Bijdragen tot de taal-, land- en volkenkunde
„bekende natuurkundige die beide eilanden bezocht, de heer » Lollinger, heeft inderdaad reeds op onderscheidene punten van „verschil tusschen de Flora en de Fauna van beide eilanden „opmerkzaam gemaakt (volgt eene aanhaling). Doch bij den „heer Zollinger zijn dit losse, op zich zelve staande opmer- „kingen, niet, gelijk door Wallace, met eene algemeene be- „schouwing van den Archipel in verband gebracht, en daarom „hebben zij weinig aandacht getrokken.» De vraag, hoe die meemng, dat Bali en Lombok geographisch bij elkaar behooren, heeft kunnen veld winnen, had mijn vriend V. niet lang in onzekerheid behoeven te laten, daar hij die op bl. 256 van zijne eigene vertaling reeds vrij voldoende beant- woord vindt: „Hoezeer zij (die beide eilanden) ook in uitwendig „voorkomen eu physisch karakter op elkander gelijken,» zoo lees 1k daar, „in hunne natuurlijke voortbrengselen vertoonen nzij een verbazend verschil.y Hun uitwendig voorkomen eu: physisch karakter, die waren het welke mij, niet kategorisch, want er konden andere zaken bijkomen, die de kracht van het bewijs dat er wil te putten is, weer verzwakten, maar toch met genoegzame zekerheid de stelling deden uiten, dat beide landen zamenhangen. Ik geloof dat het voldoende is te verwijzen naar hetgeen er in mijn boekje aan die aangehaalde woorden vooraf- gaat en waarop het. woordje „derhalver in hun aanvang betrekking heeft en dat het onnoodig is dat alles hier uitteschrijven. Ook daar had dus het antwoord op die vraag kunnen gevonden worden. En dat antwoord ligt zoo voor de hand, dat ik mij dat andere, dat Prof. V. voor waarschijnlijk houdt, als zou vooral de politieke en administratieve band tusschen beide eilanden daartoe aanleiding gegeven hebben, maar niet zal aan- trekken. Mogelijk dat anderen een verband zien tusschen zulk een band en een geographischen zamenhang, voor mij heeft op geographisch gebied de uitdrukking Coinmissaris voor de eilanden Bali en Lombok even weinig gezag, als de uitdrukking Neder- land en zijne overzeesche bezittingen het heeft, die wij nict minder gewoon zijn nevens elkaar te hooren als Bali en Lombok, | om aan een geographisch verband tusschen Nederland en die bezittingen te doen denken. — Op eene andere plaats van zijn werk, op bl. 363 dl. 1, spreekt Wallace ook wel niet woordelijk van eene geographische verbinding, maar indien dit niet juist het punt in quaestie was, zou niemand er aan twijfelen, dat hij zulk eene bedoelde. Het is daar, waar ENKELE AANMERKINGEN UP WALLACHE)S INSULINDE. De vertaler hier ht de oplossing van het raadsel — heeft namelijk twee zaken verward, die niet by elhaur behooren, ik spreek veal) eert” geent APHIS He grenslijn, hy. of hever Wallace, van eene zoologiseche. Wallace heeft miet aan vene gecwraphische uedecnt. al weven Zijne Werden, sao als die vp bl. 13, wrear tip wat het verschil mm diepte der zeeen due grens- Sijn opmaaht, hebt aanleding tot die verheerde opvatting. Dat verschil tussehen cene geograplische serenslijn, die op den tegen- Sootdiven toestand berust, en Zijne zoulosische , bij welke hij mms dikwyis de oudere toestanden ter verhkhunng noodig heeft, waarby dan tevens aam Zijne Verbeelding vrij spel geweven as, kan hem miet duidelijk voor den geest vestaan Hebben. Hs het waar dat de zee langs die geheele lijn plotseling zi zeer in daepte to vermt en zij dit nergens viders duet, dan geeft wij 162 ENKELE AANMERKINGEN OP WALLACE'S INSUILINDE. dit een sterk vermoeden van het bestaan: aldaar eener natuurlijke, geographische grens; maar zie ik dat bij Bali en Lombok die grens hapert, dat daar, niettegenstaande het vermoedde bestaan dier lijn, grond is om den zamenhang dier eilanden aantenemen, dan schort ik, wat de geographie betreft, mijn oordeel op; de zoölogie mag haren weg gaan. En waarom zou dan ook de Flora niet met evenveel recht een woord mogen inbrengen ? Welnu, deze trekt dwars door straat Soenda de grenslijn harer Soendasche provincie, welke alle eilanden bevat die van Java af tot de Zuidwester-eilanden toe als eene keten zamenhangen, en die wederom in twee onderdeelen vervalt, waarvan het oostelijke, gekenmerkt door casuarines en Nieuw- hollandsche geslachten, midden op het eiland Java begint. Zij, de Flora, geeft dus weder andere lijnen. En de anthropologie geeft nogmaals andere. | Met dat al imponeerde die aanteekening mij in den beginne in zulk eene mate, dat ik mij boog voor het gezag van den Engelschman, dat zoo nadrukkelijk door den vertaler onder- steund werd, en meende een bewijs te leveren, dat ‘t mij niet te doen was om eens opgevatte meeningen vol te houden, zoo ik in de nieuwe uitgaaf van mijn atlas van Nederlandsch Oost- Indië op de algemeene kaart die grenslijn van Wallace overnam. Nu ik echter het gelieele werk van dien schrijver doorgelezen heb, zou ik hever willen, dat met gedaan te hebben. De vraag toch naar de grens van Azië en Australië is eigenlijk die naar eene natuurlijke grens tusschen die beide werelddeelen. Maar zulk eene natuurlijke grens is niet overal te vinden, waar er naar gevraagd wordt. Doorgaans wordt zij zelfs te vergeefs gezocht. Doch ook daar waar zij bestaat heeft men er zich gewoonlijk weinig aan gestoord, zoodat de meeste grenzen conventionele zijn. Ook die van den Oost-Indischen Archipel zijn geen andere, en daar de grenzen van Azië en Australië met deze in het naauwste verband staan, zoo kan die Archipel of geheel tot Azië, zoo als gewoonlijk geschiedt, of geheel tot Australië ge- rekend worden. De natuurlijke grenzen van den Archipel zijn, zoo zij ooit bestaan hebben, tegenwoordig, voor