None
De beschrijving van den heer Valenciennes gaat te weinig in bijzon- derheden, dan dat ik de soort daarnaar in mijn overzigt der soenda- sche soorten van het geslacht eene juiste plaats zou kunnen aanwij- zen. Zij schijnt nabij Bagrus micracanthus Blkr te behooren. Eurropius Müll. Trosch. Hor. iehth. III p. 6. Eurrorivus. Pinnae dorsales duae, anterior radiosa, posterior adiposa. Dentes maxillis et vomerini pluriseriati parvi, vomerini in vittam transver- sam dispositi. Cirri earnosi 8. Membrana branchiostega radiis 8 ad 10. Membrana interbranchialis profunde incisa. Nares non tubulatae. Pinna analis elongata, adiposa minima. KRostrum non carnosum acu- tum. Oculi liberi, posteri vel subsuperi. Aanm. Ik neem Eutropius aan als geslacht en niet als eene on- derafdeeling van het geslacht Bagrus, als hoedanig de heeren Müller en Troschel het willen beschouwd hebben. Indien het waar mogt zijn, wat deze uitstekende ichthyologen beweren, dat door den hee- ren Agassiz en Valenciennes ten onregte eenige geslachten opgesteld zijn, welke onder het groote geslacht Bagrus behooren, mag men met evenveel regt vragen of de opvatting van Bagrus als geslacht door den heeren Müller en ‘Troschel niet veel te ruim genomen is. Inderdaad komt mij die opvatting veel te ruim voor. Indien men zich moest laten terughouden in de verdeeling der geslachten van de groote familie der Siluroïden, doordien, zoo als de heeren Müller en Troschel van hunne onderafdeelingen van Bagrus zeggen, de ken- merken onmerkbaar in elkander overgaan, wat trouwens niet geheel juist is, dan zou men met evenveel regt het geheele geslacht Bagrus 167 Müll. Trosch., wat in mijn oog is eene groote groep der familie, kun- nen terugbrengen tot het groote geslacht Silurus van Linneus. Zoo neemt soms de vetvin en ook de straalachtige rugvin bij sommige soorten het grootste gedeelte van den rug en staart in, om allengskens bij andere soorten kleiner en kleiner te worden en geheel te verdwijnen. Met het tandenstelsel is het niet anders en even zoo met het kopschild. Wanneer men echter de honderden soorten van Siluroïden nader bestudeert en de kenmerken van schedelbouw, vinbewerktuiging en tandenstelsel in verband beschouwt met den geheelen bouw des diers, dat is in verband tot de natuurlijke verwantschappen, dan komt men tot geheel andere uitkomsten en geraakt men tot de ontdekking van kenmerken, welke, hetzij op zich zelve of als een zamenstel (kompleks) genomen, blijken goede en natuurlijke generische afdeelin- gen te kenschetsen. Door die studie geleid, heb ik het geslacht Bagrus Müll. Trosch. tot de groep der Ariodonten verheven en daarin ge- plaatst de talrijke geslachten, welke eigene nasporingen en de onder- zoekingen van anderen hebben doen kennen. Zoo als boven is aangetoond kan men de Ariodonten verdeelen in de ondergroepen der Pangasinen en Bagrinen. De Pangasinen, met uitzondering slechts van het geslacht Davalla, behooren alle tot de oude wereld en zijn voornamelijk zamengedrongen in Zuid-Azië en op de groote Soenda-eilanden. Op deze laatste leven de geslachten Eutropius, Laïs, Pangasius en Helicophagus; in Zuid-Azië, Eutropius Pangasius en Silundia; terwijl in Afrika slechts het geslacht Eutropius vertegenwoordigd wordt, en de Pangasinen in Europa volstrekt ontbreken. Eutropius is onder de Pangasinen goed gekenmerkt door zijne 8 voel- draden, platten niet voor de bekspleet uitpuilenden snuit en min of meer achterstaande oogen. De geringe aandacht welke door de ichthyologen in het algemeen geschonken is aan de bijzonderheden van het tan- denstelsel, laat mij niet toe te bepalen, of ten opzigte der bijzonder- heden van de tanden in het gehemelte belangrijke verschillen voorkomen. Slechts van Eutropius schilbeides (Bagrus schilbeides CV.) zie ik ver- meld, dat de ploegbeensgehemeltetanden er in een’ vierdeeligen band zijn geplaatst, en Buchanan zegt van zijne Pimelodus vacha „In both (jaws) 168 „are crowded numerous small sharp teeth of which there are none on „the palate.” Bij Eutropius exodon (Bagrus exodon), de eenige bui- ten-archipelagische soort welke ik heb kunnen waarnemen, zijn die tanden in een’ smallen onverdeelden halvemaanvormigen band ge- plaatst (Nalezing. Ichthyol. Bengal. en Hindost. p. 111) en bij Eutro- pius brachypopterus heeft dat bandje de gedaante van eene wijd ge- opende met den voet naar voren gekeerde letter V. Het schijnt al- zoo dat men ook bij Eutropius in de bijzonderheden der tandenstel- sels de kenmerken zal vinden, voldoende om de verschillende soorten yan elkander te onderkennen. Die soorten zijn vrij talrijk en bepalen zich, voor zoover de bestaande kennis reikt, tot Eutropius schilbeides (Bagrus schilbeides CV.) van de Nijl; Eutropius depressirostris Peters (mij slechts bij naam bekend) van Mossambike; Eutropius Adansonii (Bagrus Adansonii CV.) van de Senegal; Eutropius vacha CV. (Bagrus vacha CV.), Eutropius murius (Bagrus murius CV.), Eutropius angius (Dagrus angius CV.), Eutropius Buchanani (Dagrus Buchanani CV.), Eutropius taakree (Hypophthalnus taakree Sykes), Eutropius goongwaree (Hypophthal- mus goongwaree Sykes), Eutropius exodon (Bagrus exodon CV.), Eutropius urua (wagrus urua CV.) en Eutropius atherinoides (Dagrus atherinoides CV.) van