The lichen book; handbook of the lichens of northeastern United States;
Op de binnenzijde van het omslag der maandelgksche uitgave. (Maart 1861.) ZONDAGSBLAD. 1860. Was die achteruitgang te wijten aan den prijs, /' 12.60 franco per post? Van Goor had hetzelfde bedrag gesteld. Aan den inhoud? Neen, maar toch eigenlijk wel. Lion, de latere hoofdredacteur van het Bagblad van Zuidkollaful en '* Gravejihage^ beweert, dat de Thorbeckiaansche richting die Kruseman aan het weekblad wilde geven en waartoe hij de redactie opdroeg an eenige corpheeen van die richting er de oorzaak van was '. Dat oordeel laat ik geheel voor rekening van mijn zegsman, want ik zie niet in hoe alleen een politieke richting van een blad zijn te gronde gaan zou kunnen teweeg brengen. Daarvoor moeten vele en veelsoortige oorzaken samenwerken, die den inhoud van een blad, als geheel beschouwd, lezenswaardig en voor het verkrijgen van een ruim debiet. Een politieke kleur mag en moet vertoond worden, en daarbij een Elck wat wils. En juist dat laatste bood het zondagsblad niet. Hetgeen het blad te lezen gaf, was geheel in den geest zooals Kruseman het wenschte: de uitvoering van dat denkbeeld, zonder daarbij ook te geraoet te Komen niet An denken, maar aan wenschen van anderen, bleek in de practik, als speculatie, zoo onpractisch mogelijk. Kruseman ontnam gaandeweg aan het blad al wat men burgerlijk zou kunnen noemen, de nietszeggende kletsverhaaltjes, sinds November 1860, raadsels, alles wat een courant aantrekkelijk maakt in de oogen van het groote publiek en bijdragen van de bovenste plank, waarvan datzelfde groote publiek niet gediend wilde wezen; de oude „Ik verloor het Zondagsbürd, waarvan met I January 1860 de eigendom was overgegaan op den heer A. C. Kruseman te Haarlem, die, an dat. weekblad een Thorbeckiaansche rigting wenschende te geven, de Redactie oproeg aan eenige corypheen van die rigtige, met het gevolg, dat het Zomiagsblad zer spedig daarna te niet is gegaan. (Iz. J. Lion. Mijn staatkumiig leven.'s Gravenh. 1865 biz. 75). De schaakproblemen werden geleverd door W. L. Verbeek te Wijk (Kasboek 2 Juni en 16 Juli 1860), de raadsels door D. A. Keuskamp (t. a. p. 28 December 1860). „Waarom ziet ge 't Zondayshlad niet ook een paar amusante rnbrieken te laten behouden, b.v.b. modes, chemische of pliys. kunstjes, enz.? zooals v. d. Vliet dit vroeger had. Of wilt ge er een deftig politick [orgaan] van abonne's bedankteii en nieuwe kwamen niet in voldoend aantal i860. in de plaats, „het voortrefFelijk Zondagsblad werd gestaakt, de jonge redacteur [en uitgever] zijn publiek te verre vooruit was' en tallooze advertenties van Kruseman in de  Gids, verhaft Prof. Quack, die met November 1860 de leing van bet blad op zich genomen had, om Buijs, die als secretaris van Rijnland en van het College der zeevisscherijen overkropt was met werk, wat te ontlasten, welk een grooten steun hij ondervond in Huet. En juist Huet maken dat een party vertegenwoordigt? 't Zi) zoo, maar dan zultgeer naar myn inzien niet veel genoegen van hebben. Men heeft my wel eens gezegd (ik geloof Boudewyn zelf) dat Instituten het voor hunne kostleerlingen aanschaften omdat ze er van alles in vonden. Die hefboom is niet te verwerpen. Neem secnndo de Dames in den arm (altyd signnrlijk gesproken, gi) zijt man en vader, en bevalt het hen, wees verz Eckerd dat het moeite in heeft een abonnement afgezegd te krijgen. Ik zie het aan de Daitsche Bazar by mijne familie; de papa's kunnen zich onmogelyk een denkbeld vormen dat het ding eenige waarde heeft en roepen telkens: „schaf er iets nuttigers voor aan!" Mooi praten, de Bazar overwint." (Brief van Gebhard 27 Januari 1860). „Et Gy geeft het Zondagsblad op?! 't Spijt mij razend voor U, maar geloof toch niet dat het ooit mogelyk zou zyn voor zalke waarlijk nit-muntende, doch zeer exceptioneele lectuur genoegzaam getal lezers te krygen, noch hier noch elders, tenzy in de maandelyksche afleveringen van Uw Zondagsblad. Eigenlyk waarin ligt het? Want ook dat maan-delyksche hebt ge beproefd." (Brief van Fred. Muller 12 Maart 1861). Potgieter. Leven van Bakhuizen van den Brink 20 dr. Haarl. 1890 biz. 56. — Evenzoo Buijs: „Voor het overige heeft eene persoon-lyke kennismaking met den Heer Qaack my bevestigd in myn vertron-wen, dat gy een uitmuntend hoofdredactenr gekregen hebt; voor zijn degelykheid sta ik u nn borg En zou veleer vreezen, dat hy wat hoog timmert voor ons publik. Ik heb hem dan ook sterk aangeraden te dezen aanzien zeer. voorzigtig te zijn." (Brief van Buijs 29 October 1860) en later: „Ik heb gemeend hem te moeten waarschuwen voor alte veel geleerdheid." (Brief van Buijs 11 November 1860). ZONDAGSBLAD. 