Corporate financial management
K r a w a n g. Hei zidental der bevolking van dit gewest, daaronder niet begrepen die der partikuliere landen, is in bet bier bebandeld tijdyak zeer afwisselend geweest. In de drie eerste jaren was bet cijfer afnemende geweest en in de twee laat&te zoo geweldig toegeno- men, dat in 1S60 de sterkte die van 1856 met 14,903 zielen of 35V, V^ overtrof. Dezelfde variation vinden wij in bet getal landbouwende buisgezinnen, dat van 7,101 in 1856 daalde tot 5,874 in 1858, en weder steeg tot 8,118 in 1860. Daarentegen is de bevolking der partikuliere landen in Krawang gedurende de drie eerste jaren toenemende en in de twee laatste jaren afnemende geweest. In bet arti* kel, over Krawang bandelende ^), bebben wij op dien verscbiUenden loop reeds gcwezen en bet vermoeden te kennen gegeven, dat bij in verband kon staan met de verzwaring van den arbeid der bevolking bij de koffijkultuur. Bij de bewerking van dat artikel waren wij nog niet in bet bezit van de regeringsverslagen over 1859 en 1860, en dus nog onbekend met de toeneming in die beide jaren, welke nu, naar bet ons toeschijnt, eenigzins toegescbre- ven kan worden aan de boogere betaling, die, te beginnen met 1859, aan de koffijplanters voor ban produkt is toegekend. Evenwel ver- klaart dit niet alleen of geno^zaam de aan- geduide groote variation, maar scbijnt daar- voor ook eene aanleiding te moeten worden gezocbt in de beUngrijke toeneming der sawah's. Het totaal der velden, door de bevolking ont^onnen, bedro^: in 1856 16,675Vj bouwB r 1857 12,917V, # ^ 1858 15,662V, m , 1859 18,149 , , 1860 16,761 , 1) Zie Depi II, psg. 287, 2b kolom. daarvAu bad men aan sawafa*s: in 1856 2,812V, bouws , 1857 7,396 . 1858 9,729V, # , 1859 10,486 r , 1860 10,823 r zoodat de uitgcstrektheid der bebouwde tegal- gronden beliep: in 1856 13»S6S bonws r 1857 . . • . 6.621V, # 9 1858 1859 1860 5,933 7,663 5,938 en bet is dus zeer wel mogdijk, dat, iMJ de boogere betaling voor de ko^, ook de toene- ming der sawah's kan bebben bijgedbragen tot vermeerdering in de beide laatste jaren soowel van bet zielental zelve der bevolking als van bet cijfer der landbouwende buisgezinnen ; ter- wijl die veronderstelling nog versterkt wordt door de omstandigbeid, dat in Krawang het individueel landbezit bestaat, en mitsdien de grootste variatien waarschijnlijk bebben plants gehad in dat gedeelte der landbouwende bo-> volking, hetwelk niet in het bezit was ran sawah's. Wat hiervan evenwel wezen moge, de toe- neming der sawah's heeft de produktie Tan padi per bouw, in bet t\jdvak van 1856-^1 860» van eene zeer ongunstige . niet tot eena zelfs maar redelijke gemaakt, boezeer wel eenige verbetering te bespeuren is. Die produktie (zie tabel N^ 8) bedro^: in 1856 pikols 10.07«/,o r 1857 # 8.6OV4 u 1858 M 11.91 „ 1859 r lO.OlV, 1860 13— Wi} bebben eohter gezien, dat gronden, die in sawah's worden herschapen, eerst 2 of S ja- ren later de daarvan verwacbt wordende be- tore produktie afwerpen en het is dus zeer wel mogelijk, dat zij voor de landbounrende be- volking gaandeweg kan verbeteren. In het bier beliandeld tijdvak is oj eeer on- gunstig geweest, hoezeer dit eenigzins opge- wogen is geworden door de omstandigheid, dat in geen gew'est op Java eene zoo groote uit- gestrektheid gronds per huisgezin met paAi is bepknt ab bier. Hierdoor heeft de landbou- wende bevolking bij eene gemiddelde produktie EL 49' ts^fx i& Tqj[ *^«teii Vmi iflta mecr 4ui IQ^U F- ] \fk'^ Wl'w, aan pmU per huisgezin gduid mm ».&^ piiols. Toot de vooliDg der be- Tolking is 6iie^voe?eelh^d evenwel onvoldoende, iiu, gdipc Tiit de label N*. 9 blijkt, men aan gtpdde tiysi geiKuddeld heeft gehad perhuisgezia li.HlJi..j&D^ en j^r hoofd ' 1.93 Vie pikol, ihaige)aten nog;, dat van de produktie niet is a%efN^6n het benoodigde voor zsAi-padi. TcgesoTer die ontoereikende produktie kun- oea da^0A'-p4jttn, velke, berekend over ket gciiede ti)dTafc« Tolgens de label N% 10, gesiidddd / 2.^.7« P^ pi^^ hebben bedzagen, niet ab hoog iroxden beechoawd. Tot die mm^^ige ^pngsen, kam de Terbouw yan tveede ijiewa— a beswaar^- hebben bijgedragen, de- v^ die albier weiaig ta beteekenen heeft en ^•nMdo in- Yij( jaran ti|da eene uitgesrtickt* ha4 vaa. iiie!! meer dan 1,145 bouwa beplant is geveeai ^)f of IV9 % "^^n de ultgestrekt* k«d dtfr. nel jMii» bHe^e grdnden« Vennoe- dd^ 4a«^0it^^ is op de bepating dier prij* m 4a pf odak^te der parliktsitiflre landen van iai]0ei ganfMiiy die Her eeoen bediiidenden eom^ iuebben. Toor de bevolking, die voor hia-'ioedMg zdTe niet genoeg had en das aiels ia -^Terko^pen heeft gehad> hebben die pqm alipcbta eeaige bele^enis kunnen heb- ben ds maaialaf Toor den aanslag der land- r^^f^ die, berekend over het geheele tijdvak, gaoidddd heeft bedn^en: pet laagbonwOTLd geain . . . / 4.76 g .0.20*/^ 9V4 Vo de door x>ns berekende vaanse y^'het'proaukt. . •. Ib wofarwil Taji di^n ^eer gematigd^ aan- liag i ait al het voqra%egftne b^ijl^baar, dat is toeataad ider landbHonweude beyolking opk in dit^gewcaft^ g^nrende, het betumdeide tijd- Tak, Bici gBBJtigwaa te noemen, hoezeer wij de MQH^EJ^jklidd ?aa ^erbetering niet willen ont- Im vcrband tot die nuigeljkheid moelen w^ CTiBvel.tc dcser plaatse de aapdacht teatigen op eca paary in. het ijegeringsyerslag over 1865 -& tUB' •...'. 439 bouws .!