Bengalen en Hindostan, en misschien Dagrus bouderius Richds. van China. Welligt zal een nader onderzoek doen blijken dat enkele dier soorten moeten vervallen. Bagrus vacha CV. verdient wegens de boven aangehaalde zinsnede uit Buchanan's werk over de vissehen van de Ganges nader op het tandenstelsel onderzocht te worden, waarna, in verband met den eigen habitus dier soort, teweeg gebragt door wijde tot onder de oogen doorgaande beksleet, bepaald zal kunnen worden of deze soort onder het geslacht Eutropius ge- rangschikt kan blijven. Hetzelfde is van toepassing op Bagrus boude- rius, welke gezegd wordt aan Bagrus vacha CV. verwant te zijn, even als Bagrus Vachellii Richds. De soorten van Eutropius verschilen overigens voornamelijk van elkander door verschillende verhoudingen der lengte van ligchaam, kop, aarsvin en voeldraden. De eenige soort van den Indischen archipel, welke ik eerst zeer onlangs ontdekte, 169 verschilt van alle overige soorten voornamelijk door volgend ken- merk. I. Pinna analis 33 ad 3% in longitudine totius corporis, radiis 4/23 vel 4/24. Eutropius brachypopterus Blkr. Eutroptus brachypopterus Blkr, Atl. Silur. tab. XXVII fig. 1. Kort- vinnige Eutropius. Eutrop. B. 10. D. 1/6. P. 1/8. V. 1/5. A. 4/28 vel 4/24. C. 1/15/1 et lat. brev. Hab. Sumatra (Palembang), in fluviis. Lu Longitudo speciminis unici 115". Aanm. Deze eenige tot nog toe bekende archipelagische soort van S 8 pelas Eutropius onderscheidt zich van alle hare aziatische en afrikaansche I geslachtsverwanten door eene aanmerkelijk kortere aarsvin, welke slechts 27 of 28 stralen heeft en meer dan eenige andere soort de verwantschap aanduidt van Eutropius met Pangasius. Bij alle overi- ge soorten van Eutropius, heeft, voor zoo ver ik kan nagaan, de aarsvin van 36 tot ongeveer 60 stralen en neemt zij een aanmerke- lijk grooter gedeelte van de lengte des ligchaams in (1/3 of meer 1} o [e o o 9 dan 1/3 van de geheele lengte). Overigens is onderwerpelijke soort het naaste verwant aan Eutropius angius (Pimelodus angius Buch.), welke in habitus er veel overeenkomst mede heeft en insgelijks met drie overlangsche donkere banden geteekend is. Eutropius angius heeft echter de aarsvin veel langer, met 42 stralen, eene donkere [9] ? " vlek op de staartvinbasis, den ondersten overlangschen band naar vo- ren tweedeelig, enz. ais blkr bis: Pinnae dorsales duae, anterior radiosa, posterior adiposa. Dentes maxillis et vomerini pluriseriati parvi, vomerini in thurmas 2 distan- tes antice in palato collocati. Cirri earnosi 6. Membrana branchio- stega radiis 8 vel 9. Membrana interbranchialis profunde incisa. Na- res non tubulatae. Pinna analis elongata. Pinna adiposa minima. Rostrum carnosum latum convexum. Oculi liberi, posteri. Aanm. Ik stel het geslacht Lais op naar de soort, welke ik in 1852 onder den naam van Pangasius hexanema beschreef, doch toen- maals meende, op grond van het afwijkende aantal voeidraden alléén, niet tot een eigen geslacht te mogen verheffen. Ik had echter toen DUE reeds de eigenaardige schikking der ploegbeenstanden opgemerkt en op dit kenmerk, in verband met de 6 platte lintachtige voeldraden een afzonderlijk geslacht kunnen vestigen. Eene nadere studie der Siluroiden heeft mij tot mijne nieuwe zienswijze gebragt en inderdaad vormt mijne vroegere Pangasius hexanema een wel gekenmerkt ge- slacht tusschen Pangasius, Eutropius en Silundia. Opmerkelijk ook is bij Lais de min of meer prismatische gedaante van den kop, welke naar beneden eng toeloopt en waardoor de oogen schuins naar bene- den gekeerd zijn en aan de ondervlakte des kops veel digter bijeen- staan dan aan de bovenvlakte. Laïs hecanema Blkr. Atl. Silur. tab. XXVII fig. 2. Zesdradige Lys. Lais corpore elongato compresso, antice multo altiore quam lato, altitudine supra initium pinnae analis 4? ad 4% in longitudine corporis absque, 53 ad 52 in longitudine corporis cum pinna caudali; capite subprismatico, 51 ad 53 in longitudine corporis absque, 62 ad 7 et paulo in longitudine corporis cum pinna caudali; altitudine capitis 1 et paulo ad 11, latitudine 14 ad 12 in ejus longitudine; linea rostro-dorsali rostro et vertice convexiuscula, fronte concaviuscula; scuto capitis laevi, sulco longitudinali basin cristae interparietalis at- tingente toto diviso; crista interparietali gracillima plus quadruplo longiore quam basi lata, laevi, apicem versus quam basi non graciliore, os interspinosum primum elongatum acu- tum attingente; oculis magna parte cute cephalica velatis, posteris, diametro 21 ad 2? in longitudine capitis, superne diametro 1 fere ad 1j inferne multo minus diametro 1 distan- tibus; naribus anterioribus et posterioribus multo minus oculi diametro } distantibus, poste- rioribus rimaeformibus transversis lineae rostri medianae approximatis, anterioribus rotundis in parte rostri carnosa perforatis; rostro oculo breviore, convexo, paulo ante rictum pro- minente, linea anteriore obtuse rotundato; cirris compressis, supramaxillaribus ventrales vel analem, inframaxillaribus externis et internis subaequalibus basin pectoralis attingentibus ; dentibus pluriseriatis parvis acutis, maxilla superiore in vittam semilunarem, maxilla inferi- ore in vittam formam ferri equini referentem dispositis; dentibus