Over vryen arbeid in Nederlandsch Indiö, en de tevenwoordige koloniale agitatie
Dit bock is ua oud dat hct autcursrecht erop is verlopen, zodat hct bock nu deel uitmaakt van hct publickom. Ecn bock dat tot hct publickom domcin bchoort, is ccn bock dat noort onder het auteursrecht is gevallen, of waarvan de wettelijkc autcursrechttcrmijn is verlopen. Hct kan per land vcrschillen of ccn bock tot hct publickom behoort. Boeken in het publickom zijn ccn stem uit hct verkrijgen zou zijn. Aanstekeningen, opmerkingen en andere kanttekeningen die in het origineel stonden, worden weergegeven in dit bestand. als herinnering aan de lange reis die hct boek hccft gemaakt van uitgever naar bibliothek, en uiteindelijk naar u. Richtlijnen voor gebruik Google werkt samen met bibliothekcn om materiaal uit het publickom te digitalisien, zodat het voor iedereen beschikbar wordt. Boeken uit het publickom domcin behoicn toe aan hct publickom; wij bewaren ze alleen. Dit is Echter een kostbaar proces. Om deze dienst te kunnen blijven levercn, heben we mängelen genomen om misbruik door commercicle partijen te voorkomen, zoals het plaatsen van technische beperkingen op automadsch zocken. Verder vragen we u hct volgende: + Gebruik de besianden alleen voor niei-commerciéle doeleinden We hebben Zocken naar boeken met Google ontworpen voor gebruik door individuen. We vragen u deze bestanden alleen te gebruik voor personlijkc en nict -commercicle doeleinden. + Voor geen geautomatiseerde zoekopdrachten uit Stuur geen geautomatiseerde zoekopdrachten naar het systeem van Google. Als u onderzoek doct naar computcrvertalingen, optische tekenherkenning of andere wetenschapsgebieden waarbij u toegang nodig heeft tot grote hoeveelhe-den tekst, kunt u contact met ons opnemen. We raden u aan hicrvoor materiaal uit hct publickc domcin te gebruiken, en kunnen u misschien hicrmee van dienst zijn. Laat de eigendomsverklaring staan Het "watermerk" van Google dat u onder aan elk bestand ziet, dient om mensen informatie over het project te geven, en ze te helpen extra materiaal te vinden met Zocken naar boeken met Google. Verwijder dit watcrmerk nict. Houd u aan de wet Wat u ook doet, houd cr rekening mee dat u er zelf verantwoordelijk voor bent dat alles wat u doct Icgaal is. U kunt er niet van uitgaan dat wanneer een werk beschikbar lijkt te zijn voor het publiek domein in de Verenigde Staten, het ook publiek domein is voor gebniikers in andere landen. Of er nog auteursrecht op een boek mst, verschilt per land. We kunnen u niet vertellen wat u in uw geval met een bepaald boek mag doen. Neem niet zomaar aan dat u een boek overal ter wereld op allerlei manieren kunt gebruiken, wanneer het een maal in Zocken naar boeken met Google staat. De wettelijk aansprakelijkheid voor auteursrechten is bchoorlijk streng. Informatie over Zoeken naar boeken met Google Het docl van Google is om alle informade wcrcldwijd toegankelijk en bruikbaar te maken. Zoek En naar boeken met Google helpt lezcrs boeken uit allerlei landen te ondekken, en helpt auteurs en ui tgevers om een nieuw leespubliek te bereiken. U kunt de voUedige tekst van dit boek doorzoeken op het web via |http: //books.google.coml K r 4 ji - r ■ * IT* V """"'■■"""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""" GIVE US A CALL. INDEPENDENCE IN INDIA. NEDERLANDSCH INDIA, KOLONIALE AGITATIE. MULTATULI. There is loveliness in the State of Siam. Siam's Haus. A M S T K R D A M, De Firnia R. C. M. E. D3 .3)33 Vrye arbeid of kunnerstiel, de kwestie van den dag. Neen niet van den dag... de kwestie van jaren. Sedert j Vrye arbeid of kunnerstiel, de kwestie van den dag. Sedert j Vrye arbeid of kunnerstiel, de kwestie van den dag. Sedert j Vrye arbeid of kunnerstiel, de kwestie van den dag. Sedert j Vrye arbeid of kunnerstiel, de kwestie van den dag. Sedert j Vrye arbeid of kunnerstiel, de kwestie van den dag. Sedert j Vrye arbeid of kunnerstiel, de kwestie van den dag. Sedert j Vrye arbeid of kunnerstiel, de kwestie van den dag. Sedert j Vrye arbeid of kunnerstiel, de kwestie van den dag. Sedert j Vrye arbeid of kunnerstiel, de kwestie van den dag. Sedert j Vrye arbeid of kunnerstiel, de kwestie van den dag. Sedert j Vrye arbeid of kunnerstiel, de kwestie van den dag. Sedert j Vrye arbeid of kunnerstiel, de kwestie van den dag. Sedert j Vrye arbeid of kunnerstiel, de kwestie van den dag. Sedert j Vrye arbeid of kunnerstiel, de kwestie van den dag. Sedert j Vrye arbeid of kunnerstiel, de kwestie van den dag. Sedert j Vrye arbeid of kunnerstiel aren beaute de natie hare ministers, en zendt afgeväardig den Haag, oin te beslissen of de Java an moet worden noglezogen op liberale of reactionaire, op behoudende of on behoudende wyze. Zeg iets van beschaving... men noemt n een dwaas, en antwoordt: vrye arbeid. Spreek van vooruitgang... van wezenlyken vooruitgang dit-maal... domheid. Men vraagt uwe opinie over 't knltnur-stelsel. 