Herinneringen uit de loopbaan van een Indisch officier
»Ik hoorde m^'n ya(jLer nog lang h^en en weder gaan ,, en viel eindelijk in slaap om te dI:oome^, dat gjj haastig tot mi] kwaamt, mgn arm vattet en op een doordringenden tqon mij toefluisterdet: »red uw vader !" »Weet gy daar niets van, Robert? 't Is vreemd; ik voelde zoo duidelgk den druk uwer hand ; uw gelaat was zoo ontdaan , uw blik zoo \reurig! ))Zonder mjj een oogenblik te bedenken, stond ik op engingnaar het vertrek mgns vaders. Voor de half geopende deur lag, zooals gewoonlgk , een jongen te slapen. Over dozen heenstappende , sloop ik ongemerkt de kamer binnen tot achter den stoel mgns vaders, die aan de schrgftafel zat. — ))Red uw vader" hadt gij gezegd, maar waar was nu het gevaar ? Ik sloeg een blik in de rondte en zag een koppel pistolen op een andere tafel hggen. Een vreeselgk licht ging er voor mij op ! 2) Over z|jn schouders heen, zag ik dat vader aan mij schreef. )>Ik begreep alles, mjjn besluit was genomen. — » Vader ! izei ik op den natuurlijksten toon , terwijl ik mijn arm om z^'n hals sloeg en vlak bjj hem ging zitten , waarom nog zoo laat bezig? 't Is meer dan tgd om te gaan rusten." »Ik hield mjj alsof ik zgn hevige ontsteltenis niet opmerkte en vervolgde : — »Ook ik kon den slaap niet vatten , en nu wjj toch op zjn, moest gy mij eens vertellen welke geheimen Warrendorf met u ver- handeld heeffc.'* 225 »Mgn arme vader rilde over het geheele ligchaam, en kon niet spreken. — ))Wil ik het eens raden? Hi] kwam u zeggen dat het crediet uitgeput is en Kedang voor schuld verko...." — ' ))Spreek het niet nit , Elise ! 't zal nooit gebeuren , zoo lang ik leef. Mgn eer Ijjdt dat niet." — »'t Zal ook niet noodig zijn , vader ! — Vervolgens heeft Warrendorf voor de derde maal om mijne hand aangehou<^ , is niet ?" — ))Maar , kind ! hoe weet gg dat allea ? Hebt gij hem gesproken , heeft hg u ook den brief getoond , die over Robert handelt ?" — ))Niets van dat al. Ik hoop echter niet dat gij hem hebtaf- gewezen , want ik loen tegenwoordig beter gestemd hem aan te hooren. De aanhouder wint , zegt het spreekwoord , en morgen, vader ! wil ik Warrendorf gelukkig maken. Er moettoch eens eeneinde aan komen.'» — ))Elise , Elise ! ik begrgp u niet ; gg misleidt mij toch niet ?" — ))Volstrekt niet , vader ! men kan een vrouw immers nooit be- grgpen? Warrendorf is mij zoo onverschiUig niet als gij denkt." »Welk een vreugde straalde uit zjjne oogen ! Hij scheen geheel te herleven , omhelsde mij teeder , doch riep op eenmaal met een schrik : — ))En Robert dan?" ))Nu was er nimmer een woord tusschen vader en mg gesproken over onze verhouding en , hoewel hij die toch wel scheen begrepen te hebben , kon ik luchtig antwoorden : — ))Och ! dat behoorde tot de jeugdige ligtzinnigheden ! — Ga nu spoedig slapen , vader !" ))Ik omhelsde hem nog eens en vlood lagchend weg..„ ))Xedang, voor mij aan herinneringen zoo rgk, is tweemalen het tooneel geweest van een hevigen strjjd , waarbjj ik telkens een rol vervulde die mgne krachten overtrof. De eerste maal , in den nacht van den opstand , waart gij er getuige van ; de tweede maal , toen ik met den ghmlach op het gelaat u moest opofferen , streed ik al- leen. Hetgeen ik uitstond, toen wij door vganden omsingeld waren en aanval op aanval moesten afslaan , toen de kogels door het huis vlogen en onze ondergang zeker scheen , — ach , Robert ! dat was nog weinig in vergel^king van den gemoedsstrijd in dien schrikkem- n. 10* 226 ken nacht gestreden. Gedroeg ik my vroeger zoo als het een sol- datenkind betaamt , roemde men de kalmte die ik wist te bewaren , bjj de geringe hulp die ik verieende , — thans kwam mg oneindig grooter lof toe ; want hetgeen ik in de volgende uren leed , terwijl mgn vader zgne pistolen ontlaadde , den begonnen afscheidsbiief ver- scheurde , en zich met een big gemoed ter ruste begaf , — ik kan 't u niet zeggen. »Een uur na het aanbreken van den dag , had ik de sporen der doorgestane eUende zooveel mogelyk uitgewischt en ontving schyn- baar kalm den heer Warrendorf. Nog nimmer had ik hem met op- lettendheid aangezien ; thans zocht ik te vergeefs naar een zweem van sympathie , naar een enkel vonkje van zielenverwantschap. Op zyn gelaat was slechts begeerte en sluwheid te lezen. — )!>Mynheer Warrendorf!" zeide ik op afgemeten toon , ))de ver- zekering , dat ik u niet liefheb , heefb u niet afgeschrikt om ander- maal naar myne hand te dingen , — welnu, ))gy kunt die verwerven op twee voorwaarden." — »Zij zyn reeds toegest. " — ))Vergun my uit te spreken. De eerste voorwaarde is , dat gg onze verloving zes maanden geheim houdt ; de tweede , dat gy my' de schuldbekentenissen myns vaders schenkt. Gy verwondert a ? gy treedt verschrikt terug ? Er is toch niets vreemds in ; alleen is het doorgaans de gewoonte dat de ouders of voogden de voorwaarden stel- len ; in dit geval doen het de beiarokken partyen zelven." — »Maar weet gy wel, jufvrouwl hoeveel die schuldbekentenissen bedragen ?" 227 — »Neen , dat weet ik niet ; maar gjj zult wel wcten of zg tegen mjjn persoon opwegen. — Uw antwoord?