Corporate financial management
Benditan (Qoewa-), vogdnestgrot op Java, residentie Bagelen, afdeeling Ambal, dis- trikt Karang Bollong, aan den bergrug Watoe Boetok. De iagang is naar bet Zuid-Oosten gerigt. In deze grot ziju nog tivee kleine ho- len als Massigit aan de Oost- en Djentako aau de Noordzijde. Bendoeng, rivier op Java, residentie Ma- dioen, afdeeling Jfgawi, distrikt Djogorogo. Bendong, rivier op de Westkust van bet eiland Banka, distrikt Soengei Slan. Benganis, dorp op Java, adsistent-residen- tie Baitenzorg, distrikt Djasinga, op bet land Bolang, met eene zoutwaterbron ten Zuidcn. Bengas, riviertje op Sumatra, residentie Palembaug, zijnde een kleine zijiak der Moesi, aan welks uitwatering het dorp Moewara Rengas gelegen is. Bengas, rivier op Sumatra, residentie Pa- lembang, aMeeling Ogan Ilir. Zij valt in de Maraujatrivier. Bengas, dorp op Java, residentie Bantam, Wester Regentschap, distrikt U'jiringin. Bengas, dorp op Java, residentie Sama- rang, r^entscbap Kendal, distrikt Perboean. Bengas, dorp op Java, residentie Sama- rang, aMeeling Salatiga, distrikt Ambarawa, bewoond door een 75tal zielen. Bengas Bangoeng, dorp op Java, resi- dentie Batavia, Ooster Kwartier, 41 palen op den weg naar Krawang. Bengas Goentoeng, dorp op Sumatra, in de Lampongsche distrikten^ afdeeling Toe- lang Bawaug, aan de Besai. Bengas Sapoeloeb, dorp op Jtiva, adsis- tent-residentie Buiteuzorg, in bet Noord-Oosten van het distrikt Tjibaroesa. Bengatoelan, dorp op het eiland Bali, rijk Boleling. Bengauw, distrikt, onder eenen Eadja, ri- vier en dorp op de Noord-Westzijde van het eiland Rotti, residentie Timor. Rengauw is eene der scboonste plaatsen van hei eiland, die eene zeer veilige haven voor schepen aan- biedt en veel gemeenschap met Koepang heeft. Weleer was er eene school, waarin de Christe- lijke leer onderwezen werd. Bengel, distrikt op Java, residentie Rem- bang, afdeeling Toeban, met 126 dorpen en 31,388 zielen. Het dorp Rengel is gelegen op 12 palen van Bodjo Negoro, 18 van Toeban, 82 van Rem bang. Er wordt een belangrijk berghol aaugetroffen, waaruit een stroom te voorschijn komt van 8 tot 10 Rijnlandsche voeten breedte, welken men echter niet kan opvaren, dewijl de stiklucht, die het hoi ver- vult, er reeds op eenen afstand ran 40 k 50 voeten de ademhaling belemmert. Hier hou- den zich apen, slangen en schildpadden op^ welke door de Javanen gevoed en tarn ce- maakt worden. In dit distrikt zijn, in ]Pe- bruarij 1861, door de overstroomingen, veroor- zaakt door de Solo-rivier, 728 bouws sawah's en ongeveer 97 hamats uitgcplante zasid'pcuii vernield. In Rengel vindt men de bergen : Rengel, Tiloen, Maibit, Djegoelo, Plocmbit, Menile en Seloslendi. Bengel, dorp op Java, residentie Soera- karta, in het Westen van het distrikt Socka- wati VVMan Bengawau, aan de Solo-rivier. Benget^ dorp op Java, residentie Bant-ain, Noorder Regentschap, tusschen dc riviercn Ta- nara en Tjikandi. Beni, riviertje op Java, residentie Japara, aan het strand van het distrikt Djawana. Benjem, dorp op de Westkust van het eiland Lombofc, aau de rivier Barnjok. Bene, riviertje op Sumatra, in de Lam- pongsche distrikten, dat links in de rivier Abang vloeit. Bene, eilandje in den Riouw-Archipel, ten Oosten van Abang Besar. Benoaan, dorp op het eiland Groot Kei, distrikt Wattelaar, residentie Banda. Bentang, dorp op Java, residentie Kadoe, distrikt Ngasinan, alwaar op den 2n Pebruarij 1834, door l^et instorten van een gedeelte van den Telomojo, 12 woningen onder de aarde be- dolven zijn, waarbij 37 menschen en eenige buf- fels het leven verloren. ER 39 Bentaogi, dorp op SumAtra, adsistent-resi- denUe Beixkoelcn, is het Zuiden van het laud- aehap Taloe. Eente, rivler op dc Noordzijde van het eland Lombok. Beatok, liTier op de.Noord-Westkust van bet elknd Lombok. fieOy zie: E.ea^ Beong, berg op Java, resldentie Preanger Ac^geaUchappen, aHeeling Soemadang, distrikt Tjibcuram. Beoag €k>onong, kinaplantsoen op Java, i^dentie Preanger Regentschappen^ op deu add t«i98cken den Tiloe en het Kendang- gefaexgte^ onder eenen Opzlener der derde klasse. Bepon, een der Zuid-Anambas-eilanden, in de ChLQcache zee, door de EDgelschen Sad die- is land genoemd, gelegen op T 24' 35'' N. Br. en 105'» 5r 59" 0. L. Bepon, gehucht op Sumatra, in de Lam- poi^gsche distriktcn, op deu berg Eadja Bassa. Beraasar, dorp op Sumatra, resldeutic Pa- daogsdie Bovenlandeu, landschap Mapat Toe- Bgoel Beregetangy dorp op Celebes, rcsidentie 3ybkQado» in de Minabassa, afdeeling Tondauo, distnkt Tond^no Toelian. Het is bpwoond doot ongeveer 380 zieleu. Berer, dorp op Celebes, residentie Mauado, ift de Minahassa, afdeeling Toudano, distrikt Toadano Toelimambot, aan bet strand. Er is eeae kerk en de bevolking bestaat uit een SiOtal Christeneu. Berewoken, dorp op Celebes, residentie Maoado, in de Minahassa, afdeeling Tondano, di&trikt Tondano Toelian. De bevolking be- staat uit ongeveer 400 zlelen. Besan, ririer op het eiland Batjau, die dechts een klcin cind opwaarts bevaarbaar is voor praauwen, en wel tot een diepgang van S Rijniandfiche voeten. Besang, kaap aan de Westkust van het dlaod Banka, aan de Zuidzijde vaiL het dis- trikt Muntok, aan de mending der rivier Dje- riag, op 2* 6' 46" Z. Br. en 105*' 35' O. L. Besaroe Waheroe, dorp op de Zuidkust Tan het eilaud Coram. Beaim laaut, gehucht op het eiland Boero, rcgentschap Kajeli, stam of fenna Baman. Besoogo, dorp op Java, residentie eh af- dceliag Probolinggo, distrikt Soember Kareng. Bespozidy* oude naam van Sapoedi. Zie dai voord. BoflflftiTi^ berg op den Zuid-Oosthoek van bet eiiaod Lepar. Beta, rivier en dorp op Sumatra, adsistent- \ residentie Benkoelen, afdeeling Moko Moko« distrikt Bantal. Botaliy landschap op Sumatra's Oostkust, tusschen de mondingen der rivieren van Djambi en Indragiri, bevattende