De Nederlandsche spelling onder beknoṗte regels gebragt
Dit bock is ua oud dat hct autcursrecht erop is verlopen, zodat hct bock nu dccl uitmaakt van hct publickc domin. Ecn bock dat tot hct publickom, is ccn bock dat noort onder het auteursrecht is gevallen, of waarvan de wettelijkc autcursrecht is verlopen. Hct kan per land verschillen of ccn bock tot het publickom behoort. Boeken in het publickom zijn ccn stem uit het vcrlcden. Zc vormen ecn bron van geschicdenis, cultuur en kennis die anders moeilijk te verkrijgen zou zijn. Aanstekeningen, opmerkingen en andere kanttekeningen die in het origineel stonden, worden wccrgcvcn in dit bcstand, als hcrinncring aan dc lang reis die het bock hccft gemaakt van uitgever naar bibliothek, en uiteindelijk naar u. Richtlijnen voor gebruik Google werkt samen met bibliothekcn om materiaal uit het publickom te digitalisien, zodat het voor iedereen beschikbaar wordt. Boeken uit het publickom behoien toe aan hct publickom; wij bewaren ze Alleen. Dit is echter een kostbaar proces. Om deze dienst te kunnen blijven levercn, heben we mängelen genomen om misbruik door commercicle partijen te voorkomen, zoals het plaatsen van technische beperkingen op automadsch zocken. Verder vragen we u hct volgende: Gebruik de besianden alleen voor niet-commerciSle doeleinden We hebben Zoeken naar boeken met Google ontworpcn voor gebruik door individuen. We vragen u deze bestanden alleen te gebruik voor personellijke en niet-commercicle doeleinden. Voer geen geautomatiseerde zoekopdrachten uit Stuur geen geautomatiseerde zoekopdrachten naar het sy steem van Google. Als u onderzoek doet naar computervertalingen, optische tekenherkenning of andere wetenschapsgebieden waarbij u toegang nodig heeft tot grote hoeveelhe-den tekst, kunt u contact met ons opnemen. We raden u aan hicrvoor materiaal uit het publickom te gebruiken, en kunnen u misschien hicrmee van dienst zijn. Dit bock is ua oud dat hct autcursrecht erop is verlopen, zodat hct bock nu dccl uitmaakt van hct publickc domin. Ecn bock dat tot hct publickom, is ccn bock dat noort onder het auteursrecht is gevallen, of waarvan de wettelijkc autcursrecht is verlopen. Hct kan per land verschillen of ccn bock tot het publickom behoort. Boeken in het publickom zijn ccn stem uit het vcrlcden. Zc vormen ecn bron van geschicdenis, cultuur en kennis die anders moeilijk te verkrijgen zou zijn. Aanstekeningen, opmerkingen en andere kanttekeningen die in het origineel stonden, worden wccrgcvcn in dit bcstand, als hcrinncring aan dc lang reis die het bock hccft gemaakt van uitgever naar bibliothek, en uiteindelijk naar u. Richtlijnen voor gebruik Google werkt samen met bibliothekcn om materiaal uit het publickom te digitalisien, zodat het voor iedereen beschikbaar wordt. Boeken uit het publickom behoien toe aan hct publickom; wij bewaren ze Alleen. Dit is echter een kostbaar proces. Om deze dienst te kunnen blijven levercn, heben we mängelen genomen om misbruik door commercicle partijen te voorkomen, zoals het plaatsen van technische beperkingen op automadsch zocken. Verder vragen we u hct volgende: Gebruik de besianden alleen voor niet-commerciSle doeleinden We hebben Zoeken naar boeken met Google ontworpcn voor gebruik door individuen. We vragen u deze bestanden alleen te gebruik voor personellijke en niet-commercicle doeleinden. Voer geen geautomatiseerde zoekopdrachten uit Stuur geen geautomatiseerde zoekopdrachten naar het sy steem van Google. Als u onderzoek doet naar computervertalingen, optische tekenherkenning of andere wetenschapsgebieden waarbij u toegang nodig heeft tot grote hoeveelhe-den tekst, kunt u contact met ons opnemen. We raden u aan hicrvoor materiaal uit het publickom te gebruiken, en kunnen u misschien hicrmee van dienst zijn. Laat de eigendomsverklaring staan Het "watermerk" van Google dat u onder aan elk bestand ziet, dient om mensen informatie over hci project te geven, en ze te helpen extra materiaal te vinden met Zoeken naar boeken met Google. Verwijder dit watermerk niet. Houd u aan de wet Wat u ook doet, houd er rekening mee dat u er zelf verantwoordelijk voor bent dat alles wat u doet legaal is. U kuni cr niet van uitgaan dat wanneer een werk beschikbar lijkt te zijn voor het publiek domein in de Verenigde Staten, het ook publiek domcin is voor gebniikers in andere landen. Of er nog auteursrecht op een boek mst, verschilt per land. We kunnen u niet vertellen wat u in uw geval met een bepaald boek mag doen. Neem niet zomaar aan dat u een boek overal ter wereld op allerlei manieren kunt gebruiken, wanneer het een maal in Zoeken naar boeken met Google staat. De wettelijke aansprakclijkhcid voor autcursrechten is bchoorlijk strcng. Informatie over Zoeken naar boeken met Google Hct docl van Google is om alle informade weieldwijd toegankelijk en bruikhaar te maken Zoeken naar boeken met Google helpt lezers boeken uit allerlei landen te ondekken, en helpt auteurs en ui tgevers om een nieuw leespubliek te bereiken. U kunt de voUedige tekst van dit boek doorzoeken op hct web via |http: //books.google.coml n f 1 U)TTS YOORBERIGT. Met de uitgave van dit boekske