Handelingen
Zooals U alien zult weten, heben zuwel de weekdagen als de passer-dagen ieder afzonderlijke waarden, te weten: Maandag 4; Dinsdag 3; Woensdag 7; Donderdag 8; Vrijdag 6; Zaterdag 9; Zondag 5; en Kliwon 8; Legi 5; Paing 9; Pon 7 en Wage 4. Wid men nu vee koopen, dan moet men een gecombineerden week en passerdag uitkiezen, zooals ik zooeven reeds heb gezegd, waai-van do telling op Gadjah moet vallen. Neemt men aan den dag Slasa Wage, dus een gezamelijke waarde hebbende van 3 + 4 = 7, dan telt men af in deze volgorde: 1 Soekoe; 2 Watoe; 3 Gadjah; 4 Boeto; om met 5 weer op Soekoe te beginnen, G watoe en 7 Gadjah. Zoo ziet men dat de dag Slasa Wage een der geschikte dagen is om Ploegivee te koopen. Krijgt men tot af telling, Soekoe", dan is het op zoo'n dag gekochte best onhandelbaar. 't Is schuw en moeilijk voor den ploeg te spannen. Watoe is koppig; Gadjah is sterk en gewillig, en Boeto een luie veelvi'aat. Voordat men tot grondbewerking overgaat, geeft men een slametan, bestaande uit ketan salak, d.i. een gerecht van bras-ketan in stroop gekookt, en zoodra 't gaar is met geraspt klappervleesch bestrooid; djenang lat, bijna op dezelfde wijze bereid, doch van gewoon beras zonder geraspt klappervleesch; Men noemt deze slanietan „Bedah boemi" letterlijk, openmaken van den grond". Hierbij wondt in de Noordelijke streken V van Kedoe de zegen van Kjahi Batoro (een heilige), wiens graf te vinden is in den krater van do Soembing, of wel van Kjahi Mekoekoean, wiens laatste rustplaats zich in de desa Kedoe, onderdistrict van dien naam bevindt, ingroepen. In de omstreken van Wonosobo wordt, de eer aan den Danhjang Kolo Dete gegeven. Van al deze heißen is mij slechts de overlevering van Kjahi Batoro bekend. Ik zal maar niet verder op de bijzonderheden van dien Heilige ingaan, daar 't ons te ver zou afvoeren van ons onderwerp. De bedoeling van de te kiezen gerechten bij de slametan is hierin te zooken, dat later de tabak zco kleverig, dus met veel nicotine, en zoet van smaak zal worden als ketan salak en djenang, terwijl de smaak en de prijs het opium zullen evenaren. Thans de grondbewerking. Men heeft tweeerlei grondbewerking bij den Inlandschen tabaks-bouw, nl. voor geaccidenteeride terreinen en voor vlakke streken. Verder nog naar de grondscort, humus-grond of zand. Bij vlakke terreinen begint men eerst gooten langs de kanten aan te leggen Teneinde de grond te draineeren. Bij groote oppervlakten, ge- Iroost men zich zelfs nog een paar goten te maken, elkaar kruisende in het midden en eindigende loodrecht op de kantslooten. Deze bewerking noemt men „handjagang" ; djagang beteekent kuil of wel loopgraaf. Daarna begint men den grond zeer ondiep om te spitten, om hem vervolgens onder water te zetten gedurende 3 — 4 dagen, opdat hij mul wordt en gemakkelijk geploegd kan worden. Om het land onder water te zetten, maakt men aan een der beniien een opening, die men tjrowokan noemt. Voordat men het land onder water zet, plaatst men in de tjrowokan een klein vierkant gevlochten bamboe-mandje zonder deksel (antjak) en daarin fijn gemaakte droge visch en djenang. Opdat wanneer het water het land in stroomt, die gerechten bij beste, met den stroom mee, ook daarin worden gebracht. Dit offer (sadjen), heeft deze beteekenis, dat de droge visch dient cm later de aanplant tegen rupsen en andere plagen te beveiligen en de djenang dienst moet doen als reeds gezegd, n.l. om goed-kleverige tabak te verkrijgen, die zoet van smaak is. Als het water in den grond gedrongen is, gaat men over tot ploegen, c-erst overlangs, daarna