The early English dissenters in the light of recent research, 1550-1641
gelooffs articulen ist vergeefs, d wile d selfde In gedruckte boeken voir alle ma/i aen den dach syn gebracht mogen wij n& mett V een algemeyn[e ?] ordell van all man daer van verwachten verstaen daerom Impartinent int besunder va?i ons te vorderen (den tydt sail leren d co7nmoditeit is bij velen noch niet anders geweest obiter [?] eens gesien ende oiierlesen verwacht den tydt men heeft hier oick mede watt anders te doene, Ten laetsten datt V L voir all ende ten principale onsen aduijs ende In sien otier haren doop vordertt, verwondert ons seer aen gesien ghij liedew v Insiew ende goedtbedtincken ouer dat stuck niet en vertoontt hett welke v behoerdtt hadde, datt dan gesien heb- bende mochten wij t zeltie proetien enc^e het onse daer by stellen enc^e also t beste mett melkanderen ve7'kiesen, doch Cortelick soe vele daer op voier een antwoirdtt onder Correctie wij en kennen noch weten van sulken gebruijck ordinantie ofte doen vth [wt] met der h. schriftiiren niet, syn daerom bloede ende onvrymoedich vele daer van t zeggen t is een noeijtt gehoerde sake willen daerom dat In syn waer de laten ende ons aen den woorde godes hotiden daer wij op bescheiden zyn. ende niet op menschen werck ofte doen, hier medde houden wij voir desen Instancie v schriuen enc^e versoeck genoechsaem beantwoordtt ende wiltt voirtan vwe dienst ende amptes plicht In desen ende alien anderen bevorderen (In dien onsen ant- woordtt V L niet genoech ende vull kan doen mett verwillinge ende ontbiedinge der saken gelegentheit ouer all enc^e alomme Earliest English Anabaptist Congregations 213 In alien Plaetzen voiren verhaeltt, houdtt goeden raadtt ende beneffens oick d wachte otier d kudde des heren Laett ons dese legenwoirdige schaden eerst soeken toe boeten eermen watt nyewes verneemtt datt bidden ends ve?nnanen wij v ende blyfift hier mode alle tzamen den evvigen ende allmogende?i godtt enc^ syn genade?i rike woordtt In ewige ende genadige be- waringe beuolen ende hartelick t samen van ons vwe onwerdige BToederen ende mede dienaeren gegroett vaertt well den .18. luly. 1610 Dijrck Doedesz M' Douwe Sijbrants 1610 7 bij mij Hans mathijsz 18 houtt Ick woorde haest moede in mate desert wtbecommeringe [A Memorandum made by Claes Claeszoon Anslo at Amsterdam on Jan. 17, 1611/2 stating the wish of Lubbert Gerritsz., expressed on his death-bed, that a union between the Waterlanders and the Remnant of John Smyth's Congregation might be speedily effected.]^ Copije Den 17^ lanuarij alsoe Lubbert gerretsz seer cranck te 1612 bedde lach heeft hi] die dienaers alle / ende oock hans de L' ^,®^. Style] Rijs/Ian m&nter/nittert obbesz / Cornells albertsz / enc?e mijn Claes claesz / (behaluew mathijs lutso[?] die absent was) genraecht [?] Koefoot selffs sijn hertelijcke begere?i was soe hij seijde enc^e wel dudelijcke hem verklaerden oft oock onser aller begere?i was / dat Reijner wybrans [?] inden- vollen dienst mocht beuesticht werden/dewijl hij een tijt lanck die gemeente int woort goods bedient hadde / seggende dat hij daer wel in gerust was/dewijll hij het woort goods het meeste wesende getrou in beuonde?i was /dat hem het wiste[?] te weten die sacramente/i wel oock te betrowen waren / waer op wij alle lae antwoorde?i / ende dewijll het op sene«[?] na met die gehele gemeijnte ' MS. B. 1366 in the Mennonite Archives, Amsterdam. Apparently not given in Dr B. Evans' "The Earlj EngUsh Baptists." 214 Early English Dissenters met stillswygen vredelick bestempt was vraechdew Lubbert gerretsz doen oock Reynier wybrans/oft hij door goods ghenaedew bereijt was den swarew dienst aen te nemen / welcke onder die seliie genaedew oock lae antwoorde/i/ doew heeft Lubbert gerretsz hem de handt opt hooft geleijt/hem wenschende veele goede toewenschingen van godt ende hem alsoe beuestieht ende hem nergent aen verbonden als aen den woorden goods / seggende oock dat hij groote blyschap hadde gehadt dat met alle die mannen int [?] lestleeden alle Concepten neder geleijt waren eude dat mew alleen nae den woorde goods alles sail handelen heeft vorder oock ernstelick begeert dat men die saecke doch niet Int vergen sonde stellen vande engelsche / maer metten eersten voltrecken soe het mogelick ware dan seijde Inden doop van M'' smidt [John Smyth] wat bedencken hadde / alsoe hij daer ^een scrifttier [?] toe en hadde / maer nu well [wilde] gerust alle die andere engelschen / sonder weder te dopen op tenemen / vorder begerde hij oock aen nittert obbes / dat hij die verkiesinghe voor desen geschiet / wilde doch behertigen ende hem gelaten stellen ende door goods ghenaeden sijn beste doen / het welck nittert obbes oock onder die selue ghenaeden aen nam / enc^e wert door Lubbert gerretsz oock alsoe begeert dat matheus [?] lansz oock doe?i sotide die welcke daer niet present was maer die dienaers belooffden dat oock te vorderew enc^e hebben Rejmier wybrans alle met eenen kusse ontffangen oxide alsoe in vreden vriendelyck gescheijden ende Lubbert gerretsz met eenen ciisse des heere?? ghenaden beuolen ende goeden nacht gewenscht — ende hadde Lubbert gerretsz oock te vooren bans de Rijs gebeeden