Bijdragen tot de taal-, land- en volkenkunde
Wanneer ook de werken, vóor onze eeuw verschenen, daarin eene plaats hadden verkregen, zou hij — de heer Rittershausen zeide ‘t reeds — daardoor in belangrijkheid veel hebben gewonnen ; doch betreuren wij met hem hun gemis, in de hoop tevens dat de heer Boele ook daaraan eens zijne krachten zal wijden om onze oostersche bibliographie volledig te maken, voor ‘s hands echter aanvaarden wij met erkentelijkheid ‘tgeen door hem ge- leverd is, „zoowel als eene bijdrage voor een algemeenen syste- matischen catalogus van in Nederland verschenen werken, als voor eene geschiedenis van de. beoefening der oostersche talen. Onder oostersche talen rekent de schrijver de Semitische en de Arische talen zoowel als het Chineesch, het Japansch, het ‘ Farorlangsch (Formosaansch) en de talen van den indischen archipel, terwijl als aanhangsel nog 't Egyptisch komt. Aan- gaande de grenzen, waarbinnen hij zich heeft beperkt, wordt jn de voorrede gezegd, dat behalve de zuiver taalkundige ger 898 LEESTAFEL. schriften niets is opgenomen, dan de werken over Mohame- daanschen godsdienst en recht; volgens uitspraak der meest be- voegde beoordeelaars is de studie dier werken toch onmisbaar voor den beoefenaar o. a. der Maleische en Javaansche talen. Dat de grens tusschen bijbelsche taalkunde en godgeleerdheid dikwijls zeer moeielijk te bepalen was, is duidelijk; de be- werker hoopt er in geslaagd te zijn de grenslijn zuiver te trekken. Wij betwijfelen ’t zeer of de heer Boele wel gebleven is binnen de grenzen, die hij zich gesteld heeft. Immers nevens zuiver taalkundige geschriften en die over islamitischen godsdienst en recht vonden we in zijne bibliographie ook tal van werken van een anderen aard opgenomen. Om ons alleen tot onzen archipel te bepalen, troffen we er o. a. geschriften aan over aardrijks- kande, eene beschrijving der Koen’s feesten ten jare 1869, eene beschrijving van Batavia door Raden Ario Sastro-darmo, eene van Nederlandsch-Indië, eene handleiding voor den Je- vaanschen landbouwer, een werkjen over het batikken van Je vaansche kleedjes, eene beschrijving der tentoonstelling van zit heid, enz. te Batavia, een leerwijze voor de exercitie met he kanon à drie pond à pivot aan boord der Gouvernements-kruis- booten, zelfs een kookboek. Al te gader werken, waarvan de heer Boele o..i. de opname niet wel zal kunnen rechtvaardigen, waar hij op den voorgrond gesteld heeft om in zijn arbeid niets op. te nemen dan wat onder de beide aangegeven rubrieken kan worden gebracht. Of zou wellicht de opgave van de door ons aangeduide geschriften, die telkens onder ‘t hoofd » teksten en vertalingen» voorkomen, moeten dienen om duidelijk in °t licht te stellen de vaardigheid en bekwaamheid om zich onder meer ook over de bedoelde onderwerpen gemakkelijk in de Javaansche en Maleische talen uit te drukken ? Maar wat hiervan zij, voor het feit der opname, ook van werken buiten de vakken der taalkunde, god- en rechtsgeleerd- heid, zijn wij den schrijver dankbaar; ‘t kan toch strekken om ons den omvang eener bibliographie der oostersche talen te leeren kennen. Dat de bijdrage nog onvolledig is, de schrijver erkent % zelf in zijne voorrede; #'t kan niemand duidelijker zijn dan den vervaardiger». Ook is volledigheid op bibliographisch terrein zelden bereikbaar, en ik mocht mij niet vleien dat de lijst des heeren Boele eene uitzondering op dien regel maken zou. Maar toch mag na eenig onderzoek daarvan de getuigenis worden af- LEESTAFEL. 399 gelegd, dat het ontbrekende van geringen omvang is, vergeleken bij ‘t opgegevene. Zie hier slechts een paar onzer aanteekeningen. Terwijl we de afdeelingen: Semitische en Arische talen, ’t Chineesch , Japansch en Egyptisch voor ’s hands lieten rusten , viel Onze aandacht al dadelijk op de Favorlangsche taal. Bij de vermelding van de uitgaaf van Happart's Woordenboek be- vreemdt “t ons geen gewag te zien gemaakt van de Engelsche vertaling: # Dictionary of the Favorlang dialect of the Formosan language, bij Gilbertus Happart, written in 1650. Translated from the Transactions of the Batavian Tuiterary Society, bij W. H. Medhurst. Batavia, printed at Parapattan, 1840, 383 p-” — In de onmiddellijk daarop volgende afdeeling: #'falen van den indischen archipel. Algemeene werken. Monographien.» missen wij ongaarne, onder meer, nevens de vermelde necrolo- gieën, J. Wap’s levensbericht van Dr. S. Keyzer, geplaatst voor den verkoopcatalogus zijner boeken, met portret; Meinsma’s overzicht van ‘tleven van Mr. D. Koorders, in diens opstel : „Tets uit de