Corporate financial management
I Nu nog, in wedrwil yan aHe de daaraan yer- bonden geyaren yan wisselyaliige oogsten en marktprijcen, waaraan de financiele belangen eener natie niet mogen worden blootgesteld, ' en die zicb, sedert bet dertigjarig bestaan yan het kultuurstelsel, meer dan eens op eene zeer • yerontrustende wijze bebben yoorgedaan, nu ; nog wordt bet beboud yan dat stelsel door te r velen yoorgespiegeld als de conditio tine qua ^ MOB yoor bet bestaan yan Nederland. Wanneer wq, afjgescbeiden yan de yraag: wat bet kultuurstelsel geweest is yoor de be- ydkingen in IndiS, welke onder de working et yan aijn gebragt, uit het oogpunt alleen der geyolgen, die bet yoor Nederland gebad lieeft, dat stelsel met aandacbt besobouwen, dan yerkrijgen wij daaryan denzelfden indruk, als wanneer wij eenen bandwerksman, yoor eene tgdelqke kracbtsinspanning, bet middel yan den sterken drank zien ie beat nemen. Wd yolgt daarop eene grootere ontspanning. dan hg yroeger, yddr de aanwending yan het middel, ooit beeft ondervonden. Niet daarop eyenwel, slecbts op de kunstmatig er door yer- kregen tijdel^ke kracbtsvermeerdmng, wordt door hem gelet, en bij berbaling, telkens wan* neer b\j daaraan behoefte meent te bebben, wendt bij bet aan, totdat bij, er aan yerslaafd wordendo, eindigt met de treurige onderyin* ding yan zelfs a^ne natuurlijke, gezonde kracb- ten er door te bebben yerspeeld. Het is een onaangenaam, — • men zou baast zeggen, een onyrucbtbaar — werk, om telkena en telkens weder met af keuring temg te ko* men op eenmaal gebeurde zaken, die geenen keer meer kunnen nemen. En toch, «~ wil men bij de natie meer en meer de oycrtuiging ingang doen yinden, dat een kunstmatig leyen ^r geen waar leyen is en kunstmatig en door dwang yerkregen yoordeelen geen bloei kun« nen geyen, op 'de yoortduring waaryan met eenige zekerheid te rekenen yalt, — dan is zulks niet mogelijk zonder gedurig te wijzen op de onzuiyere bron, waarnit een toestand zicb beeft ontwikkeld, onder welken bet yertrouwen op eigen kracbt en het streyen naar zelfstaudig- beid hoe langer hoe meer afnemen en de natie er toe gebragt wordt om baar beil te zoeken in, of te yerwachten yan hulpmiddelen, die ons ieder oogenblik kunnen ontyallen, en ons, wan- neer die eventualiteit daar is, kracbt- en hul- peloos gemaakt zullen bebben. Het beeft daar bij zijn nut, wanneer men teyens aantoonen kan, dat yoor de partikuliere industrie op Jaya ^ geene behoefte aan eene kunstmatige ontwik- keling bestond, omdat daaruit yan zelf de oyertuiging yoortyloeit, dat er geene gronden kunnen bestaan yoor de meening, dat zij ook later niet op bare eigene wieken dnj- yen, op bare eigene kracbten zou kunnen steunen. Wd laten de bouwstoffen yoor zoo- danige aantooning, met betrekking tot bet aan bet kultuurstelsel yoorafgegane tijdyak, te wenschen oyer, maar zij zijn toch alles be- halye der aandacbt onwaardig. In de naar eene memorie yan den Gouyer- neur-Generaal van dxv Bosch, met betrekking tot het kultuurstelsel, gepubliceerdf wZakelijke exfraiien,** te vinden onder N°. 22 yan hat StaaUblad van Nederlandsck Indie yan 1834, lezeu wij ten aanzien van de suikerkultuur het volgende: ,Be suikerkultuur was, zoo door de yrij „ hooge prijzen, als door de aanmoediging daar- iraan door bet Gouyernement in de laatste g jaren gegeyeu, wederom eenigermate uit der- #zelyer di^ yerval herrezen. De uityoer yan 80» 468 8TJ. , suiker bad in bet jaar 1828 ongeveer S6,000 »ea in 1839 ruim 55,000 pikols bedragen, en y deceive was gedeeltelijk in de Ommelanden ,Tan Batavia, gelijk voormaals^ met beholp f ran boeyangen nit bet Cberibonscbe, en deels ^in de oostelijke distrikten voortgebragt." £er wij voortgaan met ooze aanhaling, moe- ten wij doen opmerken, dat de uitvoer van 1829 ruim 187s duizend pikols meer beeft bedragen, dan bier wordt opgegeven; terwijl wij daarbij tevens de vraag voegeu: waarom men, daargelaten dese fantive opgaaf, voor de bescbrijving van den toestand v66r de in- Toering van bet kultuurstelsel, niet verder gaat dan het jaar 1829 en zwijgt van den steeds toenemenden uitvoer in de jaren 1830 en 1881, toeu bet kultunrstelsel nog niet in werking was gekomen ? Zelfs zon bet ons niet bevreemden, dat de uitvoer van 1839, die 245,872.19 pikols beeft bedragen, of meer dan bet dubbele van bet cijfer voor 1831, nog gebeel voor rekening dor partikuliere industrie zou kunnen gebragt worden. — Docb verder: irBij booge prijzen is dit artikel, in vroe- f gere tijdperken, op Java, altijd in uoemwaar- irdige boeveelbeden geteeld." Wij bebben bierboven gezien, dat, — terwijl in 1831 de uitvoer, zonder nog te spreken van betgeen voor de consumtie op Java zelve kon zijn geproduoeerd, beeft bedragen 120,297.96 pikols of 15,037,245 oude ponden, — in 1750, toen door den Gouvemeur-Generaal MosasL kracbtige maatregelen in bet belang der sniker- industrie werden voorgesteld, op geene boo* gere produktie dan van 10 miUioen ponden werd gerekend; en in verband tot betgeen de Gouvemeur-Generaal Daendsls aangaande de suikerindustrie zestig jaren later mededeelt, dat namelijk de booge regering goed gevonden liad, bet getal suikermolens van tijd tot tijd te verroinderen, is bet uiet onwaarscbijnlijk, dat bet cijfer van 10 millioen ponden, zoo men dat al mogt bebben bereikt, bet boogste is geweest, waartoe de produktie onder de Oost- Indische Kompagnie bet gebragt bad. Buitendien is de gebeele voorstelling om- trent de meerdere of mindere produktie, als %en gevolg van boogere of lagere prijzen, zoo