The lichen book; handbook of the lichens of northeastern United States;
Maar nog een andere gebeurtenis van vrij wat kleiner beteekenis had in datzelfde jaar 1851 plaats, die voorshands geen gevolg voor Kruseman zou hebben, maar wier invloed zich eerlang op hem zou doen gevoelen, hem voor een goed dei zou beheerschen, de indirecte oorzaak zou worden van zijn grootste ondememingen; den 5 April 1851 werd Coeuraad Busken Huet, predikende over Phil. Ill, 13 — 16 door zijn oom Daniel Theodore als pasieur de VEglise wallonne de Haarlem bevestigd. Nog een luttel aantal jaren en Kruseman zou door diens opwekking Kruseman worden. Want ik het den indruk gekregen, dat het in den beginne niet Kruseman was. Die zich aangetrokken gevoelde tot Huet, maar dat veeleer het omgekeerde het geval was. Huet o])ende al reeds in zijn eerste Haarlemsche jaar een boekverkooj^ersrekening bij Kruseman, en wist door hem ook voor het eerstvolgende jaar eenige kleine leveranties te laten doen aan zijn kerkelijke gerende, terwijl de nadere intellectueele keunismaking in de Haarlemsche Debating Society eerlang Huet in Kruseman deed zien en zou doen vinden den uitgever, dien hij bij voorkeur zou willen hebben voor zijn werken. De invloed, dien Kruseman van Huet onderging, werd beslissend. Omgekei*d ook zou Kruseman de groote gaven van Huet als literator begrijpen. Zijn vriend Sam Jan zou door Huet op den achtergrond gedrougen worden en Kruseman zou in de erste plaats niet meer om advies gaan over de letterkundige waarde van een werk, dat hij wilde uitgeven of dat. hem ter uitgave aangeboden werd, bij zijn Haagschen vriend, waar hij in Haarlem een zooveel beter, een zooveel grondiger oordeel zou kunnen vinden. Die uauwe relatie met Huet en met Van den Bergh vindt echter geen getrouwe- weerspiegeling in het raaterieel, dat mij ten dienste staat. De reden daarvan is gemakkelijk te begrijpen. Met Van den Bergh moest veelal ge-correspondeerd worden, met Huet werd, als statlgenoot alles mon- (Icling behandld. De pluimeu, die Kruseman met Huet besprak, 1851. het ad vies, dat Huet gaf, bitter weinig is daarvan tot miju kennis gekomen en het is daarom, dat ik er hier vooral op druk, waar de mogelijkheid niet uitgesloten is, dat eeu lezing der volgende bladzijden wellicht niet in voldoend licht zal stellen den invloed, dien Huet op Kruseraan oefende; hoe hij hem opdreef en aanspoorde tot het uitvoeren van onderaemiu-gen, die Kruaeman als uitgever tot voordeel van onderaemiu-gen, die Kruaeman als uitgever tot ons Nederlandsch publiek zou welen en zou kunnen tot stand brengen. En dat bezwaar geldt niet alleen Huet. Ook andere Haarlemmers, als Logeman, Lubach, Buijs, Naber, Egeling, Staring, Bergsma, T. C. Winkler, Halbertsma. Quack, ook De Genestet door zijn veelvuldig verblijf te Bloemendeal, zouden een plaats gaan innemen naast Huet in Kruseman's dagelijksche gedachten. Ook hun omgang met Kruseman bleef beperkt tot de plaats hunner inwoning en was daarom slechts zelden schriftelijk, zoodat ook de geschiedenis van die relatie slechts onvolkomen te reconstrueeren is en bij gevolg maar al te oppervlakkig verhaald kan worden. Paulus, in de gewichtigste oogenblikken van zijn leveu eit werkzaaniheid voorgesteld door Nicolaas Beets was in beginsel geworden plan, dat van den auteur uitging. In het begin van 1850 werde door Baedeker te Rotterdam ter vertaling aangekondigd W. J. Conybeare and J. S. Howson. The life and epistle of St. Paul; de zes maanden, die de leden der Vereeniging elkaar onderling verzekerd hadden, om elkanders recht op een nog niet uitgekomen vertaling te eerbiedigen, verstreken zonder eenig gevolg, zoodat, toen deze termijn afgeloopen was en het vertalingsrecht weder vrijkwam, Kruseman het werk in Augustus 1850 ter vertaling kon laten aanteekenen. Dat Kruseman zulks deed, is te begrijpen. Ongetwijfeld had het succes der Bijbelsche vromceu hem wel eens aangekondenen. ijk werk te geven over „Bijbelsche mannen". Dat nieuwe werk echter in gelijken geest te geven als de Bijbelsche tötwe, was niet geraden, daar P. H. Noordendorp te's-Graven-liage reeds bezogen was turn dat plan uitvoering te geven; in den zomer van 1851 verscheen als eerste afleveriug vbji de Aposfe- BEETS, PAULS. 