Bijdragen tot de taal-, land- en volkenkunde
4.23 te hebben willen luisteren. Doch nu diende men daartoe weder eene gelegenheid aftewachten en dan ongevraagd alles aan te wenden tot hun geheelen ondergang en verdelging der J.anden onder de Timoreesche Koningen, zonder de blanke Portugeezen van Liflao, noch priesters, noch kerken te benadeelen Over het bedrog van den Klein Winkelier moest men verant- woording vorderen. Snaphanen, kruid en lood en wat de Compagnie in hare pak- huizen in voorraad had, moest men tot geschenken zenden en den inkoop zooveel mogelijk vermijden. In de zaak van Lando vond hij alle omstandigheden en den aanleg met volkomen genoegen der bondgenooten, waarvan zulke zaken dependeerden en ook uitgevoerd worden, gevolgelijk ook te billijker, dat, daar de Landonezen de wapenen tegen de Compagnie opgevat hadden en de Vaandrig — het Hoofd der Militie — daarbij was gesneuveld, men hunne krijgsge- vangenen tot slaven had verklaard en onder hen verdeeld, wat er ook op het woord Pardon mocht aangemerkt worden, ofschoon het immers niet te scheiden was van het bijgevoeyde woord op discretie. Dit hadden zij zich onwaardig gemaakt, door na de overgave weder opstand te verwekken, die zonder tusschen- komst van de Compagnie niet te dempen was geweest. Bovendien, er hadden zich in het geheel slechts omtrent 700 overgegeven, waarvan er 2 a 300 weder waren ontslagen en bleven er ten minste 400 krijgsgevangenen, onder den geheelen hoop van 1400 inlanders, over en die naar Batavia waren ge- zonden. De overigen waren gekochte slaven, en diegene die gedurende het beleg dagelijks in de gedane uitvallen als anders- zing gevangen waren geraakt, en waarop, hoe men het ook nam, het parool (pardon) niet van toepassing was. Behalve dit was in dezen gehandeld naar de oude usantién en gebruiken tot dezen tijd toe, met dit onderscheid, dat vroeger de Compagnie omtrent ;',; en de dienaren een goeden hoop kregen; nu had de Compagnie alles en de Commissaris niets. Want het vour- geven dat de Commissaris 300 krijgsgevangenen zou hebben naar zich genomen en overgezonden, nam hij, Gouverneur- Generaal, op een vsimpel” zeggen niet aan; dit diende bewezen en hij daarover gehoord te worden. De Gouverneur-Generaal verklaarde derhalve ieder, die van Timor overgekomen was voor slaaf, latende ze aan een icder die hij naar gewoonte wettig gekocht of verkregen had; en.. 424 wdenke alle, die daaronder als krijgsgevangen overgesonden sijn, mten behoeve van de Compagnie te moeten blijven, “t sij dat wdeselve verkocht of in haren dienst gebruikt worden.# Den verkoop te Timor verklaarde hij mede voor wettig en wel (gedaan). Het Hoofd Geolima, mede overgekommen en van vele misdaden nevens zijne zoons beschuldigd, was »oud en caducq» en beloofde geen lang leven; zijn oudste zoon was overleden, de tweede een assurante knaap. Geolima was niet zoo gevaarlijk te achten, maar de zoon vonder een hoop der synen periculeus.» Alle die menschen waren tot nog toe onderhouden en kostten de Compagnie reeds 40 lasten rijst, die hij verzoekt dat afge- schreven mocht worden. De tractaten met de Vorsten gesloten vind hij heilzaam en boven verwachting; des applaudere en ratificere ik deselve win haren geheelen zakelijken inhoud; integendee] desavouere mik zeer, zekere periode bij art. 5 1, die bij acte van ratificatie wkan gesecludeert worden en geroijeerd door den eersten clercg , won alsdan de verbeterde copye na Timor te senden, dewijl »’t onbetamelijk is, sodanig van gekroonde [oofden te spreken wen waarover Paravicini een ernstige reproche verdiend.» Het volk, dat de bondgenooten beloofden in de wapenen te zullen houden, »moest men na hare comoditeit laten, als °t mniet op aankomt.» De aanval op de zwarte Portugezen moest men uitstellen tot men er de gelegenheid toe geeft en alsdan de bondgenooten met alle vermogen te hulp komen. — Die van het Oosterdeel van Kunde of Larantoeka moest men vriendelijk behandelen en zoo zien te onderwerpen, of bij een een goede gelegenheid die er mocht voorkomen en uiet bepaald kon worden, dan wel door een huwelijk aan Solor zien te trekken, maar vooral openbaar geweld vermijden. Het tractaat met Liffao was wel aan te gaan, mits met uitslniting van anderen. De nagelaten memorie aan het Opper- hoofd van Timor vond hij wel gesteld, en diende noodzakelijk te worden nagekomen, maar het opzenden van Koepangs, Koning kon nagelaten worden, zoo lang men het er mede kon stellen. Lissolot moest men naar bevinding van zijn gedrag behandelen. De negotie moest volgens voorschrift gedreven worden. _ 34 Zie het advies van den Directeur-Generaal. 425 De burgers, die zich te veel met de Vorsten mlieten , moest men met de benoodigde bewijzen opzenden, en nooit toelaten dat iemand der Kuropeesche of der hunne, behalve het Opper- hoofd, aldaar eenig gezag uiteefende, hetzij onder den naam van voogdijschap of wat het ook wezen mocht. Bij de papieren vond de G.