Mnemosyne: Bibliotheca Classica Batava
Laat ons dus de schadaw ran 2S0 laten rarea; faalt obs be* wys, men keere Try daartoe terog. En S41 als ifjdslip der herzieniug is onwaanchyntljk om de volgende redenen. Straks is ontwikkeld, waarom de herziening der kieswet naar alle waannhljnlijkbflid gepaard ging met eene aieuwe indedlog der Tr^gelateoen in de stammen. Deze verandering van la- deeling waa eeoe gewigttge eaak. Ze heeft te Ai>ffl«, roor eoo- ver wy weten, driemaal plaats gefaad. In de thans bestaande boeken van Litids komt ze tweemaal voor, en bekleedt eene gewigtige plaats in zljn verhaal. Eene derde indeeling der vrij- gelalenen was in bet verloreQ twintigste boek beschrevenvde atelier der inhoudsopgaven rekende dit punt van zooveel gewigt dat fay bet in zyne epitome opnam , en by is thana onze eenige zrgsman. Maar dat zalk eene veranderde indeeling in 241 zou zyn ingevoerd, zaI aeirs een verdediger van dit tijdittip n!et ligt in ernit beweren. DioDTSioB zegt, dat de rerandering der conslitutie vdgens cmturiae uit zekere kracbtige noodzakelljkbeid ontstond. Weike deze ID bet jaar S4t geweeat zoa zijn, is moeijelijk te gissen. De Mne der beide ecnsoren van 241 wasHAaoDs Fadius Butko, Hi] beboort tot die Uasse van personen der gesohiedenie , waar- toe LRoimua en Xahibippds gebragt kannen vrorden: sleobta iine daad van zyn leren is bekend en die eene beefl zijneD roem geveatigd. Vyf en tTrintig jaren later, in bet noodloltlge jaar van Cannae, werd by op min wettige wijs met onbeperkta magt bekleed , om hmiderd zeven en zeventig van de driebon- derd senatorsplaatsMi aan te vullen». Die taak volvoerde bij in weinige uren, op eene wyie, welke de quaestie van vorm en de wezenlyke moeyeiykbeid even gelakkig oplosle, met echt waardige geatrengbeid en den fijasten politieken tact, strict *»} Ut. XXUI. it. 8J. sdbvGoOgIc 448 Db hbrzibning van oe Hohbuschb kiiswet. regtraardig en tot hooge voldoening van bet geheele Romeiosche Tolk. Die gevfigUge post was aan hem opgedragen, omdat hlj destijds de oudsle gewezen censor in leven was. Het zou Diet wel onvermeld zljo gelaten, indieo Butbo als centor eeoe wets- berziening bad geleid, vao nog gewigtiger maar geliJkBoortigen aard als het aanvullen van den senaat: daarin zou eene aller- belaDgriJkste bijkomende beweegreden gel^en zljn geweest, om juisL aan hem dat groote Tertrouwen te scheoken. Al deze gronden beruslen op het Btilzwijg«i der onde sehrij- ' vers over bepaalde punten. Eo er is waarheid in het zeggen der ouderwetBcbe itialeclici, dat men zich van zulke argumenten ex silentio oothouden moet. Zij maken de redenering onzuiver, er blijfl te veel speliog voor oovoorziene geVallen. Laat ods zien wat eea ander argument uitwerkt. Het jaar 241 was bet laatsle van den eersten Panischen oor- log. Die oorlf^ liad plotseling een onverwacht einde. Toen de Karlhageri den moed opgaven , waren hunne middelen niet meer uitgeput dan die der Bameinen: de laatste ramp had de KoT' thageri getroffen, maar Rome bad welligt nog meer geleden. De zeeheld van de Aegaliiche eilanden moest bijna onder de muren zelf van Rome een geregelden veldtogt tegen Falerii ondernemeo. De Tiber trad buiten hare oevers, en vemielde bet laag gelegen decl der stad ; een ontzaggelijke brand ver^ delgde rondom bet forum een van de schoooste wijken vao Rome, en den heiligen tempel van Vbsta. Niets kan duidelij- ker zijn, dan dat eene veelomvatleode verandering van groot gewigt in de binnenlandsche politiek van Rome onder zulke om- standighedeo niet voorbereid bad kunaen worden, dat ze onder bet auspicium van zulke prodigia Dimmer zou zijn tot stand gekomen. Dus hebben wij ons thans met de argumenten voor het jaar 504 bezig te bouden. Voor S41 blijft n<^ Ha grand: over- eenslemming der resultaten van Hoiiiisbn, welke dit jaar ver- dedigt, met uitkomslen van Bockh omtrent het muntwezcn**. Uaar het zal geoorloofd zijn, aan die vraag bare plaats later 108. Bocu, Mtlrol. Vnltri., Toonl bl. 411 wtg. sdbvGoo'^l RoiBS TOKSTum KOBT vooB 504 V. Chr. 449 aan tewijzen, terwiji het onbeusch ware, mijne lezers nog langer door allerlei voorwerk van de hoofdzaak af te houden. -Het koml er daarom tbaos op aan, duidelijk le inaken, weike omstaDdighedeD het jaar 304 als dat der groole wetsheraieniog aanwijzen. Maar ik heb welligt meer aaaspraak np den dank naijner lezers, iadieih ik niet hel dorre geraamlo van een be- toog op^a , maar huu het levende beeld van het Rome der Sam- nitische oorlogen voor oogen stel, en de redeneriog tol een verhaal herschep. Tien jaren v66t hel slaitea van den vrede was het keerpunt, waarop bet heldhanige volk der Samniieo in stellige mioder- faeid tegenover de Bomeinen geraakle ". Miet dat zij daarotn den moed zouden bebben opgegeven. Nog tien jaren streden ze onafgebroken : twee bloedige oorlogen, een lijdvak van tach- ' tig jaren, ging de geheele onderwerping vooraf, die eerst na de nederlaag van koning Ptrbhos plaals had. Nog leefde, nog bestaurde het volk der Sammlen, met onovertrofibn talent en kracht , Caivs Ponrins , de oTerwinnaar van Caudium ; nog twee en twintig jaren was hij de ziel van zljn volk, dat eerst met zijneo dood ophield. voor de Romeinen gedacht te zijn. De Fbmieinen, de doodvijanden ca geschiedschrijvers