het stroomgebied van de Reteh-rivier. In November 1858 werd er eene expeditie gezonden tcgen den veerspan- nigen Fanglima Beaar van Reteh, een voorma- lig zeeroover, die van het Nederlandsch Gou- vernement vergiffenis bekomen en zich hier nedergezet had, maar nu met den in Septem- ber 1857 vervallen verklaarden Sultan Magh- MOED van Lingga heulde. Eene expeditie, on- der het bevel van den Luitenant ter zee cerate klasse K&OEi*, veroverde en vernielde de ver- sterkingen van den Fatiglima, terwijl hij met een aantal zijner aanhangers sneuvelde. Het bestuur van het landschap werd daarop aan zekeren Badja Oesin, als vasal van den nieu- wen Sultan van Lingga, opgedragen (Zie: N. C. Si£Bi]BGH, De krijgsverrigHngen iegen den Vanglima Bezaur van JReteh, in de Qids^ voor 1859, Dl. II, bl. 301—311). De Maleische bevolking langs de kusteu vindt uitsluitend haar bestaan in den handel in sago, welke ter verwerking voor de Euro- pesche markt te Singapoera wordt aaugevoerd. Verder houden zich aan de mondingen der kre- ken en der rivier van Indragiri de zoogenaamde Orang Koewala op, die in praauwen wonen en zich met de vischvangst bezig houden. Zij ver- mengen zich nimmer met de kustbewoners of andere volken en leven steeds op het water en de modderbanken. De oevers der rivier leveren weinig belang- rijks op. Men ontdekt er slechts op enkcle plekken een eeDzaam hutje. Tusschen deze ri- vier en de meer zuidelijke Tonkal worden steenkolenlagen gevondeu. Deze kolenlagen werden in de eerste dagen van 1849 onder- zocht door den Luitenant ter zee 6. F. be Bruyn Kops, die daarvan berigt gaf in een opstel, getitdd: Togi op den B^teh-rioier ter onderzoeking van sieenkolenlageu, in het Natuurk, Tijdschr, V, Ned. Indie, Dl. IV, bl. 610—626 ; vergelijk ook Besekrijving der kolenlagen aan de Reieh rivier, in het Indisch Archiefy Dl. I, bl. 331 vg. en Lieutenant- Colonel Low, Memo- randa respecting Sumatra coaly in Journal of the Ind. Archip.y Vol. I, 1847. De rivier Reteh vlocit met de Gansal zamen en stort zich, na eenen oostwaartschen loop, met de drie mon- dingen Kocwala Terap, Koewala Tengah en Koewala Babarang in zee. B^teh was wcleer een berucht zeerooversnest. (Zie daarover: Notices histoHques sur lea pirateries conmises 40 RE— RI. dam PArehipel Indien Orimtittl, par J« P. CoB- NETS DB Gboot^ Yooikomende in U Meniieur de9 Indes, Tom. I, pag. 195 en 196; alsook P. J. Ybth, JBomeo^s Wetter- AfdeeUnff, Dl. I, bl. 351.) Betingy berg op de ^idkust ran het eiland BiUitofi. distrikt Blantoe. Beljo, zie: Red jo. Bettek) zie: Tjirettek. Reudoftti, zie: Rindoe Hati. Bevenge, siraat tusscbea de kust van Nieuw-Qoinea ea bet eilaad Salwati. Zij is niet zuiver en wordt nimmer bevaren. Zij beet ook Watson's straat alsmede Galova- straat. De twee eerste namen draagt £ij naar bet scbip Revenge^ Kapitein Watson, dat in .1764 door baar been voer. Revengey fort op de Noordkust van bet Bandascbe eiland Ay, dat in 1616 door de Nederlanders gebouwd is en tbane nog dient tot bet doen van seinscboten, wanneer er een scbip nadert. Het is niet zeer sterk en eene zware branding maakt bet landen moeijelijk. Rhio, zie: Riouw. Rhun, eiland tot de Bandascbe eilanden beboorende, ten Westen van Ay, op 4* 32' 30'' . Z. Br. en 129" 45^ 0. L. Het is het weste- lijkste van de groep, niet zeer breed en 2 uren lang. In vroegeren tijd was dit eiland gebeel bewoond, later is bet, wegens de zeeroovers, langen tijd verlaten geworden, docb nu wonen er sedert vele jaren eenigc menscben, die zicb met de scbildpad- en viscbvangst genercn, na- melijk een 40tal zielen, deels Cbristeuen, deels Mobammedanen. De grond is bijzouder vrucbt- baar en er is een goede waterput. Het eiland ' levert brandbout en kalk op. Rbou wordt in de maaud October door vele personen bezocbt, welke zicb, op de te dier tijd kaJme zee, met de viscbvangst verlustigen. Aan de Westkust is bet vervallcn blokhuis Locbem gelegen. Tusscben Rhun en Ay is bet water onveilig; er zijn, volgens HoBa- BUKGH, twee ondiepten, die, bij verbefiBng van wind, gevaarlijk zijn, docb waartasscben meermalen scbepen zijn geloopen, zonder geva- ren te ontdekken. In de zeventiende eeuw zijn over dit eiland met de Engelscben bevige gescbillen gerezen, die big den vrede van Breda, den 21" Julij . 1667, vereffend zijn. Daar de Nederlanders destijds in bet bezit Van het eiland waren, werd bet bun, volgens de beginselen bij dien vrede aangenomen, even als Suriname, toege- kend, terwijl daarentegen Nienw-Nederland aan Engeland verbieef. Weleer stoftden er op Rbun twee dotpen, Barat eo Toeldan, alwaar de eerste bevolking der eigenlijke Bandascbe eilandeu zoode ge- woond bebben en welke zicb langzamerfaand naar Neira en Groot Baxida begeven beefb. Deze bevolking bad tot in 1609 nog veel in* vloed, zoodat zij door die van Neira» in zaken. van eenig belang, op verbenrte van boete, moest gekend worde&« Rbun, eilaiid bij de Noordkust van Nieuv- Guinea, in de Groote Geelviukbaai, nafaij den oever, op 2** 20' Z. Br. en Uh"" 0. L. Het is rotsaehtig en omringd door klippen en riffen. Over bet geheele eiknd strekt zidi een onge- veer 600 Rhijnlandscbe voetan booge bergrug uit, welke gebeel begroeid is en op welks voet bet dorp ligt, dat bij boog water gebeel onder- loopt. £r komen vaartuigen van Teniate en elders om triptmg, karei en massooi in te ne- men. 