Bijdragen tot de taal-, land- en volkenkunde
Alvorens af te stappen van de beschouwing der burgerlijke aangelegenheden, meen ik nog de volgende aanmerking aan beter oordeel te moeten onderwerpen. In de gegeven voorschriften wordt, op meer dan eene plaats, gesproken van het aanmoedigen der teelt van producten voor de Europensche markt, zonder (dus zegt men) dat daartoe echter bepaalde resultaat zou zijn gekomen dat een burgerlijk bestuur, het zonder noemenswaarde medewerking eener militaire macht onder eene aan ons gezag tot dusver vreemde bevolking moest gevestigd worden, zijn grootste kracht moest onleen uit de instandhouding (voor zoodanig bestuur moest worden ingericht  te vereischen. _ eInstede van dien heeft men Uwe Excellentie niets dan de bouw- stoffen voor eene kostbare, zoowel civiele als militaire organisatie gesuppediteerd, en wel verre dat zulks voldoende wordt beschouwd, blijkt het uit latere mededeelingen van Uwe Excellentie dat de gouverneur van Sumatra's Westkust, uithofile van de ontvereikend- heid der militaire macht die te zijner beschikking staat, bedenk ingen het gemaakt tegen het in onderwerping nemen van cttelijke volks stammen, die zich daartoe kwamen aanbieden, daar hij vermeende niet de noodige middelen te bezitten tot het bezet houden van eene grootere uitgestrekteid lands dan thans plaats heeft, zoodat hij daarom, zoowel als tot voortzetting der militaire operatiën, reeds ver- sterking van troepen heeft aangevraagd. Ein verre vielen van af, dat ik door het bovenstaande cenigen blaam zou willen werpen op den tegenwoordigen gouverneur van Sumatra's Westkust: integendeel neem ik deze gelegenheid gaarne te baat om aan zijne militaire bekwaamheden en aan den door hem in ‘slands dienst zoo nu als vroeger, aan den dag gelegenen ijver alle recht te doen wedervaren, in het volle vertrouwen dat hij zal voortgaan om zijne aanspraken op de welwillendheid van het (iou- vernement te vermeerderen. „Maar mijne beschouwingen hadden ten doel, te betongen dat men eenen verkeerden weg heeft ingeslagen door de zaken op Sumatra met eene militaire krachtsontwikkeling te willen dwingen, want, indien de bezetting en het beheer onzer bezettingen ter Westkust van Samatra, voor zoover die zich op dit oogenblik uitstrekken, nu reeds een zoo groot personeel van ambtenaren en cene zoo tal- rijke militaire macht vorderen, wat, mag men redelykerwyze vragen, zou dan de onderwerping en het bezet houden van het overige gr- deelte wel kunnen vereischen? SUMATRA'S WESTKUST VAN 18386 SUMATRA'S WESTKUST VAN 18386 —1840. No 90 T* X, waarvan de eerste handelt over een organisatie van het burgerlijk bestuur ter Westkust van Sumatra alsmede omtrent eene concept-organisatie der militaire macht aldaar, terwijl het tweede stuk betrekking had tot de vereeniging van Palembang en Bengkoelen en het derde, onder de noodige toelichting, eene mededeeling bevatte van de rapporten betreffende de krijgsoperatiën ter Westkust van Sumatra, hebben het onderwerp uitgemaakt van ernstig onderzoek, gelijk de belangrijkheid die aangelegenheden dan ook ten volste vorderde. „Het kwam mij echter voor dat de val van Bondjol het oogen-blik had doen geboren worden om in meer opzettelijke overwegte nemen de beginselen naar welke, niet het eene of andere gedeelte van Sumatra, maar het geheel onzer bezittingen op dat eiland, ook in verband met eene successieve uitbreiding, behoort bestuurd te worden. „Ik mag voor Uwe Excellentie niet ontveinzen dat voor een zoo allemen overzicht der aangelegenhen van Sumatra de nu ontvangen Indische stukken niet alles inhielden wat bij de beschouwingen tot leldraad had kunnen strekken, evenmin als dat ik voor Uwe Excellentie zou willen verbergen dat de lezing van de eerstaangehaalde Harer kabinetsbrieven den twijfel heeft doen ontstaan, of men niet, bij het ontwerpen der civiele en militaire organisatiën voor Sumatra's Westkust meer bijzonder is uitgegaan van het denkbeeld wat er tot bet civiel en militaire beheer van eene gegeven uitgestrektheid lands, afgescheiden van andere consideratiën, noodig zou kunnen zijn, en dat men vervolgens heeft overwogen, wat met die middelen zou kunnen verkregen Worden; offen het naturwissen zijn geweest, dat men eerst had nagegaan wat, met het noodige regard op. de gesteldheid van het land, als ook op de geaardheid en de begrippen en instellingen der verschillende bevolkingen op Sumatra, on doel ten aanzien van het bezit van dat eiland kon en moest zijn, om daarna, zonder de middelen die ter onzer beschikking staan uit het oog te verliezen, ua te gaan welke maatregelen en welke inrichtigen van bestuur tot bereiking van dat doel zouden kunnen dienen. „Loo men dien weg had gevolg, zou al spedig zijn ingezien dat de achtervolgende onderwerping van Sumatra en het bezet houden van dat eiland niet door krachtdadige militaire maatregelen konden verkregen worden, maar integendeel het gevolg behoorden te zijn van zachteid, en van de overtuiging bij den inlander dat onder het Nederlandsch gezag rust en welvaart voor hem te wachten waren; terwijl, dit eens uitgemaakt zijnde, men als van zelf ook tot het resultaat zou zijn gekomen dat een burgerlijk bestuur, hetwelk zonder noemenswaarde medewerking eener militaire macht onder eene aan ous gezag tot dusver vreemde bevolking moest gevestigd worden, zijn grootste kracht moest ontleenen uit de instandhouding (voor zoooveel de inwendige rust en veiligheid dit vorderde) van de instellingen dier bevolking en uit hare genegenheid jegens ons, — en dat dus zoodanig bestuur moest worden ingericht naar het zooveel mogelijk in acht nemen van het beginsel van onthouding Van alle onnoodige bemoeiingen met de huishoudelijke aangelegenheden der bevolking ; de opvolging van welk beginsel dan ook geen talrijk personeel van ambtenaren schijnt te vereiachen. _ eInstede van dien heeft men Uwe Excellentie niets dan de bouw- stoffen voor eene kostbare, zoowel civiele als militaire organisatie gesuppediteerd, en wel verre dat zulks voldoende