Bijdragen tot de taal-, land- en volkenkunde
Hooge Regeering; en daarna de Sultan; hoewel hij zelf opmerkt, dat in 1776 en 1780 de Vorst aan de Leden der Hooge Regeering voorging. ! Doch laat ons nu onzen Babad-schrijver weer hooren over de uitwerking van de boven besproken bevelen van Batavia op het gemoed van den Sultan. Deze gevoelde zich innerlijk verbrijzeld, en was zeer ontroerd; hij begreep dat door die bevelen zijne vorstelijke waardigheid achteruitgesteld werd. Hij trachtte daar dus allerlei slimme bedenkingen tegen aan te voeren, maar de Minister bleef kalm en bedaard, en voerde niet alle bevelen terstond uit, maar deed dit langzaam aan. Na een kort verblijf te Solo, begaf de Generaal Buyskes zich naar Ngajogya. De Rijksbestuurder Danurédja en de Raden Tuménggung Natadiningrat gingen hem tot Klaten tegemoet. De Pang. Mangku- diningrat en zijn raji Pang. Mangkubumi wachtten hem op te Kaslassan. De Kroonprins was te Djénu. De Sultan kwam hem te Wanajasa begroeten met alle mogelijke huldebetoon, maar (toch) minder dan dat aan den Idlir te Samarang bewezen werd; alleen was er dit onderscheid, dat de Generaal aan de rechterhand van den Sultan zat. 2 De Generaal hield zich niet lang te Ngajogya op, en keerde weer naar Surakarta terug. Hij vertrouwde den Sunan, wiens huldebetoon buitengewoon was. De Generaal keerde daarop terug (mantug), en ging onder zeil naar Holland. * De Gouv. Gen. Daendels wilde een rondreis over geheel Java doen. Hij nam 7000 man troepen mee, om gereed te zijn als er wat gebeurde. Te Samarang zijnde zond hij een brief aan de beide vorsten. De Pang. Prangwadana te Surakarta ging te Samarang zijne op- wachting maken. De Gouv. Gen. ontving hem met toegenegenheid, en schonk hem een ambts-ster (pratanda bintang); hij verhief hem tot jongsten zoon (putra wuragil, in denzelfden zin te verstaan ' De Jonge X. (XIII) p. CXI. ce H.S. ia hy 2a asm Fe an erg Gr rj MG Ld py Boa amen genegen niga nga Bien: enz. Het bezwaar zit natuurlijk in het tegenstellende am er 8 na Deng 9m Gan na aan Siam mF Glas sn AMÉNGKU BUWÄNÀ II, (sépun). 131 als Sunan en Sultan kleinzoon = wajah van den Gouv. Gen. == ejaug, grootvader zijn) van de Compagnie met den titel van Pangeran Kolonnel Arija Prabu Surja Aprangwadana. De beide vorsten ontvingen den brief van den Gouv. Generaal. De vorst van Solo schikte zich geheel naar den inhoud daarvan, nadat de heer van Braam hem dien had duidelijk gemaakt. * De Sultan, de strekking van den brief verkeerd opvattende, gaf aan alle ingezetenen van Ngajogya bevel de oorlogswapenen in gereedheid te brengen. ® Toen de Gouv. Gen. dit vernam, werd hij zeer gramstorig, en zond weder een schrijven aan de beide vorsten, waarin hij verzocht, dat zij zoo goed mochten zijn Putra’s en Santana’s naar Samarang te laten gaan om daar de toerustingen tot den krijg te bezichtigen, want misschien zouden de Engelschen eenen aanval doen. - Surakarta zond daarop den Najaka Santana Pangeran Mangkubumi; en Ngajogya een schoonzoon van den Sultan, den Raden Rangga Prawiradirdja, vergezeld van Pang. Adinagara en Pang. Dipakusuma. Deze twee laatstgenoemden dienden tevens tot Suratti * (waarmee wel bedoeld zal zijn: sarati of sérati, cen kornak; fig. z. v. a. leidsman.) — Te Samarang gekomen, begaven zij zich tot den Gouv. Gen. (umangsuh); maar deze scheen tegen heu ingenomen te zijn (ewa), want hij ontving hen zeer barsch +. Onmiddelijk gelastte hij hen naar het excerseeren der troepen te gaan zien. Maar Raden Rangga keek er naar alsof het hem niet schelen kon 5, Niet laag daarna werd hun gezegd terug te keeren. Na hun terugkomst te Ngajogya ging de Sultan zich insgelijks ten strijde gereed maken, en liet de troepen zich oefenen. Maar dit hoorende werd de Gouv. Gen. nog erger boos. De manschappen van Pang. Prangwadana werden gehalveerd; en de ééne helft daarvan moest zich naar de Lodji te Ngajogya begeven; maar zij moesten geen onbezonnen ' De Sunan amar en <p em Gage yr aram x2 or gp a inn emegy ats EN HS: Bam graan cay kay *Beneden komt nog eens eene derivatie van pn ayy voor: un agg qenagy =iemand (als een kornak) leiden, geleiden, den weg wijzen. . 222 on qommsrinadiyg oogs lr it lla al i 132 AMANGKU BUWANA TI. (SépUH). daden begaan als het nog niet de tijd van handelend op te treden was. En zoo geschiedde; de heer Engelhard ontving hen in de Lodji en wees hun hun logies aan. Dit maakte (natuurlijk !) den Sultan uitermate vertoornd. Onmiddelijk ontbood hij de Putra’s, Santana’s, Bupati’s en de Wadana’s pradjurit. Hij sprak aldus tot hen: „Hoe beschouwt de Gouv. Gen. mij wel? Ik ben mij bewust getrouw te zijn aan dengene die mij tot Vorst heeft ver- heven, namel. de Compagnie. De Gouv. Gen, moet mij niet met boos opzet met een trouk van een kémaduh (karbouweblad) slaan *: z. v.a.: hij moet mij niet als een persoonlijken vijand prikkelen, sarren; een bestaand rijk (bedoeld is: de Compagnie) is niet be- stemd voor de eeuwigheid (om altijd te