*# W , I8« 610«|,. lit 'Toorkonende p^nten, die gezegd worden leener Terbetering van den rijstbouw in den fwcg te ataan, nandijk mindere r^kdom aan water yoor de besproeijtng der yelden, en het beataande indivldueel grondbezit, vaardoor eene geregelde en tijdige rijstaanplanting wordt Ter- hinderd, oimdat in de beschikking over water de een Tan den andet afhankeKjk is ^). Wat het eerste beziraar betr^, die tkiindere rijkdom aan water moge aan het maken van si^wah's Kekere grensen stellen, maar achijnt, ofsohoo^n reeds in 1855 in het middeu ge- bragt, niet te hebben beiet, om de uitge- strektheid der sawah's van 1856 tot 1860, dus in 4 jaien tgds, van 2,812V, tot 10,823 boQws te farengen^ YfAi het tweede bezwaai a&ngaat, daarvan moeten wg verkhuren, de waarde en dekracht niet in te aien, hoeieer 00k de Heer RocHus- SBH het individuM grondbezit als eene belem- mering sohijut te beschonwen, daar hij in de aangehaahle brochure beweert, ,dat bij indivi- rduele beschikking over den grond anders dan f voor tveede gewassen het stelsel van irriga- g tie geheel in de war komt ^).'* Zonder het feit te willen in twijfel trekken, dat daar, waar het individneel grondbezit be- staat, het stelsel van irrigatie werkelijk in de war kan zijn gebragt, en zonder te willen te- genspreken, dat welligt door die verwarring bet geregeid en tijdig aanplanten van rijst wordt belemmerd, omdat, gelijk in het verslag van 1855 wordt gezegd, de een van den under afhankelijk is, moelen wij nogmaals betuigen niet in te sien, wdk verbaud er bestaat tus- schen het stelsel van irrigatie en het bezit van grond, hetzij individneel, hetzij in gemeen- schap, met dat onvermijdelijk gevolg, dat, waar het individneel bezit bestaat, het stelsel van irrigatie noodwendig sleoht werken en in de war komen moet, terwijl omgekeerd eene goede working van dat stelsel sleohts mogelijk is met het commnnaal bezit. Een van beide toch n^oet waar zijn: of de sBwah's eener deasa moelen alien te zamen gelijkelqk onder water gezet kunnen worden, em in dat geval zal er wel geen strijd van belangeh of moeijelijkheden te duchten zijn, of de irrigatie is slechts mogelijk bij gedeelten flQ geregelde opvolging, en alsdan vragen wij, waarom het individneel meer dan het commnnaal ■ 1 1^ ^» j^ *-i 1) Zie pag. 105 der oflicl^la uitgaaf. ^j Zie de bovenvermelde brochure, pog. 08, 2^ fllinca. so RI. bezit een beswaar moet zijn tegcn eene beboor- lijke regding, vaarbij bet regt op bet water, met bepiding, vanneer ea boe lang bet yerkre- geu en beboudeu kan worden, aaa den grond zel- Ten, en niet aan den bezitter er Tan verbonden wordtP Of bebben vij bier weder te denken aan eene Toogdij, die de bevolking zoo aan de leidiug barer boofden OTerlaat, dat niets toot die boofden gemakkelijker is, dan om bunne ondergescbikten nu en dan bier of daar een stuk gronds te ontfatselen en zoo doende met opzigt tot de irrigate een belang te knjgen, dat slecbts met verkracbting van bet regt vao anderen kan bevordord worden? Preanger Regentscbappen. Hier is de toeneming der bevolking niet alleen niet groot, maar zelfs in vergelijking met de andere residentien op Java zeer gering. Het verscbil tnsacben de jaren 1856 en 1860 wijst eene Termeerdering aan Tan 19,261 sielen, dat is Tan slecbts 2V3 7o ^^ ^ jaren. Ook is bet getal Tan landbouwende buisgezinnen niet sterk toegenomen. In bet eerste jaar beeft men zelfs bet grootste cijfer, namelijk 117,375, dat in 1857 daalt tot 105,130, derbalve verminderd met niet minder dan 12,245 buisgezinnen. In boever daartoe kan bebben bijgedragen de mindere oogst zoowel van padi als van koffij ^), vaardoor velligt een gedeelte der bevolking naar andere residentien kan zijn verbuisd, dan vel of wij bier te denken bebben aan onjuiste opgaaf, is moeijelijk met zekerbeid te zeggen; boezeer Toor de laatste Teronderstelling eenig- ztns scbijnt te pleiten de vel geringe, maar tocb Trij geregelde toeneming in de drie vol- gende jaren, welke bedragen beeft in 1858 869, in 1859 678 en in 1860 2,139 buisgezinnen. Wanneer mj bet jaar 1856 buiten rekening laten, dan beeft in de drie jaren na 1857 de Termeerdering in bet gebeei bedragen 3,686 buisgezinnen of ongeveer 37s ^/o' Yolgens de tabel N'. 6 beeft men over bet gebeele Tijfjarig tijdTak op 66n landbouwend buisgezin gemiddeld gebad 7.53 zielen. Zonder bet jaar 1856 is de Terhouding gemiddeld ge- weest Tan 7.7 zielen op 66n buisgezin; zoodat, wanneer wij aannemen, dat een buisgezin ge- middeld boogstens 5 zielen telt, ruim 6^n derde der Preanger- beTolking Tersfcoken moet zijn geweest Tan eenig grondbezit. Yoor eene re- sidentie, waarin, zoo als in de Preanger Re- *) In vergclgking met 1856 bad de oogst in 1857 minder opgebragt aan padi 347,099 pikols en aan koffij 62,481.18 pikoU, gentscbappen," bandel en industrie weinig te beteekenen bebben en ook weinig gelegenbeid bestaat om in visscberij en scheepvaart eenig middel van bestaan te vinden, is die verbouding geen guustig verscbiJDsel. Zij 'is dit nog te minder, nu bet met padi b^lante, volgens de tabel N^. 7, per buisgezin niet meer beeft be- dragen dan 607 vierkante Rijnlandsche xoedea of ruim I'/s bouw *). Eene produktie van gemiddeld 29.