1HC0. ging af en toe naar Kniseman's oordeel wel eens de paden der welvoegelijkheid te buiten. Met name griefde hem hetgeen bet Zondagsblad in bedekte termen te lezen gaf over Da Costa, na zijn overlijden in April 1860. Later kom ik nader terug op dit artikel, en vermeld hier alleen, dat de medewerking van Huet aan het Zondagsblad geen gunstig onthaal vond bij zijn antagonisten. Op kerkelijk terrein, getuige daarvan het epigram door Koenen aan ICruseman geschreven: De geestigr leeraar. Een jengdig leeraar had berret en toga vaardig, Maar was, met ambtsgewaad en al, toch niet eerwaardig. Hij was niet geestlyk, al zgn pogen bleef gemist; Maar geestig? dat nog wel: hy werd een Journalist. Een dergelijk stuk behoorde gelukkig tot de uitzonderingen, maar het deed toch ongetwijfeld geen goed aan het debiet. Voeg daarbij dat juist de medewerking van Huet, Pierson en De Genestet, de toongevers op het gebied der popalaire raoderne theologie, een grooten kring van lezers afkeerig moest maken van het blad, dat onder zijn vorigen eigenaar ook al een zekeren kerkelijken kring van lezers ontstemd had en er kan daarin, gevoegd bij het hooge gehalte der andere bijdragen. Door Koenen den 5 Februar 1861 aan Emseman gezonden. De Kerkehjke Courant van den 15 Januari 1859 had o. a. geschreven: „De journalistiek in ons vaderland heeft met den aanvang van dit jaar eenige wgziging ondergaan. De voornaamste mag Welligt het, Dat het Zondagsblad onder eene andere redactie is gebragt en trenge treden uit de rijen der strijders tegen den ongeest van het JezuYtismus. Zoo althans meenen wy het programma van de nienwe redactie te moe- ten opvatten. 't Doet ons leed. Menigmaal hebben wij het Zondagsblad, dat, uit den aard zijner inrigting, voor stakken van zeer gemengden inhoud plaatsing had, krachtig en stont in het strijdperk gezien. Eene terngtreding in de tegen woordige oogenblikken is vooral te betrearen, wgl de nltramontaansche pers er reeds gebruik van maakte, als bewgs, dat de ministerieele kast^ding aan de protestantsche bladen toegediend, gezegende vruchten droeg. Er zijn altijd menschen, die dergelgke dwaas- heden gelooven." ONDAGSBLAP, 501 een reden gevonden worden tot verklaring van het steeds achter- i860. uitgaande debiet. De uitgever erkende dat destijds echter niet. Een weekblad van zoo uitneraend gehalte moest opgang maken. Wellicht, dacht hij, ligt het aan den vorin, is de inhoud te degelijk voor een periodiek weekblad; daarom, maar ook om de stukken eenig langer leven te gven dan te verwachten was van een vluchtige courant, liet hij sinds Mei 1860 de kolommen tot octavo-vormen overslaan. Zoo werden elke inaand de belangrijkste bij-dragen uit het weekblad, waartoe te beginnen met November ook de „Verpoozings-lectuur" gerekend werd, tot een bundel van omstreeks 10 vel vereenigd en konden de lezers de kens an zich houden van de wekelijksche of de maandelijksche editie; beide waren gelijk- in prijs. Maar ook in dezen vorm mislukte het Zondagshlad Geheel; noch in maandelijksch octavo-formaat, noch in wekelijksch imperiaal folio-formaat was Nederland gediend van hetgeen Kruseman het als klokspijs meende te moeten geven. Mocht Kruseman dan ook al niet den gewenschten steun van het publiek ontvangen (c. 200 abonne's tegen c. 800 noodig om debet en credit te doen sluiten); was de onderneming zooals hij zelf schreef „voor den tijd waarin zij werd opge- zet — 't is geen grootspraak — te degelijk van gehalte," ik voeg er bij te exclusief degelijk; al bood het bla4, tot schade van het debiet geen gewenschte lectuur aan het groote publiek, toch werd het blad bij de eersten in den lande — voor den handelsman ongelukkig een bijkans onzichtbaar getal — wel degelijk gewaardeerd. Wellicht tengevolge van de vage geruchten, die er al in Augustus 1800 liepen, dat het blad vereenigd zou worden met De nieuwe Spectator * — waarlijk geen gunstig teeken voor het bloeien van beide ondernemingen '^ — kreeg hij meermalen van politieke partijmaunen, onder andere van de kant van Thorbecke, vrij hooge aaubiedingen om het Het orgaan van Lindo, de huidige Nederlandsche Spectator. Brief van Fred. Muller 17 Augustus 18G0. 502 ZONDAGSBLAD. • I860. blad te verkoopen ^ ^^Maar dan waren mij natuurlijk mijne meewerkers ontvallen, resumeert Kruseman 25 jaar later, en zou ik bloot een werktuig geweest zijn in de handen van een eigenaar. Dat verbood mij mijh mogelijk als handelaar kwa- lijk geplaatst eergevoel, en liever verkoos ik het Zondagsblad met glorie te laten sterven, en met opoffering van veel geld, dan den erast en de degelijkheid van het plan prijs te geveu voor eenig winstbejag/' „Arm Zondagsblad, klaagt hij aan Pot- gieter, dat ik, onbeduidend als het was, met medehulp van goede vrienden en krasse pennen, tot een degelijk blad heb willen vervormen, maar dat na 1^ jaar tobbens mij alleen een belangrijk deficit ter nagedachtenis liet'' ^. De geheele uitgave, 5 kwartalen, kostte aan uitschotten 1094S.34, waaronder /' 2965.43 aan honoraria — de mede- werkers ontvingen /' 10 per kolom — en /' 1435.08^ aan zegelkosten /. In velerlei opzichten is het Zondagsbünd een allermerkwaar- digste verschijning geweest: in de eerste plaats natuurlijk om den voortreffelijken inhoud, maar in de tweede plaats, en daarop zij hier de aandacht gevestigd, om zijn kortstondig bestaan. Een poging om de journalistiek te verbeteren en een emstig orgaan te hebben was de bedoeling van den uitgever. Het was de tweede maal dat Kruseman zich met een weekblad tot het publik wendde: de Polichinel had hij moeten staken, omdat de redactie den smaak van het publiek te gering  zich ten tweede male, nu hij, niet bij