Bijdragen tot de taal-, land- en volkenkunde
Voor hij de negorij verliet, liet men hie nog’ twee békkeneelen zien, het eene was van den Lonthorschen Moórschén Mardijker Watroe en het andere van den Moorschen Mardijker Bajacka van Celamme, die het vorige jaar almede op hunne térugreis van Kei naar Banda door her waren overrompeld en dood- geslagen. Toen Marcus van zijn uitstapje teruggekeerd’ was, besloten ze, daar veel van hun volk ziek werd, ei ze gebtek aan water kregen, ook omdat volgens het zeggen der Oniërs aldaar een goed: getal vaartuigen zoudén komen, van wie meù niët wist of het vriend: of vijand zou wezen, den steven naar Caras te wenden, om aldaar padi en boontjés te ruilen. Doch dit werd door den Radja van Pataga, Baauw en den Orang Kaja van de negory Roema-bitti afgeraden, omdat een Intji Cassing van Makassar aldaar van Ceram gekomen, voor die negorij ten anker lag, benevens nog drie andere jonken , twee van Goram en een van Ceram, waarvan de Anachoda was geraamd’ Grissee, die aldaar mede ten handel kwamen om katjang en boontjes te ruilen. Volgens het zeggen van Radja Baauw had hij vier ' 4 Gantang == 13} Amst. pd. 100 DE REIZEN DER NEDERLANDERS NAAR NIKUW-GUINEA corra-corras derwaarts gezonden, om Intji Cassing van daar te doen vertrekken of wel te overrompelen. Welke reden die Radja hiervoor had, blijkt uit het rapport niet. Toen Gijsbertsz. en de andere ter hoogte van Caras zeilden, hadden ze wel onder den wal drie of vier vaartuigen zien liggen, doch zonder den wal nader te komen staken ze zee- waarts, en kwamen na verloop van drie etmalen op Ceram- Laut, van waar ze op den 24 Juli 1685 te Banda terug waren. Ook uit dit rapport zien wij dat het niet alleen de bewoners der eilanden, gelegen tusschen de Westkust van Nieuw-Guinea en de Oostkust van Gilolo of Halmaheira, de zoogenaamde Papoesche eilanden waren, die op roof en buit voeren , maar dat ook de bewoners der in de Golf van Mac-Cluer of Vinck’s golf gelegen negorijen, als ook die der eilanden Caras en Batoe zich hieraan schuldig maakten. Dit gaf dan ook de H. R. aanleiding de Bandasche regeering opmerkzaam te maken (6 Maart 1686), of het niet te gewaagd was, dat de Burgers derwaarts vertrokken om handel te drijven ; ze misgunden hun de voordeelen hiervan niet, integendeel ze oordeelden dat de slavenhandel groote voordeelen aanbracht en zeer noodzakelijk voor de Burgers, maar vooral voor de kultuur der notenperken was aan te merken. De Burgers gingen inmiddels voort de kust te bevaren; van daar kwam den 9 Juni 1686 te Banda de zoon van den Chinees Tsucas Jansz., die een maand te voren over Goram — om zich aldaar van tolken te voorzien — derwaarts was ver- trokken. Te Goram had hij gevonden den Radja van Caras, Moffon, die aldaar in eene groote en welbemande corra-corra was aangekomen , om met de Gorammers vrede en een nader verbond van vriend- en bondgenootschap te maken, hetgeen reeds had plaats gehad en volgens hunne gewoonte met den eed, of drinken van matakau ! tot wederzijdsch genoegen bevestigd was. Met den Radja in kennis gebracht, deelde hij dezen mede dat hij het voornemen had naar de kust te zeilen, waarop de Radja hem de belofte deed, dat, ingeval hij vooraf naar Caras wilde gaan, hij hem weldra zou volgen en in ziju handel behulpzaam wezen, doch 1) Waarschijnlijk het drinken van elkanders bloed, uitvaerig door Keyts in zijn journaal beschreven, EN DK PAPOESCHE EILANDEN. 101 dat er voor ditmaal weinig slaven in zijne negorij te verhandelen zouden wezen, en ook de massooi aan de Gorammers had toe- gezegd, en daarop reeds eenige goederen in voorschot had ontvangen. Lucas Jansz. vertrok hierop naar Caras, waar hij na drie dagen zeilens aankwam; de Radja was echter nog niet ver- schenen. Al aanstonds kwamen een aantal inboorlingen, van welke hij, voorzichtigheidshalve, slechts een klein gedeelte liet aan boord komen. Zij deden ten zijnen opzichte eene goede gezind- heid blijken, zaodat hij zich met hen aan land begaf, en aller- eerst naar de water- en vischplaats werd geleid, waar hem werd aangezegd, dat hij bij dag of bij nacht vrij en onbeschroomd aan wal en in hanne negorijen en woningen mocht komen , onder toezegging en belofte, dat hem noch zijn volk eenig leed zou ge- schieden ; gedurende zijn verblijf aldaar, drie dagen lang, was hii dan ook zeer goed bejegend en minzaam onthaald geworden. Hij vond hier ten anker zes vaartuigen van Misoal, die er reeds eenigen tijd hadden gelegen, en na eenige weinige slaven te hebben ingeruild, naar Goram waren vertrokken vom de ingecochte cativen aldaer te verkoopen.» ! Daar de Radja niet kwam opdagen en geen handel kunnende drijven, besloot Tsucas Jansz. naar Onin te zeilen in de hoop den Radja aldaar te vinden; doch daar ten anker komende vond hij hem er niet. Ook hier kwamen een aantal inwoners met hunne vaartuigen aan boord, en vroegen hem van waar en met welk doel hij kwam. Hij antwoordde: van Banda en met. een goed doel, dat niet anders strekte dan om op de kust en elders handel te zoeken. Men raadde hem aan dat hij verder tot recht voor de negorij Roema-batti moest loopen , omdat daar waar hij lag geen goede ankerplaats te vinden was. Doch voor deze negorij vruchteloos getracht hebbende eenige slaven te bekomen en handel te drijven, lichtte mj het anker en zeilde verder de bocht (van Vinck of Mac-Cluer?) in, tot voor de negorii Fataga, waar hij door Radja Baauw meermalen werd bezocht en aan land genoodigd. Deze toonde hem in allen deele genegen te wezen en met hem te willen handelen; hij verkreeg dan ook van hem 18 stuks slaven, die tegen wit linnen en Tamboksche zwaarden werden ingeruild. Zes dagen