Bijdragen tot de taal-, land- en volkenkunde
Be Volgr. IV. 34 532 BIUDRAGE TOT DE GEOGRAPHISCHE, GEOLOGISCHE EN Ook schijnt de donkerzwarte basalt, die men in den bove Wei-Semangka aantreft, van dien vulkaan afkomstig te zi Tot de quartaire afzettingen moet het diluvium van het gedeelte van Kroö gerekend worden. De sedimenten der periode bestaat hier ook hoofdzakelijk uit bruinroode klei, talrijke rolblokken van vulkanische en oud-andesiet mate alluviumstrook is groot; nevens het zeezand treft men bij ken Hoek alsmede bij het strandvlak bij Kroë koraalk zand en koraalk worden ook aan de kust van Poel aangetroffen; meer binnen in het eiland treden echter spogrifze mergels op. Op grond van het petrographisch karak! de lagen van het eiland tot de miocene vorming gerekend Het eiland Poelau-Betoewa (Klein Fortuin) bestaat; koraalk. Delfstoften schijnen in de afdeeling niet voor te komen Il. ETHNOGRAPHIE. A, Bestuur (Luropesch en Inlandsch). Ink 1. Kuropesch bestuur. Het bestuur der afdeeling berust Il. ETHNOGRAPHIE. A, Bestuur (Luropesch en Inlandsch). Ink 1. Kuropesch bestuur. Het bestuur der afdeeling berust II. ETHNOGRAPHIE. A, Bestuur (Luropesch en Inlandsch). Ink 1. Kuropesch bestuur. Het bestuur der afdeeling berust II. ETHNOGRAPHIE. A, Bestuur (Luropesch en Inlandsch). Ink 1. Kuropesch bestuur. Het bestuur der afdeeling berust II. ETHNOGRAPHIE. A, Bestuur (Luropesch en Inlandsch). Ink 1. Kuropesch bestuur. Het bestuur der afdeeling berust II. In handen van een: Die bijgestan wordt door een aspirant-controleur, een mantri en een afdeelingsschrijver, terwijl hem bij de vec takken van dienst nog een doctor-djawa, een vaccinateur, en twee hulponderwijzers, een hoofdopziener der in- en uit: en cen zoutpakhuismeester zijn toegevoegd; voor de uitoe de politie staat hem cen korps gewapende politiedienar man en 1 korporal ten dienste, dat met het betrekken ¢ bij het établissement en de gevangenis, het transporteere vangenen en het overbrengen van spoedbrieven belast is. De controleur staat direct onder de bevelen van den re Benkoelen; hij is, behalve bestuurs- en politie-ambtenaar de Rapat, tevens algemeene ontvanger van ‘sluaands k meester en fungerend scheepsmeter. De afdeelingsmantri is de tusschenpersoon van het en inlandsch bestuur; daar hij steeds als tolk moet fu het daarom cen zaak van groot gewicht, dat men voor king iemand kiest, die volkomen met de Lampongsch trouwd is. ETHNOGRAPHISCHE KENNIS DER AFDEELING KROË. 533 De afdeelingsschrijver, werkzaam op het bureau van den controleur, is met het copiererwerk en ook met het aanhouden van de gevangenisregisters belast; bij afwezigheid van den afdeelingsmantri is hij met diens functién belast. Alvorens deze organisatie van het Bestuur, die hoofdzakelijk in de Jaren 1878 en 1881 plaats had, in het leven werd geroepen, werd van 1835 —1850 met het bestuur een europesch ambtenaar belast, die nu eens den naam van gezaghebber of posthouder, dan weder dien van surnu-merair-ambtenar droeg. Aan dien ambtenaar waren toegevoegd een europesch en een inlandsch schrijver, benevens vijf cultuurschrijvers, dic hunne standplaatsen te Tampak, Poelau-Pisang, Bengkoenat en Tawa hadden. De betrekking van inlandsche secretaris, in 1887 gecreerd om de arbitraire handelingen van den gezaghebber’te controleeren, werd reeds in 1838 weder opgeheven; de gezaghebber was verplicht dien beambte in alle aangelegenheden, zoowel bijzondere als algemeene, het bestürsteten de bestürsteten, te räumelte entreffen. Na 1850 hette de bestürsteten entreffen. In 1866 werden een doctor dawa, een vaccinateur en een onderwijzer aan-gesteld en in 1871 den controleur een europeche klerk bij de recherche toegevoegd. Na de intrekking van de verplichte levering van koffie en peper bij Staatsblad 1872 no. 905 werden de cultuurschrijvers eervol van hunne betrekking ontheven. 2. Inlandsch bestürstet. Aan het hoofd van iedere marga staat een inlandsch hoofd met den titel van pasirah, die onder de bevelen van den controleur staat; aan dien ambtenaar zijn tevens ondergeschikt de datocks van Pasar Kroë en Pasar Poelau-Pisang. De pasirahs en datoeks worden bij volkskeuze door het Hoofd van gewest benoemd; het recht tot entslag is tevens aan dien hoofdambtenaar voorbehouden. In zijn bestuur der doings worden de pasirah en de datoek van Pasar Kroë bijgestaan door aan hen ondergeschikte hoofden, die den naam van proatin' dragen. In iedere marga en pasar treft men bovendien een hoofd aan, díar met den tijd van pemangkoe marga 2. In bovengenoemde margas heeten die hoofden panggawa. De benamingen krija en pangeawa dagteekenen uit den tijd, dat die landstreken nog een onderdeel uitmaakten van de onder-afdeeling Ranau-districten. at U: W@ewe maen. ween oi “eskhshuun: ses: hen | CORE an: em S- OG ‘ee week an mate raastiniten EF & empeieone weed: ue mee omen, ell vearrnene: meas. jf: en ee mh heten ier | TMS: er meeten: min venne. em Mee et she Te wer eos wee OSS cee wee ee eee am. B were weelem iat seeemeetaek wee ie tomell waning: te @: wetkmenisede: wey eee: waste Hel leer we: wanenskecine: “em lee: -betenidest chester sone cn Uk maden M wr velgen eniiepedenh Tieder: Vammammnenrverinvercime mihi: a BS. Ben mf, SCR: wask: weeet en, Snaren | Jane vin montre an. waren a merge cen tt 7 Vater 30 OE OEFA WIEDAASE. TWIN OOSTEROM EERS, On ORE OE Netten VEE CREAM HIL Waltman oa U Wat OM Wk VE Cl RAMI ET TER IEN TE Fruit Gar Poi. Ue a2 UTA: neat Re RIM DT NU DEURE Me Frost some zeeer BREE