None
Heeft de beeldhouwer door het vervaardigen van ditmo- 1) Brambach Corpus inscriptionum Khenanarum N°. 55^ 141, l5l, 30, 462, 815, 816 en 12, 120, 145, 157, 217 en 2057. Publ. etc. du Limbourg. Deel VIII, p. ') Jahrbücher des Vereins für Althertümer im Rheinland IX, S. 57. ÜRETS. Rom. vorwerpen. PL Natuiirl vroolte Gevonden in een romeinsch graf te Gronsveld. En- <Weded,: <tM. S^tt-. 5' ^^ D^E. s. Rom. voorwerpen. PI: II. Romeins che Ara te Odilienberg". Reäed: o^Jd. 2.ett: S'9l' Dl IL HABETS. Rom: voorwerpen. II. Romeins che Ara te Odilienberg". Reäed: o AJd. lett- 3'fft' Dl U. T'lV-M  A. Fruin, geboren Schneither, inhoudend bfericht, van het overladen van haren echtgenoot op den eersten dezer maand. De ondervoorzitter brengt daarop hulde aan de nagedachtenis van ons medelid in deze woorden : » Dit bericht herinnerde onlangs geleden. Wij vernemen het met vermeiden deelneming. Slechts zelden heeft Jacques Fruin in dezen kring het woord gevoerd, maar nimmer meten w^ de verdiensten van die ons onvielen naar hetgeen zij juist voor ons in deze vergadering zijn geweest. Het behoeft hier niet herhaald te worden wat de man die ons verlaten heeft, heeft eii aan deze hoedanigheid, die 'ereeaigt? Wg weten het niet; h^ zelf niet hoog. Het monu werk van iemand, die zgnyak ruw en zonder proportion ; de te groot, de hals van Apollo te De man heeft, zoo het sch . Gut, Let goede, klassieke vormen, dat maar de kopie is mislukt, omdat Eeu wij beide monumenten door dan komen wg tot degevolgte Grouaveld gevonden, behoort einsehe kunst, toen onze voor- Mzers, zich in een uitmuntende i llomeitten gebracht werd, ver- van Otüliënberg draagt daaren- let kuuatverval, dat in de derde in de vierde en vgfde eeuw was toen nog het dien godsdienst in ons jene is een voorwerpen. Romeins che Ara te Odilienberg. « medea. o^Ji: £eU.3'0t' Dl U. Minerva, die zich in den kräftigen de goden en de reuzen een grooten roem verwierf, werd daarom bekannt, daarom bekannt, de Grieken en de Romeinen bekannt, voorkeur als de godin van den ook gehuldigd als de uil-vindster der bouwkunst en stichtte de eerste huizen; zg vond de weefgetouwen en het spinrok uit, en leerde de menschen olgfboomen planten en olie persen. Somgds vindt men deze godin in gezelschap niet van den nachtuil, maar van het serpent of den draak. Vandaar het gezegde van Demosthenes, dat Minerva zich in het gezelschap van drrie afschuwelgke beesten verheugde: den uil, den draak en het volk. Hierboven hebben wg in het voorbggaan gezegd, dat de namen van Minerva en Apollo op Monumenten ziele dikwgls voorkomen. Dit is niet enkel het geval in Italië, het klas- sieke land der Mythologie, maar ook hier in het noorden, waar de volken zich eerst laat tot het Bomeinsch heiden- dom bekeerd heben. Zoo vinden wg onder de opschriften an den Bgn en in ons vaderland, door Brambach verzameld, den naam van Apollo wel vgf-en-twiatig malen en die van Minerva wel zestien malen opgeteekend. Altaren en geloftesteenen aan Apollo toegewgd trof men aan te Vechten bg Utrecht, te Kleef, te Birten, te Keulen, te Bonn en te Trier, en die van Minerva te Voorburg, te Nanten, te Nanten, te Manheim, te Ments enz. ^), en in onze onmiddellgke nabgheid op een Bomeinsch altaar te Kessel aan de Maas bg Venlo. Op een enkel monument troffen wg de beelden van Apollo en Minerva te zamen, iets wat niemand vreemd zal voorkomen, aangezien er tusschen die twee godheden eeu voornaam punt van gelegen bestaat. Beiden immers worden beschouwd als de beschermers van kunsten en wetenschappen. Heeft de beeldhouwer door het vervaardigen van dit mo- >) Brambach, Corpus inscriptionum Rhenanarum N'. 55, 141, l5l, 450, 462, 816, 816 en iA^-iat^ 145, 157, 217 en 2057. etc. r^ ^1 Vm, p. >hr therthümer im Rheinlande IX, S. 57. HABETS . Rom: voorwerpen. PI: Natuurl yroolie Gevonden in een romeinscK graf te Gronsveld. ^^^ en <me(ie(i: oM Zetic 5^ ^^ DŒ, ( 94) Minerva, die zich in den krgg tusschen de goden en de reuzen een grooten roem verwierf, werd daarom bg de Grieken en de Romeinen bg voorkeur als de godin van den oorlog vereerd. Maar zg werd ook gehuldigd als de uii- vindster der bouwkunst en stichtte de eerste huizen; zg vond de weefgetouwen en het spinrok uit, en leerde de menschen olgfboomen planten en olie persen. Somtgds vindt men deze godin in gezelschap niet van den nachtuil, maar van het serpent of den draak. Vandaar het gezegde van Demosthenes, dat Minerva zich in het gezelschap van drie afschuwelgke beesten verheugde : den uil, den draak en het volk. Hierboven hebben wie in het voorbängen gezegd, dat de namen van Minerva en Apollo op monumenten zeer dikwals vorkomen. Dit is niet enkel het geval in Italië, het klas-sieke hmd der Mythologie, maar ook hier in het noorden, waar de volken zich eerst laat tot het Romeinsch heiden-dom bekeerd hebben. Zoo vinden wie onder de opschriften an den Rgn en in ons vaderland, door Brambach verzameld, den naam van Apollo wel vgf-en-twiutig malen opgeteekend. Altaren en geloftesteenen aan Apollo toegewörd trof men aan te Vechten b^ Utrecht, te Kleef, te Birten, te Keulen, te Bonn en te Trier, en die van Minerva Te Voorburg, te Nijmegen, te Eleef, te Xanten, te Andernach, te Manheim, te Ments zu. En in onze onmiddellgke nabgheid op een Romeinsch altaar te Eessel aan de Maas bg Venlo. Op een enkel monument troffen wg de beelden van Apollo en Minerva te zamen, iets wat niemand vreemd zal voorkomen, aangezien er tusschen die twee godheden eeu voornaam punt van gelegen bestaat. Beiden immers worden beschouwd als de beschermers van kunsten en wetenschappen. Heeft de beeldhouwer door het vervaardigen van ditmo- Brambach, Corpus inscriptioniun Rhenanarum N". 