Bijdragen tot de taal-, land- en volkenkunde
Kdné6é hoorde ik niet; wel kané of kanei. Ras6 ver- schilt van rasei, doordat dit laatste woord waarschijnlijk is rasai. Nooit hoorde ik rasoi; evenmin ]édang voor ladang; doch wel t6bang voor tabang en gidang voor gadang. Wat omtrent de verandering van de slot-m in n gezegd is, geldt, voor zoo ver mij bekend, slechts voor de beide genoemde woorden baloem en malim 3. ~ Behalve poenja en soenji, veranderende in poen6 en soeni, worden ook boenji en semboenji tot boeni en samboeni. § Ook komt de 5 wel eens in plaats van de w en omgekeerd, zooals watas gelijk batas. Kn de m wordt verwisseld met d, bijv. minantoe wordt ook wel binantoe; evenzoo de m met p, als gamoe’(q) gelijkk gapoe’ (q); en de s met ¢ als soeroet gelijk tjoeroet. Meer overeenkomstig met de uitspraak zou (bladz. XIII, regel 8 en v.) geschreven zijn aa, namelijk ba’-aa, baraa, siaa, maa. Doch wat over maka en mama gezegd is (regel 5) begrijp ik niet; want maka komt veel voor, ook wel als redegevend woord; — mama wordt ma’(q). De vraag betreffende de drie onderdialecten van *t Ménang- kabausch 4 kan ik niet beantwoorden. Alleen kan ik daaromtrent meedeelen dat de uitspraak a en 6 in pl. v. 2, behalve in Agam 1 Reeds in 1855 was dit vast gebruik opgemerkt door Mr. W. A. Henny, in het Tijdschrift van het Batav. Genootschap, TVe deel, bladz. 405. . J. 2 In de woordenlijst is ook lazin opgegeven als gelijk lazim; en er zijn waarschijnlijk nog wel meer woorden waarin die verandering plaats heeft. J. $ Ook koeniq Man. = koenjit Mal. geeft V. d. T. op in zijne Tobasche spraakkunst, bladz. 30; en zoo is ook njijoer in *t Man. nijoer; njiroe=niroe, en narih=—njarih. , J. 4 De taal der lubus, en die van U]u is een tongval van *t Manangkarbousch Maleisch.» (Van der Tuuk, Bataksch lees- boek, IV, bladz. 20.) J. 220 en Tanah-Datar ook in de L Kota de gewone is, en dat 1k ook steeds bdrch, ddké of daké’, 1018’(q), L6kéh of lakéh maar nooit kound, koko’ of tiola heb gehoord. Omtrent de woordenl:jst heb ik het volgende op te merken. A. A, alah = apdlah, zou men voor de duidelijkkhed aalah moeten schrijven, ter onderscheiding van alah = talah of élah. Abé2 heb ik nonit gehoord; doch steeds ob éj, dat onderzoeken , beteekent = priqsa, uitgesproken als pri’sé; obéj?2 =x onderzoeck goed, let op, luister. Ago. Dit agdé == ongeveer, komt veel als stopwoord voor in de spreektaal (zie bij) ga); — agé2 = kir62 = denken, gedachte; agd2kan = by benadering opgeven of bepalen ; taragé = schatten. Ahap voor ahad heb ik nooit gehoord; ahad wordt uitge- sproken a’kad of 6’kad = Zondag. Air = ajar, ook wel ag). Ala; juister alah of dlah; ook lah; het is hetzelfde als talah, dat in de spreektaal minder in gebruik is dan de afgeleide vormen van dat woord. Aléh = alas; dit moet veranderd worden in galas, dat uitgesproken wordt galéh, De eigenlijke beteekenis is marskramen, zooals bijna alle Maleische kleinhande- laren doen. ! Ambi = ambil; uitgesproken ambi’; niet te verwarren met hambat, uitgespr. ambé’ = tegenhouden, beletten. Amping = hampir; uitgesproken ampiejng; ook = dake’ of dike’. Anda’ = handagq; veel komt voor de vorm (h) anda” (q) nja = ‘bis urenschelijk, liefst, zoo moyelrjk. Andei = moeder; meer gebruikt men maudei; ook amei of atji'(q) = Otji (q). Ang = yj; beter = jr] (‘t zi) gemeenzaam, "t zij vernede- rend). Awa’'(q) ang is icts beleefder, en awa’ (q) kan men tot iederen inlunder zeggen, die geen recht ' Alas komt werkelijk nevens galas voor in ‘t West-Sumatraansch, in de beteekenis van «rvadceateu, als maeskrainers, ook met kippeu , evuden, enzo» Zie Nix bij Von de Wall, Maleiseh Woordenboek. J. 221 op den aanspraaktitel van datoe’(q) heeft en voor wien men ‘toch beleefd wil zijn. ! Angkoe is een soort van aanspraaktitel, dien men wel eens bezigt bij hoofden of fatsoenlijke inlauders. Angga, uitspr. anggdé, hangt zeker samen met hinggd en anggan. 2 Antjoe is niet slechts in de benedenlanden, maar ook in de bovenlanden gebruikelijk. Ap6; men hoort veel minder ba’ aapd dan ba’-aa, in de be- teekenis van hoe? wat? welk?; pangapan = pénga- pa-an, en beteekent, doch slechts in verbinding met hari — niet zonder dat woord zooals hier vermeld is — hoe laat; eigenlijkk hoe (is de stand van) de(n) dag (zon)? of welk (gedeelte van) de(n) dag (is het)? Asa = asal = het Arabische atsal, doch in de Maleische beteekenis van: als, indien; — asa djen = asa djangan = alg ’t maar niet; — asa, ook = éém (telwoord). Zie ook tj 16’ (y). Atéh = atas; diatéh-6 (mij onbekende vorm) is misschien = di-atéh-njé of di-atéh-nd = daarenboven. Até = harta: wordt meer uitgesproken als raté. Awa’(y); awa’d ken ik met; wél: «& = awa’(q) manl. en vrouwl. = awa’(q) dén (mw. en vr.) = awa’ (qy) (m. en vr.) == dén (m. en vr.); awa’(q) kami (meerv. m. en vr.) en awa’(q) hambo (enkelv. m. eu vr.). Gey = awa’(q) m. en vr., doch awa’ (q) ang (m.) eu awa’(q) kau (vr.); ang (m.) en kau (vr.). Azz en zy = awa’(q) injé, awa'(q) nj, awa’(q) no. B. Ba’(q) = saparadti (sapérti). Bak6é (?) zal moeten zijn baék6 = meteen, siraks, uitge- sproken bék6é; de a hoort men bijna niet. De uit- drukkingen ba atéh tan en ba di baroeh tan 1 Bis mij heeft zich wel eens een hoofd beklaagd over oneerbiedigheid van een zijner ana’(q) boeah, die hem met ang had aangesproken. *t Komt vrij wel overeen met ’t leelijke loe, elders zvo veel in gebruik. H. 2 Angga? is in ’t West-Sum. == xeen sehudden, en anggo? == ja knikken. Zie Nix in voce. 222 (tan = itan = daar ginds) beteekenen daarboven, daarbeneden; bakini kan beteekenen ba’(q) kini == zooals nu. | Badar is een kleine vischsoort, waarvan op Padang een soort namaak van Makasaarsche roode vischjes wordt ge- maakt: maar beteekent niet: gedroogde visch; hoewel de badar soms ook wel eens gedroogd gegeten wordt. Bagé = ba(r)agé = aga. Bainah is een zeer bekend Arabisch woord. Bair = bajar wordt ook wel uitgesproken als bajaa (r), (r als in shore). Baké moet zijn baék6é = straks, meteen; baékéd malam = van avond. Balau hoorde ik nooit; wel baliaw, en dat komt veel voor, sprekende tot of over zijn meerderen in rang of stand. Balei is nooit markt; (markt is pakan), maar een balei staat wel vaak op eer marktplaats; het is namelijk de vergaderplaats der hoofden en bevolking bij ’t be- spreken van negari-belangen. In den zin, voorkomende op bladz. 