Proeve van een Kaapsch-Hollandsch idioticon: met toelichtingen en opmerkingen betreffende land ...
Gnibps, door toevoeging van de bijwoordelijke 8 uit geniep (ig) ontstaan, beteekent niet : in *t geheim, maar met opzet iemand leed doen. Ook hoort men gniepsig, GoDDELOOSB-MENSB-WBBB. Bij do klourlingen ge^dt 't geloof, dat bij zwaar donderweer, gepaard met sterken, warmen wind, de een of andere goddelooze door Ons'liewe-Heer van de aarde wordt gejaagd. Cf dooie-mense-weer, GoED wordt in sommige streken (b.v. Calvinia) acbter een eigennaam geplaatst zonder merkbare wijziging in de beteekenis ; b.v. Jan-goed, Elly-goed, enz. Oor- spronkelijk beteekende ^t (en in sommige streken heeft ^t dien zin nog) Jan en zijn gezin, makkers, enz. GtofiTBBS, goederen, dingen, meestal in ongunstigen zin van allerlei klein^re voorwerpen gebezigd. GoNJB- of GONJiNG-sAK, zak van grove stof (Bengaalsch paplinnen). Verb, van 't Eng. gumtiy hag. Gonna op Gonnb, t.w., uitroep van verwondering. GoBDUNTJiKOP, geestige benaming voor de dwaze haardracht der meisjes, die in Ned. pony-haar beet. GowwBNeuB, gouvemeur. Gbaap, de eenig bekende naam voor ^t welbekende werktuig om te spitten. 't Woord spa kent men niet. 54 Gbaan, de eenig gebruikelijke geslachtsnaam voor alle korensoorten. Z. koren. Grapte, meerv. van graf. Z. boste. GrREiNEEiG, ruw op 't gevoel, van kleedingstof, enz. 't Du. grein = zekere stof van geiten- of kemelshaar. Cf. dooierig. Grcns, huilen, dreinen (van kinderen). Cf. grijnzen (HoeufEt). Opmerhing : 't Is opmerkelijk, dat in enkele woorden de n na een korten klinker nog met een neusklank wordt nit- gesproken, evenals in de staaltjes van Holl. dialecten nit de 17de eeuw, zooals men die bij Yondel, Brederos, Huy- gens, enz. vindt. Z. gdna, pens, sens, trim, enz. Gkus, of Tcenta, bang om verder te spelen, wordt bij 't albasterspel van een jongen gezegd, die al zijn knikkers verloren heeft, of voorgeeft verloren te hebben. Gbil^ grillen, rillen (van koude, schrik of afkeer) ; rillen wordt niet gebruikt. Saks. prov. O.V., I, 2. Grimlach, dikwijls verkeerdelijk voor glimlach gebruikt. Grimlach is een boosaardige lach. Groei wordt, in navolging van H Eng., als overgank. ww. gebruikt voor verbouwen, kweeken, telen. Gbopbbood, tarwebrood, bruin brood. Ook in N. Brab. spreekt men van grof tarwebrood (HoeufEt). GsoND, aarde, wordt scherp onderscheiden van sand, ^t Eerste bet. elke aardsoort die tot bebouwing ge- schikt is ; 't laatste ^t zoogenaamde witte zand, de niet samenbangende korrelige deelen van verweerde of verbrijzelde kwartsige gesteenten. Grootmes, ook wel brood- of vleesehmes genoemd. Grootpad, groote weg, koninklijke weg, heerbaan. Ook hardepad of transportpad genoemd. I 5o Gruwelik, heeft naast de gewone bet. nog d'e van lastig, ondeugend, onhandelbaar (van kinderen). GuLSBEK of GULSSAK (ook eenigszins plat, doch joist genoeg, katjiespens genaamd), gulzigaard, slokop. H. Haal, houw, slag, met een rotting of stok. Haa^l, hagel, zoowel nederslag nit den dampkring in den vorm van ijsstnkken, als looden boUetjes om te schieten. Naar de grootte onderscheidt men : dons-, kwarteU,patriJ8', eendvooH foihaas-J, boh-, wolfhaa'l, en loopers, waarvan er slechts 4 of 5 op een schot gaan. Haan. Hij is van di rooie haan gepik zegt men, misscbien doelende op bet boogroode gezicbt, van iemand die balf dronken is. Haantji-haantji. Hij speul zegt men zeer aardig van iemand^ die een meisje ^t bof maakt en met allerlei galante bewegingen om baar been draait. Het woord doet aan de afleiding van coquet denken^ dat eig. ook baantje beteekent. Z. akkelpieniea. Haab, recbts, evenals hot (links), van algemeen gebmik, ge- gelijk ook in Saks. prov. van Ned. (0. V., I, 2) ; docb met dit groote onderscbeid, dat deze woorden bier jnist een omgekeerde bet. bebben. Bij ^t ossendrijven bet. hot-om recbtsom, haar-om linksom, daar in deze samenstellingen hot en haar den linker of recbter vooros voorstellen, tot welken 't bevel van om te trekken gericbt wordt, zoodat hot-om zooveel Ket. als de hot (linker) os moot om (d.i. recbtsom) trek- ken^ enz. Dat hot voor 't taalgevoel den zin van links beeft, blijkt ook nit den naam hot-poot welken men iemand geeft, die met de linkerband werpt of slaat. Yoor links en recbts zegt men haar-weg en 56 hot'weg, zooveel bet. als weg (d.i. verwijder-je) van den haarkant of hotkant. Haarsik en hotseh Heb- ben gelijke bet. cf fortsek. Haasbek, hazelip. Haeseeen^ hiel. De woorden hiel, hak en polfei worden alleen voor den hak van een schoen gebruikt. Dit woord meet ontstaan zijn nit hak + zeen (zeen = pees. Z. Weiland), met invoeging van k door invloed der vooraf gaande k, of door 't onwillekearig in verband te brengen met skeen = scheen. De afleiding door Dr. Chang, voorgeslagen, als zon hakskeen uit ^t meerv. haksenen van ^t oude hakse (Oudemans noch Terwen noemen het) ontstaan zijn, eischt een te ongewoon verspringen van accent, dan dat deze afleiding als waarsch. kan aangenomen worden. Half komt in geen andere samenstelling met een telwoord voor dan in anderhalf (zeldzaam bij de lagere klasse). Derdehalf (2^), enz. verstaat men niet. Men zegt meest, in navolging van 't Eng., 2 pond en 'n half, enz. Halpnaatji, bastaard, kleurling. JNaa(/i-natie. Halppad, halfweg, halverwegen, ten halve. Halpte, helft. Halter, halster. Ook in de 0. Prov. van Ned. (O.V., I, 2). Hand. Op di eene — en op di andre wordt verkeerdelijk, in navolging van ^t Duitsch of Eng. gezegd voor : aan den eenen hant, enz. of aan de eene zijde, enz. Z. op. Hanseoentjies, kamperf oelie, dns genoemd wegens de over- eenkomst der bloemen met handschoenen. Wei geen poetische naam, maar toch aardiger dan iamper- foelie, Lat. caprifolium^ Fr. chevre-feuille, Du. getss- blatt, welke alle geite- of bokkeblad beteekenen. 