Werken uitgegeven door de Faculteit van de Letteren en Wijsbegeerte
En Jan heft zijn oogen op en ziet in den hoek, waar hij de beenderen geworpen had, een leelijk geraamte staan. Want op slag van twaalf uur waren de beenderen aaneen gekropen en daar stond nu de geest met een wit laken op zijnen rug. En hij was, och arme, zoo mager geworden van dat eeuwige rond- loopen, dat ge zijn darmen dwars door zijnen buik kondt zien. Jan beziet het spook een heelen tijd, en wreef aan zijne oogen, want hij dacht dat hij niet goed zag, maar zoodra ’t spook zich verroerde, zag hij duidelijk dat het een geest was. Ah, zei Jan, goeden dag, Pietje de dood! Hoe gaat het met — 128 — k galúf da (o)k 4 noh mir gezin em. Stóda ga ni in sint wilobars me at zilanokt6f? Ga zit dar idors mor áramujoh oyt, Jan stek. Si, zu na kuk of dray, en zu n fleska, da(d) zö a idors döht dun. Mor wa(d) zeg okik? k golûf irlok da(d) da kuka dór awan boyk zówa vale, want ge dróht dor on Ziléj di a Zür goswârokt is. As ga idors wilt médrinka, myte mor ônzits, zyla. De gist di sprak ni, mor a dé an tika me zons vinor, of da(d) am wa zega : komt is ir. Mor Jan di was völ ta slym um da(d) ni ta dun. Aporopö, zé am, pica krékolin, as ga dor wilt blayva stôn tut moraga vryh, dan mógda da(d) garyst dun, zylo, mor as okik van à was, dan gun okik wa(d) on t vÿr zite; want in din uk is t fl rymatik, en ga must is an valig upshara. A sa, mor zeht is, wa(d) tôl sprektagay? Zeh! is t van parlé frasé kontor ala mensa? Uk al ni? Got dan mor taryh nor a dútskist, drûhsak. Zeda van Got, sprekt; zede van dan dyval, vartrekt. Mor da gist di blef stôn en dé ni jders as me zone vinar tika dun, umda Jan zö bay om koma. Mor Jan di gun goryst vúrt me éta en zah in t gil nimar nor t spûk. me a uwe gezondheid? ’k Geloof dat 'k je nog meer gezien heb. Sta jij niet in Sint- Willebrordus met het Zielenoctaaf ? Ge ziet er anders maar armoedig uit, Jan Stek. Zie, zoo'n koek of drie, en zoo'n fleschje zouden je anders deugd doen. Maar wat zeg ik? ’k Geloof eerlijk dat de koeken je door je buik zouden vallen, want ge draagt daar een gilet, die à jour is gewerkt Als je anders zin hebt, moet je maar aanzitten, hoor. De geest sprak niet, maar deed aan Jan teeken met zijnen vinger, precies of hij wilde zeggen : kom eens hier. Maar Jan was veel te slim en deed het niet. A propos, zei hij, Pietje Krakeling, als je daar wilt blijven staan tot morgen, mag je dat gerust doen, hoor, maar indien k halúv da k 4 noh mir gezin em. Stódaga ni jin sint wilabars (!) me t silanokt6f? Ga zi tar jders mor aramujag oyt, Jan stek. Si, zu na kuk ov dray, en zu n fleska, da so wa widorz dóh tun. Mor wa seg okik? k halúv irlok da to kuka dór awam boyk söwe valo, want ha dróh tor on Ziléj di ja Zir gowârokt is. As h {dors wilt médrigka, myt3 mor ônzits, zylo. Da gis ti sprak ni, mor a dé jan tiks me sana vinar, ov da tam wá zege : komd iz ir. Mor Jan di was föl ta slym um da ni ta dun. Aporopö, zé tam, pica krókalin, as ha dor wild blayva ston tut moraga vryh, da mégdagay da harys tun, zylo, mor az kik fan 4 was, dan gun ekik am bica on t fÿr zite; want in din uk is t il rymatik, en ga must iz an valig upshára. A sa, mor zegd is, wa tôl sprektagay? Zeh! is t fan parlé frase kontor alo mensa? Uk al ni? Go ta mor taryh nor a dútskist, drúhsak. Zeda van Got, sprekt; zeda van dan dyval, vartrekt. Mor da gis ti bléf stón en dé ni jidarz az ma zone vigor tiks dun, umda Jan zó bay om komo. Mor Jan, di gun garyst fart mi jéton en zag in t hil nimor nor t spúk. ik injouw plaats was, zou ik wat aan het vuur gaan zitten; in dien hoek is 't heel rheumatisch, en je moest eens een valling krijgen. Maar zeg eens, welke taal spreek je? Zeg, is ’t van parler frangais contre alle menschen? Ook al niet? Ga dan maar weer naar je doodskist, droge kerel. Ben je van God, spreek; ben je van den duivel, vertrek. Maar de geest bleef staan en deed niets anders dan met zijnen vinger teeken doen, opdat Jan zou bij hem komen. Maar Jan at gerust voort en bekommerde zich niet meer om het spook. (1) Sint Willebrordus is een kerk op de grens van Antwerpen, nabij Borgerhout. 10 — 130 — As da(d) zu na al non îlon tayt gadyrt ot, siüh st alovar in, en da gist, din efta zon mógar pikals up en kwam zu stilakazón nor Jan en a dé mor altat tiks me zons vigor. Mor Jan di stun up ins up, en a rip téga da gist: Zeh, pirlala, k em akik 4 mor in dina ta zego, zyla; ga möht zu vol spréka as da(d) go mor wilt, mor van ma layf blayva, zyls, of ma wéra kwoy vrinds. As ga na noh wa(d) dihtar dâroft kôms, dan slôh akik di fles up owe liloks smúl kapot. Ga z6 ms gêre manon nek bréka &, k wét at wel, mor t zal ni wór zon, zyla. Ga kent ma noh ni manoko. Ds gist di stak zona vinger oyt en rokta ar me(d) on Jan zan jt, en up zon jt was ar sobit an il blayn gabrit. Wel nondaduma, rip Jan, wildagay zi ken3s me mo moka; t shaynt da(d) ga wáram ida et, gabyr. Mor zu zen ma ni gotraut, zylo, k zal okik a da(d) wel is aflira. Are, da(d) is t ista kúfka. En Jan di siüh nor t spûk me(d) an léga fles. Zyst up t shél van zone kop, mor a rokts da gist ni, want a sluh