Bijdragen tot de taal-, land- en volkenkunde
„De resident zal zorgen dat, tegen den tijd dat zulks noodig is, de geheele bevolking rameh-rameh niet-alleen de troepen enz. behulpzaam zal zijn met het dragen van alles wat medekomt, maar zelfs gewapend in massa de expeditie medemaakt. Er zal wel opgelet moeten worden dat alles in afzonderlijke vrachten voor een man moet ingericht zijn, niet zwaarder dan 50 Amsterdamsche ponden, om dat de Maleiers alles op het hoofd dragen. Bovenal zal aan de troepen ingeprent moeten worden, die menschen niet te mishandelen, noch met woorden, noch met daden, want daaraan zijn de Maleiers zeer gevoelig, en zij zijn in dat geval onze helpers, geen gewone koelies.” Ongeveer gelijktijdig met dit rapport van Steinmetz ontving de - Regeering het verslag van de in den laatsten tijd voorgevallen krijgsverrichten (missive van Bauer dd. 22 Januari 1836 no 85 1), il, doch wenschen wij van de gelegenheid gebruik te maken om eene onnauw-keurigheid van Lange te redresseeren (bl. 108, onderaan). Volgens het rapport werden den lu Januari last gegeven, eene versterking aan te leggen op circa 70 pas afstand van de ten Zuiden van Bondjol gelegen vijandelijke versterking, welke door haar gunstige ligging onmogelijk bij verrassing kon worden genomen; daar zij ons bij verdere operatiën zeer hinderlijk zou zijn, had Bauer beproefd haar door En de missive van den residenten de 23 Januar 1886 no 2. Deze laatste brief vult de mededeelingen van Steinmetz aan en doet ons nader zien, in welke moeilijke omstandigheden men destijds ter Westkust van Sumatra verkeerde. De bemoeiingen van den residenten, om overal de rust te handhaven en met de militaire autoriteiten mede te werken, blijken het best uit zijn dagboek, maar het zou ons te ver leiden indien wij daaruit wilden gaan putten; om niet te uitvoerig te worden bepalen wij ons tot de mededeeling van een uittreksel uit bedoelden brief. Bij mijne rapporten van 9 en 29 October, 24 November en 23 Dec. jl. nos 102, 108, 114 en 125 heb ik getracht, Uwe Excellentie aan te toonen de afnemende goede gezindheid der bevolking en den rampspoedigen toestand van het leger te velde. Ik heb daarbij gewezen op de noodzakelijkheid der toezending van versterking, ten einde de Maleische hulpbenden met hunne hoofden gedurende de poeasa ten minste naar huis te kunnen zenden. De tijdige aankomst van die versterking heeft onze hoop wel opgewakkerd, maar het doel, om de bewust E huiswaarts te doen keeren, is niet bereikt. „De toestand van de onzen was, door ziekte, sterfte, slecht weder, ongebaande wegen en hoogen stand der rivier in die mate verergerd, dat versterking en hulptroepen beide benoodigd waren om zich nog onder zooveel tegenspoed staande te houden. „Het lange aanhouden der laatsten kon echter niet nalaten, eene nadeelige uitwerking op de algemeene rust te hebben, om welke tegen te gaan ik heb bevonden dat mijne tegenwoordigheid in de binnenlanden hoogst noodig was. Gedurende de vasten spelen de priesters hier doorgaans eene grootere rol onder de bevolking dan in gewone tijden, doch hun invloed wordt getemperd door de tegen- werking der wettige hoofden. „De laatsten bevonden  verzuim volgens hunne bijgeloovige begrippen de straf des Hemels zeker niet lang meer zou uitblijven, ja zelfs zich onder de belegeraars reeds gevoelen deed door tegenspoed,ziekte en dood, waarvan zij evenmin als wij verschoond bleven. „Hoezeer nu de door het Gouvernement bezoldigde hoofden in het algemeen ons toegenegen blijven, zoomede de soekoe's waartoe zij behooren, zoo neemt dit toch niet weg dat eene groote menigte andere soekoe’s — en hoevele zijn er hier niet in elk district! — an de inblazingen der priesters hebben gehoor gegeven, onver-schillig, en zelfs vele van den oorlog afkeerig geworden zijn. „Voeg daarbij den heimelijken wrok van de menigte soekoe-hoofden tegen de bezoldigde districtshofden, de misbruiken, door sommige der laatsten op ‘s Gouvernements gezag gepleegd — een gebrek, in tijden van oorlog het allermoeielijkst tegen te gaan, — en de onberedeneerde voorkeur, die eenige militaire commandanten aan Maleiers geven zonder geboorte, waardoor zij de wettige hoofden enteelen maken; de heerendiensten, waartoe de Maleische hulp-benden op het bivak verplicht worden door het vervraardigen van bentings als anderszins; de lastige koeliediensten ten behoeve van gezonde en zieke militairen, die den trotschen Maleier, ondanks de strikte bevelen van den militairen commandant, met de meeste minachting bejegenen; de groote opofferingen, die de geleverde contingenten voor onderhoud aan de kampongs kosten, — dan is het wel na te gaan, dat, door eene geweldige inspanning van S maanden sonder eenig goed gevolg, de bevolking op eene te harde proef gesteld is om in hare toegenegenheid jegens het Gouvernement te blijven volharden. „De Sporen daarvan heb ik op vele plaatsen aangetroffen; die van het landschap Batipoe, die ons in den Padrie-oorlog zoo getrouw heft bijgestaan, is daarvan niet uitgezonderd. Ie dem avond van den 3ln December 1535 had de resident een ontmueting met den regent van Batipoe. Volgens een verslag van den resident omtrent zijne en verrichtungen up zijne reis naar de Bovenlanden (24 December 1635—32 Januari 1836) deelde de regent hem mede: 140 SUMATRA ’S WESTKUST VAN 1836—1840. “Uwe Excellentie zal opmerken dat de Maleiers, zelfs zij die de meeste verplichting aan het Gouvernement hebben, bij menige gelegenheid een zeer wispelturig karakter aan den dag leggen; maar dit zijn de onvermijdelijke gevolgen van herhaalde omwentelingen gedurende meer dan een derde van eenw, waarbij zoovele maatschappelijke banden zijn losgemaakt, die in hare gevolgen bij voortduring verwarring en opstand veroorzaken. Undat hij zeer verheugd