Bijdragen tot de taal-, land- en volkenkunde
Khanikoff on Anglo-Indian Travellers; Communications with Netherlands India; The Mohammedan rebellion in North-Western China; On the distribution of forests in India; Public works in Japan. Voor de Reviews of Boekbeschouwingen wordt eene niet on- belangrijke plaats ingeruimd. Zoo treffen wij er beoordeelingen of overzichten aan van W. W. Hunters Orissa, van de Beau- voir's reis naar Peking, Jeddo en San Francisco, van Major's uitgave, in de werken van de Hakluyt Society, van The Canarian, or Book of the conquest and conversion of the Canarians in the year 1402. Ook Nederlandsche werken worden er niet vergeten. Naar aanleiding van de Jonge's Nova Zembla is er sprake van „the Barents Relicts, 7 terwijl evenzeer de belangstellende aan- dacht gewijd wordt aan de geschriften van het Kon. Ned. meteorologisch Instituut, Een voornaam deel bevat de mededeeling van de jongste berichten op aardrijkskundig gebied in de verschillende wereld- deelen, met de Proceedings of Geographical Societies. Eindelijk wordt, nevens dit alles, voor verscheidenheid gezorgd door stuk- ken van verschillenden aard, zooals: Mr. Fairweather’s Yach- ting; The threshold of the unknown region (The Pioneers of Polar discovery); Modern national anthems and patriotic songs; My note book in China, enz. Ook worden er een groot aantal advertentién van allerlei aard daarin opgenomen, alsmede eene opgave der reizigers in verschillende hotels (Hotels register) in onderscheidene steden van het Vereenigd Koninkrijk, dat natuurlijk alleen voor den Engelschen lezer van eenig belang kan zijn Over het geheel genomen, twijfelen wij er niet aan of men zal, ook voor het doel, dat het Instituut beoogt, het vervolg der uitgave van dit maandschrift met belangstelling tegemoet zien. LEENTAFEL. 225 Bij het lezen van de Proceedings of Geographical Societies van Londen, Parijs, Berlijn, Petersburg, Dresden, Frankfort, Leipzig, Florence enz. konden wij den wensch niet onder- drukken, dat er toch eens eene dergelijke vereeniging in ons vaderland mocht tot stand komen; ip een land, waaraan men de kennis der aardrijkskunde van zoo vele landen in ver- schillende werelddeelen, gedurende de 16e, 17e en 18e eeuw, te danken heeft. P. A. Lure. VARIA. DE KOEBOES. (Fragment van een brief.) 22 OcrosBer 1872. De Koeboes bewonen de aan elkander grenzende streken van Djambi, de Banjoeasin, Moesi Ilir en de Rawas, vooral die gedcelten waardoor de Soengies Kapas en Dangkoe (neven- riviertjes van de Batang Lekoh) en de S. Berou en Tualang (takken van de Banjoeasin) stroomen, Hun getal bedraagt hoog- stens 2000 zielen, doch wel verre van toe te nemen, schijnt dit nog met den dag bijna te verminderen. In den onbeschaafden maatschappelijken toestand, waarin de Koeboes verkeerden. is in de laatste jaren merkbare verbetering te bespeuren. Ze drijven handel met de Palembangers, hebben vaste woonplaatsen, leg- gen ladangs aan etc. De handel is veelal ruilhandel, waarbij boschproducten tegen lijnwaden, rijst of zout worden ingeruild, doch ook ’t geld is lang geen onbekende zaak meer onder hen, getuige de land- rente die in geld wordt opgebracht; maar ook vooral de han- delaren zelf, die er over klagen, dat de winsten, welke zij vroeger behaalden veel aanzienlijker waren dan thans, nu de Koeboe zijne producten meer op waarde weet te houden en daar- voor geld vraagt. De plaats in de Moesi Ilir, waar gewoonlijk de transactiën worden gesloten is de monding van de S. Dangkoe. Daar komen koopers en verkoopers bijeen. Fene zekere vrees voor ‘t water belet de Koeboes hunne waren zelf ter markt te Palembang te breugen, maar ook op dezen regel worden de uitzouderingen hoe langer hoe talrijker. VARTA. 297 Ik «chreef zoo even, dat de Koeboes vaste woonplaatsen hebben. Alleen de zoogenaamde Koeboe Djambi hebben hun zwervend leven nog niet afgelegd, Met de anderen is dit groo- tendeels wel ‘t geval en ik zou de ligging en namen der doe- soens kunnen opgeven, wanneer ik eenig nut daarin zag. Wel is waar bestaan die doesoens voor ‘t meerendeel uit ellendige hutjes van boomschors en atap. maar een enkele woning van een hoofd of miuderen man was toeh tetwat beter ingericht dan de overige. Zelfs heerschte daar een zekere weelde an huisraad. Het aanleseen van ladangs geschiedt onder de Koeboes in de Moesi Ilir eerst sints dit jaar. Op hoogen trap van ontwik- keling staat de landbouw dux bij hen met. Evenwel ‘tas een bevin en cen verbetering in hun toestand, wil ih hoopen. Met hougersnood, die vroeger wel eens onder hen heerschte, zal “t ten munste wel gedi#an wezen en dit is al veel gewonnen, ERRATA IN DE STUKKEN BETREFFENDE TRANSSCRIPTIE VAN INLANDSCHE PLAATSNAMEN, Blz. 7,7. 14 10, ll, 14, opgenomen in Deel VI, blz. 7 volgg. v.0. ng, dj lees: ng, dj (en zoo vervolgens alle na- oo GG a vz men van letters, als ook inlandsche plaatsnamen enz. cursief). worde » worden. eeniger mate /, eenigermate. ‚ál. a. . 6 door d /. o door 6 of 0. . Bónó sobó l. Wónósóbó Boyd ___n Bògòr. van werken ” aan werken. o. uitteleggen » uit te leggen (en zoo vervol- gens in soortgelijke gevallen). . Ngojbgyu karta U. Ngajégya-karta. kleine vakken U. kleine vakken. dien overeenkomstig /. dienovereenkomstig. Pélém, Sèwoe 0. P&lém-sewoe. Angsa-angsa l, Angsa-angst. stla 0. Séla. met een woord /. met één woord. . gégér Ll. gêger. Co >. a . a . neren &. Kn ER MN a a ean MA en ON L. abu ee ann am en en) \ un dga A ain gay en qe L engs Blz. 16,r. 1 17. ERRATA. 