Geschiedenis der Fransche Protestantsche vlugtelingen, van de herroeping van het Edict van Nantes, tot op onzen tijd. Uit het Fransch vertaald en gedeeltelijk verkort en omgewekt
De eendragt hunner opperhoofden bestond maar in schijn. Met uit- zondering van Soubise en Kohan, was het hun meer om hunne eigen belangen dan om die van hunnen aanhang te doen. De Re- genfes deed liaar voordeel met dezen toestand der gemoederen. Zij zaaide wantrouwen onder hen, en lokte hen aan zich met het lokaas van belooningen. De afval van CoNDe leidde tot het verdrag van Loudmn (1616), en de vrede was in Frankrijk hersteld. Onder het bestuur van den Minister Albeet de Luynes was men er op uit, om de Protestanten van die geduchte staatkundige organisatie te be- rooven, die hen in staat gesteld had aan het koninglijk gezag onge- straft het hoofd te bicden. Het geheele rijk weergalmde van harts- togtelijke preeken tegen de burgerij der steden en de bevolking ten platten lande gerigt. Te Lyon, Moulins, Dijon en Boiirges, maakte eene onbssuisde menigte zich meester van de begraafplaatsen : zij groeven de lijken \\\i, verbrandden de kerken, en verdreven de leer- aars, zonder dat dezen eenig verhaal hadden. Hetgeen hen nog meer verbitterde was het edict van 1620, dat Beam den voormaligen hoofdzetel van het protestantisme in het zniden, aan de kroon hechtte. Maar de ondenverping van Bmrn was maar schijn. Zoodra had de koning die provincie niet verlaten, of de jMarkies de la Torce, dien hij in het bewind gelaten had, moedigde de hervonnden open- lijk aan om hunne kerkgebouwen en andere verbeurd verklaarde kerkelijke eigendommen te hernemen. Te gelijker tijd beriep La Rochelle eene algeraeene vergadering van afgevaardigden ter zake van de godsdienst binnen hare rauren. Deze vergadering was buiten toestemraing des konings belegd, en dus onwettig. De hoofden der partij, Bouillon, Sully en Duplessis, beproefden het uiterste om de Protestanten binnen de palen der wet te houden. Bouillon, die te Sedan ziek lag, zeide : " Indien ik mij naar het paleis kon laten dragon, dan zou ik, zoo verrainkt als ik ben naar den koning kruipen, om vergiffenis te vragen voor deze vergadering." De burgerijen der steden en de predikanten, die zich nu aan het hoofd der beweging stelden, sloegen die wijze raadgevingen in den wind ; het volk juichte hun toe, en zij meenden im tot aUes instaat te zijn. Op ]0 Mei 1621, lieten zij eene verklaring van onafhankelijkheid afkon- 11 digen, welke de eenheid des rijks verbrak en het teeken gaf tot eenen burgeroorlog. Voorts stelden zij uit den adel generaals en vloot- voogden aan. Dezen waren het wel eens den koning het hoofd te bieden, zoo lang hij de teugels van het bewind niet zelf in handen had, maar langer ook niet. De liertogen van Rohan en Soubise waren de eenigen daar de vergadcring op rekenen kon. Inmiddels werden de inkomsten der roomsche Kerken en de opbrengsten des lands in beslag genomen, om de kosten van den oorlog te bestrijken, — in een woord, men stichtte cene protestantsche Eepubliek. Geheel Tranhrljh was verontwaardigd. De koning, op de goed- keuring des volks vertrouwende, besloot terstond tot den oorlog, en stelde zieh aan de spits. Na dat hij Saiimur, Avaar Duplessis het bevel voerde, stormender hand vermeesterd had, sloeg hij het beleg voor St. Jean d'Angely, waar Soubise had post gevat. De tegen- stand duurde twee-en-twintig dagen, en de stad gaf zieh. niet over voor dat er een? bres in de muren geschoten was. De stad werd tot den grond toe geslecht. Yan daar trok Lodewijk XIII. naar Montaiiban, waar de Markies de la Force, en de Hertog van EoHAN, de vastberadenste Hugeuotten verzameld hadden. Bij het begin van het beleg viel de Hertog van Mayenne doodelijk gewond. De woede bij de Eoomschen over dit geval was onbeschrijfelijk. Te Tarijn werden de Protestanten van de kerk komende, door het gi'aauw op straat aangevallen en vermoord, en het kerkgebouw Cha- renton werd in de asch gelegd. Montaiiban hield iutusschen het beleg uit. De winter naderde vast, en het koiiiuklijk leger werd door ziekten gedund. Men moest eindelijk het beleg opheitt'en, en een stilstand van wapenen teekenen. Dit heet de \Tede van Mout- pellier (1631). De godsdienstoefening in beide kerkgenootschappen werd in aEe plaatsen hervat, waar zij geschorst was, maar de Protes- tanten moesten van politieke vergaderiugen afzien, en met uitzon- dering van La RocJielle en MontaxAan aUe vestingen ontruimen. In- tusschen beloofde de Koning, onder anderen, Montpellier niet te bezetten, en de vesting Louis, onlangs voor de poorten van La Ro- clielle opgerigt, te slechten. ]\Iaar deze beloften werden door den Koning niet gehouden ; en daar Dauphim hem door den ai"\'al van Lesdiguicres was toegevallen, zette hij aUe protestantsche gouver- neurs van vestingen af, en stelde roomsche in hmine plaats. De Protestanten moesten nu veel smaadheid verdm'en, mi eens van landvoogden, dan weder van krijgsbevelhebbers, van priesters, en van het gemeen. Op al hunne aanklagten ontvingen zij het hoo- 12 nend antwoord : " Zijne Majesteit treedt in geen verdrag met onder- danen, laat staan met ketters en rebellen." De worsteling door Frankrijk en Spanje aangegaan scheen de Hertogen Rohan en Soubise eene gunstige gelegenheid. Zij na- inen andermaal de wapenen op (1625), in de hoop van al het verlo- rene te herwinnen. De burgeroorlog bedekte Frankrijk andermaal met puinhoopen. Hij woedde het eerst om Cadres en Montauban, en zoo groot was de verbittering der koninklijke krijgsmagt, dat er in de nabijheid dier steden geen veldgewas noch vruchtboomen, geen wijngaard noch woning gespaard werd. AUes zonder onderscheid werd een prooi der vlammen. Te gelijker tijd was Soubise met eene geduchte vloot, door die van La