veel gisting of bederf is” ; daarop volgen eenige namen van insecten. Ik zie geen kans hiervan een dragelijken zin te vormen. Dat say by Yr *t geen de Jav, 184 vert. voor mwbestanddeel» gebruikt, laat de Mad. in den volg. zin geheel weg. In den volg. zin vert. de translateur in ’t Jav. : wde bestanddeelen , die in het water zitteny door: 64, 1 saan Ce a. QQ 203 HH] eqaaan. Laat ons aannemen dat het dit bet. ra le oo kan, zooveel is zeker, dat onze inlander het weér niet ver- staan heeft. Wij krijgen daarvoor : 84, 9: la am ain anh Kn “ay am qn am am ”" in cn neon In yam " am lett, bet. dit: [bevloeid met] whet water dat zit in den toestand van het water.y Laat men de eerste woorden vhet watery weg en neemt men aan dat em iin ny) = 't Jav. ey by Wl is (‘t geen ongeveer zoo kan zijn, want *t Mad. bet. »zich ergens bevinden» zoo zouden de beide vertalingen gelijk staan. Maar zooals ik reeds zeide, ik twijfel er aan of de Jav. vertaling te begrijpen is. Dat onze Mad. er onzin voor heeft geleverd, pleit, dunkt mij, niet ten voordeele. Op bl. 33, 9, wordt de volgende raad gegeven: »Daar, waar thans te weinig water is, late men liever de helft der sawah's braak liggen” dit !aatste woord wordt teregt in het Jav. vertaald door: 65, 1 yasn E79 i v. &nan vbraaky maar de Mad. heeft gedacht aan Un.EN70 4 v. cnny en vertaald het nu door: qian gunna gn cana eg ¢ (vr. t. Jav. uy erat) geen ongeveer kan bet. »moet verhuurd worden.” De raad is zeker niet slecht, vooral tegen een goede huur, maar ik geloof dat de domste inlander toch nog te slim zou zijn, om land te huren »waar te weinig water is.” Op bi. 88, 2 der Mad. vertaling leest men: ajgeran 1. On NEW ya a “nj vals de padi op den waren tijd wordt geplant, dan komt er of in het geheel niets van of weinig.» 185 [NB. bij ongeluk is het woord »heel zeldeny (in *t Mad. vivivi) achter *komty uitgevallen. ] De woorden op bl. 34, 16 v. o. vbuitengewone stoornissen welke in de weersgesteldheid hebben plaats gehad» woaden vert. . \ Q e Q. oo Qa in het Jav. door: sen Yun A a) 2M acm A ENN oa Qa. . a. a eA a MAA Cha K) W009 \ de weersgesteldheden die het Odd GDh te ges a). planten op zijn tijd belet hebben. Dat anacn—npam wiaw ye 210 voor /weérsgesteldheidy heeft onzen Mad. zeker weer beneveld, althans “t Jav. engi) vert. hij) door agameny. Wij lezen a ca nu bl. 90, 3 ag aaK aS @] aS 2 END Anan an WA aH am aS baie bin an» ee -8 Wo S> Co .. 0 6) Ea) 0 MN 40 EO vde weersgesteldheid, die de reden is geweest dat er geplant is op den tijd” %. pl. van dat er niet geplant is op den tijd~ (!) Het wordt gaande weg niet beter; voor het Jav. bl. 69, 5: nde djagoeng wordt in gewone tijden door den inlander tot toe- spijs gebruikt; in tijden van hongersnood dient het tot dage- lijksch voedsel (in *t Holl. 85, 7 staat »vervangt het de rijst”) dat meer voedt dan rijsty leest men in.’t Mad. 91, 2 v. o. a5 a) Ug eam Yam eg END TONED en} ye] eumeen cn en Ha 0a, on yqamsa Wag ens gam ag wn ecn uno ya €n3 q00 Ea an 3 7907: @ GO 0 don aN eH AN A aM Qu az) eon oH Ag) | | ae TS a ye TUM) “De djagoeng dient in den tijd als zij slaagt tot voedsel van den inlander; (als zij nie¢ slaagt zou dat ook moeijelijk gaan!) in tijden van gebrek dient ze voor gekookte rijst, meer verzadigd dan ontbolsterde rijst.» Deze onzin heeft men waar- schijnlijk te danken aan de vert. in ’t Jav. van gewone tijden door sd 2A “sn yn | \ “voorspoedige tijden”; deze inl. die toch Cc anders wel Jav. kent, heeft het niet verstaan. Hij kent oy hay | In * Mad. in de bet. van ‘t Jav. han ndoorgaany