'Dit eiland wordt bestunrd door drie Eadja's en eenen SengadjL In 1650 werd er een gcenspaal, voorzien van bet Nederlandscbe wapen, geplant, op aauwijziug en onder toe- zigt van een daartoe in commissie gestelden Ambtenaar. Ria, distrikt op Sumatra, indeBattarlanden, rijkje SL-namora,dat kamfer en benzoin oplevert. Ria, dorp op Sumatra's Oostkust, landachap Bedagei, bewoond door Batta*s. Ris, dorp in Borneo's Westerafdeeling, aan de rivier Sekadouw. Ria (Oerita-), strand aan de Westkust van Noesa Laut. Riaboe, eiland in de Cfainesobe zee, tot dc ^iddeu-Anambas-cilanden beboorende, resideu- tie Riouw. De Zuid-Oostpurit ligt op 2^* 45' 45" N. Br. en 106* 13' 24" O. L. Riada, eilandje aan de Noordkust van het eiland Pora, in de Zeebloem-straat. RiagaSy volksstam in Borneo's Zuid- en Oosterafdeeling, woueude laugs de Xleine Da- jak-rivier. Riak, eiland aan Sumatra's Westkust, in de Indische zee, op 4** 32' N. Br. en 95** 30' O. L. Riam, dorp in Borneo's Zuid- en Ooster- afdeeling, aan de rivier Riam Kiwa, alwaar vroeger eene steenkolenmijn, de Hoop genaamd, werd ontgonnen. De plaats werd evenwd ver- laten uitboofde van ongezondbeid en bet boogst moeijelijk en gevaarlijk vervoer langs de rivier, die bier zeer snel stroomt en vele steenmassa's bevat, zoodat bet bevaren genoegzaam ondoeu- lijk is, en bet Gouvernement liet in Angustus 1838 op een meer benedenwaarts gelegen punt« aan den Goeuoug Peogaron, do koknontgiu> M. ' 41 nag op skow aaavangea. De GooTerneur- (kiawlEocHvssxK beroeLt ia September 1849 4e&e 'wkea ea g&f nan de mijn den naam Tin On&)e NaBwu. Zla daaroT«r dat irooid* Bianv ^rp itt Bomeo'B Zaid- en Oosto- ifde^g, lijkie Koia Waitnginy aan den Hnkw- ovrar der Aioet, bij eenon vatervaL £r w(Hien Biun, dorp in Borneo's Weeierafdeelingy in bet Oosten xan het rijk Maian. Blam Baba, dorp in Borneo's Wester- aifaelipg, lijk Sin tang, aan de rivier Silat. Ruon Batang, dorp in Borneo's West»- afiifrting, xijk Sekadouw. Biam. Batoe-boelan, waterr al in de ri- vier Boemfaan, in Borneo's Zuid- en Ooster- aMeeliog. Biam Batoenaroi, dorp in Borneo's Zuid* en Ooateraldeding, disdrikt Kahajan Oeloe, aan de Sabftjan. Baam Batong, dorp in Borneo's Zuid- en OoBtecafdeeling, diatrikt Katingan, aan de rivier fienamang, beataande uit ecne rij van lange bniaen en lijatsebnreu en een nachtverblijf voor reizigers. Baam Besar, groote waterval in de rivier Baioe Api, in Borneo's Zuid- en Oosterafde&- Ub^ Toormalig rijk van Bandjermasin, gevormd door een dvrars in de rivier liggend ril Een gdgkBamig d(Mp ligt aan den rivier-oever. Biam Boei, vraterval in de rivier Aijo, in Baneffs Zuid- en Oosterafdeeling, distrikt Boeson Sir. Riam Boenoet, waterval in Borneo's Zaid- en Ooaterafdeeling, distrikt Siang Moe- rong. Biam Dadap, Dajaksch dorp in Borneo's Westoafdeding, rijk Maian. Biam Kanan en -Riwa, twee rivieren iu Borneo's Zuid- en Oosterafdeeling, aideeling Martapoera, die lager Doekoe Kanan en Doekoe Kiwa heeten en 1 uur boven Mar- t^oeca samenvloeijen om den naam van Mar- tapoera- rivier aan te nemen. Aan de Riam Kanan lijn, in 1854, door den Aspirant-Inge- aiear Rajft rtjke sieenkolenlagen ontdekt. In de Biam Kiwa wascht men, bij de kampong Toevan Boenain, goud en diamanten, waar- vaa cxditer aiet veel wordt gevonden. Ook is er eene gondwaaaeherij tnssehen Boemirata a iiokh Djantong en boven Pakkan I)}ati. Aaa de rivier komen vele steenkolenlagen voor, voarBnnefi^ te Biam en te Oranje Nassau in gmate boevedbeid. Biam ICala^ dorp in Borneo's Zaid.- en ODBtaafiieeiisg^ iaadschap Sampit, aan den Knker-oever der Mentaja, alwaar de bcvolking van Katingan woont. Biam Meroi, waterval in de rivier Tewej, in Borneo's Znid- en Oosterafdeeling, distrikt Boeson Oeloe. Biam Salimbing en -Tiwaha, twee dorpen in Borneo's Zuid* en Oosterafdeeling, rijkje Kota Waringin, beiden aan den regter^ oever der Boeliek, het eerst^ met 35 en het andere met een SOtal Diftjaks (1653). Biang, rivier in Borneo's Zuid- en Ooster- afdeeling, distrikt Katingan, op den regter- oever der Sampa. Biang, rivier op de Noordkust van het eiland Banka. Biangan, dorp in Borneo's Zuid< en Oos- terafdeeling, aan de Biam Kiwa, afdeeling Mar- tapoera. Biao, eiland in den Molukschen Arohipel, ten Zuid-Westen van den Noordhoek van Mo- tir, dat de Oostzijde van. den noordelijken in- gangvan straat Motir bepaalt. £)e Noordhoek ligt op nagenoeg 2* 35' N. Br. en 128' W 0. L. en heeft eenige boven water liggende klippen. Aan den Zuidhoek, op 2^ 2(y N. Br. gelegen, liggen de Ban-eilandjes, groot, volgens Melvill va5 Caknbee, 4,5 vierkante geogra- phische mijlen. Biao, rivier in het middengedeelte van het eiland Flores, waar zich doorgaans vele see- roovers ophouden. Bias, dorp op Borneo's Oostkust, aan de rivier van Koetei. Biaun, dorp op het eiland Banka, distrikt Blinjoe. Bibak, drie dorpen in Borneo's Wester- afdeeling, als een in Sintang, landschap Sa- pauk, aan de Tapoengang-rivier, een ten Zuid- Westen van de hoofdplaats Sintang, en een aan de rivier Sekadouw. Bibang Lamba, dorp in Borneo's Wester- afdeeling, in het Westen van het rijk Sintang. Biboen Mensabal en -Sengarat, twee dorpen in Borneo's Westerafdeeling, rijk Tajan, aan de rivier Tajan. Het eerste is bewoond door omstreeks 340 en het laatste door om- streeks 1,380 Dajaks. Biboet, dorp op het eiland Coram, op de Zuidkust van Groot Ceram. Bidal, eibind in den Molukschen Archipel, residentic Bauda, tot de Tenimber-eilanden be- hooreude, op 7' 10' Z. Br. en 131** 38' 0. L. Bidal, dorp op het Tenimber-eiland Larat, residentie Banda. Bidan, rivier op Sumatra's Oostkust, rijk Indragiri, die rich in de Beteh-rivier outlast. 