Bijdragen tot de taal-, land- en volkenkunde
Als bouwstoffen en tot voorbereiding van een opzettelijk onderzoek om- trent dit onderwerp wenscht men te vernemen: a. Wáár die steenen werktuigen, wapenen enz. op Java, Sumatra, Borneo en Bali, of ook op andere eilanden onzer Oost-Indische Bezittin- gen, als overblijfsels eener vroegere bevolking of eerste beschaving gevonden worden ? Wáéár en in welke gedeelten vooral op Java? — Bevestigt zich daarbij de opmerking, dat zij niet, of zeer zelden, in het oostelijke gedeelte van Java, dat rijk is in prachtige steenen gebouwen en beelden, voorkomen, en daarentegen in groote menigte gevonden worden in de westelijke gedeel ten, waar die oude overblijfsels van bouw- en beeldhouwkunst ontbreken ? Zoo ja, welke redenen meent men hiervan te kunnen geven? 6. Welke zijn de vormen, afmetingen en steensoorten dier oude werk- tuigen enz.? Waarin onderscheiden “Zich die steenen voorwerpen (tigger , Kamers, bijlen, messen, speer- en pijl-punten, net- en spinsteenen, enz. enz.) van dergelijke die nog bij naburige wilde volken in gebruik zijn, — en waarin komen zij daarmede overcen ? c. Welke is de meening van de inwoners omtrent hunnen oorsprong en gebruik? Kennen zij aan die voorwerpen ook eenige heiligheid en kracht toe, of stellen zij hun bezit om andere redenen op eenige prijs? Zoo ja, welke zijn die redenen? d. Onder welke omstandigheden en bijzonderheden, door behoorlijk ge- XXXIV VRAGEN. e. Wat bepaalt in het algemeen de beslissing des landmans, wanneer hij tusschen het zaaijen van eene der bekende rijstsoorten , bepaaldelijk tus- schen late en vroege rijst, te kiezen heeft? f. Welke is, in het algemeen, de evenredigheid tusschen den tijd der ontwikkeling van bepaalde rijstsoorten, en de hoogte, boven de oppervlakte der zee, waarop zij geplant worden? Men wenscht dit door voorbeelden aangewezen te zien. g. Waar zijn, in betrekking tot de hoogte boven de oppervlakte der zee, de grenzen der rijstkultuur? h. In welke gevallen wordt, na het snijden der rijst, een tweede gewas, op hetzelfde veld, geplant, hetzij van rijst, hetzij van andere voorwerpen van kultuur? — Welke zijn die voorwerpen? — Wat bepaalt gewoonlijk de keuze des landmans in deze? en is het winnen van een tweede gewas algemeen ? i, Welke van die voorwerpen van tweede kultuur worden door de In- landers beschouwd als uitmergelend, en welke als onschadelijk of nuttig voor den grond? Worden in het eerste geval meststoffen, en, zoo ja, welke, gebruikt ? k. Welk gewigt aan gezuiverde rijst wordt bij eenen middelbaren oogst in het district over hetwelk uw antwoord loopt, opgeleverd door twee velden van 500 vierkante Rijnl. roeden, en van nagenoeg gelijke vruchtbaarheid, beplant, het eene met de rijstsoort die het eroegst, en het andere met die welke het laatst tot rijpheid komt. 1. Wat was, gedurende het tijdvak over hetwelk uw antwoord loopt, de onderlinge verhouding der rijstvelden, met late en met vroege rijstsoor- ten beplant ? m. Was die verhouding dezelfde gedurende de laatste tien jaren? Zoo neen, hoedanig en wanneer is zij veranderd P ». Wat is adat omtrent de rijstkultuur ? o. Geeft de adaf aan den rijstplanter volkomen vrijheid in zijn bedrijf, of is hij daarbij aan eenig toezigt onderworpen, hetzij als een waarborg tegen zorgeloosheid, hetzij in verband tot het gemeenschappelijk gebruik der‘ waterwerken, bestemd tot bevochtiging der rijstvelden P p. Is dat toezigt hetzelfde, daar, waar de rijstvelden gemeentegronden VRAGEN. XXXV zijn, en daar, waar, zoo als in Westelijk Java, individuéle grondeigendom bestaat ? Eene bijdrage ter beantwoording vindt men in het tweede deel. "42. Is bemesting op Java bij den Inlander in gebruik, en zoo ja, op welke wijze en in welke gevallen? In ’t bijzonder wenscht men dit te weten ten opzigte van de suiker- en koffijkultuur. Heeft de bemesting daarbij plaats, op welke wijze geschiedt die dan? en zoo neen, door welke middelen wordt dan de vruchtbaarheid van den grond in koffij- en suiker- plantaadjes bewaard ? 43. Men verlangt eene opgave der in den Indischen Archipel voorko- mende planten, die vezelstof opleveren, geschikt tot het weven van stoffen of tot het vervaardigen van touwwerk om voor de Europesche en Indische markten te kunnen dienen. De opgave moet vergezeld zijn van eene be- schrijving dier planten en van hare aankweeking, en van afbeeldingen , ter- wijl men tevens daarbij wenscht te ontvangen eene mededeeling van reeds met die vezelstoffen verkregene uitkomsten en van de prijzen, zoowel van de grondstoffen als van het daaruit vervaardigde. 