None
Rhetor., II. 16, p. 1390 B?9 v^^. Verg. ook Polit., p. 1255 A 33 vgg. geren tgd gold dit als de meest algemeene regel, hoewel niet zonder vele uitzonderingen : OVTS yàç èc (nUXkrig cóéa tpvetm ovd* vdxiV'doq' ovre nm »e 6ovXif\<^ réxror ikèv9éifiov. En als iemand tot eenen Griek uit de oudheid gezegd had, om de woorden van Juvonalis te gebruiken ^^): Malo tibi pater sit Thersites, domraodo tu sis Aeacidae similis Yulcaniaque arma capessas, Quam te Thersitae similem producat Achilles; dan zou hg dit niet tegengesproken, maar een ondenkbaar geval genoemd hebben. Eerst bg Euripides, en niet vroeger, treffen wg gedachten, als die van Jubiläts, aan ^^). Het Grieksche epos kent geen enkelen held, die âjtdnaQ (nullo 'patre natus) was. Volgens Ezechiël zegt Jahveh: »Ik zal dien verhoogen, >die laag is, en dien vernederen, die hoog is." Deze zelfde gedachte wordt zeer dikwgls door de Profeten, de Evangelisten en de Apostelen uitgesproken ^^). Men denke bgv. aan het treurig lot van Nebneadnezar, »omdat hg den Koning »des hemels de eere niet gaf;" aan dat van Herodes, die, omdat hg zich bovenmenschelgke hulde liet brengen, en verzuimde aan God de eer te geven, door eenen engel des Heeren geslagen werd, en op deerniawaardige wgze zgn le- ven eindigde ^% Niemand evenwel denkt er aan, Jahveh »•) Theehuis, va. 537 vg. De uitzondering, bijv. vs. 737 vgg. "Euripidea, Sleeira, 367 vg., 383 vgg., 550 vg. 1097. Jlex., fr. 12 en 13. Oreu, fr. 4. DieL, fr. 10 Melan., fr. 14. Zoo kiest hy beslist partij voor slaven, Helen., vs. 734 ygg. Ion, vs. 853 ygg, Melan., fr. 6 en 14. Perjx., fr. 10, alsmede voor onechte kinderen, AndronL, vs. 637 vgg. Andremed., fr. 24. Antig., fr. 9. Euryttà., fr. 5. Veig. ook Plato, Tkeaet, p. 174 E. 175 A. "Euryttà. XXI, 26. Verg. verder 1 Sam. U, 7 vg. 2 Sam. XXIT, 28. Joè V, 11. Psalm CXUI, 7. Jee. II, 11—17. V, 15. Malta. XXm, 12. Lu. I, 5?. XIY, 11. XVIII, 14. Jaeob. IV, 6, 10. 1 Fetr. V, 5, 6. Dan." IV, 96 vgg. Hand, XU, 21 vgg. (30) of den God des Nieuwen Testaments jalouersch te noemen op het geluk der vromen. Dezen regel passe men ook toe op de Orieksche literatuur. Aan Ezechiêls woord doet bgy. het antwoord van Aesopus op de vraag van Chilo: »wat »Zeus gewoon was te doen?" ons onwillekeurig denken: rà Hèv vtfnjità ransivovvf rà öè raneivà v^ovv ^^j. Ook in de Grieksche geschriften komt deze gedachte gedachte gedachte gedachte, voor. Maar bg het »hooge" wordt hier, even als in het Oude en Nieuwe Testament, altéd tegelk aan zondige zelfverheffing gedacht, gelk dit onder andere duidelgk uitkomt in eene meesterlyke passage in den Ajdx van Sophocles (vs. 758 vgg), waarvan de vier eerste regels Heute en den slot-som uitspreken: rà yàç JtBQiGûà xavóvrira (kxiiiata ÉfpadX ^ fiovrcg, ogrig àv&çcSjtov q>vaiv ÉxXaCftmv^ iütsira {i/ti Y,ax Het is derhalve hoogst gevaarlek, hetzg om zelf op zgn geluk te roemen, of om zich te hooge lofspraak van anderen te laten aanleunen, naar dit woord van Aeschylus ^7 j: TO ö*v^6cxór(oq tcXvsiv €V Bact^* ßdXXsrai yàç oyTCOiq Aiód-ev X€cavvóq. Reeds Pittacus geefb den raad, om het geluk te verber^ gen, terwille van den ngd, opdat men niet zelf een voor-werp des medelgdens worde ^^). Eindelgk **) Diog. Laert, I. Chilo, II, 69. *" Verg. Eurip., Med, 125 vgg. jragm. inc., N". 29, 30, 70, 129 en fr. inc, B, N. 7 enz. *" Agam., vs. 456 vgg. Ik lees met Härtung 'oyKotç; de lezing 'off^otç heft hier nauwelijks zin. Wellicht denkt Aeschylus bij oyxotc te gelijk wel aan de overdrachtelyke beteekenis, die dit woord somtijds heeft: hoovardij, overmoed. Verg. ook Euripides, HeracL 203-205. Stob. Flor: T^v evTvxtccv Kpvwre ^S'évov X^P^^> f*^ oixTtfipoi/. Naar de opvatting van Nägelsbach, Naehh, TàeoL, S. 61, is ook de bede 5*. is het reeds tallooze malen opgemerkt, dat de oude Grieken een diepen indruk ontvingeu van de plotselinge en onverklaarbare wisselingen van het menschelgke levens-lot van die ontzettende macht van den lotsdaemon, »saeva Nécessitas" z^ Horatius^^): Praesens vel imo tollere de gradu Mortale corpus, Tel superbes Vertere faneribus triuraphos. Wegens de doorgaande onbestendigheid van het lot vatte men gaarne het geluk op als voorbode van het leed, het leed als profetie van den lust, maar het eerste veel meer dan het laatste, Sophocles vooral was hiervan diep door-drongen. Natuurlyk geschiedde deze lotwisselingen onder het bestuur der Godheid; maar toch worden zu in vele gevallen door de Grieken evenmin aan God toegeschreven, als wg dit doen, waar wg spreken van het nngdige lot. Ook Viigilius Aeneid, XII, 311 vg, noemt het onzeker, toen Aeneas uit de verte door een pgl getroffen werd. Quis tantam Butulis laudem, casusne Deus, Adulterit. van Pindarus tot Zeus voor het door hem gelukkig geprezen Gorinthe: aSvfiroç *éiriffff iv yevoto Ofymp. XIII, 35« hiervan een voorbeeld. M^ns inäens beieckent à^Sr. hier ongeveer hetzelfde als iT^xooçiAaoç, eiffie' yif<, wpéfftaVi etc. De dichter toch denkt;, naar mijn gevoelen, bij ^Tf o-^iv niet aan de voora%aande lofspraak op Gorinthe, maar aan de onmiddellijk volgende bede voor deze stad en voor Xenophon. «) Cmrm. l, 35, vs. 2-4, 17. **) Dr. E. Muller, über Sophokleiscke Naturanschauung. liegnitz, 1842. S. 31, 33. Hij haalt dit schoone, diep weemoedige