blijven bestaan.) Het einde van het leven is de dood. Hij zou geen man zijn, als hij bang ware een strijd van man tegen mau aan te gaan met Prangwadana.” — De toegesprokenen antwoordden: #Waarlijk, wij zullen U niet verlaten als het tot een oorlog komt!” — Op de pagëlarran werd toen bevel gegeven, dat de gelederen zich zouden opstellen. De Rijksbestuurder begaf zich terstond naar de Lodji om den Minister mée te deelen dat de Sultan zeer boos was. De Minister zeide, dat de Vorst zich niet ongerust moest maken, want Pang. Prangwadana was nu opgenomen ouder °s Compagnies dienaren, en zijne man- schappen waren één met ’s Compagnies soldaten geworden. Hij was geen Javaan meer, maar een dienaar van den Gouv. Gen. Daarom waren zijne manschappen de Lodji binnengetrokken. Daarbij waren zij naar Ngajogya als tot eene veilige plaats gekomen, wijl er te Samarang vele epidemiën (katah panggéring) waren. Hij, Minister, was de verantwoordelijke persoon, als de troep zich aan ongeregeldheden schuldig maakte. Intusschen ging het gerucht, dat de Rijksbestuurder zelf onoprecht was, en zeer dikwijls kwaad van zijnen Vorst sprak, omdat hij samenspande en het geheel eens was met den Gouv. Generaal. De Gouv, Gen. begaf zich naar Solo, maar overnachtte te Salatiga. Nu werd juist gedurende zijn verblijf aldaar de desa Ngampel geheel leeg geroofd door Ketju’s. Het spoor van de Ketju’s leidde br. Starend aan ap orn nf) ey age a xg fd yng even ~m abl on iam aarden A oom Bargen dag ep xn Wi 6 say otor ang Vergel. Winter Jay. Zam. II, p. 115 N° 205. 134 aminexu suwini mn. (séeun). ondervragen omtrent zijne betrouwbaarheid (antep); als de weer- | spannigheid (pamursal) van den Sultan van Ngajogya jegens de Compagnie vast stond, of Surakarta zich dan niet zou onttrekken ? Dauuningrat antwoordde den Minister, dat men zich niet zou ont- | trekken. Het nu gedeelde rijk zou dan weer één worden. Maar daarop antwoordde de heer van Braam, dat dit nooit kon gebeuren. De beide rijken waren het eigendom van de Compagnie. En de Gouv. Gen. verlangde alleen maar, dat Surakarta tot een voorbeeld voor Ngajogya zou strekken, opdat de Sultan volgzaam (lusuh?) zou worden. Patih Danuningrat viel het moeielijk te antwoorden dat men op zijn vorst kon rekenen. ' De Gouv. Gen, kwam weldra weer te Surakarta. De Minister Engelhard gaf hem kennis, dat de Sultan gereed was ten strijde; de Putra’s en Santana's waren naar buiten de stad in de desa gezonden, en een ieder was zijne plaats aangewezen; hij luisterde volstrekt niet naar den raad van den Rijksbestuurder of den Minister, Toen werd de Gouv. Gen. zeer boos; terstond gaf hij bevel, dat aan alle Inlandsche en Europeesche soldaten een ieder zijne plaats zou worden aangewezen, en langs alle wegen troepen op te stellen. Ook Pang. Prangwadana werd aangezegd zich ten strijde gereed te houden. Daarop zond de Gouv. Gen. schriftelijk antwoord aan den Minister te Ngajogya. Om wat tot kalmte te komen, begaf de Gouv. Gen. zich naar Kartasura, en daar zich door wandelen te ont- spannen *, vergezeld van den Kroonprins; ook Patih Danuningrat ging mee. Te Kartasura aangekomen, wilde Danuningrat den Gouv. Gen. tot vrolijk gekout uitnoodigen; shoe aangenaam het ook op een rots (parang) mocht zijn, was ‘t toch altijd aangenamer te wandelen, en brood te eten”,* Toen kreeg de Gouv, Gen, een buitengewonen afkeer van Danuningrat, en verdween al zijne toe- genegenheid jegens hem. Toen hij bemerkte, dat de Gouv. Gen. zich verbeet van toorn, werd hij zoo bleek als een lijk. + Toen Minister Engelhard den brief had ontvangen, maakte hij terstond zijne opwachting bij den Sultan, en deelde hem mede, dat de Gouy, Gen. den volgenden morgen te Ngajogya zou komen met 'H.S.: gem Bhea ironsdag jeg un gen nampa Sting 98g ong? 2 #H.S8.: sa Bases Rell ae ‘HH. S.: agra pan ven y ‘H.S: aarden eg 6m Pi a ad wy Beggen DN AMENGKU BUWÂNA II. (séPuH). 135 zijn 7000 soldaten. De Sultan vroeg hem: „Wat is er hier? De reden dat ik mij voor den strijd gereed maak, is, omdat mij vroeger kennis is gegeven, dat de Engelschen zouden komen en een aanval op Java doen, Overeenkomstig het contract sron-ron-ing-nga- tunggil» zijn Compagnie en ik één, en te samen vereenigd; daarom heb ik mij ook gereed gemaakt om hulptroepen aan te bieden.» — De Minister antwoordde, dat de reden wasrom de Gouv. Gen. zooveel troepen had meegebracht, was, dat hij met zekerheid had gehoord, dat de Putra's en Santana’s buiten de stad waren gezonden, en verdeeld over verschillende desa’s, De Sultan beweerde dat dit niet met het oog op den Gouv. Gen. was geschied ; hetgeen waarover hij onafgebroken dacht was alleen maar de aan- wezigheid der troepen van Prangwadana in de Lodji. De Minister antwoordde, dat hij vroeger reeds aan den Rijksbestuurder Danurédja had verklaard, dat hij, Minister, voor die troepen borg stond. De Sultan moest daarom alles wat hij van voornemen was eerst aan den Minister voorstellen. Onmogelijk kon de