None
+ Maintain attribution The Google "watermark" you see on each file is essential for informing people about this project and helping them find additional materials through Google Book Search. Please do not remove it. + Keep it legal Whatever your use, remember that you are responsible for ensuring that what you are doing is legal. Do not assume that just because we believe a book is in the public domain for users in the United States, that the work is also in the public domain for users in other countries. Whether a book is still in copyright varies from country to country, and we can't offer guidance on whether any specific use of any specific book is allowed. Please do not assume that a book's appearance in Google Book Search means it can be used in any manner anywhere in the world. Copyright infringement liability can be quite severe. About Google Book Search Google's mission is to organize the world's information and to make it universally accessible and useful. Google Book Search helps readers discover the world's books while helping authors and publishers reach new audiences. You can search through the full text of this book on the web at|http : //books . google . com/ '^. I^R» 1 L^ociO(>(.20 il» ïïarbarö (Co Urge ïLiüuarü Ftjrip.M ri IK iT^jrr oj. ucrdv..i llipni 1 / VERSLAGEN ËN MËDEDËËLINaEN KONINKLIJKE AKADEMIE WETENSCHAPPEN. * VERSLAGEN EN MEDBDEELINGEN KONINKLIJKE AKADEMIE WETENSCHAPPEN. Afdeeling LETTERKUNDE. DERDE REEKS. EersteDeel. o>>>«»<:c<c AMSTERDAM, JOHAflflËS MULLER 1884. 32^ te 9 LâocâOfc».2JO '4u</m?^~ etmUKT BM DR ROlirélt KRÖBCK-BAIBU. INHOUD ▼▲X HST EERSTE DEEL DBB DEBDE BEEKa PROGESSEJN-YERBAAL DBK GEWONE YEBOADEBINGEN. Vergadermg gehouden 21 Mei 1888. n 11 Juni 1,. tÊ 17 September „. H 8 October ,. II 12 November u. tl 10 December n. » 14 Januari 1884. 9 11 Februari H 10 March 7 April n 12 March n 9 March bis. 1. 0 18. » 106. » 189. » 166. n 179. » ao6. H »40. , 868. » «86. » 847. VI INHOUD. VERSLAGEN. Verslag over een verhandeling van Dr. W. Pleitz.... blz. 210. Bericht over den wedstrijd in latijnsche poëzie // 253. Programma certaminis poetici ir 260. Verslag over een verhandeling van J. Kappeyne van de Coppello „ 364. MADDELLING. H. Kern, Over eenige oude sanskritopschriften van 't malei- sche schiereüand blz. S. Hoekstra, De wangunst der Goden op het geluk der Menschen, 17. S. Hoekstra, Het vaderschap van het vijfde olympische zegelled van Pindarus;, 109. J. Habets, Over heelkundige instrumenten te Maastricht gevonden, 133. J. Wijnne, Twee vragen betreffende Voltaire's histoire de Charles XII, 158. C. Vosraaer, Over het kawikter van Helena fällt. 188. J. C. Boot, Tot verklaring en kritiek van boek Vil en VIII der naturgeschrijving van Plinius. 198. N H o ü D. TH VV. G. Brill, Over de verkeerde voorstelling door Melis Stoke van den strijd van Graaf Dirk III in 1018 blz. 216. J. P. N: Land, Over de nieuwe uitg. Ave der werken en de portretten van Spinoza zu 225 L. Ph. C. van den Bergh, Een oud latijnsch opeschrift. 249. C. M. Francken, De zoneclips van Ennius w 266. J. H. Holwerda, Annotatio-critica in Philonis Judaei libruni de posteritate Caini „ 274-. H. van Herwerden, Over Archelaos van Macedonië, in ver-hand met Euripides' Archelaos „ 287. H. F. C. ten Kate, Sur la synonymie ethnique et la toponymie chez les Indiens de l'Amérique du Nord. 353. TEGENWEGENBERG DEB AFDEELma TAAL-, LETTER, GESCHIEDKÜNDIGE EN WIISQECKIGE WETENSCHAPPEN, GKHOUDBN DEN il'^ MEI 1883. Tegenwoordig de beeren: opzoomer, voorzitter, lkemans, M. DB VBUSS, BEILL, DIRKS, BEETS, R. PRÜIN, LINTELO DE GEER, KUJSNBN, VISSERING, SIX, NABBR, BORRBT, FRANCKEN, KERN, HOEKSTRA^ DE GOEJE, VAN HERWERDEN, DE JONG, LAND, DE HOOP SCHEPPER, CAMPBELL, ACQUOY, COSUN, ASSER, PLEIBTE, POLS, TIBLE, WUNN, MATHS, BOOT, secretaris, en Pols. de nieawe leden van de sandbakhttuzbn, y^nBAU^ Pierson eu de LOUTER. Aan het slot eener voorB%aande buitengewone vergadering wordt gelezen een schrgven van den Minister vau binnen- landsche zaken, inhoudende het bericht dat Z. M.. de Koning b^ kabinetsschryven van 12 Mei n^. 26 de benoemingen ▼an de beeren C. W. Opzoomer tot voorzitter, S. A. Naber tot onder-voorzitter. Dr. W. H. van de Sande Bakhugzen, Dr. J. Verdam, Mr. N. G. Pierson en Mr. J. de Louter tot gewone leden, van Dr. F. Imhoof Blumer en Dr. P. Willems tot baitenlandsche leden heeft bekrachtigd. Daarvan is aan die beeren kennis gegeven.  Benoemde leden binnengeleid en door den voorzitter met eene toespraak verwelkomd. De processen-verbaal der vergaderingen van 12 Maart en 9 April worden gelezen en goedgekeurd. Wordt gelezen een brief van mevronw de weduwe Dozy te Leiden, waarin kennis wordt gegeven van het overlijden op 29 April 1. van haren echtgenoot Dr. Reinhart Pieter Anne Dozy, Hoogleeraar aan de Bgks-universiteit aldaar. De voorzitter neemt daarop het woord en zegt bet volgende: »Bg het hooren van dit bericht, dat we allen jaren lang gevresd hadden, thans sind vier weken hebbea betreurd, wenden zich onze blikken niet naar een bepaalde plaats aan deze tafels. Geen zetel staat hier leeg, waar we gewoon waren onzen vriend te zien. Bgna nooit was hij in ons midden, want bgna nooit verliet h^ de stad zgner levens-werkzaamheid, als het niet was om in den zomer rust te gevren aan het uitgeputte lichaam^ aan den overwerkten geest, dat ze weer kracht mochten krggen tot nieuwen arbeid, tot nieuw navorschen en denken. Zelden mochten we hier hem de hand drukken, en toch, hg was een onzer, en we waren er trotsch op. Dat hg het was. Hg was het vór allen, hg was het reeds als student. Toen onze Aka-demie nog haar ouden naam droeg, en