nalatenschap van Mr. D. Koorders~ , waarin tevens vele bijzonderheden voorkomen omtrent de beoefening van het Soendaneesch ; ook de opgave van Koorders’ brochure: # Taal- en Bijbelmishandeling. Aan het Bestuur van de Nederlandsche Zendingvereeniging” , uitgegeven bij Kemink en Zoon , te Utrecht, die de heer Boele niet schijnt gekend te hebben, terwijl hij zich alleen vergenoegt te wijzen op de Rapporten des heeren Koorders over Soendaneesche lees- en. volksboekjes, zonder eenige verdere aanteekening zijnerzijds. Met betrekking tot ’t opgegevene in de afdeelingen »Maleisch # en #Javaanschy veroorloof ik mij alleen de opmerking te maken, dat o.a. de verzameling behoorende aan het Indisch Leesmuseum of de bibliotheek van de gemeenteinstelling van onderwijs in de In- dische taal-, land- en volkenkunde te Delft aan den heer Boele goede diensten zou bewezen hebben. Althans door de bijzondere welwillendheid van den heer Dr. A. W. T. Juynboll zijn we in staat gesteld meê te deelen, dat slechts enkele der in de bibliographie genoemde indische werken aan die verzameling ontbreken, terwijl t ons bleek, dat zij bovendien nog een groot aantal nominers "bevat, welke wij in de opgaaf van den heer Boele niet hebben gevonden. Het zou niet alleen te dor zijn, maar ons ook te ver van den weg voeren, zoo wij de lijst dier ontbrekende nom- mers hier wilden mededeelen. We stellen ze intusechen qearne. 400 LEESTAFEL. ter beschikking van den geëerden schrijver, die tevens zeker met genoegen zal vernemen, dat onder meer belangrijks daarbij ook voorkomt een catalogus van ’t geen ter Jandsdrukkerij ver- schenen is, onder den titel: »Daftar kitab-kitab jang di dapati di kantor tjitak Goubernement (1 Nov. 1872), # met den inhoud waarvan ’t door hem opgegevene kan worden vergeleken. Zal de heer Boele bij kennisneming van dit een en ander zijn bibliographisch overzicht aanmerkelijk kunnen vermeerderen, met voorbijgang der andere afdeelingen daarvan trof ons boven- mate de soberheid met opzicht tot de talen van Nieuw-Guinea. Het boekje van J. IT van Hasselt, de beide drukken der Noefoorsche vertaling van het Evangelie van Markus, de 4 stukjes van het spel- en leesboekje, voor de scholen op Nieuw- Guinea, J. G. Geissler’s vertaling van F. Ts. Zahn's Bijbelsche geschiedenissen, de Psalmen en Gezangen in de Noefoorsche taal: — al deze uitgaven, vanwege de Utrechtsche Zendings vereeniging, door Kemink en Zoon, te Utrecht bezorgd, niet tal van jaren geleden, maar gedurende 1867—1871, schijnen aan zijne aandacht te zijn ontsnapt. Maar genoeg. Het meegedeelde, dat wij gemakkelijk zouden kunnen vermeerderen, moge hem een bewijs zijn van onse belangstelling in zijn arbeid en zij hem tevens welkom ter aanvulling en verbetering daarvan, zoo, wat wij hem gaarne zouden toewenschen, eene hernieuwde uitgaaf mocht worden ge- vorderd. Maar dan worde tevens overwogen in hoever ook be hartiging verdient ’t oordeel, dat we over ‘t werk uitgesproken vonden in het Algemeen Dagblad van Nederlandsch-Indië van Woensdag, 23 Junill. no. 144. „Het is zuiver bibliographischr, heet ‘t daarin, zniet oordeelkundig, zoodat belangrijk en onbe- langrijk door elkander staat. Echter maken een overzicht van den inhoud en een alphabetisch register het zoeken gemak- kelijk, en wie geene of slechts eene kleine eigen boekerij bezit, vindt hier met een oogopslag allerlei nuttige aanwijzingen in een kort bestek bijeen. Wat men er echter niet uit zien kan, is, in welk opzicht de studie der Oostersche talen door Neder- landsche geleerden vooruitgebracht is. Daarom zou het wenschelijk zijn dat een man van het vak uit dezen catalogus al de eigenlijk gezegd wetenschappelijke werken bijeenzocht en daarvan een in het Fransch of Duitsch of Engelsch geschreven vergelijkend overzicht uitgaf. Dit zou voor onze geleerden zelven het aange- naan gevolg kunnen hebben dat hun arbeid in het buitenland LEESTAFEL. 401 meer bekend werd, en tevens zou het nuttig zijn voor onze jongelieden, die anders gevaar loopen door het uitsluitend raad- plegen van afgeleide vaderlandsche bronnen, veel tijd te ver- liezen. Het Oostersch is zulk een kosmopolitisch vak van studie, dat de kennis van hetgeen Nederland en zijn overzeesche be- zittingen in de laatste vijf en zeventig jaren daaraan gedaan hebben, hoogstens als inleiding waarde bezitr. Van ’t werk des heeren Boele tot dat van Mr. J. A. van der Chijs is de stap niet groot. Reeds vroeger kondigden wij de voorgenomen uitgave daarvan aan; eerder dan wij konden verwachten, kregen wij het in handen, prijkend met dezen be- scheiden titel: „ Proeve eener Nederlandsch-Indische Bibliv- graphie (1658—1870) door Mr. J. A. van der Chijs, Phil. Theor. Mag. litt. Hum Doct. Uitgegeven door het Bataviaasch Genootschap van Kunsten en Wetenschappen. Batavia, Bruining & Wijt. 