was den resident te kunnen spreken, daar de tegenwoordige staat van zaken in de Bovenlanden hem zeer bezorgd maakte ; ndat de lange duur van den oorlog tegen Bondjol vele opofferingen heeft gekost van de bevolking door het leveren van hulptroepen en het vervoeren van de noo dige munitie en levensmiddelen; voorts dat vele menschen gesneuveld en doorziekten zijn omgekomen; dat zij, bij alle deze opofferingen en verliezen, nog geen uitzicht ziende dat de oorlog spoedig zal eindigen en de thans gevorderde zware diensten ophouden zullen, thans mismoedig begon te worden en reeds op eenige plaatsen blijken gaf van openbare ontevredenheid ; udat de slechtgezinden onder deze omstandigheden de schoonste gelegenheid vinden om de bevolking tegen het openbaar gezag op te ruien en'slands gezag in gevaar brengen ; ndat hij zelfs op de bevolking van zijn eigen district zich n Let meer verlaten, dewijl hij reeds een slechten geest onder haar bespeurt, waarschijnlijk omdat zij zooveel geleden heeft voor Bondjol; ndat hij nu gedurende ruim 7 maanden circa 800 man onafgebroken voor Bondjol heeft gehad, en een groot gedeelte van de beste zijner hoeloebalangs heeft verloren, zoowel voor den vijand als door siekte; ndat de geheele massa hulptroepen moet worden onderhouden door bijdragen in geld en rijsb van het achterblijvend gedeelte der bevolking, en dat de daarvoor gedaan wordende heffingen met vele misbruiken gepaard gaan, die aanleiding gebruik weten te maken om den gomeenen man op te ruien tegen de erste hoofden; ndat hij om al deze redenen het als seer noodzakelijk beschouwt voor de alge- meene rust der bovenlanden, een spoedig einde te maken aen den oorlog tegen Bondjol, althans dat de bevolking binnen twee maanden ontheven wordt van de verplichting om hulptroepen te leve ren. De resident, zich met de meening van den regent vereenigende, beloofde dezen, de Regeering daarmede in wetenschap te zullen stellen en inmiddels, wanneer binen 80 dagen Bondjol niet genomen was, de noodige maatregelen te zullen treffen om de bevolking zooveel mogelijk van de op haar drukkende lasten te ontheffen. Toen hiervan ook elders de dringende noodsakelijkheid bleek, bepaalde Francis, den 19n Januari, dat de hulptroepen zouden worden bezoldigd. (Zie beneden bl. 142.) Uit het hier medegedeelde is af te leiden, dat de hulptroepen niet, gelijk de General De Stuers (II, bl. 130) zegt, met het ong op de te verwachten roof en buit, voor hun genoegen medegingen. SUMATRA'S WESTKUST VAN 1836—1840. 141 „De noodlottige invloed van het voormalig priesterdom doet zich nog in verscheiden richtingen gevoelen; eenige ontijdige arrestatién, door militaire commandanten, hebben wantrouwen en wrok verwekt die, door priesterlist geleid, het eerste in Koempoelan zijn uitgebarsten door het afvallen van Simpang, Alahanmati en Kota Ketjil; gebeutliche, die den toestand van ons leger te velde nog bedenkelijker konden maken iudien zij achtervolgd werden door opstand van de VIl Loerahs, Danau, XII Kota’s en Matoea, waar het niet aan opstokers en kwaadgezinden mangelt. „Om uit deze moeielijke omstandigheden ons te redden zag ik geen beter middel dan om, mijne grondbeginselen getrouw blijvende, amerikanen den weg van onderhandelingen in te slaan. Te meer werd ik in die meening versterkt, omdat de militaire commandant er nu geen geheim meer van maakt dat, met de te zijner beschikking stand middelen, Bondjol met geweld niet te nemen is. Nooraf echter moest getracht worden, de slechtgezinde en wankelende hoofden in eene betere stemming te brengen; ook dit is,onder de gegeven omstandigheden, geen geringe taak onder het zoo veelhoofdig Maleisch bestuur; overal treft men andere beginselen, andere belangen aan, belangen, die ook van onzen kant uit een tweedledig oogpant beschouwd worden, te weten: door het civiel bestuuranders dan door het militair gezag, welk laatste gedurende den ook van onzen kant uit een tweedledig oogpant beschouwd worden, te weten: door het civiel bestuur en de inlandsche huishouding een groot overwicht uitoefent, de gebreken van het voormalig bestuur telkens onder de bevolking verlevendigt, en daardoor de goede bedoelingen van het Gouvernement verlamt en het zedelijk overwicht, dat men zich had weten te verschaffen door het openhartig afkondigen van ’s Gouvernements milde beginselen (publicatie van 25 October 1833), doet ophouden. Wet kan niet ontkend worden, dat een gedeelte dezer bezittingen sedert jaren bewezen heeft, zich tevreden te kunnen houden met eene verstandige en matige vrijheid; maar dat Gedeelte is in geen halve eenige rustverstoring van eenig belang geteisterd geworden, en heeft het genot van den vrede leeren kennen. Wij vorderen te veel, wanneer wij dit verwachten van een ander gedeelte, dat in de laatste jaren door overdreven begrippen, breidel-looze driften, onbeteugelde eerzucht en egoïsme geheel uit zijn verband is gerukt. Er behoort tijd toe, om die gewenschte gemoeds-stemming onder zulke onbeschaafde menschen te verkrijgen. Wanneer die inwendige gebreken niet met toegevendheid worden behandeligenden behandelt. „Dit is echter niet mogelijk in praktijk te brengen onder den invloed van een militair gezag, waaronder de oproerige landen tot dusver gestaan hebben. De militairen geven telkens te veel aanstoot door het gevoel van meerderheid, dat hun steeds te na aan het harte ligt. Dit oordeel berust op de overtuiging, die ik gedurende mijn verblijf in de binnenlanden opnieuw heb opgedaan. „Ik heb geene pogingen onbeproefd gelaten om de ontstemde gemoederen tot bedaren te brengen, en ik koester de hoop dat ik niet te vergeefs gearbeid heb. In den stand van zaken, waarin wij ons bevinden; heb ik mij verplicht gezien op het leveren der hulpbenden eenige regelingen te maken, en de