None
Bediening van bet heilig Avondmaal. (Slot.) Met het Amen op het Geloofsgebed is het oogenblik bereikt, waarop de Bediening zal aanvangen. Eer de Voorganger den kansel verlaat om zich naar de tafel der Bediening te begeven, richtte hij daarom zijn uitnoodiging tot de geloovigen en binde hun nogmaals, kort saamgevat, de waardij, het gewicht en de beteekenis van het Heilig Avondmaal op het hart, alsof hij betuigen wilde : ,,Geliefden, voelt nu toch dat ge het hoogheilig Sacrament gaat ontvangen ; gevoelt dat brood en wijn slechts teekenen zijn, en dat hetgeen staat te gebeuren dit is, dat ge met Christus, het hemelsche brood, zult gespijzigd worden, en dat dit een spijziging zal zijn met zijn lichaam en zijn bloed, niet uitwendig, maar door de werking van den Heiligen Geest aan uwe ziel, en dat even stellig en even zeker, als ge het brood eet en den wijn drinkt." Dan klimt de Voorganger van den kansel af, en plaatst zich midden aan den Nachtmaalsdisch, onderwijl de ouderlingen toezien op wie zullen gaan aanzitten en de diakenen de teekenen gereed zetten. Een lied volge dan, en onder het zingen van dat lied treden zij toe, die bij het binnenkomen de kaart ontvingen waarop gedrukt staat : De BEDIENING VAN HET HEILIG AVONDMAAL. 501 eerste tafel. Dan is er geen gedrang, dan kan het toetreden stil en rustig toegaan. De toegang tot de tafel moet dan van eene zijde wezen. Er treden dan niet meer toe, dan aanstonds plaats kunnen erlangen. Niemand behoeft dan te blijven staan wachten, en ook voor de aanwezigen in de kerk wordt door geen rij staande personen het gezicht op de tafel belemmerd. De Bediening zelve gaat in hoogen eenvoud toe. De Dienaar breekt het brood, deelt het uit aan wie vlak bij hem zitten, en voor de overigen gaat het gebroken brood op de zilveren schotels de tafel langs. Onder het breken van het brood en het uitdeelen ervan worden rustig en kalm de woorden van de Inzetting duidelijk uitgesproken, en dit wel naar het later vastgestelde Formulier, in dezer voege : Het brood, dat wij breken, is de gemeenschap des lichaams van Christus. Neemt, eet, gedenkt en gelooft, dat het lichaam onzes Heeren Jezus Christus ge broken is tot eene volkomene verzoening van alle onze zonden." Daar- op wacht de Dienaar enkele oogenblikken, tot hij ziet dat alien het brood genomen hebben, en eerst dan giet hij den wijn in den beker, geeft dien rond en spreekt ook daarbij de volledige formule der in- stelling: ,,De drinkbeker der dankzegging, dien wij dankzeggende zegenen, is de gemeenschap des bloeds van Christus. Neemt, drinkt alien daar uit, gedenkt en gelooft, dat het dierbaar bloed onzes Heeren Jezus Christus vergoten is tot eene volkomen verzoening van alle zonden". Is nu ook de beker rondgegaan, dan is de Bediening afge- loopen. Het eten van het brood en het drinken uit den beker, dat is het Avondmaal. Er hoeft niets meer bij, en wat men er nog bij laat komen, is geen deel van het Sacrament. Toch behoort er gezorgd te worden, dat er geen gevoel van overhaasting opkome. Rustig moet men aanzitten, en is de Bediening afgeloopen, dan moet men even rustig opstaan, om voor anderen plaats te maken. In ons Formulier staat er daarom bij, dat men, terwijl men communiceert, stichtelijk zingen zal. Sinds heeft men dit verandert en pleegt men te zingen onder het opstaan en afgaan van de Tafel, terwijl dan de volgende Tafel toetreedt. Dit is dan ook metterdaad verkieslijk. Zingen terwijl men communiceert, heeft bedenking. Het eten van het brood en het drinken uit den beker gaat niet wel met het zingen saam. Er stond in ons Formulier dan ook bij : ,,of sommige kapittelen lezen, ter gedachtenis van het lijden van Christus dienende, als Jesaja 53, Joh. 6 : 13—18 en dergelijke". Dat schikte zich beter. Zoo las dan de Dienaar korte stukken uit de Schrift voor aan Tafel en liet nu den zang pas invallen als de Tafel geeindigd was. Een stichtelijke wijze van doen. Hep toen alles wel, tot men vooral in de 18e eeuw de praelectuur uit de Schrift vallen liet en er een toespraak van wden Dominee" voor in de plaats stelde. Daarbij is het toen een eeuw en meer gebleven, tot nu allengs de oude, betere methode terugkeert en de oude gewoonte weer is opgenomen, om na het uitdeelen van de teekenen een kort stuk uit de Schrift te lezen, hierop het Loflied te laten volgen en zoo de eene Tafel te laten afgaan en de andere Tafel te laten volgen. Na het afgaan van de laatste Tafel behoort dan de Voorganger de Tafel te verlaten, en weer zijn plaats op den kansel in te nemen ; altoos zoo de Dienst op den kansel begonnen is. Wat wel voorkomt, dat de Dienaar dan aan de Tafel blijft, de ouderlingen en diakenen zich naast hem zetten en zoo het verdere van het Formulier wordt gelezen, is niet gelijk het zijn moet. Datgene toch wat na afloop van de Be- diening volgt, heeft betrekking niet alleen op de laatste Tafel, maar op alle diegenen die aan de onderscheiden Tafels hebben aangezeten. Aan Tafel nu spreekt de Dienaar alleen tot hen die aan de Tafel aan- zitten. En juist dit is hier niet voldoende. De Lofverheffing en de Dankzegging richten zich, als de twee laatste stukken van het For mulier, tot alien die aanzaten, en die bereikt de Dienaar alleen van den Kansel. Hij kan wel in een kleiner kerkgebouw de stem zoo verheffen, dat ook de anderen hem hooren kunnen, maar dit verontschuldigt het verkeerde gebruik niet. De Tafel zondert