^6 pikols padi per bouw over bet gebeele tijdrak, die door de produktie van slecbts vier residentiea overtroffen wordt, beeft deze geringe bepUinting in zoo ver vergoed, dat een landbouwend buis- gezin gemiddeld beeft gebad 36.24 pikols /mm£i', gelijk staandc met 19.57 pikols gepelde rijst. Yoor de voediog der bevolking beeft die pro- duktie opgeleverd 2.60 pikols per boofd. Hoezeer de bier gegeTen cyfers niet wijzen op overvloed, zouden zij, in vergelijking met de resultaten, in de meeste andere residentien Torkregen, als Trij Toldoende kunnen worden bescbouwd, ware bet niet, dat zeer waarsobijnlijk een belangrijk gedeelte der produktie TOor de voeding verloren moet worden geacbt. Daaronder rekenen wij bet benoodigde TOor zaai-j9^, dat bezwaarlijk op minder dan 1 pikol per bouw kan gesteld worden. In bet bier bebandeld T^fjarig tijdvak z^n 660,203 boaws beplant geworden, vermoedelijk derhalTe met even zooveel pikols padi. Qemiddeid kan dus bet benoodigde voor zoAi-padi gerekend worden 132,000 pikols 'sjaars te bebben bedragen. Yerder zal ook, altbans Toor een gedeelte, in mindering moeten worden gebragt bet door de bevolking in deze residentie aan bare boof- den op te brengen po^t-coutingent. Wij z^ niet in staat met juistbeid op te geTen, boeveel padi ter zake van die opbrengst in balden der boofden komt, maar dat de bocTeelbeid Trij aanzienlijk moet zijn, meeuen wij niet londer grond te mogen aannemen ^). Het /MT^'-contingent tocb is in werkelijkbeid niets anders dan eene Toortzetting der beffing, 1) Zonder bet jaar 1857 beeft een landboawend buisgezin over de 4 volgende jaren met padi be- plant gemiddeld bijna I'/i bouw, of het gemiddelde voor de gezamenlgke residentien in het t^dvak van 1856—1860. *) Het heet een vijfdc te bedragen van de produktie. De totale produktie der Preanger Regentecbappen gednrende het hier behandeld vgQarig tijdvak beeft bedragen 19,712,875 pikols padi, dat is gemiddeld 's jaars 3,943,575 pikols, waarvan mitedien eeo vijfde of 788,515 pikols als contingent door de bevolking •obgnt te worden opgebragt* M. 61 1^ de TToegere *VoTsten raa het Padjadja- nnaelke ti^, iraarvan de tegenwooidige Fre« ugcz Begenteii afstammen, als Soavereinen en ^a^oaess yvn den grond geregtigd waren te doea Tan de bevolking, ab bezitster van den groad ten gdnroike; een regt, dat bnn bij de j OTereenkomsieQ, met de Toofmalige Oost-Indi- / scfae Korapagnie aangegaan, werd gelaten, be- Inodeas leTering Tan koffij tegen Tastgestelde hge prijaen. De zaak kwam daarop neder, dat de kofij aan de Kompagnie werd geleterd niet door de beTolking, maar door hare' Yorsten, die alsoo, tetwijl de Kompagnie afzag Tan Ter- doe heffingen tea baren beboeve, tot de hoffiag in iiatim der grondknur of padjak ger^^d Die OTereenkomsten sijn Termoedelijk de reden geweesty Traarom, laj de inToering Tan het land- idestelsel tijdens het £ritsch tuaschenbestnur, de PicoBger-beTolking daarTan beTrijd is ge- Uereii, deirijl men haar, die gebukt ging onder de opbrcogst Tan bet ^Mu/f-contingent en de lerenng ▼«& koffij tegen ongehoord lage prijzen, met nog meet wilde drukken ; terwijl anders de kcfiiig Tan landrente Tan zeWe had moeten ten gerdlge liebben afschaffing Tan het padi' eoBtingeatt besoldiging der booMen in com- peasalie Tan het Teiiies, dat zij door die af- lefaafing in bunne inkomsten zouden lijden, en, a» BKa aan de gedwongen koffijleTering geen eiade viide gemaakt hebben, dan todi Toor hei ami£( betoling Tan bet produkt tegen Teel hcKigen pnjseik. Uit het Toora%egaDe kan men genoegzaam lAefidea, dst de hoeveelheid paii^ irelke de be- Tolkiag wegens het bedoelde contingent aan iwe faoofiJen moest opbiengen, met gering vasy dear die opbrengst niet alleen sioh be- paakb tot hetgeen toot de Toeding dier hoofden C9 hmner Tolgeliiigen benoodigd kon zijn, maar ook TOOT een deel rooraag in hnnne Terdere isikonsten, die aeer aansienHik moeten zijn ge- veeat ^). Wei had er bij het optreden Tan den legeavooidigea it^ent Tan Bandong, ongeTeer 15 of 16 jarea geleden, eene nienwe regeling plaats Tan s}ne inkomsten, waardoor deze werden gcredoceerd tot de helft Tan hetgeen zijn Toor- gaager had genoten^ en waarschijnlijk heeft lets de^elijka plaats gehad ten aanzien Tan de JafcoanrteB der andere Preanger-Begenten, maar of c» ia hoerer b^ die beanoe^ng de opbrengst Si dooir de berolking werd Tenninderd, ') Th Toof^eger Tan den tegenwoordigen Hegent w BaadoDg weid geacht een inkomen te hebben w/ 100,000 'f jaan. dan wel het Toorded, dat de koffijleTeting op den Troegeren Toet aan de Regenten Terschafte^ knnnen wij niet met zekerheid zeggen. Het lijdt OTenwel geen twijfel, of de hoeTeeDieid padiy die de beTolking aan hare hoofden meet opbrengen, is nog zeer aanzienlijk. In de re- geringsverslagen althans Tinden wij bijzonder* heden Termeld, die, hoe schraal ook en hoe weinig schijnbaar met dit punt in Terband staande, meer dan Toldoende Ininnen geacht wordeo, om tot die slotsom te brengen. Uit die stnkken ^) toch blijkt, dat in een betrekkelijk gering getai jaren niet minder dan 12 rijstpelmolens in dePreaDgerRegentscbappen zijn opgerigt. De omstandigheid, dat die eta- bHssementen sucoessiTelijk zijn tot stand ge- komen en aan Terscbillende personen toebe- hooren, schijnt ons toe het buiten twijfel te stellen, dat die ondememingen winstgCTcnd moeten zijn en das genoegzaam padi magtig knnnen worden. Wanneer wij nu aannemen, dat gemiddeld iedere rijstpelmolen 25,000 pikols gepelde rijst 's jaars kan IcTeren % dan geeft dit Toor de 12 etabliasementen 300,000 pikols gepelde rijst of ruim 555,000 pikols padi, Wanneer wij hierbij in het oog honden, dat het belang dier ondememingen medebrengt, om de gepelde rijst te BataTia of te Cheribon ter markt