Bijdragen tot de taal-, land- en volkenkunde
Hiermede komt men aan het tweede tijdvak, een overgangs- tijdperk, dat zich kenmerkt door: le de aanwezigheid eens pachters, op wien nagenoeg alle macht van de kongsi Thai Kong werd overgedragen. 2e den invloed van het Europeesche bestuur op de mijnont- ginningen, echter beperkt tot het meest noodzakelijke, en 8° de erkenning van het recht der Dajaks op de door hen ontgonnen gronden en daarmede gepaard gaande beperking van _ het ontginningsrecht der Chineezen op de goudhoudende grouden. Na het einde der groote expeditie van 1854 werden de kongsi's in de afdeeling Montrado opgeheven. Daar Thai Kong, waartoe ook Lara moet worden gerekend, de meest schuldige was, werden hare kongsimijnen door het Gouvernement verbeurd verklaard en in par- ticuliere mijnen of khak-theo’s geconverteerd. Tegen uitkeering aan den Sultan van Sambas eener schadeloos- stelling nam het Gouvernement zijn recht op het heffen van be- lasting op de Chineesche mijnen over. Bij publicatie van den luitenant-kolonel Andresen, waarnemend Resident der Westerafdee- ling van Borneo, dd. Pontianak 15 Januari 1855, werd daarop een pacht op de winstgevende goudmijnen in de assistent-residentie Montrado ingevoerd. Bij art. 10 dier publicatie werd bepaald, dat de pachter de verbeurdverklaarde kongsimijnen voor eigen rekening kon laten bewerken; en wijders bij de artt. 2 en 3 voorgeschreven, dat geen Chinees een mijn zoude mogen openen dan na daarvan, met opgave van het aantal te bezigen mijnwerkers, aangifte aan den pachter gedaan en van hem een schriftelijke vergunning bekomen te hebben. Dit laatste gold ook van de in werking zijnde mijnen, onder bedreiging dat zij, bij niet-opvolging, door den pachter genaast IN DE CHINEESCHE DISTRICTEN. 253 en aan anderen ter bewerking konden afgestaan worden '. Omtrent de hoegrootheid van de pacht, door de mijnwerkers te voldoen, was voorgeschreven, dat zij afhankelijk was van de opbrengst der mijn 2 en vastgesteld werd door den pachter, hebbende deze laatste bij wanbetaling het recht bij de eerstvolgende goudlichting tegenwoordig te zijn *. Deze bepalingen, vooral die van art. 10, moesten wegens hunne groote overeenkomst met het gewoonte- recht tijdens de kongsi Thai Kong, noodzakelijk den indruk maken, dat de pachter in de plaats van die kongsi was getreden. Wel kwamen in de publicatie enkele beperkende bepalingen voor, maar deze waren van weinig of geene beteekenis, want alle contrôle van het Europeesche bestuur op de meestal afgelegen mijnen werd ten eenenmale gemist of overgelaten aan den pachter; en het wan- trouwen, aan het Chineesche karakter eigen, dat alle vreemde inmenging in zaken verafschuwt, deed het overige. De pachter van zijnen kant trachtte evenzeer alle tusschenkomst van het bestuur te voorkomen, dan wel daarvan partij te trekken indien zijn belang dat medebracht. Hij was dus — het kon niet anders — in de oogen der Chineesche mijnbouwende bevolking de persoon, door het Gouvernement bekleed met het gezag, de rechten en bevoegdheden der vroeger zoo machtige kongsi. Aan dit begrip hecht men heden ten dage misschien niet zoo sterk meer als eertijds, wegens den toenemenden invloed van het Gouvernement, maar een feit is het o. a. dat tegenwoordig nog aan vele mijnwerkers door den pachter wordt toegestaan slechts f 0.50 of f 0.75 per maand te betalen, juist als onder Thai Kong, en dat de vrijstelling van het keukenpersoneel van de betaling der pacht nog plaats heeft. Daar nu de pachters in den regel tot de zeer gegoede personen behoorden en zij bij de meeste mijnen financieel geinteresseerd waren, traden zij of hunne naaste familiebetrekkingen (erfgenamen) steeds als zoodanig, of als borgen op, terwijl andere gegadigden, uit vrees voor tegenwerking of bemoeilijking zich van de pacht onthielden. Deze omstandigheid droeg veel bi tot drukking van de mijn- pacht, welker opbrengst toch reeds langzamerhand verminderde zoowel wegens den achteruitgang van den mijnbouw als wegens de 1 Vergelijk art. 12. 2 Vergelijk art. 18. 3 Vergelijk art. 19. 954 BIJDRAGEN TOT DE KENNIS VAN HET GRONDBEZIT ontwouding van het omliggende terrein , waardoor de productiekosten , zooals boven aangetoond, tot een minimum werden teruggebracht. Tegenwoordig moet het recht der Chineezen op de mijngronden en de exploitatie daarvan berusten op bovenaangehaald Stbl. 1862 n° 184. Ware daaraan altijd streng de hand gehouden, zoo zoude bijna geen quaestie van het gewoonterecht, zooals zich dat heeft bewaard, meer kunnen zijn; maar dat is niet het geval geweest, zoodat de verschillende gewoonten omtrent het aanleggen en exploi- teeren van mijnen door de Chineezen zijn bestendigd. Ken der oorzaken daarvan moet m.i. gezocht worden in de bepalingen van dat Staatsbladnummer zelf, die niet overal even duidelijk, en in andere opzichten onvolledig zijn. De bemoeienis van het Europeesche bestuur bij het openen van mijnen wordt om- schreven in art. 7 van genoemde verordening. Dit art. wordt echter zóó opgevat dat onder #mijuens slechts worden verstaan ontginningen, welke door meer dan één persoon worden bewerkt, zoodat alleen werkende personen, zonder tusschenkomst van het bestuur, hunne goudgraverijen kunnen openen, mits zich houdende aan de in de 38¢ alinea van dat artikel voorkomende beperkende bepalingen, en tevens de belasting aan den pachter betalende. Deze onderscheiding heeft echter hoegenaamd geen nut. Vele mijnontginningen, door meerdere personen bewerkt, verloopen, om later in handen te komen van alleen werkende personen, terwijl exploitatiën van deze laatsten, bij groote produktiviteit, met toe- stemming van den eersten ontginner, In vereenigingen van meerdere mijnwerkers wordt geconverteerd, zooals de mijn Thai-nam-kong-poi bij