golak up da wint. " Dan wir Jan ist vér on gi kwót. A wilde da gist vastpaka en om up da gront smayta, mor da(d) gun ni, Als dat nu een heelen tijd geduurd had, sloeg het half een. en de geest hefte (hief) zijne magere pikkels (beenen) op en kwam zoo stilletjes aan naar Jan, en deed maar altijd teeken met zijnen vinger. Maar Jan stond op en riep tot den geest : Zeg, Peerlala, 'k heb je maar een ding te zeggen, hoor: je mag zoo veel praten als je maar wilt, maar van mijn lif blijven, hoor, of we worden kwade vrienden. Als ge nog wat dichter durft komen, sla ik die flesch op je leelijken smoel aan stukken. Je zoudt me gaarne den nek breken, eh? ’k Weet het wel, maar ’t zal niet waar zijn, hoor. Je kent me nog niet. manneken. — 181 — Az da su na jal non îlon tayt hadyrd ot, slúg at alavor în, en do gis tin efta za môgor pikalz up en kwam zu stilokszô nor Jan, en a dé mor alta tika me zanoa vinor. Mor Jan di stun up inz up, en a rip tego da gist: Zeh pirlala, k em skik à mor în dina ta zega, zyla; ga môht su vól sprékan az da ha mor wilt, mor va ma layv av blayva, zyle, of ma wéra kwoy vrinds. As ha na noh wa tihtor dâroft komo, dan slóg okik di fles up awa lilak3 smúl kapot. Ga zó ma géra mana nek brékan é, k we tat wel, mor t sal ni wór zen, zyls. Ga kent ma noh ni, manoko. Da gis ti stak sana vinar oyt en rokton ar me jon Jan zan jt, en up san jt was ar sabit an il blay nabrit. Wel nondaduma, rip Jan, wildagay zû kenos me mo moka; t shayn ta ha wáram ijden et, gabyr! Mor zu ze ma ni hotraut, zylo; k sal okik a da wel iz aflira, Are, da s t ista kûfko. En Jan di slih nor t spúk me jan léga fies, Zyst up t shël van zana kop, mor a rokta da gist ni, want a sla halak ub da wint. Dan wir Jan ist for anuj kwót. A wilde da gist fastpakan en am ub da gront smayta, mor da hug ni, De geest stak zijnen vinger uit en raakte er mede Jan aan zijn hand aan, en op die hand was onmiddellijk een heele blaar gebrand. Wel verdomd, riep Jan, wil je zoo kennis met me maken; t schijnt dat je warme handen hebt, gebuur. Maar zoo zijn we niet getrouwd, hoor; ’k zal je dat wel eens afleeren. Daar, lat is 't eerste oorvaagje. En Jan sloeg naar 't spook met een ledige flesch, juist op 't scheel (schedel) van zijn hoofd, maar hij raakte den geest niet, want hij sloeg als op den wind. Dan werd Jan eerst voor goed kwaad. Hij wilde den geest vastpakken en hem op den grond werpen, maar dat ging niet, — 132 — want zu tay as da(d) am doht da(d) am da gist vast ot, vylde am nimondals. Past up, zyls, rip am, da(d) dyrt na al lank ganuh; ga kynt mor is gá gon zega, wa(d) da(d) ga van may myt ema. Worum komdogay ir rÿzs zÿks, €? k em okik umos gin aféras me(d) 4 of me(d) aw il famila. Lot ma dan garyst en got ón. Mor ds gist dé ni idors as tika dun en nor da dór waysa. Jan di pakte zone kidolor en zé téga da gist : ale, lot zin wa(d) da(d) ge van may myt ema. Alé, got vor; k zal akik ahtar a gon. t Spúk dé da dór Opa en wés Jan nor don trap, mor Jan di was slymar as da(d), an zé mor altat : got zelaf vór, want as am was vór gagon, dan ot da(d) spúk am zékar da nek gebröka. Zu kwóma zo up dan dyr banéja in da gik en dor lah ne zarak me(d) nan ayzoro rink, din ar in vast was. t Spúk wés on Jan da(d) om di zârek must upefs, mor Jan di bagost ta laha en a zë : jô, ga aut mo Ir wa(d) var dan Ôp, bryrko. As ga gina mekanik in Awa zak et, zylda noh al lik móga rogtlûpe. Eft zelaf da stin up, want ik kan okik da(d) ni. want als hij dacht dat hij den geest vast had, voelde hij niets Pas op, hoor, riep hij, dat duurt nu al lang genoeg. Je kunt me maar eens spoedig zeggen, wat je van mij moet hebben. Waarom kom je ruzie zoeken, eh? 'k Heb immers niets met u of uw heele familie gemeen. Laat me dan gerust en vertrek. Maar de geest deed niet anders dan teeken doen en naar de deur wijzen. Jan pakte zijnen kandelaar op en zei tot den geest : kom aan, laat zien wat je van mij moet hebben. Kom, ga voor, ik zal achter je gaan. ’t Spook deed de deur open en wees Jan naar den trap. maar Jan was slimmer en zei maar altijd : ga zelf voor, wan! — 133 — want su tay az da tam doh tatem da gist fast ot, vyldon om nimandala. Past up, syla, rip am, da tÿrt na ja lank hanuh; ga kynt mor is ha gon zege, wa ta ha va may my tema. Worum komdogay 1 rÿzs zyke ne? k emakik umss hin aféras me ja of me jaw il famila. Lo ma da noryst en god 6n. Mor da gis té ni jidorz as tika dun en mor nor da dor wayzoa. Jan di pakte zene kjĳdelor en zé téga doa gist : alé, lot sin wa ta ha va may my tema. Alé, go fór, k sal akik ahtor a gon. t Spúk dé ta dór Open en wés Ja nor den trap, mor Jan di wa slymor az da, en zé mor altat : go sels för, wan ta sam was fór gagon, da no ta spú kom zékor da nek hobröko. Zu kwôms z ub dan dyr banéjan in da gik en dor lah ne zarak me non ayzors rink, di nor in vast was. t Spúk wé zon Jan da tam di zarak mus tupefa, mor Jan di bagos te lahan en a zé : jô, g aut m ir wa far don op, bryrks. As ha gina mekanik(') in Awa zak et, zylda no ha lik mégo rontlúpa. Eft selav da stin up, wan ti ka nokik da ni. nn rrr ee indien hij was voor gegaan, zou de geest hem zeker den nek hebben gebroken. Zoo kwamen zij op den duur beneden in de gang, en daar lag een zerk met een ijzeren ring, die er in vast was. 