te laten brengen, waar zij, zelfs ua aftrek der kosten Tan tiansport, Teel beter prijzen knnnen maken dan bij Terkoop onder de Preanger beTolking zcIto, — dat het bui- tendien zeer onwaarschijnlijk is, dat de beTol- king Tan de bedoelde ondememingen rijat koopt, •^ en dan nog ebdelijk letten op de hoogst opmerkelijke, in het regeringSTcrslag OTer 1860 ') medegedeelde bijzonderheid, dot de rijtipelmolenaari hunne padi inkoopen van de Beffenien en mindere hoofden e» teer weinig van den minderen inlander, dan meenen wij het er Toor te mogen houden, dat, ^n door het be- noodigde aan za^i-padi hn door den Terkoop Tan padi aan de rijstpelmolens, eene boeveelheid Tan mim 680,000 pikols aan de Toeding der «) Zie yerslag over 1856, pag. 98, 1858, pag. 92, 1859, pag. 105, en 1860, pag. 110. ') Het bier geatelde c^jfer Tsn 25,000 pikols mag als zeer matig worden faescbonwd. la het Verslag over 1856, pag. 98 der officiele nitgiuif, lezen w\j van ecnen rijstpelmolen te Boediradja, afdeeling ludramigoe, residentie Cheribon, die 200 pikob dagelyks of 78,000 pikols 's jaars, das drie- maal zoo veel le?ert. *) Pag. 110 der ofiiciele aitgaaf. 4* 53 HI. bevolkiog ontTalt^ en dat, in we^rwil dat de produktie op eich xelve ?rij voldoende is^ zi) door een en auder voor de voeding ontoerei- kende wordt, daar anders de bevolking geeae swarigheid ecu makeo, om hetgeea zij te veel heeft van de hand te zetten. De omstandigheid, dat de middenprijs der padi hier zoo laag is als niaar in weinige resi- dentien op Java, ontneemt aan de waarde van onze gevoigtrekking weinig of niets. Vooreerst tocb blykt het, dat de teelt van tweede ge- wassen in de Preanger-landen zeer aanzienlijk is, en daarmede wordt welligt in het ontoe- reikende der rijstproduktie genoegzaam voorzien, om eene grootere rijzing der /Mi^i-prijzen tegen te houden. Ten tweede, en in verband tot de medegedeelde bijzouderheid, dat de bevolking geen padi verkoopt en derhalve de verkoop daarvan grootendeds, zoo niet gebeel, plaat& grijpt tusschen de hoofden en de rijstpelmole- naars, mogen wij in twijfel trekken^ of hier eene eigeolijke rijstmarkt bestaat en das de door de regering med^edeelde hoogste en laagste prijzen wel te beschoawen zijn als marktprijzen. Eiudelijk zijn de opgegeven prij< zen, hoe laag ook in vergelijking met andere residentien, tooh altijd nog 100 ^f^ ho(^r dan een twaalftal jaren geleden. Het het betoog omtrent het ontoereikende der rijstproduktie in de Preanger Regentschappen en wat in verband daarmede is in het midden gebragt, is het niet de bedoeling, om een ver- bod van uitvoer als wenschelijk te doen voor* komen. Niets toch zou minder in het belang der bevolking z\jn. Ook zouden wij het tegen- gaan van den verkoop van rijst door de hoof- den, — althans zoo lang de opbrengst van het /7a</»-contingent niet wordt a4;eschaft, — als onraadzaam beschouwen ^). Zelfs zou het be- perken van de ondememingen van rijstpelling tot een zeker getal niet aan te raden zijn, omdat, hoezeer wij in znlke etablissementen weinig heil voor de bevolking in haren tegen- woordigen toestand zien, -» wel in inrig- tingen op kleinere schaal, waarbij men zich meer bijzonder bepaalt bij het pellen, en *) Hoezeer wy alle transactien van dien aard tosschen hoofden en partikniiere oodememers wan- troawen, — ea hier te meer, omdat wjj de oamo- gelgkheid niet iozieo, dat die hoofdeo, verlekkerd door de prgzen, die z\j bekomen voor hetgeea zij aan padi overhoaden boven het voor eigen be- hoefte benoodigde, niet er toe verleid sollen wor- den, om der bevolking nog meer ptidi af haadig te maken, geen padi opkoopt ^\ — • daardoor todi altijd het voordeel der concnrrentie ontstaat, en de bevolking door die concnrrentie misschien er toe gebragt kan worden, om hare eigene kul* tuur meer en meer uit te breiden. W^ hebben slechts willen wijzen op eenen toestand, die te meer onze aandacht verdient^ omdat het daart^enover zeer in het oog loopt, dat de uitgestrektheid der door de bevolking ontgonnen gronden in het door ona behandeld t^dvak zoo goed als stationair is gebleven. Het totaal toch van de velden der bevolking bedroeg : in 1856 189,341 bouwa r 1857 143,109 , , 1858 143,109 , , 1859 143,206 , , 1860 ..... 143,1206 , Van het eerste op het tweede jaar zien wij slechts eene vermeerdering van 3,768 en in de volgende drie jaren van niet meer dan 97 bouws. £r knnnen verschillende redenen bestaan, waarom eene bevolking zich niet gedrongen voelt, om aan hare kultuur meer uitbreiding' te geven, of omstandigbeden, waardoor zy daar- in- tegengehouden of belemraerd wordt; maar welke dier redenen kan hier hebben bestaan? Aan overvloed van voedingsmiddelen, waardoor de bevolking geene behoefte gevoelt om meer te verbouwen, kan, — ofechoon wg niet be- paaldelijk willen beweren, dat er gebrek onder- vonden wordt, — hier na al het voorafgegane wel niet gedaoht worden; evenmin aan gebrek aan geschikte gronden in eene zoo uitgestrekte residentie, de grootste op Java, die, in verge- lijking met andere gewesten, alles bebalve aterk bevolkt is. Pio^vee heeft men wel niet in overvloed, maar toch, in vergelijking tot het getal landbonwende hnisgezinnen, in zoo mime mate als maar in slechts enkele residentien aangetroffen wordt. Gebrek aan handen bestaat hier ook niet, want wij hebben reeds gezien, dat men hier eene verhonding heeft van min- stens 7.5 zielen op 66n land bon wend hnisgezin, zoodat