UN Nie. cht fit ; etn More u: enden ‘an uk GARDE as Ut DES SOONER Flak Die. out it mart uee mm > Nt Repeat vacscicifir ules wine npeerniet... zal MMe Net VW RUE tert on Nn wells: “eetieee nt Two Amer Been oN ddine- ohana var | Val Shem Heba, on ee omeewanti vur eka. UMACHE VR Ute Vinee fan. Ant Ce menen Weren Reber i UPM era KNUL Vue) eget Ì Ì * Newt ouhcives mann mek oejus Òe wma wo Kri Jr. I Wadierwfenie wicker van de nem wm me Rew wo het Kn EUA Trempregnarden ETHNOGRAPHISCHE KENNIS DER AFDEELING KROË. 535 Toen de Engelschen het gezag in handen kregen, werd de na- volgende regeling het Inlandsch bestuur betreffende, getroffen. Aan het hoofden van ändern werd een inlandsch hoofen met den tief van pasirah en onder zijn directe bevelen, doesonhoofden vproatins” aangesteld; de pasirahs waren direct ondergeschikt aan den Engelschen ambtenaar die te Kroë resideerde. Deze regeling bleef bij de overname van het bestuur door het Nederlandsch Gouvernement in stand. Allengs werden datoeks en underen onderkommenen van pemangkoe marga, pemangkoe en bandara gecreëerd; laatstgenoemde betrekking werd evenwel in 1869 ingetrokken. Onder de Engelschen werd geen direct bestuur uitgeoefend over de toenmalige margas Soekau en Kembahang; met de pasirahs dier margas werd evenwel een overeenkomst aangegaan, waarin de volgende bepalingen vervat waren. 1. In het bestuur der margas zou geen verandering komen en bleef tevens de rechtspraak van den pasirah buiten bemoeienis van den Engelschen gezaghebber. 2. De pasirahs waren verplicht het Engelsch bestuur behulpzaamte zijn in het opsporen van misdigers die naar die margas ge-drost waren. 3. Indien Onderhoorigheden van den pasirahs van bovengenoemde margas op Engelsch territoir of Engelsche onderdanen in het gebied dier pasirahs een misdrijf pleegden, dan moesten de daders terecht- staan voor de rechtbank (Justice of Court) te Kroë, waarin dan aan den betrokken pasirah vergund werd zitting te nemen. 4. Kwamen er onlusten in die margas voor en riepen de pasirahs de hulp van het Engelsch bestuur in, dan was het verplicht hun hulp te verleenen. 5. Teder huisgezin in genoemde margas was gehouden 500 koffie- heesters aan te planten en de productie tegen f 10.— de pikol aan het Engelsch bestuur af te leveren. 6. De pasirah van Soekau moest, daar zijne standplaats te ver van den zetel van het Engelsch bestuur verwijderd was,een persoon te Goenoeng Kemala aanstellen die namens den pasirah in onder- handeling mocht treden met het bestuur. Langzamerhand wist evenwel het Engelsch bestuur door zijn invoed in de aangelegenheden dier margas te mengen, zoodat bij de overname van het bestuur geen tegenstand werd geboden, noch ongeregeld-heden voortvloeiden, toen die margas met de overigen werden ingelijfd. Emmer cer ie ee (Oe en eee er ven On ree weer. ae Ce veer Int Ce HN Tensen. Je vormen ad vEt ut meet moest ervan >= Trim a Overveense 4 ak C vaiven B man a me mi om ex emoe © cam ver U MRT WEC (er EES er ae mr erm + > NE veiem or ue mmc ee won ee mmv De me marne met Oe mire 4 more: no meten var men mer re Kk + 1B wane meen J) eS TIE mame en sr aes E en TAM mam if Rane ten mann en Pere mein mf Imane een WM. Te rde mee wert i mi nana et os dre inder Seemmndimmonpiinisien. ETHNOGRAPHISCHE KENNIS DER AFDEELING KROË. 537 Het recht den pasirah op de koeli boedjang toegekend na de afschaf-fing van de slavernij en het verbod op het houden van pandelingen (Staatsblad 1859 nos 43 en 46), werd hun in 1871 ontennen; de können: boedjang waren de ongehuwde mannen in de marga, die verplicht waren om beurten onbetaalde diensten te verrichten. 8. Inkomsten. De geldelijke voordeelen, welke het bestür uit de afdeeling trekt, ontstaan uit de geheven wordende belastingen en pachten, zijnde : a. de hoofdelijke belasting sind 1872 (Ordonnantie van den Gouverneur-General van Nederlandsch-Indié dd. 20 November 1872 no. 205) geheven van alle inlanders, die den leeftijd van 16 jaren bereikt hebben; deze belasting werd na de afschaffing van de ver- plichte teelt en levering van koffie en peper ingevoerd; b. de bedrijfsbelasting sind 1878 (Ordonnantie van den Gouverneur- Generaal van Nederlandsch-Indié dd. 11 Februari 1858 Staatsblad 1878 n°. 86) geheven van de vreemde oosterlingen die den leeftijd van 16 jaren hebben bereikt, en in werking getreden, nadat de vreemde oosterlingen bij voormelde ordonnantie vrijgesteld werden van de voldoening der hoofdelijke belasting; c. personeele belasting sind 1879 (Ordonnantie van den Gouverneur- Generaal van Nederlandsch-Indié dd. 30 December 1878 Staatsblad 1878 n°. 349) geheven; d. patentbelasting sind 1879 (Ordonnantie van den Gouverneur-General van Nordlandsch-Indié d. 30 December 1878 no. 349) geheven; e. de pacht der vogelnestklippen. B. Bevolking (Sterkte, afkomst; godsdienst). 1. Sterkte, afkomst, enz. Volgens de zielentelling op het einde van 1885 gehouden, bedroeg bet gezamenlijk cijfer der bevolking 21270 zielen en wel: Mannen. Vrouwen. Jongens. Meisjes. Totaal. Europeanen........ 2 4 4 4 — 4 Chinezen......... 5 4 5 3 14 Arabieren (peranakans). 8 6 4 4 22 Inlanders......... 6323 6314 4645 3948 21230 “Totaal generaal...... 6338 6322 4655 3955 21270 3 1. Behalve de hoofden betalen ook geen hoofdelijke belasting: a. de door het bestuur erkende geestelijken uitgenomen de imam doeson. b. ouden van dagen, zieken en gebrekkigen. c. beambten in ’s lands dienst. 3. Het zielental van Engano is hieronder niet begrepen. 