22) v. b. nc) 7 Í. ER LN O GJ o. onmiddelijk /. onmiddellijk. „tld. „ en elders U Exe. 1 U. Exe. rari’ rN b. ain a /. aen a. ede uitgevallen het woord wederweveven. oO, na ny behvurt een punt en nieuwe regel, nt, In BL. 4. ts in Bo... » do tof d. td. d, tof dt... «NEN door dd, f, a wm door d, t... lees: an am door d, £. aa 11 door d, é... t ft ” 3 /. i b. Suagur |. sangar. e van een voor... /. van een woord voor... » oengary en andere... /. wengar); andere... in Ze /, S Sartharang, Kopal |. sari, burang, kapa!. we osclinhes 7. svllabes. » maken Churdan... 7. maken: 4omdan... « hana l, banda. mea oo mearlu. ve nugora |. nagarv. JI A “te schrappen, re Bujomoli |, Bojematt. Rueniesajoe, Hanting-matt... 1. Boemi- ape, Banteny-mulr Prem Sewoe |. Pelem-arwor. Mankse-Nagaran |. Mankve-nugaran, Poerworulju /, Poerwored jn. 0 Pypo-Sentiban Ll. Dyajo-aentikan, Ambel-ambel oo» Ambhil-amlal, „ergen naan 7. eigenen. Kedael L. Aiduel 0. Kedel ” ” evel el a” kidoel. Angin angen i. Angta-angin. 230 ERRATA. Blz. 22.r. 8 rp o. Inlandsch 7. inlandsch. 23, 3 v.b. /. Ta-soetan, it. van Ta-soeta. 17 » » oomen /. vormen. 1S wp » ) Kluoon Ll. Kliwon. 18 7 o. Mreqawati... mrègawati 1. Mrégaralt ... mregawabe. 7» « po en ka /. pa en ka. 21, 3 v.b. Arademan... Karadedéennan... l. Krade- “man... Ketradéunan.... 14 # » als een woord /. als één woord. Tot nader toelichting op de bedoelde stukken moge nog dienen , dat de bij mijn schrijven van 26 October 1854 (blz. 18) ge- vraagde machtiging verleend is bij missive van den Eersten Cionvernements-secretams van 18 Febr, 1865 no. 315; en dat de # Regels van transsenptie # (blz. 19 volge.), op grond van die machtiging eerst door mij voor eigen gebruik ontworpen en aan dezen en genen medegedeeld, later, op daartoe, bij missive van den Kersten Gauv.-secretaris van 29 Sept. 1869 no. 1834, b, ontvangen uitnoodiging, bij mijn wederschrijven van 15 Oct. 1869 ne. 18, ter kennis van de Regeering gebracht werden. Overigens kan ik het slechts aan misverstand toeschrijven , wanneer in ’t verslag van den heer van Limburg Brouwer, uitgebracht in de vergadering van 17 Juni 1870, en aange- haald op blz. 1 van deel VI dezer Bijdragen, gesproken wordt van mijn’ wensch, om de transscriptie der plaatsnamen op Java zelf ontworpen en vastgesteld te zien; aangezien ik mij niet herinner, mij ooit in dien zin uitgelaten of daartoe aanleiding gehad te hebben, ’t Was buiten eenig toedoen van mijne zijde, dat die vaststelling, voor zooveel eigenlijk Java betreft, mij bij besluit van den Gouv.-Gt. van 29 Jult 1863 no. 31 werd op- gedragen; en ook wat de regels aangaat, bij die transseriptie in acht te nemen, is er nooit spraak geweest van de vraag, of zij in Nederland of op Java moesten worden ontworpen, maar alleen van de eischen, waaraan zij dienden te beantwoorden. Uit dit oogpunt meen ik nog eenig antwoord schuldige te zijn op eene bedenking, die in ‘t zelfde verslag voorkomt, en ook elders steun gevonden heeft. Zij betreft de voor officieel en dagelijksch (niet wetenschapnelijk) gebruik op mijn voorstel ERRATA. ve] aangenomen schrijfwijze van o zonder onderscheid voor de da- vaansche eigenlijke o en voor den gemengden Klank, die juister door a wordt witgedrukt. Dat de overvloed van ws, die zoo doende de das. woorden in ons schrift kenmerkt, alles behalve fraai staat, stem ik gaarne te: en miet mamnler, dat het tanl- eigen, dn eenigsZins ruimen zin opgevat, met het oow ook op verwante fader. ziel veel beter verdrangt met het gebruik von a, ooh daar. waar zij op Java als a wordt uitgesproken. Fven- zeer eehter als ik, met den verslaggever. die laatste schrijf Wijze, hetzy dan met of zonder onderscheiding van a en d. als de venige ware, en die met als volstrekt ondaldbaar beschouw tn wetenschappelijke geschriften , Waarin de plaatselijke uitsprvid, eene zach van ondergeschikt behang is, zoosver schijnt ho: ommgeneerd oe secirpfarze miet enhele a mtsplatst op een ander ovebped., wir dee ouitspratk zwaarder bekoort te wezen dan aie bes How ineen san bioot wetenschappelijken aard. Move ten A von aal pret eerteen crond Kunnen beweren. dat de ware Utaproak van a wetrig of diet meer sana dan van v verschul, yeoseed ds tec vehker. dat, al zeeft qa some duane nn va wee Beste oe Heflin aatsetsy als dara, Nalaliqa Nuerakarta, Lupus. ele MM rnertmartee nit sparsah Mies oo bi) orn het burverreeht verkre veen, Geto vrt pubiiek ope bes oalde erkent als ele reotumr. oe ute Maen dem Ee be oben Kiam, en mn Et aen wis Saha, Panaragdt. Banderas var bet bekende Sul, Pomoren. Prondimoxsa tement iets atiders zal kunnen zien der Ponten, et op zjn best uitvarisers won geleerde berwetern;: Berto Van Jt to boserserrredser puibaehk ver Benropa, ardatks atie Wor caer ri RWI ale: vak teder oor bert de moot, Wel niet atiders Verwa oan Worden, dane neemen atte spreken, Zoo cas zeg ader wees reve get, De pezen tech sate bepalen. Un Werke Bt vaten ode oa os oa Manden meet Zen op verre duit Bte sun eared tee det erg es eT eT baer aneey ery fee Demon \ arf fe jaye, e fey fe acta ‘eat eier fear fee praam, Ds woes FC, fer dieareretateny ens oth bea Jobat het Trout ster moter be, te. Me een con anr sent per een cool besa na te ey t tet: ETA te PST Vialt of vl d desor ee Sereiner re derl Lt Yea Jf fe thera fe- nuh, al nerf th beeren “etn fief tet te Looe: ey Ae teer ay har. 2 vent De onerkert ed ° NS eoteyl ps ' Le Es gel bard. . Ut Ms ne der veer (. N Aetrisa f e Vester Pe reen nd Werke. oer reermpefe trae Te ant . "7 Beet adewet A Ge tet sade: Troe © Neo, Leta eafer po Careneler hats 232 ERRATA. zij was, zeker niet; want wat ik voorstelde, was cenvondig k behoud van wat tot heden algemeen gebruikelijk was. Groot