Bijdragen tot de taal-, land- en volkenkunde
De slaapplaats bestaat uit een bultzak, waarop vleit, terwijl het hoofd op eenige kussens rust; te rolkussens (goeling) gebruik gemaakt. Sinds de laa men in de woning van den gegoeden pasaringezete bedden (katil), zoodat het huisgezin niet meer op de In het verder huisraad valt meer weelde te bespeu envoudigen Lamponger; evenzoo is de spijs voedzai De dagelijksche kleeding der mannen bestaat in noemde streken uit een hoofddoek of kopjah, twee boven en een onderbaadje — een broek, waarover ee wordt, of wel een broek alleen en een gordel (ikat der vrouwen uit een lang baadje (kabaja), een sarong, om den middel, Bij feestelijke gelegenheden dragen de mannen fijn de vrouwen dan nog een tweede slendang over dragen ETIINOGRAPHISCHE  de jonge meisjes daarenboven uit halskettingen (kalong) en armbanden (gelang). Geen Lamponger gaat op weg of hij voert met zich een wapen mede, hetzij een kris, hetzij een kleine dolk (siwar). Beide wapens worden door hem aan de linkerzijde gedragen; de kris in een gordel (bebet) gestoken of aan een riem hangend. Het lemmer van de kris is zelden gedamasceerd. De snede wijkt bijna nooit van de rechte lijn af; zelden volgt zij een golflijn. De schede (sarong) is altijd van hout; zoo goed als nooit is zij met een tweede van goud, zilver of soewasa overtrokken. Het meest gezocht hout voor krisscheden is dat van den langkappalm. Begeft de Lamponger zich naar zijn ladang, dan brengt hij tevens en hak of kapmes (tjandoeng; parang; badik; landei;) mede; gaat hij op de olifanten- of rhinocerossenjacht, dan wordt het gewer op de schouder genomen; op de hertenjacht vergezellen hem de lans (toembak) en een of meer honden om het wild op te jagen. Moet hij verre reizen doen, dan neemt hij niet zelden een paar zwaarden (pedang) als verdedigingsmiddel mede. Alle wapens, uitgenomen de geweren, worden goed door hem onder-houden. Verbaasd staat men dikwijls, hoe jagers het nog durven wagen uit hunne geweren, die zich steeds in slechten tnestand bevinden, een schot te lossen. Dat er bij het jagen zelden ongelukken gebeuren, kan bepaald een wonder worden genoemd. Iet crêpékruit en de percussies schaft hij zich bij de handelaren te Pasar Kroë aan, die voor den invoer vergunning hebben erlangd. De kunst van zelf hetyjkruit te fabriceeren verstaat hij niet. Tot het dragen van onderscheidingsteekenen (alat) zijn in de marg Slechts de pasirahs en proatins gerechtig. Zij bestaan voor den pasirah in: lo. twee lansen gewoonlijk met paardenhaar voorzien (tomakkerambei); 20. een zonnescherm met langen stok (pajoeng agong); 3°, twee zwaarden met schilden (kakepong kiri en kakepong kanan); 4°, vier vlaggetjes (oemboel-oemboel pat); 5e. de gendang tjanang bestaande uit twee tjanangs (bekkens) van groote afmeting en een van kleine afmeting waarop de wijzen pedanrolang en ngritik worden gespeld; verwen van lichaamsdeelen en tot het kleuren vaa garens, worden door de moeli in een tuintje naast hare woning geplant. Over het algemeen kan gezegd worden, dat het verschil in kleeding tusschen de hoogere en lagere standen meer in fijnheid en koetbaar-heid van den stand dan in den vorm van de kleeding besteat. De woonplaatsen der Bengkölke des einzelnenen en der Lampongers, behoorende tot de soekoes Pau, Leba Hadji Semangks en Bengkölke, beteilig pasars en worden aangetroffen nabij de monding der Kroë vier (Pasar Kroë) en op het eiland P. Pisang (Pasar P. Pisang) De woningen, waarvan het gebinte van hout is, sijn eenige voeten boven den grond gebouwd, hetzij op houten stijlen, hetzij op steenen neuten. De vloer is of van bamboe of, hetgeen meestentijds het geval is, van planken; evenzoo is de omwanding van-deselfde materialen gemaakt. Voor de dakbedekking gebruikt men atuprokken of stap nipa, nu en dan ook pannen (genteng). Huisen, die geheel van steen sijn opgetrokken, worden in die passars seer veel aangetroffen. Een breede trap van hout leidt naar de voorgalerij (lepou). Een deur geeft toegang tot de midden- of binnengalerij (hal) en van hier uit gaat men door een ruimte, die gewoonlijk in twee kamers verdeeld is en tot slaapplasts dient. Licht en lucht worden toeg elaten zuwel door de deuren als door vensters op zijde van de binnengallerij en van de kamers. Een afzonderlijk gebouwtje dient voor keuken. De slaapplaats bestaat uit een bultzak, waarop men zich neêr- vleit, terwijl het hoofd op eenige kussens rust; tevens wordt van rolkussens (goeling) gebruik gemaakt. Sinds de laatste jaren vindt men in de woning van den gegoeden pasaringezetene éen of meer bedden (katil), zoodat het huisgezin niet meer op den grond slaapt. In het verder huisraad valt meer weelde te bespeuren dan bij den eenvoudigen Lamponger; evenzoo is de spijs voedzamer en beter. De dagelijksche kleeding der mannen bestaat in de zoo even gewöhnen streken uit een hoofddoek of kopjah, twee baadjes — een boven- en een onderbaadje — een broek, waarover een kain gedragen wordt, of wel een broek alleen en een gordel (ikat pinggang); die der vrouwen uit een lang baadje (kabaja), een sarong, en een slendang om den middel. Bij feestelijke gelegenheden dragen de mannen fijnere