wordt beschouwd, blijkt het uit latere mededeelingen van Uwe Excellentie dat de gouverneur van Sumatra's Westkust, uithofile van de ontvereikend- heid der militaire macht die te zijner beschikking staat, bedenkingen heft gemaakt tegen het in onderwerping nemen van ettelijke volks stammen, die zich daartoe kwamen aanbieden, daar hij vermeende niet de noodige middelen te bezitten tot het bezet houden van eene grootere uitgestrekteid lands dan thans plaats heeft, zoodat hij daarom, zoowel als tot voortzetting der militaire operatién, reeds ver- sterking van troepen heeft aangevraagd. "Het is er verre van af, dat ik door het bovenstaande eenigen blaam zou willen werpen op den tegenwoordigen gouverneur van Sumatra's Westkust; integendeel neem ik deze gelegenheid gaarne te baat om aan zijne militaire bekwaamheden en aan den door hem in ‘s lands dienst zoo nu als vroeger, aan den dag gelegenheit ijver alle recht te doen wedervaren, in het volle vertrouwen dat hij zal voortgaan om zijne aanspraken op de welwillendheid van het Gouvernement te vermeerderen. "Maar mijne beschouwingen hadden ten doel, te betongen dat men eenen verkeerden weg heeft ingeslagen door de zaken op Sumatra met eene militaire krachtsontwikkeling te willen dwingen, want, indien de bezetting en het beheer onzer bezettingen ter Westkust van Sumatra, voor zoover die zich op dit oogenblik uitstrekken, nu reeds een zoo groot personeel van ambtenaren en eene zoo tal-mjke militaire macht vorderen, wat, mag men redelijkerwijze vragen, zon dan de onderwerping en het bezet houden van het overige gr-deelte wel kunnen vereischen?" „De in Indië ontworpen organisatien voor Sumatra's Westkust worden nog verdedigt door het argument, dat de gewichtige en belangrijke inzichten van het Gouvernement ten opzichte van dat eiland niet zonder groote opofferingen knnnen verwezenlijkt worden, en dat men dus tegen die ontwerpen te minder bezwaar kan inbrengen, daar ook ik van gevoelen was geweest dat men voor geene opofferingen behoefde terug te deinzen wanneer het vooruit te zien was dat zij door de verwacht wordende resultaten rijkelijk zouden vergoed worden. „Ik ben nog van dat gevoelen, hoezeer ik verklaren moet, niet in te zien hoe men daarvan eene toepassing op de bedoelde organisatién heft kunnen maken, zonder vooraf te hebben bewezen dat geenander middel dan dat van opofferingen tot het doel leiden kon. In de door Uwe Excellentie ingezonden stukken heb ik te ver-geefs naar dat bewijs gezocht; en dit kon ook wel niet anders, want hoe zou men, bij de aanvankelijk gunstige resultaten welke een stelsel van zachtheid in de Padangsche Binnenlanden heeft opgeleverd, het hebben kunnen geven? Boven dit alles bleef het nog niet onopgemerkt, dat de kosten der Indische organisatiën in geene verhouding hoegenaamd stonden met de middelen om ze te bestrijden, zonder eenig vooruitzicht daarbij dat spoedig eene evenredigheid te dien opzichte zoude zijn te wachten; terwijl, integendeel van dien, het deficit hetwelk de bewuste organisatiën voor Sumatra's Westkust alleen de eerst-volgende jaren zouden te weeg brengen, bij eene uitbreiding van ons gebied en eene daarmede hand aan hand toenemende vermeerdering van het personeel der ambtenaren en van de militaire macht in geen geringe mate stond vergroot te worden, en zoodoende wellicht de opofferingen zoo aanzielijk zouden zijn geworden dat deze althans voorloopig en tot een Zeer verwijdert tijdstip het excedent van Java zouden verslonden hebben. „Inzonderheid zou het noodig zijn geweest, wèl te onderscheiden wat voor eenen permanenten staat van zaken aldaar benoodigd geordeeld werd, met aanwijzing dat de daarvoor te doene uitgaven uitgaven uitgaven uitgaven en onkosten worden bestreden, en welke tijdelijke of buitengewone middelen en onkosten vooralsnog vereischt werden. „Doch wat hiervan ook wezen moge, Uwe Excellentie zal uit het voorafgaande lichtelijk knnnen opmaken dat die organisatiën weinig bijval hier te lande hebben gevonden, en ik heb dan ook gemeend, bij de aanbieding dezer stukken aan den Koning, Zijner Majesteit SUMATRA S WESTKUST VAN 1836—1840. 289 niet in overwegting te mogen geven om daaraan HD. goedkeuring te hechten. "Nundertusschen was, zoals ik hierboven reeds heb opgemerkt " het oogenblik ook naar mijn inzien daar, om, ten aanzien van Sumatra algemeene beginselen of een algemeene stelsel van bestuur vast te stellen, en vermits het mij toescheen dat de uit Indië ont- vangen stukken niet van zoodanigen inhoud waren dat de Koning daardoor op de hoogte kon worden gesteld om met kennis van zaken eene beslissing in deze te nemen, meende ik Z. M. mijne beschouwingen en denkbelden omtrent dat eiland te moeten ontwikkelen, met dat gevolg dat HD. zich gereedelijk daarmede heeft kunnen vereenigen. Gemachtigd zijnde om ze ter kennis van Uwe Exc. te brengen, voldoe ik daaraan door de mededeeling van het volgende. I. „Beschouwing der gesteldheid van Sumatra's Binnenlanden in het algemeene en die van de onderworpen districten in het bijzonder. II. „Het doel hetwelk men zich behoort voor te stellen met op- zicht tot Sumatra. III. Beoordeeling der middelen die aangewend kunnen worden om het oogmerk te bereiken." Vien deze drie hoofdstukken is door den Hoogleeraar Veth medegedeeld (t. a. p. bl. 388—406) en kan alzoo hier achter- wege gelaten worden.! Zij worden gevolgd door de mededeeling dat de heer Merkus is aangewezen om als Gouvernements-commissaris „de uitvoering van al het ontwikkelden te leiden (id. bl. 406—408) en door de door Van den Bosch ontworpen instructie voor dien hoofdambtenaar (id. bl. 408—414) 2. Nadat Merkus in Indië was aangekomen, volgde bij Gouv. Besluit van 25 Juni 1839 no. 1 zijnne benoeming tot Gouvernements-commissar e Sumatra en werd de instructie definitie vastgesteld. Deze was geheel gelijk aan het uit Nederland ontvangen concept, behoudens : 1 De eerste zinsnede op bl. 406 is echter onjuist teruggegeven. Zijn luidt: "Eene vestiging aan de rivier van Siak en verder noordwaarts op zal almede met veel voorzichtigheid dienen te worden voorbereid. Hier inzonderheid zal men de tegen werking van Engeland ontmoeten, dat nu vooreerst en totdat wij overal elders wel gevestigd zullen zijn, moet worden ontzien. 