Handelingen
1) d.i. kleefrijst met curcumasap en klappermelk bereid. Sang Koeriang schaamde zich voor zijn moeder, om met leege handen thuis te komen. Daarom slachtte hij Toemang, sneed het vleesch in stuklien en bracht 't naar huis mee. Zijn moeder, die zooveel zorg aan den hond Toemang besteedde, vroeg dadelijk naar het dicr. Door een leugen te verzinnen, wist Sang Koeriang lo dringendc vragen van de moeder te ontwijken. Het vleesch van Toemang werd opgegeven als hertevleesch en door Dewi Artati bereid. By het eten ondei'vroeg Dewi Artati, die zich over het wegblijven an Toemang ongerust maakte, haren zoon op zoodanige wijze, dat deze door de mand viel. Hij vertelde zijn moeder de ware toed Racht van de zaak. Dewi Artati werd bleek van woede en spijt. Zij sloeg haren zoon met de sindoek (pollepel) zoodanig op het hoofd, dat er bloed uit vloeide, en joeg hem weg. Sang Koeriang ging heen, de wijde wereld in. Door ascese hoopte hij voor het leed, dat hij zijn moeder berokkend had, van de Goden vergiffenis te verkrijgen. En de Goden schonken hem ergriffenis, omdat hij misdeed in onwetendheid. Toen hij door zijn, tapa" bovennatiiurlijke krachten verkrigen had, begaf hij zich op weg, om die krachten met anderen to meten. Ook om en jonkvrouw te bemachtigen, want Sang Koeriang was van jonge Hing tot een krachtigen man opgegroeid. Op zijn weg ontmoette hij Dewi Artati, die door haar Kidoeng even Leugdig en schoon was gebleven als toen zij nog måd was. Moeder en zoon herkenden elkaar niet. Sangkoeriang wist Dewi Artati te bekoren. Evenals bij twee geliefden gebruikelijk was, ging Dewi Artati bij Sang Koeriang, tijiaran (luizen). Tot haren schrecken, zij op zijn hoofd een lidteeken. Zij wist echter liare gemoedsbeweging te onderdriikken en op minzame wijze vroeg zij Sang Koeriang, wat dat voor een lidteeken was. Sang Koeriang vertelde haar de geschiedenis van zijn jeugd, en dat het lidteeken het gevolg was van een door zijn moeder met een sindoek toe-gebrachten slag. Dewi Artati kreeg door het verhaal de zekerheid, dat Sang Koerianghaar zoon was. Nadat Sang Koeriang uitgesproken was, vroeg zij hem daarom om uitstel van het huwelijk, onder voorgeven, dat zij nog niet wist of Sang Koeriang wel de ksatrija voor haar was. Zij stelde een voorwaarde, nl. als Sang Koeriang een zee binnen een nacht voor haar kon maken, dan Wilde zij met het trouwen. Dewi Artati lacht, dat Sang Koeriang wel niet bij machte zijn aan die voor-waarde te voldoen. Sang Koeriang verklaarde zich echter bereid den wensch van Dewi Artati te venullen en was zelfs zeer verheugd, zijn geliefde te kunnen toonen, wat hij vermocht. Bij het valien van den avond toog hij dadelijk aan het werk. Door zijn sakti-zijn, verzette hij met zijn beide handen evenveel grond afs duizenden menschen het zouden doen. Tegen middernacht ontwaarde Dewi Artati met schrik eene onverzienbare vlakte water, het tegenwoordige Dano-meer. Reeds verbond con kanaal het water met de voile zee. Toen besefte Dewi Artati, dat Sang Koeriang zijn taak naar hare eischen met glans zoude volbrengen. Zij bedacht Daarom een middel, om het te verijdelen. Sakti als zij was, wist zij van een Aribangbloem de zon na te bootsen. Triomfantelijk ging zij naar den zwoegenden Sang Koeriang en wees toen naar de nagebootste zon als den opkomenden dageraad. De zee was nog niet klaar. Sang Koeriang liet toen het werk rusten en meende zich reeds gewonnen te moeten geven, teen hij de list van Dewi Artati ontdekte. Woedend zette hij haar na, die hard weg liep. Bij Tjitoeel (Paringrivier), een beek dicht bij het Danc-meer haalde hij haar in en kon toen zijn hartstocht bevredigen. Dewi Artati, beschaamd voor de bloedschande, ten gevolge van haar misdadig zwijgen, verdween daarna en rust thans aan een bron, aan den I'and van Kampong Tjilehem, district Tjiomas, dichtbij het Dano-meer. Kinderen kreeg zij van de bloedschande niet. In eeuwige jeugd leeft zij Voort. Zeer zelden vertoont zij zich aan de menschen. Enkele oudjes in de desa Tjilehem, die haar verschijning hadden gezien (kaberenehan) nur en bezahlen. Sang Koeriang zwerft thans nog rend, cm naar zijn verdwenen gelegen. Van tijd tot tijd meent hij haar te zien en dan loopt hij de schim hard achterna. Als het weerlicht, denken velen onder de bewoners van het Dano-meer nog, dat Sang Koeriang zich in zulk een toestand bevindt en door zijn Snellen loop licht om zich heen verspreidt. Zoo luidt de legende van het ontstaan van het Dano-meer. De tweede legende vertelt van: De lotgevallen van baron Soekmoel of de afkomst der Hollanders. In den tijd van de moedjidjat ( wonderen, leefde in het koude, donkere land der Hollanders een man, die zer sakti was en baron Sekender hete. Op zekeren dag riep hij zijn jongeren broeder, baron Soekmoel, bij zich en sprak tot hem: „Broeder Soekmoel; ik ga de wijde wereld in. Als ik binnen tien jaar niet terug ben, dan moet je naar een eiland gaan, dat Djawa heet, en trachten het in je bezit te krijgen, want daar zal ik dan mijn dood hebben gevonden". Baron Sekender vloog na deze woorden de lucht in, en doorkliefde bet luchtruim. Na veel wedervaren daalde hij neer in den lusthof van den keizer van Madjapait en verborg zich tusschen de planten. Den volgenden