Geschiedenis der Fransche Protestantsche vlugtelingen, van de herroeping van het Edict van Nantes, tot op onzen tijd. Uit het Fransch vertaald en gedeeltelijk verkort en omgewekt
In de iideiding der herroepings-ordonnantie werden de pogingen van zijnen grootvader, Hendrik den Groote, en van zijnen vader, Lodewijk XIII., vermeld, om de roomsche godsdienst te doen zegevieren, terwijl het mislukken daarvan toegeschreven werd aan den vroegtijdigen dood van eerstgenoemde, en de aanhoudende oorlo- gen waarin de tweede zich gewikkeld zag. Hij voegde er bij, dat hij, bij het beklimmen van den troon, zich hetzelfde doel had voor- gesteld. en dat het hem gelukt was de vervuUing zijner wenschen te aanschouwen, aangezien het beste en grootste gedeelte zijner onder- danen, tot de zoogenaamde hervormde godsdienst behoorende, het roomsche geloof omhelsd hadden. Voorts, dat deze verandering het Edict van Nantes, en aUe andere ordonnantien, ten gunste der Pro- testanten, doelloos gemaakt had, weshalven hij dan ook meergem. Edict, benevens aUe daaruit vloeijende bepalingen, geheel en al introk. De voornaamste verordeningeu van het herroepings edict waren als volgt : — " De protestantsche kerken worden afgebroken, huune godsdienst- oefening, zoowel in de huizen der burgers als in adelijke gestichten, wordt mits dezen afgeschaft, op verbeurte van Ujf en goed dergenen, die hier tegen handelen. De leeraars, die weigeren zich te bekeeren, ruimen het land binnen veertien dagen, op straf van naar de galleijen gezonden te worden. De scholen der Protestanten worden gesloten. De kinderen, die na de afkondiging van dit Edict zuUen geboren worden, zuUen door den pastoor der gemeente gedoopt en in het roomsch geloof opgevoed worden. Aan vlugtelingen wordt een termijn van vier maanden gesteld, om naar Frankrijk terug te keeren en hun geloof af te zweren, na afloop waarvan hunne goederen aan den staat vervallen. Aan Protestanten wordt uitdiukkelijk verboden het rijk te verlaten en hun vermogen naar het buitenland te vervoeren, op gallei-straf voor de mans, en verbeurte van lijf en goederen voor de vrouwen. AUe wetsbepalingen tegen hen, die tot vroegere ketterij vervallen, worden mits dezen bekrachtigd. Gere- formeerden, die niet van geloof veranderd zijn, mogen in het land blijveii, tot tijd en tcijlen dat Itet Gode beJiaagt hun de oogen te opemiiy 30 Op tlien dag waarop clit Edict geregistreerd wcrd, begon men dc verwoesting van het kerkgebouvv van Charenlon, gesticlit door deu vermaarden kunstenaar Jacques Debrosse, een geljouw dat veer- tienduizend tochoorders bevatten kon. Vijf dagen daarna was er van dien tempel Gods geen spoor meer zigtbaar. De Goiiverneur Mauillac, de procureur-generaal van het parlement van Rouen en anderc aanzienlijken, begaven zich naar Quevilly, met hamer en bijl gewapend, om aan dien zetel der geliate godsdienst de ecrste slagen toe te brengen. Een woest gespuis met pikken en koevoeten volgde hen op den voet, en weldra werd er geen steen op den anderen ge- laten. Op de plaats waar de kerk gestaan had, rigtte men een kruis op van twintig voeten hoog, en versierde het met het wapenschild des konings. De kerk van Cae^i, w^aar men zoo dikwerf de welsprekende stem van du Bosc gehoordhad, werd, bij het geluid van trompetge- schal en vi'eugdekreten, in een puinhoop veranderd. TcNhnes liet de plaatselijke overheid deberoemde kerk van La Calade, die onder de regering van Karel IX. was opgerigt, sluiten. Voor het laatst mogt de leeraar Cheyron, door bijzondere vergunning, zijne gemeente toespreken. Aaudoenlijk afscheid ! Zijne toehoorders konden hunne tranen niet weerhouden, toen de geachte leeraar voor God betuigde, dat hij hun de waarheid naar het Evangelic verkondigd had, en hun veraiaande hun geloof vast te houden tot aan den dood toe. Kort daarna was ook die tempel gesloopt, maar nog lang zag men onder het puin den steen, die den voorgevel versierd had, met het op- schrift : DiT is het huis Gods, dit is de poorte des hemels. De Protestanten stonden ver slagen. In weerwil der geledene vervolgingen, beschouwden zij Lodewijk XIV. met hetzelfdc cog als de overige Eranschen. Zij bewonderden in hem den groolsten koning van zijnen tijd, en geloofden met zekere stijfzinnigheid aan zijne goede trouw, wijsheid en mensclilievendheid. Zij rekenden ook op de voorstellingen der protestantsche mogendheden, bij welke zij klagtig gevallcn waren. Maar alle begoocheling was ten einde, toen zij het laatste van aeht honderd kerkgebouwen, die hun toebe- hoord hadden, in een' puinhoop veranderd zagen, en toen men gewa- pend krijgsvolk uitzond naar Normandie, Bretagne, Anjoii, Touraiue, OrUanais en He de France, om aldaar de bekeeringstooneelcn van het zuiden te herhalen. Te gelijker tijd werd eene laatste reeks van verordeningen afgekondigd, waardooi- de strenge voorzieningen van het herroepings-cdict nog verzwaard werden. De protestantsche ceredienst werd ap alle schepen, zond^r onder- 31 scbelcl veibodeii. Er werdeii streuge straffen bepaald op zeeliedeii, die het uitwijkeii van llugenotteii zouden beguustigen. Koonisehen werd vooitaan de vrijheid ontzegd van Protestanten in hunne dieust te hebbeii. Protestanten, daarentegen, kregen het bevel, om niet dau roomsche bedienden to gebruiken, op verbeurte van eene boete van duizend livi'es, voor elke overtreding. Dienstbaren, die deze ordonnantie overtreden haddcn, werden vevoordeeld, de mans tot de galleijen, en de vrouwen tot geesseling en brandmerking. Zelfs vreemdelingen liadden liierin geene vrijheid. Lord Sandwich, die op een landgoed in Saintonfja leefde, raoest zich getroosten, dat de gouvemeur dor pronncie zijne protestantsche bedienden liet opjigten en gevangen zettcn. Aan de ordonnantie, betreffende de kinderen, werd, door eene latere verordeniug, eene terngwerkende kracht toegekend, en wel onder voorwendsel, om in het verznim der ouders te voorzien, die alsnog het ongeluk hadden van in ketterij te verkeeren, en, naar luid van dit stnk, " alleenlijk een slecht gebrnik konden maken van het gezag, dat de natum* hun toekende, in