3 In art. 4 is door den Heer Veth abusievelijk gesteld dat de kosten voor het civiel en militair bestuur ten minste bestreden moeten worden uit de baten, die binnen een bestek van vier of vijf maanden redelijkerwijze te verwachten zijn. In plaats van maanden leze men jaren. 290 SUMATRA S WESTKUST VAN 18386—1840. 1°, dat art 1 verviel, daar zijn inhoud in evengenoemd besluit zelf werd opgenomen, -en. 2°, dat daaraan een slot-artikel werd toegevoegd. Luidende: De commissaris van het Gouvernement zal gehörden zijn om bij elke voorkomende gelegenheit het Departement van Koloniën rechtstrecksche mededegling te doen van den stand van zaken op Sumatra, onder verplichting om die correspondentie ter kennisse te brengen van den Gouverneur-General, telkens wanneer daarin iets voorkomt dat niet vervat is in de aan het Gouvernement gerichte gewone rapporten. De Heer Merkus kwam in Juli 1889 ter Westkust van Sumatra aan. Alvorens echter te spreken over zijne verrichten, moeten wij nog mededeelen wat inmiddels was voorgevallen. Al zeer sprengt na den val van Bondjol hadden de hoofden van Baros zich tot den resident Francis gewend met verzeichneter en bescherming — overreenkomstig de oude overeenkomstig — tegen de Atjehers. De resident berichtete daaromtrent aan de Regerer, bij zijn zijn missive van 1 December 1837 no. 2902 met referte tot de vroeger reeds ingediende berichten en onder nadere bekendstellend van den toenemenden euvelmoed der Atjehers, die zich langzamerhand te Baros hadden genesteld en zich nu aldaar schenen te versterken om zich van dat landschap meester te maken. Francis stelde nu voor, Baros te doen bezetten, waartoe eene expeditie noodig werde geacht van een corvet der Nederlandsche, eenige gewapende vaartuigen der civiele marine en 3 à 400 man troepen. De general Cochius, ter zake gehoord, gaf (missive van 28 December 1887 no. 2) als zijn gevoelen te kennen dat het bezetten van Baros vroeg of laat zou moeten plaats hebben, naarmate van de vorderingen van de regeling des bestuurs in de Battalanden. Bij besluit van 28 Januari 1838 no. 16 werd de inmiddels opgereten g ouverneur Michiels gemachtigt, te gelegener tijd tot de besetting van Baros over te gaan en, zoo noodig, het bezit dezer plaats te verzekeren door het aanleggen van eene goede sterkte, geéven-redigd aan de behoefte en het gewicht der vestiging. Deze was inderda noodig: de Maleische bevolking van Baros, dat vroeger onder het onmiddellijk beheer der O. T. Compagnie had gestan, werd door de Atjehers grotelijks mishandeld, en door de onlusten, tusschen beide partijen uitgebroken, werd de vart op Baros rten koste van den smallen handels belemmerd (Besluit van) SUMATRA'S WESTKUST VAN 1836—1840. 291 1 Januari 1838 ne. 5). Bovendien liet het zich voorzien, dat de bevolking, in den strijd met de Atjehers, op den duur het onderspit zou moeten delven. Doch gelijk wij gezien hebben, werden alle aanvragen van Michiels om vermeerdering zijner krijgsmacht met een son possumus beantwoord. Hij was dus verplicht, de bezetting van Baros uit te stellen totdat Daloe-daloe gevallen was en, met de vernietig van dien laatsten schuilhoek der Padri's, troepen beschikbaar kwamen. Inmiddels deed hij wat hij kon: den 252 Maart 1838 zond hij het fregat De Zaan met de civiele kruisschoener De Huai en een kruisboot naar Baros eten einde door verto On en zoo noodig door krachtige middelen de bevolking dier plaats te beveiligen tegen aanrandingen der Atjehers, die daar dagelijks invallen doen en hunne strooptochten tot in de kampongs doorzetten (Besluit van 1 Mei 1838 n@. 15.) De verrichtungen van deze flotille zijn door Lange (II bl. 361—366) medegedeeld, zij hadden ten gevolge, dat de toestand in statu quo bleef totat, in April 1839, Baros door 2 compagnieën infanterie, zonder tegenstand te ontmoeten, kon worden bezet en de hoofden den eed van onderwerping en trouw in handen van Michiels aflegden (Lange, II bl. 367). Als een kenschetsende bijzonderheid ten aanzieren van de beperkt-heid der middelen, waarover men destijds de beschikking had, vermelden wij hier dat Michiels, na de bezetting van Baros, bij missive van 16 Juli 1839 no. 514/54 de dringende noodzakelijk heid betoogde van eenige vermeerdering der maritieme middelen: hij vroeg nog twee kruisbooten, die 2300. — per stuk kostten. Maar aangezien de begrooting geen ruimte liet om nog in 1539 met den aanbouw dier kruisbooten te beginnen, bepaalde de Regeering bij haar besluit van 12 Augustus 1939 n® 18, dat op dien bouw zoude worden gerekend bij de begrooting voor 1840, vermits «de zeemacht, ter Westkust van Sumatra gestationneerd, in verband met de beschikbare middelen (moest) worden vermeerderd in evenredigheid der meerdere behoeften, veroorzaakt door de uitbreiding der Nederlandsche bezit-tingen op die kust, daarbij in aanmerking nemende de onzekerheid der gezindheid van de naburige Atjehers. En keeren — na volledigheidshalve aangestipt te hebben dat bij Gouvernements besluit van 14 Mei 1839 ne 10 de adsistent-residentie Bengkoelen administratie ge- heel werd losgemaakt van het Gouvernement van Sumatra's Westkust! — tot Merkus terug. Wanneer men kennis neemt van de talrijke schrifturen, gedurende zijn verblijf ter Westkust van Sumatra (tot het laatst van 1840) door hem en Michiels ten papiere gebracht — schrifturen, waarvan wij enkele der belangrijkste zullen mededeelen — dan is het duidelijk, gelooven wij, dat Merkus te Padang kwam met een vooroordeel tegen het „militair bewind van Michiels, en van deze weinig medewerking verwachtte. Maar ook, dat Merkus als Gouverneur-Generaal aan het hoofd van Nederlandsch-Indië stond, heeft hij dan ook steeds blijk gegeven, de inzichten en handelingen van Michiels in hooge mate te waardeeren. In den anvang stonden beide