Sidin en ik: een reisje over Java
Dit bock is ua oud dat hct autcursrecht erop is verlopen, zodat hct bock nu deel uitmaakt van hct publickc domcin. Ecn bock dat tot hct publickc domcin bchoort, is ccn bock dat nooit onder het auteursrecht is gevallen, of waarvan de wettelijkc autcursrcchttcrmijn is verlopen. Hct kan per land vcrschillcn of ccn bock tot hct publieke domein behoort. Boeken in het publieke domein zijn ccn stem uit hct verlcden. Zc vormen ccn bron van geschiedenis, cultuur en kennis die anders moeilijk te verkrijgen zou zijn. Aantekeningen, opmerkingen en andere kanttekeningen die in het origineel stonden, worden weergegeven in dit bestand. als herinnering aan de lange reis die hct boek hccft gemaakt van uitgever naar bibliotheek, en uiteindelijk naar u. Richtlijnen voor gebruik Google werkt samen met bibliothekcn om materiaal uit het publieke domein te digitaliseien, zodat het voor iedereen beschikbaar wordt. Boeken uit het publickc domcin behoicn toe aan hct publiek; wij bewaren ze alleen. Dit is echter een kostbaar proces. Om deze dienst te kunnen blijven levercn, hebben we maatrcgelcn genomen om misbruik door commercicle partijen te voorkomen, zoals het plaatsen van technische beperkingen op automadsch zocken. Verder vragen we u hct volgende: + Gebruik de besianden alleen voor niei-commerci^le doeleinden We hebben Zocken naar boeken met Google ontworpen voor gebruik door individuen. We vragen u deze bestanden alleen te gebruiken voor pcrsoonlijkc en nict -commercicle doeleinden. + Voer geen geautomatiseerde zoekopdrachten uit Stuur geen geautomatiseerde zoekopdrachten naar het systeem van Google. Als u onderzoek doct naar computcrvertalingen, optische tekenherkenning of andere wetenschapsgebieden waarbij u toegang nodig heeft tot grote hoeveelhe- den tekst, kunt u contact met ons opnemen. Wc raden u aan hicrvoor materiaal uit hct publickc domcin te gebruiken, en kunnen u misschien hicrmee van dienst zijn. + Laat de eigendomsverklaring staan Het "watcrmerk" van Google dat u onder aan elk bestand ziet, dient om mensen informatie over het project te geven, en ze te helpen extra materiaal te vinden met Zocken naar boeken met Google. Verwijder dit watcrmerk nict. + Houd u aan de wet Wat u ook doet, houd cr rekening mee dat u er zelf verantwoordelijk voor bent dat alles wat u doct Icgaal is. U kunt er niet van uitgaan dat wanneer een werk beschikbaar lijkt te zijn voor het publieke domein in de Verenigde Staten, het ook publiek domein is voor gebniikers in andere landen. Of er nog auteursrecht op een boek mst, verschilt per land. We kunnen u niet vertellen wat u in uw geval met een bepaald boek mag doen. Neem niet zomaar aan dat u een boek overal ter wereld op allerlei manieren kunt gebruiken, wanneer het eenmaal in Zocken naar boeken met Google staat. De wettelijkc aansprakelijkheid voor auteursrechten is bchoorlijk streng. Informatie over Zoeken naar boeken met Google Het docl van Google is om alle informade wcrcldwijd toegankelijk en bruikbaar te maken. Zoeken naar boeken met Google helpt lezcrs boeken uit allerlei landen te ontdekken, en helpt auteurs en ui tgevers om een nieuw leespubliek te bereiken. U kunt de voUedige tekst van dit boek doorzoeken op het web via |http: //books .google .coml SIDIN EN IK. ■^ SIDIN EN IK EEN REISJE OVER JAVA. DOdR A. WERUMfiUS BUNING. -tr^^f^ Amsterdam, COHEN ZONKN 1899. V5"// s'' l/9^f43-3L3f y O O R B.E RIGHT. ♦ • » In de volgende bladzijden heb ik getracht^ min ofmeer in den vorm van een verhaal^ zoo eenvoudig mogelijkeene beschrijving te geven van het meest ^typische*' uit het Javaansche landschap en het Javaansche leven. Behalve van mijn eigen herinneringen^ maakte ik hierbij gebruik van tal van werken en artikels^ die hierover geschreven werden^ zooals b. v. van Prof. Veth^ fVof, v. d. Lith^ van Hoevell^ Therese Hoven^ Perelaer^ Flaes^ Brons Middel^ Leendertz^ Ter Heide^ Wichers^ (in het tijdschrift Eigen Haard)^ enz. enz. Voor het reisje door en over het vul- kanische landschap en het beklimmen van een vulkanischen bergtop maakte ik (ook weer behalve van mijn eigen h&rinneringen) vooral gebruik van de prachtige^ zoo dich- terlijke en schilderachtige schetsen van den Heer P. Heering^ de mooiste^ die ik op dit gebied ken. Moge mijn boekje er weer iets toe bijdragen^ dat „Onze OosV steeds meer bekend worde ook onder het komende geslacht en er daardoor hoe langer hoe meer „emheid*' kome iusschen de kolonim en het moederland. Dat is in one aller belang 1 A. WERUMfiUS BUNING. NlJMEGEN 1899, 1 N H O U D. Bladz. I. Inleiding. — Onze vlucht van boord . . 1 II. Onze eerste ontmoetingen op den vasten wal. 1 7 III. De Groote Dorpsgeest en de Kleinere. . 41 IV. De woning van Pah Sidin 48 V. De Perkoetoet en de Karbouwen. ... 56 VI. Ten huize van den heer Riesberg ... 71 VII. Bezichtiging van de suikerfabriek en tocht naar het koffieland 77 VIII. Een reisje met een Oud-Indischen reiswagen. 82 VIII. De vier plantengordels 99 IX. Wy gaan naar boven . 103 X. De Koffle-cultuur 110 XL Verder het gebergte in. — Tijgers . . 117 XII. De tijgerval en Hadji Sleman 125 XIII. Het tjemara-woud. — De zwavelhalers . 131 XIV. Onze eerste nacht in de koude z6ne en opkomst van de zon 137 XV. Beklimming van den bergtop .... 145 XVI. Terugtocht 158 XVII. Nog lets over de suikerfabriek ... 167 XVIII. Het- maalfeest 175 XJX. De Groote Postweg van Generaal Daen- dels. — Sidin trouwt ; ik ook. — Besluit. 