RocJielle uitgerust, op zee, land- de aan de kust van Guienne, en verwoeste die streek met de uiterste barbaarschheid. Zijne wreedheden deden ^te Toulouse en te Bor- deaux muiterijen uitbarsten, waarbij het graauw alle Protestanten die in hun bereik kwamen, jammerlijk om het leven bragten. Lode- wiJK XIII. had geene vloot om die van Soubise te bestrijden, maar zijne bondgenooten, de Hollanders en Engeischen, verschaften hem schepen, die hij met Fransch scheepsvolk bemande. Op de reede van Si. Intusschen, gaven de Engeischen ondubbelzinnige blijken van mis- noegen over Kaeel I., hem beschuldigende van eenen roomschen Koning de wapenen in de handen te geven tegen zijne protestantsche onderdanen. De Hollanders waren niet minder afkeerig van de staatkunde van hun gouvernement. Richelieu verweet de Hugenotten dat zij den Spanjaarden dienst gedaan hadden, terwijl zij de Engeischen en Hollanders te zijnen aanzien deden verkoelen. Om zich uit verlegenheid te redden be- sloot hij met al zijne vijanden te onderhandelen, en den vrede aan hun' ondergang dienstbaar te maken, terwijl hij zich voorbehield om daarna zijne ontwerpen tegen het huis van Oostenrijk te voltooijen. De Protestanten lieten zich werkelijk tot een verdrag bewegen, dat onder de bemiddebng des Konings van Engeland in 162G zijn beslag kreeg. Tei-wijl Richelieu zich getroostte de geheele wereld aan- stoot te geven, en zich in de schotschriften van dien tijd Kardinaal \*n La Rochelle, Pans der Calvinisten en Patriarch der ongodisten liet noemen, zette hij onverdroten zijne onderhandelmgen met Spanje door, en eindigde hij den oorlog van Faltelhie door het ver- drag van Monqon. Zoo kreeg Frankrijk de handen vrij ; en van dat 13 oogenblik aarzelrle hij nict langer zich openlijk tegen de Hiigenotten te vcrklaren. Toen zijiie uitrustingeii voltooid wai'en, stelde hij zich aan de spits van bet leger, terwijl de Koning zelf onder zijne bevclen stond, en sloeg in eigen persoon liet beleg voor La Rochelle, de vaste wijkplaats der hervonxiing. Die vesting nicest zwicliten, niettegenstaande de twijfelachtige hulp van den Koning van Enge- land, wdens aanzien door dien slag aanmerkelijk geschokt werd. De onverschrokkenheid der Hertogin van Eohan, de zelfsopoffering der stedelijke overheid, en de heldenmoed der burgerij, moesten buk- ken voor het genie van den Kardinaal. Deze stad, die sedert 1568 in waarheid eene onafhankelijke republiek geweest was, werd op nieuw aan den Koning onderdanig, eu lioewel het beleg veertig millioenen franken gekost had, oordeelde de Minister van Lodewijk XIII. dat hij de overwiuning niet te duur had gekocht. Hiermede toch was de oorlog ten einde. De Protestanten waren wel is waar nog niet geheel ten onder gebragt, de Hertog van Eohan hield zich nog in Languedoc met een klein leger staande, maar hij begreep te regt dat een langere strijd met den ondergang der zijnen zou eindi- gen, en er geen uitkomst voor hen was buiten den vrede. Het verdrag van Alais 1629 gesloten, eindigde de godsdienst-oorlogen. De Calvinisten verkregen vergiffenis onder voorwaarde, van de wa- pens neer te leggen en den Koning trouw te zweren. Eichelieu waarborgde de vrije uitoefening hunner godsdienst, Het hunne ker- kelijke organisatie ongemoeid, maar slechtte hunne vaste steden, scbafte voor altijd hunne staatkundige vergaderingen af, en belette bun voortaan eenen staat in den staat uittemaken. HOOFDSTUK II. Tweede Tijdvak, 1629 ^oi( 1662. Het Edict van Genade — Staatkunde van Richelieu, ten aanzien der Protestan* ten — Voortgang van Landbouw — Ontwikkeling van Handel ter Zee — ^Voor- treffelijkheid van hunne Fabriekwaren — Protestantsche Letterkunde — Valentin Conrari — Kanselwelsprekendheid — Hooge Scholen der Protestanten — Hunne Krijgsbevelhebbers — Afval des Adels — Staatkunde van Mazarin — Aanvanke- lijke Staatkunde van Lodewijk XIV. — Brieven van Madame de Maintenon. Het edict van 1629, uitgegaan van den Kardinaal Richelieu, droeg den naam van Edict van Genade, als uitgevaardigd ten be- lioeve van ten onder gebragte opstandelingen. Het bestuur, over- winnaar in een liagclielijkenstrijd, en daarbij, door de eensgezindheid der roomsch katbolieke bevolking ondersteund, kon nu alles onder- nemcn. De gematigden drongen vs^el niet op vernieuwing van strenge maatregelen aan, uit vrees van den burgeroorlog op nieuw te zien uitbarsten; maar indien zij met de ijveraars verschilden over de middelen, waren zij bet nogtans eens over het doel. Allen geloofden eenparig, dat het de pligt Avas van den " zeer-christelijken koning, den oudsten zoon der kerk," alle ketterij in zijne staten te onder- drukken. Allen beschouwden het bestaan van eene hervormde partij als een voortdurend gevaar voor de openbare veiligheid en rust ; en de eenheid der kerk, als een grondbeginsel in de godsdienst. Nie- mand, het zij roomsch of onroomsch, had zich nog op het groote beginsel van vrijheid, in het stuk van godsdienst, beroepen — niemand had zijne stem opgeheven om het geweieu aan de overheersching van het hoofd van den staat te onttrekken. ErcilELiEU was dan wel verheven boven zijne tijdgenooten, daar hij, zich te vreden houdende met eene staatkundige partij te fnuiken, alien eerbied betoonde voor de godsdienstige gevoelens der overwonnenen. Het edict van genade was voor de Protestanten het begin van een nieuw tijdperk. Beroofd van hunne veilige wijkplaatsen en van hunne politieke organisatie — van lieverlede, uit alle ambten ten hove, en zelfs uit alle burgerlijke bedieningen geweerd — bevonden zij zich in de gelukkigc onmogelijkheid van zich door weelde en lediggang te verarmen. Gedwongen zich voorUan aan landbouw, handel en 15 nijverheid toe te wijden, werd deze noodzakelijkheid de brou vau hunne welvaavt. Rijke oogstcu bedekteu eerlaiig