Brieven uit insulinde
Gisteren heb ik een verbrandingsfeest bijgewoond — van dooden namelijk. Roep nu maar niet uit , dat de Balineezen ons vooruit zijn door zoo verstandig te zijn, hunne dooden te verbranden. Zij verbranden die een langen tijd , ja jaren na den dood, terwijl het lijk, wanneer alles geheel in de 108 puntjes gaat, in het woonhuis bewaard wordt, enliefstnog alle dagen wordt afgewasschen. Houd dus maar bij het verder lezen uwen neus dicht. Ik behoefde dit gelukkig maar matig te doen, want de lui van gisteren waren al vier jaren dood en dus tot een hoopje beentjes gereduceerd. Als de botjes in het geheel niet meer te vinden zijn -- want de meesten worden wel begraven en niet in huis bewaard - - wordt er een poppetje gemaakt , dat dan voor den overledene fungeert ; soms is het niet veel meer dan eene karikatuur op een klein plankje geteekend. Dit is wel zoo frisch als de botjes zelven, maar voor het heil van de persoon natuurlijk lang niet zoo afdoende en dus niet zoo gewild. Daar bij zulk eene verbranding zeer veel omhaal gemaakt wordt , komt die zeer duur te staan en wordt er gewoonlijk gewacht tot dat er meer leden van eene familie dood zijn; dan gaat het in eene moeite door. Het heeft ook veel van een verkooping, waar goederen mogen bijgebracht worden, want uit alle hoeken van de dessa komen kerels met lijken of met bovengemelde portretten aanloopen. Dit zijn dan minder rijke familien , die van de gelegenheid gebruik maken orn ook hunne dooden op een even fatsoenlijke als goedkoope wijze defmitief uit de wereld te helpen. Er wordt eene groote katafalk gemaakt, eene soort toren van drie of vier verdiepingen. Deze rust op een grootraam van bamboe dat door een honderdtal inlanders gedragen wordt. Het geheel is op allerlei wijzen versierd, volstrekt niet smakeloos, maar geweldig barbaarsch. Het meest op- vallend zijn groote teekeningen op wit katoen, die mijne kuische pen weigert te beschrijven, maar allergekst getee- kend, alles gedrochten en duiveltjes, die mij smakelijk hebben doen lachen. Onze ijdelheid krijgt daarbij een ge- duchten knak , want de duivel is altijd wit - - even als op Java trouwens. Daarom doen de tallooze duiveltjes, waar- mede de inlanders altijd aangehaald zijn ons geen kwaad; wij zijn van dezelfde familie. 109 Boven in dit meubel , de Wada , gaan de lijken ; hier zijn het gelukkig slechts af beeldingen , terwijl de echte beentjes reeds vooruit naar de verbrandingsplaats gebracht zijn. Naast de gefmgeerde lijken klauteren een paar kerels naar boven met geopende pajongs (parasols). Dit moet wel hoog noodig zijn voor de af beeldingen van lieden, die, toen ze nog op aarde wandelden, hunne bruine huid zoo zorgvuldig met beschermden. Er wordt met geweren geschoten en ont- zaglijk veel kabaal gemaakt, en voorwaarts gaat de stoet, eene eindelooze menschenmassa in stofwolken gehuld. Voorop een twintigtal mannen met eenigszins afwijkende Weeding en met witte hoofddoeken (wit is rouw). Gewapend met staatsielansen , waaraan pluimen van pauweveeren hangen, openen zij , steeds dansend met halsbrekende contorsien den trein. Daarna komt het wandelend orkest, dat ook al leven aanbrengt ; dan de Wada , voorafgegaan en gevolgd door honderden belangstellenden. De meesten dragen het een of ander, dat mede geofferd zal worden : wij water, om de lijken te wasschen en allerlei symbolische zaken, die natuurlijk in zotheden ontaard zijn, waarvan de beteekenis wel reeds lang zal vergeten zijn. Alles bijeengenomen maakt het vol- strekt niet den indruk van een treurige plechtigheid , maar wel van een groote jool. Maar al die vreemde gezichten en vreemde kleederdrachten maken er iets van, waar zoowel ik als mijn jongen met opengespalkte oogen naar stonden te kijken. Eer de stoet de dessa verlaat wordt met het gevaarte, dat nu en dan onmiskenbare neiging tot omvallen toont, rondgedraaid en gesold, of alles dol en dronken is. Dit beteekent, dat de overledene geen lust heeft om zijn kam- pong te verlaten en daartoe gedwongen moet worden, wat eindelijk met heel wat geschreeuw en getier schijnt te gelukken, ten minste het gaat weer vooruit en naar het kerkhof. Daar is dan een priester, of iemand, die daarvoor speelt, om de lijken in ontvangst te nemen. Eerst wordt er een liedje gezongen, dat, naar men mij zegt, hoegenaamd 110 geene betrekking op dood of godsdicnst heeft, maar beter past bij de teekeningen op de katafalk. Daarna brengt ieder zijn polje met wij water, waarin als visitekaartje een lontar- blad steekt met den naam van den gever. De overledene dient toch te weten, wie van de vrienden hem al zoo gewasschen hebben. Het water wordt over de botjes uitge- stort en het bakje op den grond geworpen en gebroken; deze plechtigheid duurt zeer lang. Eindelijk wordt met een paar takkebossen alles verbrand inclusive de Wada. Veel te weinig brandstof en toch blijft er slechts een weinig asch over, naar ik vrees, omdat, zooals ik 's avonds nog zien kon, de talrijke honden de beentjes gaan opkluiven. Lekker gebraad! Maar dat is om het even, de verbrande is nu verzekerd, dat zijne ziel niet in een of ander onrein dier zal verhuizen. Wei een bewijs, dat de ziel niet in de beenderen zit, want anders zou ik, na het feestmaal der honden, voor niets instaan. Den volgenden dag wordt met veel omslag de asch ver- zameld -- ik vrees alleen houtasch — en in een vaas naar het zeestrand gebracht. Daarna bekommert er zich niemand meer om. Ik heb heden mijn middagdutje maar niet weder verzuimd, om ook dit te zieri. Het zou zonder priester gebeuren, geheel en famille, omdat het een slechte dag is. Daarvan heb ik voor mij niets bemerkt. Gij ziet, dat deze reiniging door vuur en door water niets gemeen heeft met Siemens'oven voor beschaafde Hjken. 