zoover onze kennis rijkt, door de zee uitgewischt. Doch vraagt men naar die der menschenrassen of der Fauna of der Flora, dan zal men eerder cen antwoord vernemen. Wallace is zoöloog : daarom is de zoölogische grenslijn bij hem toongevend ; bij een ethnograaf of een botanicus zullen de andere meer gelden, ENKELE AANMERKINGEN OP WALLACE S INSULINDE, 165 want dat zij elkander niet dekken, dat zagen wij reeds voor de Flora, en voor de anthropologie geeft Wallace zelf (1E, $91 vg) weder eene andere lijn Pt aan: waarom zullen wij geovraphen die van de Fauna uu toeh nag boven de andere moeten huldigen ? Hoe boeiend de leetuur van het werk van Wallnee zij — en voor zoover de onderhoudende stijl daartoe het zijne bijbrengt, geloof ak dat de vertaler zieh een deel van dien lof may toe- eigenen — toch kun ik het oordeel miet onderschrijven dat deze in zijne voorrede er over uitspreekt. Ik moet erkennen dut ik den #gentalen blik die de verspreide feiten weet zinnen te vatten een er gevoletrekkingen van indrukwekkende stoutheid en ver- erassende nieuwheid uit weet af te leiden? er miet in zie. Ik wil den lezer zelf laten oordeelen. Aan het emde zijner be- schrijving van teder der verschillende groepen van den Endischen Archipel geeft W. eene algemeene natuuriistorscie beschouwing, die strekken moet om den toestand te verklaren der tegenwoor- dige Fauna dier eilanden of lever om de geologische geschiedenis te geven, waaruit die toestund zieh verklaren baat. Nemen wij de Timor-groep, waartoe Bali en Lombok bij hem behooren. Fen aantal van 199 soorten van vogels, Waarvan ruim HU te wijd over den Archipel verspreid zijn om ze hier mee te rekenen en 7 soorten van landzoogdieren (waaronder evenwel de gewone meerkat , zeker niet minder algemeen verspreid) geven den sehry- ver den grond voor zijne beschouwing. Hij gelooft niet dat ‘Pino ooit rechtstreeks met Australie heeft zamenuelingen , maar dat op hetzelfde tijdstip. Wierrop in éne mehting de versmalling der zee tussehen Australië en Timor plaats greep, er eene groote afscheiding moet geweest zijn san dee andere zijde van de keten, almaar tot cen tamelijk nieuw tydvak een breede scheudsmuur tusschen de troep van Timor en Java zal hebben bestaan, waar toen eene wijde zeearm weeerschijnhjh de plaats heeft m- genommen van de edanden Balt en Lombok. en dat, terwijl de vuderaardsche vuren die nu vruchtbare eqhanden Tansesaam op- besumden, vermoedelijk de noordelijke stranden van Acte allemgs bt bereden den Oeeaan zullen zijn gezonken De veronder- stelling van deze of dergzebijke verandermygen schipnt hemm need ven one te doen bregerijpen hoe let komt, dat, terwijl se voozels t Daar sk MG Beep steede blijf vleije u over dit unde rw. sp ceruinaal ikt crise? te sallen Kunuru bavdelen dag ak het hier sun hasnea duru, ger «ubbad ob My Yau Bauuerfhiuseu vp Wallsees authapolarsche otellisen de be-| 161 ENKeL® AANMERKINGEN OP WALLACE S INSULINDE. - van deze groep oyer het geheel bijna evenzeer Indisch als Australisch zijn, toch de soorten, die aan die groep bijzonder eigen zijn, voor het meerendeel een Australisch karakter dragen ; als ook, waarom zulk een groot aantal Indische vormen, die zich over Java heen tot Bali uitstrekken , geen enkelen vertegen- woordiger naar de verder oostwaarts gelegen eilanden hebben overgebracht. Het feit dat niet één van die landzoogdieren Australisch of naauw met eenigen Australischen vorm verwant is, versterkt in hooge mate zijne meening dat Timor nooit een deel van Australië heeft uitgemaakt. In dat geval toch zou daar zonder twijfel wel eenige kangaroe of ander buideldier worden aangetroffen. Het is zeker moeijelijk van de aauwezigheid van sommige onder de weinige zoogdieren van Timor rekenschap te geven, inzonderheid van de tijgerkat en het hert; wij moeten echter niet uit het oog verliezen, zegt hij, dat deze eilanden en de tusschenliggende zeeën gedurende duizenden en misschien honderdduizenden jaren aan vulkanische werking zijn blootge- steld geweest. Het land is opgestuwd en weer gedaald; de zee- engten zijn versmald of verbreed; zware stortvloeden hebben telkens en telkens weer vlakten vernield en honderden woud- boomen naar zee gevoerd, zooals bij vulkanische uitbar- stingen zoo dikwijls op Java geheurd is, en het 1s niet on- waarschijnlijk dat eenmaal in duizend of tienduizend jaren een gunstige zamenloop van omstandigheden de verhuizing van een of twee soorten van landdieren van het eene eiland naar het andere zal hebben bevorderd. — Stout en verrassend is het zeker den schrijver zoo ter wille van eene enkele diersoort, van een tijgerkat, die uit Java naar Timor moest overgebracht worden (want de herten houdt hij voor zeer waarschijnlijk in- gevoerd door den mensch), zoo over duizendtallen van jaren en over convulsies van zeeën en landen te zien beschikken, maar genialiteit zou ik dit nog niet durven noemen. Ik wil nu van de gelegenheid gebruik maken om nog enkele vragen en opmerkingen ten beste te geven , waartoe de doorlezing van Wallace's werk mij aanleiding gaf. Ik ben het echter vol- strekt niet met het doel gaan lezen om later daarover aanteeke- ningen publiek te maken, zoodat mij hier of daar wel iets ontgaan zal zijn. Di. I blz. 6. De opmerking, dat de aardbevingen op vele eilanden zouden dienen tot tijdpunten om er gewichtige ge- beurtenissen naar te berekenen, is mij nieuw, althans ik herinner EXKPLE AANMERKINGEN OP WALLACE S INsurINDT. 