None
Dit boek is zo oud dat het auteursrecht erop is verlopen, zodat het boek nu deel uitmaakt van het publieke domein. Een boek dat tot het publieke domein behoort, is een boek dat nooit onder het auteursrecht is gevallen, of waarvan de wettelijke auteur srechttermijn is verlopen. Het kan per land verschillen of een boek tot het publieke domein behoort. Boeken in het publieke domein zijn een stem uit het verleden. Ze vormen een bron van geschiedenis, cultuur en kennis die anders moeilijk te verkrijgen zou zijn. Aantekeningen, opmerkingen en andere kanttekeningen die in het origineel stonden, worden weergegeven in dit bestand, als herinnering aan de lange reis die het boek heeft gemaakt van uitgever naar bibliotheek, en uiteindelijk naar u. Richtlijnen voor gebruik Google werkt samen met bibliotheken om materiaal uit het publieke domein te digitaliseren, zodat het voor iedereen beschikbaar wordt. Boeken uit het publieke domein behoren toe aan het publiek; wij bewaren ze alleen. Dit is echter een kostbaar proces. Om deze dienst te kunnen blijven leveren, hebben we maatregelen genomen om misbruik door commerciële partijen te voorkomen, zoals het plaatsen van technische beperkingen op automatisch zoeken. Verder vragen we u het volgende: + Gebruik de bestanden alleen voor niet-commerciële doeleinden We hebben Zoeken naar boeken met Google ontworpen voor gebruik door individuen. We vragen u deze bestanden alleen te gebruiken voor persoonlijke en niet-commerciële doeleinden. + Voer geen geautomatiseerde zoekopdrachten uit Stuur geen geautomatiseerde zoekopdrachten naar het systeem van Google. Als u onderzoek doet naar computervertalingen, optische tekenherkenning of andere wetenschapsgebieden waarbij u toegang nodig heeft tot grote hoeveelhe- den tekst, kunt u contact met ons opnemen. We raden u aan hiervoor materiaal uit het publieke domein te gebruiken, en kunnen u misschien hiermee van dienst zijn. + Laat de eigendomsverklaring staan Het "watermerk" van Google dat u onder aan elk bestand ziet, dient om mensen informatie over het project te geven, en ze te helpen extra materiaal te vinden met Zoeken naar boeken met Google. Verwijder dit watermerk niet. + Houd u aan de wet Wat u ook doet, houd er rekening mee dat u er zelf verantwoordelijk voor bent dat alles wat u doet legaal is. U kunt er niet van uitgaan dat wanneer een werk beschikbaar lijkt te zijn voor het publieke domein in de Verenigde Staten, het ook publiek domein is voor gebruikers in andere landen. Of er nog auteursrecht op een boek rust, verschilt per land. We kunnen u niet vertellen wat u in uw geval met een bepaald boek mag doen. Neem niet zomaar aan dat u een boek overal ter wereld op allerlei manieren kunt gebruiken, wanneer het eenmaal in Zoeken naar boeken met Google staat. De wettelijke aansprakelijkheid voor auteursrechten is behoorlijk streng. Informatie over Zoeken naar boeken met Google Het doel van Google is om alle informatie wereldwijd toegankelijk en bruikbaar te maken. Zoeken naar boeken met Google helpt lezers boeken uit allerlei landen te ontdekken, en helpt auteurs en ui tgevers om een nieuw leespubliek te bereiken. U kunt de volledige tekst van dit boek doorzoeken op het web via http: //books .google . com U^ox.Söfe/. ^Ö Bound JAN 10 1899 l^arfoarl) College Hitirars FROM THX FUND OF CHARLES MINOT (OlBM Of M*S). Received »i<VWcw^-ajkTlov^ »%«^^ •M VERSLAGEN en MEDEDEELINGEN KONINKLIJKE AKADEMIE VAN WETENSCHAPPEN. VERSLAGEN en MEDEDEELINGEN KONINKLIJKE AKADEMIE WETENSCHAPPEN. Afdeéling LETTERKUNDE. VIERDE REEKS. TWEEDE DEEL. AMSTERDAM, JOHANNES MÜLLER 1898. ,<■ J I.e. ^oVl- Oc ^>^ \%'^5?, f^)kv-.^.\Jt HAITVARD COLLEGE UBftAKf Ö GEDRUKT BTJ JOH. ENSCHEDE EN ZONEN. INHOUD TWEEDE DEEL VIERDE REEKS. PROCESSEN-VERBAAL GEWONE VERGADERINGEN. Vergadering gehouden 14 Juni * 1897. 20 September „ 11 October ,,. 8 November „. 13 December „ 10 Januari 1898. 14 Pebruari „. 14 Maart „ 18 April „. 9 Mei „. blz 80. 34. 71. 133. 137. 140. 175. 224. 271. 326. VI INHOUD. VERSLAGEN. Verslag over eene verhandeling van Mr. S. Mul- ler HzN., getiteld: „De civitates van Gallië'" . . blz. 1. Verslag over eene verhandeling van Dr. C. P. Burger Jr._, getiteld : „Der Kampf zwischen Eom und Samnium" „ 179. Bericht over den wedstrijd in latijnsche poëzie . . „ 228. Programma certaminis poetici „ 235. MEDEDEELINGEN. M. Th. Houtsma. Over de israëlietische vastendagen, blz. 3. A. Kluyver. Het artikel Mazapan in de Eft/mologisc7ie Untersuchungen van Mahn „ 37. E. Pruin. Over den aanbreng van doodslag bij de vierschaar in Kennemerland en in het Noorder- kwartier van Holland „ 50. N. P. VAN DEN Berg. Eegeering en drukpers in Britsch-Indië . „ 77. Bijlagen „ 113. J. Verdam. Middelnederlandsche geestelijke poëzie (naar aanleiding van twee handschriften in de boekerij der Akademie) „ 145. W. H. Kosters. De historische achtergrond van de psalmen van Salomo „ 190. INHOUD, VII T. A. SiLLEM. Onderzoek naar loonen en prijzen van levensmiddelen in H^'-eeuwsche nederlandsche bron- nen. — II. De Game raarsrekeningen van Deventer . blz. 237. W. Galand. Een indogèrinaansch 1 ustra tie- gebruik . „ 275. J. J. M. DE Groot. De antieke keteltrommen in den Oost-Iudischen Archipel en op het vasteland van Zuidoost- Azië „ 331. Aanhangsel „ 385. / ^ V.SnC. !J o (Ol ^smsssmmmssssssssssäiA ^ u/iAV" 1 o '['A'A'h y:A^VÄA\V\\\\\V^\A\A\\\\\\^\\X\\^A\\\\\\V 0,0 ^ ^ ^ VERSLAGEN 'M MEDEDEELINGEN DKR KONINKLIJKE AKADEMIE VAN WETENSCHAPPEN. Afdeeling LETTERK:uNDE. VIERDE REEKS. ^wttit iS^ttl — (Strek Öitek. AMSTERDAM, JOHANNES MÜLLER. 1897. temSSMSMSMSSSSSSM?;?