overdwars, of wel „Ngiwo" genoemd. Is men hiemiee klaar dan laat men den grond 20 a 80 dagen aan zijn ;ot over, opdat hy den tijd heeft om goed uit te zuren en droog te worden. Daarna spit men den grond weer om, en de brokstukken die nog niet fijn genoeg naar den zin van den planter zijn, worden fijn geklopt of fc-eslagen met knuppels of houten stokken. In de Zuidelijk streken van hot regentschap Magelang heeft men nog een laatste bewerking, n.l. van de grond hoopjes te maken ter hoogte van It 0.50 1/2, lang 2 a 3 M. en breed V/^ a 2 M. Op die hoopjes die ± V2 M. van elkaar liggen worden de zaaiHngen uitgephmt. By doze laatste gi'ondbewerking w^ordt de laatste ceremonie in acht genomen n.l. in al de 4 hoeken, doch af en toe 'iok wel in 2 hoeken, plant men iler, of sente of wel den loemboestruik, opdat later de tabaks-bladeren even breed, gi'oot, gi'oen en soepel zullen woi^en als de bladeren van bovengenoemde planten. Is men reeds zoo ver, dan kiest men een goeden dag uit^ waarvan de reeds behandelde tellingen bij aankoop van vee weer van Topping zijn, doch met de noodig veranderingen van de foiTnules, n.l. ojot (wortel); 11, wit (boom); 3, godong (bladeren); 4, wch (vruchten). Deze foiTnules worden gebruikt door de landbouwers bij het planten van alle mogelijke gewassen. Bij tabak kiest men een dag uit, waarvan de totale waarde van weeken pasardag bij aftelling samenvalt met het woord „godong", opdat de tabak mooie bladeren zullen krijgen; Dij padi „woh", bij knol gewassen „ojot" enz. De eerste 7 of 11 zaailingen moeten in den grond geplant worden door den planter met zijn vrouw. Ze moeten voor dien zich reinigen („logans kumiat"). Bij het planten moeten alle kleinoodien worden gedragen, in het kort, men moeten in feestdos te voorschijn komen, opdat de goede geesten zich vereerd gevoelen, dat men speciaal voor hen alleen die onderscheiding maakt. De 7 of 11 plantgeultjes moeten gemaakt worden met de scheede van een gouden kris, of als men die niet heeft dan maar met een zilveren pend. Ok, op dat later de verkregen tabak goud waard zal zijn. Het verder planten moet uitsluitend door mannen geschieden. Vrouwen worden streng gewörd, omdat bij het planten geen gekheden met vrouwen mogen worden uitgehald. Hierbij mogen geen bloemen of parfumerieen worden gebruikt. Dit verbod geldt, zoolang de aanplant nog op het veld staat, omdat het bijgeloof zegt, dat wanneer men gekheid met vrouwen maakt, of bloemen dan wel parfumerieen gebniikt, ten men zich op het land, dat met tabak is beplant, bevindt, de tabak bladeren dan zullen verdorren en zoodoende de oogst zal mislukken. Schynt, dat vol gens het bijgeloof de tabak een gezworen vijand is van bloemen en parfumerieen, en men bij de bewerking in a cht moet 417 nemen, dat men zijn gedachten niet met onreine onderwerpen mag bezighouden. Daar vandaan de scherpe scheiding åuschen de mannelijke en vrouwelijke arbeiders bij de tabaKsbewerking. Wanneer de te veld staande oogst bijna rijp is dan smeeken de land-bouwers aan den Goeden God of Hij zoo goedertieren wil zijn, de beide goede geesten „Kjahi en Nini Andjang Kentjono" naar het aardopper-vlak te doen nederdalen, opdat de prijs van de tabak schitterend zal zijn. Naar men zegt moet men die beide goede genii" van de tabak kunnen zijn, wanneer zij naar de aardoppervlakte nederdalen. Men stelt hen als een voorafgegaan door een geweldigen knal, te zien tusschen 1 — 4 uur na middernacht. Meestal op mongso kelimo door de tabakker naar den Chineeschen naam, koatang genoemd, begint de eerste pluk, gepaard met een