van zljo volk, hebben ons ten minste den oaam eo de daden van iinta veld- beer overgeleverd , waardig om naast hem gennemd te wordea, van Gbllius Eonatids. Den reuzenstrijd b[j Sentinum, den twee- l^igen slag van Aguilonta hadden de Romeinea nog te winoen eer zLJ zich meesters der Samniten mogten noemen. en eene takliek , bijna zoo onlwikkcid als bij linieinfanlerie \66r de uit- vinding der vnurwapenen slecbts denkbaar is, moest baar uiter* ste doen om die resultalen le hereiken. Maar het regtstreek- Bche gevaar voer Rome was uilzondering geworden. Nog koo het gebeuren, dat Rome ongedekt was indien de veldbeerea zich le ver waagden, nog kon bet indringen van Gallische hor- den , door bekwame bondgenoolen volgens een grgot plan ge- leJd, Rome voor een oogenblik aan den rand des verderrs bren- gen, maar dit was gebeel buiten den gewonen loop van zaken; ) Huron, R. G. III. iCfl,. iVI.. sdbvGooglc 41t2 Db BKBEimillG VAN Dfl HOMIinSCUU KIUffKT. zijnea ILJd mogeD wij heoi oiet noemen: de ultra's die aau Fabius zijne meerderbeid niet vergaveo kenden aaa Papikios GoBsoR deo voorrang toe, zoo als sommigen aan Uormu boveo BonAPARTB, en dat oordeel is in de geschiedenis ovci^egaan: wij hebben alien grood om bet le betwyfeleo maarkenoen te weinig feiten om bet te wederleggen. Maar de oaani Haiimds, welken de daokbare ty^genoot bem na zijn ceusorschap gaf, was niet eene bloote pligtpleging zoo als bij enkele aodere ver- dieDsleliJke mannen^, de geschiedeais beeft dieo beresligd, en zoodra de ware Romeinscbe biatorie meer poptdair geworden zai zijn, wacht bem eeo hoc^ere roem dao CinciniuTDs en Ci.- mLLus en Fabbicics, en zijn naneef, den veel te boog geschat- len Talmer. HiJ is de ware groole man dezer eeuw, de goede geest van Rome zoo als Appids Claudius Homes kwade geest was, biJ was de gerypte. volledig gevormde man, Dacins en Voluii- Hius slecbts verbeveae koapen. De groote meerderbeid der patriciers, verreweg bet slerksl, zoo al niet in aantal dan toch in polilieke beteekenis, weritle over bet gebeel met Fabids zamen; voaroordeel, en eigeobaat, en bekrompenbeid , en adeltrots vonden een al le gewillig hoofd in Appios Claudius, De maglige plebejisclie parlij had deslyds uilstekende aaavoerders. Lucius Volchhids , een der voornaam- ste van deze, wordt door ztjn bijnaam Flamha voldoende ge- kenscbetst: bet volk en misacbien bij^zelf rekenden dien naam nog niet genoeg voor zyn verslindenden Ijver, en biJ v'erkreeg eenen tweeden naam van gelljke bedoeling, dieu van Viouns. Hi) was een van Borneo beste veldbeeren, yverig, voortvarend en gelukkig: daarby bad by zekere naiveteit die bem voor staatsman minder geschikt maabte. maar zynen persoon in de geschiedenis eene nieuwe aantrekkeUjkheid geeft. Niets is tn* teressanler dan de stryd tusscben zyae opregte, bruigue oaer- yarenbeid, en de arglistige sluwbeid van Appius Claudius, zoo als Livins die verhaalt i*. Hy bandelde in overeenstemming met Fabios en Decius; zy faadden ooder hem bevel gevoerd, en wederkeerig besliste htj met edele zelfrerloocbeDing bunne sdbvGoo^^lc Db PAKTUBoonnii. Fabius. Voldmnidb. Dbqus. 4SS verkiezing tot consols in het jaar van Sentinum, en streed on- der hen in dien gedenkwaardigen slajg tegeu de vier volken. Ook xijne vroaw, eene patriciscfae uit het aloude huis der Vis- eiKii, koos dezeirde partij in slaatszakea met even veel ijver en dezelfde fierheid *<>. Nog belangrijker is de andere leider der plebejers op het fo- rum en in het reld. De roem der Dkoii berust grootendeels op hannen heldendood, maar het ware onbillijk daarin huone eenige verdienste te zoeken. Pubuds Dicros , de vader , had de groot- heid van het huis gevestigd: met sndlen veldheersblik redde hlj blj Satieula het ingesloten Komeinsche leger door grootsohe zelfopoBeriDg , en zich en zljne togtgenooten door beleid en le- genvroordighetd van geest; hij vras de uitstekendste plebejer waarvan de gescbiedenis gewaagt onder al degenen nelke den senaat, met de wapenen In de hand, de bekrachtigiag der Li- cinisebe wetten afdwongen; hfj vlel tegen de Latijnea en Cam- panieri, door eigen wil, en z^fopoffering was de laatste daad van zijn leven zoo als zlj de eersle van zLJnen roem was ge- weest Publics Dbcifs, de zoon, voltooide in den staat wat zljn vader begonnen bad, en vie), op dezeirde wtjze. in nog hagchelijker strijd , op nog beslissender oogenblili. Publics Dbcics, de kleinzoon, had het ongelitk de wapenen van geest- drilt en bijgeloof tegen de sceptische Griekm te keeren, maar de spot van Pvrrhos werd in bet bloed des dapperen uilge- wischt, die ook zonder devotio voor het vaderiand wist te ster- ven. De tweede dezcr edele mannen is de tijdgenoot van Appius Ct-AiiDits, een van de bewerkers der wetshervorming. Ridderlijk als VoLUMHiDa beslreed hij den vreemden en den binnenland- scben vijand; zijn edel, open gemoed vormdeeeneinnige vriend> scbap met den grooten Fabius, dien hij ala eenen vader, die hem als een joogeren broeder behandelde. fidele verontwaar- diging over nielige listen, een kracbtig gevoe) van eigenwaar^ de, brandende ijver voor het welzijn van Borne en van Rotnet (debejers waren onder de hoordlrekkeD van zijo karakler. De , plebejers kunnen de booge priesterambteo niet bekleeden, smaat- sdbvGooglc 