Over de spelling van de bastaartwoorden in 't Nederduitsch
Waar mi de s overgangsletter is , fchrijf ik haar met de kleine figuur , en daarom in dwaathter , diensten , fpeeksely enz. Doch in het teeken */, fchrijf ik fierlijk- heids- en gebruikshalve de tweede f lang ; ik geloof , dat de keus van sf zoo min als die van ss aanleiding tot verwarring kan geven: daar zijn maar weinig woorden , waarin de s/ d£zen "keer overgangsletter , g£nen keer dubbelkracbtig zou kunnen zijn. Maar in de woorden dwaalfter of -/tar , vruchtenfap, zwanen- fchacht , is zij recbt bij mij te huis ; zelfs in triend- /chap ? daar ik /chap voor een zelfftandig toevoegsel houj dat niet uit bet hoofdwoord-zelf als voortgevloeid is, gelijk ster en sel, in dwaal-st-er en /peekse-el — vrouwelijke vervormingen , zoo als ruik-er en /pieg-el er inannelijke zijn. Bit , op de Bastaartwoorden toegepast , zou men kunnen gelooven , dat ik ad/tringent , re/Htulie , en de/truklie aanbeveel , docb daar geen Hollander gehouden kan zijn de Latijnsche etymologie te ver- ftaan, en bij haar zelfs zoo weinig in acht neemt, dat bij , met den Franschman , As-lringent , RES-titutie y en BES-truktie uitfpreekt, zoo fla ik voor, in de zulken altoos de korte letter te bezigen (behalven bij verdubbeling , als in bis/chop, bos/chaadje , pas- befloten ligt — op de fchilderachtige eenvoudigheid , waardoor het zich kenmerkt — op hct zuiver gevoel, de fmaak, den takt in het verdeelen der effekten — op het zeldzaam kunst- vermogen, dat bij de Yervaardiging heeft voorgczeten. 129 faadje^ ens.) y en de aanvangs-/ te bewaren voor de eerste fyllabe der woorden ? en alleen op de volgenden toe te pasfen , zoo die door ons ? bij de verbastering, aan de eerste worden toegevoegd ; dat is bij woorden als : fekuur^finopel) Jarkofaag enz. ? geftipuleerd ? degen* fjerp j receptie/alon enz. VAN DE T. Voor de fmeltende f ? in de uitgang tio en Haj fchreef men in da dertiende en veertiende eeuw de t y en zoo de Franschen dat thands nog deden , zouden vele Hollanders nijst balbuTter uitfpreken als of er culbuTer ftond : trouwens voor een gedeelte doen zij 't> en tia verandert bij hen in ce, offchoon tio - Hon wordt ; zoo attenTios en arrogance. Voor het Nederduitsch echter is de uitgang cie thands niet in te voeren, en zij zoude het bezwaar met zich brengen ? geen onderfcheid tusfchen tia en cia , in provincia en dementia ? te doen waarnemen. De tie dus behouden ! want ook de s kan ons niet dienen , zoolang intensie iets anders dan iwtentie blijft. Die de gedeeltelijk - afgefchafte ts zoo mooi vind, kan affektaatsie j konservaatsie , inklinaatsie ? propozietsie , kondietsie en kaulsie fpellen, gelijk eenigen ftaatsie y predikaatsie en profeetsij doen — ik zal niet van de partij zijn ; en neem ik ftaatsie ook aan , als een bastaartachtige vervrouwelijking van ftaat — al het overige blijft bij mij , predikaTte , propozvtie ? proklamaTie 3 konservarie , vokaTie ? kondiTie ? kauTte ? inklinaxie ? abdikalit 3 publikaTie ? affektaTie , peroraTie, enz. 9 130 In de Oud-Holtendsche woorden , waar de t gebruikt werd, dewijl men de d te zacht beyond om een lettergreep te fluiten , maar laatstgenoemde evenwel in de verbuiging de flotkonsonant des woords blijkt te zijn , wordt zij ook in 't enkelvoud gebezigd , en zoo fchrijft men , braband ? bolsward ? '* gravenland 9 amersfoord ? zandvoord ? roermond ? maar niet te min gent met de f; daar men gentenaren zegt. Oudtijds fpelde men (Tchoon niet zonder uitzonderingen) antwerpen en hantwerpen : yolgends de hedendaagsche gefteldbeid onzer taal, moet dit noodzakelijk annwerpen worden (gelgk men ook bij Melis Stoke vindt) ; het zij men de bekende gefchiedenis van den reus Druon aanneme, en het dus voor handwerpen houde, of er met Bilderdijk aan de merpen^ werven^ door verfta. VAN DE V. De Fransche ui ? ,in Bastaartwoorden als t* luidende, wordt daardoor vervaqgen: kuras y pertuzaan. Anders fchrijft men haar met een tweeftip* op de i: jezutety parapluXe. Loutze — ■ dezen naam op zijn Hollandsch te kunnen uitfpreken , en er toch den rechten klank aan te geven , hangt flechts aan de indeeling der fyllaben : de Franschen fchrijven lou-ise — ■ bij ons zou dit low-ize in plaats van loe-ize klinken; onze ouden kenden er de w aan toe ? maar aldus vooron- derfteld — lo-wyse : laten wij het als lo-vrfize opvatten, en hij, die de letters niet manneken voor manneken artikuleert , maar ze in de uitfpraak doet famenfmelten ? 