11 October. Terwijl de assistent-resident eene niet al te naakte prinses ontvangt , wil ik mijnen Zondag gebruiken om dezen brief te eindigen, want morgen wordt de stoomboot verwacht, die hier het maandelijksche leven komt brengen. Dat de prinses nog al toonbaar is, ligt daaraan, dat onder de hoogere standen op Bali de Javaansche invloed , vooral wat de kleeding betreft, nog vrij groot is. In overouden tijd toch is Bali 141 veroverd en beschaafd door de Javanen, die thans voor de Balineezen zooveel vrees koesteren. Met die verovering kwam hier ook het Brachmanisme , dat hier heeft stand gehouden. terwijl het op Java achtereenvolgens , eerst door het Boedh- isme, later door den Islam werd vervangen. Men zegt mij dan ook, dat men voor vele verouderde Javaansche instellingen en gebruiken de verklaring hier op Bali kan vinden, even als men in de Balineesche hoftaal vele oude Javaansche woorden zuiverder terug vindt dan op Java. Eene merkwaardige bijzonderheid van die verovering door het Brachmanisme doet prachtig uitkomen , hoe inschikkelijk de godsdiensten zijn, als het in hunne kraam te paskomt. Men vond natuurlijk op Bali een hoogeren stand , die , niet tot eene Indische kaste behoorende, onder het uitschot had moeten geteld worden. Maar het was zaak dien te vriend te houden en men had ook ambtenaren noodig , die de over- heerschers niet alien konden leveren. Men maakte er een- voudig eene vierde kaste van, de Prabali, die in Indie niet bestaat, doch hier als eene echte kaste beschouwd wordt. De echt-Indische kasten voeren hier de namen van Ida voor de eerste- of priesterkaste , Satria voor de tweede- of krijgsmanskaste, Goesti voor de derde, terwijl de overige inlanders met geen titel aangesproken worden, tenzij zij een ambtstitel bezitten. Dit wil volstrekt niet zeggen, dat de eerste kaste geheel uit priesters bestaat , evenmin als de tweede uit krijgslieden. Het zijn verouderde afscheidingen , waar echter niemand overheen kan klimmen, maar toch komt een priester nooit uit eene lagere kaste. De vorsten moeten uit de tweede kaste zijn, doch die is op Bali bijna uitgestorven , zoodat alleen de vorst van Klonkong nog orthodox is terwijl de overigen thans uit de derde kaste zijn. Hij wordt dan ook door alien als de hoogste vorst be- schouwd , hoewel alleen in theorie ; geen der anderen ziet er kwaad in , om hem in wereldsche zaken zooveel mogelijk te benadeelen, zoodat hij juist een der minst machtige vorsten op Bali is. Doch tegelijker tijd roepen diezelfde vorsten wel degelijk voor sommige godsdienstige verrich- tingen zijne hulp in, en bewijzen hem dan de noodigeeer. Hij is dus eene soort van officieele leugen, een Mikado. Het spijt rnij , dat ik den tijd niet zal hebben zijn rijk te bezoeken , dat het beschaafdste gedeelte van Bali moet zijn. Wat overigens de vrouwen aangaat, bestaat de echt Ba- lineesche Weeding voor fatsoenlijke vrouwen alleen uit een sarong; zelfs de jonge meisjes hebben het bovenlijf geheel naakt. Die eene kabaai draagt, wenscht niet als fatsoenlijk beschouwd te worden. Maar fatsoen is zeer betrekkelijk : de dames, aan wie men in Europa niet de meeste achting toedraagt , zijn hier alien juist vrouwen van den vorst. Hier kan namelijk niet alleen de man zijne vrouw wegsturen , maar het is ook aan de vrouw geoorloofd van haren man weg te loopen , ten minste in de lagere kasten. Dan is zij echter verplicht bijzit van den vorst te worden. Ook behooren aan hem de weduwen en vrouwelijke weezen. Daar men nu moeielijk van die brave vorsten verlangen kan, zoo vele dames als zijne echtgenooten te beschouwen, kan men haar ook niet kwalijk nemen, dat zij in haar eigen onder- houd op hare eigene wijze voorzien. Die vrouwen dan dragen gaarne eene kabaai, lieist van zijde en van niet al te dichte stof. Ik heb ook Zondag gehouden , de tent niet opgeslagen en den bliksem niet ge'inspekteerd. Want de heer Valck, die niet op het juiste oogenblik het Maleisch voor magneet wist te vinden, heeft mij maar tot inspekteur van den bliksem benoemd. Hierbij behoort eene geschiedenis. Een der Ba- lineesche hoofden is eenigen tijd geleden op Banjoewangi geweest en iemand gaf zich alle moeite, om hem de wer- king uit te leggen van den bliksemafleider op het kruidhuis. De uitlegger wist zich niet beter in het Maleisch uit te drukken, dan door te zeggen, dat de bliksem langs het ijzer ging en dan stierf. De man kwam thuis en verklaarde , 113 dat de uitiegging hem wel wat verdacht voorkwam, want hij had goed gekeken en toch het lijk niet zien liggen. De brave Balineezen denken nu zeker, dat ik met mijnekleine instrumentjes