sla-metan „Wi\vit" (begin) genoemd. De gerechten Bestan iiit „rasoelan" met „djadjan pasar" en een beetje opium. Als de bladeren reeds binnen gebracht zijn in de huizen der planters, worden ze van de hoofdnerven ontdaan. Deze arbeid wordt gewonlijk door kinderen van 6 — 10 jaren gedaan, dag en nacht. Het loon daarvoor is 2 a 3 duit per honderd bladeren. Per das kan een kind tot 3 a 4 honderd bladeren verwerken. Na deze bewerking komen de ontnerfde tabaksbladeren in handen van de grootere meisjes en vrouwen, om te worden ineengerold tot pakken, „lontong" genoemd, van 30 a 40 bladeren. De arbeidsters krijgen voor dit werk geen betaling omdat deze bewerking gecombineerd wordt met de latere bewerking na de radjangan n.l. het ngeler of het te drogen leggen van de radjangan. Angen tabak in de droogrekken (ringens). Nadat de bladeren tot lontongs zijn samengerold, worden ze op de bale boa naast elkaar geplaatst en bedekt met salak- en djambe of pinangbladeren, dat ze bescheimd zijn tegen vocht en warmte, en een verflensing-proces ondergaan. Bij de vragen die stelde, waarom juist die bladeren tot bedelding moeten dienen, antwoordde men, dat daardoor later de tabak de geur van salak of djambe zal kiijgen. Immers de beste tabak heeft een geur van rottende salakvnichten of van een djambe vrucht. De meer ontwikkelde landbouwers geven mij een andere uitlegging en zeggen, dat djambe en salakbladeren bij de uitdroging niet zooveel echt afgeven en gedurende de imbon of het verflensing-proces der tabakbladeren zoo goed als bijna niet uitdix)gen. Van af de imbon tot den verkoop van de radjangan tabak worden onkuische handelingen en gesprekken venneden, ja zoo zelfs, dat goederen die eenigszins tot dergelijke gedachten aanleiding geven, nict in huis mören worden. S 27 En bewail, zooals bloemen, parfumerieen en dergelijk. Ook de Inwoonstei-s of werksters moeten uit die plaats g.ian, wanneer ze de menstruatie hebben. Komt een van de familieleden of buren te sterven dan wordt tusschen de imbon „tolak-sawan", d.i. dlingo-bengle, kelor-blrderen en grond, gelegd. Deze bewerking wordt ook tocgepast bij het vervoeren van de tabak, wanneer men over een kali moet gaan. De grootste vijanden van de radjangan tabak van af de imbon totdat z tabak is geworden, zyn bloemen, parfumerieen en loinbok. Woixlen in de imbon, of in het drogingsproces dan wel als radjangan tabak in de krandjang, bloemen of lombok gelegd, dan zal de tabak enherroepelijk in tabak van de allerslechtste soort veranderen. Naar de red Enen gevraagd, kunnen de tabakker mij geen antwoord daarop geven. By die bewerking neemt men zulke strenge vornien in acht, dat zelfs gekheden niet mogen worden gemaakt. Daarom zien we dat de planters steeds mannen moeten zijn, terwijl de verdere bewerking of door kinderen of door vrouwen moet geschieden. Auen de toekang radjang zijn mannen, omdat daai-voor kracht wordt wereischt. Na 4 a 5 dagen in de imbon gelegen te hebben krijgen de lontongs en gele tint en komen ze vei'volgens onder het mes van de toekang radjang. Het fijnsnijden (radjang) van de tabak gebeurt in de meeste gevallen s nachts, opdat de verkregen radjangan overdag in de zon, in rigens bedroogd kunnen worden. Ook bij droging is vrouwenarbeid vereischt, omdat naar mijn inzien de vrouwen voor dat geduld vereischende werk beter geschikt zijn dan de mannen, doch de overlevering zegt dat de vrouwen in de meeste gevallen veel reinere gedachten hebben dan de mannen. De werksters, die bij het drogen haar diensten verrichten zijn dezelfde als die, welke reeds voor niets