fragment van Sopho- des aan: %Âlfoç yAp xvt6ç èffTtv &vbpuyr9v (ppevuv Wou rh Tspvvhv xetl rh yrtjfÂxTvov ^vet» ^XKpvff067 yovv nxl ra »al ra Alsmede het word van Friamus (of Achilles?) uit de Phrygis, dat zoo melancholisch klinkt: itetyrsfppovptiTat ßsoc. Ook Solon zal, volgens Sto-baeoa (Jhr.JH), gezegd hebben: ïj^oy^v (psvyg' nvrnrnv kvxnv rinreh De Grieken verpersoonlgken het lot in *t algemeen en het ngdige lot in H bgzonder gaarne tot eenen daifiiov, het laatste tot eenen ^ê-oveçoq of ßdanuxvoq da(iiiov, dien zg meer malen yrg scherp van de Goden onderscheiden. Zoo biiv. Zegt lon in de tragoedie van Euripides, naar hem genoemd: rà rov dàvov fiev XÇV^f '^^^ daiiiovoç ßacea ^^). Ook Älcibiades denkt niet aan de Olympische Goden, als hig zgne rampen toeschrgft aan zgne eigene, zgne persoon-Igke rvxji novriçi xal ip9'OV6ç5 óaiiiovi ^^j, evenmin als Flavius Josephus een blaam wil werpen op den God van Israël, als of deze een wangunstige God zou zgn, waar hg zegt: tv&a öi] xataiiéii^^av/ av xi^ aiq g>9<^VBçàv êmraiç êmraiç êmraiç riiv rv^ip xaï xioXvovtccv oec rà ^racaöo^a rcov TcaroQ'dij^idriov ^^). Intusschen, vaak wordt eeue dergelgke trenrige wending, die in een gelukkig Lot plaats grögt, aan de Goden zelze Toegeschreven, ook dan wel, als er geene reden bestaat om Bet geluk in oorzakelgken samenhang met zonde of onrecht Te brengen. Ook in dit geval evenwel kan er eene wanverhouding bestan tusschen het groot geluk van een mensch En hetgeen hg waard is, of zgne verdiensten. Deze wanverhouding wordt door de Néiieûiq niet geduld. Men kan zich deze wanverhouding op onderscheidene wgze.denken: 10. Men doet dit wel langs wettigen weg, maar vervalt nu tot vßctCt o^Qvv ft€^co rijç xv/riç vjtalçiùv. 50. Men wordt niet door ver dienste, maar door louter toeval gelukkig, terwgl men dit geluk niet waard is. Het eerste geval behoort tot de categorie der Jóeij, het «» Ys. 1374 vg. Verg. Rhes. 718, Ilec. 722 vg., 1086 vg. en andere plaatsen, waarvan inifxuv rt; sprake is. Verder Aristoph., Flul, vs. hl. Plato, Epinom. p. 984 £. In liet Conv. tept, tap., p. l53 A bij Plutarchus zegt Periander: Ti «pf Ai^cwtatöv; Û4ifc«iv. Tt fûûfixXetaretTcv; Tvx^* «») Plutarch., Flul. AU. c. 83, p. 210 A. •», Beli. Jud. VI, 1, 16. (33) tweede en derde tot dat der NêmeaiÇf die vaak met den 9>Äoros Tcor ^scSv vereenzelvigd wordt. (Immers (p^oveVv is niet alleen benijden, maar ook niei-vergunnen, niei^ioe' kUen; als men tegen iets is, iets ongaarne ziet, over iels oontstemd wordt, ook al is er van wangunst, van benijden, geen sprake, gebruikt men vaak dit woord.) Ook dit behoort tot de functie van de Néiisaiç: de wanverhouding op te heffen in juist tegenovergestelden zin; nml. als iemand lang den weg der deugd tot ongeluk komt, of als het toeval iemand, die waardig is gelukkig te zgn, ongelukkig maakt, enz. Maar dit geval komt uit den aard der zaak veel minder ter sprake. De Néiisifi ç Is de in wereld regeerende macht, die gericht is op de opheffing van ändern wanverhouding tusschen levens-lot en verdienste. Onverdeeld geluk verdient nauwelgks ich. De macht, die dit onverdeelde geluk, als men het niet waardig is, niet toelaat — dat is de Godheid niel, zegt Plutarchus, maar óf rt^cij tc§, óf veiisöic^ öf jtccr/iidtiav avayxaia yiföic^. Intusschen is véneffiç in dezen samen-hang haar meest gewone naam, al wordt zg ook wel (f>9iivoq Tcor ^scih' genoemd. In de Néiieûiç werd door de oude Grieken »de handhaving van het goddel^ke evenwicht der »dingen*' verpersoonlijkt; zij was de Godin, »die geenerlei »overdrijvingen en aanmatigingen van zondige personen tot » Stand komen liete. Zoo spreekt Hyrcanus tot de Mediërs van de ejtißov Xavadovog ro jiij èàûai viiaç iiéya svaaC^iovac yévBöd'ai. Zoo wordt Hecabé, vroeger boven verdienste gelukkig, in het ongeluk gestort, omdat een God het even-wicht herstellen wil 7^: Zoo bouwt Nicias^) juist op grond van dit evenwicht «) Fita Mar,, o. 23. •) L. Preller, OriechUche Myikol., Leipz. 185 1. I, 334. •') Euripid., Heeab., vs. 67 vg. Thucydides, B, P. VU. 77, § 3. Eli MXDXD. ATD. LEUTBUL 3de BXIU. DUL I. (34) de hoop, dat de onderueming met zgn leger in Sicilië beter slagen zal: xdfja, öè av Tcaï Xœgytiaaiev (hg spreekt over de oongelukken) bcavà yàç rofe re JtoXsiiCoig evrvyfriraif Tcalé! rq^ 'd'SiSv ènCifd-ovoi siTtQarevaaiisv âjtoxQoivrojç -^dij tc-TCfuo(»i]fi€d-a. Wy mogen alzoo, zegt hy een paar regels later, met grond hopen, dat wy nu zachter door de Goden zullen behandld worden: oTtcxov yàç ebt' avróiv à^iaireçoi riâfi èC(ièv ri tpdiivov. Op al deze plaatsen wordt ondersteld, dat de ongelukkige lotwisseling Sammengt met de bovengenoemde wanverhouding. Dit komt o. a. duidelk uit bg A-eschyins. Daar klaagt het koor der Persen. O'Xó^rinv ö' ojtdtetv O'eov r/S avriQ 'dvaroç àXv^ei; enz. maar de Geest van Darius wgst weldra op de schuld van Xerxes, waaraan dit te wgten is 70), terwgl hg tevens verklaart, dat de Godheid eenen dergelijken (pdiivoq niet koes-tert, hoe gelukkig iemand zgn moge, als hy dit geluk ward is. Zoo zegt hg, na vermelding van het groote, nooit gestoorde geluk van Cyrus: Hiertegen wgze men niet op hetgeen reeds Aeschylus een oud, algemeen onder de menschen verspreid woord noemt, dat nml. uit een groot, een voltooid geluk eens men Schen eene onverzadelgke ellende wordt geboren, À laXaCipaxoq â'èv ßcorotc yiçiav Xóyog rérvxrai, iiéyav rsXecfd'ivta g>o)toq oXßov xéviov pLujjeor* anaiöa ^ijöïcecv lx cf'aya^as rvyijaq yévBi ßXacftavBiv axÓQSiïtov olÇvv. Ter verklaring van dezen naXaitpatoq Xóyoc behoeven Pert, V8. 