Over de spelling van de bastaartwoorden in 't Nederduitsch
muer of mw«r ? in 't meervoud flapen en muren wordt, zou fabriken als meervoud van fabriek voldoende zijn: maar de genoemde ie y dikwerf, met een daar achtergevoegde konsonant , de ftaart van zekere naamwoorden uitmakende , welke ftaart ook in het meervoudige den klemtoon in het woord vordert — • en de Hollander geneigd zijnde , om den wille van het zakelijk deel des woords, den uitgang kort van duur te maken — zoo komt het mij niet verwerpelijk voor , door dubbelfchrijving ? aan te toonen , dat men den klemtoon op. de uitgang des woords wenscht gelegd te zien^ en alzoo , gelijk wij * bravEEren^ fchoffttren, en validEEren aannamen, ook katholmke y klasfiEke* gothmke^fabriEken^ te dulden ; te meer daar wij bij het verduitschen van de uitgang dezer woorden den klemtoon gants anders leggen, en het niets dan * Bl. 70. i 102 goed kan , aan te wijzen , hoe bet rhythmus van katholuche, klasfuche, en gothische, van dat der boven- genoemde verfchilt. Ook in deze woorden met ische echter , offchoon zij 0en klemtoon op het zakelijk deel hebben ? acht ik het noodig, zoo haast zij onverbogen of onverlengd voorkomen , de e achter de i te voegen ; daar nie- mant hislonsch of praktueh , maar ieder historiEsch eh praktiKsch zegt. Doch de reden, die ons 5 ook in 5 t nieer- voud, fabri&keriy devmzen , fubftantiEven , civmle , en intiEme ? doet fpellen 7 beftaat voor de woorden met iesch met , en daarom volgen zij hierin de. gewone regelmaat onzer taal , die geen verdubbeling van klin- kers op het eind eener lettergreep toeftaat ? dan waar tweeklank plaats heeft: historuche en praktiscke, is dus, zoo wel als nEmen, mAken^ loten$ en mvren y voldoende. Men moet echter , in weGrwil der fchijnbare over 6en komst, in H oog blijven houden,. dat deze tVeene andere dan de tweeklank is ? die in echt Uollandsche woorden ? als niet y bied^ viel ? kiel } enz* gefchreven wordt*; en die in de Bastaartwoorden een oorfpronk- lij^en dubbelklank of overgang van den eenen in den anderen voorftelt, als, bijv. in banter en barbier, uit der Franschen banmire en barbi-nr. Bij dezen tweeklank ie kon nimmer fprake van afkapping der e wezenj daar hij zonder die e ophield te beftaan: schie en drie bijv. blijven fchie en drie ; al ontvangen ze in fchiedarn en driehoornig den klemtoon nietr * Ook de geleerde fchrijver van hel meergenoemd onderzoek naar den oorfprong onzer Yokaalvcrdnbbeling , de Heer Tan »kn Bkrgu, ftemt dit toe; Zie zijn gefchrift bl. 79. Van Bh.- bsrdijk beboef ik dit niel eens te verm el den. 103 De verlengde i daarentegen blijft verlengde i, al werpt zij , waar de klemtooo op een andere letter- greep overgaat ? de behulpzame e-letter af ; en wij y behooren, om muzmk en publmk, geen muziekaal noch publiekatie te fchrijven : wij kunnen met muzikaal en publikatie volftaan. En even zoo, wat de ij betreft. Het gebruik heeft een aantal Bastaartwoorden , waar de lange i- klank in voorkomt, op den voet der zoodanige gefteld, die 7 oorfpronkelijk Hollandsch, met ij gefchreven, en thands als met ei uitgefproken worden. Waarom.wij Virgml en echter Konstantun, waarom eenigen ka- x tholiRk en anderen katholuk, eenigen poeziE en ande- ren poezu , velen muzmk en alien praktuk ? zeggen — weet ik niet op te lossen : niaar zoo veel is zeker , en daar is J t ons hier om te doen, dat praktuk 1 zoo wel praktikaal — als muzmk ? muzikaal , maakt ; en beiden, katholmk en katholuk } kathohciteit voortbrengen. Zoo vindt men ook in den ftatenbijbel Roomer*, maar niet te min romein ; „mooglijk uit aanmerking ? " zegt Tex Kate, „dat de o hier zagt en kort word, vermits de klem- toon op de agterste bastaerd-filbe overgaet"; en bij fchrijvers van naam vond ik juwElierj kastetenij^ vol~ tsriaansch , enz. offchoon zij werkelijk juwEElen^ kas- telmn . en VoltAire , fchreven. Gij hebt mi} voot eenige oogenblikken gezegd , Lezer 7 dat lyra - litr in H Hollandseb werd , en ik heb daar genoegen met genomen; maar moet een bewoner van fcylfrie dan een fcieth 5 een polypus een poliep ? een daktylus een daktiel worden , als of er van gants andere dingen fpraak was , dan die men bedoelt? Die er belong in ftelt hoe de Po Hep en nog loopt^ zal poliep een 104 dtukfout noemen, gelijk er wel meer begaan worden 9 door wie aantewenden en intenemen^ inaar nimmer lewenden of tenemen^ te boek itellen; een daktiel beteekent (dewijl de klemtoon niet zichtbaar is) niets meer of Diets minder dan een dakpan — tiel of teil en pan' zijn fynohyemen ; fcieth heeft zoo wat een zee- man stermachtig voorkomen, uit de tijd van Maer- lant : en woorden ? die twegrlei geheel uit 6en loopende beteekenis hebben, of niet dadelijk met de ware in 't oog fpringen , gelijk deze , en het zoo even gebruikte adjektief, zijn oneigen aan 't Hollandscb. Wat zou er u du& van dunken > zoo wij eens voor de y deden, wat wij voor de i hebben gedaan, en wij voegden ook haar eene e toe , waar de konsonant , die haar opvolgt. de duidelijke aanwijzing barer lengte nood- zaaklijk inaakt ? — Hoe ! wildet gij Iyer 5 daktyel , synonyem ? ftereotyep , zefyer * ? polyep ? en fcyeth — - — *^4ehr§yen ? Wie geeft u het recht tot al dergelijke nieuwigbeden ? te ! wie heeft er ooit van gehoord ? — Van gehoord niet ? Lezer! maar van gelezen) zoo het een nieuwigheid was , zou men er van gehoord hebben — want nieuwigheden vinden nog al verkon- digers : maar het is iets puds , iets zeer ouds , en hoort toch bij velen nog niet tot het vergetene. Ga zelf maar eens na: Van Melis Stokes YEment en nYKment zouden wij het eerst kunnen fpreken; maar bij een vluchtige doorbladering van de Klerk uit de lage landen, vind ik bovendien de volgende woorden met * Als men dit woord niet uit hetFransch neemt, fpreekt men 't Z4fyr uit, en dan is de verlenging der y natuurlijk onnoo- dig, en zoo is 't opgegeven onder de tweede woordenreeks op bl. 93. 105 ye: nyet j wye , yerlant , vernyelt^ knyelde y knyen^ nyemant , gecyertj tryer , en bannyeren *. * In het zelfde boek vindt men eenige van deze ook met ie gefchreven , doch de bedoelde zijn genoeg om er ons Van te overtuigen , dat ye volftrekt geen vreemde famenftelling is, en wij, tweerlei ie y een tweeklank en een verlengde t, aannemende, volftrekt analogiesch handelen ,- met , bij den verouderden tweeklank ye , (die ons immers uit het yeder , yet en yewers van Gats en Huygens ook nog wel in 7 t hoofd hangt !) eene met e verlengde y aan te nemen : daar ten onzent de y ^ van Maerlants tijd af, bloot als een fierlijker i befchouwd en, naar de gewoonte of zin- lijkheid des fchrijvers , in minder of meerder gevallen voor deze heeft moeten optreden. Dit verplicht eehter niemant , om Iyer te fchrijven , gelijk Hoyde- COPER getuigt, dat men ten zijnen tijde nog te doen plaoht -j*; tier is een echt Neerduitsch woord: het is de werker van het zelfde verbum, dat lie$ tot verleden deelwoord heeft , en offchoon ik geenszins ontkennen wil, dat er een blijkbaar verwantfchap tusfchen ons luit en het laud der Spanjaarts beftaat, houde ik ook luit voor Nederduitsch „ en acht het, naar eene affiliatie , hier niet te ontwikkelen, met , vele anderen , afkomstig te zijn van een ^elfden grondklank. En al nemen wij Her voor oorfpronklijk Neerduitsch aan — wij behoeven daarom van onze lYrische poezij geen afftand te doen: waarom zou er * De Heer Tan den Bergh had das misgezien , toen hij , op bl. 505 van het derde deel des Taalkundigen Magazijns , beweerde, dat de y nimmer in den tweeklank ie gebruiktwerd. -f Proeve van Taal- en Dichtkunde, d. II, bl. 189. 106 geen Iyer uit lyra, en geen Iter uit tti'n, In de taal kunnen Wezen, die beiden gelijk van beteekenis zijn? Maar om ten einde te geraken, zij hier gezegd, dat ik geen apokrrf-apokriefj geen fcyth - fcieth) noch al die andereu met de y , als met ie , kan uitfpreken , zoo lang nYmf en cYmbel geen nmmf en ciEm&eJ mogen kmjen ; dat ik geen apokriRf fchrijve ? om dat het mij van belang fchijnt , de y van de t , cTrene van firene ? crA/u* van fiklus , ook in de vokaal ? te onderfcheiden ; en ik , derhalve ? ter uitdrukking der lange y , waar zij in de lettergreep door een konso- nant wordt opgefloten, een ander teeken noodzaaklijk acht , dan de enkele y of te. Voor dit teeken komt mij voegzaamst, en in over een ftemming met de verlenging der i in het zelfde geval, voor, de oude ye op nieuw aan te nemen: die in muziKk geen tweeklank hoort ? zal ook fcyeth, ,/tereotyep) daktyel^ prozelyet ? apokryef) fynonyem j polyep , akolyeth y naar eisch weten uit te fpreken. Even als met de -jyoorden ? waar de* e en i van verlengd werd,* zou ik in deze den verlengenden klinker uitwerpen , wan- neer de klemtoon op eene andere lettergreep overga, gelijk in het roomen en romein der Bijbelvertalers. Zoo fchrijft men zeer wel ftereotypeeren] ook kan men bijv. het Fr. woord ftereotype in zijn geheel ovememen ? als wanneer , gelijk bij H gebruik der Hollandsche woordeo fprake^ ure } u>eke y of note^ de verdubbeling of verlenging der hoofdvokaal noode- loos is. * Bl. 71 , 102 en 103. 107 tw, %ne enz ten onzent fatun , festun. , blondun 5 berlun , venun ?. mannekun ? maraskun^ arlekun ? baldakun, chamberturi) gibelun , razun , konslantun , mandarutij rnagazuri) augustun , brigantun , dolfuri) jlorentvny kristallun der Franscben, ik beb het bl. 38 reeds , als een flaauwer - t/n klinkende , wordt ; door deze vervangen, en zoo fchrijftmen: De i'w der Franscben, ik beb het bl. opgemerkt, als een flaauwer ' ^ klinkend ten onzent door deze vervangen, en zoo fcb fatun, robun, cherubim citadun , krispun 5 wrajn ? fantasun , floriin y in iniorantun robun 7 fchtun 7 termun ? paladun y palankun , domeni&un , (mansnaam), in iniorantun ^ onderfcbeiding jasmun^ yan dominikEin lambrekun ^ eigenl. of dominikaan, en oorfpronkelrjk een monniknaar lamferkun^ de orde van maro&un, Sint Domini- meskun, kus. rabbun , abysun ? alexandrun antoniJU) ormozun ? kapucun ? bedoun^ burun ? karabun ? karmun , 7 faladun farrazun ? ferafun ? fpadasun , lamboerun 5 tarquun ? viktorun ? , enz. twelijke terminatie «ne y als in we- ristauun r Karmun , enz. Zoo ook de yrouwelijke terminatie «ne, topi, willemijnj