dc vlakteu vau Beam en vau de westelijke proviucien. De cantous vau Languedoe, door hervovmden bevolkt, warden de best bebouwde, en, in weerwil van een ondank- baren grond, de vruchtbaarste van alien. Zoo werden, door de hand van nijverheid, de wondeu van den oorlog geheeld. Het dal Vau- 7iage, onder de gemeente van N'lmes, was vooral beroemd wegeus vi'uchtbaarheid. De Protestduten hadden er zestig kerken, en noemden het Klein Kanadn. Benevens kooni- en wijnbouw, ver- hief zich. alom, onder de Protestanten, de kunst van tuinieren. Kortoin, elke soort van veldarbeid werd tot eene te voren ongekende hoogte gedreven. Dezelfde nijverheid vertoonde zich in de steden. Daar was het, dat de protestantsche bevolking zich aan handel en scheepvaart overgaf, en raet hunne bedrijvigheid een overleg, en met dat overleg eene eerlijkheid paarden, die misschien in geen land ter wereld over- troflfen werden. Zoo was dan ook de handel in wijn, zout, lakens en andere fabriekwaren grootendeels in hunne handen. Zij plukten dan ook de vrucbten van die verhoogde werkzaamheid ; en de gedenk- schriften van dien tijd geven overvloedige getuigenis, dat er onder hen, naar evenredigheid, meer welgezeten en bemiddelde menschen waren dan onder de Roomsch Katholieken. Met den handel bloeide ook de scheepvaart te Bordeaux, La Ro- chelle en in de havens van Normandije. De Engelschen en Hollan- ders handelden liever met Gerefonneerden dan met Roomschen ; omdat de eerstgenoemden zich niet slechts in naam, maar met der daad, door naauwgezette eerlijkheid, onderscheidden. Te midden van een volk dat hen wantrouwde, bij voortduring aan laster blootgesteld, door eene strenge wetgeving tot behoedzaamheid gedrongen, perslen zij der menigte hoogachting af, door strenge zeden en eene cnberispelijke getrouwheid aan hunnen vorst. Himne vijanden zelfs getuigen, dat zij de voornaamste burgerlijke en chris- telijke deugden te zamen beoefenden. De oorzaak van die meerderheid der Protestanten was gedeeltelijk daarin gelegen, dat zij onbeschermd wedijveren moesten met de Roomschen, die de bescherming van het gouvernement genoten. Maar gedeeltelijk Avas zij een uitvloeisel van hunne godsdienst, die niet dan langs den weg des onderzoeks tot het geloof leidt, en, zoo doende, middel wordt tot ontwikkeling en verheldering van het 16 verstand. Dat meer verstandelijke kenraerkte ook al hunne bedrij- ven. Hier kwam nog bij, dat zij in hunne jeugd andere protestant- sche landen, als Fransch-Zicitserlmid, Holland en Engeland bezoch- ten, en zich de kunstvlijt van die landen eigen maakten, terwijl zij in den omgang met vreemdelingen, zekere buigzaamheid en ongedwon- genheid verkregen, die in bet aanknoopen van handelsbeti-ekkingen niet van waarde ontbloot zijn Eiudelijk hadden zij wel de helft minder heilige dagen dan de Eoomschen ; en wanneer men in het oog houdt, dat dit in de werkzaamKeid bijna twee maanden op het jaar scheelt, dan zal men eenigzins het voordeel kunnen begrooten, dat daaruit voortvloeit. De nijverheid der Protestanten kenmerkte zich door het aanleggen van groote fabrieken, waar, in navolging van Engeland en. Holland, duizenden van arbeiders, op de doelmatigste wijs te zamen werkten. Hoe uitgebreid en belangrijk die fabrieken vodr het herroepen van het Edict van Nantes vi^aren, is idt het verval gebleken, dat op dien noodlottigen maatregel gevolgd is. Voorheen kon Frankrijk zich op de beste wolfabriekeu beroemen, en decide met Engeland en Holland in de voordeelen van den lakenhandel. De protestantsche fabrikanten verwerkten niet alleen inlandsche wol, maar voerden ook de rnwe stof nit Engeland en Sjjanje in. De nieuwe uitvinding van bet kousen weveu was ook een bron van welvaart, on het weven van sergie verschafte aan den boerenstand, vooral in de wintermaanden, wanneer de veldarbeid stilstaat, niet alleen een middel tegen ledig- heid, maar eene bij uitnemendheid winstgevende bezigheid binnen den kring van elks huisgezin. Wapensmederij, het vervaardigen van allerlei ijzer- en staalwerk, zoo wel als kanten, goudeu en zilveren belegsels, benevens hoeden en knoopen in soorten, maakten zoo veel bijzondere takken van nijverheid uit, en Colbert kon met waarheid zeggen, dat de modes voor Fra7iknjk zoo winstgevend waren, als de mijnen van Pent voor Spanje. Nu hebben wij nog niet van papiermolens, leerlooijerijen, linnen- en zeildoek fabrieken gesproken, die voor buitenlandsch ver- bruik een schier ongelooflijken uitvoer opleverden. De bloeijende zijdeufabrieken van Tours en Lyon, ontleenden schier al hun' luister van de kunstvlijt der protestantsche werkliedea. Zij voorzagen geheel Frankrijk van taf, en him rood en violetkleurig fluweel deed voor het Genueesche niet onder. Men verwerkte te Tours alleen, jaarlijks, 2,400 balen zijde. De fabrieken van Lyon leverden voornamelijk zwarte taf en zijden stoffen, benevens zilver- en 17 goudlaken voor cle markt van Holland. De geglanstle taf en liet goud en zilver gallon ging naar Engeland ; en op eene enkele jaar- markt kochten de agentcn voor dc engelsche liuizen, wel eens voor de waarde van 200,000 kroonen. liet was liet vindingrijk vernuft van liet werkvolk van Lijon, dat aan hun goiid- en zilverlaken de hoogste waarde bijzette. Hierin waren zij onbereikbaar. Daarcn- tegen won Tours liet van Lyon, door de schakering van kl em-en. Zelfs na de berroeping van bet edict van Nantes, verwerkte Lyon jaarlijks ongcveer 6,000 balen zijde. Maar niet alleen op nijverbeid, ook op elk beroep, dat eene booge mate van bescbaving onderstelt, leiden zicb de Protestanten met bet beste gevolg toe. Als artsen, pleitbezorgers, schrijvers in alle vakken van geleerdbeid, bebben zij de eeuw van Lodewijk XIV. helpen opluisteren. Henri Basnage scbitterde vijftig jaren lang als advokaat