bevolking te ontlasten van de zware onkosten die daaruit voortvloeien. Mitsdien heb ik met overleg van den militairen commandant het hulpkorps gebracht op 1500 koppen (behalve de Batta's en de hoofden) waaraan maandelijks, zoolang zij in dienst zijn, / 8 per man en f 16 aan de hoofden zal worden betaald. — „Vervolgens ben ik met de hoofden overeengekomen, op den 1 Febr. a.s. een groot national feest te houden bij gelegenheid van het eindigen der poeasa, hebbende de militaire commandant mij belöffd, alle hoofden, die gemist kunnen worden, ter viering van dit feest naar hunne Jandschappen terug te zenden. Dit heeft cen tweeledig doel, nl. om de eerzucht der hoofden te vleien, en om hen in eene goede stemming te brengen jegens de belangen van het Gouverne- ment; ten einde daarna met hen te overleggen de middelen, die naar hunne wijze van zien kunnen leiden om met Bondjol tot e Ene goede 1 Met inbegrip van 350 hoofden gouden gerequireerd worden 1750 man (waarna alle voor Bondjol aanwezigen souden worden afgelost), nl.: uit Agam... oe ee 500 man LKotas... o.a 400 » « Tanah datar...... =. 500 in « XX Kotas........ 100 « » Batipoe en X Kota's 100 » « Tandjong alam...... 50 on « Matoea...... +. 100 on Samen... 1750 man maandelijks eene uitgaaf vorderende van f 16000 (beschikking van den resident dd. 19 Januari 1886, n°. 23, goedgekeurd bij Gouv. Besluit ran 25 Februari 1836, n°. 9, met aanbeveling vom deze beswarende uitgaven soodra mogelijk weder te verminderen of in te trekken. SUMATRA'S WEST VAN 1836—1840. 148 Uttkomst te geraken en de troepen voor Bondjol krachtdadiger te ondersteunen. ) “Bij den Toewankoe Imam van Bondjol heb ik den eersten stap tot onderhandeling reeds gedaan... ' “Nu de zaken zoover gekomen zijn en de pogingen der krijgs- macht ontoereikende zijn geweest om Bondjol en de pas afgevallen kampongs te bedwingen, durf ik echter niet verzekeren dat mijne maatregelen overal dien zedelijken invloed zullen uitoefenen, die noodig is om rust en orde te doen wederkeeren. „De physieke macht der militairen is zoo geknakt, dat het bestuur nu geheel lijdelijk moet worden en zich moet verlaten op de mede- werking van inlandsche hoofden, die van onze onmacht bewust zijn. In hoever het doel van het Gouvernement daarmede bereikt kan worden, laat zich na al hetgeen bereids is medegelijk beoordeelen, terwijl de verkregen ondervinding en de tegenwoordige stand van zaken de noodzakelijkheid aantoont, dat op nieuw eene indrukmakende macht hier ve reischt wordt om den invloed van het Gouvernementsgezag te herstellen en de vijanden van dat gezag tot rede te brengen. „Om al de vermelde omstandigheden geef ik Uwe Excellentie dringend in overweg, met den meestmogelijken spoed eene toereikende macht herwaarts te zenden, om den oorlog tegen Bondjol te doen eindigen en in het bijzonder om den verloren moreelen invloed onzer macht zooveel mogelijk te herstellen; want zonder dat zal het bestuur te dezer kust in den vervolge altijd met groote moeielijkheden te worstelen hebben, om ’s lands gezag in deze gewesten met goed gevolg te handhaven. "Ik zal door de nog overblijvende gehechtheid der bevolking onze macht voor Bondjol nog eenigen tijd kunnen ondersteunen en zorgen ten minste de gemeenschapslijn tusschen Matoea en Bondjol open te houden, maar daar de bevolking reeds te veel geden heeft, zoo mag men met billijkheid niet al te lang op dezen steun rekenen." Na ontvangst der bovenbedoelde verslagen van Steinmetz, Bauer NI. door hem den 7n Januari 1886 een eigenhandigen brief te zenden, waarin ward medegedeeld dat de resident zich thans in de bovenlanden bevond en het dezen aangenaam zoude zijn den Imam aan te hooren wanneer deze iets in zijn belang voor te stellen had. Hierop werd den 15n Januari het antwoord ontvangen, dat in substantie is medegedeeld door den generaal De Stuers (II, bl. 88). Se Volgr. V. | 10 144 SUMATRA’S WESTKUST VAN 1886-1840. en Francis, nam de Indische regeering eene beslissing bij besluit van 26 Februari 1836 n°. 1. In dat besluit wordt overwogen: dat volgens de ontvangen rapporten de staat van zaken ter Westkust van Sumatra niet was verbeterd; dat de ongesteldheid van den militairen commandant, luiienant-kolonel Bauer, steeds aanhield, zoodat hij bij voortduring verplicht was zijne kamer te houden, en dat zoowel door den resident als door den militairen commandant werd aangedrongen op nieuwe versterkingen, daar beide van oordeel waren om de vijandelijkheden door kracht van wapenen ten einde te brengen. Mitsdien werd bepaald, dat, uithofde van de aanhoudende ziekte van den luitenant-kolonel-adjudant Bauer, het bevel over de troepen ter Sumatra's Westkust zou overgaan op den generaal-majoor J. B. Cleerens, en dat de krijgsmacht aldaar zoude worden vermeerderd met: Het se bataljon infanterie, complet (thans in garnizoen te Kedong Kebo); 8 officieren en 100 kanonniers; de kapitein, over dezen bevelvoerende, moest veen officier zijn van beproefde be- kwaamheid en geschiktheidy. 1 detachement infanterie, bestaande uit 2 officieren, 4 onder- officieren en 100 Javanen die minstens een jaar gediend hadden; 5 officieren van gezondheid en 1 mil. apotheker; en voorts zooveel officieren als op Java gemist konden worden en voor de vervanging van zieken noodig waren, benvens het noodige geschut met munitie. Bij de mededeeling van dit besluit aan den Minister van Kolonién scheef Baud denzelfden dag (missive uo. 100): „In het rapport van den lu luitenant-adjudant Steinmetz vindt men eenigermate de oplossing van den tragen voortgang der militaire operatiën sedert eenige maanden, en van de aanhoudende aanvragen om meer hulpmiddelen; daar het blijkbaar is dat het ontwerp van den overste Bauer — eene insluiting of omsingeling der Gansche vallei van Bondjol — niet was uit te voeren zonder een zeer aanzielijk maeht. Dat ontwerp zal nu door dat van een gegelden en krachtigen aanval op het hoofdpunt worden vervangen. Bij het besluit van 6 Maart 1886 n°. l werd bepaald dat Steinmetz — thans adjudant van den Gouverneur-General — weder vin commissioniey naar Sumatra's Westkust zou worden gezonden; hij werd aan den generaal Cleerens toegevoegd. SUMATRA'S WESTKUST VAN 1836—1840. 