Corporate financial management
. 1,505 huisgezinnen # 1857. . 1,706 9 # 1858. . 1,767 9 tf 1859. . 2,017 9 9 1860. • . 2,031 9 9 1861. . 2,011 9 ' weshalve men per^uw heeft gehad: 414 SO. in 1866 12 hutsgeEinnen r 1857 13.6 M , 1858 14 1, 1859 16.1 , 1860 16.2 M 1861 16.1 , De produktie heeft bedragen: in 1856 pikols 1,554.— M 1857 . 2,000.— M 1858 M 1,280.— 1859 M 2,160.— 1860 # 1,252.— 1861 ...... r 992.40 dat is per bouw: in 1856 pikols 12.43V3 16.— 10.24 17.18 lo.oiv, 7.93 r 1857 M 1858 , 1859 , 1860 , 1861 9 Men ziet daarait, dat de opbrengst per bonw Toor de yerschillende jaren veel uiteen is ge- loopen, en dat de indeeling van een steeds toenemend getal huisgezinnen daarop van geen invloed is geweest. Men zou integendeel veel- eer het er voor mogen houden, dat zulks na- deelig heeft gewerkt. Voor haren arbeid ontving de bevolking: in 1856 / 10,260.— , 1857 M 12,221.— ^ 1858 # 11,352.08V, , 1859 ^ 11,541.14 . . . , ^ 10,419.27 1860 1861 9,331.74 dat is per bouv: in 1856 / 82.08 ^ 1857 f 1858 , 1859 „ 1860 g 1861 If 97M% 90.81V8 92.33 83.367, 74.65V, per pikol tabak: in 1856. 1857. 1858. 1859. 1860. 1861. 0 M W t f 6.6OV4 M 6.11 # 8.86V5 M 6.34V» , 8.32V, 0 9.40V, en per hnisgean: in 1856 / 6.8IV4 M 1857 , 7.17 r 1858 r 6.42'/, r 1859 ^ 5.72 M I860 t 5.13 , 1861 ^4.64 Uit geene van deze drie berekeningen is op te maken, naar welken maatstaf de betalisg geregeld is. Ofschoon bij geene Gouveraements kultnur, voor velke een gedeelte der land- bouwende bevolking dienstbaar is gesteld, de betaling anders dan in verhonding tot depro- duktie per bouw of per pikol geschiedt, zoo schiet ons tocb niets over dan de veronderstel- ling, dat de arbeid liier in dagloon moet heb- ben plaats gebad; dewijl het anders onverklaar- baar zou zijn, dat, bij voorbeeld, hoezeer de pro- duktie van 1856 ruim 300 pikols meer dan die van 1860 bedroeg, de in 1856 uitbetaalde som toch minder was dan die in 1860; voorts dat, hoezeer de produktie van 1859 die van 1857 met 160 pikols overtrof, de betaling toch ongeveer / 700 minder bedroeg; terwijl eindelijk de gelden, in 1858 en 1859 uitbetaald, nagenoeg gelijk stonden, ofschoon tusschen de produktie der beide jaren een verschil van 860 pikols heeft bestaan. Per landbouwend huisgezin berekend, heeft de betaling weinig te beduiden, en mag zij zelfs uiterst karig beeten, maar daar tegen- over staat, dat het aanzienlijk getal landbou- wende huisgezinnen, bij deze 66ne ondeme- ming ingedeeld, den arbeid, door ieder hub- gezin te verrigten, betrekkelijk van weioig beteekenis heeft doen zijn. Tenzij 00k bij deze kultuur het beginsel mogt zijn aangeno- men, om door elke dessa op hare eigen gron- den te laten planten, moet, in het geval von groote, geconceutreerde aanplantingen, naar het ons toeschijnt, met zulk een groot getal van landbou wende huisgezinnen het geval zich voor- doen, dat de planters voor den door hen te presteren veldarbeid soms groote afstanden hebben af te leggen. In hoever de genoten betaling alleen geldt voor het te velde staande produkt, dan wel of daaronder 00k b^epen z\jn de kosten van transport, droogen en bereiding van den \Miy blijkt niet. Hoezeer dit laatste niet aanneme- lijk is, is er reden om te gelooven, dat de be- volking in elk geval met deze kultuur niet bijzonder ingenomen kan zijn. Ondernemingen tot exploitatie van in huur so. 415 mtgegeren woesie gronden beBiaan hier met; daarentagen besloegea in 1860 de aan parti- kulierea in dgendom toebehoorende landen eene uitgestrektheid Tan 7,363^/g bouws, die in de veiponding waren aangeslagen voor eene vaarde yaji / 1,878,900, waarvan de heffing had bedragen / 14,091.75. De beyolkiug dier landen wordt in bet regeringsTerslag over bet gemelde jaar ') opgegeren op 34,347 zielen; doeh volgena de aan dat yeralag toegeToegde statistieke tabeUen ^) heeft zij 64,919 sdelen bediagen '). De prodnktie dier partiknliere landen scbijnt hoofdzakeHjk te bestaan in rijst, tweede ge^ vassen, indigo, waarsdujnlijk zoogenaamde natte indigo, meest voor gebruik onder de inlandache bevolking, en suiker. De teelt en bereiding van suiker beeft plaats op niet min- der dan 13 partikoliere landen, vaarvan er een met eenen aanplant Tan 140 en een met eenen yan 212 bonws, terwijl Toor dien der oTerige ondememingen de uitgestrektheid af- wisselt Tan 25 tot 66 boaws. Hetblijkt daar- uit, dat de meeste dier ondememiDgen Tan v^ig beteekenis zijn. Yolgens de door de regeriog gepubliceerde stukken betreffende de snikerteelt, vaaraan wij de Toorgaande bijzonderheden hebben ont« leend, kau de produktie der partikuHere sni- ker-industrie in Soerabaja op ongeTeer 15,000 pikols 'b jaars gesteld worden. Het totaal der aanplantingen scbijnt eene uitgestrekt- heid Tan 822 bonws jaarlijks te beslaan, isoo- dat de gemiddelde prodnktie nagenoeg 18 74 pikols per bonw bedraagt. Het Terscbil tns- schen dit cijfer en dat der gemiddelde pro- duktie bij de GouTemements snikerteelt is zeer groot; maar betgeen wij in het artikel Sa- ms rang ten aansien Tan de partikuliere sni- kerteelt in die residence in het midden hebben gebiagt, is ook hier niet minder Tan toepas- sing. In geene reaidentie Tan JaTa is de consum- tie van opium, na de met 1855 aangOTangen ongelimiteerde verstrekking er Tan, zoo hand over hand toegenomen als in Soerabaja. Nog *) Zie op pag. 1S4. «) Zie tabd Nr 10. *) Hetielfde verschil tusschen de beide opgaven trefl men ook in de verslagen van vroegere jaren. Opmerkdijk ii het, dat voor sommige residentien, zoo ala Bantam, Cheribon en Japara, de beide op- gaven OTereenatemmen, tenn|jl voor Bnitenzorg, Krawing en Tagal het versohil niet groot is. 