Gouv. Gen. iets kwaads tegen den Sultan bedoelen; hij, Minister, was voor alles verant- woordelijk, al zou hij er ook het slachtoffer van worden. De Sultan antwoordde: „Ik ben U dankbaar. Ik laat alles aan U, die den Vorst te verzorgen heeft (amongmong), over; U zal zeker mijn geluk bedoelen!y — De Minister gaf toen den Sultan te kennen, dat het het beste zou zijn den Rijksbestuurder een brief mée te geven om dien den Gouv. Gen. aan te bieden; en dat de Rijksbestuurder dan tegelijk met hem, Minister, des nachts ten 4 u. zou vertrekken. Dit was juist wat de Sultan wenschte, En zoo geschiedde. Toen de Sultan hem den brief overgaf, droeg hij den Rijksbestuurder nog velerlei op, waarop deze: sëndika! zoo als U beveelt! antwoordde. Pandji Purwadipura zou met hem meegaan. Toen zij met den heer Engelhard te Surakarta kwamen, was de Gouv. Gen. er niet meer; hij was al vertrokken naar Samarang. De drie gezanten keerden dus naar Ngajogya terug. Toen de Sultan dit hoorde, speet het hem zeer, en was zeer beschaamd, Na eenig tijdverloop liet de Minister aan den Sultan den goeden mad overbrengen, een eerbiedig bewijs van gehechtheid aan den Gouv. Gen, aan te bieden, in den vorm van geld, ten bedrage van | minstens 200,000 reaal, want de Sultan werd algemeen gehouden | voor zeer rijk te zijn, met welk voorstel de Minister het welzijn me AMÄNGKU BUWANA 11, (sépUH), 139 Bij zijn terugkomst te Ngajogya maakte de Rijksbestuurder onmid- delijk zijne opwachting bij den Sultan, en deed hem verslag van zijn wedervaren, en dat de Secretaris van den Gouv. Gen. den brief beantwoord had. De Sultan gevoelde zich ontzettend teleurgesteld ; hij begreep overwonnen en vernederd te zijn geworden. Daarbij had hij gehoord, dat de Rijksbestuurder, bij zijn vertrek naar Samarang, eerst nog even teruggekeerd was naar de Kadipaten (d. w. z. den Kroonprins); en meende dat de geheime bedoeling daarvan geen andere was, dan dat de Kroonprins zich door den Rijksbestuurder in de gunst van den Gouv, Gen. had doen aanbevelen. Er verliep weer een maand. De minister P. Engelhard gevoelde zich zeer beschaamd (isin), want zijn collega (sasaréngannipun) van Braam was in rang opgeklommen. Daarbij kwam er een gevoel over hem er genoeg van te hebben. (saja wégah). Hij verzocht ontheven te worden van zijn post te Ngajogya. Dit was juist wat de Gouv. Gen. wenschte. Hij belegde eene vergadering van den Raad van Indië; het was zijn streven en bedoeling het rijk Ngajogya tot rust te brengen. ! De Gouv. Gen. hield zich in deze dagen bezig met de benteng te Batavia meer landwaarts in te verplaatsen; de grachten liet hij breeder maken, en de Spaansche ruiters (kapurantjang) ver- sterken. Hij gaf haar den naam: Meester Kornelis. (Dit was het bekende versterkte retranchement.) De Kuta Intén werd tot den grond gesloopt, en de bruggen weggenomen. Men verhaalt dat de Raad van Indië zich daar tegen verzette, want het was een Lodji Pusaka; Kuta Intén was het begin er van. De Gouv. Gen. maakte zich daar zeer boos over, De geheele Raad van Indië was bang! als die van leenmannen van het Gouvernement, omdat in Europa de leenroerigheid was afgeschaft; maar als de complimenten, bij de aanvaarding van zijn bestuar, in naam van den Koning van Holland en met zijne behoudene aankomst in Indië, met inroeping van hoogst deszelfs bescherming, wooals een zwakke bij den sterkeren gewoon is te doen.’ Het doel en de strekking van deze aanspraak, blijkt nit de archieven niet, veel min of de gezanten dezelve al of niet goed begrepen hebben, maar het is niettemin zonderling, dat de maarschalk Daendels, zonder cemge aanleiding daartoe, den staat van afhankelijkheid, waarin de vorsten door de leenroerigheid stonden, en die ons de beschikking over den troon verzekerde, ontkend | heeft, terwijl hij aan de andere zijde uitdrukkingen bezigde, die geenen indeuk konden maken.” ny Ser ah Beag rf] aaneen San Loma Bury vaar ggn neg eng Beggen frs 140 AMANGKU BUWANA@ II. (SéPUH). Verhaald wordt dat de Raad van Indié zich bezig hield met te beraadslagen over een opvolger van den heer P. Engelhard tot Minister te Ngajogya. Men achtte daarvoor het verkiezelijkst een Europeaan, die zich geheel gaf aan hetgeen hem werd opgedragen, en al zijne aandacht wijdde aan de hem gegeven bevelen. Zoo iemand vond men in den heer G. W. Wiese, en hij werd tot opvolger van den heer P. Engelhard als Minister te Ngajogya aangewezen. Op de Garébég-dagen begaf de Minister Wiese zich naar de Siti-inggil met een eeresaluut van vijftien kanonschoten. De Sultan hield zich in, ' maar daar bleef het bij. Zoolang de heer Wiese zijn Minister was, bleef hij kalm (méyda); alle behandeling van zaken liep slechts over nietige (ré6méh-réméh) onderwerpen. De Kangdjéng Ratu Anem, d. i. de Echtgenoote van den Raden Tuménggung Natadiningrat, was zeven maanden zwanger, bij welke gelegenheid het bekende Tingkébfeest gevierd werd. De Sultan was druk in de weer om voor een vorstelijk onthaal