Het rechtsbegrip: Theoretische onderzoekingen...
Terwijl Rosin, door op Von Ihering's voorstelling betrefende de verhouding tusschen belangen en bescher mingen, tot zu destructive conclusie kwam, trachtte Bernatzik, door die voorstelling zu leer ophechteren grondslag te vestigen. Het principium indivivuationis voor de menschelijke belangen, op het ontbreken waarvan Rosin had gewezen, wist hij te vinden door samensmelting van wil en belang. Hij wees erop, hoe de fout van Ihering en al zijne volgelingen tot nu toe was geweest, dat zij het belang en den wil als afgescheiden voorstellingen hadden beschouwd, inplaats van beide tot eene Archiv fur's offentl. Recht, Deel V, pag. 232 v. 112 66nheid saam te vatten. Vandaar, dat het noort was gelukt, beide samen tot eenkel rechtsbegrip in^en te smelten, maar steeds het alternatiefbleef bestaan, of het een, of het ander tot het rechtsbegrip te verheffen, terwijl geen van beide voldeed. Bernatzik nu tracht aan te toonen, dat wil en belang of doel niet twee vreem Degenover elkander stand verschijnselen zijn, maar dat het doel zelf eene uiting is van dat psychisch proces, dat men gewon is wtl te noemen. De wil zonder inhoud of doel laat zich evenmin denken als een doel, zonder daarop gerichten wil; beide te zamen vormen eene voorstelling : »het menschelijk willen». Dit »willen» nu, geheel iets anders dan de vrije wil als »Potenz» van Hegel, wordt door de impres- tiveven der rechtsorde, voorzoover het als »schutz- bedurftig» en »schutzwurdig» wordt erkend, in bescher- meng genomen en daardoor verheven tot een subjectief recht. Voor als het leerstuk der rechtspersoonlijkheid maakt Bernatzik zijn beschouwingen diensthaar: duidelijk doet hij uitkomen, hoe hier zoowel het oude wils- als belangendogma te kort schiet. AUeen bij vereeniging van wil en doel tot eene 6enheid, laat het zich verklaren, dat er 66n persoon kan zijn, waar meer willen door denzelfden inden, het- zelfde doel, zijn vereenigd, — zooals bij de rechts- personen, — en omgekeerd, dat er meer personen kunnen zijn, waar toch hun aller belang slechts door 6en wil wordt gerealiseerd, — zooals bij de huwe- lijksgemeenschap en de reederijen. § 7- Zoo was dus het belang als wilsinhoud gefixeerd en verkreeg het zelfstandigheid tegenover het ruimere begrip van het menschelijk belang, waartoe Rosin was gekomen. Het belangendogma was een stap gevorderd: van de drie heterogene elementen, het belang, den wil en de bescherming, waren er thans twee tot eene 6enheid saamgevoegd. Wat nog te doen bleef, het was, aan te toonen, op wat Wijze nu die einheid, — de will met den bepaalden inhoud, — door de rechtsorde wordt beschernd. Bernaztik sprak van eene erkenning van dien wil als zoodanig door de rechtsorde; deze voorstelling laat evenwel veel aan duidelijkheid te wenschen over, waar, naar de vooropgezette meening, die rechtorde uit niet anders bestaat dan imperatieven, — geboden en verboden, gericht juist aan anderen dan hem, wiens wil moet worden erkend of beschernd. Er stond slechts en weg open, om den will eene duidelijk aanwijsbare bescherming door diergelijk geboden te doen deelachtig worden, namelijk door den inhoud van den wil en die der rechtsnormen te doen samenvallen. Dezen weg sloeg ten slotte Schuppe in. Ook Schuppe stelt belang en wilsinhoud gelijk, niet evenwel, zooals Bernatzik, omdat het identieke begrippen zijn, maar wijl het objectieve recht het individueele belang niet anders dan uit den individueelen wil kan kennen, en dus wel ge- dwongen is, den laatsten om der wille van het Dr. WILLIAM Schuppe, Der Begriff des subjectiven Rechts, 1887. 8 \ 114 eerste zijn bescherming te verleenen. Wat zijn nu evenwel die individueele belangen, welke door het recht worden beschernd? Volgens Schuppe geen anderC; dan dit belang: dat de handelingen, die door de imperatieven der rechtsorde worden ge- boden en verboden, geschieden, resp. achterwege blijven. Niet mijn lichaam, mijn eigendom, enz. zijn het dus, die als mijne levensvoorwaarden worden bes chermd, maar mijn belang, dat mijn licham niet angetast, het rustig genot mijner goederen niet gestoord worde, — terwijl de bescherming geschiedt in dezen vorm, dat de wet mijn wil tot den haren maakt. Door de leer van Schuppe wordt dus het verbandt tusschen de drie elementen van Ihering's definitie, het belang, den will en de bescherming, geondstruer, evenwel — niet dan ten koste der oorspronkelijk leer zelve. Wanneer inderdaad het door de wet beschermde belang geen ander is dan het ge-schieden of niet geschieden der door de wet geboden of verboden handelingen, en wanneer dit belang zich slechts laat denken als, — of slechts kenbaar is uit denihoud van den menschelijk wils-dogma; de onderscheiding tusschen het materieele en formelle element in het subjectieve recht valt dan geheel samen met die tusschen individueelen en algemeenen wil; de bescherming