The Tragedy of Sir John Van Olden Barnavelt
*S-ORAVBNHAGK MARTINUS NIJHOFF 1884* 4 (? Wlcjl ft <- ^^^^^^^^^^^Wi9^^9i^^W^W^' nnet is op mijn aanraden ^dat de firma NijhoflP UUdeze tragedie, die in den kostbaren bundei, waarin zij voor het eerst in het vorige jaar is uitgegeven, voor ons Nederlanders zoo goed als verholen staat, herdrukt heeft en afzonderlijk ver- krggbaar stelt. Zij verdiende mijns inziens wel dat zij terstond ter kennisse van ons publiek werd gebracht. Hoe vaak hebben wij het Engelsche volk zijn historische tooneelstukken benijd en den wensch gekoesterd, dat een dichter uit de school van Shakespeare, zoo al niet de meester zelf, de stof voor een zijner drama's aan onze Geschiedeni3 had ontleend. Weinu, aan dien wensch was vol* daan zonder dat w^ het wisten. £r bestond een Engelsche cragedie, waarvan Oldenbarnevelt de held is; zij werd kort na zijn dood ten tooneele gevoerd maar niet gedrukt; in een eenig handschrift is zy tot op onzen tijd bewaard gebleven. Het hand- schrift werd in 1851 van den Earl of Denbigh voor het Britsch Museum gekocht, waat het niet Uing geleden door den heer A. H. Builen , eisn veidicnstdlik beoeftnaar Van hiet oud-£ngelsehe toonetispiel^ oot- dekt werd. Hq achtte het stuk ds etr waaiidig VI om in het tweede deel zijner Collection of Old English plays (London, 1883, in ^) te worden opgenomen. Bij zijn verschijnen maakte het ter- stond opgang. De ingenomenheid , waarmede de uitgever het inleidde bij het publiek , werd gedeeld door kenners van Shakespeare als R. Boyle en F. G. Fleay. Het werd door hen en meer anderen be- groet als een meesterstuk, als een der sieradenvan het oud-Engelsche tooneel. De dichter en kunst- rechter Swinburne stemde met dien lof in ; hij noemde het een edel gedicht, een schat dietelang verborgen had gelegen. Ook de Duitsche Shake- speare- vrienden erkenden, hoewel niet zoo onvoor- waardelijk, de hooge verdiensten van het stuk en verheugden zich in de uitgaaf. Onze vaderlandsche kenners bleven niet achter. De heer Opzoomer vertaalde het laatste bedrijf , als een proeve van het geheel, en droeg het in een vergadering der Koninklijke Akademie van Wetenschappen , met een aanprijzend woord tot inleiding y aan zijn medeleden voor. Mij dunkt dat de aandacht, door zoo veel bevoegde beoordeelaars aan deze tragedie verleend, een meer dan voldoende rechtvaardiging is van den herdruk, die wij hopen dat eerlang door een vol- ledige vertaling moge worden gevolgd. Zoo het mij, na zoo veel beter beyoegden, ver- gund is ook mijn oordeel uit te spreken, zoo komt het m|j voor, dat wat taal en uitdrukking betreft het gcdicht den lof ten voile verdient , die er aan VII wordt toegezwaaid, maar dat het, als tragedie, als drama beschouwd^ niet onder de meesterstukken gerekend mag worden. De handeling is slecht ge- motiveerd en de karakterteekening gebrekkigenzwak. Onze belangstelling in den hoofdpersoon wordt niet gespannen, ons medelijden met zijn lot nauwlijks opgewekt. Het verwondert mij dan ook niet, dat de edele taal en de echt tragische stijl niet in staat zijn geweest om het stuk, nadat het eens vertoond was geworden, voor volslagen vergetelheid te be- waren. Het Engelsche volk, in het bezit eener zoo rijke tooneelliteratuur, kon een stuk, dat noch door zijn onderwerp noch door de wijs, waarop het dit behandelde, zijn aandacht boeide, allicht nit het oog verliezen. De eigenschappen , die het voor onze tijdgenooten en voor ons Nederlanders inzonderheid belangwekkend en aantrekkelijk maken^ lieten de Engelschen gedurende de twee vorige eeuwen onverschillig. Wie mag de dichter ervan zijn? Het ligt in den aard der menschelijke natuur dat deze vraag^ naar den maker, bij het zien van ieder kunststuk als van zelf terstond bij ons oprijst. De heer Bullen heeft dan ook niet verzuimd haar te stellen en een poging te wagen om haar te beantwoorden. Hij erkenty in zijn inleiding, aanvankelijk aan geen beroemder auteur dan aan Chapman gedacht te hebben, maar bij nader inzien en nauwkeuriger proeyen overtuigd te zijn geworden, dat geen Chap- Till man zuike voortreffieiyke veizen Iton dichteii en dat een man als Fletdier vereisdit wend om ze voor te brengen. Maar hoe zeker fay op vde plaataen Fletcher's meesterfaand meende te eiken- nen, er waxen andere wui hq twqfelde en een andere hand, doch insgeiyks van een eersten meester, vermoedde. Zqn vriend Fleay hielp hem toen te recht en noemde Maasinger, ab den dichter dier aan Fletcher te ontzeggen verzen. Nu aarzelde h^ niet langer: Maasinger en Fletcher, die wel meef te zamen ttadden geweikt, waren gezamenlQk de auteors ook van dit meeaterstok. £ens daarvan verzekerd viel het niet moeiiyk aan te w^zen welke gedeel- ten aan den eenen, welke aan den anderen van beiden waren toe te kennen; in z^n inleiding levert de heer Bullen van deze schifting eenige proeven, waarover ik mij geen oordeel mag aanmatigen. Hij heeft mij echter niet overtuigd; een stellige uitspraak komt mij in dezen nog ontijdig en niet genoegzaam gewaarborgd voor. *Het deed mij uit dien hooFde genoegen dat ook een kenner als Swinburne openlijk verklaarde nog niet overtuigd te zijn, zelfs niet eens overtuigd dat twee ver- schillende handen aan het stuk hebben gearbeid. Door zijn gezag gesteund zuUen wij wel doenmet de stelling van Bullen en zijn vrienden voorloopig voor niet meer dan een gissing aan te merken, en het 5tuk toe te kennen aan zekeren Unknown, in afwachting of later misschien de eene of andere IX bntdekking oiis in staat 2al st^Uen om het vader- schap