waarschijnlijk een derde der bevolking buiten bezit van beboawbare gronden is, of- schoon noch handel of Industrie, noch scheep- vaart of visscherij voor een zoo aanzienlijk ge- deelte dier bevolking genoegzame middelen van bestaan knnnen aanbieden. Ook kan dat derde *) Yergel^k hierby het voorkomende Deel I^ pag. 651. KL 63 lAtte met euc^t wotden noodig te rijn tot ^ ^ te QOgen kultmir der landbouwende bo- ^^;¥f3ike aUchts IV^ bouw gcmiddeld per ^ms9»a met pitdi beeft b^lant, daar toch een lis^uwend goxinmet gema): 2 k 2Vs boawskan Wittkeii, loo bet xnaar niet door heerendiensten of arb^Vni de GoiiiTenieineniskulturesdaarvan t^flrokkeii ^oidt. Wat bUjft er dan nog over? Wi] Yreeeen, dai de tvee zoo e?en gemelde aken» beereadiensten namelijk en. arbeid bij 'i QoKTemementa knlioreB, in dese niet zonder sadfldigm invloed zijn gebleven. Id ons artikel oyer de Koffij hebben wij sugetoond, wclke geweldige uitbreiding hier aan de koffijtedt is g^even en hoeveel ver- loreit arbeid de bevolking daarbij moet hebben Torigt, — 4b. bij de slechte betaling, die zij Toor hare koffijproduktie ontvmg en nog out- Taagt ^), kttiuieii de enorme kultuorprocenten, velke bkr genotcai wordeo, ons van die ge- ▼cidige uitbreiding eene genoegzame verklaring genrea, aaar ook teTeoa tot-de verondersteUing bicMgeu, dat de bevolking de handen vol beeft, ▼ooral nn daarbij ook zijn gekomen de werk- zaaoikeden bij ' de kinaknltaur, welke plaats ▼iadt op de bergen ter hoogte van 2^ 3 ja ^,QM KijiilaBdocbe roeten, en reeds eene bdai^i^e uitbreiding heeft gdu:egen« CJieriboiu De bevolking is hier in het T^i^g tijdrak geweldig toegenomen, zoodat ket feracbil titsschen de jaren 1866 en 1860 Mnagt 125,597 ziden of 17.95 % op het cqfer Taa bet eerstgemelde jaar ^). Vooral igft de aproogon Tan 1866 op 1857, en 1857 op 1S5S Mer groot» zoodat wij vermoeden, dat de of^veo d^ egfers ?an de jaren 1866 en 1S^7 bentst^ op seer onnaauwkeurige telling ') ; ') i>ie gflringe betafing komt hier niet iu com* poiatw Toor niei geheren wordeade landreote, griik dit het gerai vai in MadiosD, Kediri, Patji- tMi CB Ba^joewangi; want het niet heffen vao land- icale Mfaqat hier wel degelijk te moeten wor- dea beeeboavd alt staande - tegeaover de op- bceapt ¥aa het ^M^'^eoatiDgeat aan de hoofdeo, soodai ia cSeete de FresDgi^ bevolkiog van reel conditie wai en is dan die der soo eyeo- ratideatien onder het ttelsel der fictive ^ Wasaeer mea de twee eente jarea haiten re- keaiag laal, dan bedraagt de Termeerderiog Tan 165& ap I860 sleehts 29,870 aielea, of nog geen S.7 *|^ IB twee jaren tgds. ^) Die redaa der Termeerdering wordt dan ook XB 4e rcgeiiDgsTenlageQ opgege?en. hoezeer teTens de mogelijkheid bestaat, dat Troeger wegens de eene of andere drukkende omstandigheid TolksTerhuizing plaats kan hebben gehad, en in die beide jaren terugkeer der geemi- greerden ten geTolge Tan het ophouden der aanleiding tot Terbuizing. Het getal landbonwende huisgezinnen is OTenzoo, in weSrwil Tan eene Termindering in 1859 met 2,904, Tan 1856 tot 1860 Termeer- derd met 15,926 huisgezinnen. De groote sprougen, die wij ook hier Tan 1866 op 1857 en Tan 1857 op 1868 waamemen, maken het waarschijnlijk, dat de cijfers, TOor de drie laat- ste jaren opgegeTen, meer OTereenkomstig de waarheid zijn. Volgens de tabel N**. 6 geeft de Tcrhou- ding tnsschen het cijfer der beTolking en dat der landbonwende huisgezinnen Toor het ge- heele tijdTak een getal Tan 9.44 zielen op 1 landbouwend huisgezin *). Hier is derhalTe, wanneer men een landbouwend huisgezin stelt op 5 zielen, ongeTeer 46 '/p der beTolking bui- ten genot Tan grondbezit, en de Terhouding nog Teel ongnnstiger dan in de Preauger Re- gentschappen, ofschoon daartegenoTer staat, dat handel en Industrie, scheepTaart en tIs- scherij hier ook meer middelen Tan bestaan aanbieden. Gedurende het TijQarig tijdTak heeft een landbouwend gezin met padi beplant gemiddeld 1.94 bouw of 970 Tierkante Rijnlandsche roe- den 's jaars *), Tegen deze belangrijke uiige- strektheid weegt eohtcr op eene niet zeer gunstige produktie, welke gemiddeld oTer de Tyf jaren heeft bedragen 19.08Va pikols per bonw, zoo- dat een landbouwend huisgezin niet meer heeft gebad dan gemiddeld 37.12 pikols j9flE(/» 's jaars of nog geen pikol meer dan een landbouwend gezin in de Preanger Regentschappen, met sleehts 17( bouw aanplant. Voor de Toeding heeft die hoeTeelheid /i^^/t, gereduoeerd tot gepelde rijst, opgeleTerd ge- middeld 's jaars 20.04^1^ pikols per landbouwend huisgezin, hetgeen, zelfs al wordt daarTan nog a^etrokken het benoodigde Toor oM-padi, ruim Toldoende is. Bij berekening eTenwel oTer het zielental der beTolking is de uitkomst Teel minder beTredigend, want dan Terkrijgen wij sleohts 2.12^10 pikols rijst per hoofd^ waarTan ') Zonder de twee eerste jaren mede te rekenen, is de verhoading in de drie laatste jaren gewoest 9.84 zielen op 1 landbouwend gezin. •) Voor de drie laatste jaren krggen wy eea cgfer van 1.81 boaw, of 905 Werkante Rijnlandsche roeden. 54 RL dan n(^ iiiet is ingehouden het benoodigde voor zBol'padi. !Nfaar, ofschoon berekend per hoofd de produktie van de padi als ontoerei- kende voor de voeding mag worden beschouwd, eu de residentie Cberibou volgens de 4o ko- lorn der label N°. 