55^ 141, l5l« 430, 462, 816, 816, en 12, 120, 145, L57, 217 en 2057. Publ. etc. du Limbourg. Deel VLO, p. Jahrb Über des Vereins für Althertümer im Rheinland IX, S. 57. HABETS.Äoin f^Kktwerpen. PI: Naturwerkzeiten in een romeinscK graf te Gronsveld. ^«^ en- <Keded,: eM Ittir. 5' ^^ DŒ. HABETS. Rom: voorwerpen. Romeins che Ara te Odilienberg. ^yernCsn ^edecL: ojljd: lett 3'âl' Dl II. ( «M) Quam ChntuBfliii, Cbristiaiie« gfBfti«a Patri lependis! qui aemel ritam tibi CSasn cadiMsam eoiitiB£t, floxam, bieTem, Uwe arte loogam piorogas et pMpetera, Et altemm ne te Patris praestae Patrem^). Van hei hexametrisch gedieht ad Ckristianum ßUum^ dat Land in het Britsch Maseiim gezien heeft, bezit onze Aka- demie het klad met Tele doorhalingen en verbeteringen. Het is zeer slordig geschreven en 't heeft mg veel moeite gekost het te ontcgferen. Ik heb mg die moeite getroost, omdat het niet zonder waarde is voor de Ciommissie, die eene vol- ledige nitgaaf van Christiaans werken voorbereid en baar wel met eene levensschets van den autenr zal voorzien. Vergunt mg het u voor te dragen. Ad Christianam filium. Ergo senis non te tangit, dnlcissime remm. Cara Patris, nee te viduo maris aeqaor arandnm, Nee toties repetenda viae fastidia soli, Fesso et anhelanti; quid agis, mea magna voluptas Et mihi tam vegetae non ultima causa senectaeP Tantane te nostri ceperunt taedia, tanti Propria pro patriis censentur oomaioda? Dure Dure puer: nee dure tarnen, quia nempe volonte 1) Nadat ik m^ne bijdrage had voorgelezen, seide de heer M de Yriea dat hy een afschrift bezat van een soorfgelyk epigram van C. H., maar waarvan het slotvers een andere gedachte uitdrttltt In de verzameling der Akademie wordt het ook gevonden en '1 eqnt^geven gedichtje moge hier eene plaats vinden: In, effigiem meam a. filio Christiano delineatam. Vitan a Pareidis< lilitLS hwem^ brorem« f luuMo^ cadiuMua cepit et fuma parem. Vitam Parenti Filius non reddidit« 8ed cum paj^yro perpetem artifioi manu Ipsiqyue fecit saeculo conterminam. Male sunt röpensae« Lector, altemae  erat, quae matris origo, Exciderit, quam vos procul a me sitis, ocelli. Ecce procul vobis Gallos iterumque Britannos Transvehar atque iterum, si mandat Amalia, Gallos, Forte yel Auriacam spectabo comminus arcem. Et mare non nostrum, cuius facit Adria partem. Et Libyam et procul Eoae sacra littora terrae. Sed prope semper ero, et, toto si corpore desim, Tota mente meos inter yersabor amices. Si redeo (superos redeam rogo) quanta, putatis, Gaudia, qui amplexus, qui basia, quantus utrinque Ardor, et ex oculis prodibit defluus humor, Laetitiae comes et potior quam caetera testis. Ecce: festa dies, propera qui, Diye, diemm Regula es et ratio, tardas impellere noctes. Non me pressa precis uxor suspirat, amici et Patria Penelope sit. Facies rem Numine dignam, Huic cito Penelopae Batayum si reddis Dlyssem. En courrant la poste de Douyre à Grayesend 12 et 13 Juin dimidiatis diebus. 1664. Oyer de Sermones de vita propria behoef ik niets te zegen. Zg z^n, zooals ieder weet, uit ons handschrift in 1817 door Peerlkamp nauwkeurig uitgegeven en in 1821 door denzelfden voortreffel^k toegelicht. De Fransche gedichten op leden van het huis van Oranje door Land yermeld staan in Handschrift XLI blad 82, 85 en 280, het laatste met den datum 3 Mars 1651. Het Epithalamme aux noces de Monsieur d'Houthain avec Mlle van der Noort, voorzien met eene bergmde vertaling in het Houlandsch, beslaat de 10 eerste bladzgden van dien bundel. Alleen het huietain aan Mad. de Yillebon is m^ niet onder de oogen gekomen. MARS THINCSUS BIJD&A6S YAK W. P. L. E. Y. T. E. Den achtsten Mei jongstleden werd in de Berlgnscho Academie eene studie voorgelezen door W. Schrer over Mars Thincsus, Hg beriep zich in dit stuk op twee voor-gangers, die over hetzelfde onderwerp hadden gehandeld, E. Hü Bier en Th. Mommsen. Hühner schreifen nog eens over het zelfde vraagstuk in het Westdeutsche Zeitschrift für Geschichte und Kunst. Trier 1884. s. 287., en vermeldt daarin dat Scherer hem mededeeling gedaan had, omtrent meuwe en betere verklaringen van Professor Heinzel uit Weenen. Deze allen nu de eerste geleerden op het gebied ons archeologische wetenschap, hielden zich bezig met de opfern, die aan het einde des vorigen jaars in England waren gevonden. Ze hebben betrekking op ons land en een deel van ons volk, en daar nog geen stem in Nederland opging om ze te bespreken, acht ik het wenschelgk er hier in onze vergadering iets over mede te deelen, — zeker niet om er het laatste woord over te zeggen — maar in de overtuiging. Dat wä hier alle krachten vereenigd vinden, die eene voldoende opheldering van het duistere en onverklaarde kunnen