Herinneringen uit de loopbaan van een Indisch officier
Ik verzocht als gunst , haar nog een ander werk te mogen opdragen , gaf er echter den raad bij , voortaan hare eigene verdiensten voor haar echtgenoot te verbergen , en betaalde haar met een bankbillet. Louise sprak geen woord meer. Z j snikte en kuste mij by ver- rassing de hand ; de bediende , dien ik mg haastte binnen te roepen , geleidde haar naar huis. Beze gebeurtenis — een zeer gewone in het leven — had ik niet geheim gehouden , met de goede bedoehng om de belangsteUing , die mevrouw Meyer door hare schoonheid inboezemde , tot stoffel^k welzyn te doen strekken. Be achting voor een vrouw , die zich in haren toestand zoo waardig gedroeg , moest immers toenemen ? XXIV. Een paar zeldzame typen. Tot militairen kommandant hadden wg thans een zekeren kapi- tein XiOder , in de wandeling ))Loeder" genaamd. Lioder was een kortzigtig , bekrompen man met een wantrou- wend , besluiteloos en hatel^jk karakter ; een zeer naauwgezet dienst- doener , voor wien de reglementen grondwet en bijbel te gelijk wa- ren ; een man , die geen andere boeken kende dan de reglementen ; die met de reglementen opstond en naar bed ging ; die het bestaan van elken toestand , zaak of daad ontkende , waarvan de reglemen- ten niet gewaagden , en die met dat al den zin der reglementen zoo weinig begreep , dat het sclieen alsof de reglementen slechts zamen- gesteld waren met het doel om de chefs in staat te stellen hetle- ven liunner ondergeschikten te verbitteren. Onder andere bgnamen , droeg hij dien van ))moordenaar." Hij had dien te danken aan de zelfmoordziekte , die bjj de kompagnie door hem gekommandeerd , heerschte , schoon hij-zelf , tot veler spijt , er niet aan bezweek. Die kompagnie stond vroeger bekend als een »flinke troep ," doch was onder zjjne reglementaire leiding zoo ge- demoraliseerd , dat zelfmoord aan de orde van den dag was. Een g'eval werd ons geschreven. Flankeur Pokkema was de beste soldaat der kompagnie , altijd present , naauwgezet in zijn dienst , goed schutter , in de hoogste mate kort in zijn antwoorden , misschien niet altgd tevreden , niaiar 't nimmer toonende ; geen pruttelaar , geen praatjesmaker zoo- 112 aJs zijn kapitein ; kortom een soldaat , waarop een kompagnieskom- mandant trotsch moest zjjn , een model om anderen op te wQzen. Doch juist dat onberispeljke , dat onverbeterlijke in Pokkema's ge- drag , was Loeder - — men veroorlove mg , hem dien b^naam te geven — een doom in het oog ; die kortheid en juistheid in 's mans ant- woorden hinderden hem het meest en schreef hij aan oneerbiedig- heid , aan minachting toe. Minachten kon Fokkema hem misschien , doch hjj eerbiedigde steeds zijn kapitein. Loeder hield meer van iemand dien hj nu en dan een zware straf- kon opleggen. De ontevredenheid van den gestrafbe maakte hem te vreden , schonk hem een zekere opgeruimdheid , de bljidschap van den beul , en , ware hij vatbaar geweest voor een grootmoedig oogenblik , het zou zijn onmiddell^k na een executieparade. Eens op een in- spectie , beheerschte de booze geest hem dermate , dat hy Fokkema een onbillgke aanmerking maakte , hem straf oplegde en een Dsmeer^ Ojp" noemde. Fokkema werd doodsbleek , verroerde zich echter niet , en sprak geen woord tegen. Hjj ! voor een smeerlap uitgemaakt door zgn 'ka- pitein , voor het front der vkompagnie ! Hij ! wiens geheele mihtaire leven vlekkeloos was geweest ! Groote God ! kon wel ooit iemand erger beleedigd worden? De natuurl^ke kleur keerde nooit meer terug op het gelaat van den flankeur. Na afloop der inspectie ging hjj op zgn slaapkrib liggen , en staarde regt voor zich uit , zonder de opbeurende gezeg- den zijner makkers te beantwoorden. 's Avonds begaf hj zich even- wel buiten de kazerne , behoorlgk in de tenue van den dag , met de bajonet gewapend. Kapitein Loeder ziet den flankeur het erf op- komen. Zijn geweten — als hjj er nog een had — beschuldigde hem , en ... . hij vliegt het huis uit , git naar de hoofdwacht en zegt dat Fokkema hem wil vermoorden. Fokkema wordt door de patrouille gearresteerd. Fokkema onder beschuldiging van feitelgke insubordinatie ! hg ! 's Nachts breekt hij uit de arrestantenkamer , en werpt zich in de rivier. — Dit was de zeven-en-twintigste zelfmoord dien Loeder op zgn rekening had. 113 Het behoefb geen betoog , dat iedere paarticuliere aanraking met d.en militairen kommandant instinktmaiiig werd vermeden , en men liem liefst aan zgn lot overliet. Opmerkelijk was 't , dat de afkeer dien de kommandant bij de officieren opwekte , ook gedeeld werd door en zigtbaar was b^ hunne respectieve bedienden en honden. !Loeder's huishoudster had geen omgang met de dames van haar klasse , en Wolf — een groote , leelijke , valsche bond , die aan den kapitein toebehoorde , — leefde van den eersten dag af , in open- baren oorlog met al de officiershonden. In de nab^heid der kom- mandantswoning hadden elk oogenblik gevechten plaats , en geen onzer ging meer zonder rgzweep of rottanstok den weg op , ten einde de verraderlyke aanvallen van Loeder's bond te kmmen weren. Voor sappeurskommandant hadden wg een kreool , Reekel gehee- ten , iemand — als 't mogeljjk was — nog bekrompener van herse- n&a dan Loeder , voor wien hij veel sympathie gevoelde en met wien Itg weldra een naauwe