ingekleed, dat zij, voor zoo ver daarbij ook op de tijden onder de Oost-lndiscbe Kom> paguie wordt gedoeld, een verkeerd denkbeeld van de zaak geeft en ons in de meening moot brengen, alsof in die tijden de suikermolenaars van die boogere prijzen profiteerden en er door geprikkeld werden tot vermeerdering der pro- duktioy terwijl bet ons gebleken is» dat de on- dememers eeuen vasten prijs voor bun produkt ontvingen, en de vermeerdering of venninde- ring van bet getal suikermolens, al naarmate bet daarvan verkregen produkt winst of ver- lies gaf, van de regering afbing. Behoudens deze rectificatie, kunnen wij overgaan tot bet- g^n er verder volgt: #Dan op den duur beeft zieb die kultuur #nimmer, zonder de ernstige tusscbenkomst g van bet Gouvernement, kunnen staande hou- #den, betgeen daaraan is toe te schrijven, dat g de prijs van dat produkt dikwerf beneden de #kosten der produktie daalde." Wanneer men bier, in stede van: Jtoiiett der, produkiie, leest : den prijs, waarvocr de mUcer in handen der Kompagnie kwmn, dan bebben wij er vrede mede; maar dan ook springt bet da- delijk in bet oog, boe onjuist bet is, om die reden, geldig misscbien voor den vro^eren toestand onder de Komftagnie, ook van toepas- sing te verklaren op den toestand der Indus- trie van 1825 — 1831, alsof die, bij uitconderiog van alle andere industrien, aan geene daling en rijzing der marktpr^n onderbevig zou mo- gen zijn. Ondertusschen wordt daarop gez^: rEn met zoodanig eenen teruggang werden r de oudememers in 1830 andermiud bedreigd." Een tijdperk van lage prijzen is voor eenen ondememer zeker geen aangenaam tijdperk; maar iedere industrieel, die goede rekening wil maken, beeft zieb daarop voorbereid en rekent er op, dat de goede jaren de kwade moeten compenseren. Ook weet bij, dat, eveamin als dat booge prijzen zieb kunnen staande bouden, omdat zij zeer spoedig aanleiding geven 6f tot vermeerderde produktie en daardoor toenemeode concurrentie, 6i tot verminderde vraag^ even zoo min ook lage prijzeu lang stand kunnen bouden, omdat men te wacbten beeft <$f ver* meerderde consumtie, 6i inkrimping der pro- duktie. /r Reeds een aantal derzelve (namelijk dier ondernemingon) #in de oostelijke distrikten," zoo wordt de reeks der argumenten tot aan- prijzing van bet suikerkultuursteUel gesloten, , vonden zieb te gronde gebragt, loodat^ hoezeer ,die tak van landbouw in dat oogenblik eene #zekere hoogte bad bereikt, niettemin, zonder w gepaste scbikkingen, op geen duurzamen bloei irvan denzelven te rekenen was." Wie is er, die zieb in staat rekent, om eeni- gen tak van industrie van den invloed van afwisselende prijzen bevrijd te bonden, anders dan met een onnatuurlijk, kunstmatig leven, waarvan de kosten altijd op de eene of an- dere wijze, meestal evenwel met krenkiog van su. 469 ceer groote, zoo niet nog grooter belangen, moeten gerouden wordeu? Wij wiUen het hier Termelde feit, dat reeds een aantal ondernemmgen in het oostelijk ge- deelte van Java waren te gronde gebragt, niet tegenspreken, maar meenen toch te moeten vragen, of de steeds toenemende prodaktie daarvoor vel sterk getnigt, en, zoo neen, of dat te gronde gaan dan niet moet gezocht worden io andere omstandigheden dan die van iage marktprijzen \^. Lage prijzen hebben zeer dikwijls eenen zeer weldadigen invloed, door de ondememers als het ware te dwingen, om alle kraohten aan te wenden, ten einde op allerlei wijze, metweinigof geenevermeerdering van kosten, meer te producereu. Zoo ziet men^ dat lage prijzen met mime oogsten voor den landman voordeeliger zijn, dan hooge prijzen met slechte of middelmatige oogsten. * £n het zonderlingste van al die destijds ter aanprijzing van het kultnurstelsel bijgebragte beschoQwingen en feiten is, dat, terwijl de achteruii^ang en ondei^ng der suikeronder- oemingen aan l^e prijzen to^eschreven wor- den, bijkans aan het einde van dat gedeelte der gZakeiifie exirakten^" betwelk over de Buikerkultuur handelt, met even zoo vde woor- deu gezegd wordt, dat de suiker destijds overal op Java tegen/10 koper of /8 ^) zilver kon *) ^^ hebben in het artikel Sam a rang eenige der ongonstige omstandigheden opgenoemd, waar- onder de partikuliere soikerindustrie nu nog en vroeger, toen ieder partikulier in de biDnenlanden met een zeker wantrouwen werd toegelaten en be- jegend, waarschgnl^k nog veel meer gebakt ging. Boitendien, om met eenigen grond te kannen be- weren, dat lage pr^sen den hierboven bedoelden on- dergang van venehiUende ondememingen inderdaad hebben bewerkt^ son men het bew^ moeten leveren, niet alleen dat de ondememers in goede jaren niet ait het oog hadden verloren, dat er ook sl'^chte tijden konden komen; maar ook, dat hunne onder- uemingen op goede grondslagen gelegd waren, en oeconomiflch beheerd werden. Op dit laatste willen wi) bijzonder de aandacht gevestigd hebben, omdat het zoo heel lang niet is geleden, dat men in Indi6 wel' veel geld wilde en wist te verdienen, doeh niet om ziah een fortnin te maken. Men sie slechts de menigte van advertentien, in de Javasche oouranten van de eerste 15 jaren voorkomende, omtrent in- solvente boedels van personen, van wie men zoo iets niet zon hebben verwacht, om zich te over- tuigen, ilat onze bewering niet uit de lucht ge- grepen is. ') Volgens de hierboven oit de handelsverslagen door ons medegedeelde waarde der uitgevocrde suiker, bedroeg die nog in 1831 gemiddeld / 18.80 per pikol, terw^l de waarde van den nitvoer in gemaakt worden, tegen eenen prijs derhalvc, die vrij wat lager was dan de