The lichen book; handbook of the lichens of northeastern United States;
Onvoorwaardelijk — ziedaar onze voornaaraste grieve tegen den inhoud van uw laatste schrijven. Zoowel door u als door de heeren De B. en S. was ons herhaaldelijk betuigd, dat men zich aan het oordeel des Bestuurs zou onderwerpen. Toch was ons voorstel geen regterlijke uil- sjyraaky en mogt men daar geen genoegen in nemen, de weg stond open om de zaak te laten rusten tot eene alge- raeene vergadering, die in het hoogste ressort te beslissen had. Was die beslissing niet naar uwe wenschen uitge- vallen, wij zouden het verklaarbaar hebben geaeht, dat door u het lidmaatschap werd opgezegd. Maar thans, nu door u vrijwillig in het voorstel van het Bestuur werd getreden om de zaak liever in der minne af te doen, zonder er eenige voorwaarde aan te verbinden, komt uw later besluit om daaruit aanleiding te nemen tot het bedanken voor uw lidmaatschap ons vreemd en ouver- klaarbaar voor. Hadt ge dit als voorwaarde aan uwe toestemming verbonden, wij hadden het natuurlijk niet kunnen en mogen aannemen^ omdat wij in zoodanig geval daaraan geheel het l^arakter van minnelijke schikking hadden moeten ontzeggen, en de zaak zou zijn blijven rusten tot de algemeene vergadering. Wij moeten overigens berusten in uwe zienswijze omtrent de gevaren die u zouden bedreigen bij het eigenaardig karakter uwer tegenwoordige uitgaven, wanneer gij u voortaan onder onze leden blijft tellen. Naar ons oordeel evenwel zijn die gevaren geheel te ontgaan door een trouwe naleving van het reglement, hetgeen u misschien op eenige meerdere kosten zou te staan komen, maar waartegen voordeeleu overstaan, waarvan gij, althans in vroegere jaren, ruimschoots uw aandeel hebt genoten. Dezelfde omstandigheden die u toen het uitsluitende ver- talingsregt van verschillende uitgaven tot eene winst- gevende zaak maakten, zouden het u later kunnen doen betreuren niet meer tot onze leden te behooren. Doch dit, Deel II. 9 130 INGEDIEND ONTSLA.G ALS LID DER VEEEENIGING. 1864. wij erkennen het, zijn consideratien, die wij geheel aan uw eigen oordeel moeten overlaten. Wij achtten oiis gedwongen dit eeii en ander in ant- woord op uwe uitvoerige missive in het midden te brengen. Ten slotte betuigen wij nogmaals ons diep leedgevoel, dat wij u, die met zooveel naauwe banden van herinnering aan onze Vereeniging verbonden zijf, eene herinnering aan al de leden dierbaar, ora een verschil van zienswijze uit ons midden zouden moeten zien heengaan. Het kan niet anders of dit afscheid zou, niet alleen bij ons bc- stuurders, maar bij de geheele Vereeniging, een pijnlijken indruk achterlaten. Trouwens, wij geven den moed niet op, dat de tijd, die er tusschen nu en het opstellen van ons verslag voor de Algemeene Verg. moet verloopen, nog eene gnnstige verandering in uw beshiit zal te weeg brengen. Kruseman Het zicli overhalen en trok zijn ingediend ontslag terug. Negen maanden later gescliiedde de hierboven besproken aanklacht tegen hem door Hetzel te Parijs over het uitgeven van Mace's Hapje brood ^ Al te goed had hij toen weer gelegenheid op te merken, dat de Vereeniging voor haar leden, d. i. voor den boekhandel en de intellectueele ontwik- keling van Nederland een machtige factor is, waarvan het hooge waarde heeft lid te kunnen zijn, en veel later jaren moest hij toch ook bekennen, verkeerd gedaan te hebben zijn ontslag als lid der Vereeniging te nemen, toen hij in zijn Bouwsfoffen ^ schreef en af keurde, dat de geschillen tusschen de leden der Vereeniging over nadruk afliepen, „soms ook met het boos bedanken van ettelijke leden, indien zij hun zin niet gekregen harden of niet ruim genoeg betaald waren." Behalve voor de geschiedenis van De aarde cm haar volken is deze geheele gcbcurtenis in tweoledig opzicht belangrijk voor de kennis van Kruseman zelf. In de eorste plaats omdat ' Zie hiervoor Dl. I biz. 593. " Dl. I biz. 641 en 642. INGEDIEKD ONTSLAG ALS LID DER VEREENIGING. 131 er uit blijkt, hoe weinig hij eigenlijk voor materieele zaken, i864. hier de kennis en opvolging dor reglementen geschikt was, zelfs na de gebeurtenissen van 1868 en 1864 vervuld van idealistische plannen; door de gebeurtenissen van 1863 en 1864 moge hij in zijn bespiegelingen een zekere mate van ontgoocheling ontvangen hebben \ die gebeurtenissen hadden hem niet tot een voor alles berekenend handelsman gemaakt. En in de tweede plaats is het de inoeite waiirdig, zijn voorgeno- men uittreding uit de Vereeniging even op te merken. Zeker, Kraseman had in het einde van 1864 weer eenige meerdere levenslust gekregen, maar toch niet zooveel nog, of geheel opgegeven was het denkbeeld bij hem niet den handel te ver- laten. Kort voor het indienen van zijn ontshig als lid vertelde men zelfs, dat hij zijn geheele zaak verkocht had. Dat gerucht was onjuist, maar in zoover goed gebaseerd, daar Kruseman, zooals hij aan Muller in vertrouwen schreef, in twijfel zou staan, wat hij doen zou, wanneer hem een bod gedaan werd ^. Een verlaten van den handel speelde hem nog steeds door het hoofd, en als gevolg daarvan, moet hij in die dagen minder gehecht aan de Vereeniging zijn geweest dan anders wel het geval was. Zoo zie ik den eeni gen redelijken uitweg om een verkla- ring te vinden voor zijn bonding tegenover het Bestuur der Vereeniging, een