The lichen book; handbook of the lichens of northeastern United States;
Op den duur zou dit niet gaan; de Jidianus van Van Groningen, die vroeger Van der Pot reeds ontstemd had, werd de anleiding, dat aan den scheeven toestand een einde kwam. Over de opname van dat stuk in de Aurora voor J 854 had Sam Jan in Augustus 1853 op de algemeene vergadering van het Nutte Amsterdam een hoogst onangename ontmoeting met Schuller, die op gezag van Nepveu hem verget daarin gemeen gehandeld te hebben. Nepveu werd onmiddellijk door Kmseman om inlichting gevraagd; het antwoord kwam erst in November: hij nam zijn ontslag als redacteur voor den volgenden jaargang 1855. Daardoor kwam een wensch van Kruseman en van Van den Bergh, van Be Gids. Brief van Tollens An den Bergh schrijft de eerste: "Gij zult knnnen opmaken, dat iD^ne belangstelling in de Aurora niet verminderd is, sedert gg als mederedactenr være." 1842. Boekbeoordeelingen biz, 104: "Wg gelooven, dat ook hg alles doet, wat hij meent te kunnen en te moeten doen; maar of hg gnoeg overwoge hebben: Quid valeant, quid ferre recusent, Humeri meenen wig..., te mogen betwgfelen Er is geen personaliteit be- 1850. En van De Tijd, tot vervollung. Dat afreden was niet tot schade, ook niet tot voordeel voor Kruseman's eigen-dom: het was daarvoor gansch en al onverschillig. Sam Jan alleen deed het werk en zou het blijven doen. Lang geen ge-makkelijke taak, Mijn trouwe vriend Van den Bergh, de iverigste en nauwgezetste redacteur die er ooit geweest is, delde mijne bemoeiingen gelijk ik de zijne waardeerde en zoo bleef de Aurora een voorwerp van wederzijdsche liefde en van endroffende vriendschappelijke zorg, jaren lang/^ •' Niettemin werden die heldere hemel af en toe ook wel eens bewolkt, en bij uitzoudering was het in 1850 Kruseman zelf, die daar aanleiding toe gaf. Kruseman wilde de Aurora voor J 852 t-er eigen Dakkerij ter perse leggen en zelf het redactiewerk ter hand nemen. In een, meesterlijken — de appreciatie is van Fuhri — brief gaf hij van den Bergh van zijn voomemen kennis; maar wel verre van daarover Kruseman verwijt-en te doen, was deze daardoor in zijn eergevoel gekrenkt omdat hij „ampart gezet is", omdat hij voor het publiek steeds de man van de Aurora geweest was en thans niet meer zijn zou. Goede räd van J^uhri 'deed Kruseman van zijn onbezonnen besluit doeld, zoo onze kritiek hier eerst en meest den Redacteur aan boord klampt, om de vlag van de steng te halen." In een bespreking van de Aurora voor 1851 zegt dat maandwerk (Dl. XIII VGravenh. 1851 biz. 23): „Wij verbeelden ons dat Ein Redacteur [Nepveu] alle aanleiding geeft herausen van pedanterie te verdenken, indien hij door zgne eigene bijdragen zich dien tatel niet waardig toont. Zyn mede-Redacteur [Van den Bergh] kan hem tot voorbeeld strekken!" Vgl. met deze uiting van Kruseman, hetgeen van den Bergh hem den 80 October 1862 schreef, toen de.Aurora op de fonds veiling opgehouden was... „toch was ik er blijde om — ik zou huichelen als ik 't tegendeel zeide — dat de Aurora niet verkocht was. Gij vat de reden. Wij verstaan elkaar — het is onze gemeenschappelyke band; wj hebben het beide jaren verpleegd met liefen en met zorg, en nu zon daar een ander hebben kunnen komen met wien ik niet sympathiseerde of die mij niet zoo goed verstond als gij — sakkerloot! dat zou onaange-naam werken zijn geweest — of geen iverken, en ik heb mgn halve kind te lief om zonder diep smartgevoel er van te scheiden." * Brief van Fuhri 24 November Aurora. 141 terugkomen en Yan den Bergh, die niet zonder eigendunk van 1850. Zijn gaven als poeet was, liet zich gereedelijk vinden, het redactie-werk te blijven behartigen. Sinds de harmonic hersteld, en redactie en uitgever geen moeiten ontzagen, de een om literairen roem, deander om materieele vmchten te oogsten van hun werk, bleef deze almanak met succes den kamp volhouden tegen de andere jaar-boekjes. Wat vroeger de Muzenalmanak gedaan had, volgde Krueman met zijn Aurora sinds 1852 na; sedert dat jaar werd elk volgend deeltje voorzien met een portret in staalgravure van een Nederlandschen letterkundige Behalve die toevoe-ging bracht Krnseman nog deze kleine wijziging in Fuhri's schepping, dat hij bij de gravures naar schilderij En den naam van den sehilder plaatste boven, in plaats van onder de gravure. Is deze laatste verandering inderdaad van niet veel belang, de eerste daarentegen hangt nauw saraen met hetgeen Krnse- man en Van den Bergh v6or alles wilden, dat de Aurora zou zijn: een getrouwe beeltenis van de letterkundige wereld in Nederland, en in dat opzicht wisten zij beiden het jaar- boekje te maken tot een uitgaaf, die gemakkelijk b.v. de Ver- geet mij niet de loef zou kunnen afsteken en met succes den karap bleef volhouden met de Holland sinds deze zijn half- provinciaal karakter opgegeven had. Om het tot dat resultaat te kunnen brengen, was zoowel van de zijde van den redacteur als van den uitgever veel zorg en inspanning noodig. „Tusschen Holland en Aitrora bestond jarenlang een vriendschappelijke maar scherpe naijver. Met angstige spanning werd elk jaar uitgezien, wie van beide de beste en bevalligste gravuren, den fraaisten band zou geven^.'