Religion and liberty : addresses and papers at the second International Council of Unitarian and Other Liberal Religious Thinkers and Workers, held in Amsterdam, September, 1903
Gieseler in zijne Kirchengeschichte des Toten Fahr- hunderts er gewag van maakt. Bij Hofstede de Groot vindt voorts het Unitarisme onder de gods- dienstige richtingen eene voorname plaats; wordt de uitbreiding der „Ecclesia Unitariorum” ver- haald, en Josephus Priestley, + 1804, als haar „patronus in Anglia satis eruditus et multorum operum scriptor”, met eere genoemd. Máár — het Amerikaansch Unitarisme en de evangelische Reveil in Nederland hebben de afstamming uit het Gereformeerd Protestantisme gemeen, en kun- nen bovendien niet begrepen worden zonder die grootsche opwaking van het godsdienstig-zedelijk leven, die den aanvang van de ıgde eeuw alomme haar eigenaardig karakter bijzet. In de Protestant- sche, evenzeer als in de Katholieke wereld, werd het Woord des Heeren, door Ezechiel eens ge- sproken, op nieuw vervuld. De geest kwam van de vier windstreken en blies in de gedooden, en zij werden levend, een ontzaglijk groot leger. In Nederland, gelijk elders in Europa en in 340 Amerika, ging de opstanding tot een bezield geestelijk leven, bij velen gepaard met een revi- vement van de kerkelijke leeroverlevering. R. Rothe, die er alles van weten kan, zegt in zijne nog niet verouderde Zur Orzentirung über die gegenwärtige Aufgabe der deutsch-evangelischen Kirche: „Trunken, wie wir in jenen herrlichen Tagen der ersten Jugendliebe zu dem wiederent- deckten Evangelium waren, von der Freude darüber, die Küste einer übernatürlichen Welt, nach der unsere Sehnsucht solange ausgeschaut hatte, endlich in Sicht bekommen zu haben, konnte uns des Uebernatürlichen, des Geheimnis- und Rätselvollen gar nicht genug geboten werden. Jeder Gedanke an einem Abzug, den es zu leiden haben dürfte, widerstrebte dem überschwenglichen Gefühl, das den kaum gewonnenen Schatz sorg- sam behütete, Genug, es dünkte uns ganz selbst- verständlich, dasz mit dem alten evangelischen Glauben auch die alte evangelische Theologie wieder auferstehen müsse”. Deze opbloei of dit herstel van de oudkerkelijke theologie droeg in Nederland een zeer uiteenloopend karakter: bij dichters een ander dan bij juristen en theologen; onder de beschaafde klassen een ander dan in de volkskringen. Aan den dichter Bilderdijk bood de overgeleverde stof in haar geheel den inhoud voor menige gloedvolle gedachte. Zijn leerling en bekeerling Capadose spreekt naievelijk van „Jehovah-Jezus”. Maar de dichter Da Costa, 341 evenals deze een zoon van Israël, die door Bilder- dijk was gewonnen, gaat eclectisch te werk, zooals eenigen tijd later de dichter Beets, die met andere vrienden onder den invloed stond van den fransch-zwitserschen Réveil. Orthodox willen ze echter allen zijn en blijven. Van Da Costa zal het ons nader blijken. Wat Beets betreft herin- neren we, dat de man, in wiens Camera Obscura een zoo weldadig aandoend beeld valt van de werkelijke menschenwereld; in wiens gedichten het gewoonmenschelijke, het huiselijke en gezel- lige leven een zoo reine uitdrukking vindt, in 1845, in de voorrede van een bundel Preeken de overtuigingen belijdt, die in »de niet ingetrokken of veranderde belijdenisschriften der Nederland- sche Hervormde Kerk” staan beschreven, en dat hij als leiddraad bij zijn godsdienstonderwijs ge- bruik maakt van het koud-gereformeerde Kort Begrip der Christelijke Religie, »aangevuld”, ja, en „een weinig”, edoch nergens principiëel ,ge- wijzigd”. Deze gereveilleerden en hunne volge- lingen vereenigen zich ten slotte om de stukken der leer, die de Evangelische Alliantie op den voorgrond stelde, of die door Da Costa reeds in 1835 in het Overzicht van den eersten jaargang der Ned. Stemmen als de kenschetsende leerstuk- ken der Kerk waren opgesomd: ,’s Menschen volkomen en algeheel bederf; de eenig- en alge- noegzaamheid van Christus, en de gerechtigheid in zijn verzoenend bloed en verdienste; en Gods 342 vrijmachtige en souvereine genade”. Maar de juristen, zooals Mr. Groen van Prinsterer en de zijnen, en sommige even mystisch als juristisch gestemden onder de predikanten gaan verder. Het gereformeerde volk verstaat hen. Is de over- geleverde leer de waarheid, dan moet zij ook worden gehandhaafd. Heeft de Nederlandsche Hervormde Kerk die waarheid in hare formu- lieren van eenigheid beleden, dan zijn zij die ervan afwijken, in ’t bijzonder de leeraren die deze geschriften onderteekenden, woordschenders, trouwbrekers, „wolven in de schaapskooi van Christus”. — Wij zijn wèl verre van de „unschul- dige Unbefangenheit”, die, volgens Rothe, het revivement van de oude leer onderscheidde, waar men ook in Nederland ,daran arbeitete die alte Theologie in ihrem ehemaligen Besitzstand wieder ein zu setzen und als die allein legitime prokla- mierte”. In die dagen, in 1834, zag een vlugschrift het licht onder den titel: Gedachten over de Beschul- diging tegen de leeraars der Nederlandsche Her- vormde Kerk, door P. Hofstede de Groot, hoog- leeraar te Groningen. Wij kunnen er ons hier niet in verdiepen, noch den kerkrechtelijken strijd van vele jaren, die er het gevolg van was, ophalen. Iets anders treft ons. Ginds vonden we de opwa- king van het geestelijk leven nauw verbonden met de kerkleer. De dogmatische overlevering wordt omhelsd, al wordt de eerbied er voor in 343 zeer onderscheidene mate en op zeer verschil- lende wijze aan den dag gelegd. Die Réveil is streng confessioneel of althans beslist-orthodox. In de Gedachten daarentegen wordt de kerkelijke onrechtzinnigheid van den auteur en zijne geest- verwanten niet in ’t minst bemanteld. „De vraag was niet meer, zoo wordt er rondborstig gezegd: zijn de leeraren der Kerk al dan niet Dordsch- rechtzinnig? ’t Welk men tot dusverre van beide partijen had ondersteld, dat zij behoorden te zijn; maar de vraag werd: moeten zij Dordsch-recht- zinnig zijn? En op deze vraag werd geantwoord: neen, zij mogen het niet”! Van de gronden, die hiervoor worden aangevoerd, vermelden we alleen het beroep gedaan op Jezus, die de zijnen niet heeft verplicht altijd dezelfde inzichten in het Christendom te hebben, noch rechtzinnigheid tot het kenteeken van christelijke gezindheid