prozerpijn , terpentijuj [gemeen ftippe ik bier uitdrukkelijk aan, offchooo et op bl. 38 reeds in 't voorbrjgaan gezegd is, daty 108 waar de Latijnsche of Fransche i in H Hollandsch een breeder uitfpraak ontvangt, deze met y, nimmer met et, wordt gefchreven. vreemde y 9 Consonant In de vreemde woorden waar y als medeklinker voorkomt , zie ik geen reden haar door onze ^ te doeu vervangen ; Simon Stijl en ook Wagexaar (meen ik) ichreven jork , maar het komt mij voor , dat in york , yard , yeoman (dat ik , volgends Johns - ton, Perry, Garrick , en Walker, yoman pleeg uit te fpreken , en , als Bastaartwoord , yoman , zou fchrijven) , yarmouth, en anderen , de y volftrekt geen minder goed figuur maakt , dan wanneer zij bloot als klinker optreedt. Of men het aan 't Chineesch ontleende jonk-yonk behoort te fchrijven , durf ik niet beflisfen , daar ik het in deze taal nog niet bijster ver gebracht heb. VAN DE J. Om den klank der Fransche of Engelsche af te beelden , bebben wij even min een teeken, als voor de fmeltende g: Jury, Jockey, dijon, kunnen wij dus niet anders dan jury, Jockey en di'jon fchrijven; van dit laatste uit eene allerbelachlijkste praalzucht met de y, dyon te maken, is even zot als het byou, dat men wel eens in Fransche boeken, die hier te lande uitgegeven zijn , voor bijou leest. Het is , dat men bij de Franschen geen ij zoekt, dewijl zij zich (in onder- fcheiding van vele Hollanders, die vlei-jen en groei- 109 jen [waarom ook niet vrij-jenT] fchrijven) te vredej , ftellen met de enkele i of y, zonder den eenvoudigen overgang van deze op de volgende vokaal aan te wij- zen, en derhalve abate, pay-er, joy-au enz., zonder flingerflag tusfchen de i of y, en volgenden klinker, fpellen: maar men bedenkt niet, dat in di-jon en bi~jouj de j een wezenlijke en onontbeerbare mede- klinker is, even als bij ons in leijonker^ roeijoly hooijaartijj livreijas, enz. — in welke-alleen de t- /- op haar plaats zgn. Waarom fpellen zij , die groeijen en broeijing en broeijig fchrijven, ook geen heijach- tig en bemoeijall — in deze woorden moet hun het aanwijzen van den overgang der i op de a eyen noodzakelijk fchijnen, en ik weet niet waarom ach- tig meer een woord op zich-zelf is 'dan ig (hetgeen zij mij misschien tegen zouden werpen). Hoe het zij — ze mogen voor de toekomst, in dijon en andere dergelijke Bastaartwoorden of overgenomen termen , hun lust, aan de t)', in voile vrijheid koelen. VAN DE JC. In de woorden, waar de Grieksche k (Y) in voor- komt, doet men die niet door de Latijnsche c ver- vangen, tenzij er de uitfpraak der laatste, zoo als die voor de ce , e, t, #, en y luidt, aan geeigend is. Zie dit alles duidelijk gemaakt op de C. Zoo fchrijft men ook regelmatigst , waar het He- breeuwsch p heeft, bij ons k\ en zoo 'geen isadc in onderfcheiding van habaKuK of eliaKim maar, beide, izadk en habaKuK of eliaKim. 110 VAN DE Mi. De Fransche l-mouillee is men gewoon in 't Hoi- landsch Ij te fchrijven — een plompe tongf lingering , die voor woorden als batalje, kanalje, kavalje y en an- dere gepast moog zijn, maar die ik, over het al- gemeen , liever door de kiescher lie of lie" vervan- gen zag, voornamelijk bij die woorden, waarin de Italiaansche of Fransche fcherp en vluchtig klinkende i de terminate voorafgaat, en waarin bet fchrijyen van Ij de verdubbeling dier i vorderen zou, om dat van de Ij 7 de eerste konsonaut noodzaaklijk bij de voorgaande lettergreep moet ingetrokken worden : familie ftelt, yoor mijn oog en oor, ongelijk fijner het vreemde famiglia of familie voor, dan het platte famielje. Zoo fchreven onze ouden ook talie voor tailUj malie Toor . maille , en fchalie waar de Fran- sche n escaille (nu ecaille) hebben. Ook wij fpellen nog dagelijks fahiE .(van voile) , trahiE (6en met treille)) en viktuahiE, en ik geloof, dat wij weldoen in over 6en ftemming met moelie en medalie , die in Vlaanderen niet opgehouden hebben moelie en medalie te heeten, bastille , kadrilie , kantili'e , . tirall'eeren , cedilie , fpadill'e , portefeulle , patroelle , banilie , chenille , Aornoelie , mantiliS , pastille , morilie , kamperfoelie } kastilie , ja, hoe onooglijk ook, de* noorf* zelfs, frroe/ieeren , akkeulie'eren en rekeuheeren , te fchrijven. Bilderoxjk getuigt, dat de uitgang aWe een „trisfyllabum" is, „fchoon men 't in de uitfpraak gewoon is in te Ill krimpen". Naauwkeuriger bad hij gefproken met aan te ftippeo , dat de ie hier een tweeklank is , gelijk in ? t Hollandsch (buiten de Bastaartwoorden)* overall maar dat men, om verftaan te worden, den overgang hier zeer fterk doet hooren ? zoo dat de i er gewoonlgk bij infchiet. De -thands heerschende fmaak gedachtig , die geen tweeklanken gedoogt (want ook aai., ooi, oei y en ieuw^ klinken als aaj , ooj, Ul j en iiw) heb ik , dm der uitfpraak wille ? gemeend door een tweeftip op de e te moeten aanwijzen ? dat zij , dit maal ? niet voor niet, achter de i aan de ftaartgreep is toegevoegd. BaUuw is nu eenraaal aangenomen; bouillon en bouilli zou ik liefst in hun geheel en onverhollandscht laten. Het andere bouillon fpelden onze ouders op hun wijs : got fried van bulyoen of bulgioen. Biliet) biliard) en briliant^ zijn voor de zulken, die het ver genoeg in de orthogpie gebracht hebben, om te kunnen hooren , dat de billen en brillen , in bil-jety bil-jard) en bril-jantj daar niet op hun plaats zijn. Vermilioeny millioen, milliaar^ petilieerenj pavilioen 7 pointiliHeren , emalieeren ? detalieeren enz. ? wijzen zich van zelf aan. Wanneer de U-mouillee van geen klinker wordtopge- volgd j kunnen wij haar in 't Hollandsch niet afbeel- den. Corail en portail komt men we1 over Sen met koraal en portaal y maar fatuil voor fauteuil zou , als Bilderdijk opmerkt, voor half Fransch en half Hollandsch verftaan ? en als een Hollandschen Lion op- genomen kunnen worden. 