^ * De portretten zyn beschreven door Van Someren in dl. I biz. 190 van zgn Beschrijuende Catalogue van gegraveerde portretten van Ne- derlanders. Amst. 1888—91. 3 din. * Bouwstoffen Dl. I biz. 198. — De banden werden voor de ver- schillende jaargangen geleverd door Mondt of Van den Heuvel te 's-Gravenhage, behalve die van den jaargang 1860, welke het adres van De Erven Thierry & Mensing te 's-Gravenhage vertoont, en die van den jaargang 1855, welke rechtstreeks uit Parys betrokken werd van Haarhaos, eveneens den leverancier van den stempel voor den jaargang 1858, naar een ontwerp van den Ilaarlemschen sehilder Striening. 142 AUKORA. 1850. Maar ok was het samenbrengen van een dergelijken bundel voor den redacteur geen eenvoudig werk: telken jare weer opnieuw gaf het nieuwe verdrietelijkheden, wanneer de auteuiB hunne beloofde bijdragen niet inleverden of deze op het uiterste oogenblik eerst zonden. Het kon dan zoo af en toe wel eens nijpen; Kruseman zelf, „die 't schoone lieft en H lage haat", moest ook eens de handen uit de mouw steken om zijn uit-gave op tijd te doen verschijnen. Aan H venster {met een plaat) \^Naar eene sehUderij van zijn neef J, A, Kruseman in den jaargang 1855 ^ was^ nadat Sam Jan enkele wijzigingen had aangebracht in dichtstuk^ er het gevolg van. Maar dat overigeus het jaarboekje voor Al in den beginnen met klimmenden bijval ontvangen werd, laat het volgende Staatje voldoende zien. Jaargang. Oplaag. Debiet 1850 1500 1284 1851 1500 1270 1852 1500 1300 1853 1500 1332 1854 1700 1530 1855 1700 1478 1856 1700 1450 1857 1700 1450 1857 1700 1470 1860 1750 1376 1861 1625 1310 1862 1600 1370 1863 1600 1235 1864 1600 1260 1865 1600 1110 S. J. van den Bergh in Aurora voor 1855 biz. 36. Biz. 271. In den catalogus der fondsveiling van 1857 wordt als oplaag van den jaargang 1856 genoemd het cijfer 1750. AURORA. 148 In de laatste jaren was het debiet reeds achtemitgaande i^'> o. geweest, een onvermijdelijk gevolg van het meer en meer  en allen voor lekening verkrijgbaar voor 1.75 netto per Exemplar, of 1.50 per stel van minstens 4 bundels. De partik. Prijs dezer bundels is 2.50. Later zal Kruseman volgende jaargangen evenzoo onder dien veranderden titel in denhandel. Het spyt mg dat de Aurora slapjes gaat". (Brief van den Bergh 3 December 1863). Toch is, misschien, hun laatste uur niet zoo ver meer verwägder. Naast de prachtjaarboekjes zgn er andere ontstaan, die door hnn dege-Igken inhond die vergalde, nuffige salonwerkjes ter zgde dringen, en door hnn geringen präs ook zekerder bestaan hebben erlangd. Den Almanak, uugegeven van wege de maatschappg tot nut van H Algemeen noemen wij in de eerste plaats; wg stellen er den Praktischen Volka-almanak nevens, — al schgnt de tegenwoordige jaargang van zekere vermoeid-heid van den redacteur te getnigen, — den Volks-almanak van De Bull en den Gelderachen Volks-almanak. Dat viertal behoeft voor de prachtjaarboekjes par excellence niet onder te doen, en zoo wg de oor-zaak er van niet enkel willen zien in den y ver der redactears, die hunne taak k coenr hebben genomen, dan vinden wg die voor een groot deel in de rigtet dier werkjes. Zg heben een bepaalde strekking, een raison d'etre, die aan de prachtboekjes ontbreekt. Zg weten wat zij wilen, terwgl laatstgenoemde, wg herhalen het, slechts de voor tzetting zgn eener onde vertooning, eene doellooze specolatie op de vasthoudendheid van het pnbliek. {De Nederlandsche Spectator 1860 biz. 9.) Een gebonden exemplar van de Proza en poezy kostte f 2.50 particulier, van de Aurora /4.90. 1850. gebracht hebben, want naast de drie deelen, welke de Maat-schappij der Nederlandsche Letterkunde in haar bibliotheek bewahrt en welke respectievelijk overeenkomen met de jaargan-gen 1855, 1857 en 1858 van de Aurora, berust daar eveneens een Aurorahundel welke gelijk is* aan Den jaargaug 1860 van het Jaarboekje. In den verkoop van de Aurora in 1865 waren ze, althans er dien tille, niet begrepen; evenals zooveel andere titels en serien welke na 1865 nit Kruseman's fonds onder de hand in eigendom of in administratie overgingen aan Funke, an Schadd of aan beide te zamen, kwamen deze Aurorabundels in handen van Schadd, die in 1868 van Hollands Muze. Proza en poezij van onze geliefdsie auteurs „eene nieuwe uit-gaaf der door den heer Kruseman uitgegeven jaargangen Aurora" en aanbieding bij circnlaire deed. Hoe het echter zij met deze Aurorabundels, het debiet van heer jaarboekje zelf ging gaudeweg achteruit; de inhoud bleef wat gehalte betreft vrijwel zichzelf gelijk en