geven. In het Archaeological Journal 1884, p. 180, schreef W. Thomson Watkin »On Romain inscriptions discovered in Britain in 1883. H^ zegt: »the greatest discovery of the year in this neighbourhood took place on the 17th of November at Housesteads (Borcovicus)." Op een kleine vooruitstekende (110) puut aau de zuidzgde van dit station, aan den ouden mum van Hadrianus, onder puinhoopen van onderaardHche gebouwen, ongeveer op een vierde van een mijl afstand, werden de grondslagen van een tempelbouw ontdekt. »An de noordel^ke helling werden twee groote altaren uitgegraven, en de helft van een gebeel, die, ware hy geheel, half cirkelvormig zou geweest zgn, alof hg het bovenstuk van een poort had gevormd. Het altaar PI. 1 is meer dan zes voet hoog, en op den rechterkant draagt  2 is het mes, de cutter, en de bgl, op de linkerzgde uitgehouwen; het is vier voet en twee duimen hoog (Engelsche maat). Vroeger had W. Thompson Watkin de opschriften be-handeld en uitgegeven in het Newcastle daily Journal, 31 Jan. 1884, en aan Th. Mommsen de opschriften gezonden. Mommsen neemt daaruit aanleiding om over den Cuneus als legerafdeeling te spreken, in de Hermes 1884, p. 231. De lezingen van de opschriften loopen uit een, daarom was het mg zeer welkom dat Miss Amelia B. Edwards op ngne aanvrage om Photographien van de opschriften, my deze heeft gezonden. Naar die Photographien en het afschrift van Thompson Watkin, beide ik de gedenkteekenen af; mochten deze nog onvolledig bly Ken te zgn, volgens een mg onlangs gedane mededeeling van Dr. E. Hübner, zullen vermoedelgk spoedig gipsafgietsels der opschriften verkrägte worden gesteld. Men leest op het altaar N^. 1: DEO 1 MARTI I THINCSO | ET DVABVS. | ALAE. SIAGIS I BEDE ET FI I MMILENE | ET NAVGGER | MCIVES TV I IHANTI | VS.LM. | Volgens mgne photographie is de T van THINCSO niet te lezen, en zoo schreef Watkin in de Newcastle journal »The first letter seems like TH ligulate, but the horizontal stroke is probably an accidental scratch" en verder, dat de dubbele M in Fimmilene ook NM of MIN gelezen kan worden. Doch later schrijft hij dat »the T in THINCSO is clearly visible before HINCSO, en dat MM de juiste lezing is. Hg leest dan: Deo MarH Thincso et Duabus Alaesiagis Bed{a)v et Fîm^ fnilen{a)e et N{Hmini) Aug{u8ti) Germ(ani) cives TuiJianti \^otum) S{olverunt) L{ibenteê) M{erüi8). Mommsen wgkt niet Teel ftf ; hg Yult aan N.Aug, NumtnibiM Augustorum ( ni ) Deo MarH Thincso et Duabus Alaesiagis Bed{a)v et Fîm^ fnilen{a)e et N{Hmini) Aug{u8ti) Germ(ani) cives TuiJianti \^otum) S{olverunt) L{ibenteê) M[erüi8). Mommsen wgkt niet Teel ftf ; hg Yult aan N.Aug, NumtnibiM Augustorum ( ni ) Niemas En voor Mentis leest hg Merita, Scherer leest als Watkin, aitgenomen Merito en in plaats van Thinceo, leest hg Thingso. Hg verdedigt zich met te verwogen naar Hübner, en zegt von der Richtigkeit der Lesungen Thingso, Bede Fimmilene, habe ich mich aus den bei Hübner eingelaufenen Photographien, Abklatschen und Abschriften eelbst überzeugt. Hübner eindelgk neemt tegenover Mommsen de lezing, Numini Augtutij in bescherming. De vertaling heeft geen bezwaar. Aan God Mars Thincsus en de twee Alaesiagen Beda en Fimmilene, en aan de Goddelgkheid van den Keizer, hebben de Germaansche bargers, Tuihanti, de gelofte vrgwillig en naar verdienste betaald". Het tweede opschrift luidt aldus: DEO I MARTI-ETDVABYS | ALAISIAG Alaisia. ISET NAVG | GER GIVES WHANTI | CVNIPRISIORVM | VER. SER.ALEXAND. 1 RIANI VOTVM | SOLVERVNT | LIBENT Thomson Watkin leest: Deo Marti et duabus. Alaisiagis. et n{ufnini) Aug{usti) Ger{mant) cives Tuitianti Cunei Frisiorum ver{lutionensium) Se(ve)r{iant) Alexandriani votum soherunt Liben{tes Meritis)^ Mommsen leest weder n{uminibus) au- g{ustorum) en in plaats van verlutionensium Severiani^ meent hg dat of Veteranorum Severianorum^ of in plaats van ver- lutioTiy vercovicium moet gelezen worden. Hübner daarentegen houdt verser voor eene fout, te veranderen in Sever. De vertaling is dan: »Aan den God Mars, en de twee Alaisiagen, en aan de goddelgkheid van den keizer, hebben de Germaansche bur- gers, Tuihanti, van deu Guneus van de Friesen, dien vau Severus Alexander, hunne gelofte vrgwillig en naar ver- dienste betaald." Watkin meende dat Thincsus of Hinesus reeds vroegor in Holland in een opschrift gevonden was. Het stuk waar hg waarschgnlgk op doelt, komt voor in het werk van (112) Janssen, Gedenkteekenen der Germanen en Romeinen aan den beneden Rgn XIV. 2, p. 224, waar in plaats van RO I HINGE, volgens juistere lezing van Dr. Hulsebos uit Utrecht moet gelezen worden Ro[ma]ni inge[nui\. Evenzoo is de lezing van Hûbner tw^felachtig van eene inscriptie door Scherer medegedeeld uit Bruce, Lapidarium Septen- trionale. In ieder geval, Thincso is de lezing van den steen, zooals duidel^k blgkt uit de C in Cives en de ff in ffer- mani^ AugtJtsti en Alaesiagis, Scherer brengt deze godheid in verband met Thingsa^ Thinga^ de volksvergadering. Things of Thingaus is dan de VolkâversammlungsgoU, Deze Thinge wordt door de Twianten zegt hg, als Mars beschouwd, en Mars is de interpretatio Romana van TiurS » wie niemand be- zweifelt*' zegt h^. Things is lius onder