None
W. C. Baron van Hoëvell, Separatabdruck aus: Internationa- { 142 ) les Archiv für Ethnographie, Bd. X, 1897, aangeboden door den schrijver; eindelijk berichten van het overiijden der beeren W. H. Kosters en M. S. Pols, gewone leden en S. W. Tromp, correspondent der Afdeeling, welke berichten met brieven van rouwbeklag zijn beantwoord. De voorzitter wijdt eenige woorden aan de drie mannen, die aan de Akademie zoo onverwacht ontvallen zijn. Is het altijd smartelijk — zoo zegt hij in hoofdzaak — van een ver- lies te gewagen, die taak is dubbel weemoedig, als de slagen zoo snel op elkander volgen en zoo levendig herinneren aan de broosheid van het menschelijk leven. — De dood van W. H. Kosters was een verpletterende slag voor allen, die hem kenden, voor de wetenschap, voor de Leidsche hoogeschool, ook voor deze Akademie, waarin hij nog niet lang geleden zitting had genomen. — Ook van M. S. Pols, al was hij wat ouder, werd nog zooveel verwacht. Had hij onlangs, zonder daartoe door zijn leeftijd verplicht te wezen, zijn hoogleeraars- ambt neergelegd, zijne bedoeling daarbij was vooral meer tijd te hebben voor de beoefening zijner wetenschap. — In S. W. Tromp verliest de Nederlandsche Staat een uitnemend ambte- naar, die daarenboven een geopend oog en een warm hart had voor wetenschappelijke belangen, en zonder wiens krachtdadi- gen steun o. a . de reis van den heer Nieuwenhuis, dwars door Borneo, niet mogelijk zou geweest zijn. Nadat de leden van hun instemming met het gesprokene hebben doen blijken, wordt het woord gegeven aan den heer Verdam tot het houden zijner aangekondigde bijdrage over Middelnederlandsche geestelijke poëzie. Hij spreekt over de aanwinsten onzer kennis der Middelnederlandsche letterkunde op het gebied der geestelijke poëzie, vooreerst naar aanleiding van hetgeen in de uitgaven der HH. De Gheldere en De Pauw is aan den dag gekomen, doch vooral naar aanleiding van twee handschriften van de boekerij der Koninklijke Aka- ( 143 ) demie. Die handschriften zijn voor zestig jaren door G. J. Meyer besproken in de werken der Tweede Klasse van het Koninkl. Nederl. Instituut, doch schijnen daarna niemands aandacht getrokken te hebben. Hij schetst den inhoud der handschriften, welke tot het lyrisch-epische genre behoort, deelt eenige der best geslaagde gedichten mede, gaat na, welke ook in andere verzamelingen, met . name in de boven vermelde uit- gaven, voorkomen en knoopt aan deze mededeel ingen de op- merkingen vast, waartoe de gedichten hem aanleiding geven en welke hem voor de juiste waardeering der middeleeuwen en der middeleeuwsche dichters wenschelijk voorkomen. Deze bijdrage, die op verzoek van den voorzitter door den spreker wordt afgestaan voor de Verslagen en Mededeelingen, geeft aan de beeren Truin, Sijmons en den voorzitter aanlei- ding tot enkele vragen en opmerkingen, die de spreker be- antwoordt. Daarna wordt de discussie door den voorzitter met een dankbetuiging aan den spreker gesloten. Bij de rondvraag geeft de heer Yan Herwerden den wensch te kennen dat de voorzitter eene commissie zal benoemen ter beoordeeling van een geschrift over de gedichten van Bacchy- lides, dat hij dezer dagen ter uitgave in de Verhandelingen hoopt aan te bieden. De voorzitter benoemd tot leden dier commissie de beeren Naber en Yan Leeuwen, die de benoe- ming aanvaarden. De heer Chantepie de la Saussaye doet eenige voorloopige mededeelingen over reizen en onderzoekingen van den corres- pondent. Dr. N. Adriani te Posso.op Celebes, waardoor o. a. een overzicht mogelijk is geworden van de talen, die gespro- ken worden in het land tusschen de rivier van Posso en de straat Makassar. Dr. Adriani maakte op zijne reis van Posso over Parigi en Palos naar Sigi kennis met niet minder dan zeven talen, nml. : in Palos de Baria- en Ledo-taal; in Sigi de Idja-taal; in Pakuli de Ado-taal; in Kulawi de Moma-taal; in Lindu de Tado-taal; in Pobatua de Uma-taal. Yan twee ( 144 ) andere: het Unde en het Edo, is althans het gebied bepaald. Met de Taä-taal (in Saùsù), de Tara-taal (in Parigi) de Tadje- taal (in Petapa), de Torai-taal (in Tawaïli) en de Napu-taal (in Bara) was Dr. Adriani reeds vroeger eenigszins bekend. Ook is op deze reizen door den zendeling Alb. C. Kruyt, reisgenoot van Dr. Adriani^ met het peil-kompas het door- reisde gebied in kaart gebracht en de ligging bepaald van het Lindü-meer, van welks bestaan men tot dusverre niet geheel zeker was. Daarna wordt de vergadering gesloten. MIDDELNEDERLANDSCHE GEESTELIJKE POËZIE, (naar aanleiding van twee handschriften in de boekerij DER Akademie). DOOR J. YERDAM. Het is ruim 60 jaren geleden, dat G. J. Meyer, onder het Vereenigd Koninkrijk hoogleeraar te Luik, na de afscheiding van België, te Groningen, zijn opstel over „twee getijden- boeken der veertiende eeuV^ liet drukken in de werken der Tweede Klasse van het Koninklijk-Nederlandsch Instituut van Wetenschappen, Letterkunde en Schoone Kunsten (VI, 2, 32 vlgg.). Na dien tijd heeft, zoover mij bekend is, alleen Moll aan deze hss. aandacht geschonken; hij heeft er nl. in zijn Ka- lender voor Protestanten 6, 77 {a, 1861) uit overgenomen het gedicht op de zeven kruiswoorden. Doch na Meyer heeft nog niemand die beide hss. onzer boekerij bestudeerd ; noch De Vries, noch Jonckbloet, noch Verwijs — om alleen deze drie leden onzer Akademie te noemen — hebben aanleiding gevonden om ze aan een nauwkeurig onderzoek te onderwerpen. En toch was de verhandeling van Meyer niet van dien aard, dat zij de weetgierigheid en de belangstelling op alle wijzen vol- deed, of aan een volgend, verder gevorderd, geslacht het ver- trouwen kon schenken, dat het ingestelde onderzoek op de