Handelingen
Oorzaken. Deze ongelijksoortigheid vloeit deels voort uit het feit, dat de Hindoes de ceremonieele handelingen bij de stich-ting van bouwwerken van minstens evenveel belang acht- 1) Manasara beteekent „Kort begrip der Meetkunst". 2) J. R. S. New Series Vol. IV, V, VI en VII. Verspr. Geschr. I p. 169 sq. en II p. 1 sq. 3) Prasanna Kumar Acharya, A Summary of the Manasara, a treatise on Architecture and cognate subjects, Leidsche dissertation, 1918. Voor de opgave der litteratuur over de ^ilpagastra'szie de Aant. hierachter. 1) Acharya, op. cit. p. VI. 109 nische tract at en. ten voor hun duurzaamheid en bewoonbaarheid als de zuiver technische voorschriften; in een tractaat dat op volledigheid aanspraak wilde maken mochten dus de erste zoomin als de l'astste ontbreken. Deels wordt de bedelde eigenaardigheid veroorzaakt doordat de gipagastra's niet „aus einem Guss" ontstaan zijn maar uit allerlei oudere werken zijn saamgelezen en in den loop der tijden zijn gegroeid en allerlei vreemde elementen in zich hebben opgenomen. In den Manasara wordt uit-drukkelijk verklaard, dat het hoofdstuk over den vorst geput is uit de Weda's, de Parana's en de Qastra's (hier-onder te verstaan DharmaQastra's); deze verklaring heeft niet ten doel, zooals men licht zou gelooven, om den sa-mensteller het verwijt van plagiaat te besparen, maar om an zijn werk door de vermelding van de bijzonder gezaghebende bronnen waaruit het geput is, meer autori-teit bij te zetten. Compilatorische Het compilatorische Karakter der gilpacastra's verklaart karakter der tech-j^^-^ens de tegenstrijdigheden, overtolligheden qn hiaten, die men er in groot aantreten. De verschillende systemen van maten komen in den Manasara op drie verschillende plaatsen ter sprake; voorschriften vor het leggen van de fundeering worden tweemaal gegeven; het hoofdstuk over Jaina-godenbeelden bevat allerlei wat reeds elders behandel is, en is ongetwij f eld een vrij late in- interpolatie; evenzoo een hoofdstuk over de bijtempels van een complex, dat klaarblijkelijk uit een Wisnuitisch ge-schrift is overgenomen. Te een tweede opvallende karaktertrek der gilpacastra's ^'"hebben zij met vele Indische werken van didactischen aard gemeen. Wij bedoelen de zucht om te classificeeren en te Rubriceeren, waarmede gepaard gaat de harts-tocht om alles in eigens uit te drukken en met namen te benoemen. Deze en de zoo juist besproken eigens wolden het best gedommende, door den inhoud van een tweetal hoofdstukken mode te deelen; zij kenteekenen alle andere. Het hoofdstuk over bouwwerken in het algemeinen (ivimdna's) handelt zonder een schijn van regelmaat of methode achtereenvolgens over het leggen van de fun-deering; over de classificeering der bouwwerken naar het aantal hunner verdiepingen (een tot en met twaalf; elkeklasse wordt weer onderverdeeld in drie typen: groot, middensoort en klein); over de drie dak-formaties ge- Zucht om olassificeeren (e rubriceeren. Voorbeelden. 1) Acharya, op. cit. p. 19 sq. 110 naamd t^dgara, dravida en ivesara; over den voiTn -en de afmetingen van het topstuk (voor de woningen van qu-dra's, waigya's, kroonprinsen, ksatriya's, brahmanen en goden respect. 1, 2, 2, 3, 31/2, 4 ellen hoog; over de bouwdeelen genaamd stupikUa, lupd en niukhabhudm en ten slotte over de ceremonien bij het plaatsen van den stupikUa. Het volgend hoofdstuk handelend over het bou^v\verk van eeiio vcrdieping vult de reeds gegeven classificeerin- gen aan. Wimana's worden nog onderscheiden naar het bij den bouw gevolgde systeem van maten (in 4 groepen genaamd jdii, chanda, wikaljm en dbhafid) ; naar de ver- houdingen van de hoogte, lengte en breedte (in 3 groepen genaamd sthduaka, dscvua en gayava) en naar hun vorm, mannelijk als zij gelijkhoekig of rond en vrouwelijk als zij rechthookig zijn. Welgoteld hebben wij reeds met vijf indeelingen kennis gemaakt. Daarbij komt nog cen zesde, waarbij 8 typen onderscheiden worden met name jaijautika, bhoya, grhvigdla sivastibamlhaua, crlkara, hciiitipv^iha skcVHlhatdra en kegara, 2) Cijfers. Minder dichterlijk dan deze en dergelijke benamingen, waai-mtde klasscn, varieteiten, typcn, ondeideelen, ja alios wat een naam kan dragen wordt aangeduid, zijn de cijfer-massa's die de gastra's vullen. Of van den pilaster sprake is of van het topstuk, van den vorstelijken draagstoel of van den godenpalankijn, van kooitjes voor huisdieren of van de waardigheidsteekenen van den ca- kraiiXirtiny men ontkomt niet aan cijferreeksen, die de afmetingen en verhoiidingen van alle bouwdeelen met alle onderdeelen vaststellen. Een voorbeeld geven wij hier, waarmede wij voor goed met deze getallen-waanzin hebben afgerekend. Verdeel de hoogte van den upapWia (tempel- basis) in 26 de^len; geef daarvan 3 aan de npdna, 1 aaji den kampa, 2 aan den padma, 1 aan den kampa, 11 aan den kaniha, 1 aan den kampa, 2 aan den pa'lnia, 3 aan den kapota, 1 aan de 1 dlhiga en 1 aan den autarita. Voorschriften Een laatsto eigenschap der Qastra's, waarop hier de voor gewijde en aandacht gevestigd worde, is deze, dat zij gewoonlijk