Bijdragen tot de taal-, land- en volkenkunde
Hiernevens dicht sen stondt de paraphure en ondertekening van dien Atemaad Dguleh aldus: Slave van *t Hoff, Muhammed Takie. Aen de rechtersijde naer de kant toe stondt bij de hooge bovenal verhevene moudelinge ordonnantie, En daer schuijns boven het ordi- naris devis van d° Atemaad Dauleh als: Iek heb op Godt vertrouwt. Hier onder het woordt Cholaseh. En een weinigh leger het segel van den Ahmaad Dauleh Saroe Takie. Eijndelijck in de binnensijde tusschen het generael besluijt van den coninck Abbaas de Groote en het vernieuwde mandament van den coninck Safie de Eerste is het bevelschrift der confirmatie on ver- nieuwing van voorschreven articulen door den coninck Abbas de Tweede gedaen, sijnde van een ende selve woorden als het manda- ment van confirmatie en vernieuwing des coninck Safie de Eerste voorschreven, hebbende geen andere onderscheijt als in het zegel en den dato, sijnde hetselve met het kleine segel van den Coninck Abbas de Tweede * gecacheteert, ende den dato csicsralica in de maendt van den respecterende Rezjeb + des 1 Dit klopt niet. Moeharram 1040 loopt van 10 Aug. tot 8 Sept. 1680. Maar ook deze tijdrokening strijdt met de berichten uit Perzië van onze vertegen- woordigers aldaar, volgens welke in 1681 en 't begin van 1682 de privileges van Abbas den Groote nog niet door zijnen opvolger waren bevestigd (Zie re blìda. 254 en Dagh-Register 1831—1634, blds. 88). + „Dit is de cortijtel van den Coninok Safie Peerste", zegt ons handschrift. 3 Sjah Sofi overleed den 11 Mei 1642 en werd opgevolgd door zijnen oudsten rg Abbas II (Vgl. Dagh-Register 1643—1644, bldz. 174, y.). * Radjab 1052 loopt van 25 Soptember tot 24 October 1542. Aan het slot van het handschrift wordt nog melding gemaakt van de registratie van deze bepalingen, enz. Ik laat dit alles hier weg. Dat Augustus in de Nederlandsche vertaling onjuist moet zijn, blijkt ook uit Dagh-Register 1649—1644, bldz. 175, v. = OOST-INDISCHE COMPAGNIE 16021800, 381 -voyeert”! Zoo was er een schijn van waarheid gekomen over Van Vliet's bewering in Palembang, dat de GG. „niet meer werck (maeote) van den Mattaram als den oliphant van een mugge ofte miere mach doen” (Vgl. Heeres, Bouwstoffen, TI, bldz. XLII, 108 v‚v., waar 't contract ook is afgedrukt; De Jonge, Opkomst, V, bldx. 266, v.; Mac Leod in Indische Gids, 1903, bldx, 1923 —1929; onuitgegeven ress, GG. d R. 2 Juli, 23 Aug. 1642, missive GG, & R. aan Van Liesveld te Palembang 29 Maart 1642, aan den Pangeran, 29 Sept. 1642, instructie van G. G. én R. voor Van Vliet, 29 September 1642, journaal van Van Liesveld op de Bredamme (een der schepen van ‘de vlaot onder Van Vliet), 30 Sept. — 20 Oct, 1642 ; res. van „den secreeten raadt der vlote“, 22 Oct. 1642, enz). Accoordt ende contract tusschen Edelen Heer Anthonio van Diemen, gouverneur generael over den standt der Vereenighde Nederlanden jn Jndia Orientalis ter eener ende sJebingh Palimbang, pungaran over Palimbang ende 't eijlandt Bancka etc* , gemaeckt met voornoemden pangaran bij ons, Jeremias van Vliett, commissaris ende extraordinaris gesant aen Sijn Hoogheijt, Arinen Liesvellt, oppercoopman ende hooft van de Nederlandsche com- mertien in Palembang *, beijde daer toe geauthoriseerdt van sijn wellgem’™ Kd°, ende den oppercoopman Drieck Snoeck, wellck contract onverbreekelijck ende voor _ eeuwigh wesen sall, Ferstelijck sall den Pangaran toelaten, volgens d'acte van den cap" Pieter Sourij in November 1640 verleent *, dat de Neder- landtsche Comp* in Sijn Hoogh* hooffstadt Palimbangh op de ver- gunde plaetse, streckende O, Z, O. aen de overcandt langhs de reviere, van sulcken lenghte ende breete als noodigh hebben, op hare cossten laten bouwen ende doen maken sall soodanigen magasijn, ‘t zij van houdt offte steen, als den Capiteijn Geuernel sall goedt vinden ende gelieven te ordonneeren. Den Pangeran sall niet vermogen, eenige Portugesen, Javanen, Chineesen offte wat natie “t zellve moghte wesen op 50 vadems omtrent Comp" magasijn te laten woonen, maer ter contrarie haer t zellve verbieden, tenzij met toelaten van 's Comp* resident. Des Comp* dienaeren ende subjecten, tzij van wat natie die zijn offte van waer comen, zullen genieten vrijheijt in de Christelijcke religie, d'sellve onverhindert ende zonder spot exerceren ende in 1 Vgl. hiervóór, bldz. 348, noot 4 * Vgl. hiervddr, bldz. 848 on noot 2. OOST-INDISCHE COMPAGNIE 1602—1800. 383 Des Comp* dienaren, vassalen ende subjecten onder 't gebiedt van den Capiteijn Generael,.die hier comen negotieren, zullen be- talen van alle cleeden, die geopend werden, jder sorteringe een stuck zonder meer; ende van den peper, die uijt Zijn Hooght rijck ver- voerdt zall werden, hondert vijff R* van 8° in spetie van jder hondert pijcoll, te weten taghtigh R* voor den Pangerau ende vijff en twintigh d® nen den Sabander, die tot dat ambt geadmitteerdt is offte gebruijkt werdt, welcke gereghtigheijdt ende ' Pangoran ende Sabandar bij manquement van peuningen in cleden merckt- ganck sullen aannemen ende haer daer met laten contenteren. Alle coopluijden, borgelijck ende gemeene persoonen, egene uitgesondert, sullen vermogen met ’s Comp" residenten te handelen, coopen ende vercoopen in alle coopmanschappen ende goederen, sonder dat ijmandt sulex sall beletten offte verhinderen. Den Pangeran zall zijne jngeboornen ende jngesetenen, 't zij Chineesen offte andere natien, daer met ’s Comp* residenten han- delen, aen doen condigen, dat niemandt cleeden uoghte comptanten sall verstreckt werden, eer d'sellve peper aen boordt hebben gele- verdt en principalijck niet aen de Grooten van 't rijek, omdat men daer mede de meeste moeijten heefft en ‘t weijgeren onlusten ver- oorsaeckt, ten ware de Pangeran dacr selffs voor willde ressponderen, Soo *s Comp* resident noghtans goedt vont, aen Chineesen offte ijmandt cleden ende comptanten voor alleer dat peper leveren te vertrouwen, sall voornoemde resident bij manquemendt van tijde- lijke * betalinge vermogen, soodanige luijden 't scheep gevanckelijck setten ende voor 't vertrek niet volldoende, nae Batavia voeren, sonder dat Zijn Hoogh', schoon “t jngeboorne zijn offte Chineesen, die hun onder Zijn Hoogh*, de Coninginne offte eenige Grooten hadden begeven, ‘t sellve in eeniger manieren sall beletten, maer ter contrarie alle devoir aenwenden, d'onse satisfactie geschiede. Den Pangeran sal niet toelaten, dat eenige natie peper uijt sijn landt vervoere als alleen ’s Comp’ dienaren ende hare subjecten offte zijn jnwoonders, mits dat sij d'sellve op B** brengen, allwaer hun goedt onthael aengedaen ende in alles geaccommodeert sullen werden. Jngevall den uijtvoer van peper bij ’s Comp* residenten vermerekt werdt, sullen vermogen alles te lighten, allwaerdt binnen de rivier offte hier ter rheede, + Bouwstoffen, bldz. 110, heeft hier: „den”, * In de beteekenis van „tijdige”, * Batavia. OOST-INDISCHE COMPAGNIE 1602—1800. 