of an an 4de Volgr. I, 13 186 wslageny , en nu vertaalt hij het door andy. Van de rest zal ik maar zywijgen ; alleen bevreemdt het mij, dat de Jav. ver- taling heeft, »meer voedt dan ontbolsterde rijst.1 Men eet toch geen En aay \ maar @ram (gekookte rijst). Neen, wilde men de voedzaamheid der rijst als plant bespreken, dan had er moeten staan Ue ms Qa a.. De Jav. woorden 73, 3 v. e.: oe eeman aman ae nr Qa e& (ay Q e& eo niech am 9.0m @ 00 Hi aa sy 2) A een ac) aM OSA vals men berekende wat er nutteloos verloren gaat door die handel- wijze” geven ook weer aanleiding tot de wanhopige vert. (98, 1) _ 03] hm 061m ctn a 4m | A 9 2 LOL —ShMH OD w ea aay aj cm ean ecm ean oc) 9 a) ec) oem) 2 «OL Osh mal vals het voordeel dat nut heeft met betrekking tot die handeling ge- rekend werd.y Ik zal maar niet trachten te onderzoeken in hoever deze zin op zich zelf drageljk zou zijn — in het ver- band geeft het onzin. En dat hebben wij waarschijnlijk te danken aan het gebruik van het minder gewone Jav. woord am a om vzonder nut.v BI. 38, 17 v. 0. vwelke nl. bevruchting (in Arabié) met zekere plegtigheidy ... geschiedt. Dit wordt in het Jav. vert. door EN Anan ge. 9a De uitdr. ann g.09 9a kende onze Mad. ples a : vertaler niet en zoo vertaalt hij 101, 6 enh qum Ing 73 Q ~ oo. ‘ aon an a amma 2 ‘ ‘t geen bet. vdoor ze eenigzins in aanraking AL te brengen” met wat? dit blijkt niet; waarschijnlijk dan met de mannelijke dadelboomen ? Kindelijk het slot — maar neen slot is er niet aan. De laatste pagina (78) der Jav. vert. is er in de haast bij in- geschoten en toch stond hierin de moraal van ’t laatste hoofd- stuk: nl. in *t Holl. »de meloen is het aanplanten wel waard, en zou menige desserttafel opsieren.y Zoo zou men dan van dit boek kunnen zeggen: »zonder slot of zin.” 187 Na het voorgaande kan ik kort zijn. Het blijkt, dat de Jav. vertaling niet is 7 la portéey van den Inlander, dat de Madoe- resche vertaling, het boekje hetgeen ik besprak, (de fouten tegen het gebruik van taalsoort, tegen de interpunctie enz., die legio zijn, daargelaten) dikwijls geheel onverstaanbaar is. Reden waarom de onkosten door het Gouvernement voor de vitgave dier boekjes gemaakt (en die moeten duizenden be- loopen) kunnen gerekend worden nutteloos te zijn besteed. Leiden, Januarij 1877. A. CG, Vreepe. NASCHRIFT. Mijn opstel was reeds ter drukkerij, toen ik van mijn sobat Djaja adi Négara, den wakkeren schoclmeester van Pamékas- san, een present-exemplaar van het besproken boekje ontving, waarvan hij zich in een bijgaand schrijven als den vertaler bekend maakte. Als men nu rekent, dat genoemde inlander , niettegenstaande hij jaren lang de Javaansche school te Soera- karta bezocht, het door hem bij zijne Madoeresche overzetting van vde vriend van den Landmany gebruikte Javaansche model blijkbaar dikwijls niet verstaan heeft —- mag men veilig aan- nemen, dat de landman”, voor wien het bestemd is, nog veel moeijelijker den inhoud zal begrijpen. Ik meen in mijn opstel te hebben aangetoond, dat zoowel bij de Javaansche als bij de Madoeresche vertaling , te slaafsche pavolging van het origineel de groote fout is geweest. Wil men dergelijke boekjes in het vervolg nut doen stichten, z00 zou mijns inziens bv. een of andere Kuropesche ambtenaar met de taal bekend, den zakelijken inhoud aan een beschaafden inlander moeten meédeelen en deze daarna meer zelfstandig en overeenkomstig de eigenaardigheden zijner taal het meegedeelde vertellen of beschrijven. Op die wijze zal o. a. Dyjaja adi Négara, ik ben er van overtuigd, uitstekende werkjes kunnen leveren. | A. C. V. DE FRANSCHE SCHILDER PIRON TE ~ BATAVIA 1794. Toen de Fransche schepen La Recherche en I.’Hsperance, die, onder het opperbevel van den Schout-bij-Nacht Bruny-Den- trecasteaux, in 1791 waren uitgezonden ter opsporing van de Jia Pérouse, in de laatste dagen van September 1793 ter reede van Soerabaja het anker lieten vallen, vernamen ze aldaar de gewichtige gebeurtenissen die in hun afwezen in Frankrijk hadden plaats gehad. 