Bijdragen tot de taal-, land- en volkenkunde
“De Koning van Tidor, hoe bedrukt zijn omstandigheden ook zijn, kan nogtans het spel nict verlaten; hij vermaakt zich daar-mede geheele dagen en nachten. Ik heb hem het aanstoote-lijke, dat daarin opgesloten ligt, te kennen gegeven, doch alles kan niet helpen, hij gaat zijnen ouden gang zonder zich veel te storen aan mijne vermaningen, en noemt dit zijn eenigst tijdverdrijf. Voorts heb ik van Tidor narigt gekregen dat onlangs daar is aangekomen de zoon van den in 1779 nevens zijn vader van hier verzonden jongen Koning of Radja moeda van Tidor, Compania? genaamd. Zijnde deze jonge Koning met zijn vader en ook deze Compania naar Ceilon gebannen. Zoon van den verzonden koning Djamal Oedien en hoogepriester in kwa-liteit. Diamal Oedien, halfbroeder van Noekoe. DE VERDEDIGING VAN TERNATE. 309 geweest, van waar deze laatste met een Engelsch schip op Ambosina gekomen en vervolgens over Ceram naar Tidor verrokken is, en dat de Commodore op Ambosina wonder zijn naam te weten, aan Wien Noekoe om bijstand tegen Ternate verzocht had, belöffd zoude hebben, in een tijd van een groote maand zelve te zullen komen om Ternate te attaqueren en te nemen. Tot een vervolg van het hiervoren aangevoerde betrekkelijk Noekoe, dien ik UWEA. te berigten, dat de Tidoresche prins Hassan, de broeder van Noekoe, zijnde van een vader maar uit een andere moeder geboren, die met Koning Djamal Oedien ten tijde als Noekoe het rijk van Tidor overweldig heeft, hier gekomen is, omdat hij de partij van Noekoe niet wilde volgen, maar bij de Compagnie en den Koning te blijven, en die bij ’s Compagnie’s papieren bekend staat voor een schrander en lis- tigen prins, die ook in 1795 volgens het aangehaalde bij den secreten brief van den 29 April § 15, de besteller is geweest van den laatsten brief aan prins Noekoe, door dit ministerie geschreven, om te zien of men met den prins eenige minnelijke schikkingen, om hem te doen afzien van zijne vijandelijke be- drijven, konden maken of ten minsten met hem in correspond- tie vooreerst treden, ons menigmaal veel dienst gedaan en ge- wigtige tijdingen medegedeeld heeft, wanneer den vijand van zins was eene onderneming te doen, opdat we niet on verhoed overvallen zouden worden. “Deze Prins Hassan die een grooten aanhang op Tidor heeft en dien hij meer heeft trachten te vergroten, als bij de natie zeer bemind zijnde, is verscheiden reizen incognito over geweest naar Tidor en heeft gelegenheid gehad zijnde jongere bemind zijnde, is verscheiden reizen incognito over geweest naar Tidor en heeft gelegenheid gehad zijnde jongere bedrijven tegen de Compagnie en hare bezittingen; bijzonder ook tegen Ternate, hetzij met te bewerken dat de vloot van Noekoe werkelbos gehouden wordt, of wel door verdeeldheid verspreid mogt worden, dan wel door het verwekken van een revolte, om daardoor Noekoe te noodzaken, met zijn anhang van Tidor te vertrekken naar zijne schuilnesten op Camer of in de Papoe. “Deze Hassan heeft mij ook tot antwoord gebragt, dat Dja-mal Abdien, die tot jonge Koning uitgeroepen is, Noekoe alleen gevolgd was en alles moest doen om hem genoegen te gevolgen van zijne gramm. Schap, doch dat hij betuigde tegen de Compagnie niets te hebben en gaarne zoude zijn dat al dat oorlogen eens mogt op houden, en date hij al langen tijd had gewenscht zijn broeder nog eens te zien, en dat hij daarom genegen was, alles met hem te overleggen wat dienen konde tot zijn oogmerk. “Prins Hassan heeft ook het volk van verscheidene negorijen op Tidor in zijn belangen trachten over te halen, en deze hebben om pardon laten vragen, dat ik ook gewillig toege staan heb, indien ze willen medewerken dat Noekoe van daar verjaagd konde worden. “Dit alles is door hen gereedelijk aangenomen, omdat ze wars en moede zijn van de al te strenge regering van Noekoe, wiens handen niet anders rooken dan van vergoten bloed.” “Doch alle deze voornemens zijn eensklaps tot mijn innig leedwezen verijdeld geworden en op niets uitgeloopen; want de prins Majoor Hassan, die ik op den 1e. dezer gepermitteerd had naar Tidor te gaan om te zien hoe het daar gesteld was, terwijl de gansche vloot hier voor Ternate lag, is tot heden niet terug gekomen, maar zoude bij zijn aankomst op Tidor opgeligt en naar eene corra gebragt zijn; en dat Noekoe hem niet eens wilde zien, en aan Prins Djanal Abdien, die ge-lik voorzegt, met de vloot voor ‘Ternate lag, overgeleverd zijn, die hem vervolgens in strikte bewaring op een Engelsche pan-tjalang gegeven heeft, die op Tidor lag, en wel bewaakt zoude worden. Wij verliezen veel aan dien prins die veel gewaagd en voor ons gedaan heeft, en alle de door zijne schranderheid verhoopte goede gevolgen van zijn onderhandeling zijn eensklaps in rook verdwenen, omdat hij trouwloos door de zijne, daar hij vertrouwen in stelde, verraden is, waaronder ik dan bijzonder mede wil begrij. Pen zijn geveinsden broeder Djanal Abdien. Mogelijk zoekt hij nog het gevaar, door het ontko- men uit zijn arrest, te ontsnappen, dat ik hartelijk wensch: intusschen beklaag ik zijn arme vrouw en kinderen, die in de alleruiterste armoede moeten leven, en zoo het ’s Compagnie’s omstandigheden eenigzins permitteerden, zoo zoude ik wel zoo vrij zijn, ingevalle den gemelden Prins Ilassan niet weder te voorschijn mogt komen, een geringen onderstand van eenige rijksdaalders ten behoeve van zijn vrouw en kinderen te ver- zoeken, alzoo het mij in dezen duren tijd te hard valt het on- derhoud of met hetgeen daar ik den Prins mede ondersteund heb, alleen te moeten dragen. DE VERDEDIGING VAN TERNATE. 