Bijdragen tot de taal-, land- en volkenkunde
zijden met kleine eilandjes bezet. Dit eiland is meest woest en weinig bevolkt, men vindt er slechts een klein negorijtje, Poppa, staande onder het bestuur van een Kimalaha. In het Z. en Z. O. van Poppa, op ongeveer 10 mijlen van daar ligt het groote eiland : Mixoal (Misool). Het heeft nagenoeg 40 mijlen in omtrek, en met veel eilandjes en klippen omringd, doch voornamelijk aan de Oost en Zuid-Oost zijde. Het eiland is onder twee Koniukjes ver- deeld, schatplichtig aan of liever onderdanen van den Koning van Tidor. De een, wiens rijk den naam van het eiland voert , namelijk Misool , houdt zich aan den Oostkant in het diepste van een bocht op. Zijne onderdanen, zoo mede die van den Kapitein-Laut, die ieder een negorij aan het strand bewonen, alwaar elk in het zijne met gelijk gezag gebiedt, bestaan , zoo Mohammedanen als Heidenen , in ruim 3000 weerbare mannen. De Heidenen, die landwaarts in en op het gebergte wonen, maken hiervan wel het grootste getal uit ; ook zijn zij den Mohammedanen, die in beide de negorijen zich in huizen op staken boven het water gebouwd, ophouden, onder- danig. De andere Koning, die het rijk van Waygamma regeert, heeft vroeger zijne negorij in het N. W. van het eiland niet verre van den Westelijken hoek gehad, doch woont nu aan den Zuidkant. 1 Zijne onderdanen zijn, evenals die van den vorst en Kapitein-Laut van Misool, verdeeld in Mohammedanen en Heidenen, doch kunnen nauwlijks een getal van 5 à 600 koppen uitmaken. Behalve eenige vruchtboomen brengt het land weinig of niets voort, waartoe buiten twijfel de luien aard der In- landers — die zich meest allen met drooge sagoe of boombrood voeden — veel bijdraagt. Han voornaamste handel bestaat in slaven, die, wanneer zij op roof uitgaan, buit maken en ook wel van die van Salawati opkoopen. Zij verkoopen die slaven , benevens eenige paradijs- en andere vogels, die daar voorkomen, aan de Cerammers. Het eiland heeft goed water en men vindt er goeden ankergrond. In het N. O. van Misool op ongeveer 18 mijlen afstand ligt het eiland: Salawati, van hetwelk de Z Q,, LZ. W. en N.W. kust in ' Zooals wij later zullen zien he Koning van Waygarmme re negorij overgebracht van den Zuid St ge de N. W. zijde; at haa Rooselacr niet bekend te zijn gewee Nd ay \ QN+4 . DE REIZEN NAAR DE 1705, toen er eene bezending derwaarts werd gedaan, is op- genomen. Aan de Z. O. en Z W. kust liggen een aantal kleine eilandjes en reven, tusschen welke, volgens de daarvan gemaakte kaart, meest overal goede ankergrond wordt gevonden. Salawati is redelijk wel bevolkt, het grootste aantal houdt zich landwaarts in en in het gebergte op, in kleine gehuchtjes verdeeld, zonder echter aan eene vaste woonplaats gebonden te zijn.. De strandbewoners en daaronder voornamelijk de Hoofden waaraan de bergvolkeren onderdanig zijn — volgeh, hoewel zij zeer onkundig zijn, de leer van Mohammed. Zij zijn allen onderdanen van deu Koning van Tidor. De voornaamste negorij, waar de Koning en de Kapitein- Laut van Salawati hun verblijf houden, is gelegen aan de Z. O. kust, aan den Z. Q. oever van eene rivier. Evenals te Misool zijn de huizen voor het grootste gedeelte op palen, boven water uitstekende, gebouwd. Het volk onderhoudt zich, gelijk die der nabijgelegen eilanden, met den roof, voornamelijk op de in- woners van Nieuw-Guinea; voorts met sagoe, schilpadshoom enz., die zij aan de Tidoreezen en Keffingers, met welke laatste zij hunnen voornaamsten handel drijven, verkoopen. Beoosten Salawati ligt de vaste wal van Nieuw-Guinea; die wal vormt met de Z. O. kust van Salawati, een Straat van 1 tot 4 mijlen breed en voor de grootste schepen bevaarbaar. Op dit gedeelte van den vasten wal liggen verschillende negorijen, die den Koning van Tidor voor hunnen heer erkennen. In het N. W. van Salawati ligt het eiland : Battanta (Batanta); het is smal en langwerpig. Die twee eilanden vormen een Straat, waaraan de naam van het eilandje Sagewin, ! gelegen aan den mond van de Straat, naast den wal van Salawati aan de Zuidkust, wordt gegeven. Batanta wordt even als de andere eilanden door Papoeézen bewoond, doch zij hebben geen vaste woonplaats, en zijn aan die van Salawati onderdanig. Zeer nabij en benoorden Batanta liggen onder meerdere kleine eilandjes, die van: ' In de Carta del viaggio della Pirocorvetta Vittor Piscani fra l’isola Geby e gli stretti di Galliwo e di Kelang. Comandante Lovera 1872. Revista Marittima Aprile 1873, wordt dit eilandje genoemd Rogevin. I. Het is mogelijk dat men meent dat dit eilandje door Roggeveen in 4722 is benoemd; dat dit niet zoo is, ziet men in de kaart van 4705. PAPOESCHE EILANDEN. 205 Neeuw ' en Gamma, beiden zijn onbewoond, doch het laatste is vrij grooter dan het eerstgenoemde. Waygeeuw (Waigioe) is het grootste der Papoesche eilanden. Het ligt henoorden Salawati, Batanta en Gamma; de lengte wordt gerekend op 34 mijlen, de strekking is meest Oost en West, vol inbochten ; de Zuidkust is door de onzen alleen be- varen en ten gevolge daarvan het best bekend. ‘ In eene heel diepe inbocht, waarvan de ingang of het inkomen aan de Z. O. kust ligt, houdt de vorst van Waigioe zijn verblijf in een negorijtje, Cabielolo genaamd. Aan den Oostelijken hoek ligt het negorijtje Wortjouw en aan de Westzijde de negorij Oenpam, dat uit vier kleine bij- een zijnde negorijtjes bestaat. De hiergenoemde strandbewoners zijn onderdanen van den Koning van Tidor, en onderhouden zich op dezelfde wijze als die van Salawati. In het Z. en W. van Waigioe vindt men een menigte kleine eilandjes, allen