112 VAN DE N. Onder de plaatsbenamingen , waar men in de oude taal een zekere fpelling aan heeft geeigend, die met onze tegenwoordige regelen niet wel beftaanbaar fchijnt, moeten wij ook fpreken van de zoodauigen, welke met een mannelijk lidwoord, in den 3den en 4den naamval ? zijn famengefteld; . De oorfprong van dien gebogen casus moet natuurlijk in het voonzetsel worden gezocht, dat gewoonlijk ? bij het noemen der plaats, er bij gebruikt werd: men fprak van het hof v in den hage. de ftad in den bosch^ het verblijf aan den helderj de tocht naar den burg ? de wallen van den brielj euz. Nu later/ tot een beteekeningloos - ^jseoord geworden ? zie ik er niets* in ? den haag^ den ' bosch, den hoorn^ te blijven zeggen en fchrijven , dat, hoe -emfatiesch het voor den denkenden lezer er uit moog zien j toch nog ver verkieslijk is boven het afzichtelijke '$ hage, en 's bosch, waar wij misfchien eerstdaags, door de betrachters van de wet der fpaarzaamheid*, 's land en y s zande^ voor '$ gravenland en '$ gravenzande aan zullen toegevoegd zien. Men moet intusfchen, door hetfchrij- ven van Dcn Haag^ niet uit het oog verliezen, dat ons gewone woord haag van Melis Stokes tijd af vrouwelijk geweest is, en de n er hier alleen om den wille der vloeiender uitfpraak aan verbonden wordt. Bilderdijk fchrijft 5 in ftrijd met de prononciatie y de Haag: ik keur het goed, als hij ook de Briel^ en het Bosch gebruikt. * Zie haar beftreden bij den, Hr. Siegenbebk, Verh., bl. 63. 113 VAN DE ©. „De Bastaerd-woorden of Bastaerd-gelijkenden," zegt Ten Kate *, „welken in H Latiju of Fransch (al na ze ontleent zjLjn) op o ofu, en bij ons op de lange o den klemtoon ontfangen, hebben die o zacht;" en te recht : choren , choraal , noten , personen , mode , rome j rozen y fcholen y tonen y tronen , zolen , zegt en fchrijft men : kroonen regelt zich naar 't Grieksch, dat to heeft ; hetgeen men te eerder mag ioegeven , daar het zich, aldus , beter van kronen, kreunen (kermen) onderfcheidt , en de over 6en komst met kruin voor de fcherp-lange o (Rotterdamsche dialekt) fchijnt te pleiten — - immer* vindt men zuigen en zoogen^ buigen en boogen (T. K. 269, 294), huigen (ook in den zin van hugeti) heugen, in verheugeri) en hoogen, betuigen en betoogeri) guichelen en goochelen, ftuiten en ftooten^ kluiten en klooten, fchuiven en fchooven (T. K. 319),. fluiten en flooten , .stupe en soope -J* (T. K. 278). Kan het iemant genoegen doen bij deze gelegenheid * Aenleiding enz., d. I, bl. 289. f De reden, waarom deze woorden de fcherp-lange o hebben is niet moeielijk te gisfen : betuigen en betgogen is eenvoudig een dialektverfchil 5 ui en 00 zijn hier tweeklanken , die , toen men ze nog naar eisch uilfprak, veel over 6en komst met elkander hadden. Ik houde te, zie-en, zie-g-en, biegen, fchieven, flieten, betiegen of betiigen (betijgen), voor het primitief dezer woorden , die hun verledene in maken, welk verledene (even als metde e, zie Ten Ka^e, Aenleiding I, bl. 174), als naam- woord gebruikt en aldus verdadclijkt,, den fcherp-langen klank verkreeg, die met den tweeklank ui (mede ait het eenvoadige tit*, toen ue of uy) iu e'en liep. Ui en 00 ziju, beide , in het Hoogdailsch dikwerf at*: ruirn — raum, dvoom ~ traum, bruid — braut , boom — baum , luid — taut, koop — hauf, enz. 8 414 eens na te gaan , wait de verfchillende fpellingen van kroone in de waereld bracht ? die ik , op bl. 4 , aan- ftipte? hi) duide J t mi) dan niet euvel, dat ik een paar bladzijden toewijd , aan wat niet in onmiddelijk verband ftaat met de fpelling der Bastaaxtwoorden , vol gen ds den tegenwoordigen toeftand onzer taal. In Maerlants tijd fchreef men ? gelijk ik op bl. 18 en 45 reeds opmerkte > overal de c waar wij thands de k gebraikeu, behalven voor de e en de t; men kende geen onderfcheid in het fchrijven der fcherp- en zacht-lange e of o — flechts in enkele gevallen verdubbelde meu dfe e : van daar, dat men by Maer- lant crone leest. Toen in het midden der Veertiende Eeuw De Klerk uit de lage landen zijn belangrijke chronijk fchreef, begon men reeds meer, dan ten tijde van eerstgenoeinde > de korte e achter de woorden weg te kappen, en veeltijds bij de hoofdfyllabe in te voegenj aan het kiesch onderfcheiden der fcherp-lange oo-s werd echter , in gefchrifte , hog niet gedacht , in te- gendeel had er