Brieven uit insulinde
Tooneelgezelschappen van liefhebbers zijn zeer talrijk in Indie , waar op bijna elke plaats van eenige beteekenis een komediegebouw is, waarvan men het doel nauwelijks be- grijpen kan, aangezien er geen troep is. Zeer slecht spelen die liefhebbers gewoonlijk niet, als men in aanmerking neemt, dat de meesten zelven nog nooit in de gelegenheid geweest zijn om behoorlijk te zien acteeren, en dat er ge- woonlijk niemand is om hen terecht te helpen. Ook hier werd redelijk goed gespeeld, hoewel een paar acteurs niet rolvast waren en over hunne h's struikelden. Het gezelschap bestond uit drie heeren en twee dames ; eene van de laatsten speelde bepaald vrij goed. Een van de heeren was de broe- der van den slimmen schoolmeester met wien ik naar Bandjermasin reisde en scheen niet slimmer dan deze. De laatste was de man , die niet verder dan tot drie kon tellen , maar die ongelukkig vier kinderen had, zoodat hij er nu en dan een onbeheerd liet. slingeren , tot groot ongeriefvan de andere passagiers , die door het bulken van den stumpert uit den slaap werden gehouden. De broeder acteur heeft een onmogelijk gezicht uit negatien bestaande, want hij heeft geen neus, geen wangen en geen voorhoofd, maar een ontzettenderi haarbos, die. het boven alien twijfel ver- heft, dat hij op Timor te huis behoort. Bij den tweeden acteur schenen alle ledematen aan draadjes te hangen. Hij vertegenwoordigde die soort van Indische Europeanen , wien men altijd zou willen toeroepen : « pas op , breek niet ! » en van wie men verwacht, dat zij op een gegeven oogenbhk 175 een arm of een been zullen laten liggen, zonder er zelven lets van te bemerken. De in Indie geboren dames zijn dikwijls heel wat compacter en steviger dan de heeren. Bij de Europeanen uit Europa is meestal het tegendeel het ge- val, want van dezen zien de dames er meestal uit, alsof de muskieten al hun bloed hebben uitgezogen. De avond werd natuurlijk door een dansje besloten, want zonder dat is geen Indisch feest kompleet: «ik zie dans, mijn been trippel onder mijn stoel, ja. » Over een paar uren wordt de reis voortgezet naar Dilli en van daar naar Banda. BORNEO. BANDJERMASIN, 31 Januari. In het paradijs der muskieten ! Na dien uitroep, die noodzakelijk is om aan het tafereel van den aanvang af de lokale kleur bij te zetten, ga ik weder naar Soerabaja, om met de reis hierheen tebeginnen. Die was in een woord ellendig, hoewel veel werd goedge- maakt door aangenaam, ofschoon zeeziek gezelschap, en door eenen hoogst wellevenden gezagvoerder, wat op zee verreweg het voornaamste is. Ik kwam zonder moeielijk- heden aan boord , wat in Indie steeds der vermelding waard is , vooral op plaatsen als Soerabaja , waar men eerst on- gcveer drie kwartier te rijden heeft naar de landingsplaats , terwijl het goed er wordt heen gedragen, en daarna nog een half uurtje te roeien, zoodat eene geheele reeks van rampspoeden tot de mogelijkheden behoort. Zoodra wij, buiten straat Soerabaja, in open water kwamen, schommelde de boot als bezeten, en was er on- onmiddelijk zeeziekte op de vlakte; tot mijne groote ver- wondering was ik den volgenden dag zelf zeeziek , doch dit zal wel alleen geweest zijn, omdat ik de koorts had. Maak u niet ongerust. Bandjer is, niettegenstaande zijne oude koorts-reputatie , tegenwoordig zeer gezond. De reis was zoo ongunstig, dat wij schuddend en stampend, vieren- twintig uren deden over de reis naar Bawean, die ik, nu ruim een jaar geleden, in twaalf uren deed. Wij bleven 177 dan ook zeer ver uit den wal liggen, zoodat ik ditmaal van dit belangwekkende eiland niet veel bemerkte. Ik behoef u zeker niet te zeggen, dat ik geen lust gevoelde, om even aan wal te gaan, als gij u herinnert, hoe ik op de vorige reis midden in den nacht. een kwartier door de zee moest waden, om het gastvrije oord te bereiken. De overtocht hierheen ging beter, maar gisteren morgen kwamen wij zoodanig op de zandbank te zitten, die voor de riviermon- ding ligt, dat wij van den vroegen morgen tot drie uur in den namiddag als vastgemetseld lagen, en daarna konden wij het niet verder brengen dan een klein eind de rivier op, tot bij schans van Tuijl. Den nacht, die daarop volgde, zal ik niet licht vergeten. Ik geef niet veel om muskieten , maar ditmaal was het te erg ! Het land is geheel vlak en vooral in dit jaargetijde niets dan een groot moeras, door groote rivieren doorsneden , zoodat muskieten van allerlei landaard er welig tieren. Sommigen zijn, met uitgestrekte pooten, wel twee Ned. duimen lang, maar dat zijn de ergsten niet. Er zijn er kleineren , waarvan de beet niet alleen later hinderlijk, maar reeds op het oogenblik zelf pijnlijk is , zoodat men elke minuut van zijn leven iets venijnigs voelt, en zijnen tijd doorbrengt met beurtelings naar al zijn lichaamsdeelen te grijpen. Zij kruipen overal tusschen en bijten door kousen en kabaai been, zoodat geen vier- kante duim van uw huid veilig is voor dit bloeddorstige gedierte, dat als een aschregen de lucht vult. Op het dek vonden wij weder andere wanhopigen; iedereen was dien nacht dan boven , dan beneden , en geslapen heeft niemand. De inlanders zelven liepen stampvoetend het dek op en neder; het was een