Bijdragen tot de taal-, land- en volkenkunde
SUMATRA'S WESTKUST VAN 1833—1835. Ten zevende en ten achtste: Er wordt gezegd, dat ik met opzet een brief geschreven heb aan den heer kolonel Elout waarin ik dezen niet bapa (vader) genoemd heb, zooals gebruikelijk is, doch soedara (broeder). De bewuste brief is van mij, maar ik heb dien niet zelf geschreven. Ik was pas teruggekomen van de reis en erg vermoeid, zoodat ik niet kon gaan zitten schrijven, om den heer kolonel Elout eenige mededeelingen te doen, die ik hem wilde doen toekomen. Ik riep daarom mijn schrijver, Aloeg genaamd, en gelastte hem te schrijven wat ik den heer kolonel had mede te deelen. Nadat ik hem verteld had, wat hij moest schrijven, ging ik naar mijn kamer om wat te liggen. Na eenigen tijd kwam mij de brief in de gedachten en ik liet er om vagen, daar ik hem nazien wilde. De schrijver deelde mij mede, dat hij dien reeds met de post verzonden had. Ik maakte mijn schrijver een standje. Op dat oogenblik was ik mij niet be wust dat er iets niet in den haak was in den brief, dan alleen, dat ik dien niet onderteekend had. Later ontmoette ik den heer kolonel Elout, die mij dadelijk sprak over dien brief, waarin ik mij zoozeer vergrepen had. Die heer gaf mij zijn ernstige misnoegen te kennen. Ik vroeg vergiffenis, die mij gegeven werd. Hiermee was de zaak uit. De heer kolonel Elout bracht mij echter nog onder het vog, dat ik voortaan niet meer dergelijke brieven moest schrijven. En nicht men denn ik een anderen naam heb aangenomen dan dien van Ali Bassa Prawiro Dirdjo, terwijl alleen de Toewan besar mij dien geven kan. Ik duld niet, dat anderen mijn naam verwisselen; alleen wanneer de Toewan besar mij een anderen naam geeft, durf ik dien aanemen en dragen. Nu is mijn naam Ali Bassa Prawiro Dirdjo en geen anderen. En hiermede geeft ik mijne verantwoording in handen van den Toewan besar. Ik kan niets verder antwoorden op de beschuldigingen die tegen mij ingebracht zijn. De Toewan besar eehter weet hoe ik en mijne menschen ons gedragen hebben, sedert ik onder daan van het gouvernement geworden ben. Waar de Toewan besar mij ook gesteld heeft en waar de Toewan besar mij heen gezonden heeft, ik ben gegaan, met mijne vrouwen en kinderen en met mijne menschen, en ik heb nooit kwade bedoe-lingen gekoesterd jegens het gouvernement. Maanden lang heb ik mijn land, mijne vrouwen en kinderen verlaten, omdat ik gaarne het gouvernement wenschte te helpen, ter verme Erdering van den SUMATRAS NISTSUST Tav Issa. Formspect zu le Veaivuacr van let murergement. en ook opdat ik en beteren quam zen mien. ian is thans heb. Ook herinner ik nij steets de metten. fe de Toewan Desar mij en mij en mij menschen wewezen eet. ie Trewin Sesar heeft mit vergiffenis geschonken en in gin levensondersemt veurmen, mi bezoldiging. eten en kleeren reverven on van den Sewnae var min onderwerping af) tot nu toe eet mi: uit iets ontbreken. [a min etzen land zou ik het niet eter zekad Sauzen Ceborn, dan Ce T-ewan besar het met mij gemaakt weft en steels oven ace Eurrvceagen mij de noodige eerbewijzen. En thans worts: on tes woze 5° U wanweklaaed. Er is niemand lan de Toewan hear die in? san veizen. Uw onderzoek zal onpartijdig ijn. Ik “oop dat t+ Tewan Sesar mine verantwoording zal willen werwegen. want :< ber m czcifin deze zaken van geen schuld bewust. En als de Toewar: besar medetijden heeft met iemand die nog niet recht weet hoe hit “amleien moet, omdat hij nog jong is, dan bid ik den Toewan besar. ais hij verzitfenis kan schenken. dat hij dan vergeve wat ik in demhetl en onradenkendheid voor kwaad gedaan mocht hebben: want ik weet nog niet recht wat ik doen en laten moet. Bataria, den 13 Maart 1833. Onder de nagelaten papieren van den Heer Elout vonden wij ven gedeelte van ven «replique vp de verdediging van Ali Bassar, welke verdediging alzoo in zijne handen is gesteld geworden. Hierin worden de verschillende beweringen van den Ali Bassa alle tegenge- sproken, maar over ’t alveinceen geen bepaalde feiten aangehaald. Bijzondere opmerking verdient daarin slechts wat wordt mede- gedeld betreffende den brief, waarin aan den Ali Bassa verboden wordt het feest te Pagarroejeeng te houden. Hierover lezen wij het volgende: “Die brief is den kapitein Hellwig medegegeven en is, gelijk met dien aan den luitenant-kolonel Krieger over hetzelfde onderwerp, te Fort van der Capellen door dien offieter aangebracht. „Dez officier verklaart den brief overhandig das te hebben aan den Alt bassa, toen deze op Fort van der Capellen kwam, in tegenwörligheid van den Tuitenant-kolonel Krieger. Dux voor dat de Ali Bassa naar Pagarroejeeng ging. Fn toen zou de Ali Bassa gezegd hebben “de kolonel Elout schrijft ook aan mij om niet naar Pagarroejeeng te gaan, maar dit moet nu geschieden.” In de verantwörling van Ali Bassa spreekt hij alzoo onwaarheid, als hij zegt dien brief ontvangen te hebben twee dagen later op Pagarroejeeng. Onder dezelfde papieren treffen wij nog aan een verhoor, afge- SUMATRA'S WESTKUST VAN 1833—1835. 