82 regel 8 v. o. Hambo ma kab&dlei malihé djaga, die ook kan zijn: hambé m& kabali’(q) walihé djagé, is ’t mogelijk dat bedoeld wordt dat op de pakan een balei was en dat de dangau of lapau, waarin eten werd verkocht of snuisterijen, aan spreker behoo- rende, dicht bij de balei stond en dat hij dus met bovenstaande uitdrukking te kennen wilde geven dat hij daarheen ging. Misschien zou de bijvoeging van dan den zin duidelijker maken nl. Hambd m&a kabalei dan malihé djagé djoed, Balik = bali’(q) uitgesproken ba lie’ (q). Banah zal wel niets anders wezen dan bdéna(r). Dat woord beteekent meestal: werkelk, stellig, zeer, erg, enz. maar is niet gelijk aan kirédnja; kirédnja banar is: werkelagk, "$ was z00. - Bara = barap6; uitgesproken bar4a. Baroeh = bawah; uitgespreken baroewh. Batong moet zijn batoeng, uitgesproken batoewng. ' Dit ba’ of baq is ’t zelfde als ’t Maleische bagi, zooals V. d. T. opmerkt in zijn Bat. Woordb. bladz. 364°. J. 223 Batéh = batas = watéh = watas. Batoe = batoe(r) = bétoel. Binantoe = minantoe = ménantoe. Boeée’ = boeah; dit is een fout; in plaats van boeah leze - men boeat. Boejoeng, uitgesproken boejoewng, zegt men sprekende tot kleine jongens; een vader spreekt zoo tot zijn zoon. Bolah = brilah is mij onbekend; wel ken ik barilah = agihlak = geef. Béréh = béras; ook baéréh. D. Da voor indah; juister dé voor ienddh. Dapé’ = dapat is ook ontmoeten. Datoe’ is de aanspraaktitel van een panghveloe, en wordt ook uitgestrekt tot dien van ieder fatsoenlijk inlander, of gebezigd als men tot zijn meerderen spreekt (altijd tot mannen natuurlijk). Dé van oendéj, niet ondei. Men hoort echter meer oend é) dan dé of déj, een klagenden uitroep. Dé’ wordt ook na karana en na olih gebrujkt; de uitdruk- king onder 4)? brapé dé’ lamé is mij niet bekend. Déu zie biy awa’ (q). Dénga = déngar; beter danga(r) of dénga(r). Kadé- ngaran wordt in de uitspraak kadangdran, of zelfs kandran. Dja is mij niet bekend; wel djié = met, aan = dje. Dja’ = sedert, is eene afkorting van sadja’(q). Djaga, witgesproken djagé, ook wel djégé, beteekent zoo- wel de wacht doen of houden, als ook een lapau of dangau (soort van kraam) houden waarin men eten bereidt en verkoopi of snuisterven uiistalt. Djalang; mandjalang poekoel ampat = dijna vier uur; soerat ini datang mandjalang = deze brief kome tot u of geworde u. Djdlong? = moela moela is natuurlijk een ander woord. Djandjang = trap, ladder; maar tjantjang of tjintjang beteekent aan stukken hakken, en heeft niets gemeen met djandjang, Djarang = wid uit, verspreid, dun, doorschijnend van kain. 224 Djawat is ook ontvangen, de verantwoordelijkheid can iels op zich nemen. Djéh = lah is mij onbekend. D)j6, moet zijn djid; zie bij dja. Adj6 wordt steeds geheel uitgesproken. Op bladz. 46, regel 9 beteekent djid met. Djoewa = djoewal, uitgesproken djoewa(r); djoeéd = djoegO = djoega. Do: op bl. 17, regel 1 staat da, maar ik begrijp niet hoe de vorm doe (bladz. 16) ovit als da kan worden gelezen. Stellig beduidt dat op die plaate doea, uitgesproken doed; zoodat de zin dan beteekent: »Niet veel vader; (als ik) zoowat twee toekar (heb) is “t genoeg.# Naar aanleiding van de verwijzing naar bladz 30, 1 v. o., waar dé niet gelijk di 6 is, zij opgemerkt dat men, sprekende tot iemand, vaak ‘t woord oed6 (af- gekort tot dé) = mijn broer, mijnheer bezigt en dan alleen dé laat hooren. Doed; badoed batigé beteekent, geloof ik, bij Aoopjes ran tree en ran drie. Ddko is mij onbekend. Doéreh = déras, wordt ook dareéh uitgesproken. Dosanak, vok wel dansana (q) en badansana (q) be- teekent broer of zuster = anaqsabsadan? E. Eko = ékor, uitgesproken iekoe(r) = efaart. iekoe(r) kitd = ‘¢ laagst gelegen deel der kota: kapalo kots = ’t Aocgst gelegen gedeelte daarvan. Elw, uitgesproken €16°(q): €167(q)? = netjyes, flink. Esee; baré<soe (q) tadi = barésoe’(q) tjakd; — sacsoe’(q). uitgesproken sésoe (q) = @e eeniger tijd. G. Ga = aga = ago. Gadih = gadis; met te verwarren met gadei. Gamoe’q) = gapoe (q). 229 Garang is ook sterk, fameus. Gata = gétah; doch is ook gatal, uitgesproken gata (r) dat jeukend beteekent. Gen is mij onbekend ; Gild evenzoo in den aangegeven zin. H. Hadd’ = hadap; mahad0d’ (q) beteekent ook : temand aan- kuken. Hagé = hargo; ik hoorde dat steeds vitspreken als rag6 Hambat. Zie bij) ambil. Hamoen of amoen is bepaaldelijk schelden. Hano’(q) = hanap = 2ich stilhouden. Hard” = hadap, is een fout; dit moet zijn hadd’. Hila. Dit moet zijn hél6; mahélé. Himbau beteekent ook kennis geven. Hoeni beteekent ook bewonen. I. Ijo = io = 1a; iokan = bevestigen. Ikat uitgesproken iké’. 1k6; ka i1k6 = hier heen; baiké6 = baéké = straks. Injd6 = inja = ia = Ay. Jntah is mij onbekend; wel hoorde ik antah = tah = toh. ltan = itén = tan = tén = itoe; paftén of pitén -.. ginds, dddr. K. Ka’ = kaka’(q). Kadj)é6 = kérdjé, heb ik steeds hooren uitspreken karadjé of karédjé. Kalamei moet zijn galamei of goelamei, een soort van inlandsch zoet gebak. Kanja’ kanén hierheen en daarheen, is mij onbekend ; hier- heen 1s kaik6d of kania; daarheen is kasinan of kakioen = kakén = kén = kién. Kaping is mij onbekend. | K a pok eigenlijk ka poe’ (q) = groote mand, en dan: ri stschuur. 