811 “Daar Manado zich in handen der Engelschen bevond, hielten den deutschen geene correspondentie van tijd vernammen daar icts van door particuliere berigten. Zoo kwam er een brief op Ternate aan een burger aldaar geschreven, behelzende dat op Manado was aangekomen, de boekhouder en scriha, benevens cen soldaat van Gorontalo met de tijding dat kantoor aan de Engelschen was overgegen, en dat zij den resident naar Amboina hadden vervoerd. “Van den ex-Koning van Ternate, die zich aldaar cen gerui-men tijd had opgehouden, sprak men geen enkel woord; hoe-wel hij volgens geruchten der Tidorezen, mede in handen der Engelschen zoude gevallen en ook naar Amboina zijn overgebragt. “Met het grootste verlangen zien wij uit naar ontzet van manschappen, vaartuigen en rijst, om dat wij onze kommervolle gesteldheid aan UHEd. bekend en in onze hangersnood bercids voorzien zal wezen, al geliefde UHEd. in plaats of bij gebrek aan Europesche militairen en boss chieters, ons vooreerst maar te voorzien met Sipayers of Sumanappers, die ons hier van goeden dienst kunnen wezen tegen de roovers van Noeko en deze Inlandsche soldaten zijn goed genoeg zoo ze maar goede aanvoerders hebben. Dan ik kan mij niet ontveinzen de verlegenheid en bekommering, daar ik mij in bevinde, nu het spek en bet vleesch in de despens opgeraakt is, hoe ik het nu zal stellen om den bak van den gemeenen man verder gaande te houden, die alle dagen met de wapens in de hand klaar moeten staan. De koe- beesten zijn en worden dagelijks geslagt en verminderen zeer sterk, zoodat het daarmede haast gedaan zal wezen. ‘Visch is hier onder de Ternaatsche wal niet te krijgen en geen de minste eetwaren worden hier aangebragt; het pluimvee is als weggeveegd en men ziet het niet meer. “Derhalve gelieven UHEd. de goedheid te hebben om den te doene cisch van spek en vleesch, gedroogde visch en ding- ding, gunstig te laten voldoen, opdat den gemeenen man en wij allen wat eten krijgen, en met een te bepalen hoeveel de militairen en artilleristen dan daarvoor dienen te betalen, want die menschen hebben niet meer als een rijksdaalder kostgeld es maands, waarbij ieder van zijn gagic een roepy moet bijleggen, tot onderschraging van de bak, zoodat ze het pond zout spk en vleesch, tegen cen schelling of zeven stuivers het pond, niet wel daarvan betalen kunnen. Wij hebben het tegen drie stuivers het pond aan den gemecnen man afgestaan, en daar waren ze wel mede te vreden; en zoo wij spek en vleesch monten krijgen, verzoek ik het tegen dien prijs te mogen afst An, en met believen van UHEd. het meerdere te brengen ten laste van oorlogs ongelderi, zoolang de hachelijke tijden aanhouden. “Hadden wij nog maar een goeden voorraad, die zoude schoon van pas komen, want de baksmeesters hebben betuigd, dat zij zich niet meer in staat bevinden nu het spek en vleesch opge-raakt is, het volk de kost te bezorgen; ik heb hun moed in het lijf gesproken, op cen aanstaand spoedig ontzet, en den Hemel geve dat dit binnen kort mag opdagen. © ‘Aan de schaarschheid en geringheid van levensmiddelen schrijf ik het alleen toe, dat al verscheiden Europezen getracht hebben tot de Engelschen over te loopen. Ken kanonnier en denkelijk ook aan een soldaat is het gelukt op Tidor te ko-men; doch sedert dat twee van de drie Europezen die van zins waren te deserteren een exemplaire militaire straf hebben ondergaan, schijnt er wat schrik onder gekomen te zijn. Op de voldoening van den eisch van manschappen behoef ik niet verder aan te dringen, omdat ik mij verzekerd houd dat UHEd. on alle mogelijke adsistentie en bijstand zullen doen toe-komen. “Het garnisoen dat voorzeker in dezen tegenwoordigen tijd ze Er gering en incomplett is, wordt door den Kapitel-Luitenant von Munck in goede orde gehouden, en sedert zijne provisi-oneele aanstelling gedraagt hij zich geschikt en wel en meriert UHEd. reflectie ten aanzien van zijn verzoek om bevor dering tot Kapitel-Kommandant. “Ook kan ik miet om heen in UHEd. gunstige gedachten an te bevelen den Kapitel-Ingenieur von Lutzow, die ons in alle de menigvuldige attacques, die de vijanden op ondernomen hebben, geweest is van veel dienst; die zelfs op een onvermoeide wijze meer gedaan heeft als zijn dienst medebragt om den vijand afbreuk te doen en zich dikwijls blootgesteld