gewerlct hebben bij het inrollen van de lontongs, omd At de mastaf van de betaling van 9 rollen lontongs en 1 rigen ter droging gelegde tabak 9 cent bedraagt. In de bergstreken is het gewoonte, dat de toekang radjang wordt verplicht om opium te gaan schuiven bij zijn werk, opdat, zegt het bij-geloof, de tabak het aroma van opium verkrijgt. Veelal worden de toekang radjang bij hun werk omringd door ge-rechten, gelijk aan die benoodigd voor de sadjens, dus ook weer ketan salak enz. Ook wanneer de tabak reeds in de krandjang is gedaan, wordt de adat bij sterfgevallen in de familie of bij een der buren nog in stand gehouden. Tot slot wil ilrU er op attent maken, dat het vervoer van tabak in de krandjangs steeds door vertrouwde personen moet geschieden. Immers en simpele Lombok of bloem kan de grootste schade aanrichten. Bij het vervoer worden de krandjangs van buiten met een beetje koedrek besmeerd, om ze tegen kwade invloeden van buiten, te beveiligen. Most men en kali over, dan gooit men en halve cent in die rivier, om de booze geesten goedgunstig te stemmen, zoodat geen schade zal worden aangericht in de te vervoeren tabak. In den laatsten tijd wijzig-t de a.dat zich, doordat men in plaats van geld in de te doorwaden rivier steentjes wei-pt en daarbij zegt dat die steentjes geld zijn. Ligt niet in mijn bedoeling om de verdere geschiedenis van de tabak te behandelen, daar ze nu reeds uit de handen van de eenvoudige Javanen zijn, en overgegaan naar de meer ontwikkelde broeders, de Chineezen, zoodat hiermee de adat-gebruiken ophouden te bestaan. Koeda^Kepang door W. Staugaard. Het klinkt paradoxaal, als men beweert dat van de eilanden van den Maleischen Archipel, Java. Het meest beteekenende, door de ethnologen ietwat stiefmoederlijk behandel is, want Java en zijn bewoners gelden als het bestehend, tei'wijl de werken on geschriften over Java's land en volk nauwelijks meer zijn te overzien. En toch is er nog veel in het volksleven van Javanen en Soendaneezen dat interessant is en grondige bestudeering verdient, voordat de Europensche invloeden nog verder om zich heen grijpen. Speciaal aan die invloeden is het toe te schrijven dat Java in menig opzicht verwaarloosd werd, nauwelijks verwacht men nog lets „echts" op Java te vinden en iets dat na 300-jarige aanraking met Europeanen inderdaad onbekend gebleven zou zijn. Daarom interessseeren de onderzoekers zich meer voor Niasser, Dajak en Batak. Dann voor den Javaan, en het wordt werkelijk de hoogste tijd, dat de daartoe geroepenen de oude volkszeden in woord en beld vastleggen voor dat ze heelemaal uit Java verdwenen zijn. Hieronder moge een korte schets volgen over een Javaansch volksspel, dat in Oost-Java zeer in zwang is, waarover  in dans van een heldensage uit de Babad Kedii; den tekst, dien ik door tusschenkomst van den Assistent-Wedono van PasaJitren van de deelnemers aan de dans vemam, wijkt een weinig af van den opzet van de Geschiedenis van het Rijk Kediri", uitgegeven door P. W. van den Broek en luidt in het kort als volgt: De Vorst van Bantarangin i) Klono-Sewan-Dono, trekt met 144 ruiters naar Kediii om daar aanzoek te doen niiar de hand der prinses; de miters staan onder bevel van Boedjangganong. i) In het bosch komt de tijger Rodjonowo -) om de paai-den te veislinden; Boedjanggan de vielen. ong bestrijdt den tyger en faalt. Dan smeekt de orst om iiiup bij den J^uizenaai- Kjiii Goenoreso die daai- op een berg verbiijf houdt. Deze helpt den in het nauw gebrachten en niaakt deii tijger onscnadeliJK, waiuop de V'oi-st een I'eest gaf opgeluisterd