Orang-kapal; Maleis leerboek voor zeeman en vliegenier. Met een inleidend woord van F. De Boer
CORNELL UNIVERSITY LIBRARY -c< fG. PA MAI 1 IE- EN LUGHTVAA^ Jen s. NiMPOE ""•«?l»Cte*ffJ51IS!fl58S»(>'5« UITGEVERIJ W. VAN HOEVE DEVENTER Cornell University Library The original of tiiis bool< is in tine Cornell University Library. There are no known copyright restrictions in the United States on the use of the text. http://www.archive.org/details/cu31924020365494 ORANGrKAPAL' Malels lecrboek voor Zeeman en Vliegenier door RADEN S. NIMPOENO Leraar aan de Kweekschool voor de Zeevaart te Amsterdam V SPRAAKKUNST - GESPREKKEN - WOORDENLIJST Met een inleidend woord van F. DE BOER Directeur der Stoomvaart Mij. ..Nederland" J^^S^: I • 2e dtuk UITGEVERIJ W. VAN HOEVE, DEVENTER 1 Gaarne voldoe ik aan het verzoek van Raden Nimpoeno om een inleiding te schrijven voor zijn Maleische bandleiding „Orang Kapal". De .wijze, waarop in het algemeen aan boord onzer Indische lijnen Maleisch wordt gesproken, is wel vaak een bron van vermaak en vele anecdotes, maar draagt er ge- wbonlijk • niet toe bij om een .gemakkelijk elkaar begrijpen van Europeanen-en Inheemschen te bevorderen. In dit boekje, waarin juist genoeg gramrhatica gegeven wordt om eenig inzicht in de structuur der Maleische taal te krijgen, die zoozeer van die der Hollandsche taal verschilt en welk inzicht toch zoo noodig is om niet al te gekke fouten te maken, wordt overigens zeer terecht alle aandacht aan gesprekken en woorden besteed, die op het scheeps- leven betrekking hebben. Mij is' geen ander leerboekje van de Maleische taal bekend, waarin dit in zulk een mate gedaan wordt; ik ben er daarom zeker van, dat dit werkje in een groote behoefte zal voor- zien en een zeer gewaardeerde handleiding voor de Euro- peesche opvarenden onzer Indische lijnen zal Worden. F. DE BOER, Directeur der Stoomvaart Mij. ,,Nederland" WOORD VAN DEN SCHRIJVER. -i; ; "fiij de samenstelling van dit boekje heb ik in de eerste , plaats beoogd een geschikte leidraad te verkrijgen voor zelfstudie in Ket omgangs-Maleis voor de bemanning onzer Indische lijnen, zowel de Scheep- als de Luchtvaart. Eenvoud van opzet is daarbij het leidende beginsel geweest, De grammaticale vormen zijn verduidelijkt door voorbeeldeh en de technische uitdrukkingen vihden hun toepassing in de gesprekken. ^ Voor de Luchtvaart is er een lijst van materieel en werk- tuigen bijgevoegd; terwijl,in de lijvige woordenlijst tsl van scheepstermen en uitdrukkingen, welke in het Maleis ver- taald kunnen worden, zijn opgenomen. Ten slotte betuig ik mijn welgemeenden dank aan de heren deskundigen, die mij hebben geholpen met de tech- nische uitdrukkingen op scheepvaartgebied ,en in de machine- kamer. De uitdrukkingen op Luchtvaartgebied dank ik aan de w^lwillendheid van de Koninklijke Luchtvaart Maatschappij. Voor de op- en aanmerkingen van deskundigen op dit gebied houd ik me gaarne aanbevolen. S. NIMPOENO UITSPRAAK. Het Maleise alphabet heeft bijna dezelfde letters als het Nederlandse, echter zonder c, f, q, v, x en y. Wei heeft het enkele dubbele letters nl. dj - nj - ng - tj, die als de Nederlandse ch of sch niet afgebroken mogen worden. dja-ga passen op Pe-ka-long-an Pekalongan , dja-di worden, dus (plaats) dja-lan straat, weg dja-ngan niet doeni sa-dja - slechts (verbod) ra-dja vorst ta-ngan , hand njo-njah raevrouw, ba-ngoen opstaan dame di-ngin koud ba-njak veel pi-tjah. kapot, stuk mi-njak olie ka-tja , Spiegel, ruit ta-nja vragen koe-tjing kat ' - menja-nji zingen tjoe-tji wassen, reini^en kan-tjing knoop De g klinkt al: 5 de Duitse g in gut. go-reng. bakken Te-gal Tegal (plaats) gi-la gek ga-me-lan Jav. muziek ' goe-la suiker ting-gi hoog De b klinkt aan het eind van een lettergreep als een uit- geblazen h. soe-dah al, reeds bah-wa dat (voegw.J soe-sah moeite, zorg tjah-ja glans, gloed roe-mah huis boc-ah vrucht De fe #ordt aan het eind van een woord iets teruggehouden, de adem laat men niet door de mond uit, maar door de neus. ba-pak mi-njak ma-sak ba-njak vader olie koken veel roe-sak sa-lak a-nak ma-soek beschadigd vruchtsodft kind naar binnen ^, gaan 8 De r klinkt roUcnd, vooral aan het einde van een lettergrcep. ba-jar betalen ra-dja vorst bi-jar laat maar! roe-pi-ah gulden la-Jar zeil roe-sak kapot bd-kar branden xan-tai ketting toe-kar wisselen ro-kok rokerij be-la-djar leren ram-pas afnemen De s heeft een scherpe sisklank. soe^sah verdriet, zorg ' b^soefc morgen soe-dah al ma-soek naar binnen soe-ling ■ fluit gaan si-a-pa . wie boe-soek lelijk • sim-pan bewaren De a klinkt als in het Nederlands. a-pa wat? sa-kit ziek, pijn si-a-pa wie ma-ti dood ' a-da er is ta-di zoeven ma-kan eten nan-ti straks na-si rijst ba-wa brcngen ma-ta oog ta-li , touw De e is toonloos als de Nederl. e in bedrag. De klemtobn valt dan op de laatste lettergreep, instede van de voorlaatstp lettergreep. be-sar groot se-bab want, omdat ke-tjil klein le-kas vlug te-rang licht, duidelijk be-Ii kopen ge-lap donker ken-tang aardappelen De e klinkt lang als de ce in het Nederl. woord: zee. verschillen wagen, rijtuig mogen hureh be-sbek le-bar bo-leh se-wa morgen breed be-da. kre-ta pa-ke sam-pe gebruiken tot, bereikt De i klinkt zowel in een open Jettergreep, als i in de gesloten voorlaatste lettergreep . lang als de i in het Nederlaijdse woord: zien. , ti-da niet, neen ting-gal blijven i-ni dit, deze , ring-git rijksdaalder • i-toe dat, die , ;■ (rienggit) ha-ri • dag pin-ter slim, knap Sim-pan bewaren In de gesloten laatste lettergreep klinkt de i meestal kort als in het Nederl. dit (uitgezonderd enkele woorden, waarop men gaarne de nadruk legt, zoals: ketjil (ketjiel) - klein, poetih (poetieh) - wit, enz.) sa-kit ziek, pijn ' le-bih meer, over ambil halen, nemen ta-rik trekken tjang-kir kopje le-tih zwak, mat moe-rid kwekeling ■ koe-tjing kat De o klinkt meestal kort als in het Nederl. woord: kort, bot. po-tong snijden so-rong duwen ko-song leeg bo-doh ^dom. omong prziten , ko-tor vuil bo-tol fles ro-ti . brood Soms klinkt de o lang als in het Nederl. woord: boom. to-ko winkel ko-we jij o-bat medicijn. ■ tem-po tijd De oe in een gesloten laatste lettergreep klinkt als oo, maar kort uitgesproken. In een open lettergreep klinkt het als in het Nederl. oe in koe. Ban-doeng plaatsnaam be-soek morgen boe-roeng vogel toem-boeh groeien ta-roeh leggen, zetten toen-djoek aanwijzen poe-toes stuk doe-doek zitten GRAMMATICALE BEHANDELING. Lidwoorden en meervoudsvorm als in het Nederlands onder- scheiden wij in 't Maleis niet. ' roemah - een huis, huizen kapal, praoe*) - een boot, boten medja - een tafel, tafels krosi - een stoel, stoelen De aanwijzende voornaamwoorden zijn: ini-dlt, deze, itoe- dat, die; ze worden achter een zelfstandig naamwoord geplaatst.. roemah ini - dit huis piring ini - deze borden kapal itoe - die boot sendok itoe - die lepels boekoe ini - dit boek g^rpoe ini - deze vorken medja itoe r die tafel piso itoe - die messen Staat ini of itoe evenwel Voor een zelfstandig naamwoord dan betekent het : dit. is, dit zijn of dat is, dat zijn. ini roemah - dit is een huis. itoe kapal - dat is een boot ini sendok ketjil - dit is een kleine lepel itoe garpoe besar - dat is een grote vork Persoonlgfee voornaamwoorden. Saja - ik, mij kowe - jij, jou, je kamoe - u dia - hij, hem, zij haar kita (kami) - wij, ons dia orang - zij (meefv.), hun, hen Opmerking: Het gebruik van de 2e persoon wordt zoveel mogelijk vermeden. Het woord ,,kowe" - jij - is grof, men gebruikt'dit meestal tegenover een koeli (arbeider uit de laagste klasse van het volk). Men noeme liever de naam of de positie *) Praoe is de algemene naam voor boot, k^pal is een uitheemse be- naming voor grote s<;hepen. 11 van den aangesproken persoon of men laat het woord „kowe" helemaal weg. B.v. : Simin, wat wil je ? - Simin maoe apa ? Wat vraag je, djongos? - Djongos minta apa? - Ben je ziek? -Apa sakit? . Bijvoegelijfce naamwoorden staan achter de zelfstandige naam- woorden. praoe ketjil - een kleine boot roemah besar - een groot huis medja pandjang - een lange tafel piso tadjam - een scherp mes Bijwoorden: tida (niet), beloem (nog niet), soedah (al), masih (nog), sering (dikwijls), djarang (zelden), komen voor het werkwoord. saja tida taoe - ik weet (het) niet Simin beloem makan - Simin heeft nog niet gegeten Dia soedah minoem - Hij heeft al gedronken Amat sering datang dikota - Amat komt dikwijls in de stad Saja djarang lihat, AH - Ik zie je zelden, Alii Bezitteliike voornaamwoorden. mijn huis - roemah saja of saja poenja roemah jouw huis - roemahmoe of karooe poenja roemah zijn huis - roemahnja of dia poenja roemah ons huis - roemah kita of kita poenja roemah Het huis van Simin - roemahnja Simin Meneer zijn boek - Boekoefnja) toean Trappen van vergelijking. Deze boot is groot - Praoe ini besar Deze boot is groter dan die boot - Praoe ini lebih besar dari praoe itoe Deze boot is erg groot - Praqe ini besar sekali Deze boot is het grootst - Praoe ini paling besar of praoe ini besar sendiri Deze boot is te groot - Praoe ini terlaloe besar 12 Deze boot is even groot als die boot - Praoe ini besarnja sama dengan praoe itoe Deze boot is niet zo groot als die boot - Praoe ini tida begitoe besar seperti praoe itoe Verbuigingen en vervoegin^cn als in 't Nederl. kent het Maleis niet. een hoge boom - pohon tinggi een grote stoel - krosi besar ik eet, at, heb gegeten ' - saja makan ge eet, at, hebt gegeten - kamoe makan hij eet, at, heeft gegeten - dia makan, wij eten, aten, hebben gegeten - kita makan zij eten, aten, hebben gegeten - dia orang makan Tida ' boefean - iianqan - dilal-ang. Tida is een ontkenning behorende bij bet werkwoord of bij het bijv. nmw. ' Saja tida makan - ik eet niet Karto tida maoe mihoem - Karto wil niet drinken Praoe ini tida ketjil - deze boot is niet klein Djalannja tida baik - de weg' is niet mooi boefean is een ontkenning behorende bij het zelfstandig naamwoord of bij het persoonlijk voornaamwoord.. itoe boekan praoe daflang - dat is geen koopvaardijschip djoega boekan kapal toempangan - ook geen passagierschip dia boekan djongos - hij is geen bediende saja boekan Ali - ik ben Ali niet i]an%an is een rechtstreeks verbod van den spreker. djangan tidoer - slaap niet djangan bikin kqtor disini - tnaak hier niet vuil &Xaran(^ is een algemeen verbod van derden (van hoger hand). 13 • dilarang minoem rokok - verboden te roken dilarang loedah " - verboden te spuwen dilarang masoek - verboden toegang , Woordscbifeking. Vo'or de woordschikkiiig is de regel als volgt: Van een groep woorden wofdt datgene wat het belangrijkste is, vooraan geplaatst. kapal-perang besar - een groot oorlogsschip kapal-perang besar/itoe - dat grote oorlogsschip kapal-perang itoe/besar - dat oorlogsschip is groot jtoe/kapal-perang besar ' - dat is een groot oorlogs-, schip Besar (sekali)/kapal-perang itoe - (wat) groot is dat oorlogs- schip Opmerfeing : In , het Maleis staat het belangrijkste woord altijd voorop, terwijl het in 't Nederlands juist achteraaji wordt geplaatst, post-kantopr - kantor-pos brieven-bus - kaleng-soerat straat-lantaarn - lentera lorong deze stoel ^ - krosi ini ZinsbouTV. Voor de zinsboiiw geldt ~ deze regel : Ondexxoerp - xozrk- woord - hepd\mq. Het onderwerp en het werkwoord mogen niet van plaats verwisseld worden, ook al staat <le zin in de vragende vorm. Simin eet rijst - Simin makan nasi eet Simin rijst? - Apa Simin makan nasi? wat eet Simin? - Simin makan apa? 14 Vragende zinnen. Vragende zinnen worden voorafgegaan door het woord „apa' tenzij zich reeds een vragend woofd in de Z|n bevindt. Amat eet rijst. Amat makan nasi. Eet Amat rijst? Apa Amat makan nasi? Wat eet Amat? Amat makan apa? Waarom eet Amat? Sebab apa Amat makan? Wanneer heeft Amat gegeten? Kapan Amat makan? Djongos, wat drink je? Ik drink stroop, meneer. Drink je geen ijswater? Wil je weggaan, Simin?. Waarom wil je weggaan ? Wil je niet hier blijven? Wil Kromo hier komen? Wanneer zal hij hier komen? Ben je ziek? Wat mankeert je? Ik heb koorts. Neem je geen medicijn in? Is Simin al terug? Nog niet. Djongos minoem apa? Saja minoem setroep, toean-i Apa djongos tida minoem air-es ?