bonding, die op zichzelf beschouwd allerminst * „Theologie ea wgsbegeerte — neea waarlijk niet! Ik kan de een- voudige hoofden benijden, die daar geen jota van verstaan, en ik zou baast van mg zelv' zeggen dat ik een lief ding geve, als ik met een spons zekere plaatsen van myn hersens schoon kon vagen. Kennis moge magt zgn — onze broksgewyze kennis is soms ook marteling. Juristerei und Medizin — bewaar ons van den Booze! Wie vreedzaam is en gezond, krijgt kippenvel van advocaten en doctoren. En onze ferme, goede burgerluidjes — [er is sprake van bet oprichtcn van een volks- bibliotheekj — behoeven het niet te weten, dat er zooveel te krieuwen en zooveel te genezen valt. Maar de boeken die gij mij opnoemt: geschiedenis, staathnishoudkunde, degelijke verhalen zooals van V. d. Hoeve, zie, dcU is wat ik gaarne in de rnwe handen zie van ons pu- bliek, dat door zgn lectnur wat winnen moet." (Brief aan Gebbard 12 December 1865). • Brief aanMnller 23 November 1865. 9* l&i piEitsoK, Isaac da cSosTa. 1865. verwacht zou mogen of kunnen wordeii van den oud-voorzittei* van dat machtige en indirect veel beteekenende lichaam voor de intellectueele ontwikkeling van het Nederlandsche volk. >> ,Yooreerst heb ik in mijne Jiarde nog bezigheden genoeg", schreef hij in dienzelfden brief aan Muller. Veel belangrijks zou in 1865 en 1866 dan ook niet verschijnen; in 1865 o. a. Het tnenschenoffer in Israel door Oort, Pierson'*s Isaac da Costa. TLen ged-enhrede , eerste en volgende aflevering van een vertaling van Brehm's Lehen der Vogel ' en van de Inven- taris van het ar chief der stad Haarlem opgemaakt door Mr. A. J. Ensched^ naast een tweeden druk van een Geschiedetiis der stad Haarlem m tabellari-sche volgorde door Dr. C. Ekama^ een eerste aflevering van een verklaring van Staring's School" kaart voor natuv/rkunde en volksolijt door den schrijver zelve, en eerste deelen van onderafdeelingen in De voornaamsi-e gods- dieiislen; in 1866 slechts drie nieuwe titels: Tijdrekenkundig overzigt d-er algemeene geschiedenis^ door Van Oordt, Het heleg van Haarlem door vrouvoe Jacoha hi J'i26 door Dr. C. Ekama en Het regt imn de Tweede Kamer, Een woord aan de kiezers door Mr. J. T. Buijs. Van een paar dezer titels is slechts iets te zeggen : van den tweeden, den vierden en den laatstcn. Pierson had zijn gedenkrede over Da Costa opgesteld bij gelegenheid van het eerste lustrum van diens overlijden en wilde haar in druk opdragen aan Kruseman zelf. Deze zelf begon met dit voorstel af te wijzen, meenende dat veeleer mevrouw de weduwe Da Costa daarvoor in aaninerking kwam, hetgeen den schrijver niet wenschelijk voorkwarn om de al te * Uit het prospectus van Het leven der vogels neem ik over de mededeeling, dat de uitgever dit work ook voor leesgezelschappen ge- schikt achtte en: „De vorm, waarin de Autenr zgne natuurkundige waarnemingen beschrijft, is schilderachtig en aantrekkelijk en zal ook vooral gewaardeerd worden door bescliaafde Vrouwen, die het schoone met het natuurwetenschappelijke hier gepaard vinden." PIERSON, ISAAC DA COSTA. 133 groote objectiviteit van zija geschrift '. Pierson's meening 1865. behield de overhand en de uitgever van Bilderdijk's en Da Costa's Kompleef'S dichiwerketi zag zich, echter zonder zijn naam, in de opdracht genoemd. Uit de weinige correspondentie over deze uitgaaf moet bovendien nog de aandacht gevestigd worden op een paar brieven van Pierson, omdat er uit blijkt, welk een zorg hij aan de proeven besteedde, opdat het geheel een aesthetisch schoon uiterlijk zou hebben, en ook omdat er uit blijkt, welk een hoofdbreken de rangschikking van den titel kostte. „Liefst zou ik mijn naam niet op den oraslag hebben, schreef hij den 24 Maart 1865. Is het voor het debict onverschillig, dan acht ik het zelfs wenschelijk. Een biograaf raoet dunkt mij zooveel mogelijk achter den geportretteerde verdwijnen. In de advertentie kan ik daarom toch als auteur vermeld worden." Pierson's naam komt dan ook noch op den omslag noch op den titel voor. Zooals bijkans van zelf sprak, ontving de verzorger van Da Costa's Dichtwerken een present-exemplaar van den uitgever der Gedenkrede en Hasebroek dankte daarvoor ^. Hooggeachte Vriend. Weder iets van uwe hand tot mij te zien komen als blijk van voortdurend aandenken en vriendschap was mij liefelijk. Dat het een gedachteniswoord ter eere van onzen Da Costa was, maakte de gave te liefelijker. Ik behoef u niet te •'zeggen hoeveel er in Pierson's rede is, dat mijn voile sympathie heeft; ook waar hij kritisch wordt, behoudt hij, bij de . . . . (?), de warmte der liefde. Het geheel is schoon en goed. Ik vind het een gelukkigen inval voor dezen reiziger een aparten wagen achter den grooten trein der kompleete werken aan te haken. Zoo heeft men drie portretten: Tsraels, Hasebroek, Pierson. Och, waarom zijn er niet meer, niet velen, wier liefde Brief van Pierson 8 Maart 1865. Brief van Hasebroek 9 April 1865. 134 ENSCHEDE, INVENTARIS VAN HET ARCHIE? VAN HAARLEM. 