181 Uh fin profeien, lyichi-erlijk alburns Panlm. Kruse- i85i. seman begon daarom, naar aanleidiug van het Eigelsche werk, met een monographie in proza over Paulus. Het onderwerp was, als van onds een aanlokkelijk sujet ter behandeling. Kruse-man stond hierin gelijk met andere uitgevers, met de Gebr. Muller te's-Hertogenbosch, die in ditzelfde jaar 1851 uitga-ven een Be bekeering van Saulus door A. Rutgers van der Loeff, met zijn stadgenoot J. B. van Loghem Jr., die in September 1851 opgave verocht van het getal inteckenaren op Bijbellezing over Paulus en zijiw brieven door Ds. A. G. Jans en met L. Veerraan, die in 1852 uitgaf een leerrede van C. W. Pape over Paulus afscheid van Kfeze. Toor het leveren van den tekst kwamen twee personen in aanmerking. Da Costa, die in 1847 en 184S bij S. en J. Lucht- mans te Leiden zijn Paulus, Kene schriftbeschouwing in het licht gegeven had, en Nicolaas Beets, sinds 1840 „herder'\te Heemstede ^. De laatste Week de gewenschte auteur te zullen zijn. De predikant van Heemstede zette zich aan den arbeid, zoodat in Februari 1851 De Weg naar Daynashis, Sauluit m Jezu9 als eerste aflevering kon verschijnen van zijn bij- schriften bij de „reek8 van prachtige Engelsche staalgravures'' ^, waarmede hij een pogiug waagde „tot eene zooveel mogelijk aanschouwelijke voorstelling en van den man en van zijnen tijd, maar waarvan „Gods weg met Paulus'' meer dan eenige andere de besturende en verbindende gedachte was" ^. Buiten * Na het verschijnen der laatste aflevering van de Apostelen en pro- feten werden de afleveringen in een andere volgorde gebonden als ze verschenen waren. ' Advertentie in Haarlemschfi Courant 16 September 1851. ' t.a.p. 7 Februari 1852. * „lk ging [in 1847] met een jongen vriend naar Heemstede om te zien, of het zoo was, wat men verhaalde, dat aan de deur der pastorie geschilderd of op eene koperen plaat uitgebeiteld stond : N. Beets^ Her- der! Ongeloofelijke graad van antipathie tegen ieder die bezwaren tegen den geest der eeuw had!" (A. Loosjes. Voor ruhn een halve eeuw, Haarl. 1897 biz. 152.) * Week h lad voov den Boekhandel 14 Februari 1852. * Paulus. Aan den lezer. 182 BEETS, PAULUS. 1851. Krusemaiis schuld had met de verzendiug van deze aflcveriiig en engenigheid plaats en hij moest daar onaangenaain-heden over hooren; hij hoopte echter te mogen vertrouwen, dat zijne ^doorgaande handelwijze [om aan {n)iefnand eenig voor-regt boven een concurrent te hebben toegekend] niemand reden zal geven, om mij ook thans van onbillijkheid of onregvaar-digheid te verdenken" De voortgang der uitgaaf moest echter telkens wachten op het verschijnen van een aflevering in Engeland, zoodat de Hollandsche afleveringen elkaar niet bijster vlug konden opvolgen en het werk eerst in Maart 1853 met de 10- afleverring, Paulus en Rome, compleet kwam, dat Beets opdroeg aan de Synodale Commissie der Hervormde Kerk in Zuid-Afnka, die In December 1852, een beroep op henden uitgebracht tot hoogleeraar aan een te stichten kweekschool voor Evangelie-dienais. Elk der tien afleveringen bevatte „een tafereel uit bet rijke leven des Apostels en was versierd met een keurige staalgravure, eene der menigvuldige plaatsen voorstelleude, welke in het Oosten en Westen door de geschiedenis van Paulus, meer nog dan door eenige andere verraardheid, en endanks alle verandering die zij sedert ondergaan hebben, belangrijk zijn'^ De prijs van /' 10 voor een aflevering en van /' 10 voor een gebonden exemplar schriftte het puldiek niet af om dit werk, „dat door smaakvoUe en kostbare uitvering zijn'^ van den gevierden schrijver der Slichlelijke uren Te bezitten, en dat was dan ook voor den uitgever een spoorslag om in 1855 naast deze roijaal kwarto-editie een min kostbare uitgaaf zonder de j)lat<3n in octavo ter perse te leggen. Met deze uitgaaf, „die niet enkel op het gebied van het schoone een waardige plaats inneerat, raaar daarbij een hoogcr en christelijk doel heeft" *, * Nieiiwsblad vooy den Boekhandel 27 Februari 1851. Uit een prospectus versprenden na lict verschijnen der vierde afleverring in 1852. Weekblad vor den Bochhandel 24 Januari 1854. Brief van Ter Haar 11 Maart 1851. BEETS, PAXTLUS. 183 had Kruseman zich opnieuw „den naam van Utterlievendho^Y' i85i handelaar waardig geinaakf' ', had hij weer getoond een blik te hebben op den tijd; immera Kruseman's meening dat dit prachtwerk bestemd zou zijn om een „sieraad der salons" te worden -, werd bewaarheid en weer zou opnieuw blijken, dat critiek en publiek bijwijlen een gevoelen zouden hebben dat lijnrecht tegenover elkaar staat ', want nadat Kruseman dit artikel in 1857 verkocht had, verschenen er nog in 1858 een derde en m 1865 een vierde titeluitgaaf, die in * 1887 door een vijfde door den schrijver herziene uitgaaf gevolgd werd. En die opgang bleef tot Nederland alleen niet beperkt, da^r er in 1857 een Hoogduitsche en in 1858 een Deensche vertaling het licht zag. Het publiek bleek een sticlitelijk werk over den apostel Paulus buitengewoon op prijs te stellen en van die gunstige stemming van het publiek werd in het einde van 1851 gebruik gemaakt een portret van Beets door D. J. Sluijter in staal gegraveerd naar een teekening van Ehnle in den handel te brengen, terwijl kort ua het verschijnen van de octavo-editie van de Paulns de Aurora voor J8i)0 het licht zag, welke eveneens gesierd was met een nieuw portret van Hildebrand. De Aurora was, zooals reeds gezegd is, een ondememing. Die voortdurende zorg vereischte, van meet af. De eerste jaargang, dien Kruseman zou uitgeven, bracht hem in het begin van 1850 opnieuw in relatie met den afstammeliiig van Zie de beordenen van H. de Veer in De Gids (1859. Dl. II biz. 709), naar aanleiding van den derden dmk in 1858 bij 11. W. Weijingh te Amsterdam verschenen. In bet prospectus staat: „Dr. Nicolaas Beets is als Dichter, Kansel-redenaar en Humorist te veel geacht, dan dat niet menigeen dit uit-nnntende portret zou wenschen te bezitten." — De staal plaat werd afgedrukt door J. F. Brugman. — Een herhaling van dit portret in steendrnk zonder naam van Ehnle komt voor in den jaargang 1852 van bet Albin der schooner kiinsten door Kruseman's stadgenoot J. J. van Brederode uitgegeven. 