't Spook wees Jan, dat hij dien zerk moest opheffen, maar Jan begon te lachen en hij zei : Ja, ge houdt me hier wat voor den gek, broertje. Als je geen mécanique in je zak hebt, zal je nog lang mogen rondloopen : Hef zelf den steen op, want ik kan het niet. (1) Conscience zegt nikanik; dit woord is nu onbekend, — 134 — De gist din efta da stin up, en dorondar was ar na grita pyt, wor da(d) dar dray grût ayzar pots in stuns me gawa gelt in. En zutay as Jan da(d) gelt gazin ot, bagost da(d) spak to spréko. Zida ga da(d) gelt? vrüh at on Jan. Wel gay viza litsman, ga sprekt golak vloms? Na bagina ma makidara ta varstón. Frjs kan okik toh ûk, zyla, want k em vayf jor godint! — en vivan ampolajon! Jó, k zin akik zu it blinka da(d) noh al git up stykskas van twintoh fran trekt. Da gist din olde da dray pots oyt da pyt en zé me an ola stem. Da(d) zen dray pots me gelt, di ok ot wehastdka vor da(d) ik dút was. Vor da(d) ga dat wort! rip Jan il verwondert. Zedaga dat? Da(d) zöde ni zege, zylo. k Galúf da(d) ge ma dor wa(d) wilt ways môks. Mor ds gist di ldstarda dor ni nor, en a zé: ik em akik in da el myta brida zu lank tut da(d) di pots zowa gevond wöre, — en na eda gay ma oyt ds el verlost. Em akik 4 oyt da el verlost? rip Jan; dor em ik na spayt De geest hief den steen op, en daaronder was een groote put, waarin drie groote ijzeren potten stonden, met gouden geld. Zoodra Jan dat geld gezien had, begon het spook te spreken. Zie je dat geld? vroeg het aan Jan. Wel gij zonderlinge landsman; ge spreekt, zooals ik hoor, Vlaamsch? Nu beginnen we malkaar te begrijpen. Fransch kan ik toch ook, hoor, want ’k heb vijf jaar gediend, — en vive Napoléon! Ja, 'k zie zoo iets blinken, dat tamelijk wel op stukjes van twintig frank gelijkt. — 135 — Ds gis ti nefta da sti nup, en dorondar wa sar na grûto pyt, wor da tar dray grû tayzor pots nin stuna me hawa gelt in. En zu tay as Jan da helt hazi not, bagos ta spúk ta spréko. Zida ga da helt? vrü ga ton Jan. Wel gay vize litsman, ga sprekt galak floms? Na baginama makjidara ta varstón. Fris ka nakik to hûk, syla, want k em vayf jór gadint! en viva nampolajon! Jó, k sin akik zu wid blijke da no gal gû dup stykskos fan twintoh fran trekt. Da gis ti nolda da dray pots noy ta pyt, en zé me ja nola stem. Da sen dray pots me helt, di k ot wehastöka vôr da dik dat was. Vér da ha dat wort! rip Jan il varwondart. Zedaga dat? Da soda ni zege, zylo. k Holúv da he ma dor wa wilt ways môks. Mor ds gis ti ldstarda dor ni nor, en a zé : ik em okik in d el myta brida zu lank tu ta ti pots zowa gavonda wôrs, — e na wedagay m oy t el varlost. Em aki ka woy t el varlost? rip Jan; dor e mak na spayt De geest haalde de drie potten uit den put, en sprak met een holle stem : Dit zijn drie potten met geld, die ik had weggestoken, vóór mijn dood. Vóór je dood? riep Jan heel verwonderd uit. Ben je dood? Dat zou men niet zeggen, hoor. ’k Geloof dat je me daar wat wijs maakt. Maar de geest luisterde daar niet naar, en zei : ik heb in de hel moeten branden, zoo lang tot die potten zouden gevonden worden, — en nu heb je me uit de hel verlost. Heb ik je uit de hel verlost? riep Jan uit; daar heb ik — 136 — van. Ga zet na shûno jure. k Zal ar mor van zwaygo, want mon blit kokt al. Na brit akik ni mir, zé da(d) spûk; are, dor is man it, vylt, na is za ilamol kaut.... Morsi var da gútat, zé Jan, aut a pikalbindas mor stilokas toys. Zu waynah komplamento as môgolsk. Ik ken a, vógal, ga zet dan dyval ta plat. Si, z8 ot spúk, van di dray pots me gaut, varzyk ok 4 da(d) ga ar ino van on dan árama geft, inan on da kârak um miss vor man zil ta dun, en... Ola, rip Jan, da(d) varwens okik an bide, zyle. Zen okik awa kneht? Ga mokt dor gin slehta rékonin. En wa(d) zal akik dan ema? Néja, mor as ar wa(d) drigkhelt Svarshit, dan zal akik ot dun. — Ga ze gay umes toh rayk ganub, al gode zu sleht gaklit in t pytoka van do winter. A wel, wa(d) zegda? Dan dards pot, zét da gist, din is vor a. Vor may! rip Jan zu blay as na karmisfogal, wel Simanis, dar wor akik noh stópal zot van. Komt ir, k zal a is kyss up a postalayna kóko3. En Jan di sprun up van ardz3; mor a strynkoldon en a vil in da pyt en zo liht oyt! t slúh Zyst în yr. ‘me nn waarachtig spijt van. Je bent een mooie jongen. 