dan bij ‘t gebruik van a? Ja, dat zal wel uitkomen; ma daarop kan de uitdrukking: «nog veel grooter worden» toc bezwaarlijk terugzien; en nog minder op de nu eerst aang prezen, schoon ook niet geheel nieuwe, schrijfwijze met enkele , Hoe ‘t zij, mijn voorstel had met ten doel, aan eene onzeke heid omtrent de uitspraak tegemoet te komen of die te ontgaar maar integendeel om de verplichting te ontgaan van op goe geluk te beslissen in eene onzekerheid, die ook voor mij be stond. Had ik b. v. de spelling te bepalen van namen of deele van namen, die mij werden opgegeven als Zoro, rowo, en ko ik voor mij — 200 als maar al te dikwijls plaats had — geen voldoende zekerheid erlangen, of die v's in ’t Jav. als o « als & luidden (of dus za casn bedoeld was lara, ziek, of lore twee; rawa, moeras, of rowu, wijd), dan verlangde 1 geen stelsel, dat mij noodzaakte, aan anderen, natuurlijk ge heel willekeurig, eene zekerheid te geven, die ik zelf nu had, maar gaf de voorkeur aan een, dat mij althans op d punt verzekerde tegen “t gevaar van nieuwe fouten in de werel te brengen, en dat overigens alle gelegenheid liet, om in ee daartoe bestemd register de nadere inlichtingen te verschatfen waartoe ik mij in staat zon vinden. Dat dus de aan het Instituut overgelegde lijsten van plaats amen, waarin trouwens nog alleen de of ficieele spelling we aangeduid, «de taalgeleerden hier te lande nog niet genoegzaai nin staat zouden stellen, eene eigene transseriptie van al d „daarin voorkomende namen te ontwerpen ”, is een noodwendi gevolg van de omstandigheden, die ook den samensteller va die lijsten in vele gevallen verhinderden, die transscriptie me zekerheid en nauwkeurigheid te bepalen, en kan op zich ze niets tegen de daarbij aangenomen regels bewijzen. Leiden, . B. Cones Srvart. 13 November 1872. A. | OMEN STUART —_—e- a tee Lijst voorkomende by Raffles TI fe == eee hlz. SI. ne biz. «2. [IS ailolo rac. over- Neer- wval- eeuw d tot chier- Wijlen hera, vord- itavin n op- dir. werk: Indie. chiens ine p- elijke ravor- r 935 zij beh: dam dara: bev prez Hoe heid naa gel u ston: van ik v vold als ‘ twe geen heel had, punt te E daart waar’ D: name aang “in „daa gevol die ; zeker mets 13 EEN TWEETAL BIJDRAGEN TOT DE KENNIS VAN HALMAHER A. Het groote ciland Talinshera, naar het vroegere rijkje Djarolo veelal Carloio geheeten, behoort, hoezeer gelegen in de onmid- delipke nabnipheid der zoo lanes reeds door de Europeanen over- heerde Npeceriy borbanden , nog steeds ouder die deelen van Neer- Jandsech-tndie, met wier aardriykskundige geesteldhuend en bevol- Kreet Wig zeer onvolledig bekend zijn. Al wat in deze eeuw over chit erk het heht cag. bepaalt zieh bijna uitsinitend tot het san het Ternataausche rijk onderworpen noordelijk schier- ena, Daaronder behoort vooreerst ven belangrijk opstel van wijlen mijn vrt Pd Waller Me Hatfurren van Noord-Malmahera, daat met) velipheoortive opsteilen over dee Alfoeren van Noord- Ceram en Het eren Boere gepbaatst werd mm het te Batavia BUC ezersee Vert tise tire ft Ladisch Archies en odagarnao weder In op- veenennen oan het deer Wrser en den cmed-raad vaan Emediee Jar. Cornet. de Corot van K rinansersdourse vervaardivde verzamelwerk - Met etland Barrer en he kot ntivatic on Nederlandech-tndic. Witier verzelde om Bebi den commissure Weddih op diene beet door den Moiuhsecen Arcupel, wiarbsj hem ven onder- zoek Maes opteren tur de unstelimgen der oorspronkeiijke besethiny Aan chit uttvestrente: gouvernement, Volijverie navor- eet Jab pinszet TIN | Wis, here ft hay tos Ghee de zeden en gewoonten der Aitoeren van Noord-DDalmatera veel wetens- waatdivs poeedeseerde eid, tenwal fay aun dit etinagratisen onder- peek rene bennopte area kshundice beseurijving Van het noor deinyh weiterer nt ode prgebe ern: tent ma tien disterkten deed Venorafstnt. Litveeryver inlwhting over de eientiypke gelaatsbesrchrijving van Noord-Hituathenc vindt men on ie dumtrekenmgen gehun- Je Valse VIM, 22 238 zij beh. dam daa: bez prez Hoe heid maa gelu ston: van ik v vold als « twe geen heel had , punt te k daart waar - D: nainé aang win „daa gevol die; zeker niets 13 EEN TWEETAL BIJDRAGEN TOT DE KENNIS VAN HALMAHERA., Het groote eiland Talmahera, naar het vroegere rijkje Djalolo veelal Calole eeneeten, beliort . hoezeer erclesen in de oumid- delliuhke nabyhetd der zoo lang reeds door de Europeanen over- heerde Npeverij Kabarden , now steeds onder die deelen van Neer- fandset tndie. met wier aardrykskundige gesteldheid en bevol- hinge wij zeer onvolledig bekend zijn. AL wat in deze eeuw over dit eiland het hebt zag, bepaalt: zaet bijna watslintend tot het aan het ‘Fernatsansehe rijk onderworpen noordebijk schier- enharal, Diarouler behoort vooreerst ven belangrijk opstel van wijlen miepen Spend Fb Weller. De Muifveren van Nuord-Malmahera, dat met gelyksoortize opsteilen over de Alfoeren van Noord- Cenun en zet erband Boeroe geplastst werd mm het te Batavia BAE grenst eet fidsetinstt Lahiveh Archief en daarne weder is op- werotnen in bet doer Wager en den oonderacal van dade Jar. Cornets de Oopoot van Kraavenbure vervaardizde verzamelwerk: Met vrand dere en de botantvatie on Nedertandeh- Indic. Witier verzoende in Eske den commissarts Weddik op diens bose deer dle Meemmasezien Aretipel, woah hem een onder- Zie bh Wrs meted ten hear ode rested iitnre ty der oorsproukeinke bevechin vat dt uitvestrekte gousernement. Volijverny navor- wer „4 pnt zet als ‘het Wins, heeel iy ons over de zeden ey ovewounten der Adfoeren var Neord- PLaimiatera veel wetens- Woores meer zeddeeld, kervel Gy aan bt ethnogratisch