'Wg hebben te veigeefs naar eene goede oplossing gezocht, het jflar te Toren, namelijk in 1854, bedroeg de Taste hoeTeelheid, welke de opiumpachters moesten nemen, 2,988 katti's *), en aangezien de extra-Terstrekking niet meef dan ^n vierde der vaste hoeveelheid, dus boogstens 747 katti's, mogt bedragen, kon de legale consumtie bet cijfer van 3,735 katti's niet overscbrijden. Wij zijn niet bekend met den loop der opiumconsnmtie gedurende den tijd der onge- limiteerde extra- verstlrekkingen; maar zoo veel is zeker, dat, toen bij ordonnantie van den 12^ October 1861 {StaaUblad van Nederlandsch Indie), aan die ongelimiteerde verstrekking paal en perk werd gesteld, de consumtie der eigenlijke residentie Soerabaja voor 1862 werd bepaald tot een maximum van 20,688 katti's of ruim 5^/, maal zoo veel, als die in 1854, acht jaren te voren, had mogen zijn '). In verband tot het T(5(5r 1554 Toorgewende Termoeden Tan sluikerij op groote schaal Tan het artikel opium heeft men, tot dekmantel Toor den zoo schaudelijken maatregel der on- beperkte Tcrstrekking, waarsc&ijnlijk het argu- ment gebezigd, dat men daardoor zou geraken tot de kennis Tan de werkelijke consumtie en behoefte. Dat men dat doel niet heeft bereikt, maar zich er OTer heeft moeten schamen. Tan de behulpzame hand te hebben geboden tot het verspreiden van een zoo vreesselijk kwaad, blijkt overigeus uit de ordonnantien van den 22° October 1863 {Staatiblad van Nederlandseh <) De hoeveelheid voor de geheele reaidentie^ waaronder toen nog het eiland Madnra was begre- pen, werd by de Pablikatie van 16 October 1858 {StaaUblad van Nederlandach Indies N°, 89) voor 1854 bepaald op 322 katti's 's maanda of 's jaars 8,864 katti's Uit dat zelfde stnk blgkt, dat de Soe- rabajasche pacht was verdeeld in 4 perceelen en dat voor het 4^ perceel, nitmakende het eiland Madura, de hoeveelheid zou bedragen 78 katti's 's maands of voor het geheele jaar. . 876 „ weshalve voor de residentie in haren tegenwoordigen omvang de vaste hoe- veelheid was gesteld op 2,988 katti's *) Men mag het er voor honden, dat onder het stelsel der ongelimiteerde verstrekking de consumtie nog hooger is geloopen. Be strekking toch der hier aangehaalde Publikatie van 12 October 1861 was blqkbaar beperking van het hand over hand toegenomen kwaad; want daarbg werd voor 1862 de totale consumtie voor Java en Madura terug- gebragt tot een maximum van 87j528 katti's, nadat die in 1860 het cgfer van 105,687Vt katti's had bereikt. 416 80. Indie, N^ 126), en van den 16n October 1863 {SiaaUblad van NederUtndsch Indie, N^ 129), waarbij voor 1863 het maximum der consumtie ^ Toor Soerabaja verder werd beperki tot eene hoeyeelheid van 13,500 katti's, of 7,188 katti's minder dan in 1862, en yoor 1864 tot 11,400 katti's of weder 2,100 katti's minder dan in 1862 '). Wanneer zal men tocb beginnen te begrij- pen, dat goed regeren en de hoogst moge- lijke zedelijkheid zaken zijn, die naauw aan elkander verwant zijn niet alleeu, roaar tegen- Qver een overwonnen vreemd volk nog meer dan ergens anders betracht moeten worden, omdat de yerpligting tot vergoeding van bet nit het oogpnnt der zedelijkheid nooit te regt- vaardigen feit der oyerheerscbing op den over- heerscher eene zware schuld legt? Het kultuurstelsel legde der bevolking van Java de verpligting tot gedwongen arbeid op. Het heette tot outwikkeling dier bevolking te zullen strekken; maar terwijl het in effecte niets meer gedaan heeft dan voor Nederland het betalen zijner schulden en het bekostigen van groote, buitengewone werken mogelijk te maken, hebben wij in het artikel Rijst aan- *) De totale consamtie van Java en Madura werd, van 87,528 katti's in 1862, bq de aangehaalde or- donnantien, ieruggebragt tot 76,560 katti's voor 1868, das vermin^erd met 10,968 katti's, en tot 70,548 katti's voor 1864, das weder 6,012 katti's minder. Men ziet daarait, dat een groot gedeelte der vermindering, namelijk nagenoeg 66 % in 1863 en nagenoeg 35 % in 1864, komt op rekening van Soerabaja. Voor de 21 andere geweston van Java (de Preanger Regetitschappen en Banjoewangi daar- onder niet begrepen, als zijnde de consnmtie in deze landen verboden) bedroeg de vermindering 8,780 katti's, of raim 34 % in 1868 en 65 % in 1864, en stond die in verband tot de aitbreiding, bij voortzetting^ van den verboden kring voor de opiom- consomtie, zoodat die consnmtie, waar zg toegela- ten bleef, overal, aitgezonderd in Soerabaja, op dezelfde hoogte werd gelaten. Het vergrooten met elk jaar van den voor de consumtie verboden kring jnichen wg vaa ganscher harte toe, daar men, naar one inzien, langa djen weg het best de consnm- tie geheel zal kunnen doen ophonden; maar wij zien niet in, waarom daarmede niet zou knnnen gepaard gaan eene vermindering met elk jaar der hoeveelheden voor de consnmtie der in den ver- hoden kring nog niet opgenomen streken. Heeft men er geen bezwaar in gezien, om in Soerabaja de voor de consnmtie bepaalde hoeveelhcid zelfs aan- zienlgk te verminderen, waarom zou hctzelfde niet elders ook kannen geschieden, al zij het» dat die d&ar niet zoo overmatig was opgevoerd ge- worden P getoond, hoe achadelijk dat stelsd toot de ttgen kultuur der bevolking heeft gewerkt. £ntoch, niet tevreden met de winsten, welke datstd- sel aan 's lands geldmiddelen verachafte, heeft men de door de bevolking bij de Qouverae- mentfi kultures zoo zunr verdiende karige be- looning door middel van de opiompacht in 's lands kas weten te doen temgvloeijen ^). Aan eene zoo afkenrenawaardige staatknnde, waardoor niet alleeu de bevolking in Indie diep verontzedelijkt wordt, maar ook Nederland al- les behalve in zedelijke kracht en waarde wini^ moot een einde komen en daartegen moct door de Nederlandsche natie emstig worden gepro- testeerd, vil zij op haren weg aanspraak mi^en op zegeningen, die slechts het oitvloeisel kan- nen zijn van wat waarl^k regtvaardig en ze- delijk is. Wij zijn de laatsten om den gruwdderda- vernij maar eenigzins in besoherming te nemen, maar wat beteekent het, om millioenen nit te geven ter vrijmaking van een 50,000tal slaven en tegelgker tijd een volk van 12 miUioeQ zielen in banden te houden, weinig minder knellende dan die der slavemij, en hare ont- wikkeling tegen te houden niet alleen, maar haar meer en meer te verontcedelijkeu ? ') In 1861 bragt de opiompacht aan 's lands kas op / 12,480,179.50 Men mag het veilig er voor hoaden (zie de noot op pag 609, 2e kolom van. het 2e Deel), dat de pachters die som, bij het debiet in het klein, verhoogd hebben met minstens 50 % of. „ 6,215,089.75 zoodat de bevolking van Java en Madura voor het genot van dat zoo verderfelljk healsap heeft moet«n betalen minstens / 18,645,269.2o Daarentegen ontving de bevolking in hetzelfde jaar: voor hare produk- tie van koffij. . ./ 8,848,8 12.05'/, aan plantioon bg de suikerteelt. , . «, 4,804,6&2.88*/t voor hare indigo. . „ 889,342.60 bijdekaneelkultuur „ 61,071.29 '/i „ „ cochenilleteelt » 42.960.40 „ „ tabaksteelt. . „ 139,865.37Vi n tfpeperkoltaar. ,, 1,974.52 weshalve de verdiensten der bevol* king bg de, kulturea ter betaling van haar opiamgenot nog tekort 14,277,718.58 schoten tot een bedrag van. . . . / 4,867,550.6" 80. 