1 Die gebeurtenissen gaven aanleiding tot hooggaande oneenig- heden, zoo wel tusschen de officieren en de geleerden als onder de equipagien der beide schepen, de een was koningsgezind, de andere republikein. Het gevolg hiegvan was dat die schepen werden ontwapend en de reis naar Frankrijk bleef gestaakt, terwijl de Etat Majors en de Equipagien op verschillende wijze Java verlieten om naar hun vaderland terug te keeren. 2 Onder degenen, die voorloopig op Java bleven, behoorden o. a. -Piron, Dessinateur aan boord van La Recherche en Jouvency, Jngénieur-Hydrographe aan boord van de L’Espérance. Betreffende eerstgenoemde vonden wij onder de papieren van den Commissaris-Generaal Nederburgh het hier medegedeelde, hoewel onderteekend stuk, getiteld: /Instructions pour le Sieur Pirony, zonder het een of ander te hebben kunnen opsporen, of en welke gevolgen het in het belang der kunst heeft gehad. In de Instructie wordt meerendeels gebruik gemaakt van het meervoud nous en slechts eenmaal het enkelvoud je gebezigd. Wij vermeenen echter dat deze Instructie is gegeven door den ——_—— 1 Voyage de Dentrecasteaux, envoyé 4 la recherche de la Perouse ete., par M. de Rossel, ancien Capitaine de Vaisseau. Paris, 4808. 2 Meerendeels met Cartel schepen; de chef der expeditie Dentrecasteaux en de kommandant van La Recherche, Huon de Kermandec waren reeds voer hunne komst te Soerabaja overleden; de luitenant met rang van | capitaine (op wien het oppergezag was overgegaan) D. Hesmivy d’Auribeau, - ptierf eenige maanden later te Samarang, 189 Commissaris-Generaal Nederburgh, voor zijn ~service parti- culier.y ! Doch hoe dit moge zijn, het levert echter het bewijs - op dat Commissaris-Gencraal of C.-C. G.-G. te midden zijner of hunner beslommeringen niet ongevoelig bleven van de ge- legenheid, die zich zoo ongezocht voordeed, gebruik te kunnen maken van het talent van een man, die als Dessinateur een deel vitmaakte van de wetenschappelijke Commissie, die 2 zich aan boord der beide schepen bevond. Heeft de schilder Piron be- wijzen zijner bekwaamheid gegeven, vermoedelijk kan zulks niet Janger hebben geduurd dan een jaar, daar wij in een brief van den gewezen Ambassadeur aan het Hof te Peking, Mr. Isaac Titsingh, van den 15 Maart 1:96, uit Canton aan den C.-G. Nederburgh geschreven, lezen: dat hij op den 15 Januari te voren, uit Macao een brief van den heer Piron had ontvangen, die met het Engelsche particuliere schip de Soroaster van Manilla daar was aangekomen, met brieven van C.-C. G.-G. en de Hooge Indische Regeering, die ter bestelling waren medegegeven aan de Fransche officieren La Motte du Portail en de Luzancay. 3 Die brieven zouden reeds den 4 December te Macao zijn aan- gekomen, zoo men die met het Deensche schip Cornelia had medegegeven. Van den Ingénieur-Hydrographe Jouvency , waarvan hier boven yesproken werd, vinden wij nog gewag gemaakt in een brief van den Gouverneur van Java’s Noordoostkust aan C.-C. G.