226 Karak = kérak, uitgesproken karé = korst, laag. Karéh = kéras, ook uitgesproken kdréh; miet te verwarren met karat, uitgesproken karé’ = snzjden, hakken. Kau, namelijk het tweede, is mij onbekend. ! | Kien = kén, zie hierboven. Kimat heeft met himat niets te maken. *t Woord kimat is *t Arabische qimat = pris. Koekoeh = rip; koekoe’(q) = ’t kraazjen van een haan. L. Taai - ada, en zelden -~ lagi. Laké’ (. 1ékat, eigenlijk kleven,) heeft den zin van aan- trekken van kleeren, en van opleggen van medicinen, daar de meeste inlandsche medicijnen voor uitwendig gebruik zijn en op ’t lichaam worden gelegd of ge- smeerd. Lakéh — ]ékas; ook uitgesproken 16kéh; men gebruikt veel meer tjapé’ of tj6pé’ en déréh of daréh. Lamboe' = lamboeh; ook loewa’(q). Tiam6; dja salam6é, beter dja’(q) salaméd, d. i. van vroeger af. Lapéh = 1&épas; ook wel lopéh, beteekent ook éoestemmen , voorbiy zijn. Lapoe’. Ik meen dat dit woord is lapoe’(g); lapau is een soort van inlandsche gaarkeuken. Latak beteekent ook leggen, talata’(q) liggen. Lawak; lawa’(y) beteekent vleesch, uitgesproken laoe’ (q); een mot visch heet ook wel eens lace’ (q). Kaloear, eigenl. uttkomen (hier, uit de negarie). Loeroeh = loeroes; men zegt ook loeroe]. M. Ma (beter mahaa) vormt met ikd een buitengewoon dikwijls gebezigd stopwoord, dat soms wel eens beduidt: zte- hier , hiernu, euz.; maar ’t welk uitgesproken wordt als ik& mahda (klemtoon op de 2¢ lettergreep, en deh geaspireerd). Voor maka doet ‘t dus natuurlijk dik- 1 Nix, bij Von de Wall, Maleisch Woordb., bakaus-hampir. J. 227 wijls dienst; voor mana nooit; want de afkorting van dat weord spreekt men uit maa; evenmin voor mangapa, want dat wordt man gaa; en de afkorting van mama’(q) is ma’(q). De onderstelling onder NB. voorkomende is dus juist. Mala, eigenlijkk malah, is als ’t ware bestorven in den mond van den inlander en is in de meeste gevallen niets dan een stopwoord. Mani - koralen, zoowel steenen als glazen en echte. Mantaroé en samantardé -= ’t gewoon Maleisch samantara. Masah; zeker een drukfout; er staat op bladz. $8 masak en terecht; masa’(q) toch beteekent gekookt, rip, gereed; en masa’ (q) roendieng heeft dus ongeveer de beteekenis die in de lijst is opgegeven. Mau of moh? zie amoh. Maoe zou juister geschreven zijn ; moh, afkorting van amoh, beteekent zooveel als: begrijpt ge, vindt ge *t goed, wilt ge, enz.; in hoe ver dit woord samenhangt met maoe weet ik niet, ! Moendjoeng lees moentjoeng, uitspr. moentjoewng. Mongké = karana; maka als redegevend woord komt veel voor, maar wordt hoogst zelden mongks, veel makdé uitgesproken. N. Nin. Waarom zou op bladz. 52, regel 7, niet even goed en beter nan te lezen zijn? 2 Op bladz. 35 heb ik dat woord nin niet kunnen vinden. — Nja. 7Soms in plaats van het gewone 6.7 Mogelijk is ’t toch juister te zeggen: 6 in plaats van ’t gewone nja of nj6, dat zelfs wel na of no wordt. Nja’ als afkorting van inja = injdé, zou jJuister geschreven zijn nj 0. ; Nji is mij onbekend, evenals nja’ voor 1ké zooals op bladz. 80 reg. 14 en bladz. 39 reg. 1 v. 0. ' Nix, bij Von de Wall, Maleisch Woordb., onderscheidt amoe = willen van amoeh ? == met elkaar overleggen, beraadslagen. J. 2 Ja, want nin, een verkorte vorm van inin, is immers slechts in poézy gebruikelijk? Zie V.'d. T., Bat. leesb., IV, bladz. 199, n. 4. J. 228 0. O voor nja of njé of né heb ik vaak gehoord. Oekoer, uitgesproken oekoe(r). Men zegt toch meer sapagqat en sapéqat dan samoepagqat. Oentoe'(q) = aan. Oepik; uitgesproken oepie’(q) of pie’ (q). Oere’ = oerat is ook syer en ader, ’t werkwoord heeft ook de beteekenis van pidjid, en wordt daarvoor steeds gebruikt. Oesoe = oesoel; de pluralis namelijk van ’t Arabische atsal begin. ‘Het volgende oesoer, beletsel, is het Arabische odr. J.1 P. Pa = apd; juister pO; pabila en apabila = pabilé en apabiid. Padahké is mij niet bekend. Padoesi, ook paradoesi. Paké = pékak is goed, en heeft ook de beteekenis van doof,. Palang; alang kapalang is een zeer gebruikelijke uitroep. Papa, éénstemmig ; ’t woord is papat, uitgesproken papéa’, en wordt veel met rapat in één adem gehoord; rapé’ papé = éénstemmig. Paroei = péroet; uitgesproken paroej, poeroe) en poeroe. Patang, namiddag, na afloop van t middaggebed totdat ’t donker wordt. Patang? hari = im den avond; nan kapatang = die van gisteren avond of die van gisteren. Uitgesproken ook pétang. Patjah; patjahlah parang = de oorlog brak uit, d. i. men begon te vechten. Patji = patjit = vasthouden, grijpen; vatten. Pé = ik6; mij onbekend. Poeroe en koerd zijn, voor .zooveel mij bekend, twee soorten van huidziekte; bi) sakit poeroe zijn voornamelijk de beenen als bedekt met groote steenpuisten en gaten, terwijl sakit koero’ = koerap = schurft is. P6k6 ken ik niet in de beteekenis van hoofdpersoon, maar wel in die van wilgave, onkosten, *t kKapitaai dat men im eene zank had gestoken. 229 Pondo’(q) = kort. Men hoort meer singké). R. Rantah, weer een drukfout? want op pag. 57 regel 6 staat maranta’(q), niet marantah; het beteekent: op- vitegen, op den grond stampen, slaan. Roending, uitgesproken roendiejng. Saboeah roending beteekent een speech of praatje; maar 't eens zijn is sapandapé’ roending. S. Sabat = sabab. Men hoort steeds s4b4(q). Saka staat voor sakar, uitgesproken s4k4(r), en beteekent een koekje, ‘t zij anau-suiker ’t zij gambier. Samoen djén saka(r), op bladz. 33, reg, 17, beteekent roof en moord. Salaré; die grootte is niet bepaald. Sarikat komt af van ’t Arab. sjarikat. Sarong, uitgesproken saroewng. Silang, ook wel uitgesproken sélang, beteekent ook kruisen, Singkd’, voor singkap, beteekent in singk®& hari pagi = by *t aanbreken van den dag. Soeé2; tangan soeé schrijft men soedh, welke A men in de uitspraak eenigszins laat hooren. T. Ta’; tah ko’ = td’ kd’ = mogelijgk, misschien. Tabang = t&érbang, ook uitgesproken trabang. Tadak; di hambé ta’ tadaki; ‘t grondwoord is daki= kimmen; tadaki = térdaki = ée beklimmen. In - den aangewezen zin beteekent het eigenlijk: 1k ga niet meer naar boven. Pandakian = hoogte, helling. (Tadégd; zou dit niet van ddgd afkomen, of ddk0’,, en dat dan gelijk zijn aan het gewoon Maleische dékap? Men vergelijke bijv.