ochtend maakte de keizer van Madjapait eene wandeling door zijn hof. Toen baron Sekender den keizer zag aankomen, veranderde hij zich In een reusachtige slang. De  vloot uit, vol beladen met allerlei handelswaar als zijde, e.d. en stevende naar het eiland Djawa. Na veel wedervaren onder weg, wierp hij het anker in de baai van Bantam. Door zijn uitstekende koopmanschap en fijne diplomatieke gaven wist l'aron Soekmoel weldra de gunst van den Sultan van Banten te verwerfen. Hierdoor raakten de schepen spoedig leeg. Hij ging naar zijn land terug, om goederen te halen, welke ook heel gauw uitverkocht waren. En zoo ontstond een heen en weder varen tusschen Banten en het land der Hollanders. Op aanbcveling van den Sultan van Banten kwam baron Soekmoel ook in aanraking met vorsten, koningen en keizers van het eiland Java en andere eilanden, als Djakatra, Tjirebon, Mataram, Boegis, Bangkok, e.a. Baron Soekmoel vergat intusschen nimmer de opdracht van zijn broeder baron Sekender. Ofschoon hij met den handel groote winsten had gemaakt, kori hij geen voldoende soldaten huren om met succes den oorlog te beginnen met de vele rijken, die in hem hun gemeenschappelijken vijand ziende, wel Leusgezind zouden kunnen blijken. Maar baron Soekmoel was er de man niet naar, om het daarbij te laten. Evenals de kantjil, dacht hij: „wie niet sterk is moet slim zijn". Door zijn radde tong en handige diplomatic wist hij de af gunst van de verschilbnde voor elkaar op te wekken. Hierdoor kwamen vele oorlogen tusschen de verzwakten rijken, welke daardcor zeer verzwakten. Toen baron Soekmoel zag, dat zijn list gelukt was, bedacht hij een middel, om een stukje giond te bcmachtigen. In de gunst zijnde van den Sultan van Djakatra, waagde hij het opzekeren dag het verzwecken tot hem te richten, om een stuk grond hoe klein ook. Te mogen erlangen voor het bergen zijner kisten. De Sultan van Djakatra gaf hem een stuk grond ten geschenke zoo groot als een karbouwenvel kon bedekken. De slimme baron Soekmoel liet een karbouwenvel in kleine reepjes snijiden, verbond die reepjes met elkaar en omspande daarmede een stuk grond. Hierdoor kreeg hij een flinke lap, waarop hij pakhuizen en een fort liet bouwen. De Sultan van Djakatra stond versteld van zooveel slimheid en was er zeer verstoor, d over. Als het niet was, dat hij als vorst zijn eenmaal gegeven woord niet verbreken kon, dan zoude hij alle bezittingen van baron Soekmoel vernietigen en zijn gunsteling in den kerker werpen. Hij vas machtig genoeg, om daartoe in staat te zijn. Maar de Sultan had oaron Soekmoel diens veiligheid verzekerd. Hij bedacht daarom een list, om hem uit den weg te ruimen. Hij had eene dochter, die de eigenschap had, na den eersten huwe Likke haben man te verliezen. De Sultan besloot haar aan baron Soekmoel ten huwelijk t3 schenken. Op een dag riep hij baron Soekmoel ten hove €n sprak tot dezen: „Baron Soekmoel, Gij hebt Ons zooveel diensten bewezen dat Wij U daarvoor willen beloonen. Wij wenschen U tot onzen schoonzoon te nemen". Baron Soelanoel boog diep en dankte den Sultan voor zooveel eer. Met groote festiviteiten had het huwelijk plaats tussähen baron Soekmoel en de dochter van den Sultan van Djakatra. Baron Soekmoel vond het zeer eigenaardig, dat de Sultan hem, een veemdeling, tot schoonzoon nam. Hij had er daarom ten hove in stille inlichtingen over doen winnen en kwam aldus achter de merkv^'aardige eigenschap van de prinses. Den eersten huwelijksnacht sliep baron Soekmoel niet bij de prinses rustig sliep, onderzocht baron Soekmoel haar licham en bevond, dat de prinses in zich een kleine ringslang verborg. Hij wist de slang uit het licham van de prinses te verwijeren en doodde het venijnige beest. De Sultan en het geheele hof waren er, den volgenden dag zeer ver- )>aasd over, toen zij baron Soekmoel nog levend zagen. Zij beschouwden dezen daardoor als sakti en de baron steeg daardoor in aanzien. Uit het huwelijk van baron Soekmoel en de prinses van Djakatra werd een zoon geboren, genaamd baron Soerman. Baron Soekmoel werd oud en begreep, dat hij de opdracht van zijn broeder Sekender niet kon volbrengen. Toen zijn zoon daarvoor oud genoeg was, vertelde baron Soekmoel hem de boodschap van zijn broeder baron Sekender en drukte hem op het hart niet te rusten, alvorens aan dien last te hebben voldaan. Kort daarop stierf baron Soekmoel. Door de groote rijkdommen, welke baron Soekmoel met zijn handel verdiend en Vergaard had, was baron Soerman in staat om een groot leger op de been te brengen. Toen prcclameerde baron Soerman: „Door mijne geboorte het ik recht op het bezit van Java. Wie zich hiertegen verzet. Verklaar ik den oorlogen". En zoo ontstonden de vele oorlogen met de Hollanders. Door onder- inge oorlogen reeds verzwakt, kon geeri enkel rijk aan de legerscharen van  zijn de kenners van taal en sadjarah het niet met elkaar eens. Als staaltjes van volksetymologie schynt het niet onaardig die naamsafleidingen hier weer te geven, Sommigen meenen, dat het wcord „Banten" van „bantahan" komt. Evenals de vreemde menak van de Banteners den indruk krijgt van  verklaring van de afkomst der woorden „emban" en „inten" is echter tweeerlei. De een zegt, dat Maulana Hasaneddin evenals een diamant (inten) over het