Salinsé, of de eerste ontginner eenige koeli’s in dienst neemt, werkende op vast loon of op aandeelen, zooals in de Oloengmijn te Sikarim. ! Wegens de meestal ver afgelegen ligging der mijnen komt dit alles hoogst zelden ter kennis van het bestuur. Het komt mij daarom wenschelijk voor de onderscheiding tusschen mijnen en alleen werkende personen te doen vervallen en voorde in gebraik- neming van gronden voor mijnbouw de vergunning van het bestuur als vereischte te stellen. In diezelfde alinea 3 van art. 7 wordt gesproken van „grenzen der grondeny, aan vereenigingen of ondernemers tot ontginning 1 Dikwijls ook zijn het voorloopige onderzoekingen van den grond, om zich te overtuigen of hij goudhoudend is, maar waarvoor geen vergunning vereischt wordt. Beantwoordt die grond aan den wensch, dan blijft men doorwerken zonder de vereischte vergunning te vragen. IN DE OCHINEESCHE DISTRICTEN. 255 aangewezen. In verband met het voorkomende in art. 9 zullen de aanvragers tot ontginning een opgaaf der grenzen behooren over te leggen, waarvan melding wordt gemaakt in die vergunning, die volgens de bewoordingen van art. 11 schriftelijk door het hoofd van plaatselijk bestuur wordt afgegeven. Dit laatste heeft evenwel nooit of althans hoogst zelden plaats gehad , maar geschiedde steeds door den pachter, soms nadat »mondelinge* toestemming van het plaatselijk bestuur was verkregen. Bovendien bestaan er, zooals wij gezien hebben, geen bepaalde, duidelijk aangewezen grenzen der tot ontginning bestemde gronden, zoodat die ook niet kunnen opgegeven worden. Het eenige middel om aan dezen toestand een einde te maken en daardoor den nog steeds grooten invloed des pachters te fnuiken, is m.i. om in navolging van art. 5 der boven aangehaalde publicatie, een straf te stellen op het in gebruik nemen van gronden zonder toestemming van het plaatselijke bestuur. Die strafbepaling zou toepasselijk moeten zijn zoowel op den mijnwerker als op den pachter, indien vergunningen tot mijnontginning verzocht of verleend werden buiten voorkennis van het plaatselijk bestuur. ! Verder werd bij art. 9 van Stbl. 1862 n° 134 de bepaling, voorkomende in art. 7 der publicatie, overgenomen, dat /mijnont- eginningen door Chineezen niet worden toegestaan op gronden in „de nabijheid der Dajaksche en Maleische kampongs, noch fin de „nabijheid van ladangs door Dajaks of Maleiers ontgonnen of „bewerkt. Evenmin wordt aan Dajaks of aan Maleiers toegestaan mmijnen aan te leggen in de nabijheid van Chineesche kampongs „of gronden, door Chineezen ontgonnen of bewerkt. ? Dat artikel, ware het doeltreffend en noodig, zoude in elk geval eenigszins anders moeten luiden. Daar ook de Dajaks in de t De contrôle zal echter altijd zeer moeilijk zijn wegens de verwijderde ligging der mijnen, die er niet op is verbeterd nu bij de reorganisatie, voor- komende in Stbl. 1895 n° 75, de onderafdeelingen Singkawang en Bengkajang grooter zijn geworden. 2 De aanwezigheid van Chineezen in de nabijheid van Dajaks is oneindig gunstiger dan die der Maleiers. De eersten behandelen hen meer als hun gelijken, dat van de Maleiers niet kan gezegd worden. De Chineezen drijven in de buurt van Dajaks eenigen kleinhandel en voorzien hen alzoo van hunne eerste levensbehoeften, terwijl de Maleiers hen beschouwen als wezens van lagere orde, „des gens taillables à merci”. Bovendien vermengen de Chineezen zich met de Dajaksche vrouwen, tengevolge waarvan zij als ’t ware hare geheele familie onder hun protectoraat nemen. Ook spreken nagenoeg alle Dajaks in de buurt eener Chineesche vestiging de Chineesche taal. 6e Volgr. VII. 17 256 BIJDRAGEN TOT DE KENNIS VAN HET GRONDBEZIT onderafdeeling Singkawang en Bengkajang mijnen — zooals te Padjintén en Pakén — en sawah’s bezitten , zoude de eerste alinea in den zin van de tweede moeten worden gewijzigd. Het artikel is echter m. 1. noch doeltreffend, noch noodig, en zou dus zeer ge- voegelijk kunnen vervallen. Weinige uitzonderingen daargelaten, leggen de Dajaks zich nog altijd toe op den roofbouw en verwisselen dientengevolge voortdurend van grond. Het gevolg daarvan is bijv. dat een Chineesche mijn, toegestaan op grooten afstand vau Dajaksche ladangs, het volgende jaar juist tusschen nieuw aangelegde ladangs komen te liggen. Van de Dajaksche kampongs geldt hetzelfde , hoewel het verwisselen van woning natuurlijk niet zoo dikwijls plaats heeft als dat van ladangs. ! Het artikel opgevat als een regel, waaraan zich het plaatselijk bestuur bij de afgifte van vergunningen volgens art. 7 alinea 1 moet houden, alsook de alleen werkende personen volgens art. 7 alinea 8, ligt — wat het plaatselijk bestuur betreft — al eenigs- zins opgesloten in genoemd art. 7, | Houden de alleen werkende personen zich niet aan de bepaling, dan wordt toch het plaatselijk bestuur daarin gemoeid, ten minste als partijen zich niet met elkaar en den pachter kunnen verstaan, zoodat het er buiten gehouden blijft, waartoe men te eerder overgaat wegens de afgelegenheid der mijn, en de groote kosten verbonden aan het heen en weer reizen naar den bestuurszetel, terwijl de Chineezen bovendien, zooals reeds gezegd, wars zijn van alle bestuursinmenging. Het zou dus beter zijn art. 9 te doen vervallen en art. 7 in den boven omschreven zin te wijzigen. Dat het doel met het voorgeschrevene in art. 9 ook niet bereikt wordt, blijkt uit het feit, dat soms Dajaks en Chimeezen samen goud graven of Chineezen Dajaksche koeli’s in dienst nemen. 2 1 De plaatsen waar Dajaksche kampongs gestaan hebben, worden „pantang” en mogen gedurende een zeker aantal jaren en tot zekere grenzen niet aan- geroerd worden. Ditzelfde begrip van „pantang” schijnen ook de Chineezen te hebben, bijv. ten aanzien der oostzijde van den berg Pasi bij de Thai- Phak-kwoeng d. i. den tempel te Koelor. 