1858 nomen aan den schrijver Aloeg in tegenwoordigheid van Raden Toemoenggoeng Mangoen di Poero en Raden Tocmoenggoeng Prawiro di Poero, officieren bij het legioen van Ali Bassa, waarbij Aloeg verklaart dat de bewuste brief aan den luitenant-kolonel Elout wel door hem geschreven, maar woord voor woord door Ali Bassa gedicteerd en door dezen zelf onderte „„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„ Kend is, naar ons inzien, ook niet aan te nemen dat de schrijver, al had hij ook dien brief gesteld, daaronder de handteekening van den Ali Bassa geplaatst zou hebben. Fivenmin is het te gelouven, dat de schrijver, die gewoon was, als hij brieven aan den luitenant-kolonel Elout schreef het woord »vadery te gebruiken, dien hoofdofficier uit eigen bewegung met ~broeder” zou betiteld hebben. Aan een lapsus calami kan hier ook niet gedacht worden, daar het woord soedara (broeder) vier malen in den brief voorkomt. Andere officiele stukken omtrent de houding van den Ali Bassa hebben wij niet gevonden; het is ons ook niet gebleken, dat omtrent zijne persoon ooit eene beslissing genomen is. In een particulieren, brief van 17 Mei 1833 schreef Elout aan den Gouverneur-General Van den Bosch over dit onderwerp: „Wat aanbelangt den Ali Bassa, die, na in de gevangenis te zijn geweest, nu weder op vrije voeten moet gesteld zijn, voegt het mij minder, Uwe Excellentie te waarschuwen tegen zijn persoon in het algemeen, vanwege het gevaar dat er voor Juva in zijn kan om hem op vrije voeten te laten; maar ik moet daartegen Uwe Excellentie onbewimpeld verklaren dat, hij hier terugkomende, ik dan deze kolonie in ‘tgrootst gevaar beschouw, want de besten onder de barisan en de voor ’t Gouvernement meest gezinden zouden door hem mishandeld en de geheele harisan meer dan hoogst gevaarlijk worden 7. Van den Bosch schijnt den Ali Bassa niet vertrouwd te hebben : evenmin op Java als op Sumatra's Westkust. Toen hij (den 11" Aug. 1833 1) naar dit gewest vertrouwdte — zooals in een volgend hoofdstukter sprake komen zal — was het wel is waar nog niet te Batavia begend dat de adsistent-resident van Bengkoelen (den 272 Juli. Deze datum, waaromtrent Lange (I bl. 411) in twijfel verkeert, blijkt uit de missive van den Staatsraad, belast met het Departement voor de nationale nijverheid en de Koloniën van den Gouverneur-General a. i. J. C. Baud dd, 17 Augustus 1833 Kabinet n°. 133 B. ER SUMATRA'S WESTKUST VAN 1833—1835. lange |, blz. 397) vermoord was, doch achtte hij het noodig de plaats van dien naam aan te doen omdat bedelde ambtenaar rreeds voorlang door zijne onberaden handelingen reden tot misnoegen ge- geven haden en daar #de noodige voorzieningen» getroffen dienden fe worden (missive van den Gouverneur General a. i. aan het Departement van Koloniën dd. 5 September 1833 Kabinet ne. 227 D). Lij nam daarom den Ali-Bassa en den bovengenoemden pangeran Koesoemo Negoro, benevens kapitein De Leau en een honderdtal in-luandsehe soldaten mede, en zette dezen te Bengkoelen aan wal, — be-doelde inlandsehe hoofden speciaal onder toezicht van kapitein De Leau. Welken glimp Van den Bosch wellicht tegenover den Ali Bassa gegeben hebbe aan diens verbanning naar Bengkoelen, — nergens is ons gebleken dat hij hem onschuldig achtte en er over dacht, hem later naar Sumatra's Westkust te doen terugkeeren. — Integendeel blijkt wel uit latere bescheiden, dat èn de generaal De Stuers, on de Hooge Regeering hem niet zoo geheel onschuldig nehtten. In den loop van 183-4 stelde de Regeering aan De Stuers, als voormalig resident der Westkust, de vraag of het verblijf van den Ali Bassa Prawiro Dirdjo te Bengkoelen ook gevaarlijk kon zijn voor de rust op Sumatra. De Stuers beantwoordde deze vraag be- vestigend : bij missive van 6 October 1834 no. 23/10 adviseerde hij „den Ali Bassa elders in eene sterkte te doen opsluiten, zoo de mogelijkheid niet bestaat om hem naar Nederland, dan wel naar de West-Indien te verwijderen. » De Regeering was echter van oordeel (geheime resolutie in Rade van 2 Dec. 183-4 La N) rdat de tot dusver door den Ali Bassa aan den dag gelegde gezindheid geenszins een streng maatregel te zijnen opzichte wettig © "Dat er geene gegronde reden bestaat om hem, voorall buiten Java, eenigermate te duchten en dat, zoo hij al, door on-dervonden te teleurstellingen en wellicht verkeerde behandeling onte-vreden mocht zijn, dit tot geene andere maatregelen leiden moet dan tot het doen aanwenden van middelen om hem zijn verblijf te Bengkoelen, desnoods door eenige grootere geldelijke opofferingen, zooveel mogelijk te veraangenamen, ten cinde hem alzoo tot de overtuiging te brengen dat een vreedzaam leven aldaar, in zijn belang het raadzaamst is." Ook later achtte men het nuttig, zijn handelingen door vertrouwde spionnen te doen nagaan." (Geheim Besluit van 12 Juli 1839 La OO), en tot zijn dood toe (17 April 1854) lag hij onder verdenking van ontrouw (zie De Waal, Onze Indische financién, VI. bl. 46). TWEEDE HOOFDSTUK. en ee — Het bestuur in Boea, de L kota’s en te Soengei-poear hersteld. — Toewankoe Nan Tjerdik gevangen genomen en naar Batavia gezonden. — Samenzwering van den regent van Tanahdatar, Tcewankoe nan Gapok en Toewankce Alam. — Dood van laatstgenoemde. — De regent van Tanahdatar gearres- teerd en naar Java verwijderd. — Beoordeeling van dien regent door Elout. — Elout’s meening omtrent de doelmatigheid van zijne arrestatie. — Houding van den Radja di Boea. — Elout in Boea. — Aanslag op het leven van luitenant Hendriks. — Boea en Kota toedjoe in opstand. — Majoor De Quay te Banoe hampo aangerand. — Vijandige houding van Kamang; Fort de Kock en Fort Koriri in staat van verdediging, de post te Biaroe opgeheven. — Tambangan door Veltman bezet. — Brief van. Elout aan Van den Bosch. — Expeditie naar Boea. — Opstand in Agam. — De post te Goegoeq Sigandang valt in 'a vijands handen. — Fort de Kock en het fort te Koriri ingesloten. — Dappere verdediging van Tambangan; Goegoeq Sigandang hernomen. — De liniën van Soengei poear in Agam en van Banoe hampo veroverd. — Fort de Kook ontzet. — Het detachement van Tamson overvallen en afgemaakt. — Fort Vermeulen Krieger verlaten. — Fort te Koriri ontzet. — Kapitein Veltman. — Bassoh en