omringt niet meer als schutzende Schale de belangenkern, maar het belang, als wilsinhoud gedacht, vindt in de comci dentie met den algemeenen wil zijn verwezenlijking. De philosophische beteekenis van het menschelijk belang als motief, als schepper van het recht moge gepaard zijn gebleven, zijn rol als constitutief element. In der Formelle begripsbepaling is verloren gegen. Dat het belangen-dogma in dezen zijnen laatsten vorm inderdaat met het wilsdogma samenvalt, moge ook hieru blijken, dat Bierling, een zijner heftigste bestrijders, het in dezen vorm volkomen beaamt: »Ein Recht ist nicht ein Inter esse dem das Recht blosz schiitzend hinzugetreten ware, sondern es ist ein Interesse, das seiner Natur nach selbst zum Recht werden konnte und thatsachlich auch geworden ist». Het voorgaande werd niet alleen bedeld als eene beschrijving van het belangendogma in zijne verschillende gedaanten, maar tevens als eene aanduiing van het resultat, waartoe die leer logisch moet voeren, zoo aan de imperatieve natur van het objectieve recht wordt vastgehouden. De schijn van juistheid, welken Ihering's uiteenzetting droeg, uras vooral te danken aan het gemis eener nauwkeurige analyse van het begrip belang. Ofschoon dit begrip gegenstens identiek is met het begrip doely waarmede het door Von Ihering en vele anderen telkens wordt verwisseld, heeft het met dit laatste toch een gewichtige eigenschap gemeen: evenals ieder concreet dooly dat de mensch zich stelt, tevens als middel kan worden beschouwd ter bereiking van een verder ge- ii6 legen doel, zoo kan ook iedere wenschelijke gebeur- tenis of toestand, die als een belang wordt aange- merkt, tevens weer worden beschouwd in verband met eene andere wenschelijke gebeurtenis of toe- stand, wier intreding door de eerste wordt veroor- zaakt of bevorderd. Evenais tusschen de verschillende concrete doeleinden en het doel, dat de mensch zich als einddoel stelt, zich tal van schakels laten construeeren, waarvan iedere ten opzichte der voorgaande als doel^ ten opzichte der volgende als tniddel verschijnt, zoo laten zich ook tusschen de gebeurtenissen, die den mensch ten goede komen en *s menschen »summum bonum» reeksen belangen denken, waarvan ieder kan beschouwd worden in onmiddellijke betrekking tot het laatste, maar tevens als dienende of verwezenlijkende het eerstvolgende belang, in de reeks opgenomen. Hieruit volgt, dat in iedere reeks al die samenhangende belangen niet gelijksoortig zijn en nevengeschikt, maar ieder onder- geschikt aan al de volgende, en alle aan 's menschen hoogste belang. Wat eischt dus eene rationeele indeeling der subjectieve rechten naar den aard der beschermde belangen? Dat men niet onder alle denkbare belangen willekeurig een greep doe, als materieele kern van het eene recht een hooger gelegen belang, van het andere een daaraan onder- geschikt lager gelegen belang uitkieze, maar dat men alleen nevengeschikte belangen daartoe aanwijze. Wat doet nicht von der ersten verdeilt de menschen belangen, die hoch zu door het recht beschernd denkt, in vier groepen: I onze eigen personlijkheid, II de zaken, III de handelingen van andere menschen, IV den Staat; in aansluiting daaran worden de rechten verdeeld in: I het recht der personlijkheid, II de zakelijke rechten, III de verbintenissen en familierechten, IV de staatsburgerlijke rechten. De aldus omschreven belangen groepen nu zijn zoo weinig onderscheiden en nevengeschikt, dat iedere volgende groep veeleer onderge schikt is aan de voorgaande, d. w. z. hare beteekenis voor den mensch slechts daaran onleent, dat zij aan de verwezenlijking daarvan bevorderlijk is. Het genot der zaken immers is slechts daarom een menschelijk belang, wijl het aan's menschen persoon ten goede komt; — de handelingen van anderen vertegenworndigen voor ons een belang df om dezelfde reden, df indirect omdat ons daardoor het genot der zaken wordt mogelijk gema akt; — terwijl eindelijk in den Staat slechts in zooverre een menschelijk belang is te zien, als daardoor alle andere menschelijk be- langen worden beschernd. De eerste, zoowel als de derde of de vierde groep, zou dus ieder voor zichzelve even goed voldoende zijn, om alle rechten te omvatten, als de vier groepen van Von Ihering te zamen. De rangschikking der menschelijk belangen in onderlingen samenhang onder's menschelijk belang is eene geheel willekeurige en toevallige, in dien zin, dat het geheel van ieders individueele gesteldheid en bijkomende omstandigheden zal af- hangen, hoevele en welke belangen men schakelt tusschen eene bepaalde gebeurtenis en dat hoogste Ii8 Belang. Daarom is dan ook iedere poging, om die tusschenliggebeiligke belangen tot de materiele kern der rechten te verhefen, van te voren geordnet. Want ook de weg, dien Bernatzik insloeg, — het bezigen van den wil als factor, om die belangen voor bet recht te fixeeren, — geeft geen uitkomst, daar de wilsinhoud, d. i. het doel, even convertiebel van nature is als het belang. Om de fout,  het verband tüsschen die imperatieven en het daaruit voortvloeiende subjektive recht te construeeren. Bernatz k trouvens erkent dit zelf: ».... das als » Willen» bezeichnete Phanomen ist ein Mittel zur Erreichung des Zweckes und es kann jedes Zweckobject wieder Mittel, also Willensobject, fur einen entfernteren Zweck abgeben, als dessen letzter uns die Herstellung jenes Zustandes erscheint, den wir als einen wunschlosen denken». 