vomerinis in thurmas 2 graciles oblongas transversas interdum contiguas collocatis; operculo osseque humerali brevi obtuso laevibus; axilla poro mucoso conspicuo nullo; linea laterali ramosa, ramulis vulgo parum conspicuis simplicibus; pinna dorsali radiosa acuta, corpore humiliore, plus duplo altiore quam basi longa, spina gracili 14 ad 11 in longitudine capitis, postice dentibus par- vis serrata; dorsali adiposa minima naribus posterioribus vix vel non majore; pinnis pecto- ralibus acutis longitudine caput aequantibus vel paulo superantibus, spina gracili spina dor- sali longiore, postice dentibus parvis conspicuis serrata; ventralibus acutis pectoralibus duplo circiter brevioribus; anali angulata leviter emarginata, longitudine 2$ ad 23 in longitudine corporis absque pinna caudali, plus triplo longiore quam alta; caudali profunde incisa lobis 172 acutis, inferiore quam superiore paulo longiore 4} ad 5 fere in longitudine tofius: corporis; colore corpore superne dilute aureo-viridi, inferne margaritaceo vel albido; pinnis hyalinis vel flavescente-hyalinis, interdum fusco arenatis. B. 8 vel 9. D. 1/7. P. 1/9 vel 1/10. V. 1/5. A. 4/86 ad 4/89. C. 1/15/1 et lat. brev. Syn. Pangastus hevanema Blkr, Diagn. Beschr. Vischs. Sumatr. Tient. I—IV. Nat. Tijdschr. Ned. Ind. III p. 589. Laïs Sundanens. Hab. Java (Batavia, Tjikao, Parongkalong), in fluviis. Sumatra (Palembang, Lahat, Lematang-Enim), in fluviis. Borneo (Pontianak), in fluviis. Longitudo 18 speciminum 98" ad 165". Aanm. Ik ontdekte deze soort reeds in 1850 te Batavia en be- schreef haar in 1852 ter bovenaangehaalde plaatse naar de twee eeni- ge toenmaals in mijn bezit zijnde voorwerpen. Sedert ontving ik meer- dere voorwerpen van Borneo en Sumatra en zelf nam ik een groot aantal voorwerpen waar te Parongkalong, in de Preanger-regentschap- pen, waar de rivier Tjitarum, terwijl zij tijdens eene vischpartij met akar toeba vergiftigd was, eenige honderden voorwerpen op de ba- dodong (1) wierp. De Soendanezen noemen dezen visch Laïs, een (1) De badodong wordt op Java van bamboe gemaakt. Het is een staketsel van de gedaante van eene lettor V de uiteinden van welker beenen aan de rivieroevers reiken, terwijl de punt der V stroomafwaarts is gekeerd en midden in de rivier eindigt in een hellend vlak, hetwelk van den bodem der rivier opwaarts loopt tot boven de oppervlakte van het water, waar gewoonlijk eene tent is opgerigt voor de gasten, welk de vischpartij bijwonen en welke tent met beide oevers der rivier door eene bamboezen brug vereenigd is. Het geheel heeft alzoo de gedaante van eene ver- tikaal op eene lijn geplaatste V. De bedwelmde visch, de rivier afdrijvende, wordt langs de staketsels op het hellend vlak geworpen en daar gevangen. Te Parongkalong woonde ik eene groote vischpartij bij, welke gegeven werd door den regent van Tjandjioer en tot welke ik door den heer JHr Mr H. C. Van der Wijek, toen nog resident der Preanger-regentschappen, thans resi- dent van Soerabaja, was uitgenoodigd, Bijkans alle voorname inlandsche hoofden van het regentschap Tjiandjioer met hunne familiën waren bij die vischpartij tegenwoordig en duizenden kampongs be- woners hadden zich ook naar Parongkalong begeven, deels om de akar toeba te bereiden en in de rivier te werpen, deels om een gedeelte der vangst voor zich te erlangen. Honderden inlanders be- om de boven komende en bedwelm- de visschen op te scheppen, doch de groote massa, vooral de grootere visschen, zooals de djam- wogen zich in kleine praauwen boven de plaats der badodong, bal (Pangasius djambal Bikr), lika (Bagarius Buchanani Blkr), remang (Rohita chrysophekadion Blkr), lehat (Lobocheilos falcifer Blkr), enz., visschen van drie en meer voeten lengte, dwaalden in alle rigtingen door de rivier, van tijd tot tijd uit het water springende, doch eindigende met stroomafwaarts op de badodong geworpen en daar met knuppels en schepnetten gevangen te worden. 173 naam” welke ook in het Palembangsche aan een der soorten van Pan- gasius gegeven wordt. Hij schijnt niet grooter te worden dan mijn grootste voorwerp, zijnde dat het grootste der tijdens bedoelde visch- vangst met akar toeba opgeworpene. De smaak is als die van djam bal. Hericopmaaus Dlkr, Acta Soc. Scient. Ind. Neerl. III Zesde Bijdr. Vischfaun. Sumatra p. 49. SLAKKENETER. Pinnae dorsales duae, anterior radiosa, posterior adiposa. Pinna analis elongata. Pinna adiposa minima. Dentes maxillis pluriseriati setacei aequales. Dentes vomerini in thurmas 2 distantes collocati. Den- tes palatini nulli. Oculi superi liberi. Cirri 4, supramaxillares et in- framaxillares. Membrana branchiostega radiis 9. Membrana inter- branchialis parum emarginata. Pinna ventralis radiis 1/4 vel 1/5. Spinae dorsalis et pectorales dentatae. Vesica natatoria cellulosa. Aanm. Dit geslacht staat in verwantschap tusschen Laïs en Pan- o gasius en heeft in habitus des ligchaams en bouw van het kopschild veel van het geslacht Pangasius, tot zelfs in den bouw der zij- lijn toe, welke op de basis der staartvin bij beide geslachten twee- deelig is en zich met eene wijde bogt naar boven en naar beneden om- buiet. Paneasius verschilt echter, behalve door de aanwezigheid D o ) o van groepen gehemeltetanden naast de groep of