None
en bidden U, dat Gij wilt medelijden hebben met onze zwakheid, ons om Christus' wille alle onze zonden vergevende. En dan komen achter elkaar deze drie korte volzinnen: Wasch ons in de zuivere fontein zijns bloeds, opdat wij rein ensneeuw- wit worden. Dek onze naaktheid met zijne onschuld en gerechtigheid, om de eere uws naams. Reinig ons verstand van alle blindheid, en onze harten van alien moedwil en hardnekkigheid. Om dan verder met de bede v66r de Predikatie en met het Onze Vader te besluiten. LI. Formulieren voor scfyuldbelijdenis. (Slot.) Wie zich de moeite gunt de gedrukte ontleding van de wAlgemeene FORMULIEREN VOOR SCHULDBELIJDENIS. 225 Belijdenis der zonden," gelijk we die een vorig maal gaven, nogmaals in te zien, zal ons aanstonds toestemmen, dat de drie laatste korte volzinnen uitstekend zijn, en juist aan den eisch voldoen ; vooral zoo ze bij een volgende uitgave in afzonderlijke zinsneden gedrukt worden. Maar dit kan niet gezegd van de vier eerste. Die vier eerste vol zinnen zijn te lang, en hadden elk in tweeen moeten gesplitst zijn, waardoor vanzelf de tusschenzinnen hoofdzinnen zouden worden. De haakjes, die zoo misstaan, konden dan wegvallen, en de ziel in elke be- tuiging op zichzelve rust vinden. De toon van het bidden zoo hierdoor vanzelf winnen. De adem van den spreker zou rustig blijven en overvloedig zijn om elken vol- zin op zichzelf met volkomen beheersching uit te brengen. Na elken volzin zou een kleine rust intreden. En het zou geen de minste in- spanning vergen, om op het eerste hooren dit gebed geheel te volgen en mee te bidden. Alle redengevende, tegenstellende en verbindende voegwoorden en betrekkelijke voornaamwoorden zouden dan verdwijnen, en de band van het geheel zou niet in deze partikels, maar in de geleidelijke en aan- vullende opvolging der gedachten en betuigingen besloten liggen. Z66veel wat den vorm betreft, maar ook de inhoud is niet geheel wat die zijn moet. Hier past geen schuldbelijdenis als van wie buiten verzoening staat. De zonden van Gods kind dragen een geheel ander karakter dan de zonden van het kind der wereld. Ze zijn zooveel ernstiger, zooveel grievender, zooveel meer tegen het heilige en tegen den rijkdom van Gods genade ingaande. En al is het nu, dat er in elke kerk altoos veel onbekeerden tegen- woordig zullen zijn, toch is het niet hun gebed dat hier den toon mag aangeven. Het is en blijft de Gemeente die bidt. Het is de vergadering der geloovigen die tot haar God roept. Een volk des Heeren dat schreit van weedom des harten bij de erkentenis, dat het zoo grootelijks door zijnen God begenadigd is, en nochtans alz66 tegen dien God van alle genade kon overtreden. En nu ontkennen we niet, dat ons Liturgisch gebed dit ook zoo bedoelt, maar toch het spreekt er zich niet duidelijk genoeg in uit, het is in deze Schuldbelijdenis niet de heerschende toon. Er wordt niet uit dien grondtoon in gebeden. In het Onze Vader is het die grondtoon waaruit de bede om ver- giffenis opkomt, want er volgt op : ,,gelijk ook wij vergeven onzen 15 226 FORMULIEREN VOOR SCHULDBELIJDENIS. schuldenaren," lets wat alleen de begenadigde ziel verstaat, en dat zoo diep verootmoedigt. Wil men alzoo de Schuldbelijdenis in een gebed door den Voor- zanger voor alien en in aller naam laten doen, dan moet het kort zijn, gnomisch zijn opgesteld, rhythmisch en symmetrisch afloopen, en dan moet de inhoud uitdrukken wat de verloste ziel ervaart als ze door de ontmoeting met God Drieenig in zijn tempel, d.i. in de Gemeente, zich ontzet voelt door de trouweloosheid waarmede ze de trouwe van haar Verbonds-God beantwoord heeft. Een gebed niet van wie bezwijkt onder het verbond der werken, maarals van een die zich als een trouwelooze bekent in het Verbond der genade. En dit nu geeft deze Schuldbelijdenis, als zoodanig niet. Reeds de aanhaking aan het »gebed voor de predikatie", als in eenen adem te bidden, kan niet worden goedgekeurd. Schuldbelijdenis, en de bede om zegen op het Woord, zijn twee geheel onderscheiden begrippen, die niet aldus uit het eene in het andere mogen overvloeien. Dit verwart. Het neemt den pas gewekten indruk weer weg. En het mist juist door dien plotselingen overgang tot een geheel ander onderwerp, zijn na- tuurlijken afloop en zin. Tevens is het oorzaak dat de bede voor de Predikatie te veel pro memorie wordt afgedaan, en niet tot haar recht komt. Maar ook de Schuldbelijdenis zelve wekt bedenking. Ze loopt in haar hoofdzinsnede uit op bekeering van den zondaar : ,,Nochtans, o Heere God en barmhartige Vader, wetende dat Gij den dood des zondaars niet begeert, maar dat hij zich bekeere en leve, en dat uwe barmhartigheid oneindig is, die Gij bewijst aan degenen die zich tot U bekeeren ; wij roepen U van harte aan, in het ver- trouwen op onzen Middelaar Jezus Christus, die het Lam Gods is, dat de zonde der wereld wegneemt, en bidden U dat Gij wilt medelijden hebben met onze zwakheid, ons om Christus' wille alle onze zonden vergevende." lets wat uitnemend is voor de nog 0/zbekeerden, in de vergadering, maar niet voor de ,,vergadering der geloovigen" als zoo danig. Want wel gaat er vooraf : ,,Waarom wij ook niet waardig zijn uw kinderen genaamd te worden," maar dit klopt weer niet met het volgende, en wordt verder niet uitgewerkt. Als David na zijn diepen val bidt : ,,Neem uwen Heiligen Geest niet van mij", dan spreekt hierin het besef van den Heiligen Geest ontvangen te hebben, tegelijk met den zielsangst van dien te verliezen. En als er dan volgt : ,,Geef mij weder de vreugde uws heils", dan hoort ge een bidder die bekent, die vreugde des heils gekend en genoten, maar door zijn zonde verloren te hebben. FORMULIEREN VOOR SCHULDBELIJDENIS. 