vriendschap sloot. B^ gebrek aan verstand , bezat Beekel een natuurl^ke slimheid ozn de bruikbaarheid van anderen te onderscheiden en tot eigen voordeel aan te wenden. Vroeg hem een ondergeschikte op het werk eenigB inlichting , die hij niet in staat was te geven — en dat was meestal het geval — dan antwoordde hg met een vraag , lokte be- Iiendig het denkbeeld van den vrager uit , en adviseerde in diens geest. Was hem van hoogerhand iets opgedragen , dan droeg h§ de uitvoering vertrouweljjk aan een jong officier op, copieerde de « ontvangen nota met eenige wijziging in de redactie , en zette er zjjn rtfisi.m onder. ^ Spreken , althans over wetenschappelijke zaken , deed hij zoo -vreini^ mogelgk. In het algemeen bedacht hij zich eerst , voor dat Irg sprak ; daardoor had zjjn gelaat een diplomatischen plooi gekre- gen , die hem gewigt bijzette. Zyn taktiek was veel vragen te doen , en zelf weinig of ontwijkend te antwoordfen. Dat vragen had geen BJider doel , dan om zelf niet te spreken ; gevolgtrekkingen maken « kon h^ niet. Men kon daaruit afleiden , hoe bjjzonder aangenaam de omgang was met zoo'n Beekel. Het spreekt van zelf, dat het loopje van den kapitein al zeer 114 spoedig bekend werd en het den officieren verdroot , mijnheer Beekel met hunne vederen te zien pronken. Vroeg de knappe man nu om een nota , dan verontschuldigde men zich onder allerlei voorwendsels , of wel men verzocht zich die taak door een order van den eerst- aanwezende te zien opgedragen. Trachtte hij door uitvragen zich eenig licht te verschaflfen , het gewone antwoord was : ))rk weet het niet , kapitein." Daarentegen waren er jonge officieren , die behagen schiepen zich telkens met de eenvoudigste vragen tot den kapitein te wenden , om later over zijne snuggere antwoorden te kunnen lag- chen. Reekel gevoelde wel dat hjj het onderspit delfde , doch daar de vormen nooit uit het oog werden verloren , was hij verpUgt zich aan dien zedelijken druk en intellectuele meerderheid te onderwer- pen , in afwachting van een gelegenheid om zich te wreken. Eeekel was getroUwd en had ygf kinderen , die niet mooi , maar — als ik de waarheid hulde moet doen — leeljk waren ; zjj gele- ken alien op hunne moeder. Deze was een dame van zuiver euro- peesch bloed , op haar acht-en-twintigste jaar als jufvrouw van ge- zelschap , of als vriendin van een andere dame , in Oost-Indi^ ge- komen met een diepe minachting voor het mannelijk geslacht in het moederland , dat hare schoonheid en zachtheid van karakter niet naar waarde had weten te schatten. Op Java had 2jp zich met list en geweld meester gemaakt van Eeekel , en gaf nu onderrigt in hollandsche zuinigheid. Als er vleesch noodig was , werd Eeekel tegen wil en dank de wildemis ingejaagd om een wild zw^jn te schieten; bragt hjj niets te huis, dan werd er gevast. Voor de groenten, vruchten en an- dere kleine toespyzen , werden de drie jongste spruiten geregeld ie- deren dag in een kinderwagentje »op fourageren" uitgestuurd. De bediende die het wagentje trekken moest , hield gewoonl^k halt voor de woning van den Wedono , van een mantri of een dessa-hoofd , en rustte er lang uit. Was het niet natuurl^k, dat de kinderen dan rondkeken , en begonnen te malen , om de vruchten te proeven , die daar aan de boomen hingen ! »Mau inangis," (ik wil mangis) schreeuwde er een. »Mau djeroek,'* (ik wil (^jeroek) grgnde de ander. 115 wMinta k a pa la," (ik een kokosnoot) huilde een derde. En op het laatst riepen ze om strjjd ))m a u p i s a n g" (ik wil pisang-); — die onschuldige popjes! Zou het niet onnatuurl^k geweest zijn , als het inlandsch Hoofd, dat toevaUig in zijn pandopo zat , niet eindelgk iemand in den boom Jiet klimmen om eenige vruchten voor de lieve kleinente plukken? Zoo als het brave , fatsoenlijke kinderen betaamt , aten zij nimmer de vruchten dadelijk op , maar borgen die op den bodem van het ^wag'entje , en ak de proviand voor een dag groot genoeg geoordeeld •werd , reed men in triomf terug. Zoo wist mama de wandelingen productief te maken en het nuttige met het aangename te vereeni- gen. Groenten werden insgelijks op een niet kostbarewijzeaangeschaft; de k r o k o t (postelein) bijv. werd uit het gras gezocht , de 1 o e n- t a s-bladeren van de paggers geplukt en afgekookt , enz. Eens per maand zat Eeekel met zijn teedere ega 's avonds in de voorgalery , gereed om ieder te ontvangen die lust gevoelde mevrouws zware , hollandsche, gebloemde japon van nabij te bewonderen. Z66 vroeg" ton men niet komen , of de thee was al afgeloopen , en dan werd het onder allerlei huishoudeljken kout, negen , soms half tien uur 3 voordat het mijnheer met een soort van schrik inviel , om te vragen »of de heeren geen glas wijn of bier zouden drinken." Me- vrouw verweet zich bijna gelijktijdig haar vergeetachtigheid , en -wierp ,de schuld op de jongens »die aan niets dachten." Als er dan om »ixiinoman" (drank) geroepen was, bragten de bediendenui- terst langzaam de glazen , knaapjes , enz. aan. Doorgaans waren er nog klieken van den vorigen receptie-avond , natuurlgk totaal on- driirkbaar. Dreef de kim een duim dik op het bier , en had de wjjn zijn oorspronkeljjke kleur verloren , dan was mevrouw wel verpligt andere flesschen of liever halve flesschen te gaan halen. (Reekel bestelde ^ 1 1 e s op halve