een groep der opgekomenen af van de overigen. Vandaar, gelijk we reeds opmerkten, dat aan elke Tafel de woorden der instelling herhaald worden; iets wat geen zin zou hebben, zoo de Dienaar bedoelde ook van Tafel tot heel de kerk te spreken. Dit nu eenmaal zoo zijnde, moet de onderscheiding dan ook ten einde toe worden volgehouden, en moet na de laatste Tafel weer de plaats worden ingenomen vanwaar de Dienaar de gewone vergadering toespreekt. Men kan van tweeen een doen: Of de Lof verheffing en de Dankzegging aan elke Tafel uitspreken, maar ze dan ook bij elke Tafel herhalen. Of men kan ze maar eens over alle Tafels saam laten weerklinken, maar dan moet ze ook goed geleid worden van de plaats, waar de Dienaar stond en de bediening van de Tafels aanving. De Lofzegging en de Dankzegging moeten wel onderscheiden wor den. Na het gebruik van het Sacrament is eerst de jubel, de lof, de prijs aan de orde. Uitdrukkelijk zegt ons Formulier dan ook: ,,Zoo laat ons al te zaam den Naam des Heeren met dankzegging prijzen". Het prijzen, de lofzegging wordt alzoo van de dankzegging onder- BEDIENING VAN HET HEILIG AVONDMAAL. 503 scheiden; ze gaat voorop. Voor de Lofzegging gebruikt het Formulier eerst een stuk uit Psalm 103, en daarna komt ze tot uiting in een krans van lofzegging, gevlochten uit zinsneden uit het Nieuwe Testa ment. Ze wordt besloten met een plechtig Amen, om wel te doen uitkomen, dat ze van de Dankzegging onderscheiden is. Ze staat op zich-zelf. Ze is een grootmaken van Gods Naam. Ze is een ver- heerlijking van zijn Genadewerk. Juist daarom echter mag het bij een Lofverheffing niet blijven, maar moet er aan toegevoegd worden de Dankzegging, als laatste stuk van het Formulier. Daarbij staat dan de Gemeente op van haar zitplaatsen. Ze laat de ziel uitvloeien in aanbidding en dankzegging, en een plechtig Onze Vader besluit de geheele Bediening. Men heft nog een lied aan. De zegen wordt over de Gemeente uitgesproken. De Dienst is voleind. En een ieder keert huiswaarts. Het gebroken brood en de aangebroken wijn, voorzoover die overbleef, neemt de oudste der diakenen tot zich, en kranken onder de hoogere breeders vonden er vroeger een versterking in. Want wel was het geen heilig brood en geen heilige wijn, maar toch eischte de eerbied voor het Sacrament, dat niet een koster of bediende er naar wilkeur mee omsprong. Nog slechts een zeer enkel punt behoeft aan het behandelde te worden toegevoegd. Er zijn tijden geweest, dat men aan de Tafelen mannen en vrouwen zorgvuldig scheidde. De mannen apart en de vrouwen apart; liefst ook nog de jongeren die pas belijdenis hadden gedaan, afzonderlijk. Hoog stond dit niet. Aan de beweegredenen die er elders toe nopen kon om mannen en vrouwen te scheiden, mocht bij de Bediening van het H. Avondmaal niet gedacht worden. Dat pas aangenomen leden liefst saam met vader of moeder aan het Avondmaal toetreden, is te natuurlijk, om de mogelijkheid hiertoe af te snijden. Eigenlijk hingen deze afzonderingen dan ook saam met de toespraak van den Dienaar. Van de pas aangenomen leden kon dan een extra toespraak in gereedheid worden gebracht. Maar sinds deze toespraken weer wegvielen, verviel ook dit motief. De familieband of vriendschapsband mag zeer wel op kerkelijk terrein nawerken, en dan is het gewenscht, dat saam kunnen aanzitten, wie in geslachts- gemeenschap nauw tot elkander staan. Ook voor ziekelijke of bij hun beweging hulpbehoevende personen is het verkieslijk, dat saam kunnen aanzitten wie zulks wenschen. Dat men van de tafel naar zijn zitplaats teruggekeerd, behoefte ge- voelt, om nog persoonlijk God dank te zeggen, is te begrijpen, maar dit late men aan ieder naar de aandrang van zijn hart is, over, en 504 DE BAN EN WEDEROPNEMING. vooral stelle men geen eisch, dat men de persoonlijke dankzegging staande doe, zoodat ieder het zien kan. De een zal er de voorkeur aan geven, eerst als hij thuisgekomen is in de binnenkamer voor zijn God neder te knielen, de andere zal aanstonds behoefte gevoelen om zijn Heiland te danken. Blijve ook hierin een iegelijk vrij. Reeds het vermoeden dat een ander zijn aandacht op u richt, om te zien wat ge, van de Tafel komende, doen zult, stoort de stichting van het oogenblik en bederft het gebed. De vraag wanneer de Dienaar zelf communiceeren moet, zij even zoo aan elk Dienaar ter eigen beantwoording overgelaten. Slechts sta vast, dat hij communiceere, daar openlijk nalaten hiervan terecht aan- stoot zou geven en door velen zijn ernst bij de Bediening in twijfel zou doen trekken. Het geschiktst communiceert de Dienaar aan de eerste Tafel, terstond na het rondreiken van den laatsten schotel en den laatsten beker. En wat tenslotte de vraag betreft, of men gehouden is, na afloop van de Tafel waaraan men aanzat, ten einde toe aanwezig te blijven en den afloop van de geheele Bediening aftewachten, zoo ligt het in den aard van het Formulier, dat het een blijven tot den einde toe onderstelt. Immers de Lofverheffing en Dankzegging, die geheel achter- aan komen, gaan een ieder aan, ook hun die aanzaten aan de eerste Tafel. Wat intusschen niet wegneemt, dat er bij een zeer langen dienst in zwakke gezondheid een oorzaak kan liggen, waarom een enkele zich moet verwijderen, en dan danke zulk een Avondmaalsgan- ger zijn God in de eenzaamheid thuis. CXIX. Be Ban en Wederopneming. Met het Sacrament van het Heilig Avondmaal hangt de Ban nauw saam. Het Heilig Avondmaal is het aanzitten van de waarachtig geloovigen aan den Disch, om de eenige offerande van hun Middelaar te geden- ken. Het is daarom tevens een uitkomen van de geloovigen voor hun belijdenis, een zich openbaren als geloovigen aan elkander, een elkaar onderling als geloovigen erkennen, en een er voor uitkomen tegenover de wereld, dat men in den naam van Christus optreedt. Afgezien van de Sacramenteele beduidenis van het Heilig Avondmaal grijpt alzoo aan den Heiligen Disch een openbaring van de kerk van Christus DE BAN EN WEDEROPNEMING. 