onbewoond en waarvan: Gagy het Zuidelijkste is, Het eiland, Gebe (Gebi) zijnde smal en langwerpig, heeft ongeveer 15 mijlen in deszelfs omtrek. Men vind daarop aan den Noordkant drie negorijen, als Senapo, Gajepo en Omore, onder hunne bijzondere Hoofden en onder den Koning van Tidor staande. De inboorlingen zijn voor het grootste gedeelte Heidenen en kuunen nauwelijks 4 à 500 mannen uitmaken. Nog liggen dicht bij en in het N. O, van Gebe twee on- bewoonde eilandjes Johi en Oeta. Op de eilanden Salawati, Batanta, Gamma en Waigioe, zijn goede en versche rivieren, zoodat men er zich genoegzaam van water kan voorzien; doch behalve water en gebakken sagoe, be- nevens eenige weinige boom- en aardvruchten , zijn er geen levens- middelen te bekomen. De inboorlingen van al de genoemde eilanden, waaronder Misool en Nieuw-Guinea mede worden begrepen, worden Papoeëzen genaaid. Zij zijn van eene middelbare lengte en zwart van kleur, hebben katfers en ook gekrispt haar, dat zij lang laten groeien, en hun onzienlijk (onaanzienlijk) maakt. Zoowel mannen als vrouwen gaan geheel naakt, met uitzon- dering dat zij de schamelheid met «ep wartel bedekken, hals en 1 In de kaart als voren William I. 206 DE REIZEN NAAR DE armen met allerlei soorten van koralen, stukjes van pijpen (P) enz. versieren. Zij zijn zeer onnoozel en onkundig, doch wreed , roof- zuchtig en moorddadig. Hunne wapens zijn pijl en boog, schild en zwaard, ook werpspies. De strandbewoners zijn goede zeelieden en gebruiken lange, smalle, doch zeer snelle schepvaartuigen. Zij aanbidden allerlei vreemde zee- en landgewassen. Zij maken figuren van menschen, beesten en visschen waaraan zij offeren; ieder huisgezin heeft zijne bijzondere afgoden. De Hoofden der strandnegorijen , die meest allen van Tidorezen en Cerammers afkomstig zouden wezen , hebben lang haar en gaan gekleed evenals de overige volkeren in de Molukken. Voor het uiterlijk zijn zij Mohammedanen, doch inderdaad Heidenen, daar zij vrij wat meer werk maken van bijzondere afgoden, — die zij uit vrees voor de Tidorezen verborgen houden — dan van de wet van Mohammed. De ervaring heeft ons geleerd, dat de lucht in die gewesten voor vreemde volken, maar in het bijzonder voor Europeanen zeer ongezond en besmettelijk is; alsmede dat die eilanden met geen zekerheid door eenige Europeanen kunnen worden bevaren , zonder van Tidorezen vergezeld te wezen. Vroeger werden onder de Papoesche landen mede begrepen de districten van Weda, Patani en Maba op Halmaheira, benevens het eiland Geby, ongetwijfeld om reden, dat deze volken, als onderdanen van den Koning van Tidor, en om de nabijheid, hunnen voornaamsten handel op die eilanden dreven, en zich ook met de Papocézen , wanneer zij eenige expeditién ten roof deden en in andere gelegenheden vereenigden, zoodat zij voor dezen met huune rooverijen de kusten van Ceram, Amboina, Celebes en andere eilanden zeer hadden verontrust. Dat onze oudste zeevaarders kennis droegen van het bestaan dezer eilanden, kan wel niet worden betwijfeld ; wij vinden hier- van reeds sporen in de reis van Wolphert Harmansz. 1601 — 1608. Achter het M. S. journaal zijner reis — op het R. A. aan- wezig — zijn eenige stukken van verschillenden aard gevoegd, waarvan er een tot opschrift heeft: „Cort verhael van eenige eylanden daer die van ’t eylant Ceram en Banda haer handel mede dryven.r Van de namen dezer eilanden komen er ons eenige zoo corrupt | PAPOESCHE FILANDEN. 907 voor, dat wij het bijna niet durven wagen vergelijkingen te maken. Zij zijn: Mossy, 1 Bantay, Gorram, 2 Papou, Lille, 3 Tymar, 4 Beura, 5 en Nova-Guinea. Van Mossy & wordt gezegd, dat het is gelegen vier dagen van Ceram, zonder dat opgegeven wordt in welke richting. Daar valt het hout, genaamd Mossy (MassooiP), waarnaar zij het eiland noemen; dat hout is van vfatsven als pijpcaneel;” het wordt door de Javanen veel gekocht, doch het gebruik was den schrijver onbekend, hij vermoedt echter dat zij het gebruikten tot (met) eenige kruiden, „die zij op haar hooft? leggen.» Men ruilde het aldaar voor katoenen kleedjes, hout en slaven; ook werd er begeerd ijzer, staal en koralen. Op Bantay gebruikten de inboorlingen zout bij gebrek aan versch water; daar gaf men in ruil voor kleedjes, die genaamd worden Patto Dragon, slaven en paradijsvogelen. Op het eiland Papou waren gezocht Kains (kleecjes) als Kain Bali, Kain Cory, goud en gongen; ook ijzer, staal, koraal en zwaarden, Men ontving hiervoor in ruil slaven; het hout Mossy was er zeer overvloedig. De voornaamste stad was Campaijo en lag drie dagen zeilens van Ceram; ook hier wordt verzuimd op te geven in welke richting. Van de overige eilanden wordt eveneens met een paar woor- den gewag gemaakt. Duidelijker vinden wij een gedeelte der Papoesche eilanden aangewezen in een brief van Adriaen van der Dussen , Kapitein op het fort Barneveld, op het eiland Batsjian, aan de Bewind- hebbers, van den 24sten December 1610. 7 Hoewel hij deze als één eiland beschouwt, geeft hij echter eenige namen op, die het duidelijk maken dat de kennis er van nog zeer onvolledig is. Hij zegt namelijk dat hij, door het ver- overen van het eiland Poerematten — waarschijnlijk Misool — omtrent 20 mijlen van Batsjian gelegen, hoopt den handel van 1 Moxel? Misool, ? Gorram 5 mijlen van Ceram (Gora). 3 Lille drie dagen zeilens van Cera 4 Timor? Uy 8 Boeroe? 8 Misool ? 