131 zal met den lieven vrouwonnaam geen- zot figuur maken. De toonloze Fransche u wordt foms , in de Bastaart- woorden ? onderdrukt : zie op de g en qu. De langklinkende vereischt in 't Neerduitsch de verdubbeling van het teeken ? als zij door een inedeklinker opgefloten wordt : zoo maakt institute instituut ; substitut ? substituut ; confus ? confuus ; buste ? butisle — buste j deed de theekooper. In eenige gevallen heeft de oude wijs van de u te vefdubbelen , (hetgeen met y of i gefchiedde) aanleiding tot een veranderde uitfpraak der woorden gegeven : abus wordt abuis. — de klank wijst in deze van zelf de fpellihg aan. De woorden met ui zijn mtusfchen niet talrijk ? daar de uitfpraak meestal de fchrijfwijs overheerscht heeft; en offchoon men vroeger fubstitmt) falUYt, confUYs y dispVYt, affurt fchreef ? zoo zeide men uut 7 en uus (waarvan confusie en falvtatie getuigen kunnen), hetgeen bij ons, voor de meesten, de fpelling met uut en uus ten gevolge heeft gehad. VAN DE De letters ? die door de zelfde fpraaktuigeu gevormd worden ? loopen wel in 6en : zoo verwandelt bij ons de Spaansche v foms in b , als in alna en Banilie ; hetgeen te minder Yerwondering zal baren , als men nagaat, dat ? in 'tSpaansch, de b en v eene opmer- kelijke over Sen komst met elkaar in de uitfpraak hebben , ja eenige Eastiliaansche literatoren , in de 9* 132 vorige eeuw, zelfs het affchaflen der v zochten door te drijven. VAN DE W. Louwmaandj fchrijft men gewoonlijk. Bilderdijk neemt er gcen w in op; voor inij, ik hecht ook niet aan die w. Wat is de w op bet eind eener letter- greep ? — Een medeklinker , die in woorden ? welke voor verlenging vatbaar waren , aan de u werd toe- gevoegd , om den zachten overgang van deze op den volgenden klinker bevorderiijk te zijn. Maar lou is, voor zoo ver het den Heer Hoeufft (Taalk. Mag. y d. 3, bl. 225) en mij bekend is, niet voor verlenging vatbaar ? en gelijk men u (pers. voorn.) ? nu , laurier, jtaus ? Mauteren ? ja rug en rhum ? zonder u> fchrijft ? kan men haar ook zeer wel in loumaand misfen. Ik verkies zelfs (om dit in 't voorbijgaan op te merken) fneeuwit ? rouwinkel 3 en touwerk te fchrijven j dewijl de w van de laatste fyllaben de dienst der gene waarneemt, welke men er anders aan toevoegt. Sneeuuuuuit) uut inij wat al te veel. Der dubbele u of te een kracht toe te kennen , die het gebruik van meer dan 6ene u (haar vooraf- gaande) noodeloos maakt , is ook zeer eigen aan onze taal ? die luw en gruw uitfpreekt , als of er luuw en gruuw ftond , terwijl , voor ieder anderen medeklinker dan de w>, det* kort van klank is, en eene verdubbeling behoeft ? wou in/titut niet op nut rijmen. • 133 VAN DE X en CC Be x , dat is dubbele c , cc , komt in kracht oyer 6en met onze ks' y doch waar zij tusfchen twee klinkers ftaat , is zij wel eens wat zachter van uitfpraak, en luidt dan bijna als z , met de Fransche g er voor, in exempel, exaltatie ? exercitie , exorcisme y examen } maar men Deemt ze dan ook uit het Fransch; want de Latijnsche uitfpraak weet niet ? wat de Franscheh er mee voor- hebben ? exekutie zachter dan exekrabel uit te fpreken*, en doet alom nagenoeg ks hooren. Deze er echter voor in de plaats ftellen, laat de gewoonte niet toe, en niemant zal ksenokrates fchrijven ? noch sukses verftaan. Xenokrales dus en succes , orthodox , reflexie en extaze — offchoon ik het eerste dezer beide laatsten liever uit het Latijn dan uit het Fransch neem; dewijl men dan reflektie kan fchrijven > dat zijn verband met reflekteeren onmiddelijk aanwijst. Voor de, duidelijkheid, wordt de ftedennaam bordeaux niet verhollandscht ; maar, wanneer hij als Ne6rduitsch adjektief wordt gebruikt, laat men er, om wanfpraak te voorkomen ? de x uit wegvallen \ en fchrijft Bordeau- sche Wijn'y offchoon men H ook met Bordeaux Wijn afkan. Plaatsbenamingen, aldus voor een handelsartikel gefchreven , worden vooronderfteld in genitivo te ftaan: dit denkbeeld wettigt Genua OUe ? Java Koffi^ enz. — anglicismen , die moeilijk te v§rbannen zouden zijn. VAN DE Y. Wegends de v en y , zie men onder t. Daar blijft * Zie het Vocabulaire van Ch. Nodier, extrait de la dernier e~ Edition du Dictionnaire de V Academie publ%4 en 1835. 134 mij hier alleen op te merken ? dat er bij ons geen reden beftaat de oude Fransche y te behouden, en wij daarom wel zullen doen , roiaal ? loiaal ? baionet (of baionet)^ konvoieeren y raieeren (roi- of rojeereri) y te fpellen. VAN DE Z. Deze fchrijfl; men alom waar zij gehoord wordt; zie S. Komt zij op het eind van een lettergreep voor j dan doet men haar ? gelijk dit in ? t Ne6rduitsch gebruikelijk is 3 door een s vervangen ; zoo in : esra 9 alvares ? konils y eliafas y fes ? wurtsburg 7 <**as ? austerlits ? hartsgebergte , enr. De Duitsche #, wel .verre van als onze tegen- woordige te kfinken ? is ts , en wordt bij ons vervan- gen door t of door s 7 vroeger ook wel door deze beiden vereenigd. Schreef men* tfidderen^ dan mocht men ook tfurich fpellen; thands voldoet/imcfy en appensel, zeker beter dan de zelfde namen met z. Intusfchen acht ik het verkieslijk al dergelijke woorden met eene andere letter y en onverhollandscht, te fchrijven; of- fchoon ik volftrekt niet tegen dantsig voor banjtg ben, .noch het den Franschen euvel duid ? dat zij van fujertt ? lucerne maken. De aanmerking van den Heer Van der Kemp , in het Taalkundig Magazijn*^ betrekkelijk de waartle der $ en z , fpruit uit een misverftand voort ? maar ftaat niet eng genoeg in verband met mijn onderwerp^ om de uitvoerigheid ? die haar wederlegging vereischen zou ? vergeeflijk te doen zijn. (Vergelijk bl. 119.