^^ VERSLAG OVER EEN VERHANDELING VAN Mr. 8. MÜLLER Hzn. GETITELD : ,,DE CIVITATES VAN GALLIË". In de ons aangeboden verhandeling, getiteld „De Civitates van Gallië", heeft de schrijver zich ten doel gesteld de gren- zen dier civitates nauwkeuriger te bepalen dan tot nog toe, o. a. in Desjardins' „Géographie de la Gaule" geschied is. Bij zijn onderzoek, dat voornamelijk berust op een vergelijking van Ptolemaeus, Plinius en de Notitia Galliarum, geraakt hij tot uitkomsten, die wel is waar in veel opzichten het door zijne voorgangers geleverde bevestigen, maar toch op verschei- den punten afwijken, zoodat de geheele verhandeling een nieuwe bijdrage mag heeten tot de politische aardrijkskunde van 'tonde Gaöië. Naar het ons voorkomt, heeft de schrijver zijn bronnen oordeelkundig gebruikt en gelooven wij dat zijn werk uitgegeven verdient te worden. Hier en daar hebben wij stellingen aangetroffen die betwistbaar of zelfs geheel onhoud- baar zijn, doch wij twijfelen niet of de schrijver zal bereid wezen de gedeelten die aan bedenking onderhevig zijn te wijzigen. Bij de verhandeling behooren twee schetskaarten. Wij vree- zen dat de samenstelling daarvan zwarigheid zal opleveren, indien daarop al de rivieren zullen moeten geteekend worden, VERSL. EN MED. AFD. LETTKRK. 4«** REEKS. DEEL If. 1 (2) eu incii zich niet wil bepalen tot de meer aanzienlijke water- loojjen. Maar dit is een punt waaromtrent men met den schrij- ver in nader overleg zou kunnen treden, indien besloten wordt tot de uitgave zijner verhandeling over te gaan. Alles te zamen genomen , zouden wij de verhandeling eener uitgave waardig keuren. H. Kern. B. SiJMONS. OVER DE ISRAELI ETISCHE VASTENDAGEN DOOK m. Th. HOVTSMA. De joodsche kalender wijst, zooals bekend is, behalve den vasten van Esther op 13 Adar, dien wij thans wegens den nauwen samenhang met het Purimfeest onbesproken laten, vijf jaarlijksche vastendagen . aan. Een daarvan en wel de meest bekende, de Groote Verzoendag, schijnt willekeurig gesteld op den 10^®" Tischri, de vier overige zijn alle historisch gemoti- veerd, te weten: de S'*® Tischri wegens den moord vanGedalja, de 10^^ Tebeth wegens het begin van de belegering van Jeru- salem, de 17^® Tammuz wegens de inname der stad en de 9^® Ab wegens den Tempelbrand. Op zichzelf ligt daarin niets vreemds; gelijk een volk zijne nationale feestdagen viert, zoo kan het ook zijne rouwdagen herdenken. De beteekenis van de stad Jerusalem in het religieuse en politieke leven der Israë- lieten is bekend genoeg, zoodat de ondergang van stad en tempel zeker wel een feit geacht mag worden, dat jaarlijks onder weegeklag en rouwbetoon kan worden herdacht. Alleen wekt het bevreemding, dat de moord van Gedalja, een per- soon die, voor zoo ver wij weten, nu juist geen zeer belang- rijke rol in de geschiedenis van Israël heeft gespeeld, een feit geacht is van zoodanige beteekenis, dat ook de dag, waarop dit plaats gehad heeft, tot een jaarlijkschen vastendag moest gemaakt worden. Verder is men geneigd te vragen hoe het komt, dat de belangrijkste van alle, de Groote Verzoendag, juist op den 10*^*^° Tischri valt. Eeeds de auteurs der Baby- lonische Gemara hebben zich die vraag gesteld en haar, gelijk (4) men niet anders verwachten zal, ook beantwoord, maar op eene wijze, die niemand voldoen kan. Sommigen toch bewe- ren, dat Adam op dien dag zijne overtreding berouwd heeft,. anderen dat Abraham op dien diag is besneden, nog anderen dat Mozes op dien dag voor de derde maal van den Sinaï is afgeklommeu na een vasten van 40 dagen enz. Er bestaat dus aanleiding genoeg om de historische moti- veering der vier genoemde vastendagen nauwkeurig te onder- zoeken en, indien het resultaat van dat onderzoek daartoe termen oplevert, eene andere verklaring voor te dragen. Welnu men zal dan, wellicht niet zonder eenige bevreemding, ver- nemen, dat die historische motiveering, wat den 17*^*^" Tam- muz en den 9^^^ Ab betreft, voor het eerst wordt voorge- dragen in de Mischna en wat de beide andere vastendagen aangaat, eerst in de Jerusalemsche Gemara. Evenwel, hoewel de betrekkelijk jonge oorsprong dezer geschriften ons doet vreezen, dat het met die historische motiveering evenzoo zal staan, als met die betreffende de aanleiding tot den Grooten Yerzoendag, het is alleszins denkbaar, dat zij hier eene deug- delijke overlevering volgen, die niet zonder meer op zijde mag worden geschoven. Aanvankelijk, wanneer wij ons onderzoek met den 3^®" Tischri beginnen, schijnt ons wantrouwen maar al te gegrond. Eerst de Gemara stelt op dien dag den moord van Gedalja, een feit dat nagenoeg een tiental eeuwen te voren heeft plaats ge- had, want volgens Jer. 41, 2 gebeurde het kort na de ver- overing van Jerusalem door de Babyloniërs en de Gemara is eerst te schrift gesteld in de 4''*^ en 5'^*^ eeuw na Chr. Op de aangehaalde plaats van Jerernia wordt w^el de 7**^ maand, d.i. Tischri, maar hoegenaamd geen bepaalde datum genoemd. Is het denkbaar, zoo vragen wij, dat een datum, nergens in de literatuur vermeld, na zooveel eeuwen eerst te boek gesteld, op eenigszins betrouwbare overlevering berust? Maar de 10'^'^ Tebeth dan, de gedenkdag van het begin van Jerusalems belegering? Hier hebben wij toch het uitdrukkelijk en overeenstemmend getuigenis van Jer. 52, 4 en 2 Kon. ( 5 ) 25 , 1 , dat dit feit inderdaad op dien dag heeft plaats gehad. Voorzeker, het komt niet bij mij op de juistheid dezer bijbelsche overlevering in twijfel te trekken, maar er bestaat toch wel eenige reden om te twijfelen, of dit feit inderdaad de aanlei- ding geweest is om dien dag tot een vastendag te maken. VajQ welken aard die reden is zal later blijken; voor het oogenblik is het mij voldoende de mogelijkheid vast te stellen, dat voor dezen rouwdag de genoemde historische aanleiding, die immers voor het grijpen lag , later is gevonden. Wie meenen mocht , dat hier gebruik gemaakt wordt van eene geheel ongegronde en dus ongeoorloofde onderstelling, dien doe ik opmerken, dat in de latere joodsche literatuur niets gewoner is, dan dit. Zoo be- staat er eene vastentabel, die volgens Zunz uit de eerste eeuwen van het tijdperk der Geonim, d. w. z. uit de 7^® of •8"**' eeuw na Chr. dateert, waarin een groot aantal vasten- dagen genoemd worden, bijna zonder uitzondering met histo- rische motiveering, waaronder, om slechts iets te noemen, voorkomen: de 7^® Adar, als sterfdag van Mozes, de 10^® Nisan, als sterfdag van Mirjam, de 1^*® Ab als sterf- dag van Aäroi\ enz. '). Deze vastentabel, hoewel van zeer jongen oorsprong, is niet geheel waardeloos, want al zijn de historische motiveeringen, die daarin voorkomen, verzonnen, er is genoegzame grond aanwezig om aan te nemen , dat de vastendagen zelve, althans ten deele, niet verzonnen zijn. Zoo blijkt ons daaruit al aanstonds met betrekking tot de vraag, die ons hier bezighoudt, dat niet alleen de 10*^® Tebeth een vastendag is, maar ook de 8^^® en 9'^", de eerste, gelijk het heet , omdat op dien dag de Wet in het Grieksch vertaald is ^) , *) Zunz, Die Ritus des synagogalen GoUesdienstes geschichtlich ent- wickelt. Berlin 1859, SS. 125 und 126. -) Die dag, zoo lezen wij in het traktaat Soferim 1, 8 ed. Muller S. 11, was hard voor Israël als de dag, waarop het gouden kalf ge- maakt werd, terwijl in de Hilchot Taanith beweerd wordt, dat ten gevolge daarvan drie dagen lang duisternis op de wereld geheerscht heeft, eene overlevering, die ook de beroemde Arabische geleerde Beruni mededeelt {Chron. Orient. Volk. ed Sachau S. 279), hoewel deze bg vergissing het begin daarvan op den 5den stelt. (6) de tweede, omdat op dieu dag Ezra gestorven is, of, zooals in andere redactiën staat, wegens onbekende reden. Zunz citeert een commentaar, waarin gezegd wordt, dat de ware aanleiding deze geweest is, dat de Joodsclie chronologen op dien dag den gjßboortedag van Christus berekend hebben. Maar gelijk ik reeds deed opmerken, en gelijk uit het laatste voorbeeld ten over- vloede blijkt, de historische aanleiding is eene vrucht van be- rekening en heeft voor ons onder/oek geen waarde. Wat wel waarde voor ons heeft, is dat wij hier een duide- lijk voorbeeld voor ons hebben, hoe voorzichtig men met dergelijke historische motiveeringen moet zijn. Voor het oogen- blik echter laten wij den lO'**" Tebeth verder met rust om te vernemen wat, ditmaal de Mischna zelve, heeft te berichten omtrent de aanleiding voor de viering van den 17'**'" Tammuz en van den 9«^*"" Ab. Ik zal den geheelen passus, die voor ons doel hoogst leerzaam is, in vertaling mededeelen. Vijf dingen, zoo heet het in het tractaat TtuïnU/i {éfi), trot- fen onze vaderen op den 17*^®" Tammuz en vijf op den 9^^" Ab. Op den 17*^^" Tammuz werden de tafelen der Wet gebroken, hield het dagelijksche offer (Ton) op, werd de Mad ingenomen, verbrandde Postliumus ^) de Wet en richtte hij een beeld in den tempel op. Op den 9*^*^« Ab werd over onze vaderen be- sloten, dat zij het (beloofde) land niet zouden betreden, werd de tempel verwoest voor de eerste en voor de tweede maal, werd Bether ingenomen en de stad of, volgens eene andere lezing, de Tempelberg omgeploegd. De inhoud van dit bericht zoude ruimschoots stof leveren voor een wijdloopigen historischen commentaar ^) , maar ik reken op ieders toestemming, wanneer ik beweer, dat wij hier niet met overlevering, maar met berekening te doen hebben. Het bericht geeft den onmiskenbaren indruk, dat zijne auteurs de *) De tekst heeft: D1DDD13X. Wie daarmede bedoeld wordt is onzeker, doch blgkbaar een Romeinsch bevelhebber uit den tgd van Hadrianus. Eene m. i. niet zeer waarschijnlyke gissing daarover bg Halberstamm in Revue des études juives II , 127 — 129. -) Yg. Geiger, Lesebuch zur Sprache der Mischnah S. 30 vvg. ( 7 ) geschiedeuis van Israël van Mozés af tot keizer 'Pladrianus toe hebben doorzocht naar nationale rampen, die op of omstreeks 17 Tammuz en 9 Ab hebben plaats gehad. Ter wille der sym- metrie hebben zij voor beide datums er vijf opgediept. Intus- schen, hoewel ieder toegeeft, dat vijf aanleidingen er vier te veel zijn, zoo meent men toch, dat ééne daarvan wel de ware zal zijn. Die eene ware zoekt men dan in de herinnering aan de verwoesting van stad en tempel. Doch welke: die door de Babyloniërs in 5S6 v. Chr., of die door de llomeinen in 70 n. Chr. ? Wel luidt het antwoord : oorspronkelijk wegens de eerste, maar later wegens de tweede. Want, o wonder! reeds Josephus verzuimt niet op dit zonderlinge samentreffen te wijzen (B. J. 6, 6?. 4 § 5): op één en denzelfden dag is zoo- wel de eerste als de tweede tempel te gronde gegaan. Natuurlijk op den 9'^*'" Ab zoude men denken.' Neen, Josephus zoowel als Jer. 52, 12 geven den 10*^^'** als den datum aan. ') Maar wat heeft dan de latere Joden bewogen om den rouwdag tegen alle historische overlevering in, op den 9'^^" te verplaatsen? Wie nieuwsgierig is naar onvoldoende antwoorden op deze vraag moge de Gemara op deze plaats der Mischna opslaan en zal dan ontwaren, dat zelfs de Rabbijnen soms verlegen kunnen zijn. Eene dergelijke moeielijkheid doet zich voor ten aaïizien van den 17*^*"" Tammuz. De Hebreeuwsche uitdrukking, waarmede de verovering der stad wordt aangeduid is ontleend aan het bijbelsche verhaal van de verovering der stad door de Baby- loniërs, Jer. 52, 6 — 7, 2 Kon. 25, 3 — 4, en ziet dus dui- delijk op deze verovering, maar deze had niet den 17^®°, maar den 9'^"" plaats. ") Men heeft dat zoo trachten te verklaren. ') Volgens 2 Kon. 25, 8 was het de 7«ie. 2) Daarentegen schijnt met de vermelding van het ophouden van het dagelijksch oflfer gezinspeeld te worden op eene