Bijdragen tot de taal-, land- en volkenkunde
ts Demak zijn de Chinezen nuttig, omdat zij bij het doorkomen van de trgmmmoreon geld aan de bevolking van de deman, welke zij in pacht hebben, zoo wel als van de omliggende dessas, aan moedigen om de handen aan het werk te slaan; daartoe werken zij aid ook mede. Bij eenen Chinees arbeidende, worden de Javanen daarvoor art geld beloond, door de Regenten em hoofden niet. De Chinezen zijn daar- oven genoopt om de bevolking goed te behandelen, willen zij voordeel alen van de door hen gepachte dessas. De eerbied van do bevolking voor de Regenten en hoofden is, naar zijn tam, miet minder geworden. 4°. AXDREAS ABERA, Opziener le DemaÂ. De Regenten zijn achterstallig met hunne contingenten, omdat zij het geld tas sij daarvoor ontvangen, gebruiken om schulden te betalen en hunne rijke familie te onderhouden, waardoor de bevolking niet ontvangt wat aar toekomt. De groote uitvoer, ter sluik, van rijst naar de bergstreken en naar Koe- „rs, Djapera, Patt In Djawana, is der duurte. La Demak moest men nicts dan compagniesduiten en Spaansche matten ataden, maar liefst duten; koperen stuiverstukken (bonken) will de beng niet aanemen; do Chinezen drijven daarin handel; voor een dub-…t stuk (2 stuivers) geven zij 5 duiten en voor cen stuiverstuk 3 dui-a. mj vervoeren dat koper naar Samarang en verkoopen het daar weder it Wimet. Ofschoon er thans meer rijstvelden zijn dan vroeger, brengen dezelve-ctame minder op; de rijstis daarenboven van minder hoedanigheid en door gedarig bebouwen is de grond uitgeput en brengt een djocng, van welke zoz vroeger 60 amatten trok, thans slechte 45 a 50 amatten op. He bevolking neemt toe en het gebruik van rijst is meer alerneen geworden. Im dem de pasaar worden tegen geld aan Chincz-n verpacht. Zij zou- de pecht wel in rijet willen volden, maar de Kezeuten hebben liever geld, dat zij besteden om oude schulden te volden. De Regenten ontvan- gegen geld van de Compagnie voor de voldoening van het contingent in rijst, dat geld wordt onder de hoofden van de dessas verdeeld, naar de uitge- strektheid rijstvelden, de kojan rijst gerekend tegen 10 Spaansche matten; maar die hoofden hebben soms de dessas aan Chinezen verpacht en den huurprijs vooruit ontvangen; later als de tijd van de aflevering der rijst daar is, zijn zij daartoe niet in staat. De uitvoer van rijst was reeds ten tijde van den boekhouder WEERMAN zeer groot en wel naar Grobogan, Selo en Serang; 4 en 500 en zelfs 1000 draagpaarden met rijst beladen, werden soms gelijktijdig verzonden. De bevolking plant over het algemeen liever padi gendjak en ombok, omdat deze spoediger geoogst kunnen worden, dan andere soorten en het product spo Eleganten  walang sangit, brengt thans veel bederf aan het padigewas. Men heeft dat nu meer dan vroeger, zonder dat men weet aan welke oorzaak dit moet worden geweten; welligt om de minder regens die gedurende de laatste jaren gevallen zijn, daar de kwade moesons niet meer schijnen door te komen als vroeger. De dessas die met den boscharbeid belast zijn, brengen geen rijst meer op, omdat zij te vecl werkzaamheden voor den houtkap hebben. De Regenten hebben aan hem (aBeRa) het uitsluitend regt gegeven om rijst voor Samarang in te koopen op de passar Brakas en langs de rijvier Tandjong tot Grobogan. De Regenten koopen de rijst die zij noodig hebben op verschillende passars die men op de rijstvelden oprigt en passar magangan noemt; zij moeten de rijst veelal duurder betalen dan hij (ABERA), — omdat zij te laat beginnen en de Chinezen daarvan een monopolie maken. De bevolking moet haar rijstcontingent in de pakhuizen van de Regenten brengen. H et wordt gedragen of met vaartuigen. langs de rivieren vervorrd. Het hoofd van de dessa of de schrijver vergezelt de rijst gewoonlijk. De bevolking van veel dessas vindt het bezwarend om haar contingent in rijst op te brengen, en geeft het daarvoor van de Compagnie ont-vangen geld aan haar hoofden, om daarvoor de rijst af te leveren; maar die hoofden zijn daarin veelal nalatig en brengen somtijds zelfs niets op, dat dan tot bezwaar van den gemeenen man is. Dikwijls geeft de bevolking nog een dubbeltje per pikol boven de 10 Spaansche matten, die zij per kojan ontvangen heeft. De hoofden dat geld ontvangen hebbende, verspillen hetzelve dikwijls. De Regenten leveren de rijst aan de Compagnie met 84 pikols voor ieder konnen. De meerdere pikols die zij ontvangen, dienen voor een aantal an der zaken, zoo als het onderhoud van hun huisgezin en van het pakhuis, nienwejaarsgeschenken, het doen sluiten van de rivier, enz. f. Vele hoofden van dessas zijn nog rijst voor hun contingent schuldig aan de Regenten; sommige overleden of ontslagen zijnde, zal dat achterstallige niet aangezuiverd kunnen worden. Hij (ABERA) is van oordeel, dat het doel om Samarang en onderhoorige distrikten tegen billijke prijzen van rijst te voorzien, bereikt kan worden, door, in den goedkoopen tijd, rijst te doen opkoopen en opschuren door een daarvoor te bestemmen persoon, met last aan de zoogenoemde pas-praau-wen, om de rijst bij dien persoon in te koopen en naar Samarang te voe-ren, om daar in het openbaar te worden verkocht. Van ieder amat padi die geoogst wordt, krijgen de Regenten een bos, dooreen wegende van 2 tot 7 katies; dit is een oud gebru In der letzten Zeit, ik en dient tot onderhoud van het gevolg en de paarden der Regenten. Hij (aspera) heeft nimmer handel in opium willen drijven; hij weet 3 Daarmede schijnt bedeld te worden, het waken tegen den uitvoer van rijst, zoo lang het contingent niet was geleverd. 