grooter verwarring dan ooit plaats in het afbeelden yan deze en gene geluiden: de uy y u ue ? eU) oe, oo. o* ? en o liepen allerwonderlijkst door elkaar; in het fchfijYen van kroon echter ? waarbij hem het Latijnsche gedurig voor den geest zweefde, bleef Be Klerk zich vrij gelijk 3 en ik heb alleen crone ? croen^ en croon] bij hem gevonden. &Pi£GH#L, wien. men de eer niet ontzeggexi kan het regehnatiger Hollandsehfchrijven bevorderlijk te z U n geweest y offchoon zijn pedanterie ? en gebrek aan muzikaal gehoor y in vele opzichten de taal ver- plompt en verhard heeft, ftond het algemeen gebruik 115 der k voor j met uitzondering der gevallen, waarin zij door een s , of waar wij tegenwoordig tv voor fchrijVeiij werd opgevolgd — als wanneer hij de x en ^ bieel gebruiken. De verdubbeling der o op het eind eener lettergreep ftond hij tegen ? offchoon het verfchil hi uitfpraak tusfchen de zachte eo fcherpe vokalen zijner aandacht niet ontflipt was; maar hi} onderfcheidde ze ? door de zulken, die hij voor fcherp-kort en fcherp-lang hield, met een accent-aigu te teekenen. Be o in kroon hield hij voor zacht-lang , en fchreef daarom kronen*. De "Bijbefvertalers trachteden overal de GHeksche benamvngen zoo getrouw mfogeKjk af te beelden; dit deed hen roome , en derhalve ook kroone fpelleo. Hooft meende, dat Waar de o een anderen klank heeft dan irv hof ^ en in dom > zij verdubbetd behoort te wbrden; dit gevoelen bracht kroone voortj gelijk het hooker ? hoov&eren, gebooren^ fodfi*, en befprooken had voortgebracht , offchoon hij er zich-zelf bij lange na niet gelijk iff was. Ten Kate fchreef in zijn verhandeling oyer de ^Critique SpMhunde" kr66ne, om dat hij daar ? voor ieder ander geluid, een andere letter fchreef f en zoo bijv. bol (adjektief), b6l (fubst.), kool (carbo}, en k66l (caulis) fpelde* Men weet ? dat hij het is, die het meest heeft toegebracht tot de kennis der onder- fcheidenlijke toepasfing van de zacht- en hard-lange e en o. Bilderdijk eindelijk ? ziet kroon voor een pr&teriet van kruin * aan ; want anders zou de eenzelvigheid f met kruin voor de dubbele pleiten, waarvan hij 't * WoQrdvorfching r bl. 61. * •J* Woordvorfching, „ 63. 8* 116 moeilijk acht de gepastheid in kroonen aan te wijzen. Het woord kroon beftaat eigenlijk niet , zegt hi] ; 't is krone — Ja Bilderdijk! net als gy Bilderdike heet 7 en als ook uw fchroome en fmeere niet beftond , zoo lang men /chrome en /mere fchreef ; waar ik zelfs nu nog geen kwaad in zou zien. Maar het is hier de quaestie niet meer hoe men beh6ort te fchrijven : Bilderduk fchreef kroonen (offchoon ook wel kronen) maar acbtte dit een vrijheid, die hij nam, en niet in de taal gegrond. De Heer Siegenbeek, die zich zoo uiterst weinig met de befchouwing der Bastaartwoorden of Bastaart- gelijkenden bezighoudt, geeft, in het lijstjen .achter zijn Verhandeling 9 alsmede in zijn Woordenfyoek j kroonen op , doch ontwikkelt ? voor zoo ver ik weet , den grond dier fpelling nergends, Intusfchen. is zi) 4 in yolkomene harmonie met zijne algemeene begrippen wegend? de taal 7 en als het niet moeielijker viel uit die begrippen gevolgtrekkingen te maken ? wegends de fpelling van vele andere Bastaartwoorden , dan te befeffen ? dat de H r . Siegenbeek konsequent is met kroonen te fchrijven ? zou er in dit ftuk geene zoo groote verwarring heerschen, als die mij aanleiding gaf, dit boek te fchrijven. Van de boyengenoemde woorden, welke bg ons de, zacht-lange o hebben , zondere men de nieuwelings ingevoerde Fransche benamingen uit ? welke ten onzent hunne Fransche uitfpraak van o 1 gelijk zij in le vdtre ? onderfcheiden van votre ? luidt , behouden. Met de o van vdtre en andere woorden , komt * on- ze fcherp-lange o ? gelijk de Zeeuwen haar bijv. in beloonen (beloaneri) uitfpreken , nagenoeg over een : 117 Ik ben er dus voor, kommoode^ rAoone, matroone^ faoone ? konsoole ? te fpellen. De o in het oude komen of koomen (gelijk de Hr. Van Lennep het te recht in 't vierde deel van zijn Voorouders fchrijft) is hardlang; daar het woord 6en is met koopman : doch in de famenftelling komenij (vol- gends de verklaring op bl. 80 gegeven) heeft men aan een o genoeg, om dat de ij te fterk van toon is, om den langen duur der oo in de eerste lettergreep toe te ftaan. Vergelijk bl. 103. De^o in de terminatie lo geeft Ten Kate op als hard-lang * ? en daarom fchrijft men Waterloo ? eek- looj en behoort men ook venlooj s borkuloo y heiloo^ Jchoonderloo ? almeloo ? ermeloo ? hengeloo ? enz. te fchrijven* In hugenoten , als 6en met eedgenoten , kunnen de zoodanigen, die eedgcnooten fchrijven, mede de. fcherp-lange o opnemen ? doch daaiv het woord laatstelijk uit het Fransch wordt genomen , is dit niet noodzakelijk. Bij hen ? die, met mij ? in aanmerking nemen , dat genoot een praeteriet van geniet is ? met genot in een naauw verwantfchap ftaat ? en daarom 3 even als vloot van vliet y dat 'met vlot famenhangt, aan 6ene o in 't meervoud genoeg heeft 5 kan geen fpraak van verdubbeliug in hugenoten zijn , en ze fchrijven het als echtgenoten ? landgenoten^ fpeelgenoten, en qls