-G. hier en daar -»passagién, wdie wel een ernstige behandeling jegens den opstelder souden wmmeriteren, maar considereren, dat in dat merkelijk embras, wt welk een geheel mensch konde occuperen onder soveel ge- wachrifts, de gedachten wel eens buyten ’t spoor hebben willen mlopen, echter is die buitensporigheid niet te passeren sonder ween ernstige reproche, en als ik wijders aanmerk de gedane wdiensten en de onvermijdelijke vlijt en arbeid, in syne com- vmissie ten koste gelegd, kan ik buyten dit wel een generaal wgenoegen im syne verrigtingen nemen./” Het oordeel over de verrichtingen van Paravacini te Timor door den Directeur-Generaal van der Parra, was op ver na niet zoo gunstig voor dezen, als dat van den Gouverneur- Generaal. Ook van der Parra had zijn advies in schrift gebracht en daarbij eenige bijlagen gevoegd, en verzocht dat die stukken of bij resolutie van dien dag werden ingeschreven of in copie naar het vaderland mocnten worden gezonden ~ter believe ende wspeculatie der Heeren Meesters, nadat alvorens twee bijlagen wbehvorlijk, zouden wezen geauthentiseert. Hij drong bovendien waan om te obtineren een behoorlijke reparatie en satisfactie wwegens de belediging, Sijn Edele in sijn caracter en.’t ampt vvan Directeur-Generaal, door dese en geene expressién in het wrapport gevonden wordende.» Na het lezen van deze geschriften besloot men die te inseree- ren. Zijn eerste opmerking is gewijd aan de aangegane contracten , vdie bij dat rapport — zegt hij — den titel van overheerlijke en voordeeliye » gegeven worden; doch die in hunne gevolgen mogelijk daarvan geen schaduw zullen kunnen geven. Hij wenscht zich voornamelijk nopens het 5de artikel van de acte van ver- bond en voorwaarden, met de gezamenlijke honingen en Regenten van Timor aangegaan, te refereeren aan het aangebodene pro- test, mitsgaders, ten aanzien van de periode van meergemeld rapport: »Immers werden daardoor alle intrigues van Portugal mnet Vrankrijk of wien ‘took soude mogen lusten , sig van desen wsleutel van den Qosterschen archipel meester te maken, gant. wschelijk verijdelt; hebbende met dit mijn nieuw verbond en de 426 mieuwe bondverwanten , de Portugesen van meest alle domeynen , wja zelfs van hun Hoofd Comptoir Liphao ontroofd, want die -wKoning die dit grondgebied toekomt heeft sig selfs met al het wliand dat hij bezit, waaronder Liphao behoort, aan d’Edele »Comp. onderworpen en overgegeven”, aanhalen, dat, ofschoon na deze stelling de Portugeezen van alle hunne domeinen en zelfs van hun hoofdkantoor Liphao ontroofd waren, het echter zeker was, dat zij vregt ter contrarie met *t meesterschap in whanden daar gezeten bleveny, en gevolgelijk dat die progressen maar op het papier waren gemaakt. En wat staat er in het alyemeen te maken was op de contracten of het woord van de Koninkjes, vond men aangeteekend bij) de Memorie van Pa- ravacini aan het Opperhoofd Beynon achtergelaten; daar werd op bl. 11 gezegd: vdie in 10 dagen honderdeley gevoelens heeft , ven die altemaal met capricieuse en hartnekkige sentimenten wstaaft.» Behalve dit zou de Grootvorst van Belo en souverein Koning van Wywiko, Bahale enz. naar zijn naam Hiacinto Correa, een Roomschgezinde moeten zijn, die zich immers onder geen ander geloofsgenoot met ernst of goedwilligheid onderwierp. Die onderwerping kwam derhalve den UDirect.-Gen. zeer be- ‘denkelijk voor, als een zank waarop niet veel te rekenen viel, en dit te meer als men opmerkte, dat bij de memorie waar van de Vorsten werd gesproken die door het zwaard waren over- wonnen, de volgende uitdrukking gevonden werd: wWant de oude liefde voor de Portugeezen hare grootsche ven trotse wijse van ageeren, die so wel met die der Indianen waccordeert, denselver Roomschen godsdienst die sij nog belijden, wde moeyten en listige aanslagen der geestelijke om se weder wonder “t oude juk te brengen, de groote distantie van hunne wvijken van ons, en de nabijheid der zwarte Portugeezen, de na- mtuurlijke haat en wrok (alle geringe verstanden gemeen) die wsij hebben tegen haar die haar verovert hebben, de geringe wachtinge der vijf Koningen, sijn allemaal hinderpaalen, die vmen moet zien door een liefdadige en menscheliyke wijse van vageeren uyt den weg te ruymen en uyt hare gedagten te ver- wbannen.” Hierop volgde deze aanmerkelijke annotatie:” “Dog wat aangaat de derde of laaste classe, namentlijk die wgeen, die sig door mijn toedoen goedwillig onder ’s Comp. mprotectie hebben begeven, als de Koningen van Wywiko, 427 “Bahale, Souay en Liphao moeten nog vrij wat distincter, om- wsigtiger, beleefder, heuscher en edelmoediger als de twee eerste vsoorten werden getracteerd. wDese waarheyt schijnt uyt de zaak selfs als onwedersprekelijk wte vloeijen, eensdeels om deselve redenen, die ik in de tweede wclasse hebbe g’allegueert, anderdeels, om dat sij maar een wstap te doen hebben, om bij hunne oude bondgenoten te komen, sonder dat wij door de verhijt daarin konnen voorzien. wUEd. is ook bekend, dat se in eer, deugt, goede en gesonde wsentimenten, schranderheyd, trouw en civiliteyt, so wel de wtweede overtreft ais de tweede de eerste, dat de alderslegtste wen laagste is. : »Dese moet men met eene ongemeene vriendelijkheyt en wdistinctie handelen, en als men haar ontbied, so moet sulx wmet beleefde en verpligtende termen geschieden als of men wverlangde haar te sien, en den trouwe bondgenoot van d’Edele Comp. gaarne wilde spreeken, om occagie te hebben, haar van wde goedmeenentheyd der K& Comp. tot haar te onderhouden, en wbeschenken haar als dan met eenige kleinigheden al was het wten koste van d‘K. Comp. mits men hare contra presenten ten wfavcure van deselve inneemen.7 De Direct.-Gen. kon zich ook niet vereenigen met den inhoud van het 28¢ artikel van de genoemde acte , waarbij onder anderen de Koningen enz. zich verbonden gratis te zullen leveren en bezorgen, allerhande soorten van levensmiddelen, als buffels, schapen, varkens enz., zoomede houtwerken, bamboes, atap, sparren, kalk, steenen, alsmede andere benoodigdheden , doordien hij vermeende, dat, om te voorkomen het misbruik dat daarvan zou kunnen worden gemaakt,-voor het een zoo wel als voor het ander een vasten prijs diende bepaald en gegeven te worden. Hij was mede van gedachte, dat P. op eene voldoende wijze zou moeten bewijzen waar de honderd personen gebleven waren, die bij het veroveren van het rijk van Anthony Rotoetoe ge- vangen waren gemaakt, daar dit nergens uit bleek. Wat de Koningen en Vorsten betrof, was hem o. a. het vol- gende voorgekomen : »Want deze arme Koningjes waren van te voren gewend de vonversadelijke gierigaarts en tirannen te contribueren voor *t