zou daarom hoe langer hoe minder op den duur aan het publiek voldoen, dat lang zaam aan andere behoften kreeg en andere eischen zou stellen. De genadeslag werd aan dit aan de Koningin opgedrageu jaarboekje de prima inter pare, toegebracht door Busken Iluet in het Januari-nummer van De Grids van 1865 metzijn En avond aan het Hof, December J864 (waarover later). Kruseman zou geen nieuwen jaargaug meer uitgeven. De fondsveiling Deventer, en enz. vor-nien bundels zoo onderhoudend, afwisselend en goedkoop als men ze te vergeefs buiten deze serie zoude zoeken. „Alle deelen <Sn op nieuw in elegante bandjes gebonden, vergnid op sine, en van zes Staagravuren voorzien. Alles wat aan het jaarboekje herinnerde is zorgvuldig verwyderd." Ten Brink. Geschiedenis der Noord-Nederlandsche letleren in de X/A'e eeuH\ Amst. 1888. Dl. I biz. 434. AURORA. 1 45 van den 25 April 1865 zag liet kopyrecht en 3399 exemplaren isso. voor/ 441 8.70 overgaan aan J. H. Laarman, den uitgever van de Fergeet mij niel onder redactie van Ten Kate, die den titel wijzigde in Aurora-Muzenalma?laL Hofdijk en later ook J. M.E. Dereben namen in plaats van Van den Bergh het redactie-werk ter hand - en met 1878 eindigde dit jaarboekje zijn be- „Eii Aurora nu in handen van L. Eerst K. toen L. Wijstdatop een teraggang tot z toe? Zal ze, wat ze in uwe handen was, Aurora blijven of Lufui worden? — De tijd zal het lee ren. Toen ze aan L. werd toegeslagen, prevelde er een: „dat's haar dood!" Daarvoor heb ik dade- Igk geen vree, maar taring, dat is mogelijk. Het verraadt werkelijk veel talent om lets wat reeds voor 20 jaren op haar uiterste lag en met zwakke stem alleen nog kon snikken: „Kindren schuift wat bij elkaar „'k Moet 't je met tranen zeggen „Dat je zuster 't af gaat leggen de Muzenalmanak — Verrjeet mij niei^ z66.lang op de been te hou- den en werkelijk niet geheel te doen vergeten" (Brief van Gebhard 7 Juni 1865). Kruseman antwoordde hicrop den 9 Juni 1865: „Ik had zoogehoopt dat de Aurora in jengdige handen zou gekomen en een hernieawd leven zon ingegaan zgn! Thans — ik mag *t niet ontveinzen, vrees ik, dat ze er niet op verbeteren zal. „Almanak-muzen ! vergeet mij niet I*' zal vrees ik de doodsklagt worden van de arme oude matrone. En ze was te hervormen — ik heb er de volkomen bewustheid van." ' Naar Van den Bergh's oordeel was de jaargang 1866, de eerste die niet onder zgn redactie verscheen, aanmerkelijk minder van gehalte dan de vorigen. Hg schreef aan Kruseman den 5 November 1865: „Als zg dat ding zien, zuUen zg moeten zeggen nu, dan deed Y. d. B. het toch anders! Er z^n vyf goede namen in, waaronder die van YanLen- nep, wiens portret voor den titel staat en die een sonnet gaf!!I — voorts maken Hasebroek, Hofdijk, Boswell en mijn persoontje dat goede yjftal uit. Overigens onbekendheid en onbeduidendheid. Geen Beets, Ten Kate, Ter Haar, De Bull, "VYesterman, Banck, Yan Boekeren, Keller, Vosmaer, Westhreene, Molster, Gram, Pierson, Alberdingk Thijm, Ten Brink^ Dautzenberg, De Cort, Rosmade, Beeloo, Kok, Ds. Koetsveld, Hertzveld! Gg kunt dus nagaan hoe het boekske is — en wat den stempel betreft, gg kent den smaak van Laarman. De stempel is door hem geleverd — waarschgnlyk uit Moffrika. Op den omslag staat Aurora — Muzenalnianak. Ik heb Schadenfreude — en toch ook leed- gevoel. Als men jaren zgne beste krachten aan iets heeft gegeven, en 10 146 AITROIIA. 1850. staan, dat, eeu schepping van Fuhri, den man van zooveel ondememiugsgeest en ondememingskracht en van zooveel per- soonlijkheid, aan zijn leerling A. C. Kruseman, in wien zijn stoere geest, evenals in D. A. Thieme en in A. W. Sijthoff ^ bleef leven, plus minus /' 30000 winst had opgeleverd. Toch bleek de Aurora een ondememing währendig te zijn. In het einde van 1895 verscheen bij de firma E. J. Brill te Leiden een Koniuffin Wil heknina-album J 896. Onder redaciie van Kore della Neve [M. G. L. van Logchem], een jaar later door den tweeden jaargang gevolgd; een nieuw pracht-jaar-boekje komt in onze huiskamers de plaats vragen in vroeger jaren zoo gaame afgestaan aan Kruseman's uitgaaf. Volgt daaruit, dat er thans weer eeu publiek gevonden wordt, dat liefde lieft voor belletrie, dat het publiek, voor een goed deel althans, zich afgewend heeft van de materialistische levensbeschouMing, die een 35-tal jaren geleden zooveel aanhangers maakte? Of is het een gevolg, juist van het te niet gaan dier Vroegere letterkundige jaarboekjes, waardoor onze letterkundigen, niet gedwongen jaarlijks aan tal van die periodieke bundels hun cijns te betalen, een nieuwe kracht verkregen hebben, zoodat een poging althans gewaagd kan worden tot betalen van een belletristisch jaarboekje gewijd en opgedragen aan de laatste Oranjetelg, ons vorstelijk Koningskind? De toekomst zal moeten leeren of, onder de Oranjevaan onze huiselijke letterkunde en petit comitcy die door overproductie haar eigen graf gegraven had, thans voldoende levens-vatbaarheid heeft, en zoo ja, of zij voldoende erkenning zal vinden, noodig tot het in stand houden van een periodiekterugkeerend literair prachtalbum. Maar zal een dergelijke bundel in Het leven kunnen blijven, zooveel is zeker, dat de men ziet dit door anderen vernietig, bloedt de ziel." — Even zoo ironisch over den volgenden jaargang: „Wat ziet de Castalia er goed uit — en hohe heerlgk is de Aurora! Wat ben ik biyde dat ik met zoo'n uitgever niet heb te maken. Ik had nacbt nocb dag rust/' (Brief van Van den Bergh 12 November 1866.) DA COSTA, DE CHAOS EN HET LIGHT. 