aan hem, die er recfat op heeft, met zeker- heid toe te wQzen. Reeds heeft een gelukkige vondst ons omtrent den tijd, waarop de tragedie het licht heeft gezien^ tot stellige en voUedige kennis gebracht. BuUen had gewezen op een kantteekening vlan het Hand- schrift, geteekend 6. B. en blijkbaar, ook blijkens het schrift, van de hand van Sir George Buc, die van i6io tot Mei van i6aa Masur of the Revels was en als zoodanig aile stukken, voor vertodning bestemd, te zien en te keuren kreeg. Daaruit volgde dat het stuk tusschen Mei 1619, tocn de ontknooping op het Binnenhof van Den Haag plaats greep, en Mei i6a2 geschreven moest zijn. Nog altijd een speelruimte van voile drie jaren. Maar sedert Bullen zijn inleiding schreef is deze ruimte aanmerkelijk ingekort, ten gevolge van het ontdekken van twee ongedrukte brieven aan den toenmaligen ambassadeur van Engeland in Den Haag, Sir Dudley Carleton, geschreven door Thomas Locke, den eersten van 14 Augustus 1619, en daarin dit bericht: „The Players here were bringing of Bamavelt Upon the stage and had be- stowed a great deal of money to prepare all things for the purpose, but at th' instant were prohibited by my Lo: of London"; den anderen van 27 Au- gustus, waarin het volgende: ,>Our Players have found the means to goe through with the play of Bamavelt and it hath had many spectators and received applause ^*' Zoo zien w^ dentgd^ waarin het stuk geschreven kan zijn, vandriejarenslinken tot op drie maanden. £n het draagt in zich zelf een kenmerk, dat ons recht geeft om de grenzen nog dichter bij elkander Ce brengen. Op twee plaatsen wordt gesproken van het afzetten van den zoon van Barnevelt, den gouvemeur van Bergen op Zoom , hetgeen in Engeland niet voor half Jul! bekend geworden kan zijn. Immers Carleton schrijft erover in zijn (gedrukte) d^p^che van 14 Juli en zegt dat de afzetting in de vorige week is geschied, hetgeen overeenkomt met de Resolutien der Staten- Generaal van 5, p, 11 en 17 Juli i6ip. Wij kun- nen dus besluiten dat het treurspel^hoevolschoon- heden het zijn mag^ den auteur niet meer dan een maand arbeids heeft gekost. Dit schijnt 00k zoo ongeveer de tijd geweest te zijn, die voor het schrijven van een tooneelstuk in die dagen noodig, maar dan 00k voldoende, werd gerekend. Althans in het voorspel van Beaumont en Fletcher's Knight of the Burning Pestle ^ als the citizen geen smaak zegt te hebben in het stuk dat is aangekondigd , krijgt hijj ten antwoord, „0h, you should have told us your mind a month since; our play is ready to begin now." Wij hebben van Locke, in de aangehaalde brie- * A*en»eum> 1884, p. 89. XI ven aan Carleton, vernomen, dat de Bisschop van Londen het vertoonen der tragedie in het eerst had tegengehouden. Om welke reden? Dat weten wij niet. De dichter stelde Oldenbamevelt en de Ar- minianen in het ongelijk: of nu John King, want deze was toen ter tijd de Bisschop van Londen , tot de Arminiaansche leer overhelde, geMjk velen zijner mede-bisschoppen van de Anglikaansche Kerk , kan ik niet zeggen. Na zijn dood werd uitgestrooid dat hij op zijn sterfbed tot het Katholicisme was bekeerd: dit gerucht schijnt inderdaad zijn recht- zinnigheid in twijfel te trekken. Maar aan den anderen kant stond hij hoog aangeschreven bij Ko- ning Jacobus, die hem gaarne hoorde preeken en, met toespeling op zijn naam, the King of Prea- chers placht te noemen. Ook vervulde hij in \6ii een hoofdrol bij het veroordeelen van den armen Bartholomew Legate, die alleen om zijn kettersche gevoelens aangaande de persoon van Jezus , en niettegenstaande zijn onbesproken levenswandel , ten vure gedoemd en op Smithfield verbrand werd. Het kan ook zijn dat geen reden van kerkelijken aard den Bisschop in dit geval bewoog>endatzijn kieschheid het slechts laakte dat nog levende staats- lieden, met Prins Maurits aan het hoofd, op het tooneel gebracht werden. Hoe dit zij, zijn tegen- stand was niet onverzettelijk , en het stuk werd, gelijk wij vemamen, vertoond voor ecn taWjk ge- boor, dat h^t tpejuichte, Het behoeft nauwlijks gezegd dat voor de ge- schiedenis van Oldenbarnevelt en zijn yH dittt £n- gelsche tragedie niets te teeren geeft. Uit een historisch gezichtspunt is zij slechts in zoo verre merkwaardigy als wy emit zien, hoe men in En- geland onze partijschappen en burgeftwisten be- schouwde. Want ongetwijfeld vertoont het tooneel- 8tuk in scherper lijnen en vaster omtrekken de voorstelling, die in Engeland bij het volk in om- loop was: dit blijkt ten overvloede uit de verge- lijking met gelijktijdige pamfletten, waarvan de dichter enkele gelezen en gebruikt sch^nt te hebben. Volgens deze in Engeland gangbare voorstelling was Oldenbarnevelt een man van zeldzame bekwaam- heidy die zijn land onschatbare diensten bewezen en het tot welvaart en aanzien verheven had ^ maar niet zoozeer uit zuivere vaderlandsliefde als uit «erzucht en heerschzucht. Het was hem gelukt^ onder den nederigen naam van dienaar, inderdaad de macht van een vorst in de Republiek te ver- werven en gedurende geruimen tijd te behouden. AUengs evenwel begon z^n glorie te tanen voor den opkomenden roem van den jeugdigor Maurits van Oranje, die den lande even groote, zoo niet nog grootere, diensten dan hij bewees, en dit zonder zelfzucht deed^ uit enkel edeie bedoelingen. Me^ en meer stelde het volk den sluwen staats- dienaar achter bij den vromen krygsheld. D/e tra- gedie vapgt aan op het 9og^nbUk ak Oldanbarne- velt zich dit onmogelqk langer kan ontveinzen en yan ZQn vertrouwc^ng^ moet booren^ dtt in de oogen