rofane kunst. Voorschriften bevatten zoowel voor profane als voor De stipikila is de „pinnakel" van het topstuk; de hipd is een onderdeel van het dak en de viukhabhadra de nis in het midden van een gevel. Deze namen beteekenen, voor zoover zij vertaalbaar zijn: de Indratelg, het Profijt, de Doorluchtige, het voorspoed-brengend. Bouwnveik, de Roodc Lotus, de Olifantsnig, Skandhatara (?), de Meldraad. gewijde kunst; een onderscheid dat door den Hindoe niet als zoodani-g gevoeld wordt. Volgens zijn opvatting is de menschen-maatschappij een goddelijk instituut en is de \erhouding der verschillende groepen van individuen tot elkaar door onveranderlijke wetten, neergelegd in gezag- hebbende boeken geregeld. Wordt het aardsch verblijf van de godheid volgens geopenbaarde voorschriften geboiiwd, dan bezit de in rang op hem volgende, de vorst, geen vrijheid een woning naar eigen keus te bouwen en te betrekken. Tot heil van hem en zijn onderdanen Iceraart de schrift aan welke eischen het vorstelijk paleis heft te voldoen. Ook de prinsen van den bloede, de ministers, bralimanen, ksatriya's, waigya's en Qudra's mogen slechts huizen bewonen, die aan hun rang en stand beant- woorden. Beteekenis der Waar wij straks nog gelegenheid zullen hebben bij ver-technische tracta-schillende gedeelten van den Manasara langer stil te staan, en voor e on -yjijigj^ thans nagaan welke beteekenis de technische wokkeling der Hm-doe-kunst. litteratuur, waartoe de Manasara behoort, voor de outwikkeling van de Hindoe-kunst gehad heeft. De CiJpa?astra'.s Door schrijvers, die voor hun studien over bouw- en de aesthetica. beelidhouwkiinst de gilpagastra's geraadpleegd hebben, is veelal de voorstelling gegeven alsof de technische voorschriften een zuver aesthetische strekldng zoijn-en zijn met de bekende Grieksch-Romeinsche kunst-regels van Vitruvius en andere klassieke aute. Dit standpunt innemend loopt men gevaar het ware krakter der geschriften mis te verstaan. De taak van den eilinn is niet: schoonheid te scheppen, waarin menschen een welbehagen zullen vinden, maar: de voorwerpen te vervaardigen, die voor den eeredienst bruikbaar zijn, wat zeggen wil, dat de godheid er zijn geopenbarden wil in uitgevoerd vindt. Die openbaringen k u n n e n met de wetten der schoonheid harmonieeren, bijvoorbeeld als de voor de beiden voorgeschreven maten an de ideeele menschelijke gestalte ontleend zijn. Maar even vaak zijn zij met de aesthetica in flagranten strijd. Zijn kunstenaars er in geslaagd de wanstaltige monsters Met terens van hoofden, met bossen armen en beiden figuren van een woest-uitbundige schoonheid te vor-men, zoo is dit ondanks niet  na te komen geschiedt dat niet omdat door eenig verzuim het aesthetisch effect geschäd zou worden. De gevolgen, die het veronachtzamen der godsopenbaringen na zich sleept, zijn veel reeeler van aard. Wanneer het beeldvoetstuk te klein gemaakt wordt — het in een castra — zal de bouwheer het gezicht verliezen; ~) wanneer de pinnakel te groot of te klein uit-valt, zal de bevolking met armoede geslagen worden. Een deur, die „klemt" — waarschuwt een andere gastia -) veroorzaakt overlast door dieven enz. De voorschriften zijn dus niet gegeven om te voorkomen, dat de Quin in aesthetische opzicht zal falen maaiom hem voor 't maken van fouten. te behoeden, fouten die do grootste calamiteiten ten gevolge hebben. Invited van de Of de Qilpins zich steeds door die voorschriften hebben Theorie op de praktaten leiden? Den Janasara doorbladerend krijgt men den indruk, Dat veel wat daarin in voorkomt grauwe theorie is, waarin weinig zonlicht van de praktik is doorgedrongen. Zou do kunstenaar, die een beld voor een tempel te leveren had wel steeds de lengte van den neus hebben afgemeten It may be said that images are to the Hindu worshipper what characters are to the geometrician. To the latter, an ill-drawn free-hand circle serves the same purpose in his demonstration as a neat compass-drawing circle. Similarly, to the Hindu even an ill-shaped image, but one made according to the directions given in his Qastra's serves the same object as a very artistically executed image, provided it is made in Strict conformity with gastric rules. Hindu worshippers of images ignore beauty passively; and this negligence of artistic merit on their part has tended to make the pupil very often a careless worker. G. Rao, op. cit. II, p. 28. Acharya, op. cit. p. 71. Kern, Brhatsamhita, Ver.spr. Geschr. II p. 22. Zooals het voorschrift het wil? Of zou de timmerman de kooitjes van de koninklijke huisdieren wel juist zoo hebben gefabricerer, als de Manasara gebiedt: voor een tortelduif 7 tot 23 angula's  De overleverins Toch is dit zeker niet het geval geweest. der theoretische yjy niag aannemen, dat de bouwkundige voorschriften, zooals wij ze in de Pirana's, Tantra's en gilpagastra's aan-trefen niet door de auteurs dier geschriften zijn uitgedacht maar door hen, grootendeels althans, ontleend zijn aan de kimst, zooals die op een gegeven tijdstip bestond en bloeida. Op het tijdstip der canonizing der voorschriften — een tijdstip dat men zich in een ver verwijderd verleden terug heeft te denken — vielen dus theorie en praktijk der bouwkunst samen. De theorie werd vastgelegd in geschriften, waarvan de Qilpagastra's de belangrijkste zijn. De taal van de oudste redacties dezer werken is zulk corrupt en barbaarsch Sanskrit, dat men moeilijk anders kan aannemen dan dat,ongeleerde gil. Pins de op-schrift-stellers geweest zijn. O Hoe jonger de gastra's worden, hoe erger hun corruptheid. De allerjongste trataten zijn cacographieen, doorspekt met woorden uit de volkstalen, onverstaanbar zoowel voor Sanskrit-kenners, die de vele technische termen niet weten thuis te brengen als voor do cilpins, die het Sanskrit niet machtig zijn. De jammerlijke toestand, waarin de teksten geraakt zijn kat zich gemakkelijk verklaren uit het feit, dat de gezaghebenden voorschriften steeds mondeling zijn overgeleverd, van gu guru op leerling, of — wat meestal hetzelfde beteekent — van vader op zoon in de geslachten der gil- 2) Burgess, The architectural antiquities of N. Gujarat (1903) p. 22: „The Salats (= ^ilpins) are ignorant of Sanskrit, and possess only rough and untrustworthy abstracts of versions of the works". Hadaway, O. A. Z. Ill p. 35: „I have never been able to find a single Sanskrit scolar who understood enough of the technical and artistic terms in use to translate directly into English." Coomaraswamy, Sinhalese Art p. 162: „This litterature has evi- dently remained for centuries in the hands of craftsman, whose knowledge of Sanskrit as a lang-uage was usually slight, though they might know the text by heart. They relied on verbal glosses in the vernaculars, Tamil and Telugu in Southern India, and Sin- halese in Ceylon". Vergelijk verder Ram Raz, op. cit. Introduction. S 8 114 pins. Gewoonlijk zonder de beteekenis van het geleerde to begrijpen hebben de handwerkslieden de traditie over- geleverd met den diepen eerbied, die de Hindoe aan het gesproken woord bewijst. Door den loop der eeuwen werd hot nit't begrepen Sanskrit verminkt, en aangevuld met lukrake verklaringen in de volkstaal ; de groote massa der voorschriften ging verloi'en, zoodat h^en ten dage nog slechts onkele versus memoriales waan'an de betee- kenis nicer geraden dan begrepen wordt, in de hoofden der kunstnijveren zijn blijven hangen. De overlrvorins Naast deze geschiedenis der dood-Ioopende kunst-the- der tooRfpaste orie, hoeft zich een andere afgespeeld: die der levende bouwkunst. kunst-praktijk. Zooals de theoretische voorschriften van mond tot mond, van geslacht tot geslacht werden overge- loverd, zoo werd de toegepaste bouwkunst van oog tot cog van leeraar op leerling overgedragen met de stipte gohoorzaamheid, die geboren wordt uit diep ontzag voor do traditie. Het starste Indische conservatisme kon echter niet verhoeden, dat de bouwkunst — de meest maatschappelijke aller kunsten — allerlei invloeden onderging, in zich opnam on verwerkte. De vrome fictie mocht bewaard blijven, dat de kunst aan zich zelve gelijk bleef en in alle opzichten bleef gehoorzamen aan de onveranderlijke goddelijke openbaringeii, in werkelijkheid ontworstelde zij zich langzaam en gostadig aan den druk der voorschriften. Naar mato de mondeling overgelevei-de wetten verminkt werden en Jumne beteekenis zich in duisternis verloor, nam de invloed der theorie op de ontwikkeling der practiscJie bouwkunst af. Ten slotte ging de kunst een eigen leven leven leven, dat zich in de verschillende landstreken op verschillende wijzen in vrijheid k. On uiten. De ontwikkelins De boeldhouwkunst toont een anderen ontwikkelings- der beeldhouw-gailg. "Kan men de bouw-theorie en -practijk weergeven met twee lijnen, die een punt gemeen hebben en vandaaruit steeds verder uit elkaar wijken, dezelfde figuur kan voor de boeldhouwkunst dienst doen met dit verschil alleen, dat do lijnen dicht naast elkaar bijna evenwijdig blijven voortloopen. De Indische sculptuur heeft niet als de architectuen, eenmaal gehörige, sociale beteekenis gehörig, noch heeft zij opengestaan voor allerlei invloeden van buiten. Toen de legels, die haar de normon voorschriften heeft, eenmaal gehörig waren, heeft zij zich niet meer uit de banden tter traditie bevrijd. De canonieke voorschriften heeft de kunst niet alleen over geheel Indisch godenbeld verschilt weinig van een Ben-galeesch of een Bombay'sch, afgezien van enkele details, voor welker uitbeelding de Qastra's de gilpins vrijlieten — zij hebben de kunst ook gefixerd. Van een ontwikkeling kan eigenlijk nauwelijks sprake zijn. Bij een vergelijking van werken uit verschillende perioden 2) bl I met ontstellende duidelijkheid dat de kunst in den tijd van acht eeuwen niet of weinig veranderd is en dat de kunstenaars, als hun die naam nog toekomt, zich steeds weer vergenoegd hebben met het navolgen van de Gude overbekende voorbeelden. Pas in den alleiiaatsten tijd heeft een jonge generatie van kunstenaars onder Westerschen invloed nieuwe banen betreden. Het zou natuurlijk onjuist zijn de doodslaap der Indische beldende kunstenaars bestaan