1. c, pag. 232 HOOFDSTUK III. Bevoe^dheid en Pllcht. Terwijl bij de vooropzetting van het louter imprätive karakter van het objective rechtsbegrip wel de plicht onmiddellijk is gegeven, maar de bevoegdheid op geen wijze daaruit is te deduceeren, volgt uit de door mij aanvaarde treedige indeeling van den objectieven rechts-regel noodwendig ook een tweeledig subjectief corre laat: wat objectief verschijnt als ordening van mogen en behoore treedt subjectief als bevoegdheid en plicht te voorschijn. Men heeft veel erover getwist, welke der begrippen, — het objectief of het subjective, — men als het logisch primaire behoort aan te merken; of de subjective voorstelling van bevoegdheid en plicht, als van buiten aangebrachte affectie van het individu, uit het objectieve recht moet worden afgeleid, of dat omgekeerd door abstractie uit het subjective begrip, als product van onzen wil, of hoe men het ook moge noemen, de voorstelling van eene objectieve, buiten en boven den mensch bestaande ordening moet worden gewonnen. De vraag worde niet verward met deze andere, in welke gedaante de mensch in den loop der tijden zich van het bestaan van het recht is bewust georden: hierop kan alleen de rechtshistorie van ieder volk het antwoord geven. Bij het gene volk zal het subjective, bij het andere het objective karakter wat meer op den voorgrond treden, de tegenstelling zal hier of ginds wat eerder en scherper worden gevoeld, — nergens ontbreken de beide beschouwings-wijzen van het recht naast elkander. Stelt men evenwel de vraag, niet wat als historischy maar wat als logisch prius moet worden beschouwd, zoo wil het mij voorkomen, dat de strijd hierover een nuttelooze is, wijl van de beide begrippen, als zui-vere correlaten, geen op logische prioriteit kan aanspraak maken. Het moge worden toegegeven, dat gemeenlijk de concrete bevoegdheden en plichten worden gevonden door de logische subsumptie van de feitelijke omstandigheden onder den algemeenen rechtsregel, maar hieruit volgt niet, dat het begrip van bevoegdheid en van plicht uit dat van het objective. Recht is ageleid. Bovendien, de algemeheid is geenszins eene noodzakelijk eigenschap van het objectieve recht, terwijl alleen, waar deze aanwezig is, het genoemde denkproces — de toepassing van den regel op het bijzondere geval — noodzakelijk wordt; vertoont zich dan ook het objectieve recht zelf als een uitspraak over een bijzonder geval, zoo is ook de bevoegd-heid of de concrete plicht tegelijk met deze aan- 121 Wezig. — Van den anderen kant kan worden toegeven, dat het recht zijn eigenlijk effect slechts heeft in den geest der menschen, in zooverre, dat het objectieve recht niet onmiddellijk, maar eerst door de voorstelling van de daarmede correspondeerende bevoegdieden en plichten onze handelig en influenceert; maar daaruit af te leiden, dat noodzakelijk het recht in zijn subjectieven vorm tot logisch uitganspunt moet worden genomen, gaat reeds hierom niet op, wijl het recht, in objectieven en subjectieven zin, een zelfstandig bestaan heeft, onafhankelijk van de plaats, die het inneemt in s menschen overwegden: rechtsregels en daarmede correspondeerende bevoegdieden en plichten kunnen bestaan, zonder dat de betrokken persoon zich daarvan zelfs is bewust. De omstandigheid dus, dat het recht eerst door de in den mensch opgewekte voorstelling van bepaalde bevoegdieden en plichten zijn invloed uitoefent, beslist niets overden logischen samenhang tusschen die bevoegdieden en plichten zelve en de objectieve regelen, waarvan zij he Det bewaht zijn. Het begrip van het objective recht bevat just dezelfde elementen als dat van het subjective recht, beide zijn slechts verschillende beschouwings- of uitdrukkingswijzen van dezelfde zaak : het objective recht, ook al is het geheel onpersoonlijk geformu- leerd, ja, al is zelfs tijdelijk georden, enkel persoon aanwezig, op wien het kan worden toegepast, sluit steeds de voorstelling in zich van personen, voor wie het geldt ; bevoegdeneden en plichten laten zich niet anders denken dan tegelijk met een richt- snoer voor's menschen gedragingen, dat de mensch daarom als iets objectiefs buiten zich erkent, wijl hij gevoelt, dat het aan zijnne willekeur is ont- trokken. Onnoodig acht ik het daarom ook, in eene uit-voerige beschouwing te treden over de wijze, waarop de algemeene tegenstelling tusschen