Bijdragen tot de taal-, land- en volkenkunde
Zij stonden bekend als de roovers van de woestijn, eene reputatie gedeeltelijk verdiend, maar zeer overdreven door de Arabieren aan wie zij vrees inboezemen en die zij als overwonnen volk verachten; aan de andere zijde hadden de Arabieren de Franschen zwart gemaakt bij de Toearegs. De slavernij werd in alle Fransche koloniën afgeschaft bij dekreet van 27 April—3 Mei 1848 (J. d. P. blz. 115), waartoe docter Bodichon, toen voor Algerié met het,gouvernement provisoire” in betrekking staande, veel bijdroeg. Hun tarief wordt medegedeeld door Randon, D. I., blz. 451. MEM, D. I., blz. 447. De Toearegs zijn thans beter bekend, o.a, door de mede-deelingen van generaal Daumas en van den Franschen reiziger Duveyrier. Even als de Kabylen zijn het Berbers, en, meer buiten bereik zijnde, hebben zijnde bete den het bete deze hunne aloude onafhankelijkheid weten te behouden. Wat zij ook het het bete bewaren is het geschreven alphabet van de taal die Romeinen en Arabieren in N.-Afrika von den, en dat thans bekend zijnde, o. a. gediend heeft om het bijschrift te ontcijferen van een bas-relief dat voor overver 20 jaar bij de ruïnen van de oude kolonie Rusu-bezer (bij kaap Bezer, tusschen Boegia en Dellys) gevonden werden. Niet enkel door de taal zijn de Toearegs verwandten van de Kabylen. Men vindt bij hen de meeste instellingen en gebruiken van den Djurjura terug. Ook zij hebben hunnen aàda en hunne djemâas; ook zij straffen niet met gevangenis, en laten ingeval van moord het recht van represaille aan de verwandten van den verslagenen over; de wet van de anaïa is bij hen van kracht; zij zijn En sterk ras, intelligent en nijver, verfoeen den leugen, beminnen den oorlog, de welsprekendheid en de groote feestelijke maaltijden. Zij zijn insgelijks geen fanatieke Muzelmannen noch in den regel polygamen. De vrouw bewegt zich bij hen in vrijheid en ongesluierd, evenals bij de Kabylen, en neemt een hooger maatschappelijk standpunt in. Het teeken van het kruis dat de vrouwen van den Djurjura als tatoeage op het gelaat dragen, vindt men bij de Toearegs op het het voorhoofd, aan den zadelknop, de handvat van den sabel, tot in hun alphabet. 2 Op het stuk van godsdienst zouden de Sahara-bewoners overigens de utilitits-philosophie betrachten van het spreekwoord: »nous ne pouvons être ni musulmans, ni juifs, ni chrétiens; nous sommes forcément les amis de notre ventre”.® De echte Toearegs vindt men volgens generaal Daumas in den dsjebel Haggar, de Ahaggar van Duveyrier, die over dat nog weinig bekend gebergte, dat in de Sahara 1 „Moeurs et coutumes de l'Algérie” ”, Paris 1853. 2 Bibesco: „Les Kabyles du Djurjura,” Rev. d. D. M. 15 Dec. 1865, blz. 869—’71. 8 Duval: „Tableau de la situation des établissements francais dans l'Algérie,” Bulletin de la Société de géographie, Juillet et Adut 1865, 301 onder den kreeftskeerkring gevonden wordt, op het congres van Parijs eenige bijzonderheden mededeelde: "t is vermoe-delijk van vulkanischen aard, heeft in den regentijd veel water, heeft bosschen, ’s winters besneuwde kruinen, eene zeer belangwekkende flora en fauna, zoodat het ook in de Groote Sahara niet aan verscheidenheid ontbreekt. In dat bergmassief trekken de Toearegs-Hazar (Hoggar), zooals Daumas ze noeinde, zich ’s winters terug om tegen het voorjäar, het tijdstip dat de karavanen zich in beweging zetten, de woestijn op hunne vlugge mehari in te gaan en hun handwerk uit te oefenen. Andere Toearegs of verwandte stammen hebben vaste verblijfplaatsen waar zij zelven handel drijven en die voor-name marktplaatsen of vereenigingspun ten zijn voor de kara-vanen vice-versa Soedan en de Mohammedansche staten van N.-Afrika. Zoodanige zijn: Ingalah, de voornaamste stad van den Toeat, eene onderhoorigheid van Marokko, volgens Duval een Dorado van pl. m. 800 G. M. met 365 ksours 7; Gdames tot het gebied van Tripoli beho-rende, Ghat en andere, waaromtrent wij meer zullen vernemen. Van die eerste toenadering van Januari 56, bij welke gelegenheid de Toaregs door houding en taal te Algiers en goeden indruk maakten, werd door Randon partij gtrokken om door kapitein Bonnemain van de Spahis in den winter van 56 eene reis te laten doen naar G’dames. Van uuit de Oued Soef nam hij zijn weg over de oasen Bir Mouissa en Taffrit, en bereikte in een paar weken die 135 fransche uren verwijderde stad van 7 à 8000 inwoners. Erst met koelheid en achterdocht bejegend, werd hij na de noodige ophelderingen omtrent het doel zijner komst ge- geven te hebben goed ontvangen. Gedurende de 6 dagen die hij er doorbracht, verzamelde hij vele gegevens omtrent den handel die te G'damès gedreven werd, ® en keerde over Bir R’ardaya, een meer westelijke oase, naar den Soef terug. Een tweede bezoek van Toearegs en van een paar no- 1 Volgens R, D.I, blz. 25258 ligt de dsjebel Hoggar op 10 dagreizen van Ingalah in de richting van Tomboektoe en van Bornoe, en maakt waarschijnlijk de waterscheiding uit tusschen de Niger en het Tchad-meer. 3 „D'Alger à Tombouctou”, blz. 125—27. 8 Zie deze: Mém. D. I., blz. 451. 