Corporate financial management
M wel speeiaal in het distrikt Kandawangan, gelqk mede in het aan de Ooatkust yan Su* maira galegen rijk van 8iak ; maar de oader- aoelingeii in het Kaudawanganache hebben geen gnnstig resultaat opgeleyerd ^), terwijl men door die, in bet rijk van Siak gedaan, nog niet tot de zekerheid is gekomen, dat eene esploitatie aldaar met behoorlyk nitsigt op Toordeel eou kunnen aangevangen worden, al mogt er de staat Tan zaken en one nog pas weinige jaren gerestigd geag eene exploita- tie tMlaten, die ger^eld en sonder stoornis Toortgeset kan irorden. Ook is in 1867, met toestemming Tan het Nederlandaoh QouTeme- ment, tuechen den Onderkoning Tan Bionw en den Heer A. N. van bbh Bsao eene OTereenkomst tot stand gekomen, vaarbij aan den laatstgenoemde conoesaie wordt Terleend tot ontginning van tin- en andere mqnen op de tot den BIouw-Lingga-Archipel behoorende Karimon-eilanden, waarvan het eiland Singkep, bg een kter in 1863 bewerkatelligd onderzoek, geblekea is rijk aan tin te zgn en aich dns Toor eene exploitatie bgsonder aan te bevelen ; Qiaar nog weinige aoo ieta, is er bekend van de resnltaten, door die onderneming Tan ge- heel partikolieren aard Terkregen. Wg znlkn ona dus om al .die redenen^ met opaigt tot de prodoktie Tan tin in Neder- landsch Indie, moeten bepalen tot de statistieke bgaonderheden, welke ten aanzien der tin- exploitatie op de eilanden Bauka en BiUiton in de Regerings-Verslagen worden medegedeeld. In 1710 werdi Tolgens de tot ons gekomen geechiedkondige berigten, op Banka, en wel in het distrikt Marawang, Toor het eerst tin- erts gevonden en door onderzoekingen, dien ten gevolge gedaan, bleek het» dat het geheele eiland rijk was aan tin-erts. Reeds een der- tigtal- jaren later werd er, bij eene bewerking der tinmijnen door Chinezen, eene produktie Tan 26,000 pikola verkregen. Met de Yorsten Tan Palembang, die destijds heersohappi] OTer het eiland Banka Toerden, sloot de Compagnie, welke die Yorsten aan zich cijnsbaar had gemaakt, oTereenkomsten wegens de nitalaitende leTering Tan tin, en teikens, wanneer het. bestuur in andere handen kwam, werden die OTereenkomateB yemieuwd. Zoo werd bij die Tan 1777 eene jaarlijkschB leTering Tan 30,000 pikols bedongen. lo die jaarlgksche leTering, waaromtreHthet ons eTenwel niet bekend is of zg getroaw is nagekomen, kwam een achttal jaren lakr, in 1786, stoornis door de aanTallen, welke de met de Hollanders in onmin gCEaakte Yorsta Tan Bionw en Lingga, gezamenlijk met zee- rooTors ran Magindanao, op het eiland dedeo. Nagenoeg twintig jaren lang dnnrden die uo* rallen en strooptogten, waarbij in 1804 nog eene hoTige kindendekte kwam, zoodat dear- door, alsook door menachenroo^ hongennood en emigratie, de boTolking geweldig was aijg^ nomen; maar ofsohoon toeu Trede en nut op het eiland terugkeerden, bleef de toestand da boTolking ellendig, door de Terr^gaande kB^ Telargen Tan de Falembangsohe Yorstoi a Tan hare eigen hoofden. Uet eiland, in 1812 door de Engelschen in besit genomen, kwam in 1816, met deoTerige bezittingen, die wij in den Indiachen Archipd gehad hadden, in onze handen. Het vas echter niet TOor 1822, toen het njk Tan F^ lembang onder ons onmiddeilijk geag tu gebragt, dat op Banka een meer geregdde staat Tan zaken ingOToerd en de arbod au de tinmijnen krachtig Toortgesei kon woidco, met dat geTolg, dat de exploitatie dier mqoeB, in wedrwil Tan ettelgke mstTentoringen, an eens onder de beTolking, dan weder onda de Chinesche mgnwerkers tidvt, gaandeweg toeaui. Uit het B^egerings-Yerslag Tan 1863 [pig. 213) blijkt, dat, bmkend OTer lOjarige tgd- Takken, de gemiddoLde jaarlijkache prodvktk heeft bedragen: Yan 1821-1830 . • 26,281.70 pikoU t 1831-1840 • . 48,706.40 , , 1841-1850 . . 64,234.96 , terwgl Tan 1851—1854 b Terkr^^n: in 1861 77,688.93 pikok , 1862 73,301«02 , , 1863 91,249.— , , 1854 76,238.— , dat is TOor de 4 jaren . 323,476.95 pikols i) Blgkens het Regeringe-Yenlag Tan 1884 had men, doch ▼riohteloos, ook onderzoekingen gedaan iA de made tot Borneo's WeaUrafdeeling behoo- nAdelaadaehappenfioekadanayMatan ea Simpang. of gemiddeld 80,869.24 pikob 's jaaia. J* Tot zooTer met ons OTerzigt gekomen, vO* len wij utt OTergaan tot eene beschoawiog der resnltaten, Terkr^en in het laatste lOjang tgdTak, waaroTer de mededeelingen der Bege- ring loopen, dat namelgk Tan 1855— lS6i. Yooraf moeten wij doen opmerkeu, dat mei drie kategorien Tan mgneu heeft^ waacuit b^ TI. 991 tin-erts wordt verkregen, te weien de koelii-, de koelii kollong- en de kollong-mijnen. £lj de eerste kategorie vordfc de ertslaag aan of bij de opperrlakte van den bodem gevondea. De koelit kollong«imjiieii sijn de Eoodanige, waarbg men» na de ertslaag aan • de opper« ▼lakte te hebben geexploiteerd, dieper in den schoot der aarde doordiingt, echter niet zoo ver ab de k(^ong-mijnen, velke het diepste gaan* De mijnarbeid woidt nagenoeg uitsluitend verrigt door Chiaezen. Ofischoon solks in de Teralagen der regering niet nitdrukkelijk wordt ges^d, £00 meenen v\j> naar aanleiding van bet uitvoerig werk ran den Laitenant*Kolonel H. JL Lahqs, getiiteld: Eel Eiland Banka en eijne aangelegenk^kn^ het er toch voor temogen iionden, dat de ezploitatie grootendeeis. 