Bijdragen tot de taal-, land- en volkenkunde
Het graniet laat zich in het bed dezer rivier nog verder vervolgen, en ook buiten hetzelve, in de kleine vallei, door welke de Ajer Poenkoet stroomt, ziet men vaak groote blokken, zoo mede in het bed der Poenkoet, verbs- zende gerolde stukken van dezelfde witte, fijnkorrelige verscheidenheid. De zijepruiten van de noorder helling des dals brengen daarentegen meest thon- REIZEN EN ONDERZOEKINGEN IN SUMATRA. 219 whiefer aan; melaphicrische of trachytische keijen bemerkt men niet of dechts seer weinige, waaruit to besluiten is, dat de westelijke af helling van den G. Sikalaboe, alwaar de Ajer Poenkoet ontspringt, voornamelijk ene granitische gestoldheid heeft, of door de oude schiefer- en zandsteen- (kwartsrots) formatie bedekt wordt. Iets boven de kampong Siamang-banjakh strekt eene rotsmassa uit het water van de Poenkoet, van gemetamorphi- werden &warterots, half ontbonden en vol ijzerkies. Hier vonden wij ook een groot gerold stuk van cen soortgelijk witgeel kwartegestcente, doch tan cene grof vezelige, schier houtachtige hoedanigheid, gelijk men ze san commige zijdeglanzige thonschiefers gewoon is te zien. Hen half aur gaans van do kampong Siamang-banjakh verder opwaarts m bet dal, is cene groote goudmijn gelegen, die wij den 24% September bezochten. De mijn behoort in eigendom san SOETAN NAPARAN, Opper- boofd van Pakantan-bockit, en werd het jaar te voren voor het laatst be- werkt. De oorlog met de Padri's heeft daar overal belemmering, of ge- beelen stilstand, in het goudzoeken gebragt. De bedeide mijn ligt aan de linker afhelling van het dal, waar het we-dereenigzins tot een klein bekken verwijd is. Een vooruitspringende hoek tan den bergwand, ter hoogte van omtrent honderd voeten, scheidt dit eekken van een riviertje. Der verkrijging van het benoodigde water bij de toudgraverij, werd dezo berghock doorgehouwen, hetwelk in zes jaren tijds sowhied zoude zijn. Er worden daar drie waterleidingen gevonden uit verchillende tijdperken. Van Siamang-banjakh derwaarts hebben wij geenc tete rotsen waargenomen; doch bij de mijn bestaan deze uit cen zeer verweerd porphier, van een graauwe feldsteenachtige grondmasss metterne witte feldspathkristallen of vlekken. Het gesteente heeft eenige gedenktige melaphieren van Ajer-bangi; bet kan echter ook cen Femetamorphiseerde mergel zijn. Zijn verhouding tot het graniet was tat te bepalen. Naar cenige waschproeven te oordeclen, bevat het geen ed. Deze porphierrotsen zijn overdekt van ecoe bergpuin-bedding van zeer gelijke dikte, aan sommige plaatsen waar de rotsbodem diepte had, tot "40 voeten toe, en allerlei gerolde steenen van verschillende grootte bevat- “ade, het menigvuldigst van half ontbonden graniet, thonechicfer en w1t- “ten kwarts; de laatste soort vertoont veelal stippen van ijzer- of arsenik- kies. Minder menigvuldig zijn zandsteenen van gemetamorphiseerde hoe- danigheid, dikwijls insgelijks ijzerkies inhoudende; het minst menigvuldig en slechts toevallig zijn trachytische keijen. Van syeniet, melaphieren met uraliet, vuursteen, kalksteen, trachyt-breccién, enz. welke in de goudmijn te Lakapa vrij gemeen zijn, vindt men hier geen spoor. Volgens de verkämpfen van SORTAN NAPARAH komt het goud alleen in het benedenste gedeelte van deze diluvium afzetting voor, en wel het moest nabij de grens der rotsen, waar derzelver gruis zich met diluvium vermengd het. Als een bewijs van het voorhanden zijn van goud gelden de keijen van kwarts, schiefer en graniet, alzoo de hoofdbestanddeelen van de afzet-ting. Wij lieten omtrent tien pond granietgruis uitwasschen, doch von den er geen goud, maar wel tamelijk veel magneet- of titan-ijzer, en een weinig ijzerkies in. Het goud ligt dus vermoedelijk tusschen de gerolde stellen verspreid. Welk nu zijn moeder gesteente is, het graniet of de thonschiefer, aangezien er kwartsgangen, waarin het eigenlijk voorkomt, in beide rotssoorten aangetroffen worden, hebben wij niet kunnen op sporen. Boven deze goudrijke bergpuin-bedding ligt insgelijks zeer onregelmatig en ongelijk in dikte, blaauwe plastische thon of pottenbakker-klei met schieferstukken, en tusschen beiden veel ijzerkies. Het bo Vensst ligt roode kleiaarde, somtijds ter dikte van 80-—40 voet. Ook op den dalbodem ligt een soortgelijk goudhoudend diluvium, 802 wijlen boven de blaauwe plastische thon, waardoor de goudblasdjes bij het droogvallen van het dal met de doorzijpelende wateren niet ver der konden wegzinken. Hier is dan ook het diluvium reeds grootendeels omgeweld en uitgewasschen geworden. Aan zulk eene plaats verkregen wij uit vijf doelang (platte houten bakken) ongeveer voor een’ halve guides waarde aan goud, dat echter hoofdzakelijk uit twee groote blaadjes bestond. Een vlijtig werkman zoude in eenen dag omtrent 40 doelang goud grond kunnen uitwasschen. Ook zoude vroeger, toen er daar drink naar goud 6° zocht is geworden, een man dikwerf voor 3 à 3 gulden aan waarde in een? dag gevonden hebben. SOETAN NAPARAH zoude uit de groote mijn sous 20 tails goud jaarlijks verkregen hebben, hetgeen, de tail (6 tailen == mark) tegen f 55 gerekend, eene niet onaanzienlijke opbrengst voor hem was. Bij eene meer doelmatige waschwijze en bewerking der mijn zouden nstaurlijk de voordeelen veel grooter geweest zijn. Verder de rivier opwaarts zijn geene mijnen meer; ook niet in de kleine zijdalen. In het rivierbed zelf werd evenmin naar goud gezocht, doch dit zoude, met behulp van ordentlijke waschwerken, ongetwijfeld eene beloo-vende onderneming zijn. Tegen den avond barstte weder, even als den vorigen dag, een zwaar onweder boven Siamang-banjakh los. Den 35UN September gingen wij naar Kota Poenkoet, cen’ afstand van 6 uren gaans, in N. N. W. rigging. De ochtend van dien dag was buitengewoon