The lichen book; handbook of the lichens of northeastern United States;
Zooals bij de bespreking der fonds veiling van 1857 gezegd is, had Kruseman toen zijn geheele fonds in veiling gebracht met uitzondering van die kopyen, waarvan hij een herdruk iu voorbereidiug had of die, welke hij kort te voren had aangekocht. "Een eenvoudig maar hartelijk woord." (Brief aan Gebhard 14 Mei 1861.) Kruseman. Tollnis, — Da Costa. Eene lezing. (Haarl. 1861) hlz. 46. Zie hiervoren biz. 403 vlg. DA COSTA, KOMPLEETE DICHTWERKEN. 539 Die strikte warheid is raetterdaad toch onjuist. Zoo gaande- 1860, weg toch was hij op het oogenblik van die auctie, ook door aaiikoop op verschillende fondsveilingen, in het vrij voltedig eigendom gekomen van al de dichtwerken van Da Costa. Op de veiling waren ze niet in andere handen overgegaan: it is noot mijn plan geweest, waren zijn woorden aan Da Costa, uwe werken te verkoopen, al moesten ze ook voorkomen op mijn universeelen catalogus. Ware er nooddwang geweest, dan had ik ze moeten laten varen. Maar zulk eene onverechilligheid jegens UwEd. en uw poezy zult n mij toch wel niet toeden-ken, dat ik met een kalm hart zou laten gaan wat ik nu bekennen Mag dat mij innig lief is. Uwe Poezij te bezitten naast en met die van Bilderdijk is mij een een trots, en 't is geen vleijerij als ik betuige, dat ik aan uwe werken mij te vaster gebonden voel naar mate ik u met heel mijn gemoed heb mogeu leeren waardeeren en liefhebben. Ik dank m, dat UwEd. mij nooit in verzoeking hebt willen brengen om voor bet feit van den verkoop mij te uiten zooals ik nu doe uit voile hart. Geen oogenblik hebt u mij van den afstand willen terug houden, al begreep ik ligt, dat ik bij u onder verdenking moest komen van eenige koelheid voor uwe werken. Des te vaster blijven zij mijn eigendom, een eigendom waaraan ik meer hecht dan de materieele waarde alled En dat het Kruseman enist was met zijn zeggen, dat het hem een trota en een een een was Da Costa's poezie te bezitten, be wees wel de aankoop voor / 300 van Tielkemeijer in November 1858 van Da Costa's Lijden en heerlijkheid, Zit aan iniju rechterhand, Feestliederen, Dichterlijke krijgsmuziek, De leeuw van Jiida en Kerst- en nieuwjaarsintreezangen. In Da Costavereerde Kruseman boven alles den dichter, niet den partijman. „Het verraadt eene aan waanzin grenzende aanmatig, schreef Schreibman, die als lebend dichter wellicht het naast staat bij Da Costa, dat men Da Costa will maken tot den zanger die ursuistenden aan de richtigen der genoemde organen behoort. Brief aan Da Costa 6 October 1857. Kerkelijke Courant en Statidaard. 540 DA COSTA, KOMPLEETE DICHTWERKEN. 1860. Dat is den dichter neerwerpen van het voetstuk, waarop zijn poezie hem plaatste, een liervatting van het roemruchtig en even vroom als beschaafd bedrijf der Beeldstormers. Wie daar eere in zien kan, hij hebbe zijn eere" Door dien aankoop in 1858 had Kruseman den geheelendichterlijken schat van Da Costa, zoo ver als verschenen, in zijn bezit. Toch zou het laat Ste grootc gedicht, dat Da Costa zou maken en waarlijk niet zijn minste, hem ontgaan. Kruseman's medestadgenoot, de uitgever J. J. van Brede-rode, had Tien blachijden uii de geschiedenis van Neerlandu roem en grootkeid op touw gezet, en daarvoor van Da Costa gegeben zijn pe slag bij Nieuwpoorl, De redenen waarom Da Costa outrouw werd aan zijn eens aan Kruseman gegeven woord hem voortaan als de uitgever van zijn letterkundige werkeii te zullen beschouwen, moeten voor een deel hier verzwegen worden; alleen zij gegeben, dat Da Costa nog voor het verschijnen van het gedicht er zijn leed over betuigde en het aan Kruseman zooveel mogelijk wilde goed maken. Hij schreef den 13 Eebruari 1859: Zeer geachte vriend! Volgens belofte gaat hierbij het HS. van mijn Ni^uwpoort, dat tot over Morgen (Dingsdag) tot uwe dispositie is, dat is met vrijheid om het wien gij wilt (doch altijd in Mice handen en in een beperkten kring) voor te dragen — of ook alleen met uwe waarde Echtgenoote te lezen. — Misachien zal het weder den onvruchtbaren lof van dat jougere geslacht wegdragen voor een vluchtig oogenblik. Gij sweet hoe weiuig prijs ik op dergelijke goedkeuring stelle (maak daar voor niemand een geheim van), die als eu cachette gegeven wordt, en vooral (zoo ik vrees) zonder sympathie voor de bron waaruit mijne verzen vloeien, en het doel waarvoor zij mij gegeven werden. Aan den Hr. Bilderdijk schrijft u, bij welziju eerlang over het portret. Yergun mij evenwel bij herh. Alg. Wachler, Tweede jaargang, tweede deel. Haarl. enz. 1872 biz. 180. DA. COSTA, KOMPLEETE DICHTWERKEN. 