eenigszins tegenover — later stonden zij trouw naast elkander. Kort na zijne aankomst te Padang zond de Gouvernements-commissaris, bij missive van 27 Augustus 1839 no. 19/78, aan den gouverneur Michiels een zestal vraagpunten, waarvan hij, te zijner voorlichting, de beantwoording verzocht. De inhoud dier vraag-punten blijkt uit de volgende belangrijke missive van 4 September 1839 no. 1027 van Michiels: „Alvorens over te gaan tot de speciale beantwoording der vraag-punten, vervat in de missive van UHEdG. dd. 27 Augustus jl. no. 19/78, vermeen ik die beantwoording te moeten doen vooraf-gaan door een meer algemeen overzicht van den stand van zaken, om dat tusschen het doel, hetwelk men zich bij de uitbreiding op deze kust had voorgesteld, dat, hetwelk nog wordt beoogd, de mid-delen ter bereiking gebezigd, de progressieve vorderingen na lang endervonden moeilijkheden, de tegenwoordige gesteldheid van land en volk, de voordeelen daaruit reeds verkregen en nog te verwachten, en eindelijk de middelen ter bestendiging, een innerlijk verband bestaat. „Bij de menigvuldige politieke en financieele beschouwingen, 1 Bengkoelen werd nu gevoegd bij de residentie Palembang; de residente sou te Tebing-tinggi gevestigd zijn, adsistent-residenten op de hoofdplaatsen Palembang en Benkoelen. Maar „zoolang de gemeenschap van Bengkoelen en Palembang en den residenten der geweest, maar alleen verzekerd was”, zou de adsistent-residenten der Bengkoelen niet aan den residenten der geweest, maar alleen verplicht zijn hem van al wat voorviel op de hoogte te houden. Gelijk bekend is, heeft de feitelijke vereeniging van Bengkoelen en Palembang noot plaats gehad. SUMATRA'S WESTKUST VAN 1836—1840. 293 waarvan sedert onze vernieuwde vestiging de aangelegenheden van Sumatra het onderwerp zijn geweest, is steeds, als voornaam punt van overweging en van twijfel voorgekomen de quaestie van uitvoer- baarheid van het plan van uitbreiding van gebied in de binnen- landen. In een verslag aan de Regeering van 31 Augustus 1825 n°. 20 beijvert zich de Commissie, belast met het overnemen der Britsche bezittingen langs deze kust, en aan het hoofd daarvan de kolanel en resident De Stuers, om van de handelingen en verrichtenden der vorige bestuurders af te leiden en daaruit san te toonen, hoe onbeduidend de afstand van het z.g. rijk van Menangkabau, door eenige onbevoegde of onvermogende hoofden aan het Gouvernement gedan, werkelijk geweest is, en op welke illusoire politieke specu- laties gevolgelijk de onderneming steunde, die het herstel van dat rijk ten grondslag hebben zoude; terwijl bij den eersten stap, tot de in bezitneming der binnenlanden gedaan, zich de groote hinder- palen vertoonden, welke de macht der Padri's en de onafhankelijke geest van den Maleier zelven in den weg stelden tegen eene territoriale uitbreiding van gebied, zooals zij scheen bedoeld te worden; de groote opofferingen van de zijde van het bezugenden geen ander resultaat geleverd dan het bezugenden. It van ‘Tanah Datar en van een gedeelte van Agam, waarvan de bevolking op nict meer dan 200,000 zielen kan worden geschat, gezeten op eene oppervlakte van cc. 1800 vierkante palen, wasrin de Merapi begrepeu is. “Het waren dan ook deze geringe uitzichten op goeden uitslag, welke den kolonel en resident De Stuers deden besluiten om gedurende zijn bestuur alloen eene defensieve houding aan te nemen om zoodoende met den vijand tot vredelievende toenadering te komen. Hiervoor moest men, wel is waar, afzien van alle vergoeding voor de reeds gedane opofferingen, en het partieel reeds verkregen bezit der binnenlanden bleef een lastpost; doch daar het doel, hetwelk men primitief had nagcjaagd, ongeuaakbaar scheen, was het een betrekkelijk voordeel, niet nog meer nuttelooze kosten daaraan te verspillen. „En werkelijk, toen in latere jaren nogmaals het zwaard werd getrokken, scheen de ondervinding de wijsheid van dat gevoelen te bevestigen, dewijl de geringe vermeerdering van gebied, door het precair bezit van Lintou, de J, Kota's en nog eenige districten verkregen, slechte diende om ook den kring der moeielijkheden, 294, SUMATRA'S WESTKUST VAN 1836—1840. waarin wij ons gewikkeld zagen, uit te breiden, zonder meer ‘voor- uitzicht dan in 1825 op algemeenen goeden uitslag. „Evenwel werd in 1838, door de besluiten van den Commissaris- Generaal, een bepaald doel voor onze pogingen aangewezen, terwijl men te voren, bijzonder nadat de vroegtijdige dood van den luitenant- kolonel en resident Raaff en de loop der zaken het oorspronkelijk plan van het herstel van het Menangkabausche rijk ter zijde hadden doen stellen, wel had kunnen gelooven dat het bevechten der Padri’s in de binnenlanden van Sumatra door de meeste bevelhebbers alleen nog werd beschouwd als eene geopende baan ter verwerving van eer en personeelen roem, zonder verdere consideratie van algemeen of bepaald nut. „Hoe het ook zij, — de hinderpalen schenen zich te verheffen in dezelfde evenredigheid als door ons, met opofferingen van aller- handen aard, grootere strijdkrachten werden ontwikkeld, en wel ver van het vooruitzicht op eene algemeene heerschappij over de Suma- trasche binnenlanden te hebben, was nog in 1837 ons geheel poli- tiek bestaan voor Bondjol op het spel gezet. „Dàr echter was het punt van crisis; en evenals tegenspoed ons tãoal verderf zoude hebben na zich gesleept, was de reactie ten voordeele beslissend. „Een jaar later was, door den val van Daloe-daloe en het verneielen des rijks van den Toewankoe van Tamboesei, aan de overheersching der Padri’s de laatste slag toegebracht. Hunne secte heeft opgehouden te bestaan, en met geene andere middelen dan die, welke bevorens ten hoogste toereikend waren bevonden om ons in een zeer beperkte kring staande te houden, zien wij thans het Nederlandsch gegestrigd over een grootere uitgestrekteid lands dan — te recht of naar overlevering — aan het rijk van Menangkabau werd toegeschreven, of dat, als doel onzer pogingen, door den Commissar-General Van den