stoff, terwijl de vrouwen dan nog een tweede slendang over den schouder dragen. Bij vertrek, door cen gewerschot aangekondigd, heeft dezelfde op- tocht plaats. Wordt een bimbang in een doeson gevierd, alwaar de pasirah niet ver- schijnt, dan is de proatin dier doeson gerechtigd zich bij het gaan daar- het verlaten van het feest de onderscheidingsteekenen te doen nadragen, die uit een kakepong, een pajoeng en twee oemboel-oemboel bestaan. Bij aankomst en vertrek worden drie gewerschoten gelost. Vór het tot een huwelijk komt, gaat het bij de Lampongsche bevolking zeer eigenaardig toe. Is een jongeling (moranei) op een meisje (moeli) verliefd, dan overtuigt hij zich of ook zij van haar kant hem genegen is, hetgeen bij bimbangs gebeurt, daar dan moranei en moeli vrijelijk met elkander kunnen kennismaking voortzetten. Dragen zij elkander wederzijdsche toegenegenheid toe, dan wordt er afgesproken, wanneer de schaking (bambang) zal geschieden. Is de tijd daar, dat de gewichtige gebeurten is moet plaats hebben, dan begeft de jongeling zich, door eenige vrienden vergezeld, naar de woonplaats van zijn meisje, en stelt haar, door tusschenkomst van een haar, door tusschenkomst van een haar. Die geschenken noemt men tanda bambangan. Tevens geeft de jongeling aan den proatat der doon, waar zijn meisje woont, van zijn voornemen kennis en is verplicht aan het hoofd een som van ‚f 6 (oewang penerangan) ter hand te stellen. Nadat een en ander heeft plaats gehad en het meisje de ontvangen geschenken onder haar hoofdkussen heeft weggeborgen, vergezelt zij, door twee of drie vriendinnen vergezeld, haar aanstaande naar diens woning. Niet lang daarna wordt de vader van het meisje, hetzij door den proatat, hetzij door bloedverwanten of vrienden met de gebe urtenis in kennis gesteld en ordrejekt hij dan aanstonds of de jongeling, door het geven van de tanda bambangan, de voorschriften van de adat in acht heeft genomen. Heeft hij zich daarvan overtuigd, dan begegeft hij zich of zelf naar den vader van den jongeling om over het bedrag der djoedjoer te onderhandelen, of hij belast een zijner mannelijke bloedverwanten met die zending. Inmiddels heeft de jongeling zijne aanstande een klein feest (pengantak) bereid, waarop zoowel zijne bloedverwanten en vrienden 1 Ken geschaakt meisje wordt kabajan geuoemd. es mo om engs mie mei) ze u mructrerst sen wine stoem Xs afie var be tse wenk Hee ie scanjet ver pemameniiit man 1 de ren ver venne tit mn der man seek ergen wnd. zr er anier deo zemrhe Years. Branc ven eee meerd wird — nen bored iiky sees met ven Gomis erat. wara de Enne Nett Ber dremdoerr verder mä — momen de eee amet onm zeeuwehehal phos en Banrar maar op met maar Br nchasifibe womme & Whee vr Jude howrik name met 6 ENE cent, het hen aak eed, det emer zalk wrange raars wmiem Tuserhem de waderzijd geen vn men me Ieetaande mm een tans on Wal ome ver Me erge as Aan werglichaend. Ia 4 de De Weerd Teen Ängem waar de walt wentie en vriendinnen vergezeld bes verwanten, vrienden en kennissen aflegt, welke bezoeken met den naam /poelangan” bestempeld worden. Huwelijken van pasirahs en proatins worden steeds op het plein der doeson onder een loods, voor die gelegenheid opgericht, vol- trokken. Een dag voor dat het huwelijk plaats heeft en eenige uren na de voltrekking daarvan, brengt de adat mede, dat bruid en bruidegom in feestelijken optocht naar de badplaats gaan om gezamentlijk een bad te nemen; de onders Cheidingsteekenen worden Hun daarbij nagedragen. | Ten slotte zij medegedeeld, dat bij het verbreken van een verbintenis van den kant van den jongeling de tanda voor hem verloren gaat; maakt het meisje het engagement af, dan is het alleen gebruikelijk, dat zij den jongeling 16 (wang penjinsingan) ter hand stelt en hem de kosten voor de pengantak gemaakt, vergoedt. Zelden wordt de tanda door haar verdubbeld. Bij huwelijkken bij adat semendo te sluiten, die — wij deelden het reeds mede — zelden bij den Lamponger plaats hebben, doch zich bijna uitsluitend tot de bewoners van Pasar Kroë en Pasar Poelau-Pisang bepalen, wordt over het huwelijk tusschen de weder- zijdsche ouders of voogden onderhandeld; is de toestemming van het meisje en van hare ouders verworven, dan zendt de vader van den jongeling goud of zilverwerk op een presenterschaal (bokor), tanda perseloekan genaamd, aan de ouders van het meisje, waarbij dan de afspraak gemaakt wordt, dat bij het verbreken van het engage- ment door den jongeling deze zijne aanspraken op de tanda verliest, en ingeval het van den kant van het meisje uitgaat, de tanda door haar verdubbeld wordt. Zoodra de geschenken zijn ontvangen, wordt de presenterschaal terugbezorgd. Eenigen tijd daarna hebben opnieuw onderhandelingen plaats en wel over het bedrag van den bruid- schat (berasan); is het bedrag bepaald, dan wordt dezelfde af- spraak als bij het geven van de tanda perselo ekan gemacht. Tweed of drie dagen daarna begegeft zich de vader van den jongeling vergezeld door den Radja penghoeloe, datoek, imam, kapala soekoe, kapala kaoem, enz., naar de woning van de bruidschat ter hand te stellen (antar belandja); heeft de vader het bedrag in ontvangst genomen, dan deelt hij aan den Radja penghoeloe den dag mede, waarop het huwelijk zal worden voltrokken. Gedurende den engagementstijd is de bruid verplicht twee malen in de maand geschenken bestaande in gebak en vruchten te zenden. 