541 En woord over het niet geheel onbillijke gevoel, dat zich i860, bij dergelijke gelegenheden ook bij hem manifesteert. Voor W. Bililerdijk, voor mij (indien ik mij op betamelijkeu af stand er mag bijvoegen), is de iniskenning van het groote publiek, de koudheid en ondankbaarheid van meer bevoeg- den eigenlijk een stof van blijdschap en eer. Wij weten waarom en voor wiens zaak zij ons te beurt valt. Maar voor de kinderen van den behandlden Dichter is er een groote hardheid in; — om hunne vaders zaak en roeping achtemitgezet^ vergeten, miskend bij een ondankbare natie^ hebben zij gedeeld in de vernedering, ja (wat B"*. betreft) de ontbeering en schier armoede des D. ichters, en zien nu elk materiel voordeel insgelijks van hen afvloeien. Ik geef hiermede aan B*^. den zoon geen recht hoegenaamd, om de zaken van den uitgever 7ia te rekenen, veel min daarvan rekenschap te vragen. Maar ik breng voor den nooit goed te keuren onwil, door onzen kapitein betoond, eene verontschuldiging in. — Ik voor mij herhaal het vrijmoedig: de Dichter zelve wordt, door dergelijk uitge- ven als b. v. van mijn Nieuwpoorf, niet alleen in zijn materieel belang (dat ik er duizendmaal voor over heb) niet gebaat, maar ook in zijn dichterlijk succes benadeeld, vooral door het verzuim van de uitgevera om het hunne te doen waardeeren van onze schriften; ik spreek hier beide van proza En van poezj. — Zoo gul sprekende, gevoelt gij, waarde vriend, dat elke poging om hetgeen ik een verzuim noemde, goed te maken, mij thans eerder heleed'fend dan dreelend zou zijn. Gode zij dank, wij heben (wij, die gelooven zeg ik) een beter troost dan het: mihi et Musis der Ouden, wanneer wij zingen Foor God en ons geweten. Den volgenden dag antwoordde Kruseman: 14 Februarij 59. WelEd. Gestrenge Heer! Van de buitengewone en hooggewaarde gelegenheid om het handschrift van uw Nkmoport te lezen en voor te 542 UA COSTA, KOMPLEETE DICHTWERKEN. ^*^- lezen, heb ik Zondag-avond in de huiskamer, met mijn vrouw alleen, een erkentelijk gemaakt. Vergun mij u te mogen zeggen, dat ik u daarvoor opregt du7rk: voor die vriendelijke onderscheiding en voor de genotrijke lectuur beide en evenzeer. Maar vergun mij te vens te verzwijgen, wat ik anders behoefte zou hebben om te zeg- gen, ten blijke dat ik tracht uwe poezy, voor zoo ver mijne bevatting reikt, te appreieren — uw brief (ik 6 Will de opregt heid niet te kort doen om den wille eener klein-moedige beleefdheid, uw brief verbiedt het mij zelfs ten halve, waar UwEd. alle onvruchtbare waardeering en cacke van u afweert. Die laatste woorden — ik voel het al schrijvende — ik voel het al schrijvende — ik voel aangaan. Het is ligt mogelijk, dat ik met eene zeer ongepaste prikkelbaarheid een gedeelte van uw schrijven gansch misverstaan heb — mogt het zoo zijn, hoe gaarne, hoe van harte gaarne leg ik bij u het hoofd in den schoot! Maar behalve uwe uiting, dat uw dichterrang niet begert erkend te worden en petit comite waar de publieke organen zich schuldig maken aan de misdaad der ignoerering, schijnt mij uwe grieve meer op den man af te worden daar, waa* een deel dier schuld op uwe uitgevers wordt geladen en waar UwEd. — altijd gul en vriend- schappelijk sprekende — mij persoonlijk toefluistert, dat een ihaus nog goedmaken van dit verzuim u eer beleedigend dan streelend zijn zou. Ik heb mij zelven afgevraagd In conscientie, näwgezet beproven afgevraagd, of ik mij dit jegens UwEd. Te verwij ten had? 't Zou mij nog meer pijn doen in H hart, dan drukken op 't geweten; scherper grieven dan veroordeelen! Indien ik minder grooten prijs stelde op eene meer i)diw£ betrekking met u — die ik mij welligt al te aanmatigend zoo gaarne droom — indien ik alleen als handelaar in uw kriug mijne plaats had en niet DA COSTA, KOMPLKETE DICHTWERKBN. 543 tevens — mag ik het zeggen? — als dilettant, waarlijk iseo. ik zou mij die halfgefluisterde uiting niet zoo aantrekken. Maar ik kan het niet helpen, dat ik welligt dwaas genoeg ben om tegenover mijne respective auteurs iets fijners te gevoelen dan alleen een materieel makelaarsschap, dan een betrekking van cijfers, dan een liaison d' argent; en dat ik mij dddrom aantrek uw woord van verzui?n jegens nw hoogen literairen rang. Zoo er ooit voorliefde in mij werkzaam was, 't was in de bezorging der uitgave van uwe en Bilderdijk's werken, welker waarde ik bezorgen ben te kennen, en te erkennen, en te erkennen, en openbaar, eerbiedig en warm, ook bij onderscheiden opvoeding in dogmatisch-kerkelijke (het zij in eenheid van belioefte naar religieuse!) rigt, een ondergeschikt-heid, dat ik met alle ondergeschikt-heid, met alle eerlijkheid tevens, vrij en onbevangen, n Verhelen mag. Ik heb eerbied en liefde voor uw arbeid, zooalsikik heb voor dien van Bilderdijk, en voor den uwen te meer en te inniger, omdat ik het mij een voorregt schat met den Dichter ook den Mensch te mogen lief-hebben en eerbiedigen. Heb ik alzoo verzuim gepleegd — verbied mij, bid ik u, niet, het te herstellen; veeleer, verpligt mij door mij door mij den weg te wijzeii, dien ik voorbijgezien heb ter waardeering in den lande van uw regtmaatigen naam. Voor de eer van Bilderdijk heb ik — ook in hoop op een voordeelige handelsonderneming — een krachtigen coup gedaan, dien zelfs's Dichters eigen zoou rokeloos en half-onzinnig genoemd heeft; bij tienduizenden heb ik mijne Prospectussen, met duizende guldens mijne colporters in den lande gezonden — en Bilderdijk's ignorering is nobel gewroken en mijne handelsoperatie daarbij met gekroond: mijn pogen is geslaagd. Wat kan ik voor u doen, om uw regt gehandhaafd te zien? Om dat te kunneii doen, heb ik, met groote op-offeringen, dl uwe dichterlijke werken in kopyregt verzähmen. Dat was voor ut oogenblik alles, meende ik, waardoor uw uitgever zijn. DA COSTA, KOHPLEETE DICHTWBRKEN. Welligt heb ik, met de beste bedoelingen eene dwaas-heid gedaan en tegen uw wensch gehandeld. Het hooge woord moot er uit er uitgekommen