187 I. Inleiding. — Onze vlncht van boord. Tot dusverre is Java zeker voor ons wel het voornaamste van de Oost-Indische eilanden en ieder, die zijn vaderland lief heeft en er belang in stelt, zal ook zeker in Java belang stellen, want dit zal toch wel niemand tegenspreken : onze kolo- nies, en Java niet het minst, zijn een deel van ons eigen bestaan. Het toeval wilde, dat ik in mijn vroeger leven nog al wat van Java te zien kreeg; en vooral in het begin van mijn loopbaan als zeeman, toen ik op zekeren dag met een Javaansch matroosje, die met mij diende aan boord van een HoUandschen Oostindievaarder, — ik was toen jongen of licht ma- troos — ons vaartuig verliet en mijn heil zocht aan den wal. SIDIN EN IK. 1 Na een poosje rondgezworven te hebben, kwam ik door toevallige omstandigheden in aanraking met een suikerfabrikant, die zich mijn lot aantrok en mij verder heelemaal als zijn zoon aannam en behandelde. Het was vooral deze, die mij mijn latere opvoeding gaf en mij ook op Java alles leerde en liet zien wat er te kijken was. Wat ik mij nu daarvan herinner en er verder van hoorde en las, wil ik u in de volgende blad- zijden gaan vertellen. — Veel verschrikkelijke avon- turen beleefde ik op Java niet, het liep alles telkens nog al kalm af en ze te „bedenken," zooals som- mige schrijvers dit zoo talentvol weten te doen, daartoe zie ik geen kans ; ik kan dat niet. Wat ik u hier dus geef, is geen verhaal vol avonturen, zooals gij ze anders zoo gaarne leest ; — het is niet anders dan eene beschrijving van land en volk, voor dengene, die er wel wat van weten wil. — En nu vooruit maar ! Wij lagen met ons schip suiker te laden voor een van de N. Oostelijke kustplaatsen van Java, doch we hadden daar aan boord een treurigleven en Sidin en ik hadden allebei besloten, »er maar van door te gaan." Sidin, het Javaansche matroosje, noemde dat in zijn taal »mau lari" ; of, ja, in het Javaansch, de eigenlijke taal van Sidin, heette dat nog anders, maar Sidin had al eenige jaren op verschillende schepen gevaren en sprak dus ook Maleisch, de algemeene taal in onze 0. 1. Kolonien^ waarin gewoonlijk door de Europeanen met de in- landers gesproken wordt. Maar hoe het dan ook heette, Sidin en ik hadden besloten, de Suzanna Cornelia^ een Oost-Indie-vaar- der, die nu op de ree van een van de Noordelijke Javaansche kustplaatsen ten anker lag, vaarwel te zeggen, omdat wij het er aan boord niet uit kon- den houden. Zoolang de oude kapitein nog leefde, hadden we allebei een goed leven gehad, maar toen deze te Soerabaija aan de cholera gestorven was, hadden we den eersten sluurman tot kapitein gekregen en toen was onze ellende begonnen. Terwijl de oude kapitein nog leefde, had stuur- man Jansen ook al niet van mij gehouden, omdat ik, zooals hij dat uitdrukte, een »doom'nie's zoon" was. Dit was zijn gewone naam voor een jong- mensch, dat met bijzondere aanbeveling van de reeders aan boord kwam en die dan met wat meer ^achtheid behandeld werd dan een gewone scheeps- jongen. En dat was met mij het geval. Gedurende de geheele reis had de kapitein zich metmijbezig gehouden. Ik kwam vast iederen voormiddag bij hem An de kajuit, waar hij mij dan op zijne manier les gaf in allerhande dingen, die goed waren om te weten. Ik was dan ook al zoo ver been, dat ik met een sextant een zonshoogte kon nemen, het bestek uitcijferen en op de kaart afzetten. De eerste stuurman echter was van meening, dat ieder jeugdig zeeman in het begin van zijn loopbaan een groote hoeveelheid kwispelingen met juffrouw Driestreng moest hebben. Toen echter de kapitein hem er op betrapte, dat hij deze grond- beginselen van de zeevaartkunde ook op mij ging toepassen, kreeg hij een uitbrander, die hem voor altoos van mij deed af blijven, maar ook tevens mij zijn innigen haat bezorgde. Het was dus geen wonder, dat hij onmiddellijk na het afsterven van onzen goeden, ouden kapitein opnieuw zijn grammatica van »drie strengs je weet wel" met mij begon en dat ik in minder dan geen tijd bont en blauw zag. En ook Sidin, een van de Javaansche matrozen, die wij, wegens gebrek aan volk, tijdelijk aan boord genomen hadden, moest het ontgelden. Als Sidin, die speciaal den stuurman en tegen- woordigen kapitein moest bedienen, maar het klein- ste of geringste vergat of verkeerd deed, kreeg hij dadeUjk de gemeenste Maleische scheldwoorden naar zijn hoofd en eindelijk, toen het ongeluk wilde, dat er een kakkerlak gevonden werd in het kop koffie, dat Sidin den stuurman 's morgens in zijn hut moest brengen, als hij wakker werd, kwam het tot een uitbarsting. Nu moet ik zeggen, dat zoo'n kakkerlak een van de akeligste, vieze gedierten is, die ik ken en die alies, waar ze zelfs maar even over heen loopen, bederven door den ellendigen walgelijken reuk, die er aan komt, en in zoo'n kopje koffie is dus een kakkerlak wel iets anders dan een klontje suiker, wat de stuurman er anders in behoorde te hebben. En ik durf ook niet zeggen, of Sidin het niet met opzet heeft gedaan, en dan is het ontegenzeggelijk heel leelijk van hem, maar een feit is het, dat de stuurman nu Sidin niet alleen uitschold, maar dat hij hem ook te lijve ging en schandelijk mishandelde. Ofschoon stuurman Jansen anders iedereen aan- durfde en voor geen mensch bang was, had hij toch nog nooit een Javaan durven slaan, uit vrees voor hun bekende wraakzucht. Doch hij was bij deze gelegenheid zoo woedend, dat hij alle vrees voor zoo iets verloor. Een half uur later lag Sidin nog te kermen van de pijn beneden in het logies. .. Ik mocht het Javaantje graag en had diep mede- lijden met hem. Ik hielp hem dus zooveel ik kon, bracht hem wat water en azijn om de builen van zijn hoofd te betten en wilde hem 's middags ook wat eten brengen, toen ik er in