holder en schoon. Het een-vormige, sombere dal bij Siamang-banjakh verkreeg daardoor ceno zekere wilde bevalligheid, die nog verhoogd werd door den blaauw in den achtergrad zich verheffenden top van den G. Sikalaboe. Doch het genot, dat de beschouwing van dit ongewone landelijke tafereel schonk, werd wel-dra verbitterd door den slechten weg, die, of in de rivier zelf, of door waterleidingen, of door digte bosschen liep. Na cen froot kwartier uur gaans kwamen wij aan ecne kleine kampong, door in-boortimgen uit Agam bewoont. De klcine huizen waren hier bijna verschonen tusschen koffijboomen, hetgeen ons niet weinig verraste. De Agam-mers hebben uit gehechtheid aan hun geliefkooeden drank, uit gedroogde tofijbladeren getrokken, dit gewas ook hier aangeplant; doch de Manda-belingers volgen dit voorbeeld niet. Hoe verder men in de vallci afdaalt, hoe bekörlijker en rijker aan verscheidenheid het landschap wordt. Wij wamen Achtereenvolgend door of langs verscheidene dorpen, van welke Veloe Poenkoet wel het aanzieht. Het menschliche ged uit. Veloe mån, en daronder ook het opperhoofd, droegen aan den hals kleine leaden van glaskoralen. Onder de vrouwen mogten verschiedenen op schoonwad aanspraak maken. De Batang Poenkoet, Ajer Patadjang en andere bersstroome: voorzien het land rijkelijk van water. Bevallig vooral deden zich de verder waedenwaarts liggende dorpen Tolang en Paloepoc in ht kleine kleine kleel-tesechen groene rijstvelden voor. De weg voorod ons afwisselend Sone boschachtige ravijnen, langs de kanten van wild bruischende wateren. En das weder door liefelijk bebouwde velden, nu eens rijzende, dan weder da of effen voortgaande. Hadden wij geweten dat zoo vele aardige doen in deze streken zijn gelegen, wij zouden onze goederen niet regt-streeks tot Kota Paloepoe vooruit gezonden hebben. Maar de inlanders, door ons dienaangaande ondervraagd, konden of wilden ons geene naauwkeurige opgaven doen, noch omtrent de aanwezige dorpen, noch om-trent de gesteldheid van het land, het allerminst omtrent het voorhanden zijn van goudmijnen en hare opbrengsten. Toen wij het opperhoofd te Kota Poenkoet naar de goudmijnen in de omstreek vroegen, kregen wij ten antwoord, dat zij reeds 12 jaren lang verlaten waren, eh dat hij niet wist hoe veel goud er eertijds uitgekomen was, doordien hij (veelligt 50 jaren oud) toenmaals nog een kind was geweest! Alvorens tot de beschrijving van de daaromtrent gelegene goudmijnen over te gaan, willen wij eerst. onze, gedurende de laatste dagreize gedane geologene gedane. ische waarnemingen vermelden. In het kleine bergbekken, bij de Kampong der Agammers, is de bodem allerwegen met waschkanalen doorsneden; in het algemeen vindt men in het geheele dal menigvuldige sporen van vroegere goudwasschingen. Ook waren hier en daar ettelijke menschen bezig aan het graven van eene nieuwe sloot of aan het uitwasschen van het goudvoerend diluvium, dat overal, in eene meer of minder dikke laag, den dalbodem bedekt. Volgens het zeg- gen dezer menschen, zouden zij met dat werk hoogstens de kost kunnen verdienen, namelijk ongeveer één tail goud in het jaar vinden. Doch wij houden het er voor, dat een vlijtige arbeider, die het geheele jaar door- werkt, ten minste eene viermaal zoo groote hoeveelheid van dat metaal zoude kunnen bijeenbrengen, terwijl door het aanleggen van waschhaarden de opbrengst ongetwijfeld nog veel grooter zoude zijn. Immers bij de ‘thans gebruikelijke waschwijze, gaan de kleinere goudschilfertjes meestal verloren. Ook sluit de goudzoeker niet, wanneer hij soms weken en maan- den lang ophoudt te werken, zijne waschsloot door eenen dam en last haar droog vallen; waardoor dan menig fijn korreltje en schilfertje, dat aan do voortrollende keijen blijft hangen, weggespoeld wordt. Op verscheidene plaatsen, zoo als bij de kampong Djamboer-baroe Cf elders, bemerkten wij in oudere steengruis-beddingen, langs de hellingen, veristene mijngroeven. Over een’ vooruitspringenden hock der helling, beneden de Kampong der Agammers, ontmoet men cerst zeer verwerteren gemetamorphiseerden Awarterots, en daarnaast rotsen, zonder zigt-bere lagen, van eene conglomeraat-of graauwacke-mssea, zamengesteld uit groote en kleine kwarte-, schiefer- en gemetamorphiseerde-mergelbrok-stukken, door kalkkement verbonden, hetwelk zich ook in kalkspath-aderen afgescheiden heeft. Veel ijserkies is daarin ingesprenkeld, gelijk in alle rotsen van deze oudste sedimentaire formatie. Bij eene andere verbaauwing van het dal, beneden Djamboer-baroe, dringt zich de rivier, in keine vallen, tusschen gladgeschuurde rotsen door, die weder uit een’ harden, swartgraauwen thonschicfer bestaan, welks schieferige hoedanigheid zich dechts nog in band- en steenachtige Lien erkennen laat. Digt bij deze rotsen zijn andere van gransel; waar beide aan elkander stooten is echter, door de rivier heen, niet te komen. De thonschicfer-massa schijnt ook hier tusschen het graniet ingekoeld te zijn, vermits men san de andere zijde wagelijks vaste rotsen van graniet opmerkt. Bij Ocloe Poenkoet hadden de inboorlingen kort geleden, op verschei-iene plaatsen in de rivier en langs hare oevers, in het nieuwe alluvium, tar goud gezocht. Aan de linker dalhelling aldaar, is eene, sedert cenxtal jaren, niet meer bewerkt wordende mijngroef. De bank van gerolde steenen rust daar op (Aonschiefer; deze onderlaag of het liggende, bij de inboorlingen naper of napal genoemd, heeft eene O. Z. O. en W. N. W. Engtung en hare helling is 60° Z. Z. W. Digt under de oude mijngroef tebben twee Agammers cenige voeten diep tot aan de grens van de sapar, at loodregte kuil in de steengruis-bank gegraven, die naturlik spoe- 2 vol water liep, en uit het nabij langsvloeijende riviertje gedurig tortoer ontvangt. Zij werken hierbij