door ganielan en danseressen. Ik zag het stuk in viei bedrijven opvoeren. In het eeiste bedrijikomme alle medespelers dansend op. Vorst KIono-Sewan-Dono heeft een lood masker met langen neus, en hij di-aagt een kris; de ritmeester heeft een wit masker en een siendang; de tijger wordt voorste van grot zakiinnen, de voorste draagt een tygerkop, omki-anst met pauwenveeren; rechts aan den kop hangt een bel. De cavakade wordt voorgesteld door 4 ruiters op wit beschilderde liepang-paarden. Aan het slot van het eerste bediijf voegt zich bij het geiieischap een danser met zwart masker, Pentoei geheeuen, die i^ooais my toescheen eigenlijk niet bij het spel behoort. In het tweede bedeckt. Dans le dans boeutung, den tijger de krans van pauwenveeren verloren. De tapa Goenoreso, een oude man met bruin masker en witte haren, treedt op, danst eerst jeugdig-frisch om den tijger lieen, tot dat by plotseling en kennelyk van zijn vol als oude man zich bewust wordt; zijn dans wordt onbeholpen en hinkend; hij spreekt den tijger toe en heft dreigend den vinger op, met het gevolg dat Rodjonowo ter aarde stort. Een iianlioudend klappen van den tijger zal zijn woede moeten voorstellen, terwijjl de man aan het staarteinde telkens kopje over buitelt hetgeen groote hihuiteit by het talrijke publiek veroorzaakt. Nog eenige slagen van den dans Enden oude, en de tijger is overwonnen. In het vierde bedi'ijf eindigt de geschiedenis met het feest dat de Vorst ter eere van den kluizenaar geeft. Een vrouw Wajang Djepre standakt met een man, Potrodjojo. Het slot is zacht uitgedrukt, hoogst onfatsoenlyk en het lachen van jong en oud neemt geen eind. Het bekende vei-volg van de geschiedenis, waarbij de Vorst van Kediri aim den aanzoeker de voorwaai-de stelt een doorboorde koekoesan met sieraden te vullen, enz. enz., wordt niet ten tooneele gevoerd. De muzikale bezetting bestond uit: 1 soeling, 2 gong's, 2 angkloeng's en 1 trom. Tenjal bij het Ponorogo-type de dansers niet in extase geraken, „tida djadi maboek", schijnt het Toeloengagoeng-type slechts ten doel te hebben, door rhj-thmische bewegingen de dansers in een toestand van geestesven-oering te brengen. En wel gebeuit zulks om het  de Viet- ruiters en Boedjangganong. Tiveede hedi cf : Boedjangganomj in gevecht met Bodjowono. Koeda Kepang Ponorogo. T> i;h' hi-dryf: KJai Goenoreso hedwingt den trjger. Koeda-Kepang Toeloengagoeng. I van links ncuir rn-hts: 6 Koeda-K^pang, Tjelengan en Barongan met geleider. I an links nczar rechts: Barongan, 6 Koeda-K^pang en Tetek-Melek. 423 Mein het doel dat Dr. G. A. Wilken in „Het Shamanisme bij de volken van den Indischen archipel" voor sjamanistische doeleinden aangeeft, die in den grond wel lijken op de Ivoeda-Kepang. Janimei uac W ih.en na zijn beschrijving van het sjamanisme in Soematra, Java overslaat om dan Bali en de oostelijke eingangen nauwkeuiig te bestudeeren. Dit sich inij te betreuren, want per slot van rekening is het Koeda-Kepang, evenals het door Dr. Hazeu uitvoerig beschrevene „Nini-Towong" zeer wel in de rubriek van sjamanistische gebruiken in te deelen. Und daar gegen het sjamanisme om een gevoelig medium door eentonige muziek en gezang, gelijkmatig geluid, rhythmische dansbewegingen, wderook enz., in extase te brengen, die deels a An hystero-epileptische aanvalien, cleels aan hypnotische toestanden doet denken. Daarbij verlaat de ziel van het medium diens licham om met de geesten te verkeeren, of een geesten neemt (tijdelijk) bezit van dat hchaam. Het einddoel is altijd de geest in mindem stemming te brengen, of over een