Geschiedenis der Fransche Protestantsche vlugtelingen, van de herroeping van het Edict van Nantes, tot op onzen tijd. Uit het Fransch vertaald en gedeeltelijk verkort en omgewekt
O^r 'f^x" A-t~^c.^-<-^ /^ /<9 GESCHIEDENIS FRAKSCHE PROTESTAiTSCHE VLUGTELIIEI ierraepiiig (laii Ijet OSirict tan B^«t^^> TOT OP ONZEN TIJD. UIT HET FRANSCH VERTAALD, EN GEDEELTELIJK VERKORT EN OMGEWERKT, \~,^i / DOOR A. K. E. CHANGUION. KAAPSTAD: BIJ J. C. JUTA, WALESTRAAT HOEK DER BURGSTRAAT. 1854. ) ^SH 9il3« Van db Sandt ds Villiers & Co,, Drukkcrs, 02, Kaateelstraat. NAAMLIJST DER INTEEKENAREN. Namen der Inteekenaren. Woonachtig. Getal exemp Aswegen, J. van - Colesberg - - Een Ballot, Wel-Eerw. J. S. S. Georgestad. n Bartman, M. C. - Villiersdorp - f> Baumgardt, G. D. - - Clanwilliam. » Bay ley, Me\T. - Dito. » Beck, C. - Worcester. l> Becker, A. J. Paarl -. »» Beer, Sen., M. A. de. Prince Albert. „ Bergh, M. A. R. - - Kaapstad - It Bergh, W. F. - Malmesbury • *l Bemhardie, H. - Worcester - J» Berrange, Wel-Eerw. J. F. -. Richmond. ,, Berrauge, L. - - - Kaapstad - » Besseux, J. - Wellington - „ Beyers, J. H, Kaapstad. >l Biccard, L. F. C, - Dito. » Blankenberg, J. G. Dito - » Blankenberg, C. G. Wynberg - s> Blankenberg, D. R Groot Drakenstein - » Borcherds, J. H. Clanwilliam. » Borcherds, P. B. Wynberg -. 1> Bosch, C. P. Clanwilliam -. >J Bosenberg, C. H. Kaapstad - - » Bosman, J. P. G. Villiersdorp - - „ Bosman, D. J. Wellington - - „ Brand, C. J. Kaapstad - - » Brand, P. A. Dito -. » Breda, P. van Dito. t> Breda, P.zoon, A. J. van Dito. » Brester, Jun., C. Malmesbury. >> Brett, F. R. "Villiersdorp - - Drie Brett, J. R. Dito. Twee Brink, Jr., P. M. Kaapstad - - Een Brink, A. J. Dito. 3f Brink, A, Dito. »f Brink, Az., A. Dito. >» IV. Namen der Inteekenaren. Woonachtig. Getal exemp. Brink, C. P. - Groenepunt - - Een Brink, D. S. - Wellington - - 3> Brink, D. - Swellendam - - ,, Brink, P. - - - Dito - - „ Bruyn, D. de - Dito - - » Buyskes, Sen., E. - - Rheezigt, Kaap distric - >> Byl, P. D. J. van der - Worcester - - >) Cilliers, J. D. . Wellington - - » Deneys, Az., J. P. - Kaapstad. t) Denyssen, D. - Dito - - i> Duplessis, J. A. - - Groeneberg - - „ Duplessis & Moll - - Paarl - - Drie Ellewee, P. C. van - - Clanwilliam. Een Enslin, Az., H. - Paari - - >» Falck, J. - Swellendam -. Een Faure. J. P. - Kaapstad - - M Faure, Wel-Eerw. A. - Dito > - »> Faure, Jzn., A. - - Dito - - Twee Faure, Wel-Eer\v, P. E. - - Wynberg - - >> Faure, P. H. • Stellenbosch - - Een Faure, Azn., J. C. - Dito - - »> Faure, J. P. E. - - Kaapstad - - » Faure, W. D. - Rivier-zondcr-end - i> Foster, Mej. G. - Clanwilliam - - t> Foster, J. - Dito - - „ Freislich, J. - Kaapstad - - >> Gic, Jzn., J. C. - Kaapstad - - Een Gie, G. C. - Dito - - }> Gier, P. A. de - Dito - - )f Gresse, 0. C. - Villiersdorp - - » Grundling, Jzn., J. A. . Paarl - - }> Guid, Mej. H. J. - Clanwilliam - - >> Hablutzel, C. - Swellendam. Een Ham, Wel-Eerw. P. N, - Franschliock - - Twee Ham, R. M. - Dito - - Een Harpe, C. de la •• Uitenhage - - ,) Hauman, Sr., J. S. . Franschhoek - - >i Hauman, Jr., J. S. - Dito - - » Hauman, E. C. - Dito - - i> Haupt, W. . Groot Drakenstein - » Haupt, P. W. . Stellenbosch - ■ >> Namen der Inteekenaren. Heise, G. Heusden, W. van Heyns, Wel-Eerw. S. P. Hofmeyr, A. H. Hofmeyr, J. A. Hofmeyr, D. Horak, J. G. Hugo, Pzii., P. J. Hugo, J. D. Hugo, Sr., D. Hugo, Dz., P. J. Hugo, Dz., J. G. Hugo, Dz., G. J. Hugo, Dz., J. J. Hugo, G. Jz., J. S. Hugo, P. F. Hugo, Dz., A. P. Jansen, J. Jooste, G. H. Jooste, P. C. J. Joubert, G. J. Joubert, J. J. Joubert, P. J. Joubert, Sen., G. Joubert, Jr., G. Joubert, T.zoon, P. Joubert, W.zoon, D. J. Joubert, Sr., G. J. Joubert, G. H. Joubert, J. S. Kannemeyer, M. Keet, B. J. Kirsten, J. F. Knobel, J. L. Kock, Sr., S. J. de Keck, S. J. de Kock, G. J. V. de Korsten, P. Korte, G. J. de Korte, G. de Kramer, W. Kriel, W. Kriel, Sr., J. P. Kiiel, J. E. Woonaclitig. Getal cxemp. - Kaapstad - Een . Paarl - » . Kaapstad - Twee . Dito - Een - Dito - - . Dito - >> - Paarl - „ . Simonsbaai - „ - Worcester - Dric - Franschhoek - Een - Dito - jj - Dito - » - Dito - » . Dito - i> - Dito - » . Groot Drakenstein j> - Franschhoek - .'J - Swellendam. Een . Aliwal-Noord - )i . Dito - ss . Worcester - » - Vakkelefontein - - - Montagu - „ - Colesberg - >) . Dito - Twe . Dito - Een . Groot Drakenstein „ - Franschhoek - » - Klein Drakenstein „ - Franschhoek - >i - Montagu - Een . Dito - 3> . Swellendam - >> . Colesberg - >» - Kaapstad - »> - Dito - >} - Wynberg - )> - Stellenbosch - » - Kaapstad - >} . Uitenhage - JJ - Victoria - l> - Worcester - »» - Franschhoek - >t - Swellendam - » i^amen der Inteek naten. Woonachtig. Getal eiemp Krige, Wel-Eerw. W . A.. - Victoria Een Krige, J. D. - - Bottelary Kuhn, F. "VV. - - Genadendal » Laguerenne, D. - Worcester Een Leeskamer, De. - Prince Albert Leibbrandt, J. - - Kaapstad >* Leibbrandt, J. S. - - Dito ty Leroex, D. J, - - Wellington *' Leroex, J. D. - Dito " >i Lind, C. M. Clanwilliam " Lind, H. J. - Dito " Lind, Mej. C. M,. - Dito f> Lindenberg, J. - Worcester '* Livesley, E. G. - - Villiersdorp i> Loedolf, H. H. - - Malmesbury , Lombard, S. B. - - Swellendam Lombard, S. S. - Dito Letter, M. G. - Franschhoek Lotz, J. W. - Kaapstad. Lotz, C. J. - Prince Albert Louw, A. W. - - Wellington. Louw, J. A. - Groeneberg ■ Louw, J. A. - - Malmesbury. Louw, J. A. - - Groot Drakenstein. Louw, Jr., J. W. - Dito Louw, W.zoon, H. - Dito Lutkij, J. R. G. - Prince Albert Lutkij, S. P. - - Dito - Malan, D. - Somerset (West) Eea Malan, J. D. • Dito Malan, D. J. - Wellington 99 Malan, G. D. - Dito 9f Malan, S. - Koeberg ■ - >9 Malan, F. J, D. - - Wellington. Malherbe, S. - - Dito Malherbe, F. J. - Groot Drakenstein Malherbe, P. J. - Dito Malherbe, Sen., P. J. - Franschhoek " Marais, D. P. - - Kaapstad " Marais, A. J. - Dito Marais, P. - Dito 9t Marais, G. F. - - Wellington * » Marais, J. J. - - Groot Drakenstein. Marais, J.zoon, P. P. - Kaapstad f> Namen iler Inteekenaren Woouachtig. Getal ezemp Marals, P. J. C. - - Kaapstad - - Een Marais, A. P. - - Groot Drakenstein - Marais, A.zoon, D. - - Dito - - Marais, E. L. -. Franschhoek - - Marais, J. - - Colesberg - - Marais, J. - - Wellington - - Marais, A.zoon, A. J. - - Groot Drakenstein - Marais, Sen., D. D. - - Dito - Marquard, J. R. - - Kaapstad - Martin, E. H. - - Wellington - Maynier, J. J. - - Kaapstad - Meeser, T. -. Dito - Meiring, J. W. H. - - Worcester - Mellet, J. C. • - Kaapstad - Mellet, D. H. - - Franschhoek - Merwe, W, van der. - Worcester - Merwe, D. S. van der - - Montagu - - Meyer, J.zoon., G. - - Groot Drakenstein - Meintjes, S. S. - - Beaufort - - Minnaar, J. J. - - Montagu - - Twea Mocke, J. G. - - Malmesbury - - Een Moorrees, Wel-Eerw, J, C le Febre - Dito -. Morkel, W. - - Somerset (West) - Muller, J. P. - Swellendam. - MuUer, A. J. - - Buffeljagtsrivier - - Munnik, J. A. - - Clanwilliam - - Munnik, Mejufv. J. A. -. Dito - - Munnik, J. W. - - Swellendam. - Myburgh, J. - - Eenzaamheid - - Mynhardt, G. F. - - Prince Albert - - Naude, D. _. Worcester. Een NeethUng, Sr., J. H. - - Stellenbosch - - „ Neethling, Jr., Wel-Eerw. J, H, - Dito - - ,, Neethling, C. W. H. - - Zvvartland - - J, Nepgen, A. -. Aliwal Noord -. „ Nieuwhoudt, J. - - Groot Drakenstein - „ Overbeek, J. C. Parisius, Wel-Eerw. J. L. Pepler, H. L. Petersen, P. J. Pfaflf, Mej. Polak, M. B. Potgieter, M. Kaapstad Kaapstad Franschhoek Georgestad Napiersdorp Robertson Uitenhage Een Een vin. Namen der Inteekenarea. Pre, J. du Pre, Job. du Pretorius, J. P. Pretorius, W. A. J. Pretorius, J. L. Proctor, J. J. Rawstome, G.' Redelinghuys, J. H. Reitz, Wel-Eerw. J. F, Reitz, J. W. Reitz, J. D. K. Reitz, A. Retief, J. D. Retief, F. D. Retief, P.zoon, J. J. Retief, R. J. Richards, F. D. Riet, R. J. van der Riet, Wel-Eerw. T. J. van der Robertson, Wel-Eerw. W. Roos, P. G. Roos, T.zoon, J. J. A. Rossouw, J. D. Rossouw, J. D. G. Rossouw, J. H. Rossouw, P. L. Rossouw, Wed. G. J. Roux, P.zoon, P. J. Roux, T. J. Roux, Sen., P. J. Roux, D.zoon, G. J. Roux, P. Roux, P. Roux, Sen., J. P. Roux, M. D. Roux, Sen., A. S. Roux, P. J. Roux, W. Roux, Dz., P. Roux, A. P. Roux, D. M. Ic Roux, A. H. le Roux, P. J. du Prez le Roux, E. C. le Roux, P. W. le Woonachtig. Getal exenip - Groot Drakenstein. Een - Dito. ,, - Franschhoek. >i - Dito - - Dito. it - Paarl - - Kaapstad. Een - Dito. jj - Somerset (West) -. J, - Swellendam. „ - Dito. Twee - Wellington - Een - Dito - jj - Groot Drakenstein. »» - Paarl. - Dito. Drie - Kaapstad - Een - Dito. jj - Mosselbaai .. Zes - Swellendam. Een - Moddergat - ij - Paarl. jj - Wellington - ,, - Dito. » - Wagenmakersvalley - „ - Groeneberg - fj - Wellington - „ - Kaapstad - »j - Dito. jj - Dito - ,j - Wellington - » - Dito. St - Groot Drakenstein. St - Stellenbosch. - Dito. ,, - Franschhoek. St - Malmesbury. St - Swellendam. >t . Klein Drakenstein. - Franschhoek. ,, - Dito. „ - Dito. JJ - Dito. ^J - Bosjesveld - „ - Wellington - >1 Namen der Inteekenaren. Woonachtig. Roux, Sr., P. A. le. - Franschhoek Roux, J. P. le. - Dito Ruitenbeek, D. J. H. - - Wynberg .Ryneveld, J. van - - Clanwilliam Ryneveld, Mev. J. van - - Dito Scholte, P. E. - Moddergat Scholtz, Jz., J. - Klapmuts Scholtz, J. C. - Worcester Schoueberg, H. - Damaraland Shaw, H. B. - Clanwilliam Shaw, Mej. S. E. - Dito Shephard, G. - Kaapstad Simondium, Het - Groot Drakenstein Smidt, W. de - Kaapstad Smith Haylett, C. - Villiersdori) Smuts, J. J. H. - Kaapstad Smuts, Jr., J. A. - Dito Smuts, J. J. L. - Dito Smuts, Jobs. - Dito Seek, C. J. - Clanwilliam Spengler, T. - Kaapstad Spuy, P. van der - Swellendani Spyker, Wel-Eerw. J. - Kaapstad Stadler, J. G. - Dito Stegmann, Wel-Eerw. J. A. - Dito Stegmann, Wel-Eerw. G. W. - Dito Stegmann, J. F. - Paarl Steyn, J. - Swellendani Storm van 's Gravesande Jonkheer J. F. C. - Wynberg Storm, J. A. - Prince Albert Sti-obos, A. - Malmesbury Sueur, R. le • Kaapstad Sueur, H. le - Dito Sueur, J. J. le - Worcester Sueur Fischer, R. le - Malmesbury Swart, C. N. - Franschhoek Swemmer, F. A. - Georgestad Tauto, J. F. - Georgestad Tennant, D. - Kaapstad Tesselaar, J. - Dito Teubes, D, - Swellendam Theron, D. - Worcester Theuerkauf, N. - - Kaapstad Theunissen, M. - - Somerset (West) Gttal exemp. Een Eaa Eea Tien ECD I Een Namen der Inteekenaren. Woonplaati. Getal exemp Theunissen, J. - - Moddergat Een Theunissen, M.zoon, D, - - Paarl „ Toit, Wel-Eerw. A. F. du - Wellington ,, Toit, J. F. du SteUenbosch „ Toit, S. P. P, du ClanwiUiam j^ Toit, A. L. du Wynberg „ Toit, J. J. J. du Franschhoek „ Toit, H. D. J. du Malmesbury - „ Toit, F. J. du Montagu - >. Toit, S. F. du Wagenmakersvalley » Toit, G. J. du Wellington " »> Toit, D. P. du Dito »> Toit, P.zoon, P. J. S. du Paarl 1, Toit, J.zoon, A. du Dito m ,, Toit, D. J. du Franschhoek „ Toit, Sen., S. du Uitenhage „ Truter, J. A. Kaapstad „ Tulleken, J. G. van H. Worcester >f Tuyer, C. M. ClanwiUiam >> Uys, P. L. Swellendara Een Viljoen, H. Worcester Een Viljoen, W. S. Villiersdorp » Villiers, P.zoon, Wed, A.. .de Kaapstad Twee ViUiers. P. H. de Villiersdorp Een Villiers, P. F. de Piketberg » Villiers, J. de Paarl » Villiers, J. S. de Kaapstad „ Villiers, J. A. de Dito >» VUliers, D. J. de Dito » Villiers, J. de Wellington „ Villiers, Wel-Eerw. H. L. de ClanwiUiam Vyf VilUers, Mej. H. L. de - ClanwiUiam Twee Villiers, J. Spyker de. Dito - Een Villiers, H. F. de - Groot Drakenstein „ Villiers, D. A. de - Paarl - „ Villiers, J. S. de ■ Dito - Twe« Villiers, S. S. de - Dito. „ Villiers, A. J. de - Dito. „ Villiers, J. N. de - Kaapstad - Een VUliers, J. N. de - Klapmuts - „ Villiers, A. A. de - Franschhoek - )j Villiers, P. G. de - Dito - >» Villiers, Jz., D. P. de - -. SteUenbosch - >» ViUiers, J. J. S. de - - Banghoek - Twee Namcn der Inteekcnaren. Woonachtig. Getal exemp Villiers, J. de - - Kaapstad Een Villiers, Vz., P. J. de - Groot Drakeastein 1} ViUiers, Pz., J. J. de - Paarl Villiers Louw, J. I ,. de - Dito n Villiers, Jz., P. de - - Dito Villiers, Az., P. J. de - Dito >» Villiers, D. C. de - - Groot Drakenstein >» Villiers, A. M. de - . Paarl ,J ViUiers, de. & du Toit . Port Elizabeth - Negen Villiers, Az., J. J. de - Paarl Een Villiers, A. P. de , - Dito „ Visser, C, J. M. - - Georgestad „ Visser, D. W. L. - - Clanwilliam ,, Voigt, Sr.. J. C. . Klein Drakenstein » Voigt, Jr., J. C. - Dito ,, Voigt, F. C. M. - Franschlioek „ Vos, G. G. de - - Somerset West »» Vries, N. A. de - - Clanwilliam )t Waal, J. C. de . Saksenburg, Stellenbosch. Twe« Wagner, D. A. Kaapstad Een Watermeyer, F. G. - - Dito » Watermeyer, F, S. - - Dito „ Watermeyer, E. B. - - Dito >» Welmcke, J. A, - ■ Somerset West » Wet, J. P. de. - Worcester »» Wet, J. G. de. - Dito „ Wet, N. J. de - - Aliwal Noord >t Wet, H. de - - Dito „ Wilson, J. - Kaapstad tt Worm, W. van der - - Napiersdorp >y Zeederberg, R. A. - - Kaapstad Een Zyl, J. J. van - - Clanwilliam >f r BERIGT VAN DEN VERTALER. De vertaler acht het ounoodig, door eeue weidsche voorafspraak, het boek aan te bevelen, dat hij thans, in een' eenigzins verkorten vorm, aan het kaapsche publiek aanbiedt. Het ouderwerp — de ge- schiedenis der fransclie vlugtelingen — is hem een genoegzame waar- borg voor de belangstelling der kaapsche lezers, waarvan zoo vele zich beroemen kunnen af te stammen van die Protestanten, die liever hun vaderlcind en hunne bezittingen verlaten, dan hun geloof verza- ken wilden. Het oogmerk van den schrijver, om de lotgevallen der vlugtelin- gen in de verschUlende landen, waar zij zich vestigden, na te gaan, gaf aanleiding tot eene verdeeling van de stof, die den lezer telkens van het eene land naar het andere verplaatst, om overal hetzelfde ouderwei-p, de lotgevallen der fransche vlugtelingen, te beschouwen. Men begrijpt ligtelijk dat, bij zulk eene beschouwing, in weerwil van gTOote verscheidenheid, eene in het cog loopende overeenkomst in de telkens terugkeerende beantwoording van dezelfde vragen, be- treffende zoo vele fi'ansche volkplantingen, onvermijdelijk was. Voor den schrijver, als zoodanig, was iedere bijzonderheid belangrijk, als eene vrucht van zijn onderzoek ; voor den Franschman niet minder, als rakende zijne landgenooten ; maar voor den vreemdeling was het raadzaam, de welige takken van het oorspronkelijke werk niet weinio- te besnoeijen. De vertaler was eerst voornemeus alleen voor den kaapschen lezer te schrijven, en dan zou het boekje welligt van vrij wat kleineren omvang geweest zijn ; maar, eensdeels, werd hij menig- niaal door het onderwerp als weggesleept, en, auderdeels, kwam het hem voor, dat hij, als Hollander, bij de bearbeiding, zijne landge- nooten niet uit het cog mogt verliezen, in geval er eens geene hol- landsche vertaling van het werk in Nederland verscheneu was. Dit gaf dan ook aanleiding tot eeue andere \olgorde in de behandellng A an het onderwerp. Het oorspronkelijke werk beslaat twee deelen, in zeven boeken verdeeld, handelende het eerste boek over de Protes- tanten in Frankrijk, voor de lierroeping van liet Edict van Nantes ; het tweede, over de vlugtelingen in Brandenburg ; het derde, over de vhigtelingen in Enyeland, en zoo \'ervolgens ; terwijl de vlugte- lingen in Holland niet voor het vijfde boek, en wel aan het begin van het tweede deel voorkomen. De vertaler heeft, na het eerste boek, onmiddelijk het vijfde laten volgen, en heeft in het geheel maar drie boeken, namelijk de Protestanten in Frankrijk voor de' her- roeping, enz., de fransche vlugtelingen in Holland, en de fransche vlugtelingen in andere landen. De twee eerste boeken zijn weinig of niet, het laatste echter is aanmerkelijk bekort. De vertaler heeft gemeend dat de gewone lezer, bij zulk eene bewerking eer winnen dan verliezen zou, cm niet te zeggen dat bij een zoo gering debiet als waarmede de nitgever zich in eene kolonie vleijen mag, eene vol- ledige vertaling den prijs van het werk zoo hoog zou opdi-ijven, dat menig lezer daardoor zou worden afgeschrikt van het zich aan te schaf- fen. De vertaler werpt zich niet op als beoordeelaar van het oor- spronkelijke. De bescheideu over de fransche vlugtelingen in deze kolonie zijn wat schraal uitgevallen. De vertaler had gaarne, voor den kaap- schen lezer, bij dat gedeelte van het onderwerp wat langer willen vertoeven ; maar het kwam hem voor verkieslijker te zijn, de af- stammelingen der fransche Protestanten in Ztiid-Jfrika uit te noo- digen, om hem in staat te stellen, over hunne voorouders en hunne lotgevalleu alhier cen afzonderlijk boekje uit te geven. Gaarne zal fiij zich verledigen cm alle schriftelijke of mondelinge mededeelingen over dat onderwerp tot het zamenstellen van zoodanig werkje te ge- bruikeu. Met deze uitnoodiging zou hij nu zijn werk aan de welvvillende beoordeeling van den goedgunstigen lezer kunnen aanbevelen ; maar hij kan zicli niet ontliouden van hier eenc aanmerking bij te voegen. Zij is deze. Het was warme belangstelling in huu kerkgenootschap en in hunne protestantsche belijdenis, die onze fransche voorouders in staat stelde, om zoo veel voor hunne godsdienst op te oiferen. Wij weten niet welke gevareu de protestantsche kerken in deze ko- lonie bedreigen. De Protestanten in Frardmjk stonden tot de room- sche bevolking als een tegen twintig, en het was dus geen wonder dat zij zwichten moesten. Maar in deze kolonie maakt de neder- duitsche hervormde kerk alleen bijna drie