juiste wijze en volledig had plaats gehad. Gelukkig heb ik, voor het Middelnederlandsch Woordenboek tot heden tevreden met de door Verwijs gemaakte excerpten uit de enkele door Meyer bekend gemaakte gedichten, de aanleiding tot het weiischelijke nader onderzoek gevonden, toen ik- sommige dier gedichten. ( 1-16 ) inij uit de excerpten bekend^ in andere intusschen uitge- geven redacties terugvond: de door mij verkregen uitkomsten deel ik U heden mede. Dat een vernieuwd onderzoek dringend noodig was, behoeft geen betoog : er liggen 60 jaren tusschen Meyers opstel en het mijne, en wel die jaren, waarin de studie van het Middelnederlandsch van geliefhebber eene ernstige wetenschap is geworden. Het onderzoek moet dus zelfs een op onze afdeeling rustende plicht worden genoemd, waarvan ik mij bij dezen kwijt, en tevens deze vergadering — naar ik hoop, met Uwe instemming — onthef. • De verhandeling van Meyer, door zijne uitgave van het Leven van Jezu9 in de geschiedenis onzer Mnl. philologie gunstig bekend, was voor zijn tijd een niet onverdienstelijk werk : de uitgever geeft daarin een volledig overzicht van den inhoud der beide hss., weerlegt de meening van Steenwinkel, dat wij hier een bundel gedichten voor ons zouden hebben van Maerlant, en spreekt het vermoeden uit, dat wij veeleer hier het werk voor ons hebben van eene onbekende Mnl. dichteres. Meyer grondt zijne meening op het feit, dat èn in het eene èn in het andere hs. meermalen de woorden „ie, sundersse'' voorkomen, alsmede daarop dat er „in deze berij- mingen uitdrukkingen voorkomen, welke onwillekeurig aan eene vrouw doen denken''; ten bewijze haalt hij uit de 4^^ strophe van het gedicht op „Onser Vrouwen Droefheiden" (vs. 29 vlg.) de woorden aan: Die moeder es of heeft ghemint Mach merken welc sulc dogen si, waarvan hij zegt: „zoo kan, dunkt mij, slechts eene vrouw schrijven *). Wat de laatste aanhaling betreft, zij wordt door Meyer vooral gebruikt om een voorbeeld te geven van „het weemoedig zachte en teedere, het recht gevoelige dat wij in de meesten dezer stukken ontmoeten; dezen toon zoeken wij te *) Een comischen indruk maakt op ons de bewgsgrond, ontleend aan het veelvuldig gebruik van l] en f/we, dat Meyer in andere hss. zoo niet opgemerkt heeft. (147 ) vergeefs bij eeoigen anderen schrijver van dien tijd, en ook in de bekende werken van Van Maerlant (waarvan genoemd worden de Spiegel Historiael^ de Rijmbijbel^ de Bestiaris, d. i. der Naturen Bheme^ en Wapene Martijn), die zich meer door krachtiger denkbeelden, maar ook door ruwer en stroever uit- drukkingen onderscheiden/' De beoordeeling van een dergelijken bewijsgrond zal altijd tot op zekere hoogte subjectief blijven, en de vrijheid kan Meyer niet worden ontzegd, in de aangehaalde regels de hand eener vrouw te zien, doch hij vergeet dat daar waar het de vereering gold van de hemelkoningin, een dichter, neen, iedere man evenveel teederheid en gevoeligheid aan den dag kon leggen als eene vrouw, en het volstrekt niet onmogelijk is, dat een man zich bij de beschrijving van de radeloosheid der moeder, toen zij haar geliefd kind niet vond, plaatst op het standpunt eener moeder, die in dezen alleen met de moeder Gods kan worden vergeleken. Of is het bekende Middeleen wsche kerklied Stabat Mater wellicht het werk eener dichteres? ^) En wat zijn oordeel over Maerlant betreft, dit moet beslist worden tegengesproken. Het zal niet moeilijk vallen uit de door Meyer zelf aangehaalde werken bewijzen te ontleenen, dat daar waar het de vrouw bij uitnemendheid of ook de vrouw in het algemeen geldt, Maerlant eene even innemende als in zijn tijd zeldzame zachtheid en fijngevoelig- heid aan den dag legt. Men leze slechts zijn pleidooi voor de onschuld der vrouw aan de verleiding, waaraan de man van hare zijde heet bloot te staan, in Wap. M. I, 904 vlgg.: Wat moghens vrouwen, dat manne plien So naeuwe om hare scoonheit spien? Wies diese daertoe haelde? Wilde die claghere te tide vlien, Sone mochtem niet messchien, Ende hi den sin verstaelde, Eer hem therte daelde. ') Vgl. Belg. Mus. 3, 443 vlgg. ; N. C. Kist in Archief voor Kerk. Gesch. 3, 491, en eene noot op de Inleiding van Maerlant's Strophische Gedichten, 2de uitgave, bij Hoofdstuk VII (over den versbouw). ( 148) Vrouwen sijn bi naturen goet: Si slachten den wine enter gloet, Die de werelt verbilden. Die des wijns te vele indoet Ende te naer den viere set den voet, Hine cans niet gheliden. Waren die manne also beboet, Dat si ogben, sin ende moet Wel consten besniden, So ware vrouwen minne spoet. Manne sijn loser dan die wint; Hare scone clagben vrouwen verblint, Want si sgn goedertiere. Groter sonden bi bem bewint, Die valscbe woorden vrouwen toesint. God die moetem scbiere Senden ten belschen viere ! En dan de slotregels: ... Ie vergbeve al ongbedout Allen vrouwen, jonc ende out, Omme die vrouwe bogbe, Daer ons af quam onse behout. Gbedanct si soes meniebfout. Men herinnere zich slechts de dichterlijke hulde, door hem gebracht aan Maria in het „prologhe van onser Vrouweïi", waarmede hij den lijvigen bundel Maria-Mirakelen in het 7^® boek der Eerste Partie inleidt: Vrouwe, moeder aire vroude ! Fonteine van onsen behoude! Precieus boven allen goudel Dierst aire steenen menicbfoudel Mi bedinken mine scoude, Die ie wrochte in onghedoude. Nu waert tgt dat ie mi scoude Ende ie bade omme uwe boude. Dies so biddic een deel boude, Welken tijt so mijn herte sponde. ( 149 ) Dats, aise dende coomt mire oude, Hoet mi van den heischen coude, Dat mi dat vier niet en bescoude; Laet tfleesch hem niinghen metter monde, en men zal inzien, dat hij hier, waar het de eer gold der moedermaagd, de welluidendste en fijnste tonen