heeft aan de grootste gevaren” Het was bij dezen brief dat de gouverneur Budach tevens het verzoek deed in zijn bestuur te worden vervangen, daar zijn zwakke gezondheid, die vooral leed door de vele zorgen en bekommernissen, waarmede hij overladen was, geen herstel deed hopen, en die reeds zoo was afgenomen, dat, zoo als hij in zijn verzoek schrijft, zich uitdrukte, “hij met gerustheid zich zelven nict toevertrouwd, het bestier van dit gouvernement, bij hevige toevallen op zich te durven nemen.” “Ook kan ik miet om heen in UHEd. gunstige gedachten an te bevelen den Kapitel-Ingenieur von Lutzow, die ons in alle de menigvuldige attacques, die de vijanden op ondernomen hebben, geweest is van veel dienst; die zelfs op een onvermoeide wijze meer gedaan heeft als zijn dienst medebragt om den vijand afbreuk te doen en zich dikwijls blootgesteld heeft aan de grootste gevaren” Het was bij dezen brief dat de gouverneur Budach tevens het verzoek deed in zijn bestuur te worden vervangen, daar zijn zwakke gezondheid, die vooral leed door de vele zorgen en bekommernissen, waarmede hij overladen was, geen herstel deed hopen, en die reeds zoo was afgen herhaalen aanvallen der vijanden geluk-kig afgeslagen en had men tot dus verre weärstand kunnen bieden aan een begin van hongersnood, maar zwaardere beproevingen stonden de dappere bezetting en de burgerij nog te wachten. Had de vijand de overtuiging bekomen, dat Ternate niet zoo spoedig voor zijne wapenen zou bukken, toch liet hij geene pogingen onbeproefd om daartoe te geraken. Dit was order anderen het geworden in de maand October 1497 de Engelsche kapitelin William Balancy Risdon, kommanderende het compagnieschip the Duke of Clarence, Ternate liet opesischen. Even als de vroegere aanzoeken van dien aard werd ook de hand gewezen. Die afwijzing bad ten geworden dat de blokkade, strenger dan tot nu toe het geval was geweest, gehandhaafd werd, en de vijand nu ook Sahoe op den overwal bezette, zoodat van daar niets kon worden verzonden. De nood klom daardoor zoo hoog, dat de gouverneur in de-zelfde maand de gewapende bark, Banda's Welvaren en een tweemast chaloup van den Chinees Tan-Sitiong, onder bevel van den kapitein-ingenieur von Lutzow derwaarts zond om die plaats te ontzetten en den vijand van daar te verdrijven, betgeen met een geweenscht succes bekroond werd, zoodat weder eenige sagoe kon worden aangevoerd. Nadere bijzonderheden over deze expeditie ontbreken, alleen vinden wij in den algemeenen brief van den gouverneur-generaal hierover het volgende: “Wij hebben bij onze rescriptie van den 25 Februar 1800, niet aus der kunnen prijzen het gedrucken van den tödte expeditie geemplovererde Majors von Lutzow en het on-… Aan de uit Indie overgekommen brieven en papieren ontbreken enkele stukken van Ternate, soodat wij uit den algemeenen brief van 13 April 1801, van yourcrneur-generaal en raden van Indien, zijnde bet verslag over het jaar 17), datgeen overnemen, waarin naar die brieven van Ternate verwesen wordt, srrals hier, naar den seercten brief van dea It April 1796. VEEL. (NEE). 21 314 DE VERDEDIGING VAN TERNATE. Der dien Major zijn commando geweest zijn und volk in de hevige actie op dien togt voorgevallen. Ook aan den Chinees Tan-Sitiong werd door den gouverneur general dank betuigd voor zijn voor zijn vartuig van dienst te wezen. Deze Chinees had vrijwillig zijn vairutuig aangeboden, dat aan de zeilen, ra’s en touwen op de reis zeer beschadigd was. Hij verlangde echter niet dat die schade voor rekening der compagnie hersteld zou worden, terwijl hij verklaarde dat hij meende het zijn pligtte zijn, om wanneer de nood aan den man kwam, als een erkentelijk ingezeten zijn persoon en goederen ten dienste der compagnie te stellen onder wiens protectie hij zich bevond. De gouverneur Budach deed evenwel de bekomen schade voor rekening der compagnie herstellen. Tegenover dit tijdelijk voordeel stond een groot verlies, dat de bezetting in dezelfde maand trof. Bij resolutie van den raad van den 20sten October werd besloten de bark Banda’s Welvaren, onder bevel van den kapitein Pietersen te laten kruissen tusschen Gilolo en Hirie, om de vaartuigen, die van Sahoe met sagoe verwacht werden, naar Ternate te geleiden en te beschermen tegen den vijand, die aldaar met dertig aveter van de veertig aveter  van het onverantwoordelijk overgeven aan de Engelschen, zonder slag of stoot of zelfs eenige de minste poging tot defentie van de gemelde bark te doen, dan wel zoo zij niet genegen waren of moeds genoeg hadden te vechten, den vijand te ontzeilen of de hark te laten zinken, te verbranden of op strand te zetten, om DE VERDEDIGING VAN TERNATE. 