te Rouen. Hij werd als een orakel geraadpleegd ; en het parlement, boe vijandig ook tegen de Hugenotten, bad eerbied voor 's mans inborst en kunde. De ware sticbter der Franscbe Akaderaie, was de Protestant Valentin Conrakt. Van bem zegt Balzac, dat Mj zijne pen dooptein gezond verstand. Sedert 1629 bielden een aantal geleerden bunne bijeenkomsten ten buize van Conrabt, en dit bragt Kichelieu op bet denkbeeld, cm de Franscbe Akademie in te stellen. Zij kwam in 1635 tot stand. CoNBART was baar eerste Secretaris, en niettegenstaande zijne gebecbtbeid aan de protestantscbe godsdienst, bandhaafde Richelieu bem in dien post van ouderscbeidiug tot aan zijnen dood. De beroemde Madame Dacier was almede Protestant, als ook Gui Patin, een wijsgeerig arts en geletterde van een uitstekend vernuft. De kanselwelsprekendheid bad ook niet weinig verpligting aan de Protestanten. In dat vak wedijverden zij met de roomscbe geestelijkbeid; en scboon zij naauwebjks Bossuet, Massillon, Flbchier, Bourdaloue en Pcn^lon op zijde streven konden, ontbrak bet niet aan kweekelingen uit de scbool van Calvijn, die bunnen meester geen schande aandeden. Daillc, Allix, Mestre- ZAT, Claude, Le Faucheur, Pierre du Bosc, en meer anderen, waren van dien stempel. Van de voortreffelijkbeid van sommigen onder ben, bebben zelfs geleerde Roomscben getuigd. Bijzonderlijk heeffc de Kardinaal de Eetz een zeer vleijend getnigenis van Mestreza-T te boek gesteld. Voorts is bet geen wonder, dat zij minder geroemd werden dan bunne tijdgenootcn van de hccrscbende godsdienst. 18 De synoden waren kvveeksters van dien letterkundigen roem. Zij stemden onbekrompen bijdrageu voor de vier protestantsche Aka- demies van Saumur, Montauhan, Nimes en Sedan. Deze Hooge Scholen genoten zelfs eene buitenlandsche vermaardheid ; zoodat hollandsche jongelingen, voor den kansel bestemd, zicli daar kwamen vormen, en prinsen van het huis van Brandenburg er werden opgeleid. In de voornaamste steden des rijks, Farijs alleen nitge- zonderd, hadden de Protestanten gymnasien ter voorbereiding voor de Hooge School. Een gedeelte van den protestantschen adel nam deel aan dien letterkundigen vooruitgang, die den duurzaamsten roem van de eeuw van LoDEWiJK XIV. uitmaakt, als daar zijn, de Hertog van MoN- TAUSiER, de Markies van Dangeau en anderen. De Basnages M'aren van een doorluchtig normandisch geslacht. De Graven de LuDE en Saint-Blancakd verdedigden lang met de pen de gToote zaak, waarvoor hunne voorouders zoo dikwijls het zwaard ontbloot hadden. Niettemin bleef, naor voorvaderlijk gebruik, het krijgsbedrijf de geliefkoosde werkkring van den adel. De geschiedenis der burgeroorlogen levert eene lange lijst van beroemde generaals uit den protestantschen adel. Wij noemen slechts den Graaf Gassion, die den grooten CoNDe door zijn beleid in den luisterrijken slag van Rocroi bijstond ; Maarschalk Gubbbiant, den verover- aar van de Elmss, aan wien de stervende Bernhard van Saxe- Weimar, zijn degen ter hand stelde ; den wakkeren Maarschalk Rantzau, die zestig wonden had, die een' arm, een been en een oog verloor, zoodat men van hem zeide, dat aan hem niets onge- schonden bleef dan zijn hart. Waartoe nog gesproken van La Toece en Kohan ? Turenne, den grooten veldheer van zijnen tijd, mogen wij niet voorbij, en eindigen met zijnen opvolger als Maarschalk, Schomberg, van wien Madame de Sevignc getuigt : " Ook deze was een held." Als zeeheld schitterde Duquesne — hij, die aan de Euyter het hoofd bood, die den Spanjaarden en Engelschen de nederlaag op zee gaf, en de zeeschnimers van Barbarlje in ontzag hield. De Turken durfden hem niet onder de oogen komen, en noemden hem, den ouden franschen, kapitein, die de zee tot zijne vrouw genomen heeft, en dien de doodsengel schijnt vergeten te hebhen. Met dat al bleef de meerderheid van den adel aan de hervorming niet getrouw. Zij hadden bleed en schatten voor hunne godsdienstige 19 OVertuiging veil gehad, zoo lang er krijgsroem te behalen was ; maar oiider Lodewijk XIII. eu XIV. werden diezelfde mannen door gunstbetooning van het hof ontv^apend. Hier kvvam bij, dat zij zich niet wel getroosten kondeu onder het bestuur van ver- gaderingen te staan, waarin predikautcn den boventoon vocrden. Hun onafhankelijke geest gedoogde niet, dat zij cene ondergeschikte rol zouden spelen. Bij zekere gelegenheid, dat de Hertog van Eohan in zulk eene vergaderiug voorzat, en door zekere invloedhebbende leeraars op zeer onbescheiden toon bejegend werd, verhief die edelraan zijne stem boven bet geschreeuw zijner tegenstanders, met de woorden : " Gij zijt anders niet dan republikeinen ; ik wou liever in eene ver- gadering van wolven voorzitten, dan in eene van predikanten." De werken van Bossuet en Arnault, tegen de leer van Calvijn gerigt, mogen ook het hunne toegebragt hebben, om menig een in den schoot der kerk terug te brenge*i. Hier kwam nog iets bij. De protestantsche kerk, strijdig met haar belang, maar door eene naauwgezetheid, die haar, iu het oog der rede, altijd tot eer strek- ken zal, helde over naar het gevoelen, dat men in bekle kerkgenoot- schappen zalig icorden kon. Jurieu, een protestantseh leeraar, hield dat gevoelen openlijk staande, en aarzelde niet, eene tegenover- gestelde denkwijs, als onmenschelijk, wi'eed en barbaarsch af te keuren, en als de denhoijs van eenen heul te kenmerken. Het gevoelen van Jurieu werd door Claude, die toch van zachteren aard was, verworpen ; want de man zag, hoe er dagelijks van zijne kerk afvie- len, en was natuuriijk vijandig tegen een beginsel, dat zijne partij zoo veel afbreuk deed. De roorasehe kerk daarentegen, beweerde stijf en sterk, dat al wie hare leer niet beleed, de eenwige zaUgheid verbeurde. In dezen strijd van gevoelens nam men het zekere voor het onzekere, en