Bijdragen tot de taal-, land- en volkenkunde
Vand den bruidschat werden tevens teruggehouden de bli keloe en de bli pengantoengan djaga-djaga; de eerste bestond in goederen (gewoonlijk 2—3 kains) of de waarde daarvan, terwijl het laatste in den regel f 10 bedroeg. Wilden man en vrouw de verbroken verbintenis hernieuwen, dan was de eerste evenwel verplicht de terugontvangen djoedjoer te restitueeren. Het bovenaangehaalde heeft tegenwoordig niet meer plaats. Daar bij een djoedjoer-huwelijk de kinderen het eigendom van den man zijn, volgt het van zelf, dat zij bij echtscheiding bij hem blijven. De vrouw alleen is gerechtigd de goederen, ten huwelijk meêgebracht, de harta penantian (harta penantian), terugtenemen. Bij echtscheidingen, bij huwelijk bij adat semendo aangegaan, geldt als regel, dat de harta pemboedjangan (harta benasoh), de goederen door den man ten huwelijk meégebracht, aan hem en de harta penantian aan de vrouw komen; met de harta pentjarian (harta penjepohan) de goederen, staande het huwelijk ver Kegen, wordt bij een huwelijk bij adat semendo radja-radja of bij adat semendo mentjantjan moelan aldus gehandeld: de roerende goederen worden, zoo zij te verdeelen zijn, voor de eene helft aan den man en voor de andere helft aan de vrouw toegewezen; de waarde der roerende en onroerende goederen wordt getaxeerd, de man of de vrouw behoudt de goederen en keert aan de vrouw of den man de helft van de getaxeerde waarde in contanten uit of de roerende en onroerende goederen worden verkocht en wordt aan man en vrouw iden van den verkoopprijs toegewezen. De kinderen zijn bij een huwelijk, bij adat semendo radja-radja aangegaan, gerechtigd bij de echtscheiding naar verkiezing den vader of de moeder te volgen; bij een huwelijk, bij adat semendo men-tjantjan moclan, heeft de man slechts recht op een kind, zoo er meer dan een kind in den echt is verwekt en alleen recht op een zoon, indien er meer dan een zoon aanwezig is. Is het kind, waarop de man recht heeft, nog zuigeling, dan mag de man eerst daarover beschikken als het kind de moederzorg niet meer behoeft. Het bedrag van den antaran of van de djoedjoer, wij vi den het reeds, hangt af van den stand en de gegoedhe het meisje; bij de vaststelling wordt evenwel ook rekening ge of de bruid maagd, weduwe, gescheiden of verstooten vra Gewonlijk bedraagt de antaran of de djoedjoer van een het dubbel van die van een weduwe, gescheiden of vervrouw gevorderd. Het huwelijk wordt ontbonden door den dood of door echtsct De ‘iddat” Voor de weduwe (iddah wapat), de tijd, ge welken zij geen nieuw huwelijk mag aangaan, duurt 4 maan 10 dagen. De echtscheiding geschiedt alleen tengevolge van het uitsprel de talaq (telak) door den man in tegenwoordigheid van twee ge De talâq is herroepbaar, zoolang de ‘iddat (iddat) telak d. i. 3 maanden en 10 dagen; dat tijdperk duurt voor eene zi vrouw tot na den afloop van hare bevalling. Heeft het herroe} de talâq niet in dat tijdperk plaats of heeft de echtgenoot d drie malen uitgesproken (menggoerkon telak teloe of telak dan is de scheiding niet meer voor herroeping vatbaar. Volgens de adat bestaat niet het recht der echtgenooten elkander te erven en de verplichten van den man om de gedurende de 'iddat te onderhouden. De talâg is evenwel geen beletsel om weder een nieuw h met elkander aan te gaan. Heeft de man de 'iddat nog nie voorbijgaan en slechts de talâq éénmaal uitgesproken (menggoe; telak renik), dan kunnen man en vrouw onmiddellijk een huwelijk aangaan. Is de talâq evenwel driemalen uitgesproke is voor het wedersluiten van het huwelijk noodig, dat de sedert de laatste verstooting met een ander, die haar tevens roepelijk heeft verstooten, is gehuwd geweest; die tusschen heet in het Lampongsch tjina boetà. Willen voormalige echtgenooten spedig weder met elka het huwelijk treden, dan verzoekt de man, met voorkennes v: verstooten vrouw, een kennis of dikwijls een vreemde, or door het aangaan van een huwelijk met de vrouw, in staat te de verbroken verbintenis te hernieuwen. Men som van ‚f 10 tc wordt dan den hulpvaardige als Belonging to hand gesteld. Ook de vrouw kan voor den rechter een eisch tot echtse instellen en is dan verplicht behalve het # meneboes telak » bedrag daarvan varieert van # 6 tot / 100 al naar gelang \ ETHNOGRAPHISCHE KENNIS DER AFDEELING KROE. 549 stand van het meisje — aan den man nog scheidingsgeld (wang penjarak) aan den rechter uittekeeren. Bij een huwelijk bij adat djoedjoer aangegaan was het destijds bij echtscheidingen gebruikelijk, dat de djoedjoer werd terugbetaald in haar geheel, zoo in den echt nog geene kinderen waren verwekt, doch in het tegenovergestelde geval zooveel twintigtal guldens minder als het aantal kinderen bedraagt, dat door de vrouw is gebaard. Vand den bruidschat werden tevens teruggehouden de bli keloe en de bli pengantoengan djaga-djaga; de eerste bestond in goederen (gewoonlijk 2—3 kains) of de waarde daarvan, terwijl het laatste in den regel f 10 bedroeg. Wilden man en vrouw de verbroken verbintenis hernieuwen, dan was de eerste evenwel verplicht de terugontvangen djoedjoer te restitueeren. Het bovenaangehaalde heeft tegenwoordig niet meer plaats. Daar bij een djoedjoer-huwelijk de kinderen het eigendom van den man zijn, volgt het van zelf, dat zij bij echtscheiding bij hem blijven. De vrouw alleen is gerechtigd de goederen, ten huwelijk meëgebracht, de harta penantian (harta pemanah), terugtenemen. Bij echtscheidingen, bij huwelijk bij adat semendo aangegaan, geldt als regel, dat de harta pemboedjangan (harta benasoh), de goederen door den man ten huwelijk meëgebracht, aan hem en de harta penantian aan de vrouw komen; met de harta pentjarian (harta penjepohan) de goederen, staande het huwelijk ver Kegen, wordt bij een huwelijk bij adat semendo radja-radja of bij adat