vreeselijke nacht! Gij zult er om glimlachen, dat muggen alleen zulk eene opschudding kunnen te weeg brengen, maar ik verzeker u, dat het verhaal niet overdreven is. Ik geloof dat voor ieder van ons in dien nacht het leven teveel was. Hier op de plaats schijnt het niet zoo erg te zijn, maar men zegt mij, dat ik het juist nog al goed tref, en het is altijd toch nog veel erger dan te Timor Dilli, dat reeds zulk eene afschuwelijke reputatie heeft. In den regel ben ik niet erg bevreesd voor deze gedrochten, maar hier is het te erg voor iemand, die niet met eene rhinoceroshuid begiftigd is. Bandjermasin ligt niet aan de hoofdrivier, zoodat wij heden morgen reeds vroeg een zijtak instoomden, de rivier van Martapoera, die prachtig diep is, maar smal en kronkelend, zoodat wij nog drie malen met onzen neus in den modder zaten. De laatste niaal zaten wij goed, en het duurde lang eer wij weer vlot waren, en dit gebeurde slechts op een paar minuten afstands van de landingsplaats, die wij reeds in het gezicht hadden. Recht vermakelijk, niet waar? De landstreek is leelijk, laag, plat, doch met eene weelde- rige moerasvegetatie. Ik kan het niet beter vergelijken dan bij een nauw Hollandsch vaar water, waarvan men zich de dijken moet weg denken. Prachtige waterlelies aan den oever, en eene wildernis van nipa. Dit is een lage palm- 179 soort, die eigenlijk niet leelijk is, maar die geweldig een- tonig wordt , omdat de lage moeraslanden aan het zeestrand er altijd geheel en al mede bedekt zijn, met uitsluiting van alle and ere boomsoorteri. De nipa heeft geen stam , en groeit onveranderlijk tot op dezelfde hoogte van zoo wat vijftien voet. De donkergroene kleur werkt ook al mede tot de vreeselijke eentonigheid , die het gemoed somber stemt, maar nog erger doet dit de gedachte aan koorts en mus- kieten, die altijd van de nipa onafscheidelijk zijn. Alle drie zijn moerasplanten. Bandjer zelf is eene aardige plaats, die mij verbazend medeviel. Goed opgehoogde wegen, houten huizen, hoog boven den grond, en dus droog, even als op Java ruim uiteen gebouwd, en niet zoo dicht bijeen gehurkt als in de Molukken. De Europeesche bevolking is vrij talrijk, de inlanders zien er bijzonder welvarend uit, op de rivier liggen vele schepen, waaronder twee driemasters, en be- halve de mailboot drie stoomschepen. Het is dus zeker niet terecht, dat ik zoo tegen Borneo opzag, en met de vele hulp, die de resident mij kan en wil verstrekken, zal de reis misschien erg medevallen. Voor het oogenblik zijn in elk geval mijne denkbeelden omtrent het geschuwde Borneo al zeer gewijzigd. 4 Februari. Ik heb hier hard te werken , want het is een echte regen- moesson, en die is op Borneo altijd nog erger dan elders; veel regen en steeds bedekte lucht. Eerst heden heb ik, na vijf vergeefsche pogingen, eene enkele, zeer slechte, zonswaarneming kunnen doen. Het is zeer vermoeiend, ook omdat ik ver te loopen heb , daar het hotel ongeveer twintig minuten verwijderd is van het erf van den resident, waar ik mijne waarnemingen doe. Daar de geheele plaats, strikt genomen, onder water staat, is het gelukkig, dat de wegen zoo geweldig opgehoogd zijn. Dit geschiedt met afval van steenkolen, en daarboven grint. Steenkolen zijn op Borneo schering en inslag; jammer dat de betere soorten, naar het schijnt, of afwezig of slecht te bereiken zijn. Ik heb ten minste reeds jammerklachten genoeg gehoord van gezag- voerders van stoomschepen , die gedwongen werden steen- kolen van Borneo te gebruiken. In ouderwetsche tuinen ziet men vaak midden in een vijver een zomerhuisje staan, dat langs een smal bruggetje bereikt wordt , en wel gekopieerd schijnt naar de Ghineesche theetuinen. Naar dit model zijn de woningen hier op de plaats gebouwd, want in dezen tijd van het jaar bestaan de erven of uit moeras, of uit water, en men bereikt dehuizen over een klein dijkje of over een bruggetje. En toch blijf ik er bij, dat de plaats er vroolijk uitziet. Het hotel, hoe klein ook, is uitstekend, hoewel ik vrees, dat een Europeaan uit Europa er den neus voor zou ophalen. Behalve hard werken en nu en dan nat geregend worden, had ik het hier druk met bezoeken, daar ik met verschil- lende personen te spreken had. En toch maakte ik eigenlijk weinig kennissen, daar ik nog niet in de societeit geweest ben, wel de eerste plaats van Indie, waar mij dit gebeurt. 6 Februari. Morgen vroeg op reis. Maar ik moet u toch nog even mededeelen, dat eindelijk heden de zon eens goed doorkwam, zoodat ik eene goede waarneming doen kon. Alles was dan ook bezig; van twee stoomschepen waren de officieren in mijne nabijheid aan het observeeren om de chronometers te regelen. Dat was eene waarnemerij ! Ali vond zich dubbel voornaam, want hij schatte zich zelven wel ten minste even hoog als de Europeesche onderofficieren , die bij de andere waarnemers behulpzaam waren. Stelt gij er ook belang in, dat hier heden morgen een koppesneller is opgehangen ? Gelukkig, dat de afschaflertj van de doodstraf nog niet tot Indie is doorgedrongen , want 181 het is maar wat goed, dat voor die lui geen genade te vinden is. Die afschuwelijke gewoonte van hoofden af te snijden, ook buiten oorlogstijd, en van volmaakt onverschillige