147 Bijdragen, in de Aurora in weerwil van de raeeste kieskeurig- 1850. Bijdragen, in de Aurora in weerwil van de raeeste kieskeurig- 1850. Bijdragen, in de onze dagen hier te lande een vrij wolden van de röser, waar het een algemoen bekend feit is, dat poezie in onze dagen hier te lande een vrij wel incourant artikel geworden is. Het jaar 1850 bracht voldoende werkzaamheden aan om niet met ledige handen te zitten: Christelvjk Alburn, Aglaja, Aurora bleven een voortdurende zorg vereischen Da Costa's Elizabeth voor de BijbeUche vrou!oe?i. Nieuwe Verbond kwam in April van dat jaar voor het eerst in proef, maar tegelijk daarmede was ook door hem aan Kruseman de kopy aangeboden van een nieuw politick vers, De chaos en het licht; een halve-eew-lied, door hem als vervolg op de f^tif en twintig jaren, de Wachier en J6i8 en J848 den 27 Maart bij een openbare gelegenheid voorgelezen. Den uitgever liet hij de bepaling van bet honorarium over. Was in het vorig jaar 1849 Kruseman voor /' 60 eigenaar geworden van zijn ifit Portugal, voor dat nieuwe gedicht, dat v Oor een deel zijn waarde ontleende an het actueele moest hooger prijs geboden worden. Het aan-bod y*300 en kwiteering van nog openstaande boekverkoopers-schulden waien echter van dien aard, dat Da Costa het als huisvader verantwoorden kon dat aan te nemen. Veertien dagen later was het werk afgedrukt en vond het een debiet van bijkans 3400 exemplaren. Als bij vroegere gelegenheden werden de present-exemplaren van den schrijver door Kruseman bezorgd, hoewel het Da Costa „bijzonder ten aanzien van die van De Grids minder aangenaam [zou] zijn, indien zij die toezending an den schrijver toeschreef, daar er tusschen genoemde redactie en mij eene nog niet herstelde verwijdering heeft plaats gehad". Voor het eerst in druk verschenen In de Aurora voor J850h. 270. Brief van Da Costa 1 April en 3 April 1850. Brief van Da Costa [16 April 1850]. — Het is bekend, dat verschilende van de handscbriften van Kruseman's uitgaven na zyn overladen een plaats gevonden bebben in de Bibliotbeek van de Maatscbappy der 10* 148 GOUVERNEUR, VBRSTROOIDE RUMEN. 1850. Met Jan de Eijmer ging het als met Da Costa: de correctie van de Broeders en Zusters gaf aanleiding tot de verzameling van in verschillende periodieken verstoide gedichtjes „voor een goed deel slechts eenvoudige copien, luchtige navolgingen" ; GovemeuT wenschte de uitvoering van zijn boek typographisch zoo eenvoudig mogelijk, zonder eenige pretentie, daar de inhoud voor het overgroote deel zou bestaan uit vertalingen ; „de heeren dichters konden 't kwalijk opnemen, als een niet eens originele stukken Leverend verzählt zich met het zelfde pak vertoonde. Kruseman bepaalden den titel van het boekje op Verstrooide rvjmen. Oud en nisuw^ vree^nd en eigen, Yeel had hij er echter niet mede op, wellicht omdat tegen het rythmus en de zuiverheid van uitdrukking meer dan eens met slordig-heid gezondigd was en het debiet niet fluks van de hand zou gaan. Den schrijver daarentegen beviel zijn eigen werk wel, „niet omdat ik er zelf de uitgever en berijmer van ben; maar omdat ik in de manier van Chamisso en Riickert den eenigen weg zie, om — wat wilt Gij? het volk, de massa tot de poezy op te beuren, — of, om de poezy bij \ volk, bij de menigte ingang en gehoor te doen vinden'^. Toch was het in 1854 noodig een nieuwe uitgave hiervan te debiteeren. Tegelijk trachtte Goevemeur Kruseman voor een ander plante winnen. Het was geldverlegenheit, die hei er toe bracht voorschotte vragen op een nog ongeschreven werk over den Belgischen oorlog. „Ik heb als student- volontair bij H veldbataillon der S'** afdeeling (Derde divisie) — niet bij een studentencorps — den tiendaagschen meegeraaakt en het toeval heeft gewild, dat Nederlandsche Letterkunde te Leiden. Daaronder ook dat van Da Costa's De chaos en het licht. Dit handschrift heeft echter niet gediend als kopy voor den zetter. Reeds was een gedeelte der kopy ter drukkerg van C. A. Spin & Zoon te Amsterdam, rechtstreeks van Da Costa's winning besorgd, toen hy den 6 April 1850 aan Kruseman schreef: „Later hoop ik van het geheel een eigenhandig afschrift voor uwe verzameling te maken/' De Tijd Dl XII's Gravenh. 