-G. van 7 Februari 1795, waarbij hij kennis geefl, dat tot een nauwkeurige opname van Straat Bali, de aldaar verblevene Fransche Ingenieur Jouvency was afgezonden; deze had tevens een verzoek gedaan om als vaandrig-ingenieur in dienst der Compagnie te worden aangenomen. LEorPE. 1 Hierin worden wij versterkt, doordien men in de Resolutien van C.-C. G.-G. van de aanstelling van den schilder Piron niets vinden op- geteekend. 2 Les divers points de vue de cette partie de céte (Baye de l’Adventure) sont parfaitement bien rendus dans les dessins de M. Piron (Voyage (als boven) p. 265.) 3 Ze waren luitenants geweest aan boord van L’Espérance. INSTRUCTIONS POUR LE SIEUR PIRON. : Art. 1. Comme le Sieur Piron ayant été ataché en qualité de Peintre a l’expedition Francaise a la recherche de monsieur de la Peyrouse, Nous a temoigné son desir de trouver de l'employ dans sa dite qualité pendant le temps qu'il sera obligé de rester dans I'Inde, Nous avons engagé le dit Sieur Piron dans Notre service particulier pour le temps que Nous jugerons conveuable, moyennant un apointement de cent Risdales par mois a compter du 15 Septembre 1794 que le Sieur Piron pourra toucher chaque mois sil le juge a propos. Art, 2. Ve principal but de cette entreprise etant de -notre part de faire une collection de plus beaux paysages et des plus belles vues, quoffrent les pays ott nous pourions nous trouver dans Inde, et particulicrement VIsle de Java, od nous nous trouvons a présent, le Sieur Piron fera ce que dependra de lui pour y contribuer. 11 sera obligé de Nous remettre tous les resultats de ses travaux pendant le temps qu’il sera a Notre service, et n’aura pas le faculté de faire des dessins ou des peintures pour des autres, qui que se soyent, sans Notre aven et permission speciale. Arr. 3. Il est donné au Sieur Piron la permission de se rendre a Buytenzorg et dans tels autres endroits du Royaume de Jacatra, ct des Provinces avoisines, que pourront le plus contribuer a lui fournir une riche matiére pour exercer ses talents jusqu’aux limites de Cheribon. On lui donnera les adresses et les lettres de recommandation necessaires aux commandants et preposés de la Compagnie et aux chefs Indiens dans toute letendue de ce pays, qu'il delivrera a mesure qu’il ateindra les lieux de leurs residences respectives, et lui seront fournie 1 Letterlijk afschrift. 191 par tout le transport neccssaire pour sa personne et son bagage, ainsi que toute les autres moyens qu'il pourroit desirer legifime- ment pour reussir dans l’entreprise que lui est confiée. Art. 4. Comme tout le pays quil va parcourir, aborde en paysages, vues et perspectives des plus belles, il examinera autant que possible par lui meme et tachera de s’infurmer chez des autres, quels sont les lieux les plus remarquables et les mieux disposés pour remplir l’objet de sa mission et il les choisira par preférence. Art. 5. Nous souhaitons particuli¢rement des desseins des Maisons de plaisance du Gouverneur-General a Buytenzorg, Tjiceroeca, Pondok Geedee et Tjipannas, comme aussi de la negorie principale de chaque Province: la vallée qui se trouve a cote de la maison du commandant a Buytenzorg, lui fournira un paysage des plus riches et des mieux ordonnés. Art. 6, Au reste persuadés qu’an peintre doit avoir le cours de son imagination libre pour bien reussir, nous ne voulons le gener nullement dans la mamiére de disposer ses desseins, cependant i] nous sera agreable que ses desseins soyent toujours aussi exactement d’aprés Nature que cela lui paroitra convenable. Art. 7. Les belles Cascades n’etant autant que je sache pas frequentes dans ce pays, il tachera de decouvrir