marktprijzen, waaronder dan bestaande partikuliere ondeme- mingen beweerd werden te zijn te gronde ge- gaan. En om de tegenspraak, waariu die be- wering met de werkelijkheid stond, nog meer in het oog te doen springen, hebben wij slechts te wijzen op de bijzonderheid, dat bij de sniker- kontrakten, door de regering ondcr het kultnur- stelsel aanvankelijk uitgegeven en waarbij eenc levering van het geheele produkt aan de onder- nemers werd opgelegd, de prijs der te leveren suiker in den regel gemiddeld lager was be- paald dan de toen bestaande marktprijzen, met welke, zoo als beweerd werd, de partikuliere on- dememingen niet zoudenkunnenstaandeblijven. De conclusie van het hier bijgebragte is dus, hi dat de geheele bewering niets meer is dan een schijngrond, 6f dat de bij de kontrak- ten vastgestelde prijzen zoo laag konden gesteld worden, alleen daarom, dewijl de kontraktanten langs andere wegen en door andere middelen in staat gesteld werden met voordeel te werken. Yraagt men, waarin die middelen en w^en hebben bestaan, dan weten wij die slechts te vinden in het verstrekken van enorme rente- looze voorschotten zoo voor den opboaw der &brieken als voor de jaarlijksohe kosten der fabriekatie, welke kosten voor de ondememers zoo laag mogelijk werden gesteld door ver- v* pligten arbeid en verpligte levering van meest ^^ alle benoodigdheden tegen eene zea: geringe betaling. Het kan dus voor den nadenkende niet moeijelijk vallen na te gaan, ten koste van wie de toenmalige kontraktanten in de moge- lijkheid werden gesteld, om t^^ lagere pr^zen te leveren, dan ter instandhouding van parti- kuliere ondememingen bestaanbaarwerdgeacht. Men moge lang en breed over de zaak rede- neren, ten aanzien van het kultnurstelsel bd men, ook met betrekking tot de suikerkultuur, tot geene andere conclusie komen, dan dat bet iets anders in zijn schild voerde, dan het als leus op zijne banier had geschreven, gelijk wij reeds met opzigt tot de koffijkultuur hebben opgemerkt in het daarover handdend artikel. Wei werd er ter verdediging van dat stelsel mede beweerd, dat de Javaau veel ledigen tijd 1882 ad 246,872.19 pikols, bij het handelsverslag van dat jaar wordt opgegeven tegen / 2,836,266, dat is gemiddel / 11.50 per pikol, zoodat in de jaren 1881 en 1832 de Indiscbe marktwaarde der suiker nog raim /5 en /3 hooger stond dan de pr^'s, waarvoor in dieu tgd de vervaardiging van saiker gezegd werd overal op Java te kunnen ge- schieden. 470 su. X overheeft, dien hjj door traagheid en onver- schilligheid niet wil of niet weet te benutti- gen, en dat bet dus beter is hem daartoe te dwingen, zoodat zelfs eene geringe belooning * voor hem geacht kan vorden winst te zijn; maar in den loop van ons onderzoek zal bet waarschiJDlijk geno^;zaam blijken, wat wij daar- van te denkeu hebben. Yoor dat onderzoek, hetwelk wij» gelijk bij de artikelen Koffij en Bijst, residentiesgewijze zullen doen, zijn wij evenwel niet voomemens den geheelen gang der suikerkultaur sedert de imroering van bet kultaurstelsel na te gaan, — daarvoor laten de gegevens voor de eerste 20 ^ 26 jaren te veel te wenscben over; — maar willen wij ona bepalen tot de laatste zes jaren, namelijk bet tgdvak van 1857 — 1862, waaromtrent men vrij uitvoerige mededeelingen bezit, om naar aanleiding van de verkregen resultaten in eenige algemeene be- achouwingen bet drieledig belang b^ de Gov- vernements suikerkultuur, dat namelijk der be- volking, der suikerfabriekanten en der regering, ook uit een geldelijk oogpont te bespreken. Yolledigheidshalve, en ook omdat bij die beschonwingen vergelijkingen kunnen te pas komen tusschen de op Java en elders ver- kregen resultaten, zal bet niet ondienstig zijn bet een en ander mede te deelen aangaande de teelt van bet sutkerriet zelf, zoo als die, — wij behoeven bet naauwelijks te doen opmer- ken, -^ bchondens eenige wijzigingeo, bier en daar hetzij door de ondervinding, hetzij door de plaatselijke gesteldbeid van den grond aangepre- sen, vrij algemeen bij de Gou vernements aan- plantingen plaats vindt, naar aanleiding van eene bandleiding, daarvoor roim 20 jaren geleden bij de directie der kultures opgeroaakt '). Bij dat stuk wordt de kultuur zeer geregeld behandeid met aanwijzing: Eersiy der soorten van grondeu voor de teelt het meest geachikt; FervolgeM van de bereiding of bewerking, die de grond moet ondergaan, alvorens met de beplanting een aanvangkan wordeu gemaakt; Daama van de Terscbillende rietsoorten, met aanwijzing van hare waarde; Ferder van de verschillende soorten van bibiet of stekken en hare behandeling; Zoo ook van de wijze, waarop de beplanting geschiedt, en ') Het stuk is in 1845 ter landsdrakkerg te Ba- Uvia gedmkt en ontworpea door den in 1849 Qverleden Dircctear der kultures, de Munmick, toen h^ nog Inspectear der kultures was. Einddfjk van hetgeen er bij de inoogsting in acht te nemen valt. Wij willen, hetgeen onder die verschillende rabrieken wordt voorgescbreven, kortelijk na- gaan, met bijvoeging, waar wij daartoe aan- leiding vinden, van enkele opmerkingen. De voor de teelt meest geschikte gronden, zegt de bandleiding, worden aan den uitersten voet van het gebeigte aaugetroffen. Het lijdt geen twijfel, dat aan den voet van het gebergte de gronden te vinden zijn, die de geschiktste gelegeuheid aanbieden tot outlasting van overtollig water, terwijl de omstandigheid, dat die gronden het eerst het van de bergen afstroomend water, zoo rijk aan slib, gevormd door verrotting van bet gebladerte, ontvangen, niet weinig tot hunne