sloot zich aan het heerschend kerkgeuootschap aan ; iramers hadden Protestanten, en wel ijveraars gelijk Jurieu, erkend, dat men ook in het roomsch geloof kon behouden worden. Deze en andere redenen bewogen vele protestantsche edellie'den tot afval. Onder de afvalligen noemen wij den grijzen krijgsraan Lesdigui- eres, die, zijn geloof verzaakt hebbende, rijks-veldniaarschalk werd, een eigen zoon van Gaspard de Coligny, den Hertog La Tre- MouiLLE, gewezen kweekeling van Duplessis-Mornay, de eenige dochter van den Hertog Kohan en den Hertog van Bouillon, beide om een E-oomsche te huwen, en eindelijk den grooten Tu- EENNE zelf, in 1668. Wij gewagen van dezen alleen, als de merk- 30 waardigste personen op eene breede lijst van afvallige edelliedeu. De kleine adel ging bijna zonder ondersclieid naar de Eoomsclie kerk over, omdat zij anders alle xiitzigt op bevorderiug derven moest. Door den afval des adels werden de hervormdou beveiligd tegen de eerzucbt der grooten, die hen zoo vaak tot opstand hadden aan- gehitst. Men hoorde niet meer van beroerten ter zake der gods- dienst. Wei is waar werd bet op nieuvv beproefd, onder anderen door MoNTMOKENCY, in 1632, en door CoNDe, in 1651, maar het Vas te vergeefs : de godsdienst was voortaan van de staatkunde gescbeiden, en de Protestanten lieten zicb door geeu schoone beloften van bunnen pligt als onderdanen afleiden. De steden Montaiiban, La Rochelle, ja zelfs bet van muren ont- bloote Saint- Jean-d' An f/ely, en bet geheele Zuiden, kozen de partij des konings tegen CoNDe. Deze, bet bevel over een Spaanscb leger verkregen bebbende, stelde aan Cromwell voor om den bui-geroorlog naar Guie?me over te brengen, en de Hugenotten in de wapens te roepen. De Protector, nog onzeker, of bij bet met Mazarin, dan wel met Philip IV. bouden zou, zond beimelijk verspieders naar Frankrijk, om bet volk te polsen ; en vernomen bebbende, dat bet te vreden en getrouw was, sloeg bij bet voorstel des piinsen af, en koos de zijde van den Minister van Lodewijk XIII. Mazarin kende de getrouwheid der Protestanten en stelde er prijs op. " Ik heb mij," plagt bij te zeggen, "over datkuddeken niet te beklagen; zij grazen wel op eene scbrale weide, maar zij loopen niet in het Avild." Hij deed bun weerkeerig dienst : bij stelde eene commissie aan, half Protestanten en half Koomscben, om te onderzoeken, of en Avaar inbreuk gemaakt werd op bet Edict van Nantes. Hij stelde Protestanten aan in financieele betrekkingen, en Colbert hield niet op hunne eerlijkbeid en trouw te roemen. De Markies van Puvigni werd, op raad van Mazarin, tot algemeen afgevaardigde wegens de godsdienst aangesteld. Deze genoot in die bctrekking lange jaren algemeehe achting en vertrouwen ; en de koning bediende zicb van hem tot geheime onderbandelingen met Hollatid, Zwitserland, Enrjeland en BulUchland. Zijn zoon, Henri de Kuvigni, genoot in gelijke betrekking hetzelfde vertrouwen van Lodewijk XIV. Bij den dood van Mazarin was bet Fransche volk van lieverlee herscbapen ; de twisten tusschen Roomschen en onroomschen waren gesust ; de koning erkende in beiden zijne getrouwe onderdanen, die hein niets in den weg leiden. Ecn weltoegerust leger en de verbeterde 21 Vestiugboinv, hadden den adel voor altijd dc kans beuoraen Vad zich met gocd gevolg tegeu den koning te verzettcn. In de eerste jaren bleef Lodewijk XIY. getrouw aan de staat- kunde van Mazarin. Madame de Maintenon, vroeger zelf Calvinist, schreef, omstreeks 1672, aan haren breeder : — " Men lieeft mij dingen van ti verhaald, die u geen eer aandoen. nij mishandelt de Hugenotten; gij zoekt daartoe gelegeuheid en aanleiding : dat betaamt geen man van aanzicn. Heb liever mede- lijden met menselieu, die meer ongelidikig dan strafwaardig zijn. Zij verkeereu nog in diezelfde dwalingen daar tclj vroeger ook in ver* keerden, en daar wij door geweld nooit van zouden genezen zijn. Hendrik IV. heeft diezelfde godsdienst beleden, en meer andere vorsten bebben hetzelfde gedaan. Plaag dan die menscben niet. Zachtzinnigheid en christelijke liefde zijn de middelen waardoor men zijneu evenmensch tot zich lokken moet. Christus lieeft ons daar- van bet voorbeeld gegeven, en de koning meent bet ook zoo. Uio zaak is, om alie menscben in onderdauigbeid te houden. Laat bet aan bisscboppen en pastoors over, om, door leer en voorbeeld, men- scben te bekeeren. Nocb God, nocb de koning, beeft ii tot zielzorger aangesteid. Heilig uw eigen gemoed, eu wees voortaan streng op u zelven." Hoe LoDEWiJK XIV. in 1670 gezind was, blijkt uit eenen brief aan zijnen zoon : — " Ik heb gedacht, mijn zoon, dat bet beste overleg om van Heverlede van de Hugenotten in mijn rijk af te komen, was, geen strenge maatregelen tegen hen in bet werk te steUen, en te bandba- ven al wat mijne voorzaten bmi toegestaan hebben ; maar ook geen nieuwe gunsten te bewijzen, maar hen zoo kort te houden als maar immer met regt en welvoegelijkheid bestaanbaar is. Maar, wat gunstbewijzen betreft, daar ik over te zeggen heb, ik heb mij voor- geuomen, en tot nog toe heb ik er mij vrij stipt aan gehouden, dat zij van mij niets verkrijgen zuUen ; en dat meer uit goedheid dan uit strengheid, om hen te noodzaken, nu endaneens, uit eigen beweging en zonder dwang, te bedenkeu, of er eenige gezonde reden bestaan heeft, waarom zij zich vrijwillig van die voordeelen beroofd hebben, die zij met mijne andere onderdanen deelen konden. Voorts heb ik mij voorgenomen, alien, die gezeggelijk zijn, des noods door beloonin- gen aan mij te verbinden, en, zoo veelmogelijk, de bisscboppen aan te moedigen, om van bet onderwijs bun werk te maken, en die erger- nissen te vermijden, die hen somtijds van ons verwijderen." MOOFDSTUK III. Derde Tijdvak, van 1662 tot 1685. Afwijking van de Staatkunde van Richelieu