wbeslissen van hunne geachillen, en die ’t meeste goud of wslaven gaf, kreeg, schoon tegen alle regt en reden, ‘t meeste vgelijkk; en dan bleef de zaak nog maar in deselfde crisis, tot 428 wdat er die ongeneeselijke wonden, welkers genesing mij te mbeurt moeste vallen, uyt ontstonden.» Hij was van gevoelen, dat P., die daarvan kennis scheen te dtagen, ook opgeven moest welke Opperhoofden zich daaraan schuldig hadden gemaakt om zoo mogelijk naar eisch -te wor- den gestraft. De zinsnede: — »Niemand wilde voor een ander onderdoen; vals het Opperhoofd iets gelaste, antwoorden de Bedienden, #30 Officier als: Oppermeester en meer anderen, met het wer- mpen van hunne hoeden voor syne voeten. Ik verdom ‘t om vdit of dat te doen.» —- en de daarop volgende: ~De soldaten wsworven met hunnen Officier in de Tapkroegen en gehoor- wzaamden niemand meer, in so verre, dat als ’t Opperhoofd eens veen soldaat die bij hem de wagt hadde, vriendelijk versogt sijn wspaphaen te willen schoonmaken, dese hem toesnauwde: dat vwil ik niet doen, ik hebbe werk genoeg, gij kunt ‘t selfs wdoen # — gaven zoowel als een voorgaande van een zekeren daarbi} vermeld wordenden spotboef, die het Opperhoofd, onder het toeroepen in den nacht van een verraad van den Koning van Amabay opgewekt had om hem dus te bespotten, den Direct.-Gen. aanleiding, om te sustineren, dat de namen van alle die arrogante en strafwaardige sujetten niet alleen dienden opgegeven en opontboden, maar ook in handen van den Advocaat Fiscaal gesteld, om daardoor te beletten dat vde subordinatie mniet ten eenmaal den rug ingereden wert.” Verder wees hij op vde fraaie en mogelijk zoo lang als de Nederlandsche Maatschappij gestaan had,« niet bekende pas- sages in papieren van een mindere aan zijn meerdere, van den volgenden inhoud: wKdog voor dat ik daartoe overga, ben ik om mijn caracter, veer en fatsoenhalven, dat mij so lief, ja liever als mijn leeven wis, genoodsaakt, hde ongaarne ik dese stap ook doe, mijn wregtvaardig resseutiment over twee poincten in de missive aan vde Ministers van Coupang ter neder gestelt te betoonen; ’t eerste bestaat daarin dat UwHoogEdelens de Ministers van dat vcomptoir, die mijn subalterne uyt de Natuur, en volgens Uw »HoogEdelens ordres moesten worden en met myn komst aldaar vwesen, aanschryft, de redenen van mijne komst, als of de mindere vook moest weten tot wat eynde de meerdere of die haar volstrekt wayt uw HoogHdelheden namen gebieden sou daar quam ver- vrigten, seggende uw HoogEdelh. in der selver aan dese Ministers 429 wg’addresseerde missive, dat ik eenlyk gesonden was om met dies vte meer luyster de contracten te vernieuwen. En dat was van wsodanig quaad effect, dat sij, die met mijne komste wegens whunne quade concientie van benautheyt beefden, mij nu uyt- vlagten, soodra sij den aan haar g’adresseerden brief gelesen hadden. wHet tweede poinct mijner beswaarnisse is, over ‘t schnjven in wdie selfde missive en aan de selfde Ministers, dat 't Opperhoofd » Beynon my by myne komste de regeering moest overgeven , gelizk wsulce van selvs spreekt, dog dat de goederen en koopmanschappen - vonder berusting van “t Opperhoofd Beynon souden moelen nblujven. Wat wil dat (met eerbiedig verlof HoogKd. Heeren en Wel wKidele Heeren gesproken) anders seggen of te kennen geven, vals dat die goederen beter vertrouwt siju aan den subaltern, vals hem die hem gebied en gesonden is om zijne zaken te vondersoeken. Strekt dat miet grotelijks tot declin en veragting vvati mijn eer, fatsoen en caracter, ja selfs van uw HoogKdelh. wdie mij hebben gesonden, om als hunnen expressen Commissaris, vdie so luysterrijke Regeering te representeeren. Want is hij meer wte vertrouwen dan ik en uyt hoofde van dien de goederen in msijn magt en bewaring moeten blyven, konde immers die com- vmissie om met den J.iphaosen Gouverneur te contracteren als ween zake van °*t uyterste gewigt, in stede van aan mij, wel vaan hem opgedragen sijn geworden, te meer, om dat daartoe vgeld of goed moet sijn, dog van welke beyde articulen ik in vgevolge van dese aanschrijving so wel als een "pad van veerenu wvoorzien was. wHet aauschrijven van deze periode, so stom en stupide ‘t wOpperhoofd is, wist hij echter bijzonder wel, en so goed als vde Resident van Palembang, die ’t mede aangeschreven was, wminij de Regeering over alles, behalve over de comptoirs wzaken overtegeven. (NB. en anders sijn der immers geene als »comptoirs zaken op Palembang) bij zeker occagie, dat ik goederen wuyt de pakhuyzen benoodigt was, tot sijn voordeel te alle- agueeren; maar ik stoorde mij om de waarheyt te zeggen seer vweynig aan zijne allegatien ; toouende dat ik volstrekt meester vwas, en dat tot mijn depart soude blijven. 1 Dese misselijke perioden sijn ‘t voorwerp van mijn gedurig vmurmureeren in mijne lastige commissie geweest, niet kunnende wbevroeden waaruyt die haar source hebben penomen; te meer wik sulke groote en ik mag seggen preuven sonder voorbeeld, % Gs! on Mijn suerte “mun us Puambeug bebbe peeewer , edear ik it Mee rr Wo. mM at DEwTH OF BYWEe . & everriken, SEIN: Ete ver tt cut pucomen; wae Seem 2k met ete yerlsuuweh, Weeru > CHL spike Bewoemee oommanisse roppodrapen > elk vermece vhuseces Hueidee Hoere on Weikder oHewren, m, M2L Tri,pumag rewerment ore Set kiewnasusg reL SaBirvewen WU purdvueen: wanl dt pu is te batter om epeergelikt l¢ worker, suDotr myu getouies over Aaar bit- steruetl. eZer mel aut mceijke corned eomgemate te laten eblyken: % meer omdst ck iner ine sproek als een Oppercoop- yman, war als wn pero, de Us Hoaghdelacdens hebben everwaardigt als tunuen Commissars, om bare illestre Personen ote represevieren, te Lomineren. wEn sodenige person moet ijn faisoem en caracter so lief- whebben en weten te maintineren als die geen die hem aan- egestelt hebben. Hij moet ten minsten in sijne functie excel.eren wen irreprochabel sijn, wil bi) t portrait en afbeeidsel sijn wvan diegeene die hem gesonden hebben, bij gevolg vol ver- #trouwen.