der gasten te zorgen bij gelegenheid van het baden (njirammi) der prinses. Bij zijn tocht naar hare woning werd hij gevolgd door den Minister, de Putra’s, Santana’s, Bupati’s en Mantri’s. Bij het vertrek uit de Kadaton werden eereschoten uit de Lodji gegeven. Toen daarna de Prinses een zoon kreeg, was de Sultan uitermate met dezen kleinzoon ingenomen, en gaf hem den naam Raden Mas Mahmud. De kroonprins, bekwaam in het veinzen, gaf den jong- geborene allerlei lieve namen. En Pang. Natakusuma, als hij in gezelschap was, hield zich alsof hij zijn kleinzoon uiet kende; en dit uit voorzichtigheid, wijl hij het er voor hield, dat de meesten wan- gunstig waren op den zuigeling, en niet wilde dat men hem door de onderscheiding die zijn kleinzoon te beurt viel, hoogmoedig zou noemen. Nu had de Rijksbestuurder eenen Sajid tot vriend, woonachtig te Samarang, genaamd Tuwan Muhammad. Dezen droeg hij op een bezoek te brengen aan Natadiningrat. Nadat zij koffie (weda ng) gedronken hadden, nam Natadiningrat zijn zoontje Raden Mas Timur op den schoot. De Tuwan Sajid voorspelde toen aangaande den kleine, dat hij later Kangdjéng Gusti Pangeran Adipati Anom (d. i. kroonprins) zou worden, en het bestuur over het Rijk zou voeren, want de Sultan was hem zeer genegen. Natadiningrat 'H.S.: Qa nn ay nig ateg ang ? an oa Gi yen 1S} 30.9 arg a AMÄNGKU BUWiNG 1. (sépuH). 143 vertrok de Gouv. Gen. van Ngnjogya. t De Pang. Dipakusuma zorgde voor een onthaal (sugata) te Badjong. Daar aangekomen gebruikte de Gouv. Gen. iets, en ging daarop verder naar Sétjang, waar de Bupati Mangkujuda, vader van den Rijksbestuurder Danu- ningrat, van Surakarta was aangewezen den Gouv. Gen. te bewel- komen, die aldaar zou overnachten. De beide Bupati’s Natadiningrat en Sindurédja van Ngajogya waren aangewezen den Gouv. Gen. daar ten dienste te zijn. Vóór het aanbreken van den dag daar aangekomen, was de Gouv. Gen. nog niet ontwaakt, en werden zij op eene afgezonderde plaats door den Tolk ontvangen. De Tolk vroeg toen aan Natadiningrat: „Waarom was het toch, dat de Sultan zoo erg weifelmoedig was * tegenover den Gouv. Gen.? Dat begrijp ik niet.» Tuménggung Natadiningrat antwoordde: „Dát was door de aanwezigheid der troepen van Prangwadana in de Lodji, dat de Sultan achterdocht koesterde *, Moesten daar meerdere troepen zijn, goed! maar dan toch in geen geval deze!» — Raden Sindurëdja voegde daar nog aan toe, dat het ook was naar aanleiding van de quaestie met den Rijksbestuurder Danuningrat over die Ketju-partij te Ngampel; hij had toen een langen brief aan den Rijksbestuurder te Ngajogya gezonden, die in zeer beleedigende (kwetsende) woorden (mranauni basa) was gesteld, met de last de Ketju’s op te sporen, daar er door den den Gouv. Gen. veel prijs op gesteld werd +. Ten tweede male zond hij zulk eenen brief, en beiden wekten achterdocht. Toen de heer Buyskes naar Surabaja vertrok, gaf hij bevel, prauwen ' Hot Tijdschr. y. N. IL 6° UI. p. 151 zegt van dit bezoek „dat de trotsch- heid van den Sultan, bij de eerste receptie te Bantoelan (zijnde de vroegere receptie plaats van de Gouverneurs van Java te Demangan nader bij Djocjocarta geweest) aanstoot aan den maarschalk gaf, terwijl de Sultan naderhand van zijne zijde gebelgd was, omdat zijne Excellentie hem, bij de eeremonieele visite in de residentie, op den troon zittende ontving, instede van hem eenige schreden te gemoet te komen en derwaarts te ge- leiden (wordende hij slechts door twee gecommitteerden aan het rijtuig ontvangen en naar den troon gebragt): maar overigens liep deze zaak zoozeer ten genoege van de beide partijen af, dat men zich daarvan de beste ge- volgen beloofde. De Sultan was onuitputtelijk in betuigingen van vrienschap en verkleefdheid, en, daar hij het aan den invloed van den Minister Wiese toeschreef, dat hij met dat bezoek was vereerd geworden, zoo betuigde hij denzelyen daarvoor herhaalde malen zijne dankbaarheid.” * HS: am ag ad an Li H.S: venijn Yi rn 20 ‘* H.B.: madam Ons Hog vy ah ancer a3 94 Fig an fh Von AMUNGKU BUWÂNÂ TI. (sëPuH). 147 zich al verder en verder uitbreiden, de vorstelijke waardigheid gering achtende; het zou voor hem zijn een afbreken van zijn macht. ' — Daarmee liet hij Natadiningrat weer heengaan. De Minister Wiese trachtte nu den Sultan voor zich in te nemen (te lijmen, mulut), want hij begreep een fout tegenover de Com- pagnie te hebben begaan, daar hij onwaarheid had gesproken. Voor de opbrengst (pamédal) van de vogelnestjes betaalde de Compagnie ieder jaar 10.000 reaal aan den Sultan. Van deze gelegenheid maakte de Minister een listig gebruik, door te zeggen, dat hem was opge- dragen met voorkennis van den Gouv. Gen. en op diens last, van deze afkoopsom (panébas) een udjurran te verzoeken, d. i. een geschenk dat iemand geeft van zijn winst of een voordeelige verkoop ; een fooi, commissieloon ; als vergoeding (piìtuwas) voor zijn diensten aan den Vorst bewezen. Toen nu de Gouv. Gen. te Ngajogya