Louis Constant Westenenk (3 Februari 1872-2 Mei 1930)
Die „poenale sanctie" nicht was velen een kapitalistische doktische ziel. En stellig, er waren vroeger groote en schrikkelijke excessen geweest, in de dagen van voor de arbeidsinspectie en haar wetgeving. Maar nu - zeker, er was, arbeidsdwang; maar overigens genoten de koelies uitstekende huis vesting, deugdelijke voeding, en voortreffelijke geneeskundige verzorging. Het cultuurgebied Sumatra's Ostkust telde - dank zij die arbeidswetgeving -35 viitmuntend toege-ruste centrale ziekenhuizen; de Medansche telefoongids noemde j2 doktoren... Onder die omstandigheden - oordeelde Westenen - was de poenale sanctie een zegen te achteni Daarbij was zij de strenge wachteres op den drempel der ondernemingen tegen het voortschrijdende communisme. Binnen stonden 300.000 arSeiders van geringe ontwikke-ling, zonder eigen huis of grond, niet staande in eenig doips- of ander adat-verband, dus ufterst voor politieke infecties van buiten. En buiten loerden de gladde volksleiders, agenten van Semao En, den Long-Java, die in Russland geschoold was, en nu vanuit het knalroode Semarang de communistische lakens en de orders-tot-staken uitdeelde. Semoensche stakingsbevelen vonden nu „binnen" geen ingang. Er was arbeidsdwang, er kon niet worden gestaakt. Maar ging de wachteres inrukken, werd de poenale sanctie afge- schaft, wat zou er dan worden van de cultures van Deli? Hoe zouden's Lands financien daarbij varen? De politieke rust, zou die dan niet dra ernstig worden verstoord? De planterswereld placht te spreken van het zwaard van Damocles, wanneer genoemd werd de fatale datum van i Januari 1926, waarop de poenale sanctie in elk geval voor reengagementen zou komen te vervallen. Zoo was beslist door de gouverneurgeneraals Van Limburg Sti- rum en Pock en den minister van kolonien. Westenen wou liever het beeld gebruiken van een bom van onbekende kracht, zoodat niet viel te gissen, tot in welke sfeer de scherven onheil zouden stichten. En zoo had Westenen der conferenze gevraagd: opschorting voor onbepaalden tijd van de voorgenomen afschafnng van de poenale sanctie; hij had den landvoogd bezworen het zijne daartoe te doen, ten einde Indie te behoeden voor de rampspoeden, die uit die afschaffing konden worden geboren... Er was meer onzekere van de wegen, die de scherven van springende bommen zouden beschrijven. Er was veel wat niet viel te voorzien. Dat Albert Thomas naar Indie zou reizen, en, na in Indie geweest te zijn, de poenale sanctie toch zou blijven afkeuren; dat Amerikaansche jongleurs in dollars en ethiek de poenale sanctie zouden gaan han- teeren als wapen om de Delische cultures mee te bedreigen, - het was niet te voorzien, en zoo kon Westenenk niet weten, dat hij pleitte voor een verloren zaak. En had Westenenk in zijn controleursdagen reeds bemoeienis gehad met koelie-ordonnanties, misschien zou hij er niet zoo warm voor hebben gevoeld, wat goeds ze voor de  zeggen, dat hi weliswaar geen luggespraak had gehouden met zijn cmlega's, maar wel vast overtuigd was, dat ze 't met hem eens zouden zijn, „en nu viagen wij, de verantwoordelijke bestuurders van het de buitenge-westen van Nederlandsch-Indie" - zoo was hij geeindigd - „om tegen-over de tegeering in het moederland 't beslissende woord te wülen spreken, en Indie te bewaren voor een ramp, door het afschaffen van de poenale sanctie voor onbepaalden tijd op te schorten." Nu, de residenten waren het allemaal met hem eens geweest, en zoo beleefde men toen een oogenblik, dat een moment mocht heeten. In herinner mij dat moment niet goed, maar mij dunkt zoo, dat er residenten zullen zijn geweest, die met de kwestie noort te maken hadden gehad en ze dus niet konden beoordeelen. En dan zullen er zijn geweest, die vonden, dat, voor zoover Westenen voor de Ostkust sprak, zij hem wilden gelooven en er niets tegen in hadden te zeggen, en die voor het overige in veel woorden veel ijdelheid zagen, en dus maar Hever hun mond hidden. Aan zulke schuldige zwijgzaamheid heb ik mij dan stellig ook bezondigd, en zoo verzuimden we op te merken, dat ik in 1912 op het eiland Simaloer (Westkust van At]6h)onder vigueur van de koelie-ordonnantie veel leelijks had aanschouwd; dat ik overtuigd was, dat in Deli sinds jaar en dag de toestanden veel gezonder waren dan ik ze in 1912 op Simaloer had Teeren kennen; maar, dat ik als resident te Singaradja, toen de Arbeidsinspectie Bali en Lombok wilde rekenen te vallen onder de werkingssfeer van de koelie-ordonnantie, mij toen met hand en tand daartegen had verzet, zoo-wel in het Belang van de arbeiders als van de ondernemingen, en dat de Directeur van Justitie het mij in die kwestie gelukkig had laten winnen. Van de menschen aan boord en hetgeen zij verhandelden schreef Westenen vlotte schetsjes welke zijn kinderen wel met n5g meer graagte zullen hebben gelezen dan zijn poenale sanctie- verhandeling. "Aan boord is ook een zekere K. O., schatrijk geweest, toen hotel-houder in Amerika, weer rijk, weer arm, cowboy en ik weer niet wat nog meer; nu weer heel erg rijk, al 38 jaar, met die enkele Amerikaansche periodes, in Deli; oroer van den prof. Hij vertelde gisteren van het Deli van 1884, toen de planters te paard in het vlekje Medanhotel, waar het Medanhotel, nu een reuzehotel ook aan de España, tegenover het cd^bre Hotel