None
En zelf mochten zij, volgens hun kontrakt, geen enkel slachtdier bezitten ; alles moest van de vrijburgers gekocht worden.3 In de tweede verklaring zeggen de slagers, dat zij van 13 Maart 1706 tot eind Maart 1707 aan de Compagnie alleen geleverd hebben (voor schepen, hospitaal en de bemanning) 2787 schapen.^ ^ Vgl. hierover mijn Evolutie van die Trehboer. THE COMPLAINTS AGAINST W. A. VAN DEE STEL 325 If we consider further the serious disabilities attaching: to the cultivation of cereals, the hard work, the heavy expenses, and the low prices, it is certainly not to be wondered at that the farmers should have felt a strong disinclination to engage in this particular pursuit. The arbitrary lowness of the price was so artificial that the farmer could invariably obtain from the baker or other private individual three or four gulden the muid more than from the Company. This was "smuggling," however, and smuggling rendered the farmer liable to imprisonment or a heavy fine. The position of the officials was much more enviable. They paid no tithes ; they fixed the prices, and under special circumstances prices might be raised. It was the simplest matter in the world, under one pretext or another, such as famine or something of the kind, to pass a resolution raising the price, and then, whilst keeping this resolution secret, at once to off-load their own grain upon the Company. It is certain that under van der Stel's regime this was of frequent occurrence. The case quoted by the burghers is an instance. Under circumstances such as these the officials might find the grow- ing of grain consistently profitable ; it could never be so for the farmers. We now pass to the sale of meat. Here, of course, there was no question of export ; the market was purely local. Meat was sold by the four licensed slaughterers to the colonists, to the Company, for con- sumption by the local establishment and by passing ships, also to a small number of foreign vessels. From data furnished by the Governor in his Defence, in the shape of slaughterers' depositions, etc., we can determine the annual sales of meat. The four licensed butchers supply two declarations by way of demonstrating the Governor's innocence. According to the first, between the 1st January and the 13th March 1706, they purchased and slaughtered 205G sheep. This figure will represent the quantity of mutton consumed at the Cape in two months and a half by the Company and the public between them. Only the four slaughterers had the right to sell meat, and they themselves, according to the terms of their contract, might not " hold in possession the least number of slaughter animals, oxen or sheep " ; everything had to be purchased from the burghers. According to the second declaration, between the 13th March 1706, and the end of March 1707, they supplied to the Company alone (for ships, hospital, and garrison) 2787 -' Ded., 171. ^ Vgl. Letters Desp., 282. * Dit is aannemelik. Wanneer men 't getal berekent naar de gegevens van Valentijn (bl. 48), 2;ou het omtreut 3,000 ziju. 326 DE KLACHTEN TEGEN W. A. VAN DEK STEL Voor twee en een halve maand was 't getal 2056 schapen (voor beide Compagnie en publiek) ; dus zou het getal voor 12^ maanden moeten zijn 10,280 schapen. Over deze periode van 12^ maanden nu heeft de Compagnie (volgens de tweede Verklaring) 2787 schapen genomen, latende een restant van 7493 schapen, het aantal, dat in verhouding door het publiek en vreemdelingen benodigd zou zijn. Nu geven de slagers wel de namen van de leveranciers van die 2787 schapen, die (van 13 Maart 1706 tot eind Maart 1707) aan de Compagnie geleverd werden, maar over de rest, de 7493, die het publiek gedurende diezelfde 12| maanden moet hebben verorberd, zwijgen zij als het graf. Wie heeft de slagers voorzien van die 7493 schapen ? Indien het de vrijburgers wareii, zouden de slagers dit toch zeker zeggen. Immers, — 't eenig doel van hun verklaringen is, te bewijzen, dat de burgers hun deel hebben in de leverantie van slachtvee. Het lijkt mij ondenkbaar, dat, indien er, buiten en boven 't aangegeven getal, nog een enkel schaap door de burgers geleverd werd, dit onver- meld zou zijn gebleven. Waartoe anders die verklaringen ? Derhalve is onder deze omstandigheden de gevolgtrekking geoor- loofd, dat de overige schapen (7493) geleverd werden, niet door vrijburgers, maar wel door de heren van het Hof. Wij mogen niet uit 't oog verhezen, dat de Gouverneur 20,000 schapen bezit, en dat zijn vrienden eveneens grote kudden hebben. Hij zegt, dat Husing, (toen deze nog 't vleeskontrakt had), zoveel schapen had, dat hij geen schapen hoefde te kopen ; hij kon uit zijn eigen troep slachten.i De Gouverneur bezit tans evenveel schapen als Husing destijds had, (20,000). Van der Stel ontneemt Husing nu 't kontrakt, en geeft het aan vier anderen, waarvan een zijn " makelaar in schapen " 2 was, de anderen zijn agenten in allerhande ouderduimse handelingen. Tussen deze feiten bestaat er direkt verband. Hun betekenis wordt ons duidelik, wanneer wij deze twee verklaringen van de nieuwe slagers analyseren. Het aantal schapen, geslacht over de periode van 13 Maart '06 tot eind Maart '07, beliep ongeveer 10,280 ; hiervan hebben de burgers geleverd 2787. De rest blijft onverantwoord. Waarom ? Omdat de Gouverneur en zijn vrienden die geleverd hebben. Daarom moest het kontrakt gegeven worden aan zijn agenten. Op die wijze alleen kon hij nut trekken uit zijn 20,000 schapen. Afgaande op de cijfers in die twee verklaringen kunnen wij ten slotte berekenen, welk aandeel de burgers hadden in de leverantie van vlees. Nauweliks een-vierde van de schapen werd door hen geleverd ; het leeuweaandeel kwam weer van de ambtenaren. 