onder- zeeeeh oere bennopte garde ashktuedtve besehryving van het noors besig seer sand mert dee inden an tien distrikten deed Vener afrsann. Latseerver intehting over de eiuzenlijke plaatsbeschrijv ing van Noord BEatueebers vondt men on de Aanterkeningen gehun- de Nols VOL, 2 934 BEN TWEETAT BIJDRAGEN den op eene reis aan de noord- en westkust van Halmahera, geplaatst in het Tijdschrift voor Ned. Indië, 1856, D. II, blz. 209—228, waarin van de hier hoofdzakelijk alleen be- handelde distrikten Djailolo en Sahoe op de west-, Galela, Tabello en Kaoe op de oostkust de namen der verschillende negorijen opgegeven en een aantal topografische bijzonderheden medegedeeld worden. Ongelukkig verscheen dit opstel in het tweede tijdvak van het Tijdschrift voor Ned. Indië, dat men voor de daarin vervatte wetenschappelijke mededeelingen de oneritische periode zou kunnen noemen. De aan het opstel ge- geven titel is reeds slecht gekozen. Wat toch moet men ouder de noordkust van Halmahera verstaan, vooral hier, waar alleen van het noordelijk schiereiland sprake is? Vele eigennamen zijn door drukfouten bijna onkenbaar. De naam van den schrij- ver wordt niet medegedeeld, evenmin het jaar, waarin de reis plaats had. Zou de redactie dit gelaten hebben, omdat de regeering destijds onze kostbare Indische bezittingen zooveel mogelijk achter mat glas verborg? Ik kan dit niet denken. De nimmer door het kultuurstelsel bezochte Molukken behoorden toch tot die buitenbezittingen, waarvoor men het licht niet schuwde. Bovendien leest men op blz. 224, dat het afloopen van Bawean door Tabelloreesche zeeroovers een jaar te voren geschiedde, waaruit blijkt, dat deze reis omstreeks 1852 moet hebben plaats gehad. De reiziger eindelijk, die hier en daar uitvoerig de bevolkingsstatistieken opgeeft, moet een ambtenaar geweest zijn, zoodat de regeering, wanneer zij dit begeerde, zijn naam gemakkelijk had kunnen uitvorschen. Dit ontbreken van den naam des schrijvers is dus mijns inziens geen reden, om met den heer de Hollander (Zand en Volkenk. van Ned. Indië, D. II, bl. 355) aan dit opstel minder vertrouwen te schenken; alleen moet men het wegens de vele fouten in de eigennamen met voorzichtigheid en critiek gebruiken. Eenige jaren later werd Halmahera door twee natuuronder- zoekers bezocht, den beroemden Wallace en den te vroeg over- leden Dr. Bernstein. De eerste bracht in 1858 enkele korte bezoeken aan de door de onmiddellijke nabijheid van Ternate het meest bekende plnatsen Dodinga, Djailolo en Sahoe, terwijl hij in 1860 op zijn terugreis van Waigeoe ook Gane op het onder Ternataansch beheer staande Zuid-Halmahera aandeed. Hoeveel Wallace ook tot de vermeerdering van onze kennis der fauna van llalmahera hebbe bijgedragen, voor de eigenlijke NOT DE KENNIS VAN HALMAHERA, 995 land- en volkenkunde van dit eiland geeft hij weinig nieuws, terwijl zijne ethnografische beschouwingen over de toenadering der bevolking van Halmahera tot de Papoes ook mijns inziens, evenals reeds Prof. Veth in zijne vertaling van Wallace's werk opmerkt, ten hoogste nadere bevestiging vereischen, Van veel grooter gewicht zijn Bernsteins geogratische onder- zoekingen op Tlalmahera, waarover ongelukkig van zijne reizen in 1881, 1862 en 1863 alleen zijne voorloopige mededeelingen geplaatst zijn in het 7ijdschrift van het Bataviaasch (renvotschap, D. XIV, terwijl van zijn laatste reix in IS64 door zijn over- lijden slechts zeer korte op reis gemaakte aanteekeningen het hcht zagen (in genoemd tijdschrift D. XVII). Ware hij in het leven gespaard gebleven, ongetwijfeld had zijne te verwachten uitvoerige reisbeschrijving veel meer geleverd. Van Mei — October 161 onderzocht hij vooral het distrikt Galela, waar hij den vuurbers Goenong Apt of Tolo en den uitgebranden vulkaan Mamoeia beklom, voorts de eilanden Ikan en Morotat. Van November 1862 tet April van het volgende jaar bezocht hij de distrikten Kane en Tabello en wijdde een meer nauwkeurig onderzoek aan het tot dusver meestal voor onbewoond gehouden Moratat. Op zijne groote reis naar de Papoesche Eilanden in 1863 ging hij eerst van Pajahe over Tand naar Weda en verder te scheep dangs de zuidkust van het zuidoostelijk sehtereiland; op zijn terugtocht nam hij eerst denzelfden weg, vaar zeilde nu Znid-Halmahera om en gaf tevens venige beriehten over het zuidelijke en centrale gedeelte der westkust. Ook op zijn tweede reis naar de Papoesche Eilanden in 1864 volgde hij dezen wey, waarbij hij over de zuidkust van het zuidoostelijk schier- eiland nieuwe bijzonderheden mededeehde. Op deze bende laatste peizen bezoent Bernstein evenwel ulleen in het voorbijvaren enkele plaatsen van Zuid en Oost-Halnahera. zoodat ook hij eigenlijk alleen het noordelijk sehterethind grondig onderzocht. Behalve het weinige, dat Wallace en Bernstein over de distrikten Gane, Weda en Patani mededeelen, bepaalt zieh dus onze kennis van Halmahera tot het noordelijk schiereiland, zoo- als ook uitdrukkelijk door Prof, de Hollander (Zoend en Volk. IT, bi. 352) wordt opgemerkt. Reeds voor jaren verlangde het Instituut in de door het bestuur uitgeschreven Vragen eene bee schrijving der drie overige sehierenanden, vooral van Tidoreesch- Halmahera, waaronder men de beide oostelijke sciuereilanden met het centrale vedeelte des enlands verstaan moet. Te vreemder 536 EEN TWEFTAL BIJDRAGEN mocht deze geheele onbekendheid met dit deel van Halmahera heeten, daar de gouverneur-generaal van der Capellen in 1824 op zijne inspectie-reis door de Molukken een post vestigde in het omstreeks het begin dezer eenw veel door vreemde