1 Zie Jhr. Mr. 3. K. J. de Jong eon van het Nederianisch gezag in Oost-Indië (4595-1610) 3 \ 58. Se Volgr. X, Ná yt NN \ 908 DE REIZEN NAAR DÉ Sagoe op het eiland Papouwa | te verkrijgen, die daar zeer overvloedig voorkwam. De regeering van dat eiland bestond uit drie koninkrijken: Weige, Mishol en Weigamo, die vasallen waren van den Koning van Batsjian. Met den geachten schrijver zouden wij geneigd zijn in Weige het eiland Waigioe te zien aangeduid, ware het niet dat ons de afstand tusschen het daarop genoemde Mishol (Misool) wel wat groot voorkwam. Doch het komt ons waarschijnlijker voor, dat een gedeelte der Noordwestkust vroeger dien naam droeg, en wij nog op de kaart van 1711 de eilanden van Way, even benoorden Misool gelegen, vinden aangeteekend. Mishol is ongetwijfeld het eiland Misool der tegenwoordige kaarten. In Waygamo zouden wij daarentegen zien een der twee koninkrijkjes, waarin dit eiland nog was verdeeld, toen Rooselaer in 1706 zijne beschrijving maakte, en waarvan hij, zooals wij hebben gezien, zegt, dat het eene, hetwelk den naam van het eiland voerde, gelegen was aan den Oostkant in het diepste van een bocht. Het tweede, Waygamma, lag vroeger aan den Zuidkant van het eiland, doch de negorij werd in de eerste jaren na 1700 overgebracht naar den N. W. hoek. Op de kaart van 1711 liggen dan ook beide op de opgegeven plaatsen; alleen staat niet verre van den Noordwesthoek eene negorij, geteekend met den naam van Nieuw Waygamme. Het eiland Gammen bezuiden Waigioe gelegen komt in de beschrijving van Rooselaer voor als onbewoond, evenzoo ook op de genoemde kaart. Het verdient echter opmerking dat van der Dussen schrijft, dat die koninkrijkjes onder Batsjian's beheer stonden; de be- volking maakte zich destijds reeds schudig aan menschenroof op de kust van Ceram, evenals in later tijden. Nog in 1696 maakte de Koning van Batsjian aanspraak op het eiland Misool. Bij gelegenheid dat de zoon van den Kapitein- ‚Laut van dat eiland, Besje genaamd, met voorkennis van den Koning op Batsjian en met dezen op Ternate was gekomen, ver- zocht hij onder bedekte termen om een pascedel voor hem om weder derwaarts te vertrekken om op eenige Papoesche eilanden te rooven. Dit werd geweigerd en hem gezegd, ~dat de Com- ' In een factuur van Ternate van 1612 lezen wij: »de koning van Papoou debet f135—7—12.» PAPOESCHE RITANDEN. 209 pagnie aan niemand, van wat conditie hij ook was, consent verleende tot zeerooverijen, maar alle zoodanige verstoorders van de gemeene rust, op wat plaatsen waar men ze kon bekomen strengelijk zou straffen en dat het ongelijk veel heter zou wezen dien gast (Besje) in de ketting te slaan , (daar hij ongetwijfeld wel een deelgenoot zou geweest zijn van de gepleegde rooverijen door die van Misool op de onderdanen van Amboina en Banda) en hem zoo naar Amboina, dan met paspoort naar Misool te laten vertrekken. # Bovendien betuigde zij niet gemachtigd te zijn, eenige passen naar de Papoesche eilanden, onder Tidor staande, te verleenen, zonder voorkennis van den Koning van Tidor. Toen de Vorst van Batsjian deze woorden hoorde, begon hij op hoogen toon te beweren, dat Misool hem wettig toekwam en het daarom pretendeerde. Men vroeg hem toen of hij dit bij wijze van gesprek aan- voerde dan wel op eene „wettelijker wijze, waarop de Goegoegoe Djou Mousson, broeder van dien Vorst, eene wijdloopige en hevige rede, doch zonder grond, over die pretentie hield. De Koning hernieuwde zijn aanspraak op Misool en voegde er bij dit niet alleen op eene wettige wijze „te pretenderen, maar hem ook eigen te zijn;* waarop men hem voorhield , hoe bij de schifting en deeling der Moluksche landen tusschen de Koningen van Ternate, Tidor en Batsjian in het kasteel Orangie gedaan, en het daarvan opgemaakt contract tusschen die Vorsten en de Compagnie, Misool als aan den Koning van Tidor behoorende, ook aan hem werd toegevoegd. ! De Koning van Batsjian berustte hierin echter niet, doch bleef zijn recht op dat eiland vasthouden; men verzocht hem zijn aanspraak met geldige redenen in geschrift te stellen, op- dat de Compagnie dan daarin zoodanige maatregelen zou kunnen nemen als de billijkheid vorderde; hij beloofde hieraan gevolg te zullen geven , maar men had er sedert niets meer van vernomen. 2 Het was niet voor het begin der 18de eeuw, dat er door de Compie. meer bijzonder reizen naar de Papoesche eilanden werden ondernomen; 3 want tot dusverre bleef het bestraffen dier eilan- 1 Zie ’s Comp®. recht op de Groote Oost. M. S. Bat. 1762. 40. Ook te vinden in de Verhandelingen van het Batav, Gen. voor K. en W. Deel XXXIII. Batavia, 1868 blz. 9, waar staat 10 Febr. 1660, lees 10 December 1660. 2 Brief van Ternate aan de H. R van 28 Mei 1697. 3 Van den tocht van den koopman Simon in 1653 zijn ons geen bijzonder- heden bekend. De uitzendingen van Amboina en Bande in AGA en 210 DE REIZEN NAAR DH ders voor hunne zee- en strandrooverijen overgelaten aan het welbehagen van dep Sultan van Tidor, die of niet altoos hiertoe in staat was, of wel dat de daartoe door hem uitgezonden Hoofden gemeene zaak met hen maakten. Men mag ook niet onopgemerkt laten, dat de Comp. niet voor omstreeks de helft der zeventiende eeuw in verdrag stond met den Koning van Tidor, die tot dusverre nog door de Span- jaarden werd overheerscht 1. ___Wij zouden hier verschillende voorbeelden van de roofzucht de Papoeézen op de kusten van Ceram, Amboina, Banda, Ter- nate enz. kunnen aanhalen, doch wij zouden in herhalingen vervallen ; het hoofddoel was menschenroof om hen daarna als slaven van de hand te zetten. Telken reize, wanneer hierover klachten hij de Compie. werden ingebracht, werd de Koning van Tidor ernstig vermaand dat hij toch waken zou dat dit geen plaats mocht hebben, en, zoo dit al