None
« Hoe? gy zoudt eerder zulk schrikkelyk eindc aenveerden, dan in uwen hatelyken hoogmoed te plooijenp » cc Eerder honderdmael de dood onderstaen dan myn vaderland te verraden I Al uwe poogingen zyn te vergeefs : de Factory zult gy niet krygeu, » cc Waenzinnige ! » schreeuwde de Dommagon, over zulke koele hardnekkigheid verbolgen. <c Gy hoopt te sterven in een oogenblik P Neen, neen, ik zal, door duizend kleine wonden, u het bloed doen aftappen; — 131 — u zoo lang, u zoo yselyk doeh pynigen, dat gy van zelve om genade zult smeeken. Oh, twyfel er niet aen, gy zult zwichten voor myns Sultans wil ! » a Onedel gebroed! » viel Van den Broeck met verontweerdiging uit « gy zyt twintig man tegen eenen, en gy durft de overwinning aen den stryd niet vragen ! Snood verraed, vuige list, verachtelyk bedrog zyn uwe wapens !.... En gy, Panghoeloe, gy die de aenrader dezer heldendaden zyt, meent gy niet dat het uwen propheet Mohammed vereeren moet, zyne zonen dus eerlyk en moedig te zien P » De Panghoeloe liet eenen schreeuw van razerny, sprong tot den Hopman en gaf hem eenen schrikke- lyken slag in het aengezigt. €( Dit zal u den propheet leeren lasteren, kristen hond dat gy zyt 1 » bulderde hy. Alsof dit een teeken tot meerdere mishandeling ware geweest, trokken de Orang-kays, die het Hol- landsch Opperhoofd vasthielden, hem by den strop aen zynen hals, achterover en sleurden hem langs den grond. Allen stampten hem met den voet en vertrappelden zyne leden ; sommigen spuwden hem in het aengezigt, en de Dommagon sloeg hem het gevest van zynen kris zoo wreedelyk op het hoofd. — 139 — dat Van den Broeck, hoe moedig ook, eenen grievenden smartkreet slaekte. Wanneer de Javanen aen het onmenschelyk werk zich eindelyk veroioeid hadden, deed men Van den Broeck weder regtataen. « Welnu? » riep de Dommagon « zult gy uwe mannen de overgaef der Factory gebieden of niet ? Let op uw antwoord : dit mael doe ik uw lichaem onder de voeten der slaven vermalen ! » Nog zweefde op Van den Broeck's gelaet dezelfde stille grimlach van mispryzen ; maer in zyne oogen blonk iets verborgen, lets als een geheim inzigt. Het was op kalmen toon en in schyn qxet onderwer- ping dat hy zegde : (( Men leide my by de vesting; ik zal tot de Hol- landers spreken. » c< Zult gy bun bevel geven om ons de Factory af te staen ? » « Ik. zal het hun verzoeken. » « Gy meent ons te bedriegen ? » riep de Domma- gon. « Een stellig gebod zult gy hun doen ! » « Nu, het zy zoo » antwoordde Van den Broeck <c ik ben tot alles bereid. » Op het gelaet der Orang-kays verscheen een zege- — 133 — vierende lach; zy verblydden zich, by de gedachte dat zy des Hopmans hardnekkigheid hadden doen plooijen, en reeds waenden zy zich in bezit der Hollandsche vesting en der aenzienlyke goederen en gelden, welke zich erin bevonden. De gevangene werd uit de zael en buiten den Dhalm geleid ; onderwege zegde de Dommagon nog op dreigenden toon tot hem : c< Geef acht; de dood zal nevens uwe zyde staen, om te hooren wat gy zegt. Een twyfelachtig woord, — en twintig krissen booren u door de borst! » Van den Broeck antwoordde niet meer, en liet zich gedwee door de legerplaets leiden. By poozen werd hy nog wreedelyk door de Orang-kays gestoo- ten en geslagen; doch hy stapte onbewogen voort en scheen voor deze mishandelingen ongevoelig. Van verre bemerkte hy eenige Europische koop- lieden, ongetwyfeld Engelschen en Portugiezen, die met eene uitdrukking van medelyden op het gelaet, hem zagen voorbyleiden, en door hunne bonding getuigden dat zy geen deel aen het verraed genomen hadden. Was het veinzery van hunnentwege of hadden de — 434 — Javanen inderdaed^ alleen en zondei raed van vreem- den, hunnen snooden aenslag gepleegd ? Van den Broeck werd met den strop aen den hals buiten de legerplaets en in het veld gebragt. Hy zag zyne gezellen boven de wallen staen, en, tusschen hen, twee vrouwen die, reeds van op grooten afstand, de armen tot hem uitstaken. Het gezigt zyner echtgenote en zyner dochter schokte hem hevig en deed zyne krachten voor een oogenblik bezwyken. Er kwam eene droeve traen onder zyne wimpers glinsteren ; het hart klopte hem angstig in den boezem, en het hoofd viel hem zwaer op de borst. Indien hy, uit liefde tot zyn vaderland, rich der dood toewydde, dan zouden die ongelokkigen hunnen echtgenoot, hunnen vader, onder hunne oogen zien vermoorden 1 Die slag zou welligt ook hun het hart verbryzelen; en, spaerde God hun het leven, zy zouden, by de herinnej^ing van zulk gruwelyk schouwspel, van schrik en rouw verkwynen ! Zyne zoete Aleidis, zyn zwak en teeder kind, oh, geen twyfel, zy zou bezwyken by het gezigt van haers vaders akelige dood I Terwyl al de krygsmagt der Javanen nog eenige — 135 — stappen op het veld vooruitging, werd de gevangen Hopman, slechts door een dertigtal Orarg-kays ver- gezeld, langzaem naer de Eactoiy geleid. Onderwege warden hem de schrikkelykste bedreigingen in de ooren gestort, en elk oogenblik de krissen naer zyn hart gerigt ; maer hy hield het gezigt