objectief en subjectief door de schrijvers in de rechtsleer is overgebracht. Dat de voorstelling, waarom Puchta het gebruik der termen afkür, — volgens welke het objectieve recht den mensch tot object, het subjektere hem tot objecte hebben, — eene averechtsche is, is duidelijk, wijl immers in beide de mensch eenig en alleen als subject zijner handelin-gen wordt beschouwd. Evenmin kan de tegenstelling redelijker wijze doelen op de al- of niet onaf hankelijkheid van het recht van's menschen willekeur, — zooals Holder schijnt te meenen, — wijl die onaf-hankelijkheid zoowel in het objectieve recht als in de subjectieve verhoudingen, maar in beide ook slechts ten deele, is te vinden. Ook de beschouwing van ScHUPPE, dat de tegenstelling is gegrond op de eigendommelijkheid van den mensch, om door reflectie uit het concreet-individueele het abstract-algemeene, het »gattungsmassige», af Te leiden, kan ik niet aanvaarden. Immers, door een  afwijking van den individueelen will van den will der rechtsorde. Daarmede is de logische tegenstrijdigheid der leer niet uit den weg geruimd. De bevoegdheid en de plichty ziedaar dus de beide. Bene poging tot oplossing van dit problemen is, geeft, voor zoover ik weet, Schuppe niet. Men zie over de genoemde afwijkende meeningen, gelijk in tägigen over de tegenstelling tusschen objectief en subjectief in de rechtsleer: Puchta, Institutionen I, § 6, Schuppe; Der Begriff des Rechts in Grunhut's Zeitschrift, X, pag. 349 en Der Begriff des subjectiven Rechts, pag. 3 v. ; Jellinek, System der subj. offenti. Rechte, pag. 8; Bierling, Critik der juristischen Grundbegriffe, II, pag. 32 v.; Juristische Principienlehre I, pag. 145 v., II, pag. 7 v.; Holder, Uber objectives und subjectives Recht, pag. 7 v.; Dr. Affolbr, Untersuchungen primaire, niet afgeleide subjectieve rechtsbegrippen. Reeds dadelijk zij gezegd, dat geen aanval wordt beoogd op het geijkte spraakgebruik, hetwelk zeker den eenvoudigen rechtsplicht nimmer als recht in subjectieven zin aanmerkt, — slechts meen ik, dat een fundamentel onderzoek dezer beide primaire subjectieve rechtsbegrippen tot uitgangspunt moet strekken voor de constructie der andere subjectieve rechtsbegrippen, welke het rechtsleven kent, dus ook van hetge En het spraakgebruik sind eene eenw gewon is »het recht in subjectieven zin» te noemen. Dat tweeledig uitgangspunt zij daarom aan een nader onderroek onderworpen. § 2. Vooreerst dan de onderlinge betrekking tusschen bevoegdheid en plicht. Weik verband bestaat er tusschen de bevoegdieden en de plichten van denzeifden persoon, welke is de verhouding tusschen de bevoegdieden van den een en de plichten der anderen? Op het eerste der vraag kan het antwoord kort zijn: de eenheid der rechtsidee vindt hare uitdrukking in hare opvatting als afbakening tusschen hetgeen de mensch mag en niet mag, dus onderstelt de bevoegdheid noodzakelijk het bestaan iiber das Wesen des Rechts, pag. 38 v. ; Schlossmann, Der Vertrag, pag. 243 v.. Zonderlinge voorstellingen van de tegensteiling vindt men bij Prof. Bolland, XX« eeuw, 1902, pag. 252 v., zoo bijv. alsof objectief recht = recht op een object, subjectief recht = recht op een subject zou zijn, e. d. van den plicht; evenwel, daar het recht niet al onze handelingen beheerscht, is uit de som mijner bevoegdieden nooit het geheel mijner plichten af te leiden, noch omgekeerd, zoodat ons nimmer een systeem van bevoegdieden al Len, noch van plichtten alleen, als een volledig rechtständig rechtständig kan gelden. De pogingen, sind een wenigstens in het werk gesteld, om op het tweede der vraag een bevredigend anworten te gven, beschreff ik in de beide vorige hoofdstukken. De vorm evenwel, waarin de vraag adddr werd gesteld, was eenigszins anders: het gold niet, het verband te zoeken tusschen twee begripen, die beide rechtständig van de bevoegdheid uit den plicht, welke laatste als eenig onmiddellijk resultat der rechtsorden werd beschouwd; — in het objectieve recht werd slechts eenige categoric erkend, in het subjectieve recht zocht men er twee. En men zocht te vergeefs: steeds dook, wanneer consequent werd doorgedacht, en het eenig van de ieder vereinig bewerkende werd gezuverd, de plicht als eenig correlaat van den imperatief naar boven. Men zocht dan ook naar het onvindbare: de rechts-regel, tot zijn eenvoudigsten vorm teruggebracht. Zoals gewonlijk de naturrechtelijke opvatting was. Ten onrechte steide dus Kant als ideaal, het geheele recht om te zetten in een mathematisch systeem van niets dan verbods-bepaiingen; te zijner tijd was voor dit doel zelfs een prijsvraag uitgeschreven. Zie Kant, Zum ewigen Frieden, Abschn., 6 noot. Zie de tegenovergestelde gedachte -— het recht een geheel van bevoegdheid 6f een plicht, niet beide te zamen. Het begrip der bevoegdheid sluit dat van den plicht niet in zich, noch omgekeerd; door logische deductie komt men mitsdien