- wHad mij mijue ervarenthevd geen middel aan de hand ge- wgeven om geld te furneren. en ‘t Opperhoofd had sig aan ‘t whem aangeschrevene namentlijk, dat de goederen in sijn bewa- wring moesten blijven, gehouden, waarmede soude ik, nog eens wmet eerbied gevraagt, het becontracteerde van Liphao, daar wsig Uw Hoog Edelh. als een poinct van de uyterste nogdsa- wkelijkheyd, soo “t schijnt so sterk aangelegen laten sijn, be- wtaald hebben? Geld was er niet en over de goederen kon ik mniet disponeren; sijude mij nog bij mijne instructie geordonneert ween goeden prijs voor ’t bedongene te geven, maar 't aanwijsen wwaar ik dat van daan moest halen, is in de pen gesmoord.» Daarover zou de- Directeur-Generaal de moeite sparen » om win dese aan te toonen de insupportable arrogantie, imperti- mnentie, ja selver laesie, ‘t geheele lichaam deser Regeering weangedaan wordende, en maar kortelijk van advis siyn: + dat hij P. tot een exempel van anderen en om hem te leeren zich te houden binnen de palen van zijne subordinatie, voor den tijd van een jaar en zes weken , diende te worden gesuspendterd van : bt, kwaliteit en gagie of ten minsten te worden gecon- in eene boete van 1UUU0 ducatons ten behoeve van te Batavia. 43) Daar P. vop eene walgelijke wyse kwam te swetsen op sijne genereusheyt” waarvan maar al te wel het tegendeel stond te worden aangetoond, wenschte de Directeur-Generaal dat P. aan- wijzen moest, vhoe hij aan een excessief groot getal van 300 wvrye menschen geraakt was, die hij als slaven opgesonden had vaan den Landdrost den Heer Jan Jacob Corp en den Capitain vIngenieur Berg (dog door welke dese commissie was van de whand gewesen).y Zoo ook waar gebleven was ‘t geen voor een partij op Timor bij zijn aanwezen geloste Landoneezen was .opgebracht geworden. Wat P. aanhaalde nopens de aanmerkelijke winsten door hem aan de Compagnie toegebracht, hiervoor verwees de Directeur-Generaal naar de aanmerkingen in margine van zijn ingedienden Staat rekening gesteld en die hij hierbij voegde. : Verder deze zinsnede: ~hebbende niet alleen de zware lasten wdeser commissie, om ’s Comp. credit en Uw Hoog Edelhedens w\uyster onder de Vorsten, Bondgenoten, maar ook insonderheyd wonder de nieuwe door mij tot d’Ed. Comp. overgehaalde »Bondgenoten, die haar door den uyterlijken schijn laten ver- wvoeren, en na rato van den uyterlijken pragt den Persoon ven die hem gesonden hebben, taxeeren, ongemeene kosten van wkleederen , so voor mijn als mijn equipage enz. moeten dragen, ven altijd een open tafel houden; maar ook meest alle de ge- mschenken aan dese Vorsten, de pragtige maaltijd, de kosten wder oorlogs-expeditie na Rotty, de besending eener Commissie wover zee na Reymea, de yroote expeditie na Beloe, item die vvan Wywiko, Bahale, eene om s’KEdele Comp. Bondgenoten wtegen de Naymotiers te beschermen, als ook die om de goud- mmijn op te soeken en die uyt groote Heijeren (Heeren?) be- wstonden, hebbe ik altemaal uyt mijn beurse goedgemaakt, wsouder d’Ed. Comp. iets daarvoor in rekening te brengen.»# Hierover was de Directeur-Generaal van advies: dat zoowel van het een als van het ander eene behoorlijke rekening diende gefor- meerd en overgegeven te worden, vopdat het hoogvliegent ver- ‘wmoeden van desen gewesen Commissaris niet beswangert rake, wmet de verbeelding dat hij de Nederlandsche Maatschappij tot wsiynen debiteur daar voor houden en pretensién formeren kan wna sijn welgevallen, wanneer het hem gelegen mogte komen, wt sij hier of in ‘t Patria.» Daar P. had kunnen goedvinden vbij sijn rapport quaadaardig te be- schrijven.” Het is beschamend volgens de gedachten van den Directeur- Generaal dat men, op het rapport van een man vdie sig dub- wbeld waardig acht Commissaris van dese Regering te sijn~ geen staat kon maken, maar moest ontwaren, dat men zich jammerlijk bedrogen zou kunnen vinden wanneer men zich zonder nadere papieren te doorloopen, daarop kwam te verlaten. Want wat zou men gelooven van hetgeen P. had geschreven, nopens de Mardijkers, die bij dat rapport worden genoemd wel wgeintentioneert en de E.Comp. bijsonder getrouw;” hetgeen regelregt streed met hetgeen hij van hen zegt in de nagelaten Memorie voor het Opperhoofd Beynon in deze bewoordingen: “Dat men met ’t grootste regt des werelds kan dugten, dat wde twee broeders, Hoofden der Mardykers, die seer bemind. wsijn en een groote: invloed op een aansienlyke magt hebben, wen geen katten sijn om bij een oproer sonder handschoenen waan te tasten, de Comp. die se protegeert zullen handelen, wals de blanke Portugesen door hunnen Tenenty-Generaal dikwijls wbehandelt syn. vIk raade UE. om met dese menschen met de uytterste om- vsigtigheyt te werk te gaan, tot ik op Batavia kome, en Haar wHvog Edelen UEd. met een aansienlyke magt in staat stellen wdese snaken te beteugelen.». Er volgen nu eenige opmerkingen omtrent het cultiveren van indigo en peper op Timor en Rotti en het touwwerk van Sumba (sandelhout). Hoewel het den Direct.-Gener. voorkwam, dat de groote opgave van dat eiland, evenals zoo veel andere opgaven van den Commissaris , wel eens overdreven zouden kunnen worden bevonden kwam het hem echter voor, ~dat men een expresse besending derwaarts moest doeu tot een nader onderzoek van zaken.” De door P. voorgestelde ontvolking van dat eiland, dat volgens het gevoelen van den Direct.