een anderen naam. Voorts meent hg, heeft het woord thing, ding niet alleen de beteekenis van volksvergadering maar ook van Gerecht, het Rechtsgeding. Volgens zgne opvatting, werd deze Mars als änderte Eriegsgott angesehen, eben weil er der Schützer, der unsichtbare Befehlhaber, und Präsident des in Heer und Thing versammelten Volkes war. Beda en Fimmilena beschouwt Watkin als lokaalgodinnen van pagi op het vaste land en tracht de nameu te verklaren. Scherer vertaalt de Alleiagae door de Alleiagae, aisja als er, Beda is de gepersonifieerde Bede, het gebod, het bevel. Fimmilene vertaalt hg door de geschickte. Hübner meent echter, dat de verklaring van Prof. Heinzel uit Weenen, de ware is. Beda, zegt deze, heeft betrekking op de Bodthing, Mmmilena Op de Fimelthing der Friezen. Bodthing is het regelmatige gericht, waarbij bewegigt, bewegigt, gebod. Fimelthing is het bewegigt, dat niet regelmatig plaats vond, slechts wanneer er eene begondere behoefte aan bestond. Het heet ook, nagericht, Afterding. Fimelthing hangt, volgens Grimm, samen met de Vehme, het Veemgericht. De beide Alaesiagen »de Allgehrten» zijn alzoo de vertegenwoordig-sters van den eerbied voor den Tins Things. Heinzel schrijft aan Hübner dat hij 29 Mei deze Aka-demische voordracht heeft gehouden, doch dat eerst later in het Zeitschrift für deutchea Alterthum de verhandeling verschauen zal. Scherer nu zeide »Al-aesiagae könnte zur Noth erklärt werden als die i^ allgehrte wenn man aus dem einen ahd. Ein geröstet auf ein geröstet auf ein geröstet, aizjährig die »Ehre'' schlieszen darf". Ik gelöstet dat weinigen dat zullen durven doen. Beter is longet wiederholungen darf. Ik gelöstet dat weinigen dat zullen durven doen. Hiertegen meen ik te mogen aanvoeren, dat Alesia, het zelfde als Alisia, menigvuldig voorkomt, eeue plaats die thans Alise of Alise heet, en dus geheel in spelling over-eenkomt, met het Aliso aan de Lippe. Men behoeft het woordenboek van Fr. H. Th. Biachofif und J. H. Möller slechts op te slaan, om zich te overtuigen. Doch om den naam door de beide moedergodinnen van Alise te verklaren, heeft, naar het mij voorkomt, dit bezwaar, dat de vorm van het opschrift dan zeker een andere zou geweest zijn, b. V. Matribus Aliseiagis, of iets dergelgks. Indien men bg Bede en Fimelihing te denkeu hebbe, zou ik meenen dat men in Aliseiagen ook eene friesche rechtstem. Most terugvinden, b. V, de Äge of Aysige, die in het aasdomsrecht, het vonnis wijst. Asige is de Weis- of rechtszegger, hij die uitspraak doet. Mij dunkt dat de Al-asigen zer goed in het recht kunnen  rasch; ßmmelich, ßrmig betasten, müller (iemand die om zieh größte of tast), yîmme of fimeln, betasten, meestal in obscoenon zin. Zie J. ten Doomkoat Koolman, Wörterbnch der Ostfriesische Spraiche. Friesische Namen, Bernhard Brons Jr. Emden 1878. V^aSii. EN MKUED. AYD. LETTERK. 3de HKXKS. D£SL II. 8 Wat Tius'ïTdncsua betreft, radelegde ik ons geacht mede lid GosgD ; hg beweerde dat de twee namen van geheel ver^ schillende grondvormen afkwamen op de volgende wgze: Ajcvç.— Zeus— Aj aus, Things =thinc8.Thîh8::=Theih3 (Gotisch tijd) Tyr — Tiw =^ Tig. Dings. Dings. Dings. A (Dijs) Tiwesdag. I Dingsendng = Disendag *)• Zio gen. Ziwes iu 't ohd. Onze vorm Thincsus, voor Mars, pleit alzoo.voor de spel- ling Dingsdagf vermoedelijk eene vertaling van Dies Martis gelgk Dag van Dincs, Aan Mars Thincs en aan de beide Alaesiagen, Bede en Fimmelene en aan de goddelgkheid des Keizers w aren de altaren gewg. Hübner ziet in eene der vrouwen op zgde van het altaar eene der beide Alaesiagen, die aan de andere zgde zou weggebeiteld zgn. In het beide hoiwerk voor den ingang, ziet hg weder de beide Alaesiagen en eene afbeelding van Mars Thine. PI. III. Inderdaad, niets kwam Scherer waarschgnlgker voor, dan dit. De vrouwenfiguren op den voorgevel zgn naakt. Zg houden in de linkerhand een stok of zwaard, zegt Scherer. Ik houd het er voor, dat ze veeleer een stok in de hand houden; van een zwaard-gevest is geen spoor te herkennen. Zgn het inderdaad de Alaesiagen, dan zou ik in die stokken het rechtssymbool willen zien, dat nog langen tgd bleef bestaan in den bode met de roede, de festuca of es dergelgks. Indische volken is die stok nog het sym-bool, en ik acht de stok oder dan het zwaard, afkomstig uit een tgd, toen men nog geen zwaarden kende, en de geeselroede het strafwerktuig was. Ue krans in de rechterhand der vrouwen zou de krans kunnen zgn voor hem, die in het geding de zege behaalt. Doch waarschgnlgker is de meening van Jhr. Mr. Six van Hillegom, dat de afbeelding niets anders dan twee Eroten bedoelt, zooals dikwerf op deze wgze voor-komen met een krans en een palmtak in de handen. Mars is a%ebeeld met een helm misschien met pluimen Naast Mars staat een vogel, rechts van den God; volgens Hühner en Scherer zeker geen adelaar, eer een zwaan; ongetwälden kan ze een gans voorstellen. Hühner wäst op een dergelgken vogel, ook naast eenen in Britannie gevonden Mars. Naar het möglich voorkomt, het men in den vogel den zwaan te zien. Ik kom daar straks op terug, naar het vervolg van het opchrift te hebben besproken. Die het altaar wäden, zyn Germaansche burgers, Tm-hanti