200 niet geheei, gesohiedtdoor zoogenaamdeSingk^'s of Chinezeny r^tstreeks uit China af komstig, die bf eigener beweging komen, hi aangevoerd vorden tot aanvoiling der behoefte aan werk- volk. Waarschijjnlijk beginneu die Singk6'8 met het werken in dagloon en treden ze later op als deelhebbers in de eene of andere ver- eeniging of kongsie tot het outginnen eener mijn. Yolgenz den Heer Lakos toch schijnen de zoogenaamde pemakans^ of Cfainezen, ge> boren uit eene inlandache vronw, zich op Banka meer bijzouder met handel en yerschillende neringen en hanteringen op te houden. £lke mijn wordt ontgonnen door een leker getal deelhebbers, die aansprakelj)k zijn voor de yerrekening der genoten voorechotten en yerstrekklngen met de te yfrkjijgen prodnctie; terwijl de overigen, zoo ab gezegd is, voor rekening der deelhebbers in dagloon werken. Het getal dier deelhebbers is evenwel vrij aanzicoolijk, daar uit het Regerings-Yerslag yan 1861 blijkt» dat van de mijnarbeiders, waarvan het cijfer voor de jaren 1860, 1861, 1862, 1863 en 1864 heeft bedragen 7,296, 7,485, 7>354, 7,402 en 7,543, het getal deel- hebbers niet minder was dan 3,405, 3,359, 3,608, 4,037 en 4,545. Men ziet daaruit, dat in het getal deelhebbers groote variation be- ataan, en men zou daaruit mogen afleiden, dat de overeenkomsten, welke tg voor de ontgin- ning aangaan, slechts een jaar doren, o4 zoo al voor langereu tijd, dat dan jaarlijks eene uit- en toetieding van deelhebbers tot de ven- nootsohap plaats vindt. De produktie wordt betaald naar rede van / 13.50 per pikol tin; maar op de levering yan elk jaar worden door het Oouvernement yoorsohotten verleend en yerstrekklngen ge- daan van hjst, olie, zoijt en andere benoodigd- heden '), alles i^^ vastgesielde prijzen, ter* wijl voor hetgeen het mijnvolk wegeuB do ge* leverde produktie meer te vorderen heeft, dan aan yoorsohotten en yerstrekklngen is genoten^ nog bij slot van rekenbg jaarlijks eene uit* keering plaats heeft. Deze regeling, welke — a^escheiden van de Vraag: of eene betaling van/ 18.50 per pikol voldoende is te aohten, waarop wij later zul« len terugkomen — ons zeer eenvoudig en doel*^ matig voorkomt, sehijnt evenwel niet te belet- ten, dat er jaar voor jaar een aanzienlijk be* drag van sohulden op de mijnen blijft bestaan. Yoor de vraag: hoe, zoo lang die scholdeii voortloopen, er kwestie kan zijn van uitk|)e- ringen b^ slot van rekening, zoo als die jaar- lijks vermeld worden, en wel tot eenaanzien- lyk cijfer, meermalen zelfis aannenl^jker daa het bedrag der sohulden, moeten wij doen op- merken, dat de deelhebbers in de ontginning der mijnen niet uitmaken 66ne hen alien om- vattende vereeniging, welke zich uitstrekt over alle in de versohillende distrikten werkende mijnen, maar dat door hen yerschillende ver- eenigingen, voor iedere mijn afzouderlgk, worden aangegaan. Zoo verklaart het zich, dat, terwijl voor mijnen, die goede zaken hebben gemaakt, uitkeering kan plaats hebben van hetgeen de mijnwerkers bij slot van rekening te goed beb* ben, de rekening van andere mijnen, wier pro- duktie door veilschillende omstandigheden is tegengevallen; e^n nadeelig slot aanwi^jst, — dat is, dat Voot die 'mijnen aan voorschot- *) Uit de Memorie van . beantwoording, betref- fende het Ontwerp yan Wet tot VMtsteliing van het IXe Hoofdstak der staatsbegrooting voor het dienstjaar 1868, bl^k't (sie pag. 8), dat het Ooa- yernement sich verbond^n heeft, aan de mgnwer^ kera op crediet te veratrekken: rgst tegen/5. — per pikol, lont tegen/4.— per pikol, gier tegen /83.— per pikol, staal tegea /"CSO per Amster- damsch pon^ olie tegen / 0.80 de Bataviatche kan en smeltpgpen tegea /0.50 het stak; terwgl de mgnwerkers den vrgen aankap in 'a lands bosschen hebben tot verkrggtng van het bout, benoodigd voor hnnne ameltoveaa, koienbrandergen, wonin- gen, waterraderen en gereedaehappea. De zoo even vermelde artikelea, tot wier vet^ strekking het Goavernement sich heeft verbonden, moeten van Java aangevoerd worden, omdat op Banka, wear de indostrie der inlandache bevolking 100 gering is, dat zg ter naaawemood in haar eigen onderhoad kan yoorzien, voor de Chineache mgnwerkers de aanachaffing van het benoodigde onmogelgk son sga, andera dan tegen prgsen, die hnn alle nitsigt op eenige betaling van den te ver- rigten arbeid sonden beaemen. TL ten en ventrekkiiigeii meer is genoten» (Un bet Tenohuldigde wegens de gelereide prodnktie. De post der mgniehalden wordt yerdeeld in drie kaiegorien» — namelqk goede, onseken en kwade aohulden. -«* De goede 8chalden« welke in den regel hefc geringete gedeelie van het totaalcijfer der Beholden uitmaken, iqn die, welke gedekt xyn door zekere hoeveelkeid tin-ertt, die opgegnren is geworden, maar bij het einde Tan het m^njaar nog niet was nit- gesmolten. De onsekere sgn die» ten aaniien ran welke alle uitsigt op afdoening in een Tolgend jaat niet is verloren, gelqk het geral b met de bepaaldelgk kwade schnlden, waar- yan dan ook van tijd tot tgd gedane afrchrg- ▼ingen ^) worden TermekL Emde^ik nog blqkt het uit de Regerings- Yerslagen, dat, terwijl regens gunstig sijn Toor den mgnarbeid, droogte, wanneer die aanhoudend is, daarop eenen ongnnstigen in- vloed uitoefent. Dooh het wordt tijd, dat wg ons gaan becig hooden met de resnltaten ran het lOjarig t^jdrak ran 1855—1864. Het eerste wat in dit opsigt onxe aandacht heeft getrokken, is de bcdangi^e yerminde- ring in het getal der in bewerking agnde mg* nen, dat, na in de jaren 1853 en 1854 op het cgfer yan 247 te sgn gebleyen, wordt ge- Mgd te hebben bedragen: in 1855 940 , 1856 234 , 1857 229 , 1868 216 , 1859 198 , 1860 196 , 1861 195 , 1862 188 , 1863 182 , 1864 164 Opmerkelgk is de gestadige afheming. In hoeyerre eyenwel daumit de gerolgtrekking ion z\jn te maken, dat bet oogenblik niet yer yerwijderd is, waarop aan de tinprodukiie yan Banka welligt een einde kan kokuen, wagen wg niet te beslissen. De omstandigheid, dat het Gouvernement steeds yoortgaat met het laten doen yan ondensoekingen omtrent den minenJogisohen rijkdom yan het eiland, wet- tigt op sichzelve nog niet eenige yrees daar- omtrent Ook sgn daaryoor nog geene geno^- <) Wftanokqalgk gesekieden die aftehrgringen ten behoeye yan Kongtie'i, d.s. mgnyereenigingen . of yennootaebappea, wier mgnen, ali nitgepat, niet Uager knnnea bewerkt worden. same gronden te yinden in de resoliatai dier