43 RI. Ridoel, sde: Ridal. Biendoe Atie, zie: Rindoe HatL Bif-eiland is gelegen ten Westen van Su- matra, op 5" Z. Br. Bif-eiland, zie: Si rah. Bif-eilanden, twee eilanden, namelijk Ra- dja ca I>onda, aan de Noordkust van Celebes, ongevecr 2 mijlcn ten Oosten van Soemalatta. Het eerste of oostelijkste op 1" 1' 30'' N. Br. en 122** 45' 50" O. L. en Donda op r V 30 ' N. Br. en 122' 43' 15" O. L. Het is raad- zaam deze eilanden niet digter dan op Vs '^'i^ afstaods te naderen. Bif van de Groote Eombuis, zie: Kombuis (Rif van de Groote). Biga (Poeloe-), zie: Glompong (Te- lokh). Bigni, eiland in de Chinesche zee, behoo- rende tot de Midden-Anambas-eilanden, resi- dentie Riouw. Bihiang, dorp op Java, gelegen in de ad- sistent-residentie Krawang, op eeue hoogte van 440 Riinlandfiche voeten boven de oppervlakte der zee, op 2^2 palen ten Zuid-Oosten van Poerwakarta, de hoofdplaats van bet gewest. B^GkloffvVazi Goens-baai of Telokh Serekor, gel^en op 3° 30' Z. Br. en 132** 30' 0. L., aau de Westkust van Nieuw-Guinea. Bjjksdorpfl-droogte of Limpoge, ge- legen in de baai van Boni, aau de Zuidkust van bet eiland Celebes, op 4" 57' Z. Br. B^inlands-droogte of Karang Tahan, gcvaarlijke droogtc op de reede van Batavia, op welker Noord-Oosthoek een bolbaken is gc- plaatst, ter diepte van 10 Rijnlandscbe voeten bij den laagsten waterstand. Tusschen deze en de Pas-op-droogte is een ruim V4 ^^}^ wijd en 6Vj ^ 8 vademen diep vaarwatcr. Bijst, otyza, Ouder de verschillende voort- brengselen van onze Oost Indische bezittingen is er nict een, waarvan de teelt en prodnktie in zoo hooge mate onze belangstelling verdie- nen als de rijst. Op Java, welks bevolking het drievierde ge- deelte uitraaakt van de aan ons gezag onder- worpen bewoners van den Indischen Archipel, b de rijst zoo zeer het hoofdvoedsel van den minderen man, dat hij zich dan eerst regt te- vreden gevoelt, vanneer een voldoeud produkt hem het uitzigt geeft, van het gansche jaar door rijst en altijd rijst te kunncn eten, zonder geuoodzaakt te zijn, tot andere voedingsmidde- len zijne toevlngt te neroen. Op Sumatra neemt de verbonw van rijst krachtig toe, zoo zelfs, dat in sommige gedeelten, gelijk de Westkust, vroeg^e invoer, ter voorzieuing in de beboefte, van lieverlede voor uitvoer plaats begin t te maken. Bali en Lombok hebben eene belaog- rijke rijstproduktie, die, in weerwil van de tal- rijke bevolking dier eilanden, gdegeuheid gecft tot uitvoer. Op Borneo en Celebes, hoezecr de teelt daar nog verre af is van in de be- boefte te voorzien, is zij evenwel mode toene- mende. In de residentie Manado vindt men, nevens de produktie van Turksche tarwe en sago, 00k die van rijst tot eene vrij aanzien- lijke hoeveelheid in betrekking tot het cijfer der bevolking? Op het eiland Boero wordt, on- der toezigt van het Gouvemement, op sawah's rijst geteeld en voornamelijk in de vlakte van Wailea, nabij Kajeli. AUeen in de Molukscbe eilanden schijnt de teelt tot dus ver niet erg vooruit te gaan. Het kan ons derhalve, wegena het vooraf- gegane, niet bevreemden, dat de Nederlandsche regeriug aan den verbouw vau rijst zich vecl laat gelegen liggen, vooral omdat, afgescheidcn van de zoo groote belangrijkheid van bet arti- kel als voedingsmiddel en voorwerp van handel, op de produktie zelve de heiiing is gegroud der landrente, eeue der aanzieulijkste bronnen vau inkomsten voor 's lands kas. Hoezeer het, bij de eigenaardige strekking van dit Woordenboek, niet op onzen weg ligt, om eene breedvoerige beschrijving te geven van de plant en de kultuur, en wij dus kortheids- halve kunnen verwijzen tot de daarover han- delende geschriften, vermeld op pag. 710 van het Ic Deel, waarbij nog gevoegil kan worden het over gJ)e Rijst" handelende uitvoerig ar- tikel, voorkomende op pag. 509 vv. van het Handboek voor den Landbouto in Nederland^ch Oost-Indie, door W. L. DE Sturlee, zoo zul- len tocli, wegens het belang der zaak, eeuigc zakelijke mededeelingen omtrent het een en au- der niet geheel te onpas zijn. De rijstplant behoort, even als onze graan- soorten, tot de familie der grasscn en meer iu het bijzonder tot de orde der struisgrassen. Zij is eenjarig en groeit met cenen ronden, hollen, gelcden stengel op, even als de tarwe^ doch met meer geledingen. De hoogte, welkc de plant bereikt, verschilt naar de varicteit tot welke zij behoort. De bladeren, die aan de knoopen van den halm, afwisselend na eens aan deze, dau weder aan gene zijde, ontsprin- gen, zijn lancetvormig, onverdeeld en gaaf van rand, terwijl zij den halm als met eeue schede omvatten en vervolgens zich eenigzins ombai- gen even als de bladeren van de prei. De aar vormt eene pluim met trosvormige takjes, en heeft eenige overeenkomst met de aar van den RI. 43 \ftTW. I>e T^tkonrds zitten in gele, op het |CToA Tnvc zaadYiTilsels en zijn daarin nog om- ^ea ^an ccn dun vliesje. De tijd, na de be- usjss% noodig toot het gewas om tot voile trphad te komen^ loopt zeer uiteen en hangt ftf niet alleen Tan de meerdere of mindere hoo^t, waarop de Terbonw gcschiedt, en van de soort Tan gronden, weike daartoe gebezigd voiden, naar ook Tan de rijstsoorten zelve. Tan die soorten heeft men eene groote me- nigte, hoezeer het onder de gelecrdeu nog geene oiigemaakte zaak schijnt te zijn, of de ver- ^bddenheden niet het geTolg knnnen zijn van de Teischillende gronden en vijzen van beplan- ting, en das moeten worden teruggebragt tot hoogsteas enkele hoofdsoorten. Op Java heeft men vier hoofdsoorten, te Tretec: de gewone rijst of ofyza gativa, bij den inlander bekend onder den naam Tan padi dslem, — de Troege rijst, of oryza praeeox, bij den JaTaan bekend onder de benaming Tan paS §endjah, — de bergrijst of or^fza moniana {ook wei onfsa muiica), bij den Javaan bekend onder den naam van padi gaga^ — en de kle- Ter%e rijst^ oryza gluiinom of de zoogenaamde ieUn^ vaarvan de verbouw evenwel niet zeer aaiiaenlijk is, omdat zij grootendeels gebruikt wordt Toor gebak en, hoe lang ook gekookt, als gewoon Toedsel genuttigd, moeijelijk te Terteren b en daarom een schadelijk voedscl geacht wordt, waarvan het menigvuldig ge- bruik niet zonder gevaar van buikziekten en diarrheen kan plaats hebben. De gewone rijst of de zoogenaamde padi idem is eene moerasplant, waarvan de teelt slechts plaats kan hebben op zoogenaamde sa- wab's of gronden, die men ten alien tijde kunst- matig onder water kan zetten. Op drooge gron- den of tegal*s, wier bevochtiging alleen van de regens