de Boer, nog bamboe en atap was." De paarden werden aan de stijlen van de vorgelerij gebonden.'s Nachts werden de planters door hun trouwe paarden thuis gebracht, maar als de Delirivier door regen gezwoUen was, durfden de paarden er niet door met hun bungelende slapende lasten en gingen maar weer dood gemoedereerd terug naar het hotel, en in hun slaap klommen de planters er af, dachten dat ze thuis waren, vielen in een stoel neer... Volgenden morgen bij het wakker worden was het strijk en zet dat er een paar geheel in de war waren en tegen een kameraad uitriepen: wel dit en dat, wat dotjij hier?! En jaren en jaren daarna had het eerste „bal" plaats. Toen waren er Europeesche vrouwen in Medan. De heele planterswereld stroomde samen... maar niemand durfde het aan met een dame te dansen: „hoor's, dat waren we alletnaal glad vergeten, en we waren al verlegen genoeg met die dames kennis te moeten maken." Jullie weten misschien niet, dat eerst zes jaar geleden het trouw- verbod voor assistenten is ingetrokken. Men ziet dus in Deli alle oudere planters, immers van en boven den rang van administrateur, met veel jongere vrouwen getrouwd. Nadat men administrateur was, ging men met verlof naar Holland om zich een vrouw te zoeken... je begrijpt met welke presentkaasjes ze wel terugkwamen! ...Over enkele uren ben ik bij Ma en Dite terug; wat een heerlijk rustige haven! Ik heb uit Tandjong Priok geseind „alles best’*, maar van Ma heb ik al lange dagen niets meer gehoord; dat kon ook niet. Ik tik erg slecht, de boot bewegt wat, misschien schließt ik daardoor wel een uur vrij van school ge- kregen." Vanuit Brastagi schreef Westenen op 29 Juni 1923 aan zijn kinderen: „Het eerste en grootste deel van de vacantie was Dite met mij mee op reis: twee malen dwars door Sumatra!" En dan volgt het verhaal van die reis, van 'n twintig dagen: Medan - Prapat - Sibolga - Aek Godang - Goenoeng Toea - Aek na Bara - Siboehoean - Oedjong Batoe - Tangoen - Pasir Pangarajan - de Rokan af, een vaart van 4 dagen, langs Kota tangah, Siarang-arang - Tanah Poetih, naar Bagan si api-api - Poelau Djemoer - Tandjoeng Balei - Belawan - Medan. Ik kan niet nakten er een aantal prentjes uit te lichten en hier af te drukken, juist zooals zij door den vader dikwijls haastig en in verloren oogenblikken aan zijn kinderen werden getikt. I. Traject Medan - Prapat - Sibolga. „Van Balig6 tot Taroetoeng is het land Wonder merkwaardig in zijn grillige tufformaties, met hems mooie moerasjes en kale heuvels. Din is het typische Bataksche kampoeng-cachet zoo schilderachtig, de zware bamboestoelen, de toegangen tot de dorpen; poorten in die hooge wallen, met dichte bamboe doeri begroeid, nergens pagar's, maar mooie met allerlei bloeiende hooge grassen begroeide half vervallen wallen, slordig pittoresk; en vrij dravende paardjes en veulens en suivende buffels overal... Na Taroetoeng begint de weg te dalen naar Sibolga, en het laatste deel is een aaneenschakeJing van de meest stoute hellingen en zigzags; ginds in de verte de baai van Sibolga met de eilandjes erin. Het meest frappante punt is een diep ingesneden ravijn, alles steen, waar vlak tegenovet elkaar twee watervaflen naar beneden daveren. De ingenieur-wegaanlegger kon niet anders doen dan wat hij deed, en hij schiep daarmee eenig punt in den weg; hij boorde twee tunnels onder de watervallen door; alleen het gedeelte in de scherpe bocht, waat men geen last heeft van de watervallen, is open. Men verdwijnt in de eerste tunnel, vol bewondering voor den watervallen van de watervallen, is open. Men verdwijnt in de eerste tunnel, vol bewondering van de watervallen van het ravijn, geen 20 meter er van af; komt weer in de open lucht, dan een scherpen hoek om, en men verdwijnt weer onder den juist bewonderden waterval. Eerst bij een volgend punt ziet men hoek om, en men verdwijnt weer onder den juist bewonderden waterval. Eerst bij een volgend punt ziet men hoek om, het hersenwerk van onzen SchiiflFner. Sibolga was de meest ongezonde hoofdplaats van Indie, men stierf er als ratten aan malaria, en alle kwaardige malaria-muskieten waren als overbrengers present in de vele plassen en moerassen in de smalle streok tusschen bergvoet en zee. Men is begonnen aan dien bergvoet en afverstoort te graven, en heeft het verdere water door allerlei drainage-middelen van het terrein afgevoerd, waar men niet ziet hoe door los opgestapelde rolsteenen als bodem van goten en slootjes, al het grond-water naar zee wordt gevoerd. Verder zijn alle plassen enz, gedicht of gedraineerd, een eenvoudig spal-systeem houdt de rioleering in het bewoond deel schoon, waarjen enkele vaste menschen, gebruik makend van eb en vloed, door het openen en sluiten van sluizen en inlaten het werk verrichten. En nu is Sibolga een der gezondste pkatsen van Indie geworden... „en wat zegt de bevolking nu wel van een dergelij ke 234 hulp van het Gouvernement?" vroeg ik aan een ontwikkeld assistent- demang. „0 ze zijn al lang vergeten hoe het enkele jaren geleden hier wasl" 3. Nocturne. Aek Gedong was one weer een echte oder wetsche gezellige pasanggrahan, aan den steilen ravijnoever van een ruischende rivier, onder klapperboomen, enkele kampoenghuizen met's avonds intiem krakende deuren als in Wai Tenoeng; en de paarden voot den volgenden dag stonden er zoo gezellig te brieschen en