Bijdragen tot de taal-, land- en volkenkunde
2 Mederea zijn eigenlijk schön van het Mohammedansch recht onderwegen wordt. Roussel: „la Justice en Algérie”: Revue d. D. M. 1 Août 76, ble. 693. 190 medersa blüden echter niet, en telden van 1872—’73 te zamen slechts 120 leerlingen. In '57, de regeering een stap verder, en opende te Algiers, onder christen-leerars, het reeds vroeger genoemde Collége-Arabe-frangais, bestemd voor arabische kinderen, doch waarin ook europesche als externen konden worden toegelaten. Het doel was tweeledig, namelijk om aan de inlandsche beter onderwijs te geven, en om door dagelijksche aanraking van inlandsche met europesche kinderen toen dering en wederzijdsche taalkennis te bevorderen. Duval was van een andere zienswijze. Hij beschouwde dat collegie als een stap terug op den weg der assimilatie; volgens het was het toelaten van europesche externen run palliatif sans portée, met a. w. een vergunning waarvan geen gebruik zou worden gemaakt, en zou dat collegie dus in werkelijkheid zijn een zelfstandig arabisch; men zou beter gedaan hebben met daarvan een aanhangsel te maken van het te Algiers bestaande lycaeum. In die inrichting, waarin heararararararararararararararararararararararararararararararararararararararararararararararararararararararararararararararararararararararararararararararararararararararararararararararararararararararararararararararararararararararararararararararararararararararararararararararararararararararararararararararararararararararararararararararararararararararararararararararararararararararararararararararararararararararararararararararararararararararararararararararararararararararararararararararararararararararararararararararar reep, namelijk in den zin van een para- lellisme, zooals reeds gezegd is; bij » Justitie” enz. zullen wij die richtig duidelijker zien uitkomen. — Vacherot had er eene andere grief tegen. Dat collegie, zegt hij, zou een vruchtbare maatregel hebben kunnen zijn om een grondige hervorming van de stam-organisatie voor te bereiden, indien de administratie niet tot beginsel had aangenomen om daarin uitsluitend op te nemen »de jeunes nobles, de futurs représentants de l'aristocratie,” aan wier hervorming Vacherot twijfelt.” Volgens Randon leiden de goede resultaten die het gaf tot het oprichten eener dergelijke instel- ling te Constantine. Intusschen heben die arabisch- fransche collegies zich niet kunnen staande houden; zij werden in '71l en 72 opgeheven, en hunne leerlingen over de andere inrichtingen van onderwijs verdeeld. Voor de inlanders waren in '55 en 56 ook opgericht: eene „Ecole de médecine” te Algiers, tot het vormen van 1 Duval, blz. 95. 3 Blz. 181. 3 Reg. verslag van '75. 191 helpers voor de militaire officieren van gezondheid bij hunne praktijk in de stammen; en eene „Ecole de mousses” aan boord van een der schepen, die reeds dadelijk een 60 tal leerlingen telde. Terwijl de eerste eenige goede diensten bewees, is de laatste bij gebrek aan leerlingen in 1871 opgeheven. Uit een en ander blijkt, dat de mohammedaansche bevolking zich nog onthoudt, en dat de afzonderlijke inrichtingen van inlandsch onderwijs niet aan de verwachting hebben beantwoord. Onder de wetenschappelijke inrichtingen van Algerie vin- den wij nog vermeld eene bibliotheek en een museum van oudheden in 1835 te Algiers opgericht. Daar vormde zich in '52 ook, in navolging van dat van Constantine, het weten- schappelijk genootschap dat de „Revue africaine” uitgeeft. Op godsdienstig gebied gaf Duval aan 2. de regeering den lof dat zij, niettegenstaande alle inblazingen, de vrij-heid van godsdienst steeds handhaafde met eene onaf hankelijkheid die haar vereert. In mijn