Bijdragen tot de taal-, land- en volkenkunde
bedeelen, dat in onze afweezigheid naar Rhiouw kapt. Nauman zich hier schandelyk heeft gedraagen, ik ben verplicht geweest over ZEG. te klagen aan Zyne Excellentie de G.G., de Majoor Krieger heeft ook zeer ampel over hem geschreeven aan de Generaal de Kok en hem voorlopig gestraft met 14 dagen arrest, voor alle de ongeregeldheeden die ZEd. heeft toegelaten en zelve bedreeven op ’s Konings geboortedag, den trotsch van die man sints zyne terugkomst is onbegrensd, geduldig heb ik en myn vrouw zyne privaate beledigingen verdragen, dan daar hy nu in het publiec zyn karacter is te buite gegaan, twyfel ik geensints of de Gouverneur-Generaal zal hem elders plaatsen, dit niet geschiedende zal ik zulke mesures nemen, die my en vrouw niet langer blootstellen aan onaangenaamheden van zo een gemeene kaerel. De hierin vermelde brief van Thyssen aan radja Djafar was van den volgenden inhoud: Ik was zeer blyde uw brief van den 15" September te ont- vangen, alzoo ik uit denzelve vernam dat myn vriend met alle zyne bloedverwanten welvarend zyt. God, hoop ik, schenke Ulieden allen deze weldaad lang, zoomede de voortdurende rust in de regeering. Ik beloof Uwe Hoogheid, dat ik aan Uw verlangen zal voldoen, en zoodra er tydingen komen van Batavia, Bengalen, of Poeloe Pinang, ik dezelven myn vriend zal mededeelen; intusschen geloof aan geen praatjes. Myn secunde Koek wordt eenigszins beter; zyn herstel gaat echter langzaam voort. ZEd. bedankt U voor de gezondene 50 gantangs sago en zend U. H. deszelfs vriendegroet; ontvang ook by deze gelegenheid myn dank voor de gezondene roo gantangs sago; dit blyk van Uw aandenken was my meer aangenaam als een present van meerder waarde; ik zend U. H. (a) Hierover breeder in mijne nadere Palembang-verhandeling. 94 DE COMMISSIËN VAN DEN SCHOUT-BIJ-NACHT O. J. WOLTERBEEK by deze zes flesschen oude zoete Mallaga-wyn; het gebruik van dezelve is zeer versterkend; ik hoop de vorstin tonko Poetri er mede een glaasje van zal gebruiken; ik verzoek myn vriend HEd. te complimenteeren. Uit Uwer Hoogheids gehoudene correspondentie met den heer Resident, blijkt het my, myn vriend een voorschot ver- zoekt van drie duizend ropijen, ten einde de reis voort te zetten naar Lingen; om myn vriend op nieuw een blyk te geven van de vriendschappelyke gevoelens, die het Neder- landsch gouvernement U. H. toedraagt, zal de heer Resident gelast worden U. H. het bedrag van drie duizend Indische guldens uit te tellen, en maandelyks zes honderd gulden van Uwe competeerende gelden, volgens Uw voorstel, inhouden, totdat deze som zal zyn verevend. Ik beveel U. H. veelmaals de zaak van den vermoorden anachoda Sim Singi aan, en twyfel geenszins of de sultan zal op uwe vordering den moordenaar zyn straf doen wedervaren en zyne goederen en eigendommen in beslag nemen, om daaruit alle de verliezen, welke myne ingezetenen alhier door deze daad van geweld hebben ondervonden, met de interessen te vergoeden. Ik verzoek myn vriend den sultan onder het oog brengt Z. H. zich daartoe heeft verbonden by het 11° artikel van het gesloten contract op den 26° November 1818 en hieraan niet voldoende, zoude het myn plicht worden in eene onaan- gename briefwisseling met den sultan zelve te komen. Overigens moet ik nog aanmerken de sultan ook in geenen deele heeft hulde gedaan aan het 17° artikel van meergemeld contract, daar ik stellig weet men te Linga Banca’s tin heeft ingevoerd en Z. H. zulks dadelijk had moeten confiskeeren en tegen 10 matten de pikol aan het Nederlandsche gouvernement restitueeren; ik laat het aan het oordeel van myn vriend over of zulks wel is gehandeld en ben overtuigd myn vriend invloed genoeg te zamen met Uw broeder Tonkoe Said heeft op den sultan, dat er zulke middelen worden beraamd, dat deze af- wijkingen nimmer meer gebeuren. Myn beste groet verzelle deze, zoo mede myne wenschen dat de Almachtige Uwe regeering zegene, en lang in het leven spare. Bijl. 12 noot b bl. 48. Thyssen’s schrijven dd. 14 December,1819 aan Wolterbeek luidde aldus: Hoedanig my uwe letteren van g November ter nedersloegen kan myne vriend gemakkelyk bevroeden, het doet my echter een byzonder genoegen Uwe gewoone opgebeurd- en bedaard- heid UHEd. zyn bygebleven, bovendien wat kan men meer NAAR MALAKKA EN RIOUW IN JULI-DEC. 1818 EN FEBR.-APRIL 1820. 95 doen dan zyn plicht; dank zy het Goede Opperwezen Hy UHEdG. spaarde, worde myne beede verhoord dan bescherme Zyne magtige arm U verder wanneer een tweede aanval zal moete plaats vinden; echter bevroed ik uit Uwe missive er nog hoop scheen te weezen met de Sultan in onderhandeling te geraken. God! geeve zulks, want hierdoor zal veel bloed ge- spaard worden, het vergootene schreeuwd zeker reeds om wraak tegen den Bloedridder, want hy is van alles de oorzaak, waaren zyne zendelingen niet te Palembang gekomen, dan hadde er nimmer onlusten ontstaan, men denkt stellig ZEd. Gouverneur van Pulo Pinang zal worde, hiernevens een kourant van die plaats, fraai schilderd men daarin de Nederlandsche navy af, als ik het dorst dan liet ik de verklaring van Daniel Jan, waarvan ik UHEdG. kopie aanbiede, drukken, en zoude met wijnige woorden betoogen aan wien de Engelsche vertrouwen en assistentie schonken, dan neen, ik zal de voetstappen van onze waardige Gouverneur-Generaal volgen en geduld neemen, hoeveele onaangenaamheden ondervond deeze braave staatsman niet in zyne regeering. — Het deed my leed te vernemen, de heer de Bruin meede onder het getal der dooden en de goede Gerrit (a) onder dat der gesneuvelden was, ik kan nagaan hoe- danig UHEdG. die man mist, dan wat kan men tegens het noodlot doen! Ik dank UHEdG. veelmaal voor de gezondene versterking, xooral voor de brik Irene, uit zulke vaartuigen (ten minste twee in getal) moesten de Mallaksche kruisers bestaan en dan daarby een sestal gewapende praauwen, gecommandeerd door vertrouwde Inlanders, getuigd en gewapend als roverpraauwen, dan zoude men die zeeschuimers in alle kreeken en schuil- hoeken kunnen vervolgen, want wel te verstaan een der brikken zoude altoos by de praauwen moete blyven, eendeels om de mondinge van de kreeken en rivieren te blokeeren, anderdeels om de provisies aan dezelve te verstrekken, en om de ge- vangene of gewonde over te nemen, zie daar schout-by-nacht myne gedachten wegens de zeemagt voor Malakka, dan basta! “ ik weet wel zulks voor het tegenwoordige niet kan standgrypen. 