te vechten in en buiten de stallen. Onze zadels hingen al klaar over de „tralies" van de achter- galerij, en in de kleine vestiging was dat gezeUige rumoer na de komst van een „hoog" gezelschap met zijn gevolg van Inlandsche ambtena- ren voor wie de geheele populatie toch ook iets wil doen voor den nacht... menschen, die zakjes rijst aandragen, vrouwen, die haar netste matten ter beschikking komen brengen, en witte borden aandragen, en bamboekokers en laboe's met drinkwater. Dan beginnen de palmkronen te suizen in den avondwind en een voor een worden de huizen in de snel dalende duisternis gesloten, en men hoort de gedempte stemmen... O, hoe zvdlen jullie die zich nu zoo veel herinneren van die scenetjes je dit Alles kunnen voorstellen... en als dan eindelijk de stilte komt met de tallooze cicades; maar heel gedempt ergens uit den donkeren nacht heilen van een kind, en een gevoileerd sussende stem van de waken-de moeder... dan verminderen de cicades, alleen krekels blijven over en in den sterrennacht staan roerloos de palmkronen en de diepe stilte wacht... wacht op Hem die misschien komen zal en met zijn fel gelud de slapende menschen doen sidderen in de huizen. De Padang Bolak. Wat wij op die vlakte in die zonsondergang-glorie zagen, voelden, komt in „ons" boek, het boek dat ik voor juUie schrijf en waarj WUlem zal teekenen, en waarvoor ik nu foto's verzamel en maak, van zooveel, dat zich „Aan den rand van het oerwoud" afspeelt. Ik hoop de juiste woorden te kunnen vinden om dat voor anderen duidelijk te kunnen maken... een vlakte, grijs van de bloeiende wui^Iuimen van hooge grassen (geen alang-alang-alang), een zachte golving van ons af, en daar tusschen het grijs een droomende plas in groene biezen, een enkel fijn malakaboompje als een silhouet aan den rand... om ons heen aan den horizont overal bergen, groen en blauw, en heel in de verte heel licht blauw, maar ver weg en niet domineerend deze grijze wijde wereldonder het zachtroze van de fijne hooge wolkjes die door de onder-gaande zon worden getint. Dwars door die wijdte loopt een rood-kleien weg aan, de moo Je buffels slingeren in de boomen en steeds door klinken de kleine belletjes en stukjes metaal die de karrevoerders aan de boomen binden; verloren geluidjes in de grootsche stUte. Schuin voor ons komen plotseling karbouwen door de grijze pluimen loeren, een kudde, die op weg is naar de kraal, ginds achter den plas. Met horizontaal gelegde horens staren zij ons aan, een paar honderd meter van ons af, maar vol argwaan voor het vreemde, en boos hooren wij ze snuiven. Dan waggelt de voorman door, maar plots staat hij weer als hij de rinkelende karren ziet op den rooden weg. En de laatste van de kudde blijft veel langer nog stil staan, en loert van achter een enkelen struik; wantrouwen teekent zich duideUjk in den sterken nek en rug achter de al maar horizontaal gehouden gevaarlijke horens. Dan schudt hij geweldig den dreigenden kop alsof hij 't maar niet zal doen en loopt de kameraden na, maar nog eens staat hij stil. . . pas op hoor! Zij dalen naar het plasje, loopen er Tangs en verdwijnen achter een golving. De karren zijn intusschen gepasseerd, al verder en verder verwijdert zich het lichte geklingel en gerinkel in den stillen dalenden schemer, en grauwer en dreigend wordt het wijde eenzame waarin nu niets meer schijnt te leven dan wij, die roerloos, ademloos bijna, zitten blijven. .. „De barang is aangekomen, Toean Besar" zegt bescheiden een stem achter ons, en met een zucht constateeren we dat men ons toch gevonden heeft. Wij voelden dien avond voor het eerst de huivering die de Padang Bolak geeft, heerlijk in den namiddag, overweldigend in de ontzaglijke hitte van den dag, grootsch altijd. Zoo maakten wij kennis met de Groote Vlakte, die bij anderen „trooste]oos" heet, bij die heele weinig andere Europeanen die deze eenzame streken schaars bezoeken. Maar men moet menschen zijn als wij, Naturaanbidders, „n gezond, „sterk. Want het is niet pour le chat dat de Controleur te Goenoeng Toea, waarheen wij den volgenden dag trokken, als normale temperatuur in zijn huis 96-98° heeft! 5. Spaansche gastvrijheid in het Batakland. Ond!erweg lag de groote kampoeng Binanga, waar wij in een onbe-schrijfelijke hitte werden onthaald op schermdansen en klapperwater, mitsgaders vocht in kopjes waarvan de geefster niet precies wist of het „kopi" was dan wel „t^s dezen fantastischen naam draagt thee in deze streken. Maar men was van het goeden wil en wij waren dankbaar, en toen ik dit bij het afscheid in enkele woorden uitsprak, kwam plotseling en reuzenspeech van de hertogin die ons bczwoer den nacnt in deze kampoeng te willen overblijven. Met een sier Like speech most ik dit vricndelijke wootd wel beant-woorden, maar ziet, tot onze groote verbazing kwam nu de hertog zelf naar voren, de radja van Binanga, en zei precies hetzelfde als de geefster van de „t^s", maar nog dringender. Mijn speech was dus ook nog dringendet afwijzend, en daarmee stelde men zich eindelijk tevreden. Den volgenden dag op een andere plaats, deed zich hetzelfde incident voor. Maar toen lette ik op, dat men er mee wachtte tot de paarden aange-spannen waren, en begreep ik, dat het daarlandsche adat was. Een gevaarlijke adatl Stel je voor, dat je op die wijze (het was hier en daar gewoonweg hartroerend) erin vliegt, en de gast accepteert! Want op dien tweeden dag was het voor de eenvoudige zielen in hun eenvoudige huisjes een ramp geweest als wij hadden geaccepteerd. 