heeft gesteld, maar die geleerd heeft God te dienen in geest en waarheid en voor het merk van zijne. leerlingen de onderlinge broederliefde aanwees. Op de Apostelen, die in zijnen naam de Wet van Mozes en met haar iedere wet en allen let- terdienst hebben afgeschaft. Op de Hervormers, die, nadat dit groote goed geroofd was, de vrij- heid van inzicht ons hebben heroverd. En ook het wijsgeerig argument ontbreekt niet: de tegen- partij staat schuldig aan eene schromelijke ver- warring van ,Christendom” en „beschouwing des Christendoms”, van ,waarheid” en „inzicht in de tte eee | . ow 344 waarheid”. De waarheid toch, zoo ongeveer wordt beweerd, ook die des Christendoms, is wel eeuwig en onveranderlijk, maar des menschen inzicht in haar moet veranderen. Dit kan en mag niet, door staat noch kerk, voor altijd onverbrekelijk, tot heerschappijvoering over het geloof van anderen, worden vastgesteld. Want „gelijk onze deugd, zoo moet ook onze Kennis toenemen en volkomener worden”. Hoeveel beteekenis voor dien tijd deze en dergelijke beschouwingen hadden, en hoe achtens- waardig zij ook nu nog zijn: den diepsten grond van de bij mannen van onverdachte vroomheid zoo ver uiteenloopende waardeering van de kerke- lijke leeroverlevering zien wij nog niet blootge- legd. Hiertoe moet een tweede geschrift worden geraadpleegd en op de ontvangst, die het aan gene zijde vond, gelet worden, ‘dat in hetzelfde jaar het licht zag, onder den titel: Christelijke ‚Betrachtingen. Eene bijdrage tot de stichtelijke lektuur naar de behoefte van deze tijden. De voor- rede: Aan onze christelijke landgenooten, te Groningen den 7 Juni 1834 gedateerd, is onder- teekend door P. Hofstede de Groot, die negen overdenkingen leverde; door C. H. van Herwerden, die er zes, en door M. A. Amshoff, die er twee schreef. J. A. Karsten, die aan den, in den studententijd ontstanen vriendenkring reeds ont- vallen was, wordt als de auteur van ééne der betrachtingen vermeld. Deze stichtelijke lectuur 345 nu maakte in breede kringen diepen indruk, zooals ze afweek van de gewone, die verstande- lijk-betoogend, koud en wijd-omhalig was, door haar gemoedelijk-getuigende, bezielde en puntige zegswijze. Ook de aandacht wordt er door getrok- ken van Da Costa, die het boek (Ned. Stemmen, IT) aankondigde. De inhoud van dezen bundel, zoo erkent hij volgaarne, beveelt zich alleszins aan bij een iegelijk, die op klaarheid en beval- ligheid van stijl prijs stelt. Het ontbreekt er niet aan ernstige zaken op ernstige wijze voorgedragen aangaande de nationale, zedelijke en „zelfs” gods- dienstige aangelegenheden onzes volks. Máár, als de vraag gedaan wordt: of hetgeen ten opzichte van „Christendom en geestelijk leven” in den bundel der drie (vier) leeraren verkondigd wordt „waarheid is naar Gods Woord, het geloof Zijner Kerk, in één woord de waarachtige Christus”, dan moet, zegt Da Costa, „het antwoord met treurige zielsovertuiging : Neen! zijn”. Hij is niet van voor- nemen om als van bladzijde tot bladzijde na te gaan, wat, „hetzij door verzwijging van waarheid, of door leering van onwaarheid’, in de Betrach- tingen ontbreekt, om aan haren titel van „Christe- lijk” te beantwoorden. Maar ten eenenmale „in strijd” tegen de gezonde leer »staan de begrippen der schrijvers omtrent Wet en Evangelie, genade, toegerekende gerechtigheid, uitverkiezing van voor de grondlegging der wereld”, die hij eenvoudig opsomt. Uitvoeriger aangewezen daarentegen 346 wordt, hoe in de Betrachtingen niet slechts ont- breken, doch weersproken worden de eeuwige Godheid van Jezus Christus, het persoonlijk Gods- bestaan van den Heiligen Geest, de leer van den God-Vader, en dies »de waarheid der aanbidde- lijke Drieéenheid”. Dit is „een eerste punt”. Ook op een tweede punt zijn de Betrachtingen in strijd met de overlevering, namelijk met „de leer aangaande de zonde”. De beoordeelaar mist de teksten, die van den zondeval met de gevolgen ervan plegen gebezigd te worden. Doch hij legt den vinger bij deze uitspraak van de schrijvers, die alles schijnt te zeggen: „Diep mogen wij door de zonde gevallen zijn, het Beeld des Eeuwigen moge ontluisterd en bezoedeld zijn, niet geheel zijn wij verloren, niet onherstelbaar bedorven. De Vader in den hemel, wiens wezen Liefde is, schonk ons zijnen eigenen Zoon om ons den weg ten waarachtigen leven bekend te maken. Ziet, hoe de Oneindige daardoor getoond heeft de waarde des menschen hoog te schatten”! De gevallen mensch, niet geheel verloren, noch onherstelbaar bedorven, maar blijkens de gave zijns Zoons, door den Oneindige die Liefde is, in waarde hoog geschat — geen wonder, dat Da Costa geen getuigenis meer noodig heeft aangaande den staat der meerdere of mindere rechtzinnigheid van deze auteurs! Hij noemt de leer van de zonde het „tweede punt” en den „sleutel van de kennis van den mensch, zijn toestand en zijne bestem- 347 ming”. De dogmenhistorie heeft ons de waarheid doen inzien, dat. zij wezenlijk is het „eerste punt” en de sleutel van de kennis van het geheele ker- kelijke leerstelsel, reeds bij zijne grondlegging door Justinus en Irenaeus, bij zijne bevestiging door Athanasius en Augustinus, bij zijne uiteenzetting door Anselmus en Thomas Aquinas, bij zijne be- schrijving in den Catechismus Romanus en den Heidelberger, in de kunstgewrochten ook van Milton, Bach, Klopstock. De dogmatiek van het Gereformeerd Protestantisme inzonderheid, en met haar hebben we bij ons onderwerp te doen, laat ons daaromtrent niet in twijfel. Haar uitgangspunt is het verhaal van ’s menschen schepping en zon- deval, niet als diepzinnige mythen, die ze, naar den duidelijken wil van hare dichters en den zin van de schriften, oorspronkelijk zijn, beschouwd en behandeld, maar opgevat als werkelijke gebeur- tenissen, in dat en dat jaar, daar en daar, voor- gevallen met het eerste paar menschen, Adam en Eva. Door Houston Stewart Chamberlain werd onlangs dit leerstuk ,ein dummes und gottloses Dogma” genoemd. En waar is de man van protestantschen huize, die er tegenwoordig, niet de verzachting of vergeestelijking, maar de onomwonden verdediging van op zich neemt? Maar het verzet tegen en de breuke met de grondgedachte van alle mogelijke kerkleer, was in het tweede gedeelte der 19de eeuw nog een onvergefelijk