1851. den Loevesteinschen held Herman de Ruyter \ met Ds. van der Pot Te Leiden, die daarvoor wilde afstaan zijn Juliantis de Affallige, Toen echter Van den Bergh meende, dat het stuk wegens zijn longte voor dit jaarboekje ongeschikt was, werd dit voor Kruseman aanleiding tot een afzonderlijke uitgave over te gaan. Hij toch ging zwanger van een plan om jaarlijks een geillus-treerd dichtstuk te geven, en, terwijl Tollens tot medewerking in beginsel was, wenschte hij nu de reeks te openen met dit dichtstuk van den Leidschen piedikant. De auteur, die nog al vrij wat met zijn werk ophad — de besprekingen in de Vaderlandsche letteroefmiinge, en in de Recenent door Van Groningen bevestigden zijn gevoe-len — achtte het plan ora de reeks met de Julianus te beginnen Kruseman waardig en dacht dat het wel toejuiching zou vinden bij het beschaafd publiek. Hij ging vooraf met het stuk uit „lezen", maar moest daarbij in 1851 onaangenaam verrast worden door de tijding, dat ook Ds. A. P. van Groningen van fiidderkerk. Een Julia, de AfvaUige, gedicht hat, was dat in drk te doen verschijnen. Dat was naturalie een spoorslag om spoed te maken met den drk. Daarbij waren weer allerlei tegenspoeden, door vertragingen in het onvangen der houtgravuren en die vertraging had al houtgravuren en die auteur, dat hij voor het verschijnen van zijn dichtstuk kennis kreeg, dat reeds in 1849 de Palmblad'Sn van Ds. Viehoff verschenen was, J. G. R. Acquoy. Herman de Ruyter. *sHertogenb. 1870 biz. 3. Brief van Tollens 5 Februari 1850. 1852. Dl. I biz. 449. 1854. Dl. I biz. 254. Brief van Van der Pot 1 Maart 1850. De schildering van de vervolgingen van de Christenen door dezcn Romeinschen Keizer blijkt een aanlokkelyk onderwerp te wezen voor dichters: nit latere jaren kan o. a. aangehaald worden een drama over Juliaan de Afvallige, dat Emants in 1874 bij De Graaff te Haarlem bet licbt deed zien. Zyn Judianus verschere ichter in der Aurora voor J854 biz. 60. Vgl. hiervoor biz. 139. Een fragment De Joodsche tempelbouw onder Julianus den Afvaligen is agedrukt in den jaargang 1847 van den Muzenalmanak (biz. 196). VAN DER POT, JULIANUS DE ALVALLIGE. 185 wasar een dichtstukje voorkwam, dat dezelfde gebeurteiiis i85i. behandelige, die het onderwerp van zijn tweeden zang nit- maakte. Kraseman echter, die met dichtstuk een inderdaad voortreffelijk denkbeld wilde ten uitvoer brengen, beijverde zich alle kiachten in te spannen een artistieke uitgave te doen. Voor Be gouden bruiloft had hij hulp moeten gaan zoeken in Zuid-Nederland; z Z. Onde Noord-Nederland dan inder-daad zoo arm blijken te zijn aan artistieke houtgraveurs, dat een waarlijk nationale uitgaaf hier te lande alleen niet tot stand gebracht zou kunnen worden? In de eerste plaats moest een illustrator gevonden worden. Zijn neef C. Kruseman, die met het gedicht kennis had gemaakt op een lezing van Oefening kweekt kennis, raadde voor illustraties, beantwoordende aan de hooge, ernstige en godsdienstige waarde van het gediclit, de stift van zijn vroegeren leerling A. H. Baker Korff te Gouda aan. Bij hem zou Kruseman echter aan doove mans deuren kloppen; de weinige hulpbronnen in Gouda beschikbaar, was een eerste reden voor die weigering, maar het tweede punt was, dat het onderwerp bij verschil-lende composities paarden vereischt, eene studie waar ik mij nimmer op toegelegd heb; hetwelk medebrengt, dat ik nimmer onderwerpen kies waar paarden bij de hoofdfiguren te pas komen; zijn ze er slechts als a^cessoir bij dan laat ik zc door en mijner vrienden, wiens forf- paardens^hilderen is, voor mij teekenen. „Het costum het ich de tijd vereischt, waarin de hande-ling van het gedicht voorvalt, is, dunkt mij niet zeer geschikt voor een illustratie. Het woord romeinsch is voor vele menschen al genoeg om een afkeer van het gelieel te krijgen. En hoewel ik altijd veel heb op gehad met tunika's, toga's, enz. en ze heerlijk viud voor groote comjwsities zoo kan ik echter niet zeggen dat dit bij mij het geval is nu het in het klein moet zijn en de onderwerpen dikwijls de dragt der krijgs-lieden mede brengen. Dan zoude ik mij ook altijd een onderwerpen verkiezen waar een rrouiv als hoofdpersoon in voorkomt, dit toch geeft oneindig meer variatie en animo aan de com- DER POT, JULIANUS DE APVALLIGE. 