het beschaafde, raaar bij het meer ontwikkelde deel van ons volk, om gehoor vroeg. Le juste milieu wist hij niet te tretfen; hij gaf of te veel of te weinig; hij wist geen „maet" te houden. Was dat bij de Polichinel te verklaren, door de keuze van een redactie an wie de gestelde taak te boven ging, bij het Zondagsblad is het te vergoelijken. Uitgaande van het denkbeeld, dat in Krusemau als uitgever ongetwijfeld de juiste kern aanwezig was, die degelijke ephemere literatuur in onze huiskamers zou hebben kunnen brcngen, zoo was hij als persoon, v Oeral in deze dagen, dat hij vervuld was van de modern-theologische vraagstukken, dat Da Costa overleed, dat hij in nauwärde relatie wam met Pierson en met Zimmerman en dat hij Potgieter had ontmoet in hun gemeenschappelijk voor het dichterlijk genie van Da Costa, zoozeer vervuld van de idealen, die zijn vrienden hem op het gebied van literaire unkennen, dat de berekenende uitgever erging in den enthousiastischen persoon. Zoo is dan eigenlijk het Zondagshlud niet te stellen op de rekening van den handelsman, maar wel op die van den bevorderaar van deger lijke en goedkoope lectuur. En het zal den eerste een harden strijd gekost. Hebben, na 15 maanden op den laatste de over-winning te behalen; „der wetenschap dienst te doen, is des uitgevers plicht; zich haar ten believe nit te kleeden, is en maatschappelijke zonde,.... een wetenschappelijke onderneming op te geven, die.... uw naam met.... loftuiting vermelden zal, maar die zeer zeker uw kapital schromelijk beredigt, is.... een harde strijd, die niet onbedachtzaam aangegaan mag worden" Die strijd was daarom des te bezwaarlijker, omdat Kruseman den grootsten lof op zijn onderneming kreeg. Enkele citaten mogen daarvan ten bewijze strekken: „Niet vele nommers zagen het licht of het Zondagsblad voor 1860 werd reeds door velen geacht eene eervoUe plaats in de Bouwstoffen Dl. 1 biz. XVIII vlg. 504 ZONDAGSBLAD. 1860. joumalistiek van ons land te verdienen, en zijn inhoud waar-dig om niet geheel het lot te deelen van dag- en weekbladen een vlugtig bestaan". „No. 10 Zondagsblad is voortreffelijk; verreweg het beste geloof ik" 2. ,/t Blad krijgt of heeft reeds naam". , Wat is uw Zondagsblad toch een mooi blad!.... Maar het is te goed om veel vogtie te hebben. Het is zoowat het midden tusschen K, en L, Bode^ Spectator^ Eng. Athenaeum — en de g "Neu" couranten. Maar H is mooi". "Ik betreur het let van het Zondagsblad en nog meer den pris dien het u kost. Maar er is toch een troost: de font ligt niet aan de Redactie, want deze was in den laatsten tijd nit-muntend, getuige het laatst verschenen nummer, dat inderdaad voortreffelijk is". "De Heer Thijm doet wakker zijn best contra Huet, den oppervlakkigen Neoloog. De stijl dier opstellen in het, zondagsblad" is, echter wel wat al te zwaar, om te verduwen. Intusschen, "elke voge" enz." "Ik kan U de verzekering geven dat het [Zondugsblad] meer en meer wordt geestimeerd en dat door de meest competente boordeelaars. Nog dezer dagen hoorde ik in een kring van profess" Oren met den meesten lof van het blad gewagen; 't zou waarachtig jammer zijn dat het moest bezwijken'. Thans is het Zondagsblad vrij wel vergeten; maar zij die er kennis van namen zijn nog steeds vol van lof voor deze grootsche schepping. Een oordeel uit den laatsten tijd wil ik hier afdrukken en wel daarom — ik moet mij er om verdedigen, omdat de schrijver Joh. Enschede mij zoo na in den bloede bestaat — omdat Kruseman zelf blijkbaar gewicht hechtte aan Europa.Boekbeoordeelinyen en aankondigingen. Am8t.1860.blz.160. Brief van Bugs Februari 1860. Brief van Van Limburg Brouwer 3 Juli 1860. Brief van Fred. MuUer 28 Januari 1861. Brief van Buijs 2 Februari 1861. Brief van Dr. Wap 27 Februari 1861. Brief van Buijs 2 Maart 1861. ZONDAGSBLAD. 505 die appreciatie. Onderstaande brief is het eenige geschreven i860, stuk^ dat Kruseman in zijn eigen exemplaar^ zijn ooilam^ zoo als hij het noemde *, legde. Haarlem 18 Februari 1889. Geachte Heer Kruseman, Tengevolge van een paar dagen afwezigheid uit de stad vol doe ik eerst nu aan uw verzoek om terugzending van het exemplar Zondagsblad. Beeds te lang hield ik het mij. Thans lag het in onze redactie-kamer omdat ik er op gesteld was dat de Heeren redacteuren [der Oprechf^ Saarletmche Courant], er kennis van namen. Ik zelf had het geheel doorgezien en grootendeels gelezen. Want hat „doorzien" werd van zelf „lezen“ Welk een keur van deelijke pennen hadt ge ter beschikking. En met welk een blijkbare lust en ijver zetten zich aan den arbeid! Evenmin als men het zich verklaren kan dat in dien tijd een Amsterdamsche Omnibus Maatschappij geen bestaan kon vinden, evenmin kan men zich nu voorstel- Len, dat een blad, dat in menig opzicht aan het weekblad "de Amsterdammer" als voorbeeld kan gesteld worden, in die dagen geen geschikte lectuur geacht werd. Ge hebt mij gezegd dat het "aan zijn deelijkheid is gestorven." Van naakte deelijkheid is men ook thans niet ge-diend: gij en ik ook niet; maar wanneer die deelijkheid, zooals bij het Zondagsblady in zoo sierlijk kleed is gesto-ken, dan is het zeer opmerkelijk, dat een uitgever, zoo als gij destijds