Bijdragen tot de taal-, land- en volkenkunde
6°. Of de landman ook door on billijke en drukkende voorwaarden word ontmoedigd om de rijstvelden te bearbeiden, zo ja, waarin die verdrukkingen speciaal bestaan, en van welke invloed deselven in het algemeen op de rijstculture zijn? Ik wil niet ontkennen, dat het bestuur over den inlander aan veele gebreeken onderheevig is en al ligt aanleiding zoude kunnen geeven tot het onderdrukken van den gemeenen man; evenwel moet ik befuigen, dat een zoodanige onderdrukking niet wel kan geachieden, wanneer het hoofd van ieder plaats daarover na behooren zijn oog laat gaan, en zorgt dat de gemeene man, in zoo een geval, altoos zijn toevlucht tot hem kan neemen, en verzekerd is, dat hij ook dadelijk recht zal erlangen; zo als mij dan ook dadelijk recht zal erlangen; zo als mij dan ook dadelijk recht zal erlangen, dat de gemeene man min of meer onder dwangstaat, wijl hij anders, na zijn gewonen vadsigen aart, volstrekt niets zoude willen doen, als hetgeene hij voor zielen nodig heeft. 7% Of er ook landen zijn die, door onachtzaamheid, onbebouwd blijven liggen, en of dit wel behoorlijk wordt nagegaan, en of ook wel de nodige zorg wordt gedragen, dat zij, die iets tot den landbouw entbreeken, inzonderheid buffels en ploegen, daarmede behoorlijk ge- adestterd worden, ten einde het bearbeiden der landen aan te moedigen en nijverheid onder den inlander te brengen? Gedurende mijn bestuur over dezen Oosthoek, weet ik niet dat eenige rijstvelden, door onachtzaamheid, zijn onbebouwd gelaten, alzo ik zelve, zo veel mogelijk, toezie dat alles beplant word, wat maar eenigzints kan ge schieden, en voor het overige dit door vertrouwde persoonen laate bewerkstelligen, gelijkerwijs ook zulke negorijen, waar buffels, ploegen en an- dere benoodigdheeden ontbreeken, door de Regenten daarvan is kennis geven; met dat al, is het echter nu en dan, en voornamentlijk in de laatste jaaren, wel eens gebeurd, dat er verscheidene, wat hoog gelegene, velden hebben moetan brak blijven liggen uit Hoofde van gebrek aan wa- ter, en omdat de gemeene man, door de herhaalde aldaar plaats gehad hebbende misgewassen afgeschrikt, zich niet meer heeft willen laten ant- meeren dezelven weederom te beplanten. 8°. Op wat wijze het gebrek in het zamenstel der ploegen verholpen worden kan? Na de geringe kennis welke ik van zaken, den landbouw betreffende, heb, komt het mij in geenendeele raadzaam voor, ten opzigte van het za- menstel der hier op Java in gebruik zijn unde ploegen eenige verandering te maaken, nadien dezelven juist geschikt zijn voor de gronden, die daarmede 76 DE RISTKULTUUR OP JAVA. Worden bearbeiten en de kracht der beesten, door welke dezelven moeten voorgetrokken worden; en dit mijn gevoelen stemt ook volkomen overreen met de degwegens bij mij ingekomene ‘antwoorden van de Regenten en de bediendens der onderhoorige comptoiren en posten, wier consideratién ik over dit onderwerp meede heb afgevraagd. Welke negorijen, seedert vijf jaaren, in ieder Regentschap zijn aangelegd, en of de Regenten zig wel beijveren, om hunne negorijen en bevolking te vermeerderen, zonder echter daardoor de nabuurige negorijen te benadeelen? In het district van Sourabaya zijn successive verscheidene nieuwe nego-rijen aangelegd, en deese maaken, seedert de jongste vijff jaaren, te zaamen een getal uit van 26 stuks, te weeten 18 van den eersten en 8 van den tweeden Regent, alle bevolkt, gedeeltelijk met inwoonders uit de Vorstenlanden, waar onder veelen, die in vroegere jaaren uit het Sourabayasche naar derwaards de wijk hadden genoomen, en voor het overige met zulken, welke zich uit andere, daar omstreeks geleeg. Ene, dass, die reeds genoeg ‘bevolkt waaren, derwaards hebben begeven. In de Regentschappen van Grissee en Sidayoe zijn daarenteegen geene nieuwe negorijen kunnen aangelegd worden, maar wel in dat van Lamon- gang, alwaar derzelver getal, seedert de laatste vijff jaaren, wel 16 stuks bedraagt, welker inwoonders voornamentlijk uit zulke bestaan, die zich van de Vorstenlanden en elders derwaars hebben begeven. In het Regentschap van Passourouang worden meede 25 nieuwe aangelegde negorijen gevonden, in dat van Banger of Probolingo, 3. In dat van Bangil daarentegen geene, wijl dit district reeds genoeg bevolkt is, en in dat van Poeger weeder 22, alle welke negorijen en dessas meest bevolkt zijn met Madureen en andere vreemdelingen, die van tijd tot tijd zich aldaar zijn komen neederzetten. In het landschap van Besoeki geene, doch in het Pannaroekansche eene, meede meest met Madureen en Sumanappers bevolkt. In het Regentschap van Balemboangan 11 stuks, gedeeltelijk bevolkt met eigen landskinderen, en voor het overige met gewezen bannelingen, welke de tijd van hun bannissement hadden uitgediend. DE RUSTKULTUUR OF JAVA. 77 In bet district van Madura zijn dararentegen geene nieuwe negorijen aansteed, en eevenmin in dat van Pamacassan, wijl zulks aldaar niet zoude kunnen geschieden, zonder de volkrijkheid van andere negorijen te besaenen. En in het district van Sumanap is het daarmeede in zelvervoegen geleegen. Het blijkt dus, dat binnen voorschr. tijdperk van vijff jaaren, in dezen Nosthoek 100 nieuwe negorijen zijn aangelegd, en gewisselijk zoude der-xiver getal noch meerder bedraagen hebben, indien niet de -ingezeetenen drs Vorstenlanden, door de seedert eenige jaaren in sommige districten vaste gehad hebbende mis-, of ten minsten schrale gewasen, en de ge-zrige requ isiten van recruten voor Batavia en de groote Ost, grotelijks varen uden om zich in Comp. landen te koomen neederzetten, waartoe anders nog al veel liefhebbers worden gevonden, vooral, daar zij verzekerd kunnen zijn de drie of vier