1865. aldus allerlei personen niet alleen aan zich, maar ook aan elkander verbindt? Gaan wij voort den band toe te halen, dien hij heeft geknoopt ! Een jaar later was Pierson zelf niet meer met zijn arbeid ingenomen. „lk lieb een grief tegen mijn stuk. Ik vind dat ik Da Costa niet hoog genoeg gesteld heb, dat ik het excep- tioneele van zijn pei*soonlijkheid niet genoeg heb laten uitko- men. Dit hindert raijn litterarisch gevveten'^, en hij hoopte dat in een tweeden, niet verschenen druk te kunnen verbeteren *. De vierde titel, de hiventaris van het ar chief der sfad Haarlem door Mr. A. J. Ensched^, moet genoeind worden, omdat die uitgave gesteuud werd door subsidie van de gemeente Haarlem en omdat zij in 1876 als bewijsstuk aangehaald werd in een typographisch geschil tusschen Ered. MuUer en Th. J. I. Arnold. In het Nieuwshlad van den 19 Eebrnari 1875 gaf Fred. Muller een warme bespreking van de photolithographische reproducties van Leidsche kaarten uit de 16® eeuw als Feesi^ave ter gdegenheid van het 300-jarlg beslaan der Leidsclie Hooge- school, te Leiden bij Brill verschenen, en zeide in een noot bij dien titelafdruk, dat hij in dezen titel eenige interpunctie gebracht had. „Het spijt mij dat de uitgevers de, m. i. dwaze en bij sommigen heerschende nieuwe mode gevolgd hebben, om een gewone Hollandsche titel met eene Latijusche of Grieksche inscriptie gelijk te stellcn en daarom niet te interpuncteeren ^ ! lemand heeft dat eeiis verdedigd met de bewering, dat sommige Franschen dit ook deden ! ! !^' Muller's vroegere leeriing, Arnold was een andere raeening toegedaan. In het Nieuwshlad van den 9 Maart 1875 oordeelde hij dit nog niet zoo geheel onjuist; in een titel zijn leesteekens niet noodig om den tekst verstaanbaar te maken, de zetter Brief van Pierson 26 April 1866. Nl. aan het einde van een regel. ENSCHEDE, INVENTAEIS VAN HET ARCHIEF VAN HAARLEM. 135 bereikt dat door verdeeling der regels en gebrCiik van ver- 1865. schillende grootte van letter en als bewijsstuk haalde hij den titel van een Bodoni-druk van 1793 aan. Een derde artikel van Muller volgde: „Noch Aldus, Stephanus, Plantyn, Elzevier, Crapelet, Mame, Blades, noch Enschede of Spin hebben tot zulke barokke ideen de hand geleend om uit aardigheid gewone titels zonder pun ten te drukken" en Arnold schreef weer terug. In dit laatste artikel werd onder meer door hem |?ezegd tot staving, dat leesteekens op een titel niet tehuis behooren: „Laten we ons, zoolang het bij ons niet richtig is met een eigefi goeden smaak, de Franschen maar tot model nemen! Maar laten we dan ook de leesteekens op het titelblad weglaten, want alle voomame fransche uitgevers doen het ook, met Didot aan het hoofd, een man aan viden de fransche boekhandel den eemaam van pere heeft gegeven, en met Dentu, Hachette, Hetzel, Bachelin-Deflorenne, M. Levy, A. Levy, en alle andere voomame uitgevers in het gevolg ^ We stellen ons dan wel eenigszins op een gevaarlijk standpunt, omdat we daardoor de ongelukkige verdediging: „de Franschen doen het ook" tot de onze maken, doch we kunnen er dan onmiddellijk bijvoe- gen: maar we hebben die teekens niet noodig, en hebben dus een redelijken grond, waarorn we hierin de Franschen navolgen. Ook in ons land zou men autoriteiten kunnen noemen, doch ik wil dit liever niet doen. Slechts eene dubbele autoriteit wil ik aanhalen, juist omdat het eene gedeelte daarvan, door den heer M. als autoriteit in negatieven zin is aangehaald. In 1866 ss. verscheen: Inveniaris rayi het Ar chief der stad Haarlem^ opger/uiakt door Mr. A. J. Enschede. Haarlem, A. C. Kruseman. Ofschoon het er niet op gedrukt staat, houd ik [ — en terecht — ] de firma Enschede en Zn. voor den drukker ' „Men zal misschien de aanmerking maken, dat dit alleen uitge- vers zyn, met nitzondering van Didot, die ook drakker is, maar men zal mij toestemmen, dat de boekdrukkeri) in de laatste jaren meer een technisch vak geworden is, dat geheel door den smaak der uitgevers wordt bebeerscht. Vroeger was drakker bijna altijd tevens uitgever; tbans niet meer. En bovendien kan ik aan deze nainen die van Plon, Claye enz., dat drukkers zgn, nog wel toevoegen," (Noot van Arnold), L 136 ENSCHEDE, INVENTARIS VAN HET ARCUIEF VAN HAARLEM. 1865. van (lit boek, op welks titel geene leesteekens voorkomeii. Door eeu Enschede geschreven, door een Ensched^ gedrukt, en door een Kruseman uitgegeven^ me dunkt met deze autoriteiten kunnen we het voorloopig wel stellen!'' Dat het mij vergund zij als eigen meening uit te spreken, dat ik in dit typographisch geschil sta aan de zijde van Arnold. Het eenige Nederlandsche Handboek ter beoefening der boek- drukkuust * zwijgt over dit onderwerp, maar bezigt de inter- punctie op het titelblad. Muller en Arnold bespraken de quacstie uit historisch en technisch oogpunt; den doorslagkan slechts de aesthetica geven, Wanneer een titelblad goed afgesneden wordt, zoo dat de titel juist in het optische midden van de bladzijde komt te staan — aan de (heraldische) rechterzijde moet daartoe ietwat minder wit zijn dan aan de (heraldische) linkerzijde — dan zuUen, wanneer er aan het einde leesteekens zijn, die regels voor het oog schijnen te veel naar de (heral- dische) rechterzijde verschovcn te zijn, hoewel ze inderdaad in het optische midden staan, en zoekt men dit te verhelpen door den regel zooveel als noodig is naar (heraldisch) links te ver- schuiven, dan staat die regel niet meer in het optisch juiste midden. Slechts dan geeft een regel den indruk in het mid- den van een bladzijde te staan, wanneer er aan het einde der regels geen punten, komma's, kommapunten of dubbele punten gebruikt worden ^. Het is dan ook op deze ovcrweging, dat er geen leesteekens voorkomen op de titels en omslag van dit werk verschenen als A. C. Krusemav, al was ik genoodzaakt ze voor * 's-Gravenhage. P. M. van Cleef Jz. 1844. De schrijver was Van Cleef zelf. * Dat in de Fransche typocrraphie geen eenstemmigheid heerscht, blijkt nit de beide standaardwerken : Th. Lefevre {Guvie oraliquj du compositeur et de Vimprhaeur typographes. Paris. Firmin-Didot et C'^. 