nimmer van bet eene begrip tot het andere. Redeneeren alleen leert ons nooit, welke plicht van anderen met onzen plicht samengaan. Gelijk het objectieve recht zich van de moraal onderscheidt door den innerl Jeden samen samen kommen zijn erregen, zijn ook de rechtsbevögen en plichtten van die der moral daarin dat ze niet als deze los naast elkander staan, maar op tallooze wijzen met elkander zijn verbonden; deze band is evenwel geen logische, maar een juridische, d. w. z., niet door redeneeren alleen, maar door onderzoek van de positieve rechtsorde te kennen. Toetsen wijde juistheid dezer stelling aan twee ermede strijdende uitspraken, herhaaldelijk verkon-digd en verdedigd: i. uit iederen rechtsregel vloeit noodzakelijk zoowel eene bevoegdheid als een plicht voort; 2. zo al niet met iederen plicht noodza-kelijk eene bevoegdheid correspondeerende plicht. Ad i^"^. ledere rechtsregel — eene bevoegdheid en een plicht. Het natuurrecht had deze deductie bij herhaling beproefd ^), uit Hegel's leer vloeide ze noodwendig voort; in onzen tijd heeft Bierling ze nogmaals krachtig aangegrepen en zijn geheele ') Cf. V. Stahl, I, pag. 93 v.; boven pag. 71 v. 127 systeem crop gebouwd. In dezen laatsten vorm zij ze hier in de eerste plaats besproken. Om Bierling's gedachtengang te kunnen volgen, houde men in 't oog, dat het recht voor hem alleen uit imperatieven bestaat, dat de gebondenheid aan deze imperatieven door den mensch voortvloeit uit het feit, dat hij allicht een dezer imperatieven als bindend erkent en uit deze er kenning logisch de verbindende kracht ook der andere voortvloeit. De rechtsnorm is hem gebod van wil tot ze/z7, niet, zooals bij andere schrijvers, van hoogeren wil tot lageren, maar van dien van ieder rechtssubject tot dien van ieder ander : tusschen de voorschriften eener wet en de clausulen eener overreenkomst be- Staat voor hem soortelijk geen verschil, 't is alles norm. ledere norm onderstelt dus twee personen, den bevelende en den bevelende, den normenemer; beziet men den norm van den subjectieven kant, zoo vertoont ze zich voor den erste als vordering, voor den tweede als plicht. Recht (Anspruch) en plicht zijn dus twee kanten van dezelfde zaak, twee subjectieve »Ansichten» van de objectieve norm. Op het beginsel der » Anerkennung» , door Bierling als grond voor de verbindende kracht van het recht gesteld, behoeft hier niet verder te worden inge- gaan. Tot zijne juiste appreciatie zij hier slechts in het voorbijgaan erop gewezen, dat Bierling geen aanstoot eraan neemt, te spreken van eene afge- dwongen normen-erkenning ^), dat hij onbewuste erken- *) Zelfs van het overwegcnd grootste deel der rechtsgenooten, Jur. Principienlehre, I, pag. 46. 128 ning voldoende oordeelt ^), den vreemdeling door een eenzijdige erkenning der inwonenden gebonden en gerechtigd acht ^), voor kinderen en krankzin- nigen tot eene fictie zijne toevlucht neemt ^). In verband met ons betoog is vooral van belang de eigenaardige opvatting van Bierling betreffende het wezen van de rechtsnorm: waar vele anderen met hem het geheele recht doen opgaan in imperatieven, zien zij in deze imperatieven nooit iets anders dan bevelen van den Staat of het Staatshoofd aan de onderdanen, — Bierling daarentegen rang- schikt onder deze bevelen — normen der eerste orde — tai van bevelen van den eenen onderdaan aan den ander, ja van den onderdaan aan den Staat, — normen der tweede, derde orde enz. Nu moge deze opvatting dit boven de andere voor hebben, dat ze de erkenning in zich sluit van de betrekkelijke uniformiteit van iedere rechtsverhouding, zoowel die M 1. c, pag. 47. ■) 1. c, pag. 209. 1. c. pag. 122, 172, 210, 288. Uitvoerig heeft Bierling de wetenschappen en juridische juistheid der fictie verdedigt in zijn „Critik der juridischen Grundbegriffe, 11, pag. 166 v. Het krachtigste argument, dat Bierling daarbij aanvoert, nameiijk de verwijzing naar het veelvoudig gebruik van ficties, liever abstracties, in de theoretische wetenschappen, acht ik nietszeggend, wijl juist het verschil tusschen de theoretische en practische wetenschappen voldo^inde verklaart, dat bij de eerste kan worden uitgegaan van bekend onderstellingen, bij de laatste niet. De conclusien der naturkunde, scheikunde enz. zijn daarom juist bijna alle van hypothetischen aard, en zoodra men de resulten dier wetenschappen in het dagelijksch leven gaat /^^^j^m, zal men zich 00k wcl ervoor hoeden, ze anders dan als zoodanig te beschouwen. 