Corporate financial management
Zekerheidfl-kanaaly benamlng van het vaarwater tusscben Middel-eiland en Klein Babi, ten Westen van Sumatra. Het wordt wel be- vaarbaar geacht, doch aan het vaarwater tus- schen Klein Babi en Nias wordt de voorkeor gegeven, wanneer men eene beatemming naar Tapanoeli heeft. Zesde diBtrikt, benamiug van het Chine- 8che kamp te Batavia op JavB» dat een der zeven distrikten nitmaakt, waarin het Noor- der Kwartier verdeeld is. Het lii^ aan den znid-westelijken hoek der onde atad. Zesi, dorp op het eiland Teon, residentie Banda. Zes Kota's, landschap op Snmatra, resi- dentie Padangsehe Bovenlant^en, grenzende ten Westen aan de Benedenlanden, ten Noorden en Oosten aan de VIII Kota's en ten Zniden aan de IV' Kota's, waarvan het door het.meer Maniiidjoe gescheiden is. De hooCdplaats is Manindjoe. Zes Kota'Bt landsehap op Sumatra, re&- dentie Padangsehe Bovenlanden, gelegen ten Zuiden van Agam, ten Oosten van de Bene- denlanden, ten Noorden en ten Westen van de IV Eota's. De hoofdplaata is Padang Pan- djang. Zes Eota's of Kampar di Oeloe, ook Koewoe geheeten, landschap op SamatrB» residentie Padangsehe Bovenlanden, aan de noord-oostelijke grens, langs de rivieren Mahi en Kampar. Het grenst ten Noorden en Oos- ten aan Mapat Toengoel, ten Zuiden aan Ko* peer nan Siambilan en ten Zuid-Oosten aan de XII Kota's. De hoofdplaats is Kota Tangga. Dit landsehap heeft zich in 1838 aan hetNe- derlandsch Gouvernement onderworpen. Het land levert koffij, rijst en gambit op. Zeyenbergen, perk op de Oofftzijde van het Bandasche-eiland Neira. Zeyende distrikit, benaming van dat ge- deelte van het Noorder Kwartier van Batavia op Java, dat grootendeels gelegen is tusschen de riyier Krokot en den postw^ naar Bulten- zorg; waaronder ook begrepen zijn Kwintang en Klindjoran, oostwaarts van dien weg en van Goenong Sari gel^en. Zeyen-eilanden of Padangsehe ^eilan- den, groep van twaalf eilanden, ten Westen van Sumatra, bij de kust van Padang. Zij heeten Sibontar of Poeloe Satoe, Bindallang of Poeloe Doewa, Thoren of Poeloe Tiga, Pandau of Poeloe Ampat, Ajer of Podoe Li- ma, Pie of Poeloe Anam, Bando of Podoe Toedjoe, Souw, Pisang Gadang, Pisang Keljil en Sennaro. Deze eilanden lijn laag en van koraalriffen omgeven, die zieh aan de West- zijde bet verst uitstrekken. Zij zijn, uit^re- zonderd Thoren en Bindallang, zelfs voor sloe- pen ongenaakbaar. Allen zijn met kokosboo- men begroeid. Z£ -ZI. 1186 ZeTOn-eilanden of Noordwachters, groep eilanden aan Celebes' Westkust, in de etraat van Makaaaar, tussclien de kapen Douda en Temoel. Zij zijn laag, boschrijk en onbe- woond. De eilanden Noord- en Ziuidwachter 2ijn de yoornaamsten en naar dese wordt soma de beele groep genoemd. Zeren-eilanden ofKatjangan, groep eilanden ten Noorden ran het eiland Banka, resideniie Manado, en wel bet noord-weste- lijke op !•* 8' Z. Br. en 105' 24' 0. L. Dease eilanden zijn over bet algemeen boog en met boomen bedekt, bebalye bet westel^ke, dat een bar rots-eilandje is, met eene rots boven water ten VVest-Noord-Westen daarvan. Aan den Zuid-Westboek van het eiland Katjangan ligt eene kom of bogt. Zeven-eUanden of Poeloe Toedjoe, groep ran zeven eilanden aan Borneo's West- knst, T($<5r de monding der rivier Mandatai, in Melawi. ZeTen-eilanden, zie: Toedjoe (Poe- 1 0 e-). Zeven Kota's, landscbap op Sumatra, resi- dentie Padangsche Bovenlanden, bij de ooste- mke grens, afdeeling Tanab Batar. Het grenst ten Westen aan Soepajong en de IX Kota's^ ten Noorden aan de landscbappen Tanab Da- tar en Boea en ten Noord-Oosten aan Soem- poer. Sidjoendjoeng is de boofdplaats van de Ze?en £oWs. Deze streek is zeer ymcbt- baar en levert ar/ny-suiker, suikerriet, pisang en koffij. Ook vordt er eene koude bron en eenig goad gevonden. Zeven Kota's, landscbap op Sumatra, re- sidentie Padang, grenzende ten Noorden aan de Y Kota's, ten Oosteu aan Agam en Kajoe Tanam, ten Zuidpn aan Kiambang en ten Wes- ten aan Oelakan en Priaman. Het boofddorp is Soengei Sari. Zeven Iioerah's, landscbap op Sumatra, residentie Padangscbe Bovenlanden, die zamen met de Acbt Kota's onder een Controleur der 3« klasse staan en onder de afdeeling Agam ressorteren. Dit landscbap grenst ten Noor- den aan Bondjol, ten Oosten aan Kota Lawas en Siliki, ten Zniden aan Agam en ten Wes- ten aan Matoea en de YIII Kota's. Door de Zeven Loerab's vloeit de rivier Massang. De boofdplaats is Paloepoe. Zid, dorp op bet eiland Banka, distrikt Pangkal Pinang. Z\jde. Na de mislokking der vroeger onder den Kommissaris-Generaal Dubus en den Qou- yerneor-Generaal yak hvs Bosch aangewende pogiugen, om de zijdewormenteelt op Java in te voeren, heeft de in den laatsten tyd iu Frankrijk met goed gevolg beproefde aoclima- tatie van eenen nieuwen zijdeworm ran China, bekend onder den naam van Bombyx C^nikiOf en waarvan eene stof wordt verkregen, die gezegd wordt bet midden te boaden tusscben de gewone zijde en bet katoen, de aandacht der regering bepaald bij de wenschelijkbeid, om ook op Java de teelt te beproeven van de genoemde of van -andere in tropische ge- westen inbeemscbe (wilde) zijdevlinder-soorten. Inlichtingen, omtrent de zaak ingewonnen, werden aan bet Indiscb bestuur medegedeeld, onder nitnoodiging tot bet nemen van de verelsohte maatregelcn, ten einde deze opko- mende nijverheid ook in Indie praktisch be- kend te maken, en langs dien weg den in- lander of