505 plaats. En hiermee nu hangt de Ban in dien rechtstreekschen zin saam, dat de Ban van het Avondmaal weert wie er niet meer hoort. Wei werkt reeds v66r den Ban de Censuur, en behooren steeds de trappen van de Tucht in acht te worden genomen, maar de Censuur staat toch met een voorloopigen Ban gelijk. Ze verbiedt den toegang tot het Hei- lig Avondmaal, waartoe iemand feitelijk was toegelaten. Ze werpt dus twijfel op, of een aldus gecensureerde nog wel tot de geloovigen behoort, en poogt nu, alvorens tot een eindbeslissing te komen, althans te voor- komen, dat de verdachte zich geen oordeel ete. De toestand van Censuur kan dus niet duren. Wie gecensureerd en tijdelijk van het Heilig Avondmaal geweerd is, moet tot berouw en betering komen, zoodat hij een volgend maal weer wel kunne aanzitten ; desnoods kan dit nog een tweede periode vorderen; maar indien na de Censuur het kwaad van de onberouwelijkheid voortgaat, kan en mag er niet langer geaarzeld worden, en moet tot den Ban worden overgegaan. Wat in later jaren wel plaats greep, dat men iemand jaar in jaar uitonderde Censuur liet slaan, zonder hem aftesnijden, is een onverdedigbare inconsequentie en een feitelijk prijsgeven van de Tucht. Dat dit niet gevoeld wordt, ligt alleen daaraan, dat de band die voorheen de enkele personen aan de kerk bond, zooveel slapper is geworden en voor velen nauwelijks meer bestaat. In vroeger tijd, vergete men dit niet, was het behooren tot de kerk en met de kerk op voet van vrede leven, beding van vrede in zijn gezin, zijn familie en zijn woonplaats. Men sprak niet van een kerk, maar. van de kerk. Bij die eenig-ware kerk moest een ieder zich voegen. Wie dit niet deed, gold voor een Jood, of voor een Heiden of tollenaar. Zulk een stond buiten de Christelijke gemeenschap, en schier een ieder meed contact met hem. Om als braaf burger bekend te staan en vertrouwen in de samenleving in te boezemen, moest men niet alleen bij de kerk zijn aangesloten, maar ook met de kerk in vrede verkeeren. Dit maakte, dat een ieder meed, wat hem de ongunst van de kerk op den hals zou halen. Vroeger de geestelijkheid, en na de Reformatie de ouderlingen, wisten zeer wel, dat niemand, om in vrede te verkeeren, buiten de kerk kon. De vreeze van uit de kerk te worden gezet, wekte daarom onrust. Wie daarmee bedreigd werd, vernederde zich liever, en poogde zich met den kerkeraad te verzoenen. En zoolang deze stemming in de gemoederen aanhield, bezat de kerkelijke tucht wezenlijke kracht, werd ze toegepast en had ze haar uitwerking. Van lieverlede echter kwam in deze stemming der geesten een geheele verandering. Men kreeg allengs meerdere kerken, en het kwam wel 506 DE BAN EN WEDEROPNEMING. voor, dat wie de eene kerk verliet, met zekere graagte door de andere kerk werd opgenomen. Men wachtte dan de oefening van de Tucht niet af, maar als men zag dat ze zou aankomen, verliet men eigener beweging de kerk waartoe men behoorde, om naar een andere kerk over te gaan. Voor hooggeplaatste personen had dit onder onze Re- publiek nog bedenking, omdat wie niet tot de Staatskerk behoorde, van veel hooge Staatsambten was uitgesloten, maar de gewone bur ger en de mindere man gaven hier niet veel om, wijl ze toch nooit kans hadden. En juist hierdoor nu werd de Tucht verzwakt. Van kerkeraadswege begreep men al spoedig, dat een rigoureuselijk door- zetten van de Tucht, zoo wat valsche belijdenis als onzedelijken wandel betrof, maar al te velen van de kerk zou vervreemden, en weer an- deren, die nog goed stonden, van de kerk afkeerig zou maken. Fei- telijk is dan ook al spoedig met de Tucht de hand gelicht en vond ze haar toepassing slechts in een van deze beide gevallen, dat of net wangedrag van deze of gene van te publieke bekendheid was gewor- den, zoodat men het niet meer ignoreeren kon, oftewel, dat men in de lagere standen met de geboorte van een onecht kind te doen had, zoodat bij den Doop het geval toch aan het licht moest komen. Gevolg hiervan was, dat de Kerk al spoedig heel anders tegenover de Tucht kwam te staan, dan volgens de instelling ervan eisch was geweest. De instelling bedoelde natuurlijk, een toezicht over de be lijdenis en het leven van alle leden der Gemeente te doen gaan, en zoodra men merkte dat er afval of geestelijk verval op kwam, hier- tegen in te gaan. Doel was, de Gemeente heilig te houden, en er voor te waken dat ze uitsluitend uit waarachtig geloovigen bestond Hierbij kon wel uitglijding en val voorkomen, maar daartegen trad dan de Censuur in haar lagere trappen van vermaan, waarschuwing en uitsluiting van het Avondmaal op. Bleek nu, dat de gevallene toch waarlijk een geloovige was, dan zou deze eerste en tweede trap der Tucht hem tot berouw en boete brengen. Ze zou genezend werken, winnen en niet afstooten. Bij den geloovige, die uitgleed of viel, is de werking van de Tucht juist meest geloofsvernieuwend. Zulk een proces moest dan ook binnen een te overzienen tijd tot beslissing leiden, en ook zonder tot publieke opspraak te hebben geleid, kon zoodoende een afgedoolde tot den waren levensstand worden terug- gebracht. Doch volgde de gezochte werking niet, dan moest wel tot de harde daad worden overgegaan. Bleef boete en berouw uit, dan mocht geen schuilend geloof langer ondersteld worden ; dan moest worden aangenomen, dat men met een valschen breeder te DE BAN EN WEDEROPNEMING. 