9 = 20 DE RIJSTKULTUUR OF JAVA. Evenwel dat het veel duurder is dan vroeger. Het Demaksche volk gebruikt opium, maar ‘niet zoo algemeen als het Grobogansche. Volgens zijn oor- deel, heeft de meerdere dourte van het opium geen invloed op de daurte van de rijst; integendeel vermeant hij dat de rijst daardoor beter koop moet worden, want iemand die opium gebruiken wil, moet zijn product op den passar verkoopen om aan geld te komen; maar de schaarste van zilvergeld, of, beter gezegd, het groot verlies dat geleden moet worden. op de koperen stukken (bonken), is een van de voorname oorzaken van de duurte van de rijst, daar men voor koperen stukken niets koopen kan in de bovenlanden (bergstreken), alwaar alles met zilvergeld of compagniesduiten moet worden betaald. Het is ontegenzeggelijk dat het veelvuldig gebruik van opium veroor- zaakt dat er veel lui en slecht volk is, want zij, die zich daar aan overgeven, verhuren hun land en ontvangen een à twee jaren huur vooruit, maken dat geld op en moeten dan gaan rooven en stelen om hun huisgezin te Onderhouden. De brave inlander, die door slecht volk bestolen wordt, is dan de lijdende partij en dient zijne waren duurder te verkoopen, om begegen verlies goed te maken. Indirect kan de duurte van het opium dus bijdragen tot de duurte van de rijst en andere producten. Noch Javanen, noch Chinezen gebruiken koffij van eenig belang; zij geven de voorkeur aan de thee. De weinige koffij die verbruikt wordt, is van Salatiga af komstig. Het zou nuttig zijn dat eenige dessas, die binnen ’s lands in het Demaksche liggen, door Chinezen gehuurd werden; de Javanen (veelal te lu om te werken) zouden door het geven van voorschotten in staat gesteld worden om het noodige te koopen voor de bewerking der velden. Meel Chinezen zijn echter nadeelig, omdat zij de producten uitvoeren en ook veel smokkelen. Te Demak wonen 1003 Chinezen en te Goedoek 10 à 12; de laatsten wenschte hij. dat men van daar verdreef, voornamelijk de Pranakans (Chinezen op Java geboren) onder welken veel roovers schuilen; ook wonen zij te Goebdoek te digt bij de houtbosschen van de Compagnie; dit jaar zijn 200 balken verloren geraakt, die men opgeeft dat in het water gezonken zijn, maar: hij is bijna zeker dat dezelve door Chinezen gestolen zijn, die ze bij hoog water langs de rivieren en spruiten afvoeren. DE RIJSTKULTUUR OP. JAVA. 21 5°. PRAWIRO DININGRAT, eérste Regent van Demak. Hij bezit elf dessas, die hij verpacht. Zes van dezelven geven. 1280 Span- Sie maten, twee 360 Spaansche matten en de overige leveren 83 kojans rijst van 34 pikols de kojan; daarenboven bekomt hij van diverse pas- gars 88 kojans. Van de Compagnie ontvangt hij 6000 Spaansche matten: waarvoor hij 500 kojans rijst van 34 pikols de kojan moet leveren. Van dit geld keert hij aan de verschillende dessas 2820 Spaansche matten uit, die daarvoor moeten opbrengen 282 kojans rijst yan 44 pikols en 80 kties de kojan. De hoeveelheid rijst die ieder dessa moet opbrengen, regelt zich naar de uitgestrektheid van de velden; het geld wordt uitbetaald in tegenwoordigheid van al zijn ondergeschikte hoofden. De voor zijn contingent nog ontbrekende rijst laat hij inkoopen op de passars; hij moet zelf somtijds tot 23 Spaansche matten per kojan beta-len. De imkoopen bij geringe hoeveelheid moeten in compagniesduiten betaald worden, die hij moet opwisselen, en hij bekomt voor een Spaansche mat niet meer dan 22 tot 24 dubbeltjes; de groote stukken koper (bon-ken) van 2 stuivers, gelden niet meer dan 5, en die van 1 stuiver 2 duiten. De rijst welke hij van de Chinezen koopt, betaalt hij met zilvergeld en bekomt hij niet meer dan 34 pikols per kojan. Hij is om de volgende redenen achterlijk met de aflevering van zijn contingent aan de Compagnie. Vooreerst, doordien het rijstgewas niet meer zoo goed slaagt in Demak als in vroegere jaren het geval was; toen gaf een djoeng rijstland tot 80, en thans niet meer dan 60 amatten. Ten tweede. Veel rijst wordt ter sluik uitgevoerd naar Grobogan en Se-rang, van waar dezelve weder naar de bergstreken (bovenlanden) vervoerd wordt, vermits daar groot gebrek bestaat. Ten derde, Heeft men Thans veel meer ongedeierte dat het padigewas verwoest. Ten vierde. De bevolking is zeer toegenomen en corfsumeert meer dan in vroegere jaren. 