celles qui se trouvent dans les montagnes qu'il va traverser et nous serons charmés d’en avoir des desseiis. Art. 8. Le Sieur Piron ne negligera pas les occasions pour nous faire parvenir de scs nouvelles, ainsi que les resultats de ses travaux, en prenaut toutes les precautions possibles afin qu’ils ne puissent etre endommages. Art. 9. Jl lm est enjoint de ne se meler en aucune maniére des affaires qui concernent le Gouvernement ou |’administration du pays et de se borner uniquement aux objets de sa mission, detailles dans la presente. Donné a Batavia ce 24 Septembre 1794, TWEE BRIEVEN VAN DIPA NEGARA. In eene verzameling van brieven en rapporten, gedurende den Java-oorlog van 1825 tot 1830 door Javaansche Regenten en Postcommandanten aan Nederlandsche autoriteiten geschreven, vond ik twee eigenhandige brieven van Dipa Negara, die zoowel om den naam van den schrijver als om den inhoud niet geheel onbelangrijk zijn. De eene is gericht aan zijn zoon Dipa Negara, de andere aan zijne moeder; beide zijn zonder plaats- of dagteekening, doch uit den inhoud blijkt dat de eerste althans na zijne gevangenneming is geschreven, en de laatste na zijne overbrenging van Magelang naar Menado; de volkomen gelijkheid van het papier en van den geheelen uiterlijken vorm maakt het waarschijnlijk dat zij van denzelfden datum zijn. Kigenaardigheden van den schrijver zijn: eene buitengewone slordigheid van schrift, die de lezing somtijds moeilijk maakt; eene overdadige verdubheling van de aksara’s; het doorgaand gebruik van de pasangan ( voor ®; veelal het plaatsen van de pasangan LU, vooral met de soekoe, naast in plaats van onder de aksira: het schrijven van 4 in plaats van 4; het . niet gebruiken van de oF voor de @j; en het gebruiken van de && voor de om, De beide brieven volgen hier, geheel onveranderd, met de vertaling; enkele bepaalde fouten zijn aan den voet aangewezen, Breda, Januan 1877. DE HoLuANDER. 193 Le Q » A Te td pyeqyseR gy fam THEA WT AAW CY o ney auqapadijvnn H) an Ww en mek Bhi hayn anergy an aceon 899 ir cee | un aoa g-nag a eheg gh 0 phlei nea beh bate akan ibaa baba BS ages Hinge Hig quan a enenad as 9 9 00 09 rahindrqueagacganngeney land yo Shasven peseayen geen ne yong ayy nd neha Rips ch an mg Meme eyes enren amayaa yuma gem ‘ Qa Gs 5H] MEN eae wrens nen oS. 99 Son umes p HL y Ql 2 2 ~ Regel 3 en later: om ac 4) 24 gewoonlijk qm ye | wn 4A 5 banal Do ees yay. lees : ” > quaagan ees » beidete Pai vn 6 on 1S lees: «naga » 8 “mn lees : «na713 \ vw 9 eas any lees: yb a 194 acm aa Regel 11 en en again y lees: en en Ui 1 aan \ os oO » 18 enMm,. lees: enmeam). a a oa w 15 enenenys lees: enanana \ Oe ” 16. mMeENaMmenn, lees: man eae S VNC sscgm If. aS a. /_a | hanes 22 aie és \ Woy Snheiabieienaay 20S Wall} Wham en ba e& ‘a e00 40/10 EN 04 g 6 NOAA A EH =A yee) pe Ik SANE he soapenimn sind othg giana aay ‘ genes gun neg shag sa yen mene on UAB neo aaa rararcigunyrgarqungys an an Hn Me Cae am 30 mn an on Eh Aaa AN OSH) cay C) | C) KLEL, a coreg gigs Baga eg Sages an aay 1 yen ag an Sn ac 8 0 a an ™ 3 en TU Un Hen ayany Gh a OM YEA LONG 1. ED 80, HH) a : : MH) AEA CE aie mainline) ie Re Bi gy ge henge segiaygnenen ah ag a " qgemenqaeay* Regel 1 mage lees: ale bb of wags 195 Regel 4 ured anay lees: on 401308) » yw 9 1 lees: unin. » 9 ab lees : ayigur vw 10 Cheney By nag 4410 00) lees: ta ymin Aa ASL, 5 een fo » llen 13. en lees: en ac \ 13 cn 14 sregegges lees: my 0g ag. 0y B00, 0 2 Na mijne heilbede aan u, mijn zoon Dipa Negara, en aan uwe jongere broeders de Bassa’s Merta