} * 2de d. bl. 110.. - 135 Vele woorden , die in 't Italiaansch de z , en enkelen ? die daar ; even als in 't Fransch , de c hebben — worden bij ons met ts gefchreven; althands wanneer dit letterteeken bet woord niet opent (want dan is het ons, als boven gebleken heeft, wat vreemd) J maar wanneer de t en s zich bij de voorgaande en volgende fylla,be laten indeelen r zoo fchrijft men , om panzia en panziera , pantsier of pantser ; om fazione , fatsoen ; artsoen om arcione ; en pontsoen ? dewijl het Tan ponzare afftamt. Daarin vinden ook zij hun grond , die profeetsij voor profetie verkiezen te fchrijven ; dit laatste echter komt mij minder, regelmatig voor (zie bl. 129) : maar panTSter enz. zou ik ftellig boven Bilderdijks flappe panfier verkiezen. VAN DE VOKALEN IN 'T ALGEMEEN. De a, i, o, en w ? waar zij den klemtoon in het woord niet ontvangen, en flechts in uitgang of voor- zetsel gehoord worden ? zijn geWoonlijk ten onzent flaauwer van uitfpraak, meer naar de doffe e trek-, kende, dan in de Zuidelijke talen. Een fprekend. blijk der afkeerigheid van onzen landaard van helder klinkende vokalen, buiten de hoofdfyllaben (die den nadruk ontvangen), kan men viuden in de volksiiit- fpraak van het woord piano: in den mond eener bur- gerdochter klinkt het duidelijk pe-ja-ne , en de Heer Kinker moge 't beklagen, dat Bilderdijk ons de zuivere lange i (in den tweeklank ie) en de zuivere Fjransche om, of Hoog - Duitsche en Italiaansche t* ? (in den tweeklank oe) betwist — het moge waar zijn ? dat de befchaafde man ? ten onzent 9 dat twee- klankachtige meer en meer voorbijziet — het is niet 136 te mio te bewijzen , dat het in den geest onzer faal ligt, flechts zeldzaam bij de wijd uit een loopende geluiden der verfchillende vokalen ftil te ftaan, dat zij ze in vele gevallen bij het aanhouden tot de zachte t doet afnemen , en daarom ook de kantige afftooting van twee vokalen op elkander almede niet bij ons te huis doet zijn. De uitfpraak van piano geeft er een ftellig voorbeeld van, en men kan er nog bij dui- zenden putten, uit de yreemde terminaties , die 6f afgekapt, 6( tot korte e verzacht worden. Auctor en actor j waarin de Franschen ons den klemtoon op de laatste fyllabe doen leggen ? worden auteur en akleur , met de eu , die het gemeen voor de zacht-lange o en e pleegt te noemen (alweer verflapping !), en, by velen, met een au en een ak 7 die de woorden bijna tot e-teur en 'k-teur verlamt. Het is het gemak, dat ons tot de eenvoudigste fpraaktuigftellingen verleidt, en dat zelfs ? in eenige opzichten , de fpelling gedwongen heeft zich hiernaar te fchikken. Van daar het fchrijven van dokter en apotheker, ja het zeggeu van aptheker) dat zich zelfs zoodanig in de taal heeft ingeworteld . dat iemant , die van doktor en apoth'ekar hoorde fpreken ; licht vragen zou : Welke tor, welke kar meent 0? Hoor een onverfranschten Hollander van het groote kinderfeest fpreken — hoe noemt hij 't? , — S l . n Niklaas; en het, ook waarlijk vrij ftijve, S l . Nikolaas, met een lange i, en duidelijk onderfcheidhare o blijft voor het meer befchaafde , maar minst Neerduitsche , gedeelte der natie over. Men zegt vrij algemeen kleur, krent, kraut, en kraal. Bildkrdijks verklaring van krent, door fto- 137 ren*y korat raij gezoeht \oor;kleur is thands alleenge- bruiklijk, ik zou daarom ook voor krant zijn ; koraal klinkt^ in het dagelijksch gefprek, wat pedant ~ in vaerzen echter is het misfchien verkieslijk; die koerarit wil zeggen, en fchrijven, zal ik almede niet tegen zijn. Waartoe mij-zelf en anderen aan boeien gelegd? Voor zoo ver nu als het gebruik eene onzer tale eigene regelmaat, in de fchrijfwijs van de verflapte klanken der Bastaartwoorden heeft waargenomen — voor zoo ver het diakEn, doktEr j en apolheker zegt, in over 6en stemming met wapen, maker , en ont/teker — heb ik er niets tegen dit te huldigen; maar (gelijk men trouwens in den loop mijner verhandeling reeds ge- Iegenheid heeft gehad op te merken) ik ben geen voorftander van het verflappings-, ■ vereenzelvigings- , quazi-vereenvoudigings-ftelsel ? wanneer dit gedreven wordt ten koste van de rijkheid aan verfchillende klanken en klankwijzigingen , die onzen ftijl verfleren kunnen. Buiten een enkel exceptioneel geval, meen ik dus al dergelijke inwilligingen , -van de fpelling aan de uitfpraak, als in dokter , en apotheker, niet te mogen aanraden ? noch de verwarring van zede- fpreuken met zonnewijzefs , in gnomen en gnomon , voor te moeten ftaan. * Magezijn en ledekant willen er bij mij niet in ; zoo men het laatste lidEkant fchreef ? had ik er nog vrede mee : thands volg ik mijne gewoonte ? en fpel ledikant. Ook zou ik nooit diakEnie, of doktEraat fchrijven. VAN DE KONSONANTEN IN 'T ALGEMEEN. Nopends deze blijft mij alleen nog over, te her- * Muis- en Kikvorschkrijg , bl. 42. 