afhankelijk is, kan slechts vroege rijst of de zoogenaamde padi gendjah geteeld wor- dea, hoezeer deze soort ook op sawah's zeer gocd tiert. Op natte rijstvelden komt de vroege rijst of pa^ geiidjah in ongeveer vier maanden, nadat zij nit de kweekbeddingen is overgeplant, tot Tolle rijpbeid, terwijl de padi dalem een paar maanden langer daarvoor uoodig heeft ^). De TTO^e rijst staat niet zoo hoog in de schat- ticg van den landman als de gewone, omdat 2^ ontbobterd zijnde, spoediger aan bederf on- '} Volg-ins het JECandboeh voor den Landbouio in JfederUndsch IndiS van den Heer nE Storler (zie pag. 513; vordert de padi gendjah^ om tot r^'pheid tc komea, 101 i 117 dagen op drooge gronden, en 126 I ^23 op sawah's of dmssige gronden. derhevig en voor de voeding minder deogdzaam is, terwijl eij tevens een geringcr produkt af- werpt, ofsdioon hiertegen opweegt, dat de snelle groei de gelegenheid geeft, om drie ma- len vroege rijst te oogsten tegen twee raalen gewone. Dc berg-rijst> mfza moniana of padi gaga y groeit op hooger gelegen berggronden, die men met de paijol bewerkt, terwijl voor de andere soorten de velden beploegd worden. De hooge ligging van den grond op zich zelve is even- wel niet het criterium ter beslissing, of daarop bergrijst of wel de gewone soort moet worden geteeld, want deze laatste kan op berggronden ter hoogte van 2,000, ja 8,000 Rijnlandsche voeten boven de oppervlakte der zee verbouw d worden, zoo ze slechts vlak gemaakt en gere- geld van water voorzien kunnen worden, en daar dit in den regel gemakkelijker valt voor de lager gelegen gronden, zoo is het daaraan ook toe te schrijven, dat voor verreweg het grootste gedeelte de teelt der gewone rijst op lage gronden plaats vindt. Ondertusschen valt het niet te ontkennen, dat deze kwijnt op eene hoogte, waar nog berg-rijst met vracht ver- bouwd kan worden. Ook vordert de teelt van de berg-rijst verwisseling van gronden, die voor de beide andere soorten niet noodig is. Maar 00 daarentegen levert het ontginnen van gaga's voor de berg-rijst het voordeel, dat zij er dade- lijk op geteeld kan worden, terwijl bij het aan- Icggen van sawah's, deze eerst gedurende een paar jaren moeten worden beplant met min- dere soorten, alvorens geschikt te worden ge- acht voor de teelt der betere. Ook zijn er, die van gevoelen zijn, dat de berg-rijst een krach tiger voedsel is dan de gewone. Wat hiervan wezen moge, zoo veel is zeker, dat, waar de gesteldheid van den grond dit maar eenigzins toelaat, men er spoedig op nit is, e o om.de gaga's en tegal's tot sawah's te maken^ en dit mag wel voor een bewijs gehoaden wor- den, dat, op grond van de verkregen ondervin- ding, bij slot van rekening aan de teelt op sa- wah's de voorkeur moet worden gegeven. Dit neemt niet weg, dat de verbouw van berg-rijst 00 op gaga's, hoezeer ons wijzende op eenen nog zeer ouontwikkelden staat van landbonw, aan- zienlijk is en blijven zal, als waarschijnlijk in verband staande met de ongenoegzaamheid der Toor geregelde kultuur ont^onnen gronden, waarbij dan nog komt de moeijelijkheid of on- mogelijkheid, om een groot deel cUer berggron- den in sawah's te herscheppen. De klcverige rijst, orgza glutinoM, of de 44 RI. zoogenaamde ketan, sohijnt eene soort te sijn, naauw yerwant aan de betg-rijst. Zij groeit evenvel op natte gronden e?en eoo goed als op drooge en vordert, 200 het Bohijnt, onge- veer 100 ds^en om tot rijpheid te komen. Wij hebben reeds gezieu, dat 2oowel de tegal's als de sawah's of natte rijstvelden be- ploegd worden. Yoor de laatsten is dit 6^n- maal voldoende, terwijl voor de eersten dit soms drie- en meermalen moet gesoUieden. Het werk der beploeging zelve is evenwel voor de sawah's teel zwaarder dan yoor de tegal-gronden, daar dit gescbiedt met den Ja- yaanschen pioeg, die yeel dieper gaat dan de Ghinescbe pbeg, die gebesigd wordt yoor de laatstbedoelde soort yan gronden, terwijl daarbij komty dat, aangesien door het onder water zet- ten der sawah's, de grond er modderachtig is geworden, zoowel bet ploegvee als hij die den ploeg bestuurt, er diep in zakken. Daaraan is het dan 00k toe te schrijven, dat het beploegen der sawah's een span bufels yordert en de be- werking der tegal's des noods met 6en boffel kan geschieden. Voor de beplanting der sawah's worden kweek- bedden tijdig aangelegd, waaruit het benoodigde yoor overplanting yerkregen wordt, die door yrouwen plant yoor plant bewerkstelligd wordt. Deze zijn ook met het snijden yan het rijp ge- worden gewas belast. Dit verrigten zij met een mesje^ anuani genaamd, hetwelk zij, naar het ycld gaande, in het op hun achterhoofd opge- bonden hoofdhaar steken. Zij snijden de rijst halm yoor halm, terwijl aan de aar het stroo, ter lengte yan ongeyeer 6^n Eijnlandschen yoet, wordt gelaten, om in bossen gebonden te kannen worden, die yan het eene tot het andere einde yan het eiland nagenoeg denzelf- deu yorm en omyang hebben, zoodat het yer- sehil in gewigt der bossen grootendeels af hangt van de meerdere of mindere zwaarte der rijst zelye. Voor het snijden van de rijst, wanneer, bij ongenoegzaamheid yan het gezin yan den eigenaar, hnlp yan anderen moet worden inge- roepen, wordt een loon betaald, dat in een ge- deelte yan het produkt bestaat, op de meeste plaatsen zeer yerschillend wordt berekeud en sich regelt naar plaataelijke gebruiken. Wanneer men bedenkt, dat de rijst yoor den Jayaan het hoofd", men zou haast knnnen z^- gen, het eenige yoedsel is, dat hij drie maal daags nuttigt, zoo hij het slechts krijgen kan, dan laat het zioh eenigzins verklaren, hoe de rijstbouw yoor hem eene leyenfiyraag is en yan het al of niet slagen yan den oogst niet alleeu de welyaart der bevolking afhangt, maar ook het leyen yan duizenden, die of door gebid^ omkomen, of door het nuttigen yan andere yoedingsmiddelen, welke