waart, er niet in kondt slagen het tijd-schrift ingang te doen vinden. Dergelijkke gunstige uitgen waren uit den aard der zaak niet te verkrijgen geweest zonder veel zorg, en zelfs met die zorg kan het, waar vele personen moeten samenwerken tot e En dösliche, niet uitblijven of möglich zich zouden voordoen. Het 1860. was vooral under den nieuweu redacteur, dat die moeielijkhe-den kwainen. Quack verbond nieuwe krachten aan hei blad; betgeen in enkele nummers over de binnenlandsche politiek geschreven werd in Haagsch geheuvely berokkende onange-naamheden aan van Limburg Brouwer. De bedelde stukken toch, waarvoor hij ten onrechte als de schrijver werd aangezien, noopten hem zijn medewerking aan het blad op te zeggen, wilde hij protesteeren bij zijn politieke vrienden tegen het loopende gerucht en zijns ondanks was Kruseman verplicht om een polemiek — en een heftige aanval was te verwachten — in de Arnhertische Courani tegen het Zondagshlad te vermijden in het nunimer van den 30 December af te drukken, dat Van Limburg Brouwer „voorloopig niet meer als medewerker Aan het „Zondagsblad" wenscht te worden aangemerkt." En meer van soortgelijke quaestics zouden aan te stippen zijn, die het orgaan al meer en meer achteruit hielpen, niet om de personen, die door een ander vervaugen Mcrden, maar wel om het eenigszins weifelend karakter dat het blad daardoor kreeg. Dat innerlijk weifelend karakter vond een formeel kenteeken in het uiterlijk van het blad. Eerst een breed zwarte lijn over de geheele breed te van de eerste pagina, waardoor deze in twee deelen gescheiden was; het bovenste deel van een gefallen van een für seuilleton bestemd; later de geheele eerste bladzijde voor artikelen bestemd; daarna weer terugkeer tot den eersten vorm; en wellicht zou een geduldige vergelijking meer dergelijke veranderingen aan het licht kunnen brengen. Maar ook de maandelijksche uitgave moet juist om de aangekondigde reden van hajir verschijnen er niet toe medegewerkt hebben, een indruk te Qi^s^w van een met vaste hand gestuurd schip. leder op zich zelf kleinigheden, maar in verband en samenhang. beschouwd te samen belangrijk genoeg om geen al te vast vertrouwen in het blad te geven. Dat vertrouwen althans wist Kruseman niet op te wekken en zulks werkte natuurlijk ongunstig ongunstig on het debiet. En al konden de tijdge norden de reden van achteruitgang formuleeren, hetgeen zeerte betwijfelen is, Kruseman en de redactie zouden dat naturlijk tegeuover de buitenwereld niet hebben willen noch mogeii. ZONDAGSBLAD. • 507 In het entstand van couranten als het Handelhlad en de Nieuwe Rotterdamsche (Jour ant kreeg het dagbladzegel de schuld en Robide van der Aa luidde als Robrecht van Peene in zijn Haagsch gekeui?el op dien grond het Zondagablad in het laatste nnmmer nit: „De onraogelijkheid voor een gewoon particulier, om in Nederland een dag- of weekblad op te rigten, is op nieuw bewezen door het mislukken van het Zondagahlad. De tegenwoordige uitgever daarvan, wiens naam in onzen vaderlandschen boekhandel door menige koene onderneraing gunstig bekend is, had zich, sedert hij door aankoop eigenaar van dit blad geworden was, ten doel gesteld dit in een orgaan te herscheppen waarin letterkundigen van vrijzinnige beginselen en vooruitstrevenden ge Est vrij en zelfstandig hunne meening kon- den uiten. Aanvankelijk mogt die poging goed gelukt heeten; na eenige weifeling wist het Zondagshlad zich te midden der reeds bestaande bladen een nog niet behandelde taak uit te kiezen; in die kringen waar het bekend was, wekte het meer en meer belangstelling; na vijftien maanden waren de onderneming echter zoo hoog gestegen, dat de uitgever zich ondanks wel verpligt zag die te staken. Had de zegelbelasting niet bestaan, hij had met dezelfde geldelijke opoffering de proef minstens eens zoolang kunnen voortzetten, vooral door ruime kostelooze verspreiding de nieuwe ondernming meer algemeen bekend kunnen maken. Ware het Zondagsblad dan nog geene voldoende belangstelling van het Publication ten deel gevallen, dan eerst zoude men naar waarheid de onderneming mislukt kunnen noemen; nu is haar ondergang slechts te wijten aan een belasting die alle ontwikkeliug eener naar waarheid onafhankelijke dagl)ladjers tegeulioudt. Of zoude men in een industrieel de zelfstandigheid misprijzen, die slechts eigen zaken drijven wil en niet als zaakgelastigde eener of andere vennootschap oj) wil treden? Zoo zulk een gemeen- 508 Werp van wet op het regt van zegel is in gereedheid gebragt. Behalve toch verbeteringen, die de tegenwoordige wet noodig heeft, kommen daarin beginselen voor, die niet langer kunnen blijven voortbestaan, en die altbans in lijnregten stryd zgn met de beginselen, door dit Gouvernement gehnldig. „Ik heb hier het oog op bet zegelregt voor gedrukte stukken en voor advertisementifin. Wanneer ik hier van gedrukte stukken spreek, bedoel ik niet enkel de buiten- en binnenlandsche dagbladen, maar ik bedoel gedrukte stukken in die ruime beteekenis, waarin art. 23 der wet van 3 October 1843 ze heeft aangeduid, namely: „Alle dagbladen, couranten, „nieuwspapieren, nieuwstijdingen, periodieke werken of tgdschriften, cata- Jogussen