verhaal van den veldtocht van 1851 wees ik er reeds op, dat zij zich onthield van propaganda onder de inlanders. Zij heeft echter ook afgezien van de naïeveteit om, zoo als vroeger geschiedde, een stoomschip ter beschikking van de Mekkagangers te stellen. De organisatie van den mohammedaanschen godsdienst bleef onveranderd, doch het getal hoofdmoskeën werd verminderd met het oog op de middelen van het budget dat ze onderhoudt. Voor de overige godsdienstige gezindheden werden kerken opgericht, naarmate van de behoeften. In 1851 waren er. 69 roomsche voor circa 125,000 zielen; in 1857, 140 voor 170,000. De 10,000 protestanten telden 10 kerken. De 25,000 Israëliten, 27 synagogen. Justitie. * Tot 1848 ressorté de justitie geheel onder 1 P. Blanc, als voren. 3 Bla. 97. Bla. 18. P. Blanc: „La fusion des races en Algérie”: Ecom. fr. 30 Dec. 76. 5 Over dit onderwerp rädle gede ik o. a de artikels van Ch. Roussel im de Revue des D. M. van 15 Aug. ‘75 en 1 Aug. 76: „la Justice en Algérie”. 192 het Ministerie van oorlog, doch kwam toen bij de decreten van 30 Meilen en 20 Aug. onder dat van Justitie. De- europeche bevolking van het militaire territoir, vroegeronder militaire jurisdictie, doch van wier uitspraken zij in appel kon komen (art. 42 ordonnantie van 28 Sept. 1842), werd bij decreet van 14 Maart ’60 gelijk gesteld met die van het civiel territoir, en dus onder het gemeene recht gebracht. Dit wordt uitgeoefend door vrederechters (thans 69), rechtbanken van eersten aanleg (thans 11), en een hof van appel te Algiers. Ì Bij decreet van 24 Oct. 1870 werd de jury-instelling in crimineele zaken ingevoerd. Behoudens de onafzetbaarheid, zijn thans de rechterlijke Organisation en de rechtsplegving voor de Europeanen in Algeria wat zij in Frankreich zijn. Ook heeft men er 3 rechtbanken van kopokal. Voor de mohammedaansche bevolking had men de rechtsspraak van de Kadis en: de Medjeles, reeds vroeger gnoemd, en waarover thans een woord van toelichting. De rechtbank van den kadi, de Mahakma, is eigenlijk de eenige trap van jurisdictie bij de Mohammedanen. Die kadi wordt bijgestaan door een adel en een bach-adel als griffiers, en deze zijn des noods zijn des noods zijn plaatsvervangers. Van de uitspraak van den kadi kon worden geappelleerd bij de Medjeles, d. i. bij denzelfden kadi die het vonnis velde, doch wien dan als adviseurs werden toegevoegd ‘een kadi van eenige andere mohammedaansche secte en eenige ge- leerden (i mans, tolbas). Aan hun advies behoefde hij zich echter niet te houden, en de Medjeles was dus geene eigen- lijke rechtbank van appel. Echter bleef den belanghebben- den beroep over op den soeverein. Behoudens aanstelling door de Fransche autoriteit, werden Mahakma en Medjeles aanvankelijk in al hare attributen gehandhaafd; doch het algemeen belang eischte al spoedig beperking en beteren waarborg. Successivelijk werd de rechtspraak van den kadi beperkt, in correctionnele en crimineele zaken, tot zoodanige vergrijpen tegen de godsdienstige discipline als bij de fran- sche wetgeving niet strafbaar waren gesteld; werd hun verboden de doodstraf toe te passen, en het beginsel aan- genomen dat van hunne uitspraak kon worden ge 1 Decreet van 10 Aug. "75: J. d. P. 1876, blz. 215. 193 verboden de doodstraf toe te passen, en het beginsel aan- genomen dat van hunne uitspraak kon worden ge 1 Decreet van 10 Aug. "75: J. d. P. 1876, blz. 215. 193 verboden de doodstraf toe te passen, en het beginsel aan- genomen dat van hunne uitspraak kon worden ge 1 Decreet van 10 Aug. "75: J. d. P. 1876, blz. 215. 