personen, zalmen bij lieden, die nog zoo onbeschaafd zijn als de Dajaks uit de binnenlanden van Borneo in den eersten tijd wel niet anders te keer kunnen gaan dan met brutaal geweld. Geen jongeling bij die goede lieden kan een meisje vragen , zonder ten minste een afgehouwen hoofd ten huwelijk te brengen. De trouwlustige gaat eenvoudig ergens in hin- derlaag liggen, en snijdt het hoofd af van den eerste den beste, man, vrouw of kind. Die hoofden worden dan door de dames netjes in orde gemaakt en boven het haardvuur opgehangen , waar zij blijven , als bewijs voor den moed (?) van den heer des huizes. Zulk een moedige vent moet dan ook maar opgehangen worden, als men hem bij toeval eens betrappen kan. Het is merkwaardig, hoe gemakkelijk dit bloeddorstige gebruik uit de mode geraakt bij dieweinigen, die feitelijk onder ons bestuur zijn. Van de gevallenen in den oorlog worden steeds , even als in het geheele oostelijke ge- deelte van den archipel , de hoofden als zegeteekenen mede- genomen, maar het moorden in koelen bloede weet men ten minste te breidelen. A. b. van het ss. Dasson, 8 Februari. Weder ben ik aan boord van een gouvernements-stoom- schip, waar ik mij zeer thuis gevoel. Want de Dasson is bijna gelijk aan de Anjer, die mij in de residence,, AmJpoina zoovele goede diensten bewees. Met den kommandant ben ik reeds op zeer gezelligen voet, en, dat hij van observeeren houdt, zal mij goed te stade komen, daar ik zijne htilp wel noodig zal hebben. Wij liggen stil; hieruit schijnt het varen in de wateren van Borneo te bestaan. Weder is het de bank voor den mond eener rivier, die ons in den weg zit, maar ditmaal liggen wij er voor, niet er op. Wij moeten kalm op hoog 182 water wachten, wat mij vrij onverschillig is, want de lucht is toch zoo grauw, en de wolken zijn zoo dik, dat er aan wal voor mij niets te doen zou zijn. Ik tuur dus maar een weinig naar den oever^ die even plat, leelijk en grauw is als de rest. Om Borneo in al zijne kleurenpracht te schilderen, zou men, gedurende den regentijd, met niets dan Oost-Indischen inkt al heel ver komen. Het doel van de reis is Sampit. Zoek dit maar niet op de kaart, want het zal de moeite wel niet waard zijn. Het ligt aan de derde of vierde rivier westwaarts van Bandjer- masin, en, even als de hoofdplaats, eenige uren de rivier op. Dezen nacht hadden we zeer slecht weder, maar ik be- merkte er niet veel van , want na de muskietenvolle nachten te Bandjer, sliep ik op zee dubbel goed, door de deining gewiegd. Een nieuw matje mag hiertoe het zijne hebben bijgedragen, want het Borneosche vlechtwerk heeft eenen welverdienden roem. Ik bemerk tot mijne schade, dat de wind ook nu nog niet heeft opgehouden, want juist vloog mijn brief weg, en bijna in zee. Daar ik toch geloof, dat mijn geschrijf heden al even interressant is als het land- schap, dat ik voor oogen heb, zal ik maar liever een betere gelegenheid af wachten om voort te gaan. 11 Februari. Na twee dagen te Sampit gelegen te hebben, zijn wij sedert den vroegen morgen weder onder stoom , maar hebben , wegefte 'den hevigen mist, al eens moeten stoppen. Door een zeer waterachtig zonnetje begunstigd, ging het werk vrij goed , doch verder bood Sampit niet veel merkwaardigs. Een assistent-resident (*) met eene mooie vrouw, en twee afschuwelijk drenzende en pruilende kinderen. Goddank, dat de overigen te Soerabaja op school zijn. Het systeem (1) Daar Sampit geen assistant- resident heeft, heb ik dit exemplaar ergens anders vandaan moeten halen. 183 van opvoeding , dat ik hier in voile glorie zag , is helaas in Indie geene zeldzaamheid. Ten eerste worden de kinderen bijna den ganschen dag overgelaten aan moeder natuur en aan inlanders, die hun leeren te bevelen, in plaats van te gehoorzamen. Zijn ze echter bij de ouders, dan wordt er altijd neen gezegd, waarop ook, want papa en mama gaan, met echt Indische gemakzucht , van het eenige beginsel uit , dat kinderen lastig zijn, en zeggen dus maar neen zonder na te denken. Hierop begint het kind te drenzen, en het neen verandert onmiddelijk in : « nou , doe het dan maar. » Zoo doende leeren de kinderen reeds van de wieg af aan, dat, als zij maar grienen en pruilen, zij altijd hun zin krijgen, hoe dol ook. Dat zulk volkje later meestal een ongedis- ciplineerd karakter heeft, zal u wel niet verwonderen. De meeste fouten , die men gewoonlijk aan de Indische kinderen ten laste legt, spruiten hieruit voort. Een opwellende lust wordt niet onderdrukt en groeit weldra aan van een dwaze gril tot eene onstuimige begeerle; alle wegen, recht of krom, zijn nu goed om die begeerte te bevredigen, en is het doel bereikt, dan heeft het verkregene ook reeds zijne waarde verloren, want het is nooit meer geweest dan een gril. Valschheid, wispelturigheid , alles wordt veroorzaakt door het gebrek aan maat en aan tucht, waaraan men de kinderen in hunne jeugd niet gewend heeft. Dat uit zulke kinderen niets beteekenende luiaards worden, spreekt wel van zelf, daar zij van hunne jeugd af aan leeren, niets te doen, dan wat hun juist op het oogenblik aangenaam en gemakkelijk voorkomt. Met weinig eerzucht, maar groote neiging tot intrigeeren, ziet men de meesten zich dan ook op lateren