1 Ded., en Letters Desp., 283. THE COMPLAINTS AGAINST W. A. VAN DER STEL 327 sheep. Now, if the number of sheep slaughtered for both Company and public was 2056 for 2h months, the total for 12^ months must be 10,280. But according to the second declaration, the Company, during the period of 12| months, accounted for 2787 carcases ; the remainder, 7493 carcases, ought, therefore, to represent the proportion consumed by the public and by foreign visitors. Now, the slaughterers give us the names of the purveyors of the 2787 sheep supplied to the Company between March 13, 1706, and the end of March 1707. But as to the remaining 7493, for which the public must have accounted during this same period, they are silent as the grave. "Where did the fleshers obtain those 7493 sheep ? If from the colonists, surely they would have said so. The one object of their depositions is to prove that the colonists are not without their share in the supply of meat. If there was a single sheep supplied by the settlers over and above the figure already quoted, it seems to me out of the question that this should not be reported. Else why these depositions ? Under the circumstances, therefore, it is a justifiable conclusion that the rest of the sheep (7493) were not supplied by burghers, but by the members of the Governor's entourage. We must not lose sight of the fact that the Governor possesses 20,000 sheep, and that his friends are also the owners of large flocks. He says of Husing that at the time the latter was holding the meat concession, he owned so many sheep that there was no necessity for his buying any ; he had his own drove to slaughter from. But the Governor by this time owns as many sheep (20,000) as did Husing formerly, and he now withdraws the concession from Husing, and hands it over to four new men, one of them his sheep broker, and the others his agents in every manner of underhand dealing. These facts are directly connected. Their significance becomes apparent when we analyse the two depositions of the new fleshers. The number of sheep slaughtered between the middle of March 1706, and the end of March 1707, amounted to something like 10,280. The colonists supplied 2787, but the remaining 7493 are nowhere accounted for. Only thus could he turn his 20,000 sheep to proper advantage. Reckoning, therefore, by the figures given in the two depositions referred to, we may finally calculate the extent to which the colonists participated in the supply of meat ; a bare fourth of the carcases came from them ; tlie lion's share came as before from the officials. ^ In 1705 had hij dc Gouverneur al drie jaar als zodanig gediend. (Bo., 486.) 328 DE KLACHTEN TEGEN W. A. VAN DER STEL § 6. KonUusie. De konkliisie, die zich uit de voorgaande cijfers opdringt, is, dat de ekonomiese positie aan de Kaap zeer ongezond was. Hefc monopolie der Compagnie belettc hot vrije spel van vraag en aanbod ; bovendien bracht nog de beperktheid van de plaatselike markt mee, dat 't aanbod de vraag reeds overtrof. De vrij burgers pro- duceren jaarliks reeds meer dan er gevraagd wordt. In het jaar 1705-06, toen de oogst zeer slecht uifcgevallen was, leverden zij 4331 mud koorn.i Toch wordt er nog 1400 mud naar Indie uitgevoerd.2 Indien die 1400 mud koorn van de boeren afkomstig waren, dan wil dat zeggen, dat zij, in een slecht jaar, zoveel produceerden, dat een-derde van hun koornopbrengst aan de Kaap niet verkocht kon worden. Kwamen die 1400 mud koorn van de landerijen van de ambtenaren, (wat meer waarschijnlik is),3 dan geeft dit een denkbeeld van de omvaug van hun graanboerderijen. De wijnoogst der boeren was datzelfde jaar 1132 legger.* En, volgens de Gouverneur, werd er dat jaar niet meer dan 500 legger wijn verkocht ! De boeren bezitten voorts 11,748 stuks groot vee, en 69,483 schapen.s De totale afzet van schapen, weer volgens de Gouverneur, was ongeveer 10,000 ; maarhiervau hebben de boeren waarschijnlik slechts een-vierde geleverd. Wat moet nu van de boeren worden ? Wat kunnen zij aanvangen met het overschot van hun koorn, als Batavia weigert dat te ontvaugen ? Wat moeten zij doen met hun wijn, als de Gouverneur alleen spoedig aan de hele vraag zou kunnen voldoen ? Wat moet er van hun schapen, (die geen wol leveren en alleen als slachtvee aangehouden ziju), worden, als zij slechts een-vierde van het slachtvee mogen leveren ? Er heerst een toestand van chroniese overproduktie. Zelfs wanneer de markt alleen voor de burgers openstond, zou deze nog hopeloos overvoerd zijn. En nu komen nog de ambtenaren de boeren van deze overvoerde markt verdringen ! De vraag naar landbouwjDrodukten is zo gering, dat de ambtenaren alleen de hele markt zouden kunnen voorzien, zelfs al was er geen enkele vrijlandbouwer. De Gouverneur alleen kon dit bijna doen ! Wat moest er nu gebeuren ? Beiden, boeren en ambtenaren, konden niet geholpen worden ; de markt was reeds te klein voor de ene sektie. De andere kon alleen dan profitereu, wanneer de markt kunstmatig voor de eerste sektie gesloten werd. > Letters Desp., 281. ^ Ibid., 295. THE COMPLAINTS AGAINST W. A. VAN DER STEL 329 § 6. Conclusion, The conclusion which the above statistics force upon us is, that the economic position at the Cape was unhealthy to a degree. The Company's monopoly interfered with the free operation of the law of supply and demand, whilst it was the inevitable consequence of the restricted range of tlie local market tliab already the former was in excess of the latter. Every year the farmers alone were producing at a rate that out-distanced all requirements. In the year 17";i-6, when the harvest was more or less of a failure, they are credited with a grain crop amounting to 4,?