2 VRYE ABBEID. Deel iets mede over misbruik van gezag, afpersing, roof en moord:... ei, is 't antwoord, vertel ons.iets over vryen arbeid. Roep hulp in voor vertrapt meuschenregt. Men verstaat die taal niet. Zeg iets over dengd, eer, gevoel, loyauteit, waarheid, gezond verstand... alles te vergeefs. Men j, doet" niet in die diiigen. Ja sterker nog, wys op het belang, „men"'s eigenbblang — iets waarin „nien" toch wel „doer — dan nog bekomt gevor ge aan dat eigen belang van,,men^^ eenige phrases weet vast. The open over vryen arbeid of kuUuurstelsel. Ik wil tegen, voor ditmaal, in de monomanie van 't oogen-blik, ik zal iets schryven over vryen arbeid. In 't begin zal 't misschien den schyn hebben dat ik schryf over iets anders, en dit is nsBfuurlyk. De kwestie over vryen arbeid is geen kwestie. Ik ben dus genoodzaakt by 't behandelen van dat voorgeschoven vraagstnk, gednrig te wyzen op an-dere zaken die wel de kwestie zyn! Goochelaars lokken nwe blikken links, als ze iets willen weginoffelen aan de repterzyde, dat weet gy, niet waar? Welnu, ik zal trachten nwe blikken te rigten naar den kant, dien de goochelaars willen dat ge niet ziet. Over vryen arbeid heb ik dus eigenlijk weinig te zeggen. Nieinand kan my verwyten dat ik teveel schryf. Misschien zelfs schreef ik te weinig. Ik ben al over de veertig, en tot nog toe zyn er van my slechts een paar kleine boekjes verschenen. Geen Muzen-AJmanah had ooit last van my, schoon ik al verzen en verhandelingen beging voor Belgien's afval. Al myne anha ars heb ik flink verbrand, en er zyn al grootmoeders onder. Niemand dan ikzelf heeft geleden onder de eerste liefelyke maar bedwelmende aan 't publiek, heeft men my bovenraatig geprezen over myne tcyze van schryven. Dat was onbillyk. Ik had meer regt op wat lofs over myn zwygen. Ik zeg dit in vollen ernst. In veel geschryfs is veel dwaasheid. 't Is ligter honderd boekdeelen te vuUeu, dan de aandoeningen die honderd boekdeelen vullen zouden, te bewaren tot het juiste oogenblik. Hebt ge wel eens overwogen, lezer, hoeveel geestkracht er noodig was voor myn voor myn veertigste jaar? Gij kunt nagenoeg weten hoe ik mensehen en zaken beschouw, ge kunt weten „dat ik niet het leven ben doorgegaan zonder de indrukken optevangen die 't my aanbood ')," welnu, ik heb die indrukken. opgezameld voor myzeif, voor myn allernaaste omgewand, vreezende dat ze niet ryp waren; dat ik morgen zou moeten terugnemen wat ik heden gaf; dat er disharmonie wezen zou tusschen jeugd, mannelyken leeftyd en onderdom; in 66n woord: ik heb gespaard, en waarmede ik vrygevig moge geweest zyn of verkwistend, met myne denkbelden was ik nooit verkwistend of vrygevig. Na de uitgave van den Max Havelaar evenwel, had myn zwygen meestal een anderen grond dan schroom: Van twee geheel tegenoverstaande zyden op staatkundig terrein, had men my hulp toegezegd. Ik geloofde, vertrouwde en wachtte... ik heb gezegd dat Havelaar naif was. Van beide kanten ben ik bedrogen; van de zyde des behouds, noch van de zyde des behouds, noch van die der oppositie, werden het minste bewies gegeven, dat is myner zaak, aantrok. De prys Van die hulp zou geweest zyn, dat ik my geschaard had ouder ceue banier. Dat kon ik niet. Je leve banniere, tien suivre ne peux, Wat geschryf over vryen arbeid zou my brood en eene positie gegeven hebben. Ook had ik myie kinderen kunien künken met wat lof over 't kultuurstelsel. En zie, ik had talent genoeg daartoe. Wie nu meene dat ik myzelf verhef door my dat taltent toe kennen, antwoord ik dat er geeu zelfverli effing ligt in 't aanspraak maken op eene hoedanigheid die my walgt. Hoe dit zy, dat zoogenaamd talent had ik. Wie anders oor- deelt, heeft 't maar te zeggen. Maar d6k had ik — en dit- maal verhef ik myzelf indedaad — ook had ik een gemoed dat zich verzette tegen de minste afwyking van de waarheid, vooral waar die waarheid nadeelig of gevaarlyk was voor myzelf. Al wat moeijelyk is, lokt my aan. lets toegeven in eene onver- schillige zaak, of zelfs daar waar 't toegeven schadelyk werken zou voor myzelf, ik zou t kunnen. Maar tegen de waarheid in, voor overmacht te wyken in eene 'o^a?kwestie, waar de straf van 't weigeren, zoo als by my het geval is, zwaar wezen zou, dat kan ik niet, dat wil ik niet en dat zal ik niet. Al wat moeijelyk is lokt my aan, heb ik gezegd. Ik beken evenwel dat ik by 't aangaan van den stryd niet verdacht was op de soort van moeijelykheden die my wachtte. Ik meende slechts verge ven te worden met vrouw en kind. In plaats daar- van, Scheldt men my uit. Myne tegenstanders hebben den stryd weten overtebrengen op een terrein dat my herinnert aan den uitroep der Jakatranen — 't is historisch, lezer: „die hon- den van Hollanders vechten met drek!" en daarop had ik niet gerekend. Of ik anders zou gehandeld hebben, wanneer ik dit w^l had voorzien... neen, duizendmaal neen! Maar ik zou in dat geval den stryd hebben aangevangen met minder genoegen. Men beschuldige my niet van platheid by *t aanhalen van den Jakatraschen uitroep. Kan ik het helpen, Nederlanders, dat uwe geschiedenis in. Indie plat «*, gemeen isF Kunt gy C i VBYE ARBBID. Die woorden ongesproken maken en de handling die zeuselte? Wie is triviaal, iemand die gemeene dingen doet of de man die met al de kracht zyner ziel ojoftfftf^ tegen gemeene dingen? De ondersteuning dan