op eenen gewijzigden aard der Dataiden, naardien zij met een vierhoekig gevlochten bak, die door mid- cel van touwen naar beneden gelaten wordt, het water uit de mijnput tcheppen. Van de waarde des tijds hebben deze menschen niet het minste grip, of liever, zij hechten geene waarde aan tijdverlies. Volgens hun wegen zouden zij in ceno maand nict meer dan éen mas (°�6 tail) goud stwasschen, hetgeen cchter stellig ceno onjuiste opgave van hen is. De Groete, thans verlatene, mijn werd vroeger insgelijks door inboorlingen uit Angen hebben. Een kwartier uur ganz beneden Öloe Poenkoet komt het graniet weder voor den dag bij een riviertje, dat anders brokstukken van Aonschiefer en zandsteen afvoert. In het daarop volgende lange, naauwe, zich eenigzins kronkelende ravijn, troffen wij eensklaps een waar dioriet aan, een zooge-naamden overgangs-groensteen : fijn korrelig, met do kenschetsende kalkspeth-snoeren en ijzerkies, gelijk men hem aan den Harz en aan den Rijn bij Coblenz vindt. De hoofdklieving van het gesteente trekt in de rigtting N. 0. En Z. W. Omtrent honderd schreden daarvan verwijderd komt, een klein eind ver, zwarte, kromvezelige thonschläge te voorschijn, en dan volgt weder, tot aan het uiteinde van de kloof, dioriet. In het bed der Ajer Patadjang, liggen, naast schiefers, gemetamorphiseerde zandsteen en grünen, ook diorietachtige keijen. Bij het zijdaaltje dezer rivier verkrijgt het gegbergte eenigzins ander aanzien. De beide dalhellingen, vooral echter die ter regter zijde, worden glooijender, minder hoog, en de bosschen er op veel dunner. Wij bevinden ons thans weder in het uitgestrekte Mandahelingsche granietbekken; de schiefers en zandsteenen stellen de hoogten niet meer uitsluitend zamen. Reeds bij de kampong Patadjang ziet men sporen van korreligen kalk-steen, die strooksgewijze op het graniet rust. Der regter zijde van den weg, beneden aan de rivier, komt tusschen granietrotsen eene warme bronvan 64° 7 centigr. voor den dag. Zij wordt vaak door buffels bezocht, die zich gaarne in het warme slijk nederleggen. Haar water is zonder smaak. To aan de naaste hangende brug bemerkt men eeniglijk vaste rot- sen van graniet. Aan de steile linker dalhelling bemerkt men vervolgens op nieuw gemetamorphiseerde kwartsrots of zandsteen; doch beneden in de dalkom van de kampong Tolang, wederom graniet. Van daar langs de andere helling opwaarts, in het bosch, neemt men geen vaste rotecl waar; verder beneden echter, bij een pas geopende goudgroeve, bestaat de napar of onderlaag van het diluvium uit een vleeschroodachtig gestreept porphiergesteente; welligt niets anders dan een gemetamorphiseerde mergel. Dezelfde steensoort steekt ook, naar de K. Peloepoe heen, in groote blokken uit den grond; welligt zijn het vaste rotsen. Verder langs de linker REIZEN EN ONDERZOEKINGEN IN SUMATRA. 225 dafhelling uct men nogeens gemetamorphiseerde kwartsrots; doch naar mate de bergen in hoogte verminderen en ook de linker kant van het dal- bekken van Kota Poenkoet meer het karakter der Mandahelingsche granistbergen aanneemt, verandert ook de geologische gesteldheid. Het graniet wordt, vooral in de laagte der komschtige dalen, algemeener, en een grijze, korrelige kalksteen vertoont zich vaker. Kota Poenkoet, een uitgestrekt dorp, of eigenlijk twee dorpen, van tem minste 8000 huizen, ligt van den linker oever der rivier van den self- dem naam, 470 meter boven de zee, bij gevolg 605 meter lager dan Sia- mang-banjakh. De afstand in eene regte lijn tusschen beide plaatsen be- drangt misschien niet meer dan 12 geogr. minuten. Des ochtends van den 26% September begaven wij ons op weg naar de ons door de inboorlingen opgegeven naast verlatene goudmijn; maar wij ontdekten weldra, niet ver van de kampong, eene nieuw geopende. De bank van gerolde steenen van ongeveer drie voet dikte. Gedekt door Eine S—4 voet dikke metaal-arme laag van geelachtigen, zandigen mergel, Daar rijker aan goud dan ergens in de vroeger besochte streken. Boven De mergellaag ligt weder eene ongelijke bedding van gerolde steenen, dio Aagelijks nog minder goud zoude bevatten, en tot 8 voet dikte bezit. Het Allerbovenst ligt nog, even hoog of verschillend in hoogte, de roode aarde, Waarin eene menigte blokken voorkomen van cen zonderling, half sandsteemachtig, half porphierachtig, rood en wit gevlekt gesteenten van Poeloe Pangka bij Ajerbangie; misschien is het Sie een gemetamorphischen zandstellen of mergel. Onder de steenbrokken A de diluvium-beddingen, zijn hier slechts schaars en als toevallig zulko van Zramiet. Ook siet men niet veel kwartskeijen, eenigzins menigvuldiger schieffer, Die somwijlen een groensteen of wel micaschieferachtig aanzien heeft. Niet selden voorts vertoonen er zich diorietische rotssoorten ; ook vielen ons eenige stukken van melaphier met uraliet in handen; het menigvuldigst eehter vindt men den rooden porphierachtigen mergel. De onderlaag (saper) hestast ait cen schier tot plastischen thon verweerd, porphicrachtig ge- steente, met duidelijke vierkante vlekken van ontbondene feldspath-kris- allen. Dese steensoort aldaar schijnt evenwel niet zeer uitgestrekt te zijn. vermits men buiten haar overal in den dalbodem graniet waarneemt. Tot 226 BEIZEN EN ONDERZOEKINGEN IN SUMATRA. de begeleiders van het goud (kawan amas) worden hier ook gerekend ge- rolde knollen van digt magneetijzer ; vermoedelijk bevat daarvan gangen het roode phorphiermergel-gesteente. Nabij het benedeneinde van de groote kampong Poenkoet, werd ons, na veel ontwijkend gezwets, nog eene nieuwe mijngroeve aangewezen, doch waarin, uit gebrek aan water, niet gewerkt werd. De inlanders noemen dergelijke tot de mijnen geleidende slooten tali ajer (water-touw). De gele mergel ligt daar dieper, en naar het ons voorkwam, was de groef