227 En dit nu, het besef van in genade te staan, van genade ontvangen te hebben, en juist tegen die genade gezondigd te hebben, spreekt van ondank en trouweloosheid, en dit is het, wat dit gebed niet kent. Heel de toon er van is de zielsuiting van een in zonde verzonkene, die voor het eerst vrede zoekt, en tot smeeken om genade kwam. Het Verbond leeft niet in dit gebed. Het is een staan voor de Wet, zoekende van den doem der Wet verlost te worden. En het is niet de zielsuiting van geloovige kinderen Gods, die met diepe zelfbe- schuldiging gevoelen, hoe juist daardoor de kleinste zonde hun zoo misstaat, omdat voor hen de kleinste zonde het karakter aanneemt, van Gode zonde voor genade vergolden te hebben, en de trouw jegens den Vader in de hemelen te hebben geschonden. De uitwerking hiervan is dan ook, dat de meesten bij zulk een gebed niet verootmoedigd worden, omdat ze, verlost van de Wet, dat ,,gruwelijke" van hun zonde tegenover de Wet niet alzoo gevoelen, tenzij dan in die gevallen, waarin ze schromelijk waren uitgegleden. We zeggen daarom niet, dat in zulk een Schuldbelijdenis niet ook de bede om steeds voortgaande bekeering haar plaats moet vinden, noch ook ontkennen we, dat ook de onbekeerde ten leven moet komen, maar al kan aan dit alles een plaats worden ingeruimd, het kan en mag niet het stempel op dit gebed zetten. Het schuldbesef over terugzinking na de bekeering moet in ons hart veel dieper gaan, en draagt door onzen ondank en onze trouwe loosheid veel bitterder karakter, dan de kennisse der zonde die de eerste maal tot bekeering leidt. Wie voelt tegen de genade, tegen de ontferming, tegen de liefde, tegen de trouwe zijns Gods gezondigd te hebben, zinkt veel dieper in zichzelven weg, en laat toch aan den anderen kant het werk Gods aan zijn ziele en zijn bewezen genade niet los, maar neemt het als pleitgrond, en richt er zich aan op. Ook de Schuldbelijdenis voor onze kinderen komt er niet in aan het woord, iets wat evenzoo tegen den Doop en tegen het Verbond strijdt. Met onze kinderen moeten we voor God staan, en nietalleen voor ons zelven, also! onze jonge kinderen ons niet aangingen, noch ook alsof hun zonde God niet vertoornde. Kortom, er ligt hier een Schuldbelijdenis voor ons, die hoe roerend schoon ook in de ure als de worstelingen der bekeering bij ons op het doorbreken staan, toch niet de Schuldbelijdenis is van hetbegenadigde kind tegenover zijn Vader in de hemelen. Het zou in den dieperen toon gezet, niet verloren, maar gewonnen 228 KNIELEND BIDDEN. hebben, omdat het beter zou gepast hebben op de wezenlijke, zij het ook niet altoos werkelijke verhouding, waarin de Gemeente des leven- den Gods tot haar God en Vader staat. LII. Knielend bidden. Meer dan bij eenig ander gebed voegt bij het ,,gebed van Schuld- belijdenis", een woord over het knielend bidden. Ook in dit opzicht stelt een thans onder ons geldende gewoonte geen wet. Onze kerkelijke gewoonte is thans, dat de mannen staande, de vrouwen zittende bidden, en dat er in onze kerken alleen geknield wordt bij den Doop van een volwassen persoon, bij de bevestiging van een Dienaar des Woords in het eerste ambt, en bij huwelijksbe- vestiging. We durven niet instaan voor al onze kerken. Het is mo- gelijk dat in een afgelegen plaats het knielen ook bij andere gelegen- heden voorkomt, maar als regel mag gezegd dat het thans alzoo in onze kerken toegaat, hoogstens nog met dit onderscheid, dat enkele mannen, ook als de anderen voor het bidden opstaan, zitten blijven. Nu zij al aanstonds intusschen opgemerkt, dat het in onze Gerefor- meerde kerken volstrekt niet altoos zoo geweest is. Toen in 1618 de groote Synode in Dordrecht bijeenkwam, vonden haar leden in de Dordsche kerk nog de vaste gewoonte gehandhaafd, dat alien, mannen en vrouwen, onder het bidden geknield lagen. En ook in onze Haghepreeken, en eerste diensten, is het bekend, dat men steeds geknield bad. Nu nog zingen we in ons Psalmlied : ,,Komt, laat ons knielen voor den Heer, die ons gemaakt heeft en verkoren", alleen maar nie- mand doet het. In onze huizen daarentegen knielen we nog wel. Een ieder doet het nog eer hij des avonds ter ruste gaat, en velen doen het nog bij het morgen- en avondgebed in hun gezin. De Schrift spreekt er dan ook gedurig van, en zoo onder Oud als Nieuw-Testament vinden we van het geknielde bidden melding gemaakt. Kortweg te zeggen : ,,In de kerk mag niet geknield worden, want knielen is Roomsch," zweemt dan ook naar het uiterste der opper- vlakkigheid. Juist in den tijd der martelaren, toen de strijd tegen Rome KNIELEND BIDDEN. 229 het heetst was, knielden onze vaderen in de kerken nog allerwegen. ,,Knielen" is op zichzelf niets anders dan een geven aan het lichaam van een symbolische houding, waardoor het een nederbuigen van de ziel voor Gods majesteit uitdrukt ; en zulks wel, niet om door het lichaam uit te drukken wat in de ziel omgaat, maar om door een harmonische samenwerking van het lichaam met de actie der ziel, de actie der ziel te verdiepen en te versterken. Het avondgebed op de knieen blijft voor elk kind van God zijn innigst gebed, in dat gebed is zijn eigenlijk gebedsleven. En dan knielt hij neder, niet om vertoon voor menschen te maken, want meest is er niemand bij : maar omdat het geknield bidden de houding geeft, die het meest en het best aan de stemming van het biddend gemoed beantwoordt. Dit gaat door, zoo voor de ziel als voor het lichaam. Staande bidden heeft altoos iets dat vermoeit. Vooral onder de zeer lange en gerekte gebeden, waarin sommige Dienaren des Woords nog steeds volharden, is rustig staan voor vele kerkgangers ondoenlijk. Wie in een bank staat, zoekt dan een steunpunt voor zijn lichaam door met zijn handen of armen op zijn bank te leunen. De voeten worden telkens verplaatst. Keer op keer