None
De troep van Molière étant été à Paris. Son Altesse à la Haye, et Ton donne un escu par teste. Tout est cher icy, mais principalement je prévoy que nous allons faire belle despence en façres. Je suis logé seul dans une chambre tapissée pour la plus grande partie, il y a un grenier dessus, d'où les rats et les souris viennent souvent me tenir compagnie. Outre cela les punaises me maltraient la nuit, de sorte que j'en porte les marques sur les mains et le front. Peut estre ne voudriez vous point estre en ma place. Je suis, etc. GEWONE VERGADERING DEB AFDEELma TAAL-, LETTER-, GESCHIEDKUNDIGE EN  BORUET, HOEKSTRA, KEEK, VAN DEE WIJCK, LAND, DE HOOP SCHEFFE, CAMPBELL, ACQUOY, HABETS, BELLAER SPRUTT, PLENTE, WIJNNE, VERDAM, DE LOUTER en BOOT, secretaris. Na voorlezing van het proces-verbaal spreekt de heer Habets over romeinsche voorwerpen, deels in 1880 te Orons- veld in Limburg, deels twee jaren later te St. Odiliënberg by Roermond gevonden. Onder de eerstgenoemden is een bronzen saterkopje, dat tot bewaring van welriekende olie of balsem schont gediend te hebben, merkwaardig om de behandeling van het haar. Spreker meent dat de kop met bladeren en trossen van hop is getoord. Twee platen van een offersteen met vr^ onduidel. ke figaren zijn afkomstig uit de andere vondst. De heer Habets meent daarin eene voorstelling van Minerva en van Apollo te herkennen. De bgdrage met drie teekeningen wordt afgestaan voor de Verslagen en Mededeelingen. Kadat de heer Dirks N. XLII en XLIII Tan zgn Penningkoddig repertorium eo de heer Beets namens de ütrechtsche zendingereeniging een Noefoorsch geschrift Tan den heer J. L. van Hasselt voor de boekerg heeft aangeboden, wordt de Tergadering gesloten. OVER ROMEINSCHE VOORWERPEN IN EENE BEGRAAFPLAATS TE GRONSVELD GEVONDEN EN OVER EENE ROMEÏNSCHE ABA TE ODILIËNBERG BU ROERMOND. KSDEDEMJKGEN VAN J. H A B E T S. Ik veroorloof m^, in aanslaiting aan m^ne vroegere mededeelingen, eene bedrage te leveren tot de studie der Romeinsche oudheden hier te lande; het zgn korte opmer-kingen omtrent voorwerpen nog niet lang geleden in Limburg ondekt: namel^k over een bronzen Doosje in den vorm van een saterhoofd bekannte, bewerkende een aantal aardewerk te Gronsveld gevonden en over een ara met twee beiden uit het Romensch godendom versierd. Intusschen kan ik hier de opmerking niet onder-drukken, dat in onze Limburgsche provincie de ont-dekkingen op het gebied der Romeinsche oudheidkunde zer talrk z:gn. Er gaat geen jaar voorbg of er vallen meuwe vondsten te beschrgven, terwgl die uit het Germaansch en. Frankisch tédvak tot de zeldzaamheden blgven behoore. En toch is het buiten allen twéfel dat onze voorouders tot den Germaanschen en niet tot den Romenschen stam behoord hebben. De oorzaak van dit verschlingt, dunkt m^, in de omstandigheid, dat de Romeinsche beschaving zich alhier voor goed he Eft ingeburgerd en diepe wortels heeft geschoten. Zoo war is dit, dat men niet alleen gedurende de Romeinsche heeft een aanzieren. Igk gebü Toorwerpen tantreft, die Tooneker door barbaarsche handen, maar naar Bomeinsche modellen en voorstellingen Tervaardigd zgn, maar ook dat later, toen de Romeinen verdwenen waren, het werk der barbaren zijn BomeinBch karakter niet heeft verzählt. Eene bevestiging van dien toestand vinden wg in de voorwerpen die w^ gaan bespreken. In het beeldwerk, op den steen te Odiliënberg gevonden, zien w^ de Bomeinsch typen in barbaarsche vormen, terwgl wg in het Saterkopje van Gronsveld een echt Bomeinsch werk, uit een tgdperk, waarin de konst een een hooge vlucht had genomen, ontmoeten. Over dit laatste zullen wg in de eerste plaats spreken. De bronzen Saterkop, die op plaat I wordt a%ebeeld, werd te Gronsveld gevonden, een dorp in de nabgheid der Maas en op een afistand van een uur der stad Maastricht gelegen. Deze gemeente was sedert de eerste middeleeuwen eene vrge rgksheerlgkheid en later een graafschap, hetwelk tot den Westphaalschen Ereits behoorde. Het stond iu geener lei betrekking met de Nederlanden. De Heeren van Gronsveld bezaten eigen, onafhankeligke jurisdictie, genoten hat recht van munt te slaan, tollen te heffen en reglementen voor hunne onderdanen uit te schgven. De Walen noemen deze gemeente Groules; want men wete, dat in de nabigheid van Maastricht de meeste dorpen eene dubbele benaming hebben, eene Romaansche namelgk eene Dietsche. In de oudste charters, die wg over Gronsveld bezitten, zoo als die uit de jaren 1063, 1103, 1135, 1277 enz. komt bg voorkeur de Romaausche lezing Gnie-les, Qrules en Groules voor. Wellicht dagteekent deze benaming uit den tgd der Romeinen, die zoowel als de Franschen eu de tegenwoordige Italianen, als groote bedervers onzer Dietsche plaatsnamen. Zeker is het, dat zich de Romeinen in deze plaats duur-zam gevestigd heben en er verscheidene villa's voor het akerbedrgf en het landleven hebben aangelegd. Een dezer Landgarten heeft gelegen te plaatse genoemd de Veldkof, achter den tuin van den Heer van der Boorn, hoofd der school te Gronsyeld, ongeveer honderd passen ten noord-westen Tan het kasteel der oude graven; een ander lag dicht bij de Maas, juist tegenover het kasteel van Caestert teplaatse genaamd het Prieel; beiden werden door ons indertijd onderzocht. Er bevonden zich een aantal fragmenten van Romeinsche daktegels en gebakken vaatwerk, alsook sporen van gemetselde fondeeringen. Ook het kasteel Caestert, dat aan den overkant der Maas, op de blanke stellen van den St. Pietersberg, tusschen