4B4 Dl HEUtElllll& VAN M RoMUHBCHI KIBWBT. de Amns Giaudids, toen het werd ToorgesteU ook heat toe te leten, zl) zljn het Diet waardig, huD kloed is te oarein om de goden le oaderen ". Zoo daebten nog vele patrieiers , en Ap- nus sprak Diet alleen. Maar met verachtendea fooro riep Duata Toor bet volk het beeld van zljnen vader terug, zoo als naeoig- een der aanwetigen hon gezien had: id Gabijoschen dos, met den Toet op den speer, zoo als hij zich midden in 't gewod Tan den slag had doen nijdoi tot eon zeeooffer voor bet Tott en de legioenen van Rome. iToen badden de onsterfel^ke go- •den PnnjDs Deems rein en heilig geoordeeld, even ab of *^a ■patriciscbe amblgenoot Haklids zicb bad doen wifden; zoo de- ■leUde Pdbuus Dkcios, om godsdienstplegtigheden voor bet rott >te doen. Diet in aanmerking bebben kunnen komen? Was dat •bet gevaar, dat de goden zijne gebeden minder zpuden rerboo- >ren, dan die ran Appius Cunoins'T' Zoo sprak bij, en toea bl) het lot der wet bad beslist en zelf gekosen was om de godsdienstige plegtigbeden voor bet volk te verrigten , bragl h^ zicb op bet veld bl] Smtinum ten zoenoSer even als zljn vader. ■Voor mij uit," riep hiJ na 'tnitsproken der formnle, 'scbrik >eB vlugt, moord en bloed, voor mij uit de toorn der beme^ ■scbe, der onderaardube goden, ramp en verderf op standaar- >deD en wapenen des Tijands." Zoo stortte hij zicb in de drom- men der Gallieri, streed en rid , en rondom en op hem , gelijfc bij 't gebeden bad, zonken Galliets en Samialen in denzelfden oodei^ng neder. Die man , en gelijkgezinden met bem , leidde de derde groote partij te Rome, de gezeten plebejers, den ge- goeden burgerstand, de welgeslelde landeigenaars; zij waren ytA ijver en kracbt, trotscb op ban ontlaikend poliliek leven, nog weinig ervaren in staatsiaken, tnaar alteen door gebrek aan oefesing, de partij aan welke de toekomst behoorde, die in bet tegenwoordige reeds magtig was, hare kracbt gevoelde en met blljde boop voorwaarts streefde. Maar dreigend en ongedurig woelden ook te Rome die de- rookratisftfae driften, wier iMstaan voor weinige jaren naauwe- lljbfl erkeod werd, ea Ibans, tot walgens toe, in redenering en 1 LtT. X. e. 7. ] Ut. X. 7. SS. He Toor het Tolgnide ook nnimn, A. G. ED. tVL sdbvGoOgIc Di PABTUHOoiDiii. DiciDS. Fuviirs. w$ deelamilie te pas en te onpas wordt aangebragt door mannen van elk voUc en elken stand. De billljke wrok ran den mas die zijne minderen over zich Terheren ziet, de klein^eestige nijd tegen elkeen die vtak boren ons staat, da opeenhooping Tao armeo die in elke groote stad plaats heeft, de lage amhitie Tan magtelooze eerzuchtigen en de droomen van politieke beuo- haien, menig -ffezenlijk onregt zoo ala elke maatachappij , toot- al eene zoo weinig gevormde als de KomeinBche toen was pleegt met zich te voeren, dit alles had ook te Rome eea heerieger gekweekt van menschen die niets badden, en hun een bitteren haat tegen ben ingeboezemd, die te veel badden. De ongelijk- heid der fortuinen was te Rome, van begin af aan, scbrikba- render dan elders. De Homeinscbe aristokratie, patrieiers en plebejers, faeeft bet gemeen ten alien tijde scbreeuweod onregt aaogedaan. De billijkste wenschen der ooderdrukten werden ge- weigerd, en ninainer toegestaan, eer ze met geweld veroverd werden. Die ztcb voor bet volk verdienstelljk badden gemaakt, trof de bittere haat der boogere standen, trof bet lot van MAiatus en Habiios, van GanFcins en Licimns Stolo. Die bet volk on* derdnikte was een halfgod; Cincimnatus, en Cahiuos, en Pa- KUDS Cunsoa: de lievelingen der patrieiers wareo Coriolaitcs, die bet volk door uithongering zijne tribonen vrilde ontrooven , en Kabso Qdikctics, die uit meedwil een plebejer vermoordde, en dagelijks op klaarlicbt«i dag bet welgevende volk van bet forum jaagde, en Ssavnius Ahala, de moordenaar van Habuds: de Hfp6 der patrieiers waren de Gladdii; maar Spuaios Cassiits moest sterven, zoo als vierdehalf eeuwen later de GsAccHan, maar onder geregtelijke vormen als ware by een misdadi* get. De plebejer mogt geene patriciscbe hawen, blj was on- rein. HIj mogt geen overfaeidsambt bekleeden , de goden wilden het nieL mj mogt zljn bloed aan bet vaderland geven, maar als -gemeen soldaat. Aandeel aan den veroverden groad kwam hem toe, dat nam de patricier. Kunstmatige schulden over* stelpten hem , maar blj was bet immers den edelen grondeige' naar verscbuldigd: deze neme bem, sla hem in boeijen, ver- koope hem zelf. mits in den vreemde. Wat wet is, mag de plebejer niet weten. wdke dageo regl gesproken zon wordeo . maar dit alles moest hij zijnen patronw stukje voor beetje afvragen naar mate hij 'I behoefde, Tweehonderd jaren lang was die loestand bestre- den, eo uog bestondeo enkele zLJner ergste gebreken. Maar de laagste harlsloglen vao liet volk werdea gereedelijk voldaan. De gemeeoe Ilaliaan vond als bravo huurders id de dagen van SiGCitis en Gbhucius zoo goed als io die rau Rossi. leder edel RometH ging door de slraten met eene beode bongerige cHen- ten aeliler zich , met dolkeo in den linux. Koren eo zout 'nrer- den met kwislige baud sedert onbeugelijke lyden aao bet ge- peupel voorgewoi'peo, opdat bet niet bet goed der r^ken ver- slindeo zou, en bet genieeu was beurteliugs lafhartig en krui- peod