alsoe Reyner wybrans een lonck man was dat hij hem doch in alles met Raet ei\de daet wilde te hulpe komen / ende met hem alle dingen ouerwegen ende handelen als sij tesaemen hadden gedaen / het sij mondelingh ofte aen mallcanderen te scrijuen nae gelegentheijt der saecken / verklaerden lubbert gerretsz oock ende begeerden / datmen int ver- handelen der sacramente?i in alles sotiden handelen tot die meeste stichtinghe der gemeenten / seggende op somyge Earliest English Anabaptist Congregations 215 plaetsew stellen bij een taffell daer omtrent 20 teffens aen gaen sitte/i / op andere plaetsew anders men soude daer in handelen / wat met die meeste vreede mochtte geschiede?i / dat hij t wel aen een taffell inde Rijp^ hadde toe gedient ende oock op adere plaetse?i etc Claes claesz ansloo Dit hebbe ick strach devi seluen dach voor een memorije gescretiew soe haest als ick t htiijs qtiam [An early English Anabaptist Petition, probably written in 1614 (by Thomas Helwys ?).]' To the right Honorable assemblie of the Commons- house of Parliament. 2 MS. in the Library of the House of Lords, London, calendared under the date, 1613. 216 Early English Dissenters Our most humble Supplication therefore to this high & Hono7'able assemblie is, that in commiseration of the distressed estate of vs our poore wives & children it may be enacted in expresse wordes that other the kinges maiesties faithfull subiectes, as well as Popish Recuzantes may be freed from imprisonementes vpon taking the said oath. / And wee shall still (as wee do day & night) pray that the God of heaven may be in your Honorable assemblie, for by him do Princes decree Justice. / By his matesties faithfull subiectes most falsely called reiected by the Anabaptistes. comittee [An undated Latin Confession of Faith by Richard Overton, probably written in 1615.]^ Credo corde & confiteor ore [? 1.] Vnum tan turn esse Deum, vnu?» Christum, vnu??i Spiritum Sanctum, vnam Ecclesiam, vnam veritatem, vnam fidem, vnam veram Religionem. 2 In Dictate [sic] sunt tres personae realiter distinct3e,Vater, Filius & Spiritus S. coeternales, coequales & coessen- tiales ; omnes & singuli eoruwi vnus et idem Deus, non diuisae sed distinctse realiter inter se proprietatibus suis, viz. creatione, Redemptione & sanctificatione. 3. Deus Pater est illius Esse a se non ab alio ; Filius est idem illud Esse, non a se, sed a patre ; Spiritus S. est idem illud Esse, sed non a se, sed a Patre & Filio : Ita Esse seu essentia diuina horuw trium eadem est, et numero vna. 4. Haec Trinitas in vnitate coli et venerari debet in spiritu et veritate, et qui Deum sic veneratur fruetur vita * MS. B. 1353 in the Mennonite Archives, Amsterdam. Professor Dr Miiller's translation of this document is given in Dr B. Evans' "The Early English Baptists", Vol. i., pp. 254-56. Earliest English Anabaptist Congregations 217 setema, et modus Dei sic venerandi perfecte exprimitur per ipsum Dewn in Veteri et Nouo testamento per manus prophetariim et Apostolorum, et qui vllo alio modo colit Deum, quam illo his duobiw testamentis expresso, fuerit ejectus e fauore & prsesentia Dei cu7/i Daemonibus et suis Angelis in mortem seternam. 5. Quinto, credo et confiteor, quod Dominus norster [sic] lesus Christus ab Apostolis prasdicatus, fuit ipse Messias ab setemo promissus, de quo Prophetse vaticinabantur & scribebant. 6 Sexto, credo omnia in Lege & Evangelio scripta & contenta esse vera, diuina & ab omnibus sic sestimanda & retinenda. 6 7°. Christum vnigenitum Dei filium esse Sacerdotem prophetam & regem secundem [sic] ordinem Melchesideci in seternum. Et ecclesia sua a nullo alio neqwe Caelo, terra & Inferis, sed ab ipso gubernari debet Munus ejus propheticum est .1. reuelare voluntatem Patris ; .2, instituere [?] ministerium ; 3. intus docere seu efficacem esse per ministerium. Munus Sacerdotale est, 1. docere nos, et aliter quidem, quam alij sacerdotes, hoc est non tantum auribus per verbuw, sed etiam in cordib^^s per S. S. .2. Offerre se victimam propitiatoriam pro omnibus & singulis totius mundi peccatis .3. orare & intercedere pro nobis perpetuo apud patrem. Ita vt ejus victima satis et sufficiens est pro omnibusqwe & [sic] singulis rationalibus in toto rerum vnivei-so degentibus, ad eornm redemptionem & salutera, si ijs propria fide adhibeatur & ad finem perseueratur. Munus Regiu7H constat in ejus resurrectione e mortuis et ascentione in caelum ad dextram patris vincens & sub pedibus ejus eijciens Orcum, mortem, peccatu??i & finalem condemnationem ; omni potentia in caelo & terra spiritualiter gubernans suam Ecclesiam, adomans earn donis spiritualibus, ac tandem earn liberans ab omnibus malis; et plane debellatos in a3temas pcenas detru- dens. vera & visibilis ejus Ecclesia est quidam numerus populi. 