episode uit het beleg door de Romeinen ," vermeld door Jos. B. J. 7 c. 2 § 1 , hoewel het in dit geval zonderling is, dat dit feit vermeld wordt voor de verovering door de Babyloniërs, geheel in strijd met de overigens, in acht genomen chronologische orde, zoodat Joodsche uitleggers van Maimonides af tot Geiger toe aan een van elders onbekend feit uit het eerste beleg of althans uit ouderen tyd willen gedacht hebben. (8) dat de vastendag aanvankelijk den 9*^**» gehouden werd, na de venvoesting door de Bomeiuen echter op den 17*^*^^ ver- plaatst is. Bewijzen laat zich dit niet, want nergens wordt de 9*^® als vastendag genoemd , maar het komt ook mij om reden , die later zullen vermeld worden, waarschijnlijk voor, dateene verplaatsing van den datum heeft plaats gehad en dat dus de oorspronkelijke vastendag de 9*^* is. De historische motiveering der vastendagen, zietdaar het resultaat van ons onderzoek, berust niet op deugdelijke over- levering, maar is de vrucht van berekening, samenhangende met de opname dier vastendagen in het Jahvisme. Want wij kunnen door het getuigenis van Zacharia 7, 5 en 8, 19 be- wijzen, dat die vastendagen reeds bestonden, voordat men van de latere historische motiveering iets wist. De profeet, die alleen de maanden noemt, waarin de vastendagen vielen, zon- der eenigen datum, gewaagt namelijk met geen enkel woord van die historische aanleiding, ofschoon daartoe alle reden bestond, omdat zijne vermelding ervan juist ten doel heeft over de wettigheid of, zoo men wil, over de wenschelijkheid van het houden van die vastendagen Jahveh's uitspraak te verkondigen. Nu kan men dit argumentura e silentio wel van zijne kracht berooven, door de bewering dat de Profeet die aanleiding bekend onderstelt , en zich op eene uitdrukking in 7, 5 beroepen om dit' schijnbaar aannemelijk te maken ^), maar de zaak zelve verandert daardoor niet. Immers dan moest men eerst het bewijs leveren, dat een vastendag zonder his- torische aanleiding ondenkbaar is, een bewijs dat met het oog op den Grooten Verzoendag onmogelijk te geven is. Buiten- dien blijkt uit Jer. 41, 5 dat in de 6^^ eeuw v. Chr. een ^) De uitdrukking „nu 70 jaren'\ welke hier voorkomt, houd ik voor een later ingevoegd glosseem ter nadere verklaring van het „nu zoo- vele jaren" in vs. 3, dat veeleer beteekent sedert onheuglgken tgd, maar al is het een echt bestanddeel van den tekst, dan zegt het nog niets meer, dan dat volgens Zacharia de vastendagen in Ab en Tischri (van de beide andere is hier goen sprake) in ± 517 sedert ongeveer 70 jaren waren gevierd. ( 9 ) aantal personen in het begin van Tischri een rouwfeest hiel- den, nog voordat zij van den moord van Gedalja iets afwis- ten, zooals de tekst er uitdrukkelijk bijvoegt. Meer getuigenissen voor het bestaan der vasten- of rouw- dagen voor de gebeurtenissen, ter herinnering waaraan zij heeten ingesteld te zijn , kan ik voorshands niet bijbrengen , maar de reden daarvan is deze, gelijk ik zal trachten te be- wijzen, dat die rouwdagen oorspronkelijk een heidensch karak- ter droegen en dus door de bijbelsche auteurs werden genegeerd. ^) II Wat aan de bewijskracht van het voorafgaande negatieve resultaat nog mocht ontbreken, hoop ik thans aan te vullen door eene andere verklaring dan de historische omtrent de aan- leiding voor de besproken vastendagen voor te dragen en aan het oordeel der deskundigen te onderwerpen. Om daartoe te geraken breng ik in herinnering, dat wij bij de bespreking van den 10^®" Tebeth gezien hebben, dat deze dag niet op zich zelf staat, maar dat de 8"*®, 9*^^ en 10**® een vastentijd vormen van drie achtereenvolgende dagen. Hetzelfde constateeren wij nu ten aanzien van 3 Tischri, *) Het vermoeden is by mij opgekomen, dat wg in het verhaal van Richt. 11 eene oudere proeve te zien hebben van eene quasi-historisché verklaring der vier vastendagen. Wij lezen namelijk in vs. 40, dat het na de onvoorzichtige gelofte van Jephtha en de gevolgen daarvan in Israël gewoonte is geworden, dat de dochteren Israels van jaar tot jaar henen gingen om lofliederen te zingen (de vertaling van het Hebr. ni'3J}^, dat alleen nog Richt. 5, 11 in dergelgken zin voorkomt, is eenigszins onzeker) voor de dochter van l^ephtha den Gileadiet vier dagen in het jaar. Van deze gewoonte wordt nergens elders met een woord gerept, tenzg dan dat de vier bekende vastendagen bedoeld zijn. Deze combinatie moge aanvankelijk eenigszins willekeurig schijnen, wanneer, zooals in het vervolg nader zal worden aangetoond, in het oog gehouden wordt dat de viering der vastendagen oudtgds hoofdza- kelgk bestond in het houden van eene rouwklacht, waarbg vooral vrouwen optreden , dan is de overeenkomst te groot, dan dat zy toevallig kan geacht worden. ( 10) met dit onderscheid, dat wij liier niét met een driedaagschen , maar met een achtdaagschen rouwtijd te doen hebben, want de 3*^® is de eerste dag van eene rouwweek, die eindigt en cul- mineert op den 10*^''", den Grooten Verzoendag. Ik heb niet noodig ten bewijze hiervan mij te beroepen op de reeds ge- noemde vastent^ibel ^), want ik kan naar eene veel betere auto- riteit verwijzen, de Misch »a, die uitdrukkelijk getuigt 2)^ dat de Hoogepriester zich gedurende 7 dagen op den Verzoendag voorbereidde, gelijk dan ook de latere Joden eene week van boete houden. Veelal w^ordt deze week nog uitgebreid tot de tien eerste dagen van Tischri, ja nog langer, zoodat sommigen de geheele voorafgaande maand (Elul) daarbij trekken en op die wijze een 40daagschen vastentijd krijgen. ^) Maar de oor- spronkelijke termijn is eene week en de uitbreiding tot 8 da- gen heeft een^analogon in het Paasch- en Loof huttenf eest, die Qok officieel deuzelfden duur hebben, al worden feitelijk alleen