385 soo d'selve nae andere plaetsen tenderen, sullen ’s Comp" scheepen offte hare subjecten, als selffs voor de Palimbanghse reviere, zee- haven ende plsetsen onder ‘tgebiedt van den Pangoran, mogen aenslaen ende voor goede princen houden. Des Comp* dienaren offte hare subjecten sullen binnen de Palim- banghse reviere t geen handelaers beschadigen, maer soo binnen voornoemde reviere offte in de Palembanghse strate * eenige -oorloghsvaertuijghen van den Mattaram * bejegenen, moge d’sellve vrijelijck aentassten, sodanigen hostiliteijt thoonen ende beschadigen aen schepen, volckeren ende goederen, sooals te rade werden sullen. Den Pangeran sall voortaen sodanige bontgenoot en geallieerdt vrundt van den Capiteijn Geuerael ende Nederlantschen staedt sijn, eeuwigh en onveranderlijck blijven, dat niet vermogen sall, hunne vijanden in eeniger manieren t’assisteeren, maer ook voor vijanden houden ende doen houden +, die haer hosstijle possture tegen sijn Ed., sijne dienaers; hunne commertien offt subjecten stellen off doen stellen op pene van ook in vijantschap met den Nederlandtschen staedt te vallen, Jntegendeell sall den Capteijn Generael den Pangeran in alle toevallen adsisteeren ende tegen zijne vijandeu- soodanigh protegeeren als den noodt vereijschen, ‘s Comp* maght toelaten ende de gelegenheijdt senwijsen zall. Tot besluijt belooft den Pangeran mits desen, dat ons binnen zijn riviere in alle swarigheden ende voorvallen sall beschermen jegens alle gedughte offte openbare vijanden ende geveijnsde vrunden , die ‘sComp" dienaeren offte hare subjecten met gewellt offte practijcken eenige hinder souden willen mogen offte connen aendoen. Welck contract ter wederzijden met onse handtteekens becraghtight is. Int schip de Luijpaerdt in de reviere voor Palimbangh desen 20° October A°. 1642 5, + De Ajer Moes. 2 Straat Banka. 3 „Den Mattaram” wordt steeds gebruikt in die dagen voor den vorst van Mataram, * Dus ook Mataram, * Het (onuitgegeven) journaal op de Bredamme, eon der schepen yan Van Vliet, door Adriaan van Liesveld gehouden, zegt, dut het contract werd onderteekend den 21 October, op welken dag ook de plaats werd aangewezen, waar de 0. L C. een loge zou vestigen: palen met 's Comp" wapen werden opgericht. De Palembangers drongen aan op het bouwen van een sterkte in hun land, „Bovendien dronghen seer stercq aen om doorgaens een schip woor dese staet te mogen liggen hebben” (Van Liesveld aan den G.G., 26 Oct. 1642). Den 22 Oct. werd besloten, dat Van Liesveld met twee schepen voorloopig in Palembang zou blijven. 1 Volgr. HIL 25 ll 336 GENERALE NEDERLANDSCHE GBOCTROYEERDE Dit ootract is met drie zeegells becrachtight, namentlijck van Sjebisgh Plimbangh, pangerangh, radingh temmagen, cerste, ende kesij tammagon Nazza Pra Radie, derde persoon int rijck; ende onderteekent bij Jeremias van Vliedt, Adriaen van Liesvellt, Direk Snonek, neffens hunne wapens in rovden lack daer op gedruckt. CXLVIII. FORMOSA. 1642. ' Vóórdat aan den gouverneur van Formosa bekend werd, dat de Spaansche versterking van Kelang, den 26 Augustus 1642, in handen van de onzen, onder bevel van Harousé, gevallen was (vgl. hiervóór, N° CXLV), had de gouverneur, Traudenius, den sergeant-majoor Lamo- tius, juist met versterkingen uit Batavia gekomen, naar Kelang gezonden met 3 jachten en een ,quelpaert”,? om daar de opperleiding te voeren. Zijne instructie, door Traudenius geteekend, is van 7 September 1642. Vooral de verwachte goutmijnen, „het langh gewenschte desseijn”, zouden nà de eventueele verovering van het Spaansche fort het hoofddoel zijn. Hij moest die trachten te bereiken, ,’t sij bij wege van minne... ofte wel met macht van wapenen”. Het laatste zou wel het geval zijn: „want het schijnt, dien brutalen hoop (nl. de inlanders van Kelang—Tamsuij, „die almede den beost spelen”) niet met vruntschap, maer met force van onse waepenen tot reedelijckheijt moeten worden gebracht”. Verder moest hij het land voor de O. I. C. in bezit nemen. Een garnizoen moest in het eventunel veroverde Npaansche fort blijven (Vgl. deze Bijdragen, Nieuwe volgreeks, II, bldz. 92, v.v.). Een der resultaten van Lamotius’ tocht is onderstaand verdrag. Artijkelen ende conditien, d'welcke door den velldt- overste Joannes Lamotius ende den Raedt op Quelangs inwoonders van Formosn voorgestellt zijn ende ook aengenomen ende beloofft hebben t’aghtervollgen, om onder onse bescherminge ende in ons verbandt te mogen sengenomen werden. \ Ende eerstelijck dat zij aen de Nederlanders hun laudt ge- 1 Uit het Contractboek. De datum staat nict geheel vast, maar moet conigon tijd later zijn dan 7 September, de dag waarop Lamotius' instructie door den gouverneur van Formosa is vastgesteld (Vgl. deze Bijdragen, Nieuwe volgreekn, I, bldz. 98. Vgl. hiervóór, bldz. 368, v.). In het Contractboek bevindt rich het stuk dan ook na het contract met Palembang van 20 October 1642, 1 Wie kent do afleiding van dit woord ? oost-INDisonE COMPAGNIE 16021800. 