groepen ploegbeens- tanden, door breeden vleezigen bollen snuit en achterstaande oogen, welke het eene eigene uitdrukking geven, die Pangasius dadelijk zoo- wel van Helicophagus als van alle andere geslachten der Siluroiden doet herkennen. Wat het tandenstelsel aangaat is Helieophaeus het naaste verwant D D aan het geslacht Laïs, bij hetwelk de ploegbeenstanden evenzoo in twee van elkander verwijderde groepjes voor in het gehemelte zijn geplaatst en de groepen gehemeltetanden ontbreken. Laïs heeft evenwel een’ anderen habitus, achterstaande oogen en zes voeldraden en kan alzoo niet met Helicophagus worden verward. Ik ontdekte het geslacht Helicophagus in Oktober 1856 en stelde O o 174 het op naar de eenige mij slechts naar een enkel voorwerp bekende soort, welke ik Helicophagus typus noemde. Ik wees toen reeds op de verwantschap met Pangasius, doch tevens op die met Pimelodus, wegens de afwezigheid van tanden in het gehemelte. Eene tweede soort, zeer onlangs in mijn bezit gekomen, kwam mij zeer merkwaar- o de van elkander verwijderde groepjes ploegbeenstanden ontwaarde, en dit gaf mij aanleiding mijn voorwerp van Helicophagus typus aan een nader onderzoek te onderwerpen, waarbij ik vond, dat ook daar, in normalen toestand dergelijke tandgroepjes voorkomen, vermits aan dig voor, doordien ik er twee wel kleine maar toch goed ontwikkel- de linkerzijde nog eenige digt bijeenstaande met de lens zeer goed waarneembare tandjes aanwezig waren, juist ter plaatse waar bij He- licophagus Waandersii het groepje ploegbeenstanden der linkerzijde zich bevindt. Het komt mij alzoo waarschijnlijk voor, dat ten dezen opzigte het tandenstelsel bij beide soorten niet wezenlijk verschilt en dat de ploegbeenstanden bij Helicophagus vroeg afvallen (zooals ook bij soorten van het geslacht Ariodes plaats heeft), of wel eerst later tot ontwikkeling komen. De beide soorten hebben denzelfden habitus, welke aan een eigen geslacht doen denken, en die overeenkomst in habitus is zelfs zoo groot, dat ik mijn voorwerp van Helicophagus Waandersii, bij de eerste aanschouwing voor dezelfde soort hield als Helicophagus typus. Bei- de soorten verschillen echter nog in talrijke opzigten, zooals uit hare beschrijvingen nader zal blijken. Hier laat ik slechts eenige tecke- nen volgen, waardoor beide soorten gemakkelijk van elkander kun- nen worden onderkend. I. Os humerale obtusum rotundatum. Dentes intermaxillares in thurmas 2 quadra- tiusculas aeque latas circiter ac longas collocati. A. 4/38 vel 4/34. Helicophagus Waandersii Blkr. 1L Os humerale acutum. Dentes intermaxillares in vittam curvatam plus quadru- plo longiorem quam latam dispositi. A. 4/25 vel 4/26. Zelicophagus typus Blkr. 175 Helicophagus Waandersii Blkr, Atl. Silur. tab. XXXIL Waandersche Slakkeneter. Helicoph. B. 9. D. 1/7. P. 1/11. V. 1/5. A. 4/38 vel 4/34. C. 1/15/1 et lat. brev. numeros. Hab. Sumatra (Palembang), in fluviis. Longitudo speciminis unici 340". 176 Aanm. Alhoewel het algemeene voorkomen van Helicophagus Waan- dersii zeer veel heeft van dat Helicophagus typus, lijdt het geen twijfel dat zij eene eigene en nog wel eene zeer scherp gekenmerkte soort is. Ik zal hier niet spreken van de ploegbeenstanden, welke misschien ook bij Helicophagus typus op een’ gegeven leeftijd niet veel van die van onderwerpelijke soort verschillen, maar de tusschen- kaaksbeenstanden hebben hier het eigenaardige dat zij in vierkante aan de hoeken afgeronde en even lange als breede groepen zijn ge- plaatst. Voorts verschilt Helicophagus Waandersii door glad kop- schild, glad en veel slanker tusschenwandbeensuitsteeksel, stomp afgerond schouderbeen, langere en aan stralen rijkere aarsvin, aan de basis veel kortere vetvin, enz. Mijn eenig voorwerp verkeert wat het ligchaam betreft in een’ uit- muntenden toestand van bewaring, doch de staartvinkwabben, de buikvinnen en de voeldraden zijn slechts voor een gedeelte aanwezig, zoodat ik hunne lengte niet naauwkeurig heb kunnen bepalen. Ik heb de soort genoemd ter eere van den heer J. F. Van Bloemen Waanders (1), majoor der artillerie bij het nederlandsch-indische le- ger, aan wien hare ontdekking te danken is. Helicophagus typus Blkr, Acta Soc. Scient. Ind. Neerl. III Zesde Bijdr. Vischfaun. Sumatra p. 46, Atl. Silur. tab. XXXI fig. 2, Gewone Slakkeneter. Helicoph. corpore elongato compresso et antice altiore quam lato altitudine 43 ad 43 in ejus longitudine absque, 52 ad 6 in ejus longitudine cum pinna caudali; capite subconico convexo 4? in longitudine corporis absque, 6 et paulo in longitudine corporis cum pinna caudali; altitudine et latitudine capitis 12 circiter in ejus longitudine; oculis subsuperis li- beris diametro 5 circiter in longitudine capitis, plus diametris 2 distantibus; linea rostro- (1) Ik heb aanleiding gehad meerdere soorten van visschen uit verschillende familién met den naam Waandersii te bestempelen, Drie gebroeders, de heeren J, T. Van Bloemen Waanders hier boven bedoeld, P. L. Van Bloemen Weanders thans adsistent resident te Boleling, en H. L. Van Bloe- men Waanders, administrateur bij de gouvernements tinmijnen op Banka, hebben niet weinig bij- gedragen, door hunne toezendingen van visschen en reptiliën van Sumatra, Banka en Bali, tot de uitbreiding de