de terminatie loze van lieze , verwant met loife y aan verfchillende bijvoeglijke - naam- en werkwoor- den eigen. Aenleiding enz., d. I, bl. 299. us Offchoon ik eens , in een zoogenaamden feestdronk y toast op gast gerijmd zag ? hecht ik nog al aan de- uitfpraak toost , en weet niet , waarom men (ook fcbrijvende), in dit veel voorkomend Bastaartwoord de Engelsche oa^ niet door de. echt-Hollandsche fcherp- lange o zou doen vervangen. Chdmbercloak fpreekt men bij ons chamberloek uit ? en daarom fcbrijve men U chamberloek* oe. Even ads ik op bet behouden der m aandrong r ben ik er voor, om den wille van den rijkdom dee nuanceeringen, de <b te handhaven , en daarmedp te fpellen : * ((Rout) pmnitentie y mcezogothietch r fceniX) cekonomie, pcene y atdipuSj konfeederatie, tragcedie 7 kr&zusj coziibaat) komaddie,* enz- waar bij men kcenigsberg, gcbttingen, gcerlit*, fcehn (sirokkd) r en anderen zou mogen voegen. * Is het noodig bij de woorden tragadia en komadia te- berbalen, dat men z.e ook uit bet Fransch nemen, en dan tragedie of komedie fcbrijven kan? Ik vertrouw van neen; maar tevens, dat geen man van fmaak het in mij laken zal, dat ik ze ook naar de Latijnsche fpelling hier opgccf; bij ge- Toelt, dat. het icts andcrs is te zeggen: de Fransche Tragoedie r in zich-zelve zoo fchoon, heeft melgewerkt tot den ondergaitg van het Hollandsch Tooneel; dan: ik was gisteren in de komedie, en 't was waariijk een komedie, om te zien, op* welk een ergerlijke wijze de kunst er met voeten werd ge— fredem 119 Ik fchrijf de o$ in deze woorden als 6ene letter 7 op dat men' ze niet met de uitfpraak verwarre, die men fints drie eeuwen gewoon is aan onze oe toe te kennen. (Zie echter nog Bilderdijk op Hooft, bl. 40). Ook ter' vorming van den Franschen tusfchenklank oeu moge men zich van de gekoppelde o en e, met daarnevon voeging eener u bedienen; yoor het woord manoduver- bij voorbeeld. ot. De vreemde oi wordt bij ons zacht-lange o: als dresfoir) dresfoor, comptoir, kantoor, chauffoir, homfoor, {voire, ivoor ? gregoire, gregoor, territoire y territoor j enz. Wil iemant de laatsten voor uit bet Latijn genomen aanzien, hi) zal er een reden temeer in vinden , om ze met de zacht-lange o 'te fchrijven. Zoo zijn er ook Bastaart woorden ? waar de Franschen de oi in bezigen, en die we ten onzent liefst in hun geheel aan het Latijn ontleenen; zoo auditorium , re- fektorium ? en met een verzachting in den uitgang ? niet oneigen aan H Hollandsch, glorie, hutorie, me- morie y ciborie ? viktorie ? die eenigen (ik weet niet om welke reden) * goedvinden glory en history te fchrg- ven. Daar zijn \ele Bastaartwoorden ? waarin men den klank der Frausche oi behoudi; en daar onze taal flechts twee woorden bezit Qiet oude oir [erve] en daaruit ge- vormde doir [of dojer}) 7 waar de oi metdeHolland&cbe uitfpraak in voorkomt, zoo zie ik er ttiete in y vast * Zie het verworpen bij Hcydecoper, in zijn Proeve, d* II 1. 153. 120 te ftellen, dat ? waar men buiten deze de qi in den Ne£r- duitschen ftgl aantreft, zij de Fransche uitfpraak heeft ? die Nodier bij ons toealet zou doen fchrijven: in toi Jef ? dor* oir , iluzoir ? repertoir^ deklamatoir , , jpar/oir, *ro«oir ? nofoir, roiaa/, ' fautoir j Jtan«ervafoir(fubst.),yavoiaar ? kan de uitfpraak dus niet twijfelachtig zijn. H Goy als onze ouden fchrevepj wordt in onze dagen, naar den regel, dien wij voor dergelijke oude plaatsbenamingen gedachtig zijn — het (root. » v JEngelsche oo. i De Engelscbe oo y die in eenige weinige Bastaart- woorden voorkomt, wordt , waar zij als oe luidt, het . geschiktst door deze vervangen ; en , gelijk men book in boek te rug vindt, doe men 't met long-room in longroem (fcheepsterm). Off. Ten tijde , dat men , in vele gevalien , de ou voor de oe, houck en bouck voor hoek en boek fchreef, was men niet in ftrijd met zich-zelven door fouverein en gouverneur met ou te fpellen : thands echter, nu wij koers , troep , troebadoef , foer, jaloezij, en froe&ef, met oe, verftaan, dienen wij ook foEverein (met den H r . van Lennep in Ferd. HuycK) en goEverneur te fchrijven — . de eerste lettergrepen van goeverneur en gouwenaar luiddn immers verfchillend. Aan^ eenige uit den vreemde herkomstige woordea 121 met oh heeft men intusfchen ten onzeot eene uitfpraak als met o gegeven , en men bedient zich dan oak van dit letterteeken bij hun fpelling : dozein , bor- gondie , doarie , bivoak , bordeaux. Het laatst gem eld e behoort thands tot de bij ons onveranderd blijvende — onze ouden fchreven bordeas. Ik ben er wel voor met Bilderdijk ook kopplet) of liever (verg. bl. 124) koplet te fchrijven , dat zelfs nog beter dan het Fransche couplet uitdrukt ? wat er door verftaan wordt. In het Fransche toch fpr6ekt men eigenlijk van een itveetal (couple) ? offchoon men dikwerf een tienial vaerzen bed6elt: de Engelschen omfchrijven couplet nooit anders dan met two verses ? a pair of rhymes. Wij ? daarentegen ? verwijzen ? met koplet of kopplet te fpellen 7 onmiddelijk naar copulare en koppelen: koplet is een verkleining van koppel^ gelijk trompet van tromp ? helmet