aan zijne lier wist te ontlokken. En wanneer Meyer op grond van het meermalen voorkomen der woorden „ie [of mi) sundersse" gelooft „dat de meeste der in beide (hss.) voorkomende rijmen door eene vrouw, misschien eene adellijke of vorstelijke kloostervrouw zijn "ver- vaardigd^^ ^), laat hij zijne verbeelding te sterk werken. Men kan hoogstens beweren, dat de beide hss. voor een deel door vrouwen geschreven zijn, niet eens geheel. Dat de nog ongedrukte vertaling van het Latijnsche kerklied O intemerata door eene vrouw kan zijn afgeschreven, blijkt uit de daarin voorkomende regels: „U tween {Maria en Johannes) ie mi, zunderse, nu ter stede bevelic (1. bevele an ?) lichame ende ziel mede/^ terwijl voorafgaat: „ende mi, zunderse, gheneedich sijt^', en volgt: „(dat ghi wilt) zijn mi, zunderse, vaste hue- ders." Doch verder kan men niet gaan. In den latijnschen prozatekst, gedrukt bij Kausler, staat daarentegen [DenJcm. 3, 384) : „ego, miserrimus peccator,^' en zoo ook in de door hem medegedeelde andere Mnl. bewerking van het gedicht (aid. dl. 2, bl. 559) : „U. . , ie onsaleghe sondare^ bevelic ziele ende lijf.'^ Het beste bewijs, hoe voorzichtig men in de beoordeeling hiervan moet zijn, levert ons een regel uit het gedicht „Dit zijn de VII worde," op /*°. 72 «;. en vlgg. (van hs. A,; /*°. 1 vlgg. van hs. B). In datzelfde hs., waarin de schrijfster zich zooeven „sunderse^' noemde, staat op f^, 74 v.: *) Een term, die eigenlgk beteekent klaar maken^ hd. fertig bringen^ en dus alleen van vingerwerk of handenarbeid moest en moet worden gebruikt. ( 150 ) Dat gti Maect van hare die moeder mijn, Des ie, zundeere, hebbe zeer te doene, Zalic gecrigen des vaders zoene, en dat, hoewel de redactie in het andere hs. heeft ( ƒ ®. 4 r) : Dies ie, sondersse, sere hebbe te doene, Salie vercrighen des vaders soene. Indien nu de beide gedichten uit hs. d door dezelfde hand zijn overgeschreven, en het schrift is tegen deze onderstelling geen bezwaar (alleen is de inkt in het eene stuk wat bleeker dan in het andere) dan kan die hand zoowel aan een schrij- ver als aan eene schrijfster hebben toebehoord. Aan zijne verhandeling heeft Meyer eenige der gedichten toegevoegd, en wel „de seven worde'^ [kruiswoorden); „Onser Vrouwen vijftiene droef heiden^'; „de seven ghetiden ons Heren'', en „de seven bloemen''. „De drie eersten worden", zegt Meyer t. a. p. zoowel in A als in B gevonden, het laatste slechts in By „en dit heb ik ook maar," voegt hij er goedig aan toe, „als eene zeldzaamheid, als een staaltje der godsdienstige denkwijze dier eeuw, daarbij gevoegd." Waarom de drie eerste gedichten op eene andere wijze be- schouwd worden als het vierde, blijkt niet; toch niet alleen omdat de drie in twee hss., „de seven bloemen" slechts in één hs. voorkomt? Doch wèl blijkt zoowel uit deze woorden als uit de wijze waarop de gedichten door Meyer uitgegeven zijn, dat wij in zijne beschouvsdngen niet kunnen deelen. Wij geven geene Middelnederlandsche gedichten meer uit om de zeldzaamheid of curiositeit, alsof wij mijlen boven de makers er van verheven waren; wij zijn integendeel hoe langer hoe grooter bewondering gaan gevoelen voor ons middeleeuwsche voorgeslacht. Ook geven wij een tekst op eene andere wijze uit dan Meyer, die zich over zijne in hooge mate willekeurige han- delwijze aldus verantwoordt: „dewijl de drie eerste stukken in A. het volledigst en uitvoerigst staan geschreven, maar in B. ( 151 ) daarentegen menige regel voorkomt, die of duidelijker of krachtiger en sierlijker is, zoo heb ik nu eens uit A., dan weder uit B. overgenomen wat tot een duidelijk of bevallig geheel het meest kon bijdragen, (en) om toch eenige eenparig- heid in taal en spelling aan te bieden, heb ik in die stukken alles zoo geschreven, als ik mij voorstel dat een taalkundig en oplettend afschrijver der veertiende eeuw zoude geschreven hebben." Het gevolg is natuurlijk, dat men in den tekst van Meyer nooit weet, welke de lezing van het eene, welke die van het andere hs. is, en dit des te minder, daar de verschil- lende lezingen der hss. niet aan den voet der bladzijde zijn opgegeven. Wel zijn in eene nalezing (bl. 62) enkele afwij- kingen in de beide hss. onderling door hem aangewezen, maar ook hiermede kan onze tijd natuurlijk niet meer tevreden zijn. Wij willen alle, de voornaamste zoowel als de minder belang- rijke, afwijkingen kennen, en zoo volledig mogelijk worden in- gelicht aangaande alle verschillen in twee redacties van één- zelfden tekst. Dit gedeelte van de verhandeling van Meyer is dus geheel onbruikbaar en kan ons minder voldoen dan zijne aan de gedichten vastgeknoopte beschouwingen; eene vernieuwde uitgave der door hem medegedeelde gedichten is alzoo eene dringende behoefte. De beide hss. zelve zijn, wat den inhoud betreft, in de hoofdlijnen beschreven door Meyer t. a. p., doch hij schijnt niet, gelijk MoU, die het t. a. p. {Kal. 6, 77) in weinige woorden roemt, oog gehad te hebben voor de schoonheden van hs. A, voor het fijne perkament, het prachtige schrift, de kunstige hoofdletters, de fraaie randversieringen, voor het goud dat ons op vele bladzijden tegenblinkt in eene schitte- rende dikke laag, of voor de miniaturen, welke weliswaar allesbehalve artistiek zijn, maar zeer helder van kleuren: al- thans nergens maakt hij van een dezer zaken melding. De „verluchter*^ van het hs. heeft op verschillende plaatsen zijn aanleg voor boert, zijn open oog voor de comische zijde van het leven op eene onmiskenbare wijze aan den dag gelegd, naar het ons voorkomt, niet altijd bij eene gepaste gelegen- { 152 ) heid. Zoo vinden wij op y*®. 5 r., in de initiaal van Deus een aap met een psalmboek in de hand; in eene andere dergelijke letter op ƒ. 34. r.