hanen befreien. Het zou natuurlijk onjuist zijn de doodslaap der Indische beldende kunstenaars bestaan hanen befreien. Waar die drang niet bestan heeft of, in elk geval, niet de spankracht van den canon heeft vermogen te overvleugelen is de diepere oorzaak van de onveranderlijkheid der beeldhouwkunst in de psyche der kunstenaars zelven te zoeken. De rol der gastra's in dezen wordt hiermede dan tot zijn juiste waarde teruggebracht. III. Zijn ook op Java na deze uitwijding keeren wij naar Java terug. technische voor- Wij herinneren ons, dat wij op zoek gegaan zijn naar schriften bekendgj^ Indischen bouwstijl, waarin het prototype der oud- Javaansche bouw werken aan te wijzen zou zijn, en te- leurgesteld tot de conclusie kwamen, dat van een nauwe stylistisohe verwantschap tusschen de Indische en Javaansche bouwkunsten geen sprake is en geen enkele aanwijzing te vinden was, dat vanuit eenig deel van Indie de kunst kant en klaar in Java „geimporteerd" zou zijn. Nu wij nagegaan hebben welke beteekenis de technische voorschriften voor de Indische kunst gehad hebben. 1) G. Rao, op. cit. I, I Intr. p. 47. 2) Zie bijv. de uit verschillende perioden dateerende bronzen Bekend van Qua-natega in O. C. Gangoly; South-Indian bronzes. Willen wij trachten uit te vorschen of som ook op Java soortgelijko tradities bekend geweest zijn. Voor zoover wij weten, zijn in de Bataviasche en Leidsche oud-Javaansche handschriften-verzamelingen Resten van tech-green jilpacastra's opgenomen, maar de bedelde collecties nische litifraiuiir. Grootendeels in NoordBali bijeen gebracht en, als onzc inlichtingen juist zijn, moeten zich juist in het Zuiden van het eiland nog enkele bouwkundigo tractatcn in particulier bezit bevinden. Persoonlijk hob ik slochts inzagc kunnon krijgen van een afschrift van cen zecr coiTupt Balisch geschrift getteld Dharma-laksana (d.i. „Kennierken van heiligdommen") dat voor-schriften voor timmerlieden (hoendagi of wardhki) bevat en dat, hoewel niet direct van belang voor bouw- en bcoklhouwkunst, toch in verschillende opzichten hoogst merkwaardig is. Het w erkje wordt toege- schreven aan Wigwakarman, den bouwmeester der goden, op wiens naam ook verscheidene Sanskrit gilpagas- Ira's staan. Verschillende gedeelten van den inhoud ver- toonen een onloochenbare verwantschap met overeenkom- stige passages uit Sanskrit gaschriften, zoo bijv. de bo- namingen van onderdeelen van balken, de voorschriften, die bepalen welk soort woningen goden, vorsten, priestors, mantri's en de kleine beden mogen be- wonen en dergelijke meer. Zoo kan niet betwijfeld worden of hot Balische geschrift is, waarschijnlijk via een oud- Javaansche vertaling of bowerking, ontstaan uit een Sanskrit origineel en wel speciaal uit een onderdeel van cen Qilpacastra's, dat over het timmervak (sandhikar- ))!(() handelt. -) Hebben er op Bali en ook op oud Google Java, evenals in Voor-Indie, handleiende voor timmerlieden bestan, dan zijn ook de cilpagastra's, waartoe die verhandelungen behoord hebben in gebruik geweest. Het is intusschen wel opmerkelijk, dat van de tech-nische litteratur, op de genoemde overblijfselen na, zoo Verklarins van Jütterer weinig tot ons gekommen is. Een niet onwaarschijn- .0 on re -en vanjij, verklaring hiervoor meenen wij te vinden in het ^ilpaastras "P,, Java, boven gereleveerde feit, dat in  Java heeft plaats gehad, evenals tot op den hundigeii dag op Bali. 0 De tantra's op Maar, zels als te bevvijzen zou zijn, dat de gilpagastra's in den voiTn, waarin wij ze kennen, niet op Java zijn ingevoerd, zou men daaruit niet mogen besluiten, dat hier te lande geen technische voorschriften bekend zijn geweest. Daar de Qilpagastra's grootendeels uit de Parana's en de Tantra's geput zijn en deze werken volgens onwraakbare getuigenissen op Java in groot aanzien gestan hebben is het a priori waarschijnlijk te achten, dat ook :de daarin voorkomende voorschriften over bouw- en beeldhouwkunst hier te lande ingang gevonden hebben. Is op Java den? Hieromtrent zekerheid te krijgen willen vielen van te krijgen of in de Hindoe-Javaansche kunst den invloednis voorschriften te bespeuren vait. Wij kunnen ons te bespeuren? Hierbij gelukkig prijzen, dat de eenige gids, die ons ten dienste staat, de Manasara, waarvan door Ram Raz en Acharya in hunne meermalen genoemde werken, overzichten en extracten gepubliceerd zijn, een tractaat is, dat in Zuid-Indie ontstaan en gebruikt is. Zooals men weet heeft de Hindoe-invloed vanuit Heit Zuiden van het schiereiland het intensifst op Java ingewerkt. De kans dat de speeifiek Zuid-Indische kunstwetten ook op Java van kracht geweest zijn, is dus naar omstandighedeji bijzonder groot. Een typisch voorbeeld hiervan heb ik onlangs van den cud assistent-resident van Zuid-Bali, den heer H. J. E. F. Schwartz mogen vernemen. Hij vertelde mij, dat hij eens had  hij ten antwoord, Neen, alleen zij, die onderwijs bij goede leemieesters genoten hebben." Over de Tantra's zie Dr. B. Schricke, Uit de Geschiedenis van het Adat-grondenrecht, T. B. G. LIX p. 148 sq. Zeer opmerkelijk is, dat, op