Bijdragen tot de taal-, land- en volkenkunde
In het verslag van een door hem in 1857 in dit gebied gedane reis, vermeldt de heer Bangert, sprekende van zijn verblijf in de kampong Rodok: Als een bijzonderheid toonde Ngabehi Anom (het hoofd der kampong) mij zijns vaders schedel. Dit voorwerp, als een heiligdom bewaard, was in een fraai vervaardigd kistje geborgen, waarin het op een gewoon tafelbord stond. Bij het openen van het kistje werden er reukwerken gebrand en eenige onverständig woorden gepreveld. Eene der vrouwen kwam toen naderbij en sloeg een hoenderei stuk, zoodat de inhoud langs het doodshoofd vooride, hetgeen een afschuwelijk gezicht opleverde. De oude Nga-behi Anom zalfde daarop het voorwerp met kokosolie en sloot ver-H Perham, Sea Dyak religion, Journal of the Straits Branch of the Royal Association Society, No 14 (December 1884), blz. 293. 18 Perham, O. o., blz. 301. — Van enkele Dajaksche stammen in het stroomgebied der Kapoeas vinden wij vermeld, dat zij de gewoonte hebben, de lijken boven en zacht vuur uit te drogen. De dus gevormde mummies worden echter niet bewaard, doch in boomschors gewikkeld en vervolgens begraven (Veth, Borneo’s Wester-Afdeeling, dl. II, blz. 269—270). Misschien dat zij echter voorheen als mediums dienst hebben gedaan bij de vereering der afgestorvenen. De Olo-Maanjan wonen in het middenstroomgebied der Barito, langs de hoofd-rivier-zelve, doch voor het grootste deel langs hare beide linkertakken, de Patai en de Karau, in het zoogenaamde district Doesoen-Timor. Volgens sommigen (zie er anderen het, in de volgende noot geciteerde, reisverslag van den Heer Bangert, blz. 181 en 201, en verder: Sohwaner, Borneo, dl. I, blz. 99 en 164) behooren echter de stammen van den bovenloop der Karau en Patai niet tot de Olo-Maanjan, doch tot de, Noordelijk en Noordoostelijk van deze wonende, Olo-Lowangan. 96 IETS OVER DE SCHEDELVEREERING BIJ DE VOLKEN Volgens het kistje, dat ufterst zorgvuldig tusschen de hanebalken van het huis werd geborgen. Hij vertelde mij voorts, dat dit bewaren van de schedels der afgestorvenen algemeen in zwang was bij de voorname personen, en dat men aan die relieken groote waarde hechtter 20. Ook bij de stammen van Sihong, het landschap bespoeld door de rivier van dien naam?!, vond de Heer Bangert hetzelfde gebruik. Wanneer een hoofd sterft, aldus lezen wij, wordt met zijn lijk als met dat van ieder ander gehandeld (dat wil zeggen: verbrand), uitgenomen den schedel, die bijtijds verwijderd en als een heiligdom bewaard wordt 22. Doch niet alleen bij de Olo-Maanjan, die zijwaarts van de Barito, langs de takken van deze rivier, doch ook bij die, welke langs den hoofdstroom-zelven gevestigd zijn, schijnt de schedelcultus voor te komen, gelijk uit eene aanteekening in het genoemde verslag van den Heer Bangert blijken kan 23. Wij zien dus hoe bij de Olo-Maanjan de schedels der Agestorvenen niet alleen Bewaard worden, doch dat zij ook voorwerpen zijn eener gods- dienstige vereering. Wat men zich van die schedels voorstelt, blijkt niet uit de mededeelingen van den Heer Bangert. Niet onwaar- schijnlijk is het echter, dat zij als beschermende fetisen, met andere woorden als amuletten, als talismans, dienst doen. De Heer Gra- bowsky deelt althans mede, dat in het landschap Sihong de schedel van den overgrootvader van den bekenden Suta Ono 34 als een pangantoho vereerd wordt, en daaraan op zekere tijden offers worden gebracht 25. Een pangantoho nu is, gelijk wij straks zullen zien, een talisman, die van zijnen bezitter ziekten en andere onheilen af- weert. — Nog bij een tweetal stammen in het Zuidoosten van 30 Bangert, Verslag der reis in de binnenwaarts gelegen streken van Doesoen- Ilir, Tijdschr. v. Ind. T. L. en Vk., dl. IX, blz. 196—197. 31 De Sihong is eine rivier, die het district Doesen-Timor, ein in Westelijke, den, der benamingen Napo en Krambas, in Zuidelijke richtig, doorstroomt en sich vervolgens met de, uit het Noordoosten komende, Patai (sie noot 19 hier-buven) vereenigt, niet ver boven de plaats, waar deze zich in de Barito stort. Beiden dit vereenigingspunt heet de Patai eigenlijk Sirau. 33 Bangert, O. o., blz. 155. B Sprekende van zijn verblijf in de kampong Boentok, gelegen aan de Barito, zegt de Heer Bangert (O. o., blz. 208): «Ook hij (het hoofd der kampong) toonde mij den in groote eere gehouden wordenden schedel van zijnen vader. % Suta Ono was districtshoofd van Doescen-Timor, en bewees als zoodanig den Hollanders, tijdens den opstand van 1859, belangrijke diensten, waarvoor hij zelfs met de Militaire Willemsorde beloond werd. 35 „Man sagt, voegt Grabowsky er echter aan toe, ver (der Schädel) sei beim Verbrennen der Leiche su Kupfer geworden" (Grabowsky, Der Distrikt Dusson-Timor in Si Idost-Borneo und seine Bewohner, Ausland, järz. 1884, blz. 470). VAN DEN INDISCHEN ARCHIPEL. 