de opvoeding hunner kinderen." Gebannen leeraars, die het waagden binnen de grenzeu van Frank- rijJc tenig te keeren, verbeurden hnn leven. Onderdanen des konings, die hun eene schnilplaats verleenden, werden, indien het mans waren, tot altijddui'ende gallei-straf, en, indien het vrouwen waren, met levenslange gevangenis, beide met verbeurdverklaring van al hunne gocderen, gestraft. Eene belooning van 5,500 livres werd uitge- loofd voor een ieder, die behulpzaam was tot het in hechtenis nemen van eenen leeraar. Voorts werd de doodstraf bepaald op alien, die de zoogenaamde verfjaderingen in de woestijn, of eenige -andere uitoefening der afgekeurde godsdienst bijwoonde. Om den koning te behagen handhaafden de gouverneurs der pro- vincien deze verordeningen met de uiterste gestrengheid. Hun ijver ging zoo ver, dat zij Luitschers, Engelschen, noch Hollanders verschoonden. Eene menigte hollandsche huisgezinnen, die zich te Bordeaux en te Rouen met ter woon gevestigd hadden, zagen hunne huizen door de soldaten van Louvois in bezit nemen, en de staten generaal moesten tusschen beide treden, om de opheffing dier vervol- ging te bewerken. De engelsche gezant zag zich ook verpligt bij het hof van Versailles klag-tig te vallen, wegens beleedigingen engel- schen onderdanen herhaaldelijk aangedaan. Zulke bedrijven konden niet lang zonder gevolgen blijven. Men was op niits meer bedacht dan het land te ruimen. De leeraars 32 gingen het eerst. Men had hun veertien dagen toegestaan om over de grenzen te gaan. De meesten trokken in aller ijl weg, zonder zich zelfs van het noodige te voorzien, en dat wel in een guur jaargetijde, en zonder le vveten waar zij onder dak zouden komen. Aan sommige hunner werden paspoorten geweigerd, om hun te beletten over de grenzen te gaan, en daarna een voorwendsel te hebben om hen als overtreders der wet in hechtenis te nemen. Voor anderen, die wegens een grooten naam gevaarlijk geacht werden, verkortte men het termijn aan alien verleend. Zoo kreeg de beroemde Claude last om binnen vier-en-twintig uren Parijs te verlaten, en een lijftrawant van Lodewijk XIV. moest hem tot aan Bmssel vergezellen. De andere leeraars van Parijs verkregen raaar twee dagen om zich reisvaardig te maken. Wat nu leeken betrof, hmi werd, op strenge straf, de landverhui- zing ontzegd. Te vergeefs verzochten zij aan het hof verlof om te mogen vertrekken. Dit werd nieraand toegestaan, buiten Maar- schalk ScHOMBERGen den Markies DBRuviGNy, onder voorwaarde, dat eerstgenoemde zich naar Tortugal, en laatstgenoemde naar Enge- land zoubegeven. DeAdmiraal Duquesne, die de fransche zeemagt had helpen daarstellen, een tachtigjarige grijsaard, werd bij den koning geroepen, en deze hield zeer bij hem aan om hem van godsdienst te doen veranderen. De heldhaftige oude kiijgsman wees op zijne zilveren haren en zeide : " Zestig jaren lang, sire, heb ik aan den keizer gegeven, wat dea keizers is, — sta mij toe, dat ik nu ook aan God geve, wat ik Gode schuldig ben." Men veroorloofde hem zijne overige levensdagen in Frankrijk te slijten, en liet hem verder ongemoeid ter zake van zijn geloof. Zijne zonen kregen verlof om het land uit te gaan, en hun vader deed hen zweren, dat zij nooit de wapenen tegen hun vaderland di'agen zouden, De Prinses van Tarente, dochter van den Landgraaf van Hesse-Cassel, kon, in weerwil van hare hooge geboorte, ter naauwernood verlof bekomen om het land te ruimen. Eveneens de Gravinne van Roije, wier echtgenoot zich, als opperbevelhebber van het deensche leger, in Benemarken bevond. Deze waren de eenige uitzonderingen op den strengen regel, die de Protestanten dwong in een land te blijven, waar hunne godsdienst uit gebannen was. Maar de pogingen tot verhindering der landverhuizing aangewend waren vruchteloos. Te vergeefs liet men kusten en grenzen door bezoldigde verspieders bewaken, wapeude men de boeren ten platte lande, en dwong hen den veldarbeid te verlaten, om dag en nacht op de groote wegen 33 en aan de ondiepe plaatsen der riviereu wacht te houdeu, tenvijl men hun een gedeelte van den roof toezeide der landverhuizers, die zij onderscheppen zouden. Te vergeefs kondigde men af, dat er buiten 's lands geene toevlugt voor vlngtelingen open stond, dat zij overal zonder nering en onderstand gelaten werden, dat er in Engelmul meer dan 10,000 van honger en gebrek waren omgekomen, en dat de meesten zicli met smeekscln-iften aan den koning wendden, om tei-ug te mogen keeren en hun geloof af te zweren. Al die gerucli- ten vonden weinig geloof en konden niet beletten, dat duizenden dagelijks de ijsselijkste gevaren trotseerden, om zicli aan de vervolging hunner benlen te onttrekken. " Men zag," verhaalt Benoit, " die ongelukkigen bij geheeie scharen het land doorkruisen, met zware ketenen aan den hals. Sommigen sleepten er, die vijftig pond wogen. Somtijds werden zij in voetijzers geklonken en op karren geketend. Dan weder moesten zij groote afstanden te voet afleggen, en wanneer zij van vermoeijenis neervielen, werden zij met stokslagen weer op de been gebragt. Het brood, dat men hma te eten gaf, was gTof en ongezond ; en door de schraapzucht van liunne geleiders, die de helft van hetgeen tot hun onderhoud karig verstrekt werd, in hunnen zak staken, kregen zij naau- welijks genoeg om het leven bij te houden. Op weg moesten zij in de vuilste krotten van gevangenhuizen overnachten, of wel in schuren op den grond slapen, zonder van hunne cb-ukkende ijzers ontslagen te worden. Bij al dat ongemak ondergingen zij nog de smaadheid van aan misdadigers geboeid te zijn, die alleen daarom van galg en rad verschoond waren, omdat men van Jmnne straffen partij trekJcen wilde ten voordeele van den staat. In Junij 1686 waren er reeds zeshonderd Protestanten in de galeijen te Marseille, en omtrent evenveel te Toulon, waarvan de grootste hoop zonder vorm van proces veroordeeld was. De tucht der galeijen was toen uitermate streng. De roeijers zaten twee aan twee geketend op de doften, en moesten lange zware riemen in beweging houden. In de lengte van de galei lagen plankcn, langs