387 willighlijek ende bereijdt zijn op te dragen, sulex metter daet zullen. doen blijeken, nu ende ten eeuwige dage ende voorts deselve natie gehou ende getrouw te blijven. Dat geen wapenen tegens ons ende uiewandt van onse geallieerde vrienden ende bondtgenooten noghte tegens den geenen, allwaer wij ende zij tegenwoordigh mede vereenight zijn en zullen aennemen offte gebruijcken om geenderleij oormeke, maer ter contrarie alle hullpe, faveur en bijstandt met goedt ende bloedt te betoonen ; ende specialijck eenige van onse offte van onse geallieerde met hun jaghten, offte ander vaertuijgh op hare strant te vervallen en te verongelucken, dat alsdan deselve hunne leven ende vaertuijgen getrouwelijck sullen hellpen bergen eu ter naesster plnetse van onse guarmisoeu offte fortressen te hellpen brengen. Dat zoo wauneer een princevlagge met een ciap offte merck, gelijck haer mede gegeven is, in haer dorpen wert verthoont, hunne outste ende oversten terstondt nent cassteell op 't eijlandt Quelangh sullen verscheijnen, omme te aenhooren en nae te comen sodanige ordre en lasst als hun bij de resspective overheden alsdner sall werden gegeven. Dat mede jngevalle de jagers offte ijmandt van onse geallieerde bondtgenooten in ende ontreut haer plnetse moghten comen te ver- vallen, sij deselve weder sullen te reghte brengen, sonder eenige hinder offte jmpechemeut te doen ende ter contrarie alle weghge- loopen en gevlughte swarten en aendre vrije offte lijffeijgenen, die zij souden mogen vernemen, terstondt ende sonder vertoeven, soo in der minne als met gewellt, ende in cas van groote opositie dersellver hoofden offte coppen van* 't voorschreven Quelangh offte ellders allwaer die thuijs hooren sullen brengen, waer voor hun een redelijcke recompense sullen genieten. Dat jnsgelijck gehouden zullen zijn, soo wanneer wij met eenige | jnwoonders in oorloge qoamen te geraeken, ons met hun groote maght en t'ouser eerste requisitie comen assisteeren, “t welek wij jusgelijex tegens hare vijanden tot hun bescherminge sullen doen, behoudelijek dat den oorlogh in rade bestaen, ende met onse kennisse bij der handt genomen werde. Eijntelijck dat alle de naesstgelegen dorpen eens ter weeke ende de veerste eens alle 14 dagen allhier met aerdt ende boomvrughten, alsmede met hoenderen, eijeren, visch, groot en kleijn beesstinell op den passer om te venten sullen verscheijnen, welcke goederen 1 Schrijfout voor: „aen"? a ke 5 al OOST-INDISCHE COMPAGNIE 1602—1800. 389 Cornelis Weijland, naar bet Hof van sjab Jehan (vgl. hiervóór, bidz. 268, ¥.), die toen verblijf hield te Lahore, werd gezonden. Den 19 October werd Weijland tot den Grootmogol toegelaten met geschenken en een brief namens den Gouverneur-Generaal. Verschillende fermans waren het resultaat van dezen tocht (Dagh-Register 1641-1642, blde. 19%; 1643 — 1644, bldz. 163, v.v.). Translaet van ’s coninex firman geschreven den 14 dagh van de maent Chaban, ! A® 16 van siju regeringe ende A® 1052 van Mahomet, Alle groote ende cleijne gouverneurs, heijdense ragies, radaers, thollenaers, wachters op de revieren ende in den weg van Agra tot Souratta toe, sullen verstaen dit volgende gebot van den coninck die de Hollanders seer toegedaen is. Welcke door hulpe van haere goetgunstige (die staen onderen de voet van sijnen throon, welcke soo claer ís als de son, ende streckt tot aen den hemel) hebben verclaert, dat in ende rondom Agra, Amadabath, Brodra ende andere plaetse zijn negotieerende, mits betalende behoorlijcke tholl, ende gedoleert dat in gemelde plaetsen, alwaer sij coopen ende vercoopen, in de wech, op ider masel ofte rustplaetse, ele dorp, veel geldt van hare caffilas op den naem van tholl ende wachtgelt affgevordert ende veel travaillie aengedaen wert, jae daer met haer caffilas opleggen, somtijts niet segour rusten connen, “t welek Sijn Maij' ter oiren gecomen sijnde, ordineert ende commandeert dat in Souratta ende Brootcha tholl sullen bethalen ende nieuwers anders. Oock sal niemant van haer iets eijsschen, veel min nemen, tsij heijmelijck ofte openbaer. In welcke fausdaers * gebiet comen, sal d° gehouden wesen hun te con- voijeeren tot in een ander sijn gebiet, opdat haer geen schade overcome. Van dit voorschrevene is een firman bij haer, ende ander- mael op een nieuw gebiet de coninck sulex. Haer coopmanschappen, indigo, als anders mogen coopen als ‘t hun belieft; oock maeckelaers gebruijeken die sij willen ende ver- mach niemant daervan te participeren. Datum ut supra, * t Sjaban 1052 begint 25 Oct. 1642. Het stuk is dus gedagteekend 7 November. 2 Fauj-dar, foujdar, phousdar: een militaire gouverneur, maar ook het hoofd der politie van een district (Hobson-Jobson, p. 273). 3 Ofschoon niet al de aangeschreven gouverneurs, enz. zich veel stoorden aan deze fermans en Weijland dan ook al spoedig besloot, daarover zich weder bij den Grootmogol te beklagen, waren er toch wel degelijk hier en daar gunstige gevolgen van den -ferman van November 1642 merkbaar (Vgl. Dagh-Register 1643—1644 , bldz. 171, 178, 179, 180, 187, 188, 196). _ PE 890 GENERALE NEDERLANDSCHE GEOOTROYEERDE Translaet van ’s conincx firman, nopende de thollen in Souratten, geschreven den 11° dagh van de maent Rammasan,! van sijne regeringe A° 16, ende van Mahometh 1052. De Hollanders sijn gecomen voor de poort van ’s coninx hoff, ende door hulp van haer favoriten (staende onderaen de voet van sijnen throon, welckers luijster is gelijck de son, ende streckt tot aen den hemel toe) in ’t gesichte van den coninck, ende hebben door de favorijte gedoleert, dat sijn dienaer (in Souratta regerende) hun in * verthollen der goederen die in Agra en Amadabath incoopen ende in Souratta brengen, veele travaillie aendoet ende versocht, dat Sijne Maij' gelieve door sijnen divan daerop soodanige wijze te stellen, ‘t welck de tollenaers in Souratte sullen moeten volgen ende soodanigh aen Sijn Maij' weder in reeckeninge brengen. Daerop heeft den Coninck gemandeert dat de thollenaers haer goe- deren, comende van Agra, niet hooger als van 10 op 12, dittos van Amadabath van 10 op 104 taxeren ofte cargeren sullen, ende moeten op haer facture vertrouwen ende geen meer tholl ten hon- dert afnemen als de manier is. De goederen in Brodera ende Soeratta ingecocht sullen volgens den incoop vertholt worden ; be- halve dit moet haer geen travaille aengedaen, noch iets buijten reden afgevordert werden. CL. BENGALEN. 