semendo mentjantjan moelan aldus gehandeld: de roerende goederen worden, zoo zij te verdeelen zijn, voor de eene helft aan den man en voor de andere helft aan de vrouw toegewezen; de waarde der roerende en onroerende goederen wordt getaxeerd, de man of de vrouw behoudt de goederen en keert aan de vrouw of den man de helft van de getaxeerde waarde in contanten uit of de roerende en onroerende goederen worden verkocht en wordt aan man en vrouw iden van den verkoopprijs toegewezen. De kinderen zijn bij een huwelijk, bij adat semendo radja-radja aangegaan, gerechtigd bij de echtscheiding naar verkiezing den vader of de moeder te volgen; bij een huwelijk, bij adat semendo men-tjantjan moelan, heeft de man slechte recht op een kind, zoo er meer dan een kind in den echt is verwekt en alleen recht op een zoon, indien er meer dan een zoon aanwezig is. Is het kind, waarop de man recht heeft, nog zuigeling, dan mag de man eerst daarover beschikken als het kind de moederzorg niet meer behoeft. Ee | or Bij de andere wijzen van semendo huwelijk 1 blijven de pentjarian aan de vrouw en zijn de kinderen haar eigendom. Ten slotte deelen wij nog de bijzonderheid mede, die, naar s dezes meent, alleen bij de Juampongers in de afdeeling Kregetroffen wordt: nl. dat een man bij het aangaan van een hi bij adat semendo zijn recht op de onréerende goederen, d eigendom zijn, verliest en die goederen komen te vervallen a Au endende de bij ententenis aan zijn bloedverwanten (erfgenam Echtscheidingen worden gewonlijk alleen bij huwelijken b semendo radja-radja en bij adat semendo mentjantjan moela gevraagd. 2 Ten aanzien van het erfrecht volgt men in de afdeeling de dienaangaande door de adat gegeven. Als regel geldt voorc de oudste zoon bij een djoedjoerhuwelijk den vader in zijn adel en functie opvolgt; evenzoo dat nagelaten goederen va djangs (ongehuwde mannen) aan hunne ouders en bij ontst aan de naaste bloedverwanten (erfgenamen) komen te ver en de verdeeling der nalatenschappen eerst plaats heeft, al 1 (Semendo membajar hoetang en semendo sjambat soembei). 2 Dat het doedjeer-huwelijk alleszins hinderlijk is voor de toename de king, behoest wel geen betoog. Door de groote bedragen der djoedjajongeling dikwijls niet in staat het meisje van zijne keus te verwerven, hij dan gewoonlijk ongehuwd. Ten einde tegen het vorderen van een t djvedjeer paal en perk te stellen werd in 1884 in overleg met de hovfe den toentnaligen controleur van Kroë Dr. D. W. Horst het navolgende be 1°, dat de djoedjeer van cen meisje uit het volk het bedrag van f 8( een dochter van een pemangkve dochter, imam doeson, bilal of chetib n Bom van f 120 niet te boven mag aans; 20. dat de dvoedjeer van een dochter van een pasirah, niet geboren ratve, van een dochter van een pemang koemarga, proatin en imam marg: van f 150 niet te boven mag gaan; 3°, dat er geen maximum bestaat voor de djoedjeer van een dochter pasirah uit een ratoe geboren; 40. dat al wie de regeling, betreffende de djoedjeer, overtreedt voor c terecht zal staan en eene bvete van f 50 verbeuren. Zijnnde f 25 voor de rechters, terwijl de overtreder tevens het meerc hij aan djoedjoer ontvangen had, zal moeten restitueren. Of deze maatregel ten goede zal werken, zal de tijd ons moeten leeren. 1 tijd werd eene regeling getroffen betreffende het meneboes telak (het be door de vrouw verschuldigd is, indien zij echtscheiding voor de Refpat aa en dat zij den man moet uitkeeren). Al naar gelang van den stand de d. i. of zij vrouw is van een pasirah of die van een pemang koemarga, iman bilal marga, chetib marga en pemangkve doesven, of de vrouw van ier bet volk, bedraagt het meneboes telak respectievelijk f 100, f 80 en fC pee ETHNOGRAPHISCHE KENNIS DER AFDEELING KROE. 551 kinderen meerderjarig zijn. Zijn de kinderen minderjarig, dan is de overblijvende echtgenoot of anders de naaste bloedverwanten van den vader of de moeder, al naar gelang het huwelijk bij adat djoedjoer of adat. semendo is aangegaan, met het beheer over de nagelaten goederen en met de opvoeding der kinderen belast; zij genieten dan het vruchtgebruik dier goederen. Komt de man bij en djoedjoerhuwelijk te overlijden, zonder kinderen natelaten, dan word T de weduwe bij adat anggau aan een der broeders van den overledene, meestal den oudsten, uitgehuwelijkt en komen de nage-laten bezittingen aan den nieuwen echtgenoot. Wil geen der broeders met de weduwe huwen, hetgeen slechts zeer zelden voorkomt, dan wordt zij bij adat tjambar soembei uitgehuwelijkt; de kinderen, die dan in den echt verwekt worden, zijn de rechtmatige erfgenamen der nagelaten goederen. Worden in dien echt evenwel geene kinderen gebaard, dan komen de bezittingen bij overlijden van de vrouw aan de erfgenamen van wijlen haar djoedjoerechtgenoot. Somtijds komt het voor, dat de weduwe niet uitgehuwelijkt wordt, nl. zoo de overleden man geene broeders heeft; in dat geval heeft zij alleen recht van vruchtgebruik op de goederen van wijlen haar echtgenoot, indien zij de sawahs of ladangs blijft bewerken, indien zij zijn huis blijft bewonen, indien zij zijn huis blijft bewonen, indien zij zijn huis blijft bewonen, de bezittingen blijft bewaken »menoenggoekon hakmi.r, Overlijdt de man bij djoedjoerhuwelijk bij aanwezigheid van kinderen, dan zijn zij de erfgenamen. Bij aanwezigheid van zoons alleen krijgt de oudste zoon de harta poesaka wat de onroerende goederen betreffen, terwijl de andere goederen in diervoege onder de zoons worden ver- deeld, dat het aandeel van een ouderen zoon het dubbele bedraagt van dat aan den jongeren toetewijzen. Vertegen wordigen de erf- goederen, zoowel roerende als onroerende, eene geringe waarde, dan gaan zij allen op den oudsten zoon over; hij neemt dan daardoor ook de verplichting op zich om zijne broser en zusters b ij zich in huis te