620 BIUDRAGE, TOT DE GEOGRAFISCHE, GEOLO( Valt de poewasa in den engagementstijd, dan i dat de jongeling den dag voordat de vasten een op den 27ea Ramelan aan zijne aanstaande een paar Een paar dagen vór den dag van het huwelijk en bruidegom bezoeken (poelangan) bij hun hoofd wanten, vrienden en kennissen afgelegd, Is het huwelijk voltrokken, dan begeven man afloop van het feest, waarmede de plechtigheid g de woning van de ouders der vrouw. Zijn de ech cen eigen woning te betrekken, dan begeven zij : en 4en dag van het huwelijk daarheen. De kosten van het feest worden door de oud De adat brengt mede, dat twee vrouwen, bloed braid (inang-inang) den eersten nacht in de slaa gehuwden de wacht houden. Hebben zij zich de overtuigd, dat de jonge vrouw in het bezit van d dan worden ten bewijze dat do bijslaap met eene 1 gehad, gewerschoten gelost. Het bovenaangehaal, Pasar  zwanger is, wordt leden ven klein feestje gegeven, waarbij rijst, tor aan de foestvierenden worden voorgezet. In de de achtste maand moet de vrouw zich eenmaal het kuervek boelimou onderwerpen, hierin bestar niel door een bad te hebben verfrischt, het lij met een pap — een afkooksel van meel, geel, * von gerwen gekleurd met citroensap en bloemen (m (junked) — die door de doekoen bereid wordt. Unter die bewerking doet de doekoen, onder het van gelukkige en voorspoedige bevalling, door persin witrmonanp ophet hooft der vrouw neêrkomen. 4 hamish Unolimon in de He, te, De, Ge, 7e, Se ma Not alie bewerking vespeetievelijk : koeroek boelimo Awwtin pnt hoomek beelimau lima, koeroek haunanh beelen pute, Keervek boelimou woloe. wand der meangerehha geschiedt het koerk boel et is den Len, Haen en Buen lag van die maan: ETHNOGRAPHISCHE KENNIS DER AFDEELING KROE. 621 Het koeroek boelimou gaat steeds met een feestje gepaard. De bevalling wordt door de vrouw in hurkende houding afgewacht en zij houdt gedurende den partus een touw vast, dat eenigen tijd te voren door haar man aan den nok van het huis boven de kraam-kamer is vastgemaakt. Ken doekoen (doekoen meloengkos) verlicht door wringen en drukkingen op de lendenen de barensweeën, terwijl een tweede (doekoen menjamboet) voor de lijderes zit om het kind in ontvangst te nemen en hulp te verleenen. Is het kind ter wereld gekomen, dan wordt de pasgeborene op een matje gelegd, erst met kokosmelk of verdund azijn en daarna met water ge-wasschen. De navelstreng wordt afgebonden met een draad of met de vezel van de harami en afgebeten of wel met een bamboezen mes afgesneden; de wond wordt met fijn gewreven kurkema belegd. De placenta met het mesje wordt Daarop in een matje van redoek (eene soort van biezen), dat door de vrouw tijdens haar zwanger-schap vervaardigd wordt, gewikkeld en in de rivier geworpen (melajar taboe). Na afloop van de laatste wassching (njilik darah) wordt seestje gegeven. Zoodra het kind gewasschen is, wordt het gezoogd; de duur van den zoogtijd is onbepaald. Na de bevalling tot 40 dagen daarna wordt aan de vrouw slechts voorgeschreven het lijf met kurkema te bestrijken en een afkooksel van dien wortel te drinken. De gewoonte is bij den Lamponger ook in zwang om het kind, zoo het tot het mannelijk geslacht behoort, de Arabische formule van den adsan, en indien het een meisje is, de voorbereiding tot bet gebed (ikamat) intefluisteren. Eerst met den zevenden dag wordt het kind voor het eerst in de rivier gebaad, waarmede een klein feest gepaard gaat. Gewoonlijk tusschen den 152 en 31° dag na de geboorte wordt den jongens het hoofd geschoren (tjoegoek). Laat men de haarbossen aan weerszijden van het hoofd staan, dan heet het tjoegoek toengkah; 1 Dat de vele diensten, door de Lampongsche vrouw gepraesteerd, niet door den man worden beloond en men haar als een lastdier beschouwt, blijkt ook alweêr hieruit, dat men niet schroomt zijne vrouw, nadat zij nauwelijks een week geleden bevallen is, aan het ladangwerk te zetten of rijst te laten stampen. Die bewerkingen worden door de vrouw, met het wicht op den rug vastgebonden, ver- richt. Dat bij het rijststampen, de op en neérgaande beweging van het lichaam der vrouw en de dreuningen door het hanteeren van den stamper veroorzaakt, een nadeeligen invloed moeten doen gelden op de nog teêro constitutie van den zuigeling , behoeft zeker geen betoog. im RLiResss TT Ik tthe. GEKIEnl vert Het en oc AD ONT ace 0 var it Wea OIMIST 0 Hees MRE: PUTTE MW STUN Saal G0 Ke mel OUT Zere Aut ut int us et a = nee rT OUT oe Zet Wahl SRE JET NAE GER VTV HET WE. WC ST LN xr WATT Erf STIM Te bert Ke rm om Tel om DN m les a Ra SL. “rn ow Owns nate neef wt 1 ter en fi ZT ORM ET UL uk OM on EN Want PUR CIR ws Witt u Tur TE zt Ae PU ME DINE: VI Sen UiT OG MI sue Var sel mesure Mm ens MEENA ZUTSTIE MUC Di TREE ler UE MT NE Te reel WEET Di Ue MEE Few x ANNA mi PERS NEE DE ST UC PESSE 1 TELT Ra Ge SS AI WE Weer CIEL. DE et ler en eef ni ue CET: HINA The Shs Tt oan ZIE OT DIG Ski + - > 7 u dn - ~o- Y Er ae ee § - dk.) IK | 1 \ % ~ v , _ arta. „tt 5 .! ~ > - Bd pg = - - ed - Mt er ~ ~ ~~ ~ = af ~ ~~ - , . . ~_ _* ~~ . ” a \ ’ ~ ~ ane - ton. . ° - hd + e 7? ~ % End vrai 6 ~ ~ . - + - - * ~ . Ld ® ‘ - ° - a _ ~ . - - . a ‘ . „ * … & ~ hd - J ~ on ~ ¥ N a ~ - - e - ~ he . re Sd hb À ~_ = hd . _ ™ ~ ™ Vv : a . - ~ - = ~ ~ \ ~ » °- ’ ~ ~ - . … = - atte ~ - ‘ vam x — = - « = « . = c ~ - an £ ~ * WAT OS mi * - > N v hand - + “wy - ‘ | ar, ee + * . ~ - =; ~ en Ed “ - . Ny e SK =& « an en - hd - ik: … N ~ ~~ * Ve hen x an ~ ~ hal > - - ™ “se ™ ~. 