nog niet tot op de onderste, goudrijkere steenbedding uitgedolven geworden. Reeds bij den ingang ziet men vaste rotsen van graniet, welk gesteente hier dus waarschijnlijk de napar zal vormen, wanneer de mijn nog eenige voeten dieper is. Ook gerolde steenen van graniet en dioriet zijn in grooter getal aanwezig, schieferstukken daarentegen veel minder menigvuldig. De mijn- groef zelve is welligt niet over de drie honderd schreden van de vroeger vermelde verwijderd. Van Kota Poenkoet gingen wij regtstreeks naar Kota Nopan. Aan het benedeneinde der kampong voerde ons de weg al dadelijk door de snelstroomende Ajer Poenkoet, en vervolgens door alang-gras, tame lijk hoog, langs de regter afhelling van het door bollige granietheuvels be- grensde dal, in een groot half uur gaans, tot aan de vereeniging van genoemde rivier met de Batang Gadis. Ook dezen moesten wij doorwend, en kwamen toen op den hoofdweg, langs welken wij, in een uur gaans, Kota Nopan bereikten. Laatstgemelde plaats ligt van Kota Poenkoet W. N. W. Des avonds zagen wij daar voor de eerste maal den breeden top van den Serit-Merapi, die zich trots achter de naaste heuvelen in het W. ver hief, maar schier altijd in wolken gehuld is. Van Kota Nopan gezien zouden wij hem op ongeveer 7000 voet hoogte willen : schatten ; eerder minder, dan meer. De kruin des bergs vertoont eigenlijk drie kegelvor- mige toppen, waarvan de middelste het hoogst is: dezen peilden wij 5% N. W. Den noordelijken 87° N. W. en den zuidelijken 87° Z. W. Het ongeveer eene halve vierkante mijl groote, niet hooge terras, dst westelijk in het dal van de Gadis inloopt en waarop Kota Nopan ligt, i insgelijks geheel en al overdekt met cene diluviale bank, die onmiddellijk REIZEN EN ONDERZOEKINGEN IN SUMATRA. 227 op het graniet rust. De gerolde steenen, die hier zeer onregelmatig en bont door elkander liggen, zoo wel wat hunne grootte en eigene zwaarte, als hunso hoedanigheid betreft, bestaan uit graniet, gneis en micaschiefer, dioriet, een porphierachtig mergelgesteente en zandsteenen, witte kwarts- rots en kwartazandsteen, thonschiever van verschillenden aard, doch geen van allen in buitengewone menigte; voorts uit melaphier en trschyten, die welligt uit de vulkanische bergstreek van den Serit-Merapi afkomstig zijn. Tese bergpuin-bedding is in haar benedenst godeelte vrij goudrijk; het goud komt echter steeds in klcine schubbetjes en blaadjes daarin voor. Wij beten, als eene procf, tien houten borden (doelarg) van dien goudgroud utwasschen, en verkregen er omtrent 6 greinen goud van. Met het vergrooigias bezien, bemerkte men in de laatste overblijfsels van de uitgewasche hoeveelheid grond, nevens de goudblaadjes, eenige witte metalieko korrels, vermoedelijk platina, of welligt het grijzere osmium-iridium, als-rde roode granaten of meer spineelachtige stukjes, en een klein groen voeutje, als beriet; het overige bestond in magneetijzer. Uis deze enkele proefneming, die niet bijzonder rijk uitviel, laat zich ondertusschen weinig besluiten ten opzigte der uitkomsten, welke de goud- sasscherij in het groot daar bedreven zoude kunnen opleveren. Een man tach, die vlijtig werkt, kan ’sdaags omtrent 40 doelang zoodanigen grond sitwaaschen, en zoude alzoo, de door ons verkregene uitkomst tot maatstaf semende, de vierdubbele hoeveelheid goud of ongevoer } mes, ter waarde tan iets meer dan één gulden, verdienen. Dit maakt voor cen waschjaar ‘an 800 dagen, de feestdagen cn dagen tot het ontblooten en verzamelen van den goudrijken grond, tot het aanleggen van waterleidingen en derge- uke werkzaamheden er af gerekend, 200 gulden. Een gewone arbeider best daar f 70 — f 90 aan onderhoud jaarlijks, en zoude alzoo omstreeks £100 meer verdienen, indien hij tot het goudzoeken werd gebezigd. Met waschhaarden en cen doelmatig amalgamecr-werk zoude echter de winst Yvan elken arbeider ongetwijfeld Het dubbele bedragen. De door on vermelde 2 koend, of omtrent 6 greinen, goud, zullen in ongeveer vier ku-tek voct diluvium bevat geweest zijn. De goudrijke laag op 1 voct dikte Erkend, dan beslaat cene vicrkante paal 23,040,000 kubickvoeten gronds, ‘a de kubiekvoet } koendi goud inhoudende, geeft zulks 11,520,000 koend goud, waarvan 884 op de tail worden gerekend‘; hetwelk, tegen {60 de tail, f 1,800,000 waard zoude wezen. De kosten om, b. v. op het terras van Kota Nopan, eene vierkante paal gronds weg te ruimen, kunnen’ op de volgende wijze berekend worden. Een werkman ruimt op eenen dag, met behulp van stroomend water, overer 10 kubiekvoet weg, en geniet daarvoor, op zijn hoogst, 40 cents. Om uitgestrekteid gronds van eenen vierkante paal in eenen dag weg te ruimen, zouden er bij gevolg 2,304,000 werklieden vereischt worden, die gezamentlijk £921,600 zouden kosten. Door het doelmatig gebruik van het medewerkend water en machines van niet zeer kostbaren aard, zoude echter gemelde som tot op f 900,000 verminderd kunnen worden. De uitkomsten der onderneming zouden derhalve op het volgende neder-komen: 1,800,000 goudwaarde van eenene vierkante paal, v 900,000 arbeidsloon; 1,900,000 winst. Trekken wij hiervan nog £190,006 af, voor bezoldiging van een’ berghofdman en een aantal opzieners, voor onderhoud der machines en waterleidingen, vervoermiddelen enz., dan blijft er altijd nog eene aanzielijke winst over. Tegen over deze gunstige berekening plaatsen wij een andere, meer natuurlijke, die echter veel minder schitterende uitkomsten belooft. Name-lijk: 10 kubiekvoet goudvoerende grond bevatten 5 koendi’s goud, ter waarde van In 200 dagen of een waschjaar, verwerkt een arbeider 2000 kubiek voet zoodanigen grond en erlangt 1000 koendi’s goud, die ruim f 150 waarde hebben, terwijl zijn arbeidsloon bijna even so veel bedraagt. Nemen wij daarentegen aan, dat door ons in 8 uren tijds 2 koendi’s goud werden uitgewasschen en dat een vlijtig arbeider, op dezelfde wijze, namelijk zonder machines, ten minste 8 koendi’s daags zoude kunnen verzamelen, de waarde hebbende van f 1,30 cents, dan bedraagt de jaarlijk-sche oogst van 300 zuivere waschdagen, 1600 koendi, of 4 tail 64 koendi. BEIZEN EN ONDERZOKINGEN IN SUMATRA. 