gebeurde, de schuldigen daarvoor te straffen. Maar een andere reden ontstond er, waardoor de Papoesche eilanden van nu af aan zouden bezocht en meer bekend wore den. Het was de sluikhandel in specerijen, die men vernam dat door die eilanders werd gedreven. In de laatste jaren der 17de eeuw waren van tijd tot tijd Engelsche vaartuigen in dat vaarwater gezien, dat der Compie. geen geringe zorg baarde, naijverig als zij was op het behoud van den alleenhandel in die dierbare specerijen. Zoo schreven de’ Bewindhebbers den 16dea April 1701 aan de II, R., om nauwkeurige berichten in te winnen of op deze dan wel gene eilanden, bij de Molukken gelegen, geen nagelen gevonden eu van daar door de Zuidzee in Chili en ge- volgelijk naar Europa zouden kunnen vervoerd worden. Toen dit schrijven door de H. R. ter kennis van het Bestuur van Ternate werd gebracht, zond deze in het volgende jaar een uitvoerig verslag in over den toestand van het nagelgewas op de eilanden in de Molukken gelegen, waar zij gevonden en niet gevonden werden, om tot de conclusie te komen, ven dat nte naakter en klaarder aan te wijzen, dat wij niet anders „kunnen denken of het gespargeerde gerucht wegens de aan- 1659 naar Goram om hen voor hunnen euvelmoed te straffen, strekten zich niet uit tot de Papoesche eilanden. 1 ’s Comp. recht, enz.; als voren, blz. 8, PAPOESCHE ELLANDEN. 911 v“komst van het bewuste schip van Chili in Amerika aan de „Westzijde van Engeland, met een groote kwantiteit nagelen , „noten en foelie, een uitstrooisel is om daardoor niet alleen nde actien op de E. Comp. aanmerkelijk te doen dalen en onze „loffelijke betaalsheeren daaromtrent te ontrusten. Zij kunnen almede niet bevroeden dat het mogelijk was, dat er bij die gewesten een vreemd Europeesch vaartuig, en nog veel minder groote schepen zouden kunnen komen, zonder dat hun dit niet door den een of ander vertrouwden Inlander zoude bekend gemaakt zijn; zij meenden dan ook te kunnen verzekeren dat dit in hun Gouvernement geen plaats had !. En over hetgeen de Bewindhebbers al verder schreven, van niet te kunnen vaststellen of er op de eilanden, bij de Molukken gelegen, nagelen zouden kunnen worden gevonden, die dan door de Zuidzee in Chili en vervolgens naar Europa vervoerd worden; mitgaders dat volgens het gerucht op eenige eilanden omtrent 100 mijlen min of meer van Banda, even be- zuiden de Tinie gelegen, specerijen zouden te vinden zijn, die op het advies van deskundigen werden aangemerkt diegenen te moeten wezen, die door den Koning van Tidor werden beheerd , zooals de eilanden Misool, de Vos, Sergie en Bo: zoo moesten zij hierop antwoorden dat volgens hun weten op geen der eilanden - ouder hun gebied gelegen, eenige nagelen werden gevonden, of zij werden, zoo als zij reeds vroeger hadden geschreven, jaarlijks uitgeroeid. | Maar of er op de genoemde eilanden nagelen werden ge- vonden, was hun onbekend. Zij geven het dan ook slechts als eene gissing op, dat het mogelijk zou kunnen wezen; zoo er buiten de kust van Weda (Oostkust van Halmaheira), waar niets ontdekt was, elders verborgen specerijen schuilden, zou dit op Maba (mede op die kust) of daaronder moeten wezen, van waar zij gemakkelijk naar Keffing, Goram, Ceram-Laut enz. konden worden gebracht, en van daar door Boetonders, Javanen, Maleiers en andere natiën afgehaald en verder vervoerd worden. En om dit tot zekerhejg te brengen, verzoenen zj gelast te worden om het volgeng e jaar de nagel- en potente a te ARQR nn. a. . ZENE In 1688 was een Engelsch schi piadras op Magindana® oandete In 1701 berichtten de Tidoreesch, ANN a gchappers, dater Ame VW schepen waren geweest op Sala bh od goch men had u 4 Nn po An kunnen gewaar worden. nt” De reis van Dampier was toen Ns ¢ ens DS vr 212 DE REIZEN NAAR DE op Patani, Maba en Gebi met de daarom gelegen eilanden te hervatten. $ 1. Jan van Benthem en Frans Ernst. 1702. Intusschen was reeds in 1702 door den Gouverneur van Banda — aan wien het bovenstaande mede ter kennis was ge- bracht — de galjoot de Leeuwerik en de chaloup de Hobois, onder het gezag van den boekhouder Jan van Benthem en den sergeant Frans Ernst, ter bekruising van de eilanden Misool, de Vos, Sergila, Boo, de kust van Weda en Maba, het kanaal tusschen Halmaheira en Nieuw-Guinea en zoo vervolgens in de groote bocht van Nieuw-Guinea, afgezonden enden 1Sden April derwaarts vertrokkken. Den 22sten April staken die vaartuigen over van de kust van Ceram bij de Witte bergen naar het eiland Misool; tas- schen de eilandjes, die ’t omringen, kwamen zij den 24sten ten anker; den volgenden dag werden deze onderzocht, doch men bevond dat de meesten er van bestonden uit klipachtige rotsen. Met veel moeite raakten zij uit dezen doolhof van klippen weder in zee; zij zagen toen onder den wal aan de andere zijde van die eilandjes de chaloup de Wayer, die almede ter bekrui- sing van dat vaarwater, onder den Adsistent Wessel Thewalt door den Gouverneur van Banda was afgezonden, en aldaar gekomen was om zich van water te voorzien, doch daarin slechts gedeeltelijk was geslaagd. Hij had slechts éen vaatje bekomen, en de inlander, die het hem aan boord had gebracht, had er bijgevoegd, dat hij maar spoedig moest vertrekken, indien wzij van de wilde menschen mniet bijgekomen of overrompeld wilden worden.» Op dit bericht van Thewalt besloten zij gezamenlijk naar Misool te zeilen , om zich aldaar van het benoodigde te voorzien en lieten den 27sten voor de negorij Roemasol het anker vallen. Al dadelijk kwamen een menigte inlanders aan boord, die het bericht medebrachten dat van andere negorijen het volk boschwaarts waren gevlucht; na goed te zijn onthaald, be- loofden zij den volgenden dag te zullen terug komen. Daar het volk niet aan boord kwam, zond van Benthem den Orang Kaja Maba — dien zij van Keffing hadden medegenomen — om daarnaar te vernemen. Deze kwam aan boord terug zonder het volk te hebben gezien dan alleen eenige slaven, PAPOESOHE EILANDEN. 