Bosch was aangewezen. „Dat een land, zoo rijk aan voortbrengselen als Sumatra, een ruim veld aanbiedt voor de schoonste politieke en financieele specu-Jatiën, is door niemand ooit in twijfel getrokken geworden; en dewijl nu de qua Este van uitvoerbaarheid, waarop de bezwaren steunden werden tegen de pogingen van uitbreiding, die de basis dier speculatiën was, dewijl die quaestie, zeg ik, thans daadzakelijk is opgelost, hebben wij, naar mijn inzien, nog maar onze aandacht te vestigen op de geschiktste middelen om van het beslissend verkregen politiek overwicht gebruik te maken tot eene gevvenredigde ontwikkeling van nijverheid en handel, en dusdoende niet-alleen vergoeding te erlangen voor de zoo aanzienlijke opofferingen, reeds gedaan, maar ook, om van het bezit van Sumatra eene mogelijk niet mindere bron van welvaart voor het moederland te maken dan Java geworden is. „Evenals nicht geweldigen storm de voortbrengselen van het plantenrijk met een bloeiender aanzien schijnen te prjken en met meer groekracht te zijn bezield, zoo bevredigend vertoonen zich ook, na de doorgestane politieke stormen, de thans voor deze gewesten ontluikende vooruitzichten. - „En heeft Java dan ook niet onder soortgelijke omstandigheden verkeerd? Gedurende tien jaren van een vreedzaam bezit der ons van ouds aldaar toebehoorende landstreken was men in het huishoudelijk bestier, met weinige afwijkingen, blijven voortwandelen op het spoor van oude gebruiken en instellingen; zoo niet met nadee-lige, althans met geene schitterende resultaten. Ken vijfjarige, hardnekkige oorlog bracht ons alstoen op den raad des verderfs, en werd slechts ten koste van veel schatten en van veel bloed beslecht, maar dan ook met eene aanzielijke aanwinst van grondgebied, waardoor geheel Java aan ons gezag meer rechtstreeks werd onderworpen en an het bestuur meer veerkracht gegeven. Hierdoor geschraagd Kon tien een wijs bestürder het oog vestigen op de middelen, om ook den verachterden financieelen toestand te verbeteren, — en het cultuurstelsel werd geboren! Echter was het niet zonder nog eenige geldelijke opofferingen, niet dan na meer of min geslaagde proef- nemingen, dat de schitterende uitkomsten verkregen werden waar- over zich thans het vaderland mag verheugen. „De voltoiing van het werk op Sumatra zal ook nog wel derge lijke middelen vergen, doch niet meer op verwijderde, en van het twijfelachtig lot der wapenen afhankelijke vooruitzichten. Het grove werk is verricht: de ruwe steen is gevonden en wacht slechts naar de hand des bewerkers, om met zijn vollen luister en waarde voor elks oog te prijken. „De groote opofferingen, gedaan terwijl de langdurige tegenspoed onzer wapenen de hoop op verbeterde omstandigheden zoo zeer ver- flauwde en de vergoeding in een onberekenbaar verschiet stelde „ hebben natuurlijk beschroomdheid moeten nalaten voor alles wat de lasten nog meer kon doen vermeerderen; en mogelijk kan nog de vraag ontstaan of de, hoe ook verbeterde, politieke stand van zaken wel ooit voordeelen zal opleveren, aan die lasten geëvenredigd. Men be Volgr. V. 20 296 SUMATRA 'S WESTKUST VAN 1836—1840. lette echter, dat de inkomsten der schatkist tot heden alleen voort- vloeiden uit de rechten op het handelsvertier van een gering gedeelte der binnenlanden. De groote kosten, tot de uitbreiding besteed, kunnen dan ook niet anders in balans worden gebracht dan als uit- schotten op toekomstige financieele speculatiën, afhankelijk van de voltrekking van het plan van uitbreiding, en waarvan men dan ook nu pas kan beginnen te verwachten de vruchten te zien ontkiemen, terwijl, bij het bereiken van het zoolang nagestreefd doel , de uitgaven daartoe gevorderd, nagenoeg blijven stilstaan. „Tot maatstaf der te verwachten progressieve opklimming der baten tegen de lasten kan dan met billijkheid genomen worden het materieel verschil in de bronnen, waaruit de eerste tot heden ont- sproten en die waaruit thans zal kunnen worden geput. „Immers, terwijl de Sumatraan meer het zwaard dan de ploeg hanteerde, steeds onderdrukker of onderdrukte was, terwijl de ge-meenschap geheel gestremd of onveilig was, de meeste handels-kanalen voor vrijen handel openstonden of tegen sluikhandel niet konden worden beveiligd en wij volstrekt geen invloed konden uitoefenen op de nijverheid van zelfs een gering gedeelte der bevolking, — immers destijds bracht niettemin deze nijverheid, door het nog gebrekkig gesurveilleerd, eenvoudig middel der douane, gevoegd bij eenige mindere takken van plaatselijke inkomsten, eene schattung aan den lande van gemiddeld f 1,550,000.—. „En nu de onrustige geest van den Maleier kan worden afgeleid op de ontwikkeling van nijverheid en landbouw, nu de zoolang undrakte Batta de bosschen, waarin hij moest schuilen om de slavernij of het moordstaal te ontkomen, gerust kan verlaten, en veilig de schoone akkers kan bebouwen van zijnen vrachtbaren geboortegrond; nu zal ik vragen waarom de productie Niet, door doeltreffende huishoudelijke inrichten, eenen even snellen voort- gang zou maken als zulks op Java het geval is geweest? Voeg nu hierbij eenen betere regeling ook van de strandposten, die de kanalen zijn moeten langs welke zich die productie moet ontlasten; het noort te voren gekend voordeel om uit al die punten in rechtstreeksche anraking te kunnen komen met de binnenlandsche volkeren, en daardoor aan de handels-speculatiën eenen vrijeren en grooteren om- vang te kunnen geven en zoodoende ook op de nijverheid des volks te kunnen werken tot vermeerdering van het productieve; — dan kan er, naar mijn inzien, wel geen twijfel meer bestaan, of de verbe- terde politieke gesteldheid van zaken ook krachtig op verbetering van het financieele zal verwenden, en de lasten der vereischte organieke regelingen dubbel zal vergoeden. „Ter meer directe beantwoordene van de vraagpunten, voorkomende in de reeds aangehaalde missive, zal ik nu hier laten volgen: ad lo, vdat de hierbij overgelegde figuratieve kaart onzer bezit-ingen op deze kust kan