4 ‘ NX. xa tt « … . ¥ = * ~ € “ « ~ * N N ~ - -- N ~ ed Woe an aa ‘ ~~ « « 8 ce. 8 ~h . ma er , ‘ -~ ~ xn ow « . a N —… os ze ~ WW ‘ 1) \ = -~ ae’ « os Waa aca: Air. ETHNOGRAPHISCHE KENNIS DER AFDEELING KROË. 623 Evenals elders is bij de Lampongsche bevolking het gebruik in zwang, dat het mannelijk geslacht van naam verwisselt. De namen, die den jongens bij de geboorte worden toegekend, worden verwisselt, wanneer het kind den mannelijk leeftijd heeft bereikt. Erlangt een persoon de een of andere betrekking (pangkat), bijv. die van pasirah of proatin, dan brengt de adat mede, dat men aan den naam een praedicaat (gelar) toevoegt, hem door de bevolking gegeven. Bij overlijden wordt het lijk, na door de naaste bloedverwanten gewissen te zijn, in een wit linnen gewikkeld. Zijn de andere bloedverwanten, vrienden en kennissen in het sterf huis aangekommen, dan wordt het lijk aan een tweede wassching onderworpen (mandi djenasa) en, na in de voorgeschreven kleeding te zijn gestoken, in een langen dubbelen witten kain gewikkeld. Intusschen hebben de malims zich bij elkander aangesloten om onder de leiding van den imam het voorgeschreven gebed (sembajang mait Voor den overledene te verrichten. Is deze plechtigheid geeindig, dan wordt het lijk op een baar van bamboe (koeroengan), waarboven een zonnescherm gehouden wordt, door bloedverwanten grafwaarts gedragen. Aan den stoet sluiten zich vrienden en kennissen aan. Zoodra de stoet bij het graf gekomen is, wordt weder een gebed door de malims verricht en inmidels het lijk in de kuil gelaten, waarin het op de rechterzijde met het aangezicht naar de kibla gelegd wordt. Een vierkante plank, terbreed van het graf, en in schuine richting boven het lijk geplaatst, dient meer om te voorkomen, dat het lijk door aarde wordt ver-outreinigd, dan om den overledene in de gelegenheid te stellen zich oopterichten bij het ondervragen naar het gelössformulier door de grafengelen Moenkar en Nakir. Is de kuil met aarde gevuld, dan wordt door den imam de telekin opgezegd en na afloop daarvan het grafen kenangawater besprenkeld en een grafgebed gehouden. Drie dagen na de begrafenis begeven bloedverwanten, vrienden en kennissen zich naar het graf V van den overledene om daarop de gräfteekenen te plaatsen; deze bestan alleen in kleine houten stijlen of steenen, die aan het hoofen en voeteneinde van den overledene worden geplaat. Nadat de gräfteekenen op het grafteekenen op het grafteekenen, na afloop waarvan aan het dooden-maal wordt aangezeten. Bij begrafenissen van pasirahs of proatins worden de onderscheidingssteeken het lijk tot den uitgang der doeson nagedragen. Het taboer djalan, het strooen van geld langs den weg, waar- Ges KUDEAGE TU DE GRUGKAPHISCHE, GEOLA leer at ex za. 1 alieen gebruikelijk bij be Evo er uudcine. | fieua- eer i ne voi gebrnikeliik op den 32,’ Ha MANO: vrede maaltijden asantenchten. « ar Oe seevednenc var Ge erfgenamen van den a =r UW saTboue work eetacin Voor en nus d UE merecneert Berat: or hege. me er Gaay reed: vermel WISTS uee auGen feemer, bekend onder út TEMS. DIOL MALO CT beebetok neeretas 8 ask Bex wort gevierc. a'voren: mer Tal u RY Cees pet KÉ Op Ot MORNE Wl UDEM week O Bake VRE Git Mars Gee: eer: BANEN. WERTH ae LL Ewe Tit Er verd Went 22 ET SLI Detaal i Ot Caartoor pes Te Sauk Weer Mete. cai a Ot xaaopad mes OSE BES DS Driel VEL DS Cesiactie diet Le Rela: Onee ESSer WOTtEL ster ME sat Neeter. Suer £2 CDO. Lt KELL OD et RSTURITIEr «2 POEGEL of Wi Dt UI Cal Int Pease magma Var Ì Nen acts, ~ ma ~ ¥ - Se == ‘ an --- an eh ns amd ~ ~ N ee REN ~~ : EE, : — ~~ Sia © = ~~ 7 wos. + ~ nee 5 - es a NL. on Dan -~ - ~ = ~ ~ - «a. ™-. ren —_ _ _ _ … ~ - ow an = « he - a “a © - ”* =~ ~~ = 1 _ - wm aman _ ~_ oa ~ —_ a. ~ wot en "2 = TT a NA IN wa 'n + <t z - Wa 2-77 2 Lt Noa AN RA A nd zi ï Sa NS a ~ ~~ ans 8 en nd a mm Te hw ue « N Nene bn . N ~ Na. De 7 7 eee DN ~ ~ ™ “TH T NA ey oN. mm?. « 7 Lm TL AN AN ven. \ \ ande Te ’ ae. 7 Om ™ 1 *_ ~ EN N vs. La a. Wien, out ee ETHNOGRAPHISCHE KENNIS DER AFDEELING KROË. 625 Of two meisjes op de maat der gamolan uitgevoerd. Bij den dans schuift de moeli, met het rechterbeben gebogen op den grooten toon steunende, den linkervoet over den grond tot nabij den rechtervoet en haalt dan den linkervoet weder terug, welke bewegien steeds herhaald worden. De armen worden daarbij gestrekt gehouden en beurtelings rechter en linkerhand naar omhoog gestoken, terwijl de handen om het polsgewricht worden bewogen. De vingers volgen de modulatiën van de muziek. De moranei blijft onder het dansen niet op dezelfde plaats, doch schuift op het linkerbeen steunende, terwijl hij het rechterbebe ophoudt, met