en in d«i sc^tting en iiefde des v^lks Mauriu allies en hig niet y^t ^er dan niets i^ geworde». Dit brengt hem bmten sich g0, en Uever den er in te beruflten wil b^i den onder^tien steen boven keeren en zelf te niet doen al wat Iiq x^n dienste van den Staat heeft gesticht. Hij maakt daarop gemeene zaak met de Arminianen, een «ecte diede keiii beroert en wier leemetfingen door alle kun- dige theologen worden veroordeeld^ en hij stookt ze op om nieuwe soldaten^dezoogenaamdewaart- gelderSi in dieiMt te nemen , waarmee I^j enzij^zoo noodig, het kriggsvolk van de Republiek, waarover Maufit^ bevel voen ykunnen weerstaan. £n had h9 het hierbq slechts gelaten ! Voorziende dat hi| met deze middelen waarschijnl^k de overhand niet zal kunnen nemen^ denkt h^ eraan om bg vreemde mogendheden, ja bij *5 lands v^and zelfs^bij Spanje, belli en steun te zoeken. Dit laatste is natuurlijk een geheim^ slechts aan enkelen, aan Ledenbergen Moersbeifen on^er anderen^ toevertrouwd. 2^o gesterkt waagt by het Maurits openlijk te beleedi- gen en Hem den toegang tot den Staatsraad te be* twisten> hoewel de Prins zoo goed als h^, niette- genstaande zig beiden slechts dienaars heeten, er zitti^g t^eegt te hebben. Het gelukt hemwerkelijk van de meerderheid der Heeren van den Raad de XIV toestemming tot dezen zoo krenkenden maatregel tegen den Prins te verwerven. Als Maurits zich aanmeldt om deel te nemen aan de beraadslaging over den eed, dien hq en zijn krijgsvolk voortaan zullen hebben af te leggen, ziet hij zich door de deurwaarders buitengesloten. Met moeite bedwingt de edelaardige vorst de verontwaardiging van zijn gevolg; h^ blijft wachten totdat de Raad uiteen- gaat; dan beklaagt hij zich bescheiden maaremstig by de Heeren en staat den zegepralenden en overmoe- digen Advokaat zoo tre£Fend te woord^ dat de in- vloedrijkste leden van den Raad van partij veran- deren en hem zelfs^ ook namens de meerderheid^ machtigen om overal en inzonderheid te Utrecht de waartgelders af te danken. -— Het tweede be- drijf speelt te Utrecht en vertoont hoe Maurits er zich van den hem opgedragen last kwijt, trouw biggestaan door het gamisoen^ dat geheel of grootendeels uit Engelschen bestaande^ volstandig het oor sluit voor de lokstem der Arminiaansche factie. Bij deze gelegenheid komt het verschil tus- schen het Engelsche en het Hollandsche volkska- rakter treflPend aan het licht. Ten slotte blijkty dat h^t den Republikeinen even- zeer aan vastberadenheid en moed als aan eerbied voor het gezag ontbreekt. Maurits behaalt zonder moeite een.volkomen overwinning, ontwapent de waartgelders en neemt Ledenberg in hechtenis mede naar Den Haag. Vooral dit laatste is voor Olden- bamevelt een onherstelbare slag. Hij heeft z^n booze geheimen aan Ledenberg toevertrouwd , en loopt groot gevaar dat deze ze verraden zal. Wei is Moersbergen nog bijtijds ontvlucht naar het Munstersche, maar wat baat dit, als Ledenberg door pijniging of vrees voor pijniging tot bekente- nis wordt gebracht? — • In het derde bedrijf toont de groote man zich in al zijn kleinmoedigheid , eerst als hij door de Heeren van den Raad met koelheid en onverholen achterdocht wordt ontvangen, en later als hij vemeemt dat Ledenberg werkelijk heeft geklapt. Dan is hij een oogenblik als radeloos en weet niet hoe zich te redden, maar weldra vermant hig zich en bedenkt dat die bekentenis op zich zelf, en door geen bewijzen gestaafd, weinig of niets beteekent. Het komt er maar op aan den zwakken vriend nit den weg te niimen, voordat hij zulke bewijzen b^brengt. Met dit doel vraagt en verkrijgt h^ toegang tot den gevangene, die over zljn laf" XVI hanig klappen reeds schaamte en berouw gevoelt, overlaadt hem met verw^ten^ drijft hem tot wanhoop en spiegelt hem ten slotte den zelfmoord voor ab de eenige oitkomst uit de achande en bet gevaar van nog erger. Die booze raad ^ door zel£zucht ingegeven, treft doeL Nadat de verleider i$ heen- gegaan^ brengt Ledenbe^ in bet byzijn van zijn slapend zoontje zich om. Op bet bericht biervan schept de kleinmoedige Advokaat weer moed, ja bemeemt zfjn ouden overmoed en. tart zqn vganden om hem thana van schuld te overtuigen. Maar zijn waan is van korten duur. Juist de zelfinoord van Ledenberg levert aan Maurits en den BLaad bet bewijs, dat de schuld, wier besef tot eenzoo wan- bopige daad heeft gedreven, zwaarder moet zijn geweest) dan zq hadden vermoedy en dat bet daarom onvermydeiyk is bet onderzoek naar de schuld der medeplichtigen en inzopderheid van bun aller boofd voort te zetten. £r wordt bevel gege- ven om Moersbergen uit zijn Duitscbe wijkplaats op te lichten en naar Den Haag te voeren. — Dit geschiedt in den aanvang van bet vierde bedr^f ; en hiermee is eigenlijk 01denbarnevelt*s lot beslist. Hij wordt gevangen genomen, tegenovejr Moers- bergen gesteld en verboord. Zijn eenige verdedi- ging bestaat in te loochenen wat tegen hem wordt ingebracht en te pochen op z^n onvergelijkel^ike verdiensten jegens de Republiek. Dat kan hem na- tuurlijk niet baten. Slecbts de edelmoedigheid en i jtvtt de gematigdheid van Maurits beletten dat hij ter- stond veroordeeld wordt. En dit laatste schild ontvalt hem spoedig ook^ als z^n talrqke aanhang zidi niet ontziet de overwinnaars te trotseeren en den meiboom te planten voor z^n huis. Oc^ wordt een brief je van een der zijnen, aan hem gericht en in een peer verstoken , onderschept , hetwelk inhoudt dat Mj nog vri^nden in menigte heeft en niet moet wanho- pen. Dit overtuigt nu ook Maurits dat men niet langer mag dralen. — Het vijfde