*' — »Ik neem aan , te gelukkig om. !" — ))Waar zgn de papieren?" — »Hoe , wilt gg die ... " — »Dadelgk hebben." — »De koopman aarzelde. Op zulk een wijze had hg nog nimmer zaken gedaan. Eindel^k yroeg h§ : — » Welke zekerheid heb ik , dat gg niet van uw besluit tenigkomt ?" — »Geen andere als het woord van Elise Sielberg. Is u dat niet genoeg ?" »Warrendorf begreep dat hjj een gewaagde ondememing begon , dock wilde niet terugtreden ; daarom nam hjj eenige gezegelde papie- ren ait zgn portefeuille , en antwoordde met een wantrouwenden blik : — »Dat is genoeg. Hier zgn de acceptation." »Ik verscheurde ze voor zgne oogen en zeide : — »Zoo zgn wg dan verloofd , mgnheer Warrendorf ! in het geheim verloofd , dnthoud het wel! Eerst over zes maanden kunt gg uwe reg- ten laten gelden , die t^d is mg onontbeerljjk om van m^'n vroeger leven afecheid te nenren." ]>Warrendorf brak z^n woord. Te Batavia althans sprak men wel- dra algemeen over onze verloving , en Warrendorf ontkende die op eeii wijce , die geen tw^fel overliet. Zgn onwaardig gedrag bragt my in een tweestrgd , die veroorz£tetkte dat ik den brief niet afzond , waarih ik u mijn toestand schilderde en mgn handelwjjze regtvaar- digde ; de slag , door mg aangebragt , zottdt gg verdragen hebben , Robert! daanran was ik 6vertuigd. DToen ik Leonie's brief ontving , waarin nwe wanhoop werd ge- schetst, was ik radeloos en bad God om nitkomst. »En er kwam uitkomst, Robert!" I XVII. Een reisgezelschap op den DjiSng. Op een helderen morgen verliet een gezelschap van eenzestalEu- ropeanen de hoofdplaats der residentie Banjoemas , en doeg den weg in , die naar het Djieng-gebergte voert. Uit de zilveren galons om de mutsen van een paar leden van dit gezelschap , uit de half 7er- gulde pajongs van eenige inlandsche hoofden en uit het talrgkege- volg te paard , bleek het duidel^'k dat zich daarbij een assistent-re- sident en een controleur bevonden. De tegenwoordigheid van vreemdelingen in het binnenland geeft dikw^ls aanjeiding tot togten naar afgelegen punten — b. v. naar een waterval , een krater , een hoogen bergtop — waartoe men uit eigene beweging zoo ligt niet besluit. Kooplieden van de strandplaat sen die in het belang hunner patronen op reis zgn , en officieren die- van garnizoen veranderen , zgn altgd geneigd tot een of ander uit- stapje ) en de civiele ambtenaren grijpen gretig de gelegenheid aan , om hunne gewone inspection in aangenaaon gezelschap te maken. Daar zg bovendien over de »hulp der bevolking" beschikken , is hun ge- leide , zoo al niet onmisbaar , althans een waarborg voor gebrek, en geeft de zekerheid , op zgn minst zich het noodige te kunnen ver- schaffen. Ofschoon de togt naar den Djieng geen van de moegelflkste was, ging hfl echter — zoo als elke togt in het ^hooge gebergte — met gevaar gepaard. Keeds bg het bestggen van den berg had er bjjna een groot on- 229 geluk plaats. Op zekere hoogte namel^k kwam het reisgezelschap m een . zware onweerswolk , die zich juist ontlaadde. Het was een wonderljjke gewaarwording , zich plotseling in den donkeren nevel te bevinden , die altgd in beweging is , op en neder , voor- en ach- teruit gaat , waaruit bliksems schieten aan uwe voeten , en groote droppels zich voor uwe oogen vormen of krachteloos op u vaJlen. Menschen en dieren werden dermate door ditindrukwekkendschouw- spel bevangen , dat zg de voorzigtigheid uit het oog verloren en niet bedachten , hoe glibberig het steile pad langs den onpeiLbaren af- grond was geworden. Het paard van een officier stniikelde , gleed achteruit en verdween met den ruiter in den afgrond ; tegelgkertgd hoorde men voor het eerst — als ware het om de ontzetting te vergrooten — het ratelend geluid van den donder in de diepte. Hulp aanbrengen was hier onmbgelgk ; doch luister , is dat geen mensehel^ke stem ? Een inlander bnigt zich over den afgrond ; toen de nevel een oogenblik terugwijkt , ontwaart hg den oflBicier twintig voet onder zich , aan een zwakken boomstam geklemd. Hg beant- woordt zjjn hulpgeschrei , en in allerijl brengt ieder het zijne bg , om zoo spoedig mogelyk een koord zamen te stellen. Zonder de hulp der inlanders zou dat evenwel niet in. tijds gelukt zgn. Met de tali's , die zjj op reis gewoon zijn voor Meine herstellingen aan het tuig bg zich te dragen , worden stggbeugels en staartriemen , toomen en slindang's hecht aan elkander geknoopt , het reddings- koord naar beneden gelaten , doch. . . . een el te kort bevonden ! Maar ook daarvoor is raad. Men bindt het uiteinde van het koord om de voeten van een goendal (geleider van een paard) , die als verlengstuk zal dienen , nu over den afgrond gaat hangen , en vastgehouden wordt door hen die zich boven aan den rand hebben vastgezet. De officier, wiens krachten op het punt staan te bezwg- ken, wordt gered en komt met den schrik vrij. Zonder verdere avonturen kwam men op het uitgestrekte plateau van den Djieng. In aloude tijden vond men hier een groote stad : enkele gebouwen (een paar tempels) stonden nog ongeschonden daar , om het te getuigen. De koude in deze hooge luchtstreek was zoo bevig, dat de reizigers hun avondmaal