193 verboden de doodstraf toe te passen, en het beginsel aan- genomen dat van hunne uitspraak kon worden ge 1 Decreet van 10 Aug. "75: J. d. P. 1876, blz. 215. Appelerd bij den Franschen magistraat, onder wie partijen overigens ressorteerden: de gewone rechtbanken voor het civiele, de krijgsraden en commissiën van discipline voor het militaire territoir. De kadis beholden verder de rechtspraak in civiele zaken, doch alleen in geval beide partijen tot den moham- medaanschen godsdienst behoorden, en deze konden zelfs kiezen tusschen den kadi en den franschen magistraat. Van de uitspraak der krijgsraden was voor de inlanders geen appel. Zoo nam de fransche rechts-bedeeling langzamerhand de plaats in van de mohammedaansche, in hooge mate ge- brekkig, willekeurig en vooral omkoopbaar. * Wie hierin ook al eene afwijking zag van de Capitulatie van Algiers,” moest toch erkennen, dat die afwijking eene weldaad en tevens een krachtig middel tot beschaving en assimilatie was. Het Keizerrijk met zijne hier misplaatste voorliefde voorliefde voorliefde voorliefde nationaliten, kwam weer van dien goeden weg terug. Bij decreet van 1 Oct. '54 maakte het de inlandsche recht-bank weer onafhankelijk van de fransche, en verhief de medjeles van raadgevend licham tot werkelijke rechtban-ken van appel. Dit was, zegt Roussel, de willekeur en de corruptie officiel aanmoedigen. Hij schijnt dien terugtred mede te wijten aan Randon. Uit de «Mémoires, ” waarvan het erste deel van 1875 is, kon hem echter gebleken zijn, dat dit decreet in strijd met de voorstellen van den maar-schalk genomen werd, en deze het zeer betreurde als «un pas retograde tant au point de vue des rapprochements que la politique commande de multiplier entre les deux races, que sous le rapport des garanties a donner à la population arabe, et du prestige dont il faut entourer les grandes institutions qui, dans les sociétés civilisées, sont comme une représentation du pouvoir souverain.” Indien invloed van en derden, dan zoude men dien veel eer zoeken moeten bj general Daumas, be Kend als philarabe en die toen aan heofd stond der centrale directie vuor Algerië. Overigens In 5 jaar tijds moesten 548 kadis worden afgezet, zegt Roussel. D.l., bla 479. Volgr. Il. MK! Vergangen die inlandsche rechts-bedeeling beter geregeld: voor geheel Algerié werden 323 mahakma (thans teruggebracht op 145) en 19 medjeles ingesteld. De schandalen echter die nu zooveel te meer plaats von den en onder welke ook het bekende proces van den chef van een Arabisch bureau, kapitein Doineau, * maakten het reeds in '59 noodzakelijk om tot de beginselen van voor 54 terug te keeren. Toch beproefde het Keizerrijk in '66? een nieuwen terug- tred door het toekennen van rädgevende stem aan de in- landsche assessoren die aan de fransche rechtbanken waren toegevoegd tot het geven van inlichtingen bij processen tusschen Europeanen en inlanders; en het oprichten van een collegie van inlandsche geleerden als hoogste orakel in zaken die het godsdienstig statuut betreffen. De fransche rechter was wel niet verplicht dit collegie te raadplegen, maar werd het geraadpleegd, dan had hij zijn advies te volgen. Dat advies nu was soms in zoo hooge mate dom en belachelijk, dat de regeering in '75 voor de eer der magistratuur tot de opheffing van het orakel besluiten moest. De Israëliten waren reeds in '41 en '42 onder den Fran- schen rechter geplaatst; in quaestiën rakende hun godsdienstig statuut, moest een raad van rabbijnen schriftelijk adviseren. Waar de joodsche wetgeving den franschen rechter in onzekerheid of in den steek liet, deed hij uitspraak wex aequo et bono,” totdat in 1870 aan de joodsche bevolking de naturalisatie verleend en daarmede aan alle Anomalien Einde gemäß werd. In Kabylié werd de derna als civiele rechtbank gehandhaafd, doch in het crimineele vervangen door