rijk schitterde, dat als het ware de ring (emban) vormde, waarop het kleinood rustte. De andere beweeii; dat eerste Sultan van Banten een oude vrou-welijke gediende had, aan wie hij zeer gehecht was en die Nji Inten heette; vrouwelijke gediende is in het Bantensch „emban", zoodat zij dan ook „Emban Inten" werd genoemd. Minder gangbaar is de volgende uitlegging, welk slechts een gering aanhangers heeft. Djajadiningrat Critische beschouwing van de Sadjarah Banten, pagina 283—288. Toen Maulana Hasaneddin in Bantam kwam; vond hij een grootrijk, waar Poetjoek Oemoem den scepter zwaaide in de hoofdstad, gewannd Pasir Batang. Maulana Hasaneddin beoorloogde Poetjoek Oemoen, die na de eerste nederlaag de wijk nam in den berg Poelosari. Door Maulana Hasaneddin achterhaald, vroeg Poetjoek Oemoen om zijn lot te doen beslissen door een hanengevecht. Als zijn haan verloor, zoude hij zich onderwerpen. Maulana Hasaneddin nam zijn aanbod aan. Toen de haan van Poetjoek Oemoen bij den eersten slag dood neerviel, verdween deze en zijn ziel keerde naar zijne voorvaderen terug (ngahijang). Pasir Batang, dat reeds door den oorlog veel geleden had, werd verlaten en de Sultan bouwde een nieuwe stad aan de kust. Hij wenschte er echter denzelfden naam aan te geven en zoo werd de stad kortweg eigenlijk Batang Ceheeten. Een Arabier spreekt echter de ng. achter een woord uit als n. Evenzoo Maulana Hasaneddin, die van Sajids afkomst was, en zoo werd cie Nieuwe stad gedoopt Ba'tan, dat langzamerhand Banten werd. Der contrroleering van dit laatste het ik eens een pursang Arabier het woord Batang laten uitspreken en inderdaad hoorde ik duidelijk Ba'tan, achter ba de Arabische ngain en n inplaats van ng. In een andere naam schijnt het woord echter Wahanten te luiden. Overblijfselen van de oude Pasir Batang zijn er thans nog en wordt "Banten girang" genoemd, gelegen een paal van de stad Serang. Ook de Badoej's vertellen van een Pasir Batang in de omgeving van het huidige Serang, welke stad zij bij de invasie van den Islam verlieten, om zich naar het zuiden in de bergen terug te trekken. Administratief wordt de residentie Bantam verdeeld in drie regent-schappen, tegelijk afdeelingen n.l. Serang Pandeglang en  Karangantoe, Merak en Anjer, heerscht de malaria in hevige mate. Van de genoemde plaatsen loopt de legende, dat toen Arja Damar van Palembang naar Java ging, om zijn stiefzoon, Raden Patah, in den strijd tegen den vorst van Madjapait bij te staan, hij in zijn schepen vele kisten had, waarin hantoe's, booze geesten, zaten. Te Anjer, Merak en Karangantoe, waar de schepen uitrusten, waren con paar kisten open gebroken, waaruit de hantoes ontsnapten en zich in. Zie hoesein Djajadiningrat, Critische Beschouwing van de Sadjarah Banten, pag. 114. Zie over Raden Patah, Hoesein Djajadningvat: Critische beschouwing van cie Sadjarah Banten, pag. 240—246. de omgeving dier Plaatsen gingen nestelen. Tot den huidigen dag plagen ziekten, voornamelijk met panastis (Javaansch of panastiris, Soendaasch = koortsen). Naar de naturlikig gesteldheid, wordt Banten verdeeld in pagoe-iioengan, pategalan, pasawahan en pakidoelan d.z. de berg-, de tegalan-, de sawah- en de Zuidcrstreken. De pagoenoenganstreek omvat het middengedeelte van het regent-3chap Pandeglang, de pategalan een Idein noordelijk gedeelte daarvan en hot zuidelijk gedeelte van het regentschap Serang, terwijl de pesawahan de districten Pontang, Tjiroeas, en de noordelijke deelen van de districten Serang en Kramatwatoe omvat. De pakidoelan zijn de districten Lebak, Paroengkoedjang en Malingping van het regentschap Lebak en het district Tjibalioeng van het Regentschap Pandeglang. De bevolking van de pakidoelan wordt oerang kidoel en die van de pagoenoengan oerang goenoeng genoenid. Door de geringe en slechte communicatiemiddelen is de pakidoelan geisolecrd en is hare bevolking vergeleken bij die der andere streken achterlijk. De oerang kidoel wordt daarom door de bevolking der andere streken als minderwaardig beschouwd. Als men bij 't een of ander wat links doet, of een domme averechtsche opmerking maakt, zeggen de anderen dan ook spottend: „kawas oerang kidoel bae". (lijkt wel een oerang kidoel genoodzaakt om de afstan-den te voet af te leggen. Daardoor heeft hij gespierde en door de zon verbrando, vaal-bruine kuiten. Vooi-ts heeft hij, doordat er in zijn bevolkings-arme streken geen rijstwarongs zijn, de gewoonte om op zijn reizen i.-en flinken v Gekookte gekookte rijst, tot een compacte massa bereid, en in pisangblad gewikkeld, mede te nemen, welke, timber heet en het dagenlang kan uithouden zonder te verzuren. Om deze eigenaardigheden van den oerang kidoel zegt men spottend van hem: „Si kidoel si hawoek bitis, si kidoel si gede timbel". (d.i. de Zuiderling met z'n vaal-bruine kuiten, de Zuiderling met z'n gi'oote timbel). In de regentschappen Pandeglang, Lebak en de onderdistricten Tjikande-Oedik, Mantjak en Pasoeroean van het regentschap Serang wordt Soendaasch gesproken en in overig regentschap Serang Javaansch. Doordat het Soendaasch in de pagoenenganstreken wordt het ook wel omong goenoeng d.i. de taal der goenoeng genoemd, terwijl de Javaansch-sprekenden „oerang duwa" in tegenstelling met „cerang goenoeng" worden