leeftijd schikken en voegen in een zeer be- scheiden lot, waartegen zij alle dagen van hun leven pruttelen, zonder eene enkele krachtige poging om het te verbeteren. Indien ooit, dan in Indie tegenover dat be- klagenswaardige ras, moet men wel tot de overtuiging komen, hoeveel ouders aan hunne kinderen schuldig zijn. 184 Behalve de assistent-resident zijn te Sampit nog een luitenant en een officier van gezondheid, die zich bezig- houden met naar elkanders lever te informeeren. Eene der dames van de plaats is regelrecht van Amsterdam hierheen gekomen. Van Amsterdam naar Borneo , en dan op Borneo nog naar een buitenpost. Men kan het vroolijker treflen, hoewel er altijd nog erger posten dan Sampit zijn. Ik ben de gelukkige bezitter van een jeugdigen orang- oetan, even leelijk als de anderen van zijne familie. Mijn jongen scheen het voor mijne reputatie onvermijdelijk te vinden, dat ik van Borneo een orang-oetan medebracht. Hij zit dan ook den halven dag te spelen met het arme dier , dat dit wel noodig zal hebben om in zijn kleine kistje zijn levenslust te bewaren. Ik hoop hem levend naar Soerabaja te brengen, om hem van daar naar Holland te verzenden. Het landschap is en blijft volslagen Hollandsch , altijd de palmen uitgezonderd. Eene zeer breede rivier, diepenvuil, met lage oevers, die met kreupelhout dicht begroeid zijn. De grauwe lucht is ook steeds voorhanden, maar evenmin ontbreekt het eigenaardige schoon van een Hollandsch land- schap, die pracht van hevige kleuren, welke sommige ver- lichtingen in het rijk der nevelen kunnen te weeg brengen. Gisteren avond wandelde ik even met den kommandant , en vvij betrapten eene ondergaande zon, waarvan het rood en goud, met woeste violette strepen doorsneden, weerkaatst werden in het water van een poel , die , omgeven door een zoom van donkergroen, een van die eenvoudige doch schit- terende tafereelen opleverde, waarvoor een Hildebrand of een Hanedoes noodig zijn, die een meesterstuk maken, waar een ander eene roode karikatuur zou leveren. De muskieten zijn op Sampit ondragelijk, en ik was recht dankbaar, dat mijne goede hospita op Bandjer nog in allerijl een muskietengordijn voor mij wist te maken, waarbinnen ik met dat bloeddorstige volkje den spot drijf. 185 13 Februari. Gisteren avond op Bandjer teruggekomen, en reeds weder op reis. De verdere tocht per Dasson bood niets merkwaardigs , dan alleen, dat we weder eenige uren op de bank voor de rivier vertoefden. Toch kwamen wij voor zonsondergang aan, en onmiddelijk werd de reeds vroeger besproken reis naar Martapoera voor mij in orde gemaakt. Martapoera, de oude residentie van de afgeschafte sultans van Bandjermasin, ligt oostwaarts van de hoofdplaats, aan de zelfde rivier. Ik bevind mij op de Sailoos, een gouvernements stoom- scheepje, niet veel grooter dan die vlugge, kleine dingen, die wij te huis op de Maas zien ronddolen, en veelkleiner dan eene stoompakschuit. Heel weinig ruimte dus, maar bet is heilig bij eene kruisboot , en er zijn twee Europeanen aan boord, de gezagvoerder (zoo gij wilt veerschipper) , en de machinist ; juist een pleiziervaartuigje voor eene korte reis als deze (zes uur), laag op bet water, zoodat men bet uitzicht geniet op de groene oevers, zonder te veel last te hebben van bet schelle licht van den hemel. Alleen schudt bet scheepje alleronaangenaamst , zoodat gij bet aan Feienoord moet wijten, als mijn brief onleesbaar is. Het is zeer grappig , dat de inlanders , die een stoom- schip kapal-api noemen (kapal = schip, api = vuur), dit ding nooit anders willen betitelen dan prauw-api. De kom- mandant is dan natuurlijk woedend, dat zijn schip niet voor vol wordt aangezien, maar straatjongens zijn overal straat- jongens, hoewel men die hier eerder rivierjongens moest noemen, want zij slijten bun leven op het water. Den orang-oetan heb ik in goeden welstand op Bandjer achtergelaten , tot grooten spijt van Ali, die het prettig speelgoed vond, zoodat ik hem al eens gevraagd heb, of het dier al kan spreken — zoo solt hij met Jakob, want gedoopt is het mormel ook al. 186 15 Februari. Sedert een paar uur ben ik op Bandjer terug, en daar ik morgen weder per Dasson vertrek, wil ik hier nog een en ander bijvoegen, waartoe ik te Martapoera geen tijd had. Ik bracht er twee dagen door, en genoot er den eersten avond reeds eene receptie bij mijnen gastheer, den assistent- resident. Zooals gij weet is dit de meest gewone manier in Indie om gasten te ontvangen. Op een bepaalden avond komen alle vrienden des huizes zonder bijzondere uitnoo- diging. In den goeden ouden tijd had elk welgesteld inwoner, op de grootere plaatsen, doorloopend een vasten avond, meestal eens in de maand. Dit is meer en meer in onbruik geraakt, vooral door de steeds toenemende weelde; tegen- woordig worden de recepties vooruit aangekondigd, en zijn van gewone partijen alleen daardoor onderscheiden , dat men niet bepaald gemviteerd wordt. Het publiek van zulke recepties is natuurlijk zeer verschillend , al naar de grootte der plaats; bij de hooge ambtenaren op de hoofdplaatsen , komen dan gewoonlijk slechts , wat men in Indie de hoogere standen noemen kan, op eene kleine plaats als Martapoera haalt men alles bij