cerste jaaren vrij to zullen blijven van alle heerediensten en andere lasten, alzo dit van oudsher hier, in den zosthoek, zo het gebruik is geweest en de Regenten deese gewoonte door-gases ook heiliglijk nakomen, om haare districten daardoor meer bevolkt te ajren; en derhalve ik dan ook in waarheid betuigen moet uiet te kun-ara opgeeven, welke andere schikkingen of redressen zouden kunnen wor-wa gesmaakt, om het opgemelde bedoelde oogmerk, eene meerdere bevolseg mamentlijk van Comp’. landen, te bereiken. De aloude orders tot het vroegtijdig in gereedheid brengen der water- . aumgen en bandongans en het vervolgens bearbeiden der rijstvelden, wor- „a hier, in den Oosthoek, alomme, na behooren nagckoomen, en zo cr zz em dan al eens een rijstveld is blijven liggen, dan moet zulks alleen vaden toegeschreven aan gebrek aan volk om hetzelve te kunnen bear- eden, of aan do locaale gesteldheid van zo een veld zelve, bij voorbeeld, wae te lage grond aan de kant eener rivier, dan wel binnenmeer, waar sne het al dikwijls gebeurt, dat bet geplante op zo cen veld, tot twee a drie maalen toe, door het hooge water word overstroomd en wegge- veld, en het dan te last is om nochmaals te planten; of ook wel eene … te hoge of sodanige ligging, dat hetzelve veld op geene andere wijze van «ster kan worden voorzien, als door do kleine beekjes, die in de reegen- … Vallen, en de landman doradoor, bij quakkelende moussons, niet in de gelegentheid is dezelven behoorlijk te kunnen bewerken, zo als voorhamentlijk in de onder Sourabaya gehoorende districten Cabo, Langkir en Goenoongkendang plaats vindt, en hetgeen dan ook de reeden is, dat die districten, seedert eenige jaaren, doorgaans misgewassen hebben gehad. Ook is en zal het steeds eene mijner ijverigste betrachten blijven, om te zorgen, dat de gemeene man allerweegen, in deen Oosthoek, van zijnne Regenten en verdere hoofden eene goede behandeling geniet, en daardoor niet alleen alle verhuizingen worden voorgekommen, maar zelfs ook ingezechenen uit de Vorstenlanden geanimeerd worden zich in Comp. districten erwiderte te zetten, zo als ook, in voegen voormeld, successive reeds met verscheidene partijen heeft plaats gehad en gewis ook noch meerder geschied zou zijn, indien niet de vreds voor de militaire dienst veelen daarvan hadteruggehouden. En wat betreft de jongelingen, welke reeds in staat zijn te kunnen werken, deeze worden in hunne negorijen, als die van rijstvelden of andere tot eenige cultuuren geschikte landerijen voorzien zijn, ook testond daarbij aan het werk gesteld, of tot het dragen van andere lasten g’emploijeerd, zonder dat iemand daarvan verschoond blijft, uitgezonderd alleen in de hoofdplaatzen of zulke negerijen, waar Niet genoeg zodanige landen gevonden worden, en alwaar de jongelingen doorgaans ambachten leeren, zig aan de vaart of vischerijen begeeven, dan wel iets anders bij der hand neemen, waarmeede zij hun brood kunnen verdienen, terwijl daar- enteegen hij, die zich van dit alles zekt te onttrekken en een swervend leeven leidt, wanneer hij achterhaald kan worden, ten eersten onder de mili- tairen word opgeschreeven. Voorts hebik de eer de door UWEd. Gestr. Gr. Achtb. nader van mij gevorderde opgaven, nopens verscheidene poincten, waaromtrent Hoogstde-zelve voornens is aan Hun Hoog Ed. de Hooge Indische Regecring meede de noodige informatiën te suppediteeren, hieronder insgelijks te laa-ten volgen: 1°, Of en in hoe verre de inwoonders van de respective negorijen DE RIJSTKULTUUR OF JAVA. 79 en dessas, in de onder den Osthoek sorteerende districten, van rijst-velden voorsien zijn? De inwoonders van de negorijen en dessas ‘ten platten lande zijn, in de districten van Sourabaya, Grissee, Passourouang, Pannaroekan en Banjoe-wangi en daar onder gehoorende Regentschappen, meest alle voorzien van rijstvelden, doch in de hoofd- of zulke negorijen, waar het getal der inwoonders in evenredigheid dat der rijstvelden overtreft, zijn alleen zulke, die aan heerediensten onderworpen zijn, van rijstvelden voorzien, terwijl de overigen, gelijk hier voorwaards reeds aangehaald is, een andere kostwinning b I den hand neen; doch in de districten van Madura, en zoo ook die van Sumanap en Pamacassan, waar, over het geheel geheel geworden worden, gehooren dezelven, volgens een aloud gebruik, meerendeels alleen aan den Regent en mindere hoofden toe, onder wie dezelven, na evenreedigheid van hunne diensten en qualitéiten, verdeeld zijn, en er voor den gemeenen man dus bijkans niet anders overschiet, dan zogenaamde talons of jagongsvelden, waarvan hij gewon is te leeven, met dien verstande nochthans, dat hij voor het bewerken der rijstvelden, welke bij zijn negorij geleegen zijn en die den Regent of mindere hoofden toegehooren, meede een zeker gedeclte van bet gewas tot belooning ontvangt. 2°, Hoedanig de verdeeling der rijstvelden plaats heeft, en of die permanent aan een persön of huisgesin geattacheerd blijven, dan wel, of daaromtrent jaarlijks een verruiling of verandering komt te geschieden, en welke schikkingen en regime daaromtrent geobserveerd worden? De ingezetenen, hier in den Oosthoek, hebben nergens eenig vast eigendom van land. Dit gehoort alleen de Comp., als souverain toe, en deeze het wederom aan de Regenten afgestaan, om uit derzelver inkomsten goed te maken de lasten, welke voor het district, dat onder hun gehoord, bezondert alleen het district, dat onder hun gehoord, bezondert alleen het betalen van een zeeker ging hoofdgeld in sommige districten en dan het verrigten van campongs-diensten, als het doen van wijkwachten en wat dies meer is, ten waare dat hem door den Regent een stuk land tot zijn bestaan word toegevoegd, in welk geval hij