welke opzieners tusschen de roeijers been en weder stapteu, en hen, zoo dikwijls zij in het roeijen schenen te verflaauwen, met een dik. touw op de schouderen sloegen. Op die roeibanken sleten de onge- lukkigen hun leven ; zij aten en sliepen er, aan al de wisselingen van 34 weer en wind blootgesteld, met deze uitzondering alleen, dat er over de banken een teerkleed gespannen werd, vvanneer de galei stil lag, en de M'ind niet te lievig woei. Onder de gevangenen te Marseille bevonden zicli 'David de Caumont, uit het doorluchtig geslacht van Caumont La Fokce en Louis de Mabolles, ond raadsheer des konings, aan vvien BossUET te vergeefs zijne w^elsprekendheid beproefd had. Eerstgenoemde had den oudevdom van 75 jaren bereikt. De tweede verliet Parijs met ketenen beladen en verdroeg, met onvevzettelijken moed, al de ellende van zidk eenen toestand. Met eene gelatenheid, als die der martelaars van ouds, schrijft hij aan zijne echtgenoot : " Ik heb het hier eenzaam : men brengt mij voor de waarde van negen sous daags eenig vleesch en brood. Mijn wijn wordt mij op de galei toegediend te gelijk met mijn rantsoen van 's konings brood. Ik word op de galeijen met heuschheid bejegend, omdat men ziet dat de ofl&cieren mij komen bezoeken. Van daag laat ik mij een matras maken ; ik zal ook een paar lakens koopen, en mij wat op mijn gemak zetten. Gij zult wel zeggen dat ik verkwistend ben ; maar van Dingsdag af heb ik op de harde planken geslapen. Indien gij mij in mijne galei- dragt zien kondt, het zou u wel bevallen. Ik draag een fraai rood kamizool, gesneden naar het model van de kiel der karrevoerlui in de Ardennes. Dit kleedingstuk wordt even als een gewoon hemd over- gegooid, zijnde alleen op de borst open. Daarbij heb ik eene fraaije roode slaapmuts, en mijn linnenkast bestaat uit twee broeken en twee hemden, die wel een pink dik zijn, benevens een paar kousen van laken. Mijn vrijheidspak is nog in bewaring, en wanneer de koning goed vond mij genade te verleenen, dan zou ik het spoedig weer aan- trekken. De ijzers, die ik aan de voeten draag, hoewel zij maar drie pond wegen, hebben mij in het begin meer gehinderd dan de ketting, dien gij te La Tournelle aan mijnen hals gezien hebt." Het uur der bevrijding is voor dien ongelukkige nooit geslagen. Hij stierf 1692 in het hospitaal der galeislaven, te Marseille, en werd op eene turksche begraafplaats ter aarde besteld. Dat was het gebruik met Protestanten, die op de galeijen stierven, en hun geloof ten einde toe getrouw bleven. Deze wreedheden waren niet geschikt om de landverhuizing te vertragen, laat staan te stuiten. Allen, die wars van slavernij waren, haasteden zich om den bodem van Frankrijk te ontruimen, Zij gingen, verkleed als pelgrims, als koeriers, als jagers, met een gewf.'cr op schouder ; als boeren, die hun vee voor zich uitdreven ; S5 als kruijers, die ecu baal koopgoedereu op den kruiwagcn schenen te vervoeren ; als kiiechts, in het liverei van dezen of gencn grooten heer, of, eindelijk, als soldaten op weg naar huii garnizoen. Die zeer rijk waren, hadden gidsen, die hen, voor eene belooning van een tot zesduizend franken over dc grenzen bragten. De armsten kozen ontoegankelijke wegen, langs welken zij des naclits voortreisden, ten\ajl zij zicli bij dag scliuil hieldeu in bosschen en holen, of wel in schm-en, waar zij onder hooi verborgen lagen, tot dat de vallende avond hun veroorloofde hunnen weg te veiTorderen. Dc vrouweu bedienden zicli van dezelfde listen. Zij verkleedden zicli als boerin- nen, als zoogsters ; trokken voor kruiwagens, of droegen pakmanden op den rug. Jonge meisjes ontsierden hun gezigt met aarde of vervvstoffen, om niet de aandacht te trekken. Andere waren als knechts vermomd en volgden te voet door dik en dun eenen gids te paard, die haren heer voorstelde. De Protestanten der provincien, die aan de zee liggen, namen hunne toevlugt aan boord van iVansche, engelsche en hollandsche koopvaardijschepen. De scheepskapiteius verborgen hen achter balen, onder hoopen van steenkolen, in ledige vaten, die tusschen de voile stonden, zoodat zij geen lucht hadden dan door het sponsgat, of pakten ze tusschen deks in een afgelegen hoek, tot dat het schip in de ruimte was. De vrees van ontdekt en naar de galeijen vervoerdte worden, deed hen alle ongemak trotseren. Menschen in weelde gi'ootgebragt, zwangere vrouwen, grijsaards, onder den last der jaren gebukt, kranken en kleine kinderen, wcd- ijverden met elkander in standvastigheid, om voor elken prijs aan hunne vervolgers te ontkomen. Men Avaagde zich op schuiten, om eenen overtogt te beproeven, daar men in gewone omstandig- heden voor zou geijsd hebben. Een edelman van Normandije, Graaf DE Mauanee, stak midden in den winter over het kanaal, met veertig personen, waaronder verscheidene zwangere vrouwen, in een schmt van zeven ton. Door eenen storm beloopen, bleef hij lang op zee, zonder leeftogt, zonder hoop op redding, stervend van honger, terwijl de gravin en de reisgenooten zich met gesmolten sneeuw moesten laven, en daarmede de verdi'oogde lippon van hunne sclii-ei- jende kinderen moesten bevochtigen, tot dat zij meer dood dan levend in Engeland binnen liepen. Gelukkig was het voor de vlugtelingen, dat de kustbewaarders niet altijd getrouw 's konings bevelen behartigden. Nu eens uit medelijden, dan weder uit baatzucht, waren zij den voortvlugtigen vaak behulpzaam om te ontkomen. Ook de grenzen naar dc landzijde 36 werden iiiet naauwgezet bewaakt. De verspicders bevorderden menigmaal het ontkomen dergenen, die zij onderscheppen moesten. Tot eev der raenschlicid zij liet gezegd, dat eene menigte Eoomsclien, na Protestanten in eene veilige wijkplaats gebragt te hebben, nog de bewaarders werden van hunne geldmiddelen, die zij liun naar de plaats hunner ballingscbap acliterna zonden. Te Louden, Amsterdam of Berlijn gekomeu, liebben de vlugtelingen, in het verhaal van limine wederwaardiglieden, niet zonder aandoening getuigd, hoe sommige hunner landgenooten, doof voordestera der dvveepzucht, de inspraak van hun menschelijk hart gevolgd