bedrijf, dat met de ont- dekking van het noodlottige brief je aanyangt, ver- toont verder de terechtstelling van den grooten doch misdadigen staatsman. Hij speelt de laatste rol, die hij op deze wereld te spelen heeft, voor- treffelijk, gelijk van hem te wachten was. Alleen hjg is wat al te breedsprakig en al te uitbundig in zQn eigen lof. Maar overigens is zijn taal die van een vurig patriot en vergevensgezind christen. Eens vergeet hij zich voor een oogenblik, en geeft op verwijten die hem worden gedaan ten antwoord, dat hij zich waarlijk ^dne fout bewust is, die na- mel^'k, dat h^* een zoo ondankbaar volk heeft gered. Doch dezen uitval uitgezonderd, zijn het enkel goede wenscben voor den voorspoed van het land en voor den luister van Maurits, die van z\jn lippen vloeien. Ten einde toe bl^'ft hij zich volkomen meester. Op het onverwacht aanschouwen van de doodkist^waarin het treurig overschot van Leden- berg aan de galg is opgehangen, ontroert hij en xvni met reden, want hfj draagt ic sdivHd vxti Hctt te^ moord op het geweten. Zfjn ontstehenis omgsat ook den omstanders niet. Maar in een oogwenk heeft hij tich bedwongefi en zegt: ^jOod z^ z$ne ziele genadJg, ik Airf hem aanzien", en vaatt dan uit in verwijt^n ttfgen zijn vijanden, die hemdooi* zulk een schouwspd aftr^ken van de gedachten^ waarmee hig zich uitshitend behoorde bezig te hou- den. Hij spreekt nog altyd voort, al^dezt^aardslag valt, die het hoofd en de vingers van den romp scheidt. Over den doode spreken twee der Raads- heeren nog een kernachtig woord van hulde en blaam teven^, en eindigen hiennee waardiglijk het schoaw2(peL Zulk een vetwerking der stof , door de Histoiie gegeven, getidgt, naar het mij voorkomt, v^ eei^ in zijn vak ervaren en bekwamen tooneeldichter. Wat in het spet niet te pas kwam is weggelaten, b. V. de naft'ver tusschen de provinci6n en de quaestie over het al of niet houden eener national synode; wat gebruikt kon worden is zoo geschikt dat alie deelen meewerken om een welsluitend ge- heel te vormen. £r is gang in het stuk , elk too^neet brengt de handeling verder naar de orttkriooping. Daarentegen schitjnt mij de handeling slecht gemo- tiveefd eti om die reden de geheele geschiedeftia onwaarschifnli^k , ik mag wel zeggen onmogei^k geworden. Oldenbametek heeft in het stuk ge^tf XIX aaoileidiiq; om zkh te gedjTftgen geliyk h^ doet. H$ Tenteemt dat z^n populariteit vedBinderd \b, dat men algemeen Maurits boven hem atelt. Dat zal hem nu bewegen, als wy onzen dichter willen gdooven , om aUes jop het spel te zetten , het heU van bet land, waarvocn: hg zijn leven lang gezwoegd hteh, en z^n eigen grootheid iii den staat. Z|jn roekeloosheid waie nog te begrigpen indien het z^n macht, in plaats van njn roem, gold, indien hij gevaar liep van door den Prina op zij geschoven te worden. Maar in de tragedie bestaat daarvoor geen vrees: de Prins is met z^n plaats in de Re-^ publiek levreden en vnj van zelfzucht. De Advo- kaat kan blijven die hij is, 2oo hij aan Maurits ^chts den ijdelen roem en de liefde van het volk gunt. Nu hsj dit ecfater itiet van zich vetkrijgen katn, z^n de middelen, die hi} aangrijpt, al zeer vreettd gekozen en moelten noodzakelijk hun doel missen. Hij spant samen met de Arminianen, die by de meerderheid des volks in minachting zi}n, en fay stookt ze op om krijgsvolk aan te nemen, dat kwaiyk dienst kan doen by het herwinnen der pofnilantdt. Is das zyn haiiidelwys volstrekt on- begrypeiyk, in nog hooger mate is het die van de Heeren v«i den Raad. Dezen trekken party voor Olden^aameVeh , als hun vergadering begint , en slui- ten Maurits van hun beraadslaging uit^ £n aan het eind van ^ezelfde vergadering machtigen zQ den Prim, om overal de waartgdders te ontwapenen, modeJlen gevolgd. Zij herinneren ons aan menige schoone plaats uit de stukken van Shakespeare en van zijn tijdgenooten , even als wlj soms bij het hoo- ren eener compositie van den tweeden rang herinnerd worden aan motieven uit onvergetelijke meester- stukken. Zoo b. v. het loonee! tusschen Leden- berg en zijn zoontje, dat aan het plegen van den zelfmoord voorafgaat — een der schoonste, naar mijn smaak, van de geheele tragedie, maar vol- strekt niet oorspronkelijk. Andcre tooneelen zijn eenvoudig theatraal in den ongunstigen zin van het woord. Dat een faurkske scfene, in den trant, om iets te noemen, van de torick's scull-scinc uit den Hamlet, niet mothi ontbreken,isduidelijk. De jin paetica van den tijd vorderde in elk treurspel iets van dien aard. Een ooggetuige spreekt ons van lets dat hij heeft Iwijgewoond, en dat de akeligheid der verdichting nog ovemef^:. Hy was toevallig op het Binnen- hof, terwijl het schavot er werd opgetimmerd en het noodige voor de terechtstelling gereed ge- maakt; hij zag de doodkist staan, uit ongeschaafde planken vervaardigd; „en op deze vuile kist, zegt hij, heb ik gezien dat twee vileine soldaten zaten en speelden, wie de ziel van Barnevelt hebben zou, God of de duiyej; ik hoorde ook vele vileine spot' XJiVl te zijn. GezwoUen zonder opgeblazenheid, ^diil- deracfatig, beeldiijk zonder overlading, juist uit- drukkend wax bedodki wordt en tevens welluidcnd om te hooren — al deze eigenschappen bezit de tragedle van Oldenbamevelt in hooge mate. Wq behoeven voor een proeve niet verder te gaandan bet eerste tooneel van bet eerste bedrijjf : de samen- spraak tnsschen den Advokaat en Moersbergen is voldoende om den auteur als redenaar van den eersten rang te doen kennen. £n wat dit eerste tooneel belooft vervult het geheele 3tuk tot bet