verpligt is- de diensten te moeten verrigten, welke an zo een land. geacrocheerd zijn, onverschillig of hetzelve land uit rijst-velden, dan wel jagong- of andere thuijnen bestaat, item hakhout, bamboese bosschen en zelfs wel zogenaamde tambaks of visvijvers, na mate dat de locale gesteldheid van ieder district meede brengt. En daar nu de Regenten doorgaans eene meenigte volk tot de verschillende werksaamheeden nodig hebben, als bij voorbeeld: het hospitaal, de pakhuijsen, kruissers, laad- en losvaartuigen, onbezoldigde bataillons, indigomakerijen, het transporteeren over land van Comp“. goederen, onderhouden der weegen en. bruggen, leveren van hout voor Comp. gebouwen, spinnen vam catoene gaarens en kaijerdraaden, de koffij- en peeperplantagen, eigen bediening en honderd andere eindens meer, zo spreekt het dan ook van zelve, dat van de voorschr. landerijen doorgaans maar even zo veel kunnen overschie- ten, als de Regenten, nevens -haare pepattijs, mantries en mindere hoofen, voor haar eigen bestaan, nodig hebben, en waardoor het dan ook “komt, dat genoegzaam alles ten platten lande aan heerendienstdoende Ja- vaanen is toegeweezen, schoon evenwel de verdeeling niet overal eguaal is, nadien die alleen afhangt van de meer of mindere volkrijkheid en andere omstandigheden meer. Zo worden, bij voorbeeld, in sommige districten, de daaraan gehoorende landerijen in zo veele gelijke jonken verdeeld, als er inwoonders aldaar woonachtig zijn, en aan ieder daarvan eene zoo- danige portie gegeven, waarvoor dezelve dan verpligt: is het werk te moeten verrichten, dat hem, na de eenmaal bepaalden lasten, voor zulk een district, in eevenreedigheid der ontvangene portie, voor zijn aandeel competere, en welke portie hij ook blijft beltouden, zo lange tot het ge-tal der inwoonders vermeerderd of verminderd is, wanneer door den Loe-rah een nieuwe verdeeling moet worden gemaakt, ten een ieder steeds eene gelijke portie kome te erlangen. In andere districten daarentee-gen, waar het getal der inwoonders dat der daaraan gehoorende landerijen al te zeer overtreft om eene diergelijke verdeeling te kunnen maken, worden deze laatste slechts voor een jaar aan een zeker getal der gem. Inwoonders gegeven, die dan ook alleen de daartoe staande diensten moeten verrigten, terwijl de anderen daarvan bevrijd blijven, tot dat het jaar ver-loopen is, wanneer het haare beurt wordt, en de eerstgem. daarentegen try zijn, en zo beurt om beurt, om dusdoende de ingezetenen gelijkelijk xu de lasten en voordeelen te doen participeeren en daardoor alle reeden tot schien voor te komen, waartoe de gemeene man anders al ligtelijk made overgaan, nadien zich gaarne een ieder van het doen van heeren-sseusten zoude willen verschoonen, wijl hij dan wat meer na zijnen smaak made kunnen leeven en op een gomakkelijke wijze de kost kunnen winarn, hetzij met do vaart, visscherij, draagen van goederen en wat dies meer is. Doch in zulke districten, waar meerder landerijen zijn als de zwoonders kunnen bewerken, geschiedt geene verdeeling, maar ieder houdt tri stuk land, dat hem cenmaal is afgegeven, alzo er toch nog genoeg neerschiet voor de nicuwelingen, welke zich a Idah mongten kömen neder-atten, sonder dat het daarom noodig is, dat den anderen inwoonders iets van het hunne worde afgenomen. Ook vindt men in sommige districten, a», bij voorbeeld, Madura, Sumanap en anderen, wel eens dat enkele aaderijen, van oudsher, van bijsondere familiën zijn, en geene verruijling {verdeeling daaromtrent plaats vindt, hoe volkrijk anders ook de dessa negorij moge zijn, waaraan dezelven gehooren. En wat betreft de lanvrijen, welke tot het bestaan van de Regenten, pepattijs, mantries en an-re hoofden dienen, en ook die welke aan verpachte districten gehoo-s, gelijk Besocki en Pannaroekan, daaromtrent vindt meede geche verling plaats, maar die worden doorgaans, op verzoek van zulke inwoon- welke daartoe genegen zijn, aan dezelven ter bewerking afgestaan, waar-org deeze dan de helft van het gewas genicten, tewijl de overige helft 'ae den cigenaar blijft. 3°. Of in der district en aan ieder negarij zoo veele rijstvelden zijn of gehooren, als zich werkbaare mans in dezelve bevinden, en boe veel man men rekent tot een jonk of cottak rijstveld ter bear-beding nodig te zijn? onder speciaale aanhaaling van de grootte van eder jonk of cottak, alzo dezelven mevatendecls in ieder Regeutechap of district onderscheiden zijn cn in grootte verschillen; mitsgaders tot wat werk de overigen door de Regenten of andere hoofden worden gebeeren, dan wel door hun verricht wordt. Uit het hier boven aangehaalde zal UWEd. Gestr. Groot Achtb. reeds gebrecken weezen, dat in sommige districten en negorijen het getal der-werkbare mannen geévenreedigd is aan de daartoe gehoorende landerijen, doch in andere daarenteegen meerder en in sommige ook weder minder. Tot de bewerking nicht van een jonk land zijn, op plaatsen waar de grond niet ongemakkelijk te bewerken valt, slechts 2 man nodig, doch in de meeste 4, te weten, als daartoe de nodige trekbeesten aan handen zijn, en in het contrarie geval wel 6, 8 en meerder, wijl dan alles met de patjol of het houweel moet geschieden; doch in zulke districten, waar de landerijen in zo veel porties worden verdeeld als er werkbare mannen zijn, bearbeidt ieder zijn eigen portie, zodat voor een enkelde jonk somwijlen wel 10 tot 15 en meerder menschen zijn. De jonken zijn echter niet overal eguaal, maar daaromtrent vindt genoegzaam in elk district eene eigen en bijsondere wijze van bereekening plaats, in voegen hier in bet Sourabaijasche een jonk land, in de nabijheid der stad, 210 v™. en 5 v°, lang en 60 breed is; doch wat meer landwaards in, 245 lang