>ol muids, and still the Cape was in a position to export 1400 muids to India. If those 1400 muids were supplied by the farmers, it means that their rate of production was such that there was no market at the Cape for one-third of a bad year's yield. If, on the other hand, as was more probably the case, those 1400 muids were grown by the officials, this gives us some idea of the activities of the latter in this direction. In the same year the farmers are returned as producing 1132 leaguers of wine ; the sales for the twelve months, according to the Governor, did not exceed .')00 leaguers. The stock returns show 11,748 head of cattle and 09,483 sheep ; the gross sales of sheep, again according to the Governor, amounted to some 10,000, the farmers probably supplying only one-fourth of the total. Where was the farmer to turn ? Where could he find a market for his surplus corn, if Batavia refused acceptance ? Or for his wine, if the Governor were in a position, ere long, to meet the whole demand himself ? Or for his sheep, (not woolled, but bred for slaughter only) if for every animal he sent to the shambles any official might send three ? The position was one of chronic over-production. Even if the market had been open to burghers only, there would still have been a hopeless glut. From this over-stocked market the farmer now found himself being elbowed out by the official. So inconsiderable was the demand for agricultural produce that the free farmer really lingered superfluous. '- Ibid. 330 DE KLACHTEN TEGEN W. A. VAN DEE STEL De ambtenaren gingen dus systematies te werk om de hele markt te bemachtigen. Door het geknoei met de pachten worden de vrijburgers met ecu stoot uit het veld verdreven. De alleen-verkoop van al 't vlees en van al de wijn wordt vergund aan een paar leden van de Hofkring, agenten van de Gouvernem:. De ambtenaren hebben zo de markt, die reeds door de monopolie-muur der Compagnie ingesloten is, met een tweede muur omringd. Zij hebben in het officiele monopolie een eigen privaat monopolie opgericht. Als vertegenwoordigers der Compagnie zijn zij de grootste kopers op de Kaapse markt. Als ambtenaar-boeren worden zij nu ook de enige verkopers ! De positie der boeren, reeds slecht genoeg, wordt hierdoor honderd- maal erger. Zij kunnen nu geen enkel schaap, geen mud koorn of legger wijn verkopen, tenzij met goedvinden en verlof van de Gouverneur en zijn gunstelingen. De ambtenaren hebben de boeren " de Hartader, de vrije handel in wijn, koorn, en vee afgesneden." Zij moeten letterlik " uit een mans hand azen." i Het is dan ook duidelik, dat de Kaapse boeren in 1705 op de rand van het verderf gebracht waren door de streken van de Gouverneur. Zij moesten vechten of ondergaan. Dit was bun overtuiging, zoals overvloedig blijkt, uit het getuigenis van de gevangen genomen burgers, in de eerste paragraaf aangehaald. Wat dachten nu de ambtenaren van de positie ? Door een gelukkig toeval weten wij dit. De Secunde, Elsevier, zegt in 1705 tegen de Gouverneur, ten huize van diens vertrouwde vriend ten Damme : " Dat 'er over drie of vier jaar geene vryburgers meer aan de Kaap vannoden waren ; en dat 'er voor hen (de ambtenaren) kans was, om met hun vieren of vyven de Maatschappye en de Kaap van alles te voorzien." 2 Dat klinkt wel kras. Toch was het letterlik waar. Een van de voornaamste leden van de Hofkliek, niemand minder dan de Fiskaal Independent, Blesius, bevestigt de waarheid van Elseviers gezegde, en bewijst, dat dit het gewone praatje was in van der Stels kring. In een brief aan de XVII, waarin hij o. a. over Elsevier, en diens " Ombragieuse omslag " spreekt, zegt hij : " men heeft voorleden Jaar al gesegt datter binnen dien tijt geen burgers alhier meer van nooden zijn souden." 3 Dat dit geen ijdel gepraat was, bewijzen de feiten hierboven vermeld. De ambtenaren waren goed op weg om de burgers letterlik overtollig te maken. 1 Contra Ded., 128, vgg. " Bo., 476. s Brief van Blesius aan de XVII, 25 April 1707, (Kol. Archief, 4035, Haag). THE COMPLAINTS AGAINST W. A. VAN DER STEL 331 officials secure any real profit. They accordingly went systematically to work to acquire control of the entire market. By cleverly manipulating the concessions they drove the farmers from the field at one single blow. An exclusive concession for the sale of all meat and wine was granted to certain members of the official circle who were in point of fact the Governor's agents. The ring wall of the Company's monopoly already enclosed the Cape market ; a second ring was now constructed by the officials ; within the Company's monopoly they established a private monopoly of their own. As representing the Company they were the largest buyers ; as farmers, and at the same time members of the official circle, they now became the only sellers. The position of the farmer, which had been serious enough before, now became a hundred times more critical. He could not sell a single carcase, not a muid of wheat or a leaguer of wine, save at the will and pleasure of the Governor and his creatures. The officials had severed the farmer's " main artery, free trade in wine and wheat and cattle." Literally, he was being driven "to feed from one man's hand." It