'k Zal er maar van zwijgen, want mijn bloed kookt al. Nu brand ik niet meer, zei het spook; daar, hier is mijn hand, voel, nu is ze heelemaal koud... Dank je voor de goedheid, zei Jan, houd je pikkelbeentjes maar stilletjes thuis. Zoo weinig complimenten als mogelijk. Ik ken je, vogel; je bent den duivel te slim. Zie, zei het spook, van die drie potten met goud verzoek ik je, er een aan de armen te geven, een aan de kerk om missen voor mijne ziel te doen, en... Hola, riep Jan, dat verwensch ik een beetje, hoor. Ben ik je — 187 — fan. Ga ze na shana juna. k Sal ar mor van zwaygs, want mam blút kokt al. Na brj dekik ni mir, zë ta spúk; are, dor is ma nit. vylt, na wi s ilamol kaut.... Morsi vor da gútat, z8 Jan, au da pikolbinéss mor stilokes toys. Zu waynah komploments nas mógoloak. I ke no, vógal, ga ze tan dyval ta plat. Si, z8 t spúk, van di dray pots me haut, varzy ka ka da har ina va non da nárama geft, ina non da karak u mise var mon zil ta dun, en... Ola, rip Jan, da farwen sokik am bica, zylo. Ze noki kawo knaht? Ga mok tor gin slehta rékanin. En wa sa lakik da nema? Néja, mo ra sar wa trigkhel tövorshit, dan za laki ka tun. — Ga ze ha wumas toh rayk honubh, al gode zu sieht hokli tin t pytaka van da wintar. A wel, wa segda? Dan darda pot, zé ta gist, din is för 4. Vor may! rip Jan, zu blay as no karmisfodgal, wel simanis, dar wor kik noh stópal zot fan. Komd ir, k sal a wis kysa nu po postelayna kôka. En Jan di spru nup fa nardzs; mora strynkolds nen a vil in da py ten za lih toyt! t slúh Zys tin yr. knecht? Je maakt daar geen slechte rekening. En wat zal ik dan hebben? Neen, maar indien er soms drinkgeld overschiet, dan zal ik het doen. Je bent immers rijk genoeg, al ga je zoo slecht gekleed, in 't midden van den winter. Welnu, wat ‘zeg Je. De derde pot, zei de geest, is voor jou. Voor my! riep Jan zoo blij als een kermisvogel, wel Seemenis, daar word ik nog stapelgek van. Kom hier, ’k zal je eens zoenen op je porceleinen wangen. En Jan sprong op van blijdschap, maar hij strunkelde en viel in den put en zijn licht uit! ’t Sloeg juist een uur. 11 Na was Jan in don dunkora. Pica da dat! rip am zu Aart as da(d) am kost, wor zeda, — € spuksko lif, komt is ir! k em okik 4 oyt da el varlost, na môgdogay may uk wel is oyt déza pyt varlosa. Mor t spúk was weh. Jan di kröp me völ mujte oyt da pyt en ropta zan kérs up. Dan gun am nor bóva en as am na zan ayga on bic gawaromt ot en noh twi fleskas ot godrunks, vil om in t slôp. s idarandohs dé Jan wa(d) da(d) da gist am gazét ot. A gaf no pot on dan arama, ne pot on da kárak en a tit na pot var zan ayga. En Jan was rayk, want in zons pot wéra wel ondart dyzat miljug. En Jan di wanda dan in a grit oys, en a ilt votÿr en pért, en a slip in a fliran bet en a drunk wayn, en a gun ala dôge up stamoné. En dor kwamp 2 váraka me na lage snoyt, en t var- telsaléa is oyt. Nu was Jan in den donkere. Pietje de Dood! riep hij zoo hard als hy kon; waar ben je, — eh spookje lief, kom eens hier! ’k Heb je uit de hel verlost, nu mag jij me ook wel eens uit dezen put verlossen. Maar ’t spook was weg. Jan kroop met veel moeite uit den put, en raapte zijne kaars op. Hij ging dan naar boven, en als hij zich nog wat gewarmd had en nog twee fleschjes had gedronken, viel hij in ’t slaap. ’s Anderendaags deed Jan wat de geest hem gezegd had. — 139 — Na was Ja nin dan dunkors. Pica da dat! rip am zu wart az da tom kost, wor zeda, — é spukska lif, kom di zir! k e maki ka woy t el varlost, na môgdogay may uk we li zoy téza pyt farlosa. Mor t spúk was weh. Jan di krop me fól mujta noy ta pyt, en ropta zan kêr zup. Da gu gem nor bóva ne na sam na ze nayge am bide howârom dot, e noh twi fleska zot hodrunks, vil am in t slóp. s idarandogz de Jan wa ta ta gis tem gozë tot. A gaf no po ton don árama, na po ton da kárak en a jilt na pot far zan aygs. En Jan was rayk, wan tin zana pot wóra wel ondar tyzat miljun. En Jan di winds ni na grû toys, en a jilt fotyr em pért, en a sli pi no flürom bet, en a drunk wayn, en a gun ala dôgo nup stamoné.. En dor kwam pa váraka me na lana snoyt, en t for- telsaléa ni zoyt. Hij gaf een pot aan de armen, een pot aan de kerk, en hij hield een pot voor zich. En Jan was rijk, want in zijn pot waren wel honderd duizend millioen. En Jan woonde in een groot huis, en hij hield voiture en paard, en hij sliep op een fluweelen bed, en hij dronk wijn, en ging alle dagen naar de herberg. En daar kwam een verken met eenen langen snuit, en + vertelseltje is uit. — 140 — DE GELIJKENIS VAN DEN VERLOREN ZOON. Dar wa zis na vent, en di na twi zöno. En da junksta dar van zé téga zana péra : vódar! gef ma t pôrt fan t hu ta ma túkompt. En da vódar ga vo nidar za pórt. Enigta dóga dor nór, pakta da junksto zón zen kliko neg klaka bayin en a trok or van dór, nor a vremt lit, wor da tam zan sens mi ta slehta wayva nubdé. En as am na jaloz ad uphasmért, kwamp or na gritan Gnarsnit in t lit, en onza kadé wist fan gin aut ni mir payl ta môka. Ay gun ar dan vandör, en gun bay nom bir um am dor as kneh ta varfra. Di zont am nor zom bûrderay um ub da várakos ta paso. En dor zö wam na géra zanam boyk mi tan dra fan da várakas havyld ema, mor gina mens gaf am ar It fan. Dam bagos tom in zan ayga nór ta denkan en a zé : ûvól boya zen dar bay ma vódar, di brût en alaz ema, en ik mut akik Ir van unor staravoa. K sal wehon en nor ma vódar gon, en k sal om zego : védar! K em kwót hadôn téga don ¿mal en téga na. K se nimor wêrt fa nawa zön ta zen; dai mi may as mi jina van a wárakfolak. En as am da na gozë tot, stun am up en gun nor za vódar. Mor as am noh far va noys was, kréh sa vôdar am in t th, en a wir ilogjs érdag on za nart. A kwam nor am ta galúpa nen vil ront zone nals, en kysta nom. En da zón zé : vôdar! k em kwót hadon téga don émal en téga na, en k sen nimer wért fan awa zón ta zen. Mor da vôdor