302 tabelen uit den Toeat aan Algiers vond plaats in het begin van '58,en had ten gevolge dat in het laatst van dat jaar eene handels-karavaan, georganiseerd door kooplieden van Algiers en onder het geleide van den daartoe door het gouvernement uitgekozen tolk Bou-Derba, van uit . Laghoeat zich op weg begaf naar Ghât. Dank zij de goede diensten van cheikh Othinan, een der hoofden van de eerste toea- regsche deputatie, slaagde zij daar volkomen, niettegen- slaande de achterdocht door de vroegere arabische hoofden van Toegoert tegen haar opgewekt. Hoewel nog alleen de karavanen van Egypte, Fezzan en G’dames waren aangekommen, bevonden zich toen te Ghat toch reeds meer dan 6000 vrachten, meest engelsche goederen. Den weg van 350 fransche uren legde zij af in 33 dagen, zonder andere moeielijkheden te ondervinden dan de overigens niet geringe aan eene Sahara-reis verbonden. Evening men deze vroeger overdreef, is het thans eenigszins mode geworden om die geheel weg te cijferen, vooral door hen die alleen kennis maakten met de Algerijnsche Sahara of in de Groote woestijn slechts een voet zetten. Wij hebben reeds gezegd dat tusschen deze nog al verschil is. Van de Algerijnsche geeft Duval zelfs eene uitlokkende beschrijving. Onder hen die aan de verschrikkingen der woestijn twij-felden behoorde ook Bou Derba. "Habitué," zegt Randon, "28 trouver dans le Sahara algérien de nombreux nomades, d’immenses troupeaux, et tous les deux ou trois jours, de riches oasis, il doutait du désert comme Jacquemont doutait de la tempéte avant d'être entré dans l'Océan indien. Mais quand il vit toute végétation disparaitre, sauf quelques arbres rabrougis; les sables roulés par les vents en dunes mobiles, où les chameaux entraient jusqu’au poitrail; les roches calcinées par un soleil torride; pas un être vivant; un ciel de feu, une terre brûlée sur laquelle passe si souvent le terrible sirocco, et Les espaces sans bornes, sans vie, il reconnut la seule chose que l'homme n’ait pas encore vaincue, le désert, sla terre de la peur comme son guide l'appelait. Cependant qu'une pluie survienne, et dans les inombrables vallées que forme la succession in- Blz. 119—122. 2D. 1., bls. 497. Prompue des collines, Vherbe, en une nuit repousse; saison pluvieuse remplit les sources, et, disait le chef weg, donne: pour trois ans dans les vallées de la végéta-au Sahara. Mais il y avait cinq années que la sécheresse était, et la misère était extrême partout où quelques groupesbitations existent... Toutefois l'eau ne manqua pas à 2 caravane; elle trouva toujours des puits, même des sources lennes qui révèlent l'existence d'une nappe souterraine à de profondeur, et elle atteignit Ghat sans difficultés sans fatigue. Deze laatste omstandigheid de voe ved de hoop voeden, dat putboringenie streken zeer goed uitvoerbaar zijn, en het de Franzoode gelukken zal om in die sélection de la enmaal de noodige etappen daar te stellen. Wanneer zich herinnert dat hunne eerste werkzaamheden van aard in ’55 in den naburigen Soef met goed gevolg oond werden, dan is het wel aan te nemen dat deze etere waardeering en tot toenadering van de zijde der regs medewerkten. e aanrakingen van '56 en '57 waren dus gelukkig gefordert. Het blijkt ons niet of sedert handels-betrekkingen hen Algerië en de Sahara onderhouden werden, en hoe erhouding was. ‘It is bekend dat de duitsche reiziger is van 1860—’67 in N.-Afrika rondzwierf, Marokko sde, als Arabier verkleed met eene karavaan van Toea-Incalah met levensgevaar bezocht, verder naar het d-meer doordrong en van daar over de hoogvlakte van ja langs Binoe en Niger naar Lagos, aan de golf van een, terugkeerde; dat de Fransche reiziger Duvey-in 1860 te vergeefs beproefde om van Algiers uit boektoe en de Niger-staten te bereiken; dat onze kloeke genoote, freule Tinne, einde Januari ’69 zich van Tridar G’dames en Moerzoek begaf om van daar vooreerst te bereiken, doch 1 Augustus van dat jaar op eenige ‘izen van Moerzoek vermoord werd door het geleide van regs dat de cheikh van Ghât, Iknoukhen, haar verstrekt eindelijk zou de fransche reiziger Dournaux-Dupéré in bij denzelfden stam geworgd zijn. Omtrent dezen moord men wij echter geene bijzonderheden, en Duveyrier zeide ant Dupéré eenvoudig: „mort au cours de ses travaux.” De dood van freule Tinne is uitvoerig medegedeeld in het tijd- schrift van het Aardrijkskundig genootschap &; de invloed van een aan Iknoukhen vijandigen marabout die zich bij den tocht aansloot en hebzucht schijnen geleid te hebben tot de euvel- daad, waarin een arabisch bediende een der voornaamste medeplichtigen was. Noch de cheikh van Ghât, dezelfde om- trent wien maarschalk Randon zoo gunstig getuigde? ter zake der reis van 1858, noch dien van Moerzoek, Hadsji Ibrahim, waren daarbij betrokken, en Duveyrier wilde dan aok niet de verantwoordelijkheid daarvan zien uitstrekken over het ge- heele volk der Toearegs, wier goede hoedanigheden hij tijdens zijn verblijf onder hen had leeren waardeeren. In ‘t begin van ’77 vernam men dat Dr. Erwin von Bary, die te. Ghât ongehinderd vertoefde, daar met den moordenaar in aanra- king was gekomen, dat deze wel In vrijheid rondliep, doch de bevolking niets met hem te doen wilde hebben en verklaarde dat op hem en zijn medeplichtigen een vloek rustte. De Francischen lieten zich dan ook niet afschrikken. 3 D.I, blz. 453—'55. 