nemen en te onderhouden Bij aanwezigheid van zoons en dochters worden de nagelaten goederen, uitgenomen de harta penantian, aan de zoons toegewezen en onder hen verdeeld, zooals boven is vermeld; de dochters krijgen de harta penantian en heeft de verdeeling daarvan ook in dier voege plaats, dat een oudere dochter het dubbele krijgt van eene jongere. Bij aanwezigheid van dochters alleen krijgt de oudste dochter de erfgoederen, uitgenomen de harta pena andere dochters worden toegewezen. Adat is 't dochter, zoo zij ten huwelijk gevraagd wordt, soembei of mentjantjan moelan, wordt uitgehuwe op te houden. Sterft de vrouw bij djoedjoerhuwelijk, dan, krij kinderen de harta penantian. Komt bij een huwelijl radja-radja gesloten, een der echtgenoote te overlijd natelaten, dan komen de harta pentjarian aan 4 echtenoote of echtgenoote, mits deze op zich ne kosten te dragen en de door den overledene nag voldoen. De harta pemboedjangan of harta penant ergenamen van den overleden man of aan die der 0} aanwezigheid van kinderen vervallen de nagelaten de verdeeling heeft dan ook in dier voege plaats, kind steeds het dubbele wordt uitgekeerd van he jongere toetewijzen. Het is evenwel gebruikelijk, erven, doch de nagelaten goederen alleen aan de Slechts wanneer de zoons daarmede geen genoe, de verdeeling volgens de adat gevolgd. Komt bij gegaan bij adat semendo mentjautjan moelan, eer te overlijden zonder kinderen natelaten, dan gelde het erfrecht dezelfde bepalingen als boven bij een semendo radja-radja werd medegedeeld. Bij aanwezi krijgt het kind de nagelaten goederen. Sterft de mt Vivan kinderen, dan vervalt een der kinderen aan den vader; zijn harta pentjaron en harta pemboec de overige kinderen. Het kind, waarop de vader o aanspraak heeft, deelt nooit in de erfenis, on vader of zijn moeder sterft, het heeft alleen aandeel van zijn vader in de erfenis van diens ou doerei ni bapak). Ten aanzien van de verdeeling » eders aandeel vergelijke men hetgeen boven » vermeld. Bij een huwelijk, bij adat tjambar soembei aar overlijden van den man diens harta pemboedjangar zoo er geene kinderen in den echt zijn verwekt en bij kinderen aan hen. Sterft de vrouw, zonder kinder heeft de man alleen recht op de nagelaten ergot bij zijn schoonouders blijft inwonen; bij aanwezig worden hun de goederen toegewezen. *Bij de verdeeling der erfenis en de bepaling van de grootte van ieders aandeel worden dezelfde regelen gevolgd, die men bij die der nalatenschappen bij een djoedjoer-huwelijk in acht neemt, met dit onderscheid alleen, dat de harta pemboedjangan aan de dochter worden toegewezen. Bij een huwelijk, aangegaan bij adat semendo membajar hoetang, erft de man nooit van de vrouw. Daar de man geene goederen ten huwelijk brengt, kan er bij dit huwelijk van nagelaten goederen door den man geen sprake zijn. De regelen, ten aanzien van het erfrecht bij een huwelijk bij adat semendo Irving heli angegang, zijn dezelfde als die bij een huwelijk bij adat semendo radja-radja gesloten. Voorts zij nog medegedeeld, dat geadopteerde kinderen dezelfde rechten hebben als kinderen in een huwelijk bij adat djoedjoer verwekt. Het adopteeren geschiedt in tegenwoordigheid van de lieden uit de marga; het gebruik brengt mede, dat de adoptief vader een geit of karbouw slacht en daarvan een feestmaal aanricht, dat gepaard gaat met het menari. Adoptatie geschiedt dan alleen, zoo bij een djoedjoerhuwelijk de echt kinderloos blijft. Zooals reeds werd vermeld, heeft de verdeeling der nalatenschappen bij aanwezigheid van kinderen eerst plaats na hunne meerderjarigheid ; de verdeeling geschiedt door de ersten of door de pegaweis; uit de nalatenschap worden eerst betaald de begrafeniskosten, de kosten voor het geven van sedekahs, ten behoeve van den overledene en de schulden zoowel jegens de menschen. Bij gegoede lieden zondert men ook dikwijls een som af als wang hadjie, om een ander persoon in de gelegenheid te stellen de bedevaart te doen, waartoe de overledene niet in staat was. Testamenten (wasijat) komen zelden voor; wordt een testament gemaakt, dan wordt het alleen van kracht erkend, indien het voor de gezaghebende familieleden, de pegawi marga of de pegawi doeson, de betrokken proatin en de oudsten der doeson is opgemaakt en door hen onderteekend. De priesters kunnen gevoegelijk in twee categoriën worden gesplitst, nl. in de pegawi marga en de pegawi doeson. Tot de eerste categorie rekent men de priesters der langgars of van de mesdjids — den Imam marga, den ketib marga en den bilal marga — tot de tweede den priester van de soerau, den imam doeson. L Bij overlijden van den man komen de goederen aan de erfgenamen van wijlen zijne vrouw; hetzelfde heeft ook plaats, wanneer de man een nieuw huwelijk aangaat. Bak BIJDRAGE TOT DE GEOGRAPHISCHE, GEOLOG In ädere marga wordt gewoonlijk slechts een de hoofdplaatsen aangetroffen, alwaar de openbare gy op den Vrijdag en de andere feestdagen worden gehte ver van de margahoofdplaats gelegen, hebben de soerau plaats. Alle langgars en soeraus zijn houteu gebouwen bamboezen- of planken-omwanding voorzien met atap of idjock of met twee daken van dezelfde elkander, waarvan het bovenste zeer klein is. De Kroë maakt daarop eene uitzondering; zij is van en met pannen gedekt. De minaret wordt altié gemist. Aan den inga: vindt zich de put. Gewonlijk worden evenwel dai uitgeholde bamboezen (paroe) met water gevuld geloovigen in staat te stellen vór het binnengaat de voorgeschreven wasschingen te verrichten. Aa wand van den langgar of van de soerau bevind gebouw een vierkante nis (mairat), Jie naar de heen de biddenden volgens de voorschriften h wenden. Voors merkt men nog aan de rechtergi den preekstoel (mimbar) op, de plaats van waarop meestentijds den Korân ligt. Midden in het gebouw hangt ee een zeer flauw licht