De melodie van het Nederlandsche lied en hare rhythmische vormen
Dit bock is ua oud dat hct autcursrecht erop is verlopen, zodat hct bock nu dccl uitmaakt van hct publickc domin. Ecn bock dat tot hct publickom, is ccn bock dat noort onder het auteursrecht is gevallen, of waarvan de wettelijkc autcursrecht is verlopen. Hct kan per land verschillen of ccn bock tot het publickom behoort. Boeken in het publickom zijn ccn stem uit het vcrlcden. Zc vormen ecn bron van geschicdenis, cultuur en kennis die anders moeilijk te verkrijgen zou zijn. Aanstekeningen, opmerkingen en andere kanttekeningen die in het origineel stonden, worden wccrgcvcn in dit bcstand, als hcrinncring aan dc lang reis die het bock hccft gemaakt van uitgever naar bibliothek, en uiteindelijk naar u. Richtlijnen voor gebruik Google werkt samen met bibliothekcn om materiaal uit het publickom te digitalisien, zodat het voor iedereen beschikbaar wordt. Boeken uit het publickom behoien toe aan hct publickom; wij bewaren ze Alleen. Dit is echter een kostbaar proces. Om deze dienst te kunnen blijven levercn, heben we mängelen genomen om misbruik door commercicle partijen te voorkomen, zoals het plaatsen van technische beperkingen op automadsch zocken. Verder vragen we u hct volgende: Gebruik de besianden alleen voor niet-commerciSle doeleinden We hebben Zoeken naar boeken met Google ontworpcn voor gebruik door individuen. We vragen u deze bestanden alleen te gebruik voor personellijke en niet-commercicle doeleinden. Voer geen geautomatiseerde zoekopdrachten uit Stuur geen geautomatiseerde zoekopdrachten naar het sy steem van Google. Als u onderzoek doet naar computervertalingen, optische tekenherkenning of andere wetenschapsgebieden waarbij u toegang nodig heeft tot grote hoeveelhe-den tekst, kunt u contact met ons opnemen. We raden u aan hicrvoor materiaal uit het publickom te gebruiken, en kunnen u misschien hicrmee van dienst zijn. Laat de eigendomsverklaring staan Het "watermerk" van Google dat u onder aan elk bestand ziet, dient om mensen informatie over hci project te geven, en ze te helpen extra materiaal te vinden met Zoeken naar boeken met Google. Verwijder dit watermerk niet. Houd u aan de wet Wat u ook doet, houd er rekening mee dat u er zelf verantwoordelijk voor bent dat alles wat u doet legaal is. U kuni cr niet van uitgaan dat wanneer een werk beschikbar lijkt te zijn voor het publiek domein in de Verenigde Staten, het ook publiek domcin is voor gebniikers in andere landen. Of er nog auteursrecht op een boek mst, verschilt per land. We kunnen u niet vertellen wat u in uw geval met een bepaald boek mag doen. Neem niet zomaar aan dat u een boek overal ter wereld op allerlei manieren kunt gebruiken, wanneer het een maal in Zoeken naar boeken met Google staat. De wettelijke aansprakclijkhcid voor autcursrechten is bchoorlijk strcng. Informatie over Zoeken naar boeken met Google Hct docl van Google is om alle informade weieldwijd toegankelijk en bruikbaar te maken Zoeken naar boeken met Google helpt lezers boeken uit allerlei landen te ondekken, en helpt auteurs en ui tgevers om een nieuw leespubliek te bereiken. U kunt de voUedige tekst van dit boek doorzoeken op hct web via |http: //books.google.coml DE MELODIFI m HET MDERLANDSQUE LIED EN HARE RHYTHMISCHE VORMEN Verhandeling in antwoord op de vraag uitgeschreven door de KoninkliJiB Academic der Schoone Kunsten, Letteren en Weten- schappen van Belgic : Faire VIdstorique de la par tie sp^ciaiement musicale de la chanson flamande (origine des melodies et des formes rytfimiques)^ deptiis le haul moyen de jusqiCaiuc temps modernes, Kenspreuk : De oude liedjes zijn de teste. Utterksel uit het LXI deel van de Bekroonde Verhandlingen (1902). Brussel, drukkerij van Hayez, Leuvensche straat, iil DE NiLODie VAN HET NilLANDSCHG » EN HARR RHYTHMISCHE VORMEN DOOR Fl. van Dutse Bekroond door do Koninklijke Acadomio van Belgifii (1898) Klasse dor Scboono Kunsten 'S-GRAVENHAGE MARTINUS NIJHOFF 1902 MUSIC - X .DSS INLEIDING Men is het thans vrij wel algemeen eens, dat de geschiebenen der Dietsche of Ylaamsche en, in meer algemeenen zijn, Nederlandsche letterkunde, omstreeks het midden der xn** eeuw in Limburg en met Heinric van Veldeke een aanvang neemt. Van zijn Enetde en liederen is het overtuigend bewezen, dat zij moeten beschouwd worden als gebrekkige vertalingen uit het Limburgsch in het Turingsch in het Turingsch; terwijl zijn Sint-Servatiuslegende daarentegen zeer goed door een lateren bewerker in de taal der xiv* eeuw kan overgebr . acht zijn 2. Doch reeds vroeger vindt men bewijgen van het bestaan eener van de Duitsche tongvallen verschillende Dietsche of Nederlandsche taal 3. Nederlandsche taal is de naam van de gezamenlijke Nederduitsche (d. i. Frankische, Saksische en Friesche) tongvallen van Belgi§ en Hol- land (J. Vercoullie, Nederlandsche spraakkunst). Df J. TE WINKEL, Geschiedenis der Nederlandsche letterkunde, I, biz. 76, K. Ddflou, Schets eener geschiedenis der Nederlandsche taal en der taalstudie in de Nederlandsche dicht- en kunsthalle, Antwerpen, 1883, biz. 757 vlg.), waar o. a. aangehaaid worden, uit een stuk van den järgen 1110, de woorden : Banwerc, Landesbanwerc, Landwerc. Dielsche benamingen van plaatsen, personen en eigendommen, van landbouw- en andere bedrijfzaken doen zich reeds in grotzen gelale voor in oorkonden van de xi« en xii® eeuw, en pleilen voor een reeds oudere beschaafdheid onzer taal. Ook de vastheid van taal- en spraakkundige regelen waardoor de Nederlandsche fragmenten van bet Niebelungenlied (uit bet erste gedeelte der xiii® eeuw) uitmunten, en de keurige vorm die ons in bet gedicht van den Vos Reinaerde {uit bet midden der zelfde eeuw), « bet Dietscbe wonderboek <, » treft, waar-scbuwen ons, dat wij deze werken liefst niet moeten bescbouwen als vertegenwoordigend de eerste voortbrengselen onzer taal en onzer letterkunde. Wanneer men van die taal en die letterkunde geen vroegere bewijsstukken kan aanbalen dan de zooevengenoemde, is bet gemakkelijk te begrijpen, dat bet evenmin mogelijk is proeven van de vroegste Nederlandseben tekst gezongen melodieen te leveren. Wei bad de geniale Guido V van Arezzo (998- c. 1050), door bet in verband brengen der neumatischen teekens met de muzieklijken (notenbalken), een middel gevonden om de voortbrengselen der toonkunst voor altijd aan de vergetelbeid te ontrukken, docb eerst met de xiii^' eeuw werd bet gebruik van notenbalken algemeen. Aan een anderen kant werd de muziek, zooals elke andere kunst en wetenscbap in de middel-ceuwen, bijna uitsluitend door kloosterlingen beoefend, en zij, die er alleen op bedacbt waren om de kerkelijke melo- (8) Dieen voor de nakomelingschap te bewaren, bekreunden zich weinig om de notatie van wereldlijke liederen. Wanneer men — en dan nog eerst in veel lateren tijd — bij toeval, een door kloosterlingen genoteerd wereldlijk bedeken aantreft, ziet men integendeel sedert de vroegste tijden, de Kerkvaders en Concilien in dichte drommen tegen de wereldlijke muziek te velde trekken 2. Wei mogen wij ons in het behoud van vele Nederlandsche liederen en daaronder van de oudste verheugen, maar het lijdt geen twijfel of de voortbrengselen onzer oude gezongen volkspoezie zijn voor een groot deel verloren gegaan 3. Van de hierboven genoemde liederen van Heinric van Veldeke, acht en twintig in getal \ zoo min als van de liederen van Jan 1, Hertog van Brabant, geboren in 1252 of < Zooals het liederen van Beveren is die bruyt », te vinden in een te Leiden berustend vigilienboek van de xv^ eeuw, afkomstig uit het Lopsenklooster, een convent van Reguliere Kanunniken van de orde van den H. Augustinus, aangehaald door O' J.-P.- N. Land, Tijdschrift der Vereeniging voor Noord - Neder lands muziekgeschiedenis, I (1885), biz. 10-15. Dit lied, waarvan een meerstemmige bev^erking in het door Petrucci te Yenetie gedrukte Harmonice musices odhecaton (1501-1503) te vinden is, dagteekent ten minsten uit de xv« eeuw. * Concilie van Auxerre (578), van Toledo (589); Sint Gregorius (600), enz. Zie de bewijzen aangehaald door F.-A. Gevaert, La mSlopie antique dans le chant de V^glise latine, Gand, 1895, biz. 412 vlg. * De lang niet volledige l^st van aanvangsregelen door HofFbiann von Fallersleben, in zijne Niederl&ndische Volkslieder (Horae Bblgigab, pars S*, edit. 2% Hannover, 1856, biz. xxu-xxxni), en de vele liederen die sedert werden teruggevonden, strekken hier tot bewijs. Zie over deze liederen 0' J. tb Winxsl, t. a. p. en biz 289 vlg. (6) 1253, gestorven in 1294, is de muziek tot ons gekomen. Inze beste, meest betrouwbare bronnen voor de kennis van het oude Nederlandsche lied in muzikaal opzicht, hebben wij te danken aan denzelfden geest van tegenkanting die eens le Kerkvaders en Concilien jegens de wereldlijke muziek bezielde, en die in de xv* en xvi^ eeuw, en ook nog in later tijd 2, de verzamelaars van geestelijke liederen aanspoorde om geestelijke teksten te brengen op bestaande muziek van wereld- lijke liederen. Daardoor bleef menige wereldlijke melodie voortbestaan en kwam deze tot ons hetzij door den druk. De voorredenen van Een devot ehprofitelyck boecxken, Antwerpen, 1839 3, van de Souterlkdekem, Antwerpen, 1540 *, en * Zie over deze liederen Th. Arnold, JHetsche Warande, N. Ser., I, 1874-1876, biz. 542-556; D' J. te Winkel, t. a. p., 296 v * Zie over deze liederen Th. Arnold, JHetsche Warande, N. Ser., I, 1874-1876, biz. 542-556; D' J. te Winkel, t. a. p., 296 v * Zie over deze liederen Th. Arnold, JHetsche Warande, N. Ser., I, 1874-1876, biz. 542-556; D' J. te Winkel, t. a. p., 296 v * Zie over deze liederen Th. Arnold, JHetsche Warande, N. Ser., I, 1874-1876, biz. 542-556; D' J. te Winkel, t. a. p., 296 v * Zie over deze liederen Th. Arnold, JHetsche Warande, N. Ser., I, 1874-1876, biz. 542-556; D' J. te Winkel Jg.; D'G. Kalff, Het lied in de middelwein, biz. 255 vlg. ; zie mede de door H. Boerma uitgegeven liederen van Hertog Jan van Brabant (Tijdschrift voor Neder- landsche TAAL- en letterkunde, Leiden, 1896, biz. 220 vlg.). Ook in vroeger tijd, De Goussemaker, Histoire de Vharmonie au moyen Age, biz. 105, haalt een handschrifl van de x« eeuw aan, voorhan- den in de bibliotheek van Wolfenbüttel, waarin een lied ter eere van God en de Moeder Blaagd, met het opschrifl : Modus Garelmanninc, d i. op de wijs van een lied ter eere van Karel de Groote, voorkomt. Opnieuw uitgegeven, en van eene inleiding, registers en aanteeke- ningen voorzien door D. F. Sgheurleer, *s Gravenhage, 1889. ^ D. F. Sgheurleer, DeS(mterliedekens,hi}dT2is;eiotde§:eschiedenisder oudste psalmberijming (Leiden 1898), levert het bewijs, dat in het exemplaar, aanwezig in het Museum Meermanno-Weslrhenianum met het jaartal 1539 en tot hiertoe als het eenig overgebleven van den eersten druk aangezien, de 3 van het gemelde jaartal met de pen is bijgetee- kend. De zoogezegde druk van 1539 dagteekent eigenlijk van 1559. (7) van Bet prieel der gheesteliicke melodic, Brugghe, 1609, getui- gen van dien ijver om de « vieeschelicke liedekens » uit te roeien, door godvruchtige liederen te vervangen en deze, met behulp der bekende populair gevvorden muziek, beter en dieper in bet hart der menigte te doen dringen. Het natuurlijk gevolg hiervan was, dat de meeste geestelijke liederen op wereldb'jke wijzen werden voorgedragen, en