de krijgs-raden en de commissién van het militairter. De opstand van '71 leid er toe om de derna als rechtbank geheel af te schaffen en te vervangen door vrederechters en 2 rechtbanken van eersten aanleg (Boe-gia en Tizi Oezoe), een maatregel dien Roussel niet goed-keurt uithofde der onbekendheid van den franschen rechter met de kanouns, en waarop men dan ook reeds in “74 voor sommige gedeelten van Kabylië moest terugkomen. Zie Duval, blz. 98 en volg. Decreet van 13 Dec. J. d. P., blz. 166. Volgens Roussel is de voorkeur dien de inlander in het allemagne aan zijn eigen rechtbanken geeft juist gelegen in de vrees dat de fransche magistrat, die hem overigens vertrouwen en eerbied inboezemt, onvoldoende met de modhainmedaansche wet bekend is. Eene rechterlijke statistiek gevend de "Mémoires" evenmin als de artikelen van Roussel, waarnaar wij voor meer bijzonderheden verwijzen moeten. Belastingen en finantieren. De Arabische belastigen achour, zekkat en hokor zijn reeds besproken. De Mémoires" vermelden nog eene andere, de lezma, geheven wordende van Nomaden of van Kabylen, die den Tell bezoeken om hun vee te weiden of hunne koopwaren te ruiden. Het bedrag der Arabische belastingen was in 1851 ruim 1,200,000 fr. minder dan in 1858, voornamelijk een gevolg daarvan dat tal van ambtenaren, corporatiën enz. zich onder de Turksche heerschappij aan het betalen van belasting hadden weten te onttrekken. Onder deze zijn de Makzen waarschijnlijk begrepen. Van deze belasting staat hat rijk 1/10 af aan de pl Aatselijke budgetten. De voornaamste europesche belastingen zijn: eene plaat- selijke verbruiks-belasting — „octroi de mer” genaamd omdat zij aan de zecgrens geheven wordt — waarvan de opbrengst, na aftrek van 1/10 voor het rijk en van een gedeelte voor de provinciën, omgeslagen wordt over al de gemeenten naar evenredigheid der bevolking, en die de voornaamste bron harer inkomsten is; eene huurtaxe, die het 1/10 van de huurwaarde niet mag te boven gaan; *verder patent-, zegel-, hypotheek-, douanen-, scheepvaart-rechten enz. Eene grondbelasting bestaat in Algerie niet. Dit was aanvankelijk noodig, zegt Randon, om den landbouw te gemoet te komen, maar moest een einde nemen. In 1854 deed hij het voorstel tot eene finantieele her- vorming, o. a.: tot het invoeren eener grondbelasting na 2 Ordonnantie van 21 Dec. 1844; Duval bis. 254—57, en besluit van 4 Nov. 1848, regelende de lokale en gemeentelijke inkomsten. Zij wordt thans ook geheven aan de landgrensen van Tunis en Marokko. 8 Art. 13 besluit van 4 Nov. 1848. In 1875 werd een wet tot het invoeren van grondbelastung gemaakt, maar zij is nog niet tot stand gekommen. 18° kadastrale opneming, ten bate van de departementen en de gemeenten; het terugbrengen tot een zelfde type in de 3 provincien en het officiel vaststellen van de arabische belastingen die nog slechts op overleveringen berusten. Doch van dat voorstel werd alleen goedgekeurd, het heffen van opcenten op de arabische belasting die het 1/5 van de hoofdsom niet mochten te boven gaan. Deze opcenten moesten dienen tot het bekostigen van publieke werken in en het vervangen van toevallige uitgaven van de stammen, als tot diffa (huisvesting), koeriers, wachten op de wegen enz., die vroeger soms het karakter van afpersingen hadden. In 1856 berekende Duval dat de inlander aan belasting gemidd. eld slechts 4 franken per hoofd betaalde, de Europäsen daarentegen 60.7? Wij onderstellen dat in die berekening niet begrepen zijn de opcenten die in 1856 voor het erst geheven werden, en zeker evenmin... de onregelmatigheden. Van de inkomsten van Algerie over de jaren 1852—58 gevven de «Mémoires” het volgend overzicht. 