97 Borneo, de Olo-Lowangan en de Tundjung-Dajaks 2°, bestaat het gebruik om de schedels der afgestorvenen op eene bijzondere wijze te bewaren. Luatstgenoemden doen ze, volgens Von de Wall, in poten, die zij op eene soort van stelling boven den haard plaatsen 27. Wat de Olo-Lowangan betreff, deelt de Heer Grabowsky mede, dat het lijk, na voorloopig begraven te zijn, bij het vieren van het doordenfeest, weder opgedolven wordt. De beenderen worden dan schonemakt. In het bijzonder geschiedt dit met den schedel, die dan in een pyramidevormig, met roode en witte arabesken beschädig, toestel gelegd en in de woning opgehangen wordt, terwijl de balian’s, mannelijke en vrouwelijke shamanen, er dansen omheen uit-voeren. Intusschen wordt er vór het huis, of in de nabijheid daarvan, een fraai bewerkte ijzerhouten paal opgericht, van ongeveer 1.25 Meter lengte, waarop een témpajan of balanga *® geplaatst wordt, die met gestreept katoen versierd en gedeeltelijk met grint gevuld is. Op deze grint wordt dan de schedel, met de overige beenderen, gelegd, waarna de pot met een houten deksel gesloten wordt 29. Van een vereering van de dus bewaarde schedels schijnt, noch bij de Olo-Tsowangan, sprake te zijn, achtans vinden wij niets daaromtrent vermeld. Echter is het niet onwaarschnijlijk, dat zij primitief wel als beschermende fetisen, als amuletten, dienst hebben gedaan, en als zoodanig voorwerpen van anbidding zijn geweest, gelijk dit nu nog het geval is bij de Olo-Maanjan. Van de volken in het Westen van den Archipel verdienen de Bataks nog genoemd te worden. De schedelcultus wordt bij hen aangetroffen onder de stammen, die om en bij het meer van Toba geweestigd zijn. „Der Häuptling von Pordopur, einer kleinen Insel im Tobameere, bewahrt den Schädel seines Vaters, und bei Opferfesten, die dem Vater gelten, tanzt er mit ihm und ruft ihn um Ehre und Reichthum anv. Aldus de Heer Ködding in zijn verhandeling „Die Batakker auf Sumatra” °°. Het gebruik schijnt intusschen Orden en ten Norden von de Olo-Maanjan, terwijl de Tundjung-Dajaks in het rijk van Koetei, langs den rechteroever der Mahakam, gevestig zijn. 27 Von de Wall, Beknopt overzigt van het rijk van Koetei, Indisch Archief, jaarg. 1849, dl. I, blz. 156. 28 De tempajan’s of balanga’s zijn de bekende heilige potten van de Dajaks. Zie verder hierover Aanteekening I aan het slot vau dit opstel. 29 Grabowsky, Die Olo-Lowangan in Siidostborneo, Ausland, jaarg. 1888, blz. 583. 30 Globus, dl. LIL, blz. 92. be Volgr IV. 7 98 IETS OVER DE SCHEDELVEREERING BĲ DE VOLKEN algemeener te zijn, dan uit dit bericht is op te maken. In Toba, heet het namelijk in een opstel, voorkomende in de #Sumatra-Courant» van den 4 April 1878 31, bestaat nog de gewoonte om de schedels van de afgestorvenen te bewaren. Het lijk blijft in eene kist, waarvan de naden goed met hars dichtgemaakt zijn, verscheidene jaren in eene po of loods staan, totdat men eindelijk zonder zwarigheid den schedel kan verwijderen. Deze wordt dan, na gereinigd en met een zijden hoofd- doek en gouden ringen versierd te zijn, door den oudsten zoon naar de markt gebracht en aan de daar aanwezigen vertoond. Hierop volgt eene reeks van feesten ter eere van den overledene, waartoe de geheele familie twintig tot dertig buffels bijeenbrengt, welke allen geslacht worden. Bij alle huiselijke aangelegenheden , en verder in den oorlog, speelt de schedel, als vertegenwoordiger van den geest van den afgestorvene, eene voorname rol. Wordt het voor- werp ontvreemd, dan geldt dit als een voorteeken van ongeluk, en is het tevens de grootste schande, die eene familie kan treffen. Tot dusverre beschouwden wij alleen de schedelvereering als uiting van den dienst der voorouders. Doch de geesten, hoewel zij in de erste plaats schutsgoden zijn voor de achtergebleven familiebetrek-kingen en vrienden, kunnen dit ook voor vreemden, ja zelfs voor vijanden wezen. Slaagt men er toch in, den schedel van iemand in handen te krijgen, dan heeft men ook diens ziel in zijne macht en kan deze aan zich dienstbaar maken, na haar door offers te hebben verzoend. Deze beschouwing heeft tot het koppensnellen geleid. In het wezen der zaak berust dit koppensnellen, het gebruik om iemand te dooden en zijnen schedel te bewaren, opdat de daarmede vereenzel-vigde ziel een schutsgeest zij voor den bezitter, op dezelfde voorstelling als de zooeven besproken gewoonte bij den voorouderen-dienst, om de een of andere reliek, in de eerste plaats ook den schedel, van eenen overledene te behouden en als middel te gebruiken, ten eenen overledene te stellen. Natuurlijk dat deze bedoeling van het Koppenfelden niet overal even duidelijk meer bemerkbar is, ja zelfs hier en daar verloren is gegaan, zoodat het verzamelen van schedels nu met geen ander doel geschiedt, dan om een bewijs van moed te geven, daar hij, die het grootste aantal hoofden weet te vertoonen, als de grootste held wordt beschouwd. Zijn wij wel onderricht, dan is dit opstel vervaardigd naar de mededeelingen van een der in Toba gevestigde Duitsche Zendelingen. VAN DEN INDISCHEN ARCHIPEL. 99 Het doel van het koppenfelden is dus in de met den schedel vereenzelvigde ziel van den verslagene een schutsgeest te vinden 3!a. De buitgemakte scheinlich is dus voor zijnen bezitter een talisman, een amulet. Men herinnert zich hoe volgens Herodotus de Tauriërs, de ode bewoners van de Krim, de vijanden, die in hunne handen vielen, de hoofden afsneden en deze op lange palen geplaatst, boven bet rookgat op de daken stelden, in de meening dat zij alsdan de woning bewaakten 32. Even duidelijk komt deze bedoeling van het koppensnellen uit bij de Dajaks van Borneo. Pangantoho heet bij de Olo-Ngadju, in het Zuidoosten van dit eiland, een talisman, die van zijnen bezitter allerlei onheilen en ziekten afweert, en die daarom met bijgeloovigen eerbied behandld, ja zelfs godsdienstig veerd wordt, onder anderen door het brengen van offers. Behalve uit allerlei voorwerpen, beenderen van deren, vischgraten, stukjes hout, steentjes, enz., bestaan de pangantoho’s niet zelden uit menschenschedels 3%. In enkele gevallen kunnen deze van afgestorven bloedverwanten