145 De instructie, bij besluit van 9 Maart 1836 n°. 1 voor dezen opperofficier vastgesteld, luidt als volgt: Art. 1. De generaal-major titulair Cleerens zal zich bij zijnne aankomst ter Westkust van Sumatra onverwijld in communicatie stellen met den residenten te dezer kuste en met den luitenant-kolonel Bauer, commandant der troepen, ten einde van laatstgemelde het commandement der troepen over te nemen en van beide die autori- teiten alle mogelijke inlichtingen te bekommen omtrent den staat van zaken in die residentie in het algemeen, en omtrent alles wat betrekking heeft tot de operatiën tegen Bondjol in het bijzonder. Art. 2. Van het oogenblik af aan, dat de generaal-major Cleerens het commandement heeft overgenomen, berust op hem de verplich- ting om met de ter zijner beschikking staande militaire macht, versterkt met de weldra nog van Java te vertrekken expeditie, bestaande uit: een bataljon infanterie, een battterij van 4 twaalfponders, twee steenmortieren van 16 pond met bediening, een compagnie sap- peurs eu eenige transport Middelen, met die klem en die beraden-heid welke de hem bekend gemachteten vorderen en de beschikbare macht, de operatiën tegen Bondjol voort te zetten en te eindigen. Art. 3. Uit de aan hem, generaal-majoor titulair Cleerens, door het Militair Departement ter hand gestelde afschriften van vroeger gegeven instructién en andere tot de operatiën tegen Bondjol betrekking hebbende stukken, zal hem genoegzaam blijken welke oorzaken tot de bestaande vijandelijkheden aanleiding hebben gegeven en in welken geest het Gouvernement verlangt dat gehandeld worde; hij zal zich derhalve daarnaar, zooveel de omstandigheden dit nog zullen gedragen, hebben te gedragen. Art. 4. Dien onverminderd, en hoezeer ook het commandement der troepen ter Westkust van Sumatra, zonder eenige reserve, uit-sluitend berust bij den generaal-majoor Cleerens, en de resident, geheel afgescheiden daarvan, de eerste of hoogste civiele autoriteit is, zoo is het de uitdrukkelijke begeerte van den Gou verneur-General, dat de beide genoemde autoriteiten, civiele en militaire, steeds met gemeenzaam overleg zullen handelen, met dien verstande dat de commandant der troepen, nadat hij met den resident zal zijn overeengekomen dat de operatiën wederom een aanvang zullen nemen, de directie der mouvementen bij uitsluiting uitoefent, en de resident zal gehouden zijn van zijnen kant, op aanvraag van den commandant der troepen, die hulpmiddelen te verstrekken welke met de behoeften gevenredigd zijn en het land en de bevolking zonder bezwaar kunnen leveren; terwijl de leiding van eventueel noodig of nuttig geoordeeld wordende, of de voortzetting van de reeds aange-vangen onderhandelingen met Heute hoof der vijandelijke macht aan den resident zal blijven opgedragen, die echter geene beslissing, den met overleg van den commandant der troepen, zal mogen nemen. De generaal Cleerens kwam den 14" April, de versterking der troepenmacht in de eerstvolgende weken (Steinmetz met een deel der troepenmacht in de eerstvolgende weken (Steinmetz met een deel der troepenmacht in de eerstvolgende weken) te Padang aan. Om den toestand te doen kennen, welken de nieuwe bevelhebber aan troof, dienen wij thans mede te deelen wat ons bekend is omtrent de inmiddels met Toeankoe Imam gevoerde onderhandelingen. Uit den boven medegedeklagen, brief van Francis d. 22 Januari 1836 no. 85 blijkt, «lat deze, om zich uit de moeielijke omstandigheden te redden, den weg van onderhandelingen had ingeslagen en den 72 Januari 1886 daartoe den eerste stap had gedaan door een schrijven te richten tot Toewankoe Imam, hetwelk echter op weinig bevredigende wijze was beantwoord. Den 8n Februari vatte Toewankoe Imam de onderhandelingen evenwel weder op; op dien datum ontving Francis een brief van den Toewankoe, waarin deze te kennen gaf, tot onderwerping ge-neigd te zijn op de volgende voorwaarden : 1°, dat de gemeenschapsweg met Rau over Alahan mati zoude aangelegd worden ; 2°, dat de kampong Bondjol vrijgelaten werd van alle heerendiensten en van het maken van wegen, doordien zij uitsluitend de verblijf-plaats was van hem, zijne vrouw en kinderen, benevens van menschen die zich geheel aan den godsdienst wijden; 8°. dat men met de overige kampong naar verkiezing zou kunnen handelen. De resident deelde hierop denzelfden dag (missive n°. 51) aan den militairen commandant mede, dat hij de bespoediging der onder-werping van Toewankoe Imam zer wenschelijk achtte. Bij zijne komst in de Bovenlanden toch had hij Koempoelan, VII Loerahs, XII Kota's, Halaban en een groot gedeelte van Agam rijp gevonden voor eenen opstand, terwijl ook in eenige andere districten vele zaden van ontevredenheid werden bespeurd, die geene mindere bezorgdheid wekten. De rampen, hieruit voortvloei- ende, waren gelukkig bijtijds gestuit, maar het kwaad was niet geheel uitgeroeid, en bij voortduring werd derhalve groote omzich- tigheid van de zijde des bestuurs. gevorderd. Imam toch stond, zooals de resident had ontedekt, in verbintenis met de meeste inviolable priesters in onze districten, voor alleen zijne belangen behartigden, maar hem ook van alle benoodigdheden voorzagen die hij noodig had om den krijg te kunnen voortzetten. Die priesters, waarvan nu een groß aanatam met den resident in aanraking waren, hielden zich stil uithofde van de aangeknoopte