315 Niet personik in ’s vijands handen te vervallen of dit wel gärmeerde vartuig te doen vallen, mitsgaders over het voorbe-dacht te buiten gaan van hunne instructie.” Door den fiskaal werd tegen beide beklaagden zijn eisch en conclusie uitgebragt, doch hem werd door den raad van justitie den eisch ontzegd en niet geadjudiceert. De fiskaal kwam tegen het door den raad geslagen vonnis in appel bij den acht-baren raad van justitie van het kasteel te Batavia, uithofde van de importantie van de zaak en het belang dat de compagnie daarbij had. De gouverneur vereenigde zich met dat gewölgen, en beide aangeklaagden werden met de daartoe beho-rende stukken over Makassar naar Batavia verzonden. In zijnen brief beklaagde de gouverneur zich ernstig over de traagheid en onverschilligheid van eenige leden van dien raad, waarvan sommigen zelfs door bedreigingen tot het waarne-men van hunne ambtsbetrekkingen moesten worden aangepoord. Terwijl beide, Pietersen en Hagen, zich nog in de magt van de Engelschen op Tidor bevonden, had kapitein Risdon, den vuurwerker Hagen een zeer angstvalligen brief doen schrijven aan den kapitein-ingenieur von Lutzow, die insgelijks eene op- eisching van Ternate inhield. Men beschouwde echter den brief als alleen hebbende moeten strekken om hen schrik aan te ja- gen, ten einde hen daardoor te eerder tot de overgave te doen besluiten. zoodat ook op deze nieuwe opeisching een afwijzend antwoord volgde. Op de verzekering van den kapitein Pieter- sen, dat kapitein Risdon wel genegen zou wezen de bark voor 7000 rijksdaalders weder aan de compagnie over te geven, en dat bijaldien men hem zond, hij die voor 6000 rijksdaalders wel zou kunnen terug krijgen, werd besloten om die der- waarts te zenden, daar er voor de bezetting te veel aan gele- gen was, in het bezit van een dergelijk vaartuig te zijn. De zending mislukte echter. Zelfs schreef de kapitein Risdon aan den gouverneur dat hij voor geen 20000 rijksdaalders het vaar- tuig wilde overgeven, dat hij overigens groot medelijden had ' De vuurwerker Hagen overleed kort na zijne aankomst te Batavia. De kapitein Simon Pietersen werd door den raad van justitie gecondemneerd tot vergoeding der schade, toegebragt aan de compagnie door de overgave van de bark en inhabiel verklaard om de compagnie in eenig eerambt ooit weder te kunnen dienen, en wijders gebannen ten eeuwige dagen uit alle stoden, landen en forten van de compagnie. Missive van den gouverneur generaal en raden van Indië, van 23 April 1801. 2A 316 DE VERDEDIGING VAN TERNATE. Met het noodlijdende ‘Ternate, dat geweigerd had de Engelsche protectie tegen prins Noekoe aan te nemen. In hoe verre dit welgemeend was, kan men naturlik niet opgeven. Veel ge loof is er niet aan te hechten. Zij toch hadden er het groot-ste belang bij, dat de vijandelijkheden van prins Noekoe tegen de compagnie bleven voortduren, omdat zij daardoor gelegen-heid hadden hunne magt elders te bezigen. Te meer is daar-aan geen geloof te hechten, omdat zij bij voortduring den prins van kruid en lood bleven voorzien. Daar men op Ternate, door het verlies van de bark Banda’s Welvaren verstoken was van een vaartuig, dat in de omstandigheden waarin men verkeerde, van zoo veel nut was geweest, maakte Noekoe daarvan gebruik, om de blokkade zoo streng mogelijk te maken. Hij deed alles wat mogelijk was om den avoer van sagoe van de overzijde voor te komen, hetgeen hem ook zeer wel gelukte, waardoor de hongersnood nu den hoogsten top bereikte, en men zijn toevlugt moest nemen tot paarden-, honden- en kattenvleesch. H et gevolg van het gebrück van dat vedsel was dat hierdoor eene menigte menschen omkwamen $. De armen der diaconie konden van de intrest hunner uit- staande fonden niet langer bestaan, daar cr geen geld inkwam. Om hen niet geheel van honger te laten omkomen, vond de gouverneur en raj goed hun op hun verzoek voor eenigen tijd 500 rijksdaalders ter leen te verstrekken. Ook de mindere burgerklasse leed veel. Op den 22en November nam de raj een besluit, naar aanleiding van een daartoe ingediend verzoekschrift van het hoofd der burgerij, Christoffel Beekman voor en van wege de gezamenlijke burgerij, “die in den tegenwoordigen tijd van oorlog tot bescherming van de negorij dienst doen en de posten helpen bezetten, derhalve in de algemeene calamiteiten die dit eiland treffen, moeten deelen, waar-door zijn niet aan de kost kunnen komen, om aan zulke burgers die wezenlijk arm zijn en niets te eten hebben, voor-dit-maal eene som toe te leggen van 30 rijksdaalders om daarvoor sagoe te koopen, uit aanmerking van den bedroefden en slechten tijd, dien men hier komt te beleven, en in verwachting van eene spoedige verandering ten goede, mitsgaders dat de bur- Gegen zu verpligt, zal verpligt achten hare dienst naauwgezet en gelijk het behoort waar te nemen.” Door den ongelukkigen toestand, waarin: men op Ternate verkeerde, nam ook de desertie toe. Niettegenstaande alle po-gingen om het te verijdelen, was het aan 28 soldaten gelukt van het eiland te ontkomen. Daarentegen had men 24 man weder aangenomen, zoo uit de burgerij als enkelen die van andere plaatsen waren aangekomen. Ook de meeste Alfoeren, die tot de verdediging van Ternate hadden