Tjandoug bezet. — De Toewankoe van Halaban. Gebeurtenissen in Rau. — Gevechten op 14 en 24 Maart, waardoor de Padries verdreven worden. Trouw van Radja Gedonbang. — Eenvoud van Poland. — Te Loender wordt een nieuwe post opgericht. Zoodra de Ali Bassa, den 20 Maart 1833, van Padang vertrokken was, begaf Elout zich naar Ajer Bangies en Tikoe. Hij deed zich daarbij vergezellen door een detachement onder den sergeant-majoor Van Geersdaele, dat, tot dekking van een convooi munitie, kleeding, geld en levensmiddelen, van Ajer Bangies naar het fort Amerongen in Rau marcheeren moest. Te Ajer Bangies en te Tikoe ontving Elout vele inlichtingen oontrent het voorgevallene op 11 en 12 Januari. Men verzekerde hem van verschillende zijden, dat alles was geschied op last en aansporing van den regent van Tanahdatar, van Toewankoe Alam van Kota toea en van Toewankoe nan Gapok van Kamang; en hij kreeg de „volle overtuiging, dat Toewankoe nan Tjerdik en de Ali Bassa van die snoode voornens hadden kennis gedragen. Intusschen schenen de zaken in de Padangsche Bovenlanden, 187 SUMATRA'S WESTKUST VAN 1833—1835. althans tijdelijk. een gunstiger keer te nemen. Hetzij men op de teragkomst van den Ali Bassa wachtte, zooals Klout blijkens zijn brief van 28 Februari 1883 aan De Quay vermeende; hetzij de terugkomst van De Quay in de Bovenlanden, met eenige versterking van troepen, indruk maakte, — de maand Maart ging kalm voorbij; en om zooveel mogelijk den goeden gang van het bestuur in Boea en de L kota’s te herstellen, werden officieren (de le luitenants Hendriks en Ligtnigger) met eenige militaire macht derwaarts gezonden om daar het civiel en militair bestuur weder op zich te nemen. Het fort Vermeulen Krieger, te Söengei poear, bleef met bari-san bezet, doch de sergeant Wederzigt trad hier als commandant op. Na zijne terugkomst te Padang der Padang der Tjerdik gevangen nemen; niet-alleen op grond van hetgeen hij te Ajer Bangies en Tikoe vernomen had, maar ook op grond van de houding, door dat hoofd aangenomen. „Sedert het vertrek van den Ali Bassa was Toewankoe nan Tjerdik in zekere ongerustheid ge-raakt en had hij zich eenigen tijd gehouden als van zijne zinnen beroofd; hij werd derhalve den 162 Maart gearresteerd en den 39 April naar Batavia gezonden, waar hij, na verhoord te zijn, op vrije voeten werd gesteld, doch geene vergunning kreeg om naar Sumatra terug te keeren. In den loop der maand April begonnen zich in Agam weder „blijken van weerspannigheid te vertoonen; het district Kamang begon van lieverlede eene geheel vijandelijke houding aan te nemen, eenige koofden hielden zich schuil en tusschen den regent van Pagar- roejoeng , Toewankoe nan Gapok en Toewankoe Alam ontdekte men het ontstaan eener altijddurende correspondentie, die, in t geheim, door vertrouwde zendelingen werd gevoerd. Men kon dus wel weten dat er weder plannen beraamd werden ten einde met de geheele bevolking gezamenlijk de Europeanen te verdelgen , waartoe ook geheime vergade- ringen gehouden werden, maar men kon in den beginne nog geene papieren of andere bewijzen meester worden. Men kreeg deze evenwel later, en toen bleek dat Toewankoe Alam (een schrandere kop en, voor een Maleier, bijzonder beschaafd man) de spil was waarom alles draaide, niettegenstaande de groote verplichtingen die hij aan het Gouvernement, en in het bijzonder aan den luitenant-kolonel, commandant en resident, had. Toen moest in overweging genomen worden om zich van hunne personen meester te maken, ofschoon dit ten opzichte van Toewankoe nan (iapok ten uiterste moeilijk zou zijn, doordien hij zich volstrekt niet meer het zien, SUMATRA’S WESTKUST VAN 1833—1835. 187 In verband met een en ander begaf Flout zieh den 239 April naar de Bovenlanden; den 262 kwam hij te Fort van der Capellen aan, na reeds den 24n last te hebben gegeven aan den majoor De Quay, die zich te Biaroe bevond, om daar, voor een volle vergade- ring van inlandsche hoofden, Toewankoe Alam te doen terechtstaan. Den 26 gelukte het den majoor, zich van dit hoofd meester te maken; doch aan het ontvangen bevel kon niet letterlijk gevole gegeven worden van de kon ontkennen, dat het en geschrift, dat hem te vroeg werd voorgelegd eh waarvan hij de echteid niet kon ontkennen, woedend werd en als razend zich door geweld een weg trachtte te banen om te ontkennen; ten minste hij trok zijn sewa, maar werd door de aldaar tegenwoordigen overmand, die hem kneveleden; en toen hij daarna moest geëxecuteerd worden, werd hij dood bevonden op de plaats waar hij geboeid overnacht had. Het hoofd werd hem afgeslagen en op een paal gestoken, terwijl aan de vergadering zijn eigenhandig oproerschrift vertoond werd. Weinige dagen later — 2 Mei — nam Elout den regent van Pagarroejeeng, te Fort. van der Capellen gevangen. De bijzonderheden dezer arrestatie zijn, In overreenstemming met het verslag van Elout, verhaild door Lange (I bl. 381—385), die daarbij tegenwoordig was. De regent werd, evenals Toewankoe nan Tjerdik, na Ar Batavia gezonden (24 Mei) en daar, na een verhörte te heben ondergaan, verder op vrije voeten gelaten. Hij hiel hier verblijf tot aan zijn dood (21 Maart 1849). In zijn missive aan den Gouverneur-General van 2 April 1833 geheim, la. G. had Elout reeds geschreven: „Uit een particulieren brief van majoor De Quay en uit zoovele andere rapporten van de bovenlanden blijkt, dat de regent van Pagarroejeeng zich nog veel moeite geeft om de zaken in de war te brengen. Die persoon, zoo onbekwaam om iets mede te werken ten goede, laat niet af om kwaad te stichten en slaagt daarin buiten onze verwachting. Nil is in slechte streken