had hij reeds voor Fataga gelegen en zijn vertrek Van captieven, gevaugenen, 102 DE REIZEN DER NEDERLANDERS NAAR NIEUW-GUINEA nog niet bepuald, in de hoop van nog eenige slaven te ruilen of eenige andere handelsartikelen te bekomen, toen hij door een van dedoor hen geroofde Gorummers gewaarschuwd werd wel op zijn hoede te wezen, daar hij vernomen had dat Radja Baauw met de inwoners van Roema-batti overeen waren geko- men, om des nachts, wanneer de kans hun gunstig scheen, de chaloup onverwachts te overvallen en af te loopen. Op dit bericht — hetzij dan waar of ouwaar — dacht Tsucas Jansz. het ougeraden zijn vertrek langer uit te stellen; tegen hef. vallen van den avond lichtte hij het anker en zeilde naar Goram, om de van daar medegenomen tolken te ontschepen. Daar ter reede komende vond hij Radja Moffon van Caras aldaar nog ten anker liggen. Toen hij dezeu bezocht, gaf de Radja voor reden van zijn langdurig verblijf op, dat hij wel op weg naar Caras was geweest, doch het slechte weder had hem genoodzaakt naar Goram terug te keeren. Na een ctinaal ter reede vertoefd te hebben, lichtte Tsucas Jansz. het anker en zeilde naar Banda. Nog kwamen in dezelfde maand (Juni) van de kust te Banda de Mardijker Marcus Rogiersz. terug, die op den 25sten Mei met de Burgerhandelaars Jan Gijsbertsz. , Jan Swart en Abraham Rogiersz. derwaarts was vertrokken, en den 28stea daaraan vol- gende almede voor de uegory Fataga waren verschenen. Aan wal komende vonden ze de negorij verlaten en de bevolking naar het gebergte gevlucht. Ze besloten nu om naar Roema-batti te zeilen en te zien of aldaar iets voor hen te handeleu viel; doch den volgenden morgen aan het door hen opgevat voornemen gevolg willeude geven, zagen ze een groote menigte volk op het strand, zoodat ze het gebergte verlaten en de negorijen wederom betrokken hadden. Andermaal gingen ze nu aan land, en met de oofden in gesprek komende, vroegen deze werwaarts de reis en welke hunne meening was, dat zij uu buiten gewoonte zoo sterk eu met vier chaloupen te gelijk voor hunue negorijen waren gekomeu; ze waren bevreesd dat dit met een kwaad oogmerk was geschied en niet auders beoogden dan om hen te beoorlogen. Dit was dan ook alleen de reden geweest, waarom zij naar het gebergte gevlucht waren. Nadat de onzen huu de reden van huune komst hadden bekend gemaakt, en gezegd dat zij in het geheel niet bevreesd behoefden te wezen, toonden zij zich genegen om met, hen te handelen en namen aan zooveel slaven als zij in hunne negorijen EN DE PAPUESCHE EILANDEN. 108 ze in 14 à 15 dagen, 22 stuks slaven, meestal opgeschoten © kinderen, voor linnen, zwaarden en Bilitonsche bijltjes konden inruilen. Intusschen was de Mardijker Marcus Rogiersz. met een Orembaai naar Roema-batti gevaren om te zien hoe de zaken aldaar stonden. Bij zijne aankomst vernam hij dat de Christen Chinees Tsucas Jansz. met zijn chaloup daar ook ge- weest en voor eenige dagen weder was vertrokken. In gesprek met Radja Baauw komende, zeide deze tot hem, dat hij wel Hollanders, maar in geen geval Chinezen of andere natiën bij zijn negor:j of stranden wilde gedoogen. Hij zeide Marcus ronduit, dat hij het voornemen had gehad Lucas Jansz. des nachts onverwachts te overvallen en hem met zijn volk te vermoorden; „dit voornemen had hy echter niet ten uytvoer kunnen brengen omdat hy onverwachts was vertrocken;” hier- door alleen was hij de handen van deze moorddadige menschen ontkomen. Nadat Marcus weder op Fataga teruggekomen was, en daar er verder voor den handel niets meer te doen viel, besloten ze tot hun vertrek. Na aan den wal van de Hoofden afscheid te hebben genomeu, verlieten ze de kust; de drie Burgerhandelaars naar de kust van Ceram, de Mardijker naar Banda. In de volgende maand Juli kwam de Misties Burger Carsten Jansz. van Onin te Banda, medebrengende zes stuks slaven, twee mannen, twee vrouwen en twee kinderen. Ook hij was door de bevolking doorgaans wel bejegend en vriendelijk onthaald. Den 7den Augustus kwam hij andermaal van de kust, en bracht van daar mede 93 stuks slaven, meest allen opgeschoten kinderen van vijf en zes span hoogte. | Terwijl hij aldaar lag, waren de bewoners van de negorijen Aragoeni en Fataga met elkander in oorlog; die van de eerstgenoemde negorij hadden die van Fataga in hun eigen kampong komen bestoken, zeven menschen doodgeslagen en vier 4 vijf personen gevankelijk weggevoerd. Mij was echter eveuals de vorige reis door hen wel bejegend, dagelijks aan land geweest en had met hen gegeten en gedronken. Toch bleef de H. R. den Gouverneur in hare brieven vermanen, dat de Burgers in deze vaart voorzichtig moesten wezeù , zoo als blijkt bij haar schrijven van den 21 Februari 1687.» Men zal — zoo schrijven ze — de Burgers naar Nieuw-Guinea varende, telkens moeten recommanderen op hunne hoede te zijn. Want hoesnel (zij) in het afgeloopen jaar overal wel onthaadd 104 DE REIZEN DER NEDERLANDERS NAAR NIEUW-GUINEA zijn, zoo zullen zij echter in gedachten houden, het ongeluk, dat. hunne medeburgers weleer door de wreedheid der inboor- lingen overgekomen is; en hun door dit beleefd onthaal wel eens gebrouwen konde worden voor dat zij er om zouden kunnen denken.» Het jaar 1688 ging dan ook niet voorbij zonder dat er weder een‘dergelijk ongeluk had plaats gehad. In de maand Mei van dat jaar kwam de Anachoda Auwen van de kust van Ceram te Banda ten handel, die het bericht medebracht, dat een vaartnig van Keffing van de negory Kili- lauw naar de kust ten handel om massooi was gevaren en aldaar door de inwoners van Coveay bij nacht verradelijk overvallen was, en al de opvarenden 28 in getal, hadden dood geslagen; de redenen, die hiertoe aunleiding hadden gegeven, waren echter onbekend gebleven. 