den linkervoet over den grond. De soorten van dansen zijn het tarik kipas, waarbij een waaier in de rechter- en linkerhand uitgespreid gehouden wordt; het tarik dibingi (zonder waaier); het tarik sekli en tarik soedjeeng, waarbij met een rotan in de hand gedanst wordt. Dans de dochter van een pasirah Dans tägliche tegelijk met haar twaalf meisjes, lalajang geheeten. Bij iedere danspartij heeft men twee of meer ballet- of ceremonie- meesters (kapala moranei), die de dansen regelen en naar volgorde meisje of jongeling uitnoodigen te dansen. Aan den kapala moranei is special opgedragen om moraneis en moelis, zoo ergens een bim- bang gevierd wordt, bij elkander te verzamelen en naar het feest te geleiden. Het dansen heeft of in de balei of order een löchts, in het midden van de alaman (het plein der doch) opgericht, of in de open lucht plaats; het vangt in den regel tegen 9 ure ‘savonds aan. Te voren, bij het invallen der duisternis worden toortsen (damar) op bamboestokken in den grond gestoken, en de gamolan in gereedheid gebracht. Tegen 9 ure komen de moelis op zijn netst uitgedost bij groepjes op het feestterrein, gevolgd door een paar mannen en oude vrouwen. Zij nemen alsdan naast elkander plaats op matjes, door vrouwen uitge-spreid en voor ieder van haar wordt de meêgebrachte sirihdoos, waarin ook benoodigheden voor het rollen van cigaretten te vinden zijn, neérgezet. De cigarette zal de moel straks den moranei, die met haar een praatje zal aanknoopen, aanbieden. Lijn al de genoodigden op het feestterrein aangekomen, dan verzoekt een der kapalas moranei, na drie malen op de tjanang! te hebben geslagen, aan de verzamelde menigte een oogenblik stilte en kondigt dan met luider stemme de feestwetten af, o. m. inhoudende dat al 1 De tjanang wordt ook als omroepersbekken door de Lampongers gebruikt. 624 BIUDRAGE TOT DE aROGRAPHISOHËjezÓLOGtscni EN heen de stoet gaat, is alleen gebruiktig bij begrafenissen van ge- goeden en hoofden. Evenals elders is het ook gebruiktig op den Sn, 72, 402 en 1002 dag na iemands overlijden maaltijden aanterichten, waarbij: naar gelang van de gegoedheid van de erfgenamen van den overledene, een kip, geit of karbouw wordt geslacht. Voor en na den maaltijd worden dikirs gereciteerd.. Behalve de feesten, hier en daar reeds vermeld, vieren de Lampongers nog andere feesten, bekend onder de. namen: boebatok ngegetas. Het eerste feest wordt gevierd, alvorens men in eene marga de padi op het kwied of op de ladang wil uitzaaien, Aan dat feest neemt de bevolking van die marga deel; een maaltijd wordt dan aangericht, waartoe ieder zijn eigen rijst en verdere eetwaren mede-neemt en zijn aandeel betaalt in de daarvoor geslachte karbouw. De gewoonte brengt mede, dat al de zaadpadi bij elkander verzameld en met het bloed van het geslachte dier besprenkeld wordt. De beide laatstgenoemde feesten worden gegeven door een huisgezin aan bloedverwanten, kennissen en vrienden, die het behulpzaam zijn geweest bij het beplanten en oogsten der velden, zoomede bij bet opschuren van het geogste product. Voor het aanriëkten van den maaltijd wordt een kip of geit geslacht. Aan de aanzittenden wordt daarenboven gebak en koffie gepresenteerd. Eigenaardig is het, dat enkele soorten van gebak bij die feesten niet mogen ontbreken. Zoo moeten rondgediend worden de boeboer tabat gandjoeng, van Meel, klapper en suiker klaargemaakt, bij de boebatok ngoembei; de siwok soewa kentjah uit ketan, suiker en klapperwater bereid, bij de boebatok nanom en bij het laatstgemeide feest de oelolot, een gebak, waarvan ketan en klapperwater de hoofd-bestanddeelen uitmaken. In de afdeeling bestaat de gewoonte, dat margahoofden en proatins bij hunne aanstelling aan hunne onderhoorigen een feest bereiden, waarbij voor het aanrichten van het maal een of meer karbouwen worden geslacht. Alhoewel bij alle feesten de maaltijd de hoofdzaak is, gaan zij gepaard met het reciteeren van dikirs of met muziek en dans en het voordragen en zingen van minneliederen. Het dansen (nämbei) geschiedt niet door danseressen van beroep, zooals op Java “t geval is, maar door jongelingen (moranei) en meisjes (moeli). De dans wordt paarsgewijze door twee jongelingen weddingschappen (boetaroh). De hanengevechten hebben plaats of in daartoe aangelegde vechtbanen (galanggang) of overal, waar zich de gelegenheid voordoet. De hanenklopperijen op de pasars (pekan) zijn tegenwoordig verboden. Verscheidene regels zijn bij de hanengevechten in acht te nemen. Een of twee personen (djenang) worden gekozen om toe te zien, dat het bij de gevechten geregeld en rechtvaardig toeget en bevinden zich daarom binnen de omheining van de vechtbaan; het publiekstaat daarbuiten. In het strijdperk worden slechts twee hanen tegelijk toegelaten. Aan ieder omstander is het toegetan om een inzet te wagen op éen der strijders, mits aan weerskanten hetzelfde bedrag wordt verkregen. Het gevecht Eindigt gewonnen, den deutschen  onder de omstanders; de anders zoo kalme Lamponger verraadt bij het spel zijn hartstocht, merkwaardig zeker is het, dat er, hoe opge- wonden het publiek ook is, zelden ongeregeldheden plaats grijpen. Andere hazardspelen zijn het