was, kwam dit ter sprake, en zeide hij zich niet bewust te zijn zoo iets gezegd of geboden te hebben. Dientengevolge bood de Minister den Sultan bijzonder fijne eetwaren (dédaharran) aan, of dingen waarmee de Vorst zich kon vermaken (kalangéuan), om hem gunstig te stemmen. Maar de Sultan wilde die niet aannemen, en zond ze hem terug. Deswege beschaamd, verzocht hij ontheven te worden van zijn post te Ngajogya. De Gouv. Gen. stemde daarin toe, en werd de heer Moris, d.i. Moorrees, Pektor ? te Bantam, tot zijn opvolger benoemd. Deze nam op zich, het Rijk Ngajogya met ijzeren hand te besturen *. Men had den Sultan reeds verteld, dat deze Minister een buitengewoon gespierd man (djarot) was. Hij vermaande de Bupati’s zich verstandig te gedragen, en op hunne hoede te zijn. Nu was er een Mantri genaamd Raden Tirtawidjaja, het bestuur voerende (tat®ngga) over de desa Térsana of Trésana, een zwager 1 H, 8: on qumraa Bap on melo aen a earn 8 i qian of quan. Portug. feitor = factor, onder-koopman, vroeger een Enropeaan als eerste civiele gezachhebber op eene plaats, thans een Resident of op zich zelf staande Assistent-Resident. (W.d.b.). pelt: Sag oF nen aac aa org amo Én op eon vaa Fier a vane gy adje — Volgens schrijven van Daendels dd. 31 Januarij 1810 (de Jonge, X (XIII) pag. 443) was de heer J. W. Moorrees „oud-secretaris onzer vergadering.” — Ridder G, W. Wiese werd Inspecteur-Generaal der houtbosschen. —Zie Tijdschr. y, N. L 6° TI, (1844) p. 148. 148 AMANGKU BUWANA II. (SéPUH). (ipe) van Pang. Dipakusuma, jongere broeder van de Radenaju Djajadiwirja te Limpung; hem was een jongere zuster (raji) van de Kangdjéng Ratu Kantjana tot vrouw gegeven (dipun trimani). Deze Raden Tirtawidjaja nu had een geschil (pabén) met de lieden van het Noordelijk Stranddistrict Ngastina (pasisir ing Ng), ter zake van het sterven van iemand van Térsana. Raden Tirtawidjaja verzocht om de dijatting radja pédjah, d.i. de bloedprijs die voor een manslag moet betaald worden, met eenen brief, luidende wadossingkumpéni kadidening sémut angabén gadjah', témahannipun antiga kapit ing sela lungit. * Deze brief kwam in handen van den Pektor te Ngastina, die hem terstond opzond naar den Gouv. Gen. Deze werd zeer boos, en zond oumid- delijk een brief aan den Minister Moorrees te Ngajogya, waarin hij met veel woorden er op aandrong, dat de Sultan, kort en goed, een keuze zou doen tusschen Tirtawidjaja en den Gouv. Gen. Als hij de voorkeur gaf aan de Compagnie, moest hij Tirtawidjaja laten dooden. Als aan dezen eisch niet voldaan werd, zou zijn Rijks- bestuurder gedood worden. Toen de Sultan dit vernam, verkeerde hij in zwaren tweestrijd. Raden- Tirtawidjaja liet hij binden, en aan den Minister overgeven. Deze stelde voor, hem nu onmiddelijk ter dood te brengen. Maar de Sultan had daar bezwaar tegen; volgens het Moh. recht kon die straf niet op hem worden toegepast >. Ook de Kangdjéng Ratu Kantjana, door hare familieverwantschap, was hem een bezwaar. Op Tirtawidjaja zou alleen de straf van verbanning toepasselijk zijn. Hij vroeg het oordeel van zijne raadslieden, doch die gaven hem allen den raad, aan het verlangen van den Gouv. Gen. te voldoen. 1 sn en B ag an mer neg zy Zie Winter Zam. II. p. 87 N° 286. 5 emg omen Genga ror ern ald. II. p. 82 Ne 204. 8 H. S.: Tan rly qingg Gan gsanezrm on ig naman Me esin ny anon Gian hl nga anr anp Fisch an en iga nts AK omg eran 08 a4 09 Gn man Bo ae axran uy renga zur go vy 2042 Degas Gof em van Hy gj ra le atra Bien nen man DEN qenedn go near pagan nen Dag sb fanz ian of nay: Boa Siacy wy gS emo Br openemen ae gen rea ST 421.2) nen ef ann Bazen blac arty argens gg ag zaan aren a6 0 cr Dio Bam en am Baan aar vena gg vey am Bhan 3 et aans Gj, Biappa Vihar ag zap wn quar Qyenym ien mang AMÄNGKU BUWÂNÂ 1. (sépun), 149 Werd hij door dezen ter dood gebracht, dan ging dit buiten den Sultan om, en ontkwam aan het begaan van eene zonde (duraka). Daarop ontbond de Sultan de vergadering. De Rijksbestuurder begaf zich onmiddelijk naar de Lodji. De heer Moorrees liet Tirtawidjaja terstond naar Samarang brengen, die te Waleri ter dood werd gebracht. Zijn lijk werd aan den kant van den weg geworpen, en van daar door zijn kinderen en kleinkinderen opgenomen en begraven. Dit geval wordt Tijdschr. v, N, I. 6°, III p. 147 sub d. geheel anders, aldus voorgesteld: „Het openlijk plegen van rooverijen door den Démang van Tirsono, genaamd Tirto widjojo, in de residentie Pekalongan en het bezigen van uitdrukkingen in eenen daarover handelenden brief aan een Kandals hoofd, welke door den Maarschalk voor beleedigend werden gehoudenr. — en pag. 157: ven eindelijk werden, ten gevolge van de genomene klimmende maatregelen, eenigen tijd daarna, twee van de roovers, die in de Residentie Pekalongan geroofd hadden, gevat en uitgeleverd. Wat echter van deze laatste menschen geworden is, en hoe het met den Demang Tirto Widjojo van Tirsono en de overige aangeklaagden is afgeloopen, kan