genoemd. Watkin vergelijkt die bg de Tubattii, Tubantii en Tubantea van de ouden. Scherer verwärts naar de Tuiliatif de oude benaming van Twente. Inderdaad in 797 komt de benaming Noord-Twente voor als North-tui" anin^ in 799 Norht^Tueanti in 851 ThuehentL Er is geen Twgfel aan, of wij hebben hier met dezelfde benaming te doen. Deze Twenten nu, dienden in een Cuneus van de Friesen als Germaansche burgers. Die Cuneus w&s de aan- leiding tot het artikel van Th. Mommsen. Vór Constantinus wist men niet dat ze bestond; men kende de Cuneus /risio- rum Aballavensium uit den tgd van keizer Philippus; deze Cuneus nu, is van veel onderen datum. De bijnaam naar Severus Alexander, 222 tot 235 onzer jaartelling, aan den Cuneus gegeven, stelt buiten twgfel den tgd van oprichting dezer monumenten en van den datum van den Cuneus. Voor de tgdsbepaling van de oorspronkelgke samenstelling der Notitia dignitatum is dit van belang. Mommsen meent dit deel op den tyd van Diocletianus 284 — 305 onzer jaartel- ling te moeten stellen. In aller Lei opzichten zu deze gedenkten merkwaardig. Wy leeren er uit, dat in de derde eeuw van onze jaartelling de volkstam der Twenten bekend was, dat zij dienden in eene afdeeling van de Friesche hulpbenden der Romeinen, en aan de Muur van Hadrianus, onder Severus Alexander, dienst deden; dat zij waarschynlyk leefden onder friesch rechtspleging vereerden, en eindelyk, dat zij den hoofdgod Mars Thincs dienden, in den vorm van den Ridder met den zwan of St. Maarten. Wg hebben te doen met Romeinsche gedenktee, doch van ecbt Germaansch karakter, wijzeude op eeuen tijd, toen de zwanenridder nog als God werd vereerd, en nog niet tot den rang van halfgod of held was. Agedaald. Er zijn in de legenden omtrent dien zwanenridder de sporen van vroegere grootheid aanwezig. Wie herinnert zich niet dezen uit de verhalen onzer jeugd, de geheimzinnige verschijning aan het hof, waar hij juist ter gelegener tijd aankomt, om het z^ als Helias, zoon van Oriant, de hertogin Clarisse van Bouillon, voor den rijksdag van keizer Otto, door graaf Frankenburg aangeklaagd van haren echtgenoot te hebben vergiftigd, te bevrijden, door in een tweegevecht den graaf te doodeu ; of als Lohengrin Parcivals zoon, het bewijs te leveren, dat Elsa van Brabant onschuldig is ver-ordeeld, aangeklaagd door Frederik van Telramuide op deu rijksdag voor Hendrik den Vogelaar, of wederom de Hertogin van Brabant op den rijksdag te Nij. Megen, voorKarel den Groüte. Immer is hij een rijder, een half God, die door een zwaan voortgetogu, den llijn komt afvaren, en in het tweegevecht als godsoordeel over de ongelukkige nitgesprokeu, de onschuld aan den dag brengt, door den valscheu aanklager te verslaan; de zegevierende ridder die de onschuld beschernt door het tweegevecht. Die oude sagen viuden wy in een leesboek onzer Vaderen, en nog gelezen volksboek bewaard, en iu tal van editiën verspreid. De Maatschappg van Letterkunde bezit er drie; zij dragen, ofschoon later herdrukt, het onderschrift: goed-gekeurd te Brussel, 2 Februari 1543 en 1548 i). Uitvoe-rig is hierin de geheele legende verhaild, volgens de Vlaamsche tradition; men vindt die echter terug iu «Grimm's Deutsche Sagen" 2. Het zgn oude geschiedeuisseu die in 1) Een schoone Historie en Miraculeuze geschiedeuisse van den Ridder metter Zwane Die te Nimmege in Gorderlard t' schoppe kwam, bij den geleyde van een «waan/ uyt den Iiande Lilefoort/ 't welk men zeyd te wezen Rijssel/ Douway en Orchy, gelegen 1) In Vlaanderen, te Amsterdam bij Joannet kannewel 1763. Latere editie bij B, Koene, Deutsche Sagen herausgegeben von den Brüdern, Cirimm II, Berlin 1818. p. 286—817. de Middelweg grooteu opgang maakten. Godefroid de Billioen of Bouillon was niemand minder dan de Prina van Brabant, in zyne jeugd in een zwaan veranderd, de broeder van Lohengrin, van Helias enz. Ook onze Middel-Nederlandsche Toësie heeft dien held vereeuwigd. Dr. 6. Kalfif heeft dit onlangs ondekt. Al wisten wij uit Maerlant, die op de legende zinspeelt, dat zij ook bij onze voorouders begend was, er was geen bedeckend gevonden. Het fragment dat door den Heer EalfiT als zoodanig herkend is, is oen gedeelte van eene vertaling uit de Chevalier au Cygne dus volgens do vlaamsche legende; doch het is niet te ontkennen, dat ook die legende ons aan den B^n, en in Ngmegen verplaatst. Ik acht ze verwant Aan den ouden eredienst van Mars Thincsus, den Ridder met den Zwaan, voor wien Nederlandsche mannen een tempel stichten, aan deu uitersten hoek der Romeinsche beschaving, in de dagen van keizer Alexander Severus, den Ridder, waaraan hun Diugsdag gewgd was. Deze ridder, wiens goddelgke majesteit, nadat hij zijn rijk moest overgeven begnadig bewogen van den nieuwen godsdienst, niet verdange bewogen heven hem nastaren, en in zgnen geest hun kroost opvoeden; zg bleven zich spiegelen aan zijne rechtvaardigheid en heldenmoed. De zwanenridder kan men beschouwen als de opkomende morgenzou, Ilelias zoon van Ortant, of als het begin van het meu wejaargoté, de lente. Hij heeft als zoodanig over-eenkomst met Apollo, ook Helios genoemd. Als deze volgens de legende uit het Noorden komt naar Delphi, wordt hij door zwanen