7 1852 | 12,959,535 | 5,470,112 | 1,762,887 — 20,192,484 1853 | 12,021,245 | 6,828,000 | 1,670,981 — 20,520,226 1854 | 14,174,389 | 6,910,000 | 2,628,307 — 28,712,696 1855 | 15,734,711 | 6,787,340 | 3,471,785 — 25,998,836 1856 | 18,519,754 | 7,450,871 | 3,666,698 | 1,527,971 | 81,164,794 1857 | 20,076,990 | 8,024,816 | 4,201,810 | 1,893,158 | 34,196,269 1858 | 20,100,844 | 8,394,247 | 5,042,075 | 8,028,186 | 86,565,802 Daaruit blijkt nu wel dat de inkomsten in 6 jaar tijd van ruim 20 tot ruim 364 millioen fr. klommen, maar wij mise sen een dergelijk overzicht van de uitgaven, en nadere gegevens. De rijks-inkomsten van '58 ad 20,100,000 fr. ontleedt de Ann. d. D. M. * als volgt: 1 R. D. I. bla. 487 en 493. 2 Biz. 10. 3 D.I. blz.  « Registrale, zegel en dominen … 3,500,000 » Bosschen … oase see me son 150,000 » Indirecte belastingen ween see ven ven 1,600,000 » Postwezen sees cove voce voce voce voce 800,000 e Arabische belastingen … ……… 7,400,000 » Verschillende opbrengsten („redevances „” mijnen enz.) … …. sn 800,000 » Ontvangsten van diversen oorsprong (oor logsbuit, enz.) … … se. we se = 300,000 » Totaal 20,100,000 fr. Daar tegenover staan de rijks-uitgaven als: Algemeen bestuur en administratie … 2,201,800 fr. Inlandsche dienst was me ven vn 12,074,542 v Maritime dienst … … tues 979,000 « Finantieele dienst … … … 1,795,750 » Onteigeningen … … … wa sen 100,000 » Kolonisatie … … … a. twee, 2,943,800 Disciplinaire inrichten vse sen ve 560,000 Burgerlijke werken… … … … a. twee, 2,943,800 Totaal 27,505,562 fr. Hieruit blijkt dat Algerié toen niet uit eigen mid- delen in zijne uitgaven kon voorzien. Bij de hier genoemde uitgaven moeten verder nog gevoegd worden de kosten van onderhoud van de Fransche korpsen en diensten in Algerié, begrepen onder het algemeen oorlogs-budget, ten bedrage van 50 a 60 millioen fr. zijnde die voor de inlandsche korpsen begrepen onder de rubriek ”Inlandsche diensten. ” Het budget van Algerië was tot 1870 slechts cen aan- hangsel van dat van het Ministerie van Oorlog en werd tegelijk met dit door de wetgevende macht behand. Artikel 5 der wet van 4 Aug., '44 luidde: oA partir du 1 Janvier 1846 toutes les recettes et les dépenses de l'Algecie autres que celles qui ont un caractère local et municipal seront rattachées au budget de l'état. Les recettes et les dépenses locales et municipales seront régiées par une ordonnance royale. Dit geschiedde bij die van 17 Januari 1845. Daarnaar en naar het reeds genoemde besluit van 4 Nov. '48 moeten wij verwijzen voor verdere bijzonderheden betreffende de finantieele organisatie van dit tijdvak. Hiermede hebben wij het regeerings-stelsel van Algerie zooals het zich tot het einde van Randon’s bestuur handhaafde, in zijnne hoofdtrekken en resultaten leeren kennen. Gaandeweg hebben wij gezien in hoever tegenstanders als Duval c. s. zich daarmede als duart konden vereenigen. Zij die den nadruk geheel legden op de europeche bevolking, waren voornamelijk gekant tegen de gevolgde wijze van kolonisatie. In 1860 veroordenelde Duval deze in de volgende termen: „un système qui, en trente années de durée et appuyé sur 2 milliards? de dépenses n'a pu introduire que 180,000 Europeens en Afrique, parmi lesquels 10,000 familles seulement de cultivateurs, pendant que se peuplent d’un demi-million d’émigrants chaque année les colonies anglaises et les Etats-Unis; un système qui n’a pu consolider dans cette durée que 50,000 hectares, c'est à dire à peu près la moitié d'un arrondissement, est jugé et condamné sans appel; aucun élan de zéle, aucun ordre d'en haut n'en corrigeront les vices inhérents à la nature même de lintervention administrative en une matière qui est hors de ses attributs légitimes. De hervormingen