onderzoekiogen, welke, soo sg al hiec es dan ongnnstig mogen worden genoemd, op anden plaatsen daarentegen hebben doen sien, dat cr nog geLegenheid bestaat tot het openea tu nienwe mijnen. Zoo blgkt, onder andere, nit het Begetiogs- Yerslag yan 1856 (pag. 131) yan op rersdiii* leude plaatsen bewerkstelligde ondersoddngo, welke seer beyredigend mogten heeten. In het Yerslag over 1862 (pag. 227) wndt dan ook geeegd, dat men wegens gebrek am handen nog geen begin had kunnen makea met de yoorgenomen ontginning yan nieave terreinen in het distrikt Soengeislan, terwijl steeds word yoortgegaan met ondenoekingei in de distrikten Biinjoe, ICerawang^ Psngbt pinang en Toboalie. Hoe dit ook sg, op de prodnktie zdve beeft die inkrimpiug yan het getal mijnen in bet lOjarig tgdyak geen bijsonderen inrloed ge< had, daar de geleyerde hoeyeelheid heeft be* dragen: in 1855 • , pikols 64,128.56 , 1856 .. , 100,656.45 M 1857 . , r 74,668.24 , 1858 . , r 96,475.92 , 1859. r 90,983.83 , 1860 .. r 72,809.95 f 1861 . , 96,503.98 „ 1862 .. 70,384.64 , 1863 .. 1 e • r 95,981.64 # 1864 « , r 80,968J7 ten imen pikoU 843,651.48 of gemiddeld 's jaars roim 84»355 pikols, dm nog. nagenoeg 4000 pikols 's jaars meer dan in het yoorafgaand 4jar]g tgdyak yan 1851—1854. Men mag het yeilig er yoor houdea, dit deze soo gonstige niULorost te danken is g«- weest aan eene meer doelmatige bewerkiDg der mgnen en aan eene betere uitameltiDg tu het erU. Wat altbans de eerste deaer oorzaken aas- gaat, yerdient het nog a] opmerking, dat, boe- seer het getal mgnen in de 10 jaren yan ons tijdyak was yerminderd met 76, dat is met bijkans 32 pCt. of Vi v&n het getai in 1S5S aanweaig, en hoeseer het getal mynwerkezs daarentegen wordt opgegeyen : TL 099 in 1865 op . . 6,982 , 1856 , . . 7,990 M 1867 ,. . . 7,B97 r 1868 ,. . 8,097 # 1859 ,. , . 7,688 M I860 , , - . . 7,996 M 1861 , . . 7,486 M 1868 ,. . . 7,854 , 1863 ,. . . 7,409 0 1864 ,. , . 7,548 te zamen 74,489 vaaruit bl^kt, dat men doorgaande over na- genoeg deselfde werkkrachten te beschikken heeft gehad; er tooh steeds geklaagd wordt OTer gebrek aan genoegzame handen, weshalve het niet onwaanchijnlijk is, dat eene meer ruime indeeling van verkvolk de gelegenheid heeft gegeyen tot eene betere bewerking der mijnen en eeue meer sorgTuldige uitsmdting Tan het erts. Het is niet zooseer de kwaliteit» waarop wQ, yan eene corgyoldige nitsmelting spre- kende, het oog hebben, -— een 20- of 25tal jaren geleden toch hebben scheikundige onder- zoekingen, door den Hoogleeraar Muldbb te Utrecht gedaan, het bewijs geleverd, dat het Tan Banka af komstige tin Yoor geene enkele Tan elders afkomstige tinsoort maar eenigzins behoefde onder te doen ; — maar de kwantiteit, daar het gebleken is, dat in de tra of slak- ken het residn van het uitgesmolten erts nog 19.7 pCt. tin was, vaarTan bq eene nienwe, door de Hoogleeraren MuiiDXB en Bleekrobs aangepreaen methode Tan nitsmelting, nog 14 k 16.7 pCt. werd Terkregen door Dr. van Vlaaitdbjusn, die Toor het in toepassing bren- gen dier methode nit Nederland was gezon- den »). Het eihind Banka, waarvan het besit anders, en Toornamelijk'w^ens den achterlijken toe- stand der inlandsche beTolking, weinig waarde zou hebben, is door zijnen rgkdom aan tin, na Java, betrekkelgk on^ meest Toordeel ge- vende bezitting in den ArchipeL De winst, door de Begering in het door ons ter behan- deling genomen lOiarig tijdTak behaald, mag inderdaad enorm heeten. De door ons hierboTen opgegeTen leverantie Tan die 10 jaren kostte: «) Zie daaromtrent de le noot op pag. 187 tsq het Begerings-Yertlag OYer 1861. in 1866 .. . / 1,093,918*47> 1866 » < 1,815^94.60 1867 • , 1,930,049.70 1868 • < 1,330,684.67 1859 .. 1,865,751.21» 1860 . , 1,200,346.03 1861 . , 1,239,597.34 1869. • ' • jp 1,115,055.83» 1863 .. 1,266,728.20* 1864 .. 1,122,655.87* te zamen / 12,210,174.94* dat is gemiddeld per pikol nagenoeg /14.47' ')« Van de genoten betaling ad / 12,210,174.94* heeft men gehad: . . . / 6,361,885.96* aan Terstrekkingen of 43.91 pCt. w Toorschotten • of 26.20 pCt # nitkeering • of 29.88 pCt. 3,199,825.25* 3,648,463.73' Het kostende der prodnk- tie ad / 12,210,174.94* meet eTenwel nog bezwaard worden met het bedrag der gedane afschr^Tingen Tan schnld ad , 298,723.56* en met het bedrag der op nit* Dec. 1864 bestaande schuld ad , 183,549.53 waardoor het kostende komt te staan op / 12,692,448.04 of mim / 15.04* per pikol. Het is ons niet mogelijk, om selfs maar bij f) Jaar voor jaar gerekend komt de geuoten be- taling per pikol neder op het Tolgende: 1855 / 15.96 1850 ^ 13.06* 1857 » 16.46* 1858 18.79* 1859 16.01 1860 » 16.48ft 1861 12.845 1862 I, 15.84> 1863 18.19* 1864 13.867. Hoe die egfere te r^men sijn met de betaling ▼an/ 18.50 per geleverd pikol tin, welke, rolgeoe de mededeelingen der Regering, yertcholdigd iS| knnnen w^ niet ophelderea. OM TI, benadering^ te berekenen, hoe groot de winst op de geleyerde hoeveelheid kan sqn geweesi, omdat het tin, alyorens naar Nederlftnd te worden rensondeD, nog eent van Banka naar Batayia moot vorden oyergevoerd en het nit de Begerings-Yeiftlagen niet blijjkt, welke kos* ten daarvoor en Yoor het opslaan in 's binds pakhuizen tot aan den afiBcheep naar Neder- land moeten vorden in rekeninf gefangi. — Daarbq komt nog dat een gededie, loo vq ons niet bedriegen, naar ChiBa ter nukt vordt gebragt en wij met de opbrengst dair- van onbekend njn. Maar dat de winst zeer aanaienlqk is geweest kan ten oyerrloade daar* uit blijken, dat men in Nederland voor Gov- vemementsiekening heeft yerkoeht: in 1855 . .. . pikols 69,354.50 ad netto / 6,697.3&8.85 B 1856 . .. 86,671.38 , , 6,830,094.37* , 1857 . .. 99,175.— • M 8,879,488.95' M 1858 . .. 99,564.74 , , 7,348,506.89 , 1859 . .. 71,976.63 , , 6,450,661.84 , 1860 . .. 