en Mazarin — Eerste vervolgingen in het landschap Gex — Verordeningen tegen de Protestanten, van 1662 tot 66 • — Vervolgingen tot den oorlog met Holland, in 1672 — Hervatting daarvan na den vrede van Nijmegen — Bescherming verleend door Colbert — Bekee- ring door omkooping — Wonderwerken van Pelisson — Eerste dragonade in Poitou, 1681 — Parlements-Acte in Engeland, ten gunste der Vlugtelin- gen — ^Tweede dragonade, in 1684 — Schijnbaar goed gevolg van dien maat- regel — Dwaling van het Hof — Herroeping van het Edict van Nantes. De staatkunde van Lodewijk was uoch biUijk, noch onpartijdig, maar zij was ten minste voorzigtig en gematigd. Eerlang, nogtans, week hij van dien gedragsregel af. Eeeds in 1663 liet hij 22 kerken in het landschap Gex afbreken, onder voorwendsel, dat het Edict van Nantes op dat gewest niet kon worden toegepast, aange- zien het na de afkondiging van het Edict aan het rijk getrokken was. Bij een ander raadsbesluit werd aan de roomsche bevolking van Gex, een uitstel van drie jaren verleend, om hunne schulden te betalen. Dit geschiedde met oogmerk om Protestanten, die in schulden staken, te bewegen om roomsch te worden. In datzelfde jaar begon de vervolging in Langiiedoc. Het werd aan Protestanten ontzegd, hunne dooden anders dan bij het aanbreken van den dag, ' of het vallen van den avond, te begraven. In 1663 werden alien, die tot de roomsche kerk overgingen, ontslagen van de verpligting, om hunne schulden aan hunne vorige geloofsgenooten te betalen. Kinderen van eenen roomschen vader, al was ook de moeder protes- tantsch, moesten in de roomsche kerk gedoopt worden. AfvaUigen van die kerk werden, na hunnen dood, naakt, onder verguizing van het woest gemeen, door de straten gesleept. Dit lot trof onder anderen Jonkvrouw Montalembert in de straten van Angoulhne. In 1664 werden alle gUdebrieven, weleer ten behoeve van Protestanten uitge- vaardigd, vervallen verklaard. In 1665 kregen de pastoors last, om, vergezeld van de plaatselijke overheid, aUe stervenden te bezoeken en tot bekeering te vermanen ; en voorts, indien zulks door hen 23 begeerd werd, hen te onderwijzen en hun de biecht af te nemen, al zouden hunnc betrekkiugen zich daartegen aankanten. Dit ging met de schromelijkste misbruiken gepaard. Een getuigenis van den magistraat en den pastoor, dat de overledene op zijn sterfbed het roomsche geloof ombelsd had, werd een voorv/endsel om al zijne kinderen naar die kerk te slepen. Dit alles was maar het begin der vervolging. Van 1666 ging er scbier geen maand voorbij, die niet door nieuwe onregtvaardigheden gekenmerkt was. Men ontzeide den Protestanten het regt om zich, ten behoeve hunner leeraars, te laten belasten. In Poitou waren verscheidene kerk en geslecht, en de predikanten kregen verbod om in de open lucht te preekeu. In 1669 werden de ge- mengde regtbanken, die, bij het Edict van Nantes, ter bescherming van de regten der Protestanten opgerigt waren, te Parijs en Rouen afgescbaft. Predikanten, schuldig bevonden aan onwettige bijeen- komsten, werden veroordeeld om als boetebngen, met een touw om den hals, door den beul naar de deur van het geregtshof geleid, en vervolgens uit den lande gebannen te worden. in 1670 werd aan protestantsche schoolmeesters aUe onderwijs, behalve lezen, schrijven en cijferen, verboden. In 1671 mogt er in elke plaats waar Protes- tanten woonden, maar eene school voor kinderen van dat geloof zijn. Er zou geen einde zijn, indien men al het onregt en aUe tergerijen, die men hun gedurig aandeed, zou willen opsommen. Met deze stelselmatige vervolging stond het plan in verband, om de protestantsche repubbek der Vereenigde Nederlanden te verdelgen. Toen daartoe alles in gereedheid was, vaardigde Lodewijk XIV., in 1672, een Manifest uit, dat aan aUe roomsch-kathobeke mogend- heden gerigt was, waarin hij dien oorlog op rekening stelde van zijnen ijver om alle ketterij uit te roeijen. In dezen onregtvaardigen oorlog blonken de bekwaamheden van Turenne en CoNDe uit, en de krijgsmagt van Tranhrijk bereikte het toppunt van haren luister : maar het protestantisme werd er door versterkt ; want al de midde- len van Holland werden nu ter beschikkmg van den Prins van Oranje gesteld, die de bitterste, onvermoeidste en daarbij de meest begaafde vijand werd van Lodewijk XIV. De vervolging, gedurende den oorlog met Holland een weinig verslapt, ging, na het sluiten van den vrede van Nymegen, den ouden gang. De gemengde regtbanken -van Toulouse, Grenoble trt. Bor- deaux, werden ingetrokken, " aangezien," zeide de koning in de ordonnantie, " aUe vijandschappen opgehouden hebben." Hierdoor 24 wercl den Protestanten het eenige middel van verliaal benomen tegen de vervolgingen, die liun zoo vaak, ten onregte, bij de parlementen werden aangedaan. Het was voortaan niet vreemd den advocaat voor eenen roomscli-katholieken client te hooren zeggen : " Mijn tegenpartij is een ketter ;" en wanneer een Protestant zicli over een onregtvaardig vonnis beklaagde, werd hem door den regter koeltjes toegevoegd : " Het staat bij u om redres te krijgen — waarom komt gij niet tot onsover?" In 1680 werd den Katliolieken verboden tot de gereforraeerde kerk over te gaan, op straf van levenslangen harden arbeid ; tevens werd aan predikanten en ouderlingen aange- zegd, dat zij Eoomschen en afvalligeu uit hunne kerken weeren moes- ten, op straf van ballingschap, met verbeurdverklaring van have en goed. Hieraan Avas moeijelijk te voldoen. Bovendien werd de overtreding eigentlijk begaan door den Katholiek, die eene godsdienst- oefening bijwoonde, daar hij door de wet van uitgesloten was ; maar de protestantsche leeraars en ouderlingen moesten er voor lijden. Hier kwam nog bij, dat men, onder allerlei beuzelachtige voor- wendsels, kerken liet afbreken, en