7 November 1642. 2 Ook de handelswegen, welke van Agra naar Bengalen leidden, werden door Weijland bij zijne zending naar Lahore niet vergeten, zooals uit onderstaanden ferman blijkt. Translaet van’s conincx firman nopende de bevrijdinge van de thollen op de wegh in de Poerohs quartieren °, 1 Ramadhan 1052 begint 28 November 1642. Deze ferman dagteekent van B December, dus van nà het vertrek van Weijland uit Lahore op 24 No- vember (Vgl. Dagh-Register 16431644, bldz. 167). 2 Overgenomen uit Dagh-Register 16431644, bldz. 170. 3 Wat toen onder deze ,quartieren” moet worden verstaan, is uit den tekst van den ferman op te maken (het is ongeveer het tegenwoordige Oudh: vgl. Hobson-Jobson, p. 547). Op Hunters Atlas nòch in zijn Gasetteer vind ik de uitdrukking. Wel op Valentijn’s kaart van 'f Koninkryk Bengale (V, 1, bìdz. 146), nl. ,’t Land van Prurop”. Deze kaart is echter zéér onnauwkeurig. OOST-INDISCHE COMPAGNIE 1602—1800, 397 8. Ingevalle het verbeurde, dat eenige schepen, jaghten, boots offte eenigh ander des E‚ Comp vaertuijgh , langs de custe varende, door onweder, storm offte brandt, t welek Godt verhoede, onder het S'jingiese gouverno quamen te stranden ofte breeken , geen pretentie sall den neijck van Singier offte Kistapaneijck * op eenige goederen mogen maeckeu, maer alle coopmanschappen, 't zij goudt offte sillver, alle scheepsgereedtschap, geschut, anckers, touwen, zeijlen, volck ende alles wadt overblijven moghte, zall den Gouverneur offte zijn resident int geheell werden gejntregeerdt. „nde t’ opperhooft dier plaetse sall verobligeerdt staan, zijn ondersaten te commanderen, om in alle “t geene sij cunnen de behullpsame handt te bieden ende de goederen als vooren wederom te restitueeren. * 4. Alle Engellsen, Portugesen ende Deenen sullen van alle negotie in het gantsche Singise gouverno werden ontseijt, nogh hare adherenten ende mede hullpers om vau eenige commertie d’ B, Comp" int sekreedt te onderkruijpen directelijck nogh judirectelijek gedulldet, maer alle negotie sall gantschelijck ende alleen de B. Comp* over- gedragen werden. 8. Ben ijder coopman van het gantse landt Sinsier sall door een openbaer edict offte placcaedt vergundt ende verwittight werden, dat die vollcomene authoriteijt ende vermogen in absoluijte effecte genieten, om in alle siguriteijt met alle waren ende coopmanschappen op alle huijsen ende plaetsen, int gantse landt Singie met DE, Comp* te mogen handelen, te coopen ende vercoopen, sonder eenige molesstatie, soo als hem dunct het meeste proffijt te zijn. Ende dit placcaedt sall hem van heden binnen 14 dagen een ijder werden cont gedaen, opdat de onwetenheijdt geen aghterstell en bhare. 9. Alle ende ijder jnwoonder sall gehouden ende verbonden zijn, alle zijne waren ende goederen tot redelijcken prijse aen d° B, Comp* alleen te leveren, genietende in betalinge } in contant ende de 1 Gebeurde. 2 In theorie liet Kistapa naik de regeermacht nog bij den wettigen naïk berusten. 5 „En niets sal ick U ojjt daervan mogen eijschen”, 898 GENERALE NEDERLANDSCHE GEOCTROYEERDE andere twee derde parten in coopmanschappen, die haer tot zoo hoogen marct als de coopluijden in Palliacatta sullen aengereekent werden, twellcke zij sonder teegenspreeken moeten accepteeren, beginnende dese betalinge eerst van Montipa Chittij, die de negotie ten deele voor Kistapaneijck sall drijven, met soodanige verstande, dat hem dese premenentie niet verder en streckt als off die aen een ander vande minste coopluijden toegestaen wierdt. 10. Ende opdat de gemelte coopluijden ende jnwoonderen tot alle negotie met d’ E. (Comp*] alleen meerder geanimeerdt souden werden, sullen gaudeeren vrijheijt ende hallven toll, wat en hoe- danige ‘sjonckans sij souden mogen passeeren, wat waren ende coopmanschappen sij met haer souden mogeu brengen. 11. Het zall geen jnwoonder offte coopman van het geseijde landt Sinsier, tzij in het heijmelijck off openbaer, werden toegestaen, sijne goederen te landewaerdt uijt te voeren tot Engellsen, Portugesen , Deenen offte andre natien, maer staen verobligeerdt, het hare alleen aen de B. Comp® te ventileeren eude vercoopen. 12. Niets sall [van] Kistapaneijck offte de zijne worden bedoght, g'ordonneerdt ende gestatueerdt, t welck aen ijmandt der jnwoon- deren boven gemellt int minste eenige vrese offte nabedencken soude connen aenbrengen, om met de negotie der B. Comp* terugge te blijven ende dat dus onder een tijtell van gemeene vrijheijt de Comp® genootsaeckt soude zijn met een persoon alleen hare negotie te drijven, maer in contrarie alle faveur, gonste ende liberteijt, op dat des E. Comp* negotie met ijder coopman dies te meerderen floreere. 18. Mits twellcke alles Kistapaneijk in forme als boven onder- houdende, sall mede den gouverneur der Hollanders t’allen tijden verbonden ende verplight blijven om alle sodanige sorteeringe van cleeden ende alle andere coopmanschappen, niets uijtgesondert, als op sijn expresse ordre, bevell ende conform sijn monsters aenbe- steet ende gemaect sullen worden, t'accepteeren ende te betalen, mits de geroerde clederen ende andere waren marctgank ende OOST-INDISOHE COMPAGNIE 1602—1800. 