1883 pag. 124 suiv.) behoudt de punten ; E. Desormes {Notions de typogvapJiie a Vusage des ecoles professionnelles. Paris. Ecole profes- sionnelle Gutenberg. 1878 pag. 77 suiv.) verwerpt ze. Marahrens {Hand- buck der Typographie. Leipzig. Verlag der Leipziger Vereinsbuch- druckerei. 1870 Th. I S. 248) verklaart zich voor het weglaten, maar gebruikt ze niettemin op de titelpagina van zijn eigen werk. UN DRAMA DE (XEUK, PAR MARIE DE FULDAU. 137 de eenvormigheid met de vorige deelen te behouden op de deelen ises. van mijn geschrift verschenen als Bijdrageu tot de geschiedenis van den Nederlandschen Boekhandel, Deel VIII en IX. Een uitgaaf over 1865 moet hier naast aangestipt worden: Un dra/ne du cosur par Marie de Fuldau. De auteur hiervan was Kruseman's vroegere stadgenoote juffr. Emma Storm de Grave, in die dagen te Brussel verblijf houdende. Om haar ter wille te zijn, had hij de uitgave op zich genomen. Daar bui- tenlandsche handel voor hem overgroote bezwaren bood, zoo- als de geschiedenis hem reeds geleerd had en begrijpende dat daze in het fransch gestelde roman daarom ook debiet moest zoeken in het buitenland, was het zaak dat de roman verscheen, voor zijn risico, niet met zijn, maar met het adres van een uitgever in Belgie; hij vond hiertoe Th. J. I. Arnold te Brus- sel bereid, welke L. van Bakkenes & Co. te Amsterdam met het debiet in Nederland belastte. De financieele uitkomst was bedroevend; de mercantiele redenen daar van moeten hier echter verzwegen worden. Ver- mekling verdient het echter, dat het geschrift toch wel eenige aandacht getrokken schijnt te hebben daar, wellicht na de war me aanbeveling van Jan ten Brink in Be Nederlavdsche spectator *, Van Os te Zutphen in het Nieuwsblad van den 20 September 1866 zijn voornemen bekend maakte er een vertaling van te doen verschijnen. Zooals gezegd is verschenen er in 1865 ook eenige eerste deelen van onderafdeelingen in De voornaaniste godsdie7isfen en wel de eerste aflevering van de Geschiedenis van het lioo^nsch- Katholicisme tot op het coficilie van Trenfe door A. Pierson en het eerste deel van de Geschiede^iis va?i het Protestantisme door Eauwenhoff, het laatste met een opdracht aan Scholten bij gelegenheid van zijn 25-jarige werkzaamheid als hooglceraar. In December 1861 had Eauwenhoff reeds zijn toezegging gegeven voor het Protestantisniey en in Maart 1863 Pierson ' 1866 biz. 44. 138 RAUWENHOFF, GESCHIEDENIS VAN HET PROTESTANTISM E. 1865. na het terugtreden van Opzoomer voor het Kaiholiciit/ie ^ Het aanvragen van zijn emeritaat als predikant gaf aan Pierson eerst gelegenheid zich met ernst aan zijn taak te wijden en het Katliolicisme te gaan beschrijven uitsluitend als godsdienst, als geestelijke richting; medio Mei 1865 zond hij zijn cerste kopj en vrij geregeld ging sedert de druk door. Anders Rauwenhoff, wiens vele bezigheden hem beletten regelmatig aan dezen arbeid voort te werken. In November 1866 moest hij zelfs bekennen, dat hij aan het werk in zoo langen tijd niets gedaan had, dat hij er geheel uitgeraakt was en weer moest beginnen, door overlezing van het reeds afge- werkte deel, zich op de hoogte van het onderwerp te brengen^, maar toen ook zette hij zich met grooten ijver aan het werk, zoodat nog voor het einde van het jaar de kopy voor het tweede deel kompleet in handen van den uitgever was. Schoou het geheel tocli nog drie roijaal-octavo stukken groot zijn zou, is de bewerking toch aanmerkelijk minder nitvoerig dan Pierson aan zijn onderwerp besteedde; het Protesta7dis7n£ ^ is heel wat minder omvangrijk dan het KathoUcisjTie. De beschrijving en het ter perse leggen daarvan ging zoo niettemin bij ruime tusschenpoozen zijn gang in dit en het volgende jaar; het kostte vrij wat zorg aan den auteur den behoorlijken tijd voor dien arbeid te vinden, zoodat van zijn voomemen nog een derde deel te schrijven niets zou komen *. Daarnaast werden eveneens de andere godsdiensten door Kni- seman ter hand genomen. De Xoorsche godsdienstgeschiedenis lag thans het eerst aan de beurt. Vosmaer, welke die taak had overgenomen van Ten Kate ^, trok zich later temg, weinig berekend als hij zich zelf ' Zie hiervoor Dl. II biz. 29. * Brief van Rauwenhoff 29 November 1866. ' Ik citeer hier uit een brief van Rauwenhoff (31 Augustus 1866) „Het Protestant isme heeft niets monumentaals, niets artistieks opgele- verd, het is altijd onder den druk van. zijn intellectualisme gebleven — helaas! tot op dezen dag/* * Brief van Rauwenhoff 1 Januari 1867, * Zie hiervoor Dl. II biz. 31. MEYBOOM, DB GODSDIENST DER OUDB NOOEMANNEN. 