14 à 15 jaren geleden verbruikte de Javaan voor zijn dagelijkach onderhoud veel meer djagong, die zij thans alleen als versnape- ring gebruiken, terwijl het hoofdvoedsel uit rijst bestaat. Hij erkent voor contingent aan de Compagnie nog verschuldigt te wezen _ 22 DE RISTKULTUUR OF JAVA. 668 kojans en 9} pond, waarvoor hij het geld reeds ontvangen heeft; hij neemt aan daarvan dit jaar 150 kojans te zullen afdoen en jaarlijks dezelfde hoeveelheid tot de geheele vereffening der schuld. De Regenten kunnen hun contingent in rijst naar behoore afleveren, mite zij het geld, zoo als gebruikijk is, zelf in handen krijgen, om naar goedvinden te worden verdeld; bovendien verlangen zij dat aan hen vergund worde de rijst overal en op alle passars, zonder uitzondering, in te koopen, waarin zij niet belemmerd moeten worden. De Regenten achten zich eehter bezwaard om jaarlijks boven hun contingent 1200 kojans te leveren voor particuliere vervoer naar Batavia. De Javaan plant liever padi gendjak en ombok, dan padi dalm, omdat de erste soorten van padi minder regens vereischen en spoediger geoogst kunnen worden, zoodat de planter zijn product spoediger verkoopen kan. De padi dalm is wel beter en voordeeliger, maar is thans minder ge-schikt voor Demak, omdat de regenmoeson niet meer zoo sterk doorkomt en zoo lang aanhoudt, als voorheen. Een nieuw ontgonnen rijstveld is in de eerste jaren minder goed; de padi komt wel weelderig op maar geeft het best en daarna vermindert het weder. Men Entweder thätig viel meer ziekten in het rijstgewas dan vroeger; de reden is hem niet bekend. Hij is verzekerd dat de prijs van de rijst zoude afnemen, wanneer er meer compagniesduiten en halve duiten in omloop waren, want de Javaan moet nu voor kleinigheden, die hij voor zijn huishouden koopen wil, met verlies zilvergeld of koperen stukken (bonken) verwisselen. In het regentschap van hem Regent zijn, volgens eene telling in het begin van het vorige jaar volbragt, 80543 zielen aanwezig; naar zijne berekening bedraagt de dagelijksche rijstconsumtie thans een kati per ziel, zo-dat die in het geheel zeer groot is; hij weet niet hoe veel vroeger gecon-sumeerd werd, maar zeker over het algemeen veel minder dan thans. Volgens informatie kost een kati opium te Demak 80 Sp. matten te betalen, in compagniesduiten of zilvergeld. Naar de meening van het opium wel de duurte der rijst en andere producten; bewijzen kan hij dit nogtans niet, maar hij zou wenschen dat er geen opium bestond, waardoor men minder lui en slecht volk zou hebben, want de Inlander thans geen geld bezittende, gaat rooven en stelen om de middelen te krijgen tot het koopen van opium. De koffij komt slecht voort in het Demak, de grond is daarvoor niet geschikt, zelfs in het gebergte moet men den grond voor die kultuur uitzoeken. De opbrengst van Demak is niet toereikend voor de consumtie, daarom koopt de bevolking ter sluik koffij te Patti, Koedoes en Salatiga. In vorige jaren werd er veel koffij te koop gebragt, maar de komman-danten koopen die nu zelf op; de man die gewoon was koffij te drinken en dit Niet missen kan, behelpt zich nu met gedroogde koffijschillen. Hij, Regent, is van oordeel dat het nuttig zou zijn om het gebruik van opium te doen vervangen door dat van koffij, daar de bevolking veel samak voor de koffij heeft en zij bij ondervinding weet dat die kracht geeft. De sehaarsheid aan buffels is zeer toegenomen en de prijs gestegen ; eenen gewonen buffel kocht men in vroeger tijden voor 3 à 4 en een vetten voor 8 Spaansche matten, maar thans moet men voor den eersten 8 à 10 en voor den laatsten 18 Spaansche matten van 38 dubbeltjes kopergeld geven. 6°, MANGKOE PRODJO, tweede Regent van Demak. De dessas waren vroeger aan Chinezen verpacht, om met geld of metrijst te worden voldan. Toen hij Regent van Demak werd, waren er weinig Chinezen meer en waren slechts twee passars aan een’ Chines verhuurd, ieder tegen 30 kojans rijst of 300 Spaansche matten, zoo als nu nog het geval is. De prijs van een kojan rijst rekende men voor 12 tot 15 Spaansche matten, doch voor dien prijs willen de Chinezen haar niet meer leveren. Hij heeft 12 dessas, vier van dezelven zijn verpacht voor 1380 en deacht overige voor 2850 Spaansche matten; de pachters van die dessas moeten daarenboven voor het contingent der bevolking nog rijst leveren tegen 10 Spaansche matten de kojan; de hoeveelheid wordt berekend naar de uitgebreidheid, van de dessas die niet verpacht worden, levert de bevolking rijst tegen 44 pikols en 80 katies de kojan, terwijl de Chinesche pachters 34 pikols per kojan leveren. 24 ‚DE RIJSTKULTUUR OF JAVA. In de pakhuizen van de Compagnie levert hij de rijst met 34 pikols per kojan; de meerder van de bevolking ontvangen 10 pikols en 80 katies bezigt hij voor het volk van de kruispraauwen, voor de kosten van het afvoeren van de rijst naar Semarang, voor het sluiten der rijst te beletten, tot nieuwejaarsgeschenken, enns. Vroeger bestond er invoer van rijst van Grobogan en Selo naar Demak, doch thans heeft het omgekeerde, ter sluik, plaats, zoo mede naar Serang, van waar de rijst met draagpaarden naar de bergstreken vervoerd wordt, aangezien daar gebrek bestaat, dikwijls komen tot 1500 draagpaarden te gelijk, die ieder nagenoeg met twee pikols beladen worden. Door dat de velden ondouvelijk gekultivéerd worden en geen nieuw voedsel bekommen, bij gemis van de vroeger gewone overstroomingen van ri-vieren die het weldadige slijk van het gebergte op de velden bragten, vermagen de velden zoodanig dat dezelve niet meer zoo veel opbrengen, als vroeger het geval was. Een djoeng rijstland bragt 60 amatten op en thans niet meer dan 40 à 45. In vorige tijden werd meer padi -dalm geplant dan tegenwoordig; deze padisoort geeft tot 20 en meer jonge spruiten en daardoor levert dezelve ook meer vrugt op dan de padi gendjah en ombok minoer, die de Javaan thans