vruchtbaarheid moet bijdragen. Ondertusschen is het eene bekende I^k, dat, onder anderen, in Soerabaja ver- scheideu fabrieken zijn, wier aanplantingen, hoe- zeer vrij digt bij het strand, althans nog al vrij ver van het gebergte verwijderd gelegen, in geen opzigt iets behoeven onder te doen voor die van hooger gelegen fabrieken. In- t^endeel langs het strand, dat is aan den w^ van de stad Soerabaja naar Pasoeroewan, als ook aan den weg naar Modjo Kerto, heeft men juist eenige fabrieken, die de miuste resul- taten niet hebben verkregen. Wij willen echter niet beslissen, of daar- mede bet beweren van den schrijver der band- leiding geheel vervalt, daar toch tot de groo- tere resultaten, door de aan de stranden of althans niet diep in het binnenland gel^en fabrieken verkregen, ook kan bijdragen hunne plaatsing onder eene meer talrijke en waar- schijnlijk ook meer inteUigente bevolking, dan men in of digt bij het gebergte in den r^cl aantreft, als ook de meerdere nabijheid van de stad Soerabaja, met hare inrigtingen voor het vervaardigen en repareren van machinerien^ waardoor de moeijelijkheden en ongelukken, die zoo dikwijis gcdurende den oogsttijd voor- komen, veel spoediger en gemakkelijker kunnen worden verbolpen. Ondertusschen is het voor suikergronden van groot belang, dat sij gemakkelijk van wa- ter voorzien en outlast kunnen wonden. Wat den grond zelven aangaat, daarvoor wordt : In de eerste plaats de voorkeur gegeven aan de tanak tarabang poeiih, of den uit klei en Zand zamengestelden, geelachtigen grond; Vervolgens aan de tanah tarabang Uam, dat is den mede uit klei en zand zamengestelden, maar meer rooden, naar het zwart heilenden grond; su. 471 Eind^jk de iamUi besaoTy of de zware klei- groudj die toch altijd met eenig zand yermengd moet zijo, om voor de tedt geschikt te kun- ueo vorden gemaakt. Laag gelcgen, nioerassige; als ook leemacbtige of witte kleigronden, die in den droogen tijd raneensplijtes, als ook steenachtige grondcn, worden gezegd ten eenenmale ongeschikttezijn. Of evenwel de voorkeur zich r^elen moet uaar de in de handleiding gegeven raugschik- kmg, zal \7el nict door alien worden toege- geven, daar er zijn, die de ianah tarabang itam Terkiezen^ dat is niet, gelijk de handleiding zegt» roodachtige, naar het zwart helleude en uit klei eu zand zamengestelde gronden, maar dezulkc, die voorzien zijn van eene rijke laag bepaald zwarte teelaarde, hoedanige men juist in het Soerabajasche aantreft. Wat evenwel in de handleiding verstaan vrordt onder gronden, yermengd met zand, is Ons niet regt duidelijk, omdat op Java, althans in de binnenlauden, weinig cigenlijk zand wordt aangetrofTen, maar wel asch en gedecomposeerde steenen, die door de verachillende yuurbergen worden uitgeworpen, en \rier vermenging met klei daaraan eene zekere rulheid geven, waar- door de bewerking dier grondcn zeer wordt rergemakkelijkt. Zoo heeft een groot gedeelte van den Kedirischen grond, vooral die in het regenUchap Kediri, den naam van zanderig f-e zijo, terwijl dat zander ige bestaat in een gruis ran door de volkanen uitgeworpen sloffen. Met opzigt tot de bereiding of bewerking van den grond zegt de handleiding, dat, nadat in de maanden Mei of Junij het padi-ge'VHS van het veld is en het padi-^troo of damin verzameldj gedroogd en verbrand is, om te dienen tot bemesting van den grond '), een ') Dat d« a«ch van het verbrande r^jststroo, of eigealyk sleehts van de stoppels, eene uiterst on- roldoende bemetting moet geven, zal moegel\jk ign tegen te sprekcn. JBene xonderlinge bepaiing in de BuikerkoBtrakt«B, waarby den ondememers de Terpiigtuig wordi opgelegd, om tor besparing zoo- Teel mogel^k van brandhont, het aitgoperate riet of amptu ala brandstof te gebroiken, — eene be- paliog, die niet atrekken kon, om het riet zoo sterk uogel^'k te doen oitpenen, omdat, zoo vergruiad, de ompat ala brandatof weinig waarde meer heeft, — heeft ook ten gevolge, niet alleen dat de ampat, door den kondig^a RiCHAansoM Porter in zgn werk over den landbonw in de tropiache geweaten loo U xegt aU eene seer goede bemesting aange- prezen, daarvoor verloren gaat, maar ook dat zelfs de bkderen van het aoikerriet door vcle fabriekanten ala brandatof worden gebezigd. Waarachynlijk heeft men gcmeend in die bepaiing eene goede oplossing aanvang kau worden gemaakt met den aan dien grond te verrigten arbeid. Wanneer men nagaat, dat met al de tusschen- pozingen, welke de ter bereiding van den grond gcfVorderde arbeid ondergaan moet, om den grond goed te knnnen laten nitwasemen en droogen, een tijd van minstens twee maanden verloopt van het oogenblik dat het veld voor de snikerknltunr beschikbaar wordt, tot op dat waarop de beplanting kan geschieden, — dat ^ bovendien den grond, die, na met j^ait beplant te zijn geweest, voor de suikerteelt bestemd wordt, ook eenige rust, hoe kort ook, gegund moet worden, en eindelijk, dat de meeste fa- brieken reeds medio Junij met de vermaling van het riet beginnen en van het eerste riet niet de slechtste stekken voor de*^ beplanting worden verkregen, dan volgt daaruit, dat voor het aanvangen van den veldarbeid, wanneer dit op Mei of Junij wordt bepaald, het tijdstip te laat wordt aangegeveu. In de raeeste gevallen moeten dan ook reeds medio Maart de voor de teelt bestemde gronden, zoo niet alle, dan toch die, welke het eerst beplant worden^ be- schikbaar zijn, en met den daaraan te verrig- ten arbeid kan alzoo niet later dan in de eerste helft van April een aanvang worden gemaakt. Wij behoeven evenwel niet te