niet anders doe dan hliksems doodslaan. Met den assistent-resident heb ik een toertje te paard gedaan, naar het beroemde Djagaraga, waar het bloedige slottafereel van den Balineesehen oorlog afgespeeld is. Zelfs de heer Amat verzocht mede te mogen gaan, ik denk uit edele nieuwsgierigheid, om, nu hij toch op dit schrikver- wekkend eiland is , zooveel mogelijk te profiteeren , meer dan om zijn baas niet alleen in gevaar te laten. Onze weg voerde ons eenige palen oostwaarts door dichtbevolkte en zwaar beplante streken, al zijn er genoeg wildernissen van cactus, om te doen zien, dat er ook slechte grond op Bali is. Dat leelijke goed, dat uit gedoornde handen zonder vingers bestaat, wordt thuis ook al met veel zorg in potten en potjes gekweekt; hier staat het in dichte, fantastische drommen, waar ik niet gaarne doorheen zou breken. De huizen zijn alien omgeven door muren van ongebakken steenen met modder tot cement. Deze muren waterenweg, vallen in en zien er vuil genoeg uit , maar die vuile muren zullen even als de cactussen wel het hunne bijgebracht hebben, tot het bloedbad, dat Bali ons meer dan eens ge- kost heeft. Onderweg hebben wij een beroemden tempel bezocht. Wat men op Java alleen als bouwvallen kan zien, wordt hier nog heden ten dage gebouwd , maar de kunst is zicht- baar achteruit gegaan. De meeste tempels zijn vrij onaan- zienlijk; het ornement is steeds zeer sierlijk, oneindig meer grotesk dan op Java en ook zuiver van bewerking. Het gewone stelsel van versiering, waarbij vooral van de hoeken wordt gebruik gemaakt en van die eigenaardige constructie in kleine horizontale lagen, waarvan elke een eigen profiel heeft. Verder vervaarlijke gedrochten, waarvan sommigen verbazend grappig zijn. Het is jammer, dat ook hiervoor 8 een steen gebruikt wordt, die zeer sterk verweert. Er worden dan ook telkens nieuwe tempels gebouwd. Verder worden in de muren gewone theeschoteltjes ge'incrusteerd , wat zeker wel niet oud Brachmaansch is, evenmin als een sodawaterflesch , die ik boven op eene poort zag staan als » couronnement de l'edifice», om met Napoleon te spreken. Merkwaardige invloed van de beschaving. Wij wandelden nog wat op den pasar rond, dronken palmwijn en reden onder het genot eener buitengewone warmte naar huis, waar een speenvarken op ons stond te wachten, geheel door een Balinees toebereid en dat keurig smaakte. De Balineezen mogen namelijk, juist andersom als de Mohamedanen, geene runderen maar wel varkens eten , zoodat die laatsten hier goed onderhouden worden en bijzonder smakelijk zijn. 12 October. De boot ligt op de reede om dezen mede te nemen ; ik voeg hier dus alleen nog bij, dat wij nog wel zijn, niettegen- staande de buitensporigheden op het punt van het speen- varken; het lieve dier deed mij alleen wat zwaar droomen. Ik heb zoo even van dit blaadje de helft weggesneden met de punt eener lans, die aan den laatste der Balineesche opstandelingen het leven gekost heeft; het is dus een bloedige brief. 16 October. Van hier zal mtjne prauwreis zich uitstrekken tot Lombok. Bij deze reis kunnen zich meer bezwaren voordoen dan bij de vorigen. Er is daar geen Europeesch bestuur , maar een vorst, die slechts onze bondgenoot is, niet onze vasal en met wien juist in den laatsten tijd eenige verwikkelingen zijn ontstaan. Voor een eenzaam reiziger, die van het Ma- leisch nog niet bovenmate veel en van de andere Tndische talen niets weet, is dat vooruitzicht niet schitterend. Nu is tegenwoordig op Boeleleng gevestigd de heer van der Tuuk , eene bekende autoriteit op het gebied van Indische talen 115 en die met alle soorten van inlanders omgaat als methuis- dieren. Deze heeft aangeboden om de reis met mij mede te maken. In zijn gezelschap en gewapend met een gelen brief van den resident van Banjoe-wangi, die reeds hier- heen onderweg is, verwacht ik geene moeielijkheden. Ook neemt de heer van der Tuuk een Brachmaan mede, zoodat wij op reis ook onze devotie zullen kunnen doen. Nog steeds schijnt het mij , dat de Balineezen Hollandsch spreken ; gisteren hoorde ik « en wat motte de ouwe dan », hoewel het natuurlijk heel iets anders was. Ook heden heb ik bepaalde woorden verstaan. Ook door hunne vroolijkheid zijn de Balineezen zeer verschillend van de Javanen. Ik geloof dat zij altijd lachen en pret maken; ookwordt de gamelam hier heel anders bespeeld dan op Java, veel luchtiger. En er is gelegenheid genoeg om dit te hooren , want bij de rijke inwoners van Boeleleng is er altijd ergens feest, waartoe de dooden wel het meeste aanleiding geven. Heden morgen ging eene jonge dame wijwater halen om haren overleden papa te wasschen. Hiervoor scheen het noodzakelijk te zijn, dat voor haar uit een geheel gamelam-orkest ging, dat een helsch leven maakte, onder den naam vanmuziek. Voor en achter haar liepen eenige jonge Heden, met ver- sierde bamboestokken en zelve droeg zij op haar hoofd het potje, voor het kostbare vocht bestemd. Dit vat was lang niet onsmaakvol versierd o. a. met spiegeltjes vanhetsoort, dat men bij ons voor drie stuivers koopt met papieren randjes van blaauw en goud. Zeker niet het minst merk- waardig waren twee Europeesche parapluies, die op lange stokken vastgebonden , hoog boven haar hoofd uit werden gedragen en die bij al dat barbaarsche een lief effekt maakten. 