hoofdzakelijk plant, omdat die soorten minder regen behoeven om tot rijpheid te komen, minder lang te veld staan en dus spoediger geld van zijn product maken kan. De regenmoesons zijn in de laatste jaren minder sterk en gegeld doorgekomen; dit is een van de redenen waarom de Javaan liever de opgegeven mindere padisoorten plan}, maar ook hoofdzakelijk omdat de consumtie van rij. Sten de pris van dezelve toegenomen is; hij will liever spoedig oogsten, ten einde zijne pacht te voldoen en het overige to verkop, hetgeen dan ook veraorzaakt dat er geen overgarige rijst overblijft. Al deze omstandigheden dragen bij tot de schaarschte en duurte van rijst gedurende de laatste jaren. Vroeger waren in het regentschap van hem Regent 6000 padiplanters aanwezig en thans meer dan 10,000. Het Demaksche is ook meer bevolkt. De uitgestrektheid van de rijstvelden is, wel is waar, toegenomen, raaar er zijn tegenwoordig ook veel menschen, die zich vroeger met Uja-gong en oebi vergenoegden en die. thans rijst verbruiken. Een stuk land dat nieuw ontgonnen wordt, geeft veel meer rijst dan een ‚stuk dat reeds lang bebouwd is, van gelijke uitgestrektheid. Hen stuk land dat een weinig hoog gelegen is, dat van kreupelbosch in rijstveld her- schapen is, geeft het eerste jaar zeer veel rijst, het tweede jaar minder en het derde bijna niets; laat men het land een jaar onbebouwd liggen, geeft het weder een zeer goeden oogst, maar vermindert daarna weder van jaar tot jaar. Rijstvelden, daarentegen, die op moerasgronden (rawas) aangelegd worden, geven de drie eerste jaren een slechten oogst, doch wanneer de grond goed omgewerkt wordt, geeft zoodanig veld daarna tweemaal zoo veel dan een oud rijstveld, maar vermindert vervolgens weder in opbrengst. Hij Regent kan zijn achterstallig contingent van het vorige jaar, bedra- gende 70 kojans, niet voldoen, omdat de gemeene man, die thans zeer nalatig, onverschillig, halstarrig, ongehoorzaam en oneerbiedig jegens zijne meerderen wordt, de hem op gelegde belasting niet meer opbrengt en niet meer will luisteren naar de bevelen van hem: Regent. In 1804 heeft hij Regent voor eene hoeveelheid van 236 kojans rijst, bet noodige geld uitgedeld en kocht ‘hij zelf 364 kojans. De dessas van de boschwerkzaamheden brengen geen rijst meer op, omdat zij daartoe nict im staat zijn. Zij ontvengen daarvoor ook geen geld meer. De nieuwe Demang van Karang Paing heeft zijn contingent van 25 kojans ook niet voldaan. Hij heeft daarvoor ook geen geld- willen ont- vangen en aan de opontbieding van hem Regent heeft hij geen gehoor ge- geven. Volgens zeggen van den gewezen Regent van Demak, heeft men sedert eenige jaren veel tegenstand bij de Demangs ontmoet. Hij-Regent koopt de rijst ter voldoening van zijn contingent aan de Compagnie op de passars die, na den oogst, op de rijstvelden opgerigt worden, welke passars vrij van belasting, (pacht) zijn. De posthouder koopt rijst op de passar van Brakas. Hij Regent betaalt voor de rijst van 22 tot 25 Spaansche matten; hij verliest daarop dus zoo veel, dat hij de inkomsten van zijn eigen passars en dessas daarbij inschiet. De rijst die hij zelf moet doen inkoopen, wordt met duiten betaald, die hij opwisselt bij de zoutpachters te Walang en te Stand; voor een Spaansche mat bekomt hij van 23 tot 34 dubbeltjes. De rijst welke van de Chinezen ingekocht wordt, betaalt hij met zilvergeld, want het kopergeld (de bonken) willen zij niet aannemen dan voor minder dan de waarde, en wel een stuk van 8 duiten voor 6 compagnies-duiten en een van 4 duiten voor 8 duiten. Van hem Regent namen zij minder agio dan van den gemeenen man, omdat zij aan hem eenige verpligting hadden. De bevolking brengt de rijst, met praauwen Of door menschen gedragen wordende, naar het pakhuis van het Regentschap; die van de Ja-vanen wordt bij de maat ontvangen, die van de Chinezen bij het gewigt. Het geld dat hij Regent van de Compagnie ontvangt, verdeelt hij in tegenwoordigheid van de Hoofden, onder de dessahoofden; met toestemming van de bevolking houden eenige van die hoofden het geld in handen en nemen daarvoor op zich om de verpligte hoeveelheid rijst to leveren, dat voor de bevolking te moeijelijk is. Soms gebeurt het dat de dessahoofden, in stede van de rijst in te koopen, het ontvangen geld voor eigen gebrüik aanwenden, waardoor hij Regent geen rijst ontvangt; hij is een-maal verpligt geweest de krissen van eenige hoofden af te nemen en die op de paseban te pronk te hangen, den hoofden zelf blokarrest gevende. Andere hoofden verdeelen het ontvangen geld naar behoore. Op zijn contingent is hij over vorige jaren nog aauzuiveren 150 kojans en daarmede jaarlijks te zullen voortgaan, ofschoon het eigenlijk geen achterstand van hem, maar van zijnen voorzaat is, die het geld daarvoor van de Compagnie ontv Angen had. In 1803 heeft hij Regent moeten aan te zuiveren. Voor de jaren 1801, 1802 en 1808 is hij niet ten achteren in de aflevering. Hij Regent is overtuigd, dat wanneer de heele en halve compagniesdui-ten in genoegzame hoeveelheid in omloop waren, de prijs van de rijst niet zoo hoog zou zijn; de Javaan zou dan de kleine aankoopen voor het huishouden op de passars kunnen doen; nu verliest hij bij verwisseling veel op het zilvergeld en op het