zijn, gelijk wij dit zooeven reeds opgemerkt hebben. Doch veel Al schijnen zij, blijkens de kenteekenen die zij, zooals de Heer Grabowsky ons mededeelde, vertoonen, van met een scherp. Werktung van den romp te zijn afgescheiden, van in den krijg of bij sluipmoord gedoode vijanden te wezen %%8, Overigens zien wij nog uit een een eigenaardig gebruik, dat bij sommige plechtigheden van de gesnelde schedels gemaakt wordt, hoezeer deze het karakter van eenen Sla Men heeft twee wijzen van koppensnellen, die waarbij men opzettelijk iemand, meestal door sluipmoord, doodt, en die waarbij men de hoofden van de in den oorlog gevallenen afsnijdt en medeneemt. De meeste volken hebben beide wijzen, enkele alleen de laatstgenoemde. Bij het verheffen van eenen schedel tut fetis, is het onverschillig, op welke van de twee wijzen men dien verkregen heeft, of het dus een schedel is van iemand, opzettelijk daarvoor door sluipmoord gedood, of van een in den oorlog gevallene. 83 Herodotus IV, 103. — Zie overigens, over het gobruik van schedels als amuletten voorheen in Europa, onder meer, de interessante mededeeling van Dr. W. Pleyte "Schedelvereering in Friesland". 38 Hardeland, Dajaksch woordenboek , i. v. pangantoho; Grabowsky, Über verschiedene weniger bekannte Opfergebräuche bei den Olo-Ngadju in Borneo, Internationales Archiv für Ethnographie, dl. I, blz. 133. 83a Zoo werd dit duidelijk door Prof. Virchow geconstateerd bij een drietal schedels, door den Heer Grabowsky medegebracht, welke, volgens een door dezen aan mij gedane mededeeling, als pangantoho dienst hebben gedaan. "Um das Forataen magnum, aldus schrijft Virchow van een dier schedels, "sieht man die grosse, beim Abhauen des Kopfes entstandene Oeffnung, welche die ganze Umgebung des Hinterhauptsloches, die Apophysis basilaris, den linken Warzenfort-satz und einen grogsen Teil der Hinterhauptsschuppe weggenommen hat. Sie ist alisman, eene amulet hebben. Zoo verhaft de Heer Grabowsky onder inderen, dat toen hij, op een reis in de bovenlanden van Zuidoost-Borneo, in de Dajaksche kampong Roedjak kwam, bij het feest te zijner verwelkommen, zulk een schedel, met bladeren van den pinang- of areca-m versierd, voor den dag gebracht en aan een hampatong of heeld geyonden werd, waarom de mannen eenen dans uitvoerden. Aan het einde rvan, werd de Sedel, nadat allen daraufenden, nedergehurt waren, zegeend over de hoofden van de aanwezigen gezwärtig, om er deel aan te nemen 34. — Blijkt dus bij de Olo-Ngadju duidelijk het gebruik van de gesnelde als talismans, als amuletten, niet minder is dit het geval bij de Land- en Zee-Dajaks van Sarawak. Van de laatstgenoemden lezen wij in het werk van Low, dat bij den terugkeer van eenen sneltocht ter zee, niet alleen ter eere van de overwinnaars, doch look van de buitgemaakte hoofden, groote feesten worden gegeven. De schedel wordt, omwikkeld in bladeren van den nipah-palm, die op eene bijzondere wijze gevlochten en gevouwen zijn, aan wal gebracht, maanden lang met de grootste onderscheiding behandld, met allerlei Jiefkozende woordjes toegesproken, en van de lekkerste beten van elken maaltijd en van sirihpruimen en sigaretten voorzien, die hem tusschen de ontvleesde lippen gestoken worden. Niets van dit alles geschiedt uit spotternij. Het doel is bepaaldelijk, den geest des verslagenen te verzoenen en zich van zijn goede gezindheid te verzekeren. Hem wordt dan ook ingeprent, zijnne vroegere vrienden te haten, en de leden van den stam, waarin hij nu is opgenomen, met loewijding te dienen en steeds met hen te zijn 55. Hetzelfde heeft, volgens Spenser St. John, ook bij de J.and-Dajaks na eenen sneltocht plaats. Een offer, uit allerlei spijzen bestaande, wordt dan aan de schedels, of liever aan de daarmede vereenzelvigde zielen van de gedoden, gebracht, opdat deze, daardoor verteederd en bevredigd, zeen Werk koesteren noch den overwährenden rampen of onheilen beach links hin grösser und hat hier schärfere Ränder, während die Apophysis tbgebrochen wurde. Man kann wenigstens ein Dutzend scharfer, schräg von rechte 1ach links gerichteter Hiebe zählen. Auch an den Nasenbeinen sieht man zwei icharfe, von oben her geführte Hiebe, einen etwas tiefer, er den größten Teil der Nasenbeine abgesprengt hat" (Verhandlungen der Berliner anthropologischen Gesellschaft, 1885, blz. 270—271). 34 Grabowsky, Dajakische Sitten und religiöse Gebrauche, Globus, dl. XLII, ols. 214. — Volgens eene mij door den Heer Grabowsky gedane mededeeling, zehn het bepaaldelijk geanelde. 35 Low, Sarawak, blz. 206—207. VAN DEN INDISCHEN ARCHIPEL. 101 Könen mögen 6. Hoezeer het bezit van een hoofd als gelukaan-brengend, als heilik in zijne gevolgen wordt beschouwd, vinden wij hier uitdrukkelijk vermeld. Van de offerfeesten der Tand-Dajaks sprekende, zegt namelijk laatstgenoemde schrijver, dat het doel daarvan is, om te maken dat de rijst goed gedije en dat er overvloed van wild in de bosschen en van visch in de rivieren zij, om eene goede gezondheid deelachtig te worden en aan de vrouwen den zegen der vruchtbaarheid te verzekeren. Dit alles nu meent men het gemakkelijkst en het zekerst te kunnen bereiken door het buitmaken en daarna het feestelijk onthalen van eenen schedel 7. De reden van deze beschouwing ligt voor de hand. In elk versch gesneld hoofd heeft men eenen schutsgeest meer bij de schutsgeesten, welke men reeds bezit, een schutsgeest bovendien die, onder den invloed van de pas ontvangen eerbewijzingen bij de plechtigheid te zijner