'sllage, M. Nijhoff, 1875, in gr. 89. (Ir Steller dezer regelen mag het niet ontveinzen dat hij liever deze Proeve onbesproken zou hebben gelaten, met ‘t vog vooral op ’t bekende feit, dat hij zelf sinds jaren aan de samenstelling van eeu soortgelijken arbeid bezig is, waardoor men, zoo soms zijn oordeel min gunstig mocht zijn, wellicht geneigd zou wezen t toe te schrijven aan eene niet genoegzame mate van onparti)- digheid. Het werk is intusschen te belangrijk, dan dat hij zich verantwoord zou achten, zoo hij zieh door die beschouwing het verleiden om daarover in dit koloniaal bibliographisch overzicht het stilzwijgen te bewaren. Te minder mocht hij daartoe vrij- heid vinden, waar men daarover reeds een oordeel heeft geveld, dat naar zijne bescheiden meening niet alleszins juist en billijk kan heeten. Het doel, dat de heer van der Chijs beoogt, is om ons zoo- veel doenlijk voor te lichten omtrent hetgeen de Indische pers in den loop des tijds sedert de helft: der zeventiende eeuw tot op onzen tijd heeft geleverd. Ouder Nederlandsch-Indische bibliographie verstaat hij niet eene zooveel mogelijk volledige (') Een merkwaardige bijdrage ter beoordeeling van de wijze, waarop men partij trekt van de verbetering onzer communicatie-middelen, is het feit dat dit werk, dat reeds in 't begin van Juni in Indië uitgegeven en besproken werd, in October nog niet hier te lande verkrijgbaar is; ook de wetenschappelijke instellingen, waarmeê het Bataviaasch Genootschap van K, en W. een letterkundig verkeer onderhoudt, hebben het nog niet mogen ontvangen. 3e Volgr. X. an 402 LEESTAFEL. koloniale bibliographie in haren geheelen omvang, zoodat daar- onder vallen moet wat de pers in Nederland over ons overzee- sche rijk en wat zij in Indië zelf heeft geleverd; evenmin bedoelt hij een opgaaf van de vruchten der pers in de gewes- ten, zooals Ceylon en andere, welke eertijds tot, ans rijk hebben behoord; alléén op ons Indië, zooala het tegenwoordig is, heeft hij ‘t oog en wenscht hij eene bijdrage te leveren, waaruit men een deel van ’t intellectueele leven aldaar sou kunnen kennen. Vasthoudend aan deze enge grenzen , die hij zich gesteld heeft , geeft de geëerde schrijver ons eerst in chronologische orde een nomenclatuur van de hem bekende drukwerken der 17°, 18° en 19° eeuw; daarna van die, welke geene dagteekening dragen, waarop een overzicht gegeven wordt der Ned. Ind. nieuwsbladen met een lijst van Ned. Ind. drukkers en uitgevers, terwijl eindelijk op dit vijftal rubrieken een paar onuitgegeven offi- ciëele stukken, met ‘t behandelde onderwerp in betrekking staande, als Bijlagen volgen. Een en ander wordt verrijkt met een alphabetisch register en een schat van aanteekeningen en historische bijzonderheden, die voor eene geschiedenis van de Indische drukpers niet van belang ontbloot en meerendeels ontleend zijn aan onuitgegeven stukken, door den heer van der Chijs in de Bataviasche archieven en elders. geraadpleegd. De heer Gualth. Kolff, die van dit werk eene uitvoerige aankondiging piaatste in het Nieuwsblad voor den Boekhandel van den 16 Juli 1875, n°. 56, en tevens aan de hand en naa aanleiding daarvan een niet onbelangrijk en beknopt his- torisch overzicht van de Indische pers gaf, is. uitbundig in zijn lof. [ij noemt het reen waardig monument, gewijd aan de druk- pers en boekhandel in Ned. Indiër; in verband met de schier onoverkomelijke bezwaren en moeielijkheden aan de samenstel ling verbonden, „eene proeve even stout als welgeslaagds ; een varbeid boven zijn lof verheven, en die ongetwijfeld door iederen bibliograaf in Nederland met graagte en erkentelijkheid zal worden ontvangen, trots al het ontbrekende dat aan deze proeve misschien moge aankleven 7, terwijl »de firma Bruining & Wijt door eene keurige typographische uitvoering gezorgd heeft, “dat haar naam waardiglijk prijke aan den voet van dit gedenk- schrift der Nederlandsch-Indische pers. Toen de heer Kolff, te Leiden, deze lofrede schreef, kouden hein de nummers 132, 139 en 146 van het Algemeen Dagblad LEETTA FEL. 4.03 van Nederlandsch-Indië van 9, 16 en 25 Juni 1] nog niet bekend zijn. Daaruit zou hij hebben kunnnen ontwaren, dat zijn enthusiasme lang niet gedeeld zou zijn geworden door den schrijver van het in ’t eerstgenoemde nummer van gemeld Dagblad voorkomend leadingartikel. Fet nieuwe werk van