frissche waranden präkt, gaat voor eene romeinsche stichting door. Prins Charles de Ligne verhaalt zelfs in een zener werken, dat Caestert een Romeinsche wachtpost tot dekking der scheep-vaart op de Maas zou geweest zgn. Op welken grond deze uiting van den prince littérateur steunt, weten wg niet j hg was overigens in onze provincie geen vreemdeling, vertoefde er dikwgls en bezat er twee kasteelen, twee graaf-schappen en een aantal pachthoeven. Misschien heeft het de naam Caestert, die van het latgnsche Castra afgeleid wordt, op dit denkbeeld gebracht. Waar huizen liggen moet noodzakelgk ook een weg bestan, die deze huizen met andere nederzettingen verbindt. Wg kunnen zulk een weg te Gronsveld niet met zekerheid anwgzen, maar wg vermoeden dat hg zgn oorsprong heeft genomen van de Romeinsche brug te Maastricht en dat hg, den rechter Maas-oever volgend. Over Gronsveld en Eysden liep, en in deze laatste plaats, waar Romeinsche gebouwen zgn gevonden, zich in twee takken heeft gesplitst. Een taknam de richting langs de Romeinsche vestigingen van Mesch en's Gravenvoeren en van daar over Membach naar den Rgn. Ernst in zgne Histoire du Limbourg noemt dezen w^ la chaussée de Charlemayne. O Publ. etc du Limb. II, 249—850. Oeuvres choisies du Prince de Ligne p. 41. Ernst, Histoire du Limb. I p. 217. Zie ook Del Vaux, La découverte romaine du Steenbosch à Fouron-le-Comte, Liège 1851. De andere tak Vervolgde den rechter Maasoever naar de Romeinsche nederzettingen van Herstal en Jupille. Dezen laatsten weg zullen de twee broeders van Keizer Lotharius I gevolgd zu, toen zich in 870 in procuspide super fluvium. Maasoever hand procul ab Heristallo vereenigden om er een tracastaat te sluiten. Een dezer, Lodewyk, koning van Meerssen b^ Maastricht en de ander, Karel de Kale, van Herstal. De plaats waar de vorsten te zamen wamen scheut het puntvormig gedeelte van het. Dorp Eysden te zijn, waar nu het kasteel der graven van Geloes ligt en waar meermalen bouwstoffen uit het Romeinsch tgdperk gevonden werden. Tot nu toe waren te Gronsveld dus wel grondslagen van huizen, maar geen graftomben gevonden. En toch waar menschen lang samen wonen en samen leven, moeten noodzakelg sterfgevallen plaats hebben. In Januari 1880 ontdekte men dan ook, bg het nivelleeren eener hoogte, in de weide van het kasteel der oude graven van Gronsveld, tusschen dit gebouw en de kerk, een r^k gemeuder graf, waarvan wg hier de beschr^ving geveu. De voorwerpen bevonden zich ongeveer anderhalven meter onder den grond; de plek was kenbaar aan een zwarten kring rondom de voorwerpen en bestaande. In overblyfels van asch en houtstapel verbrannte. Men weet dat de Romeinen, na hunne dooden op een houtstapel verbrand te hebben, de overblävende beentjes verzamelden, die van vreemde bestanden zu verden en in eene grafurne plaatsten, die tegelyk met alles wat bg de begraving van het lyk gediend had, werd ter aarde besteld. In den regel werden de urnen en het overig meubelwerk des grafs op of naast het ustrinum, op den platten grond geplaatst en dan met aarde bedekt, zoo dat er eene ronde heuvel ontstond, die naar gelang der devotie van de overgebrevenen laag of hoog werd aangelegd. Ons zijn Ro« Miraeus Op. dipl. I. Publ. etc. du Lumb. 11. p. 260—263 Meinsche grafheuyels bekend, zoo als die van Coninxheim, Herderen en Scharne, die wel v^f tot tien meter bovenden grond verheven zijn en waaraan daizende korven grond werden besteed; w^ kennen anderen, waarvan de top niet meer dan een of twee meter hoog is, en die enkel op kor-ten afstand zichtbaar zijn. Deze laatste zijn verreweg de tal "Keste. "Dat zich het door ons bedelde graf te Gronsveld dieponder de aarde bevindt is enkel aan de ligging van het terrein toe te schrijven. Oorspronkel:gk zal het grafmeubileer wel, gelyk elders, op den beganeu grond gestaan hebben; maar dew^l de grafheuvel zich langs eene kleine helling bevond zal hg door het telkens herhalen getrappel van het vee — want w^ herhalen het, onze begraafplaats is eene weide — met nieuwe aarde bedekt z^n geworden en zoo steeds dieper en dieper onder den grond z^n geraakt. De voorwerpen die in dit graf werden teruggevonden zgn : Aardewerk. 1. Een schoteltje van roodachtig grof aardewerk met breeden rand» als die van een hoed. Doorsnede 0.17, hoogte 0.03. 2. Plateel of mel" Kom met boord van witte aarde. Naast hatte ich tüchtige een potterk, dat wäre MARTIALIS lezen. Dit meine werd ook gevonden te Londen, Meintz, Luxemburg, Renaix, Bavay, Ngmegen en utrecht. Wel een bewgs dat de handelsartikelen dezer firma allerwege getrokken waren. Eene kleine grafurne met beenderen, hoog O 10. Ooren en hals eener amphora van witte p^paarde. Eene eenoorige kruik van pgpaarde, hoog 0.27. Lampje van p^paarde van den gewonen vorm. Een aantel fragmenten eener groote urne, van krui- ken, fijner vaatwerk en zalfpotjes. Samüch aardewerk. 1. Vier kleine drinknapjes, waaronder een met het potmerk PA- 1) Soheormans, Sigles figulina p. 167. ( 78 ) TIL1\S, op den bodem gedrukt. Dit merk bevindt zich niet in het woordenboek van Schuermans en is mg ook niet van elders bekend. 