is clear that in the year 1705 the unscrupulous policy of the Governor had brought the Cape farmers to the verge of ruin. They must fight or go under. That such was their conviction appears from every line of the prisoners' evidence quoted in the opening paragraph. Thanks to a fortunate accident we are also informed as to the official view of the situation. In the year 1705, at the house of Willem ten Damme, van der Stel's intimate friend, the Secunde, Elsevier, remarks to the Governor " that within three or four years they should no more at the Cape have need for any free burghers ; and that tliey (the officials) should have opportunity for to accommodate (between the four or five of them) the Company and the Cape with all things." This may sound strong, but it was literally true. One of the most prominent members of the official entourage, none other than Blesius, the Fiscal Independent, confirms the truth of the statement here attributed to Elsevier, and makes it certain that talk of the kind was of everyday occurrence in van der Stel's immediate circle. In a letter to the Seventeen in which, inter alia, he speaks of Elsevier and his " wide-spreading demesne," Blesius writes : "Already a year ago there was folks did say how th;it within that time there should here be no more burghers requisite." That these were no mere empty words, is proved by the facts quoted above. The officials had gone far towards rendering the burghers literally superfluous. 332 DE KLACHTEN TEGEN W. A. VAN DER STEL B. Van der Stel als Beschermer der Inboorlingen De positie, zoals hierboveii uiteengezet, was voor de boeren ernstig genoeg om tegenstand, en zelfs hevig verzet uit te lokken tegen de regering van W. A. van der Stel. Men kan zich dan ook geenszins verwonderen, dat er een opstand kwam. Er was hiertoe reden genoeg. Voor de moderne verdedigers van de Gouverneur bestaan deze redenen echter niet. Volgens hen sproot de outevredenheid der burgers uit heel andere gronden. De beweging tegen van der Stel werd op touw gezet, niet omdat hij de boeren hun geheel bestaan trachtte te ontnemen, maar wel omdat hij tegen de boeren optrad als beschermer der Hot- tentotten, en hen zocht te beletten de inboorlingen naar hartelust te plunderen ! § 1. '^ Verbod van veeruil oorzaaJc der Klachten ? Zo geeft Colvin, als zijn jongste beschouwing, dat " complete examination of the whole dossier . . . has convinced me that the chief issue (tussen gouverneur en boeren) was the question of illicit cattle traffic, which the Company, for reasons of economy, connived at against the advice of their Governor." i En Edgar is het met Colvin eens : Leibbrandt heeft, zo beweert Edgar, " conclusively " bewezen, " that of the two ringleaders in the movement against the Governor, one was Henning Husing, who made a fortune out of the meat contract . . . and who stood to lose most by the stopping of the illegal traffic. The other was Jacobus van der Heiden, who was afterwards, in company with a third, Adam Tas, found to be behind the cattle robberies." 2 Edgars bewering omtrent wat Leibbrandt in dit verband " con- clusively " zou hebben " bewezen," is, (zover ik altans heb kunnen nagaan) zonder enige grond. Wel heeft Leibbrandt omtrent veeroverij veel heweerd. Bewezen heeft hij echter niets, zoals aangetoond zal worden. Maar Leibbrandt heeft nooit beweerd, dat Husing zich met de verboden veeruil inliet.3 Allerminst heeft hij beweerd, dat Adam Tas tezamen met van der Heiden "behind the cattle robberies" was. Zulke verzinsels behoren niet op rekening van Leibbrandt gezet te worden. Hij heeft reeds genoeg op zijn kerfstok. Wat Leibbrandt wel beweerd heeft, is, dat Jakobus van der Heiden in 1723, (dus twintig jaar na deze gebeurtenis) heschiddigd werd door ' Mendelssohn's S.A. Bibliography, I, LIV. - " Cape Times," 20 Aug. 1909. THE COMPLAINTS AGAINST W. A. VAN DER STEL 333 B. Van der Stel as Protector of the Natives The position, as explained above, was sufficiently serious to excite opposition and even violent resistance to the government of W. A. van der Stel. It is by no means astonishing that a rising took place ; there was ample justification. For the Governor's present-day champions, however, such justification is non-existent. What lay at the root of the colonists' discontent, was something entirely different. The movement against van der Stel was set on foot, not because he was endeavouring to deprive the farmers of their whole means of subsistence, but because he had intervened between the settlers and the Hottentots, and had sought to prevent the former from plundering the natives at their own sweet wiU. § 1. The Interdict upon the cattle barter the cause of the Complaints ? This is Colvin's latest view. " Complete examination of the whole dossier . . . has convinced me that the chief issue (between the Governor and the settlers) was the question of illicit cattle traffic, which the Company, for reasons of economy, connived at against the advice of their Governor." Edgar agrees with Colvin. He maintains that it lias been " conclusively proved " by Leibbrandt " that of the two ringleaders in the movement against the Governor, one was Henning Husing, who made a fortune out of the meat contract . . . and who stood to lose most by the stopping of the illegal traffic. The other was Jacobus van der Heiden, who was afterwards, in company with a third, Adam Tas, found to be behind the cattle robberies." There is no foundation, so far as I have been able to ascertain, for Edgar's statement as to