bedrijf, om de gevolgen, 349 waarvan men meer vermoedde dan helder inzag, dat voor het geheele stelsel er uit zouden voor- komen. Voor de ongeloovigen was in de kringen van den confessioneelen en orthodoxen Réveil nog genade te vinden, — de mannen van deze rich- ting, de „Groningers, waren en bleven er, van tstandpunt der rechtzinnigheid af zerecht! — de aartsketters. | En toch, ook dezen konden niet anders. Geen rationalistisch-verstandelijke kritiek had hen zich doen afkeeren van de overgeleverde leer aan- gaande „den mensch en de zonde”. Evenmin had de zoogenaamde bijbelsche kritiek hun twijfel aan de waarheid van het dogme gewekt. Hunne kritiek was van huis uit godsdienstig-zedelijke kritiek, de vrucht van het nieuw opgewekt godsdienstig- zedelijk leven, met een dieperen, reineren en rij- keren inhoud dan het bij den confessioneelen of orthodoxen Réveil had. Niet zonder pijnlijken strijd en menige bange worsteling was die erva- ring verkregen. Wij weten dit van andere baan- brekers van den nieuwen tijd, zooals Schleier- macher, en vernemen het van Hofstede de Groot, als hij zeventig jaar oud op vijftig jaar in de theologie terugziet: „Ik kon niet berusten in de leer der volstrekte voorverordening en vooral niet in de daarin opgesloten” (door de meeste voor- standers, van Dordrecht af tot nu toe, in den regel verdonkeremaande) „verwerping van het grootste deel der menschen tot eeuwige rampzaligheid. 350 Mijn levensgenot als kind werd door angst daar- over vergald. Uren lang lag ik nu en dan ’s nachts wakker en bad, dat ik toch niet tot de verwor- penen mocht behooren, en werd dan schier wan- hopig, dewijl aan Gods raadsbesluit toch niets kon veranderd worden. Evenmin kon ik berusten in de leer der Drieëenheid van God, noch ook in die der zedelijke onmacht en der voldoening aan Gods strafeischende rechtvaardigheid door den dood van zijnen Zoon”. Op den weg van streng onderzoek en ernstig nadenken leidden hem en gelijkgezinde vrienden deze en dergelijke twijfe- lingen. Bevrijdend werkte op hen de historisch- humanistische beweging, waarvan in Duitschland Lessing en Herder, Kant en Schiller de vertegen- woordigers voor hen waren; die in Nederland zelf Philip Willem van Heusde, hoogleeraar te Utrecht, door zijne leer en zijn leven vertolkte; — van Heusde, die de geschiedenis als de historia huma- nitatis, de ontwikkelingsgeschiedenis van den mensch in de menschheid deed verstaan. Hofstede de Groot getuige voor allen: ,Ik zag, om het voor mijn leven niet weder te vergeten, wat het hoogste op aarde is, naar welks kennis en bezit wij moeten zoeken: De menschelijkheid; wat de geschiedenis moet zijn: het verhaal van de ont- wikkeling des menschdoms tot menschelijkheid en beschaving; wat wijsbegeerte moet zijn: een streven naar helder inzicht in alle dingen, opdat de mensch meer mensch worde”. 351 Maar het rechte antwoord op de vragen, die hen geen rust lieten, ontdekte zich eerst aan hen, toen zij aan de heilige schriften hun studie wijd- den, en onderzochten, hoe volgens die van ouds gezaghebbende instantie de zaak van God met den mensch, en van de menschheid met God dan eigenlijk stond. Met Evangelie vonden zij er als de hoofdzaak, en verstonden zij als het een en het al. Bij de velerlei wijzen van uitlegging werden zij als de meest juiste, door „de een- voudige, praktische gemoedelijke opvatting van Thomas à Kempis, Wessel Gansfort, Erasmus” getroffen. Met deze Nederlanders gevoelden zij zich meer verwant, dan met Luther en Calvijn, dan met de Schotten en Engelschen, de Franschen en Zwitsers, bij welke laatsten de orthodoxe Réveil bij voorkeur zijn licht ontstak. Van eene „nederlandsch-evangelische opvatting” van het Christendom spraken zij daarom later gaarne. Van dit Evangelie bleek hun de verschijning van Fesus Christus het legitiem middelpunt te zijn, niet zoozeer om de leer, als wel om de Persoon- lijkheid van Jezus Christus, zijn leven, werk, lot, dood, opstanding, verheerlijking. Het liefst mis- schien zouden ze die eenige Persoonlijkheid heb- ben gekarakteriseerd als den GEANOPOTIOZ, den God-Mensch, bijaldien een zuiver historisch ge- voel hen niet had doen vermoeden, dat achter die zonderlinge woordverbinding eene geschie- denis ligt, die het raadzaam maakt om er voor- 352 zichtig mede om te gaan. Zoo bleef het dan bij den Zoon van God, hier meer metaphysisch, soms meer theokratisch, daar meer ethisch gedacht, maar altijd als den waren en waarachtigen Mensch geëerd en gepredikt. Geen onzekerheid bleef voorts over bij de nadere bepaling van wat die verschijning eigenlijk beteekent, van hare waarde voor hen persoonlijk en voor de menschheid in haar geheel. God in Jezus Christus, zóó drukten zij het als het gronddenkbeeld, als het materiëel beginsel hunner leer uit: God in Hem zich open- barende aan ons, God door Hem ons opleidende tot Zich om ons steeds meer gelijkvormig aan Zich te maken. En die God in Jezus Christus zet zijne openbarende en geleidende werkzaam- heid voort in en door de Christelijke Kerk of Gemeente, de aan den invloed van Zijnen Geest zich onderwerpenden niet maar verlossend van het drukkend gevoel van hunne zondenschuld, doch meteen hen bevrijdend van de heerschappij der zonde of van de zondigheid zelve en hier- door hen vormend tot nieuwe menschen, weder- geborenen, als zoodanig geroepen en bekwaamd om mede te werken aan de heiliging en volmaking der menschheid. — Van sociale werkzaamheid sprak men in die dagen nog zoo niet. Maar de harten dezer gereveilleerden klopten zeer warm voor de, tegen hunne bestemming in, noodlijdende menschen. Zij zochten, zoo velen mogelijk, uit tijdelijke en geestelijke ellende op te heffen en 353 hen voor het eigenlijk ,menschwaardige”, voor een gezond en krachtig godsdienstig-zedelijk leven te winnen. Daartoe bracht hen o.m. eene leer aangaande de zonde, die, wel verre van „ver- zwakt” te zijn, zooals enkele latere beoordeelaren zelfs nog met Da Costa beweerden, dieper door- drong dan het orthodox systeem in het wezen, de oorzaak en vooral de schuld, de werking en de gevolgen der zonde in den mensch en de menschheid. In plaats van uit „de strafeischende gerechtigheid van God”, die tegenover „Gods barmhartigheid of liefde” werd gesteld, leidden zij deze zonden- straffen