417 Het regeren sal toch wel niet kunnen be- stun in eene kanst om behendig ie 8{)eculeren op de onedfile begeerten ran een. Yolk« Ware dit 100, wat sou dan eene regering befaoeven te bdetten» xich niet alleen bet uitaloitend i^ toe te kennen^ om erae berolking met opium te Tenadigen^ maar ook dat op de es« ploitatie Tan bordeelen en kroegen? Het bevnemde dan ook niemand, dat bij het ondenoek omtrent den toestand der Soe« nbftjaecbe berc^king, die zioh and^ Tatbaar gmoeg Toor ontwikkeling betoout, xoo wdnig ▼ordt geronden, irat ona een gunstig denk- beeld ran dien toestand kan geven. Soerabaja, regent8ebiq[>opJaTa,indegeUjk- namige reaidentie. Het werd in 1859 in twee regentechai^n gesplitst, waarvan het een den naam van Soerabaja heeftbehondenenhetandere dien van Sidho Ardjo ont?iug. Soerabaja heeft na de drie distrikten Djabakota» Goenong Ken- deng en £ota» terwijl de distrikten Djenggol- lo 1, II, III, IV en Rawa Poeloe I en II te* genwoordig onder Sidho Ardjo behooren. In 1858, dns vddr bare splitsing, telde de afdee« Img Soerabaja, sender de stad en voorsteden, 411,i25 sielen, verdeeld in 1,700 dorpen, ge- huchten en etablissementen, over eene oitge- strektheid van 544 Tierkaute palen lands. De afideeling in haar geheel genomen telde 513,181 zielea, onder welke 8,830 £uropeanen en daar* mede gelijkgesteldeo, 3,824 Chineaen, 2,003 an- dere Treemde Oosterlingen, 2,938 militairen. Be oTerige aijn Javanen en Madnresen. De delta, die door de beide groote armen der Xediri- of Brantaa-rivier en hare vele kleinere nondingen gevormd wordt, heeft eene inhouds- vlakte Tan 390 vierkante palen, met 1,590 dor- pea en bijna een half miUioen zielen, waarvan 48^0,000 op partiknliere landen wonen. Zij is de rijkst berolkte, welvarendste en vrucht* Ittarste delta van geheel Java. Yan het land zija 54,198Vio bouws beplant (opname van 1852), waarvan Via ii^^ auikerriet. Het beheer der distrikten is opgedragen aan Jaraaofldie DLstriktahoofden, Wedoiu^s, en de distrikten aijn onder-verdeeld in arieschappen^ welke weder verdeeld ajn in bauwa- of onder- arieschi^pen, onder welke de Dorpshoofden ttaan. Be minetale bronnen, in bet distrikt Goe- noag Kendeng voorkomende, worden door par- tiknliere ondernem^rs geezploiteerd, behoudens levering aan bet land, tegen eenen geringen pryi, van het sont, dat daarvan verkregen ▼ordt De kalkstreken van het distrikt Goe- ' lU. nong Kendeng worden vermoed rijk te aiju aan marmersoorten. Als merkwaardigheden dienen hler genoemd te worden de waterwer- ken, ainds 1842 begonnen en voltooid, waar- aan belangrijke sommen ten koste zijn en nog worden gelegd. Tot deze behooren voomame- lijk de groote verlaat, tevens stuwsluis, aan de splitsing der rivier, bg Melirip, en de groote penantstuwdam met bewegelgke waterkeering en irrigatiesluizen te Lengkong. Deze water- werken zijn beschreven in het Tijdsehrifi van het InsiUmtt va» IngmdewM (1857), terwijl de sluis van Melirip, die in 1844 gebouwd is, be- schreven staat in de Javatche CouratU van 1851, N^ 96, en van 1862, N^ 13 en 19. Soerabl^a^ stad op Java, residentie Soe- rabaja, waarvan zij de hoofdplaats is, aan den mond der Brautas of rivier van Soerabaja, op 11 palen van Grissee, 34 van Modjo Xerto, 207 van Samarang, 199Vs van Banjoewangi en 668 van Batavia. Deze plaats ligt op den noord-oostelijken hoek eener groote vlakte, door de zee aan twee zijden bespoeld en west- waarts door nitgestrekte moerassen bepaald, door welke de weg om de West loopt. De znideiijke omtrek is sterk begroeid. De groote rivier van Kediri komt met eenen breeden en noord-westwaartschen loop binnen de stad, wordt aldaar smaller en dieper door de be- schoegingen en kaden en deelt haar in tweeen. Het westelijk gedeelte der rivier is door de Europesche stad ingenomen, terwql de inland- sche wgken het oostelijk en znid-westelijk deel beslaan. De Enropesche stad bestaat nit stee- nen huizen en wordt door den grooten weg, die van het Westen komt, in twee deelen ge- splitst. Genoemde weg wordt door eene brug over den westelijken riviertak of Kali Auak geleid, ontvangt den naam van Heerenstraat tot aan het stadhuis en loopt uit op het TVillemsplein, dat aan de rivier gelegen is. De voorsteden telden in 1857 eene bevolking van 38,357 zieleni meerendeels Javanen en Ma- durezen, verdeeld in 103 kampongs, terwijl de stad zelve 50,170 zielen had in 64 kampongs, zijnde dit te zamen 88,527 zielen in 167 kam- pongs. Yele wijken zijn ontruimd geworden voor de vestingwerken, en waar vroeger de bevolking woonde, worden thans wallen, grach* ten, kruidhuizen en waterwerken gevonden. In 1858 waren er 138 wgken en kampongs, van welke er slechts 46 tot de eigeulijke stad be- hoorden. Bij een besluit van den Gonvemenr-Gene- raal van 18^1 is bepaald, dat na ultimo 1865 binnen de stad en voorsteden van Soerabaja 27 M 80. gecn woningen met ahp of andere ligt ont- ▼lambare stoffen gedekt meer mogen bestaan, zoodat rij v(5<5r dien tijd alien moeien voor- zien zijn van pannen daken, en dat van stonde af aan geen opbouw Tan hnizen met aiajopen daken sal mogen plaata hebbeii. De