105 mij niet ze ooit vernomen te hebben, wel het tegendeel , dat namelijk de tnlanuters zulke zaken spoedig vergeten zijn; waar W. in gebreke = gebleven er voorbeelden van te geven, had ik van den ver- taler ven enkel woord hierover en naar aanleiding daarvan het een en ander meer over dergelijke wijzen van tijdrekentuu ver- wacht, daar het menigeen misschien gean zal als mij, dat hij wel wat meer over dat onderwerp had willen hooren. Hoe hij- voorbeeld de inlander zijn ouderdom naar dien van den boom berekent, die op den dag zijner geboorte weplant is, is bekend genoeg. De bekende Maleische schrijver Abdoellah weeft er in zijne Kers van Singapore naar Kölantan (Mal, wite. blz. 73) een merkwaardig voorbeeld van, waar huj verhaalt, dat eene oude vrouw , op de vraag, hoe ond zij wel was, hem op een Klapperboom wees, die reeds ond begon te worden en die door haar geplant was toen Aar klapperboom, dat was die welken men op den dag harer geboorte geplant had. was westorven. Mij dunkt. het is bijna oumogelijk dat Abdoellah die gewoonte met kende, en toeh zeut hy toen ok dit hoorde Kon tk mij miet tohonden en laechte hard op Men ziet het, Alnloellah is ook al geen echte Maleger meer. 1. blz. 107 Ara is miet alleen op Sumatra, maar algemeen mot Maletseh de gewone taan voor sap: In het Lange leiseh heeft het Soendasche (7) monnjet dat woord verdrongen. Dat woord Laag-maleiseh doet mij nog wan iets anders dent on, te weten ann den titel van het werk. Ik dees daar: Uisuling. ehet land van den orang-octan.’ Die spelling vrang-oefan, hoe goed ook gemeend (vroeger heb ik zelf zoo gespeld) 1e aftekeu- ren Wanneer men namelijk dien naam vrang-uetang gespeld net, meent men dat vefang niet meer bosch, wat dan tech de bedoeliny is. daar dee beteekenis van den raam boseh- menseh moet wezen, maar sehuld beteekent, en verbetert daa funn velang in vetfan. Doreh ten onreeite. Oelang Isle Jaca maleische uitspraak van ve/an, even als bijvoorbeeid areng die van aren, Hintang die van Bintan, en alieen im het Laag- maiciech is het woord vraag-vefan de mmm van dien aap: tn med mmaieisch, waar het toeh vok ven zeer wewoorn Waard is, beteenent het noot iets anders dan een wride, ven onbe- echaafde, voort zulk een aap. Bedoelt neen dus diet aap. din moet ten vrang-velang blijven seren en spellen, want elit 1e in net Frar uialersel de nani eu alleen met die Laag-eonierseche Sorliing heeft dat woord die beteekenis, Nn staat er op den titel: -het land van den wilde. » 166 ENKELE AANMERKINGEN OP WATIACR'S INSULINDE. T. blz. 146. Voor die bijenboomen had ook naar Schwaners Borneo, [. 86, mogen verwezen zijn. T. blz. 256. Ik vind het onbegrijpelijk hoe men met zooveel vertrouwen kan spreken over de structuur van binnenlanden, waar nog nimmer een Europeaan geweest is. Dat Borneo uit bergketenen bestaan zou, die uit één middenpunt uitstralen, is wel het algemeene zeggen; ik wil ook de mogelijkheid miet ontkennen, dat dit zoo is; maar het is nog in ‘t geheel niet bewezen en de voorstelling van eene diagonale keten met ver- takkingen van weerszijden, ongeveer zoo als ik dat in mijne geographie heb voorgesteld, acht ik, naar hetgeen wij er van weten , waarschijnlijker. I. blz. 260, ne 8. Dit is niet juist. De Engelsche commis- saris, die te Maulmein, de hoofdstad van Zuid-Martaban of Amherst (eig. de naam der haven van Maulmein), resideert, is ook met het bestuur over Tenasserim belast. TL. blz, 237, no 8. Dien naam, Séboentang, dien ik niet voor juist houd, maar waaraan zich een vrij groote omhaal van zaken hecht, die hier misschien minder op haar plaats zijn, laat ik thans ongemoeid. I, bl. 457 op het einde. Misschien ware hier aanleiding geweest om een woord te zeggen over het instinct dat de in- landers heeten te bezitten voor het opmerken der windstreken en waarvan staaltjes plegen verhaald te worden, die miet ver- dienen zoo maar aanstonds voor onwaarheid te worden gehouden, omdat wij ze niet weten te verklaren. Vrg. [T, 182, waar iets dergelijks gevonden wordt, als hetgeen hier verhaald is. IL. bl. 176. Naar het mij voorkomt was het hier beschreven schip geen ander dan de welbekende Boegineesche padoewakan, de gewone soort van schepen, waarmeé de Boeginezen den geheelen Archipel doorzeilen. Het zijn over 't algemeen slechte zeeschepen, die zwaar stampen en altijd met den wind mee moeten zeilen, daar zij door de massa hout, die boven water is, en hun kortheid bij zijdelingschen wind licht afdrijven. Het is wel jammer, dat de vertaler hier de gelegenheid verzuimde om over inlandsche schepen en scheepvaart het een en ander meetedeelen , iets waarvoor onze ethnographische verzameling hier wel de stof had kunnen leveren, zoo als mede de verhandeling van de Bruijn Kops over de Zeevaart in den Indischen Archipel, Tijds. van Ind. Nijverheid, dl. I. Ook over vlerkpraauwen (Wallace I. p. 528° ware daarin het noodige te viuden geweest. Misschieu ENKELE AANMERKINGEN OP WALLACE S INKUILINDE. 