partikuliere ondernemers tot bet beproeven der bedoelde teelt aan te moedigen, Het scbijnt, dat bijkans gelijktijdig bet In- discb bestuur ook zijne aandacht op de zaak gevestigd en, naar aanleidiDg van aan bet* zelve ingediendo rapporten van den bouorairen Inspecteur Tetsmann en van den Directear der Cultures, bepaald bad, dat in 's Lands Plantentuin te Buitenzorg en onder bet toe- zigt en de leiding van den Heer Teysmahv, op de minst kostbare wijze proeven zouden wordeu genomen met de teelt van zijdewor- men, en daaronder ook van de tamme of ge- wone soort. Van de wilde zijdeworm en beproefde men successivemk de teelt met de Bombyx C^iha inmlaru, die vermoed wordt betzelfde insect te zijn als de Bombyx C^niAia van China, of altbans eene varieteit er van, — alsook met de Somhyx a(las, de Bombyx irifeneitrata en de Bombyx Jamamai, eene van Japan af- komstige wilde soort, waarvan in dat rijk eene soort vau zijde wordt verkregen, beter dan van al de andere wildo soorten, en in waarde gelijk te stellen met bet produkt van de Bombyx tnori of den gewonen, tammen zijdeworm. De Bombyx Cynthia insularis was evenwel, nadat eenige voortplantingen elkander gere- geld badden opgevolgd, door kwijning geheel oitgestorven, zonder dat men er in geslaagd was baar in bet wild weder te vinden. Hetzelfde lot trof ook de Bombyx ailat, die evenwel weder teruggevonden werd enzioh later genoegzaam scheen te zullen vermenigvuldigen. Yan de Bombyx tri/enestraia^ die overvloe- dig in het wild voorkomt, werd daarentegen een produkt verkregen, dat wegens de infe- rieure kwaliteit in Nederland zeer laag werd 1186 ZL getaxeerd, ea dus de koeten van iDBamding Biet waazd was. Ten aanzien van de Bambyx Jamamid woidt slechts medegedeeld, dat men wel hoop had op hare voortteling, alaook dat sg cioh ge- makkel^k liet af haapelen ; maar dat hare voort- teling slechts eenmaal 'sjaars plaats soheen te sullen hebben. Daaruit volgt, dnukt ons, dat van dese soort geene sterk toenemende ver* meerdering te waehten is. Zqn duB de genomen proeven vooraisnog niet gunstig te noemen met betrekking tot het vooruitugty om op Java eene zijdeteelt te krijgen, waarvan de produktie zoowel in kwantiteit als in kwaliteit van eenige betee- kenis voor den algemeeuen handel kan wor- den, nog uit een ander oogpunt, •— de vraag aamel^k, of die teelt eenig voordeel zal op- leveren aan hem, die zich er op toelegt, -— meenen vg dat de zaak gevaar loopt van adiipbreuk te knnnen Igden. Uit het Yerslag van 1864. blijkt, dat op het huurh^nd Tjikema en in 's Lands Plantentnin te Boitenzorg was verkregen eene hoereelheid van 80 Am&t. ponden ruwe zgde en 89 ponden afval of zoogenoemde vloszijde, en dat de ruwe zijde had opgebragt / 14.19 en de vlossgde / 8.41 per pond, dat het op Tjogrek verkregen produkt in 1864 was verkocht: de ruwe zgde tegen /13 en de vloszgde tegen / 2.63 het Ned. pond, dus niet eens de helft van de zoo even ge- melde prijzen; en uit het verslag over 1865, dat in dat jaar eene hoeveelheid van 105 Amst. ponden, afkomstig van de kweekerijen van Tjikema in het Buitenzorgsche en van het ^tablissement te Baujoewangi, was ver- kocht voor / 891, of naauwelgks / 87^ per pond. Daareut^en vermeldt hetzelfde verslag, dat in dat jaar 100 Amst. ponden ruwe sgde en 108 Amst. ponden vloszijde, verkre- gen bg het 6tablissement te Krawang, hadden gekost / 4,126, of, de waarde van 6 ponden vloszijde gelgk stellende met die van 1 pond ruwe sgde, / 34.95 per Amst. pond, terwijl daaren tegen de produktie in Baigoewangi, ad 88 Amst. ponden ruwe en 28 Amst. pon- den vloszgde« had gekost / IS.lZly hetgeen neBrkwam op / 141.62 per pond ruwe zijde. Men ziet daaruit, dat er een zeer groot nadeelig verschil bestaat tusschen de kosten van produktie en de opbrengst der verkochte sgde, «— zoo groot zelfs, dat men geneigd zou aijn de vraag te doen, of er eenig redelgk voomitzigt bestaat op eene loodaiuge Tcrbe- tering ten goede, dat de zijdeteelt, in stede van verliesgevend, voordeelig voor den produceat wordt. Men heeft hier wel is waar te doea met den aanvang eener althana in Indie nog weinig bekende industries en het zou niet bilUjk zijn te twijfelen aan de mogeJijkheid, dat men bij voortgaande toeneming in kennis, niet alleen van hetgeen vereischt wordt voor eene behoorlijke en doelmatige kweeking van den zgdeworm, maar ook en vooral wat aan- gaat het afhaspelen der cooons, zal knnnen komen tot het leveren van een beter en em hoogeren marktprgs. waardig produkt» terwgl het aan den auderen kant met minder te ver- wachten is, dat, hoe meer de teelt sich uit- breidt en op groote sohaal plaats vindt^ ook de kosten van produktie belangrijk kusnea dalen; maar toch zal men moeten toeatenunen, dat het yersobil zeer groot is, en dat er dus aan wedrszijden heel wat ten goede zal moe- ten veranderen, eer men het zoo Ter ud h^ ben gebragt, om de toekomst der indusine als verzekerd te kunnen houden. Het ongelukkigste der zaak ia voor het tegenwoordige g^egen in het onzamenhaa- gende der mededeelingen van de r^eni^ omtrent het kostende der produktie en de opbrengst der verkochte zgde. Zoo worden onder auderen de prijzen medegedeeld* waar- tegen eene hoeveelheid zijde, afkomstig van den Plautentuin en van de landen l^ikema en Tjogrek was verkocht, maar niet de kos- ten van produktie. Daarent^en meldt men ons wat de zgde in de 6tablissementea van Krawang en J^njoewangi had