zer vingrijk, en verbeeldt zich nu dat, als het Gouvernement naar de stranden terugtrok, hij het gezag van het z. g. Menangkabausche rijk veel verder zou kunnen uit-breiden dan zijne voorzaten. Ik gelöt wel dat door veel slecht volk, dat hem omringt, zijn hoofd nog meer wordt op hol gebracht, doch men is niet in staat hem uit dien maalstroom te redden, omdat hij voor reden niet vatbaar is. „Hij is even baatzuchtig en inhalig als andere Maleiers, en dit gebrek zoude voorzeker zijn schimmenrijk het eerste in duigen doen vallen indien wij ons uit de bovenlanden verwijderden, want eerst dan zijn hij leeren inzien dat Padries en Maleiers evenmin als wij zijn opperheerschappij begeerden. „Nieuwe oorlogen zouden dit schoonen land en de bevolking andermaal teisteren en verwoesten, en hij zou voorzeker de eerste zijn die opnieuw onder de schoonste beloften om hulp en bescherming van het Gouvernement kwam smeeken. „Ik ben nu volkomen overtuig das de regent met den Ali Bassa en Toewankoe nan Tjerdik sedert lang in het complot waren tegen het Gouvernement 1... „De verwijdering van den Ali Bassa doet op de barisan zeker nu reeds veel goed, maar de majoor De Quay meent dat wij ons ook zullen moeten ontdoen, in de Bovenlanden, van den regent van Pagarroejeeng. In een particulieren, brief, door „Elout later (6 December 1833) aan Van den Bosch geschreven, zegt hij omtrent de gearresteerde personen nog het volgende : „ul het wel noodig Uwe Excellentie de bewijzen van hun verraad te herhalen, na al hetgeen ik daarvan vroeger heb gezegd en deurdelijk bewesen met allerlei stukken? Uwe Excellentie gelieve zich b. v. ten aanzien van den Jang dipertoewan van Pagarroejeeng te herinneren hoe dat hoofd, reeds onder den toenmaligen kolonel on resident De Stuers, getracht heeft tegen ons te werken, blijkens het antwoord up een brief van hem, door den Toewankoe van Kapoh, hetwelk ik de eer had Uwe Excellentie hier plaatso (te Padang) te doen zien, evenals een later van den Toewankoe van Pait uit de TL kota’s. Hetzelfde zij gezegd omtrent Toewankoe Alam, wiens helsche handelingen overal bekend zijn en wiens briefwisseling met die van de XII kota’s bekend is en mede aan Uwe Excellentie is overgelegd geworden. Deze twee houfden zijn des to snooder in hnnne bedrijven geweest, naarmate ieder hunner Mietwe welden door ons is overladen; en hoe fraal de Jang dipertoewan van Pagarroejeeng op Batavia zijne zaken hebbe voorgedragen — die ik betwijfel of daar wel geheel is begrepen —, hier is het geheel anders overal bekend. De beruchte Nan Tjerdik is geheel en al het laagste karakter dat er zijn kan; en hoe goed had ik persoonlijk dien man behandeld! Ook dit keldt den Ali Bassa Prawiro Dirdjo, wiens medewerking tegen ons duidelijker en duideiijker is geworden, ook ten aanzien van het voeren van den oorloy, zooals ik in een mijner brieven gedurende de expeditie tegen Bondjol heb gezegd. Nen, ik voor mij odeel, verre van te streng te zijn geweest, te veel goedheid aan den day te hebben celegd; geheel door deze menschen bedrogen te zijn geweest, door eene natie die van oudsher voor slecht en verraderlijk is bekend, en waarvan Rates heeft gezord dat een ijzeren scepter over hen zwaaien moest! Later heb ik dit ook begrepen oe ft Wat Eloute hier ter loops opmerkt, dat de mededeelingen van den regent van Payarroejeeng te Batavia wellicht niet goed zijn begrepen geworden, vindt eenige opheldering in het feit dat de regent niet dan Menangkabausch maleisch sprak, — me eiijk te begrijpen voor hen, die slechts het gewone maleisch kennen, SUMATRA'S WESTKUST VAN 1833—1835. 189 „Loo is ook mijn gevoelen, doch ik hoop dat de majoor niet in de verplichting zal geraken tot eenig uiterste met dien man te komen voordat mij nadere bevelen van Uwe Excellentie en ook meer macht geworden zijn.n..…………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………… It is stellen. In zijn „Overzichtr schrijft hij verder: Nemen stelde zich aanvankelijk goede gevolgen van de verwijdering van den Jang dipertoewan voor, en werkelijk deed zij veel goed; maar het kwaad was reeds te zeer ingeworteld, en de onlusten barstten toch uit. Doch nu gebeurde dit successievelijk, zoodat het den onzen mogelijk is gebleven zich staande te houden tot aan de komst van den generaal-majoor Riesz met de expeditie onder zijn bevelen, betgeen stellig onmogelijk zoude zijn geweest wanneer de opstand in alle districten gelijktijdig was uitgebarsten, hetwelk, volgens het groote plan, had moeten plaats hebben. Later kwam men er ook achter dat de regent, éen of twee dagen na zijn opvatting, eene groote vergadering te Soempoer had moeten bijwonen, bij welke gelegenheid dag en uur zoude zijn bepaald waarop het groote werk tegen ons een aanvang zouden hebben genomen. Door het oplichten van den regent was nu de samenzwering uit haar verband gerukt, zoodat alles tot ons groot geluk niet in dien regel Afliep als zulks had moeten plaats heben. „Van den Isten luitenant Hendriks, civil en militair commandant van de districten Lintou, Boea en Kota toedjoe, die in het fort te Boea verblijf hield, kwam, reeds eenige dagen vóor het opvatten van den regent van Pagarroejeeng, bericht dat er in den Radja di Boea, broeder van dien regent, iets buitengewoonte scheen om te gaan; dat hij zeer onrustig scheen, en wel bij hem, commandant, als naar gewoonte met zijn gevolg nu en dan een bezoek kwam afteggen. Ook bij de boven medegedeelde citaten uit Elout’s verslag zal men kunnen opmerken, dat de daarmede corresponderende, door den generaal De Stuers (I, blz. 186—188) ten beste gegeven, onvolledig en daardoor zeer onzijdig zijn. Verdere vergelijkingen aan den lezer vverlatende, merken wij hier slechts op, dat de mededeeling (blz. 188), als zou de gouverneur-Generaal den lln Maart 1833 nog niet bekend geweest zijn met de vongelukkige gebeurtenissen te Bondjol: stellig onjuist is. Men zie slech ts de resulutie in Rade van 8 Maart n°. 