3. Bekertje met het merk PAT. 4. Groote, platte schotel, doorsnede 0.28, hoog 0.05, met een potmerk dat wg PAT 4. RITIA meenen te moeten te lezen en dat misschien eene verkorting is van het merk PATRITIANVSP, hetwelk te Voorburg werd gevonden. Voorwerpen van meteilen van meer. Voorwerpen van meteilen van meer. Die hoop takkebosschen wäre op het igk ter verbranding geplaatst werd was soms zoo hoog, dat er voorzorg moest genomen worden, opdat de stapel onder de wering der vlammen niet omkantelde. Ten einde dit te verhoeden werden de mutsaards door in den grond bevestigde palen begegehouden; en deze werden op hunne beurt door houten dwarsliggers bg middel van zware nagels vereenigd. In den regel vindt men van zulke nagels er niet meer. Dann verder van de kleine nagels, die ook in Romeinsche begraaf-plaatsen voorkomen, zgn afkomstig van de kisten, in welke de grafurnen en andere voorwerpen geplaatst werden. Verder trof men er koperen platen aan, die van eene buis schenen afkomstig te zgn. 3. Eindelgk vond men er een bronzen doosje, waarop wij de aandacht der leden dezer vergadering, als op een zeer merkwaardig voorwerp, willen vestigen. Dit doosje is hoog 0.07 en heeft den vorm van een menschenhoofd van der Negerras, met kleine, stompe neus, dikke lippen eu kroesachtig haar. Deze haardos is zeer eigenaardig. Aanvankelgk waren wg niet ongenegen in de lokjes van dit hoofd de erwtvormige vruchten van den corymbus of eiloofrank te zien, een der kenteekenen van Bacchus, die daarom ook corymUfer genoemd wordt; doch de hier aanwezige zijn geene ronde, maar langwerpige trosvormige knopjes, niet ongelgk aan trosvormige kopjes, waarover een hoprank met bladen sierlgk is Gelegt. Ware het niet oud dan zou men ons behelde als het zinnebelden ons ermoden bierhuizen en brou werden kannen beschouwen. In allen geval behoort het kopje tot de voorstellingen uit de mythe van Bacchus; het is de god des wgns evenwel niet, want deze wordt baardeloos en met een rond gelaat afgeschilderd; Winckelmann zegt zelfs, dat deze iets van de trekken der vrouw en van den man te gelk heeft; maar het is imand uit zijn gevolg. De groote knevel, die onder de kleine, platte mopueus groeit en langs den mond afdaalt, de dunne bakkebaard, het frisch jeugdige maar eenigszins domme gezicht verwgzen ons naar den Sater, een der halfgoden die men steeds in het gevolg van Bacchus aantreft en wiens hoofd doorgaans met vruchten en bladeren versierd is. Das männliche Ideal — zegt Winckelmann — hat seine verschiedenen Stuff En, und fängt an bey den jungen Satyrs oder Faunen, als niedrigen Begriffen von Göttern. Die schönsten Statuen der längere Zeiten zeigen uns ein Bild reifer schöner Jugend, in vollkommener Proportion, und es unterscheidet sich ihre Jugend von jungen Helden durch ein gemeines Profil, oder durch eine etwas gesenkte Nase, so dass man sie daher Simi nennen könnte, wie nicht weniger durch eine gewisse Unschuld und Einfalt, die mit einer besonderen Gabel verbunden war. Dieses war der gemeine Begriff der Grie-chen von diesen Gottheiten. Diese ist het beteiligt, zu het beteiligt, zu het Grosvelder hoofdje in de kleine ringetjes te. Erkennen, aan welke het hengselt, bevördigt is. Boven op den kruin van het bevördigt zich een opening, die door een rond dekseltje gesloten wordt. Montfaucon in z:gn werk geteld: L'antiquité expliquée (Deel II pi. CLXXVIII) deelt ons afbeeldingen mede van Saters en Boschgoden, die geläk de onze met knevel en bakkebaard getoord zgn en bladen en vruchten in het kroes-haar dragen; enkele hebben korte horens op het voorhoofd. Ook treffen wfl bg dien schrgver teekeningen van kopjes en Winck. Werke heraufig. von H. Me^er und J. Schulze. VU. S. 85. Aldaar IV. S. 76. Borstbeelden, die als yaatwerk en lampjes hebben gediend. Zoo vinden wg eene bronzen buste van Bacchus met eiloof gekroond, die als schenkkan gebruikt werd (Deel II pi. LYII), een mannenhoofd en twee vrouwenhoofden met hengseltjes en dekseltjes op . Den scheinbare, die door dien schwer ver als zähpotjes worden beschouwd, en eindelyk zgn aldaar onder de keukengereedschappen (Deel III pi. LXXV) menschenhoofden afgebeeld, die wat den vorm betreft veel opdat van onzen Sater gelgkeu. Lampen van brons en terra cotta in den vorm van menschenhoofden zgn alom verspreid; meestal dient in zulk geval de mond om het licht te dragen, het lemmet brandt dan op de tong en op den schedel bevindt zich de opening, waardoor de olie in de holte van het hoofd wordt gegoten. Zoo zagen wfl bg Montfaucon (Deel V pi. CXLII) een kopje, dat tot lamp diende en bgzonder op het Satertje van Gronsveld geleek, met denzelfden platten neus, denzelfden bakkebaard, maar zonder kroeshaar en zonder I kneel. Voorbeelden van lampen, die Bacchushoofden verbeelden, ont- breken evenmin ; wy vonden verscheiden exemplaren by Mont- faucon (Deel V, pi. CLXXVII eu CLXXVIII) met eiloofkers- jes omwonden en voorzien van oortjes om aan te vatten of hengseltjes om te hangen ; maar geen enkel exemplaar mochten w^ ontmoeten, waar het haar vau het hoofd verbeeld was door hopkwastjes en versierd met hopbladeren. In dit opzicht is dus de vondst van Gronsveld, ook op kunstgebied merk- waardig; zoo dat er tusschen de vele voorwerpen van alle- daagschen aard hier iets nieuws, wy gelooven zelfs iets eenigs in zijn soort, ontdekt is. Maar op welke w^ze kwam ons sierl^k vaasje in dat graf, te midden van verbrande beenderen, urnen, schotels, kruiken en napjes te recht? Met andere woorden, welk is z^ne bestemming geweest? Het antwoord op deze vraag ligt voor de hand. Ons Saterhoofdje behoort tot dat soort van gereedschappen, die men met den naam van balsemvaasjes, zalfbusjes, vaaa uivgu-- entariuy bestempelt en die bg de begrafenisplechtigheden veel in gebruik waren. Plinius {Hüt. 7iat XXXVI, 12) ver- (81 ) haalt dat de fijne specergen b^ voorkeur