Bijdragen tot de taal-, land- en volkenkunde
Over ‘talgemeen zijn de klankveranderingen in ‘t Jotafa’sch even sterk en grillig als in ‘t Mafoorsch. De voornaamste er van, voor zoover die met behulp van een voldoend aantal voorbeelden te bewijzen zijn, worden hieronder aangegeven. De k valt vóór eene u gewoonlijk weg, gelijk in *t Mafoorsch, Bugineesch, enz. Bijv. us, luis, = kutu, Maf. uk, Bug. ata, Ambonsch utu; orik, huid, bast, — kulit. Tusschen twee klinkers gaat k in g over, behalve tusschen twee a's, als wanneer ze geheel wegvalt. Dus igé', visch, Maf. ijen = ikan: egoj, staart, Mal. ekor, Oudjav. ikû, Bisaya ikog; maar wân, eten nuttigen, = pakan; vgl. Maf. fan, voederen, 4n, eten. Misschien is deë, gras, te vergelijken met Jav. dukut of dukut, in welk geval de regel zóó zou kunnen gesteld worden, dat k tusschen twee gelijke klinkers kan uitvallen. Eene sluitende k kan te loor gaan, zooals wij uit het voorbeeld van min = manuk gezien hebben; op eene secundaire, uit ¢ ontstane k, als in orik—=kulit is dit niet van toepassing. De g is een zeer gewone klank in 't Jotafa’sch, maar als wij- ziging eener oudere k; een geheel zeker voorbeeld waaruit blijkt dat eene oorspronkelijke g bewaard is gebleven, heb ik niet kunnen ontdekken. Wel is waar herinnert pugu, betelnoot, op eene treffende wijze aan Skr. pûga, doch de herkomst van dit Skr. woord is even onbekend als die van ‘t Jotafasche pug u. Mocht de oogenschijnlijke overeenkomst tusschen beide woorden ook al aan iets anders dan het toeval te wijten zijn, ze is er uiet te minder raadselachtig om, zoodat wij er niets uit kunnen afleiden. De g in overgenomen woorden bewijst natuurlijk niets, bijv. in glas, glas, welks 1 reeds tegen het klankstelsel indruischt. Niet alleen k, maar ook ngk gaat in g over; bijv. waga, boot = wangka. De volle vorm is eenigszins bevreemdend, zoodat twijfel rijst aan de oorspronkelijkheid van het woord, doch naast wang ka, bangka bestaat er een met nasaal sluitende vorm in Jav. wang- kang, en hieruit zou Jot. wagang eeu regelmatige ontwik- keling zijn. ') In de Woordenlijst gespeld igeh; de hk dient alleen om den korten open klank des klinkers aan te duiden; hiervoor bezig ik het teeken der gra vis. OVER DE TAAL DER JOTAFA'S AAN DE HUMBOLDTBAAI. 145 gespeld: vrood, bruin.» Vergelijkt men Mal. merah, Tonsawa meha, Kissar memere, Dawalor memea, Sawu mea, Sula mia, Bnru meha, Maori mea, Samoa nemea, Mota memea en mera; Aurora, Meralava memea, Sesake miala, Fate miel, Rotuma mia, Wango meramera, Makass. edja, rood, waarbij men kan voegen Jav. mirah, robijn, dan komt men tot de slotsom , dat die tj of tsj zich vermoedelijk ontwikkeld heeft uit een klank die veel geleek op en daarom licht verwisseld kon worden met den gutturalen triller eenerzijds en den lingualen triller of d ander- zijds. Onderstellenderwijs noem ik dien klank den palatalen triller. Deze viel in ‘t Maleisch en veel andere talen samen met den gutturalen triller, of werd verwisseld met den lingualen triller. In *t Jotafa’sch schijnt uit den palatalen triller nu eens s, als in su, neus, dan weer tj gesproten te zijn; vgl. hierachter in de woor- denlijst TséBI. De n blijft meestal onveranderd, behalve dat ze de neiging heeft soms als sluitletter af te vallen, en tusschen twee klinkers wel eens uitgestooten te worden. Voorbeelden zijn niu, koko; nanu, water; junot, slapen. Maf. enéf slapen, Oudjav. hinép, den (nacht) doorbrengen; wani, aangenaam, lief, schoon, vgl. Jav. manis; nân etter =nanah; rau, dau, blad, Mal. daun; mau, kam- pong, Maf. mönu=—=wanua. De p gaat meestal in w, soms in b over. Bijv. wân, eten = pakan; wiki, cunnus, = puki; aw, vier, = apat, épat; overgang van p in b vertoont abo, kleinkind, = apu. Soms vindt men een sluitende p overgegaan in t, bijv. junot, slapen, Maf. enéf, Jav. inép. Het tegendeel heeft meermalen plaats, blijkens het boven reeds vermelde mip, dood, = mati. In junot doet zich een geval van epenthese voor, want junot moet ontstaan zijn uit jonot, dit uit enot, inét, iné p. Hetzelfde verschijnsel is geenszins ongewoon in andere talen, en wel onder dezelfde omstandigheden, namelijk vóór eene liquida. Zoo is bijv. Maf. kior, drie, ontstaan uit kero, dit uit télu. Zeer ontwikkeld is de epenthese in de taal der Zend-Avesta, bijv. pouru voor poru, en in de Skandinavische talen, bijv. Zweedsch, Deensch, jord, aarde, voor eordo, erdu Terwijl uit p een w voorkomt, is omgekeerd uit w eene p ont- staan, doch vermoedelijk alleen in geval de w eerst b was ge- warden. Bijv. pon-da, nacht, Fidji bongi, Samoa, Maori pòô (stam pongi, blijkens pongia, door den nacht overvallen), Jav. 6e Volgr. VII. 10 144 OVER DE TAAL DER JOTAFA'S AAN DE HUMBOLDTBAAI. is ook gespeld uréb, geneesmiddel, beantwoordende aan Oudjav. wwad, wortel, kruid, Mal. urat, Tag. ugat, Daj. uhat. Even zonderling is de overgang van t in f in ’t Rotumasch, bijv. hof, steen, uit watu; maf, gelaat, —= mata; uf, luis, — kutu. Niet geheel zonder voorbeeld is de verandering van t in k, blijkens orik, huid, bast, = kulit. De linguale d schijnt vrijwel denzelfden regel te volgen als in *t Javaansch, dat wil zeggen, dat ze aan ‘t begin van een woord en tusschen twe klinkels meestal — hoewel niet noodzakelijk — in r overgaat, doch na een medeklinker zich als d vertoont *. Dus ros, twee, waarin ro beantwoordt, aan Jav. ro, Mal. dua, = dua, en s vermoedelijk een verouderd dualis-affix is, in 't Maf, su. Daarentegen min dos, zich paren (van vogels), veigenlijk twee vogels; vgl. Jav. »pindon. Aan Mal. dáun, Jav. ron, blad beantwoordt rau in gibrau, kokosblad, doch daarnaast komt voor aidau, boomblad. Dandòmi, duister, is te vergelijken met Bulusch réndém, zwart, Ibanag lad da m, donkere kleur ; Dajaksch rindém, donker, zwart zijn; Tagal dilim, duisternis; Balin. démdém, gitzwart. In nanu, water, hetzelfde woord als Ibanag en Dajaksch danum, water, is de n te verklaren als ontstaan door assimilatie. In tarom, inwendig, vinden we de oorspronkelijke d verhard tot t; immers het kan kwalijk een ander woord zijn dan Jav. dalém, enz. Verwarring tusschen d en t komt trouwens meermalen voor, ten minste in de opteekening van den heer Bink o.a. in metik en medik, koud. Een variant van taro m schijnt dard, inwendig, te verbeelden, tenzij dit laatste met Jav. jéro verwant mocht wezen; zoo ook ténddmi, duisternis, naast dandomi. Waar ‘t Mal. eene d, Javaansch eene r vertoont tegenover eene g in t Bataksch en Ibanag, eene gh in ’t Niasch, eene s in ‘t Samoa, Rotuma, Fate, Sesake, Api, een h in *t Maori, Ambrym, Florida, Ysabel, eene d in ‘t Fidji, heet het Jotafa’sch s; dus in su, neus, Mal. hidung, Jav. irung, Bat. en Iban. igung, Samoa isu, Fidji udu. ? Moeielijk met zekerheid te bepalen is de oorsprong van den klank die in ‘tJotafa als tj optreedt, bijv. in metje, ook metsje ' Of deze d als linguaal dan wel als dentaal wordt uitgesproken, blijkt niet uit de spelling. 