hoop ik voorzien eenigermate De voorzien in eene, zoo al niet openlik erkende, dan toch,gelijk ik meen, algemeen gevoelde behoefte. Sedert jaren is de kennis van de officieele Nedeiiandsche spelling, in 1805 door het Staatsbewind der Bataafsche Republik vastgesteld, bijna bloot traditionel gewor- den. Vrij algemeen worden de voornaamste regels — veelal bij het verbeteren van foutieve opstellen — den leerling mondeling medege- deeld; en niet zelden heeft de onderwijzer zelf, uit gebrek aan een goed leerboek, zijne kennis geheel op deze wijze bij overlevering ver- kregen. Wij achten die methode uitstekend geschikt om den leer- ling de regels goed te leer- ling de regels goed te leeren begrijpen en toepassen; doch wij weten bij ondervinding, dat zij volstrekt ontoereikend is om ze hem juist en naauwkeurig in het geheugen te prenten en hem een overzigt over het gansche spellingstelsel te geven. Vandaar de onzekerheid en het weifelen in de toepassing der regels in elk twijfelachtig of buitengewoon geval Vandaar de menigvoldige ongelijkheden en in- £onsequentien, die men in de meeste geschriften aanlreft. Zekere, naauwkeurige en voUedige kennis, toereikende om in alle voorkomende gevallen de pen te besturen, vereischt meer dan het ont van- gen van bloot mondeling onderwijs, het onderwijs al ligt minder naauw- keurig en, uit zijnen aard, altijd partieel zijn. Zoodanige kennis kan alleen verkregen worden door het letterlijk van buiten leeren van bepaalde en duidelijke regels, waarbij alle uitzondcringen zijn op- gegeven ; — en een min of meer volledig overzigt over het gansche spellingstelsel is voor hem, die zich niet geheel aan de taalstudie wijdt, bijna onbereikbaar, zoolang dit stelsel niet is blootgelegd in eene welgeordende opvolging der regels, met opgave van de grond-beginselen, waarvan zij uitvloeisels en toepassingen zijn. Ik heb getracht tot eene meer grondige en volledige kennis onzer spelling eene bijdrage te leveren, die ik bier aan alle Nederlandsch schrijvenden, inzonderbeid aan den onderwijzersstand, alseencjaro^p^anbied. Men denke ecbter niet, dat ik verwaand genoeg ben om te meenen, dat ik aan alle eischen voldaan, dat ik bet gescbetste ideaal verwezenlijkt heb. Niemand, geloof ik, is meer dan ik zelf overtuigd, dat mijn boekje ontsierd wordt door tallooze gebreken en leemten, die zicb bij bet gebruik ongetwijfeld zullen openbaren; docb te wacbten, tot ik die alle zelf ontdekt en verbeterd had, zou betzelfde zijn als van de uitgave geheel af te zien. Overtuigd, dat iets onvolmaakts altijd nog meer is dan niets, en dat er aan eea werkje als het mijne beboefte bestaat. Heb ik de uitgave niet lan- ger willen uitstellen, hopende dat het niet volstrekt onbruikbaar zal bevonden worden. Mijn boekje is bestemd om nagenoeg geheel van buiten geleerdte worden; daarom heb ik naar beknoptheid gestreefd en zooveel mogelijk gezorgd, dat iedere § op zicb zelve verstaanbar is. Sommige § §, niet bestemd om van buiten geleerd te worden, zijn met kleinere letter gedrukt. Zijn zijn meer voor den onderwijzer dan voor den leerling bestemd, behoore eigenlijk slecbts in eene volledige spraakkunst, niet in dit boekje te huis, docb zijn er voorloopig onmisbaar in, deels ter voorkoming van misverstand, deels ter verkrijging van een helder inzigt in bet gansche stelsel. De verstandige en bekwürdigen zal bij het gebruik van dit leerboekje met het oordeel des onderscheids en overreenkomstig de vatbaarheid zijner leerlingen te werk gaan; bij zal verklaren en door meer voorbeelden ophelderen, wat nadere verklaring behoeft, en niet terstond alles achtereen lateu leeren. Zoo zal bij b. v. weldra inzien, dat de kennis van §§ 26—47 eerst dan noodzakelijk is, wan- neer de leerling aan § 153 komt; bij zal daarom §§ 26—47 in den beginne overslaan en ze eerst bij eene berhaling van het voorgaande verklaren en van buiten laten leeren. Ik heb de spelling van den Hoogl. Siegekbeek gevolgd, in de eerste plaats omdat zij voor de scholen voor als nog verbindend is ^ VOORBERIGT. T jnaar ook omdat zij zich zelve door vele goede eigenschappen aanbeveelt, en een veelomvattende wijziging tallooze zwarigheden zou opleveren, die niet alle te voorzien zijn. Eenige wenschelijke ver- anderingen zijn in een aanhangsel aangestipt. Slechts enkele malen heb ik mij geringe afwijkingen veroorloofd. Zij bepalen zich hoofd- zakelijk tot het moeijelijkste of liever lastigste gedeeltc van het gansche stelsel, tot hot leerstuk der zoogenoemde enkele en dubbele vocaalspelling. Siegehbeek vond die spelling bij het meerendeel der schrijvers van zijnen tijd in gebruik; hij behield haar om die reden, en sedert werd zij algemeen gevolgd, zelfs door zijne hevigste te- genstanders. Het zou dus een dwaasheid zijn dit stelsel te willen verwerpen. Maar iets auders is het in de. spelling van enkele op zich zelve staande woorden, waarbij de . Wetgever zich blikbaar vergist heeft en van zijnne eigene beginselen is afgeweken, verandring te brengen en zoo doende het stelsel te volmaken. Hier kan niemand redelijker vrijze iets tegen het verschil in de uitspraak der e's en o's, het welk in som mige streken van