elkander, wat geschikt is om eene voor- galerij te vullen. Men vindt er dan ook nog al eens per- sonen bij, die voor de conversatie slechts matige waarde hebben. Eergisteren avond vertoonde dan ook het gezelschap alle mogelijke schakeeringen , van geheel bruin tot geheel blank toe. Onder de inlanders moet ik den regent opmerken, omdat hij Hollandsch spreekt, en een heel aardig, bijzonder klein, vrouwtje heeft, en een ander, die het tot luitenant bracht door zijne heldendaden in den laatsten oorlog. Verder hebben we natuurlijk kaart gespeeld, en zou het mij niet mogelijk vallen, iets merkwaardigs van het feest op te noemen. De waarnemingen hebben mij belet, veel van de plaats 187 te zien, die den naam heeft van de beste te zijn in de residentie. In dit geval moet zij verbazend groot zijn, want van de uitgestrektheid der hoofdplaats kreeg ik op deze reis een zeer hoogen dunk, want het duurt zeer lang, eer men die uit het gezicht verloren heeft. Zij bestaat echter slechts uit een of twee rijen huizen op elken rivieroever, en, op die wijze uitgerekt, kan eene plaats vrij lang worden. Ik meen echter, dat als Martapoera al de schoonste, het niet de grootste plaats in de residentie is. Negara moet grooter zijn. De huizen staan steeds op palen; zij zijn mini en vrij net, en hebben een zonderling kruisvormig grond- vlak. Het dak is zoo samengesteld, dat ik mij aan geene beschrijving waag, maar het geheel heeft wel eenige gelij- kenis met eene kerk in kruisvorm, doch zonder het koor. Bij elk huis behoort een klein bijgebouwtje, dat op een vlot op de rivier staat; dit is meestal van boven open en dient tot allerlei doeleinden. Eene zeer aardige uitwerking doen bij de huizen de kweekbedden voor de rijstvelden. Gij weet, dat de rijst eerst op eene kleine oppervlakte wordt uitgezaaid, daarna wijd uiteen op rijen uitgeplant. De kweekbedden nu, waarop de rijst gezaaid wordt, bestaan hier altijd uit een vlotje, zoodat bij elk huis een vierkant, helder groen eilandje ligt te dobberen. Verder behoort bij elk huis eene geheele bende naakte jongens, die in of naast of onder een klein prauwtje zitten , waarmede zij steeds in het water ploeteren en plassen. De groote pret is natuurlijk, om zoo dicht mogelijk bij het goedige, kleine stoomscheepje te komen , waarvan de golfslag meestal die kleine dingen doet omslaan , wat wel de allergrootste pret is. Den dag na de receptie , brachten wij een bezoek bij den regent. Het eenige merkwaardige , dat ik daar zag, was een meubel voor een moskee bestemd, en dat zeer sierlijk gebeeldhouwd was. Op den terugtocht hadden wij zwaren regen, maar ge- lukkig duurt de reis stroomafwaarts niet lang. 188 17 Februari. Weder op de Dasson; ditmaal echter niet op zee, maar op de grootste van Borneo's rivieren , de Barito , die hooger- op echter den naam voert van Doeson. Het doel van de reis is, om bij Montalat, een klein plaatsje slechts weinig be- zuiden de linie, bij de hh. Dajaks eenige boeven te gaan oppakken, met het vrome plan om hen later op te han- gen — als men ze eerst heeft. Tot nog toe is mijn eenige reisgezel de militaire kommandant van Marabahan, een post aan de samenvloei'ing van de groote rivier en eene andere, die uit het noordoosten komt. De Doeson zelve vloeit steeds sterk kronkelend bijna zuiver van Noord naar Zuid. Heden avond komt er een inlander bij , de beroemde Soeto-Ono, die eene groote rol gespeeld heeft in vroegere oorlogen. Het moet voor een groot gedeelte aan zijne ge- trouwheid en zijne scherpzinnigheid te danken zijn , dat wij dit gedeelte van Borneo zoo rustig in ons bezit hebben. Hij zal vijftig getrouwe Dajaks medebrengen, en terwijl die brave lui het binnenland ingaan om de kandidaten voor den galg op te sporen, zal ik ruim tijd hebben om mijne waarnemingen te doen. Misschien te veel tijd, ge- lukkig verzekert men mij, dat daar geen muskieten meer zijn. Dat vee maakt ons werkelijk het leven zuur; nog eer de zon geheel onder is , komen zij in dichte drommen aan- zetten, en steken door alles heen. Men is gedwongen on- denkbaar vroeg naar bed te gaan, want een gordijn is het eenige bolwerk. Het eten is getruffeerd met muskieten; zij vliegen in den lepel, dien gij naar uwen mond brengt, en in de sauskom, die rondgegeven wordt, en als de soep maar een weinig te warm opgediend wordt , behoeft men er niet meer aan te denken, die op te eten, want als zij bekoeld is, ligt er een dikke laag muskieten op. En deze specerij heb ik , zelfs in Indie , waar men zooveel zonderlinge zaken eet, nog nooit als smakelijk hooren roemen. 189 Het uitzicht blijft steeds hetzelfde: eene breede rivier met platte oevers. Het armoedige kreupelhout begint echter in hooger geboomte over te gaan, hoewel men hier nog volstrekt niet van ondoordringbare wouden kan spreken. Een klein uur geleden hadden wij echter een werkelijk schoon punt, waar zich een breede arm van de hoofdrivier afscheidt, zoodat men in drie richtingen, drie geweldige stroomen aan den horizont verdwijnen ziet. Juist was ook de verlichting zeer schoon; de hemel was bewolkt, en slechts hier en daar viel een scherp licht op de groote watervlakte en op de groene oevers. De orang-oetan was in goeden welstand, toen ik Bandjer verliet, en wandelde vrij op het erf van het hotel rond, op zijn stokje geleund en des morgens tegen de koudemet een manteltje om. Hij is alleen lastig door zijn treurig ge- huil , als hij honger heeft , maar verder zeer fatsoenlijk , en ik weet niet, wat mijn jongen met meer vreugde zalterug- zien, zijn Jakob of de keukenmeid, met wie hij in allerijl eene liefdesbetrekking heeft aangeknoopt. Ik heb wel eens meer bemerkt , dat hij liefdesbetrekkingen met keukenmeiden niet de onvoordeeligste vindt. 