ala zoodanig voor de gezondheid veel te wensohen oyeiiaten, ztch blootstellen aan ziekten, die door bgkomende nadeelige invloeden yan klimaat of weersge- steldheid in hevigheid en kwaadaardigheid niet weinig toenemen. Een onderzoek omtrent de yraag, of en in hoe ver de produktie yan Java yoor de y ce- ding der beyolking toereikende mag geacht worden, is derhalye eene zaak yan zeer groot belang en wij hebben uit dien hoofde yan de in de regeringsyerslagen yoorkomende bijzoii- derheden en cijfers gebniik gemaakt, om, ter beantwoording dier yraag, een oyerzigt te kun- nen geyen yan den yerbonw en de produktie in het tijdyak yan 1856 tot en met het jaar 1860, zijnde het laatste waaroyer de tot dus yer gepubliceerde regeringsyerslagen loopeiu Wegens het yerband tosschen den rijstbouw en den aanslag der landrente, welke yan de rijstyelden der beyolking wordt geheven en eene der aanzienlijkste bronnen yan iakomsten yoor de regering nitmaakt, znllen wij ona yer- oorloyen ook in eenige onderzoekingen en be- schouwingen omtrent die heffing te treden. Tot adstructie yan hetgeen door ons om- trent het eene zoowel als het andere sal worden in het midden gebragt, yo^en wij hierbij een 19tal tabellen, waaryan sommige slechts eene bijeenbrenging zijn yan de yer- schfllende door de regering gegeyen cijferB, en andere eene ontleding behelzen yan hetgeen die cijfers ons te lezen geyen. — De beyol- king en de produktie der residentien Batayil^ fiuitcDZorg, Soerakarta en Djokdjokarta, alsook die der partikuliere landen in andere residen- tien op Java hebben wij daarbij niet kunnen opncmen, omdat hetgeen dienaangaande wordt medcgedceld, als geheel onvoldoende, daar voor ongeschikt is. Van de door ons yervaardigde tabellen wijst N°. 1 de sterkte aan van dat gedeelte der be- yolking, tot hetwelk ons onderzoek zich heeft bepaald. N**. 2 geeft het getal der landbou- wende huisgezinnen met yelden onder die be- yolking aan. Bij N"*. 3 wordt de uitgestrekt- heid der door die landbouwende hai^ezinnen met padi beplante gronden opgegeven. N*. 4 vermeldt de daarvan verkregen produktie, welke, ter beoordeeling van de yraag, of en in hoe yer zrj geacht kan worden toereikende te zijn yoor de yoeding, bij N". 5 wordt hericad tot gepelde rijst, bij welke berekening wij ajn nit- gegaan van een verlies van 46 7o ui gewigt RI. 45 ^ ie ^dSiiigy zoo als ti^ algemeen aatigeuo- w» "wwdt. N*, 6 wijst dc verhouduag aaii toaclieiL de in label N^ 1 bedoelde en de in 1^^. i Tcrmelde landbouwende bcvolking, of tei gdal uelen op 66a. landbouwend gesdo. Bq l!«^. 7 geven vij eene berekening van de oitgesir^theid gronds, gemiddeld per land- boaweiid gezin met padi beplant. N". 8 geeft eene berekeaung der produktie van padi per boow en per landbonwend buisgmn; terwql N^ 9 ceae becijfering bevat van de gepelde ri^ velke die produktie Toor de voeding becft uitgeleTerdy zoowd per landbonwend ge- ziii aJs per hoofd. N**. 10 b^ekt eene opgaaf Tmn. de door de r^ering megedeelde hoogste en laagaie prijzen der padi, en van de naar aaaleidu^ daarvan door ons berekcnde mldden- pc^zea '). In N^ 11 geven wij eene bereke- ning van de waarde, welke de produktie van ptidi, Tolgeas de door ons berekende midden- ^JEBD, kaa hebben gebad. — Die berekening beelt ons in de geLegenbeid gesteld tot aan- vijuBgy bij N". 12, van de waarde aan padi po kadbouwend huisgezin, en^ in N^ 13, van de vaarde aan padi per bouw. ^°. 14 bebelst eoie opgaaf der sommen, vaarvoor de padi- prodnkUe, voor de heffing der landrente, is aan* geabgea geword^i. Daarbij zijn slecbts opge- Bfimea de gewesten, in welke het landrente- stelsd werkt, — met w^Iating derhalve van de Pceanger Regentschappen en Banjoewangi ; lerv^I ook voor Patjitan, Madioen en Kediri de koloBiiib6& der drie eerste jaren (1856—1858) eBXDgevuId zijn gelaten, orodat aldaar de kwij- tiag der landrente in geld toen nog geen plants haip amar de zoogenaamde fictive landrenten verrekend door eene mindere betaling den arbeid bij de koffij-, suiker-, indigo- ittdere jLuItures, en dit eene te iugewik- rd^eoing geeft, om met de andere resi- in dezelide tabellen te kunnen worden bdandeid >). Bij de tabellen ti\ 15, 16 en 17 geren wij eene berekening van het bedrag der ') To«r de drie eerste jaren verscbillen de in tmbel opgenoraen boogste en leagste prijzen 9 met die, welke door de regering zyo • Dat versehil is evcnwel slechts sch^o- m bet gevolg van eene herleiding tot guldens lea van betgeen door de r^ering is opge- in gnideos en duiten, ivaarvan 120 gei^k staaa met 100 eents. ^ Toer de rwieuHSm Kediri en Madioen kan* iH p^ TOor TOO reel betreft de itotive landrenten, renrifien M de over die gewetten handelende ar- landrente per bnisge&in, per bouw en per piko] padi, en perceatsgcwijze berekend van de waarde der padi, Eindelijk vindt men in N°. 18 eene rangscfaikking der residentien naar de uit ver- schillende oogponten door ona aangewezen le- snltaten van den rijstbouw, en in N'. 19 eene dergelijke rangscbikking der bij^de landrente betrokken gewesten naar de gemiddelde uit- korosten, door ons in vierledig opsigi yan de heffing verkiegen. Evenals bij het artikel over de Koffij willen wij ons onderzoek nopens de rijsfc, met referte tot de achterataande tabellen, refiidentiesgewijs aanvangen, om, naar aanleiding van onza bevin- ding, te kunnen komen tot eenige bescfaou win- gen en gevolgtrekkingen van algemeenen aard. Bantam. Hier staat het getal landbou- wende huisgezinnen tot het ciyfer der bevol- king gemiddeld als 1 tot 4.79 en men moet daaruit opmaken, dat de geheele bevolking be- staat uit landbouwende huisgezinnen, die een aandeel hebben in de velden. Daaraan moet het waarsch^Dlijk toegeschroven worden, dat, uitgezonderd Kadoe, in geen gewest op Java de bevolking eene zoo geringe uitgestrektheid gronds voor den rijstbouw bewerkt als hier, te weten over het geheele tijdvak van 1856 tot 1860 ongeveer 385 vierkante Rynlandsche roeden of 10 roeden meer dan '/4 bouw per huisgezin. Dat dien ten gevolge de produktie, in weerwil dat zij in de bedoelde vijf jaren gemiddeld 22.16Vfl pikols per bouw heeft be- dragen of bijna 27, pikols meer dan het to- taal gemiddelde, ontoereikende voor de voe- ding moet zijn geweest, is ligtelijk te verkla- ren. Volgens onze tabel N°. 