6. Mieren! In Aek na Bara wat nieuws: een pasanggrahan, waar je door de meren uitgedragen wordt als je niet oppast. Er was een man die door afwezigheid van een mandoer al vier dagen op ons had gewacht, hij had in 4 nachten dan ook niet kunnen slapen. Kom, dachten wij, wijze Europeanen, dat zal wel weer overdreven zijn, Maar toen Dite, een kwartier nad?i t wij er waren, uit een heel goed sluitenden en nog gesloten koffer, midden uit het goed, een doos (goed sluitend) flikjes haalde, en het bleek, dat het daar binnen al krioelde van heel fijne, brandend bijtende miertjes, toen sloeg ons de schrik om 't hart. Onder de houten kribben, neen bedden, stonden blikjes, die vroegere bezoekers allerlei lekkers hadden bezorgd, van Lugard, van Tieleman en Dros en anderen, maar natuurlijk was de helft lek, en wij maakten allerlei „vaten" om ze aan te vuUen. Het was afdoend; het water in de blikken schrikte de binatang's toch af, versch water nl. want als er maar Een viesje over was, zeiden ons de menschen, liepen die heel kleine beestjes er toch over been; toen stopten wij de klamboe's goed in en zetten de bedden flink van den muur af, en sliepen met zorg in. Maar de maar de maar gezet waren afdoend geweest. Dat is werkelijk niet om mee te spotten. Al wat maar zoet en eterij was moest in dingen op water worden gezet; hat was geen gezicht, alle tafels waren vol met mieren-afweerders. Wij hoorden van Rapp dat een nieuwe assistent resident (die geen flikjes snoepte) er om gelachen had, maar midden in den nacht lachte hij niet meer en sprong als een kakkerlak rond. Reismakker Flok. Flok, onze vreeselijk lieve en brani kameraad, vond het eerst ook aardig, maar het was voor hem de eerste groote tocht en hij had het in het laatst hard te vcrantwoorden, en wij dachten in Gocnoeng Toea, dat 257 hij nooit meer anders zou doen dan stoom-hijgen. Maar het was een prachtige training, en toen hij den jen dag 'n 20 km gegaloppeetd had naast onze buggy en op een pleisterplaats twee gladakkets uit de kam- poeng dachten dien vreemden grijzen hond nu wel eens te pakken te kunnen nemen, toen hebben die twee knapen gevoeld, hoe zich de eekhoorn voelt, die door een kat wordt gevangen en door dit lieve diertje wordt doodgeslagen tegen een boomstam of tegen den grond . .. It was gegen gezicht, hoe de goedige kampoenglieden, die nog noort een toen besar, laat staan een Hollandsch meisje hadden gezden, en die zich zat staarden in doodstil ontzag, plotselig opschrikten van Flok's straftoediening; en tekens als hij zich maar bewoog, week men achteruit! Flok is opgegroeid tot een schat van een hond, de kiek zal jullie ervan overtuigen. Zijn kleur is als vanonzen marmeren vloer in Medan, zijn kop, vroeger zoo langelijk, is prachtig, nu het licham zoo enorm sterk en massief geworden is, en wed:elijk eenig zijn de wisselende gezichtsuitdrukkingen van onzen zoo intelligenten kameraad. 't Merkwaardigst is zijn felle aanval, zoo snel dat hij veel grootere honden een ichte beroerte bezorgt, voordat zij zijn tanden voelen. Zijn nek is een dichte vacht, het laat hem even koud als de buldog uit „White Fang", als de vijand hem daar bijt, en springen is zijn leven. En nu wij hem op deze reis ertoe gekregen hebben in het water te springen en met ons in het Water te spelen, verklaren wij he voor ongeveer volmaakt. Hij is voor ons drieen innig lief, een een kameraad, en zijn le verjaardag, gesteld op den feestdag i Juni (omdat dit ongeveer uitkwam), is luister-rijk met een lekker bot gevierd. Hij was als j-maandsche baby zoo angstig, nu is hij een heldemannetje en gaat voor geen enkelen hond uit den weg. In Pasir Pengarajan viel de dackel van den heer Romswinckel hem aan, de groote vechtersbaas van die wereldstad, de schrik van alle honden daar. Flok betrad het huis en dadelijk vloog de dackel hem aan, maar hij had er geen plezier van, en als de heer R. hem niet gered had, zou de dackel geen prettigen achtermiddag hebben beleefd! De trouwe huisjongen van den heer R. ziet dat, wordt bleek van kwaadheid op Flok, en zegt met doodelijke verontwaardiging, met zijn lippen wijzend op Flok... „als -ie niet losgelaten had, was -ie midden door gebeten”. 8. Genoegens in Darkest Sumatra. Nu begon de eigenlijk de darstoorte naar de Rokanstreken; hier komt eigenlijk nooit een Eurokan. Het was voor de lieden in Oedjong Batoe dan 00k een onvergetelijk gebeurtenis; vooral Dite had een reuze-belangstelling, en toen wij's avonds de boejoeng's) i) jongeas. 