medegewerkt, waren achtervolgens van daar naar de overzijde uit gebrek aan voedsel, vertrokken. Al de door den koning van Ternate aangewende pogingen om hen weder te doen terugkeeren waren vruchteloos. In het begin van December wa- ren er wel enkelen teruggekeerd, maar de meesten waren ook weder spoedig vertrokken. Dit was zeer te bejammeren, daar | deze Alfoeren, hoe woest ook van aard, voor de verdediging van Ternate beter geschikt waren dan de 'fernatanen zelven. Welke moeite ook door prins Noekoe aangewend was, om de Alfoeren, die op de geheele kust van Halmaheira hun verblijf hielden, in zijn belang over te halen, hetzij door beloften of door bedreigingen, om hem te volgen en hem voor hun sultan te erkennen, alle pogingen waren, met uitzondering van eenige weinige, vruchteloos. Het was door deze Alfoeren dat er van tijd tot tijd nog eenige sagoe werd aangebragt, daar de ko- ning van Ternate, onder wiens gezag zij stonden, hen goed be- handelde, en toeliet de levensmiddelen, die zij aanbragten zoo duur mogelijk te verkoopen, ten einde daardoor niet geheel en al van dit zoo onontbeerlijk voedsel verstoken te blijven. Eindelijk kwam den 23en November 1797, na eene bijzonder lange reis van negen maanden * ter reede, de pantjalang de Aandacht, onder bevel van den luitenant ter zee Kloeth, van Batavia, na vele gevaren op reis te hebben doorgestaan. Zelfs in het opzeilen der reede liep het nog gevaar door de corra corra’s van Noekoe genomen te worden. Zoodra de pantjalang in het gezigt van Ternate kwam, had het de Hollandsche vlag geheschen. Oogenblikkelijk kwamen eenige corra corra’s van Tidor op het vaartuig af en naderden het zoo digt dat het onder het bereik van haar geschut kwam. De pantalang liet dit niet onbeantwoord, waarop de corra’s Het schip had brieven aan boord van 31 Januari 1797. 318 DE VERDEDIGING VAN TERNATE. eenigzins afhielden. Vier corra corra’s van Ternate kregen nu gelegenheid om zich: met die van den vijand bezig te houden. De pantalang maakte daarvan gebruik, om begunstigd door een goeden bries de reede te bezeilen. Dit was zeer gelukkig, want hij was buiten staat om de vijandelijke corra corra’s lang te- genstand te bieden door de slechte gesteldheid van het vaar- tuig en der equipagie. Levensmiddelen had het niet aan boord en het zout was bedorven; overigens waren de behoeften, die het medebragt in geen goeden staat door de langdurige reis. Men was dus hiermede niet veel gebaat. Maar het eene gebre woog tegen het andere op. De gouverneur had nu weder een vaartuig beschikbaar, dat zoo spoedig doenlijk gereed werd ge- maakt, en waarvan men goede diensten verwachtte f. Naauwelijks was er weder eene maand voorbij. Of Noekoe deed op den 23en December 1797, met ruim 160 ten oorlog uitgeruste vaartuigen een hevigen aanval op Ternate, die ech- ter door den dapperen tegenstand dien men bood, en ofschoon aanvankelijk de kansen voor den vijand gunstig stonden, afge- slagen en hij genoodzaakt werd de vlugt te nemen 2. Ook de Engelschen, under het bevel van den commodore Ballart, vörerende het konings fregat the Hobbart, einigen von den 27. Januari 1798 en de kapitein Forrest van het fregat Bombay eenigen tijd later Ternate op, welke schepen, nadat die opispring, benevens de daarbij aangeboden protectie tegen den rebel Noekoe van de hand was gewezen en nadat zij eenige vijandelijkheden hadden bedreven, weder naar Tidor vertrokken. Prins Noekoe vertoonde zich ter zelfder tijd met zijne van der voor Ternate, maar de dappere tegenstand dien hij steeds ondervond, deed hem met het grootste gedeelte van zijne voor Ternate, maar de dappere tegenstand dien hij steeds ondervond, deed hem met het grootste gedeelte van zijne vollk van Halmaheira vertrekken, waardoor hij op nieuw dat van daar geen enkel schip naar Ternate durfde komen, uit vrees van in zijne handen te vallen. Het overgroot gebrek aan levensbehoeften deren gouverneur andermaal het besluit nemen, de pantjalang de Aandacht, met zoo vele corra corra’s als de koning kon verstrekken, te laten kruisen tot op de hoogte van Hirie, om de vartuigen Die op Sahoe met sagün lagen, gelegenheid te geven, de reis Algemeene brief van Ternate van 12 April 1798. Secrete brief van Ternate van 12 April 1798. DE VERDEDIGING VAN TERNATE. 