of notitie van boeken, kunstvoorwerpen, meubelen en andere „goederen, prijscouranten, prospectussen, aankondigingen en berigten nit- „gegeven, ter lezing gelegd, aangeplakt, rondgevent of verspreid, of op „eenige andere wgs in omloop gebragt wordende, van welken aard, in- „houd of bestemming o ok, zelfs in den vorm van brieven of circul aires; „en wijders alle adressen van woning of woonplaats." „Ik vertrouw, Mgne Heeren, dat gy met de Regering zult willen medewerken, om eene zoodanige weldaad aan Nederland te schenken en de pers te bevrijden van banden, waaronder zeg te lang reeds gezncht het zegelregt op al de bovenstaande gedrukte stukken wordt afgescbaft.” „Wij mogen dus binnen kort een wets-voordragt van den Minister verwachten, waarbij het zegelregt op al de bovenstaande gedrukte stukken wordt afgescbaft.” „Wij hiermede het oordeel van de Asmodee (1864 n**. 10 overgenomen in het Nieuwsblad voor deti Boekhandel 14 April 1864), dat voor de verheffing van de Xederlandsche journalistiek allerminst Heil zag in de voorgestelde afscbaffing. CHRISTELIJKE VOLKS-ALMANAK. 509 Kurken bij hetgegen zij den vorigen eigenen Yan Kampen had 1860, opgebracht, omdat Kruseman er eigenen verandering in bracht en dezelfde redacte behield. Het was met goedvinden van de redacteurs De Genestet en C. P. Tiele en van den uitgever zelf, dat hij dit jaarboekje in September 1859 van P. N. van Kampen overnam; in de laatste jaren toch lagen zij telkens met elkaar overhoop, wegens minder geslaagde steendrukplaten. Onder voorwaarde van het aanblijven der redactie nam hij het aanbod van voortzetting aan voor 400 met ongeveer 1900 overige verschilende deeltjes. Veel verandering bracht Kruseman er niet in: alleen in den almanak vervielen op Tide's verzoek de namen der heiligen en de geden Kdagen. De omstandigheden zouden echter niet medewerken om dit jaarboekje een blijvende plaats te geven in Kruseman's waardeering. „In plaats van karakteristiek „chris-telijk" — welken titel Kruseman nochtans behield — werd de almanak bijna geheel belletristisch, schrijft Kruseman. Overigens leverde De Genestet aan dezen en den volgenden jaargang [1860 en 1861] eenige zijner fraaiste en later zo populair ge-worden verzen. Na De Genestet's dood [1861] ging de redactie op C. P. Tiele alleen over en verflauwde de medewerking. In 1862 trok Tiele zich terug en werd de redactie toevertrouwd aan Dr. E. Laurillard. Het gehalte, hoewel toenemende in gemoedelijkheid, daalde in letterkundig peil en mijne ingenomenheid met het jaarboekje verk Odeleverte erzeichnet. In Juni 1864 kwam Schadd met het voorstel den Almanak te kooen; hervan kwam echter niets, want op dezelfde fondsveiling in 1865 waar de Aurora in andere handen overging, kocht de Wed. J. C. van Kesteren en Zoon voor 950 het recht van voortzetting met omstreeks 9000 deeltjes vroegere jaargangen. De geheele uitgaaf had aan Kruseman een niet noemenswärterdige winst opgeleverd. Yan de zes jaargangen, die bij Kruseman verschenen is ongetafel de eerste, die voor de belangrijkste. Niet zoozeer om de bijdrage Werken door P. [A. Diele] of omdat Brief van C. P. Diele 24 Januari 1860. Het opstel is geteekend P...r. 510 CHRISTELIJKE VOLKS-ALMANAK. 1660. daariii voor het laatst voorkorat een bijdrage van Ina (Anna Dorothee van der ThoU, eerlang Mevr. Busken Huet) AU^ zeven, „dat stukje gloeiend mooi — en melankoliek" naar De Genestet's oordeel ', maar vooral om de voorrede die De G^nestet bij dien jaargang schreef. In die voorrede toch zette De Genestet, die door he Lezen van Huet's Brievefl over den Bijbel zich besist bij de modernen aangesloten had, zijn denkbeeld uiteen over christelijke lectuur voor het volk. Het was daarom, dat die voorrede als van zelf een eenigszins polemisch, apologetische tint verkreeg, die, al werd er nog vrij wat in het handschrift geschrapt, niettemin als het ware de richtig van den Christelijke Folis-almanak zou meenen te moet-en verontachuldigen. Als specnlatie van den uitgever kon die voorrede dan ook aan het debiet van den jaargang eer na-dan voordeel doen en met „bittere scherts" werd hij dan ook in de Europa besproken. Het debiet van deze en volgende jaargangen was niettemin vrij wel, zooals uit onderstaatje ten besluite blijkt. Ojilaag. Kosten. Debit. 1860 3000 1442.65 1760 1861 3500 1744.64 2080 1862 3000 1648.12 1760 1863 3700 1693.85 2600 1864 3700 1864.— 2400 1865 3635 1825.10 2300 In dat jaar 1865 ging de almanak op de fondsveiling over in eigendom van de Wed. J. C. van Kesteren en Zoon; de volgende jaargang werd uitgegeven door K. H. Schadd, echter sleclits een jaar, daar deze als een gevolg van zijn sinds den * Brief van De Genestet 10 October 1859. Herdrukt in Schetsen en verhulen van Cd. en Anne Busken Huet. Arnhem 1863 biz. 369. * P. A. De Genestet, Dichiwerken verzameld en uitgegeven door C. P. Tiele. Amst. 1869 Levensschets Dl. I biz. 47 vlg. 1860. Boekheoordeelingen en aankondigingen biz. 22. DE G^NESTET, LEEKEDICHTJENS. 