vierden der bevolking uit ; en zou het dan geen schande zijn, indien men met onverschilligheid toezag, dat de belangen dier kerk, onder het schoonschijnend voor- wendsel van onpartijdigheid, aan de gevaren van staatkimdige proef- nemiugen wierden bloot gesteld ? VOORREDE VAN DEN SCHRIJVER. Terwijl ik mij nederzet om de geschiedenis der FranscJte prote&tant- scJie vlugtelmgen te sc/irijven, ben ik geenszins voornemens mij in te laten met het god&dienstig vraagstiik, dat voor ruim drie eeuwen tus- scken de Roomsche en de Hervormde Kerk is opgeworjpen, en zoo doende het netelig gescJiii aan te wakkeren, dat tot nog toe de verlicht- ste verstanden in tweestrijd Jiotidt. Even min is liet mijn toeleg den otiden wrok te doen herleven tegen ee?ien vorst, die, in weerioil van de noodlottige dioaling door hem begaan, een van onze grootste Koningen was. Toegegeven, als eene uitgemaakte zaak, dat Lodewijk XR^ ee7i onherstelharen misstap beging, door de herroeping te teekenen van het Edict door zijnen voorzaat afgekoudigd, en geenszins op de gemakkelijke zegepraal belust, van hen, die Jiierover anders deuken, te overtmgen, heh ik mij een zuiver histo- risch doel voorgesteld, namelijk : onderzoek te doen naar de lotgevallen der driemaal honderd duizend vrijtoillige bannelingen, die niet aarzelden him vaderlayid aan hunnen God op te offeren, e^i wier manmoedig besluit niet missen kan, alien, die dezelfde leer inet hen belijden, eene levendige belangsteUuig in te boezenien, terioijl het tevens hen, die eene andere godsdienst belijden, met diepen eerbied, en hen, die htm vader- land van harte liefhebben, met opregt leedwezen vervult. Een wetsbesluit der Constltuerende Vergaderhig van ].790 heeft aan de alom verstrooide afstammelingen der uitgeivekenen het burgerregt her- geven, onder de enkele voorioaarde van naar Frankrijk terug te keeren, en er die burgerpUgten te vervullen die op alle Franschen rusten, De schrijver vermeent dan, tencijl hij de geschiedenis dier voortvlugtige scharen boekstaaft, eene leemte in de jaarboeken zijner landgenooten aan te vullen, — er een niemc hoofdstuk, of wil men liever, een schier onbekend tusschenbedrijf, bij te voegen, vol vaii getcigtige handelingen en ernstige leering. Men zoeke dan niet in deze bladen eene blinde lofspraak van het bedrijf van alle uitgewekenen zonder onderscheid. Het is onmogelijk geen leed te gevoelen over het onheil dat velen hunner Frankrijk berokkend hebben, door de wapenen tegen o ) xvm. htm land op te vatten, en zlch te verhlijden in de tegenspoeden die hei getroffen hehben. Maar moeten dan die mannen, die door eene hate- lijke vervolging tot tcanlioop gedrere.i werden, daartan alleen de scJiuld dragen ? moet zij niet veeleer voor o'eJcening komen van hen, die den onregtvaardigen maatregel hehben aangeraden, waardoor zij gedwongen werden een heenkomeu te zoeken in die landen, waar nog medelijden teas voor h/m oi/gehik ? En weet men dan niet, dat bannellngen te alien tijde, de geheele wereld door, nooit geaarzeld hehben, zich gewapenderhand den weg naar hun xaderland terug te hanen ? — SmarteUjk uiierste, dat het nationaal gevoel wraakt, het menschelijk regt veroordeelt, maar dat het geweten nooit aJs eene gewom misdaad heeft gebrandmerkt ! Ik heh niet getracht die bedroevende zijde hunner geschiedenh te ver- bloemen. Maar, toegegeven dat hierin een blaam gelegen is, dan geeft dit niemand het regt, de kinderen en kleinkinderen van die slagtoffers der onverdraagzaamheid eener vroegere eeuw als vreemdelingen aan te zien, en behoeft nie?nand te beletten met ontroerhig des gemoeds een onpartijdig verhaal te lezen van de lotgevallen, die hen in de balling- schap verheidden. Be vestiging hunner volkplantlngen in Duitschland, Engeland, Holland, Zwltzerland en Anierika, — ja, tot in Bcnemarken, Zweden en Rusland ; de Edicten ten hunnen hehoeve uitgevcMrdigd, de diensten weerkeerig door hen beivezen aan de volken die hen opyiamen — diensten in het staatshestuur, in den landbouw, in nijverheid en handel, in letterkimde en godsdienst ; hetgeen zij bijdroegen tot den hilster, den rijkdom, en de vrijheid der gewesten, in ioier schoot zij gekoesterd werden; hoe zij van lleverlede met de hen omringende volken te zamen smoUen, en in welken toestand hun nakroost zich bevindt ; — zie daar het bestek, dat ik mij had voorgesteld, en bimien hetwelk ik voornam de daadzaken te bepalen, die strekken moesten om, deels hunne lotge- vallen, deels den invloed door hen op anderen idtgeoefend, in een helder licht le plaatsen. Het 7oas niet gemakkelljk, de verstrooide bouwstoffen tot zulk eenen arbeid blj een te zamelen. Engeland, Zwltzerland en Holland moest ik bezoeken ; staatsstukken en kerkel/jke registers moest ik raadplegen, en mondelinge inlichtlng vragen hij huisgezinneu, dieer roemop dragen dat zij van Fransche afkomst zijn, hoeicel zij door hun vorig vaderland als afgesneden beschouwd worden. Te Londen heh ik in het Bureau van Buitenlandsche zaken kostbare stukken gevonden, niet minder in de fiaudschriflcn can het Brilscke Museum, en in de hriefwisseling der XIX. Fransche Kerk van Threadueedle-street, die tot de regering van Eduard VI opklimt, en de moederkerk was der genieenten die deeU in Engeland, Schotland en lerland, deeh ook in Amerika geaticht toerden. In de archieven van het zwitsersch verbond te Berne zijn mij belang- rijke stukken voorgekomen, zoo ook te Lausanne, te Geneve, deels op het Stadhuis en op de Beiirs, deels in de Studs Boekerij, tcaar onder an- deren de zeer uitgehreide hriefwisseling van Antoinb Court hewaard wordt. Maar nergens vond ik meer hoimstoffen dan in Holland. Veel werd er nit de stukken ontleend, die zoo wel op het Stadhuis te Am- sterdam, als in de boeken der Fransche Kerken betcaard zijn ; niet minder uit de Leidsche Bibliotheek, tcaar rijkelijk tijdschriften, vlugschriften en daghladen, door vhtgtelingen uitgegeven, zijn opgeza- meld. Ook de Ilaag en Rotterdam Icverden belangrijke bijdragen, gedeeltelijk uit aanteekeningen bestaande van families, die van ouder tot ouder fransche predikanten getceest zijn. In Frankrijk doorzocht ik de verslagcn der Gouverneurs van Frovincien van het jaar 1698, waarvan in de Keizerlijke Boekerij afschriften voorhanden zijn, ook de papieren betrekking hebhende tot het beheer der vaste goederen van uitgeicekenen, en de briefwisseling van onze buitenlandsche gezanten, gedurende een tiental jaren voor, en even lang na de herroeping van het Edict'van Nantes. Onder de personen die aanspraak hebben op den dank des schrijvers, ■wegens hulp en inlichting hem verleend, behooren, in Frankrijk, de Minister Drouyn de Lhuys, en de Heere^i Mignet, Guizot, ViLLEMAiN en Naudet; te Londen, de Predikanten Martin en Daugars, benevens de Heer Panizzi, Birecteur van het Britsche Museum ; te Geneve, de Heer Edouard Mallet ; te Berne, de Heer A. de Tillier ; te Lausanne, de Heer Verdeil ; te Amster- dam, de HeerenKoE^Ey, Brugmans, Mounier^jde CHAUFEPie; in den Haag, de Heer Groen van Prinsterer, en te Rotterdam, d« Heer Delprat. KORTE INHOUD. BoEK I. — Geschiedenis der Protestanten in Frankrijk, van de afkondiging van het Edict van Nantes, door Hendrik IV., tot de herroeping daarvan door Lodewijk XIV. HooFDSTUK I.— Tijdvak van 1598 tot 1629, van bl. 1 tot 13. HooFDSTUK II. —Tijdvak van 1629 tot 62, van bl. 14 tot 21. HooFDSTUK III.— Tijdvak van 1662 tot 85, van bl. 22 tot 39. BoEK II. — De fransche vlugtelingen in Nederland. HooFDSTUK I. — Vestiging der fransche vlugtelingen in Nederland, van bl. 40 tot 50. HooFDSTUK II. — Staatkundige iuvloed der vlugtelingen in Holland, van bl. 51 tot 60. HooFDSTUK III. — Godsdienstige en letterkundige invloed der vlugtelingen in Holland, van bl. 61 tot 83. IIooFDSTUK IV. — Invloed der vlugtelingen op den vooruitgang van land- bouw, nijverheid en bandel, van bl. 84 tot 90. HooFDSTUK V. — Volkplantingen der fransche vlugtelingen aan de Kaap de Goede Hoop, en op Suriname, van bl. 90 tot 94. HooFDSTUK VI. — Tegenwoordige toestand van de afstammelingen der vlug- telingen in Holland, van bl. 95 tot 98. BoEK III. — De fransche vlugtelingen in andere landeu. HooFDSTUK I. — De vlugtelingen in Brandenburg, van bl. 99 tot 111. HooFDSTUK II. — De vlugtelingen in de kleinere staten van Duitschland, vanbl. 112 tot 116. HooFDSTUK III. — De vlugtelingen in Engeland, van bl. 116 tot 143. HooFDSTUK IV. — De vlugtelingen in Amerika, van bl. 143 tot 155. HooFDSTUK V. — De vlugtelingen in Ztvitserland, van bl. 156 tot 1/1. HooFDSTUK VI. — De vlugtelingen in Denemarken, Zweden en Rusland, van bl. 172 tot 178. Toegift over de fransche vlugtelingen aan de Kaap de Goede Hoop, van bl. 179 tot 182. EERSTE BOEK. QE3CHIEDENI3 DER PE0TE3TANTEN IN FRANKRIJK VAN DE AF- KONDIGING VAN HET EDICT VAN NANTES DOOR HEN- DRIK IV. TOT DE HEREOEPING DAARVAN DOOR LODEWIJK XIV. HOOFDSTUK I. Eerste Tijdvak, van 1598 tot 1629. Het Edict van Nantes naar inhoud en strekking beoordeeld — Door Lodewijk XIII. en Lodf^wijk XIV. beki-achtigd — Haat der Roomschen — Misnoegen der Protestanten — Gevoelen van Agrippa d'Aubigne — Synode te Gap — Vergadering te Chatellerault — Dood van Hendrik IV. — Vergadering te Saumur — Kerkelijk en Staatkundig Bestuui* der Protestanten — Opstand onder Lodewijk XIII. — Verdrag van Loudun — Edict van 1620 — Opstand van Beam — Onwettige Vergadering van La Rochelle — Verklaring van on- afhankelijkheid — Beleg van INIoutauban — Vrede van Montpellier — Opstand vau 1625 — Bemiddeling van den Koning van England — Vrede van 1626 — La Rochelle door Richelieu genomen — Verdrag van Alais. De geschiedenis van het Protestantisme in FranJcrijk, na de afkon- ■diging van het Edict van Nantes, door Hendrik IV. in 1598, tot aan de herroeping daarvan door Lodewijk XIV. in 1685, laat zich in drie hoofdtijdvakken splitsen. Het eerste begint met dat gods- dienstig verdrag, dat ten eiadpaal strekt aan de burgeroorlogen van de zestiende eeuw, en eindigt met het innemen van La Rochelle in 1629. Gedurende dit tijdvak worden de Protestanten, nu eens door eigen schuld, dan weder door de list der grooten, in die beroerten gewikkeld, die het regentschap van Maria van Medicis en de eerste jaren van het bewind van Lodewijk XIII. verontrusteden, en na zich achtervolgends van hunne plaatsen van veiligheid en van hunne staatkimdige organisatie beroofd te zien, houden zij eindelijk op eenen staat in den staat uit te maken. In het tweede tijdvak, dat zich van het innemen van Rochelle, tot de eerste vervolgingen van Lodewijk XIV. in 1662 uitstrekt, maken de Protestanten slechts A 2 eene godsdienstige partij uit, wier magtigste aanvoerders haar van tijd tot tijd ontvallen. Niet langer verontrusten zij Frankrijk gelijk huiine voorouders door gedurig naar de wapenen te grijpen ; zij ver- rijken liet veeleer door hunue nijverheid. In liet derde tijdvak, dat den tusschentijd beslaat tussclien de eerste vervolgingen en de her- roeping van het Edict van Nantes, worden zij van alia staatsambten uitgesloten, in hunne godsdienstige en burgerlijke regten aangerand, en eindelijk tot de keuze gedwongen van hunne godsdieust te verza- ken, of hun geboortegroud te verlaten. Het Edict van Nantes was, streng genonaea, sleclits eene vernieuw- de bevestiging der verschillende verdragen tussclien de Hoomschen en Protestanten getrofFen, maar telkens door de overwinnende partij verbroken. Het begon met eene acte van amnestie. De vonnissen tegen hervormden, als zoodanig, geveld, werden vernietigd, hunne uit- geweken kinderen als Eranschen erkend en uitgenoodigd om naar hun