flesschen). Mevrouw stond er op , het bier zelve open te trekken , omdat de jongens het , even ali Eeekel , z66 onhandig deden , dat de helffc als scliuim verloren ging. Mevrouw ging bjj de operatic altjjd staan ,• sloeg met de handig- 116 held van een koffijhuisjongen het eene been over het andere om de flesch vast te zetten , verwrong haar gezigt door de inspanning van het trekken , en haalde met een uitge^token tong de kurk van de flesch. Dit was het belangrijkste oogenblik van den avond , en beloonde ons voor de doorgestane verveling. XXV. Hoe men zich het leven aangenaam kan maken. Vgf jaren had ik de tweede luitenants-epauletten gedragen , toen de Java-Courant m^ne bevorderingtot eerstenluitenantbekendmaak- te. Dat die promotie naar m^'n oordeel veel te laat kwam , en mg- ne illusion vun spoedige bevordering (door overplaatsingen vanoffi- cieren nit Nederland vertraagd) reeds lang vervlogen waren , is na- tunrlgk. Die verandering bragt evenwel geen verbetering in mijn toe- stand ; ik bleef gedetacheerd bij de geniewerken , geplaatst bg de kompagnie sappeurs , en secretaris van twee raden van administratie. Niettegenstaande de spanning steeds grooter werd , bleven de za- ken marcheren. Eeeds waren de schildmuren van het fort »Generaal Cochins" gedeeltel^k opgetrokken. Loeder en Eeekel deden echter hun best , om de dienst te bemoei- jel^ken. Deels uit lust tot plagen , deels uit bekrompenheid en gebrek aan doorzigt , staken zij gedurig een spaak in het wiel. Was er een bezwaar uit den weg geruimd , terstond werd er een nieuw geopperd. Een aanhoudende correspondentie tusschen de autoriteiten onderling met de dviele autoriteiten in de residentie en met den afdeehngs-kom- mandant , verslond den kostbaren tgd , die aan degel^'ke dienstver- rigtingen had kunnen worden besteed. Het hinderde Loeder zeer , dat de sappeurs, die twaalf urendaags op het werk waren , geen wachtdienst vervulden. Wachtdienst toch stond b^ hem hooger dan alle andere diensten. H^ deed een voor- stel om ^daarin verandering te brengen, voorgevende dat het de- H8 tachement infanterie niet talrgk genoeg was; doch te vergeefs. Loeder kon niet verdragen , dat de genie-officieren in witte bulges en de sappeurs niet stiptelijk in tenue gekleed op het werk kwamen. Als militaire kommandant meende hij dit te kunnen beletten. Een officier in dienst , zonder toegeknoopte uniformjas , was hem een gru- wel, een verguizing van den soldatenstand , een onbestaanbaar lets. Wat maakte den officier ? Wat was een officier anders dan een mensch in uniform gestoken? Hij vroeg zich niet af, welke werk- zaamheden de genie-officier had te verrigten , en of het mogelgk was die werkzaamheden in uniform uit te voeren ; hjj wist ook wel , dat een sappeur-steenbakker of metselaar in uniform z|jn dienst niet be- hoorljk zou kunnen doen ; doch wat kwam er dat op aan. Liever de man reglementair gekleed en dan maar geen steenen maken , dan hem met opgestroopten pantalon en openhangend mouwvest te zien. — De eerstaanwezende ingenieur haalde de schouders op , gaf Loeder den raad zich met de genie-officieren noch met de sappeurs op het werk te bemoeijen , en bragt het ingebragt bezwaar ter kennis van het Militair Departement. Het kleedingmagazyn was van bamboe , en men bouwde een fort van steen. Ook dat was Loeder een doom in het oog. In het klee- dingmagazjjn lagen immers de uniformstukken , die de menschen tot soldaten vormden ! Hemel! welke onbekookte voorstellen moest ik in dien tijd schrg- ven ; want niemand leed meer onder zooveel onverstand dan Robert, die door zgne onderscheidene betrekkingen ter beschikking van aJle chefs stond. Dikwgls gebeurde het , dat ik als secretaris van den gar- nizoensraad den raad der defensiewerken moest aanschry ven en , als secretaris van laatstgenoemden raad , zelf den brief moest beantwoor- den. Ik voerde dus correspondentie met mjj-zelf en kwam er niet ver- der door. Als betaaJmeester der genie bgv. berigtte ik den eerstaanwezende dat er geldgebrek was. Deze noodigde dus den president van den raad der defensiewerken uit , daarin op de een of andere wys te voorzien. Ik schreef dus , na overleg met genoemden president , het volgende : 119 No. 3. Gombong, den 2w January 1845. Van den kashouder van Keboemen vernomen hebbende , dat ZEG. eerst over acht dagen in staat zal zijn onze ordonnantie van beta" ling- groot f 7,000 te kunnen inwisselen , hebben wij de eer UEG. beleefdelgk te verzoeken , ons wel de som van f 3,000 aan kopergeld tegen bewgs te willen voorschieten , ten einde vertraging in de werk- zaamheden te voorkomen. De raad van administratie der defensi'ewerken (w. g. ) Reekel, president. Robert, secretaris. Op verlangen van kapitein Loeder antwoordde ik hierop : No. 27. Qombong y den 2n Janimrij 1845. Het doet ons leed niet te kunnen voldoen aan het verzoek , ver- vat in uwe missive van heden no. 3^ voordat wy mededeeling van UEG. zullen ontvangen hebben , op grond van welke reglementaire bepalingen wy daartoe gemagtigd zgn. • De gamizoensraad van administratie Loeder , president. Robert , secretaris. Daarop schreef ik den volgenden brief: »Niet op grond van reglementaire bepalingen , maar in het nvelbegrepen belang van den lande , hadden w^ de eer bij missive van heden no. 3 , UEG. ons verzoek te rigten. Daar aan de