1 Toch scheen dit de Burgers niet af te schrikken, want nog geen maand later — op den 3 Juli — leest men in het dag- register het vertrek naar de kust van de Burgers Marcús Rogiersz. en Patti Moor zom aldaer den slavenhandel noginaels te ondernemen”. De berichten, die ons van nu af aan voorkomen, behelzen over het algemeen genomen niet veel belangrijks. Van tijd tot tijd vertrokken er nog vaartuigen, zoo van de Banda- sche burgers als van Ceram naar de kust, die met een gering getal slaven en eenig massooi van daar terug komen, maar belangrijke ontmoetingen of voorvallen teekenen ze niet op De rooftochten der Papoeören echter nemen in dit tijdvak on- gemeen toe, waardoor de kusten van de Aroe- en Kei-eilanden zeer onveilig werden gemaakt; doch niet alleen dat ze zich tot deze eilanden bepaalden, maar Ceram, Keffing, Goram, de Banda groep tot aan de Teuimber eilanden, hadden mede van den overlast dezer roovers veel te lijden. [et eiland Massoal (Misoal) rustte voaral roof corra-corra’s uit, en zij deden onder het bevel van vier huuner Hoofden veel kwaad. Ze voeren dikwerf in grooten getale ten roof; zoo berichtte o. a. de gezagvoorder van de chaloup van Sr. Hardekop, die in het voorjaar van 1689 van Kei en Teeuwer te Banda kwam, dat omtrent Kei ruim twintig stuks Papoesche corra-corra’s zwierven, en van Couwer 13 inlanders hadden geroofd: vijf dezer corra-corra’s hadden een inlandsch vaartuig hardnekkig vervolgd, tot dat het hun eindelijk gelukte zich op Klein Kei te redden. In 1694 ' Missive van de H. R van den 44 Juni 4688 EN DE PAPORSCHE EILANDEN. Te Misoal had hij zijn onderhoud verdiend met het maken van Seros (vischkorven). Na een verblijf van 9 jaren was hij met nog een ander geroofde — die op Groot Kei te huis be- hoorde — met een schepprauwtje van daar ontvlucht; ze waren behouden te Lahar op Kei aangekomen met een man en twee vrouwen, die zij ook aan het strand hadden opgevat; na het sterven van zijn medemakker was hij naar Elad vertrokken, en eindelijk kwam hij, na een verblijf van ruim tien jaren op deze eilanden, met den Misties Burger Pieter Jausz. te Banda aan. In 1697 werden door den Gouverneur van Ternaten, Pieter Rooselaer en Thomas Laps naar den koning van Tidor gezon- den, om te klagen over de rooverijen van Kitjil Boelam en anderen, die met tien vaartuigen op Onin 60 en op Kei 13 personen geroofd en deze op Goram hadden verkocht. Hierop had de Koning geantwoord, dat het Opperhoofd van kei, Falaboeka Balebaba genaamd, aan den Vorst van Misoal had verzocht geadsisteerd te mogen worden met tien corra- corra’s, ten einde daarmede het volk van de negorij Iri of Wawanaina, op het vasteland van Nieuw-Guinea gelegen, te straffen, omdat ze zich tegen het volk van Kei hadden verzet. ! Dit was geschied; ze waren daarvoor vereerd met een koperen bas, een gong en tien stuks kleeden, zonder dat ze iemand van ’sCompagnies onderdanen hadden beleedigd of van hen beleedigd waren; alzoo het volk van de Patanische corra-corra’s niet door ’s Compaguies, maar door het volk van Wonin, bij de onzen Onin genaamd, en eigen onderdanen van den Koning 2 waren gedood en de overige op Keffing verkocht. Het scheen dus dat hij in zijn recht was. De Koning verontschuldigde zich verder over andere voorgevallen rooverijen, en het kwam aan Rooselaer voordat de Koning geen plan had om ze te straffen. ' Een ander bericht zegt: »Die van Massouwal hebben de negorij Iri of Wawanama overweldigt, omdat zij twee prauwen met volk van de Patanders sterk zestig personen hadden gedood. 3 Zie hiervoren blz. 84, 106 DE REIZEN DER NEDERLANDERS NAAR NIEUW-GUINEA. Den vermoedelijken moord van den onderkoopman, Pieter Alsteyn en zijn gezelschap, die door de bewoners van de negorij Mafoort, 1 op den vasten wal van Nieuw-Guinea gelegen, zou zijn geschied, zou hij laten onderzoeken en zoo die werd be- vestigd , de daders en complicen met den dood straffen. Deze onderkoopman was in 1696 uitgezonden ter ontdekking van de J.aloegas eilanden, § 18. 1700—1795. In de Memorie van overgave van het (Gouvernement Banda, door den Gouverneur Coyet aan zijn opvolger Cornelis Stull, op den 18 April 1701, wordt met geen enkel woord melding gemaakt van Nieuw-Guinea of de Papoesche eilanden; wel daarentegen van de Gorammers en Keffingers, waarover hij zich o. a. in de volgende bewoordingen uitlaat: » dat het zijn stoute bedriegers, die de lorrendraaijers die van de West komen, steunen en hen lijfberging verschaffen.» Dit ziet voornamelijk op den sluikhandel in specerijen, die veelal door hunne tasschenkomst met de zoogenaamde lorrendraaiers, gedreven werden. Maar er waren ook geruchten verspreid dat Kuropeesche en wel Engelsche schepen zich van tijd tot tijd in dat vaarwater vertoonden, 2 en zich mede op deze of gene wijze specerijen ver- schaften om die in Europa aan de markt te brengen. In onze volgende gedeelten komen wij meer uitvoerig hierop terug. Om zich van de waarheid te overtuigen of zich omtrent Nieuw- Ciuinea of de nabij gelegen cilanden, Engelsche schepen ophiel- den, werden zoowel de Gouverneurs van Bauda als Ternate door de U. R. gelast, vai tijd tot tijd dat vaarwater te laten doorkruisen, en tevens naar het aanwezig zijn van specerijboomen onderzoek te doen. Af en aan werden dan ook daartoe cenige vaartuigen afgee zonden. De Galjoot de Leeuwerik, die met de chaloup Commer 1 Te Masses, negorij op den vasten wal van Nieuw-Guinea, was vermoord de onderkoopman Pieter Alsteyn, een slaaf antkomen en verkocht aan die van de negorij Matlore en door dezen aan den Koning van Salawaty 1703. Ternaten. Het bleek later dat die moord op Salawati had plaats gehad. 