19 Februari. Reeds twee dagen hebben wij de vijftig Dajaks aan boord. In hunne trekken zie ik niet veel bijzonders; zij zijn niet zoo groot als de Balineezen, niet zoo klein als de Javanen en zeker niet zoo sierlijk gebouwd: gezicht en lichaam heeft iets vierkants , dat aan de Soendaneezen doet denken. Zij zijn noch schoon noch leelijk, en zien er zeer goedig uit. Maar de kleeding is merkwaardig! Zij hebben alien de gewone « tidjakko » , het niel te beschrijven reepje kleeding, dat zoo min mogelijk van het lichaam bedekt, en dat hier van bonte geweven stof schijnt te zijn. Ik zie er maar een paar, die eenig bijzonder karakter hebben. Bijna alien hebben een buisje aan, zeer weinigen min of meer broek, 190 zoodat zij het zonderlinge schouwspel opleveren van lieden , die de bovenhelft tamelijk kleeden , doch van onderen spier- naakt zijn. Ook dragen zij hoofddoeken, ofschoon zij nog het geluk hebben heidenen te zijn. Het zijn ook al weder onuitstaanbare gevers van handen , zoodat de handschoenen zwaren dienst doen. Allen zijn komen aanzetten met een koppesneller , de meesten nog met een lans en een of ander kort mes ; verder hebben zij nog zwaarden , geweren en blaasroeren, zoodat wij gewapend genoeg zijn. Maar het merkwaardigste stuk is een mandje, xond of plat,maar vrij hoog, soms wel 1| voet, dat ieder als een randsel op den rug draagt, zoodat zij veel gelijken op marktvrouwen , maar dat hen, op bunne naakte beenen, al meer en meer topzwaar doet schijnen. Het Christendom en de jenever- flesch schijnen nog weinig voortgang onder hen te maken, maar gelukkig de Islam evenmin. Laat u hierdoor in ver- band met de moskee te Martapoera niet in de war brengen. De oorspronkelijke bewoners van Borneo zijn de Dajaks. Ik mag hier de zonderlinge meening niet verzwijgen, die door sommigen wordt volgehouden , dat dezen van Ghineesche afkomst zouden zijn. Ik kan dit volstrekt niet beoordeelen , maar kan alleen zeggen dat de weinige Dajaks, die ik tot nu toe zag in geenen deele op Chineezen gelijken. Zooals op vele eilanden van den archipel het geval is, zijn deze oorspronkelijke bewoners echter overal naar het binnenland teruggedrongen door de strandbevolking. Deze bestaat altijd hoofdzakelijk uit Maleiers , verder uit Javanen , Boegineezen , Arabieren en Chineezen. De groote menigte is Mohamme- daansch , terwijl de Dajaks heidenen zijn. De beschaving der strandbewoners heeft veelal een sterk Javaanschen tint. Juist hier is deze strandbevolking zeer diep landinwaarts gedrongen, zoodat de meeste reizigers deze residentie wel zullen verlaten, zonder een enkelen Dajak gezien te hebben. Wanneer ik de Dajaks , de oorspronkelijke bevolking noem , bega ik waarschijnlijk eene fout, want er zijn op Borneo 191 hier en daar nog veel wildere volks tarn men , die men naar de verhalen haast niet voor menschen zou houden. Van welke soort moeten wel menschen zijn, die bij de Dajaks vergeleken nog wild zijn? Zij leven in boomen en bijna uitsluitend van rauwe wortels. Zij zijn ook zoo schuw, dat zeer zeldzaam een Europeaan er een gezien heeft. Zij schijnen een overschot te zijn van de bevolking uit voor- Dajakschen tijd. Zouden dezen verwant zijn met dergelijke stammen op Sumatra , de Loeboe's en de Koeboe's ? In elk geval schijnt het, dat men hier met drie verschillende op- eenvolgende menschenrassen te doen heeft. Wij varen steeds de rivier op; des nachts liggen wij stil wegens het vele drijfhout, en wegens de onmogelijke kron- kelingen van de rivier, die den grootsten afschuw voor de rechte lijn vertoont. Maar welk eene rivier! op deze wijze varend kan de Dasson, die geen slechte stoomer is, nog drie dagreizen hooger op varen dan Montalat, waar wij morgen vroeg hopen te komen, en een kleiner stoomschip zou nog verschillende dagreizen verder kunnen gaan. Wij schatten de breedte van de rivier hier nog steeds op min- stens achthonderd meters, en ook de diepte is niet gering. Bij Marabahan kan men slechts dicht bij den oever anker- grond vinden. Als gij nu op de kaart naziet, hoeveel der- gelijke rivieren Borneo bezit, dan zult gij een vrij groot begrip krijgen van de uitgestrektheid en van den water- rijkdom van dit eiland, waaraan men eerder den naam van vastland zou kunnen geven. Jammer maar, dat het zoo slecht bevolkt is. Gemiddeld zien wij per dag slechts eene kampong, die echter meestal zeer groot is. Na hetgeen ik u van het koppesnellen verhaalde, zal het u niet ver- wonderen, dat de bevolking zoo dun gezaaid is. Maar boven- dien, hebben de lieden steeds zeer weinig kinderen. Soeto- Ono vertelde •mij , dat hij er vier had , en op mijne vraag , of dit veel of weinig is, antwoordde hij, dat het bijzonder veel is. Om het