in vazen van albast werden bewaard, omdat ze daarin niet aan bederf waren blootgesteld. Maar regel was dit niet; de Romeinen ge- bruikten ook specerighouders van glas, aardewerk, ziker, tin en brons, die even goede diensten schenen gedaan te hebben als die van albast. In de begraafplaatsen z^n derge- Igke niet zelden aanwezig. De zalven, balsems, pomaden en olfen, die, gelgk bewogen, ook toen algemen waren, werden volgens den smaak van den kooper gekozen. Meest in gebruik waren de volgende speceren, die men bg Plinius en andere klassieke schrg vers vermeld vindt: het rhodinum, een vloeiende olie uit rozenknoppen verwandt, het Hrinum uit leliebladeren gemaakt, het cyprinum uit de bloem van de cypres getrokken, het baccarinum uit het vocht der tuinklokjes gemaakt, het myrrhinum uit het bittere welriekende sap van den myrrhestmik getrokken, het amaradnum of olie uit de marjolein, het oemanthinum getrokken uit de bloemen van den wgnstok, en verder olfen verwandt uit iris, narcissen. Thym, menthe en zulke oliën en zalven had voornamelk plaats badeo en bg de Igkplechtigoden. Over de zalvingen die in de baden werden aangewend zullen werden, het valt buiten ons bestek; over die der länen hier enkel woord. Het gebruik van Igken te zalven was bg de oude volkeren algemeen. Zg die hunne doodeu verbrandden gaven voor, dat dit de incineratie bevorderde; zg die begroeven, zagen in dit gebruik een middel om het stoffelk over-schot zoo lang mogelgk tegen bederf te bewaren. De personen, die bg de Romeinen met het zalven der Igken belast waren, werden zooals men weei^pollinctoreeotuHctoresgeno^mdi zu waren. de medehelpers der libitinarii of doodgravers. Nadat de plechtigheid der Igk verbranding was afgeloopen, werden de gereedschappen, die bei Igkommen, bg de zalving en de verbranding gediend hadden, rondom de Igkurne geplaatst en met aarde bedekt. Welnu, 't zgn deze gereed- schappen, die na vele eeuwen onder den grond vertoefd te hebben, van tgd tot tgd worden teruggevonden. BEN MEET. AID. UETTER. 8° SBKKS. DSBL II. 6 Dit weinige dunkle ons is voldoende, om rekenschap van de aanwezigheid van ons Saterhoofdje in het graf der Easteelsweide te Gronsveld te geven. Wellicht heeft het deel gemaakt van de toilettafel eener deftige matrone en werd bet, na haar gediend te hebben in het leven, met haar Igk naar het graf gedragen en begraven. Later, werd ik door onzen geachten secretaris, den heer Boot, opmerkzaam gemaakt op de omstandigheid, dat de oonde Romeiusche schrevers van de hop als plant maar zel-den gewagen, en over het gebruik daarvan in het bier geheel en al zwygen. Deze omstandigheid, meende h, was een bezwaar tegen de hypothese, die Wig geht heben, om in het hoofdhaar van den Gronsveldschen Sater hopbladen en hopbloesenen te zien. Deze bemerking, waarvoor wg den heer Boot hartelgk dank zeggen omdat zeg getuigt van zene groote belangstellung in het behandelde onderwerp, is zeer gewichtig en dient door ons nader besproken te worden. Wg hebben het beeldje dan nogmaals ter hand genomen en goed onderzocht. De voorstelling, hoe sierlyk en kunstig ook behandeld, geeft on geen recht om met volle zekerheid de overtuiging uit te spreken, dat de vervaardiger hop heeft gebruikt voor de versieringen van het hoofd, maar zg sluit de waarschgnländen van dit gevoelen evenwel niet uit. Wel is het bererend dat wy hier bellen van hop, die onze lezers aan bierbrouwergen herinneren, willen terug vinden op een monumentje uit het begin onzer christelgke tgdrekening, toen, volgens de ganghebende zienswgze, hop en bier bg de volken genoegzaam onbekend waren. Maar het gebeurt meermalen dat men dingen als onbekend beschouwt en uilvindingen voor nieuw uitgeeft, die reeds vór eeuwen bekend waren; zg zgn slechts bg het veranderen der tgden uit de mode geraakt of in onbruik gekomen, en werden later door vernuftige beden op nieuw ontdekt of in zwang gebracht. Zulke bevindingen zgn op het gebied der Ar- Hetgeen volgt tot op bl. 88 is door den spreker aan zyne mede deeling vór het Aufrukken töten. (88) cheologie niet zeldzaam. Zoo herinneren w^ ons dat vóór eenige jaren in eene Nederlandsche illustratie, als eene nieuwe uityinding, de paardenschoen aangeprezen werd, die reeds bg de oude Romeinen als hoefgzer diende. Zoo werd onlangs in Frankrijk een patent verleend voor de uitvinding yan een soort verzekeringsspeld (épingle de sûreté), die niets anders is dan de gewone fibula der Romeinen; zoo werd in de vorige eeuw de kunst ontdekt om het kristalglas met loodzuur te bereiden, eene uitvinding die reeds bg de oude Romeinen bekend was ^). Wg zei ven ontdekten te Meerssen tusschen de overblgfsels eener Romeinsche villa een Samische potscherf, versierd met de diclytera spectahilü, eene bloem die in 1810 uit China voor 't eerst, zoo men voorgaf, als gedroogde plant en in 1850 als levend gewas in Europa werd ingevoerd ^). Iets dergelgks kan ook het geval zgn met onze moderne zienswgze over het gebruik der hop bg de ouden. Uit hetgeen hier volgt zal blgken, dat de hop als plant, bg de oude Romeinen bekend was en dat het ge- bruik van hop in het bier bg onze voorouders, de oude Germanen, niet onwaarscbgnlgk is. De hop, een ruwharige slingerplant met drielobbige bläden, behoort in ons vaderland te huis en wast daar tusschen kreupelhout en heggen in het wild. De jeugdige hopscheu, uit den wortelstok spruitende, eet men in het voorjaar als groente. Zulks gebeurde ook in Italië ten tgde van Plinius, die in zgne Ilistoria naturalis (XXI, 50, 1) verhaalt, dat de lupus salictarius — een woord waarmede hg, volgens de beste uitleggers, de hop aanduidt — gebruikt werd als spgs, maar nog meer als oblectamentum of lekkerung). Men onderscheidt de hop in mannelgke en vrouweigke bloesems; die van het mannelgk geslacht vonnt eene vrouwelgke bloesem, terwgl de vrouwelgke uit bellen bestaat. Comm. royales d'art et d'arohéol. de Belgique VIII, p. 279 en XX, p. 161. Publ. etc. da Limb. VIII, p. 417. Het woordenboek van Forcellini bemerkt op het woord salictarius lupus dat de hop nog heden in Italië den naam van lupulo draagt. (84) van schubben, die oin eene spil bg elkander geplaatst zgn. 