uit Gods heilige en wijze liefde af en werd het doel hiervan in ’s menschen verbetering en zaligheid gesteld. „Omdat God barmhartig en niet zwak en onverschillig is, — zoo wijzigden zij de bekende uitspraak van den Heidelberger, — eischt zijne heilige en wijze liefde, dat de zonde wordt te niet gedaan; en daarom beschikt en bestuurt Hij het alzoo, dat wij, naar lichaam en ziel, de bitterste en rampzaligste gevolgen der zonden ondervinden, opdat wij, na ons van Hem, ons eenig rustpunt en hoogste zaligheid, te heb- ben losgerukt, tot ons zelven inkeeren en tot Hem, onzen Vader, teruggaan, om zalig te zijn 23 354 in zijne gemeenschap”. Maar genoeg. Hoe innig godsdienst en zedelijkheid bij deze mannen waren verbonden, hoe ernstig dien ten gevolge het Christendom is, dat zij voorstonden, blijkt uit deze woorden van de auteurs der Betrachtingen: „Verre zijn wij van den tijdgeest in het burger- lijk en godsdienstig leven te vleijen; en ook de toon, dien wij over het Christendom hebben aan- geslagen, kan niet aan allen aangenaam zijn. Want is het, naar ons inzien, in de geestrichting van dezen tijd te prijzen, dat zij de tegenstelling van ,wereld” en ,Christendom” wil opheffen; toch niet dat zij het veelal wil door het Christen- dom wereldsch te maken, daar het moest zijn, door de wereld Christelijk te doen denken, ge- voelen en leven. Te prijzen, dat men de mensche- lijke bijvoegselen en verontreinigingen van het Goddelijk Christendom wegneemt; toch niet, dat zoo velen het doen, door wezenlijke en eigen- aardige levensdeelen van het Christendom zelve af te scheiden en zijn geest alzoo uit te blusschen, daar het moest gebeuren, door den geest onzes Heeren in de gemeente meer op te wekken en te versterken, als die dan wel van zelve haar zal louteren en veranderen van heerlijkheid tot heer- lijkheid. Te prijzen, dat het schrik- en vrees- barende uit de voorstelling van God wordt weg- genomen en het Christendom voorgesteld als het groote middel ter opvoeding der menschheid door God verordend; toch niet, dat daarbij door velen 355 wordt vergeten, dat God die Heilige en Vol- maakte is, met wien niemand gemeenschap kan oefenen, dan die zelf heilig en volmaakt poogt te worden, en die daartoe is bekeerd en weder- geboren en een nieuw schepsel geworden, met Christus gekruist en met Christus opgestaan, en nu leeft het geestelijk leven des geloofs en der liefde met God en in God”. Om u in de kringen van den evangelischen Réveil te verplaatsen, zou ik over het kunste- naarsoog en de kunstenaarshand moeten kunnen beschikken, waarmede A. Pierson in zijne Oudere Tydgenooten de leiders van den confessioneelen en orthodoxen Réveil zag en uitbeeldde. Volsta daarom hier de mededeeling, dat het middelpunt werd gevormd door de Theologische Faculteit te Groningen. J. F. van Oordt werd haar lid, kwee- keling van de Utrechtsche Hoogeschool, in Febr. 1829. P. Hofstede de Groot, van de Groningsche Akademie, werd in Mei d. a. v. naast hem geplaatst. L. G. Pareau, uit den Utrechtschen kring geko- men, werd in Nov. 1831 als hoogleeraar geinau- gureerd. In 1839 vertrok van Oordt naar Leiden: W. Muurling, van de Utrechtsche Akademie, kwam in zijne plaats. De namen van Hofstede de Groot, Pareau en Muurling zijn sinds aan meer dan éen werk van beteekenis, in ’t bijzonder aan een cyclus van leerboeken, verbonden. Eerstgenoemde gaf onder den verouderden titel van /nsztitutio Theo- logiae Naturalis metterdaad een eerste proeve hier 356 te lande eener wijsgeerige uiteenzetting van den godsdienst. Gewaardeerd ook buiten den kring der Groningsche studenten, beleefde het boek vier drukken. Het motto, op het titelblad geplaatst, ís de beste karakteristiek: Domine, quia fecisti nos ad Te, inquietum est cor nostrum, donec requiescat in Te. Diezelfde gedachte inspireerde den auteur bij het houden van eene reeks voordrachten, die, in twee deelen, tweemaal het licht zagen: Voorle- zingen over de Geschiedenis der Opvoeding des Menschdoms door God tot op de komst van Jezus Christus. Het eindresultaat er van is de stelling, dat het deel der menschheid, hetwelk met het Christendom in aanraking kwam, uit een gods- dienstig-zedelijk standpunt bezien, behoefte had aan — vatbaar was voor — en begeerig naar het Evangelie. De uiteenzetting van de laatste gedachte dient tot inleiding aan de Lineamenta Histortae Ecclesiae Christtanae, een handboek voor de be- oefening der kerkgeschiedenis, dat door M. À. N. Rovers, bevoegd levensbeschrijver van van Heusde, geroemd is als een bewijs, hoezeer het Hofstede de Groot gelukt was in diens gedachten door te dringen. In vereeniging met Pareau gaf Hofstede de Groot eene encyclopaedie uit, die minder den band der theologische leervakken deed uitkomen dan wel liet zien, hoe de opleiding van den christen-theoloog moet worden ingericht en daar- om Encyclopaedia Theologi Christiani getiteld werd. In vereeniging met Hofstede de Groot bezorgde 357 Pareau een Compendium Dogmatices et Apologetices Christianae, dat, meermalen herdrukt, jaren lang zich als leerboek heeft gehandhaafd. L. G. Pareau alléén schreef eene geestvolle Hermeneutica Codicis Sacri, en drukte zijn hoogste voelen en denken uit in /nitia Institutionis Christianae Moralis, — een handboek voor de moraal, dat door een klas- siek opdrachtsschrijven aan J. F. van Oordt ver- rijkt is. Hij roemt er hun studietijd, ,waarin zoo niet allen dan toch zeker de meest wijzen, niet slechts de Wijsbegeerte maar ook de Theologie van den hemel naar de aarde geroepen en in de huizen en de menschenmaatschappij binnengeleid hebben en gedwongen om allereerst naar het rechte leven en goede en slechte zeden en dingen te vragen.” Op waardige wijze sloot W. Muurling de reeks met een Mandboek over de Practische God- geleerdheid of Beschouwing van de Evangeliebedie- ning voornamelijk in de Nederlandsche Hervormde Kerk, welk lijvig werk de praktische richting van den evangelischen Réveil gelukkig vertolkte, en herdrukt werd. De vroeg gestorven, zeer begaafde Remonstrantsche Predikant Abr. des Amorie van der Hoeven, kondigde in het tijdschrift De Gids van 1846 enkele van de genoemde handboeken aan, en bracht, noch kweekeling, noch tegenstan- der van „de Groningsche school en richting,” zijne gedachten over haar