213 In hunne huizen had hij eenige drooge noten gevonden die hij aan boord medebracht. De Opperhoofden gingen nu zelf aan wal eu bezochten het bosch voor zooverre het dien dag nog mogelijk. was, doch von- den niets, evenmin den volgenden dag, toen het bosch opnieuw: werd bezocht. De noten werden aan Thewalt ter hand gesteld om ze aan den Gouverneur van Banda over te brengen, die daarop zijne reis vervolgde. Van Benthem zond den Orang Kaja Maba aan wal met een klein geschenk voor de Koningin, dat ook aangenomen werd, met de belofte dat zij den Orang Kaja zoude laten ontbieden , om te vernemen wat hij tegen haar had in te brengen , doch het wachten was te vergeefs; de Orang Kaja werd niet ontboden, zoodat men, daar men gereed was met het aan boord nemen van water en brandhout, den 3den Mei onder zeil ging en deu- zelfden dag voor Poeloe Mustica ten anker kwam. Doch een paar dagen later gelukte het hun voor de eilanden ' Seljoens (?) ten anker te komen bij de negorij Salawat , alwaar zij twee corra-corras onder den wal zagen, waarvan de een een Prin- cenvlag vertoonde. De Orang Kaja, die afgevaardigd werd om naar deze vaartuigen te vernemen, berichte dat het Tidorezen waren, die door den Koning met zijn tolk Karbouw waren afgezonden. Den 8sten werden de voornaamste der nabij gelegen eilanden bezocht, doch „waren dezelve wild, woest en ook van volk on- bewoond.” Toen zij den volgenden morgen met de schuiten aan land voeren, stelde de bevolking zich zeer vijandelijk tegen hen over; zij riepen hun toe: kom maar hier, wij zullen u aan stukjes van elkander hakken! en ofschoon zij hun door den Orang Kaja lieten zeggen, dat zij hun geen leed zouden doen , konden zij geen geloof vinden, waarop zij naar boord terugkeer- dev, maar niet zonder eenige pijlen naar het hoofd te krijgen , ndie wel gemeend waren, echter geen schade gedaan hebben ;z den 12den ging het anker weder op en zeilde men een paar dagen langs den wal. Den 15den namen de stuurlieden de hoogte, waarbij men bevond, dat de eilanden van de Geljoens ' aan de groove bocht 1 De Seljoens komen onder den, yan Sitoens voor of on van 1741, waarover later; ze liggen wm voort tusschen A,” °° v 83 ZB. . @ : l.. fv 99’ ZB. benoorden het inidden YX we given Miso® \ a 914 DE REIZEN NAAR DE van Nieuw-Guinea aaneen waren gelegen, zoodat zij genood- zaakt werden, daar zij in hunne meening om langs de kust „van Weda (?) te zeilen zeer bedrogen waren, weder terug te nkeeren.» Zij kwamen des avonds onder een eilandje ten anker. De volgende vijf dagen werden met kruisen doorgebracht, zij zagen geen vreemde schepen of vaartuigen langs de ge- heele bocht van Nieuw-Guinea, maar wel verscheidene eilandjes ; zij waren niet heel groot en met steile klippen omringd, on- bewoond en met wilde boomen bezet, Den 23sten kwamen zij onder een hoog steenachtig eiland ten anker, dat zij meenden onder de kust van Weda te wezen; men bezocht het, doch men vond in het bosch niets dan wilde boomen. Het anker werd daarop weder gelicht en men ging onder zeil: kort daarna kwam men onder verscheiden eilandjes weder ter dreg. Men bespeurde een vaartuigje, waarheen men roeide, om van het volk te vernemen hoe die eilandjes werden genoemd , waarop men ten antwoord kreeg: Pappang. ' Het geheele land was wild en woest; daarentegen vond men er een „schoone graote haai, waarin vele schepen voor alle winden bevrijd zouden kunnen ankeren.» Men zeilde naar de vandere zijde van deze eilanden», en daar gekomen ging men weder aan wal, doch men werd in dat voornemen verijdeld om evenals den vorigen dag het land door te loopen, doordien eenige met pijl en boog gewapende inboor- lingen kwamen en met teekens beduidden, dat men maar zou vertrekken of dat zij anders op hen zonden rlos schieten.» Men keerde derhalve weder naar boord terug. Doch nauwelijks was dit geschied of er kwam een vaartuigje van onder den wal in hunne nabijheid, waarop de Orang Kaja bevel ontving om hen af te vragen, waarom zij op hen hadden willen schieten, daar zij hun geen kwaad hadden gedaan en ook het voornemen daartoe niet hadden. De Orang Kaja bracht als antwoord hierop, dat men om geen ~andere redenen zulks gedaan wte hebben, als uit inzigte van geen Hollanders op hun land rte willen hebben.» Toen dau ook de Stuurlieden den volgenden morgen aau wal wilden gaan, om naar water te vernemen, keerden zij onverrich- ter zaken weder naar boord. ' Op de kaart van de reis van de Geelvink in 1705, het Westelijk blad wordt dit eiland Poppangh genoemd; het is het eiJand Popa, PAPUESCHE EILANDEN. 