kennis van de fauna dier eilanden. - 8 A7 dorsali declivifronte et rostro convexa; scuto capitis longitudinaliter rugoso, non granuloso, suleo longitudinali mediano basin cristae interparietalis subattingente toto fere diviso; crista interparietali plus duplo longiore quam basi lata, longitudinaliter rugosa, non granulosa, apice gracilescente emarginato os interspinosum 1m oblongo-trigonum rugosum attingente; rostro convexo oculo minus duplo longiore, vix ante rictum prominente, linea anteriore obtuse rotundato; naribus distantibus, anterioribus rotundis rostri apici approximatis, poste- rioribus oblongis oculo magis quam rostri apici approximatis valvula elevata claudendis: labiis carnosis; cirris gracilibus, supramaxillaribus basi osseis pinnae pectoralis partem posteriorem, inframaxillaribus opercula fere attingentibus; dentibus utraque maxilla multi- seriatis mediocribus aequalibus in vittam parum curvatam plus quadruplo longiorem quam latam bipartitam dispositis; vomere sinistro latere denticulis aliquot parvis in thurmam mini- mam rotundiusculam collocatis; rictu latitudine 2 circiter in longitudine capitis ; operculo sub- radiatim cristata; osse humerali parte conspicua capite duplo circiter breviore, valde acuto, gla- briusculo; linea laterali antice parum declivi postice recta venulosa basi pinnae caudalis bifurcata ramis curvatis superne et inferne reflexis; axilla poris mucosis 4 vel 5 valde conspicuis ; pinna dor- sali radiosa acuta, corpore paulo humiliore plus duplo altiore quam basi longa, spina crassa 5 circiter in longitudine capitis lateribus rugosa antice leviter granulosa postice dentibus sat magnis serrata; pinna adiposa initio dimidii piunae analis posterioris opposita, gracili, oblique rotundata sed basi basi dorsalis radiosae vix breviore; pinnis pectoralibus acutis capite paulo brevioribus spina crassa spina dorsali paulo longiore lateribus rugosa antice leviter granosa postice dentibus sat magnis armata; pinnis ventralibus obtusiusculis, totis post dorsalem radiosam sitis, capite duplo circiter brevioribus; anali longitudine 34 circiter in longitudine corporis absque, 3; circiter in longitudine corporis cum pinna caudali, triplo circiter longiore quam antice alta, emarginata, antice obtusiuscula; caudali profunde incisa lobis acutis subaequalibus 42 circiter in longitudine totius corporis; colore corpore superne eoerulescente-viridi, inferne margaritaceo vel argenteo; pinnis flavescentibus, dorsali radiosa et pectoralibus totis fere, caudali margine posteriore fusco arenatis; adiposa olivascente. B. 9. D. 1/7. P. 1/13. V. 1/4 vel 1/5. A. 4/25 vel 4/26. C. 1/15/1 et lat. brev. numeros. Habit. Sumatra (Palembang), in fluviis. Longitudo speciminis unici 220". Aanm. De onderwerpelijke soort is mij slechts naar het eenige hier boven beschrevene voorwerp bekend. Zij voedt ‘zich met kleine gastropoden, van welke ik een groot aantal in de maag vond. De zwemblaas is langwerpig-eirond, zeer dikwandig en in meerdere ka- mers verdeeld. Het aantal buikvinstralen is aan de linkerzijde 1/5 en aan de regter 1/4, zoodat ik niet kan bepalen welk cijfer het normale is. In de aanteekening omtrent de geslachtskenmerken van Helicophagus heb ik reeds melding gemaakt van de onregelmatige 23 178 ontwikkeling der ploegbeenstanden dezer soort en van de waarschijn- lijk daaraan te hechten beteekenis. Pangasius CV. DsAMBAL. Pinnae dorsales duae, anterior radiosa, posterior adiposa. Dentes maxillis et vomero-palatini pluriseriati parvi; vomerini in thurmam simplicem vel bipartitam, palatini ad latera thurmae vomerinae in thurmam oblongam dispositi. Cirri carnosi 4. Membrana branchio- stega radiis 7 ad 11. Membrana interbranchialis profunde incisa. Na- res non tubulatae. Pinna analis elongata. Pinna adiposa minima. Ros- trum obtusum carnosum latum convexum. Oculi liberi, posteri. Aanm. Onder de Ariodontes, zoo bij uitnemendheid rijk aan vor- men, is eene groep van natuurlijke geslachten, welke dit met elkan- der gemeen hebben, dat hunne vetvin slechts als rudimentair te be- schouwen is en dat hunne aarsvin daarentegen buitengewoon is ont- wikkeld. Bij deze geslachten is de kop klein, zijn de oogen niet met de huid van den kop bedekt hoezeer die huid min of meer groote oogleden vormt, is het tusschenkieuwsvlies diep gespleten en zijn de voorste neusgaten, althans bij drie hunner, slechts eenvoudi- ge huidopeningen zonder buisjes. Deze geslachten zijn Silundia, Pangasius, Lais, Eutropius. Zij vormen den schakel tusschen de Si- lurichthyoiden (Schilbe en Cetopsis) en de geslachten Bagrus, Arius enz. en verbinden zich aan den anderen kant met de Pimelodonten door hunne groote verwantschap in vormen met het merkwaardige westindische geslacht Euanemus J. Müll., hetwelk echter nog zeer wezenlijk van ze verschilt door afwezigheid van ploegbeens-gehemelte- tanden, bedekte oogen en betrekkelijk zeer kleine kieuwspleet. Van alle de vier bovengenoemde geslachten bezit ik vertegenwoor- digers in mijn kabinet. Bagrus exodon CV. van Bengalen en Eu- tropius brachypopterus van Sumatra zijn representanten van Eutro- pius, een geslacht door de heeren J. Müller en Troschel slechts als eene onderafdeeling van hun geslacht Bagrus opgesteld. De ben- = v 179 gaalsche