138 inneren , dat wij , den regel gedachtig , die alle over- tollige verdubbeling vermijden doet , io vele woorden ? waar de Franscheo een dubbelen medeklinker gebrui- ken, met een eokelen kunnen volftaan, wanneer de uitfpraak dit toelaat, en de etymologic er zich niet ftellig ~ tegen verzet. Reeds op het artikel S maakte ik van deze vereenvoudiging gewag, en op vele konsonanten, die ik, uit hoofde barer in het oog vallende over 6en komst met de Nederduitsche , niet heb behandeld, is zij van toepasfing. Ik weet bijv. niet, wat wij met een tweede n in persoxificeeren doen, offchoon de Franschen pers&smfier fchrgven. Wanneer wij het woord illusoire, met zijn beteeke- nis ? uit het Fransch overnemen, dienen wij er de Fransche uitfpraak wel in te kenteekenen, en men weet j dat deze ihvzoir is — de oi uitgefproken , gelijk wij 't ons op de oi ten regel hebben gefteld. In navolging der Grieken , fchrijft men , in 't Latijn 9 Bacchus; die bij ons goedvindt bakchus te zeggen 5 mag ook bakchus fchrijven , als Jiij Oaaar zorg draagt nimmer de c er in . te vergeten , want dan zou men denken , dat hij van heel iets anders fprak. Wat mij aangaat, ik zeg bachus } en fchrgf t>achu$ } bavhant, bachanaal, enz. Ten deele ook is hier t van toepasfing, wat .ik, op bl. 103, wegends de i en o aanftipte. De lettergreep, welke den klemtoon ten onzent niet ontvaogt, kan dikwerf in de fpelling vereenvoudigd worden : zoo fchrijven wij, bijv. onwraakbaar kanoxeeren, in fpijt van AanoNNen, rapier, in fpijt van het naamwoord rappe (in 't H. D. petard, in 't Ne6rlandsch vlug) , 139 waar het van afgeleid fchijnt, * kanozel, voor caimowse /, paKet en echter paKKen, trawiek^ van fraFFt'co, bar as es, en toch barossen, hosier , waar de Franschen bas- "silre hebben; offchoon ik ? om nader aan- de afkomst te blijven, civvier^ boven copier, verkieslijk acht (Zie Bild. , Uneven, D. I, bl. Hi). Het is, ook in echt-Nederduitsche woorden", vol- ftrekt geene onregelmatigheid , zoo als de Heer Bom* hofp het , in eene anders niet onbelangrijke btjdrage tot het Tqalkundig Magazijnf, wil doen voorkomen , dat' we Weil and monniKen, perziKen, leeuwriKKen en zweesriKKen nafchrijven; jammer maar, dat Weil and zelf den regel niet fchijnt; te kennen : in de beide laatste woorden ontvangt de flotfyllabe van het enkei- voud een fterker druk dan in de beide eerste - — monnik en perzik beffaan uit een lange lettergreep, opgevolgd door een korte ; de korte fpfeekt men vluchtig uit, van daar de fpelling monniken en per" ziken , maar de laatste greep in leeuwrik en zweesrik is ongelijk langer, daar wij tusfcheh de beide fyllaben een fcheva doen hooren , en de woorden eigenlijk leeuwErik en zwezErik zijn, zoo dat men, nar het uitfpreken van den trochee leeuwe of zweze, er als van zelf toe komt den eigen voet te willen herhalen, en leeuwerikken v zwezerikken, voort te brengen. Ook zijn deze woorden, in een trochalesch vaers, volftrekt niet misplaatst: van perziken, haviken en monniken kan men het zelfde niet getuigen. Maar genoeg: men ziet nu, dat wij, fchoon, met den Heer Bomiioff, • * Immers, daar een degen een krijgsman beteekent, kou rapier wel ait het paard genomen zijn. t D. I, bl. 28. 140 kievirenj grinniKen , mooltKen 7 enz. fchrijvende, met gehouden zijn, hem in leeuwrtKen } zweesriKen, bot- teriKen, en dommeriKen te volgen. Waar de konsonant, op het einde van een uit bet Fransch genomen woord , niet wordt uitgefproken , dient men daar de lang-klankige vokaal (ons eigen) voor in de plaats te ftellen : kolliee , foepee ? dinee , paletoOj pierroo, lakei, enz. Al de gevallen intusfchen op te geven, waarbij letteruitlatingen gepast zijn 1 is ondoenlijk , en wie een dergelijke aanwijzing behoeft, doet beter zulke woorden te vermijden: de ftijl van een zoodanige heeft niet veel te verliezen. De kenni§ van etymo- logie , uitfpraak , en van hetgeen , onafhankelijk van deze ? al of niet op zekere plaatsen voegzaam is, zal den echten fchrijver hierin ten voldoenden lefdraad verftrekken. , NOG IETS OVER DE LETTERS IN 'T ALGEMEEN. Het bovengezegde zij ook verftaan met betrekking tot andere