8 Eene vredelievende stam, de postboden en colporteurs als het ware tusschen de Beni Mzab en den Toearegs betrekkingen aan te knoopen. Sedert 20 jaar is deze quaestie bij Fransche geographen en handelaars aan de orde. Reeds in '56 schreef Duval zijn artikel „d'Alger à Tombouctou,” dat over het algemeen wat ul te optimistisch gekleurd is. Hij had een zeer goeden dunk van de Toearegs, ook op grond van de ervaring en de mededeelingen van Richardson, volgens wien zij, vooral in de steden, de Arabieren ín onderwijs en beschaving ver vooruit zijn. Avec des forbans d'aussi bonne pâte,” zeide Duval, son comprend que les alliances soient faciles. Pour s'en faire des amis, les chefs de caravane emploient un moyen dont l'originalité ne saurait être niée, sinon imitée. Ils épousent une femme parmi les Touaregs, en même temps qu'ils en possédent une chez les Ch. amba, ennemis (?) des Touaregs, une troisième à l'oasis de Touat, et une quatrième à Tomboucou. Ils échelonnent ainsi sur toute leur route les quatre femmes kégitimes qu’autorise le Coran. Autant de meénages, autant de familles, autant de tribus amies pour les caravanes que conduira j'époux, le père, le parent. Zeker eene vernuftige matrimoniale handelspolitiek, doch die de Franschen niet ten dienste staat. Onder de artikelen van invoer noemt Randon, behalve an-dere levensmiddelen, in de eerste plaats granen, terwijl Duval alleen van winkelwaren gewaagde; verder noemen zij lakens en fijne wollen stoffen en kleedingstukken, calicots, gedrukte katoenen zakdoeken, ruwe zijde, glas- en metaal-waren, koraal en andere sieraden, messen, scharen en wapens, tabak en papier. De artikelen van uitvoer, ter zake waarvan hunne opgaven ook eenigszins verschillen, zouden hoofdzakelijk zijn: ivoor, gom, goudpoeder, indigo, dierenhuiden, struisveeren, leder- en vlechtwerk, blauwe inlandsche katoenen, reukhout. Tot de spe-ciale produkten van de Sahara zelve brengt Soleillet : sumac, op de steenachtige plekken overvloedig voorkomende en voor het looien der huiden te Marokko gebezigd (marokijn-leer); henné dat gebruikt wordt als geneesmiddel en als co=metiek ; rozen die in de oasen in groote massa gekweekt worden; séné; gom; galnoten; tronnia, als natron Zie de „Illustration” van 13 Oct. 77. 4 Volgr. II. 306 in den handel gebracht, een produkt der zoutmeeren; salpeter, dat aangetroffen wordt op de zandige vlakten: en kalkroffen; ruwe geitenvellen, enz. * Randon en Duval belöffen aan den handel groote winsten. Reeds spreekt men, zoo schreef laatstgenoemde in °56, van een spoorweg van Algiers naar de kolenmijnen van den Toeat, en nog in deze eeuw zal men dien verlengd zien tot Tomboek- toe, zoodat die aloude stad, waar vroeger eene bloeiende hoogeschool gevonden werd, in stede van op 3 maanden, op slechts 3 dagreizen van Algiers verwijderd zal wezen. Sedert zijn eene groote 20 jaar voorbijgegaan, waarin Frank- rijk weinig rust genoot om dergelijke grootsche plannen te kunnen verwezenlijken. Ze zijn intusschen niet opgegeven, en nog onlang onlang ongeven, en nog onlang ongeven, en nog ongeven, en nog ongeven, en knoopte hij daaraan een nog grootscher droombeeld van Midden Afrika die thans in slavernij verkeert! Op het Parijsche congres van 1875 werd die quaestie van de handelswegen door de Sahara insgelijks besproken. Duveyrier en Soleillet waren voorstanders van den weg over Incalah naar Tomboektoe en St. Louis. Volgens Rohlfs moest de weg naar Tomboektoe en de Niger-Staten niet van het Noorden uit gezocht worden door de fanatieke stammen heen die de christenen haten, en vreezen om door Frankrijk veroverd te worden, en door de onherbergzame woestijn die zeer veel tijd verloren doet gaan; wilde men dien weg, dan was het wel zoo veilig van St. Louis naar Algiers als Omgekeerd te reizen; maar korter en veigler, volgens hem, is de weg van de kust van Guinea over de hoogvlakte van Jacoba. Omtrent deze laatste bewering is twijfel gewettig, wanneer men de eigen mede-deelingen van Rohlfs over zijn reis door Jacoba räd-pleegt: die weg toch, zoo korter, schijnt vooreerst noch veiliger noch gemakkelijker te zijn, en tot nog toe schijnen de handels-karavanen er ook zoo over te denken. Maar hier geldt bovendien nog eene andere quaestie: de weg van de Kust van Guinea naar Soedan is de weg voor England, niet dien voor Frankrijk ; en de Franschen hebben dus gelijk met te trachten Soedan te bereiken uit Algerie door de Sahara, hetzij uit St. Louis in Senegambie. De opmer-kingen van den duitschen reiziger zullen wel in de eerste plaats daarom minder ingang bij hen vinden. Voor Frankrijk zal het voornamelijk er op aankomen zich met de Toearegs te verstaan, aan dezen vertrouwen in te boezemen ; en dit schijnt gemakkelijker te zijn dan overleg em verstandhou-ding met de wilde en woeste negerstammen die tusschen Soedan en de kust van Guinea gevonden worden. Met die quaestie van de handelswegen staal tot zekere hoogte in verband het plan tot het scheppen der reeds genoemde binnenzee, door het doorgraven van de zandrugen die de zoutmeren Melir, Rharsa en Djerid onderling scheiden, en van den dorpel van Gabes die laatstgenoemd afscheidt van de Middellandsche zee. Deze binnenzee die den landweg door de Sahara ten gunste van Algerie aan-merkelijk zou bekorten, zou tevens, meende men, de gunstigste gevolgen hebben voor het klimaat van Algerie en de vruchtbaarheid van de aangrenzende streken. Reeds in ’45 hadden de genoemde chotts (sebka's) de opmerk-zaamheid van Fransche geleerden getrokken; op grond zowel van de mededselingen van oude schrijvers, als van locale overleveringen dat de zee vroeger den voet van het Aoéres-gebergte bespoeld had, meende men hier bekken der Triton-baai te moeten zoeken, waarvan door Ptolemeus op het einde der Il eeuw nog gewag wordt