verschijnsel te verklaren, zoude ik al te 192 medisch moeten worden. Soeto-Ono is overigens zijne con- versatie wel waard; hij is levendig, verstandig, en zelfs geestig, en de kommandant van Marabahan, die hem sinds langen tijd kent, weet hem heel aardig aan het vertellen te brengen. Verder speelt hij domino, en drinkt bitter, net als een mensch. MONT A L AT, 21 Februari. Wij zijn reeds den 19*° des avonds hier aangekomcn , en hoorden dadelijk , dat de boeven eene geheele dagreis dieper het binnenland inzitten, dan men gedacht had, zoo dat wij hier wel eene week zullen stil liggen. Bit is voor ons alien zeer onaangenaam, niet het minst voor den luitenant, die al die dagen in open prauwtjes zal moeten doorbrengen, of te voet door de moerassen waden , maar ook voor mij , daar ik achter de rest van de reis gerust een vraagteeken kan zetten. Wij hebben steeds stoom op, de batterij is voort- durend geladen, en des avonds worden de enternetten ge- spannen, zoodat het schip dan veel op eene voliere gelijkt. Al die voorzorgen zijn gereehtvaardigd , omdat wij niet zoo heel ver van de plek verwijderd zijn, waar, niet vele jaren geleden, Z. Ms. Stoom schip Onrust door de inlanders werd afgeloopen, en in den grond geboord. Het ziet er anders kalm genoeg uit, al zijn wij ook op de rooverjacht. Vroeger heeft hier ergens eene benting gestaan, maar sedert die gesloopt is, is Montalat tot twee armoedige huizen ineen- gekrompen , die wij niet eens kunnen zien , daar zij , aan eene nevenrivier liggen, dezelfde die de expeditie thans opvaart. Daar die huizen het eenige plekje grond innemen, dat eenigermate droog is, doe ik daar ook mijne waarne- mingen. Want stel u niet voor, dat op Borneo in den regentijd, oever ook grond beteekent. Het wil slechts zeggen, dat het water, van rivier in moeras overgaande, ondiep genoeg is, om boomen te dulden, die doen denken, dat er vaste grond is. Indien men nu de stukjes vastland terpen wil 103 noemen, dan verkrijgt men eene tamelijk goede voorstelling van Holland ten tijde der Romeinen. Men zou deze parallel niet onaardig kunnen uitwerken. Ook hier wordt eene on- beschaafde bevolking door een handje vol meer beschaafde lieden van een ander ras gemakkelijk overheerscht. Maar de gelijkenis is zoo in het oog vallend, dat velen voor mij wel reeds dezelfde opmerking zullen gemaakt hebben, dus zal ik het thema maar niet verder uitspinnen. Natuurlijk zijn wij aan boord gevangen, en strekt onze middagwande- ling zich niet verder uit dan tot aan den grooten mast , en wat het gesprek aangaat, zijn de gezagvoerder en ik reeds tot de grootste flauwheden afgedaald. Terwijl ik gisteren aan het observeeren was, zag ik de expeditie voorbij varen. Zeven of acht prauwtjes met onzen luitenant, te midden van rdjne vijftig Dajaks, volstrekt niet krijgshaftig, niettegenstaande hunnen rijkdom aan wapenen, waarvan ik wel hoop , dat er ten slotte eenige mijne ver- zameling zullen verrijken. De prauwtjes waren in allerlei kampongs bijeenverzameld en met veel moeite op het dek gebracht. Want die dingen zijn alien van ijzerhout, wat mij vrij onverstandig voorkomt. Wel is dit hout verbazend sterk , maar zoo zwaar , dat de vaartuigen bij het minste on- geval noodzakelijk zinken. Zeer schoon is deze houtsoort niet. 23 Februari. Ik had mij eergisteren mijn jammerklacht kunnen be- sparen. De afstand, dien de expeditie had af te leggen, viel zoo zeer mede, dat wij te half vijf de vloot reeds terug zagen. Helaas droeg zij twee dooden en een gewonde, maar ook vier afgehouwen hoofden , waaronder dat van den roover- hoofdman en van zijne vrouw, die nog boosaardiger dan hij moet geweest zijn. Dat van het kind was er ook bij. Dit moet zich, even als de ouders, zoo wanhopig verdedigd hebben, dat men niemand levend in handen kon krijgen, en, nu er eenmaal dooden gevallen waren, bracht het oorlogs- 13 194 gebruik, ook van onze reeds beschaafde Dajaks, mede, dat de hoofden als zegeteekenen werden mcdegenomen. Het is een akelig gezicht zulk een bloedloos hoofd met half gesloten oogen. De bruine huidkleur krijgt dan lets groen- achtigs, dat ijzingwekkend is. Maar ik heb nu toch weder iets gezien, dat men op Borneo eigenlijk wel gezien moet hebben. Men zou anders bijna niet gelooven, dat ik er geweest ben. Men verwacht, dat de andere roovers , die naar alle windstreken gevlucht zijn, nu geen kwaad meer zullen durven doen. Het was bij slot van rekening nog voor mijn genoegen, dat men heden morgen eenige uren bleef liggen , daar mijne waarnemingen nog niet waren afgeloopen. Thans zijn wij weder onder stoom, en de sterke stroom verdubbelt onze vaart. De Dajaks zijn onmiddelijk in hunne eigene vaartuigen vertrokken , na tot belooning een speech genoten te hebben en een glas arak per hoofd. Soeto-Ono en de gewonde zullen met de stoomboot naar Bandjermasin doorreizen, maar gelukkig zijn de afgehouwen hoofden in het bezit der dapperen gebleven. Het meest dankbaar , dat wij vertrokken zijn , is , naar ik meen, Ali , die Montalat alles behalve aardig vond, en die naar zijnen aap en naar zijne keukenmeid terug verlangt. Het eenige wat hier dan ook schoon is , zijn de zangvogels, en dit genot is in Indie zeldzaam genoeg om gewaardeerd