en 70 breed en in de bergachtige en dorre etreeken zelfs wel tot 280 lang en 80 breed. | |. In het Grisseche, Sidaijoesche en Lamongangsche, reekent men daar-entegen een j Onk op 140 tjinkals lang en 40 breed, doch de tjinkals houden in de twee eerste districten maar 8 en in het laatste wel 104 voet ieder. In de onder Passourouang gehoorende districten houdt een jonk 71 roeden in de lengte en even zo veel in de breedte. In het Bezoekiesche en Pannaroukansche is een jonk 100 tjenkals lang en 56 breed, doch ieder tjenkal houdt aldaar 13 voeten. In het Balemboangsche word een jonk op 1600 kottaks en ieder kottak op 4 v™. in de lengte en 4 in de breedte gereekend. In de districten van Madura heeft een jonk of talon, zoo als dezelve aldaar genoemd worden, 250 tot 300 en 850 voeten lengte en 220 tot 260 en 800 breedte, doch in het Pamacassangse houdt dezelve nict meer dan 190 tot 220 en uiterlijk 260 voeten lengte en 160 tot 190 en 220 breedte. En in het Sumanapsche is het met de grootte en ongelijkheid der velden, even zo als in het Madurasche gelegen. DE RIJSTKULTUUR OF JAVA. 83 Ea wat nu de zodanige inwoonders betreft, welke in hunne negorijen niet tot den landbouw kunnen geëmploijeerd worden, deeze begeeven zich gewonlijk aan de zeevaart, dan wel visecherijen, of ook aan het drijven van handel, het leeren van ambachten en het bewerken van de landerijen, in mike districten waar gebrek aan inwoonders is, hetzij op halve winst, dan wel bij wijze van inhuuring, of voor een zoeker bedongen loon in geld of goed. 4°. Of er nog leedig liggend land, tot de rijetcultuur geschikt, gevonden wordt en waarom zulks niet beplant wordt? Volgens het hier voorwaards reeds door Mij aangehaalde, worden overal Un dem Oosthoek, uitgezondert alleen in het Lamongangsche, Bangilsche, Beecekische en op het eiland Madura, nog leedig liggende landen genoeg rvonden, welke voor de rijstcultuure geschikt zijn, of ten minsten daartoe meden kunnen worden bekwaam gemaakt; doch gebrek aan volk in die reken, is oorzaak dat deselven, tot hiertoe, met geen mogelijkheid heb- sen kunnen ontgonnen worden, en somwijlen ook wel gebrek aan water, m als insonderheid in het Grisscesche plaats vindt, alwaar noch veele dorre vehdem zijn, waar thans volstrekt geen water op kan worden gebragt, doch 22 daarvan meede voldoende zouden kumen voorzien worden, wanneer men wt cens daarheenen konde dirigeeren, dat in de Vorstenlanden cen dam of vertoom in de soogenaamde Soloeche rivier wierd gelegd. 5°. Of men niet cenige huisgesinnen uit de meest bevolkte nego- rgen, alwaar dezelve nutteloos zijn, zoude kunnen verpligten, zich in anderen, alwaar gebrek aan volk is, needer te zetten, of wel sicuwe negorijen op te richten op zoodanige plaatsen welke voor het tegenwoordige nog onbebouwd en voor de rijst en andere cultuures geschikt zijn, ca op welk cone wijse dezelven daartoe, op bet best, souden kunnen worden geanimeerd, of zulks ten uitvoer worden gebragt, oontrent het cen of ander, ko- men te ontstaan? Ik heb geduurende mijn aanweezen hier in den Oosthoek, meer dan eens 6° 84 DE RIJSTKULTUUR OF JAVA. breprokte, om een gedeelte der overtollige inwoonders, uit de hoofd en an-dere negarijen, welke niet toereikende van landerijen zijn voorzien, te ani-meeren zich naar minbevolke streeken te begeeven en aldaar de nog lee-dig liggende velden te begeeven en aldaar de nog lee-dig liggende velden te begeeven en aldaar de plaats zijner geboorte of liever de graven zijner voorouderen verlaat, zo lange hij het maar eenig zijn kan houden, uitgezondert alleen dezulken, welke sterk aan het gebruik van amphioen overgeven zijn, doch die meede niet tot het ont-ginnen van onbebouwde landen, of het aanleggen van nieuwe negorijen kunnen worden geémploijeerd, wijl dezelven eens zo verre gekommen zijnnde, alsdan doorgaans niet meer begeeren te werken, maar, in voegen voor-meld, van de eene plaats naar de andere rondswerven en zich zo met bedelen, steelen en rooven erneeren; en zoo het mij nog al eens gelukt is, dat zich sommigen tot de vo Form. Verplaatsing heben laaten overhalten, dan zijn deselven egter gewonlijk weeder, na verloop van eenigen tijd, naar hunne oude woonplaatsen terug gekeerd, onder voorwendsel dat de plaats ongezond is, dan wel te veel aan de invasien van struikroovers is blootgesteld, of ook zich aldaar te veel tijgers bevinden, en wat dies meer is. Wel is waar, dat men, ter bereiking van het bedoelde ook merk, eenig- sints tot dwangmiddelen zoude kunnen toevlucht neemen; dan, mijns bedunkens kan dit in geenen deele raadsaam zijn, wijl men dan gevaar zoude loopen, dat de zodanig gedwongene persoonen geheel naar de vor- stenlanden zouden verhuizen; waarom ik dan ook geene andere middelen zuoden weeten uit te denken, om in deezen eenigzints na wensch te kunnen reusseeren, als dezulken, waarvan men zich, na het hier voor- waarts aangehaalde, ook werkelijk hier in den Oosthoek reeds bedient, namentlijk, dat aan de zodanigen, welke wit de vorstenlanden en ook van Madura en Sumanap willen overkoomen, plaats En aangeweezen worden, waar zij zich kunnen neederzetten en nieuwe landerijen ontginnen, zonder geduurende de drie of vier eerste jaaren, hoe genaamd aan eenige lasten of diensten onderworpen te zijn. 6°. Welke middelen zouden kunnen worden uitgedacht om de leedigloopers tot den arbeid te houden, en of de meenigte leedigloopers tot den arbeid te houden, en of de meenigte leedigloopers niet voornamentlijk daaruit voortkomt, dat de Regenten zich met onnutte divertissementen bezig houden, waardoor het volk aan den landbouw word onttrokken? — en zo ja, door welke mesures hierin oene efficaticuse wijze zoude kunnen worden voorzien? Onder de