namen aan een groot hout- 230 vuur , dat in het midden der passagrahan branddfe ; 's naclits tegde men zich onder een paar woUen dekens ter ruste. Hel was eenver- rassende overgang , zoo eensklaps in een koud klimaat vei^laatdt te worden. Daar stonden op een rg eenige bamboe-hniges en eenige schrale perzikenboomen , maar een ^igenlgke dessa zag men niet. Voor de woningen stonden de inboorlingeli — in den regel z it de inlander neergehurkt — met eenige klenr op de brtdnewangen, in wollen dekens gehuld ; de paarden Waren met lang winterhaar , de honden — van een eigenaardig ras , de jarasche St. Bernards — met een dikke vacht bedekt. Patrgzen vlogen voor uwe voeten op , en als gg lust hadt voor het opgaan der zon , u naar het gind- sche meer te begeven , zoudt gij somtgds een vliesje gs op de wa- tervlakte kunnen waarnemen ! Men bezocht de Kawa Dringo , een heete modderbron , waaruit het zwarte sljjk hoog opsprong. Men kwam aan een drie honderd voet diepen trechter van grooten omvang, rondom met houtbewas- sen. Die sombere plaats,.de Pekaraman der inlanders, was de be- ruchte stikvallei. Haar bodem , waarop geen grashahnpje groeide , had het aanzien van een dorre zandwoestgn , van een stuk grond waarop de vloek gevallen was, van een verlaten slfogveM , zooals men het in den droom ziet , van een monsterknekelhuis. Vlugtte een hert voor den reuk van den hongerigen t^gerenjoe^ het in blinde vaart door het hout naar beneden , — slechts twee sprongen over den bodem der vallei , en het stortte voorover , hief nog eenmaal z^'n breedgetakten kop op , en. . . . stierf. De t^ger , die zgn prooi schuifelend nasluipt , springt er op met een vervaarl^k gebrul; maar in stede van zich met bleed te verza- digen , verhefb hy zich op zgn achterpooten , slaat met de voor- klaauwen een onzigtbaren vgand van zich af , en. . . . valt dood ne- der ! Door de versche glagak op de helling des trechters gelokt , gaat de rhinoceros met loggen tred over den bodem naar de andete zy- de. Geraamten zinken vertrapt ineen , beenderen en knoken kra- ken ; dock drie vier schreden verder slaat hfj loe^end neer , doet door z|jn val den grond daveren , en. . . . sterft ! 231 Eenige dessahonden jagen achter een wild zwgn , dat regt voor zich uit , de struiken inrent. De overzgde van het enge dal sch^nt hem nog veiliger schuilplaats toe. Hij tuimelt naar beneden, scliiet over den kalen bodem, struikelt , om... . nooit weer op te staan! De honden zien bun slagtbffer liggen , vliegen er been , om de scherpe baken in zijn vleescb te slaan , en stikken ! Groote roofvogels drgven, boog in de lucbt, op bunne uitgesprei- de vleugels en ontwaren met bun scberpe zintuigen bet rottend aas. Pijknel scbieten zij omlaag , slaan neb en Maauwen in den walge- lijken buit , en blgven er ontzield op liggen ! Een verliefd, bebaagziek rijstdiefle springt vrolgk en dartel van tak op tak, tot aan de^ benedenrand der stikvallei; bet vermaakt haar , zicb steeds door baar aanbidder te zien volgen. Ziet , nu laat zij hem zeer digt bijkomen , maar 't is om onverwacbts des te ver- der weg te vliegen ; want met een snelle wending zweeffc zjj yilpend digt langs den bodem naar de overzijde. Halfweg gekomen fladdert zg niet meer , maar ligt , even als baar aanbidder , levenloos op den grond! Al wat in de vallei, komt , de woudkoning zoo goed als bet nie- tigst insect , komt er in om , zonder genade. Want uit den bodem stygt een stiklucbt op tot een boogte van twee tot vier voet , waar- in geen scbepsel kan leven; bet koolzuurgas , daar ontwikkeld , bljjfb boven den bodem bangen , omdat bet zwaarder is dan de dampkrings- lucht en door geen wind beroerd wordt. Gg gelooft bet niet? Volg met uwe oogen den inlander , die daar v<5<5r u de belling afgaat , tot op eenige scbreden van den bodem. Hg beeffc een paar kippen in de band en een bond aan een touw. Daar slingert bij een vogel in de lucbt ; kakelend en balf zwevend komt deze op den grond teregt , wil zicb oprigten , maar strekt de pooten uit en sterft. Met den tweeden gaat bet even zoo. De bond wordt losgelaten om de kippen te apporteren ; bjj wil geboorzamen , en boet bet met zjjn leven. xvm. Een verschrikkeliike gebeurtenis , die Robert verschrikkelijk weinig aandoet. Over de groote Solfatara van den Djieng, de Kawa Tjondro di moeka , ligt een geelachtige witte korst van ongeljjke dikte , docli overal ondermjjnd. Een zwaar voorwerp daarop geworpen, geeft het zelfde holle , klinkende geluid als de steen op de bevroren oppervlak- te van het water. Uit een menigte kleine gaten stijgt een stinkende zwaveldamp op ; in enkele gaten van grooter omvang ziet men de heete lava of modder borrelen ; op 66n punt zelfs kookt het zoo sterk , dat er zich geen korst heeft kunnen vormen. Er behoort weinig verbeeldingskracht toe om zich bg het »fomiiis van den duivel" te wanen , zoo als de inlanders die plaats wel eens noe- men ; er behoort eenige moed toe om zich op die broze korst te wagen. Schaamde men zich niet voor zjjne reisgenooten , en gafdegids, die u met stoute schreden voorgaat en slechts ter loops zegt dat men niet regts of links moet