2 In 1700 waren de Engelschen op Noesa Foedi of P. Pisang, onder N. G. gelegen, geweest, doch door den inlander met geweld afgewezen. Twee jaren later zouden er valgens ingekomen rapporten, weder twee aldaar zijn verschenen eu naar specerijen geïnformeerd hebben enz, EN DE PAPOESCHE EILANDEN. 107 jn het begin van het jaar 1703 derwaarts was gezonden, bevond zich in het begin van Maart op de Zuid-Westkust van Nieuw-Guinea. Toen de Leeuwerik voor Roeima-batti kwam, trof het ougeluk dat de stuurman Samuel Kok, benevens de kor- poraal en een soldaat binnen hoord werden vermoord, hetgeen volgens de ingewounen verklaringen op de volgende wijze had plaats gehad. Op den avond dat ze voor Roema-batti waren ten anker gekomen, was de Orang Kaja Baauw aan boord geweest en wel ontvangen. «# Daer hy veinsde of hy zieckelyck was, werd „hy met een soepje onthaeld en vertrock daerna weder naer v de wal.» De vier volgende dagen kwam hij terug en verkocht iederen deg een slaaf aan den stuurman Kok. Voor de vijfde maal kwam hij weder aan boord, doch was nu vergezeld van een menigte vaartuigen, die met veel volk bemand en met pedang, assagaayen en bogen waren gewapend. De korporaal, die den stuurman hierop opmerkzaam maakte en dit niet behoorde toe te laten, of ten minste de geweren bij de hand diende te leggen, ontving hierop ten antwoord „dat het zoo de gewoonte was van dit volck om zoo over te „ komen. » | De verkoop van den manslaaf ging niet vlot, en niet voor dat er uog een stuk lijnwaad bij werd gegeven, werd de koop ge- sloten. De Orang Kaja liet het in zijn tarre tarre (klein vaar- tuig) breugen, doch in plaats van nu, den verkochte slaaf te leveren, gaf hij een sein met het woord ha! waarop alle de aan boord zijnde inlanders, benevens den Orang Kaja met houwers roudom zich heen sloegen, waardoor eenige van hen werden gekwetst, en de stuurman Kok met zijn eigen geweer (sabel ?) door den Orang Kaja gedood en over boord werd gesmeten, benevens den korporaal en een soldaat. De equipagie, geen geweren bij de hand hebbende, verweerde zich woedend met handspaken, en hadden eindelijk het geluk, ofschoon ze allen gekwetst waren, de inlanders buiten beord te krijgen. Met het verlies van twee ankers, — het eene was in het begin van het gevecht door de inlanders afgekapt, het tweede konden ze, doordien ze zoo gekwetst waren, niet binnen krijgen , — moesten ze Roema-batti verlaten. Bovendien lieten ze nog achter den stuurman Jan Bvertz. Klok, die met ver won 108 Dr REIZEN DER NEDERLANDERS NAAR NIEUW GUINEA aan land was gegaan, om een stuk hout uit te zoeken, dat voor de schuit noodig was. De redenen die den Orang Kaja aanleiding hadden gegeven tot. het plegen van dit verraad, zou hebben bestaan, dat het jaar te voren, toen de stuurman Kok met het door hem ge- voerde vaartuig de Leeuwerik op de kust was geweest, hij drie inlanders in de boeien had laten zetten en wel voor een etmaal vóór hij ze weder liet ontslaan. De Gouverneur van Ternate van dit feit aan de IT. R. bericht gevende ! voegt er bij, dat de boekhouder Jan van Benthem en de sergeant Frans Ernst 2 hieraan mede schuldig zouden geweest zijn, daar ze als Hoofden van het vaartuig dit hadden moeten en kunnen verhinderen , te meer daar het plegen van geweld bij de instructie werd verboden. Doch zeer naïf laten ze er op volgen: “doch de Cerammers zullen er wel mede deel aen hebben „gehad door hen op te hitsen, opdat zy (de Cerammers) on- „gehinderd de sluyckery zouden kunnen voortzetten. » Volgens een brief van de Regeering te Banda, aan de H. R. van 25 September 1708, werden de boekhouder Jan van Ben- them en de sergeant Frans Kmst gestraft met deportatie en verklaard te zijn inhabiel, boven de honderd rijksdaalders boete die zij moesten betalen. De adsistent Charles Wesel Thewalt, van de chaloup de Wayer, was in dien tusschentijd overleden. 8 Door den Gouverneur van Ternate werd aan de Hoofden der kruisende vaartuigen gelast op straffe van ongenade en correctiee zich te wachten tot het drijven van den minsten handel, om daardoor alle knevelarijen en onhcilen, die er geineenlijk op volgden , voortekomen. De belangrijke reis van de Geelvink en zijne bijhebbende vaartuigen had in den loop van het jaar 1705 plaats: wat daartoe aanleiding had gegeven, declen wij uitvoerig in de vol- gende gedeelten mede, en maken hier slechts melding van het- geen de Zuid- Westkust van Nieuw-Guinea betreft Volgens de order door den schipper Weijland aan den stuurman van de pantjalang Nova-Guinea, de Coninck, op den 21sten Juli 1705 gegeven, moest hij — na het volbrengen van hetgeen hem was bevolen — de Geelvink wachten op Ony. Dat de Geelvink daar is geweest, blijkt uit het rapport van 1 18 Mei 1703. 4 Zie over hunne reis het derde gedeelte op het jaar 1702. 3 Als voren, EN DE PAPOESCHE RI‘ANDEN. 