daarvoor ontvangen kopergeld (de bonken), want voor die aankoopen heeft hij heele en halve compagniesduiten noodig. DE RUSTKULTUUR OF JAVA. 27 In zijn Regentschap zijn, volgens opname door beeedigde personen bewerkstellig, aanwezig 102,288 zielen; de dagelijksche consumtie van rijst berekend hij op een kati per ziel en dus in het geheel 1823 pikols en 88 katies per dag. Hij gelöst niet dat de hooge prijs van het opium bijdraagt tot de duurte van de rijst en andere producten; zeker is het intusschen dat het gebruik van opium oorzaak is van het aanwezen van veel lui en slecht volk en er veel meer gestolen en geroofd wordt dan te voren, toen de opiumprijs min der hoog was. De goede ingezetenen hebben daardoor veel te lijden. Wenschelijk ware het, dat het opium geheel afgeschaft werd, maar wat zou men daarvoor in de plaats stellen? Indien de Chinezen niet arm zijn, beschouwt hij dezelve als nuttig voor de bevolking, omdat ze in dat geval geld voorschieten, waardoor de Ja-vaan in tijds zijn veld bewerken en Sedekas (godsdienstige gastmalen) geven kan; er moet echter gezorgd worden dat zij niet meer dan e En tamelijkken intrest bekommen voor de op die wijze voorgeschoten gelden. Beter zou het intusschen zijn, indien de voorschotten door de Compagnie gegeven werden, om met een billijken intrest in geld, of in producten, naar mate van de overgreenkomst, dadelijk na den padi-oogst, te worden terug betaald. Het beheer hiervan zou moeten worden overgelaten aan het dessahoofd, onder toezigt van den Regent. Diojo di poero, buiten-pati van den Regent van Batang. Sedert 18 maanden bekleidet hij zijn tegenwoordige betrekking; hij was vroeger binnen-pati en hoofd van de rijstpakhuizen bij den vorigen tweeden Regent zijn ontslag gevraagd. Toen hij het opzigt over de rijstpakhuizen had, werd jaarlijks, bij doorslag, van de bevolking ontvangen 270 kojans van 134 gantangs. De Regent deelde niet meer geld uit om zijn volk niet te bezwaren; hij volgde daarin het voorbeeld van zijnen voorzaat. Bij het inmeten van de rijst werd de maat (gantang) gedraaid, geschud, vier malen geklopt en twee malen opgevuld; hetgeen aan de zijde van den meter viel, (dat on-geveer 4 katies bedroeg) was voor het pakhuis en hetgeen aan den buiten-kant vicl, was voor de leverantie. De opzieners van het pakhuis, vier in getal, genoten volgens eene oude bepaling, van een ieder die 10 kojans afleverde, 2 gantangs. En 2 vette hoenders; van die welke minder afleverden, van 1 tot 14 gantang en 1 vet hoen en ook wel in 't geheel niets. Demantries, die voor hunne onderhoorigen rijst leverden, gaven niets. Hetgeen an het contingent van de Compagnie ontbrak, liet de Regent opkoopen op de passars, die op de velden opgerigt worden. De prijzen waren ongelijk, naar gelang het gewas uitviel; bij den oogst was de prijs van de rijst van 10 tot 12 en dikwijls zelf tot 18 dubbeltjes en ook wel 1 Spaansche mat. De betaling geschiedde in compagniesduiten, die op verzoek van den vorigen Regent tot dat einde aan hem, uit de groote geldkamer, werden verstrekt. De Chinezen gaven toen 24 dubbeltjes, aan duiten, voor een Spaansche mat, aan de Regenten, aan wien zij verpligting hadden, maar aan de bevolking gaven zij niet meer dan 28 dubbeltjes. In het laatst van het bestuur van den vorigen Regent, ontving bij van de Compagnie koperen stukken (bonken) voor een jaarlijks bedrag van 600 Spaansche matten. De Javaan wilde die stukken volstrekt niet aannemen, dan tegen 5 duiten de stukken van twee stuivers en tegen 8 duiten die van teen stuivers; dreigementen en straffen waren vruchteloos en de Regent heeft zich getroost het verlies op de verwisseling Van die stukken tegen düften, voor zijne rekening te nemen. Hij en andere hoofden waren altijd tegenwoordig bij het uitdeelen, door den Regent, van het geld voor de levering van de rijst. De bevolking van sommige dessas wilde de moeite niet niet niemie om rijst op te brengen en liet dit over aan de hoofden, die de 10 Spaansche matten per kojan van den Regent ontvingen en daarboven nog 10 Spaansche matten per kojan van de belastingschuldigen; veel van die hoofden waren intusschen nalatig om de verschuldigde rijst op te brengen, het geld dat zij daarvoor ontvangen hadden voor eigen gebruik aanwendende, zoodat de geween Regent verpligt is geweest vcel van hen op de paseban ten toon te stellen. De hoofden kochten do rijst van de Chinezen; bij ontvangst in het pakhuis werd de rijst bij de maat ingenomen, iedere kojan gerekend tegen 134 gantangs. De rijst kochten do rijst van de duurte en schaarschte van de rijst moet worden locgeschreven aan het vermageren en daardoor minder opbrengen van de nieder. Acht jaren geleden bragt een doeng 80 amaten padi op, en var jaren later, toen hij de dienst van den Regent verlaten heeft, niet meer dan 70 amaten. — Ook door Het vienen van de Javanen, maar ook van Chinezen en Inlanders van den over-val, die zich langs de kust noerzetten, is het verbruik van rijst toegenomen zu darodoor de prijs. Eemt sodert 18 maanden te Batang zijnde, weet hij niet wat de velden east opbrengen, maar volgens ingewonnen informatiën vermindert dat var üar tot jaar; roorleden jaar hebben dezelve zelfs weinig of geen padi opgeleverd. Tem tijde van den gewezen Regent van