't Zgn nu juist deze vrouwelyke bloemen, die w^ als haar op het hoofd 7an ons Satertje meenen te ontdekken. En juist z^n het ook deze, die uitsluitend Yoor de bereiding van het bier worden aangewend. De hopbloemen, op het hoofd van ons beeldje, zgn langwerpige bellen, van on- gelgke grootte, waarop gestreepte en kepervormige Igntjes, met de vgl zijn ingegrifb ten einde schubbetjes voor te stellen. Ook de bladen van den sierlgken krans, die om het hoofd is geslingerd, zgn drielobbig en spits uiteen- loopend gelgk hopbladen; de tak zelve gelgkt ook meer op een hoprank dan op een wingerdrank. Het eenige wat ons vreemd voorkomt, zgn een paar krulletjes op den tak, die wg op den wingerd, maar naar ons beste weten niet op den hoprank vinden; dit kan evenwel eene fantasie van den vervaardiger zijn. In één woord er be- staat geen ernstig bezwaar om daarin voorstellingen van hop te vinden. Is dit zoo, dan gegst van zelf de vraag voor den geest, die ons de heer Boot stelde, of namelgk onze voorouders uit het Romeinsch tgdperk gehopt bier gekend hebben? Van de oude Romeinen kon hier geen sprake zgn, men sweet dat zg meestal w g n dronken en zich op het vervärgen van bier niet toelegden. Onze voorouders evenwel, de Germanen, waren bierproevers. Tacitus verhaalt dit in eine veelbesproken zinsnede der Germania, waar hg zegt: Potui humor ex hordeo aut frumento, in quandam similitudinem vini corruptus, tot drank strekt den Germanen een vocht uit garst of koren, eenigszins naar wijn gelgkende overgehände (Germ. 23.) Zij kenden dus bier uit gerst of koren gebrouwen; maar werd dat bier gehopt, om er een aangeuamen Smak An te geven en het voor bederfte bewaren? Dat blätte niet uit de aangehailde woorden van Tacitus, maar wordt door dezen ook niet tegengesproken. Overigens kan men uit het stilzwogen der classieke schrijvers niet afleiden, 1) Volgens Van Alkemade en Van der Schelling (Nedcrlandsche disch- plechigheden I blz. 18) zijn er schrijvers, die afleiden uit eene zinsnede (85 ) dat toen deze of gene nuttige plant onbekend was of niet gebruikt werd; zg hebben immers in hunne werken enkel die gewassen opgenoemd, welke hunne opmerkzaamheid verdienden. Een systematische läst der nuttige planten uit het classisch tgdperk is niet tot ons gekomen, en over de gebruiken der barbaarsche volken hebben zg ons maar weinig medegedeeld. Zoo vind (85 ) (85 ) Zich Beekman, een schröpf, die overigens den oorsprong van het gehopt bier in een later tijdperk stelt, wegens deze beweggronden genoodzaakt te bekennen, dat het gebruik van hop, als surrogat is het bier, zer goed bier de noordelijke volken kon bekend ziD, zonder dat de Romeiuscbe schrijvers daar iets van wisten. Inderdänd, men kan haast niet anders denken of de oude Germanen moeten gehopt bier hebben gekend; want ongehopt bier houdt zich in den regel maar een korten tijd en wordt dan zuur. Zy zullen, gelijk ook later gebruikt was, die biersoorten, welke versch gedronken werden, ongehopt hebben gelaten en de hop bij voorkeur hebben gebruikt voor kalte voorkeur hebben gebruikt voor kalte. Wat er ook van zäk, éène zaak staat vast, dat men namelijk in de middeneen te gelgk èn moutbier èu gebruikte 2). Van hop wordt reeds ten tijde der Pippynen geeft daar-over vold Oende bescheid; men vindt bij dien schwer een uittreksel uit een charter van koning Pippyn, waarin ge-sproken wordt van humlonaria, 'i geen ongetwgfeld hop-tuinen of hopkweekergen beteekent. In 822 ontsloeg Adevaa Diodorus Siculus, dat Bacchus voor uitvinder gehouden is van het bier, en dat de oude Denen en andere Noordsche volken meede ver-vaardigden uit honig, hop en water. John Beekman. Beiträge zur Geschichte der Erfindungen. Leipzig 1800, V. S. 211. Acker Stratingh, aangehaald bij Sloet van de Beele #Van Als" blz. 349, beweert dat het bier, vór het gebruik der hop, met eikenbast aan-gezet en voor het bederf bewaard werd. Lard, abt van Corbey, de molenaars van zgn stift. V van den arbeid der hopcultuur en van dien der broawerg. In latere charters komt de hop als bronwingredient nog meermalen voor, maar werd eerst in de XIV <^^ eeuw algemeen bekend. In de Nederlandsche bronwergen — zegt Beekman (t. A. p. blz. 222 — schgnt de hop eerst in het begin der XIV^® eeuw zekeren opgang gemaakt te hebben; want in dien t^d hoorde men klagen, dat de nieuwe manier om met hop te brouwen, het gebruik der gruit (mout), en bggevolg ook de opbrengst van het gruitgeld, deed verminderen. Jan van Arkel, bisschop van Utrecht, klaagde bg Keizer Karel IV er over dat sedert 30 of 40 jaren een nieuwe manier van brouwen in zgn bisdom was ingevoerd, waardoor zgne inkomsten uit de gruitgelden zeer verminderden. Het volk — zegt h^ — mengt nu onder het bier een zeker kruid, dat men humulua of hoppa noemt. De Keizer veroorloofde hem diensvolgens in 1364 om van elk vat gehopt biereene belasting te heffen. Dit recht w Der door paus Gregorius XI Gedeckenheit. Dat omtrent dit tätig het gebruik van gehopt bier, ook in Limburg en meer bepald te Maastricht, begon in aan- zien te komen leert ons de volgende aanteekening, die ons door Mr. G. D. Franquinet, district-schoolopziener alhier, verstrekt werd en waarvan wg hier een dankbaar gebruik maken. Zg luidt als volgt: In een cynsboek der kerk van O. L. Vrouw te Maastricht, van het jaar 1377, door my uitgegeven, komt de uitdrukking brassator hoppan meermalen voor. Ik vind onder anderen, op bladz. 