het vaderland heerscht en vroeger algemeen heer- schende moet geweest zijn. Dit verschil in de uitspraak is gegrond op de afleiding der woorden en was oorspronkelijk zoo groot, dat eene verwarring en verwisseling der klanken volstrekt onmogelijk was. Allengs echter naderden zijn meer en meer tot elkander en smolten in het grootste gedeelte van het vaderland geheel ineen; en zelfs in die streken, waar thans nog onderscheid gemaakt wordt, is dit zoo gering, dat in verscheidene woorden verwisseling heeft kunnen plaats grijpen, zooals de ongelijkheid in de uitspraak van sommige woorden op verschilJende plaatsen ontegenzeggelijk bewijst. De uit- spraak alleen kan daarom thans geen veilig rigtsno Der meer zijn. Ik Heb om die reden gemeend de vocaalspelling niet op de tegenwoofdige maar op de oude uitspraak, dat is op den oorsprong der e's en o's te moeten bouwen. Plaatselijkje eigenaardigheden, aan eene bedor- ven uitspraak toe schrijven, blijven daardoor buiten rekening; aan niemand wordt boven anderen eenig gezag toegekend, en het gansche stelsel wint blijkbaar in wetenschappelijkheid. Lie en wel eens verkeerde gevolgtrekkingen maakte. De woorden, M^aarbij zulks lieeft plaats gehad, lieb ik opgegeven in den vorm, dien zij volgens hunne afleiding moeten hebben; doch ik heb die afwijkingen van de aangenomene spelling in de woordenlijstjes tel- kens door een sterretje aangeduid, ten einde den gebruiker in zijne keus vrij te laten. Het aantal dier woorden is inderdaad betrekke- lijk gering; en het zon mij geenszins verwonderen, indien raijne spelling van sommige juist raeer met de uitspraak in overeenstem- ming was. De woordenlijstjes, die wij als aanhangsels achter ons boekje gevoegd hebben, geveu de spelling op, zooals zij volgens de uit- komsten der wetenschap zou moeten wezen. Achter ieder woord is een ander gevoegd, uit onze eigene of uit eene verwante taal genomen, dat of de oorspronkelijke vorm zelf is, of dien duidelijk aantoont. Wij hebben daardoor in de eerste plaats de deugdelijkheid der opgave willen bewijzen en zien daarin tevens Het eenige mid-del oni de spelling van een woord vast in het geheugen te prenten. Men onthoudt b. v. gemakkelijkker en beter, dat zeep in het Hög-duitsch Seife, of in het Engelsch so het, en dat el en oa met onze scherpe e overeenstemmen, dan men onthouden kan, dat zeeperig en inzeepen twee e's moeten hebben. Zooveel mogelijk hebben wij onze bewijzen, uit het Hoogdnitsch en Engelsch ontleend, om dat die talen hier te lande het meest bekend zijn. Waar die echter ontoereikend waren, raoesten wij onze toevlugt tot de oudere Germaansche talen, het Gothisch, Angelsaksisch, Oudsaksisch en Oud-hoogduitsch, of tot het Friesch en de Noordsche talen nemen. Bij de vreemde woorden hebben wij den oorspronkelijken vorm opgegeven. Men wachte zich intusschen wel, te denkeu. dat het bij-gevoegde woord altijd jujst hetzelfde is of dezelfde beteekenis heeft als het hoofdwoord. Niet zelden is het een so sublantief, het andere een verbum. het een stamwoord, het andere afgeleid; en dikwijls stemmen de beteekenissen niet volkomen overeen. Zoo is b. V. ons zegen het lat. signum, het echter niet. ze gen maar t e e k e n (hier teeken des kruises) beteekent. De deskundige weet, dat ik in de meeste gevallen niet anders heb kunnen handelen. Ten einde verkeerde oordeelvellingen zoo veel mogelijk te voorkomen zij hier nog gezegd, dat ik bij het schrijven van hoogduitsche voorken gemeend heb de spelling der nieuwere hoogduitsche taal- kundigen te moeten volgen, omdat zij meer in overeenstemming is met de nederlandsche. Ik heb niet noodig geordnet alle worden in de lijstjes op te nemen. Dezulke, wier spelling uit de regels gemakkelijk te kennen is, b. V. de sterke werkwoorden, zijn opzettelijk achterwege ge-1atea; van andere zal het gemis aan onachtzaamheid toe te schrijven zijn; doch eenige woorden zal men daarom te vergeefs zoeken, om dat het mij, ondanks vele nasporingen, niet gelukt is, den oorspronkelijken vonn te ontdekken. Misschien zal die later gevonden worden, misschien ook niet, en dan is het mijns inziens raadzaam de gebruikelijke spelling voor de echte aan te nemen. Eer ik den lezer met mijn boekje alleen laat, een verzoek. Overtuigd van het onvolkomene van mijnen arbeid, die in den volsten zijn des woords niet meer dan eene proeve kan genoemd worden, doch niet minder bcgerig om mijn boekje, indien de methode goed beTonden wordt, en het eens tot eeA herdruk komt, zoo bruikbaar mogelijk te maken, verzoek ik dringend zoowel onderwijs- als taal-kundigen hunne Aanmerkingen en bedenkenden door het eene of andere tijdschrift te doen kennen, ten einde mij in staat te stellen om daarvan een dankbar gebmik te maken. Ik zelf zal vlijtig aan- teekening houden van de fouten, die ik ontdek, en mijne eigene ondervinding niet laten verloren gaan. Leiden, October 1858. L. A. te WINKEL. ERRATA. De lezer gelieve de volgende zinstorende misstellingen met de pen te verbeteren : biz. 1, reg. 12 en 11 v. o. de woorden een- en eene door te halen;. biz. 6 , reg. 6 v. o. eu , lees ou ; I biz. 12 , reg. 16 v. o. lees : gevolgd door een vasten mede- 1 klinker of sisletter (132, * en 118— 122); biz. 20 , reg. 20 v. b. 133 , lees 134 ; biz. 25, reg. 19 v. b. 186, lees 187; reg. 14 y. o. (132, 133, 183) door te halen; reg. 4 V. 0. (164, b) te lezen achter het woord zachi. 