1, waarvan de conclusie in het vorige hoofdstuk medegedeeld werd. Uit die resolutie blijkt, dat de berichten van Padang, loupende tot 2 Maart, den 7, te Batavia ontvangen waren. 190 SUMATRA’S WESTKUST van T838—1835. doch dan met cen ontblooten klewang verscheen, dien hij voor zich op de tafel legde. Ook scheen de bevolking van Loeboeq Djanten onwillig en hadden er reeds een paar moorden plaats gehad, voor welk een ander de Radja di Boea en zijn vertrouwde, de Toewankoe di Talang, verlangden dat de luitenant Hendriks de bevolking straffen zou. „De heer Hendriks, hierop verdacht, wist al hunne aanporing te ontwijken en hunne listen te verijdelen; hij heield de zaken met een bewonderenswaardig geduld en beleid geruimen tijd stil. Dit alles was in Boca voorgevallen voordat de regent van Tanahdatar door Jlendriks aan den Radja di Boea was medegedeld, scheen deze daar- over met zeer op zijn gemak te zijn, doch hij staakte voorloopig zijn pogingen om de bezetting van Boea in den val te laten loopen. lout was echter, na hetgeen hem reeds bekend was, omtrent Boea niet gerust, en meende iets te moeten doen om den Radja di Boea w Eeder meer naar onze zijde over te halen. Hij zond daarom den luitenant Van Deun met 60 man naar Koebang Betoengkat, en volgde den dag daarop (6 Mei) zelf. Te Koebang Betoengkat aankomende, vernam hij dat alles in de omstreken rustig was; hij liet het deta- chement dientengevolge daar achter, en vervolgde met zijn adjudant (le luitenant Lange), cen officier en -k man van de barisan en cen paar oppassers, zijn weg naar Boea. Onderweg — te Balet tengah — had de resident een ontmoeting met den Toewankoe van [lalaban, dien hij daar bescheiden had. De Toewankoe, die ons trouw was (en ook later gebleven is), verklaarde ronduit, dat hij niets ten goede op Boea kon uitrichten, daar hij evenmin den Radja di Boea vertrouwde, dien hij een kind noemde, als den Toewankoe di Talang, die, naar hij meende, te zeer in de samenzwering van den regent van Tanahidatar betrokken was geweest, Te Boea aankomende, vond Elout den luitenant Hendriks eenigszins ongesteld, tengevolge van vergif, dat men had weten te mengen in de melk, die hij dronk bij gelegenheid dat eenige hoofden hem een hezoek brachten. Met den Radja di Boea, Toewankoe di Talang en andere hoofden 1 De houding van den Ralja di Bien en die van Hendriks is uitvoerig uiteen- gezet, in het Indisch Militair Tijdschrift 1881, IT, bl. 247 en 248 (naar een door Hendriks navelaten handschrift). SUMATRA's WESEKUST VAN 1833—1835. 191 had Elout hier verscheidene samensprekingen, waarvan het resultat hem wel bevredigde; zooals had Elout hier verscheidene samensprekingen, waarvan het resultat hem wel bevredigde; zooals had Elout hier verscheidene samenprekingen, waarvan het resultat hem wel bevredigde; zooals had Elout hier verscheidene samenprekingen, waarvan het resultat hem wel bevredigde; zooals had Elout hier verscheidene samenprekingen, waarvan het resultat hem wel bevredigde; zooals had Elout hier verscheidene samenprekingen, waarvan het resultat hem wel bevredigde; zooals had Elout hier verscheidene samenprekingen, waarvan het resultat hem wel bevredigde; zooals had Later, bleek, was de vriendschappelijke houding van den Radja het gevolg van vrees voor het bovenbedoeld detachement. Dat de Radja inderdaad, ondanks zijn verzekeringen van gehecht- heid, booze plannen koesterde, bleek al spoedig: hij vroeg Elout langs welken weg deze dacht terug te keeren, en vernam dat deze over Boekit Paoeh dacht te gaan. Later kwam het uit, dat hij hier alles gereed had om Elout met zijn klein gevolg te doen afmaken. Gelukkig veranderde deze van plan op de opmerking van Hendriks, dat de weg over Boekit Paoch zeer moeielijk was, en ontsnapte hij daardoor het gevaar Nu ook den terugweg over Koebang Betoengkat nemende, gaf hij den luitenant Van Deun last, den 89 over Halaban naar Pajacombo te marcheeren. Toen dit detachement vertrokken was, maakte de regent van Boca van de eerst voorkomende gelegenheid gebruik om het masker af te werpen: den 12° werd de luitenant Hendriks, die buiten het fort te paard reed, plotseling overvallen, en had hij het slechts aan zijne tegenwoordigheid van geest te danken dat hij, hoewel zwaar gewond, nog in het fort terugkeerde!. Onze verster- king werd nu onmiddellijk door de muitelingen ingesloten, — Boa en het landschap Kota toedjoe waren in vollen opstand! Ook in Agam smeulde het vuur. De majoor De Quay, zich op cen ochtend, kort na de terugkomst van Elout uit Boea, van Fort van der Capellen naar Fort de Kock begevende en den weg nemende over Goenoeng en de VI kota’s, werd op den pasar van Banoe hampo Door eenige hoelenbalangs aangerand. Deze hadden reeds zijn paard bij de teugels, maar werden verdreven door de jaang-secars, die hem vergezelden en te hulp kwamen. Toen het duidelijk werd, dat vooral Kamang meer en meer eene vijandelijke houding aannam, deed De Quay Fort de Kock en het fort te Koriri zooveel mogelijk in staat van verdediging brengen, en tevens den post te Biaroe, welke ongunstig gelegen en door zijne grootte in evenredigheid van de bezetting moeielijk te verdigen was, ontruimen; hier bleven 1 korporal en 6 man (mlanders) achter ter bewaking der gebouwen. De resident Elout kreeg in den namiddag van den 18n Mei be- Het vedervaren van den luitenant Hendriks bij deze gelegenheid is, door hemzelven, uitvoerig beschreven. Zie Indisch Militair Tijdschrift, 1881, II, blz. 120—123. 