218 Early English Dissenters e mundo per verbum dei seperati, & per Baptismum fidei et rescipiscentiae collecti & constituti, Concescit Christus hujus Ecclesise plenam potentiam & autoritatem inter se juncto eoruw beneplacito et vnanimo mente eligere personas ad gerendum ofificia in hac Ecclesia. Et hsec et nulla alia sunt amplectanda viz : pastoruw Doctorum, presbyte[ro]rum, Diaconorum & subministratorum ; qui per verbum Dei ab om[n]i parte qualificantur & approbantur. Officia omnia Antichristiana cujuscunqwe fuerint generis in banc Ecclesia[m] non sunt admittenda sed funditus exterpanda : omnes humanse traditiones & opiniones sunt odio cordis prosequenda et fugienda; et si vnquam a quibusdam sint assumpta, non sunt fouenda sed statim deponenda : f^if : sed priusquam progrediar aut ad finem perveniar ne sit quseso vobis molestum nosse me Anglicum esse nuper Anglicanse Ecclesise; sed convictus verbo Dei & spiritu sanct[o] omnes ejus errores depono & in seternum renuntio, et toto animo & mente cupio per baptismum in veram Ecclesiam intrare. porro credo duo tantum esse Sacramenta in Ecclesia Christi administranda & amplectanda, videlicet, Baptismi & Cseni Dominici : et hsec Sacramenta paenitentibus & fidem exhibentibus administranda & com?/iunicanda ita vt vterque eorum Infantibus omnibus et infidelibus om- nibus sunt deneganda / quippe talibus non pertinent. postrem5, psenitet me plurimu?/i peccati, et tristitia et mserore confiteor me peccatorem maximum esse et hucvsqi^e in peccatis summis et quotidianis vixisse, sed eoru?n. remissionem expecto et qusero per lesum Christu7/i seternum Dei filium, et post mortem in vitam seternam intrare ; In illius nomine itaqwe totis viribus Corporis et animse exopto et desidero in veram Ecclesia[m] per Baptismum intrare et perseuerare Quid restat ergo quin Baptizar. / Richardus Overton Earliest English Anabaptist Congregations 219 A Copie rightly related of an Anabaptists Letter, written to his sometimes accounted Christian Bretheren, shewing the cause of his separation from the Church of England, indited by a prindpall Elder, in and of that Separation^. BEloued Friends, the ancient loue that I haue had towards you, prouoketh me to testifie, that I haue not forgotten you, but am desirous still to shew my vnfained loue vnto you in any thing I may. I make no question but you haue heard diuers false reports of mee, although among the same some truths, and that you may be truely informed of my estate, I thought good to write a few words vnto you, hoping you will not speak euill of that you know not, nor condemne a man vnheard. The thing wherein I differ from the Church of England, is, they say at their washing or baptizing in their Infantcy, They are mebers, children of God, and inheritours of the kingdome of heauen. This I dare not beleeue ; for the scriptures of God declare, that neither flesh, nor washing the flesh can saue. Flesh and blood cannot enter into the kingdome of God: for that is flesh, is flesh, and wee cannot enter into the kingdome of God, except wee be borne againe : They that haue prerogatiue to bee the sons of God, must bee borne of God, euen beleeue in his name : and the washing off the filth of the flesh, is not the Baptisme that saueth, but a good conscience maketh requests to God. If any bee in Christ, hee is a new creature. The consequence of this is, that Infants are not to bee baptized, nor can bee Christians ; but such onely as confesse their Faith, as these Scriptures teach. There is neither command, example, or iust consequence for 1 From I. P.'s " Anabaptismes Mysterie of Iniquity Unmasked." etc., London, 1623, pp. 1-11. This letter, it will be remembered, was written by one who became an Anabaptist for a time, but returned into the Church of England before this book was printed. The letter is signed " H. N.", though Benjamin Stinton read it " H. H." Thomas Crosby printed it as Stinton read it, and followed Stinton in ascribing its author- ship to Thomas Helwys, although the initials " H. H." are not those of Helwys. This letter as printed by Crosby has been used to show that Helwys lived until after the date May 10, 1622, a most false conclusion. See Vol. I., pp. 256-57. 220 Early English Disse^iters Infants Baptisme, but for the baptizing of Beleeuers : There is besides of the Church of God to be considered what it is : It will plainely appeare, that Infants cannot bee of it ; they that know the language from whece the word Church is taken, can witnesse that it signifieth a people called out; and so the Church of Christ is a company called out of their former estate wherein they were by nature, out of Babylon, wherein they haue been in spirituall bondage to the power of Antichrist, and from hauing fellowship in spirituall worship with vnbeleeuers and vngodly men, from all whosoeuer commeth out, they are fit timber for his spirituall building, which is a habitation of God by the spirit, and the houshold of faith : Those thus come out of nature, Egyptian bondage, and the fellowship of the children of Beliall, being newe Creatures; and so holy Brethren are made Gods house or Church, through being knit together by the Spirit of God, and baptized into his body, which is the Church. This being vndeniable, the Church of Christ, Infants cannot bee of it, for they cannot bee called out as aforesaid : knowne wicked men cannot be of it, because they are not called out ; nor Antichrists spirituall bondage cannot bee of it, because that is a habitation of Deuils, and all Gods people must goe out of that. What can be iustly obiected