1 r? ! ! EERSTE AEDEELING. OVER DE LETTERS, LETTERGREPEN EN WOORDEN. Eerste Hoofdstuk. OVER DE LETTERS, LETTERGREPEN EN WOORDEN IN HET ALGEMEEN. !• Een woord is een spraakgeluid of eene vereenigiug van spraak- geluiden, waarbij men lets d e n k t ; b.v. booMy ta-fel^ ge-daan-te, 2, Elk spraakgeluid, waaruit een woord bestaat, beet lettergreep, Het woord boom bestaat nit ^6ne lettergreep, ta-felmtiweeyge'daan-ie nit drie lettergrepen. Z. Eene lettergreep is een spraakgeluid, dat of zelf een geheel woord, of een deel van een wooid nitmaakt. 4. Een woord, dat nit ^^ne lettergreep bestaat , beet eenlettergrepig, Een woord, dat nit meer dan e^.ne lettergreep bestaat, beet meerlettergrepig, De meerlettei^epige woorden worden onder- scheiden in een-, tttfee-, drielettergrepige, enz. , naar gelang zij nit 6ene, twee, drie enz. lettergrepen bestaan. 5. Het woord letter beeft in de spraakknnst twee beteekenissen : letter beteekent of eenen letterkUtnk, of een letterteeken. 6. Een letter Hank is een ondeelbaar bestanddeel van eene letter- greep. Zoo bestaat de lettei^reep stal nit Tier znlke ondeelbare bestanddeelen of letterklanken : s, t, a en /; en de lettergreep zaal nit drie : z,d en L 9» Een letterteeken is een zigtbaar teeken, waardoor een letterklank aangednid wordt. 8. Er zijn twee soorten Tan letterteekens : enkekoudige en zamen^ geatelde. > 2 ApD. I. HOOFDST. 1. 9. Een kenkelvoudig letterteeken is een teeken, dat uit twee naast elkander geplaatste enkelvoudige letterteekens bestaat, die te zamen maar een letterklank (6) aanduiden ; b.v. aa, ch« 11. De enkelvoudige letterteekens zijn de volgende zes en twintig: a, b, c, d, e, f, s, h, i, J, ky 1, m, n, o, p, q, r, 8, t, u, T, w, X, y, z. 12. De zamengestelde letterteekens zijn de volgende tien; a, ee, ie, oo, uu 9 eu, oe $ ch, ph en d^ in bet acbtervoegsel -aadje. 13. De X en de t maken nitzonderingen : de x stelt steeds twee letterklanken, k en s, voor ; de t stelt in het acbtervoegsel -tie de twee letterklanken t en s voor. 14. De i| kan ook als een zamengesteld letterteeken bescbouwd worden; zij stelt ebter in de Houlandsebe uitspraak eenenklank voor, die in twee bestandde Elen of letterkanken kan opgelost worden, namelijk in en I. 15. De /^/^^rH«»^^, of ondeelbare bestanddeelen der lettergrepen, worden in twee soorten onderscbeiden : in klinkers en medeftlinkerg, 16. Een Minker is een ondeelbare klank, b.v. a, en, oe. 17. Een medeklinker is een wijziging van bet begin of van bet eenen klinker. Zoo is b.v. in het woord dag de a de eigenlijke klank, de d eene wijziging van bet begin en de eene wijziging van bet eenen der a. 18. Een tweeklank is een klank, die in twee klinkers kan opgelost worden, b.v. ei, on, aai. De klinkers en tweeklanken zijn de eigenlijke k 1 a n k e n, waar- nit de lettergrepen bestaan; de medeklinkers zijn geene eigen- lijke klank en, maar slecbts klank wij ziging en. De medeklinkers kunnen daarom niet op zicb zelve uitgesproken worden. Men noemt eene lettergreep gesloten, wanneer zij op 66nen of meer medeklinkers eindigt; b.v. dag, dor St. 21. Men noemt eene lettergreep open, wanneer zij niet op eenen medeklinker eindigt; b.v. na^zee, 3!S. De lettergrepen van een meer lettergreep woord worden niet met denzelfden nadrak uitgesproken. Zoo legt men meer klem op de eerste lettergreep van leer-boek, dan op de tweede; en op de lettergreep -iter in vader drnkt men in het geheel niet. S3. De meerdere of mindere nadrnk, waarmede eene lettergreep wordt uitgesproken, heet toon of klenUoon. 24. Er zijn ten opzigte van den toon driederlei lettergrepen : let- tergrepen met den tollen klemtoon, met den halven klemtoon. En zonder klemtoon of toonlooze. In de woorden grootvdder f MUgeztn^ gelofshold komen de drie soorten voor. 25. De toon verbindt de lettergrepen van een meerlettergrepig voord tot ^^n woord. Spreekt men b.v. al de lettergrepen van boek* drukkersknecht met denzelfden nadrak uit, dan schijnt men vier afzonderlijke woorden te noemen : boeky druk, kers, knechi- 26. Een zin is een looord of een reeks van tooorden, waardoor eene gedachte uitgedrukt wordt ; b.v. Kom, — Zie. — Luister eens, — De zon schijnt. "7, De woorden, die in de zinnen steeds dezelfde dienst bewijzen, behörden steeds denzelfden vorm, en heeten daarom onverbuigbare woorden ; b.v. voor, achter, want, indien, 28. De meeste woorden, die in de zinnen verschillende dienstea bewijzen, nemen verschillende vormen atf<i omaan te duiden,ia welke betrekking zij op het oogenblik gebezigd worden, ea betreffend daarom verbuigbare woorden, Voorbeelden : huisy huitseSf hutafCf huwen; lesf^ leven* 29. De veranderingen, die de verbuigbare woorden ondergaan, ziju inwendig of uitwendig* 30. De inwendige veranderingen bestaan in veranderingen of wijzigin' gen van den klinker of den tweeklank ; b.v. in geef, gnf ;grnufi groef; roep, riep* 21. De uitwendige veranderingen worden verbuigring genoemd, en bestaan in het achtervoegen van letterklanken of lettergrepen ; b.v. in Gods y Oode^ van Ood ; groote y grootst y van groote, 32. Bij al de veranderingen, die een woord in de ver" Burging on det* gaat, blijft het steeds hetzelfde woord. 