5¢ Volgr. IV. 13 192 SUMATRA’S WESTKUST VAN 1838—1885. richt van het te Boea voorgevallene, juist toen hij met de voor- naamste hoofden van Tanahdatar eene groote vergadering te Fort van der Capellen hield. Een oppasser van den luitenant Hendriks was, ter sluiks en vermomd, door de vijandelijke linie heengeslopen en bracht het verzoek om hulp over van den sergeant Viatte, ween zeer goed onderofficier #, die het bevel van zijn zwaar gewonden commandant Hendriks had overgenomen. De vijand had den weg over Boekit Paoeh reeds afgesloten, maar die over den Marapalm was nog open. Onmiddellijk werd de luitenant Helbach langs dezen weg naar Boea gezonden met een detachement militairen, om het bevel over het fort van Viatte over te nemen en dien post te behouden totdat nadere maatregelen ter verdrijving des vijands zouden zijn genomen. De majoor De Quay, die zich nog in Agam bevond, kreeg last, zoodra mogelijk uit dit landschap al de troepen te vereenigen die, behoudens eene voldoende bezetting der forten, konden worden gemist, en daarmede naar Boea op te rukken. De posten in de Is kota’s werden in staat van verdediging gebracht, en kapitein Veltman kreeg last om met een deel (50 scherp-schutters) zijner compagnie van Padang naar Tambangan op te rukken ten einde, wat er ook mocht gebeuren, de passage over de Ambatjang te verzekeren. Toen aldus het noodige gedaan en voorbereid was, schreef Elouten eenen particulieren brief aan den Gouverneur-General Van den Bosch, dd. 17 Mei 1833. Die brief doet ons zien hoe Elout de zaken beschouwde, en tevens waarom tot dusver nog geene versterking van troepen — na de door De Quay medegebrachte 250 man — van Java gezonden was. Wij nemen daaruit het volgende over: „Het door de Franschen verdelgen der citadel van Antwerpen, en de onzekerheid waarin men verkeert omtrent de verdere gevolgen dier zaak en het al of niet termineeren der quaestie tusschen België en Holland, waaruit wellicht nog een algemeene oorlog zou kunnen voortvloeien, maakt op de gemoederen hier geen goeden indruk. Tk voor mij vlei mij, dat de zaak zal zijn afgedaan zonder meer, en geloof niet aan de uitbarsting van een algemeenen oorlog. Hoe dat ook zij, Uwe Excellentie kon onmogelijk denken aan het zenden van geregelde troepen naar Sumatra, eu nog minder kon zij besluiten haar bezoek op deze kust te vervroegen, alvorens afdoende Berichten Tie heben uit Holland SUMATRA'S WESTKUST VAN 1833—1835. 193 Wintusschen is het zerte bejählen, dat het wegblijven van troepen, wie komst men aan den inlander als zeer nabij heeft moeten aankondigen, nu de zaken hier ten zeerste verslimmert. Kon Uwe Excellentie slechts een 500 man barisan vooreerst missen; de aller-spoedigste komst daarvan te Padang kan ons hier uit zeer groote verlegenheid redden, waarin wij nu werkelijk weer verkeeren. Alles komst bij den inlander aan op indruk; de kleeren maken bij hem den man, en het ware te wenschen geweest dat ik zelfs gekleede en ge-wapende recruten had bekommen. Men zou die voorhoede gebrooden hebben. Zeer gelukkig heb ik vór de uitbarsting van het oproer den regent van Tanahdatar opgelicht; maar de bom is nu toch losgebarsten, en alleen van den Toewankoe van Halaban hangt het af, of Lintou en de L Kota’s zullen omdraaien. Na eene korte mededeeling van hetgeen in Boea gebeurd was, schrijft Elout verder: Na eene korte mededeeling van hetgeen in Boea gebeurd was, schrijft Elout verder: Na eene korte mededeeling van hetgeen in Boea gebeurd was, schrijft Elout verder: Na eene korte mededeeling van hetgeen in Boea gebeurd was, schrijft Elout verder: Na eene korte mededeeling van hetgeen in Boea gebeurd was, schrijft Elout verder: Na eene korte mededeeling van hetgeen in Boea gebeurd was, schrijft Elout verder: Na eene korte mededeeling van hetgeen in Boea gebeurd was, schrijft Elout verder: Na eene korte mededeeling van hetgeen in Boea ge „Intusschen moet ik Uwe Excellentie verzeeken om, welke troepen dan ook, al zijn het slechts opgeraapte menschen die men in der haast te Batavia kleedt en wapent, naar Padang te zenden, alwaar zij geoefend kunnen worden. XIk doe alles wat in mijn vermogen is om de zaken gaande en staande te houden. Zooals beneden zal blijken, had Van den Bosch dezen brief niet afgewacht en reeds, toen die geschreven werd, de noodige maatregelen genomen om de krijgsmacht ter Sumatra's Westkust aanzienlijk te versterken. De expeditie van De Quay naar Boea is in bijzonderheden door Lange (I, 339—343) verhaald. Ken algemeen overzicht, op last van Elout den 3den Juni 1833 door Lange geschreven om den sten lautenant Poland, civil en militair commandant van Rau, op de hoogte brengen (omdat Elout vreesde dat Poland mocht worden misleid door valsche geruchten, welke het volk van Bondjol en Agam niet zou nalaten in de omstreken van Rau te verspreiden), geeft ons intusschen nog beter inzicht in den gang van zaken: „Den 19den vertrok de majoor De Quay met bijna al de troepen die beschikbaar waren naar Boea, vergezeld door eene menigte Maleiers van Batipoe, Lintou, Halaban, Tanahdatar en de IV Kota’s bij Tandjong Alam, terwijl de Luitenant Starck, met een detachement en met Maliers uit de XX Kota’s over Boekit Paoeh naar Kota Toedjoe trok. „Den 20sten begon de majoor de kampong Boea aan te vallen, vervolgens Pangian, Taloeq en andere, welke successievelijk, ofschoon zij zich goed verdedigden, in onze handen vielen. De vijand werd met groot verlies teruggedreven tot over