inwoonders ten platten lande worden weinig of geene leedadopeters gevonden, wijl die, zoo als voormeld is, genoegsaam alle van laderijen zijn voorzien, in stede van tot den een of andere dienst aangeboaden te worden; maar in de hoofdnegorijen is het leedigloopen meer in twang, nadien veclen der inwoonders aldaar geene landerijen hebben en gevalgelijk ook niet wel tot het verrichten van aanhoudende werksaam-heeden kunnen worden verpligt, zonder dat, na mijn inzien, in de te-svawoordige omstandigheden van zaaken, iets met vrucht daarteegen zal inmnen worden ondern omen, als het eine bekende zaak is, dat de Ja- taan aan zich zelven overgelaaten zijnde, veel liever verkiest zich kommerigke te behelpen, als door wat meerder aanstrenging een ruim bestaan tr gemieten, en de ondervinding ook doet zien, dat alle middelen van cwang in deesen, veel eer na- dan voordeelig zijn. Doch dat de Regenten coor ounutic divertissementen tot diergelijken leediggang veelal zelve aan- esting zouden geeven, dit vermeen ik veiliglijk te moogen tegenspreeken, wao deeze Regenten doorgaans niet mecr volk om en bij haar hebben, us volgens de aloude gewoonte met hun staat overreenkomende is, waar- em zij, behalve het houden, nu en dan, van het zogenaamde Senenan of warmooispel, zich ook doorgaans met geen andere dan huissclijke divertis- ementen beezig houden, waartoe geene anderen worden toegelaaten. For boop en vertrouwe, dat deze mijne opgaven bij UW Ed. Gestr. Groot t-hsb. als voldoende zullen worden aangemerkt, terwijl ik mij intusschen r eer geeve hiernevens aan te bieden, extracten uit het ook deswegens bij ©: ingekomen schrijven van de bediendens der onderhoorige Comptoiren ez posten, uitgesondert alleen van het ciland Baviaan, vanwaar ik nog geen astweord op de dientwegen gevorderde consideratinn heb erlangd, en onder ertedige notitie voorts, dat ik den Panumbahan en Pangerang van Ma- …… Regent te Sumanap meede, zo veel mogelijk, beb aangepoord en ‘sa de Residenten aldaar verder doen aanspooren, om ook in buune lan- den eene verdubbelde aandacht te vestigen op de uitbreiding der rijstcul- tuure en daarvan al die partij te trekken waarvoor de gem. landen vat- baar zijn. Ook zal ik mijn mogelijk best doen om de ingezetenen van het eiland Baviaan te animeeren en zelfs te verpligten, zich naar Java te begeeven en aldaar in onbebouwde streeken Ter neuerte zetten, om die te culti veren, en ik heb daartoe ook bereids de nodige ordres laaten afgaan, waarvan ik den uitslag de eer zal hebben UWEd. Gestr. Groot Achtb. meede te bedeelen. Het gebruik van ossen en koebeesten op plaatsen, waar men gebrek aan buffels heeft, is, invoegen voormeld, hier in den Oosthoek van ouds her reeds in trein, doch ik heb daartoe echter, ingevolge de begeerte van UWEd. Gestr. Groot Achtb. under order gesteld, en bij die gelegenheit meede het slagten van nog werkbare beesten verbooden. — Den particulieren handelaar het ik geïnformeerd van de toegegginge om de geproflueerde gelden uit den verkoop van de te Batavia van elders aan-gebragt wordende rijst, in contanten te mogen uitvoeren, en zal mij voorts niet alleen tot naricht laten strekken het aangechrevene, om aan andere cultures, als die van de rijst, geene te ruime extentie te geeven, maar ook zorgen, dat de familiën der Regenten, zoo min mogelijk tot laste komen van den gemeenen man, en alle onnutte of overtollige heerendien-sten, wanneer mij komt te blijken dat die werkelijk plaats vinden, ten ersten worden tegen.gegaan en afgeschaffen. Met de meesto hoogachting en verschuldigde onderwerping vereer ik mij te blijven. (was geteckend) F. J. ROTHENBUHLER, Sourabaija, den 1 gi April A°. 1806. Extract uit een aparten brief, geschreven door den Captain-Luitenant en Commandant te Ban-jou Wangie, JOHAN CESAR VON WIERMAN, gedeldet den 19. Februar A°. 1806. Ten eersten. De hoeveleidenden hier in dit district nieuw aangelegende ständige, sedert thien jaaren herwaards, is een bedrag van 10 jonken. Ten tweeden. De rijstrecolte, in dit district, leverde op alle jaar 993 rujangs van dat kori, waarvan alle maanden voor reekening der alhier bewhedene diensaren, blijkens de maandelijksche van hier afgaande's Ed. Comp. restaat memorie, voor derselver consumptie word ingekogt, alsmeede nog het verpligte jaarlijks contingent des Regenten, zijnde 50 coijangs; het overschot just tot consumptie voor ’s lands inwoonderen enz. Tem derden. De inlanders welke met 2 span buffels voorzien zijn, beverem tig wel, om hunne rijstvelden tot cen tweede sanplantinge's jaars z tijds te bearbeiden; daarentegen die geenen, welke maar een spanbuffels sbben, cenmaal in het jaar. Tea vierden. Op de fokkerij van het hoornvee, zo wel buffels als koe-westen, word zorgvuldig gelet, en alle mocite aangewend; echter vermeervelng dit vee'sjaars zeer weinig, weegens de sterfte welke alle jaaren ar onder plaats vind, en de Regent heeft het, door deeze reeden, nog zatbouw geweest is. Ten vijfden. De Regent, pepattij en mindere hoofden, gehoorsamen stipt —='s Comp". successive gestelde orders voor de bibit, of pedijzaad, dat üanr niet alleen in voorraad is, maar gucven gem. bibit of zaad ook voor „ken prijs aan den landman, die daarom verlegen mogte zijn; ook word eo; door meerm. hoofden gewaakt, dat de gemeene man niet alles komt serkoopen, wat hij aun padi) ingroogst heeft, waarop naauwkcurig gesien word, sodst hij nict meer durft verkoopen, als wat hij na aftrek van zijn kramen em voor zijn bibit komt over „rem em voor zijn bibit komt over Te houden, en wanneer hij daaraan komt 88 DE RUSTKULTUR OF JAVA. te manqueeren, word hij wel eens twee N ook wel drie maalen in het goede daarover gecorrigeerd en vervolgens weeder met de noodige