kieschheden, welke men bij het fpellen van Bastaartwoordeu waarneemt en die geen volledige opgave toelaten. Zoo lees ik bijv. nu en dan in de nieuwspapieren een soliEd handelaar, een soliEdonder- pandy en acht men wel gedaan te hebben , met, ge- lijl^ de meubelfchikker masfiEf zonder ftaart gebruikt, de e van solide weg te kappen; het valt inmiddels ieder in >t oog dat mas/if wel masfief wordt ? doch solide - solide blijft. Het is ? dat de meesten ? die Hollandsch fchrijven, Hoogduitschers zijn ? dikwerf lieden zonder eenige wetenfchappelijke vorming, en die al heel veel meenen gedaan te hebben 7 wanneer V 141 zij hua Wcrbcn voor ons zullen hebben laten varen. Het is een droevig verfchijnsel , en het zou ons zelfs den ondergang van het echte Neerduitsch doen te gemoet zien ? ware' het niet, dat ons zooge- naamd gemeen ? op den fchoot zijner ouderen, eene taal leerde fpreken, die wij, met oordeel aangewend, in vele gevallen als toetsfteen kunnen gebruiken. De herinnering van het echte Nedefduitsch, welke deze ons verfchaft, is vooral noodzakelijk gewor- den ? fints de zoogenaamde fatsoenlijke waereld haar kinderen, buttons lands ? en voornamelijk in Belgian, ter fchole ftuurt ; want offchoon ik , om vele re- denen , liever Fransch- dan Mofsch-Hollandsch hoor fpreken, zoo zie ik het met leedwezen aao ? dat onze meisjens ? die eenmaal vrouwen en moeders zullen zijn , . niet veel beters dan twee gedeelten zuiver Fransch ? tegen een derde neuzig, fijfelend en brou- wend Hollandsch, voor haar kinderen veil kunnen heb- ben: ja, zwaait de Gallomanie onzer fchoonen niet zelfs den fcepter in het rijk der Letteren? — » Stelt u voor 7 Hollanders ? Zeeuwen , en Stichtenaren ! ftelt u voor, welk een lief, aardig, taaltjen uit het onze zou geboren worden , wanneer gij niet alle po- gingen infpandet , om de taal onzer vaderen fterk te maken ? tegen den verderfelijken invloed der .Gallo- manie , maar vooral tegen het zoogenaamd Nederduitsch , dat op ons gants en al verdorven Schouwtooneel , dat in onze Nieuwspapieren ? dat van den Kansel, u onophoudelijk , en tot befchaming van uw vaderlandsch gevoel , in - het oor en fpoedig ook in 't hart vloeit. Maar wat zullen wij doen ? — . Provizioneel .tot ons onderwerp te rug keeren ? Lezers. 142 Het is tegeqwoordig eigen aan 4$t Ncderduitsch , in proza de zachte e v6or 3 niet achter, de torigletter, bij .zekere uitgang te fchrijven : wij fpellen allER 7 niet alRE , lepEh , niet lephE \ het is daarvan ook , dat men vrg eenparig! — tnizgrabel^ mizerabele 7 hopper voor cdpre y en kaliber y fchrjjft; men zou wel- doen manceuvKE en dergelijken op den zelfden voet te ftellen. Kan men er in 't algemeen wel te veel op aan- dringeu, dat men zich-zelven, in zijn fpelling, als in andere zaken, gelyk blijf? Neen ! zeker niet: maar ik vertrouw toch genoeg te hebben gezegd , om in den geest van iederen lezer ' het denkbeeld te hebben vast geprent, dat men bijv., de namen van plaatsen niet in hun ouderen vorm fchrijvend r geen aemstelredam^ geen groeninghen, geen muyden— ook aan geen WYtsch^ geen eeCKloo^ geen was- fenAEr, geen mAEstricht > behoort te hechten; corneihhZ) baYard , maRhboroVGU y en.wie heb ik al meer op genpemd, of fnOY , hoof*, en cats ? behoudende — apn geen Koster ? niklAAs de KlerK y enz. mag denken, als men in die namen iets anders dan bloote qualiteiten , als men er ftamnamen, zoekt — ' Ik vervolge! VAN DE VERMEERVOUDIGING DER BASTAART- WOORDEN. Voor zoo ver de wijze van vermeervoudiging der Bastaartwoorden niet in den loop mijner yerhandeling wordt opgegeven, kan men zich. hierbij ten regel ftellen, dat 1 °. Alle woorden ? die op a y i y o ? en u uitgaan , 143 en waarin de genoemde letters geen famentrekkingen Yoorftellen van hun klank met een verzachtende uitgang ? gelijk het in 't Hollandsch met de woorden , fpadj goti.y blij enz. het geval is (die in 'tmeervoud fpaden ? zooden en blijden maken) — ■ dat zij alien met ' de s vermeervoudigd worden : zoo mariaas ? kolibries ? bravoos , ekuus ? enz. Dat ik het plurale 1 even min als den genitief, dezer woorden in de toevoeging eener 's doe beftaan, zal niemant verwon- deren ? die begrijpt ? dat mariaas op jas uitgaat, en noch goenong-apPS) noch pietro J s y aan de uitfpraak voldoet : het uitlatingsteeken is hier ovirtollig —7- want men fchrijft geen de-s vader's, noch 00k de vader's; de tweede klinker is noodzakelijk — want de uitfpraak doet dien duidelijk hooren. " 2o. Kan men ? 