verspreidt. De bedoek, een tro wordt om de gebedsuren aantegeven, hangt binner Behalve aan de openbare godsdienstoefeningen n tegelijk met de mannen aan de gebeden deel, die langgar of de soerau worden verricht. De categorie bestaat — wij vermeldden het reeds — uit den i ketib marga, en den bilal marga en vormt het langgar. De imâm marga is de voorganger bij het marga is belast met het ople zen van de preek op dienstoefeningen, terwijl aan den bilal marga he den adsan, de waarschuwing of oproeping tot he dragen. Daar in vele gevallen de adsan niet gehe gaat het slaan op den bedoek, waarmede de gar uitspreken van den adsan voor. Aan den garim is houden en het verlichten van den langgar alsmed paroes opgedragen; voor zijne werkzaamheden krijg vaste toelage, doch het is hem vergund iederen Don ETHNOGRAPHISCHE KENNIS DER AFDEELING KROE. 5955 bij de ingezetenen intezamelen, bestaande in een handvol rijst, een weinig tabak, sirih en pinang; geld wordt nooit gegeven. Dat bedelen wordt meradei genoemd. Eigenaardig is het dan om te zien, hoe de garim met den rooden kain om den hoofddoek en met een ijzeren staaf van c* 3 meter lengte, die voorzien is van een koperen knop, in de hand, alle huizen aftoopt, om door het prevelen van gebeden en het toewenschen van heil en zegen de bewoners aftesmeeken hem hunne liefdegaven aftestaan. De pegawi doon gaat de geloovigen in het gebed, in de soerau verricht, voor. De pegawi marga, de pegawi doon en de garim worden door het volk uit het volk gekozen; alleen laatstgenoemde is niet door het bestuur erkend. De imam marga, bijgestaan door den ketib- en bilal marga is belast met het sluiten van huwelijken, het beredderen van boedels, de administratie van de wang wakab; zijn raad en hulp wordt bij iedere gewichtige gebeurtenis ingewonnen en ingeoepen; zoo is hij gemoeid met de geboorte, de besnijdenis, het tandenvijlen; in een woord geen voornaam feit kan zich in het leven van den Lamponger voordoen of de imam marga wordt geraadpleegd. In de doesons, waar men een pegawi doon heeft, vervangt hij den imam marga. Met het godsdienstig onderwijs, dat elders aan de doesonpriesters is opgedragen, belasten zich in de afdeeling personen, die den roep hebben zeer goed met het lezen van den Korân vertrouwd te zijn. De leerlingen (moerid) voorzien in het onderhoud van den onder- wijzer (goeroe) En zijn daarenboven verplicht, zoodra zij volleerd (tammat ngadji) zijn, ieder een bedrag van f 2.50 a f 30, al naar gelang van hun stand en gegoedheid, aan den goeroe ter hand te stellen en hem een schotel gele rijst (nasi koendjei sedjambar) en een vaam wit goed (sakepar? kain handak) aantebieden. Is de leerling, na drie jaren onderwijs te hebben genoten, nog niet voor diens onderwijs en voor de genomen moeite gemelde geschenken aantebieden. Twee malen daags gedurende cen paar uren wordt onderwijs gegeven; de eerste schooltijd begint iets na zonsopgang, de tweede met zonsondergang. De leerlingen zijn gewoonlijk jongens, daar zelden door meisjes aan het onderwijs wordt deelgenomen. Van alle voorschriften, door den profeet gegeven, wordt wellicht gegen beter en trouver opgevolgd dan het voorschrift, de besnijdenis 556 BUDREGE TOT DE GEOGRAPHISCHE, GEOL) soenat betreffende. Met het verrichten van de persoon belast, die altijd een leek en noort dragt den naam »walijany. De jongeling, die de besnijdenis moet ondergaat in den morgen, slechts met een badkain om d naar de badplaats gebracht, waar hij een uur la) moet nemen. Tegen 5 ure in den morgen wordhet plein der doeson geleid en moet hij alda ontbolsterde kokosnoot, met het aangezicht naar nemen. Tot zonsopgang wordt hij dan door z bloedverwante voortdurend met koud water begof komt de walijan bij den jongeling, laat hem di sche formule: » Astafi Allah, Ialdin Elasie La Allah» (sic) uitspreken en verricht dan de besnijdenis in het afsnijden van de voorhuid van den penis een gespleten bamboe gevat wordt, met cen m De afgesneden voorhuid wordt, in katoen gewik begraven. Na afloop van de besnijdenis wordt het voorh Ling door de moeder of een bloedverwante met sirih besmeerd, terwijl zij tevens met een samp geslagen kain van Lampongsch fabrikaat, op slaat (sisiko); daarna wordt de besnedene in eer gestoken en huiswaarts geleid. Gedurende drie dagen komt de walijan den malen daags en daarna slechts eenmaal in de we de wond genezen is. Voor het verrichten van het genezen, bestaande in het beleggen van de w verkregen door een jongen klapperdop met een krabben, krijgt de walijan een geschenk in ge rende van f 0.25 tot f 2 naar den stand en besnedene. Evenals elders draagt de patient, totdat de w is, een sarong, die uitstaande wordt gehouden w tegen de wond te voorkomen. Ken besnijdenis groot feest gepaard, waarbij gewoonlijk een daarvan een maal aangericht wordt. 1 Bij den Lamponger wordt de knap door de beanijd ling (maranei), maranei). ETHNOGRAPHISCHE KENNIS DER AFDEELING KROË. 557 De jongens worden op hun 14e jaar besneden. Ook de meisjes ondergaan eene besnijdenis, evenwel reeds op jeugdigen leeftijd; de besnijdenis, bestaande in het afsnijden van een klein stuk van den clitoris, wordt binnenshuis door een vrouwelijke walijan verricht, die daarvoor 7 0.25 tot f 2 ontvangt, al naar gelang van den stand en de gegoedheid der ouders. Het afgesneden stuk, wordt, in een stuk katoen gewikkeld, eveneens nabij de woning begraven. Het aan- richten van een klein maal, waarbij een kip of geit wordt geslacht, gaat met de besnijdenis gepaard. De voorschriften omtrent de reini- ging worden getrouw opgevolgd. De woedoe’s, de voorgeschreven wasschingen, zoo men zich verontreinigd acht of een  geloovigen zich binnenshuis aan 't gebed wijden of ziet men ze naar de soerau of den langgar gaan, om aldaar, onder leiding van den imam de gebeden te verrichten. De namen der