zoo als de volgelingen van Mablius en Maklius , of razend van verniehucbt gelljk bet rot van Arams Hbrdorids en de hor- den die bij Lautulae opstonden. Onder zulk een graauw verrje- leu de Trijgelalenes , dikwljls edele, krijgsgevangene ledea van een ongelukkig volk, bescbaafde Elrutiert, kracbtige burgers van Samnivm, al te fija gevoelige Campamen, soms een of uider Griek uit Benedett-Ilalie, uit bet groole Tarmle, ujl JTra- lOA, eenmaal de zetel der Pythagortera , of het magtigc eo weelderige Syrakute. Wanneer zulk een man niet in wanhoop verviel moest biJ zijae meerderheid over zulk eene omgeving diep gevoelen eu doen gevoelen , en de meeste vrijgelatenen bad- den in hunne particuliere omstandigbeden weinig reden lot klagen. Maar huune polilieke stelling was beneden hetgeeo zij vermogten, en was voor bijna onbeperkte verbetering valbaar, Er volgde wat te verwachten was. De vrljgelatetieD, de dien- ten die voor bonne heeren intrigeerden en het volk voor eeuen Claddiub of Papirius oaar bet Marsveld dreven, kondea eik oogen- * blik op de gedacble komen banne magt in bun eigen belang te gebruiken, en dan bescbikleo zy over een groot deel van bet votk, zljmaaklen. zeir, een aanmerkelijk deel van het volk nil. Het lljdstip kwara, waarop zij bunne magt zoaden leeren kennen en gebruiken. GNAzua Fuvios Anniszoon, een man van bnilengewone bekwaamheden , was klerk b^ Appius Claudius dien wetligt ook zijn vader als slaaf gediend bad. Misschien op aansloken van Claudius zelf, roisscbien door cigen gevalbeid ont- sdbvGooglc DX PARTIJBOOrDIIT. FuTios. 4B7 hulde hlj twee der groolste patrieisehe gebeimeD, da regtSTor- dering, immers mtg men 'twel voor uilgemaakt houden dat deze met liet naar bem genaamde FlaviBche regt bedoeld wordt, ea doD almaaek, ten miDste in zooverre als de dagen betrof waarop regt gesproken w«rd, maar bet is oiet wel geloofdttb dat de patricierfi deze lang.rerborgen zonden gehouden hebbeo indieD de kennis Tan den almanak zelren eenigzins uitgebreid ware geweest. Een schrijrer der oudheEd beweert, dat bet boek over regtsvordering door Appidb GLAtDius gesehreven, en door FuTitra slechls ontrreemd was**, een ander, met veel meer waarschljniljkheid, dat hij op road van CLiDDivs de fatU verzameld faeeft **, en inderdaad de trotsche patn'cier moest aan de proletarii een buitengemeen geschenk verleenen om ce op KijD« hand le krijgen. Zulk heuleo der altra*aristokraten met het laagste gemeen is niet ongewoon en in bet geral van Apnns buiten twijfel, en men doet hem geen onregtdoor aan te nemen, dal als hiJ een bepaald duel voor oogen bad het hem geheel onTerschillig was, of zljn stand, of geheel Rome, daarbij won* nen of leden. Sommige deelen dezer voorsleliing kunnen be- twljfeld worden indien men slechts op iioe zeer bekende plaats ▼an Cicsno let**, maar de overige getoigen, en Ciczao zelf op aodere plaatsen, en de ware verklaring der errste, leiden tot bet bier onlwikkelde resullaat. Op welke wtjze Chabiis Flavtos, door naauwkeurig op te merken, te combineren, den eenen regtsgeleerde over dit pnnt, eenen anderen over een tweede te raadplegen, aindue comuI~ taH(to,zegt Plihios, ongemerkt eene vrlj volledfge handleidiog tot reglRvordering kon opstellen , dit alies na te gaan zou ons hier te vir afleiden. Haar de bekeadmaking kon mislnkken. wan- neer zij niet *an eene wettige OTerheid uitging. Flatius, om 'teven of blj al dan niet door Cladmus onderstennd werd, was *>) PmoH. I. n. 9 7 ff. da orlf. inri^ "} Plot. ff. JT, XXXIIL 8. K] pro Mur. n. SB, igl. ook ad Jtt. \1. I. IB, OMU ioonI VL i. A. en it (hat. I. xu. IBS. De plMU«a iImii TerutMld in OuLU'i OmamasH- «M bl. BBS , op d«a Dum lumN. ZiB Toonl ma da gebaale ^niettie nmun B. G. 111. 6||. sdbvGoOgIc 498 Ob HKHzisHiiie tan, db RawiiisaBB kibswbt. cr «p bedacht sulk een ambt te verwervflD. Am de plebejen mrd voor^pleg^, wat groote zskeo Flatids aan hua hoofd TeiT%leD sou, de vr^gelaleoen oBdtrstemuleD den man uiL hun midden, GLiuDitu die werkzaam geweeal was om Flavios te bewegch tot bet venamden dar aatiemi, die v«or de zoods der Trygsltiiaaen xdfs dea aeoaal open gesteld had, koos zeker de- t^de zyde, meaig plebcger oak tm Dicnis' partij sLemde lierer T«6r lyns geiykrcn dan aeUs ?oor plabqische nobilei, en in een der jaren waarin de beide euruluche asdiitt plebejers moevten Kijn, warde« de g^atifde patri&iera ea plebejers door het ge- meen en ds ariatt^ratiBobe lUtra's orersteaid: tneb zooos van ondcDBSttk, daarondef de soon van den beroemden dictator Cj>- OTB P0BTB1.1US die het let der arnie achuldeoaren verbeterd bad, Ueven in de minderbeid reeds tegeo Qcmns Ahiciub van Praenetle, ang toor weioige jarea een vreemdeling **. Maar aan bet boofd der bjBt Btond Gmabus Flavus Akiuszood , en dfzeUde liberltiu> pom nana* yttrd b^ de plebejiscbe' terkiezingen van dal jaar of reeds vr&eger" volkstribuiin. ' Algcneene vvepslagenbeid beerschte te Romt. Die zieh her- iDoart, welkeD iadruk soniniige verkiezingeu te Parijs \n bet Toorjaar van ISBO gemukt bebben, die weet, boe rader ou fiigen t'UBtig volk hoDderdeo by eakele Terkiezingen te moede zijn geweest en bij enkele verkiezingen te moede zoadeo zijn indiQn ilj plaats hidden, by zal Ugtelyk begrijpen, weike wan- iHqtige woede zieb van dea fatsoenlykeq stand te R^mo mees- -ter maakte. De stad was als in rouw. De senatoron legden hunne goaden zegelringen af, als biJ eene algemeeoe ramp. De ridders oatnamen aan bunne slrfjdrossen de ziivereu boordsluk- Jien, bun Voornaamsten tooi. Zelfe aan Akicids werd eer be- wezen, om Flavios te Ueer snaad aan te doen. Flavics be- auDtwoordde trota met trots. BondOm bet fonm , het ganscbe B*) Qai paucif ante ■niiit \attit Itausct bij Pluhih 1. 