96 DE COMMISSIËN VAN DEN SCHOUT-BIJ-NACHT C. J. WOLTERBEEK Deyl sleept, naar Rhiouw, en neemt sestig flankeurs meede. De overste Lucas zal daar eenige dagen zyn vlag toonnen ; tot nog toe is te Rhiouw alles rustig, dan ik zeg maar ronduit, dat | men weinig op die klanten kan staat maken. Tans zal ik eens overgaan, myn waarde vriend, het Malak- sche nieuws te bedeelen, prima heeft Mevrouw Carnegy zich van deeze plaats geabsenteerd, zy heeft zich in de absentie van haare man, die tot herstel van zyne gezondheid naar China is, schuldig gemaakt (men mag haast zeggen) aan moord, want heeft een Europeesch kind waarover haar man voogd was, zoodanig mishandeld, dat het aan de gevolgen is overleden; 2° heeft de krvgsraad een soldaat ter dood veroordeeld wegens gepleegde moord aan zyne kameraad, de delinquant heeft geappelleerd en moet dus met de stukken naar Java; 3° zo als bereids boven vermeld, heeft de Cholera Morbus haare geessel gevestigd in straat Malakka, het naby gelegen ryk van Queda is byna door dezelve ontvolkt, dagelyks sleept het te Penang een groot getal menschen ten graave, en hier betalen door die ellendige ziekte agt à tien per dag den tol der natuur, en Got weet wie niet alreede door Hem bestemd is er meede het slagtofter van te worden, ten minsten ik zal met de mvnen geduldig myn lot afwachten, en my aan Zyne Wil onderwerpen en zegge, wat de Heer doed is welgedaan; 4° is kapitein Nauman opontboden naar Java; daar de Majoor nieuwe klagten tegens hem had kan UE. zyne positie begrypen toen dat bevel hem werd voorgelezen, hy is my komen excuus vragen wegens al het gebeurde, de traanen stonden hem in de oogen, de Majoor en ik hebben hem dan vergeeven en geheim- houding beloofd; en bv myne private brief verzoek ik Zyne Ierellentie hem geene andere straf meer als zyne verwydering vin deerze plaats werdt gegeven, wel is waar had die man zullen van mvne zeide niet verdiend, maar ik kan geen mensch vepeebukhijg maken, ook is het my genoeg ik hem kwyt raak, sunt ben vetzeekerd de heeren officiers zich na dusdanig contol rantijger en fatsoendelvker zullen gedragen …. Ft ment e hl, AN ‘Thyssen’s brief dd. 17 December 1819 went Wolterbeek Inidde aldus: Hotsteten otehde my de heer r° luitenant Gerling Uwe voor i, alboot vereetende letteren ter hand; het was my zeer aan- sereen rbeverrendt EINDE, welstand te vernemen; maar geens- torte pee redde samatandipheden waarin mvne waardige vriend hbe ted, Ciel loop ik spare u het leven, en doe het tf) voren odeeer met zo veel ongeluk begonne expeditie nog NAAR MALAKKA EN RIOUW IN JULI-DEC. 1818 EN FEBR.-APRIL 1820. 97 eens gelukkig eindigen: de heer Gerling gaf my verder visie van zyne secrete order, en om aan het daarin vermelde, zo meede aan de intentie van het bedeelde in uwe missive te voldoen, laat ik deeze officier en manschappen met de brik retourneeren, want met een Engelsch schip kost het hande met geld, de kapitein van de Perseverance vroeg my voor het meede gebragte detachement per hoofd 30 Spaansche matten, en met de grootste moeite heb ik het voor vyftien gekregen, had ik de brief van de Heer Kommissaris Muntinghe niet gehad, waarvan ik UHEdG. kopie zende, dan had ik kapitein Greigh niets betaald, maar nu moest ik aan de officieele last voldoen, hoewel ik ten klaarste bemerk er een abuis heeft plaats ge- vonden, dan wel dat er een opzettelyk bedrog aan de zeide van de kapitein bestaat, met UHEdG. diets gemaakt te hebben, hy Gouvernementsgelden aan boord had, dan hy zweert hoog en laag zulks nimmer gedaan te hebben, en dat hy het ver- gunnen van het detachement toeschryft aan UHEdG. edelmoe- digheid, om hem te bevyligen tegen de gevaaren, die hem door het lang oponthoud te Muntok boven het hoofd hingen, het zal my ten hoogste aangenaam weezen eenige nadere elucidatie omtrend deeze zaak te bekomen. Het lot vriend Smissaert overgekomen smert my, want het is een ellendig einde, ik hoop Van Ryk en zyn vrouw de ongelukkige weduwe en kinderen na hun vermogen zullen bystaan, en de keuze voor een nieuwe resident op een bekwaam persoon mag vallen. Wat ons hier aangaat.... de Cholera Morbus maakt hier nog altoos haar verwoesting, de overste Lucas heeft er drie matroozen aan verlooren, en drie sedert Z E. Palembang verliet aan andere ziektens, dus ses in het geheel, zyne equipage word dus zwak, en Europeesche matroozen zyn hier niet te bekoomen, met veel moeite heb ik ZEd. tegen ro ropyen ’s maands ses Portugeesen bezorgd, zyne reize naar Rhiouw heeft dus tot nog toe geen voortgang gehad, maar zal echter zo God wil en wy leeven aanstaande maandagavond stand grypen.... P. S. Weest zo goed en meld my eens of ik goed heb gedaan de deserteur van lieutenant Wulfing met zyn bodem aan UHEd. te zenden, de arme duivel heeft zyne desertie duur betaald en heeft my betuigd hy alleen gedeserteerd is om het veelvuldig slaan van de heer Wulfingh, ik neem dus de vryheid hem tot eene genadige straf voor te dragen..... Bijl. 14 noot d bl. 48. Het particulier schrijven van den Gouv.