getrokken. Op een zwaan gezeten, als een ruiter te paard, verschont hg op het eiland Delos, doch heeft daar de lier in handen. Maar naast de lier draagt Apollo den boog, hij verslaat den draak Python. Als A polio van de Hyperboreers nadert, dan is hg de god van het kalme jaargetijde, en beschermt Le Chevalier au cygne et Godefroid de Bouillon par le Baron de Biffenberg. Hetgeen mij waarschijnlijker voorkomt. Den goede; door muziek het gemoed tot rustbrengendf door voorspelliugen op eene hoogere orde der diugen wigzend. De voorstelling op eene vaas uit de verzameling van Hamilton, bij Witte en Lenormaut XLII, stelt Apollo voor, als hg van de Hyperboreers komt en Delos bezoekt PI. IV; hg is gezeten op den zwean; de zwaan v^as hem gewgd, hg is zijn symbool; vandaar de talrgke halfgoden en helden die Cycnua worden genoemd, vandaar de zwaan op de munten van ChcUcedan en Clazomene en zyne veroering in Jonie. K. O. Muller ziet in de voorstelling op de vaas de verschoning van Apollo, tjti(pdv6ia *A Jovial op Delos, waar hij door de jonge meses wordt ontvangen. Hij herinnert hierbij aan de verzen van Callimachus, Hgmne aan Apollo v. 1 — 10. Hoe schudt de lauwertak in Pebus rechterhand! Hoe 't gausche heiligdom! Gewelf en tempel wand, Aan 't daavren, dreigen van verbaasdheid op te scheuren! Aanschouwt gy 't? Febus-zelf trapt bonzend op de deuren, Eu post en dorpel schokt van 't stampen van zyn' voet. Staat af, staat siddrend af, o ongewijde stoet! Ja, Delos Palmboom knikt, door wind noch lucht bewogen. Van d'eerbied voor den God ter aarde neergebogen: De zangerige zwaan stort hemelodg; Wgk, slagboom! grendels wi)kt! de Godheid is naby! Bereidt u om het lied der feestry aan te vangen, Gg, Knapen: Febus naakt, het voorwerp onzer zangen! Hoeveel punten van overeenkomst deze Apollo ook met den Mars Thincsus vertoont. Zu gelötet ik toch, dat men aan een anderen invloed moet denken, dan aan Griekenlaud of Italië, waaraan onze voorouders de vereering hebben te danken, en zoo komen wg aan den invloed van Azië, waaraan ook de Grieken deze eeredienst ontleenden. Gaan wg de ludische godenbeelden na, zooals zg uit Hindostan of die onder denzelfden invloed vervaardigd zgn, uit onze i) Callimacbi Hymnus ia Apollinem ex interpretatione Laur. Santenii Lugd. Bat. J787. Wij geven de vertal'ug van Bildcrdijk. Indische bezittingen bezüglich zu, zu treffen ons de afbeeldingen van de hoogere wezens, als zwauenridders, öf van zwanen vergezeld, of als ruiters door vogels gedragen. Deze vogel, Hansa geheisen, begeleidt Saraswati, de gemalin van Brahma, Brahma nu wordt afgebeid door dezen vogel begeleid. De Zonnegod Surya droeg den bynaam van Hansa, Het hoogste wezen wordt als lichtende zon, boven den vogel, voorgesteld, of als zonnebeld rgdende op een zwaan. Het museum van Oudheden te Leiden, vertoont een dergeläcken Brahma, met een zwaan achter zich. De zwaan is zeer duideiyk te herkennen; hoewel de kop beschadigd is, blyft er geen twijfel over, daar de vorm van den schedel en den knobbel boven den Nie, duidelijk zichtbaar zijn. De Hansa der oude Indiërs kan men dan ook het best door zwaan vertalen en velen doen dit. Daar echter in Hiudostai hat dier niet voorkomt, is het licht te begrijpen hoe laugzamerhand een phantasie dier, een soort van Pheuix daar-voor in de plaats trad, en vooral in de jongere afbeeldiugeu is de soort die de vogel moet voorstellen, geheel en al phantastisch. De tegenwoordige bevolkiug noemt de Flamingo Hansa, doch ook deze heeft in vorm niets gemeen met de latere Hansa afbeeldingen. Is Hansa, de drager, de begeleider der Zon, hg die den zonnegod in een wagen voorttrekt, ook dikwerf de Zon zelf, dan verwondert het ons niet, dat wij hem als zoodanig aantreffen. Ook by de Grieken en onze voorouders. Zelfs heet de Zon evenals Saraswati Çukra of Çukla, de schitterende (waarmede het gründische xvTCvog overeenkomt), die door de rossige paarden wordt voortgetrokken. Zoo valt h\] samen met den Helios der Grieken. Met Hansa, waarmede het Grieksche x^jv en het längstisch Anser overreenkomt, worden watervogels aanguid, afgeleid van of verwant aan een wortel Has, dat iets glimmend bekent. Ons woord Gans is verwant aan de vrouwelyke vorm van Hansa, Hansu Is alzoo de grondvorm van kuknos^ Nala, eine Indische Dichtung von Wjasa von J. G. L. Kosegarien Jena 1820 S. 226 fg. Anser en Gans verklaard als beteekend de glanzende of schitterende, de glanzende, het woord zwaan heeft daarmede niets gemeen. Etymologisch is dit afgeleid vad Swanna, geluid^ een woord samenhangende met den wortel Xwan in het Baktrisch, een vorm die zoowel glanzen als klinken beduidt. Komt in het Sanskriet dus geen eigenl^ke benaming Van den zwaan voor, alles wist er op, dat die oorspronkeligk moet heben bestan, een woord dat als het Baktrische Xwan, zoo wel glanzen als geluid maken, zal heben beteekend. Ons geacht medelid Kern leidt uit die dubbele grondbeteekenis van Xwan de legende af van het zingen van den zwaan i). Wy weten toch allen met Buffon en lateren, dat de zwaan niet zingt. Hij behoort tot het ge-slacht der eendvogels, Anatidae, verdeeld in eenden Anasganzen, Anser, zwanen, Cycnu, Onder de cycnideën onder-scheidt