238, onder het opschrift: Supra lapideam viam (Steenstraat is de oude naam der bedelde straat) den volgenden cgns vermeld : Item Lambertus de Winkelheim brassator hoppe et Elisabeth filia Ballonis de Fleytingis ejus amasia ig s. g capones census fundi de domo, in qua moratur. Op de Muntstraat supra monetam woonde ook een hoppebrouwer, die voor zgn huis Oorkondenenen bescheiden van het kapittel van O. L. Vrouw. Deel II, p. 236, 238, 247 en 269. Cynsplichtig was aan het kapittel: Item Johannes de Lewis brassator hopparum vig s. de domo lapidea in qua moratur (bl. 227), en insgelgks nog een te Werk, Jan van Westpbalen genaamd, en de tegenwoordige Brugstraat (p. 269), van wien vermeld staan de woorden : bona Johannis dictus Hans de Westvalia brassatoris hoppe. Buitendien lees ik op bL 236: Wgnandus dictus Hopcont braxaior et virgifer Sancti Servacii, welk woord Hopcont ik beschouw als een scheldnaam, door ngdige medebroeders van den ouden stempel aan dien brouwer gegeven, wellicht omdat h^ ook de nieuwmodische bierbereidiug had ingevoerd. De omstandigheid, dat er Onder de 36 brouwers die 't Cynsboek vermeldt (26 te Maastricht en 10 te Wyck), drie voorkomen met de kwaliteit braxator hoppe of hopparum, wettigt de veronderstelling dat de andere brouwers (een- voudig braxatoree of braseatores genoemd) geen hop gebrüikten en naar de oude wgze enkel uit malt brouwden. De bekende familienam Hoppenbrouwer of Hoppenbrouwer heft zign ontständige te danken aan de tänkenden, en mächtigen de mächtigen, en mächtigen, de gedacht van het hier ich het ich hopbier erkennende, de onden wgze van brouwen met malt alleen, zal verlaten hebben. Zoo ver de Heer Franquinet. Vatten wg nu alles wat door ons over de hop gezegd is te zamen, dan komen wg tot de gevolgtrekking dat de oorsprong van de vermenging van hop bier onbekend is, dat er geen bewgzen anwezig zgn om te betoogen dat de oude Germanen dit oblectamentum in hunne bieren niet zouden gebruikt hebben, dat wel ich is waar het gebruikt. V van gehopt bier eerst in Over het vervärts van gehopt bier zie Laboulaye: Dictioxmaire des arts et des manufactures. Art. Bière. Over het brouwen van bierte Maastricht ûe verder een historische verhandeling van wylen den Heer Eversen in den Prov. Almanak van Limburg voor het jaar 1880. Wy lezen daar blz. 175, dat men in de middelweise te Maastricht verscheidene soorten van bier dronk, namelijk ekeute, dikbier, zwartbier, oystenbier ende hoppe. documenten der ÏX.^ eeuw vermeld wordt, en dat tot in de XIY^ het moutbier boven het hopbier de voorkeur behield. De gang van dezen volksdrank zal dus wel de volgende zgn geweest: eerst is het gehopt bier gedurende vele eeuwen eene specialiteit geblet. ven, later won deze mode meer veld en werde eindelgk begeldet. Heeft nu de vervaardiger van het Gronsveldsch balsem- doosje eenen halfgod uit de omgeving van Bacchus voorge- steld, bekranst met dat soort hopbellen, die voor 't brouwen van bier dienen, dan ligt by ons het vermoeden na, dat h^ ook het gebruik van bierbrouwen met hop gekend heeft, en dat hg met opzet niet den wgnrank uit het zuiden, maar den uoordschen hoprank met de hopbellen, ter versiering van zijn beeld, heeft willen gebruiken. Tot dusverre over de grafvondst van Gronsveld, in 1880. Twee jaren later, in Februari 1882, werd eene nieuwe ont- dekking gedaan op eenige schreden afstand van het even genoemd graf. De inhoud, dien wij onderzocht hebben, be- stond uit: 1. Twee gebroken urnen van grove aarde, waarin zich asch en stukjes verbrande beenderen bevonden. 2. Eene kruik van witte aarde, hoog 0.20. Dit voor- werp stond op een Samiesch schoteltje, en was met een ander schoteltje van geligke stof overdekt. 3. Eene kruik van witte aarde gel^k aan de vorige. 4. Een Samiesch schoteltje. Doorsnede 0.15, hoog 0.04, dragende op den bodem het fabrieksmerk OFCÂLVI. Dit merk is zeer verspreid en werd ouder andere te Londen, Bome, Amiens, Rothweil, Ments, Neuss, Xanten, N^megen, Vechten en Tongeren gevonden ^). 5. Fragment van een schoteltje van Samische aarde. 6. Een gebroken schoteltje van dergel:gke stof met een merk, waarvan enkel de letters O . . CRF leesbaar zgn. 7. Een bakje van Samische aarde met opgeslagen rand on versierd met fijne ingegroefde ribbetjes. Doorsnede 0.10, hoog 0.05. Polmerk onduidelgk. i) Schuermaiifl, SiffUê figuUiu p. 72. ( 89 ) 8. Een dito met een onduidelgk potmerk, misschien (R)OmO, 9. Twee kleine bakjes van Samische aarde. Doorsnede 0.07, hoogte 0.03. Yan het potmerk is leesbaar ( . . )OIM. 10. Een gebroken lampje yan witte aarde. 11. Een klein bnidelvormig fleschje yan groen glas, hoog 0.11. 