gebedstijden zijn de Arabische naar de uitspraak gewijzigd, als soeboeh (des morgens ten 5 ure), lohor (op den middag), asar (des namiddags ten half vier ure), magrib (na zonsondergang) en isa (ten half acht ure). De gemeenschappelijke godsdienstoefeningen op den Vrijdag (soem-bajang djoemahat) hebben in den langgar tegen 11 ure's morgens plaats; aan het gebed gaat de preek vooraf, die door den ketib marga van de mimbar wordt voorgelezen. Behalve op Vrijdag worden nog gemeenschappelijke godsdienstoefeningen gehouden op den eersten dag der maand Sawal en in de Moeloedmaand. De vasten (poewasa) vangt aan, zoodra de nieuwe maan van de maand Ramelan aan den hemel is gezien en eindigt bij het zien van de nieuwe maan in de maand Sawal. Te zorgen dat de juiste tijdstippen van het begin en van het einde der vasten niet worden oversereden behoort tot een der voornaamste plichten van den imam marga. De geheele maand van den vroegen morgenstond tot aan zons-: ondergang onthoudt de Tsamponger zich van het nuttigen van spijs en drank en van het rooken van tabak; eerst na zonsondergang, daar het dan geoorloofd is de vasten te verbreken, stelt hij zich gedurende den avond en den nacht schadeloos voor de onthouding des daags; voor dat hij begint te vasten, gebruikt hij een maal onder den naam Saoer bekend. Bij tijdelijke verhindering om te vasten haalt hij de dagen, waarop hij verzuimd heeft te vasten op eeu ol en bij blijvende verhinderingen stelt hij dag hoevelheid levensmiddelen (kaparat) den imam uitdeeling aan de armen. Bvenals elders vasten nj zie Katten en vrouwen, die ten gevolge van de m geu van het kraambed in een staat van onreinh Malaman’s komen alleen op den 27 dag ) voor; alle huizen worden dan dien dag geillumi Het einde der vasten wordt in de marga met vierd onder den naam *bembangkon boeka* | venige karbouwen geslacht worden om het maal Daags na de boeka is het gebruikelijk daf naar de graven zijner bloedverwanten maakt. Andere godenstige feesten heben plaats de 12e maand des jaars Djoelkaidah, nadat dagen, nl. op den 9n, 108 en 11® van die mat doorgebracht en op den 1m, 12e en 308 van de of Moeloed. Den avond vórdat de Moeloedfeeste zamelen de geloovigen zich in den langgar en reter cere van den profeet, Op het plein der dagen maaltijden aangericht. De verplichting jegens Allah om van de prenaar een zekeren vastgestelden maatstaf eere, te geven, wordt alleen opgevolgd ten aanzien v. De djekat bedraagt 10 pCt. van de opbreug productie 300 of meer dan 300 iket's bedraagt. middellijk na den oogst, als het gesneden gewe is, plaats heeft, geschiedt voor iedere doeson de of, zó er geen imam in de doeson is, door de: hem alleen is evenwel de verdeeling opgedragen. het margahoofd een wakend oog. Van de djekat in de doeson geind krijgen d doeson en de moekim's — zij, die al de voorsct met de meeste nauwgezetheid vervullen — in helft, terwijl de andere helft aan den pasirah e komt. Van het aandeel aan den proatin, den moekim’s toekomende wordt het 2/4 gedeelte aar ’t 1/6 gedeelte aan de mockim’s toegewezen. Zoo doeson als de moekim’s verdeelen het hun comp lijkelijk onder clkander De aandeelen in de dje den imam marga, den ketib marga en den bilal marga toegekend worden verdeeld in reden van 4, 3, 2, 1. Bebouwt cen persoon uit de cene marga een ladang of sawah in het gebied van eene andere marga gelegen, dan wordt de djekat voor de eene helft aan zijn pasirah en pegawei marga en voor de andere helft aan het hoofd der marga, waarin de velden gelegen zijn, ter hand gesteld. Behalte de dokat brengt ieder geloovige nog bij het einde der poewasa in de maand Ramelan een buitengewone bijdrage, de piterah, op, bestaande in 4 katis rijst. Degen die haar opbrengt, mag haar gevven aan wien hij wil, mits degen die haar ontvangt moekim zij en in dezelfde dozon van den gever woont. De bedevaart naar Mekka, de laatste groote plicht van den mensch jegens Allah, is in den laatsten tijd zeer toegenomen, hetgeen zoowel toeteschrijven is aan de welvaart, die in de afdeeling heerscht als aan de nabijheid van Batavia. Bijna iedereen, die de noodige sommen bij elkander kan garen om in het Heilige land te kunnen leven en de passagekosten te betalen, aanvaardt de reis naar Mekka. De bedevaartgangers keeren meestentijds, nadat zij de plechtig hebben bijgewoond, naar hun geboorteplaats terug. Zij, die achterblijven en soms na jarenlang verblijf te Mekka terugkomen, zijn eenigszins fanatiek en worden om hunne kennis met eenig ontzag door de bevolking bejegend. Het zijn zij Voorall die zich als goeroes nederzetten; in de laatste jaren worden ook zij gewoonlijk tot pe- gawel gekozen. Aan den landbouw wijden die Hadji’s zich niet meer. In de laatste jaren nemen ook vrouwen aan de bedevaart deel. De kleederdracht der Hadji’s is de Arabische. Ilet aantal Hadji’s bedroeg in 1884 186, waarvan 176 manne lijke en 10 vrouwelijke. C. Kunsten en wetenschappen. Kunst wordt in de afdeeling bijna niet beoefend. Slechts enkele Lampongers zijn met snijwerk vertrouwd, dat evenwel door grof- heid uitmunt. Tooneelvoorstellingen hebben er nooit plaats en aan muziek wordt zeer weinig gedaan. De muziekinstrumenten zijn de gamolan, de gong en de tjetjik (bekken). De gamolan bestaat uit een verzameling van kleine metalen ketels (tjanang) van verschillende afmetingen, die op het bovenvlak een ronden knop hebben, gehangen in een soort van raam tusschen koorden (rangkei). Ts de gamolan volledig, dan moeten negen tjanangs 560 BUDRAGE TOT DE GEOGRAPHISCHE, GRO aanwezig zijn. Het slaan op de tjanangs gesch stukken hout. Taboeh’s zooals op Java worden zel De gong is een tjanang van zeer groote anil zelden twee en con half voet middellijn. In iedere marga treft men gewoonlijk een gamol aan, het eigendom van het margahoofd. Alhoew, nationaal instrument van den Lamponger is, wordt bij groote feestelijkheden en bij een bezoek der narent aan de marga. De wijzen, die men daw laboeng angin, de gelitak, de taboe njambei — deg het dansen — en de balou, waarmede gewoonlijk 4 De instrumenten worden bespeeld door liefhebbers, huwde mannen; muziekanten van beroep worden | Het geluid van den gamolan is zeer eentoonig van den Lamponger. Gezongen wordt alleen bij panto Ein neuerne worden dan beurtelung de ongehüllen mannen (männen) opgezegen, steeds op dezelfde toon verheffend van stem. Te Pasar Kroe en Pasar Poelau-Pisang wor op de viool (biola), waarbij de tamboerijn (reb mag. In den latsten tijd speelt ook de harmoni instrumenten een voorname rol. Ook het gezang der pasar bekend met het pla onder klassennamen vat hij de meeste dieren e voegt daarbij tot onderscheiding de soortnamen. 