afwgken , niet zulk een goed voorbeeld , — menigeen zou voor die avontuurlijke wandeling terugdeinzen. In den aanvang gaat het niet zonder huiveren , stap voor stap , over den vurigen poel ; het vertrouwen keert echter spoedig terug. Men steekt een stok in het eerste dampende gat, om de dikte van den warmen vloer te meten. Een grootere opening trekt uwe aandacht ; gy wilt de grjjs- zwarte lava van nabjj beschouwen , gg zoudt het onderaardsche vuur wel willen zien dat dien verbazenden ketel reeds eeuwen lang aan 't koken houdt ; en , door het grootsche , ontzagverwekkende van het tooneel medegesleept , is er van vrees gesn sprake meer. 233 Warrendorf , een der reizigers , slechts door zgn bediende gevolgd, was een tlental passen afgeweken van het eenige bruikbare en — volgens bewenng van den gids — niet eens altyd begaanbaar pad , dat door bet gezelscbap gevolgd werd. Men riep bem toe voorzigtig te zjjn , maar die raad werd in den wind geslagen. Hy wilde nader bjj het brandpunt komen , bg de open plek waar de lava bet bevigst woelde , somw^len met kracht werd opgeworpen , en dus bet best waar te nemen was. Juist zou b^ met eenige inspanning een groot stuk versteende lava in den poel werpen om de uitwerking daarvan te zien , toen eensMaps de bodem onder z^ne voeten bezweek en bg tot aan de middel in de gloeijende massa wegzonk. Er verbief zicb een algemeene kreet van ontzetting , die bet gekerm van den onge- lukkige een oogenblik overstemde. Warrendorfs bediende beeft bem het einde van een langen stok toe gebouden enpoogt zjjn meester tot zicb te trekken , maar naderen durffc bjj niet. Een opeenbooping van meer menscben op betzelfde punt zai nog meer levens in gevaar brengen. Kapitein Krieger , een der reisge- nooten , begrypt dit. Met een gebiedende stem , die omtrent zjjne zedelijke meerderbeid geen tw^jfel laat en zelfs den assistent-resident tot geboorzaambeid dwingt , gelast Krieger dat niemand zicb verroert , snelt alleen naar de plaats des onbeils , en waagt zicb tot aan den rand die meer en meer afbrokkelt. Nu neemt by Warrendorf bj de scbouders en , ter- wgl men bjj die inspanning de bodem onder bem ziet buigen , trekt hg den ongelukkige uit de gloeyende lava. Die opofferende daad mogt ecbter den roekeloozen Warrendorf niet redden. Hg bezweek eenige uren later ! Wat zal ik u zeggen , lezer ! Robert vond bet uiteinde van den chef van bet buis Warrendorf & Co. verscbrikkelijk ; by kon zicb zeer goed begrypen , dat Elise bet bem niet kon mededeelen. Maar boe akelig ook , juist die afgryselyke gebeurtenis nam alle binderpalen weg , die zyn geluk in den weg stonden. Zelfs Warrendorfs verlo- ving , waartoe Ebse door een gevoel van kinderpligt was gedwongen geweest , bad baar nut gebad ; want daardoor was Kedang van zyn 234 schuldenlast bevr^d. Ik wil mg niet beter voordoen dan ik ben , en beken daarom openhartig dat ik het akelige verhaal — oyerigens niet ongeschikt om u tevens iets van het Djienggebergte te vertel- len , — niet zonder vreugde vemam. Die vreugde werd nog verhoogd door de mededeeling dat de langverwachte , de vurig verbeide , rgke oogst eindeljjk was gekomen , en de pverste Sielberg den vurigsten wensch z^ns levens vervuld zag. XIX. Een schoone dag. Na de verovering van Beleling en Karang ABsam werd er geen kogel meer gewisseld en viel er geen enkele v^andige daad meer te bestrafPen. De overmoed der vorsten was gefiiuikt en geheel Bali kwam in onderwerping. Voor de overmagt zwichtende en naar de verwjjdering der expeditionaire magt hakende , hadden de gestagen vorsten de traktaten onderteekend die hun voorgelegd waren. Zon- der van plan te zgn aan den inhoud dier traktaten te voldoen , zonder zelfs daartoe in staat te zijn , hadden zg zich verbonden , in tien jaren een som van drie tonnen gouds aan het nederlandsch gouvemement te betalen tot vergoeding der oorlogskosten ; verder hadden zj op zich genomen om slavenhandel , strand- en zeeroof af te schaffen en tegen te gaan , materialen te leveren tot opbouw van een fort nab^j de ontschepingsplaats , en eindeljk om voor hunne rekening het garnizoen te verplegen , dat het fort zoude bezetten , tot dat de oorlogskosten geheel afbetaald waren. Dat alles klonk zeer schoon. Inderdaad werd er ook een fortge- bouwd en bezet, en de expeditionaire magt naar Java terug gezon- den , maar de balinesche vorsten lachten om de hollandsche onnoo- zelheid. Het volgen van de in Europa gebruikelijke politiek , het sluiten van traJktaten op europeschen voet , bleek weder niet van toepassing te zjn op een volk als de Balinezen; want van de drie- maal-honderd-duizend gulden werd nooit een duit betaald ; integen- ^ deel is het nederlandsch gouvernement wel verpligt geworden , la- 236 ter nog verscheidene tonnen gouds uit te geven , om de eer van de vlag op te houden. Er behoort waarljjk veel kennis van land en volk toe , om nooit politieke fouten te maken in onze betrekkingen met onafhankel^ke of leenpligtige indische vorsten ; want hetgeen by den een onont- beerljjk is , moet bij den ander zorgvuldig worden vermeden ; het- geen met goed gevolg op het volk