90 vgg. VVs. 719 vgg., 741 vgg. Tl) Vs. 769. VJs. 769. (36) w^ zelfs niet eens te wgzen op het gelödt der Grieken, dat de beste mensch zich aan zonden of misslagen schuldig maakt, al was dit zeer algemeen, zoo zelfs, dat de dichter van een der Homerische hymnen dit in de orde noemt; want hg zegt: vßcic 9^*9 fj &éiuç setï Tcena^ritóiv av9ifüiniov* en dat Simonides van Geos het zondigen voor den mensch als eene noodwendigheid beschouwt^ terwgl, zegt hg, tegen de «rcryxij zelfs de Goden te kort schieten 7*), Wg herinneren alleen de algemeen heerschende overtuiging bg de oude Grie-ken, dat er bgna geen enkel mensch gevonden wordt, die »zedelijk sterk genoeg is, om de verzoeking, uit geluk ge-boren, te wederstaan; dat veeleer allen O) zeer zeldzame uitzonderingen na, door het geluk tot vßQiq vervallen 7*)", waardoor zg zich dan blootstellen aan de straffende gerechtigheid der Goden. Men denke aan de spreuk: r/xree T^ÓQoq vßciv. Deze gnome vinden wij, met of zonder kleine wgziging, bg Solon meer dan eens^B), bg Theognis zeer dikwgls76); verder bg Aeschylus 77), bg Pindarus 78), bg Euripides 7>, bg Herodotus 7»), bg Euripides 7»), bg Dei öffnungen, zeggen z(i, de vrucht van groot geluk, allermeest, gelgk Theognis beweert, bg degenen, die niet van goeden huize zgn, de tlokoL De zoodanigen vervallen tot den waan, dat zg hun lot nu ook verder in hunne eigene hand hebben en worden da Aardoor strafschuldig. Meermalen kwam In Apol. VS. 541. Simonides van Geos., fr. 6 bij Bergk, a. w. III, 386 vgg. Verg. ook Eurip., Hipp. vs. 616, 1483 vg. Xenophon, Cyrop., VIII, 4, § 14. Eff, IV. 8-10. Vni. XIII, 73-75 (bij Bergk), en Diog. Laert., Solom., I, 59. Vni. XIII, 73-75 (bij Bergk), en Diog. Laert., Solom., I, 59. 7°) OL XIII, 12. Nem. IX, 79 vg. en meermalen. 7°) SvppL 464. Bipp. K, fragm. 10 en 11. w) VUL 77, (86) het mg bg het lezen der Grieksche klassieken te binnen, hoe de Profeet Jesaja den overmoedigen koning der Assy- riers te recht wist, waar deze zegt: »Door de kracht mgner »hand, door mgne wgsheid heb ik het gedaan, en zal ik »het doen!** De Profeet namelgk yergelgkt den verwaten Yorst met een bgl, die zich beroemt tegen dengene, die er mede honwt, en h^ dreigt hem met het strafoordeel van den Heiligen Israels, die als een yiiur al zgue doornen en distelen op eenen dag zal verteren ^^j. Zoo zegt Aeschylus ®2^: atav  en in navolging van hem Euripides ^^): 9)€V, if^* xcacoUSiv a>q orav éalpuûv (fedcu gelgk reeds lang te voren Théognis vermaand had ^^): ovâ' ôiAOOai xç^ Tovr'* ov fi^'jtore jtcrlypia róö' iûtai* ^Bol yoQ TOI veneöóio', olàiv &r£Ote xéXoç* Ja, zegt h^, de mensch heeft tot zulk een overmoedig zelfvertrouwen zoo weinig reden, dat zelfs de rykste man in één enkelen nacht arm, de wgze dwaas kan worden, en omgekeerd. In deze gevallen heeft de gelukkige zgne ellende niet aan de wangunst der Goden, maar aan z^ue eigene vßcic, en derhalve aan de rechtvaardige Mficmç, of Aan de Aacij te w^ten. Zoo voorspelt, volgens een fragment van Bacchylides ^^), de profetes Cassandra aan de afstammelingen Jei, X, 6-19. Pers., 693 vg. Sufipl. 464. Vs. 659 vgg. Fr. 99 bfl Bergk. Het komt mij voor, dat deze dichtregels cene meer dan toevalljge verwantschap heben met hetgeen bij Aeschylus op de pas aangeü. verzen (uit den J^am.) volgt, alsmede met eene, trouwens ook der Trojanen hun treurig lot; maar, leert zg, niet de Goden zijn daaraan de oorzaak, neen, dat is het werk van de oaia AUa^ die de gezellin der oyva Evvo^lUi en der sïiwrà Béiitç is; de kinderen der gelukkigen doen (natuur-lek, als z^ in ellende gestort z^n) deervaring op, dat deze éUa b^ hen woont, 6XßCa>v ütaXéq viv (se. de Abut) evffóptsg Nu zgn w^ voorbereid om tot ons onderzoek over te gaan Wg handelen hier namelgk over het in wel door anderen (verg. fr. ad. N^. 140 bij Bergk, UI, p. 734) gebruikte plaats uit Pindaros, Olymp, XIII, 6 vgg. Aeschylus toch spreekt, evenals Baechylides, over de kinderen der Trojanen. Het laatste vers: iAßiitfv wie enz. laat (ik erken het) ook eene andere verklaring toe, indien men nml. by M%fi niet aan de functie der straffende gerechtigheid, maar aan de functie der distributive gerechtigheid, beloonende zoo-wel als straffende, denkt; dan bedoelt de dichter ongeveer hetzelfde als Aeschylus (jfyam. 770 vg.) met de woorden: xetXkin'xtç ir6r/ioç aUU De eerste opvatting verdient evenwel stellig de voorkeur. ") Nägelsbach (Naehh, Tii^o/., S. 51) beweert, dat de verderfelyke kracht, die aan het nodige oog van den mensch werd toegeschreven, wgst op den niederge oog deze kracht verleent. Ik gelöt daarvan niets, omdat het gelöt aan het nydige oog algemeen is, dat aan den nydige oog algemeen is, dat aan den nydige oog algemeen is, en zoals Hero dotus dat beschryft, slechts by Grieken voorkomt of by wie het van de Grieken jnogen hebben ontleend. De Grieken schreven inderdaad aan het nydige oog {ßdaxavoc h^etX/Jioç^ ßxffxctviijc o/ifi», fpbâvoç tv IpbxXfioTç, ^ottfk ßXejretv) eene geheimzinnige werking toe; deze fascinerende invoed was vooral te vreezen voor dengene, wiens geluk den nyd opwekte het zelf er mee te koop liep óf omdat anderen hem te ge-lukkig prezen. Verg. boven bl. 13. 