-Gen. 6e Volgr. VII. 7 98 DE COMMISSIEN VAN DEN SCHOUT-BIJ-NACHT CO. J. WOLTERBEEK aau Wolterbeek over het mislukken van de Palembangsche expeditie luidde aldus: Buitenzorg, 21 November 1819. Leer waarde Schout-bij-Nacht! Het zal niet noodig zijn U te beschijven den indruk welke Uwe laatste besten. mij door kol Bisschop en kapt. Elout vangebragt, op mij gemaakt hebben. Reikhalzend zag ik naar tijdingen van Palembang uit en hoezeer ik altijd min of meer ongerust was, had ik mij dezen ongunstigen uitslag evenwel niet voorgesteld. Van vele zijden, die ik hier niet behoef te ontwikkelen, beschouw ik de mislukking onzer pogingen als zeer nadeelig voor onze belangen en de gevolgen tot nog toe onberekenbaar. — Van den anderen kant heb ik de troost over- tuigd te zijn, dat in de gegevene omstandigheden door UHEdG. niet anders is kunnen gehandeld worden en dat degenen, die onder Uwe bevelen gediend hebben, hun pligt gedaan hebben en bij eene aanraking met den vijand overwonnen zouden hebben. De verliezen door ons aan menschen en schepen ge- leden, tretten mij zeer. Wij verliezen drie ijverige en verdienste- lijke officieren. — Veel klagen kan intuschen hier weinig baten en beter is het bedacht te zijn op hetgeen ons te doen staat voor het vervolg. — Na een zeer rijpe overweging van uwe rap- perten en de mondelinge bengten van de teruggekomen officieren , moet ik tot mijn leedwezen bekennen mij overtuigd te hebben, dat ons geen vooruitzigt overschiet, gedurende de nu ingetreden wextmoesson eenigen maatregel van belang te kunnen nemen, buiten het zeer nauw sluiten der Palembangsche rivier en het beveiligen van Banka tegen alle aanvallen. Ik verbeeld mij, dat door die sluiting de positie van den sultan zeer ongemak- kelijk zal worden, en dat hij, zoolang wij hem observeeren, en ons tot een nieuwen aanval gereedhouden, zoodra daartoe eene gunstige gelegenheid is, zijn volk niet kan ontwapenen, hetwelk niet lang door hem zal kunnen uitgehouden worden. Wij zullen dit moeten afwachten en zien of, en zoo ja, welke propositien hij doet, en of dezelven door ons kunnen in over- weging genomen worden. Ik ben daarom zeer verlangende te vernemen of de geopende correspondentie eenig verder gevolg gehad heeft. — Het besluit door mij op de ontvangst Uwer depêches genomen, maakt U bekend met mijne wijze van zien en met mijn verlangen om zoowel den heer M. als UHEdG., zoo spoedig de omstandigheden het zullen toelaten, naar Batavia terug te doen komen. Het is niet dan na met U te hebben geraad- NAAR MALAKKA EN RIOUW IN JULI-DEC. 1818 EN FEBR.-APRIL 1820. 99 pleegd, dat ik definitieve maatregelen voor het vervolg wensch te nemen. — Intusschen is de commissie naar Riouw of Lingen allernoodzakelijkst, en de laatste gebeurtenissen op de Palem- bangsche rivier maken het nog meer noodig dat onze vlag zich daar wederom vertoone. UHEdG. het tractaat van 1818 met Radja Moedah gesloten hebbende, was ook niemand beter in staat, de opgekomen zwarigheden te beoordeelen en tot een goed einde te brengen..... Sedert eenige maanden heb ik niet veel stof tot vreugde in mijne betrekking mogen hebben. Intussschen houd ik steeds goeden moed, zoolang ik mij het getuigenis mag geven, mijn pligt te volbrengen. Bijl. 15 noot a bl. 65. Farquhar’s schrijven d.d. 20 Februari 1820 aan gouverneur Timmerman Thyssen luidde als volgt (B): I have the honor to acknowledge the receipt of your letter under date the 16th instand delivered to me by Lieutenant Paris de Montaigu in which you request to know whether it is true that the Buguese Prince Balawa, who recently fled from Rhio, has been received at Singapore etc. In reply I beg to state that the said Chief with his family and followers, consisting of men, women and children to the number of about five hundred, arrived lately at the settlement and immediately solicited permission of His Majesty the Sultan, His Highness the Tummengong as well as of the Chief British authority here, to take up their residence for a time on this island, stating that they had been driven from Rhio with con- siderable loss both in men and property, which request was accordingly acceded to, under a promise that, whilst they continued here, they should conduct themselves in a quiet, orderly and peaceable manner and conform in all respects to the rules and regulations established by the Local Government of the country. With reference to the origin or particular circumstances conn- ected with the recent disturbances at Rhio, it has not been deemed the province of this Government to investigate; and as Prince Balawa and his followers have become fully entitled to the protection they solicited, you will therefore clearly perc- eive Sir, that were I to be instrumental in causing the Chief to be seized and delivered over a prisoner into the hands of your Commissioner (allowing his crime to have been even that of rebellion) would not only be totally derogatory to my public duty, but in my opinion, be held infamous in the eyes of the whole world. 100 DE COMMISSIËN VAN DEN SCHOUT-BIJ-NAOHT C. J. WOLTERBEEK I must at the same time beg to assure you that it always has and will continue to be my most anxious endeavour to preserve the strictest friendship and good understanding between our respective Governments, and to meet your wishes on all occasions as far as may be consistent with my public duty. Your Commissioner Lieutenant Paris de Montaigu having just presented me with a protest on the present occasion, I beg to inform you that I shall have the honor to transmit a copy thereof thro’ the regular channel for the purpose of being laid before the Supreme British authority in India. Bijl. 16 noot a bl. 66. Farquhar’s brief dd. 23 Februari 1820 aan Raffles luidde aldus (B): I have herewith the honor to transmit for your information authentic copies of a correspondence which has recently place between the Governor of Malacca and myself, relative to the Buguese Chief, Prince Balawa, who with his family and fol- lowers, consisting of men, women and children to the amount of about five hundred persons recently arrived here from Rhio, and obtained the permission of His Highness the Sultan, the Tummongong and Chief British authority to take up his resi- dence for a time on this island. You will perceive by the letter from the Honorable the Governor of Malacca and other documents herewith enclosed, that he deemed it expedient to dispatch an agent or com- missioner to demand of me the seizure and delivery of the aforesaid Buguese Prince as a prisoner into the hands of his Agent, in order that he might meet with such punishment as his crimes deserved, and that in consequence of my