zijn. Op de verkoo-ping van mijn fonds had ik uwe kopyen zoo hoog geli-miteerd, dat er geen kooper voor zou te vinden zijn. Ik wist dit en begeerde niet and ers. Maar na den aflock der aufzeichnet werd mij zijdelings een viel minder, maar lang niet verwerpeltijk bod gedaan door Hoveker. Dat heeft me een moeijelijken strijd gekost. Een vooratel van dien kon door u-zelv' geprovoeed wezen. Maar als dat eens niel zoo ware — wat zoudt u van mij gedacht hebben, indien ik na mijne geuite voldoening dat ik eigenaar uwer werken gehleven was, met Hoveker hadde erhandeld? — Ik hield mij aan de betuiging uwer eigene tevredenheid en bleef eigenaar. Maar nu — nu verbinde ik het een met het ander, het voorstel van Hoveker met uwe klagt, en doe de rondey goedgemeende, emstige vraag: acht UwEd. uwe werken in andere handen beter en begeert gij ze liever dadr — onverschillig om welke reden — welnu, vrij en vrank, dan wil ik mijne achting voor u ook door dien afstand toonen en stel ik uwe kompleete dichtwerken disponibel; niefy waarlijk niet uit raindere appreciering, maar wel deelijk om te toonen, dat ik mij op geenerlei vijze, hoe dan ook, zou willen vergrijpen aan uw regtmatige eer of erkeiming, maar niim baan geven aan alles wat uwe voldoening zou kunnen vergrooten en mijne waardeering metterdaad beiijzen. Heb ik u te bidden om dit Antwoord aan de bessere beobachteten te schriven? Die bedeckig is de betugenden van een veranderlijk hoogachting jegens U van Uwen Dv. Dien'. A. C. Kruseman. DA COSTA, KOMPLEETE DICHTWERKEN. 545 Da Costa's antwoord was een terugnemen zijn erwoorden; iseo, vreezende zich niet goed uitgedrukt te liebben, of niet goed verstaan te zijn geworden, betuigde hij steeds Kruseman's hoogach-tig en vriendschap te blijven waardeeren. Be slag hij Nieuwpoort-verscheen. Huet leverde er een schitterend opstel over in de WeienschapjjeUjke Bladen en, zooals bijkans van zelf spreekt, zou Da Costa zijn oordeel aan Kniseman daarover te kennen gevven. Sclioon Be slag hij Nieuwpoort op dat oogenblik geen uitgaaf van Kruseman was, maar het eerlang wel zou worden, meen ik het niettemin van zeer veel belang hier i7i exie^iso af te dmkken wat Da Costa naar aanleiding van deze recensie schreef. Voor Kruseman zelf toch was 7^6? Slag hij Nieuwpoort ein der hoogste uittingen van de Nederlandsche dichtkunst, die hij zijn leven lang niet moede werd telkens en telkens weer te lezen en te genieten. Waar twee van zijn beste bekenden met hem zelf als tusschenpersonen in schermutseling geraakten over de inwendige waarde van dat dichtstuk, behoort de mededeeling daarvan buiten kijf te huis in een geschrift, dat Kruseman zelf wil behandelen. Ik ben aan die beoordeeling zeer gevoelig, allererst om het loyale van zoo welwillende waardeering uit een overigens zoo volstrekt opposiet kamp. Maar dan ook voor het gemoUveerde van den toegekenden lof, die en van den fikschen vorm, en van de kritiek als schaduwzijde voor mij des te meer waarde ontleent. Ik Heb geen plan, Look niet in dit vertrouwlijk schrijven op een antikritiek of verdediging. Uit een geheel objectief standpunt alleen- lijk het een en ander tot opscherping en oefening. Het oordeel over den Slotzang zou ik schier volkomen 1859 Dl. II Boekaankondiging biz. 1. — Met veranderingen her- drukt in Huet's Litterarische fantasien en kritieken. Haarl. z. j. Dl. XIV biz. 66. Brief van Da Costa 6 Juni 1859. — Daar een mij onbekende hand eenige potloodaanteekeningen by dezen brief heeft geschreven, ben ik niet zeker, dat deze geheel ongebruikt of onuitgegeven is. 35 546 DA COSTA KOM FLEETS DICHTWEBKEN. 1860. kunnen onderschrijven Ik zou alleenlijk eene ganstige aitzondering voor Enkele coupleten kunnen vragen, als b. y. de twee laatsten. Maar wat het geheel, als zoodanig. De slotzang, een dier lyriesche einduitboezemingen op de zangmaat van het aloud Wilhelmus van Nasaoawe, waaraan de lezers v^n Mr. Da Costa's politieke gezangen zich gaarne door hem, en reeds y66r hem door Bilderd^k, hebben laten gewennen, laboreert — het woord moet er uit — aan gedachteloosheid, in den zin van armoede van denkbeelenden. „*t G-eheim van alien zegen/' lezen wi) aldaar in de zevende strophe, en dit is tevens het geheim of de heerschende gedachte van het gansche lied: *t Geheim van alien zegen (Oranje en Nelrland! hoor 't) Is in Gods vrees gelegen, Zijn dienst, Zgn gunst, Zyn woord I Is dit denkbeld, ik wil zeggen deze gemeenplaats, is zy rgk genoeg om er tien coupletten behoorlyk mede te stofferen? Ja, zal men zeggen, op het standpunt des  alles behalve volgens hem een gemeinplaats, dat deze veeleer bij hem de bezielende gedachte is van een volledig stelsel van historischen en politieke beschouwingen. Niet onmogelg; doch is hiermede de gemeinplaats verheven tot den rang van poesie? Dat de vreeze Gods het beginsel der w^sheid is: niemand ontkent het; allerminst de schryver dezer aankondiging; en aan het slot of in den loop van een zedekundig geschrift, gelyk het Bybelsche boek der Spreuken of van den Prediker, zal deze gedachte in eders oog op hare plaats zyn en in hare voile schoonheid uitkomen. Niet alzoo evenwel in een dichtstuk. Wat een gedicht bezielt, wat uitdrukking en beteekenis geeft aan de taal wa In het is vervat, behoort geene verklaring noodig te