die my was toegezegd na 't verschlagen van den Max Havelaar^ was aanvankelyk niet verbonden an onteerende voorwaarden. Van behoudenden en van liberären kant beide, gaf men voor belang te stellen in myne zaak, zonder meer. Eerst later, toen men den indmk van den Max Havelaar versleten waande, toen men hoopte dat een beroep op heb voorbekt zonder voorbekt wezen zou, werd er onedele dienst ge eischt voor hulp. Ik heb brieven die nitwyzen dat men maan-den, maanden lang — heb onoodig voorzeker — my inscherpte moed te honden, zonder daarby te gewagen van vryen arbeid, kultunrstelsel of dergelyke byzaken. Men veins de menschelykheid en regtvaardigheid op den voorgrond te stellen als ik. En erst uadat ik lang had gewacht, nadat men goed overtuigd was dat ik by onderviuding wist wat het zeggen wil. te worstelen met gebrek, nadat men zich had verzekerd dat de nood aan de lippen was, kwam men schoorvoetende tot de veelbeteekenende uitnoodiging: schryf eens iets in den geest van... Ik zou wat schryven in den geest van die Heeren. Ga er ecus toe zitten, myne Heeren, en beproef eens te schryven- in myuen p:eest. Dat zou u zwaar vallen. Zie hier nu 't verschil. In my geest schryven zoudt gy niet kunnen. In uw geest schryven zou ik niet toillenj schoon ik 't kunnen zou. Dat hebt gy gezien in Wawelaar's prcek, en in de redeneringen van Droogstoppely een person wasar, naar ik met genoegen ontwaar, vele kamcrleden zich vice versa herkend hebben. In de laaste zittin-gen toch riep men gedurig over en weer: „Gy zyt die man." leder wilde Nathan wezen, de berispende prefect. Niemand wou David zyn, de berispende prefect. Niemand wou David zyn, de betrapte misdige Koning. Ik zou wat schryven in den geest... In den geest... Ik schryf in myneu geest, myne Heeren vry-arbeiders en kultuurstelselaars! Gy woont in uwe villa's, — gy geniet van uw geld, — gy promkt met uwe principes, — gy liegt met uwe leugens, — gy schippert met uwe geest,... maar in myn geest schryf ik. Dat moet ge my laten. De eerste reden akoo van myn zwygen na den Max Have-laar was dus een ydel wachten op toegezegd herstel. En de umgave van de Minnebrieven was in zooverre hierop geeneuit-zondering. Men heeft kunnen zien dat ik die schreef om een arm gezin dat ik niet kende, mit den nood te helpen. 't Was een caprice, zoo als ik er vroeger veel had, en meestal involgde. 't Was me een herinnering aaji vroeger tyd. Maar nit dat voortdurend wachten, moge tevens blyken dat ik geen agitateur ben tot elken prys. Ik had aangetoond hoe schandelyk er werd huisgehouden met het leven en de bezit-tingen der Javanen,... men beloofde beterschap, en ik zweeg gednldig. En reeds v66r den Max Havelaar had ik een doorsland bewys gegeven, dat het my niet te doen was om effect, om beroering of schandaal, maar om herstel alleen. Myn voorganger was, om te voorkomen dat hy zyn pligt deed, vermoord, in November 1855. Myne mislukte pogingen om den Gouvernenr-General Duymaee vas Twist aan te sporen tot het vervullen van V&YE AKBEIO. zyti pligt, dateren van den aanvang des jaars 1856. De Max Havelaar, het agitante boek, verscheen in Mei 1860. Dat zyn sprekende dagteekeniugen. Daar liggen vier voile jaren tücken de voorvalleu te Lebak, en den oogenblik waarop ik de natie uitnoodigde inzage te nemen van de wyze waarop y gerepresenteerd wordt in Indie. Er zyn er die beweren dat myne handelingen te Lebak voortsproten uit eerzucht, mit hegeerte oin naam te maken. Ik heb op die beschnldiging tweerlei antwoord. Vooreerst dat het te wenschen ware veel en vaak zulke erzucht aantetreffen by de dienaren van den Staat. Het zou zoo kwaad niet zyn, meen ik, als pligtsbetrachting tot roem en welvaart leidde, en ik geloof, al ware er by my zucht in 't spel geweest tot het waken van een naam, die zucht zucht zuververververdijk zou kunnen doorstaan met zooveel andere begeerten als we dagelyks bevredigd zien op makkelyker wyze, de begeerte naar geld, naar gemak, naar weelde, de begeerte om welvaart, eer en roem te behalen door 't niet vervullen van zu pligt. Ik voor my zie niet in welke schande er liggen zou in 't handhaven van de regten rayner onderhoorigen — myner naasteny hoort gy, carstenen — tegen roofzuchtige on- derdrukkers. Ik zie niet in dat ik my vernederd heb door 't staandehouden der eeuwige aauspraken van de regt en billy kheid, tegenover de gewetenlooze, maar magtige besträders van dat regt. Ik zie niet in wat er laakbaars liggen zou in 't handhaven myner ouder zoogenaamde aanroepiiig van God bezworene instructien, die voorschreven den Javaau te beschermen tegen de hebzu ht zyner hoofden, evenmin als ik eer kan geven aan 't verkrachten van gelyke eeden door anderen, die datzelfde bezwoeren onder aanroepiug van denzelfden God. (Zie V regerings- reglement waar den' Gouverneur-General als eene eente verpligt ting wordt' voorgeschreven de bevolking te vrywaren tegen willekeur,) Dat alles zie ik niet in, en ik beweer dus dat, al ware 't dat ik gezocht had eer te behalen, die begeerte my niet had moeten worden voorgeworpen als verwyL En ten tweeden zy die my dat verwyt doen, bekennen dan toch dat er eer lag in