gekost* maar laat men den verkoopprgs onvermeld. Wel wordt er gesproken van eenen verkoop van Baigoewangi-zijde, die nog geen / 8,50 -pet Amst. pond zou hebben opgebragt, maar ook die wetensch^ brengt ons niet ver, aangenen het blijkt, dat onder de verkoohte zijde ook zgde was van Tjogrek; ondertusschen zou bet van belang zgn geweest, eene meer apeelale opgaaf te krijgen van de opbrengst bepaalde- lijk der 'Banjoewaugi-zgd^ omdat in het verslag van 1864 gezegd wordt, dat die zijde in kwaliteit zelfs die van den Buitenzorgschen Plautentuin overtreft. Is dit zoo en heeft de Banjoewangi-zijde werkelijk niet meer dan / 8.50 per Amst. pond opgebragt* hoe rgmt dit met de in hetzelfde verslag vermelde bij- zonderheid, dat de ruwe zgde van 'a Lands Plautentuin te Buitenzorg in 1863 / 14.19 per Amst. pond bij verkoop had g^olden? Aan deu anderen kant blgkt het uit bet ZL 1187 Tenlag yan 18S5, dat in hei ^iablissement in Xrawang de sijde per Amst. pond had gekost nafi^oeg / 35, terwijl yoor die van Banjoe- wangi J 141 of viermaal zoo veel per pond was besteed, zonder mededeeling van iet of wat waaraan dit enorm TerschD wd zou knn- nen worden toegesohreven. Wd wordt er in hetzelfde yerslag gezegd, dat men in Krawang had gekregen 185 Ned. ponden voile cocons, die afgehaspeld mim 11 Vt Ned. ponden zijde hadden uitgeleverd, terwijl in Banjoew^angi ▼an 12,800 cocons 1 kattie zijde was verkre- gen; maar wat heeft men aan zolke djfers ▼an ongelijksoortige grootheden, om daaruit eenig licht te pntten yoor de in deze te koes- teren ▼erwaohtingen P Er is hij dat allea nog iets, waarop wij de aandacht meeuen te moeten ▼estigen, — - de bqzonderheid namelijk, dat in de Krawangsobe en Banjoewangische ^tablissementen het werk is ▼err^ door bannelingen en yeroordeelden, wier belooning hoogstwaarschijnlijk nog al wat zal verschillen met hetgeen yoor yrijwilligen arbeid betaald zal moeten worden. Oftohoon de aanyankelgke proefnemin^n, in ludiS yoor Gonyernements rekening gedaan, slechts de strekking hebben, om de teeit in- gang te doen yinden bij partikuliere ondeme- mers en onder de bevolking zelve, zoodat tot dna yer nog geene groote kosten daarvoor gemaakt zijn gewordep, — en, te oordeelen naar de ongelnkkige resnltaten in yorige tij- den omtrent deze en andere dergelijke indu- stri8n yerkregen, is het te hopen, dat men niet yerder zal gaan dan tot bereiking ▼an het met die proefnemingen beoogde doel noo- dig kan zijn, -— zoo hebben znlke proefne- mingen op kleine schaal tooh nog altijd dit tegen zich, dat ze weinig, zoo iets, beslissen omtreut het beUngrijkste, waarom de in^oe- ling eener nieawe Industrie als wenschelijk kan worden beschoawd, — de ▼raag namel^k, of er op aannemelijke gronden een waarUjk blijvend yoordeel in te vinden is. Wat speciaal Java betreft, dat eiland is zoo rijk aan hoogstbelangrijke yoortbrengselen yoor den algemeenen handel, zoo als rijst, koffij, suiker, thee, tabak, indigo, klapperolie en huiden, dat men, om de bevolking tot welvaart te brengen, waarlijk niet noodig heeft om te zien naar onbekende- indostrien, waarvan de uitkomsten, om er niets meer van te z^gen, hoogst onzeker zijn, maar beter doet, al zijne krachten te bested en aan de yermeerdering der produktie van die yoort- brengselen. Daarvoor is nog meer dan genoeg te doen; want het is ver af, dat de produktie dier artikelen reeds zou zijn gebragt op de hbogte, weike zij bereiken kan. Oaat men daarbij met beleid en zonder overhaasting te werk, dragen de daartoe te nemen maatrege- len het kenmerk* van waarachtige belangstel- ling in het lot der bevolking en van eerbie- diging barer regten, zoo zal men voor haar bronnen van welvaart hebben doen ontsprin- gen, die het gemis eener zijdeteelt ruimsdioots kunnen vergoeden. Niet alles evenwel van hetgeen in de rege* ringsvershigen van 1864 en 1865 is medege- doeld betreffende het reeds verrigte, om den lust voor de zijdewormenteelt in Indie weder aan te wakkeren, is van dien aard, dat men de hoop op eenen gelukkigen uitslag behoeft op te geven. In de residentie Manado althans schijnt onder de Hoofden der bevolking groote op- gewektheid voor de teelt te zijn ontstaan, en breidde zy zich uit in de afdeelingen Kema, Menado en Tondano. Vooral had het Distriktshoofd van Tonsea, in de eerstgenoemde afdeeling, zich veel moeite gegcven, om de knltuur te doen slagen. Ge- beei voor eigen rekening hai hij een zijner bedienden naar Java gezonden, ten einde, na op het 6tablis8ement te Tjikema in Buiten- zorg de noodige opleiding in de behandeling te hebben genoten, eene zekere hoeveelheid eijeren en jonge wormen naar Manado over te brengen. Deze poging was met den besten uitslag bekroond geworden. Het getal zijde- wormen was binnen korten tijd verbazend vermenigvuldigd, en de gewonnen zgde wordt gezegd van uitmuntende hoedanigheid te z^jn. De door dat Hoofd yerkregen resnltaten sch^nen zoo beslist gunstig te zijn, dat hem yoor z\jne bemoeijingen eene belooning van 1189 ZI— ZO. / 2000 door het ludisoh bestuur was geschon- keD, en het is dus te hopen, dat geene latere teleorsteliingen de schoone verwachtingen hier iu duigen doen yallen. Waaraan het wel m&g toegeschreven wor- den, dat iu Manado reeds dadelijk zoo yeel gunstiger uitkomsten zijn yerkregen dan op Java, hoezeer op laatstgcmeld eiland de mid- I delen ter verzekering van eenen goeden uit- slag die, waarover men in Manado