verhinderd werd door den stuurman, die het toevallig zag, mij ach- terna liep, mij het kommetje met rijst uit de hand sloeg en mij toen met een eind touw te lijve wou gaan, dat hij van het dek opraapte, maar, terwijl hij dat deed, nam ik mijn kans waar en ging aan den haal naar het voorschip toe. Hij achter mij aan, doch juist op het oogenblik, dat hij mij grijpen zou, dook ik naar beneden, het luik vanhetvoor- ruim in, hij struikelde en — bleef liggen .... Hij had zijn been verzwikt en moest door een paar van het volk naar beneden worden gedragen, naar de kajuit. Dien avond zat ik bij Sidin, eerst beneden in het logies, doch later vooruit op de bak, het voor- eind van het schip, en overlegde met hem een plan om te deserteeren, weg te loopen, want wij begre- pen allebei, dat er voor ons hier aan boord niet veel goeds meer te wachten was. Aan het gezicht van Sidin kon ik zien, dat er diep in zijn hart iets broeide, dat voor den stuur- man gevaarlijk kon worden, wanneer hij wel aan boord bleef. Dat wilde hij ook eerst. Toen ik met mijn plan tot ontvluchting aankwam, wilde hij voor zich er eerst niet van weten. » Later,'' zei hij, in het Maleisch en gebroken HoUandsch. » Later .... D'Din (een verkorting van Sidin) moet eerst nog wat werk doen hier aan boord. Als dat gedaan, Sidin poelang (weg) . . . ." En ik zag duidelijk, dat hij onder zijn klee- deren het heft van een mes omklemde, terwijl zijn oogen flikkerden en ik zijn tanden kon hooren knarsen. . . Hij was nog half dol van woede en pijn. Er gingen nu eerst nog een paar dagen voorbij. De stuurman lag in de kajuit en vertoonde zich niet aan dek, en in dien tijd wist ik Sidin wat te kalmeeren en over te halen, om samen er van door te gaan. Weldra hadden wij ons plannetje klaar. lederen dag kwamen er prauwtjes langs zij, om klappers (kokosnoten), pisang, ananas en allerhande eetwaren te koop aan te bieden. Ongemerkt liet Sidin zich langs zij in een van de kleine vaartuigen glijden, waarvan hij den eigenaar van vroeger kende en dien hij, met behulp van een geldstuk, dat ik hem gegeven had, overhaalde om in den daarop volgenden nacht om een uur of twee stilletjes naar ons schip te komen drijven of roeien, daar vooruit zich aan de ankerketting vast te maken en dan te wachten, totdat wij zouden verschijnen. Voordat ik nu verder ga, dien ik u eerst nog wat van mij zelven te vertellen. Ge zult misschien al gedacht hebben : hoe kwaamt ge er toe, om maar zoo in eens te besluiten, om weg te loopen, hadt ge dan geen ouders of vrienden, die u later op een ander schip konden helpen, waart ge dan heelemaal alleen in de wereld ?" Ja, in dien tijd was ik zoo goed als heelemaal 8 alleen in de wereld. Mijn ouders had ik beiden vroeg verloren en broers of zusters had ik niet. Mijn voogd was een vriend van mijn vader, en die was het ook, die mij aan de reeders van ons schip had aanbevolen, doch juist toen we te Soe- rabaija kwamen, kreeg ik een brief, dat deze voogd overleden was en tevens, dat deze was komen te sterven, zonder orde op zijn zaken te slellen, die in geen al te besten toestand verkeerden ; zijn vrouw en kinderen hielden nog maar net genoeg over om van te leven en het weinigje geld, dat hij van mij onder zijn beheer had, was er door hetgeen mijn uitrusting gekost had, ook niet op vooruit gegaan. Dit was misschien ook wel de reden, dat onze barribal van een stuurman het zich verder om mijne vroegere aanbeveling aan de reederij niet moeiehjk maakte en er later, toen we ten anker lagen op onze tegenwoordige plaats, onder Java's Noordwal, zoo dapper en pleizierig op los sloeg. Ik had dus besloten, nu maar eens de wijde wereld in te gaan. En daarbij kwam, dat ik van Sidin gehoord had, dat men aan boord van de O. I. kustvaarders, die dikwijls aan Chineezen of Arabieren toebehooren, en een Arabier of kleurling als gezagvoerder hebben, wel heel graag iemand zou willen hebben, die bekend was met de »navi- gatie" of de stuurmanskunst, iets waarvan de Ara- 9 bieren of half en half gekleurde gezagvoerders ge- woonlijk niet veel weten. Mijn plan was dus mij met Sidin eerst schuil te houden bij zijn ouders, in een kampong, die een heel eind om de Oost, in het binnenland lag ; doch ook niet zoo heel ver van de kust, zoodat wij later, als de Suzanna Cornelia vertrokken was, wel zou- den zien verder te komen. Ik nam dus mijn ouwe sextant, die ik van onzen ouwen kapitein present had gekregen, benevens een paar zeevaartkundige boeken mee, in het pak, dat wij op den bewusten nacht op onze vlucht van boord mee namen 's Nachts op de ree had gewoonlijk maar een man de wacht, om uit te kijken en deze eene man nam dezen dienst gewoonlijk nog al licht op, n.l. door lang uit achter op de kampagne te gaan lig- gen slapen ; vooral in deze dagen, nu men wist, dat de nieuwe kapitein met zijn ongelukkig been toch niet aan dek kon komen. En aangezien nie- mand er ook het geringste vermoeden van had, dat we plan hadden, onze biezen te pakken, raakten wij dus zonder eenige verhindering van boord. We kropen stilletjes voor over de verschansing, klauterden naar beneden en lieten ons verder langs de ankerketting zakken en glijden in het kleine prauwtje, dat daar op ons lag te wachten.. Ofschoon het eigenlijk een dolle streek was en 10 het werkelijk een wonder is, dat ik er aan 't eind nog zoo goed ben afgekomen, kan ik u toch niet zeggen, hoe gelukkig ik mij gevoelde, toen onze bevriende inlander zijn prauwtje van de ankerketting losmaakte en, terwijl hij achterin plaats nam, zachtjes en stil met zijn pagaaijer (een soort van inlandsche roei-riem) de prauw in