waren. Hoe groot mag toch wel het getal der protestantsche uitgewekenen geweest zijn ? Dit is niet met juistheid te bepalen. Nogtans, wanneer wij aannemen, dat er ongeveer een millioen Protestanten onder twintig millioen Eoomschen wonen, dan moeten er in de laatste vijftien jaren der zeventiende eeuw, van 250 tot 300,000 uit- geweken zijn. De bescheiden van dien tijd zijn deels onvoUedig, en deels opzettelijk vervaischt. Jukieu beweert, dat er 1687 reeds 200,000 verhnisd Avaren. Sismondi begToot het getal der uitgewe- kenen, bij de gis, op 3 a 400,000. Wij willen nogtans eukele opgaven uit officieele rapporten hier inlasschen, zonder hare juistheid te waarborgen. Het waarschijnlijkste is, dat de opzenders dier rapporten het ergste niet gemeld hebben. " Opmerkelijk is het verval in alle takken van nijvorheid ten gevolge van de landverhuizing. In Angotimois waren voorheen 60 papier- molens ; deze waren op 16 venninderd. Vierhonderd looijerijen van Toz<mme waren in 1698 tot 54 ingekrompen, en 8,000 weefgetouwcn, voor zij den stoffen, tot 1,200 gedaald. Maar weinig beter was het te Lyon geschapen: daar bleven van 18,000 weefgetouwen naauwe- lijks 4,000 overig, en de bevolking was er van 90,000 zielen tot 70,000 afgenomen. " In Normandije waren weleer 200,000 Protestanten, het vi-eed- zaamste en werkzaamste gedeelte der bevolking. Een geloofwaardig normandisch geschiedschrijver beweert, dat er wel 184,000 naar Engeland en Holland overgingen, en dat er 26,000 huizen onbe- woond waren." In andere gedcelten van Frank7'ijk was het niet beter gesteld, Overal kwijnde de nijverheid in al hare takken. Daarbij was de handcl op allerlei wijze belemmerd. Voorheen plagten de aanzienlijke koopliedcn der voornaamste handelsteden van Frankrijk hunne zoons ter opleiding naar Londen of Amsterdam te zenden. Dit was nu 37 moeijelijk te doeu ; want men moest eeii paspoort van den ko- ning hebben om bet land te verlaten, maar dit was niet gemakke- lijk te krijgen, en men moest daarenboven zekerbeid stellen, ten bedrage van 10 a 30,000 livres, dat men binnen een bepaalden tijd zou tenig keeren. LoDEWiJK XIV. bad wel noodlottige gevolgen voorzien van den stap vraartoe bij besloten bad, maar zeker bad bij zicb de zaak lang niet zoo erg voorgesteld. Hij vleide zicb door een kortstondig kwaad, den duurzamen vrede en voorspoed van Frankrijk te zullen verzekeren. Niet slecbts bet gros der natie, ook vele uitstekende vernuften, deelden in 's konings dwaling. Weinige dagen na de afkondiging van bet herroepings edict, scbreef Madame de Sevignc aan bare docbter : " Gij bebt zeker bet edict gezien, waardoor de koning dat van Nantes berroept. Niets kan fraaijer wezen dan de inboud van dat stuk ; en nooit beeft een koning iets zoo gedenkwaardigs gedaan, of zal zulks in bet vervolg doen." De Kanselier Le Tellier, toen bij bet zegel van den staat aan dat stuk gebecbt bad, verklaarde, dat bij van nu voortaan niets meer verzegelen zou, en baalde de bekende woorden van Simeon aan : " Laat nu, o Heer ! uw knecbt gaan in vrede enz." De gees- telijkbeid vierde een dankfeest in alle kerken, en bet volk van Parijs verdi'ong zicb om er in te gaan. Bossuet sprak bij die gelegenbeid : " Getroifen door zoo vele wonderen, toeboorders ! laten wij onze barten lucbt geven, door den lof der vroombeid van Louis te ver- kondigen. Dat ons gejuieb zicb bemelwaarts verbeffe ; en rigten vdj aan dezen uieuwen Constantijn, dezen nieuwen Theodosius, dezen nieuwen Marcianus, de woorden weleer door de zesbonderd en dertig vaders in de kerkvergadering van Chalcedonie gebezigd : ' Gij bebt bet geloof bevestigd, gij bebt de ketters uitgeroeid.' Zie- daar de waardige taak van uwe regering, en baar onderscheidend kenmerk. U is men bet verscbuldigd, dat de ketterij te niet gedaan is. Dit wonder, nogtans, is door Gods bulp tot stand gebragi;. Koning der bemelen ! bewaar den koning der aarde -. dit is de wenscb der kerk, de wenscb barer opzieners." Massillgm veriiief deze overwinning door Lodeavijk op de ketterij bebaald in dezer voege : Hoe boog dreef bij niet zijnen ijver voor de de kerk ! die deugd der koningen, die bet zwaard en de magt ver- kregen bebben, om de steunsels te zijn der altaren, en de verdedigers van bet geloof. Scboonscbijncnde staatkunde ! te vergeefs bebt gij tegcn Lode wij K uwe scbroomvallige raenschelijke wijsheid laten gelden ; te vergeefs liebt gij aangevoerd, dat het ligchaam van den staat zou verzwakt worden door de verliuizing van zoo vele onder- danen ; dat de handel kwijnen zou bij gebrek aan hunne nijverheid, of de heimelijke vervoering van hunne schatten. Deze gevaren deden zijnen ijver te meer ontbranden ; het werk Gods is niet vervaard voor menschen : de koning vermeent, dat liij zijnen troon bevestigd heeft door dien der dwaling omver te stooten. De ongewijde tenipels zijn gesloopt, het gestoelte der verleiding is afgebroken, de predikers der leugen zijn van hunne kudden weggerukt. De ketterij stort neder bij den eersten slag haar door Lodewijk toegebragt. Er blijft voor haar niet anders over, dan zich in de duisternis te verbergen, waaruit zij is voortgesproten, of met hare valsche goden uaar overzeesche gewes- ten te vlugten, terwijlwoede en verbittering haar gemoed vervollen." Flechier was niet minder uitbundig in zijne lofverheffing van Lodewijk XIV. De Abt Tallemand, bij het houden eener rede- voering in de fransche akademie, zeide, met betrekking tot de kerk van Chare)iton, die men gesloopt had : " Gezegende piunhoopen ! gij zijt het schoonste zegeteeken dat Frankrijk ooit aanschouwde. De triomfbogen en standbeelden, ter eere des konings opgerigt, zuUen zijnen roem niet hooger opvoeren dan deze tempel der ketterij, door zijne vroomheid verbrijzeld. Die ketterij, die zich vermat onover- winnelijk te zijn, ligt in het stof gebogen. De overwinnaar dier ketterij heeft zoo veel kracht ten toon gespreid, dat het deukbeeld van die overwinning genoeg is, om zijne vijanden van schrik te doen versteenen ; en wij zouden schier de leenspreuk der verstikte hydra te baat moeten nemen, om eenigermate de