Negara en Ganda Koe- soeina en al uwe jongere broeders en zusters — denkt niet (bekommert u niet) over mij, want ik ben tevreden en zal mijn omzwerven voortzetten. Uwe jongere zuster Djaja Koesoema gaat mij zeer ter harte; deze moet gij, als beiden daarin genoegen nemen, doen trouwen met uwen broeder den Bassa Ganda Koesoema. Veronachtzaamt uwe bloedverwanten en mijue kinderen niet, Voorts, gij allen, weest niet ongerust, waut ik heb u aanbevolen aan het Gouvernement. Bovendien stel ik het volste vertrouwen in den kapitein Roeps, dien gij als uw oom kunt beschouwen; ik gelast u, Dipa Negara, Merta Negara en Ganda Koesoema, als gij eenig bezwaar op het hart hebt, dien kapitein om raad te vragen. I. Na mijne veelvuldige eerbiedige groeten aan U te hebben aangeboden bericht ik u dat ik op mijne geheele reis welvarend 196 ben geweest, evenals toen ik te Magelang was. De reden, dat ik u dit bericht, is opdat gij niet bekommerd zoudt zijn, als gij aan mij denkt, want ik zelf ben zeer vergenoegd; en om u al uwe kleinkinderen (mijne kinderen) aan te bevelen. Voorts gevoel ik, dat ik zeer groote misslagen jegens u heb begaan, zoowel openbare als verborgene ; schenk mij daarvoor toch veel vergiffenis. Ook jegens mijn’ vader ! heb ik evenzeer misslagen begaan; daarom moeten uwe kleinkinderen, als zij gelegenheid - hebben, op zijn graf gaan bidden om zijne vergiffenis af te smeeken voor mijne openbare en verborgene misslagen. 1 Amangkoe Boewanaé III, overleden 1814. VERNIELING VAN BOOMEN EN PLANTEN DOOR INSECTEN IN KEERKRINGLANDEN. | Als men nagaat welke ontzettende verwoestingen van tijd tot tijd in het plantenrijk worden aangericht door zulke schijnbaar onbeduidende schepselen als de gelede dieren, zonder dat de mensch, die er zich op verheft de gansche schepping in’ hare elementen te kunnen oplossen, de hemellichamen als in de hand te wegen, eenig middel weet te vinden om zulke verwoestingen tegen te gaan, dan voelt men zich geneigd te denken dat de beoefening der natuurwetenschap, althans in dit opzicht weinig praktisch nut oplevert en inderdaad schijnt de Platonische richting die hierin sinds lang gevolgd wordt, weinig geschikt om tot zulke uitkomsten te leiden. Natwuronderzoekers worden onder de bewoners onzer overzeesche bezittingen niet meer gelijk vroeger gevonden; de van Rheedes, de Rumphiussen, de Valen- tijns, de Merians zijn er uitgestorven en sedert dien tijd is het streven in de wetenschap schier uitsluitend gewijd aan het samen- stellen van een volmaaki natuurlijk stelsel, het rangschikken en weder verschikken van planten en dieren, het zoeken naar nieuwe species en derzelver wijze van voortplanting, doch een soms microscopisch insect treedt in een der kolonién onverwachts te voorschijn om een belangrijk middel van het bestaan der gansche bevolking te vernielen en niemnand vindt daarvoor in de boeken eenig redmiddel aangewezen, terwijl men in het moederland zelfs na verloop van bijkans veertig jaren niet eens weet welk gedierte de ramp heeft veroorzaakt. De ondervinding doet mij het Macaulay nazeggen dat hij die zich nimmer in een tropische orkaan heeft bevonden zich van zulk een luchtverschijnsel geen behoorlijk denkbeeld kan vormen en op dezelfden grond meen ik te mogen beweren dat om de verhalen van sommige verwoestingen door insecten in de keer- kringlanden aangericht, te kunnen geloven, men gezien moet hebben hoe een dezer bewerktuigde pesten zich plotseling over 198 duizenden van een der meest reusachtige gewassen verspreidt in een land waar het vroeger nooit