511 1 Januari 1866 iugevoerde maatregel zijn fondsartikel sein alleen i860. voor rekening te leveren en zich geheel van commissiehandelte outhouden, zich er van wenschte te ontdoen en een opvolger moest vinden in de firma Loman en Verster, die sinds 1871 vervangen werd door D. B. Centen. Bij al hetgeen, dat op den duur dit jaarboekje voor Kruseman minder aangenaam zou maken, was het ovememen van het artikel zelf hem tot gewin: het zette zijn uitgevers-bakens uit. Beide de redacteuren, Tiele zoowel als De Genestet waren wel is waar geen onbekenden voor Kruseman, met beiden had hij. Reeds meermalen briefwisselig gehouden, de Christelike Volks-almanak echter gaf met hen een nauwärte relatie, met Tiele, die over eenige jaren De goddienst van Zarathustra zou schriven, met De Genestet, dien hij als medewerker voor het Zmidagsblad wist te winnen. Had met De Genestet de relatie tot nu eigenlijk in hoofd-zaak geloopen over bijdragen in verzamelwerken als het Scheffer-album; in de Aurora waren reeds meermalen bijdragen van zijn hand verschenen en reeds de jaargang 1855 had zijn portret gegeven. Die afbeelding was echter allesbehalve fraai uitgevallen. Taurel had er gansch wat anders van gemaakt dan de gecorrigeerde photographic, waarnaar hij moest werken, te zien gaf. De Genestet kreeg de proef te zien van zijn beelteinis en was er geenszins mede ingenomen. „Naar mijn oordeel en dat van mijn vrouw en vrienden, schreef hij den 24 October 1854 aan Kruseman, is de proef ongeluhkig heil ongelukkig. La hoofdzaak. In 1848 waren Kruseman en De Genestet echter reeds vermiedelijk met elkander bekend, want in het dossier brieven van dat jaar zgn eenige ongedateerde brieven van De Genestet betrefFende betrügen van de gedichten van Hasebroek en van Beets' vertalin-gen van Byron. De Genestet was al dadelijk in de gratie by Kruseman's letterkundige vrienden gekommen: den 2 October 1847 schrijft Van Zeggelen: „Ik beb dezer dagen P. A. de Genestet bij mg gehad. Een aardige jougen! Hy heeft gepasseerde Maandag met veel succes eene bydrage op H Genootschap gedaan". 1860. proponeer — als de latste proef niet beter is, niet geheelanders, er onder te plaatsen: P. A. de G^Destet — ist niet Goddank, dien ge op dit plaatjen ziet. Die kgkt, bij gratie der Natuur, Wat minder scheel, wat minder zanr; D6 heeft in *t leven nog wel schik, Ook zgn ^8 mans lippen niet zoo dik. Yooral hangt, noort of nimmermeer, Zgn onderlip zoo pruilend nedr. Zegt Eruseman: „Nun ja — maar t' is Toch zijn portret, zijn beeldtenis" — Dan liegen hg en h plaatjen saam, Slechts daarvoor teeken ik myn naam. „Met dit, grapjen" bedreig ik de Aurora. Die bedreiging was natürlich niet ernstig gemeend, hoewel Sam Jan zulks meende; De Genestet was er dan ook gansch de man niet naar om onaangenaamheden te zeggen, en Kruseman, die dat het voor hem als uitgever gewenscht kon zijn De Genestet zooals men dat pleegt te zeggen aan het lijntje te houden. Een bepaald aanzoek om een bundel verzen van hem ter perse te leggen kon moeielijk van Kruseman uitgaan. Gebr. Kraay toch te Amsterdam waren de uitgevera van De Genestet en de hevige concurrentie, die jaar op jaar, de Aurora en de Almanak Holland elkaar aan- Nl. zijn handteekening onder het portret. — Het versje werd met veranderingen afgedrnkt door Van Vloten in zyn Nederlandsch dicht en ondicht. Deventer 1862 Dl. II biz. 607. In verband met de moeie-lijkheden tusschen Kruseman, en Ter Gnnne en Van Vloten over het eerste deel van deze bloemlezing, weet ik geen verklaring te gevven, hoe Van Vloten aan dit gedicht van De Genestet kwam. Wellicht het hem eens getoond in de dagen, toen hg zyn uitgever nog had kunnen zyn; nk 1860 zal hy het hem ongetwyfeld niet afgeschreven hebben. — Het porlret is verkleind gere-produceerd in Ten Brink. Geachiedenis der Nederlandsche letterkund Amst. 1897 biz. 647. DE G]^.NESTET, LEEK EDICHT JENS. 513 (leden, moest zelf niet den schijn aannemen te willen overgaan In onedele mededingen tusschen de uitgevers Kruseman en Kränze. Niettemin bleef de wensch levendig bij Kruseman ook dien dichter aan zijn fonds te verbinden en dat nog te meer, omdat zoovele van De Genestet's gedichten juist hun ontstaan te danken hadden aan Haarlem's omstreken i de aan-koop van den Chrisfelijken Volks-almanak moest hem uit dat oogpunt alleen reeds aangenaam zijn. Het was dan ook geenszins af te keuren tegenover Kraay, die voor het laatst 4 jaar te voren kopy van De Genestet ter perse gelegd had, dat Kruseman in 1860 aan De G^iestet de toestemming verzocht en verkreeg zijn uitgever te mogen zijn, wanneer hij er toe overging zijn verspreide gedichten te. verzamel En, en te minder was dat te laken, daar de meeste dier gedichten juist in de Aurora en in den Christelijken Volks-almanak verachenen waren. In een oogenblik van onbedachtzaamheid gaf De Genestet ze toch aan Kraay, zijn LaaUte der eerste. Als een pleister op de wonde werd aan Kruseman aangeboden een aantal losse rijmpjes, die voor het meerendeel reeds in De Gids en den Christelijken Folksalmanak verschenen waren, „modern- theologische sneldichten,” die bij Kruseman als uitgever van de Brieven over den Bijbel wel op zijn plaats waren. „Hoe men zich vergissen kan, zegt Kruseman. Met eenig tegenstribbelen nam ik dit aanbod an; op de andere verzen had ik prijs gesteld; met die „8nip- „Pers" was ik evenmin ingenomen als tevreden en radde hem de verzameling daarvan zelfs af." Kruseman nam het aanbod dan maar aan en De Genestet, die destijds door allerlei om- Geheel Bloemendaal behoort aan den dichter. Daar is schier elke plek de geboortegrond van een vers of van een dichterlgken inval.... Het is meer dan een spel der fantasie, wanneer wg den dichter aan zyn Bloemendaal ternggeven." (A. Pierson. Inlimis, Vierde drnk. Amhem. D. A. Thieme. 