onafkeerbaer op zyne echtgenote en op zyne dochter gevestigd \ De rampzalige vrouwen vergoten overvloedige tranen, en hunne gebaren getuigden van eene boven- matige smart. Ook de oogen der HoUandsche krygs- Ueden blonken van droef heid en van razerny ; maer, in de overtuiging hunner onmagt en bukkend onder eene wreede noodzakelykheid, stonden zy als met stomheid geslagen boven de wallen, en zagen met sombere blikken den naderenden Hqpman te gemoet. Hadden eenigen der moedigsten nog de hoop behouden op de mogelykheid tot het beproeven eener pooging om den gevangene te verlossen, die hoop verdween nu echter geheel ; want de Javanen namen weldra eene zydelingsche rigting door het veld, en ^ " Zy bragten den gevangen Stedehonder, aen handen en voeten geboeit, met een strop om den keel, tot aen de muren des kasteels, en dreighden hem te dooden, by aldien by zyn volk tot bet overgeven des kasteels niet wilde acnmanen. » Johan NiEUHor, biz, 222. — 136 — toot) den dat zy den Hopman niet omtreut de poort, maer aen de tegenovergestelde zyde der Factor)* zouden nader brengen. De bezetting begaf zich met langzamen tred en in stilte naer dien kant der wallen. Van den Broeck hoorde nu reeds de stem van Aleidis, die met hartverscheurende galmen zynen dierbaren naem, als eenen kreet der wanhoop, hem toestuerde ; — hy zag de tranen als twee beken over het aengezigt zyner echtgenote stroomen, en nevens haer het doodbleek gelaet van Walter, wiens oogen gloeiden met een duister vuer.. Eindeiyk hield men hem staen ; al de Orang-kajs rigtten hunne krissen op zyne borst, en de Dommagon zegde hem : « Nu, gebied uwe mannen de overgaef ; zoo niet, ontvange deze grond uw lyk ! » De Hopman scheen te twyfelen ; het gezigt zyner Aleidis, die akelig kermde en de lucht met bare droeve gillen vervulde, beroofde zyn gemoed van de noodige kracht, om deze yselyke beproeving zege- pralend te doorstaen ; maer, na eene wyl onder den slag des medelydens te hebben gebeefd, hicf hy eens- klaps het hoofd op; en, terwyl zyne oogen met den — 137 — glans der heldhaftigheid waren verlicht, zegde hy, tot de Hollandsche bezetting^ eerst op schynbaer bedaerden toon en dan immer in begeestering kUm- mende : <c Broeders, men voert my aldus tot on der awe oogen, met de hoop dat ik u zal gebieden^ bet nieuwe Batavia te verlaten. Wat ik u ook zeggen moge, wat ongeluk my ook bedreige, vergeet niet wat gy uw vaderland verschuldigd zyt. Moet ik bet leven ver- liezen, denkt alien dat zulk lot ieder onzer dage- lyks kan treffen, en dat de plaets waer ik nu voor Hollands eere ga sneven, insgelyks een roemvol slagveld is. Dierbare echtgenote, teergeliefde dochter, troost u beiden in de overtuiging dat ik u ten minste eenen onbesmetten naem tot erfdeel nalaet » De Orang-kays verstonden niet wat de Hopman zegde; eventwel scheen bet bun duidelyk te zyn dat by bun bevel niet volbragt. Zy bedreigden hem op nieuw met hunne krissen en eischten woedend dat by de overgaef der Factory zou gebieden. « Ik ben bezig met hun die overgaef aen te raden » antwoordde Van den Broeck. « Laet my spreken; misschien zal bet my gelukken, hun te doen begrypen dat alle wederstand nutteloos geworden is. » BATATIA. XI 10 — 138 — Het woord op nieuw tot zyne gezellen sturende, zegde hy : « Houdt moed, broederen ; uwe vyanden zyn ver- deeld en twisten om den buit ; zy wanhopen van de overwinning. Blyft uwen eed gestand; verdedigt de Factory tot den laetsten man; neemt een voorbeeld aen uw Opperhoofd : hy aenveerdt uit liefde tot zyn land, in tegenwoordigheid zyner arme vrouw en zyner ongelukkige dochter, eene schrikkelyke dood. Blyft in gevaer en ramp u alzoo herinneren dat gy Nederlanders zyt. Vaertwel, steune de Heer uwe dapperheid, tot den wederkeer van onzen Stedevoogd; vervuUe Hy uw hart met een onwankelbaer gevoel der pligt^ en schenke Hy ons duerbaer Nederland ook hier eenen glansryken zegeprael! Vaerwel, vrouw, vaerwel, myn kind! Hoezee! Batavia, Batavia! » Alhoewel de HoUandsche soldaten, by dit bewys van heldenmoed, tranen van ontroering stortten, kwam niet te min de laetste oproep des Hopmans hen tot geestdrift vervoeren, en alien te gelyk ataken de handen in de hoogte en riepen met magtige gal- men : (c Tot de dood, tot de dood ! Batavia, Batavia ! » Dan merkten de Orang-kays dat de Hopman hen — 139 — had bedrogen. In stede van hem met hunne krissen te doorsteken^ sloegen zy hem zoo wreedelyk met vuiaten in het aengezigt dat het bloed hem uit den mond sprong. Terzelfder tyd rukten ij hem met den strop achterover en slenrden hem over den grond, in de rigting hunner legerplaets '. Een dubbele schreeuw, zoo grievend dat hy qIs een doodkreet de lucht doorkloof, verhief zich van de wallen der Factory. Twee vrouwen waren daer gevoelloos ten gronde gevallen. Terwyl men eenen Luitenant, eenen neger en eenige soldaten zich rond de vrouwen zag verdringen, om hun hulp te brengeu, vlotte het overige gedeelte der bezetting in woeste zwoeging over de wallen. Schrikkelyke verwenschingen, razende wraekkreten, bloedige bedreigingen gingen op uit den schoot der menigte ; het was alsof een plotselyke opstand in de Factory ware losgeborsten. Inderdaed, de manschap was, tot uitzinnigheid toe, in wraeklust ontstoken, > ' Daer en tcgen heeft de Stedevoogd hen, als een dapper kiyghshelt en voorrechter van z}ii volk en yaderlant, tot de bewaring van hunne sterkte ▼ermaent en aengemoedight, om dezelve tot den laetsten adem toe, te beschennen. Waerom de Javanen.