109 de Leeuwerik, die dit schip op den 1sten Augustus ontmoette en vernam, dat het zijne reis naar Ony stond te vervolgen. Wan- neer dit plaats heeft gehad, wordt ons bericht door den stuurman van de pantjalang de Crab, van Dijk, die de Geelvink nabij Missoal ontmoette, uit den mond van den schipper of een der andere officieren vernam hij dat ze van Ony kwamen. Derhalve zijn ze tusschen den 1sten en 16den Augustus op de Zuid-Westkust van Nieuw-Guinea geweest, en wel volgens hunne kaart van dat gedeelte wat zich bevindt tusschen Ony en Vis- schershoek of den mond der golf van Mac-Cluer, (Vincks golf) en tusschen ‘Visschershoek en Pantjalangshoek, die het begin vormt van Straat Salawati. Behalve een aantal loodingen zien wij op de kaart de om- trekken van eenige reven en ankerplaatsen, benevens de namen van twee eilandjes, namelijk P. Slape en P. Pinang; de overige twee, Vals Pisang en P. Pisang zijn oude bekenden. Bij het ontbreken der kaart van stuurman de Coninck is het niet mogelijk te bepalen of deze opname door hem dan wel door dien van de Geelvink werd gedaan. Over het geheel zijn de betrekkingen tusschen Banda en Ternate en de vaste kust van Nieuw-Guinea, in den loop dezer eeuw van weinig beduidenis geweest; de onhandelbaarheid der bewoners en de gevaren, waaraan ze bloot stonden, schrikten hen veeltijds af om die kust te bevaren. In 1746 1 berichtten Gouverneur-Generaal en Raden van Indië, dat zij de vaart uit Banda met hun pas en zeebrieven, naar de kust van Nieuw-Guinea en de Papoesche eilanden hadden opengezet onder de volgende voorwaarden : 1. Dat een ieder zich moest wachten daar zoodanig geweld te gebruiken, dat de Comp. daar »spuls» aan kreeg, en ge- houden wezen, voor zich zelfs toe te zien, zonder de Comp. lastig te vallen. — 2. Men zou niets mogen openbaren van de ontdekkingen, die men daar mocht komen te doen, dan aan den Gouverneur en Raad in die provincie en aan geen ander. 8. Hetgeen van daar werd overgebracht, moest direct naar het Hoofdkasteel worden vervoerd, zonder iets te mogen terug- houden. \ 7 September, aan de Bewindhebbers. 110 DE REIZEN DER NEDERLANDERS NAAR NIEUW-GUINBA Hetgeen wat de Comp. daarvan noodig had, zou men aan haar ter redelijker prijs overlaten. Op deze drie artikelen zouden de #naviganten„ des ge- requireerd wordende, altoos den eed moeten doen. Zooals dit reeds meermalen had plants gehad, ging in den heginne alles goed, zoodat de Gouverneur aan de H. R. kon schrijven, ! dat zij, aan wien de vaart naar Nieuw-Guinea en de Papoesche eilanden was toegestaan, zeer vergenoegd van. daar waren teruggekeerd; niet slechts waren ze door de’ bevol- king wel ontvangen, maar tegelijk verzocht geworden om jaarlijks wederom te komen, doch geen Cerammers voor tolken mede te brengen, daar die gewoon waren hen en de Compagnie te be- driegen. De goederen, van daar medegebracht, bestonden in tripang en massooi voor den handel; verder eenige roode aarde, paarlen en zekere steenen die om de kleur en zwaarte eenig mineraal’ scheen te bevatten, mitsgaders zekeren bast of wortels, die ge- naamd werd Poelisarre. Door zes Burgers was hiervan gebruikgemaakt; doch al spoedig veranderde deze gunstige gezindheid. Ken jaar later moest de Gouverneur aan de H. R. berichten 3, dat hij op verschillende datums aan onderscheidene Burgers verlof brieven had uitgereikt, om naar de Papoesche etlanden en Nieuw-Guinea te varen. Vier van hen hadden dien tocht ge- lukkig volbracht, hetzij dan — zegt hij — dat het negorij- volk , waar zij geweest waren, zachtzinniger was, of dat de Burgers zich beter naar hun hameur hadden weten te schikken dan de Bataviasche Burger Samuel Wagenaar, die door de inwoners van het eiland Carie of Caras ellendig was vermoord , terwijl zij zijn chaloup hadden verbrand. Men zeide dat zij hem eene aanzienlijke partij tripang aangebracht hebbende , hem hadden gepersuadeerd, meer volk aan den wal te zenden, ten einde de lading zooveel spoediger te kunnen innemen en dat hij zoo onvoorzichtig was geweest om slechts vier matrozen bij zich aan boord te houden. Toen men nu bezig was de aan boord gebrachte tripang uit te zoeken, hadden ze, hun kans daartoe gunstig ziende, de gelegenheid waargenomen, hem aangevallen en van kant ge- maakt benevens zijn volk zoo aan boord als aan wal, met 1 43 September 1748. 3 8 September 1740. RN DE PAPOESCHE EILANDEN. 111 nitzondering van drie à vier man, die zij het leven hadden geschonken, waaronder zich een kleine jongen bevond, die op de waldhoorn kon spelen. De Cerammers vertelden — hoe zeer men er geen geloof aan sloeg — dat Wagenaar het jaar te voren aldaar zijnde, geweld gepleegd en eenige inwoners vermoord had. De Burgers Marcus Snijder en Siburg zouden het aldaar niet beter getroffen hebben, indien ze niet op hanne hoede geweest en bij tijds waren vertrokken De Gouverneur oordeelde het niet raadzaam vooreerst verlof te verleenen om die vaart voorttezetten, voordat men betere berichten van daar had bekomen. Intusschen was door de H. R. reeds naar Banda geschreven,.dat tot de bevaring van dat vaarwater aan de Burgers geene Commissiën zouden mogen worden afgegeven, tenzij eene zekere, door den Gouverneur te bepalen som werd gestort, als borg voor de schade die ze daar zouden kunnen veroorzaken, daarop te verhalen. Zoowel bij het doen der kruisingen als gedurende de jaar- lijksche visite der eilanden, moest scherper toezicht worden gehouden dat door niemand van ’s Comp. wegen, veel minder door hunne gecommitteerden aan den inlander eenig leed toe- gebracht of omtrent hen onbehoorlijk gehandeld werd. De onderkoopman Cray werd dan ook „om zyn slechte ge- „doentens en buitensporig gedrag” op een dezer tochten gee houden, voor een jaar gesuspendeerd, ofschoon het Bestuur zegt dat hij wel een geheel deportement had verdiend. Doch sedert het ongeval aan Samuel Wagenaar in. 1748 overkomen, was er door de Burgerij te Banda geen aanzoek. gedaan om derwaarts weder ten handel te varen. Sedert 1763, toen er berichten in het vaderland kwamen dat er wederom specerijen uit de Papoesche eilanden — doch meest van Wony of Oni aan den Westhoek ! van Nieuw-Guinea ge- legen — waren voorgekomen, die naar Boneratte of Goran en van daar naar Bali of Manilha werden vervoerd, schreven de Bewindhebbers de H. RB. aan, om dit met alle kracht tegen te gaan 2 en dat dit door het bevaren van dat vaarwater het 1 Het blijkt hieruit dat de Bewindhebbers nog in het denkbeeld ver keerden, dat Oni op den Westhoek van N.