gemaakt, doch die sedert verzandde en opdroogde; en eenige hoogte-waarnemingen van den Kommandant Boblaya leerden dat de belangrijkste van die chotts, de Melir, geheel tot Algerië behoorende, beneden de oppervlakte der zeerheid is. Die waarnemingen, evenals latere, gaven echter niet de vereischte zekerheid. Het was de kapitein van den generalen-staf Roudaire die deze zekerheid verschaffte, en het denkbeld opvatte van die binnenzee die aan de aangrenzende Sahara-streek vruchtbaarheid en leven moest teruggeven. In '72—'73 had hij daar geodesische werkzaamheden verricht. Van '74—'75 trad hij er op als chef eener officieele wetenschappelijke commissie die het noordelijk gedeelte van chott Melir verder verkende en waterpastte. Over ziju plan schreef hij een artikel in de Revue des Deux-Moudes van 15 Mei '74, doch moest zich toen voor het Tunisch gedeelte van het bekken der chotts grooten-deels met hypothesen behelpen. Reeds in 74 was het een oderwerp van overweg en discussie, zuowel bij de Academie van Wetenschappen als bij het Aardrijkskundig Genootschap, en op beider advies vroeg en verkreeg de minister van onderwijs een crediet van 25000 fr. om kapitein Roudaire in de gelegenheid te stellen zijne waterpassingen en. waarnemingen in Tunis voort te zetten; het Aardrijkskundig genootschap teekende in voor 1500 fr. Ook op het Aardrijkskundig congres van 075 werd die binnenzee door hem ter sprake gebracht. Hij vond daar tegenspraak, vooreerst bij den mijn-ingenieur Fuchs, die op grond van barometrische hoogte-bepalingen en van waarnemingen door hem in Tunis verricht beweerde, dat het doorgraven van den drempel van Gabes ook om zijne geologische gesteldheid groote moeielijkheden zou opleveren, en vreesde dat die binnenzee cen broeinest van miasmen worden zou. De voorzitter van het Italiaansche genootschap, Correnti, deelde mede als de conclusie van het rapport eener Italiaansche Commissionie die het terrein bezuiden. Tunis en den rug van Gabes had onderzocht, dat de zee dien rug niet overschreden had sedert de laatste geologische omwenteling die het noordelijk deel van Afrika in het leven riep, en het openen van die binnenzee onuitvoerbaar was, doch hij kon de door Roudaire gevraagde waterpassingen toen niet overleggen. Nach aanleiding van die congres-debatten vroegen vreemde geleerden zich reeds af, wat de invloed van die binnenzee op het klimaat vay West-Europa zijn zou, en sommigen gingen zelfs zoover van daarin een groot koelvat te zien, waar- van wij den bespoedigden terugkeer eener ijsperiode zouden te verwachten het beiden!! In de Parijsche Academie van weten- schappen had Leverrier reeds het gevoelen weerlegd, als zou een betrekkelijk zoo kleine zeeboezem in N. Afrika on- gunstig kunnen werken op het klimaat van Europa, en evenals de Lesseps gunstig over het plan gesproken. In 77 verscheen het rapport van Roudaire terzake van de opdracht hem door den minister van onderwijs in Decem- ber '75 gedaan. ® Wij zullen daaruit een en ander over- nemen. Laat ons al dadelijk zeggen hoe Roudaire constateert, dat de Italiaansche commissie zich meer dan 22 meters vergislte met het hoogste punt van de rug van Gabes te bepalen op 68,40 m. boven laag water in plaats van op 46,36; dat het Tunisch gedeelte van het bekken wel deegelijk bened En zeepeil gelegen is, en dat in de nabijheid van de vermeende uitmonding der vroegere Triton-baai, de Oued Melah, volstrekt geen harde rotsgrond wordt aangetroffen; eindelijk dat de oasen van den Nifzoua en den Djerid niet met overstrooming bedreigd worden, noch de artesische bronnen van den Oued Rhir met infiltratie, zooals door anderen gevresd werd. Het eerste gedeelte van het rapport bespreckt de werk- zaamheden en waarnemingen van '74—’75 op Algeriusch gebied; het tweede die van ’76—’77 in Tunis; daarop volgt een historisch betoog om te bewijzen dat het bedelde bekken dat van de Triton-baai is; het vierde gedeelte geeft een overzicht van de te verrichten werkzaamheden en eene globale begrooting van kosten; het vijfde somt de ge- volgen op van het tot stand komen der binnenzee; het zesde eindelijk is eene weêrlegging van de bedenkingen daartegen ingebracht. De chotts doen zich voor als uitgestrekte vlakten bedekt met eene laag gekristalliseerd zout, die op sommige plaatsen tot 60 en 80 c.m. dikte heeft. Onder de korst van den chott el Djerid, bestaande uit een mengsel van zout en 1 Dr. Kan, Tijds. Aard. gen., D. II, no. 2, blz. 108—109. 3 „Rapport a Mr. le ministre de l'instruction publique sur la mission des chotts. Études relatives au projet de mer intérieure, Paris, im- primerie nationale, 1877". — Een goed resumé da 1 Dr. Kan, Tijds. Aard. gen., D. II, no. 2, blz. 108—109. 3 „Rapport a Mr. le ministre de l'instruction publique sur la mission des chotts. Études relatives au projet de mer intérieure, Paris, im- primerie nationale, 1877". — Een goed resumé da 1 Dr. Kan, Tijds. Aard. gen., D. II, no. 2, blz. 108—109. 