319 Dit had het goede gevolg, dat zoodra Noekoe dit zag, hij die ingesolgene plaatsen verliet, waardoor die vartuigen Ternate konden bereiken en er tevens op den 3en April 1798 vier padocakangs van Makasser ter reede kwamen, die anders ongetwijlk in handen van Noekoe’s volk zouden zijn gevallen. - Die Makassaarsche padoeakangs waren voor het oogenblik eene groote uitkomst voor de bezetting en burgerij, daar zij 60 lasten rijst aan boord hadden. De voorraad in het pakhuis aanwezig, was bijna verbruikt, terwijl men, zonder dezen aan- voer, geen middel had kunnen aanwenden om zich van dit zoo onontbeerlijk voedsel te voorzien. De nood was zelfs reeds zoo hoog geklommen, dat de gouverneur zich verpligt vond, van de aangevoerde rijst dadelijk twee koyang’s aan de gemeente tegen inkoopsprijs te laten afgeven, terwijl door hem een last aan de armen en noodlijdenden voor zijne rekening werd geschon- ken, ten e Inde ook dezen in den heerschenden nood eenigzins te hulp te komen. Den 16en April ondernam Noekoe op het onverwacht weder en aanval op het fort Terlucco, doch deze aanslag mislukte even als de vroegeren!. De volgende maand ontkwam Ternate een zeer groot gevaar. Het scheen dat de Engelschen nogmaals het plan hadden gewaar, waaronder de bombardeer-hoeker the Vulcan. Doch zij zagen van hun voornen af, omdat hun chef, de commodore Pakenham, die zich met zijn schip the Resistance te Boeroe bevond, weigerde aan de expeditie deel te nemen, uithofde hij naar Madras moest verzeilen % Zoo het aan de hezetting ook al gelukt ware om, ware de aanval ondernomen, dien af te slaan, dan toch had zij zeker veel van het vuur van den vijand aan de werken te lijden gehad. Intusschen bleef men te Ternate nog steeds te vergeefs de aan- komst van schepen of vaartuigen van Batavia te gemoet zien, met de van daar reeds zoo lang verwachte hulp, zoowel aan volk als aan levensbehoeften, terwijl men tevens in de uiterste bekommering verkeerde of de afgezondene brieven wel ter hoofd- plaats waren aangekomen. Het kon dan ook wel niet anders * Brief van Ternate van 12 April 1798. * Brief van Ternate van 7 October 1798, dic echter niet is overgekomen. 320 DE VERDEDIGING VAN TERNATE. of het algemeen verslag over het jaar 1797—1798, gedagtee- kend 28 Augustus van laatstgenoemd jaar, was verre van be- moed igend. De bevolking, die onder de compagnie sorte de en op ultimo Juni 1797, nog een getal van 3307 zielen bedroeg, was in het lastste jaar met meer dan een derde verminnder, namelijk met 1150 personen, zoodat die nu nog uit 2157 zielen bestond. Alleen van de dienaren der compagnie waren in datzelfde tijdvak 76 personen overleden, waaronder van het garnizoen 65 militairen en matrozen f. Das zoodanige toestand invioled meisten op de gewonnen inkomsten en opbrengsten zoo van domeinen, ’s hee- ren gereggeltigheden, pachten, collateraal en anderen, laat zich gemakkelijk begrijpen. Alle bronnen van inkomsten bragten veel minder op, terwijl sommigen niet eens konden worden af- geslagen. Zoo wordt onder anderen vermeld: ‘de Hanenvech- terij van Rs. 25 afgeslagen en door niemand gemijnd zijnde, hebben wij deze pacht vooreerst ingetrokken, omdat geen ha- nen alhier tot spijze voor den mensch te krijgen zijn, laat staan om die te employeren tot vechten tegen elkanderen.” Het gebrek aan geld deed zich onder deze omstandigheden ernstig gevoelen, te meer omdat tegenover mindere opbrengst stond meerdere uitgaaf. De weinige sagoe onder anderen, die van de overzijde nu en dan nog werd aangebragt, moest aan de brengers met hooge prijzen worden betaald. De hooge regering had in een der laatste van daar ontvangen brieven gewezen op de groote uitgaven die voor Ternate gevorderd werden,DL "Ternate, indien niet eerlang eenemaal als nutteloos moet worden aangemerkt" De gouvernement en räd vonden zich verplicht luerop den 12en April 1798 te antwoorden: "dat ofschoon men alles in het werk tracht te stellen, om als eerlievende en weldenkende dienaren de zoo noodzakelijke reductie der lasten te bevorderen, nogtans de ongunstige tijden, daar wij in verkeeren, ons veel in den weg daartoe zijn en het volstrekt beletten, aangezien de sittitie van deze plaats en de algemeene nood en ellende die alhier geheerscht heeft en nog heerscht, met geene pen te be- "Boekhouder, 1 koster, 1 trompetter, 3 grofsmeden, 3 metsclaars, 2 huis- timmerlieden, 1 kuiper, 3 sergeanten, 6 korporals, 1 kanonner, 2 kwartier- meesters, 44 soldaten, 5 bosschicters en 3 matrozen; total 76 personen. DE VERDEDIGING VAN TEBNATE. 821 Schriven ist. Dat wij met UHEd. van een gevoelen zijn, dat niettegenstaande de groote kosten die daaraan opgeofferd worden, dit etablissement in de tegenwoordige constitutie als nut-loos beschouwd moet worden, en wij daarom even sterk wen-schen en rijkhalzenom een een aanmerkelijke tijd zijn blootgesteld geweest, gelijk onze secrete adviezen van den jare 1797 komen aan te wijzen en die nog blijven voortduren en even hagchelijk zijn. Sedert dat schrijven was hunne positie, zooals wij gezien hebben, niet verbeterd. Het garni zoen werd dagelijks zwakker, zoodat de manschappen bijna niet meer in staat waren de noodige posten te bezetten. Toch moest men met de wapens in de hand gereed blijven om Noe-koe, die hen steeds ingesloten hield en telkens met eene lan-ding dreigde, des gevorderd weerstand te kunnen bieden. Behalve door de rampen van den oorlog, werd de bezetting In de maanden Junij, Juli en Augustus nog bezocht door zware aardbevingen, die, hoewel hun geen belangrijke schade veroorzakte, echter hunne positie niet geruster maakte. De koning van Ternate had in den