167 heb ik ongelijk met van die aautcekeningen zooveel meer uit- voerigheid verwacht te hebben, maar wanneer ik zie hoe de Fauna door den vertaler in zijne noten met voorliefde bel-andeld is, dan kan het mij wel leed doen, dat de ethnoyraphie zoo daarbij ten achteren staat. Mij dunkt, at komt niet overeen met de belofte door den vertaler in zijne voorrede (blz. AT) aan Zijne jezers gedaan, dat hij hun al die inhtehtingen wenseit te versehalfen, waardoor zij het boek ten valle verstaan en gee nieten konden. Finmers hij zal zieh toch in de eerste plats niet zoälogen van beroep hebben voorgesteld, voor wie het beek nu eigenhijk de meeste waarde heeft. Al had bet door den aard van het werk zelf hestaande overwicht ook niet geheel kunnen weggenomen worden, het komt mij voor, dat dit door de aan- teekeningen toch wel eenigszins had Kunnen opyewogen Zijn. Hilo bl 241, re. 2. Zou ellae miet eenvondivo met het Malerische kela te vergelijken zijn, dat aan tele trekken , doorgaans om het geurt te trekken, beteekent. ook al is er ween hoertje hi? UE bl. 30s. Ter nadere tochehte, van heteen hier voorkiut aver het prut waar Eusulinde zieh ten opzieste der seizoenen in een posters k en westelijk deel splitst, had ik wel eener aan- feeneniue gewensecht naar aanlending van between ih dewover un gaye geograpme heb geschreven. omdat th dasein van de gea one voorstelling, die tk ook Mer terug vind, eenigssins ben afeewehen. Is mijne voorstelling onpnist, dan ware hier gelesen. hent veweest Laur te verbeteren. TP). bl 5555. Misschien zal tot deze schijubarse byfeveernativasce * | der wonder ook wel vern beedrieven. dt dle boomen Aer ia fag beer cum. chat men met het omen: capende one met att san meere: … Wethe a Doner staan. Vee. Pameinina, fava b Zo7. Ib. 510. «Wosarom zou de besenaving der volken van cet ocr be rrebunanersen Kuropa et everigeep Verslecend TH de aislepe eworpen Vorken Kunnen werken ads die der Romeinen’ Maar voor zulke hereeweppe een Zim ceawen vooker, en om ziet 64 eet voormtzicht daarvan te bneneg verbinden, mert men e omtrent de vathascand van den Milerseuen stamm voor 0. sere ecultuur minder zeeptiseh zijn, dan de heer Wala: eronder genoewzame redenen, telkens in dit werk ttr \enneer ik oy) deze woorden niet repheeerde zon mu st zur nn te pe His ee Ber Btntectgs nnn? er ier worcery H reid En dit mag niet. Ik deel Walinee’s vevoelen getee] Dorsten oe gataârenb paneer, als hier «zonder senen tore pesben «, ijt. anes de Vis NE 1 168 ENKELE AANMERKINGEN OP WALLAGE S INSULINDE. zij zich tot die kategorische bewering bepalen, dikwijls, en zoo ook hier, al naar gelang van dengeen, die er zich van bedient, meer of minder imponeerende phrases, waar men zich bij gebrek aan bewijs mee tracht aftemaken. Want een kort en bondig bewijs voor de zaak weet ik niet ooit gehoord te hebben. Wel heb ik er een van het tegendeel. Verlangt gij het te vernemen? Zie hier: Indien het Maleische ras dien aanleg tot hoogere ont- wikkeling bezat, dan had hij zich moeten openbaren: dit heeft hij echter nooit gedaan, niettegenstaande de gelegenheid er toe bestond : ik besluit dus dat de aanleg zelf ontbrak. Want wanneer de voorwaarden voorhanden zijn, waaronder dit of dat met of aan iets geschieden moet en het geschiedt niet, dan mag ik be- sluiten tot het niet voorhanden zijn van datgene, waaraan of waarmeé dat moest plaats hebben. Gij zegt, de beschaving der Romeinen heeft veredelend gewerkt op die der overwonnen volken, waarom zou die der volken van het hedendaagsch Europa niet hetzelfde doen? Ik antwoord met hetgeen ik reeds in mijne Geographie zeide: » Wanneer wij zien hoe de bevolking nder Oost-Indische eilanden, ua zeker eeuwen lang in hunne „bosschen voortgeleefd te hebben, de eene stam van de andere „slechts door meer of minder bedrevenheid in het zich ver- „schaffen van dagelijksche levensbenoodigheden onderscheiden , nwederom eeuwen lang — minstens vijftien — onder den ninvloed van Huindoesche geestbeschaving gestaan heeft; maar „dat de geest van het Ilindoeisme, in plaats van door zijne waanraking eene geestelijke ontwikkeling bij de inlanders in „het leven te hebben geroepen, die zelfstandig rijpte, toch niet wanders dan cen geheel afhaukelijk ravolgen van een gegeven „voorbeeld bij hen heeft kunnen opwekken, zóó zelfs, dat waar wdit voorbeeld, gelijk in de literatuur, uit den aard der zaak „tot meer zelfstandige navolging dwoug, deze hoogst gebrekkig pm was, — moet men dan niet tot het besluit komen, dat het „volk niets uit zich zelf geworden is, maar al wat het ge- „worden is te danken heeft aan anderen? ‘Trouwens waar de waanleg tot zelfstandige ontwikkeling ontbreekt, kan hij met p van buiten aangebracht worden. De geschiedenis der Maleische w beschaving geeft ons recht tot het. ENKELE AANMERKINGEN OP WALLACE S INSULINDE. 169 had die zich reeds lang geleden ontwikkeld, dan moest zij zich ontwikkeld hebben, dan was er eene eigenaardige Maleische beschaving ontstaan, geen Elindoesche, geen Kuropeesche , maar eene eigene beschaving, zoo als ook de Chineezen en de Japan- neezen de hunne hebben. Bestaat die thans? De Hindoesche in- vloed ts over de bewoners van den Archipel heengegaan, ik zeg niet zonder gevolgen, zonder blijvende gevoigen zelfs, maar zonder eene kiem tot leven te wekken, die, gelijk overal in de natuur waar zij bestaat , door mtwendigen invloed moet opgewekt worden. in de zichtbare wereld door warmte en vochtigheid, in de sgrestelijke door geestelijk contact; en nu werkt al weder sedert meer dan een drietal eenwen de Kuropeesche invloed — maar alles blijft bij het oude. Heeft het Maleische rus in de wetenschappen of mm de fraaije Kunsten ooit iets degelijks ge- praesteerd 2 Want het handig navolwen zal men toch geen zelf- standis voortbrengen willen noemen? Goo ook in het intellec- tueie: onderwijs een Inlander ven sande: gu kunt er ven vernis over heen brengen, maar zend heu naar de zijnen en onder de zijnen terug en welden zal dut vernis er weer schoon af zijn. Fasten de Europeanen Luelië verlaten en binnen korten tijd, ereredep omisseien dien wij zouten durven denken, is Indie weer net Indie vien voor eeuwen. - Morten wij dus de inlanders maar tn zieh zelven overlaten , daar wij toch zeker zijn kunnen, dat al onze powingen om ze te beschaven tot niets zullen leiden ? Emmers neen; muur wij moeten ons een ander doel voor coven steien, dan wat wij ons elders kunnen voorstellen te bereiken, Wij moeten