onderhandelingen en in de verwachting, dat het voorstel van Toewankoe Imam een gunstig onthaal bij ons vinden zoude; maar wanneer hun het tegendeel bekend werd, zou te voorzien zijn dat dat de thans heerschende stilte spoedig weder afgebroken zou worden. De resident verzocht daarom den militairen commandant, alle deze omstandigheden en den tegenwoordigen staat van onze macht, in verband met de bevelen van het Gouvernement en de bestaande vooruitzichten om ons doel door geweld van wapenen te bereiken, rijpelijk te overwegen en hem dan te doen weten in hoever het rajzaam moest worden geacht, de voorgestelde voorwaarden van Toewankoe Imam aan te nemen of Te verwerpen. Dit schrijven bleef voorloopig onbeantwoord. Inmiddels hield Francis de onderhandelingen slepende, zooals blijkt uit deze zin- sneden. van een door hen aan den Gouverneur-Generaal gerichten geheimen brief van 25 Maart 1836 Ta A: — — — „De onderhandelingen hebben dien voortgang niet ge- maakt welke ik aanvankelijk verwachtte; de oorzaak daarvan ligt m.i. in den stilstand der operatién tegen Bondjol; het terugtrekken van de luitenant-kolonels Bauer en Oosthout wegens ziekte: de eerste naar Fort de Kock, de tweede naar Koempoelan; de ver- wijdering van eenige officieren en manschappen van het tooneel des oorlogs, tot betere dekking van den rug. Deze omstandigheden, gevoegd bij de hoop op eene omwenteling in de Bovenlanden, zullen bij den vijand de hoop verlevendigd hebben van ons geheel uit onze stelling voor Bondjol te zien aftrekken, Imam zal het daarom naar alle waarschijnlijkheid raadzaam hebben geacht voor zijn belang, de onderhandelingen op den langen baar te schuiven. Henige dagen geleden liet hij mij weten dat, hoezeer hij ook voor zijn per- soon zich gaarne wenschte te onderwerpen, hij door de slecht ge- SUMATRA'S WESTKUST VAN 1836—1840. ien Bondjol daarin verhinderd werd. Het was hem daarom geworden mij thans zijne afgevaardigden te zenden om idelen. ien de schijn van onderhandeling met Bondjol in de mstandigheden een voor ons gunstigen indruk maakt op wen der kwaadgezinden in de onderworpen districten, heb ongeraden geacht, de bestaande aanraking af te breken ; itsdien mijn aanzoek herhaald met eene boodschap om icatie van des Imams meening. Tk verwacht mijnen zen- lijks terug, doch vlei mij met geene gunstige uitkomst, het te verrachten is dat het onlangs door de onzen bij gi geleden échee ' den vijand weder moed zal hebben lom zijn geluk nog verder te beproeven.r.... Sands April zond Toewankoe Imam zijne zendelingen naar met de vraag of de aangeboden voorwaarden al dan niet den aangenomen. Zoo ja, dan verklaarden de zendelingen te zijn, een paar vertrouwde personen van het Gouverneur Bondjol mede te nemen om de bedelde onderwerping e brengen. Schreef, naar aanleiding daarvan, den 18n April 1836 de Regeering o.a: geval... onder den hachelijken toestand der troepen en aanslagen van kwaadwilligen tot verstoring van de rust erworpen districten, blijft het vredesvoorstel van Imam gewusstel van Islam, wäarmede men de zaken nog d slepende kan houden, misschien wel tot de aankomst vogst benoodigde troepen van Java, zonder welke men dadig tegen Bondjol zal kunnen ageeren, daar het nu kost om te behouden wat wij hebben en de rust te elfden dag (missive no. 108) schreef hij aan Bauer, met antwoord op de hem bij schrijven van 18 Februari no. wragen. ‘deed daaraan thans onmiddellijk; zijn brief van 20 April 858 is zeer belangrijk, omdat daaruit blijkt hoe van de de toestand beoordeeld w Der ersteren längere Zeit als volgenscht van zaken, de „II, bl. 121, en beneden bla. 167. SUMATRA S WEST KUST VAN 1836—1840. 149 Offeringen die wij reeds heben moeten ondergan, het verlies onzer beste officieren en manschappen, zuwel voor den vijand als door aanhoudende vermögenissen in een ongezond klimaat als dat in het dal voor Bondjol, den ziekelijken en zwakken toestand der overige officieren en manschappen en de verliezen die wij ons nog bij en eventueel hervatten der operatién zouden moeten getroosten; de nogenheid, of de verwacht wordende aanziellijke versterking voldoende zijn zijn zal om aan dezen hardnekkigen en kostbaren strijd een einde te maken, in de veronderstelling dat wij met de nieuwe versterking en het grof geschut Bondjol nemen, hetwelk zeker nietanders dan met groot verlies plaats hebben zal, dan is het niet waarschijnlijk dat daarmede de oorlog geëindigd zal zijn, en wij hebben alsdan nog een oorlog van kampong tot kampong te vreezen, waarin ons de wel versterkte vijand door een oorlog van kampong te vreezen, waarin ons de wel versterkte vijand door een geen voorbeeld was gevoelige slagen zoude kunnen toebrengen, ongerekend de verliezen door ziekten, die aanhoudende vermögenen en ontberingen in eene ongezonde landstreek altijd tengevolge hebben, die al spoedig de gelederen verminderen en de hospitalen vullen, en wel vooral bij de nieuw aangekomene, nog niet geacclimatiseerde troepen, zijnde de ziekte, zoogenaamde moeraskoorts, van dien aard dat de lijderhaar niet dan na langen tijd weder te boven kan komen; een zoo-danige oorlog zoude ons bovendien verplichten, afwijkingen te maken van onze lijn van operatiën, deze te verlengen, en alzoo ook op die wijze onze macht te verminderen; „zouden wij nog maals in de onaangename verplichting worden gebracht versterking aan te vragen, dan is het wel denkelijk dat het Gouvernement verlegen zou zijn om die te verleenen. rook moeten wij indachtig ziju om het hoofd nergens te stooten, dewijl bij een échec van belang de door het geheele land verspreide priesters, onze aartsvijanden, die zich thans wederom stil houden, al dadelijk het hoofd zouden. opsteken, waarbij nu nog komt dat, volgens schrijven van den kapitein Van Beethoven, commandant der