eene zijde een staking der werkzaamheden den staat nadeel zou berokkenen , en aan de andere zijde de koelie*s voor hun dagel^ksch onderhoud iederen dag hun werkloon m o e t e n heb- ben , vle^en wg ons dat aan het bg deze dringehd herhaald verzoek ten spoedigste worde gevolg gegeven." En eindel^k gelastte Loeder mg ten naastenby in de volgende bewoordingen terug te schrijven : « 120 ))Het welbegrepen belang van den lande , dat wij even goed als UEG. "wenschen en weten te behartigen , eischt onzes inziens in de eerste plaats een stipteljk opvolgen der wettelijke bepalingen. Waar die ontbreken , bestaat ook geen gevaar , den staat nadeel te be- rokkenen. Ik heb de eer UEG. tevens op te merken , dat uwe laatste missive uitdrukkingen bevat , die met het oog op den datmn van benoeming van den president , strjjdig geacht kunnen worden met den eerbied verschuldigd aan meerderen in rang of ancienniteit." Toen ik den eerstaanwezende berigtte , dat de gehouden brief- wisseling geen duit had opgebragt , verzocht h^j nqj naar Earang- Anjer te rijden en te beproeven , om op een voorloopig bewgs van den javaanscheii coUecteur geld te leenen. Die inlander bezat geen kennis van reglementaire voorschriften , maar daarentegen gezond verstand , zoodat ik bg hem dadelijk slaagde. Zooals wjj uit bovenstaande regelen zagen , was Reekel voorzitter van den raad van administratie der defensiewerken. Diebetrek- king was te zwaar voor zjne schouders , l^j zwoegde onder den last der verantwoordel^kheid , en leed geweldig aan een onoverwinlgken angst en wantrouwen. Nacht en dag droeg hij een sleutel aan een koper kettingje om den hals- Vergaderde de raad , dan overtuigde h^ zich eerst of de geldkist geen uitwendige teekenen van inbraak droeg. Bij het ontsluiten was hij doodsbleek , alsof hg stellig ver- wachtte de kist toch ledig te zullen vinden. Een gloegend rood overtoog zijn gelaat , als de deksel knarsend openging en de muffe lucht der halfvergane koperzakken hem in de groote neusgaten drong ; — het geld was er nog ! »Mijnheer Eobert! hoeveel geld moet er uit de kist ?" heette het dan. ))Hier is het kasboek , kapitein I" Nu was Reekel niet zeer te huis in het kasboek , en vroeg of ik 't maar zeggen wilde. }DTwee-duizend drie-honderd vjf-en-zestig gulden en honderd-der- tien duiten , half koper , half zilver." 121 De kleine berekening om het juiste getal guldens te weten , dat aan koperen mmit uitgeteld moest worden , viel den kapitein ge- ^woonl^k zeer moegel^k en was meestal boven 's mans bevatting. Elren als de andere leden van den raad , die 't met mjj eens waren en den sch^n aannamen van druk te rekenen , was Beekel lang be- zig, en noemde eindel^k een verkeerd c^fer. Daar het m^ niet regtstreeks aanging , wat er in of uit de kist ging , antwoordde ik niet ; terw^l de anderen zich hielden , alsof zg nog niet tot een re- sultaat konden komen. Eindel^k was de president verpligt m^j te verzoeken , hem wel te willen opgeven hoeveel er juist moest uitge- teld worden. Die zegepraal werd mj later in rekening gebragt als de kas werd opgemaakt ('t geen soms een paar oren duurde , door de inassa gebroken zakken); 't was m^ dan niet veroorloofd weg te gaan , ofschoon ik als secretaris geen sleutel bezat noch verant- -v^oordel^k was voor de gelden. In het algemeen schepte men er behagen in , om over m^n tgd te beschikken , zonder in aanmerking te nemen dat de dag slechts vier-en-twintig uren telt. Had ik bgv. de week b{j de kompagnie sappenrs , dan was het zeker dat er buitengewone inspection bevolen ^werden ; had ik de wacht op het werk , dat er extra-diensten plaats vonden. De eerstaanwezende ingenieur onthief mg wel is waar van het toezigt over de ateliers , maar eischte teregt dat ik altyd present -vras , als er betalingen te doen waren. De militaire kommandant ^wist m^ steeds ten ontjjde commissien op te dragen ; kortom , ik w^erd regts en links geroepen , geplaagd , ontvangen met hateljjke aanmerkingen , weggestuurd met onyerdiende reprimandes , en kon geen goed meer doen. II. XXVI. Een erg geval. Aan de zoidkust van Java , in den westeljjken hoek der residen- tie Bagelen, ligt het bergachtige distrikt Karang-Bollong. Op de hoofdplaats van dien naam bevindt zich , hoofdzakeljjk tot besclier- ming van 's lands vogebiest-magaz^nen , een kleine redoate met een bezetting van 25 infanteristen onder de bevelen van een adjudant- onderofficier. Die post behoort onder het administratief beheer van den kommandant te Gombong. Op zekeren dag kwam er een extra-rapport van Earang-BoUong- , waardoor de kapitein Loeder in de grootste ongelegenheid geraakte. Het fortje, aangelegd op een steilen, kegelvormigen heuveltop met wallen , zeer onderhevig aan reparation vooral in den kwaden mouason, lag nu — zoo luidde bet rapport — ten gevolge van de laatste regens voor een gedeelte aan den voet van den heuvel. Een face en twee bastions waren weggeschoven , en met geschut , affiiiten , en kogelstapels naar beneden gestort. De geboawen , door gebrek aan ruimte te digt aan het banket opgerigt, liepen gevaar het ge- schut te volgen ; kortom het fort was onbewoonbaar geworden ; de magaz^nen stonden open en bloot ; er was onmiddell^k voorziening noodig. Kapitein Loeder ontbood den i^ luitenant van Toren bg zich en liet uit gewoonte ook mjj roepen« Hjj las ons het rapport voor , geteekend x>Sonneveld , adjudant-onderofficier en kommandant van het detachement te Karang-BoUong ;" keek ons toen aan , abof hy wiLde zeggen : »wat nu te doen ?" 