§ koko’ = kékap, of lolo’ = 1Slap. Misschien is taddko’ (= térdékap) te lezenP Zie bij doko. J.] Také = tjaké. : ée Volgr. |, 1G 836 Tan = itan = itoe. Tandei; tandeinja = laat ‘t maar, ‘t komt er niet op aan = béarlah.. Tawa = tawa(r) = tawa(l); ook inwrzjven met obat die gewijd is door den priester , ouder ’t prevelen van gebeden. Teé = sakéték = sakétjé’(q) = sakéné’(q). Tid6o? — tidak, is mij niet bekend. Tjid; ook asa; beter tjié’(q). | Toedjoe; katoedjoean = in de richting van, op gelijke hoogte; vets dat temand lijkt of bevalt; Toenggoe, manoenggoe == geregeld manen. Toetoeb = toetoep, uitgesproken toetoe’(qg); rimbé batoetoe’(q) = zwaar bosch. Zien we nu de Zamenspraken in, dan stuit men terstond op *t verschil van den tekst in Hollandsche en in Maleische letter, wat den aanvanger in twijfel brengt omtrent de bedoeiing. Ik last daar *t onvolkomen teruggeven der klinkers, maar waartoe letters weggelaten, bijgevoegd of veranderd ? Nemen wij bijv. den eersten zin van de eerste zamenspraak, op bladz. 2 en 8: In het Maleisch param poewa; in het Holl. prampoean, ” bardjoewa; ” badjoea, ” manaarie’(q) y mengrik, nv sawa W sawah, ” nja’ ” nja eng. Daar ’t volgende even weinig consequent is, is *t onnoodig hierop verder te wijzen; want in plaats van hulp door de trans-. scriptie te geven in het lezen dezer Zamenspraken, schept de uitgever nieuwe moeilijkheden , — vooral voor iemand die aan ’t Ménangkabausch nog niets gedaan heeft. Ware echter tus- “schen haakjes gezet of gecursiveerd waar de uitgever meende in de Holl. transscriptie te moeten afwijken van de Maleische schrijfwijze, dan zou aan ‘t genoemd bezwaar te gemoet zijn gekomen. Het begin bijv. was aldus duidelijker: Parampoea(n) bardjoea(l) bali, Lai ka’(q) (a)kan manari’(q) sawa(h) nja’ toean hambé sasa’(q) banar dé’(q) (h)oetang? ko ka’(q) lai soeké, tari’(q) djoe a(lja(h) sawah hambéd (a)ga(’) saloep6'(q) nan ba’(q) di baroeh (fi)tan. 931 Men kan hier de vraag stellen, of schrijver, de onderwijzer Si-Daoed Radja Medan, zich ten taak gesteld heeft te schrijven zooals gesproken wordt, dan of hij den ongeschonden vorm van "t woord heeft willen bewaren? Het antwoord daarop luidt voor beide vragen ontkennend en bevestigend tevens: dan eens wel, dan eens niet. Zoo schrijft hij bijv. in den aangegeven zin parampoea, terwijl de ongeschonden vorm van ’t woord is param poean, en bardjoewa, terwijl de ongeschonden vorm is bardjoeal, omdat men de woorden uitepreekt parampoea en ba- djoea(r) enz. Daarentegen schrijft hij sabab, met sabat in de transscriptie, als aangevende de uitspraak saba’(q)? enz. Bleek voorts uit dit voorbeeld reeds genoegazaam dat de nau- keurigheid der transscriptie veel te wenschen overlaat, ook de Maleische tekst is zeer onregelmatig; vaak vindt men, niet minder dan in de vroeger genoemde brieven, in denzelfden zin hetzelfde woord op twee of meer verschillende wijzen geschreven. Meermalen ben ik verplicht geweest deze zamenspraken hard op te lezen, en dat dikwijls te herhalen; zoo doende hoorde ik dan soms wat bedoeld was op plaatsen waar een eenvoudige | lectuur mij in ’t onzekere had gelaten. En echter voeg ik er onmiddellijk bij, dat ik niet geslaagd ben om ze allen te begrijpen. ! * Toch meen ik dat men in ieder geval ook den heer P. dankbaar moet zijn voor zijn arbeid. Mogelijk kan die de aanleiding worden dat men later nieuwe zamenspraken zal uitgeven, waarin beter rekening wordt gehouden met de eischen der spelling goowel in Holl. als in Maleisch schrift; daarbij zal dan een uit- gebreider en correcter woordenlijst goeden dienst doen om den tekst verstaanbaar te maken, ook voor hen die deze taal nog niet hadden leeren kennen. W. HooGKameEr. 1 Dat de correctie van den tekst ook te wenschen overlaat, bewijst de lijst van opgegeven drukfouten, die stellig niet volledig is; althans reeds op bladz. 4, regel 11 zie ik baako staan, wat baapo moet zijn, zooals ook op bl. 5 staat; want de zin is: « Heb je ook gehoord hoeveel de padi jaarlijks oplevert? » J EENE NIEUWE UITGAVE VAN DE KALILA. ~ De geschiedenis van Kalila en Damina, in het Maleisch met hollandsche letters uitgegeven op last van het Indtsche Gouvernement en voorzien van aan- teekeningen door J. R. P. F. Gonearisp, hoogleeraar aan de Instelling voor onderwys in de taal-, land- en volkenkunde van Nederlandsch Indte, te Delft. Leiden bij G. Kolff, 1876. Van de fabelverzameling die onder den naam van Geschiedenis van Kalila en Dimna aan de beoefenaars der QOostersche talen welbekend is, is thans ook de maleische bewerking in het licht verschenen. Zij maakt het onderwerp uit der volgende bladzijden. Ik heb den in het Maleisch gestelden titel, die aan den — ongeveer 450 bl. grooten tekst voorafgaat, en dien der Aan- teekeningen, die in 54 bl. daarop volgen, in bovenstaanden titel vereenigd. Van die Aanteekeningen zijn de eerste 24 blad- zijden van meer algemeenen aard en bevatten voor de helft een kort begrip der maleische grammatica, voor een vierde biogra- phische aanteekeningen en voor de rest nog het een en ander over de aanleiding en het doel der uitgaaf, over de bronnen, die de schrijver gebruikt, en de kritiek, waarmee hij den tekst heeft vastgesteld. Die Aanteekeningen bieden ruime stof tot beoordeeling van het werk. Wij beginnen met dat gedeelte dat over de gram- matica handelt en wel het eerst met hetgeen daarin voorkomt over de letters. Op bl. 3 herinnert de schrijver, »dat genoemd karakter (t. w. het Arabische) enkel met consonanten geschreven wordt», waarop