Ommelanden warcn in 1857 beyolkt met 84,973 zieleo, verdeeld in 358 dessa's. De Europesche gemoente telde niim 3,800 leden, onder welke onge?eer 2,100 Protestanten, on- geTeer 700 Roomsdigezinden, 36 Israeliten en 13 Armeniers. Yoor de Proteatantsche eere- dienst heeft men er twee Predikanten en Toor de Eoorasch-Katholijke een geestelijke, aan ^ien een helper is toegevo^d, die tevens ook voor geheel oostelijk Java en Madura be- ■temd is. Alle Protestanten te Soerabaja vorden ge- rekend tot de Hervormde gemeente te befaoo- ren, en bezitten eene kerk, die in het begin dezer eeuw gesticht en in 1840 vergroot is. Onder den werkkring der twee Predikanten beboort, behalve Soerabaja, bet eiland Madura, met uitzondering van de afdeeling Soemanap, die sedert 1856 een eigen Predikant heeft. Voor de zaken der Eoomsch-Katholijke ge- zindte behoort Soerabaja tot de diocese van den praefectus apostolicus te Bataria. In de stad treft men weinig oorspronkelijke Javanen aan, daar de inlanders aldaar raeestal een gemengd ras uitmaken, uit Jayanen met Madurezen en andere overwalders gesproten, zoodat zij ook in kleeding, zeden en taal eenig- ziDS van de Javanen verschillen. Het cijfer der bevolking in 1815 geeft ons yoor de stad en yoorsteden 24,574 zielen, zoodat in een tijdsyerloop van ruim veertig jaren het getal inwoners meer dan verdrie- dubbeld is. In 1858 was dit cgfer reeds ge- klommen tot 89,039 zielen. Een deel der stad en ommelanden yan Soe- rabaja is, sinds 1809, overgegaan in partiku- Here handen. Bqna al de ommelanden en het grootste gedeelte der erven binnen de stad en yoorsteden gelegen, behooren aan partikuliereu. Tot bewijs hiervan kan strekken, dat van de 638 wijken, gehuchten en kampougs 325 parti- kulier eigendom zijn. De bevolking dezer vrije landen bedroeg in 1857 44,084 zielen, te we- ten inlanders, terwijl het cijfer van Europeanen en vreemde Oosterlingen ter naauwemood een paar duizend zal beloopen. In 1857 waren er aanwezig 18 priesters, en beliep het getal der kerk- en tempelbedienden 783 en dat der hadji's 160. Onder inlandsche ChrisleAen, wier getal in 1857 300 bedroeg. worden verstaan de tot hei Christendom be- keerden, die de Maleische taal als hunne eigene bezigen. Daartoe behooren de meatieien of afstammelingea van Europeanen, de gedoopte Amboinezen, Manadorezen, Manillezen, Chinezen, enz. Men telde in 1857 te Soerabaja 3 Gouverne- ments en 8 partikuliere soholen voor Christenkin* deren. Yerder waren er nog minder beteekenende inrigtingen van onderwijs voor Gbristenen, Ghi- nezen en inlanders. Aan niet minder dan 350 kinderen wordt in partikuliere inrigtingeii on- derwijs gegeven. In 1861 waien er te Soera- baja 4 Qouvemements en 6 partikuliere acho- len. Ook werd er den 2^ Mei 1853 eene am- bachtschool geopend, die ten doel had om aan jongelieden boven de 14 jaren en in Indie uit Christenouders geboren, gratis onderwijs te geven in de wetenschappen, die met bouw-, werktuig* en landbouwkunde in verband staan; deze school is echter, ten gevolge der weige- ring van ondersteuning door de hooge regering, in September 1856 weder opgebeven. De be- lofte, toenmaals gegeven, dat van Gouveme- mentswege eene industrieschool te Soerabaja zou worden opgerigt, is tot dus verre niet vervuld. Onder de insteUingen vanliefdadigheid, waarop Soerabaja mag roem dragen, verdienen vermd- ding: het Protestantsche weeshuis, het lepro- zengesticht en het stadsverband. Het eerste be- vat gewoonlijk een 80tal kinderen. Het lepro- zengesticht staat onder het beheer der politie, maar wordt grootendeels uit bijdragen der ge- meente onderhouden. Het strekt tot verple- gtng van inlanders, Chinezen en andere in- boorlingen, die aan melaatschheid lijden. In Augustas 1863 heeft de r^ering eene som van / 70,000 voor den aanbouw van een nicuw leprozenhuis beschikbaar gesteld. Het stads- verband is eene burgerlijke geneeskundige in- rigting, waar tot dwangarbeid vooordeelde en yerder behoeftige inlanders en buns gelijken geneeskundig behandeld en verpleegd worden, ten koste van 's lands kas. Nog zijn er: een vrouwenhospitaal, waar de lijderessen geheel op 's lands kosten worden verzorgd; een ar- menhuis van weinig beteekenis en voorts eene commissie van weldadigheid en de diaconien der beide gezindten. Ook zal er eene inrig- ting voor jongensweezen tot stand worden ge- bragt in den geest der weldadige instdling op Rijsselt bij Zutphen, en wijl de gebouwen voor die inrigting bestemd nog niet Toltooid zijn, heeft men thans te Soerabaja proyisioned een gebouw gehuurd dat 60 kinderen kan be- yatten. Den 30^^ Febmarij 1868 is de eerste so. 419 steen roor deee nieawe inrigtiog gelegd. In Jnlij 1863 ia ook tot den bonw Tan een krank- zionigeDgesticht besloten. Sedert 1833 bezat Soerabaja eeoe afdeeling Tan de Nederlandache Maatschappij tot Nut Tan 't iJgemeen, met eene boekerij Toor al- gemeen g^ruik en eene school TOor JaTanen, die een 80tal leerlingen telde, welke door eea gedoopten Chinees gratis onderwesen vorden. Het ondervijs werd door het depariement be- kostigd. In 1858 is de betrekking Tan dit departement tot het hoofdbestuur in het moe- derland Terbroken; het is echter in stand ge- bleven als afdeding Tan de Maatschappij tot Nut Taii 't Algemeen in Oost-lndie, die haren boofdsetel heeft te BataTia, maar weinig of niets meer Tan sich doet hooren. In 1853 verd te Soerabaja een fonds opgerigt, hetwelk bestemd is Toor het Christel^k onderrigt Tan gedoopte JaTaansche kinderen in de residentie, en den naam draagt Tan ^Tonds des Tredes door het bloed des kruises." \oorts heeft men te Soerabaja eene school TOor de stuurmans- kunst en eene subcommissie Tan onderw^s; eene oonunissie Tan geneeskundig onderzoek en toeToordgt met twee door het GouTemeroent gesalarieerde civiele Qoneesheeren en eene par- tikuliere apotheek; de pakhuis- en zoutadmi- nistratiei, met eenen Fakhuismeester en een ZoutTerkooper; de posterij; deu houtstapel on- der eenen Opsiener; eene afdeeliog Tan