^ een vogel, die een aap pikt in het door Heine beroemd geworden deel van den rug; en zien wij op y^. 75 v.y van achter eene miniatuur, waarop het kruis, met het bovenlijf te voorschijn komen een ruig gehaard man in een blauwen kiel; verder op de randen allerlei vreemdsoor- tige vogels, duiventillen in den vorm van molens, ook enkele onbegrijpelijke voorstellingen, welke wel niet zullen te stellen zijn op rekening eener voor ons onbegrijpelijke symboliek. Worden wij niet op dezelfde wijze nu en dan ook bij de indrukwekkendste cathedralen verrast door allerlei comische en afzichtelijke beel- den, aangebracht op de verbindingsbalken of aan den mond der goten? Wordt niet ook, als ik mij niet vergis, van Tho- mas van Aquino in eigen persoon verhaald, dat hij onder zijne diepe gepeinzen comische figuren schetste op zijn papier? En mag men het er dus niet voor houden ook hier bewijzen voor ons te hebben van de waarheid der bekende spreuk naturam expellas furca etc? Hoe het zij, het kwam mij niet ongepast voor van deze randversieringen even melding te maken; in verschillende Mnl. hss., o. a. in het Brusselsche hs. van den Eeinaert, komen grappige of afzichtelijke tronies uit verborgen hoekjes der randversieringen te voorschijn, ook naast den ernstigsten of stichtelijksten tekst, en ik betreur het nu maar, die bladzijden niet te hebben aangeteekend. Van het andere hs., B^ is veel minder te zeggen. Alles is hier sober, het perkament ordinair, de letter gewoon, de wei- nige initialen leelijk, de randversieringen zeldzaam, en het op slechts enkele plaatsen aangebrachte goud heeft een sterken familietrek van klatergoud. In de beide hss. staat behalve Latijnsch en Mnl. proza ook een aantal geestelijke gedichten. Het zal wel geen betoog behoeven, dat wij beter dan Meyer in staat zijn om over Middelneder- landsche geestelijke poëzie in het algemeen te spreken en beter zijn toegerust om haar op hare rechte waarde te schatten. ( 153 ) Wij zijn meer doorgedrongen in den niiddeleeuwschen geest, en hebben eene uitgebreider kennis van de verschillende stroo- mingen in de Mnl. letterkunde, een veel grooter en ruimer veld van waarneming, en een veel vollediger stof ter verge- lijking, dan die welke Meyer ten dienste stond. Vooral in den laatsten tijd is de omvang der ons bekende Mnl. geeste- lijke poëzie sterk toegenomen. Ik herinner U slechts terloops aan hetgeen wij hebben ge- leerd van het geestelijk lied in de middeleeuwen, door de na- sporingen en uitgaven van Hoffmann von Fallersleben, Bäum- ker. Scheurleer en anderen, geleerden zoowel als musici, bovenal door de studies van MoU en Acquoy. Wij herinneren ons de levendigheid en den gloed, waarmede de laatste ons zijn opstel over „Kerstliederen en Leysen'^ (1887) voordroeg, en dat hij het eerst ons de eigenaardigheden der leis tot in de kleinste bijzonderheden beschreef, en uit verschillende verzamelingen met voorbeelden toelichtte. Dewijl de beide hss. uit onze boekerij geene liederen bevatten, is het niet dit onderwerp, waarvoor ik in het bijzonder Uwe aandacht vraag, doch ik mag toch wel even hier mededeelen, dat wij eerlang de uit- gave mogen verwachten van het Parijsche liederhandschriftje, berustende in de Bibliothèque Eoyale, en in den Catalogus van den heer Huet beschreven onder n°. 39. Door de vriendelijk- heid van den heer Dr. C. Lecoutere te Leuven, die de uit- gave bewerkt, ben ik in staat gesteld daaruit eenige mededee- lingen te doen. Het is mij niet bekend of Acquoy van dit hs. iets meer heeft geweten dan hetgeen Huet ons er van mede- deelt; ik geloof het niet. Doch indien hij het had kunnen inzien, dan zou hem goedgedaan hebben de mededeeling op bl. 22 V, met eene jongere hand bijgevoegd; „dit leiisen- buecksken hoert thoe suster liisbeth ghoeyvaers'\ Hij zou de door hem besproken leisen „Nu laet ons singen het es tijt, est puer natus hodi^' en „Laet ons met herten reyne" hier terug- gevonden hebben met afwijkende, gedeeltelijk betere, lezingen. Van eene derde zou hij hier een veel vollediger tekst heb- ben aangetroffen dan in Hor. Belg, 10, 27, nl. van: VERSL. EN MED. AFD. LETTERK. 4'*« REEKS. DEEL II. 10 ( 154 ) Een kindeken es ons geboren In bethleëm, Dies liadde lierodes toren: dat sclieen aen hem. Hij zou gezieu hebben, dat in de door hem op bl. 368 af- gedrukte, bovengenoemde leis „Laet ons met herten reyne", eene (de 6**) strophe ontbreekt, en dat de volgorde der Stro- phen moet worden veranderd: de leis begint aldaar met de twee laatste, de 9** en lO^«. Nog vele andere meer en minder belangrijke opmer- kingen zouden er over het boekje, ook wat de daarin ge- noemde zangwijzen betreft, zijn te maken, doch ik laat het bij deze weinige, daar ik niet eigenlijk over het geestelijk lied tot U heb te spreken ^ Ook is het mijn voornemen niet te han- delen over die geestelijke gedichten van zuiver epischen aard, waarin meer of minder romantisch en meer of minder dichter- lijk het leven wordt beschreven of eene episode uit het leven van den Heiland, een heilige, een kerkelijk persoon, en waar- toe uit de Mnl. letterkunde o. a. behooren Van den Levene ofis Keren^ Ons liefe Heren pasêie^ Theophilus^ Braftdaen, en de levens van Francisons^ Amanda Christina en Lutgardis» Ik be- doel die geestelijke poëzie van kleineren omvang, die of zui- ver lyrisch is, doch niet uitsluitend bestemd om te worden gezongen, waarin het van God en het heilige vervulde ge- moed zich uitstort in lofzang, klacht, psalm of gebed ^), of, tot het epische genre naderende, gebezigd wordt om vrome ge- dachten en godsdienstige overpeinzingen en bespiegelingen mede te deelen tot leering of stichting van anderen. En dit genre, het lyrisch-epische, ontsnapt evenals alle overgangen zoo licht *) Zie over een Tilburgsch liederenhandschrift, waarin 66 geestelgke liederen uit de 16de eeuw, het belangrgke artikel van den heer H. Roes in D. War. van 1897, n». 