229 Goud, ter waarde van omtrent f 250. Hiervan voor arbeidsloon af f 150, bijft mivere winst van óenen arbeid, f 100, en wanneer cen tweehon- derdtal aan het werk wordt gesteld, f 20,000. Door het bezigen van wasch- haarden en het emalgameren zoude de opbrengst van éenen arbeid van dien aard moejjelijk en leidt bet tot bedriegelijke berekeningen. Aan goudrijke beddingen ontbreekt bet in Mandaheling zoo min als in Rau, en het getal van de thans geopen- de mijnen en waschplaatsen zoude, bij een naauwkeurig onderzoek — wij houden er ons van overtuigd — gemakkelijk verdubbeld kunnen worden. Goadwasecherijen leveren altijd zekerder uitkomsten, dan de bewerking van wasschen, Gem arbeid soms rijkelijk beloond, hoe veel aanzielijker moeten de v Goadwasecherijen leveren altijd zekerder uitkomsten, dan de bewerking van wasschen, Gem arbeid soms rijkelijk beloond, hoe veel aanzielijker moeten de v Goudwasecherijen leveren altijd zekerder uitkomsten, dan de bewerking van wasschen, Gem arbeid soms  groot, met doeltreffende water-ketingen en min kostbare machines? Nog cene gewigtige vraag doet zich hierbij op: hoe veel metaal gaat er by het uithalen der fijne goudschilfertjes, zonder amalgamsatie, verloren? en veegt dit verlies tegen de kosten der amalgameerwerken op? — Aan een enkel malgameer- en smelthuis had men in allen geval in die streken genoeg. Des namiddags om 4 uur van den 28°™ September gevoelden wij plot- thing eenen aardschok, die het sterke huis van den Controleur deed kraken. Het was evenwel gansch niet de geweldige beweging, waarmede gewoonlijk de aardbevingen vergezeld gaan. De schok duurde ook slechts een oogen-bk, en men zal daar steeds zoodanige opmerken, die met kleine uitbar-ingen van den vulkaan Serit-Merepi in verband staan. lederen avond had-den wij onweder en des nachte regen. Den 80% September bezochten wij de goudgroeve van Sim pang-tolang, een half nur gaans Z. W. van Kota Nopan. De kampong Simpang-tolang let nabij den oorsprong der rivier van dezen naam; laatstgemelde vormt den regier hoofdtak van de Soengi-Ingon, die N. QO. vloeit em tusschen Kots Nopan en de kampong Siningon, of Soengi-Ingon, in de Betang (edie valt. Met de Ajer Simpang-tolang vereenigt zich, een cind ver beneden de kampong van denzelfden naam, een andere rivier, Simpang- Koroe genaamd. 230 REIZEN EN ONDERZOEKINGEN IN SUMATRA. Een kwartier uur gaans van Kota Nopan, aan de linker afhelling, ligt — de groote, maar zeer morsig uitziende, kampong Seraman-tinggi, door welke ons de weg voerde. De onwilligheid en achterhoudendheid der in- landers, reeds zoo dikwerf bij het bezoeken van goudrijke plaatsen onder- vonden, waren oorzaak, dat wij, alvorens aan de oudere mijn, ter regter- zijde der rivier, te komen, een nieuw geopende aan de linker rivierhel Ling ondekten, ten gevolge der boven haar ontbloote roode aarde, die uit de verte zigtbaar was. Onze inlandsche geleiders wilden ons aanvankelijk doen geloven dat zulks slechts eene natuurlijke aardstorting, en geen mijn-werk, was; doch toen wij daar kwamen, vonden wij den bodem pas ont-bloot en verscheidene waterstralen langs de helling afgeleid. Wij lieten er drie doelang vol van den grond uitwasschen, maar konden in het overblijfsel geen spoor van goud ontdekken. Het bergpuin lag dik en onmid-dellijk op de vaste rotsen van het graniet. Het bevatte echter slechts zeer weinig brokstukken van graniet en dioriet, ook geen van thonschiefer, maar hoofdzakelijk van melaphier en trachyt. De mijngroeven tegenover, aan de regter, rivierhelling, worden daaren-tegen reeds jaren lang bewerkt, en de kruin van een’ vooruitspringender heuvel is grootendeels afgeworpen. De gesteldheid van den grond aldaar werpt eenig nieuw licht op de omstandigheden, waaronder het goud voor komt, ofschoon zij ten eenemale van die der andere mijnen afwijkt. Deonderlaag bestaat uit graniet, die hier tamelijk vast en klein korrelig is, en wit en roodachtige feldspath en hornblende en zwarte mica te gelijk bevat. Het bovenste gedeelte van de berghelling vertoont een een eigenaardig witgrijs trachyt, welks grondslag zich ruw, eenigzins aardachtig en dikwerf van gaten doorboord, voordoet, waarin slechts weinige en kleine kristallen van glazigen felspath, maar eenigzins aardachtig en dikwerf van gaten doorboord, voorodet, waarin slechts weinige en kleine kristallen van glazigen felspath, maar eenigzins aardachtig en dikwerf van gaten doorboord, voorodet, waarin slechts weinige en kleine kristallen van glazigen felspath, maar eenigzins aardachtig en dikwerf van gaten doorboord, voorodet, waarin slechts weinige en kleine kristallen van glazigen felspath, maar eenigzins aardachtig en dikwerf van gaten doorboord, voorodet, waarin slechts weinige en kleine kristallen van glazigen felspath, maar eenigzins aardachtig en dikwerf van gaten doorboord, voorodet, waarin slechts weinige en kleine kristallen van glazigen felspath, maar eenigzins aardachtig en dikwerf van gaten doorboord, voorodet, waarin slechts weinige en kleine kristallen van glazigen felspath, maar eenig Kälte van deze rotssoort zijn meestal met eene zwavelgele, poederachtige stoff bedekt, die echter niet brandt en derhalve geen zwavel is. Van ipgeslotene vreemde rotssoorten bevat het gesteente alleen zwarte trachyt in kleine stukjes, welke omstandigheid tot het vermoeden leidt, dat het em nieuwer plutonisch opgeheven gesteente is. Welligt bevat het ook inmengselen van cene tot