de Sinamar, bij den overtocht van welke rivier hij vele menschen verloor, doordien de onzen hen op de hielen volgden: „Verder werd geheel Boea, en vervolgens de Kota Toedjoe uitgeplünderd en verbranden, zoodat het land niet meer te kennen moet zijn geweest. De Maleiers, vooral die van Batipoe, vervolgden den vijand nog zeer ver en verbranden en vernielden alles, terwijl zij al het vee, rijst enz. buit maakten.” Hoe gunstig de expeditie naar Boea dus op zichzelve ook afliep — in 't geheel waren er slechts 13 soldaten (8 Kuropeanen en 5 in-landers), benevens reeniger manschappen der Maleische hulptroepen gewond, en daarentegen was hier aan de opstandelingen cen volkomen niederlaag toegebracht, die hen, zooals Tange in bovenbedoelden brief aan Poland schreef „denkelijk wel een Gegen tijd zou heugen,” — “Toch had zij, zooals weldra bleek, eene groote schaduwzijde. In Agam toch, waar, zooals wij reeds mededeelden, de geest der bevolking alles te wenschen overliet, maakte men van de afwezigheid van het meerendeel der troepen gebruik om de vaan des opstands te ontrollen. Ziehier hoe Lange het gebeerd einige schriven aan Poland verhaft: „Nauwelijks hadden wij hier (te Fort van der Capellen) de tijding dat onze onderneming in Boea en Kota ‘Toedjoe zoo goed geëindigd was, nog bevonden zich onze troepen aldaar en waren de Maleiers wijd en zijd verspreid en op roof uit, toen wij den 24sten Mei, des nächsten, onverwacht van den kapitein Veltman te Tambangan de tijding ontvingen, bij hem door een Maleier aangebracht, dat geheel Agam in opstand en het fort Goegoeg Sigandang door den vijand omgeld was. De kapitein was voornens zich dadelijk op marschte begeven, om te trachten, Goegoeg Sigandang bij te springen en verder te zien hoe de zaken stonden. „Kort daarop kregen wij de tijding van kapitein Veltman, dat hij voor de kampong Panjalajan was aangekomen, in het gezicht van Goegoegoegoegoegoegoegoegoegoegoegoegoegoegoegoegoegoegoegoegoegoegoegoegoegoegoegoegoegoegoegoegoegoegoegoegoegoegoegoegoegoegoegoegoegoegoegoegoegoegoegoegoegoegoegoegoegoegoegoegoegoegoegoegoegoegoegoegoegoegoegoegoegoegoegoegoegoegoegoegoegoegoegoegoegoegoegoegoegoegoegoegoegoegoegoegoegoegoegoegoegoegoegoegoegoegoegoegoegoegoegoegoegoegoegoegoegoegoegoegoegoegoegoegoegoegoegoegoegoegoegoegoegoegoegoegoegoegoegoegoegoegoegoegoeg Van Goenoeng ook niet goedezind, en voornemens scheeu hem den terugtocht af te snijden. Hij nam dien dan ook aan, en werd tot dicht bij Tambangan door den vijand van zeer nabij achter- volgd; gelukkig leed hij geene verliezen. Ook had hij vernomen, dat verscheidene manschappen, van Fort de Kock naar Goegoey Sigandang op marsch zijnde, gesneuveld waren. „Wij kregen toen ook bericht, dat de weg van Tandjong Alam naar Agam afgesneden was, zoodat onze beide forten in Agam (Fort de Kock en Koriri) ingesloten waren. Ook was de gemeenschap met het fort Vermeulen Krieger te Soengeipoear in de XII Kota’s ge- heel afgesneden. „De luitenant-kolonel Elout zond den majoor De Quay dadelijk bericht van het gebeurde, met last dat de troepen en de Maleiers zoo spoedig mogelijk zouden komen oprukken. „De majore De Quay kwam den 25sten, voor den middag, ook reeds hier aan, maar de troepen en Maleiers konden onmogelijk zoo spoedig volgen, vooral de laatste, die zoozeer verspreid waren. De lutenant-kolonel Elout zond aldus vooraf cen paar detachementen met en stuk geschut van 1! pond van hier naar Tambangan om dien post, welke zeer door den vijand werd verontrust, te versterken. „iet gelukte dan ook aan kapitein Veltman, met deze versterking en een klein gedeelte der bevolking van Batipoe hetwelk thuis gebleven (niet mede naar Boea en Kota Toedjoe opgerukt) was, en die van Tambangan welke ons trouw bleef, den vijand tot voorbij Goenoeng te drijven; terwijl Pakan Djaoeh en Goenoeng door de Maleiers gedeeltelijk verbrand en uitgeplunderd werden. De dappere verdediging van Tambangan heeft Lange in zijn werk (1 bl. 346) beschreven. Wat hij echter verzweeg, was het aandeel dat hij-zelf in het behaald succes had gehad. Elout schreef daarover an den legerbevelhebber, dd. 16 Augustus 1833 n°. 330: „dat het de luitenant Lange zelf was, die met een 14 ®s-karon op bergaffuit ter versterking naar kapitein Veltman te Tambangan werde gezonden, en dat deze officier veel heeft toegebracht, niet-alleen om, onder kapitein Veltman, Tambangan te behouden, maar ook om mij het oprukken met de nader verzamelde macht naar Fort de Kock te vergemakkelijken. UMATRA'S WESTKUST VAN 1833—1835. „Luitenant Lange heeft zich onderscheiden door moed en beleid jij het hernemen der omstreken van Goegoeq Sigandang,.... Deze officier verhaft verder, in bedelden brief aan Poland, den g van zakeu aldus: „De luitenant-kolonel Elout had intusschen tijd om de troepen en Maleiers te verzamelen en den 27n's morgens gingen wij” (Lange was inmiddels weder door Veltman teruggezonden) „met eene aan-sienlijke macht van hier op marsch. Boea was door onze troepen verlaten en aan de bevolking van Lintou overgelaten; bij ons waren de Maleiers van Batipoe, ookadden wij een houwitser en een drieponder bij ons. De post Tandjong Alam was ook verzekerd en de steeds trouwe bevolking van daar op wacht, om den doortocht des vijands aldaar te beletten. „In den avond van genoemden dag kwam de colonne te Goenoeng Un Taboe berajer aan, welke plaatsen door den kapitein Veltman genomen waren. „Den volgenden ochtend werd verder opgerukt naar Goegooq Sigandang, op welken tocht overal hinderlagen en verhakkingen gevonden werden en de vijand hier en daar den doortocht trachtte e beletten. Wij kwamen er echter