hij onmiddellijk aldus voortgaat: » De alif zelfs , ofschoon wgewoonlijk den klank @ dragende, kan ook elken anderen klinker dragen, zij is dus meestal in de transscriptie weerge- wgeven door a maar kan ook zijn e, i, 0 of oe.» De zaak is deze: de alif heeft tweederlei functie (even als de wau en de ya). i) is vooreerst een consonant eu dan te vergeliyken met 233 de stomme h, en kan in dat geval, even als alle andere mede- klinkers, met elken klinker verbonden worden; men geeft haar dan niet door eene letter terug en schrijft bijv. abis, in plaats van habis met stomme h; zi) dient slechts om den klinker te wdragen»; zij zou, in het arabisch letterschrift, even goed geschreven worden wanneer het woord oebis of ibis luidde. Ten anderen stelt zij den klinker a voor, zoo als in datzelfde habis , met de & geschreven en uitgesproken. Ik twijfel er aan of men door de aangehaalde woorden van den schrijver eene duidelijke yoor- stelling van de zaak krijgt, zoo niet de herinnering ze verbetert. Verder lezen wij: 7de ba is weergegeven door 4, de ¢a door t, Ya door tj, djim door dj» — een oogenblik! Had de schrijver bij de transcriptie der beide laatste letters zich op het door het Kon. Instituut van N. J. (ITI. 8 bl. 1) aangenomen stelsel beroepen, dan had ik die ¢j en dj misschien laten pas- seeren, omdat het mij nu niet om een strijd over het al of niet juiste dier letterzamenstelling te doen is. Het is ook niet dat ik er den schrijver eene beschuldiging van wil maken, dat hij zich van gezag onafhankelijk teont; maar het is alleen om er nog eens op terug te komen, dat’ het toch jammer is (al heb ik in de tweede uitgaaf van mijn woordenboek er het mijne toe gedaan: mijn ¢37 en dsj van de eerste zijn natuurlijk on- practisch), dat die beide teekens nu zoo goed als burgerrecht verkregen hebben. De commissie, die het bovengenoemde trans- scriptie-stelsel bezorgde, heeft er zich blijkbaar ook niet vol- komen mee kunnen vereenigen, daar zij naast ¢j7 en dj ook nog c en j voorstelt. Trouwens in ¢ en dj wordt de overeenkomst tusschen deze en de sisklanken niet uitgedrukt, althans niet voor ons Hollanders, want de heer Roorda heeft in der tijd aan die letters zeker alleen daarom ook 227n zegel gehecht, omdat hij als Fries er steeds een sissenden klank aan verbond, dien hij, als wij bijv. sérooéje uitspreken , zeide dat wij niet goed uitspraken: zie zijne Grammatica, bl. $2. Wij lezen verder dat hha wordt weergegeven door hh. Zij is al eene oude bekende, die hh; de bijbelvertalers gebruikten haar voor bijna twee eeuwen ook reeds: maar zij is tegen- woordig al voor lang gewogen en te licht bevonden. De schrijver weet dat natuurlijk even goed als ik: zoo hij dus toch Ah blijft gebruiken, dan, meen ik, had hij daarvan met een enkel woord rekenschap moeten geven. Onder de volgende letters kamt voor de ésad, door ¢ weer- ( . 234 geyeven, waar men of cad of ts zou verwacht hebben, daar die letter tevens de eerste letter van'den naam is: maar wat had '-er in dit laatste geval van de transscriptie. der 4c letter van het arabisch-maleische alphabet moeten worden, voor welke ge- woonlijk op ¢s al beslag is gelegd? De schrijver noemt haar niet; misschien komt zij in zijn werk niet voor. De accent grave © duidt bij hem de arabische letter ain, de tréma -* het teeken hamza aan. Hoe? Wanneer ik zijn boek opensla en mijn oog valt op woorden als aér, korég? Daar is toch geen ain inP Maar dit beweert de schrijver ook niet, dat, omgekeerd, nu ook ieder accent grave een ain beteekenen zou. De verwarring, die daar evenwel door ontstaan kan, zoy voor mij een bezwaar zijn om dien accent te gebruiken; doch hij hindert ten minste niet voor het oog. Maar dien tréma, dien wij allen uit het Fransch en bij ons als deelingsteeken kennen , hier zoo verkeerd gebruikt te zien , wanneer hij , volgens het voorschrift van den schrijver, boven den letter geplaatst wordt, waarachter im het arabische schnift de hamza komt: d&t is erger. Men zou eene drukfout kunnen vermoeden: want het moest immers jJuist andersom zijn? Gebruikt men dat teeken, dan behoort het boven de letter te staan, die den klinker, die op de hamza volgt, voorstelt. Doch de tekst van de Kalila wettigt het ver- moeden van eene drukfout niet: daarin staat wel degelijk, reeds op de eerste bladzijde de beste, karadjdan, sdorang , perkatdan : zal men daarbij niet veeleer aan den hoogduitschen Umlaut, dan aan den hier onmogelijken tréma denken? Nu is het waar, dat men bij die hamza-leer wel wat vast in de schoenen mag staan door iets te weten van het arabisch gebruik van dat teeken; want zelfs de Maleijers haspelen er soms bitter mee: maar doe ik onbillijk, wanneer ik in dezen den schrijver boven de onwetende Maleijers stel en wanveer ik van hem verwacht had, dat hij begreep, waartoe de tréma eigenlijk dient? De fa wordt weergegeven door de f of p «dewijl de Ma- leijers de f en v toch als p uitspreken ». Maar waar dient dan die f nog voor? — De gaf wordt weergegeven door g. Hier geldt hetzelfde, wat reeds bij de ¢ en dj is gezegd, dat bij die keus van g eenige verantwoording niet overbodig zou geweest zijn, ja, zelfs nog minder dan bij die vorige, want het Insti- tuat heeft de g geheel verworpen. — De ha noemt de schrijver stomme h. Wij komen hierbij weer op de quaestie, die wi) reeds boven behandelden. Stomme h, h muette, spiritus lenis is de 285 alif; ha is h aspirée, spiritus asper. Maar deze laatste h wordt niet altijd uitgesproken en is dan natuurlijk ook stom. En toch ben ik met deze, helaas! nog niet ten einde. Wij liepen nog slechts de medeklinkers door. Thans komen de klinkers aan de beurt. De schrijver schijnt de maleische letters liever arabische te noemen, dan arabisch-maleische. Deze be- naming gebruikt hij niet, zoodat hij, van arabisch karakter sprekende, daar