1. p. ■[) dunkt dne lertiling de joista , in d« oTvrouda bMMLenit ¥tii het mratd , hnaw*] nunii R. G. Ul. iO'U. G4''i aitdmkkclijk iTJjuid" Tartult. I'lmm jiatla ht«r nil lecc DSda bran nan. ST) miiLfljjk bel lubto, Tulgtmrn Uounm >4ai bk Lirnn IX. M. Hjj >■ ■lalli«er ta behandelt bet putl t«d todoHk ntMC opwiteliik du Pumn f.A'. XX\11I. e , die anderi teer goed ipgelicbt ii. sdbvGoOgIc Db 0*tDI«BinS TAK LlVIDS VOOB BIT UAft 304. 4S9 jaaf doer . stood aija kalender. De invloed van bet VlaTisohe regl deed zieh oreral geroelen. Zljnen amblgenoot, die aiek was, bezochl hi) gel^ktydig met de jonge patriciers, en teen deze lieni niet bet gewone eeri»ewijs bragten, op te ataan en bem le groeles, pUnUe hlj 2ljn curuliseben zetel in bet ver* trek, vlak voor de deur, en bield ben daar gezeten in de saal zoo lang bem good dacht, terwjjl z^f bem, hunnen rljand, den avHlit, met leede oogen moesteD aanzien. De party die hem gekoien had , de tvrba forentit zegt Lnius **, was sterk geworden aedert bet eensorscbap vanAmns Cuhduisl Deze bad te Ter* geeb getraeht, zioh bet orerwigt in den senaat te TersohafFen door zoons van Trtjgelatenen tot ieden te mafaen; *nu verdMlde »hij d« minderen over alle ttammoa, en bedierf forum en Han- ■ reld, plebcjisohe en algemeene Terkieziogen; aedert dien ttjd ■was bet volk in twee partyen verdeeld: bet gesonde vdk, be- ■scbemter en rolgeliog der welgezinden, tegenorer de factia •van hetstadsgemeen, de faetio foremtis, loldatFiBiDS en Dncnn ■ tot censoren beooemd aljn: toen beeft Fauds, am den wills >der eendragt, enopdatniet deverkiezingeo in baoden dermeest ■aebamele burgers zonden zijn, de geheele birba forantu uit- * gesloten , tat vier tribut beperkt , en deze de stedelijke genoemd ; ■ men zegt dat dit met zooveel dank ontvangeo is, dat b^ den ■biJDaam Maxdius, die hlJ door zooveel overwiaiiingen niet ver- ■ kregen bad, door deze wijze indeeling der standen verwierf »(hae ordinum temperatione)." Enkele oonaauwkeurigbeden loo* pen ook bier onder, de vier stedelijke slamoien en bun naam tribut wbanae zLjn zeker veel ouder dan Rullunub, maar uit bet gebeel blijkt. dat Livitrs bier eene gewigtige regeringsdaad van Fabius, eene verschiUende indeeling der standen op bet oog bad. Stel dat Livids weet dat de aard der >Ceoturienconstita' •tie" veranderd is geworden. maar niet wauneer dlt gesobled is, dat bij de verandering van Fabius voor zeer gewigtig houdt maar haren wezenlijkcn aard slechts voor een gedeelte door- ziet, dan is bij gebeel geregtvaardigd, bij gelegenheid der ia- rigting van Sbrvids Toluds te aiweken gelijk h^ doet, en toob ^} IX. 40, met IfiBnoiu oDuetliiig, B. sdbvGoOgIc 460 Di HBtziKHnw tah bier ' niet meer te ze^n. Lnrnis waa geta staalBioan , door deze ontlerstelliog geschiedt bem zeker geen onregt. Hen ga ■lechte na, welk denkbeeld bij zicb ran de magt vao Rome en tfjne ondste naburen maakt, of eeoe udere quaestie ait velen, cm iD te zien, dat men den rijk begaafden geschiedschrijver geen politiek doorzigt kan Inekenneo. Dil in bet oog gehoudea koint LrviDs btjna gebeel als z^s- man ran bet boven door oofi ontwikbelde op. H^ geluigt ran den invloed ran Flaviqs en CuinDins, Tan hnnne zamenwerking tegenvver Fahus en Dicics, van bet vernietigen van hnnnen invloed door de Centura der laaUtgenoenideD , blj welke gele- genbeid de indeeling der staodeo eene belangrtjke wyziging ondervond, die van Fabids nitging, die in gewigt, naar bet oordeel der tljdgenooten. de krtjgBdadeB van dietf populairen held nog overtrof , en voor 't miisle beslond uit bet teragbreo- gen van bet ergsLe graauw tot vier bepaalde slammeB; buiten- dien spreekt Livins nog van eene andere Lepaling, die met de magt der censoren over de ridders in verband staat, Allesfeiten, die een deel aitmaken van bet gebeel zoo als bet bier voorgesleld werdt, enkel aannemende, dat Livins dit gebeel niet kent. En zijne ookunde dddromtrent blykt nit nog eene andere omstandigbeid. Fabius bragt de lurba forenait tot vier iribui terug: dit was na de wetsherziening van belang, want toen werd naar tribiu ge- stetnd. \Mr de herzientng der kieswet deed bet er niets toe. want toen badden de Iribui geenen invloed op bet stemmen; en Diemaud beweert, dat de kieswet v66r 304 herzien is **. LiviDS dwaalt dus wanneer hij meent, dat kenm Gladdids als censor door eene veranderde indeeling van bet volk over dc stammen bet overwigt der ■niarktparttj" — thans zou men zeg- gen, der barricade-mannen — bedist bad. Dan zoii dit over- wigt terstond na de ceniura van Appids zijn toppunt bereikt ^) HnouKi bewmrt wel, dat «ok onder de inrigliag nn Snnm Ttrum een diergelyk lerlMiliI tniiehen cmtluriat en triiui beitand, 1, «. p. XI. M. 1B4. Mair bij werkt dit geroelen niet uit, het ii op dob lelf onbondbur, en Ipnregt in tegenipraak met Lirnra L 18. op bet einde; ea in tootem >Ii bet t. «. p. X. bL HO geiteld ii, wel '^"- " ' (oeraikend om te bewijiea wit bg ni. eta te wedeile^en between in den lekit sdbvGoOgIc DS GBTDIGBXIS VUI LiVIOS VOOR HBT JAAR 304. 