de stormen niet vreesde, die haar zouden treffen, toen reeds schitterde hier de naam van Dozy, die haar eermetaal had verworven, haar roem had verhoogd, in haar achtbare rgen was opgenomen. Nog heugt het mg als de dag van gisteren, hoe hg tot mg wam, en mg, die onder onzen eenigen Wegers de Semiticae talen, het Arabisch vooral, met hem beoefende, in vertrouwen zgn plan mededeelde om naar den hoogs ten prgs van het hoogste lichaam der wetenschap te dingen. Ik ontried hem die poging, omdat ik, hoe nauw ook met hem verbonden, hoe warm hem bewonderend, toch den geheeleu omvang niet gemeten had z^ner reuzenkracht. Maar z^n besluit stond vast en met een meesterschot trof h^ het doel. Van zulk een geestkracht, vau zoo groote talenten, van zoo stalen ^ver, heb ik het gel^k nooit meer aanschouwd. Thans bøn ved erstig jaar geleden behoorde de student Dozy tout onze eerste landgenoten, en was zgn naam voor altgd een met den roem onzer instelling. Zoo begon Dozy, en zoo is hg gebleyen tot aan zijn einde toe Telkens schonk hg der wereld een nieuwe vrucht van zgn omvattenden geest, en iedere vrucht was rgp en sappig, en iedere vrucht was wonderschoon. Want deze man was meester van den vorm, gelgk hg het was van de stoff. Hoe gaarne zou ik er u de proeven van geven, hoe gaarne mg verdiepen in al die meesterwerken van taalkunde en geschiedenis, die elkaar den pabn betwisten, — tintelend van vernuft, den vrgen teugel latend aan de rgke verbeelding, aan het weelderige genie, overweldigend van geleerdheid die nooit dor of ver- velend werd, door zekerheid van oordeel en vastheid van logisch denken uitblinkend. Maar ik mag niet doen wat anderen reeds in enkele trekken deden, wat volledig zal worden gedaan door zgn worden, zgn leerling, zgn opvolger, die zgn nagedachtenis vereert en liefheeft. Wanneer hg u hebeld van den ontslapene zal hebben geteekend, dan erst zult gij bet volkomen zien, hoe groot Dozy geweest is, welk een geest van ons is heengegaan. Thans was het ing een behoefte, tot eer van ons is heengegaan. Thans was het onder Akademie mögt niet sterven, zonder dat in uw naam uw voorzitter een krans neerlei op zgn graf. De man, van wien men over de Pyreneën getuigt: »daar is geen vre emdeling, dien wg meer liefhebben en vereering!" is het ten volle waard, dat in zgn eigen vaderland liefen en vereering zgn naam dankbaar kronen. De heer Hoekstra leest het eerste gedeelte eener bgdrage over de wangunst der goden, volgens het Grieksche volksgeloof tot op het midden der vijfde eeuw vór onze jaar-r V (4) telling, ter beantwoording der vraag of de bekende voorstelling bg Herodotns, dat de Godheid wangunstig is ophet geluk der menschen, reeds vór zgn leeftgd gangbaar was. Nadat de spreker onderscheidene opmerkingen heeft mede-gedeld, die noodig schenen om de juiste grenzen van zijnonderwerp te bepalen, treedt h^ in eene beschouwing der Homerische gedichten, en onleent daaraan het bewgs, dat van die wangunst der goden b^ Homerus geen spraak is. De spreker verklaart voornemens te zgn dat onderzoek in eene volgende zitting voort te zet (4) (4) (5) (6) (7) (8) (9) (10) (11) (12) (13) (14) (15) (16) (17) (19) (20) (21) (22) (23) (24) (25) (26) (27) (28) (29) (30) (31) (32) (33) (34) (35) (36) (37)  de beeren Francken, Tiele, Brill, Naber, Leemans, van Herwerden, Wagen en de voorzitter deelen hunne opmerkingen mede over de voorstelling van den spreker of over enkele puntten van zijn betoog. Z^ worden achtereenvolgens door den spreker beantwoord. Vervolgens spreekt de heer Kern over eenige Sanskrit-opschriften van het schiereiland van Malakka, die door Kolonel Low ondekt en in facsimile uitgegeven zgn. De begrängt wordt aangeboden voor de Verslagen en Mede deelingen. Bg de rondvraag heeft niemand iets mede te deelen. De vergadering wordt dus gesloten.  op deze plaats heb medeged eenige de geschiebenen van het schrift in den Indischen Archipel, wenschte ik ditmaal de aandacht te vestigen op eenige inscripties uit ber schiereiland van Malakka. Van bedoelde inscripties, welke in der tgd door den kolo-nel Low ontdekt en in facsimile uitgegeven zgn, is er slechts een in haar geheel tot ons gekomen; de overige zgu zeer fragmentarisch. De eerste inscriptie werd gevonden te Eeddah. Ze was gevonden te Eeddah. Ze was gevonden te een steen, een soort van lei, onder de vloer van een in puin liggend gebouwtje, dat van 10 tot 12 voet in t vierkant gemeten had. Deze laatste omstandigheid, in verband met den inhoud van 't opschrift, leidt tot het vep moeden dat het gebouwde de hut (kuUi) van eenen Bud-histischen monnik moet geweest zgn. Van het opschrift zele verdere te eenen vertaling geleverd door den heer J. W. Laidlay in 't Journal of the Royal Asiatic Society of Bengal XVIII, 247 ^). Hoewel het voornaamste wat er over den inhoud vau het stuk te zeggen valt, reeds door genoemden heer, toen ter tgd secretaris van 't Aziatisch genootschap, opgemerkt is, zal ik hier mgne eigene transcrip- Het fACsimile op pi. X. tie laten volgen, daar ze in een paar kleinigheden van de t. a. p. bekend gemaakte afwäkt. Er staat: Ye dharmmâ hetuprabhawâ testiâm hetu(m) Tathâgato (hy awadat?) ye8hâ(m) ca yo airodho ewa(in)wâdi  het welbekende Buddhistische gelofsformulier en behoeft ons hier niet op te houden. Het tweede in Anushtubh, luidt vertaald aldus: "Tengevolge der onwetendheid is het dat het karma" zich ophoopt; het karma is de oorzaak dat men geen karma (meer) wordt. Uit kennis (van den aard der dingen) spruit voort dat men geen karma (meer) verricht, en uit de afwezigheid van karma volgt, dat men niet.weder) geboren wordt." Het denkbeeld, in dit koepiet