den vateistaat; het departement der middelen en domeineiiy met eene contrSle Tan recherche en een kantoor Tan ontTangst der inkomende en uitgaaftde regten; zegelcoUecte; loodswezen; kadaster en de algemeene kas. Het agentschap der JaTasche bank heeft hier eenen Agent en een paar Kommissarissen. Verder vindt men te Soerabaja de Wees- en Boedelkamer, een Tendndepartement^ een agentschap der Neder- landsche Handelm^tschappij Toor geheel oos- telijk Jara. Onder de inrigtingen ter beTordering van kunat, vetenschap en beschaTing rekent men eenige leesgezelschappen; de lege der Tri^jmet- selaren #de Yriendschap" genaamd, op 2 pa- len afstands bniten de stad, die in 1809 is op- gerigt en in 1856—1857 69 leden telde; bet moziekgenootschap # Cecilia/' dat in 1848 tot stand kwam; de in 1852 opgerigte liedertafel #ApoUo;'' twee schouwhurgen, waarran de nieuwste in 1854 door Trijwillige bijdragen verd opgerigt en bestemd is Toor tooneel- ▼oorstellingen door de onderofficieren Tan het gamizoen. Ook Tindt men te Soerabaja eene stad- en Tooratad-societeit en zes logementjBPi waaronder twee of drie Toomame^ doch Tan minderen omTang dan die te BataTia. In het begin Tan 1860 is er te Soerabaja eene nienwe Assurantie Maatschappij tegen ZeegOTaar opgerigt. ' Tot de aanzienlijkste gebouwen behooren: het stadhuis of residentiegebouwi in het midden der stad^ ten West en der riTier; de Protestant- sche kerk, op den hoek Tan de Heerenstraat en het Willemsplein; de Eoomsch-Katholijke kerk, ten Westen der riTier;het stapelpakhuis der Handelmaatschi^^pij nabij de scheepstimmer- werf; het bureau Tan in- en uitgaande regten; de in 1829 gebouwde groote landsgevangenis, Tele pakhuizen, entrepots, armenzalen, marine- werveu, enz. De constructiewinkel, zijnde eene hulpinrig- ting tot het TerTaardigen en herstdlen Tan allerlcL Toorwerpen Tan metaal, bout en leder, is sedert I Januarij 1851 Tcranderd in een militair etablissementy behoorende tot het wa- pen der artillerie en den naam Toereude Tan #ArtiUerie constructiewinkel." Dit etablisse* ment staat onder eene commissie Tan super- intendentie, zamengesteld uit den Eesident, als Yoorzitter, en den Miiitairen Kommandant, den eerst aanwezigen artillerie-of&cier, den equi- pagemeester^ den onderintendant der militaire administratie, als leden, en den Secretaris der residentie als zoodanig. De fabriek # Phoenix," in September 1841 door eenen partikulier, met geldelijke. hulp Tan eenige ingezetenen opgerigt, werd den 2n April 1849 door het GouTernement aangekocht en in 1851 onder het beheer der Marine ge- bragt, onder den naam Tan #Pabriek TOor de Marine, het stoomwezen en de nijverheid," en gesteld onder de onmiddellijke bcTclen Tan het Marine-departement te BataTia, Deze fabriek diende tot het TerTaardigen Tan stoom- en andere werktnigen, maar is sedert door den aanbouw Tan eene modelmakerij, ijzergieterij, kopergieterij, smederij, draaijerij, ketelmakerij, koper- en blikslagerij, stelplaats, kuiperij, gra* Tenrs-, schilders- en zadelmakerswinkel in staat tot den bouw Tan ijzeren stoomschepen, ligters en stoomketels. 'Na het oTergaan dezer fabriek aan het Gou- Ternement, heeft de Heer Bateb eene derde fabriek Toor ijzerwerk en alle takken Tan nij- Tcrheid te Soerabaja opgerigt, welke hij TOor partiknliere rekening drijft. Een drij^end droog dok werd in 1849 toI- tooid, waardoor in eene der Toornaamste be- hoeften Tan het zeewezen Toorzien is. Aan den conatructiewinkel sloit zich het Ha- 27* 420 80. Ten-departement aan. Verder heeft men in het Euidelijk gedeelte der Europesche stad de ka- zernen, waaronder de groote infanterie-kazerDe, de pakhuizen voor de genie en artillerie en de droogplaatsen in 6€n blok, alsmede de alge- meeue en geldkantoren, tervijl het laborato- rium bewesten deze en hei riviertje Kali Auak ligt. Yoorts heeft Soerabaja eene garnizoens- apotheek en een telegraaf kantoor. De Resident van Soerabaja houdt op 3Vj palen buiten de stad in de wijk Simpang zijn verblijf. Aldaar is het groote militaire hospi- taal, aan de Kali Mas gelegen, dat voor 350 zieken ingerigt en in 1861 aaumerkelijk ver- beterd is door de oprigting van een gebouw tot huisvesting van een twaalftal inlandsche 61^ves, aan welke de gelegenheid wordt ver- schaft, oni zich kosteloos voor het vak van inlandsche geneeskunde en vaccine te bekwa- men. Tot Soerabaja behooren twee buskruid- magazijnen, i6tL te Simpang, en 6^n bomvrij vestwaarts buiten de stad. De boitenboeijen te Simpang, weleer eene gevangenis voor ver- oordeelden, zijn in 1850 tot eene kazeme voor de artillerie ingerigt. Znidwaarts van de brag, die over de Kali Anak ligt, heeft men de buitenstad, die zich nog twee palen ver nitstrekt en in vier groote wijken: Simpang, Kali Assim, Kapoetran en Denojo, verdeeld is. Simpang strekt, behalve tot verblijf van den Resident, ook tot woon- plaats van eenige Eoropeanen. De inbrndsche wijk te Soerabaja bevat de fraaije woning van den Regent, eene groote markt en een in 1818 gebouwden Mohammedaanschen temi)el, die met twee torens prijkt. Tegenover de Euro- pesche wijk of stad strekt zich langs den oostelijken oever der Kali MAs het Chinesche kamp uit, met goede, meest steenen huizenen eenen Chineschen tempel. Ten Oosten is het Chinesche kamp door Javaansche wijken be- grensd en verder binnen den omtrek der ves- tingwerken besloten. Aan die zijde vloeit een klein rivierspruitje uit de groote rivier en ver- eenigt zich met de rivier Sapi; het heeft slechts eene lengte van 300 passen en is smal van bedding. Het uitgestreJite noordelijk deel der stad bevat de pick, waar de eerste vestiging van Soerabaja, onder den naam van Ampel Dhento, plaats had. Die plek is thans eene wijk der stad, welke nog den naam van Ampel of Soennan Ampel draagt, naar den Radja Pandita, Soesoekoenan van Ampel, een der eerste Mohammedaansche apostelen op Java, die, met vergunning van den Yorst van Mo- djopahit, zich hier met 8,000 volgelingen ne- derzette en wiens graf, benevens