die hij en zijne school wenschelijk achten kennen wij in hoofdzaak. De opportunité daarvan kunnen wij thans beter benaderen. Betrekkelijk de door Duval gevraagde zelfstandigheid voor de europeche bevolking. King, herinneren wij o. a. aan de schets die hij zelf gaf van hare toenmalige samenstelling uit tal van gedeklasseerden en voor } a } uit vreemdelingen. Behalve zwak in getal, was die bevolking dus in tweeër- lei opzicht onzuiver van gehalte, bovendien jong en oner- varen in gouvernementele zaken; en het dunkt ons dat men aan dergelijke moeielijk politieke zelfstandigheid kon toekennen, vooral op een nog onvast en vulkanisch 1 J.d. P. blz. 4. 3 Zie ook Duval: „Tableau de la situation des établissements francais dans l'Algérie.” Anderen schatten die uitgaven op 3 à 4 milliards, doch overdrijven volgens Duval. 8 Bis. 87. e. 199 terrein als het Algerië van dien tijd, toen de verovering niet eens voltooid was, toen de Krim- en de Italiaansche ook niet zonder gevaar beproefd worden als een middel tot politieke ontwikkeling, maar dient men voldoende zekerheid te hebben dat het behoorlijk zal werken, en juist als middel prees Duval het voornamelijk aan: hij wantrouwde toch niet zoozeer de keuzen van de regeering', evenmin als hij zich illisse maakte omtrent de waarde van het algemeene stemrecht, maar zich met een beperkt tevreden verklaarde. Ook dit echter vereischt de medewerking van eene gematigde en verlichte pers, brengt vrije discussie mede, will het niet neêrko-men op officieele candidaten, en de pers van Algezië liet nog veel te wenschen over zooals nader blijken zal. Vrije discussién in dagblad, in kiesvergadering of op de tribune is in den regel agitatie, en stof tot agitatie was er reeds te over in het jonge wingewest met zijne verschillende en uiteenloopende elementen van bevolking oszich dikwijls vijandig gezind en bijna altijd door tegenstrijdige belangen bewogen.” Verder is rechtstreeksche vertegenwoordiging, waar de overgroote meerderheid der bevolking, de inland- sche namelijk, aan de verkiezingen geen deel neemt toch eene eenzijdige vertegenwoordiging; dit geldt nu ook wel voor benoeming door de regeering, doch deze waarborgt beter tegen achteruitzetting van het inlandsch element. Op grond van een en ander beschouwen wij de politieke wen- schen van Duval als voorbarige. Zelfstandigheid op administratief gebied vereischt verder eene minder vlottende bevolking, en eene meer welvarende klasse van ingezetenen. En op finantiël terrein kon Algerië, dat uit eigen middelen lang niet in zijne uitgaven voorzag en slechts over onzekere inkomsten beschikte, evenmin op zelfstandigheid aanspraak maken. Zijne europesche bevolking waarvoor men zelfstandigheid vroeg, vormde, in een woord, toen nog geene meerderjarige maatschappij die op eigen been staan en gouverneeren kon, maar bevatte elementen tot beschaving en kolonisatie die de regeering had aan te wenden en tevens tot meerderjarigheid op te leiden. Wij hebben gezien hoe zij tot dat einde langzamerhand het burgerlijk territoir uit-breidde en gemeentelijk organiseerde; naar dezelfde beginselen had zij echter ook het departement kunnen voorbe-reiden. Eene andere vraag is het of de regeering den goeden weg volgde om de europeche kolonisatie, het element van beschaving en materieele ontwikkeling, naar Algerië te lokken, of haar oeconomisch stelsel goed was. De resultaten daarvan, zoo even nog geresumeerd in de veroordeeling van Duval, geven, dunkt ons, een voldoend antwoord. Op de ge- decreteerde landbouw-koloniën zullen wij wel niet nader behoeven te wijzen. En wat het concessie-stelsel betreft, dit kon vooreerst noodig worden geacht om de kolonisatie eenigszins in de hand te