18 October. Gisteren was hier in de voorgalerij groote bijeenkomst van de voornaamste hoofden. Sedert de radja van Boeleleng gebannen is (hij zit op Padang) is het bestuur opgedragen 116 aan de vier hoofden , die onder hem den hoogsten rang had- den en dezen vergaderen op gezette tijden met den assistent- resident. Eerst heb ik wat door de glazen deur gegluurd, doch later heb ik er deftig bij gezeten, alsof ik bij bet bin- nenlandsch bestuur behoorde en volop Maleisch verstond. Een twintigtal heeren met veel lappen aan , maar toch boven en onder naakt. De drie voornaamsten op stoelen (een van de vier was ziek), de overigen op den grond. Deze laatsten zijn zeker wel het meest op hun gemak , want de drie hoofd- personen zitten op himne stoelen been en weerte schuiven, als iemand, die voor het eerst op een Engelsch zadel rijdt. Midden in den kring staan twee kannen water; die brengen zij zelven mede, verder eene schaal met eene zeer smaak- volle pyramide van bloemen en eene andere met een wij- watervat onder een deksel van fraai gevlochten stroo. Het wijwater schijnt hier bij alle mogelijke gelegenheden onver- mijdelijk te zijn. Twee van de hoofden zijn , zooals men mij zegt, uit de eerste kaste, maar ik kan niet opmerken, dat zij anders dan de anderen behandeld worden , wel dat zij eenigszins anders spreken. De eer, die hun bewezen wordt , Hgt dan ook hoofdzakelijk in de andere taal , die men tot hen spreekt. Even als op Java en bij de meeste andere Ooster- lingen , verandert die geheel al naar men met een gelijke in rang spreekt , of met iemand die boven of beneden u staat. Maar hoeveel meer vrijmoedigheid dan men bij de Javaansche hoofden vindt ! Allen spreken uit eigen beweging , spreken vrij onder elkander, of tot den assistent-resident , iederheeft eene eigene opinie en zegt die ook vrij uit. De opinie van een Javaan krijgt men nooit te hooren ; men moet die leeren uitvinden. Het meeste belang boezemde mij de secretaris in, die, met een mesje de notulen op een lontarblad schreef. Ik begreep niet met welk doel hij allerlei kleine bewegingen maakte , die hem steeds nader bij een der stoelzitters bracht ; op eens- had de man al mijne attentie verbeurd , toen ik zag, 117 dat al die taktiek alleen gebruikt was om onbemerkt een half uitgerookte sigaar naar zich toe te kunnen werken, die een ander had weggeworpen. De meesten toch rooken met zeer weinig smaak; zij kauwen daarvoor te veel siri. Ik benijd echter den secretaris zijn eindje niet,' want er zijn hier nog al veel inlanders met huidziekten behept. Na afloop van de zitting gaat het wijwatersbakje rond, ieder doopt daar eene Kambodja-bloem in en besprenkelt zich de borst, enkelen raken ook het voorhoofd aan. Daarna wordt de bloem beleefd aan den buurman gereikt. Ten slotte gaat de bloemen-pyramide rond, die geheel uit kleine ruiltertjes blijkt te bestaan, waarvan ieder er een neemt, om het in tasch of gordel mede te nemen. Hadden wij voor het wij- water bedankt, deze geurige gave werd niet afgeslagen en de schoone bloemen parfumeeren nu nog mijne kamer. Bij het heengaan geven de drie groote lui ons een hand, de anderen brengen de linkerhand aan het voorhoofd , de rechter aan den linkerarm zeggen « tabe » en rukken in. Even als bij een damesbrief kwam het merkwaardigste van de ver- gadering eerst in het post-scriptum. Eender hoofden keerde even om , om nog terloops iets te vragen , maar de assistent- resident zeide mij later, dat dit iets juist het voornaamste punt van de agenda betrof en dat hij het reeds staande de vergadering verwacht had. Gij ziet hieruit tevens , hoe kalm men met inlanders moet omgaan. Wanneer de assistent- resident niet rustig had afgewacht maar zelf op de zaak in kwestie had aangedrongen dan ware die misschien niet ten einde gekomen; nu was die in twee woorden afgedaan en konden- wij het speenvarken onder handen nemen. Al weder een speenvarken, hoor ik u zeggen, maar dat is op Bali sobering en inslag ; geen enkele plechtige gelegen- heid is zonder speenvarken kompleet; een gesloten vredes- traktaat wordt slechts daardoor van kracht. Na de verga- dering nu is het de gewoonte, dat de assistent-resident en de kontroleur elk een kwart van het plechtige speenvarken 118 krijgen. De kohtroleur kwam met zijn achterbout dejeu- neeren; de assistent-resident krijgt natuurlijk een voorbout. Zoo is de vermakelijke afloop van eene Tweede-kamerzitting op Boeleleng, wel zoo vroolijk als op bet Binnenliof en vooral ruira zoo kort. AMPENAN, 23 October. Wij zitten goed en wel op Lombok, na nog den 18en in den namiddag van Boeleleng vertrokken te zijn. De recherche- kotter, die mij van Probolinggo naar Bali bracht, was een paleis vergeleken met de kruisboot , die de resident de goed- heid had mij voor deze reis af te staan. De achtersteven is scherp uitgebouwd, waardoor de ruimte op bet dek zeer klein wordt; bet kajuitje is half zoo groot als dat van bet vorige vaartuig. Daar moesten wij met ons alien in huizen, de heer van der Tuuk, mijn persoon, de edele Brachmaan, een manneke van- tachtig jaar, de tolk van den