1 Bij een bezoek van den controleur aan de marga bre dat hij, aan den ingang van de margahoofdplaate gekomer de moel's, op zijn netet uitgedost, alle hoofden en d Nadat allen den controleur hebben verwelkomd, vergez naar de bali of het huis van het margahoofd. Aldaa controleur verzocht de woning binnen te gaan en plaats 1 dio als overladen is met gebak, gebakken pisang enz. ¢ plaats heeft genomen, wordt met het menari een aanvang Eigenaardig is het, dat den controleur bij zijn intocht teekenen worden nagedragen, bestaande in de oemboel-oe kiri-kanan, en de pajoeng. De optooht wordt geopend door twaalf bookjangs (kekt tjanang voor den controleur uit dansen (menari) menarieër dingsteckenen vergelijke men hetgeen op pagina 99 is ver Waak wordt -ook de aankomsb van den controleur aan, op de rijstblokken (tjingkoeng), hetgeen door de moel'e 4 Met zijne geologische kennis is het evenwel treurig gesteld. De stetsoorten worden Hoofdzakelijk tot eenige hoofdgroepen teruggebracht als de groep der batoe sengei, waartoe de vaste rots-gesteenten worden gebracht, de groep der badas, zijnde de uit water afgezette steensoorten, de groep der batoe klawis, de kalkgesteenten; verder kent hij nog de batoe ijoe (soort graniet), de batoe soeloe (tegelsteen), batoe napal (klei, leem), de batoe krekei (fijn kiezelsteen). De artsenijkunst wordt zoowel door mannen als vrouwen beoefend; de laatste zijn evenwel meer vroedvrouwen (doekoen). Bij elke bevalling mag geen doekoen ontbreken, die de lijderes tot na afloop der gevolgen van het kraambed (lepas kemoeroeng)onder behandeling neemt. Deze bestaat in het toedienen van geneesmiddelen, hoofdzakelijk echter uit het wrijven van den buik (ait). Daar de Jampongsche vroedvrouw! in de meeste gevallen een volslagen gebrek aan kennis van de verloskunde aan den dag legt, gebeurt het vaak, dat de vrouwen na de bevalling aan uitwassen an anus en pudenda lijden. Ook is het uitscheuren van den bilnaad geen ongewoon verschijnsel. De Lampongsche arts (doekoen) brengt de ziekten tot vijf klassen terug, als de oepas, de pasowan, de tjelor, de sekedi, de tjatjar. Van de oepas kent hij drie soorten: de oepas nagison, de oepas panas, de oepas panas angin en van de tjelor de soorten: tjelor boenga, tjelor boenga, tjelor halibambang, tjelor malikas, tjelor widadari. Buikziekten met bloedafgang worden onder de ziekte oepas geangschikt; al naar gelang de verschijnselen, waaronder de ziekte zich openbaart, rekent hij die tot de oepas nagison, oepas panas of oepas panas of oepas panas door den lijder. Een drängen, bestände uit een mengsel van het vocht, dat uit de kajoenasi vloeit, en klapperwater toe te dienen; de oepas angin door den zieke den buik te pappen met de bladeren van de lingsoe in water geweekt en hem de dampen van menjan of kemenjan (wierook) te doen insnuiven. De pasondan is eene ziekte door de geesten veroorzaakt. Daartoe rekent de arts cholerine en cholera. De ziekte wordt behandeld door De lampongsche vroedvrouw legt sich eveneens toe op de kennis van af- drijven; de abortus wordt opgewekt door de lijderes arak of brandewijn, waarin eierdooiers geklutst zijn, te laten innemen en op den buik warme asch of een verwarmden steen te leegen en haar daarna te pidjetten. 562 BIUDRAGE TOY DE GEOGRAPHISCHE, at deu lijder oeu drankje, bestaande uit roet (ha: vermengd, warm toetedienen en den buik met der djarak in het mengsel van roet en asijn Vaak wordt den zieke ook een drank daarenboven uit het sap der vruchten van de lingsoe, ver men verkrijgt door knollen van de Tangkoowas, met water uittepersen. De voornaamste ziekte, die tot de tjelor wo! koorts. Al naar gelang van de wijze, waarop d baart, rangschikt de arts haar onder de tjelor koorts), tjelor mais (koude koorts in hevigen; “dari — als men na het uitoefenen van den bijslaaj tjelor malikas (warme koorts). De behandeling w alleen in het besprenkelen van den lijder met wat is geperst en de eene of andere bloem is gedat hangt af van de soort van tjelor. Bij de tjelor kembang tali poetih; bij de tjelor boenga de ke de tjelor halibambang en de tjelor malikat de kembang melor (melati), bij d kembang pangkas. Sekedi (melsatechheid) wordt behandel. Door denn gadoeng tjina te beleggen. Heeft iemand in jeden wordt hij van zijne doongenooten afgezond in het bosch als verblijfplaats aangewezen. Wordt iemand door de tjatjar (pokken) aange den arte voorgeschreven wierookdampen intesnu pokkenepidemiën werden den lijders evenwel gerwege het gouvernement verstrekt. Onder het toedienen der geneemmiddelen word beden (memang) gepreven. Behandelt hij een lijdt, dan wordt de volgende memang uitgesprol Bismillah arahman arahmin balong tiga poeloc kepada toehan, toetoep koentji bala di av oe alaikoem Radja Sléman Koening ngeboeat | oe} oe, oepas panas Radja Sléman menawari sekalian { oepas ngiso oepas angin 1 Een letterlijke eversetting in het hollandsch van de zr ETHNOGRAPHISCHE KENNIS DER ÁFDEELING KROË. Onder het zuken en bereiden