^ Apa Simin maoe pergi? Sebab apa maoe pergi? Apa tida maoe tinggal disini? Apa Kromo maoe datang disini? Kapai^ dia akan datang disini? Apa sakit? Sakit apa? Saja sakit panas. Apa tida minoem obat? Apa Simin Soedah datang kembali? Beloem. Waarvan is die ring gemaakt? Tjintjin itoe dibikin dari apa? Waar woont Ali? Hoe is dat? Hoe laat is het nu? Wat kost dat? Hoeveel mensen zijn er? Waarom komt hij niet? Wie is dat? Dat is Kasan. Wat is dat? Dat is kofBe. Wie ben je? Ik ben Sidin. Hoe heet je? Ik heet Anoe, Wat wil je? Niets. Waar kom je vandaan? Van de stad. Waar ga je naar toe? Naar,huis. Roemahnja Ali dimana? (waar is het huis van Ali?) Bagimana? Poekoel berapa sekarang? Itoe harga berapa? Ada orang berapa? Sebab apa dia tida datang? Itoe siapa? Itoe Kasan. Itoe apa? Itoe kopi. Kamoe siapa? Saja Sidin. Namamoe siapa? Nama saja Anoe. Maoe apa? Tida maoe apa-apa. Dari mana? Dari kota. Pergi kamana? Poelang (ka roemah). 15 Wat zoek je hier? Ik zock Vader. Wat is er? Ik kom een brief brengeij. Waar ben je? ,», Ik ben hier in de keuken. Wanneer ben je gekomen? Gisteren. Hbeveel geld heb je? F 1.50. Waarvoor is Karto hier? Waarmee schrijft men een brief? Met wie ga je naar de rivier? Waarover sprak' Sidin? Waarop wacht je? Op antwoord. Waarin heb je de olie bewaard^ In een fles. Heb je honger? Ja. Heb je dorst? Neen. Is dat je broer? Neen. Is het dat? Dat is het niet. \Ben je verzadigd? Ja. Tjari apa disini? Tjari bapak. Ada apa? Saja bawa soerat. Kamoe ada dimana? Ada didapoeir. Kapan datang? Kemarin. Wangmoe berapa? Seroepiah setengah. Perloe apa Karto disini? Orang toelis soerat dengan apa? Kamoe pergi ka kali sama siapa? Sidin bitjara perkara apa? Kamo6 toenggoe apa? T9enggoe balasan. Minjaknja disimpan dalam apa? Dalam botol. Apalapai;? Saja. Apa aoes? Tida. Apa itoe soedaramoe? Boekan. Apa itoe? Boekan itoe. Apa soedah kenjang? Soedah. 16 Gebiedende wijs. Kom hicrl Ga zittenl Ga wegl Zwijg! Spreck! Vooruit] ' Achteruitl Stop! , Ga terugl Laat los! Pak aanl Haast jel Eet! brink! Blijf staanl Vier het touw! ' Maak vuur! Doe het vuur uitl Steek de'lamp aanl Doe de lamp uit! Maak het dck schoon] Leg het in de zon! Houdt de hjn aan! Knoop het touw vast] Voorzichtigl Kijk uit! Denk eens na! Sta op ! Ga naar bed! Zeg het maar ronduit ? Neem het op ! Breng hem weg! Bewaar het! Vertrek! Datang disini! Doedoek! Pergi! DiamI Bilang! Madjoe! Moehdoer! Brenti! of berhenti! Kembah! Lepas! , • Pegang! Lckas! Makan! Minoem! Tinggal berdiri! Lepaskan tah! Bikin hidoep api! Bikin mati api! - ^ Pasang lampoe! Bikin mati lampoe! Bikin bersih dek! Djemoer! (Taroeh c^ips^issanl) Tahan tali! Ikat tali jang betoel! Ati-ati! , A was] Ingat! Pikir! Bangoen! Tidoer! Bilang teroes terang! E)iangkat! Dibawa! Disimpan! Berangkat! 17 Verbiedende wijs. _ '■ - Wees niet bangl Djangan takoetl Lieg nietl , Djangan djoesta! Rook nietl Djangan minoem rokok Stop nietl Djangan berhehti! Ga niet weg! Djangan pergil ^ Slaap nie'tl ; Djangan /tidoerl Haast je nietl Djanigan kesoe^oel Neem het niet weg ! Djangan diambiU Geef hem niets! Djangan dikasih apia-apal Geef het hem niet ! Djangan dikasihkari ! Klets nietl ,' Djangan omong-kosong I Maak geen gekheid 1 Djangan main gila 1 Verbodenl ' Dilarang! • Verboden te rokenl Dilarang minoem rokok! Verboden te spuwenl Dilarang loedah! Streng verboden 1 Dilarang keras 1 Wil men echter het gebod in een vrjendelijker vorm zetten, dan plaatst men het wpord „tjbba" (proberen) voor aan de zin, wat gelijk staat met „wil je als je belieft". Wil je hier komen? Tjoba datang disirii? Wil j£ borden halen? Tjoba- ambil piring? Zeg me eens a.u.b. 1 Tjoba bilang! Wil je deze bagage Tjoba bawa barang ini ? ' , dragen? • Ga naar het postkan- Tjoba pergi ke kantor-pos, toor en koop post- lantas belikan saja kepala-radjal zegels voor miji ^ Roep Simin a.u.bi 1 Tjoba panggil Simin 1 Wil je een taxi zoeken? Tjoba tjari taxi? ■ ■ Het hjdeTid verleden deelwoord wordt gevdrmd door het woord feoe- of saja, kau- of feamoe, dU, of kita voor de stam van het werkwoord te plaatsen, ' soeratnja koe-toelis (saja toelis). - de brief is door mij geschreven. soeratnja kau-toelis'(kamoe toelis) - de brief is door U , , ' geschreven. V\ soeratnja di-toelis ^ -de brief is (door hem) geschreven. 18 soeratnja di-toelis (oleh) All , - de brief is door Ali 1 geschreven. soeratnja kita toelis - de brief is door ons geschreven. Opmerking: Bij den Maleier is dit d^ manier van zeggen, wanneer hij dc nadruk wil.leggen op het lijdend vobrwerp: daarom plaatst hij het betreffende vobrwerp Hefst vooraan als het onderwerp vap de zin. Hij drukt dus de toestand uit. In het Nederlands zou men de zin aldus vormen : • Ik heb de brief geschreven, enz. en niet „de brief is door mij geschreven". Bedrijvende vornf. De overgahkelijkc' werkwoorden, die een actie uitdrukken, krijgen een voorvoegsel me-. Doch naar gelang de beginletter van het grondwoord, verandert dit voorvoegsel in : mem,' men, meng of mertj, of het blijft me-. Is de beginletter een klinker of een h, dan krijgt het werk- woord een voorvoegsel meng- : - Simin meng-ankat peti ' Mandor meng-oekoer keboen Koki meng-iris daging Baboe meng-emban anak Orang dagang meng-hitoeng oentoengnja batja - lezen Sidin membatja soerat-kabar pikoel - dragen , Kromo memikoel barang, (de p vervalt) dengar- horen Saja mendengar soeara djaga - bewaken Orang djaga mendjaga roemab tahan - tegenhouden Koeli menahan tali, (de t vervalt) tjari - zoeken Orang mentjari ikan dikali - Simin tilt een kist op - De mandoer njeet een tuin op - De kok snijdt vlees - De baboe draagt een kind in een doek - De koopman berekent zijn winst - Sidin leest eeii krant - Kromo draagt een last - ik hoor een geluid ' - de wacht bewaakt een huis - de koeli houdt 't