geheeten. Javanen uit Midden- en Oost-Java noemt men „Djawa wetan" of bij wijze van scheldnaam ook wel „Djawa kowek", terwijl personen uit de Soendalanden eenvoudig oerang wetan lieeten. Het Bantensch Javaansch is wat de omgangstaal betreft een taal op zich zelf. Voor de ooren van een Javaan uit Midden-Java klinkt het erg vreenid. Tocn ik tijdcns een S. I. congres te Soerabaja met mijn medeafgevaardigde uit Banten een gesprek in het Javaansch voerde, stonden de anderen uit Midden- en Oost-Java met verbazing ons aan te kijken. Ze vonden onze taal zoo vreemd. De slot-a wordt als een heldere a uitgesproken en in de steden ongeveer als eu (echter niet gelijk aan de door eu weergegeven Soenda-iieesche klinker); een overgang van a tot eu vindt men ook. Behalve de omgangstaal wordt ook gesproken het klassiek Javaansch, het kekawen, dat echter aan het verdwijnen raakt en thans alleen ou-deren kunnen spreken. In het kekawen klinkt de slot-a niet als een heldere a. De omgangstaal heeft slechts twee vormen de ngoko, tompe geheeten, en de krama of babasan. Vele woorden, zoo bijv. de telwoorden, hebben echter zoowel in tompe als babasan denzelfden vorm. Hierdcor is het Bantensch babasan een vrijer taal voor den mindere dan het Javaansche krama. Ledere streek, haast elke desa heeft weder in de uitspraak zijn eigen dialect. Men hoort hier en daar zelfs den geaspirereren den geaspirereren bh klank. Tauschen de dentale t en de linguale t bestaat slechts in enkele streken verschil, overal dascentegen tusschen d (dentaal) en d (lingual), welk verschilenen Goenoenger in zijn Javaansche uitspraak niet kan maken. Omgekeerd kunnen zij, die in de Javaansche strekt thuis hoore bijv. de Soendaasche eu en begin h niet zuver uitspreken. Voor „henteu", zegt een Noord Bantammer „ent6", voor hees, ees. Dikwijls drijft een oerang Djawa iden spot met den goenoenger, terwijl ook 't omgekeerde "taats heeft. Als illustratie hiervan moge melding gemaakt worden van een geval, waarbij een oerang " Ang Djawa en oerang Goenoeng, beiden pindangverkoo-pers (verkoopers van ingemaakte visschen) om elkaars taal den spot drijven. „Goenoeng is een arme taal", spotte de oerang Djawa, „zoowel voor „den vroegen ochtend" als voor „genoeg" heeft jouw taal het zelfde woord n.l. soboh. „Nou, jouw taal is ook niet rijk", antwoordde ide Goenoenger, „wedi is bij jullie zoowel voor vrees als voor zand", „Dat komt, omdat jij geen verschil weet te maken tusschen d en d. Zand is wedi, en vrees is wedi, versta je?" „Nou, nou", was het wederwoord, „jij kent ook onze euklank niet. De vroege ochtend is soeboeh en genoeg is seubeuh". Evenals het Javaansch is het Bantensch Soenda Asch ook een vrijer taal, dan het Preangersch Soendaasch, dat vooral in zijn „lemes" zulk een nederigen haast slaafschen indruk maakt, voornamelijk zijn „lentong" (toon). Ook het Bantensch Sendaasch heeft eene verscheidenheid van dialecten, die zich eohter voornamelijk door den toon van elkaar onder-scheiden. Door den invloed van de school, waar Preangersch Sendaasch wordt geleerd, begint het Bantensch veel van zijn eigenaardigheid te vorliezen, vooral onder de menaks, bij wie Soendaasch als de beschaafde taal geldt. Tusschen het Soendaasch en het Javaansch bestaat cok een soort overgangstaal, die in streken, welke den overgang vonnen van Javaansch sprekende tot de Goenoeng-bevolking wordt gesproken. Eigenaardig is het in de desa Babakan district Tjiomas der afdee-ing Pande.glang, waar Javaansch slechts wordt gesproken in intiemen kiing. Hier geldt het Javaansch niet alleen als de taal der beschaving maar ook ais die Der intimité. De oerang Goenoeng zegt van de overgangstaal spottend: „Djawa long, Goenoeng galindeng", hetgeen zeggen will „Djawa sapotong, Goenoeng tcu hideng". Twee desa's hebben ieder een eigen taal n.l. Lampong Tjikoneng, waar Lampongsch gemengd met Soendaasch wordt gesproken en Tjarita met een taal, die een mengelmoes is van Lampongsch, Maleisch, Javaansch on Soendaasch, terwijl er ook enkele Engelsche woorden zeer verbasterd in voorkomen. Lampong Tjikoneng ligt bij Anjerkidoel en Tjarita bij Laboean aan vie kust van straat Soenda. De Badoej's kennen onder elkaar geen babasan, er is maar een taal, de tompe, juist dei halve zcoals Djowo Dipo het verlangt. Zij vinden babasan niet intiem, het is gemaakt en kan daarom onmogelijk den waren gedachten goed in w^corden brengen. Het ligt geenszins in mijne bedoeling om de Bantensche talen hier in den breede te behandelen. Mijn doel is slechts om bij de taalkundigen belangstelling voor de Bantensche talen op te wekken. Eene studie daar van is m.i. de moeite waar.d voor de scholen naar een-heidstaal zoowel van het Javaansch ah het Soendaasch streven, waardoor de Bantensche talen veel van hare eigenaardigheden moeten inboeten. Evenals in het Soendasche gebied het Preangersch wordt ondei'wezen, „venzoo wordt in het Javaansche deel het fijne Solo-Javaansch geleerd. Indien het waar is, dat de taal het karalder van het volk iiitdruld;, dan is de beschrijving van de taal eveneens die van de algemeene karakter-trek van den Bantener. Inderda Ad de Bantener is in zijn optreden vrijer dan eon Javaan uit midden-Java en de Soendanees uit Priangan. En hij heeft die vrijheid lief. Hij