houden; maar het werd te uitslui- tend toegepast, het was gebrekkig georganiseerd, en door de voorwaarden die er aan verbonden waren werkte het belemmerend en ontmoedigend: men wilde misbruik en spe- culatie weren, maar weerde tevens kapitaal en initiatief, Over het veilen van de beschikbare terreinen op groote schaal hebben wij reeds onze meening gezegd. Beter gezien was het dubbel stelsel van concessie en verkoop: verkoop, waar het kapitaal direct voordeel zag; concessie waar aan- moedig Ing noodig was, mits onder gegenstiger conditie zoals later plaats vond. Overigens zo min mogelijk officièle cultivures, en vooral geene van tropische gewassen die in Algerie niet thuis hooren. Op handelsgebied zou insgelijks een vrijgeviger stelsel noodig geweest zijn, en allerminst laat zich de bescherming rechtvaardigen die tegen Algerie aan de fransche industrie verleend werd. Naast een ruimer stelsel van landverwandt dat tot het teelen van producten leidt, moest een vrijhandelstelsel de waarde van die produkten, ruw of bewerkt, helpen verhoogen, en de welvaart, ook ten bate en mogelijk tot bevrediging van de Arabieren bevorderen. Maar het vrijhandelstelsel telde in Frankrijk nog slechts weinig aanhangers, en wij zullen zien dat het protectionisme zich voor Algerie nog wist te handhaven toen het ginds reeds de vlag had moeten strijken. On betwistbar is het verder dat krachtiger aanleg of ver- betering van publieke werken, voornamelijk van havens en wegen, aan de kolonisatie, den handel en de nijverheid ten goede zouden gekomen zijn. Maar Duval overdreef met te zeggen dat er nog niets gedaan was in vergelijking met hetgeen er te doen viel; hij hield te weinig rekening met den toestand van Algerië, waar de verovering niet voltooid was en met de wapens in de hand gewerkt moest worden; hij hield te weinig rekening met het budget van Algerië, en rekende te veel op het partikulier initiatief zoo als het vervolg zal doen zien. Bij het kapitale punt van zijn programma, de sociale hervorming van de Arabieren, moeten wij wat langer stil- staan. Duval wilde deze hoofdzakelijk langs den oecono- mischen weg tot stand brengen. Hij was een voorstander van de kantonneering der stammen; van hunne verbrokke- ling (égrénage), door het zooveel magelijk bevorderen van den overgang van inlanders onder het civiele bestuur ; van eene conversie van het communaal bezit in individueelen eigend om, en bestreed de toepassing van het verbod van art. 14 der wet van ‘51 op het partikulier bezit van inlanders (melks), als liggende niet in de bedoeling dezer wet. Wat de kantonneering betreft, die maatregel was ongetwijde in het belang van de kolonisatie en van den landbouw; en wij heben gezien dat de regeering in die richtig werkzaam was, hoewel niet met den spoed dien Duval wenschte!, — een wensch waarbij hij andermaal te weinig rekening hield met het omslachtige en netelige van de toepassing. Eene andere vraag is het, of het algemeen belang hier met het strikte recht was overreen te brengen? Wij herinneren dat volgens de loen heer-schende begrippen omtrent de mohammedansche wet de soeverein de eigenaar is van den grond behoendens de verplichting om aan zijn onderdanen terreinen toe te kennen naar evenredigheid hunner behoeften; en dat de wet van "51 deze principièle quaestie in het midden latende, geacht werden de kantonneering niet uit te sluiten. Uitgegaan van maarschalk Bugeaud, toegepast door Randon, verdedigd door den M. v. o. in zijn rapport van 30 April 1856, vond zijn In Vacherot, Broglie en andere wetenschappelijke autoritéen die wij räuberischen. Volgens Robe, die later schreef, heben wel is waar de leden van den stam slechts een recht van sjouissance op de