er geen eigenlijk verschil bestond tusschen de melodieen van geestelijke en van wereldlijke liederen. Hierbij mag men ook niet uit het oog verliezen, dat de samenstelling van een liederenbundel met vele moeielijkheden gepaard ging, veel tijd en moeite kostte, en dat derhalve zulke handschriften alleen in het bereik lagen van groote heeren of van kloosters. Op deze wijze kwamen tot ons een drietal handschriften, voorname bronnen voor de kennis van het oude Nederlandsche lied : namelijk de verzameling van wereldlijke liederen, teksten en melodieen vroeger toebehoorend aan c< Mher Loys van den Gruythuyse, prince van Wijncester, ridder van den Gulden Vliese, diet de Bruges of van Brugghe ^, » en twee 18^-eeuwsche geestelijke liederenverzamelingen, insgelijks met de melodieen en met stemopgaven, die dikwijls de wereldlijke afkomst van de melodic bewijzen. De eerste dezer geestelijke liederenverzamelingen behoorde vroeger aan Hoffmann von Fallersleben en wordt thans bewaard in de K. bibliotheek te * Uitgegeven door C. Carton, onder den titel : Oudvlaemsche liederen w en andere gedkhten der xiv^ en xv eeuw^ voor rekening van de Maat^ yf sehappij der Vlaemsche tnbliophilen, Gent, z. j. (1847), met facsimiles ^ der notenstippen. (8) Beriijn (Man* Germ. : n' 8,190); de tweede berust, onder n' 7970, in de K, K. fidei-commis-bibliotheek te Weenen ^. Ofschoon wij dus over geene muzikale oorkonden kunnen beschikken van uit den tijd waarop de Dietsche poezie bare erste vruchten voortbracht, meenen wij toch, dat de in ons bereikständige zijn om ons in te lichten nopens de muziek der eerste Dietsche liederen. De oude melodieen weike wij bezitten, staan in nauw verband met den kerk-zang, en dit verband tusschen de wereldlijke en de geestelijke muziek bestond naturlik van de vroegste tijden af, om de goede reden, dat de eenige algemeen verspreide muziek de muziek van de Kerk was. Alhoewel wij in onze oudst bekende zangwijzen soms een vrije, persoonlijke kunst mogen vaststellen, een kunst die ook reeds bij andere volkeren bestond, — men denke slechts aan de zangwijzen van Le gieus de Robin et de Marion, — diehde de kerkzang tot grond aan de melodie van het Nederlandsche lied. Men zou zich deerlijk vergissen wanneer men møende, dat onze melodieen zoo maar in eens uit den mond dies volks te voorschijn traden. Geen enke Le kunst staat op stachzelf, en dit is ook waar voor de melodie. Evenals de muziek der christelijke Kerk uit de gezangen der Oudheid werden geboi^en, stammen de melodieen onzer oude Ned^- landsche liederen van den kerkzang af, hebben zij dezelfde tonladders als deze en, voor een goed deel, dezelfde muzikale thism^'s en melodische vormen. Meer dan een melodie, schrijft * De lAelodiegn van bfeide handschriften ten w^den met een deel der teksten uitgeg^ven door W. B aumkbr, Niederlandische geistlicke Lieder nebst ihren SiftgweHenaus Handschriften des xv^ Jahrhunderts (ViERTEbjAHRSSCHRiFT FOR MusiKWissENSCHAFT, Leipzig, IV (1888), biz. 153 vlg.). Gevaert, welke ter eere van Apollo of van Jupiter had weerklonken, diende later tot vereering van den waren God. De hymneu van den H. Ambrosius, Prudentius, Sedulius werden op den wereldlijken rhythmus van het volkslied of van dat van Horatius geschreven, en op dezelfde wijze moeten de melodische thema's van den kerkzang, aan de destijds heer-schende muziek zijn ontleend. Hoe zou het overigens anders kunnen zijn, wanneer men nagaat hoe de eenstemmige muziek ten alien tijde en in alle landen geboren werd. Steeds had zijhaar ontstaan te danken aan het omwerken van bekende, traditionelle typen of thema's (v(5|jloi, meervoud van vd|jLO(;, wet) waaruit, door uitbreiding, gedeeltelijke verandering of men-geling van de typen zelf, nieuwe zangvs^ijzen werden getrokken. Verder wordt door den voornoemden schrijver aangetoond hoe deze aan de citharodie (zang met citherbegeleiding) ont-leende, niet zeer talrijke thema's van den kerkzang, ook in den eigen toonaard der citherspelers, aeolisch, hypophry Gisch, hypolydisch, of dorisch klinken, en hoe de toonschreden die vroeger de heldere ziel der Grieken, hun stil doch minderteeder gemoed weerspiegelden, een zachtere kleur aannamen om den mystieken christelijken geest uit te drukken. De bewijzen bij de theorie voegend, doet Gevaert, door een vergelijking van verschillende heidensche hymnen met hymnen der christelijke Kerk, den aard en den geest van de eene en van de andere uitschijnen, en leert hij de thema's. Le chant lUurgique de Vdglise latine (Bull, de l'Acad. boy. db Belgiqub, 30 s6r., t. XVIII, Bruxelles, 1889, pp. 453477), met aanteeke-ningen herdrukt, Gent, 1890. Zie de tweede uitgave, biz. S5 vlg. In zijn jongste werk: La melopie antique. (10) Kennen waaraan de Antiphonen van den eeredienst, te  (III« kerktoon) De hierna te bespreken voorbeeldon docn zien, dat het oude Nederlandsche lied, in muzikaal opzicht, insgelijks op deze vier modi steunt. De hypolydische toonaard was aan den Grieksch-Romeinschen citherzang (citharodie) en aanvankelijk ook aan den christelijken zang (hymnodie) onbekend. Wei is waar ging hij te Rome in den wisselzang over, en dit reeds in den vroegsten tijd van diens ontstaan, doch daarbij werd er slechts een bescheiden gebruik van gemaakt 2. Dienvolgens zullen wij den hypolydischen modus eerst na de andere hier- boven genoemde toonladders bespreken, te meer daar hij reeds v6or het einde der middeleeuwen met de moderne durtoon- ladder was ineengeloopen. EERSTE AFDEELING AEOLISCHE MODUS {V^ EN II<*" KERKTOON) De aeolische of hypodermic modus 3 met den eersten van den kerkzang overeenstemmende, bekleedt in het Antiphonrium, zoowel als in onze oude