00k hier ? vastftellen ? dat alle woorden , die met de zachte e fluiten, in het meer- voud de n aannemen (en daarom moesten de zulken, die meisJE , paardtJE ? . prinsJE verkiezen te fchrijven ? in 'tmeervoud daar blootelijk, tot befchaining der uitfpraak , de n aan toevoegen) : dit is aan het Neer- duitsch eigen , dat van geen behoeftes en gewoontes weet ? dan in den mond der onbedrevenen en onbe- vo^egden. Daar men evenwel niet gehouden is * een woord in zijn enkelvoudigen toeftand aan het Fransch of- een andere taal te ontleenen , zoo kan men , waar deze in 't meervoud de s heeft , 00k de s ten onzent behouden , als , met het woord 7 uit den vreemde tot ons overgekomen : zoo kan men , naar welgevallen ? pas/aadjen of pasfaadjes, viziten of vizites y balladen of ballades , romancen of romances , fchrijven. 141 Overigens gaat men naar zijn echt en onverkunsteld Nederlandsch gevoel te werk, en zoo min als men mij af komt vragen, of vaders, dan vaderen^ de ware vermeervoudiging zij , vordexe men van mi] te bepalen — bij welke Bastaartwoorden ? en onder welke omftandigheden ? de 5 of de n behoort gebruikt te worden. BESLUIT. Ik herhaal het : die den genie eener taal niet verftaat , niet gevoelt — wien het niet ? min of meer , is ingefchapen y of die geen lust heeft door oefening het in zijn geest tot ontwikkeling te brengen, hoe men zich , hier en elders , behoort uit te drukken — zie ik geen kans, en acht ik mij onbevoegd, het te leeren ; hij moet zich getroosten niet te fchrijven ? of zich behelpen met hetgeen binnen zijn vermogen ligt. lets toe te brengen tot de kennis der uitheemsche klanken en klank,wijzigingen ? die in ons Ne£rduitsch gehoord worden , en tot welker afbeelding men zich van de bij ons gebruiklijke , en door ieder Nederlander begrepene, letterteekenen bedienen kan — ziedaar wat ik met het fchrijven der voorgaande bladzijden ten doel had ; en het zij mij vergund hier ten f lotte te betuigen , dat ik even zoo min mij voorftelde, een volledige theorie voor het gebruik en de fpelling van alle mogelijke Bastaartwoorden de waereld in te zenden , als het voor ons doenlijk is 1 met de bg ons verftane klankteekens , ze alle , ten duidelijkste , af te fchilderen. TOEVOEGSBLS EN AANMERKINGEN. Yoor maanden reeds fchreef ik het hier tegenoverftaand Befluit. Daarhebben zich inmiddels bedenkingen aan mijnen geest opgedaan, welke, als voorbeelden, als bewijzen, als verklaringen, als toevoegsels, mijn boekjen vollediger en lichter overtuigend mocbten maken. Ik geef ze bieronder. De merk- waardige woorden van Lambert Ten Kate, die een weeVklank in mijn hart vonden, en vrij naauwkeurig de voorname gedachte nitdrukken, welke mij, bij het bepalen van de Spelling der Bastaartwoorden , heeft beheerscht, ga ze vooraf: „Wanne^r e'e'n ze'lfdc L£ttert6iken nna yoor deezen dan voor „dien Klank dient, zulks is een gants verwlrpelijk gebre'k „in 't Critique, ddg als twe'e' of m^r verfcheidene letter - „t£lkens voor e*eV en den zllfden klank" (of de fijnere „wijzingen van dien) „verftrlkken , zulks kan nimmer deeren, «zd min als dat twe'e* woorden linen zin betllkenen." Bladz. 12. 37. 39. 44. Wandel was oadtijds ook een adjektief: zie bijv. Maeb- lant, Spiegel Historiael, D. II, bl. 465. Ai door ei te doen vervangen: namelijk, zoo de uit- fpraak dit toelaat; ik fchrijf Pleizien doch, dat ik niet volftrekt tegen de at, ook voor andere konsonanten dan de r ben, zie men nit karantaine en hatrain, op bl. 123. Het komt mij voor, dat men den neuzigen klank van*" de Fransche n beter met de ai dan met de e? behonden kan* De uitfpraak moet hier we A r de eenige taetsfteen zijn. « Porselein, zoo wel als der Italian en porcellana, wordt voor fijn aardewerk, en yoor de bekende plant of groente, gebruikt. Bildebdijk gewaagt echter van een onder Ita- liaansch wpord , dat pastellano , of misfchien pastellino , 146 Bladz. van pasta (dceg), zou geweest zijn , en waaruit wij het woord pastelein (vroeger fchreef men poftulein), flat bij ons gemeen nog wel voor aardewerk gezegd wordjt, zou- den ontLeend hebben. Hoe het zij , pas- of postelein op de plant toe te pasfen is fout 52. „Nimmer werd dan ook de ch in het Hollandsch bij den aanvang eener fyllabe gebezigd": Die niet befeft, dat deze aanmerking alleen op het Nederduitsch van na 1100 flaan kan, verge lijk bl. 57. Men mocht lints toen nog chaam , chart ago, verchieren , en andere met affek- tatie vreemd, gefpelde woorden leaen -iw. Van Yblthem mocht, voor alle fekuriteit, de middenkonsonant in lachen willeii verdujbbelen , en lachgen fchrijven : aan lagcken of ligehaam weed niet gedaeht* 62. Yondel ea Hoofiv fchteven ammirael en -*aal$ Boder- dijk , amiraal $ het Fransch Ueeft amiral; het Eugetsch ea Hoogduitech admiral: maar de HoHand&che, Fransehe en Engelsche Etyiaologici komen in de afteiding oversea — zij putten het woord uit bet Arabische emir almvmenin, of uit bet Arabiscbe emir of amir, gekoppeld aan dXtoq: wat wij na met een d in amiraal. doea, verklaar ik niet to begrijpeo; m«n fchijnt er iets adminisfratief* in