401 See ce arene ron ON onuitgegeven missive can den gouverneur van Malaka aen den Salanga, 10 Jan. 1643, en van J. Harmansen aan den G. G., "9 and 1668, Accoordt en contract tusschen d'B. Heer Anthonio van Diemen, gouverneur generael over den standt der Vereenigde Nederlanden jn Jndia Orientaell ter eenre ende Oboangh Insaghon Chirij Joan Palowan, gouver- neur van “t eijlandt Oedian Salangh, ter ander zijde, gemaeckt met voornoemden Palowan door ordre van den E. Jeremias van Vliett, gouverneur der stadt ende fortresse Malacca met den resorte van dien, bij ons, Jan Harmanszoon, oppercoopman ende deser thinquar- tieren overhoofft, welck contract onverbreekelijck ende bondigh wesen sall, mits reserve der pretentie wegen den enormen moordt aen "t Hollandts bloedt door den predecesseur van den KE. Palowan voornoemt begaen ende gecommitteerdt. Eerstelijck sall den gouverneur van Oudiangh Salangh gehouden zijn, de coopmanschappen tzij van wadt plaetsen off waer inne be- staen, die allhier door de Nederlanders gebraght, d'sellve in volcomen liberteijt vercoght werden toe té laten, sonder dat zijn E. de besste daer uijt kiesen, taxeeren, verhinderen offt met monopolién, gelijck voor desen geschiedt, beswaren, mitsgaders den thin ende ander inlandsehe coopmanschappen te coopen ende vercoopen permitteeren zall. De coopluijden ende gemeene volckeren sullen niet door publijcke off heijmelijcke middelen ende jndicten van °s Comp* huijsingen, als mede voor desen gebeurdt is, geweerdt, maer ter contrarie, Comp* residenten ijets, daer Godt voor zij, oubehoorlijex rescontrerende, de hullpende handt tot preservatie van ’s Comp* middelen door den Gouvern" offte, bij absentie sijnes persoons, de naesste raden geboden werden, sonder haerlieden met baetsughtige costuijmen te beswaren, maer alltijt in behoorlijcke extime te houden ende alle billijcke versoeken spoedigh t'assisteeren. Den gouverneur meergemelt sall zijne jngeboornen ende jngese- tenen, tzij wadt natie daer met ’s Comp* residenten handelen, aen doen condigen, vermits in de formen der bitsen | groote frauden ende t geordonneerde niet geobserveerdt is, dat den thin voortaen aen + ‚1 Bits thin is 4} ww Hollants, in gelde 17, stuijvers” (Munts Waardije van Indien, 20, in Dagh-Register 1644—1645, bldz. 78, noot 1). en ae OOST-INDISCHE COMPAGNIE 1602—1800. 408 omleggende plactsen comende, eenige negotie toe te staan, sonder ende allvooren desellve hunne pascedulls aen Comp* allhier resident ver- thoondt, Malacca aengedaen ende alldaer verthollt ende vrije geleijde geprocureerdt te hebben ende dat volgens ‘t oude Malaxe reghdt. * Tot beslnijt beloofft den Gouverneur mits desen, dat boven aen- geroerde nae sijnen teneur perfectelijck sal nacomen ende doen nacomen, welcke provisioneell coutract * ter wederzijden tot oirconde der waerheijt, in presentie van den colmolaet Omonrath ende andere orangkaijs meer, met haer E. gewoone signature bevestight ende bechraghtight is. Datum desen 18° Martij 1643. Was geteekent Jan Harmanszoon nevens den Gouverneurs gewoonlijck merck off chiap. CLIY. KUST VAN KOROMANDEL. 29 April 1643. * „Den Carnaticaes coningh”, die, „met zijn heijrleeger” in 't veld lag met het oog op de troebelen in en om zijn rijk (vgl. hiervóór blde, 894), bezocht ook VPulicat, „alwaer sijne coninglijcke Maij' den 28 (April) geparesseert ende des andren daegs bij den gouverneur Gardenijs int fort Geldria, daer hem met 't lossen van canon als anders groote eer aengedaen ende een schenckagie van f 2800 overhandigt wierde, om te beoogen verscheenen was. Integendeel* verleenden Sijne Maij* aen de Compte een nieuw en bondich caul met de voor desen verkregen vrijheden en bovendien de helft des tols van sencomende ende uijtgaende vaer. tuijghen, als hieronder breeder...... ean gesien en gelesen werden.” (Dagh-Register 1643—1644, bldz. 270, v., waar ook het stuk is afgedrukt) Translaedt uijt het origineell coull door den koninck van Carnatica aen den gouverneur Arent Gardenijs gegeven in Palliacatta, adij 29 Aprill 1643. Godt segene. In den jaere Sobauno * in de maendt Wijcksakhan ® naer de nieuwe mane hebbe ick, Serangaraije 7, den gelukkigen, heere der 1 Uit den tijd der Partugeezen (Zie Heeres, Bouwstoffen, III, bldz. IX). 2 Vgl. beneden, ne CLVUI. * Uit het Contractboek, + M.a.w. daarentegen van zijne zijde. + Het Dogh-Register 1643—1644 hoeft „In den jare Sittrebano”. Deze dateering is foutief. Chitrabhânu eindigt in Maart 1643 (Sewell, Indian Calendar, p. LXXXIV, f). * Vaisakha. T In Contractboek Zeeland: ,Srie Rangrait”. OOST-INDISCHE COMPAGNIE 1602—1800. 405 dese liberteijt dan vermooght ghij U negotie te drijven met een ijder, die ghij selffs willdt ende ghij en moedt in geenige sake het minste aghterdencken hebben. Dit caull moet ghij bewaren, op dat hij voor alltoos zijn craght behoude, wandt op dat ghij mij be- trouwt en gerusst moght wesen, hebbe ick den sellvigen aen U geschonken. Stondt geteijckendt Cirama. CLV, KUST VAN MALABAAR, ' 12 Mei 1643, * Ongeveer in dezelfde dagen, dat de oppereoopman Groes een contract sloot met Kayenkolam, maakte hij evencens een ,accoordt met den vorst van het nabijgelegen Percattij of „Porcattij” (Porakad of Porka)* ten noorden van Kayenkolam (Dagh-Register 1643—164d, bids. 228). Accoordt offte contract gemaeckt met den grootmagh- tigen koninck van Porenttij ter eenere ende den KE. oppercoopman Pieter Sijbrantszoon Groes wegens d'Ede Hoogmogende H™" Staten Generael, den H"* prince van Orangien ende d'Ed. honorable Nederlandtsche Oost- indische Comp* onder “t beleijdt van den Ed H* Gon- verneur Generael Anthonio van Diemen ter andere zijde. Eerstelijck vergunt zijn Maij' ons, jaerlijckx sijn porten offte havenen aen te doen, om onse commercie met zijne onderdanen vrijelijcken te drijven, waertoe ons ook de behullpelijcke handt sall bieden ende deselve belassten, dat voor de Portugesen, soo tijdelijck verschijnen, geprefereerdt sullen werden in de peperhandeling, Ten tweeden sullen [wij] Zijne Maij* onderdanen met zoodanige goederen versorgen, als hier te lande gangbaer zijn ende bij ons te becomen sullen wesen, mits dat desellve martgangh betaelt werden met goede ende well geconditioneerde peeper, offte zooveell gember als bij de onse geeijscht en bij Zijne Maij* onderdanen te becomen zall wesen, Ten derden dat op ons aenwesen allhier nen Parcattij geen peper nae Coutchin sall vervoerdt ofte sen eenige vreemde natie, soo 1 Vgl, noot 1 op bldz. 302. * Uit het Contractboek. + Vgl. Hunter, Gazetteer, VIL, p. 387 en de kaarten bij Baldaeus en Valentijn. OOST-INDISCHE COMPAGNIE 16021800. 407 met Zijn Maij* zegell, in rode lacke gedruckt, becraghtight ende wederzijts int Portugeesch geschreven. Dell reij de Porqua escrista en Ambalapellij. - CLYI. DJAMBI. 