touw tegen - men zoekt vis in de rivier 19 Amat veegt de kamer schooh Ranoe maalt koffie - Mardjan schilt aardappelen , on- sapoe - bezem Amat menjapoe kamar, (de s vervalt). giling - malen Ranoe menggiling kopi koepas - schillen Mardjan iriengoepas -ken tang, (de,k vervalt) Voor de overige beginletters blijft het voorvoegsel me- gewijzigd. Opmerfeing: In de gebiedende wijs gebruike men steeds het grondwoord, behalve in de ontkenning. lees! ' - batja! schrijf een brief - toelis sqeratl schrijf geen brief - djangan menoelis soerat. In het woordenboek staan meestal enkel de grondwoorden aangegeven. v Het voorvoegsel her-, dat voor het grondwoord wordt ge- plaatst, wordt dikv/ijls gebezigd ,om uit te drukken, dat men bezig is met de handeling, het Nederl. J:egenwoordig deelr woord dus. , ^ lari vluchten berlari vluchtende main spelen bermain spelende Wanneer her- voor een zeXfstandig naamw. wordt geplaatst, dan betekent het: voorzien van, hezitten of met. berboenga - bloemen dragen berpakaian - kleren aanhebbeh berdoea - met zijn tweeen Het voorvoegsel ter-, dat eveneens voor het grondwoord wordt geplaatsti drukt een toestand uit, of een onopzetfeltjfee handeling. terdengar terboeka terkenal terlepas hoorbaar open staan bekend staan los geraakt tertawa terkedjoet terantjam terpegang aan het lachen aan het schrikken bedreigd_ worden , aangeraakt (onopzettelijk) 20 Het voorvoegsel fee- en bet acbtervoegsel -an drukken evenals het voorvoegsel ter' een toestand uit. kedengaran - hoorbaar , kelihatan - zichtbaar Bij een onovergahfeeli/fe werkwoord of een zelfst. ndamw. betekent de ke-an vorm : getroffert of verrast door. kedjatoehan batoe - getroffen door de val van een steen kedatangan tamoe - verrast door de komst van een bezoek kehoedjanan - door de regen oyeryallen kebakaran - door de brand getroflFen ' Soms duidt het de plqats of het gebied aan van wat het grondwoord uitdrukt: keradjaan - het koninkrijk kemajoran ' - de woning van den majoor Van een wcrfewoord afgeleid, kan de ke-an vorm ook een zelfstandige hetekenis hebben. kemaoean - de wil, de wens kepoenjaan. - het bezit Bij een bijvoegelij'fe naomwoord heeft de ke-an vorm eveneens een zelfstandige hetekenis. kekoerangan - het tekort kekajaan - de rijkdom, de overvloed ' kerpegian - de schade Het voorvoegsel pe- duidt aan de verrichter of datgerte waar- mede men de werking verricht. Evenwel naar gelang de begln- letter van het grdndwoord wordt pe-, evenals het voorvoegsel me-, veranderd in: pern, pen, peng of pen;, of het blijft pe-. pembatja - de lezer ' pelioelis - de schrijver " pengirim - de afzender penioetar - de draaier enz. , 21 Het voorvoegsel pe(r} en bet achtervoegsel ~qn duiden aan de plaats waar de werking geschiedt of het middel tot de werking. pekerdjaan - het werk. pelaboehan - de haven p^mbajaran - de betaling ' permintaan - de vraag, het verzoek perkoempoelan- de vereniging pertjobaan - de proef permandian - de badplaats Het voorvoegsel se- heeft de betekenis van het onbepaald lidwoord „een". sepoeloeh - een tiental sehari - een dag setahoen - een jaar semetei? - een meter Soms drukt het een vergelijfeing uit: iDesarnja segoenoeng -zo groot als een berg tingginja sepohon kelapa - zo hoog als een klapperboom Soms is fifet een tijdaanduiding : sebeloem - voordat sesoedah - padat sedatang - bij aankgmst > ' seterima soerat - bij ontyangst van de brief Met het acbtervoegsel 'an vormt men zelfstandige naarmvoorden: makan minoem pikir tirabang tanam toelis bagi Soms betekent het eeri plaatsaandaiding: dokteran - wonipg van den dokter residenan , - woning van. dfen resident koempoelan - vergaderplaa'ts, vergadering - eten makapan - het etep - drinken minoeman - de drapk - denken pikirap - de gedachte - wcgen timbangap - weegschaal ^ - planten tapaman - de aanplapt - schrij-ven- toelisap' - het hapdschrift - delen bagiap - het deel Het kan ook de betekenis hebben van eengezamelijke handeling: knikkeran - samen knikkeren doedoekan - samen zitten bitjaraan - samen praten , Het achtervoegsel -i. Bij het gebruik van het achtervoegsel -i wil men doen uitkomen, dat men zijn -aandacht vestigt op het voorwerp, dat het doel en tevens de plaats van handeling is. Het komt bijna in betekenis overeen met het Nederlands voorvoegsel be-. ' menaiki pohon ' - de boom bekhmmen, klimmen I , in de boom mengobati orang sakit --de zieke bemedicineren, medi- cijn geven aan den zieke tanamannja soedah disirami - de planten (zijn reeds besproeid krosinja didoedoeki Doelah - de stoel is door Doelah bezet Het achtervoegsel -i heeft soms de betekenis van de berbqiing der handeling. . , kebonnja ditaiiami djagoeng - de tuiii is beplant metmais(dus meer-dan eens planten) barangnja dipihhi - de goederen zijn uitgezocHt , (gesorteei'd} Het achtervoegsel -kan. Bij het gebruik van het achtervoegsel 'kan, denkt men in de> eerste plaats aan het voorwerp, dat door de handeling in beweging wordt gebracht, of dat het in een andere toestdnd komt. , menadjamkan piso - een mes scherper maken membetoelkan krosi roesak - een kapotte stoel herstell en Wanneer het afgeleid wordt vaft onovergankelijke werkwoorden heeft de -kan-vorm bijna dezelfde betekenis als het Neder- landse ,Jaten" of „doen". mendjalankan mesin -. machine doen lopen mendjatoehkan batoe - steen doen vallen mendatangkan tamoe - gasten laten komen Wanneer -kan gevormd wordt van overgankelijke werkwoorden, dan heeft het vaak de betekenis, van ten behoeve van. - menoeliskan soerat Sidin - een brief schrijven voor Sidin membawakan barang adiknja - bagage dragen voor zijn broertje 23 Telyvoorden das, noel 1 satoe 2 doea " 3 tiga ' , 4 ampaS ' 5 lima 6 anam 7 toedjoeh ,. ,8 delapan 9 sembilan 10 sepoeloe]^. 