000 nen JAVAANSCHE TEMPELS BIJ PRAMBANAN. W anneer de reiziger in Java’s vorstenlanden Djokjokarta, don zetel des Sultans, verlaat en den grooten weg volgt die naar de hoofdplaats van het gebied des Soesoehoenans voert, dan nadert hij weldra, bij Prambanen, de plek, waar talrijke overblijfsels van prachtige paleizen en tempels nog getuigen van voormaligen bloei, grootheid, magt en luister. Die gebouwen versierden weleer den hoofdzetel, zoo van het rijksbestuur, als van de eere- dienst van een rijk, dat eenmaal onder de magtigste van Java gerekend werd, en dat thans nog, ofschoon van vele bezittingen beroofd en seder\ ongeveer eene eeuw onder twee onderscheiden gebieders verdeeld, in het bezit van eigen vorsten eenen schijn van onaf hankelijkheid heeft overgehou- den, die voor al de overige gewesten van het eiland verloren is gegaan. Prachtig en indrukwekkend prijkten zij daar in Prambanans streken, die tempelgroepen en vorstelijke woningen, wier bouwvallen, door aardbevin- gen tot in hunne grondvesten geschud en grootendeels ingestort, blootge- steld aan de verwoesting van tijd en weder, zonder dat eene belangstel- lende hand iets tot hunne redding of bescherming onderneemt, in rassche vaart hunne geheele vernietiging te gemoet snellen en spoedig schier geene kenbare sporen van hun vroeger bestaan meer zullen achterlaten. Thans rondom bezet en overal bedekt met het krachtig en welig opschietende plantengewas dier tropische gewesten, leveren zij, waar hunne bouwstoffen nog genaakbaar zijn, voortdurend hunne schatting voor de woningen der latere geslachten en worden zij door den oppervlakkigen beschouwer schier onopgemerkt voorbijgegaan, in den waan dat hij zich in een schilderachtig landschap bevindt, waar tallooze heuvels, met groen bedekt en door boo- men beschaduwd, den vermoeiden wandelaar tegen de hitte van den dag -\ 2 JAVAANSCHE TEMPELS BIJ PRAMBANAN. eene aangename schuilplaats bieden, of den van zijnen arbeid terugkceren- den Javaan eene zoete rust belooven na de inspanning van den arbeid. Wie waren zij, die magtige vorsten die hier eenmaal hunnen schepter over een nijver, krachtig en beschaafd volk zwaaiden? Wie waren die kun- stenaars van wier sterken arm en vernuftige vinding wij hier de groote _ werken bewonderen? Vanwaar kwamen zij? Wanneer hebben zij gebloeid? Welke was de bestemming van die schier ontelbare gebouwen , in eenen be- trekkelijk kleinen omtrek bij elkander verzameld? En de tempels, welke dienst werd daarin volbragt? Welke godheid daarin gehuldigd? Werden hier bloedige offers aan den woesten god des verderfs, den alles vernie- lenden Siva gebragt? Of werd hij in zijn meer vreedzaam karakter geëerd? Had de dienst van Visjnoe zich hier altaren gesticht? Of had Boeddha met zijne wijsgerige leer hier zijnen troon gevestigd en hadden zijne priesters hier hunne kloosters gebouwd en hunne scholen geopend? Wij zien. om naar de oude oorkonden des lands en zoeken naar de op- schriften die ons op onze vragen het antwoord kunnen geven. Maar die oorkonden ontbreken , die opschriften zijn niet aanwezig. En wat ons de letterkunde der Javanen moge aanbieden, en waar ook bij overlevering do gebeurtenissen van vroegere eeuwen vermeld worden, geschiedenis of bouw- stoffen, waaruit, na oordeelkundige sehifting en bewerking, eenig geschied- kundig geheel met eenige zekerheid zou kunnen worden opgetrokken, blij- ven geheel en al ontbreken. Vraagt gij de tegenwoordige bewoners, ook de aanzienlijke, ook de meest beschaafde; zij weten u geene inlichtingen te geven. Wat vóór drie menschengeslachten is voorgevallen of althans verder dan eene eeuw achter hen ligt, behoort tot een onbekend verleden. Verder dan hun eigen leven en dat hunner ouders strekt hun herinneringsvermogen zieh niet uit, hunne belangstelling, zoo zij niet geheel en al ontbreekt, bereikt meestal niet eens die grenzen; en is er al eenige ‘Overlevering op de oude gebouwen of kunststukken betrekkelijk bij hen overgebleven, dan hangt zij soo zamen: van de groofste ongerijmdheden en is zij klaarblijkelijk zoo zeer een gewrecht van latere, dikwerf eigen vinding, dat de geschicdvorscher haar aanstonds als onbruikbaar moet verwerpen. Zelfs de benamingen waar- reede de groepen der oude gebouwen onderscheiden worden, ofschoon zij in enkele gevallen op eene vroegere bestemming wijzen en met eenige juist JAVAANSCHE TEMPELS BIJ PRAMBANAN. 3 heid van vroeger tot ons zijn overgekomen, worden meestal ontleend aan de namen van nabij liggende plaatson, aan bijzonderheden of omstandig- heden, die omtrent oorsprong en bestemming der gebouwen, zelfs geen schemerlicht aanbrengen 1. Ken dezer hulpmiddelen en wel het voornaamste, de naauwkeurige be- schouwing der overblijfselen zelven, kan vervangen worden door eene zorg- vuldige opmeting en afteekening van de oorspronkelijke voorwerpen, en, waar de noodige bouwstoffen bestaan, ook eene voorstelling van den vroe- geren staat waarin zij vóór hun verval prijkten; dit alles vergezeld van naauwkeurige beschrijvingen, die de afbeeldingeu toelichten en rekenschap geven van de wijze waarop men uit het thans nog aanwezige tot den vroe- geren toestand met eenige zekerheid besluiten kan. Aan sommige dezer vereischten is in meerdere of mindere mate in de laatste tijden, en sedert RAFPLES en CRAWFURD het ijs gebroken hadden, voldaan ; eene onderneming die alle vervult, behoort, wanneer wij de uit- gave en toelichtende beschrijving van de monumenten van Soekoe en Tjetto der D". vAN DER YLIs uitzonderen, nog onder de onbevredigde wensehen. De Koninklijke Akademie te Delft bezit eene rijke verzameling van gezigten van Javaansche bouwvallen, door wijlen den Heer H. N. SIEBURGH geschil- derd, en die eene naauwkeurige voorstelling geven van de oorspronkelijken, ' Men moet met die overleveringen op zijne hoede zijn. Wij herinneren ons er in druk gelezen te hebben, die de schrijver uit den mond van den inlandschen Regent ver- nomen had, maar die, volgens hetgeen de toenmalige Secretaris der Residentie mij later verhaalde, door dezen laatsten met den Regent verzonnen waren, om met den geleerden bezoeker eene grap te hebben. 