overwinning voor te steUen, in wier bewondering wij opgetogen staan." Zelfs de Jansenisten, hoe streug ook in hunne beginselen, hechtten het zegel hunner goedkeuring aan de haudelingen van Lodewijk XIV. Te Rome was de vreugde uitgelaten. Er werd een " Te Deum" gezongen, als dankzegging voor de bekeering der Hugenotten ; en Pans Innocentius XL zond een schrijven aan Lodewijk XIV., waarin hij hem de eenparige lofverheffing der kerk toezeide. Ook de vrije kunsten droegen het hare bij, om deze deerniswaardige over- winning te vereeuwigen. Men ziet nog in een' van de schitterende zalen van Versailles, afschuwelijke gedaanten, die op het gezigt van den nachtmaalsbeker schijncn af tc deinzen. Dit mecsterstuk van 39 Le Sueur stelt de secten voov, die door de roomsche kerk overwonnen werden. Het stedelijk bestuur van Parijs rigtte bij liet stadhuis een metalen standbeeld op, voorstellende den koning, als nitdelger der ketterij ; de half-verlievene sieraden (has-reliefs) stellen eene afzigtelijke vleermuis voor, wier uitgebreide vlerken de schriften van Johannes Huss en Calvijn omvatten. Dit beeld draagt het opsclirift : *LuDOVico Magno, victoi-i perpetuo, ecclesice ac regum dignitatis assertori ;" dat is : " Ter eere van Lodewijk de Guoote, den onsterfelijken overwinnaar, den liandhaver der waardiglieid van de kerk en van koningen." Er werden ook gedenkpenniugen gestagen, om deze noodlottige gebeurtenis te vereeuwigen. Op de eene zag men de godsdienst een kruis op puinhoopen planten, met liet randsclirift : Religio victrix de zegevierende godsdienst. Onder stond, in liet Latijn : £ij Iiet sloopen der calvinistische herken, 1685. Eene andere stelde de gods- dienst voor, den koning eene kroon op het hoofd zettende, terwijl deze op het roer van den staat steunt, en de ketterij onder zijne voeten vertreedt, met het leugenachtig randschrift : Wegens twee millioenen calvinisten in den schoot der kerk terug gebragt, in 1685. TWEEDE BOEK. UE FRANSCHE VLUGTELINGEN IN NBDERLAND. HOOFDSTUK I. Vestiying der Fi'anscJie Vhigtelingen in Nederland. De Waalsche Volkplantingen — Komst der Eerste Vlugtelingen in de 16de en 17de Eeuw — Beroemde Mannen onder hen — Voorregten hun toegekend — Aanspraak van Fagel in de Staten-Generaal — De Roomschen in Zeeland mishandeld — Depeche van Lodewijk aan Graaf d'Avaux — De gevlugte Leeraars hoe ontvangen — Gevlugte Krijgsofficieren — Wat de Prins van Oranje voor hen deed — Gevlugte Vrouwen — Inrigtingen ten haren behoeve — Geld in Holland ingevoerd — Brieven van d'Avaux en Antwoord van Koning Lodewijk — Zending van Bonrepaus — Verspieders van d'Avaux — Overvloed van Geld in Holland — Begrooting van het getal der Vlugtelingen in Amsterdam, Rotterdam, den Haag enz. — Getal Kerken — Pogingen der Vlugtelingen cm in hun Vaderland hersteld te worden — De Vlugtelingen verkrijgen het Burgerregt in Holland en West-Vriesland (1709) — Voorts bij Besluit van Staten-Generaal in alle Provincien (1715). Eeeds van. de middeleeuwen was Holland een toevlugtsoord voor bannelingen van alle deelen van Europa ; maar nog meer was dit het geval tijdens de onlusten, ter zake der godsdienst, in de zestiende en zeventiende eeuw. Onder de regering van Koningin Maria vonden dertigduizend Engelschen, van de liervormde godsdienst, aldaar eene schuilplaats. De dertigjarige oorlog bragt eene menigte Duitscliers, die, vlugtende voor de legers van Wallen stein en Tilly, aan de boorden van den Amstel, IJssel en RJdjn, die godsdienst- vrijheid vonden, die zij in hun vaderland te vergeefs gezocht hadden. Maar de belangrijkste der volksverhuizingen was die der Walen, Brabanders en Vlamingers, die zich aan de dwingelandij ^an Alva, Kequesens en Parma zochten te onttrekken. Eeeds lang had de hervorming eenen aanhang in de spaansche provincien der Neder- landen. De eerste kerken, die onder het kruis, of gelijk men ook wel zeide, onder Jiet geheim waren, hidden zich onder geheirazinnige 41 namen verscholen, wier beteekenis alleen aan de geloovigeu bekeud waren. Zoo heette b. v. de kerk van Oudenaarde " de Lelie," die van Boondk " de Palm," die van AnUcerpen " de Wijngaard," die van Bej-gen " de Olijftak," en zoo vervolgens. In 1561 gaven die kerken hare geloofsbelijdenis in het liclit, en wel in de fransche taal. In 1563 vereenigden zicli de afgevaardigden der liervormde gemeenten van Vlaand^ren, Braband, Arto'is en Henegomcen in de eerste synode, M'aarvan de acten tot ons gekoraen zijn. De algemeene opstand, de verheffing van Willem I., de unie van Utrecht, de pacificatie van Gend, en de gedenkwaardige acte, waarbij de koning van Spanje vervaUen verklaard v/erd van de souvereiniteit der noordelijke gewes- ten van Nederland, gaven aanleiding aan duizenden van vlugtelingen cm zich dervvaarts te wenden. Met open armen door de staten- generaal ontvangen, vestigden zicli waalsche gemeenten te Aimterdam in 1578, te Haarlem 1579, te Leiden 1584, te Delft 1586, te Middelburg 1579, te UtrecJit 1580 en te Dordrecht 1589. De prins van Parma bragt eerlang de zuidelijke gewesten op nieuw onder de spaansche lieerscliappij, en liet aan de Protestanten de keus tusschen ballingscbap of terugkeer naar liet voorvaderlijk geloof. De meesten verkochten hunne gosderen en begaven zich naar Holland. Daar werden nieuwe waalsche gemeenten gesticht, als te Rotterdam 1605, te Nijmegen 1621 en te Tholen 1658. Niets was natuurlijker dan dat de fransche Protestanten bij voor- keur eene toevlugt zochten in een land, dat de waalsche vlugtelingen, die zij als hunne broeders beschouwden, met zoo veel hartelijkheid ontvangen had. Keeds in 1585, toen een edict van Hendrik III. hun gebood zich tot het roomsche geloof te bekeeren, of binnen zes maanden het land te niimen, trokken er velen naar Holland, en sloten zich aan de waalsche gemeenten aan, die met hen eene taal spraken en een geloof beleden. Met den val van La Rochelle werd de landverhuizing vernieuwd. Onder Lodewijk XIV. werd zij met magt hervat. In 1668 berigtte de Graaf van Estrades, van een gezantschap naar den Haag teruggekeerd, dat achthonderd huisge- zinnen, aan