van geneesmi, op bepaalde dagen mag gebeuren, worden door dezelfde memangs, als hierboven vermeld, geprev, Het getalstelsel van den Lamponger is het tien zieh bij het tellen van de vingers der beide maken van groote berekeningen van dagoeng-, Fr De hoofd- of geheele getallen zijn van een tot toloe, pat, lima, nom, pitoe, woloe, siwa, sap van elf tot negentien worden uitgedrakt door het twintig tot en met negen en twintig door het we poeloeh; van dertig tot en met negen en dertig d poeloch, enz.; 60 is sawi; 100 ratoes; 120 ser 1000 sariboe; 10,000 salaksa; 100,000 samillijoen; millijoen; ontelbaar saboeloe koetjing. De cijfers worden met het teeken > aangegeven wordt evenwel meer van het Arabische cijferschrifi De munt, die gangbaar is, is de Nederlands verschillende muntstukken worden de navolgende ringgit (rijksdaalder), roepijah (gulden), soekoe (t (kwart gulden), bitingan (dubbeltje). Aan de veelvouden van duiten, die nog in de Lamponger ook benamingen toe; eene hoeveelt het hij wang en eene hoeveelheid van 15 duiten. Uit den tijd, dat de Spaansche matten gangbaar nog de benaming rijal, gelijkstaande met de waar. Oude koperen en zilveren munten noemt de banton, daar hij meent dat ze uit Banton. (Banta deze munten worden samengeregen als sieraad geb) De vlaktemaat, die als eenheid gebezigd wordt 40 kepas (vaûm) lang en 40 kepas breed. Als vial bekend de belah ballak van 60 kepas lang en 60 kepas breed; de kepas renik van 15 kepas lang en 15 kepas breed. Ten aanzien van sawahs kent men nog onderdeelen van de belah als de rekok renik = jy belah; de rekok tengah == 4 belah en de rekok ballak De lengtematen, ontleend aan de lengte van de verschillende deelen van het lichaam, zijn: de kepas (vaÂm), de afstand van de toppen der middenvingers van rechter- en linkerhand, na de armen zijwaarts te hebben uitgestrekt; de kepas bekom, de afstand van de kn okkels der ringvingers na de handen gebald en de armen zijwaarts te hebben uitgestrekt; de kepas landei, de gewone vaÂm vermeer- derd met de lengte van een kapmes (landei); de rekan (span); de hasta ketjik, de afstand van den elleboog tot aan den top van den pink; de hasta anak majoh, de afstand van den elleboog tot aan den top van den ringvinger; de hasta raranijan of gewone hasta, de afstand van den elleboog tot aan den top van den middenvinger; de harta bekom, de afstand van den elleboog tot aan den top van den middenvinger; de harta bekom, de afstand van den elleboog tot den knokkel van den ringvinger na de hand gebald te hebben; de sanga penjilokan, de afstand van een der schouderbladen tot den top van den middenvinger; de komooeng toeboe, de afstand van den linkerelleboog tot den top van den tom van den wijsvinger der linker- of rechterhand; de mikoe, de afstand van den linkerelleboog tot den top van den middenvinger der rechterhand; de belah dada, de afstand van den linkerelleboog tot den top van den middenvinger der rechterhand; de belah dada, de afstand van het midden der borst tot den top van den der middenvinger der rechterhand; de belah dada, de afstand van het midden der borst tot den top van den middenvinger der rechterhand. De maat voor afstanden is de gewone vaõ of het aantal schreden noodig om ze afteleggen. Het gewicht van alle voorwerpen en waren wordt in katis, koelaks van 4 katis (koelak parawatin), koelaks van 5 katis (koelak gedong) en in pikols van 100 katis uitgedrukt; voor het wegen van gouden voorwerpen wordt van de balans (timbangan) en van dezelfde gewichten als elders gebruik gemaakt, dus: de kati, de thail (+; kati), de rijal (3 kati), de soekoe (4 rijal), de wang (4 soekoe). De kleinste inhoudsmaat voor padi is de sengol; 3 sengols maken en poengoek van 4 à 5 katis; 10 poengoeks maken een keték; 5 ketéks een toembang; en 8 toembangs een tetoengkoe. Van rijst zijn de inhoudsmaten: de anakoeteloek, een hoeveelheid rijst die een kokosschaal (tjoepak) bevatten kan; de singa soeka — 3 anakoetelak = 2 à 2! katie; de koelak = 2 singa soeka. De kojan is als inhoudsmaat alleen bij dl handelaren bek. End. In de historie en de kosmographie heben niet ver gebracht, Van de gedaante en de behebben gegen begrip; namen voor de windstrel allen de pasar bekenden van de windstreken bekend. Zone en maansverduiste, gan worden volgens hen vermezaakt, doordat de den coitus met de vrouwelijke maan uitoefent; by blokken bij ven eclips dient alleen om de copule te jagen eu hon te noodzaken het copuleeren zo te beendigen. Ook met hunne philologische kennis is het vedere werden sohappelijke beoefening der moedertaal maleisohe taal, waarin alleen op de Unlandsche sc) wordt onderwezen, is alleen bekend aan hadjis en. De taal in de afdeeling gesproken is het Lamzoowel Maleisehe, Javaansche en Soendanccesch bestanddeelen. In de taal is dialectvorschil te bespeuren; in Kanjangan en Boowei-Bloengoe wordt o. a. nevent der afdeeling het Boewei-Bloengoesch gesproken. Het schrift wordt van de linker- naar de rechte zonder dat de woorden, die tot eene zinsnede beho. worden afgescheiden. De medeklinkers zijn 19 in getal; de klinkers worden door tekens, die afzonderlijke namen heb klinkers toegevoegd. ka oelan: ki (de i lang). ka keteloengou: kou. ka ketelobang: kang. ka bitan: koe (de ve zuiver). ka ketelingei: kei. 1 Tijdens ons verblijf in do afdeeling Kroö worden litorntu verzameld, die wij zoo spoodig mogelijk met oen proovo Hollandsch woordenlijstje het licht gullon doen zien. ETHNOGRAPHISCHE KENNIS DER AFDEELING KROE. 567 ka bitjak: ko (de o als in kok). ka bitjak: ko (de o als in kok). ka bitjak teengei: koo. ka bedjoendjoeng: kar. ka roewa di atas: kar. ka keteliah: kah (de a lang en zwaar). let onderscheid in rang en stand heeft ook in de Lampongsche Tas als habend invoed den gelden, evenwel niet in zoo sterke mate als zulks in de Javaansche taal