The lichen book; handbook of the lichens of northeastern United States;
Zijn bemoeiingen in deze kwamen ten goede aan de artistieke ontwikkeling van ons Nederlandsche volk en aan den uitgever zelve, ook als handelsman. Voor geillustreerde werken werd door Kruseman in ons land baan gebroken en op groote sehaal zou hij telkens en telkcns Fransche cliche's ontbieden om die dienstbaar te maken voor zijn Nederlandsche uitgaven. Moest dit hem, die voor alles zulk een warm hart toedroeg aan zijn land, er niet als vanzelf toe leiden zijn aandacht te gaan ^ij- den aan de kunstnijverheid, waar de hiervoor aangeduide his- A. C. KEUSEMAN. 441 torische richting hem leerde, wat ons land in vroegere eeuwen op dat gebied beteekend had en zijn vriend Potgieter, door hem als letterkundig artist zoo hoog geschat, zoo tal van malen de glorie onzer voorvaderen in geschrifte had gesteld? Het moest hem, eenraaal het besluit genoraen hebbende zich uit zijn raaatschappelijken werkkring terug te trekken, wel als vanzelf er toe brengen de medestichter te worden van het Haarlemsche Museum en de School voor Kunstnijverheid. Zeker, als uitgever van literarische werken stelde hij van meet af hooge eischen. Het beste was hem nanwelijks ge- noeg. Zoodoende meende hij, en terecht, het zijne te kunnen doen voor het Nederlandsche j)ubliek. Maar mocht die invloed alleen beperkt blijven tot de meer ontwikkelde standen? De kring van mannen van 1851 deed zich bij hem gelden; er ontwikkelde zich sedert het, in deze beteekenis, enger begrensde volksaartige begrip. De resultatcn, verkregen door den arbeid en het nadenken van geleerden, mochten binnen hun kring alleen niet besloten blijven. Populariseering der wetenschap werd de leus en achtereenvolgens verschenen het Albu?n der JVafuur, de Laudbouw- en NiJve,rhei(h-hibliolheek, de Vrakiuche Volh- almanak, De aarde en haar rolken^ de Kennis en kunsfy Jh oude fijd, de Kamer-bihliofhcek en de Kosmos. Bewegen zich beide eerste uitgaven op een begrensd veld der wetenschap, de derde was bestemd voor alle soorten van lezers. Daarom is juist de Praktische Volks-alnianak voor J 85-1 de uitgaaf, waarin zich dit zijn streven voor het eerst in zijn vollen omvang bloot geeft, daarvan doende blijken door het motto: Niet ddar en nut de Wetenschap, Waar 't hoofd heiir kreits omsluit: Ze moet door hart en ziele been, En in het leven uit. En bouwen moet ze aan menschenheil. . .. HOFDIJK. Dat streven, aangewakkcrd als het werd door zijn vrouw, een 412 A. C. KRUSEMA.N. achterkleindochter van Jan Nieuwenhujzen, deed hem een groote ingenomenlieid verkrijgen voor de Maatschappij tot Nut van 't Algemeen. Wei is waar kon hij zich niet altijd vereenigen met de wijze, waarop deze Maatschappij haar doel meende te kunnen bereiken en stelde hij b. v. de Engelsche en Ameri- kaansche free libraries verre boven de Nuts-bibliotheken, door hem in 1865 Tondweg prulbibliotheken genoemd, zoo had het streven dier Maatschappij ten voile zijn instemming, waar zij in haar banier geschreven had den minder ontwikkelden man op t^ benren tot beter maatschappelijk en intellectueel leven. En reeds vrij vroeg had die voorliefde voor de Maatschappij hem een pieteitsvoUe daad doen plegen, toen hij in 1849 zijn eerstgeboren zoon den geslachtsnaam Nieuwenhuyzen liet toe- voegen. Bovenstaande chronologische opsomming van ])opulair-weteu- schappelijke serien laat daarbij nog iets anders zien. Het met 1867 begonnen tijdschrift Kejivis e^i hansi geeft alreeds door zijn titel een opmerkelijk voorbeeld, hoe die populariseering van de wetenschap destijds reeds een evenknie gevonden had bij den uitgever in het artistieke element. In verband met de historische richting als wetenschap, die zich eerst na 1864 zou ontwikkelen, is het de aandacht waard, dat de eenige populair-weteuschappelijke nitgaaf op dit terrein voor dat jaar niet als speculatie, wel als wetenschappelijk werk een mislukking is geworden. Ons voorgedacht geeft allerminst wat van den titel beloofd had mogen worden. Wel is waar verscheen te zelfder tijd J)e gescldedenis van het Nederlandsche zeewezeHy dat daarentegen als wetenscha2)pelijk historisch werk een hooge plaats inneemt, maar de overweging, dat deze nit- gaaf slechts een verbeterde herdruk is van een sedert 1833 verschenen werk, stelt mijn appreciatie daardoor nog des te meer in het licht. Op wetenschappelijk terrein trachtte hij in de eerste plaats uitgaven te doen, die in begrijpelijken vorm weergaven, hoe de stand van zaken oj) dat oogenblik was. Daarom geloof ik, dat aan zijn uitgaven in het algemeen geen lange beteekenis op den duur gegeven zal kunnen worden, te meer nog, daar in A. C. KRUSEMA.N. 443 zijn besten tijd de natuurkuude een voorliefde bij hem had en er bijkans geeii wetenschap is, wier nieuwe uitgaven spoediger verouderen. Zal het eveneens het geval zijn met de theologische en letterkundige uitgaven? Ik . venncet mij niet een oordeel aan te matigen, maar als geheel subjectieve opvatting vermoed ik, dat zulks evenzeer het geval zal zijn. Ongetwijfeld zal niemand de intellectueele en literaire ontwikkeliug van Neder- land tusschen 1840 en 1880 goed kunnen begrijpen, zonder ook zijn licht ontstoken te hebben in een aantal van zijn uit- gaven, een duurzaam gebruik, zooals b. v. de Natuurlijke /tislorie, de werken van Schotel en eenige onderafdeelingen van De voor/iaat/tsfe go(Udieji8ten geloof ik jiiet, dat zij zuUen hebben. Daar komt nog iets bij. Als persoon had hij, zooals we zagen, een zeer bepaalde artistiek-literaire neiging, en hij kwam er fier voor nit, dat hij liever degelijke dan middelmatige werken wilde verspreideu. Veelal had hij hierin een harden strijd t€ strijden. Wat met zijn adres versclieeu moest een zekere letterkundige waarde hebben en nu is het maar al te goed bekend, hoe slecht bij de Nederlaridsche schrijvers