Bijdragen tot de taal-, land- en volkenkunde
De dandbouw is hier now in zijne verste Kindsherd, want van den ploeg of andere boerengereedsehappen hebben de indan- ders geen denkbeeld. Wanneer zij het een of ander planten willen, snijden zij verst het hout en hooge gras (alang-alang) af, verbranden dit en krabben de aarde met een stok of met hunne handen een weinig om; hierna zaaten en poten zij tn den grond zonder verdere voorbereiding en zonder er naderhand weder naar om te zien, voordat zij de vruehten van hunnen arbeid plukken kunnen. Zelden vereenigen zieh verscheidene heden voor de bebouwing van een stuk grond; bijna niemand, die geen slaven heeft, legt tuinen aan, of het moeten hleine stukjes zijn tot wier bearbesding dij alleen voldoende is. Land- meting of bandverdeeling is niet bekend Zij hebben inderdaad , zoo als zij zelf zeeen, te veel onbebouwd band, om dit te meten of te deelen. Alleen houden zij dit bej hunve anderen m acht, dat degeen die ven akker ontgonnen heeft, dien als zijn ergendom beschouwt, en geen ander daarop eerde recht heeft. voordat hij dien verlaten heeft. Voor het meten van hijnwaden en dergebijken gebruihen zij den vadem of de spaan, Voor dat van andere waren bezigt men een gewone kom van Clineesch sardewerk (emanhe maen), ontrent wier groote men voor de shuting van den hoop over- eenkomt. De Chineesehe datyamg is voor het wegen In gebruik. Alles wordt hier per prauw of met menschen vervoerd De mast besorn , die Her in rronote: Deer verl heerd eevoreden wordt, TTE! ongetwijfeld as Tet hofijpreduet van dit ena’ beschoawe werden, daar die het algemeene en men mar bijna zegden eenige voedsel van den uniander oplevert, terwijl rijst, brood, vruehten, bataten, enz, door heur meer als iekhernij beschouwd worden, Warrneer hip geen sto, op de eene of andere wijze hluar gewaakt, doeh meestal droog als beschut gebakken , genoten heeft, veut thy. dat Hij niet gegeten eeft. Over het geheele Tand is de notenmuskaatbeom verspreid. Men treft daarvan zee soorten aan: 1e de groote ronde noot: ge de Kleine ronde noot: 37 de groote langwerpige noot: te de hleine dangwerpge noot; de twee overige zijn wild en zonder emaak of geur, In de seabonureechap van Batjol kent men alleen de beide verste snarten, die zij daar miet van elkander weten 99 RAPPORT OVER TINORFESCH-HALMAHERA. te onderscheiden, daar men, zooals zij zeggen, groote en kleine noten aan denzelfden boom vindt. Hiervan heb ik mij zelf over- tuigd. door van één boom de rijpe vruchten te nemen, die wezenlijk zeer veel in grootte van elkander verschilden. Volgens de monsters, die ik van de langwerpige soorten gezien heb, welke men op het schiereiland van Taboba aantreft, zijn zij, en vooral de kleine, olierijk en dus, zooals het mij voorkomt, voor het maken van notenzeep of muskaatolie boven de Bandasche te verkiezen. De twee eerste soorten daarentegen bevatten meer hout- als oliedeelen, De sassafras is in de omstreken van Bitjoli zeer algemeen. Ook de gomoeto wordt te Boeli veel gevonden. Te Bitjoh en omliggende plaatsen was ik de eenige, die eenige koeijen. schapen, enz. hield; hehalve eenige geiten op de westkust bestaat er geen veeteelt op Halmahera. Omtrent de sisscherij zijn geene beperkingen. Door de onver- schilligheid van den inlander wordt, zooals hoven gezegd is, van deze vrijheid weinig gebruik gemaakt, hoewel de zee hier zeer vischriik is. De schildjad en tripang, die men tracht meester te worden. is van niet veel aanbelang: de waarde dezer twee artikelen. die in elf maanden van Bitjoli zijn uitgevoerd , schat ik op f 1500 a £1600, eene som, niet noemenswaard, bij den grooten overvloed, waarin deze dieren hier gevonden worden. De walvisschen, die hier te voren zeer menigvuldig geweest moeten zijn, schijnen deze omstreken verlaten te hebben. Men zegt, dat er een parelbank bij het eiland Roni, dicht bij Panga. schuins over Kanw, gelegen is '; er wordt echter niet op gevischt. De in de zeeën, waar de Tidoreezen bezittingen hebben, gevonden amber moet op zware straf aan den Sultan geleverd worden: men heeft mij verhaald, dat voor vijf en twintig jaar bij Patam een stuk is aangespoeld, dat de grootte en gedaante had van een mensch van gewone lengte. Bijzondere markten en handelplaatsen worden hier niet aan- getroffen. De geringe handel, die niettegenstaande de knevelarij 1 Kauw is het distrikt Kaoe op de oostkust van Noord-Halmahera. Tusscheu deze plaats eu deu uit het noordoostelijk schiereilaud vooruitspriugenden Hoek vau Lolobata ligt een eiland, dat bij Melvill geeu naain heeft, op de oude kaart Lage Eijlandt. bij Gregorij Ralili of Baleh, bij von Derfelden Babily, maar bij Bernstein (D. XIV, bl. 420) Bobale heet. Zuidwaarts ligt op de oude kaart langs de kust van bet novrdooster schiereiland Poeloe Rongi. Uok het dAardrijkek. Woordenboek van Ned. Indie vermeldt hier een eiland Roniri. Uit is het eiland Roni van Cambier en zoo vinden wij tevens de lizging van het volgens mijn weten op geene kaart aangeduide Panga R. A. RAPPORT OVER TIDOREESCH-HALMAHERA. 963 en onderdrukking. waaronder de menschen leven, nog gedreven wordt, geschiedt meestal bij ruiling tegen lijnwaden, aarde- en ijzerwerk. Deze handel hepaalt zich echter geheel en al tot de voortbrengselen van den gerond. ‘Pransito-handel met Ambon, Banda en de Papoesche Eilanden, waarvoor Biehl zoo goed gelegen ware, heeft men in het geheel niet; met geene dezer plaatsen is er eenige gemeenschap, daar de prauwen van Papoea op last van den Sultan onmiddellijk naar de hoofdnegorij van Tidore stevenen. Uit den staat des handels is ligt op te maken, dat de scheepvaart slechts van weinie beteekenis kan zijn. Behalve de aan de negorijen toebehoorende Kkorra-korrn’s, die niet dan tn den oorlog of voor negorij-diensten gebruikt worden, hebben eenige ingezetenen kieine prauwen, die zij ter visscherij en afvoer van hunne tuinprodukten gebruiken. De pruwen, die op Hulmahern, en vooral te Walalee, gemaakt worden, zijn op Ternate en Tidore zeer gezoeht en