3, bl. 261—274; afgedrukte liederen, aid. 275—288 en 446 — 461. Is het toeval dat dit hs. in het bezit is van den heer Goyaerts te Tilburg, en dat het Pargschehs. heeft toebehoord aan Lijsbeth Ghoeyuaers ? *) Vgl. Te Winkel, Gesch. d. Ndl. Lett. 1, 428 vlgg. ( 155 ) aan iemands blik, deels door den geringen omvang van het voorwerp van beschouwing, deels, wat het Middelnederlandsch betreft, door schaarschte van stof. Op deze soort van gedichten en de aanwinsten, waarmede onze kennis op dit gebied in den laatsten tijd is verrijkt, wensch ik daarom in het bijzonder Uwe aandacht te vestigen. Ik herinner U in de eerste plaats aan een paar voor eenigen tijd verschenen uitgaven. Uit een handschrift, berustende in de boekerij van „Handschriften en oude stuks" van het Bis- schoppelijk Seminarie te Brugge heeft Dr. De Gheldere, lid der Kon. Ylaamsche Academie, eene verzameling geestelijke gedichten uitgegeven onder den nederigen titel Bietsen Rime. Het is hetzelfde hs., waaruit reeds vroeger door hem in het Tijdschrift voor Taal en Letterkunde was bekend gemaakt een nieuwe tekst der veel besproken hymne Fa7i Ons Heren Wonden. Wij vinden daarin o. a. een lang gedicht van 800 verzen, ge- titeld : „Die ghetide van .onser Vrouwen^', waarvan eene andere zoogoed als onbekende redactie voorkomt in het boven be- schreven hs. A. (ik kom daarop straks nog even terug); eene be- werking en uitbreiding van den 51"**^ Psalm, een der Zeven Boet- psalmen of „Sevensalme" ^), eene metrische vertaling van het kerklied „Stabat Mater", reeds vroeger medegedeeld door Wil- *) Nu reeds in vier verschillende bewerkingen bekend, ééne gedrukt in de OVl, Lied. en Gedichten (der Vl. Bibliophilen) hl. 1 vlgg., ééne in De Gheldere's Dietsce Rime bl. 58, eene derde in de Verband, der Ilde Klasse van het Instituut bl. 6, stuk 2, bl. 15 vlgg., door Baron van Westreenen van Tiellandt, in wiens nagelaten boekerg — het Museum Meermanno-Westhreenianum — het hs. (n°. 26) berust, even- als dat van een vierden tekst, tot heden onuitgegeven (Hs. n®. 43). Dat er van deze „Sevensalme" afzonderlgke uitgaven in het Latijn en het Ndl. hebben bestaan, leert ons 1° een boekje, behoorende aân de kerk te Edam, en afkomstig van de oude Lat^nsche school aldaar (Catal. n*. Sd. : Septem psalmi penitentiales, ex Jacobi Fabri Stapulensis editione, Daventriae apud Albertum Pafraet, 1514); 2° n°. 1459 by Campbell, Annales^ bl. 411 : „De zeven psalmen" ; 3° een der beide bovengenoemde hss. uit het Museum Meermannianum, dat alleen de boetpsalmen bevat (in het andere hs., n". 26, komen zg voor, verbonden met andere stichtelgke geschriften). 10* ( 156 ) lems in zijn Belgisch Museum, dl. 3, bl. 447, met vei^schil- lende andere bewerkingen van het Latijnsche gedicht; ver- scheidene gebeden tot Christus en Maria en eene klacht van Maria tot haren aan het kruis hangenden zoon. Uit een der gebeden tot Maria (bl. 75) deel ik u de eerste en derde strophe mede: Ave, moeder van ghenaden, Ave, troostelgc beraden, Ave, hemelsche drochtine *), Ave, die zonden can ontladen, Ave, bliscap sonder versaden. Ave, omoedeghe doctrine *), Ave, lelye reyne van bladen, Ave, leeder hooch van graden, Ave, der zuverheden serine, Ave, succours van aire scade, Ave, boete van mesdaden, Ave, leedsterre der marinen. Ave, die niement can versmaden. Ave, fonteyne daer wi in baden. Ave, Maria, maghet fine, Vul graciën es die name dine. O maghet, o moeder, o godlij c wgf, O zoete, o reyne, o leytsverdrgf, O lieve, o werde, o zaligbe vrouwe, O advocate der zonden kijf, O onser, ellendigher, biblgf; O roze vul van sbemels dauwe, O troost in node, o heils beclgf, O wecb der dolender even stijft), O bloeyende minne, o vloeyende trauwe, O moederlijc berte, o maechdelic lijf, O licht voor thelsche ongherijf, Com, los myn herte uut allen rauwe. De klacht van Maria (bl. 86) luidt als volgt: ^) Vorstin. 2) Leering der nederigheid^ d. i. voorbeeld van n. 3) D. i. zeer hetrouivbaar. Zie andere voorbeelden van even stijf en eene andere bet. {stijf als adverb.) O VI. Lied. e. G. 33, 122; 34, 130. ( 157 ) le die niet en wiste wat Hantgheslach was, ie werde mat Van hantslaghen ende van jammerhede, Ende worde gheerunst van rouwen mede. Judea berovet van haren zine ') Die werelt, ende mi van den kinde mine, Van bliscepe ende van zoethede mede. O kint, mine enighe zoetichede, Mine bliscepe zonderlinghe. Bezie dier moeder weninghe Ende gef haer troost van haren dogen. Herte ende borst ende oghen Worden ghepgnt van dinen wonden. Waer es y e moeder of wgf vonden In zo groter jammerhede ! O blomme der blommen, meester der zede *), Adre der ghenaden, hoe dor groot Hevestn van die naghelen die noot. Overal comt verdriet te mi; Over al vliet tbloet van di. . O Here, hoe groot zijn {l. is?) dine *) gracie. Die hier dus stervet in tribulacie; Hoe groot die quaetheit ende *) mesdaet. Des diedes nidich ende quaet! Spaert den zone mgn, des biddic u, Ende cruust die moeder dervoren nu; Of slaet ons ant eruee bede. Dat wi dus niet en seeeden; Of ghevet mi weder den doden leehame. Dat mine pine ende mine mesquame Daerbi mindere ende sescere *). Ay God, oft quame dat ic mi, here, In helsene, in eussene zo bedorve. Dat ic van rouwen mede storve. Want en es meere rauwe no noot Dan altoos sterven zonder doot. Dat ic van rouwen eens bedorve Ende cortelike zonder quale storve ! ") ^) hs. zinne^ dat niet rijmt. Zine is waarsch^nlgk datief van syn, en zal hier wel leven beteekenen. 