land terug te keeren, en zeKs galeisiaven op vrije voeten gesteld. Aan de Eoomschen stond men toe luulne godsdienst openlijk uit te oefenen in al die gevresten waar zij voorheen geschorst was. Aan de Protestanten werd onbepaalde gewetensvrijheid toegekend, terwijl hunne openbare ceredienst, te Parijs uitdrukkelijk verboden, tot die steden bepaald werd, waar zij, tijdens de afkondiging van het edict, gevestigd was. Yoorts werden er vele voorzorgen gebruikt, om aan Protestanten eene oupartijdige regtsbedeeling te verzekeren. Einde- lijk werden hmi voor vier jaren vaste wijkplaatsen toegekend, en behielden zij die staatkundige ovganisatie, die zij in de godsdienst- oorlogen tot stand gebragt hadden. De echtheid van dit stuk werd door alle Parlementen, voornamelijk door dat van Parijs, op het naauwgezetst gewaarborgd, en door alle Hooge Geregtshoven, be- nevens alle Gouverneurs van Proviacien, en zelfs door plaatselijke overheden, mitsgaders de aanzienlijkste bewoners der steden van het rijk, bezworen. LoDEWiJK XIII. en zclfs Lodewijk XIV. bevestigdea plegtig het edict van Hendkik IA^. De Ptegentes Maria vax Medicis, verklaarde, in naam des minderjarigen konings, dat de handhaving van dat edict, de rust onder zijne onderdanen op een vasten voet geplaatst had. Deze verklaring herhaalde Lode-wuk XIII. vier jaren later, toen raeerderjarig, met bijvoeging dat alien, die zichdaar- tegen verzetteden, als rustverstoorders zouden gestraft worden. Toon het jaar daarop, 1616, de adel aan de Generale Staten voor- stelde om den Koning te smeeken, de Roomsche Godsdienst te hand- haven, en overeenkonistig den ecd bij zijne krooning gezworen, alle ketters door de kerk als zoodanig bestempeld, uit den lande tc ver- drijven, gaf Lodewijk sterke blijken van misnoegen, en keuvde alle geweld in zaken van Godsdienst af, " door oudervinding," zeide hij, " overtuigd zijnde, dat zulke middelen slecMs dienen cm liet getal der afgescheideuen van de kerk te vergrooten, in plaats van liun den vreg aan te wijzen, om in den schoot der kerk terug te keeren." Bij eene latere bevestigiug van meergem. edict, in 1616, verbood hij de Hervormden met den naam van "ketters" te bestempelen. Dit was noodig, om het strijdige tusschen den krooningseed en de uieuwe verordeningen v:eg te ruimen. Van gelijken aard en in denzelfden geest wareii de verklaringen, die LoDEAYiJK XIY. van tijd tot tijd afleide, en dat vfel tot 1583 toe. De belangrijkste was die van 21 Mei, 1652, waarvan de eer aan Mazarin toekomt. De koning bekraclitigde bij die gelegen- heid de edicten zijner voorgangers, met bijvoeging van deze woor- den : " aangezien de onderdanen voornoemd (te weten de Protestan- ten) bem doorslaande bewijzen van verkleefdheid en trouw gegeven hadden, voornaraelijk bij deze gelegenlieid, waarover Zijne IMajesteit grootelijks te vreden w-as." Het teekenen van liet Edict van Nantes, door Hendkik IV. was eene stoute bestrijding van de iugewortelde vooroordeelen der mid- deleenwen. Gelijke burgerlijke en godsdienstige regten werden daardoor aan Hervormden en Koomsclien toegekend. Voor laet eerst verhief zich in Fninkr/J/c de burgerlijke magt boven de gods- dienstige partijscliappen, en wees de grenzen aan, die zij niet meer oversclirijden moesten, wilden zij niet de wet van den staat over- treden. Eene zoo gelieel nieuwe staatkunde moest noodzakelijk Imde te- genspraak uitlokken van den kant dergenen, die iiitersten voorston- den, en die partijen tot haat verwekken, die altijd meenen niets te hebben, zoo lang zij niet over alles beschikken. De herinuering aan veertig jaren van biirgeroorlogen, was nog niet uitgewischt. Uiter- lijke vrede was wel hersteld, maar de gemoederen wantrouwden elkander. De ultra-roomsclien liielden Hendkik IV. niet voor op- regt. Zijne inschikkelijkheid voor de Protestanten werd aan gelieime verkleefdheid aan hunne leer toegeschreven. Een wettig bestaan verzekeren, waarborgen verleenen aan ketters ! in den ban gesla- gen ketters ! menschen in dit en in het toekoraend leven verdoemd ! en de zoodanigen op eene lijn plaatsen met regtgeloovigen I — zie- daar haudelingen, die zij niet goedkeuren konden, en die in hunne oogen bewijzen waren van openbaar verraad, of althans van straf- bare onverschiUigheid. Maar, afgezien van het godsdienstig fana- tisme, zou eigenbaat genoeg geweest zijn om de Eoomsche partij tegen het edict van Henbktk IY. in het harnas te jagen. De geestelijkheid vreesde vermindering van inkomen en gezag, indien de nieuwe leer, door den staat erkend, veld won. De parlemen- ten bezwaarden zich over het edict, als ingiijpende in hunne regten : zij weigerden het aanvankelijk te erkennen, maar bukten eindelijk voor den uitdrukkelijken wil van den vorst. " Ik," zeide Hendrik IV. tegen de leden van het Parlement van Parifs, " ik heb het edict nitgevaardigd, en ik wil het gehandhaafd zien. Mijn wil moet reden genoeg zijn. In eenen staat waar men zijnen pligt als onderdaan beseft en beoefent, vraagt men den vorst nooit naar reden. Ik ben koning, ik spreek u als zoodanig toe, en ik wil ge- hoorzaamd worden." In de vergadering der geestelijken, waar men hem tot vervulling van zijnen pligt vermaande, antwoordde hij, dat hij hen weerkeerig daartoe vermaande, en voegde er met gemaakte zwetsende gulhartigheid bij ; " Mijne voorzaten hebben u schoone beloften gegeven, maar ik, in mijn grijs kamizooltje, zal u wat de- gelijks geven, Ik ben wel van bxuten grijs, maar van binnen van louter goud." De Protestanten waren schier even onvergenoegd. Toen de Span- jaarden Amiens verrasten, betoonden zich vele hunner aanvoerders onwillig om de wapenen op te vatten. Zij zagen den Koning, sederfc zijne bekeering, niet met goede oogen aan. Duplessis-Mornay verscheen niet meer aan het hof. Bij