2 Verdere voorbeelden in Codrington Mel. Lang. p. 48 en „Fidjitaal” p. I87. OVER DE TAAL DER JOTAFA'S AAN DE HUMBOLDTBAAI. 147 Jav. térang, helder, te vergelijken is. Médik, koud, koude, vgl. Rotuma matik, Aurora madiding, Api maniui, Whit- suntide masisi, koud, Jav. madiding, van koude rillende, bédiding, fel koud, felle koude, bevat het possessief prefix mé = ma. Dat de taal eenmaal het infix m, um bezat, blijkt uit mâp, dood. Een prefix b, vgl. Jav. bé, ontdekt men in bruwar-ât, openen, waarin ruwar te vergelijken is met Jav., Mal. luwar; de vraag is of b hier niet uit m ontstaan, en ‘t prefix eigenlijk méng is, welks nasaal aan de volgende r geas- simileerd is geworden. In win, eten, is wa ontstaan uit pa. Een groot aantal werkwoorden hebben als uitgang At. Dit komt overeen met het Maori en Samoa atu, een woordje dat in een groot aantal Polynesische en Melanesische talen voorkomt in den vorm van atu, at, matu, ngatu, Rotuma ofu, en dat met het voorafgaande woord eene samengestelde uitdrukking vormt, om te kennen te geven dat eene handeling geschiedt in de richting van den spreker af; het drukt dus, ~heen, weg, voorwaarts” uit. Het tegendeel is mai (me, ma), z. v. a. Duitsch rherr, Makass. mae, herwaarts. Bijv. Maori haere atu koe 1 konei, ga heen van deze plaats, haere mai ki konei, kom hier naar deze plaats; Samoa maliu atu, heengaan; maliu mai, komen. ! In sommige talen zijn atu en mai door synoniemen vervangen. Zoo hebben Norbarbar en Marshal-eil. lok, Gilbert-eil. nako, etymo- logisch — Jav. laku, voor atu, en Marshal-eil. dok, d.i. Jav. téka, voor mai. Bijv. le dok, ~hergeben”; le lok, weggeven ; weage dok, verschijnen, weage lok, verdwijnen; kade lok, losmaken; kebe lok, openmaken. Hiermede vergelijke men Jotafa’sch wiât, weggaan, heengaan, bestaande uit wi(a) — Marsh. wea, en Ât, synoniem van lok. Met kebe lok, openmaken, is te vergelijken bruwar-ât, openen; met ke lok, springen, ber-At. De voornaamwoorden en telwoorden wijken zeer sterk af van de Mafoorsche. Als voornaamwoorden worden in de woordenlijst de volgende opgegeven : Enkelvoud. Meer voud. 1 ps. ner siberi Qn ter siml 3” der deriki Het is duidelijk dat de aan ner, ter, der gemeenschappelijke 1 Over mai uitvoeriger in ,Fidjitaal”, blz. 152. 146 OVER DE TAAL DER JOTAFA'S AAN DE HUMBOLDTBAAI. wéngi, Fate pog, Aneitom ping, Mota qong '; por, varken, Duke of York boro, Ulawa po, Fagani boo, Florida bolo, Mota qoe, Gog qo, enz.; pons, bamboe, is klaarblijkelijk een ontleend woord, en wel ‘t Sanskrit wanga. Langs welken weg dit woord tot de Humboldtbaai is doorgedrongen, is een raadsel; in vorm sluit pons zich aan bij 't Jav. bongsa, doch dit komt alleen, voor zoover bekend is, in de afgeleide beteekenis van „geslacht, stam» voor, gelijk ook Mal. bangsa. In *t geval dat aan eene Jav. w in ’t Fidji eene v, Samoa f, Maori h of wh beantwoordt, heeft uitval in ‘t Jotafa plaats, bijv. At, ate, steen, rots, Jav. watu, Fidji vatu, Samoa fatu, Maori ko-hatu. De gutturale triller of letter der 1% v. d. Tuuksche klankwet is met de gewone r samengevallen, gelijk in ‘t Maf., Maleisch, Makass.; doch als sluitletter valt ze af of wordt j. Bijv. rum (beter vermoedelijk rfim), huis, Maf. rum, Mal. rumah, Jav. umah, Api uma, Eromanga imo, Wango ruma, Fagani rima, Duke of York ruma, Ambrym ima, euz. Maar niu, kokos, Mal. niyur, Tag., Bis. niyog, Daj. enjoh, Oudjav. nya, Fate, Sesake, Api niu, enz. Egoj, staart, Mal. ekor, Oudjav. ikû, Bisaya ikog. De uitspraak van sommige lettters schijnt niet vast te zijn; zoo worden t en d verward, gelijk we reeds gezien hebben; ook w en f wisselen af, bijv. in fani of wani, niet, waarvan ik den oorspron- kelijken vorm niet kan vaststellen. Hiermede zijn de voornaamste klankregels afgehandeld; spora- dische, niet onder vaste regels te brengen afwijkingen zullen in het hierachter toegevoegde woordenlijstje ter sprake komen. Aangaande de spraakkunstige vormen is tengevolge der wijze waarop de woordenlijst van Bink is samengesteld, weinig op te maken. Toch kan men eenige formatieven, nl. voor- en achter- voegsels herkennen. Vooreerst een prefix a, bijv. in amas, opge- geven met de beteekenis vdroogtey; amâp, dood, schijnt niet wezenlijk te verschillen van mâp. Een prefix ta komt voor o. a. in tabòsa, zeggen; vgl. Maf. wés, spreken, Fidji vosa. Een voorvoegsel ka is vervat, schijnt het, in kabiki, darm; kabais drek; kabidi, mis, vermoedelijk eigenlijk links, vgl. Bul. ka- wihi, Jav. keri (uit ka-iri); katéra, dag, waarin tra met ' Zie verder de verwante vormen in Codrington op. cit: p. 47. OVER DE TAAL DER JOTAFA S AAN DE HUMBOLDTBAAI. 149 Hoe duister deze omslachtige uitdrukkingen ook zijn mogen, zóóveel kan men er uit afleiden, dat mani of mina z.v.a. plus! beteekent, want repau-mani-se is duidelijk: 15 + 1, zoodat wij hier den vorm se, Maf. sai, voor ”één~ hebben; repau-mani. ros, is 15 +2. Op gelijke wijze bevatten rondu-mina-se, negen, en rondu-mina-ros, tien, mina=man1 plus, en de woorden voor één en twee. Rondu moet dus eene uitdrukking voor 8 wezen. In het woordenlijstje dat nu volgt, heb ik alleen zulke woorden opgenomen, welke met zekerheid of anders met zekere waarschijn- lijkheid te vergelijken zijn met de overeenkomstige in de verwante talen. De telwoorden en voornaamwoorden zijn niet in ‘t lijstje opgenomen, dewijl ’t noodige daarover bereids gezegd is. Azo, kleinkind. Ibanag afut, kleinzoon. Tagal. apó, kleinkind Ar, boom. Maf., Sumba, Molukken, Malanta, Ulawa ai, boom, hout. Ai-dau, boomblad, uit ai en dau, blad, Mal. díáun, Jav. ron. Ai-orik, hoombast; zie ORIK. Arsa, vader. Vgl. Jav. yayah, Malag. ray. Asa, been, arm, hand. Marshal-eil. n’ei, Gilbert-eil. u-ei, been; Sula jae, Kei ejad, Roti eik, Kissar ei(n), voet. Amas, droog, droogte. Van den stam mas, waarvan masc, droogen, en voorvoegsel a = Oudjav., Mak. a. Voorts mas-ât, afdroogen, van mas en bijw. At (z. d.). Maf. mais, droog, rijp; Aneitom mese, en ame droog; Mota mamasa, verschroeid schijnt , evenals Fidji mada, droog, tot een verwanten stam te behooren. 