beweging bracht en wij weldra van de Suzanna Cornelia niets meer zagen dan zijn licht in den voortop, het zooge- naamde ankerlicht, dat we nog een heelen tijd in de duisternis konden zien schitteren en flikkeren. Ofschoon ik zoo vroolijk en pleizierig was en bijzonder veel lust had, om eens overeind te gaan slaan en net als een vrije vogel zijn vlerken, mijn armen en handen uit te slaan, deed ik dat echter niet, en wel om de goede reden, dat we dan mis- schien met ons prauwtje om zouden slaan, want het was een onnoozel lang en smal vaartuigje, een zoogenaamde kleine >djoekoeng'\ niet veel meer dan een uitgeholde boomstam. >Doedoek\ ga toch zitten, toewan'' zei Sidin dadelijk, toen ik de hoogte in wou. »Blijf in 's hemelsnaam zitten . . . ." Ofschoon Sidin en ik in maatschappelijke positie niet zoo heel veel verschilden en de een niet veel meer was dan de ander, noemde hij mij toch al- toos toewan^ meneer ; iets, dat ik mij ook maar liet aanleunen, al was hij dan ook op dezen tocht 11 de man, die de geheele beweging in handen had. Terwijl wij nu met ons prauwtje zoo zacht en stil mogelijk door het water drijven of zachtjes roeien, kan het misschien geen kwaad, wanneer ik u mijn vriend Sidin wat nader beschrijf. Het was een Javaantje ; heelemaal een Javaantje van het echte en goede soort, altoos even zacht en kalm, doch alleen dan, wanneer hij, zooals bij ons aan boord, mishandeld werd, tot groote en woeste dingen in staat. Hoe zag Sidin er uit? — Nu, heel anders dan ik. — Toch had ik voor een Hollander eene erg donkere gelaatskleur ; waarschijnlijk door dat mijn moeder afstamde van eene familie van Fransche origine, zoogenaamde emigre's, die in het jaar 1685 bij de herroeping van het Edict van Nantes, uit het zuiden van Frankrijk naar ons land was ge- vlucht. Ik had donker bruin haar en was ook van huid zoo donker gekleurd, dat men in Holland ge- woonlijk dacht, dat ik in Indie geboren en een kleurling was. Sidin echter zag er nog heel aoders uit ; hij was bruin van kleur, eigenaardig geelachtig bruin. Zijn neus behoorde niet tot de soort, die men in Holland mooi noemt, het was jets, dat aan een mopsneus deed denken, met nog al wijde neusgaten. Deze neus met de twee vooruitstekende lippen 12 daar onder, en zijn zachte, donkere oogen er boven, gaven u met elkaar den gelaatsindruk van een goedig en zacht Javaantje. De Javanen hebben over 't algemeen mooi, lang zwart haar en ook Sidin was daar ruim van voor- zien. Het was zoo lang, dat het heelemaal over zijn rug naar beneden golfde als hij het los liet hangen, maar dat doen de Javaantjes alleen wan- neer zij hun toilet maken ; het wordt in den dage- lijkschen dienst altoos weggestopt onder den hoofd- doek, dien ze op een eigenaardige manier er over en er om been weten te winden. Ofschoon bij aan boord een soort van matro- zenpakje gedragen had, was hij nu weer gekleed in het gewone inlandsche kostuum: een baadje over het bruine naakte bovenlichaam, een korte broek (een soort van zwembroek zouden wij het noemen) en een sarong of lap doek, op een bijzondere manier om de beenen geslagen en om het midden met een gordel of buikband vastgehouden. Hij zag er nu weer heelemaal uit als een Javaantje, dat zoo uit het binnenland kwam. Hoe hij zoo gauw aan die andere kleederen ge- komen was, weet ik niet en bleef mij een raadsel. Blijkbaar echter had hij, in dezen dag of wat, alles voor onze vlucht.en verderen tocht gereed gemaakt, De Javanen hebben over 't algemeen een eigen- aardige, stille manier om met elkaar om te gaan 13 en verschillende dingen te bespreken en te beramen, zonder dat een Europeaan er iets van bemerkt. Europeanen b.v. zouden in een geval als dit, als ze een eind van hun schip af waren, zeker alheel gauw met elkaar zijn gaan redeneeren en praten, en zich vroolijk maken over bet voorloopig slagen van hunne vlucht. — Niet alzoo mijn twee Javaan- sche vrienden. De eene, de eigenaar van bet prauwtje, zat achter in maar te pagaaien en tevens te sturen, terwijl Sidin in bet voorste gedeelte mee pagaaide en tegelijkertijd in gebogen bonding over bet water been in de duisternis naar voren keek en blijkbaar scberp uitzag naar alles wat zicb daar zou kunnen voordoen. — AUeen een enkelen keer gaf de een of ander iets te kennen door een of twee woorden in bet Javaanscb, waarvan ik geen anderen indruk kreeg dan alsof bet een soort van keelgeluid was, zooals sommige bonden, als ze droomen, wel eens in bun slaap laten booren. Wij waren nu al een eind van de reede af en zagen nog alleen in de verte de licbten van de daar ten anker liggende scbepen, terwijl we aan den wal bier en daar de licbtjes en vuren zagen van enkele inlandscbe buizen en butten langs de kust of in de nabijbeid van de groote „kali" of rivier, waaraan, een beel eind nog bet land in, de bovenstad was gelegen; beneden, aan de monding van de kali, waren alleen een paar kantoren en 14 pakhuizen, uitkijken en dergelijke grootere en klei- nere gebouwen te vinden. Wanneer men met een schip op de Noordkust van Java ligt om te laden of te lossen, krijgt men gewoonlijk van de eigenlijke stad, waarvoor men bestemd is, niet veel te zien; want met het oog op de gezondheid wonen de Europeanen liefst wat verder naar boven, dieper het land in, op hoogere, meer bergachtigen, minder vochtigen grond. De Noordkust van Java namelijk is overal vrij laag en dikwijls moerassig; men kan een heel eind de kali of rivier oproeien, voor men aan wat hooger gelegen terrein komt. Wanneer men dus met een schip op de ree ligt, ziet men van het schoone eiland gewoonlijk niet anders dan de