against this ? are not all the sonnes of God by faith ? If any be in Christ, or a Christian, must hee not bee a new Creature ? I pray you doe not take vp the vsuall obiection which the Antichristians haue learned of the lewes : What tellest thou vs of being made Christians onely by faith in the Sonne, and so being made free, wee are the children of Abraham, and of Beleeuers. Wee are vnder the promise, I will bee the God of thee and thy seed : thus are we and our children made free, when as they neither doe nor can beleeue in the Sonne. This is a lewish Antichristian fable, for Abraham had two sonnes, which were types of the two Seedes, to the which two Couenauntes are made, the one borne after the flesh, tiping out the fleshly Israelites, which were the Inhabitants of materiall lerusalem, where was the material Temple, and the performance of those carnall Rites which endured vnto the time of Reformation. The other by Faith, typing out the children of the faith of Earliest English Anabaptist Congregatio7is 221 Abraham, which are the Inhabitants of the spiritual! Jerusalem, the new Testament in which is the spirituall Temple, the Church of the liuing God, and the performance of all those spirituall Ordinances which Christ lesus as Prophet and King thereof, hath appoynted, which remaines, and cannot be shaken or altered. Now if the olde Couenant bee abolished, and all the appertainings thereof, as it is, as being similitudes of heauenly things, euen the Couenant written in the booke, the people, the Tabernacle, or Temple, and all the ministring Vessels, and a better Couenant established, vpon better promises, and better Temple and ministring vessels come instead thereof, procured and purchased by the blood of lesus Christ, who is the new and liuing way. Let vs draw neere with a true heart in assurance of Faith, sprinkled in our hearts from an euill conscience, & baptized in our bodies with pure water. Let vs keepe this profession of hope without wauering, and haue no confidence in the flesh, to reap Justification or Christianitie thereby ; but let vs cast it away as dung and drosse : For if euer any might plead priuiledge of being the child of the faithful, the Apostle Paul might, as hee saith, read the place, but it was nothing till hee had the Righteousnesse of God through Faith. Then was he baptized into Christ lesus for the remission of his sinnes. This Couenant, that we as children of Abraham, challenge is the couenant of life and saluation by lesus Christ, made to all the children of Abraham, s^b it is made to Abraham himselfe, to them that beleeue in him that raised vp lesus our Lord from the dead ; and also Acts 13. 26. 32 39. the children of the flesh are not they, Rom. 9. 8. they must bee put out, and must not bee heyres with the faithfull : If they that are of the Lawe bee heires, Faith is made void, and the promise is made of none effect : therefore it is by Faith, that it might come by grace, and the promise might bee sure to all the seed that are of the faith of Abraham, who is the Father of all the faithfull. They are his children, the promise of saluation is not made with both Abrahams seeds, but with his one seed, they that are of the Faith of Abraham. These things may bee strange to those that are strangers from the life of God, through 222 Early English Dissenters the ignorance that is in them, because of the hardnesse of their hearts God hath written them as the great things of his Lawe, but they are counted of many as a strange thing, but Wisdome is iustified of all her children, & they that set their hearts to seeke wisdome, as siluer, and search for her as for treasure, they shal see the righteousnesse of those things as the light, and the euidence of them as the noone day. They that bee wise, will trie these things by the true touch-stone of the holy Scriptures, and leaue off reioycing in men, to hang their Faith & Profession on them, the which I cease not to supplicate God, day and night on the behalfe of you all. To whose gracious direction I commit you, with a remembrance of my hartie loue to euery one, desiring but this fauour, that for requital I may receiue your louing answere. London. 10. Maij 1622. Tours to he commanded alvvayes in any Christian Seruice. H.N. I haue sent to my Friends a testimonie of my loue : one booke to Master Strowd, one to Goodman Ball, one to Mistris Fountaine, one to Roger Seely, one to Samuel Quash, and one to your selfe. / beseech you reade, consider, and the Lord giue you vnder- standing in all things. [A letter from the " teachers and Ministers of the dutch and english Churches" in Amsterdam, dated May, 1624, to the Congregation of Elias Tookey, which had been excommunicated by John Murton and the then existing Five English Anabaptist Congregations.]