18 nog negen residentien boven zich beeft, wier produktie in dit opzigt veel gunstiger uitkomst beeft opgeleverd, is bet een 7reemd yerscbijnsel, dat nergens, uit- gezonderd Banjoewangi, de middenprijs der padi oyer bet gebeele tijd?ak zoo laag is ge- veest. Tenzij men aanneme, dat de door de regerittgsverslagen medegedeelde boogste en laagste prijizen der padi gebeel uit de lucbt zijn gegrepen en voor de in den aanskg der land- rente betrokken ambtenaren slecbts gediend bebben, ozn dien aanslag, welke, gelijk bekend is, in Cberibon in een vroeger tijdvak teboog was opgeToerd, meer dragelijk te maken, ver- dient bet door ons opgemerkte yerscbijnsel te meer de aandacbt^ omdat de teelt van tweede gewassenj voor zoo yet daardoor in bet tekort- komende der /M><f»-produktie moest worden voor- zien, in yerhouding tot bet zielental der be- yolkiug weinig te beteekenen beeft gebad. In bet gebeel beeft men in de vijf jaren met tweede gewassen beteeld 36,46874 bouws ^), of ongeveer 4*/^ 7o '^^^ ^® uitgestrektbeid grondsy xa^t padi beplant. Wanneer wg bij het voorafjgegane nog in aanmerkbg nemen: 1**. dat van al de in ons onderzoek begrepen residentien er niet eene is, waar eene zoo groote - uitgestrektbeid aan natte rijstyelden, felfs in yerhouding tot het getal landbouwende buisgezinnen, als bier wordt aaugetroffen; 2**. dat in de regeringsverslagen meldiug wordt gemaakt yan het bestaan en de oprigting yan rijstpelmolens ook in deze residentie, die de padi yan de beyolking opkoopen, terwijl ook gesproken wordt yan Chinesche opkoopers, dan meenen wij uit een en ander te mogen afleiden> hi dat de i^dk^i-prijzen te laag zijn 1) Namelfjk: in 1856 .. , 1857 .. . 1858 .. , 1859 .. „ 1860 . , . 4,936 boQws . 9,209Vj| « . 5,256 . 8,955«/« „ . 8,niV4 « te zamen* . 36,4681/4 bouws De gedureode de vijf jaren met padi beteelde uitgestrektbeid gronds heeft, volgens de label N". 3, in het geheel bedragen 806,6'14V4 bouws. aangegeven, hi dat de produktie niet naar waarheid is opg^even en a&nmerkelijkveelmeer moet bebben bedragen. Aan belangrijken invoer toch valt niet te denken, aangezien zoowel in de Preanger Regentschappen, als in Tagal, de twee van weSrszijden aan Cheribon grenzende gewesten, die eene vrij gunstige produktie beb- ben gebad, de padi-'pnizen hooger zijn geweest, en men toch in den regel niet uitvoert naar plaatsen, waar de prijzen zoo veel lager zgn dan ter plaatse der produktie zelve; terwijl ook geen aanvoer te wachten is van Krawang, Pekalongan, Samarang of Banjoemaasj eveozeer nabij gelegen gewesten, omdat geen van die, zoo als wij bereids van Krawang bebben gezien en van de andere later zuUen zien, rijst te missen heeft gebad en ook daar de prijzen ?eel hooger zijn geweest. De opnemingen, welke in de laatste jaren in deze residentie zijn bewerkstelligd, hebb<»i doen zieUj dat bier eene groole uitgestrektbeid gronden, voor bebouwing gescbikt, nog onont- gonnen is. Gevoegd bij de omstandighcid, dat men nergens op Java eene zoo groote boe- veelheid sawah's of natte rijstvelden aantreft, hetgeen schijnt te wijzen op overvloed van water voor de irrigatie, en terwijl er alzoo ge- noegzame gelegenheid voor de bevolking bestaat, om hare kultuur sterk uit te breiden, kan het yerscbijnsel, dat de Cheribonsche bevolking voor ruim 46 ^/^^ verstoken is van het genet van grondbezit, niet nalaten de aandacht te wekken. Zonder te kunnen aanwijzen^ aan welke oorzaken dit yerscbijnsel meer bepaald is toe te schrijven, houden wij het voor niet onwaar- scbijnlijk, dat de landbouwende bevolking, met den door baar te verrigten arbeid, zoo voor eigen kultuur als bij de Gouvernements knl- tures, de hauden zoo vol heeft, dat zij zonder belaugrijke hulp zich van hare taak niet kan kwijten ^). In alien geval is, waar zoo veel ^) In 1860 bad de landbouwende bevolking, die in het genot van velden was en 88,983 buisgezinnen telde, met padi beplant 1 72,366 V4 bouws en met tweede gewassen 8,111V4 bouws, dus te zamen 1 80,474 Vi bonws of ruim 3 bouws per hnisgesiD; terw^'I bg de Gouvemements kultores waren inge- dceld niet minder dan 54,203 buisgezinnon of b\jna 61 %, waariran: bij de koffijteelt „ „ suikerteelt. „ „ indigoteelt. „ cochenilleteelt » 27,169 18,961 7,832 261 totaal. 54.203 RI. 55 gel^genheid lis hier Bchijnt te bestaan, om zich b grandboit uit te breiden, eene zoo groote «ggiome»tie van bevolking geen gunstig ?er- idijiiseL W^ den aaxLslag der landrente betreftj zoo fflee&en wij, naaz aanleidiug Taa de bij de tabellea N^ 15^ 16, 17 en 18 gemaakte bcre- keniagen, hat er voor te mogen houden^ dat aen hier, sonder reel regard te slaan op de pnxiaktie of op de waarde der rijst, eenvou- diglijk eene zekere bepaalde som voor elken net padi bepbnten bouw tot grondslag keeft gsfiomen, waarachijnlijk behoudens eene klassi- fiUtie der Teldea iu le, 2e en 3« soort, uaar geUug Tan bare produktie, en met vrijstel- Ibg Termoedclijk van die^ welke gebeel mis- kkt aja ^). • Bij doorslag beeft de bevolking gedurende bet gebeele tijdvak per bouw jmdi ofigebngt / 4.737^ en in dat cijier zieu wij in de Teracbillende jaren weinig variaiie^ al- thuu Tcd minder dan bij berekening van den UDsiag per pikol jkidi of naar de waarde van bet {ffodakt, liet lijdt geen twijfel, dat de hier genomen gnmdslag, indien onze veronderstelling dien- aAuguode blijkt juist te zijn geweest, iu de gegercD omstandigheden de beste is, als bet geachiktstemiddel om langzamerhand te brengen tot eeoe he£ng, niet van bet produkt en zijne waarde, ook niet van den producent, maar van dengroad, — eene heffing, die, wat