boschachtige wildernis van eene aangeslibte slrandvlakte, die zich in de verte (want men ligt gewoonlijk vrij ver uit den wal) voordoet als eene aaneenschakeling van kleine boschages, hier en daar afgewisseld door een streepje witachtig strand of een verza- meling van inlandsche huizen van visscherslui of andere strandbewoners. AUeen bij bijzonder helder weer ziet men heel in de verte, als 'tware boven in de lucht, de blauwachtige, flauwe omtrekken van de hooge, reusachtige bergen die zich onaf- gebroken uitstrekken tot Java's zuidkust. Op den zuidelijken rand van Java ziet het er heel anders uit : daar is het steil en beukt de 15 groote Indische Oceaan met zijn hooge, lange rol- lers, zoo regelrecht uit zee komende, vierkant en zonder komplimenten tegen den hoogen rotsmuur, waaruit hier meestal het kustland bestaat, en be- spoelt van onderen voortdurend den voet van deze reusachtige, vulcanische of vuurspuwende bergen. De Zuidkust is trotsch, prachtig; de Noordkust flauw en eentonig. Wij zagen nu dan ook van uit ons prauwtje in den donkeren nacht niet anders dan hier en daar een lichtje, 't zij van een huis of van een visscher- mannetje, die even als wij in zijn vaartuig onder den wal scharrelde. Wij naderden echter nu lang- zamerhand wat meer de lage kust en eindelijk, juist bij een hoek of landtong, toen we plotseling een grooter licht dan de anderen zagen schitteren, waarschijnlijk een soort van inlandsche fakkel, stuurden Sidin en zijn vriend Kromo (zoo heette de eigenaar van de prauw) plotseling vierkant den wal in en naderden wij deze nu weldra voldoende voor mij om te zien, dat we recht op een klein riviertje aanstuurden, dat hier zijn uitmonding scheen te hebben. Het duurde niet lang of we kwamen met ons prauwtje in de branding, die echter niet veel be- teekende, want het was doodkalm weer en er ging bijna geen zee. Nog een eindje roeien of pagaaien, en onze 16 schipper, de heer Kromo, stuurde naar den oever, het vaartuig raakte den grond, schuurde er een eind over been en door den schok, toen het er tegen stuitte, viel ik opzij er uit en lag in het water te spartelen, Nu, dat maakte niet zoo veel uit, spoedig stond ik weer op mijn beenen en betrad voor het eerst den vasten grond van het schoone eiland Java, want onze lieve eerste stuurman had mij nog geen enkelen keer permissie willen geven om naar den wal te gaan en eens een kijkje te nemen. De lichtzij of het voordeel van deze on- vriendelijkheid was, dat ik nu al mijn geld, dat ik in Holland bij mijn uitreis van mijn voogd ont- vangen had, op een paar guldens na, die ik versnoept had aan vruchten uit de langs zij komende prauwen, nog in mijn bezit had en gebruiken kon voor onzen verderen tocht. In de eerste plaats werd nu Kromo betaald, die ons een ^.slamai^^ of goeie reis wenschte, zijn prauwtje met behulp van Sidin weer te water bracht en daarop in zijn eentje weer weg pagaaide en in de duistemis weldra verdween. Steeds ver- wonderde ik mij over het minimum woorden dat Kromo en Sidin wisselden ; ik geloof, dat ze ook nu elkander geen ander afscheidswoord toevoegden dan een eigenaardig halfzingend, droomerig geluid, dat in het Javaansch zeker hetzelfde beteekende als het Europeesche „Adieu, het ga je bijzonder!" II. Onze eerste ontmoetingen op den vasten wal. Daar stonden we, doch niet voor lang. Wij pak- ten onze spullen op en, Sidin voorop, liepen we eerst nog een eind den oever van het riviertje langs en sloegen toen een pad in, dat links af ons door de strand wildernis en bosschen naar een meer begaanbaren weg voerde. »Wat is nu eigenlijk uw plan, Sidin?" vroegik. »Eerst toewan ander pakian^^* zei Sidin, die met mij een taal sprak, die steeds veranderde en meer of minder Maleische of HoUandsche woorden be- vatte, naarmate hij daarover in zijn hersen-woor- denboek beschikken kon. » Eerst meneer andere kleeren." »Zoo?" zei ik, »dus ik moet ook een Sarong en een baadje aan hebben ?" SIDIN EN IK. 2 18 Nu, zoo heel veel zou mij dat niet kunnen sche- len, want mijn plunjes waren bij het landen klets nat geworden. Gelukkig was het niet koud; ofschoon anders de Indische nachten vrij koel kunnen zijn. Na nog ongeveer een half uur, drie kwartier ge- loopen te hebben, zagen wij door de boomen een paar lichtjes schitteren en, dichter bij komende, bemerkten wij een paar inlandsche huizen of hut- ten ; een eindje op zij af in het bosch tusschen de boomen gelegen. Sidin was hier blijkbaar bekend, hij liep er regel- recht been en verzocht mij te volgen. Bij de deur gekomen, begon hij een eigenaardig krabbelend geluid te maken tegen den wand van de bamboe- hut en gaf daarop in het Javaansch een zacht ant- woord op een vraag die van binnen gedaan werd en waarschijnlijk beteekende : wien zal ik het ge- noegen hebben in dit nachtelijke uur ten mijnent te zien ? De deur ging open en een oude Javaansche vrouw met bruin gerimpeld gelaat en grijze haren werd zichtbaar. Zij scheen volstrekt niet verwonderd ons te zien, want wij werden in eeiis binnen ge- laten en bevonden ons nu ook dadelijk in het woonvertrek, want een gang of » corridor" houden de Javaantjes er niet op na. i^Toewan nu *gaan zitten en nat kleeren uit- trekken" beduidde mij Sidin. 