461 moetcn bebben. Diet acbt jaren laler, dan zonden de consuU TaD bet Iweede jaar van z^n eeosorscbap. die zijae lijst vaa Beiiatoren casseerdeii, of uiterlljk de cerstvolgende ceDsoren, die van bet jaar 307, ook alfne veraoderde volksiodeeling gecas- seerd of ten niinste niet door bet sluitea van een nieuvr iu»^ trum bekrachtigd hebben. Haar de eerste grond is geheel vol- doende. De indeeliog naar de eemturiae van Siavius Toluvs stoiid met die naar de stammen in geenerlei betrekking, en de aedilei curulet vrerden naar de centuriae gekozen, Uit ades blijkt, dal de groote niagt der lutba formtii eene otnstandigbeid was waarvan CLAuoirs parti] trok, die hij be- goneligde, maar die buiten bem ontslond, uit geheel natuur- Hjke oorzaken, nit den loop der gebenrtenissen. Zoo bij ze la Hleren bad geroepen. zij zoii zicb, in de jaren na zljne cea- suar, blj alle verktezingen faebben lalen gevoelen, en daarvao is in de geschiedenia geen spoor. Oe partij die Flavius volg- de IK de nasleep van eike bervormende partij, de revolutionaire nltra-demokralen. Oudersteund door Apmits Claddids, stak die parti} bet boofd op en befaaalde in 304 biJ de verkiezing van Fuvius baar eerste en eenige gewigUg voorded. 0(^enblikke- lljk Tvordt zij verplet en versehtjnt eersl wcder in den tweedeo Punlscben oorlog. LiviDs beeft over de zaak piet verder nagedachl. Fabics be- tengelde bet gemeen door bet blj vier stammen in te deelen, eo wel tegen den wenscb van CLAimiDa; genoeg voor Livids of voor degenen uit die h^ pulte, om aan Ci^audius een tegenover- gestelden maatregel toe te scbrijven: geene ongerljmde onder- stelling, ware 'Intel . dat de Centura van Appius &.audius vdir de wetsberziening vail. En de gejaagde raanier, waarop Livius, bier aan het eind van zljn negende boek , over bet censorscbap van Fabius en Dbcids heenglijdt, herinnert lerendig aan het even overhaast afloopende vijfde, en zeveude. en acbtste book, en bovenal aan bet zesde, waar eveneens been geloopen wordt over de anders zoo uitvoerig verhaalde wetgeving van Licuiins, waarvan de draad aan bet Roord van bet zevende boek weder opgenomen wordi; men zou bijna meenen dat de sGbriJver hier perkamBot te kort gekomen was, Ken toealand zoo ate de boven beselirevene eisclite vooncjer sdbvGoogIc k62 Db OBHZIBltllle TAN BB ROHtlRSCHE KIBSWBT. niog. Da vrttgelatenea' eo bnooe bondgeDoolen de ullra-palri- ciers waren magtig ooder bet volk, zij bescbikten reeds over eene gedtichte minderbeid, die blljken had gegeven, in sommige gevallen meerderheid te kuDoen worden. In den seaaat warvn xQ zwak maar niet magteloos. Het bdndgenooUchap lusschea de kern der plebejers en de groote meerderheid der patriciers, tQBschea de parlljen ran Fabids en Dsans was nog lang aiet dniinaam. Het bertutte vooraamelQk op de yriendschap dier beide uitslekende mannen. Het was onbedaaabaar zoodra een Tan beide partijen den weg eener wijze gematigdfaeid verliet. Die Treg was niet te belreden dan onder groote opofiferingeD van belang ea van eigenliefde. Haar wanoeer ooit de beide partijen, om welk gewigtig belang dan ook, fegen elkaar over- staan zoaden, waren zij eene gereede prooi voor de beide ande- ren, voor da slecbtste faartslogten van den adel en de slechlste faartstoglen van het gemeen. En het was zeer de vraag, o( selfs de vereetrigiog der verstandige patriciers met de gemaligde plebejers op den duur den opstekenden vioed zoo vermogeo te keeren. Dkcius was Blinder bedreigd en minder bevreesd, De zijnen waren niet Mnder sympathie voor Fuvieb, voor dien velea bunner geslemd zutlen faebben, van dien de meesten een ge- wigtig en h^zaam geschenk hidden ontvangen. Wa&r de per- soonlijkheid van Fi&vros in 't spd kwam, koo men op eene groote meerderheid van den man des vidka rdenen, welligl was hlj zelfs een lljd lang aan het boofd eener onbetwistbare meerderheid. Wal Flavics thans was, dat was de vader van DsGiua geweest, behalve alleen ten opzigle zt)ner afkomsl. Maar afkomst was bij de plebejische partij naanwdlfks eene aanbe- veling, en Dbgius was de man niet, zljna stelling was niet zoodanig, dat hlj de opkomst van verdienstelijfce mannen uit lagere standen zou bebben tegengcwerkt of ongaame gezien. Hog bestond tusschen patriciers en plebejers de oude arachei* ding, nog wasi de politieke gelijkhetd niet voltooid, nog warm de patriciers wederregtelijk in het uitslnilend bczit van kost* bare voorregten, en te zwak om zich daarin te handbavHi. Bbar op Chabus Flavics drukte geene persoonlijke beperking, waaraan Dbcids en Volunkius niet eveneens miderworpen waren. sdbvGoogIc ilET BOXDGKNOOTGCOAP VAH FaUUS IN JtlGIOSt 465 De vrljgelateDe winfcelEer .van bet forum en de Trijgflborene laadliouwer ait Aricia of TwcxUvm waren nsLtrariiJke bontlge- nooLen, Ihaas meer dao ooit, na de vrtjgeialenen in hun eigee bdang legODOver de beflrto 8lred<en. De pitrioler daarenlegmi die aan tie votkskknse de k^ms van ifia' aXvaast^k MlliieWl on haar te beoioeijel^lieo in 'tzoeken van bear regt, hau ntel wd aaders dan alsde naloinlUjke vijand dier voUisklasBe beBOh0iiw4 mtrden. Het is waar, dal de ulLra-demokratie juigt toot Ube- rale slaalalieden ebn allergBvaarliJkste bondgeooot is. Slaar itoma had nog tm weiiug bbwlges^aan aan ovemaat van vrijhcid, en DiciiK was aoo vol moed ep Teilrouwan , zpo bewusl van -alJtiQ kraobt. z^iie parlij bele^fSe bare scfaoonate dagan en natn mo^ gednrig aan kracht ibe, tova baA nog boo weinig teieimtslliflff ondeJrvQDden van -bet itdekeon^ Tan vrifkaden, van het lieguiu^ ligen der iaag geplaatste vsrdienste. 