positive refusal to do so, Lieutenant Paris de Montaigu has entered a protest holding me responsible for all consequences that may result from such a line of conduct. You will likewise observe by the accompanying papers the general cirumstances under which Prince Balawa came over to this island and the terms on which permission was granted to himself and followers to reside here. It was not considered the province of the authority at Sing- apore to investigate the causes which led to the late distur- bances at Rhio, or to enquire into the particular merits or demerits of the parties concerned therein. We however ascer- tained, that prince Balawa’s brother had been put to death in a very summary manner by the garrison of the Dutch fac- tory and that the Buguese considered the act as that of murder, and were determined to revenge it by commencing NAAR MALAKKA EN RIOUW IN JULI-DEC. 1818 EN FEBR.-APRIL 1820. 101 hostilities against the Dutch, which they did accordingly, and carried on the war for some time, but at length were compelled to retire from Rhio with consirable loss both in men and property. It does not appear that prince Balawa could be considered in the light of a subject of the Netherlands Government or indeed that he owed any particular allegiance to that nation; as he was established at Rhio as chief of the Buggueses long before the formation of the Dutch factory to that of the Rajah Mudah, with whom he has had no quarrel. I therefore trust that under existing circumstances my deter- mination not to tarnish the British faith by being in any way instrumental in the delivering up of prince Balawa to the Netherlands Government may meet your approval. De missive dd. 25 Februari 1820 waarbij Farquhar de stukken naar Calcutta zond, is ook in de B.-verz.; het kwam mij echter niet noodig voor haar over te nemen. BIJDRAGE TOT DE KENNIS DER OUDJAVAANSCHE LETTERKUNDE. De MH HO JUYNBOLL. Wij het lezen van de Oudjavaansche handschriften, die wijlen dr. IN. van der Tuuk aan de Leidsche Universiteitsbibliotheek vormaakt heeft, te mij gebleken, dat de inhoud van vele dezer Hoachriften hety direct of indirect aan het bekende Indische epos Mahâbharnta ontleend is, lm het kort wensch ik dit aan te toonen, waarbij wk de Oudjavaansehe prozabewerking van het Mahâbhârata en het epos Bharatayuddha buiten beschouwing zal laten. Alleen valt hieromtrent op te merken, dat behalve de HSS. die Prof. \roede reeds genoemd heeft in zijnen Catalogus der Jav. en Mad. HSS. p. SS SNS en die nader door mij beschreven zijn in mijn avademisch proefschrift „Drie boeken van het Oudjavaansche Mahibharatay (iuletding, pas. 4—31), het legatum Warnerianum thane nos b ESS. van het O. J. \diparwan, 3 volledige van het Wirdtaparwan, + van het Udyogaparwan, 3 van het tot dux verre nog onbekend geblevene Bhismaparwan, 3 van van het \cranawdsaparwau, 3 van het Mosalaparwan, 3 van het Prasthanikaparwan en 4 van het Swargârohana- parwan ontvangen heeft. Ook het aantal HSS. van het Bhârata- yuddha, dat in Prof. Vreede’s Catalogus (p. 2—10 en 392) slechts 6 bedraagt, is thans gestegen tot 26. Na nog vermeld te hebben, dat het tegatum Warneriapum verrijkt is met 4 HSS. van het gedicht Hariwangca, terwijl Prof. Vreede |. c. p. 393 er slechts één beschreef, ga ik thans over tot de behandeling der gedichten, die tot nu tee in Europa nog niet bekend waren. Gemakshalve zullen zij in alphabetische volgorde beschreven worden. I. Ghatotkacâcraya of Ghatotkacacarana De laatste titel komt voor in het eerste vers van zang 50: Sâmpun kekétan ing kathâtita Ghatotkacacarana ngaranya tanparacana. BIJDRAGE TOT DE KENNIS DER OUDJAVAANSCHE LETTERKUNDE. 108 In zang 51 en aan het slot van dit gedicht wordt het echter Ghatotkacâcgraya genoemd. De naam van den dichter is M pu Panuluh (zang 50, vs. 1). Dit gedicht is niet alleen belangrijk , omdat het in zuiver Oudjavaansch geschreven is, maar voorals wegens zijn inhoud. Het is nl. een der bronnen, waaruit de Maleiers hunne wayang-verhalen geput hebben. Dr. van der Tuuk zegt in zijne inleiding op de door hem toegelichte Maleische wayang-verhalen (T. I. T. L. Vk. XXV, p. 488 : nde meesten echter blijken vertalingen te zijn van werken, die heden niet meer op Java schijnen te bestaan.s De inhoud van het Oudjav. ge- dicht wordt gevormd door de beschrijving van den strijd tus- schen Abhimanyu, den zoon van Arjuna, en den Korawa Laksanakumâra om het bezit van Ksitisundarî, waarbij de zoon van Bhîma, genaamd Ghatotkaca, zijnen neef te hulp komt. Deze geschiedenis komt in dr. van der Tuuk’s verta- ling of inhoudsopgave van de Maleische geschiedenis der Pandawa’s (T. I. T. L. Vk. XXI) voor op blz. 10 tot 14. In het Maleische HS. 3195a, door mij beschreven in mijnen Catalogus der Mal. en Sund. HSS. pag. 50—51, vindt men deze episode van pag. 16 tot pag. 49. Ook in andere Maleische wayangverhalen, b.v. in cod. 8221 en 3244 (beschreven l.c. pag. 52—54 en pag. 54—56) vindt men dezelfde geschiedenis. Door vergelijking met het O.J. gedicht kan men sommige eigennamen in de Maleische hikâyat’s verbeteren, b.v. Siti Sundari, waarin men Siti voor het Maleische sie zou houden, blijkt verbasterd te zijn uit Skr. Ksitisundart; Laksamana Kumara uit Skr. Laksana- kumâra; Djarudi wit Juru dyah '), d.1. praefectus mu- lierum ‚b.v. Ghat. zang X , vers 7; XI, vers 12 en 14; XXVI, 2 enz.) Het bezoek van Abhimanyu bij de godin DurgaA (vgl. v. d. Tuuk’s vertaling le. pag. 11 en cod. 31959, pag. 38 sq.) is in het Oudjav. gedicht in zang 381 beschreven. Op blz. 42 (I. c.) noemt dr. v. d. T. onder de namen van hen, die aan de Korawa’s tegenstand bieden, Baladewa. Daar deze echter een bondgenoot der Korawa’s is, kan hij niet bedoeld zijn. Blijkbaar heeft ook dr. v. d. T. dit opgemerkt, want achter dezen eigennaam heeft hij een vraagteeken geplaatst. Op p. 42 van cod. 81952 leest men 1) Het Nieuwjavaansche woord amqaaaueng is eene verbastering van oJ. kadyahan en niet afgeleid van Skr. deha, zooals Prof. Roorda vermoedt (Wajangverhalen, p. 474). 