leidt liever een annoedig en moeilijk tani bestaan, waarbij lyj echter de vrijheid behoudt om over zijn doen en laten te beschikken dan een goedbetaald en gemaldvclijker arbeidersleven, waarin zijn heer over zijn wil beschikt. Koeliwerk verricht de Bantener alleen noodgedwongen, hetzij door de natuiu', hetzij door menschelijkc macht. Bij dit laatste doet hij zijn werk onverschillig en gemakzuchtig mogelijk, dat hij den indruk vestigt van Uii en dom te zijn. En tech. is de Bantener arbeidzaam en verstandig. Wie zijn leven van naderbij hee ft gadegeslagen, zal ontwaren, dat hij laast den geheelen dag, van'smorgens vroeg af, bezig is. De oppervlakkige waarnemer qualificeert den Bantener als lui, behalve naar het hierboven reeds mcdegedelde, ook naar de omstandigheid, dat hij in de desa's dikwijls tusschen 11 en 1 uiir mannen ziet slenteren of lui liggen in de sesoro. Tusschen 11 en 1 uur nu is de rustijd. Als men van des morgens vroeg half zes, zes uur aan een stuk door geploegd of gepatjold heeft, dan voelt men behoefte cm te rusten, om op krachten te komen, welke de Bantener weder na de dhor noodig heeft. Niet alien maken van dezen lusttijd op die wijze gebruik. Er zijn er die de leuze: „rusten is verandering van bezigheid" in toepassing brengen. Dezo benuttigen den rust-tijd voor het verrichten van allerlei huisarbeid, o.a. het repareeren van keukengerei, bale-bale e.d., ook het vervaardigen van speelgoed voor de kinderen of van landbouwwerktuigen. Wordt den Bantener lets voorgeschreven dan wil hij over het algemeen eerst gaarne den zin van het voorschrift begrij. Pen, voordat hij daaraan gevolg geeft. Onder de  bij de prentah-keras om ])et uitleggen der zaadpadi — sebar ranggeujan — te vervangen door het i.itzaaien — sebar saoer. f De tanis vclgden de gegeven bevelen wel op, maar zorgden door ailerlei middelen o.a. het overgieten der zaadkorrels met warm water er tevens voor, dat het zaad niet opkwam, ten einde den bevelengevers te kunnen aantoonen, dat hun systeem verkeerd was, waarvoor zij gaarne de risico ;dragen wilden den plantijd te missen en aldus gedurende een half jaar zonder padi te zitten. Heeft hij daarentegen een bestuursmaatregel goed begrepen, dan \vordt de prentah naar behooren uitgevoerd en vlot het werk van den perjaji gemakkelijker. Voorts is de Bantener over he . Algemeinen zer prächtisch van aard. Alles wäre hij doet, vergeet hij zijn eigen belangen niet. Bij de devotie voor den kiaji hoopt hij op diens zegen voor de een of andere materieele onderneming of zoekt hij geruststelling voor zijn kwade of niet geheel. Wei bezit hij godsdienstigen zin, die onder den drink van materieele factoren, maar ook alleen dan, inderdaad in fanatisme kan verkeeren. Onder deze belichting dient bijv. de Tjilegonsche opstand van 1888, die vaak als bewijs van den fanatieken aard van den Bantener wordt aan-gevoerd, m.i. geheel beschouwd en verklaard te worden. De veepest van 1880, de onredelyke bestry,ding er van met als Gevolg hongersnood en epidemieen, dit alles vermeerderde door de ramp van de Krakatau-iiitbarsting in 1883 waren de materieele factoren die de verbitterde gemoederen — ouden van dagen kunnen U nu nog in helle kleuren van de toenmaals heerschende ellende vertellen — ontvankelijk maakten voor aan den gods-dienst ontleende leuzen. De godsdienstige zin van den Bantener hangt samen met zijn innerlijke behoefte naar iets anders, lets hoogers dan wat het eentonige dagelijksche leven hem geeft, een leven met slechts zwoegen voor het stoffelijk bestaan, zonder kunst noch eenig ander genot van hooger allooi. Is het dan zoo bijzonder, dat hij in den godsdienst bevrediging zoekt en vindt van de behoeften des gemoeds? En verdient deze uiting van een dieper gemoedsleven de in ongimstigen zin bedoelde bestempeling van fanatisme? Ik heb gezegd. De Kuwera in het voorportaal van Tjandi Mendoet Dr. M. E. Lulius van Goor. AGBG = L'Art greco-boudclhique du Gandhara, par A. Foucher (Paris, T. I. 1905. T. II 1918). BEFEO = Bulletin de l'Ecole fr B. Anglise d'Extreme-Orient. BKI = Bij drag-en tot de Taal-, Land- en Volkenkunde van Nederlandsch-Indie, uitgegeven door het Koninkl. Instituut en. Cat. Bat. = Groeneveldt, Catalogus der Archeologische Verzameling van het Bataviaasch Genootschap van Kunsten en Wetenschappen (1887). Hiuen-Thsang = Memoires sur les Contrees occidentales, trad, du Sanscrit en chinois par Hiouen-Thsang et du chinois en frangais par Stanislas Julien (Paris, 1857). 