11 sebelas • • 12 doea belas 13 tiga belas 14 ampat belas 15 lima belas enz. 20 doea poeloeh 21 doea poeloeh satoe 22 doea poeloeh doea enz. 30 tiga poeloeh 40 ampat poeloteh 50 lima poeloeh 75 toedjoeh poeloeh Hma 100 seratoes ^ 123 seratoes" doea poelo^eh tiga 987 sembilan ratoes delapan poeloeh toedjoefh 1000 seriboe . ,'' 1942-- seriboe sembilan ratoes ampat poeloeh doea 6543 anam riboe lima ratoes ampat poeloeh tiga 10.000 selaksa 25.678 doea laksa lima riboe anam ratoes tpedjoeh poeloeh delapan 100,000 seketi 300.000 tiga keti ^ ' 1000.000 sejoeta " 5000.000 lima joeta Vj setengah Vs doea pertiga Vi tiga prapat Rangtelwoorden de eerste jang pertama de derde jang ketiga de vijfdc jang kelima, de laatste ,jang penghabisan Regels: a) telwoorden Va sepertiga V4 seprapat Vs tiga perlima de tweede jang kedoea de vierde jang ' >at enz. b) komen achter het zelfstandig naamwoord en de daarbij behorende bijvoeg. naamw. te staan. huizen grote huizen boot , kleine bootjes theekopjes - roemah doea" - roeimah besar doea - prahoe satoe - prahoe ketjil anam - mangkbk tehtiga *3M Wanneer een getal behoort bij de betifiming van boe- veelbeid of moat, dan komt het v66r het zelfst. nw. te staan. 1 m - satoe meter of semeter '2 1/ ^ - doea hter 3 kg - tiga kilogram 4 gulden - ampat roepiah 5 cent - lima ^en "", , ',; 6 jaar - anaiii tahoen 7 maanden - toedjoeh boelan - 3 weken - tiga minggoe 8 dagen - delapan hari 9 uren - sembilan djam 2 kopjes thee - teh doea mangkok 1 pakje tabak - tetnbako seb eigVoes 5 balen rijst - beras lima karoengt 25 Munten. 9n wang, oeang geld wang kertas bankbiljet ringgit rijksdaalder Ml; roepiah gulden »: setengah roepiah 1 halve gulden tali kwartje (als waardej talen kwartje (als munt) pitjis, ketip dubbeltje kelip (Jav.) • stuiver as gobang 2Vs cent (^Is vfaiide) r: gobangan ^ 2^/g centstuk (als munt) sen cent sepeser 1 halve centstuk it E (f 194 Hoeveel geld heb je? Ik heb vijf gulden. Wil je voor mij een tientje wisselen op de Bank ? Vraag 1 Rijksdaalder, 5 gul- dens, 4 kwartjes, en 15 dub- beltjes; want ik heb hele- maal geen klein geld meer. WScht, ga maar naar de winkel en kopp voor mij een doos sigiaretten! Die kost 60 cent, geloof ik. Hier heb je het geld, het briefje Van tienl Kamoe poenja wang berapa? Saja poenja wang lima roepiah. Tjoba toekarkan saja wang kertas dari sepoeloeh roepiah dikantor Bank. Tjoba minta ringgit satoe, roe- piah lihia, talen ampat dan pitjis lima belas ; sebab saja tida poenja wang ketjil lagi, Nanti, pergi sadja ka toko dan bilikan saja rokok sigaret satoe doos! Saja kira harganja anam pitjis. Ini wangnja, wang kertas dari sepoeloeh roepia h! Opmerking: Bij het noemen van een bedrag wordt zoveel mogelijkdc grootste munt genomen. B.v, : £3.60 - tiga ■ roepiah anam pitjis (niet: tiga roepiah , anam poeloeh sen) 2 kwartjes - setengah roepiah (niet : doea talen of lima pitjis of lima poeloeh sen) Let op het plaatsen van het getal, v66r dan wel achter het zelfstandig naamwoord. (Zie regels ,,Telwoorden" bladz. 24). 26 Op de klok zien. het is drie uur het is half drie het is kwart voor drie het is kjvart over drie het is vijf minuten voor drie het is tien minuten voor half drie het is twee minuten over '■ 'half drie seconde poekoel tiga poekoel setengah tiga poekoel tiga koerang seprapat poekoel tiga.liwat sefjrapat poekoel tiga koerang lima menit poekoel setengah tiga koerang sepoeloch menit poekoel setengah tiga liwat doea menit sekon ,^.yi:>;il); 'm ./■jl ''V ':W m 1 '™ 'm 27 jaar tahoen dag hari rhaand boelan uur djam week minggoe Zondag hari Ahad, hari Minggoe Maandag hari Senen Dinsdag hari Selasa Woensdag ' hari Rebo Donderdag _ > hari Kemis , Vrijdag ' _ hari Djoemahat \ , V Zaterdag hari Saptoe ' ' Mohammedaanse maanden. ^ ■ de eerste maand Moeharram 30 dagep de tweede maand S^far 29 dagen de derde maand Rabi'oel-awal . . . . 30 .'^ dagen de vierde maand Rabi'oel-achir .... 29 dagen de vijfde maand Djdemadi'1-awal . . .30 dagen de zesde maand Djoemadi'l-achir ... 29 dagen de zevende maand Radjab , . '. . . . .30 dagen de achtste maand Saj'han 29 dagen de negende maand  .... 30 dagen de twaalfde maand Zoe'lhidjdjah . . . . 29 of 30 dagen 354 of 355 dagen Opmerking : 1 Sjawv^^al; dus de eerste dag na de vastenmaand, is een feestdag, he't Lebaranfeest. De Europeanen noemen ' dezc dag ten onrcchte Inlands Nieuwjaar. Eilropees jaar: 1940 ^ Arabisch jaar: 1360 In de eetsalon. Di kamar makan. 'I Hofmeester: Mandoer, laat Mandor, soeroeh djongos toe- de djongos nu de tafels toep medja sekarang^ Sekarang dekken? Het is nu bijna soedah ampir waktoe niakan. etenstijd 1 Mandoer: Ja meneer, hoeveel Saja toean. Medja berapa jang tafels moetengedektworden? mesti disediakan?, Hofm. : Dek voor 150 per- Sedia makan boeat orang se- 28 sonen. Wilt ge er voor zorgen, dat over ecn kwartier alles klaar is? Mand. : }a meneer. Ali, roep Amat en de andere jongens. Ze moeten vlug de tafels dekken. Plaatst in 't midden van de zaal 8 kleine tafeltjes en aan de beide kanten, van het schip ieder 6 lange tafels, Er moet voor 150 personeh ge,dekt, worden. De tafellakens en servetten kunnein julliekrijgen bij de lin- nenjuflFrouw, de borden, le- pels, vorken en messen kun- nen 'juUie halen in de keuken. Denk er om Amat, je bent hier nog niet lang in diensl, dat je het eteri bedient van de linkerkant. Als alles gerecd is, moet je maar gongen, Amat, Dame A, Djongos, de soep is niet hartig genoeg, Geef me wat zout. Mevr, B. Djongos, is er peper ? Wat is dit voor een croquetje ? Djongos: Hier is de peper, mevrouwl Dat is een gar- nalencroquetje ! Meneer B, Djongos, geef me een fles moezdwijn. Wat voor merk heb je ? Djongos: Wij hebben rode Bordeaux meneer, Meneer B. Geef me maar witte Moezelwijn. ratoes lima poeloeh. Tjoba atoer, soepaja seprapat djam lagi semoea beres. Saja toean, Alj, panggil Amat dan djpngos lain, dia orang mesti lekas toetoep medja, Ditengah kamar ditaroehi medja ketjil delapan, dan disebelah kanan kiri kapal ditaroehi medja pandjang anam, Sedia makan boeat orang sera- toes lima poeloeh. Taplak-medja, dan serbet boleh dapat dari nonah-djipro; pi- ring/ sendok, garpoe dan pis© ambil di dapoer. Amat beloem lama bekerdja disini, maka ingat kalau adjoe kan makanan mesti dari sebe- lah kirii Kalau semoea soedah beres, Amat sekarang poekoeL gong sadja. Djongos, Sppnja koerang asin, tjoba kasih garam. Djongos, apa ada meritja? Ini kroket apa?. Ini meritjanja, njonjahl Itoe kroket-o^dang. Djongos, tjoba kasih anggoer Moezel sebotol. Ada tjap apa? Ada anggoer merah tjap Bor- deaux, toean. Kasih saja sadja anggoer Moezel poetih. 