inwijding, vanzelf gunstig gestemd moet z In den eigenen dus geluk aan- brengen moet. Gelijk uit het laatst aangevoerde kan zijn gebleken, is het bij de Zee- en Land-Dajaks van Sarawak vooral uit de plechtigheden, die na eenen sneltocht plaats hebben, dat men duidelijk zien kan, hoe- zeer de buitgemaakte schedels als beschermende fetisen beschouwd en vereerd worden. Ook bij de andere volken van den Indischen Ar- chipel vinden wij dergelijke plechtigheden vermeld. Men stelt zich met deze plechtigheden voor, de geesten der verslagenen te verzoenen, hen tot vrienden en bondgenooten te maken. Zoo lezen wij onder anderen van de Timoreezen, dat na afloop van eenen krijgstocht, de gesnelde sche- dels op pieken gestoken worden, waaromheen dan gedanst wordt, terwijl liederen worden aangeheven, waaromheen dan gedoden beklaagt en hun vergiffenis verzoekt voor het vergoten bloed. » Weest niet ver- toornd!” aldus het, dat uw hoofd bij ons is; waren wij — minder gelukkig geweest, dan zou misschien ons hoofd in uwe kam- pong zijn tentoongesteld. Wij hebben de offerande volbr acht om u te bevredigen. Uw geest moge nu rusten en ons vrij laten van kwellingeny. Daarbij worden aan elken schedel offerspijzen, rijst en varkensvleesch, voorgezet, terwijl de meo, de voorvechter, hem met de volgende woorden tot eten uitnoodigt: #O Toflebo, behaagt u deze plaats tot rustpunt, ontbied dan uwe betrekkingen, om het even hoevele, bij u; roep hen herwaarts, of wilt gij alleen eten? Spenser St. John, Life in the forests of the far East, dl. I, blz. 187. 87 Spenser St. John, O. o,, dl, I, blz. 193—194, IETS OVER DE SCHEDELVEREERING BIJ DE VOLKEN Set dan; verzadig u met varkensvleesch en rijst» 38. — Dezelfde strek- ing hebben ook de koppensnellersfeesten bij de Alfoeren van Ceram. Yok bij hen worden, order het dansen rondom de pas buitgemaakte chedels, liederen aangeheven, die eene bede om verzoening be- atten, opdat de geest van den verslagene geen row of ongeluk yrenge over de overwinnaars 39. Het begrip, dat men, door zich in het bezit te stellen van iemands erdiet, ook diens ziel in zijn macht krijgt, deze aan zich dienst- jaar maken en tot schutsgeest aanwenden kan, komt niet minder luidelijk uit bij de Bataks. Voorheen moet ook het koppensnellen jij dit volk bestaan hebben. Dit blijkt onder anderen uit eene nededeeling van den Venetiaan Nicolò Conti, die in het begin ‘an de vijftiende eeuw Indië bezocht. De #Batechr op het eiland ‘Sciamuthera”, schrijft hij, zijn menscheneters, die in voortdurenden itrijd leven met hunne naburen. Wanneer zij iemand gevangen ge- women hebben, slaan zij hem het hoofd af, eten het vleesch op en ‚ewaren den schedel, dien zij op hoogen prijs stellen en als betaal- niddel bezigen, zoodat hij, die de meeste schedels bezit. Als de ijkste beschouwd wordt *°. Bij latere schrijvers vinden wij dit beicht bevestig. Zoo lezen wij in het verslag van de, in 1824, loor de Heeren Burton en Ward in het land der Bataks onder- omen reis, dat in de woningen de ruimte tusschen de zoldering en iet dak, niet alleen als rijstechuur gebruikt wordt, doch ook als ergplaats van de hoofden der in den krijg gevallen vijanden 41. Uvenzoo deelt nog Marsden in zijn, in 1811 verschenen, # History f Sumatray mede, dat de Bataks de gewoonte hebben, de koppen ran hen, die in den krijg gevangen genomen, geslacht en opgegeten ijn, te bewaren en als zegeteekenen in de sopo’s of gemeentehuizen yp te hangen. Niet mänder merkwaardig is zeker hetgeen wij bij Sal. Müller, Reizen en onderzoekingen in den Indischen Archipel, dl. II, lz. 252—253; Gramberg, Eene maand in de binnenlanden van Timor, Verhandel. v. 1. Bat. Gen. v. K. en W., dl. XXXVI, blz. 216—217; Reinwardt, Reis naar et Oostelijk gedeelte van den Indischen Archipel, blz. 342—343. Zie ook: Heyme- ing, Een inlandsche oorlog op het eiland Timor, Tijdschr. v. Nederl. Indië, arg. 1846, dl. III, blz. 219—220, en Donselaar, De christelijke zending in de resi- lentie Timor, Mededeelingen v. w. h. Nederl. Zend. Gen., dl. XXVI, blz. 275. 89 Ludeking, Schets van de residentie Amboina, blz. 60—61. 0 Zie de vertaling van de reizen Van Nicolai Conti bij: Major, India in the fifteenth century, being a collection of narratives of voyages to India, bliz. 9. + Burton en Ward, Verslag van eene reis in het land der Bataks, Bijdragen oder de T. L. en Vk. v. Nederl. Indië, nieuwe volgreeks, dl. I, blz. 277. ‘2 Marsden, History of Sumatra, blz. 392, Zie ook: Neumann, Het Pane- en den Arabischen schrijver Ibn al-Wardier 43 verhaftet, dat namelijk in het „land van de kamfer” menscheneters aangetroffen worden, die de schedels van hen, die zij verslonden hebben, met kamfer en andere aromatische stoffen vullen, en vervolgens in hunne woningen ophangen en vereeren. Indien zij iets willen ondernemen, werpen zij zich voor deze schedels op hunne knieën neder, om ze te rädplegen. Indien de gissing van Prof. Van der Juith, die in de belangrijke aan zijne uitgave van den Kitab adjaib al-Hindr toegevoegd, op dit bericht de aandacht gevestigd het, je is, dat hier de Bataks hedoeld zijn 44, dan zien wij hoe ook bij dit volk voorheen het koppensnellen, het verzamelen van schedels, niet alleen geschiedde om krijgsroem te verwerven, doch ook met religieuse bedoelingen, om in de met die schedels vereenzel-vigde zielen van de verslagenen schutsgeesten te er langen. Nog beden ten dage vinden wij dan ook een overblijfsel hiervan in het geloof aan den zoogenaamden pangulubalang *5. De pangulubalang is eene amulet, een talisman, die door den datu, den wichelaar, bereid wordt uit verschillende vreemdsoortige ingrediénten, als: ineen- gerolde jonge bladeren, de van rijpheid geel geworden bladstelen van sommige gewassen, aarde, die tusschen twee hoogten is nedergestort, gras en aarde, die op een verrotten boomtronk liggen, wat in de Bila-stroomgebied, Tijdschr. v. h. Ned. Aardr. Gen., 2e serie, dl. III, blz. 507, en Von Rosenberg, Der Malayische Archipel, blz. 33, waaruit blijkt dat het be- waren van de schedels van de verslagenen ingelost tegen betaling van eene som gelds. Bestond. Niet zelden werden deze schedels door de familie van de verslagenen ingelost tegen betaling van eene som gelds. 