de beide eerste en de laatste dag als volle feestdagen beschouwd, in volkomen overeenstemming met hetgeen wij omtrent de rouwweek gevonden hebben, waarin ook de ^^^ en de 10*^® de groote.rouw- en vastendagen zijn. De rouwdag van 17 Tammuz staat evenmin op zich zelf, want de drie weken, die van af dien dag tot op den 9*^^" Ab verloopen, worden door de Joden terecht als één rouwtijd be- schouwd, dien zij of den tijd „tusschen de engten" *) of de „dagen der benauwdheid" ^) noemen. Oorspronkelijk echter duurde O Volgens deze tabel is de ö^e een vrijwillige vastendag en de 7de^ de eerste wegens de gevangenname van Rabbi Akiba, de tweede wegens het vonnis over de vereerders van het gonden kalf uitgesproken. ^) Jonia 1, 1. Vg. ook Zunz, Die synagogale Poesie des Mittelalters S. 82: „Die Brücke zwischen den beiden ernsten Tagen (Nieuwjaar en Groote Verzoendag) bilden die zehn — eigentlich sieben — Bussetage, an welchen die Früh- oft die Nachtstunden zu einem Busse-Gottesdienst verwandt werden". ^) Vg. Zunz, Die Ritus des synagogalen Gottesd, S. 122, 123. ^) Dn^DH JU. De term is ontleend aan Klaagl. 1, vs. 3. ^) XpJ/l ^IDV in het Arameesch gelijk men leest in Echa Rabbati op de in noot ^) geciteerde tekstwoorden. Over de rouwgebruiken gedurende deze dagen vg. men de Joodsche ritueele geschriften. ( 11 ) deze tijd niet drie weken, maar juist eene maand, want wij herinneren ons, dat hij aanvankelijk niet den 11^^^, raaar den gden jecds begon. In plaats van vier of vijf geïsoleerde gedenkdagen hebben wij dus 3 jaarlijksche rouwtijden gevonden, die respectievelijk drie dagen, eene wesk en eene maand duren. Daardoor is tevens de belangrijke vpndst gedaan, dat de Groote Verzoendag niet langer in den rouwkalender op zichzelf staat, maar zijne pas- sende plaats daarin gevonden heeft. Het gewicht dezer beschou- wing voor de bepaling van den waren en oorspronkelijken aard der rouwtijden zal zoo aanstonds blijken , maar vooraf wil ik er even de aandacht op vestigen, dat andere volken evenzeer vasten- perioden van ongelijken duur kennen. Ik zoude kunnen ver- wijzen naar de Christelijke Quadragesima, maar herinner liever aan de Sabiërs, die onder een groot aantal periodieke vasten- dagen en vastentijden een grooten vasten houden van 8 Adar tot 8 Nisan, die eene maand en een kleinen vasten van 9 — 16 Schebat, welke eene week duurt. ') Daardoor wordt ook de Mohammedaansche vastenmaand ßamadhan opgehelderd, die men niet met Sprenger van de Christelijke Quadragesima moet afleiden, maar uit aloud Semie tisch gebruik. Oorspronkelijk liep deze maand niet door alle jaargetijden heen, maar viel zij steeds in den zomer ^) en kwam zij overeen met de Hebreen wsche maand Tammuz. Na deze korte uitweiding gaan wij aanstonds van het ge- vonden resultaat partij trekken om het oorspronkelijk karakter der rouwtijden nader te bepalen. Drie dagen, eene week en eene maand zijn juist de offcieele termijnen voor den rouw over een do ode. In gewone gevallen was die rouw met den derden dag afgeloopen, wie echter de zaak ri/e behandelde, rouwde eene week (vg. Gen. 50, 10; 1 Sam. 31, 13; Sirach 22, 12 (10); Judith 16, 24; Jos. Arch. Jud. *) Vg. Fihrist o. a. by Chwolson. Die Ssabier und der Ssabismus 11^ S. 6—7; Beruni t. a. p. p. 319—324. *) Vg. Wellhausen, Reste arab. Heidentums 2te Ausg. S. 97. ( 12 ) 17 6'. 8 § 4) en bij uitzondering eene maand (Num. 20, 29; Deut. 21, 13; 34, S; Jos. B. J. 3 c. 9 § 5). Dat wij hiermede het karakter der Joodsche rouwtijden juist gekarakteriseerd hebben wordt bewezen door tal van gebruiken, die tot op onzen tijd toe de viering van den 9'**'" Ab en van den Grooten Verzoendag kenmerken. Men werpe mij niet tegen, dat die gebruiken van jongen oorsprong zijn; het tegendeel is waar, zij zijn overoud, al zijn zij in den Bijbel niet voorge- schreven om deugdelijke reden, gelijk nog blijken zal. Maar de volksgewoonten waren zoo goed gevestigd, dat zij niet konden worden uitgeroeid en ten slotte in Mischna en Gemara zijn gewettigd. Vooreerst is het vasten zelf reeds een rouw- gebruik, maar dit geldt in nog veel sterkere mate van het bezoeken der begraafplaatsen, en van de later alleen in de Synagoge, d. w. z. onder den tucht der religieuse wet gedulde en gewettigde gewoonten om het schoeisel af te leggen, witte of doodskleederen (oudtijds den p^) aan te trekken, op den grond te zitten, klaagliederen te reciteeren, en zich te laten geeselen. Enkele dezer gebruiken zijn aan beide vastendagen gemeenzaam, andere worden alleen op een van beide in acht genomen. Dit geldt bijvoorbeeld van hetgeen ik in de laatste plaats noemde: de vrijwillige geeseling op den vooravond van den Grooten Verzoendag , hetgeen beschouwd moét worden als eene verzachting van het oude, in de Wet verboden rouwge- bruik om zich te verwonden en te verminken door het maken van insnijdingen, zooals het in den Bijbel genoemd wordt. Vg. Jer. 16, 6; 41, 5; 47, 5; 48, 37; Lev. 19, 28; 21, 5; Deut. 14, 1. Intusschen wij mogen ons hierdoor niet laten verleiden tot de overha^te conclusie, dat de bedoelde rouwtijden oorspron- kelijk zijn ingesteld ter eere van een gestorven mensch, al ware deze ook een Mozes of een Aaron, of een der Aarts- vaders. Want nog ontbreekt in onze bepaling van het oor- spronkelijk karakter der rouwfeesten één belangrijk punt, dat wij thans in het licht zullen stellen. De rouwtijden, en daar- mede bedoel ik thans uitsluitend de twee voornaamste , dus ( 13) niet die in Tebeth , die bovendien evenmin duor dezelfde rouw- gebruiken wordt gekenmerkt '), eindigen met een vreugdefeest. Tegenwoordig is dit wel is waar het geval ^iet meer, tenzij men den maaltijd, na het einde van den 9^^^ Ab en van den Grooten Verzoendag, waarop men zich schadeloos