2oo lang de turba farmsH magtig was, sidddrde de palricier op dan FalatQnsclien h«UTel< «n was bli^de, dat fay zich. bij de pariy van Dioins kon aan- aluilen om het ergste te vennydeb. Neem Flatidb en de vrij- gelaleneo weg, en het was oagerljnid le verwaobten, dat nielt vele patriciers tot de vaoea der reaclie zooden terngkeeren, bet was al te waarsehiJnlQk , dat zdfs de ueest geraatigde wes- scben der plebejars oaverboord zouden blijven , dat bunne partij van de genade der ed^len zou arfa&Rgen: en welk eeo gebraik de Bomemacfae aristokratie van hare overwinningen maakte, was le bekeod om baar ooit, lot eenigen prljs , wedn- eene ved* komene OFerwinuing te gannen, Terwijl derhaive Dacns en de zljnen over de partij van Fla- vius oofdeelden onKLreeks eoo als onze liberalea over Hawaii en PBODnHON, waren zl| echter verre verwyderd om bet iBltia< tief tegea faea te nemen, of Bonder krachlige beweegredeaen tegao ben part^ te kiezien. Voor ben was Flavios, indien zQ hen hard beoordeelden , enkel een verdootde vriond. Voor ve* ten van hen was Fabius slechts een bondgenoot, die gtster nog vQand geweest was en bet morgen op nieuw kon zijn. Maar de partij van Fabiob zag dil alles met geheel ander oog en met veel ernstiger bezorgdfaeid. Hier waren niet de welge> moede whigs van Bkius, hier was de groole (itry-part^ die licb in alle eeuwen eo ter atler plaatue gestadig bervornil 'en sdbvGoogIc 464 Dl HltUUdilO TAB DI RoOimcHI EUSWCT. te gronde gaat, die zich here^igt op elk bolweik vaa bet Ter- ledene en telkens voor den aandrang der herroriiiers verstuift, die gedwoDgen is, in faekr(Nnp«ibeid van geest, ia Terouderde Tooroordeelen. in dwaog en bygdoor bondgenooten te erkennen op slraf TMi te niet te gaan, eo die ODgeweasehte medeitry- den even welwillend en voonigtig te behudelen. als de party der Terbetering zelfs de wildste pbantasien, de orerdrereosle idealen, leugellooBheid en ansrcbie onwillig moet sparen. Het lot dier party i« bet, steeds te w^ken, steeds overwonneii te worden, door alle eeowra been, op ieder aeblervolgend stand- pant: ze Toert een gesladigen terugtc^ nit tegenorer verbit- terde r^anden, en wordt telkens gestagen met bare verouderde wapeoen, die zij emmaal noode gekozen beeft, omdat dezdlida ▼ijand baar eenmaal met die wapeoen telkens dieper en dieper -wondde. Het ideaal der bervormerB van de eene eeaw is ver- sleten in de volgende, en bet kleinood van beden wordl mor- gen als zonder waardij verworpen, zoodra deze partij ze uit de baoden barer bestrljders heeft moeten oatTangen, die reeds weder met nieuwe, even onverwacbte, evenmin gewenscble, in het oog van doisenden dikwerf (mgerymde eischen en plaonen Toor de denr slaan. Znlk eene partij kao niets anders berei- ^en, dan baren teragtogt met eere te doen, met talent te be- sturen : ze heeft eakel kens van opofferingen , xe moet telkena nagaan , wat deel ran bare stelling al weder onhoudbaar is m cpgegeven moet worden. Tocb kan die partij , op deze wljze, eene Echoone rol in de gescbiEdenis vemdlen, de rol van Gtuon en Tan Fabios, de rol van Maiu Thikisu en Tan Robbbt Pul. Deze parllj, en zy alleen, was r^tstreeks en onmiddellijk be- dreigd , zy de opregte en gematigde conservaliTen moesten den bestaanden staat van zaken tot in zyne gebreken toe verdedigen, en die boveo alien gebruik en misbruik ran dien toestand had- deo gemaakt, heulden met den gemeenscbappelyken T^and. Maar bier was geen tyd tot gemoedelijke klagten, bier moest gehandeid worden; immers die party zag klaar en duidelyk de anarcbTe in 't verscbiet wanneer men op deozelfden neg Toortging, die party bad het groolste aandeel in het benind en de meerie verantwoordeUjkheid voor den loop van zaken, en bet nicest le verliezcn by eeqe omwenleling. Die kon nog voorko* sdbvGoogIc Dk BERnULUtC MB TMJSBUTSlflR. 46R men worden. No^ was er i&ne der drie indere part^en met die men zich eerltjk kon verstaaD, al moest bet groole ofiers kosteo. Een afdoende maatregel, bij tljds uitgeroerd, koo nog van de anarehische meerderheid der volksrergaderiD^ceD een go- deelte aflrekken, geaoegzaam om lan de mioderfaeid nog Mne overwinniog te verscfaaffen. Twee wegen stondeB Toor Fabius opea. De Trijgetatenen had- den te reel of te weinig invloed op den slaat. Te weinig, want zij waren de talrljkste, de meest gegoede, intellectaeel meest ontwikkelde klasse, en sleebts een gering deel van bun gewigt lag op de offici^le RcbaaL Te veel, want dat geringe deel deed den evenaar overslaan tot den kant der niet Ronieinsche, niet vrije, heimelijk vijandige parlij. tot dien der moreel meest ge> Taaril|ke, in kwaden zin poditiek meest gerormde, meeal ge- doebte, tot regeringloosheid meeat geoeigde klasse. Wij in de negentiende eeaw kunnen ligt