doen opmer- ken, dat niet alle gronden gelijk tijdig bewerkt worden. Dit toch zou, — daargelaten nog .de vraag, of zulks mogelijk ware, — ^ voor de be- planting zelve niet gunstig zijn, aaugezien die^ zoodra de grond behoorlijk gereed is gemaakt, spoedig dient plaats te hebben, wil men niet bet gevaar loopen, dat deze, te langblijvende lig- gen, zich weder sluit, hetgeen nietandersdantot vermeerdering van arbeid aanleiding kan geven. Het afbakenen der door en om de tuinen ter breedte van 5 & 6 Bijnlandsche voeten te leggen wegen, die niet aUcen dienen voor de karren, welke het riet transporteren, maar ook om met gemak overal bij den aanplant te kunnen komen, zoo mede het graven van goieu langs de tuinen ter breedte van 2 en ter diepte van l^s Bijnlandsche voet, is het eerste werk, waartoe men overgaat. Dit verrigt en de stoppelbrand afgeloopen zijnde, wordt de grond bewatcrd, opdat men na 4 of 5 dagen kunne overgaan tot de eerste beploeging, die in de lengte en daama in de van het voor de snikerindnstrie zoo uiterst belang- rijk pnnt van de brandatof te vinden, zonder te be- dcnken, dat men zoo doende zich vroeger of later zou vastwerkun met betrekking tot het veel belang- r^ker vraagatuk omtrent de uitputting der gronden. 472 8U. breedte ter diepte van 6^8 Rynlandaohe dui- men behoort te geschieden. Telkens met eene tusachenpozing van 4^5 dagen wordt die be- ploeging drie- a viermalen herbaald, en de grond alzoo hoe langer hoe dieper omgewoeld ^), tot- *) Of eyenwcl overal de eerste beploeging 6^8 duimea diep geschiedt en de latere beploegingen nog dieper gaan* meenen wij eenigzins in tw^fel te mogen trekkea. Bene diepe beploeging evenwel achten wjj over het algcmeen, maar in het bijzon- der voor het auikerriet^ zeer wenachelgk, omdat het een gewas is, dat te sterker oitstoelt, naarmate het genoegzame diepte ran grond mist om zich goed te kunnen ▼astzetten. Op Jaya, waar de grond onder het geploegde eene groote mate ▼an yastheid. zelfs yan hardheld heeft» waardoor het water, ^at door regens of knnstmatige be- •proeging op de yelden wordt gebragt> er niet doordringen kan en dns te seer er op blgft liggen, is eene diepe beploeging ook daarom te meer yan groot belang; maar eyen als oyeral elders geldt het ook dear, dat het gemakkelijker ia goede yoorschrif- ten te geyen^ dan de opyolging er yan te yerze- keren, waarbg nog komt, dat de Jayaansche ploeg niet diep gaat en het ploegyee niet aterk genoeg is, om met dieper gaande ploegen te werken. Het is dan ook waarachgnlgk om die reden, dat men eene drie-, yiermalen herhaalde beploeging noodig heeft gcacht, wel wetende, dat met eene enkele maal de uoodige diepte niet zon knnnen worden yerkregen. Die herhaalde beploegingen worden derhalve, near het ons toeaehgnt, door de noodzakelgkheid gebo- den en zgn alios behaWe oyertollig. Ondertnsaehen heeft de geweseo soikerfabriekant H. tan Blox- MK8TEIN in een geschrift> dat in 1864 te Samarang bg DE Oroot, Kolff & C^. is uitgegeyen, en ten titel yoert: Voarstel van eene belangrijke wijziging in Aelplanten van hei tuikerriei op Java/* die her- haalde beploegingen als weelde beschouwd en tot niets anders leidende dan tot onnoodige yerzwaring yan den yeldarbeid yoor de snikerrietplantende ^e- yolking. Hg wil maar eene beploeging en wel alleen ter yemietiging yan het op het yeld aanwezige on- kruid. Het is bigkbaar, dat hg het weldadige yan eene flinke, diepe beploeging yan het geheele yeld, ten einde den grond behoorlgk te openen yoor den heilzamen inyloed der Incht, geheel yoorbgziet. Yan- daar dan ook, dat hij, die behondens eene weinig be- teekenende beploeging ter wegneming yan het onkruid, de werkzaamheden voor de bereiding yan het soiko rietyeld wil bepaald hebben tot het grayen op eene diepte yan 20 II 22 en eene breedte yan 18 ii 20 Kijnlandsche dnimen, van de gealen of voren, waarin de stekken komen te liggen. Of de opyol- ging yan hetgcen hg in oyerweging geeft eene yermindering yan arbeid yoor den suikerrietplanter zon te weeg brengen, zouden wg niet zoo onvoor- waardelgk willen toestemmen, -^ maar gesteld al eena dat dit werkelgk zoo ware, dan toch zou bg de bewerking yan het yeld yoor den onmiddellgk daarop yolgenden rgstbonwi de arbeid niet weinig dat hij, gelijk de inlander dii noemt, de yoUe rijpheid heeft erlangd. Na de Jaatste beploeging meet de grond eenige dagen onaangeroerd blijven liggen, ten einde te kunnen uitzuren, af koelen en nitdam- yerzwaard worden door de meerdore yastheid, die de grond tnsschen de yolgens hem te graven voren son gekregen hebben, en alzoo son waarsch^'nlyk die yerzwaring bg den rijstbonw opwegen tegen de yermindering yan den arbeid, die hg zieh by de snikerteelt Toorstelt. Maar afgeseheiden daar* yan komt het ons yoor, dat tegen het door hem in oyerweging gegeyene een gewigfeig bezwtir it in te' brengen, — daarin bestaande, dat de raimta yoor het nitstoelen der snikerrietplanten er geheel door beperkt wordt tot de breedte der yoren, die hij gegrayen wil hebben, en de plaats, welke iedere plant in de yoren beslaat, dur toch buiten de yoren de grond te vast is, om hetzg yoor de ni^ steeling, hetzg yoor de yoeding der plant van eenig nnt te kunnen zgn. In het yoorwoord sehgnt de sehrgyer ter aan* prgzing yan sgn yoorstel te wgzen op het feit» dat de produktie yan Batang (sgne yoormalige suikerfabriek), in welrwil van het Aerhaald ploegen en het uUdampen der omgeploegde aarde^ gednrende 12 jaren door elkander niet meer dan 16 Vt pikoli sniker per bonw heeft bedragen, terwgl door