nyne wyze van doen, — dat er roem te behalen was door myne handelingen. Ik neem nota van die erkentenis. Maar... ik zocht geen eer. Zie de dagteekeningen. Yier jaren heb ik gezwegen. Is dit niet sprekend? Toen de Heer van Yliet, lang geleden, meende zich te moeten beklagen over 't Indisch bestnur, werd zyne zaakterstond openbaar. Na 't vertrek van den Heer va.n Hoevell uit Indie in 1848, he eft de natie zeer spoedig geiegenheid geliad aandeel te nemen in den stryd dien by bad aangevangen met bet bestaande. En onlangs, toen de Heeren Modderman en van den BESEN in hunne belangen waren gekrenkt, bragt elke mail vertoogen en redeneringen mede over de dingen die er met die Heeren waren voorgevallen. Ik zou de voorbeelden waarby personen die in litige waren met bet Indisch gouvemement, zich oogenhlikhelyk wendden tot de natie, kunnen vermeerderen tot in 't oneindige, en ik beweer geenszins dat zy die met den meesten Sped bet volk inriepen als renter, zich daardoor zouden hebben schuldig gebracht aan te groote haast. Maar zeker is 't dat iemand die in eene belangryke zaak als de myne, vier jaren wacht vd6r by de mishandling die hem en de zynen prys gaf aan gebrek bloot legt aan 't publiek, niet verdient beschuldigd te worden van zucht om een naam te maken. Wanneer de Heer Duymaer van Twist had kunnen goed- vinden my te hooren, en daarna regt' te doen, zou nooit VRYE ABBEID. iemand lets vemomen hebben van die treurige Lebaksche zaken. En zelfs later, noch zon de Max Harker verschenen zyn, wanneer die man had geantwoord op myn schryven van January 1858; > wanneer hy behoortlyk had ge volg geg even aan wat ik hem daarin verzocht; wanneer hy tot den koning was gegaan, en gezegd had: Sire, ik heb my vergist tydens ik namens U, Indie bestuurde. Gehoor gevende aan partydigc raadgevers, ver- blind door eigenwaan, toegevende aan gemakzncht, en te gewoon om te kunnen vatten dat er iemand bestaan kon die wat minder gewoon was dan ik.... hoe 't zy, ik zie in dat ik niet heb beantwoord aan de meening die gy van my hadt, toen ge my genoeg „yver, kunde en goede trouw" toekendet om me 't bestuur in handen te geven over die kostbare bezittingen. Sire, ik beken schuld, en daar ik er prys op stel gehouden te worden voor een eerlyk man, wil ik zoevel mogelyk die schuld boeten,' en herstellen wat er te herstellen is. 't Is me onmogelyk Ket leven weertegeven aan de personen die er zyn omgekomen door myn verzuim. Ook kan ik niet de bezittingen weergeven aan alien die door myne traagheid, achteloosheid en onwil die bezittingen verloren hebben, — want. Sire, hoe zuinig en oplettend ik gulden by gulden zamelde van 't vorstelyk inkomen dat my de natie betaalde,... ik heb nog geen vol mil- joen by elkaer en gy begrypt Sire, dat dit op verre na niet toereikt tot volledige schadeloossteUing. Maar ik Die brief is opgenomen in de Indrukken van den dag No. 1. Ook Hoffiosimandre heeft dien weergegeven in eene brochure die verschenen is by den boekhandelaar R. C. Meijbb te Amsterdam. 10 VRYE AERKID. Zal doen wat ik kau, Sire. Ziehier al wat ik bezit. Ik siiieek U, laat uw Minister van Kolonien daarvan, zoover het strekt, iets teruggeven aan de arine beroofden. Ik wil voor een braaf man gehouden worden. Sire,. *. eu ik beken dat de vloek van die arme lieden my drukt. Hoe ik my zal afhelpen van den vloek op de stervende lippen van al de menschen die onder en door myn wan- bestuur vermoord zyn, weet ik niet. En dan, Sire, gy die keizer zyt van Insulinde, ik bidde U, laat U nooit weer bewegen een landvoogd daarheen te zenden zoo onbekwaam als ik. Tracht iemand te vinden, Sire, die wat begrip heeft van mensehenregt, van deugd, van eer, van moed en meer zulke zaken die my wat vreemd waren, Sire, omdat ik procureur was geweest, en te veel prakttyk had om kennis te bekomen van dingen die zoo in *t dagelyks leven niet voorkomen. Onderzoek ook, o keizer, voor ge iemand het bestuur in handen geeft over veertig miljoen menschen, of de man dien ge daartoe uitki Est, zich indedaad van den mensch eene studie heeft gemacht, die zooals een Engelsch dichter zegt... naar ik hoor. Want Sire, ik les geen Engelscn en geen dichters ook, dat begrypt ge. En geef dan zoo'n nieuwen landvoogd stipten last, Sire, dat hy zich niet bemoeije met de zoogenaamd-poli- tieke vragen van den dag over vryen arbeid en kultuur- stelsel, maar dat hy zorge dat ieder zyn pligt doe tiaar de geschrevene en bezworene bezworene bepalingen, opdat de arme Ja- vaan het zyne kryge, al is 't dan ook wat weinig. Want, Sire, ik zie in dat ik verkeerd deed my zoowat bezig te houden met het beoordeelen van de systemen der icetten, en daardoor verzuimde acht te geven op 't schenden dier wetten, die mischien zoo kwaad nieJi wezen zouden als ze jDaaar werden gehandhaafd. VBYB ARBEID. 