Noordelijke afdeeling, van 30 Maart jl. no. 104, Toewankoe Tam- boesei tegen het Mandaïlingsche in beweging zoude zijn, hij kapitein reeds het grootste gedeelte zijner Battasche hulpbenden heeft moeten terugzenden en de andere waarschijnlijk al spoedig van zelf zullen volgen ; val het bovenstaande rijpelijk in overweging genomen hebbende, alsmede dat alleen door een verdrag tot onderwerping een spoedig einde aan dezen vernielenden oorlog te maken is, komt het mij raad- zaam voor, de aangeboden voorwaarden tot onderwerping van Toewankoe Imam van Bondjol aan te nemen, mits er zich niet al te veel hinder- palen opdo En om den nieuwen weg over Alahan mati en Simpang an te leggen. „Mijns erachtens zal het Gouvernement, op grond der aangehaalde redenen, de hooge noodzakelijkheid eener afwijking van de gegeven bevelen in de omstandigheden waarin wij ons bevinden wel willen inzien. Ik verzoek u mij te willen doen kennen in hoever u met mijne gevoelens in deze belangrijke zaak instemt. De resident antwoordde denzelfden dag (missive Ls. A) dat, hoezeer het om vele redenen zeer te wenschen ware dat de oorlog tegen Bondjol met geweld der wapenen geëindigd werd, hij nochtans onder de gegeven omstandigheden volkomen met den militairen comman- dant moest instemmen, dat het sluiten van een voordeeligen vrede de voorkeur verdiende boven eene gewaagde kans in de voortzetting van den oorlog, die al zoovele moeielijkheden had opgeleverd en zeker nog groote opofferingen, en aan den lande, en aan de bevolking kosten zou. De militaire commandant gaf (dd. 28 April 1836 no. 379) kennis van de gevoerde correspondentie en den (22 April) aangevangen wapenstilstand aan den generaal Cleerens, die inmiddels te Padang was aangekomen. Hij deelde daarin mede dat reeds in de maand November 1835 een zendeling van Toewankoe Imam bij hem was geweest om te vragen wat diens lot zou zijn in geval van onderwerping. Bauer had toen geantwoord hetgeen door den Commissaris-Generaal ten aanzien van Bondjol was voorgeschreven. Die voorwaarden waren door Imam verworpen; deze deed weten dat hij nooit de kampong Bondjol, de zetel van het geloof, van hem en van zijne leerlingen, slechten zou en zich liever tot den laatsten man toe verdedigen wilde. Hij had toen ook dadelijk de onderhandelingen gestaakt totdat hij ze in Februari weder, bij den resident, had hervat. Bauer vroeg aan Cleerens of hij ook nadere instructiën had mede-gebracht en welke zijne meening was omtrent de voortzetting der vijandelijkheden. Cleerens antwoordde dd. Fort de Kock, 28 April no, 1815, dat hij zich geheel vereenigde met de meening van mili-tairen commandant en resident; ook wegens rde weinige hoop om Bondjol, wegens zijne voordeelige ligging en de sedert circa een jaar aangebrachte verdedigingsmiddelen vanwege den vijand, met geweld van wapens, die zelfs der verwacht wordende troepen der expeditie er onder begrepen, te kunnen overmeesteren, waarvan de overwinning zijde van het grootste gedeelte onzer Maleische hulptroepen te wachten het grootste gedeelte onzer Maleische hulptroepen te wachten hebben in een strijd, waarvan de overwinning zijde van de sterksten kiezen, zooals sommigeu reeds bij vroegere nederlagen bewezen hebben: en eindelijk de nadeelige resul-taten, die ongetwijfeld zouden voortvloeien uit een nederlaag van Onze zijde, welke het verlies der geheele bezitting zoude ten ge-volge hebben. De resident gaf daarop, dd. 29 April no. 115 en 15 Mei no. 17, verslag aan de Regeering van de gevoerde onderhaudelingen. Aan de zendelingen van Toewankoc Imam had hij, na ontvangst van den brief van den luitenant-kolonel Bauer dd. 20 April, medegedeeld dat de tegenwoordige stelling der troepen voor Rondjol niet zoude worden verlaten alvorens men de volkomen zekerheid had van deonderwerping van Bondjol, en voordat de weg naar Loeboe Sikaping (over Alahan mati) zoude zijn voltooid, doch dat inmiddels een cen wapenstilstand zoude kunnen worden toegestaan. Hij merkte hun verder op dat zij te veeleischend waren en niet wantrouwend ten opzichte van de vergevensgezindheid van het Gouvernement behoorden te zijn; dat zij zich hunve onverzettelijk heid spoedig zouden kunnen beklagen, daar onze macht cerlang met vele troepen en schepen zou versterkt worden, die aan Bondjol een gedachten oorlog voorspelden, enz. Met de zendelingen werd eindelijk overgekommen dat zij, ingeval Toewankoe Imam zich nu wilde onderwerpen, een witte vlag in Bondjol zouden vertoonen, hetgeen van onze zijde op gelijke wijze zoude worden beantwoord ten teeken dat de vijandelijkheden geschorst waren. Inderdaad werd reeds den 22a in de Bondjolsche benting het afgesproken vredestecken geheschen, doch tegelijkertijd werd op som- mige andere vijandelijke, bentings eene zwarte vlag waargenomen Hieromtrent gaf de resident de volgende verklaring : eBondjol is tegenwoordig niets meer dan cene schuilplaats voor kwaadwilligen, ontevredenen en geestdrijvers uit verscheidene laad- 152 SUMATRA S WESTK UST VAN 1836—1840. Schappen, die zich onder den oproer-standaard van Toewankoe Imam hebben geschaard en zich van alle verplichtenen jegens hunne moe-derkamongs en soekoes hebben ontslagen. Wenn dezen hoop kwaadwilligen staat de bevolking der Bon-djolsche soekoes met hunne hoofden van den ouden stempel, die, jaliersch op de grootheid van Imam, en weinig gediend met zijne despotieke regeering, die niet met den geest hunner vooroudelijke instellingen. overeenkomt, zeer naar den vrede verlangen, en die van de eerste gunstige gelegenheid die zich aanbiedt gebruik zullen maken om zich te ontdoen van de dwingelandij van Imam en zijne geweldenaars, wien het in den grond der zaak om niets anders te doen is dan om het oppergezag, ten einde onbeteugeld en schaamteloos even als hunne