78,300,— ^ » 6,766,885.55* r 1861 . . , 78,358,-. , , 6,838,136.76» , 1863 . .. 82,389.64 , , 6,081,367.35* # 1863 . .. 64,247.97 , » 5,293,398.41* , 1864 .. 78,614.95 ^ w 6,260.165.31* , 1865 . .. 88,481.67 B r 6,326,627.73 of te zamen . . pikols 896,834.43 ad netto / 69,685,469.35* of gemiddeld nagenoeg / 77.69 per pikol, terwijl wij gezien hebben, dat, ongerekend bet transport naar Batayia en de daar yallende kosten op het opshian in *s lands pakhnizen en op den afecbeep naar Nederland, de produktiekosten cdye op Banka hoogstens / 15,04* kunnen bedragen. Hoeieer eene Gouyernements-exploitatie der tinmijnen op Banka niet op ^elijke lijn kan gesteld vorden met het kultnurstelsel op Java, omdat bij de eerste de mijnen worden ont- gonnen en beverkt zonder dat de inheemsche beyolking, die er geen partij yan veet of al- thans scl^t te villen trekken, er mede ge« moeid is, en de arbeid yerrigt wordt door eeuen yreemden landaard, die zich, tegen be- taling yan het prodnkt naar yaste prijzen, yrijvillLg daartoe laat yinden, tervijl, om het knltuurstelsel in stand te houden, eigenmag- tig vordt beschikt niet alleen oyer gronden, vaarop de beyolking op Jay a een regtmatig regt yan bezit of gebruik heeft, maar ook oyer haren arbeid, en zulks tegen eene be* looning, velke, hoe die ook in de laatste tijden moge yeibeterd zijn, toch nog altijd in geene eyenredigheid staat tot den arbeid zelyen, of tot de schade, vaarmede die door de be- yolking op Jaya, ongerekend het gemis barer gronden, moot vorden yerrigt ten nadede barer eigen kultuur, en ofschoon vij der- halye niet inzien, vat de r^erbg, uit het oogpunt yan het i^ of het onregt, dat er door aan de betrokken inlandsehe beyolking wordt aangedaan, sou moeten beletten, om te blijyen yoortgaan met eene exploitatie, velke zolke aanzienlijke yoordeelen yoor 'slandabs afverpt, zoo kunnen vij toch niet nalaten te vijzen op de zeer bekrompen v^ze^ vaarop de r^ering, bl^kens den yoet yan betaliog yan het te leyeren prodnkt, haar belang opT&t, in t^noyerstelling yan hetgeen door paiiiku- Here ondernemersgedaan vordt; — zoodathet hier veder aan den dag komt» dat in handea eeuer regering eene industrie in den yolsteo ziu des voords, gelijk de exploitatieder Banb- sche tinmynen is, niet geheel tot haar rcgt komt. W\j hebben hierboyen gezien, dat in Ik^ tijdyak yan 1855 — 1864 het getal der mija* verkers heeft bedragen 74,489 en dat zij toot het in die 10 jaren geleyerd prodokt, zoo au yerstrekkingen, ab aan yoorschot en uitktt- ring, hebben genoten / 12,210,174.94', dat is gemiddeld per hoofd nog geen / 164, of toot eeneu zvaren en moeyelijken arbeic^ die bet gansche jaar meet vorden yerrigt, nqg geea 48 cents daags. Wanneer men, dit in Letoog houdende, yerder bedenkt, dat onder de rn- briek yan venirekkingen, ujet alleen is begre* pen, vat tot yoeding der mijnwerkers moet dienen, maar ook het ijzer, dat zy yoorhuiiBe gereedsohappen, en de smdtpijpen, die ig Toor het smelten yan het erta noodig hebben a TI. m waaryan derhalve het kostende nog in min- dering yan het loon moet worden gebragt; — wanneer w^ verder nagaan, dat minstens de helft der mijnwerkers deelhebbers in de m^jnen 2i)n, en dat de andere helft niet andera dan in dagloon werkt^ gelig^ waanchijnl^k ook het geval ia met de soodanigenj welke de deelhebbeiBy voor aooyer ag niet selyen deel aan den arbeid nemen, abdan voor zich laten optreden^ waarop, aoo vragen wij, mag dan wel het loon komen te staan voor hen, die in dagloon verkenP Wq willen nog niet eena gewagen van de aansienlgke acholdeD, die jaar voor jaar op de mgnen blgyen yoortloopen^ ook niet yan de nog aanzienlgker sohnldenf die ab hopelooa van tyd tot tijd moeteu worden afgcoohre- Ten» -• bij de coo bekrompen betaling yan bet prodnkt zijn zij meestal en grootendeels het onyermljdelijk geyolg yan teleorstellingen in de prodnktie, die men meende te zollen krggen; •*- maar is het» onder zulk eenen ataat yan caken, te yerwonderent dat gebrek aan yoldoende werkkraohten aich telkens doet geyoelen^ aoodat men ter naauwernood geno^ heeft yoor de bewerking der niqnen» die reeds aan den gang zyn, laat staan om er nienwe te openen^ ten elude langs dien veg eene rermeerdering yan prodnktie te yerkrijgen? Neemt men hierbij in aanmerking^ dat de prgs, dien het tin in Nederland gednrende de tien jaien yan ons tijdyakgemiddeldennetto,— dat isy na aftrek yan het kostende yan den oyeryoer yan Batayia naar Nederland en yan den yerkoop alhier, — heeft opgebragt, het ▼ijf- k aeeyondige bedraagt yan hetgeen het tin op Banka heeft gekost, dan yalt het moeijdgk aan te nemen, dat de kosten op den oyeryoer yan Banka naar Batayia, op het op- slaan in de pakhoizen, als ook op den a&cheep ter laatstgemelde plaats zoo swaar zouden veaen, dat daaidoor eene yerhooging der betaling, op Banka zelye onbestaanbaar zon zijn, te minder nu het nit de mededeelingen der regering blijkt^ dat op Billiton de partikoliere maat- schappij, aan welke de ontginning der tin- mijnen op dat eiland is geeoncessioneerd, yoor het aan haar geleyerd wor^end prodnkt / 20 per pikol betaalt. Die maatschappij toch, velke nog een gedeelte yan hare prodnktie als pachtschat aan het Qonyernement meet afstaan, werkt ongetwijfeld niet onder meer gunstige omstandigheden« dan de regering op Banka. Wij moeteu eyenwel ten slotte nog doen opmerken, dat» al kan eene yerhooging yan de betaling yan het prodnkt er toe leiden, om meer werkyolk te krijgen en bij geyolg om meer mijnen in bewerking te doen brosgen en zoo doende tot eene grootere prodnktie te komen, ^ de wensdielijkheid eener grootere prodnktie op zioh zelye een pnnt is, hetwtlk wij daarmede niet als uitgemaakt wiUen be- schonwd hebben, omdat wij niet genoeg op de hoogte zijn, om te kunnen nagaan, of en in hoeyer het yerbmik yan tin nog yoor grootetoe* neming yatbaar