11 Beveel ook mynen opvolgers, Sire, wat eerbied te hebben voor iemand die den moed heeft zyn pligt te doen in hoogst moeijelyke omstandigheden, en zeg hun dat zy zoo iemand geene verwytingen toevoegen, zoo als ik gedaan heb, omdat ik niet begreep dat zoo iets bestaan kon. Vergeef me  also ik verstand had van Indisphe Zaken. Want, Sire, ik erken na dat men op Buitenzorg daarvan weinig of niets te zien krygt, en anders niet dan wat de raden van Indie en de kommiezen der Secretarie wel gelieven te geven. Vergeef me, dat ik pour me douner un genre, my heb laten verdei- den tot het verdedigen van eene opinie over vryen arbeid. Sire. Ik erken dat ik er niets van weet: dat ik maar wat napraat van 't geen ray is voorgezegd door anderen die belang hebben by vryen arbeid. Vergeef my dat, Sire, en bedenk dat ik in Indie zelf nooit iets persoonlyk heb kun- nen onderzooken, omdat ik in vyf jaren tyds niet geleerd heb „goeden morgeu" te zeggen in 't Maleisch, en dus nooit in staat was, door ruggespraak en kruisvragen met de betrokkenen, te geraken tot eene eigen meening over zulke diepzinnige zaken. Vergeef my. dat alles, Sire! Vergeef my dien onnoodigen kryg op Banjermassin die zooveel menschenlevens gekost heeft. Vergeef my den smaad dien ik Uwer Marine aan- deed door eene circulaire te schryven, waarin ik de publieke liefdadigheid inriep voor de nagelaten betrekkingen van weggeroofde of vermoorde menschen, die meenden te mogen vertronwen op de bescherming van die Marine welker Opperbevelhebber ik was. ^)  is officiel geassimileerd van dien vau Luitenanfe-Generaal, maar ten onregte. Wdl Vergeef my, Sire, dat ik oorzaak ben van al de ellende die Havela-AB uitstaat met zyn gezin, omdat hy in den ongerymden waan verkeerde dat ik myn pligt zou doen, als hy, Vergeef my 't slechte voorbeeld dat ik gaf door 't ver- zuimen van dien pligt, en 't nitdooven van alien edelen yver in de besturende beambten op Java, die na het lot dat Havelaab trof, nog raeer moed zouden behoeven dan hy, om te doen wat hy deed. Vergeef my al de afpersingen, al de rooveryen, al de moorden die na myn vertrek, boven 't gewoon Contingent, het gevolg zyn geweest van myn sanctioneren der hande- lingen waartegen Havelaab zich verzette. de Luitenant-General, Kommandant van 't leger, en de Vicc-Admiral, Kommandant der Zeemagt, staan onder dien Gouvernement-General. (De laatste behoudens eenige direct e ondergeschiktheid van meest administrative aard, aan den Minister van Marine.) De jniste tiet van den Landvoogd in Indie zou wezen Lullenant des Konings of Onder-Koning, met Maarschalksrang. Ik begryp dus niet waarom jongelul die eerzucht voelen en begeerte naar een Maarschalksstaf, hunne carriere aanvangen te Willemsoord of te Breda. De weg tot het hoogste militair Kommandement in den Staat leidt door den Corridor van een prokureurskantoor,... of gekker nog: men is in Indie vyf jaren lang gepelagd geweest met een Gouverneur General die zyn loopbaan begon met een mislukt examen voor schoolmeister van den laagsten rang. Zoo springen de Haagsche Cliques om met de hoogste belangen van den Staat. Ik sta volstrekt niet de leer voor dat m»n te vragen hebbe: nhoe en waar hebt gy geleerdT* Wie wat toeet, wie wat kan, wie wat is vooral behoe. ft geen certificaat van oorsprong. Daarvoor geldt in zoo'n geval, het genie. Heeft men ooit daarnaar gevraagd? Dit betwyfel ik, en nie- mand beweerde dat ook. YERGEef my dat alles, o £eizer van InsuHnde, en meer nog, dat ik nu niet aanroer, omdat ik niet verstaanbar spreken kan nadat ik lid ben ge word en yan de Tweede Kamer. Vergeef, vergeef, o keizer, en laat my terugkee- ren naar Deventer waar ik eene betrekking weet te ver- vullen, die my beter past dan die van Landvoogd en die ik nooit bad moeten verlaten. Zoo omtrent had de Heer tan Twist kunnen spreken na 't ontvangen myner memorie van January 1858, en ik ben over- tuigd dat zyn speech opgang zou gemaakt hebben, meer dan de speeches die hy nu van tyd — naar men meent te verstaan — durft te houden over vryen arbeid. Maar, zegt men, om aldus te spreken zou die Heer een held van deugd moeten zyn, en helden zyn zeldzaam. Ik zeg niet neen. Ik vorder, noch verwacht heldhaftigheid in den eersten den besten. Doch daargelaten wat die man zou geweest zyn, wanneer hy aldus gesproken had^ durf ik vragen wat hy is door niets te zeggen, door niets te verrigten na 't lezen van dat gemoedelyk stuk van January 1858? Ik verzoek ieder belangstellende dien brief te lezen, en zich aftevragen wat men te denken hebbe van denken hebbe van denk- beiden van denk-beiden, dat zyn pligt een antwoord eischt, een antwoord in daden vooral. Men moge voorwenden te geloven dat de Max Havelaareen roman is... die brief aan den Gouverneur General in Russie is fieben roman. Die brief is geschreven aan de persön die instaat zou moeten zijn te weerleggen wat er zou te weerleggen vallen in myn relaas van 't voorgevallene te Lebak, By dien brief waren bylagen die punt voor punt de waarheid aantoonden van alles wat ik zeide. Ik had daarby overgelegd extracten uit de con- duite-rapporten onder myne voorgangers van jaren herwaarts, waaruit bleek dat de regent aanhoudend was beschuldigd van knevelary. 