ze téga da knehta : alé, mana, ga; old 4d besta klid en dai tam da dôn, stekt nan rink on zana vigor en trekt shünon on zan vite. Old úk t fet kalav oy ta stal, en du wa tat. Lot ons lakor sméra nen kármis 4ws. — 141 — Want mana zön waz dût, en a jis wer lévanda howöro. \ was farlóra ne na jis tary havonda. En dorup huy at izd bogins. Mor da nautsta zón waz up t felt, en as om wér kwam n al diht on zan oys was, úrda nom zige nen diss. A rip ind van da knehta nen vruh wa ta tar génda was. Wel, zé ton di, t iz a bryr dí taryg is hak6ma ne na vôdar got fet kalof lóta dútun, umda tom fris e nozond is tary eköme. Don autste shot in an friso koléra, a wa ni binagon. Dan wam da védor zelav boyta ne na bagos tam ta bide nen » smiko um mé bina ta gon. Mor da zôn ze téga za vôdor : wata? k em 4 na jal Got re tá völ jor gadint; k em al gadón wa ta ha ma gazé det, a va na wi lévo ne da ma nat is him boksk3 nof na ykalato kafa gagéva um ar man vrinds nis mi to traktéra, yt stón a kalof. Mor nä da ti lakara juge toys kompt, di na la git mi ira vartérd ét, nä wis t fetsta kalav ampor genuh för tenir. Mor da vódor zé: jugo! ga ze ga jumas toh jaltad bay lay, en wa ta fa may is, iz uk fan 4. Mêgs wo dan is ni sméra nen plozir méka? want 3 inksta bryr waz dit, en a jis wer lévanda hawdra; a was rlôrs ne na jis teary havonda. — 142 — AANHANGSEL HT. Toen Prof. J.-F.-J. Heremans op het vierde Nederlandsch Taal- en Letterkundig Congres (Utrecht, 222 September 1851) over het nut der dialectstudie sprak, wees hij op de vele gebrekkige uitleggingen van voor Hollanders onbegrijpelijke uitdrukkingen, welke echter voor Vlamingen minder onbe- grijpelijk zijn, omdat vele nog in Vlaamsche dialecten voort- leven. Zoo zegt hij o. a. : LS & LS = LS = LS R LS R e LS “ Nooit echter heeft iets meer het bewijs geleverd, dat de studie van de Vlaamsche dialecten wenschelijk is, dan de dwalingen, waarin een Bilderdijk zelfs, ondanks zijne ver- bazende geleerdheid vervallen is, wanneer hij, geboren Amsterdammer, zich vermat het Antwerpsche taaleigen in Trijntje Cornelis van Huygens op te helderen, ofschoon deze dwalingen dan ook getuigen van “ die onuitputbare inbeelding, van dit vindingrijk vernuft, „ die hem tot den eersten dichter van Nederland verhieven, maar in taal- kunde wel eens lieten strunkelen. “ Een paar voorbeelden denk ik hier niet onnoodig aan te halen. “ Francisco klaagt, dat hy zich van de “ waerdinne Marie. maar niet kan losmaken : hij kan haar met vergeten, * tat dat hij kamfers eet ,. Zoo luidt het bij Huygens. Mij dunkt. de zinis klaar en behoeft geene verdere uitlegging, te meer daar wij toch de eere hebben in de eeuw van den beruchten kamferkampioen Raspail te leven. En nogtans vindt Bilder- dijk, zonderling genoeg, in dezen kamfer, dien Francisco als antaphrodisiacum eet, eenen heiligen eed, die den kamp- vechteren afgenomen werd op leven en dood! Elders wordt de eigennaam Trui, Truitjen (Gertrudis), die te Antwerpen. als een gemeen naamwoord, op ieder Hollandsch meisjen toepasselijk is (!), met het Fransch, truie, eene zeug, een (1) Tegenwoordig is een Trui een lomp, onhandig meisje. =a — — 143 — * rarken verward, en moet oulie, dat niets anders is dan * ulieden op zijn Antwerpsch uitgesproken, den vogel van * Pallas, eenen uil beteekenen. De verzen uit Trijntje Cornelis, “ waar Bilderdijk die wilen weet te vinden, zijn echter te “ onkiesch om in deze vergadering te mogen worden mede- * gedeeld. De Rederijkers van den goeden ouden tijd waren, “ men weet het, op dit punt op verre na zoo nauwgezet niet * als wij. , Hierbij mag gevoegd worden dat Bilderdijk in : Ten minste sal hy nôse Vrauwke komen sien, in nô het Amsterdamsche nou meent te zien, terwijl het niets anders dan naar is. Ten slotte geeft Bilderdijk voor den dichtregel : .... we kunnen noch wel próten En urken eer hay komt de verklaring dat urken drinken beteekent. “ Lurken zei men bij ons, dat is zuigen To lurch in ’t Engelsch ,. Dat woord urken is niets anders dan het diminutief van uur, en de regel beteekent : we kunnen nog wel een uurtje praten, voor hij zal komen. Een weinig verder zegt Huygens : woôrt iee klayn urke lóter.... (was 't een klein uurtje later). Terwijl uit deze regelen blijkt dat de dialectstudie in vele opzichten van veel nut is, bewijst de vergelijking van de enkele voorbeelden uit Huygens met de moderne taal, dat er om zoo te zeggen geene verandering in de Antwerpsche taal is gekomen, gedurende de twee volle eeuwen, die ons van den schrijver van Trijntje Cornelis scheiden. Dit heeft zijn gewicht om hetgeen geschreven is tusschen die twee tijdstippen met een zekere mate van zekerheid te controleeren. | De beste bronnen, om de geschiedenis van eenen tongval op te maken, zijn zonder twijfel de verschillende stukken, zooals rekeningen, besluiten, in een woord de akten van allerlei soort van de stad, waar de tongval gesproken wordt. Die stukken worden dikwijls opgemaakt door menschen, die ter nauwernood kunnen lezen en schrijven, die volstrekt geen — 144 — denkbeeld hebben van cen algemeene omgangstaal, die altijd onder den invloed van hunne