hen miet zoeken op te denen tot zelfstandigtend, met het oog daatop, dat Wij her er auaal aan zieh zelven zouden kur en overldtens tot die ceaistandihetdl moet het bestanr van Nederlandseh Ludie Komen: de imiander Kan dat miet. De sr donder vameis:k as een hind selijk maar met de bestenmning oon steeds Kind te blijven. Er zal noet een man Van Len greersen , duartoe mest hij de heem. Welnu, dit voor oogen Seudende zullen wij den inlander toen webakkig kunnen maken en one dace van een plicht jevens hem Kuster. aen wij door de verccuding, Waarin Wij hant eehmindl tot lem slateelt sneer aan hem: dan aan anderen sehutdie zeen. Want de spon, Wansrer die verpiieh tun rast, ie scheren se omenrsenenbefde. doch aie Wat sk daar vand te weg verl raagsrp dan het taferee) dat (rawfurd van de ae beerlani der ce ders ophacstoea dat chy sie tegenhanger van het mu se, re mire beer staple er Ijs Db ar en 170 ENKRIE AANMERKINGEN OP WALLACE'S INSULINDE. natuurlijk begint met hen die ons het naast zijn. Aan ieder het zijne. De inlander van Ned. Indië komt óns toe en wij mogen ons niet aan hem onttrekken, zoolang wij er onze eigene ontwikkeling niet voor behoeven te verwaarloozen. En om nu niet bij het zoo in ‘t algemeen uitspreken van dat principe te blijven staan, om geen aanleiding te geven, dat men, wat ik zcide, voor groute woorden houdende, zich daarvan afwende, zoo ga ik nog een stap verder. — Wij zullen den inlander dus geven wat hij naar zijne bestemming noodig heeft; wij zullen hem die kundigheden bijbrengen, waarmee hij gelukkig kan leven; geen hoogere wetenschappen, waaraan hij nooit iets zal hebben. lieer hem stoommachines maken, ik heb er niets tegen, maar voeg er geen theorie bij van hoogere mechanica, wier wetten de stoomkracht aan zich onderwerpeu. Ga niet door op hetgeen gij in onze maatschappij te recht verlangt, dat zij het waarom der dingen begrijpen; dat zullen zij toch nooit leeren ; leer hen, zoo als gij het de kinderen doet, eenvoudig , dat iets zoo en zoo is. Leer hen geen ars poëtica van Horatius, daar gij vooruit weet dat er nooit een dragelijk gedicht uit hun brein zal voortkomen. Maar onthoud hun nu ook al wat hun uadeelig is; reken er niet op, dat gij ze zoover zult brengeu, dat zij als vrije menschen, dat is, niet onderworpeu aan den dwang hunner lusten, zullen laten wat zij laten moeten; maak het hun onmogelijk dat zij zich aan opium en verkeerde dingen te buiten gaan, door hun de gelegenheid daartoe te benemen, en zoo het ook in Indië waar is dat luiheid is des duivels oorkussen, be- denk dan wat gij kunt om hen aan ’t werk te houden, ten cinde de noodzakelijkheid van straffen te voorkomen zoo er uit luiheid kwaad wordt bedreven; ofschoon — kwaad doen is ook een doen, en een echte luiaard doet niets. Maar met dat mets doen komt er ook niets in het huishouden en dan komen de behoefte en de nood, en de nood baart of kwaad of ellende: reken er niet op dat hij den inlander zal leeren bidden. Zorg dus, dat het zoover niet kome. Fin willen zij niet werken — wat zeer mo- gelijk is, niettegenstaande gij hun de gelegenheid geeft tot vrijen arbeid —, dwing ze dan om hun eigen bestwil. En hiermede neem ik thans afscheid van het werk van Wallace. en nu de enkele bedenkingen, die ik er tegen had, mij van het hart zijn, maak ik, voor dat ik eindig, nog eens gebruik van de gelegenheid om te getuigen dat de lezing van het werk en van vele aanteekeningen mij ven genot was, het- geen ik hoop, dat velen met mij deelen zullen. Leiden, Sept. 1872. Du. J. Pusapeet.. 0 0 0 0 DJAJA BAJA. ZIJN LEVEN EN PROFETIEEN. Het jaar 1800 A. J. en 1871 A. D. Nog niet lang geleden maakten de couranten melding van eenige rustverstoringen, die in Midden-Java plaats hadden, en waarop de man, wiens naam aan het hoofd van dit opstel vermeld staat, een onmiddellijken invloed zou uitgeoefend hebben. Overleveringen en geschriften mochten wellicht tot dit vermoeden het hunne bijgedragen hebben, zeker is het, dat zijn naam in die dagen algemeen bekend raakte, en de mare zich van Oost- tot West-Java voortplantte, dat door zijn toe- doeu het tumult ontstaan was, of wel het vuurtje daartoe aangeblazen werd. Al mochten ook sommigen, door verschil- lende beweegredenen daartoe geleid, zijn naam niet openlijk durven uitspreken, hij zweefde niettemin op aller lippen, en als onmiddellijk gevolg vloeide daaruit de vraag voort: „wie is of was Djaja Bäjä?r Als nu als algemeen antwoord op die vraag gezegd werd: #Djâjä Baja was een koning en profeet, die het Javaansche volk voorspellingen heeft gedaan omtrent de rampen en vernederingen, die het te lijden zou hebben, alvorens tot macht en aanzien te geraken,» dan vervulde dit eenigen met zorg voor de toekomst; anderen, wellicht uit sympathie, begonnen mede te profeteeren, terwijl weer anderen medelijdend de schouders ophaalden. Geen dezer drie hande- lingen zijn goed te keuren, want waar de geschiedboeken eens volks, hetzij dan in zijn voor- of nadeel, voorspellingen behelzen, waaraan dat volk allicht vertrouwen hecht, dan zijn goed- of afkeuringen overbodig, doch een onderzoek naar de bron dier voorzeggingen aan te bevelen. Weinigen hebben zich daarmede bezig gehouden, zelfs zij, die de profeten van het Joodsche volk van voren tot achter Dikjâ Baja. 173 en omgekeerd konden opzeggen, waren verwonderd te hooren, dat ook het volk, in welks midden zij leefden, een profeet had. Ja, wat meer zegt, dat het volk met kinderlijke eenvoudigheid ook aan dien profeet geloofde. Zij, die geleerd hadden allerlei kwestieuze en mystieke zieners van uitheemschen oorsprong met ontzag te beschouwen, honden niet