de vervolging ontkomen, zich in Holland gevestigd had- den. Van toen af was er, gedurende honderd jaren, eene gestadige verhuizing uit westelijk Frankrijk naar de Nederlanden. Onder de leeraars en geleerden, die van tijd tot tijd bij de waalsche kerken in betrekking kwamen, onderscheidde zich Pierre du Moulin, die lange jaren te Leiden buitengewoon hoogleeraar en tevens predikant der waalsche kerk was. Zoo werd ook Charles Drelincourt, zoon F 42 van eeueii leeraar van Parijs, en arts bij het leger van Turenne, in 1668 hoogleeraar aan de leidsche hooge school, en later lijfarts van WiLLEM VAN Oranje; Mo'isE Charas, beroemd scheikundige, wiens Pharmacopea ?cliier in alle talen van Europa vertaald werd, en Jean Polyandre, de vvelsprekendste onder de waalsche kanselrede- naars van Dordrecht. Dezen met Le Motne van Caen, Frederic Spanheim van Geneve, Andrc Rivet en anderen, te veel om te noeraen, Avaren degenen, die de eerste uitgewekenen volgden, en tevens de voorloopevs der eigenlijke refugies, die Frankrijk in 1685 verlieten. Onder dezen noemen wij slecMs Basnage, Claude, Juried, Superville, Huet, Martin, Benoit, CHAUPEPie, en eindelijk den patriarch der vlugtelingen, Saurin, die in begaafdheden alien overtrof, en die meer dan eenig ander de Protestanten van Frankrijk overhaalde om zich te verwijderen van dat Babylon, dat dronken was van het bloed der geloovigen. Beginnende met de laatste twintig jaren van de zeventiende eeuw, kreeg de landverhuizing van Frankrijk naar de Nederlanden, al het gewigt eener politieke gebeurtenis. Na de eerste dragonnade van 1681 trokken de vlugtelingen bij duizenden. Zekere Heer Amonet begaf zich van Parijs naar den Haag, om zijne landgenooten af te wachten, en, in vereeniging met Scion, rustend protestantsch leeraar aldaar, beijverde hij zich voor hunne belangen. Deze twee ijveraars rigteden eene memorie aan de stedelijke regeringen, waarin het belang betoogd werd, dat de staat er bij hebben zou de vlugtelingen vvel te onthalen, hen in de eerste jaren bij te staan, en overal hunne nijverheid, als een toekomstige bron van rijkdom voor dat land, te helpen bevorderen. Van Beuningen, toenmalig burgemeester van Amsterdam, begreep terstond, dat er partij te trekken was van de verkeerde staatkunde van Lodewijk XIV. Eerlang geschiedde er eene proclamatie, waarbij aan de vlugtelingen bekend gemaakt werd, dat aan alien, die daar veiligheid zoeken wilden, het burgerregt zou verleend worden, mitsgaders het regt van een ambacht uit te oefenen, en vrijheid van alle belastiugen gedurende een tijdvak van drie jaren. Men beloofde zelfs voorschot tot het inkoopen van werktuigen, en verbond zich om hunne manufacturen te koopen, zoo lang als zij hulp van den staat zouden behoeven. De staten van Holland volgden het voorbeeld van Amsterdam, en ontsloegen de vlugtelingen, die zich in die provincie zouden nederzetten, van alle belastingen, voor een tijdvak van twaalf jaren. Door het verhaal, in alle bijzonderheden, van hetgeen de vlugte- lingeii in Fraukrljk geledeii liaddcu, klom de veroutuaardigiug van Holland ten top, en indien de Pensionaris Fagel zicli niet met klem daartegen vcrzet had, dan zon men tot weerwraak ovcrgcgaan zijn, en welligt alle roomscLe priesters in den lande omgebragt hebben. Vriesland, van cuds beroemd voor vrijlieidszin, had niet gewacht tot Holland het voorbeeld gaf, maar beloofde rnim vijf maanden vroeger het vrije genot van alle burgerlijke regten aan degenen, die zich daar wilden vestigen. Hierbij kwam daarna, gelijk in HoUuhd, vrijstelling van alle belastingen voor 12 jaren. Daareuboveu vverden him landerijen aangewezen, onder geen andere voonvaarden dan dat zij ze bebouwen zouden. De nieeste vliigtelingen, die zich in Vries- land vestigden, waren groote landeigeuaars of landbouwers. Omtrent eene maand voor de herroeping van het edict van Nantes rigtte de Pensionaris Fagel eene krachtige redevoeriug aan de staten van Holland, waarin hij terug wees op hetgeen zij weleer voor de godsdienst geleden hadden, gewag maakte van de hulp, die tot nog toe aan de vlag-telingen verstrekt was, en tot meerdere opwekking cm in dat werk dev liefde voort te gaan, een aandoenlijk tafereel ophing van de vervolgingen der Protestanten in Frankrijk. Zijne welsprekende taal vond weerklank in aller harten. " Ik mag Uwe Majesteit niet ontveinzen," schreef de Graaf d'Avaux, dat de afgevaardigden der steden, bij de toespraak van den Pensionaris Pagel, ten gunste van hunne geloofsgenooten, blijken gaven van hevige aandoeningen, vooral toen de spreker gewaagde van Hol- landers in Frankrijk gevestigd, die, hoevvel zij niet genaturaiizeerd waren, geen verlofverkrijgen konden om het land te verlaten of hunue geldmiddelen naar elders te vervoereu." Dit bleef niet zonder gevolg : de uitlandige Hollanders verki-egcn paspoorten en verlof om met have en goed te vertrekken. De redevoering van Fagel, in verband met de jongste berigten van de vervolgingen in Frankrijk, hadden ten gevolg, dat de staten van Zeeland de roomsche kerken deden slniten en de priesters nood- zaakten de provincie te ruimen, onder bedreiging van de doodstraf, indien zij het waagden weder te keeren. Daarenboven kregen veel roomsche huisgezinnen last om hunne vaste goederen te gelde te raaken en te vertrekken. Men vreesde dat Gelderland, Friesland en Groningen in dit voetspoor volgen zouden. Gelukkig kwam het niet daartoe. De verdreven roomschen werden te Bolter dam., waar men toch sterk voor de protestantsche godsdienst ijverde, met groote dienstvaardigheid opgenomen. De overheid van Amderdam, ge- 44 trouw aan het groote begiusel van godsdienst-vrijheid, betootlde zich uiet minder edelmoedig jegens deze slagtoifers dei' onverdraag- zaamheid. Het drietal fransche predikanten te Amsterdam werd in 1685 met vijf vermeerderd. Zoo werd er in vooiTaad gezorgd voor den nieuAven toevloed van vlugtelingen, die eerlang, ten gevolge van het herroepingsedict, scharenwijs zouden aankoraen. De Graaf d'Avaux hield zicli lang onvvetend van de wreede raaat- regelen van zijn gouvernement ; maar