1851, posities, tevens tegeustelling en veraudering in de lijueii'. Stochussen werd daarop aangezocht eu, bereidvaardig als altijd, leende hij zijn hulp en wist gemakkelijk in het gediclit stoff te vinden voor 20 vignetten, die door Best, Vermorcken en Verveer in hout overgebracht werden; het werd met dat al Maart 1852 eer het werk verscheen. En beantwoordde de uitkomst aan de verwachting, zou deze uitgaaf, met de bijbe-doeling onderaomen om verbetering in de houtgravuren te brengen, door een tweede werk gevolgd worden? Van Zeggeleu eu Van den Bergh bleken het inaar al te zeer aan het rechte eind te hebben, toon zij beweerden, dat de prijs /' 3,60 het debiet in den weg zou staan; de „kunstkeurige'' Kruseman had een werk in zijn fonds opgenomen, dat de een prees Als een „juweeltje„ [waar] losheid van versiticatie, zuverheid van dicht, rijkdoin van denkbeelden, conceptie van 't geheel bij zoovele schilder-achtige details [om den voorrang streden] " dat de ander laakte als berijmd proza, waarin de oostersche gloed, zooals Da Costa die bezit ontbrak; als handelsman deed hij geen voordeelige zakeii; de uitgever bleek een misrekening gedaan te hebben op de kooplust van het publiek voor een technisch fraai uitgevoerd werk. Het Weekblätig voor den Boekhandtl meende voor dit * Brief van Bakker Korff 20 Mei 1851. * Terwijl Vermorcken en Verveer hun houtsneden volnit merkten, teekende Best wnC*, of Best, Hotelin et C'"'. In een advertentie van Kruseman in de Haarlemain Courant van den 6 November 1851, waarin hg de aanstande verschmeling van de Julianas aankondigde, noemt lig, naast bovengenoemde drie lioutgravenrs ook den naam van Jjeloir. Daar alle houtgravures in de Julianus gebracht zijn, is er zekerheid, dat van dezen graveur geen werk in deze uitgaaf voorkomt. Wellicht ook was hg de compagnon van Best, daar gemelde advertentie spreekt van „Best et Leloir". In de Haarlemain Courant van den 22 Maart 1852, waarin Kruseman het compleet verschmeling, wordt de naam van Leloir niet genoemd. Brief van ToUens 22 Maart 1852. — Tot recht begrip van dit oor-deel zij gezegd, dat ToUens in het nazien der proeven Van der Pot op diens verzoek behulpzaani was Geweest, en hem hier en daar verbete-ringen nan de hand had gedaan. Dl. XVI's Gravenh. IHiVi biz. 133. VAN DER POT, JUIJANUS DE AFVALLIGE. Werk zing beijv open die onze geve:«r uitget sels van vTee frerL Die ter, uit n uitzoiulering te mogeu maken toen het een aanprij- " van gaf en vertrouwde, „dat ieder Boekhandelal zich an zal, om het debiet daarvan te bevorderen, daardoor »ende dat hij prijs stelt op de verschijning van werken, :m Nederlandschen Boekhandel tot eere verstrekken en ieuwe literatuur waardiglijk vertegenwoordigen. De Uit- die hiermede andermaal getoond heeft, en volgens zijn "iikt voomemen op de begeleidende factuur voor den " ook verder toonen wil, dat hij niet schroomt alle stel- beproeven, die invloed kunnen hebben op het debiet l-ergelijke geschriften, op eigen grond ontloken of op en bodem geplukt, vinde in de On dersteuning der conden meeste voldoening en de beste aansporings, ed gemeende räd mocht echter niet de gehoopte uitg hebben. De Jnlianus de Afoallige, of de strijd iegen risfendom. In drie zangev, de eerstelinge van den dichzonderlijk uitgegeven, waarvan de uitgaaf in dezen vorm. Dkt was geworden door de opkomst der houtgravure-xinst in Belgie en waarvan de uitvoering ont-ijk veel moeite gekost liad, beloonde typografisch de n besteedde zorg, maar speculatief bleef zij de eerste eenige oitgaaf van de reeks Nieuwe Nederlandsche geil-^rde dichisiukkeji. In het licht gaf, zijn oor- y c^rig- ^olu de Aurora te danken. Het presentexemphiar van '^''^7-ora voor den Boekhandel 27 Maart 1852. > -^anvaard de2re mijne eerstelinge op het gebied der poezy, die ■^j*iyk onder de oogen van het publiek wordt gebragt, alseenblijk ^^^erlijke liefde en dankbaarheid", schreef Van der Pot o. m. in ^cht aan zijne moeder. Sarschijnlijk lijkt het me, dat Kruseman eenige jaren later door we töten gepoogd heeft zijn onder neming nienw leven sätzen, althans Het Nieuwshlad voor den Boekhandel van den 1857 drukt den töten af onder de Jongst verschenen hoeken. 188 BOSBOOM-TOUSSAINT, MEDIA-NOCHE. 1854. Tozond, bracht haar op het denkbeeld, toen het bleek dat het schema, dat haar in het hoofd speelde, te omvangrijk was voor den volgenden jaargang van dat jaarboekje, hiervan een roman of novelle te bewerken, waarvan de stof ontleend zou zijn aan den Nijmeegschen vredehandel en die in twee dunne deeltjes bij Kruseman uit te geven K Dat plan lachtte Kruseman toe, maar zoude het contract met Beijerinck over De vrouwen uit het Leycestersche tijdvak de uitvoering van dat plan niet in den weg staan, te meer nog daar het Gedenkboek van de Inhuldi-ging va7i Z. M. Willem III hetzelfde bezwaar opgeleverd had? Zoude Beijerinck er genoegen mee men, dat de schrijfster een historischen roman bij een anderen uitgever tägiger, ging leggen, terwijl haar arbeid bij heben begonnen, nog niet ten einde gebracht was? De uitkomst leerde, dat hierin een modiM viveudi gevonnen werd; de Media-Noc/ie, Ken iafereel nit d-en Nijnieegseheti