einde toe. Daaromtrent stemmen alle kunstrediters overeen. Het te betoogen zou gelijk staan met bet betoog dat de zon scbittert. £r z^n gedeeltendk (ten opzicbte der dictie altijd) aan bet schoonste van Massinger en z^n tijdgenooten berinneren. Ongelukkig is de tekst, dien de beer BuUen boeft gedrukt^ niet de volledige dien de dicbter bad gescbre- ven, maar een venninkte, ten behoeve der venoo- nlng bier en daar gewijzigd en vooral verkort. Het is te betreuren^ dat de uitgever zich niet beijverd beeft om den oorspronkelijken tekst, die^ naar bij zelf verzekerty op verreweg de meeste plaatsen door bet uitscbrappen niet geheel onleesbaar is geworden, te berstellen. Wat voor de vertooning te uitvoerig mag bebben gescbenen^ zou zeker niet te langdra- dig zijn voor de lezing en de voordracbt. Vooral ware bet wenschelijk geweest de personen^ wier XXVIl roUen door it tooneel-directie w^ggdaten of aan andeien toegeyoegd z^ti geworden, hier de plaats iHr;«er in te tmrntn, die hun naar het plan van den diditer toekomt« Het stvk sou er ook in waarsch^- l^kbeid Uj gewonnen hebben. Om een voorbeeld te noemen : een van de voomaamste verwijten tegen den Advokaat houdt in, dat hg met de Anninianen is gaan heulen. Inderdaad heeft de dichter hem dit laten 4oen in het tweede tooneel van het eerste bedryf. Oldenbamevelt, van z^n voomaamste aanhangers vergezeld^ komt daar samen met de hoofden der Arminiaansche factie , voorgesteld door Uytenbogaen en Taurinus (als schrijver van de Weegsehaal inzonderheid b^ de Engelschen bekend en verfoeid) en verklaart tot hun leer en partij toe te treden. Dit is een daad van gewicht, die in den samenhang van het stuk onmogelijk kan worden gemist, maar die veel van haar beteekenis heeft verloren, nu de regisseur de rollen van Uyten- bogaert en Taurinus heeft laten vervallen en het weinige , dat zij te zeggen hadden ^ aan Hoogerbeets en Grotius in den mond heeft gelegd. Hierdoor verliest het tooneel zijn karakter van samenspanning tiisschen wereldLyken en kerkelijken , dus juist dat waarop het aankomt. De heer BuUen heeft het gewicht dezer verminking niet begrepen, zooals bl$kt uit zyn misverstand van de tooneel-aanwij- zing Exeunt f waarbij hQ aanteekent: ^All the diaracters remain on the stage in spite of this di^ XXVIII rection.*' Ja^ dat is zoo in het stuk gelijk het veranderd werd, maar oorspronkelijk gingen de Arminiaansche geestelijken op dit punt wel degelijk van het tooneel. Door deze verandering in den tekst wordt ook een latere plaats^ die is bl^ven staan, onbegrijpelijk, waar tegen Oldenbamevelt de bekentenis van Taurinus wordt aangehaald (5* toon, van het iv* bedr.). Andere weglatingen en veranderingen zSjn van minder belang. Jegens de Nederlandsche heeren was zoo angst- vallige kieschheid niet noodig en ook niet mogelijL Zij worden genoemd, voor zooveel de auteur ze kent. xxtt Doch zijn kennis van onzen staat en zijn regeerders is zeer gebrekkig. Van de verhouding tusschen Raad van State en Staten-Generaal heeft hij geen begrip ; hij ver^eldt zich aan het hoofd van de Republiek een regeeringsraad, die wetgevende en uitvoerende macht in zich vereenigt, en waarvan hij als voor- naamste leden laat optreden Brederode enVandort. De keus van dezt twee is al zeer zonderling. Brederode was ten minste een man van eenigen invloed, hoewel niet voor de regeeringsverandering van het najaar van i5i8, die hem eerst op het kussen hielp. Maar Vandort was een onbe- duidend persoon^ afgevaardigde wegens Gelderland in de Staten-Generaal. Ik kon aanvankelijk zelfs niet gissen^ hoe de auteur aan den naam van een zoo weinig in het oog vallend persoon gekomen was. Later heb ik het begrepen. Hij had in den gedrukten brief der Fransche Ambassadeurs aan de Staten-Generaal, van 13 Mei i^ip, gelezen, dat dezen met hun verzoek om gehoor zich gewend hadden tot de Heeren van Gelderland, dewijl die provincie toen voorzat in de Generaliteit; bij deze gelegenheid worden dan die Geldersche Heeren ge- noemd : Van Brakel en Van Dort. Voor het Engelsche vers luidde de tweede naam beter dan de eerste, en dit schijnt de keus te hebben bepaald. — Nog verrassender is de wijs, waarop de dichter tewerk is gegaan met het kiezeil van een naam voor een Arminiaanschen predikant te Utrecht. Onder de hronnen, wsaruit hy zijn kennis van onzc buiger- twisten pntte, behoort de Engelsctie orerzetting KT Latijnsche vertaHng van Oldenbamevelt's Apo- gie, met aanteekeningen van den gcreformeerdcn edikant van Frankfort, Petrus HoLdenis: aantce- kemngei) zoo boosaardig jegens den Advokaat,zoo lasterlijk en afschuwclijk , als er in die dagen mis- schien niets anders is iiitgebraakt , en dat is veel gezegd. Welnu, onder den naam vart dien Calvi- nisitSL-lien ijveraar heeft onze auteur, bijgebrckaan beter, zoo niet missciiien uit ironie, een oproerigen Arrainiaanschen geestelijke laten optreden. — Waaroin hi) den belliarael der Utrechtsche bargers Rock- ^gGiies noemt, weet ik niet te veiklaren. Giles, ^Hilles, is befcend genoeg, maar het voorvoegset ^Bkick is mij overtgens onbekend, of ahhans het ^^taat mij niet voor het elders aangetroffen te hebben. Dat Moersbergen Modesbergen heet en Van der Mylen Vandennitten , zol wel te wljten zijn aan drukfouten in de Engelsthe pamlletten, die onze autear heeft gebruiki. De heer Bullen noemt er eenige, dje echccr in onze Nederlandsche Bibliotheken Ki voorhanden zijn en die ik ook nooit gezien 1. Buiten deze vermoed ik dat de dichier ook ' ; te rade is gegaan met Engelsche koopUeden ef> soidaten , die tijdens