weten- schap en kunst sainengaan. Slecht gestyleerde kopyen zouden onder de handeu van den uitgever of van die zijner vrienden, als van Huet, eeji vcrbetering ondergaan. Maar werd daardoor altijd wel de wetenschappelijko waarde van het oorspronkelijke geschrift behouden? Ik meen het tegendeel te kunnen onder- stellen. Trouwens, ik wil het niet verheelen, dat het mijn innige overtuiging is, dat inderdaad wetenschap en kunst in deze niet samen kunnen gaan. Toch moet hij daarover niet hard gevallen worden. Als persoon stond hij een richting voor en als uitgever werd die richting bij hem gest^und, want door het leesbaarder maken van zijn kopyen, maakte hij zijn boe- ken oneindig veel beter verkoopbaar en daarom was het hem ten slotte toch te docn. Al die verschillende lijnen liepen samen in 1875 in Eigeit Haard, Daarom kan er niet genoeg de aandacht op gevestigd worden, hoezeer deze onderneming als een belichaming van Kruseman's wenschen en plannen als uitgever beschouwd moet 444 A. C. KBUSEMAN. worden, niet van den Kriiseman uit diens eersten of middelsten tijd, maar wel van dien uit den lateren tijd, die, door de ondervinding gerijpt en geleerd, zoo op wetenschappelijk, lite- rair, arfcistiek als op liandebterrein hier de fouten vermeed, vroeger begaan ; die, door noch te veel noch te weinig te geven, door noch te hoogvliegend noch te laag bij den grond te zijn, het juiste midden wist te houden en een week bl ad stichtte, smakelijk en aantrekkelijk van vorra en inhoud, geheel berekend op een welkom onthaal bij een overgroot deel van het Neder- landsche volk. Hij had dat Nederlandsche volk, de breede klasse, die zich naar onderen verbreedt, beginnende bij den stand der geleerden, lief in al zijn schakeeringeu ; hij had, somtijds tot eigen solid, hoogst zelden tot eigen schande, het leeren kennen in zijn wetenschappelijke en literaire neigingen. Subjectieve begrippen had hij wat voor dat volk geschikt en niet geschiktmoest zijn; van geen rechtsgeleerde of geneeskundige lectnur meende hij het te mogen voorzien, maar evenmin achtte hij zich gerechtigd het lectuur te mogen voorzetten, zeer zeker niet bevorderlijk voor een intellectueele of zedelijke ontwikkeling. Als uitgever meende hij gehoorzaam le moeten zijn aan die ongeschreven wet, die gebiedt alle onedele neigingen zoo veel mogelijk te keer te gaan. Ilet verdient dan ook de aandacht hoezeer hij inzijnbesten tijd als uitgever ongevoelig was voor de schat van diepe wijs- heid en hooge poezie, die als verscholen ligt in de oude volks- boeken. Een gelukkig toeval deed bewaard blijven een lezing door hem gehouden in October 1864 over Franschey IhiiUche en IloUaudsche dood-endanaen. Is liet niet opmerkelijk aan den eenen kant, dat hij zich toen getrokken gevoelde tot den dood, die zijn huisgezin juist een jaar te voren bezocht en het vader- hart zoo bitter diep gekwetst had ; dat hij een, zij het al niet wetenschappelijk zelfstandig onderzoek deed naar de poezie door vroegere geslachten in de af beeldingen van 's menschen lichamelijk einde neergelegd; dat in een woord eerst in dat jaar vroegere volksopvattingen over dat dene onderwerp een weerklank bij hem vonden, en dat hij aan den anderen kant A. C. KfiUSEMAN. 445 tegelijkertijd de tal van andere uitgaven van dien aard „vod- denkraam" en „tuig" schold ? Eerst langzamerhand zou de historische richting zich doen gelden en zou Schotel's omgang hem wijzen op de waarde dier onaanzienlijke volksboekjes. Getuigt deze uitspraak nog in 1864 van weinig iugenomen- heid met de volksliteratuur, in de vorige jareu was die af keer natuurlijk nog grooter. Op het volk moest invloed geoefend worden ten goede, en een machtig middel ora tot verbetering te komen, raeende hij gevonden te hebben in uitgaven op het groote veld der populaire wetenschap. Die richting in zijn fonds ontwikkelde zich, zooals ik schreef, vooral na 1851 onder den invloed van dien kleinen kriug van jouge raannen, die Haarlem destijds in mannen als Buys, Huet, Naber, Logeman, Lubach en Staring had. Terwijl hij nu hun invloed onderging, werkte hij omgekeerd op hen t^rug. Achteraf is het vrij oppervlakkig te zeggen, dat een uit- gever waarlijk geen groote verdiensten behoeft te bezitten, wanneer hij geschriftcn uitgeeft van zulke superieure perso- nen. Maar vergeten wij niet, dat dezelfde personen destijds nog geheel onbekend waren. Het is juist Kruseman's genie als uitgever geweest, gezien te hebben, dat die jonge onbekende mannen een toekomst hadden en als het ware instinctmatig gevoeld te hebben, dat zij eenmaal groote beteekenis zouden kunneu verkrijgen voor Nederland; hij wist voor hen onder- werpen uit te denken om over te schrijven, geheel vallende bin- nen hun studieveld, onderwerpen, waarin het koopend publiek daarbij ook belang moest hebben en dat daardoor hun boeken als van zelf gedwongen was zich aan te schaffen. Moet dat omgekeerd niet weer zelfvertrouwen gegeven hebben aan die- zelfde auteurs om verder te gaan op den begonnen weg? Het succes later door hen behaald moet dus ongetwijfeld be- schouwd worden als gedeeltelijk een gevolg van den invloed, van den prikkel op hen door Kruseman geoefend. Maar ook hem zelf moet het in latere jaren een voldoening geweest zijn te zien, dat hij niet bedrogen uitkwam in hetgeen hij van hen had meenen te verwachten, dat zijn idealen ten hunne opzichte verwezenlijkt ge worden waren. 