507 doen had ; en kon het niet anders, of zijn afsnijding moest volgen. Nog niet, om hem daardoor voor altoos prijs te geven. Wederop- neming bleef mogelijk. Maar de gemeenschap met zulk een moest aanstonds verbroken worden. Anders toch zou zijn aanwezigheid aanstekend hebben gewerkt en het kwade voorbeeld ook anderen ver- lokt hebben. Dit is dan ook het juiste standpunt inzake de Tucht, gelijk de Schrift ons dit uitlegt ; en waren de kerken der Reformatie aan dit standpunt getrouw gebleven, dan zouden ze zeer zeker in ledental wel beperkt zijn geworden, maar het Christelijk karakter zou stand hebben gehouden. Hieraan viel intusschen niet meer te denken, zoodra na de overwinning op Spanje in tal van plaatsen soms geheel de bevolking tot onze kerken overging en de Gereformeerde kerken saam het karakter eener Volkskerk aannamen. Nu toch rees drieerlei be- zwaar. Ten eerste bleek het alras onmogelijk, om zoo groot aantal leden door zoo klein aantal ouderlingen persoonlijk zoo van nabij te doen gadeslaan, dat men op de hoogte bleef van hun belijdenis en wandel. Vandaar dat de Censuur wegviel en de kerkeraad zich alleen inliet met gevallen die aangebracht werden. In de tweede plaats werd het zoo goed als onmogelijk, om de mannen en vrouwen van hoog aanzien in stad, staat en maatschappij, op wier wandel vaak niet weinig viel aan te merken, openlijk aan te tasten. De kerk had hen juist noodig, en hun invloed ten kwade zou aan de kerk afbreuk doen. Spaarde men nu de aanzienlijken, dan verzwakte men zich ook in zijn Tucht ten aanzien van de lagere standen, en het eigenlijke wezen van de Tucht werd losgelaten. Men oefende ze nog om zijn macht te toonen, maar van een wezenlijken toeleg om alleen de oprecht-geloo- vigen in de Kerk te houden, was geen sprake meer. En in de derde plaats sleet allengs het effect uit. Wat toch gaf het, den toegang tot het H. Avondmaal te ontzeggen aan iemand, die toch niet tot het Avondmaal kwam. Vooral in de groote steden is de Tucht dan ook al spoedig zoo goed als ganschelijk verloopen. In die steden vooral was instandhouding van de Tucht alleen mogelijk geweest, zoo het geheel der Gemeente in Kerspelen ingedeeld ware geweest. Vandaar dat de Tucht ten leste, vooral in zulke steden, geheel uitsleet, hoog- stens bij een vanzelf zich aanbiedend geval, met name bij het onechte kind, tot toepassing kwam, maar dat van de oorspronkelijke bedoeling waarmede de Tucht was ingesteld, nauwelijks de schaduw nog merk- baar bleef. De kracht van de kerk was gebroken. Men stoorde zich aan haar 508 DE BAN EN WEDEROPNEMING. Tucht niet meer, en gaf er niet om, zoo ontzegging van het H. Avond- maal volgde. Van een publiek behandelen van de Tucht was in elk geval geen sprake meer. Het ging alles tusschen den gegadigde en een predikant of ouderling toe. Wie zich te hard voelde aangegrepen, verliet eenvoudig de Kerk. En zoo is de tucht van twee zijden tegelijk ondermijnd. Van de zijde der Kerk, omdat deze zich niet ten doel stelde een Kerk van enkel waarachtig geloovigen te zijn en te blijven en van de zijde der overtreders, omdat de gunst der Kerk hun onver- schillig was geworden. Vandaar dat de Ban zoo goed als geheel in onbruik is gekomen, en waar die soms nog een enkel maal wordt toegepast, geen eerbied meer afdwingt, maar als een daad van kerkelijk despotisme meest algemeen veroordeeld wordt, zoo dat we nog wel en voor den Ban en voor de Wederopneming een Formulier in onzen Liturgischen bundel hebben, maar zonder dat ze bijna ooit worden gebruikt. cxx. De Ban en Wederopneming. (Vervolg). Het Formulier van den Ban staat noch in stijl noch in teederheid op een lijn met de Sacramenteele Formulieren. Het onderwerp bracht dit mede. Het is het overbrengen van een Kerkeraadshandeling in het midden der gemeente ; en de rechtsvorm die bij alle tuchtoefening eisch is, moest wel tot uitdrukking komen. De wij, die in dit Formulier spreken, zijn de leden van den Kerkeraad. ,,Het is U bekend, dat wij nu op onderscheiden tijden bij zekere trappen U voorgehouden hebben, welk eene groote zonde en zware ergernis onze medelidmaat'N. gedaan en gegeven heeft." Zoo is de aanhef van het Formulier een mededeeling van wat in den Kerkeraad is voorgevallen, en een herinnering aan hetgeen desaangaande reeds vroeger aan de Gemeente is meegedeeld. Op de vroegere mededeeling volgt thans de bekendmaking van den besloten Ban, en hiermee is het eerste deel van het Formulier ge- eindigd. Daarop volgt dan het tweede deel, dat strekt om de Ge meente te vermanen, en wat haar zelven en wat haar houding tegen- over de afgesnedenen betreft. En na dit vermaan komt dan als derde stuk het gebed, met belijdenis van zonden, bede om eigen bewaring en bede om terugbrenging van den afgesnedene. In deze drie stukken : DE BAN EN WEDEROPNEMING. 