wal- vischvaarders bezochte Bitjoli, welke vestiging eerst eenige jaren daarna onder de bezuinigingsmaatregelen van du Bus weder werd mgetrokken. Toen dan ook onze tegenwoordige voorzitter, de heer Bleeker, onder het opstellen van zijn belang- rijk werk over de Molukken bemerkte, dat wij van drie schier- eilanden van Halmahera nauwelijks den juisten omtrek kennen, -gocht hij in de gouvernements-archieven te Batavia naar de dienstverslagen over deze vestiging te Bitjoll, maar vond die tot zijn leedwezen met. (Reis door de Minahassa en den Alo- lukschen Archipel, D. 1, bl, 258). Toch was de later als resident van Manado overleden Joan Pieter Cornelis Cambier, dien van der Capellen onder den titel van assistent-resident tot gecommitteerde voor Ti- doreesch-Halmahera benoemd had, de man niet, om geen be- hoorlijk rapport over zijne verrichtingen te geven. Tet bestaan van zulk een verslag vermoedde ik het eerst in 1863, toen de oud-gouverneur der Molukken Jhr. F. V. A. Ridder de Stuers aan het Instituut eenige beknopte aanteekeningen over dit gouvernement ten geschenke gaf. Daarin toeh vond ik onder anderen eene indeeling van Tidoreesch-Hlalmahera im distrikten met meer audere bijzonderheden, blijkbaar uittreksels uit een uitvoerig dienstrapport. Ken onderzoek naar dit stuk zelf bij den welwillenden gever leidde aanvankelijk tot geen resultaat. Kerst. eenigen tijd daarna ontdekte ik op de auctie van wijlen den heer Lauts het oorspronkelijke rapport van Cainbier over Tidoreesch-Halmahera, dat met andere handschriften over de Molukken op mijn voorstel voor de bibliotheek van het Instituut werd aangekocht. Het verslag van Cambier, hoe belangrijk ook wegens onze geheele onbekendheid met ‘Tidoreesch-Halmahera, handelt even- wel over een tijdvak, dat nu reeds bijna een halve ceuw achter ons ligt en waarin deze gewesten door volksverhuizingen bijna ontvolkt waren. Daar nu sedert deze streken , hoewel zij weder geheel buiten den rechtstreekschen invloed van het Nederlandsch gezag staan, toeh na het eindigen der voortdurende onlusten, die het rijk van Tidore van omstreeks 1790 tot 1820 ver- woestten, tot eenige grootere rust en welvaart gekomeu zijn, TOT DE KENNIS VAN HAI MAHERA. 537 was het na den aankoop van dit handschrift’ eerst wensehelijk af te wachten, wat over Bernsteins onderzoekingen op Halmahera het eht zon zien en voorts na te wan, wat in onde doeu- menten nog belangrijks over dit ethand te vinden was In de eerste plaats Kwam daarvoor eene beter haart) van Hahnahers an aanmerking. Sedert het herstel van het Neder- Jandseh wevaz in den udisechen Archipel is ons beheer manzien- lyk asteerebrend over en daardoor vak onze kenais ceermerkelijk vermeerderd van Borneo en Narmatra. Man Zuid-Celebes en de Minahassa, agar Vaan vele deelen van het nitwestrehte conver- nement der Molukken weten wap those verl minder dan onze veorvaderen In de dagen der Cony aseute, Het thutidelss Kste blijkt dit bay vergelyhing onzer nieuwe hicerten , zooals die in Melvill's Atlas en speur s Kever der Molakken met de uitvoermse Kasartern ant eden omden athe im Besreretsr boroft ele de Kamer van Asters ifl het PRENT der \ Elze eee der den boeck Werersernn kasttenmaker Posse de Ciratt deed vervaardigen en tans op het Hickssreloiet be wsnerd worden. ‘Poon daan ook bet Instituut im DSc de beren ten en de afde lom) Orme van den Neer Aan diesenberye outteaf. kom diet voor ber bonrerngedeelte deer cvroote Giolf vane Toratir seen betere Kaart sterven hate vere pepronbuete der aide hen vit dezen atlas Aan her Raksarehief. Eveneens heeft bet Departecent van Reaeren een pear daarna ten droepenter van datere omtde st tiepstoetten toet Nieuw Gained op DEN utters vem ole ccrde hoaart vate oe Gteoete Creelvink baa. Vat: Noeuw Gites Newrdhaet on wat de Papersene Balanden eek Van A RTT Ee Ys my! tee Pete DA ead Tbr tee pte ff hove benen elias eee vann Boere reste nertaedet atlas ny ber We xsatetinel He Wiske dus van Boe aren. eer etrouw fae sre obiner veer unltesteven en ee zet Pay port ven Camber te Neer, Tonen Het nn gebere i owas. dat van Bee rnsterrn Hein Hete meer de wafer Was dan ee ree Neesbeepege medederitegen, maarten Pr eer Gereden. kale overdone ber ober Kaart Aat Meis tsl OS Sh) ted it. fry heed, Mat, Grease NEN. hi Bidon, dees teccat Het bestinr var her Pesta op vecrtel vat des Serre Obreen en ont dee: carte Kerl ove He err orn te lener: wraivee tet, weerde. hohe Meern ot ur. bidt He Meteors etter IR Wol weisfere: eatiete Peper veer ener dd ap otf bren Gtespete en dar fart tem die Ue Er Plan et met ats Nat Eet bes rn Veren err? hert, trekken. [dese Kaart teer. te lee tt veer eh, waat de caper dane: der bagete’: e: |: if apt ; geze er ts i' vit =' : 1. ‘re d . Le : eh kelijk 238 EEN TWEETAL BIJDRAGEN schaars voorzien van inlandsche plaatsnamen. Het was dus wenschelijk, deze zeekaart te vergelijken met eene in 1720 ver- vaardigde landkaart der limietscheiding tusschen het Ternataansch en Tidoreesch gebied op Noord-Halmahera uit de verzameling van het Rijksarchief en op te zoeken, wat men in oude docu- menten der Compagnie en in Spaausche of Portugeescne werken over dit eiland vinden kon. De Portugeezen en vooral de Span- jaarden waren toch met het thans zoo onbekende Flalmahera, door hen meestal Batoe China, Moro of Gilolo genoemd, be- trekkelijk beter bekend, dan met menig ander deel van den Indischen Archipel. Zoo vindt men reeds op oude Portugeesche kaarten, waar Manado en Makassar nog als kleine afzonderlijke eilandjes zijn voorgesteld, de eigenaardige vorm van Gilolo met zijne vier schiereilanden behoorlijk