wordt een andere houding aangenomen. En het is aan alles merkbaar, dat velen, als ze bij een lang gebed staan, zoozeer met de houding van het lichaam te doen krijgen, dat deze moeite hen van het gebed eer aftrekt, dan dat het hen tot bidden opleidt. Knielt men daarentegen onder het avondgebed voor zijn ledikant of bedstede, of ook voor een stoel neder, dan valt dit bezwaarweg. Het lichaam behoeft dan niet te worden opgehouden, het rust. Men ver- geet zijn lichaam, en kan zich geheel in het geestelijke terugtrekken. En ook heeft het voor den hoogen mensch iets goeds, zoo hij althans eenmaal elken dag zich eens voor de majesteit van zijn God neder- buigt. Dat stemt de ziel meer dan het ontstemt. Het is of we ons- zelven onder het knielen klein maken om God groot te doen zijn voor ons besef. Op zichzelven lijdt het dan ook niet wel tegenspraak, dat het knie- lend bidden iets innigs en teeders heeft, dat geen andere gebedshou- ding ons geven kan. Als bij schipbreuk, of bij plotseling ongeval, doodsgevaar dreigt, knielen de meesten vanzelf neder. En z66zeer is het knielen voor ons besef de smeekende houding, dat soms een mensch zelfs voor een mensch nederknielt, als hij een uiterste poging waagt, om iets te verkrijgen dat hem geweigerd werd. Zelfs bestaat de ver- 230 KNIELEND BIDDEN. foeilijke gewoonte, om een jong man, die een meisje tot vrouw vraagt, als geknield voor haar nederliggend voor te stellen. Een echt hei- densche gedachte, alsof ooit eenig huwelijk gezegend kon zijn, dat met een soort aanbidding van de vrouw begon. Althans een Gereformeerde jongedochter zou zulk een jong man afstooten, zeggende: ,,Met a nooit." We knielen als goede Calvinisten nooit voor menschen, maar juist daarom te dieper voor God. Er zijn, dit is bekend, ook geheel andere houdingen die bij het bidden worden aangenomen. De Arabier werpt zich vlak en plat op den grond neder, met het aangezicht ter aarde en de handen uitgebreid. Ook onze gewoonte om bij het bidden de oogen te sluiten en de han den saam te vouwen is tendeele conventioneel. Andere volken bidden met open, opgeslagen oogen, of ook met de handen hoog naar den hemel uitgebreid. En overmits ons nu in de Heilige Schrift nergens een stellig gebod gegeven is, welke de houding van ons lichaam onder het bidden zal zijn, voegt het ons niet dat we anderen oordeelen, omdat ze onze gewoonte niet volgen, en moet ons oordeel steeds vrij blijven, om telkens opnieuw de vraag, welke houding het raadzaamst zij, onder de oogen te zien. Hiertoe nu is historisch de vraag te stellen, hoe wij van het knielen in de kerk zijn afgekomen. Vast toch staat het, dat bij het uitbreken van de Hervorming het knielen in de toen nog geheel Roomsche kerk vaste gewoonte was, zoo bij het bidden, als bij het ontvangen van het Sacrament des Avondmaals. En ook getuigt de historic, gelijk we boven reeds op- merkten, dat men in de eerste eeuw na het uitbreken der Reformatie, bleef knielen. De keer hierin kwam van overzee, onder den invloed van den strijd der Puriteinen tegen de Episcopate kerk van Engeland. Die kerk kende opzettelijk aan de ceremonien een waarde toe, die haar door de Puriteinen betwist werd. Men gevoelde maar al te zeer, dat de Episcopate kerk wel brak met het primaat van den Paus, maar in haar wezen nog te zeer op den ouden stroom dreef. En juist door deze kerk nu werd, gelijk op tal van andere ceremonien, zoo ook op het knielen bijzondere nadruk gelegd. Het knielen werd er tot een soort van religie gemaakt. Het was alsof in het knielen als zoodanig een ,,goed werk", een daad van pieteit school. En daartegen nu kwamen de Puriteinen op. Ze zagen het gevaar in, hetwelk thans zoo duidelijk in Engeland aan het licht treedt, dat uit deze te groote gehechtheid aan het ceremonieele, straks het valsche KNIELEND BIDDEN. 231 beginsel, also! deze ceremorrien wezenlijke waarde hadden, weer boven zou komen. Ze duchtten de macht van het Ritualisme. Nu zijn de Puriteinen hierin stellig te ver gegaan, en hebben om het ceremonieele gevaar te mijden, te zeer voorbijgezien, dat er toch zekere vormen zijn moeten ook bij den eeredienst, en dat het niet onverschillig kan zijn, of deze vormen strooken met het heilige der zaak, of wel met dat heilige in conflict komen. Door minder te overdrijven, zouden ze stellig een groot deel van het volk, dat nu allengs naar de Episcopate kerk terugsloop, duur- zaam bij zich gehouden hebben. Maar de aard van het Engelsche karakter gedoogde dit niet. Wat ze deden, wilden ze radicaal doen. En hieruit is het verklaren, dat ze hun ijver tegen de ceremonien 66k tegen het knielen richtten, en alzoo er op aandrongen, dat alle knielen in de kerken als oud- Roomsche ceremonie zou worden afgeschaft. LIII. Knielend biddend. (Vervolg.) De invloed der Engelsche Non-Conformisten op onze Nederlandsche kerken, en met name op de strikt Gereformeerde kringen, is van meetaf zeer sterk geweest, iets wat vooral daaraan te danken is, dat men in Engeland en Schotland meer dan ten onzent het practische terrein bestudeerde en in populairder stijl schreef. Voetius, in wiens tijd juist de overgang van het knielend op het staande bidden plaats greep, leert ons dan ook de zonderlinge tegen- strijdigheid kennen, dat men van overgeestelijke zijde in zijn dagen tegen het knielen in verzet kwam, en tegelijk in andere plaatsen, waar de Roomschgezinden nog in de meerderheid waren, op het knielen voor den kansel aandrong, om elken schijn te mijden, alsof wij in onze bedehuizen minder eerbiedig waren dan zij. Voetius, die zelf verhaalt, hoe het knielen te Dordrecht, tijdens de Synode, nog als gemeen gebruik in alle kerken gold, en die het evenzoo te Utrecht nog in zwang vond, neemt het dan ook tegen de overgeestelijken op, en