238 dwongen ook te mantjak i), al konden zij het niet, en toen die er geweldig plezier in kregen, was het een vroolijk gedoe daat midden in darkest Sumatra. De „pasanggrahan" was een peutergebouwtje: een kleine vorgalerij en „kamer", de vloer was zoo vergaan, dat wij niet bij elkaar konden staan; alles was half weggerot, maar dat de rivier op 500 meter verder was, trokken wij daarheen en hadden er met Flok dol plezier. De goeierd maakte daar met een sterken stroom kennis, waar hij niets van begreep. Na de avonddanspartijen liepen Dite en ik nog even door de k ampoeng en snapten op een stil erf een paar kleine jongens, die bij het flauwe maanlicht zich nog even oefenden in het mantjak, verschrikkelijk aardig. Maar men had ons al weer gauw gevangen, en verzocht ons dringend toch niet meer rond te wandelen. De getrouwe oppasser van den controleur verklaarde, dat dit de eerste maal was, dat hij hier te Oedjoeng Batoe op dit uur nog geen tijger had gehoord; die loopen daar elken avond genoegelijk in de kampoeng rond. 9. Het blikje boter. De mandoer had een blikje botter opengemaakt; de rest had Dite willen meenemen, maar hoe moest dat open blikje mee? Geef 't maar dan opasser en zeg dat 't mee moet, was mijn raad... Drie dagen later zagen wij het convooi van lastpaardjes, met onze hoofd-zakelijk in petroleumblikken verpakte barang, en ziet! daar liep een koelie bij, die met groote plechtigheid het blikje heel voorzichtig in de hand hield... 80 kilometer door de zengende zon in de hand meege-sjouwd. Toen was 't voor Flok een feest bij zijn rijst. ID. Nacht op een zandbank. Een nacht brachten wij op een zandbank door, in het water krokodillen zooveel je maar wenscht, aan land tijgers. Er werden dan ook vuren gemaakt en men waakte den ganschen nacht. Het leek mij over-dreven, maar sinds een tijger iemand uit een boot van den Controleur heeft gehaald, toen die ook een zandbank logeerde, is de schrift erin gehabt. Deze een avond ik vervelend omdat ik inzag geen bad te kunnen nemen in het don Ker; het kriekt er van krokodillen. Op de plaats was het bepaald schilderachtig door de kampvuren en kook-vuren van het gezelschap. Wij hadden een keurige tafel, een plank op en paar benzineblikken, verlicht door een lantaarn aan een galah, die taaie boomen waarmee men prauwen opboomt. Enfin, dat was niets bijzonders; maar's avonds in een klamboe met Dite was „aardig" i) scbermen. 239 warm; zij hoordfe hier voor het eerst den kkgelijken gaJm van den geest die den sema/fiboe-tota.n „bewaakt", cen cicade, die vootal in orneo in hoog aanzien staat. II. Thviiskomst. Op den avondtocht de rivier af (de Asahanrivier) zae Dite nog tal van hooge sfxuiken waar millioenen vuurvliegjes vergaderingen nou- den, en die als op bevel tegelijk met hun lichtjes knippen, aan en uit, aan en uit, zwevende fosforiseerende wolken aan den oever. Toen kwam de nacht en veel schommelen, maar wij lachten erom in onze heerlijke couchettes en's morgens stond de goede Moeder, omringd door Bestuurs- en andete ambtenaren. Sultans enz., te Belawan aan de kade; en wij hadden toch het beste oogenblik van de reis, toen wij samen in de nooit volprezen Hudson naar huis reden. „De mensch beschikt 't, de motor vertikt 't." Dat schreef Westenen op 23 November aan boord van de Diana, ter verklaring, dat hij zich ter reede van Bengkalis bevond, in plaats van te Laboean Bilik. Te Medan had hij gepakt en gezakt gestaan om per Diana op reis te gaan naar Laboean Bilik, van waaruit hij per motorboot X diverse rivieren had willen opvaren, toen het bericht was gekomeo, dat de motor van motorboot X 't niet meer deed, en Voor herstel van gezond-heid naar Singapore diende gezonden. Meteen had Westenenk toen eenanderreisplanviitgevonden, was aan boord van de Diana gestapt, en had den Inlandschen kapitein, die meende naar Laboean Bilik te zullen varen, verzocht dat niet te doen, doch naar Bengkalis koers te zetten. De kapitein had 't aangehoord "met een houten gezicht". Een dorangen verwandert zich niet gauw. Maar de bestuursambtenaren te Bengkalis zetten oogen op, toen ze daar geheel onverwacht de Diana op de ree zagen verschijnen. In dien 25 November-brief besprak Westenen de veranderingen, welke zich voltrokken op verkeersgebieden, en opperde ideeen en waagde zich aan voorspellingen, waarin hij achteraf bezien maar M te veel gelegt gekregen! Hij richtete zich daarmee vooral tot zoon en schoonzoon, die ingenieur waren of 't moesten worden: „Ik weet niet of jullie veel spoormateriaal leveren... dat ziet er in de geheele wereld niet best uit met de spoorwegeni Wie niet rekenen kan op groot-vervoer op lange afstanden, kan zich wel afschrij ven, door de geweldige concurrentie van de autobussen. Jullie moeten hier eens zien, hoe de menschen in de kampoeng's worden gehabt en gebracht. 240 UN CONVENTION VICTORIA! Nanr cen plaquette van L. S. W van der Noorda Wie gegen op korten afstand nog met den trein, waar je heen moet wandelen en die niet op je wacht! Hij, die nu een fabriek begint van sterke lichte autobussen, is goed af; dit is het vervoermiddel van de toekomst, al of niet gebouwd volgens de nieuwere lijnen van constructie, welke op het eerste gezicht niet als mooi aandoen, maar waar- door men blijkbaar groote benzine-besparing krijgt, en daar komt het op aan. Onwillekeurig vraagt zich een belangstellend leek af, of nu wel het laatste woord gesproken is op het gebied van den vorm en de bouw- lijnen van het schip; of men daarbij 66k de proeven heeft genomen, zoo minutieus als met die autobus in windtunnels. Om nog even op die bussen terug te komen, men vraagt 2dch tegenwoordig af, of er nog spoorUjnen gebouwd zuUen worden; wie heeft een zoo g Gegenwärme. Gegaranderer (door wien?) groot-vervoer, dat hij dat nog zal aandurven! In Indie komt dit voor bij den Ned.