what Leibbrandt in this connection has " con- clusively proved." It is true that Leibbrandt has much to say upon the matter of the cattle reiving, but, as I shall presently show, there can be no question of his having proved anything. At the same time, Leibbrandt has nowhere stated that Husing was implicated in the illicit cattle barter, still less that Adam Tas and van der Heidon were in company " behind the cattle robberies." Leibbrandt has sufficient to answer for already, and ought not to be credited with fictions of the kind. "What Leibbrandt did assert is that in 1723, i.e. some twenty years after the van der Stel episode. Jacobus van der Heiden was accused by » Van der Stel legt nadruk op 't feit, dat Husing zulko grote troepen vee had, (toen hi] vlees moest levcren), dat hij geen vee hoefdo aan te kopen. Letters Desp.,283. 334 DE KLACHTEN TEGEN W. A. VAN DER STEL de predikant van Drakenstein, Ds. van Aken, " of annually sending out men deliberately to rob the Hottentots of their cattle." ^ Deze beschuldiging, die zonder een iota van bcwijs werd gemaakt, werd dadelik door Gouverneur en Raad onderzocht. DeFiskaalvan Beaumont en de Landdrost M. Bergh werden onmiddellik gelast een grondig onderzock in te stellen, en te procederen tegen diegenen, die een hand gehad hadden in de misdaden, of die ze oogluikend toegelaten hadden.2 De uitslag van dit onderzoek was een rapport van de Landdrost Bergh, dat " alles is werkstellig gemaakt om getuigenis te krijgen," doch " dat niettegenstaande alle aangewende devoires," hij " buyten staat bleef tegen de geaccuseerde te kunnen procedeeren, om de streydigheyd der ingevvonnen informatien." De beschuldiging van Ds. van Aken beschouwt hij, " vermits de gebreklykheit van bewysen, (als) ongegrond." ^ Gouverneur en Raad waren van 'tzelfde oordeel.* Er is dus nooit 't geringste bewijs geleverd, dat van der Heiden zich in 1723 schuldig gemaakt had aan veeroverij. § 2. De Ruiltocht van 1702. "Wat de ruiltocht van 1702 betreft, van der Heiden was hierin alleen in zoverre betrokken, dat hij de ruilers een voorschot gaf, om zich uit te rusten. De ruilers gingen voor eigen rekening, en handelden geheel onafhankelik van van der Heiden.^ Toen zij honderden mijlen in het binnenland waren doorgedrongen, werden zij zonder oorzaak door Kaffers aangevallen en moesten zich wakker weren. Door dit voorval blijkbaar gedemoraliseerd, vielen zij later de Hottentotten aan en sloegen aan 't plunderen. Dit gebeurde natuurlik geheel buiten weten van van der Heiden, die rustig op zijn boerderij te Stellenbosch zat. Om hem aansprakelik te willen houden voor wat deze van hem geheel onafhankelike lieden honderden mijlen van de beschaving deden, lijkt mij niet alleen onbillik, maar ook onredelik. Yoorts weten wij, dat de 45 mannen, die deelgenomen hadden aan de roverij in 1702, gepakt en voor de rechtbank onderzocht werden. Hun verhoor geeft van der Stel breedvoerig in zijn Deductie. De rovers werden niet gestraft. Waarom niet ? Omdat er zoveel burgers bij de zaak betrokken waren, zegt de Gouverneur, dat de helft van de kolonie geruineerd zou worden ! ^ Deze bewering is volkomen onwaar. 1 "Eambles through the Archives," 64. De oorspr. brief van Ds. van Aken, Ingekomen Brieven, 1722-1723, 9 Maart, 1723. - Appostil van G. en R. op van Akens brief, 9 Maart, 1723. 2 Res. Pol. Raad, Rapport Bergh, 13 Maart 1725. THE COMPLAINTS AGAINST W. A. VAN DEE STEL 335 the clergyman at Drakenstein, Rev. van Aken, " of annually sending out men deliberately to rob the Hottentots of their cattle." This cluirge, which was preferred without an iota of proof, was at once investigated by the Governor and the Council. The Fiscal, van Beaumont, and the Landdrost, M. Bergh, were immediately instructed to institute a thorough inquiry, and to take proceedings against all who had had an active hand in, or had passively connived at the misdeeds in question. The result of this inquiry was a report by the Landdrost, Bergh, to the effect that " everything hath been done in order to the obtaining evidence," but that " notwithstanding the bestowal of all proper pains " he " still did find himself in no position for to proceed against the accused, con- sidering the divergence of the informations obtained." He considers the Rev. van Aken's charge "unfounded, in view of the lack of evidences." The verdict was endorsed by the Governor and Council. Not an atom of real evidence has ever been produced to show that van der Heiden, in 1723, was guilty of cattle reiving. § 2. The Trading Expedition of 1102. As for the bartering expedition of 1702, van der Heiden was only so far concerned in it that he had given the traders an advance towards the purchase of their outfit. The expedition traded upon its own account and entirely independently of van der Heiden. When they had penetrated hundreds of miles into the interior, they were attacked without any provocation by Kaffirs, and had to defend themselves vigorously. Apparently demoralised by the incident, they subsequently fell upon the Hottentots and abandoned themselves to plunder. All this took place without the knowledge of van der Heiden, who was living peacefully upon his farm at Stellenbosch. To seek to hold him responsible for what was done hundreds of miles away from civilisation by men who were entirely independent of him, appears to me as irrational as it is unjust. We also know that the 45 men who had taken part in the robberies of 1702 were arrested and examined in court. Their trial is given at length by van der Stel in his Defence. They were dismissed without punishment. The reason for this, according to van der Stel, was that so many of the settlers were imphcated in tlie affair, that the half of the colony would have been ruined. This statement is entirely untrue. * Uitgaande Brievon, G, en R. aan XVII, 10 April, 1725. * Vgl. hunnc vorklaringen, gogovon in de Deductie. Hun getuigonis is duidelik op dit punt : v. d. H. had verder niots te makcn met de tocht. 