verdedigt het nederknielen, niet om het als wet voor te schrijven, maar lo. omdat het door de mannen Gods in Oud en Nieuw Testamemt geoefend werd ; 2o. omdat de leeraren der kerk 232 KNIELEND BIDDEN. het van oude tijden af aanbevalen, 3o. omdat het in de kerken van de eerste tijden af plaats greep, en alle eeuwen door stand hield, 4o. omdat het te zijnen tijde nog in de meeste buitenlandsche kerken der Reformatie in eere werd gehouden, 5o. omdat het ook hier te lande in de dagen der martelaren als regel gold, en 60. omdat het in het algemeen niet afkeuringswaardig kan zijn, dat men bij zijn veroot- moediging voor het aangezicht Gods ook met het lichaam een nederige en ootmoedige houding aanneemt. Slechts kwam hij er tegen op, dat men in het knielen zelf religie ging zoeken, en dat men ingang schonk aan den waan, alsof een gebed zonder knielen geen goed gebed zijn kon. Men moet zich den gang van zaken ten deze practisch voorstellen. In onze groote oude kerkgebouwen in de steden der onderscheidene provincien werd oudtijds onder de Roomsche hierarchic, begraven, gelijk dit gebruik ook daarna nog eeuwen stand hield. Dit noodzaakte om het geheele middenschip der kerk na afloop van den dienst vrij te maken. Er waren toen nog geen banken voor de overheid, of voor den kerkeraad, of voor aanzienlijke Gemeenteleden aangebracht. Banken waren er alleen in het koor, in het ruim der kerk enkel losse stoelen, en deze losse stoelen werden na den dienst dan opgenomen, en zij- waarts op een hoop gezet. Bij een volgenden dienst haalde dan een ieder, gelijk dit in vele Roomsche kerken nog geschiedt, een stoel van den hoop weg, en plaatste dien naar goedvinden, met het dubbel doel om dezen stoel als bidstoel en als zitstoel te gebruiken. Die beweeglijkheid werd bovendien bevorderd door de onderscheiden plaats die een lid bij de Mis en bij het Sermoen innam. Onder de Mis drong alles naar voren, naar het koor, en zette men zijn stoel z66, dat men het altaar in het gezicht had. Onder het Sermoen daar- entegen verzamelde men zich in het groote schip om den kansel, met den voorkant van zijn stoel naar den prediker gericht. Deze stoelen waren en zijn dan nog zoo ingericht, dat de leuning hooger, de zitting iets lager is dan bij een gewonen stoel, en dat bovenop de leuning een plat vlak is aangebracht, waarop men, geknield op de zitting, met zijn elleboog leunen kan. Toen nu deze kerkgebouwen aan den Gereformeerden kerkeraad overgingen, sloot men het koor af, omdat de altaardienst verviel, maar overigens bleef men de oude gewoonte volgen. Men gebruikte de voorhanden bidstoelen. Die stoelen werden na afloop van den dienst zijwaarts op een hoop gezet, om de kerkruimte vrij te houden voor KNIELEND BIDDEN. 233 de begrafenissen. En ging de dienst weer aan, dan haalde een ieder die binnenkwam een stoel van den hoop, en plaatste dien op een hem gelegen plaats voor den kansel. Die stoelen zette men niet vlak op elkaar, maar met zoodanige tusschenruimte dat men ze als stoelen om op te knielen gebruiken kon. Men stond dan op, keerde zijn stoel om, met de leuning naar den kansel, knielde er op, en bad. Soms zelfs zonden aanzienlijke dames haar dienstboden vooruit, om een stoel klaar te zetten, en, als dan de dame kwam, stond de meid op. Een gebruik waar de kerkeraden tegen geijverd hebben. Zoo nu hield het een eeuw lang ongeveer na het uitbreken van de Reformatie stand, doch allengs kwam er verandering. De edelachtbare heeren magistraten wilden officieel in de kerk als vertegenwoordigers van de Confessioneele Overheid erkend zijn, en deswege banken hebben. Die banken werden dan ook meest vlak tegenover den kansel om de pilaren aangebracht, en hooger geplaatst dan de stoelen, om de hoogheid van hen, die er in plaats namen, af te beelden. Tegenover' de Overheid wilden toen ook de kerkelijke ambtsdragers soortgelijke geprivilegieerde zetels hebben, en zoo bouwde men rondom den kansel het dusgenaamde doophek, met banken voor de predikanten, ouderlingen en diakenen, terwijl de kerkmeesters, als meest door de stedelijke Overheid benoemd, zich veelal een bank links of rechtsvan de Overheidsbank zagen aangewezen. De Nieuwe kerk op den Dam, die meer algemeen bekend is, geeft ons nog zulk een indenting te aanschouwen ; alleen met dit verschil, dat de Overheidsbanken, die destijds altoos sterk bezet waren, nu meest ledig staan, en daarom als de dienst aangaat door dubbeltjes- menschen worden bezet. Die vaste banken nu van kerkeraad en Overheid lieten het knielen niet toe. Er was geen plaats voor. Ze waren er niet op ingericht. In die banken nam men toen de gewoonte van het opstaan aan. En dat voorbeeld heeft toen vanzelf ook op de stoelbezetters gewerkt, zoodat ook zij al meer het knielen nalieten, en het opstaan onder het bidden navolgden. Hier kwam bij, dat de toeneming der bevolking, en daardoor het gebrek aan plaatsruimte in de kerken, noodzaakte de stoelen zoo dicht naast elkaar te plaatsen, dat het omkeeren der stoelen onder het bidden, al minder mogelijk, althans moeielijk en lastig werd, vooral voor de vrouw. Voetius vermeldt dan ook, dat in zijn dagen reeds vele vrouwen onder het gebed opstonden, en staande baden. Zoo heeft de invloed der Non-Conformisten uit Engeland, met prac- 234 KNIELEND BIDDEN. tische ongelegenheid saamgewerkt, om het nederknielen onder het bidden in onbruik te doen komen. En toen nu de oude stoelen allengs door nieuwe stoelen moesten vervangen worden, hebben kerkmeesters ten slotte een ander soort stoelen aangebracht, die wel voor het zitten, maar niet meer voor het knielen waren ingericht. Ook, zegt Voetius, werkte het stovenstelsel hiertoe mede. Gelijk nog in sommige groote kerken, waagde men er de Gemeente aan, om bij de felste koude in geheel