^. hem met de strop achter over rukten, en, als een onredelyk dier, langs d'aerde weder na het hof sleepten. „ JouAK NiEUUOf , biz, 222. — uo — en wilde, trots alle gevaer, uit de poort, om Van den Broeck te verlossen. Hopman Van Ray en Hopman Dircksz spanden alle moeiten in, om de ontstelde gemoederen te bedaren ; doch veeleer dan hierin te gelukken^ schenen zy door hunne woorden de ver- bittering der soldaten nog aen te vuren. Door deze betwisting liet men de Javanen den tyd om den Hopman tot in bun leger te sleuren ; en vooraleer de woedende Hollanders tot een algemeen besluit konden geraken, waren de Orang-kays met hunnen gevangene acbter hunne slagorde verdwenen. Dan erkenden de Nederlandscbe soldaten dat bet te laet was, en alle pooging tot verlossing des Bevel- hebbers moest worden opgegeven. Zy schouwden in de pynlykste wanhoop op Walter Pietersen, die nu, met des Hopmans ongelukkige dochter op de armen, de wallen afdaelde ; zy staerden vol vertwyfeling op Vrouw Van den Broeck, die, Week als eene doode, met wankelende stappen aen den arm van eenen Vaendrig naer hare wooning sukkelde; sommigen sloegen den grond met den kolf hunner vuerroera ; anderen rukten zich de haren uit ; alien vervloekten hunne onmagt, en riepen den Hemel om wraek. BATAVIA. BATAVIA HISTORISCH TAFEREEL Ulf DE XVII« EEUW, BOOK Hendrik CoDseieoce. Mt\ imaelf filateti boor €t. Snjorbin AKTWERPEN, DBUKKSBT TAN J. P. TAN DIEKEN EX COMP., UTTOETERS. 1858 '1 IX. Eenige uren later zat de Sultan van Jakatra weder onder de opene lucht, ter plaetse waer hy den dag te voren het Nederlandsch Opperhoofd, met eenen val- schen schyn van vriendschap, had onthaeld. Nu ook was het plein omringd met digte gelederen van gewapende Javanen, en stonden nevens hem de voomaemste Orang-kays en eenige Panghoeloes. De Gamelangspelers hielden zich regt over hunnen Sul- tan, aen de andere zyde des vierkants; maer de fiedojo's of danseressen waren ditmael niet tegen- v*roordig. Voor den Sultan stond de Dommagon, benevens — 6 — een Port.ugiesch kooproan. Deze laetste, die door eeD lang verblyf op AmboiDa de HoUandsche tael min of meer had aengeleerd, was op last van den T)ommagon tot de gevangene soldaten gegaen, met de hoop dat hy hen zou hebben kunnen overhalen om hun Opperhoofd den afstand der Factory aen te raden ; maer zyne raoeite was vruchteloos gebleven, dewyl hy al de Hollanders even hardnekkig had gevonden. Nu was de Portugies bezig met verslag zyner zending te doen. Men kon zien op het gelaet der Orang-kays^ doch meer nog op het gelaet der Fanghoeloes, dat dit verslag hen alien in hevigen toorn deed ontvlammen. De onplooibaerheid der Nederlanders ontrukte hun kreten van woede en wraekzucht. AUeen des Pangerangs wezenstrekken bleven onbewogen. Op dit oogenblik verschenen, aen het ander einde des vierkants, eenige Orang-kays met de gevangenen. « Daer is het hoogmoedig gebroed ! » mompelde de Sultan. « Ik wil zelf nog eene pooging beproeven; en, mispryzen zy langer mynen wil, dat dan hun bloed voor myne voeten stroome ! » Van den Broeck en zyne gezellen, door eene sterke wacht geleid, stapten langzaem over het plein. Nu had men hun elk rondom den hals eenen houten blok geklonken, die tevens hunne schouders en hunne bovenarraen omsloot, op zulke wyze dat zy, even als dieren, met een jok waren belast, en hoofd noch armen konden roeren. Hun gelaet behield nochtans eene stille doch fiere uitdrukking, en, op de spottende gebaren en woorden der Javanen, antwoordden zy slechts door eenen kalmen grimlach, die meer dan eenen hunner vyanden met verbaesdheid, zoo niet met bewondering sloeg. Zy waren voorafgegaen door vyf sterke mannen raet kromme zweerden of kleiwangs. By de woeste wreedheid, die op de wezenstrekken dezer krygslieden stond ingedrukt, en by den bloeddorst die in hunne blikken vonkelde, zou men hebben kunnen raden dat zy uitgekozen waren om de beulen der Hollan- ders te zyn. Achter de gevangenen volgden eenige ongewapende dienaers, welke vyf zeer lange bamboesstammen droe- gen. Het was de gewoonte der Javanen, de hoofden hunner gedoode vyandela op zulke verhevene masten ten toon te stellen. Men bragt de Nederlanders tot op het midden — 8 — • des pleinSy tusschen de Gamelongspelers en den Sultan, en dwong hen daer ter aerde neder te 2!ltten. Van den Broeck schouwde met koelen trots den Dommagon en de Panghoeloes in de oogen. Hy * bemerkte dat men, vooralee^ hem en zyne gezellen te vermoorden, nog eene laetste mael zyne standvas- tigheid wilde beproeven ; want de Sultan hield een schrift in de