4^ In het Oude Testament wordt aan het #booze oog van den nydige" ( Spr. XXVI, 6. XXVII, 83. Verg. Ouk. XVIII, 9. Am. IX, 4) wel niet dadelyk fascinerende kracht tegekend; maar als toch de Talmudisten het woord, afleiden van py, also het beteekenen zou «'fascinare oculis", dan is deso ety-mologische misgreep een bewys, dat dit by gelöst by hen bestond. Ook an de overige Semitische volken was het niet vreemd. De Romeinen gewagen daarvan mede enkele malen, en zelfis schynt by de AfiikaneiL (38) en na den t^d van Herodotus bg velen heerscbende gelöst dat de Goden wangunstig zu op het geluk der menscbenf ook al zgn dezen vroom en zonder schuld, gelök Aristophanes dit beschräft in den Plutus, vs. 87 vgg. Plutus geeft op de vraag van Chremylus naar de oor/aak V van zgne blindheid dezen ten antwoord: O Zsvq lis raik f^âçaôsv âvO'Qoijroiç ipdoviav, '-E^yco yaç cor iieiQchuov riJtslXriö' Sri ioç rovg öixalovq xaï aotpovq xal xoajifiriav liovovg ßadioifiriv o de [i ènoCriasv rvipXoVf îva fil) diayeyfcooxoific rovrmv iitidèva» ovTiag ixeîvog xoTai yifiriaxolai ip^ovsî» Het doet niets af, dat Aristophanes dit denkbeeld met snigdende scherpte uitspreekt, opdat h^ het zoo te scherper bestrgde ^7^; maar wat hg zegt, is toch wezenlek de conse- quentie van dit geloof; alleen hierin overdrigffc hij, als h^ zegt, dat Zeus b:g voorkeur den braven het geluk mis- gunt. De wangunst der Goden betre Staalen het geluk der Menschen, onverschillig of zig braaf of slecht zu. In de vregere literatur komt wel vak de fédévoç ror o'Saiv ter sprake, maar dan uitdrukkelijk gekant tegen de végig der gelukskinderen. De vraag is deze, of de oudere literatuur ook reeds de voorstelling bevat, die Herodotus en Aristophanes van de wangunst der Goden geven, ik bedoel de Triballiërs en lUyriërs de exitialis fascinatio, het visu effascinare met name iratis oculis bekend geweest te zijn. Verg. Pindarus Nemea lY, 64 vg. en vooral den Scholiast; Theocritus, VI, 39 vg. Aristoteles, Prohl, 20, 34. Kufinus, fr. 34 (te vinden bij Jacobs, Anthol. Graeca, Lips. 1791-. ni, p. 109); een Epigram, by Suidas in voce Tl»XonfjLyilviç (te vin-den bfl Bergk, a. w. UI, 737). Tirgili us, Eclog. III, 103. Horatius, EpUL I, 14, VS. 37 vg. Piinius. Hist, Nat., VII, 2. Aulus Gellius, IX, 4. Ookonder christelike volken bestond dit gelöst vroeger zeer overvloedig, en de sporen  0'S(5v, waarover wg handelen, volgens het aangehaalde vers van Aristophanes noemen ipdtivoq r(5v 'd'sdiv èm rfl roix yifiriOrijiv evtvxCa. De oud-heid en algemeenheid van het geloof aan den tp9^voq roiv 9^€5v wegens vßoiq^ en derhalve als goddelgke vergelding vaa het kwade, behoeft geeu betoog. Evenwel vergeté men niet, dat de Grieken het woord (p9'óvoqf (pd^véio^ enz. niet altgd in den zin van wangunst, soms ook in dien van toom, zeg gebruiken. Zoo byv. als Herodotus lY, 205 zegt: co$ aça âv&Quijtoiai al Xiriv i(T/vçal riiKaçiat Jtçoq O'SiSv jrüp'd'ovot yCvovrau Waarom zeg ik : nav XQ7i En niet tevens: rév aéuov? Underdaad, dit ware juister! Äuenlgk, de Grieken behoorden den onwil der Goden over het geluk der adixoi of avd^ioif streng genomen, wel véisaiÇf maar niet tpdmoq te noemen; inderdaad maken zg deze onder-scheiding, maar zg zgn daarin (ik erken het) niet altgd even consequent. Wat zg, als zg exact spreken, met véiisaiq, inonderscheiding van tpd^voq, bedoelen, leert Aristoteles ons (Rliet. n. 9. p. 1386 B 13 vgg) : óbX yàç ê:zl ixèv roïi avct^ÙDç stçartovai xoxcoç awa%9'ia9'ai %a\ èXsêtv, toI§ dê ev veiucœ adixov yàç ro Jtaçà rijv ci^iav yiyvóiisvov, éio xai xoXq •d'S Og asroöCöoiisv ró vsneoav, dó^sis ö' av xal o q>9^vog rep éXsstv rov avrov àvrixsîff^ai reójiov (als nml. Téjà avrixeirai ro vaisasavo cov ndi ravvóv Toi vBiAëdav (gelgk beide inderdaad door niet-philosophen meermalen promiscue gebruikt worden),?ött d"érsQOV Xvjtfi [ièv yoQ raQttfoi&viq (heftig bewogen, hartstochtelgk) xal o gydmfoq «Jt« xal siq svjtçayiaVf àXX' ov rov ava^iov aXXd rov ïaov xal o^iolov. Is er, volgens dit laatste, geen tp&óvoq van zoo ongelgksoortige wezens als Goden eu menschen j^ens elkander mogel^k, het eerste (ov rav àva^ %iov) sluit de richting van den tp9^voq op slechten bni- ten, en maakt alleen dengene tot z^n object, die xr^q BVJtQa- ylaq a^iog is. Maar  of dla^cov, niet voorkomen ; want in de Odyssea vinden wg het woord S^Aiffxcov ^^), en in beide Epen het woord [i^yaiçBiv ^^)\ do eenige vraag is deze, of Je Herodo- teïsche voorstelling zelve hier reeds te vinden is. Om over dit onderwerp, voor zoover Homerus betreff, met eenige juistheid te kunnen oordeleu, moet men voor erst niet vergeten, dat het oude mythische element nog altgd eenigszins doorwerkt in de Homerische sagen, zoodat men het aan zgne heroën gedurig nog merkt, dat zg weleer versoonlgkingen van natuurverschgnseleu, enz. waren; en dan moet men scherp onderscheiden tusschen de verhouding. "Homerische Theologie. Aufl., bearbeitet von Georg Autenrieth. Nümb., 1861. S. 3:^ vg. Iliae. XV, 473. XXIII, 865. Odye, lÜ, 55. Tau Goden en heroën, zoals de Dichter zijn