1% 4 JAVAANSCHE TEMPELS BIJ PRAMBANAN. in den staat, waarin zij zich aan zijn oog voordeden. Maar deze verdien- stelijke reiziger was eerst te laat tot de overtuiging gekomen ‚ dat niet slechts teekenachtige gezigten, maar vooral naauwkeurig opgemeten teeke- ningen en plannen van de gebouwen, met getrouwe voorstellingen van alle bouwkundige bijzonderheden, voor de wetenschap onontbeerlijk waren. Wat in zijne afbeeldingen der tempels gemist wordt, vinden wij in zijne ge- schreven opmerkingen niet aangevuld. Ook in het Museum van Oudheden te Leyden, wordt eene talrijke reeks van teekeningen en uitvoerige plans bewaard, die ons voor de kennis en de waardering van Java’s oude kunst- schatten eene rijke bron openen. Maar de beschrijvingen die eenmaal vele dier bouwstoffen vergezelden, voor dat zij in eigendom aan het Museum overgingen, zijn niet meer aanwezig, en het is ons tot nog toe niet gelukt haar op te sporen !. Bij enkele teekeningen, b. v. die van de zeven tempels op het Oengarangebergte en die van Diëng, kunnen de in druk uitgege- ven beschrijvingen * dit gemis, althans eenigermate, vergoeden; voor vele vinden wij in de uitvoerige en naauwkeurige opgaven van Soerabaja’s ge- leerden Predikant, den Heer J. F. G. BRUMUND 3, eene hoogst gewenschte en nuttige aanvulling. Maar gelijk in de meeste gevallen bij beschrijvin- gen, hoe naauwkeurig ook, toelichtende plannen en afteekeningen, vervaar- digd door of onder het oog van den schrijver, onmisbaar zijn, zoo blijft ook de beste en uitvoerigste beschrijving veelal ongenoegzaam om alle twij- felachtige of onduidelijke punten in plannen en teekeningen op te helderen, wanneer deze laatsten niet met de oorspronkelijken vergeleken, mede voor den tekst tot grondslag hebben gediend. Bij alles wat over Java’s bouw- vallen en gedenkteekens sedert RAFFLES geschreven en bekend gemaakt, wat nog onuitgegeven in openlijke verzamelingen bewaard en daardoor voor de: wetenschap beschikbaar is gesteld, of op last van de Regering, in de 1 De beschrijving van Tjandi Sewoe door den officier van de genie CORNELIUS opge- maakt, berust thans bij het Koninklijk Instituut voor de Taal- Lend- en Volkenkunde van Neêrlandsch Indië, te Delft. 2 pomis leverde die beschrijvingen in het Xée Dl. der Verkand. van het Batav. Ge- nootsch. bl. 124—128; en het XIIde Dl. bl. 372874. 3 5. P.G. BRUMUND, Indiana, Iste en IIde Dl; de schrijver is sedert als predikant te Batavia geplaatst. JAVAANSCHE TEMPELS BIJ PRAMBANAN. 5 laatste tijden vooral, tot dat doel ondernomen werd, moeten wij nog den wensch herhalen, die door D*. JUNGHUHN aan het slot van zijn belangrijk opstel, de Ruinen van Java | reeds is uitgesproken, dat toch spoedig de Regering, die zoo veel heeft gedaan en nog doet om ons met de natuur- lijke gesteldheid van Java bekend te maken, aan eenen of meer bevoegde oudheidkundigen den last opdragen en de middelen verschaffen moge, om de oude gedenkteekens van het eiland op te sporen, te onderzoeken en op eene volledige wijze, overeenkomstig de tegenwoordige vereischten van do wetenschap, op te meten, af te beelden en te beschrijven. Wij erkennen dankbaar de verdiensten van HARTMAN, VAN OORT, MULLER, VALCK, DO- MIS, BUDDINGH, WINTER, EPP, FRIEDRICH, MUNNICH, VAN HORVELL, JUNG- HUEN en zoovele anderen, die opzettelijk of nevens de door hen behan- delde hoofdonderwerpen, ook aan Java’s oudheidkundige schatten hunne aan- dacht wijdden; vooral schatten wij de diensten hoog, die de Heer BRUMUND ook in dit opzigt aan de wetenschap heeft bewezen, en die ons met zooveel regt nog veel belangrijks van zijn oplettend oog, zijn scherp en juist oor- deel en zijne beschaafde pen doen verwachten; maar wij betreuren het dat, waar die verdienstelijke mannen ons de door hen beschreven gedenkteekens in afbeeldingen aanschouwelijk willen maken, die afbeeldingen meer kun- nen strekken om aan hunne werken cen bevalliger uiterlijk te geven, dan wel om ons voor het gemis van de aanschouwing der oorspronkelijken scha- deloos te stellen, en ons oog tot den draad te doen doordringen, die in den doolhof van bouwkunstige versierselen, mythologische, geschiedkundige en allegorische voorstellingen, ons den regten weg moet toonen. Wanneer in de vorige ecuwen onze reizigers of de gezagvoerders en be- ambten der Oost-Indische Compagnie in onze Overzeesche Bezittingen, meer belangstelling aan de oud-Javaansche tempels en andere gebouwen geschon- ken, of van die belangstelling in hunne verslagen en dagboeken de bewij- zen achtergelaten hadden, wij zouden misschien voor menigen bouwval, die thans voor ons als in eenen dichten nevel gehuld is, een onverwacht licht zien verrijzen en omtrent zijnen aard en zijne bestemming belangrijke en zekere aanwijzingen erlangen. Wat ons uit VAN IMHOFF's Reisverhaal, 1 Reinen van Java. in het Tijdschr. v. Neérl. Ind. Vide Jaarg. DI. IJ, bl. 341 —381. 