48 Ibn al-Wardt, gestorven in 1349 n. C., schreef voor den regent van Aleppo Seopa: ‘ws Sjahin al-Mu’sjjadt zijn werk: Ula) éd) Ll) Ess, waarvan Tornberg een gedeelte heeft uitgegeven met Latijnsche vertaling (Upsala 1835). Het is.een cosmographisch werk in den trant van dat van ‚Qazwtnt. 44 Van der Lith, O. o., blz. 246, noot. 45 Behalve eenige aanteekeningen, door mij gemaakt tijdens mijn verblijf in de Bataklanden, heb ik voor het volgende vooral geraadpleegd : Von Rosenberg, Der Malayische Archipel, blz. 59—60; Niemann, Bijdrage tot de kennis van den gods- dienst der Bataks, Tijdschr. v. Nederl. Indië, jaarg. 1870, dl. I, blz. 297; Hagen, Beiträge zur Kenntniss der Battareligion, Tijdschr. v. Indië, jaarg. 1870, dl. XXVIII, blz. 512—513; Neumann, Het Pane- en Bila-stroomgebied, Tijdschr. v. h. Nederl. Aardr. Gen., 2e serie, dl. III, blz. 306—307 en 514; Van der Tuuk, Bataksch woorden Boek, i. v. albaualang en antar; het verhaal malim Deman: bij: Van der Tuuk, Bataksche chrestomathie, dl. I, blz. 87 vv., en het overzicht van dit verhaal bij: Niemann, Mededeelingen omtrent de letterkunde der Bataks, Bijdragen tot de T. L. en Vk. v. Nederl. Indië, 3e volgreeks, dl. I, blz. 255 vv., waarop eene pangulubalang wordt van de wijze, waarop eene pangulubalang wordt vervaardigd. 104 IETS OVER DE SCHEDELVEREERING BĲ DE VOLKEN taguk (bamboekoker waarin de palmwijn bij het tappen wordt opgevangen) en wat op den weg omgekomen is, zooals mieren, vlinders en ander gedierte, hout dat door beren vaneen gereten, hout daar de bliksem geslagen is, en citroenen en welriekende planten. Het voornaamste bestanddeel bij de bereiding van de pangulubalang is echter het hoofd van eenen mensch, die òf in den strijd gevallen is, de opzettelijk voor het doel geslacht wordt 4%. In het laatste geval wordt in den regel een onderlooze knaap genomen van acht tot tien jaren, die tot aan den hals in den grond begraven wordt, terwijl men hem eene brij van gestampte spaansche-peper, gember en zout in den mond stopt. Daar hem daarbij geen enkel druppel water gegen wordt, g Eastern hij in zulk een overprikkelden toestand, dat he niet veel moeite kost, hem te doen beloven, na den dood de dorpsbewoners als schutsgeest te dienen, waarna hij onmiddelijk omgebracht wordt, door hem gesmolten lood in den mond te gieten. Aldus de mededeeling van den Heer von Rosenberg (7. Niet on- waarschijnlijk is het echter, dat die martelingen nog iets meer zijn dan eenvoudig een middel, om van den knaap de verlangde belofte af te persen. De gemoedsgesteldheid toch, waarin iemand verkeert op het oogenblik van het sterven, bepaalt, volgens de voorstelling van de naturvolken, rechtstreeks de geaardheid van zijn neiden dood. De ziel die vreedzaam het lichaam verlaat, terwijl de betrokken persoon, onbewust van zijn naderend uiteinde, in een ge- noegelijke stemming zich bevindt, is een minder gevaarlijke daemon, derhalve ook minder als krijgsgeest geschikt, dan de zie van hem, die in een oogenblik van woede uit dit leven scheidt. De zooeven beschreven martelingen kunnen dus mede ten doel hebben, den knaap, resp. diens ziel, de vereischte dispositie te verleenen om als schuts- geest op te treden. Is de pangubalang gereed, dan wordt zij Vergelijk ook novt 8la hierboven. In het, in de voorgaande noot genoemde, Vergelijk ook novt 8la hierboven. In het, in de voorgaande noot genoemde, Vergelijk ook novt 8la hierboven. In het, in de voorgaande noot genoemde, Vergelijk ook novt 8la hierboven. Baksche verhaal van "Malim Deman, vinden wij onder anderen een voorbeeld van een voorbeeld van een voorbeeld van iemand, die gemaakt wordt van iemand, die in den ooorlog gevallen is. 47 Von Rosenberg, O. c., blz. 59—60. Dr. Hagen (O. o., blz. 513, noot), dem mededeeling van Von Rosenberg overnemende, zegt: Diese ganze Ersahlung ist wortlich wahr, und herrscht dieser Gebrauch auch in den von mir durchforschten Gegenden. 48 Vergelijk ook: Bastian, Die Vorstellungen von der Seele, blz. 40—41, war het onder anderen heet: «Auch bei den auf Erden in dämouische Dienstlichkeit zu bannenden Seelen mag die so im Todesmomente beherrschende Stimmung benutzt werden, um sie für ihre weitere Aufgabe geschiokt zu machen, Der bei dem VAN DEN INDISCHEN ARCHIPEL. 