hand, waerschynlyk het verdrag tot overgaef der Factory, dat men den gevangen Bevel- hebber reeds ter onderteekening had aengeboden. Alzoo de Hopman het hoofd een weinig afwendde, zag hy, achter eenige Orang-kays, den Sjahbandar staen, die hem by zyne komst in de legerplaets tot leidsman had gediend, en hem zoo zonderling over de Javanen had gesproken. De Sjahbandar scheen droef en staerde met eene uitdrukking van medelyden op de gevangene Hollanders; en toen zyn o(^ den verwytenden blik des Bevelhebbers ontmoette, kruiste hy de twee handen zich voor de borst en boog het hoofd, als iemand die schaemte gevoelt of die zyne onschuld wil betuigen. Op een bevel des Dommagons bragt men Van den Broeck tot aen den voet der verhevenheid, waerop de Sultan was gezeten. — 9 — Deze stond regt^ toonde den Hopman het scbrift dat hy in de hand hield, en zegde met eene verras- sende koelheid in de stem : a Hoogmoedige ! gy zyt onweerdig dat ik, Pange- raDg en Sultan van Jakatra, u het woord toesture; maer ik wil de bron myner goedheid uitputten om u, in het graf zelf^ over uwe hardnekkige dwaesheid te doen schamen. Ziehier een verdrag, waerby de Factory, met het krygstuig en al de goe- deren die zy bevat, my wordt afgestaen. Door dit verdrag neem ik de verbindtenis aen, u en al uwe gezellen, ook uwe vrouwen, kinderen en dienaers, vry en zonder boeijen naer Bantam te voeren, en u de liiiddelen te bezorgen om Java te verlaten. Waerom zoudt gy weigeren dit verdrag te teekenen, dat ik u aenbied als een bewys myner grootmoedigheid ? Want zeker, hoe trotsch en vermetel de Orang-Wol- landa ook zyn, onmogelyk is het hun de Factory tegen mynen wil te behouden. Morgen, — heden reeds misschien, — zullen nog twee duizend mannen van Bantam myn leger komen versterken; myne bondgenoten, de Engelschen, zullen meer en grootere vuermonden aen land brengen en nieuwe stormkatten opwerpen. In weinige dagen zal uwe Factory tot zoo — 10 — verre verdelgd zyn, dat de landwind haer stof over de zee zal verspreideo. Het doet echter myn barte wee, zoo velen myner moedige onderdanen tot het berei- ken van zulk gering doel op te offeren, en ik wensch dat het bloed moge worden geapaerd. Wees gy ook beter beraden; wyd uwe makkers niet, uit ydelc styfhoofdigheid, aen eene zekere en nuttelooze dood. Daer! teeken dit verdrag met uwen naem, en ik breek uwe ban den oogenblikkelyk. » Van den Broeck antwoordde op des Pangerangs aenspraek met kalme weerdigheid in de stemme : a Heer Sultan, de grond der Factory hebt gy den HoUanderen voor geld afgestaen; hy behoort ons in vollen eigendom toe; wees verzekerd dat wy hem zullen behouden. Vermoord my en myne gezellen; neem onze vesting stormenderhand in, zoo gy hint, verstrooi haer stof over de zee Nutteloos! Holland zal het bloed zyner zonen honderdvoudig wreken, en, wie weet, heer Sultan, of het uwen vorstelyken zetel niet zal verbryzelen, tot straffe van het snoodst verraed? » De Pangerang sidderde van beklemde woede by het hooren dezer bedreiging ; een Panghoeloe sloeg den Hopman met de vuist op het hoofd ; de Orang- — 11 — kays zwaeiden bulderend hunne krissen. Een woord des Sultans riep hen echter tot stilte. « Teekent gy dit verdrag met uwen naem? » vroeg de vorst. (c Laet af met die nuttelooze poogingen, heer Sultan. Gy hebt besloten ons te doen vermoorden : volvoer uw besluit. Hoop niet dat wy, uit liefde tot het leven, ons vaderland zullen verraden; myne gezellen en ik^ wy zyn bereid tot de dood. » De Sultan schudde het hoofd met bittere gram- schap ; maer, alsof by nog immer eenige hoop hadde behouden om den Hopman te overtuigen^ bedaerde hy weder en zegde : €< Gy zyt zinneloos en dwaes ; uw hart is als eene steenrots, waerop de pylen der rede en des gevoels vruchteloos zich verstompen. Gy hebt in de Factory eene vrouw en een kind. Men gaet u met krissen doorbooren ; uw bloedend hoofd zal , op eenen bamboes gestoken, in het veld voor uwe makkers worden ten toon gesteld. Uw kind en uwe vrouw zullen dagelyks kunnen zien, hoe de vogelen der lucht het vleesch van uwen schedel scheuren » Een pynlyke schreeuw ontsprong des Hopmans borst. — 12 — <c Dit is het akelig tooneel dat gy de uwen voor- bereidt » hernam de Sultan. c< En wanneer zy dus eenige dagen die afschuwelyke martelie zullen door- gestaen hebben, dan zal de Pactory in onze magt vallen. Op uwe vrouw en op uw kind zullen mjne mannen het vergoten bloed wreken Ik zie reeds, voor de oogen van mynen geest, hunne lyken met duizend won den doorboord en hunne hoofden op bamboezen nevens het uwe! 0, gy zyt vader, ovcr- weeg wat gy gaet doen. » Over des Hopmans wangen rolden glinsterende tranen, en zyne borst hygde zwoegend. Het ysdyk vertoog, door den Sultan hem voorgeschetst, had hem den boezem met angst en benauwdheid vervuld. Hy ook zag, in den geest^ hoe zyne ongelukkige vrouw en zyn arm kind, van op de wallen der Factory, verkrampend van pyn en huilend van schrik, zyn hoofd op den bamboes zagen verheffen De lydende vader huiverde, en hem bloedde het vermorseld hart