-Indische Spoorweg, omdat deze het vervoer van de suiker uit Midden Java heeft, maar het is bepaald zorgwekkend in Deli te zien hoe de schitterende DeH Spoor achteruit sukkelt. Want niet alleen de bussen concurreeren hier, maar de Paketvaart en alle andere stoomvaartmijen, zoodat men bij elke haven de producten van de cultuutmijen aan het spoor afsnoept. En dit is naturlik, zoo niet geheel, dan toch gedeelteUjk, blijvend; men heeft zooveel geleerd nu de nood dringt. Ook de Paketvaart die met een zeker air, dat een Euro- peaan veel meer heeft dan een Chinees, den handel en den uitvoer op de kleinere havenplaatsen naar zich geregeld wenscht te zien, heeft een verrassende hoeveelheid water in zijn anggoer gemixt. Nu gaat men al zoo ver, dat een gezagvoerder van de Paketvaart, die ziet, dat een Chineesch concurrent minder passage vraagt naar Singapore, ge- machtigd is, 66k zijn prijzen te doen z akken! Ongehoord voor de deftige Paketvaart. Ik hoorde van morgen, dat de Paketvaart voor de vaart Singapore-Djambi, waar een scherpe concurrentie is met Chinese voor rubber van Inlandsche tuinen, per maand 30.000 gulden moet toeleggen; maar zij begrijpen, dat, wie zich nu terugtrekt, er niet meer inkomt, en moeten voorloopig zoo voortgaan. "Nu ben ik op de terugreis" - zoo luidt het slot van den brief - "Ik heb ditmaal veel als menschen kunnen doen, verscheidene binnen landsche ruzietjes en misverstanden middels een nivelleerende bSnd van woorden en gedachten opgeruimd, een controleur die bezig was zich langs den tand van een levensravijn in te stellen op moreelen zelfmoord, nog juist aan zijn jas gegrepen. Voelen juilie mee het geluk,als jedenmoedweer terug ziet keeren in iemands oogen, en als de laatste handdruk je spreekt van herkregen zelfvertrouwen?" "De mensch beschikt 't, de motor vertikt 't"l Zoo varieerde Wes- tenenk 't bekende spreekwoord aan het begin van zijn brief. Op zijn b&no-plan voor Januari 1924 kon de oude dictie worden toe- gepast: 30 December 1923 was een kwade dag voor de famille Westenenk. Dien dag werd Mevrouw ernstig ziek. Neen, 't was ge^n beroerte, maar het leek er wel wonderlijk veel op; een rechtszijdige verkmming en belemmerde spraak, dat waren zoo De verschieden, die den schrittlichen, die den schrittlichen. Die defecten kwamen ten slotte voor een goed deel terecht in de hooge lucht van Bastagi, maar de rechter hand bleef haar diensten weigeren; het geheel bleef angstig. Westenen zelf was once a met heelemaal in orde. Influenza en een middenoorontsteking kregen de schuld van de suflieid en apathie, waar-over hij had te klagen. Later werd hij betrapt op een verouderde dysenterie en een nicotinevergiftig, en daar werd toen alles aan geweten. Over zichzelf zooals hij was in die dagen, sprak Westenenk achteraf, toen hij met succes gecureerd werd, als van „den vermaarden umling van 1924." Nu in 1923 was het ook al mis, maar nog niet z66 mis misschien. Hij copiererde toen voor zijn kinderen het Engelsche oorlogsvers „Carry onl" dat begint: It's easy to fight when everything's right, and you're mad with the thrill and the gerry; It's easy to cheer, when victory's near. And wallow in fields that are gory. It's a different song when everything's wrong. When you're feeling infernally mortal; When it's ten against one, and hope there is none. Buck up, little soldier, and chortle: Carry on! Carry on! Mevrouw Westenenk dicteert haar man een brief, dien hij met de 242 Corona tikt, aan de kinderen; aestigthunaandachtop datgedicht, en bemoedigt 't kroost met een „G Corona tikt, aan de kinderen;aj vestigthunaandachtop datgedicht, en bemoedigt 't kroost met een „G Corona tikt, aan de kinderen;aj vestigthunaandachtop datgedicht, en bemoedigt 't kroost met een „G Corona tikt, aan de kinderen;aj vestigthunaandachtop datgedicht, en bemoedigt 't kroost met een „G Corona tikt, aan de kinderen;aj vestigthunaandachtop datgedicht, en bemoedigt 't kroost met een „G Corona tikt, aan de kinderen;aj vestigthunaandachtop datgedicht, en bemo Irry on boys, carry on old girl!" En aan het slot scbryft zij een paar regels, om te toonen wat ze nog doen kan: Ze vindt dat ze niet te klagen heeft, waar ze nog zoo'n beste linker hand heeft!.... Juli 24 was een maand van blijde gebeurtenissen, zoo in den dienst als in het particulare en familiare: De benoeming kwam af van W~est- nenk tot lid N-an den Raad x-an Nederlandsch-Indie; en ex werd geboren een kleindochter uit het huwelijk van dochter Liesje met Piet van Delden te Hengelo. Lusteten we war de Edel-Grootvader teizake op 25 Juli te Bras-tagi heeft te schrijven: „Beste Kinderen, hoeze! led geboren... Ik stond op het grasveld voor de pasanggrahan en probeerde mijn vrijwel verdwenen toch al gexinge gol&racliten met zichte mashie-skgen... de auto stond voor om Dite naar het tennisveld bij het hotel te brengen, ik begreep maar niet \\-aaxom ze niet wegging, niet wetend dat zij telefbnisch de tele- gnmimen uit Medan overgebracht kreeg, de stroom xzn gelukwenschen. Ik h.id den b.vl zoo goed liggen, dit zou een mooi slagie -w-orden, lang-z.iam opwaart-;. hoot'd stil, linkexknie naar binnen, rustig vooral rustig, elke zenuw dood maar toch gespannen... nu de slag! „Ida geboren!!!!" hoor ik Moeder ineens met geroerde stem hard roepen. De slag was goed, maax ik keek natuuxhjk naar JMoeder... de bal leek spooxloos Visxdwenen, ik z^g letteilijk niets ervan. Elk golfer weet wat zoo'n interruptie beteekent!!! en juist op dat eene moment. ]Moeder en ik wTiren natuuxUjk dolgelukkig, en ik zei tegen Moedex en Dite: dat kind z-il een golfster