105 met vele ceremonieren ingewijd. Dit inwijden heet mangantarhon (van het grondwoord antar) dat is: geleiden, namelijk de ziel in de bereide zelfstandigheid, zooals mij, tijdens mijn verblijf te Si- pirok in de Bataklanden, uitdrukkelijk door een datu verzekerd werd. De pangulubalang is dus, door de daarmede vereenzelvigde ziel van den verslagene, een machtige fetis, die van zijnen bezitter allerlei onheilen afweert en diens vijanden als een voorvechter bestrijdt, zooals de benaming pangulubalang, dat is: die tot ulu- balang, voorvechter, dient, vanzelf aanduidt. In tijden van oorlog of van groot gevaar zou zij, wanneer zij goed is, Vermogen hebben om de dorpsbewoners te waarschuwen door een dof trillend geluid te maken, zooals dat van eene groote pauk. Men ropt de pangulubalang ook aan als eene godheid en brengthaar bij verscheidene gelegenhen, vooral spijzen, als offeranden. Veelal wordt zij bewaard in een beeld, dat ter hoogte van den navel eene opening heeft, en welk beeld aan den ingang van het dorp geplaatst wordt 49. Soms is het echter een ruwe of een eenvoudig vierkant gehouwen steen, waaronder de pangulubalang geborgen wordt 50. Moet zij in den krijg dienst doen of bij het bezweren van ziekten, dan wordt zij in den zoogenaamden tungkot-malehat gedaan, een stok of staf met figuren versierd en aan het boveneind waarvan een ruiterbeeld, bij wijze van knop, is aangebracht 50. Schedels zijn dus beschermende fetisen. Zoo laat zich ook het feit verklaren, dat men altijd begeerig is om het aantal daarvan te vermeerderen. Immers elke kop, dien men buit maakt, vertegenwoordigt de hulp van een meer of minder machtigen geest. Er zijn echter gevallen, waarin men meer dan anders behoefte heeft, om zich op die wijze in het bezit van eenen fetis te stellen. Zoo bij het oprichten en betrekken van eenen nieuwe woning. Het gebruik, om bij derge- Kremungsfest der Kimbunda geopferte Kriegsgefangene wird in Unkenntniss erhalten über das bevorstehende Geschick und erhält seinen Todesstreich im Taumel fröhlichen Tanzes, wenn sich seine Seele im Lustgefühl berauscht, damit sie in Fixirung dieser, zu liebevoller Hingabe neigenden, Freudenstimmung jetzt fortan als anhänglicher Schutsgeist den Fürsten umschweber. Zie vok noot 52 hierbeneden, 49 Dergelijke beelden worden ook aangewend als dragers van andere voorbehoedmiddelen, amuletten, pagar’s, en heeten da 49 Dergelijke beelden worden ook aangewend als dragers van andere voorbehoedmiddelen, amuletten, pagar’s, en heeten da 50 Dergelijke beelden worden ook aangewend als dragers van andere voorbehoedmiddelen, amuletten, pagar’s, en heeten da 51 Dergelijke beelden worden ook aangewend als dragers van andere voorbehoedmiddelen, amuletten, pagar’s, en heeten da 52 Dergelijke beelden worden ook aangewend als dragers van andere voorbehoedmiddelen, amuletten, pagar’s, en heeten da 53 Dergelijke beelden arom parpagaran (Zie hierover onze verhandeling: Het animisme bij de volken van den Indischen Archipel, blz. 122). 50 Zulk een steen het batu-tulpak, dat is letterlijk: afweersteen. In het algemeen sheet, si-patulpak seen afweringsmiddel als die men bij den ingang van een dorp vindt, om een geest of wel een vijand er buiten te houden: (Van der Tuuk, Bataksch woordenboek, i. v. tulpak). 50a Zie Aanteekening II gan het alot van dit opstel. 106 IETS OVER DE SCHEDELVEREERING BIJ DE VOLKEN jike gelegenheden menschenoffers te brengen, komt bij tal van volken voor 5', Buitengewoon kenschetsend hiervoor is het veelmaals ge- siteerde verhaal van koning Maha Mongkut van Siam, die bij den vouw van cene poort drie mannen grijpen en onthofden liet, na zun opgedragen te hebben, die poort trouw te bewaken, en, bij de nadering van vijanden of van andere gevaren, te waarschuwen 5%. Het is van genoegzame bekendheid, dat dergelijke praktijken voor- teen in Europa evenzeer moeten hebben bestaan. In de sagen en volksverhalen vindt men de bewijzen daarvan, waar herhaaldelijk gesproken wordt van kinderen, die in de fundamenten van huizen mm kasteelen, muren, bruggen en dijken ingemetseld werden, om van deze bouwwerken sterkte en duurzaamheid te verleenen, om ze te beschutten tegen het geweld van den vijand of tegen de krachten ler natur, om ze onneembaar te maken of voor instorting en ver- nieling te bewaren. Bij de volken van den Indischen Archipel zijn leze bouwoffers niet onbekend. Zoo placht men voorheen bij de Alfoeren van de Minahasa, bij den bouw van een huis, onder den lödpaal een kind te begraven of eenen schedel, dien men voor dat loel opzettelijk had laten snellen, opdat er zegen in dat huis zou rijn. Ook wanneer de woning voltooid was, moest er een menschen- 1oofd zijn, dat onder de nok werd opgehangen 5%. Verder zien wij 10e bij de Alfoeren van Ceram evenzeer het gebruik bestaat, om, mder anderen bij het oprichten van een baileu of gemeentehuis, in iet gat bestemd voor den middelsten stijl een pas gesneld hoofd, of, bij 51 Zie hierover: Liebrecht, Zur Volkskunde, blz. 284—296; Andree, Ethnographische Parallelen und Vergleiche, blz. 18 —23; Tylor, Primitive culture, dl. I, Iz. 104—108; Lippert, Christenthum, Volksglaube und Volksbrauch, blz. 457—461; Srimm, Deutsche Mythologie, blz. 1095—1097; Krauss, Das Baupfer bei len Siidslaven, Mittheilungen der Anthropologischen Gesellschaft in Wien, J. XVII, blz. 16—24; Winternitz, Einige Bemerkungen über das Bauopfer bei den ndern, en Haberland, Über das Bauopfer, Mittheilungen der Anthropologischen Jesellschaft in Wien, dl. XVII, Sitzungsberichte, blz. 37—40 en 42—44; Gittée m Gaidoz, Les rites de la construction, Mélusine, dl. III, kol. 497—498 en U. IV, kol. 14—18. 52 „Die Seelen", aldus voegt Lippert, die dit verhaal (O. c., blz. 457) eveneens iteert, cr aan toe, vsollen aber nicht mit Unlust und Rachogedanken ihren Dienst mtreten, sondern fréhlich und mit ihrem Schicksale verséhnt, — darum wird den dannern ein glänzendes Mahl bereitet und bei diesem giebt ihnen der König jenen \uftrag". 