1. Ar, steen. MP. watu. Ate-natu, koraal; eig. rotskind. 2. Av, bijwoord z. v. o. derwaarts, heen, weg, in verbinding met voorafgaand wkw. begrip; bijv. tar-At, uitsnijden; bruwar-at, openen; prewari-ât, verlossen; ber-ât, springen; nanuj-At, zwemmen; mèrau-ât, zuchten. Samoa, enz. atu (zie boven blz. 9). Ber of PER, in ber-At of per-ât, springen; per-âr af- springen; in Ar ligt het begrip »nederwaarts”. Maf. Oper, springen. Bun, zie KABUN. DaNpoMm: of TÈNpòMI, donker; duisternis. Vgl. Bul. r¢ndém, zwart; Balin. démdém, blinkend zwart; Daj. rindém, donker zwart; Iban. laddam, donkere kleur; de stam dém, rém is algemeen MP. De i in dandòmi schijnt een collectief begrip aan te duiden, als synoniem van an. 1 Vgl. Fidji mani, nog eens, bijv. in tini ka mani lima, 10 en nog eens 5; Jav. maning en maneh. 150 OVER DE TAAL DER JOTAFAS AAN DE HUMBOLDTBAAI. Darom of TAROM, inwendig; in. Jav. dalém, enz. Dav of nau, blad, Mal. dáun, Jav. ron, Fidji drau, Sesake lau, Gog do, Maori rau, Daj. dawén, Malag. raviná. Aidau, boomblad; gib-rau, kokosblad. De, gras. Jav. dukut of dukut(?) Dorri, keel. Schijnt verwant met Daj. télén, Mal. télan, Bis. tolon, slikken. De uitgang ri komt zoowel in “t Maf. als in ‘t Jotafa'sch voor als aanhechtsel bij benamingen van lichaams- deelen en eenige verwantschapswoorden; het is vermoedelijk een lidwoord, identisch met Moluksch aangehecht lidwoord 1, en ’t Sa- moaansche voorgevoegde lidwoord le. Eaos, staart. Mal. ekor, Tagal., Bis. ikog, Oudjav. ik f, enz. Fant of waNI is ontkenningspartikel, die achter een woord gevoegd wordt om ons von» uit te drukken. Op gelijke wijze bedient het Maf. zich van ba, waarvan fani of wani een verlengde vorm zou kunnen wezen. FexBr, boog. Vermoedelijk samengesteld uit fen = panah en bi, vermoedelijk rsbamboer; verg. Sund. awi. Fembi-natu, pijl, eig. boogkind, eene uitdrukking die volkomen overeenkomt met het Mal. anaq panah. Ier, visch. MP. ikan. [gè-natu, kuit; eig. vischkind. Jin, ladder. Bul. aran, Bat. ardan, Tagal, Bis. hagdan, Daj. hédjan, Bikol hagyan, Oudjav. handa, Redjangsch handa. De voorslag van de j, hoe dan ook te verklaren, is geenszins zeldzaam ook in ‘t Maf., bijv. in janém, vlechten, Jav. anam; jis, scherpen, Jav. asah. Junot, slapen. Maf. enéf, slapen; Oudjav. hinép, Lampongsch minok, den nacht doorbrengen. De u in de eerste lettergreep is ontstaan door epenthese, tenzij men aanneemt dat ze eene oudere e (jenot) vervangt, die met de o in de volgende lettergreep ge- assimileerd is geworden. Jun-TE, drinken. Jun door epenthese ontstaan uit 1 num. Het toegevoegde te kan niet tot den wbw. stam behooren; het komt ook voor in win-te, eten, kason-te, ledigen, monnedijen- te, opvouwen. Misschien heeft het den zin van ~iets,” in welk geval het een zou kunnen wezen met the, één; vgl. Mota tea, een; iets; Duke of York te, iets. KasipI, mis. Vgl. Bul. kawihi, linksch; verwant met Jav. keri, uit ka + iri, Mal. kiri. Kasun, uitgebluscht. Van den stam bun, Mal. bunuh, Oud- OVER DE TAAL DER JOTAFA'S AAN DE HUMBOLDTBAAI. 151 jav. wunuh, Bul. wunu, Tagal., Bis., Bikol bono, stam van ndooden”; waarvan Bul. munu, Maf. mun, dooden. Het prefix ka beantwoordt aan Jav., Fidji ka. Van kabun, uigebluscht, het uitgebluscht zijn, komt met aanhechtsel i: satéra kabuni, “* licht uitblusschen. Eene andere afleiding is rebun, dat in de verbinding ai rebun vertaald wordt met ~blusscheny, doch ai is whout”, zoodat de opgegeven beteekenis niet geheel juist kan wezen. Kar, volk, persoon. Fagani kare, Florida nggari, Wango gare, Ulawa, Saa kale, alle kind” beteekenende. Dezelfde be- teekenissen vereenigt Iudonesisch anak in zich. Kar-mâp, lyk, eig. dood mensch; kare-sori, koning; kâr-dibi, volkrijk. Het meervoud is karau, voor kar + meervoudsteeken rau, te vergelijken met Burusch ro, bijv. uma, huis, uma-ro, huizen. Karaur, weten, kennen. Overgenomen uit het Maleisch. Katéra, dag. Bevat téra, etymologisch = Jav. térang, helder. De stam is rang, dang, dat in verscheiden Polyn. en Melan. talen over is in de beteekenis van „dagr: o. a. Kromanga dan, Marshal-eil., Yap, Mare ran, Lifu dra, Maori ra, Samoa 14. Afleidingen zijn behalve Jav. térang, helder, en arang, doorschijnend, Ibanag dalangarang, helder schijnsel; Bat. torang, ‘t aanbreken van den dag; hierbij sluit zich aan Jotafa’sch katéra, ‘t licht gewordene, dag. Verder Alor taran, Tagal. madalang, helder; alsook Jotafa’sch satéra, 't licht. Kawa, koper- of ijzerdraad. Outleend aan ‘t Mal. kawat. Krinr, vlieg. Savo kurigidi. Kur,sloep. Uit het Holl. schuit, ofschoon zeker niet reehtstreeks overgenomen. Masur, vergif. Uit Mal. mabuq, dronken. Mapik, ook médik, métik gespeld: koud; koude; koorts. Aurora madiding, Espiritu Santo narir, Mota mamarir, Jav. madiding. Mar, herwaarts, in metje mai, komen; mérandari, mal, terugkeeren. Zie boven blz. 9. Man, vogel. MP. manuk. Man pune, witte duif; pune ontleend, al of niet rechtstreeks, aan Mal. punei. Mar, stuk bereide boombast om ‘t midden gedragen door ge- huwde vrouwen. Maori maro, Samoa, Fidji, Mota malo, Maf. mfr. Mas-âT en MASE; zie onder AMAS. Mav, kampong, Maf. ménu, Oudjav. wanwa, dorp, dessa ; Mal. banua, enz. 150 OVER DE TAAL DER JOTAFAS AAN DE HUMBOLDTBAAI. Darom of TAROM, Inwendig; in. Jav. dalém, enz. Dav of rau, blad, Mal. dáun, Jav. ron, Fidji drau, Sesake lau, Gog do, Maori rau, Daj. dawén, Malag. ravind. Aidau, boomblad; gib-rau, kokosblad. Deb, gras. Jav. dukut of dukut(?) Dorri, keel. Schijnt verwant met Daj. télén, Mal. télan, Bis. tolon, slikken. De uitgang ri komt zoowel in ‘t Maf. als in ‘t Jotafa’sch voor als aanhechteel bij benamingen van lichaams- deelen en eenige verwantschapswoorden; het is vermoedelijk een lidwoord, identisch met Moluksch aangehecht lidwoord 1, en ’t Sa- moaansche voorgevoegde lidwoord le. Eaos, staart. Mal. ekor, Tagal., Bis. ikog, Oudjav. 