bij de archieven niet worden nagegaan, maar men zegt, dat de Demang van Tirsono uitge- leverd en op last van den maarschalk doodgeschoten is, terwijl de overige zaken, door opvolgende belangrijkere voorvallen, schijnen doodgebloed te zijn.» — De Kjaï Adipati Purwadiningrat overleed ten gevolge van ziekte en hoogen leeftijd. Hij werd begraven te Patjallan, Het Kamagéttansche werd toen tusschen zijne twee zoons gedeeld. De oudste heette Raden Tuménggung Sasradipura, de jongste, door den Sultan tot schoonzoon genomen, heette Raden Tuménggung Sasrawinata. Na den dood van Kjai Adipati Purwadiningrat ging het met zijne kinderen en klein- kinderen als met een bezem waarvan de band is losgegaan, want er was miemand voor wien zij vrees koesterden; er was geene onderlinge overeenstemming onder hen. De Minister Moorrees begeerde zeer den Pang. Natakusuma te leeren kennen, en zond iemavd om hem uit te noodigen. Pang. N. tutwoordde met voor te geven, dat dit moeilijk zou gaan, als het Pe AMÄNGKU Buwina m1. (sérun). 151 Raden Sumadiningrat kon het niet aanzien, dat de prinsen zich zoo gedroegen, want zij maakten hunne hooge positie bespottelijk, ' daar zij die den Vorst als prins in den bloede bestaan, zooveel zijn als de kuntja, d.i. de sleep van de dodot, die den Vorst wordt nagedragen. Hij deelde het daarop den Sultan mée, die verschrikkelijk boos werd *, en zijn toorn ontlastte op den Rijksbestuurder. Deze ging dit aan den Minister overbrengen, en kwaadsprekende be- weren dat Sumadiningrat niet wilde dat men met den Minister eendrachtig omging. De Minister gevoelde er zich pijnlijk door aangedaau. In de journalen * zijner voorgangers vand hij aangeteekend, dat de Kraton-bewoners onwaardige personen waren +; Sumadiningrat was het die hen aanzette zich te oefenen in den wapenhandel; als de Raden Adipati beleefd verzocht een brief aan den Sultan te doen toekomen talmde men in het paleis daarmee; ook de bevelen van den Gouv. Gen, bracht men niet terstond aan den Sultan over. Tijdens de Tuménggung Mangundipura Korri (d. i. de titel van een rechterlijk beambte, nevens de Djaksa, bij wien de stukken inkomen, en die ze expedieert) was, gedurende het bestuur van den heer Engelhard, werd een brief van den Rijksbestuurder ter bezorging gegeven aan Purwadipura. Geruimen tijd werd de brief aangehouden, onder voorgeven dat de Sultan juist uitgereden was. De Minister Moorrees zeide daarop, dat er eens beproefd moest worden langs een omweg te weten te komen, wie daarvan de oorzaak was. * Op eenen Zaterdag zond de Sultan eenen Mantri genaamd Sim- bardjaja naar de Lodji, om den Minister om bloemen te verzoeken, De Sultan bood daarop den Minister twee flesschen wijn aan. De Minister wilde die echter niet aannemen, want het was de gewoonte dat dit door middel van den Rijksbestuurder geschiedde. Zelfs werd hij zeer boos, omdat die Mantri daartoe niet bevoegd was *‚ zoodat 1H.S.: pan duf) agyraiisrnn sop ? 2H. S.: Chace ton nerd ay ng Tey 47 gipepen Bi xan orion nun bd | enz. 'H.S.: ep yea N +H. S.: seat Ting ee vem yan aD 9 aan gy EN 4 H. S,: openemen at 0992 900 25 109 an Oran qa aen at jen en raa en wird aso inch en rn an eh sh gach enge jeden N ‘ HLS: geren pn mins a AZ AMÉNGKU BUWANA’ II. (sëPuH). 153 noodigde hij uit in de Lodji te komen, en noemde het uitnemend goed als haar echtgenoot haar dan begeleide. Dit als de Sultan het goed vond. En hij vond het goed, Des avonds zond de Minister zijn rijtuig om hen af te halen. Toen Natadiningrat met zijne echt- genoote de Kangdjéng Ratu Anem op de Alun-alun waren gekomen, ging hij niet uit het rijtuig, want zijne echtgenoote stond dat niet toe. Toen de Rijksbestuurder dit vernam, gaf hij er terstond den Kroonprins kennis van, zeggende in beeldspraak (dipun pratjeka), dat er vu te Ngajogya twee Kroonprinsen waren. Maar de Kroonprins was zoo wijs daar niet boos over te zijn. Aan de Lodji gekomen, werd Raden Tuménggung Natadiningrat door den Minister naar binnen geleid, Daarop gingen zij zitten, en ving de Minister een gesprek aan, waarin hij vleiende Natadiningrat den meest geliefden schoonzoon van den Sultan noemde, wien niemand evenaarde. Daarom, als de Vorst zich minder gepast tegenover hem gedroeg, moest hij daartegenover zich waardig en zelfstandig ge- dragen. ' Hij moest ook volstrekt niet bang zijn te spreken. »Ik ben een ander mensch.» En wat de Gouv. Gen. betrof, gaf hij hem den werkelijk goeden raad niet te aarzelen te spreken, daar hij, minister, voor hem zou waken, en hij zich moest voorstellen, dat te doen om de goedertierenheid van den Gouv. Gen. die hem zou beschermen, te vergelden. — Natadiningrat antwoordde, dat alles wat de Minister had gezegd volkomen juist was; maar wie was hij, dat hij zich zou verstouten zich zelf aldus te beschouwen. De Sultan had intusschen personen gezonden om de gasten in de Lodji te be- spieden. Na afloop van den maaltijd verlieten de gasten de Lodji. De spionnen deden den Sultan