57 Hanbpoot, naam eener druivensoort. Men meent, wegens de overeeakomst van den stok met de uitgespreide pooten yan een haan (twijfelachtig). Hanq, WW. Bij kan Iskker hang, zegt men van een die be- hendig een slag of een steen weet te ontduiken, door zich als *t ware op een been te laten hangen (balanceeren). Hang, steile helling van een berg. Duitsch. Hanghoeings, nederwaarts gebogen borens van een rund (stier, koe, of os). n&NSi^ paplam, hanslam. Dit laatste is ook gew. HoU. Of. grins. Hafeb zegt men van paarden, die door vermoeienis onvast op de pooten worden. Haedepad, hoofdweg. Z. haadiet, grootpad, transportpad. Habdbb, een soort van zeevisch, de Kaapscbe baring. P.K. noemt ze harters, Nieuhof herders. Wat V.D. als barder bescbrijft, stemt met dezen viscb niet overeen. HABDLOop, onscbeidbaar samengesteld ww. : ek hardhop, ek het gehardloop. Hablabobbla, lawaai, verwarring Bng. hurly-hu/rly. Pr. hurluberlUf Deenscb hurl-um-burl. Afleiding onbe- kend. 5^ABPUis, barst, en niet een mengsel van barst en zwavel, dat de scbeepstimmerlieden barpuis noemen. Z. bali, Haepuisbossi, een beester, die veel barst bevat en dus bijzonder goede brandstof oplevert. Habtebebs(t), soort van antilope. Hertebeest zegt men ook in Zeeland. G 58 Hartebebshut, een hut, welker wanden sleclits 1 a 2 voet loodrecht worden opgetrokken, en die overigens slechts uit een steiloploopend dak bestaat. Wellicht dus genoemd, omdat een dergelijke hut oorspronke- lijk door hartebeestjagers tijdelijk werd opgeslagen. Habtblik heeft naast de beteekenis van innig, welge- meend, oprecht, ook die van vriendelijk, gul, en ook hartig (van een maaltijd). Hartelik dankfij is de stereotiepe uitdrukking voor : wel, zeer, ten zeerste^ vriendelijk bedankt. Har(t)slag, 't hart, de long on de lever van een geslacht dier te zamen. Ook in Drenthe gebruikt. HAETVBEGADBBiNa Hou, orgous ovor tobben, zijn leed ver- kroppen. Een gelukkige uitdrukking ! Hasi, haasje, zegt men, onverschillig of ^t dier groot of klein is, zeUs ook van een haassoort, die de Eur. in grootte ver overtreft. Cf . boerenboontjieaj mossi, enz. H6, hebben. Ook gew. Ned. Hbbn^en-wbebtjies, eventjes, een oogenblikje, dat echter soms nog al lang wordt. ^t Overijs. hen-en-weer heeft denzelfden zin. Hebrlikheid. DHs daar waar di heerlikheid 'n end geneem hst, zegt men heel aardig van een nare plaats (stad^ dorp, enz.). Heper, hevel. Opmerking : De t; is bier, tegen den regel, tusschen twee klinkers yerscherpt in plaats van verzacht. Ean 't tijn, door den invloed van de welbekende familienamen He/er en Van den Heever ? In dit laatste woord klinkt de v ook als/. Heining of HENNiNG, haag, omtuining, of ook schutting. Een zeer eenvoudige en goedkoope, doch stevige en dichte heining maakt de Afr. boer, die dikwijls zich 59 zelf moet en weet te behelpen, door bossies (wilde heesters) omgekeerd over dwarspalen te hangen. Hekel^ WW., liaken (vrouwelijk handwork verrichten). Waarsch. van ^t Du. hdheln. Hekelen (berispen, doorhalen^ kwaadapreken) is hier niet bekend. Hbmpi, hemdje; fig. gebruikt in : hij 's hempi, en hij 's op sij hempi. Het eerste zegt men van een jongen, die bijna alle ; 't laatste van een die alle albasters verlo- ren heeft. Hempi, raak mij gatji ni, zegt men spot- tend van iemand die niets verdragen kan, Kchtge- raakt is. Deze uitdmkking meen ik ook in Holl. gehoord te hebben. Hbnosbl noemt men zeer juist *t hengselvormig riempje, waarmee 't slag van een zweep aan den stok beves- tigd is. Opmerhing : Aan 't zweepslag (Van Dale noemt dit woord mannelijk ; doch, vergis ik mij niet, dan geldt 't in som- mige streken van Z. Holl. te recht voor onzijdi^) onder* Scheldt men nog 't voov en aehUrslag, mede een bewijs, hoe joist en fijn de Afr. in zijn eigen kring de zaken ondevscheidt on weet te benoemen. Hbngs(t) (fig. en plat), een vurig mensch, of een woest, op- loopend kind. Hbnnbtjies. 't Spreekwoordelijk gezegde : Al$ hennetjies begin te kraai, dan word hulle nekke omgedraai, zinspe- lende op *t lot van hennen die buiten hare roeping gaan, wordt gebezigd van vrouwen, die in Holl. in soortgelijke beeldspraak hanekaramen heeten. Men noemt ze ook mannetji-vrouwen, Hbrbbrg, fig. voor plaats, plek, b.v. ek sien, daar is hier g^n herberg voor mij ni : ik ben hier te veel. In den eigenlijken zin niet meer gebruikt, evenmin als kroeg. Z. kantien. Cf. kermis. Hebbi, Z. op streepsuiker. 60 Hbs, lomperd, onhandig mensch, scheldnaam gelijkstaan- de met mo/, dat hier zoowel als in Ned. algemeen bekend is. N.B. Geen Du. of Ned. Wdb., mij be- kend, noemt echter den Hes, bewoner van Hessen, als 't type van lomplieid. Z. swaap. Heuning, boning. Z. deur. HiEL, Z. hakaheen. HiEBi, hier-die, deze, dit. Z. daarri. HiESA, verb, van hier-zoo. Hu, door de minstbescbaafden dikwijla ook van vrouwen gebezigd, evenals horn (hem) en sij, se, of sen (zijn) j een bewijs, dat bet gevoel voor 't taalgeslacht tame- lijk verstompt is. Bis ni hij n% zegt men spottend van iemand die zich voor meer wil nitgeven dan hi] is. Opinerking : Met betrekking tot den derden persoon van 't persoonlijk vnw. bestaat er een zeer eigenaardig gebmik. Oudere menschen bezigen dien a 1. somtijds in plaats van den tweeden persoon yi; tot kinderen of jongeUeden met wie zij gemeenzaam omgaan, of yroeger omgegaan heb- ben. Zoo zegt b t iemand die een jongen vriend of jong ▼riendinnetje na langen tijd wederziet : En waar het hij («t/) al di tijd gewees ? Dit gebruik moet uit 't Duitsch stammen, waarin er (hij) en sie (aij) yroeger in dergelijke beteekenis lyerden gebezigd. Hittet6, eigenaardig gebruikt in : dit was net sq hitteti I = ji] hadt bijna slaag gekregen ! In gelijken zin zegt men op di nerf na devr, natuurlijk een aan een ver- sleten kleed ontleend beeld. Hangt dit eerste woord met 't Eng. to Kit (slaan, treffen) samen ? HoAE, hoor^ tw., vooral door de lagere klassen zeer dikwijls gebruikt ter versterking van een bewering of belofte. Zoo ook in N. Brab. O.V.^ I, 4. Elders ook wel gebruikt, doch minder vaak. 61 Hob in jffoe si jij ? of Hoe aeg u ? (Wat zegt u ?) is zeker wel een overblijfsel van 'tFr. comment fcUtes-vous ?). Hoed en hobdji zijn als dameshoeden wel te ondersclieiden. Hoedji is een hoed met keelbanden (Ned. kapotje) en hoed wordt voor iedere andere soort gebruikt. HoBDSUiKBR, broodsuiker. HoEE^ een nauw dal tusschen twee bergen of bergketens, dat slechts eenen nitgang heeft. Iloek is ook de eenige naam voor vischhaak. HoEEA^ een Hott. woord, dat nog soms gebruikt wordt voor wm-ovds HoEKEB^ boen^ kip. Z. eier. Kip bestaat nog alleen als vocatief kiep ! De voc5atief van eend is 'poeli, en die van varken otji, dat men ook wel als naam van ^t dier gebruikt. Oaat na di hoeners ! = loop naar de pomp ! Hij het di hoeners in : hij heeft den duivel in, is in een kwade luim. Cf . josL HoENBEKOP, half dronken. Holland komt in historische herinnering voor in : ik sit nog maar altijd tusse HolL en ZeeL, ik heb nog geen vaste woning of verblijf . Deze uitdr, is echter niet algemeen. HoM, door