6 JAVAANSCHE TEMPELS BIJ PRAMBANAN. omtreut eenen tempel te Prambanan, in het I** Deel dezer Bijdragen, op bl. 407 medegedeeld is, kan ten bewijze strekken, hoe weinig van dien kant te hopen is. Ondertusschen “blijft de mogelijkheid dat in de archiven der oude Oost-Indische Compagnie, of bij het Indiesch Bestuur nog berig- ten en verslagen van meerdere of mindere uitvoerigheid bewaard gebleven zijn, die met vrucht gebruikt kunnen worden. Wij gevoelen ons in die meening versterkt door eene niet onbelangrijke bijdrage tot de kennis van de Prambanansche tempelgroepen, die als bijlage gevoegd is achter het Hand- schrift van het Dag-Register, gehouden in de Commsssie tot Cartasoura door den Weledelen Groot Achibaren Heer FREDERIK JULIUS cover, A° 1788. Door den Voorzitter van het Kon. Instituut voor Taal- Land- cn Vol- kenkunde van Nederlandsch Indië, met dit HS. bekend geworden en vooral op hetgeen daarin op de Javaansche oudheden ‘betrekking heeft, opmerk- zaam gemaakt, meenden wij eene niet nuttelooze taak op ons te nemen, wanneer wij in de Bijdragen uitgegeven door, het Instituut, mededeeling deden van hetgeen ons in dat HS. voor ons onderwerp als niet geheel van belang ontbloot is voorgekomen. In eene zoo dikke duisternis is ook het kleinste lichtvonkje niet te versmaden; waar men zoo geheel van alle bronnen verstoken is, krijgt elke waterplas, ook al ie zij troebel en klein van omvang, eenige waarde; gelukt het ons al njet om in dit opstel eenen belangrijken hoeksteen aan te brengen voor de grondslagen, waarop, naar wij hopen, eenmaal het gebouw onzer kennis van Java’s oudheden ge- vestigd en opgetrokken zal worden, wij mogen ons toch vleijen dat zich de aandacht op meer andere, thans nog onbekende of niet geraadpleegde oorkonden vestigen zal en daardoor nieuwe bouwstoffen ontdekt, nieuwe bronnen geopend zullen worden. Het HS. waarvan wij spreken, bevat, met de bijlage, 672 bladz. in f°, en is als authentiek met zijne naamteekening gewaarmerkt door den Onder- koopman en Secretaris HENDRIK GREVEN, die het geheel, bij wijze van Dagregister opgemaakt en bijgehouden heeft. De Heer cover, Raad-extra- ordinair van Nederlandsch Indië en Commissaris van Java’s Noord-Oost- kust, was op den 27% Juhj 1733, van Samarang met zijn gevolg naar Kartasoera (toen nog den zetel van den Soesoehoenan van het Mataramsche rijk) vertrokken, ten cinde aldaar met dien Vorst cene overeenkomst te JAVAANSCHE TEMPELS BIJ PRAMBANAN. q sluiten, tot afrekening der achterstallige schulden, wegens hulp en bescher- ming hem tegen de opstandelingen door de Compagnie verleend, en tot uitbreiding van den handel der Compagnie in het gebied van Mataram. Onder zijn gevolg bevond zich de Onderkoopman en Fiskaal van Samarang, CORNELIS ANTONIE LONS, die met toestemming van den Commissaris en met voorkennis van den Soesoehoenan, van de gelegenheid aangeboden door het verblijf van het gezantschap in de hoofdplaats, gebruik maakte om | een reisje door het Mataramsche gebied te ondernemen. Het Dagregister van dat uitstapje volgt als bijlage tot het opgemelde HS. van bl. 647—67 2. De Heer tons verliet op Dingsdag 11 Augustus Kartasoera, in gezel- schap van de vaandrigs JAN MEIJERHOFF en NOACH AUBREE, on begeleid door drie Mantries, door den vorst hem als wegwijzers medegegeven. Hij volgde de rigting van den grooten weg, die ook thans naar Djokjokarta loopt en zag reeds dien zelfden dag, nadat hij passer Boka was doorgetrokken, een kwartier voorbij passer Minjon: “eenige onde pedestallen, gelijkende ‘nn onde overblijfselen van een capel, gebouwd door de Javaenen, voor ‘dat het Mahometaansche geloof bij hun was aangenomen, en zij nog hij- “denen waren” (HS. bl. 648). Den volgenden dag (13 Aug.) van de ne- gorij Gondang, waar zij den nacht hadden doorgebragt, hunnen togt ver- volgende over de negorij Tankiesan, komen onze reizigers te passer Pram- banan, en het is dáár, dat zij een gedeelte van de bouwvallen bij die plaats besoeken. Wij keeren straks tot dit onderwerp terug. Van Prambanan, waar zij de Oempa overtrekken, verder reizende, beklommen zij, ten zuiden voorbij passer Padjarakan, den berg Bankal, vermaard door de begraafplaats der twee eerste padieplanters. Westwaarts een uur verder, trekken zij, door de hoofdplaats van Mataram, voorheen Cartiwinata, toen Madigonda ge- heeten, bezigtigen langs hunnen weg den Dalem van den grootvader des Soe- soehoenans, de grafplaats van Tommongong SINGA RANOE, en de groote, doch vervallen steenen poort “Lawan Seketin genaamd, zijnde het inkomen van het “oude Mattaramsche. hof door KIAY GEDEE, of den tot(?) allereersten Keij- zer van Java gestigt.” Deze Dalem, waarbij men nog de grafplaats van KIAY GEDEE en zijne familie aanwees, KOTTo GEDBE genoemd, “was geheel “van gekapte bergsteen opgehaalt — van agteren gelegen op eene hooge ten stijle oever van een snel vlietende rivier; binnen de muuren — twee 8 JAVAANSCHE TEMPELS BIJ PRAMBANAN. ‘fraaijc vijvers, waarvan d’eene wel 20 trappen hooger als den anderen lag” (HS. 657, 658). Een weinig verder, bij Kotto Aujer (Anjer?), bezigtigde men de begraafplaats van de grootmoeder des Soesoehoenans en den nieu- wen Dalem, dien de tegenwoordige vorst naar het model van den vorigen, doch met “bamboese ompaggering” in plaats van steenen muren omringd, liet optrekken. Men overnacht in de negorij Bakong en begeeft zich op den 13% Aug. een half uur zuidwaarts; dan een uur oostwaarts, waar de reizigers bij het dorp Palaré eenen “zeer grooten, doch oude en vervallen tempel vin- “den gesticht door den Keijser