te zoeken. Bildkbimuk YectaAfcde fchestsend , in. een vaersjen op Yan Kwsbergek, admiraal met beuxmderling, 63. ^Geeo van beide echter (van-, aard [terra] en; aard [indoles]) moet verward worden met den uitgang der verbalia veinzaart, grijzaart, rijhaart, enz. die volftrekt geene d toelaat." Bilderdijk, VerkU Gejlachtlijst, op aart. 63. De H r . J. J. L. Ten Katb keurt (op bl» 89 van zijn Zangen de* Tijds~) te recfat het fchrijven van luipaard af; doch hij ftrekt zijn veroofrleeling ook tot hUpert uit, dat 6en is met luipaart , gelijk grijxert met grijzaart — op grond dat het woord „het afgeknotte Latijnsche leo- pardus? [het Latijnscbe leopardus , afgeknot] zou zijn. Ik rcpticeer hierop met mijn woorden van bl. 66, eerste aline a. E-venwel zou leopardus ouder dan luipaart kun- nenwezen, en daarkon ook wel eenige ongeregeldheid in dit woord zijn geflopen , door het afwisfelen van luipard met liebaart: doch daar wij geregeld ardus door aart doen vervangen, zoo zie ik er het kwaad niet van in, hsipAAflT op den voet van UebikKi te ftellen, offchoon 147 Bladz. pardus ook een op zich-zelf ftaand woord is; immers fchrijft de H r . T. K. ook bastaart en rijkaart ten fpijt van b as tardus en richardus. De onderfcheiding van t en , d te toetsen aan den Yerlengden vorm, zoo als wij die fomtijds aantreffen, bewees ik reeds/ dat niet altoos vol- doet: niemantzal, om pleit, pleilooi, om hand, handeering zeggen, noch, uit net in' den covende van menig oud ge- fchrift, aanleiding nemen , om konvend voor konvent te fchrijven, noch ook den ouden, op eenige plaatsen , brabant en brabantren nazeggen. 65. (In de noot.) Die, om de uitfpraak, en ten einde het te ondejfcheiden van waard (dunr) , waard (oord) , «?oard'(huisheer) , en waard (wacht), de t wilde ge- bruiken, de verwarring met waart (mannetjcns-eendvo- gel) minder vreezende, kon waart fchrijven — al wilde hij, waar de s alle misbegrip voorkomt , waards behou- den. Voor mij, ik fpel althands mids en voords en medgezel met d, om mede en vorderen, en ten fpijt van met en voort; ieder fchrijft proost en zeevaart, ondanks proosdij en zeevaardij. 72. Die foms de bedenking mocht maken, dat bij het fchrij- ven van een in plaats van eeen, defcherp-lange niet van de zacht-lange e onderfcheiden wordt, bedenke, dat. ook in 't enkelvoud dit onderfcheid (zoo het in woorden, die op de lange e uitgaan , beftaat) niet wordt waargenomen. tto en to, 80. . Waarom onderfcheidt men 'ffodeVov niet van Jlav&tov (IlaY&tHyy) door odeion en pantheon te fchrijven?— dan ging men te gelijk de hedendaagsche uitfpraak van oodeon tegen. (Verg. den Spectator van Tooneel, enz.D.I, bl. 102.) 80. Het fpreekt van zelf dat men, bij 'tfpellen van ceu geen tweeftip op de u van noode hecft. F. 81. Men weet, wat het voor en tegen zich he eft, met Sie- -genbkek vriesland, of met Bilderdijk friesland te fchrijven : De Friezen doen ontegenzeglijk, in dat woord, de f hoo- ren; maar — merkt de H r . Siegenbeek op — in andere woorden , waar zij de f Bezigen, fchrijven wij v, en das vordert de analogie ook hier v. Ik zal mij niet flerk 148 Bladz. tegen dat argument verzetten; te minder, daar ik, op dergelijken grond, fcvandinavie fc^irijf : doch ik beb al- toos friesland en friezen gcfpeld, en zie geen re den hier- van te jug te komen , zoo lang wij geen fjampanje aan- nejnen, dewijl we Jjerp gedoogen. GT. 81. Die in de plaatsbenaming draglen een koppeling zoekt, en ten voor iets mecr dan eenc eenvondige terminatic houdt, moog drasren fchrijven : ieder ander behoort, even als in richt, bracht , jacht , de ch er in te gebraiken. Den grond voor deze fpeliing zie men uitvoeug aangetoond in bet ftukjen over gt en cht als flotletters: Middelaer, jaerg. Ill, bl. 197. 85. Zie hierna de noot , betreffende bl. 110. 100. Als de te oorfpronklijk een verlengde t, geen tweeklank, was — waarom zouden de onden dan nimmerteop t, be die- den op ftriden, verliesen op prisen, vliegen op fioigen, ge- rijmd bebben? Ookzegt Lambert Ten Kate wel, dat onzete met de Fransche t, in dire, over e'en korat — maar wij lezen bij hem toch op bl. 118: „andcrfints ontkln ik niet, dat te dc eenigfints dubbelklankige [uitfpraek] van fommige Zuid-Hdllanders natter fchijnt uit te beelden". 103. Behoef ik op tc merken, dat men, in over e'en ftemming met bet vooraf gaande, mijter en bijbel, niet myter en bybel behoort te fchrijven ? 103. En dit kan dien „fchrijvers van naara" niet eavel gedaid worden, daar zij de uitfpraak ten regel hebben genomen — oftchoon ik flechts in weinige gevallen bun yoorbeeld volgen zou. De ij in de woorden wijl, en gelijken, heeft ontegenzcglijk de meest </-achlige uit- fpraak, die een Hollandscbe keel kan vormen; zij wordt ecbter tot korte t, of nog minder, in dikwijls, heerlijk , lieflijk enz. — maar zal men daarom wee> dikwils , en heerlik, of lieflek, gaan fchrijven? Neen I zelfs niet, al bedenkt men , dat dit in andere gevallen , waar de ij den klemtoon niet ontvangt, geoorloofd is: als bij v. in eenige voornaamwoorden en in de verkleinende terminatie kijn, die men dikwerf me, we, ge, ze, en ken fpelt. 