begrijpen, dat een volk vertrouwen stelde in de voorspellingen van een profeet uit hun eigen stam, in hun vaderland ge- boren, opgevoed en gestorven, kortom uit de natie zelve voort- gekomen. Zoo oort dan wordt in Djija Baja de spreuk zelogen- straf: -(ieen profeet is gecerd in zijn eigen vaderland.» Hij toch, de nationale profeet, vervult met eerbied en ontzag allen, die hem leeren Kennen, en zoo de Javanen, even als somtnige Christenen de gewoonte hadden am bij het noemen van een heilig persoon, een kris te slan, zoe zon zulks zeker bij het uitspreken van zijn naan niet achterwege blijven. Misgunnen wij hun dan ook dien enkelen profeet niet; trachten wij veeleer door dien nuur en zijne voorspellingen en allegorién te leeren kennen, ook te begrijpen, Weeren wij den eerbied en het ontzag, dat voor hem: gexoesterd werdt, hebben teu te schrijven. en wagrom. bij eenige rustverstoring op Java. zin boek het allereerst tot sranvbank strekt. Ware de Javaansehe letterkunde onder de Kuropesehe ine zetenen wat meer verspreid, zeker zon dan ook menige verwik- kein, die nu dy dee mmister Metnmighkenl sonen met ont- steltens om het hart staat. uit die letterkande zelve op te Vossen ziju. Hoe velen zijn er eehter met, die schier een half menschenleven onder dee javanuneche beveling doorbrengen. en zelfs nooit notitie genome: ebben van inne tant. Krat stim Vars brarne taslkundive zeewrnerten. Fin otezelfde mensehen kiagen dan somwijen nog, dat hime eigene detterkunde in den v reen: le zou weinig bekend is. De bronnen, waaruit men de geseliedents en praft teen van Drags Hayat han deeren Kernen. hest: Hit eeuive tandseniifter, wasrvan cuheien an dink vin uitwegeven. De iaralse:ritter: Sane th set kunnen rattheesen, Zijm drie cn vetad Naam Verse i cen he toden en redartse. Ut vo slrok ution evene Lepanit aie. acer Fewer Il} bee mernd, Cot eers fee Wepre RAT Gee vente fat be ett. ~ Hoistors af Sivas val IN. pean’. an, en ode A merspra.en Avent Winter, ble ceed, biz 288, coel wat wel net Voartedelrie le ts, 174 Djaja Baja. de #Sö&rat Djaja Bäjâr voorkomende in de bloemlezing uit ja- vaansche geschriften van Dr. de Hollander. Van alle deze wer- ken heb ik voor zoover noodig gebruik gemaakt. Voor de profetieën echter het meest van het hs. [ en van dat van Dr. de H., voor de allegoriën grootendeels van genoemde Zamen- spraken. Nog zie ik onder de handschriften in de Bibliotheek van het Nederlandsch Bijbelgenootschap melding gemaakt van „Pratelannipoen ingkang kasëboet kitab masaral» no. CVI, terwijl onder no, LAXXIX, 9, nog een ander geschrift wordt aangehaald. (Tijdschr. v. N-I, 1870, II. 186). Ook Dr. de H. noemt op blz. 240 no. 17 van meergemeld werk nog het boek » Pralambang” of het boek der voorspellingen, een geschrift dat aan Djaja Baja wordt toegeschreven, Mochten eenigen hiervan al verschillen van de door mij ge- bruikte bronnen, zoo kan dit onderscheid toch niet groot zijn, en zal het zich wel bepalen tot eenige verplaatsingen en bijvoegsels. Het geschiedkundig en apocalyptisch gedeelte is te beknopt, dan dat andere uitweidingen dan uitlegging of beeldspraak van den overschrijver daaraan toegevoegd zouden kunnen worden. Alle lezingen komen hierin overeen, dat zij eene verkorte ge- schiedenis geven van jaja Baja’s regeering, om daarna zijne profetieën en allegoriën te behandelen; doch het eene handschrift begint met de geschiedenis, een ander met de profetieën, een derde eindelijk met de zinnebeelden, terwijl dat, hetwelk Dr. d. H. gebruikt heeft, en zoo ook hs. I, met Java’s eerste volkplantiigen een aanvang neemt. De apocalypse van die ge- schriften bestaan, zoo als reeds gebleken is, nit twee rubrieken. De eene omvat alle profetieën omtrent de rijken met hunne vorsten, die achter elkander na Djaja Bäjâ’s dood zullen opko- men, bloeien en ondergaan. Hierin worden plaatsen en jaartallen vrij duidelijk vermeld. De andere rubriek omvat ook voorspel- lingen omtrent diezeifde rijken, doch de geheele profetie be- staat uit eene korte symbolische zinsnede, het best door het woord allegorie weder ve geven. Dan, daar die zinnebeelden zeer onbestemd zijn opgeschreven , blijft ook de verklaring duister. en al heeft Winter in zijne Javaansche Zamenspraken, die nog zoo duidelijk verklaard, toch staat het elken Javaan vrij. afgescheiden van de Solosche uitlegving, er cene eigeue ver- klaring aan te geven, waarvan, wat de toekomstige gebeurte- nissen betreft, eeu ruim gebruik kan gemaakt worden (1). Bij de behandeling van bovengenoemde geschriften heb ik Diaja Bard. 175 bijzondere uitdrukkingen of weinig voorkomende woorden aan het einde van dit opstel verklaard, met aanwijzing van de bron en het geschrift, waarin die uitdrukking of dat woord voor- komt. Wat de handschriften betreft, ik heb die met I. IT en IE gemerkt. Het handschrift | heeft met dat van Dr. d. HI. veel overeenkomst, doch het is wat uitgebreider, daar er eenige bijzondere beschouwingen in worden opgenomen; hs. [I kan beschouwd worden als een uittreksel uit hs. |, terwijl ne III de profetieën en gelijkenissen te zamen behandelende, tevens bij de meesten de Tjondri Sanghalt aangeeft (2). Dit laatste zou nu wel voor het vesehtedhundiz gedeelte het du delijkat zijn, zoo de geschiedenis met een aantal dier jaartailen luzenstrafte. In verband met een en ander laat zieh de geschiedenis van Disja Bays het best verdeelen in I. Toestand van Java voor de opkomst van het rijk Daha (Reeltri). Hi. Djaja Baja, als koning van Dalm, profeet, wijsgeer, heeruar, sterrekundige , enz. DIN. Zijne profeten. IN. De allevorien. terug, tet besluit, een onderzoek kan dienen