123 »Een erg geval , kapitein f sprak van Toren na eenige stilte. »Dat de schromel^ksche gevolgen kan hebben ," voegde ik erbg. »Hoe zoo , mijnheer T »Wel! wat belet nu de bevolking om de magaz^'nen te plunde- ren , het fort af te loopen en de weSrlooze bezetting' te vermoor- den r »£obert heeft gel^k ! een erg geval , kapitein ,'* herhaalde van Toren , die m§ begreep en bedenkelijk het hoofd schudde. In zgn verwarring bond Loeder zich de sjerp om het Ijjf , zonder te bedenken dat hij in wit huistenue was gekleed. B|j ieder buitengewoon geval , waarvan de reglementen niet spra- ken , had Loeder de gewoonte het eerst naar z^jn sjerp te grgpen. Zelfs in een huisselgken twist, als hg het eens waagde zich tegen de bevelen zgner dierbare wederhelft te verzetten , gordde hg het orangekleurig veldteeken om. En toen eens een inspecteur bg hem logeerde , zette hjj zich gesjerpt aan zgn eigene tafel en knoopte 'snachts — volgens confidentiele mededeelingen van zgn huisjongen --^ de sjerp over de slaapkabaai vast , voordat hg in zgn bed stapte. :!>De ondeni4Jadant Sonneveld schrgfb het ook , dat er o n m i d- delink voorziening noodig is ," vervolgde ik. 2>0nmiddellgk ," herhaalde van Toren. )!>E^n nur te laat , en. . ." loAlles hangt van een energiek besloit af." Loeder zag er uit als een Igk met groote parels doodzweet op het voorhoofd. »Maar. . . wat. . . moet. . . ik. . . dan. . . doen T stotterde hg. »Dadelgk te paard stjjgen en naar Earang-Bollong rgden," zeide van Toren , die wel eens van de tegenwoordig^eid zgns kapiteins wilde ontslagen zijn. ]» Zonder uitstel te paard stjjgen /' bevestigde ik. ))'t Is maar een uur of drie door het tjjgerland , en. . ." »Ik mag het gamizoen niet verlaten ," viel Loeder in, en knoop- te zj^ ^J®n^ ^^^- -^ schrikte terug voor het denkbeeld om bg avond langs een eenzamen weg te gaan , en zou bovendien niet we- ten wat te Karang-Bollong uit te voeren. ))Greef m|j dan maar een marschorder ," sprak van Toren op een toon alsof h^ zich voor de goede zaak opofferde ; »aan mg is niet veel verloren. Zonder genie-officier kan ik echter weinig verrigten, daarom geef ik u in bedenking, in overleg met den eerstaanwezen- de en den sappeurkommandant , den loitenajit Bobert insgel^ks in commissie derwaarts te zenden; terwjjl ik dan t^deljjk hetkomman- do der troepen op m^ neem en voor de veiligheid der plaats zorg draag, kan Robert aan het herstellen der benting werken." Loeder haalde weer adem. Tegen zijn gewoonte ging hij over de zaak aboucheren — voor corresponderen was geen tgd — en toen er geen bezwaren geopperd werden , gaven wg onze dienst over en reden bjj bet ondergaan der zon , .ieder met een paar bedienden te paard achter ons , het kampement uit. Daar er evenwel geen de minste speed vereischt werd , en wij met een nachtelijken rid ons zelven zouden geplaagd bebben , keerden wg een uur later stiUetjes naar hnis terug , om den volgenden ochtend , bjj het aanbreken van den dag, voor goed op reis te gaan. 't Was een woest land dat w^ doortrokken , nagenoeg onbewoond. Langs den weg stonden meer tjjgervallen dan button. Palen ver Hep het hobbelig pad nu eens langs een laag en begroeid gebergte , dan weder over vooruitspringende rotsen , bg wglen z66 steil , dat de paarden zich van de uithoUingen , door den regen of het gebniik gevormd , als van een trap bedienden , of , waar die uithoUingen ontbraken, met za&mgetrokken en gestrekte beenen zich naar be- neden Heten glgden. Omstreeks half zes sloot Sidin op, overreikte m^ ongevraagd het geweer en wees mjj naar een hoogte , zeggende : ^boerong me- rah, toewan." (Paanwen , mynheer !) Op vgftig schreden van ons zaten twee paauwen , die zonder eenig teeken van onrust te geven, hun morgentoilet voltooiden. Ik stgg af en schiet het mannetje. Als een kat klautert Sidin tegen den rotswand op, klemt zich vast aan doomig struikgewas en uitstekende, scherpe punten, en bereikt den bovenkant. Op hetzelfde oogenblik geeft hjj echter een gilen laat zich naas- beneden roUen. Gekneusd, bebloed en bleak van schrik, staat hg op en zegt dat h^ een tgger gezien heefb, )>dekat, 125 toewan! dekat sakali, saja amper m a t i" (digtbg, myn- heer! zeer digtby. Ik was bjjna dood geweest). Nadat ik van Toren, die inmiddels was afgestegen, een punt had aangewezen waarlangs het my Toorkwam dat by gemakkelyker naar boven kon komen, herlaadde ik oogenblikkelyk myn tweeden loop, wierp daama bet geweer met den riem om den scbouder , Tolgde den weg door Sidin genomen, en bad bet gelok beelbuids bovente komen. Een eigenaardig sterke reuk drong tot my door , maar van den tyger vond ik geen spoor. De paauw lag op eenigen af- stand in bet korte ^'ne gras , dat den bodem bedekte op de enke- le plaatsen waar geen boosters of boomen stonden. Gelooft men den inlander , dan beerscbt er een zekere intimiteit tosscben paau- wen en tygers , een intimiteit als tusscben bet loodsmannetje en den haai. Voor de waarbeid dier bewering kan ik niet instaan ; docb daar beiden betzelfde woeste terrein tot woonplaats kiezen, kan men aanne- men, dat waar een paauw gezien wordt , de tyger