latsten tijd meerder activité aan den dag gelegd in het aansporen van zijn volk tout het verdedigen van het eiland en tot het aanvoeren van sagoe van den overwal, om niet van honger om te komen, Hij deed alle moeite om de Alfoeren door eene goede behandling aan zich te verbinden, zoodat de gouverneur, ten einde hem daarin te gemoet te komen, dewijl de Alfoeren bijzonder geschikt waren tot de verdediging van het eiland mede te werken, hem en zijn rijksgrooten met eene som van 1300 rijksdaalders in voorschot te gemoet kwam, daar hij betuigde geen eigen goede-ren meer te hebben, aangezien alles verbonden of verkocht was. De koning van Tidor daarentegen was en bleef onverschillig in zijn wederwaardigheden; hij bekommerde er zich weinig over hoe de zaken zouden afloopen. Hij had zich onder de bescherming der compagnie gesteld; deze zorgde voor zijn onderhoud en hij volgde zijn onderhoud en hij volgde zijn oude levenswijze, waarvan het spel de hoofdzaak uitmaakte. Zijn broeder Aboedien of majoor Wak Kre, was bij prins Noekoe overgeloopen, en had hilte ook overgehald een zoon van den koning, Diam Oedien genaamd, waardoor diens aanhang wederom versterkt was. Secrete brief van Ternate van 12. April en 28 Augustus 1798. 322 DE VERDEDIGING VAN TERNATE. Aan prins Hassan, den halven broeder van Noekoe, was het echter gelukt, niettegenstaande hij door een hem afgedwongen eed, Noekoe had moeten belooven, niet naar Ternate te zullen terugkeeren, weder bij zijn vrouw en kinderen terug te komen. Van Manado hoorde men niet veel. De gewezen resident Durr was bij de overgave aan de Engelschen door hen als gezaghebber gecontinueerd en had zijn gewezen secretaris Werdemüller als kommandant op Kema geplaatst. Van Gorontalo, waarvan men door een particulier berigt vernomen had, dat het aan de Engelschen zou zijn overgegeven, outving men later de bevestiging van dit berigt. De resident Bax was den 11e2 Mei 1797 tot deze overgave gedwon- gen door de trouweloosheid van eenige Gorontalosche grooten, die de hulp der Engelschen hadden er geen bezetting gelegd, hoewel de Gorontalosche grooten dit hadden verzocht. De resident Bax was met zijn huisgezin met het Engelschen fre- gat Bombay naar Amboina overgebragt. Daar maakten de Engelschen zich een paar maanden vroeger, in den nacht van 5 Maart 1797, meester van de compagnie-pantjalang de Wa- ker, doch niet zonder verlies aan weerszijden. Dapper toch had de equipage van de pantjalang gevochten: eenige sneuvelden, onder anderen de kapitein der Boeginezen Lawannie, die bij- zondere blijken van dapperheid had gegeven. Ook de Engel- schen verloren hunnen gezagvoerder, benevens nog twee man van hun volk f. Onder de vroeger ingekomen berigten van Gorontalo, be- hoorde ook de Mededkommen, dat de gewezen koning van Ternate in handen der Engelschen was gevallen, die hem naar Amoina zouden hebben vervoerd. Later echter bleek dit  28 Augustus 1798. Volgens eon brief van den koning van Kaudipan, was van Waningen en de luitenant ter zee Muller, den 8ten September van 1798 van Gorontalo aldaar aangeko- men en zouden zoodra mogelijk met een door hen in gereedheid gebragt wor- den der Engelschen was gevallen, was voor Ternate eene groote geruststelling, want de nadeelige gevolgen, die daaruit voor hen hadden kunnen voortspruiten, waren niet te overzien. Voor dat de brieven werden verzonden, kon de gouverneur nog de aankomst berigten van de bark de Helena op den Gen September, die met de galei de Waker en de pantjalang het Pijlitje op den 6en Julij bevorens, van Makasser was vertrokken. Gezamenlijk hadden deze vaartuigen de reis benoorden Makasser genomen. Op de hoogte van Manado was de Helena van de beide andere vaartuigen in een zwaren storm, dien zijn aldaar hadden moeten doorstaan, afgeraakt. Hoewel men na den storm de Waker nog had gezien, die zijn grooten steng had verloren, had men ook dit vaartuig, nadat he t beosten straat Bank van de bark had afgehouden, niet meer ontmeet. Zeer lang hadden deze vaartuigen reeds op Makasser gelegen, maar de gouverneur Beth had geen order tot vertrek durven gevven door de tegenstrijdige geruchten die aldaar liepen, dat Ternate reeds in handen der Engelschen was overgegaan. Daar de Helena onder andere goederen ook 90 lasten rijst aan boord had, gaf dit aan de bezetting weder eenigen moed, terwijl zij hoopte, dat met de spoedige aankomst van de nog verwacht wordende vaartuigen met volk en levensmiddelen, de doorge-stane rampen weldra een einde zouden nemen. Het was met de padreakangs, die eenige maanden vroeger van Makasser waren gekommen, dat hunne brieven werden verzonden, welke tevens die van vroegeren datum mede namen. Wel had men beproefd die eerder te verzenden, maar onoverkomelijke tegenspoeden hadden dit belet: windstilte, gevaar van in'svijands handen te vallen en eindelijk het verloopen van den moesson waren de voornaamste oorzaken van het oponthoud. Hiermede eindigde het tweede jaar van den