2 Deze koeli’s zijn goedkooper en werken nagenoeg even hard als Chineezen; een Chineesche koeli ontvangt per dag f 0.75 à f 0.80 - kost en meestal vrije woning; een Dajaksche koeli f 0.50 + kost en zonder vrije woning. De heer R. Juiddelow „manager of the Sambas exploration Compy limt” te Boedok, werkt bij voorkeur met Dajaks. Voor het maken van tunnels en schachten kon hij, op zekere diepte gekomen, zelfs geen Chinees meer be- komen. Ditzelfde was ook wel eerst het geval met de Dajaks, maar met een weinig zachten dwang lieten zij zich toch bewegen door te werken, vooral nadat zij van het Europeesche mijnpersoneel gezien hadden, dat daaraan hoegenaamd geene gevaren van welken aard ook waren verbonden. IN DE CHINEESCHE DISTRICTEN. 257- Waarom wel voor Chineezen en uiet voor Maleiers de beperkende bepalingen ten opzichte der Dajaksche ladangs en kampongs bestaan , is niet te motiveeren. Die beperkingen zouden eerder voor Maleiers dan voor Chineezen moeten gelden, daar deze laatste de Dajaks meer als hun gelijken behandelen dan de eerste, die hen als onrein verafschnwen. Eindelijk spreekt art. 5 van de belasting, niet verschuldigd in geval de werkzaamheden worden gestaakt wegens rampen van hooger hand, mits van die staking door belanghebbende wordt kennis ge- geven enz. Deze staking wordt echter nooit aan het Europeesche bestuur gerapporteerd omdat men, gewoonlijk totaal geruïneerd, eeùvoudig het land verlaat, om elders iets anders te beginnen. Van de her- vatting der werkzaamheden ontvangt slechts de pachter, of zijn in de nabijheid wonende handlanger of zetbaas eenig bericht. Beide, zoowel de staking als de hervatting, zijn dus precies hetzelfde ge- bleven als gebruikelijk tijdens het Thai Kong bestuur. Deze tijdelijke stakingen komen dikwijls voor in mijnen, die afhankelijk zijn van den regen, wegens onvoldoende capaciteit van het waterreservoir, bijv. in het lothaischap Koelor en de thans verlaten mijnen aan den ouden grooten weg van Singkawang over Lohowang naar Montrado. De mijnwerkers besteden dan een gedeelte van het jaar aan den mijnbouw, het andere gedeelte aan de cultuur van rijst of andere voedingsgewassen. | Hierboven werd, bij het bespreken van het tweede tijdperk , aan het slot daarvan gezegd, dat de pachter, hetzij als zoodanig , of als borg, bij de meeste mijnen financieel geinteresseerd was. Die toestand bestaat tegenwoordig nog. Door het verstrekken, ge- woonlijk van geldelijke voorschotten, heeft de pachter een over- wegenden invloed op de mijnontginningen verkregen, zooals bijv. gebleken is bij den overleden lothai van Sampasa. Ongetwijfeld heeft dit bij den tegenwoordigen stand van den mijnbouw zijn nut, daar juist door die inmenging des pachters vele mijnen in staat gesteld worden door te werken, hetgeen anders onmogelijk zoude zijn en dus eeu zeer nadeeligen invloed op de pacht zoude hebben. Te ontkennen is het echter niet, dat deze omstandigheid tevens bijdraagt dat vele liefhebbers voor de mijnpacht zich bij de ver- pachting van mededinging onthouden. Nu is wel bij art. 13, op 258 BIJDRAGEN TOT DE KENNIS VAN HET GRONDBEZIT straffe van geldboete, alle inmenging der pachters in mijnexploi- tatien verboden, maar dergelijke handelingen komen nimmer ter kennis van het Bestuur, om reden partijen bij de niet-openbaarmaking daarvan belang hebben en het bewijs voor die inmenging slechts uit de door hen aangehouden boeken kan geleverd worden. Omtrent het ontginningsrecht der Chineesche landbouwers, zooals dat algemeen wordt erkend, kan het navolgende worden medegedeeld. Ook dit gewoonterecht werd vroeger beheerscht door hetgeen dienaangaande in den kongsitijd bestond. Dezelfde voorwaarden, waarop aan Chineezen gronden voor den mijnbouw werden afgestaan, golden ook voor den landbouw, mits de verschuldigde belasting aan grondhuur betaald werd. Daar de foei's of kongsi’s zuivere mijnwerkers-vereenigingen waren, hielden slechts weinige personen zich met landbouw bezig en niet meer dan noodig was om in de behoeften der mijnbouwende bevolking te voorzien, voorzoover zulks niet voldoende door den handel geschiedde. Bij voorkeur legde men zich toe op de rijstcultuur, zoowel op droge (ladangs) als op natte gronden (sawahs). Zonder zich veel te bekreunen om de rechten der Dajaks, wien feitelijk alle gronden in de drie onderafdeelingen behooren, werden, na bekomen ver- gunning der kongsi, tot dat einde vele djermai’s en rawahs in sawahs herschapen, terwijl de zware boschgronden slechts aan den ladangbouw werden dienstbaar gemaakt. Uitgezonderd op deze laatste, welke, zoodra zij verlaten werden, terstond met de daarop geplante vruchtboomen aan de kongsi vervielen, oefende iedere Chineesche landbouwer op den door hem geocuupeerden grond zulk een vast recht uit, dat die grond zonder de minste bemoeienis van het kongsibestuur kon worden verkocht, geruild, weggeschonken, verhuurd of geërfd; maar ook dit recht was onder de kongsi zeer onzeker. Na de invoering van het Europeesch bestuur in 1854 heeft het echter meer stabiliteit gekregen, vooral toen de mijnbouw, wanraan vroeger alles werd dienstbaar gemaakt, langzaam maar zaker achteruitging en de landbouw meer en meer het hoofdbedrijf der bevolking werd. Dat gewoonterecht op de landbouwgronden bestaat tegenwoordig nog, met dit onderscheid, dat onder den invioed van het Europeesche IN DE CHINEESCHE DISTRICTEN. 