h4 tteUel van met ploegen, de prodnktie van het zoo eyen gemeld gering cgfer is gestegen tot 88 pikoli. Wg willen het feit der yermeerderde produktie op zich zelf niet tegenspreken, maar atellen daarte* genoyer, dat onder anderen in de residentie Soe* rabiga, waar de gewesen Resident db Peexz het diep ploegen en goed bewerken yan den grond met alle kracht doonette» de prodnktie in de laatste 15 jaren ook niet weinig is yoomitgegato. Om aan het tot aanprijsing Van zgn yoorstel door den Heer van BLOMicESTEnc bggebragte feit, nit een zniyer landbonwknndig oogpnnt» de noodige waarde te knnnen hechten, zon mitsdien het bewgi gevorderd worden, niet alleen dat de fabriek Batang yroeger in alle opsigten soo goed werkte als later, •— en das de yermeerderde prodnktie ook niet daaraan, missehien wel yoor een be* langrgk deel, is toe te schrijyen, — maar ook dat in het tgdyak der gemiddelde prodnktie yan 15Vf pikols per bonw, de aanplant voor die fabriek, soo met opsigt tot de kens van het riet, als, en wel yoomamelijk, met opzigt tot de bewerking van den grond, niets te w«nsehen heeft oyergelatea. Wanneer wg nagaan, dat de sttikerondememing Batang gelegen is in de residentie PekabngsB, waar, gelgk wg in het artikel Kgst hebbea aangewezen, zoo yeel getnigt van jammerlgke ver^ achtering, dan komt het ons yoor, dat omtrent het laatste pnnt wel eenige twgfel mag gekoesterd worden, TVg weten overigens niet> of in het di»- trikt, waar de aanplant voor Batang plants yindt, yroeger eenige indigokultaur kan hebben bestaan; maar, zoo ja, dan son ook nog de yraeg te pss 8U. 47S pen; terwijl, wanneer dit afgeloopen is tot het graven der waterleidingen wordt oyergegaan. Naarmate de gronden hooger of lager liggen efl akoo de mogelijkheid yan overstrooming k de WestmoessoQ of den regentijd minder of meet wordt, kunnen die leidingen worden aangelegd op eenen afstand Tan 3 of 4 Rijn- landsclie ro^en Tan elkander, met regtstandige k&nten en ter breedte en diepte van 1 Eijn* landachen voet. Yervolgens wordt het veld we- der even bevoclitigd, moertende het water dade- Iijk worden a%eleid; terwijl, na eene tnsscben- poang Tan 4 of 5 dagen, de Uuiten gebroken en de grond gelijk gemaakt worden.^ Deze be- ▼erking geachiedt met de grabak, een zwaar •tuk rondhout ter lengte Tan 8 a 10 Rijnland- sche Toeten, voorsien in het midden van een boom, waaraan het trekTee wordt gespannen. De ffrabak, waardoor de kluiten worden gebro- ken, wordt langzaam OTer het Teld getrokken, en soms» om meer drukking te geven, gaat de drijver er op zitten of etaan. Op deze bewer- king Tolgt de laatste beploeging, die in de lengte en breedte Tan het veld wordt gedaan, terwijl alsdan de waterleidingen, die door de Tooraf- g^ane yerschilleude werksaambedon sijn aange- alibt, weder op hare diepte worden uitgegraven. Het maken der transportwegen rondom de tuinen, ale ook het aanleggen van paggers, die, naar gelang men meer of minder overlast heeft van wilde Tarkens, stevig of ligt kunnen zijn, geachiedt in de tnsschenpozingen tusachen de verschlUende beploegingen. Na de laatste be- ploegtng worden de beddingeu op eenen aCstand van 3 Kijnlandsche Toeten afgeatoken en op* gehoogd, als wanneer het fijnmaken met de patjol der nog oveigebleven kluiten plaata vindt In de geulen of Toren tusseheo de beddingen, nadat men nog eenmaal de ploeg er doorheen heeft laten loopen, worden, op eenen afstand Tan IVs ^^^i^dschen Toet, ter diepte Tan 6 duimen, en op 8 dnimen in het vierkant de ^ten gegraven, waarin de riet- atekken moeteu geplant worden. Zoo toebereid bat men, Toor en iJeer tot de beplanting wordt kmnea komen, of en in hoe ver de ophefflng in 1858 van die den grond xoo nitpattende teelt mede kaa kebben bijgedragen tot verbctering der auiker* knitttor in het geaegd distrikt. Uoeteer wij door het voorafgegane hetgeen er in den tekst volgt ten aansien van de naar aanleiding der kandleiding aan het aaikerrietveld verderte ver- rigten werksaamheden eeaigiins sijnToomitgeloopen, hebben wq het geaohrtft van den Heer tan Blom- MBmnr, dat ona onder het afdrakken in handen kvam, nietbeter dan in dese noot kannen beapreken. OTergegaan, den grond nog 8 ik 18 dagen liggen, ten einde de nit de gaten uitgegraTen aarde Toldoende te doen uitzuren en eene zuiTere aardlncht te verkrijgen, hetgeen door den in- lander wanffi genoemd wordt. Yolgens de handleiding zijn de mecat be- kende rietsoorten: het Japara Bali, # # Bima, 9 t Klepon, r w Gading, het Ngamplong, M Awoe, r Malam, M Banting (Otaheiti), t Goelo, # Itam, # # Moeloes, # Mangloe Itam, , 9 Idjoe, w t Soerat, a Laree Idjoe, # g M^rah, # Fadjek. Men ziet, dat hier weder eene andere nomen* datuur geldt, dan die wij hierboven nit het werk Tan den Ho<^leeraar Miquel naar Ha88« KAEL gaven. Yele benamtngen der Terachil- iende soorten Tarieren naar Terschillende reei- dentien. In het belang der wetenschap niet alleen, maar ook der teelt zeWe zou het wen- schelijk zijn, dat aan die Terwarring een einde wierd gemaakt. De Tier soorten Tan het Japara-riet, hetwelk minder stokken in den stoel opleTert dan de drie daarop Toigende soorten Tan wit riet, worden in de handleiding geiegd rijk aan sap te zijn. Met de 8e maand begint het te bloeijon en eene maand lang draagt het de bloem, waarna het ten spoedigste meet worden geoogst, om- dat het na die'n tijd begint nit te droogen. Het witte riet, of het Ngamplong, Awoe en Malam, kan 14 maanden te velde staan, is sterker doch minder saprijk dan het Japara- riet» en bestand zoowel tegen knge droogte als