1873 biz. 639 vlg.) — In de vorige drnkken van Intimis komt dit hoofdstnk Langs het kerkhof naturlgk niet voor. Zg verschenen in April 1861, vier maanden na de Leekedichtjens, drie maanden voor De Ginestet's overladen. Ten Brink. Geschiedenis der Noord-Nederlandsche letteren in de XIXe eeuw. Amst. 1889. Dl. Ill biz. 111. Bouwstoffen Dl. II biz. 43. Dl. OENESTETE LEEKEDICHTJENS. 1860. Standigheden nu jusqu'au juist niet in een zeer opgewekte stemming verkeerde, ging zijn arbeid van vroegere jaren verzamelen en met haast aanvullen met rijmpjes van hem zelf, met versjes van Potgieter en van Allard Pierson'; „ik moet pro-fitteeren van mijn goeden luim — en maak dus maar wat voort," schreef hij eens. Natuurlijk, dat Huet, die den grooten stoot er aan gegeven had om Kruseman voor het voorstel te winnen, zijn Scheri)en blik ook nog eens overieder regeltje liet gaan en, naar ik denk, zal juist de bespreking met Huet over de Leekedichfjens Kruseman's eersten tegenzin in warme ingenomenheid hebben doen overgaan nog voor het ter perse leggen van het erste vel. Ik trek die conclusie uit de oplaag van den Eersten druk (1500 exemplaren). Een uitgever toch, die slechts matig ingenomen is met een kopy en zelfs, zoals Kruseman het hier will doen voorkomen, hoegenaamd geen sympathie er voor heeft, verwacht naturlik diezelfde stemming eveneens bij het publiek. Want meent hij, dat het publiek er ingenomen mede zal zijn en zich dus kooplustig zal betoonen, dan zal hij, behoudens enkele gevallen, als handelsman zeer. Dat N°. 63 (Slichtelijke uren) van Potgieter afkomstig is, staat zoo goed als vast door de daaromtrent gekoesterde meening van De G^nestet's naaste familiebetrekkingen. Evenzoo wordt N°. 69 {Voor schriftvevhlaardcvs) door De G^nestet zelf aan Allard Pierson toege-schreven: in het handschrift der Leekedichtjetis schrgft. "Hg: "69 — Voor schriftverklaarders. "Een vier van A. Pierson in den Christen voor beginnende: 0 Heeroom, wat smart Die noot is zoo hard etc." Beid der dichtjes zijn in den eersten drnk gemerkt met een kruisje. Om dezelfde reden moet ook N°. 68 (/n nomine Dei) niet aan De Genestet toegeschreven worden, al is de kopy daarvan, evenals van N''. 63 door De Genestet eigenhandig geschreven. Twyfel aan de echtheid is om dezelfde reden geoorloofd omtrent N". 12 {Geloof en Kritiek) en de door Dr. Dyserinck in De Tijdspiegel (1897 biz. 22) uitgegeven Unie. Brief van De Genestet LEEKEDICHTJENS. 515 zeker gesteld zijn op het bezit van de hem aangeboden i«5o. kopy. Hier, waar Kruseman 1500 exemplaren van een kopy laat trekken verwacht hij groot debiet; hij zelf moet dus reeds lang v<5(5r het verschijnen der Leek Einige heben, dat zijn nieuwe uitgaaf een zeer geschikt artikel zou kunnen worden. Hij bedroog zich daarin niet en in December 1860 verschenen de Leekedicktjen, versierd met een „geestig" vignetje door Steelink naar Rochussen. Onmid-dellijk bijkans gaf de Middelburgsche Courant er een buiten-gemeen waardeerende bespreking van; zij noemde De Genestet, zooals hij zich hier toonde „een waar poeet, verscholen onder een troep opgeschroefde en onnatuurlijke rijmelaars" De erste oplaag (1500 exemplaren) was spedig uitverkocht, een tweede (1000 exemplaren) volgde in December 1861, een derde (1200 exemplaren) in Januari 1863, een vierde (1000 exemplaren) in Maart 1864, en daarvan waren nog slechts 2 exemplaren overig, toen op de fonds veiling van den 9 Juli 1867 het kopyrecht voor /'565 o verging in handen van Gebr. Kraay. Wei een bewijs van het pakkende dat in die korte en kern- achtige spreuken en dichten gelegen was ; letterlijk dagelijks wer- den er in de eerstvolgende jaren exemplaren bij Kruseman aangevraagd ^. En in hoeveel handen bracht eerst Kraay ze nog, die er in 1867 een vijfden druk van ter perse legde, ze opnam in De Dichtwerke7i van De Genestet, waarvan in 1873 een volks-editie van /2.50 ^ en 1893 bij de Uitgevers- maatschappij „Elsevier" weer een achtste druk het licht zag, en in onze dagen Wolters te Groningen, die ze in zijn Biblio- ' 20 December 1860. — De Leekedichtjens werden eveneens in twee nitgayen van Kraseman besproken, door Bern. Koster Jr. (pseadoniem van Job. C. Zimmerman) in bet Zondagshlad van den 16 December 1860 en door A. Pierson in de Wetenschappelijke Bladen, (1861 Dl. I Boekaankondiging biz. 65). * Nieuivsblad voor den Boekhandel 11 Febmari 1864. ' „De Genestet is zeker popnlair, en men vindt zgne dichtwerken in twee keurig gebonden groot of klein 8° boekdeelen, op bgkana elke etag^re en in elke mabonyhouten boekenkast acbter glas. Maar iedereen beboort een De Genestet te kunnen bezitten; — bij zong zgne wellni- 33* 516 DE GEKESTET^ LEEKEDICHTJENS. 