215 Daar zij nu hier mets konden uitvoeren, gingen zij onder zeil, om onder een ander eilandje de chaloupen schoon te maken, waarmede zij een paar dagen bezig waren , en tevens hunne water- vaten vulden en zich van brandhout voorzagen. Van de bemanning van een corra-corra, die door den Orang Kaja ondervraagd werd naar vreemde of Compagnies-vaartuigen in deze wateren, kreeg men ten antwoord, „dat daar nooit geen „chaloupen of andere vaartuigen dan zij alleen door hen gezien - nijn of worden.” Den Sden Juni vertrokken zij van het eiland om de kust van Weda op te zoeken, doch tot hunne verwondering zagen zij 4 à 5 groote en hooge eilanden, waar zij des nachts ten anker kwamen. Met den dag voeren zij, van eenige soldaten vergezeld, naar den wal om de bosschen voor een gedeelte te doen doorkruisen; daar zij voetstappen gewaar werden, volgden zij deze voor 2 Àà 3 mijlen, doch zonder gevolg. Hier en daar werd een boom afgeschild om te ontwaren of het geen specerij- boomen waren, doch zij werden geen reuk gewaar. Deze eilanden waren bergachtig, boven op de kruin zeer kaal en onder de Tinie in het Kanaal van Halmaheira gelegen, zij hadden vele valeien en een schoone groote rivier; de naam van dit eiland was hun onbekend. Het werd den volgenden dag aan de andere zijde onderzocht; met even weinig vrucht. Zij gingen dus weder onder zeil om te zien of zij de kust van Weda en Maba konden opsteven loopen, doch zij kwamen den 7den onder een van de eilanden Boo ten anker, dat voor een gedeelte doorzocht werd, doch het zag er woest uit. Weder onder zeil gaande zagen zij een menigte eilanden, waaronder een groot was, waarbij zij langs zeilden om te zien of daar- bij geen negorijen lagen, duch moesten’ na een dag te hebben gezeild door stilte ten anker komen. Naar een chaloup die zij in zee gewaar werden, zonden zij de schuit heen om te vernemen welk vaartuig het was; het kwam van Ternate, en aan den Gezaghebber gevraagd zijnde welk eiland het was, waarvoor zij geankerd lagen, waren zij verstomd te hooren dat het Oghi was, in plaats van onder Boo en Weda te wezen. Den 15den gingen zij weder geil naar de eilanden se. es . Age die waar zij na zeven dagen zeileng men ‚en de Vo\pe 8 . …. {8 DE ANS doorbrachten met het visiteren P ygnden, VAATOB Yt - ay © gaar de kast van, zouders werd ontdekt; toen zei IN rn A 216 DE REIZEN NAAR DE kwamen voor de uegorij Mahol, aan den Vorst van Ternate toebehoorende, ten anker. Van hier zeilden zij den 28sten naar Maba, waar zij bij den hoek geen negorijen vonden, en daar deze kust voor de Zuid- oostenwinden, die nu krachtig begonnen door te waaien, een bod lager wal maakte, besloten zij naar Banda terug te keeren en in ’t voorbijgaan eenige eilanden vindende, die aan te doen en te visiteren. | Het dagregister, door de Opperhoofden gehouden, wordt van hier nog onbegrijpelijker dan waarmede wij reeds kennis heb- ben gemaakt. Kerst komen zij voor Beeuw, alwaar .pog in de nabijheid eenige lage eilandjes lagen; hier stierf hun chirurgijn, die aan land werd begraven. Later komen zij voor de negory Rosmusol (op Misool?) waar volgens het zeggen van de landsgrooten wel notenboomen groeiden, doch zij wisten met waar ze stonden. Van den Koning, dien zij ook spraken, konden zij uiets te weten komen, hij ~zocht het zoo wat op een ander praatje te schuiven,# doch zij konden wel bemerken „dat hij weinig appetyt had om eenige specerijboomen aan te wijzen.» Zij kruisten daarna eenige dagen langs de kust van Nieuw-Guinea, tot zij den 28sten voor de negorij Ati Ati op Nieuw-Guinea ge- legen weder ten anker kwamen, en waar zij ook de negori Bati bezochten. | Den 4den Augustus besloten zij den steven naar Keffing te wenden en de reis naar Banda voort te zetten, waar zij eindelijk den 17den van dezelfde maand terugkeerden. Het komt ons voor dat de Opperhoofden, met dezen tocht belast, zeer weinig voor hunne taak waren berekend, en dat de Gezaghebbers en Stuur- lieden van hunne vaartuigen daarin, voor zooverre het hunne be- trekking gold, deelden. Want er heerscht zooveel verwarring in hun journaal, wat de ligging der eilanden enz. aan gaat dat het niet met juistheid is uit te maken, wat daar- mede wordt bedoeld. [let is zeker nog al sterk dat zij meenden langs de kust van Weda te zeilen, en bij het nemen van de middagbreedte op den 15den Mei, bevinden langs de kust van Nieuw-Guinea te zeilen! Zij meenden onder de eilanden van Boo te wezen en liggen onder Oebi ten anker, dat vrij wat Zuid- westelijker is gelegen. Wij hebben het verslag van dezen tocht niet willen achterwege iaten, omdat wij er uit kunnen zien hoe onbekend men destijds 218 DE REIZEN NAAR DE slaagde aanvankelijk toch in zijne commissie; er was echter nog zooveel te doen dat het wel een hopeloos werk scheen. Hij zond deze berichten met den Stuurman Pieter Cornelisz. , die tevens de overbrenger was van eene kaart van een gedeelte der kust door hem vervaardigd, ! ten einde door den kaartenmaker op Ternate in het net gesteld te worden Pieter Cornelisz. werd weder naar Maba teruggezonden met het bericht aan Hofinan, dat hem nog een vaartuig zou ge- zonden worden met levensmiddelen en volk ter aflossing van impotenten, en met den last zijn werk voort te zetten , en vooral het eiland Gebi niet te vergeten, op welk eiland hij voorgesteld had een post te leggen, daar men hem had gezegd, dat niet alleen op dit, maar ook op andere nabijgelegen eilanden spe- cerijboomen zouden gevonden worden, ten einde des te beter te kunnen nagaan in hoeverre het met de waarheid overeenkwam, dat de Oost-Cerammers, waaronder die van Keffing, Ceram- Taut, Goram en Manabocko behoorden gerekend te worden, als afstammende van de verdreven Bandanezen, en derhalve met de behandeling van de noten en foelie niet onbekend, zich met den sluikhandel in specerijen met de aldaar jaarlijks aankomende vaartuigen van de Maleiers, Javanen, Makassaren, Boeginezen en andere vreemde handelaars ten nadeele der Compagnie be- zig hielden. Den 2den October 1703 zond Hofman de chaloup de Kuyper benevens een corra-corra, onder het bevel van Jan Adolph van der aan, naar Gebi en de nabijgelegen eilanden Fauw, Iohi, Gajo, Oempay of Waygeeuw enz. benevens de landerijen bij de negorij op den hoek van de vaste kust van Nieuw-Guinea Wazajo genaamd, om aldaar de visite te doen en het uitroeien der opstaande specerijboomen zooveel doenlijk te bevorderen. De Luuitenant Radja Goena, die zijne diensten daartoe had aangeboden, zou hem daarm behulpzaam wezen; zoo mogelijk moest dit ge schieden door en met miulijke overeenkomst van de bewoners, die hiertoe door een klein geschenk zouden kunnen worden aangemoedigd. De Stuurman Pieter Cornelisz. vertrok mede derwaarts tot het afpalen der dieptens, hoeken en reven enz. om daarvan een nette kaart te maken. ' Het door hem gehouden dagregister is aanwezig; het loopt vau 4 Mei tot 25 Augustus 1703; de kaart ontbreekt, ¢ PAPOESCHE EILANDEN. 