aantoonen welke uitbreiding ’s Gouverne-ments gebied en gezag tot dusver heeft verkregen. De geheele strook lands, ten Westen van de groote waterscheiding of kapitale berg-keten en begrepen tusschen 1° Z. en 2° N.B., is volkomen in ons bezit; terwijl vroeger, althans ten Noorden van Tikoe, ons werkelijk gezag zich tot de onmiddellijke nabijheid, en bijna letterlijk tot de dracht van het geschut van enkele strandposten bepaalde. De Jand-schappen, in dat gedeelte sedert 1837 bijgekomen, zijn die van Bondjol, Malampa, Taloe, geheel Angkola, al het Westelijk gedeelte Toba-Silindoeng, van de rivier Singkoeang bijna tot Baros, en eindelijk Baros zelf. Ten Osten van de kapitale bergketen hebben wij sedert dat tijdstip in vol bezit gekregen de IX en XIII Kota's, met eene groote uitbreiding ten Z. en ZO. der VII Kota’s, dat ons in aanraking brengt met het rijk van Kwantan, aan de boventakken der Indragiri-rivier gelegen; de landschappen Loeboe Sikaping, Loender, Rau, Tamboesei, Padang Lawas, Ramba, Ramba, Kapanoean, twee groote riviermonden, de Panei en de Bila met daaraan verbonden districten, terwijl wij connecties hebben aangeknoopt met de Batta-bevolking van groot-Toba; zijnde eindelijk door al deze voordeelen alle onze overige bezittingen, bijzonder in de binnenlanden, tot in de nabij-heid van Padang zelf uit den steeds précairen toestand geraakt waarin zijd tot dusver verkeerd hadden. ad 20, „Wat betreffend de vraag omtrent de gesteldheid en de gezindheid der bevolkingen welke onder ’s Gouvernements bestuur of invloed zijn gebracht, alsmede den geest harer hoofden, zal ik in de erste plaats verzoeken, mij grootendeels te mogen gedragen aan de allemene politieke beschouwingen in het hoofd dezes voorkomende, en aan den inhoud mijner missive aan den Gouverneur-Generaal dd. 12 Februari jl. no. 120, waarbij ik reeds heb trachten te ontvouwen hoedanig uit alle de politieke woingen, waardoor deze landen zijn geteisterd geworden, een stand van zaken geboren is die het voor alle partijen tot een nood maakt, zich aan het Europeesch gezag en bestuur als eenigste redmiddel vast te grijpen. nilet is niet-alleen in dienstverrichtungen of onder den directen 298 SUMATRA'S WESTKUST VAN 1836—1840. invloed van dwang, dat er een in het oog loopend verschil is tus- schen den Maleier van 1837 en dien van den tegenwoordigen tijd, maar zelfs in zijne uiterlijke houding en gebaren. Met de bewust niet-alleen in dienstverrichtungen of onder den directen 299 SUMATRA'S WESTKUST VAN 1836—1840. invloed van dwang, dat er een in het oog loopend verschil is tus- schen den Maleier van 1837 en dien van den tegenwoordigen tijd, maar zelfs in zijne uiterlijke houding en gebaren. Met de bewust niet-alleen in dienstverrichtungen of onder den directen 299 SUMATRA'S WESTKUST VAN 1836—1840. invloed van dwang, dat er een in het oog loopend verschil is tus- schen den Maleier van 1837 en dien van den tegenwoordigen tijd, Held, die het algemeinen het algemeinen bezahlt, der vruchtelosheidenen schadelijkheid voor hem zelven van alle pogingen tot openbare opstand of van het op den duur voeren van oorlog tegen ons, heeft hij, zonder tot laagheid te vervallen, zijnen vorigen trots gebogen tot eene eerbiedige en lijdzame gehoorzaamheid ten aanzien van den Europeaan in het algemeen, en in het bijzonder van die gebieders welke met hem weten om te gaan en die hij als braaf en eerlijk heeft leeren kennen. Het gematigd gebruik, van de overwinning gemaakt, eene matiging, aan zijne eigene geaardheid en gebruiken geheel vreemd, heeft hem sching voor, en vertrouwen in ons bestuur doen opvatten. ad 30. „Minder gemakkelijk zal het mij vallen, de derde vraag van UHEdG. te beantwoorden, met betrekking tot de werking van het militair en civiel bestuur in het algemeen, en speciaal die van het besluit van 29 November 1837 no. 8, waarbij de organisatie van het Gouvernement ter Westkust van Sumatra is gearresteerd , omdst de volkomene beantwoording van dat punt mij'zoude nood- zaken, teêrgevoelige aangelegenheden aan te roeren. Ik zal mij daarom vergenoegen met hier aan te teekenen, dat de samenstel- ling van civiel en militair bestuur, zooals die bij genoemd besluit is vastgesteld, vermoedelijk berekend is geweest naar den op Java op dat tijdstip bekenden of vooronderstelden stand van zaken; dat in het tijdsverloop tot het bekend worden alhier dier samenstelling , en nog veel later van de voorschriften, in de provisioneele instructie van den 11" Januari 1888 n°. 10 begrepen, de gebeurtenissen zich hebben opgevolgd met de snelheid, gewoon gevolg van eene groote politieke crisis, en geloopen zijn geheel buiten het bestek, bij de organisatie van 1887 bedoeld; dat hieruit vanzelf volgt dat de elementen van bestuur en beschouwingen, op een vroegeren stand van zaken gegrond, niet wel meer geheel toepasselijk kunnen zijn op, noch als voldoende worden geacht bij de overgroote uitbreiding van gebied, en ontwikkeling van vooruitzichten als daaruit geboren werden. nOok ‘was het niet bevreemdend dat de nog zeer oppervlakkige kennis van land en volk, in 1887 verkregen, in de onderlinge ver- houding en verdeeling der landschappen, zooals die bij de meermalen aangehaalde organisatie van 1837 werd begrepen, eenige misvatting had doeu sluipen. SUMATRA'S WEST VAN 1836—1840. 