't Was dus een lbugen van den Heer van Twist in zyn kabinetsbrief van 23 Maart 1856 *) my te schryven dat er over dien Regent altyd gunstige rapporten waren ingekomen, dat tronwens niets zon bedoid hebben, al waar 't zoo. Ik gaf afschriften van stnkken, waaruit bleek hoe de schoon- zoon van dat hoofd, de man ten wiens hnize myn voorganger bet middagmaal gebmikt had, kort voor zyn dood, reeds v66r myne komst in Lehaky was gestraft wegens roof op den publte- ken weg, Ik legde copy over van de verklariugen des Contro- leurs — die ik later publiceerde *^) — verklaringen die afge- legd waren nadat er gebleken was dat de Gouverneur Generaal den Resident van Bantam wilde steunen in 't schipperen, dus nadat dien Controleur gebleken was dat by van my niets te hopen of te vreezen had. Ik toonde door *t overleggen van an- dere stukken, op menschkundige gronden ten duidelykste aan, dat ik myne ondergeschikteu wist te dwingen tot waar held ^ on- verschillig of *t my baatte of schade deed. 3) By dien brief aan den Heer van Twist waren vele stukken gevoegd, alle aantoonende dat ik volkomen in myn regt was. *) ^) Havelaar^ Deel II pag. 169. 2) Minnebrieveny pag. 157 seqq. (4^ oplaag pag. 161). 3) //Ik vraag of ik op 29 Maart o»waarheden in myn belang kon vor-deren van een ambtenaar, wien ik den 5den te voren den brief schreef NO, 97?" (Brief aan den Gouv. Gen. in ruste.) Om te beoordeelen of 't mogelyk was dat iemand my het hof maakte met o»waarheden, leze men voorts den brief aan den Controleur, die voorkomt in 't II Deel van den Havelaar, pag. 65. Ik stel voor dien brief te doen opnemen in 't regerings reglement, om den Gouverneur-Generaal te dienen als handleiding tot het bekomen van eenige kennis der waarheid. Maar er is eigen onderzoek ook noodig, anders helpt het niet veel. In officiel regerings verslag over 108 worden die knochejeken. VRYE ARBEID. 15 It is me onigelyk thans op te geven welke, maar als 't vereischt wordt, zal ik 't kunnen. Ik ben in 't bezit van een autenthiek uitreksel uit een policie-register dat aantoont hoe er op eenmaal 57 of 59 personen (ik meen te Pandeglang) zyn afgestraft met gesseling, en gevankelyk teruggevoerd naar Lebak, dat ze, als Saidjah's vader, hadden verlaten „zonder pas" om den druk hnnner hoofden te ontgaan. Dat waren dagelyksche zaken. Men herleze die vertelling van Saidjah, waar ik in korte woorden zamengryp wat my gelegenheid zou gegeven hebben tot lange schilderingen, als ik daarin lust ha.l gevoeld. In den Havelaar het ik de werkelyklieid verkort, verzaclit, ternggebragt tot de eenvou'digste uitdinkking. Dat de Heer van Twist het tegendeel bewere, als hy durft. Laat hem zeggen dat ik overdreven heb. Dan zal ik, in stede van 5^ uit de lucht gegrepen namen, de juiste, de letterlyk juiste Namen opgeven van de armen beden die door verdnikking wa- ren verdnikking wa- ren verdnikking van geboorte, woonplaats, dagteekening, beroep,... ach, ^t waren alien landbouwers als Saidjah's vader. — Verlangt men meer? Laat de Heer van Twist ontkennen als hy durft, dat zy die klaagden en vlugtten bm de mishandling, daarna op nieuw werden mishandeld bmdat ze geklaagd hadden of gevlugt wa- ren. Laat hem ontkennen dat de kern der opstandelingen in de Lampongs bestond uit gevlugte onartelaren uit Bantam, Laat hem ontkennen dat by elken opstand, de moed van ons leger te s try den heeft met de razerny van lang mishandelde, tot het uiterste gedreven menschen, die zacht en goedig wa- ren weleer, maar tot woest amok oversloegen door wanhoop. Laat hem ontkennen dat by elken stryd, zoo bloedig raeestal, het grootst gedeelte der verslagenen aan weerszy, de slagtof- fers zyn van politieke fouten, begaan door welbetaalde, maar te Lebak crkend, maar men vermydt my te noemen, De ontdekking wordt daar voorgsdragen als vigalantie van de regering. domme, slymerige, vorinelyke, schipperende, ambt- en pensioenjagende oogendienaars van gemaklievende Gouverneurs-General. Laat hem ontkennen dat men de kracht van ons leger, het leven van officieren en soldaten beter kon besteden, dan door 't vermoorden der armen die niets misdeden dan dat zy zichja na lang geduld, eludelyk verzetteu tegen el te zware geweldenary. Ja, er waren veel bylagen by dien brief, 't was een bundel. Nog herinner ik my hoe zwaar 't me viel daartoe het noordige papier te bekomen, en een plaatsje waar ik zitten kon om ze af te schryven. En toch was dat alles te vergeefs. De man heeft niet geantwoord Dat is zyne zaak. Maar myn zaak is te wyzen op den datum van dien brief. Ik schreef aien in January 1858, dus byna twee jaren na myn vertrek niet een bewys dat myn doel met bewys dat me doel met bewys dat me de konnten van regt, niet was het ma- ken van een naam? En na dien brief wachte ik weder twee jaren, voor ik den Max Havelaar schreef. Ik was lang geperst, lang had ik ge- tracht verbetering aantebrengen zonder sehandaal. Lang had ik aan den anderen kant beproefd myn gezin te bewareu voor hongersnood, vbbr ik een beroep deed op de regtvaardig- heid van koning en natie. Ja zelfs, toen de Max Havelaar reeds gescbreven, reeds gedeeltelyk gedrukt was, heb ik my gewend tot den koning, met verzoek om herstel. Zelfs toen nog, als deze had kunnen goedvinden verbeteringen te bren- gen in den ellendigen toestand van Indie, had ik myn boek verbrand. Ik had mijn manuscript niet verkocht aan den Heer van Lennep, Ik en niet hy, had de besehikking over myn werk. Ik heb een brief van dien Heer waarin hy 't voortgaan met drukken la 1 VRYE ARBEID. 