A kan worden toegepast , is bg B in het geheel niet aan te wenden ; wat vorst A begrgpt en aan- neemt , zal vorst B voor een beleediging aanzien en nooit verdragen. Dit naauwkeurig in het oog te houden , is de taak der regering ; en het is somwglen voor een gewoon soldatenverstand onbegrgpelyk ^ dat men zoo vaak aan hetzelfde euvel mank gaat. Geeft men zich , bjj eenig geschil , al rekenschap van hetgeen men eigenlijk verlangt en hoever men gaan wil , en ontbreekt het aan kennis van land en volk, — onmogeljjk zal de magt kunnen be- paald worden die noodig is om het geschil te beslechten. Maar al stelde men ook in den regel te veel strydkrachten beschikbaar, dit zal het gebrek aan kennis niet vergoeden ; die maatregel zou, by een tasten in den blinde , den aanvoerder slechts meer zorgen op den hals halen en zijne verantwoordelykheid vergrooten. Zagen wij voor eenige jaren niet een groote expeditionaire magt ageren in een land, waarvan niet eens de juiste ligging der hoofdplaats kon worden aangegeven, niettegenstaande wij sedert twee eeuwen met dat land in aam*aking waren, en ruim een kwart eeuw geleden de bevolking met een aanzienlyke krygsmagt tot onderwerping en er- kenning van ons oppergezag gedwongen hadden? — Zoolang het my heugt , is er zelden een behoorlijke verhouding geweest tusschen de strydmagt die uitgezonden en de taak die haar opgedragen werd- Nu eens draagt men den kommandant van een schip op , om een inlandschen vorst te tuchtigen , die diep in het binnenland , boven op een berg, of buiten bereik van het scheepsgeschut zich heeft versterkt ; dan weder wacht men een jaar , waar meti geen uur moest dralen ; soms zendt men een kompagnie uit , waar een batail- lon naauweljjks voldoende is. Hieruit volgt dat men hoogst zelden dadelijk slaagt , wel eens een gevoelige nederlaag lydt , dikwyls 237 gedeelten zgne krachten verspilt , om te eindigen met een vemieuw- de , ditmaal grootere inspaniiiiig. Dat alles is het gevolg van een kwalgk begrepen zninigheid, die voortvloeit in de eerste plaats uit gebrek aan kennis , vaak uit beginselloosheid , doorgaans uit te groote liefde voor het batig slot , en een enkele reize uit een soort van bekrompen humaniteit , om het militaire element niet te gebruiken dan in den uitersten nood. Er heerschte een buitengewone beweging onder de bataviasche be- volking. Slechts een enkel ambtenaar reed met zjjn wagen of bendy het Waterlooplein op naar het » Groote Huis ;" de meesten sloegen den weg naar de stad in. Bgpaarden en huurwagens stonden voor de officierswoningen gereed , terw^l do officieren zelven in een opgewon- den stemming in de gemeenschappel^ke voorgaler^ op en neer gin- gen. Soldatenvrouwen in »pakejan defkig" (zondagspak) , sommigen in een »badjoe kast^jn " (satgnen Meed), den sleutelbos, in een punt van den zyden zakdoek gebonden en zwierig over den schouder hangende, de doek zelf wijd uitgespreid over de borst , de pajong boven het hoofd , stapten , met de voetjes in goud gestikte muilen of eenvou- dige M^t^k's'*, maar alt^d zoo wgd mogeljjk naar buitengezet, sta- tig en snappend de sluisbrug over. Zelfs onder de zuivere inheemsche bevolking langs Molenvliet heerschte een buitengewone levendigheid ; men ondervroeg elkander met belangstelling , men zag met nieuwd- gierigheid uit naar den kant der stad. Van menige viUa was de ne- derlandsche vlag uitgestoken , en zelfs de blanke dames , gewoonlijk op dit uur nog onzigtbaar , hielden zich in de voorgaler J op , en schenen met ongeduld zich op de een of andere buitengewone ge- beurtenis voor te bereiden. Een dier schoone dagen was aangebroken , waarop de verdiensten van den krggsman door iedereen begrepen en erkend , waarop de sol- daat door 4^n uur van algemeene geestdriffc beloond wordt voor lang- durige opoffering en zelfverloochening ; een dier dagen waarop elk burger het schoone , het verhevene van den soldatenstand gevoelt en het hem berouwt zelf geen soldaat te zgn ; een dier onvergetelgke 238 dagen , wier hermnering den braven militair tot troost is bij de ont- beringen die hem wachten , of op den ouden dag , als hy — zonder zonder vrouw of kroost — all^^n op de laatste aflossing zit te wach- ten ; een dier weinige dagen , waarop het den ruwen kr^gsman , juist in het hoogste genot der zegepraal , ondoenlgk is om- z^'ne aandoe- ning meester te bljj yen , en h^ een traan wgdt aan den makker , die op het slagveld of in het hospitaal a.chterbleef. Men moet ondervonden hebben wat het is , afscheid van het leven te nemen , den dood koelbloedig te gemoet te gaan , uwe makkers regts en links in het stof te zien bgten , de naauwste banden met ge- weldte zien losscheuren , geen oogenblik tjd te hebben om aanuw gevoel lucht te geven , maar met de hardvochtigheid van den scherp- regter voort te gaan , altijd door te gaan tot dat uwe taak is vol- bragt , — om ten voile het genot van het leven te beseffen. Dan wekt het feestgewaad , waarin de stad uwer inwoning zich doscht , een onuitsprekelijke blijdschap in uw gemoed ; dan versnelt uwe adem- haling , als gjj overal de vlag ziet waaijen waarvoor g jj hebt