in den namiddag aan, namelijk op le plaats waar het fort gestaan had, want dit was geheel vernield. „Des avonds kwamen nog een paar duizend man uit de L Kota’s, met ons verder op te rukken. „Wij bleven dien avond in de kampong Pandej-sikat bivak-ceeren, welke plaats door vroeger daar plaats gehad hebbende gevechten nog al bek. „Des anderen das anderen das anderen das colonne in tweeen gesplitst: de majoor De Quay ging met een gedeelte boven langs de Merapi, hebbende len drieponder bij zich; de luitenant-kolonel Elout ging met het indere gedeelte en met den houwitser over den grooten weg. „Op Goegoeq Sigandang bleef de noodige bezetting achter met len 14 ponder, ook Goenoeng  maatregelen van den kapitelen van den kapitelen van denkbeld gekommen om het water af te snijden. Wij vernamen dat Fort Koriri nog bestond, dat daar gebrek aan levens-middelen was en dat de gemeenschap tusschen de beide forten, die 2 uren gaans van elkander liggen, afgesneden was. „Weldra na onze komst te Fort de Kock kwamen zich verscheidenene hoofden onderwerpen, die mede hun uiterste best gedaan hadden om zich van het fort meester te maken.” „Ik hoorde te Fort de Kock, dat men den 24u, des ochtends ten 8 ure, nog nicts van °s vijands verraderlijke voornemens ver- nomen had; dat toen de 1¢ luitenant Tamson met een detachement van 80 man, waarbij 10 Kuropeanen, op marsch was gegaan om eene patrouille te doen naar Goegoey Sigandang. Dit detachement was overvallen en geheel afgemaakt; tien ongelukkigen, die zich te Goegoeq Sigandang dachten te redden en dit fort nog bereikten, zijn daar met de bezetting omgekomen. Deze waren dus de men- schen van wier sneuvelen de kapitein Veltman, schoon onzeker, reeds tijding bekomen had. Slechts een man van dit detachement is te recht gekomen, alsmede een man van Goegoeq Sigandang, welke laatste verzekert dat het nemen van dit fort den vijand zeer veel volk gekost heeft en dat dit hem denkelijk nog niet gelukt zou zijn indien de noodlottige brand het verder verdedigen niet geheel onmogelijk had gemaakt. „De bezetting van het Fort Vermeulen Krieger te Soengei poear in de XII Kota's is, naar wij vernemen, voor het grootste ge- deelte ontkomen. Zij bestond uit ongeveer 60 man, meest barisan ; er waren een viertal Madureezen, benevens de Europeesche sergeant Wederzigt. Dit fort is een paar malen ernstig aangevallen, doch de onzen, die zich goed verdedigden, hebben daarbij slechts een 198 SUMATRA S WESTKUST VAN 1833—1835. Huzaar van de barisan verloren en een paar gewonden bekommen, terwij van den vijand velen gevallen waren. Echter begon de munitie zoo te verminderen, dat men een derden aanval niet meer zoude hebben kunnen weerstaan. Dit vernam de Toewankoe nan Tinggi van Soengei poear, die nog niet zoo onmenschelijk slecht scheen te zijn als de meeste, ja genoegzaam alle zijne landgenooten. Hij radde (laarop den sergeant aan om des nachts door het gebergte van den Danau naar Mengoppo terug te trekken; dit werd bewerkstelligd, terwijl de Toewankoe nan Tinggi den weg liet wijzen. „De sergeant Wederzigt is dan ook met 32 man te Mengoppo aangekomen, waarvan 7 hunne wapenen verloren hadden; naderhand kwamen er nog 5 man van de barisan opzetten, ook zonder wapens, en een man is in Agam terecht gekomen, zoodat nu nog een tomonggong en 12 man mankeeren, waarvan er mogelijk nog wel terecht zullen - komen. „Den 30° Mei verliet de luitenant- kolonel Elout weder Agam en kwam den 31" hier (te Fort van der Capellen) aan, op tijdingen Welke hij uit de I. Kota's ontvangen had. Den 1" Juni begaf hij zich naar Tandjong Alam om daar verkenningen te doen, en ont-ving aldaar tijding van de majoor De Quay, dat deze te Koriri was aangekomen en het fort ontzet had. „Dit fort was ook verscheidene malen en zeer ernstig aangevallen, doch was steeds goed verdedigd; de vijand had er reeds verscheidene dooden laten liggen, en van onze zijde waren slechts 6 gewonden in het fort. „De bezetting, onder den 22 luitenant Bouman, had gebrek aan vivres gekregen, doch op het zien van den brand, waaruit zij de nadering van onze troepen ontwaarden, hadden een paar hoofden eenige levensmiddelen in het fort weten te smokkelen. „Kapoh had zich bis het doortrekken onzer troepen niet verde-digd, doch de hoofden en cen gedeelte doebalangs waren naar Kamang gevelucht; een gedeelte der bevolking stond nog onder de wapens en de weg was overal verhakt en met randjoes beplant. Denkelijk is hun onze macht echter te groot voorgekomen om daartegen te vechten. „Het fort Biaroe in Agam was juist cenige dagen voor deze noodlottige gebeurtenissen door de onzen verlaten: slechts een inlandsch korporal en 6 man waren er de wacht blijven houden, en dezen is het gelukt, °s nachts op Fort de Kock terug te trekken. Het fort Biaroe is ook in de asch gelegd. SUMATRA S WESTKUST VAN 1833—1835. 199 „Wij zijn bij deze expeditie naar Agam zeer gelukkig geweest, ‚daar wij slechts 4 dooden (2 Furopeanen en 2 inlanders) en slechts weinige gewonden hebben. Bij de hulptroepen van Batipoe zijn ook eenige geweest, doch bij hen zijn er verscheidene met matte kogels getroffen. „De weg van Tandjong Alam naar Agam is nu nog niet geopend, doch zulks zal ook weldra plaats heben, daar het schijnt dat de tot nu toe nog halstarrige kampong Tjandong zich ook wel zalonderwerpen; zoo niet, dan zal hierom nog eens gevochten moeten worden. „U ziet uit dit een en ander dat de zaken hier al ver in ons nadeel gevorderd zijn geweest, doch nu genoegzaam hersteld zijn, en het zal hun denkelijk wel eenigen tijd heugen, de nederlaag die zij in Boea en omstreken en nu in Agam geleden hebben.” 