te be- sohikken kan hebben gehad, ongetwijfeld yer overtreffen, wordt odb niet medegedeeld, — en bg ontstentenis van meer aitvoerige be- rigten wagen wij het niet ons in gissingente b^yen, die wel eens zouden knnnen blijken geheel ongegrond te zgn geweest. Aangeden de ligging van Manado niet ge- lukkig is met opzigt tot het deel, dat die bezitting anders in den algemeenen handel ion kunnen nemen» en daarbij nog komt, dat, terwgl zij weinig yoor exportatie heeft aan te biedcn, het belangrijkste artikelj hetwelk yoor als nog aldaar geteeld woidt» namelgk de koffij, aan het Gouvernement moet worden geleyerd, zoo zou het yoor de bevoiking in de Minahassa een groot geluk zijn« indien dezoj zonder schade yoor de teelt barer eigen ▼oediugsmiddelen, in die der zijde een middel kon yinden^ waardoor meer levendigheid aan de scheepyaart en handel op Manado werd gegeyen.. Ook in de Lampongsche distrikten, alwaar onder de bevolking reeds zgdeteelt sohijnt te bestaan, doch op eene nog gebrekkige wijze, heeft het Gouvernement getrocht verbetering daarin te brengen door eenen in die distrik- ten geplaatsten ambtenaar de inrigting op het meergemeld land Tjikema te doen bezoeken, opdat deze de ervaring, die hij daar zou heb- ben opgedaan, ten nutte der Lampongsche be- yolking in praktijk zou kunnen brengen. Van de resultaten van dien maatregel worden even- wel nog geene mededeelingen gedaan. In de handelsverslagen van Java en Madura eindelijk yinden wij melding gemaakt yan uitvoer van ruwe zijde, en wel in 1863 ter waarde van / 6,845 , 1864 # , # , 15,474 ') # 1865 , , , ^23,827*). *) Oogerekend eene waarde van/ 3,650, die ait het entrepot uitgevoerd, dooh hoogstwaarschgnlgk niet van Java afkomstig is. *) Oogerekend eene waarde van / 3,300 ait het entrepdt en mede niet van Java afkomstig. Ofechoon zulks iiiet bepaaldelijk blgk^ zoo is het toch waarBchijnlijk, dat de voor die drie Jaren yermelde uitvoer betrekking heeft tot op Java geprodaoeorde zijde, aangexiea in geen der yoorgaande yerslagen ran een%«i uitvoer van Java opgaaf wordt gedaaa. Zimaiiro-gat^ naam, dien de straai Laou- kera of Lammarkwera tuBSchea Solor ea Lorn- blem wel eens draagt. ZoemaSy dorp op Jaya, residentie Sana- rang, afdeeling en distrikt Salatiga, met 85 inwoners. Zoeznbo, baai en dorp op Celebea^ West- kust, rijk l^dhar. Zoete Inyali perk op het eiland Gioot 6andB» distrikt Yoorwal. De aanplaat beatoad in 1854 uit 9,578 muskaatnotenboomen. Zoetendal, landgoed op Jaya, residoitie Batayia, distrikt Tangeraog, ten Weatea van de slad Batavia, grenzeode aan het C^inesdie kamp. De grond is zeer kag en moeraaaig. Zoetwater, een der TenimbaveOaiMka, ten Zuiden yan Sabobai, residentie Banda. Zolong, hoek aan de Noordkuat yaa het eiland Madura, volgens L. J. Dufbbbxt, op 6» 54' Z. Br. en 113* 40^ 9" O. L. Zonne-baai. Deze is gelegen iu de straat der Molukko's, aan de Ooetkust van het eiland BoatoiL Zonneogaty een der drie Taarwaten^ die naar de reede yan Banda leiden» g^elegea ta»- sohen de eilandeu Neira en Goenong ApL Het is alleen voor ligte vaartuigengeschikt^ daar het naauw en zelfs bij den zuidel^ken ingang aledhts 2 kabellengten breed is. In den laatstea tqd is de diepte aan den zuidelijken ingang a^|^o- men en verder op heeft men er aeer aterke en onregelm'atige stroomen en geeuen anker- grond. Y66r de noordelijke opening is het eihindje Kraka gelegen, waarvan een rif om de Oost afisteekt. Zohne- of Draaigat, i^mmiw yaarwaio- tusschen den Oosthoek van het eiland Kdang en het eilan^je Babi, residentie Amboina. Het is alleen voor praauwen en kleine Taartnigea bevaarbaar. ZoombOy zie: Zoembo. Zout, is een artikd van eerste levens- behoefte, waarvan de oonsumtie in Neder- landsch Indie zeer aanzienlgk is; terw\jl de aanmaak en het debiet er van geschiedt yoor rekening van het Gouvernement, hetwelk diMr- uit geene onbebngrqke winstoi heeft weten te trekken. Hoezeer in. elk geyal, waaria de handel en industrie van partikulieren yolkomen by magte zyn, om in eene bestaande *aigemeeae behoefle zo. 1189 op e«ne behoorlijke en voor den verbruiker niet bezwarende wijse te voorzien, — en daar onder meenen "wij de voorziening in de be- hoefte aan zoat in Indie te mogen rangsckik- ken, -— het in den regel niet is goed te keuren, dat een Goavernement, met uitsloi- ting van anderen, de taak van den par- tikulieren iudustrieel en handelaar op zich neemt en zich daarmede begeeft op een ter- rein, dat buiten zijnen eigenaardigen ^erkkring ligt en vaarop wel schade, maar geen yoordeel voor het prestige van het hoog gezag te be- haien vait, zoo moeten wij toch bekennen, dat er omstandigheden kunnen bestaan, die soma eene afwijking, zoo al niet geheel, dan toch eenigzins verschoonbaar maken; — en met opzigt tot het Gouvernements zout-monopolie in Indie komt het ons voor, dat er zulke ver- zaohtende omstandigheden zijn aan te Toeren. D64r toch hebben wij te doen met beyol- kingen, die niterst moeijelijk onder een stelsei yan regelmatige belastingheffing zijn te bren* gen, zoo zel£s, dat in sommige opzigten, waarin men zoa meenen vat op haar te hebben, — ^ zoo als oikder anderen het geyal is met de belas- ting van den grond of van de daar van yer- kregen wordende prodnktie, gelijk ook met de heffing yan regten op den in- en uitvoer, — men steeds is gekomen, en waarschijnlijk nog lang zal komen tot de slotsom, dat in werke- lijkheid door geene