-Gener. niet dan met geweld zou kunnen geschieden, kon hij niet goedkeuren, doch 4.33 wel om, zoo de menschen daartoe genegen waren, passagie naar Batavia te bezorgen. wHet ongemerkt passeren van de periode: — ~ D’Officier wZingelman, die ik hebbe mede gebragt, wil in ’t stoken van varak, als of dat sijn fatsoen te na was, den gegageerden Oehle wdienaangaande niets cederen, Aebbende ook dikwils geprobeerd wde soldaten het hunne te onthouden; eene maxime die hy vsekerlyk op Batavia van die rijke t’huysvaarders geleert zal mhebben » —- zou aanleiding kunnen geven, bij de Heeren Meesters vals of men strafwaardige gedoentens willens en wetens vgedoogde.» Hij was daarom van gevoelen, dat P. moest op- geven wat hem daarvan bekend was en wel vvornamelijk de namen van hen die zich daaraan hadden vergrepen. De Direct.-Gener. verdedigt zich uitvoerig tegen VP. als of er te veel toegegeven werd aan de gedane eischen van Timor, om behoeften , zooals planken, balken, verwstoffen, teer, kruid enz., als door den Dhirect.-Gener. geschiedende, »schoon het whem (Direct.-Gener.) bijna niet de moeite waard soude sijn mgeweest, de quaardaardige en valsche positién van desen vol vvan verwaandheid en inbeelding sig selfs in veele opsigten ver- wmhesenden en al wat prodato gesuspecteerden Paravacini te w wederleggen.7# Het artikel van het goud werd bij de Mewmorie niet alleen zeer gunstig beschreven, maar ook in het vooruitzicht (schoon in het onzekere) daarvoor tonnengouds voor reéele winsten ge- steld ; het gaf den Direct.-Gener. aanleiding , hoewel door verschil- lende zinsneden mogelijk zou kunnen worden aangetoond, dat men hier weder gelijk wel voorheen ~een goudmijn opdiste, daar wmen goud zoekende kwalijk zilver vinden zal,” dewijl in het door P. aangebrachte zand uit de goudrivieren, ook eenige aarde bij den zeer kundigen Kssayeur Villeers geen goud , maar siechts een klein greintje zilver in ieder was gevonden, en zoo welnig dat het op verre na de onkosten niet zou kunnen goedmaken, echter van die hoedanigheid, dat men, om van de zijde der Regeering alles aantewenden wat mogelijk was vom achter de ware gesteltheyt van dese breede opgave te gerakeny P. met den titel van Directeur over de goudinijnen van Timor (zooals weleer omtrent Sillida 1! was geschied) weder naar derwaarts diende te worden gezonden, ten einde 1 Westkust van Sumatra. 4.3 4 het begonnen werk te perfectioneeren, waartoe met geen de wminste hope, dat er bij de minste hapering geen reproche of whonderden van tegenwerpingen van hem P. zouden voor den vdag worden gebragt, eenig ander subject kan worden ge- vémployeerd.” _ Ongerekend nog, -— voegt de J)irect.-Gener. er bij, — dat het naar zijn gedachten op verre na niet genoeg was, vertooningen van importante zaken op het papier te maken of de grootste opgaven te doen, zonder de realiteit daarop te laten volgen, daar men anders de Heeren Meesters, die men jammer genoeg door een geheele vieet van projecten meer dan weens in den slaap heeft trachten te wiegen, om maar een naam wie maken of liever aansienlijke qualiteiten te verkrijgeny in deze reden van ontevredenheid zou geven over het gebruiken van een ander persoon dan diegeene die »’t werk soo favorabel, wso possibel en so uytvoerlijk stelt, dat men absolut aan geen wander de uitvoering van dat werk kon opdragen.»” Hierom stelt hij de vergadering voor, dat men P. vooreerst 10,000 Rijksd. aan de te Timor het meest gewilde specie zou ter hand stellen, om daarvan zoodanig gebruik te maken, als hij het best zou oordeelen., ‘mits ons daarvan behoorlijke ver- antwoording te doen. Voorts 100 Europeesche militairen onder wakkere en vigilante officieren, benevens 200 Inlandsche militairen, om daarmede en de hulptroepen van de Bondgenooten de zwarte Portugeezen onder bedwang te brengen, en meester te worden van de naar de beschrijving goud gevende rivieren van Belo, welk Rijk door dien Vorst aan de Nederlandsche Compagnie was afgestaan, onder deze voorwaarden, dat men haar beschermen sal tegen walle die geenen die haar vijandelijk zouden willen attacqueren , vals bijsonders de swarte Portugesen, welkers lastig en onver- wdragelijk juk van dwingelandij (NB.) sij onmogelijk langer kunnen verdragen. Men moest dus hen eerst verlossen en dan aan het project van goud zoeken beginnen vom dus ’t wesenlijke~van t super- wficiele (in hoe verre den ondergeteekende ‘t gantsche werk wnog maar erkent) zal kunnen onderscheiden.« Om dadelijk aan het werk te kunnen gaan, zouden er nog 206 Compagnies slaven van beiderlei kunne, bij dienen gevoegd te worden, van ieder de helft, allen voor een geheel jaar van kleeding en mondbehoeften voorzien. 4 435 Aan P. diende voor den tijd dat hij zich daar ophield over het kantoor te Timor het gezag te worden opgedragen, zondar onderscheid van zaken, echter met deze bepaling, dat hij buiten het goud zoeken, wasschen, ziften of oprapen, ”waartoe immers whope gegeven werd, ja selver tot stukken van heele en halve wvuystenw, geen andere daden zou mogen plegen als aan een onderschikt Opperhoofd werd toegestaan. Hij moest derhalve afleggen »de gedachte van ’t caracter van Commissaris~ en aldaar ten minste een jaar verblijven, ‘en tot nadere order van de Regeering. Hij Direct.-Gener. zou zich over het goud , dat onder de over- gebrachte stukken gevonden zou hebben moeten worden, doch niet gevonden was, niet verder uitlaten , maar het verder onder- zoek der koperbergen, die al in de vorige eeuw ven vervolgens mnu en dan ook in dese, dog sonder gevolg, is voor den dag vgebragt voor zijn aandeel overlaten aan P. en zich bij provisie dezen aangaande refereren aan het voormn. bericht van den Kersten Opperkoopman Senff, waarin de ware gesteldheid van het een en ander was opgenomen. In het breede tracht de Direct.-Gener. nu te ontzenuwen de klachten van P, over de naar Timor gezonden en voor ge- schenken bestemde goederen, doch die ook tegen betaling konden worden uitgegeven. ©. a. had P. eenige van die goederen expres van de Koninkjes opgekocht 1 en naar Batavia gezonden, om, zegt de Direct.