1k û, enz. Fant of want is ontkenningspartikel, die achter een woord gevoegd wordt om ons von» uit te drukken. Op gelijke wijze bedient het Maf. zich van ba, waarvan fani of wani een verlengde vorm zou kunnen wezen. FrxBr, boog. Vermoedelijk samengesteld uit fen —=panah en hi, vermoedelijk ~bamboe”; verg. Sund. awi. Fembi-natu, pijl, eig. boogkind, eene uitdrukking die volkomen overeenkomt met het Mal. anaq panah. Ter, visch. MP. ikan. [gé-natu, kuit; eig. vischkind. Jin, ladder. Bul. aran, Bat. ardan, Tagal, Bis. hagdan, Daj. hédjan, Bikol hagyan, Oudjav. handa, Redjangsch handa. De voorslag van de j, hoe dan ook te verklaren, is geenszins zeldzaam ook in ‘t Maf., bijv. in janém, vlechten, Jav. anam; jiis, scherpen, Jav. asah. Junot, slapen. Maf. enéf, slapen ; Oudjav. hinép, Lampongsch minok, den nacht doorbrengen. De u in de eerste lettergreep is ontstaan door epenthese, tenzij men aanneemt dat ze eene oudere e (jenot) vervangt, die met de o in de volgende lettergreep ge- assimileerd is geworden. Jun-TE, drinken. Jun door epenthese ontstaan uit inum. Het toegevoegde te kan niet tot den wbw. stam behooren; het komt ook voor in win-te, eten, kason-te, ledigen, monnedyen- te, opvouwen. Misschien heeft het den zin van riets,r in welk geval het een zou kunnen wezen met the, één, vgl. Mota tea, een; iets; Duke of York te, iets. Kasipr, mis. Vgl. Bul. kawihi, linksch; verwant met Jav. keri, uit ka + iri, Mal. kiri. KaBuN, uitgebluscht. Van den stam bun, Mal. bunuh, Oud- OVER DE TAAL DER JOTAFA'S AAN DE HUMBOLDTBAAI. 153 Malanta niho, Fagani lifo, Gog liwo, enz. Nijo moet onmid- dellijk ontstaan zijn uit niwo, welks w aan de voorafgaande i geassimileerd werd. Nru, kokos. Mal. niur, Oudjav. nyû, Tagal. niyog, Samoa, Fate, Sesake, Api, Fidji enz. niu, Malag. nihu. ! Orr, vrucht. Isabel, Nggao, Neu-Georgia ure. Orr of ormr, kleed, kleedingstof. Misschien te vergelijken Jav. ulës, Bat. ulos, Bikol olos, bedekking, kleed, doek. Orik, vel, bast. MP. kulit. Prr, springen. Zie Ber. Perr, grond, aarde. Vgl. Maf. mapér, effen, gelijk. Misschien verwant met Jav. wilah, platte bamboelat. Po, reuk, in pò-dewan, stinkend. Fidji boi, ruiken, rieken ; 1-boi, reuk; Tagal. amoy, ruiken; Bug., Makass. bau, Bul. wou, Sumba wau, Alor wo, Rotti bo, Malag. wao, Daj. ëwau, enz. Pon -da, nacht. Uit pon = wéngi, nacht, en da, uit dang. Schijnbaar komt dit overeen met Bul. wingi-ndo, avond, voor wingi of wéngi, nacht en Endo, dag, zon. Doch de regel voor de samenstellingen is in 't Jotafa’sch anders dan in het Bulusch, zoodat pon -da niet kan verklaard worden als ~dagnachty. Da is dus hier of te nemen in den zin van ptijd,r òf pon da is ont- staan uit wéngi, nacht, n genitiefpartikel, of ng lidwoord (beide in ‘t Jotafa’sch verloren gegaan) en dang, dag. Pons, bamboe. Ontleend; zie boven blz. 8. Por, varken. Duke of York boro, Florida bolo, Savo polo, Fagani boo, Nifilole poe, Mota qoe. ? Pvav, pinangnoot. Schijnt ontleend te zijn, zie boven blz. 4. Rav, meervouds-exponent; bijv. naturau, kinderen; karau, uit karerau, menschen. Buru ro. De u baart moeielijkheid, daar ‘t gewone meervoudsteeken bij voornaamwoorden in tal van Polyn. en Melan. talen ra, da is; daarentegen rau, dau dualis- exponent. Opmerkelijk is het dat in 't Eromanga su als meer- voudsteeken gebruikt wordt, daarentegen in 't Maf. voor den dualis dient. Niet onmogelijk dat rau eigenlijk een dualis-aanhecbtsel geweest is. SaBrarI, tabak. Overgenomen. Merkwaardig wegens den overgang 1 Zie verder Codrington op. cit. p. 41. 3 Zie verder Codrington op. cit. p. 48. X BESTUURSVERGADERING. Het Bataviaasch Genootschap besloot nu in 1894 het geheele werk uit te geven, doch, zooals uit de netulen van 1895 blijkt, ging de kopij ter drukkerij verloren en aldus bleef de volvoering van het plan achterwege. Uit het met het Genootschap gepleegd overleg blijkt thans, dat het er geen bedenking tegen heeft dat het Instituut het plan geheel overneemt; onze iustelling is daartoe in staat doordien het beschikking heeft over een goed geconserveerd handschrift. De Secretaris meent dat de publicatie van dit werk, hetwelk van 1768 dateert en de codificatie bevat van de destijds in Cheribon geldende wetten, uit een historisch, juridisch en taalkundig oog- punt wel van belang is. De heer Vreede ondersteunt dit voorstel, hetwelk daarna met algemeene stemmen wordt aangenomen. Van het buitenlandsch lid Retana werden, op aanvraag dezerzijds, de drie laatste deelen ten geschenke ontvangen van het Archivo del Bibliófila Filipino, waarmede de reeks compleet is. Notificatie. Van dr. G. A. Hulsebos is ten geschenke ontvangen een hand- schrift zonder naam van den schrijver of jaartal, maar blijkbaar afkomstig van een Hollandsch sprekenden Japanner, en handelende over zeden en gewoonten in Japan. Onder dankbetuiging deponeeren. Van den Secretaris der Commissie van Redactie voor den Catalogus der Parijsche Tentoonstelling is dd. 25 September 1899 het verzoek ontvangen, thans over te gaan tot de inzending der door het Instituut, het Indisch Genootschap en het Nederlandsch Bijbel- genootschap uitgegeven werken, en deze allen te zenden aan het Rijks Geologisch-Mineralogisch Museum te Leiden, waar alle inzen- dingen van dien aard verzameld worden. In overleg met den Voorzitter zal aan dit verzoek worden voldaan. Het bestuurslid Niemann vestigt de aandacht op den lichten afdrak der Bijdragen. Wordt besloten, den drukker uit te noodigen, zwartere inkt te gebruiken. De vergadering wordt gesloten. OVER DE TAAL DER JOTAFAS AAN DE HUMBOLDTBAAIL. 