3 „Rapport a Mr. le ministre de l'instruction publique sur la mission des chotts. Études relatives au projet de mer intérieure, Paris, im- primerie nationale, 1877". — Een goed resumé da 1 Dr. Kan, Arvan gaf de Econo-miste franyais in zijn nummer van 23 Juni '77, en een bezwaarschrift in dat van 30 Juni. zand, hier en daar vast genoeg voor den doortocht van de karavanen, bevindt zich een meer waarvan de bodem minstens op 20 4 30 m. beneden de oppervlakte der zee gelegen is; die korst zelve ligt aan beide niteinden van het bekken daar- boven; zij steunt hier en daar op dwarsdorpels, en onder- gaat bij hevigen wind sterke schommelingen; de chott el Djerid heeft eene oppervlakte van ongeveer 5000 kilom.? — El Rharsa ligt in het midden op 30 à 40 m. beneden zee, en heeft aan beide uiteinden nog eene diepte van 20 m. Op eenige kilom. van den over; zijn oppervlakte bedraagt ongeveer 1350 kilom. — Van chott Melir, 6700 kilom. groot, is de ligging in het midden van 21-—31 m. beneden zee of juister gezegd op 25 à 35, want blijkens de jongste waterpassingen moeten de côtes van chott Melir, vroe- ger bepaald, met 3,86 m. worden verminderd. — Tussehen Melir en Rharsa vindt men nog de kleine chott el Asloudj, 80 kilom.2, van 1 tot 2 m. diepte. Omtrent de ruggen tusschen de chottel vindt men het volgende. De Asloudj wordt gescheiden van de Melir en de Rharsa door duinen van 5 à 6 m. hoogte. De duinenrij tusschen Rharsa en Djerid is het smalst en het laagst nabij Kriz; in het midden van die breedte van 10 kilom. verheft zich een rug van 2 à 3 kilom. dikte, waarvan het hoogste punt 45 m. boven de oppervlakte der zee ligt. De dorpel van Gabes heeft eene breedte van 224 kilom.; daarop verheffen zich twee rijen duinen waarvan het hoogste punt der meest landwaartsche 46.36 m. bereikt; de tusschen- ruim Te worden ingenuen door den chott Hameldmet; en zij worden door eene terrein-verlaging, de bedding der reeds genoemde Oued Melah, die thans uit twee water- loopen bestaat, de eene zeewaarts de andere naar den Djerid stroomende, van af het hoogste punt dat 28,45 m. bee reikt op 104 kilom. van het strand. Volgens bet plan Roudaire zou men eerst den rug van Kriz moeten doorgraven, en daarna den lagere tusschen de chotts Rharsa en Melir om het onderaardsche meer van el Djerid in deze gedeeltelijk over te storten; het algemeene peil zou dan zijn — 9,06 m., of de verdamping gedurende de 3 jaar voor dit werk vereischt in rekening brengende, — 12 m. zijn; eindelijk moet de rug van Gabes worden door- au 811 gegraven om aan de zee toegang te verschaffen. In ronde cijfers zal men 30 millioen kub. meter te vergraven hebben, worden de kosten — volgens Fuchs minstens 300 millioen — op 25 à 80 millioen fr., en de tijd van uitvoering op 9 jaar geraamd. De geheele zeeboezem zou eene 875 kilom. lang en 50 a 60 breed zijn. Het eerste gevolg van het openen dier binnenzene zou eene gunstige wijziging wezen van het te warme en drooge kli- maat der aangrenzende streken. Blijkens mededeelingen van de Lesseps in de zitting der fransche Academie van 22 Juni’74, is dit voor de landengte van Suez het gevolg gewéest van de vulling der daar aanwezige zoutmeren. In Algerié zouden de lokale omstandigheden gunstiger zijn. Het Aoëresgebergte., dat hoogten bereikt van 2300 m. en zelfs midden in den zomer nog sneeuw draagt, zal hier de rol vervullen van condensator der verdamping van de binnenzee, die Roudaire op 783,000,000 hectol. daags schatte. In regens neerkamende, zullen deze de zuidelijke hellingen van den Aoëres vrucht- baar maken, weer regelmatige waterloopen doen ontstaan die de binnenzee toevloeien, en aan de uitgestrekte thans grootendeels dorre vlakte ten noorden van de chotts hare vroegere welvaart zullen teruggeven. De thans nagenoeg op- gedroogde Soef en Rhir en de Djedda, die Laghoeat be- sproeit, zullen Insgelijk weer regelmatige rivieren worden die vruchtbaarheid verspreiden. De sirocco over die binnenzae heenstrijkende zal niet langer een alles verschroeiende wind zijn, hetgeen van het meeste belang is voor de provincie Constantine die meer dan 1/3 van de graanproduktie van Algerie oplevert. Eindelijk zal die binnenzee, zooals reeds gezegd is, het handels-verkeer van Algerie en Tunis met het Zuiden bevorderen. Kortom gezondheid, landbouw, handel en nijverheid, veiligheid en beschaving, zullen daar-deor aanziellijk worden gebaat. Het rapport Roudaire werd 7 en 21 Mei 1877 behandelijk door de Academie van werkenschappen. De meerderheid „vende commissie verklaarde „que l'introduction des eaux de la Méditerranée exercerait sans nul doute une très-favorable influence sur de vastes contrées actuellement stériles,” en stelde aan de Academie voor d’accorder à Mr. Roudaire "encouragement de ses éloges,” Die conclusién werden aan-genomen. De leden Dumas en Daubrée meenden echter dat nadere studiën noodig waren om de mogelijkheid, de opportunité en de nuttigheid van het plan aan te toonen. Zij waren niet overtuigd dat die binnenzee niet na verloop van zekeren tijd zou opdroogen, en dat wij voor klimaat en vruchtbaarheid den weldadigen invloed zou hebben dien Roudaire daarvan verwachtte. De Lesseps dararentegen verklaarde andermaal „que d'après l'expérience de travaux analogues, il restait convaincu de la convenance, de l'utilité et de la possibilité du remplissage de la mer intérieure. - Ook buiten de Academie werd de discussie voortgezet. Naudin o. a, insgelijk lid van de Academie, sloot zich aan bij de minderheid, en ging verder: hij vreesde, zooals ook Fuchs reeds gezegd had, dat die binnenzee een verpestend moeras zou worden; die zee zou in alle geval een onbeduidende diepte hebben over groote oppervlakten, met name van haar omtrek; zij zou moeielijk te bevaren zijn, gevaarlijk wegens de vele nauwe doorgangen en zandbanken, en het strand op vele plaatsen niet te bereiken voor de minst