29 Meneer C. Ik ook een fles ! Meneer X: En ik had graag , V^puitwater, Djongosl ' Mevr. X. Wil, je me nog wat meer van die lekkere jug geven ? Zo, dank je 1 Mevr. 'Y. Wat een mooie pudding is datl Hij ziet er io lekker uit I Mandoer : En het smaakt ook inderdaad kostelijls irievrouw. De menage van de Nederl. mailboten is over het alge- meen uitstpkend. Trouwens er wordt in alle opzichteri "veel aandacht besteed ten •gerieve van de passagiers. Boeat saja djoega satoe botol. Djongos, saja minta air belandal Tjoba kasih sedikit lagi saos jang enak rasanja itofc. Sampai, terima kasih! Wah, bagoes sekali poddeng itoel Roepanja enak amat (njaibari) ! Rasanja memang djoega njaman/ njonjah; Makanan dikapal-pe- hoempang belanda itoe jang oemoem enak sekah. Apa lagi barang apa sadja diperhatikan^ soenggoeh^ soepaja mendjadi- kan kesenangan - toean* dan 'njonjah^ penoempang. 30 Europees-eten. Soep : groentesoep, vlees- soep, tomatensoep, schild- paddesoep. Aardappelen, rijst, pap. Groenten: kool, salade, prei, andijvie, spinazie, postelein, komkommer, erwten, ui, wor- telen, asperges, radijs, sperci- boontjes, snijboontjes, witte boontjes, tuinboontjes, sel- derij, pieterseli, peper, spaan- sepeper, notemuskaat, lau- rierblad. Sausen: botersaus, vlees-jus. Vlees: rund-,kalfs-,varkens-, rook-, zout-, ham, spek, worst, biefstuk, lever, nieren, her- senen, tong, gehakt, zeevis, gevogelte. Eieren: omelet, gekookt ei, spiegelei, zachtgekookt ei, eendenei. Zout, zuur, suiker. ^ Brood : geroosterd -brood, witbrood,'bruinbrood, rogge- brood. Boter, kaasr jam, koek. Gebak: taart, pudding, con- flturen. Vrucbten: appel, peer, pruim, sinaaS'appel, banaan, druiven, meloen, dadels, ananas, man- darijn. ' Dranken: water, Ijs water,, melk, limonade, kwast, bier, spuitwater,wijn, port, whisky- soda, jenever, champagne, thee, koffle, cacao. Makanan Belanda. Sop: sop-sajoeran, sop-daging„ sOp-tomat, sop-penjoe. Kentang, nasi, boebder. Sajoeran: kobis, selat, prei,. sawi, bajem, krokot, ketiinoen, ertjes, bawang, wortel, aspersi, lobak, boentjis, boentjis-irisan,. katjang poetih, katjang kara, seldri, piterseh, meritja,^, (lada)= lombok, pala, daoen-salam. Sacs : saos-mentega, saos daging. Ikan daging : daging-sapi, da- ging-pedet, daging babi, daging- asep, daging asin, ham, gemoek babi,sosis,bestik, ati, djantoeng^ oetak, lldah, bergedel, ikan- laoet, boeroeng. Telof: telor-dadar, telor masak^ (-reboes) telor-mata-sapi, telor- masak setengah mateng, telor- bebek. Garem, aljar, goela. Roti: roti garangan, roti poetih, roti merah, roti rogge. Mentiga, kedjoe, selei, koewih, Koemh-koewih : taart, pod- deng, manisan. , Boeab-boeab:boeahappel,boeah peer, boeah pruim, djeroek, pi- sang, boeah anggoer, semangka, koerma, nanas, djeroek manis. Minoeman: air, air es, soesoe, air-setroep, air djeroek', bier, air-blanda, anggoer, port, seplit,. sopi, sampanje, teh, kopi, soklat (tjoklat). 31 In de rooksalon. Djohgos, kun je" hier aan boord ook sigarefi krijgen? Ja zcker meneer, U kunt aan het buflFet allerlei rookwaren krijgen, sigaren, sigaretten, pfjptabak enz. Zeg, wil je > voor mij een doosje sigaretten halen? Ja meneer, wat voor merk? Turmac Special! Als U belieft, meneer! Hij kost 30 cent. Zeg, ik heb geen Indisch geld, wil je me helpen het voor mij te wisselen? Maar U kunt hier aan boord ook wel betalen met Hollands geld. O ja? Dat is goed, hier heb je 35 cent, de rest is voor jou. Dank U meneer! Heb je een doosje lucifers bij je? Ja meneer, ik heb er een." Als U belieft! Ik zie hier geen asbak ; wil je er een ' gaan halen voor mij ? Heb je h'ier ook een schaak- spel ? Ja zeker meneer, er zijn hier schaak- en damspelen, ,trik- trak en andere spelletjes. ^ Ik zal een. schaakspel voor U vragen aan den hofmeester. Di roofesalon. Djongps, apa dikapal'sini djoega bisa dapat rokok? Saja toean, di buJfFet bisa dapat barang rokok roepa^, "rokok seroeto,e, rokok sjgaret, tera- bako pipa dan lain lainnja." Tjoba, belikan saja rokok siga- ret satoe doos» Saja toean, tjap apa? Tjap Turmac Special! Ini toean, harganja tiga pitjis. Saja tida poenja wang-Hindia, tjoba tolong, toekarkaij wang saja. Dikapal sini djoega boleh bajar dengan wang-Belanda. Apa betoel? Baik. ini wang tiga poeloeh lima sen, kelebi- hannja boeat djongo"S. Terima kasih, toean. Apa bawa korek-api? Ada toean! Ini toeail. Disirii saja tida hhat tempat- aboe; tjoba, ambilkan saja. Apa disini ada mainan-tjatoer (mainan-koeda ?) Saja toean, di'sini ada mainap- tj'atper dan dam, mainan trik- trak dan lain lainnja. Nanti saja mintakan mainan- tjatoer pada hofmeester. Ben haven binnenlopen. Op de brag: 6a de Hol- landsc vlag en de Maat- schappijvlag ppzetten. Hijs de loodsvlag aan de ra van dfe voormast. n De wacht te kooi moet uit- gepord worden. Maak de loodstrap klaar aan stuurboord. Vraag of de eerste stuurman hier komt. De hayen-roerganger moet aan het roer komen. Daar komt de loodsboot. Bakboord het roer. Stop de machine. Ga het koffertje vande loods «halen en breng het in de kaartenkamer. , Midscheeps het roer. Recht zo die gaat. Bootsman, ieder op zijn werk. Laat de loodsvlag neerhalen. Op de bak : Baas, laat het ankerspil draaien. Maak de ankers klaar om te' vallen. Neem de sjorringen los. Haal twee kanaallijnenj Leg de stuurboordtros hier klaar om te vieren, dat wordt de sleeptros. Wij komen met ibakboordzij ^an de kant. Steken de sleeptros: Nog meer, Nu beleggen. 