zijn, hoewel zij zelden andere werktuigen dan een parang daarbij gebrniken, zeer netjes en goed bewerkt. Wanneer men er ven weing zorg voor draagt, kan men ze zes a zeven jaar gebruiken. Het daartoe benoodigde hoet wordt overal op een kleinen afstand van het strand gevonden, zoo vok de yomoeto of rotting, om de planken aan elkander te binden ; de barve, die tot breeuwen gebruikt wordt, vindt men op alle plaatsen. Behalve met de bovengemelde takken van nijverheid houdt de inlander zieh nog bezig met het vervaardieen zijner vischlijnen en vischnetten uit den bast des ganemon-booms, het slaan van het voor zijne netten en vaartnigjes benoodigde touw van gomoeto, het maken van zijne prauwzeilen van boombladeren, boeroe- hoeroe venaame, en inet het vervaardigen van zijne Wapenen, bowen, palen en werpsplesen van woka, bamboezen van den seho- boom en scholden van djodjarmi-hont Van een andere fijner soort van beeroe-boerve een gewas, dat mij voorkomt tot de aloe-soorten te beisoooren, maken de vrouwen kokojn's (matten’, Kabila s (doozen) en tolios en volgen hierin de modellen, die men haar opgeeft. Tho emd dit rapport met de hoop en verwachting, dat daarmit blijken zal. hoezeer ak oamyn best deel, aan de mij bij beest van Zo. den Crouverneur Generaal dd 27 Mer Is2b. ne B. ggesteven instenetie tee svaldoen, en met den vurigen wensea, dat de meerdere hennis, die ak getracht heb, daardoor sne Halenatern te geven, strekken moge tot welzijn van de 96 4. RAPPORT OVER TIDOREESCH-HAtLMAHERA. bewoners, wier hoofdgebrek alleen luiheid is, welke ondeugd niet in hunnen aard ligt, maar uit de omstandigheden voort- spruit. Alleen de onbeschaamdheid en onrechtvaardigheid, waar- mede de Tidoreezen de inlanders van het door hen met groote moeite verkregene ontrooven, Is oorzaak, dat zij een afschnk van werken hebben. Ik geloof zeker, dat zij van eenen anderen geest bezield zullen worden, zoodra zij, bevrijd van de Tido- reesche onderdrukking, onder de weldadige bescherming van het Nederlandsch gouvernement overtuigd zullen zijn, dat zij zelve de vruchten van hunnen arbeid genieten. Men onderwijze hen in den aanleg van geregelde notenboomenperken, waardoor deze vruchten zeker verbeteren zouden en men ze evenals op Banda dagelijks zou kunnen inzamelen, daar men nu door den afstand, waarin de boomen van elkander staan, rijp en onrijp plukt. Ook geve men onderricht in de verschillende kultures, waarvoor het eiland vatbaar is. Dit alles zoude zeker kosten na zich sleepen, waarvoor men door de geringheid der bevolking geene schadeloosstelling zou kunnen verwachten. Ook deze zwa- righeid zou echter uit den weg te ruimen zijn door de terug- komst van hen, die den Radja Djüolo gevolgd zijn en vooral door de overplaatsing, indien zij daartoe over te halen waren, van de bewoners van naburige eilanden, als bij voorbeeld de Sangi- en de Papoesche Eilanden, waarvan het gouvernement thans volstrekt geen voordeel trekt. Indien deze voorstellen in aanmerking kunnen komen, twijfel ìk geenszins, of dit schoone vruchtbare land zal na verloop van eenige jaren het gouvernement niet alleen schadeloos stellen, maar zelfs de daaraan besteede kosten en moeite ruim beloonen. De namen van hen, die door hun aanzien en invloed in de gelegenheid zijn, de bevolking tot die hoogte te brengen en alzoo tot de menschelijke bestemming, om tot welzijn der maat- schappij te leven, op te voeren, zullen eeuwig met dankbaarheid ìn hunne harten gegrift staan. Manado, De gewezen assistent-resident, gecommitteerde 20 October 1826. voor Halmahera te Bitjoli, J. P. C. CAMBIER. RAPPOKT OVER TIDOREESCH HALMAHERA, 265 BEKNOPTE WOORDENLIJST VAN TALEN OP TIDOREESCH- HALMAHERA. | 1 BURL, WAUAMLD, | NEDERDUITSCH. 'MABA, GOTUWASST. MITS INGE. blad pegurij aarde bus tun lyow aad bleederen peiten bers wiech sag: buur vuprbakh zagu: ier! gebakkru onu evade tien Vaderen spau geven Deine ts & Volo. Vil esmat mown mpien Wiui vetuw Inte gewou taug ugovlopero youl ' kumu “ilud sail fur pitjuer langit wet woel nye " wuab Wujyu yeaap kipal ma) imdie urlue preuve bit bet je bes bit ve lef pake velun lulus teu pipe ayy jope ritic verf Lernselju soUugeu UL pu tulal ' smat maan ‚ mapien wawaai veta mtuw ' goguwon katjuu ‚ ve peru NIWOT kakaine Wilad sujats ' flaar tyitjitjueruc Jaugt uiet Wuen vel Ds | Zagave Wuy a Jaap ‚paat val pue uelu peuve rakrak jebaa birt ubaat pahe oclaan bolas yeau peepie aju pit pie pire luef taua\a SaU(DA mu pu utal ' stnat ‘mown mpien 4. | Wig uctoe | mtu ' guegue tang | ngolupere nygulu kumu wlud slaa: Bor " gueguer - langat miet | wilwuel gu Kaab Wuyu Jaap “ai | mai imdie ‚ velve puue bitbet Je bes bit velvet pake velven lulues ien pipi aya pipie eitce luef tunutjy sungeu Ill pw mal 24 266 RAPPORT OVER TIDOREESCH-HALMAHERA. NEDERDUITSCH. MABA, GOTOWASSI. BOELI, WAIJAMLI, BITJULI. INGLI. i) drie honderd duizend | untjalang memtelunpo longo tew isaw siloe setul sifot | siliem ‚ siwonom ! sifiet | siwal | siwee - ijofosso ijofosso resilom ijofoloe ' jofoliem ‚ sliebiesso ' sleebietiel ‚ tjalantjow tetolang mantelinap | longa | miew Îsa | siloe sitoel sifat siliem ' siwonam ' sifiet siwaai issiwee ijafassa : ijafassa restliem | ijafaloe | ijafaliem sloebiessa _sloebietoel ‘lalantja —————— ee eae untjolong mimtelenepap lonjo njau isav siloe setul sifot siliem siwonoem sifiet siwat siwee ijofosso ijofosso resiliem ijofoloe ijofoliem sliebiesso sliebictiel tjalantjow VLUCHTIGE OPMERKINGEN OVER DE TALEN DER TALMATERA-GROERP. Bij eene opperviakkige inzage van het voorgaande woorden- lijstje springt terstond in het oog, dat de woorden der eerste en derde kolom op eene enkele uitzondering na of volmaakt dezelfde zijn of slechts geringe verschillen opleveren, zoodat meu hier twee weinig afwijkende dralekten derzelfde taal voor zieh heeft. die vaan het distrikt Maba, waartoe ook volgens Cambier de negary Fuel behoort. Uit zijn rapport blijkt dui- delijk , dat men op Ualmahera, evenmin als vroeger In de Minahissa, onder distrikt niet verstaan moet