liederen Eene voorname plaats. Het grootste getal der kerkelijke melodieen en de meeste onzer oude Nederlandsche gezangen behoore tot dezen toonaard. Door de Oudheid en door de Kerk werd deze modus als edel, Gevaert, La nulopie antique, biz. 94. Id., biz. 363. Bij voorkeur aan hypodermisch en hypophrygisch, benamingen die meer op de tonen van het buiten ons bestek vallende Grieksche transpo- sitiestelsel toepasselijk zijn, gebruiken wij de benamingen aeoUsch on iastisck. lie hierover Gevaert, La mdlopse antique, biz. 7, aant. % en Mz. 17 vlg. (13) defti g en ernst ig-aanja^ien, Cassiodorus noemt hem a der ziele stormen stillende ^. » Dat deze benaming niet onverdiend is, kunnen wij mede uit den zachten weemoedigen en toch edelen, opbeurenden toon afleiden die ons uit zoo menige onzer oude melodieen tegenruischt. Niet alleen onze oudste, maar ook onze fraaiste gezangen zijn immers in dien statigen, tevens zoet en aangenaam klinkenden toonaard geschreven, en ofschoon hij sedert ongeveer twee eeuwen door den uit hem geboren modernen moltoonaard vervangen werd, toch ging daarom zijne vroegere aantrekkelijkheid nog niet geheel verloren. Nog in den loop onzer eeuw werden Nederlandsche melodieen tot den aeolischen modus behoorende uit den mond des volks opgevangen; ja, nog in onzen tijd, zijn de aeolische klanken op de lippen des volks niet geheel uitgestorven. De volgende voorbeelden leeren den aeolischen toonaard nader kennen. 15®-eeuwsche melodie 2 : Den winter is een onweert gast, Dat inerck ick aenden III Den winter is een onweert gast, Dat inerck ick aenden III Den winter is een onweert gast, Dat inerck ick aenden III Den winter is een onweert gast, Dat inerck ick aenden III Den winter is een onweert gast, Dat inerck ick aenden III Den winter is een onweert gast, Dat inerck ick aenden III Den winter is een onweert gast, Dat inerck ick aenden III Den winter is een onweert gast, Dat inerck ick aenden III Den winter is een onweert gast, Dat inerck ick aenden III Den winter is een onweert gast, Dat inerck ick a I had been beschäftigt, en -de dat was * « Animi tempestates tranquillat », in een brief, c. 508 aan zijn vriend Boetius geschreven. Zie Gevaert, Les origines du chant liturgique, 1890, biz. 51, en La mdopee antique, biz. 76, 227 vlg. * Melodie, Souterliedekens, Antwerpen, 1540, Ps. 110; tekst, Antwerp liederboeks 1544, herdrukt door Hoffmann von Fallersleben, Horae Belgicae, pars undeciraa, Hannover, 1855, biz. 36, waar het stuk « een oudt liedeken » genoemd wordt. In het zesde vers van de eerste strophe : « Des lijt myn herteken rouwe, » zijn de woorden » myn herteken » overtollig, zooals uit eene vergelijking met het zesde vers der volgende strophen blijkt. (14) waer, int o - pen - baer : bi en was mi niet ge - VI r p p ^ I J gj ^ trou-we, Des lijt ick rou - we. Bovenstaande melodie doorloopt de modale quint (e — A) ^ met bijvoeging der ondertonica G^; dezesde trap (f) der stijgende toonladder blijft onaangeroerd, waaruit volgt, dat de zangwijze tot den hexaphonischen (zestonigen) vorm van den modus behoort, slechtseen enkelen halven toon(c — b)bevat, en de tri tonus {f — t)) of de valsche quint (^ ^ f) niet laat hooren. De toonladder bepaalt zich dus bier tot : modale quint e d c,tl a G eindnoot Wat nu de in deze melodie opgesloten accoorden betreft, van * De lezer beschouwe de door ons aangehaalde melodie, als voor de tenorstem te zijn geschreven. * Over de naar luid der overlevering van ouds gebruikte ondertonica, zie Geyaert, La melopie antique, biz. 13. > Drie modale vormen, de aeolische, de gespannen iastische en de losse hypolydische nemen in den k * Drie modale vormen, de aeolische, de gespannen iastische en de losse hypolydische nemen in den k * Drie modale vormen, de aeolische, de gespannen iastische en de losse hypolydische nemen in den k * Drie modale vormen, de aeolische, de gespannen iastische en de losse hypolydische nemen in den k * Drie modale vormen, de aeolische, de gespannen iastische en de losse hypolydische nemen in den k * Drie modale vormen, de aeolische, de gespannen iastische en de losse hypolydische nemen in den k * Drie modale v erkzang gewonlijk de hexaphonische (zestonige) gedaante aan (Gevaert, La melopé antique, biz. 101). Andere zestonige aeolische melodie, nicht men aan: Souterliedekens, Antwerpen, 1540, Ps. 3: «Fiet reghende seer; »Ps. 86: «Een boerman had een dommen sin »; Ps. 107: «Wes sal ick my gheneren; »Ps. 137: «Die mi eens te drincken gave. »Zie mede het Geuzenlied: «Ic hope dat den tijdt noch comen sal « {Liederboek van hel Willemsfonds, 2' uitg., 1895, 1, biz. 19), enz. (18) deze hoort men in de eerste plaats de klanken die tot den modalen drieklank behoore. Het eerste vers vangt aan en sint met de grondnoot (a) die zich herhaaldelijk in den loop van het stuk voordoet. Het tweede vers siuit op den tweeden irap der toonladder, die hier de bovenquint (e) tot grondtoon het. Op het einde van het derde vers doet zich eene tijdelijke rust voor in den aanverwanten durtoonaard (r;), die vervolgens in het vierde op eene modulatie in hypophrygischen modus met G tot grondnoot uitloopt. In het vijfde vers treedt de modale drieklank te voorschijn; het zesde siuit op den grond-toon. De accoorden die men aldus verneemt en die aan de quintenreeks Onaangeroerd JSL lOL ontleend zijn, quintenreeks waaruit de diatonische toonladder der Oudheid ontsproot, zijn deze : Een 18^-eeuwsch Marialied, op de wijs van het wereldlijke lied aanvangend : « Tliefste wyf heeft my versaect || dat maect my out II dair om En 18^-eeuwsch Marialied, op de wijs van het wereldlijke lied aanvangend : « Tliefste wyf heeft my versaect || dat