in den boezem. De Sultan liet hem een oogenblik onder den druk dezer smartelyke ontroering, en zegde dan op zege- vierenden toon : « Nu, herinner u dat gy vader zyt, en doe, uit — 13 — liefde tot uw kind, wat gy, als krygsman, hebt geweigerd. Teeken het verdrag, dan schenk ik u niyne vriendschap en de uwen myne bescherming. » Van den Broeck hield den blik ten gronde en antwoordde niet. Hy scheen gansch in vergetelheid weggedwaeld en had misschien de laetste woorden des Pangerangs niet gehoord; maer een Orang-kay greep hem by het haer, rukte zyn hoofd achterover en bulderde : « Myn Sultan spreekt! Onbeschaemde, hoort gy niet? y> « Welnu, teekent gy het verdrag? » herhaelde de vorst. a Nooit! nooit! » antwoordde de Hopman, het hoofd schuddend. « Ydel mensch ! » riep de verbitterde Pangerang. « Het zy dan zoo : worde uw onwil versmacht in uw bloed Men leide hem by zyne gezellen : zy gaen stervcn! » Hy keerde zich tot de Panghoeloe's en sprak nog eenige woorden met hen ; de beulen hielden hunne klewangs gereed, en schouwden naer den vorst, om op het teeken tot het vermoorden der gevangenen te let I en. BATATIA. Ill 2 — 14 — Op dit oogenblik deed zich, aen het verre einde van het vierkant, eene zekere onstuimige beweging onder de Javaensche krygslieden bemerkeD, en er steeg boven de scharen des legers een suisend gerucht in de hoogte, alsof lets hunne verwonderiug hadde opgewekt. De Sultan en zyne Orang-kajs vergaten eene wyl de gevangenen, en blikten met nieuwsgierigheid in de verte, om de oorzaek van het gerucht te vernemen. Even ras verklaerde zich het raedsel. Eene Euro- pische vrouw, vergezeld van eenen zwarten daef, kwam, met gebaren van smart en wanhoop» het plein opgetreden. Toen haer oog op den geboeiden Hopman en op de beulen met de opgeheven klewangs viel, ontvloog haer een snydende schreeuw; zy deed eenen stap naer de gevangenen en stak de handen kermend vooruit, als wilde zy eenen hunner om den hals vliegen; maer dan herinnerde zy zich, waerom zy hier gekomen was, keerde zich om, liep tot by des Pangerangs zitplaets, viel geknield v66r zyne voeten, en riep met de armen biddend opgeheven : « O, heer Sultan, genade, genade voor eene onge- lukkige vrouw ! By de borst uwer moeder, ik smeek u, vergun my het leven van mynen armen echtge^ — 15 — noot ! Zie mynen doodelyken angst, zie myne tranen, aeohoor myn kermen I O, grootnioedige Sultan^ genade, genadel » * De Pangerang scheen in den eerste zeer verrast, aldus eene witte vrouw voor zyne voeten te zien knielen, en er glimde een aprank van medelyden in zyne oogen. Op zyne vraeg tot verklaring, antwoordde de Portugiesche taelman : a Heer Sultan, het is de echtgenote van het HoUandsch Opperhoofd; zy bidt om genade voor haren man. » Terwyl de vorst, in twyfel, den blik hield gerigt op de vrouw die hare armen bidJend tot hem opstak, trad de groote Panghoeloe nader en sprak eene wyl in stilte met hem. De Sultan wenkte den Portugies, en zegde hem welk antwoord hy van zynentwege de vrouw te geven had. Zich tot Vrouw Van den Broeck keerende, sprak de Portngies in verstaenbaer Ilollandsch : « Regt u op, Vrouwe. De Sultan van Jakatra zal uwen echtgenoot genade schenken, indien hy een verdrag tot afstand der Factory wil teekenen. Beproef </gy hem tot dien afstand kunt overhalen, De Sultan gimt u eenige oogenblikken. Weigert gy dit eenig — 16 — middel tot zyne redding, of gelukt gy niet in uwe pooging, dan zal men den Hopman onder uw oog vermoorden en zyn hoofd op eenen bamboe den vogelen ten roof geven. Ga; geve God uwe woorden kracht, want uw toestand is inderdaed gruwelyk ! » De arme vrouw slaekte eenen gil van blydschap, als ware de eenige hoop die haer werd gelaten, een onverwacht geluk voor haer. Zy sprong op, en ging tot haren man. Nevens hem nederzinkend, legde zy haren arm over den blok, waermede hy was geboeid; en, zoo zyn hoofd nadertrekkend, omhelsde zy hem teederlyk, terwyl de tranen nog overvloediger harer oogen ontstroomden. « Eilaes, ongelukkige vrouw, wat hebt gy gedaen ! » zuchtte Van den Broeck. « Uit liefde tot my, komt gy u overleveren in de handen dezer moordenaers ; gy komt tegenwoordig zyn by myne dood ! Ik zal aldus tweemael sterven ! O, Heer, waerom spaerdet gy my die martelie niet ? » Maer zy legde hem de hand op den mond en verstikte zyne bittere klagt. Met eenen dwazen lach op de lippen, zegde zy : « Van den Broeck, gy moogt niet sterven; ik zal u redden; ik heb het aen Aleidis beloofd; zy wacht — n — inyne wederkomst. Ach, indien ik haer uwe dood melden moest, hare ziel ontsnapte, met eenen laetsteu angstkreet, uit haer lichaem Teeken den afstand der Factory ! » De Hopman hield den blik ten gronde en schiidde ontkennend het hoofd. « Oh, gy zoudt weigeren ! » kreet de vrouw, van wanhoop verkrampend. « Het is niet mogelyk! Dat gy, onverschrokken en versteend in uwen helden- moed, sterven kunt, dat begryp ik : gy zyt man maer dat gy, ter zelfder tyd, uwe vrouw en uw kind zoo koelbloedig den doodslag wilt geven, neen, neen, dat zult gy niet doen ! Niet waer. Van den Broeck, gy zult u herinneren dat gy vader zyt? Gy zult tnedelyden hebben met my en met uw arm kind? Blyf niet onverbiddelyk. Wy kuonen de Factory niet behouden, en onze dood zou toch nutteloos zyn voor het vaderland. O, teeken het verdrag ! » « Arme vrouw, de smart doet u dwalen » zegde de Hopman. a Eilaes, hoe moeten schrik en lyden uwen geest verbysteren, dat gy, zoo moedig, thans my eene lafheid aenraedt ! » tc Lafheid ? 