onverwarmde gebouwen twee uren lang te zitten. Wat ziekte en sterfgevallen dit na zich gesleept heeft, is niet te berekenen. Dit bracht de gewoonte in zwang, dat de vrouw de stoof met koperen hengsel meebracht, en dat de dame deze heng- selstoof door haar dienstbode Het klaar zetten. En nu sprak het wel vanzelf, dat dit stovengebruik het omkeeren van den stoel nogmaals bemoeilijkte. Een tijdlang leidde dit tot groote verwarring. De een knielde nog, een tweede stond op, een derde bleef zitten. Enkele predikanten drongen van den kansel nog op het nederknielen aan, anderen pleitten voor het staande bidden. Van lieverlede kreeg toen de eene gewoonte over de andere de overhand, en toen ten slotte uit Engeland de meening indrong, dat knielen eigenlijk een Roomsch overblijfsel was, raakte ten slotte alle knielen in onbruik. Men dorst het de een voor den ander niet meer te doen. Reeds Voetius moest het tegen allerlei aanval verdedigen. En wat het staan of zitten aanbelangt, vond toen allengs de onder- scheiding ingang, dat de mannen moesten opstaan, maar de vrouwen mochten biijven zitten, iets waarvoor Voetius zelf zegt, geen enkele geldende reden te kunnen bedenken. LIV. Knielend bidden. (Vervolg.) Nadat eenmaal practisch het knielen in de vergadering der geloovi- gen, except bij den Doop van de volwassenen en bij de eerste Beves- tiging van de Dienaren des Woords, in onbruik was gekomen, heeft men niet nagelaten er een theorie van te maken, dat knielen ons, verlosten des Heeren, niet meer voegde. Daarbij sloot men zich aan bij een practijk der oude Christelijke kerk. KNIELEND BIDDEN. 235 In de eerste eeuwen toch was wel het knielen algemeen in gebruik, maar in den grooten hoogtijd der kerk, na Paschen, placht men het knielen na te laten, en bad men staande. Hier lag een rijke gedachte in. Knielen is zich verootmoedigen, is zich nederbuigen in zijn klein- heid, en kreeg voor velen terecht allengs de uitsluitende beteekenis van een zich verootmoedigen in zijn schald. Beleed men nu, dat Christus opgewekt was tot onze rechtvaardig- making, dan, zoo oordeelde men, stond men na Paschen ook recht- vaardig voor God, en, als een in Christus verloste en gezaligde, had men niet meer neder te knielen, maar zond men staande voor God zijn gebed op. Hierin mengden zich nog andere herinneringen. Van de Farizeen lezen we, dat ze het minden om ,,staande te bidden". Matth. 1 1 : 23 zegt Jezus zelf : ,,Wanneer gij staat om te bidden". Dit staan be- teekende, naar Joodsche overlevering, ,,het bereid staan tot dienst", gelijk de engelen gezegd worden te staan voor den troon, en gelijk het woord ,,priester" in het Hebreeuwsch insgelijks met het begrip van staan samenhangt (Koheen van den stam Koeri). Het gronddenkbeeld is dan, dat de vorst in zijn majesteit gezeten, zijn dienstknechten om zich staan heeft als bereid tot zijn dienst. Hierin nu zochten de Joden allengs een privilege voor hun eigen volk. De heidenen knielden, omdat ze zich geveinsdelijk onderwerpen moesten. De Israelieten stonden als geroepen en verkoren dienaren des Heeren. En zoo ook onderscheidden de Farizeen weer tusschen zich en het volk dat de wet niet kende. Zij waren de geroepenen en verkorenen, en daarom minden zij het : ,,aan de hoeken der straten, staande te bidden." Niet om terwijl ze op de hoeken der straten stonden, te bidden. Maar om staande te bidden, op openbare in het oog loopende plaatsen. Nu ziet men u, als ge op den hoek van een straat staat, van twee kanten tegelijk, en als men uit de eene, en als men uit de andere straat aan komt loopen. En juist daarom gaven ze aan deze hoeken de voorkeur. En daar zich bevindende, deden ze hun gebed niet knielende maar staande (Matth. 6 : 5). Twee denkbeelden vermengden zich alzoo in het nstaande bidden". Wie door de vreeze voor Gods mogendheid overmeesterd wordt, werpt zich ter aarde. Van Johannes* op Patmos lezen we, dat hij door Jezus' verschijning aangegrepen, als dood voor zijn voeten nederviel, tot Jezus de hand op hem legde, hem aanraakte, zijn vreeze van hem nam, en hem wederom deed opstaan. 236 KNIELEND BIDDEN. Die vreeze bij den aanblik van het heilige komt vooral op uit het schuldbesef. Als Petrus Jezus ontwaart roept hij uit : ,,Heere, ga van mij uit, ik ben een zondig mensch". Zoo voegde het dan den zondaar in zijn schuldbesef voor God, ter aarde neder te vallen. Maar ook omgekeerd aan den verloste, die in Jezus gerechtvaardigd was, weer op te staan. De vrucht van Jezus' opstanding was onze geestelijke opstanding, en die geestelijke opstanding moest zich symbolisch uitdrukken in ons opstaan voor het gebed. Dit nu legde men zoo uit, dat gemeenlijk het schuldbesef de over hand had, en daarom in den regel knielend moest worden gebeden, maar dat na Paschen de macht der verlossing zoo op den voorgrond drong, dat het besef van schuld door de wetenschap van veriest en gerechtvaardigd te zijn, werd teruggedrongen. Aldus had men voor Paschen knielend, na Paschen een tijdlang staande. Dit kwam natuurlijk met het blijven zitten der vrouwen niet uit. In Christus is noch man noch vrouw. Ook de vrouwen waren veriest en gerechtvaardigd. Aanvankelijk stonden die dan ook mede op, zoo- wel in de oude kerk als hier te lande in de 17de eeuw. Later echter liet men aan een vrouw dit niet meer toe, en beriep zich dan op 1 Cor. 11 : 7, 8, om hieruit af te leiden, dat 'een man, tot in de kerk, een andere positie voor God had dan de vrouw. Ook zoo echter strookte deze theorie niet met de Liturgie der kerken. Bad men staande, om daardoor uit te drukken, dat men als verloste en gerechtvaardigde zich, evenals de engelen, als knechten des Heeren wist te verschijnen voor zijn aangezicht, dan zou in de Liturgie geen belijdenis van schuld moeten zijn opgenomen. Dit was echter wel het geval. De Liturgie bood een gebed van schuldbelijdenis, en gaf aan, dat dit elken Zondag bij den aanvang van den dienst moest gebeden worden, en nooit is, ook niet daarna, de stelling verkondigd, dat schuldbelijdenis in de kerk niet meer tepas komt. Eer omgekeerd liet zich nooit een vergadering van geloovigen denken, waarin geen be lijdenis van zonde gedaan werd. Om consequent te zijn, had men dus moeten zeggen : Ge hebt te knielen bij het gebed van schuldbelijdenis, maar staande te bidden bij de overige gebeden. Dan had er zin en beteekenis in gelegen. Nu echter paste de theorie niet bij de practijk. Men beweerde staande te bidden, omdat men van het schuldgevoel KNIELEND BIDDEN. 