diepgaande vaar-tuigen. — Ook anderen voorzagen dat het met die zee gaan zou als met de vroegere Triton-baai, indien deze ooit bestaan had. Door zandverstuivingen en aanvoer van vaste stoffen uit den Aoëres zou zij verzanden. In alle geval was het eene zeer onzekere speculatie voor het kapitaal. De doorgraving van de landengte van Suez b.v. leverde stellig ook groote moeielijkheden op, maar het was zeker dat, zoo zij tot stand wam, zij voordeelig zijn zou voor de ondernemers en voor bet publiek. Dit nu kon niet gezegd worden van die binn En- zee, en 't was dus zaak om hierop het spreekwoord toe te passen „dans le doute, abstiens-toi,” — wat zeker voor- zichtig maar niet altijd even wijs is. Tot zu verde stand der quaestie. Moch het plan Rou- daire verwecken, dan zouden de reeds ontworpen spoorwegen naar Tebessa en Batna de binnenzee wel spoofig bereiken, en haar met de havens van Bona en Philippeville in verbinding brengen. Zooals men ziet houdt Frankrijk behalve met inwendige hervormingen zich bezig met ver reikende plannen voor Algerie's toekomst. De algemeene toestand der kolonie laat dit toe. De ver- overing van Algerie is voltooid, het land schijnt onder- worpen te zijn, zeiden wij. Doch is Frankrijk nu verder op den goeden weg tot ont- wikkeling zijner nieuwe bezilting? Deze vraag dringt zich ten slotte van zelve op. Wij zullen trachten het antwoord te benaderen. Dartage gaan we ons niet verdiepen in eene beschouwing van de verschillende koloniale stelsels, 't zij Algerië vergelijken met Noord-Amerika, met Britsch- of Nederlandsch Indië zoals dit meermalen gedaan is. Geen stelsel is zoo pasklaar dat men slechts te kiezen heeft, evenmin is men bi) het uitgangspunt tot zoodanige keuze in staat of gereed, en dergelijke vergelijkingen in het algemeen genomen gaan doorgaans mank omdat de toestanden te uiteenloopend zijn, zowel die van de kolonie als van het moederland. Arabieren en Kabylen zijn geen wilde en weinig talrijke Indianen die men kan verjagen of uitroeien, de Franschen zijn geen van de Yankees; Algerie is geen land van zoogenaamde koloniale produkten met eene dichte bevolking in steden en dorpen gevestigd en tot Staten vereenigd, die men als vazallen kan exploiteeren; ‘t is geen van die handelskoloniën waar k.pitaal en ondernemingsgeest onmiddellijke en groote winsten kunnen behalen, die soms in korten tijd maar ook vóor korten tijd een hoogen trap van bloei bereiken. Algerières — Hierover zijn allen het thans eenen landbouw-kolonie met een langzamer maar dan ook duurzamer toe-komst; het kan de eerste levensbehoeften overvloedig voort-brengen, en weer worden wat hel eenmaal geweest is, tene korenschuur. Zijne kolonisatie is hoofdzakelijk eene quaestie van landontginning. Juister gezegd, Algerië is geene eigenlijke kolanie. ’t Is om 7200 te zeggen eene voortzetting van Frankrijk, waarvan het alleen door eene binnenzee gescheiden is, eene annexatie die geassimileerd moet worden. Bodem en klimaat van den vruchtbaren Tell althans, verschillen niet zoo aan-tuerkelijk met die van zuidelijk Europa. Het blanke ras kan daar zonder schade leven en veldarbeid verrichten en zich voortplanten. De moeielijkheid der assimilatie ligt dus niet zoo zeer in physieke oorzaken. Zij ligt in den maatschappelijken toestand van de inlandsche bevolking die ontwikkeling en beschaving tegenhoudt, en in de staatkundig-godsdienstige meer dan in de oeconomische quaestie. De Arabieren zijn nog fanatieke Muzelmannen, dank zij den invloed van hunne hoofden en heiligen die bij de enwetende bevolking den Koran ten eigenbate misbruiken. Uit den aard der zaak zijn deze den christen-overheerscher, die hen in den weg moet treden, vijandig. Het naasten van de habbous-goederen en het overnemen der administratie van den Mohammedanischen eagerienst; de trapsgewijze invoering van de Fransche rechtsplegeling en van de gewöhnlichen school, al die maatregelen die hun godsdienstigen invoeringen indirect treffen en ondermijnen, moeten zij met leede oogen aanzien. Wijsselijk heeft Frankrijk dien weg ingeslagen, zich onthouden van bekeeringswerk, de vrijheid van godsdienst gehandhaafd, verdraagzaamheid verkondigt en betracht, — kortom geen directe middelen of maatregelen van geweld gebruikt die doorgaans eene tegenovergestelde uitwerking hebben. Is men no ook in de goede richtet met het lager onderwijs voor wat de Mohammedansche bevolking betreft? Zooals wij vernomen bebben blijft deze weg van de gemengde school, waarin Frankrijk steeds een krachtig middel ziet tot toenadering en assimilatie. Het jaarverslag van '75 schreef die onthouding hoofdzakelijk toe aan de onbekend- heid van de onderwijzers met de Arabische taal; wij meenden de onderstelling te mogen maken dat het gemis van godsdienstig onderwijs daartoe insgelijks meêwerkte, op grond dat godsdienst en onderwijs voor den Islamiet éen zijn. De Koran toe te laten op de gemengde school, dat gaat niet. Doch waarom, na de opgedane ervaring, zoo uitsluitend vastgehouden aan de gemengde school, en niet gaande weg in verband met de gemeentelijke organi- satie de zaouïa georganiseerd, die — Randon erkende dit reeds — hervorming en toezicht vele deugden aanprijst die ook tot de christelijke In eene voordracht op 4 Februar Il. in „Oefening kweekt kennis” te 'e Gravenhage. behooren, hoe Mohammed aanvankelijk dezelfde verdraagzaamheid predikte die de grondslag is der tegenwoordige