uitgedrukt, is geenszins uit-sluitend Buddhistisch, doch het Igdt geeu twgfel dat de spreuk hier als de gelofsbelgdenis van eenen Çâkyazoon moet beschouwd worden, want ze volgt onmiddellgk op het beter begende formulier. We Zullen dezelfde spreuk zoo straks in eene andere, ondubbelzinnig Buddhistische inscriptie uit de provincie Wellesley terugvinden. Elders, in Voorindië en op Ceilon, komt gewoonlyk eene andere spreuk aan het formulier ye dharma en. ślopiet voor. Ik bedoel het koepiet dat in Dhammapada str. 183 (uitg. van prof. Fausböl) te lezen is: Sabbapass' akara'am, kusalass' upasampada, Sacittaparyodapanaip, etam buddhâua sâsanam. D. i.: »zich van alle kwaad te onthouden, zich op het goede 1) D. i. de som van goede en slechte handelingen, welke de oorzaak is dat de mensch aan het leven gekluisterd blijft, zonder aan de weder-geboorte lo kunnen ontsnappen. toe te leggen, het eigen hart te lonteren: dat is 1) D. i. de som van goede en slechte handelingen, dat is 1) D. i. de som van goede en slechte handelingen, dat is 1) D. i. de som van goede en slechte handelingen, dat is 1) D. i. de som van goede en slechte handelingen, dat is 1) D. i. de som van goede en slechte handelingen, dat is 1) D. i. de som van goede en slechte handelingen, dat is 1) D. i. de som van goede en slechte handelingen, dat is 1) D. i. de som van goede en slechte handelingen, dat is 1) D. i. de som van goede en slechte handelingen, dat is 1) D. i. de som van goede en slechte handelingen, dat is 1) D. i. de som van goede en slechte handelingen, dat is 1) D. i. de som van goede en slechte handelingen, dat is 1) D. i. de som van goede en slechte handelingen, dat Het gebod der Buddha's (der Wisen). Met kleine wijziging luidt dit kooplet, in gebrekkig Sanskrit, bé de Tibetanen aldus: Sarwapâpasyâkara, kuçalasyopasanipadam, Swacittaparidamanam, etad buddhânuçâsanam. Tasschen de tweeden formulieren, ye darmène en engen. En sarwa-piel-ejährige, bestaat geen noodzakelk verband, evenmin als tusscheu het eerste en de spreuk ajnâc ciyate enz. Uet het het niets bevreemdendend dat als tweede koepiet nu eens de eene, dan weer de andere spreuk voorkomt. De tweeden inscriptie waarin het koepiet ajnâc enz. aangetroffen wordt, werd door kolonel Low opgedolven in het noordelk district der provincie Wellesley. De beschreven sie schgnt het bovenstuk uitgemaakt te hebben van eenen zuil. Op eene afbeelding van het monument, die bereids in 1835 zonder eenige toelichting verscheen, ziet men de voorstelling van eenen Stûpa, waarvan het onderstuk uit enen bol, en niet, zooals gewonlgk, uit een half Rond be-staat. Boven den bol verheft zich een reeks van zooge-naamde zonneschermen. Ter weerszode staat een regel schrifb. Aan den rechterkant leest men: ajnânâc cîyate karmma janmana, karmma kâraj9.a(m). Van hetgeen aan den linkerkant  op pi. IV van J. As. Soc. B. XVII, 2 ont-breekt de tweede regel ook nagenoeg geheel. (8) koepiet op den steen te Eeddah, behoudens eenig Terschil in spelling. Bet laatste toch heeft janmana -|- met een Jihwâmûlîya, terw^l het opschrift op de zuil hetzelfde woord met eenen Wisarga spelt. Behalve gezegd tweeregelig versje bevat de zuil nog een ander opschrift aan den buitenrand. Van boven rechts beginnende, herkennen wg de inscriptie welke in 't facsimile Tan pi. lY in J. As. S. B. XYII, 2 met het cgfer 8 ge-merkt is ^). Er staat: Mahânâwika-Buddhaguptasya Baktamrittikâwâsa. D. i. »Van den voornamen scheepsvoogd Buddhagupta, woonachtig te Raktamrttikâwâm. Wat er onmiddellgk op deze woorden volgde, is niet met zekerheid te zeggen; misschien tya (genitiefieeken) ddnam (gift) of dheyadharmah, z. v. a. vrome schenking. Het is evenmin uit te maken of er iets op het afgebroken voetstuk der zuil gestaan heeft. Aan den linkerkant, van boven  Eene soortgel^ke fout komt voor in krilioâ in eene inscriptie te Ajanta (pi. XXI in n". 9 van de Archaeological Survey of Western India, door J. Bui^ess; vgl. n". 10, p. 79, inscr. 7), en elders. De fout is verklaarbaar, dewijl in veel streken van Indië de r als ri wordt uitgesproken. In 't facsimile t. a. p. n®. 9. Schgulgk houden dat het monument het geschenk is van een vromen Baddhistischen zeehandelaar aan een heiligdom. Wat de ligging van's mans woonplaats, Raktamrttikâ, 'd. i. Roode-aarde, aangaat, merk ik op, dat de Ghineesche berichten, meermalen gewag maken 'an een havenstad aan de golf van Siam, Chih-tu, 'Boode-aarde' (zie Groeneveldt, in Verhand. Batav. Genootschap XXXIX, 82; 101). Dit zal wel de bedoelde plaats wezen. Letterschrift van Buddhagupta's inscriptie komt geheel overeeu met de type van Wenggi en van Tjampea in West-java. De overeenkomst is zoo groot, dat ik niet aarzel de opchriften van Wenggi, Tjampea en de provincie Wellesley voor Nagenog gelgktgdig te houden, met dien verstande, dat men onder gelgktjdig versta : uit dezelfde eeuw. De inscriptie van Wenggi werd door den te vroeg aan de weten-schap ontrukten Burnell gesteld in de 4de eeuw, en ik geloof, op gronden die ik bé eene vorige gelegenheit heb medegedeeld, dat het gevoelen van genoemden geleerde niet ver van de waarheid kan afwgken. Aan de inscriptie van Budhagupta zou ien ruwe als datum aanwezen 400 na Chr. ^). Het is zonder twgfel het oudste Buddhistische stuk, tot nog toe in die streken gevonden, tenz men de inscriptie van Eeddah den voorrang zou willen toekennen. Aangezien de karakters van de twee opschriften aanmerkelk erling afwgken — men bespeurt d It vooral bg de ka en de na —, en het onderscheid in type ook op verschil van herkomst wgst, dus plaatselgk is, leidt de vergelgking niet tot een zuivere uitkomst. Wederom anders is de type van eenige onder de rotsop- De oudste inscripties in het land der Talaing in Achterindiê s'n m dezelfde Wenggi-type en dagteekenen, volgens Dr. E. Forchammer, uit de 4A^ eeuw onzer jaartelling. /»The oldest Talaing inscriptions date back to the é^^ century A. D., and the lythic characters are almost identical with the Dravidian-Yengi alphabet of the same pertod". Zie Notes on Buddhist Law by the judicial commissioner British Burma (John Jardine), III^ Marriage, p. X. Schriften te Tokun, eene plaats gelegen in 't midden der provincie Wellesley. De zeven brokstukken, door kolonel Low afgeschreven en in facsimile uitgegeven in vermeld tydschrift, pi. IV, zgn zó klein, en gedeeltelyk ook zó onduidelijk, dat ze geene waarde hebben dan als bedrage tot de palaeographie. N^. 