een of ander nauwkeurig omschreven geoweratisch webied, maar de bevolking vaars obenzelfdden stamm. die cloor latere verhuizingen soms ver verspreid is geraakt en tasschen andere stammen mwoont, De twende Kolom eeft ons dan de feral vaan het distrkt of hever van den stam van Bitjeli ‘Pussehen deze holon en de bene andere zijn de afwahingen vrooter en menigvuldiger, maar is nog altijd de overeten komst der woorden erriit enen? II de talen van Mabe en Bitjolt als zeer ma verwant san te merken. Van de doer bern persoonlijk miet hbesoelite distrihten Patant, Weida. Samoltla en de westhust van Kudorvesehe Berater: heeft Cambier geene Woordet opreteehend, Hoe dee talen dezer stammen tot die van Maba en Bityedi staan is dus voorloop now een pulse, chat Wegens onze geringe betrekningen met het Tido- persehe zederltee van Ulalmalers waarschijnlijk niet zoo spoedig zal worden ape kh dard Ditsrenteven is onze taaddhennis van Het overige Halmuhera in ele daatste garen niet onsanzienbijk vermeerderd, Toen de hoogieersar Veth In de Goda van 1S6$ zijn belangrijk over- zieht schreef over hetveen Van de talen van den Andtscnen Arciuupser beheud was, vermeldde Huy (B. FH, bh Lob) van de 968 VLUCHTIGE OPMERKINGEN OVER DE TALEN Halmahera-Groep — waaronder ik hier hehalve het groote eiland ook de zoo nabij de westkust gelegen eigenlijke Molukken van Ternate tot Batjan versta — alleen een woordenlijstje van het Ternataansch bij Raffles. Wanneer men nagaat , welke nauwe betrekkingen wij Nederlanders sedert ruim twee en een halve eeuw, zoo al niet met Halmahera zelf, dan toch met de Mo- lukken onderhielden, is het waarlijk beschamend , dat wij omtrent de talen dezer eilanden zoo bitter slecht onderricht zijn. Te verblijdender is daarom de voorloopige aanvulling dezer leemte in van der Crabs werk over de Moluksche Eilanden. Daarachter vindt men eene uitvoerige lijst van ruim vier honderd woorden in eenige talen van Ambon, Boeroe en de in dit opzicht zoo veel beter bekende Minahassa; maar ook, wat de Halmahera- Groep betreft, in de talen van Ternate, Tidore, Sahoe en Gamoekoenora op de westkust van Noord-Halmahera en van het distrikt Gane op Zuid-Halmahera, welke laatste taal volgens van der Crab ook op de Kajoa Eilanden gesproken wordt; voorts nog in twee talen van Makjan, die der strand- en bergbewoners of, zoo als er uitdrukkelijk wordt bijgevoegd, van Makjan di loear en di dalem. Deze beide woorden beteekenen echter niet strand en berg, maar buiten en binnen; daar bovendien de negorijen van Makjan alle aan strand liggen, moet men ze hier opvatten als de naar Halmahera gekeerde zuidoost- of binnen- kust en de naar de open zee gekeerde noorwest- of buitenkust, evenals op Zuid-Halinahera het op de oostkust aan de volle zee gelegen Gane Buiten-Gane of Gane di loear en dat op de west- kust tegenover Batjan Binnen-Gane of Gane di dalem heet. Eene vergelijking zijner Tidoreesche woorden met die bij van der Crab doet op de juistheid van beider opgaven vertrouwen, daar zij behoudens kieine afwijkingen, die uit drukfouten of uit de voor vreemde talen zoo ongeoefende Engelsche ooren kunnen voortvloeien , goed overeenkomen. Daarentegen is er tusschen hetgeen beiden als de taal van Gane opgeven wèl overeenkomst, maar toch het verschil te groot, om dit voor dezelfde taal te houden. Ik geloof daarom, dat Wallace ons de taal van het distrikt Gane op Guid-Hulmahera doet kennen, van der Crab het na verwante dialekt van Kajoa, en zulks te eer, omdat onder de door een ongelukkig toeval verloren geraakte woorden- DER HALMAHERA-GROFP. 269 lijsten van Wallace ook die der Kajoa Eilanden was. Daaronder behoorden nog de talen van Ternate en Sahoe, welke men bij van der Crab vindt: maar hetgeen vooral te betreuren is, omdat wij omtrent de taal van cht erland tn volslagen duister verkee- ren, de tanl van Batjan. Op het oogenblik bezitten wij dus van Halmahera en omlig- gende eilanden meer of min groote woordenlijsten in een twaalftal talen en tongvallen: als drie van Noord-tlalmahera, drie van "Pidoreeseh-Hialinalera, een van Zurd-Halimahera , Ternate, Tidore en Kajoa en twee talen van Makjan. Uit eene overigens zeer verklaarbare voorliefde voor de spraakkunst zien vele onzer voorsaatuste beoefenaars der Maleische talen mijus inziens wat al te laa neer op de uit den aard der zaak gebrekkige woor- denlijsten. Zoo zet prof, Veth op de boven aangehaalde plaats, dat er over het verbazend polvglottisch gebied van het poe- vernement der Molukken waarschijnhijk nog meer bonwstotfen in de verschillende tijdschriften en reisbeschrijvungen op te spe- pen zijn. war dat hij ete weinig gewieht heeht aan die enkele ~ woordenlijsten , om Tast tot deze taak te gevoelen. Uit eene prijzenswaardige zueht naar het volmaakte berooft men zieh dus zonder voldoenden grond, van hetgeen reeds met zulke gebrek - kige holpmiddelen te verhrijzen zou zijn. Daar nog geen onzer linguisten deze tank op zieh nam, wil ih nu, hoezeer zebeel en al leek op toalkundig gebied, voorloop het onderzoek be- proeven, wat de voorhanden lijsten der Halmahera-Groep ons omtrent de onderhnge verwantschap der daar gesproken talen leeren. Ik sluit mij daarby aan bij eene soortgelijke leeken- uitspatting over de Melanesische telwoorden , die ik met de door von Rasenberg verzamelde woordenlijst van vijf talen van Nieuw- Guinea en de Papoesche Eilanden achter diens reizen naar de Geelvinkbaai hoop te plaatsen. Ik tracht daarin te betongen, dat men. zij het ook een zeer verwijderde , toch oorspronkelijke verwantschap tusschen de Melanesische en Maleisch- Polynesische talen moet aannemer, terwijl ik voorts op het merkwaardig ver- schijnsel wijs, dat de telwoorden der Papoe’s. voor zoover deze wilde solken tot tien tellen. vee} maithder overeenkomst hebben met de telwoorden der ceevarende Mageqers daan wet die van het Laag-Javaaiueci. Besien wij vn dee telwoorden van Het fiste van Cambser, Van twee tot acht beginnen alle met de lettergreep ar of ze, Wanneer wij dit voorvoegsel, wat