259 bestuur de rechten van anderen, vooral der Dajaks, meer en beter geéerbiedigd worden. Wil een Chinees een nieuw stuk grond ontginnen of zijn tegen- woordig terrein uitbreiden, dan koopt of huurt hij het gewenschte land. Wordt dit door geen bepaald persoon gebruikt, zooals de verlaten Dajaksche ladangs (djermai’s) , die bij den in zwang zijnden roofbouw eerst na eenige jaren weer bebouwd kunnen worden, zoo bespreekt de Chinees dit òf eerst met den vroegeren occupant, òf wel hij begint terstond zijne voorbereidende werkzaamheden. Tegen deze voorgenomen ontginning komen nu òf de Dajaks in verzet, als zij nl. die gronden niet willen afstaan, of zij doen afstand van hunne rechten tegen een bepaalde schadeloosstelling. Dit laatste heeft meestal plaats met gronden geschikt voor sawah’s; na afkoop gaan die rechten geheel op den kooper over. Wil een Chinees een ladang aanleggen op gronden aan Dajaks toebehoorende, zoo kan hij aan zijn plan gevolg geven door een soort huur te betalen, op te brengen in natura. Dikwijls echter worden gronden door Chineezen ontgonnen zonder de minste tegenwerking van, of schadeloosstelling aan de Dajaks. Dat geschiedt meestal in de onderafdeeling Singkawang , of met terreinen langs de groote wegen, daar de Dajaks voor hun roofbouw de voorkeur geven aan berghellingen of afgelegen streken. Het schijnt dat in de onderafdeelingen Montrado en Bengkajang voor de ontginning van sawahs en ladangs, evenmin als voor den aanleg van peper-, gambir- of andere tuinen, vergunning van het bestuur gevraagd wordt. ! In de onderafdeeling Singkawang is 1 Dit is vermoedelijk hieraan toe te schrijven, dat in die onderafdeelingen ruimschoots gronden aanwezig zijn, terwijl het aantal Chineezen betrekkelijk gering is. De sterkte der Chineesche bevolking in de geheele afdeeling bedroeg in 1892, zijnde de laatste, waarover mij gegevens ten dienste staan,  een vergelijkend overzicht geven van de sterkte der geheele bevolking en hare bestanddeelen: Onderafdeeling. Chineezen. Kling’s. Dajaks. Maleiers. Boegineezen. Toraat. Singkawang . 5096 100 955 2858 85 9094 Montrado . . 4740 8 3508 34 1 8286 Bengkajang . 3280 1 6457 366 — 1004 Afdeeling . . 18066 104 10920 3258 86 27484 262 BIJDRAGEN TOT DE KENNIS VAN HET GRONDBEZIT ENZ. Zoolang men de leiding onderhoudt en zorgt daardoor geene schade aan anderen te veroorzaken, kan, zelfs na overdracht van het ontginningsrecht op den grond, tot de besproeiing waarvan zij moet dienen, daarmede gehandeld worden naar ver- kiezing, even als hierboven is beschreven ten aanzien der water- leidingen ten behoeve van mijnontginningen. Weltevreden, October 1899. verloop niet meer werd gebruikt en dus geheel was verstopt en dichtgegroeid -- wederom geopend, waardoor + 50 bouws sawah weder konden worden geïrrigeerd. BIJDRAGEN TOT DE SPRAAKKUNST VAN HET OUDJAVAANSCH. Prof. Dr. H. KERN. Alphabet. Het Oudjavaansche schrift, waarvan ’t hedendaagsche Javaansch- Balineesche rechtstreeks afstamt, is eene Indische schriftsoort. Het volledige Indische alphabet bestaat uit de volgende klanken, uit- gedrukt in Latijnsche karakters en, behoudens een paar onbedui- dende afwijkingen, volgens het meest gebruikelijke stelsel van transcriptie. ! Klinkers. a â i î u û r f | Î e ai o au Medeklinkers. Gutturalen ka kha ga gha na Palatalen ca cha ja jha ha Lingualen ta tha da dha na Dentalen ta tha da dha na Labialen pa pha pa bha ma Halfklinkers ya Ta la wa Sisklanken ca sa sa ha Anuswara: m Wisarga: h Anunfsika: wy Enkele van deze klanken zijn er tot nog toe niet in Oud- javaansche stukken aangetroffen, nl. du, tha en dha; deze zijn vervangen door o, ta en da. Daarentegen bezit het Oudjavaansch twee klinkers die het Sanskrit niet kent, nl. de korte en de lange Pépét. Hiervoor hestaan wel klinkerteekens, maar geen afzonder- lijke klinkerletters. Dientengevolge worden die twee klanken, die 1 Daar er geen Oudjavaansche druktypen zijn — welke ook volkomen over- bodig zouden wezen — bedient men zieh bij ’t drukken van teksten van de Javaansche karakters, aangevuld met enkele teekens. Aan ’t einde van dit stuk vindt de lezer een tabel van ’t alphabet in Jav. karakters. 264 BIJDRAGEN TOT DE SPRAAKKUNST VAN HET OUDJAVAANSCH. wij aanduiden door ë en 6, aan ‘t begin van een alleenstaand woord en na een klinker weêrgegeven met hé en hö. Dus hémas, goud, voor mâs, maar umah ëmâs; kéndit Émâs. Andere eigenaardigheden van ‘t Oudjavaansche schrift zullen van zelf ter sprake komen bij de behandeling van de uitspraak. Uitspraak. Van sommige letters kan men de uitspraak nauwkeurig, van andere slechts bij benadering vaststellen. Van letters die in ‘t hedendaagsch Javaansch niet anders uitgesproken worden dan in t Sanskrit, kan men verzekerd wezen dat ze in de oude taal even zoo geklonken hebben. De a had, wat de kwaliteit betreft, zonder twijfel dezelfde uit- spraak als in ‘t Sanskrit en thans nog in Tégal en eenige andere streken van Java. In ‘t algemeen kan men dus zeggen dat deze klinker zoo uitgesproken werd als in *t Sundaneesch, Maleisch, Dayaksch, Makassaarsch, enz. Wat de kwantiteit aangaat, ook hiervan mag men gerust aannemen dat de & klonk als de lange, door samentrekking van a Ja ontstane 4 der Makassaren. Gaandeweg echter is in 't Oudjavaansch het kwantitatieve verschil tusschen a en Â verminderd, zoodat men ettelijke woorden bij een en den- zelfden dichter nu eens met a, dan weêr met & geschreven vindt. Bijv. mati en m&ti, dood; matyanaen mÂtyana, (hij) doode. In gesloten lettergrepen is Â meestal door samentrekking ontstaan; dus r&h, bloei, uit ra-ah, Mal. darah, Bulusch raha (uit rahah); w&h, vloed, Sund. caah; enz. Doch ook in deze en soortgelijke gevallen vindt men bij dichters rah, wah, hetgeen, bij alle dichterlijke vrijheid, toch niet geoorloofd zou geweest zijn, indien de uitspraak niet reeds zwevende was. Eene oorspronkelijk korte a heeft de neiging om vóór eene vloeiende letter, gevolgd door een medeklinker, over te gaan in & Dus câmpaka uit Skr. oampaka; sÂâmpun; sâmbat; sâmbut; âmbëék; kâr- wa (dav. karo); mahârsi, Skr. maharsi; mahârddhika, Nkr. maharddhika; anÂntara, Skr. anantara. Ook vóór k, gevolgd door een medeklinker, vertoonen de Balineesche teksten de liefhebberij de a te verlengen; bijv. râksa voor raksa, \kan voor Aken. Dit laatste is niet in overeenstemming met de tugenwoordige Javaansche uitspraak, volgens welke réksa juist up verawakking van den klinker der eerste lettergreep instede van op verlenging wijst; het is evenzeer in strijd met de spelling BIJDRAGEN TOT DE SPRAAKKUNST VAN HET OUDJAVAANSCH. 