8 Letters Desp., 220. Er waron toon 571 vrij burgers (manuen) aan de Kaap I (Ibid., 221). 336 DE KLACHTEN TEGEN W. A. VAN DER STEL Men hoeft alleen het gctuigenis, zoals door van cler Stel zelf gegeven, door te Iczen, om hiervan overtuigd te zijn. Wat is dan de ware oorzaak van de opschorting der vervolging ? De vrijburgers geven een heel andere uitleg. De Gouverneur, zeggen zij, was bang om de veerovers te straffen, omdat hij zichzelf zo dikwels schuldig gemaakt had aan dergelijke misdi'ijven tegeu de Hottentotten, dat, indien hij de burgers strafte, zijn eigen handelingen voor de dag zouden komeu.i § 3. De Gouverneur als Veeruiler. In de Contra Deductie wordt een lange reeks van beedigde verkla- ringen gegeven van mannen door van der Stel gebraikt om voor hem vee te ruilen. Daaruit blijkt, dat de Gouverneur de ijverigste ruiler aan de Kaap was, dat hij geregeld ruiltochten uitzond, die soms niet veel van roofexpedities verschillen; voorts, dat hij zijn positie misbruikte, om te ruilen voor 't openstellen van de ruil aan de kolonisten bekend o-emaakt werd, zodat, toen dezen later wilden ruilen, 's Gouverneurs ruilers hun overal bij de Hottentotten voor waren, en de burgers geen vee konden krijgen. Het zijn van der Stels eigen ruilers, die deze verklaringeu geven (Muller, Yierabend, Louw, Botha, e.a.)-^ De Archieven leveren verder bewijzen, dat, zelfs wanneer er zoge- naamd oflficieel voor de Compaguie geruild werd, zijn ondergeschikten middelen gebruikten, die niet van open geweld te onderscheiden zijn. Een voorbeeld levert de ruiltocht in 1705 door Starrenburg onder- nomen : deze expeditie werd uitgezonden krachtens besluit van de Raad, die instructies gaf, hoe Starrenburg van alles aantekening moest houden. 's Compagnies Baas-tuinier, Jan Hartog (ons reeds bekend om zijn aandeel inde knoeierijenvande Gouverneur) werd meegezonden, zogenaamd om botaniese onderzoekingen te doen.3 Hoe gaat het nu op deze ruiltocht toe ? Wil men van der Stel gelo- ven, dan geschiedt 't ruilen door ambtenaren " in alle minnelijkheid, en onder belofte van des E. Comps. vrundschap en protectie," — een scherp kontrast dus met de manieren der wrede kolonisten. Als bewijs van de " minnelijkheid " waarmee zijn ondergeschikten vee ruilen, publiseert hij in de Deductie 't Journaal door Starrenburg op deze tocht gehouden. Wanneer men echter het origineel van dit dagboek, (op 't Archief bewaard), vergelijkt met van der Stels gepubliseerde lezing ervan, ko- men er ei"-enaardige verschillen voor tussen de twee teksten. Onder 21 ' Contra Ded., 16 6,168. * Ibid., 136, 138, 166-7, 169-70. 3 Letters Desp., 280. THE COMPLAINTS AGAINST W. A. VAN DER STEL 337 To convince oneself of this, it is only necessary to read through the evidence, as published by van der Stel himself. What, then, was the true reason for quashing the proceedings ? The colonists give quite a different explanation. According to their version, the Governor was afraid to punish the reivers, because he had so frequently been guilty himself of similar outrages upon the Hottentots, that had he punished the settlers, his own doings would have come to light. § 3. The Governor'as Cattle Trader. The Counter Defence contains a lengthy series of sworn declarations furnished by men who had been employed by van der Stel in his cattle barter. It appears from these that the Governor himself was the most indefatigable trader at the Cape, that he regularly dispatched trading parties which at times were scarcely to be distinguished from plunder- ing expeditions, and further, that when the field was thrown open to the burghers, he deferred the issue of the Company's proclamation until he had effected a clean sweep upon his own account, so that when the colonists subsequently appeared upon the scene they found that the Governor's agents had everywhere been before them with the Hotten- tots, and that there were no cattle to be obtained. These depositions are furnished by van der Stel's own barter agents, MuUer, Yierabend, Louw, Botha, and the others. The Archives supply further evidence that even when an expedition of the kind purported to be official and on the Company's behalf, his subordinates employed means not to be distinguished from pure and unadulterated violence. One instance is the expedition undertaken by Starrenburg in 1705. This expedition was dispatched in terms of a resolution of Council, which contained instructions that Starrenburg should keep a record of everything. The Company's head gardener, Jan Hartog, already known to us from his complicity in the fraudulent practices of the Governor, accompanied tlie party, ostensil)ly for the pur- pose of conducting botanical investigations. If we may believe van der Stel's account of the expedition, then the barter, in the hands of the officials, was conducted " in all amity, and under assurance of the Hon. Company's friendshij) and protection," a striking contrast to the methods of the brutal colonists. As proof of the " amity " in which his subordinates traded cattle, he publishes in his Defence the journal kept by Starrenburg