daarvan ook de aarspronke 270 VLUCHTIGE OPMERKINGEN OVER DE TALEN lijke beteekenis zijn moge, als iets aan al deze telwoorden gemeenschappelijks afkappen, dan vinden wij in het overschie- tende even als in een, isa of zsaw, terstond de Tsaag-Javaan- sche telwoorden terug. Negen, siwee of sestwee, verschilt daarentegen aanmerkelijk van het Mal. stmbilan of het Jav. sanga, maar is hetzelfde woord, dat onder de vormen siwa, sia, sto of sioe ook op sommige Zuidoostereilanden , de Ceram- Groep, de Papoesche en de Moluksche Eilanden en in de Mina- hassa voor negen gebruikt wordt. Voor het distrikt Gane geeft Wallace deze telwoorden, waarbij ik naar zijne opgaven zijne transscriptie door de Nederlandsche vervang: 1 lepso, 2 leploe, 3 leptol, 4 lepfoot, 5 lepliem, 6 lepwonan, 7 lep- fiel, 8 lepwal en 9 lepsioe, dus na afkapping van het aan alle gemeenschappelijke voorvoegsel lep weder van 1—8 de Javaansche telwoorden en voor 9 de in het geheele goeverne- ment der Molukken voorkomende woordvorm. Van br Crab noemt voor Gane, wat ik, zoo als boven reeds werd opgemerkt, eerder voor het dialekt der Kajoa Eilanden houd, deze tel- woorden: 1 pso, 2 ploe, 3 tol, 4 pukot, 5 pliem, 6 pawo- nam, 7 phiel, 8 waal en 9 psiwo. Het voorvoegsel lep is hier tot p afgesleten en soms geheel weggelaten; overigens springt de groote gelijkvormigheid met den door Wallace opge- teekenden tongval dadelijk in het oog. Ook de telwoorden der Binnenkust van Makjan 1 gea, 2 loploe, 8 tol, 4 pahat, 5 plim, 6 pwonam, 7 piet, 8 pwaal en 9 psiwo komen met de vorige bijna geheel overeen. Voor zoover wij dus thans met de talen in de beide oostelijke en het zuidelijke schiereiland van Halmahera bekend zijn, zien wij, dat daar en op een deel van Makjan telwoorden in gebruik zijn, die van 1—-8 op de Ja- vaansche gelijken en voor 9 met sive overeenkomen, hetgeen deze talen gemeen hebben niet alleen met die van vele eilanden der residentiën Banda, Ambon en Timor en met die der Papoesche Eilanden, maar ook met die van Noord-Celebes, de Sangi en Talaur-Eilanden, Mindanau en de Filippijnen, ja zelfs met die van Polynesië en Madagaskar. Des te opmerkelijker is het, dat de talen van Ternate, Tidore en Noord-Halmahera, die wij uit een linguistisch oog- punt de Ternataansche taalgroep zullen noemen, bijna geheel andere telwoorden bezitten, dan die van al de omringende landstreken, hoewel deze sedert eeuwen voor een groot deel aan het gezag der sultans van Ternate en Tidore onderworpen DER HALMAHERA-GRUEP. 971 waren. De Ternataansche telwoorden luiden: 1] rimovi, 2 romadidi. 3 rangi, 4 raha, 5 romotuhu, fi rara, 7 tumudi, R lufkangie. 9 sive en 10 njagsmoei. Neygen. sive, is hier de eenige verbindingschakel met de telwoorden der zoo even besproken falen; in al de andere bespenrt men volstrekt zeen overeenkomst. Blijkens de woordenlijsten bij van der Crab is het Tidoreesch over het algemeen wetn verschillend van het Ternataansch. zoo hebben de Tidoreezen cok bijna dezelfde telwoorden en gebruiken alleen voor twee ven geheel ander woord malufs en voor Zes het sleebts diitehktisel: van rara verschillende rura. Deze Fernatsansche telwoorden stalt men ook terug in die van Nihoe: Loartaeat, 2 renadali, 3 rues wange, + rala, 5 rumutoa, ti rardind , 1 famuding , N fuedau gari. Daze en LO npe moet. bivenzoo in de telwoorden van Gamoekoenora Ì Pommer, 2 liaedidt. B Tange, VN lata. A lomotoala, th lalan, 1 bramen. S fintny? HL vaal. en LL n}u- gimvet waarbij het terstond mm het ouw springt, dat de Tern taansche r standVasti in / verandert. Veel hooters afwiaykingen vertoornen de door Wallace medecedeelde telwoorden van Ctalela Lo omt. 2 atneelo, Sosange. U shad atuteda B hie langa, Pi fucmiding?, ‘ Here pang? , Vows on PO met, Deve stam schijnt voor twee en zes geheel ergerde woorden te heb ber: am de overzee telwoorden herkent wen. zit Het niet zonder moeite, verwantschap met het Ternatse: Onder de talen der HalwahensGoroep be keeedt condelijk die der Makjansete Brttenkust een zeer boandere plaats Hunne telwoorden zin | mitwge, 2 prada. B peerage, Ve fata, > maft, th Dadar, Pi pe jeden. ORDE IK en ster, Het Laatste is de fier overal ate raven Wortel, N sertmmnert san vet Fermat. His een der taloose ververmitven Van Let Javaanse he papal. dear de zes overzee tenboorden hennen met geen der Loven opuehoenide vereen Meissen as deve Land alie der versprenkelijhe beveckinee van Mish pan en zon de bewaners der Hintenkust. In het bovenstaande bepaalde ik mij tot eene vergelijking der telwoorden van de verschillende ons bekende talen der Halmahera-Groep. Ik begon daarmede, omdat. men zich bij de opteekening van telwoorden het minst vergissen kan, en deze soort van woorden in het algemeen als de oudste en minst veranderlijke bestanddeelen eener taal kunnen aangemerkt wor- den, daar hunne benamingen niet zoo licht als die van andere begrippen door verloop van tijd met andere woorden van gelijke beteekenis verwisseld worden. Uit de aanwezige woordenlijsten blijkt evenwel, dat het boven aangetoonde verschil tusschen de talen van Ternate, Tidore en Noord-Halmahera en die der drie overige schiereilanden van het groote eiland evenzeer bij andere woorden voorkomt. Enkele voorbeelden ten bewijze dezer stel- ling. Man heet in Ternate en Tidore nonau, in Sahoe naoe, in Gamoekoenora nanavedoe en in Galela anoow, maar in Maba mown, Bitjoli maan, Gane mon, Kajoa moon en op de Bin- nenkust van Makjan maan. Daarentegen heeft de Buitenkust weder de geheel verschillende wortel aod. Hand is in Tern. en Tid. gia, in Sa. giam, in Gamk. giamga en in Gal. weder gia, maar in Ma. komo, in Bit). kakamo, in Gane komoed, in Kajoa komo, op Binnk. Mak. kamo,; daarentegen op de Buitenk. de aan het Ternataansch verwante vorm sa. Mond is Tern. mada, Tid. moda, Sa. en Gamk. madanga en Buit. Makj. mada, maar Bitj. smoe, Gane en Kajoa soemoed en Binnenk. Makj. soemo. Oog is Tern. lako, Tid. laho, Sa. en Gamk. lao, Gal. Jako, maar Ma. mto, Bitj. mtow, Gane oemtood, Kajoa metood