509 de Mededeeling, het Vermaan en het Gebed gaat het geheele Formulier op. Het eerste stuk : de mededeeling draagt uiteraard een officieel karakter. Zulke mededeelingen waren telkens in de Gemeente aan de orde. Waren er leden van elders in de Gemeente gekomen, dan werden hun namen afgelezen. Waren er leden naar elders vertrokken, zoo werd hiervan mededeeling gedaan. Zoo ging het bij huwelijken. Zoo ging het ten deele ook bij de Doopen. De Gemeente is er niet om den Kerkeraad, maar de Kerkeraad is er voor de Gemeente. Heel de Gemeente heeft er daarom belang bij, te weten wie tot haar behooren, en rechtstreeks moet zij haar invloed kunnen doen gelden, zoo er ten deze verkeerde practijken insluipen. Nu blijft dit bij groote Ge- meenten, die duizenden leden tellen, vanzelf zonder effect. Dan kent men elkander persoonlijk niet. Men herkent de afgelezen namen niet. Er is geen saamleven. Daarentegen is op dorpen of in kerspelen deze aflezing of mededeeling wel terdege van belang. Men kent erelkaar, en men weet over wie het hier gaat. Zoo was het dan ook natuurlijk, dat in den aanvang, toen de Gemeenten nog klein waren, de leden der Gemeente in de zaken van Tucht gemengd werden. Uit het Formulier blijkt dan ook, dat de Gemeente gekend werd niet alleen in de afsnijding of Ban, maar ook in de Censure, en zelfs in wat aan de Censuur voorafging. Er staat toch, dat de Gemeente bij zekere trappen aan de Gemeente heeft voorgehouden, dat zekere N. N. ergernis gegeven had, en zelfs dat ook aan de Gemeente was meegedeeld, waarin deze ergernis had bestaan. Dit geschiedde dan met naam en toenaam, met opgave van het kwaad waaraan deze N. N. zich had schuldig gemaakt en met aanwijzing van de trap van Tucht, die reeds op hem was toegepast. En dit was geschied, niet om zekere nieuws- gierigheid te bevredigen, maar om de Gemeente zelve in de tuchtzaak te betrekken, en te vorderen dat zij daarna medewerkte om den schuldige tot berouw en boete te brengen. Er staat toch met zoo- vele woorden, dat de vroegere mededeeling aan de Gemeente heeft plaats gehad, teneinde de gecensureerde ,,door uwe Christelijke vermaningen en gebeden, tot God zich mocht bekeeren, en uit den strik des duivels (die hem gevangen houdt tot zijnen wil) los geworden zijnde, ontwaken mocht tot den wil des Heeren". De conclusie, dat deze N.N. onboetvaardiglijk bleef, wordt dan ook niet afgeleid uit wat de kerkeraad zelf opspoorde, maar uit het getuigenis der Gemeente. Er volgt toch : ,,Maar wij kunnen u met groote droefheid niet verbergen, dat ons tot nog toe niemand is verschenen, die in het minste te ver- staan gegeven heeft, dat hij, door de menigvuldige vermaningen aan 510 DE BAN EN WEDEROPNEMING. hem gedaan (zoo in het bijzonder, als voor getuigen, en in tegen- woordigheid van velen) gekomen zoude zijn tot eenig berouw over zijne zonde, of eenig teeken van ware boetvaardigheid aan zich heeft laten merken." En daarop nu rust de conclusie van den kerkeraad, om alsnu tot het leggen van den Ban over te gaan. Hierop wordt de Gemeente voorbereid, en het is in haar midden dat de afsnijding moet worden voltrokken. ,,Dewijl hij dan zijne overtreding, op zich- zelve niet klein zijnde, door zijne hardnekkigheid dagelijks nog grooter maakt, en wij u laatstmaal aangezegd hebben, dat wij, in geval hij, na zoo lang geduld dat de kerk met hem gehad heeft, zich niet be- keerde, gedwongen zouden zijn ons verderover hem te bedroeven, en tot de uiterste remedie te komen ; zoo zijn wij genoodzaakt nu tegenwoordiglijk voort te varen tot zijne afsnijding, volgens het bevel en den last, ons gegeven in Gods Heilig Woord, teneinde hij hierdoor (zoo het mogelijk is) tot schaamte over zijne zonden gebracht worde ; opdat men ook door dit verrottende en totnogtoe ongeneeselijke lid het geheele lichaam der Gemeente niet in gevaar stelle, en de naam Gods niet gelasterd worde." Duidelijk wordt hier in de laatste woor- den het doel van den Ban aangegeven : te weten le om den schul- dige tot inkeer te brengen, 2e om besmetting van de Gemeente te voorkomen, en 3e te waken dat Gods naam niet gelasterd worde. Daarop nu volgt de eigenlijke daad der afsnijding. De Kerkeraad is in de Gemeente opgekomen en noemt zich ,,de Dienaars en Voor- standers der Gemeente". Deze Dienaars en Voorstanders handelen in den naam en den macht van Christus, en hun daad bestaat hierin, dat ze dezen N. N. alsnu verklaren in den Ban te zijn en van de Gemeente te zijn afgesneden. Altoos, zoolang hij hardnekkig en onboet- vaardig blijft in zijne zonden, en wis daarom door ulieden te houden als de heiden en de tollenaar, naar het bevel van Christus, die zegt, in den hemel gebonden te zijn, al wat zijne Dienaren binden op de aarde". In dit alles spreekt een krachtig besef van officieele gees- telijke macht. Het is niet om van dien N. N. af te zijn, dat zij alzoo handelen, maar om gehoorzaam te zijn aan Christus hun Koning, en daarom volgt nu ten slotte in denzelfden toon het vermaan : ,,Voorts vermanen wij u, geliefde Christenen, dat gij u niet vermengt met hem opdat hij beschaamd worde ; nochtans hem niet houdende als vijand, maar bij wijlen vermanende, gelijk men eenen broeder doet". In dit vermaan wordt toon en stijl weer teederder. Er wordt gewe- zen op wat met dien N. N. gebeurd is, als waarschuwing, opdat een ieder lid der Gemeente zich voor de verleidingen van Satan wachte, DE BAN EN WEDEROPNEMING. 