in het midden. Hij noemde het een hoogst zeldzaam verschijnsel, dat eene Series Compendiorum door ééne Theologische Fa- 358 culteit werd gegeven, en allerzeldzaamst, dat ééne Dogmatiek door de broederlijke samenwerking van twee Godgeleerden tot stand kwam. Inderdaad, „het moest wel een groot, een veel omvattend en een waarachtig beginsel wezen, hetwelk niet alleen de harten, maar ook de hoofden deed samen- stemmen !” En dan nog het tal van mannen van naam, die, vrienden of leerlingen, om de hoogleeraren zich schaarden! Sommigen van hen, predikanten te Groningen en in de Ommelanden, vereenigden zich met deze voorgangers maandelijks in een godgeleerd gezelschap. Vrucht van hunne gemeen- schappelijke werkzaamheid was het tijdschrift Waar- heid in Liefde (1837 —1872), „hetwelk zou moeten strekken om de christelijke waarheid naar de be- hoefte onzer dagen voor beschaafde Christenen helder en gemoedelijk tevens voor te stellen.” Anderen, hier en daar in Nederland geplaatst, verwierven zich een goeden naam als praktische evangeliedienaren, en enkelen bovendien door het uitgeven van grootere en kleinere dogmatische, historische en zedekundige geschriften. 359 Eerst eenige jaren na den dood van William Ellery Channing (+ 7 October 1842) begon zijn geestelijke zegetocht door de Europeesche wereld, onder de vrijzinnigen van allerlei kerken, secten, geloofsbelijdenissen, niet het minst in Nederland. Hij werd de inleider in- en de vertegenwoordiger voor hen van het tot nu toe weinig gekende Amerikaansch Unitarisme. ’s Mans leven vond zijne geestdriftige beschrijvers; zijne geschriften in het oorspronkelijke of vertaald, vonden hunne opge- wekte en getrouwe lezers. Eene eerste bloemlezing verscheen in 1850 in twee deelen onder den titel: Zede- en staatkundige toespraken; de hoogleeraar in de rechten Mr. Star Numan schreef er eene. voorrede voor. Nog in hetzelfde jaar volgde een eerste stuk van Christelijke Redevoeringen, op uit- nemende wijze, zooals ook de overige werken, overgezet door I. I. Swiers, predikant te Havelte. Het tweede stuk verscheen in 1852. De tweede uit- gave van deze Redevoeringen in één deel is van 1855. In 1854 waren reeds uitgegeven twee andere deeltjes onder den titel: De Stem eens Christens uit den vreemde over vragen van den tegenwoor- digen Tijd. Een nieuwe bloemlezing, die den titel droeg van Christelijk Geloof en Leven, vond in 1857 gretig aftrek. In 1859 werd met eene ver- zameling van bevestigings-, inwijdings- en gedach- tenisredenen, onder het opschrift: De Evangeliebe- diening, de uitgave van werken van Channing in het nederlandsch besloten. Elders en ook in het 3&0 tijdschrift Waarheid in Liefde, werden enkele van deze geschriften met ingenomenheid besproken. En in den jaargang 1858 vond eene uitvoerige en nauwgezette, van diepe vereering van den Amerikaanschen Unitarier getuigende studie eene plaats: William Ellery Channing, een Apostel der evangelisch-katholieke Kerk, door C. P. Hofstede de Groot, den eenigen zoon van P. Hofstede de Groot. Ik ga niet beproeven om dit in menig opzicht voortreffelijke werk over te doen, noch zelfs om een verslag er hier van te geven. Evenmin is het thans de plaats voor eene tot in bijzonderheden afdalende uiteenzetting van de ‘meerdere of min- dere overeenkomst tusschen den Amerikaanschen denker en zijne vrienden van den evangelischen Réveil. Laat mij alleen, in aansluiting aan het over dezen Réveil gezegde, op enkele hoofdzaken mogen wijzen, waarin hunne verwantschap, uit- komt: eene verwantschap, even verrassend voor deze Nederlanders als hen buitengemeen verster- kend in hunne overtuigingen, waar duidelijk bleek, dat een man als Channing en zij, onafhankelijk van elkander, door ervaring en onderzoek tot ge- lijksoortige resultaten waren geleid. Immers waren Channing’s wetenschappelijke na- sporingen eveneens geboren uit den diepen weer- zin van zijne godsdienstig-zedelijke natuur tegen het gereformeerd volksgeloof, dat in zijne jeugd heerschend was en in den aanvang der ıgde eeuw 361 opnieuw zich deed gelden. Al zijne overtuigingen van rechtvaardigheid en liefde kwamen op tegen de orthodoxe stellingen, die men toen gewoonlijk leerde. Het eerst en dadelijk zeer sterk, werd hij geschokt door de onwaarachtigheid in der men- schen leven en handelen, die er zoo dikwijls mede gepaard gaat. Bijzonder leerzaam in dezen is het verhaal, door Channing gedaan van een tocht per sjees, dien zijn vader met hem ondernam om een beroemd prediker te gaan hooren. Met gloeiende welsprekendheid had deze uitgewijd over zondeval, onmacht, uitverkiezing, verdoemenis, enz. Naar ’s mans voorstelling scheen er een vloek te rusten op de aarde, en duisternis en verschrikking het gelaat der natuur te bedekken. Wat den jeugdigen hoorder betreft, hij verwachtte, dat van nu af allen die geloofden alle andere dingen zouden verlaten om de redding, die beloofd was, aan te grijpen. Zijn vader roemde tegenover een vriend die leer als „een gezonde leer”. Een zware last viel op het gemoed van den knaap: dat alles was waarheid? Maar zijn vader reed met hem terug, sprak met geen woord over het gehoorde, maar floot een deuntje. Te huis werden niet aanstonds allen samengeroepen om hen met die dingen be- kend te maken: ‘tleven ging zijn gewonen gang. William kwam tot het besluit: de menschen ge- loofden eigenlijk niet aan de orthodoxe leer; die leer was niet waar! Later wees Channing als pre- diker meer dan eens op deze onwaarachtigheid. 