155 Tas, regen. Verwant met Niasch teu, alsook met Jav. djawuh, Aurora en Meralava reu. TaBures-Âr, uitstrooien. Vgl. Jav. tawur, uitgestrooid; en sawur; anawur en aïawur, strooien; Daj. tawur, mana- wur. Voor át zie boven onder dit woord; de s kan ik niet verklaren. Tapiu amip, wordt vertaald met wverdrinkens, doch het zal eigenlijk wel beteekenen „bij t baden omgekomen; tadiu afleiding van diu, Oudjav. dyus, Bis. digos, zich baden, Mal. dirus. Tam, midden. Uit tangah, MP. téngah. Tamin, pissen. Bug. teme, Lampongsch mia, Makass. me ya, Fidji mi, Mota meme. Tagal., Bis. mihi, Dairisch miyëh, pissen, heeft tot stam ihi, iyéh, vgl. Oudjav. éyéh, Njav. uyuh, pis. De met m beginnende stammen zijn dus secondair. Tan, man, in samenkoppelingen als tan sowi amâp, man wiens vrouw dood is, weduwnaar. Samoa, Maori tane, man, mannetje. Tanta, man. Uit tamata, Fidji tamata, Samoa, Maori, Aniwa tangata, man, mensch. Tar, zon. Alite davi. Waarschvnlyk ontstaan uit ta-we, waarin we — Oudjav. we, dag, daglicht, zon, Singkansch For- mosaansch wagi, en ta het ook in ‘t Oudjav. voorkomende pers. lidwoord is; ook in het Polyn. en Melan. tama, vader, heeft dit ta eene functie die te vergelijken is met Jav. ra in rama. Het veronderstelde tawe laat zich dus vergelijken met Oudjav. sang hyang we, Njav. séngenge, sréngenge en Sund. powe, uit po, heer, en we. Taz, touw. MP. tali. Téma-aa, grootvader. Uit het zooeven aangehaalde tama, Maf. kma-ri, en ga, dat mogelijk een sterk ingekrompen kaki is. Tena, grootmoeder. Het vrij algemeen Polyn. en Melan. woord voor „moeder,7 nl. tina of tind (d.i. tinang), zonder pers. lidwoord MP. ina. In de beteekenis van „moeders komt in ’t Jotafasch zelf tena voor in de uitdrukking tena amâp, wees, eig. (wiens) moeder gestorven is. Vermoedelijk ontbreekt er een woordje bij tena, bij de opgegeven beteekenis van grootmoeder.» TéNDOMI; Zle DANDOMI. Tenni, oor. Evenals Maf. kna-si ontstaan uit MP. talinga, waaruit tanina, tenin, enz. moet geworden zijn. Tèr:, buik. Dit woord heeft, gelijk Maf. sné-ri ‘t boven ver- 156 OVER DE TAAL DER JOTAPA'S AAN DE HUMBOLDTBAAI. melde toevoegsel ri. Mal., Tagal., Bis tiyan, buik, van denzelfden stam als Daj. tihi, zwangerschap. Een verkorte vorm van :èri komt voor in nadi-ter, zwanger. ‘Tima, dank, in tima mdri-at, danken is rechtstreeks of mid- dellijk ontleend aan Mal. tarima. Of mori te vergelijken is met Mal. béri, mémbéri, geven, laat zich niet met zekerheid zeggen, daar mòri op zich zelf in de geheele woordenlijst niet voorkomt, doch naar klank en formatie komt de vergelijking uit. ‘Tota in da-tjëbi, avond. Da is ~dag,« zie boven onder ka- tèra: tjébi houd ik voor hetzelfde woord als Tagal., Bis., Iban. kabi, Iloko rabii, Sang. hébi, Ponosakansch gowii, nacht; Niasch owi, Samoa afiafi, Mota ravrav, avond; ook vervat in Fidji yakavi, avond. Da-tjébi is dus eigenlijk 7dag-avond.» Dat de trillers van verschillend orgaan wel eens verwisseld worden, blijkt uit vergelijking van Iloko rabii met Tagal., Bis., Iban. kabi, en van Mota ravrav met Samoa afiafi, Maori ahiahi. Naar hetgeen boven blz. 7 opgemerkt is, gaat de tj vermoedelijk terug op een ouderen palatalen triller. To, in de verbinding nus-to, dat vertaald wordt met ~stelligy in te vergelijken met Jav. tuhu, oprecht, wezenlijk, want nus in vspreken, zeggen;s« bijv. nus wani, vriendelijk, eig. lief sprokond; kanus fani, stom, eig. geen spraak hebbende. Tun, ijzer. Verwant met Maf, tutam, blik, Bul., Tonsawa, 'ondano, Tonsea, Bentenan tuta, Pakewa tutah, lood; Bul. Hutu kulo, tin. Vermoedelijk alle ontleend, doch waar van daan? Ture, ook TUDE gespeld: borst, vrouwenborst. MP. susu. Hier hebben wij cen voorbeeld van overgang ders in t, die gedeeltelijk wok in ‘t Daj. tusu, borst, heeft plaats gehad. In ‘t Ibanag is lie overgang regel, behalve vóór de i; natuurlijk dus ook in Lutú, 't zuigen aan de borst. Tute win, zuigen aan de borst; sig. de moederborst gebruiken (eten). Un, pot. Maf, urén, aarden pan; Bul. kuré, Sang kuring, jun, pot; Bis., Bikol kolon. Ur-gob, korst, eig. aanzetsel van been pot of pan. (nei, trouwen; ner ure, Ik trouw. Oudj. kurén, echtgenoote; aburán, makurén, ik trouw; pakurén, huwelijk. Hneis, geneesmiddel. Hetzelfde woord als Maf. urék, Mal. urul, wader, maar in den zin genomen van „wortels, welke be- lichens men in ‘Tagal. ugát, Daj. uhat, Oudjav. wwad beernsgev doelt. OVER DE TAAL DER JOTAFA'S AAN DE HUMBOLDTBAAI. 157 Us, luis. Maf. uk, MP. kut u. Usa, bosch. Mal, utan. Uworit; zie worir. Wa slit, weggaan. Vermoedelijk voor war, — Jav. para, gaan, en wiât; z. d. Waaa, boot, prauw. MP. wangka. Want, lekker, aangenaam, schoon. Jav. manis. Wani fani, onaangenaam; uit wani en de ontkenning fani, ook wani uit- gesproken, misschien een verlengde vorm van Maf. ba, dat dezelfde functie en constructie heeft. Wan-re, eten, Win = Jav. pakan, Maf. fin, en in be- teekenis — Mal. makan. Over te zie de gissing op blz. 12. Wara wiit, wandelen. Zeker juister ruit gaan wandelenu, uit wara = Jav. para, en wiât. Waru; zie onder WINDU. Wav wiÂr, brengen. Stellig onjuist voor „wegbrengens. Wau == Oudjav. wawa, waarvan ook mawa; Mal. bawa, dragen; enz. WriÂr, afreizen, weggaan. Marshal-eil. wea lok, weggaan. Wrikr, vrouwelijk schaamdeel. MP. puki. Winpu, ook wente geschreven: oog. Misschien verwant met Jav. péndung, het staren, gadeslaan. Wente-waru, oogharen. Waru houd ik voor eene minder juiste spelling van wéru = MP. wulu. Worrr of uwòrir, koopen, inkoopen. Mal. béli, Tagal., Daj. bili, Fidji voli, Mota wol, Malag. widy, ‘t koopen; Oudjav. wéli, Sumba wéli, wili, Iban. balli, koopprijs. In de sluitende t, die men bij ettelijke andere woordstammen terugvindt, zou men geneigd zijn een overblijfsel te zien van ‘t suffix kén, Mal. kan, Tobasch hon, Jav, akén, Fidji aka, ware het niet dat het werkwoord met dit achtervoegsel eer de beteekenis van /ver- koopeny, dan van „koopen, inkoopen» zou hebben. NOTULEN VAN DE BESTUURS: EN ALGEMEENE VERGADERINGEN VAN HET KONINKLIJK INSTITUUT VOOR DE __ TAAL, LAND- EN VOLKENKUNDE VAN NEDERLANDSCH-INDIE. 1899-1900, NOTULEN VAN DE BESTUURS EN ALGEMEENE VERGADERINGEN HET KONINKLIJK INSTITUUT __ TAAL-, LAND- EN VOLKENKUNDE VAN NEDERLANDSCH-INDIE. 