2) niet duideiyk. Misschien bet, sede hier nederigheid. Vgl. ndl. zedig. ^) hs. hoe ontbr.; en sine voor dine, *) hs. of mesdaet, 5) d. i. cesser e, *) d. i. de dood aan mijn lijden een einde maakte. ( 158 ) In deze klacht hoort men den toon van het echt mensche- lijke en moederlijke gevoel, in deze Maria ziet menden pijn- lijken trek, de diepe smart, de innige liefde voor haar gemar- teld kind, zich nitende in den hartekreet, om voor hem, of als dat onmogelijk is, met hem te sterven. Eene andere verzameling geestelijke liederen vinden wij in de door Mr. N. de Pauw uitgegeven Middelnederlaiidsche Ge- dichten en Fragmenten. Ook hier zijn het weder met name de Heilige Maagd en het lijden van Christus, die het vrome ge- moed ontvlammen en tot geestdrift ontvonken. Wij vinden hier verschillende gebeden tot Maria, twee lofdichten op haar, een gedicht op hare hemelvaart, een vers op hare „vijf pinen" of pijnlijkste oogenblikken haars levens, een gedicht, getiteld de „Seven Bloemen^', waarin zeven deugden van Maria met bloe- men worden vergeleken; het vers op de Zeven Kruiswoorden, een ander op den Dood, eene klacht van Maria, veel uitvoe- riger dan de boven medegedeelde, 342 verzen lang, doch enkele gedeelten niet zonder verdienste; verscheidene gedichten, ge- titeld de „Seven ghetiden van onsen Here'', waarin de ver- schillende punten uit Christus' lijden met de getijden of cano- nieke uren worden in verband gebracht, en het gedicht „Van den Bogaert", van eene verder onbekende dichteres Clare, vol- gens andere redacties gedrukt, in Kausler's Denkmaler 3, 121, naar het Comburgsche hs. ; in Belg, Mus. 5, 359, onder den titel „Van den Vergiere der Zuverheden", naar een Brusselsch, en door Van den Bergh in Lett, N, W, 5 2, 98, onder den titel „Van den Gheesteliken Boomgaerde'^ naar een Haagsch hs. (aid. bl. 12). Ter vergelijking met de boven medegedeelde verzen deel ik U uit het klaagdicht van Maria (bl. 109) het gedeelte mede dat mij het best voorkomt: O minne, seit si, minne, minne, Mi dunct, ie vare nnt minen zinne, Maer door den troost, dat ie u kinne Ghewarich God, blivicker inne. Siet op mi dor u *) grote trouwe : ^) u ontbr. ( 159 ) le ben u moeder, niet n vrouwe '). Wat wonder eest, al hebbic ronwe, Als ie n sie aldns teblonwen ! s) Ghi sgt mgn bliscap ende mgn zeer, Dore u soo droevic in lanc soo meer, Het heeft negeenen') wederkeer. Het sal mi duren emmermeer! O bloeme, seit si, van allen mannen. Here ende troost van allen landen. Wat hebdi hem ghedaen te scanden, Die u sloeghen dor u handen? U mont es bleec, ende meneghen traen Heeft u ansehen overgaen! Van rouwen ben ie al ontdaen; Mi dunct, in mach niet langer staen. Mi dunet, u zide es ontploken, Met ere glaviën optebroken . . .. O doot, seit si, o edele doot, Gomt te mi, ie hebbes^) noot; Du moghes mi eten over broot *) Ende laten mgn lieve kint, waert noot. Ay lieve kint, mocht wesen: Ie woude sterven, mochti ghenesen;... Waeromme eruusti minen sone Allene, des wardi onghewone: Cruust ons beiden, ende laet ons comen Met hem in hemelrike wonen. Oft doeten of, aldaer hi steet*): Mgns ben ie alsoe ghemeet^), Ie nemen noch vor al mgn leet, Ende laten ■) u quite, al sidi wreet. Men hoort hier dezelfde gedachten uiten als in de boven- genoemde klacht, maar welk een onderscheid in de bewerking *) d. i. meesteres. — ') gegeeseld, — ^) hs. goeden wederkeer. *) hs. hebs, — *) d. i. als spijze. *) steet, nl. ant cruce. Staen dent crüce is eene gewone mnl. uit- drukking. Zie Stroph. Ged. ' blz. 198 en gloss, op staen. ') d. i. verheugd, in zijn schik wiet. Er schgnt na mijns een woord uitgevallen, waarschijniyk soons. ®) d. i. late (Van Heiten § 206); de zin is ik laat u ongemoeid. ( 160 ) en de bewoordingen : 'de indruk, door het straks medegedeelde gedicht, gewekt, wordt hier gemist; hier wordt geredeneerd, niet gevoeld; bespiegeld, niet geleden. In denzelfden bundel (bl. 37) vinden wij ook „ene abele sproke van onser Vrouwen^', waarvan de titel niet best bij het gedicht past, maar dat mij de mededeeling niet onwaardig toeschijnt : Minen dienst die es bereit, Waer ie kere of waer ie vare, Eender maghet wijfelijcheit; Alle doghet heeft si in hare: Si es in reinecheiden mare, Die goede werde vrouwe vri; Daeromme magie wel segghen ware: Maria, mater Domini. Als ie peinse om hare doghet, Die mi comen mach te baten, Soe wordic nie soe sere onthoghet *), In moeste al mijn droeven laten. Na haren wille mach si mi saten^) Mgn arme leven waer ie si. Haren dienst die leit in allen straten 3) Maria, mater domini. Ane hare willic ghestadech sijn*). En mach mi nemmeer^) wesen quaet. Want si es die liefste mgn Ende mijn alderhoechste raet, Hope ende troest, mgn toeverlaet. In reinecheden es al haer cry •) Si heeft een liefelijc ghelaet: Maria, mater domini. Edelder vrucht no reinder maeght En was ter werelt nie ghevoet, üaer mijn herte ende sin toe draeght; *) Terneergeslagen. -) beschikken over mijn leven, eig. het ordenen, regelen. 3) is overal mogelijk of van pas. *) Ik heb strophe 3 en 4 omgezet. ^) hs. nemmermeer. ^) roem, de roep die van haar uitgaat. (161 ) Tote hare draghic hoghén moet. Si es soe saete ende daertoe goet, Ende alle doghet es haer bi, Daeraf dat îc dichten moet: Maria, mater Domini. Niet de boven medegedeelde, maar verscheidene der alleen aangeduide gedichten vinden wij terug in de beide handschriften, over wier inhoud ik U nu het een en ander ga mededeelen.. Wat den tijd betreft, waarin de beide hss. zijn geschreven, kan men met Moll voor hs. A. aannemen het midden of althans de tweede helft der 14^® eeuw. De terminus a quo is 1342, blijkens een opschrift in rood op /*°. 