enkele belastingheffing ver- kregen wordt, vat zij opbrengen kan en moet. Mgescheiden er van, dat die bevolkingen yoor het grootste gedeelte onbemiddeld zijn, zoodat haar het opbrengen van belastingen bezwarend valt en te onaangcnameris,omdatzij, het doel en het nnt van belastingheffing niet begrjjpende, daarin niet veel mecr zien dan eene handeling van den belastingheffer gedeeltelijk tot verrijking van zich zelven, zoo moeten de moeijelijkheden en telenrstellingeu, die bij een stelsei van regelmatige heffing van belastingen, welke ook, meestal worden onderyonden, voor een niet gering gedeelte daaraan worden toe- geschreven, dat de middelen, die men in het werk stelt, om zich met opzigt tot de te doene heffing te verzekeren, dat zij opbrengen zal, wat zrj opbrengen moet, ten eenenmale onvoldoende zijn, en niet voldoende kunnen ge- maakt worden, zonder eene zoo schromelijke ver- meerdering van de kosten van perceptie, als waaryanmen zich naanwelijks een denkbeeld kan vormen. Vandaar dat men, ^ wij zonden haast zeg- gen, — er aan wanhopende, om tot een goed re- sultaat te kannen komen, voor de heffing van lU. sommige belastingen, en meer bijzonder die op de consumtie, de toevlugt heeft genomen en nog altijd blijft nemen tot het waarlijk niet zeer gelukkig middel van verpachting, terwijl bij andere heffiugen, b. v. die der landrente, de inning er van moet worden overgelaten aan dessa's-hoofden, die in weer- wil van de belooning, welke zij daarvoor ge- nieten, — eene belooning, zeker niet onbe- langrijk in verhouding tot het te innen be- drag, maar gering in de meeste gevaUen als inkoinen voor hem, die met de inning is belast, — geen enkelen waarborg geven, dat 6f 's lands kas, hetzij door verzwijging van gronden en te geringe taxatie van het pro- dukt, hetzij door verdnistering van geinde gelden, bf de belangen van de belastingschul- digen, door herhaalde heffing van het sleckts eenmaal verschuldigde, niet worden bena- deeld. En wat znllen wij zeggen van de heffing der regten op den in- en uitvoer? Kunnen hier te lande en elders in Europa de talrijke en overal aanwezige middelen van recherche niet beletten, dat het yindingrijk vernuft van den smokkelaar, trots al de tegen hem in het werk gestelde maatregelen, toch maar al te dikwijls de heffing weet te ontduiken, — in Indie, waar de eilanden in ons bezit meestal eene voor hunnen omvang onevenredig groote uitgestrektheid vatk kustland bezitten, met tallooze kreekjes, hier en daar schaars of in het geheel niet bewoonde streken en ontoegankelijke bosschen en wildernissen, om niet te spreken van de talrijke omringende kleine onbewoonde eilandjes, welke als depots voor den smokkel- handel zijn te gebruiken, — - in Indie heeft het smokkelen met oneindig veel minder moeijelijkheden te kampen, en Zbuden de mid* delen om het tegen te gaan misschien vertien- voudigd moeten worden, ten einde eenigzins doel te kunnen treffen. Wilde men dit nu trachten te verhelpen door het bedrag der te hcffen inkomende en uitgaande regten te brengen tot een peil, waarop de prikkel om te smokkelen voor een belangrijk deei zou zijn w^genomen, zoo znl- len wij de laatsten zijn, om daartegen onze stem te yerheffra, maar toch er tegen moeten waarschuwen, om zich van den invloed van zulk eene verlaging geene te groote illusien te maken en niet uit het oog te verliezen, dat de Oostersche handelaar, meer nog dan van de betaling van het yerschuldigde regt, eeneu afkeer heeft van de vele lastige formaliteiten en yisitatien, zonder welke van eene heffing 76 1190 zo. YAn regten, hoe laag ook gesteld, iiiet reel ie waohten is ^). In het algemeen, — en dit moeten wij nog aan het reeds opgemerkte toevoegen, — Yer- keeren de beYolkingen, in den Indischen Ar- chipel onder ons gezag staande, gel^k reeds gezegd is, in eenen toestand, die het opbren- gen van belastingen in geld vrij beswarend maakt. Niet alleen moet de inlander -— en hierbij hebben wij het oog op al wat sioh niet met den handel bezig houdt, of op meer dan 90 pGt. van de totale bevolking — het aan belasting op te brengen bedrag vinden uit hetgeen hij voor ^sijn onderhottd noodig heeft» dus niet uit een Buperflo, dat bij hem in den regel niet te vin- den is; maar daarbij komt» dat, dewiji hij, be- houdens seer enkele nitsonderingen, geen ge- reed geld in voorraad heeft, hij sich door ver- koop van een gedeelte van hetgeen hij door arbeid verkrijgt, tot de kwijting zijner belas- ting moet in staat stellen, en dat nog vel sender het in zijne hand te hebben, om daar- voor het geschikte oogenblik te kunnen kiesen, ten einde dien verkoop met het meeste voor- deel te bewerkstelligen. Yandaar dat opdryving der landrente op Java, aoowel elders als meer speciaal in Ghe- ribon, Tagal en voorai in Demak, achtervolgd is geworden door eenen vreesselijken toestand van armoede en uitpntting. De hongersnood in Demak toch in 1849 on 1860 was niet zoo zeer het gevolg van de hooge prgzen der rijst, daar die eenige jaren te voren nog hooger waren geweest, zonder dat nog teekenen van gebrek en lijdeii zich onder de bevolking had- den vertoond; maar van de totale verarming, waartoe zij langzamerhand was geraakt, en welke voor een ieder, die zich voor de ver- scbijnselen niet ziende blind wilde houden, zoo weinig twijfelachiig was, dat men uit het gaandeweg verkoopen door de bevolking van hare karbouweu en meest onmisbare gereed- schappen