-Gener., »Uw Hoogkd. met trouw verpligte eerbied rte toonen, hoe érouweloos en onbeschaamd d’ Ed. Comp. van wmsommigen harer besoldelingen wierd gedient, en dat hij seer nootmoedig versogte, dat Uw Hoogkd. de goedheyd mogten wgelieven te hebben, sijn geteekent berigt daaromtrent te door- wbladeren, en dese terug gesondene goederen daarmede te ver- vgelijken, op dat evident en met verwondering mogte blijken whoe ontrouw , eerloos en onbeschaamd dese dienaren hunne betaals- mheeren en hare Bondgenooten behandelden, want dat niet alleen wdese Bondgenooten bedrogen wierden, maar dat °t aan deselve wook een donkere en swarte idee gaf van de grootheyd en edel- . ® 1 Het waren: 4 Hoed met pluimen te Batavia aangerekend . . / 24 4 gouden Kriel?. . . .......2..e... 48 4 rol Macaouwsche stof . . . . see 72 4 chits roode grond met groote bloemen, doch was ontvangen een stuk witte grond met zwarte bloemen. 24 436 mmoedigheyd der Comp. en dat NB. om een Kleyn Winkelter qte verreyken.« P. had met zijne aanmerkingen, zegt de Direct.-Gener., wel te huis mogen blijven, die inderdaad meer precipitant, als ebondig sijnv en waaraan hij P. echter zoo eene bewonderings- waa;dige inieiding geeft, *wanneer hij o. a, in “t begin van die mpercode bij) sijn rapport segt: dat hij met ’t verhandelde saude whebben kunnen sluyten, indien niet de hoog gaande schelme- yryen, die so op Batavia als elders gepleegt wierden, en de mnatuurlijke adversie die hij tegen sulke ontrowuwe dienares hadde, sijnne penne noodperste veenige staaltjes dier schelmen aan Uw Hooghdelh. te openbaren.» Want iemand die hem wiet kende en dit Jas, zou immer niet kunnen noch mogen twijfelen of hij was een man die de eerlijkheid en trouw in persoon verbeelde ; die de Compagnie lang en in verscheiden ambten gediend had en die den dienst niet alleen grondig kende, maar ook veel kantoren had bezocht zelfs de geheimste practijken wist., die daar als op Batavia te nadeel van de Compagnie en hare bondgenooten gepleegd werdes. Als men echter de zask van wat naderbij beschouwde of by het licht zag, dan verviel die hooge ophef ten eenemaal tet niet; want hij was immers nauwelijks ergens anders geweest dan op Batavia, en al was dit ook zoo, dan had zijn vorig mmetierw van ziekentrooster en vrijburger hem geen gelegenheid kunnen geven den dienst van de Compagnie te leeren kennes, en hijgevolg kon hij niet weten wat op Batavia, veel minder wat clders omying. Hij sprak bovendien niet met omzichtigheid of in bedekte termen, zooals ten minste de eerbied voor zijne hooge gebiedes wel vereischte, maar hij verklaarde ronduit in algemeene be woordingen , dat de E. Comp. schelmen in haren dienst heeft; hij maakte ~sulx vervolgens in specie applicabelw op den Kiaa Winkeiier te Batavia, en wanneer hij tot slot daarbij voegt, wdat de Comp. en hare bondgenooten bedrogen worden en dat yNB. om den Aleyn UW inkelier le rerryken», zoo betrok hij daar mede hen, aan wien de administratie of het toezicht over dea Klein Winkelier was toevertrouwd, even alsof die willens wetens zulke » hooy gaunde schelmeryen en bedriegeryena tot stonden. Doch waarmede zou P. dit zeggen kunnen goed maken? Hg. kon uiet eens bewijzen dat de Klein Winkelier »presumtiels de 437 Compagnie grootelijks had benadeeld, gelijk hij Direct.-Gener., zooals hij reeds had aangetoond, en echter durfde hij de Hoofd- administrateurs beschuldigen dat zij met den Klein Winkelier zamen deden. Dit was eene stoutmoedigheid, die nauwlijks hare wéerga vond en die zoo onbeschanmd op het papier was gebracht,, dat hij wel wilde bekennen, dat, zoolang hij de Comp. had g,uiend hem nooit dergelijks bij eenig geschrift was voorgekomen. Het was onmogelijk dat hij Direct.-Gener. zich niet grootelijks zou getroffen gevoelen over het affront dat hierdoor de Opper- kooplieden van het Kasteel als Hoofdadministrateuren in hun ambt en eer aangedaan werd; waarom hij zich dan ook ver- plicht achtte, hen volgens billijkheid te rechtvaardigen en de Regeering te verzoeken, dat aan P. werd gelast bewijzen van zijne gezegden bij te brengen, en bij gebrek daarvan mocht worden » gecorrigeert *, zooals hij bevonden zou worden te ver- dienen, dewijl hij Direct.-Gener. al te wel overtuigd was, dat sedert hij de eer had gehad , zijn tegenwoordig ambt te bekleeden, omtrent de geschenken alle mogelijke attentie was gebruikt ten einde daarover klachten voor te komen. Was P. maar eenigszins binnen de palen van redelijkheid gebleven , of dat hij Direct.-Gener. zich kon overtuigd houden dat hij P. hier onbedachtzaam en dus niet met opzet was te werk gegaan, hij zou de zaak niet zooveel waard achten om hunne Hoog Edele daarmede lastig te vallen. Maar daar iedere regel diey hij daaromtrent had geschreven , » geenszins los maar met voorbedachten rade was ter nedergesteld , zoo inocht hij het niet onopgemerkt laten voorbij gaan; te meer het niet zoo zeer uit liefde tot de waarheid als wel om /sijne eygene inbeelding wwat te vieyen en sig selve met de phariseén boven ‘t gemecne wmensdom stellen, gelijk geschied is”, want anders zou hij zijn eigen inborst zoo niet geprezen en anderen naast zich veracht hebben. Hi} zou ook geenszins tot slot van die vdeftige harangue » zich in dezer voege hebben uitgelaten : » Dat al schoon hij versekert was, dat haar«Hloog Edele na mlecture van sijn rapport, na derselver gewoone equiteyt, die vonmogelijk zulke schelmstukken kunnen tollereren , daarin souden wvoorsien, hij egter niet in gebreke hadde willen blijven, daar- vomirent, ook *t syne met gunstig beheven te contribueeren. » Want hierin toonde hij immers duidelijk dat hij aan de 4e Volgr. I. 20 458 attentie der Regeering wel niet twijfelde om de quaade practycquen harer onderhoorigen te ontduiken en te beletten, maar hij wilde echter de eer niet aan haar alleen Jaten, maar zich ook een ge- deelte daarvan toeéigenen, en opdat zijne redenen zooveel te meer ingang mochten vinden en tevens eenigszins gewettigd schii- nen, besloot hij alles met deze les, die hij op een meesterachtigen toon daar nog bijvoegt: ~dat geene oogen te veel "t opzigt wkunnen hebben om de schelmerijen tegen te gaan. » Wat nu de geheele zaak van de negorij Lando betrof, moest de Direct.