265 raksa, rumaksa der Oorkonden, zoodat de schrijfwijze der Balineesche HSS. in dit opzicht aan bedenking onderhevig is. Wat sâmpun betreft, vindt men in de Oorkonden zoowel dit als sâmpun gespeld; ook mahârsi. Over 't algemeen kan men zeggen dat reeds in den tijd der oudste Oorkonden het gevoel voor ’t verschil in kwantiteit aan ’t afnemen was; 't meest consequent wordt de lange klinker geschre- ven in gevallen waar samentrekking heeft plaats gehad; bijv. in rama, vader, uit ra J-ama; rakarayÂn, vorst, uit rakaraya + an. In de gedichten uit de 12de en 18de eeuw is het zeer twijfelachtig of het onderscheiden der kwantiteit bij de dichters in overeenstemming was met de in hun tijd heerschende uitspraak. Als een dichter, al naarmate het hem in de maat te pas komt, durft schrijven tit (uit tu-ut) en tut, heeft de jongere uit- spraak, niet de oudere, bewijskracht. Verlengt hij in open letter- grepen eenen oorspronkelijk korten klinker, bijv. mâti naast mati, sang&ma voor sangama, en neemt hij de vrijheid om omgekeerd gami te bezigen voor gÂmî, dan mag men daaruit het gevolg trekken dat de neiging bestond eene a in open letter- grepen gerekt uit te spreken, in overeenstemming met de heden- daagsche taal. Kleine plaatselijke verschillen in de uitspraak zullen ook wel bestaan hebben. Wat van de kwantiteit der a hier opge- merkt is geworden, geldt van alle klinkers. De i werd in open lettergrepen uitgesproken als tegenwoordig ; dit eischt geen betoog. Doch ook in gesloten lettergrepen klonk ze waarschijnlijk als in ’t Maleisch, Sundaneesch, Madureesch , enz., en niet zooals thans in ‘t Javaansch. Zulks mag men met zekere waarschijnlijkheid afleiden uit de omstandigheid dat de lange { van gesloten lettergrepen van Sanskritwoorden meestal met korte 1 wordt weêrgegeven; bijv. tiksna voor tiksna; irsyâ voorîrsyâ. De ú moet geklonken hebben als in ’t Javaansch, dus zeer gesloten, althans in open lettergrepen. Dit volgt uit de afwisseling van fi. en o in sommige woorden, als krora naast krûra, wreed; en omgekeerd aguka voor agoka. De r kan alleen in Sanskritwoorden, en dan nog niet eens altijd als klinker gelden. In inheemsche woorden is het eenvoudig eene korte schrijfwijze voor ré, d. i. medeklinker r J- de Pépétklank. Dat dit zoo is, dat bijv. rnd eenvoudig rén6 uitdrukt, blijkt uit rinënö, rumènö e. dgl. Ware r hierin een klinker, dan zou het wezen inrùö, umrùö. Aangezien r in Javaansche woorden geen klinker 264 BIJDRAGEN TOT DE SPRAAKK UNST VAN HET OUDJAVAANSCH. wij aanduiden door ë en 6, aan ‘t begin van een alleenstaand woord en na een klinker weérgegeven met hé en ho. Dus hémis, goud, voor mÂs, maar umah ëmâs; kéndit ëmâs. Andere eigenaardigheden van ’t Oudjavaansche schrift zullen van zelf ter sprake komen bij de behandeling van de uitspraak. Uitspraak. Van sommige letters kan men de uitspraak nauwkeurig, van andere slechts bij benadering vaststellen. Van letters die in ‘t hedendaagsch Javaansch niet anders uitgesproken worden dan in ‘t Sanskrit, kan men verzekerd wezen dat ze in de oude taal even zoo geklonken hebben. De a had, wat de kwaliteit betreft, zonder twijfel dezelfde uit- spraak als in ‘t Sanskrit en thans nog in Tégal en eenige andere streken van Java. In ‘t algemeen kan men dus zeggen dat deze klinker zoo uitgesproken werd als in ‘t Sandaneesch, Maleisch, Dayaksch, Makassaarsch, enz. Wat de kwantiteit aangaat, ook hiervan mag men gerust aannemen dat de â klonk als de lange, door samentrekking van a — a ontstane 4 der Makassaren. Gaandeweg echter is in ‘t Oudjavaansch het kwantitatieve verschil tusschen a en Â verminderd, zoodat men ettelijke woorden bij een en den- zelfden dichter nu eens met a, dan weêr met & geschreven vindt. Bijv. mati en mati, dood; matvanaen mâtrana, (hij) doode. In gesloten lettergrepen is 4 meestal door samentrekking ontstaan: dus râh, bloei, uit ra-ah, Mal. darah, Bulasch raha ur rahah); wâh, vloed, Sund. caah: enz. Doch ook in deze en soortgelijke gevallen vindt men bi dichters rah, wah, hetgeen. bij alle dichterlijke vrijheid, toch niet geoorloofd zou geweest zijn, indien de uitspraak niet reeds zwevende was. Eene oorspronkelijk korte a heeft de neiging om vóór eene vloeiende letter. gevolgd door een medeklinker, over te gaan in & Dus câmpaka un Skr. campaka; sâmpun: sambat; sámbut; âmbëk; kar wa (Jav. karo); maharsi, Skr. maharsi; mahârddhika. Skr. maharddhika; anântara, Skr. anantara. Ook vóor k. gevolgd door een medeklinker, vertoonen de Balineesche teksten de liefhebberij de a te verlengen: bijv. râksa voor raksa, Aksa voor Aksa. Dit laatste is niet in overeenstemming met de tegenwoordige Javaansche uitspraak, volgens welke réksa juixt op verzwakking van den klinker der eerste lettergreep instede van op verlenging wijst: het is evenzeer in strijd met de spelling BIJDRAGEN TOT DE SPRAAKKUNST VAN HET OUDJAVAANSCH. 