de gebeurtenissen of kort te voren in Holland hadden verkeerd. Hij gebruiki M ollandsche woorden , die eenige bekcndheid ^^1 ^^ volknaal venaden: schellain, d. i. schelin^^^H Mil brie, d. i. de brui; lustique, d. i.hi^ig;i(rtf»^/, ker- ni^^ d&yt, dnit, vroa, vrouw, en een paar aiidere ttMer. Ook tdotit by niet onbekend te zijn mtt (MA maxtAzppii^t toestanden ; ik had reeds aanlelfiflg 6m te ^preken v^n de hooge pilaat^ , die h^ in bet HoDand^be ge2in aan de vronw tdekent, -^ USU waar ecfn balve eeaw te voren Ookdarditi ddk reeds Tan gewaagd bad. Eveneens bescbrijft bf uk-^ voerig en naar waarbeid de ongewone verboudiffi^^ waarin bier te lande de soldaten tot de burgers ett de offlcierert tot de regenten stowden, rtet is nie« waarscbjgnlijk dat bij deze bigstondeifaeden uit boekenf had geleerd. Ten slotte nog een enke! woord over def nitgaaf. De beer r^jbdflF beeft niet anders bedoeld dart een lettetlijken berdruk te geven van bet werk vatn den beer BuUen, zoowel wat de aartte^ke-' ningen als wat de^ tekst betreft. Dit is buit^ti * ttig omgegaan. Alleen beb ik gezorgd dat eeny^S, betweft niet yftn onzen auteur afkomstig is rnaar Wj vergissing in den tekst was ingeslopen,er wecr uit verwijderd werd. \ti de scboone rede van B^- nevelt in bet eerste tooneel van bet eerste bedrijf, op 'p. 4 Van den berdruk, vindcn wij bij BuUen tusscbett de twee laatste regels ^,And yiyu sbaU find tbat tbe desire of glory Was tbe last frailty wise men ere putt of:" den tusscbenzin inge^boyen ICXJttt (That last infirmity of noble minds). De dichter Swinburne was de eerste die zicl herinnerde dat dit vers in Milton's Lycidas voor- komt, een gedicht eerst van bet jaar i6s7, ^aar- aan bet dus door onzen auteur evenmin ontleend kan zijn^ als bet denkbaar is dat Milton verzen van een ander dichter zou bebben overgenomen. Op de vraag hoe dit te verklaren was, erkende de heer BuUen dat h^ het vers van Milton , dat hem op de lippen kwam bij het aantreffen van een soort- gelijke gedachte in onze tragedie, op den kant van de drukproef had neergeschreven , vanwaar de zetter het bij vergissing had ingelascht in den tekst. ^ Overigens schijnt de uitgaaf met veel nauwkeurig- heid en kennis van zaken bezorgd te zijn. In de Inleiding komt, buiteii hetgeen ik er aan ontleend heb, niets meer voor wat belangr^k ge- noeg is om aan den Nederlandschen lezer te wor- den meegedeeld. De volgende opmerking van den heer Fleay evenwel (bij Bullen, p. ao6) kan bij het verder onderzoek naar het auteurschap van ons stuk van nut zijn. Ik meen ze om die reden den lezer niet te mogen onthouden, »It is noticeable that a play called the Jeweller of Amsterdam or the Hague, by John Fletcher, Nathaniel Field and Phillip Massinger, was entered Zie Athenaeum, lo March 1883* XXXIIt on the Stationers Books 8th April 1554, ^^^ ^^^ printed. This play must have been written between 16 1 7 and K^ip, while Field was connected with the King's company, and undoubtedly referred to the murder of John van Wely, the Jeweller of Amsterdam , bij John ofParis, the confidential groom of Prince Maurice in idip. It is prtma facie likely that the same authors would be employed on both plays. Field, Daborne, Dekker and Fletcher are the only authors known to have written in con- junction with Massinger , and Dekker and Daborne are out of the question for that company at that date." De moord van Van Wely had plaats in Maart, de executie van den moordenaar in Mei 1616. De sententie werd bij den ordinaris drukker der Staten van Holland in het Fransch zoowel als in het Hollandsch uitgegeven (Muller's pamfletten n^ 1166 en Thysius* n^ 1045); een Engelsche vertaling is mij niet bekend maar kan wellicht be- staan. Anders zal de Fransche de bronzijn, waaruit de tooneeldichters hebben geput. Juli 1884. R. Fruin. »^^X^^X^o7X7cf'X:r^'t^3^?tr^y' SIR JOHN VAN OLDEN BARNAVELT. Actus Primus. ScANA Prima. Enter Barnavehy Modes-bargen ^ Leidenierci, and Grotius. Bar. The Prince of Orange now, all names are lost els! That hees alone the Father of his Cuntrie ! Said you not so? Leid. I speake the peoples Language. Bar. That to his arme and sword the Provinces owe Their flourishing peace ? that hees the armyes soule By which it m6yes to victorie? Mod. So 'ris said, Sir. Leid. Nay, more; that without him dispaire and ruyn Had ceazd on all and buried quick our safeties. Gro. That had not he in act betterd our counsailes And in his execution set them off. All we designd had ben but as a tale Forgot as soone as told. Leid. And with such zeale This is deliverd that the Prince beleeves it; For Greatnes, in her owne worth confident. Doth aercr wx^ bat widi a covetous hand His fittest neritts, and wbo add to the scale SddoM oiiaid. GfiL Tis this that swdb his pride Beyond those tymitts his late modestie Ever obcenrd. This mikts him count the Soldier As his owne ci e ami e» and to airogate An pro^ierous proceedings to himself; Detracts fnwi you and a& men, you scarce holding The second jdiace. Bar. When I gave him the first: I robd myself 9 for it was justly mine. The labourintfaes of pcdHcie I have trod To find the dew of safctie, for my Cuntrie Requird a head more knowing and a courage As bold as lus, — thou^ I must say *tis great. His stile of ExceOende was my guift; Money, the strength and fortune of the war, The hdp of Etfgland and the aide of Fraance, I only can call mine: and shall I then. Now in the sun-set of my dale of honour. When I should passe with glory to my rest And raise my Monument from my Cuntries praises^ Sitt downe and with a boorish patience suffer The harvest that I labourd for to be Anothers spoile? the peoples thancks and praise » Which should make faire way for me to my grave; To have another object? the choice fruites Of my deepe projeas grace anothers Banquet? No; this ungrate^U Cuntry, this base people , Most base to my deserts, shall first with horrour Know he that could defeat the Spanish counsailes And countermyne their dark works, he that made The State what 'tis, will change it once againe Ere fall with such dishonour. Mod. Be advisd, Sir; I love you as a ftiend, and as a wise man Have ever honourd you: be as you were then, And I am still the same. Had I no> heard Theis last distemperd words, I would have swome That in the making up of Barnaveh Reason had only wrought, passion no hand in't. But now I find you are lesse then a man, Lesse then a comon man, and end that race You have so long run strongly like a child. For such a one old age or honours surfeyts Againe have made you. Bar. This to me? Mod. To you. Sir: For is't not boyish folly (youthfidl heat I cannot call it) to spurne downe what all His life hath lahourd for? Shall Barnaveh That now should studie how to die, propound New waies to get a name? or keep a being A month or two to ruyn whatsoever The good succes of fony yeeres employment In the most serious affaires of State Have raisd up to his memory? And for what? Glory, the popular applause, — fine purchase For a gray beard to deale in! Gro, You offend him. Mod. Tis better then to flatter him as you doe. Be but yourself againe and then consider What alteration in the State can be By which you shall ^not loose. Shoidd you bring in (As heaven avert the purpose and the thought Of such a mischief) the old Tirrany That Spaine hath practisd, doyou thinck you should be Or greater then you are or more secure From danger? Would you change the goverment, Make it a Monarchie? Suppose this don And any man you favourd most set up. Shall your authoritie by him encrease? Be not so foolishly seducd; for what Can hope propose to you in any change Which cv'n flow you posses not? Bar. Doe not measure My ends by yours. Mod. I know not what you ayme at. For thirtie yeeres (onely the name of king You have not had^ and yet your absolute powre Hath ben as ample) who hath ben employd In office, goverment, or embassie, Who raisd to wealth or honour that was not Brought in by your allowaunce? Who hath hdd His place without your lycence? Your estate is Beyond a privat mans: your Brothers, Sonnes, Frendes, Famylies, made rich in trust and honours: Nay, this grave Maurice^ this now Prince of Orange f Whose popularitie you weakely envy. Was stiU by you comaunded: for when did he Enter the feild but 'twas by your allowaunce? What service undertake which you approved not? What victory was won in which you shard not? What action of his renownd in which Your counsaile was forgotten? Yf all this then Suffice not your ambition but you must Extend it further, I am sorry that You give me cause to feare that when you move next You move to your destruction. Bar. Yf I fall I shall not be alone, for in my ruyns My Enemies shall find their Sepulchers. Modes'bargen , though in place you are my equall, The lire of honour, which is dead in you, Burnes hotly in me, and I will preserve Each glory I have got, with as much care As I acheivd it. Read but ore the Stories Of men most fam'd for courage or for counsaile, And you shall find that the desire of glory Was the last frailty wise men ere putt of: Be they my presidents. Gro. 'Tis like yourself. Like Barnapeh, and in that all is spoken. Leid. I can do something in the State of Utrecht ^ And you shall find the place of Secretaries Which you conferd upon me there, shall be, When you employ me, usefull. Gro, All I am You know you may comaund: He nere enquire What 'tis you goe about, but trust your counsailes As the Auncients did their Oracles. Mod. Though I speak Not as a flatterer, but a friend, propound What may not prejudice the State, and I Will goe as far as any. Enter 2 Captaines. Bar, To all my service: * Ere long you shall know more. — What are theis ? Leid. Captaines That raild upon the Comissary. Bar, I remember. I Cap, Why, you d^re charge a foe i* the head of his troope. And shake you to deliver a petition To a statesman and a frend? a Cap. I need not seek him. He had found me; and, as I am a soldier, His walking towards me is more terrible Then any enemies march I ever mett with. ' In the righc-hand margin we find "Jo: R: migh." — the names of the actors who took the Captains* parts. Funher on the name "Jo: Rice** occurs in full. John Rice stands hist on the list of Chief Actors in the first fol. Shakespeare. The reader will find an account of him in Colfier*s "Hist, of Eng. Dram. Lit., iii. 486—88. It is cu- rious thtt he should have taken so unimportant a part; but perhaps he sustained one of the chief characters besides. — oMigh** = Michael. I Cap. We must stand to it. Bar. You, Sir, you? a Cap. My Lord. Bar. As I use this I waigh you: you are he That when your Company was viewd and chedid For your dead paies,^ stood on your tenhes of honour, Cryde out ^'I am a Gentleman, a CoAaunder, And shall I be curbd by my lords the States,** (For thus you said in scome)''that are but MerchantSy Lawyers, Apothecaries, and Physitians, Perhaps of worser ranck**? But you shall know, Sir, They are not such, but Potentates and Princes From whom you take pay. I Cap. This indeed is stately: Statesmen, d*you call *em? a Cap, I beseech your Lordship: 'Twas wine and anger. Bar. No, Sir; want of dutie: But I will make that tongue give him the lye That said soe, drunck or sober; take my word for't. Your Compaine is cast : you had best complaine To your Great Generall, and see if he Can of himself maintaine you, — Come, Modes-bargen. [Exeunt Barnapelt, Modes-bar gen ^ and Grotius, Leid. I am sorry for you, Captaine, but take comfort: I love a Soldier, and all I can doe To make you what you were, shall labour for you. And so, good morrow. Gentlemen. [Exit. I Cap, Yet theres hope; For you have one friend left. 1 Cap, You are deceivd, Sir, And doe not know his nature that gave promise Of his assistance. ' It seems to have been no uncommon thing for officers to keep the names of soldiers on the list after their death and poeket their pay: cf. Webster's *'Appius and Virginia,** V. 1., &c. I Cap. Who is't? a Cap, Leidenberck. One of the Lords, the States, and of great powre too ; I would 'he were as honest. This is he That never did man good, and yet no Suitor Ever departed discontented from him. Hee*ll promise any thing: I have seene him talke At the Church dore with his hat of to a Begger Ahnost an houre togeather, yet when he left him He gave him not a doyt. He do*s profes To all an outward pitty, but within The deviUs more tender: the great plague upon him ! Why thinck I of him ? he's no part of that Must make my peace. I Cap. Why, what course will you take then? a Cap. A Bribe to Barnavelts wiflPe, or a kind wench For my yong lord his Son, when he has drunck hard. There's no way els to doo't I Cap. I have gold good store You shaU not want that; and if I had thought on*t When I left London^ I had fitted you For a convenient Pagan, a Cap. Why, is there Such store they can be spard? 1 Cap. ' 2 Cap. I thanck you. Sir. \Exeunt. ScANA a. Enter * Barnaveky Modes-bargen , Leidenberck, Grotiusj and Hogebeets. Bar. The States are sitting: all that I can doe lie say in little; and in me theis Lords ' The reply of i Cap.^ extending to thirteen lines, has been scoted dirough in the MS., at the insunce, I suppose, of the censorious Master of the Revels; it is, unfortunately, quite illegible. • The MS. reads ^^ Enter Barnayelt^ Modes-hargen^ LeU 8 Procise is cadL I am of your belief In eiq i pent ytHi hcM toudnng leUgMm, Aiki opoij I wS piolies ayidf Gn. Ton honour it. ffj^. ^ And an onr piaiics and scnrice. Jfsr, Reverend nan Your loves I am ambitious o£ Akeady *Tis knowne I &voiir you, and that hath dnwtf I^bells a^iinst mt; but the sdnglesse hate Of those that wiyte them 1 contempne Hoff. They are wonhie Of nothing but contempt. Bar. That I conies , too; Bat yet we must expect much oppoation £re your opinions be confinnd. I know The Prinec of Oraage a swome enemie To your affections: he has vowd to crosse yoO| But I will still stand for you. My advice is That, having won the Burgers to your parde, Perswade them to enroll new Companies For their defence against the Insolence Of the old Soldiers garisond at Utrecht. Yet practise on them, too, and they may urge this: That since they have their pay out of that Province, Justice requires they should be of their partie : All that is don in Utrecht shalbe practisd In Rotterdam and other Townes I name not. Farther directions you shall have hereafter, Till when I leave you. Gro. With all zeale and care We will performe this. \Bx^. * denherckj Vandermetten , Grotius^ Taurinus, Utenbogart, Hogebeets. Names not in italics are scored through. * MS. Tau. Hog. ^ All the characters remain on the stage in spite of thij ection. Leid. This foundation Is well begun. Gro. And may the building prosper. Mod, Yet let me tell you, where Religion Is made a cloke to our bad purposes They seldom have succes. Bar. You are too holly: We live now not with Saincts but wicked men, And any thriving way we can make use of, What shape so ere it weares, to crosse their arts. We must embrace and cherish; and this course (Carrying a zealous face) will countenaunce Our other actions. Make the Burgers ours. Raise Soldiers for our guard, strengthen our side Against the now unequall opposition Of this Prince that contemns us; * at the worst, When he shall know there are some Regiments We may call ours, and that have no dependaunce Upon his favour, 'twill take from his pride And make us more respected. Mod, May it prove so. Enter Bredero^ Vandort^ Officers, Bre, Good day, my Lord. Vand, Good Mounseiur Advocate, You are an early stirrer. Bar. *Tis my dutie To wayte your Lordships pleasure: please you to walke. Bre, The Prince is wanting, and this meeting being Touching the oath he is to take, 'twere fitt That we attend him. Bar, That he may set downe What he will sweare, prescribing lymitts to us! ' At first the line ran , **0f this proud Prince of Orange^ at the worst. lO We need not add this wind by our obsenraunce To saiies too full alredy. Oh, my Lords, What will you doe ? Have we with so much blood Maintaind our liberties , left the allegeaunce (How justly now it is no time to argue) To Spaine, to offer up our slavish necks To one that only is what we have made him? For, be but you yourselves, this Priftce of Orange Is but as Barnaveh, a Servant to Your Lordships and the State; like me maintaind; The pomp he keepes, at your charge: will you then Wayt his prowd pleasure, and in that conies. By daring to doe nothing, that he knowes not — You have no absolute powre? Fan. I never sawe The Advocate so mov*d. 