maect my out II dair om En 18^-eeuwsch Marialied, op de wijs van het wereldlijke lied aanvangend : « Tliefste wyf heeft my versaect || dat maect my out II dair om En 18^-eeuwsch Marialied, op de wijs van het wereldlijke lied aanvangend : « Tliefste wyf heeft my versaect || dat maect my out II dair om En 18^-eeuwsch Marialied, op de wijs van het wereldlijke lied aanvangend : « Tliefste wyf heeft my versa Der su - ver - lie dien ic mit o ster reyn - re gen ye ge maecht, der lief - ster sacb, dat is ma (Baumkeb, t. a. p., biz. 291 (16) bloem. Si is een le-yen-de me-di - cyn der hartsen na. myn, si is so fyn, si is so hoechge-bp ren. De zesde en zevende trap der toonladder blijven onangeroerd. De in de melodie opgesloten accoorden zijn: Eene tweede IS^-eeuwsche zestonige aeolische melodie is deze 1: Wi wil - len ons gaen yer - hef - fen bo - yen m g i> ^ s -F^ cz; al - len aertschen dinghen en - de climmen mit onsen ge - 8 dach - ten on -der die se - ra - phin-nen. ^ Baumker, t. a. p., biz. 318. (17) De doorloopen klankenreeks is dezelfde als in de voorgaande zangwijze. Degrondnoot (a) straalt overal door; reeds op het einde van het eerste vers gaat de melodie tot den aanverwanten durtoonaard (c) over, die zich in den loop van de zangwijze nog meermalen laat hooren en wel dermate, dat tusschen a en c gedurige afwisseling ontstaat. In de volgende 15^-eeuwsche melodie doorloopt de stem eene  men geen ge - trou en ?int Och la - cy! wat hat ic ver - i9- FFf=f «- a rrrr^ CO - ren. Doe ic haer mit 80 " laes ont - fine i. De valsche quint (/*— tj) treedt tweemaal te voorschijn. Fglfirr i i^rr i rJ * Baumker, t. a. p., biz. 170, waar men leert, dat in een ander Ige.eeuwsch kandschrift, zonder melodie, de tekst aanvan^ : « Die werelt myn » (stellig eene betere lezing), en tot opsehrift de wereldlijke wijsaanduiding voert : « Adieu myn vroechden, adieu solaes » die, volgens BSumker, wel de wijsaanduiding van bovenstaande melodie kan zijn. Zie echter de aanteekening biz. 19 hiema. * De beide zangwijzen die wij thans neerschrijven en waarvan de thema's aan den kerkzang zijn onleend, waarover later, nemen de bovenseptime aan. De eerste behoort tot de hexapbonische melodieen, daar de sexte onaangeroerd blijft: Ic wil denheerge - tni - wen. hi en laet my niet, hi cort my my - nen ro wen en - de myn ver - driet *. Daer ghingen twee ge-speel-kens goet So OL Terre aen gheen groen hey - de, fe Die een die * Baumkr, t. a. p., biz. 234. (19) -& ^^ Yoer-dee-nen huebscen moet, Die an - der weeo - de \h ^^ r c^ .fs\ -eh see re *. Bij melismatische (geiioritureerde, versierde) passages wordt de sexte dikwijls chromatisch verhoogd. Hetzelfde gebeurt wanneer zij door de bovenseptime  ma -ten. Hoe dat e - nich menseh mach la - ten Ver - such -ten waer - meer - meer, Als hi * Tekst : Antwerpseh liederboek, 1544, biz. 242, « een nyeu (16«-eeuwsch) liedeken. » Melodie, Souterliedekens, Antwerpen, 1540, Ps. 8. Een aanverwante wijsaanduiding: « flet ghingen twee gespelen goet aen gheenre wilder heiden » wordt aangegeven voor bet 15e-eeuwsch geestelijk lied met zelfden strophenbouw (zie biz. 17, aant. I) : « Adieu mijn vroechde, adieu solaes, » te vinden bij Hoffmann von Fallersleben, Niederldndische geislliche lieder (Horae Belgicae, pars decima), Hannover, 1854. biz. 167. * Vgl. Gevaert, t. a. p., biz. (20) denct, dat hi moet ghe - yen Re - den corts ran al syn le-ven Den strengen rech-ter, e-wich heer *. Zelden wordt de sexle (verhoogd wanneer ze onmiddellijk door de quint (e) voorafgegaan of gevolgd wordt. Het bewijs van dezen regel vindt men op het slot van hetlaatste voorbeeld, bij de eerste lettergreep van hetlaatste voorbeeld, bij de eerste lettergreep van hetlaatste en in de bovenstaande melodieen : « Des werelts myn » (!"• en 4**® vers) en « Het ghingen twee gespeelkens » (2^^ vers). Daar het teeken tt, tot aanduiding der verhooging, niet bestond, — dit teeken treedt eerst in de xvi* eeuw te voorzien, — wist men in dit gebrek te voorzien door de aeolische melodieen een quint lager te transponeeren. In plaats van : Een rid -der ende een meysken ionck. Op een ri - ^na vier - ken dat si sa - ten. enz. ^ Baumker, t. a. p., biz. 211. (21 ) schreef men : Een rid-der ende een meysken ionck, Op een ri - ^m i9- t ▼ier-ken dat si sa - ten; Hoe stil - le dat dat t ▼ier-ken dat si sa - ten; Hoe stil - le dat dat hier-ken dat si sa - ten; Hoe stil - le dat hier-ken dat si sa - ten; Hoe stil - le dat hier-ken dat si sa - ten; Hoe stil - le dat hier-ken dat si sa - ten; Hoe stil - le dat hier-ken dat si sa - ten; Hoe stil - le dat hier-ken dat si sa - ten; Hoe stil - le Dat wa - ter stont, Ala si van goe - der -f-rtr^ m mm nen -®?!l spra - ken >. Er bestaat een variante van deze melodie waarin de kleine fiorituur op het woord « dat », in bet derde vers, niet voor- Melodie, Souterledekens, 1540, Ps. U ; tekst, Antwerpch liederboek, 1544, biz. 63. Deze variante komt voor in Een devot en profitelyck boecxken. Antwerpen, 1559, biz. 50, doch zonder wijsaanduiding. (22) komt en die ons wellicht de oorspronkelijke lezing doet kennen ^ : ^^m Hadick ee-nen ge-trou-wen bo - de. En diewaerho-ge van pri - se, Ick sou -den seyn-den in mijns va-ders lant; Mi en lust hier niel Ian - gher te bli - ven. Waar het pas gaf, wendde men de b aan ; in plaats van schreef men : t ^^ * Gevaert, La milopie antique, biz. xxvii. Le chant syllabique est ant^rieur au chant melismatique. Wei is waar, is de aangeduide melis- matische figuur in «c Een ridder ende een meysken ionck » verre van uit- gestrekt te wezen; maar men vindt onder de Souterliedekens een aantal zangwijzen, zooals, b. v.; de melodieen van 13, 18, 