538 BIJACK TUT DE GEOGRAPHISCHE, GEOLOGISCHE El Daar de oppervlakte der afdeeling, uitgenomen de eila Engano, #2.5 vierk. geographische mijlen bedraagt, krijgt bevolkingsdichtheid van 500 zielen gemiddeld per vier phische mijl. Tot de dichtstbevolkte streken behoore het eiland Poels de margas Pasar Kroé, Panggawa-Lima-Oeloe, Panggawa- en Pangyawa-Lima-Oeloe, tot de minstbevolkte de zuidelijl Door de hinderlijke instellingen, die omtrent het hawelij! kan een groote toename der bevolking in de afdeeling ni verwacht, hetgeen dan ook het geval is: in de laatste 10 de bevolking slechts met circa 3/, pct. toe. Omtrent de afkomst der inheemsche bevolking in de verhaalt de legende t het navolgende. Omstreeks de 12e eeuw Kwamen tn het tegenwoordig gi den pasirah van Soekau twee avonturiers uit Pagar-Roejoer stig, met name Ratoe Boewei Njervepa en Ratoe Boewei | Wet. Op hunne zwerftochten op den vulkaan Seminoeng o! zij twee andere avonturiers Ratoe Boewei Pernong en Rato Bloengve genaamd, die uit Banton Bantam waren gekt vier avonturiers sloten met elkander den band van vrienc wamen overreen gezamenlijk vaar den Sultan van Banton ten einde den vorst om onderscheidingsteekenen te verzoek daarop begaven zij «teh naar Banton. Bij den Sultan vroegen zij den vorst de onderschettinesteeXenen (kabesa hun verleend werden op voorwaarde, dat zij zieh onder zijt reimteit zouden stelien en “t deer hen te Kolomtseeren welonderhoorigheid van het sultanaat van Banton zou uitm vier Ratoes verlteten daarna Banton. teder zeven vrouwe nemende en keerden naar Soeaau terug. Nach huune aankomst stehten de avonturiers aan den den berg Besazi, nahm de teveuweendige deeson Babwei Liwa’ vier doons: Nampak Sirie, Poentjak. Hantboeny er Ratoe Boewe: Njervepa vestigde vic in ade deesun Nampa Ratoe Boewe: Djaan di Wer in de doeson Poentjak. Ratoe Pernong tn de deeson Hantbeens en Ratve Boewe: Bioenzo doeson Renait Een vijt-en-twintigtal jaren woonden 2: noemd by eikander en verlieten daarop die doesens. za de iandstr De leverde ie wij vertaal Ì roer ui inemetere var doo tara I verfaa’ iu. ket Lam, nose elaar. is bijna lecterlijk in het H Uandseh. ETHNOGRAPHISCHE KENNIS DER AFDEELING KROË. 539 legen tusschen den Barisanketen en den zijketen, die thans de grens- scheiding van de afdeeling met de residentiën Palembang en Lam- pongsche districten vormt, onder elkander te hebben verdeeld. Bij de verdeeling werd Ratoe Boewei Njeroepa een landstreek toegewezen, waaraan hij den naam Soekau gaf; Ratoe Boewei Djalan di Wei gaf de hem Toegewezen landstrecken den raam Kembahang; Ratoe Boewei Pernong en Ratoe Boewei-Bloengoe noemde de hun toege- wezen landstreken respectievelijk Boewei Kanjangan en Boewei Bloengoe. ledere Ratoe stichtte in zijn grondgebied opnieuw een doeson: Ratoe Boewei Njeroepa de doeson Negrie Ratoe, Ratoe Boewei Djalon di Wei de doeson Padang Ratoe, Ratoe Boewei Djalon di Wei de doeson Padang Ratoe, Ratoe Boewei Djalon di Wei de tegenwoordige marga Kembahang en die van laatstgemelde Ratoes respectievelijk de thans bestaande margas Boewei- Kanjangan, Boewei-Bloengoe en Soekau. De landstreken waren door behoorlijke grenzen van elkander ge- scheiden, die tot heden onveranderd zijn gebleven. Van de nakomelingen dier Ratoes leiden tevens de opgezetenen der margas Poegoeng Tampak, Wei-Sindi, de Panggawa-luima, Tenoembang, Ngamboer en Ngaras hunne afkomst af. De ingeisenen der margas Poegoeng Bandar en Poegoeng Malaja zijn af komstig van Anak Soengei (Residentie Palembang) en de Ranau-districten; die van de margas Benkoenat en Blimbing van Semangka de opgetenen der marga Wei-Napal van de marga: Nasal (afdeeling Kaucr) en de pasarbewoners van Kroé en Poelau-Pisang van Benkoelen, Semangka, Pau en Liba Hadji. Het volk dat de afdeeling bewoont behoort tot het Maleische ras: daarop past dus de persönliche beschrijving van den Maleier. Hunne verwantschap en vermenging, met de Soendancezen laat zich verklaren, daar deze streken verscheidene eenen onderdeel van Banton hebben uitgemaakt. De kleur der huid is licht geelbruin en die der oogen is zwart. Hethaar is kort, zwart en eenigszins grof; de grenstijn is hoog boven de wenkbrauwen; de mannen hebben weinig baard en zijn zeer weinig. Behauard, heben een middelmatige lengte en zijn goed ontwikkeld. De voeten zijn niet groot en dik, de handen klein, het gebeente fijn en de gewrichten, vooral bij de vrouwen, zeer lenig. Het gelaat is cenigszins breed, het voorhoofd niet zoo als bij de andere vertegenswoordigers van het maleische de oogen dan ook miet zoo sterk uitpuilen. De neus is klej of wat stomp en breed. De mond is vrij groot met niet ze lippen en eenigszins wijd geopend; witte tanden treft men ni aan in het gebit der Lampongsche vrouw, daar bij haar de) niet bestaat om de tanden zwart te maken. De vrouwen zijn kleiner dan de mannen en onderschej door een blankere huidkleur en een zachtere uitdrukking d Door den vermoeienden veldarbeid dagelijks aan de lac gesteld, verliezen de meisjes reeds op jeugdigen leeftijd koorlijkheid. De Lamponger is vrij lui, zedeloos, laf en wraakzuchtig; aartsliefhebber van dobbelen en hanengevechten. Hij kan g de taal lezen en schrijven; de kennis der Maleische taal ij tot de hoofden en gegoeden. 