Demak, heeft men gedurende een zaand tot twee Spaansche matten voor cen pikol rijst betaald; door die carte sym veel menschen gestorven een veel naar het gebergte geweken, div terug zijn gekommen. Vorbeve voedde de gewone Javaan zich met dajong, ochbi, talas en anwortelen, maar thans, behalve in hoogen nood, alleen met rijst; heeft even geld om rijst te koopen, dan gaat hij liever stelen, dan djagong en strlen te eten. Te Batang betaalt men thans voor 100 groote djagongs 23 dubbeltje. Hij miet opgeven hoevcel men daarvoor voorheen te Demak betaalde, maar, ab men hem heeft opgeven, te Batang niet meer dan 15 duiten. Hj han niet opgeven of er thans meer ziekten en meer insekten in het acewas zijn dan vroeger; hij vooronderstelt dat het cenc jaar darin ver- - 2 met het andere. Overstrooming van de velden is goed, als zij niet ang duurt, anders verrot de padiplant. Bg den gewezen Regent van Demak werd sterk gewaakt tegen den uit- rz van rijst, ofschoon dit toch altijd ter sluik geschiedde. Op moerassige 2m (rawas) komt de padi goed voort, maar het produkt kan niet zoo ….: bewaard blijven als dat van andere velden; na $a $4 jaren zijn dic vel ….: bewaard blijven als dat van andere velden; na $a $4 jaren zijn dic vel … Seer goeden geven meer dan de oude, hetgeen dan van lieverlede weder eemt. Op boog land, op hetwelk de padi droog (zonder water) geplant „4, is dezelfde berekening niet te maken; de padi van zoodanig land > ema niet lang bewaard blijven. bet Demakeche wend wetnis padi dels me plat!, marr over het aw « 30 DE RUSTKULTUUR OF JAVA. meen padt gendjah, omdat de laatste spoediger tot rijpheid komt en geogst kan worden; te Batang wordt veel padi dal geplant, omdat men daar meester van het water is, waarvoor men in het demaksche van de vallende regens afhankelijk is. De rijst werd, toen hij aan de pakhuizen geplaatst was, in de Compagnies pakhuizen afgeleverd met 84 pikols per kojan. Hij weet niet tot welk einde het meerdere aangewend werd, daar al de rijst uit de pakhuizen van Demak naar die van Samarang vervoerd werd, maar hij weet wel, dat le Regenten nieuwejaare-geschenken moesten geven, en de opvarenden van de kruispraauwen, mitsgaders de gewapende manschappen moesten voeden; ook moest er aan den Gouverneur opgebragt worden voor het sluiten van de rijst te beletten, voor al hetwelk de noodige rijst uit het pakhuis van den Regent moest komen. De gewezen Regent kon zijn rijst contingent niet opbrengen, eensdeels om dat de bevolking het verschuldigde contingent niet inleverde, ten anderen om dat hij het geld, hetwelk hij daarvoor van de Compagnie ontving, voor eigen gebruik aanwendde en de rijst later inkocht, wanneer dezelve reeds duur was. Hij is van oordeel dat de rijst en andere producten minder hoog in prijs vouden zijn Wanneer er meer compagniesduiten in omlop waren; hij laat dit nogtans aan beter oordeel over, maar voor zijne stelling geeft hij in aan- merking, dat de Javaan de stukken zilvergeld tegen verlies moet verwissen, om duiten te bekomen voor het doen van kleine inkoopen op de pas- sars, die niet meer bedragen dan 1, 2 en 8 duiten. Koperen stukken (bon- ken) wil niemand aannemen, ten minste niet te Batang. Volgens informatièn, te Batang ingewonnen, betaalt men thans 9 duiten voor dezelfde hoeveelheid opium, voor welke men vroeger 8 duiten betaalde, terwijl de kwaliteit daarbij steeds minder goed is. Hij is van oordeel dat het gebruik van opium het volk lut en slecht maakt, want geen geld bezittende om in zijne behoefte te voorzien, gaat het stelen en rooven en wordt de verkocht. Hierdoor wordt de bestaande armoede veroorzaakt. De meeste inwoners van Java gebruiken opium, daarom zou het goed wezen indien het geheel verboden werd. De bevolking voorzag zich van koffij op de passars, op het grondgebied van Soerakarta en Djocjocarta, en betaalde 8 à 34 Spaansche mat per pikol. Te Batang wordt geen koffij op de passars verkocht, de bepalingen van de Compagnie verhinderen zulks; de Javaan is intusschen een minnaar van koffij en voorziet zich daarvan alzoo ter sluik. De hoeveelheid welke op die wijze verkregen werd moet belangrijk zijn. Hij is van oordeel dat het ge- bruik van koffij goed is en krachten geeft; de priesters die van Mecca ko- men raden het gebruik van koffij aan; om die redenen moest men den Ja- vaan vrijheid laten om koffij, in stede van opium, te gebruiken. Zoo lang hij te Demak in betrekking geweest is, vond de verdeeling van de door iedere dessa op te brengen rijst plaats naar eene taxatie, in gelds-waarde, berekend naar hetgeen waarvoor de dessas door de Chinezen waren gehuurd geweest. Niet al de inwoners van eene dessa zijn in het bezit van rijstvelden; van de vijftig somtijds slechts zes; de overigen voorzien in hunonderhoud door het drijven van kleinen handel, of door zich als daglooners te verhuren bij de bezitters van rijstvelden, hetzij om voor hen heerendiensten te verrigten te Samarang of Demak; anderen vinden hun onderhoud in de opbrengst van klappers en andere vruchtboomen of door het planten van dagong en aardvruchten, die zij na den padioogst op de rijstvelden verbouwen, welke velden tot dat einde door de bezitters aan hen afgestaan worden tegen eene geringe beta-ling in geld of producten, of ook in