104 BIJDRAGE TOT DE KENNIS DER OUDJAVAANSCHE LETTERKUNDE. in planta van Baladewa Basudewa (vgl. mijnen Catal. der Mal. en Sund. HSS. pag 50). Deze lezing nu wordt bevestigd door vers 2 van zang +40: Nirang Ugrasena Basudewa ratu matuha tanggwan Ing nayu, | Krtadharma Satyaki sang Uddhawa patih adhikâra ring guun. Tevens blijkt hieruit, dat men in plaats van Patih Uduwirah (v.d. T2106.) Patih Uddhawa lezen moet, zooals dr. v. d. Tuuk raeila opmerkte op pag. 12 (lc). Deze patih komt behalve in het Whomnkawya (pag. S) ook voor in het Mosalaparwan (page 78 van mijn proefschrift „Drie boeken van het O.J. Mah.r). Hl Iariwijnya. Omtrent dit O.J. gedicht zegt dr. van der Tuuk in sijn Wawi Halinvesch woordenboek, [, pag. 90, s. v. hari: -titel vat han kakawine, Verder verwijst hij naar ratmaja. Dit is lu ye 74) de veigennaam van een rÂâksasa, die in Hr. het pnt dn steelt, en door de goden onder aanvoering van Kumara woordt beetreden on door Wisnu gedood.; W. ontfutselde hem lvl arden, tna aioh in eene godin veranderd te hebben.» Daarna lault li ov. al U de overeenkomstige plaats uit het Adiparwan aan, Hes prouloollolyk door dr. Brandes (Not. Bat. Gen. 1894) en gedeel- belijb slay nubrver dezes uitgegeven is (B. T. Vk. 6° volgr. I, poogt WA). Ook verwyst dr. v. d. Tuuk naar Akûpara, volgens joe oF be u v de veigennaam van een schildpad bij het karnen van ile doe Dan volgt de plaatse uit het Adip., die men bij de Moolen (Lo e.) op pag. 8 v. d. overdruk en in mijne vertaling (Dsg vege ble WO vandt. Verder: vakupâdhirâja krijgt die schild- pat, udder den voet van de Mandara, van de karnende goden fol uae. Te U BV, Lee Hit het bovonataunde blijkt duidelijk, dat de inhoud van dit deicht yoveruut wordt door de mythe van het karnen van de Melbaen, die nan het \diparwan ontleend is, gelijk men weet. Hit volgt ob wit aanw Ll, vs. 2, regel 3: Nidub Kkatrârunawa tatwa nguni pinutér prawara Kivi Mahendra sâdhana, (ten tijde, toen vroeger de Melkzee gehurnd werd, waarbij de voortreffelijke berg Mahendra als lulpmididel diende.) Im zanw I wordt verhaald, hoe de goden en usiura'’s zich naar de Mandara begeven, die door Ánan ta- bhoga naar de Melkzee gesleept wordt, evenals in het Adip. Van Akupa is sprake in vers 120 van zang II: BIJDRAGE TOT DE KENNIS DER OUDJAVAANSOHE LETTERKUNDE. 105 Kyâting rat ng Akupâdhirâja tinéhér de sang waték dewata. Inmijne verhandeling ') over „de mythe van den berg Mandara in de Javaansche letterkunde.r (B. T. L. Vk. 6° volgr. I, pag. 81, n. 1) is door mij reeds gewezen op vers 1122 van het Sanskr. Adip., om te bewijzen, dat Akupa eene ver- bastering is van Akûpâra. Basuki wikkelt zich om de zijde van den berg (vers 18). In zang IV, vers 4, overeenkomende met gloka 1146 van het Indische Adip. wordt het ontstaan van Laksmi of Cri en inzang V, vers 1, regel 4 de geboorte van Dhanwatari beschreven (vgl. cloka 1149) in deze woorden: Singgih sâri ni ersti ning jaladhi parwwata tu- muluy adadya Dhanwantari. In vers 6 van zang 28 wordt verhaald, hoe aan den vorst der Asura’s, genaamd Ratmaja, door Wisnu de gedaante van Laksmî de amrta ontfutseld wordt. De eigennaam Ratmaja ont- breekt in het Oudjavansche Adip., doch komt voor in het gedeelte van de O.J. cosmogonie Tantu Panggêlaran, dat door Prof. Kern uitgegeven 2) en door schrijver dezes vertaald is (B. T. L. Vk. 6° volg. I, pag. 92). Daar vindt men naast Ratmaja eene Ratmajî, waaruit men zou opmaken, dat deze plaats van den Tantu van jonger datum is. In de volgende zangen wordt de strijd der goden en daemonen beschreven. Indra roept daarbij Wisnu’s hulp in (zang 49, vers 14). In vers 31 leest men, hoe Wisnu den asura-vorst Bali verslaat. De bekende geschiedenis van Râhu begint in zang 55 met deze woorden : W(w)antéën pwâsura dÂnawâdhika ngaranya Râhu karëngö. %) Het overeenkomstige gedeelte van het Adip. is door mij met eene vertaling uitgegeven (l.c. pag. 85 en 87). De naam van R&hu’s vader die in het Indische Ádip. Wipracitti luidt, is hier, evenals reeds in het O.J. Adip., verbasterd tot Wipracinti. De titel van dit gedicht blijkt uit vers l van zang 58. III. Krsnântaka. Het begin van dit gedicht is reeds uit- gegeven in deze Bijdragen (6° volgr. VI, pag. 214 vgl). Daar ik * 1) Hierin verzuimde ik melding te maken van den lakon Jamur Dipa (zie Prof. Vreede's Cat. der Jav. en Mad. HSS. cod. 1979, n°. 146), die ook voorkomt in cod. 8419¢ (leg. v. d. Tuuk). pag. 23—31. 3) B. T. L. Vk. 5° volgr. II, pag. 584. 3) Zie het vervolg in het aanhangsel hierachter. 106 BIJDRAGE TOT DE KENNIS DER OUDJAVAANSCHE LETTERKUNDE. mij voorstel ook het vervolg van dit gedicht later bekend te maken, in het voldoende, hier mede te deelen, dat het eene vrije metn- ache bewerking van de vier laatste boeken van het Mahâbhârats (\cramawisa-, Mosala-, Prasthânika- en SwargÂrohanaparwan) bevat. IV. Ratnawijava. Omtrent dit gedicht zegt dr. van der Tuuk in zijn Kawi-Bal. Wdb. I, pag. 737—738; s. v. ratna: stitel van cen kakawin, behelzende “t gevecht van Sunda en Upasunda om Tilottamaé, op hen afgezonden, daar zij door strenge boete- doentme zoo machtig geworden waren, dat zij zelfs Indra be- dreugden ; in de taal (heerscht) groote vrijheid, zoo b.v. lottama m plaatse van Tilottamà: uit duloma (is) op te maken, dat het getrokken is uit de reeds bedorven Adip.# Wot pedreht begint met deze woorden (zang I, vers 3, regel 2): Wwanteu daitva mahaprabhâwa karéngé wéka-wéka ‘danujendra wîriyyawân, kots ur rat Lpasunuds Sunda pangaranya’n asanak atikambarât adbhuta. WH vevbastersuar van Pilettama tot lottama komt voor in mati NVI verb, Tak. 2° Vilbauw bet st varna iottamd ngaranya tékap ira bela ar hea AAM Ow an Mone Kare din eee Cremeren. dour in plaats van si ratna te sen ve bia Url vsce mk. waardy de versmaat behouden blijft. Dee vert Va Ta, gwen verst utd vers ò van zang 22: \ Alan hege oker Karrà pratita Ratnawijava peerd AE gn en mans I. Weber ven Werts eren ders, seen ander) zijn slechts abn tegelen eers yease te New touwen. Over het orgineel pam lee veehnet voor vie eer So woommde van Bopp, Ardschuna's Mev ele o Hae ee NN, zee versie Le. pag. 45 en tete Rabo doneert at EAR Culgar. mar, £94-—$95. ber been eget hs ode EN Nad tr Set Var gang 55 van |. ay ih ar Ww \' a\ a Wes yes AS Ww AIN”, < Lent ree ~egeade e die het HAR ON OS | when rt EN: Aw ve ETL OT GEE vergelijking ian 4 1. LY Velen: Ka AN Ana BIJDRAGE TOT DE KENNIS DER OUDJAVAANSCHE LETTERKUNDE. 