2. Godsdienst (Huwelijk en erfrecht; priesters, enz). De godsdienst van den Tamponger is de Mohamedanse) neer hij met de voorschriften van den Islam bekend is ger niet met zekerheid worden vermeld. Naar ingewonnen beric de eerste verkondiging van den Islam in de 17e eeuw in margas en in de bergdistricten eeuw later hebben pla: Zij geschiedde zoowel door handelaren uit Pagar Roejoeng nement Sumatra's Westkust), Palembang en Lampongsche als door lieden, uit de afdeeling geboortig, die te Palem de leer van den Profeet bekend geraakt, bij hunne teru het vaderland. Hunden bloeden werden en vrienden daararmen. Den meesten aanhang heben verworven: Hadji en Said Soeloeng van Palembang, Toewankoe Toewa, 1 Moeda en Chetib Attah van Pagar Roejoeng en Tjaja Pa Batoe Brak (Boewei Kanjangan). Van den Islam kent houdt de Lamponger slechts eenige plechtigheden en is in de bovenstreken nog zeer aan den ouden naturgodsdien gebleven; nevens de onzichtbare geesten in de lucht wateren worden door hem tevens die zijner dierbare afg: verd. Het aanbidden van beelden heeft, sinds de invoering Islam, uiet meer plaats gehad. De geesten, door hen vereerd, dragen in het algemeen Djin. Het aantal der geesten is zeer groot; zij worden, al naar gelang de lucht, de bosschen, de bergen en de wateren door hen worden bewoond, onderscheiden in Djin Boemi, Djin Kajoe, Djin Goenoeng en Djin Wei. De Djin Boemi is de voorname bescherngeest van den Lamponger. Hij houdt bij voorkeur zijn verblijf in lommerijk geboomte of nabij de doesons; hem worden de meeste offers van wierook en spijzen gebracht; de Lamponger toch zal het niet wagen eene sawah of ladang aan te leggen, te bewerken, te beplanten of te oogsten zonder vooraf den Djin Boemi een offer gebracht te hebben. De Djin Kajoe huist in de urwouden; aan hem wordt geofferd, indien men in het bosch hout wil kappen en boomen wil vellen. De Djin Goenoeng bewonen de hoogste toppen van den Barisan; erne hen namen vooral de Ratoe Besagi, de Ratoe Seminoeng en de Ratoe Poegoeng eene eerste  geboomte, nabij rivieren en beeken. Hem wordt een offer gebracht, indien men bij het visschen een rijke vangst wenscht te hebben, een waterleiding aanlegt, enz. De vereering der Djin heeft altijd onder lommerrijk geboomte plaats; op een altaartje (sanggar), bestaande uit vier in den grond geplante bamboezen stijlen, waarop een raamwerk, van bamboe gevelochten en met pisangbladeren gedekt, geplaatst wordt, brengt men de offeranden: een soort boeboer (keboe), gegoréngde padi met arèn suiker vermengd (rajah), serabi en ander gebak (djoewadah), een kip en wierook. Behalve goede geesten bewonen ook kwade geesten de lucht, de bosschen en de wateren. Het meest onder hen is de Roeban gewresd, die bij voorkeur langs het strand verblijf houdt. Hij wordt door den Jamponger als de verspreider van epidemische ziekten beschouwd; hem wordt dan ook de meeste eer bewezen en de meeste offers gebracht bestaande uit wierook, vier soorten van boeboer verschillend gekleurd — wit, rood, zwart, geel —, een weinig gebak en een kip. De vereering der afgestorvenen bepaalt zich tot het brengen van Het bedrag van den antaran of van de doyedjoer, wij vermelden het reeds, hangt af van den stand en de gegoedheid van het meisje: bij de vaststelling wordt evenwel ook rekening gehouden of de bruid maagd, weduwe. gescheiden of verstooten vrouw is. Gewonlijk bedraagt de antaran of de doyedjoer van eene maagd het dubbel van die van eene weduwe, gescheiden of verstooten vrouw gevorderd. Het huwelijk wordt ontbond En door den door echtscheiding. De ‘iddat voor de weduwe (iddah wapat), de tijd, gedurende welken zij geen nieuw huwelijk mag aangaan, duurt 4 maanden en 10 dagen. De echtscheiding geschiedt alleen tengevolge van het uitspreken van de talâg (telak) door den man in tegenwoordigheid van twee getuigen. De talâq is herroepbaar, zoolang de ‘iddat (iddah telak) duurt d. i. 3 maanden en 10 dagen; dat tijdperk duurt voor eene zwangere vrouw tot na den afloop van hare bevalling. Heeft het herroepen van de talâq niet in dat tijdperk plaats of heeft de echtgenoot de talâq drie malen uitgesproken (menggoerkon telak teloe of telak ballak), dan is de scheiding niet meer voor herroeping vatbaar. Volgens de adat bestaat niet het recht der echtgenooten om van elkander te erven en de verplichten van den man om de vrouw gedurende de ‘iddat te onderhouden. De talik is evenwel geen beletsel om weder een nieuw huwelijk met elkander aan te gaan. Heeft de man de “iddat nog niet laten voorbijgaan en slechts de talâq éénmaal uitgesproken (menggoerkon telak renik), dan kunnen man en vrouw onmiddellijk een nieuw huwelijk aangaan. Is de talâq evenwel driemalen uitgesproken, dan is voor het wedersluiten van het huwelijk noodig, dat de vrouw, sedert de laatste verstooting met een ander, die haar tevens onherroepelijk heeft verstooten, is gehuwd geweest; die tusschenpersoon sheet in het Lampongsch tjina boetà. Willen voormalige echtgenooten spedig weder met elkander in het huwelijk treden, dan verzoekt de man, met voorkennis van zijne verstooten vrouw, een kennis of dikwijls een vreemde, om hem, door het aangaan van een huwelijk met de vrouw, in staat te stelle Ude verbroken verbintenis te hernieuwen. Ken som van 10 tot 7° 50 wordt dan den hulpvaardige als belooning ter hand gesteld. Ook de vrouw kan voor den rechter een eisch tot echtscheiding instellen en is dan verplicht behalve het #meneboes telak » — het bedrag daarvan varieert van 6 tot f 100 al naar gelang van den ETHNOGRAPRISCHE KENNIS DER AFDEELING KROË. 543 gehouden, voorstelt een korten tijd de handen in warme olie of heet water te houden; verbrandt hij zich de handen niet, dan is de beschuldiging valsch geweest. Eene