511 op de eerste beginselen van het kwaad toezie, zich te vaster aan Christus vastklemme en eendrachtelijk in Godzaligheid levende, de kroon en blijdschap den Dienaren mogen zijn in den Heere. ,,Zoo wacht u dan mede voor de minste beginselen des kwaads en, naar de vermaning des Apostels, afleggende alien last, en de zonde die ons lichtelijk omringt, loopt met lijdzaamheid de loopbaan die ons is voorgesteld, ziende op den oversten Leidsman en Voleinder des geloofs, Jezus. Zijt nuchteren, waakt en bidt, opdat gij niet in verzoeking valt. Heden, zoo gij de stemme des Heeren hoort, verhardt uw hart niet ; maar werkt uws zelfszaligheid met vreezen en beven. En een iegelijk hebbe berouw van zijne zonde ; opdat onze God ons niet wederom vernedere, en dat wij rouw zouden moeten hebben over iemand van ulieden". Moeilijker was de verhouding tegenover den afgesnedene te bepalen. Eenerzijds moest hij zijn als een heiden en tollenaar, met wien men alien omgang meed, en toch mocht ook aan den anderen kant de afgesnedene niet aan zichzelf worden overgelaten. Ook zonder omgang met hem te hebben, behoorde men hem toch nu en dan in ernstigen toon toe te spreken, en dit toespreken moest weer plaats hebben als tot een breeder. Na dit vermaan komt dan ten slotte het laatste stuk van het For- mulier, bestaande in het Gebed. Schoon is in deze uitnoodiging tot het gebed de betuiging, dat we Gods heiligen naam zullen aanroepen nmet belijdenis van eigen zonde". Zoo toch staat er : ,,Doch aange- zien het God is, die in ons werkt, beide het willen en het werken, naar Zijn welbehagen, zoo laat ons Zijnen heiligen Naam, met belij denis onzer zonden, aldus aanroepen : Juist waar men een diepgevallen zondaar afsneed, moest gewaakt tegen geestelijke zelfverheffing, en daarom openlijk uitgesproken, dat men daarom als Gemeente op Gods genade vertrouwt, niet omdat men zonder zonde was, maar, zijn zonden belijdende, in het werk van Christus rustte en vrede had. Breed wordt dit dan ook in den aanhef van het gebed uitgewerkt, als het heet : ,,0, rechtvaardige God, barm- hartige Vader, wij klagen onszelven aan vanwege onze zonden voor uwe hooge majesteit, en bekennen wel verdiend te hebben de droefheid en smart, die ons is aangedaan in de afsnijding van dezen onzen gewezen medelidmaat, ja wij zijn alien waardig, om van U afgesneden en verbannen te worden, om onzer groote overtreding wille, zoo Gij met ons in het gericht wilt treden". De Gemeente spaart in het gebed zoodoende zich zelve niet, en de eenige oorzaak waarom zij niet zelve wordt afge sneden is haar boete en berouw en haar toevlucht nemen tot de genade 512 DE BAN EN WEDEROPNEMING. die in Christus Jezus is. ,,Maar, o Heere, wees ons genadig om Chris tus' wille, vergeef ons onze misdaden, want zij zijn ons van harte leed, en werk in onze harten hoe langer hoe meer leedwezen daarover, opdat wij, uwe oordeelen vreezende, die Gij laat gaan over de hard- nekkigen, ons mogen benaarstigen om U te behagen". En na deze belijdenis van eigen zonden en van ervaren genade, komt dan de bede van de gansche Gemeente voor dien N. N. Met mocht hem niet langer in de Gemeente dulden. Hij moest afgesneden worden. Maar dit wekt in de Gemeente droefheid, en het is uit dien geest van droefheid, dat zij nu tot God roept, of zijne almachtige genade dien afgesnedene tot inkeer mocht brengen. De genade werkt altoos en de Gemeente stoot niet af, maar trekt aan : ,,En aangezien Gij geenen lust hebt in den dood des zondaars, maar daarin dat hij zich bekeere en leve ; en de schoot uwer Kerk altijd open staat voor degenen die wederkeeren ; zoo ontsteek ons toch met eenen goeden ijver, dat wij met goede Christelijke vermaningen en voorbeelden zoeken wederom terecht te brengen dezen afgesneden persoon." Toch hangt 't alles aan Gods zegen, of deze afsnijding en het vermaan ten goede zullen werken, en daarom eindigt het gebed aldus : ,,Geef uwen zegen tot onze ver maningen, teneinde wij daardoor oorzaak mogen hebben, ons weder te verblijden in degenen, waarover wij nu rouwe moeten dragen, en dat alzoo uw heilige naam geprezen worde, door onzen Heere Jezus Christus". Tenslotte komt dan het Onze Vader, na elk gebed der Gemeente van bijzondere beteekenis, altoos het hoogste hoogtepunt waartoe het gebed kan opklimmen. Ook dit Formulier zet te onmiddellijk in. Men gevoelt dat een kort gebed en een lied het Formulier had moeten inleiden, en evenzoo dat aan het laatste stuk een zielsuiting der Gemeente in haar lied had moeten voorafgaan. En al kan in dit Formulier niet de Sacramenteele stijl heerschen, toch voelt wie in dit Formulier inleeft, hoe gelukkig de staat en toestand van een Gemeente moet zijn, waar 't alzoo kan toe- gaan. Van heerschzucht is geen sprake. Het is alles een zoeken der Gemeente en een meeleven met de Gemeente. Hoog moet geestelijk het leven der Gemeente staan, om zulk een plechtigheid mogelijk te maken. Soms komt het in een kleine Gemeente onder ons nog voor. Kan het, dan is het heerlijk, en slechts zie men steeds scherp toe, dat nooit gekwetstheid van de Opzieners wraak zoeke, maar altoos de drang des Heeren bij heel zulk een handeling leide. DE BAN EN WEDEROPNEMING. 