107 Wwantén pwâsura dânawâdhika ngaranya Râhu karéngé, parnnahnyâtmaja Wipracinti aniwâryya ring suraripu, krûrâgöng awugah ya ging galak anÂgateng surawara. (1) Ngûnî kâla nikang prang adbhuta pijér ya tan hana mahas, gîrnna dhwasta tikang tapowana tékapnya durbbala rurah, sangsiptan ri yulihnya mogha maputék mhâh salahasa, yar ton bhrasta nikang swagotra mamangun galak mangabaran (2) Nâ sambandha nikâticîghra tumuluy mareng Haripada, an sÂmpun rumèngö ring utsawa ning Âmrta prakagita, byaktâmanggnha kâladeca ling ikâ tatén amalésa, wet ning göng nikanang kamânawibhawanyâ tanpasapihan. (3) Kâlanya'n daténg ing sabhâ ndan amasang ta baiicanamaya, ngk& dewâkrti cÂntarûpa témahanya ménggép ahalëp, jati krûra infryyakénya ri kacaktyan ing jutimaya, tâtan sangcaya lingnya milwa manginum ring Amrta wara (4). Ewéh ngwang makire pramoha ri bhatâra munggu ri dalém, siksmekara anâdhisûksma hibék ing triloka maganal, sâksât wyâpaka tan dadinapakari hidép ning adhama, kâhinyan apacâra ghâtaka katungka buddhi mahala. (5) Ápan hyang sawitâdidewa wara candramâparimita, saksyÂânggëh nira lingga sûksma umariksakén sabhuwana, ndah mâjar ta sire upendra hana dusta milwa mangimûr, tar wruh yan panginum warÂmrta rumuddha kÂryya kutila (6). Nâhan pâjar irÂtigadgada bhatâra Wisnu ruméngö, „nCehâhâh druhakâtidûrtta mawalepa nitya kujana, tan wring mfryyada nica dambha paracidra cora macémér, tan mÂryyângapakâra kimburu mamighnakén parahita (7). Tar ton bhrasta hilang sawargga nika dengku ngfini ring ayun, mangkin wAdhaka ta surud ndya ta paranya dadya luputa ,w« Nâhan ling nira Padmanâbha ri dalém twas arddha wuyûng, hetunyan pangalap ta cakra nira tiksna maya dumilah (8). Ambék ort Narasingha sâhasika mangkas-angkas asiga, yekân cighra sudargcanâstra lumépas sake tamuduhan, tar wruh tekana tang mahdsura céngélnya sep katariwal, kombul bhîsana mastakanya téka ring nabhastala mésat. (9). Lindû caiicala tang mahîtala tékeng Himâdri gumiwang, Sangke göng nikanang kawandha nika rodra parwwatasama, tampuhnya’n gumtèr tibé magulingan datan pabisa ya, ndan téndasnya jugâhurip kadi glap ya manghruk agalak (10). Panglingganya hilî ning Âmrta tkeng gulûnya niyata, krûrâkÂra makin lwir Antaka mahâ masénghit anguhuh; „nCandrâditya ayay palalwakna yatna ko jaga-jaga; wtoh tanggap pamaléskwikanyu niyata mwa cîrnna gilutén (11). 108 BIJDRAGE TOT DE KENNIS DER OUDJAVAANSCHE LETTERKUNDE. „SângsÂrangkwiki demu mohita wineh tkapku maluya, „nâ hetunya pahenakén tiku manahmu haywa malara. vâpan [hjirsya ya doumwamah salahasangkwi kon mapakna, wt& de kanyu dlâha duhka pangangéngkwa de mwa kuhìras (12) Ling ning dÂnawacirsa rodra [h]umaku'ng gléngnya ri sira, ngkân lungha ta ya ring nabhastala wisâta siksma mangawit, Âvâgoka ta sang minangkana manah nirepu kapgan, marmm4& cri Purusottamâmalëh akon tatan kaparihan (13). Aanteekeningen. Karéngé komt dikwijls op eene dergelijke wijze achter een eigen naam voor. Dr. van der Tuuk. (Kawi-Bal. Wdb. I, pag. 817) houdt het voor eene vertaling van Skr. iti gruta of iti khyâta. Ilet is eerder het Skr. wicruta. In het O. J. Ram. komt het zeer dikwijls voor, o.a. [, 22, IV, 3, waar de Bal. vertaling het weergeeft door kapiragi, VII, 68 (68 (Bal. vertaling kastawa) enz. Op de meeste plaatsen wordt het vertaald door Bal. kasnb (beroemd), o.a. I, 37, IV, 50, V, 83, VI,6 enz. Wipracinti in cone verbastering van Wipracitti, die reeds in het O. J. Adipnrwa voorkomt (vhl. B. T. L. Vk. 6° volgr. I, pag. 85). W ugnh is een woord, dat noch in het Ram. noch naar ik meen in hel MahAbhArnta voorkomt wel in Bhâratay. 304. a =agöng. Viel. 'Popgal. bug, grof, dik, zwaar. 8 Muruh wordt op de plaatsen, die dr. v. d. Tuuk in zijn ls of) Welb. sanhaalt, meestal verklaard door het Bal. rusak. Hob liter past deze vertaling, daar ‘t blijkbaar een synoniem van dhhwastu on eirnna Is. li Muuygtmur moet hier beteekenen ~heimelijk te werk gaan.r Fie anidsre plantsoen beteekent het *kwelleny (Ram. XXIV; 125: epe tiie tinue, Hal. manggulgul) en »weggecijferd worden» (Sidi il sate dewa tan kena inimur). Vgl. ook v.d. Tuuk, s. v. WW Nap latuokont hier »plotseling, snel,» evenals in het Acra- Eert pay. FA wu ax, Varianten van de daar voorkomende uit- bend btug pag tes wpaper vindt men in het Oud). prozawerk Pere rite vent cand AAABE): sep slis upapèr (pag. 71) en tap bt tegen gee Gpeg ON). In 't Sund. staat Kasep „schoon (van ee ater bepgeteevet metten vachoon (van eene vrouw;,r terwijl in Pite Detd verreden (sop en gelis) vsnele beteekenen. Vgl. oop (errug Pulitiau dial he law moors en Abungsch law sspoedig.» BIJDRAGE TOT DE KENNIS DER OUDJAVAANSOHE LETTERKUNDE. 109 Het overeenkomstige gedeelte van het O.J. Adiparwan is elders door mij reeds uitgegeven en vertaald (B. T. L. Vk. 6° volgr. 1, pag. 85 en 87). Tevens is daar gewezen op het voorkomen van eene dergelijke legende bij de Maleisch-Polynesische volken , waar- onder sommige, die nooit onder Hinduschen invloed gestaan hebben (l. c. pag. 95). Prof. Wilken heeft deze quaestie in zijn werk over het Animisme (pag. 254— 256) reeds besproken. Wij laten hier ten slotte nog de plaats uit het Indische Adiparwan (vers 1161—1166) volgen, die aan het Javaansche Adip. tot grondslag gestrekt heeft. Tatah pibatsu tatkâlam deweswamrtam îpsitam, Râhur wibudharûpena dânawah prâpibat tadâ; tasya kantham anuprâpte dÂânawasyâmrte tadâ, âkhyâtam candrasûryyâbhyÂâm surÂnâm hitakÂmyayâ. Tato bhagawatâ tasya cirah chinnam alamkrtam, cakrâyudhena cakrena pibato ‘mrtam ojasâ; tacchailagrnggapratimam dfinawasya giro mahat, cakracchinnam kham utpatya nanâdâtibhayangkaram ; tatkawandham papâtâsya wisphurad dharanîtale, saparwwatawanadwîpÂâm daityasyâkampyan