23. De letterkanken en lettergrepen, die in de verbuiging achter een woord gevoegd worden, heeten buigingsuiigangen ; b.v. S e | 4 AfD. I. HOOFDST. I. Ae 9 in nuxns van man goede van goed, hoorde van hoor, 34. Een «^:i«» of tcoordttam is het spraakgeluid, dat overblijfc, wanneer men een woord van zijne buigingsuitgangen ontdoet. Zoo is hoor de stam van hoor, hoort, kooren, hoort, hoort, hoort, huts de stam van huise, Auizen, huisde. 35. Een slam is geen woord; omdat een stam een spraakgt'luiJ is, dat bui-ten zamenhaog met andere woorden en das als zonder beteekenis beschouwd wordt (1). Soms is de buigingsuitgang door den t^d aff^esleten; soins dient juist het gemis van eenen baigiogsaitgang om de betrekking van een woord in den zin aan te dniden: in beide gevallen is het woord in vorm gelijk aan zijaen stam, 36. De onderscheidene vormen van een woord worden dikwijls van verschillende stammen gevormd; b.v. gebeds van den stam gebed^ maar gebede^ gebeden van den stam gebeed; {ik) bid, {Aij) bidi, (wij) bidden, (hij) bidde van den stam bid; maar {ik en fiij) bad van. Den stam bad; (wij) baden, (gij) baden van den stam baad. 31. Auf sterke (of ougelijkvloeijende) werkwoorden, ein zelfstandige naam woorden, ein zwakke werkwoorden, byvoegelyke naam woorden en voornaamwoorden bestaan uit verschillende stammen. Zoo zijn neem, nam, en noom stammen van het werkwoorden uemen; schip en scheep van het zelfstandige naamwoord schip. 38. De stammen, die in vorm overreenstemmen en nagenoeg dezelfde voorstelliug  en oorsprong vierderlei: stamwörde, middeltcoorden, afgeleide woorden, 41. Een stamwoord is een woord, dat geene uitterlijke kenteekenen draagt, die bewijzen of doen vermoeden, dat het van een ander woord is gevormd. 42. Een afgeleid woord is een woord, dat door aanhechting van ^^nen of meer letterklanken of van ^^ne of meer lettergrepeo, die zelve geene woorden (1) zijn, kennelijk van een ander woord gevormd is; b.v. grootte, grootehy grooteiifhs van groct. 43. Het woord, waarvan een ander woord is afgeleid, het grondwoord. Zoo is aartsvader het grondwoord van aariwaderiffUf en vader het grondwoord van uurtsvader, 44. De letterklanken en lettergrepen, door wier aanhechting een woord van een ander woord is afgeleid, heeten roor- of achtef* voegeh, naar gelang zij v<56r of achter het grondwoord gevoegd word En. Zoo is gege een voor-, en jüngere Zeit een achtervoegsel in het woord fevariffkm 45. Een middelwoord is een woord, dat door zijn voor- of achtervoegsel het voorkomen heeft van een a/geleid woord, doeh niet van een b e k e n d woord gevormd is ; b.v. gezond, gering, akker. 46. Men noerot de zoodanige woorden middelwoorden, omdat zy aiterlijk tot de afgeleide eo iDDerlijk tot de statniooarden schijnen te behoore, en dus eene middelsoort nitmaken. Men noemt ze minder goed onechte stammen. 47. Zamengestelde woorden zijn woorden, die door zamenvoeging van twee of meer op zich zelve bestaande woorden gevormd zijn ; b.v. veldheer, nit veld en Aeer ; miemtaie, nit uii, der en mate. 6. AfD. I. HOOFDST. II. Tweede Hoofdstuk. OVER DE KLINKERS EN TWEEKLANKEN. Sine Erzte zijn drie soorten van klinkers: geslotene, opene en toonlooze, 49. De geslotene klinkers zijn vijf in getal : a^ e^ i 9 6 en ik, uitgesproken als in de woorden dag, bel, gin, pot of dom en dun. 50. De opene klinkers zijn zeven in getal : d of aa, 6 of ee 9 i of ie, 6 of 00, 11 of uu, eu en oe, uiigesproken als in jaar, leed, Mel of rt>«, door, vunr, deur en goed, 51. De toonlooze klinkers zijn twee in getal : e en i, nitgesproken als in de woorden daden, zandig» De toonlooze e wordt som- tijds door ee vooi^esteld» namelijkin het lidwoord een; en de . toonlooze i wordt in het achtervoegsel -lyk door Q vooi^esteld. 62. Men wachte zich zorgvnldfg de toonlooze t op dezelfde wijze als de opene nit te ^preken. De t klinkt in eindigen, zondigen enz. geheel anders dan to in liegen en hedriegen, 53. De klinkers, die voorkomen in opene lettergrepen met den vollen of halven klemtoon, zijn altijd open; b. v. inya, ze^ven, Tiiely oo»ren, »tf. 54. De klinker, die in eene toonlooze lettergreep voorkomt, 19 toonloos, 55. Er zijn twee soorten van tweeklanken : die der eerste soort eindigen op i, die der tweede op u, of eigenlijk op oe« 56. Er zijn zes tweeklanken, die op i eindigen, namelijk : aiy aal, ei of y, ooi, ui en oel. 57. Er zijn vijf tweeklanken, die op a of oe eindigen, namelijk ' au, aau, eeu, leu en eu. 55. In sommige tweeklanken is de eerste klinker gesloten, namelijk in: kf du, ei of y, 6u en ik in de overige is hij open, namelijk in aai^ aau, eeu^ leu, oof en oei. 59. De ie, eu eu oe^ zijn geene tweeklanken (18), maar gewoner klinkers (J 6), omdat zij in de nitspraak niet in twee bestand^ ApD. I. HOOPDST. II. 7 deelen kunnen opgelost worden. De leu en oei, zijn daarom slecbts twee-, geene d r i e klanken. • I^e y, ypstlofi of griehche i genoemd, verschilt in klank niet van de gewone i, zooals blijkt uit de woorden Egifpte en Cyrus, die als egipte, cirus, niet als egeipte^ ceirm worden aitgesproken. 