-G. lag, dat hun echter uit de kaart van 1705 beter bekend kon zijn. 3 29 September 1763, 112 DE RRIZEN DER NEDERLANDERS NAAR NIEUW-GUINEA best zou kunnen geschieden, terwijl ze hun tevens m bedenking gaven of het niet in aanmerking zou kunnen komen „om dat »smokkelnest (Onin) van ‘s Comp. wegen met een voldoende »magt van volk en schepen en vaartuigen te bezoeken, en zoo „het al niet geheel en al was uitteroeijen , als dan een gevoelige vneep toe te brengen#, want het maken van vestingen op plaatsen waar vreemdelingen zouden kunnen komen, kwam hun om meer dan eene reden ongeraden voor. Bij marginale apostille van 81 Juli 1765 beantwoordde de H. Regeering dit schrijven, door met het laatstgenoemde in te stemmen; doch hoewel zij meenden dat een tocht naar Onin met een toereikende macht van volk en schepen wel niet ondienstig zou wezen, zoo zou het tevens ook groote kosten veroorzaken, behalve nog dat die nu reeds twee malen — in 1744 en 1762 — op eene zoo noodlottige wijze waren afgeloopen , en een dergelijk lot hun ook nu weder zou kunnen treffen. Hoewel de Gouverneur Schoonderwoert gaarne aan het ver- langen van de H. R. wenschte te voldoen, en hierover met den Koning van Tidor beraadslaagde, stuitte het echter telkens af, dan om deze dan om een andere reden, doch de voornaamste oorzaken lagen in de onwil en de onmacht van het Tidoreesch bestuur, ofschoon de tijdsomstandigheden daarop wel eenigen invloed uitoefenden. In het verbaal door den Gouverneur Valckenaar aan zijn op- volger in het bestuur te Ternate, ‘Thomaszen overgegeven !, zegt hij: „Op de begeerte van Hun Hoog Edelheden had ik.Onin of Wonin, gelegen aan de vaste kust van Nova-Guinea, mede gaarne van het nootengewas willen laten zuiveren, vermits de gemelde vrucht aan dezen oord van Nova Guinea groeit, en dat de inwoonders daarmede openbaren handel drijven, dezelve ver- koopen aan Boeginezen, Cerammers, Mabarezen, en andere sluik- handelaars die daar komen om deze vrucht te halen. Doch de Koning van Tidor, aan wien deze landstreek behoort, heeft de voorgeslagen extirpatie dezer landen telkens ouder velerlei ver- gezochte uitvluchten van de hand gewezen 2, wanneer ik hun eee 1 20 Augustus 1778. 2 In den brief van de H. R. van de Bewindhebbers van 30 Dec. 4775 leest men, dat de Ministers van Ternate berichten, dat die tocht was uitgesteld tot de terugkomst van een Inlandsch Vaandrig, die door den Koning van Tidor derwaarts was gezonden; doch men had den Vaandrig EN DE PAPORSCHE BILANDEN. 113 ‘daarover heb laten verzoeken. Weshalve ik niet denk dat er immer eenige mogelijkheid zal zijn om dit werk op Onin bij de hand te nemen, zoowel wegens de onwilligheid van het 'Pidoreesche Hof, als omdat de inwoners van dat district, door den omgang met vreemdelingen afgericht en geslepen, dit den- kelijk niet zonder tegenstribbeling zullen permitteren.. __ Een gedurige bekruising van dat vaarwater achtte de Gouverneur het eenige middel om den sluikhandel in specerijen tegen te gaan. Doch ook hiervan kwam niet veel, omdat ‘s Comp. vaartuigen en volk elders werden bezig gehouden. Bij missive van den Bandaschen Gouverneur Seidelman, onder dagteekening van medio Augustus 1784, zond. deze aan de H. R. eene nadere beschrijving van Onin, ! doch om die door eene nog nauwkeuriger te laten volgen, zoodra hij daartoe in de gelegenheid zoude wezen. De Bewindhebbers, aan wie de genoemde beschrijving werd toegezonden, keurden bij brief van 12 December 1786 aan de H. R. zeer goed het voor- nemen van den Gouverneur #om door kundige lieden nader te doen opnemen de ware gesteldheid van dit Onin en het daarbij gelegen vaste land of de bogt van Caras», terwijl de voordeelige beschrijving, welke door deu vroegeren Ternataan- schen Burger Luitenant Willemsen en den Perkenier Fedder 2 daarvan in 1781 is gegeven, ten eenemaal strijdt met hetgeen omtrent de landen aan die plaats doorgaans gezegd wordt, dat namelijk dezelve zeer ongezond en van slecht water voor- zien zijn.» De Bewindhebbers keurden almede goed de kwa- lificatie door de H. R. aan den Gouverneur verleend, # om de contracten door den Opperkoopman Keyts met die van Onin en Caras in 1678 aangegaan , des mogelijk te vernieuwen, onder zoodauige veranderingen als voor den tegenwoordigen tijd geschikt zouden zijnr , terwijl ze hopen, dat de Gouverneur van die kwalificatie een goed gebruik zal kunnen maken. In 1795 was er aan dat onderzoek nog geen gevolg gegeven, en daar Banda op den 8 Maart 1796 bijna zonder tegenstand daar niet willen aan land laten komen, omdat. ze bevreesd waren dat hij de kinderpokken aldaar zoude overbrengen. De Koning van Tidor ver- klaarde echter dat de tocht wel voortgang zou hebben, maar hij moest daarover eerst beraadslagen met den Koning van Misoal, daar deze het oppergezag over Onin voerde. ' Niet aanwezig. “2 Deze was reeds in 1784 om reden van slecht gedrag uit den dienst ontslagen; hij was nu evenwel pusthouder op Keffing. 