17 1 VRYE ARBEID. 17 1 VRYE ARBEID. 17 1 VRYE ARBEID. 18 1 VRYE ARBEID. 19  ik wachtte. Indien dus de Koning geantwoord had, indien dat antwoord geweest was zoo als ik 't vorlangde, dan zou de Max Havelaar niet verschent zyn. Het systeem des Heeren van Lennep dat hy eigenaar was van 't kopyregt, is van lateren datum, en van lateren uitvinding. Ik heb in de eerste instantie het proces over die zaak verloren. En te regt. Wanner ik zitting had gehad in da Arrond. Regtbank te Amsterdam, zou ik niet anders gestemd hebben. Voor die regtbank immer is slechts gelet op een stuk waarin ik verklaar myn boek in voUen eigegkdom aan den Heer van Lennep. Maar de wyze waarop die Heer dat stuk had in handen gekregen, namelijk: "OMNUMEteen uit een CONTRACT TE KUNNEN SLUTTEN," IS niet aaugeroerd. Overeenkomsten aangegaan ten gevolge van... neen, neen... dat wetsartikel, — tevens een artikel uit het wetboek van eenvoudige eer-lykheid — zal ik aanhalen by de behandeling myner zaak in appel. Appeleren? ja. Maar voor een hof niet. Ik heb geen geld. Maar ik zal appeleren voor de regtbank der publieke opinie. En daar zal ik winnen, Mr van Lennep. Wat zou 't bovendien baten of ik myne zaak won voor een geregts-hof? Een gunstig vonnis zou den Heer van Lennep noodzaken my de behaalde. winst Uit te betalen, en dat is myn zeken niet. Ik heb den Max Havelaar niet gesohreven om geld te winnen. De hoofdzaak is dat door hoogen prys en trage verspreiding, het juiste oogenblik is verstreken om een beroep te doen op *t volk. Dat oogenblik kan geen geregtshof my teruggeven. Men weet, geloof ik, dat de Heer van Lennep my eenige honderde guidens beeft deen aanbieden die ik geweigerd heb. Dat spreekt van zelf Ik vraag daarin niets voor my zelf. Ik blyf vasthouden aan de reeds tot den Heer van Twist gerigte betuiging: „anders dienen dan ik dieude te Lebak, kan ik niet." Maar ook de Koning kon niet besluiten kraehtig integrypen in 't weefsel van lengens en bedrog, dat den Nederlandschen naam eerlang maken zal tot een walg der volken. Ik meen toch dat dit ingrypen een heerlyke roeping zou geweest zyn voor een Koning. En eerst na lang wachten op dat antwoord, na de volkomene zekerheid dat dit antwoord niet koinen zou, verscheen in Mei 1860 dat boek over de koflBjveilingen, dat naar de uitdrukking van een lid der Kainer, een rilling deed gaan door 't land. Dat was zoo. Er is inderdaad eene rilling door 't land gegaan. Maar wanneer? In 1860. Dat is: vier jaren nadat ik, arm en onmagtig, Lebak verliet met vrouw en kind. Als een geduldige Javaan had ik my vier jaren laten mishan-delen; vier jaren had ik van dag tot dag gestreden met kommer van heden, met angst voor morgen, v66r ik die rilling opw( kte. Vier jaren lang was Sjaalman bespot en gesard door Droogstoppel; voor Multatuli Havblaar's party tegen dien Droogstoppel. STOFPEL opnam. Das ik 't toen deed, kraehtig, forsch... Wie zal 't laken? Bovendien ik ben zoo. Ik versta geen halve dingen. Dat zal men zien in de toekomst, als ik het leven houd. En al ware het,.. doch, neen, voor die toekomst is gezorgd. Vier jaren dus. Jaren van bittere smart. Vier moeijelyke, zware jaren... VRYE ARBEID. Zou ik z66\ang gewacht hebben, als 't my ware te doeu ge- weest om opgang of schandaal?... Zou ik z66\ang gewacht hebben, als 't my ware te doeu ge- weest om opgang of schandaal?... Ik wenschte herstel van grieven voor myne anne beschenne- lingen, en als my dit gelukt ware, zou de Javaan zelf nooh hebben geweten wat hy my te danken had, noch Nederland hoe ik, met al Wie il: dierbaars had, my opofferde voor zyn eer. Maar, ik erken dit, zoo v66r als na 't schryven van den Max Havelaar, bestond er vaak eene andere reden die my noodzaakte te zwygen. De ellendelingen die Indie verwoesten, hebben een bondgenoot die dikwyls, ja meestal, de kracht heeft, my de pen uit de hand te slaan. De natie weet dit, en schynt het goedtekeuren. Dat is hare schande, de myne niet. De naam van dien bondgenoot is: het gehrek, Niet altydhtb ik papier. Niet altyd heb ik de stukken by my waarin ik iets zou moeten naslaan, daar 't meermalen gebeurt dat ik kist of koffer moet achterlaten nier of daar, omdut ik den prys van 't ver- voer niet betalen kan. — Daaraan heeft nu byv. de Heer van Twist te danken dat ik niet in dit stuk de namen opgeef van de 57 of 59 personeu die met geesselslagen van Pand-eglang werden teruggedreven naar Lebak. — Menigmaal heeft men dat niet gelezen in de miunebrieven? Heeft men dat niet gelezen iu de miunebrieven,... tusschen de regels vooral? En eindelyk, meestal, ja altyd byna, wordt my elke voorkomende gedachte weggestolen door een spook dat me in Gouverneur-Generals uniform, of in de gestalte van een dikbuikig vry-arbeider, de sarrende vraag voorhoudt; y^Wat zullen morgen uw kinderen eten? Waar zuU ge nw gezin h visventen over een maandy over een dag F" 30 YRYE ABBEIB Want meermalen is 't zoover geweest dat die vraag was een vraag van weken of dagen,... ja, van uren... In mijn kruislied noem ik me