61. Men geeft aan de j {t/pstUm) dikwijls, maar geheel ten onregte, deu naam van ij of ei, • De i| met stippen is geen enkelvondig letterteeken (9), maar enkelyondig (10), dat in Holland denzelfden tweeklank aanduidt als ei, maar in andere provincien den k. lank eener dubbele i of ie voorstelt. Wien, dik luiden in sommige pro- Tincien als wiin, dik, of toien, diek, De e en o bestonden oorspronkelijk in onze taal niet, maar zijn uit andere klinkers of uit tweeklanken ontstaan. M. Er is tweederlei open e en o s de zachte en de scherpe, 65. De e en o zijn zachiy wanneer zij uit andere enkeltoudige klin- hers zijn ontstaan ; zij zijn scherp, wanneer zij uit tweeklanken of door zamentrekking van ttcee lettergrepen ontstaan zijn. 66. De zachte opene e is ontständigen van schip, leden van id; 2. dikwijls uit a | b.v. in steden van stad, vegen van vagen; 3. enkele malen uit eene zachte opene o, b.v. in knekel uit knokel, knokkel. 67. De scherpe opene e is ontständigen van tweeklank at, die vooraf in et o verging; b.v. in bein, hein; 3. enkele malen uit.den tweeklank iu (spreek uit: ioe\ die an- ders doorgaans in ie, a of ui veranderd is; b.v. \r\, scheef ^kvl skiuban (schuiven). 3. enkele m»Ien door zamentrekking van twee lettergrepen; b.v. in veeren, uit vederen, 68. De zachte opene o is ontständigen van twee lettergrepen; b.v. in kogel, hd. Kugel (spreek uit: koegel); d. enkele malen uit eene nr (116), gevolgd door eenen klinker; b.v. in komen, uit ktoemen, 69. De scherpe Opens o is ontstaan 8 ApO. I. HOOFOST. II. I. doorgaans tdt den tweeklank au, die vooraf in ou overging ; b.Y. in boom, van ban-an, bouwen ; % enkele malen nut at, ei, b.v. in boot nit bait, beit 3. enkele malen door zamentrekking van twee lettergrepen ; b.Tr in door (van een ei) nit doder. XJit § 64—69 vloeijen de mceste van de volgende regels voort : 90. 1. De opene e is ztsuiht in woorden, waarnaast vormen van, dezelfde of nagenoeg dezelfde beteekenis bestaan, in welke eene a of 1 voorkomt (66, ^ en ^), Voorbeelden zijn : vegen — vageHf degen — dagge, plegen — pligt, neef — nicht, Uitgezonderd la sheet — hitte, 71. 2. De opene e is zaM in sterke of ongelijkvloeijende werk-woorden (66, ^ en *), behalve in het enkelvond van den onvolmaakt verleden tijd der aantoonende wijs (67, i) van de werkwoorden, die vervoegd worden als bijien, beet, beten, gebeten, Voorbeelden zijn : sielen, nemen, tcegen, spreken. 72. In het meervoud van deD oovolm. verl« tijd der aanvoegende wijs, in den geheelen onvolm. verl. tijd der aanvoegende wijs, en in het verl. deelwoord der werkwoorden, die vervoegd worden als bijten, is de e zacht (66, i en 74). 73. 3. De opene e is zacht M de woorden, afgeleid van sterke werk-woorden, die niet vervoegd worden als bijten; b.v. in sprecher van spreken, ttekel van $ieken, lusvel van heffen, veer (overtogt) van varen (66, * en *). De werkwoorden, die vervoegd worden als hijten, hadden oorspronkelyk in het enkelvoud van den onvolmaakt verl. tijd al, later el. en konnen daarom zoowel afleidsels hebben met de scherpe als met de zacbte c, (66, 1 en 67, ') ; b. v. leed, leelijk, heUedigen en leden, meervoud van lidt komen van lijde, bleeker van bUjken. 75. De opene e is zacht in woorden, waarin zij met de geslotene e afwisselt (66, 1) ; b.v. in nevens — neffens, bevelen van bevelen i bezie — lf^s» 76. 5. De opene e is zacM in woorden, waarin ook wel eu gehoord wordt (66, 1) ; b.v. in zeven — zeuven, lenen — leunen. 77. 6. De opene e wordt als zacht aangemerkt in het meervond vaa het en in het basterdachtervoegsel eeren ; b.v. in waarheden waarderen, 78. 7. De opene e wordt als zacht aangemerkt in woorden, die uiir ApD. I. HOOFDST. II. 9 yreemde talen ontleend zijn; tdtgezonderd in leek, lat. ImcM (67, en in thee (83). 79. 8. De opene e is zacki in woorden, die in het hoogdoitsch, friesch of engelsch eene geslotene e (66, i ens), eene geslotene of opene i of ie (66, '), of in het hoogduitsch of engelsch » (66, *) hebben. Voorbeelden: netel, hd. Nessel; zede, hd. Siite; zege, hoogd. Sieg I lever, eng. liver; week (zeven dagen), friesch wike; lenig, friesch linig. O. 1. De opene e is tcherp in woorden, waamast Yormen bestaan, die dezelfde of nagenoeg dezelfde beteekenis hebben, in welke de tweeklank el voorkomt (67, ^); b.v. in heel, heelen —,heilzaam;  wroth; Beer (varken), engen, boar, D. 1. De opene o is zacht in sterke werkwoorden (68, i) met nicht zonderiog van locpen en siooten (69, i) en het enkelond von den onvolmaakt verleden tijd der aanvoegende wijs (69, i) von die, welke vervoegd worden als gieten en buigen, YooT" belden: wij wogen, zij tchoren, genomen. In bet meer?oud van den onvolm. verl. tijd der aanvoegende wQs en in den ganschen onvolmaakt verleden t(jd der aanvoegende wij8 van de werkwoorden ah giefen en buigen is de o zaeht (68; i en 88). 67. 2. De opene o is zacU in de woorden, afgeleid van sterke werkwoorden (68, i) en sommige van de werkwoorden ab gieten en buigen. 