bantingan, koewi en blamboeng, die allen veel overeenkomst hebben met ons kruis en munt; het werpen met dobbelsteenen (dadoe) en het vingt-et-un. Dit laatste spel is meer op de pasars in zwang. Andere spelen, die ook meer te Pasar Kroë en Pasar Poelau- Pisang tehuis behooren, zijn het schaakspel (tjatoer), damspel, tjueki Des morgens worden de vechthanen uit de kooien genomen en op de alaman der doeson aan pennetjes, die in den grond zijn gestoken, met een eindje touw aan den rechterpoot, bevestigd. Se Volgr. IV. 40 e vrza AF CBSE eT YS Te acta eG Ol CRITED, Ot Tt) <A at ree Ec ena is ERE. TTT ZETTE = TS Mae Tas an Saa a A Ohh jT ls Tee hell ute a =. heel OZ Oa Aer Te ET Ze —_ i -_ . , . = m5 = . me « Pd. ta bna hi tear mm = in En, cell ~~ A&M. Ze OV . ~ . =. … - = - —_ =~: an On . nt Eed Ea. -- — - = a = a . wy Lows ee ae Or = _- _—~— « so Ra 86. Ae … ‘Bees a. . in en sn Las en mn emmen …. . . mn —_— … - - - » - ~~. — a — = in = mnd _ - an — —- - ~- ~ …. - ~ ~ „* 7 - = =~. = Ke ~ ~ - « Ns =~ ~ hand. ETHNOGRAPHISCHE KENNIS DER AFFEELING KROË. 629 Männer afspraak betreffende goederen, die in gemeenschaftliche bezügliche zijn. 80, de adat pelangkaän. Indien in een huisgezin de jongste dochter eerder uitgehuwelijkt wordt dan hare oudere zusters, is de echtgenoot verplicht aan ieder zijn schoonzusters een stel kleêren te geven. Deze adat wordt bijna niet in praktijk gebracht. 40, adat pemadoean. Ken gehuwde man, een tweede vrouw tot zich nemende, betaalt een boete aan de eerste vrouw, die het bedrag van 40 niet mag overshrijden. Deze adat wordt onder hare naaste aan- en bloedver wanten verdeeld. Deze adat wordt zelden in toepassing gebracht. 50, adat pengoesian, bestaande in eene vergoeding van 10 door een vluchteling aan een margahoofd uittekeeren, wiens hulp hij heeft ingroepen. Deze adat is niet meer in zwang. 60. adat larangan. Aan ieder, behalve de huisgenooten, is het verboden Om een afge- sloten ruimte in een woning binnen te gaan, waarvoor een matje, onder den naam djengan mangkok bekend, geplaatst is. 7o. adat sira. Indien in een huisgezin, waar zoons zijn, de jongste gehuwd is, doch de oudsten nog ongehuwd zijn, is het aan de echtgenoote van den jongsten zoon verboden om met hare schoonbroeders een woord te wisselen. Overtreding van deze adat wordt gestraft met f 2 boete, waarvan de helft aan den proatin en de helft aan dengenen of degen, die de vrouw op de overtreding heeft, moet worden toegewezen. en soodoeng lemawoeng. De stukken bij het schaakspel beantwoorden aan dic van het ome met gewijzigde namen. Den koning noemt men ratoe, de koningin mantri, de raadsheeren gadjs, de paarden koeda, de kasteelen tir, de pionnen bidak. Het tjoekì wordt op een bord met 120 punten, door alkander loodrecht kruisende lijnen gevormd, gespreld met 60 witte en 60 zwarte stukken. Het soedeeng lemawoeng is ona Wolf en schaap. Een spel, dat de behendigheid van het lichaam oefent, is het sipak raga, com soort van kaataspel, waarbij een bal van rotan (sipak) met de voeten wordt geworpen em opgevangen, doch nooit met de handen mag worden aangeraakt. Dit spel wordt evenwel alleen te Pasar Kroë gespeeld. De vermaken der pasar-bewoners bestaan hoofdzakelijk in het voordragen van pastoens; het main mentjak, bestaande in een soort schermen, dat dansende op de maat der rebana door twee personen met zwaarden gewapend wordt uitgevoerd; het tarik piring, waarbij ouder begeleiding van viool en rebana op de maat passen worden uitge- voerd en het lichaam in allerlei bochten gewrongen; met een ring, die aan de middenvingers der handen gestoken is, slaat, men de maat tegen de borden, waarvan men op iedere hand een heeft; voorta het tarik kain pand jang, waarbij onder begeleiding van viool en pigna en handgeklap twee jongelingen tegenover elkander allerlei uif-voeren; onder de manoeuvres houden zij een kain op sierlijke wijze tusschen de handen en maken daarmede allerlei bewegingen; het tarik lagoe doewa, waarbij dezelfde manoeuvres als bij het tarik kain pandjang worden uitgevoerd, doch de jongelingen in stede van een kain een zakdoek tusschen de handen houden; het tarik lagoe ampat, waarbij vier jongelingen een carré vormen en gemelde manoeuvres met een zakdoek tusschen de handen vertoonen. H. Adats. Ten slotte rest ons mededeeling te doen van eenige adats, die nog niet ter sprake zijn gebracht. Die adat zijn: lo. de adat tanggoeng-menanggoeng, waaronder verstaan wordt, dat elk ingezetene eener marga hoofdelijk en solidair verantwoordelijk is voor de handelingen zijner medeingezetenen; pleegt dus iemand b.v. een diefstal in een doeson en is men niet bij machte den dief aanewijzen, dan worden de ingezetenen dier doeson aansprakelijk gesteld voor de restitutie der geleden schade aan den ontstolene. 