dat alles handhaafde Hendmk hunne godsdienstige en staat- knndige bijeenkomsten. Hij oordeelde ze noodig voor hunne veilig- heid, maar had alles over om er de hoofden van den adel, wier eer- zticht hij vreesde, van te verwijderen. Hij was minder beducht voor de vestingen die hij in hunne handen liet. Hij aarzelde niet om aan de Vergadering van ChatellerauU in 1605 een uitstel van vier jaren te \erleenen van de teruggave der stedeu die zij bezet hidden. Door zulke welbegrepen inschikkelijkheid bleef de vrede in het rijk bewaard ; en aan Hendrik IV. komt daarvan de eer toe, Einddijk begonnen de Protestanten toe te treden tot eenen vorst, die huu ten minste godsdienstvrijheid toekende. De moord van Hendrik IV. bragt den schrik onder de Protes- tanten. Niet voldaan met de bevestiging van het Edict van Nantes, door Maria van Medicis, verzochten en verkregen zij verlof tot eene algemeene vergadering te ChatellerauU. De Hertogen van Eohan, Soubise, Sully, La Tremouille, en de Heeren Cha- TiLLON, La Porce, en Duplessis-Mornay, begaven zich naar die vergadering, die eerlang naar Saumur werd verplaatst. Maar eerzucht en gunstbejag golden bij de hoofden van den adel boven ijver voor de hervorming. De Hertog van Bouillon wensdite in het Ministerie te komen, en met dat oogmerk gaf hij ten hove zoo 6 hoog mogelijk van de magt der hervorraden op. Tevens wilde hij zich als hull lioqfd voordoen, door zicli tot Voorzitter in hunne vergadering te laten benoemen. Maar men giste zijne baatziichtige bedoelingen, en Duplessis werd gekozen. Hierop van krijgsbeleid veranderende poogde hij zijnen aanhang te bewegen om alle vaste plaatsen uit hunne handen te geven, en zich geheel in de armen der Eegentes te wei-pen. Bij het slot sprak hij met hoogdravenden lof van den roem dieu zij behalen zouden, door zich vrijwillig bloot te stellen om als martelaars te lijden. " Ja, Edel Heer, hernam D'AuBiGNe," de martelaarskroon kan men niet naar waarde roemen, en driewerf gezegend is hij, die lijdt om de zaak van Christus. Zich- zelven bloot stellen aan het martelaarschap is het kenmerk van den echten Christen ; maar zijne broeders daaraan blootstellen, en hun daartoe den weg banen, is het kenmerk van eeii' verrader en een' beul." De vergadering liet zich door de listige raadslagen van Bouillon niet leiden. Zij poogde eensgezindheid onder de hoofden der partij te herstellen, en Mornay stelde de vermaarde Acte van Verzoening op, die door al de vergaderde Grooten en door Bouillon zelf te Satimur geteekend werd. De eendragt hersteld zijnde, bragt de vergadering een stelsel van gemeenschappelijke verdediging tot stand. Protestantsch Frankrijk werd in acht cirkels verdeeld, en aan ieder een afzonderlijke Baad toebeschikt. Di.e Eaadsvergade- ringen moesten met elkander in verband staaii, zoodat het gemakke- lijk werd om daaraan eene gemeene rigting te geven. De godsdienstige en staatkundige organisatie der Calvinisten bestond vodr het Edict van Nantes, werd daardoor eenigzins ge- wijzigd, maar verkreeg door de vergadering van Saumur haar voile beslag, en vestigde wel degelijk eene vertegenwoordigende republiek in den boezem van eene onbepaalde Monarchic. De godsdienstige regeringsvorm der licrvormden nistte op kerkeraden, ringen, pro- vinciale en nationale Synoden. Aan elke kerk was een kerkeraad verbonden, bestaande uit Leeraars, Oudsrlingen en Diakenen. Zij kwamen wekelijks bijeen. ]\Ien raadpleegde diiar over de lutdeeling van hetgeen in de bijeenkomsten der geloovigen voor de armen was ingezameld. Men deed er aangifte van wangedrag door de leden der kerk, en vooral van bedrijven strijdig met de kerkelijke tucht. Men onderzocht er of de schuldigen iu het geval waren van eene bijzondere vermaning te behoeven, dan wel of zij openbaar moesten uitgebannen worden. In geval van weerstrevigheid verwees men den overtreder naar den ring. De ringen hielden kwartaalsvergaderingen, bestaande uit twee af- gevaardigden van clkcn kerkeraad. Men besloot er over die zaken, die men in eenen kerkeraad niet liad kunnen afdoen. Men bepaalde er welke sommen gelds zouden gezouden worden uaar Protestanten, die om de Godsdienst vervolging leden. Men stelde er onder censuur alle ouderlingen, diakencn, proponenten, leeraars zelfs, die van liunne pligten waren afgeweken. Men zette cr alle kerkeraads- leden af, die scliuldig bevonden werden aan een dubbelzinnig gedrag. De provinciale Synoden hielden jaarlijksche bijeenkomsten. leder ring werd er door twee afgevaardigden vertegenwoordigd. Alle zaken der geheele provincie kwamen er ter tafel. AVie naar bet leeraarsambt stond moesu zicb daar naelden om geexamineerd te worden. De salarissen der Predikanten werden daar bepaald naar evenredigbeid van bet geheele bedrag der inzamelingen. Daar werd aan elke gemeente baar leeraar toebeschikt, daar geschiedde ook de benoeming van Professoren in de theologie. De generale of nationale Synode werd aiie drie jaar belegd, maar dikwijls kwamen er staatkundige beletselen in den weg. Deze vergadering bestond uit afgevaardigden, zoo wel leeken als geeste- lijken, van alle provincien des rijks. De Moderator, of Yoorzitter, werd er bij meerderheid van stemmen gekozen. Zij deed uitspraak in appel over alle zaken haar door de provinciale Synoden ter be- slissing voorgelegd. Hare uitwijzing in zaken, de leer of kerkelijke tucht betreffende was afdoende, en hare verordeningen hadden voor alle kerken kracht van wet. Men ziet uit dit alles dat het kerkelijk bestuur in alle deelen een vertegenwoordigend stelsel was, bestaande uit vergaderingen aan elkander ondergeschikt, en bij wnjze van kiezing daargeste^d. De kerkeraad stond onder den ring, deze onder de provinciale Synode, en deze op hare beurt onder de Synode Nationaal. De laagste trap van