1860. theek voor Nederlandsche letterkunde opnam, waarvan ook weer twee uitgaven uitkwamen. Het is in het bijzonder deze uitgaaf, die voor heden de aandacht verdient. De Leekedichfjens, „wonderaardig" als ze zijn, vonden hun grooten aftrek door het hekelen van actueele onderwerpen, vooral van die welke in verband stonden met den strijd tusschen de moderne en de supranaturalistische godsdieust- leer; Mihi constat van Prof. Doedes, Jan Rap, een populaire uitdrokking, zij het ook in gewijzigde beteekenis aan dit diehtje verschuldigd —, De mafi van V ware midden, ze werden als zoovele anderen toen door ieder begrepeu; door ieder werden gevoeld waar de pointe school. En te verwonderen is dat niet, daar het vooral de moderne theologie was, welke in die dagen hier te lande de gemoederen beroerde van alien, die er prijs op Stelden, zij het ook als belangstellenden, deel te nemen aan het intellectueele leven van hun tijd. Bijkans veerte jaar na hun verschijnen, zijn voor het jongere geslacht veel onverstaanbar geworden en het is om daaraan te gemoet te komen, dat Dr. H. U. Meyboom de kostelijke, maar moeielijke taak ondemam, de uitgaaf van Wolters van een critische commentaar te voorzien, die al het gewenschte licht ontsteekt. Dende lederen voor het gansche Nederlandsche volk, voor oud en jong, en voor de laatsten by uitnemendheid. „Een lang gekoesterde wensch wordt dns nn vervald met de uitgave eener volks-editie van De G^nestet's Dichtwerken „Waarlgk, wy voorspellen de uitgevers, Gebroeders Eraay. en buiten-gewon suchen nieuwe onderneming, welke een van Neerlands meest geliefde Dichters onder het bereik brengt van al zijn landgenommen. (Nieuwshlad voor den Boekhandel 21 Maart 1873). Alberdingk Thijm in De Dietsche Warande Dl. V (1860) biz. 512. — Vgl. N^ 47. N. 29. — Vgl. J. I. Doedes. 1843, Biografische herinnehmen. Utr. 1894 biz. 132 vlg. N. 10. Ock de in de tweede aitgaaf (1896) van deze critische editie ge- citeerde verb andelin gen van Bergsma (1894), Mieras (1895) en Haider (1895) verdienen de lezing bij de verklaring der Leekedichtjens zelve. Ortbograpbisch is de spelling gevolgd, voor zoover ik die naging, van de De LeekedichtjenSy eerst door den uitgever verworpen, waren laeo. populair geworden; ze vonden waardeering, maar ook aanstoot: waardeering bij de modemen, aanstoot bij de orthodoxen. In Juli 1864 verscheen bij E. H. Tassemeyer te Eotterdam een klein boekje Rijrnypjens Door A. W. Bronsveld, Theo. Dr. en Pred. te Opheynert. Uterlijk is het geheel een pendant van De Genestet's boekje, in zijn geest lijnrecht het tegendeel. De Genestet stak hier en daar geestig den draak met de moderne leer in hare buitensporigheden, zonder tegen het beginsel zelf op te komen, de Rijmpjens gaan slag op slag bruusk tegen beiden in, A1 het poetische van De Genestet is bij den heer Bronsveld proza geworden, oordedelde Huet Waar De Genestet ondeugend is, is zijn navolger grof." De juistheid van deze critiek geheel voor rekening van Huet latende, blijkt er echter voldoende nit, dat De Genestet met zijn dichfjea een plaata in tallooze harten veroverd had. Waarom anders zou de confessioneele partij juist met een gelijksoortige u Itgaaf zich er tegen verzet heben? Twee uitgaven als twee antipoden. Kruseman's onde stadge noot A. A. Deenik MLz., Doopsgezind leeraar te Teraaard was doordrongen van De Genes tet's gulden woorden de aurea me-diocrita, te bewandelen en daarbij toch partij te kiezen. Wat verschijne, Wat verdwyne, Uangt niet aan een los geval. In voorleden Ligt heden, In het nu, wat worden zal. Komplete Dichtwerken. (Amst. 1869). Terwijl de door Kruseman uitgegeben drnkken spellen schooltjen, welgjen, leekedichtjens, is die n in de uitgaaf van 1869 verdwenen. Daarentegen drukt Meyboom evenzoo leekedichtjens, in plaats van leekedichtjens, in plaats van leekedichtjens (Tiele). De Gids 1864 Dl. IV biz. 184. — Herdrukt in Litterarische fautasien en kritiekcn. Haarl. z. j. 1)1. XV bl. 25. In zijn critische editie zegt Meyboom, dat met Dr. Humanus (N°. 106) Allard Pierson bedoeld is: De Nederlandsche spectator van 1866 (biz. 167) dat hier Kuenen „zoo naar 't leven geteekend" wordt. 1860. „Men meene niet, sch” Reef hij in Een woord vooraf van zijn Zoo straks te noemen uitgaaf, dat ik onze dichters van de XYP% XVIP« en XVIIP^ eeuw voor Leekedichtera wilden dooTgaan. Ik geloof niet, dat er in ons vaderland, in die tij- den ^n laat staan zoo velen aan de hooge eischen van dien naam heeft kunnen volfloen. In onze dagen, welker teekenen zooveel gunstiger zijn, is er nog maar een geweest, die zich zoo noemen mogt, en 'i laat zich niet voorzien, dat de door dezen opengelaten plaats spoedig zal worden bezet." Bij Van Baerle, J. C. de Lannoy, Bredero, Anna Roemers, Margaretha van Godewijek, Constantijn Huygens, bij dezen vooral waren reeds sporen te vinden van De Genestet's leekegeest en om dat in het licht te st ellen, en dardoor zonder zich partij te stellen toch partij te kiezen, liet hij bij S. R. Schaafsma te Dokkum verschijnen zijn verzameling Leekedichtjens van ouden datum, Verzen en rijmen van Nederlandsche dichfers. In tegenspraak met zijn eersten indruk had Kmseman toch volkomen in toepassing gebracht het honderdste leekedichtje: Praktisch. 