worden! Ma^ir dan nicest groot^■ader's sJag ook goed zin geveest, en Moeder die theoretisch geheel „bij" is, zei dadehjk: je sweet toch w.uir je den bal wilde hebben, je zegt dat de slag toch nog goed was, dan zA ze d.iar weJ liggen ook... maar ik wist "t beter, ik had den bal wexkelijk daar niet zien neeikomen, was b Ujkbaar Vol- maakt bingoeng, \^-ant na vergeefs londzoeken ging ik toch maax eens op de bedelde plek kijken, en waarachtig ledfe, kind (want jij moet dit lezen als je zoo vex bent en d,:Mijk begiimen met golf als je knuistjes een stok goed kunnen z'waaien!) daax lag de bal keuxig geplaatst al lang re wachten op den gelukkigen giootpa. Leve led de golf- kampioen ^-an Xederland! janimex dat ze op de Hollandsche Olympiade nog niet kan uitkomen." ^ledan bereidde feesten en diners voor, maar de \V estenenk's zagen daar wat tegen op:..Moeder zou ze immexs niet kunnen bijwonen!' ^45 Westenen zei verlegen te zijn met de vele gelukwenschen en met wat ze inhielden. Deugd den de complimenten van allerlei groote lichamen in Indien en Nedetland, „en je begrijt 't dan zelf niet, want zoveel heb ik door den ellendigen bezuinigingstijd werkelijk niet kunnen doen. Wat had ik veel anders en beter gewild! En nu in dezen tijd van physieke despressie word ik er „regelier kefuus" van. Carry on, my soull het zal toch niet altijd oorsuizen en apathie blijven?!... Wij zullen maar altijd voor oogen houden uit het gedicht, dat ik juUie zond: „But to labour with zest and to give of your best. For the sweetness and joy of the giving. To help folks along with a hand and a song. Why, there's the real sunshine of living " " Een paar dagen later werd er een groot besluit geslagen. Westenenk deelde 't zijn kinderen mee in hoofd letters: „Ma komt met Dite mee naar juUie!!!" Daarmee begon zijn brief van 28 Juli. De overwegenden waren, dat Mevrouw Westenenk zich moe voelde, niet vooruitging en daarover tobde; dat zij zich te Batavia zouden moe- ten tevreden stellen met een paviljoen van een hotel, waar zij mind Et Comfort en meer hitte zouden genieten dan waaraan zij in hun Me- dansche paleis gewend waren; dat Dite in September in ieder geval naar Europa zou vertrekken, en de scheiding van haar dochter aan de moeder stellig geen goed zou doen! En Westenen zou te Batavia niet veel tijd en gelegenheid vinden om zijn vrouw afleiding te be- zorgen; hij zou haar vaak alleen moeten laten, en zij zou veel hebben te wachten, alleen met haar gedachten aan de kinderen en kleinkinderen in patria, en aan de eigen invaliditeit - die maar niet beterde. Westenen sprak erover met de heeren van de medische faculteit, en zij oordeelden eenstemmig, dat Nederland beter was vooruitzicht haar kinderen en kleinkinderen terug te zien en de nieuwe aanwinsten te leeren kennen, en dan de realiteit van 't samenzijn daar in Holland, die dingen zouden niet anders dan gunstig kunnen werken. Toen stond het voor Westenenk vast, dat zijn vrouw naar Holland zou gaan, en toen hij de wenschelijkheid tegenover zijn vrouw betoog-de, greep haar dat wel aan, maar tegenspreken deed zij het niet! neen, zij begreep zeer wel, dat het zoo de beste schikking zou zijn. Westenen opperde, den dienst nu al te verlaten, om gezamenlijk te kunnen repatrieeren, maar de patiente oordeelde, dat hij als goed patriot zijn Koningin en Nederland nog langer had te dienen, en dat het zijn plicht was te blijven. En daar waren Westenen zelf en Dite en alle kennissen het hartroerend mee eens. Alleen conditionneerde hij, dat als in Holland zijn vrouw een groot verlangen zou krijgen naar zijn terug Komst, dat 't hem dan zou worden gemeld, en dan zou hij komen, onmiddeldijk. Mevrouw Westenenk bouwde van nu af aan haar luchtkasteel - of zij noemde het haar „vuurtoren": Zij zou ginds in Holland spoedig beter worden I de kinderen en kleinkinderen, die wondermedidjn, hoe zou die kunnen falen! En als Westenenk dan voor goed zou repatri- eeren, - dan zou zij beter zijn, en dan zouden zij gelukkige jaren nog hebben samen... Westenenk drukte het zijn kinderen op het hart: "t „01de huus" te Deventer moest zoo comfortabel mogelijk worden ingericht! Alles moest worden gedaan, en geen kosten mochten worden gespaard, om het leven van de lieve zieke daar zoo gemakkelijk en aangenaam moge- lijk te maken. Er was nog een huisgenöt, die mee naar Holland zou reizen: Flok, „de schat der schatten in de hondenwereld." „Bijzonder mooi is onze marmerkleurige vrind voor buitenstaanders misschien niet, maar een trouwer, hartelijker en moediger kerel is niet licht te vinden!" Hem te Medan achter te laten?.., „Dite is eenvoudig buiten zich zelf, als zij over die mogelijkheid denkt. Zij heeft bij herhaling gezegd - want 't put is heeft hat besproken -, dat zij al haar sparsaljes er voor over heeft om hem in Holland te krijgen; en dat is haar heilige emsti en wij, die hem zoo goed kennen, begrijpen dat best; hij heeft zulk een zeldzaam aardig karakter, en is bovendien zoo'n flinke kerel, al is hij geen reus. Na die vertelsels aan en over Flok, vertelde Westenen van de prepatratieven die werden gemaakt, om heus wordt versierd, de stad zal vlaggen... alles voor 2 Aug. 7 uur n.m. Wij komen den vorigen avond thuis, anders is het te vermögen, ik heb nog altijd suizingen en temperaturverhooging (vandaag 37.4, net de temperatur waar je je ellendig