verrekening van verdiende dagloonen. Dezelfde personen zijn niet altijd in het bezit van rijstvelden, maar dit gaat bij afwissel ing, om reden er in de meeste dessas meer inwoners dan rijst velden zijn. Hij kan met geen juistheid opgeven hoedanig de verdeeling en invorde-ring van het rijsteontingent thans geschiedt, maar volgens bekommen informiert het voor de rijstvelden en het al of niet slagen van den oogst. De dessas die meer rijstvelden dan inwo-ners hebben, zijn door den tegenwoordigen Regent meer bezwaard, doch is die regeling niet alle jaren dezelfde, omdat de Regent het padigewas nagat, voor dat het geld voor de levering van rijst verdeeld wordt, en hierin naar omstandigheden gehandeld wordt. Hetzelfde kon vroeger geen plaats hebben, want de Compagnie betaalde de helft van het geld voor de te le-veren rijst, bij het bewerken van de rijstvelden, en de wederhelft wanneer bet gewas nagenoeg tot rijpheid was gekomen; dit laatste werkte nadeelig, want de Regent kon de velden niet zelf opnemen, maar moest dit overlaten an zijnne ondergeschikte mantries, die daarin willekeurig te werk gingen. Dit was van gevolg dat de bewoners van dessas, die niet in der mantries gunst stonden, omdat zij hun de handen niet genoegzaam vulden, werden bezwaard, niettegenstaande het gewas minder goed geslaagd was, terwijl andere, van welken het gewas voordeeliger stond, afslag kregen. De uit-gestrektheid van de rijstvelden thans toegenomen zijnde, is hij van oordeel dat het, om die misbruiken voor te komen, noodzakelijk zoude wezen, dat de velden van alle dessas op nieuw opgenomen en geschat werden, om daarna eene vaste bepaling te maken van de hoeveelheid rijst welke iedere dessa jaarlijks voor contingent zal moeten opbrengen, waarvan alleen in geval van bewezen misgewas, door den Gouverneur te Samarang, op het berigt van den Regent en opziener van Demak en na onderzoek door gecommitteerden van Samarang, afslag zal worden verleend; de dessas die een goed gewas hebben, daarentegen doende opbrengen het bedragen van dien afslag. Naar zijn inzien is het voorte wenschelijk, dat, zoo als voorheen plaats vond, de helft van het geld voor de te leveren rijst aan de bevolking uitbetaald werd, voor dat de velden beplant worden, en dat de wederhelft tot den oogsttijd aangehouden werd, hetgeen de bevolking aanmoedigen zou om aan hunne verpligting ten aanzien van de Compagnie te voldoen. Als nuttig komt heißen eindelijk voor, dat de passars magangan, zijnde die welke na den oogst op de rijstvelden gehouden worden, niet door de mantries of andere Inlandsche hoofden, maar door de Chinezen werden gehouden, omdat de Javaan zijne rijst liever aan de laatsten verkoopt, meer vertrouwen in deze dan in de eersten stellende; bedugt zijnde van door de Inlandsche hoofden te worden bedrogen met het meten van de rijst. Van de Chinezen kunnen zij ook tegen billijke prijs gambir, zout en andere noodwendigheden ‘in ruiling bekomen en geven die goed geld voor de dedak (zemelen van rijst) die zij anders moeten wegwerpen. Een groot bewijs voor zijne stelling is daarbij dat in denzelfden tijd dat een Chinees tien kojan ‘rijst koopt, een ander nog geen halven kojan kan bekomen. DE RIJSTKULTUUR OF JAVA. 33 “* KROMO DI POERO, pali ran den tweeden Regent van Demak, laatst opzigter van het rijstpakhuis te Demak, in bet afgeloopen jaar zijn 236 kojans rijst, in het pakhuis van den ‘werden Regent, van de bevolking ontvangen. Toen hij pakhuisopzigter van, werd de kojan berekend tegen 51 pikols en 60 katics, terwijl dezelve wager slechts met 46 pikols en 90 katies afgeleverd werd. Oogenschijnlijk te de guntang (rijstmaat) van den tegenwoordigen Regent grooter, en de osolking verzekert dit, maar hij is van oordeel, dat de Mevolking daardoor vezeel niet meer wordt bezwaard, daar de tegenwoordige wijze van inme- a geheel in haar voordeel is, doordien de maat gevuld zijnde, behoorlijk seeteken wordt, hetgeen vroeger het geval niet was. Regent beaute de bevolking van de kojan rijst 10 Spannsche aatten. De verdeeling van het geld geschiedt aan de dessahoofden van de aats tm tegenwoordigheid van de paties, mantries, kliwons, demangs en sere hoofden, en wordt geregeld in evenredigheid van de uitgestrektheid regent bedraagt 500 kojans. Het gegen hij tot umstimmung van hetzelve minder ontvangt van de bevolking, koopt hij op passers dic, bij den oogst, op de rijstvelden opgerigt worden. Op dat tijd- kost een pikol rijst 8 dubbeltjes en daarna stijgt de prijs tot 18 dubbeltjes. ity weet maar cen passar dic door den Regent aan een Chines verpacht texxn voldoening van 15 kojans rijst van 34 pikols; de overige passars „mamige dessas zijn te ver afgelegen om het rijstcontingent naar het -~ais van den Regent te brengen. De bevolking, daarvan verschoond t. ‘sade blijven, geeft het geld dat zij daarvoor ontvangen heeft, san haar «4 Je neu, om daarvoor rijst te koopen. Hij weet niet hoeveel de bevolking a dst geval betaalt boven de ontvangen 10 Spaansche matten per kojan; em is hem dit bekend van twee aan hem ondergeschikte mantries van wee desans, die daarenboven nog 22 Spaansche matten ontvangen, te be-23 @ tier maanden. Hij kan geen oorzaken opgeven voor de tegenwoor- der en schaarschheid van rijst. De eenige oorzaka