niet ver afisd); Nadat wij vrucbteloos de digtbyzijnde boscbjes badden onderzocbt , kwam bet bebloede boofd van Sidin weer boven den rotswand te Toorscbyn. Hy smeekte my terug te keeren ; de tyger bad zicb verwyderd , bij kon bem naauwelyks meer ruiken ; ik wilde immers niet alleen in de wildemis dringen? — De jongen bad volkomen gelflk. Ik moest my met den paauw tevreden stellen. Een paar palen verder , lokte een pracbtige boom , wiens scba- duw zicb meer dan vyftig passen van den stam uitstrekte, ons tot een halt uit. Op bet groene tapyt , waar de paarden beerlyk graasden , wierpen wy ons neer , gebruikten' iets van onzen voorraad, en dronken daarby een verfrisscbende teug van bet koele water dat op korten afstand uit de rots vloeide. Ook de bedienden lieten zicb de ketoepat's goed smaken. »Geen vorst in Europa kan toch zyn oogen zoo vergasten als wy ," zeide van Toren , die , bet boofd op den arm gesteund , naar bo- ven staarde. ))Welk komnkl^jk park levert zelfs in miniatuur zulke reuzen op ! Ik schat den reg4|3n stam minstens op bonderd voe- ten , voordat by takken uitscbiet. En welke takken !'* 1) De paauw aast op de uitwerpselen van den tijg^r. j \ 126 »En ziet gjj er die monstertouwen wel afhangen? ik weet niet of zg tot het klimop- of parasitengeslacht behooren. Wie zou den- ken dat de natuur scheepskabels kon slaan , zoo zuiver in een ge- draaid, nog volmaakter dan op de Ignbaan!" »Boch er is leyen in den boom ! Zaagt ge daar niets op dien tak bewegen." ))L e t o n g (een zwarte langharige aap) , toewan! banjak 1 o e t o n g (eene menigte apen) ," zegt Sidin. Inderdaad , bier en daar kwam de kop van een loetong door de blade- ren te voorscbgn ; de staarten, die zorgvuldig in de lengte op de takken gehouden waren , om ze onzigtbaar te maken, begonnen van lieverle- de voor den dag te komen ; en naarmate de vrees door onze verschij- ning ontstaan , verdween , kwam er ook meer beweging in de vro- lijke familie. De loetong's, groot en klein, liepen en sprongenvan den eenen tak op den anderen , lieten zich eenige voeten langs de natuurtouwen afgljjden en schommelden been en weder dat het een lust was. ))Een schoone gelegenheid om onze pistoolholsters vangoedekap- pen te voorzien ," riep van Toren ; »geeffc de geweren eens aan , jongens !" Elk koos een doel, en wij brandden bgna te gelijkertgd los. Een loetong plofte dood op den grond neder ; de andere, in den buik getroffen , trachtte schreeuwend zich nog vast te houden , viel echter omlaag , greep in zjjn val nog eens een der sliagerende koor- den , doch was te krachteloos en stortte aan mijne voeten. Het arme beest kermde als een kind , als een stervend kind namel^k ; het zag ons met zijne zielvolle oogen zoo verwgtend aan , alsof het zeggen wilde : owat heb ik u toch misdaan !" 't Was alsof wQ een moord begaan hadden. Ik heb menschen gekend , die nimmer zooveel uitdrukking in bun oog hadden als deze aap. Met een tweede schot maakte ik een einde aan z^n Ijjden , en van Toren zeide , wat i k dacht : ))0ok voor de schoonste huid schiet ik nooit een loetong meer." XXVII. Een geleerdambtenaar, een Godin, en het batig slot. In een heuvelachtig dal , aan de zuidzgde door hooge bergen in- gesloten , ligt E^arang-BoUong , de hoofdplaats van het distrikt. Hoorde men niet het geklots der golven tegen de rotsen , men zou- de zich moegelgk kunnen verbeelden in de onmiddellflke nabijheid der groote wereldzee te zgn. Slechts op een enkele plaats is de onme- tel^ke watervlakte door het geboomte zigtbaar. 't Sch^nt of de door- loopende rotsmassa , die het land tegen de geweldige aanvallen der woedende baren beschermt , d4^r met reuzenkracht van een is ge- scheurd. Golf op golf zendt de zee er op af , maar vruchteloos spant zg zich in ; de harde bodem met zgn uitstekende punten weerstaat haax geweld , breekt hare kracht , en doet de golven in schuim verkeeren en magteloos uit een spatten. Op dit punt is de branding zoo hevig , dat zelfs met het zachtste weder het strand met geen sloep te genaken is. De eerste civiele aatoriteit te Earang-BoUong , de opziener van de vogelnest-klippen, heette mjjnheer Driessen. Het inlandsche distrikts- hoofd was een wedono , en de inlandsche pakhuismeester een mantri. Bg den wedono afstijgende , ontvingen wj weldra een bezoek van den kommandant , zooals Sonneveld daar genoemd werd. 't Was een klein , zwaarlijvig , doch overigens flink mannetje , wien het — ge- tuige z^n j>pgezette kleur — veel inspanning had gekost o^l z^ne uniformjas^ toe te knoopen. Uit het mondeling verslag van den on- deradjuda^t bleek het , dat de verwoesting der benting zoo erg niet was < 128 als men uit zjjn officieel rapport moest opmaken. De buitengewone gebeurtenis had ook een buitengewonen brief geeischt , een brief af- wgkende van de gewone missives , die hj sedert zestien jaren bg zg- ne periodieke stukken voegde ; 't was dus niet te verwonderen , dat dit rapport geen juist denkbeeld van den toestand gaf. Wg namen het hem volstrekt niet kwalgk, want aan zijne redactie dankten we eenige vrge dagen. Mgnheer Driessen , een broodmagere kleurling , liet zich ook aan- dienen en bood ons zgne woning aan; zeer beleefd inderdaad. Wei konden wg bg den Wedono blgven , meende hij , maar behalve het genoegen dat h g dan zou derven , was 't toch natuurlgk dat wg het gezelschap kozen van een blanke (?) die de hollandsche taal (?) sprak. — De wgze waarop hg ons uitnoodigde was niet onaardig. Wei was zgne blankheid en zgn hollandsch wat oostersch ; wM ge- leken zgne woorden ietwat bestudeerd en kwam het mg voor , dat hij dien toon met lang zou kunnen volhouden ; maar het logies bg een klein inlandsch Hoofd op een afgelegen plaatsje was niet aanlok- kelijk , en mgnheer Driessen had werkelgk een goedig gezigt. Na eeni- ge tegenstribbelingen voor den vorm, namen wg dus zgn aanbod aan. Toen wij aan de rgsttafel van onzen gastheer waren gezeten , was een zgner eerste vragen : »of de heeren veel boeken hadden mede- gebragt ?" ))Neen , mgnheer Driessen! niet veel; slechts een paar.