den Plat-HoU. (Amst.) vorm hum uit hem ont- std^tn. Z. hi)^ HoMEOPATHi, homoeopathie, wordt hier verkeerdelijk met den klemtoon op pa in plaats van op thie uitge- sproken. HoND, eigenaardig gebruikt in : ver iemand hond madk, iemand (inzonderheid een klein kind) verwaarloozen, kwaad doen, niet lief behandelen. Zeer eigenaar- dig is ook de uitdr. omgee' is hondse kind = ik geef er niet om, ^t kan me niet schelen ; waarvoor men ook zegt : eh is ni vermaak-se kind ni, Gowweneur se 62 hond is sen oom : hij beeldt zich te veel in ; slaat te hoogen toon aa.n ; waarvoor men ook zegt : hif het op di Oowwenewr se hond sijn vel geslaap. Hij gee di honde kos, zegt men spottend van iemand^ die met nitgestrekte armen rijdt (paarden of ezels stuurt). Ook zegt men van zoo iemand : hij lees kordn, of hij speul ramkie. Deze uitdr. bewijzen, hoe de Afr. zijn trots in goed rijden stelt. Een hondedraffi of jakhalsdraffi bet. een korten draf. HoNGER wordt door de mindere klassen als bvnw. gebe- zigd isi: ek is honger, gelijk men ook zegt : ek is dors {tig) f skaam (beschaamd). Hooi (in den eig. zin in Z. Afr. bijna niet bekend, daar noch 't land voor den geregelden hooibouw gescbikt is^ nocb ^i klimaat 't winnen van hooi anders dan voor stalpaarden noodzakelijk maakt) noemt men hier de niet ovemjpe havergerven^ die tot paarden- voeder gebruikt worden. Z. voer. HOPPBLPERD of HOBBELAPERD^ hobbelpaard. HoRAE. De alg. bekende uitdrukking : wat seg fforaJc ? wordt gebezigd bij ^t bespreken van een twistpunt of opspraak-wekkende zaak. HoRiNG^ horen. Hij begin sij horings op te sleeky of sij horings begin te groei, zegt men van een jongeling^ die naar een meisje begint nit te kijken. Eigenaar- dig zegt men ook : sij skeen word rooi, een beeld aan den mannelijken struisvogel ontleend^ welks schenen rood worden, als hij zijn vollen wasdom begint te bereiken. HoRiNQSMAK-ooi, een wijfjesschaap met horens. H Horings- mem he : het zwaar hebben. EoRLOSi of ORLOSi, algomoeno benaming voor uurwerk, zoo- wel zak- als huis- en torenuurwerk (klok). Klok heet alleen een werktuig bm te luiden, en khkki is dus een bel of schel. 63 HoRKELTJiES, t.w. Z. tramds. HoBRES, dronkaards ijlhoofdigheid, delirium tremens, door 't Eng. the horrors van *t Lat. horror, bevinjj, ril- ling. HoBSSWEEP, rijzweep ; verbastering van *t Eng, horsewhip. HoRTJiES, zonneblinden, jaloezies, ^t Ned. horretje, een vensterscbermpje uit in een raampje gevat gaas be- staande en evenals een scbuifgordijntje 't inkijken belettende, kent men bier niet. Beide woorden komen van horde, een meestal langwerpig vierkant vlechtwerk van teen of metaaldraad (V. D). Hot, links. Z. op hoar, Hij het hot en haar, hij heeft bet zwaar. Waarscb. van een trekdier, welks maat bem ontvallen is en dat nu voor hot en haar beide meet trekken, of ook van een dier dat van beide kanten slaag krijgt. HoTNOT, gewone uitspraak van Hottentot. HoT-OM, kooksel van water en meel, dus genoemd naar de wijze van toebereiding, waarbij men met den lepel gedurig hot-om (recbtsom) moot roeren. Cf roerom bij V.D en Z. op haar. HoTTENTOTSGODJi, biddendo mantis, soort van insekten- etenden sprinkbaan, waarvoor de Hott. een bijgeloo- vigen eerbied koesteren. Men vindt er van de grootte van een groote mier, en andere die verschei- dene duimen lang zijn. HoTTENTOTSVij^E, oenfamilie vangewassen (FicoidesAfricana) waarvan P.K. in zijn tijd reeds 36 soorten kende, en dus genoemd, omdat de Hott. ze op verscbillende wijzen tot voedsel gebruikten, gelijk dan ook beden nog de Afr. vrouwen er een zeer smakelijk konfijt van weten te bereiden. De naam van vijg beeft it gewas alleen te danken aan eenige overeenkomst dezer vrucbt met de gewone vijg. De voor konfijt 64 gebruikte soort heet suurvife ; ook is er een soort die men perdevife noemt, hoewel deze naam ook voor den Afrikaner de plat-fig. bet. heeft van paardedrek. Hou-Hou, in emst spelen (met albasters) of, zooals men in Holland hoort, om ^t heusclije. Cf. kiep-kiep. HoUTKAPPER, juiste benaming voor den specbt (Eng. loood- pecker), bier niet onder dezen naam bekend. 0<^k een groote soort van mier wordt dus genoemd. Hou-VAS, vasthouden, wordt dikwijls als onscheidbaar ww. gebezigd, evenals hardloop; b.v. ek kannihou-vasni. HouwE, slaag, klappen (krijgen) ; een tuchtmiddel waarmee men vroeger niet zuinig omging en ook tbans nog niet spaarzaam is. Cf. streepsuiker. • HuiSHOUDER, vertaling van ^t Eng. hovseholder, wordt in gemeentezaken en bij verkiezingen gebruikt in den zin van : bezitters van vaste eigendommen, stem- gerecbtigden, Huisi, een partje van een lamoen, Ook suurtji, skijffi of skuiffi genaamd. HuLLE, hullie, hunlieden, zij ; vervangt met 'n mensch de pkats vail men, b.v. hulle 5se so, zoo zegt men. Men zegt ook wel haarlie. HussE, tw. waarmee men een nieuwsgierige vraag beant- woordt, zooveel als : ^t raakt jou niet. Dit Woord moot verwant zijn aan 't oude hussen, husschen of hiaaen, sarren, sa roepen, aanhiti:en, waarover zie Jag. Arch. I, p. 111. I. OpnierkiTig : De korte i beef t in sommige woorden, evenals in enkele streken van Z-Holl., een klank, die naar de kor^e u zweemt. Tk, uil, siil, enz. klinken bijna a^s uk, tvul, stul. k 65 Iewees, ergens. lewers en niewers (nergens) zijn hier, evenals in Ned., slechts gewestelijk. Voor elders (alleen bij belezenen bekend) zegt men op 'n andre plek, « IJ heeft nooit den klank van ie (behalve in tieW en miet), maar zweemt in de uitspraak eenigszins naar de heldere ee, zooals dat ook in 't Amst. enandere HoU. dialecten *t geval is (O.V., II, 2). Wijs b.v. klinkt in veler mond bijna als wees, zeer kort uitgesproken. IJsTER, ijzer. Naar ik meen, zegt men ook in sommige streken van Geld, iesder. Z. boste. ' IJsTEBVABK, stokelvarken, UsTEEVARBaPENNE zegt men ook van stug, opstaand men- schenhaar. In wordt, evenals al, aan *t eind van een zin noodeloos lier- haald, als in : hij is in di tuin in. In is ook de gew. uitspraak van ew, gelijk dat in 't Amst. bet geval is, Inbrbek (Eng. to break in) wordt dikwijls verkeerdelijk voor leeren, afncbten, dresseeren van jonge paar- den gebruikt. Inbreken in den Ned. zin is een mis- daad, waarvoor mien ook bier gestraft wordt. Indien wordt met ooit als elliptiscbe zin voor zoo ooit ge- bruikt, in navolging van 't Eng. if ever. B.v. Indien (zoo) ooit, dam, is H nu de tijd tot spreken. Indbos, gauw en stilletjes ergens inloopen. Zoo bezigt men ook weg-dros. Z. dros. Inqaan (Eng. to go in for), verkeerdelijk gebruikt voor opgaan (voor een examen), deelnemen (aan iets), kiezen (een beroep), enz. Inhaae, zeer juist, docb vrij plat gebruikt voor : den arm geven (of nemen). H I 66 Inkber, 't vee ergens indrijVen of jagen; ook *t water ter besproeiing uit den hoofdstroom afleiden om 't door een greppel naar tuin of akker te brengen. Opmerhing : Door vele Z. Afr. dorpen, die meestal aan een rivier zijn gelegen, vloeien n.l. ter weerszijden der straten, kleine stroompjes water, welke uit de rivier afgeleid worden, en waarait alle rechthebbenden op gezette tijden 't water naar hunne tuinen mogen afleiden. Z. waterrecht, Inklim^ slaan^ afrossen. Instal doen^ schade doen^ benadeelen^ iemands naam be- kladden. 