20, 25, 34, 48, 49, 55, 56, enz., die meer melismen hebben. Deze melismen bestonden oorspron- kelijk in deze volkszangen niet. (23) Bovensiaande melodie leert ons tevens eene zangwijs kennen waarin de stem de gansche aeolische toonladder (d — D = a — A) doorloopt. De zooeven aangeduide in den kerkzang algemeen gebruikte wijze van transpositie zullen wij voortaan in de door ons aan- gehaalde aeolische melodieen volgen. Wij noemden hierboven het in druk verschenen handschrift van « Mher Loys van den Gruythuyse. » De daarin voorkomende stukken zijn tot hierloe de oudste oorkonden voor de studie van het Nederlandsche lied. De lezing der melodieen, afgezonderd van de teksten, met stippen, zonder sleutelaanduiding en zonder woorden geschreven, gaat met veel moeielijkheden gepaard. Soms duidt de notatie alleen den aanvang der melodie aan, zooals voor het welbekende Kerelslied, dat insgelijks in aeolischen modus klonk. Ander- maal beletten wijduitgestrekte melismen den tekst met zeker- heid op de behoorlijke plaats onder de muziek te brengen. Voor de volgende melodie^ meenen wij echter er in geslaagd te zijn het lied te herstellen zooals het in de xiv® eeuw werd gezongen. Dat dit lied wel degelijk van dien tijd dagteekent, wordt aangetoond door D' G. Kalff, die den tekst met de <c hoofsche poezie », de kunst der « Minnesinger » in verband brengt en de zesde strophe aanduidt^ : De « Kerels » zijn waard veracht te vvorden als geheel onvatbaar voor de edele minne; de dorper is niet in staet de genietingen der liefde te deelen : Een kerel ghert der vruechden gheyn ', Hi mint den scat, spise en de wijn; Want elc ende elc neeml gerne tsijn. * Oudvlaemsche liederen, I, biz. 55. * Het lied in de middeleeuwen, biz. 261. 5 D. i. de « Kerel » begeert de vreugd der liefde niet {Oudvlaemsche Uederen, t. a. p., str. 4). (24) Ziehier de melodie met de eerste strophe : nrrjmT^^ -& ^s He - re God, wie macb hem des be - cla-ghen. Die si - ne gbe Hoe mach hem dan den tijt be - ha-gben. Die nie ghe g g r nouchte crijcht op er - de; wan daer hi na gher- de! Hi es te Toet, tghe-lnc te \ h J J' J' J J J 8 m per - de, Met rech - te lijt sijn her te pijn; Want elc ende elc neemt ger - ne -/^TV tsijn. Het springt in het oog, dat daze melodie, alhoewel tot den aeolischen modus behoorende,— de stem doorloopt de gansche toonladder [d — D], met de daarbij gevoegde vanouds ge-bruikte ondertonica (C), — zich meer vrijheden veroorlooft dan de andere reeds aangehaalde zangwijzen. De zeer leven-dige maar ook zeer uiteenloopende melodische wending van (28) het slotvers der strophe zou men in den kerkzang of in onze oonde verhalende liederen te vergeefs zoeken. Hetzelfde dient gezegd te worden van het vers « ofic en sie haer lieveiic scijn », in de volgende insgelijks aan het voormelde handschrift ont-leende melodie. Dit stuk, waarin de naam der beminde door den minnaer wordt verzviregen, — een bijzondere trek van de poezie der a Minnesinger », — behoort mede tot de cc hoofsche » dichtkunst. De melodie doorloopt nogmaals de geheele aeolische toonladder en roert bovendien de negende (e) aan. Ich aen ghe - gbe - Ten hertze en - de zin An ee - ne vrouwe goet; Hoe ver - re dat ic van haer ee - ne vrouwe goet; Hoe ver - re dat ic van haer ee - ne vrouwe goet; Hoe ver - re dat ic van haer ee - ne vrouwe goet; Hoe ver - re dat ic van haer ee - ne vrouwe goet; Hoe ver - re dat ic van haer ee - ne vrouwe goet; Hoe ver - re dat ic van haer ee - ne vrouwe goet; Hoe ver - re dat ic van haer ee - ne vrouwe goet; Hoe ver - re dat ic van haer ee - ne vrouwe goet; Hoe ver - re dat ic van haer ee - ne vrouwe goet; Hoe ver - re dat ic van haer ee - ne vrouwe goet; Hoe ver - re dat ic van haer ee - In den, soe es mi in den most. Ten vruechden an -ich crancken spoet Of ic en zie haer lie - ve - lie sich gen; Dan mach mir nicht ver - ghes sen zijn V Oudvlaemsche liederen, I, biz. {$8. Deze melodie, zowel als de voorgande uit hetzelfde hand-schrift, — geen van beide is aan kerkelijke thema's ontleend, — moet beschouwd worden als te behoorende tot de vrije indivi-dueele compositie. Ook onder de 15°-eeuwsche zangwijzen door Baumker uitgegeven, treft men melodieen aan die tot de vrije compositie moeten teruggebracht worden. In zekere mate kunnen de kloosterlingen, die een deel dezer zangwijzen en wellicht ook de daartoe behoorende teksten leverden, in hunne Maria- en geestelijke minnezangers worden aangezien. Hun verwonderlijke rij mvaardigheid, de soms zeer ingewikkelde strophen uit hunne pen gevloeid, steken scherp af bij devoort-brengselen der oude volkspoezie. Deze laatste toch kan  waarop wij bier wijzen, nader kennen. Jhe-su heer, ver-lichtmyn sin Ben, Tot u-wer eer laet my be - ghin nen Een sue - te. Su - yer me - lo - dy Van Sim Ag - niet, u uut - ver - Te vinden bij Baumker, t. a. p., biz. 217. CO - ren, die an - ders niet en won - ren, Dan slechts van H i hj jj ^^ n, haers herts — & gbe - cry. Zooals wij verder zullen zien, bezitten de iastische en hypo- lydische modus bijvormen {modes plagaux). Een plagalen vorm kende de aeolische modus in de Oudheid niet, en die is ook niet te vinden in de oudste oorkonden van den kerkzang. Het gebruik der onderquarte (A), dat den tweeden kerkmodus van den eersten onderscheidt. Jam Christe sol jus - ti - ci - ae, dagekent dus van later tijd. Ook in onze oude liederen treffen wij het gebruik aan deronderquarte die gewonlijk van de grondnoot (D), als angrissis (opslag), wordt voorafgegaan, zooals in deze 18«-eeuw-sche liederen: Het daghet in den Osten, enz. Zie Gevaert, t. a. p., biz. 14 en 110. Zie mede des schrijversthematischen catalogus, La melopse antique, biz. 230 