te worden. Hier zijn er verscheidene , die zeer schoon zingen. Vooral hoorde ik ze dezen ochtend, toen de nevel voor een oogenblik optrok , en de zon , in den vorm van een wit ouweltje , eene poging deed om dienst te doen als maan. MARABAHAN, 27 Februari. Eergisteren reeds hier aangekomen. Volgens afspraak met den resident , verwachtte ik gisteren avond het kleine stoom- scheepje , om mij naar Amoentai te brengen , doch ik wachtte te vergeefs. Ik ben er vry kalm onder, want met een 195 prauw kan ik in weinige uren te Bandjer zijn, en het kan mij dus hoogstens de reis naar Amoentai doen verliezen. Ik woon in het huis van den kornmandant^ die zelf door- gegaan is, en slijt den avond met den tweeden der aan- wezige luitenants, onder een vroom partijtje whist-a-deux. Altijd in de veronderstelling , dat de muskieten ons niet naar bed jagen, zooals heden wel het geval zal zijn. Aan boord van de Sailoos, 2 Maart. Den achtentwintigsten kwam het kleine scheepje nog des avonds zeer laat aanzetten, en wij stoomden nog dien nacht door. Daar het weder helder was , en de gezagvoerder bij ervaring wist, dat de muskieten toch aan zijne beman- ning geene nachtrust zouden gunnen, kwamen wij reeds den volgenden avond te Amoentai aan, waar de assistent- resident mij vriendelijk opnam. Het plaatsje is eigenlijk even leelijk als de anderen, maar de drie of vier personen, die er het publiek voorstellen , maakten het daar mij zoo gezellig , dat er niet eens veel van slapen inkwam. Ik kan niet na- laten, als de grootste merkwaardigheid van de plaats te noteeren, dat de societeit, waar ik menig uurtje sleet, den karakteristieken naam voert van «de Muskiet». Zij is on- geveer zoo groot als mijne kamer te huis. Wij vertrokken gisteren in den namiddag en kwamen des avonds laat weder te Marabahan, waar ik heden morgen nog haastig een paar waarnemingen deed, waarop we onmiddelijk weder onder stoom gingen, in de hoop heden avond op dehoofd- plaats terug te zijn. Marabahan ligt een weinig ten Noorden van Bandjer- masin, Amoentai N. Oostwaarts van Marabahan. De rivier, die wij volgen , voert door het meest bevolkte gedeelte van Borneo. Margasari en Negara, waar de terecht beroemde wapens gesmeed worden, zijn beiden kampongs, die zich uren ver langs beid« oevers uitstrekken. Maar ook hier is helaas! de muskietenbevolking nog dichter dan elders. Zij 196 hebben niet genoeg aan den nacht , maar oefenen ook over dag hun bloeddorstig bedrijf uit. En toch zegt men mij , dat ik het nog goed tref, want dat het dikwijls nog veel erger is. Verder zag ik' ook op deze reis de bergen van Borneo - in de verte. Ik kan gerust zeggen, dat ik overal halt heb moeten houden, juist daar, waar het landschap schooner begint te worden. Ik heb noch de kolenvelden noch de diamantstreken gezien, en dus veel merkwaardigs gemist, maar met mijnen arbeid is het zeer voorspoedig gegaan. BANDJERMASIN, 4 Maart. Eergisteren avond kwamen wij tegelijk met de mailboot aan, die eerst morgen zal vertrekken. Ik heb dus nog tijd gehad om afscheidsvisites te maken en om eene receptie bij den resident bij te wonen, ter eere van een paar per- sonen, die de plaats verlaten. De partij was even als alle anderen : dansen en kaartspelen. De vooruitzichten voor de reis zijn niet rooskleurig: voor twintig slaapplaatsen zijn met inbegrip der kinderen dertig sollicitanten. Het weder is gelukkig zeer kalm; ik weet dus niet hoe de dames het zullen aanleggen orn zeeziek te worden, want dit schijnt volstrekt te moeten gebeuren, ook bij het kalmste weder. PONTIANAK, 13 Jull. Van Batavia hierheen eene minder aangename reis; den 7den van Batavia vertrokken ; na geweldige drukte kwam ik op een klein schommelend stoomschip met bruinachtige passagiers , die zwaar zeeziek waren. Gelukkig is de kapitein een oude bekende en een hoogstaangenaam rnensch. Op het eerste station, Billiton, blijft de boot een klein uur roeiens uit den wal liggen, zoodat ik slechts per brief bij den assistent-resident voor de volgende maand belet kon vragen. Hier, bij Pontianak, blijft men nog veel verder van de plaats liggen, geheel buiten de rivier, zoodat ik ook 197 hier slechts een brief naar den wal stuurde, daar ik met de boot doorging naar Sinkawang, dat, noordelijk van Pon- tianak, niet ver van het rijk van radja Brooke, ligt. Ook daar moet men anderhalf uur roeien , midden in den nacht , over een modderbank, waarop weinig of soms geen water staat. Daarna door eene smalle rivier , die bij ons den naam van sloot zou dragen. Daar ik zelf had moeten pakken , omdat Ali weder de koorts had , was ik zeer vermoeid. Tot belooning voor al mijne moeite, kwam de zon eerst laat door, veel te laat om mij van dienst te zijn, maar vroeg genoeg om mij te hinderen, want daar Ali aan boord was gebleven, moest ik zonder tent werken. Den volgenden morgen vroeg weder vertrokken, waren wij des avonds voor de rivier van Pontianak, zonder dat wij een vaartuig ontdekten, om de passagiers af te halen, zoodat wij tot bij middernacht radeloos lagen te schommelen. Want op deze kust staat bijna altijd een zware deining, die uit de Ghineesche zee komt, en, als men voor anker ligt, is de beweging altijd nog hinderlijker dan onder stoom. 