32. I Masoek di pelahoehan. Di djembatan: Pasang ben- dera Olanda dan bendera Maat- schappij. Pasang bendera loods di proe- wan tiangmoeka. Orang djaga jang masih tidoer mesti dibangoenkan. Sidiakan tangga loods dikahan kapal. , , Minta datang toean opsir satoe disini. Toekang kemoedi pelaboehan soeroeh datang pegang ke- moedi. Praoe loods soedah datang. Kemoedi mesti kekiri. Mesin dibrentikan. Ambil kopernja toean loods, lantas dibawa didalam kamar- gambar. Kemoedi ditengah. Teroes seperti'-djalan sekai'ang. Serang, masipg? ofang mesti toeroet bekerdja. Toeroenkan bendera loods. Di agil : Toekang kajoe, poeter poeteran-djangkar. Sediakan djarigkar maoe'didja- toehkan. Boeka gelang ikatan. Ambil tali-anak doea bidji. Sediakan disini jtali-kanan besar maoe diarea, itoe nanti bocat tali gandeng. * Kapalnja nanti terletah dise- belah kiri didarat. Tali-gandeng are^. Lagi., Sekarang di-ikal jang betoel. 33 Wij zijn nu dicht bij de wal. Gooi de kanaallijn over. He daar aan de wal, vang de lijn op. / Zet nu de lijn op de bak- boordtros vast met een paal- steek. Vlug vieren de tros. De tros moet aan de wal ver naar voren vastgezet worden. Zet hem nog een meerpaal verder. Neem de tros op het spil. Langzaam hieuwen. Stop. Zet de stopper er op. Draai de spil langzaam terug. Nu de tros vlug beleggen. Geef nu het stalen spring aan de wal, en hieuw de sleeptros door. Met vier trossen ligt het schip van Voren goed vast. Laat de valrccp vieren, dan kunnen de mensenaanboord komen. Als er brieven komen, brcng ze dan naar de hut van den eersten stuurman. Die zal ze straks uitdelen. Er moeteh nog geen koelies aan boord komen. Je krijgt de wacht bij de valreep. Ga eerst schbne kleren aan- trekken. Sekarang soedah dekat darat. Boeang tali-anak ka darat. Hei orang darat,. pegang tali. Ikat talinja ditali besar sebelah kirl dengan kolongan mati. Tali besar area lekas. Tali djdarat mesti di ikat dja- oeh kamoeka. Ikat tali di paal-tambat djaoeh satoe lagi. ' " Taroeh talinja di poeteran. Tarik pelahan-lahan. Brenti. Pasang tali tahan. Poeter kembali pelahan- !a- han. Sekarang talinja lekas di ikat jang betoel. Kasih , tali kawat-dalam , kada- rat, lantas, tarik tali gandeng. Dengan tali ampat kapalnja dimoeka sekarang mesti diam- betoel. Area tangga soepaja orang^' penoempang bisa naik kapal. Kalau ada soerat-pos datan^, dibawa ka kamar opsir satoe. Nanti dia jang bagi. Koeli^ beloem boleh naik kapal. Kowe djaga ditangga. > Doeloe ganti pakean jang bersih. Lmken openen en Laden. Mandoer, 2 gangen in luik 1, en 1 gang in luik 2. Leg luik 1 helemaal open, en van luik 2 de voorkant. Hoeveel secties, stuurman? 3 secties, en leg de luiken netj'es op stapel langs het luikhoofd. Stuurman, er is nog geen stroom bij de winches van luik 1. Ik . kom dadelijk met de sleutel. Mandoer, hieuw de midden- boom op tot boven de vierde sectie. Op de voorkant komt een walkraan. De eerste gang in 't onder- ruim begint tapiocameel te laden, van voren af tot 't luikhoofd. De tweede gang werkt met de bomen in dek 1, achter- kant dwarsover kistenrubber. Van boventussendek 1, 2 en 3 de voorste secties open leggen. hieuw de merkels op' met de kraan, denk om de merkelbouten. Stuurman, er is geen merkel- spruit. - Zoek maar in het luik. Mandoer luik 2, ga boven- tussendek 1 voorkant garne- 34 Boeka petakan dan moeat harang. Mandor, di petakan (pelokah) satoe pake koeli doea gang, dan di petakan doea pake koeli satoe gang. Petakan satoe diboeka sama sekali, dan petakan doea di- moeka sadja. Berapa kotak (potong), toean? Tiga kotak, dan papannja mesti disoesoen jang baik sepandjang kepala-petakan. Stuurman, boeat poeteran pe- takan satoe beloem ada stroom. Nanti saja lekas datang dengaii bawa koentji. Mandor, angkat tangan poete- ran (derik) tengah sampe diatas kotak keampat. Dimoeka nanti ada kraan darat. Koeli gang satoe dibawah soe- roeh moelai moeat tepoeng-^ gaplek, moelai dari moeka sampe dikepala-petakan. Koeli gang kedoea , soeroeh mergcrdjai poeteran di dek' satoe dibelakang, djalan ken- tjang, liwat peti-peti karet. Dari dek tengah diatas dari pe- katan satce, doea dan tiga, kotakan moeka diboeka ; angkat merkel dengan kraan, ingat merkelbout diboeka doeloe. Stuurman, tida ada selingmerkel. Tjari di petakan. Mandor petakan doea, tjoba dek tengah diatas satoe disebelah 35 ren mctdubbele sasaksopdek, en enkele tegen de schotten. Bestel aan de wal 10 bos katjang-matten.- Er komen 1000 zakken kofFie. Stuurman, er zijn maar 2 stroppen. Laat 2 man 4 stroppen halen bij den bootsman. En zet de binnengei van de walboom meer naarachteren vast. Zet hem goed door. He Krani, welke partij kofFie komt eerst? Parti] robusta 103, .250 zak. Mandoer, begin met de koffie aan stuurboordzij van voren tot 't luikhoofd. Maak aan de achterkant een sluitlaag, en stuw goed tussen de dekbalken. Mandoer luik 1 , vier de wal- boom nog vier schalmen af, hij staat niet ver genoeg over de wal. Neen, neem de topper niet los op de winch, dat is ge- vaarlijk. Zet de tamp goed vast. Nu langzaam afvieren; trek aan de reep, jij. Diewinchdrijverkan het niet, ik zal 2elf de winch nemen. moeka ditoetoepi sasak rangkep didek dan didinding dengan sasak lembar sadja. , Pesan didarat tikar-katjang se- poeloeh bongkok. Nanti ada kopi. datang seriboe karoeng. Stuurman, tjoema ada tali-ko- longan doea. Soeroeh orang doea ambil tali- kolongan ampat diteinpatnjai seraiig. Tambat(ikat) tali gei dari boom- darat kebelakang sedikit. Ditambat jang betoel. Hei Krani, barang-kopi jang mana mesti dimoeat doeloe? Barang-kopi Robusta seratoes tiga; ada doea ratoes lima poe- loeh, karoeng. Mandor,moelai moeatkopi dise- belah kanan dari moeka sampe kepala-petakan. Bikin lapisan pinggiran dibe- lakang dan padjat jang baik diantara balok dek. Mandor petakan satoe, area lagi' boomdarat ampdt gelang rante, boomnja koerang djaoeh dari darat. Djangan lepaskan kawat-tarik dari poeteian. Itoe berbahaja (bikin tjilaka). Tambat hoedjoeng kawat-tarik jang tetap betoel. Sekarang area pelahan; tarik reep kawat, kowe. Toekang poeteran itoe tida bisa, nanti saja kerdjai poeteran sen- diri. 36 Pas op de gelen, yooruit mandoer, zet