den cathegetischen S. IJy. Kamahayanikan en vele mantraverzamelingen na (welke laatste teksten wel tot de Tantrische-litteratuur behoore zonder zelve Tantra's te zijn), van Wij nemen het eerst in beschouwiiig de kolom en zijn onderdcelen, die in de Indischo architectuur cen bijna even belangrijke plaats als in de Grieksche inneemt. Upapiiha en ^^^^astia ondeischeidt de itjmpitha ^) (pedestal), de ftdhislana. adhhthd na (voet), de staitibha (kolom, waaronder begrepen het kapitcel) en de pistara (kroonlijst). De vrijstaande kolom komt op Java niet voor, maar wel de pilaster, waarop de genoemde verdeeling toepasselijk is. Bovendien wordt in den Manasara uitdi-ukkelijk gezegd, dat de upapitha en de adhisthana, elk alleen of gecomblneerd, gebczigd worden als onderbouw van heiligdommen, als voetstukken van godenbeelden, kortom als bouwdeclen met een dragende functie. Wij zullen dus in de gelegenheid zijn de oud-Javaansche tempelbasementen, bezw. met de door den Manasara voorgeschreven upa-pitha- en adhisthana-typen te vergelijken. Upapitha en adhisthana worden in het gilpagastra scherp van elkaar onderscheiden. De eerste is  vermoeden dat voor dit verschijnsel dezelfde verklaring geldt die voor het ontbreken van overblijfselen der technische litteratuur gegeven is. De essentie van de strikt esoterische leer was niet op schrift gesteld maar werd mondeling onderwezen; de mantra's echter konden zonder gevaar worden opgeteekend, daar zij hun geheime kracht entleenden aan de bijzondere intoneeringswijze, de begeleidende mudra's, dhyana's enz., die niemand zonder onderricht van een guru ontvangen te hebben zich eigen kon maken. 1) Het verdient o.i. aanbeveling zooveel mogelijk de Sanskrit benamingen voor de onderdeelen der Hindoe-Javaansche monumen ten te gebruiken. Tot nog toe werden de technische ternien ont-leend aan de Grieksch-Romeinsche of Europeesche architectuur liefgeen tot verwarring aanleiding geeft als de daarniede aange-duide zaken elkaar niet volkonien dckken. Een zoo scherp omlijnd begrip als upapitha wordt maar bij benadering weergegen door: pedestal, basement, soubasement, sokkel, voet, onderste voet, terras, onderbouw en andere termen, waar-mede dat bouwdeel pleegt te worden aangeduid. Een tweede reden, waarom het gebruik der Skr. benamingen de voorkeur verdient boven de Grieksch-Europeesche is hierin gelegen, dat in de eerste geewonlijk veel zu verder tot uitdrukking komt welke beteekenis de I n d i s c h e bouwmeesters aan de bouwdeelen hechten. Padma (lotus), kumtida (witte lotus), A-«nt/((i (de „hals" van een pe- destal), pfidu en quihara (het „been" en het,,hoofd" van een bouwerk) zeggen ons veel meer dan „ojief", „halfrond", „rechtstand", „tempellichaam" en „top." Float 1 Kumu<Ja, ~P^, s I, 3 ^ 7^ 1* / \ 1 2 mm^ -^ i: — V 2 1 is; 1 * 1 tz s Fadr. I^ ICapota. 2 \ "nan a. Ronden voJgenn <fen Manusdm {lidm Itdz, PI. IT). b-c Modellen ran upapilha's voh/ens den Manasdra. d-e Modellen V van adhixthdna's volyens den Manasdra (Rdm Rdz, Pl.—I-ll). f. Midden-Javaansche tempefcoet be.staande nit upapUha en adhUthdna. Voor de profdeering val. c. en d. Adhisthana gemist wordt. Bij de laatste komt de conibinatione halfrond-ojief (kiunuda-'padma) veelvuldig voor. Wörde upapitha en adhisthana gecombineerd gebruikt, dan rusted de laatste op de eerste. Van de lijsten en banden die de profileering der genoemde bouwdeelen vornien gecft d? Manasara een uitvoerige beschrijving; van de rechte lijsten W'Orden negen varieteiten opgesomd, die door hoogte en nitsprong van elkaar verschillen; van de ronde banden zijn. Zoo min als andere bouwideelen ontkomen de upapitha's en adhisthana's aan classif icaties. De eerste worden verdeeld in drie klassen, waarvan elke weer vier typen opevert. De laatste zijn onderscheiden in zestien soorten, waarvan de meeste weer onderverdeeld zijn. Wat geven nu de Soubasementen der Midden-Javaansche bouwwerken te zien? Evenals in het cilpagastra zijn ook hier upapitha en adhisthana steeds en overal scherp van elkaar gescheiden. De upapitha, de onderste voet van het bouwwerk, is steeds te herkennen aan de kantha, de,hals", die gevat is tus-schen of ook wel onderbroken wordt door banden en lijsten van verschillend profiel. De adhisthana rust op de upapitha en bestaat bijna altijd uit een combinatie van ojief en halfrond (padma en kumuda). O Op dezenonder bouww, bestaande uit upapitha en adhisthana, komt he eigenlijke tempellichaam te rusten. Ram Raz onduidelijke beschrijving der verschillende typen van lijsten en ronden leent zich niet te best voor een vei-gelijking met de overeenkomstige oud-Javaansche profiel. En. Voor zoover is na te gaan komen alle ook op Java voor (PI. 1) op een merkwaardige uitzondering na. Een in den Manasara vaak genoemd profiel-onderdeel dat ook aan de Zuid-Indische bouwwerken veelvuldig voor- komt, is de zgn. kapofa, lett. „duif" een uitstekende, neer- hangende punt, die inderdaad wel eenigszins aan den kop van een duif doet denken. Dit ornament zcekt men te- 1) Een van de nieest karakteristieke verschillen tusschen de Midden- en Oost-Javaansche architecturen is gelegen in de profi- leering van het basement. Op Oost-Java (vanaf de Singosarische stijlperiode) is het profiel van den adhisthana gelijk geworden aan dat van den upapitha; beide bouwdeelen vertoonen daar de kantha tusschen voet en kroonlijst. Ook het tempellichaam is op Oost-Java als een upapitha behandeld en bestaat uit voet- kantha-kroonlijst. Tjandi Djago's profiel is aldus een stapeling geworden van vier upapitha's op elkaar. Zie de leerzame teekening van de" standaard-profielen van Oost- en Midden-Java op plaat 37 Rapp. Oudheidk. Comm. 1903. 