2 vol. (dl. II en III der „Voyages des Pelerins Bouddhistes"). Iconogr. = Etude sur I'lconographie de I'Inde, par A. Foucher (Paris, T. I 1900, T. II 1905). I-Tsing = A Record of the Buddhist Religion. By I-Tsing. Transl. by J. Takakusu (Oxford, 1896). TvGAV = Bosch, Korte Gids voor de Archeologische Verzameling van het Bataviaasch Genootschap v. Kunsten en Wetenschappen (1919). OV = Oudheidkundig Verslag (Oudheidkundige Dienst in Nederlandsch-Indie). Peri = Hariti la Mere-de-Demons, par N. Peri. BEFEO XVII. ROC en ROD = Rapporten van de(n) Oudheidkundige (n) Commissie (Dienst) in Nederlandsch-Indie. TBG = Tijdschrift voor de Indische Taal-, Land- en Volkenkunde, uitgegeben door het Bataviaasch Genootschap van Kunsten en Wetenschappen. Toen onlangs in het Oudheidkundig Verslag, le kwai-taal 1919, een een een opel van den Heer J. L. Moens verscheen over het zgn. Kuwera-relief an den Mendoet, waarin Schr. een geheel nieuwe hypothese opwerpt oontrent de personnages, die voorordnende worden door de hoofdpersonen der twee groote reliefs in het voorportaal, kwam het mij voor, dat tegen enkele van Schr.'s argumenten wel het een en ander in te brengen valt. "Let was voor my een aanleiding eens na te gaan, wat er door andere schrijvers over, deze reliefs gezegd is, en ik kwam toen tot het voor mij onverwachte resultat, dat de reliefs behoudens een enkele uitzondering nog nimmer opzettelijk behandelt zijn, maar dat het toch als een vast-stand feit beschouwd wordt, dat de twee voornaamste figuren de yaksini Hariti en den god van den rijkdom, den yaksa-koning Kuwera voor moeten stellen. Laatstelijk nog sprak Krom in dien geest, zich beroepende op Vogel en IJzennan (BKI 1918 dl. 74 p. 421). In chronologische volgende teruggaande zien wij dat in 1911 Van Erp zich ook op Vogel beroept (TBG 1911 dl. 53 p. 595). In 1909 verwijst Foucher eveneens naar Vogel (BEFEO" IX p. 46). In 1904, wij dan Vogel's artikel (BEFEO IV p. 725 sq), de uitzondering hierboven gememoreerd. Doch zoffs ook hier is de voorgebrachte meening, dat wij te maken het resiiltaat van oen opzettelijk ingesteld iconographisch onderzoek, maar slechts geba-Kterd op cen persönlicke mededeeling van Groeneveldt, waarvan de juist-jeide door Schr. zonder meer aanvaard wordt. Wat Kersjes en Den Hamer in 1903 schreven 0, behoeft hier niet meer vermeld te worden; het is cods door Vogel weerlegd. Nog verder teruggaande komen wij tot Izerman, die in 1891 schreef: „In het voorvertrek van Tjandi Mendoet inden wij den god des rijkdoms en zijn gakti terug". Hoowel IJzerman dit niet niet nader motiveert, mögen wij toch aanemen, dat zijn opvatting on die van Groeneveldt gedeld werd door gezagbebende tijdgenooten; waarschijnlijk berust dan ook de uitspraak van Groeneveldt op eigen iconographische studien. Wat schrijvers van voor 1891 in de beide figiiren iieenden te moeten zien, kan hier gevoeglijk buiten beschouwing blijven. Alles is derhalve terug te brengen tot een uitspraak van Groeneveldt, lenvyl wij in het midden moeten laten of IJzerman in 1891 reeds sprak op gczag van Groeneveldt, dan wel zelfstandig zijn determinatie gaf. Het is opmerkelijk, dat in 1891 nog geen sprake is van Hariti, doch alleen kan Kuwera's gakti en dat Groeneveldt in zijn in 1887 verschenen Catalogue deze gakti Jakshi, Tjandi en Kauwera noemt, alle drie algemeen bekende namen, dat hij evenwel den naam Hariti nog niet noemt en dus waarschijnlijk de gakti van Kuwera nog niet met Hariti geidentificeerd had (Cat. Bat. p. 161 sq.). In 1904 echter deelt Vogel ons mede (loc. laud.) dat Groeneveldt in de figuur der vrouw op het besproken relief. A" zag, i.e. de gem.alin van Kuwera, voor welke op- \atting Vogel alien steun vindt in de Gandhara-sculpturen. Dat IJzeiTnan in de beide figuren Kuwera en zijn gakti zag, heeft cr ongetwijfeld aanleiding toe gegeven, dat na hem alle iconografen als vanzelf sprekend er een een een weinig daarvoor Groeneveldt zonder twijfei terecht, bevonden had, dat de door een talrijke kinderschaar omringde vrouw, de yaksini Hariti moest zijn, scheen de conclusie voor de hande liggen: „Hariti is de gemalin van Kuwera. l-)at Kuwera en Hariti een echtpaar zoudc-n zijn, vindt echter in geen enkelen tekst bevestiging; meende men tot voor Kort het vast te mogen itellen op grond der Gandhara-sculpturen, men kan het thans zonder bezwacke voor goed naar het gebicd der vergissingen verwijzen (men zie hiervoor T'oung Pao 1904 p. 497, Peri p. 1 sq. en AGBG II p. 115). 1) De Tjandi Mendoet voor de restauratie. Batavia —'s Gravenhage, 1903. 2) Beschryving der Ovdheden nabij de grens der Res. Soerakarta en Djogdja, karta. Batavia —'s Gravenhage, (1891) p. 92. 3) Of Vogel zelf? Uit diens artikel blijkt niet duidelijk, of de identificatie van Hariti met Kuwera's gemalin van hemzelf dan wel van Groeneveldt is. Waarom men nu tegenover Kuwera volstrekt diens gemalin wil hebben, wordt nimmer uitgelegd, maar n.ni.b.m. is er geen deugdelijke reden, vraarom er geen ander personnage als pendant-beeld op den Mendoet uit-gebeiteld zoii kimnen zijn. En nu dit pendant-beeld als eene Hariti gedetermineerd is, is er evenmin voldoende reden om tegenover haar niemand anders te willen zoeken dan. Haar gemaal, wie dat dan ook zijn moge. De bezwaren tegen een voorstelling van Kuwera en Hariti als echtelingen zijn ook reeds door Krom gevoeld (BKI p. 421 n. 3) maar deze geleerde, vasthoudende aan Kuwera, gaat zelfs zoover, dat de naam der vrouw hem onverschillig is; voor hem is hoofdzaak, dat zij de vrouvelijke wederpartij van Kuwera is. Mede op gezag van Foucher, die de echtelijke relatie tusschen Kuwera en Hanti ontkent, zou Krom dus zelfs de identificatie met Hariti, zoo noodig, prijs willen geven. Men kan in alien deele met Krom mxdegaan, waar hij verlangt, dat de eene figuur en passende wederpartij bij de andere zij. Alleen zou ik het om willen koeren en, vasthoudende aan Hariti, voor haar een wederpartij willen noeken, d.w.z. een wezen dat genoeg punten van overeenkomst met haar vertoont, om