299 Während het verlichter ordentlich van 1836, welches welcher onderkommen, welches het is, plätze sig, te onderkommen en te beslissen, zij het mij dan vergund de verdere navorsching over te laten omtrent de gebreken, waaraan tot het militaire en civiel bestuur te dezer kust in het algemeen, en speciaal die van November 1837 mank gaat, dat overigens, voor zoover het vereenigd is in den civielen en militairen gouverneur en beschouwd kan worden speciaal van diens handelingen afhankelijk te zijn geweest, zijn eeenigste kracht onleent aan de faculteit om de middelen, te zijner beschikking, hoe gering die ook betrekkelijk zijn, naargelang der afwisselende omstandigheden en naar wijziging der politieke gesteld-heid van land en volk, meer of min doelmatig te kunnen aanwenden. ad 40. „Uit de beschouwingen, die betrekking hebben op de pogingen tot uitbreiding sedert 1819, met zoo groote opofferingen en onder zulke afwisselende kansen gedaan, is wel reeds af te leiden welke vruchten men Zich uit het welslig dier pogingen kan beloven, terwijl uit den aard der redenen, die daartoe in de binnenlanden hebben aanleiding gegeven, ontwikkeld bij de instructiën van den Commissar-General, — bestaande die redenen hoofdzakelijk in het doen ophouden der gestadige oorlogen en twisten der binnenlandsche volkeren, ten einde hunne energie aan te wenden tot vermeerdering van het productief vermogen des lands, dat bij den uitvoer aan onze stranden den tol komt betalen — insgelijks kan worden opgemaakt dat de werking van den nog zoo kort bestaanden vredestoestand nog niet vele directe voordeelen heeft kunnen opleveren; zijnde daaren- tegen de verwachtingen geëvenredigd aan de grootere of mindere massa van bevolking, welker industrie of nijverheid op die wijze kan worden ontwikkeld en aan onze belangen cijnsbaar gemaakt. „Reeds het voordeel behaald, om van alle punten goede en veilige gemeenschapswegen te bezitten; de lijnwaadhandel van Nederlandsch fabrikaat is aanmerkelijk toegenomen, evenals het debiet van zout; de pachten van eenige middelen zijn verhoogd, en het laat zich aanzien dat, althans in dit jaar, de uitvoer van koffie die van alle vroegere jaren zal te boven gaan. „De uitbreiding aan de stranden, ook op punten waar men niet, zooals op Baros, dadelijk het voordeel aantreft van een reeds geves-tigden handel, staat, in het bijzonder wat de Westkust betreft, in verband met de uitbreiding in de binnenlanden, om de eenvoudige reden dat, zoo wij door het onderhouden van vrede het productief vermogen des lands kunnen vermeerderen en den handel onderscheiden, Meer schade dan voordeel aanbrengen zouden. Ad 5e. „De vijfde vraag wordt door het voorgaande ook bijna geheel beantwoord, dewijl, met uitzondering mogelijk van Baros, het in bezit nemen van geen punt in het N. en N. O. gedeelte dezer bezittingen met een afzonderlijk oogmerk is geschied, maar wel ter bereiking van het algemeene doel der voorschriften van de Regeering, om te trachten meester te worden van geheel Sumatra, van Straat Sunda af tot de hoogte van Singkel toe, zoowel ten Westen als ten Oosten, en zoowel mogelijk van de tusschen de kusten begrepen binnenlandsche landschappen; welk beginsel o. a. is vast- gesteld bij de Memorie van Toelichting betrekkelijk de aangele- genheden van Sumatra dd. 11 October 1833 ne. 311 en verdere instructién van den Commissaris-Generaal, — alle welke instructién mij te voren en nog speciaal bij het tweede lid mijner instructie als richtsnoer waren aangewezen. „De beperkingen, bij art. 5 en 6 der laatstgenoemde instructie gemaakt op de bevoegdheid van den Gouverneur om tot uitbreiding over te gaan, waardoor in den echten zin geheel de bed Oeling van art. 2 verviel, waren reeds overschreden worden zij bekend werden; ok was het meest tot behoud van het reeds verkregene, dat tot nieuwe operatiën moest worden overgegan. Ik ben van oordeel dat behalve het belang, bij goeden uitslag in de zaak-zelve gelegen, het ok steeds voordeeliger is (bijzonder tegen eene ongeregelden vijand) om met een geringe macht offensief, dan defensief te ageeren. Op de volkeren dezer gewesten, meer dan elders, is de eerste moreele indruk van groote uitwerking; en het is mogelijk daaraan dat ik mag toeschrijven dat de middelen, beraamd voor het in bezit houden van het beperkt gebied, bij de organisatie van 1837 bedoeld, tot eene zoo groote uitbreiding zijn toereikend bevonden. „De eens aangevangen operatiën tegen den Toewankoe van Tam-boesei, laatste hoofdzetel der Padrische overheersching, brachten ons van lieverlede nader bij de Oostkust, en de beslissende verovering van Daloe-daloe stelde ons al dadelijk in het bezit van al hetgeen, meer of min rechtstreeks, onder den invloed van dien Toewankoe gestan had. Hij vluchtte naar de stranden, en moest vervolgd worden zoover als noodig was om hem te beletten, meerderen aan-hang te verkrijgen en nog kwaad te kunnen doen. Oeristak was bezet, Kota Pinang had zich onderworpen en werd alsnu bedreigd door de hoofden van Panei. Het detachement, ter hulp gesneld, ver-overde Panei en Bila, en wij waren aan het Oosterstrand gezeten bij de monding van schon, hoog op bevaarbare rivieren die in de straat Malakka uitwateren. Van deze kanalen kan òf tot het direct belang van den handel, en bijgevolg tot stijving van ’s lands schatkist door het middel van in- en uitga ande rechten worden gebruik gemacht, dan wel ook tot goedkooperen en spreeden van benoodigdheden voor de troepen, in het achtergelegen binnenland gewegtig. De Sultan van Siak maakt aanspraken op die strandplaatsen, welke aanspraken echter ongegrond zijn. De ware hoofden en bevolking hebben onze vestiging aldaar met genoegen gezien, daar deze hen beschermt tegen den zeeroof waaraan zij jaarlijks blootgesteld waren; en het stationneeren van eenige maritieme macht aldaar kan voor ons het dubbel voordeel opleveren, dat wij kunnen voldoen an onze verplichting om die zeerooverijen, ook in de Straat Malakka en Straat Bangka tegen te gaan. Zoo voorgesteld, kan dan ook, naar mijn inzien, de noodzakelijkheid van het bezetten dier rivier-monden aan de Oostkust geene aanleiding geven tot botsing metvreemde mogendheden, en die bezetting zou dan ongetwijfeld deonderwerping doen volgen van Siak en Kampar, waardoor het cordon van onze bezetting geheel zou zijn gesloten; en tot het maken van een aaneengeschakeld geheel zou zijn gesloten; en tot het maken van een aaneengeschakeld geheel zou zijn gesloten; en tot het maken van een aaneengeschakeld geheel zou zijn gesloten; en tot het maken van een aanegeschakeld geheel zou zijn gesloten; en tot het maken van een aanegeschakeld geheel zou zijn gesloten; en tot het maken van een aanegeschakeld geheel zou