somtijds op zeer ongelegen plaatsen weder opbouwen ; en daar men den leeraar noodzaakte de school binnen den ringmuur der kerk te houden, moesten de kinderen, om naar en van de school te komen, twee maal een eind wegs afleggen, dat de ouders afschrikte. Sedert lang stond het aan kinderen vrij, — naraelijk, aan jongens met het veertiende, aan meisjes met het twaalfde jaar, — de protestant sche godsdienst af te zweren. Bij een edict van 17 Junij 1681, M^erd bepaald, dat zij dit reeds met hmr zevende jaar doen konden. In dat edict werd uitdrukkelijk gezegd, dat het aan ouders en betrek- kingen niet vrij stond den kinderen, in dit geval, eenig heletsel in den weg te leggen. De gevolgen van deze wet waren verschrikkelijk. Vooreerst, werd daardoor het ouderlijk gezag ondermijnd ; en, ten andere, zette het de deur open voor het schromeUjkst misbruik. Een boosaardig mensch behoefde maar voor den regter te getuigen, dat hij een kind het teeken van het kruis had zien maken, of wel een Mariabeeld had zien kussen, en dan werd het kind met geweld naar den priester gebragt, om, op kosten der ouders, in het roomsche geloof opgevoed te worden. Men ontzeide aan Protestanten aUe hooger onderwijs, en vernie- tigde van tijd tot tijd de vier hooge scholen van Montauhan, Nimes, Saumur en Sedan. In den krijgsmans-stand werd aan Protestanten alle nitzigt op bevordering benomen. Aan pensioenen was niet te 35 denken, eii liunne weduweu hadden niets te wacliteu, tenzij ze haar geloof wilden verzaken. Noch in gouvernements dienst, noch bij de geregtshoven kou een Protestant het geringste ambt bekleeden. Als arts, geneesheer of apotheker werd hij uiet toegelaten ; als boekver- kooper of drukker, moest hij van zijn bestaan afzien, op verbeurte van 3,000 franken ; als pachters van 's lauds inkomsten werden zij verworpen, tot grooten spijt van Colbert, die hunne bekwaamheid en erkende eerlijkbeid op prijs steldc. Men verzuimde vooral niets om de leeraars in minachting te bren- gen. Men ontnam liiui doop-, huwelijks- en begrafenis-registers, en stelde ze in lianden van civiele ambtenaren. Om lien van in- vloed bij hunne gemeenten te berooven, mogt geen leeraar langer dan drie jaren in dezelfde plaats blijven. Zoo waren dau de Protestanten van alle regten beroofd, buiten die, Avelke men hun, als menschen, kwalijk betwisten kon, naraelijk, een huwelijk aan te gaan, hunne kinderen groot te brengen en hunne dooden te begraven. Daarenboven waren zij van alle kostwinningcu uitgesloten, buiten handel, nijverheid, landbouw en krijgsdienst, omdat men hen daar, zonder nadeel voor den staat, niet uit weeren kon. Maar het moest nog erger komen, Colbert had, tot zijnen dood, de Protestanten, als vreedzame, nijvere en nuttige burgers, voorgestaan. Le Pelletier, zijn op- volger als minister, dacht er anders over, en voortaan nam de vervol- ging eene andere gedaante aan ; het masker der wettigheid werd weggewoi-pen — de hen-oeping van het edict van Nantes stond voor de deur. Twee voorafgaande maatregelen raoesten deze ontknooping voorbereiden : de proselyten-handel, en de dragonnaden, of da gestevelde zendelingen. Sedert 1677 had Lodewijk XIV. eene geheirae kas aangelegd, die aangevuld werd door geld, spiiiitende uit vacaturen ui hoo"-e kerkelijke bedieningen, onder den naam van droit regale, dat is, koninklijk regt. Dit werd zeer geheim gehouden. Zekere Pelis- SON, zelf een bekeerling, beschikte over die fondsen. De bisschoppen waren zijne handlangers, en zonden hem van tijd tot tijd lijsten van bekeeringen met bijgevoegde prijzen. De gewone prijs was 6 livres per hoofd. De koning kreeg inzage van die lijsten, met de slukken, namelijk, een schriftelijk bewijs van afzwering, benevens quitantie voor het ontvangene. Eerlang sprak men aan het hof van niets anders dan het wonderbare bekeeringsvermogen van Pelisson. Een D 26 ieder roemde die gulden welsprekendheid, minder geleevd, zeide men, dan die van Bossuet, maar vrij wat krachtiger. Men begrijpt, dat de bisschoppen zicli alles veroorloofden, om het genoegen te liebben van den koning welgevulde lijsten toe te zenden. Ook werden velen maar proselyten m scliijn, door een kruisje te maken onder het formidier van afzwermg, het proselyten geld in den zak te steken, en daarna, alsof er niets gebeurd ware, op nieuw de kerk te bezoeken. Maar dit was gevaarlijk, wegens de vreesselijkc stvaffen op afvalligheid bepaald. Het was de mode zich aan het bekeeringswerk te wijden. Madame DE Maintenon ging er in voor. Een nieuw woord, convertisseur, dat is bekeerder, vemjkte de Fransche taaL Louvois, de minister van oorlog, werd naijverig op Madame de Maintenon, en besloot in de gunst des konings te blijven deelen, en door de soldaten in het spel te brengen, in het groote werk der uitroeijing van ketterij, de eerste rol te spelen. Het was in Poitou, dat het verschrikkelijke middel van bekeering, onder den naam van dracjonnade bekend, het eerst in werking kwam, Marillac was gouverneur dier provincie. Louvois beschouwde hem als een nuttig werktuig ter volvoering van zijne plannen ; en in een' brief van 18 Maart 1681, meldde hij hem de aanstaande komst van een regiment rniterij, er bij voegende : " Zijne Majesteit vindt goed, dat de manschappen, zoo officieren als gemeenen, bij voorkeur bij Protestanten ingekwartierd worden, Maak eene juiste berekening, en voor elke tien, die bij Protestanten in kvvartieren moesten komen, zend er gerust twintig." Eene maand later verkreeg hij van den koning eene ordonnantie, waarbij outheffing van inkwartiering toegestaan werd aan alien, die zich bekeerden. Zoo kwamen de aangelegenheden der hervormde godsdienst onder het departement van oorlog. Marillac ging zijnen last te buiten, en zond de ruiters eeniglijk in protestantsche kvvartieren, en