0, spreek zoo niet, Van den Broeck ! » klaegde zy met saemgevoegde handen. « Beschuldig — 18 — myn moederharte niet. Ik zit geknield voor u neder; wat ik van u afsmeek, is niet myn leven, niet uw leven ; maer 't is het leven van myn kind ! » cc Ach, vrouwe, doe my niet wankelen tusschen eer en schande ! » zucbtte de Hopman met eindelooze smart in de slemme. « Aenhoor my met bedaerdheid. Indien ik mynen pligt als Nederlandscb krygsman blyf betracbten, zal eens het vaderland mynen naem met dankbaerbeid noemen, en het zal u en myn kind, ook na myne dood, bescbermen en omringen met eerbied. Zwicht myn moed in tegendeel onder de bedreiging van Holland's vyanden, lever ik het nieiiwe Batavia en zyne dappere bezetting in handen der Javanen, dan zal myn naem ten eeuwigen dage worden gevloekt, als een zinnebeeld des verraeds en der lafheid. Waer zou ik my verbergen voor zulke schande ? Waer zou ik vlugten ? Oh, gy zelf zoudt hem niet meer eerbiedigen, den gevallen krygsman, die Holland's eere tegen eene onzekere hoop op het leven zou hebben verkocht. Welke yselykheid ! Gevloekt door myne gezellen, die ik zou geleverd hebben; verfoeid door myn vaderland, dat ik zou \ verraden hebben,* my schamend voor myne vrouw en myn kind, wier naem ik zou onteerd hebben — 19 — En zulk leven zou ik poogen te behouden door trouweloosheid; zulk leven zou ik u en myn kind schenken door eene laffe daedp Uw hart is groot- moedig; o, vrouwe-lief, oordeel gy zelve! » De ongelukkige moeder sloeg zich huilend de handen voor de oogen en bleef zwygend. a Ik wist het wel ! » murmelde de Hopman met eene soort van fiere voldoening in den blik. a Er klopt een Nede'rlandsch hart in uwen boezem, Vrouw » c< Myn kind, myn arm kind ! » kreet zy op grie- venden toon. « De Heer van hierboven zal ons kind bescher- men » zegde de Ilopman. cc Walter Pietersen zal haer troosten; en, in de geheugenis van haers vaders trouw, zal zy krachten vinden om dien slag te drageu. Wy moeten alien eens sterven, vrouw ; niet elkeen heeft als ik den keus eener roemryke dood ! » Zy sloeg op nieuw hare armen om den hals haers echtgenoots, zoende hem en sprak met het vuer der begeestering in den blik : cc Hoe be wonder ik u, Van den Broeck! Hoe grootsch, hoe verheven zyt gy in myne oogen I Neen, neen, besmet u niet door laf heid; blyf zoo het Neer- — 40 — landsch bloed getrouw dat u door de aderen vloeit. Ach, dat de goede God en het dankbaer vaderland ons kind beschermen! Ik verlaet u niet meer; ik zal uwen moed steunen en uwe trouwe gezellinne zyn tot in de dood ! » De onderwerping zyner dierbare echtgenote trof den Hopman verschrikkelyk ; nu borst ook uit zyne oogen een bittere tranenvloed, en, als brake hem het hart in den boezem, liet hy het hoofd voorover vallen en zuchtte met scheurend keelgeluid : « Oh, gruwelyki gruwelyk! » De Portugiesche taelman kwam by hen, en vroeg : « Welnu, Vrouwe, zal de Hopman tot de overgaef der Factory besluiten ? De Sultan zendt my, om u te verwittigen dat hy binnen een oogenblik het noodlottig teeken gaet geveu. — Wat zal ik hem zeggenP » Hy wachtte eene wyl op een antwoord ; doch de verschrikte vrouw durfde niet spreken, in de over- tuiging dat haer woord de dood haers echtgenoots zou verhaesten. cc Wat zal ik den Sultan zeggen ? » herhaelde de Portugies. tf Zeg hem dat een HoUandsch krygsman zyn — 21 — vaderland niet verkoopt » antwoordde Van den Broeck. De Fortugies scheen bedroefd en schudde bet hoofd met medelyden. c< Ik be wonder uwen grootschen heldenmoed » zegde by cc en ik betreur dat ik, als werktuig, tot de volvoering van een wreed vonnis my moet laten gebruiken. Beschuldig my tocb niet; ik ben slechts by geval als koopman op Jakatra, en heb geen deel in bet verraed waervan gy bet slagtoflfer zyt. Het badde my verblyd, den Sultan te piogen melden dat gy u aen zynen wil onderwerpt; maer, vermits gy zyne voorstellen verstoot, moet ik hem bet woord overbrengen dat bet teeken uwer dood zal zyn. God zy uwe ziel hierboven genadig! » Voor den Sultan gekomen, zegde de Fortugies bem, dat de vrouw tot alsdan in bare pooging niet bad kunnen gelukken^ en dat het Hollandsch Opper- hoofd weigerig bleef. Dit berigt scheen den Fangerang zeer te verdrie- ten^ en men kon bemerken dat by niet geerne h^t beslissend bevel tot het vermoorden der Hollanders gaf. Inderdaed, het doel der Javanen, toen zy het Nederlandsch Opperboofd^ door valscbe voorstellen — 22 — van vrede, binnen hunne legerplaets lokten en hem by verraed ge van gen namen^ was niet hem te dooden; maer wel, door bedreigingen van