belreuren, dat bet meest ont< wikkelde deel des voHcs blJ bet meest stationaire, bet onarhan- kelijk denkende biJ bet slaaTscbe, de winkeli«- en ambacbtsman blJ den landbouwer, bet Grieksche en Samnitiscbe res biJ bet Latljnsche moest acbterstaan. Haar voor eenLatiJnschen staats- man aan bet boofd van een Latljnsch rolk moest die laatste beweegreden, met overwegende kracbt, in geheel tegenorerge- gtelden zin werken : trots al bunae roordeelen koaden de viij- gelatenen niet boven de vrljgeborenen, de gewezen vljandeu, de slaven van gister niet boreo de burgers vaii reeds bonderd jaren berwaarts worden yeiiozen. Zoo wml dan Fabtos door den aard der zaken er toe genoopt, de eerst kortelings verre- zen magt der TriJgelal£neo binnen bare oude grenzen en nog ▼erder terug te dringen en in bare geboorle te verstikken . en de stielzonen van IlaHe*^ te onderdrukken om de enhte kin- deren te bebouden. Want eene noodzakelljke eigenscbap van zi}n redmiddel moest bet zijn,' de belangea ran TriJgeboreneD en van vrljgelatenen io lijnregte tegenspraak te brengen, ea elk plebejer tot eene keus tusscben Dicius en Flavius te dwin^ gen. *"} QuUnib Ililk noTBrM eit Scaia Ahilubdb bg Vun. Mtx. VL 9, sdbvGoOgIc 468 Db HEBZ»HIH« van DI ROKKLtSCHI I»SW£T. Ifl bet slrydig met de maaier Tan Linos, kon de verbaler Van de tereglstelling ran Stolo ea vaa den opsland ran Latttmiae dU gedeelte der regeringsdadeo van Fabios en Ukidb Diet over bet hoofd zicD of onrenneld lateo f , Eeo rolstrekt bewijs le zoekeo ware hier ijdel, maar bet is ten minste geoorloofd, op- leitend te raaken op datgeoe , wat zirb bijna onwillekeiirig aan ^e overtuigiog opdringt. . AUerinteressantst lou bet wezeo, de uitvoering van dit groo- te plan in bljzonderhedea na te gaao. Maar daarvan is ^n hoofdpant orerbekeod en omtreol het overige gedeelle is onze kennis zoo jaoimerlljk verward eo oDvulledig, dat de hoop om immer een voldoend deakbeeld van bet gebael te verkrijgen bij- kans opgegeven is. Het groote verschilpunt tusschen de beide kieswetten is bet Tolgende. De regeliog van Sraviiis Tuluos verdeelde de plebejers in ■legers" naar hun Domioaal Termogen.. ZiJ Testigde eeoe geldaristokratie of zoogeoaanide timokntie oa- der degeoen die weinig vermogen eo oiets te regeren haddeo. Deze regeling was toot de vrijgelatenen nadeelig. ZiJ stondeo ttiet op gelijken Toet met de overige burgers. Niet te min v«- hieren zlj zicb langzamerband , en Terkregen boqg gewigt ia de Tolkavergadering. Hun aantal maakte hen sterk in de enkele ceoturien van iedere clasiis. Han rijkdom deed se van de eene elasiimn de andere opUimmen. Htinne verstandelijke meerder- beid verzekerde huo invtoed boven de andere plebejers. Eeo oogeo* Uik waren zij meester over de comitia. Toen kwam de reaclie. De verdeeling van bet volk in stammen werd groodslag der uitoefeDing van het stemregt. Iedere fp'fttu bragt een geiyk aantal stemmen uit, tvree, of tien, naarmate in dan strijd der geleerden , van Pahtaoaiscs tot op Mohksui , de eene of de an- dere partij bet regt op bare zljde heeft **. Maar bet aantal leden van iedere tribut was onbepaald : de talrljkste en de klein- ste, de swaksle en de groolste tribut hadden hetzelfde regt. En nu werden atle vr^gelatenen in enkele weinige dier slam-< **) PiHTUumn bg Vtani op Lit. I. 4S ia Duxmousi Dilgaaf; het gs- ToeloD Tin FiRTuium wordt nut eensa brief ran AflTonns AcaiuiurDt mede- gedeeld. BiJ IcanuB U toon) gewlgtig IL 4, U. 77 ea *enl«r, TgL onk ]li|Miik, fl. G. 01. 6|J. sdbvGoOgIc Dg BnrnoouniG mb vRusBLAnxBiT. 466 men ternggedrongen, na hadden ze met al ban talent, hunnen rijkdom, huo aantal slecbts een nietig deel in de uilgebngte stemmea ,, no waren de ioeapaciteiten der vrlJgelateneD te groot om binnen de eerstrolgende eeuw uit den weg geruimd te worden. Welligt maken enkele cijfers de uak nog duidelijker. SnTirs had 195 centunen ingesteld. Stel, dat'de partlj der Trljgeia- tenen, of liever de turba formni, in gewone omslandigbeden ofer 30 steinmen bescbikken kon. In dezen tijd wait die magt b. T. tot 80 gere»n, en men bezat in andere centarien eene minderheid. De popnlaire maatregelra van Flatids deden die minderheid b. t. io 20 andere centarien in eene meerderbeid om- alaan, nog andere SO onderVonden hetzelfde door den ioTloed Tan Arnos Cladmds. Die gebeele gedncble minderbeid kon jeder oogenblik meerderbtud worden, werd bljna eenparigheid indien men haar oordeel over den kalender en de actionei bad afgevraagd. Volgens de nieuwe rageling bragt elk der 35 Iri- bu» hetzeirde -aantal stemmen uit. De Trijgelatenen kregen er Tier. Van de kleine belft op een negende teruggebragt te ztja vns erg. Nog erger was bet, dat geen middel, noch venneer- dering van aantal , noch van rijkdom , nocb van bescbaring ben uit dien toestand konde befrljden, dat hel belang en hel eergcToel Tan bet geheele HomeinBcbe volk voor bonne gerangenis wacht bield , dal men ban bet stemregt niel geheel ontnam en de on- billljkheid banner incapaciteit niet sterk geuoeg sprak om le doen vergeten welk misbraik zlj van ban regt gemaakt had- den, eindelijk dat de beperking hen enkel als ligcliaam troT, maar geenen rrljgelatene afzonderlljk in zfjne loopbaan te< geahield en daardoor tot een kampioeo zljner lotgenool«Q maakte. 