bibit, tot zijn verdere aanplant, geassisteerd; maar zo het meermaalen komt te gebeuren, word hij gevoelig daarover gestraft. Ten sesden. De landman word gezents onbillijk, of met drukkende voorwaarden, door zijn hoofden bejeegend, maar steeds in het minsaame, tot zijn schuldige pligt in den arbeid enz. aangemoedigt. Ten seevenden. Er zijn geene landen, welke door onachtzaamheid on-bebouwd blijven liggen, want daarop word stipt door mij gelet, dat zulks niet komt te gebeuren en ook, des een den ander met zijn vee te assisteeren, en ook word meede door mij ede hoofden, voor de noodige ploegen, patjols en kromme parrangs gezorgt, Vser de allerbilijkste prijs. Ne ten achtsten. Aan het samenstel der ploegen manqueeft niets, en zou = lists moge komen te manqueeren, moeten de hoofden daarvoor zorg draagen. Ten negende. De alhier in het district nieuw aangelegde negorijen zijn 11 te samen, als: Lida, Leetjrent, Tjantooht, Tembel, Dadap, Tjotteht, Bangeraen, Kalietiekoes, Tjoloring, Sobo, en Wonokerto. Deese negorijen zijn door den Regent aangelegd met ’s lands kinderen, welke hunne ouders hebben laten uittrouwen. Onder deeze bevinden zijn, ook huene vrouwen, ook huene vrouwen, en sommige die met ’slands vrouwen ge-trouwen zijn, en ook huene leeverantie, gelijk de andere van ’s lands volk, aan de DE RUSTKULTUUR OF JAVA. 89 Ud. Comp’. opbrengen. Geene van deese gem. negorijen zijn met volk uit de naburige negorijen aangelegd. De verbeteringen om de rijst, als ouder cultuure, hier in dit district, ut te breiden, hiertoe wordt geen ander middel vereischt als volk, gelijk ook meermalen verzogt hebbe om de zoodanige mannen, welke in straf zijn vervallen, met hunne vrouwen en kinderen, na herwaards te relegeten, waarmede de zich alhier bevindende negorijen op het best en voordeteste kunnen bevolkt worden, doordien dezelven niet zo ligtelijk zullen vollkommen, gelijk nog al dikwerff geschied, dat dezulken, welke hunne trouwen en kinderen hebben moeten verlaten, als zij hier in de ne-roryen weder getrouwd zijn, hunne vrouwen, benevens hunne rijstvelden, terasten en ontvluchten. Ea vermits ook door H. H. Ed. Achtb. de Hooge Indische Regeering kranen is gegeven, dat hoogstdeselven reedenen hebben te vermoeden, ut de orders, welke jaarlijks, zo apart als gemeen, aan mij en den Regent swcren werden, tot het tijdig herstellen van de bandonganys en water-r.imgen, gebrekkig nagekomen en die rijstvelden veelal te laat be Vorden, en dat zulks meerendeels is voortvloeijende uit de zorgeloosheid «1 Regenten en H. H. Ed. dus verlangen, dat alle verwaarloosingen hier ztent met rigeur tegengegaan worden; zoo is het, dat de Heer Gou- vrzenr en Directeur deser custe zich verpligt heeft gevonden, met referte us hetgeen dientweegen successive is aangechreeven eu wel insonderheid ‚brief van den.... October A°. p®*., nader op het sericuste en ernstigste v moeten aanbeveclen, om te zorgen, dat zo wel nu, als in den vervolge, „tasdongangs en waterleidingen vrocgtijdig hersteld en de velden bearbeid 3 beplant werden, zonder dat een derselven, om welke reedencn zulks ook -¢ moogen zijn, komt te blijven leedig liggen; en zulks op poene van, catrarie geval, het hoogst ongenoegen, zo wel van hoogst denzelve als ‘en. H. H. Ed. te zullen ondervinden, en waarvan UWEd. Achtb. mij ‚ deene almeede gelieven kennis te geeven, met begeerte, dat de Regent ua het com en ander insgrlijks door mij zal ge -¢ Informer en UWEd. Achtb. Zer gerespecterde aanbeveelingen en recommandatien ten stipetsen aan hem deem worden en zulks alles ter mijner verantwoordelijkheid. Tk ml niet in gebreeke blijven, deese UWEd. Achtb. seer gerespecterde 90 DE RIJSTKULTUUR OF JAVA. beveelen ten dien aangaande, ten allerstrikste na te koomen en te ob- serveeren. Desgelijks geliefde UWE. Achtb. mij bij deesen op hooge order, onder her- haaling van het meede dientweegen successive aan mij bereids aanbevoolen, nader te moeten recommandeeren, om zo veel moogelijk te letten, dat de ge- meene man eene goede behandeling van de Regenten en mindere hoofden ondervind, ten einde alle verhuisingen, die niet dan schadelijk voor de rijstcultuur kunnen weesen, en uit onderdrukking, zo als H. H. Edelh. ver- meenen, ontstaan, naar vermogen voor te koomen, mitsgaders de inlanders door een billijk bestuur aan te moedigen, om zich uit der vorstenlanden in ’s Comp*. districten needer te zetten; en wijders ook mijn attentie te ves- tigen, dat geene ‘jongelingen, welke bereids tot het bear beiden der rijst- | velden bequem zijn, daarvan, onder praetext van nog kinderen te weezen, verschoond worden en alzoo voet tot den leediggang te geeven. Deese UWEd. Achtb. zeer gerespecterde recommandatie dien aangaande, zal ik mij meede tot gehoorzaame observantie en naricht laaten strekken. Ook geliefde UWE. Achtb. te verlangen, conform de begeerte van meerm. Heer Gouverneur, en opdat door hoogst denzelve desweegens de nodige elu-cidatie aan H. H. Edelh. de Hooge Indiasche Regeering kan gesuppedi-teerd worden, van mij ten eersten te worden geinformeerd : Ten eerste, of en hoeverre de inwoonders van de respective negorijen en dessas in de onder mij sorteerende districten van rijstvelden voorzien zijn? Ten tweeden, hoedanig de verdeeling der rijstvelden plaats heeft, en of die permanent aan cen persoon of huisgezin geattacheerd blijven, dan wel of daaromtrent jaarlijks eene verruiling of verandering komt te geschieben, en welke schikkingen en beginselen daaromtrent geobserveerd worden? Ten derden, of in ieder district en bij ieder negorij, zo veel rijstvelden zijn, of daaran gehooren als zich werkbaare mans in deselve bevinden, mens heeel mannen men reekent tot een jonk of cottak rijstveldter