919 Den 10den October zond van der Laan met een schepprauw een brief aan Hofman, meldende zijn aankomst op Gebi voor de negorij Senaffa aan de Westkust gelegen, en dat hij geïn- formeerd werd, dat er nooit op dit of omliggende eilanden specerijboomen waren geweest, maar dat de Pataniëers de noten — niet alleen daar, maar ook op alle verder gelegen plaatsen kwa- men verkoopen, en ruilen voor slaven, amber en karet , dat aldaar in de maanden Juni, Juli en Augustus in eene redelijke hoe- veelheid was te bekomen. Die van Gebi, Salawati, Misool enz. verkochten en ruilden de noten voor buskruid, lood, patelas. en andere lijwaten en goederen die hun behaagden, op de kust van Ceram, op Rarakit en Boelobolo, Keffing, Ceram-luaut enz. Ingevolge zijn bekomen last doorliep van der Laan het ge- heele eiland Gebi; bij de negorij Gasjipo kwam hij in het bosch, doch vond overal dorre gronden en van de zon verbrandde ruigter , doch geen specerijboomen. Terwijl van der Laan van den 6den tot den 21sten bezig was het eiland te doorzoeken, had de Stuurman Pieter Cornelisz. het eiland rondom afgepeild en in kaart gebracht, evenzoo het eilandje Gagy; bijzonderheden ontbreken, daar de kaart niet aanwezig en er in het journaal van van der Tuaan slechts nu en dan van het eiland sprake is, zooals eene moeilijke reede voor de chaloup, door de hevige deining uit het Noorden en klippigen bodem enz.; en daar er geen betere legplaats rondom het eiland kon worden aangewezen, liet van der Laan den 10den October de chaloup naar Maba vertrekken. Hij verliet met de corra-corra het eiland op den 22sten en kwan den 25sten voor Maba ten anker, waar Hofman nog altijd handen vol werk had in het uitroeien van specerijboomen, Door zijne voorzichtigheid ontkwam hij een groot gevaar, dat hem en de zijnen in den nacht van den 184en op den 19deu November, in de negorij Weysilie boven het hoofd had ge- hangen. De voornaamste Hoofden die in de zaak waren betrokken, waren behalve eenige Tidoreesche gecommitteerden, de Kimalaha Kei Joepan van de uegorij Gasjipo, de priester Jori en den Soeli (opzichter) Wassi, allen van Gebi, benevens een Oewean (gezant) van den Koning van het eiland Oempay , gern Manakarsay. Veertig corra-corra’g \ager aan het eiland ORN gereed, om op het eerste teeken Maba over te ste = at de Hollanders op het onvoorzj Na? op net kijf te AS WS te maken; doch dat dit opzet nah pore had hij Voo \ 936 DE REIZEN NAAR DE aan de trouw van den Kimalaha luakitte te danken, die hem op het verraad opmerkzaam had gemaakt, zoodat hij zich met zijn volk kon inschepen en de kust verlaten, van waar hij den 28sten van dezelfde maand op Ternate terug was. In zijn journaal wordt nog het een en ander medegedeeld over de Paarlbanken, Amber en Karet, waarnaar hij volgens zijne Instructie onderzoek moest doen. Van de paarlbanken waren bij de ingezetenen van Maba en Patani geen betere bekend, dan die omtrent het eiland Waygeeuw . en tusschen de eiianden Gasea waren gelegen. Het duiken naar de oesters had in de maand Augustus plaats bij vollen maneschijn; de paarlen van eene bijzondere grootte moesten aan den Koning van Tidor worden overgegeven , doch de kleine en het gruis behielden de visschers. De Koning van de Papoesche natie ontving op dezelfde wijze de paarlen, die dp de paarlbank, bij Waygeeuw gelegen, werden gevonden. Tusschen de Papoesche eilanden en den wal van Nieuw-Guines zouden nog vele paarlbanken liggen, doch die meestal kleine paarlen en zelden eenige weinige groote uitleverden. De amber werd vroeger in overvloed en in groote stukken langs de kusten van Patani en Maba gevonden; thans veel minder, sedert dat de waarde van dat artikel ook aan de be- woners der eilanden Misool, Salawati, Waygeeuw, Gagy, Ba- tanta, lohi, Gebi en anderen bekend was geworden, werd de amber reeds daar gevischt. Op last des Konings van Tidor, die daaromtrent strenge bevelen had uitgevaardigd, moest o. a. de op die plaatsen ingezamelde amber op Gebi of Patani gebracht om van daar aan den genoemden vorst te worden ver- zonden. * De karet of schildpadshoorn kwam niet slechts op de hier voorgenoemde eilanden in redelijke hoeveelheid voor, maar ook op Gasea, Dammar, Widjie en in de inhammen van Weda, Maba en Calew, doch ook dit artikel werd voor den Koning ingezameld. $ 8. Pieter Clein en Jan Adolph van der Laan. 1704, Het volgende jaar werd de tocht naar de Papoesche eilanden hervat. De Gouverneur van Ternate bestemde daartoe den Schipper Pieter Clein en den Sergeant Jan Adolph van der Laan, die PAPOKSCHE EILANDEN. 