van helm , lanset van lans , ya/ei van #aaf enz. Zoo ook komen tvij met ons governo en karozel nader aan den oorfprong dan de Fran- schen > van wie wij ze fchijnbaar overnamen. VAN DE De q> en geadspireerde p : doet men best, op den voorgang van Bilderdijk , Kinker , Wiselius ? en anderen, door onze /"vervangen ? die haar volkomenlijk uitdrukt; te meer ? daar de ph op het eind eener lettergreep er bij ons nooit goed heeft ingewild , en de voorftanders der ph toch meestal philosoof fchreven, dat minder regelmatig is dan het thands verdedigde: / 122 Fil&zoof) viladelvia ," vcenomeen , Fraze (phrasis) , Falanx , a/Fen , vaeton , vlegmaHek } v Home el ? zttfFen , vyzionomie , rrygie , ' fovia ? razant , euFonie ? div thong , jo^eF , Filantroop , eFezen (de ftad) ? asvalt , vcenix , vantazie ? euvraat 5 enz. Waar de uitfpraak het vordert wordt de f verdub- beld : als in /a/jfo , en affodillen ? van welk laatste de fpelling , hoe zeer ook afwijkende van het Grieksch , reeds lints verfcheiderie leeftijden ftand houdt. In f after ^ dat den klemtoon op de flotfyllabe ontvangt, kan men met eene enkele f volftaan.' Die alleen door den voorgang van anderen er toe gebracht zou kunnen worden de ph in Bastaartwoorden af te zweeren , moge bedenken, dat ook de Franschea en Engelschen gedeeltelijk in hunne talen cpXeypccrtxog, (fiaXrj , cpavTfxoia , yavra(5n<x , phrenesis ? pbasianus , enz. , met f fchrijVen ; dat de Italianen nimmer , de Portugeezen zeldzaam ? en de Spanjaarts flechts noode de ph in Bastaartwoorden behouden. VAN DE €t. In de zacht quelende qu, wat Ten Kate er van zeggen moge * ? hoor ik iets anders dan de ruw kwakende &w; f en effchoon men haar in echt Hoi- landsche woorden niet op nieuw heeft in te voerea — het zou eene verarming in de klankrijkheid onzer taal genoemd mogen worden , haar uit de Bastaarts te weeren. De Heer W]&cu<itj& fchrijft %mwri$itU 7 * Aenleiding, enr. d. I, bl. 124. f Verg. Bildbbdmk, Spraakleer, bl 54 -5. anderzins : voor mij , jk re ken ? met Prof. Sie- week de qu verkieslijk ; en fchrijf da"arom : uizitie ? QVtnt (in alle betee- QUazimodo ? •*»#*'*«•'* irAniafoni liQVtdeeren ? ate GENBEEK inQVizitie ? QUantiteit 9 QValiteit ? QUito»fie 5 QU*ri;V, QU0£ft'6 ? kenisfen) Quart ? Quarter , QVartaal y QUadraut y Quarto , eQuipaadje ? reQUesfreeren QUazt. j?a£QUt£, QUan*m> , enz, r QtWtfws, * Quintein (fcbermpaal) , enz. In de Fransche woorden , waar de' #« , ook bijj de verbastering 9 als k wordt uitgefproken ? vervangt haar daze ; in : marKies ? eKipaadjc , pinarkt j veKest 7 Katem , eft'Ket > etiKette ? Ket{ ? 'koKety liKeur , Karantame y Katrain ? Karr«e 7 arleKtjn , palanKijn ? marasKiju j manneKtjn T gothieKe 5 enz„ VAN DE «• Waar zij- in Bastaartwoorden verdubheld voorkomt y en de uitfpraak deze verdubbeling wettigt, als bijv. in pasfie en fcas/a ? dat ander$ pa-sie en &<*-sa zou? klinken, neme men die verdubbeling waar; maar^ voor paschen ? ekuson , < applaudiseeren en etabliseeren r die zelfde woorden met $/* te fchrijven , was in de Zestiende Eeuw verftandig , toen men de enkele # ook als * uitbr^cht ? eh laatstgemeide letter f lechts- io zeer weinige woorden gebruikte : thands , daar de enkele « (dank zij biervoor ook de pogingen van de» Heer Siegenbeek !) zoo fcherp als toen de dubbele 124 geacht wordt (een eigenfchap, die zij ook werkelijfc met al haar medekonsonanten gemeen heeft) en men wasem y 6/oesem, hersen, en kersen * 5 fchrijft^ is het inkonsequent paasfchen y en boyendien onbeftaanbaar met de uitipraak ekus-son , ' etablis-seeren , enz. te fchrijven ; paschen ? ekuson , etabliseeren , froiseeren , koelise ? marechausee , troeseeren^ ijsel , overijsel ? ro;«ei pruisen (in de. beide beteekenisfen) , huisen of heusen enz. , zijn voldoende. Naar den tegenwoordigen ftand der teal* behoort dus ook de s voor de z^ in woorden met den zacbten klank, te wijken ? en even min als men, van rosa, rose maakt , inoet men vers en of prosa fchrijven 5 maar idealizeeren 7 abuzievelijk 5 chryzopraas , deciziefy kambyzes ? jozef ^ katechizatie , metamorfoze , gymnazium ? mozaXekj of be- of -fooze^ parafrazeeren 7 ter muzief ? vizier en: , anchizes ? taersen ? filozoof) realizeeren an&stazia ? analyze y frieze , genezis ? efezen ? , krizis ) pleizier , parenthezis ? pozitief ,. jVzus ? amuzeeren champ etioize ? ra*eere» , p^rttizaan ? ftazt* ? reprezenlatie ? mozesy doze , of dosts ? metempsykoze , bavaroize ? turkooizen , chryzostomus. meduza , hoephuizen 5 razijnen, enz. feasts , enkhuizen , apolheoze 5 fyrakuze ? dijkhuizen ? veenhuizen ? Men vindt goed het H. Deutsche .wbord /a^e — in de plaats van overlevering , volksverhaal , fprookjen ? gebruikt — op zijn Duitsch, met /, te fchrijven ; als wilde men daardoor de verwarring met sa^e (f5<je) voorkomen: maar is men dan ons Hoi- * Siegknbkkk, FerA., bl. 193, en vulgende. 