120 \ergeefs aan de Javaansche tempelvoeten. Daarentegen wordt op Java bijzonder veelvuldig gebruik gemaakt van oen niotief, dat gewoonlijk hook-antefix wordt genoemd (hoewel het niet zooals de naam doet gelooven ergcns voorgcvoegd is, maar deel uitmaakt van een rechte lijst) en cenige gelijkenis met den Indischen kapota vertoont, maar dan omgekeei-d de punt naar bovcn wijzend. Of het Javaansche hoekantefix beantwoordt aan de kapola van het gastra en zoo ja of deze afwijking geoorloofd was of wellicht is toe te schrijven aan een verkeerde iiiten)retatie van het voorschrift, zal pas besHst kunnen worden als de tel^t van den Manasara zal zijn uitgegeven. Ornamente, Voordat wij op een andei' onderdeel der bouwwerken tier profic'ondcr.j^j,j.gj^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j^j An het feit, waarop reeds zoo dikwijls gewczen is, dat bijna geen enkele tempel op Java wat de ornamenteering betreffig is gereed gekomen. Rechte lijsten worden veelal versierd met guirlandes van juweelen, of met bloem- en blad- motieven, vcgeis enz. tvrwijl voorstellingen van olifanten, simha's en anuere dio- len, of bloemsnoeren, bladeren e.d. op de kantha's va?! oond-Javaansche tempelbasementen vaak voorkomonde versieringsmotieven zijn. Men denke slechts aan de tjandi's Mendoet, Pawon, Sadjiwan e.a. Als een merkwaardigheid vermelden wij nog een voorschrift nicht een ander hoofd-stuk ') luidende, dat de kroonlijst van een bouwwerk ge-decoreerd mag worden met een rij ganzen (het rijdier van Brahma). Welnu, bij de ontgraving van de steen-massa aan de Westzijde van het tjandi Prambanan- Ram Raz, op. cit. p. 27. Wydia beteekent gewoonlijk, wilde olifanf, maar ook: ..roofdier in het aljemeen'' en „tijger", „luipaard'', „panter" in het bijzonder. Zie de Aant. hierachter. Acharya, op. cit. p. 63. Plaai 2 a. Geornamenteerde lifsten (Dieng-jilateau). b. De kantha van een tempelvoet {iqyapUha) met voorsielUngen van simha's. c. Steen afkomstig van dexa Gilang met wydia en fabeldier. riaat 3 Ijtinili Srikantti met ]]'isni/kii/kii(i (its liookpilaster. Terrein is onlangs een stuk van de kroonlijst van den hoofdstempel voor den dag gekomen, waarop een rij fraai gestyleerde ganzen is afgebeeld. De kolom. Van bijzonder belang voor de oud-Javaansche bouw-kunst is het hoofdstuk van den Manasara, dat over den eigenlijken kolom (of pilaster) met het kapiteel handelt. Helaas zijn ook de over dit onderdeel gepubliceerde gegenvens zoo onvolledig of onduidelijk, dat slechts op enkele punten vergelijking met de Javaansche monuementen mogelijk is. Het bewuste hoofdstuk handelt respectievelijk over de afmetingen van kolommen (de hoogte in verhouding tot de doorsnede), hun vorm, ornamementeering en profileering, de benoodigde materialen, en de ceremonien, die bij de oprichting plaats vinden. De k. Oolom of pilaster kan vierhoekig zijn en heet dan hrahinakanta, maar ook meerhoekig en heet dan resp. wisnukctnta, rudrakdnta, ciwakctnta of skcvndakknta. De brahmakanta's komen op Java aan bijna alle bouwwerken als hoekpilasters van het tempellichaam voor. Maar ook de meerhoekige pilaster is op Java niet onbekend, getuige tjandi Srikandi op den Dieng, waar men en acht-hoekige Wisnukanta als hoekpilaster aantreft. (PI. 3). Van de verschillende pilaster-typen, die de Manasara op somt, kiezen wij nu uit Ram Raz werk de minst ondui-delijke beschrijving o en vergelijken die met een van de pilasters van de zijwanden van de zijwanden van Mendoet. (PI. 4). Volgens den Manasara zijn de versieringsmotieven van den bewusten pilaster — van boven Nach der oder een wirakdntha d.i. een paneeltje met een mannenfigimr (wira), rustend op den phalaka (een soort lotuskapiteel); de kunibha (waterkruik); drie profielen genaamd herika, dsya en tdtika (?) en, aan het ondereind, een kalaca (waterkruik), waarvan het bovengedeelte gevormd is als een durdhura ~) bloem, terwijl het beneden-gedeelte ver-sierd is met paarlsnoeren. Zooals men opmerkt worden ide genoemde motieven aan den pilaster van tjandi Mendoet teruggevonden. Op. cit. p. 36. Het woord durdhura komt niet in de woordenboeken voor; waarschijnlijk is de tekst hier verminkt. De benamingen, die Ram Raz op PI, VI van zijn werk (waar en kolom van Conjeeveram is afgebeeld) aan de verschillende erden geeft, verdienen geen vertrouwen. Zoo noemt hij laimblia een ornament dat niet de flauwste gelijkenis met een werkelijken kumbha vertoont; nagahandha is volgens hem een pa- De beide voornaaniste