991 met de vaartuigen de Tamboer, Comber, de Crab en Makreel, den 24sten Juni van Ternate vertrokken en na Tidor te hebben aangedaan hunne reis vervolgden. Het eerste eiland, dat door hen werd bezocht, was Pisang, gelegen ten Oosten en in het gezicht van den Zuidoosthoek van Halmaheira Libobo. Zij vonden het onbewoond en omtrent vijf mijlen in omtrek te hebben. Het stond vol notenboomen, doch daar de chaloup de Comber en de twee pantjalangs van hem waren afgeraakt en hun jacht door de sterk nederwaarts trek- kende stroomen en steile gronden daar niet langer kon blijven, waren Zij in de onmogelijkheid geweest die boomen te kunnen uitroeien, en genoodzaakt naar Misool te vertrekken. Op dit eiland daarentegen had men geen specerijboomen ge- vonden; wel kwamen daar evenals op Salawati noten aan, doch deze kwamen van Patani en Maba, en Gebi, waarmede dan werd gehandeld, zooals wij reeds vroeger door den Koopman Hofman zien opgegeven. Zij vonden de negorij Waygamme, die volgens de Instructie aan de Westzijde zou hebben moeten liggen , recht aan de Zuidkust, strekkende Oost en West; de rivier Adoway vormde de grensscheiding tusschen Misool en Waygamme; er wordt nog een rivier IJssauw genoemd. Het eiland werd rondom afgepeild door den Onderstuurman Adriaen Aerdemans, waarmede hij van den 28sten Augustus tot den 2den September bezig was. ! In het Zuidoosten van Misool lag een eilandje, waarbij een paarlbank gevonden werd, doch zeer ondiep; de oesters waren klein en men vond daarin niets dan gruis. De eilandjes Glogoff, Waaff en Calegh als de grootste en hoogste van de hier omliggende werden bezocht; men vond ze overal steil en vol klippen. Den 8sten September gingen zij onder zeil om het onder den wal langs de Zuidwestkust tot aan den Noordoosthoek Sarwarket op te halen; den 16den staken zij naar Salawati over en kwa- men ten anker op 17} vadem, naar gissing 8 a 9 mijlen ten Noord-oosten buiten den wal van Misool. Den volgenden morgen werd het anker weder gelicht, en koers op Salawati gezet, doch toen men plotseling van 18 vademen ' Zijn journaal is niet voorhanden, doch, volgens het schrijven van den Gouverneur van den 2lsten Juni 1705, kon hij (Aerdman) noch de zee- varenden op het jacht daaruit een kaart vervaardigen. 999 | De REIZEN NAAR DE op 61 vademen water kwam, ankerde men weder; men kon het land niet zien, zoo laag als het was en bedekt door omliggende kleine eilandjes. Men zond de pantjalang naar den wal met den Tidoreeschen Padoeka en den tolk, om van daareen schepvaar- tuig met een persoon af te halen, die met de gelegenheid van die eilandjes en gronden bekend was, om het jacht onder den wal te brengen. Nadat zij reeds eenige dagen met Zuid- en Zuidoostelijke winden te worstelen hadden, kregen zij in den nacht van den 20sten nogmaals een harden wind en holle zee uit den Z. Z.O., waardoor de chaloup de Comber driftig raakte en een groot eind doorging; tegen den avond brak het derde en beste anker aan boord van de Tamboer, en daar zij nu geen ankers hadden, waarop zij konden rekenen, werd in den gehou- den scheepsraad besloten om naar Ternate terug te keeren ten einde het jacht niet roekeloos te wagen. Hierbij kwam nog dat het aantal zieken binnen boord zoo- danig toenam, dat er bijna geen volk overbleef voor het scheepswerk. ! Den 22sten kwam de pantjalang van Salawati terug, met het bericht dat zij den 18den des avonds aan de hoofdnegorij Sala- wati waren gekomen. Den volgenden morgen hadden zij die negorij bezocht, doch daarin niemand gevonden; tot den middag daarin gebleven zijnde waren zij weder onder zeil gegaan, en in het terugkomen een klein negorijtje op den hoek des lands liggende, Segith genaamd, aangedaan, omdat zij daar eenige menschen op het strand hadden zien staan. Doch toen zij met een klein prauwtje het strand naderden, waren zij op de vlucht gegaan. De Tidoreesche Padoeka stapte daarop alleen aan land en riep hun toe om stand te houden, doch te ver- geefs. Hij kwam op de pantjalang terug en kregen kort daarna een schepprauw in het gezicht, waarheen zij met de kleine prauw schepten. De prauw was van de negorij Sorong, gelegen op de achterzijde van het land (Noordkust?) en die naar Misool wilde om de ingeladen sagoe te verkoopen. Men gaf hun een briefje voor den Koning van Salawati, behelzende hunne aan- komst aldaar en om hem te verzoeken zoo spoedig doenlijk aan boord te komen. ! Toen het jacht den 9den October te Ternate kwam, vertrokken er 17 matrozen naar het hospitaal, «de overige zagen er uit als of ze uit het graf waren opgestaan.» “aay PAPOESCHE EILANDEN. 998 Het anker werd gelicht om onder beschutting van den wal van Misool te komen, doch zij waren verplicht omtrent twee eilandjes, die tusschen Salawati en Missool lagen, weder ten anker te komen. Den 25sten kwamen zij eindelijk weder onder den wal aan het Zuidwesteinde van Misool, en toen de wind in de honde- wacht van den 28sten wat aanwakkerde, staken zij Zuidwaarts over en kregen tegen den avond Poeloe Pisang in het gezicht. Den 2den October raakten zij in Straat Patientie en lieten den 2den daaraan het anker voor Ternate vallen. $ 4. Jacob van Geyn en Pieter Lijn. 1705. Toen in het begin van het jaar 1705 andermaal het gerucht liep, dat er vreemde schepen in de Papoesche wateren waren gezien, vaardigde de Gouverneur van Ternate op den 31sten Mei het jachtje Oostvoorn, de pantjalangs de Tseervisch en Makreel, onder het bevel van den Onder-koopman Jacob van Geyn en den J.uitenant Pieter Lijn, naar de eilanden Salawati en Waygamme af, om daarnaar onderzoek te doen en tevens om op laatstgenoemd eiland de aanwezige specerijboomen uit te roeien. De Koning van Tidor zond tot zijne gecommitteerden iede den J.uitenant Ngare, den korporaal Majassa Ngoffomaneira Mustapha en eenen Cabveloe. De Luitenant en de korporaal waren door hem reeds vooraf naar de genoemde eilanden als zijne afgezanten vertrokken. 