humaniteits-begrippen. De Koran, goed geinterpreteerd, kan dus aan het onderwijs en de algemeene ontwikkeling dienst-baar zijn '. Dit is mogelijk onder toezicht van de regee-ring en met de leeraars door de medreca opgeleid, ter-wijl hij thans in de zaouïa slechts gebruikt wordt tot het aankweeken van geloofshaat en verwijdering. Das overigens de leer van den Koran niet noodzakelijk behoeft te leiden tot uitersten van fanatisme en fatalisme, dat de polygamie en het harem-stelsel met zijn verderfelijken invloed op vrouwen en kinderen en dus op volgende ge- slachten daaraan niet onafscheidelijk verbonden zijn, leert ons, meenen wij, o. a. het voorbeeld van de Berbers, Kabylen en Toearegs, die niet als de Arabieren aan eene militaire en godsdienstige aristocratie gehoorzamen, waar de marabout niet dien overwegenden invloed heeft; en dit worbeeld leert ons tevens dat het voornamelijk de hoofden en heiligen zijn die den Koran misbruiken. Het komt er dus op aan om op den ingeslagen weg voort te gaan: dien invloed met indirecte middelen verder te bestrijden; de kommando’s die men aan de inlandsche hoofden aanvankelijk moest toevertrouwen gaandeweg te beperken en op te heffen; het stambestuur te vervangen door eene trapsgewijze gemeentelijke organisatie naar europesche beginselen, met medewerking en voorlichting van europesche elementen; het bevorderen eindelijk van den overgang van inlanders tot En het toevoegen van douars aan europesche gemeenten ten einde den stam tevens zooveel mogelijk op te lossen. Das de oeconomische hervorming, de vestiging namelijk van den individueelen eigendom die privat-belangen schept, tot hunne emancipatie krachtig zal bijdragen, valt meer- nen wij, moeielijk te betwijfelen. Over de noodzakelijk- “1 Volgens den schrijver van het zeer merkwaardige artikel: „Les découvertes de Stanley et l'avenir de l'Afrique”, in de Revue britannique van Maart 1878, heeft de ervaring zelfs geleerd, dat van den invloed der Arabieren en van den Islam vooreerst meer te verwachten is voor de ontwikkeling van de heidensche neger-bevolking van Afrika dan van het blanke ras en het christendom, en hij toont aan waarom. Hij wie zich dus van deze bedienen als het geschikste intermediair, het Arabische ras controleeren, maar tevens helpen. Die ervaring schijnt ook elders opgedaan te zijn. Held der conversie van het communaal bezit, als in à erste plaats onmisbaar voor de ontwikkeling van de landbouw, daarover is men het in Frankrijk eens. Zo |�wij zagen loopt het verschil enkel over de quaestie, of mq bij de toepassing der wet van '73 dadelijk het eigenlijk i dividueel bezit moet tot stand brengen dan wel zich v erst moet bepalen tot het vestigen van een familie bezi de verdere oplossing hiervan aan den tijd overlaten Wij hebben tevens gezien dat men den laatsten weg hingeslagen, doch de gemeenschap in het vervolg allee toelat onder het voorbehoud van art. 815 van den cod civil hierop neerkomende: »que nul ne peut être contrainl de rester dans lindivision, et que la convention qui tendrai a suspendre le partage ne peut être obligatoire au delà d ing ans, sauf à être renouvelée.”! Wanneer men billijkt rekening houdt met den bestaanden toestand zoowel ak met den omvang van dergelijke regeling, dan is men ge neigd om aan te nemen, dat de eind-formule zoodoendé op de meest geleidelijke wijze en zelfs het Spezielle befriedigt zahlreich worden. De wijze waarop die noodzakelijke hervorming verder plaats vindt, de liquidatie van den grond om het zoo eens te noemen, waarborgt, dunkt ons, zoowel de billijke rechten en belangen van de arabische bevolking, als het belang van den staat en der europesche koloni-satie. Zoo zullen de onzekerheid en verwarring waarin de eigendom verkeerde ophouden, en de nadeelige gevolgen van het gemeen bezit worden weggenomen; de Staat zal in het bezit komen van een domein, en voor de kolonisatie kunnen beschikken over uitgestrekte terreinen die niet of hoogst gebrekkig bebouwd werden; met de uitbreiding van de europesche cultuur en de vervorming van het belastet selten; zoo zal aan veel willekeur, misbruik en armoed een einde komen. Dat met een en ander nog tal van jaf gemeid zijn, is reeds gebleken En sprechten van zelf. Maß. de zaak is wettelijk geregeld, men heeft de handen aan het werk geslagen, de eerste moeielijkheden zijn overwonnen, men werkt geregeld voort. Dat er ongeduldigen zijn wie dat werk te langzaam gaat is natuurlijk; en zeker is 't dat het door Frgnkrijks buitenlandsche verwikkelingen en zijne in- wendige verdeeldheid aanmerkelijk vertraagd werd. Doch wanneer, zooals het zich laat aanzien, de rust bewaard blijft, zal niettemin binnen betrekkelijk korten tijd de her- vorming volbracht worden van een toestand die eeuwen lang eene oorzaak was van belemmering en stilstand, van ver- drukking en ellende. Reeds het verkregen resultaat noemde Duval sun immense progrès dans Ja liberté comme dans la prospérité.” Te oordeelen naar de uitkomsten der laatste jaren schijnt Frankrijk met de europesche kolonisatie op een beteren weg te zijn. Die kolonisatie is voor Algerië van het meeste belang. Te recht zeide de officiéele ‚Notice ’' van 1876: sce n'est qu'en attirant dans ce pays un peuplement Cérépéen reellement productif, et en le placant dans les meilleures conditions pour réussir et se développer, qu'on assurera à la colonie la sécurité dont elle a besoin aussi bien que