rozenrood steenmerg gemetamorphiseerde steensoort, waarvan wij in de trachytstukken der bovenste gedeelten van het bergpuin kleine brokken ingesloten vonden. Verbeeldt men zich die trachytmases iets vaster en digter van hoedanigheid, dan schijnen er rotsen uit te ontstaan, overeenkomende met het porphicrgesteente, waarop te Siamang-be-wjakh het goudvoerende diluvium rust. Langeren tijd aan de werking van den dampkring blootgesteld, wordt gemeld trachyt corfglomeraatachtig en madig. Het sluit in gangen of nesten fraai gekleurde, bruine, gele, zwarte, of met al die kicuren Sierlijk gestreepte, Aalfopaal in. In een van boven, uit de wegyeruimdc rotsen, afkomstig stuk, ter grootte van omtrent een kubiek voet, zagen wij kleine partijen van den schoonsten melkwitten gemeenen epaal. Aan anderen bemerkte men, door hunne hardheid en de vonken met staal geslagen, eenen overgang van halfopaal tot hoornsteen, terwijl de teekening cn streepen onafgebroken door beide selfstandigheden sich voortzetteden. Dese halfopalen overtreffen de Hongaarsche in schoonheid. Tumeben bet graniet, als rustende of orderlaag, en het trachyt, als dekende laag, verschijnt nu zeer onregelmatig en naar het O. grootendeels met mijngroeven doorwoeld, cen los, zandachtig, conglomeraat, bestaande uit twarts- em feldspathkorrels, magneetijzer, mica en hoornblende blaadjes, krijen en brokstukken van verschillende grootte van bet naburige gre- wet, doch meer nog van onderschcidbaren sijeniet, dioriet en hoornbendeschiefer, schaars van een kerrelig of met graphiet vermengd mag- Reet ijzergesteente. De fijnere gedeelten van dit gangachtig conglomeraat, welks breedte tot 20, en dikte tot 10 voet en meer bedraagt, zij hoofdsnkelijk afkomstig van het trachijt, terwijl de grovere hunnen oor spong aan het graniet en daarsan verwandte soorten onleenen. Het ís cen wrijninge-couglomeraat, waarvoor alle verschijnselen pleiten. Wrijvings-vakken evenwel, of ceno veranderde geaardheid der wederzijdsche vaste rosen, namen wij nict waar. [lect verbrijzelde uiteinde toch van eenen Geniet. of diorietgang kan het, sonder nadere duidelijke bewijzen, niet wel zijn, naardien het tegen de ondervinding strijdt, dat een soodanige Potemng in het nieuwste trachijt opgestegen zoude zijn. Eene andere Tag is: uit welke van de verbrijzelde en gewrevene rotssoort, uit het 16 REIZEN EN ONDERZOEKINGEN IN SUMATRA. graniet of uit het trachyt, komt nu het goud? Vroeger zoude die mijn-grond meer opgeleverd hebben. In het voorgaande jaar verzamelden 8 arbeiders slechts 10 tails goud; hiervan ontving de Radja, als eigenaar der mijngroeven, 6 tail; terwijl aan ieder der arbeiders, als loon, een halve tail -ten deel viel. Doch zij waren zelden alle 8 te gelijk aan het werk, en zulks te’ minder, aangezien zij weinig voordeel er bij hadden. Toen wij dat oord bezochten, hadden drie arbeiders, tegen het middaguur, voor oontrent f 1 gulder? aan goud dien ochtend verzameld. Ongeveer anderhalb uur ganz ten Z. van Kota Nopan liggen de mje-groeven van Menambing, werwaarts wij ons, den 3°" October, op weg begaven. De kampong Menambing liggen de Ajer Siambak, zijnde een neven-rivier van de Gadis. Geene topographische kart van die streken bezittende en evenmin een onbepaald vertrouwen in de aanwijzingen der inlanders stellende, nadat wij reeds zoo dikwerf door hen misleid waren geworden, sloegen wij een anderen weg derwaarts in, als ons eerst de gidsen wilden brengen. Zij voerden ons nu langs een zeer steil, smal en gibberig pad, door hoog gras, over verscheidene hoogten heen, als wilden zij ons, voor ons beterweten, deerlijk vermoeid doen worden. Tot vergoe ding ontsproten ons echter uit dezen omweg twee voordeelen, namelijk: 1. hadden wij van de hoogten der berghellingen een zeer schoon gezigt op den Serit-Merapi, op welks afgeknotten noordelijken top wij een  waarin niet weinig groote blokken van hard, swart trachyt zich bevinden. Dese goudgroeve is aan cone steile helling gelegen. Van daar gingen wij zuidwaarts af, naar de kampong Patikaman, aan de Ajer Tjoebatoe, in wier nabijheid eenige soortgelijke kleine mijngroeven gevonden worden, De Ajer Tjoebatoe vertoont geen andere gerolde steenen dan trachyt in haar bed, doch daarbij granitisch zand; oen bewijs dat in de westelijke bergen het trachyt weder sterk ontwikkeld is. Vaste rotsen namen wij evenwel geene er van waar; al de hellingen, naar het dal van de Gadis heen; worden door rot-een van graniet zamengesteld. Te Patikeman wilde niemand iets van de mijnen van Menambing weten, welligt uit vrees van anders derwaarts te moeten mefgaan. Laatstgenoemd hoofddorp ligt ongeveer cen half uur gaans O. van Patikaman, aan de an-dere zijde van cenige heuvelen. Toen wij daar kwamen zeide de Radja erst stoutweg, dat hij geen mijnen bezat; doch op onze bedreiging bekende hij eindelijk, dat zij in de nabijheid van Moears-Siambak, half-weg Kota Nopan lagen. Twee Radja's van Soengi-Ingon, die wij bij onhaden, bielden zich hiervan geheel onwetend en hadden goedwillig den verren en moeijclijken omweg over de bergen medegemakt, terwijl wij ran Kota Nopan in cen goed half uur gaans te Mocara-Siambak hadden kuanen wesen. Zoo geheimhoudend en listig poogt de Sumatraan elke noporings van dien aard te verijdelen; want wij houden bet voor zuver onmogelijk dat dese hoofden van een naburig dorp niets zouden geweten hebben van het bestaan dier mijnen. Wij keerden alzoo, in een’ grooten cirkel, cen half uur zuidwaarts terug, staken, bij cene kleine kampong, weder de Ajer Tjoebatoe over, en berikten weldra, nict ver van den oever der Gadis, eenigzins links af van Moearn-Siambak, de mijngroef. Zij scheen nog nict lang geopend te zijn; er was slechts cen enkcl man aan bet werk; welk cen en ander ons deced vermoeden, dat de