voorgangers, — de instellers der Padrische secte — allerlei ongeregeldheden door het geheele land te plegen. „De partij van Umam is langen tijd de sterkste geweest, doch, naarmate de oorlog langer duurt, de inspanning en opofferingen grotter worden, begint zij te verzwakken. Het beurtelings hijschen van de witte en zwarte vlag is een duidelijk bewijs, dat de volksmenigte in Bondjol in een moeielijken tweestrijd is: de partij van den Imam pleit voor oorlog, maar die den oude soekoes voor vrede. Hierbij komt nog eene andere omstandigheid. Imam heeft gedu-rende onzen hachlijken toestand in de eerste drie maanden dezes jaars door zijne geheime zendelingen velerlei woingen en onrust in de onderwerpen districten weten te stichten; hij vond overal aan-hang onder de heerschzuchtige geestelijkheid, die onze strijdkrachten uitgeput zag en in eene verhitte verbeelding de geestdrift bij onze moedige tegenstanders wist op te wekken, de eenvoudige Maleiers omtrent de bedoelingen van Imam misleidende, en in het geheim de hoop koesterende dat door volharding der Bondjollers en medewer-king van buiten, de zaak van Imam eindelijk zou zegepral En der Padrische secte andermaal het oppergezag in handen zon weten te krijgen. „Tijdige tegenwerking heeft de verwachting van die volksleiders tegen, terwijl door Imam, dien zij, als strijdende vór het ware gelof tegen ongeloovigen, als onoverwinnelijk hebben uitgekreten, dat plan nu geheel verijld wordt door het opsteken eener witte van en het zenden van gezanten; beide veege voorteekenen in de oogen der Maleiers, om den oorlog langer tegen ons vol te houden; voorteekenen, waardoor de heiligheid en onfeilbaarheid van Timam, en de verzekeringen zijner geheime aanhangers worden. „Desniettemin blijven de eischen van Imam nog veel.”... SUMATRA’S WESTKUST VAN 1836—1]840.  buiten zijne benting met twee zendelingen van den resident; en hij zond die zendelingen terug met Katib Bandhara, een der aanziellijken van Bondjol, met de mededeeling dat hij verlangde : lo, het terugtrekken van de belegeraars op Koempoelan, 20, herstel der gemeenschap tusschen Koempoelan en Loeboe Sikaping, buiten bemoeienis van Bondjol. 3°, vrijheid voor de Bondjollers van alle gouvernementsdiensten, met voorbehoud om, daartoe verzocht, in billijkheid vrijwillig het Gouvernement bij te staan. De vredesgezindheid van Imam had, zoo schreef de resident verder eene gunstige uitwerking gehad, zoowel bij onze afgematte belegeraars als bij de nieuw aangekomen versterking, en de moedeloosheid doen ophouden. Ook droeg de gunstige weergesteldheid veel bij tot herstel van vele verzwakte manschappen. Het toenemen onzer strijdkrachten zou den vijand nog handelbaarder maken. Imam had den eersten stap gedaan, noodgedrongen door zijne tegenpartij, doch bij dien stap had hij de belangen zijner eigene partij ernstig in het oog gehouden. In zijnen benarden toestand kon hij wel niet anders doen; doch mocht de nood nog hooger rijzen, dan verwachtte de resident dat Imam zich met zijne vertrouwelingen zou trachten te redden en Bondjol aan zijn lot overlaten. „De onderhandelingen — aldus meldde Francis — die ik vroeger og alle mogelijke wijzen gerekt heb, en nog rek om slechts tijd te winnen tot wij al onze strijdkrachten vereenigd hebben, boezemen,onder zoo veranderde omstandigheden, van weerskanten andere wenschen en andere verwachten in. Van onzen kant beschouw ik, zonder eenig vergelt, onder vergelt, onder vergelt, onder geweld daarentegen als volkomen berekend om den schok te herstellen, dien onder gezag onder de laatste ongelukkige militaire operatiën gekregen heeft.” In zijn schrijven dd. 31 Mei 1836 no. 27 meldde Francis aan de Regierung, dat de onderhandelingen met Bondjol nog vervolgt of lever aangehouden werden; meer met het inzicht tot bevordering eener onderlinge toenadering en om zoo mogelijk vertrouwen in ons in te boezemen dan met eenige bepaalde hoop op een dadelijk goed gevolg, nl. eene geheele onderwerping des vijands. Hiertegen, zegt hij, kant zich nog te zeer de groote verdeeldheid tusschen het Malisch en Padriesch bestuur, welke, schoon onderling naiverig, gezamenlijk het bewind over de bevolking voeren en te zeer uiteenloopende belangen bij eene eventueele onderwerping hebben om tot eene ineensmelting dier belangen reeds nu te kunnen besluiten; het geen alleen te verwachten is bij een overwicht van macht en invloed, welke de loop der omstandigheden aan een der beide partijen zal verzekeren. Omstandigheden, waaruit te voorzien is dat zelfs bij eene onderwerping van Toewankoe Imam, het hoofd van het Padriesch bestuur, waarmede de onderhand Leningen thans voornamelijk worden gevoerd en die het meest tot eene onderwerping overhelt, groote moeielijkheden ons zullen worden veroorzaakt door Baginda Kaleh, zijn tegenstander.” Ook de general Cleerens was van meening dat Toewankoe Imam underdas vredelievend gezind was; maar, — zoo schreef hij den 6n Mei 1886 (particulier) aan den generaal-majoor Cochius, commanant van het Indisch leger — rde bedoeling van Imam, die geenszins oppermachtig is in Bondjol, wordt geparalyseerd door hen die hem omringen en belang hebben bij den voortdurenden stand van zaken. Dat hij zelf gezind is om tot ons over te komen hetwijfel ik niel, maar zijne afhankelijkheid in den loop der onderhandelingen blijkt uit het feit dat, toen Imam met onze zendelingen in gesprek was, Padries hem bewaakten die met schietgewer in het kreupelhout verscholen waren. En, nadat hij zich omtrent de toestanden nader op de hoogte had gesteld, schreef hij nog den 26n Mei 1836 aan Cochius o.a.: „De ongezondheid van de vallei van Bondjol is nog meer te duchten dan de vijand zelf.”... 