't Zeeuwscli instalUg maken bet. een koopdag bederven door een kwaad bod te doen, en instellig = ziek. J. • Opmerhing: Deze letter heeft, vooral in de West. Prov., bij yelen een wanklank, die eigenlijk ontstaat door 't ver* minken der Eng j, welke in plaats van als dzj als dj Wordt uitgesproken. De zaivere uitspraak der Ned. J is als die der y in de "Eng, woorden yea, year,ydlow, enz* Jaaehondbed (Du. Jahrhundert), soms voor eeuw ge- bruikt. OjpmerJcing: Dat zoo weinigen 't woord eeuw verstaan, is wel daaraan toe te solirijyen, dat de oudere Afr» zoo weinig geschiedenis lezen, en de jongere hunne geschied- kundige kenuis meest door Eng. boeken krijgen. Karak- teristiek zijn de uitdrnkkingen : In di HolL tijd ; hij di ouiijse of slawetijae mense, waarmee minder ontwikkelden (inzond. de kleurlingen) 't yerleden aanduiden. Jach, op jacht gaan, of jagen ; ook tochtig of heet zijn (van dieren). Jakhals, Z. op broer, Jaehalsdraaitjies^ kleine slingeringen in den gang yan een persoon of voertuig. 67 • Jakopeveroo'b, uitpuilende ('t Holl. schelviscli-) oogen; Yolgens Chang, dus geheeten naar een viscli, die weer zijn naam aan een zekeren Jcuxib Evertae zou ontleenen. Jakmeb wordt door misverstand als bvnw. gebmikt in ek is Jammer, voor : het is jammer^ of ek isja/mm^er verjou voor : ik beklaag je. Ook maakt men er soms een een znw. jammerte van : ek het H mt jamm^rte ver hom gedoen, d.i. uit medelijden. Janbloh^ groote padde^ ook wel kuikendief genoemd^ om- dat Iiij jonge kuikentjes vangt en verslindt. De Ned, kuikendief is een roofvogel. JakfbedbbiEj klanknabootsende naam van 't KaapBcbe roodborstje, Janklaas of JAKELAAS^ vorbast. van jakhals. Janna^ gunsteling^ meest geliefde breeder^ zuster^ makker^ enz*. Jan-suue-in-di-maabs (plat), een zuurmuil (Z. asijnhottel). Ook wordt 't schertsend gebruikt als men naar iemands naam vraagt en deze dien niet zeggen wil. Fijner en dichtelijker zegt men ecbter in dit laatste geval ook : mijn naam is van govd. Jantji-tbap suuTJiBS, of kortaf trapsuutjies {suutjies = zoet- jes, langzaam), is een gelukkig gevonden naam voor 't kameleon, dat men echter meestal niet minder juist verklewrmannetji noemt. Jabig wordt gewoonUjk in den zin van mondig, huwbaar, van meisjes gebruikt. Voor : ik ben jarig; zegt men : H is mij verjaarsdag. Z. llootsperd. Jekkebt, jas, baatje, Jekker is ook HoU. Gf. dekenL Jentoe, straatmeid, ontuchtig vrouwspersoon. JeNTBOBi, soort van jas, 't Eng. Oxford. Cf . leksins. 68 JiL, schertsen, mallen, voor den gek houden ; b.v. hij jil moet horn. Z. gilletjiea. JiLLB OP JULLE, julKe, juUui, jijlui, gijlieden. Jong, bediende, kleurling. Z. knechL Jong, meenr. jonges, pasgeboren dieren, die men echter ook jongetjies of kleintjies noemt. N.B. Voor een Ned. klinkt 't al heel zonderling, in een preek b.v. van de jongea van een arend te hooren spreken ! JoNGEENDSTiJD, de ovorgangsjaren tot den mannelijken leeftijd, wanneer, zoo als men zegt, de baard in de keel zit. JoNGi, eig. een verkleinwoord, docb in denzelf den zin als Jong gebruikt, vooral als vocatief, zelfs tot een grijsaard. JoNGETJi. Daar 't woord fong{iJ uitsluitend in bovenge- noemde bet. wordt gebezigd, gebmikt men dit woord in plaats van jongen om een onvolwassen, ongebuwden blanke aan te duiden. Dit gebruik van jongetji voor een opgescboten jong mensch klinkt voor Ned. ooren te zonderlinger, daar de jonge Afrik. al vroeg met een baard prijken. Onder elkan- der gebruiken de kleurlingen 't woord in gelijken zin, en zelfs spreekt een gekleurde meid van haar vrijer als di jongetji. Cf . jarig en hinders. JoNGBTjiESKiND, ovortoUig voor jongetje gebruikt, doch in zekeren zin wel noodig om een zuigeling van 't mann. geslacht aan te wijzen, als men bedenkt, dat een jongetji ook een gebaard jong menscb kan be- teekenen. Op gelijke wijze zegt men meissieekind. JoNK of JONG, jong, jeugdig. Cf. lank, frank, enz. Jop, karweitje, koopje, buitenkansje (Eng. job). Di Job slaan, slagen, voorspoed hebben. Hij het di Job geslaan, hij heeft het jawoord verkregen. 69 Josi, joost, duivel, komt voor in de uitdr. : dis om ^n mens diejoai in te madk, dat is om den duivel in 't lijf te te krijgen; om tureluursch te worden. In plaats van josi bezigt men in gelijken zin hoenera, moer, skottels en duiwel, Ook hoort men soms : dis genoeg om ^n predikant te laat vloek. Jou, pers. en bezitt. voornaamwoord, is 't eenige vnw., dat nog in enkele gevallen als ethische datief voorkomt, d i. als een vnw, dienende om of de belangstelling des sprekers uit te drukken of die des boorders te wekken; b.v. hij het jou waarUk die heele morre rondgehop ! Het scbijnt steeds van een bijwoord van bevestiging vergezeld te gaan. JuFPEE of JuPFEOXTW, algomeone benaming voor getrouwde vrouwen, tenzij men ^t Eng. woord Mistress gebniikt, dat meer en meer in zwang komt. Tot ongetrouw- den zegt men Miss; docb van deze sprekende bezigt men ook jongfjuj^rouw of voiy welk laatste woord door de kleurlingen ook van of tot getrouwde dames gebruikt wordt. Vrouw en Mevrouw zijn niet als titelnamen bekend ; 't laatste kent de meer verlichto Afr. alleen door den HolL Uit ^t uitsluitend gebruik van den middelterm juffrouw blijkt, dat alle Afr. van Bur. bleed zich min of meer als elkaars gelijken be- scbouwen, onverscbillig of zij arm zijn of rijk, be- scbaaf d of niet. JoESEEEj dwarsbout aan 't juk van trekossen. Daarde ossen hier steeds paarsgewijze trekken^ bestaat het juk uit een vrij dikken boom, die op de nekken der ossen rust en v66r de scboften der dieren gehouden wordt door in ^t juk bevestigde dwarshouten ter weerszijden van den hals, onder dezen door riempjes met elkaar verbonden. 