129 tusschen individuen als tusschen het individuen en den Staat, niet de een de een van de individuen onankelijk beginsel of gezag, de andere uit de willekeur van een der partijen afleidt ; — maar dit geschiedt dan ook, vooreerst door juist de laatstgenoemde basis, het met het ware wezen van het recht strijdige wilselement, ook in de verhouding tusschen de individuen door te voeren, — ten andere door eene vervorming van de begrippen recht en plicht, die met den inhoud dier begrippen, ook bij aanvaarding van het wilsdogma, volkomen in strijd is. Immers, objectiveert men den rechtsplicht, zoo laat het zich denken, dat men daarin ölleen den Staatswil de dezen, verbonden met den individuen wel ontdekt, maar toch nimmer den iaatsten alieen, zooals uit Bierling's leer zou moeten volgen: de Staatswil, die mij gebiedt, mijne verbintenissen na te komen, staat toch in iedere wetgeving uit-drukkelijk neergeschreven, en vormt als zoodanig in Bierling's systeem eene zelfstandige norm der een. Erste Ordre. Waar is nu de »Anspruch» van den Staat, den normgever, die uit deze norm voortvloeit? Zoo hij er is, zou ten slotte met tal van rechtsplichten niet 66n, maar telkens een tweetal »Anspruche» correspondeeren, een van het individu en een van den Staat. Gegen de Staat mij een bevel, zoo zou tegenover mijn plicht een »Anspruch» staan van den Staat; bepaalt de Staat daarbij, dat een ander de nakoming van zijn bevel kan eischen, m. a. w., kent de Staat eene actie toe, zoo zou de eerste »Anspruch» verloren gaan, en in de plaats daarvan er een treden van hem, wien de actie is gegeven; en dit, niet- 9 icht kan vorderen, en laat men tegenover alle andere plötzlichen den Staat als berechtigt subject optreren, zoo moet men, — will men het verwijt ontgaan, den Staat den dienst te laten doen van deus ex machina, om de theorie te redden, — tusschen recht en plicht een ander verband aanwijzen, dan uit de betrekking tusschen beveler en bevolene voortvloeit. Binding (Die Normen, 2¢ druk, I, pag. 97 v.) neemt in dit geval een » Recht auf Botmassigheit» aan, toekomende aan de organen van het gemeentebestuur ; waaniit dit recht evenwel blijkt, verzuimt hij mede te deelen. Men zou in ons gemeentrecht kunnen denken aan den z. g. politiedwang van art. 180 Gem. wet. Maar zoude deze bevoegdheid der gemeente- besturen niet even goed als het recht tot strafvervolging aan de Staatsorganen kunnen zijn toegekend? In ieder geval komt dit laatste recht toe aan den Staat en niet aan de gemeenten. 131 § 3- Het gewone betoog, om het noodzakelijk verband tusschen plicht en recht aan te toonen, steunt op den aard van den rechtsregel, als steeds betreffende gedragingen van den eenen mensch tegenover den anderen. De rechtsplicht — zoo zegt men, — betreft steeds, in tegenstelling tot den louter moreelen plicht, eene gedraging van mensch tot mensch, zoodat, waar door gebod of verbod de vrijheid van den een wordt beperkt, de rechtelijke vrijheid van een and Er wordt uitgebreid: met iederen plicht zou dus steeds van zelf eene bevoegdheid zijn geboren. Reeds vroeger, wees ik erop, dat men de uit-drukking » gedraging van mensch tot mensch », of gedraging, waardoor men treedt in de sfeer van anderen», z66 heeft op te vatten, dat het recht alleen die menschelijke handelingen normeert, waarbij ook anderen eenig belang — welk dan ook — kunnen hebben. Zoo dus de vooropgezette stelling juist is, moet uit den rechtsplicht steeds eene bevoegdheid voortvloeien voor hem, in wiens belang hij werd opgelegd. Op wat lossen grondslag blijkt dan evenwel het verband tusschen recht en plicht te berusten! In den regel zijn tal van belangen, van het individu en van de gemeenschap, tegenwoordige en toekomstige, materieele, moreele en godsdienstige, bij een rechtsregel gemeid. Zijn nu al de dragers van deze belangen berechtigd geworden door den opgelegden pücht? En hoe, als de plicht alleen in het belang van het toe- 132 Komstig geslacht is opgelegd, of als hij voor als voor den verbondene in diens eigen belang is neer-geschreven? En wanneer het belang, dat den wet-gever voor oogen stond, niet meer bestaat, ja zelfs de herinnering eraan is verdwenen, of als de wet-gever zich heeft vergist, en het bedoelde belang door den rechtsregel eens werd geschaad, in plaats van gebaat? Gewonlijk tracht men deze bezwaren te ontgaan, door slechts hem als den drager der bevoegdheid te beschouwen, wiens wil »maszgebend» is voor de verzorging van het door den rechtsplicht beschermde belang, die als »orgaan» van dat belang kan worden aangemerkt. *) Maar wieanders dan de wetgever kan bepalen, wien die rechtsplicht positie toekomt? — Zoo blijkt voor het in het leven roepen der bevoegdheid eene nieuwe uitspraak van het recht noodig naast die, welke den plicht in het leven riep, eene uitspraak van gene soortelijk te onderscheiden. §4. Ad 2^^. Velen, die den rechtsplicht als zelfststandig begrip naast de Bevoegdheid beschouwen en behandelen, ontkennen nochtans het zelfstandig karakter der bevoegdheid: eene bevoegdheid aan te nemen, zoo heet het, heeft geen zin, wanneer niet daarnaast tevens een ieders plicht wordt erkend, de geoorloofde handeling niet te storen. In dezen vorm zeker kan het verband tusschen bevoegdheid. 