opsomming van de andere onzin- nige middelen, waarvang de toekang petenoen zich bedient, zullen wij achterwege laten. De ilmoe, het middel waardoor men zich in contact met de geesten kan stellen, speelt ook bij den Lamponger een groote rol. Hij heeft o. m. de ilmoe menahoen, waardoor hij de wetenschap bezit de geesten te dwingen zorg te dragen voor zijne bouwvelden, zoodat het gewas gevrijwaard blijft van aantasting of vernieling door schadelijke insecten en dus op een rijken oogst kan gerekend worden; de ilmoe mehoerik tanoman, de wetenschap, waardoor hij vele kin-deren verwekken kan; de ilmoe kasihan mengawasa, waardoor hij de macht bezit, alle jonge meisjes op hem verliefd te doen raken. De voorstelling van de verhuizing der menschelijke ziel naar cenander licham, bijv. dat van een dier, is den Jamponger ook nict vereemd. Hiermede staat in verband het offeren aan krokodillen, dat nu en dan in de zuidelijke marga’s nog plaats heeft en de vrees door den Lamponger gekoesterd om tijgers, die nog geen roof in de doeson gepeegd hebben te dooden; volgens hem toch moet het geen onge-woon verschijn. Sel zijn, dat een zijn, bloedverwanten in de gedaante van een tijger op de aarde ronddoolt. Wordt een tijger gedood, dan zijn men, eigenaardig genoeg, alle doonbewoners met stukjes wus goed aangeloopen om staart en ledematen van het beest daarmede te versieren. Het tapaleven (tarak) is na de invoering van den Islam geheel op den achtergrond geraakt; kluizenaars worden niet meer aange-troffen; alleen nog de sporen van de plaatsen, waar zijn nog te vinden op de  geschriften over het recht (kitab), bewerkt door aanhangers van den orthodoxen Imam As-jäfi'i; rechts- geleerde werken, die het meest in de afdeeling geciteerd worden, zijn Kitab Toepah (Kitab nehajok) van Ibnoe'l Hadjar, de Kitab baboe- nikah, betreffende handelingen in zake koop en verkoop. Alhoewel de Islam den moslim het recht toekent met vier vrouwen gehuwd te zijn, ziet men toch zelden, dat de Lamponger meer dan twee wettige vrouwen onderhoudt; een daarvan is dan nog gewoonlijk de weduwe van zijn broeder, die bij adat anggau aan hem is uit- gehuwelijkt. De vrouwen moet hij op denzelfden voet onderhouden en de gunsten gelijkelijk onder hen verdeelen. Bloed- en aanverwanten zijn tot opzekeren graad voor den man verboden; ook mag hij niet huwen met zijnne voedster of met haar, die met hem dezelfde borst heeft gezoogd of met de zusters der vrouwen, die hij reeds heeft gehuwd. Een meisje of vrouw moet worden uitgehuwelijkt door een mannelijken voogd (wali); als zoodanig fungeert haar vader, bij ontstentenis van dezen, haar grootvader en zoo vervolgens haar broeder, stief broeder, broederszoon, oom en neef. Slechts in drie gevallen huwelijkt de rechter (de rapat), het meisje of de vrouw uit en wel bij ontstentenis van familieleden, die bevoegd zijn als wali op te treden, indien men niet weet of degen, die rechtens de wall is, nog in leven is of indien de walt cen veroordeelde is. De vader en grootvader hebben het recht een maagd (mocli) zonder haar toe-stemming en tegen haar zin uit te huwelijken; bij het uithuwen van eene Weduwe (bebei randa) of van eene gescheiden vrouw (bebei pesijang) moet altijd hare toestemming worden gevraagd; daar dat recht aan hen alleen is voorbehouden, worden zij in onderscheiding van de andere voogden, de wali pasik d. i. dwingende voogd genoeind. De voltrekking van het huwelijk, dat een bepaalden vorm ver-cischt, daar de bestaande verklaring der wederzijdsche toestemming door «len bruidegom en den walt van den bruid in tegenwoordigheid van twee mannelijke meerderjarige en geloovige getuigen noodig 1s, geschiedt voor den pegawei marga of den pegawei dozon. Bij de voltrekking bepaalt men ook het bedrag der huwelijksgift (harga kawin), dat dan, staande de voltrekking, door den bruidegom aan de bruid moet worden uitgekeerd; al naar gelang van de gegoedheid en den stand van het meisje, varieert het bedrag der harga kawin van f 4.50 tot f 100. Wordt de harga kawin niet bij de voltrekking van het huwelijk voldaan, dan is zij eene wettige schuld, die op den man rust, aan de voldoening waarvan hij zich niet mag ont-trekken. Is bij scheiding de harga kawin niet uitgekeerd, dan is de man toch verplicht die te betalen, daar zij nooit voor de vrouw verloren gaat. Huwelijken worden gesloten: A. bij adat semendo (semanda, samanda), (matriarchaal huwelijk); c. bij adat anggau (leviraat huwelijk). Een huwelijk bij adat djoedjoer wordt aangegaan door aan de ouders van het meisje de djoedjoer, koopschat, te betalen; het bedrag hangt af van den stand van het meisje. Zoo heeft men de djoedjoer agong of djoedjoer ballak, de djoedjoer tengah, de djoedjoer renik of kebanjakan. De djoedjoer agong moet worden uitgekeerd, indien men de dochter van een margahoofd, uit een ratoe! de oudste wettige vrouw van hooge afkomst geboren, ten huwelijk vraagt; dit heeft plaats door aanzienlijke Lampongers, in den regel evenwel alleen door margahoofden. Het bedrag verschilt van f 500 tot f 1000. De djoedjoer tengah betaalt men bij een huwelijk met de dochter van een voornamen Lamponger en beperkt zich de voldoening der djoedjoer renik tot huwelijk onder den kleinen man gesloten. De djoedjoer tengah mag het bedrag van f 300 en de djoedjoer renik dat van / 200 niet te boven gaan. Bij de betaling van die hooge sommen staat nu tegenover, dat de bruid meestal sieraden en goederen ten huwelijk brengt, die bijna dezelfde waarde vertegenwoordigen. Door een huwelijk bij adat djoedjoer wordt de vrouw geheel het eigendom van den man, evenwel niet, zooals in de Lampongs, het onvervreembaar eigendom. De vrouw toch kan door een aanvrage tot echtscheiding ontbinding van Heut huwelijk eischen. Van het huwelijk, bij adat semendo aangegaan, kent men vijf verschillende vormen als: semendo radja-radja, semendo mentjantjan. Moelan, semendo tjambar soembei, semendo membajar hoetang, semendo iring beli. De tweede wettige vrouw van aanzienlijke afkomst heet batan galah. 