den Indischen Schoolinspecteur heet daar reene mislukte proever, die men „met weerziny aankondigt. » Het is niet alleen een monument dier kleinsteedsche ijdelheid, welke alles wat in haar kersspel voorvalt belangrijk vindt, maar mist zelfs de verdienste van toonbaar volledig te zijn. De bezitters van den catalogus der bibliotheek van Prof. Millies, verleden jaar door Maissonneuve en Cie te Parijs uitgegeven en gratis of voor weinige stuivers overal te bekomen, vinden daarin be- halve een schat van oostersche werken, een aantal bij uitzon- dering merkwaardige in N. I. gedrukte boeken en boekjes vermeld, van wier bestaan de schrijver der Proeve geene kennis heeft gedragen. Zes te Colombo gedrukte Hollandsche geschrif- ten uit de tweede helft der vorige eeuw , waaronder de vermaarde Tnumph der Waarheid van den bekeerden Cingalees Filippus de Melho, worden bij hem gemist, gelijk hij in het algemeen zwijgt over alles wat ter drukkerij van de Compagnie op Cey- lon is uitgegeven. Op zijne lijst der oudere en nieuwere Indi- sche drukkerijen staat de Colombosche zelfs niet voor memorie uitgetrokken. Twee in 1864 te Makassar gedrukte Boeghinesche geschriften van Dr. Matthes ontbreken in de Proeve; desgelijks gen in 1842 te Batavia gedrukte Hollandsch-Engelsch-Javaansche woordenlijst van Bruckner, een in 1847 te Batavia gedrukt Javaansch gedicht van F. Winter, een Maleisch evangelie van Johannes in 1823 te Benkoelen verschenen, een in 1834 ‘te Ambon gedrukt christelijk leerboekje van Gericke, een in 1839 te Batavia verschenen Maleisch en Chineesch boekje van gods- dienstigen aard, dat aan Medhurst wordt toegeschreven, de fabelen en vertelsels van Lokman en Bidpai door Gonggrijp (Batavia, 1866), vijf preeken van Medhurst in het Maleisch met Arabische karakters (Batavia, 1841—42), eene Maleische vertaling der Psalmen in 1827 te Padang gedrukt, een aardrijks- kundig handboekje voor de Inlandsche scholen op Sumatra (Benkoelen, 1826), het Nieuwe Testargent in het Maleisch door H. C, Klinkert (Samarang, 1861 — 63). „Dochs, zoo vervolgt onze Recensent, ~het is eene betrek- kelijk geringe zaak dat in de Proeve stukkeu ontbreken, die 404 LEESTAFEL. men in den Franschen catalogus voor het grijpen heeft. Het- geen de achrijver geeft is ruim zoo ergerlijk als hetgeen hij onthoudt. Vijfendertig malen hebben wij bij hem de werken van het Bataviaasch Genootschap vermeld gevonden (alleen de cijfers der deelen wel te verstaan, want de titels worden niet opgegeven); zeven en twintig malen de Javasche Courant, negentien malen den Java-Bode, dertien malen het Bataviaasch Handelsblad, andere bladen en tijdschriften en jaarboeken naar evenredigheid. Op de wederverschijningen van den regeerings- almanak hebben wij geen oog kunnen houden, evenmin als op de vastenbrieven van Msgr. Vrancken, of de tekstboekjes van Fransche operas, of de reglementen van societeiten op Java en de buiteubezittingen Cataloguasen van boekenvendutiën ont- breken (cok dan wanneer eene enkele maal de naam van den verzamelaar eene uitzondering had moeten doen toelateu), doch voor het overige is er tusschen 1659 eu 1870 in Nederlandsch Indië niets gedrukt en den schrijver der Proeve onder de oogen gekomen of van hooren zeggen bekend geworden, — het doet er niet toe, hoe onbelangrijk en nietig, — of Mr van der Chijs heeft er aanteekening van gehouden. Gelijk an zelf spreekt, komen onder dat scheurpapier een aantal biblio- graphische zeldzaamheden voor; doch het zijn zeldzaamheden als die, waarvan Brunet in de voorrede van zijn Manuel du Li- braire geestig zegt, „qu'elles sont d'une nullité si complète que personne ne se soucie de les acquérir; livres rares, mais sans intérêt, dont on peut dire avec raison que les lecteurs sont encore plus rarcs que les exemplaires.» Al dat uitschot, al die prullen, de aandacht dubbel onwaardig omdat zij in hun geheel uiet de minste voorstelling geven van hetgeen werkelijk in den loop des tijds over Indië verschenen is, vindt men in de Proeve vermeld. En nog is de schrijver over zijn eigen ar beid niet voldaan. Hij had iets volledigers willen leveren , een wstandardwork ; en aan het slot zijner voorrede klaagt hij, dat het met de belaugstelling der N. Indische uitgevers in de N. Indische bibliographie nog treurig gesteld is. „Het denkbeeld alleen dat Mr. van der Chijs aan de moge- lijkheid van een stundaardboek gelooft, waar hoogstens spraak kan zijn van het bijeenlezen van eenige schrale koloniule aren, half bij toeval ver van het moederlandsche bouwveld terecht ge- komen, had de direktie van het Bataviaasch Genootschap, die het boek uitgaf en daaraan minstens een paar duizend gulden "LEESTAFEL. 