hebben uit de bgzondere meeningen van den dichter in zake van geschiedenen offiziellen van den dichter in zake van geschiedenen offiziellen en gewigtig zgn. En wanneer nu de slotzang van Mr. da Costa's „Slag by Nieuwpoort" aan gedachten geen anderen inhoud heeft als dezen: Laten en Nederland en Granjfé zich herinneren dat het geheim van alien zegen voor vorst zoowel als voor vaderland gelegen is in de vreeze Gods — dan staat, om reden dat deze vermaning uit hoofde van hare algemeenheid tevens alles en niets beteekent, sie lezers dichterlyk gevoel hiertegen op. Of laat my liever zeggen: aan het einde gekomen van een slotlied welks vinding hg bewonderd [sic] en waarvan hg zich daarom Grosse genot had voorgesteld, is aanmerkelgke teurstelling's lezers deel." (Saamgesteld uit biz. 7, 12 en 13 der Wetenschappelijke Bladen. Vgl. biz. voering aan het denkeld niet voldoet. Niet omdat de heerachende gedachie te arm zou zijn om er tien couplet-ten mede te bezielen, maar omdat de waarheid daarvan met enkele fiksche trekken in bijzonderheden uit de latere gesckiedenia (desnoods in contrast gebracht met onzen eigenen tijd) had kunnen en moeten bezongen of wilt ge poetisch gedemonstreerd worden. Dit heeft de Heer B. H. uitnemend gevoeld. Niet ten gevallen 7nijuer poezy, maar ten gevallen van de poezy, als kunst, moet ik daarentegen protest aantekenen op enkele punten van eenig gewicht. 1*^ Het Verslag kon misschien een betere keus gedaan hebben voor citaten. B. v. de calalogus Aeroum, die velen als mij zelven als proeve van epische schildering Gegensteten het ruitergevecht en het gevaar met het straks gevolgde ontzet van Gr. Lodewijk Gaalthe. Ik heb evenwel vrede met de aanhaling van de plaats: Philvpa Willem. 2* Moet ik opkomen tegen de miskenning van den eenheid van het dichtstuk. Het verwondert mij, bij den fijnen smaak en ruimen blik van den referent, dat hij van den dichter heeft kunnen vorderen eenhehring van den slag, en daarin dan de eenhehring van het stuk gewenscht kan hebben. Wij bewegen ons hier toch niet op het verouderde genre van descriptive poez, maar op Historisch of, wilt ge, episch terrein. En op dat terreinigt de Eenhehring en hooger en dieper. Heeft de Heer B. H. dan niet gemerkt, dat de dichter den slag bij Nieuwpoort heft opgevat, en op dat terrein opvatten moest, als een groß verschijnsel in het middelpunt (niet chronologisch bloot, maar pragtnatisch beschouwd!) van geheel den tachtigjarigen kamp? Heeft hij niet gemerkt, dat voor mij hart der gebeurtenis, de ziel van het dichtstuk wel deelijk boven, buiten, of liever achter dat ooge)Mik der baile moest liggen? dat het dichtstuk, tot omtrek heb-bende geheel den vereenigden strijd van Nederland en Granje zich eindelijk concentreert op den dag van 2 Julij. 1660. 1600? Mij is toch de plaat slechts de aanleiding tot het vers en zijn de geheele bataille, bij wijze van toelichting der gravure, ah ovo ad r/ialum te beschrijven. Daarom dan ook waren nevens de dubbele wapenschouwing, twee of drie greepen in de bataille zelve genoeg; het ruiterijgevecht, de worsteling in de duinen, de laatstest worsteling. Meer te geweest als Voltaire zegt le secret (Tennyer est celui de tout dire, Mij dunkt, de schrijver van bladz. der aankondiging kan dit gevoelen, ja moet dit toestemmen. (In het voorbijgaan: een diergelijke eenheid heeft ook mijn Hagar, die niet moest zijn eene beschrijving van Hagar's personeele geschied. Enis, maar de prophetisch-historische voorstelling van de belofte aan haar zaad, haren Ismael en men heeft mij, zeer ten onrechte, die gedwonigen herhaling: de moedsr Israels, verweten. Maar daarin ligt juist de sleutel der eenkeid. In de Nieuwpoort zijn de overgangen meer geleidelijk. Maar ook daar is het woord van de tekst, slechts de aanduiding van een groot geheel daarbuiten en daarboven, maar ten slotte daarin geconcentreerd. Ik mag ook den geeerden referent niet toe-geven het verwijt van duisterheid. Die duisterheid ligt- in de onbekendheid met feiten, die zeker! niet ieder lezer gehou-den is te weten, maar die daarom de dichter niet nit de sfeer zijner inspiratie kan of mag verbannen. Ik protesteer t^n slerhste tegen den gr ondregel bl. 10. r. 24 en volg. Die Helmers als dichter der „Hollandsche Natie" toont aan de poesie reeds daardoor de dienst te hebben opgezeg, dat by door overdreven forschheid zijner uitdrnkkingen onze verbeelding op non-activiteit stelt, haar niets te doen overlaat, en aldus dien liefelgken demi-jour onmo-gelyk maakt, die de eigenaardige lichtgloed is van het tooverland der poesie. Om waarlgk dichter te zijn moet men als Goethe ontvangen hebben : Au8 Morgenduft gewebt und Sonnenklarheit, Der Dichtung Schleier aus der Hand der Wahrheit.^^ * „In den regel maakt elke dichterlgke zinspeling op feiten wier kennis niet ligt binnen den kring der algemeene beschaving, elke zin- DA COSTA, KOMPLEETE DICHTWER * „In den regel maakt elke dichterlgke zinspeling op feiten wier kennis niet ligt binnen den kring der algemeene beschaving, elke zin- DA COSTA, KOMPLEETE DICHTWER * „In den regel maakt elke dichterlgke zinspeling op feiten wier kennis niet ligt binnen den kring der algemeene beschaving, elke zin- DA COSTA, KOMPLEETE DICHTWER * „In den regel maakt elke dichterlgke zinspeling op feiten wier kennis niet ligt binnen den kring der algemeene beschaving, elke zin- DA COSTA, KOMPLEETE DICHTWER * „In den regel maakt elke dichterlgke zinspeling op feiten wier kennis niet ligt binnen den kring der algemeene beschaving, elke zin- DA COSTA, KOMPLEETE DICHTWER * „In den regel maakt elke dichterlgke Regel zou — van wege de subjective onbekendheid van den i860, lezer, Homeras, Virgilius, Milton, Shakespeare, ja wien niet? Met een vonnis van ondichterlijk! slaan. 