2°, de adat mememang, een voorschrift na te komen bij een ge- Heeft men, al stijgende, een afstand van ongeveer 4 palen afgelegd, dan ziet men de noord-westelijke helling van den Walirang voor zich. Om den voet van die helling te bereiken, moesten wij erst c® 200/ dalen en eene kleine rivier doorwaden, onder den naam Wei-Peros bij de bevolking bekend. Deze rivier, die op den Walirang ontspringt en zich na een korten loop in de Wei-Semangka ontlast, heeft haar naam ontleend a An den zwavelsmaak en reuk van het water, dat dientengevolge ondrinkbaar is. Hadden wij tot nu toe steeds onzen tocht te midden van den weelderigsten plantengroei, de tropische natur zoo eigen, voortgezet, op de helling gekommen had het woud voor een boomlooze vlakte plaats gemaakt; niet de minste plantengroei was in de nabijheid te bekennen, geen boompje stond er, dat ons schaduw kon verleenen voor de felle zonnestralen; slechts op den top bespeurde men laag kreupelbout (kajoe tjentigi). De boomlooze vlakte bestond bij nader onderzoek uit harde brokken en lagen zwavel; de bovenlaag vertoonde een aschgrauwe of witte kleur, de onderlaag mooie lichtgele kleur. Na, in westelijke richting voortgaande den top, dien ik op een 8000' schat, te hebben bereikt, vertoonde zich weder eenige plantengroei aan ons oog. Behalve de noordwestelijke helling, die bohe hoogständig is en alleen uit brokken zwavel bestaat, zijn de andere hellingen met kreupelhout en struikgewas begroeid; hoogstammig geboomte viel er evenwel niet te bekennen. Om de plaats te bereiken, waar de vulcanische verschijn-selen worden aangetroffen, moesten wij in zuidelijke richting aldalende onzen tocht vervolgen over een afstand van een paal. Het laatste gedeelte van den tocht ging met veel moeilijkheden gepaard, daar men zich door kreupelhout en hoog gras een weg moest banen en dikwerf de voeten verbrandde aan het heete water der beekjes, die doorwaad moesten worden; de beekjes namen hun oorsprong uit de warme bronnen. Bedoelde plaats is een kale vlakte van een grillige gedaante en van ooverer 40 vademen in ‘t vierkant oppervlak, wier lengteas ongeveer bet dubbele van haar breedt en bestaande uit een korst van boven op elkander gelegen steenachtige lagen. Daar de korst niet overal dezelfde dikte heeft, moet bij het loopen daarop de grootst mogel Like voorzichtigheid in acht worden genomen, will men geen geworden, loopen door de korst heen te zakken. Mij werd o. a. mede gededeld, dat een paar jaar geden een persön uit de doeson Antati zijne onvoorzichtigheid met den dood heeft moeten bekoopen. 632 BIJLAGE. De diepe kolken, ten getale van veertig, waaruit bh loze water met cen sterken zwavelsmaak en reuk op den zich aan den rand dier vlakte, terwijl slechts aangetroffen, eveneens aan den rand gelegen, waaru opstijgende gas- bollen voortdurend in beweging geh opwelt en een reuk van zwavelwaterstofgas zich versprevan de water- en modderoppervlakte is onderhevig aa selen van eb en vloed. Volgens mededeeling van den afholdingsmantri P als schrijver den controleur Wijnveldt 1 op zijn’ Walirang had vergezeld, waren destijds meer kolken, modder opwelde; eenigen wees hij mij aan, doch bevindende modder was niet meer in werking. Wendt men, op de vlakte staande, het gezicht na; dan ontwaart men links van die vlakte een meer, wi scheidene beekjes uit die vlakte afkomstig ontlasten; dientengevolge een ongenamen zwavelsmaak en reuk klaring vau de mij vergezellende hoofden staat het meer met de Semangkarivier; nabij die rivier heeft het wa smaak en reuk verloren, zoodat het drinkbaar wordt enorm vischrijk zijn. In hoeverre die verklaring juist beoordeelen; de tijd ontbrak mij helaas! om van de uit het meer te bezoeken. Om het meer groeiden slechts niboengpalmen en bov tjentigi. Ten slotte deel ik nog mede, dat die vlakte doo: als heilig wordt beschouwd, waarheen zich vaak per: om aldaar den tijd met offeren en in gebeden door t heilige plaats zou Door den chinoceros en een grooter bewaakt worden. Thans gepensioneerd Assistent-resident. PROBE EENER BEKNOPTE SPRAKUNST VAN HET ROTTINEESCH. Door den inlandschen onderwijzer Manafe te Baä op het eiland Rotti is eenige jaren geleden eene uiterst beknopte, maar zeer bruikbare spraakkunst van zijne moedertaal opgesteld, die wij belangrijk genoeg oordeelen om in drk te worden uitgegeven, en wel in het Maleisch, deoor den opsteller der proeve gebezigde taal. In een later nommer dezer Bijdragen stelt de ondergeteekende zich voor, den hoofdinheid van Manafe’s werk in anderen vorm over te gieten en toegankelijk te maken ook voor hen die geen Maleisch lezen. Verder zal zoo spoedig mogelijk in deze Bijdragen een vrij uitvoerige Rottineesch-Maleische woordenlijst, bewerkt door den inlandschen onderwijzer Tello, verschijnen, terwijl het vooruitzicht bestaat dat binnen een niet al te lang tijdsverloop Rottineesche teksten, fabelen en vertellingen, zullen verzameld zijn. Het Maleisch handschrift van Manafe is onveranderd in de hier volgende bladzijden afgedrukt, behalve dat de oe des schrijvers overal door w vervangen is. H. KERN. vidag. jame Eschesian otk orang pohedak jane Maka ahd ag! tabs poh pimbetp. bake amtara é. ¢ ama è. stan à Maks perkatsia jaar Ètuin demeaa é pingutjap whan de (deed bm beken Wolanda. Ram Game heals € pérebenaaja sdlaku dala patat ekor ame eikor, béda atau beida. Wann S reutjapanaja Sperti pérkataan hek dalam AMR Soe: Ram Nntdee dalam bahasa Mélaja. Wrratwwe jaye deals Ragan ó haros  pértataän pòng dalam bahasa Mélaju. Maka kahéndak orang jang ménga- rangkan ktjil ini, baiklak ia mémulai sédikit mémpér