resident, die den officieelen brief aan den radja van Lombok moest overbrengen, benevens een Arabier Aboe-Bekr, die op bet laatste oogenblik verlof vroeg om mede te gaan, daar hij op Lombok zaken had. Als ik aan ons dus maar eens den naam van Christenen geef, waren er ten minste drie gods- diensten vertegenwoordigd en onder het zeevolk zullen nog wel andere heidenen geweest zijn. Wij hadden matrozen van Madoera, van Timor en zelfs een Sumatraan, zoodat het een ware olla-prodrida van talen en volkeren was. Met al onze bagage hadden wij natuurlijk juist ruimte om te liggen; van rechtop staan of zitten was geen sprake en in hoeveel bochten zich onze inlanders moesten kronkelen waag ik niet te beschrijven. Op het dek was het te zorinig, zoo- dat wij daar slechts den nacht doorbrachten. Zonder matras of hoofdkussen lag ik in mijn shawl gewikkeld op de plan- ken; — schud thuis mijn bed maar eens op, dat zal mis- schien hier aan mijne gekraakte ribben goed doen. Hier aan wal liggen wij trouwens niet anders, zoodat ik een 119 matje gekocht heb, om ten minste even veel weelde te ge- nieten als mijn jongen. Gelukkig was de reis zeer voorspoedig. Daar er in dezen tijd veel slecht weer te wachten is, had men ons voorspeld, dat de reis wel veertien dagen kon duren, want straat Lombok is geen gemakkelijk vaarwater. Toch kwamen wij reeds den vierden dag hier aan, na een dag aan wal te hebben gesleten, omdat er geen wind was. Dit was in eene kampong, die reeds behoort tot Karang- Assam , het gedeelte van Bali, dat aan den vorst van Lombok toebehoort en wij waren dus reeds in het land, dat ons als vijandig was af- geschilderd. Wij hadden het er echter zeer goed. Eerst een bad in eene kreek - - een weinig hooger op baadden de koeien en ander tarn vee, geen tijgers zooals aan den voet van den Goenoeng Sendano. Verder brachten wij den dag in eene Chineesche woning door, kochten een mager kipje en wat vruchten en dineerden heel wat smakelijker dan aan boord, hoe wel ik gedurende het eten eenige van die lieve diertjes ontdekte , die zoo sterk gelijken op miniatuurkrabben. Aan boord hadt gij ons moeten zien eten op den kleinen achtersteven. Al het eten op den grond, de heer van der Tuuk op een vouwstoeltje , de Arabier op zijn hurken, de Brachmaan met verlof wegens zeeziekte afwezig en ik zelf staande in de hut met mijn hoofd juist boven het dek uit; zoo verslonden wij ons karig maal, te kariger, naarmate het schip meer beweging maakte en onze bedienden meer beweging in hunne bruine ingewanden gevoelden. Is zulk een tafereel wel niet wat ellende waard? In de kampong, waar wij stilhielden, zagen wij in den Balineeschen tempel een godsdienstige plechtigheid. Er werden offeranden heengedragen , eetwaren, bloemen, vruch- ten, hetzij echt, hetzij in kunstig vlechtwerk nagebootst, terwijl de lui zoo fraai mogelijk uitgedoscht waren. Binnen de omheining van den tempel danste de helft van het publiek als bezeten rond, alien achter elkander, eerst de mannen, 120 dan de vrouwen, de oudsten voorop. Anderen zaten op den grond en werden door den priester ijverig met wij water besprenkeld. Dit was eigenlijk de eenige godsdienstige han- deling, die ik kon bemerken. Toen de geloovigen naar huis trokken, namen zij de offeranden weer mede om die zelven op te eten. De goden hebben den geur gehad. Goedkoope wijze van offeren! Zou daarvan ook nog een overblijfsel zijn, dat onze dames pepermuntjes en eau-de-cologne voor eigen gebruik mee naar de kerk nemen ? Jammer , dat wij van de werkelijk schoone kust van Bali weinig zagen, omdat de zon ons het verblijf op dek belette. Des avonds genoten wij des te meer, want het was juist omstreeks voile maan, zoodat het donkerblauwe water geheel verzilverd scheen , terwijl de kust als het ware geillumineerd was door kleine boschbranden , die de inwoners aansteken om rijstvelden aan te leggen. De oever vertoont eerst een streep van klapperboomen , waarin menige dessa half ver- scholen is, daar achter een lagen bergrug, dieper land- waarts in bergen van zeer verschillende hoogte. Op den Noord-Oosthoek ligt een zeer hooge vulkaan, de Goenoeng Agoeng, een regelmatige kegel, dien wij ook van hier uit duidelijk zien. Lombok is even zwaar bevolkt en even welvarend als Bali, niettegenstaande de hevige oorlogen enomwentelingen, die beide eilanden geteisterd hebben. Lombok is woder Mohammedaansch , doch de vorst en de hofgrooten zijn Brach- manen. Er is hier zooveel gebeurd, dat ik zeker niet alles goed zal overbrengen. Karang-Assam op Bali is eigenlijk het oude patrimonium van dit vorstenhuis , dat Lombok veroverde. Toen nu de vader van den tegenwoordigen vorst ons in de oorlogen op Bali getrouw had bijgestaan, werd Karang-Assam, dat inmiddels aan een anderen tak van de familie gekomen was en dat tegenover ons gestaan had, bij Lombok gevoegd, waarvan de vorst zich dan ook steeds niet anders dan koning van Karang-Assam noemt. Degeen 121 die thans regeert, schijnt wijs en handig te zijn, een zeld- zaam voorbeeld van een Oostersch vorst, die zijn land goed regeert , getuige de uitgebreide handel en welvaart en het schoone uitzien van de havenplaats Ampenan. Ook deze vorst moet zeer