265 raksa, rumaksa der Oorkonden, zoodat de schrijfwijze der Balineesche HSS. in dit opzicht aan bedenking onderhevig is. Wat s&mpun betreft, vindt men in de Oorkonden zoowel dit als sAmpun gespeld; ook mahârsi. Over ‘t algemeen kan men zeggen dat reeds in den tijd der oudste Oorkonden het gevoel voor 't verschil in kwantiteit aan ‘t afnemen was; 't meest consequent wordt de lange klinker geschre- ven in gevallen waar samentrekking heeft plaats gehad; bijv. in rama, vader, uit ra J-ama; rakarayâu, vorst, uit rakaraya + an. In de gedichten uit de 124 en 13% eeuw is het zeer twijfelachtig of het onderscheiden der kwautiteit bij de dichters in overeenstemming was met de in hun tijd heerschende uitspraak. Als een dichter, al naarmate het hem in de maat te pas komt, durft schrijven tat (uit tu-ut) en tut, heeft de jongere uit- spraak, niet de oudere, bewijskracht. Verlengt hij in open letter- grepen eenen oorspronkelijk korten klinker, bijv. mâti naast mati, sang&ma voor sangama, en neemt hij de vrijheid om omgekeerd gami te bezigen voor gÂâmfî, dan mag men daaruit het gevolg trekken dat de neiging bestond eene a in open letter- grepen gerekt uit te spreken, in overeenstemming met de heden- daagsche taal. Kleine plaatselijke verschillen in de uitspraak zullen ook wel bestaan hebben. Wat van de kwantiteit der a hier opge- merkt is geworden, geldt van alle klinkers. De i werd in open lettergrepen uitgesproken als tegenwoordig ; dit eischt geen betoog. Doch ook in gesloten lettergrepen klonk ze waarschijnlijk als in ‘t Maleisch, Sundaneesch, Madureesch, enz., en niet zooals thans in ‘t Javaansch. Zulks mag men met zekere waarschijnlijkheid afleiden uit de omstandigheid dat de lange fÎ van gesloten lettergrepen van Sanskritwoorden meestal met korte 1 wordt weérgegeven; bijv. tiksna voor tiksna; irsyâ voor îrsyÂâ. De ü moet geklonken hebben als in ’t Javaansch, dus zeer gesloten, althans in open lettergrepen. Dit volgt uit de afwisseling van fi. en o in sommige woorden, als krora naast krûra, wreed; en omgekeerd aguka voor agoka. De r kan alleen in Sanskritwoorden, en dan uog niet eens altijd als klinker gelden. In inheemsche woorden is het eenvoudig eene korte schrijfwijze voor ré, d. i. medeklinker r + de Pépétklank. Dat dit zoo is, dat bijv. rnö eenvoudig rén6 uitdrukt, blijkt uit rinënö, ruméné e. dgl. Ware r hierin een klinker, dan zou het wezen inrhé, umrhö. Aangezien r in Javaansche woorden geen klinker 266 BIJDRAGEN TOT DE SPRAAKKUNST VAN HET OUDJAVAANSCH. is, maar een medeklinker, gevolgd door een klinker, maakt ze positie; bijv, in axa» is de eerste leitergreep lang door positie. Wanneer dus v. d. Tuuk in zijn KB.Wdb. I, 688, zegt: »r , wordt als klinker beschouwd en maakt dus in de kakawin met een voor- gaandeu medeklinker de voorgaande lettergreep niet lang; van daar de lettergreep daar verlengd, als de lettergreep lang moet zijn, bijv. pÂtrém, mâdrës, mâsrëtr, dat stemt dan overeen met de theorie der Balineezen, maar de theorie is er niet minder averechtsch om. Dat de Balineesche HSS. mâdrs e. dgl. schrijven, is waar, eu voorloopig behoeven we die spelling niet uit de tekst- uitgaven te verbannen, maar ze is in strijd met de gewoonte der Oorkonden, waarin men bijv. madrwya aantreft. Tegenover het gezag van gelijktijdige doeumenten, zooals de Oorkonden van de 9de tot de 13de eeuw, is dat der Balineezen der 19% eeuw gelijk nul. De + komt uitsluitend in Javaansche woorden voor en is dus nooit iets anders dan eene korte schrijfwijze om den medeklinkerr, gevolgd van eene lange Pépét, uit te drukken. Hoe verkeerd het is de r en van inheemsche woorden als klinkers te beschouwen , blijkt behalve uit het boven aangehaalde voorbeeld rinënö,ook uit eene spelling als warg, wët voor warég, wöróö. Van de! en j geldt hetzelfde, namelijk dat het eene schrijfwijze is om Ìë en 16 uit te drukken Het voldingend bewijs hiervoor leveren de HSS. zelven; om hélém uit te drukken schrijven ze afr ang. Natuurlijk maken Jen | d. i. 18 en lö de voorafgaande letter- greep steeds lang door positie. De Pépét leeft nog in de hedendaagsche taal, en dit, gevoegd bij 't feit dat in de HSS. tka, hlém e. dgl. geschreven wordt om de tweelettergrepige woorden téka, hélém te spellen, laat omtrent de uitspraak der & niet den minsten twijfel bestaan. Wat de uit- spraak der lange Pépét, die wij met 6 bij gebrek van beter aan- duiden, aangaat, die volgt van zelf uit het wezen der verlenging. Zonderling is dus de verklaring in *t KB. Wdb. I, 4: /uitspraak onbekend.» Ditzelfde kan men van alle letters beweren, en daarom is het een nietszeggende frase: als men weet hoe de korte klinker wordt uitgesproken, dan kent men ook de uitspraak van den overeenkomstigen langen. De hedendaagsche Javaansche Pépët, lang aangehouden, geeft de Sundaneesche lange Pépét. In “t Javaansch zelve is de klank verdwenen, om in open lettergrepen plaats te maken voor u, in geslotene voer u of o. Evenals met andere klinkers het geval is, worden de korte en de lange P&pét wel eens BIJDRAGEN TOT DE SPRAAKKUNST VAN HET OUDJAVAANSCH. 267 met elkaar verwisseld, ten minste als er een medeklinker op volgt , bijv. ahöb en ahéb, ahöm en ahém, rnéb en rnéb, ahët en ahöt; doch zelden of nooit in open lettergrepen; dus steeds rné (d.i. rénö), délö, këdö. In tegenstelling tot de boven behandelde letters, is de klank der e moeilijk met juistheid te bepalen. Het blijkt èn uit het klankstelsel én uit taalvergelijking, dat de Oudjavaansche e ont- staan is uit een tweeklank, die in ’t Oudjavaansch wordt weer- gegeven door ay. Een en hetzelfde woord wordt dan ook zelfs in de Balineesche HSS. nu eens met e, dan weêr met ay gespeld; bijv. raray en rare, Nieuwj. nqn; sampay en sampe; gaway en gawe, enz. Vóór een klinker gaat e, d.i. ouder ay, dan ook regelmatig in ay over; dus gawayan, gawayén, gaway ike; enz. Nu is ook de Skr. e uit een tweeklank ai voortgekomen , doch daaruit volgt niet met zekerheid dat de Oudjavaansche e volkomen denzelfden klank had als de Indische. De Indische e is altoos ge- sloten (6 fermé); is dit ook van toepassing op de Oudjavaansche? In de hedendaagsche taal, gelijk men weet, is de e in bepaalde gevallen gesloten (é), in andere open (6), doch niet overal op Java wordt dezelfde