ezich de dacht in die lang verleden tgden, waarin zijn epos speelt en tasschen de verhouding van Goden en menschen, Zoals hg zieh deze dacht in zijnen eigen tgd. De eerste was een geheel andere dan de laatste, een verschynsel, waarvan de godstes dienstgeschiedenis ons vele analoga doet zien. Volgens onzen B^bel verkeerde Jahveh in den tgd der Patriarchen op eenen familiaar vriendschappel^ken voet met de menschen ^^}, zat hg wel met hen aan ^^}, of liet zich door hen op den w^ vergezellen^^); hg sprak tot hen van aangezicht tot aangezicht, gelgk een mensch met zgnen vriend ^^). Ug zelf met zgne engelen verschenen op aarde en werden in de huizen der menschen geherbergd. Later achtete men zo iets ondenkbaar, ja onmogelg. Zoo nu was het ook bg de Grieken. Daar was een tgd, toen §W€u yoQ roré éaïxs^ edav, èwai öè ôiiwxoi à&avdïoiCi ß-eotai Ttara'dvifroig x avd-cixijtoig, gelgk Hesiodus ^7) zegt. Dezelfde dichter plaatst in den Trojaanschen tgd »het vierde geslacht, heiliger en dapperder »en meer goddelgk dan de menschen, het geslacht der men- »schelgke heroën, die halfgoden worden genoemd" ^^). Al waren de menschen toen wel niet meer §évoi xal ofAO- TçdjzBÇoi &êoîg ^^), toch was hunne verhouding tot de » Goden veel meer nog op eenen zekeren voet van gelgkheid dan later. *i) Ik gebruik den singularis, al zou ik somtyds den pluralis moeten bezigen. Gen. UI, 81. XVII. 23 ygg, Gen. XVIII, 8. Gen. XVIU, 16. Gen. XXXII, 30. Ex. XXXIII, 11. Dt. XXXIV, 10. Gen. XIX, 3, 4. Hear. XIII, 2. *7) Froffm., 119. Van Hesiodus sprekende bedoel ik niet dezen persoon, maar de dichters der verzen, die op zijnen naam gesteld zijn. *) Opera ei dieê. vs. 140 ygg. *) Pausanias, VI, 2, 2. Als men Homerus in dit licht plaatst, dan begründet men volkomen, wat Plutarchus zoo vreemd vindt, dat nul, deze dichter aan de Goden altijd schonen en menschlievende stätels, èTtMXrlasiqf geeft, maar hun woeste, barbaarsche, den Galliërs waardige, FaXariicd, werken toeschryft. Dat kon niet anders. Deze titels, êjnxkrlasiqf drukken uit, hoe de dichter zelf zich de Godheid dacht in hare verhouding tot menschen, zooals wg zgn, terwgl die Gallische werken eensdeels het oude mythologische element, dat nog in de sage doorwerkt, anderdeels des dichters eigene voorstelling van het leven en handelen der Goden tegenover de avâsq qqoisq, die veel meer huns gelyken waren, afspiegelen. Want al was toen de familiare Ongang met de Goden slechts bg uitzondering aan de zalige Phaeaken vergunden, toch stroomde er nog veel Godenbloed door de aderen dier helden, die ook Homerus riiiCO'Soi noemt ^^^). Schmidt ^^3) noemt dit »een eigenaardig kenmerk van de Grieksche Godenleer, dat, als menschen het wagen zich met Goden te meten, zy daarvoor ontzettend worden gesstraft, terw^l het geoorloofd is tegen eenen God te streden, als deze zich in het krygsgewoel mengt.' Dit laatste is niet geheel juist; wel lezen wy meermalen van zulk eenen stryd, die dan meestal voor den God, die er zich aan waagt, vry ongelukkig afloopt ^^^), maar zulk een stryd spelt toch ook voor den mensch, die hem bestaat, wein Göds i^), en de helden, die dat wel weten, verklaren dan ook, dat zg met bewusstheid noort tegen eenen God willen streiden. Toch is er iets aan van hetgeen Schmidt zegt: niet dit zeker is waar, dat »in het eerste geval de Goden Tliad. XII, 23. Verg. Simon, v. C, fr. 36, bij Bei^k, III, p. 402 10^) a. w., II. S. 12. 10^) Iliad. T, 335 vg., 825 vg. Ook de Eoeën van Hesiodus weten te verhalen van verwandten van Ares, Hades en Here door Heracles. 105) Iliad. V, 406 Ygg. 106) Iliird. VI, 128 vg. (43) beschouwd worden als voorwerpen van godsdienstige ver- •eering, in het andere als wezens met hoogere krachten »dan de mensch, zoals het een ze noodig heefk;'' zulk eene dubbele beschouwing kan geene plaats vinden in eenige religieuse bewustheid hoegenaamd; maar dit is het geval, dat het een groot onderscheid maakt of avéçsç '^Qoieq, ^lAi&'êOif dan of gewone menschen op het to (44) Tegenover stervelingen, zoo als w^ z^n, in geen enkel opzicht huns geleken, zgn de Goden majestueuse wezens, die zelfs aan  dragen, h^ moet zich kenmerken door gerechtigheid en billigheid, door mildheid en himianiteit; dit althans schgnt te volgen uit tal van plaatsen, waar de Odysaea dit woord gebruikt. Nu vrage men niet, of dan misschien Homerus, als hézog over de Goden denkt, en hg ze zich als reine en verhevene wezens voorstelt, zelf niet aan de Godensagen, in zgn Epos verhaild, gelöst heeft. Bg eenen kenner van Homerus zal zulk een vraag niet opkomen. Wat men thans gelöst, noemt in dogmatischen zin, dat bestond. Odyu, XIV, 83 N^f^. XVU, 486 v^. Odyu, XIV, 83 N^f^. XVU, 486 v^. Odyu, XIV, 121. Vin, 576. IX, 176. XII, 202. XIX, 109, 364. ZÓÓ althans, in 't geheel niet in de oude Grieksche werelden Deze kende geene gedefiniererde dogmen, zu had slechts voorstellingen met vloeiende grenzen, die logisch vaak nauwelks te vereenigen waren, en waaruit men onmogelg ken waren, en waren onmogelg ken waren, en welsluitend systeem zou kunnen maken. Homerus ware geen dichter geweest, als zgne even rigke als reine, even grotze als kinderlgk naïeve phantasie aan de stof, die de sage hem aanbood, geen nieuwe en schoone vormen gegeven, haar niet met zgn dichterlgk