6 Juli 1643, * Lukas de Vogel, 's Compagnie’s vertegenwoordiger in Djambi (vgl. hier- vóór, bldz, 201 vv‚), overleed 7 April 1640, Hij werd opgevolgd door den opperkoopman Hendrik van Gent, Berstgenoemde ambtenaar had zich bij de Grooten des lands bemind weten te maken en ook daardoor de Neder- Iandsche belangen uitnemend weten te behartigen. Van Gent toonde mindere geschiktheid voor zijnen — trouwens niet gemakkelijken — werkkring dáár. Allerlei twistpunten deden zich op, waaronder vooral én. onze cisch, dat de Djambische vaartuigen passen van de onzen moesten kunnen vertoonen, wilden zij geheel veilig zijn voor het „aenslaen” hunner vaartuigen door de onzen (vgl. hiervóór, bldz. 291), àn de verhouding tusschen Mataram en Djambi een groote plaats innamen. Toen nu Van Gent vernam, dat „den Pangoran contrarie zijn protest geresolueerd bleeff, gesanten aenden Mattaram te schicken” en tevens ten opzichte van het passensysteem hem wilde dwingen aan alle Djambische vaartuigen passen te verleenen „nae alle quartieren”, toen lichtte hij in Januari 1648 de loge, zonder de Hooge Regeering te Batavia er in te kennen. Hij kwam in Februari te Batavia terug. G, G. & R, keurden zijne houding niet goed, de lichting van het kuntoor was volgens hen „meer uit wrevelmoedighoijt” gebeurd dan in 'a Compagnies belang. De pangeran van Djambi was ook niet gerust op den loop der zaken. Hij zond in haast gezanten naar Batavia, In April werd door de Hooge Regeering besloten, „voorschreven comptoir te restabileren, onder soodanige versekeringh ende voorderlijcke conditien, als bevonden wird ten dienste vande Comp* ende derselver respect te conveneeren, ofte met gewelt van wapenen ons recht te mainteneren.” Van Gent had volgens hen wel niet in 't belang der O, L C, gehandeld, maar „gedane dingen geen keer nemende”, moest men nu zooveel mogelijk voordeel trachten to trekken uit wat gebeurd was. G. G. & R. hadden daarom Djambi in het ongelijk gesteld en Van Gent's handeling ,gejustificeerd.” Pieter Soury werd met een flinke vloot als" commissaris naar Djambi gezonden , welke „aansiene- lijeke macht omtrent Jambij geen kleijne vreese baerden”, en wel er toe mee zal hebben gewerkt, dat „na cenige dagen pitsiarens” („sncken met patientia” moet men hebben, klaagt Van Gent) onderstaand contract word gesloten (Vgl. Tiele—Heeres, Bouwstoffen, II, blz. LXXV, 830, 861; I, bldz. 113, v.v., 187, v., 163, v.v., waar "t contract ook is. Mao Leod, O.L. 0. op Sumatra, in Indische Gids, 1908, bids. 1912, v.v., 1923, v.v.; onwitgegeven missive van den Pangerang aan den G. G. „per siour van Gendt", 1 Maart 1643, onuitgegeven instructie voor Soury, 29 Mei 1648 en journaal van Soury, onz.) t Uit het Contractboek. OOST-EXDISCEE coMPAGNIE 1602-1800. 409 betaelit werden 80; de sabander * si Miner ere Ten vijfden too mil) wiomendt wie hij zij: nonige: pags van bier mogen uijtvoeren dan alleen de Nederlanders ende Fngellsen >, Teu sesten soo wauneer eenigen van ‘s Comp’ slaven moghten comen te verloopen ende hun onder “t gebiedt van den Pangeran offte andere grooten begaaven, sullen de Comp” resideuten weder ter handt gestelt; jusgelijckx, soo ook eenigh van Jambijs volck Ten aghsten 5 soo eenige Chineesen den Pangerau, rato Maos offte andere groten toebehorende, aen de Comp* schulldigh waren ende faullten mochten beganen, sullen Comp* residenten in Jambij ‘tselve allvoren aen den Pangeran moeten te kennen geven. Jns- gelijex soo eenige Chineesen * buijten Comp* logie schuldigh zijn en ijmant van de Groten in Jambij, jae tot den Pangeran in persoon, haer moghten willen begeven, snllen gehouden zijn, densellven wederom aen 'topperhoofft van 't comptoir te behandigen, zoo well van sullcke als andere die hun in de Comp* logie begeven hebben, maer wanneer haer moghten veroordeelen bij justitie, hner naer gelaten goederen, slaven ende slavinnen den Capiteijn bij inventaris overgeleverdt werden. + Schrijffout voor ,sabandars” (Zie Bouwstoffen, TIT, bide, 164). ? Soorten kleeden. 8 Vel. hiervóór, bids. 156, v.v., 174, v. “4NI. de Nederlanders. * Een lapsus voor ten zevenden: er is niets uitgelaten. * NL vrije Chincezen (Vgl. Bouwstoffen, bldz. 164, noot 7). OOST-INDISCHE COMPAGNIE 1602—1800, 411 de geseijde grooten, wien de spruijt offte revier toecomt, licentie versoeken ende contracteeren, allsoo een ondt gebruijck is ende door den Palimbahangh * ingestelt zij. Te veertiende sall den daetchin, waermede den peper ontfangen, eleender nogh grooter zijn als dengeenen, die te vooren Comp* resident ter handt gestellt ende alltijt gebruijckt is geweest. Ten vijffthienden wanneer onse aen te brengen cargasoenen, schoon 10 packen van ijder sorteringe, sall Comp* opperhooft jn Jambij gelooff gegeven ende maer een pack geopent, jnsgelijex 10 * packen alle van diverse sorteringe becomende, sullen alle 20 geopent werden. Ten zestienden wanneer eenige Jambijsche vronwen in de logie met de Nederlanders offte Comp* lijffeijgenen moghten comen te verlopen, sall daer over van den Pangoran offte andere geen reght mogen gedaen werden, maer eenelijck een ijder waerschouwen, dat hun volck verbieden, met de Nederlandtsche offte geseijde lijff- eijgenen geen conversatie houden ende met eenen belassten, binnen Comp" pagger niet meer verschijnen. Ten seventienden: de oude ende nieuwe schullden begeerdt den Heer Generael met reght van den Pangoran die in gebreeke blijven ende niet connen betalen, desulleke persoonen door lasst des Conings gedwongen sullen werden. Ten aghtienden wanneer eenige Nederlanders haer moghten comen te verloopen, soo sall den Pangoran daer over geen reght offte justitie mogen doen, maer den Hr Generael sulx aenschrijven. Jns- gelijkx sullen de Jambineesen desellve vrijheijdt op Bat* genieten. Ten negenthienden op t’ uijtvoeren van den peper js mede ge- accordeerdt, dat de Nederlanders ende Engellschen, dewellke alleen desellve gaudeeren ende genieten, ook gehouden blijven, gelijck in voorige tijden, * Zijn Hoogheijt den Pangoran revier voor overlasst