19 »Met alle genoegen," zei ik, »maar heb jij dan een ander stelletje voor mij?" »ilda, toewan^'' zei Sidin, »hier heb ik ze," en meteen maakte hij zijn pakje los, dat hij bij zich had en rolde een sarong^ een hoofddoek en een baadje uit elkaar, dat, naar ik giste, afkomstig was van een van de andere Javaansche matrozen aan boord, die veel breeder en forscher was dan Sidin en wiens baadje mij dus misschien wel zou passen. Ik begon dus nu mijn natte rommel uit te trekken en mij flink af te drogen en te wasschen, terwijl de oude Javaansche tante mij onthaalde op een warm kopje inlandsche koffie, dat wel een eigen- aardigen smaak had, maar mij toch goed deed, evenals de rijst en het gebakken vischje, dat zij voor mij opdischte. Toen ik nu een beetje begon op te knappen en bij te komen, want ik was eerst erg rillerig, begon ik mijn Javaansch costuum eens aan te trekken. De sarong trouwens had ik al dadelijk om mijn beenen geslagen. Het inlandsche baadje paste mij ook vrij wel, doch toen ik het aan had, schudden de oude Javaansche vrouw en Sidin beiden be- denkelijk het hoofd. ^Tra holeh'' zeiden ze, »kan niet, toewan niet bruin genoeg ; kan te veel zien, Mat is een orang blanda^ (Hollander)." 20 Blijkbaar hadden ze te veel gerekend op mijn voor een Europeaan al bijzonder donkere kleur van huid en donkere oogen. >Taur riep Sidin in eens, »ik weet er wat op. Meneer moet ^^orang arab" worden," (een Arabier.) Dat was een gelukkige inval. De oude vrouw^ wier dochter getrouwd was met een Arabier, had juist nog een ^^toppie'' of mutsje liggen, zooals sommige kleine Arabische kooplui dragen, terwijl ik in deze rol des avonds mijn eigen zwart jasje en een onderhemd kon dragen. Het was nog altoos een vrij vreemd gezicht, maar aangezien ik ook door de zon verbrand en dus feitelijk vrij bruin was, zouden ze in mij toch nooit een volbloed Europeaan herkennen. Ten minste niet in het binnenland. Op zijn meest zouden ze denken, dat ik een weggeloopen jonge Sinjo of kleurling was^ en die werden wel eens meer hier en daar in de kampongs als halve inlanders verkleed, gezien. Het zij, hoe het zij, wij moesten het er nu maar op wagen. Nadat wij eerst nog goed wat gegeten en ge- dronken hadden, kochtten wij van de oude vrouw nog wat rijst en gebakken visch en enkele andere kleinigheden, en aanvaardden onze reis. Wij gingen nu eerst langs een pad, dat, evenals dat, waarlangs wij gekomen waren, door een groot bosch liep en — vrij eenzaam was. 21 >Hoor eens Sidin," zei ik, »Ik heb wel eens hooren verlellen, dat er hier lijgers zijn." i^Tida ada di sini^'' zei Sidin »diezijn hierniet." »Zoo," zei ik, »nu, dat doet mij veel pleizier, want ik heb niet veel lust, om door, zoo'n zwerver op- gegeten te worden." Nu, het liep goed af. Wel hadden we veel last van allerhande insecten, die ons voortdurend om de ooren vlogen en gonsden, en toen we eindelijk tegen den morgen, toen het al wat lichter begon te worden, het bosch uitkwamen, hadden we heel wat beten in 't gezicht en op de handen en overal, waar dat venijnige goed ons maar te pakken had kunnen krijgen. We waren nu al een heel eind van de zeeplaats verwijderd, waar wij van ons schip weggeloopen waren en Sidin begon nu weer den gewonen weg te nemen. Dat wil zeggen, niet den gewonen post- weg, waarlangs de Europeanen met hunne post- wagens passeeren, wanneer ze op reis zijn van de eene plaats naar de andere, maar langs een soort van landweg, of een pad, dat zich al kronkelend tusschen en over de ^^sawahs'' of rijstvelden been slingerde. Nu de zon opkwam en het licht begon te wor- den, want de schemering duurt in Indie altoos maar heel kort, was het werkelijk een mooi ge- zicht wat we voor ons hadden. 22 De rijst die te velde stond, begon rijp te worden, zoodat reeds enkele goudgele plekjes zich vertoon- den tusschen de groene en groen-gele halmen, en het geheel aan een golvende zee deed denken, waarop het zonnelicht, afgewisseld door de scha- duwen van de drijvende wolken boven in de lucht, voortdurend allerhande kleuren en tinten tooverde. En tusschen deze zee door slingerde ons pad, nu eens naar boven, de hoogte in, dan weer naar beneden, soms ook voerde het ons over een brug- getje, dat dwars over een beekje lag of over een bergstroompje, dat als een levend zilveren lint, boven uit den hoogeren bergrug a] klaterend en schuimend zijn weg naar beneden zocht. Zoo kwamen wij al een heel eind het land in, want in het Zuiden zagen wij de hooge blauwe iergen al veel dichter bij dan ik ze van boord af ooit had kunnen aanschouwen. Toen het langzamerhand warmer werd, begon ik mijn beenen verbazend te voelen. Wei hadden wij 's nachts in het bosch of aan den rand er van een poosje uitgerust en misschien ook wel geslapen, maar nu voelde ik mij toch meer dan moe. »Nog een klein eindje," zei Sidin, »endangaan we makkan (eten) en tidor (slapen.") »Nu," zei ik, »dat zal me een waar feest zijn, want mijn voeten doen mij ook zoo'n pijn/' Ik had namelijk mijn schoenen moeten uittrekken. 23 en liep op bloote voeten. In de toekomst zou ik op een soort van sandalen moeten loopen, zooals de Arabische kooplui ze gebruiken, maar met het oog op de ongewoonte had ik die dingen nu eerst nog maar opgeborgen. Eindelijk kwamen we dan aan een plekje, waar Sidin het goed vond onze rust te nemen. »Wij zijn nu al vlak bij de Kampong, waar we moeten wezen," zei Sidin. »Wat!?" zei ik, »hoe is dat mogelijk ! Ik zie toch niets." Sidin wees mij een boschje, dat wij, op zoowat een half uur afstand midden tusschen de rijstvelden zagen liggen. »Dat is het," zei Sidin. »Ik zie niets dan wat boomen," zei ik, maar begreep nu ook wel, dat onder en tusschen die boomen, het »dorpje'', zooals wij zouden zeggen, verscholen moest liggen. Dat was dus heel anders dan bij ons in Holland, waar we al heel in de verte de hoogste huizen en schuren of in elk geval den kerktoren boven alles uit zien komen. Doch van dat alles ziet men op Java gewoonlijk niets. Toch is de aanwezigheid van de