en Binnenk. Mak). mataad, welke vormen zeer verwant zijn aan het Mal. mata en Jav. motc. Oor is Term. en Tid. ngawoe, Sa. en Gamk. xgaoe, Gal. nangow en Buit. Mak). nakameoe, maar Ma. tang, Gane, tinged en Kajoa tenged. Visch is in Tern., Tid., Sa. en Gamk. sjau, Gal. naw, en Buit. Mak). yaw, maar Ma. ien, Bitj. taan, Gane en Kajoa ian en Binnenk. Makj. ta4 tan. Uit deze voorbeelden ziet men ook, dat de taal der oorspronkelijke bevolking van Makjan in ieder geval nader verwant is aan de Ternataansche taalgroep dan aan de talen van Oost- en Zuid-Halmahera. Bij het opteekenen dezer vluchtige opmerkingen wilde ik er DER HALMAHERA-GROEP, 973 vooral op wijzen, hoezeer de talen van Ternate, Tidore en Noord- Halmahera van die van den overigen Archipel afwijken. Daar- mede wilde ik volstrekt niet betoogen, dat deze talen met behooren tot den grooten spraakstam, die zich van Madagaskar tot Waihoe of het Paascheiland, van Formosa tot Nieuw- Zeeland uitstrekt. Dieper indringen in den bouw dezer talen zal ook hier waarschijnlijk de oorspronkelijke verwantschap aan- wijzen. Toch geloof ik, dat men uit het bovenstaande het vere moeden mag opperen, dat deze talen te midden van dit groote geheel een zeer eigenaardige groep vormen, waarom het te wenschelijker is, dat ze eindelijk eens grondig beoefend worden, en dus eene belangrijke leemte in de ethnogratie en linguistiek van Neerlandsch-Indië worde aangevuld. Hebben onze ambte- naren op Fernute, zelfs zij die te Delft eene wetenschappelijke opleiding genoten, tot dusver deze taak niet beproefd, met te meer ground mogen wij hopen, dat de thans op Noord-Halmahera gevestigde zendelingen die op zich zullen nemen. RoRiDÉ VAN DER AA. PRR. ORR empress. wer Se enn teer gr ge komen nagaan, an hoever de lezing of de vertaling, en welke vertaliny. daarsan schuld heeft. Jaarvel 1e zeker, dat het in de ons medegedeelde vertalingen, Mnvonderverd zn slee Malerse.e, niet ontbreekt aan min of meer duides oe porn. zelfs eakele ontwijfelbare blijken, van juiste INSCRIPTIE OP BERN STEEN IN 'SRIJKS MUSEUM VAN OCDHEDEN TB LEIDEN, GEMERKT J, a. Ol, De Hierbij in facsimile wedergegeven steen bevond zich nog op Java, toen hij, im 1820, bekend werd door de beschrijving van TE. J. Doms, in Deel N van de Verkundelingen can het Butariausch (renvolschap van Kunsten en Wetenschappen, ble. 120 volgw., vergezeld van eene ruwe afbeelding en zooge- naamde verklaring. bat de beschryving verneemt men, dat de steen door den schrijver gevonden is. ver van andere oudheden, nabij de desa Adoman, ten oosten of aan de oostelijke helling van den berg Merbuhe, en van daar overgebracht naar Salatiga. Ken afschrift van de inseriptie {ongelukkig niet medegedeeld) door den Demang van Salatiga, Ngabehi Rasa nr Pogra, die teechrft Nandi Moeda (7. va. Boedistisch geheimschrift) noemde en wel leven Kon, maar de taal miet verstond, werd ter verta- linge int Javaanseh opwezonden aan den bekenden Sultan’ van Semene pp; zijne davaansche vertaling vervolgens in ‘t Maleisch en (deze weder?) tn ’t Hollandsch overgebracht; en ‘t zijn deze beide (Malersehe en Hollandsche) vertalingen, die ons t. a. pl. worden asonseeboonden. Sesoon dus die verklanng bhykbaar al even weinig waarde bezit als eer meeste andere van oude inseripties, lange soort- gelijken wee aan inlanders ontleend, laat zich slechte onvol- Kennen vagen, ann hoever de lezing of de vertaling, en welke vertaling, daaraan schuld heeft. Zamveel as zeker, dat het in de ons medegedeelde vertalingen , mnzendecheid in de Maleische, niet ontbreekt aan min of meer dusdelijke sporen, zelfs enkele outwijfelbare blijken, van juiste 276 INSCRIPTIE. lezing en opvatting ', en dat wie zooveel van die inscriptie lezen kon, geene buitengewone scherpzinnigheid behoefde, om ook het overige, althaus grootendeels, naar behooren te ont- cijferen, waarin ieder Javaan, en zeker de Sultan van Soemènèp, nog verscheiden bekende woorden had moeten aantreffen. Zoo wij niettemin vele van die woorden in de vertaling niet terugvinden, mag dit, buiten den invloed der dubbele overzet- ting, die in ’t verschil tusschen ‘t Maleisch en ‘t Hollandsch reeds merkbaar genoeg is, wel voor een deel hieraan te wijten zijn, dat den Sultan, even als ons, door onbekendheid met de beteekenis van andere woorden, de algemeene samenhang en de ware meening der inscriptie duister bleef, en hij — waarin wij hem niet wenschen te volgen — zich nochtans verplicht achtte, er, zoo goed en zoo kwaad als het ging, een’ zin van te maken. Dat daarbij echter ook het afschrift van Rana pr Porra, waarvan hij zich bedienen moest, ver van nauwkeurig zal geweest zijn, laat zich reeds met grond afleiden uit het Jaartal, dat op den steen volkomen duidelijk 1871, en in de vertaling 427 luidt! Al kunnen wij dus voor die vertaling nog geene betere in de plaats geven, het ligt toch op den weg, die, naar wij meenen, tot beter verstand, ook van andere inscripties, leiden moet, rekenschap te geven van onze lezing, en van ‘t weinige, wat wij van den inhoud meenen te verstaan of vermoeden. Het eerst geschiedt, in verband met het onder de inscriptie gegeven alphabet, door de volgende transscriptie, waarbij dezelfde regelen gevolgd zijn als in ‘t opstel over eenige » Beschreven steenen op Java» in het Tijdschrift voor Ind. taal-, land- en volkenkunde, Deel XVIII, blz. 89 volgg. De schriftregels zijn dus naar het oorspronkelijke afgedeeld en genommerd, ook de enkele zinscheidingen daaraan ontleend , maar de woordscheiding , die in ’t oorspronkelijke ontbreekt, geheel op onze opvatting of gissing gegrond. 1 Buiten de namen van zon en maan, die, uit r. 3, tot in de Holl. vertaling zijn bewaard gebleven, herkent men, met min of meer zeker- heid, in 't Mal. orang njang toeroot het manusa yang Aanut en in dekas pakirdjan wjang soedah di djalanie het tapak tangtu kabahha van r. 4, in „jang maliat het sang fumon van r. 5, in apa njang djadie larangan het da-ila, en in pangngadjaran zjang betool het tutur djati van r. 6, en in foedjoe het pitung van r. 7. Over 't geheel schijnt veeleer eene vrije om- schrijving beoogd te zijn, dan wat wij eene vertaling noemen. INSCRIPTIE. 