1880. SihyUynisch, Doch meer dan genoeg ter bescheiden resconire van bedenkingen, met zooveel smaak en talent door den hier zoo gantsch onpartijdigen referent gezogen. Als gezegd is, gij hebt voile vrijheid aan dien heer deze mijne (leesbare of sibyllynache?) bladzijden mede te deelen. Wij blijven overigens op vroegere distantie ten aanzien van de hoogstc en gewichtigste aller quaestien. Distan-tie? neen! want zoo ergens dan is het hier: len extremes se iouchenty en ik wanhoop niet (met God!) dat een stap verder op het gebied van ziJ7ie rede hem nog eens voe-ren zal tot mijn geloof! Dan moge hij niet Da Cosfus Muze, maar Da Cosfus eenige hoop in leven en sterven liefhebben, en, om Diens wille, ook den dichter en zijn streven. De lezer moge mij deze uitweiding over een werk, dat niet bij Kruseman verscheen ten goede houden; het hooge belang van dezen brief van Da Costa wettigt een mededeeling daarvan alleszins. Het is toch bekend, dat Da Costa in zijn brieven zeer terughoudend was en hier, hier vertoont hij zich in zijn voile kracht als literair kunstenaar, die open en nobel de opmerkingen van zijn heftigen tegenstander op theologisch gebied waardeert en — voor een deel zelfs huldigt. Da Costa en Huet, de empirische en de theoretische dichter in tweegevecht over de bedoeling der poezie in de technische doorwerking van een dichterlijk denkbeld! Ook daarom echter mag deze uitweiding gewettigd zijn, omdat De Slag bij Nieutopoort wel is waar Kruseraan's eigen-dom niet was, maar wel. Degelijk werd. De lauwer toch, dien hij voomeraens was aan te dragen op Da Costa's graf, zou geen andere zijn als die, welken hij Bilderdijk betoond had, en was bij de Bilderdijk Da Costa de behartiger der nalatenschap, voor de Da Costa werd Hasebroek, de vriend des dichters bereid gevonden de trcurige maar gewijde taak op zich te neraen, de nagelaten dichterschat van den zanger naar tijdsorde te regelen, van de noodige aanteekeningen te voorzien en het algeraeen tozicht te houden over de uitgaaf van de DA COSTA, KOMPLUGTE DICHTWBEKBN. 551 Kompleete dichtwerken. Mr. A. da Costa, de zoon van den leeo. gestorven zanger, werkte van harte mede, stelde voor 500 nog onuitgegeven gedichten ter beschikking van Kruseman, den bezitter van de geheele gedrukte dichterlijke nalatenschap *j *geheel", want door een coup d'etat had Kruseman in August 1860 van Van Brederode voor 2000 aangekocht de 850 exemplaren van de zeven eerste afleveringen en 500 platen van de drie laatste afleveringen der Tiei bladzijden, alleen om de Nieuwpoort te bezitten. Acht en twintig April 1860 was Da Costa overleden en nog voor het jaar verschieden de eerste aflevering (64 bladzijden) van Da Costa's Kompelete dichtwerken [uitgegeven order tozigt van J. P. Hasebroek], ongeveer le gelijker tijd dat het Nederlandsche volk, den 24 December 1860, zijn dichter Tollens in een metalen afelebende en een feestcantate door Bogaers huldigde; „met eerbiedigen weemoed" zag de uitgever die eerste aflevering voor zich liggen. In tweeeriei opzicht moet de aandacht gevestigd worden ophet feit, dat acht maanden na's dichters begrafenis die eerste aflevering verscheen en wel in de eerste plaats om den spoed, waarmede de voorbereidende maatregelen, het verzamelen en voorioopig chronologisch rangschikken geschiedden dat getuigt. Brief van Mr. A. da Costa 5 September 1860. Deze voorstelling van de zaak stelde ik nit verschillende gegevens saam; daarmede klopt echter niet het Nieuwsblad van den 3 Januari 1861, waar onder de „Jongst verschenen boeken'* voorkomt:,Tien bladzijden enz. 2^ Bladzijde De Watergeuzen door J. J. L. ten Kate. Haarlem. J. J. van Brederode (A. C. Kruseman), en van den 4 Juli 1861, waar onder hetzelfde hoofd vermeld wordt: „Tien bladzyden en. 100 Bladzijde. Oranje bij Bautersem. Door W. J. Hofdyk. Haarlem. J. J. van Brederode. In overgreenstemming daarmede is een exemplar in mign bezit in afleveringen met de gesteendrakte omslagen, welke alien het adres van Van Brederode vertoonen. Deze mededeelingen strooken niet met mönn andere bronnen; ik houd my echter vast aan het aangehaalde schrijven van Mr. A. da Costa van den 5 September 1860, waaruit blykt dat toen reeds de geheele serie van de Tien bladzijden inderdaad Kruseman's eigendom was door aankoop van Van Brederode. Brief aan Potgieter 19 December 1860. DAN DE COSTA, KOMPLEETE DICHTWERKEN. 