't Woord meet afkomstig zijn van den zeemansterm scJiei (dwarshout). ^t Werpen met jukskeee vormt een geliefkoosd mannen- spel (jukskee speulj, vooral als tijdverdrijf op bad- plaatsen. 70 JuLLE^ cf . jille. JuMMERS (al), telkens, voortdurend. Verb, van immerf steeds. In Drenthe zegt men ook' jvmmer voor immer, voortdurend. Jag. Arch. IV, 421. JuBEi, nachthemd van kinderen ; ook een alles bedekkend schortje ter besparing van *t tawwertji (voce). Juts, dikwijls gemaksbalve, doch niet welluidendbeids- halve voor rechter gebruikt (Eng. judge), K. Kaatman, een soort van hagedis ; geen krokodil, als in 't Ned. Kaains, kanen, uitgebraden stukjes vet. Dit woord was oudtijds kade, docb reeds bij Kiliaan komt 't als kaeye, kaeyen voor. Het is verwant aan ^t Griekscb kaiOf ik brand of verzeng. Kaalgabe, verb, van kabelgaren, dun teertouw bij het riet- dekken gebruikt. Zeemansterm. Cf . kapaaL Kaapse-kind wordt soms van een Afr. meisje, doch niet van een Afrikaner gebezigd, zooals Chang, aangeeft, althans niet tegenwoordig.^ Kaabt-kaaet speql, kaartspelen. Z. hietji-bietji. Kabaai, kamerjas (-japon) ; komt ook in V .D, voor. Over Indie uit het Perzisch tot ons gekomen. Kaboe of KOEBOE, mielios, Turksche tarwe. Een Kaffer- woord alleen verder in 't binnenland gebruikeKjk. Kachel, stookplaats, vuurhaard. Voor kachel in den eig.. zin gebruikt men stoof {'t Eng. stove), vooral van een kookkachel. Z, vuurherd. Kadot, Z. dotji. 71 Kaduuks, boawvallig, zwak, sukkelend. In *t Ned. heeft het den laatsten zin niet. Fr, caduc. Opmerhing : Door valsche analogie misleid, voegt 't K. H. menigmaal een slot-« achter woorden, welke geen a be- hoorden te hebben. G£. Uewers, partijhers, enz. Z. ook blootspSrd, Xaffebkoobn^ Z. duiskoorn. Kalant (ou) of ou-PLATJi, een listig mensch, bij de hand. Z. klandiesiL Kalbasdop, schertsend voor hoofd. Z. klapperdop. £albassies^ gezwollen liesklieren of teeldeelen^ die volgens ^t volksgeloof ontstaan door *t afzakken der pam- poentjieSf wanneer deze door kou naar binnen slaan. EjlLF, meerv, kalwers of kallers. Kallbrsstok of HOKSTOK, oon stok dien men bij 't melken van koeien steeds gereed hoadt om hare kalvers weg te jagen. Z. bandom. Kalotjies (Jcalotj priestermutsje, van 't Fr. calotte, kapje^ welks afleiding onbekend is) wordt bier nog ge- bruikt als de naam van een veldbloempje, dus over- eenstemmende met moederkappi (voce). Kamastb, knoop-, over-, slobkousen, van ^t Fr. camachea, beter gamaches, en dat van *t Volkslatijn gamba (been). Z. boste. Kaheel of Kameelpebd, kameelpardel, giraffe. Kambelsool. Van iemand, die uit ontevredenheid of anders- zins de lip laat hangen, zegt men, dat hdj lijk of hij Jcameelsool wil snij, waardoor men eenige overeen- komst wil uitdrukken tusscben de buitenwaarts ge- keerde lip en de afgestroopte huid van bedoeld dier. Kamfbbfoeli, kamperfoelie. Z. hanskoentjies. De verande- ring YS>np in /meet plaats gehad hebben door dat 72 men 't woord onwillekeurig in betrekking bracht met den hier welbekenden kamf erboom, of eenvoudig door assim. Kammalielies, Z. faikonta, *t Hott. Jcamma bet. op last of in naam van, en tusscben deze bet. en die van in schijn ligt geen groote af stand. Kamma gebruikt men ook ironiscb voor 't HoU. Nota Bene ; b.v. A gaat naar een bruiloftsmaal^ en hij is kamma ziek I Kamte, Z. faikonta, Kanaribijter, fiskaal (voce). Kanuntji, konijn. Is dit door invloed van H Du. kanvn- chen J of bestaat dit woord met den a-klank in de Oost. prov. van Ned. ? Kanis (Lat. canisy bond) wordt niet als in HoU. met smeer tot e6n woord verbonden, maar krijgt *t bvnw, amerig voor zicb. Smerige kanis : vuilik. Kannidood, juiste benaming voor verscbillende soorten van lacbtplanten. £[akni-akdebsheid^ niet algemeen^ docb eenmaal geboord als antwoord op de vraag, waarom iemand iets z66 gedaan had. H Antwoord luidde : TTit kanni-anders- heid. Z. droog-rnij-keel-hessi, Kantibn, wijnbuis, kroeg (Z. herherg), Een soldatenterm, waarscb. door de soldaten van de 0. 1. Comp. over- gebracht. {Vr, cantine, Ital. cantina^ van canto (kant of boek), of volgens anderen van 't Lat. qaintana, een kleine plaats). Kant'nwal, rivieroever. Eig. kant en wal, due een samen- voeging van twee gelijkbeteekenende woorden. Kantoor, algemeen als verkorting van magistraatskantoor (^ bureau van den magistraat of burgemeester) ge- bezigd ; docb ook zicb nog bandbavende tegen den 73 indringer ofke, in den zin van vertrek, waar een koopman, notaris^ enz. limine werkzaamheden ver- ricHten. Evenals in sommige plaatsen in HoU. be- teekent 't ook wel een klein kamertje tot privaat gebruik van den Iieer des baizes^ of ook een studeer- vertrek, ^t Woord is een verb, van 't Pr. compioir, rekenkamer. Ejlpaa'l, bekwaam, instaat. (Fr, capable). Voor 't uit- vallen der h, Z. kaalgare. Z. ook banje. Ejlpateb^ gesneden bok. 't Woord is verwant aan kapoen en kappen ; dock boe komt 't bier ? EUncbtig 09 eigenaardig is de vervanging van den pater (bier bijna niet bekend) in 't welbekende, overoade volks- liedje : '' Kom pater ! geef je non een zoen" door Kapater, enz, Eafbkaab^ Z. Afrikaner. TCapetji, petj mannelijk boofddeksel met een klep of luifel. Z. tvdt, "Kapok, boomwol, maar ook sneeuw. Een Indiscb woord. Eapo£haantji, krielbaantje. KAPOEvoo'LTn, een vogeltje, dat een zeer knnstig nest van scbapenwol maakt. Kafot, doodmoe, van menscben en trekdieren. In 't Ned. bet. kapot stukkend, ziek of dood. ^t Fr. capot bet. beeat, d.i. iemand die bij zeker kaartspel geen enkelen slag kan slaan en die door den beeldrijken Franscb- man bescbouwd wordt als een overwonnene, wien men een capote (kap of blinddoek) over 't boofd ge- worpen beeft. Dit woord komt dus evenals kapotji en kapetji van 't Lat. caput = boofd, Kapspit, Z. bildrvA. Kapstewels, booge laarzen. i 74 Kab. De Kaapsche kar is een soort van tweewieligen tent- wagen (voor 4 of 6 personen) op veeren en steeds door miBstens twee paarden getrokken, bijzonder geschikt voor een bergachtig land als Z. Afrika, Kabaetbb^ bebalye aard, inborst^ ook getuigenis of getuig- scbrift betrefiende iemands aard en gedrag^ vooral van bedienden. Eng. character. EjlBba, groote mandeflesch. Eng. demi-fohn. EjlBDOEsi, papieren zakje^ peperbuisje. Ook dit woord is waarscb. door de soldaten der O. I. Comp. bier ingevoerd. In 't Ned, bet. H scbietpatroon. Het komt door H Fr. cartouche (Eng. cartridge) van *t Ital. cartoccioj en dit weer van ^t Lat. charta, papier. Kabet^ acbterkrat of scbot van een wagen, Gew« HolL krat, EIabeatji^ zweertje aan 't ooglid ; in *t Ned. minder fijn strontje genoemd. In HoU. noemen de kinderen een soort van schelp karhat; doch welke samenbang bestaat er tusscben de namen van deze twee zoo verscbillende zaken ? 