139 ineende voor de behandeling van dien godsdienst. „Thor's hamer i865. beukt mij met vreeselijke slagen het geweten, Hugin en Munin krassen met hun ravengekras dagelijks in mijn ooren^ maar 't helpt allemaal niets, schreef hij den 13 September 1863. Het is hier geen vraag van lust, maar van wetensehappelijken plicht. Is het inderdaad niet dwaas dat ik die noch het Noor- den noch zijn taal ken, mij ga nederzetten om den goede lieden te vertellen wat dier Noorraannen godsdienst was? Zal dat iets belers worden dan een ellendige compilatie en naschrijverij ? En dat nog wel terwijl de Noordsche oudheidkunde nog slechts in ^t begin is en nog zoo weinig zekerheid heeft betreffende haar onderwerp? In ernst gesproken, van mijn hand han zulk een werk niets beteekenen, — alleen in een geval wellicht, zou er eenige vmcht te wachten zijn — wanneer ik namelijk aUe andere studie ter zijde zette en mij voor eenige jaren zette aan [de] beoeffening van dit speciale onderwerp. Maar it heb nu eenmaal een ander vak van studie, waarin ik niet ongelukkig ben, waarin ik eenige kennis gegaard heb, waarin Ja hoop eenig nut te doen; mag ik nu dat alles verlaten en ^ai erger is mijn wetenschappelijkheid doen verdenken door op eens een mij bijna vreemd gebied te entameren. Dit is van oelang niet om eigenliefdes wille, maar om den goeden naam Tan xxw onderneming. Zoudt gij mij heusch dat alles, nu na rijp ^ej-aa-d bij mij tot klaarheid gekomen, niet moeten toestemmen? ^aax- al is dat alles waar, ik voel nu wel dat ik dat dadelijk acl moeten inzien, maar dat is nu niet altijd mijne gaaf." ^*^^uiriijk was het, dat de uitgever Vosmaer vrijstelde. -*- ^^ti wien hij zich alzoo wendde om een plaatsvervauger , ^■*' hern te vinden is, mij niet gebleken, evenmin of er inder- T^ ^^ gevolg gegeven werd aan het denkbeeld om Jan ten T *^*c: voor de behandeling van dezen godsdienst te winnen. . ^-^ctober 1866 meldde Mejboom echter dat hij de voorbe- ^^Txde studien voor de Noordsche godsdienst zoo goed als ^inde gebracht had ^ ; een maand later was het drukken y -rilk bewonder Dr. Meyboom's moed", oordeelde Rauwenboff. (Brief ^ Rauwenboff 7 Januari 1867). 140 BUIJS, HET REGT VAN DE TWEEDE KAMER. 1866. eivan begonnen; in Februari van het volgend jaar verscheeu de eerste aflevering; voor het einde van 186S was l)e gocU- dienst der oude Noormannen kompleet. De laatste der hiervoor genoemde titels is belangrijk om den persoon van den schrijver. Den 2 October 1866 kreeg Kruseman een briefje van Buijs. Amice. Ik gevoel mij verpligt van de zeer exceptioneele om- standigheden waaronder het vaderland op dit oogenblik verkeert, een woord aan de kiezers te rigten en ook mijn oordeel te zeggcn over de groote constitutioneele kwestie tusschen de Eegering en de ontbonden Karaer hangende. Mijne positie maakt mij het zwijgen hoogst moeijelijk, hoe weinig gelegenheid ik juist nu ook heb om te schrij- ven. Wilt gij dat woord drukken en uitgeven en op u neraen te zorgen, dat het zoo spoedig mogelijk in niet te karigen getale althans op de hoofdplaatsen onzer pro- vincien verspreid wordt? Ik moet de eerste letter nog op het papier zetten, maar begin nog heden avond en zal zoodra het eenigszins doenlijk is de copij afleveren, wan- neer gij dan maar zorgt dat het in weinige dagen ver- zonden is. Van den omvang weet ik natuurlijk nog niets, maar meer dan een paar vel druks zal het zeker niet worden. Mijn plan is een streng woord te schrijven, maar gij kent mij hoop ik genoeg, om overtuigd te zijn dat wat ik schrijf gij het ook zonder eenig gemoedsbezwaar kunt uitgeven. Natuurlijk voeg ik er mijn naam bij. Meld mij s. v. p. spoedig uw antwoord, en zoo gij tot de uitgave bereid zijt, meld mij dan ook of gij het voor uwe of voor mijne rekening wilt drukken. Ik ben tot het laatste zeer bereid. In elk geval moet ik over een 25 a 30 exemplaren beschikken; het juiste cijfer nader op te geven. btJl^S, ttET RfiGt VAN DE tWEEDtl KaMEA.. l4l ^t Is vooral om oude relatie dat ik tot u kom; hebt iwe. gij het minste bezwaar dan zult gij het rondweg zeggen : ik heb voor dat geval hier in SijthofF een uitgever bij de hand. Kruseman nam het aanbod aan de kopy voor eigen rekening uit te geven; in het Nieuwshlad van den 18 October komt Het regt van de Tweede Kamer reeds voor onder de versche- nen boeken, te gelijk met een brochure van A. M. Maas Geesteranus bij ^ijhoff onder bijkans'gelijken titel. Het debiet was dadelijk bevredigend, zoodat den V6 November Buijs de goede ontvangst van het honorarium (/* 150) kon melden. De opiaag van 1500 exemplaren was vrij spoedig uitverkocht en werd door een tweede van 500 exemplaren gevolgd. Al was er dan weer ietwat meer levenslust teruggekeerd sinds het einde van 1864, al bracht de gansche nieuwe om- geving van Kruseman in zijn villa aan den Dreef er het hare toe bij om de smartelijke indrukken van 1863 te effenen, het- geen zich in 1867 b.v. zou uiten in de Kennis en kunst, het was toch allesbehalve bij hem tot rust gekomen in het einde van 1866. Wei was zoo af en toe in huiselijken kring ook een enkel lichtpunt verschenen, waaronder ik reken den overgang van zijn zoon van het Haarlemsche Gymnasium naar de Leidsche Academic in het najaar van 1865, — niet zonder een zekere mate van oprechte vaderlandsliefde zal de vader als secretaris Viin de Commissie van toezicht op de inrichtin- gen van Hooger- en Middelbaar onderwijs te Haarlem de advertentie in de Haarlemsche Courani ^ onderteekend hebben, waarbij hij bekend maakte, dat juist zijn zoon de eerste zou zijn die bij de jaarlijksche promotie van de Latijnsche school de oratie in het Nederlaudsch zou houden — ^ maar toch was de algemeene geestestoestand nog allesbehalve tot kalmte en rust gekomen. De veerkracht en opgewektheid van vroeger waren verdwenen, onherstelbaar verdweuen. * Advertentie in Haarlemsche Courant 20 Juni 1805. 