buatkan sjarth bahasa Rotti ini, maskipun déngan kabodohannja dan bélom faham sjarth bahasa déngan sépértinja; maka iapun harap, bahua pengadjar? dan tuan? jang pandai? bolih mémbétulkan sjarth bahasa ini déngan pératurannja dan péri h&djaännja, itulah. Baä (Baq-a) pulau Rotti (Rätë), 28 Augustus 1884. Pengadjar Mélaju pada mideras érschut D. P. MANAFE. PENDAHULUAN. Maka banjak bahasa dalam dunia ini masing® adalah péugutja- pannja stndiri, maka sabagitu pun bahasa Rotti. Adapun pada ménjébutkan sagala pératutnja, ja itu: sabagaimana diutjapkan olih orang Rotti, maka péngarang mérasa baik akan mömakaikan böbörapa tanda ditulis diatas huruf jang bérbunji. Maka di tulis tanda jang matikan atau djazam (©) distas a, ja itu: & pada djadikan o jang péngutjapannja pöndék; maka kata mâdâ (tömbakau) haros distbutkan saolih-olih t&rtulis moddo. Pada ménundjuk a jang pandjang, maka ditulis diatas a euatu baris kétjil djadilah (&) upama dalam pérkatain n'dala, lala, rara, n’dara, dara (kuda), saolih-olih tértulis déngan dua a (aa). Lagipun dipakaikan huruf q pada achir barang hédjain (lettergreep); maka hurof itu tiada bolih disébutkan sélaka huruf gundul #, mé- lainkan ditundjukannja péngutjapan jang péndék dari pada hédjaan itu, upama: kuluq (lombok, ritja atau kurus), maka suara pémbatja haros dj Atuh pada hédjaän jang kadua, ja itu luq, sédang pada pératain laq-é (kéna, dapat), maka suara pémbatja haros djatuh pada hédjaän laq. Ingatlah djuga bébérapa hédjain, upama: pay, naq, daq dan lain? sabagainja dari pératain bapaq, anaq, tiday, jang disébutkan olih orang péduduk jang dipulau Djawa. Maka adalah lagi katahuan pada pémbatja, bahua adalah kabedaän antara é, é atau 6, 6 atau ò. Maka pérkataiin jang ditulis dengan é péngutjapannja sabagaimana pérkataiin de (lidwoord) dalam bahasa Wolanda. - Kata jang ditulis é pérsébutannja sélaku dalam bahasa Mélaju pörkataän2 €kor atau eikor, béda atau beida. Kata jang ditulis déngan 6 péngutjapannja sépérti pértataän hek dalam bahasa Wolanda, atau sépérti kata bénténg dalam bahasa Mélaju.  Lelain: kalala. Ti: urai. Unale dan Déla: karála. Maka ikan didalam bahasa Rotti dikatakan: ikq olih Upao, Ringgou, Landu, Bilba, Diu dan Lélenuk. Korbaffo katakan: iaq. Termanu, Keka dan Talaé: iak. Bokai katakan: iq-ak. Dengka dan Lelain: iag. Ti katakan: iak. AKAN BAHASA ROTTL Maka suatu dari peda sagala bahess jang dipekeiken dalam Ro- sidenan (Residentie) Timor, maka disäbatkan bahaen Rotti. Rotti dibahagikan pads dus behagiaa: je ita: matahari-naik (Lamak- Pada behagian matahari-naik térdapat sabélas keradjein jang kéjil dan dibahagian matahari-turun adalah tudjuh karadjein jang kötji. Make Hinjein® jong delagin methanal. P Ha: Dia Korbaffo Lélenuk Lenda Bokai Ringgoú Talaé Upao dan Keka. Bilba Maka nama?nja sagala karadjain, jang dibahagian Matahari-turun Ja itu: Baa Déla Lelain Ti Déngka dan Laélét (Lalé). Unalé Maka orang paduduk pulau Rotti, tiada mémpunjai hurufnja séndiri Huruf Romawi itulah jang dipakaikan disana. Arkian maka bahasa Rotti bolih dibahagikan dalam bébérapa lagu. Maka adalah bébérapa karadjaiin jang masing? lagunja séndiri dan ada lah lébih dari suatu karadjaän, jang lagunja satu rupa djuga adanja. Maka bahasa Rotti bolih dibahagikan dalam sémbilan lagu. Didalam bahagian matahari-naik adalah lagu: le. Upao, Ringgou dan Landu. 8e. Korbafto. AKAN BAHASA ROTTI. 639 Ti dalam hal bértjakap, maka dipakainja perkataän to-éh, ja itu: oknum 2° satuan, pada siapa jang dibitjarakan, dan pérkataän toréh, ia itu oknum 2¢ kalëbihan, pada siapa jang dibitjarakan. Unale dan Déla, mémakai dalam hal bértjakap suatu déngan jang lain pérkatain fanggog. Télenuk punja lagu sarupa déngan Bilba dan Diu, akan tétapi Lélenuk- börtjakap lébih ladju dari Diu dan Bilba. Maka pérkataiin beita, oknum J]® satuan dalam bahasa Rotti, baik di matahari-naik dan baik di matahari-turun, Oknum 2¢ satuan, maka Upao, Ringgou dan Landu katakan: a = angkau. Bilba, Diu dan Lélenuk: ka. Korbaffo katakan ka djuga. Termanu, Keka dan Talaé: 4. Bokai katakan: k 3. Baä dan Lalé: 8. Dengka dan Telain katakan: ha. Unale dan Déla: ha. Oknum 3¢ satuan, maka Upao, dan Ringgou katakan: Landu katakan: n’dia. Bilba, Diu dan Lélenuk: lia. Korbaffo katakan: n’dia. Termanu, Keka dan Talaé: n’dia. Bilba, Diu dan Lélenuk: lia. Korbaffo katakan: n’dia. Termanu, Keka dan Talaé: n’dia. Bilba, Diu dan Lélenuk: kai. Korbaffo katakan: n’dia. Termanu, Keka dan Talaé: n’dia. Bilba, Diu dan Lélenuk: kai. Korbaffo katakan: n’dia. Termanu, Keka dan Talaé: n’dia. Bilba, Diu dan Lélenuk: kai. Korbaffo katakan: n’dia. Termanu, Keka dan Talaé: n’dia. Bilba, Diu dan Lélenuk: kai. Korbaffo katakan: n’dia. Termanu, Keka dan Talaé: n’dia. Bilba, Diu dan Lélenuk: kai. Korbaffo katakan: n’dia. Termanu, Keka dan Talaé: n’dia. Bilba, Diu dan Lélenuk: kai. Korbaffo katakan: n’dia. Termanu, Keka dan Talaé: n’dia. Bilba, Diu dan Lélenuk: kai. Korbaffo katakan: n’dia. Termanu, Keka dan Talaé: n Jang mana Dibitjarakan, tiada tërhitung sama?. Oknum 1, kal&bihan, maka Korbaffo katakan: ami atau ita. Termanu, Keka dan Talaé katakan: ami atau ita. Bokai katakan: ami atau ita. 638 AKAN BAHASA ROTI Unale dan Déla: ug-u. 