vlg., th. 1-11. Hymni de tempore, Solesmis, 1885, biz. 38 vlg., vgl.: biz. 64, 73, 150. Mijn hertken He - yet al - tijt yer - lan-ghen, enz. Ghe - quetst ben ic yan bin-nen, enz. TWEEDE AFDEELIN6 LASTISGHE MODUS De aeolische en de dorische modus, die in het westelijk gedeelte van Griekenland ontst onden, nemen slechts Sen enkelen vorm aan. De iastische modus in het oostelijk gedeelte ontstaan, welk gedeelte met hartstochtelijker volk in aanraking kwam, kent daarentegen meer dan ^en vorm. Deze vormen zijn : De normale (g — G), die hoofdzakelijk het opperste deel der toonladder doorloopend op de grondnoot sluit, en die voor de alleenzangen in het treurspel diende ; De losse of verzachte {d — D), insgelijks op de grondnoot sluitend, die voor de disch- of feestliederen werd gebruikt; De gespannen, op de mediante (t|) sluitend, die gehoord werd bij luidruchtige treurzangen naar Oostersch gebruikt; De onvolledige, sluitend op de quint (d) ; De tweeslachtige, de iastisch-aeolische en de aeolisch-iastiscbe zangwijzen iastisch aanvangend en aeolisch eindigend of omge- keerd aeolisch aanvangend en iastisch sluitend ^. * Gbvaert, La mikpie antique, biz. 261 vlg. De lästische modus die in den kerkzang overging, beslaat daarin de helft van het Antiphonarium. Hij geniet bet voorrecht zich met al de andere modi te kunnen vereenigen en op die wijze niet alleen tot de iastisch-aeolische of tot de aeolisch-iastische melodieen aanleiding te gven, maar zich nog daaren-boven met den hypolydischen en den dorischen toonaard te kunnen mengen. § 1. — Narmale iastische vorm {VIP kerktoon) Ten tijde van het klassieke Griekenland beschouwde men dezen vorm als de muzikale uitdrukking van den manne-lijken vril, en om deze reden werd hij den helden van het treurspel in den mond gelegd. Daarentegen hebben de christe-Ujke melodieen, tot dien modus — den zevenden kerktoon — behoorende, eene buitengewone zoetigheid {septimtLS angelicus). De kerkzangen van dien vorm die de kleinste uitgestrekteid hebben, doorloopen de modale quint dci^aG, eene klanken-reeks die beurtelings aangroeit door bijvoeging van den zesden stijgenden trap (e), van den trap onder de eindnoot ( F) en van den zevenden stijgenden trap (f). Een klein getal antiphonen klimt tot aan de octave der grondnoot {g — G). Eenige melodieen van den normalen iastischen vorm welke wij onder onze oude liederen aantreffen, heben den laatstgenoemden omvang : Claes mo - le - naer en zijn mm - ne - ken, Si sa - ten te sa - men al in den (30 ) ^^^JTjTTl wijn. Van min-nen wast dat si spra ken *. Ghriste waer - ach - tig pel - li - caen, Een pel - li - 0ns Ties bebt ghy ge - no - men aen, Ghy wild' ons caen ghe-pre broe - der we sen. sen. r\ ^ •^ m m V m f? in \ m /_ J !*• * ^ » , f r fm • J ^ • ^ \m. — tA — ti-J 1 1 Ghi bebt u borst - pen ge - daen, U bloet bebt ghy uit la - ten gaen Om ons al te ghe - ne sen *. * Melodie in Een devoot en profitelyck hoecxken, Anlwerpen, 1639, biz. 192. « Die wiese van Claes molenaer ; » tekst, Antwerpsch liederboek, biz. 20. ^ ' Melodie en tekst in Het prieel der geesteliiche melodiiej Brugghe, ^ 1609, biz. 99. Dezelfde melodie wordt reeds gevonden in een Processio- nale uit het Kloosler van Miltenberg (einde der xv« eeuvv), voor het lied « Fraud uch alle christenheidt, » zie Baumker, Das kath. deutsche Kir- chenlied, I, biz. 545; later diende zij bij de Lutheranen voor het lied van Paul Speratus : « Es is das Heil uns kommen her, » zie Erk u. Bohme, Deutscher Liederhort, III, biz, 684. ( 31 ) Die le li-kyns wit en-de die roo8 kyns roet, Dat syn *• se, die ic m A, ^/^- it -G- ■3: fFffI myn ne. Jhesus ^ is diezue-te naem -^ T ^ u~\\ i^j'ij groet, Hi is van gue - den sin /TN- s -6>- ^^ sie - ien bru - de gom -O- ne. Cora, com, com, com heer ihe - sus com, Myn - re * De naam Jesus heeft soms in het Latijn den Griekschen klemtoon op de laalsle syllabe bewaard; vandaar deze scansie die tot de onjuiste scansie van bet gansche vers leidt. De scansie « Jhesus is die zuete naem groet, » vv^are overigens nog niet geheel en al voldoende. * Baumker, t. a. p., biz. 193. Tot de populaire zangwijzen behoort de melodie van cc Claes molenaer. » Zij doorloopt insgelijks de gansche iastische toon-ladder g — G. Op den modalen drieklank (G [J d) gebouwd, laat zij herhaaldelijk de quint (a) hooren, terwijl aan het einde der versregelen de stem eens op de terts (fl) en tweemaal op de tonica (G) rust neemt. Dit liedeken, in bet Antwerpch liederboek (1844) « een nyeu liedeken » genoemd, vertelt ons van een 16-eeuwschen Don Juan die zijne overwinningen met de galg moest bekoo-pen. Ofscboon dit gezongen verbaal tot de xvi® eeuw kan bebooren, is bet tocb mogelijk dat de melodie ouder is. Ook de drieregelige stropbe, die bier waarscbijnlijk door den volksdicbter werd gebruikt naar aanleiding der bestaande melodie, scbijnt, wat den vorm betreff, oud te wezen. De melodie « Christe waeracbtig pellicaeuy » beeft dezelfde uitgestrektbeid als de onmiddellijk voorgaande, docb verscbilt eenigszins van deze laatste bierdoor, dat z Je erst bare rust vindt op de bovenquarte (c), daarna berbaaldelijk op de quint (d) en, ten slotte, op de tonica. Wat nu de gebeele melodie a Die leikyns wit » betreft, bierin is de eerste periode nogmaals op den modalen drieklank gebouwd. De ganscbe zangwijs zweeft om de quint, zonder ooit onder de grondnoot te dalen. De stemuitgestrektbeid beslaat de none aa — G. De rust der stem valt steeds op de quint of op de grondnoot. De aceorden waarop, naar modern begrip, de gebeele zangwijze berust, zijn, buiten den genoemden modalen drieklank, de drieklanken C — E— GenD — F — a; zijnnde de klanken welke, volgens