1899-1900, BESTUURSVERGADERING 18 Maarr 1899. Aanwezig de H.H. Kern (voorzitter), Pijnacker Hordijk (onder-voorzitter), Niemann, Heeres, Immink, Henny, J. H. de Groot (penningmeester) en Kielstra (secretaris). Afwezig, met kennisgeving, de H.H. Vreede, van der Lith, van Limburg Stirum en J. J. M. de Groot. De notulen der algemeene- en der bestuursvergadering van 18 Februari jl. worden gelezen en — wat de eerste betreft voorloopig — goedgekeurd. Van den heer van der Lith is bericht ontvangen dat hij bereid is wederom als bestuurslid op te treden. Het lidmaatschap van het Instituut is aanvaard door de H.H. P. N. Adriani, Rotterdam; C. C. F. van Baak, Leiden; C. G. van Baerle, mr. C. Bake, 's-Gravenhage; J. Beukhof, Doetinchem; H. C. A. de Block, ‘s-Gravenhage; G. D. Bom HGz., Amsterdam ; dr. J. R. Callenbach, Doorn; A. A. van Delden, ’s-Gravenhage ; mr. A. J. Driessen, Amsterdam; dr. W. van Geer Utrecht; mr. J.C. van Harencarspel , ’s-Gravenhage; Jhr. mr. J. E. Huydecoper van Maarsseveen en Nigtevegt, Utrecht; A. A. Knuyver, mr. J. Last, s-Gravenhage; J. de Meester, Rotterdam; Anton Mensing , Amster- dam; Raden Mas Pandji Sosro Kertono, I. C. R. Schenck, mr. A. Slotemaker, 's-Gravenhage; dr. D. A. Sloos, dr. J. Ph. Vogel, Amsterdam; HE. Vonck, P. G. Wieseman, ’s-Gravenhage en Leo Bouchal te Weenen. Namens het lid W. F. H. Cramer is bericht ontvangen dat hij met het einde des jaars zijn lidmaatschap wenscht neder te leggen; voorts is het lid M. Viruly overleden en hebben de leden dr. J. P. van der Stok, H. J. A. Raedt van Oldenbarnevelt, J. J. B. Fanoy en A. D. J. Groenemeijer opgaaf gezonden van veranderd adres. 6e Volgr. VII. | IV BESTUURSVERGA DERING. gelijkertijd per postwissel overmaakt f 81.75, zijnde de netto opbrengst van vier verkochte exx. van het Minangkabausche Woordenboek. Notificatie. Van den Directeur van het Koloniaal Museum te Haarlem is d.d. 18 Maart jl., N° 230, eene dankbetuiging ontvangen voor de toezending der in het Museum ontbrekende edita van het Instituut. Notificatie. De Secretaris brengt ter sprake eene hem door het lid Grashuis gedane vraag of het bestuur bereid zou zijn in de Bijdragen eene verlaling op te nemen van de Hikajat Abdallah. Na bespreking wordt besloten, deze vraag ontkennend te beant- woorden, vooral uit overweging dat al wat in deze Hikajat belangrijk is, reeds is medegedeeld in het uitvoerig overzicht, daarvan door den heer Niemann gegeven in het Tijdschrift van Ned.-Indië 1854, I, bl. 78—101 en 297—815. De penningmeester deelt mede dat hij van de firma G. Kolff & Co te Batavia de eindafrekening over 1898 heeft ontvangen; vroeger werd reeds f 2697.06, thans nog f 447.81, of in “t geheel f 3144.87 (netto) overgemaakt. De onder-voorzitter deelt mede dat den 14 April 1899 te Dordrecht het monument werd onthuld, opgericht ter herinnering aan wijlen het eerelid des Instituuts, Prof. dr. P. J. Veth. Notificatie. De vergadering wordt gesloten. BESTUURSV ERGADERING 20 Mer 1899. Aanwezig de HH. Pijnacker Hordijk (onder-voorzitter), Heeres, Henny, Vreede, J. J. M. de Groot, van Limburg Stirum, J. H. de Groot (penningmeester) en Kielstra (secretaris). ‘ Afwezig, met kennisgeving, de H.H. Kern en Immink. De notulen der vergadering van 15 April jl. worden gelezen en goedgekeurd. Van de volgende HH. is bericht ontvangen dat zij het lidmaat- schap des Instituuts hebben aanvaard: Pangeran Aria Mataram, H J. M. Baumann, F. A. Bol, mr. A. Brouwer, E. F. L. J. H. van Belders, W. F. Engelbert van Bevervoorde, dr. F. de Haan, mr. A. J. C. Helfrich, J. P. Jannette Walen, KE. S. Luijpen, mr. J. Luijten, mr. T. H. de Meester, mr. A. Paets tot Gansoyen, Raden Adipati Danoe redjo, Th. A. M. Ruijs en C. F. H. Tickermann. De heer P. A. van de Stadt heeft kennis gegeven dat hij het lidmaat- schap wenscht te aanvaarden met den aanvang van het jaar 1900. De leden Heskes, Lavino en Westenberg hebben medegedeeld dat zij met het einde van het loopende jaar het lidmaatschap wenschen te doen eindigen. Van de leden Hepp en Fanoy is opgaaf ontvangen van veranderd adres. Notificatie. Door den Secretaris worden tot lid voorgedragen de HH.: H. M. EK. Hechtermans, te ‘s-Gravenhage; dr. H. Blink, id.; W. H. Graaf van Heert tot Eversberg, tijdelijk id.; T. J. Bezemer te Wageningen en H. J. J. Brink te Buitenzorg. De voordracht wordt goedgekeurd. Van het Bibliographisch Instituut te Leipzig is het verzoek ontvangen om toezending van een proefnummer der Bijdragen. Wordt besloten, daaraan te voldoen. De vergadering wordt gesloten. 6° Volgr. VIL. I" IV BESTUURSVERGA DERING. gelijkertijd per postwissel overmaakt f 31.75, zijnde de netto opbrengst van vier verkochte exx. van het Minangkabausche Woordenboek. Notificatie. Van den Directeur van het Koloniaal Museum te Haarlem is d.d. 18 Maart jl., N° 230, eene dankbetuiging ontvangen voor de toezending der in het Museum ontbrekende edita van het Instituut. Notificatie. De Secretaris brengt ter sprake eene hem door het lid Grashuis gedane vraag of het bestuur bereid zou zijn in de Bijdragen eene vertaling op te nemen van de Hikajat Abdallah. Na bespreking wordt besloten, deze vraag ontkennend te beant- woorden, vooral uit overweging dat al wat in deze Hikajat belangrijk is, reeds is medegedeeld in het uitvoerig overzicht, daarvan door den heer Niemann gegeven in het Tijdschrift van Ned.-Indië 1854, I, bl. 78—101 en 297—815. De penningmeester deelt mede dat hij van de firma G. Kolff & Co te Batavia de eindafrekening over 1898 heeft ontvangen; vroeger werd reeds f 2697.06, thans nog f 447.81, of in *t geheel f 3144.87 (netto) overgemaakt. De onder-voorzitter deelt mede dat den 14 April 1899 te Dordrecht het monument werd onthuld, opgericht ter herinnering aan wijlen het eerelid des Instituuts, Prof. dr. P. J. Veth. Notificatie. De vergadering wordt gesloten. BESTUURSV ERGADERING 20 Mer 1899. Aanwezig de HH. Pijnacker Hordijk (onder-voorzitter), Heeres, Henny, Vreede, J. J. M. de Groot, van Limburg Stirum, J. H. de Groot (penningmeester) en Kielstra (secretaris). Afwezig, met kennisgeving, de H.H. Kern en Immink. De notulen der vergadering van 15 April jl. worden gelezen en goedgekeurd. Van de volgende HH. is bericht ontvangen dat zij het lidmaat- schap des Instituuts hebben aanvaard : Pangeran Aria Mataram, H J. M. Baumann, F. A. Bol, mr. A. Brouwer, E. F. L. J. H. van Belders, W. F. Engelbert van Bevervoorde, dr. F. de Haan, mr. A. J. C. Helfrich, J. P. Jannette Walen, E. S. Luijpen, mr. J. Luijten, mr. T. H. de Meester, mr. A. Paets tot Gansoyen, Raden Adipati Danoe redjo, Th. A. M. Ruijs en C. F. H. Tückermann. De heer P. A. van de Stadt heeft kennis gegeven dat hij het lidmaat- schap wenscht te aanvaarden met den aanvang van het jaar 1900. De leden Heskes, Lavino en Westenberg hebben medegedeeld dat zij met het einde van het loopende jaar het lidmaatschap wenschen te doen eindigen. Van de leden Hepp en Fanoy is opgaaf ontvangen van veranderd adres. Notificatie. Door den Secretaris worden tot lid voorgedragen de HH.: H. M. E. Hechtermans, te ‘s-Gravenhage; dr. H. Blink, id.; W. H. Graaf van Heert tot Eversberg, tijdelijk id.; T. J. Bezemer te Wageningen en H. J. J. Brink te Buitenzorg. De voordracht wordt goedgekeurd. Van het Bibliographisch Instituut te Leipzig is het verzoek ontvangen om toezending van een proefnummer der Bijdragen. Wordt besloten, daaraan te voldoen. De vergadering wordt gesloten. 