237 veriest was, en men bleef staan onderwijl men ootmoediglijk beleed, zijn oogen nauwlijks voor God te durven opslaan. Een zoo sterke inconsequentie dat het u verbaast, dat men dit zelf niet gemerkt heeft. Bovendien, staande bidden, uit overweging dat men van zonde ver iest is, en dus gerechtvaardigd voor God staat, gaat niet saam met het vouwen der handen. Het handen vouwen was bij de Joden onbekend, en in de eerste Christelijke kerk bad men met opgeheven handen. In haar lied zingt de gemeente dan ook nu nog : Heft uwe handen naar omhoog. Het handen-vouwen daarentegen is van Indisch-Germaanschen oor- sprong, en is teeken van diepe verootmoediging. In een tempel op Madura vindt men nu nog het oude beeld van een Indiaan, die met gevouwen handen bidt, en evenzoo vindt men het bidden met gevouwen handen op de Triomfzuil van Theodosius den Groote. Het opheffen der handen beduidt, de uitbreiding der handen naar God om zijn zegen te ontvangen. Het saamvouwen der handen beduidt het afzien van zichzelf in zijn onreinheid en machteloosheid. Wilde men alzoo, in navolging van Israel en van de oude kerk, het staande bidden voor het knielende bidden, symbolisch in de plaats doen treden, en dit in theorie verdedigen, zoo had men het knielend gebed moeten behouden voor de schuldbelijdenis en daarbij de handen moe- ten vouwen, maar bij het overige lof- en noodgebed, man en vrouw staande moeten laten bidden, maar dan ook met de handen naar den hemel opgeheven. Zoo ware er eenheid en consequentie in geweest. Nu miste de pracktijk alle symbolische klaarheid en waarheid. LV. Knielend bidden. (Slot.) Er is nog een andere theorie, waarmede de afschaffing van het ,,op de knieen bidden" bepleit is, de dusgenaamd mystieke. Er werd dan opgemerkt dat het voor God niet op den vorm, maar op het wezen aankomt ; dat knielen nooit anders dan een vorm kan zijn, overmits onze knieen als zoodanig toch niets met ons gebed uit- staande hebben ; en dat, in zooverre het knielen ootmoed en nederigen 238 KNIELEND BIDDEN. zin moet uitdrukken, het niet de vraag is of we uitwendig een oot- moedige houding aannemen, maar veeleer of ons hart binnen in ons ootmoedig en nederig voor God gestemd is. Er konden er twee zijn, die baden. De een die zijn knieen boog en onder het bidden voor God in zijn hoogheid woelde. De ander een man die staande bad, maar zijn oogen voor God nauwelijks durfde opslaan. En nu vroeg men, of die staande ootmoed toch niet verre in geestelijke waardij uitgaat boven die geknielde hoovaardij. Aldus redeneerende kwam men dan tot de gemakkelijke conclusie, dat alleen de stemming van het hart meerekende, dat de houding van het lichaam onverschillig was, en dat het, dit zoo zijnde, nog het veiligst was te blijven zitten zooals men zat, want dat beide ert dat knielen en dat opstaan weinig anders dan een vertoon voor het oog der menschen is, voor God, den Heilige, die alleen het hart aanziet, zonder beteekenis of waardij. Tegenover dat eenzijdig mysticisme werd de strijd dan meest ge- voerd met de Heilige Schrift. Indien het knielen voor de majesteit des Heeren HEEREN, welbezien op niet anders dan op zondig en af- leidend vertoon uitloopt, waarom wordt dan datzelfde knielen ons in de Heilige Schrift aanbevolen door stellige uitspraken, door het voor- beeld van de getuigen des Heeren, en zelfs door het nedervallen op zijn aangezicht van Jezus in Gethsemane? Die stellige uitspraken bestonden. Dat viel niet tegen te spreken. Of zegt niet God zelf bij Jesaia (45 : 23): ,,Ik heb gezworen bij Mij zelven, er is een woord der gerechtigheid uit mijnen mond ge- gaan, en het zal niet wederkeeren: dat Mij alle knie zal gebogen worden, alle tong Mij zal zweren." En ook, is dat woord door den heiligen apostel Paulus in Rom. 14 : 11 niet opzettelijk herhaald? Is niet even stellig de uitspraak in Phil. 2 : 10: ,,0pdat in den naam van Jezus zich zoude buigen alle knie dergenen die in den hemel, en die op de aarde, en die onder de aarde zijn". En moet er niet op gelet worden, dat hier beide malen gesproken wordt van alle, niet van enkele, zoodat het ,,nederbuigen van de knieen" tot een vasten, algemeen geldenden regel wordt gesteld? Ja, is niet schier nog sterker de oproeping tot knielen in Psalm 95 : 6, waar we lezen: ,,Komt, laat ons aanbidden en nederbukken, laat ons knielen voor den Heere, die ons gemaakt heeft." Hier toch wordt niet alleen profetisch verklaard, dat het zal geschieden, maar hier is het een getuige des Heeren, die zijn medegeloovigen oproept en vermaant, om op de knieen voor God neder te vallen. KNIELEND BIDDEN. 