men drie hoofdsoorten, de stomme of tamme zwan, coloré de wilde, musicus, en de zwarte uit Australië. Hij behoort in de gematigde luchtstreek te huis, in het Noorde-lgk halfrond, en als Trevogel versprendet zich tot aan de kusten van Afrika. Onze tamme zwaan is geen andere dan de wilde, en past men niet op door ze te kortwieken, dan gaat hij mede, wanneer de wilde zwanen verhuizen. Hy is een trekvogel die uit Asiatisch en Europeesch Bnsland, uit Siberië, zich in October en November naar zuidelyker streken verplaatst, het meest aan de Kaspische Zee, in Perzië, klein Azië, Griekenland en Sardinië, overwintert. Ook in Pruissen en het Noorden van eenige streken van Midden Duitschland vindt men hem des winters, terwijl hy in Maart weder naar het Noorden vertrekt. Zeer juist wordt hg door Buflfon beschreven. De zwaan voert heerschappg op het water, onder al de voorwaarden, die een rijk van vrede stichten. Hij is begaafd met grootheid, majesteit, zachtheid, macht en kracht, bezield met moed en met den wil, daarvan geen misbruik te N. als, Angl's elper, samenhangende met albus, wit. Histoire naturelle des oiseaux, Tome X, 1784 p. 340. Maken. Hé zal strgden en overwinnen, doch nooit aanvallen. Vreedzaam vorst over de watervogels, braveert hé de dwingelanden uit de lucht, hé wacht den adelaar af, zonder hem uit te tarten, zonder hem te vreezen, hg stoot zijn aanvaller af, zgn vederen bieden weerstand aan de wapenen van zijn tegenpartg en de elkaar snel opvolgende slagen van zijn krachtigen vleugel, dienen hem ten schild. Meermalen bekroont de overwinning zijn pogen. Slechts deze alleen is zijn vgand, al de overigen eerbiedigen hem. Hg leeft in vrede met de geheele natuur. Niet als kouing, als vriead leefb hg onder de watervogels, die alle zich onder zgn wil schikken ; hg is het hoofd, de eerste burger van een vreedzame republiek, waarvan de burgers niets hebben te vreezen van den meester, die ook niets anders verlangt dan wat hij zelf verleent, kalmte en vrgheid. Hij is vol beval- ligheid; de schoonheid van vorm evenaart zijne zachte ge- aardheid; hi] bevalt iedereen, hg versiert iedere plaats, men heeft hem liuf^ men juicht hem toe, men bewondert hem; geen enkele verdient het meer ; schitterend zuiver, blank, bewegelgk en hartstochtelgk is hg ook geworden de vogel der liefde en aan dezen vogel was het, dat de schoonste aller stervelingen uit de oudheid, Helena^ haar aanzgn te danken had. Geen wonder dat hg, de zoo rgk begaafde, de symbolische voorstelling is geworden van de hoogere macht, het glanzende licht, de bestrijder der duisternis. Zal ik nog wgzen op de talrgke symbolen, waaronder de zwaan zich vertoont, of als zustervoorstelling de gans naast zich heeft? De goede geleigeest treedt in allerlei vormen op. 'Hg verschgnt als zwanenjonkvrouw of Walküre in de legende, doch ook in den vorm van Moeder de Gans, als leerende opvoedster der jeugd. Op een paar werken van de 16® eeuw komt daarom waarschgnlgk de duivel al» zwanenridder voor of in den vorm van een zwaan met duivelen hoofd. Zoo als titel van Der Fincken Ritter en van dea Simplicissimus, PI. V. Het Walkyren paar in de grachten onzer oude kasteelen en onzer latere steden, was niet uitsluitend een versiersel. Het Zwanen- recht behoort tot de oudste hoogheerlgke rechten. De onder- scheidingsmerken der zwanen aan de verschillende beeren be- ( 122 ) hoorende, werden in regiBteis geboekt. In Friesland ken ik drie dergelyke zwanenboeken ^). PI. VI. In Holland behoorde dit recht aan den Pluimgraaf. Dr. Verdam wees mg op een paar versr^els hierop betrekke- Igk nit het gedicht van den KatrUn^ nitg^even door Dr. Eelco Yerwgs als N^. YII van zgn bundel »van Vrouwen ende van Minne**. Zg luiden aldus: De pluymgrave wil (nu het zomer wordt) syn swaeukuken (xaen corten, merken ende fnukeu. De gasthuizen en herbergen werden met het beeld van den zwaan versierd; meu wist dat men onder dien goeden geest veilig geherbergd was, en op het ganzenbord beproefde men of het geluk iemand op een gansje liet vallen. Bet ligt niet in mgn plan, dit alles hier uitvoerig te behan- delen. Ik wil er slechts op wgzen, hoe deze merkwaardige vogel als beeld van het hoogste goddelgke wezej, bet licht, van Indien af tot het verre Westen is vereerd, hoe die vereering is ontstaan en wat er van is overgebleven. Volgens sommige Mythologen en Lexica heeft de Romeinsche Mars ook Ares, behalve het paard en de specht, ook den baan tot symbol. Ik heb daar niets van kunnen vin-den; wel zgn de zinspelingen op den zegevierenden haan in de hanengevechten, mij bekend, gelijk die op de munten van Griekenland voorkomen, maar van Mars is daarbg geen sprake. In den Gallus vau Lucianos noemt de haan zich Het exemplaar van het Friesch genootschap, draagt den titel* #Het Swane boeck," het is een kwarto in perkament gebonden, genommen! 377, bevat 84 bladzijden met zwanen merken op snavel enpooten, die niet ongestraft mochten worden gebruikt, en de namen van de hoeren, an wien zij tuehehoorden. Vervolgens 16 pagina's met gemerkte Snavels en pooten, met het opeschrift: ir Dit zyn die merekeu, die hij ons frij te gehruicken sijn". Daarop drie met snavels en pooten, die niet zijn ge-merkt, het overige papier is in blanco. Op de provinciale bibliotheek van Friesland treft men ook een exemplar aan dat even als dit een copie is van een onder Zwanenhoeck voor Hennaarderadeel van 1574, (zooals blykt uit den titel Catal. Prov. Bibl. V. bladz. 