straks ge- noemde sawaKs of rijstvelden natuurlijk een bewijs, dat er dorpen of kampongs moeten zijn. En — iemand die niet heelemaal vreemd is in het land, weet ook heel goed de bosschen of bosschjes, 2i waarin de dorpen liggen, te onderscheiden van de and ere. Het zijn vooral de kleuren van het dorpsbosch, die gewoonlijk heel anders en niet zoo eentonig zijn als die van het andere geboointe. En dat komt, doordat er viak bij de kampong meer vrucht- boomen gevonden worden, zooals b.v. de pisang boomen met hun reusachtig groote, een voet of zeveh lange en soms een paar voet breede blade- ren, mangga's met hun donker groene, ronde kronen in de lucht en goudgele, eiervormige vruchten er onder, mangistan's, met hun ronde, kleine, appel- vormige vruchten, waarin zoo'n heerlijke, witte vrucht is te vinden, de lekkerste en fijnste mis- schien van alle Indische vruchten, en dan daar- boven en er tusschen door natuurlijk de verschil- lende grootere en kleinere palmboomen, met hun waaiervormige bladeren en hooge toppen, waar- boven vooral de kokos met zijn hoogen kruin en slanken, wuivenden langen stam het van alien wint en waaraan men de groene klappers of kokosnoten al dadelijk ziet zitten. Ge begrijpt wel, dat ik dat alles nu dadelijk nog niet zag, maar eerst later, toen ik zelf al bijna heelemaal Javaan was ge worden. Wij gingen nu eerst op zij af, in een klein boschje, onze provisie voor den dag halen, eten zooveel we ijiaar lusten en daarop slapen van wat ben je me. Ik houd 25 er voor, dat ik gesnurkt heb, zoo hard, dat ze 't misschien aan boord van de Suzanna Cornelia had- den kunnen hooren ; als die wat dichterbij was geweest, maar gelukkig waren we daarvan nu voorloopig bevrijd, ofschoon ik toch nog droomde, dat de stuurman ons achterna zat en ons bijna te pakken had, toen hij plotseling veranderde in een kakkerlak, die door Sidin onmiddellijk dood- gedrukt werd. Toenik plotseling wakker werd, was Sidin ook wer- kelijk bezig met aan iets te drukken en te knijpen, maar het was geen stuursmanskakkerlak dien hij te pakken had, maar wel mijn eigen grooten teen ! Als de Javaantjes namelijk iemand wakker willen maken, doen ze dat gewoonlijk door den patient in zijn grooten teen te knijpen. En het is merk- waardig, welk een praktisch middel dat is ; ik was in eens klaar wakker, stond overeind en wreef mijn oogen uit. »Ziezoo," zei ik »nu verder/' »Neen," zei Sidin »nu ga ik eerst vooruit en de toewan blijft hier stilletjes zitten " »Wablief !*' zei ik. Dat beviel mij niet erg. Sidin legde het mij echter uit, dat het voor ons beiden raadzaam was, dat hij eerst vooruit ging, om het terrein te verkennen en dan zijn vader op alles voor te bereiden, zoodat we niet in eens allebei voor z'n oogen stonden. 26 Nu, daar kon ik hem geen ongelijk in geven, maar toch viel mij de tijd niet weinig lang toen hij eens weg was. Eindeijk, na zoowat anderhalf, twee uur wachten, arriveerde vriend Sidin en bracht tevens allerhande eetwaren mee, want hij zei, dat we zouden moeten wachten tot 's avonds laat. Zijn vader was een voorzichtig man en vond het beter, dat ik mij nog niet dadehjk in het voile dorp publiek vertoonde, voordat we alles goed v66r elkaar hadden en hij de menschen in de buurt een behoorlijk verhaal zou weten te doen van de reden van mijn komst, wie ik was en wat ze zoo al meer zouden willen weten. Hij scheen met mijne vermomming als Arabische koopman niet bijzonder ingenomen te zijn en had beweerd, dat men al heel gauw zou kunnen merken, dat dit apekool was.... De ouwe heer zat er eigenlijk leelijk over in. Zooals ik later meer dan eens merkte, is een Ja- vaan bang en vreesachtig van natuur en zit altoos bijzonder in de benauwdheid, om in moeilijkheden te geraken met het Europeesch bestuur. Een weggeloopen ^^orang hlandd" (Hollander) in zijn huis te verbergen, was lets waartegen hij opzag, en ieder inlander zou in mij dadelijk den Hollander herkennen, al zag ik er ook nog zoo Oostersch of „zuidelijk" uit. 27 Toen wij 's avonds laat bij den ouden papa ,,Pak-Sidin" arriveerden, Week het, dat hij bij zijn gevoelen gebleven was. Al ware het dan ook alleen aan mijn manier van loopen, zei hij, zou men ai dadelijk zien, dat ik geen inlander was. Hij vond het dus veel beter, dat wij gewoon, zonder veel te praten, onzen gang zouden gaan en vertellen, dat ik met Sidin permissie had gekregen, om hier been een uitstapje te maken, bij wijze van een familiebezoek. Was ik van een oorlogsschip weggeloopen, dan was het iets anders, maar voor een gewonen koop- vaardijman zou men — in dien tijd ten minste — zooveel moeite niet doen. De controIeur(*) van de afdeeling waartoe de kampong behoorde, scheen op zijne inspectie-reizen hier zelden of nooitlangs te komen, zoodat ik voor eene ontdekking van de zijde van het Europeesch bestuur vooreerst ook niet veel gevaar liep. En dus, uit liefde voor Sidin, en omdat ik voor dezen aan boord zoo goedwas geweest, waagde papa Sidin het er op, mij voor- loopig in zijn huis en onder zijn dak te ontvangen. Doch nu moet ik, dunkt mij, u eerst het een en ander vertellen van het Javaansche dorp waar wij nu voorloopig ons verblijf hadden opgeslagen. Daartoe moet ik in mijn verhaal een eindje teruggaan. If) De controleur; de Europeesche ambtenaar, met het civiele bestuur van de landstreek belast. 