la prospérité à laquelle elle est destinée. De ware kolonisten, voor Algerië in 't bijzonder, zijn landbouwers die er zich voor goed kornen vestigen. Wij hebben gezien dat de im- migratie der laatste jaren meer bepaald uit zoodanige be- stand. De gegoedheid van velen liet echter niete wenschen over. Art. 13 van het decreet van 15 Juli '74 geeft hun wel eenig gemak van crediet; 't is ons echter niet duide- lijk waarom hun dit eerst na het tweede jaar verleend wordt, en te minder omdat art. 2 slechts de middelen eischt om gedurende één jaar te kunnen leven, en niet spreekt van eenig bedrijfskapitaal. Bij particulieren zullen dergelijke kolonisten vóor dien tijd maeielijk crediet vinden, en met het derde jaar is het wellicht te laat. Over kolonisatie in ‘t algemeinen sprekende, ontwikkelde de economist J. Le Long op het Parijsche congres van '75 de stelling, dat de Staat de noodige voorschotten doen moet. — De Staat heeft zeker groot belang bij het welslagen der ko- —_— 8 Ble. 5. 818 lonisten, en in Algerie heeft hij te maken met eigen land- genooten van wier moraliteit en geschiktheid hij zich vooraf kan overtuigen. Doch die finantièle taak is voor den Staat zelf niet vrij van bedenking, evenmin als zijn zijn zou. Zij brengt nog scherper toezicht mede, en zou, meenen wij, leiden tot eene om- slachtige en dure geheel officiëele- kolonisatie, die den ko- lonist nog meer belemmert en minder waarborgen geeft tot inspanning zijn zijn zijn verplichtingen na te komen. Het schijnt ons daarom wenschelijker toe, dat de Staat zich bepale bij toezicht op de partikuliere overeenkomsten ten einde misbruik te weren. Doch daarmede is de quaestie van het crediet niet opgelost. Of dit zou kunnen g —_— 8 Ble. 5. 818 lonisten, en in Algerie heeft hij te maken met eigen land- genooten van wier moraliteit en geschikteid hij zich vooraf kan overtuigen. Doch die finantièle taak is voor den  verslag van '75 bedelde, meenden wij te moeten betwijfelen : zonder behoordijk onder- pand, geen crediet. Beter gezien achten wij daarom het in °76 aangekondigde voornemen tot reductie van den termijn van overdracht van 3 jaar op 1 jaar, wanneer daarmede gepaard gaat de bevoegdheid om dat recht terstond te beleenen. De concessionnaris zal dan bij het aanvaarden van zijne concessie crediet kunnen vinden. Dezelfde economist stond overigens het concessie-stelsd in het algemeen voor. "Expérience démontre", zeide hj, "que les gouvernements qui ont été les mieux inspirés sont ceux qui font des concessions directes aux familles agricales, au lieu de recourir à des spéculateurs." De voorwaarde van landbouwer te zijn stelde het laatste decreet voor Algerië echter niet. Uit de inlichtingen die de maire omtrent de concessie-vagers te gven heeft, kan men wel op maken dat het voornamelijk om landbouwers te doen is, maar een eisch is dit niet. De terugkeer van de Fransche regeering tot het stelsel van concessiën na den weg van verkoop te hebben beproefd, schijnt overigens voor de zienswijze van Le Long te pleiten. Wij zeggen, schijnt te pleiten, omdat het ons niet bepaald gebleken is waarom men van de publieke veiling afzag, of wel deze alleen toeliet voor geïsoleerde perceelen terwijl vroeger juist het tegen-overgestelde plaats vond. Le Long, steeds in algemeenen zin sprekende, vroeg verder wettelijke regeling van het concessie-stelsel-en van Beken daarmeinander in verbandständigem ständig. Wij herinneren dat reeds in. 1851 het voornemen bestond dit te doen voor algerié. Tot heden echter is die zaak steeds geregeld bij decreet en besluit; zij mist dus de voorlichting en de sanctie yan het parlementair debat en de vereischte zeker-heid. Wettelijke regeling zou, meenen wij, de zaak bevor-deren, en voorbarig zal eene dergelijke wel niet genoemd kunnen worden. Daarbij zou dan ook wel de vraag ter sprake komen, of de vreemdeling moet uitgesloten blijven, waar de Franschen zijn. wel is waar niet gewerd als koopers zoo als dit met de inlanders het geval is, en de naturalisatie=wet is mild. Maar de gelegenheit tot het konnen van terreinen is eene toevallige, of wel zij is beperkt tot geïsoleerde hoeven wier exploitatie meer bezwaren en gevaren oplevert; en: alvorens eenige zekerheid te hebben dat men in den vreemde zal slagen en zich thuis gevoelen, geeft men zijne nationaliteit niet ligt prijs. Reeds hebben wij gezegd dat het toelaten van vreemdelingen in Algerie op ruimer schaal ons voor- komt aan minder bedenking onderhevig te zijn : de kolonie ligt onder het onmiddellijk bereik van het moederland, en beschikt over eene talrijke legermacht tot het waarborgen. van veiligheid en orde en het voorkomen der inmenging van vreemde mogendheden; en wat meer bepaald de Duit- schers betreft, hun getal, zooals wij gezien hebben, bedroeg in °42 nog geen 5000 op de 245,000 europeanen. Kortom, hoewel het tegenwoordige concessie-stelsel beter is dan: het vroegere, meenen wij toch dat het bij de wet gevestigd: moet worden op breeder grondslag en naar vrijer beginselen. Zoo meenen wij ins gelijks dat voor Aigerié de tijd ge- komen is om aan de volledige gemeenten meer zelfstandig: heid te geven. Zooals wij zagen hebben ook deze nog slechts de bevoegdheid tot beraadslagen, tot adviseeren en formuleeren, en het voordragen van ambtenaren aan hooger autoriteit, maar zijn zij niet gerechtigd tot handelen, en wordt zelfs de gemeente-ontvanger door den prefect aangesteld. 