*' »0 ! niet noodig , ikke veel boeken." )>Waarlgk ! bgzonder aangenaam dit te vernemen." ))Ikke die kast en die kast , twee kast vol van boeken." »Twee kasten!" riep ikuit. ))Hoeveel kasten mgnheer Kobert?" »Ik? — maar e^n kast." ))En mgnheer van Toren ?" ))Geen plank vol ," antwoordde deze met veel zelfverloochening. Mgnheer Driessen was zigtbaar verheugd , dat zgn boekental het onze verre overtrof. ))Wg zgn dus zoo gelukkig met een geleerde kennis te maken? Driessen boog zedig. I i» 129 »Alle dag ikke lezen twee uren. Mijn papa, o! die een geleerde mensch ; hij ambtenaar bij de recherche. Als h^ pas- geplant , m^n mama wil verkoopen de boeken ; ik wil niet " »Heb ik goed verstaan , mijnheer Driessen !" viel van Toren in , »is uw vader geplant?" »Zeker; als hg dood, hij geplant." Van Toren keek mij vragend aan. » Geplant , t a n a m , begraven!" verdnidelgkte ik op een toon van groote verwondering over zoo weinig bevatting. (Voor begraven en planten gebruikt men in het maleisch hetzelfde woord). Nu overviel van Toren zoo'n geweldige lachbui , dat hj met het hoofd op de tafel ging Hggen om niet te stikken. Ik verbeet mg , en niet wetende op welke wgs het gedrag van n4jn makker te verontschuldigen , bragt ik mijn wijsvinger naar het voor- lioofd en haalde medelgdend de schouders op , om aan te toonen dat de man niet wel bg het hoofd was. Ongelukkig rigtte van Toren zich juist weer op , zag mgn gebaar en barstte op nieuw in zulke lach- buijen los , dat hg verpligt was op te staan om in de achtergalerg tot bedaren te komen. Toen vertelde ik , dat van Toren nu en dan aan zenuwtoevallen leed , die zich op een wijze openbaarden dat een vreemde hem voor 'waanzrnnig moest houden ; doch dat hg overigens de beste, onscha- deljjkste man ter wereld was. »Ka8sian!" riep de boekenman meewarig. » Ja wel , k a s s i a n , mgnheer Driessen 1" zuchtte ik mede. Van Toren weer tot bedaren gekomen , kwam terug aan tafel met een dik boek in de hand. »Als m^'nheer van Toren wil lezen, kanmeenemen. Kassian!" sprak Driessen goedmoedig. ]»Met genoegen, met genoegen, professor !" antwoordde deze en sloeg bet boek open. »Maar 't is een woordenboek !" » Ja , een mooije boek ; ikke al tweemaal gelezen. Mijnheer kan grerust in de slaapkamer meenemen ; kassian!" Het kostte van Toren moeite om niet op nieuw uit te baxsten. Nu h^ een duidel^jk begrip van 's mans belezenheid had , noemde n. 6* 130 hJQ hem voortaan niet anders dan » professor ," terwgl Driessenmgn makker niet kon zien of toespreken, zonder onwDlekeurig een me- del^dend ))k a s s i a n" te uiten. Na een korte siesta begaven wg ons , begeleid door den wedono , naar de benting en namen de noodige maatregelen om reeds den volgenden dag een aanvang te maken met de herstelling der wallen. De wedono beloofde werkvolk en materialen te leveren. Het fortje was hoogst onbeduidend , had veel te weinig binnenruimte , werd gedomineerd door hoogere punten in de nabijheid , en bezat niet het minste verdedigingsvermogen tegen een europeschen vijand ; ja , er was alle kans dat bij eenig gebruik van het geschut de bastions zouden instorten. 't Ware doehnatig geweest bij deze gelegenheid het fort te slopen en op een geschiktere. plaats een ander op te rig- ten ; doch het kwam zelfe niet bij mjj op , dit als ondergeschikt offi- cier voor te stellen. Een reeks van jaren toch had de benting aan hare bestemming beantwoord , d. i. als bangmaker gediend voor een bevolking die nooit iets kw^ds in den zin had. Sedert onheugeljjke tgden stond een zes-ponder gerigt op het door ieder geeerbiedigd pakhuis , een ander stuk geschut op het ongenaakbaar strand. De altgd strijdvaardige bezetting besteedde haren tijd om de steeds iii- stortende wailen te herstellen ; de kommandant werd jaarlijks zwaar- Igviger en deffciger : 'tzou dus een dwaasheid geweest zjn daarin verandering te brengen. Volgens afspraak zou mgnheer Driessen tegen vijf uur aan de ben- ting komen , om ons de merkwaardigheden der plaats te laten zien. In stede van zjn persoon , kwam er een briefje , dat van Toren inzag. ))Onze professor is eenig ," zeide hjj , mjj het brieve lagchend overgevende ; »hjj spreidt weer nieuwe talenten ten toon ; zie hier een model van stjjl." Ik las : Wel-Edele Heeren! Neem ik de vrgheid UE. herinderen , dat ik reeds niet lekker 131 z^nde. — UE. beleefd verzoekende mjj te komen verschoonen , om reden ik de dyssenterie heb. Verblijf met alle achting heb ik de eer te vergenoegen de gehoorzame dienaar en vriend. Driessen. dWg zuUen zgn verzoek niet woordelgk opvatten ," zeide