1879). Ook wordt daar een Zwanenhoeck van Kollumerland vermeld, uit het begin der vorige eeuw. (Med. van Mr. W. B. Boeles). Zelf den vogel van Mercnrius, en als Aleetryon, als jonge-ling, waken zal b^ Mars, eu in slaap valt, wordt hg om dien euveldaad, door Mars in een haan veranderd, met de verplichten, om iederen morgen den dag aan te kondigen. Mogen wag daarom in den vogel bg Mars de voorstelling van Alectryon zien? Eerder zou ik denken dat de Romein-sehe Mars vroeger de gans als symbool bg zich had; de ganzen van het Capitool, acht ik daarvoor een voldoend bewgs. Mars, Mavors, als meest vereerde god in het oude Rome, vermoedelijk vroeger een zonnegod, niet veel verschillend van Apollo, week voor Jupiter, die de. hoogste werd; doch Mars met den vogel, is uit andere af bekend. In den lateren tgd schgut men ook aan de gans minder gehecht te hebben, tot dat in 390 voor onze jaartelling, Manlius als consul, de voedering dier beesten op Staatskosten, tot eene wet maakte, nadat zem hem de aankomst d( r Gallen hadden verraden door hun gesch Zgn mg geeue afbeeldingen, waarin Mars met een vogel vorkomt, bekend dan het behaudelde gedenkteeken uitBri-tanniê; wel ken ik die van St. Maarten, den naar Mars genoemden St. Martinus van Tours, Romeinsch ridder in 371 en later Bisschop van Tours, die 11 November 401 stierf. Oude glasschilderijen in Chartres en Angers, stellen hem voor met een gans. Zoo ook volgens Wesseley een oonde statue in het Garthuizer klooster te Pargs, waarvan men eene afbeelding vindt in de Antiquités Nationales van Milin; doch deze noemt hem St. Hugues met den Zwaan. Die afbeeldingen doelen op de legende, waarbg hg tot bisschop verkozen werd; het gesnater van de ganzen zou hem hebben verraden toen hg gezocht werd, bg zgne verkiezing tot bisschop Deze legende heeft veel overnekomst met die van het Eapitool; wellicht is ze daaraan entleend; ze schijnt echter van jongen datum. Zoo zou de Gallo-Romeinsche Mars aan St. Martinus het aanzgn hebbeu gegeven, en deze samenvallen met den Germaanschen Mars-Thincs. Beiden zgn oorspronkelijk uit Asiatische ideën geboren. De St. Maartensgans werd echter niet geëerbiedigd als de zwaau, ofschoon ook gelgk de grafelgkheidsrekeuiugen leeren, er oudt^ds yele zwanea gegeten werden; nn nog worden deze gegeten, zoo als men in onze hoofstad in som-mige straten kan zien. Wien Dr. Janssen behandele de St. Maartens ganzen, in de vrije fries, deel V. Hg komt echter tot geen ander besinit, dan dat men de gans at en verreerde op St. Martyn, omdat zij dan juist het vetste was en ze een goeden schotel op een feest leverde, het St. Maar-tens feest, dat op den ll<^en November viel. Hg heeft echter te weinig acht geslagen op de gans in de gewijde kunst, uitsluitend dezen heilige als symbool gegeven. Nog is de St? Maartens gans overgebreren en in Duitschland zingt men op St. Maarten het volgende liedje: Martin, Lieber Herre, Nun lasz uns fröhlich sein; Heut zu deinem Ehren; Und durch den Willen dein; Die Gans sollst Du uns verehren; Und auch den kühlen wein; Gesotten und gebraten, Sie müssen all herein. Bg velen blyft zg op de feestijden die na St. Maarten volgen, het feestsymbool; zoo eet men in Engeland de Christmas goose of Kerstgans. St. Maarten was op kerkelyk gebied een der hoofdpatronen van Nederland. In al de bisdommen zgn kerken aan hem gewgd, in de eerste plaats de dom te utrecht 2). Naar St. Maarten zgn verschillende plaatsen genoemd. Willebrord wgdde den dom te Utrecht aan St. Maarten als den patroon van de Frankische legers 3); daarom heetten de Utrechtschen St. Maarten mannen. Yele der aan dezen gewijde kerken staan op oud Bomeiusche nederzettingen en ons medelid J. E. Wesseley Iconographie Gott-s und der Heiligeu. In liet bisdom Utrecht, (de Noordelijke provinciën) 31, Haarlem 9, in s*Bosch 11, Breda 3, Roermond 23. Royaards, geschiedenis der invoering en vestiging van het Clirislendom in Nederland p. 185. (125) Habets heeft er opgewezen hoe in Home de kerk, aan St. Maarten gewijd, verres op de plek, waar vroeger Mars-Halamardus vereerd werd. Verschillende alteren uit Vechten, Ngmegen, Rindereu en Xanten, bewegen den eeredienst van Mars iu ons land, evenals de Romeinscbe bezüglich in den bodem der Friesche terpen gevonden. Inderdaad de over-gang van Mars tot St. Maarten was geleidelk. De God maakte plaats voor den Heilige, die dezelfde goddelgke eigen-schappen bezat. NASCHIIIFT. Toen ik myne verhandeling gereed had, verscheen een overzicht over hetgeen door de verschillende geleerden van Engeland en Duitschland over dit onderwerp was gezegdonder den titel: The discovery of Roman inscribed Altars etc. at Housesteads, December 1883, Series of papers Read before the Society of Antiquaries between December 27th, 1883, and July 30th, 1884. Reprinted from Archaeology and Archaeology, vol. X pages 148 to 172. Dr. Hübner zond médicat. De altare zijn hier in op flinke schaal uitgegeven. 