1860. van ijver en in de tweede plaats op het feit, dat Kruseman het waagde de eerste aflevering op zulk een ongunstig tijdstip uit te gven als het een jaar: dat getu Igte van zelfvertrouwen, van gelöd in het publik, dat Bilderdijk gekocht haben en nu zijn leerling Da Costa wel niet ontrouw zou worden. Maar daarin zou Kruseman zich bedriegen; de uitdrukkelijke mede deeling op de bijgevoegde factuur, dat de boeking op rekening van het volgende jaar 1861 zou geschieden; zou blijken niet bet gewenschte tegenwicht te leveren. Dat Kruseman zich juist tot Hasebroek wendde, kan geen bevreemding wekken. Of hij of Beets waren tot dien arbeid de aangewezen personen en in gemeen overleg met Da Costa Jr. viel de keus op den Amsterdamschen predikant. „En nu, waren Jonathan's woorden, wat zal ik antwoorden op de vriendelijke en warme woorden die uw jongste schrijven bevat? Ook ik herinner mij regt goed onze eer Se était relatie bij de uitgave van de Klohkentoonen, Sedert verloren wij elkaar wat uit het oog. Gij vervuldet met eere uwen loop, en kwaamt op de uitstokende plaats, die gij als aan het hoofd van den Vaderlandscheu boekhandel inneemt. Ik kwam in mijn weg daar waar ik nu ben. Daar komende ontmoette ik, o hoe menigmaal! uw naam op de lippen van onzen Da Costa, die niet uitgesproken was van het genoegen dat hij in dc relatie en omgang met uvond. In hem naderdeu wij reeds eenigszins elkander, en zie! nu komt het eindelijk zoo uit, dat zijn diep betreurd afsterven ons nog wederom, en wel zeer nabij elkander plaatst. Met genoegen ook van mijn kant hernieuw ik nu de oude betreurd ons beider liefde tot den grooten en braven man, dien wij beide en betreuren en wenschen t. vereeren, ook in zijn graf. Moeielijkheden als bij de kompleete Bilderdijk waren hier niet te ovcrwinnen. Het verschijnen der afleveringen kon regelmatig zijn voortgang hebben zonder telkens bezwaren van letterkundigen of poetischen aard te bieden, welke een vrij Advertie in Nieuwsblad voor den Boekhandel 28 Februar 1861. Brief van Hasebroek 6 November 1860. DA COSTA, KOMPLETE DICHTWBB.KEN. 553 omvangrijk onderzoek vorderden; de dichter toch, wiens ge- i860, heele dichterlijke nalatenschap hier uitgegeveii werd, was te goed bekend aan den uitgever en aai de verzorgers dan dat zij bijkans niet reeds a priori zouden weten hoe bij voorkomende Bezwaren te moeten handelen. Het eenige punt dat even vermeldung verdient is dat, anders als bij de Bilderdijky niet de systematische maar de chronologische rangschikking gekozen werd, en het niet aange-nomen aanbod van Ising 2, die voor de Komplete dichtwerhen wilde afstaan twee improvisaties van Da Costa over Lukas II vs. 40 — 50, en Lukas I vs. 1 — 4, waarvan hij stenographisch verslag had gehouden. Ilet is an twijfel onderhvig aan wien de ptalm moet toe-gekend worden in de inat van waardeering der uitgaaf, aan Kruseman of aan Hasebroek. Het tweede deel was voltooid en Hasebroek schreef : „Uwe zorg voor het dichterlijk overblijfsel, de letterkundige nalatenschap des onvergetdijken is zelve een schon bloem op zijn graf geplant. Het beste monument: Wilt ge eens grafteekens praal? Neem zyn eigen metaal! Breng de zwervende blaadren te zamen! „Het geschiedt voor den leerling, wat voor den Meester ge-schiedde, en weer doen het „de persen van de Nederlandsche „bakermat der drukkunst!" Eere aan die persen! Eere aan de hand die de bladeren zamenbrengt, dat zij waarlijk een gedenkstuk zijn." En Evenzoo bij het volten van het derde en laatste deel. "Ik hoop dat meester en arbeiders die ook deze wel- "Wij geloven, dat zg verre de voorkeur verdient boven eene syste- matische classificatie der verschillende genres." (Zimmerman in De Gids 1861 Dl. I biz. 135.) Brief van Ising 24 Maart 1861. Verkort afgedrukt in De Tijdstroom. Tiel 1859 biz. 139—146 en 245—258. Brief van Hasebroek 2 Mei 1862. Vgl. hiervoor biz. 392. Brief van Hasebroek 31 October 1862. DA COSTA, KOMPLEETE DICHTWERKEN. Ibidende klok met het Soli Deo gloria op het voorhoofd gegeten hebben, baren galm luide en vrolijk over alle hoof den bem mogen booren klinken en er zieb verbeugen als die galm bij velen een weergalra in de barten verwekt. Evenzoo uitte Kruseman zieb bij bet voltooien der uitgaaf an Da Costa's zoon. „Zie bierbij bet laatste deel. Zooals ik in der tijd met een gemengd gevoel van voldoening en weemod bet laatste deel van Bilderdijk's Bichtwerken in de banden van uwcn vereerden vader legde, zoo klopt me op dit oogenblik bet hart, nu ik bet laatste deel van de zijnen aan u en nwe mocder toereik. Ik ben er dankbaar voor, dat ik ook dit werk van eerbied beb mogen volbrengen: ik Heb mijn offer gebragt aan een ontslapene, Miens nagedachtenis ik met liefen en eer- bied in "t hart draag! "En daarmede is onze taak, bierin, afgeloopen. Wij bebben een gewijd werk gedaan, en ik bebond de aangenaamste ber- inneringen van ons gemeenscbappelijk en vriendscbappelijk arbeiden. Onze betrekking is er eenigszins naanw en innig door geworden. Gun bet mij dat ze blijve! Sinds acbttien jaren beb ik van tijd tot tijd den drempel van uw buis be- tredeuj ik beb er lieve hernering liggen; er afscbeid van te nemen met bet laatste blad van bet werk uws vaders — bet zou me bitterder vallen dan ik uiten wil. Aan de groote mo- men ten op die studeerkamer beleefd gedurende dat groote tijd- vak van Jaren, bebik aandeel; ik geef dat regt niet op, want bet is een deel van mijn leven dat me innig lief is." Evenals de B'dd^rdtjk gesierd werd met een portret van den dicbter, deed de kompleete Da Casta in Januari 1863 haar iutree in de wereld met de af beelding van dien zanger. Daarbij wareu bozwaren te overwinnen. Een absoluut goed portret van W\ Costa bestond niet. Kruseman wendde zieb tot Israels, die do taak aanvaardde uit de voorbanden afbeeldingen een compilatie te maken, wjiarin bij naar wensch slaagde. Op verzoek van den artist Ix^lastte Rennefeld zich met het fimiveeren. En bij die overgreenkomst met de Billardijk ook nog deze. Brief vau Kruseman November 1812. DAT COSTA, KOMFLEETE DICTWERKEN. 