tegen overstroomingen. Het Banting* of Otaheiti-riet staat Tan 16 tot 18 maanden te Teld, scbiet zeer hoog op en geeft op rijke gronden Teel sap, doch Ter- bastert spoedig, is wegens zijne houterige ge- aardheid moeijelijk te Termalen en wordt daarom weinig aaugeplant. De OTerige rietsoorten worden, als niet rijk in sap, minder Toor de suikerbereidiug dan 474 8U. wel ten verkoop op de markten, door de be- Tolking geteeld. De keus van het Toor den aanplant te be- zigen riet huigt van den aard der gronden af» hoezeer men in den regel aannemen kan. dat de Japara-soorten yerkieselijk zijn op zware, kleiachtige, en de witte op losse, zandaclitige gronden. Waar zulks evenwel mogelijk is, doet men vel met van de beide soorteu aan te plan- ten, ten einde zoowel bij den aanvang van den maaltijd rijp riet te hebben, ala om later geen riet te moeten bewerken, dat overrijp en dik- werf uitgedroogd is. Men heeft yier soorten van bibiet of.stek- keu, als: poetjoean, kebirian, dederan en kretau. De eerste soort of poeijoean is de top van het riet en wordt dadelijk na de snijding naar de nieuwe suikerrietvelden overgebragt enge- plant. Daarvan sclueten de loten zoowel nit den top als nit de oogen. De Iweede soort of kebirian is mede de top van het riet, maar woarvan het uiteinde is af- gesneden, zoodat slechts ait de oogen de loten kunnen uitschieten. De derde soort of dederan is ook de top van het riet, gelijk de poeijoean^ maar wordt op kweek- beddingen geplaut, om, na 10 a 14 dagen te heb- htn gestaan en weder te zijn uitgeschoteu, naar de velden te warden overgebragt en uitgephint. De vierde soort of kreian is het in stukken gesneden riet zelf, dat alzoo gaaf moet wor- den doorgekapt, zonder scheuringen in de huid of bast, leder stnk moet twee voile leden be- vatten, met minstens uog 66n duim riet aan de tiiterste oogen, zoodat in effecte drie oogen zigtbaar zijn. £veu als de dederan wordt de hretan aanvankelijk op kweekbeddingen ge- plant, om, na 10 ^ 14 dagen te hebben ge- staan en alsdan geuoegzaam te zijn uitgeloopen, op de velden te worden overgeplant. De poetjoean en kebirian komen het beste roort op zware, kleiachtige gronden; terw^l het voor losse, zandachtige gronden verkieslqk Is de dederan en kreian te nemen. De laatst- genoemde aoort van bibiet behoeft des noods niet eerst in kweekbeddingen te worden ge- plant, maar dient alsdan 3 ii 4 dagen in het water ') te worden gelegd, om daardoor de scherpe, der outkieming schadd^ke deekn te doeu uittrekken. De krfian is ook, voor het geval dat de velden niet gereed voor de beplanting mogtea zijn, of dat deze om andere redenen uitgesteld moet worden, de geschiktste soort van bibiet, om gedurende eenigen tijd bewaard te worden. In zoodanig geval wordt een kuil van 6 a 8 Rijulandscbe voeten iu het vierkant, ter diepte van 3 Rijnlandsche voeten, in den grood ge- graven en legt men .daarin de stekken van die soort, waarna de kuil met rijststroo of bkd gedekt wordt. Des avonds moeten de akoo bewaarde stekkeu worden bevochtigd, dock slechts met spaarzaamheid, omdat zij anden beginnen te fermenteren en voor den aanplant ongeschikt zouden worden. Als alles gereed is, om met den aanplant eenen aanvang te kunnen makeu, moeten in ieder veld, in hetwelk daartoe wordt overgegaan, de waterleidingen met water worden gevuid. Op r^ke gronden, zegt de handleiding, kan met twee stekken in elk gat of tjoeklak wor- den geplant, terwijl op middelmatige gronden slechts met 6^n bibiet mag geplant worden ^). De twee eerste soorten van stekken, name- lijk de poeijoean en de kebirian, worden op de diepte van het gat of de tjoeklak in eene helleade rigting in den grond gelegd, zoodat de top zigtbaar blijft en eenigzius boveu den grond uitsteekt. De stek wordt met de hand, doch niet te sterk, aangedrukt, terwijl betgai met de lo&se daaruit verkregen aaide wordt aangevuld en de stek daarna in den grond n()g eenigzins wordt bevestigd. Met de twee andere steksoorten, namelyk de dederan en de kreian, wordt op dezelfde wijze te werk gegaan^ met dat onderscheid ai- leen, dat zg meer vlak gelegd en bijna geheel met aarde overdekt worden. Bij het leggen der stekkeu moeten de oogen altijd op den zijkaut komen; terwijl bij het b^ zigen van twee stekken voor ^o gat, zij op eene handbreedte van elkander moeten verwij- *) £a nog wel in stroomend wstcr, zoo wg ons jiiet bedri^gen. ') Of het plan ten met ^en of twee stekken moet af hangen van den meerderen of miaderen rykdom van den grond, xondeu w^j niet loo gaaf dorven toegeven. Zoo veel is seker, dat soma op rgkc gronden ^cq bibiet wordt gebesigd, en omgekeerd op minder rgke gronden met twee stekken wordt geplant. In den regel komt het ons voor, dat het planten met ^^n bibiet de voorkear verdient, en dat, wanneer men er twee besigt, dit geschiedt tot verzekering dat een van beiden slaagt. In het ge- val, dat beiden mogtea opkomen, zon het misschicii beter s^n, er alechta ^da te laton ataaa. 81). 