542 BIUDRAGE TOT DE GEOGRAPHISCHE, GEOLOGISCHE or hulde aan de graven (kramat) der voorouders (hantoe pe en de graven zijner bloedverwanten en dierbare betrekkinget tinggi). Het offeren bij de kramats had vroeger minstens jaar plaats; van heinden en ver togen de margabewoners ter naar het graf van hun stamvader en brachten den dag m vieren (bembang) door. Een karbouw werd dan geslacht en een groot offermaal aangericht. Voor de vereering der afge is meer bijzonder de maand Saban of Roewah. De hulde overledenen bewezen, bestaat in het schoonmaken van de het verbranden van wierook bij de graven, waarboven et van wit kain gespannen wordt en in offermalen. Offermalen worden voorts gehouden op den Sn, 72, 40n dag na het overlijden van zijne bloedverwanten en op 112 en 122 dag van de maand Dgzoelkaidah; op melde dagen wordt, naar gelang van de gegoedheid persoon, die het maal aanricht, een kip, geit of karbouw en daarvan een maal gehouden, hetzij met de zijnen allee met bloedverwanten, vrienden en kennissen Rijst is di hoofschafteste; eenig gebak en koffie worden tevens aan dtenden aangeboden. Bij de offermalen is het voorts gebrat, vóor aan het maal wordt aangezeten, dikirs gereciteerd begeleid door het slaan op de rebana’s. Nog eenige andere overblijfselen, die de naturösdien hart van den Lamponger heeft achtergelaten, mogen hie medeged. Kivenals ieder volk, dat den naturösdienst nog getrov bleven, hecht de Lamponger aan zijne droomen (hampi). zelf de beteekenis van den droom niet vatten, dan begegest naar den takbir hanipi, den droomulegger, gewoonlijk doeson of een der malim’s Behalve den droomuitlegger treft men in iedere marga : nelijke waarzeggers (toekang petenoen) aan, die geraadpleeg om gestolen goederen op het spoor te komen. Daartoe b toekang petenoen zich van verscheidene middelen. Ken gewo is dengene, die van den diefstal verdacht wordt, cen « waarzegger bereiden sirihpruim met cen slaapwekkende zi heid vermengd, te laten kauwen; in den slaap zal hij zeker den diefstal gepleegd heeft, tot bekentenis komen en aanwi het ontvreemde is bewaard. Ken ander middel om den di wijzen bestaat hierin, dat men deu persoon, voor den ETHNUGRAPRISCHE KENNIS DER AFDEELING KROË. 543 gehouden, voorstelt een korten tijd de handen in warme olie of heet water te houden; verbrandt hij zich de handen niet, dan is de beschuldiging valsch geweest. Eene opsomming van de andere onzin- nige middelen, waarv ETHNUGRAPRISCHE KENNIS DER AFDEELING KROË. 543 Ang de toekang petenen zich bedient, zullen wij achterwege laten. De ilmoe, het middel waardoor men zich in contact met de geesten kan stellen, speelt ook bij den Lamponger een groote rol. Hij heeft o. m. de ilmoe menahoen, waardoor hij de wetenschap bezit de geesten te dwingen zorg te dragen voor zijpe bouwvelden, zoodat hat gewas gevrijwaard blijft van aantasting of vernieling door schadelijke insecten en dus op een rijken oogst kan gerekend worden; de ilmoe mchoerik tanoman, de wetenschap, waardoor hij vele kin-deren verwekken kan; de ilmoe kasihan mengawasa, waardoor hij de macht bezit, alle jonge meisjes op hem verliefd te doen ruken. De voorstelling van de verhulling der menschelijke ziel naar een ander licham, bijv. dat van een dier, is den Lamponger ook nict vreemd. Hiermede staat in verband het offeren aan krokodillen, dat nu en dan in de zuidelijke marga’s nog plaats heeft en de vrees door den Lamponger gekoesterd om tijgers, die nog geen roof in de doeson gepleegd hebben te dooden; volgens hem toch moet het geen onge- woon verschijnsel zijn, dat een zijner bloedverwanten in de gedaante van een tijger op de aarde ronddoolt. Wordt een tijger gedood, dan ziet men, eigenaardig genoeg, alle doesonbewoners met stukjes wit goed aangeloopen om staart en ledematen van het beest daarmede te versieren. Het tapaleven (tarak) is na de invoering van den Islam geheel op den achtergrond geraakt; kluizenaars worden niet meer aange- troffen; alleen nog de sporen van de plaatsen, waar zij destijds hebben geleefd, zijn nog te vinden op de  het recht bewerkt door aanhangers van den orthodoxen Imam As-jägi geleerde werken, die het meest in de afdeeling geciteerd word Kitab Toepah (Kitab nehajok) van Ibnoe'l Hadjar, de Kita nikah, betreffende handelingen in zake koop en verkoop. Alhoewel de Islam den moslim het recht toekent met vier gehuwd te zijn, ziet men toch zelden, dat de Lamponger n twee wettige vrouwen onderhoudt; een daarvan is dan nog ge de weduwe van zijn broeder, die bij adat anggau aan hen gehuwelijkt. De vrouwen moet hij op denzelfden voet onderhouden en de gelijkelijk onder hen verdeelen. Bloed- en aanverwanten zij zekeren graad voor den man verboden; ook mag hij niet hr zijn voor dezelfde borst heeft of met de zusters der vrouwen, die hij reeds heeft gehuwd. Een meisje of vrouw moet worden uitgehuwelijkt door nelijken voogd (wali): als zoodanig fungeert haar vader, stentenis van dezen, haar grootvader en zoo vervolgens