1850 hlz. 505. Brief van Goevemeur 12 Augustus 1850. NEALE, LAATSTB TOONKELEN. 149 Just mijn bataillon, dat ook verreweg at meeste volk heeft isso. verloren, op de belangrijkste puuten in Belgie tegeuwoordig en mee handdadig is geweest, terwijl 't mij ook al vroeger aan interessante ontmoetingeu niet had outbroken. Hasselt, Bautersom's Ayonds en's morgans' twintig uren in Leuven, overgaaf van l'erlemont aan de Franschen en uittogt met deprinzen uit die stad, vervolgens Maastricht en behoore tot mijne pereoonlijke herinneringen en heb goede aanteekeningen en een goed geheugen. Lange jaren nu reeds was mijn stil plan Herinneringen en schetsen van een volontair uit de jaren '30 en 'Sr' te bewerken... want een boek zooals ik voorhad, is onze alles rijke litteratuur tot heden nog altijd niet rijk. Donkersloot met zijne schetsen uit het cantonnementsleven is van veel later datum en even onwaar als flaauw". Kruseman kon, als handelsman, op het voorstel deze niet bestaande kopy te honoreren naturlik niet ingaan, maar deed een tegen voorstel, welk blijkt niet, daar een kopyboek over deze jaren ontbreekt, dat Goevemeur volmaakt goed en aanneraelijk voorkwam en dat hij met beide handen aannam. Ook aan eigen initiatief dankte de fondslijst weer eenige uitbreiding. Acht en zes jaar vroeger had Kruseman reeds een paar officieele staatsstukken als publik domein kunnen uitgeven, thans deed hij weer zoo. Een Posficet in piano, die gexv financieel gewin zou opleveren, werd uitgegeven te zamen met Van Zeggelen (Gebr. Giunta d'Albani), terwijl een bewerking van Erskine Neale's The closing scene. Or Christianity and injidelity contracted in the last hours of remarkable persons het licht zag. Betsy Hasebroek nam het aanbod van Kruseman aan uit de beide series van dit werk een keuze t€ doen en die saam te garen tot een band; haar z wager W. G. Brill, toen nog predikant te Zutpheu, was behulpzaam in het nazien der proeven en haar broeder J. P. Hasebroek te Middelburg gaf goeden raad in de keuze van den titel, die zou luiden: Laatste toofieelen uit het leven van ge- Brief van (joeverneur 23 Mei 1850. 150 RYAN, AVONTUREN IN CALIPORNIE. 1850. loovigen en ongeloovigen. Naar het EngeUch van Erskine Neale. Vrij hewer M door Elisabeth Johanna Hasebroek In den beginne giug het debiet niet al te best, wellicht omdat het werk bij afleveringen verscheen, wellicht ook omdat de afleveringen niet in commissie verzonden werden; de ondememing Week echter gewild genoeg om op de fonds veiling van 1857 een kooper te vinden 2, die er het volgend jaar een nieuwe titeluitgaaf van maakte. Califomie, het land van belofte voor de gelukzejekers, dat in de Polichinel reeds iets van zich had doen hören, gaf natuurlijk aanleiding tot verschillende uitgaven in die dagen. Ook Kmseman liet zich niet onbetuigd; G. Francken bewerkte op zijn verzoek A narrative of personal adventures in Upper-and Lower California in 1858 and 1859 van William Redmond Ryan als Avofduren gedurende een iwejarig verhijf in California en zijn mijnen, de eerste uitvoerige beschrijviug van hot goudljind *\ „met het doel zijn landgenoo-tcn aan te sporen zich derwaarts te begeven, niet met het hersenschimmig doel om door goudgraven zich te vemjkcn, maar om op echt IloUandsche wijze voor de vaderlandsche. Vertaalster: „Veel en menigvuldig was de waarschuwing en de troost, door velen aan de overzgde des waters nit deze bladen geschept. Mogten zij ook in ons vaderland, niet minder dan in Engeland bekend weg doen stilstaan, vriendelgk onthaal genieten. Mogten zij enkele dolenden op hunnen neder-waartschen weg doen stilstaan, velen op hnn r^zend pad met alien moed doen voortgaan — dan ware een der hartewenschen vervuld eener medereizigster op den weg naar de eeuwiglieid." H. de Hoogh te Amsterdam. Deze hoogst belangrijke beschränkig van California, zijnne Bewohners, Mijnen en Bezoekers, verreenigt een zecr boeyenden vorm met een degeiyken inhoud. Terwyl de Anteur zijnne oigene wederwaardigheden lo9 en geestig beschränkig, werpt hg den scherpsten blik op alles, wat hem in de Nieuwe Woreld omringt. De platen, die het werk versieren, zijn door den schrijver zelven naar de Natuur geteekend. Niemand zal zeker deze Ai^nturen onvoldan ter zijde leggen. (Adverteijtie van Km-seman in Het Leeskahinet. Amst. 1850 Bibliographisch Aihuni biz. 122.) TEN KATE, IN DEN BLOEMHOF. 