Hollandschgezind zijn; het is te betreuren , dat onhandigheid van Hollandsche zijde in den laatsten tijd een gespannen toestand in het leven geroepen heeft , waaraan men echter onzerzijds te veel waarde hecht. Naar de ontvangen berichten waren wij echter van een vriendelijke ontvangst lang niet verzekerd, maar de hou- ding van de bevolking en de eerste boodschap van Z. M. hebben ons reeds volkomen gerust gesteld. Wij wandelen even* gerust rond als op Java en mijne werkzaamheden heb ik reeds aangevangen. Voor morgen staat een bezoek aan den vorst op het programma. De bevolking kan op den duur zelfs wel eens lastigwor- den van vertrouwelijkheid; er zijn altijd eenige kijkers in de buurt, zelfs in ons verblijf. Bit laatste is eene groote veranda en een klein houten hokje op de eerste verdieping van een gebouw, dat beneden tot winkeltjes is ingericht. De vorst onderhoudt deze inrichting voor vreemden van eenig aanzien. Hier doen wij, even als aan boord, ons eigen huishouden; de jongens zijn op dit oogenblik met de wasch bezig. Een half dozijn knapen staan aan mijn elle- boog om mijn schrijven te bewonderen; zij doen echter niets meer dan ik zelf, die achter den afgezant van den koning ging staan , om te zien , hoe verbazend vlug deze onze namen en ons reisdoel met zijn mesje schreef. Ook hier ben ik reeds getuige geweest van eene gods- dienstige plechtigheid. De goden moesten voor hunne ge- zondheid eene wandeling doen. Stel u geen gouden af- godsbeelden voor. Ook op dit punt zijn de Balineezen vrij praktisch. Op draagbaren worden ledige kastjes rondge- voerd, waarin men vooronderstelt , dat de goden aanwezig zijn. Allerliefste reductie van de alomtegenwoordigheid in 122 den geest. Voor de kunstenaars is die voorstelling niet moeielijk. Telkens nu moeten die goden zonder lichaam uit wandelen gaan, ik denk wel, omdat de Balineezen veel van feesten houden en de godsdienst daarvoor zulk een goed voorwendsel is Die kastjes dan worden door eene processie afgehaald met vliegende vaandels en met heel wat verbruik van wijwater. De wandeling gaat in eene rechte lijn naar het zeestrand, daar worden de heiligheden te luchten gezet, na eenigen tijd weder afgehaald en met even veel geur naar huis getransporteerd. Altijd naar zee , is dat niet karakteristiek voor een godsdienst , die over zee is in- gevoerd ? 24 October. Heden morgen het bezoek aan den vorst. Reeds te acht ure te paard gestegen moesten wij weldra tot de overtuiging komen , dat het onmogelijk zou zijn , ook maar redelijk toonbaar in de hooge tegenwoordigheid aan te komen. De rivier, die wij moesten doorwaden, was gezwollen en daar het zwaar geregend heeft — begin van den west-moesson — was de weg , die anders zeer goed is , eene soort beek , waar- van ons het slijk om de ooren spatte. Hoewel hier het land nog geheel vlak is, is het niet leelijk, sterk begroeid en beplant en door eene talrijke en welvarende bevolking be- woond. Ter weerszijden van den weg staan krachtige boomen en de karnpongs worden afgewisseld door geheele bosschen van klappers en andere vruchtboomen , waartusschen het bamboe met zijne sierlijke pluimen wuift. Men ziet dan ook naast de leemen huizen der Balineezen evenveel woningen van bamboe in Javaanschen trant. Want hoewel de Mohamme- danen, die het gros der bevolking uitmaken, en deBrach- manen uit de hofkringen verschillende kampongs bewonen, schijnt de afscheiding niet zeer sterk te zijn en staan de verschillende huizen vaak vreedzaam naast elkander. Na een half uur rijdens bereikten wij eene soort van 123 h6tel, dat Z. M. er op nahoudt om gasten van nog fijner soort te huisvesten , dan die , waarvoor het huis te Ampenan bestemd is. Men heeft ook herhaaldelijk aan ons voorgesteld om het meer deftige hotel te betrekken , waarbij wel een weinig achterdocht in het spel geweest zal zijn, daar wij op Am- penan niet zoo dicht bij den vorst zijn. Om verschillende redenen blijven wij beiden echter liever hier. Het andere verblijf dan , waar wij gisteren aanlandden , bestaat nit twee afzonderlijke gebouwtjes, elk met een voorgalerijtje en elk bijna geheel gevuld door twee bedsteden, waar tusscben slechts een nauw gangetje overblijft, dat van de voordeur naar de achterdeur voert. Het eene, dat eigenlijk voor den resident van Banjoewangi bestemd is, ligt iets hooger dan het andere en is meer versierd, zoodat ik alleen dit behoef te beschrijven. De bedden zijn omhangen met ongeloofelijk vuile fraaiigheden van allerlei geweven stof; het bad, dat achter het huisje ligt, is niet onaardig versierd, maar het heerlijkste is de voorgalerij. Daar hangen twee vergane Ghineesche schilderijtjes, die Europeesche stoombooten heb- ben voorgesteld , en daar omheen niet minder dan eenen- vijftig spiegeltjes. Daarvan zijn er vier een paar decimeters groot, de overigen zijn alien van het kleine kindersoort, zoo groot als de palm eener hand met randjes van schotsch papier of weder blauw met goud. Is die voorgevel niet vorstelijk versierd? Wij hadden ruim tijd dat alles op te nemen, terwijl wij zelven door de blikken der talrijke menigte verslonden worden. Want het duurde een paar uren eer Z. M. ons liet afhalen, om hem in zijn paleis