reeds twee of drie jaren te voren *) Dat de opkomst en bloei van Siogapore tot zekere boogte, meer nog dan aan den vrgdom van inkomeoderegteo, te danken ttjn aan de onbeperkte vrijheid, waarmede alle soorten van vaartaigen van alle nation zonder onderscheid daar kannen komen eo gaan, om er handel te dr\jven in alle mogelyke artikelen, geene nitgezonderd, Igdt wel geen tw\j- fel. In geen enkel opzigt heeft Rattles meer het bcwijs gegeveu van z^ne schranderheid en z\jne bekendheid met de geaardbeid van den Oosterling, dan jaist door dit te hebben begrepen, en dien- overeenkomstig te hebben gehandeld b^ de vesti- ging van Singapore. kon voorsien, wat er het einde vftD moest Uit hetoogpunt beschouwdder over het alge- meen geringe gegoedheid der inlandsohe bevolking, was het dan ook eene der meest aanbevelingswaar- digezijden van hetop JavaingevoerdekultnurBiel- Bel, dat het den Javaan in staat stelde, om geld te verdienen voor de opbrengst zijner vendml- digde belasting, zonder daarvoor zijne eigenpro- duktie te behoeven aan te spreken, en daamit laat zich verklaren, dat, hoe sleoht ook de beta- ling voor den onder dat stelsel gepresteeiden arbeid mogt zijn, de ontheffing van verdere kultunrpligtigheid voor de bevolking in eenig distrikt, waar het gewerkt had, althana aan- vankelijk steeds meer of min een ongnief is geweest. Jammer maar, dat, bq de voort- zetting van het bedoeld stelsel, het grootege- wigt van eene vrijgevige verwezenlijking van dat deukbeeld, waardoor de bevolking in waar- heid tot welstand zou zijn gekomen, en de noodzakelijkheid om haar tot arbeid ie ver- pligten van lieverlede zou hebben opgdiondeD, meer en meer op den aehtei^rond ia geraakt, om plaats te maken voor eene ezploitatie, grootendeels ten behoove van het Moederland, lets, dat, hoe men ook moge denken over het al of niet regtvaardige er van, of over bet al of niet raadzame, om het Moederland daarvan afhankelijk te maken, toch in geen geval op den voorgrond mogt staan, in geen geval de aanleiding, veel minder de hoofdaanlciding mogt zijn voor de regelen en boginselen, naar welke ons gezag over Indie te werk moet gaan. Maar gedurende de ruim 250 jaren, die wij aldaar hebben doorgebragt, hebben wq wel bij nitnemendheid de kunst verstaan, om van de bevolkingen, die onder onze heer- sohappij waren gekomeu, te halen wat er met mogdijkheid van te halen viel, maar nooit begrepen, dat die bevolkingen, om te kunnen worden de groote, breede basis voor een stel- sel van regelmatige belastingbeffing, meer en meer moesten worden gebragt tot eenen to^ stand, waarin het voor haar mogelqk son sp de haar regtmatig op te leggen bebstingeB met eenig gemak te dragen. Doch wat van dit alles moge zijn, en tcr- wijl het niet waarschijnlijk is, dat de winst, welke het zoutmonopolie voor 's Lands kas afwerpt, zou kunnen gecompenaeerd worden door de voordeelen, welke bij eene partikuliere exploitatie van dien tak van handel en in- dustrie daarvan zouden sijn te behalen, zoo komt het ons voor, dat, onder de hierboven vermelde omstandigheden, dat monopoUe, afe bron van inkomsten voor 's Lands kas, zou zo. 1191 kunnen gerangsohikt worden onder de midde* len, welkoy in den gegeven stand van zaken passende, het minst nadeelig Yoor de berolking behoeven ie werken, en dus, zonder zekerheid roor een beboorlqk equivalent, dat beter werkt en tevens minder drukt, niet ligtyaardig mogen worden opgegeren, op grond van theorien, bij de toepassing ran we&e nog niet veel waar- borgen voor een gnnstig resultaat in die ver- a%^egen, roor ons nog zoo vreemde maat- Bchappyen te yinden zijn. Indien evenweL op grond van het vooraf- gegane het zoatmonopolie door one eenigzins in bescherming wordt genomen, dan gesohiedi; dit niet sonder de noodige reserves, als daar zjin: 1°. dat de arbeid voor den aanmaak rnim worde betaald; S^, dat het produkt van goede hoedanig- heid zij; 3*^. dat Yoor een ieder de gelegenheid worde opengesteld, om zich het benoodigde zout zon- der veel moeite te versohaffen; en zulks 4**. tegen eenen pr^s, waarvoor het verkrijg- baar zou zijn, bijaldieu de aanmaak en handel in zout geheel aau de bemoeijingen van parti- kulieren was overgelaten; -* zoodat, 6^, terwijl men voor de cousumtie de tus- schenkomst van den debitant in het klein evenmin zal kunnen misseui als wanneer de zaak aan den partikulieren ondernemingsgeest wordt overgelaten, de wiDst of het inkomen, hetwelk het monopolie voor 'sBljks kas mag afwerpen, zich dient te bepalen tot hoogstens het verschil tusschen het kostende van den aanmaak en den prijs, waarvoor de debitant in het klein zich bij den fabrikant of den groothandelaar van het benoodigde kan voor- zien, met inbegrip, gelijk van zelf spreekt, van den accijns of de blasting op het artikel te heffen. Wij willen uit hetgeen ten aauzien van het zoutmonopolie in de Indische regeringsversla- gen en het Staatsblad van Ned^rlandsoh Indie voorkomt, zoo veel mogelijk trachten na te gaan, of en in hoe ver daarbij aan de hier gestelde voorwaarden wordt voldaau, en wel in de eerste plaats wat aangaat de betaling van den arbeid voor den aanmaak van zout, die, gelijk bekend is, van Gouvernementswege uitsluitend op Java en Madura plaats vindt. Een Tijftieutai jaren geleden gesohiedde de aanmaak op Java te Tanara, een distrikt van het regentschap Serang, in de residentie Ban- tam, te Pakkies in het Krawangsche, te