133 en plicht niet worden aanvaard. Vragen wij ons al dadelijk af, hoe ver die plicht tot niet-hindering zich uitstrekt : omvat hij het verbod van iedere handeling, die de geoorloofde handeling zou onmo- gelijk maken ? Of gaat hij soms nog verder en siuit hij ook het gebod in zich, tot het wegnemen van belemmeringen ? Is alleen actief of ook lijdelijk verzet verboden ? Ook het verijdelen zonder verzet ? Zoo de bevoegdheid logisch den plicht omvat, zal ook de logica op deze vragen het antwoord moeten geven. Voorts zij de vraag gesteld, hoe de leer, dat geen geoorloofde handeling mag worden ver- hinderd, is te rijmen met de mogelijkheid, dat ver- schillende geoorloofde handelingen naast elkander onbestaanbaar zijn? Moet A voor B, of B voor A uitwijken, wanneer beiden krachtens een recht loo- pen over een pad op den grond van een ander? Sluit het occupatierecht van A ten opzichte eener zaak dit recht van B ten opzichte dierzelfde zaak uit ? Terecht merkt Bierling op, dat een algemeene plicht, nooit eene geoorloofde handeling te storen^ niet kan bestaan, wijl daardoor ieders algemeene bevoegdheid weder zou worden illusoir gemaakt *). Men heeft getracht den plicht tot niet-hindering te verflauwen, door te spreken van een plicht tot »er kenning » of »Beachtung» van de bevoegdieden van anderen; voor zooverre evenwel met deze erkenning niets anders gemeend is dan eene inner- lijke geestesverrichtung, is zij rechtens onverschillig; *) Jurist. Principienlehre, I, pag. 163, trouwens in strijd met hetgeen hij op pag. 181 betreffende het occupatierecht aanvoert is er eene uiterlijke gedraging mede bedoeld, zoo blijft de vraag kan niet de logica, niet de analyse van het begrip der bevoegdheid, noch die van den inhoud van iedere bevoegdheid het antwoord geven, maar alleen de wetgever. Vooral denke men zich het verband tusschen bevoegdheid en plicht niet uniform of eenvoudig: om iedere bevoegdheid en plicht scharen zich, minder of meer verwijderd, tal van andere bevoegd- heden en plichten, op veelsoortige wijze daar- mede verbonden ; van bepaalde »correspondeerende» bevoegdheden en plichten kan meestal niet worden gesproken. En waar zulks w61 kan geschieden, dringt zich de verscheidenheid dezer correspon- dentie bij oppervlakkige beschouwing reeds aan ons op : met de bevoegdheid van den tot een servituut gerechtigde correspondeert de plicht van anderen tot dulden of niet doen ; met de bevoegd- heid van den drager eener ridderorde correspon- deert de plicht van niet gerechtigden zich hiervan te onthouden, misschien die der overheid ervoor te waken, dat zulks geschiedt ; met de bevoegdheid van art. 41 Wetb. v. Strafv. correspondeert onmid- dellijk geen plicht, zij omvat de bevoegdheid tot het verrichten van allerlei handelingen, gewoonlijk verboden; met het tuchtigingsrecht der ouders is het niet anders; met de bevoegdheid eindelijk van art. 714 B. W. correspondeert onmiddellijk plicht noch bevoegdheid, slechts wordt de bevoegdheid van anderen erdoor beperkt. In al deze gevallen evenwel is de voile beteekenis van de rechtelijke 135 bevoegdheid, met hetgeen daarmede z. g. »cor- respondeert», geenszins uitgeput; deze te kennen onderstelt kennis van het geheele rechtssysteem. Onze slotsom is dus deze : bevoegdheid en plicht zijn zelfstandige begrippen, niet alleen aan het recht, maar het gansche gebied der ethiek eigen; de erkenning eener bevoegdheid als rechtelyke bevoegd- heid, van een plicht als rechtsi^\\cht^ laat hun karakter als zoodanig onaangetast; alleen wordt door die erkenning aangeduid, dat die bevoegdheid en die plicht eene plaats innemen in een geheel van be- voegdheden en plichten, elkander wederkeerig bepalend en versterkend. HOOFDSTUK IV. Onrecht. § I. Bevoegdheid en plicht, — als subjectieve affecties de correlaten van den objectieven rechtsregel. Naast die naar hun onderling verband dringt zich de vraag naar de menschelijke levens functie, waaraan "deze rechtelijke qualificaties zijn aangelegd. Is deze alleen te zoeken in het vermogen van den mensch, door zijne lichamsbewe- gingen veranderingen in de buitenwereld te weeg te brengen? Of is ze in den wil gelegen, het vermogen, die vermogen, die vermogen, die vermogen voorafgaande voorstelling te doen plaats vinden? Moet daarnaast nog het vermogen worden geeischt, de rechtelijke of moreele beteekenis der wilsuitingen in te zien? Of eindelijk, kan slechts daar van bevoegdheid en plichtten worden gesproken, waar de wetenschap of de schuldige onwetendheid aangaande hun bestaan het menschelijk handelen voorafgaat of vergezelt? De litteratuur behandelt deze vragen gewoonlijk niet bij de begripsbepalingen van bevoegdheid en plicht, maar bij het leerstuk der rechtskrenktng of van het onrecht. In aansluiting daaraan vol ge thans een kort overzicht van de litteratur over dat leer- stuk, voor zoover het met het besproken onderwerp verband houdt. Het Romeinsche en Germaansche recht namen bij dit leerstuk, gelijk bij zoo menig ander, ieder een verschillend standpunt in. Het Romeinsche recht bezag de rechtskrenking van den kant van den dader en eischte, wilde eene verplichting tot schadevergoeding in het leven treden, dat zijne daad hem kon worden verweten, hem als schuldige hundeling kon worden toegerekend; het Germaansche recht daarentegen iette meer op de positie van hem, wiens rechtelijke belangen waren geschied; of dit was geschied opzettelijk, door onvoorzichtigheid of door eene geheel ontoerekenbare daad, was voor dezen onverschillig, de geleden schade behoorde vergoed te worden door hem, die ze had toe- gebracht. 