er nog een paar mensen bij. Zo, zet de ketting vast. Schroef de bout helemaal in, Pas op je handen. Nu kunnen wij begirinen met de rubber, Er is geen garnering nodig. Stuqrman, , wilt U een lamp in 't onderruim geven? fiet is er erg donker.. Daar in het dekhuis ]igt een lamp. Bteng hem naar dek 3, daar zal ik hem aansluiten. Brandt hij al? Hij brandt niet, stuurman, hij is stuk. I Neen, ik zal stroom vragen. Dat komt, omdat er geen stroom is. He reepgast, stop mA dat merkel. Leg eerst de planken er onder. Pak vast dat merkel, niet laten slingeren. Langzaam vieren nu, niet smijten. Nu, maak de reep los, dan, kan de kraan met het meel beginnen. Afgelopen. Awas tali gei, ajo mandor, tam- bah kpeli doea lagi. Begitoe, tambatkan rantenja. , Boutnja disekrpep sama sekali. Awas tanganmbe. Sekarang bisa moelai moeat karet. Tida oesah pake toetoepan. Stuurman, tjoba kasih.lamp'oe dibawah, disini gelap sekali, Diroemah dek sana ada lampoe. Bawa ka dek tiga, nanti saja pasang lampoe. Apa sekarang soedah menjala? Stuurman, beloem menjala, lampocnja roesak. Tida roesak, nanti saja minta- kan stroom doeloe. Sebabnja tida ada stroom. Hei orang komandir, brentikan merkelnja. Doeloe taroeh papan dibawah. Pegang betocl merkelnja, dja- ngan gojang. Sekarang area pelahan^, dja- ngan boeang. Sekarang lepaskan kawat, lantas bisa moelai moeat tepoeng sama kraan. Abis. (Soedah). 37 Lossen. Mandoer, hier staanSOG melk- kisten voor Batavia, die moctcn op - borden gelost worden. Er zijn aan de wal geen borden meer, stuurman. Ze zijn allemaal in de andere luikeri in gebruik. Dan nemen we netten. Maar leg in 't net eerst 2 sasaks, en niet meter dan 30 kistjes in een hijs. Waar meet de andere gang werken, stuurman? Die begint met de balen kunstmest aan de achterkant. Ophieuwen in stroppen met het kraantje aan bakboord. Is er een kraandrijver? Ja stuurman, maar er zijn te weinig strdppen. 4 stroppen zijn genbeg voor een gang. ]e krijgt er niet meer. Dan kunnen we niet hard werken. Onzin, mandoer, begin nu maarl He mandoer, hier hgt een melkblik. Je menschen stelen uit de kigten. Als ik het zie, gaat de dief van boord. Dat is een oud bhkje, stuur- man. De koelies van Priok stelen niet. Bong fear. Mandor, disihi ada soesoe lima ratoes peti boeat Betawi, itoe nanti mesti dibongkar diatas papan. Didarat tida ada papdn lagi, stuurman. Papannja semoea'dipake dida- 1am petakan (pelokah) lain, Kalau begitoe, pake djala sa'dja. Tapi didalami djala mesti dita- roehi sasak doea doeloe, dan saben kali djangan angkat lebih dari tiga poeloeh peti. Koeli gang (regoe) lain mesti bekerdja dimana, stuurman? Koeli gang lain mesti moelai bongkar barang karoeng-raboek diblakang. Angkat keatas dalam kolong tali (seling) dengan senggot (kraan) sebelah kiri kapal. 'Apa ada orang jang poeter kraan ? Saja stuurman, ada, tapi kolo- ngan tali (seling) koerang. Boeat satoe gang soedah sampe pake kolongan tali ampat. Man- dor tida dapat lagi. Kalau begitoe, tida bisa be- kerdja dengan lekas. Masa, ajo sekarang moelai 'sadjal He mandor, disini ada kaleng soesoe kosong. Koelimoe ambil barang dari peti. Kalau kona- ngan malingnja dioesir dari kapal. Itoe kaleng lama, stuurman.. Koeli Priok tida mentjoeri (menjolong). 38 Dat'zal wel, maar je bent gewaarschuwd. De stuurman betaalt de schade, jullie niet. De partij melk is afgelopen, stuurman. Moeten die grote kisten er allemaal uit? Ja, maar let goed op! De langscheepse kist is 4 ton, die nemen we 't laatst met de dubbele reep van de boom. De andere kisten zijn 2 toll, dus voorzichtigl Neem 2 nieuwe stroppen rond elke kist. Stuurman, ^e willen een koevoet. Goed, haal maar bij de boots- man. Licht de kist een beetje op. Schuif die houten rol eronder. Kom hier met de reep. Kort de stroppen op. Maak de haak vast. Nu heel lahgzaam hieuwen, houd aan tot de reep op en neer staat. Houd de kist tegen, dat hij niet tegen de stut opsl^at. Al yaar? Hieuw maar door. Is er beneden ' nog meer lading voor Batavia? Neen, je kunt nu dichtleggen. Moeten alle merkels erin? Bolehdjadi, tapi, mandor soedah di-ingatkan. Jang mesti bajar keroegian itoe stuurman sen- diri, boekan kamoe. Barang soesoe semoea soedah dibongkar, stuurman. Apa peti^ besar itoe mesti, djoega dike- loearkan ? Saja, tapi ati-ati] Peti jang ada sepandjang kapal itoe beratnja ampat ton, nanti sadja diang^- kat. penghabisan dengan kawat rangkep dari derik (tiang seng- gotan) Peti jang lain itoe beratnja doea ton, maka jang ati-ati] Pake kolongan-tali baroe doea boeat dioebengkan tiap^ peti, Stuurman, kita maoe pake linggis. # ' Baik, minta sadja kepadaserang. Petinja diangkat sedikit. Taroeh balok dibawahnja. . , Bawa kawat kemari. Kolongannja dipendekkan se- dikit. ' Kantjingnja ditambatkan. Tarik pelahan^, tahan sadja sampe kawatnja tergantoeng kentjang 'loeroes. Tahan peti, djangan sampe toebroek dinding. , Apa soedah? Sekarang tarik keatas sadja. Apa dibawah masih ada barang boeat Betawi ? Tida ada, sekarang toetoep petakan (pelokahj. Apa merkel semoea dima- soekkan? 39 Ja dat is beter. En straks drie presennings over 't luik. ' ' Leg vlug dicht, mandoer, dan kunnen de merisen naar huis. Wordt er vannacht niet ge- werkt ? Neen, het schip is klaar en vertrekt om 5 uur. Saja, itoe lebih baik. Kalau soedah lantas taroeh lajar hpat tiga (trapal) diatas petakan. Mandor bereskan dengan lekas, lantas koelinja disoeroeh poe- lang, Apa nanti malam tida bekerdja ? Tida, kapalnja soedah beres, nanti sore berangkat ' poekoel - lima. 40 Pelgrims. (Mekka-gangers.) Waar zijn de 100 Semarang- hadjis ? JuUie moeten allemaal naar' voren gaan, naar luik 1. Leg hier de bagage neer, die niet op reis nodig is. Je kunt niet alle bagage mee- nemen in 't luik. Dat neemt te veel plaats in. Neem alleen naar beneden wat je aan boord erg nodig hebt. De rest wordt goed en veilig opgeborgen in luik 4. Ga een voor een naar be- neden. Nu even wachtcn, niet dringen^ Er is plaats voor iedereen (alien). Blijf even staan, juUie. 