1 kan ik slechts gedee Uelk outferen. Het begint met ëarwwa^ dat volkomen duidelk geschreven is en nage-noeg in dezelfde type als die van Buddhagupta's monument. Het volgende woord schont ârâmam, kloosterhof, te moeten verbeelden. De overbligvende twee of drie letter-grepen zgn onleesbaar. N^ 2 is in andere letters, die m^ wegens de groote ont-wikkeling van het klinkerteeken voor e voorkomen niet onder te wezen dan van de ode eeuw. De type herinnert aan die van Djamboe en aan die van Fattadakal in Dekkhan, als-ook aan de oudste Gambodjasche inscripties van Bhawawarman. De twee eerste woorden z^n volkomen duidelgk; er staat prathame wayasi^ d. i. »op jeugdigen lezed." Omtrent de lezing van de twee lettergrepen die er verder op den Zelfden regel staan, verkeer ik in 't onzekere. Ik zou lezen nawwi^ indien deze verbinding van letters niet onbestaanbar was. Den tweeden regel kan ik ook niet ontc^feren ; de drie laatste lettergrepen kunnen dwiwidharn verbeelden, mits men veronderstelle dat de karakters misteekend zijn. Van de vier lettergrepen op n. 4 luiden de twee eerste jaya. Op n. 5 lees ik, met eenige aarzeling, 48 N. 6 kan siddhi verbeelden. Deze Fragmenten van de inscripties te Tokun dragen niet, zooals de stukken van Eeddah ën de tempelruïnen in de provincie Wellesley, den duidelgken stempel van eenen Budhistischen oorsprong. Het eenigste wat men als kenmerkend zou kunnen beschouwen is het woord ârâma, waarvan de lezing, jammer genoeg, niet boven alle bedenking verheven is. Gelukkig blykt het uit de andere opschriften dat er Budhistische vestigingen op het Maleische schiereiland bestaan hebben in denzelfden tgd als waarvan de vroegste Brahma-nistische en Hindusche overblätselen op westel^k Java en op Borneo dagteekenen. Behalve de behandelige inscripties zu er tot heden toe, voor zooyer mg bekend is, geen op het eigenlek gezegde Maleische schiereiland gevonden. Wel valt er nog een opschrift te vermelden, dat eertäds aan den ingang van de haven van Singapur prgl^» op eenen grooten steen. In het J. As. S. B. jaargang 1837 komt van dat monument eene afbeelding voor, die de blgken draagt dat de inscriptie reeds veel geleden had. Later, niet lang vór 1848, schgnt bet, werd de steen opgeruimd en zóverre te ontcgferen dat hg in staat was er een facsimile van te gven. Terecht herkende hg in de karakters het Eawisch. rift, en hij maakte de gevolgtrekking dat de taal van 't m,onu- ment dus ook Kawi zou wezen. Die gevolgtrekking was alleszins gewettig, omdat de de ze uitsprak toen nog niet kon weten dat het Eawialphabet op Java ook wel eens voor Sanskritinscripties gebruikt werd. Ik heb getracht de drie fragmenten, door Laidlay medegeld, te ontcgferen en op te maken in welke taal de inscription opgesteld was. Tot mgn spgt moet ik bekennen dat ik niet geslaagd ben. De karakters, afzouderlgk genomen, laten zich wel is waar meerendeels herkennen, doch de ga-pingen zgn zóó talrgk, dat men nergens met zekerheid de woorden kan onderscheiden. Zoo lees ik op den derden regel van fig. 1 de lettergrepen aalâgalalaaayanara ; op r. 2, fig. 2: ya-âmânavana; op r. 3: kesarabharala ; op r. 6 van fig. 3 : yadalama. Verondersteld dat er in 't facsimile geen klinkerteekens en Anuswara's verwaarloosd zgn, zie ik geen kans de lettergrepen zóó te scheiden dat er een onmisken-baar Oud -javaansch woord te voorschgn komt. Ik durf echter geenszins beweren dat het stuk in een andere taal opgesteld is. In een werk getiteld: >The Malayan Peninsula", van den EBpitein Begbie, dat t. a. p. aangehaald wordt door den Heer Laidley, wordt, op grond van eenige opgaven in de Maleische Annalen, het gevoelen ontwikkeld dat de inscriptie zou dagteekenen van de regeering van Çrî-Bâja Wikrama (1223 — 1236). Yan den kant der palaeographie bestaat tegen dat vermoeden geen bezwaar. Men zou kunnen vragen b^ welke Eiiwitype, de Javaansche of de Sumatraansche, de karakters van de inscriptie van Singapur zich het nauwste aanmerkel. Aangezien enkele letters, inzonderheid de ma^ in 't Jayansche Kawi aanmerkel afwgken van de overeenkomstige in de opschriften van Adityawarman uit Sumatra, en wg de Javaansche vor-men op den steen van Singapur terugvinden, geloof ik dat w^ de type op de fragmenten kot de Javaansch-Kawische moeten brengen. De meest karakteristieke letter van deze soort schrift is wel de ma^ waardoor het zich onderscheidt ein van 't lat<ere Cambodjasche in bet t^dperk van Sûrya-warman ^) èu van het Sumatraansch Kawi. Met dit laatste het Javaansch Eawi daarentegen den Yorm der sa gemeen, in tegenst Selling tot het über Cambodjasche. Het is te vreezen dat het zoo erg geteisterde gedenkteeken van Singapur thans onherstelbaar verloren is. Des te meer reden om de aandacht te vestigen op liet weinige dat daarvan in afbeeldingen is overgebleven. In mijn opstel over de itscripties van Koetei