405 verspilde, eene waarschuwing moeten zijn. Hollandsche boeken te Colombo, Javaansche te Serampore, Maleische te Singapore, te Malakka of weleer te Benkoelen gedrukt, vallen niet, zelfs niet als aanhangsel, in het kader eener N. I. bibliographie naar de boekhouders-opvatting van den schrijver der Proeve. Nog veel minder schenkt hij aandacht aan hetgeen in vroeger en later tijd te Amsterdam, te Rotterdam, te Haarlem, te Leiden en over het algemeen in Nederland of in Europa gedrukt 1s. Alleen wat in het tegenwoordig Nederlandsch-Indië het licht aanschouwde heeft waarde voor hem, en daarin gelijkt hij den koster der Nederlandsche dorpskerk, die weinig dingen op aarde bezienswaardiger vond dan het door den schoolmeester der plaats met de pen geteekend psalmen en gezangenboek , bij de openbare godsdienstoefeningen in gebruik, woorden, balken en noten in kluis. Op zulke grondslagen en binnen zulke grenzen is geene voor de wetenschap vruchtbare bibliographie van N. I. bestaanbaar. Een armoedige inhoud wordt door praal van weten- schappelijke termen niet vergoed. Vochtigheid en insekten, dat weet ieder, voeren in Indië strijd tegen de boeken, doch den schrijver der Proeve is die taal te eenvoudig. Hij zegt: +N. I. is een land, waar het bewaren van boeken door climatologische en entomologische invloeden zeer belemmerd wordt.n Wij gelooven gaarne dat het voor de leden der direktie onderling moeielijk is, elkanders ter uitgave aangeboden werk te kritiseren. Feu indiekreet medelid heeft daardoor tegenover de algemeene wel- willendheid vrij spel. Doch mag ter wille van zulke beweeg- redenen de algemeene kas van het Genootschap blindelings worden aangesproken? De catalogussen van Mr. van der Chijs, als wier voortzetting men zijne Ned. Indische bibliographie te be- schouwen heeft, zijn van dien aard dat zij even goed door een welonderwezen inlandsch kind hadden kunnen samengesteld worden 7. De Recensent liet ‘t niet bij deze reeds zoo scherpe kritiek. Men scheen hem daarover aangesproken te hebben; althans in no, 138 van ‘t Alg. Dagblad, eene week later verschenen, deelt hij ons meê, dat, terwijl hij de onvolledigheid der biblio- graphische Proeve van Mr. van der Chijs veen betrekkelijk onder- geschikt punt noemde, anderen evenwel van die bijzaak eene hoofdzaak hebben gemaakt en de volledigheid gehandhaafd. Van daar dat hij hun tot nadere aanbeveling van het door hem ge- schrevene in ‘t gemeld nummer ‘t lijstie aanbood der \deote 406, LEESTAFEL. homingeu gelijk het hem daacbij gediend heeft (1), na de mee deeling waarvan hij nog dit bijvoegt: wv Overigens stemt ons gevoelen over de soort van geleerdheid, die wij eene openbaring vun kleinsteedsche ijdelheid noemden, geheel overeen met hetgeen Prof. Cobet daarvan op 8 Februari jl. schertsend zeide: „°Térudition est uue chose terriblement dangereuse. Quand on 1 «lu onze aankondiging der bibliographische Proeve van Mr. van der Chijs noemden wij hare onvolledigheid cen betrekkelijk ondergeschikt punt en standen er niet langer bij stil dan noodig was. Nu evenwel auderen van die bijzaak cene hoofdzaak maken en de volledigheid handhaven , geven wij het lijstje der tekortkomingen gelijk het ons bij het schrijven ge diend heeft: De Algemeene Sendbrieven der IL. Apostelen, Colombo 1776. — Malk- haarse Catechismus, Colombo 4739. — Singhaleesch formulier-boek- Coloraba 1774. — J. Ph. Wetzelius, Singhaleesch Belijdenisboekje, Colombo — Kort ontwerp van de Leere der Waarheid, Colombo 174. — Ph. de Melho, Triumph der Waarheid, Colombo 1753. — B. F. Matthes, Hoegineesch Heldendicht, Makassar 1X64, — B, F. Matthes, Boegineech Chrestomathie, Makassar 1864. — Aug. Hardeland, Pira-Pira enz, Bones — Aug. Mardeland, Due tempare enz., Borneo 1845. — dus. sland, Surat hapan adjar membasa, Kaapstad 1846. — Pira-Pir ent. a 1843. — Bruckner, Proeve eener Javaansche spraakkunst, pore 4830, — Bruckner, Javaansch traktaatje, Serampore 1826, Bruckner, Godsdienstige verhandeling in het Javaansch, Serampare 184. Bruckner (@, Een kort vertoog der christelijke godsdienst in het ampore, z. j. — Bruckner, hetzelfde vertang in steendruk. |. — Bruckner, Nieuw Testament in het Javnansch, wpore 182% — F. Winter, Romo, naar de bewerking van Joe Dhipoere, Batavia 1847. — W. Luyke (), Kort begrip der christelijke leer, iu het Lettisch, Bata 1836, — Evangelie van Mattheus, Maleisch ret Arabische karakters, Singapore, 2. j. — ngelie van Ja Maleisch mot Arabische karakters, Benkoelen 1823, — Buny de