welke daar-r, nase tijn inzien, kan bestaan, is dat voor huur van een djoeng rijet- land thans 30 Spaansche matten bedroeg. De ingezeten van dem planten het liefst padi gendjak, omdat die minder lang te veld staat dan andere soorten. Zij kunnen daardoor eerder geld maken van hun product en op hetzelfde veld weder kapas of djarak planten. De padi dalm daarentegen staat veel langer te veld en beeft meer en langduriger regens noodig, op welke men thans minder kan rekenen dan in vorige jaren. De kapasplant is het beste voor na- of tweede gewas; de wortels van dgzelve schieten niet diep in den grond, die daardoor zonder veel moeite weder gezuiverd kan worden. Uit de omstandigheid dat veel kreupelbosschen en rawas (moerassen) in rijstvelden veranderd zijn, lijdt hij af dat de bevolking toegenomen is. Hij kan echter niet opgeven of dezelve individueel meer rijst verbruikt, het geen men in de huishoudens zelve moet onderzoeken. Ongedierten, zoo als muizen en de insecten walang sangit en ommo, doen veel kwaad aan het rijstgewas; hij weet niet of die plagen in de laatste jaren toegenomen zijn, maar wel dat men daarvan het laatste jaar veel hinder gehad het Eft; hij weet dus niet of de velden in vroeger jaren meer rijst opbragten dan thans, maar wel dat een nieuw ontgonnen veld niet zoo veel afwerpt als een sedert jarcn bebouwd veld. De Regenten zijn achterstallig met het afleveren van hun rijst-contingent an de Compagnie, omdat zij te lang wachten met het inkoopen van rijst. Deze is dan reeds in prijs gestegen, en zoo duur geworden dat het geld dat zij daarvoor ontvangen hebben, niet toereikende is. Hij heeft van een China vernomen, dat de prijs van een kati opium is 31 Spaansche matten zilvergeld. Hij maakt er zelf zeldzaam gebruik van, maar wanneer dit gebeurt, heeft hij opgemerkt, dat de kwaliteit minder goed is dan vroeger, want het gebruik maakt hem niet meer dronken en hij krijgt daarvan zelfs geen aandoening meer; anderen hebben hem ook gegd dat de kwaliteit thans minder goed is. Hij gelooft nict dat de tegenwoordige hooge prijs van het opium bij-draagt tot de duurte van de levensmiddelen; hij gelooft daarentegen wel dat het gebruik van opium veroorzaakt, dat er veel slecht volk is, want de Javaan een groot liefhebber daarvan zijn behoefte te voldoen; ordoor is er thans ook meer slecht volk dan te voren, vooral op de wobtpiaata van het Regentschap. 9 POESPO KOESOEMO, maniri en pakhuisopziener van den eersten Regent te demak. la bet vorige jaar zijn in de pakhuizen van den Regent geleverd, door desasierhe bevolking 293 kojans van 128 gantangs, iedere gantang 1.3 @ katies, en door de Chinezen voor pacht van passars en desaas, ‘Ji kojsas van 84 pikols. Hetgeen de Regent noodig had voor zijn con- zsrat, soo mede 100 kojans, die hij daarenboven nog op last van den :-.asheer moet leveren, heeft hij ingekocht en daarmede wordt nog voort- ores, vermits de Regent van het afgeleverde eenige kojans heeft ver- "=k$ voor onderhoud van zijn gewapend volk, voor de opvarenden van « Kruispraasuwen, als anderzins. Bij het leveren in de pakhuizen van de mupagnie is ook bevonden dat haar gewigt zwaarder is dan dat met het- v.. de rijst van de Chinezen, en de mast met welke zij van de bevolking =rransen is. Die maat (de gantang) is voor dat hij aan het pakhuis ge- ate is, veranderd, soo als hij vernomen heeft, omdat er zoo veel s agten aangeheven werden, dat de Javaan, bij het inleveren van de rijst, .,& tubandeld werd door de pakhuisopzieners, want de mast, die met =t ak omwonden was, werd gedraaid, geklopt en tot drie malen op- stand, waardoor zeer veel rijst buiten de gentang viel. De gewoonte nu -—st mede, dat hetgeen aan de zijde van den metcr vicl voor bet pakhuis sas, em men wist het wel zoodanig interigten dat het meerendel san die > kwam. Om dit na voor te komen heeft men cen nicuwe gaslang zrbruik gesteld, die wel cen weinig grooter is, maar daarentegen wordt var wear eens gevuld en dan afgestreken. De beofden van eenige dissas nemen, op verzoek van de bevolking, op am de verschuldigde rijst in het pakhuis te leveren, en die hoofden zersngen daarvoor 8 a 4 dubbeltjes per gantang meer dan de Compagnie —arvoor betaalt. Hij doet zulks zelf voor de bevolking van zijn dessas, dic er afrelezen zijn orn de rijst naar de hoefdptaat. van het Regentschap Eenige hoofden zijn nalatig in het voldoen van hun verpligte levering, om dat de Regent te goed is en hen niet aan hunne verpligting houdt. Wanneer den Regent rijst ontbreekt om zijn contingent of de van ouds-her bepaalde 100 kojans over inkoop te voldoen, laat hij die naar omstan-digheden inkoop te voldoen, laat hij die naar omstendigheden inkoop te vroeg of laat na de oogst plaats heft. Die rijst wordt gewonlijk in zilveren Spaansche matten of in dui-ten betaald. Als de Regent behoefte aan d Utten heeft, wisselt hij die in bij de Chinese, en bekomt dan voor een spaansche mat van 24} tot 25 dubbeltjes; maar de bevolking zilvergeld tegen duiten verwisselende, bekomt niet meer dan 224 à 234 dubbeltje voor een Spaansche mat en 10} dubbeltje voor een ropij. De stukken Japansch kopergeld zijn bij de bevolking niet gangbaar, om dat zij daarvoor niet meer dan 5 â 6, en die van éen stui-ver voor 24 à 3 duiten, aannemen. 