3e Volgr. X. 8 114 DE REIZEN DER NEDERLANDERS NAAR NIEUW-GUINEA te bieden, aan de Engelschen overging, ofschoon de Gouverneur van Boeckholtz had verklaard, „zoolang te zullen vechten als het met mogelijkheid te doen zoude zijn,” ! zoo kon er van nu af geen sprake zijn, reizen naar de Zuid- Westkust van Nieuw- Guinea vanwege de Comp. te laten ondernemen. ' Generaal verslag van de H. R. over 1796 aan de Bewindhebbers, van 31 Dec. 1796. BIJLAGE. DAGREGISTER, GEHOUDEN BIJ DEN OPPERKOOPMAN JOHANNES KKEYTS, OP DE REIS VAN BANDA NAAR DE KUST VAN NOVA GUINEA ENZ. Dingsdag 19 Julij 1678 zijn wij met de jachtjens de Rogh en Spieringh, s’agtermiddags omtrent drie uuren van Banda’s rheede vertrocken, zijnde ’t sloepie de Piesang met de Orang Kay Borri den 2 deses ons vooruyt geseylt, met ordre om ons op Goram in te wagten, en can zoo t'samen in den name des Heeren, onse voorgenomen reyse verder voort te zetten; de wint 0.4.0. met een moye koelte, de koers N., dog.s’nagts schoot de wint uyt den N. Westen, zujx wij den heeten nagt meest O.N.Q. aenliepen. Woensdag 20 zagen den berg van Goele Goele N. ten O. van ons omtrent 9 à 10 mijlen, de koers N.N.O. In de voor- middag wagt liet ik de Schipper van de Spiering aen ons boord ontbieden; die dan weder aenstonts, met ordre zijn reys regt door naar Goram te vervorderen, depecheerde, en ons aldaer verwachten zoude. De wint nog al uyt den Z. W. met een labber koeltjen, peylden des avonts met sonsondergank den bergh voorz. N.W. ten N. en den hoek van Salewakje N.(). ten ©. van ons; de koers Noort Oost. Donderdag 21. ’s Morgens zagen Goele Goele in *t N. W. ten W. en Manuboko in ’tO.N.O. van ons, de koers nog al N.O. en wanneer wij oordeelen hoogh genoeg te wesen om ‘t gat van Keffing te bezeylen, stelden de’ koers N.W. in, en waer- mede (Godloff) des agter middags voor de negorij ten anker quamen. Hier was ‘t anker zoodra niet gevallen of ider Orang Kay zou graeg d'eerste geweest zijn, om met mij te spreken , en elk evenzeer met sakken val klagten, dog dewijl d’oirsaeke hares misnoegens, niet alleen lang geleden, maer ook zoo ver- stond, van geen gewigte te wesen, behalve dat ik Wer wert _116 DAG- REGISTER. gekomen was, om mij met haar twistzaek in te laten, als zijnde buyten mijn disceyn, zoo heb ik haer naer gedane tractement weder heen gesonden, en gelast, zoo zij mijn gevoelen over han verschil begeerden te weten , zouden s'anderen daegs tegen den middag (maer alle te gelijk) op het gehoor van een canonschoot wederkomen; ‘tgeen ik wel gissen kon, volgens haeren aard, dat niet geschieden zoude, en dan hadden zij 't effect mijner belofte te verwachten, en waermede van dat gramstorige volk ontslagen wierd. Onderentusschen was onse tolk Joumat aen land wakker doende geweest, om zekeren Orang Kay genaamt Lakoe op te soeken, en zoo kon aan boord te brengen; gelijk zoodra als de voorz. naekte Princen vertrocken waeren, naer wensch ge- schiede. Dog eer ik hier in verder voortga, hebbe nodig geagt eens kortelijk aen te halen, de van outsheer aenbesturen , maght en authonteyt van desen Lakoe, zoo wanneer hij zijnen wille op Nova Guinea, binnen de palen sijner jurisdictie, door het minste teken maer eens bekent maekt; ik zwijge als hij zelve in persoon aldaer verschijnt en ook de wijze van handelinge die men aldaer allesints moet observeeren, zoo men anders van deze Keffingers geduirigh niet wil, selfs door de derde en vierde hant bedrogen oft geweerl zijn, gelijk zulx teu tijde van den Heer Out Gouverneur Jahan van Dam, in cas subject, en tot nadeel van de Comp. genoegsaem ondervonden is. In oude tijden dan plegen dese eylanders zeer sterk, en dat meest in 't Noordelijkste gedeelte van deze kust, met slaven, massoya en andere waeren te handelen; dog hebben die geene die daer eerst geweest zijn , deze practique , zoo geen bedriegelijke listigheyt gebruykt, bestaende ten principalen in dese twee hoofdstucken : De eerste was dat juist op die plaets waer zij eerst gekomen zijn, memand anders dan die man, off dengeenen die van hem dependeerde, aldaer mogt. komen hand’len op pene van de dood, dat is verraderlyk vermoord te worden. De tweede zijnde een bisond’re listigheyd, ja bijna zoo groot als die van den Koningh van Spangien, die d’Infante met den Aertshertog Albertus, zijnde een Nederlander trouwen liet, om zoo doende door dit mom aensight, de gemelde landen met hem vereenigen en bij successie weder aan zijn kroon te hegten. Evenzoo hebben deze Keffingers en and're Oosterse volken in den beginne ook gedaen, wanneer zij uyt hare vronwen, hun DAG REGISTER. 117 ten wijve namen, en wed'rom uytde Kettingers hun vrouwvolk aen haer overschikte, om hum aldus dubbelt te verstrikken, en door bloetverwantschap aen haer te verbinden, t geeu hun zeker tot nog toe soo wel gelukt is, gelijk uyt t vervolg breeder zal werden gehoord. Maer hiervan overgaende tot de onderhandelingen binnen scheepsboord, met desen Tsakoe en zyn gevolgh, zijnde een persoon van stadige voordoeninge, en ‚ zeer weynig van spreeken, uytmuntende, daarin boven alle die van zijns vrienden. Nadat hij dan een glas wijn met mij gedroncken, pienang ge- eeten, en met een flesjen roosewater begooten, en over zulx wat aengenamer van reuk gemaekt was, begon ik hem te verhalen d'oirsaek van onse komst, en ‘t geluk dat hem wierd aenge- boden, bij zoo verre hij zulx nu naer waarde extimeeren konde, en zijn zelven en zijn heele geslagt ten goede appliceren. Hij dan vroeg mij wat et dan eygentlyk was, offet niet en was ’t geen hij verklaerde reeds al gehoord te hebben, en naemlijk dat d'E. Comp. den handel op Nova Guinea meende te hervatten diese voor desen op een verkeerde wijze begonnen, en over zulx verlooren had. Ik zey dat hij ‘t geraden had, en dat daertoe diverse luydens in Randa, haeren dienst hadden komen aeu- hieden omme d'E. Comp. daertoe de behulpzame hand te bieden. Dog nadien mij was ter oiren gekomen, dat haere jurisdictie Ct geen zij hier verstaen by ‘t woord Sosolot, dat is eygentlyk een kil ofte haven, alwaer zij eerst haer vlag hebben geplant) zooverre off eygentlyk daer ter plaetse niet en strekte, weshalven was ik ten dien eynde hier aengekomen, om hem zulx bekent te maken, en daerop een ongeveynsde antwoort te ontfangen, verwagte. Waerop hij verklaerde d'E. Comp. van herte te be- danken