142 ALLARD PIERSON. 1866. Tot die gevolgfcrekking leidt onmiddellijk de volgende brief van Pierson door hem den 27 September 1866 uit zijne nieuwe woonplaats Eohrbach bij Heidelberg geschreveu. Veel ie lang heb ik uw hartelijken brief onbeantwoord gelaten. En toch hebt gij mij daar zoo bijzouder veel genoegen me^, gcdaan^ met dit bewijs namelijk van uw aandenken, van uw vriendschap. Ofschoon de iuhoud mij eerder treurig stemde, in zooverre als ik daaruit tot mijn groot leedwezen bespeurde dat het in uw gemoed na de laatste stormen nog niet tot helderheid en rust gekomen is. Ik kan mij dat best voorstellen. En dat is jammer genoeg, de eenige troost dien ik u geven kan, want om u uit deze apathie, waarover gij klaagt op te heffen, of liever om een poging daartoe te docn, daartoe zoudeu wij eigenlijk met elkander eens moeten spreken. Op schrift gaat dat zoo moeielijk. Daar komt iets bij. Zelf ben ik zoo goed als een vreemdeling in de Wereld van de smart. Dat maakt mij altijd dubbel eerbiedig tegenover de smart van anderen. Dat maakt vooral, dat ik niet dan met huive- ring aanzien die lijden, die theorien (?), waarvan ik mij voorsfd dat zij mij zouden troost^n in gelijke omstandig- heden, maar waaromtrent ik echter, uit gebrek aan onder- vinding, geeu zekerheid heb. Ik zou altijd meenen dat wij onzen troost moesten zoeken in de vermeerdering van onze zedelijke kracht en deze weder in een juiste be- schouwing van de betcekenis van ons leven en deze andermaal in een nauwkeuriger apprcciatie van het ver- band waarin wij staan tot het al der dingen. Het Chris- tendom heeft ons wel een weinigje bedorven. Het heeft mij in het hoofd gepraat dat er een wijs en liefderijk God is die voor ons individueel zorg draagt, die onze tranen telt, zonder wiens wil geen hair van ons hoofd valt. Eerbiedwaardige leer, in zooverre zij velen getroost heeft, maar die, als men uadenkt, toch ook tot veel onte- vredeuheid aanleiding geeft. Deze eischen die het Chris- tendom ons aan het levcn, aan het wereldbestuur heeft ALLARD PIERSON. 143 leeren stellen komen mij overdreven voor, overspannen. isee. Wij zijn in geen enkel opzicht het doel der schepping. Het woord is hard, maar ik geloof vast dat het waar is, het komt er voor het Al der dingeu, voor dat groote Geheel dat alleen als geheel bestaat, fiiet op aan of wij gelitkkig zij-rij dan of ons hart gebroken wordt. Maar dit komt er op aan, of wij in dat geheel, goede werktuigen zijn. En nu raeen ik dat wij al onze omstandigheden, gewaarwordingen, ervaringen moeten beschouwen als voed- sel voor onze kracht. Het woord kracht, vat ik niet oj) in absoluten zin, maar in zeer relatieven zin, naraelijk als bepaalde werking van het eene deel van het Heelal op het ander. AUes waarmee wij anderen kunnen dienen, zij het op zich zelf klein en onbelangrijk, is kracht. Voorts zou ik denken dat wij het doel van ons leven voor ons zelven stellen moesten in dat ttav^hildeii' van ons karak- ter en, even als de plant nit onze omgeving ons voedsel moeten putten, willig prijsgevende elk toevallig levens- doel dat ons ontnomen wordt, om ons telkens tot het concrete te bepalen. Ziedaar, waarde vriend, eenige om- trekken van een theorie die, verbeeld ik mij, op de werkelijkheid rost en niet op een imaginatieve wereld. Is de theorie u te bar?" Het antwoord daarop moet ik schuldig blijven. Het ver- moeden ligt echter voor de hand, dat Kruseman, al was het dan wellicht niet dadelijk, haar in hoofdzaak zou gaan omhel- zen, want ook voor hem had het Christendom in de vulgaire beteekenis van het woord, dank zij den invloed, dien de modeme theologie met haar hechte wetenschappelijke grondvesten op hem geoefend had, het strijdveld moeten verlaten. Tegelijk daarmede was ook aan de richting van zijn uitgaven een ter- minus gesteld geworden en al begon de nieuw te volgen richting in het einde van 1865 reeds een vastere lijn te ver- toonen, aanbiedingen, die of konden behooren tot dit verlaten terrein, of daar buiten vielen zonder ora de een of andere reden een bijzondere aantrekkelijkheid te hebben, bleven natuur- 144 OKT?VA.N(^EN VoORSTELLfiK. 1866. lijk gedaan worden, maar ook juist om die reden zouden vau geen van alle gebruik gemaakt kunnen worden ; P. P. Hubrecht wenschte een vertalitig van het onlangs in Londen verscheneu How I managed my children from infancy to rnariage by Mrs. Warren *; N. G. Pierson een overzetting door zijn zwager Ds. Waller, „een excellent stilist en litterator*' wlh Le peche de Madeleine ^ ; Ferd. Heller von Hellwald, destijds beambte aan de K. K. Hofbibliotheek te Weenen, wilde een onuitgegeven jour- naal van Adriaen Matliam bij hem doen verschijnen, welk ver- zoek hij als niet bij hem te huis behoorende naar Fred. Muller doorzond ^; P. Feringa stelde hem voor een geschrift onder den titel BeschouwingeUy vertoogen en studlen op het gebied der staathulshoudkimde en d'€r volkmniwikhellng of zoo iets derge- lijks '^; van geen van alle zou Kruseman uiigever kunnen zijn. Waren het daarent^gen aanbiedingen die