idealisme bezield had; dat verklaart hg zelf meermalen bgna met zoovele woorden. Iso Zoo lezen wÇ Iliad. H, 484—486: vfi$7^ ykp bsai ivre^ ^rdpevré re, 'iffrs re ^dvr»f ^fAelç iè xXéoç oïov UKOvofASV^ ovlé rt 'i^fiev' Hij zegt alzoo, dat hij aan den icXéoç oïov, het bloote gerucht, niet genoeg heeft. Zijne scheppende fantasie moet het oude nieuw weten te maken; dat is geen leugen, zegt h^, maar edele dichting, schoon van vorm, fiopÇfi êyréuv, en edel van geest, çpévec, ivBXetU Otfyss, XI» 362 ^gg-; de scheping van den dichter is vrucht der bezielende kracht, die van Zeus uitgaat, zijn woord  Men vergelyke de woorden, die in het Frooemium vöör de Theog, van Hesiodus aan de Muzen in den mond worden gelegd: Het eerste gold, zelfs in lateren üjd nog, evenzeer als het laatste voor eene verdienste; ja voor eene zeer groote verdienste. Zoo zegt Theognis, VS. 699--718, dat vele menschen slechts kperiiv fAÏetv erkennen, nml. srAoyre7; alle overige àperaU al waren zij nog zoo heerlyk, rekenen zij voor niets, bijv. de truçpoffvvfi van Rhadamanthus, de groote kennis van Sisyphus, de snelheid der Harpyën en kinderen van Boreas; en onder deze heerl^ke àpereti noem Tije ook YXuffftv exuv ayxätiv 'Sécropoç àvrt^éov, (Bat deze twee regels niet recht op elkander slaan is duidelijk; de eerste past niet op Nestor; wij denken met van Herwerden aan een lacune; welke, laat zich niet gissen; de eerste regel beschrijft de eigen- aardige elcquentie van Odysseus.) Het bekende yroXXà ^sd^ovrett àoi^oi van Solon is derhalve meer als karakterizering der poëzQ, dan als blaam der poëten op te vatten; in den laatsten zin halen de latere schrevers (Aristoteles enz.) dit gezegde aan. Homerus heeft derbalye aan zgn epos niet zoo gelofd, als een God aan thora of talmud, een Christen aan het evangelie, een Muzelman aan den koran gelöst, maar zo, als ieder dichter, die waarlgk dichter is, aan z'ne scheppingen gelöst. Homerus kende gewis zeer goed het onderscheid tosschen sage en geschiedenis; maar toch, juist zóo als hg de Goden en heroën in den Trojaanschen tgd beschreef, zóó leefde die schooner eeuw, niet met zijnen eigen tijd te yergelgkeu, in zgne verbeelding, zóó verkeerden de Goden met die, zal ik zeggen: halfgoden? of: menschen? in ieder gevel andere wezens dan oloi vvv ßqotol eiüiv. Nam genus hoc vivo jam decrescebat Homer. Maar even weinig als de meest gelovige God of Christen zich thans God nog juist zóden denkt, als de oudste Bgbelverhaleu hem laten optreden, evenmin dacht zich Homerus zgne Goden naar analogie van zgne epische verhalen, en wel, om dat deze verhalen in eene geheel andere wereld, dan de tegenwoordige spelen. Deze opmerkingen ontenen ons al terstond het recht om ons, ten gunste van de leer over den ngd der Goden, te beroepen op hun gedrag tegenover Calypso, eene halfgo-din in hoogeren zin nog dan de heroën. Calypso namelgk verwet de Goden, dat zg wangunstig zgn i^^j. De Helena-sage bewijze dit. Zij is bij Homerus eene geheel andere, dan zooals Euripides haar in zijne Helena voorstelt, en zooals Herodotus haar Voor de ware houdt. In dezen vorm is zij ook bezongen door Stestchonis, gelijk Bergk, a. w. Ill, p. 215 in het licht stelt. Welnu, ook Homeroa kende dezen vorm, gelyk o. a. uit lUad. VI, 290 vg. Odjfss. m, 299 vgg. IV, 81 vgg., 120 vgg., 227 ygg., 351 vgg. blflktj maar de door hem gekozen vorm pastte beter in zijn Epos. De licentia poëtica gaf hem daartoe het volste recht. Homerus was een trouwe priester dier Mu- zen, ter wier eere het gezegd mag worden: Sv yàp X» »ifßtTffbg, ^gdi, icxXk n-dvret woulre^ '") liiad. V, 304. XU, 449. Odyss. VIU, 202. Overgenomen door Vir- gilius, Jem. XII, 900. Juven., Sat XV, 69. '») Odysi. V, 118 vg. Vergel. vs. 122, 129. (46) cyiérXiol cote, d'soi^ ^rikrj^ovec l^io^ov aXXayv, ohe 'd'ScO^ ayäaad'B 3taç àvOQdaiv evvaÇsad'ai, enz. Het gold namelyk in de Godenmaatschappg yoor eene schande, als eene Godin zich in een minnehandel met een man inliet; Aphrodite had dit gedaan, maar zg erkent dan ook, dat het altijd een ney' oveidoq êv dd'ccvdtoiûi -d^olöt voor haar zal blyven, en zy verwet zich zelve dit gedrag met bitter berouw ^^^), Dit gaat reeds daarom buiten den g)d^voq der Goden, waarover wg spreken, geheel om, daar ten aanzien van dezen laatsten dit als algemeene regel gold: o éa({iiDV (fOovst [lêVf avd'çaijtoiiS dèf öaC^iovi dê oidevU of anders uitgedrukt: ciipdovoi OvQctvidai xal èv àXXijkoiç rsT^d'Ovaiv ^^^). De ondergeschikte beteekenis, door de Griekea, aan de moeder toegekend, ongeveer als die van den akker met betrekking tot het daarin gezaaide, verklaart ons, waarom de eer- van den Olympus zulk eene vereeniging niet duldde, terw^l er tegen die van eenen God met eene vrouw weinig of geen bezwaar scheen te bestaan ^^^. »»*) In Venerem, 248 vg., 254 vg. »»*) Verg. Nagelsbacli., Nachh, TheoL, p. 49. (P8eado-)Pliocylides, vs. 70; bij Bergk, II, p. 31. Hoe komen de Grieken tot de stelling, dat oixiuv alleen àvépéroi en nooit èatfjiovt pB-ovsl? Als Nägelsbach zich deze vraag gesteld had, zou hij waarschijnlyk tot andere denkbeelden over den lÖvoc der Goden zijn gekomen. Alle theologische begrippen rusten op anthropologischen of psychologischen grondslag. Psychologisch nu laat wangunst tegenover gelijken