't Woord stamt boogst- waarscb. met vele andere uit Indie. In 't Perzisch bet. ghark een gevoel van vet, en daarmee kan 't samenbangen. EIabmonkpitji, een pitje, waarmee de K« dames vroeger onder ^t booren van een preek baar aandacbt op- scberpten, evenals tbans nog de dames in som- mige streken van Ned. met pepermuntjes doen. Kabnalli wordt gekscberend in den zin van scbelm, on- deugd gebruikt ; niet als 't Ned. kanalje (Fr. canailU) met de bet. van gemeen volk, gepeupel. Kabos^ een soort van kleed, dek of deken, bestaande nit zorgvoldig toebereide en dikwijls kunstig aan en in elkaar genaaide buiden. Ti, kros. 76 Xabbing^ karn. C£. doring, hormg^ leksingSj waarin men dezelf de versterking van een slot-n^ die iiiet verme- den kan worden^ door een toegevoegden neusklank aantreft. Jou pappa het di karring voor horn afge* Jcam, maar hij ia te slech om di hotter af te haal, allegorisclie uitdr. voor: Uw vader heeft hem op gang geHoIpen^ docH hij was niet in staat^ zelf de zaak voort te zetten. Ejlrwats, soort van zweep, uit een stuk bestaande ; van *t Turkscli kyrbatachf zweep. 't Ned. woord heeft een eenigszins gewijzigde bet, Z. V. D. Ejlbweieb^ vraclitrijder. Door *t Ned., waarin karwei zwaar aangenomen werk bet., komt dit woord van 't Fr. corvee, en dat weer van ^t Lat. corvada, corrovata, corrogata, verplicbten arbeid, werk op bevel verricbt. Kab, soort, geval ; docb dit laatste alleen in : in di has van sake (Fr. cas.J In 't Privilegie v66r in de Holl. uit- gave van P. K. komt 't ook in den laatsten zin voor. Dit woord komt dus over Holl. uit Frankrijk en niet rechtstreeks door de Hugenoten. Kas, of KASSi, wordt in *t algemeen voor een kist of bak ge- bruikt, behalve bij een wagen, waar het kis heet. Ook spreekt men van een kis of doodkis. EliSABH, kazeme. Zoo noemt men soms een reeks van huisjes of krotten, door kleurlingen bewoond. Kasta(g), Z. faikonta, Kastbol, algemeene naam voor kookpan of pot. V. D. geeft dit woord als Ned., doch *t moot slechts gew. zijn. Van 't Fr. casserole. Z. boate. Kat, Z. poes. Wat weet di kat van safraan, zegt men tot een kind of jongmensch, dat zich met zaken bemoeit die hem niet aangaan. 76 Katei.. ledikant zonder hemel. Dit woord stamt nit Indie. In Malabar is catel een soort van bed. In de arcbie- van Stellenboscb komt 't reeds in de Notnlen der Heemraden van A^ 1711 ab kadel voor. Katjifixbino, bloemdragende beester^ waarvoor de Afr. een bijzondere voorlief de bebben. £[atlachteBj een klein vogeltje^ naar zijn geluid dus ge- noemd. N.B, Ook bier weer de ingescboven t, Kats^ tw.^ waarmee men een kat wegjaagt. Ook geesel voor misdadigers (Eng. cat-o* -nine-tails).' Katswene^ met een draai neervallen. Van soortgelijke afleiding als bokkesprong. Zwenken =: draaien of wenden. KattbeE; een spel^ waarbij twee mannen^ op banden en voeten^ en met de boof den van elkander af^ewend^ met een tonw zonder eind om den bals elkander om- ver tracbtente trekken. Men noemt 't ook hathah- treJc, shulpadtrek of spaansboJc, Kbbb wordt alleen voor tegenhonden gebruikt. Te keer gaan (geraas maken), dat bij Cbang. voorkomt^ kent men bier niet^ docb in Holland wel. EIeeSj baviaan. Z. Adoons. K&iL, vng, en ook booge boed. Z. pluishoed. Kekkel, kakelen. Dit woord scbijnt ook uit de Saks. prov. y. Ned. te stammen. Keeeelpbaatji^ zottepraat^ lasterpraatjes. N. Brab. JceTcelen = druk praten, kijven. O.V., I, 4. Kelki, wijnglas. Z. opmerking op boerehoontjies. Kennetji. speul^ een kort^ aan beide zijden spits toeloopend stokje doen opspringen, door met een langen stok I 77 op een der einden te slaan. Cf . *t Vlaa-msch kalleken alaan. N. Z. lY^ I. In Amst. heet dit wind alaan, en elders pinken. Kenta^ Z. grijs. Kebdaat, kaedaat, of ook wel kobdaat, moedig. Een — • — atuk, een buitengewoon moedige daad. In *t Ned. heeft cordaat (dat V.D .vergeten heeft op te nemen) de bet. van hartelijk, rond(borstig), oprecht, kloek, wakker. Door 't Spaanscli (?) van ^t Lat. cor(hart) ; dus eig. ienmnd, bij wien *t hart op de rechte plaats zit. Kebmis^ ofschoon als volksfeest niet meer bekend (Z. hasaar en nachmaal), leeft nog voort in de uitdr. kermisbed (noodbed), di poppies sal ni Teermis dans niy en H is ni iederslag (alledag) kermis ni, met welke twee laatste men^ evenals in Holl.^ kinderen een begeerd genot weigert. Kbbrel, kerel ; vertrouwelijk ook gebruikt voor man, heer, vriend(je). Ou'kerrel of ou^baas wordt in gemeen- zamen stijl voor vader gebezigd, gelijk 't HoU. de ouwe heer. Zoo zegt men ook ou^ volk voor ouders. Kerrelman, vriend(]e), als vocatief. Z. boven. Kebrikos, gestoofd vleesch met kerri (0. I. specerij) toebe- reid. Kerri van iemand maah = 't HoU. fijn slaaK. K^RS, kaars. Hij kanmi eers di ker» ver horn vas hou, hij kan niet in zijn scliaduw staan. Lange kerse maak = tot laat in den avond of nacbt vrijen; van *t bij de boeren in 't binnenland nog bestaande gebruik, dat den vrijer vergnnt, nadat de overige hoisgenooten naar bed zijn gegaan, nog zoolang bij zijn meisje te blijven, als de vetkaars duurt, die hij zelf daartoe meebrengt. Dat die kaarsen dikwijls wat lang uit- i 78 vallen^ spreekt van zelf ; en dat men soms wat zont om de brandende pit strooit^ ten einde die langzamer te doen branden^ is ook natuurlijk. ^t Amst. heeft ook keers. K6rs-opstebktijd, tegen donker, of ook een Maleische plechtigheid {kalifa). Kerwe, kerven ; een van de weinige infinitieven, die nog bun uitgang gedeeltelijk bewaard hebben. Cf . dolwe, K6s, gestremde of dikke melk, wrongel, eig. hetzelfde woord als kaas. Keurboom, een bloemdragende heester langs rivieren en op vocbtige plaatsen. De bloemen, kevrtjies genaamd^ gelijken eenigszins op erwtebloesems en zijn licht- paars van kleur. Kbubig wordt alleen in den zin van kieskeurig (moeielijk te voldoen) gebruikt ; uitgelezen, fijn of scboon bet. 't nooit. KiEKS, een term bij *t albasterspel van 't Eng. to kick, schoppen. 