verslag hoe de Rijksbestuurder en Natadiningrat zich in de Lodji gedragen hadden. Toen de Sultan dit vernomen had, was hij vreeselijk boos op den Rijksbestuurder. ® Bij gelegenheid van de Garébég-sijam verzocht de Sultan aan den Minister, dat ook hem het eere-salut uit de Lodji gegeven zou worden LHS: Doner don Bory fiene Beg 24 009 264 020 ria ams 2 Daar begrijpen wij niets van, waarom hij zoo nijdig werd. Zelfs dachten wij boven, dat de Rijksbestuurder dien avond niet eens in de Lodji aan- wezig was, Het H.S. besluit dit verhaal aldus: jen naan oen och bl nage on 149g Gj Ana 31709 an 0H 24 Fey 90 Fira roemen Tirprueanagn na ap ara ara gen rin aang 9 401 gg Di reper vn ig eng nach lampe jon aar mar rid aihieg oo aa 4) 9 Gan ir ze oo ms enn 7 Volgr. IV. 11 154 AMÄNGKU BUWANA II. (SéPUH). als hij naar de Siti-inggil ging, zooals dat bij het vertrek van den Minister plaats had als deze zich derwaarts begaf. Saking sampun késompoqqén, wangsullannipun sampun kasaössan. Na afloop van de Garébég kwam men den Sultan naar gewoonte hulde bewijzen. De Sultan gevoelde zich in onzekerheid *. Toen Pang. Natakusuma zijne hulde aanbood, omhelsde de Sultan hem, en klopte hem zacht op den schouder *, zeggende: „Ziedaar mijn Kjaï-besan, die met mij onze kleinkinderen verzorgt!* Daarop zeide hij tot den Kroonprins: ~Als ik U aanzie, denk ik aan een door- gesneden jonge pinangnoot, waarvan gij de eene helft zijt, en de Rijksbestuurder de andere helft. Tusschen Uw beider handelen en zich voordoen is niet het minste verschil.r — De Kroonprins maakte slechts een sémbah. De Rijksbestuurder vertrok geen spier van zijn gelaat, maar was innerlijk blijde. Na gedronken (wedang) en eenige versuapering gebruikt te hebben, werd allen hun afscheid gegeven. De Kangdjéng Ratu Madurétna, echtgenoote van Raden Rangga Prawiradirdja, overleed en werd begraven op den berg Bantjaq. Wegens zijne groote liefde jegens haar, verbleef hij dag en nacht op haar graf haar hulde bewijzende, weeklagende dat hij haar mocht volgen in den dood. De Bupati’s vermaanden hem tot zich zelf te komen. Toen hij wat tot kalmte was gekomen, kreeg hij een bezoek van zijnen Guru genaamd kjai Kalijah, die er hem aan herinnerde, hoe hij hem vroeger reeds had gezegd, bij zich zelf niet te klagen over het ontvangen van Gods gunst (kanugrahan). Dit zou later pas beginnen; naar gedachten zou die zeker hem ten deele vallen te Maüspati (kuta ing Maöspati). De Almachtige was hem genegen, en werd hij daar opgewacht door zijne echtgenoote. * Voor den Sultan was het na het overlijden van zijne dochter alsof hij een edelgesteente (manigq) ter grootte van eenen berg had verloren. Maar hij wilde Radeu Rangga weer tot schoonzoon nemen, door hem zijne dochter Raden Adjéng Suratmi, eene jongere zuster van de overledene tot vrouw te geven. Hij spoorde Raden Rängga 1 H.S.: Er hik hk s H.S: dy ony ag am ar YN 3H.S.: rn ns aang ay an on gtr Bohan aay aay Gt Bu AminGKU BUWÂNâ 11. (sépuUH). 157 ook mijn leven kosten !# — Daarop liet hij de vergadering uiteengaan. De Rijksbestuurder begaf zich onmiddelijk weer naar de Lodji om bericht te geven. De Minister begreep er heelemaal miets van ', (was erg met het geval verlegen.) Den volgenden Maandag maakten de Bupati's hunne gewone op- wachting bij den Minister in de Lodji. Deze gaf hun te kennen, dat zij hem toch mochten helpen in de oplossing van de zetel-qunestie, de Sultan mocht toegeven. Maar allen waren bevreesd daarop te antwoorden, De Rijksbestuurder gaf eindelijk te kennen, dat niemand anders daarvoor in aanmerking kon komen, dan zijn raji Raden Tuménggung Natadiningrat, want die was de meest geliefde schoonzoon van den Sultan, De Minister meende, dat dit de gank nog neteliger zou maken *; men moest iemand kiezen die vam den Vorst onmiddelijk afstamde *; naml. de Kroonprins. Maar de Rijksbestuurder meende een nog beteren raad te kunnen “geven; niermand was daar beter voor geschikt dan Raden Sumadiningrat! Daarop ging men uiteen. Faden Sumadiningrat werd in de Lodji ontboden. Maar hij was yol vreeze, en.... gaf den Sultan kennis van de ontvangen uit- noodiging. Deze stond hem toe derwaarts te gaan, maar drukte hem bij herhaling op het hart hoe en wat te spreken. + Bij den Minister gekomen, werd hem drank (minuman) gepresenteerd om hem dronken te maken. Maar hij bleef zich zelf, en hield zich stipt aan de opdracht van den Sultan. Daarbij doorzag hij (botën samar, was ’t hem duidelijk) dat hem dit door een list (reka) van den Rijksbestuurder overkwam, die hem allerlei strikken spande 5. Na eenigen tijd daar — geweest te zijn, keerde hij huiswaarts. Des Donderdags, nog al vroeg in den morgen, maakte Raden Tuménggung Natadiningrat zijne opwachting bij den Minister. Deze riep ook zijne hulp in, en die van de Kangdjéng Ratu Kantjana Walan, betreffende het zitten op den glanzenden zetel. Als het van den Vorst zelf. uitging, dat hij niet langer op dien zetel verlangde te zittem, zou dat de