is. De Banka tinprodnktie wijst ons wel op een yersohgnsel, dat yoor eene gnn* stige beantwoording dier yraag schgnt te plei- ten; maar dat yerschijnsel, «- daarin be* staande, dat de gemiddelde prija yan tin nim* mer zoo hoog is geweest als in het door ona behandeld tienjarig tqdyak, in we^rwil eener aanmerkelijk grootere prodnktie, waarbij nog komt de toenemende prodnktie yan het eiland Billiton, — kan yoor de beantwoording yaa het bedoeld yraagstuk slechts yan inyloed zijn, yoor zoo yer die hoogere prijzen, ondanks de yermeerderde tinprodnktie op Banka, niet het geyolg zijn geweest eener yermindering in de prodnktie elders. Doch 'het wordt tijd, dat wij nog eenige oogenUikken stilstaan bij de tin-exploitatie op Billiton. Hit het Regerings-Yerslag oyer 1863 (pag. 298) blijkt, dat de prodnktie had bedragen: in 1853 ») , 1854 , 1855 » 1856 , 1857 , 1858 , 1859 , 1860 pikols 0 M It a 652.17 926.23 1,366.74 3,357.42 1,836.81 4,507.47 2,310.47 3,999.65 terwijl nit de Verslagen yan 1863 (pag. 214) en yan 1864 (pag. 196) blijkt yan eene prodnktie : in 1861 yan . . . pikols 6,509.— , 1862 , . . . # 5,091.44 , 1863 , , 1864 , 10,317.52 en 11,690.02 zoodat in het twaalfde jaar na den aanyang der exploitatie de prodnktie het aohttienyon- dige heeft bedragen der in het eerste jaar yerkregen hoeyeelheid. Het getal mijnen in bewerkmg was, yan 20 in 1854, geategen tot 56 in 1864. Zoo was ook het eqfor yan mynwerkers yer- «) Met het jsar 1863 heeft de ezploiUtie der tismSnen ep Billiton eenen aanyang genomen. •96 TI. meerderd, ran 548 in 1864, tot 1.838 in 1864. De wqze, waarop de betaling geschiedt, Ib op denzelfden Toet geregeld ab op Banka; dat ifly behondenB nadere Terrekening met de waarde ran bet te lereren produkt, tegen be- paalde pr^sen, ontvangen de mqnwerkers roor- aohotten en yentrekkingen yan rijat, sout, olie en materialen yoor bet mijnwerk benoodigd, terwql yerder wordt nitgekeerd wat er op bet geleyerde nog te goed kan cijn. Het tin woidt betaald tegen / 20 per pikol. of/ 67* meer dan op Banka. . Hoeseer nit de yenlagen der regering niet blijkt yan afiBcbrijyingen yan oninbare ecbolden, Bobijnt, in welrwil yan de 200 yeel boogere betaling yan bet tin op Billiton, bet maken ran acbulden door de mijuwerkers tocb nog plaats te bebben; want nit bet Regerings- Yeralag van 1864 blpt, dat de mijnscbalden badden bedragen: ml868 , 1864 / 155^93.50 , 92,845.32 en in rerbonding tot de aoo yeel meer uitge- breide exploitatie op Banka komen one die cij* fers yoor ceer aanzienlijk te sgn« Hoeseer nit bet yoorafgegane bUjkt, dat de tinezploitatie op Billiton kraebtig yooroit- gaat, zijn er tocb eenige punten, waarop wij in yergelijking met de exploitatie op Banka meeuen te moeten wijsen, zonder eyenwel be- paalde geyolgtrekkingen daarnit te maken, waanroor wij 00k niet de yereiscbte kennis bezitten. In 1864 waren op Banka in werking 164 mijnen met 79648 m^nwerkers, dat is gemid- deld yoor elke mijn 46 man. Op Billiton bad men in betzelfde jaar 56 mijuen met 1,323 mijnwerkers, dat is gemiddeld yoor elke mijn nog geen 24 man, das ongeyeer de belft min- der dtku op Banka. In 1864 yerkreeg men op Bauka yan 164 mijnen eene produktie yan 80,968.27 pikols tin, dat is gemiddeld nagenoeg 494 pikols per mijn; terwijl men op Billiton yan 56 mijnen yerkreeg 11,690.02 pikols, of gemiddeld iets minder dan 207 pikols per mijn. Berekend oyer bet getal mijnwerkers bedroeg de produktie in 1864 op Banka gemiddeld bijna 10^/4 pikols per hoofd, en op Billiton gemiddeld sleobte iets meer dan 8^/| pikols per boofd. Terw$ men derbalye op Banka een yeel grooter getal mijnwerkers per mijn beeft ge« bad| bijkans bet dubbele yan dat op Billiton, is de produktie per boofd op bet laaistgenocmd eiland nagenoeg 1*/|« pikol minder dan op Banka; yandaar dan 00k dat, berekend per mgn, de produktie op Billiton nog geen 4)*/, bedraagt yan die op Banka yerkregen. Tenzg men aanneme, wat eyenwd b^n niet aannemel^ is, dat namelijk op BillitoD slecbter gewerkt wordt dan op Banks, soi men genegen zijn de yraag te doen, of de gegeyen berekeningen er niet yoor pkitcB, dat Billiton niet zoo rijk aan tinertB is sis Banka. Draagt tot bet yermoeden omtrett dien minderen rijkdom eenigzina bq de on- standigbeid, dat op Billiton yan de drie soerten yan mijnen, namelijk de koelit-,dekoeiitkoUosg- en de kollongmijnen, deeerstgenoemden,wasrbj de ertslaag nageno^ aan de opperrlakte tu den grond ligt, yerreweg bet grootste getal uitmaken, — zoo staat daartegenoyer de mogelijkbeid en waarscbijnlijkbeid, dat mes op Billiton zicb aanyankelijk b^^d heeftbij eene exploitatie der booger liggende lagen, <hD| zoodr» die nitgq[iut zouden zijn, later dieper door te dringen *)• Hoe dit 00k zij, in 1864 bad mener yinde 20 mijnen, 12 koelit-mijnen, en in 1862, — tu de jaren 1868 en 1864 yindt men in de Bflg^ rings-Yerslagen daaromtrent geeneopgayeoi— bad men in bet distrikt Tandjongpandan 28 kodit' mijnen, in bet distrikt Sidjoek 8 koelit- eo 6 kollong-mijnen, terwijl in de distriktes Boerongmandi en Lingan 8 koelit-mijnen is ontginning waren, zoodat er yan de 44 mij- nen niet minder dan 89 koelit-mijuen wares. Yan de mijnen op Banka bebben wij in gees der B^erings-Yerslagen, welke betrekkisg bebben tot bet door one bebandeld tijdvst eene opgaaf geyonden yan bet getal yan dke der drie kategorien yan mijnen, aoodat w^ ten aanzien yan dit punt geene yeigelijkiiig met de tinexploitatie op Billiton knunen gereo. Alleen scbijnt ons bet grooter getal mp werkers, dat men op Banka gemiddeld per mijn beeft, eenigzins er yoor te pletten, dat bet getal koelit-mijnen in yerbonding tot bet totaal cijfer der mijnen er niet zoo groot is als op Billiton, omdat het, onzee indens, geoi twijfel Ijjdt, dat men bij de koelit-mijoen, welke op geene noemenswaardige diepte b^ >) Uiernit soa men aanleiding kunneo nemtii tot de vraag: Of men 00k op Bankm niet op de- zelfde w\jze is te werk gegaan. Zoo ja, dan koi de gestadige afneming der mgnen op Banki, waarop wjj bierboyen bebben gewcien, daamede eenigsins yerklaard konnen wordes< TL -W7 neden de oppervlakte ran den grond bewerkt worden, zooveel werkvolk niet noodig heeft als voor de koelit-kollong en yoor de koUong- mijnen, welke Eooveel dieper gaan. Hierboven is reeds gezegd, dat op Billiton door de maatschapp^, aan welke de concessie is Terleend yoor bet ontginnen der tinmijnen aldaar, yoor bet tin per pikol wordt bctaald / 20 of/ 6^2 meer, dan door bet Gonveme- ment op Banka, en dit nog vel in we^rwil dat de bedoelde maatscbappij stellig onder geene gunstiger omstandigbeden werkt, dan die yoor de tinexploitatie op Banka aanve2dg djn. Ennnen wij dit reeds eenigzins opmaken nit de soo eyen gegeyen berekeningen, welke, naar bet toescbijnt, er eenigzins yoor pleiten, dat Billiton' niet zoo rijk is aan tinerts als Banka, nog meer bHjkt dit nit de condition, waaronder de concessie is yerleend. Volgens de primitiye yoorwaarden tocb was de maat- scbappij gebonden, om bet grootste gedeelte barer produktie te brengen in 's Gouyemements tinyeilingen in Nederland, terwijl zij als pacbt- scbat aan 's lands kas moest opbrengen bet eentiende gedeelte yan de zniyere opbrengst barer prodnktie. In 1864 werd daarin eene yerandering gebragt, soodat, terwijl bet aan de maatscbappij werd yrijgebiten, baar tin te yerkoopen waar en wanneer zij dit yerlangde te doen, de door baar aan den lande op te bresgen pacbtscbat, in stede yan Vio ^^^ de zuiyere opbrengst, werd bepaald op 3 % yan de bmto- opbrengst der ontginning, naar de kens der regering op te brengen in produkt of in geld. Zonder ons omtrent bet al of niet billijke dier yoorwaarden een oordeel aan te matigen, meenen wij tocb te moeten doen opmerken, dat, wanneer bet der maatscbappij onder de yerscbiUende door ons yermeldo om- standigbeden mogelijk is, om / 20 per pikol te betalen yoor bet tin en tocb goede zakeu te maken, eene betaling yan / 13.60, welke de regering op Banka toestaat, niet als zeer remuneratief te bescbonwen is. Al meet de arbeid, in yerband tot dezen rijkdom, op Banka minder bezwarend zijn dan op Billiton, zoo zon dit tocb nog niet yoldoende ajn yoor eene beyredigende yer- klaring yan bet yerscbil in den prijs, die yoor bet tin op die beide eilanden betaald wordt, en dient men tocb ook te letten op bet wenscbelijke, om door eene goede be- taling te zorgen, dat de exploitatie-geregeld en beboorlijk yoort kan gaan. En wat kan daartoe meer beyorderlijk zijn, dan eene goede, III. zelfs mime betaling yan bet werkyolk, als prikkel tot steeds toenemende deelneming aan den arbeid, afgescbeiden yan de yerpligting, welke nit een zedelijk oogpnnt op elken on- dernemer, naar onze meening; rnst, om ook bet welzijn en de teyredenbeid yan den ar- beider, dien bij yoor zicb laat werken, door eene goede betaling te beyorderenP Dat de ezploitatie op Banka in geen dier beide op- zigten met die op Billiton op gelijke lijn staat, kan ten oyervloede nog ait deVolgende be- rekeniug blijken. Op Banka bebben, gelijk wij zoo eyen ge- zien bebben, de mijnwerkers per boofd gepro- dnceerd nog geen lO'/^ pikols, waaryoor de betaling, ad / 13.60, ongeyeer op / 146 neSr- komt, terwijl op Billiton yoor de boofdelijke produktie yan mim 8^/^ pikols, tegen eene betaling yan / 20, wordt te good gedaan min- stens /176 of /31 meer dan op Banka. Moot bet, met die berekening yoor ons, beyrecm- ding wekken, dat op Billiton bet getal mijn- werkers met elk jaar belangrijk toeueemt, ter- wijl bet cijfer op Banka zoo goed als statio- nair blijft, en men daar klaagt oyer gebrek aan werkyolk tot bet aanyangen yan nienwe mijnontginniugen P In de bierboyen reeds yermelde Memorio yan bcantw cording, betre£fende bet Ontwerp yan Wet tot yaststelling yan bet IX" Hoofd- stuk der Staatsbegrooting yan 1863, is dan ook (pag. 9, alinea 3) bet denkbeeld eeucr yerbooging yan den prijs yan bet tin reeds ter sprake gebragt, docb zonder dat daaraan eenig geyolg is gegeyen, altbans yoor zooyer ons nit de Ecgerings-yerslagen is gebleken. Volgens de yerslagen yan den bandel op Jaya en Madura beeft de inyoer yan tin yoor Gouyemementsrekening bedragen : in 1855 . , pikols 84,733.43 1856 . , 65,466.84 1857 .. 77,465.91 1858 .. 72,734.88 1859 .. 95,236.80 1860 . , 81,377.31 1861 .. 70,830.13 1862. 45,846.53 1863 . , 130,286.67 1864. 8,382.66 ' 1865. te u imen 43,743.56 pikols 776,104.72 * 64 998 TI, de uitToer naar Nederland daarentegen : in 1865 .^. . pikols 90,454.82 # 1856 . .. 103,710.— , 1857 . .. 100,864.22 M 1858 • . , 73,876.63 M 1859 . .. 78,600.— ^ 1860 . .. 77,242.— # 1861 . .. 67,758.45 # 1868 . .. 64,029.03 , 1863 . .. 79,834.05 , 1864 . .. 94,462.67 , 1865 . .. 122,507.63 te zamen pikols 952,830.40 Men ziet daaruit, dat in die 11 jaren de mt?oer naar Nederlaad ad pikols 952,830.40 den invoer ran Banka op Java # r 776,104.72 heeft overtroffen met pikols 176,725.68 Wanneer men verder nagaat dat de produk- tie op Banka van 1855—1864, dat is in tien jaren, beeft bedragen . . pikols 843,551.48 en de aanvoer van Banka naar Java van 1855—1865, , dus in elf jaren slechts . , 776,104.72 of minder pikols 67,446.76 dan blijkt daaniit, niet alleen dat er een be- langrijke voorraad tin in 's lands pakhuisen te Batavia aanwesig moet zqn geweest, waar- door bet mogelijk b geweest, om bijna 177,000 pikols meer naar I^ederland af te zenden, dan nit Banka was ontvangen, maar ook dat op Banka zelve de overvoer naar Java zeer ten. acbteren is, zoodat op Banka de uitvoer naar Batavia in 11 jaren tijds nog ruim 67,000 minder bedraagt dan de prodnktie van 10 jaren. Het eenige,dat tot opheldering dezer zoo nit- eenloopende