-Gener. alvorens hij dienaangaande nader zijn advies ten principale, buiten hetgeen hij deswegens in de zitting van den 24 September 1756 verzocht had, dat aangeteekend mocht worden, aanhaalde ', vooraf laten gaan eenige opmerkingen, die 1 In de Vergadering van dien dag werd o. a. behandeld de vraag, hoe diende te worden gehandeld ten opzichte van de door P. «als erebellige en krijgsgevangene en om die redenen, volgens de Lijst der «behaalde voordeelen als slaven opgezondene Landonezen enz.» Na eenige deliberatién werd bij meerderheid van stemmen * besloten ze voor vrije menschen te verklaren. Dit advies van den Directeur-Generaal luidde als volgt: 4. Dat zijn Edele de verrigtingen van P. in cas subject improbeerde, nademaal denzelven niet gekwalificeerd is geweest bij sijne Instructie om zoodanig te handelen, bij gevolg tegen de Instructie der Regeering heeft te werk gegaan, omtrent het als slaven overzenden der door hem krijgs- gevangen gemaakte Landonezen. 2. Ter zake hij de Tommongongs zonder verder onderzoek heeft laten arresteren. niettegenstaande hij zelve bij zijn overgezonden rapport bekent, bij onderzoek bevonden te hebben, dat hunyne klachten in waarheid be- stonden, en dus daardoor niet alleen gelegenheid heeft gegeven tot de vlucht van den wettigen Prins, maar bovendien willens de grondslag heeft ge. legd tot de vervolgens daaruit ontstanen openbaren opstand. 3. Dat dewijl de Landonezen nadat hen het pardon op ecene publieke wijze door het laten waaijen van de witte vlag was aangekondigd, de wapenen reeds nedergelegd en zich overgegeven hadden, het uyt dien heofde niet overeenkwam inet de waardigheyd van ’t uyt name dezer Reg: ering door meermelde Commissaris zoo plegtelijk gegeven woord van vergiffenis, zijn Edele dierhalve om der gevolgen wille van advis was, dat alle die menschen, onder den naam van krijgsgevangene slaven, benevens de 300 stuks welke aan de gemagtigdens van veelm. P. ter dezer Hoofd- plaats zijn overgezonden, mitsgaders alle anderen die particulier nog zouden worden aangebragt, voor vrije persooncn behoorden verklaard te worden * De Gouvernear-Generaal stemde ¢egen cn met hem de Raden van der Spar, de Klerk, van der Velde en van Rheden. dor de Nirect -Gener. de Raden van der Waaijen, Hooreman, van Hohendorf, de Nijs, van Basel en van Riemsdijk. 439 betrekking hadden op het genoteerde bij het rapport van P. en wel: 1. Dat de Jiandonezen driemaal tegen den Regent Geolima zouden hebben gerebelleerd omdat z17 haren wettigen Reyent niet hebben gehad. Wie de wettige Regent zou zijn, kon hij niet bevroeden’,, ten ware dat het mocht wezen de in het jaar 1737, als van alle de Jiandonezen verlaten zijnde gedimoveerde Angi, dan wel een zijner kinderen, in wier eerste plaats, die alstoen oumondig was en door zijn oom den bekenden Termanos Regent Doumano geregeerd werd, weder tot Regent, op het speciaal verzoek van de Landoneesche Grooten, en de Timoreesche Vor- sten en al de Rottineesche Grooten en Regent van Lando was verkozen, de hiervoren genoemde Geolima: die verklaard werd te wezen de ware Regent van Lando, volgens den inhoud van het schrijven van Timor van den 7 Qctober 1737, dat door den Direct.-Gener. werd overgelegd. Benevens eene aanhaling in antwoord op dit schrijven van Timor, door de Hooge Regeering van den 20 Februar. 1738, waarbij die verkiezing werd goed- gekeurd, zoodat niet kon worden gezegd, hij onwettig in het Regentschap getreden of als voogd over den onmondigen afge- zetten Regent de Regeering te hebben aanvaard. Dit werd echter alzoo gevonden in het rapport van P., even zoo dat deze zoo- genaamden Prins Regent meerderjarig was zonder dat ergeus zij1 naam werd genoemd, dan aan het einde bij de wederlhier- stelling van de Negorij Lando, waarbij hij Bani zoude ge- naamd zijn. Wanneer hij Direct.-Gener. dezen Prins Regent voor den voor- melden Angi of zijn zoon bleef aanzien, vond hij dat deze, dan wel welke Prins het ook mocht geweest zijn, zoodra twee Tom- mongongs op de klachten van Geolima, ~geadsisteerd” met de voorspraak van al de Rottineesche Regenten, benevens die yan hunne Hoofden gearresteert waren, met zijn jongeren broeder naar Lando, tegen de vermaning van P. gevlucht was en met zijn aanhangers, die volgens de getuigenis van P. de sterkste en bij provisie ten koste van P. aangehouden, om bij het toelaten der mouson naar haar Land terug gezunden te worden, ten eynde dus doende het crediet der Comp. staande te honden, en met een te doen blijken dat de intentie geenszins is om vrite lieden in den slaafschen stiat te stellen; hebbende zijn Edele wijders verklaard zich ten dezen subjecte nader in geschrifte te zullen declareren., 440 waren met de factie van den Regent Geolitma aan den anderen wgeraakt zijnde, door *t zwaard onder hare gehoorzaamheid gebragt wheefty de overige Landonezen , die de Direct.-Gener. beschouwde en zeker stelde de aanhangers van Geolima te wezen. Daar de aanhangers van den zoogenaamden Prins Regent te beschouwen waren als de aanvallers van die van den wettigen Regent Geolima, z00 was de vraag van den Direct.