dat geestelijk bestuur stond in aanrakiug met het volk. De kerkeraad bestond uit een of meer leeraars, die de ouderlingen be- uoemden, of althans in het openbaar hunne goedkeming aan die benoeming hechteden. De ringen bestonden uit afgevaardigden der kerkeraden, de Synoden uit afgevaardigden van de ringen, en einde- lijk de Synode nationaal uit afgevaardigden der Synoden provinciaal. In de handen van eene vaak onder drakte minderheid was zulk een bestuur een krachtig middel om zich staande te houden. De tucht werd er gehandhaafd als band van vereenigiug voor alien die de her- vormiiig aankleefdeu, en als middel viui beveiligiug tegeu eene heer- schende en naijverige kerk. Het toezigt was er weerkeerig, de ge- nomen inaatregelen waren krachtig en van onmiddelijk gevolg, omdat zij terstond uitvoerbaar en altijdovereeukomstighet algemeen belang der partij waren. In de eerste helft der zeventiende eeuw telde men in Frankrijk acht honderd en zes kerken, verdeeld in zestien provincien, en twee- en-zestig ringen. In de honderd jaren van 1559 tot 1659 werden er negen-en-twintig Synoden Nationaal gehouden. Het staatkundige regeringstelsel der hervormden was democratiscli, en gelijk het kerkelijke vertegenwoordigend. Het bestond \x\i p'ovinciale, kreits, en algemeene vergaderingen. De provinciale vergaderingen bestonden uit de aanzienlijken in elke provincie, die in last hadden over de handhaving der regten en voorregten aan de Protestanten toegekend, te.^i^aken. Zij namen kennis der ingezonden klagten hunner geloofs^^jooten, en zonden daarvan extract aan de algemeene vergadering van afgevaardigden, die op zich nam redres bij den Koning te zoeken. De provinciale vergaderingen bestonden reeds voor de bijeenkomst te Saumm', maar van dat tijdstip af werden zij in een geregeld verband gebragt, en bleven, ten spijt van het hof, bestaan, tot na het innemen van La Rochelle. De Kreitzen, in navolging van die van Duitsch- land, door gemelde vergadering in 1611 daargesteld, bestonden uit vereenigingen van verscheidene provincien. Men gaf den naam van Kreits vergadering aan de vereeniging der afgevaardigden der Provincien. leder Provincie had het regt zoodanige Kreits ver- gadering te beleggen, Avanneer eenig gevaar een of meer kerken in het bijzonder, of wel de vereeoigde kerken van Frankrijk en Beam bedreigde. Wanneer de nood te hoog Hep, nam de kreits- vergadering, met voorbijgaan van het koninklijk prerogatief, het op zich, eene algemeene vergadering te beleggen. Het Edict van Nantes veroorloofde zulke algemeene vergaderingen, maar onder de iiitdrukkelijke voorwaarde van vooraf verkregen toe- stemming des Konings. Zonder dat waren zij onwettig en werden als oproerig beschouwd. Sedert de afkondiging van het Edict tot 1629, telt men negen algemeene vergaderingen. De drie die onder de regering van Hendrik IV. voorvielen, als ook die van Saumur onder Lodewijk XIII. waren wettig en formed, maar die van La Rochelle in 1617, 18, 19 en 20, waren onwettig en informeel, De laatste werd revolutionnair en gaf het teeken tot den burger- 9 oorlog, waarbij de hervormdeii al limine burgerlijke vrijheden inschoten. In lieginsel haddeu de algemeeiie vergaderingeii een bijzondeieii en zeer beperkten werkkring, te weteu liet verkiezen van algeraeene afgevaardigden, en later het aanbevelen van zes candidaten voor de algemeene vergadering, waaiuit de Koning twee Commissarissen van godsdienstzaten koos, oiu bij hem bun verblijf te liondeu in den tusschentijd der zittingen ; maar in de wezentlijkheid strekten zicli hunue verrigtingen uit tot alle dingen die betrekking hadden op bun kerkgenootschap. In het leven van Hendrik IV. gingen zij niet buiten den aangewezen kring, maar onder de regering van LoDETViJK XIII. matigden zij zich het oppergezag aan, in navolging van de Staten-Geueraal der Vereenigde Nederlanden, en gaven aan- leiding tot beroerte en opstand. Zoodanig was de geduehte orgaiiisatie, die de Vergadering van Saumur aan de Protestantsche partij gaf, en die stand hield tot aan de inneming van La Rochelle. Zoo veel stoutheid vercjrftrustte het hof, reeds \\\ verbindtenissen met Spanje verwikkeld, hetgeen de hervorraden beschouwden als eene strafwaardige afwijking van de staatkunde van Hendkik IV. Het dubbele huwelijk van Lodewijk XIII. met Anna van Oostenrijk, en van den Piins van Astui'len met eene Princes van Frankrijk, was niet minder ergerlijk voor den Prins van CoNDe, die er op vlamde om gedm-ende 's konings minderjarigheid de teugels van het bewind in handen te krijgen . Hij bediende zich van het ongenoe- gen der hervormden om ze tot opstand aan te hitsen. De beroerte was aanvankelijk meer burgerlijk dan godsdienstig. Maar toen de Hertog van Eohan de woelzieke bevolking der Cn-ennes had opge- ruid, verplaatste zich de algemeene vergadering van afgevaardigden der kerk uit eigen beweging van Grenoble naar Nimes, en aarzelde niet zich voor den oorlog te verklaren. Het was het tijdstip dat de jeugdige koning zich naar Bordeaux stond te begeven om Anna van Oostenrijk te huwen. Hij begaf zich op weg onder de bescherming van een leger aangevoerd door den Hertog van Guise, dien men tot Lieutenant-Generaal des rijks benoemd had. Zoo zag men andermaal het vreemde schouwspel van eenen Koning van Frankrijk, die door zijn rijk trok, aan het hoofd van een leger, en zijnen intogt hield in zijne getrouwe steden, vooraf- gegaan van geschut en brandende lonten. Het hatelijke hiervan ging voor rekening der Protestanten, die buiten noodzakelijkheid 10 bondgenooten geworden waren van een' muitzieken adel. Men kou ze te regt beschuldigen van zich met de vijanden van den staat te scharen, en van toen af was ook hun ondergang besloten. Maar eer men ze verpletterde, moest men ze onderling verdeelen. 