977 De plaat was reeds afgedrukt, toen schrijver dezes door de welwillendheid van Professor Kern met eenige opmerkingen verplicht werd, waarvan men in de volgende regelen melding zal gemaakt vinden, en die, gelijk men duarbij zien zal, op enkele punten ook tot wijziging van het alphabetstafeltje zou- den moeten leiden. Transscriptie. I. Ong (?) srt Narasoti kréta, vukir hadi damalung (v/ uma- lung?) u(û -;n- 2. ping buhana hanjakra murusa patirtan palémaran hapan yang « vich hanideni(?) yang raditva yang vulan hanélé i hala hayu $. ni deva manusa vang hanut valng?) heyrave badjaran tapak tangtu kabalha G1 dent deva manusa muvah sang tumon sang ngamana (?) haréngé luputa 6. ring ila-ila pada hadölana tutur djati yenana nyebah ta- ‚_npa behélapauk venang tanpa baktaha histri pitunghadja- Inatanvava S. donavastu, «ri syati sakavana 157). In schrift en spelling van deze inscriptie is in “t oogvallend het gemis van de anders gebruikelijke afzonderlijke teekens voor de Sanskritsche 44 (in OnAama voor bÂuranu, r. 2), ¢ (in eri voor eri, r. 1 en 8, en sata, r. 4%), a) (in murnaa voor vaja? r. 2, mannaa, vr. + en 5, carsa, vr. Sj, th (in patirtan voor palirthan of hever “Ada, r. 2), en voor lange d en ff (in de evenpenoenide en andere woorden); als ook de toenaderimy tut de nieuwere schrijfwijze in de sluitende r of zoogenoemden lajar, die mm oud Kawi, even als an “t Sanskrit, zijne plaats heeft boven den volgenden medehliukher, hier daarentegeu, als in nieuw Javaanse , boven den vorigen, of althans met verder rechts daarvan afwijkend, dan met andere boventeekeus plaats heeft. De heer Kern teekent hierbij aan: ¢ Taal en spelling zijn e veel meer nieuw av. dan Kawi O, a. heb ik in t Kw. rbemt anders gevonden dan apar en dpan, Lut, guud, “omdat, er dewijl e=; resp. «want, immen-, Hagace eu dgl », naw. met A, - komen in ‘t Aw., zoover ih weet, uiterst zeldeu 978 INSCRIPTIE. „voor; vaker treft men in t begin van stamwoorden afwisse- „ling van A en spir. lenis aan. Daarentegen hebben de gedichten n steeds Aurip ; zoowel de gedichten als de koperplaten steeds Ayang, „door de maat verzekerd. Histri voor stré is ook jong. Yang, » zonder twijfel terecht door u met Mal. yang gelijk gesteld,» — zie beneden, bij r. 4 — ris mij nooit voorgekomen; in ‘t Kw. „zou het wezen sang, tka, thang. » De moeilijkheid van eene juiste grensbepaling tusschen Kawi en Javaansch (nieuw Jav., zoo men wil, in tegenstelling van “t Kawi, maar altijd nog oud-Jav. in vergelijking met het hedendaagsche) zal waarschijnlijk niet geringer worden, wan- neer meerdere overblijfselen uit het overgangstijdperk bekend worden. Dat onze inscriptie juist tot dat tijdperk behoort of er althans niet ver van verwijderd is, lijdt wel geen twijfel; maar ik zou toch eer geneigd zijn, ze er vóór dan er ua te stellen; en schoon ik voorzichtigheidshalve uit het opschrift van dit opstel het woord Kawi maar weder geschrapt heb, kan ik aan de bijzonderheden van spelling, waarop de heer Kern wijst, niet zooveel gewicht hechten, als hij doet. Wat het gebruik van de A aangaat, vind ik in de alleroudste van de inscripties op metalen platen, door de zorg van ‘t Batav. Genootschap v. Kunsten en Wetenschappen op steen, maar nog niet in den handel gebracht, nam. in Inscr. I], van ‘t jaar van Caka 762, al dadelijk Aamaguta payung (pl. 6 a, vr. 3; vgl. ib. r. 4 maguta payung), en acht het, op grond van meerdere ervaringen van dezen aard, verkieslijk alle gevolgtrekkingen uit hetgeen in die inscripties niet of zelden voorkomen zou, zooveel mogelijk ter zijde te laten, tot het in bewerking zijnde glossarium ons in staat zal stellen, daarover met meer zeker- heid te oordeelen. Wat verder over sommige bijzonderheden nog op te merken valt, vinde zijne plaats onder de volgende Proeve van woordverklaring, 1. Ong? Skr. Om: het bekende aanhefswoordje, waaraan eene mystische zinspeling op de Ind. drieëenheid wordt toegeschreven. Wat wij hier daarvoor aanzien, is een samen- gesteld letterteeken, waarvan het hoofdbestanddeel heant- woordt a. d. Jav. pi ‚ die thans (althans bij Europ. schrii- vers) als hoofdletter voor u (oe) geldt, maar in ‘t Kawi INSCRIPTIE. 979 ook of alleen voor o. Zoo zal men ‘t bv. vinden in de reeds aangehaalde inser. Il, pl. 8a, r. 3, waar eene aanroe- ping van goden begint met €) ‚ dus met het stip of comina, Pan! dat de Ind. annsedra vertegenwoordigt, maar in ’t Jav. meer bepaaldelijk de sluitende ag aanduidt. In de hier be- handelde inseriptie is dat teekentje vervangen door eene krul, die tevens dienst doet als /ayar (sluitende r), en, in regel 8, boven de ra om het cijfer 7 te vormen. ari, Nkr. eri, # voorspoed, geluk ; schoonheid » ; ook gewoon voorvoegsel voór namen van vereerde personen en zaken. Sarasoli, Skr. Saruevalt, evn, v. d. gemalin ov. d. God BrAHMÀ, godin der rede enz; in meuw dav, verbasterd tot Raras-ar. -- De verwisseling van ra met v (ole voor eraft) is in jonger Kawi zeer gewoon. kreta, Skr. ve vemaakt, gedaan # , enz.: dus, met het vorige: e door Narasvatì vemaakt # ? eukir, Kw. dave» bere. hadi, Sk. deli, » begin ; eerste, uitnemendste » , enz. int dav. veelvuldig, vooral ook in eigennamen , inde laatste beteekens, damalung? of wmalung? ein. v.d. berg? Het verste teeken gelijkt volkomen op ded. zoo als die onnnddelliyk daarvoor en elders in deze inseriptte voorkomt, maar ook evenzeer op de uit andere inscripties bekende wals aanvangsklinker. Vergelijk het volgende woord. - De heer AK. verklaart zich bepaald voor de eerste lezing, doch voegt er bij: Zou da „ook vene minder jurste schrijfwijze zijn voor ‘da = ran nam het vereerende of superlatieve ra, bedoeld in zijne Kari-studlien, blz. 27, «zoodat de eign. engenlijk Malung eware? Ts er soms zoon berg? Mij miet bekend, en mm ’t Aardrijksk. Woordenbock v. Ned,- Indie met te viuden, eveu- min als Mlanmalung, Damalung of Ree, Dev of Umar (Uem). wrip of de? av. vleven es; verbonden met sag: «het leven van eo. Het saenvangsteeken heeft het voorkomen van eene dubbele of lange a (sd), maar kan toch ook even goed de enkele wa zijns en san zou ’t voorafgaande woord wel niet auders dan dama’uag Kunnen gelezen worden. 