-Gener. welke redelijkheid of billijkheid er dan bestaan had om de aanhangers van den Regent Geolima, die aangevallen en door de Tonmon- gong ten onder gebracht waren, krijgsgevangen te maken en hen van hunne J.anden te ontzetten, ja wat »enormiteit » lag er niet in opgesloten, dat men den Regent Geolima onder de minste Landonezen op een vaartuig geplakt en naar Batavia had ge- zonden om tot slaaf verkocht te worden; zonder dat daarvan bij de brieven van Timor verzonden, het minste gewag was gemaakt, daar hij bij de onlusten op Lando op Coepang was geweest en derhalve daarin geen het minste aandeel had geliad. Kn om de zaak of persoon van Geolima gevaarlijk te maken, waartoe men zeer grooten lust scheen te hebben gehad, beschul- digdec men hem, dat hij zich met de zijnen en die van de Negorijen Bulba, Batoe-Isie en Boeay dikwijls zou hebben ge- tracht aan de Portugezen te onderwerpen. Tot staving hiervan bracht men bij de beantwoordde 7intero- gatoriay van de twee op de klacht van Geolima gearresteerde Tommongongs, zoomede eene verklaring van den Regent van Timo op het eiland Sawoe gelegen. Volgens het gevoelen van den Direct.-Gener, kon en mocht men die niet aannemen, daar de eerstgenoemde zijne vijanden waren en de laatste een vriend van hen; men kon dit opmaken uit den inhoud zijuer verklaring , dewijl hij Nay Latsa, een dier Tommongongs, den wettigen eigenaar van Lando noemde en Geolima den naam van /usur- pateury van J.ando gaf; het tegendeel hiervan was genoeg bewezen. Daar dus het tractaat met Geolima aangegaan door hem noch de zijnen verbroken was, gelijk hij daarvan werd beschuldigd , daar hij miet eens bij de troebelen op Lando, maar wel te Coepang was geweest, zoo was hij volgens het gevoelen van den Direct.-Gener. »zeer ten onregte van rebellie en verraderij betigt en derhalve zeer ouregtmatig en onregtvaardiy gekasteyd.» Nog was het den Direct..Gener. voorgekomen: 1° dat door P. aan die Landonezen zonder onderscheid op eene plechtige "jjze pardon was verleend, en ten 2° dat, om ze op eene vreed- 441 zame wijze van daar te krijgen, men haar gepromitteerd heeft weene absolute behoudenisse van haar vrijgeboren staat ,” terwijl men echter naderhand getracht had hen voor slaven te verkoopen vom een winst van £139,220 was het mogelyk te vertoonen ven daardoor om naam te makeny en wel in dezer voegen: Op Timor waren 1145 krijgsgevangenen, als 1000 tegen 20 en 145 voor 15 Rds. als een winstpost bij de boeken reeds Ingenomen met. . . . ee ew ww we ff 65,220 die de Direct.-Gener. vermeende dat afgenchreven woest worden. Bij de rekening door P. opgemaakt, werd het Comptoir-Generaal ten goede gebracht , hetgeen deze menschen op Batavia meerder waardig waren dan op Timor waren ingenomen, en bij de boeken voor ieder stellende 35 Rds. of in het geheel 60 Rds., daar doorgaans' de beste Timoreesche slaven ten hoogste 60 Rds. konden halen, maar meest op 50, 40, 30 te staan kwamen, en dan nog volwassenen menschen; waren daarentegen onder deze zooge- naamde krijgsgevangenen, eene menigte oude afge- leefde menschen en kinderen geweest, terwijl een goed aantal voor hunne komst te Batavia over- leden waren »monteerende deze meerdere gestelde waardey . 2 6 - 1 we  en ter zake dat de J.andonezen die de aanhangers van den wettigen Regent Geolima uitmaakten, niets anders hebben gedaan, /dan wdefensief geageert tegen den zoogenaamden Prins Regent en wsijne complicen, en mogelijk op de aannadering van de Militie mmet de anderen te zamen de retraite genomen hebben na de wbekende klip of elders, zonder zig aan rebellie tegen de Comp. wte hebben schuldig gemaaktr, de Direct.-Gener. van advies was : dat de Regent Geolima behoorde te worden hersteld in zijne door de Regeering verkregen waardigheid van Koning of Regent van Lando, en met hem weder naar Timor te zenden allen die hem waren trouw gebleven; daarentegen niet alleen op Batavia aantehouden en onder de Bataviasche Inlandsche Regenten te ver- deelen, om in hunne eigene behoeften te voorzien, de volkeren van de parti} van den zoogenaamden Prins Regent; maar ook naar Batavia te laten opkomen, de beide Tommongongs, die door 442 P. waren gearresteerd doch daar waren gelaten, met den nieuw verkooren Rijksbestierder van Lando; zijnde een zoon van een dier beide Tommongongs, zoowel als den nieuw verkooren Koning of Regent vals het subject sijude dat den eersten steen wtot het werk van den opstand gelegt en voortgezet heeft na wden inhoud van het rapport van den Opperkoopman P., en dus wuevens de zoonen der beyde Tommongongs, die volgens ver- wzekering op het arresteren van hunne vaders ten eerste naar Lando overgegaan zijn, aangezien moet worden voor ‘t origeneel wwerktuig van de geheele omwenteling van Lando, de jammer- wlijke einden van vele van hare Tandgenvoten en d’aigreur die ynotoir de Timorse Koningen en Regenten tegen de Comp. mmoeten hebben opgevat, uythoofde van de ongehoorde en on- wbillijke procedures tegen meerm. Geolima en sijnen aanhang mgehouden; na dien niet valideren kan de ten sijnen laste mer #voorwaarts gemelde twee verklaringen, die ingewonnen schijnen vte zijn, om de zaak eenige glimp of met vrij wat drift geexecu- wteerde sentimenten hier door een andere gedaante bij te setten. » Dewij! Liphao maar was en sandelhout scheen voorttebrengen , een zeer armoedige plaats was en ook niet veel goederen zou kunuen slijten en dus geen handel van eenige beteekenis ver- oorzaken, en men met dit alles zich zoude moeten bemoeien de »nu de verleende tituls van den Opperkoopman P. Hoog- wwaardige genad (ige) Bisschoppen en Eerwaarde Paters, mits- wgaders trotse hoogmoedige Portugesche Militie, met haar mtransport van Macao na Liphao te sorgen,» — was de Direct.- Gen. van gevoelen het beste te zijn om van die vaart af te zien en desmogelijk aan particulieren over te laten, omdat een mindere inkoopsprijs van het was (het sandelhout als niet gewiid , ging hij stilawijgend voorbij) niet zou kunnen opwegen de on- gelden van equipagie, victualij, soldij enz. die men daarom zon moeten doen. 