nu ook tevens onder verstaat letters als de tja, nga, pa, ga, nja, die geen echte Arabier zou kunnen lezen. Zoo hij zich hier dus wel wat bepaalder had mogen uit- drakken, wat evenwel tot den vorm of tot de transscriptie der letters niets afdoet: hij had toch stellig beter gedaan met zich’ wat minder bepaald uittelaten ten opzichte van de beteekenis dier letters, wanneer hij herinnert » dat genoemd karakter enkel met consonanten geschreven wordt.” En de klinkers dan? -— zal men vragen -— hoe drukt men die uit? Die het weten zullen er zoo iets van zien doorschemeren in hetgeen van de alif en later van de waw en ija gezegd wordt: de alif wordt meestal teruggegeven door a, maar kan ook zijn e, i, oof oe; de waw en ija worden weergegeven door w of oe, j of i of é. En toch worden ze opgegeven als consonanten! Overigens merk ik hierbij alleen nog dit aan, vooreerst dat de é aan het eind van een woord althans een e¢, zoo niet nog liever ai had behogren te zijn, wanneer het hier ten minste om de goede malei- sche uitspraak te doen is en niet om de javaansche en hollandsch- maleische, en ten anderen, dat het onbegrijpelijk is hoe de schrijver heeft kunnen verzuimen de e en de 2 in den tekst te onderscheiden , terwijl toch de & reeds lang in gebruik is, daar allen, die het Maleisch beoefenen, weten hoe noodig die onder- scheiding is voor ons F[follanders, die omdat men dit vroeger altijd verzuimde, thans zoo vele maleische woorden geheel ver- keerd uitspreken. Dat het boek een leesboek voor inlanders is, die dit onderscheid wel kennen, is geene verontschuldiging. Zal men niet juist in cen volksleesboek in de eerste plaats voor cene 236 goede spelling moeten zorgen? Nu sla men eens bl. 1 van den tekst op; honderd tegen een of een Hollander zal lezen démi-kijan, tjéritéra, ségala, enz. Maar nog iets geheel anders treft onze aandacht ook reeds op deze eerste bladzijde. Daar begint de tweede alinea met Sabérmoela, en op de tweede bladzijde zie ik evenzoo staan Hhaté. Er komen dikwijls zulke gespatiéerde woorden in onzen tekst voor en dat met even goed recht als in ieder anderen; maar om op die -wijs conjuncties of adverbia , en dan nog wel met een punt er achter, zoo voor aan den zin te zetten als waren het opschriften van hoofdstukken of de namen van woordvoerders in eene zamenspraak: dat is iets geheel unieks. Dat verschijnsel is aldus te verklaren. Het spatiéren dier woorden verbeeldt het- zelfde als het schrijven met eene groote letter of met roode of blaauwe inkt in de handschriften. In deze namelijk , waar geen enkel scheidteeken, geen enkele nieuwe regel de oneindige reeks letters, die met den eersten regel van het boek begint en met den laatsten eindigt, komt afbreken; waar het een hopeloos werk is om in zulke eene massa letterteekens een zip terug te vinden, die men weet dat er hier of daar in verscholen is; daar is een fiksche groote letter of een in ‘t oog vallend kleurtje een onontbeerlijke wegwijzer in den doolhof. Maar die moet dan ook op zijne plaats staan en niet zoo maar bij wijze van sieraad zijn aangebracht, zoo als de Maleijers, niet begrijpende waartoe die kleuren anders zouden dienen, ze dikwijls alleen gebruiken om het geschrift wat bont te verwen. In die gevallen heeft men er niets aan. Maar in het Hollandsch heeft men aan die gespatiéerde woorden evenmin iets, al zijn zij overigens als afbeelding van zulke maleische wegwijzers niet kwaad, daar de interpunctie en de nieuwe regel natuurlijk veel doelmatiger zijn. En wanneer de schrijver er nu nog bovendien eene punt achter zet — soms is het eene komma, soms staat er niets achter en zijn die woorden ook niet gespatiéerd, en dit is zeker het beste — maar wanneer hij er eene punt achter zet, dan is dit omdat die woorden, 200 als hij zegt, vstrikt genomen wel zouden kunnen worden weg- gelateny. Dat hij dit niet deed geschiedde »om de Maleische modellen zoo naauwkeurig als mogelijk te volgen.» Wij zullen later zien of de schrijver er overal zulk eene gewetenszaak van maakt van zijn maleische modellen af te wijken. Doch al verstaat de schrijver de arabisch-maleische letters niet, noch ook de maleische spelling; het begrip der woord- 237 vormen behoeft daar niet onder te lijden. De Maleijers zelf verstaan hun letters ook niet en weten evenmin van de spelling veel af. Tot die woordvormen gaan wij thans over. Wanneer ik naga dat ik tot hiertoe nog geen vol halve bladzijde van de twaalf, waarin de grammatica vervat is, heb behandeld; dan zal men tevreden zijn, als ik over hetgeen de schirijver over de woorden zegt iets minder uitvoerig ben. | De schrijver begint zijne aanteekeningen met eene korte mede- deeling van de aanleiding tot de uitgaaf van zijn werk en van het doel er van. Zijn hoofddoel is aan inlanders een goed leesboek te verschaffen; maar hij wenscht toch dat dit boek ook moge dienen als’ hulpmiddel om de studie der maleische taal voor iedereen gemakkelijker te maken; daar dit echter slechts nevendoel is, zal hij wat taalkundige aanwijzingen en aan- teekeningen betreft, zeer kort zijn. Na dan verder nog gezegd te hebben hoe zijn boek ook voor de meer wetenschappelijke beoefenaars der maleische taal van nut kan zijn en het voor de weinige, die in de gelegenheid zijn inzage te nemen van de door hem gebruikte handschriften, tot hulpmiddel zou kunnen dienen om hun het lezen van handschriften gemakkelijker te maken, geeft hij voor dezen de herinnering omtrent het »arabisch karakter”, die wij reeds besproken hebben, tegelijk met eene practische aanwijzing omtrent het schrijfgereedschap, dat men tot oefening in het overschrijven noodig heeft, »waarbij men niet vergeten moet dat het Arabische karakter (even als het Hebreeuwsch en andere Semitische talen) van de regter- naar de linkerhand geschreven wordt” — als of het mogelijk’ zou zijn dat anders te doen, daar, wanneer de haal, die dient om de eene letter aan de andere te verbinden, aan de linkerzijde is, men toch de letter die volgt niet aan den rechterkant zal zetten — en gaat hij verder over tot het beknopt overzicht der grammatica, waarvan ik sprak, een overzicht, dat wij, hoe beknopt ook, na de belofte om met taalkundige aanwijzingen en aanteekeningen zeer kort te zijn,-zeker niet zouden verwacht hebben. Aan het begin van dit overzicht zie ik eene soort van tabel, die, door voorbeelden aan het woord adjar ontleend , aan moet wijzen waartoe in de maleische taal de affixen dienen. We zullen den schrijver hier weer een oogenblik vergezellen. Hij begint met adjar, den grondvomn, waarbij hij de beteekenis op- geeft: vleeren of geleerd worden, kan ook leeraar of onderwijs beteekenen,” Wij Jaten die verklaring voor rekening des schrij- 238 vers. Dan ‘volgt: »mengadjar (lees méngadjar) actief verbum = onderwijzen. Er is in ‘t Maleisch slechts één vorm van het actief, d. i. eene handeling van een subject die gewoonlijk een object heeft, enz.» Het actief, dat weet ieder die dat woord kent, is die vorm van het werkweord, die eene actie van een subject uitdrukt; heeft die actie een object, dan heet het werkwoord transitief, anders heet het intransitief; zoo- dat, wanneer het praefix mé het teeken van het actief is, het de vorm is, die het grondwoord de actie van een subject doet uitdrukken. Wanneer men dus zegt veene handeling van een subject, die gewoonlijk een object heeft,» dan zijn deze laatste woorden te veel, daar zij niet dienen om het be- grip te bepalen, aangezien zij eene handeling die geen object heeft niet uitsluiten; actieve werkwoorden kunnen zoowel tran- sitief als intransitief zijn; met het object heeft die vorm niets te maken, alleen met het subject. Dat de schrijver van een wvorm van het actief, d.i. eene handeling enz.* spreekt, en dus van den vorm eener handeling van een subject, die gewoonlijk een object heeft, in plaats van te zeggen: de vorm van het werkwoord, die die handeling uitdrukt; daarover wil ik gaarne heen stappen; dat is slechts eene verkeerde wijs van zich uit- tedrukken. Maar dat ik nu den eersten op méngadjar volgenden vorm, beladjar (1. béladjar) intransitief verbum genoemd vind, met de bijvoeging ver is ook slechts één vorm van het in- iransitief verbum, alle andere verbaalvormen zijn als passief te beschouwen ,” daaruit blijkt zonneklaar, dat de schrijver acéée/ en transitief niet weet te onderscheiden. In dien vorm met mz acht hij klaarblijkelijk de transitieve werkwoorden begrepen en tevens nog enkele andere: dus intransitieveP zou men meenen. Neen, want dan zou mé ook een vorm van intransitieve werk- woorden zijn en dat gaat, volgens hem, niet aan, want het praefix bér is het eenige intransitieve praefix. Zoo is dus, bij- voorbeeld , méngéntjang, straf worden, aanwakkeren (van den wind) , van het woord kéntjang, straf, gespannen,actief, doch het heeft in dien zin geen object en is dus bijgevolg niet transitief; maar intransitief kan het, volgens den schrijver , ook niet zijn: maar wat is het danP Wel lees ik verder, dat het praefix bér ween bezit aanduidt of het bezig zijn met iets» (als een voorbeeld, dat zeker niet heel gelukkig gekozen en daarenboven verkeerd verklaard is, haalt hij aan J&ranak, kinderen hebben en, zoo als hij zegt, het bezig aijn 239 kinderen te krijgen, dus baren, als toestand, waarih de vrouw verkeert) en dat men onder die toestandswoorden of verba neutra, zoo als deze verba veelal genoemd worden, ook die wederkeerige werkwoorden zou kunnen rekenen, die in ’t Hollandsch. met zich, in ’t Fransch met se geconstrueerd wordeny ; maar de moeijelijkheid wordt steeds grooter , hoe meer wij trachten den draad ter verklaring van ’s schrijvers woorden te vinden en ik stap dus liever van dit onderwerp af. Iets verder, bij de vormen met de suffixen i en kan moet hij nog eens op dit netelige onderwerp terug komen, waarbij wij hem ook maar niet zullen volgen, al zegt hij daarbij nog een woordje tot aanbeveling van de ongelukkige benaming van causatieve en transitieve werkwoorden (die hem waarschijnlijk zoo van de wijs heeft gebracht) en die hij, nu ze volgens hem eenmaal bestaat , daar zij in de javaansche grammatica gebruikelijk is, gemaks- halve zoo wil blijven genoemd hebben. Trouwens, dit is het oordeel van den schrijver: »de terminologie van wijlen Prof. Roorda kan niet meer gemeden worden en de ondervinding heeft mij geleerd, dat deze meestal niet of verkeerd begrepen is.» Ook de passieve vormen begrijpt de schrijver niet. Ik zeg er niets van dat hij den vorm subjectief-passief blijft bezigen, die no ook eenmaal bestaat. Ik voor mij heb het veiliger geacht, dien naam niet te gebruiken alvorens het bestaan van dien vorm zelf met grondiger bewijzen gestaafd kan worden, dan tot nu toe het geval is, daar hij in dit geval niet. zoo als bij de namen causatieve en transitieve werkwoorden , tot benaming dient van een feitelijk bestaanden vorm, maar er hier tegelijk met dien naam een nieuwe vorm in de spraakkunst wordt ge- bracht. Doch zie nu ook, waartoe onze schrijver, door zijne meegaandheid in dezen, komt, en hoe het blijkt, dat hij- zelf dien vorm niet verstaat. Ik lees bij hem: ~Dtadjar, wgewoon of zuiver passief == geleerd worden. Diadjarnja, sub- wjectief passief (8¢ pers.) == geleerd worden door hem. Teradjar w(l. tradjar), objectief passief = geleerd, ook te Jeeren enz.» en verder »wanneer men de beide eerste vormen diadjar en wdiadjarnja vergelijkt, zal men opinerken dat geen wezenliyk wverschil bestaat en in ‘t eerste geval alleen de persoon ver- wzwegen is. Reide zouden dus subjectief passief genoemd mogen wworden. Het verschil tusschen subjectief en objectief passief is, wdat in den eersten vorm de aandacht meer gevestigd wordt op whet subject, dat de handeling verrigt, in deu tweeden op het 240 wobject daf de handeling ondergaat.» Waaruit dus volgt, dat in den vorm, waarin de aandacht meer op het subject gevestigd wordt, dat de handeling verricht, dit subject nogtans verzwegen kan worden. Z66 gevaarlijk is het over zaken mee te spreken, waarin men geen helder inzicht heeft. Bij den volgenden vorm, f&radjar, hebben wij weer hetzelfde. Van dien woordvorm, met het praefix @r, zegt de schrijver dat hij drie beteekenissen heeft: 71 gezien, verleden deelwoord 2 gezien, bij toeval of het onwillekeurig zien, deze vorm wordt ook accidenteel passief genoemd. 