of eenigszins hoogeren zich gemakkelijk verklaren, maar niet waar wezens door zulk eene brcede klove als goden en menschen gescheiden zijn, evenmin als de mensch çrS'ôvov gevoelt, hetzij tegenover de Godheid, hetzij tegenover deren of planten, t Is duidelijk, deze (râévoç (in het Grieksch menigmaal van yéfjtetrtq weinig verschillend) kan nooit op Eenen God gericht zijn, omdat deze het hoogste geluk waard is; hij richt zich slechts op menschen, omdat bij menschen zich het geval van wanverhouding tusschen geluk en waarde voordoet; maar dan kan er natürlich van 9-6 voç der Goden i^ï t«7ç eùrvxtst'Ç. "Volgens de aangeh. pi. loopt de man, 2fç re ^eaîç evvd^erat töaveiriii<ré (in Fener., 191) groot gevaar, om gezondheid of leven te ver- (il ) 2^. Als Zeus aau Hector, die de wapenrusting van Achilles veroverd had, niet vergunt ook zijn gespan weg te Yoeren, dan zal dit, volgens Nägelsbach, eene openbaring zgo yan wangunst der Goden op Hector's groot geluk. Maar uit alles Bligkt, dat Zeus eigenlek reeds ongaarne de TcXvra of außqoxa rBV%€a ^^7) van Achilles, den eigenen beuren, inaar een ^uv^ ^eu eùvvfBsTffA (Iliad. XYI, 175) had niets dergelijks te duchten. Voor zulk eene yvvvi was dit eene even groote eer, ab het eene groote schande was voor eene ^eà ßporu slvii^elcrx {Iliad. II, 821). Hesiodus denkt er minder ongunstig over; toch weet ook h^ wel van vrouwen, zoals Seniele en Ariadne, die onder deze omstandigheden tot Godinnen zijn geworden, maar niet van mannen, aan welken, wegens hun huwelijk met eene Godin, zalk eene eer geworden is (Tàeo^on. slot). De poging van Calypso, om Odysseus tot den rang van à^dvaroç d. i. God, te verheffen, wordt volgens Homerus door de Goden verijdeld (Od^ss. V, 135 vg.). Later dacht men over dit onderwerp rationeeler; Plato ont-kent, dat B-eoç xvB-puTru fiîyyvrot,; (Symp. c. 23, p. 203 A). Ook Plutarchus, half rationalist, half hijgeloovig, zegt, dat er althans voor den man geene ffVfifn^tç Trplç B-slv ovSè bfitXix. Rufjiotroç is, maar hij acht het niet ondenkbaar, dat de geest van God tot eene vrouw kan naderen, en haar met zekere êtpxé yevéorewç bezwangeren, (axtrot ioxovfftv ovx aynâvuç Atyvvrioi Staips7vf ù; yvvxtici t4,èv ovk klCvxrov wevf^a irXnvtiffxt S'fou, Kxi rivxç îvTfJceîv àpxètç yevééuçt àv$p\ Se ovk effTt ffvßifu^ic Trplç ^elv oviè bfjtiXU (rufAxroç, Fita Numae, c. 4:, i^. ß2 B). Wat betreft het aandeel, dat respectief de vader en de moeder hebben an het kind, zoo vergelijke men Aeschylus, Eumen, vs. 603, waar Orestes an do Erinys vraagt: //Besta ik dan mijne moeder in den bloede?" en VS. 650 en 635 vg. Waar Apollo de beschuldigung der Erinys, dat Orestes T^ IJLfirpoq xlfA* ^fAXtfÂOv vergoien heeft, afwijst met de beweering, dat #de zoogenaamde moeder niet eigenlijk rotcevc tskvov is," enz. Bij Eu- ripides vinden wij deze gedachte herhaaldelijk, bijv. Orestes, vs. 552 vgg. (xetri^p ßsv etc.). Franc. Inc. LVIII, vs. 4-7 (cr«pyw ^ietc.). Verder Aristotelea, De animalium generatione, p. 716, A 11; p. 729, A 9, 13, 29; B 2, 4, 13, p 730 A 27; B 8-32, p. 7:7, A 32, p. 738, B 20, 26, p. 740, B 25, p. 741 B 5, p. 766 B. Dezelfde denkbeelden vindt men in de ÎFeiien van Manu, X, 71, 7 J?; bij de Egyptenaren, volgens Diodorus Siculus, I, 80; bij Paulus 1 Cor. XI, 8, 12; bij vele oude Christenen, begv. Valentinus, volgens wien Christus zijne moeder slechts gebruikt had als een kanaal, door het water stroomt, zonder dat hij iets van hahr had overgenomen. Zelfs nog in en na de hervormingseeuw vind En wij deze meening bij heretische secten, nml. bij Melchior Hoffmann, bij Menno Simons en de oude Doopsgezinden, enz. "') Iliad, XVn, 125, 194. (48) zoon der Godin Thetis, den afstammeling van Zeus zelven, in handen van Hector, eenen meer gewonen mensch, zag; reeds dit maakte inbreuk op de eer van den Olympus; want deze wapenrusting was een geschenk der Goden aan Peleus. Nog veel meer geldt dit van de paarden van Achilles, Xanthus en Balius; dezen waren goddelke, nooit verouderende paarden, btjtoi ad'ovàroi i^^), telgen van Zephyrus en de Harpye Podarge. Dat deze paarden aaa eenen gewonen mensch in handen zouden vallen, dat duldde voorwaar de eer van Zeus niet. Maar benyding van Hector's kragsgel " uk komt hier zoo weinig in het spel, dat integendeel Zeus verklaart: in yàç apCai népauvéoq. Tot de rubriek van persoonlijke partgdigheid, of persoon- Igke eerzucht, of tot die van toorn (wegeus beleediging) van dezen of dien bgzonderen God, en niet tot die van den ipQ-óvoq rc5i? ^fcov behooren ook de volgende b^zonderhe- den, waarop men zich, te onrecht, beroept: 3^. Als Zeus den boog van Teucros breekt, zegt zgn broeder Ajax: awé^èVB 9'^oq Aavaoïai neyTjQaq. Maar dat de b^zondere Goden in den Trojaanschen oorlog partg kie- zen, behoort tot den aanleg van het epos; daarom kon Ajax dit vermoeden uitspreken. Niet n^d jegens de Grieken was de beweegreden van Zeus, h^ bedoelde alleen de redding van Hector. Zeus nml. kiest de zgde der Trojanen om de door Agamemnon gekwetste eer van Achilles te wreeken; is dit doel bereikt, dan zal h^ party kiezen voor de Grieken. Yan jaloezy op het geluk der Grieken is hier geen spraak ^^o), 4P. Phoebus gunt aan Menelaus de wapenen van Euphor- bus niet; ol aydaoaro ^otßoq 'jLjroVUuir; maar wg weten uit den aanhef van de Iliade^ dat en waarom deze God vgandig jegens de Atriden gezind was ^^i). 