446 A. C. KRUSEMAN. Hij toch was vervuld van idealen. Hetgeen hij in zijn ver- beelding zoo gaarne zag, meende hij als werkelijkheid voqr zich. Dit moge een karaktertrek zijn, die hij met anderen gemeen had, bij hem was zij al zeer sterk oiitwikkeld ; zij uitte zich op een zeer eigenaardige wijze. Zijn geheele voor- koraen, zijn doen en laten had een zekere mate van hoofsch- heid en hoffelijkheid over zich, die aan zijn reeds sterke idea- listische neigingen een veel grooteren schijn van werkelijkheid gaf dan ze inderdaad waren. Ook de omstandigheden waren daartoe gunstig. De nieuwere natuurwetenschap hervormde het maatschappelijk leven zoo- als dat eeuwen lang in zijn wezen hetzelfde gebleven was; de moderne theologie gaf een betere kennis van den christe- lijken godsdienst en beloofde het zedelijk-religieus gevoel der menschen te zullen verbeteren; alom scheen tusschen de jaren 1850 en 1860 op intellectueel gebied een nieuwe dageraad te gioren. Was het daarom wonder, dat die idealis- tische karaktemeiging, gevoed als zij bij hem werd door een groote voorliefde voor de natuur en door een ontvankelijkheid voor de mystieke macht der muziek, zijn persoonlijkheid als het ware zou overheerschen? Zij deed zich bij hem in alles gevoelen, in zijn spreektrant, in zijn brieven, in zijn geschrif- ten, tot op zekere hoogte ook in zijn uitgaven. Dat juist verklaart waarom deze ini Ganzeu van zulk een hoog gehalte zijn, maar ook waarom hij in zijn historische geschriften der waarheid geweld kon aandoen, waar hij niet door feiten en cijfers gebonden was. En ook kan hierdoor een verklaring ge- vonden worden, waarom hij zich zoozeer getrokken gevoelde tot de literaire kunst en, voor 1864, tot de godgeleerde weten- schappen, waarom hij zulk een afkeer had van de exacte we- tenschappen en van medische en juridische geschriften. Maar dit vervuld zijn van idealen verklaart eveneens, voor een deel, waarom hij in 1865 zijn outslag kon nemen als lid der Vereeniging ter bevorderiug van de belangen des Boek- handels. Zijn afkeer van Jnruterei vloeide voort uit dezelfde brou, die hem ongeschikt maakte zich streng te gedragen naar de letter en den geest van reglementen, meenende dat deze A. G. KRCJSEMAN. 447 voor hem waren, en niet omgekeerd hij voor hen. Opraerke- lijk is het dan ook, dat hij, de voorzitter der Vereeniging, in 185'3 een dusdanige onbekendheid had met de wetgeving, dat hij zich een gerechtelijke veroordeeling op den hals haalde wegens een drukpers-delict. Zelfs meende hij zich verantwoord de landswetten te verwaarloozen, waar inspraak van het hart hem dwong tot het plegen van handelingen, die de rechter nimmer zou kunnen billijken. De gebeurteuissen op Kerst- avond in 1855, en die, welke daaraan voorafgingen, zijn er een voldingend bewijs voor, hoe hij zijn juridisch niet te recht- vaardigen dankbaarheid liet spreken jegens iemand, waaraan hij groote verplichtingen had, hoe hij een helper in den nood kon zijn, hoe hij goedhartig was, waar hij als handelsman cigen materieel voordeel niet te behartigen had. En waar hij zoo kon helpen, met woorden of met daden, hij deed het immer met een aangeboren fijn gevoel. In delicate quaesties — ik noem b.v. de break met Huet — wist hij zich te gedragen genihmanltkey maar daarbij als iemand, die zich bewust was een karakter te hebben. Tier kwam hij er voor uit, ook tegen- over zijn beste vrienden, in beginsel-quaesties een opvatting voor te staan en zich daarna te gedragen, ook dan wanueer hij wist, dat die hun ouaangenaam konden zijn en grieven moesten. Omgekeerd verwachtte hij dan ook met duiinctie behandeld te worden. Onbillijkheden hem aangedaan, reglemeutair in den vorm, maar niettemin unfair voor zijn gevoel waren hem een ergeniis. Zijn bonding jegens Van Vloten, Douwes Dekker en tot op zekere hoogte ook jegens Huet zijn er ten bewijze voor. Hij had een goed geloof in de menschen, zoolang hem het tegendeel niet gebleken was. Waarom zou hij anders in 1846 een hem onbekenden Franschman geld geleend hebben om de reis te kunnen voortzetten, een goed geloof, dat hier allerminst beschaamd werd, daar de Bijbehche vrouwen er het gevolg van was? Hij vertrouwde hen, met wie hij in aanrakiug kwam; hij was optimist. Zoo gaame zocht hij de zonnezijde op in al de schakeeringen van het leven. Zijn optimisme en zijn idea- 448 A. C'. KKUSEMAN. lisme deden hem het hoofd boven water houden ook dan, wan- iieer de stormen des levens hem zoo schenen ter neder te druk- ken, dat het vaartuig scheen voor goed te moeten vergaan; maar juist voor dat //voor goed" werd hi] gevrijwaard door zijn individualiteit, zijn innig godsdienstig gevoel. Door de tegenpartij wordt der moderne theologie voor de voeten ge- worpen, dat zij het „gelooP oiitneeint zonder er iets anders voor in de plaats te stellen. In Kruseman zien we een voor- beeld, hoe geheel onjuist dit verwijt is. Niet ondanks, maar jnist door zijne door de wetenschap gelouterde godsdienstige denkbeelden, zou hij bij zijn beproevingen behouden dat onbe- sclirijfelijke, hetgeen ieder mensch moet hebben: een goed geloof in een streng zedelijke wereldorde, dat er ten ernstigste van overtuigd is, dat alles zich hier op aarde ten goede schikt. Als uitgever had hij, vooral voor 1864, naast een groote mate van initiatief, ook zelfvertrouwen, een eerste vereischte bij wien ook, om in zijn pogen te slagen. Zijn zelfvertrouwen was zoowel materieel als intellectueel ; materieel, waar hij goed geloof had aan eigen ongewone handelsinzichten en exploitatie- middelen; intellectueel waar het gold het vertrouwen in een glansrijke toekomst der jongere letterkunde en wetenschap, de theologische van zijn tijd vooral. Dat zelfvertrouwen deed hem een afkeer hebben van het uitgeven in combinatie met anderen, en vooral van het uit- geven voor rekening des schrijvers. Terecht, want het belem- mert den uitgever met een kopy te doen, wat hij meent in het belang daarvan te kunnen zijn, gebonden als de handen zijn door den eigendom, dien een derde bezit. Kon hij natuurlijk in den beginne verstandshalve niet streng vasthouden aan dit begin- sel, in zijn lateren tijd was het slechts zelden, in het bijzonder na 1861, dat hij hiervan afweek. Alleen dan, wanneer hij een bijzondere persoonlijke achting had voor een auteur, zooals voor Potgietcr en voor Hacke, gaf hij uit voor rekening van den auteur en het is dan ook wel opmerkelijk, dat juist een kopy als Huet's Aa7i J. H. Gnnningy waaraan hij verdriet had, ten slotte bij hem toch het licht zag met het veelbeteekende „voor rekening van den schrijver". A. C. KEUSEMAN. 