soorten, naar welke de heer Valenciennes zijne geslachten Pangasius en Silundia heeft voorgesteld, bevinden zich almede in mij- ne verzameling, alsmede nog 5 soendasche soorten van Pangasius, door mij ontdekt. Mijne vroegere Pangasius hexanema, eene soort met 6 voeldraden, is de type van het vierde geslacht, terwijl het vijfde geslacht reeds in het vorige jaar door mij is opgesteld onder den naam van Helieophagus. De hier bedoelde geslachten zijn zeer gemakkelijk van elkander te onderkennen. Silundia heeft slechts 2 voeldraden, Pangasius en Helicophagus 4, Laïs 6 en Eutropius 8. Behalve door deze getallen der voeldraden laten zich de genoemde geslachten nog on- derkennen aan het tandenstelsel en wel: Silundia aan de scherpe twee- reijige tanden in beide kaken en aan den hoefijzervormigen band ploegbeensgehemeltetanden, en Laïs aan de veelreijige kaakstanden en de in twee kleine groepen voor in het gehemelte geplaatste ploeg- beenstanden zonder eigenlijke gehemeltetanden. Pangasius en Eu- tropius zijn minder zeker door het tandenstelsel van elkander te on- derscheiden. Beide hebben meerreijige ploegbeens- en gehemeltetan- den. Bij Eutropius schijnt ook de band dier tanden soms evenzeer in 4 bijeenstaande groepen verdeeld te zijn als bij Pangasius, en hoe- zeer lk geen voorbeeld ken eener soort van Eutropius, bij welke de ploegbeenstanden eene afzonderlijke massieve vierhoekige groep vor- men, is deze laatste dentitie bij Pangasius in geen geval standvastig. Ook schijnen bij alle soorten van Eutropius de voorste neusgaten een- voudige openingen te zijn zonder buisjes en de eenige verschillen tusschen Pangasius en Eutropius, afgescheiden van de voeldraden, zouden dan gelegen zijn in den bollen uitpuilende vleezigen snuit van Pangasius. Helicophagus verschilt van Pangasius voornamelijk door de afwezigheid van gehemeltetanden, bezittende het slechts 2 kleine vaneen staande groepjes ploegbeenstanden. Bij Pangasius, Laïs en Silundia zijn de oogen standvastig achter de bekspleet ge- plaatst. Dit is in den regel ook het geval bij Eutropius, maar en- kele soorten, althans naar de daarvan bestaande afbeeldingen te oor- deelen, bv. Eutropius vacha (Pimelodus vacha Buch.), schijnen daarop eene uitzondering te maken. Bij Helicophagus zijn de oogen a? > B 180 hooger aan den kop geplaatst en meer als bovenstaande dan als ach- terstaande te beschouwen. Mijne soorten vau Pangasius zijn alle afkomstig van Java, Borneo en Sumatra. Opmerkelijk is het dat ik nooit eenige soort, hetzij van Pangasius, hetzij van Lais hetzij van Helicophagus, ontvangen heb van de kleinere nabij liegende eilanden, zooals van Bintang, Banka, Bi- liton, Bali, van welke mij toch vrij talrijke soorten van zoetwatervis- schen zijn geworden. Het geslacht Silundia schijnt aan den Indischen Archipel vreemd te zijn. De soorten van Pangasius van de Soenda-eilanden laten zich naar volgend schema overzien. I. Scutum rugosum. a. Crista interparietalis apicem. versus gracilescens. Spina dorsalis capite brevior. Cirri supramaxillares opercula vel os humerale attingentes. A. radiis 4/26 ad 4/29 et 3} ad 32, caput 4! ad 4$ in longitudine corporis absque pinna caudali. Pangasius djambal Blkr. Il. Seutum glabrum. a. Dentes vomerini in thurmas 2 oblongas dispositi. + Cirri capite longiores. $ Pinna analis 3 circiter, caput 42 ad 5 in longitudine corporis absque pinna caudali. A 4/27 ad 4/30. P. 1/12. Pangasius macronema Blkr. + Cirri capite plus duplo breviores. Pinna analis 32 ad 32, caput 4% ad 5 in longitudine corporis absque 2 où I 5 o pinna caudali. A. 4/29 vel 4/30. P. 1/13 vel 1/14. Spina dorsalis 14 in longitudine capitis. e Pangasius rios Blkr. $ Pinna analis 34 ad 4, caput 5 et paulo ad 54 in longitudine corporis abs- que pinna caudali A. 4/25 vel 4/26. P. 1/11 vel 1/12. Spina dorsalis 1i ad 1} in longitudine capitis. Te Pangasius micronema Blkr. b. Dentes vomerini in thurmam magnam quadratam unicam dispositi. T Cirri capite breviores. $ Pinna analis 3 circiter, caput 51 ad 62 in longitudine corporis absque pinna caudali. A. 4/31 ad 4/36, P. 1/14 vel 1/13. Spina dorsi 1 ad 11 in longitudine capitis. | Pangasius polyuranodon Blkr. Pangasius djambal Blkr, Silur. batav. spec. nup. detect. in Natuur- en Geneesk. Archief voor Ned. Ind. III p. 290, Verh. Bat. Gen. XXI, I Silur. batav. consp. p. 21. Atl. Silur. tab. XXVIII. Javasche Djambal. Pangas. B. 9. D. 1/7. P. 1/12 vel 1/13. V. 1/5. A. 4/204ad 4/29. C. 1/15/1 et lat. brev. Synon. Djambal Mal. et Sundanens. Habit. Java (Batavia, Krawang, Tjikao, Parongkalong), in fluviis. Longitudo 16 speciminum 144" ad 640". Aanm. Pangasius djambal is zeker die soort, welke het naaste ver- want is aan die van Bengalen, welke, tot op mijne onderzoekingen, de eenige bekende soort was van het geslacht. De bengaalsche soort, Pangasius Buchanani CV., bevindt zich insge- lijks in mijne verzameling, in jeugdige voorwerpen van 156” tot 196” lengte en is door mij beschreven in mijne Nalezingen op de ichthyolo- gische fauna van Bengalen en Hindostan. Deze voorwerpen heb ik vergeleken met exemplaren van dezelfde grootte van Pangasius djambal. Uit die vergelijking is mij gebleken dat bij de bengaalsche soort kop- schild en tusschenwandbeenskam breeder en veel