12. Fragmenten van een tweede fleschje. Deze tweede fleschje heben, gelgk het bronzen zalipotje, gediend ter bewaring van welriekende oliën, waarmede de läken gezalfd werden. Ze worden doorgaans tranenfleschjes genoemd; maar w^ zgn van meening dat deze naam aan die glazen fleschjes niet toekomt, omdat ze zonden bestemd geweest zgn om de tranen der familieleden en der praefica op te vangen, maar wel — en dan is de naam van tranenfleschje of lacrymatorium juist — omdat ze gewoonl^k den vorm eener traan nabootsen. Ziedaar de voorwerpen, die bij de tweede vondst zgn an het licht gekomen. Zg leveren ons het bewgs, dat het graf waarin Heit bronzen saterhoofdje gevonden werd, wellicht deel heeft gemaakt van een reeks graven, over een begraafplaats verspreid. Het terrein en de gevonden voorwerpen zijn in het bezit van den Heer Arthur Gadiot, eigenaar van het kasteel. Dat beide graftomben uit het hooge keizerrgk, dat is uit de erste of tweede eeuw onzer tädrekening dagteekenen, kunnen wg met geene doorslaande bewgzen staven, doch mag voor meer dan waarschgnlgk worden gehouden; de zuiverheid der bewerking van de voorwerpen, de afwezigheid van allekunstverval in het vaatwerk en voornamelgk in het schoone Saterbeeldje, geven ons eenig recht daartoe. Een dergelflk oordeel durven wfl over de voorwerpen, die wg in de tweede plaats dezer mededeeling bespreken, niet str Gken. Het beldwerk te Odiliënberg ondekt draagt dekenmerken noch van geefende kunst noch die van smaak; (90) He is het werk van iemand die de Bomeinsche kunsttraditiën wil nabootsen, maar daartoe niet in staat is. Odiliënberg, in de nabgheid van Roermond, naast de Bomeinsche heerbaan van Coriovallnm naar Gastra Vetera en by den overgang dier baan orer de Boer gelegen, is een klassiek punt. Bg gelegenheid eener vroegere mededeeling maakten wij met deze plaats kennis, toen wg in September 1882 over een Bomeinsch opschrift aangaande de Moeder- godinnen, aldaar gevonden, spraken ^). Wg besparen ons dus de moeite om verder over de geschiedenis dier plaats uit te wgden, en bepalen ons tot een bericht over de nieuwe ontdokkingen. In het najaar van 188£ vond men tusschen het metsel- werk van de buiten- en binnenmuren der kerk wederom verscheidene fragmenten van Bomeinsche daktegels, die ter regeling van het verband gediend hadden. De Heer von Fisenne, de kerk van Odiliënberg in de Kunstdenhnale des MütdaUers (11^« Serie N^. 6) uit het oogpunt van bouw- kunde en geschiedenis beschrgvende, zegt dat er zich ook tusschen het metselwerk voetstukken hebben bevonden van zuilen uit de tweede eeuw onzer tgdrekeniug. Hg geefb de afbeelding van twee zulke voetstukken op plaat VI van zgn opstel. Een 's Hertogenrader zandsteen, van vierkanten vorm, lang 0.41, breed 0.S8 en dik 0.10, is in het midden van een kuiltje voorzien. Deze steen wordt door eenige liefhebbers van oudheden een offersteen genoemd, maar vol- gens onze meening ontbreken de bewgzen om deze bena- ming te staven. Het gewaande offerkuiltje is lang 0.08 en breed 0.07; het schgnt veeleer eene opening te zgn om er iets in te bevestigen. Op den zuiderkant van het koor dier kerk werden in 1883 een paar vermolmde pilasters weggebroken, om door nieuwe vervangen te worden. Met verwondering ontdekte men toen dat verscheidene dezer steenen, op de kanten waarmede zg in den muur zaten, met beeldwerk of met opschriften voorzien waren. Verslagen en Mededeelingen 8de Reeks XUde deel p. 87— 89. De opéchriften behoorden tot twee monumenten die, naar den vorm der letters te oordeelen uit de IX^« eeuw dag-teekenen. Men leest daar op twee stukken, die te samen passen (Ec) ce vides came svb hac frfagilä)... nc eat.,.. Vin idu8 octoßris). Op de stukken van het tweede monument zgn onder andere nog de woorden sacerdos en dneres leesbaar ^). Veel belangrgker dan dit is evenwel het beeldwerk met voorstellingen uit de Romeinsche mythologie, dat eveneens in een der pilasters werd gevonden. Oorspronkelgk is het blok, met dit beeldwerk versierd, een cubus geweest, maar ten een daarvan een pilaster-steen te maken werd het schulnsch door gezogen, zoodat het maar twee gebeidhördige behield, die in den muur werden gemetseld. Het fragment in zijn tegenwoordigen toestand is 0.43 hoog en 0.38 breed. De stof waaruit het bestaat is een grofkorrelige zandsteen uit de groeven van 8 Hertogenrade. De bestemming van dit monument is duidelgk: het is een brokstuk van een Romeinsche ara of offersteen. De Romeinen, zooals algemeen bekend is, gebruikten tweederlei altaren, naar gelang van het doel, waarvoor ze moesten dienen. De groote altaren, die meestal uit meerdere gemetselde blokken bestonden, werden gebruikt als offerdisschen voor het slachtvee. De kleine altaren integendeel werden gebruikt om daarop vruchten, zaden, wierook of koelges te leggen. De kleine arae Die gewonlgk uit een blok gehouwen waren, leunden doorgaans tegen een muur, zoo dat men enkel drie kanten met voorstellingen of sieraden voorstelling van de drie. Op het blok, dat wg zoo even beschreven, bevinden zich Op een stuk land het Sitteri geheeten en naast de Feettraat, zijnde de oude Romeinsche heerbaan, gelegen, werd onlangs eene groote bronzen munt van keizer Nero (51 — 68) gevonden. Yoorzijde, gelauwerd hoofd des keizers, linksch gekeerd. Omschrift: IMP. NERO CLA.VDIVS CAESAR AVG 6ER... Keerzijde twee ruiters tusschen de letters S. G aan den voet: GYBSIO. (92) twee figuren, die van Apollo en Minerva. In de eerste afbeelding die wy geven PI. II, erkent, men aanstonds Apollo, een mantel om den linkerhanden geslagen, dragende in de linkerhanden den boog, en met de rechter op iets leunende; zyn rechterarm en het bovenlgf zgn bloot. De God is, naar gewoon te, baardeloos en op jeugdigen leeftijd