9 kan de bedoelde produktie aan gepelde rijst gemiddeld slechts 9.30 pikols per landbonwend gezin en voor de voeding der in deze betrokken bevolking I.94V5 pikols per hoofd uitgeleverd hebben, Volgens onze tabel N**. 10 heeft dan ook, hoogstwaar* schijnl^k ten gevolge van die geheel onvol- doende produktie, de middenprijs der padi per pikol bedragen / 3.32, waarraede de midden- prijs der gepelde rijst minstens op / 6.15 per pikol moet gesteld worden. Ongelukkigerwijs dienen die hooge prgzen in het onderwerpelijk geval slechts tot grond- slag voor den aanslag der landrente, terwijl de bevolking er geen voordeel van ondervindt, daar zij van de door haar geproduceerde ryst, die voor hare eigene voeding ontoereikende is, tot verkoop niets kan missen. Wannecr wij daarbij in het oog houden^ dat 46 Rl. in de residentie Baniam geene andere kultures teu behoeve van bet gouveruemenl beataau dan die der koffij, welke hier geene voordeelige re- sultaten geeft en waarbij hoogstens een vijfde deel der bevolking betrokken is, — dat ook de teelt ?an tweede gewassen alhier niet be- langrijk is ^), dau moet men uit een en ander tot de gevolgtrekking komeu, dat de toestand der Bantamsche bevolking alles behalve gun- stig is. In bet conimunaal landbezit, elders zoo scba- delijk voor. de belaogen van den landbouw^ kan bier de yerklaring van den ongunstigen toe- stand der bevolking, met betrekking tot de rijstkultuur, niet gevonden worden, om de •eenvoudige reden, dat onder baar voor bet grootste gedeelte geen communaal, maar wel individueel landbezit plaats vindt. Yoor de bcantvoording der vraag: waaraan ie niet zeer belangrijke produktie per bouw wel zou moeten worden toegescbreven, vinden wij in de legeringsversiagen geene bijzondere bijdragen geleverd. Alleen is ouze aandacbt ge- vallen op de omstandigbeid, dat de velden der bevolking slecbts voor bet kleinste deel uit sawah's of natte rijstvelden bestaat. In 1860 besloeg bet totaal der velden van al de door ons bebandelde residentien op Java eene uit- gestrektbeid van 2,282,635.75 bouws, waarvan 1,235,454.25, of 54V8 7o »»^ sawab's, en dus 1,047,181.50 bouws, of nog geen 46 % aan zoogenaamde tegal-gronden. In Bantam was in datzelfde jaar — en yroeger stood bet daar- mede niet beier gescbapen — de verbouding iets meer dan 36*/5 ''/^ voor de sawah's en ongevcer BS-"*/, voor de tegaPs *). In die zeer ongunstige verbouding schijnt ons eene pro- duktie van 227$ pikols per bouw, blijkens onze tabel N**. 8 in bet bier bebandeld vijQa- rig tijdvak gemiddeld verkregen, niet alleen niet zoo gering, maar zelfs te pleiten voor Trucbtbaarheid van den grond. Maar is deze laatste gevolgtrekking moeije- 4ijk te ontzenuwen, wij worden er door gebrt^ tot eene tweede vraag: waaraan bet toe te scbrijveu zij, niet alleen dat de verbouding tusscben sawab's en tegal's niet voortgaande minder ongunstig worde gemaakt -— dit tocb ') lu bet geheel beeft men van 1856—1860 met tweede gewassen beplant 19,635 bouws, dat is ongeveer 4.85 \ van de nitgcstrektbeid, welke voor de ^o^'-teelt is gebezigd. • *) la 1860 bealoegen dc velden der bevolking van Bautam eene oppervlakte van 88,516 boaws, waarvan 32,249 aan sawah's en 56,206 aan iegal's. zou welligt door groote moeijelijkbeden, roort- vloeijeiide uit de gesteldbeid van bet land, kon- uen worden tegengebouden, — maar dat de be- volking niet gaandeweg meer en meer gron- den ontgiat, om zoo doende beter en ruimer in baar levensonderboud te kunnen voorzien. Yoor dit gedeelte der vraag vinden wij in de regerlngsverslagen niets dat ons licbt geeft. Maar wat wij daar niet vinden wordt eenig- zins vergoed door betgeen in andere geschrif- ten vooikomt. In den Mas; Havelaar, eeo ge- Bcbrift, dat zoo vedl gerucbt gemaakt beeft, wordt een donker tafercel opgebangen van den druk der boofden op de bevolking in deze re- sidentie. Is onze opinio omtrent Javaansche boofden in bet algemeen niet gunstig, — - en wie, die bedenkt, boe zij, bijna zonder uitzon- dering, menschen eijn zonder behoorlijke out- wikkding van verstand en hart, zal met oas niet de vraag doen, w4arop eene guustige mea- ning omtrent ben wel zou moeten beru&ten ; — bet Bantamscbe schijnt op bet stuk der inland- scbe boofden te kunnen worden gerangscbikt onder de gewesten, die bet slecbtste bedeeld zijn. De scbrijver van bet aangebaalde werk moge zijne scbUderingen wat te dicbterlijk ge- maakt of te sterk gekleurd bebben, bet daar- omtrent bij hem voorkomende wordt niet wei- nig versterkt door betgeen wij lezen in eene brochure van den oud-Gouverneui-Generaal en gewezeu Minister van Kolonien J. J. Hochus- S£N ^). Daar vindt men bet volgende: ^Ook in Bantam bestaat gedeeltelijk indivi- ^dueel landbezit; maar welk is daar bet aan- f deel van den geringen man tegeuover dat van irde boofden? Immers betrekkelijk gering." In die woorden — zij bewijzen onzes insiens niet betgeen die scbrijver er mede bewijzen wil, namelijk de ondoelmatigbeid van bet indi- vidueel landbezit, ai de wenscbelijkbeid van bet beboud voor als nog van het communaal bezit, maar wel de onveiluitwoordelijke laxi- teit, waarmede bet Nederlandscb^Indiscb Gou- vernement, de voogd der bevolking, aau de boofden de ruime band beeft gelaten tot ver- drukking van zijne ongelukkige pupille -~ in die woorden, nog eens, ligt, zoo wij ons niet be- driegen, voor een groot