ruwer en de rug- vin- en borstvindoornen sterker ontwikkeld zijn, terwijl er ook de aarsvin betrekkelijk langer is. Voorts is de tusschenwandbeenskam bij Pangasius Buchanani aan het einde van gelijke of nagenoeg gelijke breedte als aan de basis, terwijl deze kam bij Pangasius djambal dun uitloopt en aan den top niet of naauwelijks half zoo breed is als aan de basis. Andere kleine verschillen komen mij voor van geene genoeg- zame waarde te zijn ter stellige onderkenning van beide soorten. Pangasius djambal is in de grootere rivieren van westelijk Java eene zeer gewone soort. Zij bereikt wel de dubbele lengte van mijn grootste voorwerp. Van tijd tot tijd worden talrijke exemplaren van twee tot drie voeten lengte te Batavia ter markt gebragt. Deze worden veelal in de delta van de Tjitarum gevangen, doch de djambal komt ook in de hoogere gedeelten der stroomgebieden voor. ‘Tijdens eene groote ahy. E ^n ad. "a 183 inlandsche vischpartij te Parongkalong bestond een groot gedeelte der vangst uit djambal. Ik zag daar exemplaren van meer dan drie voeten lengte. De voorwerpen, welke in de delta's of nabij de riviermondingen leven, hebben een veel minder smakelijk vleesch dan die uit de hoo- gere gedeelten der stroomgebieden, waar zij zich minder met mol- lusken kunnen voeden, en, terwijl de djambal te Batavia geldt als een gemeene visch, die slechts door inlanders en Chinezen wordt gegeten, hoorde ik hem in de Preanger-regentschappen als een’ der smakelijkste visschen roemen, wat ik echter niet kon toegeven en wat meer daaruit verklaarbaar schijnt, dat men in de bovenlanden van Java weinig aan smakelijke vischsoorten gewoon is. Pangasius macronema Blkr, Bijdr. ichth. Borneo, Nat. Tijdschr. Ned. I. p. 11, Atl. Silur. tab. XXVII fig. 3. Langdradige Djambal. Pangas. corpore elongato, compresso, antice multo altiore quam lato, altitudine supra initium. pinnae analis 42 ad 4 in longitudine corporis absque, 5} ad 5 in longitudine cor- poris cum pinna caudali; capite 42 ad 5 in longitudine corporis absque, 5 ad 6 in longi- tudine corporis eum pinna caudali; altitudine capitis 14 ad vix plus quam 1, latitudine 1! ad 12 in ejus longitudine; linea rostro-dorsali vertice concaviuscula; scuto capitis glabro suleo longitudinali basin cristae interparietalis fere attingente toto fere diviso; crista inter- parietali duplo circiter longiore quam basi lata, cute glabra tecta, apice os interspinosum lm glabrum trigonum acutum breve attingente; oculis diametro 2} ad 3 in longitudine ca- pitis, diametro 1 ad 1! distantibus; naribus anterioribus et posterioribus minus oculi diame- tro ! distantibus; rostro oculo breviore, vix ante rictum prominente, linea anteriore obtu- siuscule rotundato; cirris supramaxillaribus apicem pinnae pectoralis attingentibus vel supe- rantibus, inframaxillaribus basin pectoralis superantibus; dentibus maxillis pluriseriatis parvis acutis, maxilla superiore in vittam semilunarem, maxilla inferiore in vittam formam ferri equini referentem dispositis, vomero-palatinis parvis concis acutiusculis in thurmas 4 parvas oblongas distantes arcum subsemilunarem efficientes collocatis, thurmis palatinis thurmis vo- merinis majoribus; operculo et osse humerali acuto laevibus; axilla poris mucosis valde con- spicuis; linea laterali ramosa, ramis vulgo simplicibus; pinna dorsali radiosa acuta corpore humiliore, plus duplo altiore quam basi longa, spina mediocri 15 ad 14 in longitudine ca- pitis, antice inferne granulata apicem versus serrata postice tota dentibus conspicuis serra- ta; dorsali adiposa valde gracili, plus duplo altiore quam basi longa; pinnis pectoralibus acutis capite vix brevioribus, spina mediocri spina dorsali non vel vix longiore antice ba- sin versus granulata apicem versus serrata, postice tota dentibus conspicuis serrata; ven- tralibus acutis pectoralibus minus duplo brevioribus; anali angulata vix emarginata, lon- * E ie 4" 184 » * gitudine 3 circiter in longitudine "Corporis absque pinna caudali, triplo circiter longiore quam alta; caudali profunde incisa lobis acutis 55 ad 5 in longitudine totius corporis; co- lore corpore superne dilute olivascente inferne margaritaceo velargenteo; pinnis flavescente- hyalinis. B. 10 ad 11. D. 1/7. P. 1/19. V. 1/5. A: 4/27 ad 4/30. C. 1/15/1.et lat. brev. Synon. Rios Mal. Bandjerm. Habit. Borneo (Bandjermasin) in fluviis. Longitudo 16 speciminum 92" ad 148”. Aanm. Deze soort schijnt in de rivier van Banjermasin, de hoofd- plaats van zuidoostelijk Borneo, zeer gemeen te zijn, doch op verre na de grootte niet te bereiken van de overige soorten van het, geslacht. Zij is gemakkelijk herkenbaaraan hare gedrongene vormen en lange voeldraden, welke langer zijn dan bij eenige andere soort. Pangasius rios Blkr, Vierde Bijdr. ichth. Borneo, in Nat. Tijdschr. Ned. Ind. II p. 205. Atl. Silur. tab. XXXI fig. 1. Borneosche Djambal. Pangas. corpore elongato, antice aeque lato fere ac alto, postice compresso, altitudine supra initium pinnae analis 5 fere ad 4} in longitudine corporis absque, 6 ad 6} circiter in longitudine corporis eum pinna caudali; capite 44 ad 5 in longitudine corporis absque, 5! ad 6! in longitudine corporis cum pinna caudali; altitudine capitis 14 circiter, latitudi- ne 14 ad 15 in ejus