239 En wat de voorbeelden der getuigen des Heeren aangaat, zoo staat het feit van het biddend nederknielen vermeld van Daniel (6 : 11), van Ezra (9 : 5), van Petrus (Luk. 5 : 8), van Paulus (Ef. 3 : 14), van Stephanus (Hand. 7 : 60), en gelijk we reeds opmerkten van onzen Heiland zelven in Gethsemane. Dit breede getuigenis der Heilige Schrift konden de mystieken dan ook niet ontkennen, en om aan de klem van dit getuigenis te ont- komen wisten ze geen anderen uitweg dan in de verklaring, dat dit ,,knielen" geestelijk moest worden verstaan. Er was, zoo beweerden ze, tweeerlei knielen, gelijk er tweeerlei treuren en tweeerlei lachen was. De een treurde door tranen bij beken te weenen en rouwgewaad aan te trekken, zonder dat er wezenlijke droefheid in de ziel was, de ander kon niet weenen, en maakte geen misbaar, doch treurde stil en eenzaam in de verborgenheid der ziel. Zoo ook was het met de luidruchtige en uitbundige vreugdebetui- ging van den een vergeleken bij het stille lachen der ziel van vreugde voor haar God in den ander. En zoo nu ook moest men hier wel onderscheiden tusschen het uitwendige knielen met de knieen, en het geestelijk, inwendig knielen in de ziel. Dit laatste nu was stellig eisch, dit laatste was in Jesaia 45 : 23, in Psalm 95 : 6 en in Philipp. 2 : 10 bedoeld. En moest al worden toegegeven, dat in de dagen des Ouden Verbonds, en zoo ook in de dagen der apostelen nog aan zekere Oostersche uitwendig- heid werd gehecht, voor ons in het geestelijk koninkrijk was dat weg- gevallen. Wij, als vrijgemaakte kinderen, scheurden het hart en niet de kleederen, en zoo hadden we te buigen niet de knieen van ons lichaam, maar de knieen onzer ziel. Zulk spreken maakte natuurlijk indruk. Van alien vorm wordt mis- bruik gemaakt. Er is niet een vorm die altoos vol van inhoud is. Alle ledige of half-ledige vorm leidt tot schijnvertoon. En steeds zal het noodig blijven, dat tegenover dit gebrekkige dat van elken vorm onafscheidelijk is, nadruk worde gelegd op de waardeloosheid van den vorm op zichzelf en op den eisch des Heeren, dat de uiting van alle geestelijk leven niet uit ons kleed of uit ons lichaam, maar uit onze ziel opkome. Wie den Vader aanbidden wil, moet Hem aanbidden in geest en waarheid. Maar omdat u betuigd wordt, dat het beter is niet te eten dan vergiftigde spijzen tot u te nemen, volgt daaruit, dat niet-eten u ten regel moet zijn ? En zoo ook, omdat werktuiglijk rouwen, weenen, 240 KNIELEND BIDDEN. lachen, knielen, bidden in zijn waardeloosheid wordt ten toon gesteld, volgt daaruit dat het dan maar beter is niet te rouwen, niet te weenen, niet te lachen, niet te bidden, en zoo ook om niet te knielen ? Gelijk men weet heeft dit dooreenwarren van misbruik en gebruik metterdaad tot deze onhoudbare conclusie geleid. Ook des avonds bij het naar bed gaan, was dat knielen bloot vorm- werk, dus, zoo oordeelde men, was het beter in bed te bidden. In bed deed men het dan eerst zittende, maar ook dit zitten was een vorm, dus ging men het liggende doen. En toen men merkte dat zulk liggend bidden deed inslapen eer men aan zijn Amen toe was, leidde men hieruit af, dat het bidden zelf evenzoo een vorm werd, en liet men niet alleen het knielen, maar ook het bidden na. Zoo zijn er werkelijk vrome menschen geweest, die uit overtuiging lange tijden het bidden zelf nalieten. Ze konden niet bidden gelijk het behoort, als God den Geest der genade en der gebeden niet schonk. Het dan toch te willen forceeren was ijdel menschenwerk. Welbezien zonde. En zoo werd ten slotte n/if-bidden bewijs van heiligen en vromen zin. Men ging dan aan tafel zitten en vroeg : Is er iemand die van God een gebed ontving ? En zoo niemand antwoordde, ging men eten zonder bidden. En toch, hoe stuitend dit klinke, die zoo deden waren de conse- quente mystieken. Zij zetten den zetregel, dat de vorm niets is, het wezen alles, tot den einde toe door, om ten slotte alleen nog over- troffen te worden door hen, die aldus redeneerden : Bidden is een zielsgenieting en dus egoisme. Wie zich wezenlijk voor God ver- loochenen wil, houde dus ook met zijn bidden op. Maar natuurlijk, in de kerkelijke practijk is men steeds van die uitersten verre gebleven. In onze kerken bleef men bidden, bleef men de oogen sluiten, bleef men de handen vouwen, en bleef men mee- rendeels onder het gebed opstaan, en feitelijk ging het mystieke pro test alleen tegen het knielen uit. Doch dan is dit protest natuurlijk tegelijk van zijne kracht beroofd. Wie al die overige vormen aanhoudt, verliest het recht om tegen dezen eenen vorm, die evenzoo in de Heilige Schrift ons aanbevolen is, te protesteeren. En onze conclusie kan dan ook geen andere zijn, dan dat het niet knielen in onze Gereformeerde kerken een Liturgische fout is te ach- ten, die we nu wel niet plotseling moeten pogen weg te nemen, maar waartegen reactie toch geboden en noodzakelijk is. ABSOLUTIE. 241 Het moet op allerlei wijze, ook in de predikatie duidelijk worden gemaakt, wat de Schriftuurlijke verhouding tusschen vorm en wezen ook bij het bidden is. En mag op zulk een wijs de overtuiging weer veld winnen, dat ook in de vergadering der geloovigen het buigen der kniee'n voor God betamelijk is, dan zal uit de overtuiging vanzelf de kracht gaan werken, die onze Liturgische Godsvereering weer op den goeden weg brengt. LVI. Absolutie. Na de Schuldbelijdenis moet volgen de Absolutie, d. w. z. aan de vergadering der geloovigen moet in den Naam des Heeren de vergeving barer zonden worden betuigd en aangekondigd, en aan de ongeloo- vigen, die in de vergadering der geloovigen zich mengden, moet wor den aangezegd dat hun zonde (met ingesloten hun erfschuld) voor hun persoonlijke rekening blijft liggen, en dat deswege hun stellig en gewisselijk de eeuwige verdoemenis te wachten staat, tenzij ze door zich te bekeeren, het zegel van hun vrijspraak van God zelven ont- vangen mochten. Niet alien die met de Reformatie der 16de eeuw medegingen, stonden ten deze in geheel gelijke overtuiging, en met name de Lutherschen bleven ook op dit punt nader bij Romes practijk staan. Toch wane men niet, dat het daarom aan de Gereformeerde kerken gelukt is, ten deze in het goede