stelt voor de ontberingen van het vasten, een feest mocht willen noemen, maar wel in den ouden tijd, hoewel ook nu weder de Bijbel daarvan zwijgt. Een der grootste Mischna-autoriteiten, Simon ben Gamaliel verzekert ons, dat de Israëlieten geen grooter feestdagen (:3iüor) hadden, dan den 15'^*^" Ab en den Grooten Verzoendag, waarop de jonge dochters van Jerusalem reidansen uitvoerden en vroolijke liederen zongen in de omliggende wijn- bergen. Een fragment van de bij die gelegenheid gezongen liederen is ons in den Talmud bewaard, maar de inhoud ervan is voor ons tegenw^oordig doel van geen gewacht, zoodat ik het onnoodig acht het mede te deelen ^). Aan de juistheid van dit bericht is geen twijfel mogelijk, hoe vreemd het ons, die op grond der bijbelsche voorschriften gewoon zijn den Grooten Verzoendag als een somber feest van boete en zelfkastijding te beschouwen, ook in de ooren moge klinken. Waarlijk eene dergelijke feestviering laat zich al heel slecht overeenbrengeu met het bekende karakter van dien dag. Evenwel in het oude Israël was dergelijke feestviering volstrekt niet ongewoon, getuige het verhaal in Richt. 21, 19 vgg. , waar, in strijd met de gangbare uitleg- ging, m. i. ook op het feest, dat wij nu bespreken, gezin- speeld wordt. Evenmin laat zich dergelijke vroolijkheid verklaren als be- sluit van eene rouwklacht over een gestorven mensch, maar des te beter, wanneer wij denken aan een gestorveiï god, die ^) Deze schijnt voldoende gemotiveerd, door dat hij midden in den winter valt tusschen het tylperk der na- en voorjaarsregens. . *) Vg. Taanith 4, 8. Delitzsch, Geschichte der jüdischen Poesie^ S. 195 — 196. — Wellicht heeft Jeremia deze uitgelaten jonge vrouwen op het oog in C. 31 , 22. ( U) immers krachtens zijne goddelijke natunr weer bestemd is te herleven. De langdurige rouw, het heftig rouwmisbaar en on- middelijk daarof^die uitgelaten vreugde, dat alles wordt dan aanstonds begrijpelijk. Het komt er dus slechts op aan te be- wijzen, dat de oude Israëlieten dergelijke voorstellingen kenden en feesten, gelijk de hier bedoelde, medemaakten. Met opzet gebruik ik deze uitdrukking, want de strekking van het vol- gende betoog is, dat deze feesten en de daaraan ten grondslag liggende voorstellingen van Kanaänietischen oorsprong zijn en door de Israëlieten van hen zijn overgenomen. In die overname, laat mij dit aanstonds opmerken, ligt niets vreemds. Bijna alle archaeologen zijn* het er over eens, dat het Paasch- Pinkster- en Loofhuttenfeest als echte feesten van eene landbou wende bevolking van Kanaänietischen oorsprong zijn, omdat de Israëlieten als Nomaden in het land kwamen en uit den aard der zaak geen dergelijke feesten kenden. Ik blijf dus geheel in de lijn van het wetenschappelijk onderzoek in ver- wante vragen, wanneer ik ook voor de rouwfeesten Kanaänie- tischen oorsprong waarschijnlijk acht, hetgeen te meer zal klemmen, wanneer ik zal hebben aangetoond, dat ook deze laatste met den landbouw samenhangen. ïot dit betoog, waarbij, het onvermijdelijk is in eenige bijzonderheden van de He- breeuwsche archaeologie af te dalen, ga ik nu over. III Dat in de geheele oudheid de akkerbouw als eene van de goden geleerde zaak gold (vg. Jes. 28, 26) en ten nauwste met de ntythologie en den religieusen ritus samenhangt is eene bekende zaak, waarvoor het bewijs niet meer behoeft geleverd te worden. Sommige godengestalten zijn eenvoudig personifica- tiën van het végétale leven, of staan daarmede in den nauw- sten samenhang, inzoover zij als personificatiën van hemel- en luchtverschijnselen , terecht of ten onrecht, geacht worden op den wasdom of het afsterven der plant invloed te oefenen. ( 15 ) Eene dergelijke i^ersonificatie bij de oude Kanaänieten is de god Taiïimuz, dien de Grieken Adonis noemen, naar het bekende Semietische woord Adon = Heer, waarmede elke eenigszins belangrijke god wordt aangeroepen, onverschillig, welke diens eigennaam verder is. Men ziet hieruit aanstonds dat de termen Adonis en Tammuz elkaar volstrekt niet dekken. Het is van belang dit goed in het oog te houden, wanneer wij hooren, dat de Adonismjthe reeds in de oudheid op zeer verschillende wijze werd verklaard. Dat al die verklaringen op den Palaes- tynschen Tammuz toepasselijk zouden zijn is op zichzelf reeds onwaarschijnlijk, nog daargelaten, dat wij deugdelijk te onder- scheiden hebben tusschen de verklaringen en identificatiën door de „Eeligionsphilosophen'' der oudheid ontdekt en tusschen die, welke feitelijk in mysteriën op bepaalde plaatsen werden ge- huldigd. In het algemeen gesproken moge het volkomen juist zijn, dat de schoone, maar in den bloei der jaren stervende god eene personificatie is van de even schoone kis snel voor- bijgaande bloei der lente, waarbij men dan of de solarische verklaring als lentezon, of de tellurische als lente-vegetatie op den voorgrond kan stellen; dergelijke algemeene beschouwingen, waarbij de verschillende trekken tot één godenbeeld worden samengevoegd, zijn volstrekt niet in den geest van hét oude Semietische heidendom. Daar dragen de goden, niet dat persoon- lijke karakter, maar zijn slechts personificatiën van zekere na- tuurlijke krachten en invloeden, die alle op zichzelf staande worden beschouwd. Lokale omstandigheden brengen, gelijk van zelf spreekt, in dit opzicht een oneindig aantal variatiën mede, waarbij wel is waar altijd hetzelfde gronddenkbeeld terugkeert, maar zonder dat wij daaruit mogen opmaken, dat men zich daarvan in de oudheid zelve overal bewust was. De Adonis van Byblus is feitelijk een ander dan die van Alexandrie of Apheka, laat staan verschillend van die der Grieken, en zoo is ook de Kanaänietische Tammuz weer verschillend en noch met Adonis, noch met den