vredehandel. J 01 8 verscheen in 1852. Het werk bleek uit een literarisch oogpunt verre beneden de andere geschriften van onze eerste Nederlandsche romanciere te staan; noch bij een een tweede lezing kon het aan den beoordeelaar in de Reversent'^ voldoen. Was dat toe te schrijven aan den zetter, die de schrijfster uauw achter de hielen gezeten had of was het te wijten aan een geest van physieke lusteloosheid, die der auteur tijdens het concipieeren van haar ges chrift overvallen was, of had het zijn oorzaak daarin, dat ge- durende de wording van dezen roman juffrouw Toussaint hare maatschappelijke positie had zien veranderen in die van me- vrouw Bosboom? Iloe het zij, de leesgezelschappen gre- pen met graagte naar dit nieuwe belletristische werk, zoodat den uitgever, die voor dezen roman van 434 vel druks/* 1700 honorarium betaald had, een klein winstje uit het debiet te voorschijn kwam. Zooals gezegd is zou de minder gunstige financieele uitslag * Brief van A. L. G. Toussaint 10 November 1850. 1853 le stuk biz. 689. Zij trad den 5 April 1851 te Alkmaar in het hawelyk. BUITENLANDSCHE KLASSTEKEN. 189 van de Julianus de oorzaak zijn, dat dit werk het eerste en 1851. Eenige deel zou blijven van die Nieuwe Nederlande geilluert. In 1851 was het debiet van dit werk, dat eerst in 1852 verschijnen zou, naturlik bepätigen, en het kon daarom ook geen reden zijn om over de uitgave van een andere dergelijke reekd geschriften, eenig peil te trekken; de Nieuwe vertaling van schrijvers van het Buitenland zoude echter blijken ook te zollen behooren tot die ondememingen, waarvan de ontvangsten de uitgaven lang niet zouden dekken. Toch was het plan zelve geenszins verwerpeltijk om betere bewerkingen van mees-terstukken aan de markt te brengen dan de slechte vertalin-gen, die daarvan in omloop waren en achtereenvolgens een reeken van nieuwe, zuivere onverminkte Nederlandsche overzetten van de klassieken der nieuwegenden literatur, forte te leggen. Het prospectus, overgenomen in De Tijd leert dat het plan gevormd werd op de overwegenden, „dat het al meer en meer behoefte wordt voor ieder, die op eenige kennis en beschaving aanspraak wil maken, met de buiten-landsche kunstschatten op 't gebied der letteren bekend te zijn; dat het niet ieders zak is, om een schrijver in de oorspronkelijk taal te lezen, goed te verstouiu, en in al zijn verdicnsten te waardeeren; dat er van velen dier meesterstukken geene, of dikwijls slechts zeer gebrekkige overzettingen bestaan, en anderen verounderd of uit den handel zijn; dat er in de voor-naamste landen van Europa eene dergelijke recks van vertalin-gen, met de meest naauwlettende zorg bijeengebragt, en door bet publik naar waarde geschat, bestaat; dat, eindelijk, ook Nederland hierin niet achter mag blijven en er prijs op zal stellen, tegen geringe geldelijke opoffering zich in het bezit te stellen van de werken van kooge waarde, die de proef van den tijd hebben doorgestaan en tot modellen zijn geijkt. De uitgave zou geschieden bij maandeUjksche afleveringen van 9G bladzijden in duodecimo tegen /0.60; bovendien zou elk werk 190 BUITKNLANDSOHE KLASSTEICEN. 1854. Afzonderlijk te  hij zich vergist had in het te verwachten Debiet. Kruseman zelf geeft ons in zijn Bonwaioffen een over- Zicht van den gang dezer ondememing, hoe er in 1857 60 Inteckenaren en twee jaar later in 1859, d. w. z. toen de uit- gave reeds 7 jaar duurde en er reeds 40 afleveringen het licht gezien hadden, niet meer dan 77 inteckenaren waren, hoe op de fondsveiling van 1857, toen de reeks uit 8 afgedrukte werken bestond, evenmin als op de fondsveiling van 1862, toen de geheele serie het getal van 13508 exemplaren of 18746 deelen opleverde, zich tegen een voegzamen prijs geen kooper opdeed, hoe het publiek, in weerwil van het ijverigste pogen zicli bitter weinig aan de ondememing ge Legen liet leggen. Tien jaar lang bleef Kruseman zelf de exploitatie behartigen. De nieuwe inteekening, welke hij in 1857 en 1858 openstelde op de reeds verschenen deeltjes, thans tegen maande-lijksche afleveringen van 5 vel h f 0.60, in plaats van 4 vel, had bijkans geen resultat gehad. In het prospectus schreef 1854. Dl. I biz. 267. - Vgl. hiermede Van den Bergh's aardige vergelgking in een brief van den 24 Februar 1850: „Een uitgever is gelyk aan den Ngl, die uit zijne oevers treedt om zijne boorden vrucht-baar te maken en zelf later daarvan de vruchten tot zich te doen wederkeeren." Dl. I biz. 421. Onder die 8 deelen de Don Quichote (compleet in 4 deelen) slechts met de beide Eerste deelen. BUITENLANDSCHK KLASSIEKRN. 