449 Het principe, vrijheid in doen en laten, behoorde almede tot een van zijn karakt^rtrekken. Die karaktertrek ontwikkelde zich vooral na 1851, toen zoovele geslaagde uitgaven, waar- onder door anderen te vergeefs beproefd, hem meer en meer zelfvertrouwen gaven. De geheele verkoop van het fonds in 1857, nog nimmer gedaan bij het leven van een uitgeverniet voornemens zijnde zich terug te trekken, was een uiting van zelfvertrouwen, van een afkeer te doen, zooals anderen het deden, alleen omdat die anderen het ook zoo deden. Vrijheid van doen en laten! Uit die „vrijheid van doen en laten", gevoegd bij zijn idea- listische ueiging, die hem afkeerig deed zijn van rechtaweten- schap, volgt onmiddellijk, dat hij niet op zijn plaats.kbn zijn in hefc bestuur der Vereeniging. Het helpen berechten van ge- schillen tusschen de leden onderling khn niet behooren tot zijn werkkring. De handigheid, die noodig is om tegen elkaar strijdende meeningen saam te brengen naar de bedoelingen van een reglement, moest hem in beginsel ontbreken, en al zullen er wel gevallen aan te wijzen zijn, waar juist de persoonlijke tusschenkomst van het bestuurslid Kruseman het tegendeel schijnt te be wijzen, zoo geloof ik toch, dat mijn analyse niet onjuist is, oradat we in die gevallen te doen hebben met een persoonlijke tusschenkomst. Want juist als het op dat persoonlijke aankomt, ontplooien zich de hier geschetste karaktertrekken geheel ten zijnen voor- deele. De reeds van meet af letterkundige neigiug, die hem al reeds heel vroeg een opmerkelijke gemakkelijkheid gaf in het maken van verzen, gaf zijn schrijfstijl een zeer eigen- aardig cachet, waarin de hoofschheid van zijn uiterlijke vormen en de idealistische neigingen van zijn karakter terug gevonden worden, vooral in die gevallen, waarin hij eenigs- zins delicate quaesties te behandelen heeft. Als voorbeeld ver- wijs ik naar zijn schrijven uit 1857 aan.mevr. Van Calcar, waarin hij de hem toegezonden kopy voor een op te richten tijdschrift afkeurt, en naar den brief uit 1864, waarin hij aan Huet zijn besluit kenbaar maakt met hem te breken. Waar het noodig was, was hij mannelijk, fier en kordaat, 450 A. C. KRUSEMAN. uitingen van zelfvertrouwen. Was er een kopy aan zijn zor- gen toe vert rouwd, die hij voor werkelijk goed erkende, dan hield hij niet op, zelfs bij hoogst geringen bijval van de zijde van het koopend publiek, de exploitatie daarvan toch voort te zetten niet alleen, maar zelfs steeds meer en meer kapitaal in die onderneming te steken om ze zoo mogelijk wiustgevend te maken. De jaren lang voortgezette serie van de Buiietiland- sche klassiekeii en de Praktische Volks-ahnanak zijn er ten bewijze voor; ook dan wanneer hij uitgaven behartigde als de Cendrillo7iy Let seule chose necessaire, De houwwerken vati Cuypers, Die Israelieieii zu Mekka en het Nied^rldnduches Archiv filr Zoologis, die hij meende dat debiet in het buiten- hmd zouden kunnen hebben, poogde hij vol zelfvertrouwen ook daar zijn boeken aan dc markt te brengen. loch zou hij daarin falen, te weinig bekend als hij was met den handel in den vreemde. Holland bovenal ! Diezelfde eigenschajipen deden hem zelfs een door velen ver; oordeeld standpunt innemen in den boezem der Vereeniging. Onder den invloed der mannen van 1851 was hij een be- slist voorstander geworden der nieuwere begrippen, door dien van A. L. Dyserinck en Buys in het bijzonder van het libe- ralisme en het vrijhandelstelsel. Zijn zucht tot populariseeriug der wetenschap deed hem daarbij nieuwere middelen te baat nemen dan gebruikelijk waren om zijn uitgaven een flink debiet te bezorgen. Geen uitgever was er voor 1860, die op zulk een nitgebreide schaal adverteerde en liet colporteeren ; geen uit- gever, die meer het publiek zocht te bereiken door winkel- en aanplakbiljetteu. Hij dorst te wagen, en wist daardoor t« winnen. Die loifelijke zucht zijn uitgaven toch voor alles produc- tief te doen zijn, materieel en iutellectueel, deed hem daarbij ook een voorstander zijn van den tweede-handshandel. Achter het publiek, dat de boeken als nouveaute' s koopt, zag hij al heel spoedig een andcr, dat diezelfde uitgaven eerst later zou kunnen koopen tegen verminderden prijs. Dat publiek bereikte hij door zijn herhaalde fondsveilingen, waardoor de kopyen in andere handen kwamen, die de restanten goedkooper aan den A. C. KUUSEMAN. 451 man konden brengen. Zelf bereikte hij daarmede telkens een realiseering van kapitaal, die hern in staat stelde dat to be- nutten voor nieuwe ondernemingen. Maar door zoo te doen handelde hij in strijd met de gewoonten van den Boekliandel zijns tijds. Het feit, dat een uitgever bij zijn leven en niet van plan zijnde den handel te verlaten zijn fonds realiseerde, zoo- als hij in 1857 deed, was een ongehoord iets. Hoewel wetende, dat hij den schijn zou opwekken financieel niet zeer vast in de schoenen te staan, zou welbegrepen handelsbelang, zoowel voor hem zelven als voor anderen, hem niet overtuigen een verkeerd standpunt in deze in te nemeu. Integendeel, hij meende, dat hij zelf als uitgever er evenzeer mede gebaat zou zijn als de auteur en de Boekhandel in het algemeen. Destijds stond hij in die meening vrijwel alleen. Vandaar dan ook, dat hij datzelfde denkbeeld in 1862 en 1865 opnieuw in praetijk brengende, bij zijn volgende fondsveiling in 1867 door een conf rater in het publiek aangevallen zou worden om dat be- ginsel^ meer nog, dat een buitenlander in datzelfde jaar zijn doen en laten in dit opzicht een kenmerkend verschijnsel zou noemen van den