nam ik aan, op grond van éen jaartal, dat Sûryawarman in de 8*t« eeuw van Çaka heerschte. Uit de nasporingen van de Heeren Ajmonier en Bergaigne is gebleken dat die datum twee eeuwen te vroeg gesteld was. Zie de opmerkingen van laatstgenoemden geleerde in Journal Asiatique (février— mars 1883), Noot 4. GEWONE YERGADERIJNG DEB AFDEELINÖ TAAL-, LETTEE-, GESCHIEDKUNDIGE  de yeies, BRILL, VAN DEN BEKOH, HEES, BEETS, B. FBUIN, KUEKIN, HARTINO, YISSERINO, SIX, NABER, BORRBT, HOEKSTRA, KERN, J. A. 7RX7IN, VAN HERWERDEN, LAND, DE HOOP SCHEFFER, CAMPBELL, DE JONG, ACQUOY, DE PINTO, HABETS, PLETTE BELLAER SPRÜYT, TIELE, WUNNE, VAN DE SANDE BAKHUNZEN, TIBER, PIERSON en BOOT, secretaris. De beer Leemans beeft beriebt gezonden, dat bg door ogesteldbeid verbinderd is de vergadering bg te wonen. Het proces-verbaal der vorige vergadering wordt gelezen en vastgesteld. De secretaris meldt dat zgn ingekomen: 1. beriebt van bet overladen van Mevrouw de Prinses Douairière Albert van Prinses der Nederlanden, door den allemeenen secretaris met een brief van rouwbeklag beantwoord; 2. brieven van den beer P. Willems te Leuven en van den Heer F. Imhoof-Blumer te Winterthur, waarbg zg met dankbetuiging voor de eervolle onderscheiding het buitenlandsch lidmaatschap der afdeeling aannemen; 3. een omling met 9 platen in folio, getiteld: Choix de monnaies grecques de la collection de F. Imhoof-Blumer 2® edition, 18 83, ten geschenke van den auteur; 4. stukken van het Comité te Mantua voor een monument voor Virgilius; 5. een schryven van den heer S. Müller Fzn., archivaris der ryks-archieven te Utrecht, begeleidend een pak handschriftten, betreffende de familie Huygens, door het R^k aangekocht uit de verzameling van Jhr. G. J. Belding der van Voshol, en krachtens machtig van den Minister van Binnenlandsche zaken aan de Akademie afgestan. De secretaris geeft een overzicht van den inhoud, die naar zu orderel weinig belangr^k is. Onder de tachtig brieven van staatslieden, geleerden en andere personen aan Constantin Huygens zyn er slechts een paar, die opmerking verdienen; een gedicht van de hand van Vondel aan Christiaan Huygens is bek. End, twee brieven van Christiaan, de een aan zijn broeder Lodewk, de ander aan Jo. Hevelius, onleen hun waarde meer aan den schr^ver, dan aan den inhoud. De heer Beets die ook iuzage genomen heeft van de verzameling, meint dat het gedicht van de verzameling, meint dat het gedicht van de verzameling, (gedächtigt uit Aarnhem 30 Jan. 1628) opmerking verdient en licht verpäreidt over het uitgegevenant word van Huygens (uit den Haag 14 Feb. 1628). — Ook hg slaat de waarde der verzameling niet hoog aan. De heer Naber vraagt het woord en zegt, dat het heeremde heeft niets te hoeren van eene uitnoodiging door bet bestuur van het aardrkskundig genootschap aan de akademie gericht om zich bg de feestviering van het tien-jarig bestaan dier instelling, die morgen in een der zalen van Natura Artis Magistra zal plaats hebben, te doen vertegenwoordigen. Hg meent te weten dat de zuster-afdeeling Die heeft angenommenen en vraagt of dat schrönen niet aan deze afdeeling is toegezonden. De voorzitter antwoordt dat noch hänig de secretaris daarran iets beeft vernomen en stelt voor bä den algemeenen secretaris inlicbting te vragen en op erkenning van de reebten onzer afdeeling aan te dringen. Dien overeenkomstig wordt besloten. De secretaris leest eene schets voor van het leven van wglen mr. G. Mees Az., den oudsten der rustende leden van de afdeeling, die op den 31 »ten Januari overleden is. Hg treedt daarbg in eene beschouwing van de vrg talr^ke let-tervruchten door dezen voortgebracht. Dit levensbericht zal in het Jaarboek der Akademie geplaatst word^i. De heer de Goeje heeft op zich genomen het leven van Beinhart Piet. Er Anne Dozy voor de Akademie te beschränken en vermeld daar das gereedte te zgn. Door ongesteldheid verhinderd herwaarts te komen, heeft heer zu ihrem heer Kern ter hand gesteld, die haar voor-draagt. Ook dit levensbericht wordt bestemd voor het jaarboek. Vervolgens deelt de heer Hoekstra het tweede gedeelte mede zu hängen: "Over de wangunst der Goden op het geluk der stervelingen". Hy gaat na wat met betrekking tot dit onderwerp bä de gnomische en lyrische dichters, voorall by Theognis en Pindarus gevonden wordt. Zoomin beg hen als bij de dramatische, Aeschylus, Sophocles en Euripides worden plaatsen gevonden, die met de voorstelling bärde herodotus gevonden. Toch is de spreker overtuig, dat het denkbeld van de wangunst der Goden op het geluk der rechtvaardigen ontstaan is in het tgdvak, toen de practische scepsis meer en meer toenam, en dus reeds in de dagen van Pindarus en Aeschylus. Om het vergevorderde uur kan de voorzitter geene discussie over het gesprokene toelaten. Daar de heer Spruyt te ket^en. (16) nen geeft, dat h^ niet in alle opzichten de ziensw^ze van den spreker deelt, en wellicht ook anderen bedenkingen of vagen wenschen te doen, wordt bepaald dat daartoe gelegen-heid zal opengesteld worden, waarvoor de spreker haar a&taat. De voorzitter verklaart na rondvraag de vergadering geotzen. DE „WANGÜNST DER GODEN OP HET GELUK, OOK DER RECHTVAARDIGEN". NAAR HET GRIEKSCHE VOLKSGELOOF TOT OF HET MIDDEN VAN DE VIJFDE EEUW. DOOR 8. HOEKSTBABi. In de Grieksche literatur ontmoeten wägig deze gedachte: dat de Goden jalayersch of wangunstig zgn tegen. OTer de menschen, en met name dat die mensch, wien groot gelnk ten deel valt, het voorwerp is van hunne jaloez of wangunst, ipévoq rmv d'eiSv. Na het midden van de gefangen begint genoemde gedachte meer en meer een schherp bepaalde gestalte te dragen, 't Is vaak, als