151 scheepvaart  weer in het begin van 1850 om een dichtbundel verzochi; hij had schik in de taak, aanvaardde die can afttore en zond reeds in Januari eenige kopy. Zijn verhuizing van Almkerk naar Middelburg was wel de groote oorzaak, dat het eerst Mei van het volgend jaar werd, voordat zijn In den bloemhof. Beholden en droomen het licht zag, maar ook werden door den auteur meer proeven verlangd dan gewonlijk, „vooral ook om de vele y's die door ij's vervangen moeten, daar ik sedert geruiraen tijd die Bilderdijksche onder- scheiding, die mij in zuver Hollandsehe woorden onnoodig voorkomt, heb laten varen" *. In dat opzicht kwam hij niet overeen met Beets, die, zoo- als we zagen bij de Bijbel Sie vromoenen, een onderscheid maakte tusschen beide letterteekens. Het onderwerp bleef echter aan de orde van den dag en werd belangrijk genoeg geacht door Prof. Bormans van Luik om er over te spreken op het vierde Nederlandsche taal en letterkundig congres, dat den 20 September 1854 te Utrecht gehouden werd. Wat echter Ten Kate's nieuwe scheping zelf aanbelangt, ein nichtend zomergeschenk voor dames, zooals de uitgever. Brief van Ten Kate 12 Maart 1850. Zie hiervoor biz. 94 noot 1. Vgl. wat Kruseman den 8 October 1857 aan Da Costa schreef, naar aanleiding der correctie van Bilderdijk's Dichtwerken: „Wat UWEds vrees betreft voor vergissingen van nwentwege in de spelling van Bilderdijk eigenaardigheden — zoo zeer als iemand krimpt mij hart bg ledere drukfout, waarvoor ik mij, zeer natuurlijk, allyn aansprakelijk moet stellen; strenge naauwkeurigheid dadrin is met voile regt van mg als Drukker en Uitgever te eischen, en 't is me alsof ik de booze wenkbraauw van Bilderdijk zie zamentrekken bg elk erraat. Toch hoop ik correct te Zgn geweest met de ij en y in 'tonderscheiden gebruik.  was in de opvatting om bloemen in vrouwengestalten weer te geven achtergeben bij hetgeen b. in 1S47 Grandville geleverd had in Les fieurs animees. Aan den anderen kant moet echter erkend worden, dat destijds in Nederland bezwaarlijk een kunstenaar te vinden zou geweest zijn, welke aan die opgaaf artistiek had kunnen voldoen. Maar al was Ten Kate dan ook minder tevreden over de technische opluistering van deze „samenlezing van een hand-vol versjens", het zou geen aanleiding worden tot een minder gewenschte verhouding tusschen schrijver en uitgever, daar beide te veel belang hadden elkaar te vriend te houden. Was deze dichtbundel, waarvan ruim 800 exemplareu gede-biteerd werd, reeds een eind in 1851 verschennen, het was daarom niet de eenige uitgaaf, die behalve de loopende perio-dieken aanlioudende zorg eischte. Ik den hier in de eerste plaats aan De BulFs De profeet van Florence voor de Aurora voor de J 85 2*^^ waarvan de kopy maar niet uit des schrijvers handen los te krijgen was; toch was het een stuk dat De Bull met grot succes in verschillende steden voorlas En den nieuwen jaar-gang van den Aurora in het debiet ten goede kwam. Diezelfde jaargang bevat ook het vers Bij H kerkportael van Van Beers, dat op 't laatste congres te Brussel met zooveel belangstelling ontvangen werd en een staalgravure door W. F. Wehmeijer naar een schilderij van J. J. Cremer, waarbij Hofdijk als bij-schrift dichtte een Uchtend in 't woud *. Als in vroegere jaren was het de buitenlandsche letterkuude, die de aandacht bleef trekken. Pisistratus Caxton's (Bulwer) ^jy Brief van Ten Kate 16 Mei 1851. Biz. 152. — Het dichtstuk behandelt Savonarola. De Tijd Dl. XIV'sGravenli. 1851 biz. 480. Aurora voor J852 biz. %. BULWER, MUN ROMAN. 158 navel J or varielie in English life, overgenoraen uit Blackwood, Magazine for 1850 werd ter vertaling uit dat tijdschrift aan S. J. van den Bergh; Van den Bergh nam het aanbod an, om dit werk, vol diep gevoel en fijnen geest te vertalen, maar omdat hij wegens de uitgebreidheid van het werk er zeer tegen opzag, behield hij zich de raedehulp van De Kanter voor, opdat bij onverhoopt geval de pers niet zou behoeven stil te staan: twee jaar later was het werk compleet in een vertaling, die naar Tollens' oordeel een geefeude hand verraadde. De uitgave van MiJ7i roman, of verscheidenheden uit het leven in Engeland duor Pisistratius Caxton (E. L. Bulwer). Die een oplage had van 550 exemplaren in 5 stukken (4 deelen), vond tegen een particulieren prijs van £21.20 een goed debiet en werd uitverkocht. Trouwens het was hier te lande nietanders als in Engeland, waar een belangrijke oplaag van een afzonderlijke uitgave, eveneens in 4 deelen, in drie maanden total uitverkocht werd, niettegenstaande de artikcilsgewijze verschijning in Bluckwoods Magazine reeds een uitgebreiden kringlezers had gehad en het debiet van deze nieuwe editie door de Tauchnitz-editie geheel tot Engeland zelve be perk t was. Evenals daar een goedkoopere editie in 2 deelen de pers zou verlaten, gaf Kruseman hiervan, in 1857/5S een goedkoope. Con viva [Gerard Keller]. Leid. 1878 biz. 14. Brief van Tollens 15 October 1851. — Vgl. Een hvis te Bijswijk [Ottoburg] door J. Brester Az. Ann S. J. van den Bergh en W. J. van Zeggelen in Aurora voor J84S biz. 272. „Mgn Roman" van Bulwer, is een uitmuntend Boek, vol diep gevoel en fijnen geest, dat niet missen zal hier te lande denzelfden buiten-gewonen bewennen, die 'tten deel valt in Engeland. Trouwens Bulwer naam is genoegzame aanbeveling. (Advertentie in IJaarlemsche Courant 9 October 1851). Weekhlad voor den Boekhnndel 9 Juli 1853. — „Toen een onzer nitgevers — lees Kruseman — in 1853 persönijk bij de firma Black-woord te Louden een exemplar bracht van de vertaling van Bulwer, My Novelj nam het hoofd van het kantoorpersoneel dat werk in han-den met den uitroep: „Curious! A Dutch book! I have never seen a „Dutch book." En liet er de vraag op volgen: „There are more publishers in your country?" {Bouwsio/fen Dl. II Biz. 175. 