naar de waarde dezer geschriften, de taal Waarin zij geschreven zijn, en den toad waarin dhe Voorspeinngen geboekt werden, [. Teoestand van Java voor de opkhemst van bet rok Data Hoeveel wetensehappelike nasporingen. Wat sema beschrij Virseten Vath rune Huet ontenferen var hesecoresven steenen of Diet vern. lere ti ther beebs, op A th ry rites grenst ZIJN. ger Zaar oder oudste geeseindesdenis , met name tot aan de ophonst van Data wel immer een gesleten boek voor ons huren Con za ede opeheurst Mem dit rich tot aan den ted dar Mad or out zee ordina er teen optreedt, zijn temen. Jsthaden en Herten pee gert ordent, doei de faer en daar verseretd tee hae Paree de Geaeret doer vonstru tie, beeldiouwwerk en op seconden er! oe UE. Error basis, Wibo Let ereen we der aastori err ED OT Ad trekken, Secate ver Verzelijnitg Van Java met den toestand van eunigieide popben en oetlanden, van eenige aanteekenmpen In 176 Djaja Baja Chinesche kronieken of elders opgenomen, van den invloed dien de Indische beschaving op Java heeft uitgevefend en van de verwarde overleveringen in de oudere babads vermeld, kan een verhaal gemaakt worden, dat voor eene kroniek van Java zou kun- nen doorgaan, indien men niet wist, dat namen van vóór-Indische en andere Javaansche rijken, steden en koningen door elkander zijn opgegeven geworden, als uitsluitend tot Java te behooren. De legenden van Bhattärâ Goeroe met zijne twee zonen Bhattara Wisnoe en Bhattara Brama, van Adji Saka, vorst van Méndang Kamoelan, van het rijk Ngastina enz., zijn verhalen die men in de daarover handelende boeken lezen kan '). Ge- noeg zij bet dus hier te melden dat in de 5e of 6e eeuw volk- plantingen uit Hindostan aankwamen, die door hun invloed op taal, maatschappelijke gewoonten en instellingen der Ja- vanen terugwijzen op eene vreedzame, doch langdurige ver- overing, die het kenmerk van oorsprong wel laugzaam, doch zeker in den boezem van het volk heeft gegrifd. Dat het volk daarvan echter onhewust is, kan ons niet verwonderen, dewijl Islamitische overleveringen, hoe verward dan ook, de kennis aan de voormalige Boeddhisten verdrongen hebben. De oude ge- schiedenis van Java, zooals die thans den Javanen bekend is, is op die Islamitische overleveringen en vermengd met diabo- logie opgebouwd. De inleiding tot jaja Bäjä's geschiedenis, o. a. bij Dr. d. H. en hs. I voorkomende, kan hiervan tot voorbeeld dienen. „De Allerhoogste beval den Sultan van Ngroemn alle nog woeste landen te bevolken. De Sultan vraagt nu zijnen Patih, welk land nog onbevolkt is. De Patih hierop geene inlichting kunnende geven, herneemt de Sultan: wij zullen het dan vragen aan al de kooplieden, die op den Oceaan rondvaren.r De kooplieden worden geroepen en ondervraagd; zij antwoor- den, dat het het eiland Java is, veertig dagen zeilens in omtrek. #Patih,s zeide de Sultan, rust 20000 huisgezinnen uit; wij zullen ze op Java overplanten.s Toen werden ze met schepen naar Java overgebracht. Na 2 maanden waren er echter nog maar 20 huisgezinnen over, de overigen waren door de booze geesten verslonden. De 20 overgebleven huisgezinnen vluchtten naar Ngroem terug, en gaven den vorst verslag, dat de 1) Over de voorgangers van Djâjk Bâjâ handelt voornamelijk het boek Parikösit. Djaja Baja. 177 anderen verdedgd waren geworden. Nu verzamelt de vorst alle pandita's, en hij sprak tot hen: „Help mij om de booze geesten van het eilaud Java te verdrijven.s De pandita’s zeiden : # Indien U.H. het goedvindt, zullen wij ze door toovermiddelen ver- drijven.» Nu zijn die pandita’s reeds op het eiland Java aange- komen, en hebben hunne toovermiddelen naar de vier streken des heinels uitgestrooid, Den daarop volgenden nacht werd er een geluid gehoord, als van een wind, die door het heelal loeit. De toovenaars zelven werden er bevreesd voor, zoodat zij ter middernacht nog niet sliepen Het was het geschreeuw van de booze geesten, dat men in dien nacht hoorde; ze kwamen met de menschen echter niet tm aanraking. Nadat die geesten ver- slagen waren, bezwijmden zij; dicht in elkander gerold, rolden zij verward en door elkander ter aarde. Im verwarring draaien ze om en om en in allerlei bochten. Er waren ongeveer 10 millioen. In alle streken kon men hun gedruisch en gegil hooren. De ongelovige geesten bezwijken, wel 90000, doeh de gelovigen blijven ongedeerd, want zij waren der godsdienst getrouw en zonder schuld. Allen, ook de berggeesten nemen de vlucht naar den oceaan, zoodat geheel Java wezniverd was, en den volgenden dag de zon weder heider te voorschijn kwam, Van dezen gunustigen uitslag wordt den Sultan van Neroem kennis gegeven, waarop eene nieuwe Kolonie van 20000 huis- gezinnen naar Java gezonken werd. Zij ontgonnen de velden en akten de bosschen om, en nooit had er venu misdrijf onder hen plaats. Al meer en meer breiden zieh hunne sawahs en gogovelden wt; langs het noorderstraud varen handelsprauwen, en de voor- spoed van het land neemt toe, Een vorst was er tot nag toe op Java niet geweest, ook harden de menschen nog geen letter- schrift. Zij leefden steehts als vogels, Doch 170 jaar (volwens anderen :500) na die hermeuwde volkplanting, stelde de Aller- hoogste een koning aan; dit was het tijdperk Daman Tirta ©, en 100 jaar daarna verwekte God den vorst van Wirata.