of het genoeg is, dat iemand eene zekere hoogte van geluk of anzien bereikt, om door de Goden met scheele oogen te worden aangezien. »De Goden, zegt K. F. Nägelsbach. Grieken béacbouwen hunne Groden ook als tegenparty der meuschen, gehouden om de belangen der partij te bandhaven tegenover de menschen- Änderungen en bare aanmatigingen. Zoo komen zij ineenejaloerscbejäge, ja Tjandige verbouding tot de menseben. Dit maakt bunne Nemesis on- Änderungen, en drijft ben tot baat, leugen en bedrog, ja zelfs biertoe, dat zg dijenen verblinden, die zy door scbuld willen präsgeven aan lie straffende gerechtigbeid. Deze vlekken kleven bun ook dan aan, als wy "bet volksgeloof aan ergerlyke godengeschiedenissen niet mederekenen; rdeze laatsten topb Werden door de verliebten verworpen," vntu w  gezag van oude wgzen en geëerde mannen te bekleeden. Zoo zegt hg zelf, met kennelän terugslag op de rede van Artnbanus, irDit alles, nml. de vernieling van Persische schepen door storm en onweder, «geschiedde van Gods wege, om de Persische legermacht aan de Helleensche gelgte maken." Ook weet hg ons te verhalen van eene «èc «evénB(Tiq ficyailTf," die Croesus trof, »vermoede- Igk", zegt hg, »omdat hg zichzelven den gelukkigsten van »alle menschen achtte." Het woord vëiieoig beteekent hier volkomen hetzelfde, als wat hg elders ^9-óvoc noemt ^^). Dat het denkbeeld — laat ik liever zeggen, het wanbe-grip — van de wangunst of jaloezg der Goden op het geluk der menschen reeds vór. Herodotus bestond, spreekt wel van zelf. Maar Eene andere vraag is deze, of het ook reeds dagteckent van vóor de vgfde eeuw, gelgk, voor zoover mgbekend is, allen aannemen. In een fragment, hetwelk den naam van Aesopus draagt, wordt eerst, echt pessimistisch, het goede en kwade in het leven tegenover elkander geplaatst, waarop dan deze regels volgea: XT^v Tl Jtd&fi res kad'Xóv, aiAOißairiv êntöéfetai Nëiieaiv. Ware dit fragment echt, dan zouden wg hier misschien eene getuigenis voor de oudheid van de afgunst der Goden, zooals Herodotus haar voorstelt, bezitten, die opklimt tot overer de zesde eeuw ^^). Inderdaad meent Härtung, dat III. VIII. 13. Ik haal hier VIII. 109 niet aan, waar Themistocles de Goden wangunstig op den Persischen koning noemt, omdat deze, hoe-wel slechts een enkel mensch, Azië en Europa onder zijnen scepter wilde vercenigen. Hfer toch schijnt de wangunst der Goden een ander karakter te dragen; zij wordt althans mede in samenhang gebracht met de heiligschennis en de vele misdaden, welke Xerxes bij zynen inval in Griekenland gepleegd had. Misschien; de versregels laten zich echter desnoods ook anders verklaren. Dat men in dagen van geluk voor lotwisseling vreest, kan ook jijn in het besef, dat men eigenliyk dit geluk niet waard is; streng ge- dit vers het werk is van éen der zeven wenig. Als wg niets anders van Härtung wis beu, dau zou deze meening ogs geworden van zyn critisch talent. Want ik acht het nauwelks denkbaar, dat eeuig deskundige ans zou kunuen oordeelen dan Bergk, die dit fragment en sasatis uovicium poema' noemt ^^). Onze vraag bigft derhalve door dit fragment nog onbeantwoord. Zg is eene voor de godsdienstwgsbegeerte hoogst belaug-rgke yraag. Indien toch de voorstelling van Herodotus oontrent de Wangst der Goden reeds in de periode van de meer naïeve vroomheid befördigen, het zonden wg hier te doen het gebied van de phaenomenologie der godsdienstige bewusstheid, het niet alleen geheel eenig, maar ook uit een psychologisch-godsdienstig oogpunt raadselachtig, zoo niet geheel onverklaarbaar zou zgu, en allerminst te begrößen hg de Grieken; dezen toch noemen het geluk gaarne nomen zou zelfs het woord véfÂectç deze verklaring aanbevelen; de y ^/e<£* 94 f is naar haar wezen àvrtfixovffa* In dezen samenhang het woord véfiis^iç gebruiken, is wezenlijk het r< ^io-^^'v èff^Xiv in het licht van eene schuld of zonde plaatsen. Het fragment luidt zoo: Nç nç nç &vev Kafidrov ae çéyni, ßie; /ivpia ydp fov Xvypé' K»l ovre évyev svfiapéç% ovre çépetv' iéet fiév ydp <rov rh Çvéei }i*Xd% yttix, ^dXoL<r<roty reiXX» iè irdvra pSßoi re xxt aXysot.' x?y &c. De tegenstelling is zer gekunsteld. Bii de optelling der zu men geheel iets anders verwachten; het door hem genoemde is slechts de buitenkant der zaak; 't is eene naturwondering, die ons het bekende fragment van Aristoteles bij Cicero, de natura deorum, il, 37, herinnert, maar die geen antiek karakter draagt; van de ffèéx rov ßiov Yememcn wg eigenlek niets. Ue uitdrukkingen Üvev KBtfAdrov. ^rUffx^tv n èabxSv Bchynen bekendheid met Find., PyM. XII. 51. IX 157 te verraden. De vorm fféXfivstï» klinkt ook niet byzonder antiek. Het oordeel van Bergk, betwelk deze geleerde evenwel met geen enkel woord motiveert, is der habe niet ongegrond. Foeiae Lyrici Oraeci, II. p. 6é (22) Met eenen naam, die het in het licht van eenen GrodsgaTe stelt; ik bedoel den naam svdaniovia; ook gebruiken z de uitdrukkingen BvdaCiJUûv en <pOioç ■9'Soî^ als synoniem ^^). Hangt daarentegen de voorstelling, die wig b^ Herodotus vinden, oorzakelgk samen met den invloed van^ of de reactie tegenover het scepticisme, dan is haar ontstaan lioogst een* voudig te verklaren; maar dan heeft zg zelve ook hare geheel eenige beteekenis verloren. Eer wg tot het onderzoek van dit vraagstuk overgaan, is het niet ondienstig enkele opmerkingen mede te deelen, ten einde onderwerp scherper te begrenzen. Verreweg de meeste oude volken gelövo niet alleen an goede en welwillende, maar ook aan booze of aan den Mensch vgandige Goden en goddelgke wezens, aan 9^óï tiipëXovvreç en d-êol ßXojtrovvrsg ^). Tot op eene zekere hoogte is dit gelövo zelfs algemeen. Het