Gris- see, eene afdeeling der residentie Soerabaja, — en op het eilaud Madura te Boender in het regentschap Pamakassan, en te Bumanap in het regentschap van dien naam '). Uit het regeringsrerslag over 1866 blijkt evenwel, dat te Pakkies de aanmaak moest worden gestaakt, omdat het vandaar verkre- gen zout van zoo inferieure kwaliteit was, dat door het geringe debiet er van de Toorraad in het hoofddepdt te dier plaatse zeer aansienlijk was geworden. Evenzeer wegens de onvoldoende kwaliteit en de gebrekkige wijze van inzameling van het zout werd ge- lijktijdig, dooh yrnchteloos, eene poging ge- daan tot afstand aan partikulieren der zout- pannen te Tanara, waarschijnlgk onder yer* pligting eener levering aan het Gouvemement, ofschoon dit in het gezegd verslag niet ver- meld wordt. In verband tot de hier vermelde bijzonder- heden blijkt uit bet regeringsverslag van 1859, dat voor den aanmaak per kojan van 80 pi- kols of 3750 Amsterdamsohe ponden, te leve- ren in het ter plaatse aanwezig depdtpakhais, door het Gouvernement werd betaald te Tanara / 6.50 r Grissee , 5.— , Boender , 3.75 f Sumanap , 4.167, «). Hoezeer te weinig bekeod met het werk van den zoutaanmaak en met het getal men- schen, daarbij benoodigd, on eenigzins te kun- nen aangeven, welke betaling als eene redelijke is te beschottwen, zoo komt het ons, in ver- band tot de daarvoor te leveren hoeveelheid, niettemin voor, dat die betaling, welke in het gunstigste geval, te weten te Tknara, neer- kwam op 1 cent per 6^/, Amst. ponden, en in het ongunstigste, namelyk te Boender, op 1 cent per 10 Amst. ponden, zoo beneden alle kritiek was, dat, indien er geen dwang tot den aanmaak gebezigd ware, het onverklaar- baar zou zijn, hoe de zaak met eenige moge- lijkheid gedurende eenigen t^d vol te houden is geweest. Dat deze bewering niet geheel nit de luoht ') Big kens het beslait van Kommiuarissen-GeDe- raal van 14 Julg 1818, StaaUblad van Ned. Indie, N^. 60, heeft men. vroeger nog andere plaaUen van zontaanmaak op Java gehad, doch nit het Indiacb Staatsblad Ugkt niet, wanneer en om welke rede- nen de aanmaak op die plaataen is gestaakt. *) Op do vraag, waarop dat versohil in de prgs- bepaling wei heeft kunnen bernsten, hebben wg te vergeefs naar eon antwoord in het Staatsblad of in de regeringsvenlagen gezocht, 76* 1192 ZO. gegrepen is^ blijkt dau ook uit de bgsouder- held, dat men in 1861, nadat de aaumaak, in verband tot de toenemende behoefte, gedurende ettelijke jaren meer en meer onvoldoende was geworden, zoodat de voorraad zout, welke door het Qouvernemeat op eene hoeveelheid van 100,000 kojaus was bepaaldj reeds tot e^n cijfer van 44,823 Vso kojans was gedaald, eindel^k begreep, den prijs voor den aanmaak te moeten stellen op / 10, — cu zoo drin- gend werd die verhooging noodig geacht, dat, ofschoon daaruit geene geringe vermeerdering van uitgaven voortvloeide, men toch daartoe meende te kannen overgaan, zonder vooraf 'sKouings antorisatie daarop te hebben ge- vraagd. Op de vraag, of na werkelijk na die ver- hooging, waarvan het bedrag zich als zoo aan- zienlijk voordoet, de betaling als voldoende is te beschonwen, moeten wij, alsnietgenoeg- zaam op de hoogte der zaak zijnde, een be- paald antwoord schuldig blijven. In de regeringsverslagen vindt men evenwel bijzonderheden vermeld, welke het ons doen voorkomcn, dat het antwoord moeijelijk guu- stig kau uitvallen. Wei blijkt het, dat men ua do toegelegde verhooging jaren heeft gehad, waarin eene zeer aanzienlijke produktie werd verkregen, zoo aanzienlijk zelfs, dat, met behnlp eener bestel- ling van 37,600 kojans Siamsch zont ^), de in 1861 tot ruim 44,000 kojans gedaalde voor- raad al zeer spoedig heeft bereikt een cijfer van 800,000 kojans, welke, volgens een in Mei 1863 door het Indisch bestnur genomen besluit *), voortaan op ultimo December van elk jaar in voorraad moeten zijn ; en wij zijn er ver af van te willen beweren, dat de bedoelde verhooging daartoe niet krachtig kan hebben medegewerkt; maar wij meenen toch ook de vrtog te mogen doen, of niet de gelijktijdig genomen maatregclen tot vermeerderiog van het Europeesch personeel bij den zoutaanmaak en ter verkrijging van een beter toezigt daarover, mede voor een belangrijk deel tot die grootere produktie het hunne hebben bij- gedragen. Uit het verslag van 1859 althans blijkt het, dat men bij het Gewestelijk bestnur van Soerabaja van gevoelen was, dat door vermeerdering van het Europeesch personeel op de aanmaakplaats te Grissee het debiet in I) Te weten in 1863 12,500 en in 186S 25,000 kojans. *) Zie N^ 1498 van het Bgblad op het StaaU- blad van Ned. Indie ran dat jaar. het Soerabajasche met 200 kojans 's jaan zou kunuen toenemen. Hoe toch verklaart men den invloed, dien eene vermeerdering van personeel bij den aanmaak kan hebben tot ver- meerdering van het debiet, — twee zaken, die eigenlijk met elkander weinig of niets te ma- ken hebben, daar het zout niet uit de depots voor het aangemaakte, maar uit de verkoop- pakhuizeu verkrijgbaar wordt gesteld, — hoe, zeggen wij, verklaart men dien invloed andecs dan door de bijkans aan zekerheid grenjEende waarschijnlijkheid, dat de zoutmakers, de ver- pligting tot levering aan het Gouveraemeot ontduikende, eene niet oubelangrijke faoereel- heid van hunne produktie langs andere wegen tegen groote winst en op chindestine wijee onder de bevolking weten te brengen? Het