voorgesteld; zyn hoofd is met een soort modius, gelyk Gybele dat gewoon is te dragen, gedekt. Dit hoofdeksel is ongewoon en ik het elders bij voorstellingen van Apollo nooit gezien; steeds is het hoofd dezer godheid ongedekt. Apollo, zooD van Jupiter en Latona, ging als uitvinder van vyf zaken door. Hij bespeelde het eerst de either en de lier, vond de geneesmiddelen die den zieken de gezond-heid teruggeven uit, wist kunstig den boog te spannen, sprak orakeltaal en was, gelyk Minerva, beschermer der wetenschappea. In deze laatste betrekking was hy — zooals allemeen bekend is — de aanvoerder der nogen Muzen. Op onze afbeelding draagt hg den boog. In dit beeld hebben wg bepaald de voorstelling van Apollo, en niet die van Adonis of Meleager gezien, ofschoon ook deze godheden in den bloei der jeugd en met een boog worden afgebeeld. De rede daarvan is, dat deze twee half-goden zelden op beeldhouwwerk en nog zeldzamer in gezelschap van Minerva of van een hoogere godheid, voor komen. Daarentegen worden de beelden der godheden van den eersten rang zeer dikwgls bg elkander afgebeeld. Ook zou men ons beeld voor eene Diana kunnen aanzien, eene godin die, gelgk Apollo, met den boog gewapend is en in gezelschap van Minerva op beeldwerk zeer dikwgls voorkomt. De eenigzins gewelfde borst van het beeld, zou erons zelf op kunnen wijzen; maar het mannelgk voorkomen en de Krachtige houdiug zeggen ons genoegzaam, dat er hier aan geene vrouw te denken valt. De mantel die den linkerschouder van ons bekleed, is de €gü^<g, een jachtkleed, waarmede de oude kunstenaars ook Diana en de Amazonen bekleeden. De boog, dien wg in zgne linkerhand zien, is het zinnebeld der kracht. Dit wapen werd evenwel maar zelden door de Romeinen als (93) kr^gswerktuig gebruikt; hg diende vooral voor de jacht op hazen, herten en gevogelte. Alleen de Bonieinsche hulproepen, die in den vreemde werden geworven, werden, zoo-als bekend is, met boog en pijl gewapend. De voorstelling van den boog van Apollo schjnt dan ook oorspronkelgk Grieksch en van zeer oude Dagteekening te wezen. Wie herinnert zich niet den aanvang van de Ilias, waar de zoon van Zeus en Leto wordt voorgesteld met den zilveren boog gewapend, waar wg hem niet slechts zien, maar hooren dien boog spannen en afschieten eerst op de muilezels en dan op het volk zelve der Achieven i). In den regel wordt Apollo naakt voorgesteld en, als hg een mantel draagt, is dit enkel om de schouders. Het schoonste beld van Apollo is ontegensprekelg dat van Belvedere. Dit nu is bgna geheel naakt; de god draagt enkel een mantel om de schouders en in de rechter hand (die evenwel nieuw is) een boog, en op den rug een pgloker, zoo als hg in de gezangen van Homerus beschreven wordt. De voorstelling van Minerva op het tweede vak van ons basrelief is de gewone (PI. III). Zg is gekleed met het pallium, houdt de rechterhand aan de lans en de linker naar benen, wellicht om het traditionelle schild, met het Medusahoofd versierd, vast te houden. Daar evenwel de steen op dit punt der voorstelling is wegge Zu sein, kunnen wie het nicht stellen bevestigen; de höhling echter der godin schwächtigt das aan te duiden. Het aangezicht van ons befinden is geschonden; op het hoof das heeft zu den helm gedragen en naast haar op een soort altaar rust de nachtuil, als een zinnenbeid der voorzichtigheid, omdat deze vogel in het duister ziet. Minerva wordt steeds gekleed, met bedekte borten en gewonlgk in staande houding voorgesteld. Is zij zittend afgebeld — zegt Mongez — dan duidt zu meer de voorzichtigheid aan 2). Homero Ilias I, 14 — 4!9, Zie ook A. Schönboni, Über das Wesen Apollo und die Verbreitung seines Dienstes. Berlin 1854, in 8*. S, 67. Encyclopédie de Diderot etc. Art. Antiquités p. 69. (94) Minerva, die zich in den krägten de goden en de reuzen een grooten roem verwierf, werd daarom bekannt, daarom bekannt, de Grieken en de Romeinen bekannt, voorkeur als de godin van den ook gehuldigd als de uii-vindster der bouwkunst en stichtte de eerste huizen; zu vond de weefgetouwen en het spinrok uit, en leerde de menschen olgfboomen planten en olie persen. Somgds vindt men deze godin in gezelschap niet van den nachtuil, maar van het serpent of den draak. Vandaar het gezegde van Demosthenes, dat Minerva zich in het gezelschap van drrie afschuwelgke beesten verheugde: den uil, den draak en het volk. Hierboven hebben wg in het voorbggaan gezegd, dat de namen van Minerva en Apollo op monument. En zeer dikwgls voorkomen. Dit is niet enkel het geval in Italië, het klas- sieke lund der Mythologie, maar ook hier in het noorden, waar de volken zich eerst laat tot het Romeinsch heiden- dom bekeerd hebben. Zoo vinden wg onder de opschriften an den Bgn en in ons vaderland, door Brambach verzameld, den naam van Apollo wel vyf-en-twintig malen en die van Minerva wel zestien malen opgeteekend. Altaren en geloftesteenen aan apollo toegewgd trof men aan te Vechten bg Utrecht, te Kleef, te Birken, te Keulen, te Bonn en te Trier, en die van Minerva te Voorburg, te Nijmegen, te Kleef, te Xanten, te Andernach, te Manheim, te Ments Voorburg. enz. ^), en in oaze onmiddellgke nabgheid op een Romeinsch altaar te Kessel aan de Maas bg Venlo. Op een enkel monument troffen wg de beelden van Apollo en Minerva te zamen, iets wat niemand vreemd zal voorkomen, aangezien er tusschen die twee godheden een voornaam punt van gelegen bestaat ^). Beiden immers worden beschouwd als de beschermers van kunsten en wetenschappen. 