aangegeven eu bevat de door Navarrete uitgegeven , maar ongelukkig onvoltooid gebleven reis- verzameling in het laatste deel het beknopt verslag, hoe dit eiland reeds omstreeks 1525 door een Spaauschen stuurman werd omzeild. Hoewel ik uu voor dit doel veel had bijeenverzameld, wat zoo voor de plaatsbeschrijving als de oudere geschiedenis van al- mahera niet onbelangrijk mocht heeten, was het mij nog niet gelukt, dit tot een voor mij zelf bevredigend geheel te vereeni- gen, toen ik van dezen arbeid werd afgeroepen door de ontvangst van het reeds lang uit Indié verwachte handschrift van den heer von Rosenberg over zijne laatste reizen in de Geelvinkbaai. Ik had den schrijver beloofd, zijn arbeid voor de pers na te zienen waar mij zulks noodig voorkwam, daarbij aardrijkskun- dige aanteekeningen te voegen. Dit moest voorgaan, opdat deze belangrijke reisbeschrijving zoo spoedig mogelijk het licht kan ‘zien, hetgeen te weuschelijker is, nu men in het buiten- land meer en meer op Nieuw-Guinea de aandacht vestigt, om ook op wetenschappelijk gebied Nederlands prioriteit in deze streken te handhaven, voorts omdat juist nu in Neerlandsch-lndië telkens van nieuwe expeditiën naar deze terra incognita sprake is Om nu de uitgave der reeds gegraveerde kaart niet langer te vertragen, ziet die thans het licht met het rapport van Cambier en deze beknopte toelichting over het gewicht en de herkomst dezer twee te lang reeds aan het publiek onthouden documenten. Later hoop ik gelegenheid te vinden tot verdere mededeelingen over de historische topografie van Halmahera en dan of in een afzonderlijk opstel voor goed een cinde te TOT DE KENNIS VAN HALMAHERA. 239 maken aan de tot juist verstand van de = geschiedenis der Molukken zoo hinderlijke verwarring tusschen Portugeezen en Npanjaarden, die men vooral in den laatsten tijd telkens bij onze voornaamste schrijvers over Indische geschiedenis aantreft. ! Tot wering van verder misverstand voorloopig slechte deze opmerking. Na Verhaglens verovering van Ambon en Tidore in 1605 zijn de Portugeezen voor altijd uit de Molukken vere dreven. Sedert voerden de Nederlanders daar en in Noord- Celebes gedurende meer dan een halve veuw een onafgebroken wedstrijd, miet met de Partugeezen nit Malakka, maar met de Spanjaarden uit Manilla, een strijd, die zieh telkens ver buiten de grenzen van het tegenwoordig Neerlandsch- Indie tot naar Mindanau en de Philippijnen, ja tot naar Formosa en Cambodja vitbreidde. “a Hage, 28 Sept. 1872, RowEDE VAN DER AA, 1 Wallace en andere schryvers vergelden op Hntinahera dikwyls vade Portu- geesehe furten. Zonder vader ond) rzoch zun ik durven beweren, dat dit vver- blyfeels van Spaausrhe furten zijn. Prof. Veth teat dit on zijne soo belangrijke aanteekemugen op Wallace's Zasulinde onveramterd, en waar by terecht het onderscheid tusschen Garninalamme en Malevo, de vinde en niruwe hoofdplaats van Ternate, uiteenzet, beweert deze uitstekende geschiedvorerber in cen vubee waakt vogenblik, dat Gamniuaiamime uos tet oa den Munsterschen vredr aan de Prtugrezen behoonde, Ook de heer de Jonge noemt in zijn in vele op- siebten zoo uitmuntende werk over de opkomst van one gezag on Indie denzelfden vlootvoogd, hetzelfde fort of schip naar willekear Purtugersch of Npaansch, als waren dit twee synontmen, die men, toen Portugal en Spange ouder een honing Stonden, tot stylafare dis deer clhaar han gebruiken Zelfs in die dagen waa bet beheer over heule rijken en vooral dat over benne Kolenen scherp afgescheiden, Waar beide nation ou Indie tet afwerug van den gemee nerhappe lijken vyand to gamen agerrden, inisiahten deze etpediten 2eweoutlgh door brun onderlingen nayver, eves ale de geectuneerde schecpeterhten der Eugelechen en Nederlanders in de Ohatersche zeeen Olpe oblate iteenderingen ta heerden de oude stukken, vok Valentijn. van Ramen en barts, de Portuzeesen en Castbanen goed uitelkaar, Er verwarring dagtoer keet verst van den dateren O;d en heerscht weder zoo sterk sa Det onlangs verschenen werk van dio heer Mernerna, dat bert meer dan tijd wordt, «Ferns enal ss toon U Waarechaten 238 EEN TWEETAL BIJDRAGEN schaars voorzien van inlandsche plaatsnamen. Het was dus wenschelijk , deze zeekaart te vergelijken met eene in 1720 ver- vaardigde landkaart der limietscheiding tusschen het Ternataansch en Tidoreesch gebied op Noord-Halinahera uit de verzameling van het Rijksarchief en op te zoeken, wat men in oude docu- menten der Compagnie en in Spaansche of Portugeescne werken over dit eiland vinden kon. De Portugeezen en vooral de Span- jaarden waren toch met het thans zoo onbekende Flalmahera, door hen meestal Batoe China, Moro of Gilolo genoemd, be- trekkelijk beter bekend, dan met menig ander deel van den Indischen Archipel. Hoewel ik nu voor dit doel veel had bijeenverzameld, wat zoo voor de plaatsbeschrijving als de oudere geschiedenis van [al- mahera niet onbelangrijk mocht heeten, was het mij nog niet gelukt, dit tot een voor mij zelf bevredigend geheel te vereeni- gen, toen ik van dezen arbeid werd afgeroepen door de ontvangst van het reeds lang uit Indië verwachte handschrift van den heer von Rosenberg over zijne laatste reizen in de Geelvinkbaai. Ik had den schrijver beloofd, zijn arbeid voor de pers na te zienen waar mij zulks noodig voorkwam, daarbij aardrijkskun- dige aanteekeningen te voegen. Dit moest voorgaan, opdat deze belangrijke reisbeschrijving zoo spoedig mogelijk het licht kan ‘zien, hetgeen te wenschelijker is, nu meu in het buiten- land meer en meer op Nieuw-Guinea de aandacht vestigt, om ook op wetenschappelijk gebied Nederlands prioriteit in deze streken te handhaven, voorts omdat juist nu in Neerlandsch-Indië telkens van nieuwe expeditiën naar deze terra incognita sprake is. Om nu de uitgave der reeds gegraveerde kaart niet langer te vertragen, ziet die thans het licht met het rapport van Cambier en deze beknopte toelichting over het gewicht en de herkomst dezer twee te lang reeds aan het publiek onthouden documenten. Later hoop ik gelegenheid te vinden tot verdere mededeelingen over de historische topografie van Ilalmahera en dan of in cen afzouderlijk opstel voor goed een vinde te TOT DE KENNIN VAN HALMAHERA. 