gedeelte de sleutel tot oplossing van de door ons opgevorpen vraag. Wat tocb baat den ongelukkigen minderen man bet ontginnen van nieuwe gronden^ ten - ') Ilet JTetsoniicerp op pariihtiitre OuUunr' ondemendnpen in Neder/attdsch Indie beoordeeld^ euz., te 's Gravenhage, in 1862, veraeheoeo bij H. C. Susan CHzx., an aidaar pag. 89. RL 4T ^^ n^ daaidoor rmmere middeleti van be- teL \ft ^erac^b&ffeik, indien hij niet gevrijwaard \s \iegea ontfatselTng TflCn hetgeen, waarop hij docut Wttrea aibeid in het ^wcet ziJDS aan- sebgns een beilig Tegt heeft verkregen? Het is er Tetre af, ciat vij de inlandsche kMfien 'weggec^ferd urillea htbben, of hunne nagt Terkort zouden willen den in al wat waarlqk weldadig kan urerken. Het is eene wipse siaatkunde, om een overwonnen vreemd Tolk zoo yed moge)ijk. opder de leiding van z^ ^ene landzat^ .te laten; maai het Is eeae dwaase rerblinding, om menschen, in alle <^gten lijk bedeeld met de minst edele men- sekd^e hart^togten en daairbij naar hart en Terstand aledit ontwikkeld, hooger te schatten && oj Terdioieny en het wordt eene slechie, ja eene misdadige staatkunde, om, dit wetende en bedeakende, zolke menschen, zonder eene faijnnder scheipe contr61e en zonder eene on- Tdinddelijke geatrengheid omtrent elk vergrijp, ie kten in bet bezit eener magt, waarvan de ait<ie£eniiig te geraarlijker is, omdat de bezit- ieny bij al het opgenoemde, dat tot hnnne Terscbooning dient, yoor het grootste gedeelte M k het geheel niet, 6f slecht bezoldigd cijn ^). Wd wordt, zoodra er maar sprake is van ake&j die met de magt der hoofden in eenig ▼afaond knnnen staan, bij de minste verande- jisg of Terbetering, dadelijk gewaagd van het geraar van ondermijning dier magt en gewezeu op da daardoor ontstaande aanleiding tot op- staad; maar aedert wanneer geldt de regel, dat het geraar van opstand toeneemt, naar- Biate een Tolk beter geregeerd en zijne hoof- den goed bezoldigd en in eene positie gesteld voriea van waarlqk magt, doch op eene wel- dad%e wfjaey te kunnen nitocfenenP Wie den aoed be^, om aan een volk zijn zelfstandig het beiligste .wat bet heeft, te bene- te onthouden, moest, dunkt ons, niet taugdeiBxen roor het .veel minder gevaarlijke, om dat volk te doen ondervinden, dat het bij Bpi veiliea zoer veel, zoo niet alles, heeft ge- De iidttiids(^ hoofden in Bantam schijnen net de magt tot leiding hnnner ondergeschik- tea sonderling om te springen, en, terwijl vij ontiiouden hebben, van daaraan te tomen *) Om zich een denkbeeld te rormen van die Bagt, lexe men hetgeen daaromtrent zoo naar -vaai^eid wordi ^[eaegd in eeoe in 1869 te Rotter- doB, b^ J. TAV BA1I.ZK & 2oNSN, Tenebenen bro- chn^ getiteld : Q^iwmgem en vrife Smk&rkuUuur op Jg9M, deor F, '■ Jmsos^ en wel ^ pag. 31. en eene betere rigting te geven, mogen vij ons toch wel de vraag doen, hoe - het dan komt dat de Bantamsche bevolking als zoo wcelziek bekend blijft? Kan die benaming met eenig regt op haar worden to^epast, dan verdient zij die zeker niet nit brooddronken- heid, door overmaat der zegeningen, die onze overheersching haar bezorgd heeft. De aanslag der landrente heeft liier een zeer gelijkmatigen gang gehouden, en schijnt te be- rusten op den grondslag van heffing eener be« paalde som per bouw, welligt beboudens eene klassificatie der gronden in 1^, 2^ of 3^ soort, naarmate van derzelver in een vroeger tijdvak gebleken produktie. Daaraan, alsook aan de omstandigheid, dat ,in het behandeld vijfjarig tijdvak de gemiddelde produktie per bouw der verschillende jaren weinig of niet verschilt, is het vermoedelijk toe te schrijven, dat, bij be* rekening van den aanslag per pikol jMdi, het verschil der heffing in elk jaar zoo uiterst ge- ring is, dat men blijkbaar de waarde der padi per pikol, waarin, volgens onze tabel N*. 10, nog al belangrijke variation hebben plaats ge- had, buiten aanmerking heeft gelaten ^) ; hoe- wel het mogelijk zon kunnen zijn, dat men daarop in voorafgegane jaren wel heeft acht geslagen, maar dit niet langer noodig achtte, nu men eenmaal voor de heffijig per bouw tot de bepaling van eene vaste som was gekomen. Wij zijn er ver af, om de hier gevolgde re- geling van den aansUg, <— indien hetgeen wij dienaangaande veronderstdlen, blijkt overeen- komstig de werkelijkheid te zijn geweest, — af te keuren, en meenen integendeel bet er voor te mogen houden, dat men zoodoende het gemakkelijkst zal kunnen komen tot eene hef- fing van den grond, als de meest rationele zoo- wel in het belang van den eigenaar of tijdelij- ken bezltter, als in dat van 's rijks schatkist. Alleen moeten wij, ^— en zonder te willen be« slissen, of de aanslag hier te hoog of te laag zij geweest, — nog de vraag opperen : waarom in Bantam, met eene gemiddelde produktie van 22 Vs pikols per bouw, de aanslag' gemiddeld heeft bedragen / 6.94 per bouw en SV/^ cents per pikol, terwijl bij voorbeeld in Tagal, met eene produktie van bijna 277s pi^ols gemid- deld per bouw en met jD^t^t-pnjzen, nageuoeg dezelfde als die in BanJAiQ, ^leqhts geheven is ') Vaudaar dan ook, dat> bg eene berekening van den aanslag perceDtagew^js .van de waarde der padi, men, gel^k ait onze tabel 1^?, 17 blijkt, ge- weldige variation, loopende van 7>/4 tot 14^/4 %, kan waarnemen. 48 BI. gcroiddeld / 5.87 per bouw en SlVjOeats per pikol, — of wel, — om een aiider voorbeeld bij te brengen^ — terwijl in Soerabftja^ met eene gemiddelde produktie van alec^ta 14.83 pikols per bouw en met lagere padi-^njoan dan in bet Bantamscbe, gemiddeld is opg^bragt /6.38 pel bouw &k dua 43 oenta per pikol jmsmS. Voor die vraag, -— -waarvoor wij nog andere voorbeelden zouden knnnen in bet midden bren- gen, — bebben wij te yergeeCs eene rationele oploasing zoeken te vinden, — en wiy Treezen, dat men ons daarop een« altbans afdoend ant- woord wel scholdig zal moeten blijren. 