2 bsbana, Shr. thucuna, ewerelds, In wriping buÂana Vere moeit de heer A eene benaming van den berg of benzgeest. Aanjakra (zou het tweede teehen terecht als wy gelezen wordt), Jav. verbale vorm vy. Skr. Guéra, ekring, rad, werpochyf-, 280 INSCRIPTIE. enz., i. d. beteekenis v.: „met de schijf of den radpijl werpen ; omvatten, insluiten, enz. Zoowel dit werkwoord als het grondwoord komt in ’t Jav. in samenstellingen voor, als in tjakravati of nja® (Skr. tjakravartt), » wereldheer- scher», en in eigennamen v. vorsten, als HANJAKRA-KOESOEMA. Misschien is hier ook aan zulk.eene samenstelling met het volgende murusa te denken , waaraan ik echter geen’ gezonden zin weet te hechten. Prof K. doet hierbij terecht opmerken, dat njakra in Kw. ook beteekent: vals een wiel, in wieling, in de rondte”, bv. kombak way ing tastk anjakra, (vgolvend wielt het water der zeer), en onderstelt, dat het ook hier nrondomr of #rondr beteekenen zal. murusa, Jav. verbale vorm v. Skr. purusja, » man, mensch +? In ‘t Jav. schijnt dit woord verward te worden met Skr.. parusja,” hard, ruw, wreed», vanwaar Jav. marnaa, »dwin- gen, geweld aandoen w. patirtan, Jav. „ water- of badplaats», v. Skr. ¢irtha, » water; „heilige badplaats.» — De heer Kern vat het op als samen- gesteld met het voorafgaande woord, en zegt: » Skr. purusja wis ook »geestv. V. d. samenstelling purusja patirthan , nnde geest der heilige badplaats, kan heel wel komen n murusja-pa®, „als bezielende geest der badplaats. Zoo „goed als de berg, of, wil men, de berggeest Aurip ing nbkuvana heet, kan hij ook als de purusja der badplaats „beschouwd worden «. palémaran, Jav. locatief naamwoord v. lémar, volgens ’t Jav. Woordenboek reen uitgekauwde sirih-pruim als genees- middel # ; volgens Winrer’s Jav. Zumenspraken, Deel IL, blz. 218, no. 363, z. v. a. limar, »kélor-bladen als ge- neesmiddel”. Ligt hier dus het begrip v. # geneesmiddel # aan ten grondslag, wellicht kan dan palëmaran beteekenen: (een water) »met genezend vermogen # ? hapan, Jav. partikel: » toch, inderdaad, want”, enz. yang (gewoonlijk Ayang), Jav. titel v. goddelijke of vereerde wezens of voorwerpen. 8. vidi, Skr. vidhi, vregel, noodlot» [beter: „de Voorzie- nigheid#, K.],; ook de Schepper»; Jav. „de Godheid. » hanidéni? zou een Jav. transitieve vorm zijn v. sd, Skr. siddht, » voltooiing, vervulling, volmaking», enz., en be- teekenen: # voltooien» enz.; wellicht ook „tot stand of te INSCRIPTIE. 93) weeg breugen.» De twee letters, hier als» gelezen, hebben echter onderling al zeer weinig overeenkomst, en beide wijken tamelijk sterk af van de andere a's in deze inscriptie. Ik had dan ook eerst Aamideni willen lezen, dat als transit. vorm van eidi, Skr. eidÂi (zie boven), verklaard wordt door # recht maken» en # natellen # , maar zich vok even goed laat opvatten in den zin van #verordenen e=, die hier zeker uitnemend passen zou. Nadat ik die lezing weder verworpen had , werd zij ook door Prof. K. uit eigen be- weging voorgesteld; doch bij vernieuwd onderzoek van den steen zelf zijn wij tot de overtuiging gekomen, dat er stellig geene m staat, al mocht die ook bedoeld zijn. Van ‘t ontbrekend gedeelte is geen spoor te bekennen; en wat er te veel aan is, bekoort tot de duidelijkste trekken van de geheele inscriptie. raditya, Kw. Juv. = Skr. dditya, »de Zonv. en/an, Juv. «de Maan wr. hanèle ‚of verbonden met het volgende s voor Aanclehi, Kw. re beschijnen, verlichten =, van acleA, verklaard door surué, „ hehtstraal », en buiten twijfel eeu bijvorm van t meuw Jav. svelvek, "licht, fakkel «, enz. §, Kw. voorzetsel: # van, in, enz. ; ook achtervoegsel v. transi- tieve vormen, zie Lt vorige. kala, dav, # kwaad, leelijk «, enz. hays, Juv., « woed, schoon, gelukkig», enz. ‚ai, Kw. voorzetsel: «van, ine, enz. dera, Skr. Jay. » godheute , inz. v. minderen rang. maansa, Skr. %sja, v mensch -. yang: zie boven. Hier schijnt echter de ald. bedoelde betee- keuis volstrekt niet te passen, en zou men veeleer denken san t Mal. relatieve gang, “die, dat, welke «. Aanuf, Jay. + volgen, gehoorzamen =, van ‘t grondwoord (wf. yaleg?) Het schrapje, dat de ng zou moeten aanduiden, is hier op den steen zoo flauw, dat ak niet met zekerheid bepalen durf, of het als zoodanig bedoeld, of wel als eene toevallige onetfenheid te beschouwen is. Met verband is overigens oogenschijnlijk geheel hetzelfde als dat van ‘t voor- afyuande gang. hagacé, Jav. ~inaken, doen», van ‘tgroudw. garé badjaran, onbekend, maar bandjaran, Jav. vrij", inz. v. boomen, planten euz. Het verwaarloozeu vans (of xy) vóor de Volgr. VIE Bo 0 INSCRIPTIE. enz., i. d. beteekenis v.: „met de schijf of den radpijl werpen; omvatten, insluiten», enz. Zoowel dit werkwoord als het grondwoord komt in ’t Jav. in samenstellingen voor, als in Yakravati of nja® (Skr. tjakravarté), » wereldheer- scher, ea in eigennamen v. vorsten, als HA N3AKRA-KOESOEMA. Misschien is hier ook aan zulk.eene samenstelling met het volgende murusa te denken , waaraan ik echter geen’ gezonden zin weet te hechten. Prof K. doet hierbij terecht opmerken, dat njakra in *t Kw. ook beteekent: vals een wiel, in wieling, in de rondter, bv. kombak way ing tasik anjakra, (»golvend wielt het water der zeer), en onderstelt, dat het ook hier wrondom” of „rond» beteekenen zal. murusa, Jav. verbale vorm v. Skr. purusja, “man, mensch » ? In “t Jav, schijnt dit woord verward te worden met Skr. parusja,” hard, ruw, wreed», vanwaar Jav. marusa, »dwin- gen, geveld aandoen. patirtan, Jav. » water- of badplaats», v. Skr. ¢értha, » water; „heilige badplaats.» — De heer Kern vat het op als samen- gesteld met het voorafgaande woord, en zegt: ”Skr. purusja wis ook »geest”. V. d. samenstelling puruaja patirthdn , „de