met natuurkun- dige onderwerpen, al was het vrij ver, in betrekking stonden, dan kon hij geen bezwaar hebben en daarom viel het voorstel van Van der Hoeven een kleine brochure in het licht te geveu over de geneeskundige wet als vervolg op zijn in 1862 ver- scheneu vlugschrift ^, in goede aarde. Uit oude relatie zou hij in 1866 aan Buijs' reeds besproken verzoek kunnen voldoen en even- zoo zou in 1865 tot het uitgeven der bekende vertaling van Dante's Divina Commedia door Hacke besloten kunnen worden. Dat eenigszins besluitelooze, dat weifelende en zoekende karakter, dat door den loop der gebeurtenissen nu sinds een ' Brief van Hubrecht 2 Juli 1865. * Brief van N. G. Pierson 21 Juli 1865. — Het verscheen eerst in de Jievue des detuc tnondes^ later afzonderl^k bij Michel Levy, beide malen anoniem. * Brief van Von Hellwald 12 November 1865. Het werk verscheen in 1866 bij Martinus Nyhoff. In het Magazin fiir die Literatur des Auslandes van den 4 Mei 1867 schreef hij een uitgebreid artikel over de Nederlandsche literatuur in 1866 verschenen. {Nieuwshlad voor den Boekhandel 16 Mei 1867). * Brief van Feringa 10 Februari 1866. * Brief van Van der Hoeven 26 April 1865. HET WEZEK DEE VEttEENlGlNG. 145 paar jaren zich bij den uitgever vertoonde, waaraan moest de 1866. persoon van Kruseman dat toeschrijven? Aan hem zelf? Of was het veeleer de aard van het bedrijf van den Nederlandschen boekhandel, die dan toch eigenlijk niet geschikt zou blijken hoogere idealen te vervullen? Gaat het uitgeversbedrijf, het handelen met de vruchten der intellectueele en verstandelijke ontmkkeling van Neerlands eerste mannen, zooals zich dat in hun geschriften uit, bij slot van rekening toch eigenlijk niet buiten hun denkbeelden en meeningen zelf om? Is de beste uitgever niet die, welke, al erkent hij als persoon de waarde van de geschriften, die hij ter perse legt, toch eigenlijk zich om de wet^nschappelijke of aesthetische waarde van zijn uit- gaA^en niet bekommert en voor alles, feitelijk alleen, daarin niet meer ziet dan zuivere handelswaar? En zoo ja, heeft dan een lichaam als de Vereeniging wel recht van bestaan, buiten haar beginsel van handelshomogeniteit; want zij handelt voor alles in Nederlandsche boeken en werkt zij niet veeleer de ontwikkeling juist van dat Nederlandsche volk tegen? De uit- vinding der boekdrukkunst. was een fiat lux; is de Boekhandel de opponent daarvan? Die denkbeelden waren wellicht hem in die jaren niet vreemd, evenmin aan anderen; althans zijn vriend Gebhard wilde over het wezen van de Vereeniging meer klaarheid. In 1867 zou de Vereeniging 50 jaar bestaan en daaruit nam Gebliard aan- leiding op de algemeene vergadering van den 9 October 1866 het volgende voorstel te doen: Is onze Vereeniging, hetzij in beginsel, hetzij in toe- passing, in strijd met den geest van vrije ontwikkeling en vooruitgang van dezen tijd? of kan zij, ook voor de toekomst, in het belang van den Boekhandel hare taak blijven vervullen? Eischt de Vereeniging, na haar bijna 50jarig bestaan, hervorming? Welke zijn, in dit geval, de veranderiugen die, tot hare instandhouding en bloei, noodzakelijk worden. De Commissie wordt gekozen uit een, door het Be- stuur op te maken, nominatie uit leden, van wie het be- Deel II. 10 146 HET WU^EN DEft VeREEKIGIKO. 1866. kend is, dat zij in gevoelen omtrent de Vereeiiiging geheel A^erschillen. De Commissie heeft het regt bij haar rapport een volledig ontwerp van Eeglementsherziening te voegen; zij is verpligt voor of uiterlijk 6 maanden na hare benoeming, haar Verslag bij het Bestuur der Vereeniging in te dienen. Discussie en stemming over het rapport der commis- sie zal plaats hebben op eene buitengewone algemeene vergadering. De vergadering nam het voorstel aan en benoemde in de commissie W. H. Kirberger, P. Kraay Jr., A. C. Kruseman, D. A. Thieme en H. A. Kramers, waaraan de voorsieller, inge- volge artikel 45 van het regleraent, als adviseerend lid werd toegevoegd K Dat juist Kruseman in die commissie benoemd werd, kau geen ver wondering baren. Juist over het vertalingsrecht had hij in 1865 getoond zoozeer principieel met het beginsel der Vereeniging te verschillen, dat hij zich genoopt gezien had zijn ontslag in te dienen ^, maar ook daarom was hij de aan- gewezen persoon deel uit te maken van die commissie. Op aandrang van Gebhard, die zoo hij schreef, hoopte, dat hij zich bij uitzondering eens deze benoeming zoude laten welgeval- len, omdat het het wezen der zaak, niet de bijzaken gold, nam hij de opdracht aan. Waarom hij de benoeming zou aanue- men, schreef hij dadelijk aan Gebhard en dat antwoord druk ik ftf; het slot van dien brief wettigt zulks toch alleszins in mijn persoonlijk oog, al is het waar, dat Kruseman, hetzelfde later anders en beter anoniem zou drukken. 11 Oct. 66. Amice. Kijk, het was me een blijde verrassing weer eens uw schrift op een adres aan mij te zien! Ik weet niet hoe Bouivstoffen Dl. II biz. 231 vlg. Zie hiervoor Dl. 11 biz. 115 vlg. ME. JOtt. ENSCHED^. 