Assyrischen Du'ûzu geheel te ver- eenzelvigen. De lokale omstandigheid, dat Kanaan door een akkerbouwend volk bewoond werd, maakt dat Tammuz hier de ( 16) rijpe veld vruchten symboliseert en de mythe van zijnen dood het snijden daarvan. Ammianus Marcellinus getuigt uitdruk- kelijk (Liber 19, 1; 22, 9, ed. Het Tammuzfeest in dezen zin opgevat kan natuuriijk niet eer gevierd zijn, dan na den volledigen afloop van den oogst der veld vruchten, dus in de maand Tammuz, welker naam dit zelf aanwijst, al schijnt de zoo even geciteerde plaats in het verband van het verhaal op een nog later jaargetijde te wijzen. Om redenen, die niet meer met zekerheid zijn na te gaan, viel het feest niet met de maand Tammuz samen, maar be- gon het eerst den 9^''°, om op den 9'*®° Ab te eindigen. Oflicieel duurde het dus eene maand, maar gelijk de feite- lijke en de oflicieele duur van feesten niet altijd dezelfde zijn, zoo duurde de eigenlijke rouwklacht in den regel slechts eene week, wat zich nog afspiegelt in de gewoonte der Joden om zich van den 1"**° Ab af meer in het bijzonder op den gde YQQj. ^ bereiden. Dat het rouwfeest van Tammuz- Ab oorspronkelijk een Ado- nisklacht is bewijzen de tijd der viering, de bovengenoemde rouw gebruiken en verder de omstandigheid, dat daarbij oud- tijds de vrouwen eene zoo voorname rol spelen, vooral ook op het vreugdefeest van den 15**®°, want de feestviering der vrou- wen is voor het Adonisfeest karakteristiek. Maar ik wil hierbij nog op eene bijzonderheid wijzen, die voorzoover mij is be- kend geworden, nog door niemand in dit licht beschouwd is en die, naar ik meen, de oorspronkelijke identiteit van het bedoelde feest en de Adoniën bijna tot zekerheid verheft. Ik begin met de vraag te stellen: wat was volgens de overlevering het feest van den 15^*^'* Ab en welke aanleiding wordt er voor opgegeven? De beantwoording dier vraag zal ons van zelf brengen, waar wij wezen moeten. ( 17 ) Om niet te lang bij bekende zaken stil te staan breng ik dan in herinnering, dat de 1^^^ Ab gezegd wordt zijn feeste- lijk karakter daaraan te ontleenen, dat het de dag was der houtleverantie aan het vuuraltaar. Als zoodanig wordt het, zegt men, ter loops vermeld door Josephus (B. J. 2 c. 17 § 6), die daaraan den naam geeft van j} sopri^ ruv ^v?.o(poplcüv en het, volgens sommigen bij vergissing, op den 14***^" stelt. In- derdaad getuigt de Mischna [Taanith 4, 5; vg. MegiUath Taanith § 5), dat deze leverantie op negen verschillende dagen van Ket jaar plaats had, waarvan de 15^® er een is. Maar reeds hieruit blijkt, dat dit niet de ware aanleiding tot feestvieren kan geweest zijn, want vooreerst schijnt de zaak op zichzelve weinig feestelijk, allerminst voor vrouwen, en ten tweede: waarom is dan de feestelijkheid alleen aan dezen dag eigen? Waarlijk indien dit de eenige reden daartoe was, dan verwon- dert het ons niet dat sommigen, gelijk Grätz ons naar zijne bronnen mededeelt ^), er bezwaar tegen hadden dien dag tot een feestdag te maken. Nog minder bevredigend zijn de pogingen in de .Gemara op deze plaats der Mischna gedaan om het feest historisch te moti veeren, waarbij allerlei oogerijmdheden genoemd worden, maar waaronder toch ééne bijzonderheid voorkomt, die voor ons groote waarde heeft. Ddar wordt namelijk bericht, dat die dag den naam droeg van den „dag der sikkelbreking'' (^|D i^n ö'). Natuurlijk wordt ons ook eene verklaring van dien zonderlingen naam gegeven ; op dien dag was men name- lijk gewoon eene soort zaag te verbreken, die bij het hout- kappen gebruikt was, omdat, zooals het heet, het heilige hout slechts in de heete zomerdagen, wanneer de boomen nog niet bedorven en wormstekig zijn geworden, mocht gekapt worden. Indien echter de auteurs dezer verklaring de Mischna beter in gedachte gehouden hadden, dan hadden zij daar kunnen lezen, dat ook de 20**®, ja zelfs de 20"*® van de volgende maand nog houtleverantiedagen waren, zoodat het verbreken van die ') Geschichte der Judäer 4te Aufl. Ill, 143, 571. VERSL. EN MED. AFD. LETTERK. 4*»« REEKS. DEEL II. (is) zaag wel wat voorbarig geweest ware. Daarenboven, al kan het woord hjD zaag beteekenen, wanneer het zonder nadere toevoe- ging voorkomt, duidt het in den regel de sikkel aan, waar- mede men het graan snijdt. Dat deze ook hier bedoeld wordt lijdt geen twijfel. Op den avond van den eersten Paaschdag, als de zon reeds was ondergegaan, werd op bijzonder plechtige wijze met eene daarvoor bestemde sikkel door afgevaardigden van het gerechts- hof, zoo als de Babylonische Gemara beweert *), de oogst plechtig ingewijd door het snijden van de eerste gerstegar- ven. Blijkbaar geldt het hier eene religieuse handeling, die slechts onder de noodige voorzorgen rite kan volbracht wor- den, want in de opvatting der oudheid was het snijden der veldvruchten een vergrijp tegen het végétale leven, een ingrij- pen in den loop der natuur, ja volgens de heidensche Kanaä- nieten het dooden van den god Tammuz zelven. Nu is het eene bekende gewoonte, die men door tal van voorbeelden zoude kunnen ophelderen, dat voorwerpen, instrumenten of wat ook, indien zij eenmaal voor een heilig doel gediend hebben, later niet weder voor een profaan doel mogen gebruikt worden en daarom vernietigd worden. Yandaar dat, nadat de veldoogst overal in Palaestina geheel is afgeloopen, de oogsttijd met eene religieuse ceremonie gesloten wordt , evenals zij met eene andere geopend was. Die ceremonie bestond in het verbreken van de sikkel op den dag, waarop men het feest van den herleefden, gedurende langen tijd ijverig beklaagden, Tammuz vierde. Zoo verklaart zich ongedwongen de zonderlinge naam van den dag der sikkelbreking en bevestigt zich dat de opvatting van het wezen van den god Tammuz, die