TAGAL WANG” (MANGKOERAT, SÉDA TAGAL AROEM, die in 1677 overleed) “die naderhand van daar gevlugt op Tagal “begraven legt. Deese tempel is genoegsaam vierkant en in sijn lengten “.... voet, steunende het dak op 36 seer swaare oicke en extra hooge “pilaaren van Djati hout, miteg™ voorsien med 4 deuren, als 3 na het oos- “ten en een na het westen; zijnde opgehaalt med een swaare muur meer “dan 5 voeten dik, die van gekapte vierkante berg of anders Mattaramse witte steenen seer digt op den anderen gevoegt, tans volkomen in wesen, ‘mitsgaders hecht en sterk is; wijders is deze tempel med dies groote voor- “galderij, en nog diverse grafsteden daaraanleggende in ’t geheel omtrok- “ken med een wijde en hooge muur’ (HS. bl. 660). Onze reizigers be- “zigtigden aldaar ook de “‘caraton of den ouden steenen dalm van even- ‘gem. Soesoehoenang TAGAL WANGI, die na gissing in desselfs omtrek veel grooter is als het presente hof tot Cartasoera'’ (HS. bl. 661); een groot half uur verder, de plaats van den, toen reeds geheel verdwenen dalem van Sultan cARTO (Sultan aGogNne), den vader van TAGAL WANGI. Bij het dorp Magiri werd fun, op bijzondere aanbeveling des Soesoehoenans ver- oorloofd, om den daar liggenden heiligen berg Mangiri te beklimmen, en de graven des keizers, die op den top des bergs gelegen, door eene tal- rijke priesterschaar bewaakt werden, te bezigtigen (HS. 668, 664). Zij kwamen eerst aan “een tempel en aan een breede steene trap, langs “welke men tot den top van den berg opklimt, en alwaar tot hedeu “nog nooit een Europees toegelaten was geworden; — den berg en langs “deze trap opklimmende lieten den tempel aan onse regterhand, en telden “370 considerabele hooge en breede van steen gemetselde trappen, omtrent JAVAANSCHE TEMPELS BĲ PRAMBANAN. 9 “twee derde van den berg opgeklommen zijnde, vondenee aaìje wa “terloop en vijver. Verder voortgaande passeerden door diverse steene poor- “ten , aan beijde kanten met swaare muuren omset, totdat eijndelijk qua- ‘men aan de hoogste poort, waar binnen den Sultan canta” (AGOENG) nevens sijne vrouw RATOE BANTANG, moeder van Soesoeh™ TAGAL WANGI, | ‘émitsg”* den keiser AMANCOERAT den 1” (aÉpA TEGAL-AROEM, of WANGI) “begraaven leggen. Deeze poort door een der priesters geopend zijnde, zag “men de grafsteede van hout opgebouwt, na de wijze van een capel, die “toegealooten was, en dewelke de priesters als het heijlige der heijlige in “ons bijwezen niet wilde nog dervde openen. Nadat wij deze grafsteeden, “daar niets fraaijs aan was, als dat deselven zeer reijn en sindelijk ge. ‘thouen werden, beschout hadden, wierd (de poort weder toegeslooten zijnde) ‘door alle de priesters, op haare kniën leggende, een gebed gedaan, van ‘daar weder afdaalende besaagen ter linkerhand de graven van den presenten ‘“keijser sijne grootvader Soesoehoenang PAKOEBOEANA'’ (PAKOEBOEANA I AMANGKOEBAT) “van zijne vader AMANCOURAT, dat van kaliatoenhout ge- “maakt is, alsmede van Pangerang PORRBAYA en BLITAR, leggende in een “besloten muur bij den anderen.” Voor aan het dorp Magiri bezigtigde men den steenen dalam, voor Sul- tan CARTO (AGOENG) tot eene rustplaats gesticht, wanneer hij den heiligen berg ging bezoeken; een paar uur rijdens verder, ongeveer een uur van het strand verwijderd, den dalem Gading, door Sultan AMANGKOERAT I ge- bouwd. Men kwam dien dag tot aan het dorp Pamassingin, aan zee aan den mond van de rivier Oempa (de Oepak), en bragt aldaar den nacht door. De volgende dag (14 Augustus) werd besteed tot een uitstapje _ oostwaarts langs het strand, en hadden de reizigers voof den vermoeijenden togt over de rotsen, eene rijke vergoeding in de schilderachtige en verras- sende natuurtooncelen, die zich in die streek aan hun oog opdeden. Zij keerden dien dag noordwaarts terug tot het groote dorp Sanké, waar zij den 15%? Augustus zich op eene open, heuvelachtige heide, die zich tot de zee uitstrekte, doch aan twee zijden met bosch bezet was, met eene jagt op wilde buffels, herten on bantengs (wilde koeijen) verlustigden. Op donder- dag 16 Augustus, ondernamen zij de terugreis, bleven den nacht over in de negorij Bakon (Bakong), waar zij op hunne afreis vertoefd hadden , kwamen N 10 JAVAANSCHE TEMPELS BIJ PRAMBANAN. den 19% in de negorij Glodogan, en den 18%” behouden wederom te Kartasoera terug. Ofschoon uit de beschrijving van alles wat de Heer LONs op zijn togtje door het Mataramsche zag, vooral de bouwvallen bij Prambanan thans onze belangstelling hebben gewekt, meenden wij toch ook, wat hij hier en daar van andere gebouwen uit den Mahomedaanschen tijd vermeldt, te moe- ten mededeelen. De kennis van de tempels, paleizen en gebouwen door de onafhankelijke keizers, na de invoering van Mahomeds leer, gesticht, en waarbij, al ware het maar alleen naar leiddraad van de overlevering, de aanleg der vóór-Mahomedaansche gebouwen meer of min gevolgd werd, kan dikwerf een uitmuntend middel worden, om, waar van deze laatste slechts bouwvallen overgebleven zijn, hunne oorspronkelijke vormen te herstellen, en over hunne bestemming een oordeel te vellen. Op gelijke wijze kunnen de zeden en gebruiken der tegenwoordige inwoners ons menigen blik doen werpen in veel, wat bij humne voorvaders, ook in lang vergeten tijden en voor vele eeuwen, gebruikelijk was. Welken tempel