gestre- den ; dan overstelpen u vreemde aandoeningen als gg het gewuifen gewoel der menigte , u ter eere , op de ontschepingsplaats bemerkt ; dan gevoelt gg een koude rilling door uwe leden gaan , als duizend krachtige stemmen zich geljjktydig verheffen om u welkom toe te roe-, pen. En de ongevoeligste snorrebaard , die spotte bjj het vertrek , die nimmer een blijk van weekhartigheid gaf, kan dan zgn tranenniet meer bedwingen ! Een bonte menigte verdrong zich in de breede straten van oud Ba- tavia , om de dappere troepen van nabg te zien. Waar het hoofd der kolonne onder tromgeluid of hoomgeschal naderde , plaatste de chi- nesche handwerksman zich , met z^n gereedschap in de liand , aan de huifldeur , en gaf — ten teeken van eerbied — met een kleinen stoot de vr^heid aan zijn haarstaart , die om de kruin van het hoofd opgerold lag ; de Maleijer ligtte , niet minder eerbiedig , zgn toppi (hoed) van het hoofd , en zelfs de Arabier durfde niet na te laten voor elk peloton een buiging te -maken. W^l waren de gelederen gedund , wM droegen de gelaatstrekken van menigen krgger de sporen van vermoeijenis , maar kr|jgshaftig 239 en indrukwekkend was hon voorkomen in hooge mate , en in het oog vallend de flinke gang , de vrge blik der javaansche soldaten die hmme eigenwaarde hadden leeren kennen. Vrienden .en kennissen kwamen tusschen de gelederen om een hand te dmkken , eenige woorden te wisselen en plaats te maken voor an- deren. Waar een troep Europeanen bij elkaar etond , ging op nieuw een gejuich op , dat in alle rigtingen zyn echo vond by de menigte. Opgevouwen vlaggen , uit de ramen stekende , werden ontrold op het oogenblik dat de koloime voorbg marcheerde , en strooiden een regen van bloemen op de hoofden der soldaten. Vemieuwd hoera! Jonge moeders lieten door liefballige kinderen ruikers aan de officieren aan- bieden , en uit iederen wagen , uit elke woning wierpen de dames hare bloemruikers tusschen de gelederen. In de dame , die op gindsch balkon staat , herkennen de A&ikanen de echtgenoot van hunnen kapitein. Het geschreeuw is oorverdoo- vend. Onverhoeds vatten twee a drie der grootste reuzen hun ))va- dertje" aan , ligten hem op , z66 hoog,, dat h^ zjjn yrouw de hand kan geyen. Die handeling is ruw , al te gemeenzaam zelfs , maar zjj wordt niet kwal^k genomen. De sta&iuziek wacht halfweg het kampement de kolonne op , plaats zich aan haar hoofd en heft dadelgk aan. Ter hoogte der Harmonie staat een bleek ofQcier , met den arm in een zwarten band. Beeds op een afstand herkennen hem de sol- daten. Ditmaal stggt er uit de gelederen een doordnngend hoera op. ))Leve kapitein Eobert !" klinkt het. De Javanen der tweede kompagnie schreeuwen het hardst. Kapitein Eobert vergeet zgne zwakte , zyn arm , z^n dokter , al- les ! HJ loopt de kolonne tegemoet , wordt hartelgk welkom gehee- ten door zjjn chef , trekt z^n sabel , en plaatst zich aan het hoofd zgner kompagnie. En terwgl de geestdrift en het onstuimig.gevoel , door zjjn on- verwachten terugkeer in de gelederen veroorzaakt, overgaat op de menigte die er ooggetuige van is , brengt Eobert met zjjn sabel een sierl^ken groet aan een paar dames , die met tranen van aandoe- ning in de oogen dat tooneel op eenigen afstand hebben aanschouwd. XX. Een zwarie wotk , die voorbijirekt. Nimmer te voren mogten wel zooveel rgtuigen tegel^k aan de hekdeur van het kazeme-kampement gestaan hebben als dien dag. Toen de afslag was geslagen, bejverden vrienden en kennissen zich om het zecrst den officieren een paar dagen gastvrjjheid aan te bieden en over te halen dadelgk in hunne wagens te stappen; en terwjjl ieder zijn weg ging , en ik het rfltuig opzocht , waai^in Pie- nema met de dames mg reeds wachtte , hield de kommandant der Afdeeling mg staande en zeide : ))Als de wandeling u niet te veel heeft vermoeid, verwacht ik u morgen vroeg om half-zeven, om mij naar de parade te vergezel- len." 's Anderendaags was ik op het bepaalde uur present en reed met den kolonel naar het paradeplein bjj de gevangenis , waarvan de troepen reeds drie zgden hadden ingenomen , terwgl aan de vierde zjde een hoop aarde lag, die weldra met het bloed van een ter dood veroordeelde zou gedrenkt worden. Arend , kanonnier le Masse , een onberispel^'k soldaat had in drift de hand opgeheven tegen zgn superieur. Het Yonnis van den krygsraad , waarb^* hg tot den dood met den kogel was veroordeeld, werd heden ten uitvoer gebragt. Stil en onbewegelfjk stonden daar diezelfde soldaten, die gisteren zoo luidruchtig feest vierden ; innerlgk ontroerd en bewogen stonden daar de mannen , die uren lang 's vjjands vuur met woeker hadden 244 betaAld , en thans huiverden op bet denkbeeld van een enkel schot te moetendoen. Maar dat schot joeg een kogel door het hart eens makkers ! Bestond er dan geen medel^den? Eon de zegepraal van gisteren, die algemeene hulde aan het goede gedrag van zoovelen , niet tot vergeving stemmen voor het vergrgp van een enkele? — Neen , de krijgswet was onverbiddelgk ; die strafoefening zou voor eeuwig een somber waas werpen op de herinnering aan dien bl^jden dag. De inspectie langs de geledefen is afgeloopen. Op het slaan der kick wordt de veroordeelde uit de gevangenis gevoerd. De muziek, gisteren zoo opwekkend , zoo vol vuur, klinkt heden zwaarmoedig dof. Op last van den kolonel, heb ik den kommandant van het vuur- peloton nog eens herinnerd, de hanen te doen spannen , voordathg naar den zandhoop marcheert. Eg ziet er even ontdaan uit als de soldaten onder zgne orders. Arend staat voor den zandhoop; terwgl het vonnis wordt voorge- lezen, komt de chef van den generalen staf op het parade-plein. De veroordeelde knielt , om zich de oogen te laten bHnddoeken. Ik wenk het vuurpeloton om te naderen. Op zes passen afstandhoudt het halt en maakt vaardig; twee hanen tikken. 