upon the expedition. If, however, we con)pare the original of this diary, preserved in the Archives, with the version of it published by van der Stel, we find that there are singular dis- crepancies between the two texts. For instance, Starrenburg relates, z 338 DE KLACHTEN TEGEN W. A. VAN DER STEL Oktober, b.v., vertelt Starrenburg, hoe hij beesten tracht te ruileu van de Hottentot Kapitein Bootsman. Bootsman wil geen beesten ruilen, maar alleen schapen, daar hij gecn beesten meer kan inissen. Star- renburg vertelt, hoe ongediildig hij wordt over de talmerij van Boots- man, en gaat dan voort : VAN DER StELS LEZING HIERVAN. " niet tegenstaende ick hem op 't kragtigste inboesemde, dat wy niet gesonden waren om Schapen, maar Beesten te ruylen, en om geen pads kost verlegen waren, wijl wy ten overvloede met proviand (gelijck hy aen de 3 geladene wagens sien kon) voor- sien waren. En dat hy (soo anders niet wilde ruylen) met maer de Schapen vertrecken. Starrenburgs volledig verslag. (Bootsman blijft weigeren) "niet tegenstaande ik hem op 't kragtigste inboesemde, dat wij niet gezonden waaren, om Schaapen, maar Beesten te ruijlen, en om geen padskost verleegen waaren, wijl wij ten overvleede met proviand (gelijk hij aen de 3 beladen Wagens zien kon) voor- zienwaaren. En dat hij (soo anders niet Avilde Ruijlen) met de Schaapen maar weer been kon bruijen ; dat ik op mijne te Rug komst de Ede. Hr. Oouvernr. sijne onhelhelijkheijd zouiv rappor- teren, die wel een niiddel ivist om hem die veragting hetaald te seiten. Daar op vertrocken zij uijt de Tent na de kraal, en quamen kort daar na met 3 ossjes weder, welk mij op den begonnen voet deed voortgaan, en deed zeggen, dat hij gek was sig te verbeelden, dat ik met so veel volk, en wagens soo ver quam om 3 Beesten te Ruijlen, dat hij daar ook maar weder mede kraalwaarts kon keer- en, en ik opbreeken, en vertreck- en zomv, maar hem, als aan de Cadb quam, in mijne gedagtea houden. Yndelik kreeg ik neegen Mooije Ossjes en 7 hamels," etc.i 1 Ingekomen Brieven, 1705, Starrenburgs Journaal, (oorspr.) zelfde, Copia Dagverhaal &c., Kol. Archief, 4031, den Haag. weer konde Daer op vertrocken sy uyt de Tent na de Kraal, en kwamen kortd daer na met 3 Osjes weder, welck my op den begonnen voet deed voorgaen, en seggen, dat hy geek was sigh te verbeelden, dat ick met soo veel volck, en wagens soo ver kwam om 3 Beesten te ruylen, dat hy daer oock maer weder mede Kraalwaerds kon keren, en ick opbreken, en ver- trecken. Eyndelick kreegh ick negen moye Osjes en seven Hamels," etc. Precies het- THE COMPLAINTS AGAINST W. A. VAN DER STEL 339 under October 21, how he attempts to obtain cattle by barter from the Hottentot chief, Bootsman. Bootsman will only barter sheep, not cattle, having no more cattle to spare. Starrenburg relates how impatient he becomes at Bootsman's slowness, and continues as follows : — Starrenburg's Complete Report. (Bootsman persists in his re- fusal) " notwithstanding I did most powerfully instil into him how we was sent to barter not for sheep but cattle, nor was at any push for viands for the road, for that, as by the 3 loaden wagons he might perceive, we had suffi- cient store of provender. And that, so being he were not minded for to barter the other, he might even get him gone again with the sheep ; that ivith my return I should report his incivility unto the Hon. the Lord Governor, that should surely Jcnow a means for to put paid to this contempt. Thereupon they got them from the tent and to their kraal, and in a little while they come again with a palterly 3 oxen, the which did start me forward to the old tune, how that he was mad for to imagine I was come so far with so much people and wagons for to catch 3 beasts ; that he might even turn his face and theirs kraalwards again, and I should break up and depart, yet should hear him in my mind when I was come to the Cape. At the last I did obtain some nine fine oxen and seven wethers." Van DER Stel's Version. "... notwithstanding I did most powerfully instil into him how we was sent to barter not for sheep but cattle, nor was at any push for viands for the road, for that, as by the 3 loaden wagons he might perceive, we had suffi- cient store of provender. And that, so being he were not minded for to barter the other, he might even depart again with the sheep. Thereupon they got them from the tent and to their kraal, and in a little while they come again with a palterly 3 oxen, the which did start me forward to the old tune, how that he was mad for to imagine I was come so far with so much people and wagons for to catch 3 beasts ; how that he might even turn his face and theirs kraalwards again, and I should break up and depart. At the last I did obtain some nine fine oxen and seven wethers." 