mahîm. Tato wairawinirbandhah krto RÂhumukhena wai, câcwatag candrasûryyâbhyÂm grasatyadyâpi caiwa tau. Vertaling. Vervolgens, toen de goden den amrta dronken, waarna zij verlangd hadden, dronk de dÂânawa Râhu in de gedaante van een god mede; toen de amrta in de hals van den dÂnawa gekomen was, werd dit verteld door de zon en de maan, die het belang der goden wenschten te behartigen. Daarop werd door den met den discus gewapenden Heer ') het versierde hoofd van hem, terwijl hij amrta dronk, met zijn discus krachtig afgesneden; dat groote hoofd van den dânawa, op een bergtop gelijkende, vloog, door den discus afgesneden, omhoog in de lucht en brulde zeer angst- wekkend; de romp van den daitya viel stuiptrekkend op den grond, terwijl hij de aarde met hare bergen, wouden en eilanden deed beven. Daarop vatte Rahu’s hoofd een grenzelooze eeuwigdurende vijand- schap op tegen de zon en de maan en verslindt hij hen tot nu toe. ) al. Wisnu. BIJGELOOF IN DE PREANGER-REGENTSCH APPEN DOOR J. HABBEM A. Hetgeen hieronder volgt is een overzicht van bijgeloovige ge- bruiken bij het bouwen en bewonen van huizen in de Preanger- Regentschappen, waarmee, als ze niet in strijd zijn met plaatselijke verordeningen en de toepassing er van niet tot belangrijke vermeer- dering van uitgaven zou leiden, zooveel mogelijk rekening wordt gehouden. Is dat om de evenvermelde of andere redenen niet ge- schied, dan is men dadelijk gereed om ziekte of ongeval daaraan tue te schrijven. Het gaat daarmee als met het bijgeloof onder ons, uropeanen. Als een schip vergaat en men komt tot de ontdekking dat het op een Vrijdag was uitgezeild, dan wordt het ongeluk aan die omstandigheid toegeschreven en zal dat als een nieuw bewijs worden aangemerkt, dat de Vrijdag voor het uitzeilen van schepen een ongeluksdag is. Natuurlijk geldt het medegedeelde niet onveranderd voor het geheele sewest; plaatselijke wijzigingen zijn talrijk. Op volledigheid maakt dit artikel dan ook geen aanspraak. Het Was er mij voornamelijk om te doen, eens te laten zien, hoezeer alle handelingen van den inlander worden beheerscht door voort- durende vrees voor de talloaze geesten, die, naar hij gelooft, overal wanes An Hengest wonschelyk is het, dat er van dat onderwerp wat meer shilic wade aremaake, want het is onmogelijk het doen en laten vin deu talander Dallyk te beoordeelen en bij het straffen van over- beesbongen vn nitsdryven rechtvaardig te zijn in den vollen zin van bet ward, als wen uiet weet welke motieven van bijgeloovigen wid sop mijner sdadon van tvlaed zijn geweest. cunidea uventeyvina han men spreken van een juk waaronder de lutuley chit sn vrees vaar geesten en spoken gebukt gaat en bot co cen weldaad vpn hem daarvan te bevrijden. Bet vergoe trede am dat doel te bereiken en al die djoerig’s BIJGELOOF IN DE PREANGER-REGENTSOHAPPEN. 111 en dédémit’s op de vlucht te jagen, is degelijk ontwikkelend onderwijs. Voor kennis en ontwikkeling zal het bijgeloof, dat terecht altijd in één adem wordt genoemd met domheid en onkunde, moeten wijken. Dit laatste heeft veel van een oratio pro domo, maar is daarom niet minder waar. De Soendasche tekst is op mijn verzoek opgesteld door den inlandschen onderwijzer Apiwisastra te Bandoeng, naar gegevens hem door bejaarde inlanders verstrekt. Zijn opstel is daarna met verschillende personen besproken en voor zooveel noodig gewijzigd. Ik heb gemeend ook den Soendaschen tekst te moeten meedeelen, omdat de litteratuur van die taal nog vrij beperkt en speciaal het genre rfolklorer daarin slecht vertegenwoordigd is. Door bij de vertaling elk woord zooveel mogelijk tot zijn recht te doen komen, hoop ik tevens de belangstelling te wekken van de beoefenaren van het Soendaasch. De cijfers achter eenige woorden en uitdrukkingen in den tekst, waarvan er enkele niet voorkomen in de Woordenboeken van Oosting (O.) en Coolsma (C.) verwijzen naar de aanteekeningen hierachter. 112 BIJGELOOF IN DE PREANGER-REGENTSOHAPPEN. I. Samemeh djadi imah. Lamoen oerang rek njijeun imah mimitina koedoe njadijakeun heula kai-kai anoe harade. Dina hal milihna kai reja pisan pabidähan ' anoe kaloewangkeun. Sapérkara kai pikeun bahan imah teh koedoe warna , sakoerang- koerangna koedoe aja 7 roepa, noeroetkeun powe toedjoeh , watékna ? matak rahajoe ka noe ngeusian. Kadoewa, imah teh koedoe ditérapan kai anoe haseum-haseum boewahna, kajaning, asém atawa hoeni, djeung kai noe seungit kembangna, tjara kananga atawa tjampaka. Noe tiheula watékna matak oeroej anoe nendjo, tégésna matak kabita, lir noe njiram nendjo hoeni atawa asém. Noe pandeuri kasiatna * kana imah, noengtoen kaseundeuhan koe tatamoe , matak bëtah anoe ngandjang soemawonna anoe ngeusian. Sabalikna pirang-pirang kai anoe teu hade dipake dangdanan imah, Sapérkara kai anoe tjoetjoekan tangkalna, kaja dadap tjang- kring djeung lianna, eta hénteu hade dipake, karana matak rovngstb + pikirna anoe ngeusian, tëgësna reja kasoesah. hudvewa kai roentoeh, ngarangrangan djeung noe poegoer , sabab belevewanana matak teu awet oemoer atawa hese rédjéki. hater kai noc oervet imah kahoeroewan, eta ge teu hade dipake basoopeobeonan wah, sabab matak kahoeroewan deu. boort ate snnget, Nade ore dipake dangdanan imah, tapi koedoe Hobe art * vlipakaw hoe pakoo mas atawa perak, malar djoerig Heo apa a ta Nar kal Gaia. BIJGELOOF IN DE PREANGER REGENTSCHAPPEN, 113 Vóórdat het huis gebouwd is. Als ik een huis wil bouwen (maken) moet ik eerst goed hout bijeen brengen (klaar leggen). Bij het kiezen van het hout worden zeer vele bijgeloovige ge- bruiken in acht genomen. In de eerste plaats moet het hout voor den bouw van het huis bestemd (veel)soortig zijn, minstens moeten 7 soorten van hout (gebezigd worden), overeenstemmende met de 7 dagen (der week); het effect daarvan is, dat de bewoner voorspoed zal hebben (vrij blijven van leed en rampen). In de tweede plaats moet er voor het huis hout gebezigd worden van boomen welke zure vruchten dragen, zooals van de tamarinde of boeniboom en van boomen waarvan de bloemen lekker rieken, zooals