te bezoeken. Men zegt ons, dai dit nog niet eens zijne eigenlijke woning is en het schijnt hem voornamelijk te dienen om gasten te ontvangen; misschien is het ook wel de woning van eene zijner vrouwen. Het komt ons voor, dat men ons het ware niet zeggen wil. De ontvangst was recht huiselijk; de vorst was eenvoudig gekleed en de versierselen , die hij droeg, waren ook al van 124 het. gemeenste Europeesche soort. Hij schijnt te vinden, dal kleine glazen knoopjes en een halsketen van gewone krualtjes, het fraaiste is, wat bij een fluweelen buis kan gedragen worden. De voorgalerij is op dezelfde wijze ver- sierd als die van het logeergebouwtje , maar met meer smaak en niet zoo vuil. Behalve wij zelven zaten slechts drie personeri op stoelen, de vorst, iemand, dien wij voor den troonsopvolger hielden en een priester, die, als uit de hoogsle kaste zijnde, «le droit de tabouret)) heeft. Daarbij zaten er nog heel wat hovelingen op den grond en eene onafzienbare menschenmassa op het voorplein. Allen hadden klaarblijkelijk hunne beste kleederen aan en er was prach- tig volk onder. De vorst zelf maakt lang niet den indruk, dien wij verwacht hadden : hij stottert en ziet er eer slaperig dan verstandig uit; de troonsopvolger ziet bepaald dom. Wij werden allervriendelijkst ontvarigen en de radja was bepaald aangenaam verrast, toen de heer van der Tuuk op eens het Maleisch liet varen en hem in het Hoog-Balineesch aarisprak. Ook het geschenk, dat de heer van der Tuuk had medegebracht , een achterlaadgeweer, scheen hem aan- genaam te zijn. Na een kort onderhoud werden ons eenige ververschingen voorgezet in diepe schalen van massief ge- dreven goud en zilver. Dit was het eenige kostbare, wat wij zagen, maar het waren dan ook bepaald kunststukken , die een klein vermogen waard zijn. Het gesprek bestond voornamelijk uit pauzen, zoodat wij niet ondankbaar waren , na een uurtje te kunnen vertrekken. De ververschingen werdon ons in het logeergebouwtje nog eenmaal voorgezet , wat niet onaangenaam was, want de heerlijke vruchten verdienden meer dan eene kortstondige kennismaking. Ik heb in Indie zulke vruchten nog niet gezien; alles is hier g rooter van stuk en fijner van smaak dan zelfs op ons vrui'hlbaar Java. Ik meen niet ver van de waarheid te zijn, wanneer ik Bali en Lornbok de twee schoonste eilanden van onzen Archipel noem en met hun dichte en nijvere bevolking moesten wij er rnisschien meer werk van maken. Merkwaardig genoeg heet de plaats , waar Z. M. ons ont- ving, Mataram (de aloude naam van het keizerrijk Solo). De plaats , waar wij moesten wachten , heet Bogor (de in- landsche naam van Buitenzorg). Ik denk wel, dat hier eenige ironie in het spel is. De eigenlijke residentie heet Tjakra-Negara. Alles Javaansch. Het eiland zelf heeft niet minder dan drie namen, de inlanders zelven noemen het Sassak, de Maleische naam is Selapara en hoe de Javanen aan den naam van Lombok gekomen zijn, dien wij van hen overnamen, is onbegrijpelijk , want dit is slechts de naam van eene kleine kampong in het binnenland. Op de terugreis zag ik een hanegevecht Dat is hier het grootste genoegen, en ik geloof, dat een Balinees en een Sassakker meer waarde hechten aan hunne vechthanen dan aan hunne vrouwen. Het ware zelfs te wenschen, dat zij hun eigene personen zoo goed verzorgden en zoo vaak waschten als hunne hanen, die prachtig onderhouden wor- den. De sporen zijn ruirn twee vingerbreedten lang en voor het gevecht wordt er een mesje aan bevestigd van scherpe bamboe of van staal. De inlanders zitten in een cirkel, streelen en liefkoozen hun haantjes, moedigen die aan , schreeuwen , tieren , verwedden al hun geld en meer dan dat • het windt hen op, meer dan eenig spel den Europeaan doet. Juist toen ik aankwam was een der beide strijders gevlucht, doch werd weder gevangen: de laatste proef moest het arme dier nog doorstaan. De beide hanen werden te zamen onder een korf gezet en de zwakste kreeg den genadestoot. Geheel dood was het dier niet. Er zijn werkelijk prachtdieren onder die hanen, waarvoor dan ook ongeloofelijke prijzen besteed worden. Even als andere hazard- spelen zijn de hanegevechten door onze vaderlijke regeering aan de inlanders in de gouvernementslanden verboden. Niet ver van huis maakte mijn paard eene buiging zoo diep, zoo diep, dat ik in eens voor hem stond en ztjnblik 126 zeide mij duidelijk «ik heb er volmaakt genoeg vaa». Ik bleef dan ook maar te voet en gaf aan den mageren stak- ker een zweepslag, waarop hij op een sukkeldrafje een zijpad insloeg, dat zeker naar zijn verblijfleidde. Het minst aangename oogenblik van de reis was zeker wel dat, toen ons midden in de rivier heel kalm de opmerking gemaakt werd, dat die vol kaailui is. Het slot van den dag was een bezoek bij een voornaam Arabier, waar onze reisgenoot Aboe-Bekr zijn intrek ge- nomen heeft. In geheel inlandsch kostuum zaten wij . op den grond gehurkt, tusschen louter Arabieren thee te drinken, bij het licht van een walmend lampje. Ook hier hooren wij den vorst roemen. Zijne vrijzinnigheid is zoo groot, dat hij, een Brachmaan, te Mekka voor zijn Mohammedaansche onder- danen een huis heeft. Men zegt ons echter van andere zijde , dat de vrouw, die op het oogenblik het meest macht over hem heeft, tot groote ergernis van zijne omgeving, eene Mohammedaansche is, en dat dit hem zoo gunstig voor den Islam stemt. Ook belet zijne vrijzinnigheid niet, dat de oude Brachmaansche wet nog steeds streng uitgevoerd wordt, volgens welke eene vrouw, die wat at te intiem wordt met een man uit eene lagere kaste , verdronken wordt. Aan Mijnheer valt hetzelfde lot te beurt, doch die wordt eerst een uurtje in de cactussen gerold , waarna het zeewater wel eene aangename prikkeling moet te weeg brengen. Het schijnt ons bijna, alsof het meer de deugd van dezen vorst is , om aan de zaken hun loop te laten , dan om krachtig in te grijpen. 