cigenlijke mijnen van Menambing, die ons ale Soo en thans verlaten zijn geschilderd geworden, welligt boven dat dorp, seer het gebergte toe, zijn gelegen, doch ons arglistig verheld werden. Cok hier bestond de saper of onderlaag wederom uit verweerd graniet. Uamiddellijk er op ligt onregelmatig een grijs sand van seer onderscheiden, en daarop ecuc laag gerolde steenen van allerlei soorten, waaronder echter geene soort in het oogloopend menigvuldig is, gelijk bij Kota Nopan. Deze steenrijke laag is goudhoudend. Boven haar ziet men w Eeder eenige voeten hoog zand, evenwel slechts op eene enkele plaats, dewijl elders de mijn door de van boven nedergevallen roode kleiaarde bedekt is. Op onze vraag: hoeveel de mijn in het jaar opbragt? antwoordde de sluwe Radja van Menambing: ea fail sa pauk Ì, dat eigenlijk niets, dan eene onbepaalde regawijze is. Het ia toch niet waarschijnlijk dat voor eene zoo geringe som aan goudswaarde (f 70—f 75) eene vrij kunstrijke en uit- gestrekte waterleiding zoude gemaakt zijn geworden. Wij wilden ons dan ook niet verder over deze wantrouwende en onwetendhcid veinzende mer- schen en hunne ontwijkende antwoorden, het goud betreffende, vertoornen, maar wiesséhen zelven, tot proef, drie doelang mijngrond uit, en vonden — geen goud. Wij gingen toen langs den naasten weg naar huis, waar wij dadelijk de Batang Gadis moesten doorwaden, wier water snelstroomend en zoo diep was, dat het ons tot aan het lijf reikte. Wij kwamen er ondertus- schen gelukkig door, stieten weldra op den grooten weg van Mandabelirg en waren's middags te 2 uur weder te Kota Nopan. Den im October reden wij naar Botoeng, om van daar de Goudmijn van Sim pang-Datar te gaan bezoeken, waar het zoogenaamde amek loemeh (4. i. poederachtig goud) uit eene steenrots, door wassching en amalgamatie, ver kregen wordt. Vroeger werd ons, als de naaste weg derwaarts, het dal van de Ajer Botoeng, over Pageran-Kandis, aangewezen; doch de Redje van dit dorp hield zich onwetend van alles, ofschoon hij, ten opzigte van het goud aldaar, geen het minste belang daarbij kon hebben. Wij bevalen hem nadrukkelijk, terstond met een’ den weg kundigen man naar het nabij gelegene Botoeng te komen. Aldaar bevond zich nog een streekkundig el goed Maleisch sprekend inlander. Uit de ondervraging van deze beiden bleek, dat de weg van Pageran-Kandis, regtstreeks over het gebergte, der waarts zeer bezwaarlijk cn eene sterke dagreis, van 13 uren, ver was (het- geen ongetwijfeld wat overdreven is), en dat langs dien langen weg gee enkele kampong gevonden werd, doch dat een andere weg over Tjoebadakh naar de kampong Bancr-pandjang, aan wier opperhoofd de mijn vn Sim. Vier paah. REIZEN EN ONDERZOKINGEN IN SUMATRA. 285 pang-Dstar toebehoorde, slechts halven dag vereischte, en dat men van daar nog schier even zoo ver tot aan gemelde mijn had. Wij gaven aatuurlijk aan den laatsten weg de voorkeur: eensdeels, dewijl wij geene tent bij ons hadden en het des nachts gewoonlijk regende, en anderdeels om bij den eigenaar der mijn, zijnde een Orang oeloe, omtrent hare opbrengsten eenige navorschingen te kunnen doen. Wij bleven alzoo tot den volgenden dag te Botoeng. Bij het doorwandelen van deze kampong bewerkten wij verscheidene menschen met kroppen, eeu verschijnsel, dat in rebeel Mandaheling niet zeldzaam is. Den anderen ochenden reden wij, vergezeld van de wegwijzers, naar Tjoe-vadakh, welk dorp wij in twee uren tijds bereikten. Aldaar werden wij begroet door het opperhoofd van Baner-pandjang, welke Datoe met eenige zijner zonen en ondergeschikten zich juist op weg bevond naar een wby gelegene kampong, om een sterffecst bij te wonen. Alle waren in wastsie gekleed, namelijk in roode baadjes en broeken van cene grove stof, a met witte of roode tulbands, op de wijze der Maleische priesters. De Intoe verzocht regt vriendelijk verlof om zich eerst naar het feest te mogen begeven, alvorens hij ons naar zijn eigen dorp geleidde. Wij willigden dat in, doch gaven tevens te kennen, dat wij terstond den togt wenschten toort te zetten. Hij gaf ons derhalve tot geleider zijnen zoon, Radja ma-Uscaxo mede; een jong man, die een grillig grooten tulband, van witt: ca roode kleuren, op het hoofd droeg, vrij openhartige en vergenoegde gebetstrekkern had, goed Maleisch sprak en, wegens handelszaken, re Este te Natar en Padang was geweest; ook bezat hij eenig denkbeld omtrent het gebruik van het kompass. Wij stegen in eene Z. Z. W. rigtning, dadelijk zeer steil, nu en dan tus- when granietrotsen, langs de linker dalhelling opwaartse, en bereikten in drie kwartier uur tijds de kleine kampong Kota-Radja, van cen dertiental tamelijk goede huizen. Van daar lag de kampong Bener-pandjang in eenc L. W. rigtning, nog een kwartier uur hooger op; soodat wij reeds des morts tems 94 uur ter plaatse waren aangekomen, die wij volgens de te Botoeng agewonnen berigten, niet vór het middaguur meenden te kunnen bereiken Te Baner-pandjang deelde men ons mede, dat de weg naar de mijn, die wij besoeken wilden, dermate slecht en vermoeijend was, dat men bijkans 6 uren onderweg bleef, en dat aldaar slechts twee kleine hutten stonden, die reeds door een tiental arbeiders bewoend werden. Wanneer men echter des morgens vroeg derwaarts ging, kon men in eenen dag heen en terug ko-men. Dit deed ons besluiten den togt tot den volgenden ochtend uit te stellen, en zulks met minder tegenzin, omdat de bewoners van Baner-pandjang ons opregter: en vriendelijker bejegenden, dan wij in die streken ge-woon waren te ondervinden. Baner-pandjang bevat vijftien huizen, die in twee rijen op een’ smallen rugs naar de hoogte toe staan. De huizen hebben den ingang aan kunne breede zijde, groote venster-openingen en geen vooruitspringenden gevel. De bewoners, louter Orang oeloe, zien