geest der heilige badplaats”, kan heel wel komen »murusja-pa°, nals bezielende geest der badplaater. Zoo „goed als de berg, of, wil men, de berggeest Aurip ing » bhuvana heet, kan hij ook als de purwsja der badplaats „ beschouwd worden «. palémaran, Jav. locatief naamwoord v. mar, volgens 't Jav. Woordenboek ween uitgekauwde sirif-pruim als genees- middel»; volgens Winrer’s Jav. Zamenspraken, Deel IL, blz. 218, no. 363, z. v. a. limar, »kélor-bladen als ge- neesmiddelr. Ligt hier dus het begrip v. » geneesmiddel aan ten grondslag, wellicht kan dan palémaran beteekenen : (een water) “met genezend vermogen »? hapan, Jar. partikel: „toch, inderdaad, want», enz. vang (gewoonlijk Ayang), Jav. titel v. goddelijke of vereerde wezens cf voorwerpen. vidi, Skr. vidhi, „regel, noodlot» (beter: rde Voorzie- nigheid», K.]; ook »de Schepper»; Jav. „de Godheid. » hanidèni? tou een Jav. transitieve vorm zijn v. sidi, Skr, siddhi, voltooiing, vervulling, volmaking~, enz., en be- teekenen: » voltooien » enz; wellicht ook „tot stand of te INSCRIPTIE. 283 wilu-ila, «zal (Aorist.) vrijkomen van (ontsnappen aan) eschande (of smet, bezoedeling)» +, pada, dav. vgelijk; samen»; ook het gewone woord tot aan- duiding v. meervoud. Het tweede letterteeken , hier als d ge- lezen, en dat in deze inscriptie slechts eenmaal voorkomt, zou ook voor Skr. d& kunnen staan; maar die schijnt hier wel niet bedoeld te kunnen zijn. kadelana heeft den vorm van ven optatief v. Kadëlan (of kad Han), en dit v.een passief v. agadé//i, dat de transi- tieve vorm zou zijn v. een grondwoord del of adel, waar- van kadèllan ook onmiddelijk, als naamwoord, zou kunnen gevormd zijn; of ook kadelan (dn) van dela. Geen van die gerondwoorden, dÈl, adël of dela, is ons echter be- kend, maar wel, wat, bij de veelvuldige verwaarloozing v. ma vóór d, nagenoeg even goed voldoet, andë/, ~ver- trouwen, of voorwerp v. vertrouwen”, en vandaar sgan- dell, vop (iemd. of iets) vertrouwen.” Kandëllan (thans meer in gebruik als benaming van ‘t „metalen overtrek v, eene krisschede» , van een ander grondw. kaadel!, «dik» , afge- leid) zou dus kunnen gezegd worden v. d. persoon of zaak, waarop of die vertrouwd wordt; en Kadèlana dus betee- kenen: „worde vertrouwde ? tutur, Jav. egezegde: (inz.) vermaning, zedeless. djali, Jav. «waar, echter. Ke: ~Kawi djd/i heeft den zin ev. Skr. dyd/ya, vecht», en daarenboven dieu v. -oprechte ; „kortom het beantwoordt a. Jav. féméa; in B. J. 512: “aprik djáts (= djdti t) hasthan is het voprechtheid , oprecht bewijs.» venana dav. == yen ana, ~indien er ts (of zijn)”, waarbij het relatieve «die» of «dat» eonderverstaan kan zijn. ngahah = agamhuh, Jav. “betreden, begzaans ? fanpa. Jav, ezoudere. i hekelspatik, ut hekel, dav. «dorpshoofd-, en apa/ik v. patik, Jay. -dienaar”: dus «dorpshoofd met (of en) dienaar (of dienuars,» ? De p is hier (vooral op den steen) roo nauw met de / verbonden, dat ik aanvankelijk geneigd was: ze voor pasangan ann te zien, en duste lezen Ackèl putik ; waar met het oog op het in dezen regel tweemaal voor- hinnende fanpa, met pasangan p onder de voorgaande letter, moet sk den heer K. gelijk geven, dat die twijfel geen vordoenden grond heeft. 282 INSCRIPTIE. d is in t Jav. zoo gewoon, dat badjaran eenvoudig a eene andere spelling van bandjo kan beschouwd worden. D heer K. echter houdt het voor ‘t Jav. vadjaran, dat volger Woordenboek beteekent: rop de gewone wijzer, mas blijkens zijn’ vorm, zoo niet thans, dan vroeger ook ka beteekend hebben: » gewoonte ”. tapak, Jav. ~spoor” v. hand of voet; fig. »voortbrengsel , uit werksel », enz. Volgens den heer K. zou ‘t hier te verstaa zijn als eene verkorte uitdrukking voor #'t voetspoor de ouden. 7 tangtoe == Jay. tamtoe of tantoe, zeker, vast»? kabakha voor kambakha, Jav. » worde betreden “? Omtrent d uitlating van m vóór 6 geldt geheel hetzelfde als van di van # vóór d of dj; en waar ééne uitlating v. dien aar plaats heeft (ondersteld dat dit hier het geval ie), kan een tweede te minder bevreemden. „deni, of, zoo men wil, in twee woorden de ni, Kw. » wer of daad van», d. i. # door.» ‘ deva manusa, als boven, r. 4. muvah, Kw. weder, op nieuw; nog, ook, en.» sanj, Kw. Jav. aanwijzend voornaam- of lidwoord, enz. vól namen en titels v. aanzienlijken; ook wel als betrekkelij voornaamwoord vóór werkwoorden of gezegden, zoo als he hier schijnt te moeten zijn. tumon, Jav. (gw. ton), » zien 7. sangngamanaharénge , denkelijk voor sang amanaÂ arèng}, vdi bedenken en (of) hooren.» Manah (waarin echter de n doc sijting min duidelijk), Skr. Jav. „verstand, geest», enz. vanwaar Jav. a(of Aa)manaÂ, rdenken, bedenken»; ring of arèngt, Kw. = Jav. rungu, » hooren.» lupsta, Jav. optatieve vorm v. luput, „vrij, los, vrij blijve of komen, ontgaan.» 6.ring, Kw. Jav. praep. »van, aans, enz. ila-ila, Jav. vaedewet, gebod, verbod», enz. — Kern: Kw hila-hila, vschanden; B. J. 203: hila-hila ling nira vfoei! zeide hij; Aila-Ailáng, conj. vhet zou schand aijn», ib. 128 en elders. Sommige betekenissen, door d „Javanen aan "t woord gehecht, lijken zeer verdacht; wan vook int Batakech (en Sasaksch, volgene van der Tuuk vis ile vschander; matla „zich schamen , beleedigd gevoelen „op ’t hooren v. onbetamelijke woorden; dus lupsta sin er EROE TJAKRA. Uit het verslag van den heer J. A. B. Wiselius over de zoogenaamde profetieën van Djäjä-Bajá op blz. 172 volgg. van dit deel is bovenstaande naam bekend als die van een priestervorst ‚die cenmaal de tijd wordt verschillend opge- geven ! - over ava heerschen en het tot een’ ongekenden trap van welvaart en grootheid voeren zou. De beschouwingen van den schrijver over den oorsprong en aard van die voorspelling zouden wellicht eenigeszins anders uit- gevallen zijn, indien hij bedacht was geweest op de, toch ge- noegsaam bekende omstandigheid, dat dezelfde naam — schoon bij Earopeesche schrijvers op verschillende wijzen geschreven eu verklaard 2 — gevoerd ix door den opstandeling Dipa Negara. die hem tegelijk met den titel van Sultan aannam. 