0. gats. Kiel kent men (van scbepen weet de Afr, weinig) alleen als : de inspringende samenvoeging van twee daken. Kiblhouwee, bouweel. Dit meet een scheepsbouwtenn zijn. Ik vind 't echter nocb in oude, noch in beden- daagscbe Wdb. Kibp-kiep, of verkieps (term bij 't albasterspel), om te houden, om ^t beuschje. Van *t Eng. to Jceep, houden. Cf, hou-hou. KiETS, 't zelfde als 't Holl. kiet (Fr. en Eng. quit), kwijt, quit(antie) ; dus vrij, in *t efPen, gelijk. Cf. gats. KiEEi of KNOPKiERi, wandelstok of knots der KafferS; tbans ook algemeen onder de blanken in gebruik. 79 KiBSJBLABE^ keesjesbladeren^ eig. kaasjesbladeren^ wegens den vorm der vruchtjes ; ook in Ned. bekend. KiHATi^ een zeer gezochte^ duurzame houtsoort. KiKVORSi of PADDAVissi, dikkop, jonge kikvorsch. of padde^ die nog zijn gedaanteverwisseling moot ondergaan. Kjnabossi, een heester, soort van suikerbossi (protea), dus genoemd wegens den bitteren smaak der bladeren. 06k pinangbossi genoemd. KiNDERS wordt, eyenals jongetjies (voce), ook van opge- scboten jongelingen gebruikt, Ejlaag. De eigenaardige nitdr. : ek kanni klaa(g) n% als antwoord dienende op de vraag : hoe gaat ^t ? bet. in den mond van den Afr. : vrij goed of good. Cf . omgee op gee. Klaab wordt, waarsch. tengevolge van Pr, invloed {fai fini) met hebben gebruikt in : ik het klaar* Het wor amper klaar moet fmetj Keea == ^t was bijna gedaan (nit) met hem ; hij was er bijna geweeat. EjiAMAAt, klimaat of luchtsgesteldheid. JDi klamaat wot akerp = de nachten worden konder en er valt meer dauw. Klandiesi wordt zoowel voor een enkelen klant (geregeld bezoeker van een winkel) als voor de gezamehjke klanten gebmikt. De afleiding van kalant of kiant is onzeker. Sommigen beschouwen 't afgeleid van 't Fr. chaland, dat denzelfden zin heeft, en ook een licht koopvaardiJBchip beteekent, en welk woord van Byzantijnschen oorsprong is. Anderen houden 't voor verwant aan ^t Du. kaland^ genootschap, en dit weder aan ^t Lat. calendae, zijnde de eerste dag der maand, waarop oudtijds zulk genootschap tezamen kwani. 80 Klapbroek^ broek met een klep. Nog onder de Doppers in gebruik. Klapelappebtji^ soort van leeuwerik. Een klanknabootsend woord. Z. droog'mij'keel-bessL Klappbrdop, scbertsend voor hoofd gebezigd, door vergelij- king met de klapper- of kokosnoot. Men zegt ook klapperdot en kalbasdop. Klavibb, algemeen, bijna uitslultend gebruikt voor piano, Klein, eigenaardig gebruikt in : ek kan die ni klein krij ni^ dat kan ik niet verstaan. Kleinbaas, oudste boerenzoon. Klinkeb noemt men bier alleen een bijzondere soort van Bteen tot 't slijpen van messen en 't poetsen van lepels en vorken, enz. gebruikt. Harde baksteenen noemt men in plaats van klinkers liever hard-bricka (Eng.), Klip, rotsblok van greater of kleiner af meting. Ook kei- steenen (welk woord bier onbekend is) heeten nog klippe of klippers. Ik sel ver jou ook 'n klip uit di pad Tolf zegt men in emst of ironiscb voor : iemand een wederdienst bewijzen. Groote klippe ! dient als uitdr. van verwondering. Klipeop, scbeldnaam voor Hott., wegens diens harden schedeL KJiIPKOPPI, kleine rotsacbtige verbevenbeid boven den grond^ meestal uit graniet bestaande. KUPEOUS, een eensohalig, eetbaar zeescbelpdier, dat H eerste deel van zijn naam daaraan dankt, dat 't steeds vastgebecbt gevonden wordt aan de klippen, die bij laag water droog worden. Nieuhof noemt reeds ^t woord. Klip-op-hand, een kinderspel met kleine kittelsteentjes (soort van bikkelspel), waarbij de steen, dien men in de hand boudt, moertji^ de andere kinders heeten. Cf . dollo80 81 Klippbr, kleine klip. Reeds in 1691 werd dit woord te Stellenbosch gebruikfc. Klok^ Z. horlosi. KlokkIj Z. horloai Di klokki lui, schellen. Bij P.K. komt ^t woord klokje in gelijken zin voor, Klong of Klonk, mannelijke kleurling, onverschillig of hij jong is of niet, hoewel *t woord ontstaan is nit klein-jong, en dus eig. een kleinen bediende be- teekent. Zoo weinig begrip beeft men meer van de eig. beteekenis van dit woord, dat men geregeld spreekt van een ou^ klonk. Kloosteb, *t Eng. closet, zooals 't door de kleurlingen wordt uitgesproken ; gebeim gemak. Z. sankrietji. Klops, verb, van H Bng. club, genootscbap of vereeniging onder kleurlingen, ziekte- en begrafenisfonds. Klouw. Di klouw in di grond slaan, bet hazenpad kiezen. Hot beeld is ontleend aan een wegsnellend dier dat zijn klanwen in den grond schijnt te slaan. Z. riem. Kluitji, een vrij tastbare onwaarheid (Bng. story). As hij di kluitji ni kwijt geraak het ni, (dan) het hij gebars. Kluit bet. oudtijds ^t zelfde als klucht (grap, aardigbeid). Z. spek, Tk han di kluit ni sluk ni : dat wil er niet bij mij in ; ik kan 't daarmee niet eens worden. In gelijken zin zegt men : ik kan die ni rech krij ni. Knapi, staande lessenaar, inzonderbeid die van den voor- lezer in de kerk. Knaap bet. in 't HoU. wel houten ezel, stommeknecbt of nachttafeltje, docb heeft, zoo ver ik weet, niet bovoDgemelde beteekenis. Knaap = jongen, of jongeling, kent men bier niet. Z. Boereboontjies. Knech(t), opzichter, meestersknecht ; niet, als in ^t Ned., gewoon bediende, K 82 Knewel wordt evenals 't Ned. knevel gebruikt voor alles wat groot is, inzonderlieid ecliter van groote voeten. Knibdibp-voor-dag, twee a drie uren v66r zonsopgang. Een zonderlinge uitdrukking ! Kniehalter^ halster met touw, dat den kop van een dier (paard^ ezel of rund) aan een der voorpooten ver- bindt^ ten einde het 't wegloopen te beletten. Men gebruikt 't oak als ww, Ook in de Saks. prov. be- bekend. O.V., T^ 2. Knup. Hi; speul knijp sonder lack, bet. in *t geniep kwaad doen. Misschien een gewijzigde vorm van 't Fr. il pince en riant (hij knijpt al lacbende, of, zooals men gewoonlijk zegt, hij zegt al kbcliende de waar- heid). 't Oaat maar knijp : zeer moeielijk, te nau- wemood, op een haartje af. Knijptang, de eenig gebmikelijke vorm voor (k)nijptang. Knikspoob, een stuk gereden of verspoelde plek in den weg, die 't rijtuig doet knik{kejx) of stooten. In 't Ned, Bet. bet. knik een onefienheid in een wagenspoor. O.V., II, 2. Knipmes wordt eigenaardig gebruikt in de uitdr. : knipmes- rij (van een paard gezegd, dat zijn kop sierlijk op en neer beweegt, waarop vooral jonge boeren, die nit viijen gaan, hun trots stellen. Cf. handj ; en hulle sit, of IS, knipmes, wanneer twee personen dicht bij elkaar zitten of liggen. Voor 't eerste zegt men ook : hi; rij moet di sikkelnek, voor H laatste ook : hulle sit (li) lepel, soutsak of veiling (d.i. zooals bij den wagenmaker de kromme deelen van een wiel in elkaar gepakt liggen. Knippi, knipje, ook verkeerdelijk voor deurklink (Eng. latch) gebruikt. Knoken, knokken, kneukels. Ook slaan. Knopkiebi, Z. Kieri. 