oude Testament spreekt van de slang in het Parades ^^), die althans later met den duivel vereenzelvigd wordt i®), van den Azazel ^7), van den Satan ^^) ; het Nieuwe, van den Goden der wereld i^), van den duivel en zgne engelen ^^), van Beëlzebul en zyne n) Arist., EtA, ad Nie. I. 10, p. 1099. ß. 12 noemt de evlAtiioviA beiffloTùç. Xeu.," Apol. o. 32 noemt het lot van Socrates S-fo^iAtf ficipxv» Plutarch us De puer, educ, p. 2. C gebruikt de woorden eviaifiuv en dso(ftX^^ als synoniem. Isocrates, JSva^. c. 27 noemt het geluk van Evagoras een bewys, dat hy bij de Goden bemind was. Zijn leven was, zegt hy, fibru;i0'T£poç k> bso^tXéarspoç dan dat van de meeste halfgoden, die wegens hunne voortreffelijkheid onsterfelyk zijn geworden. Daarentegen geldt ongeluk- als een teeken van den haat der Goden; bsofitfffiç betee-kent: bij de Goden gehaat en daardoor ongelukig. Verg. ook Theognis, VS. 653. Plutarchus, Plae. phil. l, p. 880 B. Gen. III, 1—5. Gen. III, 23 vg. 2 Cor. XI, 3. Op. XII. 9. XX, 2. Lev. XVI. Chroh. XXI Job I, II. Zach IIJ, 1, 2. 2 Cur. IV, 11. 2 Matth. XXV, 41. Demonen, van de machten der duisternis. Dit gelöst ein het soeben, het roht nicht bewährt, het roht nicht bewährt. Bötendien, de Olympische Goden bätigt, de Grieken dragen nöt het karakter van d-sol ßXajtrovvreq. Deze laatsten behoorent tot het rgk van den Nacht en de Onderwereld. Ik bedoel o. a. den Hades, die x^^^^ ■d'SiSv woont ^), een Bdaxavoq 9^óq b^ uitnemendheid, een God, zegt Erinna ^), die een lieve bmid uit het leven wegrukt; aan de MoXQa of Mo^fOÊ, en de Néiisai of NsiAéösiqf beiden dochters van den Nacht; aan den Qdvataqf wiens » zeden*', zegt Apollo, an de menschen v^andig, b:g de Goden gehaat z^n^); deze allen worden vaak genoemd ßdoitavot of gyd^vscói daifiavsq; zoo ook de 'B^çivvsÇf, aan welken althans in de Eumeniden van Aeschylus vaak so ortgelyke titels worden gegen v. Dionysius van Halicarnasse gewaagt uitdrukkelgk van de ßdcnuxvoq *EQlwq^'^). Maar deze Goden behoore niet tot de 9'Boi 'OXv^kütia daipurt gegen v. EQlwq^'^). Maar deze Goden behoore niet tot de 9'Boi 'OXv^kütia daipurt gegen v. EQlwq^. Maar deze Goden behoore niet tot de 9'Boi 'OXv^kütia daipurt gegen v. EQlwq^. Maar deze Goden behoore niet tot de 9'Boi 'OXv^kütia daipurt gegen v. EQlwq^. Maar deze Goden behoore niet tot de 9'Boi 'OXv^kütia daipurt gegen v. EQlwq^. Maar deze Goden behoore niet tot de 9'Boi 'OXv^kütia daipurt gegen v. EQlwq^. Maar deze Goden behoore niet tot de 9'Boi 'OXv^kütia daipurt gegen v. EQlwq^. Maar deze Goden behoore niet tot de 9'Boi 'OXv^kütia daipurt gegen v. EQlwq^. Maar deze Goden behoore niet tot de 9'Boi 'OXv^kütia daipurt gegen v. EQlwq^. Maar deze Goden behoore niet tot de 9'Boi 'OXv^kütia daipurt gegen v. EQlwq^. Maar deze Goden behoore niet tot de 9'Boi 'OXv^kütia daipurt gegen v. EQlwq^. Maar deze Goden behoore niet tot de 9'Boi 'OXv^kütia daipurt gegen v. EQlwq^. Maar deze Goden behoore niet tot de 9'Boi 'OXv^kütia daipurt gegen v. EQlwq^. Maar deze Goden behoore niet tot de 9'Boi 'OXv^kütia Joa, Xn, 81. XIV. 30. XVI, 11. B/es. II. 6. VI, 12. Buripidus Tragoediae, fragmenta, epitolae, ex editione Josuae Barnesii Lipsiae 1778, 1779, 1788. Hecabe, vs. 2. Fragm. 6, bg Theod. Bergk, Poeiae fyrici, Ed. 4. Lips. J882. ni p. 145. Euripides, Ale. vs. 62 vg. Verg. ook Hesiod, Theog. vs. 766, iX^P^Ç ^1 Kxi à^etvdrotfft d'foTo'/y; alsmede Sappho, bij Bergk, III, p. 133, fragment. 137. Acsobylus, Aes., vs. 186. 609, 686 vg. D. H., Jni. Rom., IX, 45. Plutarch., a. pi. (24) tamene vreemde figuur; Athene, de tweede Godheid naast Zeus, is zgae naturlgke vgandin ; zelfs Zeus zegt tot hem : en hy verklaart, dat hg. Ares, eigenlgk bg de Titanen, niet bg de Olympische Goden, te huis behoort 3^): si dè rsv 6§ aXXov ys d'Scüv yévsv i5<f âtâriXoÇf xal Ttsv df) stdXai riad'a évé(frBçoç Ovqavuoviùv. Deze beschouwing van Ares is bg de Grieken heerschend gebleven. Sophocles noemt hem xov ojtóriiiov èv ■d'sotg ■d'SÓv. Het koor in den Oedipus Rex (vs. 200— 203, 215) bidt Zeus hem met zgn bliksem te vernielen: róv, cJ 3tVQg>ó(fiuv aiTtffanav VLQOxri Véuov, ca Zsv stàtêç, v:ro aip q>9'iaov xsçiwvm. Men weet menigmaal bg dezen dichter niet te zeggen, of men, waar hg het woord »Ares' bezigt, met eenen God, dun wel met eenen God, dun wel met eenen God, het laatste in idler geval verreweg het meest 82). Uit iedere anthropomorphische voorstelling der Goden vloeien allicht ook zulke opvattingen voort, die schgnbaar tot dezelfde categorie, als de ipd-óvoq xi5v d'SiSv, behoore. Zoo, om vooreerst dit te noemen, hebben de individueele Homerus, Iliad, V, 583 vgg. XXI, 400 ygg. Waarom r De vize krygtigodin, die het plan vaa den veldtocht beraamt, en alles met een bepaald do El en na rijp beraad doet, kan den ruwen en wilden God van het slagveld, die er maar op inhakt, en nu eens aan de zijde van de een, dan aan die van de andere parlopet, dien echten àXXoyrp&qaXoVf Iliad, y, 831, 889, slechts haten, omdat zulk een God haar overal in den weg staat, en hy eigenlijk, waar het er op aankomt, tegenover de verstandige krygsgodin niets te betcukenen heeft. Een Odysseus is gevaarlykcr voor Troje, dan tien Diomedessen. Fr. I.