7In een bergachtig land als Sumatra's bovenlanden kan de geheele macht van Ost-Indië opgeofferd worden indien men door kracht van wapenen de bevolking wil ten onderbre Gingen. Men stand verwundet wanneer men hunne middelen van verdediging ziet... „Dagelijks krijg ik meer vertrouwen in de onderhandelingen; de toenadering tusschen de militairen en de Padries van Bondjol wordt van dag tot dag grooter. Ik ben van meening, dat de versterking op den berg van Bondjol! door geen geweld te nemen is, en een iegelijk deelt dat gevoelen Ik maak intusschen gebruik van den wapenstilstand, om het terrein van nabij te laten verkennen, en zal den Imam den toevoer vaa rijst maken. « Elk denk geheel eenstemmig met den resident, en laat de onderhandelingen geheel aan dezen over”. Opverzek van Bauer — waarschijnlijk in de hoop dat inmiddels de vrede gesloten zou zijn — had Cleerens het overnemen van het militair bevel tot den 3n Mei uitgesteld. De onderhandelingen leiden evenwel in den loop dezer maand evenmin als te voren tot een bepald resultaat, en in het begin van Juni hervatten de Padries de vijandelijkheden door de opwerping van een benting ten Noorden van Bondjol itam. Hoe onze pogingen om den vijand van daar te verdrijven faalden en met een volkomen échec eindigden, is door Lange (II bl 146 en 148) in overeenstemming met het rapport van Cleerens dd. 6 Juni 1836 no. 185 verhaild. TWEEDE HOOFDSTUK. Krijgsverrichtingen in 18386. — Toewankoe nan Tinggi. — De meening van den Bosch. — Maatregelen der Indische Regeering. — General Cochius al Gouvernemente-Cummissaris naar Sumatra's Westkust. — De commissie van Mr. C. Visscher. — Toewankne nan Tinggi, beorden eld door Cochius en van der Hart. — Vervanging van Cleerens door Michiels. — Bondjol ver-overd. — Verdiensten van Cochius, Michiels en Ondaatje. — De Bondjolmedaille. De regent van Batipoe. — Toewankoe Imam. — Ongeregeldheden in de Benedenlanden. — Het transport-etablissement. — De versterking van Padang. — Cochius keert naar Batavia terug. Omtrent de krijgsverrichtungen, welke in den loop van 1886 hadden plaats gehad, hebben wij, behoudens enkele détails, gegeben andere gegevens dan Lange, die over al de militaire rapporten te beschikken heeft gehad. Wij zullen daaromtrent alzoo slechts zooveel mededeelen als ons noodig schijnt om den algemeenen gang van zaken te kunnen volgen. Wij heben vroeger gezien dat, in de Noordelijke Afdeeling, de kapitein Van Beethoven steeds met vele moeielijkheden te kampen had. Menigvuldige regens, vele zieken en gebrekkige aanvoer van levensmiddelen waren de oorzaak dat hij, in de laatste maanden van 1835, niet meer kon doen dan zich staande houden in de nabijheid van Doeriantinggi (niet ver van Luoeboe Sikaping gelegen), uit welke versterkte kampong de onzen, den 30n September en den 4n October, te vergeefs getracht hadden den vijand te verdrijven. Den 262 December 1835 werd Van Beethoven's macht met 109 (van Padang gezonden) inlandsche soldaten aangevuld. Hij hoopte nu, zoodra de weersgesteldheid gunstiger werd, weder actief te kunnen optreden, doch ondervond daarbij weinig voorspoed. Wel werden den 28n Januari eenig voordeel behaald, maar een aanval, den Am Februari op de kampong Djamba — mede in de vallei van Loeboe Sikaping gelegen — ondernomen, liep ongelukkig af; met een verlies van 2 dooden en 14 gekwetsten moesten de onzen tot 36—1840. 157 den terugtocht besluiten. Toen in het last der maand Februar de adsistent-resident Bonnet was aangekommen met 900 man hulptroepen, benevens een drieponder en een handmortier, waagde Van Beet- hoven den 8n Maart een aanval op de kampong Tandjong Waringin (ten zuiden van Doerian tinggi), die weder met een échec eindigde : 7 dooden en 13 gewonden, benevens 28 lichtgekwetsten bij de ge- regelde troepen en 7 dooden en 48 gekwetsten bij de hulptroepen waren aan onze zijde het resultat van den strijd. En den 18n Maart stootten de onzen weder het hoofd voor een vijandelijke benting, met een verlies van 10 geworden, en 1 doode en 8 gekwetsten bij de hulpbenden. Intusschen had Bauer, na van den mislukten aanval van 8 Maart bericht te hebben ontvangen, last gegeven de offensieve bewegigen te staken tot dat weder aanvallend tegen Bondjol zoude worden opgetreden. Voorloopig had diensvolgens niets bijzonders meer plaats. Wij heben in het vorige hoofdstuk gezien, dat overreenkomstig het voorstel van Steinmetz, een detachement infanterie, bestaande uit 2 officieren, 4 onderofficieren en 100 Javanen door de Regeering was beschikbaar gesteld om Van Beethoven’s macht te versterken en het in de gelegenheid te stellen, zich althans te Loeboe Sikaping stand te houden. Die versterking, ter aanvulling van de geleden verliezen nog met 2 officieren en 12 onderofficieren vermeerderd, wam den 25n Mei te Padang, den 182 Juni te Natal en den 6n Juli te Loeboe Sikaping aan, waar de toestand inmiddels weinig verrammung had ondergaan. In de eerste helft van Mei had de Jang dipertoewan van Rau, die sind lang voortvluchtig was en rde veiligheid des lands be-dreigder, zich met onderscheidene hoofden en een 600-tal volgelingen onderworpen. Op hunne aansporing had de bevolking de moeielijke gemeenschap op verscheidene plaatsen verbeterd, waardoor het vervorver van leeftocht en munitie voor de troepen belangrijk vergemakkelijkt was. In afwachting van den afoop der onderhandelingen met Bondjol waren ook van ’s vijands zijde (Doerian tinggi, Tan-djong Waringin, Djamba enz.) de vijandelijke gestaakt gebreven (missives van Francis aan den Gouverneur-General van 31 Mei en 7 Juni 1886, nos 27 en 29.) Vele vrouwen en kinderen uit de vijandelijke kampongs waren, wegens groot gebrek aan levensmiddelen, bij ons overgeloopen, om het genadebrood smeekende (brief van Van Beethoven van 1 April 1836). De toestand bleef overigens nog langen tijd in statu-quo. Alleen werden nog, van 