qunestie meer geheim doen blijven, omdat hij ' Hs: asahdotsach ven Else jog eg pn ? Bman mag la, Raak he Buy Drierqegray np » sora ager oxen, — - mm lll 158 AMÄNGKU BUWANE II. (SéPUH). het dan zelf niet wilde. Als dat gebeurde, zou de Minister den Raden groote vergelding doen. De Raden Tuménggung was daar zeer dankbaar voor. Maar hij was zeer bang. Daar waren in dien tijd vele bestuursquaesties. Zoo liet de Sultan (den omtrek van) de bètèng die de pagélaran omsloot uitleggen, waarmee de Minister geen genoegen nam. 4 Zoo was er een handelaar te Ngajogya welken de Sultan naar Samarang zond. Ondervraagd , bekende hij openhartig, dat de Sultan veel kanonnen liet vervaardigen. Ook daar nam de Minister geen genoegen mee, want het was door de Compagnie verboden. De Raden Aju Natajuda, zich te voet naar het paleis begevende, om hare opwachting te maken, (maraq), kwam eenen bediende (budagq) te paard van den Minister tegen, en kwam met het paard in aanraking. 2 Hare volgelingen sloegen daarop den man zoodanig, dat hij bloedende wonden bekwam. De Minister nam daar geen genoegen mee, ten gevolge waarvan zij, die zijn bediende zoo geslagen hadden, werden gevat en afgeranseld. * Een ander geval. Op zekeren dag de Kangdjéng Ratu Mas op weg zijnde naar hare dochter, kwam een Amboneeschen soldaat tegen, die op haar geleide inliep, maar dit was bevreesd, waarop een worsteling ontstond van het hoofd van het vrouwelijk geleide (de loerah képarag estri) met den soldaat; maar toen zij hem met haar wédung dreigde, liep hij hard weg. De Sultan nam daar geen genoegen mee; hij sprak er met den Rijksbestuurder over, en de soldaat werd met arrest gestraft. Te dier tijde waren er velen die valsch geld maakten. Een rejal pésmat * bezat aan innerlijke waarde slechts twaalf uwang 5. De Minister gaf daarover aan den Rijksbestuurder zijn ongenoegen te kennen. „Hoe was het mogelijk! Ken pésmat slechts de waarde van twaalf uwang! Het geld in de Kadaton behoorde onder den „Kleinen Manr in omloop gebracht te worden! Waartoe diende toch het geld? Als men het geld, dat een busananingnagari (= een \ ach Deon ng 00 i Ln en ao unan ad rg en an any ng megen nn yn ‚nar ED IN 3 In Tijdschr. v. N. L. 6° II. p. 148 doelt de Schrijver zeker ook op deze gebeurtenissen, als hij van den Minister Moorrees zegt dat „hem en zijn echtgenoote, door des Sultans bedienden, beleedigingen” waren aangedaan. Zie ook boven, p. 152. 4 Pésmat of sëpasmat, of sémat = Spaansche mat, reaal. 5 twaalf uwang=12X8} cent=12X 10 duiten=f1. AMÄNGKU BUWANA II. (séPUH). 159 sieraad, uitrusting, dos des rijks?) was, opstapelde deed het geen nut. Bovendien, hoe groot een aantal menschen maakten niet valsch geld! Naar men hem had bericht werd er veel nieuw Compagnie’s geld gesmolten! De Rijksbestuurder moest op zijn hoede zijn, anders zou hij later zeker ongelukkig worden.» — De Rijksbestuurder antwoordde dat hij geen verzuim had begaan; hij had reeds bij bekkenslag laten bekend maken, dat de waarde van een pésmat rejal was 26 téng plus één duwit'. De makers van dat valsche geld waren sajang’s, kémasan’s, gépding’s en paude’s. ? Purwâdipurâ had het bestuur over hen. — De Minister antwoordde hierop dat hij met niemand dan den Rijksbestuurder te doen had. Daarop was er vergadering in de Pagëlaran. De Wadana-lébét Purwadipura werd ook opgeroepen. Gekomen deelde de Rijksbestuurder hem mede, dat hij een berisping had gekregen van den Minister. Purwadipura antwoordde: „Hoe kan de Minister den „Kleinen Many dat kwalijk nemen? * Die dat valsche geld maken zijn menschen, welke op die wijze aan den kost trachten te komen. * Purwadipura maakte zich alleen maar daarover ongerust, dat de Sultan aan de Compagnie om geld had verzocht maar het nog niet ontvangen had; de Compagnie had er nog niet over gedacht. En nu werd het den „Kleinen Man» niet toegestaan geld te maken; welnu, de Rijksbe- stuurder moest nu maar zelf weten wat hij doen moest. 5 De Rijksbestuurder was over dit antwoord zeer boos, en voegde hem zeer vele, buitengewoon groffe woorden toe. — Daarop ging men uit elkander, Den volgenden Donderdag kwam des Sultans toorn neer op het hoofd van den Tuménggung Réqsanagara. Zijne woning werd door eene bende bestormd, en hij zelf in arrest gebracht. (dipun bé- teqqi.) Hij had namel. slechts de helft van de jatra bandar, d.i. de tolgelden geïnd. Hij had wel beloofd ook de andere helft te innen, maar er verliep een geruimen tijd, en bood hij niets daarvan aan.- Daarbij kwam nog eene andere geldquaestie; er waren 126 tang-+ 1 duwit = 25) Wang +1 duit = 25 X 10 + 5+ 1 duiten = 256 duiten = f2-+ 12} cent + 1 duit. * Dit zijn (rood-) koperslagers, goudsmeden, gamélanmakers en ijzersmeden. * amai? ‘ Shad une ang rsa Ben ways Jansz. gaf er voor: „zijn kostje of onder- houd zoeken of opduiken.” * Over deze geldquaesties zie men: Encyclopaedie Art. Muntwezen: En: de Jonge, Daendels’ staat enz. en andere bronnen. 162 AMÄNGKU BUWÄNâ JI. (SéPUH). 