85 r: „wet dat ons de paeus benedictus de XIP*® maecte dese navolghende bede" ; deze paus stierf in 1342. Doch lang na het midden dier eeuw geloof ook ik niet, dat het door zijne prachtige schrijfkunst uitmuntende hs. is vervaardigd. Hs. 2?, dat toebehoord heeft aan Clignett, en waarin voorin een aant. van Steenwinkel, achterin in het Latijn een uitvoerige inhoudsopgave door Lulofs is geschreven, behoeft niet veel jonger te zijn, al is ook de letter minder sierlijk. De lezingen van B zijn. in de stukken die zij gemeen hebben, over het algemeen althans niet min- der, hier en daar beter dan die van A, en de gedichten zelf op enkele plaatsen vollediger. De taal doet mij geen enkel criterium van herkomst aan de hand ; zij zijn geschreven in de mnl. xo/v>}. In A is een enkel prozastuk opgenomen met eene oostmnl. of zelfs hoogduit- sche kleur, nl. op /'. 88 r : behalve het herhaaldelijk er in voor- komende ich danke dich (éénmaal ich danke u), wat om den naamval bij het ww. eerder aan Oostmnl. (Limburgsch) dan aan Hoogduitsch zou doen denken, wordt er ook meermalen daz in gevonden naast dat. Doch dit bewijst niets voor de natio- naliteit van den afschrijver. Nog doe ik opmerken dat de titel „Getijdeboeken", door Meyer aan de beide hss. gegeven, onjuist isj het zijn hss. met stichtelijke geschriften in proza en poëzie van zeer verschillenden aard, doch eigenlijke getijden staan er, behalve ééne berijmde bewerking, niet in. ( 162 ) Enkele gedichten komen in beide hss. voor, nl. de door Meyer op de boven beschreven wijze in zijne genoemde verhandeling nitgegevene: ,,Dit sijn de seven ghetiden ons heren Jhesu Christi'* \ een niet onverdienstelijk gedicht van 320 verzen, waarvan eene derde redactie, naar een Brus- selsch hs. gedrukt is bij Mone, LaL Hymnen 1, 126 vlgg.; „Dit sijn onser vrouwen vijftiéne droefheden*' (128 vss.) ^), en „Dit sijn die seven worde" (kruiswoorden) ^), waarvan even- eens eene derde redactie bekend is, nl. in het Zutphensch- Groningsche hs. (ƒ. 218« — d, Tijd^ckr. 14, 276), terwijl eene vierde voorkomt bij De Pauw, Mnl. fragm. bl. 95, en nog eene vijfde naar een Heidelbergsch hs. in Mone, Anz, %y 588 (vgl. over hss., waarin het vers eveneens voorkomt, Mone, Ueber sieht 178). Het vierde gedicht, door Meyer uitgegeven, komt alleen in hs. B voor, nl. „Dit sijn de seven bloemen*' ( ƒ. 21 r — 23 r), doch naar eene andere redactie ook bij De Pauw, bl. 25 — 27. Ik deel het naar hs. B mede, vooreerst omdat het onder de beste gedichten van het hs. behoort, ten tweede omdat de tekst veel beter is dan die in De Pauw's Mnl, Ged. en fragmenten. God groete u, edele rose roet, Maria, vol ghenaden, Ghij hulpt den meneghen ut er noet. Vrouwe, ende staet in staden. Daeromme soe hebbic bope aen n, Vry edele coninghinne, Dat ghg my altoes suit staen by, Want ie u ghewarich kinne. God groete u, lelye, reine bloeme. Moeder, die noyt man en ghewan. Mi eest te bat dat ie u noeme Want ics ghelaten niet en can; Daeromme eest recht dat men u eere Ende vor al die werelt prise; Nu doet den raet dat ie ghelere Den rechten wech ten paradise. O A ƒ. 90 ü, ; B f. 23 v, 2) A f. 60 r.\ B ƒ. 49 v. 3) A f, 72 v.; B ƒ. 1 r. { 163 ) God groete u, acoleye fier, Moeder scone ende welghedane, Dor onsen wille qnam God hier Neder, menscheit aen u tontfane. Daer omme eest recht, vrouwe, dat ghg Den zondare sgt ghetrouwe. Want dor den zondare waerdi Gods moeder, lieve vronwe. God groete n, scone vyolette, Bloeme die niet verdroghen en mach ; Gh^ syt reyne sonder smette Ende vele claerre dan die dach, ü scoenheit en mach niet gheliken Der zonnen noch der manen, Noch der sterren, die daer bliken: Soe scone es, vrouwe, u ghedane. God groete u, scone metelieve; Dat sidi, vrouwe, sonder baraet; En ware bi u, ons hadde vere Yeve Bracht ter hellen met hare daet. Daerom eest recht dat men u wike, Ende in doeghden ws ghewaghe; Doet den raet, dat ons niene bes wike U hulpe ten jonxten dage. God groete u, sonder dorpernye Goutbloeme, aider werelt troest; Dat sidi, reyne maget Marie; Hulpt ons dat wij sgn verloest, Aldaer die ingle seien beven Ten jonxten dage int soete dal, Dat wij behouden moten dieven, Dat ewelgc ghedueren sal. Grüd groete u, bloeme die staet int coren, "Wel gheliken den lazuere; Dat sidi moeder welgheboren, Maria, reyne maget puere. Helpt ons in erderike Alsoe te leven ende te sterven. Dat wg dat scone hemelrike Met uwen lieven kinde verwerven. Amen. Dat dit thema, nl. de vergelijking van eene heilige vrouw met deze zeven bloemen meer voorkomt, zal U blijken door de ( 164 ) mededeeling van een deel van een lofzang op de H. Barbara, dat ontleend is aan het U straks genoemde Parijsche hs. (/*. 43 r.) en waarin, gelijk men liooren zal, de dichterlijke aspiratie den maker halverwege heeft in den steek gelaten. Het luidt aldus: Wi vermanen barer doecht, Aider scoenste rose, Die de werelt al verhoecht, Milde, graciose. Vroude aider kerstenlieit, V. Glorie inden trone, Dat een rose ons geleit Tot soe hogen lone! Die dns suverlike blict *), Dats dese lielie reyne, Die de werelt al verlicht: Si es ons gemeyne. Si es scone ende minnelgc '), Suete violette; Si heeft alte sterkelij c Gescoert des viants nette. Dese kersonwe suet en goet, Miltheit es haer leven: Met harer salven dat si doet Ons wonden al genesen. f 4A r, Dese acoleye heeft ons bracht Sueten dau in deser tijt, Ende daer nae der sonnen cracht. Die de eerde al verblyt. Dese goutbloeme wert bekint Metten güldene schine: Si heeft hoechlike ^) gemint, Dat bewyst haer pine. r O Bs, blijct. s) Hs. minlgc. ^) lis. hoechleec. { 165 ) Dese blaubloeme, hemels gedaen, Es edelij c vercoren: Int geslechte moet si staen, Daer