bearbeiding noodig te zijn, onder de speciaale aanhaaling voorts van de grootte van ieder jonk of cottak, alzo dezelven meestendeels in ieder regentschap of district onderscheiden zijn En in grotto verschillen; en tot werk de overigen door de Regenten, of andere hoofden gehörig worden, dan wel door hun word verrigt? Ten vierden, of er nog leedig liggend land, tot de rijstcultuure gewhikt, wordt gevonden, en waarom zulks niet meede beplant wordt? Ten vijfden, of men niet eenige huisgesinnen uit de meest bevolke negorijen, alwaar deselven nutteloos zijn, zoude kunnen verpligten, zich in andere, alwaar gebrek aan volk is, needer te zetten, of wel nieuwe nego-recn op te rigten op zodanige plaatsen, welke voor het teegenwoordige nog ombebouwd, en voor de rijst en andere cultures geschikt zijn, en op velk eene wijse deselven daartoe op het beste zoude kunnen worden geani-meerd, of zulks ten uitvoer worden gebragt, zonder dat daardoor, uit hoofde van dertelver godsdienstige begrippen, eenige nadeelige gevolgen omtrent het cenem ander, koomen te ontstaan, enz.? Tem ersden, welke middel En zouden kunnen worden uitgedacht, om de vedigdoopers tot den arbcid te houden; en of voorkommen van de vedigdoopers niet voornamentlijk daaruit voorkommen, dat de Regenten zich get onnutte divcrtissementen beezig houden, waardoor het volk aan den axibouw wordt onttrokken, on soo ja, door welke mesures hierin op cenc cficatiense wijec zoude kunnen worden voorzien. Tem eersten. De inwoonders van de negorijen of deseas in dit district ya alle met behoorlijke rijstvelden voorsien. Ten tweeden. De verdeeling der rijstvelden in dit district is, dat vier msn een jonk rijetveld bewerken: cen jonk, is hier vier jarries, jarn » 400 oottacks en een cottak is 4 vaam lang en 4 breed. Deese blijven prrmanent geattacheerd aan den eigenaar, cn in dit district vind geen ver- fa ‚ng plaats, om reeden dat zodanig veld hier onder de inlanders tot de …zadekinderen overgaat. Ten derden. In dit district en bij ieder negorij, zijn meer rijstvelden … dasr werkbaare mannen zijn of aan gehooren, en tot cen jonk rijstveld ‚a 7 behooren 4 man; want cen man bewerkt ecn jarri en een jarri is a quart jonk, en de overige zijn volkeren die alhier in de cotta of stad arogen, dewelke zig beezig houden met het maaken van tuinen, ook wel «3 Fijstvelden. Ten vierden. In dit district is nog wel voor 10,000 man rijstland over, req) de Comp’. in den beginne alhier 100 ocoijangs rijst in bet jaar ceft zehad, eu zulk land nict meer beplant kan worden, om reeden, 92 DE RIJSTKULTUUR OP JAVA. Toen de Ed. Comp. de overhand in dit district kreeg, de Balembangers voor het meeste gedeelte zijn uitgeweeken naar Balij, Pannaroekan, Poeger en het Besoekische gebied, zijn als nu nog kortelings heeft plaats gehad met nog 17 mannen en 6 vrouwen, dewelke naar het Djembersche gebied gevlugt zijn, doordat zij lieden een andermans vrouw vervoerd hadden. De ondergeteekende, zijn wiederom te laaten op-vatten, want indien den Regent van het Djembersche gebied gepermitteerd werden, om de uitwijkende Balemboangers aldaar ter woon te houden, dan dan de ondergeteekende, zijn wel als de Regent alhier, voorspellen, dat in den tijd van een groote 15 jaaren, het Balemboangsche gebied ten een maal daar onder is, om reeden dat hier geen plaats digt bij ligt, waarvan eenig volk naar herwaards zoude kunnen overloopen, zodat de onderge-teekende, zijn wel als de Regent, UWEd. Achtb. nogmaals versoeken, om deese u Itgeweekenen weederom te rug te mogen erlangen, daar de gemeene man alhier, zulks ziende, voor het uitwijken eenigsints bevresd zal zijn. Ten vijfden. In dit district zijn geene huisgesinnen om daar meede an-deren te voorsien, terwijl hier alle negorijen voor alle cultuuren, geen uit-gesondert, geschikt zijn; wanneer er maar handen genoeg waaren, of de WelEd. Gestr. Groot Achtb. Heer Gouverneur en UWEd. Achtb. mij met manen en vrouwen gelieven te assisteeren, om op zodanige negorijen, de-welken tot de landbouw het meest geschikt zijn, te plaatsen, alsdan de Ed. Comp“. in eenige jaaren van dit district veel te wachten had. Ten sesden. Wat aangaat de leedigloopers, die zijn hier niet veel te vin- den, want wanneer hier een zig bevind, word deselve direct opgevat en in de eene of andere negorij gedaan, om zig op den landbouw toe te leggen. Dan ontvangt zo een man voor niets een parang, ploegijzer, patjol en een span buffels en wanneer dan zoo een zegt, dat hij den landbouw nog niet verstaat, dan doet men den man bij een inwoonder van zodanige negorij inwonen, om hem daardoor tot den landbouw te bekwamen, en als zij dan zien, dat zulks goed met hem gaat, dan lsten zij hem met een van de lands vrouwen trouwen en zij geeven hem dan padij voor bibit; en als hij, gem. leediglooper, dan niet komt te voldoen, dan zet ik hem in de coffij en peeper plantagiën en late hem voor de kost arbeiden. DE RIJSTKULTUUR OF JAVA. 93 Extract uit den aparten brief, geschroeven door den Koopman en Resident te Grissee, CAREL VAN NAERSSEN, gedateerd den 13“ April A°. 1806. Fa daar UWEd. Achtb. van mij, op hooge order, is requireerende eeno ta waarheid inger igte beantwoord op verscheidene vraagpoincten, zo zal ik m:j vervrijmoedigen mijn antwoord op deese vraagpoincten hier onder needer te stellen. 