haar stief broeder, broederszoon, oom en neef. Slechts in drie huwelijkt de rechter (de rapat), het meisje of de vrouw u bij ontstentenis van familieleden, die bevoegd zijn als w treden, indien men met weet of degen, die rechtens de nog in leven is of indien de walt een veroordeelde is. en grootvader hebben het recht een maagd (moeli) zonder stemming en tegen haar zin uit te huwelijken: bij het van cene weduwe (bebei randa) of van een gescheiden vre pesijang) moet altijd hare toestemming worden gevraagd; recht aan hen alleen is voorbehouden, worden zij in onde van de andere voogden, de wali pasik d. i. dwingende voogd De voltrekking van het huwelijk, dat een bepaalden ' cischt, daar de bestaande verklaring der wederzijdsche tac door den bruid in tegenw van twee mannelijke De voltrekking van het huwelijk, dat een bepaalden ' cischt, daar de bestaande verklaring der wederzijdsche tac door den bruid in tegenw van twee mannelijke Meerderjarige en geloovige getuigen 1 geschiedt voor den pegawi marga of den pegawi dook het bedrag der huwelijksg kawin), dat dan, staande de voltrekking, door den bruid ETHNOGRAPHISCHE KENNIS DER AFDEELING KROË. 545 de bruid moet worden uitgekeerd; al naar gelang van de gegoedheid en den stand van het meisje, varieert het bedrag der harga kawin van f 4.50 tot f 100. Wordt de harga kawin niet bij de voltrekking van het huwelijk voldaan, dan is zij eene wettige schuld, die op den man rust, aan de voldoening waarvan hij zich niet mag ont- trekken. Is bij scheiding de harga kawin niet uitgekeerd, dan is de man toch verplicht die te betalen, daar zij nooit voor de vrouw verloren gaat. Huwelijk worden gesloten: a. bij adat djoedjoer (patriarchaal huwelijk); b. bij adat semendo (semanda, samanda), (matriarchaal huwelijk); c. bij adat anggau (leviraat huwelijk). Een huwelijk bij adat djoedjoer wordt aangegaan door aan de ouders van het meisje de djoedjoer, koopschat, te betalen; het bedrag hangt af van den stand van het meisje. Zoo heeft men de djoedjoer agong of djoedjoer ballak, de djoedjoer tengah, de djoedjoer renik of kebanjakan. De djoedjoer agong moet worden uitgekeerd, indien men de dochter van een margahoofd, uit een ratoe t de oudste wettige vrouw van hooge afkomst geboren, ten huwelijk vraagt; dit heeft plaats door aanzienlijke Lampongers, in den regel evenwel alleen door margahoofd. Het bedrag verschilt van f 500 tot f 1000. De djoedjoer tengah betaalt men bij een huwelijk met de dochter van cen proatin of van een voornamen JLamponger en beperkt zich de voldoening der djoedjoer renik tot hu welijkken order den kleinen man gesloten. De djoedjoer tengah mag het bedrag van f 300 en de djoedjoer renik dat van f 200 niet te boven gaan. Bij de betaling van die hooge sommen staat nu tegenover, dat de bruid meestal sieraden en goederen ten huwelijk brengt, die bijna dezelfde waarde vertegenwoordigen. Door een huwelijk bij adat djoedjoer wordt de vrouw geheel het eigendom van den man, evenwel niet, zooals in de Lampongs, het onvervreembaar eigendom. De vrouw toch kan door eene aanvrage tot echtscheiding ontbinding van het huwelijk eischen. Van het huwelijk, bij adat semendo aangegaan, kent men vijf verschillende vormen als: semendo radja-radja, semendo mentjantjan moclan, semendo tjambar soembei, semendo membajar hoetang, semendo iring beli. De tweede wettige vrouw van aanzienlijke afkomst heet batan galah. Dát BIJUDRAGK TOT DE GROGRAPILSCHR ‚ GROOTSCHE Bij het huwelijk, gesloten bij adat semendo radja-radja (semendo mardika of semendo boeadat), het vrije huwelijk bruidegom cen bruidschat of antaran 1, varierende van 100, naar gelang van den stand van het meisje, verwanten van de bruid, tot dekking van de huwelijk echten offen staat op voet van gelijkheid tof elkander van hen af of zij bij de ouders van den man of bij vrouw of wel op hun eigen willen wonen. Wordt ven huwelijk bij adat mentjantjan moelan ed is het geven van een antaran, hoewel gebruikelijk „niet ver de man komt bij de vrouw inwonen; hij heeft heeft recht van de kinderen aan hem of zijn familieleden wordt afgehuwelijk wordt o. a. gesloten, indien de man nog van erfgoederen te wachten heeft en die niet door hem vei doen gaan; het kind, waarop hij aanspraak heeft, ix dan aanspraken te doen gelden op het aandeel van zijn va erfgoederen van zijn grootvader, enz. Bij cen huwelijk, bij ad At semenda tambar soembei a treten de man geheel uit zijn familie van de vrouw, zoodat de kinderen haar eigenden haar geslacht behoore. Het huwelijk bij adat semendo Kiambaaf hoetang gaat e an, indien hij vele schulden heeft en geen kans ziet komen; de vader van het meisje neemt dan op zich de zolden; de echtgenoot verkeert, indien hij het bedrag an zijn schoonvader gerestitueerd heeft, ten opzichte van in denzelfden toestand, also hij bij adat semendo tjambe ware gehuwd. Dit huwelijk komt tegenwoordig zelden of » Tevens zij aangeteekend dat de man het recht tot aanvraay scheiding niet bezit. Een huwelijk bij adat iring beli wordt alleen geslot men een meisje, wees zijnde, en belast met de zorg minderjarige broeders en zusters bij adat djoedjoer wenscht Zoolang cen der broeders den meerderjarigen leeftijd nog bereikt, gaat de man bij de vrouw inwonen en is het huwelijk semendo-huwelijk. Wordt een der broeders meerd keert de man dan de djoedjoer aan den meerderjarigen schuit, dan is het huwelijk eerst een huwelijk bij adat djoedjoer. In de bergdistrioten penghinar genomd. ETHNOGRAPHISCHE KENNIS