58 Graafland, De Minahassa, dl. I, blz. 286; Statistieke aanteekeningen over de ‘esidentie Menado, en Van Spreeuwenbere, Een blik op de Minahassa, Tijdschr. r, Nederl. Inlié, jaarg. 1840, dl. I, blz. 119, en jaarg. 1845, dl. IV, blz. 318; Riedel, De Minahassa in 1825, Tijdschr. v. Ind. T. L. en Vk., dl. XVIII, blz. 503 m 559, aanteekening 54. VAN DEN INDISCHEN ARCHIPEL. 107 gebreke daarvan, een drogen menschenschedel te werpen 5‘, een gebruik dat voorheen ook op Ambon en de Oeliasers voorkwam 55. Zuidelijk, op de Timorlaet-eilanden, treffen wij iets dergelijks aan. Zijn de voor de palen bestemde kuilen gegraven, dan worden daar niet zelden koppen van krijgsgevangenen en van slaven in ge- daan 56, Wenden wij ons naar Borneo, dan zien wij dat het bij de Milanau’s, een Dajakschen stam in het Noordwesten van het eiland, vroeger gewoonte was, om, wanneer het althans groote wod- ningen gold, bij het inheien van den eersten paal, een menschenoffer te brengen. Daartoe werd er een diep gat in den grond gegraven, waarin, nadat men op den bodem daarvan eene slavin gelegd had, de paal nedergelaten werd, zoodanig dat het ongelukkige slachtoffer daar- door geheel werd verpletterd 57. Elders op Borneo, onder anderen in het stroomgebied van de Koetei-rivier of de Mahakam, schijnen de voor het bouwoffer benoodigde schedels hoofdzakelijk door middel van het kop- pensnellen te worden verkregen. De Heer Tromp vermeldt althans, dat bij deze Dajaks het snellen van een hoofd ver Plichtend is bij het bouwen van een nieuwe woning 58. Hetzelfde is ook bij de Mentawei-eilanders betekt. Alvorens een nieuw huis te betrekken, moet een hoofd gesneld en tentoongesteld worden. Gebeurt dit niet, dan gelooft men, dat het huis, door den invloed der booze geesten, niets anders dan ongeluk, zoodat niemand het wagen zou, er binnen te treden of er zich in te vestigen 59. Ook op Java en Sumatra moet eertijds het bouwoffer bestaan hebben. Nog heden ten dage is het bij de Soendaneezen namelijk gebruikelijk, om onder 57 Spenser St. John, Life in the forests of the far East, dl. I, blz. 35. 58 Tromp, Uit de salasila van Koetei, Bijdragen tot de T. L. en Vk. v. Nederl. Indië, 5e volgreeks, dl. III, blz. 72, en Eene reis naar de bovenlanden van Koetei, Tijdschr. v. Ind. T. L. en Vk., dl. XXXII, blz. 293. 59 Hinlopen en Severijn, Verslag van een onderzoek der Poggi-eilanden, Tijdschr. v. Ind. T. L. en Vk., dl. IIT, blz. 330 (De Poggi-eilanden maken, gelijk bekend is, een deel uit van de Mentawei-groep). Bij Vor: Rosenberg, De Mentawei-eilanden, Tijdschr. v. Ind. T. L. en Vk., dl. I, blz. 426 (= Der Malayische Archipel, blz. 199—200) het, dat groote feesten ouk gegeven worden bij den bouw van een huis, en dat om zulk een feest te kunnen besluiten, »de dood van een of meer menschen wel niet noodzakelijk vereischt, maar toch als een of meer menschen wel niet noodzakelijk vereischt, maar toch als een of meer menschen wel niet noodzakelijk vereischt, maar toch als een of meer menschen wel niet noodzakelijk vereischt, maar toch als een of meer menschen wel niet noodzakelijk vereischt, maar toch als een of meer menschen wel niet noodzakelijk vereischt, maar toch als een of meer menschen wel niet noodzakelijk vereischt, maar toch als een of meer menschen wel niet noodzakelijk vereischt, maar toch als een of meer menschen wel niet noodzakelijk vereischt, maar toch als een of meer menschen wel niet noodzakelijk vereischt, maar toch als een of meer cht naar een der naburige eilanden ondernomen. 108 IETS OVER DE SCHEDELVERING BIJ DE VOLKEN de fundamenten van een in aanbouw zijnde woning den kop van eenen buffel, een geit of eene kip te begraven. Deze kop is een parepeh, een bezweringsmiddel, een amulet, waardoor men de woning tegen booze machten en invloeden tracht te beveiligen. Voorheen nu werd voor dat doel een menschenhoofd gebezigd. Volgens het volksgeloof zouden er zelfs nog altijd personen zijn, die moorden, alleen om zich meester te maken van de schedels der verslagenen, ten einde deze, bij den bouw van groote steenen woningen. aan- zienlijke bruggen en soortgelijke werken, als parepeh te benuttigen 60. Wat Sumatra betrefft, zijn het de bewonners van de Lampongsche Districten van wie wij dit offer medegedet vinden. Bij het op-richten van een huis werden dikwijls een of meer slaven gedood, wie koppen men onder de hoofdstijlen begroef 61. Ut het medegededelde zien wij, dat het bouwoffer bij verschillende stammen van den Indischen Archipel bekend is. Op eenen vorm, waaronder het hier en daar voorkomt, hebben wij echter nog de aandacht te vestigen. „Mildert sich die Sitter, aldus Dr. Andree, vaber bleibt die Anschauung von der Notwendigkeit des Opfers beim Bau zum Schirm und Schutze des letzteren, dann tritt substituirend fiir den Menschen das Thier als Schlachtopfer eins 6%, Zoo book bij de Paradoxische volken. Een voorbeeld daarvan hebben wij zooeven reeds bij de Soendaneezen leeren kennen. Het is toch niet meer de schedel van eenen mensch, die bij hen als eene amulet, als parepeh, bij den bouw van eenen buffel, eene geit of eene k. In der St. John's van Nordwest-Borneo is, op dezelfde wijze, voor het menschenoffer, het dierenoffer in de plaats getragen. Toen — aldus verhaft Spenser St. John — een Dajaksch hoofd eenen vlagge-stok voor zijne woning wilde oprichten, werd er op den bodem van den daarvoor gegraven kuil, een hoen gelegen en onder den neder-vallenden mast verpletterd 6%. Evenzoo worden bij de Timorlaoet-eilanders de menschenschedels, die bij den bouw van een huis onder wordt, om een menschenhoofd te bemachtigen, heet tjulik, welk woord men door nkoppensneller” zou kunnen vertalen. Zie ook: Coolsma, Soendaneesch-Hollandsch woordenboek, i. vv. tjulik en parepeh. 