plaatselijke omgangstaal, van hun dialect schrijven, zoodat hun menige eigenaardigheid, alleen aan hunne taal eigen, ontsnapt en zoo een kostbare schat is voor het opmaken der geschiedenis. Zeker bevinden zich in de archiefstukken akten, door menschen van zekere geleerdheid geschreven, stukken, die minder dialectisch ge- kleurd zijn; men mag evenwel gerust beweren dat het den stellers dezer akten nooit te doen was om een letterkundige taal te schrijven, zoodat ook bij hen menige eigenaardigheid te vinden is. Nevens die bron, waaruit een rijk materiaal voor het Ant- werpsch dialect zou te putten zijn, hebben we de geschriften van te Antwerpen geboren of te Antwerpen wonende schrij- vers; onder dezen heeft men vooral twee van beteekenis, Anna Bijns in de 16° eeuw en Willem Ogier in de 18°. Beiden hebben getracht een zuivere Nederlandsche taal te schrijven, maar, wat bij de slechte inrichting van het onderwijs in dien tijd en bij gebrek aan gemakkelijke middelen van verkeer, onmogelijk kon uitblijven, zij hebben beiden den invloed van hun dialect ondergaan, en hun ontsnapten vormen, die met de vormen van hunne taal niet overeenstemden, welke afwij- kingen meestal aan hun dialect te wijten waren. Hier moeten we echter bij het aantreffen van afwijkingen voorzichtig te werk gaan; de schrijvers, die alle dialeetvormen wilden ver- mijden, kenden ongetwijfeld verscheidene der dialectische eigenaardigheden hunner klankleer; zij hebben in hunne werken die eigenaardigheden zooveel als mogelijk vermeden, maar, In hunne onwetendheid van een zuivere taal, gingen ze dikwijls te ver, en wijzigden ook vormen, die juist waren in minder juiste, omdat ze ook in die woorden een dialectische afwijking meenden te bespeuren. Voorbeelden zullen verder aangehaald worden. Ten derde bezit het Antwerpsche taaleigen een anderen schat, die vele tongnallen niet kunnen aanwijzen. Enkele schrijvers hebben, alhoewel geene Antwerpenaars zijnde, de taal van de in de 16° eeuw zoo machtige handelsstad gebezigd, om ze, in hunne blijspelen, in den mond van eenige uit het Zuiden uitgeweken bewoners van de noordelijke Nederlanden te leggen. In dit geval bevinden zich Hooft, Bredero, Huygens en Weijerman. In Hooft's Warenar spreekt een van de mindere personnages, Caspar de hofmeester, Antwerpsch (ef. regel 510 : “ Ick ick heb t' Antwerpen voor Hofmeester ghedient over dertich jaren ,); bij Bredero is de hoofdper- sonnage van zijn Spaanschen Brabander, een Antwerpenaar (cf. regel 5 : * O kayserlaycke stadt! Hantwerpen groot en raijck ,, en passim); bij Huygens, in zijne Klucht van Trijntje Cornelis, zijn Marie, Francisco, Paschier en Hanneken-uyt, Antwerpenaars; de klucht vindt plaats in de vroeger beruchte Lepelstraat, te Antwerpen; eindelijk spreken bij Jacob Campo Weijerman, in zijn klucht: “ De Bezweering vanden despe- raten Antwerpschen Courantier ,, al de personen, op een paar uitzonderingen na, Antwerpsch. Het spreekt van zelf dat al de uitdrukkingen, door die aan Antwerpen vreemde schrijvers, niet als echt Antwerpsch mogen aangezien worden. Ze gaven in hunne werken, al wat hen te Antwerpen, welke stad ze misschien bezocht hadden, of wat hen althans in den mond van hun bekende Antwer- penaars had getroffen; dikwijls konden ze aan de neiging om die voor hen barbaarsche taal te chargeeren, geen weerstand bieden, en overdreven de hun opvallende eigenaardigheden; een ander maal hadden ze de eigenaardigheden vernomen, maar de wetten, die het gebruik er van beheerschen, niet gevat, zoodat ze als Antwerpsche wendingen, uitdrukkingen bestempelden, die het onmogelijk konden zijn; weer een ander maal hebben ze niet met de noodige zorg op al de hun bekende eigenaardigheden gelet, zoodat niet zelden de alge- meen Nederlandsche vorm nevens den door hen gebruikten Antwerpschen staat, zoodat dubbelvormen voorkomen, waar- van ze zich zelf waarschijnlijk geen rekenschap hebben gegeven. Daarenboven moet aangemerkt worden dat, behalve de verschillen die hen getroffen hadden, er andere bestonden, — 146 — dialectische bijzonderheden, die ook hun dialect eigen waren, die hun ontsnapten, waarvan we geen spoor in hunne werken vinden, terwijl we toch met tamelijke zekerheid mogen besluiten dat ze bestonden. Ten laatste mag niet uit het oog verloren worden, dat het doel van de klucht- en blijspel- schrijvers, niet de zuivere behandeling van het Antwerpsch taaleigen was, maar wel door het ongewone der uitdruk- kingen den lachlust van het publiek te prikkelen. We zien het immers nog dagelijks, dat op onze tooneelen, het publiek behagen schept en gemakkelijk lacht met eenen boer, die zijn dialect spreekt of met eenen vreemdeling, die zich in gebroken Nederlandsch uitdrukt. Het komt er dan weinig op aan of het boersch dialect goed is, of de gebroken taal van den vreem- deling in de werkelijkheid zoo erg gebrekkig zou zijn; het is voldoende dat het publiek het ongewone bemerkt en dat het lacht. Maar door het dialect als middel om te doen lachen te gebruiken, moet de schrijver of tooneelspeler een lastig hin- dernis vermijden; hij mag dialectisch spreken of schrijven, maar moet