2) Tusschen deze beide zienswijzen hadden de naturrechtelijke stelsels te kiezen: werd in het stelsel tot uitgangspunt de rechtsplicht gekozen, zoo lag de Romeinsche opvatting voor de hand, werd het subjective recht voor aanvaarding van het Germaansche beginsel. Zooals te verwachten was, kwam he tätigkeit, evenmin als betreffende zijn theoretischen grondslag, aangaande deze praktische toepassing töt eene bevredigende oplossing; ook in de wet-gevingen vermocht geen der beide opvattingen de andere geheel te verdringen. Ten minste het latere. Dat in beide rechten uitzonderingen waren, doet niets af aan het feit, dat bovenstaande beginselen de hoofdrichting weergeven. *) Men zie over deze strijdvraag in het natuurrecht vooral 138 Met Hegel komt de strijd in eene andere phase Het Germaansche recht kende reeds eene tegenstelling tusschen straf en schadevergoeding : voor de recht- vaardiging der straf eischte het in den regel schuld^ voor het ontstaan van den plicht tot vergoeding niet. Hegel maakt deze tegenstelling tot eene dog- matische, gebaseerd op zijn fundamenteel rechts- begrip. Hij verdeelde het onrecht in twee hoofd- typen, het burgerlijkrechtelijk en het strafrechtel^'k onrecht ^) ; aan die onderscheiding legde hij twee criteria ten grondslag, die elkander niet geheel dekten: eensdeels treedt het subjectteve element op den voorgrond, als hij het burgerlijk onrecht het »unbefangene» onrecht noemt — inbreuk op rechten van anderen, zonder eenig opzet of schuld van den dader, — en voor het strafrechtelijk onrecht opzet- telijke schennis eischt van den objectieven rechts- Dr. F. Hepp, Die Zurechnung auf dem Gebiete des Civilrechts, (1838); de Germaansche rechtsbronnen vindt men bijeenver- zameld bij Dr. M. T5nsbm, Grundsatze eines algemeinem positiven Privat-Rechts, (1828) pag. 229—259. In hoeverre in de vreemde Romeinsche wetboeken de beginselen der Lex Aquilia werken over- genomen, vindt men behandeld bij Schiltbr, Exerc. ad Pand. XDC, th. 52 v. In het natuurrecht vindt men het Germaansche beginsel vooral verdedigd door Thomasius in zijne verhandeling, »Larva iegis Aquiiiae detracta», het Romeinsche door Pufbndorf, De iure nat. et gent, III, I, § 6. Eigenaardig is, dat Thomasius de aansprakelijkheid van kinderen en krankzinnigen reeds op juist denzelfden grond verdedigt als vele moderne schrijvers, o. a. Strohal en RCmblin, nameiijk op grond, dat ieder moetinstaan voor datgene, wat het uitvloeisei is van zijne individualiteit : »furor tuus est, infantia tua est, ergo ad te etiam pertinent omnia quae ex furore et infantia sequentur.» 1. c, § IX. Dartusschen kent Hbgbl nog eene tusschensoort, het bedrog — waar het onrecht den schijn van recht aanneemt Regel, — anderdeels legt hij op het objectieve element den nadruk, als hij in den burgerlijken rechtsstrijd niet het objectieve recht »als das Algemeine und Entscheidende» betrokken acht, maar alleen bet b^'zondere recht van den een of den anderen» — die Subsumtion der Sache unter das Eigenthum des einen oder des anderen», — en in het misdrijf een nagelijken »negativ- unendliches Urtheil» ziet, waardoor bet objectieve recht in zijne algemeene gelding, zij bet in den vorm van een bijzonder recht, wordt genegeerd *). Gelijk te doen gebruikelijk was, werd aanvankelijk Hegel eenvoudig nageschreven, zoo o. a. door Abegg^), Ahrens ^), Trendelenburg ^), Luden^), Berner ^), e. a. De noodzakelijkheid, waarin men zich bevond, tusschen de beide criteria van Hegel eene keuze te doen, riep spoedig den strijd in het leven. Dat burgerlijk onrecht even goed opzettelijk of culpoos 1) Hegbl, Grund Innen der Philosophie des Rechts, § 82 v. Lehrbuch der Strafrechtswissenschaft, § 4, § 65. Eigenaardig is zeker dat Abegg naast de aanvaarding der Hegeliansche onder-scheiding neerschrijft : Die Frage, ob das Unrecht Civil- oder Criminal-Unrecht sei, beantwortet sich concret nur in historischer Weise. Rechtsphilosophie, (4^ druk), pag. 421. In latere drukken legt Ahrens meer den nadruk op den vorm^ waarin het onrecht zich voordoet, of het namelijk al dan niet zich hult in den schijn eener rechtshandeling. Dan wordt evenwel het gebied van het burgerlijk onrecht veel te beperkt. Zie den 7«" dnik (Fransche uitgave) I, pag. 228. Handbuch, pag. 198, Anm. i. 