125 landsche /age of tfage (vrees) vergeten , dat nog dagelijks in onverfaagd te pas komt? Vreest men dan de verwarring niet met dit ? en 3 al wilde men eens hij weel van geen T sag en zeggen ? en dan ook (als volgt) we£r vsidderen ? en Tsommige ? en Tsedert^ gaan fchrijveh — mag men het verwantfchap met zeggen) gezag of gezachj benevens de ware uitfpraak, zoo geheel uit het oog verliezen ? — Als we allesln de fpelling onderfcheiden willen ? wat in den zin on- derfcheiden wordt, hebbeh we aan geen duizend letters genoeg, of moeten Chineesch leeren. Alles ftemt voor zage) dat echter geene aanleiding behoort te geven tot het fpellen van konvefzie^ kon- verzatie , of huizen (in ' Gelderland) : de s is fcherp in die woorden; ze luiden konver&ie ? konversatie, en huisen (de ouden fchreven huissen^ huessen^ heussen y of hoessen) *-— in fpijt van menigen verhoogduitschten Hollauder, die de s en z 7 de fen t> 3 niet te onder- fcheiden weet. Die zelfde fchijnt ook wel bij on$ de uitfpraak van kassino en karoessel te hebben inge- drongen : casino en carrosello zijn, in 't Ne^rduitscli, kazino en karozcl. Waar vroeger de z wel bij ons voor gegolden heeft , en de fcherpte , die hiaar toen eigen mocht zijn , kan natuurlijk op de bepaling der^ hedendaagsche fpelling geen invloed hebben. Ik merke, ter dezer gelegenheid, ook aan, dat men beter Zieriksee dan Zierikzee fchrijft ; want het is ineer dan waarfchijnlijk, dat de stad weL naar Ziefiks water (aa ? ee ? of ije) ? maar juist niet naar Zieriks zee werd benoemd. Of zouden elkersSe 3 oortsee 7 heidensee^ en al die andere e'en^ ook al te maal zeeen , 126 moeten worden ? — Arm Ftak-ee ? en Goer-ee ! <Be niet in de promotie kun-iren deeten ! Hier y keuren we de vefitepping af^ op grond van .de Etymologie — daar zijn andere woordea, fraarhi we 't op grond van de Anatogje doenJ Meft gebmikl de fcberpe fch in adjektieveny waarvan-het Ivortel- woord op de s uitgaat ; wij maakten ? van ra$ 1 ras/ck^ 1 van trotSj trotiche^ van vergeefs , vergeefsche (offcboon de H r . Siegenbber, we weten niet om we Ike reden, spitse , en bitse } fchrijft) en daarom worde divers ook, als Hollandsch adjektief, diversch, zoo ah' onze oude- ren het fcbreven. lets meer gewaagds zou het zijn ? waar een adjektief als voornaamwoord gebruikt wordt, er de ch af te kappen : analogies handelen , een vals gevoelig meisjen , ergends Spaans moor uitkomen 7 Rooms gezind (wanneer men in rooms iets anders dan een genitief van Rome ziet) - — darf ik , in zekeren tin, niemant vodrfchrijven. . Saturdag j of zaturdag y is vrij 6nverfcbillig de Etymologie zou voor het 6ene , de Uitfpraak voor het andere zijn. En de Uitfpraak is niet geheei en al in 't ofigelijk : toen men de z nog weinig of nief gebruikte , en de / zoo de fisfiiig als de zuizing ' ^voor moest ftellen ? was de leer — Spreek de enkele / zacht uit ? voor de vokalen (de uu of to medegere-. kend); fcberp ? voor de konsonanten. Ik fprak van den klaflk der s — thands heb "ik nog een woord wegends de form van het teeken , in ? t midden te brengen. Daar het mij altoos een welgeplaatste keurigheid toefcheen dorps-looper en dorp-flooper , voachts-pook 127 en wacht-fptiok , ridders-taal en ridder-ftaal f dwaal-ster en dwaal-fter , burgers-tand en burger-ftand , konings- taf en koning-ftaf 9 in de fpelling te onderfcheiden — • zoo pleeg ik niet ? naar de hedendaagsche fmaak 9 $ en / met elkander te yerwarren. Doch uit het voorbeeld dwaaistef en dwaalfter blijkt tevens; dat ik, by mijne onderfcheiding , iets anders dan onze volftrekt willekeurige afbrekingsmethode indachtig ben — deze zou mg y zoo yoor dwalende vrouw als voor plafteet ? even zeer dwaalfter doen fchrijven: ik zie te rug op de etymologic, en — zoo dra een woord blijkbaar uit twee andere woorden is famengefteld 7 of het volvormd boofddeel aan een zelfftaadig voor- of achtervoegsel verbindt, dan komt (zoo de voorste fyllabe dier famenzettelingen met eene $ aanvangt) big my de lange figuur in gebruik.' Ster^ in dwaalfter (planeet) r is een zelfftandig woord : in dwaaUter (dwaleres) is het dit niet ; ik acht dwaalster een werker te zipi ) gevormd uit een onderfteld prseteriet van dwalen j gelijk dieneh ? gunnen ? komen y kunnen — dien&T , gunsT, fawns t, kunST } tot prseteriet bebben *, heeft * En dat dit zoo is, zie de onervarene bijv. in vaers 445, en 514, van het onlangs uitgegeven Beatrijs , eene fproke wit de Xlllde eeuw, dat ik ftier citeer, al ware 't alleen maar, om den verdienstelijken uitgever , Dr. Jonckbloet , mijneo dank te betuigen, dat hij onze literatuur met dit hoogst belangrijk en YoortrefTelijk dicbtftuk heeft begiftigd. De "auteur van het Specimen de VeUhemii Speculi historialis libro tertio heeft de bemionaars der Vaderlandsche Oudheid , en van het fchoonc en ware in de Kanst, daardoor op nieuw aan zich verplicht, en zou dit niet minder hebben gedaan, zoo het in zijn plan had gelegen, behalven de wen ken, medcgedeeld -van het ftand- punt der oadheidkennts, zijne lezers ook opmerkzaam te maken op de verhevene poezij , de reine moraal , die in het ftukjen 128 dwalen, dwaalsr; die st vormt de overgang van den werkwoordswortel op de terminatie er ; de fa men - ftelliog is dus niet van dtoaal met ster , maar van rftoaaf met * ? ** ? en eindelijk langs deze met r of er. 