1851. Volkseditie in vier deelen voor 7.60 in het licht, waarvan in 1859 een nieuwe titelustgaaf bij hem verscheen. Hetgeen Van den Bergh in zijn naschrift bij het einde van zijn tweejarigen vertalingsarbeid in Februar 1853 anoniem gehoopt had, „dat [dit verhaal] niet moge verzinken in den zondvloed van onbeteekenende romans, die dagelijks de pers verlaten" *, Week verwezenlijkt geworden te zijn, het geen Sam Jan aah het einde van den tweeden drinkhaar erkende. Ook Betsy Hasebroek was weder voor Kruseman an den arbeid. De vriendschappelijke relatie, die oitstaan was tusschen Kruseman en Jonathan's zuster, deed haar gaame met hem sammenwerk. Zoo lokte haar in het begin van 1851. The latter van Caroline Fry, „een allerliefst werk, een soort van christelijke Ring van Gyges, [dat] de allerliefste en teveus allertoepasselijkste tooneeltjes bevat" „ter vertaling aan. Vetter dagen later vertoonde Kruseman het werk ter vertaling aan bet Stadsbestuur en in het volgend jaar kwamen de Blikkeu in het leven. Godsdmistige en zedekundige schetsen uit, alweer niet zonder dat zich over de keuze van den titel eenige bezwären hadden voorgedaan. Geloovlgen, een verdietsching van den Franschen titel Sofe ou PScouteur kwam w enschelijk voor, maar de beslissing gaf ten slotte Jonathan met bovengenoemden titel. Andere zuiver Nederlandsche werken werden ook op touw gezet. Zij kwamen echter eerst in volgende jaren ter uitvoering, maar behalve dat behoore zij ook tot een nieuwe periode in Kruseman's werken en streven. De 11-jarige uitgevers-loopbaan toch had Kruseman reeds een vrij niedeute, plaats doen innemen in de Nederlandsche boekenwereld; zelfs zij die nu just niet geachtet konden worden persönlicijk in te stemmen met Kruseman als vurig aanhanger van de reeds bijkans in vollen bloei verkeerende nieuwe letterkundige richting, meenden GOUDEN EEUW VOOR NEDERLANI). 155 In hem den uitgever te moeten begroeten, die bij voorkeur ik51. een zoiver liteiair werk ter perse moest leggen. Dat was b. v. Interaa, die hem een kopy ter uitgave aanbood bij een schriven, kenschetsend voor den steller. Rhijnheuvel, bij Amhem, 28 Mei 1851. Mijnheer! Ik heb hoogen du van den mij pereoonlijk onbeken-den den Heer Van Zeggelen, houd hem voor een genie in zijn soort, en stel hem noch met een' vSchenkman, wien echter ok geen vernuft te ontzeggen valt, noch met mijzelven op eene rij. En toch, in alle nederighcid (de tijd des zelfsbedrogs is bij mij sinds eene kleine halve Eeuw voorbij), verbeelde ik mij meermalen getoond te hebben ook eeni- gen aanleg te bezitten voor dat genre, immers zoo vroegere erkentenis des Publieks niet geheel bezijden is geweest. Maar de mijs wetens ongeprovoceerde animositeit van het jongere geslacht tegen den Oud-Uedacteur der Vader- lundsche UtieroefeningeM noopt mij sinds lange veelal tot namelooze uitg Ave of verspreiiding van zoodanige Diehtstukjes als ik nog verlange eenigzins meer algemeen ter sprake te brengen. Nu heb ik een gelegenheidsversje liggen, dat ik wenschte dat gelezen wierd. Bewust van den bijval, dien deze en gene soortgelijke stukjes, door IJ uitgegeven, hebben gevonden (een weinig annoncecenten dienen gespendeerd) verbeeldde ik mij, dat ook dit wel eenigen opgang zou maken. Laat, desverkiezende, de Heer Van Zeggelen keurmeester zijn. Hiertoe inclinerende, verlang ik niets dan eenige exemplaartjes, te uwer discretie. Stukje is 60 regels lang, en kan dus wel voor 10 a 15 centen w^orden gedebiteerd. In afwachtiug van uwe rescriptie, noem ik mij Uiv dv. Oud-Con f rater ^ J. W. IJnt 156 BRIEF AN DEN SCHRIJVER VAN: SPLITSING DER MAATSGHAPPLJ. Höweel Kruseran meende dat "menige rederijkkamer haar met iner succes [zal] voordragen dan 't klassiekste vers van Bilderdijk of van Da Costa' [Ilet klassieke van laatstge-noemde] bewijfel ik nog eenigermate]" ', zag hij in de uitgave van 1)e gouden eeuw voor Nederlafid. Geen kwalen meet! Leve Goldberg, Holloway en de Revalenta zijn voordeel niet en wees het aanbod van de hand. Hetzelfde bescheid kreeg ook de Arasterdamsche student aan het Doopsgezinde Seminarie C. P. Tiele met zijn roman Atigu^fus Berneman en de zijnen. Losse blaadfjens uit zijn daghoek gesckeurd en ultgegeven niet eene voorrede van Dr. Pronius. Kruseman's stadgenoot en confrater J. B. van Loghem Jr. ondemam e chter de uit-gave van den eersteling van den lateren Leidschen hölgende Weg bij Haarlem, reeds een ander antwoord verwachten, toen hij zich wendde tot den aangehuwden achterkleinzoon van Jan Nieuwenhuijzen, met de aanbieding van een Brief aan den schrijrer vaji het stukje: Spritung der Maafachappij: tot Nut van 7 Al-gemsen. „Ten einde u, schreef hij den 20 Augustus 1851, de zaak wel te doen opvatten, diene, dat ik de valsche beweringen en beschuldigungen des schrijvers, nopens het echristelijke der M. t. N. V. 