motieven de k u ni b h a en d e k a 1 a g a 0 z ij n a a n d e n d e n - J a V a a n S c h e p i 1 a s t e r - t y p c n t e r u g t e V i n d e ii. Gcwoonlijk zijn zij zoo verstylcrd, dat de grondvorm er nauwelijks meer in te herkcnnen is, maar bij andere hebben zij hun oorspronkelijk karakter behouden. Zoo zijn bij tjandi Sewoe in de onderste watoikruik lotusbloemen gcplaatst, terwijl de schacht van de lister uit dezell'de kruikopening oprijst (PI. 4); naar onzen smaak een minder gelukkige combinatie, waaruii echter wel ten duidelijkste blijkt hoe sterk het eigenlijke karakter van het kalagamotief nog gevoeld werd. Men merke nog op, dat de buik van dezelfde pilaster-kruik van tjandi Sewoe met paarlsnoeren omslingerd is. Ook in dit detail zal men aan een opvolging van het gastra-voorschrift mogen denken. De krooniijst. Qp de beschrijving van de kolom volgt in de Manasara het hoofdstuk over de krooniijst (prabtUira), waarvan eveneens de relatieve maten en profielen nauwkeurig worden opgegeven. Een van de belangrijkste onderdeelen lijkt de lijkt te zijn een hellend, gebogen vlak, dat ook an de meeste Midden-Javaansche monumenten voorkomt (PI. 8) en gewoonlijk (abusievelijk) als het „dak" van den tempel is aangeduid. Relatieve maten. Nu wij enkele in den Manasara beschreven tempelonderdeelen naar den vorm met de Midden-Javaansche vergeleken hebben, moet een punt, dat tot dusver buiten beschoiuving gebleven is, in ons onderzoek betrokken worden. Zooals reeds vroeger vermeld is, worden in de gilpa-castra's van de onderdeelen der bou Wundern en de onderdeelen dier onderdeelen, de relative maten nauwkeurig vastgesteld. Wanneer nu aangetoond zal kunnen worden neeltje met een bladversiering, terwijl men er toch een naga verwacht en enz. Wat herika-, dsya- en tatika- profielen zijn, is onbekend. Misschien mogen zij met de tusschen kiimbha en kaloQa aangebrachte omamenten worden geidentificeerd. Kumbha en kalaqa zijn synoniemen. Waterkruiken van juist denzelfden vorm als die der pilasters zijn o.a. afgebeeld op het begende relief van Boroboedoer (Hoofdmuur Iste gaanderij, onderste reeks, tableau 16), waar vrouwen water scheppen voor Manoraha's bad. Volgens Havell (Ancient mediaeval Architecture, 1915, p. 57 sq.) is de kiimbha de kruik, die het (7»jrfa (onsterfelijkheids drank der Goden) bevat en is de bolronde vorm ontleend aan de Vucht van den blauwen lotus of de waterlelie (Nymphaea), die in de Indische symboliek een voomame rol speelt. Plat 4 7" S s s g S) 5 r? ^ Q, £, ;:l, 123 dat bij de Javaansche monumenten, niet zooals tot dusverstilzwijgend is aangenomen, de verhoiidingen „op het oog" gekozen zijn, maar geregeld zijn iiaar een bepaald systeem, zal daarmodo onze hypothese, dat ook op Java de cano-niekc regels gekend en gebruikt zijn, zooveel te sterker komen te staan. Wanneer men dan bedoeld systeem tracht op te sporen en daartoe met passer en liniaal op bouwkundige teeke-ningen metingen gaat verrichten, zal men ter dege rekening moeten houden met het feit, dat de Hindoe-Javaansche bouwmeesters dergelijke teekeningen stellig niet hebbeji gekend 0 en bij het uitvoeren der projecten zonder griffisch inter. mediair aangewezen waren op het materiaal zelf, dit is dus de steen. Op welke wijze heben zij dat materiaal gehanteerd? „Voor een Hindoe-gebouw volgens het project van den architect geheel zal zijn — wij laten Brandes hier aan het woord -) — zal het zich in verschillende stadien vertoonen. In de erste plaats wordt het opgezet in den vorm, die hebben meet, lomp, te groot van contours, met in grove stukken aangebracht constructie ornament. Dan wordt dit ornament afgewerkt, zonder zich nog te bekomineren em de verdere fijnere decoratie van het gebouw. De plasters worden glad afgewerkt, de platte banden, waarop straks een bloemsnoer bijv, uitgebeiteld zal kunnen worden, op een zelfde wijze, de paneelen en de casementen worden vlak gemaakt, de stukken, die palmetten kunnen worden op een zelfde wijze. En eerst daarna, als het gebouw nu in zijn constructief ornament geheel is afgewerkt, gaat men over tot verder decoratie van het bouwwerk, door bloembladen uit te beitelen, den kala-koppen en den makara's den juisten vorm te gven De paneelen te verbei-telen tot behangsel-ornament of tableaux en enz. Aan het bovenstaande, dat de door de Hindoe-Javaan-sche bouwkundigen gevolgde techniek in hoofdtrekken voorti'effelijk weergeeft, kan nog het een en ander worden toegevoegd. Zooals uit de hierbij gereproduceerde foto van tjandi Ardjoeno op den Dieng blijkt, is de Hindoe-Javaan-sche tempel opgetrokken uit steenlagen, waarvan de blok- 1) „The „architect" of the West is quite unknown in truly Hindu-work. There is no theorist who sits in an office and prepares plans and calculates stresses, but the head workman directs his coworkers as the work proceeds, working with them on the spot." Hadaway, Ost-Asiat. Ztschr. Ill p. 36. Not. Bat. Gen. 1902 Bijl. XV p. CXLVIH, Inige  neemt drie steenlagen in beskig zoodat twee voegen dwars door het ornament heen- loopen. Dit lijkt niet anders