er armoedig uit. Aan de steile hellingen in den omtrek van. haar dorp, telen zij wat maïs, bataten, jams en suikerriet, ter naauwernood genoeg voor hun eigen gebruik; rijst en Änder noodwendigheden, uitgezonderd boomwol voor kleeding, koopen of ruilen zij voor stofgoud in. Wien Heute mangelt, begeft zich voor eenige dagen naar de mijn van Simpeng-datar, waar een werkman gemidende voor ongeveer 10 cents dan waarde dagelijks uitwascht. Van het verzamelde moeten bijkans 20 pct. aan den Datoe worden afgegeven. Som wijlen wordt het met goudkorreltjes vermengde zand naar de kampong 56 bragt en met kwik behandld. In zeden en gebruiken volgen deze Orang oeloe de Orang Mandaheling, van welke zij ook geheel omringd zijn. De vrouwen dragen meestal baadjes. — In een der huizen lag het lijk van een pas overleden kind, waartjrouwen en kinderen onophoudelijk in een zingenden toon weekleagden. Hoe klein het getal der inwoners hier ook is, bemerkten wi evenwel 5 vrouwen en Ì knaap met vrij groote kroppen. Dit kleine dorp ligt zekerlijk reeds 1500 voet boven het bed der Batang Gadis, terwijl zich digt achter hetzelve eene graniet-krinn nog omtrent 500 voet hooger verheft. De ligging van het dorp, op de helling van het grootendeels met alang-gras begroeide graniet-gebergte, is vrij, en rondom hatzelve ziet men slechte weinig straiken benevens eenige pinang- en ft kerpalmen. Naar het Z. en Z. O. ontwaart men in de verte de berge, die tusechen de Gadis en Sibenajer de waterscheiding vormen, en OV welke de weg naar Panjangei loopt. Regts van daar is de kloof van de Gadis zigtbaar, die wat hooger achter granietheuvelen voortloopende, eerst ver in het Z., naar Pakantan toe, als een naauw dal weder te voorschijn komt. De berg Sikalaboe is niet zigtbaar. Oostelijk nabij de kampong Baner-pandjang stroomt een watertje, langs welks boorden vele prachtige boomvaren groeiden. Ettelijke honderd schre- den boven de kampong, in eene ladang. Vonden wij rotestukken van een grof ouglomeraat van kwartskorrels, welke steensoort vermoedelijk op het graniet rest, waarvan men niet ver beneden de kampong nog rotsblokken opmerkt. In den vroegen ochtend van den 6" October begaven wij ons op weg saar de mijn, vergezeld wordende van Radja Malixcano en verscheidene andere inlanders. Witte nevels zweefden in alle dalen en verborgen hunne diepten en steilheid. Wij klommen aanvankelijk, cen uur lang, in deze {de LW. rigging, zekerlijk bij de 1000 voet, langs cen ongebaand, vrececlijk del pad, door weelderig opgeschoten, scherphalmig alang-gras, tot op deu top van den Bockit Roentjoeng, welks kruin alleen met bosch bedekt su. Hier groeiden, op den vochtigen bodem, de kleine witte Solanum, Bomen, varens en hoogstammige boomen. Op de hoogte van dien berg vordt de grove kwartszandsteen, door een zeer fijn korrelige, bijna kwarte-tuechtige, vervangen. Wij schatteden dezen bergtop ten minsten 4000 wet boven de zee. Het deed ons leed dat wij geen barometer bij ons aden, die evenwel bij den uiterst glibberigen en steilen weg, dikwerf van 50°_40° helling, waar men zich met de handen aan het hooge, snijdende fms moest vasthouden, groot g Euvaar had geloopen van te breken, alvorens den top te hebben bereikt. Bovendien moesten wij de weinige ons ter bethikking staande instrumenten trachten te behouden. Wij konden in dit opagt niet handelen gelijk eenige Engelsche reizigers, die bij het bestijgen tea het Himalsja-gebergte een half dosijn barometers braken en nogtans een tertal overhielden. De nok of kruin dezer borgschakel en hare zijn geheel en al met hoog bosch bedekt; een bewijs dat geen vaste rotsen van graniet meer te voorschijn komen. Op de hoogte gingen wij cerst, ccm kwartier uur laag, 2. W. en 2 W., door hoog bosch, op- en nederwaarts, totdat wij uiterst steil in de Weef van de Simpang-datar, cen linker zijtak van de Ajer Botoeng. 238 REIZEN EN ONDERZOEKINGEN IN SUMATRA. Gonnen af te dalen, hetwelk zer bezwärtigen, en vermögen, was. Nicht dan ver beneden troffen wij sporen van gesteenten aan, uit een zer zonderling conglomeraat bestaande, waar hoekige brokstukken van kwarts-zand-steen of veeleer kwarts, thonschiefer en ijzerkies bevattende dioriet, in een geelachtige, thonkiezelige grondmassa besloten liggen, die zivel weder veel ijzerkies inhoudt, en, met de loupe bezien, uit thonig-zandige deelen en kwartskorrels schijnt zamengesteld te zijn. Na aldus een uur lang zeer steil,-tusschenbeiden schier loodregt, afgedaald te zijn, kwamen wij an het riviertje Simpang-datar, alwaar zich met hetzelve een andere kleine spruit, Ajer Lahoewa, vereenigt. Van beide wateren is de oorsprong niet zeer ver verwijderd, ofschoon men zich daar tusschen meer dan 1000 voet hooge bergwanden bevindt, wier digte bosschen eenen kelder, de lucht afkoelen. Binnen en lang de bedden van deze beide riviert. Es zieht man gerolden stukken en vaste rosten, altijd van hetzelfde conglomeraat, in verschillende afwisselingen. Somwijlen is het gesteente eenigzins ontbonden, de grondmassa meer thonig witachtig en de ingesloten stukken springen duidelijk in het oog; dan weder vertoont een groen grondmassa vele witte ontbondene plaatsen; steeds is zij rijk aan mikroskopische korrels van magneetijzer. De brokstukken blijven altijd dezelfde: geen graniet, geen trachyt, geen kalksteen; eenig en alleen de hoofdsoorten van het overgangs-dioriet. In de kwarts-rots-stukjes bemerkt men nen dan groenachtige (augietachtige?) vlekjes of door verweering ontstane gaatjes, overeenkomende met hetgeen wij in de melaphier-conglomeraten bij Ajer bangi hebben waargenomen. Wij zouden deze zonderlinge conglomeraat-vorming met eene uit de diepte opgestegene melaphierachtige massa in verband willen brengen, indien wij in den omtrek iets dergelijks hadden kunnen ontdekken. 