van vijanden te bevrijden. Ten twintighsten zoo is mede toegestaen ende geacoordeert, bij alldien de Nederlanders hier in Jambij tegens d'jnlanders in questie rakende, den Nederlanders den anderen moghte comen te slaen 1 Palembanger? De zaak is mij niet duidelijk. Kan het slaan op de inmenging van Palembang in Djambi’s binnenlandsche aangelegenheden ongeveer 1682 (Wel. Bowestoffen, IL, bldz. XXXII, LXXIV)?? Maar dan zou de uitdrukking „oudt gebraijck” minder op hare plaats zijn. Of is het een overblijfsel van oudere betrekkingen met Palembang? * Schrijffout voor 20 (Vgl. Bouwstoffen, IL, bldz. 168, noot 2). * Vel. Bouwstoffen, I, bldz. XXVII 412 GENERALE SEDERLASDSCHE GEOCTROYEERDE offie qnetsen, jnsgelijcx den jnlander den Nederiander sulx moghte doen sonder de vermenginge des doxlts, sall den Pangoran met den Nederlandtschen resident justitie ende reght met de anderen mogen adminisstreren, maer smeken ten wederzijden, zoo well van Zijn Hoogheijt volck in Bat* als Comp’ diensers in Jambij, causa mortis omsermerende, met den H" Generael daer over per geschriff te consnleeren ende naer bevinding van sacken ter plaetse, daer het delickt gedaen zij, justitie ter executie stellen. Actam jut Nederlandts Comptoir Jambij, adij 6* Julij A° 1643. Was geteekent Pieter Sourij. Ter zijde van de naem stont een zegell op roode lacke gedruckt ende bij het begin deses het zeegell van Zijn Hoogh' gedrackt. CLVIL. ARAKAN. Augustus 1643. ! Van 1608 (16077) dagteekenen de eerste aanrakingen der Nederlanders met het toen zelfstandige rijk Arakan aan de Oostkust der Golf van Bengalen. De vertegenwoordigers der O.L C. te Mazulipatam (vgl. hier- vóór, bldz. 45) wilden dien handel beproeven, èn omdat de vorst in Arakun hun zijn wensch daartoe had te kennen gegeven, èn omdat juist in die dagen „het gewelt van den (inlandschen) Gouverneur tot Malisi- patan daegelycx was toenemende” en men hoopte, dat men, als de pogingen in Arakan golukten, „de Mooren van Masilpatam ende Choro- mandel oock wel wat fynder (zou) doen singhen”. Pieter Willemsen en Jan Gerrytwen werden er heen gezonden door „den Eersaemen Raet, van Masilpatum en Petapoli”, De „Coninck” ontving hen vriendelijk: oorlog Pegu en minder aangename verhoudingen tot de in zijn rijk en in Pegu gevestigde Portugeezen zullen daartoe, behalve de hoop op winstgevenden handel, hebben méegewerkt. Van die commercie kwam voorloopig niets, omdat de onzen op de Kust van Koromandel slechts „cleyne middel” hadden „om tselve met proffyt uyttevoeren”. Later (1610) werd „de saecke van Arrecan by de coopluyden op de Custa liggende van eleynder inportantie gehouden, overmits de cleyne proffyten die daer vallen connen ende de groote oncosten die de Compie vooreerst soude moeten doen om den Coninck weeder in syn ryck te bovestighen, dowelek tegenwoordich heel in troebel is”. (Vgl. De Jonge, Opkomst, IL, bldz. 86, v.; III, bldz. 77, v., 285, v.v., 342, v.). Toch bloof Arakan op het program, handel werd op dat rijk gedreven: sla- ven (o.n. Bengaleezon en anderen, door menschenroof of in den oorlog door Arakans beheerscher verkregen) en rijst vooral daar opgekocht. t Uit het Contractbock. OOST-INDISCHE COMPAGNIE 16021800. 413 In 1625 werd de onderkoopman Pauwels Cramerheyn met twee assistenten gaan, met het oog o.a. op de „peuplatie” van Banda. werden over en weer naar Arakan en Batavia gezonden. Voor én na hege ee et pa en Febr. 1633, ¢ Jan. 1636; ree. G. G. & B, 11 Maart 1628; on- witgegeven documenten 1639; Valentijn, V, 1 (Choromandel), a, bids. 148). Translaedt van “t firman door Zijn Maij' in *t coniuck- rijck Arracan aen den oppercoopman Arent van den Hellm wegens bevordringe des Comp™ negotie alldaer verleent heefft, etc*, t° welck luijt als volght. 1005 * jaer vaer de Moorsche ouderdom, van haer regeringe den 10 dagh int affgaen van de mane, jn de maendt Augusstij Ae 1643, Heer van ‘t gouden huijs, Heer van den rooden ende witten oliphant, Heer ende gebieder deser werellt, Narabidrij. * “__Jek gebiede mijn grote Ammato, Lajamrebreijn, Nalanwemrebreijts,* 1 Deze fout staat in ' handschrift. Trouwens de dateering laat aan dui- delijkheid te wenschen over. * Narabadigyi (1638—1645) bij Stokvis, Manuel, I, p. 888. * Eigennamen? OOST-INDISCHE COMPAGNIE 16021800, 415, maer de Comp" van dat thinrijck cijland voloomen te verseeckeren.” Do ontvanger van Malaka, Jan Janszoon Menie, werd door Van Vliet naarde itukwactlaces ponden, ook naar Salanga. Dáár trad Manie zeer onvoor- zichtig en onhebbelijk op: hij nam een paar hooge ambtenuren, die in, „’s Comp" huijsinge” kwamen „discoureren vant contract", gevangen. Toen met geweld gedreigd werd, moest hij hen natuurlijk vrijlaten. Toch werd onderstaand contract door hem gesloten. Werd dit nagekomen, dan zou, volgens Malaka’s gouverneur, Salanga „een plaetse van reedelijcke appa- rentie voor d'E, Comp* zijn"; zoo niet, dan zouden wij in de overeen- komst een grondslag hebben om later daarop ons recht te kunnen basceren, (Vgl. Bouwstoffen, ILL, blds, XI, 170, v.v.; onwitgegeven missives van Har mansen aan den G. G., 19 Juni 1643; van Van Vliet aan G.G., 1 Mei, 19/20 Juni 1643, 31 Dee. 1643/12 Jan. 16â van GOA 5 ean den pouvernmar: van Malaka, 29 Sept. 1643). Contract ende bespreck gemaekt tusschen den Omoean, Peth T’chinnati Cisoncran T’chau Moean Salangh ! ende den EB, Hr Jeremias van Vliet, Gouverneur ende directeur der stadt ende forteresse van Malacea ende desselfls ressort, mitsgaders de bochte van Siam, Pat. tanij, Sangora, Brodelongh, Ligoorne, T'chaija * ende hier over dese tinquartierse comptoirkens van wegen aE. Hr Antonio van Diemen, Gouverneur over den staet der Vereenigde Nederlanden in Orienten, ter eender ende ter andere zijde gemaeckt ende veracoor- deert bij Jan Jansz. Menie, ontfauger, tommogongh ende sabandaer der stadt ende fortresse van Malacca, welcker contract bij desen Salanghsen gouv” voor bon~ dich gehouden sal werden. Belangende den enormen moort sal daer over niet besoigneeren, maer moet sulex op Malakka versoucken om geslist te werden. Welcke- accoort bestaedt in dese volgende artijckelen, te weten : Eerstelijeq, dat de Hollanders haere aen te brengen waeren, coop~ manschappen ende contanten sullen mogen vercoopen aen die geene die thaer geraeden vint, [sonder dat d'een off d'ander, niemant uiĳtgesondert, de beste sal uijtkiesen ende dan naer zijnen eijghen, appetyt taxeeren. 