toch steeds zorgen dat de toeschouwers of lezers hem kunnen begrijpen;om dat doel te bereiken, is het in vele gevallen noodzakelijk, dat hij zekere eigenaardigheden opoffert. Aangezien we voor die gevallen staan, kunnen en mogen we niet van een vreemdeling vergen of verwachten, dat hij volmaakt zuiver Antwerpsch zal schrijven. Daar dit academisch proefschrift te Gent werd opgesteld, stond de eerste en rijkste bron niet tot mijne beschikking. Ik ben verplicht geweest de gegevens van de verschillende schrijvers bijeen te brengen, en daaruit af te leiden wat de taal in de 17° en in de 18° eeuw zou kunnen geweest zijn. Wat ik hier dus aanbied, kan onmogelijk aanspraak maken op een historische behandeling van het dialect gedurende die eeuwen; het kan slechts eene schets zijn, waarin veel zal moeten verondersteld worden, wat later aan den toetsteen der eerste bron, aan de archiefstukken, zal moeten onder- worpen worden. _Van den eenen kant zullen we dus de Hollandsche schrij — 47 — vers hebben, die Antwerpsch poogden te schrijven, van den anderen kant hebben we Willem Ogier, eenen Antwerpenaar, die zooveel als het hem mogelijk was, de eigenaardigheden van zijn dialect wilde doen verdwijnen. Anna Bijns, die in de 16° eeuw schreef, behoort dus niet tot het bestek van dit geschrift. Als we de blijspelen en kluchten der vier Hollanders met malkaar vergelijken, treft ons al zeer spoedig dat de taal, door Huygens opgeteekend, het dichtst bij het nu nug ge- sproken Antwerpsch staat. Van Weijerman, die na Huygens schreef, en wiens Antwerpsch veel minder gelijkenis heeft met het moderne Antwerpsch, kan a priori beweerd worden dat de bron van den “ Antwerpschen Courantier , minder betrouwbaar is. Immers, indien de taal van Huygens reeds zoo sterk up het moderne Antwerpsch gelijkt, is het niet aan te nemen, dat in een periode, die tusschen den tijd van Huygens en den dag van heden ligt, de gelijkenis minder zou geweest zijn. Zetten we nu Huygens nevens de vroeger schrijvende Hooft en Bredero, dan treft ons dat in de blijspelen van de twee laatste schrijvers, het zoogenoemde Antwerpsch veel meer op het Amsterdamsch dan op het moderne Antwerpsch gelijkt, en we moeten ons afvragen of op een zeker oogen- blik van de geschiedenis van de taal, het Antwerpsch meer Hollandsch dan Brabantsch zou geweest zijn; hier zou de taal van Anna Bijns ons kostbare inlichtingen kunnen geven, maar zelfs buiten Anna Bijns vinden we genoeg bewijzen dat het Antwerpsch nooit op het Amsterdamsch heeft geleken, dat het reeds in de vroegste tijden Brabantsch was, en dat het als zoodanig reeds aan de wet van de verkortingen voor zekere consonantengroepen en aan andere eigenaardigheden onderworpen was. Bovendien bewijst een oppervlakkige kennisneming van Bredero en ook van Hooft, dat wel in het begin op de Antwerpsche uitdrukkingen gelet wordt, maar dat verder in het stuk het Antwerpsch voor het Hollandsch, en hier het Amsterdamsch moet plaats maken; alleen Huygens — 148 — hleef in de gansche Klucht consequent, wat reeds hewijst dat hij meer zorg er aan besteedde dan de anderen. Indien we nu daarnevens in aanmerking nemen dat Huygens' moeder eene Antwerpsche was('), dat Huygens zonder twijfel * het Antwerpsch zoo niet zelf gesproken, dan toch in zijne onmiddellijke omgeving, en dat gedurende vele jaren, heeft gehoord, terwijl het bij de drie anderen slechts het toeval was, dat ze met Antwerpenaars in aanraking bracht, mogen we besluiten dat Huygens het meest te vertrouwen is. Aangezien een sterke gelijkenis van de taal in Huygens' Klucht met het moderne Antwerpsch onmogelijk te loochenen is, zal er geen bezwaar bestaan de taal van die twee eeuwen als stationnair te beschouwen, en de vijf schrijvers, de vier Hollanders van den eenen kant en W. Ogier van den anderen kant, te zamen te behandelen. Wat de klankleer botreft, bemerken we spoedig, dat aan- gezien eene vergelijking van het Spook van Conscience met de Klucht van Trijntje Cornelis van Huygens bewijst, dat het dialect gedurende die paar eeuwen niet of althans weinig veranderd is, er weinig bij het in de klankleer gezegde, zal moeten gevoegd worden. De meeste der klanken hebben reeds, van vóór den tijd, waarmede onze schets begint, de waarde die ze nog hebben; zoo was in dien tijd de Y van vYra voor voeren reeds de uit- spraak, aangezien die Y ontstaan is door umlaut, en dat de) van de volgende lettergreep, die oorzaak van dien umlaut is, reeds lang was verdwenen. De vier Hollandsche schrijvers geven den klank ay op voor het Nederlandsche ij, wat schijnt te bewijzen dat reeds vóór de periode, die ons bezig houdt, de lange s van het middel-Nederlandsch ij was geworden, welke klank te Ant- werpen eenigszins anders uitgesproken werd dan in Holland(*). ee —Á — A e 5 5 5 5 cn (1) Huygens' moeder was Susanne Hoefnagel van Antwerpen. (2) Ken bewijs, dat ten tijde van Huygens de ij haar modernen klank in het Hollandsch had, meen ik te vinden in het feit, dat de woorden, waarin § voorkomt, en die door Trijntje uitgesproken worden, als ze door Marie herhaald worden, steeds ay, nooit ¿ vertoonen, — 49 — De