uitkomsten kan bijdragen, zal mis* schien moeten worden gezocht in de omstandig- heid, dat hetvoor de Chinesche marktbestemde till, waarvan de boeveelbeid, zoo wij ons niet bedriegen, 10,000 pikols 's jaars bedraagt, aldaar rc^treeks van Banka aangevoerd wordt Zoo veel is zeker, dat, terwijl in de R^erings- verslagen meer dan eens gesproken wordt van bet verkoopen eener bepaalde boeveelbeid van Oouvemements tin op de Cbinescbe markten, er nit de bandelsverslagen van Java en Ma- dura niet blijkt van eenen nitvoer van tin voor Gouvemements rekening van Java naar Cbina. Tina, rivier en gebucbt op bet eiland ' Boero, reg^itaehap Kajeli. Het gdiiicht be- hoort tot de fenna Watemoen en bent 19 inwoners. Tina, rivier op de Zoid-Weatkoat van bet regentscbap Massareteh, op het eOand Boero. Aan den oever ligt eene gelgknamige vlakte, waarvan de bodem gescbikt is tot don aan- pLmt van tabak en kapas. De omtrek is be- volkt door een 700tal Alfoeren. TinabMnga, dorp op Java, residentie Ti- gal, regentscbap Brebea, distrikt Salem. Tinako, dorp op Celebes' mid-westd^ scbiereiland, leenvorstendom Tanette, distiikt Patappa, met 7 buizen en 48 inwonen (1S61). Tinaleber, dorp op Java, leMdentie Qk- ribon, afdeeling Koeningan, distrikt Lefaak Wangi. Tiaam, eikndje aan de Noordkust m bet eiland Banka, in de Klabat-baai. l»j dei wal van Soengei Leat. TinankOt distrikt op het Banggaai-dknd Peling, met ongeveer 200 inwoners. Tinap, dorp op Java, residentie Madioes, regentscbap Magettan, distrikt Boeloe. Tinapan, dorp op Java, residentie Rea- bang, regentscbap Blora, distrikt Ngaweo. Tinari, kampong op Manawoko, een der Ooram-eilanden. Zij wordt bestnurd door eei Orang Toewa onder het geiag van den Bafy van Amar en bevat 145 inwoners (1863). Tinate, dorp op Java, residentie Madioea, regentscbap Soemorotto, in het Noorden m het distrikt Parang. Tinawoon, distrikt op Java, residentk Rembang, afdeeling Toeban. Uet grenst vi Noorden aan Singaban, ten Oosten aan Eengf'. ten Zuiden aan de afdeeling Bodjo N^oroeii ten Westen aan de afdeeling Blora. De faoof<i plaats draagt evenevens den naam Tiuawoor. De bevolkiug van het distrikt bedraagt ruiEi 10,600 inwoners. Tinawoon, dorp op Java, residentie So^ rakarta, afdeeling Soekawati Koeloo, disthi- Simowalan. Tindam Hantoeng of Sakoeroe, ?^ bergte op Borneo's Oostkust^ op de laidekjif grens van bet landscbap Sambilio^ig. Tindja, dorp op Sumatra, adsistent-rcsi* dentie Benkoelen, afdeeling Moko Moko, dis- trikt Ipoe. Tindjiel, eilandje aan Java's Zuidkust, i: de Indiscbe zee, bij de knst van Bantami reel^ Travers- en bij verbastering Trouwers-eiki geheeten, op 6* 69' Z. Br. en 105' 50' 0. L Tindjo Kota Badja, beuvel op Suautn, tusscben Pakanten en Siamang Baajak, booc, TI. 999 volgens OsTHon, 5,622 Farijsohe roeten boren de opper^kkte dei zee. Tincljo Lajar, dorp op Java, residentie en regentschap Cheribon^ distriktMandiBantja. Tindjo Lauty voorname top van bet Goentoer-gebergte op Java, residentie jPreanger B«gent8chappen, afdeeling Soekapoera, distiikt Karang. Tindjo Mojo, dorp op Java, residentie en regentscbap Samarang, distrikt Serondol. Tindjo Mojo, dorp op Java, residentie Samarang, afdeeling Salatiga, distrikt Oenga- ran, aan de rivier van Samarang. Tindjo ICojo, dorp op Java, residentie Kadoe, regentscbap Magelang, distrikt Ban- dongan, volgens Junqihthn ter boogte van 3,309 Rijnlandscbe voeteh boven de opper- vlakte der see. Tindrah, elders Tin dram gescbreven, berg op Sumatra, residentie Tapanoeii, distrikt Angkolab Djoeloe, koeria Kampong Baroe. Uit dezen ontspringt de Batang Saleib. Tinem, doip op Java, residentie Samarang, regentscbap en distrikt Grobogan. Tinga, dorp op bet eiland Banka, distrikt Jeboes, met kolenmynen in de nabijbeid. Tingalang Hajam, rivier op Borneo's Oostkust, rijk Eoetei, boven Samarinda. Op beide oevers liggen kolenlagen. Tingan, poststation op Java, residentie Kcmbang, tusscben de boofdplaatsen Ngawi en Eembang, aan paal 51 van Bembang. Tingan, kampong op Java, residentie Eem- bang, afdeeling Bodjo Negoro, distrikt Pada- ngan. Tinganahy dorp op bet Sandeibout-eiland, met 20 buizen (1853). Tingar, onderdistrikt op Java, residentie Prcanger Regentscbappen, afdeeling Bandong, distrikt Baloeboer Limbangao. Men vindt er de zonte bronnen Tjib6as en Tjitjadas. Tingar, dorp op Java, residentie Gberibon, afdeeling Koeningan, distrikt Kedoe Ged6, op de grens van bet distrikt Koeningan. Tingari, dorp in Borneo's Zuid- en Ooster- afdeeling, in bet gebied van Bandjermasin, ten Oosten van Negara. Tingarodjo, dorp op Java, residentie Samarang, regentscbap Kendal, distrikt Bodja. Tingar Wangi, dorp op Java, residentie Banjoemaas, regentscbap Poerwokerto, distrikt I>iamboe. Tinga Tinga, doi^p op bet eiland Bali, rijk Boleleng. Tingelles, dorp op Java, residentie Ja- para, op den weg van Koedoes naar Pati. Tinger, dorp op Samatra, residentie Pa- dangscbe Bovenlanden, distrikt Pasaman. Tinger, dorp op. Java, residentie en re- gentscbap RembaDg, distrikt Waroe. Tinger, dorp op Java, residentie Rembang, afdeeling Bodjo N^oro, distrikt Ngoempah. Tinggelam (Karang-), inlandsobe naam van de droogte Pas-op in de nabybeid van de ree van Batavia. Tinggiy dorp op Siunatra, residentie Pa- dang, distrikt Ajer Adji. Tinggiy dorp op Samatra, residentie Pa- dangscbe Bovenlanden, III Loerab. Tinggiy twee dorpen en een berg op Su- matra, adsistent-residentie Benkoelen, afdeeling Moko Moko; een dorp in bet distrikt Bantal, nabij bet strand, een in bet distrikt Ipoe, en de berg in bet distrikt Moko Moko, Tinggiy dorp op Sumatra, adsistent-resi- dentie Benkoelen, afdeeling Ommelanden. Tinggi, dorp op Sumatra, adsistent-resi- dentie Benkoelen, afdeeling Lai's, distrikt Oeloe Palli. Tinggi, twee dorpen op Sumatra, adsistent- residentie Benkoelen, afdeeling