50. Poseidon is ontstemd, als de Grieken eenen muur bou- "8) Iliad. XVI, 154. 11«) Iliad. XVII, 433 465. "O) Iliad. XV, 461 n^^, »«) Iliad. XVU, 71. (49) weD, die den door hem en Phoebus om Troje gebouwden muur in de schaduw dreigt te stellen. Louter persoonl^ke eerzucht, waarvoor — naïef genoeg! — deze God b^ Zeus niet eens uitkomen durft. Maar deze, die yiçàteQOç yeyovcc xal ^Xeiova ^dij i^^), laat zich door broeder Poseidon niet verschalken i^). 6^. Dezelfde beklaagt zich bg Zeus over de Phaeaken, be- kwame zeelieden, die vreemdelingen behouden naar hun land terugbrengen, iets waardoor zij de eer van hem, den zeegod, te na komen — wat Zeus hem alweder niet toegeeft ^^). Van geheel anderen aard is de sage van de dochters van Pandareus, voorkomende in een gebed, dat Pénélope na eenen nacht van tranen bg het aanbreken van den dage-raad tut Artemis richtte. Deze meisjes, die nadat hare oder door de Goden gedood waren, als hulpelooze weezen aterbleven, werden met begondere zorg door de Godinnen verpleegd; Aphrodite vervulde de taak van verpleegter; Hére gaf haar schonheid en verstand boven alle vrouwen; Artemis eene ranke statuur; Athene leerde haar de kunst om schon werken te maken. Maar helaas! als Aphrodite?ich naar den Olympus begeefb, om van Zeus een gelukkig huweelk voor hare pleegdochters te vragen, daar komen de stormen of de Harpyën, en rooven de jonge dochters. Die zg aan de vreeselijke Erinyën overleveren, om dezen te dienen. Hier wordt wel van de Erinyën, maar niet van den ngd der Goden gesproken. Nägelsbach beweert evenwel, dat de verbeelding der Homerische menschenwereld in der Erinyën als 't ware het werktuig geschapen heeft om onafgebroken geluk als eene schuld te straffen. Al was dit geluk volmaakt onschuldig, men hield het voor onnatuurlgk, en zag er eene aanranding van de voorrechten der Goden in. Alleen zoo, meant hg, laat het zich verklaren, waarom de door Godinnen verpleegde,  (50) door de stormen of Harpyën aan de Erinyën worden overgeleverd 126). Bestätig er grond voor deze bewering van Nägelsbach? Ik zal niet ontkennen, dat heigeen gewonlijk toegeschreven wordt aan den q)&óvog der Goden, ook wel enkele malen voorgesteld zou kunnen zijn als functie der Erliven; want ik vergeet niet, dat bij de klassieken de mythologische begrippen niet altijd scherp van elkander onderscheiden worden. Maar toch, de functie van deze dochters van den Nacht is wezenlek eene andere : zij bestaat nml. in scherpe reactie tegenover alles, wat de naturilijke wereldorde dreigt te verstoren; daaruit volgt, dat zij oorspronkelgk met het onzedelijke slechts in zoover te doen hebben, als de Griek daarin eene verkrachting van de natur zag. Zy zgn tütCCTioütoi Tc3r ütaQa ipvöiv^ gelijk de Scholiast op lUad. XIX. 418 zegt. Zeer juist definieert Nägelsbach zelf in zijn later werk de Erinyen als «wreeksters van het onna- »tuurlgke", 127) handhaafsters niet zoozeer » van de zedelgk- »politieke wereldorde van Zeus,'* maar veeleer »van de oorspronkelijke naturorde, die reeds vór de regeer ing van »Zeus geldig was en aan alle positieve bepalingen voorafgaat. Underdaad, avÖQiov re O'Sœv re JtacaßaöCag êipéütovrai^ zoodat zij zelfs boven de Goden staan ^28)^ ^n zij, naar het woord van Heraclius, als dienaressen der gerechtigheid, zelfs Helios terughouden, als deze zijne baan overschrgdt 129). Gelgk de Erinyen het ros Xanthus beletten om met spreken voort te gaan i^^), omd At dit tegen de natur is, zoo ook dulden zg niet, dat Godinnen aan sterfelgke vrouwen boven-menschelyke eer geven. Het paard niet te vergunnen, wat eens menschen, den mensch niet te vergunnen, wat der Hesiodus, Theog., 220; hij noemt ze xîfpeç» 120) Plutarchus, De Exilio, c. 11, p. 604 A. Eenigszins Aniers De Iside, 48, p. 370 D. ») Tifad. XIX, 418. Goden is, ziefdaar de taak der Erinyen. Wg hebben bier zu weinig met waugunst der Goden te doen, dat veeleer de Harpyen, als zij op last der Erinyen de docbters van Pandareus wegvoeren, de plannen der Goden veredelen. De belangrijkste plaats met betrekking tot ons onderwerp is bet verbaal van Glaucus aan Diomedes omtrent bet levenslot van zijnen grootvader Belleropbontes. Immers op de overige plaatsen bebben wij wel met eenen of anderen God, maar niet met alle Goden te doen, en derbal ve niet met to &sÎov jtov <p&ov6CÓVf slechts met persönliche genegenbeden of afkeerigbeden of afkeerigbeden. Belleropbontes, een wakkere God Entelg, wordt geroemd als voortreffelk, onberispeelk 134, als goed gezind en verstandig 134, i^ »t bijzonder als een gelukskind. De Goden schenken hem schoonheid en krachtvolle fierheid ^^ß). Hanne zorgvoUe begeleiding bewahrt hem, bij zijn vertrek naar Lycië, voor het hem toegedachte verderf ^^7). Als hij de vreeselgke Chimaera bestrgdt, doet hg dit in vertrouwen op de beloften der Tàeol., S, 50) te onrecht tot de rubriek van çSrSvoç àôT Goden. Prometheus verleent hier aan de menschen voorrechten, die alleen aan de Goden toekomen. Hier hebben wij alzoo te doen of met een feitelyk oversechrijden door de menschen van de grenzen, die het menschelijke en goddelijke van elkander scheiden, of althans met een poging daartoe. 