239 maken aan de tot juist verstaud van de geeschiedeuis der Molukken zoo hinderlijke verwarring tusschen Portugeezen en Spanjaarden, die men vooral in den laatsten tijd telkens bij onze voornaamste schrijvers over Indische geschiedents aantreft. ! Tot wering van verder misverstand voorloopig slechts deze opmerking. Na Verhaghens verovering van Ambon en Tidore in 1605 zijn de Portugerzen voor altijd wt de Molukken ver- dreven. Sedert voerden de Nederlanders daar en in Noord- Celebes gedurende meer dan een halve eeuw een onafgebroken wedstrijd, niet met de Portngeezen nit Maiakka. maar met de Spanjaarden wit Manilla, een strijd, die zieh telkens ver buiten de gerenzen van het tegenwoordig Neerlandsch Indie tot naar Mindanan en de Philippijnen, ja tot naar Formosa en Cambodja uitbreidde. “a Hage, 28 Sept. IN72. Konin VAN DER AA. U Wallace en andere mehryvers vermelden op Halmahera dikayis oude Portu- gresehr forten Zonder onader undereuck zou th durven beweren, dat dt over- djfsels van Npununsche forten zin. Prof Veth Laat dit in zijne zoo belangrijke aanteekeningen op Wallace's Zusulinde vorrranderd, en waar ty terecht het anderscheil tusschen Gammalanime en Maleye, de vaude en nieuwe houfdplaate van Teruate, niteeuzet, beweert deer uitstehkeud: geschiedvorscher in cen unbee waakt oopenbith, dat Gamniaiamme nos tot na den Manstrrsechen vrede aan de Portugeezen behoorde. Gok de heer de Junge neemt mm zjn in vele op- ziehter gen nitsuuntende werk ever de opkomst van ous gezag in Indie denzelfden vloetvongd, hetzelfde fort of schip naar Willehenr Portuweesch of Spaansch, als maren dit twee vree peu, die men, teen Portugal ou Spanje vuder cen koning stond: th, tet efi lafwise fing door cihaar han bruiken Zelfs iu dee dagen was bet behrer over heats rijken en vooral dat over hunne Kolenten seherp afgrecheiden, Waar beide vatien mn Inde tet afwering Aar den gemecoschapye tyke n syand te gameu asrerden, misshien sh ze expedited soweondyh door hun onderiingen nagver, even mie de ggretegsbrree ride scheopetechtoa ser Batelechen en Nedcrlanders in de Ob tarerhe gear Opp seizoens ov tee ndervgen va Beerden de verh stukken, vok Vitestun van hanipeu enn Karts, de Port teeven en Castdivnen goed uit elkaar De verwarring dagteeheet ceret van den lateres tyd en hrerscht erder zo sterk my het oniangs verschegen werk van den heer Miinsina, dat het meer dan tijd merit, 1E vetes efusl of Gaen te Waarschuw u RAPPORT OVER TIDOREESCH-HALMAHER A. Halmahera of het groote land, dat. dezen naam draagt, wegens de grootere uitgestrektheid boven de nabij liggende eilanden, werd voor een reeks van jaren achtereenvolgens door de destijds machtige vorsten van Ternate en Tidore tenondergebracht, daar de eerste zich van het geheele noordelijke schiereiland en van het uiterste gedeelte van het zuidelijke, die van Tidore zich van het overige meester maakte. Welke de oorspronkelijke regeeringsvorm van dit land was, of het aan vorsten onderworpen dan wel eene of meer repu- blieken uitmaakte, is iets, waaromtrent, wat het Tidoreesche gedeelte aangaat, geene overlevering bestaat, terwijl de Tido- reesche boeken, die hierover mogelijk eenig licht zouden kunnen verspreiden, verloren geraakt zijn. Ook is het der bevolking onbekend, hoewel het de algemeene gedachte is, of het land verdeeld was in die landschappen, waarvan nu de benaming en ' kennis der grensscheidingen nog bestaan, niettegenstaande de meeste thans nagenoeg geheel ontvolkt zijn. Huune namen en ligging zijn als volgt. Langs de noordkust van het noordooster-schiereiland strekt Samofla zich van Tafongo ! ten zuidoosten van de pas van Dodinga tot Wassilee nt, welke plaatsen 40 a 50 palen van elkander gelegen zijn. Bitjoli maakt het geheele landschap uit van Wassilee aan de noord- tot de Boes- boesoe aan de zuidzijde van dit schiereiland; ik bereken, dat het 130 palen in den omtrek heeft. Aan dit distnkt grenst Mada, ' Tafongo heet op de kaart van Melvill verkeerdelijk Jofongo, op de hicr- nevers gevoegde oude kaart Tasnngu, R, A. RAPPORT OVER TIDOR! ESCH-HALMARERA. 2 tl dat de geheele vostervolf en venen afstand van <0 A a0 palen langs de Kust beslaat tot sen Dolafer op de noordkust van het oost-zuid-oostelijke seluerediand. Op de punt van dit Laatste hgt de provmmete Patent, welke ten noorden en fen zuiden door Dolafei beperkt wordt en waorvan ih dee Kustlijn op 60 a 70 paden schat, Van het zundelijke Dolafer tot scam de op het zurdelijk oschieretlamd welezen Tloek Foya t vormen deze berde schiertanden ven hoeht, due opp eene miteestrentherd var 00 palen ETF de Kust Het EUN REN Wo dae uitinaakt. De kust van Tausdjonw Footy aa oder vont Tet ann Dusja san de westzijde van het guider setuerethind , die ven omvat zal hebben van 1:50 pesdeen. bebineat ouder Kernate. Van ER EDNT tot can het ten noorden vs deer ylinats geeen kassier, welk Land- ach: vele uiteestreh tiered van ae paden bareses dee bout hestuat. heer bet veste oedeedte vaan ‘Didtoteeseh Hum