eeuwigheid, Maleisch, Singapore 1854. — Gericke, karakters, Ambon 4 Medhurst (2), Christelijk traktantje in het Chineesch en Maleisch, Batavia Verkorte geschiedenis van Mozes in het Maleisch met Arabische he gezangen wet Singapore z. j. — Maleisch leesboek met Latijnsche karakters, . Gonggrijp, Fabelen vau Lokinan eu Widpai, Batavia 1866. — Medhurst, Vijf Leerredenen in het Maleisch, bische karakters, Batavia 1841. — Het Boek der Psalmen in het ch, Padang 1827. — Katechismus der Aardrijkskunde voor de Inlandsche scholen op Sumatra, Benkoelen 1826, — Zes christelijke leer- 1 in het Maleisch met Arabische karakters, he verhaaltjes voor kinderen, zes afleveringen, Th. Thomsen, Engelsch-Maleische woordenlijst, ‚ Malakka 1237, 2e druk. — Id. Id LEESTAFEL. 407 n'y prend pas garde, et bien garde, ce grand savoir, cette vaste érudition, étouffent tout doucement, tout doucement,. le bon goût d’abord et le bon sens ensuite; il reste alors ce que le Francais né malin appelle un savant en us, c'est-à- dire — je n’ose presque introduire le mot — un imbécile, qui sait immensément de choses, excepté ce qu'il faut absolument et avant tout savolrr. De lijst intusschen van de werken, die in de bibliographische Proeve van Mr. van der Chijs zouden ontbreken, scheen iet wat haastig te zijn opgemaakt. ‘Tot revisie daarvan zag men zich dan ook weldra genoodzaakt; men gaf ze in no. 146 van t meergemelde Dagblad van Vrijdag, 25 Juni 1875, waarbij men, nevens eene beperking van de vroeger als ontbrekend op- gegeven titels, tevens eene verbetering gaf van zijn oordeel over de Proeve, waarbij echter niets teruggenomen werd van hetgeen overigens ter veroordeeling daarvan in het eerste artikel was geschreven. Het is niet onbelangrijk kennis te nemen van de nadere beschouwing, welke wij hieronder in haar geheel op- nemen (!). 1 «In ons nummer van 16 dezer gaven wij de titels van een veertigtal in Indië gedrukte boeken en boekjes, door ons in den meermalen genoemden catalogus van Maisonneuve en Co. aangetroffen en in de bibliographische Proeve van Mr. van der Chijs vruchteloos gezocht. Thans maakt men ons opmerkzaam, dat 15 van die 38 geschriften werkelijk bij Mr. van der Chijs te vinden zijn, en wel 9 daarvan op bladz. 266 vyg. der Verbeteringen. Twee andere, die bij Maisonneuve het jaartal 1864 dragen, staan bij Mr. van der Chijs het eene op 1858, het andere op 1863. Van één, door M. vermeld als te Banjermasing gesteendrukt, wordt zonder opgaaf van redenen het bestaan twijfelachtig genoemd. Nog een is te vinden onder 1847: werken van het Bataviaasch Genootschap. Een ander (het N. Testament van H. C. Klinkert) staat bij Mr. C., zonder Klinkert’s naam, op twee verschillende jaartallen (de eerste helft op 1861, de tweede op 1863). De fabelen van Lokman en Bidpai, door Mr. van der Chijs onder den naam van den bewerker Gonggrijp gebracht, vindt men bij M. onder die der oorspronkelijke samenstellers. Omtrent het boekje Pira Pirä, eindelijk, dat in 1843 hier ter stede gedrukt werd, hebben wij ons vergist, aangezien dit door Mr. van der Chijs onder aan bladz. 74 zijner Proeve genoemd wordt. Het vergelijken dezer opgaven met de vroegere heeft ons tot de over- tuiging gebracht, dat de heer van der Chijs den catalogus der bibliotheek van Prof. Millies, dien Maisonneuve drukte, aanvankelijk niet gekend, maar zonder er naar te verwijzen, bij het opmaken zijner lijst van Verbeteringen gebruikt heeft. Hetzelfde deed hij ten aanzien van het - Bebliographisch overzicht van Boele van Hensbroek, dat wij eer gisteren san- kondigden; en voor dit laatste is men hea denk schuldig, dear DA de 408 LEESTAPEL, Men vergove ons de uitvoerigheid, waarme¢ wij na de uit- „bundige lofrede de scherpe kritiek over t werk des heeren van der Chijs hebben medegedeeld. Met geen van beide kunnen wij ons onvoorwaardelijk vereenigen, hoewel er in beide veel is. dat. niet onjuist kan worden genoemd. Echter kunnen wij ons niet ontveinzen, dat de schrijver der lofrede ons voorkomt meer bevoegd te zijn om op bibliographisch terrein mede te spreken dan de steller van de scherpe veroordeeling. Terwijl overgenomen titels zuiverde van drukfouten. De heer Boele van Hensbroek namelijk heeft ondernamen de beoefening der Oostersche talen in Neder land en zijne Overzeesche bezittingen te schetsen, zonder kennis van eere of meer dier talen te bezitten; en men begrijpt licht dat die omstandigheid, zaa niet juist een entomologischen of climatologischen, dan toch in het algemeen een storenden invloed op de nauwkeurigheid heeft uitgeoefend. Één ding prijzen wij echter in het boek van dan heer Hensbroek boren dat van den heer van der Chijs, dat hij namelijk van tijdschriften ent. niet slechts de titels en het aantal bladzijden, maar ook den inhcod opgeeft. Op dit oogenblik, bij voorheeld, zou menigeen gaarne kennit willen maken met de Annals of Achin, zooals die uit het oorsprankeEt in 1820-21 te Benkoelen Misecllania ve Bij Mr. van der Chijs (bladz. 