zijn gesloten; en tot het maken van een aanegeschakeld geheel zou zijn gesloten; en tot het maken van een aanegeschakeld geheel zou zijn gesloten; en tot het maken van een aanegeschakeld geheel zou zijn geslot el van onze bezittingen op Sumatra, van Straat Sunda af tot 24 à 3° N.B., zoude niets meer ontbreken den de zeer gemakkelijk te bewerkstelligen onderwerping der binnenlandschappen van Korintji en andere ten Zuiden der XIII Kota's, tusschen dit gebied en dat van Palembang en Bengkoelen gelegen; landschappen, welke overigens, door het bezetten van alle débouchés op de Oost- en Westkust, ten aanzien van hun productief vermogen reeds cijnsbaar zijn aan onzen kusthandel. Ad 60. De stelling der militaire macht is tot heden die geweest, welke de opvolgende gebeurtenissen en de terreinsgesteldheid van lieverlede aanwezen; echter minder in evenredigheid tot de werkelijke oppervlakte van het te beslaan of te beschermen terrein, naar de gewone regels der krijskunst, dan wel uithofde en naar aanleiding van de groote verdeeldheid tusschen de inlandsche volkeren die, ons voor elk afzonderlijk te sterk makende, toeliet de eensonder van de landen bijna geheel te ontblooten, om onmiddellijk, op enkele punten van tegenweer, kracht te kunnen ontwikkelen. „De politische redenen, door mij reeds ontvouwd bij de beant-woording van het tweede vraagpunt, betrekkelijk de gezindheid der bevolking, wijzen naturlik ook aan dat de militaire stelling en sterkte in nauwe verhouding staat tot het doelmatig gebruik van het eens door moreele oorzaken verkregen overwicht. Nu ons gebied een beter geheel uitmaakt en bijna geene andere grenzen meer heeft dan de zee, verwijdert zich de mogelijkheid van openbare of buiten-landsche vijandelijkheden, en zijn de middelen van behoud meer afhankelijk van de aanwending van de aanwending van dadelijke kracht van wapenen. Wij zijn echter, door dien invloed gerugsteund, zoo ver buiten het bestek geraakt waarvoor de anwezige macht berekend was, dat deze op den duur niet toereikend kan worden geacht om aan onze vestiging die stabiliteit te geven welke zoo noodig is tot bevordering der maatregelen van huishoudelijk bestuur, waaruit de inkomsten onzer schatkist moeten voortspruiten; doch dat het meer gevorderde, zoo ter bezetting van het reeds veroverde als voor verdere uitbreiding, niet opklimt in even-redigheid van de territoriale aanwinst is reeds door de ondervinding bewezen, doordat — zooals al meermalen gezegd — de sterkte van 1837 tot heden eer verminderd dan vermeerderd is, en ons gebied daarentegen dagelijks vergroot is geworden. „Bij het slot Uwer missive van 27 Augustus jl. ne. 19/73 gaf Uden wensch te kennen, mijne gedachten te vernemen ten aanzien der beginselen, welke het bestuur voortaan zou moeten opvolgen, om de vruchten te erlangen van de opofferingen welke het gouverneement reeds heeft gedaan om tot den tegenwoordigen staat van zaken te geraken. „Die beginnselen kunnen, naar mijn ondergeschikt oder geleistet, opgelost worden in de twee woorden: voltrekken en bestendigen; dat is: het doel, waaraan sedert jaren die opofferingen zijn gewijd, den rug niet toe te keeren op het oogenblik dat eene gelukkige samenloop van omstandigheden ons, bijna onverhoopt, zoo nabij dat doel heeft gebracht. Nog voor weinige jaren kon het met recht een punt van overweging zijn, of het raadzaam ware de pogingen tot uitbreiding te staken en, door bezuiniging op de middelen van bestuur en bezetting, een betrekkelijk voordeel te zoeken; thans gebieden politieel belang, zonder aarzelen voort te gaan en zich nog eenige lichte opofferingen te getroosten, welke echter eer als op woekerrente gedane uitschotten kunnen worden aangemerkt, dan als werkelijke lasten. Te worden. Dezelfde autori- teit, door mij bij den aanvang dezer beschouwingen aangehaald, zegt: «*Ongeacht deze bedenkingen voorzien wij, op eeu niet verwijderd tijdstip, de uitvoerlijkheid voor het scheppen van inkomsten, nadat het land genoegzaam tot rust, en het zwaard in de scheede zal zijn gestoken, en de inwoners aan een geregeld bestuur en on- partijdige bedeeling van recht geworden en san de, uit eene duurzame wijziging voortvloeiende weldaden gevoelig zullen zullen zijn geworden. „Eerst dan, wanneer de Maleier — die wellicht met rasscher schreden dan eenige andere Indische volksstam tot dien staat tebrengen is — genoegzaam zal zijn voorbereid, durven wij voorzeggen dat dit land zeer wel vatbaar zal zijn voor de instelling der op Java met zooveel succes werkende bepalingen, naar de wijzi-gingen welke de plaatselijke omstandigheden en de zeden en gewoonten der bevolking noodzakelijk maken. „Het gunstig tijdstip, door den kolonel en resident De Stuers en zijnen mede-commissaris alzoo in 1825 voorspeld, is met rasschere schreden genaderd dan men op dat oogenblik, en nog veel later, kon voorzien. Ook heeft men het doel bereikt, langs andere wegen, en op eene meer omvattende en tevens meer belovende wijze dan het vroeger mogelijk werd geacht. Doch, omdat wij niet de erfge-namen zijn van eenen gevestigden stand van zaken, die slechts wijzigingen zouden vorderen; omdat de langdurige en geweldige schokken, die deze gewesten hebben beroerd, geen de minste grond-vesten van st Atsregeling heben overgelaten, möchte thans naar eigen bevinding geordneten, en gehandeld worden. „Das onder zalke omstandigheden, en in een land waar, meer dan elders, onze macht hoofdzakelijk berust op moreelen invloed en op eenen samenhang van staatkundige binnenlandsche verhoudingen, klem en eenheid in het bestuur, met eenen ruimere mate van vertrouwen en bevoegdheid om naar die omstandigheden te kunnen handelen, hoofdvereischten zijn tot eenen goeden uitslag, zal wel gewöhnen breedvorig betoog vergen. SDe bouwstoffen tot een nieuw en schoon staatsgebouw zijn rijkelijk voorhanden, maar de samenvoeging dier verstrooide elementen van welvaart vordert eenen hand; en zeker kan een Commissar, met het vertrouwen der Regeering begiftig, op geen beter tijdstip ter 