28 Wei, ik liep dan met Sidin, toen het al bijna heelemaal donker was, langs het pad, waarlangs we gekomen waren, verder. Dit pad slingerde nu al heel gauw naar den kant, waar Sidin mij het eerst het dorpsbosch had gewezen en nu merkten we weldra, dat we het dorpje of de Kampong naderden. Hier en daar zagen we een paar lichtjes door de boomen schemeren en hoorden ook het eigenaardige geluid van een of meer rijst- stampers in de holle rijstblokken. Er waren in den laten avond zeker nog vrouwen aan het rijststampen. Bij den rand van het boschje gekomen, zagen we nu bij het licht van een fakkel, die Sidin aan- gestoken had, een hooge heining van levende bamboe, die, zooals Sidin zei, om het geheele dorp heenliep, om de wilde beesten er buiten te houden. Het pad volgende, kwamen wij echter van zelf aan de opening, een soort van bamboe getimmerte, in den vorm van een poort, die ons in de gelegenheid stelde, de Kampong in te gaan. Aangezien het donker was en er alleen hier en daar een lichtje brandde, kreeg ik dezen eersten avond niet veel te zien. Ik maakte dien avond natuurlijk kennis met Pak-Sidin (vader van Sidin, zoo noemen zich de inlanders, als ze een zoon hebben) en, zooals boven reeds werd gezegd, maakten wij voorloopige plannen voor de toekomst. Eerst den volgenden morgen, toen ik frisch en 29 vroolijk wakker werd, was ik in de gelegenheid, ons dorpje wat meer van naderbij te beschouwen. De kleine bamboe huizen of hutten van onze Javaansche dorpsgenooten lagen in een schilder- achtige wanorde door het dorpsbosch verspreid. Van een geregelde dorpstraat was hoegenaamd geen sprake. Tusschen de verschillende erven door slingerde, met scherpe en rechte hoeken enboch- ten, een tamelijk hobbelig pad, waarin niet eens de wortels van de boomen overal weggehakt waren. Ik kan u dan ook verzekeren, dat ik menigmaal in den beginne 's avonds over zoo'n wortel of een andere hindernis gestruikeld ben. De Javaantjes echter overkomt dit zelden of nooit. Ook zonder fakkel of brandend stuk bout, waarmee ze's avonds gewoonlijk loopen, weten ze zoo voorzichtig en precies op bun bloote voeten door den kampong te scharrelen, dat ze nooit mankement krijgen. In dat opzicht lijken ze wel katten. Zooals in de meeste Javaansche dorpen, was ook in de onze, en wel midden in het „dorpsbosch", zooals ik het maar zal noemen, een kleine vier- kante ruimte, heelemaal met gras begroeid ..aloen- aloeri*' genoemd. Deze ^^aloen-aloen'' is hetzelfde, wat men in een stad de Groote Markt zou noemen of in een dorp de „Brink'', het plein, het centrum van de beweging. Behalve de woning van het dorpshoofd, den burgemeester, zouden wij bij ons 30 zeggen, staat hier ook de ^Mnggar'^ of kleine dorps-tempel, ofschoon het eigenlijk niets anders is dan een armoedig gebouwlje, waar de dorpspriester de kinderen wat Arabische en Mohammedaansche gebeden en formulieren leert opzeggen of prevelen. Zooals ge weet, zijn namelijk de Javanen, wat hun godsdienst betreft, Mohammedanen. In de grootere plaatsen ziet men dan hier ook, in plaats van den kleinen langgar^ de groote moskee of missiegit, de werkelijke Mohammedaansche kerk of tempel en, als het een hoofdplaats is, de omheinde of ommuurde verblijfplaats van den Javaanschen vorst of Regent, zooals men hem in onze taal noemt, of van den Wed6n6, ook een Javaansche voornaamheid, doch van minderen rang, die, onder den Regent, de inlandsche bestuurder is van een ^^district" of afdeeling van het Regentschap. Deze Regent, gewoonlijk iemand van een oud adeliijk geslacht, staat echter meer onder de be- velen van het hoofd van het Nederlandsche Bestuur, den Resident of Assistent-Resident. 0ns systeem is, den inlander te regeeren door middel of tus- schenkomst van hun eigen oorspronkelijke vorsten. AUeen in de zoogenaamde Vorstenlanden Djokjakarta -en Soerakarta zijn de inlandsche vorsten, keizers of sultans, nog alleen de baas, maar toch ook altoos onder vriendelijk toezicht van een Europeesch resident, die de Javaansche grootheid in het 31 rechte spoor houdt. Feitelijk heeft zoo'n sultan bitter weinig te zeggen. 0ns dorpje was er een van de kleinste soort en de eenige bestuurder van de plaats was een oude „Kapala Kampong" (hoofd van de Kampong) petingi^ loerah^ bekel^ of zooals zij anders mochten genoemd worden, want ze hebben op verschillende gedeelten van Java nog verschillende namen. Onze arme ^^kapala!' was zeer bevriend met den vader van Sidin, zoodat wij niet bang behoefden te zijn, dat hij ons zou verklappen. Hij deed trouwens ook maar net alsof hij niet anders wist, dan dat ik met Sidin voor een poosje met verlof van den kapitein van het schip hierwas. Zijnhuis of huisje, niet veel beter dan de rest, stond aan de ^^aloen- aloen" ; dus wel op het mooiste punt, want ja, dat vergat ik nog te vertellen, hier, midden in het bosch, stond ook de groote, heilige boom van het dorp, de eeuwenoude ^^waringin". Hij stond midden op het mooie, groene grasplein en leek in de verte wel een reusachtige „molshoop" van groen. Het was een heel bosch op zich zelf, want evenals alle waringins, bezat ook deze ouwe heer in hooge mate de eigenschap van het zoogenaamde uit- schieten van luchtwortels, die uit of van de takken naar beneden komen hangen en, eindelijk den grond bereikende, daarin wortel schieten en op 32 den duur eene soort van bijstammen vormen, zoo- dat dan ook onze oude waringin langzamerhand een heel bosch op zichzelf was gaan vormen, dat door het overal afhangende levende groen en vol gebladerte een zoo ondoordringbaar schaduwdak tegen het zonnelicht vormde, dat het, ook zelfs rpidden op den dag, voldoende beschutting gaf tegen den tropischen zonneschijn, terwijl het ge- ringste zuchtje of briesje, dat er kwam, u de heerlijkste geuren toewuifde van de welriekende Indische bloemen en planten, die er natuurlijk in groote hoeveelheden te vinden waren.... 