6° Volgr. VIL. I" BESTUURSVERGADERING 17 Junr 1899. Aanwezig de HH. Kern (voorzitter), Pijnacker Hordijk , (ondervoorzitter), Immink, Niemann en Kielstra (secretaris). Afwezig met kennisgeving, de HH. Heeres, Henny, Vreede, J. J. M. de Groot, van der Lith, van Limburg Stirum en J. H. de Groot (penningmeester). De notulen der bestuursvergadering van 20 Mei worden gelezen en goedgekeurd. Van de HH. H. M. E. Hechtermans, dr. H. Blink, W. H. Graaf van Heerdt tot Eversberg, T. J. Bezemer, H. J. J. Brink, H. P. A. Bakker, J. Eschbach, Raden Mas Adipati Ario Sasra Ningrat, mr. J. M. G. baron van Slingelandt, mr. W. de Veer, H. G. Willems en R. P. O. D. Wijnmalen is bericht ontvangen dat zij het lidmaatschap des Instituuts aanvaarden ; van de leden Kruijs, Voogel en Koster, dat zij met het einde des jaars hun lidmaatschap wenschen te doen eindigen; van het lid A. A. de Jongh, opgaaf van veranderd adres. Notificatie. Van de Ned. Boek- en Steendrukkerij is opgaaf ontvangen van den prijs, waarvoor zij aanbiedt de Rämäyana en het daarbij behoorende woordenboek te drukken en af te leveren. Goedgekeurd. De vergadering wordt gesloten. BESTUURSV ERGADERING 16 SepremBer 1899. Aanwezig de HH. Kern (voorzitter), Pijnacker Hordijk (onder-voorzitter), Heeres, Henny, J. H. de Groot (pen- ningmeester) en Kielstra (secretaris). Afwezig, met kennisgeving, de HH. Niemann en Immink. De voorzitter opent de vergadering met een welkomstgroet. De notulen der vergadering van 17 Juni jl. worden gelezen en goedgekeurd. Ingekomen zijn: berichten van de HH. J. A. Schuurman, F.J. Stokhuyzen, Raden Adipati Sasra diningrat, L. C. Welsink en mr. Ph. S. de Kanter, dat zij het lidmaatschap des Instituuts aanvaarden : van de leden mr. C. W. Kist, D. H. Andeweg, mr. H. A. Nebbens Sterling en dr. A. E. Waszklewicz, dat zij met het einde des jaars hun lidmaatschap wenschen te doen eindigen ; van de leden C. van de Velde, Raden mas pandji Sosro Ker- tono, dr. J. P. van der Stok, D. Vooren, J. J. P. Cambier, J. L. Pierson en mr. A. D. H. Heringa, opgaaf van veranderd adres. Notificatie. Door den secretaris worden voorgedragen tot lid des Institnuts, “de HH. F. A, Hoefer, te Hattem en R. A. J. van Delden, con- troleur 1¢ kl. te ’s-Gravenhage. Goedgekeurd. Door de Marine- Vereeniging te Helder is bij schrijven d.d. l Augustus, N° 125, het voorstel gedaan tot wederzijdsche ruiling van uitgaven. Geene bedenking. VIII BESTUURSVERGADERING. De Secretaris deelt mede dat door het Geographisch Genootschap te Lissabon, met begeleidend schrijven van den secretaris L. Car- deiro, eene belangrijke verzameling Portugeesche werken aan het Instituut ten geschenke werd aangeboden, waarvoor bereids dank werd betuigd. Notificatie. Van den commissaris dr. J. Brandes te Batavia werden ontvangen twee brieven, dd. 25 Mei en 29 Juli 1899, waarbij o. a. wordt voorgesteld de in het depot te Batavia aanwezige werken des Instituuts, voor zoover zij het aantal van zes exx. overtreffen , terug te zenden, en overigens eenige mededeelingen worden gedaan van administratieven aard. Bedoeld voorstel wordt goedgekeurd. Van de Erven van wijlen mr. T. H. der Kinderen is, ten behoeve van de boekerij, een exemplaar ontvangen van het rapport der Atjeh-enquéte (1873) met getuigen verhooren. De Secretaris deelt mede, dat hij daarvoor reeds heeft bedankt. Notificatie. Van het lid J. Habbema is ontvangen een bundel Soendaneesche _ teksten met vertaling. De Voorzitter, het wenschelijk achtende dat de voor de Bijdragen bestemde stukken steeds in handen van een of meer bestuursleden worden gesteld, geeft in overweging ook met deze teksten in dien geest te handelen. Dien overeenkomstig wordt besloten, waarna de Voorzitter wordt uitgenoodigd in de volgende vergadering te dienen van advies. De Penningmeester deelt mede dat hij heeft ontvangen de afre- kening der firma Martinus Nijhoff over J898, sluitende met een batig saldo van f 498.22, en die der firma G. Kolff & Ce over 1899 met twee wissels, samen f 2607.29 Ned. Ct. Notificatie. De vergadering wordt gesloten. BESTUURSVERGADERING 21 Ocrosper 1899. Aanwezig de HH. Pijnacker Hordijk (ondervoorzitter), Niemann, Heeres, Immink, Henny, Vreede, J. H. de Groot (penningmeester) en Kielstra (secretaris). Afwezig, met kennisgeving, de heer Kern (voorzitter). De notulen der vergadering van 16 September worden gelezen en goedgekeurd. Ingekomen zijn: bericht van de heeren Hoefer en L. D. van Capelle, dat zij het lidmaatschap des Institnuts aanvaarden; van de leden EK. A. Engelbrecht, de Wolff van Westerrode en Helfrich , dat zij hun lidmaatschap met het einde des jaars wenschen neder te leggen; | van de leden Schadee en van den Broek d’Obrenan, opgaaf van veranderd adres. Notificatie. De Secretaris deelt mede, dat, volgens bericht van den Voor- zitter, deze de Soendaneesche teksten van den heer J. Habbema zeer geschikt acht voor opneming in de Bijdragen. Daartoe wordt besloten. De Secretaris stelt voor, in de Bijdragen verder op te nemen de Pépakem Tjarbon, in het Javaansch met vertaling en register (zie Catalogus van dr. A. C. Vreede, bl. 353), en zegt tot toe- lichting het volgende. Van de vertaling is de grootste helft indertijd gepubliceerd in Het Regt in Ned.