362 „Werd de leer van de zonde waarlijk geloofd — dat echter onmogelijk is! — dan moesten de men- schen met schrik en vervloeking tot den Oorsprong van hun aanzijn opzien, en met afschuw het oog slaan op hunne natuurgenooten. Alle vertrouwen, achting, liefde zouden wegsterven. Welk een zwaard zou er door het hart van een vader gaan, als hij in den lachenden zuigeling een zedelijk wezen moest aanschouwen, dat onophoudelijk en geheel geneigd is tot alle kwaad, welks gemoed dicht be- zaaid is met de zaden van haat tot God en het goede, en dat zijn aanwezen begonnen heeft onder den vloek des Scheppers! De waarheid is, dat niemand haar in hare wezenlijke krachten kan aannemen. Ik heb hare verdedigers een kind, dat hun geloof tot een duivel maakt, even liefdevol zien toelachen, alsof het een engel ware, en ik heb hen zich even hartelijk en vertrouwelijk zien hechten aan de menschen, alsof de leer der vol- strekte verdorvenheid nooit tot hunne ooren ge- komen ware”. Zóó o.a. in zijn Christianity a rational Religion. Maar bij andere gelegenheden, — getuigen zijn uitnemend Zhe moral argument against Calvinism en het belangwekkend Unitarian Christianity! — laat hij niet na de aandacht op het minder tragisch feit te vestigen, dat er nog altijd menschen zijn, die wel degelijk de kerkleer voor waar houden of ten minste ernstig trachten haar aan te nemen, en hoe bij sommigen dien- tengevolge het zedelijk bewustzijn eene verkeerde 363 richting neemt, bij anderen eene neerdrukkende en troostelooze, of terugstootende en slaafsche godsdienst bevorderd wordt. Die waarneming heeft Channing mede gesterkt bij het voortdurend en ernstig streven om aan alle menschen te doen zien, wat hij zelf gezien had en zag: het licht van The Glorious Gospel of the Blessed God (1 Tim. 1, 11), vallende over den mensch, en den zedelijken band, door dwaling noch zonde ooit te verbreken, die God en mensch verbindt, vallende ook over het groote doel van het Christendom. Kort voor zijn dood verhaalt hij (Memoir, I, 260): ,Ik ging tot de Schrift, en 'tgezegende licht van Gods woord schoot lang- zamerhand zijne stralen in mijnen geest. Ik begreep spoedig het groote doel, waartoe Christus in de wereld kwam; dat zijn eerste, zijne hoogste be- doeling was, niet om ons van straf te verlossen, maar van wat ons de straf berokkent, van ’t zede- lijke kwaad, van elke onreinheid van hart en leven, van al wat van God ons gescheiden houdt; dat Hij kwam om een zedelijken, geestelijken invloed uit te oefenen, waardoor de mensch tot een rein, onbaatzuchtig, volmaakt wezen wordt. Ik leerde spoedig, dat de hemel en de hel op den geest betrekking hebben; dat het vuur en de worm hun zetel hebben in de ziel en dat wij alleen het ge- luk kunnen bereiken door den geest des hemels in ons op te nemen. Ik leerde, dat het Koningrijk Gods is binnen in ons... Eéne groote waarheid 364 gevoelde ik al sterker en dieper. Ik wist, ik ge- voelde dat God volkomen bereid is om zijn heiligen Geest te schenken, zijn kracht en licht aan een zegelijk, die met ernst strijdt om de zonde te over- winnen, om te streven naar die volmaaktheid, waarin de hemel bestaat. Gij begrijpt, hoe deze inzichten al de nevelen verdreven van een valsch, een overgeleverd geloof, waarin ik rondtastte”. Hoe hebben wij, jong zijnde, naar deze en der- gelijke woorden geluisterd! Hoe hebben wij, oud geworden, geestelijk genoten bij de bestudeering van de samenvattende levensbeschouwing van Channing, die Hofstede de Groot jr. slechts in omtrekken kende, maar die door Channing’s neef onder den titel: Zhe Perfect Life is uitgegeven en hare rechte plaats kreeg vóór The centennial Edition of Channing’s Complete Works. Van den godsdienstigen mensch wordt uitgegaan. Tot God wordt opgeklommen, den in het heelal en in de menschheid zich openbarenden. De plaats in die openbaring van de Christelijke Religie en van Jezus Christus wordt bepaald : — Van Jezus Chris- tus, den Broeder, Vriend en Heiland, den Vrij- maker van de gebonden Rede, van het belem- merde Geweten, van de door zelfzucht ten onder gehouden Liefde, van den door de macht der zienlijke dingen onderdrukten Trek naar God, van de door de vreeze des doods onzekere Levende Hoop. En dan, ten slotte, die beschrijving van de waarlijk „Algemeene Kerk”, de Broederschap 365 waarin geheel het menschdom vereenigd is tot één samenwerkend gezin van Kinderen Gods! Ik weet niet, of ergens de blijvende beteekenis, niet van „den Christus des geloofs’, die dikwijls wil- lekeurige schepping van de dogmatiseerende Ge- meente, maar van den „Jezus Christus der histo- rie” dieper, juister en vollediger is uitgebeeld dan in dit nagelaten werk van den profetischen den- ker. En ik heb de hoop, dat, gelijk de uit den evangelischen Réveil in Nederland voortgekome- nen tot hem werden getrokken, Channing zich niet verre zou houden van hen, die de blijvende beteekenis op godsdienstig en zedelijk gebied van Jezus Christus, niet beter weten uit te drukken, dan door de formule: dat Gods hoogste Open- baring der menschheid gegeven en het hoogste Leven verwezenlijkt is in en met Hem. Op een derde hoofdzaak wijzen we ten slotte, — het eerste punt dat ter sprake kwam bij de Gedachten enz. van Hofstede de Groot. Deze en zijne vrienden hebben den kamp, in vroegere eeuwen door de Remonstranten en anderen schijn- baar te vergeefs gestreden, op nieuw aangebon- den, — den strijd tegen den formulierdwang in de Nederlandsche Hervormde Volkskerk en vóór de vrijheid van onderzoek en van inzicht, tot zekere hoogte, met gunstigen uitslag. Om leer- stellige redenen ten minste is sinds dien tijd nie- mand meer uit die Kerk verwijderd. Het verwon- dert u dan ook niet, dat hunne volgelingen met 366 nieuwen moed werden bezield, toen zij Channing als den apostel der Vrijheid leerden kennen en bewonderen. Niet toevallig is het, dat zijn 74e System of Exclusion and Denuntiation in Religion en de Letter on Creeds onder de stukken behoo- ren, die almeê het eerst werden vertaald en op- genomen in de Christelijke Redevoeringen. Even sober als gespierd begint die Brief: „Mijn afkeer van menschelijke geloofsformulieren ‚als banden van Christelijke vereeniging, als middelen om den menschelijken geest in boeien te slaan wordt be- stendig sterker.” Bondig en overtuigend is het er op volgende betoog: Die geloofsbelijdenissen wor- den feitelijk geschoven tusschen de ziel en den persoon van Jezus zelf; vergeleken met het Nieuwe Testament zijn ze onbeduidend, metaphysische uit- drukkingen van onverstaanbare leerstukken; waar ze gezag verkrijgen, staan zij den eenvoud en de goddelijke oprechtheid in den weg, waarvan de kracht van alle prediking en godsdienstonder- wijs afhankelijk is; zij werken ten leste altijd het ongeloof in de hand. Triomfeerend klinkt de vraag: „De christelijke waarheid is oneindig; wie durft zich vermeten haar binnen de weinige woorden van eene geloofsbelijdenis te beperken?” en de hiermede verbonden aanwijzing: Onze voorstel- lingen der waarheid kunnen niet anders dan zeer onvolkomen zijn, en moeten gedurig uitgebreid worden. Soms gaat een enkel woord door den mond van ‘t genie gesproken diep in het hart. Een wenk, eene opmerking, eene scherpzinnige uitdrukking leert ons meer, dan wij uit boekdeelen van min- der begaafde mannen medenemen.” Zoo gaat het ons met Channing” (C. P. Hofstede de Groot, ll. p. 686). 