^ Yermeerderinge in godlijcke wysheijt, ende kennisse der goddelycke waerheyt, wenschen wy 1 MS. B. 1367 in the Mennonite Archives, Amsterdam. This tran- script is made from the contemporary copy of the original MS. The original is becoming difficult to read. Professor Dr Miiller's translation of this docimient is given in Dr B. Evans' " The Early English Baptists ", Vol. II., pp. 32-7. Ea7'liest English A^iahaptist Congregations 223 van gansher herten, onse gelietiede vrinden, die den voorsmaeck hebben der heraelscher dingen, ende 16. int getal syn, mits [?] alien den geenen, die ontrent haer syn, ende om de waerheijt ijiieren, van godt den vader enc?e lesu Christo onsen heere ende algemeynen salichmaker. Amen. Seer behertichde vrinden, wij hebben onlancx v, I, schrijuen vanden 29. Maert stilo antique ontfangen, ende met vreuchden gelesen, Godt danckende vande genade, die hy onverdient, door syn lyeffde ende vriendelyckheyt, otier v lieden ryckelyck wtgestort heeft, daer in dat hij, in dese verduijsterde [?] werelt, de euangelische waerhe^^, in v laet schijnen, iiwe oogen des gemoedts verlicht, ende tot prys synder heerlycker genaden, en vorderinge uwer sielen salicheijt, met erkentenis syns wils v lieden aengedaen heeft. Wij bidden by [stc] lietien Godt, dat hij dat aenge- vangen werck, door den dienst Christi, wil segenen, ende den opganck der sonnen, die inden morgenstont doorbreeckt, ende opgaet tot den vollen dach toe, in v lieden herten wil gelyck maken, ende v alien daer by genade ende hemelsche cracht geuen, op dat ghij door een affgestoruen heijlich leuen, vwe verlichtinge onder dit verkeert geslacht, dat syn wandelinge heeft inde duijsterheijt der sonden, moocht wtdrucken, ende bekent maken, tot godes eere, vorderinge uwer salicheijt, ende veeler verlichtinge enc^e beteringe. Amen. Wij syn beweecht geworden aen v alien te antwoorden, ende te bewijsen onse hertlycke goede genegentheijt, ende Christlycke affectie tot liwarts ; als oock die vreuchde, die wij geschept hebben indien aenvangk van uwe verlichtinge. V lieder christlycke groete is ons aengenaem geweest. ende oft het getal der geenre [geene], die de heere belieft heeft met kennisse der waerheijt te begnadigen, noch cleen is, soe hebben wij ons hertlyck verblydt, vertrouwende dat godt het aengevangen licht syner waerheyt by veelen sal laten door breecken, gelyck de geboorte Christi naden vleesche eerst weynige werdt bekent gemaeckt, maer daer nae wijdt 224 Early English Di8se7iter8 is wtgebreydt, also syn wy in goeder hoop en dat de geboorte ende kennisse Christi naden geest, die in v aengevangen is, oock wij der sal doorbreecken, tot veeler behotidinge ende salicheyt. Wij hebben met verlangen verwacht op v lieder schrijtien, gelyck wij verstaen dat ghy oock verlanght hebt om eenich schryiien van ons te becomen. De oorsaken van v lieder vertreck gedenckt ghij, wij nemen [?] die in lyeffden op. De onse syn geweest om dat wij, nae v 1, afscheydt van ons, geen schriftelyck bescheijt van v, 1, en hebben gecregen, hoe onse schriften ende mondtlycke redenen, die wy met tiwe boden gehadt hebben, by den tiwen geacht waeren, dit wilt ons oock int goede affnemen. Wt v 1, schrijuen ve^'staen wij dat ghij van Ian Morton met den synen geexcommuniceert, ofte wt haere ver- gaderinge geworpen syt. De voornaemste oorsaecke sonde syn V lieder gevoelen vande verdraechsaemheijt der swacken, ofte cleen ve?'standigew in schriftuerlycke ver- standen, die nochtans conscientieus syn in alles dat sy waerlyck weeten, en stil en vreedtsaen [sic] inde gemeinte syn. etc Dus is leedt geweest stilcx te hooren, en t'heeft ons van herten misvallen, Wij wenschen die v lieden ve?'worpen hebben meerder wijsheijt; dat ghij lieden verduldelyck draecht alle de iniurien, die v om gemelder saken oiiervallen, die niet weynich verweest en syn, ende noch niet op en houden, ende v verlaet op de oprechtichei}'^ iiwer herten, de goedtheyt tiwer saken, ende de beloften godts, daer aen doet ghij soe Christenen betaemt, t'is ons lyeff geweest te hooren, wij vermanen, bidden, en smeecken V, blyeft op dien padt, ve?'gelt geen quaedt met qttaedt, lastert noch iniurieert niet weder, maer houdt v inde voetpaden Christi, ende volcht het lydtsaem exempel der heyligen, ende laet tiwe vrindelyckheyt, gedtilt, enc^e lydtsaenheijt [sic] eenen yderen kenlyck worden, acht het geringe met Patilo van eenen menschelycken dage geoor- deelt te wesen 1. cor:4. hebt medelijde?i met sulcker lieden onverstant, ende draecht v in siilcke zee-stormen nade woorden Paiili .1. cor: 6. als Dienaers godts met Earliest English AnabajJtist Congregations 225 grote ve^'dtildicheyt, met drtick, met noodt, met anxt. etc. ende laet uwe gebeden voor de gene, die v leedt doen, tot godt opclimmen, nae d'exempel Christi, gedenckt dat ghij mede onverstandich geweest zijt, ende mogelyck ymandt te ontydt veroordelt hebt, dit doende siildij v bewijsen Christi bryeff te syn, met den vinger des leSendigen Godts, inde tafelen liwes [?\iwer] herten geschretien, ende uwe wysheyt, lydtsaemheyt, ende verduldicheyt sal den onve?