verloren voonverp te ondervragen, waarop dan het medium door knikken met het hoofd de richting aangeeft, waarin het verloren vooi-werp te vinden is. Ook het Nini-Towong-spel eindigt op deze manier. Het verdient aanbeveling te doen vaststellen of ook het tegenwoordige Koeda-Kepang-spel uit een rein sjamanistisch gebrüik ontstaan is. Bij het Koeda-Kepang-spel zooals ik het in Pesantren zag, traden zes dansers met zwarte, voor-omgebogen stokpaarden op, verder een Ba-rngan 0 met rooden monsterkop waarmede geklapt kan worden, en achter het een geleider met een lijn, dan een sooi-t clown in grof zaklinnen met rood masker, die mij als Tetek-Melek aangeduid werd, en een 'ijelengan, d.i. een danser, die in plaats van het paard een stuk kepang in den vorm van een wild zwijn (tjeleng) met slagtanden berijdt. Deze danser was in Pesantren verreweg de gevoeligste, en werd herhaaldeiijk „maboek". De muziekinstrumenten waren ongeveer dezelfde als bij de Ponorogo-Koeda-Kepang; de soeling fiuit een eentonige melodie en de gong's geven de maat Aan, die de bewegenden der dansers beheerscht, ook als zij in extase, onder den vasten greep van personen die hen in bedwang houden, noch slechts in staat zijn tot kramptrekkingen. Naast de muziek zit de gamboeh 2) een door zijn optreden zeer interessante figuur; diens taak is het om bij beginnende vervoeiing deze door wierook, enz., aan te wakkeren en op het juiste moment den bezeten danser te bedwingen. Bij een Koeda-Kepang voorstelling in Wlingi kieeg ik den indruk als of de gamboeh, resp. de soelingbespeler een hypnotiseur was die de dansers onder zijn invloed brengt. In Pasantren vroeg ik daarom den gamboeh of hij bereid was achter het huis te blijven voordat de dans begon; dat wilde hij wel, als men hem maar tijdig Kwam roepen, wanneer een danser in extase kwam, teneinde ongelukken te voorkomen. Hij verzekerde dat hij geenerlei invloed uitoefende op het intreden van den 1) Barong — beer; barongan, dier des wouds, tyger. 2) Gamboeh — de volmaakte, de Kundige. 424 Toestind viui razeniij; het moet geheel van den danser afhangen of de^e zichaelf' in dien toestand kan brengen. De ganiboeh zelf was nog nooit als danser opgetreden; onder zijn iieden waren er diie, „jang bisa djadi" terwyl de anderen slechts ais figuranten optreden. Te Wlingi zag ik ficzelfde samenstelling, echter zonder den „Tjelengan" en het wil mij toe-schynen, diit ondanks de tegengestelde beweringen, het spel toch een voorsteliing tot grondslag heeft. De niuziek valt in, de paarden dansen in twee rijen achter elkaar; hun Ijewegingen en wendingen zijn geleiaer voor dezen; evenzoo de Tetek-Melek die spoedig met de Tjelengan een k. omisch duet opvoeit. De Tjelengan heett zijn bovenlichaam voorovergebogen, also hij sporen zoekt op den grond, jy niaiikt daarbij koite danspassen op de maat van de gong, rent plotseling op den clown toe, gooit hem onderste-boven en hakt voor de aardigheid, met zijn kepang viechtwerk op hem in. Luid lachen van de omstaanaeis, ondertusschen maken de 6 ruiters rustig de voorgeschreven figuren. De Tjelengan is altijd achter Tetek-Melek aan, doet steeds also hij een Zoekt, verschuilt zich loerend achter een boom oni dan plotseling den dansenden clown aan te vallen. Plotseling houden alle medespelenden, 'iitgezonderd de Tjelengan, op met dansen en gaan op zij. „Tjelengan soedah djadi". De ever rent als doi over de open vl akte, dan weer aoet hij in houding en beweging geheel als een Tjeleng; hij ontwijkt den boom, Kt,n dus nog zien. Dan worden zijn bewegingen koiter en heftiger; ailes tieku