Tallo, een in bet distrikt Ngallan en een in bet distrikt Tallo. Tinggi, eilandje tusscben de eihnden Banka en Lepar. Tinggi, zie: Tengi. Tinggi (Goenong-), een der twee boogste bergen, welke zicb in bet midden van bet eiland Bawean verbeffen. Men vindt cr nog sporen eeuer vroeger plaats gehad bebbende eruptie op de westelijke belling, ter plaatse waar men een 15,6 el boogen waterval aan- treft. In lateren tijd bebben er geene uitbars- tingen van plaats gebad. Tingiari, dorp op Sumatra, residentie Palembang, afdeeling Moesi Oeloe. Tingik, rivier op het eiland Banka, distrikt Blinjoe. Zij is een zijtak der Pandji-rivier en bevat een weinig tinerts. Tingka Bjaja, dorp op Java, adsistent- residentie Buitenzorg, in het Zuiden van bet distrikt Tjibaroesa, ten Noorden van den berg Batoe. Tingkal Laut, berg op Sumatra, op de zuidel^ke grens van de residentie Padang, op de grenzen van Silaoet en Korintji. Tingke, distrikt op Gelebes, afdeeling Oos- ter-distrikten of Sandjai, regentscbap Toeroe- ngang en Manipi. Tingkir, vroegere benaming van een dis- trikt op Java, residentie Samarang, afdeeling Salatiga, Bg de verplaatsing van de hoofd- 64* 1000 TL plaats naar Tengaron in 1844 is de naam van dit diBtrikt tevens in Tengaron ?eranderd. Tingkoek, iro^san op Samatra, in de Lampongs, bij de Rarem, tosschen Oedjong Goenong en Negri Oedjong Karang. Tingkohoebo, dorp op Celebes, afdeeling Gorontalo, rijkje Bon6. Tingong Iffassang, soekoe op Sumatra, resideutie en distrikt Padang. TiDJang (Laboehan), eilandje of rots aan de Oo&tkust van Java, ten Oosten yan den berg Baloeran, op 7° 51' Z, Br. Tinkoaboe, kaap aau Celebes' Oostkost, die de Zuidzijde der Tomori-baai bepaalt. Tino, dorp op Celebes' zuidwestelijk schier- eiland, op de vestelijke grens van bet land- schap Bonthain. Tinoeajangan, rivier op Celebes, rijkje Bolang Mongondo, behoorende tot bet stroom- gebied van de Lombagin. Tinoenjoe, dorp op Sumatra, resideutie Tapanoeli, aau de rivier van Singkel. Tinoor, dorp op Celebes, residentie Manado, in de MLuabassa, op den berg Empong. Tinpapan, rivier en dorp in Borneo's Westerafdeeliug, adsistent-rcsidentie Montrado, distrikt Sepang. De rivier valt in de Sepa- ngouw. Tinpapan* zie: Tempapan. Tintgo, kampong op Celebes' zuidwestelijk schiereiland, leenvorstendom Tanette, distrikt Lompo ri Adja. Zij ligt in eene bergachtige streek, aan de Lipoekasi- rivier, 6V, paal van Sampeang. De omtrek is bedekt met satoah't. Tintjo of Boeboee, dorp op Celebes' zuidwestelijk schiereUand, leenvorstendom Ta- nette, distrikt Patapa, met 6 huizen en 40 inwoners (1861). Tioe Ballak, dorp op Sumatra, in de Lampongsche distrikten, aau den linker oever der Besai Tioedan, dorp op Java, residentie Kediri, afdeeling Ngrowo, distrikt Kalangbret. Tiong, berg op de Westkust van bet eiland Billiton, distrikt Tandjong Pandan. Tiouw, dorp op de Zuidkust van bet eiland Saparoea, aan de baai van Saparoea. Het bevat een 450tal inwoners oiider eenen Patih. Men viudt er eene warme bron, die tot badplaats is ingerigt. ^ ^ ^ ^ Tipan, eilandje aan Celebes' Oostkust, tus- scheu het Banggaai-eiland PeUng en bet Soela- eiland Taliabo. ^ rr. .^ Tipar, dorp op Java, residentie Cnenbon, distrikt Kandang Hawor. Tipar, twee dorpen op Java, residentie Banjoemaas, afdeeling Foerwokerto, een in het distrikt Djamboe, en een in Adjibsiaog. Tipar, kampong op Java, adsistent-reii* dentie Buitenzorg, distrikt Djasinga, op het land Bollang. Ten Zuiden dezer plaats ligt eene zoutwaterbron. Tipar, doip op Java, residentie Tagal, re- gentschap Brebes, distrikt Boemi Ajoe. TipasBimalang, dorp op Celebes, lea- den tie Manado, in de Minahasaa, afdeeling ToDsea. Tipo, dorp op Celebes' zuidwestelijk schier- eiland, rijk Wad jo. Tippalahoe, dorp op de Oostkust van het eiland Qilolo. Tippoeloee, twee dorpen op Celebes* zuidwestelijk sehiereiland, afdeeling Sandj&l, een in het distrikt Boelo Boelo, met 5 hnizen en 47 inwoners, en een in het distrikt La* matti, met 3 huizen en 17 inwoners (1861). Tiram, dorp op Sumatra, in de Lampong- sche distrikten, afdeeling Semangka, aan deo westelijken oever der Semangka-baai. Tiram Besar, rivier op Sumatra, in ik Lampongs. Zij Talt nabij het dorp Tiram id de Semangka-baaL Tiram Eling, kaap in de Semangka-baai op Sumatra's Zuidkust. Tirangong, dorp op Jaya, adsisteni resi- dentie Buitenzorg, aan de oostelijke grens vu het distrikt Tjibaroesa, aan de Tjibehet. Tirgai, dorp in Borneo's WesterafdeeliDg, rijk Sintang, landschap Ambalouw. Tiri, rivier op Sumatra, residentie Ti^tt- noeli, afdeeling Baros. Tirip, dorp op Java, residenUe Ksdoe, regentschap Magelang, distrikt Ballak. TiriB, dorp op Java, residentie Probolioggo, afdeeling Kraksan, distrikt Padjarakan, au den noordoostelijken voet van den be^ La- mongan. In de nabgheid ligt op 1 paal Zoid- West yan het meer van Segaran, ylak luj de rivier van Segaran (welke hooger op ook dea naam van Tin& draagt), eene warme bron. Het water bevat, volgens J. Mausb, in 1,000 grammen koolzuur koolzuren kalk .. kookure magnesia • t ijzerprotoxyde chloruretum sodii. r magnesiae aluinaarde .... kiezelaarde .... . 1,198 . 0,205 . 0,788 . 0,080 . 0,738 • 0,346 . 0,013 . 0,111 benevens sporen van chloruretiun poiassii. TI. 1001 Tirifly meer en dorp op Java, leddentie Frobolinggo, afdeeling Lamadjang, distrikt Banoe Lamongan, aan den voet ran den berg Taroep, ter hoogte, volgens Zollinoxs, yan 1,345 Rqnlandsdie voeten boven de opper* ylakte der zee. TiiiBy bogt aan de Noordkust van het eiland Soembawa, ten Noordeu van de bogt KoUong. TirkolOy dorp op Java, residentie Sama- rang, afdeeling Salatiga, op den berg Oengaran, 850 ellen boven de oppervlakte der zee. Het is van rijstvelden omgeven. Tiro, regentschap, baai, rivier, dorp en boek op Celebes' znidweetelijk schiereiland. 