longitudine; linea rostro-dorsali vertice convexiuscula; scuto capitis glabro, sulco longitudinali basin cristae interparietalis non attingente toto fere diviso; crista interparietali plus duplo longiore quam basi lata, cute glabra tecta, apice os interspinosum Im gracile glabrum trigonum acutum atiingente; oculis diametro 3 ad 3} in longitudine capitis , diametris 2 ad 2! distantibus; naribus anterioribus et posterioribus minus oculi diametro 1 distantibus; rostro oculo breviore, vix ante rictum prominente, linea anteriore valde ob- tuse rotundata; cirris gracilibus, supramaxillaribus regionem postocularem, inframaxillari- bus oculum vix vel non attingentibus; dentibus maxillis pluriseriatis parvis acutis, maxilla superiore in vittam transversam obtusangulam subsemilunarem, maxilla inferiore in vittam formam ferri equini referentem dispositis; dentibus vomero-palatinis parvis acutis in thurmas 4 oblongas subaequales arcum subsemilunarem efficientes collocatis; operculo et osse hume- rali acuto laevibus; axilla poris mucosis valde conspicuis; linea laterali ramosa, ramis elon- gatis vulgo simplicibus; pinna dorsali radiosa acuta corpore humiliore, plus duplo altiore quam basi longa, spina mediocri l circiter in longitudine capitis antice tota glabra pos- tice dentibus conspicuis serrata; dorsali adiposa valde gracili, plus duplo altiore quam basi longa; pinnis pectoralibus acutis, capite vix brevioribus, spina mediocri spina dorsali paulo longiore antice apicem versus et postice tota dentibus conspicuis serrata; ventralibus acutis 185 pectoralibus minus duplo brevioribus; anali acuia emarginata, longitudine 33 ad 34 in longitudine corporis absque pinna caudali, triplo circiter longiore quam alta; caudali pro- funde incisa lobis latis apice acutis 4! circiter in longitudine totius corporis; colore corpore superne coerulescente-viridi, inferne argenteo vel margaritaceo; pinnis margaritaceis vel flavescente-hyalinis, anali flava. B. 9. D. 1/7. P. 1/13 vel 1/14. V. 1/5. A. 4/29 vel 4/30. C. 1/15/1 et lat. brev. Synon. Lios-tjoring Mal. Bandjermas. Hab. Borneo meridionalis (Bandjermasin, Pengaron), in fluviis. Longitudo 2 speciminum 115” et 251". Aanm. Toen ik in Mei 1851 deze soort voor het eerst beschreef, was ik slechts in het bezit van een enkel voorwerp, hetwelk in zeer onvoldoenden toestand van bewaring verkeerde. Een later ontvangen exemplaar, van meer dan de dubbele lengte van het eerste, heeft mij in staat gesteld eene meer voldoende beschrijving der soort te geven. Zij is zeer na verwant aan Pangasius micronema Blkr van Java. De verschillen, behalve die in de getallen der vinstralen, vallen goed in het oog bij vergelijking van voorwerpen van gelijke grootte. Pangasius micronema Blkr, Verh. Bat. Gen. XXI Nieuwe Bijdr. Si- luroid. Java p. 8, Atl. Silur. tab. XXIX. Kortdradige Djambal. Pangas. corpore elongato, antice aeque lato fere ac alto, postice compresso, altitudine supra initium pinnae analis 5 ad 42 in longitudine corporis absque, 6! ad 6 in longitudine corporis cum pinna caudali; capite 5 et paulo ad 5! in longitudine corporis absque, 6} ad 7 in longitudine corporis cum pinna caudali; altitudine et latitudine capitis 14 ad 14 in ejus longitudine; linea rostro-dorsali vertice convexiuscula; scuto capitis glabro, sulco lon- gitudinali basin cristae interparietalis non attingente toto fere diviso; crista interparietali plus duplo longiore quam basi lata cute glabra vel longitudinaliter rugosa tecta, apice os inter- spinosum Im gracile glabrum trigonum acutum attingente; oculis diametro 3j ad 4 in lon- gitudine capitis, diametris 2 ad 2% distantibus; naribus anterioribus et posterioribus minus oculi diametro ? distantibus; rostro oculo breviore, non ante rictum prominente, linea an- teriore obtuse rotundato; cirris gracilibus, supramaxillaribus regionem postocularem vel opercula attingentibus, inframaxillaribus oculo non vel vix longioribus; dentibus maxillis pluriseriatis parvis acutis, maxilla superiore in vittam semilunarem, maxilla inferiore in vit- tam formam ferri equini referentem dispositis; dentibus vomero-palatinis parvis acutis in thurmas 4 oblongas arcum subsemilunarem efficientes collocatis; operculo et osse humerali acuto laevibus; axilla poris mucosis valde conspicuis; linea laterali ramosa ramis elongatis vulgo simplicibus; pinna dorsali radiosa acuta corpore humiliore, duplo vel plus duplo al- tiore quam basi longa, spina valida 1! ad 1! in longitudine capitis striata antice basin 24 186 versus granulata apicem versus leviter serrata postice tota dentibus conspicuis serrata; dor- sali adiposa valde gracili, plus duplo altiore quam basi longa; pectoralibus acutis capite non vel paulo brevioribus spina valida spina dorsali longiore striata antice basin versus granulata apicem versus leviter serrata postice tota dentibus conspicuis serrata; ventralibus acutis pec- toralibus minus duplo brevioribus; anali acutiuscula emarginata, longitudine 4 ad 3? in lon- gitudine corporis absque pinna caudali, minus triplo longiore quam alta; caudali profunde incisa lobis acutis subaequalibus 5 ad 5} in longitudine totius corporis; colore corpore superne dilute olivascente, inferne albido vel argenteo, pinnis flavescente-hyalino. 