368 Wij zouden onze groote voorgangers niet in hunnen geest eeren, als wij eenvoudig hen naspra- ken en van hunne denkbeelden nieuwe formu- lieren van eenigheid maakten. Bovendien is door den opbloei van de godsdienstgeschiedenis en de godsdienstwijsbegeerte; door de blootlegging der banen die de ontwikkeling van het oude Israël en het oude Christendom volgde; niet het minst door de religieuse opvatting der historie van Kerk en Dogme een materiëel tot onze beschik- king gesteld, waarvan zij zelfs niet droomen konden. Houden wij dan den naam dien ze ons ver- wierven in eere door, met hun ijver, waarheids- liefde, zelfverloochening en ernst die middelen te bezigen tot uiteenzetting en aanbeveling van de Oneindige Waarheid, die in de godsdienstig-zede- lijke levensgeschiedenis van de Menschheid ís en wordt geopenbaard. Handhaven wij voorts, als hun echte zonen, de vrijheid van onderzoek, de vrijheid van inzicht en de vrijheid om uit te spreken wat we ontdek- ten, waar plicht en geweten dit gebieden. Kweeken wij hierbij aan de heilige vrees voor partijgeest en sectenamen. Channing stelde weinig of geen belang in het Unitarisme als afgesloten beperkte vereeniging. De leiders van den evange- lischen Réveil in Nederland hebben zich tegen niets zoozeer verzet als tegen den hun opge- drongen naam van „Groninger School”. Zouden allen, die aanduidingen van richtingen uit een 369 bepaalden tijd stammende, — namen onder eigen- aardige omstandigheden gevormd, boven alles schatten, niet nog steeds in een of anderen uit- hoek van hunnen geest, enkele artikelen of stuk- ken van de Zeer, hun leer bewaren, zonder de erkenning waarvan zij meenen dat hun even- naaste nog in een staat van onmondigheid ver- keert? Wat mij betreft, ik hoop nog te beleven, dat in Nederland, de vrienden der vrijheid, gelijk in het buitenland, niet meer afzonderlijke leuzen voeren als ,ethisch”, ,evangelisch”, ,modern” maar optrekken in het teeken van dit Congres, als Vrijzinnige Denkers en Werkers! 24 DIE NOTWENDIGKEIT NEUER POSITIVER GLAUBENSLEHREN. VON KARL ANDRESEN, BLANKENESE. Geehrte Anwesende! Es wiirde mich freuen, wenn ich in der kurzen Spanne Zeit, wahrend welcher ich zu Ihnen sprechen darf, das Interesse fiir die Erforderlichkeit neuer positiver Glaubenslehren etwas beleben könnte. Nachdem die wesentlichen Teile der christ- lichen Dogmatik durch historische und philoso- phische Kritik als unhaltbar erwiesen sind, ist man in weiten Kreisen des liberalen Protestan- tismus nicht zu der Ansicht gelangt, dass die alte Dogmatik durch eine höhere, wahrheitsge- mässere ersetzt werden miisse, sondern man halt vielfach alles Dogmatische überhaupt für entbehr- lich fiir die Religion. Man sieht, von Schleier- macher ausgehend, vielfach im dem subjektiven religiösen Gefühlsleben, in der ,Religiôsität”, den ganzen Wert der Religion. Dieser Stand- punkt ist aber ebenso einseitig wie der gegen- teilige extreme Standpunkt, welcher in der 371 Religion nur deren intellektuelle Seite würdigt. Wo die ganze Bedeutung der Religion in die subjektive Form des Fühlens gesetzt und von der objektiven Vernünftigkeit ihres Inhalts, von ihrer Wahrheit abgesehen wird, ist, wie schon Hegel hervorhob, aller Wert und alle Würde der Religion gefährdet. Das subjektive innere Erleben ist kein Massstab der Gewissheit. Auch der Aber- glaube, religiöser sowohl wie nicht religiöser, wird ja innerlich erlebt und ist zu allen Zeiten im subjektiven Gefühlsleben erlebt worden. Nach der Religiosität, welche sich bei den Anhängern irgend einer Religion findet, kann man deren objektiven Wert nicht bemessen. Bei den Anhän- gern einer niedrig stehenden Religion findet sich oft eine ebenso grosse Religiosität, wie bei den Anhängern einer höherstehenden. Auf entsprechend niedrigem Standpunkt des Intellekts leisten die niedrigen Religionen für die Religiosität dasselbe, wie die höheren auf höherem Standpunkt. Sobald aber der Intellekt verhältnismässig weiter fortge- schritten ist, schwindet der Glaube an das, was in der niedrigeren Religion für wahr gehalten wurde, und mit diesem — wenn auch oft erst nach langer Zeit — die Religiosität, falls sie nicht in höheren, dem fortgeschrittenen Intellekt ent- sprechenden Religionslehren einen ferneren Halt findet. Auch die höchsten Ideale, auch der Glaube an Gott kann nur erhalten bleiben, wo er vor dem denkenden Verstande gerechtfertigt werden 372 kann. Religiosität kann bei einem Volke nur dann dauernd bestehen, wenn demselben in einer Reli- gion metaphysisch-religiöse Vorstellungen, welche es ohne ein Opfer des Verstandes aufnehmen kann, in einer für dasselbe fassbaren Form darge- boten werden. Das Volk hat ein metaphysisches Bedürfnis. Es bedarf einer Religton, welche ihm eine Ant- wort auf die Gottes- und die Unsterblichkeitsfrage, auf die Frage nach dem Zweck der Welt und dem Sinn des eigenen Lebens bietet. Wo dem Volk keine Antwort auf diese Fragen in einer positiven Religionslehre geboten wird, da macht es sich selbst niedrige Weltanschauungen zurecht, welche gemeiniglich keine Religiosität zulassen. Das Volk sieht in einseitiger Auffassung der naturwissenschaftlichen Erkenntnisse gemeiniglich nur das Physische, nicht das hinter demselben liegende. Die Physik ohne Metaphysik verdirbt aber die Religion, — nicht die Metaphysik; letztere verdirbt nur rückständige Religionslehren. Vom Anbeginn an war die Religion in ihrer intellektuellen Seite Metaphysik und nur eine fortschreitende Metaphysik wird im Stande sein, die Religion vor einem Verfall infolge dogmati- scher Rückständigkeit zu bewahren. Auch werden wir nur mittelst grösserer dogmatischer Wahrheit und Tiefe die christliche orthodoxe Dogmatik definitiv überwinden und aus dem Felde schlagen können. Gewiss soll Metaphysik nicht die den 3/3 individuellen Bedürfnissen angepassten und anzu- passenden Gottesdienste, nicht die Formen des Kultus bestimmen, aber jeder dogmatische Inhalt wird nur durch