10 ApD. 1 HOOFDST. II. 88. De werkwoorden, die verwendet worden auf gütigen en hügen hügen, hügen, van den oberen verledenen, zu können,  b. v, poos, lat. pausa, Zonder eenige g e 1 d i g e reden zondert men uit : troon, kroom en toon (in de muziek). De opene o is zackt in woorden, welke in het hoo2[daitscb u of ft (63, ') of de geslotene o of (68, en die in het en^ gelsch o (68, hebben ; als noot, hoogd. Nusz ; molen, hoogd. Miihle ; vroom, hoogd. fromm; boren, eng. to bore, 93 1. De opene o is scherp in woorden, afgeleid van stammen, waarin ou voorkomt (69, *) ; als in boom, van bouwen ; vroolfjk, van het veronderde vroude (vreugde). 94. 2. De opene o is scherp in woorden, afgeleid van werkwörde als bijien (65, 69, * en 74) ; b.v. in schoon van schijnen, strook van strijken, sloopen van slijpen (hd. schleifen). 95. 3. De opene o is scherp  eu (69, *), of in het engelsch of het friesch ea hebben (69, *). Voorbelden zijn: toom, hd. Zaum", droo- men, hd. traumen; loochenen, hd. leugnen; slooi, friesch sleat lOO. De tweeklanken, die door i| en ei worden voorgesteld, zijn van Terschillenden oorsprong. lOl* De tweeklank jy is ontstaan 1. uit eene opene i, en vordt daarom in sommige provincien nog heden als zoodanig nitgesproken; b.v. in mtj — mi, zijn — ziin; 2. nit den latijnschen uitgang -fa en den franschen nitgang -le } b.v. in abdij t 1. abbatia; galerij, fr, gaUrie. 3. uit eene latijnsche e,gevolgd door e^nen enkelen medeklin- ker ; b.v. in mijt (hontmijt), lat. meta ; krijt, lat. Creta. 103. De tweeklank el is ontstaan 1. uit den tweeklank at | b.v. in arbeiden , goth. arbaidjau ; 2. uit ag en eg ; b v. in lei van lage^ zeide van zegde ; 3. in vreemde woorden uit a | b.v. in feilen , 1. fallere ; 4*. voor den neusklank n, gevolgd door cenen anderen mede- klinker , uit e , b.v. in peinzen, fr. penser. 5. in woorden , die in het fransch at , of , 6 of 6e hebben. Uit de voorgaande § § vloeijen de volgende regels voort: 103* 1. Met g schrijft men de woorden , die in sommige provincien met de opene i worden nitgesproken (101, *) ; b.v. bijl — btil, zijl (sluis) — ziil. 104. 2. Met y schrijft men alle sterke werkwoorden (101, *) als hijten; uitgezonderd scheideti (102, *). 105. 3. Met y schrijft. men de aclitervoegsels -y (101, 2), -yn (101, *) en -y?J (101 , *); b.v. bakkerij, schilderij, artsenij ; azijn , dolfijn^ paradfjs, mairrjs, Uitgezonderd zijn : hamei^paki, schalmei en rammeijen ; de per- soonsnamcn labbei , klappei en lakkei ; vervolgens die , waarin 12 AfI). I. HOOFDST. II. ei uit ai, ie (102, *) of eg (102, *) ontstaan is, als gaUi, fr. galSe en gatere ; karwei (werk) , fr. corvee ; seharlei, ohd. scaral^a; sacristein, £r. sacristain ; paleis, fr. palais, Abdij en oit^/^ volgen het lat. abhatia en aquilegia, niet het fransch abbaie en ancolie, 106. 4. Met y schrijft men de vreemde woorden , die in de oorspron* kelijke taal i hebben (101, i) ; als Ifjn , lat. linea ; kartoij (zaad), fr. carvi. 107. 5. Met y schrift men de woorden, die in het engelsch of frecken, hebben (101,^)- als joy, eng. pipe; Ujn (touw), frech, mw. 108. 1. Men schrift metelde woorden, welke met dien tweeklank uitgesproken worden in die provincien, waar de y als i luidt (102, ') ; b.v. klein, Overj. klein, 109. 2. Men schrift met ei de achtervoegsels ^heid (102,^), -lei (109, 3) en 'teit (102,'); b.v. toaarhHd, velerlei, majestei. 110. 3. Men schrift met el de woorden, waarin de tweeklank tiit ag of eg ontstaan is (102,3); b.v. meid — maagd, lei — lage, zegel. 111. 4. Men schrift met el de woorden, waarin de tweeklank tiit ag of eg ontstaan is (102,3); b.r. einde — ende, peinzen, ondt. penten, 112. 5. Men schrift met el de woorden van vreemden oorsprong, die in het fransch al, 6 of 6e (102,^). En '), of in het latijn a (102,') heben; h.y. /ontein, fr. /otUaine; societeit, fr. society; livrei, fr. livree; feilen, lat. fallere* Men zondert gewooonlijk uit doziJH, fr. douzaine, omdat dit woord in sommige provincien met de opene i nitgesproken wordt: doziin (101, ^). Men schrijft met el de woorden, die in de verwante talen ai of ei hebben (102, 1) ; waarbij echter het hedendaagsche of meuwe hoogduitsch niet in aanmerkingkomt;b. v. ^«u^,goth. AaiiAi. Het nienwhoogdaitsch kan daarom niet in aanmerkingkomt, omdat bet den tweeklank, die nit de opene t ontataan is, insgelQks met scbryfl; b.?. fi^k, nhd. reicA. Afd. L Hoopdst. III. 15 Derde Hoofdstuk. OVER DE MEDEKLINKERS. Over de Medeiklinkers. 115. De medeklinkers worden in vier soorten verdeeld: in halve klinkers, vloeijende letters y mletters en vtuie letters. 116. De hake klinkers zijn de J enur Mennemt ze aldus, omdat zij na rerwant zijn aan de klinkers 1 en oe of a* 117. Be vloeijende letters zijn de 1, m, n en r* Zij komen voor in het woord n^ol€tl^aar^ 118. De sisleiters zijn de s en k* 119. De vaste letters worden verdeeld in lip-, keel- en tonff letters, Zij zijn de voigende*. 120. Lipletters: b en p, ir en f | 121. Keel letters: g k, g en ch of h | 122. Tang letters: den t. 123. Deiren f, §f, ch en h worden ookgehlazene letters genoemd. 