is wel waar, dat die vermeerdering van personeel reeds werd noodig geacht, eermentot deverhoogdebetalingisovergegaan, en op giond van die omstandi^eid zou meu welligt meeoeo, de vraag te kunnen doen, of niet eigenlijk de verhooging tot / 10 per kojan, dus meer dan het dubbeie van het vroeger te Gris- see genotene, waartoe men later is oveige- gaan, een einde heeft ^maakt aan rerdere verduistering of outtrekking aan de levoantie van een gedeelte van het aangemaakte zout. Maar is dit toch wel als waarschijnlijk te achieo, wanneer men bedenkt, dat het zout^ heiwelk aan de zoutmakers tegen / 10 wordt be- taald, door het Gouvernement tegen / 200 verkocht wordt aan den debitant in het klein, die natunrlijk ook zijne winst er op moet be- halen? Men zegge niet, dat die debitant er belang bij heeft, om t^en den dandestinen verkoop door de zoutmakers te waken. Die bedenking moge scbijnbaarietsvoor zich hebben, wie zal er evenwel de verzekeriag ran geven, dat niet juist de debitanten gemeene zaak maken met de heimelijke verkoopers, ten einde althans een gedeelte van hetgeen zij hopen te zuUen debitei^n, van hen te verkrijgen tegen veel minderen prijs dan zij aan het Gouvone- ment moeten betalcn? Het moet, dunkt ons, daarmede gaan al» vroeger met de pachters bij de opiumpacht, die, uitgelokt door het enorm versehil tus- schen den prijs, waarvoor hun eene kist opium door het Gouvernement werd geleverd, en dien, waarvoor deze in den handel verkrijgbaar was, maar al te dikwijls bevonden werden zelven smokkelaars van amfioen te zijn, qf al- thans met smokkebiars te heulen, niet om de door het Gouvernonent bepaalde hoeveelheid, die zij wel nemen moesten, te verminderen zo. 1193 met hetgeeu zij door sluikerij kondeu ver- krijgen, maar om, door meer opium te ver- koopen dan hun geoorloofd was, terwijl zij dat meerdere tegeu betrekkelijk geringe prijzen bekwamen, daariu eene vergoedinj^ te zoeken voor de winstdcrving, welke wegens den hoogeu prijs Tan Let Goavernements-opium door hen geleden werd. Daarbij komt, dat de uitgestrektheid der Grisseesche zoutpannen, ge]ijk ons in het re- geringsyerslag van 1865 wordt medegedeeld, niet minder bedraagt dau 690 bouws of na- genoeg 493 bunders, ^) en wij la ten hetaaneen ieder over te beoordeelen, welke surTeillance er wel noodig kan zijn, om over zulk eene uit- gestrektheid er voor te waken, niet alleen dat er goed gewerkt, maar ook dat er geen zout aau de levering onttrokken worde, en dat nog wel onder eene bevolking, voor welke het zout eene der voomaamste levensbehoeften is. Docb er is nog eene andere bijzonderheid, welke ons doet gelooven, dat zelfs eene beta- ling van / 10 als ontoereikende moet worden beschouwd. Volgens het verslag over 1860 ha.l een partikuliere ondernemer aangeboden met het Gouvernement een kontrakt aan te gaan tot aanmaak van zout op de Zuidkust van Java met eene verbeterde wijze van bereiding. Als hoofdvoorwaarde stelde hij eenen jaarlijkschen aanmaak van 8,000 kojans en levering daar- vau aan het Gouvernement in de nabijheid van de plaats van aanmaak tegen/50per kojan. Het is niet aannemelijk, dat hij tot dit clj- fer voor den leveringsprijs is gekomen, zonder goede rekening te hebben gemaakt van het- geen het zout hem zou kuunen kosten, om dan het bedrag er van te verboogen met het- geeu hij als eene behoorlijke wiust voor zich zelven meende te kuonen beschouwcn. Laat ons daarbij eeus aannemen, dat hij die winst berekeud heeft op /lO, ja zelfs op /15 per kojan, dat is, berekend over de gcbeele te le- veren hoeveelheid, op een bedrag van/ 80,000 of /1 20,000 's jaars, — en men zal moeten toe- stemmeujdatwijhem geene karige winst toeden- ken, — dannogblijfterinheteerstegeval/40 en in het laatste / 35 over voor fabrikatiekosten per kojan. Al is het dat hier sprake is van eene betere wijze van bereiding, en dat men des noods te denken hebbe aan eeue fabriek- uiatige bewerking, waarbij men ziob bedienen *) Van Bommige sootpanuen in andere plaatscii op Java is de oitgestrektheid nog veel grooter. moet van inrigtingeu en toestellen, die welligt niet vereischt worden bij de gewone wijze van bereiding op Java, dan toch zal men moeten toestemmen, dat een prijs van / 35 h / 40 voor het kostende per kojan van 30 pikols waarlijk niet hoog is te noemen, als men daarbij nagaat, dat op Java de bereiding van suiker over het algemeen gemiddeld komt te staan op / 10 per pikol, dus op / 300 voor een gewigt, geUjkstaande met een kojan zout. Welnu, indien in het geval van den hier be- doeiden persoon een djfer van / 35 ^ / 40 per kojan voor fabrikatiekosten reeds niet hoog te achten is, welke kwalifikatie zal men dan wel moeten geven aan eene betaling van die kosten met/ 10? Wat ons te meer doet gelooven, dat die betaling van / 10, hoe veel aanzienlijker ook dan de vroegere, toch nog ver is beneden hetgeen als eene voldoende belooning van den te verrigten arbeid zou kunnen worden be* schouwd, is de-in het regeringsverslag over 1865 vermelde bijzonderheid, dat het in 1862 en 1863 uit Siam verkregen zout had gekost / 84.83Vs per kojan, terwijl men rekende voor het in 1863 bestelde zout / 90 per ko- jan te zullen moeten betalen. Meer dan eens wordt in de regeringsverslagen gezegd, dat van al het destijds van alle kanten ont* boden zout, het Siamsche het meest door de bevolking gewild is, omdat het de meeste overeenkomat met het Javasche zout heeft. 