-- standigen tot een licht, en beter gesicht dienen. Dat ghy lieden veel middelen gebruijckt hebt om inde eenicheyt met de gene, die v lieden wtgeworpen hebben, te blyuen, verblydt ons ; want t'is Christelyck nae vrede ende eenicheijt te staen, oft te iagen. De heylige geest vermaent daer toe, wij beclagen dat ghij in desen te vergeefFs gearbeijt hebt, ende dat ghij nii hopeloos zyt in sulcke lofflycke saecke yet yriichtbaers wt te rechten, hebt geen berotiv van alien uwen arbeyt in deser saken ; want t'sal in V taller tijt veroorsaken een goede conscientie, die bouen alle schatten gaet ; maer inde gene, die v verdruckt en versmaedt hebben, droeffheijt en rouwe, wanneer sy tot beter kennisse sullen gecomen syn, t'welek wy wenschen dat haest geschiede, eer den dach bij haer ondergae. Ghy lieden wildet geerne v saken ten gerechte stellen voor de Duijtsche enc^e engelsche Gemeente alhier, onpartijdich wilden wy oock geerne v saken verhoren, enf?e affhandelen, op dat de geschillen nedergeleijt [?], ende vrede mocht ge- vonden werden. Maer hoe sal dat connen geschiede?? also lange als v partijen haer daertoe niet verstaen en willen ? t'moet [?] godt opgedragen, en den tijt beilolen sijn, Soe Ian Morton, oft ijmant vanden synen hyer tot ons ouercomt met vreedtlijeuender herten, ende geseggelycken gemoede, t'sal ons lijefF syn, ende oft godt gaue dat sy by ons op soe een wyse verschenen, soe mocht wat goedts door haer comste veroorsaeckt worden : Soo het oock op een ander wijse geschiede, soe en hebt geen gedachten dat sy lieden hier in onse gemeenten eenige beroerte sullen aenrechten. onse broederschap is door ervarentheij t, ende het aenmercken vande menigerleije twisten, die de B. II. 15 226 Early English Dissenters twistige volcken ronts om ons gehadt hebben, &nde noch dagelycx hebben, door bet deruen van dese vreed-voedende leere der verdrachsaemheij'i, geleert geworden, hoe lyefflyck, costelyck, en goedt het is, dat breeders eendrachtich t'samen woonen, psalm 133. also dat wij door yemants comste geen verstoringe onder den onsen en bevresen. Oft wel de sendtbrijeff, die wij uwe boden medegauen, en V lieden, gelyck ghij claecht, onthouden wort, maer van twee onser leeraren, namentlyck van Hans de ries en Reynier Wybrantsen onderteeckent is, soe affirmeren wij by desen dat den inhoude is het gemeen verstant, ende die leere onder alle onse gemeenten, insonderhetj'i t'stuck vande verdraechsaemheijt, enc^e wort by ons alien gehotiden als eenen sodanigeii artickel, die wij met vreiichden omhelsen, also de selue is een vande bysonderste oorsaken vande vrede enc^e eenicheyt, oft t'samen-hotidinge onser gemeenten. Soe Ian Morton, ofte ymant vanden synen anders seijt, dat moeten wij lyden, ende Christelyck verdragen. Maer tot ons comende salt inde ondersoeckinge, gelyck als wij geschreuen hebben, enc?e hijer in noch schrijuen, betionden worden, enc^e niet anders. daerom en hebben wij geen vreese voor syne, ofte eens anders comste, als oft wij sotiden sorgen, dat ymant onder onse gemeen- schap, door stilckew middel, sonde vande vreedtlijeiientheijt affgeleijt worden Nochtans en sal v 1, niet verstaen dat wij de verdraech- saemheijt onbepaelt drij&en, als oft wij alle onverstanden hoe groot, oft hoedanich die wesew mochten, onder ons plaetse souden gtinnen, 6 neen. Maer wij bepalen die met de heylige schrifture, en proeuense met alle wijsheijt. Wij verstaen dat v. 1. een genoegen hebt aen de oorsaken by ons gesteet, waerom wij aen onse Magistraten naer v. 1. begeren niet gestippliceert en hebben, dat laten wij ons welgevallen. Gelyck ons dan mede behaecht t'gene v 1 vande eerste scheiiringe hebt geschreuen, te weten, dat ghij siet dat de affgescheurde schtSlt hebben, om dat sy haer aen een waere Gemeente niet gegeuen en hebben, maer onordentlyck Earliest English Anabaptist Congregations 227 een van seluen opgerecht, en secten gemaeckt, oock dat sy de censfire Christi misbruijckt hebben. etc. Also v. 1. door godts genade soe veele verlicht syt, dat ghij de gemelde gebreecken siet en kent soe bidden ende vermanen wy v, dat ghij neerstich toesiet, v kennisse wysselyck beleeft, ende sulcker lieden onwyse drijuinge tot geener tyt niet gelyck en wort. Wy hebben haer lieden int begin der schetiringe genoechsaem gewaerschout, ende suleke onge- ordineertheijt afFgeraden, ende tot lydtsaemheyt ende ver- draechsaemheyt vermaent, maer onse redenen en waren by haer niet ontfanghbaer, tot onsen leedtwesen. Geeme hebben wij in v schrijuen gelesen, dat ghij niet en syt van dat gevoelen als noodtwendich achtende alle eerste dach inde weecke broodt te breecken, maer laten sulcx in der gemeenten vrijheijt, alst gelegen zij, gelyck ghij lieden oock seltie oeffent. Wt de M^oorden, gelyck ghij oock selue oeffent, verstaen wij dat ghij affgesonderde het broot des heeren onder malcanderen breeckt, ofte het Sacrament des .h. auontmaels met den anderen hoiidt. Soe wij dit recht verstaen, soe connen wij niet saen oft ghij doet soe doende t'selue dat ghij in andere berispt, te weten, dat ghij lieden, eer ghij v aen een waere gemeente hebt gegeiien, ende door de selue in Christlycke ordeninge gestelt syt, een nietiwe gemeente oprecht, en valt also int oordeel tiwer partijen. Ende oft wij v. 1 niet te gebieden en hebben, soe vermanen en raden wij v alien, in siilcke kercklycke saken stil te houden, tot breeder onderhandelinge, op dat alles onder v lieden or- dentlyck geschiede, ende een schriftuerlyck aensien hebbe. Voor den aenvangk tiwer schetiringe was v lieder gevoelen dat een partictilier breeder, sender der gemeenten beroe- pinge, mocht de SacramentcTi wtdeijlen, als mede dat het niet