taai. Ik zeg altyd de waarheid en ook daar zeg ik de waarheid: ik ben taai. Maar 'k erken dat ik werk met tegenzin en inspann'ng,... dat ik zelfs niet werkea kan in 't geheel, als my de gedachte overvalt myn lief gezin nitgeliongerd te zieii, en omkomende vau gebrek aan's Heeren weg. Overdryving men? Believe, hoe zou ständig zijn, ik bezit niets en ontvang niets. En laat nui eens voorleggen, — geben het regt daartoe, Nederlanders, den Staat van Indische pensioenen, waarop posten voorkomen, wat hooger dan eigenlyk behooreen zou — zelfs zy erkennen dit, die ze toelegden — „om dat de hetrohkene zekere het rekking niet hekleed heeft,** U6 Staat er. Ga eens na welke sommen cr jaarlyks worden gebragt ou we begrooting om menschen in 't leven te hduden, die nooit iets belangryks uitvoerden, en wier geheel leven, zonder schäte voor iemand, best achterwege had kunnen blyven. Tei eens hovel gepensioneerde Slymeringen gy vetmest, en vraag dan zelf af, of 't billyk is, dat ik van uur tot uur heb te worste-len met gebrek P Overdryving? Ik andwoord nog eens : hoe zou 't anders wezen kunnen? Ik heb niets en ontvang niets. Maar als 't U moeiie kost, lezer, u duidelyk voortestellen hoe een vader gestemd is die zyn gezin moet voeden met Nets... dan zal ik uw be- grip te hulp komen door 't vertoonen van een certificaat, waaruit blyken kan hoe eens een Belgische dorpsburgemesser mij twee dagen tyd gunde om te voorkomen dat ik met vrouw en kinde- ren zou worden weggevoerd over le grenzeu door marechaussees, als vagebond... Zie, in zulke omstandigheden voel ik me wat moe, zooals op 't slot van myn kruislied... VRYB ARBEID. 21 Dat is weer uice schande, Nederlanders, en dat is niet mifne schande. Daarvan worstelt ge u niet los, al zoudt ge 't begin van de week vastbidden en vastpreeken aan 't eind. En wie nie ineene dat ik genoegeu schep in 't mededeelen van de elleude die ik onderging omdat ik myn pligt deed — dat ik er trotsch op ben, is waar, — bedenke hoe lang ik zweeg v6<5r ik iets openbaarde. En dat ik eindelyk daarvan sprak^ was om aantetoonen dat ik zeer duur het regt heb gekocht en betaald, om mede te spreken over de vragen van den dag. Men onderzoeke eens naanwkeurig wat anderen liebben betaald voor dat regt? Ja zelfs, of yiets betaald hebben, iets ten offer gebragt in ^i gehee]?... En of niet vaak huniie opinien voordeel aanbragten instee van offer te eischen? DE KWESTIE OVER VRYEN ARBEID IS GEBN KWESTIE. DE TEGENWOORDIGB AGITATIE OVER DE KOLONIALE ZAKEN IS EENE GEMAAKTE AGITATIE. De geschiedenis leert ons dat overal waar groote bewegingen voor de deur stonden, de leiders der algemeene belangen zich bey verden byzakeu voorop te schuven om de aandacht der natien af te trekken van  loop der dingen der regeringen te hulp in verschaffen van zulleidende. Het volk bemerkt instinct- VOYA AKBEID. Matig dat alles iiet is zoo als 't behoort, en stelt zich, meer dan auder sj by elk opgeworpen denkbeld de vraag voor: „20u dat ook de oorzaak wezen myner malaise." Noot waren er zooveel staathuishoudkundige kwestien aan de orde van den dag, als kort voor de Fransche revolutie. Ik meen de eerste ditmaal, de ware, de voorloopster van de groote wereldrevolntie die onzen kinderen waeht, en waarby de hoofd-vraag wezen zal: hebben of niet hebben, Boereukryg of Jacquerie zyn periodiek als de saisoenen. Dat zal zoo blyven zoo langmenschen, menschen zyn. De voorboden van zulke revolutien, zy die het eerst nieuwe denkbelden verkondigden, bedeckten geene omwenteling. Zy waren, zoo als ieder is in zekeren zin, de uitdrukking van hun tijd. Zy stawden niet, zy werden aangetrokken. „VHommé ne manque jamais aux circonstanees" heeft Montesquieu gezegd, en waar is het, even zeker als er nooit Incht ontbreekt om leegte aantevuUen die ontstond door verplaatsing van andere lucht. Maar diep ligt de waarheid van Montesquieu's uitspraak niet. It is also men zeide: geen mnskaatnoot zonder foelie. Ik gelöt graag, 't is dezelfde vrucht. Want zoodra een volk behoefte voelt aan zekere indrukken, zal dezelfde oorzaak die deze behoefte t^weeg bragt, sommigen anzetteu tot het meedeelen van die indrukken. De mannen die eene omwenteling vooraf gingen, bewerkten die niet, maar werden, juist omgekeerd, voortgebragt door dezelfde omstandigheden die de revolutie ten gevolge hadden. 't Is hier noch post^ nocb Propter, 't is simulär, dit is even begrypelyk als dat men geen scheepsbouwmeesters vindt in de bergen, of tuinlui op No^a Zembla. Men zal dan ook kunnen opmerken dat de personen die vaak worden aangezien als d^ bewerkers eener omwenteling qmdat zy kott te voren eene belangryke rol speelden, die belangrykheid YKYE AKBEID 23 underdaad ineer te danken hadden aan de behoefte en de voor- beschikteid des volks oin wat nieuws te hooren dat licht geveu zou in de duisternis, dan wel aan de onderwerpen die zy aanwezen als de juiste. En hier- toe hebbe men gewoonlyk de zaken slechts te bezien van een later standpunt, als wanneer er een groot verschil in 't oog springt tusschen den loop der gebeurtenissen, en de meeningen of uitingen die de veranderiug in dien loop waren voorafgegaan. 