191 hij: „De uitgever beveilt deze nieuwe inschrijving aller be- issi langsdling met eenig vertrouwen aan. Hij hoopt voor zich zelv', door nieuwen bijval aangemoedigd te worden, om zijne zorgvoUe ondememing ter overbrenging van klassieke auteurs in onze taal krachtig te kunuen voortzetten, en tevens ieder in de gelegenheid te stellen, tegen eene geringe geldelijkc opoffering zich in het bezit te stellen van hooge waarde, die de proef van den tijd hebben doorgestaaii en als modellen zijn geijkt'\ In het Nieuwablad * maakte hij deze nienwe titeluitgaaf bekend; Potgieter besprak ze in De Guh ^ ; het baatte  eenige andere uitgängen, die daar gevoegelijk toegerekend konden worden, over aan K. H. Schadd en aan zijn vroegeren bediende G. L. Funke, die zich in 1863 te Amsterdam als boekhandeläar had geworden. Funke haalde er voor hem nog een paar duizend gulden uit en nam met Schad den O Maart 1867 het res-tant voor £3500 over. Een jaar later behartigde Funke alleen de serie *. Sedert me-dio 1868 bracht deze in afleveringen een nieuwe titel-uitgaaf in de wereld als De meenteratukkfin der buiUnlaiidsche letferkunde^ verklaard en opgehelderd door Dr. I. C. van Deventer, Dr. H. Kern, J. J. L. ten Kate, A. S. Kok, Dr. M. P. Lindo en J. W. N. Mosselmans en De groote meealers der oudheid i?i kei Nederlandich overgehreLchi en opgehelderd door I. C. van Deventer, J. van's Gravenweert, A. J. ten Brink en S. J. E. liau''. 30 April 1857 en 25 Maart 1858. 1857. Dl. II biz. 819. Sieuwsblad voor den Boekhandel 21 April 1864. Sieuwsblad voor den Boekhandel 23 Juli 1868. — De correspondents over een en ander als ook de financieele regeling met Kraseman werden alleen gevoerd door Funke; vandaar dat Eruseman in zijn aan-teekeningen schreef, dat de serie o verging aan Funke, zonder den naam van Schadd te noemen. Nieuwsblad voor den Boekhandel 8 October 1868. „Onder bovengenoemden titel worden uitgegeven eenige werken uit de serie „Baitenlandsche klassieken", vroeger verscheoen bij A. C. Kruseman. {Nieuwsblad voor den Boekhandel 30 September 1869.) 19 BUITENLANDSCHE KLASSIBKEN. De yolgorden door hem gekozen, waarlijk geen onderge-schikt punt, was, Dante's Divina commedia door A. S. Kok, Tasso's Jeruzaleen verlosi door J. J. L. ten Kate, Tegners's Frithiofs saga van wijlen P. L. F. C. von Eichstorff door J. J. L. ten Kate, Wieland's Geschiedenis van de Adderiën door Dr. I. C. van Deventer, Goethe's Egmond door A. van Eeden, Swift's Beizen van Lemuel Gulliver door J. W. N. Mosselnians, De Lamartine's Jocelijn door L. de Visser. AUes en alles bij elkaar had deze onderneming. 27192 gekost. Het is niet zoo heel gemakkelijk een reden te vinden, waarom de serie der Buite?ilandscke klassieken zoo bitter sleeht slaagde. Aan de zorg daaraan besteed was dat zeker niet te wijten, evenmin a An het ufterlijk. Kruseman toch koos een formaat, dat slechts ietwat grooter was dan dat van zijn Aurora, al moet aan den anderen kant toegegeven worden, dat de Aurora zowel wat zetsel als papier betreft, een behagelijker indruk inakt. In October 1845 had Fuhri een Boekhandelaars-berigt verspreid, waarin hij onder meer zeide: Sedert geruimen tijd is er eene klagt aangeheven over de daurte onzer Nederlandsche boeken, bepaaldelijk onzer romans. Men beweerde dat het buitenland goedkooper prijs met bevalliger uiterlijk wist te vereenigen, en meende dat een verminderde prijs mimschoots zou opgewogen worden door zooveel aanzielijker debiet. Schoon de onderg. Die beschouwing niet geheel en al deelen kan, voorall niet kan toegeven, dat de boeken in den vreemde zooveel goed-kooper zijn dan bij ons, wanneer men bepaaldelijk op de oorspronkelijke uitgaven (niet op den nadruk) let, heeft hij evenwel willen beproeven, in hoeverre een goedkoope prijs en een bevallig formaat invloed op het debiet zouden uitoefenen. Op dat oogenblik dat vele goedkoope leesin-rigtingen de Ueshibliotheken en vooral de particuliere leesgezelschappen veel nadeel toebrengen, zullen deze goedkoopere uitgaven aan laatstgenoemden misschien zeer welkom zijn, en eene geldelijke bezuiniging daarstellen.... Het is den onderget. niet onbekend, dat reeds vele BUITENLANDSCHE KLASSIEKBN. 193 BUITENLANDSCHE KLASSIEKBN. pogingen in ilien geest mislukt zijii, en dat het groot octavo itei. Formaat zijne regten telkens heeft weten te handhaven, doch dit heeft hem niet kunnen afschrikken om het nog- maals te beproeven met verraijding van datgene, waarover dergelijke ondeniemiugen vroeger struikelden. Te oordeelen naar hetgeeu Kruseman in zijn Boiiwstoffen laat doorschemereu, had dit pogen van Fuhri succes 2. En al kon nu 00k een plan als hij zelf beoogde met het uitgeven van klassieken niet gelijk gesteld worden met Fuhri's romans, het mocht daarom nog geen reden wezen Fuhri's serie tot op zekere hoogte niet tot voorbeeld te nemen. Ik geloof daarom te kuunen zeggen, dat ondanks het formaat de Buitenlandsche klassieke. I hun weg niet vonden. Veeleer gelööt ik de reden van het mislukken te kunnen viaden in de wijze van uitgaaf in verband met het onderwerp. Het publick was destijds gesteld op poezie, maar het proza, wanneer het geen romans waren, was niet gewild. Zij, die er werkelijk belang in stelden, hadden geen vertalingen, uitgegeven zonder commentaren, noodig, en het groote pnbliek schriftte blijkbaar een uitgaaf bij afleveringen of bij