1 De gouverneur van Salanga. * Allen aan de Golf van Siam: Patani werd door een koningin bestuurd onder Siams opperhoogheid ; Singora, Bordelong , Ligor, Tachaija door Sinmsche. gouverneurs (Vgl. o.a. Dagh-Register 1641-1642 bldz 120;en Valentijns Kaart. van,,, Sumatra (en Malaka) in V, 1). 416 GENERALE XEDEELAXDSCHE GEOCTROTEIKDE Teu tweede. dat d'onse! den tiu ende andere inlunme warez souder eenich beletsel mogen coopen off trosueeren va? ber hee geraden vint, dat den Gouv’ die niet met galaenen 7, sal beswaerex. gelijck dagelijex zeude Mooren ende andere heeft gedaer. Ten derden, dat niemant met üriigemeuten ofte secretelick te verbieden, belastende, giet met d'onse te handelen offte van “sComp™ woouinge te verblijven. Teu vierden, dat de Nederlanders met geene nieuwe baetsuch- tige lasten offte costuijmen sal beswaren, maer altijt de Hollanders wel getracteert ende gerespecteert werden ende dat zy met den eersten, ale vete te versoucken hebben tot innen van schalden, op *t spoedichste gehulpen werden ende d'E. Comp" voor andere schul- denaers geprefereert zijn sonder tegenseggen van iemant. Ten vijfden, dat de bitsen ende gewichten als nu tegenwoordich zijn, overal in zijn lant gangbaar ende aangenomen werden ende wanneer den Gouv’ eenighe cleeden in Comp* wooningh wil coopen, sal ‘tselffde doen, als de Comp’ schepen hier zijn ende daernaer niet. opdat de prijs bij topperhooft mach gemaackt werden, dat als dan betercoop sal hebben als de gemene man, maer daer naer niet. Ten 6%, dat de Nederlanders altijt door goede ende oprechte tolcken sullen gedient werden, opdat door geen onbequame p’soonen abuijsen werden begaen ende daer uijt moeijte, twist ende oneenich' uijt rijse, vermits gelove, dat “t aen d'onse niet manqueeren zall. Ten 7, dat in gevalle zulex geschiede (dat Godt verhoede), tegen UE. ? ende U onderdanen van onse gemeene man overlast geschiede, sal sulcx aen t'opperhooft te kennen geven, opdat hij se straffe ofte, de zaackeu al te swaer, naer Malacca senden ende, indien t'opperhooft zelffts yts mis deede, sal de clachten neffens getuighnisse naer Malacca senden, versouckende dat hier van daen gelicht ende gestraft moogen werden. Ten 8, ter contrarie soo ymant van Gouverneurs onderdanen ofte dienners yets misdede, t'sij bij nacht met steelen, quaedt doende ofte quetsende, niet wtgesondert, dat voor quaed doen wert ge- reeckent, sal de selve naer exegentie van saacken volgens de Siamsche rechten mede brengende straffen, sonder imant te ver- schoonen, Ten Der, Zijn E. en sal niet gedoogen, eenige handelaers, "t zy NL de Nederlandors. 4 De gouverneur van Salanga. OostT-INDIScHE couraaxre 1602—1800. 417 oocq wat natie soude mogen wesen, geen ter werelt uytgesondert, als eenelijck de Nederlanders, sonder passen van Malacen te thoonen, laeten uegotieren (uijtgesondert de vaertuijgen met mantimentesen ende frnijten); doch soo wanneer de Gouverneur die p* force wil laten incomen, zijn tholle vau soodanige cleeden treckende, de reste zal bij *t Nederlants opperhooft alhier gecocht werden ende, soo niet willende vercoopen sen de Nederlanders, sullen vertrecken, ofte ten waere den coopman die niet aen en stonden, Ten 10°, ende soo eenighe passen van Malacca vertoonen, sullen soodanige vaertuijgen volggens hacre passen laten negotieren, welcke pas gehouden sullen zijn aen 't opperhooft te vertoonen, desellffde niet goetvinden[de), zal den Gouver” aengeven ende daermede han- _ delen als int voorige artijckel ende soo wanneer den Gouv” sent om zijn tollen van soodanige vaertuijgen te innen, sal gehouden zyn den Nederlants resident mede te nemen om te zien wat den barck zijn ladinge is. Ten 11%, soo wanneer eenige vaertuijghen met cleeden ofte coopmanschappen verschijnen ende haere gerechte tolle betaelt zynde , sullen verobligeert wesen, de resteerende goederen aen “t opperhooft te vercoopen sonder simulatie van eeuige te verswygen; ter contrarie soo daer naer vernomen wert ende bevindende dat eenige coopman- schappen verswegen ofte vercocht hadde, sal soodanige nachodas verbeuren zijn vaertnijch, volcq, goederen ende coopmanschappen als mede die zulex gecocht hebben, vrouwen, kinderen, huijs ende hoff, alle welcke confiscatie sullen betaalt werden de helfft aende Gouv*, d'ander helft aen de Comp“.. Actum int Nederlants Comp" Oedjongh-Zalangh desen 20 Octob® 1643 ende geteeckent den 27 daer aen volgende. Was geteeckent ende gezegelt aen wederzijde. CLIX. KUST VAN KOROMANDEL. 3 November 1643, ' Den 26 October 1643 had de opvolger van Gardenijs (gestorven 16 Juli OOST-INDISCHE COMPAGNIE 1602—1800. 419 dorpen off coepans daer onder gehoorende, tot UE. dienst, eenelijck betalende ordinaijre dagloon, te mogen gebruijcken, sonder allvooren de sabandaers dier plaetse eerst om licentie te moeten vragen, maer een ijder van geseijde jnwoonders sullen bij dagh en bij naght op U bevell ten dienste gereedt moeten staen ende haer, zij tom t’ quat weder als anders niet vermogen te excuseereu en bij weijgeringe offt onwilligheijt geve ick UE. maght, de allsulcke met slagen te straffen ende allsoo tot den dient te dwingen. * Ten vierden sullt ghijlieden vermogen, soo veell persoonen in uwen dienst, t° zij 10: 20: 30: 40: tot 50: te gebruijken als u sall goedtduncken, sonder dat daertoe naer desen van mij heefft vorder licentie te versoeken. Eijndelijk belove ick ‘t voorstaende vasst ende onverbreekelijek te onderhouden gelijck ook 't contract en d'artijkelen daer in be- grepen in de maendt Maerdt deses jaers aen d°E, H* gouverneur Arent Gardenijs verleent; * en tot bevestinge van dien sweere ick op mijnen vader Wencketapaneijck * ende hebbe dit met mijn eijgen handt onderteeckent. 