50, 51) vindt men omtrek die verzameling alleen het volgende vermeld: «1820. Malayan Miseellamie. Benkoelen, Ro. VL + 27 + 16 + 11 + 2+ 14 + 49 4+ 40 4 324 67 + 2 + 108 + 3 4 35 + 12 + 20 L 15 blade. (XII nummer. (Sumatran Mission Press). 1822. Malayan Miscellanies. Renkoelen, %. Vol. IL 22 + 98 + 12 + 9 4 12 + 23 + Ill + WO 4 18 + 642 +7 + 16 + 16 44 + 5 (XV nummers) (Sumatran Mission Press).- Niemand zal beweren dat die cijfers en die plusteekens den lezer veel wijzer maken. Bij Boele van Hensbroek ontmoet men: « W. R. van Hoévell, de Maleische Bijbelvertaling, een monument van den gadsdienstigen zm onzer vaderen», te vinden in Tijdschrift ter berordering van Christelijken zin in N. I, Batavia 1846. Ook Mr. van der Chijs noemt dat tijdschrift (bladz. 80 en 82), maar hij zegt niet wat er in staat. In het Aardrjk-. kundig en Statistisch Woordenboek van N. I. (1. 492) wordt beweerd, dat er maar één jaargang van is verschenen; wat zeker voor noch tegen dea Christelijken zin hier te lande zou pleiten, maar toch in zoover onnauw- keurig is, dat men in de Proeve een tweeden jaargang vermeld vindt Wie dat echter niet slechts beweerd, maar ook bewezen wil zien, moet eerst de uitslaande tabel, volgende op bladz. 251, raadplegen ; en wan- neer hij de 48 kleine kolommen, waarin dat blad verdeeld is, met den vinger volgt en de jaartallen 1846 en 1847 scherp in het oog houdt, zal hij eindelijk stellig weten, niet wat er in van Hoévell’s Becordering vun den Christelijken zin al zoo wordt aangetroffen, maar dat het Tijdschrift sedert 1848 heeft opgehouden te bestaan. Van zulke negatieve informatien vloeit het boek van den heer van der Chijs onzes inziens te zeer over. Gij waant dat Winter's Romo er niet in voorkomt; maar het gedicht komt er wel degelijk in voor. Het wordt vermeld op bladz. 82 boven aan: LEESTAFRI. 409 eerstgenoemde ettelijke jaren, bedriegen wij ons niet, zelfs ‘t vierde eener eeuw, verbonden is geweest aan den dienst der drukpers en boekhandel in Ned. Indië, en in die betrekking in staat was de moeielijkheden, verbonden aan ‘t samenstellen van bibliograpnieén, vooral van eene van Indische drukwerken, van nabij te leeren kennen en te beoordeelen, geeft de laatste ons een staaltjen van zijne bibliographische kennis door, gelijk we zagen, meê te deelen, dat Maisonneuve en Cie te Parijs den catalogus der bibliotheek van Prof. Millies verleden jaar hebben gedrukt, uitgegeven, en gratis of voor weinige stuivers verkrijgbaar gesteld. De waarheid is, dat die Parijsche boek- handelaren ten vorigen jare een catalogus in ’t licht hebben gezonden, waarin beduidend veel voorkwam van ‘tgeen door hen bij de verkooping der boekerij van den Utrechtschen Hoog- leeraar is aangekocht geworden !, maar een boekverkoopers- leerling zou ‘t u hebben kunnen zeggen , dat de rijke bibliotheek. van dien hoogleeraar gecatalogiseerd is geworden door den be- kenden bibliogrnaf J. IL. Beijers, boekhandelaar te Utrecht en door hem in zijne woning aldaar van 7-—14 Mei 1870 verkocht. Hetgeen de schrijver van ’t Dagbladartikel zegt van de grondslagen en grenzen eener voor de wetenschap vruchtbare bibliographie van N. I., schijnt, onzes inziens, evenzeer aan bedenking onderhevig. Niets vuriger zouden wij wenschen dan dat er een bibliographisch overzicht gegeven werd van ‘tgeen zoowel in ons vroeger als tegenwoordig Nederlandsch Indië gedrukt is benevens ‘t geen in vroeger en later tijd over die schappen. Batavia 8o., 21e deel, 2de gedeelte. 28 + 569 bladz. (Drukkerij van het Bat. Gen.) Aan u de zorg om van elders te weten te komen, wat er in dit en in de vorige twintig deelen der werken van het Ge- nootschap, of in het eerste gedeelte van het 2e deel, of in het doet niet welk deel van welk ander vervolgwerk of tijdschrift of dagblad, te lezen staat. Daareutegen kunt gij hier uit de eerste hand vernemen waar en wanneer in Indië le Caid, Ernani, Faust, Martha ou le marché de Rich- mond, el Trovatore of la Traviata gedrukt zijn, hoe veel reglementen der societeit te Banjermasin de wereld kent, dat aan het reglement voor het lief hebberij-tooneelgezelschap te Pasoeroean, onder de zinspreuk: « liefde tot harmonie», de naam van den