of welk ander gebouw het reisgezelschap bij passer Minjon heeft gezien, konden wij niet nagaan; de stellig uitgesproken verzekering van den Heer tons, dat het tot den vóór-Mahomedaanschen tijd behoort, doet ons werkelijk de overblijfsels van een oud-Javaansch tempelgebouw vermoeden. Het rijk van Mataram bezit zulk eenen grooten schat van oude gebouwen, dat het ons niet moet verwonderen, wanneer op plaatsen, waar zij nu niet meer aanwezig zijn — en dit schijnt met het onderhavige gebouw het geval te wezen — eene eeuw goleden, zich nog sporen van tempels opdeden. Doch hooren wij nader wat onze roiziger ons omtrent Prambanan medefkelt; wij lezen het op blz. 650—654 in het HS. als volgt : “Passer Parambanam, daar wij even san deze kant de rivier ter zijden “den weg vonden leggen twee steenen beelden, waarvan het eene het hoofd “af en naast hetselven lag, en nadat wij dat hooft daar weder op hadden ‘doen setten, bevonden te verbeelden een oud man met een lange baard. — “Even in het bos ter regterzijde van deze Negorij, zag men diverse oude ‘sheijdense overblijfselen, onder andere verscheijde groote cn wel 70 ‘kleene capellen, van scer swaarc bergsteen hoog cn Piramidesgeweijse op- JAVAANSCHE TEMPELS BIJ PRAMBANAN. 11 “gebouwt. Wij begaven ons op een van de hoogsten, en ontwaarde dat ‘dies spits rondsom voorsien was van drie cleene capellen; daar in getreden zijnde bevonden, nadat wij reeds ten minste 60 voeten over swaare steene ‘opgeklommen waren, dies hoogte van binnen na gissing 20 voeten, en in “een van dezelven een diepe put, alsmede van voorsz. “In de derde kapel vond men niets anders dan swaare vierkante steenen “onordentlijk op den andere leggende.’ “De overige groote capellen door het geboomten meenigvuldige ruijgte “en kreupelbosch zoodanig bewasschen zijnde, dat dezelven vrij beter na “bergen, dan na kapellen geleeken, waaren ongenaakbaar en oversulx ‘‘wierden wij daardoor belet te ontdekken wat voor reliquen in dezelven ‘nog te vinden zijn. Nog bezagen wij diverse capelletjes zonder ondex- 12 JAVAANSCHE TEMPELS BIJ PRAMBANAN. “scheijd van gedaante, fatsoen en groote als hetgeene dat op Salatiga ge- “vonden wert; ook 8 seer groote beelden, ijder uijt een enkelde swaare “steen gehouden, leggende twee en twee verdeelt op bijzondere plaatsen “tegens den anderen over, d’ eene op deszelfs regter en die tegens hem over “op sijn linker knie, houdende in de regterhand een knots, in de andere “een slang om hun lighaam gekronkeld.” Wanneer wij de, werkelijk zeer uitvoerige en daardoor juist zoo belang- rijke, beschrijving van den Heer LONs, vergelijken met de naauwkeurige opgaven ons door D*. BRUMUND, in de twee verschenen stukken zijner Zx- diana medegedeeld, en die zeker wel het beste bevatten wat tot heden toe omtrent Java’s oude gebouwen bekend is geworden; behoeven wij niet te twijfelen, welke der Prambanansche tempelgroepen door onzen reiziger be- zocht is geworden. Van Soerakarta Prambanan binnenkomende, heeft men op korten afstand, ongeveer 5 minuten regts van den weg, de puinhoopen van de tempels, thans met den naam van Tjandi Loro Djongrang onder- scheiden; zes minuten verder noordwaarts liggen die van Tjandi Loem- boeng; een paar minuten verder die van Tjandi Assoe, en eindelijk nog ecn paar minuten meer Oostwaarts, dus } uur van passer Prambanan, de beroemde groep van Tjandi Sewoe, dien prachtigen tempel met zijne on- geveer 300 neventempels en kapellen, waar het Hindoeïsme op Java zich eenmaal eenen zijner prachtigste zetels schijnt gesticht te hebben. Even aan deze zijde van de rivier, (de Oepak, LONs noemt haar Oempa) lagen aan den weg twee steenen beelden, waarvan het eene met afgebroken, doch daarbij ligrend hoofd, een oud man met langen baard voorstelde. Was Lons hier in de omschrijving zoo naauwkeurig geweest, als waar hij de beelden in den door hem bezochten tempel vermeldt, wij zouden met meer zekerheid kunnen bepalen, of wij in dien ouden man, den zoogenaamden Maha-Dewa of Siva, of wel eenen anderen god moeten herkennen, en wij zouden met eenigen meerderen grond kunnen gissen, dat beide beelden van de naastbij zijnde tempelgroep van Loro Djongrang, na den val van het. Hindocisme, weggevoerd werden en dat een hunner misschien wel later in de noordelijke buitenkapel van den hoofdtempel der laatstgemelde groep teruggebragt, thans daar nog aanwezig is. Op de plaats waar Lons hen aantrof schijnen zij zich thans niet meer te bevinden. JAVAANSCHE TEMPELS BIJ PRAMBANAN. 13 Een weinig verder vermeldt onze reiziger, even in het bosch ter regter- zijde van Prambanan, verscheidene groote en wel 70 kleine kapellen van zeer zware bergsteenen hoog en pyramidesgewijs opgebouwd. Hij beklimt den heuvel, waarop een der hoogste dier gebouwen gelegen was, en vind t op den kruin van dien heuvel drie kleine kapellen. De beelden die hij in twee der ‘kapellen vindt, geven de zekerheid, dat het de hoofdtempel van Tjandi Loro-Djongrang is, welks bouwvallen hij ons beschrijft. Maar had- den wij niet de opgaven van latere reizigers, vooral van RAFFLES en BRU- MUND, wij zouden in “de spits van eene der hoogste kapellen rondom “voorzien van drie kleine kapellen,’ den bedoelden hoofdtempel niet zoo gemakkelijk hebben terug gevonden. Waar LONs sproekt van verscheidene groote en wel 70 kleine kapellen, moet hij ook eenige bedoelen die tot omliggende groepen behooren, ofschoon het wel eenige verwondering wekt, dat hij den, ook thans nog boven alles wat hem omringt, zoo uitmun- tenden hoofdtempel van Tjaüdi Sewoe, niet afzonderlijk aanduidt. Of zou- den wij moeten aannemen, dat hij laatstgemelden evenmin bezocht heeft als de overige ‘groote kapellen, die door het geboomte, menigvuldige ruigte en kreupelbosch zoodanig bewasschen waren, dat ze vrij wat meer naar bergen dan naar kapellen geleken.’’ Wij zouden dit schier vermoe- den, wanneer wij hem straks hooren gewagen van verschillende kapelletjes zonder onderscheid van gedaante, fatsoen en grootte, gelijkende op dat van Salatiga, maar vooral van de 8 groote beelden, twee aan twee op verschil- lende plaatsen op de regter- of linker knie over elkander liggende, met knotsen in de regter- en eene om hun ligchaam kronkelende slang in hunne linkerhand. Hier worden duidelijk de tempelgebouwtjes van, en de acht tempelwachters aan de vier toegangen tot de tempelgroep van Tjandi Sewoe aangewezen. Welk der bij Salatiga gevonden gebouwen LoNs tot verduidelijking van zijne beschrijving bedoelt, is welligt niet zoo stellig te bepalen. Vergelijk ik echter de bij het Museum van Oudheden aanwezige plans en teekenin- gen van Tjandi Sewoe, met die van de zeven tempels op het Oengarange- bergte, dan vind ik tusschen de kleine tempels- van eerstgemelde groep en enkele der laatstgemelde, in aanleg en vorm cene groote overcenkomst. Eenvoudige vierkante gebouwtjes, op een terras van gelijken vorm ecnigs- 14 JAVAANSCHE TEMPELS BĲ PRAMBANAN. zins boven den grond verheven, met pyramidaal oploopend dak, eenen in- gang in het midden van eene der vier zijden, en bij enkele ter wederzijde van dien ingang, alsmede op elke der drie overige zijden een godenbeeld in verheven werk. Drie grootere en vier kleine tempels in de groep van | Tjandi Loro Djongrang, de zestien kleine buitentempels! van Tjandi Loem- boeng, leveren ons, volgens de teekeningen die mij ten dienste staan, eenen golijken aanleg. Doch wenden wij ons wederom tot den hoofdtempel. Zoo als thans nog, schijnt ook toen het pad over de puinhoopen het eerst naar het noorde- lijke kapelletje (zie het plan bij a) geleid te hebben. De put, of beneden- verdieping van die kapel of kamer, het beeld van Doerga (bij de Javanen Loro Djongrang geheeten, en waaraan de geheele tempelgroep haren tegen- woordigen naam ontleent), zijn nog in denzelfden toestand voorhanden, waarin LONS hen vond. Op zijne beschrijving van het beeld is slechts aan te morken, dat hij de schelp, die de godin met de achterste linkerhand in de hoogte houdt, en die, zeldzaam genoeg, met twee uitgespreide vleu- gels versierd is, voor een gevleugeld uurglas heeft aangezien. Ook het beeld, dat LONs in de westelijke kapel (zie 5) zag, bevindt zich nog op dezelfde plaats. Lons herkende alleen het napje of kommetje in de voorste linkerhand; wat de god in de overige handen hield, bleef hem onduidelijk. Volgens zarruss (II, 14) houdt hij, beginnende met de eerste regterhand, eene zekere plant (plantain of weegbree), eenen kralenring en eene bloem ; volgens BRUMUND (Indiana, I, 60) eene stift, den tjakra (werpschijf) en den tjamara (vliegenklap of waaijer). Wij durven hier zonder meer naauw- keurige afbeelding, dan die RAFFLES in zijne plaat from subjects in stone found in the central districts of Java, n°. 3, geeft, tusschen de afwijkende opgaven nict beslissen, maar zouden uit de vergelijking met Ganesa-beelden in het Museum van Oudheden, of die wij uit andere afbeeldingen kermen, in de regter-bovenhand den polsband (Kanghana), met aanhangend versier- sel, in de linker, den angkoesa of olifantshaak willen zien; in de voorste 1 BRUMUND, II, bl. 1, spreekt van 28 kleine tempels rondom den hoofdtempel, maar mijn plan heeft er slechts 16, die het vierkant vormen waardoor de hoofdtempel inge- sloten is. JAVAANSCHE TEMPELS BIJ PRAMBANAN. 15 regterhand vermoeden wij de overblijfsels van eenen olifantstand, even als bij het steenen beeld in het Museum van het Bataafsch Genootschap !. In de derde afzonderlijke kapel (c) vond Lons geen beeld, maar sleehts “zware vierkante steenen, zonder orde op elkander liggende. Waarschijnlijk seu hij, wanneer er een weinig meer licht in dat vertrek gevallen was, een ongeveer 5 voet lang beeld onderscheiden hebben, dat in BAFFLES tijd op en tusschen het puin op den grond lag, doch thans, zoo als wij door BRUMUND, Indiana, I, 61, vernemen, tegen den achterwand wederom regt over einde is geplaatst. De afbeelding door laatstgemelden gegeven is, even als die van de Doerga (bl. 68), vrij wat beter geschikt, om ons van het oorspronkelijke een denkbeeld te doen erlangen, dan die RAFFLES on- der n°. 