513 CXXII. De Ban en Wederopneming. (Vervolg). Vraagt men nu tenslotte, of het Formulier van den Ban nog past op onze tegenwoordige toestanden, zoo geeft de praktijk hierop reeds het afdoend antwoord. Een Gemeente van ,,heiligen" is geen onzer kerken, schier overal valt klacht over tekortschieting van het geloof en nawer- king van wereldschen zin. Ergernis wordt te over gegeven. En toch wordt het Formulier van den Ban in verreweg de overgroote meerder- heid der Gemeenten ganschelijk niet meer gebruikt. Bij twee kerke- groepen staat dit Formulier nog alleen in den bundel ; bij de groep der Hervormden en bij de groep der Gereformeerden ; en het zal een witte raaf zijn, zoo men hier of daar nog een kleine Gemeente kan aanwijzen, waar een zeer enkele maal in den loop der jaren dit Formulier in optima forma gelezen is. Toch is de kans niet groot, dat van Synodale zijde een vernieuwing van dit Formulier zal ondernomen worden. Er wacht zooveel op wijziging, verbetering en aanvulling. Al onze confessioneele en litur- gische geschriften zijn nu bijna 300 jaar oud, en in die drie eeuwen zijn de toestanden in zoo sterke mate gewijzigd, dat schier alles om herziening roept. Dit is het geval met onze Belijdenis, waarin wel de dwalingen der 16e eeuw, maar niet die van onze eeuw bestreden worden. Dit is het geval met de vijf Artikelen, die wel aangeven wat we in de Remonstranten te berispen hebben, maar niet wat we hebben tegen te staan in de mannen der Evolutie. Niet anders is het met onze Psalmbertjming, die hoe uitnemend ook in meer dan een opzicht, toch berijmingen bevat, die zoo niet blijven kunnen. Niet anders is het gelegen met onzen Catechismus en met ons Kort Begrip, die uit andere toestanden geboren, aan ons jonger geslacht niet meer het woord van onzen tijd geven. En zoo is het ook met onzen liturgischen bundel, die roept om een ander woord, een anderen toon, een andere taal. Nu is het intusschen steeds de kerkelijke ervaring geweest, dat het bijna niet mogelijk is, in zulke documenteele stukken eenige wijziging van beteekenis aan te brengen. Nauwelijks toch gordt men zich hiertoe aan, of zeker begrijpelijk conservatisme in de kerken komt er tegen in verzet, en dreigt, waar hiervoor ook uit anderen hoofde neiging toe aanwezig is, met verbreking van het kerkverband. Nu alle kerken vrij zijn, en ieder lid in zijn kerk vrij is, en geen band van 33 514 DE BAN EN WEDEROPNEMING. Staatswege meer bindt, zijn er altoos lieden die aanstonds gereed staan om juist ter wille van zulke vraagstukken de eenheid der kerken in gevaar te brengen. Radicale wijzigingen in zulke oude acten en documenten komen dan ook alleen tot stand in tijden van heftige beroering der geesten, waaruit geheel nieuwe toestanden geboren worden, zooals dit ook hier te lande het geval was in de dagen der Reformatie. Dan gaat alles onderstboven. Dan is er algemeen behoefte aan vaststelling van de nieuwe vormen. En dan slaagt men er in den regel ook gemakkelijk in om een stel nieuwe documenten in te voeren, gelijk dit ook met onze Confessioneele en liturgische geschrif- ten in de 16e en 17e eeuw het geval was. Het staat dan ookzeerte bezien, of er met name in zake de uitoefening van kerkelijke Tucht in afzienbaren tijd op wijziging van de beschikbare Formulieren eenig uitzicht bestaat. Vermoedelijk zal de vrije practijk ten deze nog lange jaren zelve den weg moeten vinden. Al wat voorshands mogelijk is, is dit, dat de zaak gedurig te berde kome, en wat begeerlijk voor de toekomst zou zijn, in het licht worde gesteld. Uit dit oogpunt nu de zaak bezien, schijnt het gewenscht, om bij de Tucht het noemen van namen in de voile vergadering der Gemeente te mijden. Men zag hierin vroeger geen bezwaar, toen de leden der kerk elkander, als waren het leden van eenzelfde familie, onderling kenden, maar sinds is er tegen dit noemen van namen steeds meer weerzin opge- komen. Het sterkst ziet men dit bij de Voorbede. Als er een kranke of geestelijk-aangevochtene is, die de Voorbede der Gemeente vraagt, zou het 't meest natuurlijk zijn, dat een voorganger uitsprak, voor wie de Gemeente te bidden had. Maar zelfs dat geraakte in onbruik. Te zeer zelfs. En waar dit tegenstaan van het noemen van namen zich zelfs bij de Voorbede merken liet, spreekt het vanzelf, dat het verzet nog veel sterker moest zijn, waar sprake was van een lid der Gemeente, dat zich aan een ergerlijk stuk had schuldig gemaakt en onder Tucht was gekomen. Dan openlijk in de Kerk genoemd te worden, vooral zoo het een vrouw geldt, verbittert zoo licht. Doet men het nu wel bij personen van lager stand, maar waagt men het niet te doen bij personen van aanzien, dan wordt men in hooge mate onrechtvaardig. En zoo is dit noemen van namen bij Tuchtzaken zoo goed als geheel in onbruik geraakt. Dit nu gaat weer te ver. Van- daar dat we reeds wezen op wat in andere landen vaak plaats grijpt, t. w. dat een zeer enkele maal de naam wel wordt bekend gemaakt, maar op een publicatie, die bij den ingang der kerk voor een ieder ter lezing wordt opgehangen. Bij het binnentreden van de kerk kan een ieder dan DE BAN EN WEDEROPNEMING. 