DER AFDEELING KROË. 547 Het huwelijk bij adat anggau spruit uit het huwelijk bij adat djoedjoer voort. Bij laatstgemeld huwelijk toch wordt de vrouw, door het uitkeeren van de djoedjoer aan hare ouders, het eigendom van den man en behoort derhalve bij zijn overlijden tot zijnne nalaten-schap. Zij gaat dan volgens het erfrecht over op een der bloed-verwanten, gewoonlijk den oudsten broeder van den overledene. Behalve te Pr Kro En Pr Poelau-Pisang, waar steeds een huwelijk bij adat semendo radja-radja wordt aangegaan, worden de huwelijk in de afdeeling gewoonlijk gesloten bij adat djoedjoer. Alleen in twee gevallen wordt dan een semendo-huwelijk aangegaan en wel als men de djoedjoer niet kan voldoen of bij het ten huwelijk vragen van de oudste dochter uit een gezin, alleen uit dochters bestaande. In hat laatste geval huwelijk men de dochter uit bij adat semendo-mandjan moelan of tjambar soembei om den stam voort te zetten en op te houden. Twee andere soorten van huwelijken zijn het ngehadang boeroes en het nikah terdosa. Het ngehadang boeroes, huwelijk bij plaatsvervanging , heeft plaats, wanneer eene maagd, weduwe, gescheiden of verstooten vrouw zwanger wordt bevonden en zij dengene, die haar bevrucht heeft, niet kan of wil aanwijzen; een der kennissen of verre bloed- verwanten neemt dan op zich de vrouw te huwen om daardoor de schande, waaraan het meisje of de vrouw anders zou zijn blootgesteld, te voorkomen. Gewoonlijk volgt op zulk een huwelijk binnen een niet te lang tijdsverloop eene echtscheiding. Het nikah terdosa (jnikah tidosa), te Pr Kroë en Pr Poelau- Pisang nikah salah genoemd, moet aangegaan worden indien eene maagd, weduwe, gescheiden of verstooten vrouw onder het hebben van eene geheime bijeenkomst, door hare bloedverwanten wordt betrapt en de man alleen of man en vrouw beiden bekennen, dat zij reeds gecopuleerd hebben. Het is alleen aan de naaste bloed- verwanten toegestaan, zonder kennis van hun proatin de woning binnen te gaan, waar zij meenen, dat de bijeenkomst plaats heeft; andere personen moeten daartoe eerst de vergunning van hun hoofd hebben (adat tangkap menangkap). Verder is nog te Pr Kroëen Pr Poelau-Pisang het nikah ganggang bekend; dit huwelijk wordt aangegaan, indien de bruid of bruidegom voor een geruimen tijd de plaats der inwoning moet verlaten , alvorens het huwelijksfeest kan plaats hebben alleen uit vrees, dat het engagement misschien verbroken zal worden. Na het sluiten van het huwelijk is het evenwel de echtelieden nog niet vergund te copuleeren. Be Volgr. IV. 35 BIRDRAGE TOT DE GEOGRAPHISCHE, GEOLOGISCHE Het: bedrag van den antaran of van de djoedjoer, wij vermelden het reeds, hangt af van den stand en de gegoedheid van het meisje; bij de vaststelling wordt evenwel ook rekening gehouden of de bruid maagd, weduwe, gescheiden of verstooten vrouw is. Gewoonlijk bedraagt de antaran of de djoedjoer van eene maagd het dubbel van die van eene weduwe, gescheiden of verstooten vrouw gevorderd. Het huwelijk wordt ontbonden door den dood of door echtscheiding. De ‘iddat voor de weduwe (iddah wapat), de tijd, gedurende welken zij geen nieuw huwelijk mag aangaan, duurt 4 maanden en 10 dagen. De echtscheiding geschiedt alleen tengevolge van het uitspreken van de talâq (telak) door den man in tegenwoordigheid van twee getuigen. De talâq is herroepbaar, zoolang de ‘iddat (iddah telak) duurt d. i. 8 maanden en 10 dagen; dat tijdperk duurt voor eene zwangere vrouw tot na den afloop van hare bevalling. Heeft het herroepen van de talâq niet in dattijdperk plaats of heeft de echtgenoot de talâg drie malen uitgesproken (menggoerkon telak teloe of telak ballak), dan is de scheiding niet meer voor herroeping vatbaar. Volgens de adat bestaat niet het recht der echtgenooten om van elkander te erven en de verplichting van den man om de vrouw gedurende de ‘iddat te onderhouden. De talâq is evenwel geen beletsel om weder een nieuw huwelijk met elkander aan te gaan. Heeft de man de “iddat nog niet laten voorbijgaan en slechts de talâq éenmaal uitgesproken (menggoegoerkon telak renik), dan kunnen man en vrouw onmiddellijk een nieuw huwelijk aangaan. Is de talâq evenwel driemalen uitgesproken, dan is voor het wedersluiten van het huwelijk noodig, dat de vrouw, sedert de laatste verstooting met een ander, die haar tevens onherroepelijk heeft verstooten, is gehuwd geweest; die tusschenpersoon sheet in het Lampongsch tjina boeta. Willen voormalige echtgenooten spedig weder met elkander in het huwelijk treden, dan verzoekt de man, met voorkennis van zijne verstooten vrouw, een kennis of dikwijls een vreemde, om hem, door het aangaan van een huwelijk met de vrouw, in staat te stelleu de verbroken verbintenis te hernieuwen. Ken som van 10 tot f 50 wordt dan den hulpvaardige als belooning ter hand gesteld. Ook de vrouw kan voor den rechter een eisch Tot echtscheiding instellen en is dan verplicht behalve het »meneboes telak » — het bedrag daarvan varieert van f 6 tot f 100 al naar gelang van den ETHNOGRAPHISCHE KENNIS DER AFDEELING KROË. 549 stand van het meisje — aan den man nog scheidingsgeld (wang penjarak) aan den rechter uittekeeren. Bij een huwelijk bij adat djoedjoer aangegaan was het destijds bij echtscheidingen gebruikelijk, dat de djoedjoer werd terugbetaald in haar geheel, zoo in den echt nog geene kinderen waren verwekt, doch in het tegenovergestelde geval zooveel twintigtal guldens minder als het aantal kinderen bedraagt, dat door de vrouw is gebaard. 