ik , ))en licTer zonder hem eens rondgaan." De wedono geleidde ons naar het pakhuis en deelde ons mede , dat de bevelen luidden , er zonder de aajiweaigheid van hem en den mantri , niemand in het pakhuis mogt worden toegelaten. De man- tri , die inmiddelei geroepen was , kwam met een deftige plooi in zijn gelaat en met groote sleutels in zijne handen , naar ons toe , maakte een diepe buiging en Ontsloot plegtstatig de deuren. Daarop voerde hij ons in een lokaal , waar een vunzige lucht heerschte en in een hoek een hoop vogelnestjes lag. Toen ik er een paar in de hand nam , ontdekte ik dat ze vol- ongedierte zaten , en haastte mg ze 'weg te werpen. De mantri vroeg wel om verschooning , maar verzocht mij nergens aan te raken ; h|j had strenge bevelen. Inderdaad de bevelen moesten wel streng zgn , om een inlander zoo stipt zgn pUgt te doen betrachten tegenover een offieier ! Voor hoeveel waarde lag daar wel? O ! slechts voor weinige duizenden. 't Was een restantje ; over veertien dagen zou de pluk we^r beginnen. Hier kon ik zien , op ^welke w^B de nestjes aan de rots gehecht waren. Zeer lief. — En wat is er nog meer te zien? De kamer van Eatoe Eidoel. Niet de eer Katoe Kidoel te kennen ; wie is dat ? Batoe Kidoel is de koningin van het Zuiden, de Godin die op Java's zuidkust te huis behoort , de beschermengel van zwaluwen , rotsen en nestjes. En heeft die Godin een kamer in het gouvernementspakhuis ? Inderdaad ! een vrije kamer , met een tafel om aan te zitten, en een spiegel om haar bruin gelaat in te bewonderen , met een opge- maakt ledikant om er hare schoone leden op nit te strekken en te droomen als een gewoon sterveling ! 132 En wie betaalde dit met javaanschen wansmaak opgesmukte meu- bflair? Wei! het gouvemement ! Geloofde dan het gouvemement aan het bestaan van Batoe Eidoel ? Zeker ! v66r het begin van elken pluk bragt het gouvemement een offer aan de Batoe ; want het gaf een tsed ekah, offerfeest , waarop de bevolking kebovleesch at en opium schoof ter eere van de Batoe. Wanneer was die Godin te zien; zag zij er goed uit? Batoe Eidoel was onzigtbaar , omdat zij een Godin was , myn- heer ! Indien zg gezien kon worden , zou zg een mensch en geen Godin zijn , mgnheer ! doch zg nam offers aan , mijnheer ! offers in geld , in opium , in veld- of boomvruchten ; — hier wees hg op een schoteltje , waarop nog eenige duiten lagen , en op een verdroogden melattiekrans. Waarsch^nl^k dacht de mantri , dat de officier , in dienst van een gouvemement dat de fabelachtige Batoe Kidoel vereerde, haar ook wel een offer zou brengen. Doch hierin vergiste zich de mantri. Het gouvernementsoffer bragt zijne rente op : het was een spie- ring , uitgeworpen om een kabeljaauw te vangen ; maar voor den officier zou dat offer een geschenk aan den mantri zijn geweest, waar- voor deze het regt had hem achter zgn rug uit te lagchen. Welke vrome , van vaderlandsliefde tintelende gouverneur-generaal was het , die een anti-mahomedaansch en anti-christel^k b^geloof van eenvoudige kustbewoners wist te bewerken , te onderhouden , aan te wakkeren en te vereeren in het belang van het batigslot? — ik weet het niet ; maar zeker moet het een zware strgd met z|jn braaf , christel^k gemoed geweest zjjn om het bestaan eener extra- Godin officieel te erkennen door 't geven van een vr^ logies en of- ferfeesten. Waarschjnlgk heeft hg den maatregel als een officieel comediespel voorgesteld aan de compagnie, en beloonde deze hem voor zgne vindingrgkheid met een of twee gouden kettingen. Want begrjp het wel , lezer ! het erkennen der onzigtbare Godin aller zwaluwen, dwingt den Karang-BoUonger om trouw en eerl^k de opbrengst van den pluk naar het magazijn te brengen, waar Batoe 133 Kidoel een pied-a-terre van het gouvemement heefk. Uit godsdien- stige vrees voor den toom der bruine godin , die met het gouver- nement op zoo^n goeden voet staat , hangt hg dagelgks , voor een gering loon, uren lang boven een ontzettenden afgrond en waagt duizendmaal zgn leven ; hg weet wel , dat de vogelnestjes groote waarde hebben, dat zonder zgn hulp het gouvemement — ja met geen honderd-duizend soldaten — bjj magte is het werk des pluks te verrigten, en toch — dank aan de officiele vereering die Batoe Eidoel geniet — denkt h^ er met aan om vogelnestjes voor eigen profijt te plukken. Dat een berekening op het b^geloof van onnoozele menschen door OBze brave vaderen van den compagniest^d geoorloofd werd ge- acht , verwonderde mg ; maar de vereering van het voorgeslacht zoo ver te drgven , om in het jaar achttien-honderd vgf-en-jireQrtig on- zes Heeren deze verordening nog in voile kracht te zien , dat deed mfl pgn. Ik schaamde mg. Gaame had ik den wedono en den mantri gezegd , dat ik even- min geloofde aan hun Batoe, als het gouvemement en als zg zel- yen , die 's avonds de offers deelden ; maar ik moest zw^gen. Ik schaamde mg. \ XXVIII. Een belangrijk geheim onthuM. Het is in waarheid niet gemakkel^k om Herinneringen voor de pers te schrijven. Wanneer de 'gebeurtenissen , die ik beschryf , den lezer ook belang inboezemen is het een louter toeval. Daarbg komt nog , dat als men waarlijk eens iets belangrijks heeft mede te dee- len , er verschiUende bedenkingen bg den scbrgver opkomen , die plotseling zjjn pen weerhouden. Nu eens valt het hem in , dat A. 