515 zien, voor wie de voorbede der Gemeente gevraagd wordt, voor wiens kind de Doop, voor wie de toelating van het H. Avondmaal, en zoo ook in een uiterste geval welke Tuchtzaak aanhangig is en wie van de gemeenschap der kerk is afgesneden. Heeft de kerk een Kerkbode, die wekelijks verschijnt, zoo biedt ook deze bode een uitnemende gelegenheid om de namen te publiceeren. Dit echter is slechts met de grootere kerken in de steden het geval. Ten platten lande heeft men zulk een Kerkbode niet ; wel provinciaal, maar die kan niet in al deze bijzonderheden afdalen. Vandaar dat we reeds in overweging gaven, of de Kerkeraad niet wel zou doen, met bij den ingang der kerk zulke publication op te hangen, die de Gemeente op de hoogte stelden van wat in het kerkelijk leven voorviel. Toch zij men hiermee bij de Tuchtniette rad. De Tucht heeft onder- scheiden trappen, en alleen de censuur en de afsnijding hebben zulk een beslist karakter, waardoor het voor geheel de Gemeente gewenscht wordt ervan op de hoogte te zijn. Goede Tucht grijpt niet te snel toe, procedeert langzaam, weet geduld te oefenen en moet alzoo in den aanvang steeds dat intiem en vertrouwelijk karakter weten aan te nemen, waardoor men wint en niet afstoot. Zoolang nu een zaak van Tucht nog in dat meer intiem stadium verkeert, zou publiciteit zeer stellig schaden. Zoolang de schuldige in zijn predikant of ouderling een geneesheer ziet, die de wonden van zijn ziel wil verbinden, heeft het geestelijk woord invloed, maar zoo niet, ontwaart hij dat zijn vermaner zijn goeden naam bij anderen gaat bevlekken, of hij voelt wrevel op- komen, sluit zijn hart toe en zet zich tegen heel de Kerk in. Oordeelt daarentegen de Kerkeraad, dat aan zulk een lid, dat tot het Avondmaal was toegelaten, voorshands die toegang weer ontzegd moet worden, dan kan de zaak niet langer meer in de stilte worden afgedaan, wijl het Avondmaal aller is en een ieder weten moet, met wie hij mag aanzitten. Dan echter is het volkomen voldoende, zoo dit bij den ingang der kerk op een bord of in een lijstje wordt meegedeeld en zoo in het gebed der Gemeente genadige hulpe wordt ingeroepen voor een broeder of zuster, die geestelijk in zoodanig perikel verkeert. De Gemeente weet dan wel wie het is, maar toch bewandelt men een middenweg, en van een te schande maken is nog geen sprake. Intusschen, censuur mag nooit een blijvende toestand worden. Naar de gelegenheid is, zal de gecensureerde vier of vijf malen een Avondmaal mogen overslaan, maar ten leste moet het dan toch tot een beslissing komen. Blijft iemand ook nadat de censuur over hem is uitgesproken, in zijn kwaad volharden ; komt hij niet tot boete en berouw ; en toont 516 DE BAN EN WEDEROPNEMING. hij geen betering, dan moet de Gemeente wel doortasten. Een vaste termijn is niet aan te geven. Het kan zijn, dat er aanvankelijke beter- schap intrad en dat daarna toch weer verachtering te bespeuren viel. Een kranke moet als een kranke behandeld worden, en allerlei wijziging kan in zijn toestand intreden. Alleen maar, wat niet mag is, wattoch zoo herhaaldelijk plaats greep, dat een Kerkeraad iemand onder censuur stelde, verder ternauwernood meer naar hem omzag en hem zoo buiten Avondmaal jaar in jaar uit liet voortleven. Hiertoe kwam men vanzelf door de weinige aandacht die de Kerkeraad schonk aan niet- gecensureerde leden, die toch van het H. Avondmaal wegbleven. Maar geheel deze toestand mag nooit als normaal worden aanvaard. Al wie levend lid der Gemeente is, moet den dood van zijn Heiland gedenken. Zoo hij dit niet doet, spreekt hierin 6! schuldige onverschilligheid of een conscientiebezwaar dat opheldering eischt. Is dus iemand onder censuur geplaatst, dan moet dit of tot boete en bekeering of tot afsnijding leiden. Doet nu het laatste zich voor, is er een gecensureerde, die volhardt in zijn kwaad, en van geen boete hooren wil ; zoo moet hem tenslotte duidelijk worden gemaakt, dat hij zoo niet in de Gemeente kan blijven verkeeren. Niet zelden zal er dit dan toe leiden, dat de hardnekkige zich zelf terugtrekt en zijn lidmaatschap van de kerk opzegt; iets wat dan evenzoo gepubliceerd moet worden en tot pogingen moet leiden om hem weer te winnen, zoo hij tot boete en bekeering komt. Doch blijft hij hardnekkig, trotseert hij de Gemeente, stoort hij zich aan niets en wordt de ergernis die hij geeft, algemeen, dan mag de Kerke raad niet langer stilzitten, maar moet tot afsnijding worden overgegaan. Dit moet ter wille van den schuldige, die anders een kerk verachten zou welke den moed miste om voor het heilige op te komen, en het moet evenzoo ter wille van de overige leden der kerk, daar er onder deze leden altoos zijn, die geestelijk in gevaarlijken toestand verkeeren en zoo licht zouden uitglijden en vallen, zoo ze zagen dat de eisch van oprecht geloof en heiligen wandel zelfs door den Kerkeraad werd losgelaten. Kan men nu bij een censuur, die tijdelijk van het Avondmaal weert, voorshands volstaan met eenvoudige publicatie, en een opneming in het gebed der Gemeente, niet alzoo is het met de afsnijding. Het is toch afsnijding van de Gemeente, en deze kan niet anders dan in het midden van de Gemeente plaats grijpen. Het daarvoor te kiezen tijdstip zal gemeenlijk aan de keuze van den Kerkeraad staan, en dan is het verreweg het verkieslijkst, zoo deze pijnlijke actie plaats hebbe in verband met de Bediening van het H. Avondmaal, hetzij bij de Voor- DE BAN EN WEDEROPNEMING. 517 bereiding, zoo die afzonderlijk plaats heeft, hetzij bij de Bediening zeive, ingelascht in de inleiding tot die Bediening. Veel sterker toch dan bij een gewone Bediening des Woords treedt bij het Sacrament des Avond- maals het geestelijk karakter der Gemeente op den voorgrond, en zal men daarom te beter verstaan, wat de afsnijding van het lichaam der Gemeente beteekent. Ook zal de gemoedsstemming, die gemeenlijk door het Avondmaal wordt gewekt, het medegevoel der Gemeente prikkelen. 