340 DE KLACHTEN TEGEN W. A. VAN DER STEL Hier wordt dus de Hottentot eenvoudig gedwongen zijn vee af te staan, om niet later door de Gouverneur gcstraft te worden. Starren- burg zoekt ook niet zijn gebruik van dit gewelddadig middel te ver- bloemen. Hij is er eerder trots op ; het is eeu bewijs van zijn ijver, waarvoor hij beloning verwacht. Immers, hij kent zijn baas. De Gouverneur begrijpt echter, dat, indien hij als beschermer der inboorlingen wil doorgaan, zulke handelingen niet aan het licht moeten komen. Daarom emendeert hij Starrenburgs naieve aantekeningen, wanneer hij die publiseert. Deze ruiltocht geeft ons nog andere kijkjes op de handelwijze van de Gouverneur. Jan Hartog, 's Comps. tuinier, die echter in werke- likheid van der Stels opzichter te Vergelegen is, gaat mee, zogenaamd om plantkundige observatieen te doen. De flora van de streken, waar- door de tocht gaat, is echter reeds lang bekend, even goed als die van de Kaapse vlakte ! En uit van der Stels korrespondentie met .Starrenburg blijkt duidelik, dat Hartog op de tocht zelden bij Starrenburg is, maar zelfstandig en op eigen houtje vee ruilt.i Hij ging derhalve geeuszins mee, om wetenschappelike waarnemingen te doen, maar eenvoudig om voor van der Stel te ruilen. Daar de particuliere ruil toen streng verboden was, moest Hartog als " botanikus " mee gaan, om geen argwaan te verwekken. % 4:. De veer nil en de Klachten. Het meest overtuigende bewijs, dat het verbod van de veeruil niets te maken had met de beweging van 1705, is 't zwijgen van de Gouverneur hieromtrent in zijn geschriften. Hij beweegt in 1706, en nog later, liemel en aarde om zijn tegenstanders te verpletteren, en niets is dan te beuzelachtig, om als wapen tegen hen te gebruiken. De oude, ziekelike Rotterdam wordfc naar Batavia verbannen, onder voorwendsel, dat hij niet beleefd genoeg in de kerk is opgestaan om de Gouverneur te groeten.2 Yerder publiseert van der Stel in zijn Deducfcie verbatim et litteratim de verhoren van de rovers van 1702, (blanken en zwarten), hoewel deze natuurlik absolnut niets te maken hebben met de opstand van 1705-6. Waarom voert hij nu geen getuigenis aan tegen de fatsoenlike burgers, die medeplichtig zouden geweest zijn aan de roverijen in 1702 ? AYaarom is er, in 't ganse verhoor van de burgers in 1706 gevangen genomen, geen enkel woord, geen enkele vraag omtrent die roverijen ? Hij vervolgt 1 Letters Rec, 370 ; Letters Desp., 274. - Vgl. Bo., 479, 533, en Letters Desp., 277, 8. THE COMPLAINTS AGAINST W. A. VAN DER STEL 341 Here we iSnd the Hottentot compelled — neither more nor less — to surrender his cattle, in order to escape subsequent punishment at the Governor's hands. Xor does Starrenburg seek to gloss over his use of forcible measures. He rather plumes himself upon this evidence of zeal, and looks to be rewarded ; he knows his master. The Governor, on tlie other hand, realises that if he means to pose with success as champion of the natives, such doings must not be brought to light. He therefore publishes the naive memoranda of Starrenburg — with emendations. This same trading expedition gives us further glimpses into the Governor's methods. Jan Hartog, the Company's gardener, who is, in point of fact, van der Stel's overseer at Vergelegen, accompanies the expedition, ostensibly to take botanical observations. But the flora of the district through which the party travelled had been known for years, as intimately as the flora of the peninsula. And from the corre- spondence between StaiTenburg and van der Stel it is clear that throughout the expedition Hartog is scarcely ever in Starrenburg's company, but goes cattle-trading independently and upon his own. The conclusion, therefore, is that Hartog accompanied the party, not for purposes of scientific observation, but simply to trade on van der Stel's behalf. Private barter was strictly ; forbidden, so that in order to avoid exciting suspicion Hartog must join the expedition in his capacity of " botanist." § 4. The Cattle Traffic and the Complaints. The most convincing proof that the prohibition of the cattle traffic had nothing to do with the movement of 1705, is the silence which van der Stel observes upon the topic in his writings. In 1706 and still later, he is moving heaven and earth to crush his adversaries, and nothing is too frivolous to be employed as a weapon against them. Rotterdam, an aged invalid, is banished to Batavia, upon the pretext that he has been lacking in courtesy in his manner of rising from his seat in church to salute the Governor. Further, although the cattle robberies of 1702 have nothing whatsoever to do with the insurrection of 1705-G, yet van der Stel in his Defence publishes verbatim et Utteratim the proceedings against the robbers (black as well as white). Why, then, does he bring no evidence against those burghers of stand- ing who were supposed to have been implicated in the affair of 1702 ? Why is it that in 1706, throughout the entire course of the proceed- ings against the prisoners, there is not a single word, not a single question, relative to the cattle robberies ? Against van der Heiden in 342 DE KLACHTEN TEGEN W. A. VAN DER STEL van der Heiden met meedogenloze wreedheid. Indien dcze werkelik achter de roverijen van 1702 zat, is het denkbaar, dat van der Stel het hem nu niet zou hebben aangewreven ? De zwakkere burgers, die zich uit vrees lieten overhalen om zg. " confessien " te ondertekenen, waren zo bang voor de mishandeling, die hen wachtte, dat zij alles onderteken- den, wat Starrenburg hun voorhield, zelfs de meest vernederende zelf- bescliuldigingen. Hij zou ze gemakkelik hebben kunnen bewegen zich schuldig te verklaren aan medeplichtigheid aan de roverij, indien hij dat verlangde. Toch komt er nergens een woord hieromtrent voor. En dit is heel natuurlik : de verboden veeruil had met de stand van zaken in 1705-6 niets ter wereld te maken. De voorstelling, als zou van der Stel de edele beschermer der inboorlingen geweest zijn tegen de roofzucht der kolonisten en de onverschilligheid der Bewindhebbers, is eenvoudig kluchtig. Hij heeft de veeruil verboden, niet om de Hottentotten tegen de kolonisten te beschermen, maar om de kolonisten uit de weg te hebben. Zo kon hij de Hottentotten alleen en op zijn gemak uitplunderen. 