toenmaligen Nederlandschen Boekhandel. Zijn voorbeeld in latere jaren door zoovele uitgevers gevolgd, be- wijst maar al te goed welk een juist handelsinzicht hij des- tijds reeds had. Zoodoende bereikte hij wat anderen op hun wijze deden. Er is in 1899 eens een vergelijking getrokken tusschen Sijt- hoff en Kruseman. Aan den eerste werd daar een hoogere plaats gegeven dan aan den laatste, „die bij al zijn geniale ontwerpen op den langen duur in de praktijk het noodige volhardings- en doorzettingsvermogen miste, zoodat van vele zijner voornaamste uitgaven anderen de best€ vruchteu hebben geplukt/' Erkennende de juistheid voor zoover betreft Kruseman's ge- dragslijn na 1863, zoo raeen ik die van voor dat jaar in dit verband toch even nader te moeten beschouwen. Zeker miste hij ook voor 186*3 een goeden kijk op eigen vroegere uitgaven om die zelf op^iieuw productief te maken en hij kwam er rond voor uit in den Catalogus zijner fondsveiling in 1867, „dat frissche onder- 452 A. C. KRITSElfAK. neniingsgeest een oog kan hebben op populaire editien, dat de oorspronkelijke uitgever soms mist/' Zoo was het bij hem iiiderdaad en het was al weer een gevolg van zijn karakter. A Is persoon was hij te veel vervuld van idealen, van een in- tellectueel excelsior-, liever zag hij steeds nit naar wat nieuws dan zich te begeven in allerlei handelsoperaties om het publiek te verlokken met allerlei oude uitgaven, zij het ook in gewij- zigden vorra, die niets nieuws behelsden ; zijn herhaalde fonds- veilingen, schijnbaar een handelsoperatie, hadden dan ook niet anders ten doel als om kapitaal te realiseeren, en gemakkelijker zou hij hiertoe telkens kunnen overgaan, omdat hem als per- soon de rechte liefde voor oude nitgaven ontbrak. Wei had hij volhardings- en doorzettingsvermogen, maar bij hem ging dit niet zoover als bij anderen, om zijn oude fondsen op te ruimen door titel-uitgaven, door gunstiger aanbiedings-voor- waarden en door die tal van exploitatie-middelen door een uitgever te baat genomen, die v66r alles en alleen koopman is. De fneases der exploitatiekunst bleven voor hem immer een gesloten boek en het was dan ook de overwegende reden, dat, eenmaal het initiatief hem ontvallen zijnde en zijn zaken langzaam achteruitgaande, besloten werd een deelgenoot op te nemen. Ik reken hem dit als persoon ten deugd; want het gebruik maken van al die middelen om het koopend publiek te verlokken, is dat eigenlijk wel een wijze van doen, die met een goed, rechtschapen billijkheidsgevoel in overeenstemming te brengen is? Niet weinig tot dien aanval in 1867 over zijn fondsveilin- gen bracht ook bij zijn waarlijk niet onder stoelen en banken gestoken meening omtrent het vertalingsrecht, dat hij, volbloed voorstander van de vrijhandelspolitiek, rondweg een geheel en al verouderd begrip meende, dat hoe eer hoe beter opgeruimd diende te worden; een gewaande verongelijking werd zelfs aan- leiding, dat hij in 1865 zijn ontslag indiende als lid der Ver- eeniging. Maar moest daarora het door hem voorgestane vrije vertalingsrecht, met open concurrentie elkander bestrijdende nitgaven, ontaarden in losbandigheid ? Zijn in het publiek uit- gesproken oordeel over nadruk van buitenlandsche werken, in A. C. KRUSEMAN. 453 1857 over Motley's The rue of the Dutch Republic en in 1873 over Geibel's Gedichte zijn er bewijzen van, hoe of hij wel vrijheid wilde in elk opzicht, maar dan die vrijlieid toch zoo veel gebonden, dat ze geen illoyanlitelt werd. Dat voorstaan van het vrije vertalingsrecht, waardoor hij den der plechtankers der Vereeniging aanrandde, stak anderen in de oogen. Maar zou het die anderen, wel zoo in de oogen gestoken hebben, wanneer het uitgesproken was door een con- frater, die nu niet zoo heel veel beteekende? Immers neen. Daarora is juist het feit, dat hij Jn 1867 over zijn handels- begrippen aangevallen werd een afdoend bewijs, dat hij in de schatting zijner vakgenooten wat beteekende, een figuur was. In 1840 begonnen als een onbekende, was hij 27 jaar later de primus. Keeds vroeger was hij zich bewust een gevierden naam te hebben. Kan het hem onbekend gebleven zijn, dat hij in Haarlem reeds in 1859 bij een ieder bekend was onder zijn voorletters A. C? Steeds hoorde hij zichzelven prijzen, werd zijn doen en laten anderen ten voorbeeld gesteld en hij onder- ging daarvan den invloed. Bij een ander zou dat zelfver- heffing gewekt hebben; hij verviel in het andere uiterste. Heeds de circulaire, die hij in 1840 ontwierp was naar het oordeel van Bohn wat al te nederig gesteld en die neiging zich zelf als weinig beteekenend voor te doen, onderging ver- grooting in den loop der jaren, ook toen hij inderdaad van het tegendeel overtuigd moest zijn. Hij maakte zich zelf in later tijd diets, dat zijn levensloop voor nieraand eenige be- teekenis kon hebben als voor hem zelf, dat niemand bij zijn leven een rechtmatige wensch kon hebben zijn portret te bezitten. Vandaar dan ook dat hij zich niet ingenomen be- toonde met zijn benoeming tot ridder in de orde van de Eikenkroon; dat hij, zich zelf verkleinende, zijn Bouv^stoffen bij het publiek inleidde als een boek vol fouten en gebreken en zijn uitdrukkelijke wensch, dat bij zijn begrafenis geen woord gesproken zou worden. Hij wilde, dat de buitenwereld hem als persoon voorbijging, hem onverschillig was. Maar als uit- gever wist en erkende hij een man van beteekenis geweest te DiiEL II. 30 454 A. C. KBUS£MAN. zijn; hij was hct zich bewust, dat in zijn archief kostbare schatten waren voor den toekomstigen /ustoricus van zijn tijd en hij heeft er dan ook zorg voor gedragen, dat zijn uitge- vers-archivalia na zijn dood in een openbaar dep6t een plaats zouden vinden. Uitte zich zijn superioriteit in de hoogheid zijner uitgaven, ook anderszins bleek het. Begonnen met weinig of geen inid- delen^ hadden goede