spoor te blijven. Feitelijk is in onze kerken alle Absolutie weggevallen, en zoowel publiek als privaat de belijdenis van zonde, geheel ongeregeld, aan de willekeur van den prediker of van de geloovigen overgelaten. De overtuiging verkreeg allengs de overhand, dat de belijdenis en de vergeving van onze zonde een zaak is, die alleen God en onze eigen conscientie aangaat, en dat het geen mensch toekomt, zich hierbij tusschen God en ons hart te schuiven. Met het uitspreken van zulk een algemeene overtuiging is intusschen ook voor ons, Gereformeerden, de zaak niet afgedaan. De vraag is veeleer, of deze overtuiging metterdaad uit de Heilige Schrift verkregen of in strijd met de Heilige Schrift bij ons opgekomen is. Dat de Roomsche kerk ook op dit punt de menschelijke tusschen- 16 242 ABSOLUTIE. komst veel te zwaar heeft doen drukken, dat ze de macht die hierdoor in menschenhanden werd gelegd te eenzijdig in de geestelijken gecon- centreerd heeft, dat ze in verband hiermede Biecht en Absolutie te zeer veruitwendigd, en daardoor tot misbruik er van aanleiding heeft gegeven, dat ook de Luthersche kerk ten deze zich zoo weinigzuiver hield, dat in de practijk zelfs de ,,Beichtgrosche" insloop, moge waar zijn, toch volgt hieruit nog volstrekt niet, dat wij, Gereformeerden, om aan het gevaar van zulk een veruitwendiging en zulk misbruik te ont- komen, deswege al wat op Biecht of Absolutie gelijkt, te verwerpen hebben. Hiertoe zouden we dan alleen gerechtigd zijn, indien het bleek dat de Heilige Schrift ons hiertoe het recht gaf, en er den plicht toe oplegde. Doch let nu op deze uitspraken : Jacobus 5:16: Belijdt malkanderen de misdaden en bidt voor malkanderen opdat gij gezond wordt; een krachtig gebed des recht- vaardigen vermag veel. Handelingen 19 : 18 : En velen dergenen die geloofden kwamen, belijdende en verkondigende hunne daden. Mattheus 3 : 5 en 6 : Toen is tot hem uitgegaan Jeruzalem en ge- heel Judea, en het geheele land rondom den Jordaan ; en zij werden van hem gedoopt in den Jordaan, belijdende hunne zonden. Leviticus 5:5: Het zal dan geschieden, als hij aan een van die schuldig is, dat hij belijden zal, waarin hij gezondigd heeft. Numeri 5 : 6 en la. : Spreek tot de kinderen Israels : Wanneer een man of vrouw iets van eenige menschelijke zonden gedaan zullen heb ben, overtreden hebbende door overtreding tegen den Heere, zoo is diezelve ziel schuldig. En zij zullen hunne zonde, welke zij gedaan hebben, belijden. Mattheus 16 : 19 : En ik zal u geven de sleutelen van het konink- rijk der hemelen ; en zoo wat gij zult binden op de aarde, zal in de hemelen gebonden zijn ; en zoo wat gij ontbinden zult op de aarde, zal in de hemelen ontbonden zijn. En Johannes 20 : 21, 22, 23: Jezus dan zeide wederom tot hen: Vrede zij ulieden. Gelijkerwijs mij de Vader gezonden heeft, zende ik ook ulieden. En als hij dit gezegd had, blies hij op hen, en zeide tot hen : Ontvangt den Heiligen Geest. Zoo gij iemands zonden ver- geeft, dien worden zij vergeven ; zoo gij iemands zonden houdt, dien zijn zij gehouden. Dat naast deze nog andere uitspraken van de Heilige Schrift staan, en andere woorden van ,,mannen Gods" in de Heilige Schrift voor- ABSOLUTIE. 243 komen, die betrekking hebben op belijdenis van zonden rechtstreeks en onmiddellijk voor God den Heere, behoeft wel nauwelijks herinne- ring, maar reeds uit de aangehaalde plaatsen blijkt dan toch, dat er in de Heilige Schrift ook gehandeld wordt van belijdenis van zonden voor menschen, en van een vergiffenis van zonden die door menschen ons verklaard wordt. Het staat vast: 1°. dat onder de Israelietische bedeeling het belijden van de zonden waarmede men zich verschuldigd had, plicht was, en dat er offeranden geboden waren om de gebondenheid aan deze schuld los te maken; en 2°. dat zij die door Johannes gedooptzijn, hem vooraf hun zonden beleden. 3°. Dat de Apostelen belijdenis van zonden aannamen en aanbevalen. En 4°. dat Jezus en te Caesarea Philippi en kort voor zijn hemelvaart aan zijne apostelen de ,,macht der sleu- telen" heeft gegeven, en dat deze ,,macht der sleutelen" ook doelde op het vergeven en kwijtschelden, of op het houden en vastleggen van iemands zonden. Zegt dus iemand, dat elke tusschenkomst van menschen in het stuk der Schuldbelijdenis en der Schuldvergiffenis onheilig en verwerpelijk is, zoo gaat zulk een tegen de Heilige schrift, tegen Jezus en tegen zijn Apostelen in. Onze vaderen hebben in de dagen der Reformatie die stelling dan ook nimmer verkondigd. Het onderling onder broederen belijden van elkanders zonden hebben ze niet ontraden, maar krachtens het apostolisch getuigenis aangeraden. En de macht van ,,de sleutelen des hemelrijks" hebben onze kerken officieel in den Heidelbergschen Catechismus aldus omschreven, dat er tweeerlei uitoefening van deze macht is: 1°. in de openbare vergadering der geloovigen door het verkondigen der absolutie, en 2°. door de uitoefening van het recht van ban en weeropneming van hen die zich grovelijk kwamen te misgaan. Het eerste geschiedt, naar luid van Antwoord 84, ,,alzoo, als, volgens het bevel van Christus, aan de geloovigen, alien en een iegelijk, ver kondigd en openlijk betuigd wordt, dat hun, zoo dikwijls als zij de beloftenis des Evangelies met een waar geloof aannemen, waarachtiglijk alle hunne zonden van God, om der verdiensten van Christus' wille, vergeven zijn; daarentegen alien ongeloovigen, en die zich niet van harte bekeeren, verkondigd en betuigd wordt, dat de toorn Gods en de eeuwige verdoemenis op hen ligt, zoolang als zij zich niet bekeeren ; naar welk getuigenis des Evangelies God zal oordeelen, beide in dit en in het toekomende leven". En het tweede grijpt alzoo plaats naar luid van Antwoord 85, wals 244 ABSOLUTIE. 