het geval is; men onderscheidt de bangsa rama en de bangsa dalom, het laag en hoog Lampongsch. Let verschil is evenwel niet groot en bepaalt zich hoofdzakelijk tot, de voornaamwoorden, eenige werkwoorden en zelfstandige naamwoorden. De bangsa rama wordt door geringe lieden onder elkander en door den meerdere tot den mindere gesproken en de bangsa dalom door anzienlijken en personen van eenigen rang onder elkander, tenzij de betrekking, waarin zij tot elkander staan, het gebruik der bangsa rama vordert. De gewone schrijf materialen waren vroeger bamboe en boomschors; de letters worden in de bamboe met een schreven werktuig gegrift, terwijl de letters op boomschors met eigen gemäße inkt (roet met water vermengd) geschreven werden, waarbij de kalam, de hoornachtige vezel van den stam van den arènpalm of de dunne stam van den pakoe hasam als pen diende. In den latsten tijd zijn papier, pen en inkt de gewone schrijf materialen. De Lampongsche literatuur is zeer arm en bevat weinig oorspronkelijks. Hoofdzakelijk bestaan de literatuur-producten uit proza en bepaalt de poëzie zich slechts tot de minneliederen (wajah). Tot de prozawerken behoore : Jo. de sesembei, verhalen als de Raden Boengsoe; Anak Dalom e.a., meest overzettingen uit het maleisch. 20. de tjoerita, kleinere verhalen; 30. de lalajang; 30. de tjatjawaan (sprookjes). Tegenwoordig wordt algemeen de mohamedaansche tijdrekening ge volgd; de namen der maanden en dagen zijn de Arab Tegenwoordig wordt algemeen de mohamedaansche tijdrekening ge volgd; de namen der maanden en dagen zijn de Arab Tegenwoordig wordt algemeen de mohamedaansche tijdrekening ge volgd; de namen der maanden en dagen zijn de Arab Tegenwoordig wordt algemeen de mohamedaansche tijdrekening ge volgd; de namen der maanden en dagen zijn de Arab Tegenwoordig wordt algemeen de mohamedaansche tijdrekening ge volgd; de namen der maanden en dagen zijn de Arab Tegenwoordig wordt algemeen de mohamedaansche tijdrekening ge volgd; de namen der maanden en dagen zijn de Arab Tegen Le nach het spraakgebruik gewijzigd. De eerste maand van het jaar het jaar het Moeharam of Soero, naar het A’sjoerafeest, dat op den 10e van die maand. 568 BIUDRAGE TOY DE GEOGHAPHISCHE, GEOLù valt. Der nachtenis van Hassan en Hosein w door de Bengkoeleesche afstammelingen der Cipa het taboetfeest. gehouden. Vele geloovigen zijn n dag de boeboer Soero te nuttigen. De namen der overige maanden zijn : Sapan, Rabié Djoemadilawal, Djoelhadji, Redjab. Saban, Djoelkaidah, De maand Saban, ook w is de maand aan de nagedachtenis der dooden ge Met de christelijke jaartelling zijn alleen de hi hoofden bekend. De onbeschaafde Lamponger hou oude tijdrekening. De maanden hebben daarin geene namen; maanden; een maand 6 weken; een week 5 dage De namen der dagen zijn volgens die tijdreker Sawing w'ari; sediangka roewa hari; dje kedoendoeng pat hari; Alang lima hari; Si sedjangka petoe hari; djerambei woloe hari; kede Alang sepoeloeh hari; sawiding sabelas hari; belas hari; djerambei teloe belas hari; kedoe hari; Alang lima belas hari; sawiding nom bel pitoe belas hari; djerambei teloe belas hari; belas hari; alekra poeloeh hari; sawi sedjangka roewa likor hari; djerambei teloe likor pat likor hari; Alang lima likor hari; sawidir sedjangka petoe hari; djerambei teloe likor siwa likor hari; alekra poeloeh hari. Om zich bij het tellen der dagen niet te ve Lamponger zich van knoopen in een garen of fijn iedere knoop vertegenwoordigt een dag; zijn in h dertig knoopen gelegd, dan is dat voor hem maand om is, De verdeling van den dag, die des avonds kent hij niet; hij verdeelt het etma Al in dag en 1 als: harawi pagi (zes uur in den morgen); ke half zeven uur in den morgen); tengah tjakak (c tegi (twaalf uur in den middag); lohor (cc. éen uur penjindjongan batin (drie uur in den namiddag); in den namiddag); sandjor (cc. zes uur in den a1 dammar (cc. half zeven uur in den avond); ma uur in den avond); isa (cc. acht uur in den avond); semawas ballah (half vier uur in den avond); soeboeh (vijf uur in den morgen). E. Middelen van bestaan. Evenals de Javaan is ok de Lamponger uit den aard der zaak landbouwer; de grond, die gewonlijk voor weinig arbeid hem een goeden oogst belooft, lokt hem daartoe uit. Het voornaamste gewas, dat hij teelt, is het rijstgewas; hij kweekt het in verscheidene soorten, die tot 4 kunnen worden teruggebracht: als de laatrijpe padi (sedjero), de vroegrijpe padi (krawang), de bergrijst (padi darak) en de kleefrijst (sepoeloet). Deze laatste, van zeer ondergeschikt belang, wordt in witte en zwarte soort verbouwd en dient uitsluitend tot bereiding van gebak. De rijstteelt heeft plaats op droge (darak) en op natte velden (sabah); slechts daar, waar de Lamponger door het geaccidenteerde terrein geen sawahs kan aanleggen of de velden niet kan irrigeeren, verbouwt hij het gewas op droge velden. De daraks worden dan ook het meest in de bergdistricten aangetroffen. Wanneer de KetÂan! — ook bekend onder den naam mata tahoen tusschen 5 en 6 uur ‘savonds in het zenith staat. Is de tijd daar om met den aanleg der ladangs een aanvang te maken. Daarvoor is reeds een tijd te voren een geschikt terrein gezocht, dat gewoonlijk zoo dicht mogelijk bij de doesons en de gehuchten gelegen is en waarop zwaar en hoog geboomte staat. Wordt in de nabijheid van de woonplaatsen geen zwaar bosch meer aangetroffen, dan zoekt men oud kreupelbosch voor den aanleg van ladangs uit. Eerst wordt het terrein door middel van de landei — een soort van kapmes — van het struikgewas gezuiverd (koesi), daarna achtereenvolgens het laag- en hoogstammig geboomte met de kapak — houweel — omgekapt en van de takken ontdaan, welke bewerkingen respectievelijk : ngaralis, njoewar en ngaradoeh heeten. De stompen en wortels der gevelde boomen blijven in den grond. 