vrienden hera in de eerste jaren steeds moeten bijspringen met vlottend kapitaal. Hij had dat weten tc gebruiken, zoo, dat de omvang zijner zaken steeds toenam, en dat eerst een paar maal verhuizing en vergrooting van zaak en woning had kunnen geschieden, en in 1866 een villa ge- kocht kon worden aau het begin van den Haarlemmerhout. Bijkans te gelijkertijd zou hij zich genoemd zien als de eerste der levende Nederlandsche uitgevers. In de eerste breede periode van zijn loopbaan gaf hij vrij wat vertalingen uit, later zoo goed als geene. Dat uitgeven in de Nederlandsche taal van hetgeen door buitenlanders ge- schreven was op belletristisch terrein, ging hand aan hand met oorspronkelijke scheppingen , waarin inderdaad zijn kracht school; in den twceden tijdkring waren goeddeels navolgingen, niet van buitenlandsche auleurs, maar van Fransche uitgever9 aan het woord. Schuilt in dat gelukkig navolgen van uit- heemsche denkbeelden ook niet een zekere mate van origina- liteit ? Onwillekeurig wil een vergelijking gemaakt worden tusschen de oorspronkelijke scheppingen uit den eersten en de navol- gingen uit den tweeden tijd. In hun soort meen ik den voor- raug te moeten toekennen aan de laatste, in weerwil dat zij van minder initiatief getuigen. En hoe kan dat bijkans ook anders, daar juist de rijpere ervaring, die hij gaandeweg ver- kregen had, noodzakelijk tot een excelsior moest leiden ? Al zijn dan ook, naar mijn oordeel, zijn navolgingen in hetalgemeen van hooger gehalte dan zijn oorspronkelijke scheppingen, zoo ligt daarin toch allermiust een mindere waardeering mijnerzijds van hetgeen hij zelf ontwierp en ten uitvoer bracht; alleen de loutere opsomming van enkele titels als het Chrisielijk A. C. KKUSEMAN. 455 Alburn^ de Weienschappelijke Bladen, de Natuwrlijhe hutorie van Nederland, het Zondagablad — ik mag dat hier noeraen daar dit weekblad onder zijn eigendom geheel van karakter veranderde — en De voornaamste godsdien8te7i en van enkele namen als Da Costa, Bilderdijk, Busken Huet, Buys en Allard Piereon is voldoende om in het licht te stellen, welk een hoog gehalte ook deze afdeeling heeft. Daarbij had hij een gaaf als geen ander het schrijven van onderdeelen eener uitgebreide serie op te dragen aan de meest bevoegden. Ik denk daarbij aan de afzonderlijke titels van de Natuurlijke /listorie en van De voornaa7ti9te godsdiensten. Wat hij verweet aan enkele redacteurs zijner tijdschriften, dat zij de zorg der kopy geheel voor eigen rekening namen in plaats die uit te besteden aan desbevoegden, bracht hij, waar het pas gaf, zelf allerminst in practijk. Echter altijd bleef hij zich zelf gelijk, vasthoudende aan eenmaal als juist erkende begrippen, steeds zoekende naar het hoogst bereikbare in zijn uitgaven. Hij zocht en vond dat in de behandelde onderwerpen; hij zocht en vond dat in de aan zijn fonds verbonden autearsj hij zocht en vond dat in zijn uitgaven als handelswaar. Want hoezeer ik hem waardeer als persoon en als uitgever, hij was en bleef daarbij handelsman. Hij kon dat zijn. W^as de tijd waarin hij zich vestigde gun- stig, omdat een jong Holland de vleugelen begon te ontplooien, niet minder gunstig was het ten opzichte van de koopkracht van het publiek. Wei waren de gouden tijdeu uit het begin der achttiende eeuw voorbij, toen zooveel kostbare prentwerken een gemakkelijk debiet vonden en stond de tijd van 1840 daarbij verre ten achteren, toch was, in vergelijking met onzen tegenwoordigen tijd, er veel meer lust en liefhebberij bij het burgerlijke Nederlandsche volk een bescheiden huisbibliotheek aan te leggen dan thans, nu de gelden vroeger daaraan be- steed, goeddeels gebruikt worden aan allerlei genoegens buitens- huis, buiten den familiekriug. In het midden latende of dit al dan niet betreurd moet worden, zoo is het niettemiu een vast- staand feit, dat dit den Boekhandel niet ten goede gekomen is. Onderaemingen destijds met goed gevolg ondernomen, zouden 80* 456 A. C. KRUSEMAN. thans, zelfs naar tijdsomstandigheden gewijzigd, financieel on- verantwoordelijk zijn. Daarmede moet rekening gehouden worden bij een poging om hem als deakend uilgever te apprecieeren. Wat toen mogelijk was, is het iiu Diet meer; een slaafsche navolging van zijn werk zou heden geen ge- wenscht gevolg meer kunnen liebben. Maar zou Kruseman, wanneer hij nog in onze dagen werkzaam was als de uitgever bij uitnemendheid, zooals hij dat in zijn besten tijd was, geen schitterende concepties hebben en die op ongeevenaarde wijze ten uitvoer weten te leggen? Ik betwijfel het tot op zekere hoogte, daar het eerste vereischte, het koopend publiek, in ge- halte zoo aanmerkelijk achternit is gegaan. Xiettcmin heb ik de overtuiging, dat hij ook nu wel middelen zou weten uit te denken ora dat publiek te verlokken, want bij hem was in zijn bloeitijd in hooge mate aanwezig wat een eerste vereischte is voor elk uitgever, die wat meer wil zijn dan het gewone gros zijner vakgenooten: een hooge nobele zin, een groote mate van conceptic en initiatief, een ongeevenaarde handels- geest, zich uitcnde in gloednieuwe exploitatiemiddelen, een goed geloof in zich zelven, een volharding en doorzettings- kraclit in eenmaal begonnen ondernemingen. Daarin ligt juist zijn uitnemende gaaf als uitgever, in de gelukkige verbinding tusschen zijn kunnen en willen, zijn durven en slagen. Geen betere karakteristiek geeft hij van zich zelf dan toen hij in zijn Bouwstoffen schreef, waaraan een boekhandelaar-uitgever voldoen moet. „Geen beroep, dat ernstiger is; geen, dat vaak lichtvaardi- ger wordt opgenomen, lichtvaardig allereerst in den degelijk- sten zin: lichtvaardig uit eigen wetenschappelijke voorliefde of uit persoonlijke hooghartigheid ; lichtvaardig, om roem te zoeken in het uitgeven van hoogst geleerde, maar hoogst on- verkoopbare kopijen. „A1 te geleerd-gezinde boekverkoopers zijn ten alien tijde slechte handelaren geweest. Er zou menig bed roe vend voor- beeld zijn aan te halen van uitgevers, die, toegevende aan eigen neigingen of zich opotl'erende voor de heilige wetenschap, hun stotfelijk belang met voeten traden en met een bankroet A. C. KRUSEMAN. 