124. De ch en de h zijn oorspronkelijk ^6ne en dezelfde letter, die met het letterteeken h geschreven, maar als ch aitgesproken werdjb.y. mnahtzzznacht. Later is de klank ch aan het begin van een echt Nederlandsch woord in den klank h ovei^egaan. -* 125. Men noemt die medeklinkers p^n^a^^, die Grosse overdenkomst met elkander hebben, en alleen door de meerdere of mindere krachtaanwenden in de uitspraak yerschillen. Er zijn vijf paren van verwatiede medeklinkers : b en p, ir en f, g en ch, d en t, z en s. De vijf voorgaande: b, ir, g. d en SE, zijn zaeht; de vijf voigende: p, f, ch, t en s, zijn scherp. De k, ofijchoon thans alleen staande, geldt voor scherp, omdat zij vroeger de zachtere g naast zich had, toen deze letter nog als de friesche of fransche g, gu, in grand, guerre werd nog sproken. 128. De halve ilinkers : J en w, en de vloeijende letters: 1, m, n , en r, worden , even als de eigenlfjke zachie medeklinkers (126) ; b, w, g, d en z, als sacht aangemerkt. 14 AFD. I. HOOPDST. 111. 129. De scherpe medeklinkers zijn dus zes in getal : p, f, k, ch, t en s; zij worden gehoord in: A^f TcofscJkip. 130. De medeklinkers , die aan het begin van een woord vddr den klinker of tweeklank staan , heeten beginletiers ; die , welke aan het einde achter den klinker of tweeklank staan , heeten sluitletters. De medeklinkers tusschen twee klinkers of twee- klanken in een zelfde afgeleid woord of middelwoord worden tusschenletters genoemd. 131. Wanneer er slechts 66ne tusschenletter is , dan behoort zij tot de volgende lettergreep en wordt als beginletter aangemerkt; b.v. in stoe-ien , groo-ter , a-dellijk; meX stoel-en y groot-er, aa A-ellijU. 132. Wanneer er twee tusschenletters zijn , dan behoort de eerste tot de voorgaande lettergreep en wordt als sluitletter beschouwd ; terwijl de tweede tot de volgende lettergreep behoort en als beginletter aangemerkt wordt; b.v. in zav^^dig , beei^den, kas-fen, naas^fe, mees^ter, luis^ter — niet zand-ig^ beeld-en enz. 133. Uitgezonderd zijn de uitgang -ste van den overtreffenden trap , en het afleidingsachtervoegsel 'Ster b.v. in lui-ste^ Mooi-ste , naai" ster , vrij-ster, niet luis-te , moois-ie , naais-ter , vrijs-ter, Doch van na komt naas-te, niet Tia-ste- 134. Wanneer er meer dan twee tusschenletters zijn , zoo behoort ten minste e^ne tot de voorgaande lettergreep, terwijl tot de volgende alleen die behooren, waarmede eene lettergreep kan beginnen; b.v. vot^sten , groo§»sche ^ koort^seni hard^ste. In kennelijk zamengestelde woorden blijft iedere letter in het woord, waartoe zij behoort; b. v. in eew^amlU mein^eed, kvjah* aal, €e»»oogig, be^dtcelmen, ge^dragen; niet ee-rambt, mei» ft eed, kwa-haat, ee- w^oogig, bed^Mcelmen ged^v^agem. Dit heeft ook plaats bij het achtervoegsel -achtigy b. v. nap-achtig niet a achtig "^1^ de zamenstelling van een woord niet duidelijk kenbaar, dan wordt het woord als niet zamengesUld beschouwd; b.v. tae-reld niet iceer-eld, amb-ten niet am-bten. 1.30* Niet alle medeklinkers worden altijd en overal even duidelijk en geheel zuiver uitgesproken; de plaats waarop, en andere letters, waarbij zij staan, hebben dikwijls eenen aanmerkelijken invloed op de uitspraak. Zoo luiden.b. y. hoofMleeUadetiijk geheel of bijnaals hoofdeel, adelijk; — ik leg^ heb, baad bijna ais ik lech, hep, 137. Wanneer een medeklinker verdubbeld, of verschillende medeklagen worden, dan krijgl alleen de laatste zijnen voUen eisch, en worden de voorgaande minder duidelijk uitgesproken. Yergelijk duI met tuI len, beden, paaf me I puarden, 1.38* De keellettert, behalve de k, zijn in sommige gevallen geheel I of bijna siom ; dat is : zij worden in sommige woorden in het geheel niet of naauwelijk hoorbaar uitgesproken. X39. De It is siom achter de t in tans en altham. 1 140. De ch is atom achter de s in het midden en aan het einde; I der woorden; b.v. viscJk, memcben, valsehaard worden uit-gesproken als vis y menseUy vahaard. 141. De g is nagenoeg siom achter de n in het midden en aan het einde der woorden; b.v. in bang, banger, bengel. 142. Dech ens ziD oataurlijk niet atom, waoDeer de seh slechts toeval-lig tasscbeolelter wordt, en de s slechts toevallig achter de n komt; b. V. in veer-sehuit, iu'gang. Zie \ 135. 144. Alleen de J en ikt, de 1, m en r, de s en de scherpe vaste medeklinkera (126) worden altijd en overal zuiver uitgesproken, de 144. Alle beginleiters worden zuiver uitgesproken, uitgezonderd de een K in de woorden veertig, ^^jfliff* ^^^^^> zeveniig en zamen, iu'waarin zij als f en s luiden. 145. De II nadert voorde b, p en m tot de mi verkrijgt v6(5r letl k en de bijna stomme g eenen geheel eigenaardigen klank, en wordt als sluitletter achter de toonlooze e bijna stom; b.v. in aanbeeld, implanten, cmmogelijk, — dea^e»^ brcnget^. 146. De eigenlijke zachte medeklinkers (126) worden, wanuerer zij als let sluit letters gebezigd worden, of vddr de s of f komen, verscAerpt, jjl zoodat de b tot de p, de g^tot de ch, de u, ir^t-^% de rj; w tot de f en de z tot de s nadert. De f en s treden in das geval in de plaats der w en z. Yoorbeelden : ambt, knods, droogst, tob, kcnd, laag, lief voor liev, huis voor huiz, gfe 1^7. £r is dus tweederlei f en s : de echte fen s en de onechte, g]i die in de plaats der w en z komen. 