ülker, Die Sophokleisehe Theologie und Ethik, (I, 36; wyst op Eleetr., vs. 12nvg. (in my ne uitgave 1243 vg.): %ky yvvut^h «ç "A^ifç Grieksche Goden bg afwisseling sympathie voor desen, anti-pathie j^ens genen, gelk Ghrysothemis tot Electra zegt : To2g avToïai TOI ovx avroq aUï daifwvtov JtaQa(ftarsL en zgn dan vaak jegens hem, of welwillend of?gandig ge-stemd, gelgk dezelfde verklaart ^^): riliXv d* âjtoççet xasrl firidèv li^x^^^- Maar ook omgekeerd het, dat de eene mensch voorliefde voor dezen, de andere mensch voor genen God gevoelt: aXXoKiiv aXXog •9'Bi5v re x'avd^aimav lAéXei^^). Zoo z ign, verder, de Grieksche Goden jalouersch ophannene er. Trouwens, zelfs Israels Jahveh wasen jalouersch Goden, prat op de eer, die hem toekomt, op wiens eerzucht de Profeten pleiten, om hem zacht jählt, het zondige volk te stemmen. Nu gold bei de Grieken de eer voor het hoogste en heerlgkste der uitwendige levensgoederen, waarop zelfs de Goden hoogen prgs stelden. En daarom past. SophocL, EL 916 vgg. Euripid., HippoL, 104. Verg. vs. 1092. Exod, XX, 3 v^. By den God Israels - dit zie men niet voorby! — is de jaloerschbeid een symptoom van liefde naar den regel, door Plutarchus (de virt. prof. se). i. p. 84C gesteld: ovre yàpjouç èvepylç eï fAti IA€TX ÇiïAoTVTiAÇ eveartv. De uitdrukkmg /r jaloersch" wijst op het beteld der huwelyksgemeenschap, hetwelk de gewijde schrijvers des O. T. zoo vaak en gaarne gebruiken, om de betrekking van Jahveh en zQn volk aan te duiden, gelijk daarom ook afval van Jahveh /raf hoereren" genoemd wordt. Verder Exod. XXXIV, 14. DeuL V, 7 rgg., VI, 14 vg. XXXII, ld, 91. 1 Ko*. XIV, 21. 1 Sam. II, 30. Jes. XLII. 8. XL VIII 9 vgg. Mal. I, 6. Nomm. XIV, Vi vgg. Ex. XXXII, 9 vgg. Jos. VH, 9. Ezeea. XX, 8 vg., 18 vg., 21 vg., 44. XXXVI, 21 vg., 82. Dan. IX, 18 vg. Aristot, Nie. IV, 7. p. 11?3 B, 18 vgg. Verg. I, 3, p. 1096 B 22 vj. VIII, 16, p. 1163 B 3 vgg. (26) underdaad op de Grieksclie Goden, wat Ovidius, de Godin Chloris (Flora) spreken laat: Nos quaque tangit honor: festis gaudemus et aris: Turbaque coelestes ambitiosa sumus. Saepe Deos aliquis peccando fecit iniquos, Et pro delicto hostia blanda fait. Saepe Jovem vidi, cum jam sua mittere vellet Fulmina, ture dato sustinuisse manum At si negligimur, magnis injuria poenis Solvitur et justum praeterit ira modum. In denzelfden geest zegt Euripides: fvsiTti yoQ &^ Ttav d-ecSr yévsi xóös' TifiCüTfievoc xaiçavûiv avO'Citintov vjto. 30. Vooral is het noodig^ zich de oud Grieksche voorstelling der Tergeldende gerechtigheid Gods te vertegenwoordigen. Vooreerst is deze straflEende gerechtigheid zoo onvoorwaar-delgk, zoo zonder grenzen, dat zg ons vaak al te groote hardheid en gestrengheid moet dunken. Alle kwaad moet worden afgeboet. Berouw doet hier niets af. Voor vergeving en kw^tschelding van straf aan den boetvaardige is er in de oud Grieksche gerechtigheidsidee geene plaats. Zoo weinig kennen de Goden in den ouden tgd verschooning, dat zel Je ne leer Grieken, o. a. reeds Sophocles, aan eene zekere ergräbige daarover vrömig lucht geven. Is de daad. Fast. V. 297 vgg. Fast. V. 297 vgg. Verg. Sophocles TracA, 1273 Vgg., waar Hyllus spreekt over het strafgericht der Goden, onder het welk Heracles te gronde gaat; Zeoa m. was op hem vertoornd wegens den schandelyken moord van Iphitus, va. 269—275. Hij zegt: rd le VVV è<rTur\ olxTpk /itv iifi7vf etlffxpà i' iKeîvotç» mnl. to7ç B-êolç. Terg. Dr. Friedr. Lübker, Die Sophocleshe Theologie una Ethik, ^"Ex^ (27) gepleegd, dan moet zg gestraft worden. Naar datgene, wat wg schuld noemen, wordt niet eigenlijk, althans niet in de eerste plaats gevraagd. Eerst bg Sophocles begint de onderscheiding tnsschea »opzettelgke of bewuste en onvrg- willige of onbewuste schuld,'* tusschen zulke schuld, die in den grond der zaak evenzeer ongeluk als schuld is, avti, en tusschen boos opzet, vßctg. Ik althans herinner mg niet, dat deze onderscheiding bg Grieksche schrgvers vór hem gemaakt is. Ook maakt de goddelgke véiieaiç, uit het oogpunt van de schuld, niet een zoo scherp onderscheid tusschen den individuëelen mensch en de familie, waartoe hg behoort) als wg billgk achten. De schuld rust op het geheele geslacht; de persoonlgke schuld en de familie-schuld vloeien uit het oog-punt der vergelding samen. Het kwaad — zietdaar het oud Grieksche geloof, dat nog in de Tragoediën van Sophocles vert^enwoordigd is, al was het in zgnen tgd reeds aan het wankelen gebracht — het kwaad woekert voort in kinderen en nazaten; dien ten gevolge vervolgt de goddelgke wraak de geslachten gedurende vele generatiën. Daarom zochten de Grieken de laatste verklaring der lotwisselingen van kin-deren en nazaten. In deugden en misdaden der vaderen, die zich trouvé ook zelve voortplantten. In hunne schatzt, zegt Leopold Schmidt, waren voorouders, waren voorouders, kinderen en nazaten zoo nauw verbonden, dat het overdragen der straffen van de eersten op de laatsten volkomen natürlich scheen. Uitdrukkingen als deze:  me-deleden. Die Ethik der alten OHechen. Berlin 1882. I. S. 71. A. w. I. S. 159, 322 vg. 361. In andere worden  herhaaldelgk tegenspraak, al behoort het spreekwoord: "Hara jtriiAora, tot een zeer laten tgd, toch zal gewis Aristoteles wel niet de eerste geweest zgn, die de opmerking maakte, dat tegen uit adelgke geslachten doorgaans ëvrsXel( (weinig waard) zgn, en dat een edel geslacht (oyad^ yévoç) slechts eeu tgdlang voortreffelgke mannen voortrengt; de tvtpva yévri slaan dan over tot doUemans zeden (furve-xairsça fidn^), terwgl afstammelingen van wgze en brave voorouders tot onnoozelheid en traagheid vervallen; van het erste, zegt hg, zgn de afstammelingen van den ouden Dionysius en Alcibiades, van het andere die van Cimon, Perricles en Socrates doorsland bewgzen. Maar in vroe- Bijv. alleen bij Euripides: JTec, 379; Or. 1676. Ale, 333. TpA. in T., 609 vg. Heracl. 298—304, 3^6 vg. Jlemaeon, fr. 8. Antig., fr. 11. Antig., fr. 18. ArcheL, fr. 20. Beller, fr. 14. Temen., fr. 13. Phae., fr. 13. Phae., fr. 7. Eragm. incerta, N". 62, 63 enz. Diety, fr. 1J. Septem, c. Th., 742 vg. Nem. Vm. 59, 60. 