457 eindigden. Der wetenscliap dienst te doen, is des uitgevers plicht; zich haar ten believe uit te kleeden, is een inaatschaj)pe- lijke zonde. Wie of uit zwakheid, of uit ijdelheid, afgetrok- ken boeken ter perse legt met de bewuetheid, dat zij geen ge- noegzaam debiet kunnen hebbeii, is meer te beschuldigen dan te beklagen. Toch is er geen vak, dat aan zulk een ver- leiding meer bloot staat dan de boekhandel. Een bescheiden bezwaar te durven uitspreken tegenover een geleerde hoogheid, tegenover een gevierd letterkundige, die u hun onprofijtelijke kopijen koraen aanbrengen, is een daad van zelfstandigheid, waartofe velen den moed missen. Een wetenschappelijke onder- neming op te geven, die, zooals go droomt, mogelijk uw naam met wat loftuiting verraelden zal, maar die zeer zeker uw kapitaal schromelijk bedreigt, is soms een harde strijd, die niet onbedachtzaam aangegaan mag wordon. Te beseffen dat er, boven u, beter gegoeden of maatschappelijke lichamen zijn, die, meer dan gij zelf, zich geroepen kunnen achten met hun stoffelijke middelen het verspreiden van den geestelijken arbeid van anderen te steunen of te bevorderen, is een wijsheid, die door den handelsman wel eens te veel veronachtzaamd wordt. Door velen, en doorgaans door de besten, wordt de voorzich- tigheid te weinig in het oog gehouden. Het toegeven aan de zelfverheffende inbeelding, aan den dwazen, verlokkenden eigen- dunk, dat de boekverkooper een natuurlijk beschermer der let- terkunde behoort te wezen en verplicht is daarvoor hem be- zwarende geldelijke offers te brengen, is zoo vaak de oor- zaak van later berouw. Handelsbeleid in de schaal te leggen tegenover persoonlijke waardeoring, is zoo menigmaal een ver- zuim, waarover de bekwaamsten struikelen. Niemahd zal van den machinen-fabrikaut vergen, dat hij zich, meer dan met zijn eigenbelang strookt, toelegge op de verbetering der werk- tuigkunde, tot zijn eigen schade en ten voordeele van anderen; niemand zal den korenverkooper huldigen, die zijn granen met verlies verkoopt om het publiek van goedkooper brood te voorzien. Boekhandel is en blijft een vak van nijverheid en handel, even als elk ander, waaraan in geenen deele verbonden is dat men zich opoffere ten gelieve van enkelen of van het 458 A. C. KRUSEMAN. algemeen. Wil eenig uitgever — en dat wordt om oiider- scheiden reden meer gedaan dan wel bekend is — een deel van zijne bezitting, hoe groot of minder groot ook, ten beste geven aan wetenschap, letteren of aan persoonlijke hoogach- ting, dat moge hera als man tot eer strekken, maar gaat alles behalve zamen met zijn plicht als koopman. Wel is hem ge- zet, dat hij goede waar levere, degelijk en deugdelijk voedsel voor den geest en voor den smaak; dat hij toezie, ernstig toezie, of hij voede of vergiftige; dat hij wikke en wege, of hij opbouwe of afbreke; dat hij geen dood of simpel werk- tuig zij in de hand van anderen. Maar bij al deze zedelijke plichten houde hij, voor zich zelven en zijn gezin, ook reke- ning met dezen anderen: dat hij besett'e wat hij als handelaar te doen en te laten heeft/^ Spreekt uit deze woorden Kruseman niet geheel tot ons, zoo als hij zelf heel zijn uitgevei*sleven door geweest is, zelf ontwerpende, steeds degelijk en deugdelijk voedsel voor den geest leverende, steeds voor alles handelsman? Maar ook dat gelukkig geslaagde streven voor alles handelsman te willen zijn, giiig bij, hem samen met die andere appreciate van den ernstigen kloeken degelijken uitgever, waar hij zegt: „Is hij een man op zijn post, een helderdenkende, zelfstandige per- soonlijkheid, dan heeft hij zelf de oogen om zich been te slaan en de handen uit de mouwen te steken. Dan neerot hij zijn tijd en diens behoeften waar. Dan schept hij zelf zijn on- dememingen, gesteund door de beste krachten die het hem zal mogen gelukken voor zijn plannen te winnen. Dan is hij meer dan handelaar enkel; dan heeft hij aandeel in de bewegingen, moge het «ijn in den vooruitgang zijns tijds op het gebied van wetenschap, kunst en maatschappelijk belang; dan is hij een macht." „Dan is hij een macht." En inderdaad, ik zou geen beter woorden kunnen vinden om in het kort saam te vatten, wat Kruseman in die faculteiten, waarin hij gewerkt heeft, voor Nederland geweest is. Hij was een macht, die zijn auteurs wist te vinden om zijn eigen oorspronkelijke plannen te verwezenlijken; hij was een macht, die handelend ingreep A. C. KBUSEMAN. ,,Men heeft het verkondigd: de drukpers is machtiger dan de wil van vorsten, geweldiger dan zwaard en kanon. Zegen en vloek gaan van haar uit over de wereld. „Dat het geschreven sta in ieders geweten^'. Stond dit geschreven in eens uitgevers geweten, zeker in dat van A. C. Kruseman, den voomaamsten Nederlandschen uitgever uit het derde kwart der negentiende eeuw. BIJLAGE. Aphorismen yerzameld nit brleTen en sT^schrlften ran A. €• Krnseman. Ik eer een twijfel, die liever openlijk vraagt, dan in stilte het kwade denkt. Nieuwshlad voor den Boekhandel 21 April 1853. Het besef van nationale eigenwaarde is een krachtig middel tot de zedelijke ontwikkeling eens volks. Stelling verdedigd in de Debating Society te Haarlem 26 April 1853. Het past bovenal den Nederlandschen Boekhandelaar, de letterkundige eer zijns lands voor te staan. t. a. p. Ik ben Goddank! geen speculant allden^ maar daar loopt ook een droppeltje liefde voor de wetenschap en literatuur door mijn bleed. Aan Van Schaick 20 November 1853. Wil eene onderneming met warmte worden behartigd, dan moet ze in handen van een en niet van meerdere zijn. Circulaire aan fondshouders Juli 1855. APHOEISMEX. 