1°. Welke rijstvelden in de onder deese Residentie gehoorende districten seedert de laatsto 10 jaaren zijn.aangelegd, en voor welke vere meerdering cen ieder derselven nog vatbaar is? Ik bebbe mij alle mogelijke moeite gegeven om to ontdekken, hoe reelle en welke rijstvelden er hier sedert tien jaaren zijn aangelegd, dog t.; daaromtrent veelal op den inlander hebbende moeten verlaaten, durve de mij gedsane opgave niet genoegsaam vertrouwen om speciaal en no-sstim te kunnen zeggen, deese en gene rijstvelden zijn hier in de sta 10 jaaren oirbaar gemaakt. In het algemeen geloove ik egter ont- at te hebben dat men, soo wel in het Grisseesche als in het Sidaijoesche, vermaalen getenteerd heeft nieuwe gronden te ontginnen, doch dat men meeste daarvan, uit hoofde van derselver onvrugtbaarheid, weederom heeft ten abendonneercn, zo dat, over het geheel genoomen, de hoeveelheid 13 geeultivverd wordende rijstvelden in de twee gesegde districten, wel treat op desclfde hoog te zal gebleeven weezen als dic was voor 10 jaaren. Gat men meerdere jaeren terugge, zoo geloove ik veilig te moogen onderstellen, dat de hoeveclhcid van grond voor de rijstcultuure oirbaar maakt, aanmerkelijk is toegenoomen, boven hetgeen zij was bevoorens. bet Lamongangeche daarentegen is de rijsteultaure seedert 10 jaaren, of er oerdert de jeegenswoordige Re;cnt in functie is, aanmerkelijk uitge- =d grworden, terwijl de gesegde Regent, door zijne prijswaardige in- tre en goede geintroducere deinigtingen, voortgaat jaarlijks het getal zoet rijstvelden te vermeerderen, hebbende egter deesc uitbrekling der rijst- sar in het Lamongangeche veelal niet kunnen worden geeffectneerd als 92 DE RIJSTKULTUUR OP JAVA. Toen de Ed. Comp. de overhand in dit district kreeg, de Balembangers voor het meeste gedeelte zijn uitgeweeken naar Balij, Pannaroekan, Poeger en het Besoekische gebied, zijn als nu nog kortelings heeft plaats gehad met nog 17 mannen en 6 vrouwen, dewelke naar het Djembersche gebied gevlugt zijn, doordat zij lieden een andermans vrouw vervoerd hadden. De ondergeteekende, zijn wiederom te laaten op-vatten, want indien den Regent van het Djembersche gebied gepermitteerd werden, om de uitwijkende Balemboangers aldaar ter woon te houden, dan dan de ondergeteekende, zijn wel als de Regent alhier, voorspellen, dat in den tijd van een groote 15 jaaren, het Balemboangsche gebied ten een maal daar onder is, om reeden dat hier geen plaats digt bij ligt, waarvan eenig volk naar herwaards zoude kunnen overloopen, zodat de onderge-teekende, zijn wel als de Regent, UWEd. Achtb. nogmaals versoeken, om deese u Itgeweekenen weederom te rug te mogen erlangen, daar de gemeene man alhier, zulks ziende, voor het uitwijken eenigsints bevresd zal zijn. Ten vijfden. In dit district zijn geene huisgesinnen om daar meede an-deren te voorsien, terwijl hier alle negorijen voor alle cultuuren, geen uit-gesondert, geschikt zijn; wanneer er maar handen genoeg waaren, of de WelEd. Gestr. Groot Achtb. Heer Gouverneur en UWEd. Achtb. mij met manen en vrouwen gelieven te assisteeren, om op zodanige negorijen, de-welken tot de landbouw het meest geschikt zijn, te plaatsen, alsdan de Ed. Comp°. in eenige jaaren van dit district veel te wachten had. Ten sesden. Wat aangaat de leedigloopers, die zijn hier niet veel te vin- den, want wanneer hier een zig bevind, word deselve direct opgevat en in de eene of andere negorij gedaan, om zig op den landbouw toe te leggen. Dan ontvangt zo een man voor niets een parang, ploegijzer, patjol en een span buffels en wanneer dan zoo een zegt, dat hij den landbouw nog niet verstaat, dan doet men den man bij een inwoonder van zodanige negorij inwonen, om hem daardoor tot den landbouw te bekwamen, en als zij dan zien, dat zulks goed met hem gaat, dan laten zij hem met een van de lands vrouwen trouwen en zij geeven hem dan padij voor bibit; en als hi, gem. leediglooper, dan niet komt te voldoen, dan zet ik hem in de coffij en peeper plantagiën en late hem voor de koet arbeiden. DE RIJSTKULTUUR OF JAVA. 93 Extract uit den aparten brief, geschreeven door den Koopman en Resident te Grissoe, CAREL VAN NAERSSEN, gedateerd den 13% April A°. 1806. En daar UWEd. Achtb. van mij, op hooge order, is requireerende eeno ns waarbeid ingerigte beantwoord op verscheidene vraagpoincten, zo zal ik mij vervrijmoedigen mijn antwoord op deese vraagpoincten hier onder needer te stellen. 1°. Welke rijstvelden in do onder deese Residentie gehoorende districten seedert de laatste 10 jaaren zijn aangelegd, en voor welke vere meerdering cen ieder derselven nog vatbaar is? Ik hebbe mij alle mogelijke moeite gegeven om te ontdekken, hoe tvreke en welke rijstvelden er hier sedert ticn jaaren zijn aangelegd, dog t.j dasromtrent veelal op den inlander hebbende moeten verlaaten, durve de mij gedaane opgave niet genoegsaam vertrouwen om speciaal en no-astim te kunnen zeggen, deese en gene rijstvelden zijn hier in de staat 10 jaaren oirbaar gemaakt. In het algemeen geloove ik egter ont-it te hebben dat men, soo wel in het Grisseesche als in het Sidaijoesche, zeermmaalen getenteerd heeft nieuwe gronden te ontginnen, doch dat men meeste daarvan, uit hoofde van derselvcr onvrugtbaarheid, weederom heeft eten abandonneeren, zo dat, over het geheel genoomen, de hoeveelheid en geeultiveerd wordende rijstvelden in de twee gesegde districten, wel trent op deselfde hoog te zal gebleeven weezen als die was voor 10 jaaren. in, gaat men meerdere jearen terugge, zoo geloove ik veilig te moogen onderstellen, dat de hoeveelheid van grond voor de nijstcultuure oirbaar maakt, aanmerkelijk is toegenoomen, boven hetgeen zij was bevoorcns. … het Lamongangerhe daarentegen is de rijsteultuure «edert 10 jaaren, of ser serdert de jeegenswoordige Regent in functie is, aanmerkelijk uitge- ved geworden, terwijl de gesegde Regent, door zijne prijswaardige in- . «trie en goede geintroduceerd: inrigtingen, voortgaat jaarlijks het getal zsner rijstvelden te vermeerderen, hebbende egter deesc uitbreiding der rijst- tuure in bet Lamongangeche veelal niet kannen worden greffertueerd als 