bij voelt). De geheele burgerij wil zich in het Medan-hotel verzamelen en daar op z'n olderwetscheenfakkeloptocht met muziek beginnen naar ons toe, champagne, speeches, enz. Waar moeten die hondetden blijven! Bij onze recepties van ongeveer 400 menschen is het huis al geheel vol. Moeder zal iets om de rechterhandwikkelen, anders houdt zij het niet uit met handjes geven. Van den avond zelf volgde 't verslag in een brief van 9 Augustus. Het was alleraatdigst geweest! AUes had meegewandeld in den op-tocht: Europeanen,Australiers, Chineenen en Voor-Indiers, en van de eenvoudigste lieden tot de millioenenkopstukken van Deli toe. Raadplegen we voor meer bijzonderbildenden de Sumatra-Post: Het was zeer vol in het Medan-hotel omstreeks halfzeven, en er voor stonden in twee lange rijen de dienaren der algemeene politie en het fluiterscorps der gewapende, terwijl langs den weg een dichte memgte inlanders zich opgesteld had om getuige te zijn van dit evenement. Ook de Chinesche draak was aanwezig om den stoet te sluiten. Om kwart voor zeven werd het sein van vertrek gegeven. De muziek zette zich in beweging, de auto's sloten zich er aan, en onder de ijle tonen van de fluitersmuziek ging de lange stoet via de Kesawan en Soeka Moelia naar het hoofdcommissariaat van politie. Aldaar werden de auto's verlaten en schaarde men zich broederlijk achter de muziek, om te voet naar het gouverneurshuis te marcheeren. Van verre leek die lichtstoet, die zich daar over de brug bij den Electricitätsweg shingerde, zeer fantastisch en het effect was verrassend. Het gouverneurshuis was hel verlicht. Niet alleen van binnen, doch ook van buiten, waar de electric. Tie sänger macht een Uchtversierung had aangebracht. Ook de poorten den het bij avond beter dan wij hadden durven verwachten. Toen het defile was augelegt, werd het sein gegeven, dat men zich in de hall verzamelen kon, waar een breede kring gevormd werd om het gouverneursgezelschap... En hierna werd er veel en geestdriftig gesproken door vertegen- woordigers van de gouvernementsdienaren, van de gemeenteraad en van den Sultan van Deliplanters- vereeniging, van de A.V.R.O.S., van de rechtelijke macht en van den handel. Vervolgens spraken Chineezen, Minangkabauers en Javanen en ten slotte kwam aan het woord een vertolker van de gevoelens van een groot deel der bevolking van de Oostkust, waar men geen verschil van rang of natie kent, namens de beoefenaren van de verschillende takken van sport. Aldus, verkort, het verslag in de Sumatra-Post, die dan verder ver- 246 telt, hoe de bejubelde antwootdde op de vele speeches: eerst in het Maleisch, dan in het Minangkabausch en vervolgens in het Neder- landsch. Westenenk verweet aan de dames en heeren, dat zij 't hem erg moeilijk hadden gemaakt met hun belangstelling, maar - daarmee hadden ze hem de beste medicijn toegediend, die er voor hem was te bedenken geweest. Hij had in de laatste jaren dikwijls afscheid genomen, maar in den vorm waarin dat nu hier in Medan gebeurde, - zoo was 't nog niet eer voorgekomeni z66'n opkomst, z66'n optocht, z66'n ouderwetsche stemming 1 En daarvoor dankte hij, ook namens Me- vrouw Westenenk, die weg zou gaan, naar Holland, en die 66k van dien avond zou meenemen herinneringen, die warmden en sterkten. Diverse sprekers hadden vermeld de aangename samenwerking, die men met hem had mogen hebben. En inderdaad, samenwerking, daar ging zijn hart naar uit. Den Engelschen dichter zei hij het na: Te helpen elkaar met een hand en een lach, 't Is de zonneschijn van het leven. Het was z Augustus, de verjaardag van de Koninginmoeder, dus wenschte hij een oogenblik te denken aan Oranje. .. Ter betere gedachtenconcentratie werd toen natuurUjk het Wilhelmus gebrvdd, waarop volgden drie hoezee's voor Oranje en Vaderland. „En daarop liet men spontan en geestdriftig volgen: Lang zal hij leven! besloten met een driemaal herhaald Hoezee!" Westenenk kreeg eindeUjk gelegenheid zijn rede voort te zetten, en hij besloot die met een „Nogmaals- hartelijk innigen dank van ons aan u voor hetgeen u ons in en door dezen avond, gegeven hebtl Dank an de Oostkust van Sumatra en aan de Delianen, de hechte steunpi-laren van Oranje en Vaderland! Dat de hechtheid van die pilaren nog kon geconstateerd worden, hoewel volgens informatie vande Sumatra-Post, de eerewijntochal was rondgegaan, toont wel, dat Westenenk gelijk had, waar hij in zijn speech ook vertelde, dat Deli geen Deli meer was, maar uitgegroeid tot lets grooters, tot de Oostkust van Sumatra, al klonken hem de namen Deli en Delian toch nog altijd als muziek in de ooren. Het was dan een geslaagde partij geweest, en Westenenk was gehildigd zoods dat v66r hem gegen gouvemeur nog was overkomen. Later in de maand Augustus volgde de bestuursoverdracht door gouvemeur door gouvemeur. Meur Westenenk aanassistentrente Winckel, die zou „waajnemen", tot de nieuwe gouvemeur Van Kempen te Medan zou zijn aangekomen. Landsgroßen, autoriteiten en notabelen ter Ostkust, alien waxen natuurlijk present. En Westenenk hield zijn afscheidsrede. Drie en een half jaar geleden was hij gekommen, niet kennend en onbekend. Sinds was zijn kennis er veel op vooruitgegaan; persönlicijk had hij de verst afgelegen streken bezocht, maar er waren ook streken, die hij nog niet had gezien en die toch alleszins verdienden te worden gekend. 