gezien of gekend was, om ze in het verloop van slechts weinige maanden tot op den laatsten toe te doen sterven. De periodicke razzias der sprinkhanen — ons reeds uit de Heilige Schrift bekend — zijn snel voorbijgaande en herstellen zich even spoedig, doch er zijn andere soorten bij wier ver- derfelijken invloed vergeleken die der sprinkhanen als van geen beteekenis te noemen zijn en van wier onverwachte verschijning in even groote of nog grootere getallen het nog moetelijker is verklaring te geven, zoodat het al het voorkomen heeft alsof zij op hoog bevel te voorschijn waren geroepen om de bevolking te tuchtigen — of meer in den geest onzer dagen gesproken — alsof zij bij zulke gelegenheden ontkomen waren of ontslagen geraakt van zekeren mededinger naar het oppergezag in de insectenwereld of tegenstander die hen op eene of andere wijze verzwakte en in teugel hield. Juist zoo zwermden achtereen- volgens de Perzische legers over Griekenland, die van Alexander over Azié, de Romeinsche legioenen, de horden onder Attila, de benden der Saracenen over dne werelddeelen en, om de gelijkenis niet te lang te rekken, de Franschen over Europa en de Duitschers over Frankrijk, terwijl bij elk dier gelegenheden de verdrukte volken in verslagenheid vroegen wat de oorzaak was van al dat gewoel even als wij zulks doen naar die van het woelen der gekorven dieren. In 1518 braken op Hispaniola (ITlaiti) ecensklaps heirlegers mieren (Iormica omnivora I. ') uit den grond met het blijkbare oogmerk om de eerste Europesche bezitters van het eiland te verdrijven door middel van alles wat eetbaar was te verslinden en werkelijk zouden zij in dat opzet geslaagd zijn, ware St. Saturnin nict nog in tijds op aanzoek der bevolking tusschen beide gekomen om het te verhoeden, ? ofschoon hij niet kon ver- hinderen dat de stad Sevilla Nueva in een ander deel van het eiland door hetzelfde middel onbewoonbaar werd gemaakt. Deze overlevering zou, wat de opstand der mieren betreft, zeer waarschijnlijk in twijfel worden getrokken, zoo niet in 1760 ——e 1 Myrmica omnivora Latr. Sir Robert Schomburgk geeft in zijn oHistory of Barbados» de kenteekenen er van op volgens Dr. Poh! en v. kollar. Zij komt echter bij sommige auteurs voor onder den naam F. saccharivora, terwijl Sir Robert daarmede een andere soort schijnt te bedoelen. 2 Zie Bijlage I. 199 en daarop volgende 20 jaren dezelfde mierensoort in onder- scheidene veldtochten zulk een reeks van schitterende overwin- ningen op zijn hooger bewerktuigde overheerschers in andere eilanden behaald had dat dezen niet wisten wat te doen of waar zich te. bergen om aan hunne vervolging te ontkomen, sedert .welken tijd nicmand er aan denkt de roemrijke daden van hun voorgeslacht in Hispaniola te betwisten. Men oordeele slechts uit de volgende korte trekken der geschiedenis van West-Indié over het bedoelde tijdvak. In genoemd jaar richtten zij op Barbados, al waar zij zoo men beweerde, in tuinaarde waren aangebracht, zoodanige ver- woestingen aan, zoowel in het dieren- als in het plantenrijk, dat de bevolking er ernstig aan dacht te capituleren en hen het eiland in eigendom aftestaan waartoe het plaatselijk gouver- nement in beraadslaging trad over de noodige maatregelen bij de overgave in acht te nemen 1. In 17638 vertoonden zij zich even schrikbarend op Martinique, van waar zij in 1770 werden overgevoerd naar Grenada, in welk laatstgenoemd eiland 21] achtereenvolgens een aantal suikerplantaadjes onbruikbaar maakten, zelfs het vee, zieke menschen en kleine kinderen aanrandende. 