- Is onnoodig de verladen der eerste rijken hier verder te servolgern: , het chronologisch overzieht daarvan te lierachter mealeceiterdd, Mirata wordt: over het algemeen als het eerste rijk genoemt: van de overige rijken, die eenige zekerheul van bestaan ople- veren , Kunnen alleen Méndang Kamoelan eu Prambanan worden opgrseeven. Over Nyastiua wordt ons gemeld, dat op den over- 178 Djaja Baja. wal een rijk van dien naam lag, welks vorst Praboe Djaja Baja heette. Deze was een afstammeling van Ardjoenâ, en had (vol- gens sommige geschriften) een Patih Adji Saka, die vele reizen deed, en “ook het eiland Java ontdekte, waar hij eene kolonie stichtte. | Volgens het hierboven gegeven verhaal, zou die last van den vorst van Ngroem uitgegaan zijn. Doch hoe dit ook zij, de overlevering heeft gewild, dat Ngastinä eene historische plaats onder de javaansche rijken zou innemen. Eene reeks van vor- sten laat men verder over dit Ngastinà regeeren, totdat de laatste, Dyjaja Baja, de zetel van het rijk naar Daha of het tegenwoordige Kediri verlegt. Volgens andere verhalen was Djaja Baja afkomstig uit het rijk Wirata of ook Méndang Kamoelan. Het jaar 800 wordt evenwel algemeen als zijn leeftijd aan- genomen, Dit, voor wat Oost-Java betreft. Van West-Java zijn uit dien tijd weinig of geen oorkonden. Opperhoofden, uit de oudsten van het volk gekozen, bestuurden de kleine patriarchale staten. Door lichaamskracht of moed tot voorganger van hunnen stam benoemd, wisten zij die natuur- menschen door hunne overmacht te beheerschen, daarin bijge- staan door geestelijken, die de bevolking voorgingen in het aanbidden en vereeren van boomen of steenen, en voor zoover noodig, door waarzegging en voorspelling uit vogelvlucht enz. hun invloed versterkten. Ware er een groot en machtig rijk ge- weest, dan zou de overlevering daarvan wel melding gemaakt hebben; wij mogen daarom besluiten tot het bestaan van een aautal kleine stammen, steeds elkander beoorlogende en ver- nielende. De indische kolonisten schijnen zich meer in Midden- en Oost-Java te hebben opgehouden: slechts een klein gedeelte hunner trok door Cheribon naar Bantam, waarvan later een aldaar gesticht rijk, gewoonlijk Padjadjaran genoemd, de sporen droeg. Gemeenschap hebben echter Oost- en Midden-Java met West-Java weinig of niet gehad. Bij de troonsbeklimming van Djaja Baja was, zooals ons verhaald wordt, geheel Midden-Java tot aan Pasoeroean tot een’ rijk vereenigd, met de hoofdplaats Daha. In hoever die groote uitgestrektheid gronds op den naam van vrijky aan- spraak kon maken, valt lichtelijk te beseffen, als men nagaat, dat wegen noch communicatie-middelen de verschillende deelen van zulk een rijk vereenigden, dat boepati’s als leenmannen in Djäja Baja. 179 streken niet onmiddellijk bij de hoofdplaats gelegen, konden uitvoeren wat zij wilden, en dat de vorst van hun bestaan geene andere kennis droeg, dan als zij éefnmaal 's jaars hunne opwachting ten hove Kwamen maken. Doch ook dit hulde- betoon werd, evenals het opbrengen van schatting veelal nave- laten. zoodat het geene zeldzaamheid was, zoo een vassaal zich van het hoofdrijk afscheurde. Zulk een rijk als dat van Djaja Baja en later dat van Madjapahit bestond dan ook meer in naam. dan in werkelyk- heid. Er was geen eenheid en band en van daar dat zoovele rijken nevens elkander opkwamen en vergingen. Zi. die zich een aanhang konden vormen, stichtten een rijk en de bevolhing be- schouwen zij alx hunne slaven, waarmede naar goedvinden kon gehandeld worden. Kunsten en wetenschappen konden onder zuike omstandietneden zelfs niet geboren worden, doeh cene gunstize verandering ontstond er, toen de Endische beschaving Var eenw fot eeuw zieh hoe langer des te meer over Java ver- bradde , en van heverlede de toomelooze willekeur van dat wroot aantal dwineelanden gebreideld werd. Het is door den invloed van die Indische beschaving op Java, dat het rijk Data zich boven de anderen. met name de meer oostwaarts gelegen Landen kou verheffen. i. Diata Baja als honing en profeet. Ds Ba verplaarste dan omstreeks NON AH, raar AD) der or ksseted ner Daha. A tetget wo mes. dat rap mele Bb heeft. cen RIP ETS ent ope Ser hj Bari toc met grist zeen, Ove seventeen er de at veen Sor zeep ven prefetteen pleiten & arten en, TE. aant en > Aere steh een kundig man te zijn er tn Veorstisder Mat entwined 2 Ae vaal veer worde hewn de Low. with de bru? Te Weest. tries on Miatar , bekend onder den vm van Dur starut „toe zee peven, Dit Henst echonw is bebestend met tafreeaee ut dee eerde cs Aar Hane. en waareehulyk Geert dee bees onweer ee tufieeen we love doar merten Van armas weseiiedenes vet zet Nanshrit im de Kivsttaal overs driest) deer Eer ve Fn aa mm de Be nf PO een, Boen tw erde ekg heefd tal oge init eth jaartal, dat uit vier eijfers bestia, en wpe as 180 Djaja Baja. op een tijd terug, volgende op de eeuw, waarin Empoe Poejwá zijn RÂmâjana schreef. Ook zou, volgens de geschriften over Djajé Baja, die in chronologische berekening vrij wel met elkander overeenkomen, na ommekomst van twee geslachten de suprematie van Java overgaan op de rijken Djenggala, Singäsari, Ngoerawan (d. i. zuid-oostelijk Rembang) en Kediri (3); deze maken na 100 jaar plaats voor het rijk Padjadjaran, en dit weder, ook na 100 jaar, voor Madjapahit. Ook dit rijk bestond 100 jaar (4), en daar zijn ondergang in 1400 A. J. plaats had, verkrijgen wij door terugtelling voor Djaja Baja’s leeftijd p. m. 1000 A. J. 1095 A. D. Dit jaartal nu komt vrij wel overeen met den tijd dat de Räinâjana overgezet en de Panataran gebouwd werd. Kediri heeft zeker, teu opzichte van de Indische beschaving in dien tijd de hoogste vlucht genomen. Reeds vier- of vijf honderd jaar was het geleden dat Boeddhistische kolonisten op Midden- Java aanlandden; allengs hadden zij zich oost- en zuidwaarts uitgebreid, totdat eindelijk hunne afstammelingen of wellicht ko- lonisten zelven zich ook in het Kedirische nederzetten (5). 