46 1 Wij hebben te arbeiden eer wij rusten. Toespraak bg de opening van de algemeene Vergadering van de Yereeniging tot bevordering van de belangen des Boekhandels 13 Augastus 1855. Een uitgave als Mommsen's Romische Geschickie in de wereld te roepen — en ze is blijkbaar door Weidmann zelv' geprojecteerd — is voor een uitgever een feit, waardoor hij en zich zelv' en zijn geheelen maatschappelijken stand mee vereert. Waarom leVen wij ook hier in een land van 3 millioen zielen, waarvan 7io botterikken of geldzakken zijn! Werk er maar eens tegen op, 30 vel druks voor een Thaler ! ! Aan Fred. Mailer 3 September 1855. Wat ik begonnen heb geef ik niet gaarae op. Aan Potgieter 19 Febniari 1856. De waarheid en all^n de waarheid moet hier, evenals overal eldera worden gestand gedaan. Aan Da Costa 4 Maart 1856. Aanvangen is bij raij — ik streef er ten rainste naar — voortgaan en af maken ; ik ben opgegroeid onder 't leggen van spoorwegrails. Aan Da Costa 28 October 1856. Kinderen liggen ons niet na aan het hart, maar ze maken van dat hart zelf een deel nit. Dat leeren ons zoo pijnlijk de momenten, als wij aan hun ziekbedje staan en de doctoren ons vonnissen met het woord: „wij mogen u niet vleijen!" Geen mensch dan die 't ondervonden heeft, weet wat een zwaard dan door de ziel gaat en hoe we hangen aan iederen ademtogt, hangen met angsten en gebeden. Als wij ze hebben en behou- den mogen, laten we dan God danken voor de schatten, die ons zijn toevertrouwd. Aan Fred. Muller 1857. Op het gebied van zedelijkheid en regt (ook handelsregt, geen transactie of half heid. Is een enkele logen geen raisdaad, maar wel tien ? Is de verrijking, op onbillijke wijze, met eene 462 APHOEISMEN. tonne gouds strafbaar, raaar de heimelijke outkaping van een enkelen gulden verdedigbaar ? Nienwsblad voor den Boekhandel 14 Mei 1857. Hoe ruimer de vrijheden wordeu der maatschappelijke be- langen, des te strikter wikke en wege de regtvaardigheid, opdat met onder den verlokkeuden schijii van dienst te bewijzen aan vrijheid, wetenschap of maatschappij, aan de moraliteit ont- futseld worde wat haar eigendom is voor eens en voor altijd. t. a. p. Wat is een raenschenleven en menscheugeluk toch broos^ en hoe dient het hoofd in dankgevoel gebogen, waar in hnis en gezin gezondheid en levenslust heerschen. Aan Da Costa 13 October 1857. Ik heb liever geduld, dan gevaar. Aan Mevr. Van Calcar 5 November 1857. Geloof me, bid ik u, als ik u nit voller harte betnige dat ik liever degelijke boeken druk dan middelraatige en dat er ook een stem des gewetens en van eigene voorliefde meespreekt als ik voedsel zoek voor mijne persen. Sinds jaren strijd ik schier dagelijks den strijd tusschen koopmansbelang en natuur- lijke conscientie en 'i is soras hard voor 't vleesch te onder- vinden, hoe 't publiek met zijne guldens zich schaart aan de zijdo van 't minst solide principe. Aan Potgieter 4 December 1857. De strijd tusschen persoonlijk oordeel en maatschappelijke onzijdigheid is een telkens wederkeerende beproeving in 't leven van een uitgever. Aan Da Costa 9 December 1857. Ik acht het mijn maatschappelijken pligt, op het gebied van geloof, wetenschap en kunst, als uitgever, als middenpersoon, gansch onzijdig te zijn en te blijven. t. a. p. Door de aanneming eener uitgave met baten en schaden, door het voor eigen rekening drukken en vei-spreiden van een APHOEISMEN. 463 handschrift en het deponeren van drie exemplaren ter hand- having mijner regten, beschouw ik mij zelven als eigenaar eener kopy, tenzij daaromtrent audere schriftelijke bescheiden bestaan, die mij bewijzen, dat ik het boek slechts in leen heb. Zit ik op een stoel in mijn huis, dien gij als uw eigendom wilt aanmerken, dan heb ik niet te bewijzen, dat ik dien stoel wel en deugdelijk heb laten maken en betaald, raaar gij hebt ie toonen, dat gij er regten op hebt die u toestaan mij op te jagen. Hoeveel meer met kopyen, die gereproduceerd worden tot een handelsartikel door de kosten en door de kansen van een uitgever en die zijn materieel eigendom in dien vorm ge- worden zijn. Aan Fred. Muller 13 April 1858. Na wat langer talmen, des te spoediger voortgang. Aan Fred. Muller 1858. We bemoeijen ons met onze zaiefi zoo angstvallig, dat we er eeue gewetenszaak van maken om een gulden uit te zuinigen of een anderen te verdienen; we mengen ons in bestuur van stad en lande met al den ijver van een maatschappelijken pligt; we trekken partij voor elke nieuwe ontdekking op 't gebied van wetenschap en historie — en we zouden schouderophalend, onverschillig of kleingeestig den hedendaagschen strijd aauzien op het terrein van ons hdogste belang, van ons reinste maat- schappelijk leven, van onze heiligste wetenschap en gewijdste historie ? Aan Fred. Muller 27 October 1859. Al zijn we kinderen in de school, kinderen van de laagste klasse, we willen luisteren, gretig en leerzaam wat de raeesters ons te zeggen hebben en er over nadenken of 't tot onzen voordeel en tot onzen vrede kan zijn. t. a. p. Een doctor, die met de welligt half gefingeerde kwalen van zijn patient lacht, is geen goed geneesheer; zijn woord zij een woord van ernst en liefde, 't zal goed doen en genezing wek- ken; zijn spotternij zal verbitteren en pijn doen. t. a. p. 464 APHOBISMBN. Laten we ons best doen en er ons toe opwekken om nooit zulke materiele machines te worden, dat we geheel vergeten hoe we op de wereld zijn ook om iets anders dan om papier te verkwanselen. Als wij ons in onze boeken begraven, zallen de boeken 6ns eindelijk begraven en we worden stof en assche dat met den wind verwaait. t. a. p. Een voornaam vereischte der kritiek is bezadigdheid. Stelling vcrdedigd in de Dtibatinq Society te Haarlem 27 April 18G0. Kritiek is een krachtig raiddel tot eene degelijke beoefening der letteren. t. a. p. 