deeltjes af, die, zoals dus verwacht kon worden, van langen duur zou zijn. Een en ander te zamen, van huis uit geen belangstelling en een wijze van uitgaaf die wellicht niet geschikt was die belangstelling op t« wekken, maakte de Buitsnlaiid^che kl<is-sieken tot een aanmerkelijken schadepost voor den ondernemer. Het lag voor de hand dat toen Kruseman zijn voorberei-dende maatregelen begon te nemen voor deze grootsch gedachte uitgave. Bij verschillende personen zijn licht eens zou gaan opsteken en zoo 00k in aanraking zou komen met Mark Prager Lindo te Amhem. In een uitvoerig schrijven zette Lindo zijn meening uiteen, dat goede vertalingen van klassieke schrijvers. Dl. I biz. 473. In dit formaat veracheen O. a. bij Fuhri: Henriette Maria Langelaan (1846); Sue Lalreaumont (1846); Brievenspieqel van Punch (1846) en juflfr. Toussaint Mejonkvrouwe de Mauleon (1847). Ours antes', don quichote. 1851. mits zorgvuldig bewerkt en goedkoop verkrijgbaar gesteld, hun weg wel zoudeu vinden; in de eerste plaats zouden daartoe de oudere Engelsche schrijvers in aanmerking komen en hij stelde voor, dat, tcrwijl aan Da Costa de zorg voor de dich-ters overgelaten werd, hij zich zou kunnen belasten met me-dewerkers te vinden onder zijn vrienden voor het proza. Had tot nu toe Kruseman zich bijkans uitsluitend bewogen onder literatoren, die behoorden tot den kring van het haagsche Öfhiing hweeht hennis, thans kwamen door Lindo's toedoeu hem ook andere namen onder oogen: Dr. P. J. Costerus, rector te Sneek, Ds. J. F. C. Kronenberg, Fransch predikant te Amhein, Mr. D. J. Scherer, griffier van de rechtbank te Almelo. Mr. D. J. van Stegeren, conrector te Arnhem en Mr. C. L. Schuller tot Peursum te Utrecht. Deze laatste, die in 1842 reeds van zich had doen hooren door een Voorjezing over Don Quichotte, was de aangewezen man om dit Spaansche meesterstuk te verdietscheii. Voorlopig lokte een ("ervantes, naar het schijnt, niet al t<* zeer atin; raaar hoe wel Scott en Sterne de sclirijvers zouden zijn, die deze reeks zouden openen, maakte Kruseman toch gaarne gebruik van Lindo's bemiddeling om Schuller tot dit plan te winnen. Veel verwondering kon het niet baren, dat Schuller, in weerwil van zijn voorliefde voor dit Spaansche meesterstuk, betrekkelijk weinig voor het bewerken van een vertaliiig. Wanted hoe veel bestonden er niet in andere talen! Van 1805 tot 1857 verschenen er niet minder dan 400 Spaansche uit-gaven, naast 108 Fransche, 200 Engelsche, 80 Portuguese, 90 Italiaansche, 70 Duitsche, 4 Russische, 4 Grieksche, 8 Poolsche, 6 Deensche, 13 Zweedsche, 1 Latijnsche, en tot op 1854 6 Nederlandsche vertalifen. Die breede reeks met nos? een Geloof niet, dat ik zulks zeg, omdat ik als Engelschman bevoorordeeld ben, maar ik verbeid my dat de klassieke Engelsche schreiben, vooral de ouderen, slecbts weinig gekend zijn onder het llollandscb publiek. (Brief van Lindo 5 April 1851). Later schreef hij onder het pseudoniem Jan Oly in Lindo's De Nederlamhche Spectator (Bulletin des Eglises wallonnes. Totne VII pag. 203.) 3 Mededeeling in het Nieuwblad coor den Boekhandel 18 April 1867. De Nederlandsche uitgaven zijn van 1657, 1669, 1699, 1707, 1732 en CERVANTES, DON QUCHOTE. 195 vertolking le vermeerderen, was iiet uitlokkend, maar toch zou 1852. ^chuUer zich laten overhalen. Het Weekblad voor den Boekhandel van den 27 Maart 1852 ^i te lezen, dat Don Quwhofe ter perse was; eerst einde Y^^ zou de eerste aflevering verschijnen. De eerste af- ^ling zou grooter debiet kunuen halen dan 45 exem-  ongelukkige klassieken draagt de anne y/ het ongelukkigst lot.... Onder uw goedvinden, waar ^Jet aan twijfel, zal ik dus de kopy van het tweede ge- Ueelte... bewaren tot — tot ik moed heb voor de uitgave." Langzaam, uiterst langzaam ging het ter perse leggen van het verv'olg daaroin voort en het zou tot October 1859 duren eer dit werk compleet was '. Ik zeide dat Scott en Stenie de serie zouden openen: Scott's Ivanhoe. Uit het Engellch verfaald. Nieuwe niigave- Ilerzlinn door M. P. Linda, was de allererste aflevering van deze serie, waarmede het publiek in Maart 1852 "kennis kon maken; hij o])ende de onderafdeeling proza en zou aanleiding worden tot het ontwerpen van een geheel nieuwe onderafdeeling der Buifenlandsche klasmeJceny zooals straks zal blijken. Het lag toen in Kruseraan's bedoeling daarop te laten volgen vertalingen van The vicar of Wakefield van Goldsmith, Le mk prigwni van Silvio Pellico, de Prosa Werke van Claudius en de (krv^aletnme libera ta van Tasso *. In weerwil van de slechte 63) zyn er niet meer dan 409 edities. Een tweede druk die in 1879 compleet kwam, evenals de eerste van 1000 ex., bezorgde D. Noothoven van Goor. Op diens fondsveiling (12 December 1881) ging de uitgaaf over aan Scheltema & Holkema. De eerste Holandsche druk verscheen in 1824 bij W. van Boekeren te Groningen in een vertaling van W. L. H. Koster Henke (26 dr. aldaar 1833). — In 1872 verscheen Lindo's vertaling opnieuw bij S. C. van Doesburgh te Leiden en Job. Ykeraa te Delft met een opstel: Het eHwgetijde van Sir Walter Scott, enz. door Dr. N. Beets. Advertentie in Uaarlemsche Courant 23 Maart 1852. Advertentie Nieuwsblad voor den Boekhandel "21 Mei 1852. 