hij vermogt die geveinsde rol niet langer vol te houdcn, toen hij als fransche afgezant in den Haag, op den ISden October 1685, officieele kennisgeving ontving van de herroeping van het edict van Nantes. " Ik verheug mij," schreef LoBEWiJK XIV. bij die gelegenheid, " u te kmmen melden, dat mijne langdurige pogingen, om al mijne onderdanen in den schoot der kerk terug te brengen, door Gods zegen, met zoo goeden nitslag bekroond is, en dat de berigten, die ik dagelijks ontvang van taUooze bekeeringen, mij geenen twijfel overlaten of de hardnekkig- sten zullen het voorbeeld der anderen volgen. Zoo heb ik dan de nitoefening der zoogenaamih hervoi'mde godsdienst in mijn rijk ver- boden, door een edict, waarvan hiernevens een afschrift. Dat stuk zal dadelijk door al mijn parlementen worden gehandhaafd, en zal te minder weerstand ontmoeten, naarmate het getal gering is der- genen, die in hunne dvvaling volstrekt wiUen volharden." Deze beslissende stap verdnbbelde de deehieming der Hollanders in het lot der fransche Protestanten. Overal werden gelden ingezameld ten behoeve der armen onder hen. De afgevaardigden der zeven provincien in de vergadering der staten generaal, schreven een dank- en vastendag nit voor 21 November 1685. Alle bezigheden werden op dien dag gestaakt, in elke kerk was driemaal godsdienst, en men liet bij voorkenr de gevlngte leeraars optreden, omdat zij zelven innig bewogen, des te meer indruk op de toehoorders maken zouden. Middelbnrg , UtrecJd, Groningen en de Ommelanden verleenden nu ook vrijstelling van belastingen voor tien of twaalf jaren aan de vlug- telingen, die zich daar kwamen nederzetten. Wat de geldinzame- lingen betreft, is het der verraelding overwaardig, dat niet alleen hervormde gemeenten, maar ook luthersche, doopsgezmde en roomache daartoe bijdroegen. De fransche leeraars werden bij hunne komst als op de handen gedragen. In het eene jaar, 1685, kwamen er tweehonderd en vijftig naar de vereenigde provincien, en nogtans werd er voor 15 alien gezorgd. Daar er voor alien geen werkkriiig was, werdeu er zeventig op pensioen gesteld. De staten van lloliand droegen daartoe jaarlijks eene som bij van /;i5,000, die \m\ Zeeland f\0,Q^^ en andere provincien uaar evenrediglieid. De salarissen waren niet hoog: /400 voor predikanten met een huisgezin, twee- of driehon- derd voor een ongehnwden. Men houde daarbij in liet oog, dat liet geld toen vrij wat luecr waard was dan nu ; aiiders waren die salarissen zeker ontoereikend geweest. Twee der meest beroemde onder de fransche leeraars werden aan den persoon des Prinsen van Oranje verbonden. De een, Claube, genoot, als 's lands geschied- schrijver, van de staten eene jaarwedde van /1, 400 ; de Prins van Oranje voegde er nog /600 bij. De andere, Mexard met name, "werd hofkapelaan. Niet minder werden de adel en de krijgstand aangeliaald. De prins wist prijs te stellen op zoo vele geoefende officieren, die van wegen de vervolging waren nitgeweken. Hij wilde twee nieuwe regimenten op de been brengen, om bun eenen wei'kkring te ver- schaffen ; maar de staten; beducht voor zijne krijgszuchtige ontwerpen, vvilden niet toestaan dat liet staande leger zoii vergroot worden. De prins, hierover gestoord, liet in den Haag afkoudigen, dat hij alle onkosten voor militairen onder de vlngtelingen uit zijn eigen midde- len bestrijken zou. Hierop werden de staten inschikkelijker en vonden de middelen om een aanzienlijk getal edeUieden van een jaarlijkscli onderhoud te voorzien, tot dat zij van tijd tot tijd in bet leger konden worden ingelijfd. Dit geschiedde dan ook al spoedig, en er werden uit jonge lieden van goeden buize cadetten-compagnien opgerigt : de eerste, vijftig man sterk, ging naar Utrecht in garni- zoen. Uit een der staatsbrieven van den Graaf d'Avaux blijkt, dat de staten zicb eindeUjk door den prins bewegen lieten, om eene jaarlijksche som van /180,000 af te zonderen tot onderhoud van uitgeweken, of, gelijk d'Ayaux hen noemde, gedeserteerde fransche officieren. Niet minder edelmoedig was de handelwijs der Prinses van Oranje ' gens de vrouwen der vlngtelingen. Zij verbond er ver- scheideu. et den rang van hofdames, aanharen persoon, en zorgde voor de opvoeding der dochters. De rijken onder de vlngtelingen had den in verschUlende steden Hefdadige inrigtingen gesticht ten behoeve der weduwen en jonge dochters, wier echtgenooten en vaders in Frankrijk waren omgekomen. Zulke inrigtingen onder den naara van maisons de refuge (toevlugtshuizen) vond men in 46 Haarlem, Delft, den Haacj, Ilnrderwijk, Schiedam, en meer andere plaatseu : zij wareii gezameiilijk ouder dc bescliermiug der Priiises. Zoodanig eene inrigting, door den Markies van Veuours te Haarlem gesticht, was bij uitsluiting voor docliters van den adel bestemd, waarvan elk bij hare komst/4000 in de geraeene kas storten raoest. De staten van ^oZ/rt«c?^besteedden daaraan eene jaarlijksche bijdrage van/2000. Te Amaterduhi sclionjc de regering een groot gebouw aan meergemelden Mai'kies tot een dergelijk oogmerk, waarbij tevens voor predikants-weduwen onder de vlugtelingen gezorgd was. Een ander instituut voor dochters van aanzienlijke afkomst te NooL opgerigt, ontving van de Prinses een jaarlijkschen oaderstand van /2000. Zekere Mabie du Moulin kreeg liet algemeen toezigt over al zulke inrigtingen, en toen de Prinses daarna, in vereeniging met liaren geniaal, den troon van Engeland beklommen had, trok zij hare hand niet af van de gestichten van liefdadigheid, die hare onder- steuning en bescherming zoo ruimschoots genoten, en Mademoiselle DE LA MoussAYE, eene nicht van den grooten Turenne, werd de uitdeelster van hare weldaden. Men zou dwalen indien men nit deze voorzieningen afleiden wilde dat schier alle vlugtelingen Ijehoeftig waren. Wei is waar, deed de Graaf d'Avaux aanvankelijk zijn best om zijne landgenooten in dien waan te brengen, hopende alzoo de landverhuizing te stuiten. Hij ging zoo ver, dat hij zich niet ontzag naar Frankrijk te schrijven, dat de vlugteKngen bij gebrek aan brood, in het veld en in de bosschen gingen om slakken