dat zijner volgelingen, hier op het groote Javaansche kerkhof gelegen is. Deze wijk is eene vena- meling van ellendige huizen, in wier midden zich eene Arabische moskee bevindt. Het kerk- hof is omgeven door hooge ^awdM-bosschen en poelen, inlandsche woningen en oude ?er- vallen muren. Ten Zaid-Westen grenst Soen- nan Ampel aan de w^ der Arabieren, die mode eene moskee bevat. De hoizen zijn er sombef en vuil, en opgepropt met allerlei koopwaren. Het getal der Arabieren te Soe- rabaja bedroeg op primo 1857 664, onder welke tevens hunne afistammelingen begrepea waren. Daaronder was de sterkte der manne- lijke. bevolking 171 zielen, waarvan 3 Hoofdeo, een Priester, 3 landeigenaren, 8 kontraktanten met het Gouvernement, een onderwijzer, 152 handelaren en 3 zonder beroep. De Chinesche wijken sluiten zioh aan de Arabische aan, met netter gebouwde steenen hnizen. Van de in 1856 te Soerabaja aanwezige 613 echte Maleijers, onder welke 358 mannen, waren 3 wijkhoofdeu, SO groot- en 115 kleinhande- laren, 6 schoolmeesters, 7 geldwissehutfs, 25 ambachtslieden, 66 bedienden en sjouwers en 16 personen zonder beroep. Het getal der Mooren bedroeg in 1866 78 zielen, alien kleiuhandelaren in lijnwaden en edelgesteenten. Onder deze telde men 2 hoof- den, 1 schoolmeester, 1 priester en 1 zonder beroep. De Bengalesche bevolking, groot 80 zielen, onder welke 33 mannen, was ingedeeld als volgt: 3 hoofden, 1 kerkelijk persoon, 18 kleiu- handelaren, 11 bedienden, koelies, enz. en 1 man zonder beroep. De Javanen en Madarezen waren 81,862 in getal en men rekende onder hen 70,902 land- I bouwerg en ambachtslieden, 8,880 bedienden, so. 421 3,500 koelies, 2,073 militairen, 450 zeelie- den, 36r gevangeneD, 640 bannelingen, 60 leproeeu. fiet getal alayei^ bedro^ destijds 608. Orer de Brantas liggen vijf groote bruggen, weike de gemeenschap tnsschen de Europesche wijk en den oostelijken rivieroever onderhou- den. Over de rivier Sapi liggen twee bmg- gen, de eene beoosten, de aodere bewesien bet midden der atad. Aan het noord-oostelijk uiteinde der stad ligt in bet strandmoeras aan de straat van Madnra de citadel , Prins Hendrik," met bij- geboawen, pakhuiasen en kazemen. Hare grond- slagen zijn in 1837 gelegd; het fort is opge- trokken van steen en heeft Tier bastions en ruimte voor 800 man. Dit fort staat vol- gens Mblvill van CAiSBEE op 7* 4' 80'' Z. Br, en 112* 40^ 40^' 0. L. Het bevat het giaf van den Gouvemear-Generaal Mxbkus, die den 5b October 1844 te Simpang overleed. Omtrent de yestingwerken van Soerabaja nadplege men: Bijdragen ioi de kennii van Soerahaja, door J. Hageman J. CzK.^ artikel teHiMff, Yoorkomende in het Tijdsehrijl voor MerL Indie, Jaarg. 1860, Dl. I, bl. 267. Be mltitaire gebonwen binnen de stad en Testing njn (volgens genoemden scbrijver) TSB het Noorden af : de citadel Prins Hen- drik; de kaserne der sappenrs, opgerigt in 1833; de kazerne der kavaUerie, met stallen (1840), in de wijk Semoet; de Jcazerne Toor de infanterie in het znidelijk gedeelte (1856), ifl de wijk Slomprettan; de kazerne voor de in&nterie, in het middengedeelte (1809); in de vyk Djotangan; de kazerne voor de artillerie, in het westelijk gedeelte (1820), in de wijk Pantrailan; het arsenaal en de tuighuizen in iiet midden der stad; de constructiewinkel der utilierie, in het Noord-Oosten der stad; de kazerne voor de artillerie in een der weste- lijke Toorwerken en eene kazerne voor de irtiUerie, in het Zniden, even baiten den wal. Voorts kleinere militaire gebouweni magaz^nen ran kleeding, enz. Het niilitair personeel bestond op 1 Jannarij 1S58 (ook Tolgens genoemden Heer) uit: Mannen. Yroawen. Kinderen. £nropesche Offi- cieren .... 83 24 38 £an>pesche min- tfcrcn .... 1,017 38 60 Afrikaansche sol- ^ten .... 2 Te Iran^rtcrcn. 1,102 62 88 Mannen. Vrouwen. Kinderen. Transport . . 1,102 62 88" Javaansche offi- cieren .... 1 2 6 Javanen, Madu- rezen, minderen. 1,418 782 178 2,521 846 272 Het corps schutterij bestaat alleen uit in- fanterie en is te zamen gesteld uit blanken en inlanders. Op 1 Jannarij 1856 was de sterkte 469 man, waarvan 288 Europeanen en 181 inlanders. Het militairdepartement heeft ter hoofd- plaats een kommandement over oostelijk Java en een haven- ep equipage-departement voor de Marine, benevens eene inspectie van admi- nistratie. Het regtsgebied van den raad van justitie te Soerabaja strekt zich uit over geheel oos- telijk Java, terwijl tot den werkkring van den alhier gevestigden ommegaanden regter slechts behooren de in de vierde afdeeling opgenomen residentieu, namelijk: Soerabaja, Paaoeroewan, Probolinggo, Bezoeki en Banjoewangi. Verder zijn er een landraad en een residentiegeregt. Voor de Europesche wijken zijn er te Soe- rabaja 20 wijkmeesters aangesteld zonder be- zoldiging, voor de Chinezen, Arabieren, Ma- leijers en Bengalezen 14 hoofden, en voor de verschillende overige kampongs of wijken, 150 hoofden, zonder bezoldiging. Buiten Soerabaja, beoosten de Kali Sapi in de wijk Tjantian, liggen eenige oude graven in den omtrek eener bouwvallige, bcgroeide bemuring. Deze graven z|jn van Orang Mhrang^ overzeesche mannen, welken naam Ad« Saka, de myfhische persoon, aan wien zich de herin- nering van de eerste kolonisatie van Hindoes op Java en de aanvang der Javaansche tijdre- kening knoopen, en zijne volgelingen in de ge- schiedenis dragen. Op IV, paal ten Zuiden van Tjantian, liggen, beoosten de Sapi-rivier, de bekende graven van de dessa Kapasan en ver- der zuidwaarts eene hcilige rustplaats, Batoe Poetih genaamd. In de wyk Krambangan, ten Westen der Kali Anak, ligt het Christenkerk- hof, dat talrijke tombes en praalgraven bevat, welke echter op geene sierlijkheid kunoen aan- spraak maken. In den regentijd b deze begraaf- plaats zeer moerassig. Te Simpang bestaat ook een kerkhof voor Christenen, tegenover het groote hospitaal, aan de Oostzijde der rivier. Men begraaft hier de in het hospitaal overle- denen, ofschoon de lijken van personen van 423 SO. rang