wij bij Ammianus Marcel- linus gevonden hebben, inderdaad aan het Kanaanietische feest ten grondslag ligt. De oude Israëlieten zagen in deze Tammuzvereering niets, dat streed met de eischen van het Jahvisme. Immers Ezechiel getuigt uitdrukkelijk, dat de vrouwen den Tammuz beklaagden *) O. a. te vinden bij Fischer , Talmudische Chrestomathie S. 86 vvg. ( 19) aan de Noordzijde van den Jahveh-tempel zelven (8, 14). Maar in de oogen der strenge profetische ijveraars was de zaak niet zóó onschuldig 'en brandmerkten zij die als een gruwel voor Jahveh. Daar echter het volk niet van de feestviering op den ][5den ^i(Je afzien, heeft men ten slotte getracht de aanstoote- lijkheid ervan weg te nemen door aan dat feest een andere beteekenis te geven in verband met den Jahveh-dienst en op die wijze is het een feest der houtleverantie voor het vuur- altaar geworden. Toch bleven sommigen, gelijk wij ons herin- neren, de viering daarvan ongemotiveerd achten en zij verloor elke raison d^étre, toen na de verwoesting van Jerusalem in 70 na Chr. de offerdienst voor goed ophield. Sedert vieren dan ook de Joden den 15*^®" Ab niet meer. lY Na half Ab begint in Palaestina een uiterst droevig jaarge- tijde , de tijd van hitte en dorheid , zooals Eabbi Meïr in zijne onderscheiding van zes jaargetijden de tweede helft van Ab, geheel Elul en de eerste helft van Tischri genoemd heeft '). Van verfrisschende regens is sedert lang geen spoor meer en het duurt nog tot einde October, voordat deze het uitgedroogde aardrijk weer zullen verkwikken. De oogst is afgeloopen en wat er nog groens op het veld is overgebleven verschroeit en verdort door de brandende hitte, voorzoover het niet tot de eeuwig groenende flora der Middellandsche zee behoort. Maar ook deze verliest alle frischheid door de verzengende ooste- winden, die het zand der Syrische woestijn met zich voeren. Mensch en dier lijden onder het gebrek aan water, waarbij nog het gemis komt aan eenige bezigheid, die afwisseling kan brcDgen in het eentonige leven gedurende deze weken. In het laatste komt echter in de tweede helft van Tischri verbetering , als de wijnoogst begint, die door het vroolijke feest der Loof- *) Vg. o. a. Hamburger, Realencyclopädie des Judentums II, 713, s. V. Mair. 2* ( 20 ) hutten wordt ingewijd, zoodat daardoor het einde van den droevigen tijd van zelf wordt aangewezen. Niets natuurlijker derhalve, dan dat tegen het einde van dien tijd, in de eerste dagen van Tischri een })eriodiek terug- keerende rouwtijd wordt gevierd, die, zooals wij ons herinneren van den 3^*° tot den 10^*° duurt. Men is aanvankelijk ge- neigd daarin de bestendiging te zien van de gewoonte om in dezen tijd door gebed , vasten en boetedoeningen van de God- heid overvloedige regens af te smeeken, want van het komen of uitblijven daarvan hangt de zaaitijd en de oogst van het volgende jaar af. Inderdaad waren dergelijke vasten- en bid- dagen van ouds in dit jaargetijde gewoon, maar onafhankelijk van den wekelijkschen rouwtijd, die buitendien gelijk wij zagen, gekenmerkt werd door allerlei rouwmisbaar '), waartoe op een eenvoudigen biddag geen aanleiding bestond. Wij meenen dus, dat de rouwweek zich uit deze gewoonte niet volledig laat verklaren en met soortgelijke religieuse voorstellingen samenhing, als wij vroeger bij het rouwfeest in Tammuz-Ab hebben leeren kennen. Inderdaad blijkt dat de Adoniën in som- mige plaatsen op dezen tijd gevierd werden, zoodat Movers eene dubbele viering ervan heeft aangenomen. Evenwel ten onrechte, naar wij meenen, want de lokale gebruiken kunnen zeer goed ten aanzien van den tijd der feestviering verschil- lend zijn geweest. En niet alleen ten aanzien van den tijd. Indien het feest in Tammuz-Ab den tellurischen Adonis of Tammuz betrof, in dezen tijd van het jaar gold het veeleer eene solarische godheid. Wij zouden hierbij kunnen verwijzen naar de rouwklacht van Hadad-llimmon , waarvan in Zacharia 12, 11 sprake is, maar dit bericht is te onduidelijk, dan dat eene dergelijke verwijzing ons veel verder zoude kunnen bren- *) Behalve het vroeger reeds genoemde moet hier nog de aandacht gevestigd worden op het zoogenoemde kapporeth maken op den voor- avond van den Verzoendag, waarby een witte haan of hen gedood wordt, een gebruik waarvan de oorsprong en ouderdom niet bekend zijn, maar dat zeer zeker om meer dan een reden met de Jahvistische offer- voorschriften in strijd is. ( 21 ) gen. Wij weten nu eenmaal zoo weinig van de oude Kanaänietische religieuse instellingen, dat het waarlijk geen wonder is, zoo wij den aard der feestviering en de mythe, die daaraan ten grondslag lag, niet met den vinger kunnen aanwijzen. Maar wij kunnen nooit ver van de waarheid afdwalen, wanneer wij aannemen, dat in die mythe de personificatie der verschroeiende hitte, zij moge dan in Ares of in het door dezen gezonden everzwijn belichaamd zijn, eene groote rol speelde. Op grond daarvan wil ik trachten het waarschijnlijk te maken, dat bij het vreugdefeest na het einde van den rouwtijd hier minder de voorstelling van den herlevenden god dan wel die van den ondergang van diens moordenaar op den voorgrond stond. Een bewijs daarvoor wil ik putten uit den ouden Hebreeuw- schen ofterritus op den Grooten Verzoendag, namelijk die, waarbij een bok aan Jahveh wordt geofferd en een ander voor Azazel naar de woestijn wordt gezonden. Dat wij hierbij te doen hebben met een van elders in het Jahvisme opgenomen ritus is de overtuiging van bijna alle wetenschappelijke archaeologen , maar ik voeg er aanstonds bij , dat deze volledig door het Jahvisme is geassimileerd. De ver- derfelijke machten, die de oude Kanaünieten soms vereerden, zijn in het Jahvisme wel onttroond, maar niet geëlimineerd. 