dan natuurlijk. Men merke echter op, dat bij de ondei-deelen van den tempel, die het profiel vormen (de lijsten, ronden, ojieven enz. van den voet, de basis, het tempellichaam, de kroonlijst enz.) wel dcgelijk een zeker verband tusschen die onderdeelen en cle steenlagen bestaat. Jlet plint onder het onderste ojief van den voet van tjandi Ardjoeno is juist een steenlaag hoog, evenzoo het ojief zelf. Daarop rust een stapeling van rechte lijsten, die wederom een steenlaag in beslag neemt; ,de daarop rustendc kantha is twee steenlagen hoog, welker vocg keurig het rechtstand middendoor deelt enz. enz. Men ziet dus, dat de uitspringende lijsten en banden, die de in de oud-Javaansche architectiuir zoo sterk spre- kende liorizontale lijnen vormen, door geen storende voegen onderbroken worden en niets van hun strakke gaafheid inboeten. Door het boven opgemerkte zou men zich licht laten leiden tot de conclusie, dat de steenliouwers bij de profi- leering van den tempel zich door de hoogte der steenlaag de wet hebben laten voorschrijven ; m.a.w. dat zij de hoog- ten der profiel-onderdeelen gelijk gemaakt hebben aan die der steenlagen. Echter juist het omgekeerde blijkt het geval te zijn. Zelfs zonder boukundige teekoning. Alleen afgaande op de foto, ziet men, dat de steenlagen van tjandi Ardjoeno niet gelijk van hoogte zijn. De steenlaag van het onderste ojief van den voet is beduidcnd hooger dan de daarondcr en daarboven gelegene; bij meting blijkt verder, dat deonderling even hooge lagen van het tempellichaam in maat verschillen van de laag die den uitspringende bovenrand van den voet vormt en deze laatste weer van de lagen van het voonDortaal. Hieruit blijkt ten duidelijkste, dat de juist gepperde onderstelling, dat de steenlouwers de hoogten der profiel-onderdeelen in overeen-stemming gebracht hebben met de hoogte der steenlagen, niet houdbaar is, maar dat, juist omgekeerd, de hoogten Profelteekening van Ijandi Ardjoena. De steenlagen zijn met stippelUjiien aangegeven. 125 der steenlagen werden aangewezen door de profel-onder deelen, welker hoog'ten dus van te voren V a s t g e s t e 1 d m o e t e n g e a v e s t e 1 d n. i) Dit geeft ons een interessanten kijk op de werkwijze der Hindoe-Javaansche bouwmeesters. Aan ide door Brandes beschreven phasen die de bouw van een bouwwerk doormaakte, ging nog eene vooraf: De steenlagen werden op maat besteld en gehakt en volgens een bestaand plan in volgorde opgestapeld. Van de aldus in ruwe steen opgetrokken tempel was de  andere weer tot kantha's verhakt worden enz. enz. Daarna eerst werd de tempel verder afgewerkt en kon de decorateur met het aanbrengen van het ornament zijn gang gaan. Bij het bestellen en hakken op maat der steenen is het denkbaar, dat de bouwmeester voor elke steenlaag, d.w.z. voorelk profiel-onderdeel dat zoo'n steenlaag innam, de hoogte willekeurig, d.w.z. alleen afgaande op zijn eigen gvoel voor proportie, heeft vastgesteld. Maar na hetgeen de vergelijking tusschen de gastra's en de Javaansche architectuur reeds aan 't licht gebracht het beschijulijker dat de bouwmeester bij het bepalen dier hoogten bestaande technische voorschriften gvoigd heeft. Het onderzoek naar de verhoudingen der steenlaag hoogten van tjandi Ardjoeno geeft volkomen zekerheid op dit punt. De profiel-onderdeelen van dit bouwwerk staan in bepaalde verhoudingen tot eikaar: A. Upapitha.  tempelon-derdeelen, wordt voorgeschreven, dat de breedte van het bouvvwerk gemeten wordt tusschen de hoekpilasters en in zes deelen verdeeld wordt. Twee zesden zijn bestemd voor de mukhahhadra (middennis) en twee zesden voor elk der muurvlakken aan weerszijden. Dit voorschrift is o.a. bij den bouw van tjandi Kalasan gevolgd. Uit Yzerman's fraaie bouwkundige teekening vai het Oost-front blijkt de breedte tusschen de hoekpilasters in zessen gedeeld te zijn. Precies twee zesden worden in beslag genomen door den voorsprong waarin de ingang gelegen is en een zesde door elk der aan weerszijden gelegen inspringende zijvlakken. De wimana. Op de hoofdstukken over de kolom en zijn onderdeelen laat de Man Asa beschouwingen volgen over de wind' na'fi (bouwwerken in het algemeen en tempels in het bijzon-der), die zooals wij hiei'voor zagen, op verschillende wijzen in klassen onderverdeeld worden. Het materiaal. De eerste verdeeling is gebaseerd op het voor den bouw gebezigde materiaal. Een gebouw wordt niddha (zuiver) genoemd, wanneer maar een mateiiaal-soort bij v. bak- 1 ) Acharya, op. cit. p. 15. Ram Raz, op. cit. p. 51. Seen of natiuirsteen gebruikt is. Op Java behoore dus de tempels op den Dieiig, die alle geheel uit natimrsteen zijn opgetrokken tot het „Quddha"-type. Evenzoo de enkele baksteenen tjandi's van Midden-Java en de vele van Ost-Java. De twecide tempelsoort heet Micra (gemengd), die uitwee soorten steen — baksteen en natuursteen — zijn opgetrokken. Op Midden-Java: de in tjandi Mendoet verscholen tempel, die, zooals men weet, een natuursteenen dak en een baksteenen onderbouw heef t') ; op Oost-Java : de tjandi's Kali Tjilik, Bangkal en vele andere. 