61 Cornets de Groot, Nota over de slaverie en het pandelingschap in de residenzle Lampongsche Districten, Tijdschr. v. Ind. T. L. en Vk., dl. XXVII, blz. 459. 63 Andree, Ethnographische Parallelen und Vergleiche, blz. 22. 63 Spenser St. John, Life in the forests of the far East, dl. I, blz. 35. VAN DEN INDISCHEN ARCHIPEL. - 109 de palen worden begraven, niet zelden door de koppen van wilde karbouwen of buffels vervangen 64. In al deze gevallen is dus het dierenoffer rechtstreeks een substitut van het menschenoffer. Dit behoeft het echter niet altijd te zijn, en onzes inziens gaan de meeste schrijvers, die over dit onderwerp gehandeld hebben, te ver, door zulks te willen aannemen. Men houde toch in het oog, dat de zielen van dieren, evengoed als die van menschen, bescherngeesten kunnen zijn. Duidelijk zien wij dit bij de Alfoeren van Halmahera. Bij hen spelen namelijk de zoogenaamde penjiguru’s of krijgsamuletten eene voorname rol. Veelal bestaan deze uit een met wonderkruiden. Ole en wortels gevuld potje, dat aan een met rood katoen over- trokken snoer van stukjes hout hangt. De geest van eenen gier, die in het potje gebannen is, maakt dat de eigenaar minstens onkwets- baar wordt 65. Overigens is het van genoegzame bekendheid, dat koppen, beenderen en andere lichamelijke overblijfselen van be- paalde dieren vaak als amuletten gedragen worden, ook hier, gelijk vanzelf spreekt, om de ziel, welke men zich met die deelen vereenzelvigd denkt. Niets naturilijker dus dan dat men zich ook van de bescherming van dergelijke amuletten tracht te ver- zekeren bij den bouw van een huis. Op die wijze is vnzes inziens dan ook het hondenoffer te verkeren, het bij de Alfoeren van de Minahasa naast het menschenoffer, doch op geheel andere. tijdstippen, plaats had, voor de eerste maal, bij het leggen van de vloerbalken, voor den tweeden keer, bij het oprichten van de stijlen, waarop de dakstoel rust, en voor den derden, bij het dekken. Dat men zich met dit offer ten doel stelde, de nieuwe woning voor ongelukken te bewaren, zich beschermgeesten te verschaffen in de zielen van de gedoode dieren, is niet onwaarschijnlijk. De Alfoer zegt dan ook dat honden gekozen worden, dewijl deze zoo moedig zijn. Ook het gebruik bij de Makassaren en Boegineezen, om, bij het bouwen van een huis, onder den voet van den middelsten paal den kop van eenen jaarvogel, buceros cassidix, en van een landschildpad te begraven, opdat daardoor de voltooiing van het werk niet belet 64 Riedel, De sluik- en kroesharige rassen tusschen Selebes en Papua, blz. 286. 6 Campen, De godsdienstbegrippen der Halmaherasche Alfoeren, Tijdschr. v. Ind. T. L.-en Vk., dl. XXVII, blz. 451. Zie ook hiervoor onge verhandeling : 64 Het animisme bij de volken van den Indischen Archipel, bl. 129—131. 66 N. P. Wilken, Bijdragen tot de kennis van de zeden en gewoonten der Alfoeren in de Minahasa, Mededeelingen v. w. h. Nederl. Zendel. Gen., dl. VII, ble. 140—141. 110 IETS OVER DE SCHEDELVERKERING BIJ DE VOLKEN worde en verder alle ongelukken van de woning verwijderd blijven 67, kan geheel onafhankelijk van het menschenofter, en niet als een substituut hiervan, ontstaan zijn. Wat toch de buceros aangaat, in het godsdienstig leven van vele volken van den Indischen Archipel speelt deze vogel, gelijk door den Heer Pleyte, conservator van het Ethnographisch Museum te Amsterdam, in zijne interessante verhandeling „Pratiques et croyances relatives au bucéros dans l'Archipel Indiens, met tal van voorbeelden, is aangetoond, eene belangrijke rol °°. Bovenal geldt de buccaneers als een bij uitstek dappere vogel, en zoo zien wij dan ook, hoe bij verschillende stammen, niet alleen koppen, doch ook afbeeldingen van deze dieren als fetisen ter bescherming van personen, bepaaldelijk krijgslieden, of van huizen aangewend worden. Salomon Müller deelt onder anderen — om hier sechts een enkel voorbeeld aan te voeren — mede, hoe de Dajaks van het benedenstroomgebied der Barito de nokken hunner woningen met uit hout gesneden figuren van den tingang, buceros rhinoceros, versieren, omdat zij dezen als een invloedrijken geluksvogel beschouwen 69. Het begraven van eenen buccaneers onder den hoofdstijl van eenen in aanbouw zijnde woning, bij de Makassaren en Boegi-neezen, is hiermede zeker volkomen analoog 7°. Eindelijk willen wij. Wordenboek, bls. 683, en Boegnesch wordenboek, blz. 872, i. v. alo. 68 Revue d’Ethnographie, dl. IV, blz. 311 vv., en dl. V, blz. 464 vv. — Zie ook: Kreemer, De Javaan en zijne vogels, Meledeel. v. w. h. Nederl. Zend. Gen., dl. XXXII, blz. 242 vv. 69 Temmink, Verhandelingen van de naturwissenschaftliche Geschiedenheit der Nederlandsche Overzesche Bezittingen, Land- en Volkenkunde, blz. 401, tekst en noot 6. 70 De verklaring, door den Makassaar van het gebruik gegeven, is echter eene andere. Door eenen jaarvogel en eene landschilpad onder len hoofdatijl te begraven, wordt, zegt hij, de voltooiing van het bouwwerk niet verhinderd en alle ongeluk van de woning gewerd, omdat de jaarvogel alo, de landschildpad kura het, en ta-niyalo-alowi, «niet verhinderd worden", ta-nikura-kurai, ver zal niets kwaads endervonden worden, beteekent. Dat deze spitavondige, op eene vrij gezochte woordspeling berustende, ver konfholdende, ver zal niets kwaads endervonden worden, beteekent. 