107. Men vindt, onder de voorbeelden, tarqu-ijn en bedo-ijn, in welke beide woorden de if duidelijk geboord wordt. 149 Bladz. - Yelen fchrijven zekere familienamen : huijgens, broek- huijzen, baeij, snoij, van fpeijk, buijs, met ijz Hoe verkeerd! — daar beftaat geen tweeklank tm, aeii, oii, eii; men behoort daar de y, als plaatsvervariger van de enkele t, te bezigen : huygens, fnoy, van fpeyk} uy, oy, by — geen uw, ow, eh. Dit mogen ook zij gedach- tig zijn, die een eigennaam , waarin genoemde tweeklanken voorkomen, als rijm bezigende, daar dikwijls een woord met H op hebben laten flaan: hetgecn, even zeer alshet rijm en van ei op ij, onverdedigbaar is. Ey is ex, en van fpeyk rijmt op eik f op bereik — niet op ftrijk of blijk., Mei, met eenjgen may gefpeld, rijmt op tcei , en even min op gij of gy als )paard op vuist, of lantaam op pompftok, zoa Bilderdijk zeggen. Be Siegenbekers zijn wel eens 260 ver gegaan, dat ze. hun vleijen op maatfchappijen wilden laten rijraen: dat is nog erger. 109. Men zal mij toch niet de oude uitvlucht tegenwerpen, dat de j, in vlei-jen en groei-jen, gelijk -aan de w in vroutcen en fchuwen is — Be to, offchoon inderdaad ( daar bloot toevoeglijk (verg. bl. 132) , beeft zich' zoo- danig met de u verecnzelvigd , dat ze niet alleen waar overgang plaats heeft, maar ook /waar overgang mogclijk zoa zijn, aan de u gehecht blijft; die vleij en groeij zou willen fchrijven , raocht de j bij bet meervoud bebonden. 110. Ik leesjuist ook in Maerlant , die yoor mij Iigt, faelieren, voor het Fransche faillir. 112. Ik weet niet, of purper een Bastaartwoord is, maar wel, dat de krjtikus, die den H r . Ten Eats nit de hoogte berispte, om dat hij jrorpersN, maar daarentegen MaauwE, rood*, fchreef, den bal hceft misgeflagen. Purper is wel dcgelijk een ftof, even als fcharlaat, in zekeren zin (daar men fcharlaken tegen zegt), en een purper e mantel is zoo goed als een houle man of een azure trans. Manteau bleu en manteau rouge zegt de Franschman, maar manleau de pourpre, del v'azuf. Bilderdijk houdt purper mede voor een fubstantief; maar azuur bloot bijvoeglijk QN. Verfcheidenheden, bl. 72; azuur, op lazuur in de GeflachtlijsQ. 133. „De ks voor de x in de plaats te ftellen laat de gewoonte niet toe", bebalven bij Bastaartwoorden , waar de onder- fcheiding van ks en ktch mogclijk is: fiks (adv.), fiksch (adj.). 150 Bladz. 134. Me* fcbrijft geen tfidderen meer. Intnsfchen heeft de drift om, voor'de *, aangezet door de tan d letter, (voor ' de is) de enkele s te gebraiken, velen fchrijvenden ait taet oog doen verliezen , dat in volgends , wegends , doorgaands, willends, thands, ginds of gints, gants em. , de d of % aan het grondwoord , niet aan de adver- biale #, beboort, en daarom laten zij ze, by eenige dezer woorden, achterwege. Men weet, dat ik geen minnaar van *t verlaffen der uitfpraak ben, volgende maakt i>1j mij volgends ; tcegende (aanGk/mde , ^ aancREN- zende, weg of weeg is zoo "wcl gang als grensmuur) , wegends; ergend (Van Vklthem, bl. 383, yegerent) , trgends; grt-end (van gi-en, prim* van gi-d-en, Fr. guider , Eng. guide) , 0tn<b $ gra-en<f (van flfa-en , prim, van gra-tf-er-en) , gfand* (gelijk Van Lennep het fchrijft) 5 nopemfc (als de on den zeiden), nopetufe: en die dit niet aanneemt, kan , met Vadejr Cats (of, wil hij , Vader Cas), des wins voor winds fchrijven , om op prins te rijmen, -en het Bastaartwoord bats tot has vervormen. Huydecoper, Clignett, Lelyveld , Kinker, ja de raeeste letterkundigen der vorige eeuw, fchreven ds in de boven- genoemde woorden. 142. Is bet noodig, op het ftuk der oud-Hollandsche plaatsnamen, den regel te noemen, dat men zieb naar de. uitfpraak fchik, en voor ae, ou, ck, gh, ch, enz. zoodanige letters fchrijf, els v?aarme6 men tegenwoordig de kianken naanwkenriger meent nit te drukken? — Neen , het zou een flecht kompliment aan mijn Lezers gemaakt zijn — wier kennis en oordeel ik toch mfsfchien reeds te dikwijls mistrouwd heb : maar fprekende van de plaatsnamen , zij bet mij vergund op te merken > (dat ik Griekens voor Griekenlands eens zag afkearen , doch , dat mij, federt, de gegrondbeid dezer afkapping in den voorgang der ooden gebleken is. ERRATA. Op bl. 36 ftaat, de 05 , dit moet zijn, de a. „ 41 „ gallilcea; > n galilcsa. „ 60 ,, melancholisch 5 „ melancholietch. 68 96 rythmus; « rhythmus. Eenvoudig voor de iy, „ Eenvoudig voor de y. \. 