't A. wel met rondborstigheid, doch niet zonder eenige onbescheidenheid, heb behandelt; en voorts, dat ik mijn geschrijf als dat van „een lid der Maatschappij", zonder mijn naam wenschte in 't licht te gven. Ware ik geen lid des Hoofd-bestuurs, dan bedacht ik mij geen oogenblik om mijn naamonder den brief te plaatsen; maar, men zou alligt mijn persoon met mijn betrekking verwarren en mij het voorkomen geven als ware ik een kampvechter voor het Hoofdbestuur — en dat is in geenen deele 't geval." Al mag aangenomen worden, dat de echtgenoot van Anna Maria Goteling Vinnis op het voorstel ter uitgave zou ingaan, de uitgever zag slechts financieele RIGHTING VAN DEN UITGEVER. 157 Schade in de ondememenden en de uitkorast leerde dat hij gelijk i«r»i had. De zaak veranderde echter geheel en al toen de schrijver mogelijk geldelijk verlies voor zijn rekening nam; acht dagen later werd de brochure reeds gedebiteerd. Al correspondeerende met auteurs en debitanten, haastig en gejaagd zijn zaken doende — Kees Vlieg was het epitheton dat Van den Bergh zijn vriend gaf, in tegenstelling met Kees Kles, waarmede Kruseman's neef de schilder betiteld werd ^ —, maar waarlijk niet al zoekende onder welken winipel het bootje de helling moest afloopen, was reeds een vrij aan- merkelijk fonds van een 130 titels verkregen, waaraan zelfs een Frederik Muller zijn hulde moest brengen '. Sch oon niet Utterslicht in un richtige gestuurd, daar er evenzeer zuver letterkundige als strikt wetenschappelijke titels, geschiedkundige studiewerken als damesboekjes * in voorkomen, is de totaalindruk Onder die auteurs moet hier even genoemd worden Schenkman. Behalve een Plakboek, dat deze voor Kruseman destijds in orde bracht, had Kruseman hem ook opgedragen het maken van een A, B.C. Kinderfwekje, Zooals blijkt uit eenige posten in de kasboeken, werd dit boekje op steen geteekend door C. C. A. Last. Omstreeks Augustus 1851 verschenen, verkocht Kruseman het restant in 1853 of 1854 aan G. Theod. Bom. De posten, waaruit ik deze wetenschap put, zijn te wei-nig uitvoerig geredigeerd om te kunnen dotermineeren hoe de titel van dut kinderboekje was, terwgl ik elders niets ontmoet heb, dat eenig nader licht zon kunnen geven. — Over beide uitgaven, althans over het Plakboek had Kruseman den raad ingewonnen van Fuhri, die hem daar-over den 9 Juli 1848 een uitvoerig Ad vies gegeven had. Kees Kees! olgke Kees! 'k Wou ik je zag op een luchtige sjees, Sjeezend je bluf en lawaai en spektakel, Leggend voor spot en voor jongens mirakel, Kees Kees! olyke Kees! Schilder van eerzucht — maar ach zonder pees! (id est zenuw, ziel, kracht,...) Brief van S. J. van den Bergh 4 Juli 1852. Yoorts de 2 nieuwe boeken uit mijn fonds. Ik zal het nu eens flink aanpakken en een fonds maken nog beter en sierltjker dan Gij. Se weet, ik heb alle aanleg voor uitgeverg. 't Is een juweel van) een baantje". (Brief van Fred. Muller 2 October 1851.) Reeds was bladzyde 116 — 125 waar ik de Aylaja behandel heb, 158 AANSCHAFFING VAN EEN DRUKKERU. 1851. dieii (le simpele lezing dier titels maakt, allerminst verward. De godsdienstige lectuur had in dit eerste tijdvak de overhand; Ten Kate, Liernur, Fr. Strauss, Jonathan, Badijs, Christelijk Album, Van Schaick, Da Costa, juffr. Toussaint zijn de namen, die het meest in het oog vallen en het best er zich toe leenen om tot een besluit hieromtrent te ko-raen. En dat oordeel kan niet anders zijn, dan dat ook hierin Kruseman zich een kind van zijn tijd toonde en door het oit-geven van stichtelijke lectnur trachtt^ voor zich en de zijnen een bestaan te vinden. Daarin slaagde hij gelukkig naar wensch en verwachting. Het bedrijf bloeide en gaf aanleiding tot langzame maar zekere nitbreiding. Het eerste waarin zich dat voor de buitenwereld vertoonde, was de reeds besproken verplaatsing. V van de winkelzaak in 1844. Maar ook daar werd na eenigen tijd de annexatiehand uitgeslagen. De rustelooze werkzaamheid als uitgever deed het besluit rijpen aan de zaak een eigen drukkerij te verbinden; bet gestadig been- en weerzenden van proeven naar de drukkerijen van Westennan & Zoon, J. D. Sybrandi, C. A. Spin & Zoon en C. Blommendaal te Amsterdam, H. R. de Brenk en J. G. La Lau te Leiden, Gebr. Giunta d'Albani en K. Fuhri te's-Gravenhage, A. ter Gunne te Deventer en P. Barghoorn te Groningen, maakte deze uitbreiding zeergewenscht. Wei is waar waren aan de Haarlemsche drukkerijen van de Erven F. Bohn, de Erven Loosjes en Joh. 