met recht als pendant-beeld tegenover haar uitgebeiteld te mogen worden. Of de Buddhistische mytholie, dan tusschen haar en dat personnage al dan niet een huwelijksband kent, doet niets ter zake. Het zal aanstonds blijken, dat er zulk een wezen bestaat en, wat meer is, dat de teksten duidelijk zeggen, dat dit wezen samen met Hariti vereerd en uitgebeeld werd. Het artikel nu van den Heer Moens heeft ondanks de bezwaren, die er tegen in te brengen zijn, deze verdienste, dat Schr. geheel zelfstandig getracht heeft op te lossen, wat voor hem een iconographisch raadsel gebleven was, zonder zich te storen aan de meening van de verschillende iconographisch raadsel gehabt, steeds steunen op een voor-janger, zoodat het ten slotte de vraag is, of Groeneveldt en IJzerman al dan niet gelijk gehad hebben. De reliefs aan den Mendoet zijn een beter lot verdiend hadden, dan wat hun tot nu toe van de zij.de der iconographifen ten deel gevallen is, en als wij zien, dat alles teruggaat tot een opvatting van Groeneveldt, die voor zoover ik v/eet niet toegelicht v/ordt Door lets blij venders dan het gesproken woord of de mededeeling uit een particuliere correspondentie, dan moet men erkennen, dat de Heer Moens en anderen met het voile recht heben, de gelöschreven van den zgn. Kuv/era eens aan een nader onderzoek te onderwerpen. Allerverrassendst was het in dit verband uit het onlangs Ärzen werk van Alfred Foucher, de grootste autoriteit op het gebied der Buddhistische iconographie, te vernemen, dat hij in de figuur an den Mendoet geen Kuwera meer ziet, doch den yaksa-hoofdman Pallik, den gemaal van Hariti (AGBG II fasc. I p. 102 sq., p. 107). De Heer Moens kon bij het schrijven van zijn opstel nog geen rekening hou- den met dit boek, daar het toen nog niet te Batavia bekend geworden. Vas; des te merkwaardiger is het, dat hij bij zijn ciiderzoek eveneens de aandacht gevestigd heeft op Hariti's gemaal. Reeds hierom is zijn artikel de aandacht waard, al is ook gelijk gezegd die gemaal niet strikt noodzakelijk voor een bevredigende verklaring der reliefs. Zijn standpunt, dat men van Hariti uit meet gaan en iemand zoeken, die bij haar pasten dat men desnoods Kuwera prijs moet geven, is echter m.i. het juiste. Alleen is here, jammer, dat Moens in zijn conclusis niet verder gegaan is. Nu is het voor mij, die na de kennismaking met Moens' artikel mij terstond tot het wederleggen van enkele zijner beweringen gezet haben, vrij netelige zaak geworden, hiermede voort te gaan en zulks wel lust naar aanleiding van Foucher's werk boven genoemd. De nieuwe hypothese evenwel, die ik hier aan het oordeel mijner hoorders wil onder veiT3en, is gecnszins bedoeld als lets meer dan een hypothese; en waar ik vreesde, te overmoedig te zijn door niet mee te gaan met de gewone, oogensc'hijnlijk zoo good gedocumenteerde opvatting en door evenals de liler IMoens in het relief -beeld een ander dan de yaksa-vorst Kuwera te willen zien, daar werd ik niettemin door Foucher's werk aangemoedigd, om toch mijn hj-pot These voor te brengen. Eensdeels toch hebben de nieuwste onderzoekingen van Foucher geen betrekking op den Mendoet on trekt hij slechts terloops een conclusie voor deze tjandi, anderdeels heben de argumenten van den gi'ooten gezegd — het zij hier met alien ein gezegd — mij niet op alle punten kunnen overtuigen. Ook bij Foucher ontmoeten wij denzelfden gedachten: „de vrouwenfiguur is liariti, haar gezel en overbuurman moet dus haar gemaal zijn". (En deze gemaal is Paficika, volgens Foucher's onderzoekingen "le genie des richesses", waarmede ontegenzeggelijk de Kuwera- theorie reefds prijs is gegeven). Doch Foucher's betoog, gelijk ik reeds opmerkte, gaat eigenlijk over geheel andere beelden; de reliefs van de tjandi Mendoet worden niet In het bizonder besprachen. Inderdaad kan dan ook de opmerking van Foucher op p. 107: „A l'autre bout du monde bouddliique, les deux habituels pendants (Hariti-Paficika) continuent a se faire face des deux cotes de l'entree du Candi Mendut de Java" ternauwernood aangemerkt worden als een nieuwe bijdrage tot de kennis van den IMendoet, daar de Schrifver zich ook hier beroept op de beschouwingen van Vogel en alleen voor Kuwera den yaksa Paficika in de plaats wil stellen, gelijk hij voor al'e Kuwera's van Gandhara Paficika substitueert. Er is derhalve alle anleiding thans ook de aandacht te vestigen op litteraire bronnen, toe-gankelijk geworden door een studie van Noel Peri, Hariti, la Mère-de-Demons, verschenen in BEFEO XVII (1917). Het zal echter misschien de moeite loonen, cerst eens na te gaan, vat voor en wat tegen de opvatting van het relief als een Kuwera-voorstelling aan te vceren is. Zonder afdoende te kunnen bewijzen, dat het beeld in kwestie geen Kuwera is (ik hoop slechts aan te kunnen toonen, dat er geen voldoende gronden zijn, om er tvel een Kuwera in te zien), zonder ook te kunnen ibewijzen (gesteld dat zulks mogelijk ware), dat het evenmin de yaksa Pancika is, wensch ik slechts aan te toonen, dat men er op goede gronden een ander pesonnage in zien kan. Wat geeft het relief in kwestie ons nil te zien? Een tiiin, kenbaar an twee vruchtboomen, die het relief aan weerszijden afsluiten; midden in dien tuin op een zetel zonder achterstuk (dus geen troon zooals men dien gewoonlijk voor gedheden en vorsten afbeeldt) zit een man in ide hoiiding, die lalitasana genoenul wordt. Hij draagt geen kleeding behalve een zeer kort, nauw, en zonder plooien aansluitend lendenkleed, maar verder vele en rijke sieraden. Het hoofd draagt reusachtige oorsieraden en een hoogen pimtigen dadeem in den vorm van een gelijkzijdigen drie-hoek; vooral valt ons aan dat hoofd op de kolossale gekrulde haardos, die nagenoeg over de geheele breedte der schoiiders uitgespreid is. Deze haardos is op Java Typisch voor raksasa's. Een lichtschijf, die ook bij Kuwera menigvuldig voorkomt, is niet aanwezig, zoodat dit criterium voor een goddelijk personnage alvast outbreekt. De man zit op een gewoon kiissen, waarop hij tevens steimt met de achter het dijbeen geplaatste linkerhand. In ideze hand houdt hij geen attribuiit evenmin als in de uit-gestrekte half gesloten rechterhand, die op de rechterknie rust. Nakula en citroen, de traditionelle attributen van Kuwera, zijn dus niet aanwezig, waarmede twee verdere criteria ontb'reken. Het kind, dat naast zijn zitbank staat, houdt de rechterhand hoog opgeheven, terwijl de vingertopoen de vingers van den man raken. Deze wil of het kind wat geven, ofiets van het kind aannemen, maar de beeldhouwer heeft verzuimd. Dit voorwerp aan te brengen. Neemt men in aanmerking, dat andere kinderen op het relief bezig zijn in den rechtschen boom te klimmen, den links geplaatsten boom te schudden, met een stok de vruchten af te stooten, kortom bezig zijn vruchten te plukken, dian ligt het voor de hand, dat het eerstgenoemde kind den man een vrucht moet toereiken. Het is, zooals Moens reeds opmerkte, een gewoon aardsch tafereeltje, wat wel viet treffendst blijkt uit de houding van een der kinderen, dat de hand voor de oogen houdt om ze te beschutten tegen een der zware nedei^allende mangga's, en van een ander kind, dat zijn makkertje een handje helpt bij het in den boom klimmen. Men kan mij tegenwerpen, dat de toegereikte vrucht niet te zien Is, dit bezwärge geldt ook wanneer men met Vogel in het kind een kopie will zien van een der bijfiguren van het beld van Mardan (BEFEO IV p. 728; ibid. Ill p. Naast deze kleine potten staat nog een derde, zer gi'oote juweelpot. Ontegcnzcgg-elijk behoien, juweelpctten" in de omgeving van Kuwera thuis, want beelden, die buiten alien twijfel Kuwera voorstellen (KGAV No. 207 en de bronsjes, p. 62, 63), hebben een voetstuk, dat met potten versierd is "Resumeerende kiinnen wij va3tstellen, dat er bij afwezig-hcid van lichtschijf en lotuskussen geen aanwijzingen zijn, dat wij met een godheid te doen hebben, dat de gewone attributen van Kuwera ontbreken, dat het hoofdhaar van den man aan een raksasa doet denken en dat nerhalve allecn de "juweelpottcn de aanleiding geweest zijn, dat men in den man een Kuwera gezien heeft. Wat betreft kleine genii of zoo men v/il yaksa's van de beelden van Gandhara, zoo is het niet overbodig te wijzen op de verhouding, die er in de sculpturen van Gandhara is tusschen de afmetingen van het kolossale loofdbeeld en van do kleine genii, terwijl die verhouding op den Mendoet normal is, als tusschen een volwassene en een kind; ook dit wijst op een fiardsch tafereeltjc. Im bezie ook nog het Hariti-relief, waar de spelende kinderen zoo mogelijk nog levendiger voorgesteld zijn, zoo b.v. de twee kinderen, die om een vrucht grabbelen, terwijl op den rug van het een en derde kind klimt. De Gandhara-beelden hebben ontegenzeggelijk iets conventioneels; indien de kunst van Gandhara invloed heeft uitgeoefend op de Hindoe-Javaansche kunst -), zoo blijkt d It niet uit de Mendoetreliefs en mag men alleen reeds om de bewonderingswaardig der kinderfiguren constateeren dat hun beeldhouwer zijn voorbeelden (?) uit N. W. Indie verre achter zich gelaten heeft. Om met de beschrijving van ons relief voort te gaan, zien wij aan veerszijden achter den man een kind, dat op diens zetel geklommen is. Ook hierin ziet Vogel onleening aan Gandhara. Het is mogelijk, maar he kan even goed bedoeld zijn als vulling van een open vlak. Het kan ceter beter zijn dan dat: wanneer men een moeder (al dan niet Hariti met Priyahkara) en een vader (al dan niet Paiicika, al dan niet Kuwera) voor wil stellen te midden van een talrijke, voor wil stellen te midden van een talrijke, voor wil stellen te midden van de hand, dan dat men een paar kinderen op de knieen of op den stoel van de ouders laat klauteren? Voor dien inval behoefde de beeldhouwer niet eerst den blik naar Gandhara te richten. In naturlikheid en levendigheid van voorstelling zijn de kunstenaars van Java die van Gandhara de baas. Is er iets aanvalligers an natuurlijkers denkbaar, dan het kind op Heit Hari-relief, van achter de moeder te voorschijn komende, spelende met het kleintje, dat deze op den schoot heeft, en dat het handje reeds uitstrekt naar de vruchten, dij het grootere kind in de hand heeft? Men wijze ons iets uit Gandhara, dat hiermede te vergelijken is. Een oplettende beschouwing van de bronsjes doet vermoeden, dat de zgn. juweelpotten oorspronkelijk dichtgebonden geweest zijn. Zie BEFEO III p. 162. — Revue de I'hist. des Relig. passim. — Grunwedel, Buddhist Art in India (1901) p. 162 sq. 