en trilt aan hem. De gamboeh roept hem met tonggeklap; de tjelengan schoorzaamt en nadeit hem langzaam, waarop de gamboeh hem een stuk nienjan in den mond perst en hem met geweld van zich afduwt. De schärfst is ernst geworden. De tjelengan schijnt niet meer te weten wat hy doet, wild rent hij tegen boomen op en op het publik in en slaat ais do met de kepang om zich heen; om dadelijk daarna onder rhythmische tukkingen het siuipen en zoeken weer te beginnen. Onderwijl heeft de gamboeh in het midden van het plein wat wierook op gloeiende kolen gepaatst, de dampen trekken over het plein; de tjelengan heft den kop op, ki-ijgt er de lucht van en nadert dansend den gamboeh om dicht over de dimipen zijn hoofd met een ruk bij de kolen te brengen; maar reeds heeft de gamboeh hem bij de schouders gegrepen en voorkomt dit; hij dwingt den tjelengan tot knielen, bespuwt het kepang viechtwerk met gekauwde. Menjan, prevelt gebeden en grijpt den steeds op de maat van de gong's heen en weer i-ukkende danser bij de slapen vast, laat de hand met sterken diuk over het gezicht glijden en herhaalt deze massage eenige malen. Dan stiat hij op en bhiast den tjelengan krachtig in het oor; daarop worden de trekkingen van den danser minder, houden geheel op, en het iichaam valt in de annen van den gamboeh, die hem opricht en den wankelende wegleidt. Benzoe-hars. 10. De 7jt'l<'/i;j(iii irorilt door den Gaiitboek ran de wierookdampen afgehouden. 7. Gaiuhoflk bcztrt'crt TJch-nyan: vooraan Tefek-Melek. 8. Ganiboek kalmevrt TJelcngan. 10. Barongan wordt door Drei lieden op den grond castgehouden; links Gainboek, rechiK storint de Tjelengan in de groep. Koeda-Kepang Toeloengagoeng. Gamboek probeert Baron ff an te kahneeren. Detek-Melek in razernij, ivordt door Gamboek met twee helpers tot beiitistzyn gebracht. Het spel begint opnieuw; slechts twee ruitexs treden op, waarvan er een na een kwartier in den „mabo€k-toestand geraakt" hij wrijft het hoofd telkens aan zijn stokpaard, wat ik ook bij anderen als een teeken dat de extase was ingetreden, kon opmerken. Alles trilt aan hem; beenen, lendenen, armen, schouders en kop schok-trekken op de maat van de gong, bet verloop is hetzelfde als bij de tjelengan; de gamboeh stopt hem henzoe-hars in den mond, de danser ziet niets meer, moet van de muziekteriig gedrongen worden en de gamboeh doet dezelfde manipulaties als bij het zwijn. Bijzonder interessant was de laatste dans, waarin alle medc pepelenden werden. Reeds na eenige minuten roepen de lieden achter mij: „barongan djadi", doch mij scheen de tijger nog bij bewustzijn to zijn; beurtelings bcog hij zich dansend voorover en lichtte zich weer op, klapte wild met den tijgerkop en bracht alle lieden tot lachen. Plotseling rikte hij zich los van zijn geleider, rende wild op het publiek in, liep tegen den muur aan en vloog dan de straat op. Eenige lieden vingen hem op en brachten den stuiptrekkende in den kring terug; zijn toestand scheen echter plotseling en heftig ingetreden te zijn; hij wierp zich op den grond, liet den tijgerkop vallen, sloeg om zich heen als een dolle. De gamboeh snelt naar hem toe, maar kan niets dosn; het was een ransel-pai-tij totdat drie and. Er manne te hulp kwamen en den amien razende vast hielden. Maar standen kon hem de gamboeh niet bereiken, daar toilw, doek en masker zich om het hoofd van den danser geslingerd hadden. Kramptrekkend stortte de barongan weer neer, en werd door 4 personen vastgehouden, want, ook liggende, had de gongslag macht over zijn leden, en de gamboeh kroop onder het doek, om de razende