van de kananga of de tjampakaboom. Van het eerste (nl. de keuze van asémhout enz.) is het effect, dat men watertandt bij het zien (van het huis) m. a. w. dat men er begeerig naar is, even als iemand die zich baadt en tamarinde of boenivruchten ziet. Van het laatste is het effect op het huis, dat het leidt tot het voortdurend door gasten bezocht worden, en dat de bezoekers, maar vooral de bewoners, er zich rlekkerw gevoelen. Daarentegen zijn er vele houtsoorten, die niet geschikt zijn om voor materiaal bij den huizenbouw te dienen. In de eerste plaats hout van boomen waarvan de stam stekels of doornen heeft, zooals de dadap tjangkring en andere, die zijn niet goed om gebruikt te worden, omdat daardoor de bewoners veel zorg, getob zullen hebben d. w. z. veel moeielijkheden zullen ondervinden. In de tweede plaats, hout van omgevallen boomen, van (door ouderdom) bladerlooze boomen en van boomen welke den kruin hebben verloren, omdat (door het gebruik van) die drie soorten (de bewoners) niet lang zullen leven of moeielijk den kost zullen verdienen. In de derde plaats, hout afkomstig van een verbrand huis, ook dat is niet goed om voor huizenmateriaal gebezigd te worden, omdat er dan weer brand zal ontstaan (in het nieuwe huis). Hout van heilige (angkér) boomen, kan ook wel gebruikt worden, maar dan moet een middel worden toegepast, om te maken dat de geest die in den boom zit, van daar weggaat, en wordt deze ge- 6e Volgr. VII. 8 114 BIJGELOOF IN DE PREANGER-REGENTSCHAPPEN. Ari ngamimitianana migawe, poepoes papas atawa koedak kadek, hénteu meunang sagawajah atawa salamangsa, ® koedoe dina wéwé- dalan anoe rek boga niat, sapérti wéwédalanana dina powe Djoe- maäh, eta koedoe di Djoemaäh deui. Tatapi sakitoe deui hénteu meunang singsing Djoemaäh koedoe milih noe hénteu ménéran naäs atawa rarangan boelan. Lémah anoe bakal dijmahan, tangtoe beunang milih anoe hade, sakoerang-koerangna oelah anoe goreng teuing bae. Démi sépoeh-sépoeh nganggona lahan piimaheun, anoe kasébat sae, eu dihandap dipértelakeun sawareh-wareheun. 1. Tanah anoe bahe ngetan ngaler, watékna ka noe tani matak moekti, ka noe dagang matak beunghar, djaoeh ti bantjang pa- kewoeh. 2. Tanah anoe bahe ngetan woengkoel, diséboet »anggon-anggon anoe taniv, sabab watikna noengtoen resép pépélakan, toer hade djadina. 3. Tanah anoe bahe ngoelon disëboet vanggon-anggon panditar, sabab watékna mawa bageur ka noe ngeusian, émboenhy latjoer, djéleh maen djeung salianna ti eta sakoer Jampah kagorengan. 4. Tanah noe kalioeng koe tjai, watékna vtiisy, teu aja panje- rewedan. 5. Ari noe panghade-hadena tanab pilémboereun atawa pinagaraeun, nja eta lémah vngagaloedra ngoepoek», ® tégésna tjai tina tiloe madhab tjampoer ngotjor katéngah, toeloej palid kamadhab anoe kaopat, tjontona sapérti padataran tanah Bandoeng diséboet #nga- galoedra ngoepoek~, sabab tjai ti kaler, wetan djeung kidoel, ngotjor katéngah, tjampoer di Tjitaroem, ari mitjeunna kasabeulah koelon. Démi tanah anoe goreng dilémboeranana nja eta: 1. Tanah noe kaoengkoelan koe djalan, ari peuntaseunana papak BIJGELOOF IN DE PREANGER-REGENTSCHAPPEN. 115 spijkerd met gouden of zilveren spijkers (worden gouden of zilveren spijkers in den boom geslagen). Met het werken, nl. het hakken en bewerken (van het hout) mag geen aanvang worden gemaakt op elk willekeurig tijdstip, dat moet (geschieden) op den weekdag waarop de persoon die het voornemen heeft (het huis te bouwen), geboren is, b.v. als hij geboren is op een Vrijdag, dan moet ook op een Vrijdag worden begonnen. Maar daarbij dient nog in acht genomen te worden, dat het niet kan op elken willekeurigen Vrijdag, men moet (een Vrijdag) kiezen, die niet valt op een ongeluksdag of in een verboden maand. De grond waarop men het huis zal zetten, moet zonder man- keeren goed gekozen zijn, minstens (althans) mag de grond niet te slecht zijn. Welke emplacementen voor een huis door oude menschen (of voorouders) gebezigd en goed genoemd worden, zal hieronder ge- deeltelijk worden verklaard (medegedeeld). l° Grond die afloopt van het Oosten naar het Noorden, maakt dat landbouwers in goeden doen geraken en handelaren rijk worden, nooit verliezen lijden en bevrijd blijven van moeielijkheden. 2° Grond die slechts (d. w.z. recht) naar het Oosten afloopt, wordt grond voor landbouwers genoemd, omdat hij leidt tot lust in den landbouw en daarbij tot goede resultaten daarvan. 8¢ Grond die naar het westen afloopt, wordt grond voor geeste- lijken genoemd, omdat deze de menschen die daarop wonen tot braafheid leidt, zij niet slecht (losbandig) willen worden en een afkeer hebben van spelen en alle andere verkeerde handelingen. 4e Grond die door water wordt omringd, is koud van aard, daarop komen geen twisten voor. 5e De beste grond voor een kampoeng of een négéri is grond (genaamd) »ngagaloedra ngoepoek~ , d. w. z. grond waarover van drie windstreken komend water naar het midden stroomt, dat vervolgens afloopt naar de vierde windstreek, zooals b.v. de vlakte van Ban- doeng, die »ngagaloedra ngoepoeks genoemd wordt, omdat het water van het Noorden, het Oosten en het Zuiden naar het midden stroomt, zich vereenigt met de Tjitaroem en dan naar het Westen stroomt. Gronden, die slecht zijn om daarop een huis (of een kampoeng) te bouwen of waarop men dat nooit doet, zijn: 1¢ Grond die door den weg gedomineerd wordt (die dus lager ligt 116 BIJGELOOF IN DE PREANGER- REGENTSCHAPPEN. djeung eta djalan, eta watékna matak kaoengkoelan koe noe ti tonggoh. Oepama djéléma anoe ngimahan tanah kitoe teh geus beunghar, tidinja dipeuntaseunana djalan teh aja noe ngimahan deui paeunteung-eunteung djeung noe di légok teja, eta anoe di légok teh sok djadi malarat atawa hilang, nja eta kaoengkoelan koe noe ti tonggoh. 2. ~Lémah goenting, nja eta tanah noe katjapit koe djalan tjagak atawa koe tjai, watékna sangar. 3. Tanah noe bahe ngetan ngidoel sabab énja oge watékna mawa daek kana pépélakan, tapi tara djadi. 4. Tanah anoe bahe ngoelon ngaler, diséboetna wmanggon- anggon djaksa,” watékna loba panjerewedan. 