0! dat geluid doet pgn! het moot den geknielde door de ziel snjjden. De kolonel werpt een bestraffenden blik op de onachtzamen die, door het hoofd te verhezen, een wreedheid begingen. Waarom bl^fb de kolonel nog staan , nadat de auditeur-militair en de provoostgeweldige zich reeds teruggetrokken hebben? Waar- om den doodstrgd nog verlengd? Daar treedt de chef van den generalen staf dp ons toe , haalt een papier uit de borst en roept overluid: »Gratie I de (Jouvemeur-Generaal verleent gratie !" Een ligfce beweging in de gelederen getuigt van de blgdschap der manschappen. Alleen de veroordeelde blgffc onbewegel^k geknield. De chef van den staf gelast , hem den blinddoek af te doen en op te rigten ; h^j spreekt hem toe en zegt : »dat de Gouvemeur- Generaal van het regt 6m gratie te verleenen , hem door den Eo-^ ning geschonken , gebruik maakt ; dat hg , om der wHle der sol- n. 44 daten die zich op het oorlogsveld dapper kweten, ^or een ei^ele maal een overtreding met zachtheid zal straffen , enz. Gode zg dank ! het bloed von den kameraad zel niet vlo^en ; de sombere wolk is door een tooverslag weggevaagd. De ^everen worden in de ruat gezet , de begenadigde , ondersteund door een paar man , naar de g^vangenis teruggebragt. »Leve de KoningI leve de Grouvemeur-Generaal 1 hoera!" klinkt het plotseling uit aller mond , want er was beboefte , om ook sleohts door een enkelen schreeuw, aan het opgekropt gemoed huht tege- ven. Nu eerst komt Arend tot bewustzgn ; hi] staat stil , ziet am zich been en barst in tranen los. Ik heb den kolonel naar huis begeleid en wil afscheid nemen. »Gra een oogenblik zitten , mjnheer Eobert ! w|j moeten nog wat verhandelen. »Grij weet — ging hjj voort — dat ik onlangs het ongelukhad, mijn adjudant te verliezen. Nu heb ik hier ewi hoop brieven van officieren uit alle hoeken van den arehipel ; en hier nog een l^jstje van een menigte anderen , die in persoon gekomen zgn om zich aan te bevelen. Ik heb echter de gewoonte om la^n adjudant zelf te kiezen , en ik kies nooit iemand die zich zelf aanbiedt voor een be- trekking van vertrouwen. Mjn oog is op u gevallen ^ en de gene- raal , aan wien ik dit mededeelde , keurt mijne keus goed. Het hasgt dus alleen maar van u af , of ik al dan niet het geniMigen zalheb- ben u als mgn adjudant voor te dragen." Het zal wel onnoodig z^n te zeggen , dat ik mg geeii oogenblik bedacht om die betrekking aan te nemen. Nadat ik mijn koloael voor de vereerende onderscheiding harteljjk had bedankt , spoedde ik my naar Pienema's woning , om de bljjde tiding aan mgne vrien- den mede te deelen. XXL Vrcuj|dcrijk en de Vreugderijkers. Aan den kant van het Waterlooplein die tegenhet »GroateHuis" ziet , regts van den breeden weg naar het Koiiingsplein , E{tond in- dertijd een groot houten huis , met pannen gedekt , dat 6en reeks van jaren door de eerste militaire autoriteit in de afdeeling bewoond, maar sedert eenigen tijd a%ekeurd was^ Ruime voor- en achter- binnen- en buitengalergen , een achttal kamers , ean groot erf met vmchtboomen , dat zich tot aan de snelstroom^ade Tjiliwong uitstrek- te , een stal voor acM paarden , een breed koetakuis en een naenig- te bggeboawen , ziedaar ten naast^ibg de wooing , die voor hare be- stemming ongeachikt was geworden en eerlaog zou worden gesloopt. Daar het -garnizoen in de laatste jaren grooter geworden en er geen nieuwe huizen bggebouwd werden , was de behoefte aan offi- cierswoningen zeer toegen<»nen. Dat gebrek aan huizen was een regtmatige grief van de officieren tegen het gouvernement , een bron van onuitputtelgk pmttelen. Voor ambtenaren , die even als w{j , maar ook niets meer aanspraak op vrge woning hadden , werd wel gezorgd ; maar de of&cieren ))die geen memories of nota's inzenden , die zich wel behelpen kunnen , 200 't heet , die aan gehoorzamen gewoon zgn , en niet dan in den uitersten nood met reclames of bezwaren voor den dag komen ," wer- den maar als schapen hj} elkaar gestopt of konden voor vgf-en-der- tig gulden indemnisatie heinde en ver een dak zoeken. Dat was wel erg ; op dat belangrj^ punt heerschte er bg het bestuur een groote 244 onyerschilligheid ; en de legerkommandant sprong niet aJtjjd naar den eisch in de bres voor de belangen zjjner ondergeschikten. Op zgn best werden toenmaals de afgekeurde woningen vemieuwd ; hetr duurde althans ontzettend lang. Ik weet niet hoeveel forma- liteiten er al in acht genomen moesten worden , hoeveel departe- menten van het »Groote Huis" er wel in betrokken en er overge- hoord waren , voordat er iets tot stand kon komen ; want niet aan de genie , zoo als men redel^kerwgs zou veronderstellen , maar aan den chef van den Waterstaat, aan een civiel ambtenaar was het onderhouden van het mOitair kampement opgedragen. (Als men echter in aanmerking neemt , dat de genie belast is met het topo- grafisch bmreau , dat geloof ik b^ den gene ralen staf behoort , en dat de generale staf de dienst vervult van het militair departement, dan is het nog zoo heel vreemd niet). Dat de man , die het toe- zigt had over de bruggen en wegen van geheel Java , — d. i. die ze elk jaar door de bandjer*s (overstroomingen) zag vemielen en weder moest herstellen , — weinig tjjd en lust had om zich meer dan volstrekt noodig was met het kampement te Weltevreden inte laten , was wel te begrgpen. En kwam h|j er eindelijk toe , dan dwaalden zjjne projecten en begrootingen van Pontius naar Pilatus , van bureau naar bureau , om goedgekeurd en beknibbeld te wor- den ; dan had er uitbesteding plaats , die ook we^r goedgekeurd moest worden ; en eindelgk kwam het tot de uitvoering , die uit- hoofde der tallooze bedriegerijen der chinesche aannemers en de daardoor noodzakelijke naauwkeurige contrdle , tot in het oneindige duurde. Ditmaal kwam die laauwe , langzame manier van handelen mg zeer te stade , want de bedoelde , voor een kolonel onbewoonbare kolonels-woning was voor mij nog zeer bewoonbaar. Daar er voor het oogenblik niets anders open was en ik later toch een gehuwde- kapiteinswoning (zooals men ze noemde) zou moeten betrekken ; daar de kolonel my buitendien in zjne nabgheid wilde houden , kreeg ik zonder moeite z|jne toestemming, om voorloopig mgn bivak in de afgekeurde woning op te slaan. Bivak ? ja waarljjk , veel beter was het niet. Er heerschte een 245 patriarchale , bgna inlandsche eenvoud. In de voorgalerij stond niets , in de binnengalerg een tafel met eenige gewone en een paar lui- jerstoelen ; en in piaats van kanap^'s , twee bamboe bali-bali's met een matje en een kapokkussen versierd. In het vertrek , door mij tot slaapsalet nitgekozen , stonden een kast en eenige kofferstellin- gen; dat was alles* Van vloermatten of gordjnen was geen spra- ke. Het servies tot den hoogsten graad van eenvoudigheid terug- gebragt, prgkte op een bamboestelling. Moet ik de waarheid zeg- gen — mgn bedienden waren oneindig beter ingerigt. Maar aan genoegen, tevredenheid en vrol^kheid, ontbrak het niet in dat groote huis. Alle6n was ik er nooit , want acht dagen na mgn installatie (waarbjj een paar lieve dames tegenwoordig wa- ren) woonden er reeds een viertal vrienden bg in, een paar name- Igk die , van Bali terugkomende , geen dak in het kampement von- den, en een paar gombongsche vrienden — Tament en Spyker — die te Batavia geplaatst , in hetzelfde geval verkeerden. Hoe het huishouden marcheerde , ik weet het niet ; maar het marcheerde. Niemand , die zich iets aan de tafel liet gelegen lig- gen ; de jongens (bedienden) hadden vrij spel , als er maar gezorgd werd , dat er iets was. Gebeurde het soms dat er niets was , dan behielpen wy ons met brood , pisang en kaas ; dan was de vrolgk- heid des te grooter , en werd de pisang bezongen , en 's anderen- daags ging ieder op fourageren uit , zoodat er altgd een zekere over- vloed op volgde. Muziek en zang klonken bijzonder goed in dat afgekeurde huis. Een der huisgenooten had er een piano ingebragt ; bij die gelegen- heid was de luidruchtigheid zoo groot , dat een patrouille van de hoofdwacht — die juist voorbijging — kwam vragen of er ook hulp noodig was ; een piano van honderdtwintig gulden , een prachtstuk dug. Wei is waar gaven eenige touches geen geluid , maar daar het instrument meestal door een ander geaccompagneerd werd , hin- derde dit weinig. Voel klank was er ook niet in , maar ddaraan ^erd weinig gehecht ; in onze ooren klonk het altijd goed , en onze lostige stemmen klonken des te beter , des te helderder ; z(56 goed zelfs dat zg we§rklank vonden bg de buren , die dat afgekeurde 246 huis nog in de laatste dagen zgns levens den naam van Vreugderijk gaven. Vreugdergk werd het rendez-vous van al wat vrolijk was , vaai ieder die behoefte had aan opwekking. In Vreugderijk ging het altijd lustig , soma wild , nimmer ongemanierd toe! Lachte of zong men er eens wat Itdd , gg kunt er zeker van zijn , dat de vrolQk- heid uit edeler bron ontsproot dan uit de roode kisten met het be- schavingsmerk A. H. V. ; want scherts en geest behoorden te Vreug- derijk te huis , waren er aanstekelgk en op ieder uur welkom. Behalve de vaste bewoners van Vreugdergk , logeerden er door- gaans nog drie a vier doortrekkende oflScieren , geestverwanten na- tuurl^k. De bezigheden en dienstverrigtingen van zoovele personen liepen uit den aard der zaak zeer uit een , en daardoor Terviel van zelf de verdeeling van den dag. Op de heetste middaguren zag men voor Vreugderjjk nog wagens en bendy 's oprijden ; men kon er ze- ker van zijn op elk uur van den dag minstens een paar vrienden ))bg de hand" te vinden. 