geoorlofb was, in tyde der vervolginge in een ander landt te vltichten, ende aldaer te wonen, wij sotiden geeme verstaen, oft hijer in bij v lieden veranderinge is, oft dat ghij noch staet inde seltie meyninge. Doen tiwe boden hier waren, ende wy mondtlyck met haer spraken, verclaerden wij haer dat den strijdt artickel vande 15—2 228 Early English Dissenters hercomst des vleeschs Christi by ons gehoiiden werde verdragelyck inden genen, die Christi menscheijt niet en versaekten, maer hem beleden warachtich mensche te wesen ; maer soe ymant dat soe verre wilde trecken, als oft wij oock verdragelyck hielden Christi godtheijt te versaken, oft te lochenen dat Christtis waere godt zij, die sottde ons niet wel, maer qtialijcken verstaen hebben. Daerom sal v. 1. belietien ons te ontdecken, hoe wij de woorden in v schrijtien verstaen sullen, te weten, dese : wij en binden niemant te verstaen ofte vatten van Christo, als wy van hem verstaen als sommige oft andere doen, maer verdragen malcanderew etc. geerne wilden wy weeten oft dit alleen geseijt sy vande hercomst des vleeschs Christi, oft dat daer onder oock begrepen wort d'artickel vander godtheyt Christi, ende dat ghij lieden oock verdragelyck houdt, en onder v verdraecht, de gene de godtheijt Christi versaecken, oft Christum niet en bekennen warachtich godt te syn inden vader, en met den vader, onde den .h. geest. V. 1. sal belietien hier van ons toe te schrijtien tiwe rechte meyninge ende insien. Int sttick vanden eedt, ende het ampt der otierheijt schrijeff V. 1. dat sommige met ons syn, ende andere niet. v. 1. sal ons belietien te berechten, oft de gene, die met ons in beijde artickelew niet en stemmen, wt lyeffden tot der gemeenten vrede ende stichtinge, haer wel wilden ont- hotiden om haer gevoelen te beletien, oft dat wanneer sy gevordert werden, insonderheyt tot het gebrtiijck der wapenen, haer verstant sotiden beletien willen. wy achtent noodtwendich hier van te hebben waere wetenschap en kennisse. Dat de andere artickelen in onse confessie gemelt, by v alien voor Christelyck worden gehouden, enc^e daer door bekent ontfangen te hebben veel geestlycke verlichtinge, daer otier dancken wij den lietien godt, die den oorspronck enc^e aenvanger is alles goedes, ende van wij en alle goede, volmaeckte gauen afFvloijen. wij bidden hem dat hij, tot syner eeren ende uwer aller heijl, v wil genade cracht, en gatien getien tot volcomen toeneminge, ende opwassinge Earliest English Anabaptist Congregations 229 inde aengevangen kennisse der waerheijt, hotidt oock gelyckmoedich aen in een heijlich leuen, met smeecken en bidden tot den alderhoochsten, gedenckt dat hij getrotiv is, die syn beloften in v vervullen, iae ende amen maken sal. Met vreiichden en blydtschappen hebben wij ve?'staen tiwer aller heijlich voornemen om in onse broederschap aengenomen te worden, enc^e sichtelyck te vereenigen met onse gemeenten. wij syn daertoe oock wilvaerdich, ende des voornemens om t'seltie met godes h&lpe in goeder ordeninge te volstrecken, nae dat wij uwe antwoorde op desen sullen ontfangen, ende verstaen hebben dat wij sodanige gelyckheijt hebben inde kennisse der waerheijt, daer wt wij vertrotiwen mogen vreedtsaem, als Christenen toecomt, met malcanderen te mogen letien. Van vwe opponenten en hebben wij geen schrijuen noch clachten, tot v lieder nadeel ontfangen. Soo ons nae desen yet behandicht wort, soe sttllew wij ons, als on- partydige toecomt, daer in hoQden en vinden laten. Wij ve7'staen dat de gelden, die wij uwe boden behandicht hebben, wel syn bestelt, gelyck wij uwe boden sonder eenich achterdencken toebetrout hebben. Aldus geantwoort hebbende op v. 1. aengenaem schrijuen sluijten wij desen, en sullen tiwe bescheijden weder ant- woorde met ve/-langen verwachten. de genade onses heeren lesti Christi zy otter v alien, Amen. In Amstelredam desen [blank space] May K.nno 1624. onder- teeckent met consent enc^e welgevallen der leraren ende Dienaren der duijtscher ende engelscher Gemeenten lesti Christi aldaer, by ons [A Letter from Elias Tookey and his Congregation at London to the Dutch and English united (Waterland) Church at Amsterdam, dated June 3, 1624, in answer to the preceding communication, and expressing the hope that they may be received into the membership of that Church, etc.]^ * MS. B. 1368 in the Mennonite Archives, Amsterdam. Professor Dr Miiller's translation of this document is given in Dr B. Evans' "The Early English Baptists", Vol. ii., pp. 21-4. 230 Ea7'ly English Dissenters Seer diere vrienden tot ons, weetet, dat wy ontvangen hebben vwe graue ende gratieus antwoord : het welke onsen alder sielen groote vreuchde veroorsaeet, want ghy hebt onser herten bequaemlich toe ghesproken daerin : hat [het] selue dat Godt doet, deur het licht des leuens Christum nae den gheest ende op het ontvancke van vwen brief (daer wesende een trouwe bode ghereet) wy versamelde terstont beyde te lesen ende ouerleggen wat besceyt [?] aen v. 1. te seynden : deur wiens snelle afsceydt, wy sijn veroorsaeet gheworden alle vwen wijse schriften ouer te scricken : maer het gheen alleen, het welke v. 1. van onse begeert, dat wy onsen ghevoelen daer van scrijuen sonde. 