uaar het voormelde kcrkhof te Kram- baugan gebragt worden. De wegen rijn in Soerabaja bjj droog weder zandig en stofBg, daarentegen bij regen modde- rig. Het klimaat is er zeer heet, daar de ge- wone middaghitte 90" Fahbbnheit beloopt. Er komen te Soerabaja twee nieuwsbladen uit, de Soerahajasche Courani en de Oostpott, alsmede een advertentieblad in de Chinesche en inlandscbe talen. Er bestaat van deze stad over Pasoeroewan en Probolinggo naar Bezoeki een geregelde stoomvaartdienst, met twee stoomschepen. De vaart op Samarang en Batavia wordt met een drietal stoomschepen onderhouden. Ook is Soe- rabaja sedert een paar jaren met gas verliclit. De stad telt vele handelshuizen en een groot aantal winkels Tan Europeaneu en Chi- nezen. De invoer bestaat in lijnwaden, pro- vision, zilver- en ijzerwerk, huisraad, krame- rijen, hout en ' aardewerk, terwijl de nitvo^r in produkten des lands bestaat. In 1857 zijn ter reede van Soerabaja aangekomen 634 sche- pen, metende 34,789 lasten, en vertrokken 17% vaartuigen, metende 89,712 lasten. Vol- gens den Mmanak van Nederlandsch Indie voor 1864 behoorden 62 zoo stoom- als zeilschepen van verschillend charter en tuigaadje te Soe- rabaja te huis, te zamen metende 8,362 lasten. De Nederlandsche Handelmaatschappij heeft bier een agentschap, terwijl men een 80tal kleinere handelshnizen, toko's, winkels en ne- riogen telt onder de Europesche volksklasse, Onder de Odsterlingen, Mohammedanen en Chinezen is bijna een ieder handelaar en zelfs drijft een groot aantal vrouwen eenigen klein- handel. Men telde er in het jaar 1857 1,046 handelaars of winkeliers. In en om Soerabaja zijn een aantal marktplaatsen, welke van over- dekte loodsen voorzien zijn en waarin de wa- ren op den grond uitgestald liggen. Van Soerabaja geleidt een w^ zuidwaarts naar Porrong, aan de Kali Anjer, over de poststations Djemok, Pegadangan en Sidho- kari. Verder loopt een weg over Wonokromo naar Modjo Kcrto. Het laud waardoor deze heenleidt is laag en opgedamd. De weg naar Grissee, die vroeger ook over Wonokromo liep, leidt van nit het Westerdeel der stad door de strandmoerassen 8 palen ver tot aan Kali Tangi, vanwaar hij weder noordwaarts op het gebied van Grissee gaat. Tusschen Soerabaja en Probolinggo bestaat een geprivilegieerde postwagendienst, die zeer goed voldoet. De bogt van Soerabaja is een lage, zandige inham der zee, langs de moerassige kust, met eenen omtrek van 11 palen te land van de Oost naar de Noord. Zij biedt eene tegen see en wind veilige ankerplaats aan. De mending der groote en schoone Kediii-rivier biedt de stad een goed kanaal naar zee aao, vooral na den opbouw der waterstaatswerken in deresi- dentie. Evenwel is er v66r den mond der ri- vier eene bank gelegen, die bij laag getij het in- en uitvaren der landpraauwen zeer be- moeijelijkt, zoodat eene uitdieplng hoogst wen- schelijk ware. De ankerplaats is Vs ™^J^ ^ Noorden van de mending in nagenoeg 9 va- demen. Men kan te Soerabaja goed gezuiverd drinkwater bekomen. Ongeveer S'/s "nijl Oost van Soerabaja ligt het zoogenaamde gezonken fort, ook Fort Daendels genoemd. Het is slechts een hoop steenen, die daar gebragt riJE met het voornemen om er een fort te bouwen, dat ecbter nooit voltooid is. Hier is een bam- boezen baken geplaatst. Er behoort te Soerabaja eene kmisboot te huis. Soerabaja, twee dorpen op Sumatra, in de Lampongsche distrikten, een ten Noord- Oosten van Tarabangi, afdeeling Sepoetih, en een ten Zuid-Oosten van Seringkebouw. Soerabaja, dorp op Sumatra, adsistent- residentie Benkoelen, aan de Benkoelen-ririer. Soerabaja, dorp op Sumatra, adsistent- residentie Benkoelen, afdeeling Moko Moko, distrikt Bantal. Soerabaja, twee dorpen op Sumatra, ad- sis tent- residentie Benkoelen, afdeeling Kroe, een in bet distrikt Liwa Gedong, aan de Lahai, en een in Tambole. Soerabaja, dorp op Sumatra, residentie Palembang, afdeeling Kommering Oeloe, aan de Kommering. Soerabi, eiland aan de Noordkust van Nieuw-Guinea, op 139^ 20' O. L. Het be- hoort onder Tidore. Soerabi, dorp op Nieuw-Guinea, afdeeling Wonim-di-Bawa, landscfaap Aropin. Soeradadi, dorp in het binnenbmd van het eiland Lombok. Soeradahan, dorp op Java, residentie Djokdjokarta, afdeeling Mataram Koelon, dis- trikt Galoor, aan den mond der Progo. Soeradahan, dorp op Java, residentie Djokdjokarta, afdeeling Mataram Wi^tan, dis- trikt Bantoel Karang. Soeradjaja, dorp op Java, residentie Ta- gal, regentschap en distrikt Pamalang. Soerahan, dorp op Java, residentie Sa- marang, in het Oosten van het distrikt Sa- latiga. 80. 4S3 Soerahoo, dorp op het eiland Gilolo/ge- l^n, Tolgeni GsEeoBT, aan het stnuid, daar vaar op de kaarten tea onregte Sahoe, dat in het humenland ligt, aangetedcend staat. Het is door Alfoeren en Mohammedanen bewoond. Soersky kaap en meer in Borneo's Znid- en Oosterafdeeling, distrikt Kapoeas Moeroeiig^ Tengah. Het meer loopt langs den yoet van den heuvel Oerampang en staat op ongeveer 2,300 Rijulandache voeten Zuid-Zuid-West van de kaap Soerak, met den regter-oever der Ka- poeas Moeroeng in yerband. In den omtrek groeijen vasboomen, ijzerhout en andere faout- soorten, benevens boomen die damar ople- Teren. Soerakarta, residentie op Java, grenzende ten Zniden aan de Indische zee, ten Westen aan Djokdjokarta, ten Noord- Westen en Noor- den aan Samarang, ten Oosten aan Madioen en ten Zuid-Oosten aan Patjitan. De opper- Tlakte beslaat 112.7 vierkante geograpMscbe mglen of 1,398 yierkante palen. De grenzen loopen ten Zuiden 15 miglen langs Patjitan, van- daar naar het Noorden over den top yan den Lavoe tot benoorden de Solo-rivier; yoorts van het Noord-Oosten tot het Noord- Westen langs Samarang kronkdende tot den top van den Merbaboe, yandaar tot den top yan den Me- rapi, en yan dezcn tot de grens van Patjitan, 60 mijlen Znid-Oostwaarts. Soerakarta is verdeeld in de afdeelingen Fadjang, in het Westen, Soekawati Koelon, m het Noorden, en Soekawati W^tan, in het Oosten^ en in 1854 had men in dit gewest