men er ook Tu zeggen moge en welke moeijelijkbedeu hare iafoering bij den tegeuwoordigen toestaud der JiTaaosche maatscbappij moge medebrengen, -^ zoo men den Javaau wil brengen eerst tot iadiridueel groiidbezit ten gebruike, en later tot grondeigendom, zoodra bij zelfstandig ge- Aoeg 2al zijn geworden om zich dien niet door Tien ook te laten ontfntselen, de eenige ratio- nele is, waartoe men iu bet belang zoowel yan den Javaan zelven als van 's hjks scbatkist meet tracbten te komen. Op zich zelve is overigens een aanslag ad goaiddeld /4.73*/, per bouw, wanneer men bierbij denkt, dat er geene kwestie is van ba- Utiuig, maar Tan kttur van den groud, uiet ilkcA maiig, maar zelfs zeer laag, — doch de oadervindiiig heefk, zoo wij ons niet bedrie- gea, jaist in bet Cheribonscbe aangetoond. ') Met het hier gezegde willen wg evenwel niet pu^i wordeo te beweren, dat men vroeger, om tot de bepaliog eener vaste aom per hoaw te kun- ICQ koBeo, niet de verkregea ervaring aangaande dc |rredaktie per boow en de waarde van het pro- dakt ksn hebben geraadpleegd. dat eene opdrijving der landrente geleid beeft, zoo al niet tot jammer en ellende gelijk in andere streken op Java, dan toch tot afschrij- ving van groote achterstallen, waarvan de in- ning zoo goed als onmogelijk was geworden. Poch dit is een punt, waarop wij, om niet in herbaling te vervallen, later denken terug te komen bij de beschonwingen van algemeenen aard, welke uit den uitslag van ons onderzoek kunneu voortvloeijen. Tagal. In geene der in ons onderzoek be- grepen residentirn is de verbouding van het totaal der bevolking tot het cijfer der land- bouwende buisgezinnen zoo ongunstig als hier, waar men gedurende het door ons bebandeld vijQarig tijdvak op 6^n landbouwend huisgezin gemiddeld 9.74 zielen beeft gehad, zoodat ruim 487s ^/o ^^^ bevolking bniten bet genot is van grondbezit. Opmerkelijk is hier de vermeerdering der bevolking, welke ran 1856 — 1860, dus in vier jarcn, beeft bedragen 107,929 zielen of ruim 32 % ')> tei^'v^ijl het getal landbouwende buis- gezinnen is toegenomen met n,693 of ruim 34 <^/o. Daarmede heeft de nitbreiding der padi'lQ^i geen gelijken tred gehouden, daar in 1860 slecbts lJ,000 bouws of 17 Vo mccr dan in 1856 met padi zijn beplant, zoodat een land- bouwend huisgezin van ruim 2 bouws voor de jEMM^t-teelt in 1856 suocessivelijk is teruggegaan tot 1^/4 bouw in 1860. Gemiddeld over de vijf jaren heeft de aanplant van padi per huis- gezin bedragen 1.895 bouw of ruim 947 vier- kante Bijnlandsche roeden. Oter het algemeen evenwel zijn er weinig residentien, die, wat aangaat zoowel de pro- i) Joar voor jaar ia de vermeerdering geweest alt volgt: van 1866 op 1867 . 22,806 lielen of 6.80 o/^ 1857 , 1868 . 28,984 . . 6.69 , 1868 „ 1859 . 85,067 » . 9.17 » 1869 „ 1860 . 26,082 „ . 6.26 » n Als red en wordt in de beide laatate jaren opge- geven, overkomst van elders en meerdere geboorten dan sterfgevallen, — en in de drie eerste jaren (want van 1856 tot 1866 was de vermeerdering niet minder groot) slechta meerdere geboorten. Maar het is waarsch\jnlgk, dat overkomst van elders en missehien ook naaawkenriger opnamen in de drie eerste jaren niet minder tot de vermeerdering heb- ben bggedragen. Want eeo accres van bevolking, zoo als hier heeft plaats gehad, alleen door meerdere geboorten, is wat heel sterk. 56 E£. duktie per bouw» als ia het h^sonder het toe- reikende er van voor de voeding, tea aaozien van dcQ rijstbouw zuike gunstige resultaten hebben aau te wijzen als Tagal. Het gemiddelde tocli heeft bedragen: a. Wat betreft de per huisgezin met padi beplante uitgestrektheid gronds: Yoor al de residentien. . . 1.34 boaw , Tagal 1.89* , h, Wat betreft de per bouw verkregen pro- dnktle : Yoor al de residentica. . 19.83^/4 pikols , Tagal 27.48 , c, Wat betreft de per landbouwend buia- geziu verkregen boeveelheid padi : Yoor al de residentien. . 24.60 pikols , Tagal 62.25 , d. Wat betreft de boeveelheid gepelde rijst Toor de voediag per hoofd: Yoor al de residentien. . l-87Vs pikols # Tagal 2.88V4 J, Waarscbijnlijk is het eene soowel als het andeie te danken, niet alleen aan de grootere uitgestrektheid gronds hier gemiddeld per hnis* gezin met padi beteeld, maar ook aan de zeer gunstige yerhouding tosschen de velden, welke geirrigeerd kunnen worden, en die, waarvan de bevocbtiging afhankelijk is yan de.r^ens. Yan het totaal yan de velden der bevolking toch had men gemiddeld over het geheele tijd- yak bijna 80 7o ^^ sawah's, en dua. slechts 20 7o ^^^ tegal-gronden. Tegenover het gunstige hebben wij evenwel te irijzen op bijzouderheden, die niet getuigen yoor yerbeterbg en vooruitgang: 1^. In 1856 had een landbouwend huisgezin met padi beteeld 2.043 bouws of 1,021V, vier- kante Bijnlandsche roeden, in 1860 slechts 1.785 bouw of 8927$ vierkaute Bijnlandsche rooden. XJit de tabd N°. 7 blijkt, dat de achteruitgang geleidelijk en zonder ophouden heeft plaats gehad. 2^. In 1856 had een landbouwend huisgezin aan padi gemiddeld 58.76 pikols, in 1860 slechts 45.25. Uit het tweede gedeelte der label N^ 8 bhjkt, dat, uitgenomen het jaar 1858 ^\ ^) De padi'Qo^^i vau 1858 was de guustigste de achteruitgang geleideliik en zonder ophouden heeft plaats gebid. 8^ In 1856 gaf de produktie van padi aan gepelde rijst voor de voeding der bevolking 3V4 pikols per hoofd, in 1860 niet meer dan 2.54 pikols. Ook hier is, blijkena het tweede gedeelte der tabel N°. 