18 TASSO, JERXZALEM VEELOST. 18 TASSO, JERXZALEM VEELOST. Onvangst van de serie zouden ze, behalve de Prigioni alle verschijnen, terwijl van Claudius alleen De Waudsbecker Bode [Proza], door I. C. van Deventer vertaald in 1853 en 1S54 het licht zag. Geen van die uitgaven zijn als zoodanig echter veel beteekeiend, behoudens een: Tasso's Jeruzalem verhält het eerste potitische werk in de serie, dat meesterlijk door Ten Kate vertolkt zou worden en welke door die vertaling weer een nieuw bewijs zou leveren van zijne heerschappij over zijne taal en poetischen vorrn. In Mei 1851 gewerd Ten Kate het verzoek de geheele Gerusalemme metrisch te vertalen. Dat die groote raar ook grootesche arbeid velerlei moeielijkheid met zich zich medebrea-gen, ontveinsde de dichter zich geenszins. „Waarlijk om Tttsso weer te geven zoo 't hoort, moet men wonderen doen met ois stugge Noordsch, dat, zoo ik meen, op een paar uitzonderiiigeii na, nog Geheel vreemd is aan de harmonie der rima oUava, die hier behouden dient. Intusschen, juist duom zou kracht aan willen be2)roeven, indien ik andere niet geheelten onrechte een vaardig versificateur — tot walgens toe — gepl'ezen ben^' ^. Ten Kate ging aan het werk en zou een meersterstuk leveren, dat zelfs door een Italiaansch geleerde geprezen zou worden, maar moest al spoedig hoore, dat zijn arbeid Kruseman als speculatie niet zeer voordeelig was; de vertaling vorderde veel te langzaam om de animo van het publiek warm te houden, aangenoraen, dat er zich in den beginne bij de verschijning van de eerste aflcvering (biz. 1 — 96, met Voor- werk) in October 1852 eenige animo vertoonde. Althans Ten Kate meende zich te moeten verantwoorden jegens het publik en liet op de binnenzijde van het omslag der tweede afleverring (biz. 97 — 192), verschenen in Juni 1853 * drukken de volgende mededeeling: De Gids 1852 Dl. II biz. 636. Brief van Ten Kate 10 Mei. 1851. * * Ten Brink. Geschiedenis der Nederlandsche letteren in de XfX*' euw. Amst. 1888 Dl. II biz. 28. * Die tweede aflevering wordt vermeld onder het hoofd Uitgekomen Boekwerken in Nederland 28 Mei — 2 Junij in het Weekblad voor den Boekhandel van den 4 Jani 1853; op het omslag van de aflevering staat. TASSO, JERUZALEH VELOURS. 197 Tasaoos Overzeli'er aan zijn mij betrekkelijk mijnen Tasso uit verschillende ordeu des Taderlands brieven toegezonden, zoowel iiaam-loze als geteekende, de laatste vaak versierd met een naamjfer, dat met eere geschreven staat in de Jaarboeken onzer Letterkunde. Die brieven behelsden veleriei lof en aanraoediging, meer misschien dan. In ten dezen vordiend of noodig heb; maar die mij in alien gevalle, als blijken van sympathie en goedkeuring op mijn pogen, bijzonder aangenaam waren. Intusschen ontbrak toch ook het dropjen citroenzuar in den honig niet. Men verweet mij — soms op ietwat minder bescheiden toon dan waarop men, mijn inziens, wel recht had — „dat mijne uitgave niet met meerderen spoed werd voortgezet.” Het is tegen dat onbillijk verwijt, dat ik op een hoekjen van dezen omslag in alle vriendelijkheid lyroteU wil aan-teekenen. Vooreerst wil ik erkend hebben, dat een Arbeid die zooveel studie en inspanning eischt als eene reproductie van het verlost jeruzalem, welke het Italiaansche Meesterstuk niet al te zeer tot achande strekt, een werk is, dat Niet wel gelijk is te stellen met het overzetten b.v. van een roman van Sue of Dumas, die, bij inschrijving anbesteed, binnen weinige dagen kant en klaar de Vertaalfabriek verlaat. Ten iweeden gelieve men in 't oog te houden, dat deze Arbeid, te midden van mijne veelvuldige ambt«bezigheden, geen aanspraak heeft dan op de enkele vrije oogenblik- ken die ik ter mijner beschikking mag houden: oogen- blikken, meer dan eens aan de ruste des slaaps ontwoekerd. En eindelijk herinnere men zich, dat ik nimmer be- geclrukt: J85^, Een nauwkeurige vergelyking van de omslagen der ver- schillende afleveringen laat echter zien, dat de omslagen dier eerste twee afleveringen van hetzelfde zetsel getrokken zijn. 1H52. 19S TASSO, JERUZALEM VERLOST. 1852. loofd heb — gelijk ik dan ook bij geene mogelijkheul doen kon — binnen eenen aangewezen' tijd mijne Zangen in 't licht te zullen zenden, maar, iutegendeel, van ston- den af op den omslag de kennisgeviug heb doen drukken, dat de Afleveringen op onbej>aalde tijden elkander zouden volgen, zoo spoedig de zorgen, aan eene goede bewerking te besteden, dit zouden toelaten *. Deze laatste 'verzekering herhaal ik gaanie bij dezen. Ik voeg er bij, dat ik hoop in den loop des aanstaaudeu zomers eene derde Aflevering te zullen doen volgen, waarin het reuzenwerk tot over de helft gebracht wordt. En hiermede, mijnen Lezeren heil! Middelburg^ J. J. L. ten Kate. 21 April 1853. 