voor die groote eere hem hiermede aengedaen, en dat hij tot den dienst van d’E. Comp. niet alleen willig en bereyt was, maer dat hij ook zeer geerne aennam persoonlijk met mij te varen, met verzoek als nu morgen alle de Orang Kayen zouden aen boord gekomen zijn, ik er dan eens vragen wilde, offer ymand aldaer wel meerder en grooter Sosolot en aensien hadde dan hij; ‘tgeen ik refuzeerde te doen, overmits ik mij van deze zijne magt en authoriteyt genoegsaam verzekert hielt , en waarop wij malkanderen de hand gaven, en tot dit beeluyt dry canon schooten gedaen wierde, zeggende, zoo zal men in t hart schieten van den geenen die nalatig zal bevonden worden, in ‘t naerkomen van zijn belofte; en waarop doen verhaelde veele vrienden te hebben en dat hij nu dry dagen feest wast 118 DAG-REGISTKR. houden, en aen haer op zijn vertrek, als deelgenooten in dit contract, gedagtenissen geven moste. Vragende aen hem wat hij dan begeerde, repliceerde, eyste 150 Rijxd. aen kleden, bestaende in gunees lijwaat, groote baftas en niguanias, onder conditie ditto somme op onze wederkomst met slaven oft massoya wederom te voldoen; ‘t geen hem op soodanige conditie toe- stont, en beloofde (overmits het nu laet in den nagt was) s'anderen daegs thuys te senden, en waarmede afscheyt namen en vertrokken naer huys. Vrijdag 22 was ‘et soodra geen dagh, off den Orang Kay Lakoe zont den jongen Konmk van Onyn geuaamd Jeef aan ons boort, zijnde expresselijk van costy op Kelling met een „Corre-corre gekomen, om de doot van zijn vader, hem Lakoe, bekent te maken, met verzoek om de statie zijner begravenis bij te woonen; hebbende naar gissinge den ouderdom van 16 4 17 jaren. Zyn gestalte was rank, van middelmatige lengde, van koleur pik swart, den Mallabaren niet ongelijk , maer kort van hair, wat minder krullende als een Kaffer. De gaven zijnes gemoets, (waervan geen mensch yets sekers dan God kan oir- deelen) scheenen my insgelyx niet vreemt, quaetaerdig nogh luypachtig; zijnde nogh bisonder onnosel en onwetende; kon ‘geen Maleyts, dan Onys alleen. Nota men moet weten dat al dit volk pretendeeren Mahumetaens te wesen; en nadat ik hem een glas wijn had op de handt geset, wenste hem veel gelux met de successie van zijn vader en dat hij nu met d'K, Comp. in opregte broederschap corresponderen most; ider een gelijk en regt doen, geduurig trachtende na wijsheydt, opdat hij zijn volk wel en na behooren regeeren mogte, als zijnde zulke deugden de regte peerlen aan Koninklijke kroonen , en waerdoor hij dan van God gezegent en bij de menschen zoude worden bemint; en om te bewijsen dat d’E. Comp. hem zulcx van herten toewenste, goot ik een ffeschje roosewater op sijn hooft; ‘t geen hy met zulken statigheyt toeliet, zonder dat men zien kou dat zijn oogen eens elders ’s weegs vergingen; beschenkende hem verders met een verguld Tonkins pinang doosje en twee flesjes roosewater, ’t welk hij met eerbewijzingen, en bey zijn handen t'samen gevouwen, danklijk aannam en waarop hij een wijle tijts stil zat, zig overdenkende (zoo mij dogt) wat hij zeggen wilde, keerde eyndelijk zijn aengezigt naer den tolk, en zey dat hij noyt geweeten had, dat de Hollanders zoo goet aerdig waren, te meer alzoo hij se noyt gezien had, en hem altoos ’t DAG-REGISTER. 119 coutrarie g'induceert was; dat hij de zegewenseh van ’s Comp. ‘wege aen hem gedaen zeer geerne aennam, met versoek dat se hem in zijn land wilde komen bezoeken, en met hem hand’ley gelijk hij nu. verstaen had, dat ze voornemens waeren te doen ; overmits hij zag de grootheyt van d’E. Comp., onder welkers gezag hij zig zeer geerne begeven wilde. Sijn land was des Comp. eygen, teun minste ’t stont voor haer open; en waerop doe eens wakker rond gedroneken en t'zijnder eeren dry canon schooten doen liet. Verder in discours rakende zeij ik hem, dat hij des E. Comp vermogen, nog op het duysenste deel niet gesien had, ‘t geen hij zoude konnen vernemen, bij zoo. verre op onse wederkomst, met mij eens naer Banda varen wilde; ik, zoude dry van ons volk tegens hem ginder blijven laten, waertoe dat hij scheen wel genegen te zijn; maer zoo mij dogt dorst daerop niet zoo catagorys antwoorden , buyten twijffel uyt vreese van seker persoon, die door den bewusten Lakoe, beneffens hem gesonden was, gelyk uyt het vervolg van desen dagh genoegsaem af te nemen was. Zoodra was desen stoet weer niet vertrokken, off de op gisteren beloofde seynschoot wierd gedgen, ten eynde de ver- schillende Orang Kayen aen boort komen zouden, maer van hun allen, naemlijk: Cabriesje, Orang Kay van de Campong (’t welk is een gehught of dorp) Kelouarou, Capitain van Kelelouvo, zijnde de twee grootste en, outste Orang Kayen van Keffing ; Manda, Orang Kay van Kilbia; Tavan, van Killebro ; Ovan van Ramatomero; Joumat van Kiltay; Sokos, van Rana- maroe; Bador, van Reremesje; Margay, van Roemalullus; Sossa, van Kilimassa; Moy, van Ewem ! verscheen er niemant dan Cabriesje, Sokos , Margay en Moy; ‘t geen wij seer aengenaem was, overmits dese slegte ankerplaets ons niet toeliet hier langer te pannekoeken, en over sulx stelde ik er voor de swarigheyt om hier langer te leggen; dat ze gezien hadden mijn begeerte , tot hare reconsiliatie, maer dat ik daer in voor tegenwoordigh niets doen kon, omdat het grootste gedeelte van haer absent was, en dat et niemant ter weerelt toestond, veel min betaemde tussen twee strijdende parthyen regt te spreeken ofte deselvige te bevredigen, zonder deselve wederzijts gehoord te hebben, maar dat ik zekere middelweg voor haer uytgevonden had, te weten: dat zig niemand op pene van swaere straffe zoude ver- t Deze namen komen bij Valentijn eeuigszins anders voor. 