147 lang het wel geleden is, dat ik taal noch teeken van u isee. vernoraen had, en op een lijstje voor me, van brieven die ik te pennen of bezoeken die ik te brengen had, stondt gij bovenaan. Hoe dikwijls stond ik op sprong om naar den spoortrein te gaan — hoe kwam het nooit tot den spronge zelv ! Ik ben der wereld schier afgestorven nu wij buiten de poort wonen en zonder werk haast heb ik het loch altijd druk. Toch voel ik weer behoefte om weer in den ouden sleur te komen en mij te omringen van vroeger arbeid; een zeker heimwee naar de oude bewegelijkheid strijdt dag aan dag tegen een ellendige onverschilligheid. Ik wil zoo graag weer wat vooruit! Daarom zal ik ook met genoegen het lidmaatschap op mij nemen van de commissie die men mij wel heeft wil- len aanwijzen. Vooral uw bijzijn drijft mij er toe; deze gelegenheid zal mij weer wat meer met u in aanraking brengen, en mij ook oude vrienden doen ontmoeten, die ik haast nooit meer zag. Mogelijk doen we met onzen gemeenschappelijken arbeid ook iets goeds voor de toe- komst. Wij zullen 't ten minste proberen. Straks ga ik den ouden heer Enschede begraven, een man van 81 jaar, die nog altijd de spil was van zijn uitnemend etablissement en de vraagbaak voor zijn gausch geslacht. „Jan, mijn jongen'' — vroeg hij Maandagmorgeu aan zijn oudsten zoon, zelf een man van zestig jaar — „heb ik nog wat te doen, of kan ik je ook nog in 't een of ander van dienst zijn?" — „Neen, vader, alles is afgesproken." — ,,Nu, dan ga ik sterven. Geef me je hand ...."" En het leven was weg. Een mooi slot aan een goed leven, uiet M'aar? Of we 't maar probeerden na te doen! Hartelijke groet tt. A. C. Kruseman '. 1 91 Het slot dezer brief is treffend over het afsterven van den oaden 10* 14S VEtltALlKGStlECHt. 1866. De commissie ging dan aan den arbeid. Zooals in de Bouw- stoffen ^ staat, was men het al dadelijk over de hoofdzaak eens. De vraag of de A^'ereeniging uitgediend had of blijven zou, behoefde niet aan twijfel onderworpen te worden; een reorga- nisatie was hetgeen overweging verdiende, m. a. w. reglements- herziening en bespreking over het vertalingsrecht ^. Het steeds aan aanvallen blootstaande artikel 11 gaf aanleiding tot de raeest mogelijke verscheidenheid van gevoelen. „Vjrije Jian- delsconcurrentie" was de leus die Kruseman i-eeds jareii te voren in het Nieuwsblad ^ gepredikt had; verschil van inzichten over datzelfde punt met het Bestuur der Vereeniging had hem zijn ontslag doen nemen, en ook thans weer huldigde hij geen ander beginsel. Aan het Verdag der cmnmissie door Gebhard gesteld, voegde hij een afzonderlijke nota toe: Het vertalings- recht der Vereeniging. Door A. C. Kruseman, mst enheh aan- teeheningen van P. Kraaj Jr. In dat artikel, anoniem bijkans geheel overgedrukt in de BouwHoffen * met weglating der noten van Kraay, pleitte Kruseman voor het vrije vertalings- recht „onder den wensch, dat, wanneer het eeuwfeest onzer Vereeniging moge aanbreken, onze opvolgers mogen erkenuen dat wij — welligt dwalende, mjiar dan ter goeder trouw naar ons beste weten getracht hebben een baan tc breken voor de vrijere en betere ontwikkeling van onzen handel." De huidige toestand van de quaestie van het vertalingsrecht leert voldoende, dat Kruscman's streven „vrijheid van handel, opheffing van alle beperkende maatregelen" ^ ook thans nog Heer Enschede", schreef de Heer J. Gebhard, de breeder van den uit- gever, op dit schryven. De necrologie van Mr. Job. Enscbede, anoniem door Kruseman ge- schreven, verscbeen in bet Algetneen adresboek voor den Nederlandfichen Boekhandel 1867. (Herdrukt Bijdragen tot de gescfnedenis van den Nederlandschen boekhandel Dl. I. Amst. 1884. biz. 162\ ' Dl. II biz. 234. ' t. a. p. biz. 235. ' Zie biervoor Dl. I biz. 423. ' Dl. II biz. 236—249. * biz. 38. VERTALINGSRECHT. 1 49 tot de pia vota Tan velen behoort. Zija meening mocht geen 1866. meerderheid bij de leden der Vereeniging viiiden, in weerwil, dat hij gepleit had in „een betoog z66 klemraend, zoo over- tuigend, dat wij gelooven dat door het aanwenden van dezen stormram tegen het kunstig opgerigte en in stand gehouden gebouw van het Vertalingsrecht, ddt weldra geheel zal instorten en daarinede een der groote grieven van leden en vrienden tegen de Vereeniging zal wegvallen" ^ Bij het eeuwfeest der Vereeniging, hoe zal de stand van zaken dan in 1917, zijn nu de Berner-conventie aan de quaestie een gansch ander aanzien heeft gegeven ? Zal het kleine Neder- land met zijn beperkt taalgebied dan, ook tegenover het bui- tenland, op de boekenmarkt het beginael van vrije handels- concurrentie in haren geheelen omvang huldigen? In 1867 bij het 50-jarig bestaan der Vereeniging nog vertalingsrecht, in 1917. .. . zal dan Kniseman gezegevierd hebben? Daarin was hij zichzelf getrouw gebleven, in den grooten tijd, in de jaren van mismoedigheid, in de dagen van weifeling. Die groote tijd, de jaren 1857 tot 1863, als een heldere zon, zij het ook met onuitwischbare vlekken, stonden zij voor hem ; elke herinnering, welke hem daarheen terugvoerde was en zou hem dierbaar blijven; een nienwe uitgaaf, welke zich aan die tijden zon kunnen vastknoopen, zou hij, als zij zich maar niet bewoog op godsdienstig terrein, zij het ook onder voor- behoud kunnen aannemen; een bekroning zou hij kunnen gaan zetten op de Buifenlandsche klassiekeji, al had die serie dan ook zijn fonds verlaten; de vertaling van Dante door Hacke zon een schitterende bekroning worden van de zoo moedig aangevangen taak, een keur van het beste wat het bui- tenland op belletristisch gebied geleverd had, in Nederlandsch gewaad te verspreiden. 