de quintenreeks waaruit de diatoniscbe toonladder ontstaat, in de onmiddellijke nabijbeid liggen van bet op de grondnoot gevestigde accoord : De rijke versierselen waarmede deze zangwijs is getooid, toonen genoegzaam aan dat ze, altbans in den vorm waarin ze hier voorkomt, niet tot den volkszang behoort. Zij is dan ook niet vergezeld van eenig wereldlijk lied. Laat zich het gebruik van den « septimus angelicas » bij de twee laat (S3) hier voorkomt, niet tot den volkszang behoort. Zij is dan ook niet vergezeld van eenig wereldlijk lied. Laat zich het gebruik van den « septimus angelicas » bij de twee laat (S3) hier voorkomt, niet tot den volkszang behoort. Zij is dan ook niet vergezeld van eenig wereldlijk lied. Laat zich het gebruik van den « septimus angelicas » bij de twee laat (S3) hier voorkomt, niet tot den volkszang behoort. Zij is dan ook niet vergezeld van eenig wereldlijk lied. Laat zich het gebruik van Stenemde melodieen goed verklaren, voor het liebend van « Claes Molenaer » is het minder begrijpelijk. Hierbij dient echter in het oog te worden gehouden, dat het, zooals we reeds zagen, niet onmogelijk is dat deze melodie reeds, voor een ouder liebend gediend. Men is overigens gerechtig daan te nemen dat het echte volkslied doorgaans op een a bekende wijs » wordt gedicht, om daardoor de verspreiding van den tekst te vergemakkelijken. Het zijn dan ook niet alleen de dichters van volksliederen die dit middel te baat nemen, neen, het wordt zelfs gebruikt tot de verspreiding van nieuwe leerstellingen. Het Christendom onleende zijne zangen aan de Oudheid. Vor de kerkhervorming werden verreweg de meeste in de volkstaal gedichte geestelijke liederen op bekende wijzen » gezongen. Luther's leer maakte zich insgelijks het volkslied ten nutte, en de psalmen van Harot werden op populaire melodieen gesteld alvorens ze door Bourgeois en anderen in muziek werden gebracht, en zelfs de compositien van Bourgeois heben het volkslied tot grondslag. Als een op zichzelf staande voorbeeld van verwisseling van tj met j;, moet de ook tot den normalen iastischen vorm behoorende melodie van Ps. 37 der Souterliedekens genoemd worden * : heb om vrou - wen 2L wil - le Ghe - Vgl. Gevaert, La milopse antiqiie, biz. 149-151. Een tekst van 1536 en een minder goede lazing van de melodie aan Berg u. Rewbers' meer-stemmig Liederbuch ontleend (c. 1550), zijn bij de Duitschers bekend. Zie Erk u. BoHMEy Deutscher Liederhort, 11^ biz. 612. re - den so me - ni - gben ducb, J. p re - den so me - ni - gben ducb, J. p re - den so me - ni - gben ducb, J. p re - den so me - ni - gben ducb, J. p re - den so me - ni - gben ducb, J. p re - den so me - ni - gben ducb, J. p re - den so me - ni - gben ducb, J. p re - den so me - ni - gben ducb, J. p re - den so me - ni - gben ducb, J. p re - den so me - ni - gben ducb, J. p re - den so me - ni - gben ducb, J. p re - den so me - ni - gben ducb, J. p Segt mi, schoon vrou -de - Kn ge. Kite 3 /^ ^J-f-^^^^ •3 si - dy nu be - dacht? Och will - di bi mi bli - ven, Dat seg-gbet mi nu ter tijt. Want ick * Duitsehe lezing: w ^ ^ e Was babt ihr euch be-Jacht? t ^ So Tercbeiat mira bet der Zeit? (35) ^m moet Tan hier nu U J J J J I scbei den. Ja, scboon is myn lief, Mi en las - tet gheen wijf *. §2. — Lesse iastische vorm (VHP kerktoon) Terwij de losse iastische modus, ten tijde van het bei-denseh Athene, voor albij feestmaten werden, dient hij daarentegen in de christelijke Kerkom, zelfs reeds voor den dageraad, de getrouwen op te wekken en den tolk te zijn bunner lof en jubelzangen. Ook wordt de achtste kerktoon door de sebrijvers over den kerkzang, voor den voomaamsten iastischen vorm gehouden. Guy van Arezzo beschouwt hem als verheven boven aardsche smart en droefheid, en wil dat men bij het gebruiken van dien vorm slechts aan bemelsche verzuchten lucht geve. Naar zijne meening zou het bij voorbeeld onzinnig zijn in dien vorm een treurzang aan te treffen 2. Geen wonder dus dat de *• Tekst naar het Antwerpsch Uederhoek, biz. 154 en de Duitsche lezing. ' Gevaert, t. a. p., biz. 264. (36) zoo geestdriftige en fraaie melodie van de hymne « Yeni Creator » welke tot dezen modus behoort, ook bij Nederlandsche zangen werd toegepast op *• Rederen als, bij voorbeeld, Die coninghinne van elf jaren, en voor een lied uit later tijd, My op Stalleken van Bethlehem, en dat uit deze zangwijs nog meer andere melodieen ontstonden. In verband toch met de hier bedelde kerkelijk hymne staan de melodieen I-IV die v^ij hier laten volgen. In de erste twee doorloopt de stem de sexte d — F, in beide laatste beslaat zij de sexte e — G : Ver-lan-gen, ghi doet mijn-der her - te doet mijn-der her pijn al om te we - ten oft icx a ba - de ', Om troost, om de - de - de, lie - ve - ken, gaet mi te « « Hat wasser een coninc seer rijc van goet » {Nederlandsch liederhoek uitgegeven door hat Williams-Fonds, Gant, II, 2« uitg., biz. 12). > « Herders, brengt melk en zoetigheyd. » De Coussemaker, Chants poptilaires des Flamands de France, biz. 32. > Tekst : cc Al om te weten boelken oft icx u bade. » Het woord <( boelken » is een nutteloos bijvoe^el. (37) m oa- de; Ey -laes,  laes wil ic ban te - ren En - de \ h r^fr ^ ^ daer-toe vro-lijck sijn En blij -de - lijck bo - ve - ren Met le - BUS mijn min - ne kijn; Waer * flet woord <c boelken » is hier opnieuw in den oorspronkelijken tekst tusschengeschoven. * Melodie, Een devoot en profttdyck hoecxken, Antwerpen, 1539, biz. 166. cc Dit is die wise alst begbint. » De aanvang <c Verlangen, verlangen doet mijnre berten pine, » duidt een geestelijk pasticbe aan van n' 157, biz. 233, Antwerp schreden, « Een oudt liedeken, » tekst bierboven. 