28 October. De vorst is zeer beleefd. Dagelijks komt een zijner hove- lingen ons een bezoek brengen, om te vragen, of wij wel eten hebben en of wij niet bestolen worden en dagelijks krijgen wij een stapel van de heerlijkste vruchten ten ge- schenke, waarbij reeds een paar soorten geweest zijn, die 127 ik nog niet kende. Gisteren bezocht ons zelfs uit naam van den vorst een oom van deze. De eer was zeker groot , maar ik had er weinig aan , daar de oude heer geen Maleisch spreekt en vrij suf schijnt te zijn; hij ziet er uit, alsof hij meer van opium houdt, dan voor zijne constitutie geschikt is. Die bezoeken zijn echter den heer van der Tuuk, die de taal van het land wenscht te bestudeeren , zeer welkom. Het is trouwens altijd in ons verblijf stamp vol van inlanders, die ons komen aangapen onder voorwendsel van een bezoek aan ons of aan iemand uit ons gevolg, of om een ofander te verkoopen. Mijn reisgezel schaft zich zooveel mogelijk boeken aan ; ik tracht eenige exemplaren machtig te worden van de prachtige wapens, die hier gesmeed worden, en beiden koopen wij wel eens de eene of andere lokale aardig- heid. Het is hiervoor juist de goede tijd. Wij zijn namelijk in de Poasa of vastenmaand. Dit is natuurlijk een tijd van pret maken, vooral de laatste dagen. De inlanders hebben dus geld noodig en zijn bereid om bijna alles te verkoopen , soms tegen lage prijzen. Daar het handelen in Indie echter niet gaan kan, zonder een gruwelijk loven en bieden, dat soms verschillende dagen aanhoudt , is hier , zoo als ik reeds zeide, voortdurend een grooter gezelschap dan mij lief is. Zelfs eten doen wij voor een even groot publiek. als Lodewijk XIV , volgens de bekende prent. Dat al die lui siri kauwen, bevordert de netheid niet ; het stofgrijze lokaal wordt daardoor ten deele rood geverfd. Ook zijn onze bezoekers gewoonlijk nog al vrijpostig; zij komen overal aan en gaan zonder uitnoodiging op onze stoelen zitten, zoodat ik reeds eenmaal er een heb moeten opjagen, om zelf te kunnen plaats nemen. Er is in onze woning dus meer gezelligheid dan reinheid te vinden. Tot de allergezelligste zaken behoort zeker mijn morgen- bad. Ik kon daarvoor geene andere gelegenheid vinden dan een put, die achter ons huis ligt; daar zoudt gij mij elken morgen kunnen vinden met achter elken boom en in elk 128 hoekje een toeschouwer verscholen; enkele jongens, maar meestal vrouwen, die natuurlijk het meest verlangend zijn, om te weten, hoe zulk een vreemdsoortig dier er toch wel uitziet. Heel vleiend zal het oordeel wel niet altijd zijn, getuige, wat een der residenten van Banjoewangi wedervoer. Op een inspektiereis door Bali stond deze eens met den assistent-resident te praten en hoorde toen hoe een hoofd aan een ander influisterde : «het zijn toch juist apen». En dat van ons, die ons wel eens verbeelden, dat de inlanders juist op apen gelijken! Residenten zijn wel eens ijdel; ik denk, dat deze het wel niet meer geweest zal zijn. De groote beleefdheid van den vorst valt ons bijzonder mede, want hij staat niet als beleefd bekend en schijnt dit ook tegenover ambtenaren niet te zijn. Wij hebben ons dan ook beiden zorgvuldig overal voor particulieren uitgegeven. Ik kan overigens Z. M. geen ongelijk geven, want de vor- sten, die ons binnenhalen , hebben gewoonlijk spoedig genoeg reden om daarover berouw te gevoelen. Heden namiddag hebben wij onze wandeling wat verder dan gewoonlijk uitgestrekt. Het is een prachtig land. Langen tijd zaten wij stil op een heerlijk plekje. Op den voorgrond was een open vlakte, met braakliggende rijstvelden, waar- over de blik heengleed naar den achtergrond van sierlijk geteekende bergen , die reeds de matte kleur van den avond hadden en scherp afstaken tegen het licht van den hemel. Links van ons ging de zon onder in een zee van goud, waarin dunne violette wolkjes dreven ; daar over been schoten weder breede bundels van de laatste zonnestralen , een verwarden achtergrond van kleur en van licht, half verscholen achter eene fijn uitgesneden boomgroep. Boven eenig laag gewas stak een enkele hooge boom uit, een van die ontzaglijke boomen, wild en woest gegroeid en waar- aan, goddank! geen tuinder gewerkt heeft. Zeer vertrouwelijk kwamen de voorbij gangers naast ons zitten, om een praatje te maken. Die vertrouwelijkheid wordt mij bepaald al te 429 groot , vooral wanneer een vies oud heer, wanhopige pogingen doet, om mijn lorgnet op zijn breeden neus te zetten. Dit was de eerste tooneelspeler van Z. M. 