476 deid 2i}n en de oog«n naar de boitenQJde ge- keerd mooten hebben. Dadelijk na de beplatiting worden de stek- ken matig begoten, waarbij >het water aan de iage &jde yan den siek wordt uitgestort. Yer- rolgeoa blijft het plantsoen een paar dageii onaangeroerd liggen, om daaraa om de 3 of 4 dagen op dezelfde wijze te worden begoten. fiet begieten mag erenwel slechta dee aronds t^n aonsondergang plaats hebben. Acht k tien dagen na de beplanting oader- soekt men, hoe sij geslaagd is, en wordt elke stek, die niet merklMar is uitgeioopen, omzig- tig ontbloot en door een nieuwen vervangen, waiineer van geene nitbotting blijkt, en dat ondersoek en die inboetingen worden herhaald, totdat men sicb yersekerd heeft, dat aile stek- ken sijn uitgeioopen. Twee k drie weken na den aanplant, wan- necr het plantsoen 1 ii I'/s ^jnlandschen voet hoog is opgeschoten, wordt het veld voor de eerste msal bevocbtigd, en die beroebtiging wordt later, naar gelang van omstandigheden, berhaald. Het water mag evenwel niet langer dan Vj of V4 ^^^ ^P ^®^ ^^^^ blijven^staan. Dc zware gronden hebben echter meer water noodig dan de ligte, en voor die kan de be- Tochtiging dus iets langer duren. Bij langdnrige droogte moeten de waterlei- dingen, wanneer het plantsoen mogt begin nen te kwijnen, met water worden gevuld, doch dadelijk weder geledigd, zoodra de planteu we- der een frisch en groeu aanzien bekomcu. Tot deze wijze yan bevochtiging meet echter niet te dikwijls worden overgegaan, omdat voor het jonge riet te yeel water doorgaans scliadelijker is dan droogte ^). Na de eerste bevochtiging, dus 2 k 3 weken na de beplanting, en veryolgens van tijd tot t^d, moet de grond yan onkruid worden ge* zniverd, terwiji, al is er geen onkruid, de grond rondom elken rietstoel met de patjol los en rul moet worden gcmaakt, hetgeen sJs een voor- naam vereischte voor het welslageu van den aanplant, niet mag verzuimd worden. Vijf k zes weken na de beplanting, als wan- neer het plantsoen twee Bijnlandsche voeten hoog is opgeschoten, worden de voren of geu- len, waarin geplant is, tot op de helft aange- vuld met de aarde, waarmede dc beddingen ') Sr i^jn bekwamB saikerrietpUnters, die filt niet voor gnnitig hoadeo, wanneer het riet vtkSr den a«DTang der regens in de Westmoceson weelderig stui, -~ maar hei beter achteo, waoneer bet tegea dii tyditip niet yeel mtw das teeken van leven geeft sijn opgehoogd. Later, en naar gelang van den wasdom van het riet, wanneer het 60 k 65 dagen oud is, worden die geulen nog tweemaal aangevnld, en de aarde om het riet aangehoogd, zoodat in drie keeren de opgehoogde beddingen geheel zijn weggeslagen. De derde keer wordt om de drie geulen de grond eenigermate uitge* graven, zoodat drie geulen eene bedding vor- men, die dus drie rijen van rietstoelen heeft. Aangezien hierboven is gebleken, dat de bed- dingen eene breedte van 3 Rijulandsche voe- ten hebben, zoo volgt daaruit, dat, volgens de handleiding, de regels, waarin het riet geplant wordt, 3 Rijnlandscbe voeten en minder zel& van elkander verwijderd zijn, terwiji de plan- ten zelve ook op IVt Rijnlandschen voet in den regel staan. Men vindt evenwel aanplantingen, waarbij de regels niet zoo ver van elkander verwijderd zijn, -^ Wij honden het er voor, dat op Java het riet over het algemeen te digt wordt geplant, althans wat betreft de be- planting in de regels, en dat men met eene wijdere beplanting belangrijke resultaten zou krijgen, vooral met betrekking tot eene meer- dere saprijkheid van het riet, zonder het gehalte van het sap te doen dalen. — Wij kunnen niet nalaten hier melding te maken van eene merkwaardige proof in Eugeland genoraen met het zaaijen van tar we, hetwelk, zoo als men weet, een gewas is, dat even als het suikerriet uitstoelt. Van de geheele zaak vindt men eene uitvoerigc beschrijving in het Supplement van het nommer van 20 September 1862 van TAe lUtuttraUd London Netot, waaruit blijkt, dat in zijne pogingen, om eene edele soort van tarwe en daarvan eenen geheelen oogst, onverniengd met andere soort en, te bekomen, de aandaciit van den Heer Hallbtt, van Brighton, een be- kend veefokker en landbonwer, bij het lezen van oude goschriften over den tarweverbouWy toevallig viel op eene daarin voorkomende op- merkiug, dat een korrel tarwegraan, zoo het geplant wordende de noodige ruimte had, arkt- tien duimen in het vierkant uitstoelt. Hij nam er de proef van in zijnen tuin, en uit de op- brengst nam hij de schoonste korrels, om ze weder op dezelfde wijze uit te planten met de noodige ruimte. Hij verkreeg evenwel aauvan- kelijk eene grove soort van tarwe, omdat hij eerst slechts op de grootte der aren hat gelet. Maar in 1857 b^on de Heer Hallett weder zijne proeven met eene aar van eene middelmatige grootte, doch voorzien van eene edele soort van graankorrels, met dat gevolg, d»t hij in 1862^ dus 5 jaren later, niet minder dan 50 acres of ongeveer 20 bunders, gedeeltelijk bemest e^ 476 SI7. gedeeltelijk onbemest, had beplant met het in die yijf jaren yan de korrels van die 66ne aar Bttoces&iyelijk en in toenemende mate yerkre- gen produkt, en wel korrel yoor korrel in op- settelijk daartoe met een pootijzer gemaakte gaten op 6en Engelschen yoet in het yierkant afstands. Hij had bij die wijze yan bezaaijing slechts een sestiende gedeelte noodig gdiad yan hetgeen men anders bij uitatrooijing yan het zaad yerbmikt. Niet alleen werden de meer- dere kosten der beplanting meer dan gedekt door hetgeen aan zaad was bespaard, en gewezen op de enorme kwantiteit, die alzoo yoor de consumtie behouden werd ; maar het gewas zdf stond zoo buitengewoon gunstig, dat, terwijl het, wat digtheid betrof, ruim de yergelijkii]^ kon doorstaan met dat der omliggende, op de gebraikelijke wijze bezaaide velden, de aren yan het gewas der laatstbedoelde velden, wat zwaarte en soort betrof, in geene de minste yergelij- king konden komen met die, welke men op de yeldea yan den Heer Hallbtt yoetstoots kon yindeu. — Om niet in overdrijying te yeryallen rekende de Heer Hallbit, dat aiJDe wijze yan bq[>lantiQg de produktie minstens yerdubbdde. 