uitgever ontbreekt, terwijl integendeel van het reglement voor de verpakking en verzending van vaste vetten — met al die v’s er in — uitdrukkelijk gezegd wordt, dat het in 80 formaat is verschenen, 5 bladzijden telt en ter Landsdrukkerij te Batavia het licht heeft gezien. ' We hebben reeds vroeger den catalogus van Maisonneuve besproken in no. JI ouzer «Koloniale bibliographie,x - 410 LEESTAFEL. gewesten in Nederland of in Europa in ’t licht is verschenen. Maar of zulk een reuzenwerk met ’t oog op ’t betrekkelijk weinige dat er nog voor verricht is, en met inachtneming van de eischen, die de bibliographische wetenschap stellen mag, vooralsnog althans tot de mogelijkheden behoort , is eene vraag, tot de beantwoording waarvan men geene poging heeft gedaan, doch die toch alleszins overweging verdient, Na de ervaringen, die we ondervonden hebben met opzicht tet de moeielijkheid van de samenstelling eener eenigszins volledige koloniale biblio- graphie in haar geheelen omvang en de weinige belangstelling, die nog op dat gebied waargenomen wordt, mogen wij reeds dankbaar zijn, waar men zich beijvert gedeelten van °t omvang- rijk en nog onontgonnen veld te bearbeiden. Ook de heer va der Chijs begreep terecht dat hij zich eenigermate beperken moest. Waar hij alleen de pers en boekhandel én Indië sedert onze vestiging aldaar tot heden tot onderwerp zijner studiën koos, moest noodwendig buiten zijn kader vallen al ‘t geen in om vaderland of in Europa gedrukt is. Het gaat daarom niet aanom, gelijk de Recensent in het Algemeen Dagblad v. N. I. gem heeft, er hem een verwijt van te maken dat hij al die vadrr- landsche of Europeesche drukwerken niet opgenomen heeft. Tets anders is ‘t echter, waar de heer van der Chijs meende te kunnen volstaan met alléén te letten op de vrachten der pers in Indië, zoo als wij 't kennen, en zich niet te moeten bezighouden met de drukkerijen gedurende den tijd der Oost Indische Compagnie te Colombo en elders opgericht. Hierover kan men hem, zonder onbillijk te zijn, ter verantwoerding roepen en in herinnering brengen, hoe juist die drukkerijen eene eervolle uitzondering maakten op den toestand van letterkundige afhankelijkheid, waarin alle buiten-Europeesche koloniën verkeerden. Ook wij betreuren het, dat Mr. van der Chijs zich te enge grenzen gesteld heeft. Echter maken wij daarvan geen ernstige grief tegeu zijn arbeid, in de wetenschap dat zelfs de vervulling der bescheiden taak, die hij op zich nam, reeds moeielijk genoeg zou zijn. Op. geen voorganger kon hij wijzen; voorbereid was ‘t werk alechts luttel; en op wat tal van bezwaren zou hij daarbij niet stuiten! Niet geheel ten onrechte schrijft ce heer Kolff in zijne reeds vermelde lofrede: » Het zegt tocn wat: waar niets bestond, be trekkelijk zooveel tot stand te brengen. Dat zijn werk verre van volledig is, de schrijver zelf zal, gelooven we, wel de eerste zijn van dit te erkennen. Gaarne pemen we dan ook aan dat het die verdienste niet bezit. De in dit opzicht aangewezen voorbeelden laten we in al hun kracht gelden; we zouden ze zelfs nog met ettelijke tientallen van ge- schriften kunnen vermeerderen, vooral uit de 17e eeuw en 18e eeuw, welke we sedert geruimen tijd voor een gelijk doel hebben verzameld en die we ’t voorrecht hadden te vinden in de ver- schillende boekerijen van ous land zoowel als in de verzameling van het Rijksarchief alhier, waar ze vaak tusschen de onge- drukte stukken verscholen en waarvan sommigen bijna onvind- baar zijn. De heer van der Chijs heeft intusschen gegeven wat hij had eu wist, en verder moge hij zich troosten met de ge- dachte, welke we reeds hierboven uitspraken, dat op bibliogra- phisch terrein volledigheid zeldzaam bereikbaar is. Ken andere vraag is het, of hij datgene wat hij geleverd heeft, zoodanig heeft ingericht, dat daartegen geen gegronde bedenkingen kanuen worden ingebracht. En in dit opzicht durven we niet als geheel ongegrond verwerpen wat in het Algemeen Dagblad van N. I., zoowel in ’t eerste artikel als later, is aan- gevoerd. De vermelding van de Naamboeken der hooge regee- ring, bijna jaar op jaar, van de verschillende couranten, tijd- schriften, van de werken van onderscheidene genootschappen, enz., telkens afzonderlijk in ‘t jaar, waarin zij ’t licht hebben gezien en zooveel meer, mogen ook wij niet goedkeuren; wij zouden het raadzamer hebben gevonden, zoo de schrijver had kunnen besluiten bij den eerst voorkomenden titel van dier- gelijke geschriften het wetenswaardige in eene miu of meer uit- voerige aanteckening te „vermelden, Ook vonden we wel 00%. 