met alle kracht het gezicht te masseeren en te kneuzen en hem in het oor te blazen. Alle aandacht was op de barongan gevestigd en daarom had men nauwelijks bemerkt dat intusschen de tjelengan en een ruiter ook m£fboek geworden waren. In dolle vaart kwam de ever over het plein gerend, tegen den gamboeh aan, die juist den tijger in het oor blies, en sloeg woedend om zich heen; de greep der op den grond knielende mannen werd losser, en reeds wilde de tijger opspringen toen er personen aan kwamen loopen die den wilden ever vasthield. En de gamboeh kon de behandeling van de barong an voortzetten. Intusschen was op den achtergrond in een hoek een ruiter dansend in het publiek terecht gekommen; ook daarheen snelden menschen te hulp. De tjelengan was nauwelijks te houden, stofwolken warrelden op; mannen riepen elkander allerlei aanwijzingen toe; het publik schreeuwde van opwinding en angst, en te midden van dat tumult de stuiptreldkende lichamen der drie bezetenen! Het was angstig-naar. De gamboeh kon bijna niet gereed komen; hij had veel tijd noodig om den tijger te temmen en liet hem dan in het zand liggen; ook de tjelengan was lastig tot kalmte te brengen. Intusschen danste de ruiter heel rustig alleen door, rende af en toe tegen een boom Of een persön op en werd daama in het midden van het plein gebracht om daar in schoone dans- bewegingen de gong te gehoorzamen; hij werd pas weer wild toen de giimlx)eh hem onder behaiideling nam. Te wünig zag ik de miters met lange klewangs dansen, een zeker iiet ongeviuirlijk spel; een razende stortte zich plotseling in een troepje kindeien die bliksemsvlug uit elkaar stoven; de krachtige klewanghouw trof den steen wairop voor 3 seconden nog de kinderen zaten en niel veel had het gcscheeld of er was een verschrikkelijk ongeluk gebeurd. De tjelengan had kort na de bedwinging een pols van 160 slagen, de barongan van 140, nadat hij reeds een tijdje in het zand had gelegen; de djinsers zagen er na het spel zeer slap uit, hadden matte oogen en slappe, rimpeiige trckken. Tot zoover de beschrijving van het Koeda-kepangspel, die naar ik gaarne hoop juinleiding moge zijn, dat deskundigen, als cthnoloog en ills, z. ich niecr daaimce bezig zullen houden. Bij de „prijajis" uit de nieuwe doos schynt, naar ik heb opgemerkt, weinig neiging te bestaan zich met de bestudeering van dergelijke volksspelen in te laten. Als mcderne Javaan van de 20ste eeuw volgt hij gaarne alle voor hem niet goschikte Westcrsche zeden, speelt voetbal, hecht waarde aan pince-nez en lakschoenen als teeken van uiterlijke voornaamheid en verwaarloost zu'n, hem zoo goed kleedende batikdoeken. Straks speelt men tennis in do Kaboopaten, en de Radenajoe schuifelt den Foxtrott. Het moest den ontwikkelden Javaan, meer nog als den Hollandschen geleerden een dran^;- zyn, eigenaardigheden van hun land en volk naar waarde te schatten, en die dingen niet als achterlijk en middeleeuwsch. Te beschouwen. Moge het eerste Javaansche Congres den stoot geven een een veel dat verzündet is weder in te halen. In Midden Java, vooral in Madioen en Kedin is naar het mij toeschijnt, nog veel in die richtig te doen. Gewaagd moge nog worden van een spel, „adoe lesoeng", dat in de nog onvertaalde Tjentini beschreven is, en waarbij in vollemaannachten rijstblok door een doekoen (wellicht een hypnotiseur of spiritist), aan het dansen gebracht worden. Myn bijzonderen dank aan den heer R. Ng. Poerbatjaraka voor zijn verklaring der Javaansche namen. WALTER STAUGARD. Katavia, 1 November 1919. I ALBRECHT^C§ swcLrcvR£DCN:=: ,.*«**r***^?^?^. 