ei- en ij klanken zijn reeds in de uitspraak samengevallen. De lange a was reeds eeu gerekte 6 ten tijde van Bredero en Huygens, de scherplange e reeds een gerekte 7 als in il (heel), dat Bredero als hiel en Huygens als hicel schrijft. Was de à voor r in dien tijd een e of was de € reeds een à, zooals het nu het geval is? Dit is moeilijk op te lossen. In elk geval waren de twee klanken reeds gelijk, zooals blijkt uit de vier verzen van Ogier : Weest gedachtigh dat gy schuldich zyt t’ontfermen Myn hongerige wil uyt voordeel van den armen; (blz. 75). En heeft noch jemant met u staet ontfermen, Die thoont noch veel te doen, mite seggende, och Armen; (blz. 161) (1). Bij Bredero heerscht een gedurige verwarring van de twee klanken. Zoo zegt hij herteken voor harteken, mert voor markt, harsenen voor hersenen, karck voor kerk, enz. Huygens is consequenter en maakt de e algemeen; echter ontsnappen hem toch ook eenige woorden met a. Hooft zegt : Dit plach by de Bruydts Vrienden te werden ghedaen (r. 443), en Maer wat cintmen hier in Hollandt scharpe gesellen (r. 457). Weijerman gebruikt e en a waar de algemeene taal die klanken gebruikt. Ogier daarentegen zegt meest e : '* Hert treckt noch al (bl. 35), Ick sal u lie geven, en den derm vullen? (bl. 40), In de Hel daer is het werm (bl. 101). Beantwoordt die schrijfswijze aan de uitspraak van dien tijd, of was reeds toen alle e voor r een 4, en kende Ogier dien regel? Trachtte hij in zijne stukken die a te vermijden, en verving hij zoodoende ook de oorspronke- lijke à door een +? Zijn dan vormen, als: Wat noodlot parst u om te bidden en te knielen (bl. 90). Ik hou u voor een aigh, en slim doortrocken vel (bl. 110), t° kost niet arger syn (bl. 178) te beschouwen als de ware uitspraak, en zijn die vormen aan de oplettendheid van den schrijver ontsnapt ? — Likken of lekken, (1) De citaten uit Ogier zijn uit de uitgave van 1682. In deze uitgave komt tweemaal de paginatie 180-190 voor; van 180 tot 189 citeer ik de pagina's, zooals ze zijn; van de tweede 180 tot 189 als 1901 tot 1991; van de daaropvolgende 190 tot 199 als 190? tot 199%, — Dezelfde rijmen komen voor in de uitgave van 1715. — 150 — alsook lekker, mét hunne samenstellingen, komen ‘regelmatig als lacken en lacker bij Ogier voor, bijna regelmatig bij Hooft, Bredero, Huygens en Weijerman : Ghy sult noch den tydt leven dat g'u vingers naer 't Nachtwerk sult lacken (bl. 12, Ogier), Dats lackeren brom (bl. 34, Ogier), Een lacker beetjen (bl. 86, Ogier), Wat hede lackerdings (Bredero, vers 1554), Veur t lest, veur lacker ding (Huygens). De anormale Nederlandsche @ voor een r is regelmatig een gerekte e ten tijde van Ogier : Hoeveerdigheyt (titel van een van de blijspelen), Geeren wercken (bl. 159), Ist myn schult datge geen Goet en vergeert (bl. 168), sy was dan slagens seért (bl. 191%). Hoe was echter de uitspraak ten tijde van Bredero en Huygens; meestal zetten deze schrijvers ae, het teekea van de lange a, soms e (een a en e dooreen gewerkt), wellicht het teeken van een gerekte e; bij Bredero treft men eens pyaerd aan : Hy (nl. Phoebus) soude sayn karos en pyaerden laten rusten (vers 634); bij Huygens vindt men echter ver- scheidene malen ¡ae : De kiaers die flickert s00; Men liaersen zayn 800 out; Jo ’t goeyke sitt te piaert; …. en 't is ons all we wiaert; licht ieens en kiaers; 300 plantem yevers neer, dor piaerden of doôr koeye gegete voeyer leet; de stiaert, vrint. Was te dien tijde de ¿é (of jé) de uitspraak van den tegenwoordigen ê-klank vóór een r? Of was die eigenaardigheid den Hol- landschen schrijvers bekend geraakt, door andere Brabanders, niet-Antwerpenaars? Misschien was eenmaal de jé de uit- spraak, die slechts bewaard is gebleven in het woordje jart, aarde. — Weijerman zegt bijna regelmatig piërd : Het Piérd is schu (bl. 18), het Piërd van de Trekschuyt (bl. 64). De tegenwoordige i in smilten voor smelten, bestond reeds ten tijde van Ogier : Die lasteren door Haet, Die syn hun eygen straf, en smilten in hun quaedt (bl. 190%). De i voor Y vóór r in sturen, vuur, schijnt alsdan algemeen geweest te zijn. Het pronomen u en het bijvoeglijk bezittelijk naamwoord uw waren ten tijde van Bredero ou en van Huygens au: Dattek ick ou eenskens vertelde mayn avontuurkens (Jer. 12), — 11 — Hoe is ouwen naem (Jer. 65), Moôr au suet ronrerseeren en go noot uyt men hoot (Klucht), Au Mompeer en Mameer, auw ooghskens, auwe neus, auw mondeken (Klucht). De à vóór r was reeds gewoonlijk eu, zoowel bij Ogier ale bij Bredero en Huygens. De 6 vóór m wordt soms ve geschreven, wat op de tegen- woordige uitspraak wijst; in dof is de o bij Ogier reeds oe : Gelyck een doeffe smoor die doffer ryer verstickt (bl. 310). In de uitgave van 1715 staat : Gelyck een doeffe smoor die doeffer vyer verstickt (bl. 281). | De uitspraak oy voor ui en & voor scherplange o, die voor- zeker eenen opmerker als Huygens hadden moeten treffen, schijnen nog niet bestaan te hebben te dien tijde. Bij Ogier vinden we nog verotte, terwijl nu alleen rot bekend is : ...Loopen naer de Lepel-stract, by die ruyl, vrotte, bepockte, stinckende Pryen! (bl. 218). 