een getal yan 5,674 dorpen. Soerakarta yormt met* Djokdjokarta de zoo- genaamde Yorstenhmden, die nog door inland* ache Vorsten, den Soetoehoenan of Keizer yan Soerakarta en den Sultan yan Djokdjokarta, als yaaallen yan het Gouyernement, vorden besCunrd. Yan wege het Qouyemement is hier een Resident, die het hoofd der yreemdelingen in Soerakarta is en yoorts den Yorst moet leiden, Toor de naleving'der traktaten waken en de belangen yan het Qouvernement aan 's Keizers hof befaartigen. Hq wordt in zijn bestuur ge- adflisteerd door eenen Adsistent-Besident, bdast met de politie, een Koromies, een Translatenr en drie ^^yes-translatenr yoor de Jayaansche taal, een Kapitein der Chinezen, een Hoofd- regter en een Hoofdpriester, en yerder yoor den residentieraad, waarvan de Resident yoor- xitter is, door een Fiskaal en Griffier en een Dearwaarder. Be Keizttr is bet hoofd der Javaanscbe of inlandache beyolking en als beheerder van den grond, zoolang hij de kontrakten naleeft, als de eerste persoon te beschonwen. Door het Gouyernement wordt hem de titel yan Hoog- heid toegekeud; hij ontyangt zeventien saluut« schoten, twee minder dan de Gouverneur-Gene- raal, doch twee meer dan de Sultan yan Djok- djokarta. Zijn rang en titel zijn erfelijk in de mannelijke linie, zonder regt yan eerstgeboorte; zijne regering is despotisch, hoezeer door de bemoeijingen yan het Nederlandsche Qouyer- nement en diens yertegenwoordiger eenigzina getempcrd, zoodat hij tbans geene yerminkende straffen kan opleggen, terwijl de yonnissen yan de Jayaansche regtbanken, waarbij de doodstraf wordt uitgesproken, niet zonder bekrachtiging yan den Gouverneur-Generaal ten oityoer kun- nen gebragt worden, Hij wordt in zijn be- stuur bijgestaan door eenen Rijksbestierder of Pangeran Adipaii^ wiens benoeming met goed- keuring yan het Gouyernement geschiedt. In de binnenlanden heeft men Regenten yoor de politie te Soekawati, Klatten, Kartasoera, Boe- jolali, Ampel en Gagatan. Yerder zijn er ter hoofdplaats een Hoofdregent yoor de politie, een W'edono en een Penewoe. Ter hoofdplaats zijn yerder een fungerend Notaris en Yendu- meester, een agentschap yan de Samarangsche Wees- en Boedelkamer, een Opperwijkmeester en yier Wijkmeesters, onder welke twee yoor de Chinezen, yerder een Pat^ yan den onaf- hankelijken Prins Pangeran AdipaU MAKfiKOE Negobo, en een Bjakaa en Priester. Soerakarta heeft in de residentie Samarang ook eenig grondgebied, als in de distrikten Salaiiga, Tengaron en in het regentschap Gro- bogan het distrikt Selo. De zoo eyen genoemde PangeranJdipaiiha^H aanzienlijke be^ttingen in deze residentie en is teyens Kolonel-Kommandant van een legioen» dat hg met een subsidie yan het Gouyernement op de been moet houden. Dat korps is za- mengesteld uit inCanterie, kayaUerie en artil- lerie en wordt door iulandsche officieren ge- kommandeerd. De residentie Soerakarta is als het ware eene tusscheu bergen ingeslotene kom. Yan die bergen zijn de yooruaamsten de Lawoe, op de grenzen yan Madioen, hoog, yolgens JuNGHUHN, 10,414 Rijnlandsche voeten, de Merbaboe, op de grenzen van Samarang en Kadoe en hoog 9,923 Rijnlandsche voeten, en de Merapi, voor een gedeelte tot Kadoe be- hoorende en hoog 8,940 Rijnlandsche voeten. De zuidelijke streken van Soerakarta maken een dcel uit van het Zuider-gebergte of Goe- iU 80. nong Kidooly eea dor, kalkaohtig» onbewoond en nog veinig bekend strandgeborgte. Het klimaat wordt hier, in we^rwil van de over het algemeen drukkende warmte, als gun- Btig en doorgaans gezond beschouvd, hoezeer er onder den minderen man meermalen besmet- telijke adekten, en daaronder de lepra, heerschen, vaarschijnlijk ten geyolge van groote onzinde- lijkheid en armoede. In het Oosten van Soerakarta, nabij en op den Lawoe, heeft men minerale en slijkbron- nen, zoo als die van Kapoeran^ Ploening, Ka^ rang Geming, Tekar, Ngoepit, Deren, Djolo Toendoi Ngoemboel, Halit, Tjokio, Gedang, Derkilo, Ngendo, Fengging, Eapat, Djemboeng, Slamatang en Pingok; terwijl die van Sangi- ran en Karang-Pandan soutbronnen zijn. De meren in het Soecakartasche zijn klein, van weinig beteekenia en sleohts nit het oogpunt van geschiedenis en orerlevering van eenig belang. De vpomaamsten zijn, in de afdeeling Padjang: Pawinian, Tenting, Xlegan, Modjo Rogo en Kartosono, en in de afdeeling Soe- kawati: Djembangau, Pedangan en Nglason. Uit de verschillende bergen ontspringen een aantal rivieren, welke, hoezeer van groot nnt voor den landbonw door de gelegenheid, die zij voor de besproeijing der rijstvelden aan- bieden, overigens, en met nitzondering even- wel van de groote Solo-rivier, onbevaarbaar zijn. De zoo even gemelde stroom ontstaat door de zamenvloeijing van twee viij belang- rijke rivieren, waarvan de eene uit het Zui- den van de grenzen van Patjitan, en de an- dere uit het Zuid-Westen komt, en die bei- den gevormd worden door een aantal van de Merapi afkomende en in den linker oev» zich ontlaatende bergstroomen. De zamen- vloeijing van die takken heefVplaats op twee mijlen ten Zniden der hoofdplaats Soerakarta en vandaar krijgt de groote rivier den naam van Bengawan Solo. (Zie verder het ariikel Solo-rivier.) De voornaamste rivieren, die in de Solo- rivier nitstroomen, zijn, aan den linker oever: de Dengking, Ngloesah, Goendang, Merboeng, Karang-woeni-nongo, P6p^, Pitjes, Ngladjoen, Djebol* Sangoong en Djemis, en aan den reg- ter oever de Samin, Srojo, Grompol, Mong- koong, Bonromo, Kedooug, Banting, Serang en Ngaribojo. Yoorts doorstroomt, behalve de Solo-rivier, ook de Tedoenan het noord- westelijk gedeelte van dit gewest. De wegen zijn in Soerakarta over het alge- meen in goeden staat. De weg, die om de Zuid-West naar Djokdjokarta loopt, is zeer fraai en van dezen gaan een aantal bmikbare w^gen zqdelingB het land in, waaronder die van Megiri wel de voornaamste is. Twee wegen geleiden om de Oost naar Ngawi en Madioen en om de Zuid naar Patjitan, terwijl er een noord-westwaarts naar Samarang loopt. 