uitspraak gehoord. De huidige uitspraak dus, hetzij de Solosche of eene daarvan afwijkende, doet ons geen maatstaf aan de hand om het vraagstuk op te lossen. Het is alleszins waar- schijnlijk dat reeds in het Oudjavaansche tijdperk dialectische ver- schillen in de uitspraak der e bestonden. Het eenige wat wij als zeker kunnen stellen is dat de e, hetzij open of gesloten , onveran- derlijk lang was. De Indische 41 klonk in de Javaansche uitspraak stellig niet zóó , maar als ai, hetgeen blijkt uit zulke spellingen als amer Zelfs deze ai moet reeds in betrekkelijk vroegen tijd nog meer verzwakt zijn geweest tot e, zooals onweêrsprekelijk blijkt uit rake naast rakai, en dgl. in de Oorkonden. In de transcriptie zullen we dan ook voortaan ai, niet 41 schrijven. Dat hier en daar, ten minste in een ouder tijdperk, de uitspraak 41 gehoord werd, is niet onmogelijk; men mag zulks vermoeden uit de soms voorkomende spelling wây (wway), water, naast jen ig in jongsten vorm nen. Met de o heeft men dezelfde moeilijkheid als met dee. Alleen is op te merken dat in open lettergrepen een Skr. û wel eens verwisseld- wordt met o; bijv. kro ra naast krûra, en dit is alleen te verklaren, indien de o in overeenkomstige gevallen een gesloten klank had. Voor ‘t overige geldt van de o hetzelfde als wat van de e gezegd is. 268 BIJDRAGEN TOT DE SPRAAKKUNST VAN HET OUDJAVAANSCH. De âu is uit het Oudjav. schrift en klankstelsel verdwenen. Dat de taal eenmaal een tweeklank au, of wil men aw bezat, is zeker, want van siwo komt, bij herhaling van den stam, volgens den vasten regel: masiwasiwo, evenals bijv. uit ka y- wan: kaywakaywan. Dat wil zeggen, bij herhaling wordt in ’t eerste gedeelte de sluitletter niet mede herhaald. Derhalve moet masiwasiwo gevormd zijn in een tijd toen men nog uitsprak siwau, niet siwo. In ‘t echte Maleisch, Dayaksch, Tagalog, Bisaya is de oude tweeklank nog bewaard gebleven. Medeklinkers. Omtrent de medeklinkers is de algemeene opmerking te maken dat alle geaspireerde vreemd zijn aan 't Oudjavaansche klankstelsel. Letters als kha, gha, cha, jha, enz komen dus uitsluitend voor in Sanskritwoorden , behoudens foutieve schrijfwijzen van inheemsche woorden. Het gebruik der geaspireerde medeklinkers in aan ‘t Sanskrit ontleende woorden, zien wij in verloop van tijd allengs verminderen, totdat in de nieuwere taal aan die letters een geheel andere rol is toebedeeld, eene rol die niets met hun oorspronkelijke waarde gemeen heeft. Ken algemeene regel over ’t al of niet ge- bruiken van geaspireerde medeklinkers in de Oorkonden en HSS. is er niet, dan dat in Indische eigennamen de oorspronkelijke spelling — doch niet in de uitspraak — nog het langste stand houdt. De niet geaspireerde stomme medeklinkers en de halfklinkers kunnen in de uitspraak weinig of niet van de Sanskritklanken verschild hebben, want ze wijken nog in ’t hedendaagsche Javaansch niet noemenswaard af. De k als sluitletter werd vol uitgesproken, zooals in ‘t Sundaneesch, en niet opgeslokt, zooals in ‘t Nieuw- javaansch en Maleisch. Ten bewijze strekke o. a. dat eene sluitende k en t vóór eene w overgaan in g en d; bijv. tak en wruh wordt tag-wruh; tat wruh: tad-wruh. Evenals nu d de media is van t, is g die van k, en niet van de opgeslokte k. Van de drie sisklanken is er maar één echt Javaansch , namelijk de s. Daar het Sankrit alle drie bezit, behield men het onder- scheid in de spelling van Sanskritwoorden; of liever, men poogde zulks te doen, want de ¢, s en s worden, zoowel in de Oor- konden als in onze HSS. onophoudelijk verward. Wel een bewijs dat de Javanen, om ‘t even hoe zij spelden, alle sisklanken als dentale s uitspraken, behalve misschien in zulke woorden als tusta, waar de linguale uitspraak der t invloed moet geoefend BIJDRAGEN TOT DE SPRAAKKUNST VAN HET OUDJAVAANSCH. 269 hebben op den voorafgaanden klank. Als gevolg van schoolvosserij moet het beschouwd worden dat men soms in echt Javaansche woorden de Sanskritspelling navolgde, zoodat men bijv. nfisa, eiland, schreef instede van nûsa, klaarblijkelijk om geen andere reden dan dat volgens Sanskritklankregelen een dentale s na û linguaal wordt. De h moet als beginletter eener lettergreep eene zachter aan- blazing geweest zijn dan de Hollandsche en Indische h, want ettelijke woorden kunnen met of zonder h voorkomen, zooals anin en hanin, wind; alang en halang, in de verschillende beteekenissen. De vergelijking met de verwante talen leert dat in een aantal woorden geen vaste regel bestaat ten aanzieu van de al of niet aanwezigheid der h. Nochtans zijn er misschien een aantal woorden waar de h eene vaste plaats heeft. Als sluitletter werd ze blijkbaar duidelijk uitgesproken, gelijk thans nog geschiedt. Aan ‘t einde van een zin of vóór een medeklinker wordt de klank uitgedrukt door het teeken Wisarga; vóór een klinker door de letter h. Teeken en letter zijn volkomen gelijkwaardig, en daarom is het overbodig, ja misleidend, den Wisarga in transcriptie door iets anders aan te duiden dan door eene h. In ’t Sanskrit is het een ander geval, omdat in deze taal de Wisarga etymologisch niet uit eene h is voortgekomen. Intusschen verschilt ook in ’t Sanskrit de klank van den Wisarga niet van dien der letter h. Wanneer de h enkel dient om aan 't begin van een woord met het teeken voor de Pépét den klank é of 6 aan te duiden, is ze stom; bijv. in hëmâs, goud. Deze h vervalt van zelf, als zulk een woord voorafgegaan wordt door een ander met sluitenden mede- klinker, daar deze laatste dan de drager van het Pépétteeken is; bijv. manik ëmâs. Intusschen is in de meeste gevallen de h niet stom; dus niet in hém of höm, höt of hét, hénéng, e.a. Anuswara en Anunâsika. De Anuswâra heeft reeds in de oudste ons bekende Oudjavaansche documenten niet meer dezelfde