God af was geboren. Ook in het gedicht „Van den gheesteliken bogg^ert" (zie boven bl. 53) worden dezelfde zeven bloemen geallegoriseerd, doch daar in vereeniging met zeven boomen en zeven vogels, eveneens geestelijk uitgelegd. De overige gedichten komen 6f alleen in A voor, hf in B, Daar- onder vinden wij in de eerste plaats eene mnl. vertaling der Zeven Boetpsalmen, (vgl. bl. 150 noot) met den titel „Dit sijn de dietsche seven psalmen'^ {À. ƒ. 36 v — 50 v). Het is bekend dat Meyer naar een afschrift van een ander hs., waarvan hij de herkomst niet wist, een tekst der Boetpsalmen heeft medegedeeld in de Nieuwe Werken v. d. Mij. der Ndl. Lett., dl. 5^ bl. 189 vlgg., en dat hij ook hs. A heeft gebruikt om gapingen aan te vullen en bedorven lezingen te herstellen, maar hoe hij dit heeft gedaan en welke lezingen het andere hs. tegenover A had, is ons door Meyers eigenaardige inzichten in de uitgave van een mnl. schrijver onbekend. Het is hier de plaats voor de verklaring, dat de door mij, TtJdscAr. 13, 15, voorgestelde verandering in de aan Ps. 102 ontleende verzen : Alle daghe stonden mi achter Mine viande ende daden lachter, door dezen tekst niet bevestigd wordt. Ook hier staat zeer duidelijk stonden en niet stonden. Het t. a. p. voorgestelde WW. achterstouweny dat elders niet is gevonden^ doch dat had kunnen bestaan in de bet. achteruitzetteny verd/ringen, wordt door dit feit op bedenkelijke wijze bedreigd; het zal geraden zijn tot de in het Mnl. Wdb. op achterstaen gegeven verkla- ring terug te keeren, en achterstaan te verklaren als het tegen- overgestelde van voorstaen^ d. i. heschermeny verdedigen, dus aanvallen, vijandelijk hehaiidelen. En nog heden is in Ndl. dialecten achterstaan in eene soortgelijke beteekenis bekend. De heer Draaijer te Leiden zond mij de mededeeling, dat men ( 166) in zijne jeugd te Deventer het ww. gebruikte van het stelsel- matig acMeruitzetten van een leerling door zijn meester. Ook het mnl. voorstaan, d. i. beëchermen^ in bescherming nemen, moet tot nadenken stemmen. Vgl. b. v. in de Grilden van ütr. dl. 2, bl. 116: „wairt zake dat yemant brueckich hierinne worde, ende yemant van den rade . . . dien voirstonde in den rade off opter straten mit woerden, bedewijse ofte ge- veerde ^), dien te ontsculdigen ofif sine bruecken ofte kueren te verminren . . . , die soude verbueren L^ steens" (dezelfde be- paling aid. bl. 139). Het is duidelijk dat het door Meyer uitgegeven afschrift genomen moet zijn naar een hs., dat met A althans ge- deeltelijk in inhoud overeenkwam, immers niet alleen vinden wij den tekst der Boetpsalmen terug, maar ook de brok- stukken uit de andere Psalmen (2, 22, 69 en 88; boven- dien Ps. 41, 7 — 10), door hem op bl. 212 — 214 mede- gedeeld. Dezelfde Psalmfragmenten maken in À deel uit van het straks te noemen uitvoerige gedicht „Dit sijn die getiden onser Vrouwen", dat aan de Boetpsalmen voorafgaat. Alleen aan een dergelijk gedicht kunnen de onderling niet samen- hangende fragmenten der Psalmen, die deel uitmaakten van den voorgeschreven kerkdienst, zijn ontleend. Ook de door Meyer gedrukte Lofzangen van Maria en Simeon komen voor in A en bovendien eene uitvoerige bewerking van den Lofzang van Zacharia onder den titel „Dit es benedictus" [f. 20 r.) welke bij Meyer ontbreekt. Eindelijk vinden wij in hs. B eene redactie van het eenigs- zins gerekte doch overigens verdienstelijke gedicht, dat bekend is onder den titel „God van den Cruce sprect te di", naar het straks genoemde afschrift gedrukt door Meyer, bl. 216 — 222. Daarin wordt door den gekruisigden Christus eene ern- stige en dringende vermaning tot dankbaarheid en bekeering gericht tot den van God zich af wendenden mensch. Meyer is met de vergelijking der beide teksten op zijne gewone wijze ') Deze woorden zyn mg niet duidelyk. (167 ) te werk gegaan en heeft daarvan weinig partij getrokken. Zeker is althans^ dat hij een paar plaatsen naar B had kunnen verbeteren, o. a. vs. 86 vlgg. Hoé dersta werken el dan goet, Edele mensche! dat wondert mi; Da saghest heden neven di Ballinghe sterven twee of drie : Waenstn starker sgn dan die? Waerop verlaetstn di vor hen? Si hadden scoonheit, goet ende sen Heden morghen also wel als du, Antwert mi, waer sgn si nu? Wanneer men de verzen aandachtig leest, moet men stuiten op het woord balling key dat in dit verband vreemd is, ja on- verklaarbaar. Uit den samenhang blijkt duidelijk dat er een woord moet staan met de bet. plotselingy onverwachts. Welnu, zoo heeft ook B, nl. guUnge met eene eenigszins onduidelijke hoofdletter G, die desnoods voor eene B zou kunnen worden aangezien. Galinge en galikey verwant men gauwy met mnl. gadooty d, i, of beroerte of pest (Gailliard in Versl. en Med. Kon. VI. Acad. 1896, bl. 342 vlgg.) en met gee-mmrA. geedoopy schielijke doop, nooddoop (Acquoy in Hand. en Med. Lett. 1888, bl. 64 vlgg.) en ndl. geehongery is het gewone woord voor het hier vereischte begrip. Zoo had Meyer ook met zijne methode van tekstcritiek niet behoeven , te laten staan (vs. 150 vlg.): Hebstu OOG dgn onghevoech Van armoede, wes onverduldich Ende peins, du best te doghen sculdich: hs. B heeft zeer duidelijk „wes verduldich". Onder de overige kleinere gedichten trekt onze aandacht een ge- dicht over „de twaalf begroetingen aan de werktuigen der passie" {J. /'. 75 V, — 80 y.), bij ieder eene miniatuur, waaronder vooral de rok van Christus met de drie dobbelsteenen er op opmerke- lijk is. Naar een ander hs., eveneens met miniaturen toebehoo- rende aan Jonkvrouwe Leonie van de Walle te Brugge is de zelfde tekst uitgegeven door Dr. De Gheldere, eerst in ( 168 ) Tijdschr, 13, 313 vlgg., en later in zijne Dietsce Rime bl. 