te verzamelen, en zich daarraede te voeden. Wei is waar hadden velen door een overhaast vertrek groote verliezen geleden. Anderen, daarentegen, hadden vrij wat uit. den brand gered, door den tijd af te wachten dat zij op eene voor- deelige wijze over hun goed bcschikken konden. Zoo was zcker koopman van Parijs, met name Makiet, naar Holland gekomen met een vermogen van 600,000 livres, en wel door middel van een valsch paspoort, dat daarna nog vijftien van zijne vrienden over de grenzen hielp. Gaylen, boekverkooper van Lyon, zette zich te Ainsterdam neer met een millioen. Zijn breeder van Parijs was hem voorgegaan met 100,000 livres. De voornaamste kooplieden van het noorden van Frankrijk kwamen niet voor 1687 en 88, en wel op hun eigen bodems, die somtijds met eene waarde van 300,000 kroonen aan goudstaven of specie in de hoUandsche havens binnen liepen. Cossaut, voornaam koopman van Rouen, had zijn geheele vermogen te gelde gemaakt, en kwam zich daarmede in den 47 Haacf vestif^eii. Hem volgden wel twee lionderd en veertig koop- lieden uit dezelfde stad, die zich deels naar Engeland, deels naar Holland, verplaatsten. Nu veranderde de Graaf d'Avaux van toon en schreef: " Het scliijnt wel dat de rijksten nu bcgiunen te trekken." Velen die zich tijdens de dragonuadcn bekecrd hadden, ora zicli te redden, hadden zulks maar in schijn gedaan, om den geschikten tijd af te wachten om het land te verlaten. Andcren oudervonden weldra dat zij door hun nieuwe geloofsgenooten niet zoo behandeld warden als zij gehoopt hadden. D'Avaux schreef zell" aan Lode- WYK : " Ik diu'f Uwe Majesteit verzekeren, dat indien men overal de nieuwbekeerden zoo behandelde als te Parijs, en onder de oogen van Uwe Majesteit, de helft daarvan hmi land niet zouden veilaten hebben." De \erblinde koning gaf hierop dit zonderlinge antwoord : " Het wegtrekken van mijne nieuwelings bekeerde onderdanen is aan eene gekrenkte verbeelding te wijten. Het middel, dat men er tegen zoii kunnen aanwenden, zou erger zijn dan de kwaal. Men was intusschen eerlang tegen die verspieders op zijne hoede ; en d'Avaux kon niet beletten, dat er zoo veel rijkdom uit Frankrijk werd ingevoerd, dat van 1676 tot 86 de renten van het geld van vier ten honderd tot twee ten honderd daalden. Beschouwen wij nu uit welke bestanddeelen de landverhuizing uit Frankrijk naar Holland zamengesteld was. Hoedanig waren die menschen, die Frankrijk van uit haren boezem verstiet, en die 48 bestemd waren om op de volken, welke hen opnamen, zoo grooteil invloed ten goede uit te oefenen ? Wij noemen, iii de eerste plaats, omtrent tweehonderd en vijftig leeraars — mannen wier kundiglieid hunnen ijver evenaarde, Ondex* hen komen namen voor, die niet onbekend zijn. Wij zullen ons tot weinige bepalen. Daar waren onder anderen Menard, hofprediker van WiLLEM III. ; Claude, die men met Bossuet plagt te verge- lijken ; Jueieu, wiens vm-ige brieven berouw wekten in de harten der achtergebleven Protestanten mFrankrijk; Basnage, in zoo menigerlei opzigt beroemd; Martin, die den Bijbel, dat eenig juweel van zoo menig balling, in keurig fransch vertaalde ; Superville, schrijver van een in Holland welbekend vragenboekje ; Benoit, die de geschiedenis der herroeping te boek stelde ; eindelijk, Du Bosc, schrijver van "X)e Kenmerken der Kinderen Gods." Dezen waren de vpaarlijk gebannenen, die, door het woord des konings uit het land verwezen, er niet terugkeeren konden zonder hun leven te verbeuren. Men had de herders van de kudden willen scheiden ; maar in het land der vreemdelingschap vonden zij elkander weder. Voorts telde men onder de vlugtelingen eene menigte edellieden nit de zuidelijke provincien, eene schaar van dappere krijgsofllcieren, die eene keus gedaan hadden tusschen God en hunnen koning ; rijke kooplieden van Amiens, Rouen, Bordeaux en Nantes ; ambachtslieden van Bretagne en Normandije ; landbouwers van Pi'ovence, Languedoc, Roussillon en Guienne ; eindelijk, handvi^erkers van alle deelen van Frankrijk, meestendeels Protestanten, maar ook wel Eooraschen, die, uit gehechtheid aan hunne meesters, met hen uittrokken, Voor al dezen was Holland, ova de woorden van Bayle te ge- bruiken, " de groote ark der vlugtelingen." Hoe groot hun getal was, kan nu niet meer met zekerheid bepaald worden. De Abt Caveirac, die het zeker niet vergroot heeft, schat het getal op 55,000. Een agent van d'Avaux, die zich bij den Eerw. Claude had ingedrongen, schreef in 1686, dat de lijsten der vrijwillig uitgewekenen bijna 75,000 zielen bevatteden. Maar de verhuizing bleef nog verscheidene jaren daarna voortduren. In 1698 had zij zulk eene hoogte bereikt, dat de staten generaal den koning van Ziceden, Karel XII., verzocliten^ de nieuw aangekomene onder zijne bescherming te nemen, en hun landerijen ter bebouwing aan te wijzen. "Ons land," schreven zij, "is zoo vol van uitgewekenen 49 ter zake der godsdienst, dat wij er niet meer bergen kunneii. Ander- half-jaar vdor de herroeping van liet edict van Nantes, waren er reeds 2,000 in Amderdam. In 1685 sclireef de Graaf Saint DiDiER aan Lodewijk, dat er te Rotterdam 5,000 vlugtelingen waren, en te Amsterdam vi-ij wat meer. Van dien tijd af onder- hield de diakonie van Amsterdam, door de bank, 2,000 verarmde Franschen. Tegen bet einde van de zeventiende eeuw telde men te Amsterdam van 14 tot 15,000 Franscben, waarvan een groot gedeelte bet kwartier der stad bewoonde, dat tbans door verbastering de Jordaan genoemd wordt, maar toen Jard'm, dat is Tuin, beette, geKjk men nog nit de namen der straten, als Kozenstraat, Angelier- straat, Eglantierstraat enz., kan opmaken. In andere steden, als Rotterdam, Haarlem, Leiden, den Haag, Delft enz., was bet getal der vlugtelingen, naar evenredigbeid der bevolking, niet minder. Men kan dit eenigzins opmaken mt bet getal franscbe leeraars, dat door de staten van Holland, op voorstel der waalscbe synode van 1686, aan verscheidene steden werd toegekend. Aan Amsterdam zestien, Dordrecht zeven, Haarlem zeven, Delft zes, Leiden acbt, Gouda vijf, Schiedam, Schoonhoven en den Uriel ieder twee. 