3 te zien, enz.” Ik bepaal mij bij n° 2, gezien, bij toeval of het onwillekeurig zien , het- geen wel niets anders zal moeten en kunnen beteekenen, dan dat die vorm gebruikt wordt, wanneer iets bij toeval gezien wordt of wanneer men iets onwillekeurig ziet; maar in dit laatste geval zegt men toch niet gezten, maar gebruikt men het actief zien, even als men éertawa vertaalt door lagchen. Dit begrijpt de schrijver natuurlijk ook wel, maar van eene verklaring, hoe het mogelijk is dat een woord zoowel in het actief als in het passief kan vertaald worden, daarvan schijnt hij zich af te maken. Van dit onwillekeung zien is althans geen spraak meer bij wederom een anderen passieven vorm, die gevormd wordt door de affixen ka en an. De schrijver zegt dat deze in verbale betee- kenis geheel gelijk staat met é@r, en dat kalihatan dus, even als térlihat, beteekent: gezien, bij toeval gezien, te zien, doch dat de lijdende (passieve) beteekenis in dien vorm sterker uitkomt. Dit laatste is dus het onderscheid. Ieder begriypt echter dat deze uitlegging slechts uit de lucht gegrepen is. Beteekenen kasakitan, kadinginan, karadjadn, lijden door pijnu, ver- kleumd door koude, ten troon verheven (ook een sterk lijden?), dan zouden daarnaast térsakit, térdingin, tér- radja in denzelfden zin moeten bestaan, doch 266 dat het lijden minder sterk uitkwam. Het is echter hier de plaats niet om daar langer bij stil te staan. Zal ik nog verder gaan? — Op de passieve praefixen volgen de euphonische. Wat zijn dat voor praefixen? Moet het ecene benaming zijn van die, waarvan ik in de Inleiding van mijn Malei:ch woordenboek het gebruik in vele gevallen beschouwd heb als willekeurig en zonder beteekenis, daar het gevoel voor de beteekenis van een affix natuurlijk verloren gaat, wanneer men het zoo weinig meer begrijpt, dat het er niet meer toe doet of het gebruikt of niet gebruikt wordt? Maar wanneer de 241 echrijver zegt dat het eerste dier praefixen, per, zeer dikwijls -in de beteekenis van ons ver voorkomt, zooals in perhzjasan (pérhijasan) versiersel, beschouwt hij dan dat ver ook als een euphonisch praefix? Van dat pér zegt de schrijver ook, dat het gebruikt wordt, wanneer een passieve vorm aan een intransitief werkwoord moet gegeven worden. Kn dat terwijl wij op de school reeds leerden dat een intransitief werkwoord geen passief hebben kan! Dit zal toch ook wel in het Maleisch zoo zijn? Vergelijk eens hierboven béranak, bl. 288 , onderaan. Hoe moet men dat rijmen? Op die euphonische praefixen volgen nog andere woordvormen en daarna de woordvoeging. Dat deze niet dan hoogst onvolledig zijn kan spreekt van zelf, daar de ruimte zoo klein is. De eerste regel, waarop, wat de woordvoeging betreft, de geheele grammatica steunt, zegt de schrijver, is deze: velk woord wwordt bepaald door het daarop volgende, of m.a. w. elk woord vin een zin is bepaling van het onmiddelijk voorafgaande.» Ik begrijp wat de schrijver meent en heb er in zoover niets tegen; doch hoe legt hij nu uit, wat hij kort te voren gezegd heeft: »dat in den le en 2e" persoon van het subjectief passief whet subject vdér het passive grondwoord geplaatst wordt en wmen akoe adjar of koeadjar eigenlijk zou moeten vertalen: vdoor mij wordt geleerd? Want dat is juist het tegen- overgestelde van hetgeen hij hier zegt. En hoe kan hij er mee overeenbrengen wat hij later zegt: »datgene waarop de spreker den mmeesten nadruk: legt wordt vooropgezet; meestal is dit het onderwerp, het kan echter ook een van de andere deelen van den zin zijn en dus ook eene bepaling? Al voortlezende ontmoet ik de opmerking dat onder de Wes- tersche talen het Fransch groote overeenkomst in zinbouw heeft met het Maleisch, zoodat men gewoonlijk de constructie goed zal maken, wanneer men zich voorstelt hoe die in "t Fransch is. Het is, meen ik, meer gezegd, maar het is eene holle phrase, die alleen bestemd is op effect en bij nader onderzoek blijkt geen zin te bevatten; niets meer. Ik wilde wel eens zien dat de schrijver die stelling bewees; dat hij ons eerst voorstelde hoe de zinbouw in het Fransch is en door welke eigenaardigheden die zich bijvoorbeeld van de onze onderscheidt, om dan aan- te toonen dat hij in dat onderscheid juist met de maleische overeenkomt, En de schrijver spreekt niet slechts van cenige, maar van ~groote” overecnkomst in den zinbouw dier beide talen. $49 In hetgeen vérder bij de woordvoeging gebracht wordt , stné uitvoetige opgaaf van conjuncties en andere rededeelen , die men veel in ’t Maleisch gebruik vindt, zal ik hem niet volgen, Genoeg dat hij zich van een aantal dier woordjes afmaakt met te zeggen, gelijk ik boven reeds aanhaalde, dat men ze atrikt genomen zou kunnen weglaten, daar men ze in het spreken ‘niet gebruikt. Ze dienen volgens hem valleen om een volzin te beginnen en kunnen wel eens met wzyders vertaald worden, maar worden meestal weergegeven door een hoofdletter.7» De verklaring dier woordjes geeft overigens het lexikon, waari zij) thuis behooren, ook, hoewel niet overal op dezelfde wijs noch ook met de gewenschte naauwkeurigheid; want de juiste beteekenis ‘is ook nu nog niet van alle bekend. 