1. Eerstelich wy mercken, dat ghy ons acht ghefaljeert te hebben, int breaking des broodts ofte het ontvancke des nacht-maels onder malcanderen sedert onsen w*werpinghe : etc - tot den welke, wy antwoorden, nae dien dat daer gheen waere voor- gaende ghemeenten waren, by wien wy ons by ghevoeght mochte hebben onder een voile order te comen wy hebben dus ghesinte gheweest, dat in sulke saecken, een gheemeente mochte die Sacramenten ghebruicken : maer wy willen noch onthouden (ghelijck ghy ons radet) tot dat wy hooren van v wederom : hopende die scriftew beter gheopent te hebben tot ons by v. 1. in desen stucke Wy staen noc ghesint, dat een particuliere breeder mocht die ^' Sacramenten bedienen wanneer die ghemeente hem daer toe roept, al is hy niet int officie van den pastoorscap : met desen proviso dat die ghemeente gheen officiers en hebt, maer heeft sy, dan houden wy dat een particuliere breeder gheensins doen macht : maer in desen wy sullen willich weesen te leeren / waerin wy faljeeren. 3. 4. Wy houden het niet ongheorloft, int tydt der vervolginge te vluchten in een ander landt daer te woonen, ende sommighe onder ons hebben noyet so ghehouden. Wy verstaen dat die heylige ende vreedsame leeringe der verdraeginge niet misbruickt en wort, hoe well sommige die Earliest English Anabaptist Co7igregations 231 still sijn, in die ghemeente blijuen : die als noch niet well en weeten, wat van Christi godheyt te begrijpen : so sy [?] salich- heyt alleen deur hem houden, ende in het gheen, waer toe sy ghecomen sijn, oprecht blijuen : deur welke vruchten der oprechticheyt wy verstaen, dat Christi Godheyt, hem selue in haer toont : welke ons versekert, dat sy Gods eygene sijn, hoe well sy als noch in het vernunft ende cerebro [?], dien verholent- heyt of mysterie niet becoomen connen: maer ist dat eenighe die gheemeen verstant des ghemeents herein [sic] opponeren, ofbe in eenighe andere stucken daer een onrustich eende domineerende gheest, wy houden dat sodanige niet te verdragen worden : maer om haerder onrusticheyt, ende om dat sy soecken [?] ouer anderen te hersscen, vermijdt hooren te weesen. Veerder [?] wy laeten v. 1. weeten, dat daer gheen onder ons sijn die den Godheyt Christi versaken : maer daer sijn 2 of 3 onder ons die in haer seluen een weynech anders van ghevoelen, als wy int generael doen, nochtans all comt op een in het leste : als wy het verstaen. die generael vatten, dat sijn Godheyt bestaet In den oneyndelich klont alias massa ofte onbegrijpelich substantie der goddelich natuer alleen : die andere vatten, het gheen te wesen all dat w'^vluyt natuerlich (als die licht van den Sonne) w* dien oneyndelich substantie, ende dat desen w*^- vloet bestaet in veel particulieren : als een lichaem bestaet in veele lyden: euen so is Christus 1 Cor: 12. 12 ver. ende het is goddeliche cracht, wijsheyt, ghenade, gherechticheyt etc ~ wien God w^ghesonden heeft beyde die wereld te maken : ende den mensch ghevallen sijnde te versoenen : dese int corte is het gescill in het vernunft [?], aengaende die Godheyt Christi : ende sullen wy malkanderen ordeelen om desen ghevoeltingen : het sy veer maer in dien wy eenige sien van onser ghemeente Christum te cruiscigen of crucificeren, ofte die goddelich natuer waer van sy deelaehtich sijn, deur die bedroch der sonden : om desen oordeelen wy, om dat wy sakerlich weten dat die woort Gods sulken alrede gheordeelt heeft . in dese oock wy sijn ghewillich te hooren met alder snellheyt, wat God v. 1. hierin kundich [?] ghemacht heeft : ende laeten het tot vwen discrete consideratie. 6. 232 Early English Dissenters Een eedt, wort ons niet dickwills voorghestelt, ende sommige wy mogen weygeren, sender veel scult ofte scaede : nochtans het weygeringe van sommige eedt in onsen land, willen brengen beyde scult ende scade : als of wy weigeren sonde den eedt der trouwheyt aen onsen koninc: wy souden gheheeten wesen verraders, ende wilde sy het wHerste extremiteyt ghebruicken : sy mochten tegen ons procederen als tegen verraders: waer deur wy vallen int' pericell haerder wett : ende oock die heylige waerheyt, welke wy belyden, sonde wesen door boose mensken quaed gheacht, ende wy ghehouden als commerlich ofte onrustich persoonen in een stadt, om niet te doen, het gheen, dat wy versekert sijn, dat wy doen mogen sonder sonde in sodanich eenen saecke a[l ?]s dese is : wy begeeren van v. 1. te weeten welke V. 1. ordeelt het slimste te wesen : te weten desen eedt te nemen ofte te weigeren : oock ofte het so vallen sonde, doet sommige deur nood-dranck sonde ghebracht werden te nemen, ofte het door vreede verdragen mochte werden: wederom in onse landt soude wy desen eedt weigeren, wy konde niet vrye borgers ghemackt worden binnen onse steden, noch op eenige tydt comen w*^ onsen landt, het sy om traffique te doen om den cost te crijgen, of te vlieden van vervolginge om der conscientie wille : nochtans willen wy myden desen ende alle andere so veel onsen vermogen aengaet, nu, ende euwelich Aengaende magistratie, ende waepenen of crijch-handell, wy willen in gheender manier aenveerden ofte ondernemen: sommige van conscientie, ende die reste om der vreede wille euwelich. 