moord, hem tot de overgaef der vesting te dwingen. Nu zagen zy zich, door des Hopmans standvastigheid, in hunne hoop te Icur gesteld^ en zouden hem uit enkele verbitte- ring dooden. De Pangerang, vooraleer het teeken te geven, wenkte den Dommagon en den grooten Panghoeloe tot zich, en zegde spytig : « Al die welberekende listen en al die moeite zuUen ons dus tot niets hebben gediend ? De gevan- gene is onplooibarer dan een Djatiboom. Alle bedrei- gingen zyn uitgeput; er blyft ons dns niets over dan het bevel te geven tot zyne dood ? » « Nog een middel kunnen wy beproeven, een krachtig en schier onfeilbaer middel^ heer Sultan » antwoordde de Panghoeloe. « Zeggen wy den Hop- man, dat wy eerst zyne vrouw onder zyne oogen zullen doen vermoorden. Zulke bedreiging zal hem het hart verbryzelen, en hy zal het verdrag teekenen ; wees er zeker van. » « Gy meent het, Panghoeloe ? » morde de Sultan met ongeloof. « Wat hy om zyn eigen leven te redden — 23 — niet heeft willen doen, zal hy het doen uit liefde voor ecne vrouw ? » « De witte menschen hebben nooit meer dan eene vrouw, heer Sultan m antwoordde de Panghoeloe « en zy beminnen haer al zoo zeer als hunne kinderen. Doe de vrouw ter aerde rukken, doe de klewangs boven haer hoofd glinsteren ; en de kristen bond zal bezwyken, geloof my. » «< Uw raed kan goed zyn » zegde de Pangerang. « Wy zullen, ten alien gevalle, dit middel nog beproeven ; en, blyft het nutteloos, men make dan een spoedig einde met hun leven » Op dit oogenblik verhieven alien het hoofd met verbazing, en schouwden in de verte, als luisterden zy op eenig onverwacht gerucht. Inderdaed, men hoorde eensklaps, op weinigen afstand, een groot geklingel en gerommel van gongons en tifa's. « Daer is de Dommagon van Bantam met zyne twee duizend man 1 » zegde de Sultan. « Wy zul- len zyne komst afwachten. Ilet voegt niet dat hy, om tot ons te komen, door vergoten bloed zou moeten stappen Het verwondert my dat hy zoo onverwachts ons nadert; waerom hoorden wy niet _ J4 — eerder zyne goDgoas? Het is als wilde hy ons verrassen ! » Nauwelyks had by deze woorden gesprokeo, of digte scharen Orang-kays, met uitgetogen knssen en klewangs, drongen langs eene zyde op het plein. Hud getal was zoo groot, en zoo lang duerde hun toevloed^ dat zy allengs de gansche vlakte overdek- ten, en welhaest den Sultan aen het gezigt van syn eigen leger onttrokken. De broeder des Konings van Bantam ging als bevelhebber aen bun boofd; in de eene band bield by eenen glinsterenden kris, en in de andere een kistje^ dat onder eenen doek van geele zyde was verborgen. De Sultan erkende aen dit geele doek, dat by hem eenen brief van den Bantamschen vorst ging bebandigen ; doch de beweging der nieuwe benden scheen hem te verwonderen en eenigzins met vrees te slaen. De Bantammers, digt ineen gesloten als een muer, kwamen vooruit tot by den Sultan, en schenen hem van alle zyden binnen hunne gelederen te willen sluiten. Eindelyk toch bleef bunne slagorde voor des vorsten zitplaets staen. De Bantamscbe Dommagon klom op tot voor — 25 - deii Pangerang, die zich had opgeregt, nam den brief van onder den geelen dock en reikte hem dien over. Maer niet zoohaest had de Jakatrasche vorst de oogen erover laten gaen, of de bleekheid der dood spreidde zich over zyn gelaet, en hy begon zigtbaer. te beven. Hem geenen tyd latende tot een antwoord, zegde de Bantamsche Yeldheer met dreigende stemme : « Gy hebt gemeend mynen broeder en Sultan te kunnen bedriegen en verraden ; maer hy heeft uwe snoodheid ontdekt en my gezonden, om u te straffen. Ons deedt gy gelooven dat men de Hollandsche vesting afbreken zoii; en gy hebt ze reeds geheimelyk aen de Engelschen verkocht! Gy beloofdet ons de helft der Hollandsche goederen, en gy waert er maer op uit om alles voor u alleen te behouden. Nu is uw Pangerangschap verbeurd verklaerd; gy zyt geen Sultan meer ; ik moet u heden nog naer Bantam doen voeren » De Sultan wilde eenige verontschuldigingen sta- nielen ; maer de Bantammer stelde hem zynen kris op de borst en riep : — 26 — (c Geef u gevaDgen, of dit gaet erdoor, zoo waer als myn broeder, de Sultan van Bantam, leeft! ^ » Hethoofdbuigend.sprak de Pangerang van Jakatra met tranen in de oogen : « Mohammed heeft my verlaten! Doe met my naer uwen wille. » Zich tot de verstomde Orang-kays en Fanghoeloes keerende, bulderde de Bantammer : c< Wie uwer zich den Sultan van Bantam onder- werpt, zal genade vinden in zyne oogen ! Wie uwer het hoofd niet bukt voor zynen wil, zal heden nog het stael onzer krissen in zynen boezem voelenl » Al de omstaende Orang-kays, Fanghoeloes en dienaers bogen diep ten gronde, en murmelden op den toon eener voUedige onderwerping : « Cahoda sampejan^ slaef onder uwe voeten, heer Dommagon. » « Het is wel » antwoordde de Veldheer. « De Sultan, myn broeder, zal uwen goeden wil beloo- 1 " Deze (de Dommagon van Bantam) trok terstont met vicr dnixeBt soldaten op, en trad, komende te Jakatra, ongevraeght by den koning — en paste hem de naekte ponjaert op zyne