4 en 6, op de straks aangehaalde plaat geleverd heeft. Met be- trekking tot de Doerga zouden wij vermoeden dat marries ons de teeke- ning van een ander beeld derzelve godin geeft; zijne afbeelding wijkt even zeer af van die van BRUMUND, als van de beschrijving zelve in zijnen tekst bl. 13 opgenomen. En LONS schijnt niet vermoed te hebben dat het nedergevallen puin nog een vierde vertrek (9), en wel het voornaamste van den tompel, voor hem af- gesloten hield. Kaptein 6. BAKER, die op last van RAFFLES, de gebouwen en beelden in de Vorstenlanden: opgemeten, afgeteekend en daarover een verslag heeft uitgebragt, zou, bijakdien de middelen hem niet ontbroken hadden, het puin opgeruimd en den toegang tot het midden- of hoofdver- trek geopend hebben 3. Het is te bejammeren dat hij zulk een plan niet ten uitvoer kon brengen, en dat ook de Heer BRUMUND geene gelegenheid vond, om verder dan in den gang (e), die tot het vóórvertrek of portaal (d) voert 3, binnen te dringen. Mogen wij toch uit de omstandigheid, dat in de drie buitenkapellen van het gebouw, de naar alle waarschijnlijkhcid 1 Zie de Beschrijving onder N°. 127, Deel XXI, bl. 129 van de Verhandelingen. De Heeren VAN HOÖVELL en FRIEDERICH zien in hetgeen wij den polsband noemen, eenen tjakra; de vergelijking met andere Ganesabeelden zou hen waarschijnlijk onze meening aannemelijk doen achten. 3 parries, II ; bl. 14. ? Op het ons ten dienste staande plan is die gang niet aangeduid, wij behoeven ous er niet over te regtvaardigen dat wij die vergissing in onze teekening verbeterden. 16 JAVAANSCHE TEMPELS BIJ PRAMBANAN. oorspronkelijk daartoe behoorende beelden nog aanwezig zijn, tot de mo- gelijkheid besluiten, dat ook het voorname of binnenvertrek (9), voor zoo- ver het niet door het instorten van het dak en andere beschadiging gelc- den heeft, min of meer in zijnen oorspronkelijken toestand bewaard is ge- bleven; dan zou een naauwkeurig onderzoek van dit heiligste gedeelte des tempels welligt nieuwe en. belangrijke bijdragen kunnen leveren voor onze kennis van het Hindoeisme, zoo als het op Java gebloeid heeft, en de merkwaardige wijze, waarop de elders zoo vijandig tegen over elkander staande godsdienststelsels van Brama en van -Boedha elkander bij de zach- ter gezinde Javanen vreedzaam ontmoet, en zich vriendschappelijk vereenigd hebben. Maar, vraagt men misschien, is het zeker, dat de drie boven be- doelde beelden tot dien tempel behoorden, en bij hem in de vertrekken, waar zij thans gezien worden, zich op hunne oorspronkelijke plaátsen be- vinden? Tot nog toe werd hieraan niet getwijfeld; doch de Heer BRUMUND, Indiana, I, p. 63, oppert eenige bedenkingen, die wel eene nadere over- weging verdienen. ‘Twee der kapellen (de westelijke 5, en de zuidelijke, c) zijn eenige voeten boven hunnen vloer opgehoogd; de beelden op dien op- gehoogden vloer gesteld, moeten dus later op hunne tegenwoordige plaatsen gebragt zijn. In andere tempels ziet men overal altaren, vroegere stand- of zitplaatsen der goden; in Tjandi Plaossan hebben de beelden op die altaren zelfs nog hunne plaatsen bewaard, hier daarentegen staan de beel- den slechts op den vloer tegen den wand. Eindelijk pleiten naar BRUMUNDS meening, de uit verscheidene steenen zamengestelde afzonderlijke platen of achterstukken achter de beelden van Doerga en Ganesa, maar oorspronke- lijk niet tot die beelden behoorende, tegen de vooronderstelling, dat laatst gemelde zich hier op hunne oorspronkelijke plaatsen zouden bevinden. Op de eerste bedenking kan men antwoorden, dat toch in het noorde- lijke vertrek (a) de Doerga op den oorspronkelijken, ouden vloer staat; terwijl het ontbreken van altaren of voetstukken voor beelden in vele tem- pels (zoo als b. v. in zes van de zeven tempels op het Oengarangebergte) aantoont, dat die ook hier geen volstrekt vereischte waren. Ook in den hoofdtempel van de groep van Tjandi Sewoe vinden wij al®en in het bin- nenste heiligdom een voetstuk of altaar, waartoe trappen den toegang ver- leenden; de drie kapellen rondom dat heiligdom zijn, evenmin als die van JAVAANSCHE TEMPELS BĲ PRAMBANAN. 17 Tjandi Loro Djongrang, van zulke voetstukken, maar slechts van ondiepe nissen, tegen de tempelmuren uitgehouwen, voorzien. En wat nu die voor de beelden niet passende ruggeplaten betreft, het blijkt uit alles, dat, na de ontheiliging van den tempel, later zorgende handen, welligt van ge- heime aanhangers der oude godsdienstleer, over het verlaten en* vernielde gebouw gewaard hebben. Dat bij het weder oprigten of het terugbrengen van de beelden naar hunne vroegere standplaatsen, meer ijver en goede wil, dan kennis en ondervinding het werk regelden, kunnen wij gemakkelijk bevroeden, en daarom kan men, met even veel grond als de Heer prvu- MUND dit van de beelden vermoedt, aannemen, dat de twee straks ver- melde achterstukken in de noordelijke (a), en westelijke kapel (5), oor- spronkelijk aldaar niet behoorden. Uit het verhaal van den Heer Lons blijkt, dat de Doerga en de Ganesa ruim eene eeuw geleden zich reeds op dezelfde plaatsen bevonden, waar wij hen nu nog aantreffen, Of en hoe lang © dit vroeger het geval was geweest, zal wel niet kunnen bepaald worden; maar wij mogen toch vermoeden, dat de meeste aanleiding tot het verzore gen der beelden zich heeft opgedaan in een tijdperk zoo na mogelijk aan de invoering van de leer van MAHOMED, die tegen het einde der 15% eeuw op Java voor goed gevestigd werd. Alleen gevoel van eerbied voor het heilig- dom waar men eenmaal zelf zijne gebeden en offers bragt, of het voortduren van de overlevering, die zoo als wij boven zeiden ‚ bij de Javanen niet hoog opklimt, konden beweegredenen zijn tot eene handeling, die door de nieuwe leer volstrekt verboden was, en straf of vervolging over het hoofd van den dader kon brengen. 