uitspraak als in ‘t Sanskrit, maar klinkt als de gutturale neusklank n. Het is dus niets anders dan de n als sluitletter, op dezelfde wijze als de Wisarga de sluitletter h vertegenwoordigt. Hoogstzelden vindt men als sluitletter instede van den Anuswâra de n met Patén, als in eene korte inscriptie van Tjandisewu ngen De gewone transcriptie van den Anus- wâra in Sanskritgeschriften (m) is dus voor *t Oudjavaansch geheel 270 BIJDRAGEN TOT DE SPRAAKKUNST VAN HET OUDJAVAANSCH. ongeschikt, en daar het toch wenschelijk is het graphisch verschil tusschen den gutturalen neusklank en den Anuswâra bij het trans- cribeeren van teksten aan te duiden, zal ik voorloopig den Anus- wâra weêrgeven met onze letterverbinding ng. De Anunâsika komt niet anders voor dan in de heilige letter- greep Om. Over den Wisarga is het noodige gezegd bij de h. Gebruik van de hedendaagsche Javaansch-Balineesche letterteekens om de Oudjavaansche te vervangen. De letter- en klankteekens waarvan de Javanen, Sundaneezen, Madureezen en Baliérs zich bedienen, zijn regelmatig ontwikkeld uit de Oudjavaansche, evenals de Nâgarî-typen waarmede de meeste Sanskritteksten gedrukt worden, zich ontwikkeld hebben uit eene oudere Indische schriftsoort. Het nieuwe Javaansch-Balineesche alphabet heeft echter dit nadeel, daargelaten nog de voor °t Oud- javaansch onbruikbare volgorde, dat het eenige karakters verloren heeft. Het grootste gebrek is ’t samenvallen van de karakters voor da en dha. De letter die thans in gebruik is om den klank da aan te duiden, is in werkelijkheid eene dha en behoort bij den druk van Oudjavaansche teksten uitsluitend hiervoor bewaard te worden. Voor de da is een andere type noodig; ze kan gelukkig gemakkelijk uit de Oudjavaansche afgeleid en in nieuweren vorm gegoten worden, op de wijze als in de hierbij gevoegde tabel te zien is. De jha is uit Nieuwjavaansche HSS. en drukken verdwenen, maar komt toch voor in eeu met Javaansche letters geschreven HS. van 't Bhârata-Yuddha. De Boeliërs bezitten het karakter nog, maar verwarren het met den klinker ai. Dezelfde klinker wordt evenwel gewoonlijk anders geschreven en wel op de wijze als in de tabel voorkomt. Wat de jha betreft, geeft de tabel de Balineesche type, eenigszins gewijzigd om ze in overeenstemming te brengen met het fatsoen der Javaansche letters. Het karakter voor 1 in de Tabel is eigenlijk dat van de lange í. Het zou verkieselijk wezen daarvoor ‘t Balineesche teeken, dat één neerhaal rechts minder heeft, in te voeren. In ‘t Kawi-Balineesch-Nederlandsch Woordenboek van wijlen Dr. v. d. Tuuk wordt de op Bali en Lombok gebruikelijke vorm van ‘t Javaansch-Balineesche schrift gebruikt. Het lijdt aan de zelfde gebreken als het op Java gebruikelijke alphabet; het is in één opzicht zelfs gebrekkiger, in zooverre u, fi en o er niet be- BIJDRAGEN TOT DE SPRAAKKUNST VAN HET OUDJAVAANSCH. 271 hoorlyk in onderscheiden worden. Alleen de schrijfwijze der i ver- dient de voorkeur. Voor ‘t schrijven van Balineesch verdient de op Bali gebruikelijke vorm van schrift natuurlijk de voorkeur, maar voor Oudjavaansche werken zijn de Javaansche typen even goed, en, als in meer drukkerijen voorhanden, verkieselijk. Oudjavaansch alphabet in Nieuwjavaansche karakters. Klinkers. ba a Gas a Ch(eig. a) i CM í 5) u oa an r (ré) get) 10 oI (lt) qe & ai go, Medeklinkers. em ka ec, kha am ga a gha a na ak ca 3— cha a ja jy jha CM iia an ta — LA da “ — am na an ta a tha an da an dha en na an pa aX pha an ba ak bha EA ma aan ya w) ra aa la a wa aan ca 0 sa AA sa am ha Anuswâra + Wisarga \ Voorbeelden van letters verbonden met klinkerteekens. a Q «ns kà em ki am ki KI) ku voy Ka a kr (krë) / anes) hlém en kang emt keh eh rka CD rki amy k eal | ys tuccha MAK yajiia. mm a oe ee 6e Volgr. VII. 18 HET OUDJAVAANSCHE BRAHMANDAPURANA. DOOR Dr. H. H. JUYNBOLL. De Oudjavaansche letterkunde is, hoewel in dit opzicht rijker dan de nieuwere, toch betrekkelijk arm in prozawerken. Tot nu toe zijn alleen de Oudjavaausche omwerkingen in proza van het Indische epos Mahabharata en de Tantu Panggélaran in Kuropa bekend. De rijke verzameling Oudjavaansche handschriften, die dr. van der Tuuk aan de Leidsche Universiteitsbibliotheek vermaakt heeft, bevat o. a. niet alleen 24 exemplaren van verschillende parwan’s van het Oudjavaansche Mahâbhârata, zooals reeds in eene vorige aflevering dezer Bijdragen door mij medegedeeld is, maar ook 4 van den Tantu Panggëlarau. Behalve deze prozawerken treft men er ook eene prozabewerking van het BrahmÂndapurâÂna in aan, die door het groote aantal Sanskritverzen , die er in aangehaald worden , sterk herinnert aan de Oudjav. paraphrasen van het Mahâbhârata. Dit purâna was reeds vertegenwoordigd door cod. 3130 en cod. 3188 van het legatum Warnerianum. Van cod. 3180 zegt Prof. Vreede in zijnen Catalogus der Javaansche en Mad. HSS. pag. 394: „Het behelst de geschiedenis van Koning Sima Kresna. Het begin luidt: ana sira maha radjadi Sima Kresna siniwi ring Bharata Warsa. Het HS. begint evenwel, evenals dr. van der Tuuk's + HSS. van het BrahmândapurÂna met: Awighnam Astu. Dacamakrsnawakrante rájatyakumamatwasi, prasamimai pi dharmmena bhumibhfihbhumi pra- tamam |. Op dit verbasterde Sanskritvers volgen als vertaling de door Prof. Vreede aangehaalde woorden, waaruit blijkt, dat de vertaler of omwerker de Indische woorden dacama en krsna niet be- grepen en tot digimakrsna verknoeid heeft. Nel ooh de van der Tuuk's Notes on the Kawi language and literature tit bestnr ot the Anintie Society, new series, XIII, pag. 47. HET OUDJAVAANSCHE BRAHMAndAPURANA. 278 De inhoud van dit Oudjavaansche geschrift is reeds gedeeltelijk bekend gemaakt door R. Friederich in ziju Voorloopig Verslag van het eiland Bali (Verh. Bat. Gen. XXII), pag 11—12 en pag. 