bloote bont, zeggende : koning, gcef n gevangen of dat gaet or dear. j» JOIIAN KlEUHOF, Ms, 2SS. — 27 — nen Ik zie hier de Engelschen niet? Oogenblikke- lyk wil ik de Opperhoofden der Engelschen voor my gebragt hebben. Men ga ze halen ! » De Jakatrasche Orang-kays, om den nieuwen ineester te believen, toonden zich bereid om naer de Esgelsche stormkat te gaen, ten einde zyne begeerte te volbrengen. Op een teeken van toestemming liepeu zy, om ter snelste, over het plein en verdwenen tusschen het geboomte. Reeds had de fiantamsche Dommagon den afge- zetten vorst^ als krygsgevangen, aen eenige trouwe Orang-kays overgeleverd. Met de armen op de borst gekruist^ de oogen vol tranen en het hoofd gebogen, stond de bedroefde Pangerang op het plein, tusschen de glinsterende krissen zyner bewakers. Intusschentyd was de Bantammer in samensprack met de Panghoeloes, en deed zich waerschynlyk verslag geven over den toestand der zaken te Jakatra ; men sprak hem ongetwyfeld van de gevangen Hol- landers ; want hy stuerde meer dan eens zynen blik naer den kant waer zy geboeid zaten. Dewyl de digte gelederen zyner mannen hen verborgen, kon hy hen echter niet zien. Na eene wyl kwamen de Orang-kays met vier — 28 — Engelscbe kooplieden op bet plein, en bragten se voor den Veldheer. Deze aenzag ben met bitteren trots, en sprak : « Myn broeder, de Sultan van Bantam, bad u toe- gelaten, de Hollandscbe scbepen op zee te bevecbten en te vemielen; maer by bad u verboden, de wapens op Javaenscben grond te voeren. Gy bebt zynen wil raiskend, vermits gy bier, op bope van de Facton- der Hollanders in banden te krygen, stormkatten bebt opgerigt en er gescbut uit uwe scbepen bebt op gesteld. Nu ben ik te Jakatra, met eene genoeg- zame magt om u tot geboorzaembeid te dwingen. Gy zult beden nog uw gescbut op uwe scbepen terug- brengen en den Jakatrascben bodem gebeel verlaten. Indien gy slechts door een woord u tegen den wil myns broeders verzet, zal by uwe Factory en al uwe goederen te Bantam verbeurd maken, en, des noods, al de £ngelscben in de gevangenis doen werpen. Gaet, en dat ik niet meer van u boore ! » De Engelscben spraken eenige stille woorden tot elkander, om te overwegen wat bun te doen stood. Aen bet beboud bunner Factory te Bantam was voor ben zoo aenzienlyk veel gelegen, dat zy slecbts door bet toestemmend cc In^^e of ket zy zoo » — 29 — antwoordden, buigend zich omkeerden en het plein verlieten. De Veldheer zag de Engelschen eene wyl achterna, en decide dan aen verschillige zyner Orang-kays bevelen uit, om het spoedig wegnemen van het Engelsch geschut te verzekeren *. Terwyl dit gebeurde, zaten de Hollanders nog immer, met den dwangblok op de schouders, achter de Bantamsche benden ten gronde. De beulen had- den hunne klewangs laten nedergaen; want reeds wisten zy dat een nieuwe Sultan hun meester was geworden. Vrouw Van den Broeck zat geknield nevens haren echtgenoot^ en schouwde biddend ten hemel; op haer gelaet glanste een heldere glimlach der hoop. Elk voorval in hun lot^ elke verandering kon eene redding zyn! De Sjahbandar naderde alsdan langzaem tot Van den Broeck en zegde hem : « Sta op; gy hebt voor het oogenblik de dood ' « lyengelsen waren niet wel te vrcdcn, als «y gevoelden, dat hen de BAntammers mnilbanden. Dies braghten zy al hun grof geachnt, dat %y ^an hunne schepen hadden konnen lichten, weder aen boort. « JOHAN NiEUHOF, Hi, 22S. BATAVIA. Ill 3 — 30 — Tiiet meer te vreezen. Misschien, heer Opperhoofd, hebt gy my in uw hart beschuldigd van medepligtig- held aen verraed? Gy bedriegt u. Wat ik sedert gisteren zie, verontweerdigt en bedroeft my, Ik heb ten uwen voordeele gesproken; maer wat kan ik doen? Men verwerpt mynen raed. Ik ben hier tusschen myne landgenoten ala ^en vreemdeling. » <c Ach, ik beschuldig u niet, heer Sjahbandar » antwoordde Van den Broeck. « Maer zeg my toch, ik bid u, wat geschiedt er dan te dezer plaetse? » Het hooM ter zyde neigend^ suisde de Sjahbandar : « Wat er geschiedt ? Bedrog, verraed, verrassing. Onze Sultan wilde den Bantamschen vorst en tevens de Engelschen bedriegen; de Engelschen wilden den Sultan van Bantam en tevens mynen Sultan bedrie- gen, — en het einde is dat de Sultan van Bantam al de anderen bedriegt. Zoo gaet het op Java. Waer de moed verdwynt, daer treden list en valschheid in zyue plaets. » « En wat staet ons nu te wachten, meent gy ? » a Ik weet het niet. Wat myn Sultan Wydurk Raraa wenschte, dat wenscht ook de Sultan van Bantam : uwe Factory en de goederen en gelden die zy bevat; maer of hy tot dezelfde middelen zynen — 31 - toevlugt nemen zal, dit is lets dat niemand dan hy alleen kan weten. Men zou eerder het spoor der slang op den rotssteen ontdekken dan de geheime inzigten onzer Fangerangs. i> De gelederen der Bantammers^ voor de Hollanders, openden zich; en by de gevangenen kwam een Orang-kay, die hun bevool voor den Veldheer te verschynen, en hen tot by de verhevene zitplaets leidde. Vrouw Van den Broeck knielde neder, stak de armen vooruit en smeekte om genade. 