sert, dat eehter reek Scnadpieschap gar otis ale vit Overture: Mts, HAAF altayel onder onderseherdene miottadere “oofidlen LON HELE en it. Thovinel ong verplicht, dterhbu op tee merken. dat ale boven Oper ven Naredsusterestre tien) hese ere sehaltenef ps Weste Ils het connoemiiypk getal beesten dite de ettanden diehben en daar er weetite Westen beest rarr cbie pre tetrerhks san de rene pauls naar ode atedere: ven ren, ssh oetibit de wredssehetdinuen der brenensl ids eal der btncclirle ifistery! te ly vane Is Moshe. Wola. Satmolhas ure wefan cr AD ute de, be pad „arl, CUM die: recleniett. few th. IN tet EET Tu mt th chety coegny arne” Oprel die nau he arises it ane fete vet = hr woiders wel id Wetpse al folble vree babsen [decor cher om cdaarieee showy bern ser dewertte rs Aan Weers fated te: BE eren vera vn var ede Ferret asen eier zaten de an cree bene Hi Kaar Saeed cet Pe ret et tele edentrekt ote Ne traden et Reeth ey te epe ed vreesden hel voe Met, Ods ede verre eten vaars Vint nt Waren apace ode auntearten? NR rete MI Zen FF Pale qedets feds, OEREN NT tin Nono li gat «1e ' bete be FE aed kurt eVa! woe b, NM. Vk soa wf boas F. ‘ 1 | peedy- ed Tern. ‘fata Br eter de NEN KH tad orn NVET FE Poly oye ora vot. be Zeaet org tr af 8 fh ern. ted EE EEE bar ete eh eert edp 4 Plu eet. at EM er en 1s. ode toga pe New tee tg set 4 si koer os Era tel ee en tr Man. 2 Hs en eter rarr Áo dae: : of ws : B teek tate! abn eet, saar |: 1 ora Peest Det weer. hor Ho tezer gee sheet tay Gant thane ede, eg Breen Lo nn get EE ONIN 8 BE Men san te bet wert. ey Miu mt a te KRK A. 242 RAPPORT OVER TIDOREESCH-HALMAHERA. negorij gebouwd was en waarbij menschen, huizen en vee in een oogenblik tijds een prooi der golven werden, niet langer in staat, de gedurige aanvallen hunner overburen van Galela en Tobello te wederstaan. Nadat zij zich gedurende eenige jaren dan hier en dan daar opgehouden hadden, verzochten zij den Sengadji van Maba, hun eene plaats op zijn gebied in te ruimen, waarop deze hun toestond, zich bij het kleine riviertje Wosso te vestigen, waar zij zich thans nog bevinden !. In later tijden hebben er onder den Tidoreeschen Sultan Djin-al-Abdin, toen de heer Wieling gouverneur van Ternate was, naderhand onder den naar Batavia verbannen Sultan Moeda en eindelijk ten gevolge der door kapitein Teunisz in deze streken gedane expeditie 3 zoo vele verhuizingen en weder vere 1 Op de oude kaart vindt men Bitjoli in de vroegere ligging bij het uiteinde van het noordooster-schiereiland; op de kaarten van Gregory en Melvill bij Wosso op de noordkust van het zuidooster-schiereiland. R. A. 2 Wieling was Gouverneur van Ternate van 1803—1808 (Tijdschrift Ned. Indië, 1856, D. I, bl. 254). Sultan Djaiu-al-Abdin, zoon van den in 1779 naar Ceilon verbannen Sultan Djamaloedin, overleed in 181] en werd toen op- gevolgd door zijn onderen broeder Prins Mossel onder den naam van Sultan Mohamad Tahir. Een andere broeder, Radja Moeda, die den vader in zijne bal- lingschap gevolgd was, wilde zich bij die gelegenheid op den troon van Tidore plaatsen. De Engelsche resident wist dit te beletten en zond hem naar Ambon op. In 1815 sloten de Engelschen — misschien wel, om Nederland na de teruge gave der Molukken in moeielijkheden te wikkelen — een kontrakt met Radja Moeda, waarbij hem onder den titel van Sultan het beheer over de distrikten Maba, Weda en Patani afgestaan en de opvolging op den troon van Tidore verzekerd werd. Sultan Moeda resideerde scdert te Bitjoli, waar hij zich reeds in December 1817 tegen het Nederlandsch gezag verzette. De opstand werd spoedig onderdrukt en Sultan Moeda in Mei 1818 naar Java gezonden (zie de lijst der Tidoreesche Sultans bij van der Crab, Moluksche Eilanden, bl. 318 en de Memorie over het Gouvernement der Molukken van den aftredenden gon- verneur de Kock aan zijn opvolger Tilenius Kruijthoff dd. 1 Januari 1819, in handschrift op de bibliatheek van het Instituut). De expeditie van kapitein Teunisz had in 1820 en 1821 plaats en werd ondernamen, om het gezag van den Sultan van Tidore over zijne oproerige onderdanen op Halmahera te handhaven. De haat der bewoners van Halmahera tegen het drukkend Tidorvesch bestuur was destijds zoo groot, dat 244 inlandsche hoofden den kapitein Teunisz ver- zochten , onder het rechtstrecksch bestunr van Nederland te komen. (Tijdschr. Ned. Indië, D. 1, bl 359) Toen daarentegen deze expeditie het gezag van den sultan hersteld had, ontweken duizenden zoo uit de Tidoreesche distrikten Maba, Weda en Patani als nit-de Ternataansche landen Tabello cn Galela hun vaderland en begaven zich naar Noord-Ceram, vanwaar zij onder aanvoering van Radja Djailolo — afstammeling van een Tidureeschen prins van dien naam, die na Sultan Djamaloedins verbanning in 1799 zich het gezag over de Ternataansche Alfoeren van Djailolo had aangematigd — den Molukschen Archipel door hunne voortdurende zeezooverijen verontrustten, In 1823 zond de gouverneus der Mo- RAPPOPT OVER TIDUREENCH-HAIMAHERA. 243 huizingen plaats gehad, dat men zeggen kan, dat tegenwoordig bijna geene negorij meer op den voorvaderlijken grond staat. Dit zal blijken uit de hier volgende opnoeming der onder de opgegeven dixtrikten behoorende negorijen, met bijvorgiuw der plaatsen, waar deze thans gevestigd zijn. Distrikt Samolla. De hoofdnegorij Samolla, onder eenen Sengadji. ” negorij ” " » — Rimelaha. " ” Sawaal ” ” ad Distrikt Patani. De hoofdnegorij Patani, onder cenen Sengadji. ” negorij K ipsa | „ ” Wailoo u . , Hehoeli 7 Kimelaha’s. ” ” Ciuimja \ Distrikt Weda. De = hoofdnegon) Weds onder eenen Sengadt. 