555 dat waar Da Costa een afzonderlijk deel wijdde aan dien dich- iseo. t-er, ook Hasebroek in een Overzigt va7i het leven en de werken des dickters een appreciatie leverde van Da Costa. Behalve met deze kompleete editie trad Kruseman, als han- delaar, ook nog anders op in zijn waardeering van Da Costa. Na het overlijden van Da Costa hadden Yan Lennep, Potgie- ter, Schimmel, Alberdingk Thijm, Royer en Zimmerman zich tot een commissie vereenigd om op het graf van den overle- dene een eenvoudig en bescheiden monument te plaatsen. De Kerkeraad der Nederduitsch Hervormde Gemeente van Am * Ster-dam verleende haar toestemming, maar trok die vergunning in October 1861 weer in. Onderwijl was Royer reeds aan het modelleeren van een buste geweest; een pleister-model daarvan werden ten toon gesteld en Kruseman belastte zich kosteloos met de aflevering van afgietsels i /' 25 per stuk, waartoe hij in April 1864 in een kleinen kring circulaires verzond. Wat nu de eigenlijke handelszijde der uitgaaf aanbelangt, in vele opzichten de evenknie van de Bilderdijk was zij het niet als speculatie. Inteckening, bij inteekening werdeu er slechts 421 exemplaren d. i. een vierde van het getal der Bilderdijk inteekenaars, geplaatst; de helft der kosten werden nog niet gedekt. Een nieuwe inteekening in Januari 1864 opengesteld, schijnt niet veel succes Gebhad te hebben. De Jhchtwerken bleven Kruseman's eigendom tot 1867. Op de fondsveiling van den 9 Juli 1867 — dezelfde waar ook de Bilderdijk van eigenaar verwisselde — gingen de 780 restant exemplaren van de afzonderlijke dichtbunden het kopyrecht van een en ander voor/'3120 over an Schadd en Koster. Die verkoop, later betreurde Kruseman, in der Nederlandsche letteren in de XIX^ eeuw. Amst. 1888 Dl. I biz. 135. flasebroek, daar als lid der Commissie genoemd, komt niet voor op het afschrift van het request an den Kerkeraad in het archief van Kruseman. Op de fondsveiling van den 17 Februar 1870 ging deze kopy van Schadd over in handen van D. A. Thieme, die drie jaar later de 133 resteerende exemplaren van de rogaal-octavo editie in 3 deelen en 1264 exemplaren van de post-octavo uitgaaf in 4 deelen, met nog 5 andere DA COSTA, KOMPLEETE DICHTWBRKEN. 1860. man haar innig. „Mijn verkoop van deze heerlijke kopy is een misdaad geweest, gepleegd aan de mij zoo dierbare nagedachtenis van den Dichter en een vergrijp aan mijn eigen belang. Ik had deze nalatenschap niet mogen en moeten verreiden en tevens begrepen hebben, dat Da Costa eeumaal zon moeien geworden worden, gelijk nit den verkoop yan latere editien gebleken is". *. Die waardeering van het geniale talent van den dichter bleef Kmseraan het zijn leven bij en het kan dan ook geen verwondering wekken, dat hij op verzoek V van de Vereeniging, "Da Costa" met Beets, Hofdijk, Ten Kate, Pierson, Schaepman en Alberdingk Thijm zitting nam in eene eere-comitee om den 25. April 1885 in b'elix Meritis tegenwörde was bij de georganiseerde huldetooning. Zijn vereering voor Da Costa einer voor Bilderdijk bleefouvermiuderd en het is dan ook wel de moeite waard hier er op te wijzen, hoe merkwaardig het verschijnen van hun komplete DicJitwerken samenviel met het groeien en bloeien van het uitgeversbedrijf. De groote i)eriode, die, waaraan Kruseman zijn eigenlijke beroemdheid ontleent, ving aan met de Bilderdijk en eindigde vrijwel met de Da Costa, want in ISG.3, kort na het voltooien der J)a Costa, trof den uitgever de huiselijke ramp, die hem den moed ontnam om plannen an te durven, waar hij vroeger niet zou tegen opgezien heb- titels van Da Costa (samen 1143 exemplaren) voor de voor die dagen aanzieniyke som van f 3870 weer terugverkocht aan Schadd. {Nieuws- hlad Voor den Bockhandel 7 en 11 Maart 1873. Schadd begon er een half jaar later een nieuwe uitgaaf van in 28 afleveringen van 3 vel a/0.12J. Bouwstoffen 1)1. II biz. 44. Haarlemsche Courant, 30 April 1885. Met Mr. H. Gerlings Cz., den Haarlemsche stadsbibliothekreisenden van Walre, den zoon van Jan van Walre, Bilderdijk's dichtervriend uit zijn laatste jaren, komt Krnseman's naam als derde Haarlemmer voor op de oorkonde, die vervaardigd werd van de plaatsing van een gedenksteen in Bilderdijk's woning te's-Gravenhage in 1867. MEVE. BOSBOOM-TOUSSAINT, NBDBRL. GELOOPSHELDEN. 