zelfs bij de armste ingezetenen, tot weduwen toe, die altijd van zulke lasten verschoond Avaren. In de vlekken en dorpen zag men pastoors het woeste krijgsvolk aanmoedi- gen, met de woorden : " Bravo, mannen ! het is den koning te doen, om die honden van Hugenotten te laten plunderen en uitschudden." De soldaten dvongen dan ook met opgeheven sabels in de huizen, onder den uitroep : sla dood ! sla dood ! om de vi'ouwen en kinderen bang te maken. Zoo lang er wat te halen was bleef het bij den 27 schrik, maar wanncer alles, tot huisraad en klcccleien, tc gclde ge- inaakt was, sleepten de dragondcrs de ingezetenen bij de haren naar de kerk, of pijnigden ze in huis, tot dat zij er vrijwillig heengingen. Van sommigen werdcn handcn en voeten langzaam geroostcrd ; anderen werden armen, beeneii of ribben aan stuk geslagen. De militairc zendelingen liadden een ruimen lastbrief : alles was hun geoorloofd, behalven moord en verkrachting. Het goed gevolg dezer eerste zending ging de verwachtiug van Louvois te boven. Termjl de nieuwsbladen van den Ilaag en Amsterdam protestantsch Enropa met deze afscliuwelijke bedrijven bekend maakten, en er eene kreet van verontwaardiging in Holland, Engeland en Duitschland opging, prijkten de Fransclie dagbladen met geheele kolommen van bekeerlingen. Het hof was vennikt over den gewenschten uitslag. Madame de Maintenon sclireef aan haren broeder : " Ik geloof dat er, buiten onze bloedverwanten, geen Hugenotten in Poitou overblijven zuUen : bet geheele volk bekeert zich, het zal binnen kort belagchelijk worden om tot die godsdienst te behooren." Voorts, veruoraen hebbende, dat veel Protestantcn zich, om eene geringe som, van hunne landerijen ontdeden, schrecf zij hem met betrekking tot een voordeeltje van 118,000 frauken, dat zij hem, door eene nieuwe beschikking over de pachtcn, in de hand gespeeld had : "Ik bid u, gebniik het geld, dat gij krijgen zult, met over leg. De vaste goederen in Poitou gaan spotkoop. De jamraer- lijke toestand der Hngenotten dwingi hen tot verkoopen. Gij kunt dus, met weinig geld, uitgebreide eigendommen in Poitou aan- schaifen." Eeeds zou men denzelfden maatregel op de andere provincien van Frcmkrijk toepasseu, toen eene acte van het Britsch Parlement Lo- DEWiJK de oogen opende. Op den 28 Julij 1681 zag Kakel II. zich, door den onweer- staanbaren drang van het publiek gevoelen, gedvvongen, om zijne goedkeuring te hechten aan een wetsvoorstel, waarbij aan Fransche vlugtelingen, die naar Engeland de wijk wilden nemen, de ruimste vooiTCgten werdcn toegekend. De koning zag zijne dwaling in ; zette Marillac af, en stelde Baville, die voor zachtzinnig en gematigd doorging, in zijne plaats. De vervolging kwam liierdoor tot stil- stand, maar de verademing dum'de niet lang. In 1684 werden de dragonnaden hervat. Ditm^al was het graweltooncel in Beam, en, onder aanhitsing van den Goiiverneur Foucault, ovcrtroll'en dc soldatcn dc wrccdhcdcn der ecrslc bezcn- 28 ding. Hij leerde hun een nieuw middel van bekeering, dat daarin bestond, dat men den lijder, door aanhoudend geraas en, dea noods, door ligte pijniging, van alien slaap beroofde. De officieren gingen daarin voor, en de plagers werden, als schildwachten, geregeld afge- lost. Deze proef kon de raenschelijke natuui- nict doorstaan, en FoucAULT mogt eerlang aan Lodeamjk kennis geven, dat geheel Beam roorasch geworden was. Deze gelukkige gebeurtenis werd, op last van liet hof, door volks-feesten gevicrd. " Ik geloof wel," sohreef Madame de Maintenon, " dat al die bekeeringen niet opregt zijn ; maar God bedlent zich van allerlei middelen ova. ketters op den weg des behouds te brengen. Hunne kinderen zullen ten minste goed roomscli zijn, al zouden hunne cuders ook huichelaars wezen. Hun uiterlijk toetreden brengt hen toch nader aan de waar- heid. Zij deelen met de geloovigen in de heilige sacramenten. Bid God, dat Hij hen alien verlichte. Niets ligt den koning nader aan het hart." Alle provincicn des rijks werden beurtelings aan deze behandeling onderworpen. Maar nergens ging het ergcr toe dan in het Zuiden. Een grijsaard, met name Lacassagne, te Nines, ua verscheidene dagen van slaap beroofd te zijn, liet zich eindelijk tot afval bewegen. " Nu zult gij toch tot rust komen," zeide de Bisschop Seguier tot hem. "Helaas! mijnheer," hernam de ongelukkige, "ikverwacht geeu rust dan in den hemel, en God geve, dat ik daar de deur niet gesloten viude, om hetgeen ik nu gedaan heb." Wij gaan andere gTuwelen voorbij, omdat het pijnelijk is er bij stil te staan. In de maand September schreef Louvois aan zijn bejaarden vader, den kauselier : " In het regtsgebied van Bordeaux hebben 60,000 en in Moniauhan 20,000 bekeeringen plaats gehad." De Hertog van NoAiLLES schreef aan Louvois : " Ik ga de Cevennes eens opnemen, men telt daar 240,000 Protestauten : ik heb u tot den 25sten van aanstaande maand gevi'aagd voor de geheelc bekeering der provincie, maar ik gis, dat het nog in deze maand zal kmmen afloopen." Madame DE Sevignc schreef omtrent dezen tijd aan haren neef, Graaf BussY : " Vader Bourdaloue gaat op last van den koning te Montpellier preeken, en in die provincies, waar zoo veel menschen zich bekecrd hebben, zonder te weten waarom. Hij zal er wel goede katholiekeu van maken. De dragonders zijn geen slechte zendelingen gevvecst voor het ruvve werk ; maar de predikers, die men nu uitzendi, mocten er met de fijne schaaf over." Dag voor dag hoorde men van gehcele bevolkingen, die zich be- 29 keerd hadden. Aan het hof meende men, dat het protestautismc genoegzaam vernictigd was. Lodewijk decide in die dwaling, en aarzelde niet langei* het den laatsten slag toe te brengen, door op den 22sten October 1685, te Fotitainebleau, de hen'ocping van het Edict van Nantes te teekenen. 