Metaphysik gewonnen werden können; ja, nur mit ihrer Beihilfe wird schliess- lich die alleine, objektiv wahre Religion herauf- geführt werden können. Der Wille zu einer neuen Dogmatik ist heute niedergehalten durch einen aus Hume-Kant’schen Gedanken hervorgewachsenen Skeptizismus. Der Skeptizismus muss mit der Zeit zu einer Ver- flüchtigung und Auflösung aller Religion führen, da er die Möglichkeit benimmt, einen für die religiösen Vorstellungen praktisch ausreichenden Grad von Wahrscheinlichkeit zu gewinnen und alle und jede Religionslehre in das Gebiet der Mystik verweisen muss. Nur indem wir uns logisch in das hinter unsern naturwissenschaft- lichen Erkenntnissen liegende Metaphysische erheben, können wir zu einer unserem Wissen entsprechenden Begründung unserer religiösen Vorstellungen gelangen, nicht von blödem Skepti- zismus aus, welcher gegen jede Weltanschauung gleichgiltig wird. Die transcendent-reale Welt verbirgt sich nicht in den Erscheinungen, sondern sie ist es grade, die sich in ihnen offenbart. Wäre unsere Logik auf die allein reale, transcendente Welt nicht anwendbar, so wäre unsere Vernunft die reine Unvernunft, welche sich den Schein der Vernunft vorgaukelt. Sind wir für eine höhere 374 Welt als die empirische bestimmt, so diirfen wir nicht annehmen, dass Grenzen gezogen sind, welche uns verhindern, in dieselbe zu gelangen. Freilich miissen wir uns vor der Uberhebung des alten Rationalismus hüten, zu meinen, dass wir nahe daran waren, das Transcendente so weit erfasst zu haben, dass es für uns nichts Uner- forschtes mehr demiitig zu verehren gebe. Von einer abschliessenden Erkenntnis des Wesens der Dinge sind wir unendlich weit entfernt. Einer solchen bedarf die Religion aber auch gar nicht; in der Religion duldet der Verstand zwar keine undenkbaren Lehren, wohl aber einen wissen- schaftlich nicht abschliessend erfassten und dann durch das Gefühl vervollständigten Rest. Je höher ein Volk sich intellektuel erhebt, nur so grösser muss in seiner Religion der im Gebiet der Erkenntnis liegende Teil, um so kleiner der vom Gefühl ergänzte Teil werden, — was in seiner Vollendung heissen würde, dass Glaube ganz in Erkenntnis aufgehen würde. Der Umstand, dass wir in absehbarer Zeit keine volle objektive Ge- wissheit erlangen können, darf uns sicherlich nicht abhalten, in gläubigem Gottvertrauen der Wahrheit ohne Unterlass mit all’ unserm Können zuzustreben, um uns der geistigen Vollendung immer um ein Kleines mehr zu nähern. Lassen wir doch auch nicht ab, nach sittlicher Vollen- dung zu streben, obgleich wir wissen, dass wir solche in absehbarer Zeit nicht erreichen werden. 375 Der moderne Mensch hat gelernt, universal zu denken und zu fühlen. Soll er heute wieder für eine Glaubenslehre gewonnen werden, so darf dieselbe nicht auf der auf einer heute wissen- schaftlich überwundenen Weltanschauung basieren- den christlichen Dogmatik begründet sein und in einem Versuch bestehen, solche durch ge- schichtswidrige Umdeutungen, welche oft zu dem ursprünglichen Inhalt und dem beibehaltenen Wortlaut wie die Faust auf's Auge passen, zeit- gerecht zuzustutzen. Der moderne Mensch wird nur wieder für die Religion gewonnen werden können, wenn wir unter prinzipieller Aufgabe der christlichen Dogmatik uns auf der Grundlage unserer heutigen wissenschaftlichen Erkenntnisse und universaler Religionsphilosophie zu einer den traditionellen Glaubenslehren überlegenen Reli- gionslehre erheben. Im Protestantismus sind manche der höchsten und edelsten Kräfte des Menschen, welche im Mittelalter durch das Christentum gefesselt wa- ren, frei und lebendig geworden. Dennoch aber konnten die Segnungen des Protestantismus dem Katholizismus gegenüber nur soweit gehen, wie sie aus seinem berechtigten negativen Standpunkt diesem gegenüber hervorgehen konnten. Neue, aus neuen positiven religiösen Vorstellungen hervor- quellende ethische Kräfte hat er dem christlichen Kulturkreis natürlich nicht zuführen können. Und doch wären solche bei dem gewaltigen Fortschritt 376 seiner wirtschaftlichen Entwicklung erforderlich ge- wesen. Das Fehlen einer Einheit unseres Glau- bens und Wissens und solcher Einheit entspre- chender sittlicher Prinzipien macht sich schon vielfach bedenklich bemerkbar. Für eine neue positive Glaubenslehre wird heute erforderlich sein: I, dass sie in der Verlängerungslinie der Ergeb- nisse der exakten Wissenschaft liegt; 2, dass sie sich mit den vorhandenen philoso- phischen Systemen auseinandergesetzt hat und philosophisch nicht widerlegbar ist; 3, dass sie dem religiösen Gefühl entspricht; 4, dass sie auf einer höheren Erkenntnisstufe steht, wie sie in irgend einer der früheren Reli- gionen erreicht war und die theoretischen Fehler dieser und deren praktische Konsequenzen ver- meidet. — Von der Personlichkeit Jesu von Nazareth geht ein Glanz aus, welcher selbst im Staube des ein- stürzenden Gebäudes der christlichen Dogmatik noch leuchtet. Die Persönlichkeit und die Lehre Jesu, von ihrer systematischen Bearbeitung unter- schieden, stehen heute unüberwunden dar. Dass Jesus und seine Lehre wie nichts sonst geeignet scheinen, der Mittelpunkt für die religiösen Lehren aller Zeiten und aller Völker zu werden, wird vom liberalen Protestantismus anerkannt und glaubt man nun auf der Grundlage der ethischen Lehre und des ethischen Vorbildes Jesu ein freies, ein 377 von Dogmatik freies Christentum herbeifiihren zu können. Gewiss verkenne ich nicht, dass Jesus der persönlichen Anschlussbediirftigkeit des na- türlichen Menschen in hohem Grade entspricht und dass er und seine Lehre geeignet sind bei natürlichen Menschen Religiösität zu befestigen, ja, keime der Religiosität selbst da wieder zu er- wecken, wo dieselben geschwunden sind, und welche sich durch vernünftige Gründe allein nicht wieder andemonstrieren lassen. Er wird stets auf- genommen werden können bei deren, welche ihn mit kindlichem Gemüth wie ein kind aufnehmen. Nicht aber wird er dauernd aufgenommen oder erhalten bleiben, wo man zu einer Weltan- schauung gelangt ist, welche mit ihm und seiner Lehre im Widerspruch steht. Der Materialist, welcher sich selbst konsequent ist, wird dem Vorbild Jesu nicht nachleben; sein Lebensprinzip kann nur sein, das Leben bestens zu geniessen. 