557 ben, ja, waarvan hij zich vroeger als wetenschappelijk uitgever laeo. roem en eer had voorgespiegeld. de uitgave van het Woorden-. Hoek. En nog in dit jaar 1860 was het zijn vaste voomemen, de verborgen schatten van de Nederlandsche taal met zijn adres het de Nederlandsche volk te vertoonen, daarvan getuigde hij ten de male door het nog geben van het door De Vries ge-stelde Verslag der redactie va7i het Nederlandsch woordenhoek {J856 — J860) waaraan hij twee jaar later in 1862 het vierde Verdag (J860 — J862) zou toevoegen. Een paar brief wisselingen nicht 1860 verdienen nog vermelg. In de eerste plaats het volgende ongedeutet schrijven van mevrouw Bosboom: Zoo als ik U beloofde, heb ik gedaan. In ernst overwogen of ik er licht in zag te volvoeren het werk dat U mij wenschte op t€ dragen. Maar — hoe zeer ik er ook tegen op zie, het U te belijden, hoe pijnlijk het mij ook is U iets te moeten weigeren wat in mij magt schijnt te staan, ik durf, ik mag dit wigt niet op mij nemen. Ik ben bijna zeker dat mijn geest niet minder dan raijn ligchaam buigen zoude onder dien last als ik dien eens op mij genomen had. De hervorming met haar begin, voortgang en uitkomsten tot op onzen tijd, dien Tijd in- gesloten, te schetsen, hetzij dan in historische tafereelen of in anderen minder aanschonwelijken vorm, zou het werk zijn voor een man, geen [?] vronw. Een jengdig krachtig menschenleven. En ik heb zeker reeds meer dan de helft van het mijne gebruikt. Ik heb maar precies krachten genoeg om af te doen wat ik reeds eenmaal heb op mij genomen. Is dat voorbij — voel ik mij dan wel en opgewekt - — dan - o! — laat mij dan in rijpte [?] een plan volvoeren dat ik gevonden heb sinds ik mijn Gideon had voltooid. Dan zult gij hebben al wat ik kan en het beste wat ik vermag. Dat andere te belooven zou overmoed zijn, en in dien strik der ijdelheid zal ik niet vallen. 558 MBVR. BOSBOOM-TOUSSAINT, NEDBRL. GELOOFSHELDEN. 180)0. Ik schrijf U als aan een vriend, niet als aan een ge-wonen uitgever, wien ik zulke blikken in mijn hoofd en hart niet zou gunnen, maar — waarlijk, het zou trots zijn die mij verleidde met zoo behendige en wetenschappelijke woordvoerders der verschillende rigtenden mij op eeue lijn te scharen ter volbrenging van zoo belangrijke taak, waarvan mij, de zwakste op iedere wijze, bijna het zwakste op iedere wijze, bijna het zwakste op te gelijk te beseffen dat wijsheid als bescheidenheid en voorzigtigheid mij raadden ei van af te zien. Gij zel zult het mij instemmen als gij den omyang dier taak overziet. En even denkt aan die alien in deze en de vroe-gere eeuwen, die er hun opzettelijke stndie van hebben gemaakt. Om van de ondste Heeren niet te spreken — Merle d'Aubigne, Hagenbach, Ranke — alien zijn er drie nit dozen tijd, die ons zeer weinig te doen overlaten. Hagenbach vooral die vertaald is (slecht dat is waar). Daarbij komen nog de tafreelen ait de hervorming door B. ter Haar, wel niet zoo frisch en krachtig als ik ze wenschen zoude, maar toch te recent en te populair om ze zoo spoedig als over te doen. U ziet, waarde Heer en vricnd, ik althans zie er geen licht in; Dr. Gunning wien ik er van sprak, zeide, dat hij het eene taak achtte boven zijn vermogen zoowel wat tijd als studie aanging. Mij Dunkt zoo zou het vermetelheid zijn, als ik er mij aan waagde. Vergeef mij dus, dat ik zelfs voor U niet doe wat ik weet niet te kunnen. Blikbäar was deze briefwisseling een uitvloeisel van den wensch, dien Winkler Prins aan Kruseman te kennen had gegeven, dat er een werk zou verschijnen over Nederlandsche geloofshelden en martelaren Mevr. Bosboom durfde de bewerking niet aan en van het denkbeeld kwam niets. Brief van Winkler Prins 3 Februar 1860. Evenzoo verging het Cremer in Juli van dat jaar. Uit naam i860, van een derde, die later zich bekend maakte als S. Y, W. Hoorda van Eysinga, bood hij aan Kruseman, die „mede behoort tot de echt liberate partij in het godsdienstige, die vast houdt aan de beide hoofdgeboden van den Eenigen onder de menscheu: Hebt God lief boven al en den naaste als uzelf" Der uitgave aan Ee^i woord Ugen de Bijbelvergöngerung van de oorihodoxie en de Bijbelvergöngerung van de BageroMA door Ferguson. Kraseman was met den inhoud wel ingenomen; de uitgave stoitte af op het vaste besluit geen anonieme of pseudo-nieme geschriften uit te geven: een man een man, een woorden wen wen wen wen! Een man, een woorden! Een man, een woorden! Ook greep met Mei 1860 een wisseling plaats in het per- soneel der uitgeverszaak. Een jonge man van 23 jaar adver- teerde in het Nieuwshlad y dat hij een plaats als bediende zocht, en bood zijn diensten Kruseman aan. Funke kwara in de plaats van Weeveringh, die zich met 1 Mei 1858 als uit- gever te Haarlem gevestigd had ^ ; Tuuke bleef slechts twee jaar bij zijn nieuwen patroon, maar die twee jaar waren voldoende om tusschen beiden een band te vormen dien eerst de dood verbreken zou. „Mijn jonge vriend, onder kransen heeft men u begraven. Bonter schaar van aanzienlijken en geringen stond er zelden om eenige lijkbaar. Uit het hart van velen stroomden verheerlijkende woorden tot uw lof, omdat zij er behoefte aan hadden u te loven; uit het oog van alien glipte een traan om uw heengaan, omdat ze voelden u te missen en niet mis- * Brief van Cremer 19 Juli 1860. * Het geschrift verscheen in 1861 bij W. C. van Hensden te *s-Herto- genbosch in de serie Stemmen voor waarheid en godsdienst^ en werd met het pseudoniem Ferguson afzonderlijk in den handel gebracht als Eene schriftheschouwing. (Brief van Roorda van Eysinga 14 April 1863.) * Nieuw8blad voor den Boekhandel 10 Juni 1858. 560 G. L. FUNKE. iwio. sen wilden'' '. Dat schreef Kniseman nog onder den indmi van het verscheiden van den man, die hem door de exploitatie van eenige zijner fondsartikelen, na zijn uittreden nit den han- del, nog aan de boekenmarkt gebonden had. Glansrijke ondernemingen had Kruseman tot stand gebracht. 