83 KocHEL, 't bijten of stooten van twee trekdieren, die naast elkaar trekken ; waarom hunne koppen ook door een aan beider hoofdstellen bevestigden kochelstok op bepaalden afstand van elkaar gebouden worden. Verwant aan kokkelen, dat V. D. bepaalt als : met 't gelaat tegen elkaar liggen en elkander zoenen (moeder en kind), en aan koehelen of koekehmeien^ zich vermaken met dartelen. KocHEL, iemand kwaad maken, door hem na te doen. KocHELAAR (ou'), klikspaan, aanbrenger. KocHELMANNBTJi, kloino, ruwgeschubde breedkoppige bage- dis, mifischien wel om zijn vlugge, dartele beweging dus genoemd. KoDDELJONs of KORREUoNs, soort van dans. Verb van 't Fr. cotillon (eig. vrouwerok), gezelscbapsdans Spreek- woord : Ik dans, lat dit so gons, di lekJcer koddeljons, KoEi, meerv. koeie, of bij minder ontwikkelden koeis, eenig gangbare vorm van koe, gelijk ook vlooi, strooi en zooi voor vloo, stroo, zoo (graszode). Z. derm. KoEJAWELs, platte uitspraak van guava, een eigenaardige boomvrucht ; ook koe- of goejava's genoemd. KoEKOEMAKRANKA, eii,enaardige vrucht van een veldplant, die alleen gedurende zekeren tijd in den winter (Mei en Juni) gevonden wordt, en aan 't vinden waarvan voor jonge Afrikaners en Afrikaanschen een eigenaardig genoegen en een zekere eer verbon- den zijn Op brandewijn getrokken, vormt 't een huismiddel te en koliek, enz. Volgens 't Juni No. . ^78 van 't Z. A. T. is de wetenschappelijke naam gethyllis spiralis, Koe'l (koegel), koi?el. Koegel vindt men ook bij de schrij- vers der 17e eeuw en nog in de Zaanstreek. O.V., I, 1. 84 KoELi^ sjouwer, kruier. In Ned Indie gebruii^t men 'i alleen van Chineesche arbeiders (V.D.). 't Woord komt over Indie uit ^t Turksch culi, slaaf, bediende. KoELSBLOED^ koelbloedig. Cf. dikawel. KosNi-EANNi^ eigenaardig tw,^ dat kinderen bezigen om een ander op iets belust te maken^ betwelk ze bem bovendien nog voor den neus bouden. In gelijken zin worden gebruikt: namme-namme en nam-nam^ welke slechts klajiknabootsingen sclujnen. KoEB^N of KO&BAN^ korbaan. KoEBLAND^ naar men zej;t, een vroeger in de omstreken van de Kaapstad welbekende luie trekos^ waarran nog de uitdr. : hij het van Koerland sen vlees geeet, van een luiaard gebezigd. KoESTERTJi, een vogeltje, dus genoemd naar zijn gewoonte van zicb te hoes {en), een woord door 't HoU. van 't Pr. se coucher (zicb nederleggen), of waarschijnlijker van *t Holl.- Pr. koes {coue, coif coyette, quiet, Lat, quietus = stil). Z. Hoeufft. KoETi, slag of klap ; verwant aan ^t Pr. coup ? KoFFiKAN, Z. op bak. KoPFiMOER, koffiedik, — ^moer = bezinksel, droesem ; is ook Holl. KoK of KOKKiN, keukenmeid. Dit laatste woord wordt nooit gebruikt, 't tweede zelden. KoLBROEK, of Sneesvark, varkonssoort. Naar men wil, dus genoemd naar een der drie in 1826 door de Eng. regeering uitgezonden commissarissen van onder- zoelc, of volgens anderen naar een bij Kaap Agulbas gestrand schip Colehrook. Z. A. T., 1879, KoLi of KOOL, komt voor in : bij mij waar = zeker waar. Men zegt in gelijken zin : bij mij' seJcs, of 85 soms chsdoni. Dit laatste lijkt mij door de HoU. vormen chedome, god-dome, van *t ruwe en eig. Gods vloek inroepende^ god-domme of Qod doeme me af to stammen. Kol(k), regenplas. GewoonKjk hoort men^ verbonden, een kol(k) water, waarvoor men echter ook wel plas zegt. Een grootere plas heet een lap, en een nog grooterepZaa^. KoLMOL, kleinere soort van bleamol (voce) met een kleinero kol (plek) op den kop dan deze. KoHsSfis^ kombaars^ wollen deken. Een zeeterm. P. K. spreekt in bet verslag zijner reis berwaarts van een comperse en bescbrijf t die als een gewatteerde deken, De vorm van ^t woord en de bescbrijving van 't voorwerp wi jzen dus beide op een afleiding van 't Fr. comprease nl. twee op elkaar gedrukte (of genaai* de) lappen katoen met watten tusscben beide. Z. dekent, Ou'wovAJO-onder-di-kombirs is de wel wat lange, docb niet onaardigp naam, dien men soms aan in deeg gebakken karbonaden geeft. KoMBUis^ eenig gangbare naam voor keuken. Zeeterm. KoMEDi^ algemeene naam voor elk rondreizend spel (tent, waarin 't een of ander vertoond wordt). In 't Ned. bet. bet een blij- of tooneelspel, of 't gebouw waarin zulke stukken worden opgevoerd (scbouwburg). KoMPEBT (eig. convert), enveloppe, brief omslag. Bij de ongeletterden in Ned. beeft dit woord dezelfde nit* spraak. Van 't Pr. couvrir, bedekken. KoMMANDO, een aantal te wapen geroepen bnrgers ter be- scberming van 't land of de grenzen tegen de inboor- lingen. KoNPUT, in grootere of kleinere stukken gesneden en in suiker of suikerstroop gekookte vrucbten, in Ned. confitures genoemd. Konfijt wordt door V.D. als ingelegd ooft^ of suikerooft, omschreven, docb alge- 86 meen is dit woord niet ; wel gebruikt men dikwijls 't WW. konjl/ten of 't veel. dlw. gekonfijt in fig. zin. 't Komt door 't Pr. conf/re van 't Lat. conficere, vruchten inmaken, bewaren KoNiNG, zoo noemt men uit onwetendheid de koningin der bijen. Z. waterdraa*r, Koningin. OpmerMng : In dit woord wordt door velen de g als een af- zonderlijke letter uitgesproken Deze nitspraak stiijdt nii't alleen tegen de regelen der welluidendheid, maar ook tegen 't wesen d»'r taal ; ea in een taal, eoo af keerig van onnoodige keelklanken als't Afkrikaansch, is 't heele- maal een onding. In de samenstelling tig is de g nooit als een gewon*' Ned.^, maar wel als een zachteA: (= Eng. harde ^) uitgesproken. Bit blljUt nog uit woorden als koniukjet76oninklijk,koninkrijk,enz., waarin de^ geheel tot k is overgegaan. De wau-uitspraak van koningin als konin-gin, van dingen als din- gen wordt door alle deskun- digen als on-Ned. veroordeeld. Bilderdijk zegt o.a. (p. 50 van zijn Spraakleer) : " Dit din-gen is inderdaad even belachlijk ( ja nog meer), alsof men, zee^troomen lezende, dit nit wilde spreken als zees-troomen,** In znlke woorden dient de g slechts tot wijziging van den n-klank, zooals ook de ch sleohts tot versterking der s dient in woorden als mengchen, tusichen, enz., waarin de ch niet als keel* klank gehoord wordt. Z. ook Dr. Brill's Ned. Spraakleer I, p. 11. — Of. ook de K. H. woorden : frank, lank, klonh, KoNKEL heeft ook hier den HoU. zin van : knoeien, slordig werken en koffie- of lasterpraatjes houden. In de eerstgenoemde befc. zegt men aardig : donkerwerh is konkelwerk, Konkelrij, konkelarij of gekonkel. Omkonkelj ompraten. 