9, de achteruitgang, met uitzondering van het jaar 1858, geleidelijk en zonder ophouden geweest. , 4*^. En wat de produktie per bouw betreft, deze is, met uitzondering van het gunstige jaar 1858, van ruim 28^/4 pikols in 1856 terug- gegaan tot ruim 2573 pikols in 1860. Deze laatste achteruitgang zal waarschijniijk moeten worden toegeschreven aan de steeds afnemende gunstige yerhouding tusschen de sawah's en de tegal-gronden, waarvan de op- brengst geringer is dan die der eerstgenoemde soort van gronden. In 1856 toch beslo^en de velden der be- volking eene uitgestrektheid van 75,759 bonws, waarvan aan sawah's 62,163 bouws of ruim 82 7o. In dat jaar werden met padi beplant 70,219 bouws, en, zoo de bevolking het totaal barer sawah's voor den rijstbouw heeft gebezigd, be- hoefde derhalve eene uitgestrektheid van slechts 8,056 bouws tegal-gronden bovendien daarvoor te worden gebezigd. In 1860 daarentegen, toen de velden der bevolking eene uitgestrektheid besloegen van 86,948 bouws, waren daarvan 66,784 bouws of 76*/5*/o sawah's, zoodat, indien die alien werden gebezigd voor den rijstbouw, welke in dat jaar eene uitgestrektheid van 62,219 bouws innam, men nog 15,435 bouws tegal-gronden bovendien voor de teelt noodig heeft geliad. Uoezeer de suikerkultuur, waarroor bij voor* keur sawah's worden genoraen, die dus voor de eigen kultuur der bevolking verloren zija, eenige verandering brengt in de hier gegeven djfers, ontneemt dit echter niets aan de waarde onzer bewering, dat de afoemende produktie van padi per bouw waarschigulijk het gevolg is van de afnemende gunstige yerhouding tus- schen sawah's en tegal-gronden, te minder nog, omdat die kultuur in 1860 zoowel als in 1856 3,100 bouws heeft ingeuomen ^). vaa het geheele tgdvak; en tocb, hoexeer zij tocn ruim 80 Vt pikols per boaw afwierp, had eeu land- bouwend gezin ruim ^a pikol minder dan in 1856. 1) Indieu toch die 8,100 bouwageheel uit sawah's hebben bestaau, hetgeen niet zeker is, dan zou daaruit volgen, dat de bevolking voor hare jMu/i-teelt niet meer heeft gehad dan 59,063 boui^rs sawoh'i Rl. 57 I>ie thmimg m de giins4ige verhoucfing tassdi^ sawah's en tegalgronden besdioawen vij erenwel near als een tijd^ijk ongunstig vendigiisel, oncUt het in den aard der zaak figt^ dat ^ oitlyreiding ran de eigen kuHuur der berdkisg het maken van savah'a of de uifareidi&g vaB het irrigatie-stelsel niet wel gd^ffl tred kan hoxtden met de toenemende untginiUDg Tan nieawe gronden. De vraag is mur, of de gesteldheid van den bodem en Ofervloed van water de gelegenheid aanbieden, om de ontgonnen tegal-gronden vroeger of later in sawah's te veranderen, als ?rannecr raa een maar eenigzins velwiUend bestuur niets uders is te yerwachten dan eene Terstand^e bebart^ing ook in dit opsigt van de belaugen der berolking. In de jegeringsverslagen vindt men alleen m dat over 1855 ^) melding gemaakt van po- giDgea tot nitbreiding van het irrigatie-stelsel ia den residentie, bonder dat het verder blijkt, velk gevolg aan de toen tot dat einde ge- ffiiakte oatwerpen later is gegeven. Zoo er vakdijk ieta ia gekomen van de in 1855 ont- vorpea werken, dan is het waarschiJDltjk, dat zq, ttoder tusschenkomst van den waterstaat, door de bevolking zelve sijn tot stand gebragt, ddoch op eene kleinere schaal dan in 1855 l^oeld was. Bg de vrij gunstige rijstproduktie in dit gevest, ook nit het oogpunt van het toerei- keode er van voor de voeding, is het een vreemd versciujnsel, dat, uitgesonderd Bantam en Ka- doe, de middenprijs der padi nergens zoo hoog is ab hier; — een verschijnsel, dat alleen te Terkkren is door een ieer sterken uitvoer; hnae& dan de vraag overblijft, naar welke etieken die uitvoer wd kan hebben plaats a I1,IS6 boaws iegal-grooden in 1856, tegen 63,684 boair» nwah's en 18,535 bouws tegal-gronden n I860. Tenrijji men doa, volgens de in den tekst TMikoiBade cyfers^ voor de jMufc'-teelt had: » 1S56 tegen 1 bouw tegal-grond 7.7 1 5 bouws sawah, •JWO , , . . 4.327. ^ men rolgeas de cijfera in dezo noot: Q 18d6 op 1 boaw iegal-groad 5.294 boaws sawah, .AS«0 . > • . 3.486. ^ Zle pag 112 der officiele aitgave, alwaar, be- fcalte tao andere werken vaD minder belang, ook ges|>rdken wordt van een ontiverp tot irrigatie van set oMtt dan 20,000 boaws alleen in het regent- ftlnp en distrikt Brebei. gehad, daar toch in al de om- en nabij gele- gen residentien, waar, zoo als in Krawang, Cheribon, Banjoemaas, Bageien, Pekalongan, Samarang, en zelfs Japara en Bembaog, de produktie geacht kon vorden ontoereikeude te zijn geweest, de padi-pn}ze\i lager hebben ge- staan en men in den regel niet uitvoert naar markten, waar het artikel van uitvoer min- der geldt dan ter plaatse der produktie zelve. Dit geeft aanleiding tot de vraag^ of de opge- geyen jo^ft-pfijzea wel naauwkeurig zijn, ter- wijl het ook mogelijk «ou kmmen wezen, dat de medegedeelde prijzen niet zijn van de padi, maar van de gepelde rijst. Wat Jiiervan wezeu moge, in verband tot den aaDslag der laiidrente, voor zoover de waarde van het /Mf(/t-produkt daarbij in aau- meiking is gekomen, komen ons de med^e- deelde prijzen nog onverklaarbaarder voor, daar toch die aanslag, peroentegewijs berekend van de waarde, volgens de tabel N^ 17, uitge- nomen Madioen, nergens zoo laag is geweest als in Tagal, hoezeer men daar, ^n wegens de produktie ^n wegens den prijs der padi, jnist een veel hoogeren aanslag mogt verwachten. 