moeijelijken toe-stand, waarin Ternate zich nog bij voortduring bevond. Ook dat jaar waren alle pogingen van den vijand verijdeld om zach meester van het eiland te maken. Maar wat had de bezetting en burgerij daarvoor niet moeten lijden? Dend vaartuig naar Ternate, van 2 Februarij 1799. Weinige dagen na het afzenden der najaarsbrieven kwam op den 16. September 1798 ter reede de galei de Waker, die gelegen wij zoo even gezien hebben, met de bark de Helena en de pantalang het Pijlitje op den 6. Julij te voren van Makas-ser waren vertrokken. Het laatstgenoemde vaartuig was niet zoo gelukkig. Na vele onheilen kwam het op de Sangir-eilanden in een zeer ongelukkigen toestand aan, en hoewel er van Ternate alle mogelijke moeite werd aangewend om het van daar afte halen, moest men later naar Batavia berigten, dat het op den Sen October door de Engelschen genomen was. Hierdoor bleef Ternate niet alleen verstoken van een vaartuig, dat zeer ge schikt was om tegen de roovers te kunnen ageren, maar bo-vendien zag men zich bij voortduring verstoken van het bezit van een aantal onontbeerlijke goederen, die zich in dit vaartuig bevonden. De ingehuurde bark de Helena werd op den 114e2 Oc-tober weder naar Batavia teruggezonden, maar deze kwam eenige dagen daarna van een verloren reis terug, daar de gezaghebber Janssen verklaarde, dat hij door tegenwind en storm geen kans zag nog zoo laat in den tijd de reis met goed gevolg te doen, en bovendien, dat zoo hij door stilte onder den Tidoreschen wal mogt worden gedreven, hij gevaar liep in handen van den vijand te vallen. Daar dit vaartuig ongewapend was, werd het nu van twee achtponders voorzien, om met de anderen krachtdadigen tegenstand aan de Tidoresche corra’s te kunnen bieden en het vertrek naar Java dus tot later uit- gesteld. Prins Noekoe, die zich in de laatste maanden bepaald had tot bezeichneten van Ternate, beslönt nogmaals te beproeven of het hem door de wapens beter zou gelukken dan door afsluit van den aanvoer van levensmiddelen, meester van het eiland te worden. Hoe ook deze aanval met goed gevolg werd afgeslagen, lezen wij in den volgenden secreten brief, gedagteekend 20 Februarij 1799. “Quise afgezondene cerbiedige advisen van den 12en April en 28en Augustus Ao. Po. over Makasser hopen wij dat teregt gekomen en UHEd. op zijn tijd besteld mogen zijn, en dat daar- op de noodige besluiten tot onze hulp en redding uit onze rampen genomen zullen zijn. “Missive van Ternate van 7 October 1798 nict overgekomen; zie de noot ap bl. 313. “Schoon we daarvan nog geen de minste narigt in deze onze deerniswaardige gesteldheid erlangd hebben, zoo vereeren wij onde bij deze zich eerst opdoende gelegenheid Hoogstdezelve over de zaken van oorlog en wat daartoe betrekking heeft al verder te Bedeelen, hoe de vijand Noekoe ons zoo naauw mo- gelijk ingesloten heeft trachten te houden, en ons te kwellen en te ontrusten door het afsnijden van alle toevoer, en het verschij- nen van zijne vlooten in onze nabijheid, om ons uitgehongerd volk in een gedurige beweging te houden en af te matten tot in de maand December jl, wanneer hij alle zijne vaartuigen op Tidor bijeen heeft doen verzamelen om een aanval op Ternate te doen. Want door de komst op Tidor van vele Cerammers, Go- rammers en Papoërs, had Noekoe een magtige vloot van jon- ken en corra’s bijeengebragt. “Met welke schriftwekkende magt van vartuigen, die zich gedeeltelijk daags te voren hadden laten zien, heeft den vijand op den 20en December een aanval gedaan op twee plaatsen te ge- lijk; te weten: met de grootste magt ’s morgens om half zes uren op Kajoe Mejrah en met het andere deel van de vloot even na zes uren op Terlucco. De vijand, die gedeeltelijk zijn volk wat verre af van Kajoe Mejrah ontscheept had en zoo met de vaartuigen langzaam genaderd was, heeft weinig om het schieten dat uit het fort Kajoe Mejrah met de zware stukken gedaan werd, gegeven, maar is gelijk de beesten langs den grond gekropen tot digt onder het fort, wanneer eensklaps een hagelbui van pijlen op de onzen geschoten heeft, met dat ge- volg, dat de officieren, soldaten en artilleristen, meest allemaal door deze venijnige pijlen gekwetst zijn geraakt. Welk onge- val zoo een consternatie verwekt heeft, dat elk een zich maar trachtte te bergen voor de pijlen, en dat ook de ook de ook geweest is dat de defentie gansch niet g "Nearest is als wel bekommen, had." "Doch ons volk van de schrik wat bekommen zijnde en ophet gevaar gelet hebbende dat hier nakende was zoo zij den vijand niet trachten af te weren, en met ingespannen krachten alle mogelijke tegenstand te bieden om hem te verslaan, en de galei de Waker intusschen ook afgezakt wezende om den vijand te beschieten, mitsgaders de Alfoeren van ons, over land naar derwaarts gegaan zijnde, met nog ander volk, voorzien van snaphanen, die frisch op den vijand aangevallen zijn; zoo heeft door alle deze vereenigde pogingen van tegenweer van onzen." 