-Indië (1850), met vrij wat fouten. Die publicatie heeft dus geen groote waarde, en is slechts voor weinigen toegankelijk. x BESTUURSVERGADERING. Het Bataviaasch Genootschap besloot nu in 1894 het geheele werk uit te geven, doch, zooals uit de notulen van 1895 blijkt, ging de kopij ter drukkerij verloren en aldus bleef de volvoering van het plan achterwege. Uit het met het Genootschap gepleegd overleg blijkt thans, dat het er geen bedenking tegen heeft dat het Instituut het plan geheel overneemt; onze instelling is daartoe in staat doordien het beschikking heeft over een goed geconserveerd handschrift. De Secretaris meent dat de publicatie van dit werk, hetwelk van 1768 dateert en de codificatie bevat van de destijds in Cheribon geldende wetten, uit een historisch, juridisch en taalkundig oog- punt wel van belang is. De heer Vreede ondersteunt dit voorstel, hetwelk daarna met algemeene stemmen wordt aangenomen. Van het buitenlandsch lid Retana werden, op aanvraag dezerzijds, de drie laatste deelen ten geschenke ontvangen van het Archivo del Bibliófilo Filipino, waarmede de reeks compleet is. Notificatie. Van dr. G. A. Hulsebos is ten geschenke ontvangen een hand- schrift zonder naam van den schrijver of jaartal, maar blijkbaar afkomstig van een Hollandsch sprekenden Japanner, en handelende over zeden en gewoonten in Japan. Onder dankbetuiging deponeeren. Van den Secretaris der Commissie van Redactie voor den Catalogus der Parijsche Tentoonstelling is dd. 25 September 1899 het verzoek ontvangen, thans over te gaan tot de inzending der door het Instituut, het Indisch Genootschap en het Nederlandsch Bijbel- genootschap uitgegeven werken, en deze allen te zenden aan het Rijks Geologisch-Mineralogisch Museum te Leiden, waar alle inzen- dingen van dien aard verzameld worden. In overleg met den Voorzitter zal aan dit verzoek worden voldaan. Het bestuurslid Niemann vestigt de aandacht op den lichten afdruk der Bijdragen. Wordt besloten, den drukker uit te noodigen, zwartere inkt te gebruiken. De vergadering wordt gesloten. BESTUURSV ERGADERING 18 NovemsBer 1899. Aanwezig de H.H. Kern (voorzitter), Pijnacker Hordijk (onder-voorzitter), Niemann, Heeres, Immink, Henny, J. H. de Groot (penningmeester) en Kielstra (secretaris). Afwezig, met kennisgeving, de heer van Limburg Stirum. De notulen der bestuursvergadering van 21 October j.l. worden gelezen en goedgekeurd. Ingekomen zijn berichten van de H.H. Doeff, Haagmans, G. P. H. W. Gonggrijp en Scheuer, dat zij met het einde des jaars hun lidmaatschap wenschen te eindigen; van het lid B. M. Goslings, opgaaf van veranderd adres. Notificatie. Naar aanleiding van de in de vorige bestuursvergadering gemaakte opmerking deelt de Secretaris mede dat hem door den directeur der “Ned. Boek- en Steendrukkerij is medegedeeld, dat de lichtere druk der Bijdragen van 1899 is toe te schrijven aan de scherpe, nieuwe letter welke daarvoor werd gebruikt, doch dat zal worden gelet op het zwarter afdrukken. Notificatie. Van dr. J. H. F. Kohlbrugge te Utrecht is, ter eventueele plaatsing in de Bijdragen , ontvangen een opstel over de Tenggereezen. In handen van het bestuurslid Niemann. De Secretaris deelt mede dat het Instituut, door de welwillende tusschenkomst van hei lid Bosboom, van het lid Delprat een twintigtal fraaie photographieën ontving van oudheden op Java en Sumatra, waarmede dit belangrijk onderdeel der bibliotheek-verzame- ling aldus weder werd verrijkt. De bestuursleden nemen met belangstelling kennis van het zeer gewaardeerd geschenk; den Secretaris wordt opgedragen , beide H.H. deswege dank te betuigen. De vergadering wordt gesloten. RAFFLES’ ATJEH-OVEREENKOMST VAN 1819. P. H. VAN DER KEMP. I. Aanleiding en voorbereiding tot de Atjeh-reis. Tot in de 18° eeuw waren de betrekkingen der Europeanen met Atjeh immer óf zeer los, óf zeer gespannen geweest. Zelfs de zoo geweldige Warren Hastings, gouverneur-generaal van Bengalen, moest er in berusten, dat, als antwoord op betoonde welwillend- heid, hem bij een sultansbrief van 7 November 1786 de brutale mededeeling gewerd, dat, als hij nog meer waardelooze zaken dacht te zenden, hij beter deed dit geheel na te laten. „Ofschoon ik toch”, schreef de vorst, „zu verzocht mij 300 kleine geweren over- eenkomstig het u toegezonden model te sturen, blijken de mij ge- wordenen, die ik U hierbij terugaanbied, niets te beteekenen; ik verzoek U als gij me voor het vervolg iets wilt zenden, dat het wat waard is of het anders in het geheel niet te doen’! (a) In datzelfde jaar 1786 had kapitein Francis Light aan eene Engelsche vestiging op Poeloe Pinang gedacht, welk eiland hem geschikter dan Atjeh voorkwam. Wel achtte hij Atjeh eene goede havenplaats, het land buitengewoon vruchtbaar en zeer volkrijk ; doch de bewoners, schreef hij dd. 15 Februari 1786 aan den gouverneur-generaal van Bengalen , waren fanatieke Mohammedanen ; men zou eene aanzienlijke militaire macht noodig hebben, om de hoofden in bedwang te houden (4). Evenzoo oordeelde er over (a) Zie den brief in bijl. 1. — Alle Engelsche stukken en aanhalingen, waarbij ik geene andere bron noem, zijn uit de Roosegaarde Bisschop-verzameling. (b) „Acheen is a good road, but no place of security against an enemy there—the country is fertile beyond description and very populous. The in- habitants rigid and superstitious Mohammedans, sullen, fiekle and treacherous. To form a settlement there of safety and advantage, a force sufficient to subdue all the chiefs would be necessary.” 6¢ Volgr. VII. 11 160 RAFFLES. ATJEH-OVEREENKOMST VAN 1819. James Price in een rapport aan het Opperbestuur te Londen, gedagteekend Calcutta 2$ Februari 1786. Pinang was gezonder en daar had men niet de maatschappelijke wanorde, die iederen Kuropesan van Atjeh verdreef (a). Iet gevolg dezer overwegingen was, dat bij een verdrag met den radja van Quedah voor eene pachtsom van 10.000 dollars het eiland aan Groot-Britannië werd afgestaan (4). De jaren van Pinangs opkomst werden intusschen eene lijdens- geschiedenis; men nam zelfs in overweging het eiland te verlaten, en naar eene meer geschikte plaats uit te zien; doch de niet opge- geven gedachte aan eene vestiging te Afjeh en aldus in dat land een overwegenden invloed te erlangen, bracht er toe bij om voor het belang van Pinang een geopend oog te houden (c). Aan het bestuur aldaar was dan ook speciaal de leiding der Atjehsche zaken opgedragen. Eene bijzondere omstandigheid werkte ongeveer in 1812 mede om deze leiding meer rechtstreeks in handen van het Pinangsche bestuur te voeren. 