arch-größen, maar heeft de stam zelfle droit foncier en de kantonneering zou dan eene inbreuk daar- op zijn. De rechten op den größen constitueerden zich, volgens heeft, in Algerie op dezelfde wijze als elders. Le premier de ces moyens, par son importance et son origine c'est l’occupation, c'est la possession continue et effective. L'intérêt de tous et la justice sociale veulent que la terre soit à celui qui la posséde pendant un certain temps avec la pensée d'en être propriétaire, animo domini, et que la communauté représentée par l'État propriétaire de tout ce qui n'est à personne, renonce, dans ce cas, à son droit origine sur cette terre. Or non seulement la loi islamique reconnait cette doctrine, mais elle l'élargit encore en déclarant propriétaire d’une terre tout individu que la vivifie, c'est à dire qui la défriche et la met en culture; de sorte que pour la terre morte, le seul fait de la vivification est, dans l’islamisme, un moyen d’appropriation privative; le vivifiant est dispensé de justifier qu'il a eu la possession pendant le délai nécessaire pour la prescription normal de la loi positive. — Goed, maar Robe deelt ons tevens mede dat hij die in den stam om de eene of andere reden ophoudt het hem toegewezen deel van de arch-gronden te bebouwen, van zijn aanspraken daarop ten bate van de gemen sachvervalt. Is het dan, vragen wij, niet insgelijks overeenkomstig de mohammedansche werde dat de stammen vervallen van hunne aanspraken op die gronden die zij niet willen of kunnen bebouwen, zooals in Algerie het geval was? Kon men zeggen, dat zij het gebied dat zij innamen leiden maakten? Dat hunne possession continue,” nog te bewijzen, tevens „une possession effective,” een werkelijk Blz. 48 — 49, Blz. 188—184. Derde artikel blz. 99. Blz. 58—54. Blz. 47—48. Blz. 53. A em W MO ms 208 bezit was? Immers noch het een noch het ander, en toch zijn dit, volgens Robe, voorwaarden tot eigendoms- recht. Volgens onze meening was de kantonneering dan ook niet bepaald een wederrechtelijke handeling. In den gegeven toestand was het bovendien een maatregel die door het algemeen belang gevorderd werd, evenals het algemeen belang gevorderd had dat de staat de inlandsche rechtsple- ging trapsgewijze door de Fransche verving en de goederen in de doode hand naastte, waarin men eerder eene afwijking van de Capitulatie van Algiers zou mogen zijn. Hoewel die kantonneering zooals gezegd is, in zeer vrijgevigen zin werd toegepast, kon zij intusschen bezwaarlijk naar den zin van de stammen, meer bepaald van hunne hoofden zijn. Hieruit ontstonden waarschijnlijk moeielijkheden, waarmede de arabische bureaux niet gediend waren. Daarbij kwam de keizerlijke voorliefde voor de Arabieren, en zoo zien wij de kantonneering in 1858, na eene beperkte toepassing — eun essai 4 peu près stérile." Zegt Robe — vooreerst verdagen, en in '63 door het Senaats-besluit van 22 April afsnij- den. Wij zullen echter ook zien hoe de wet van 26 Juli '73 tot het doel der kantonneering terugkeerde. Behalve van de kantonneering was Duval voorstander eener conversie van het communaal in individueel bezit, hebben wij gezegd. Zoo schreef hij o. a. ele cantonment substitué au libre parcours ne serait une cause d'irritation que si l'autorité négligeait ou refusait de diviser entre les tentes quelque partie du territoire ausi réduit: à la condition d'un tel partage, cette opération qui semble devoir les froisser, elles Ja béniraient toutes, car il n'est pas de famille arabe qui ne préfère trente hectares de terres en pleine propriété à trois cents hectares possédées en commu nauté. Dans cette répartition individuelle, le gouvernement dispose d'une arme toute puissante pour contenir les chefs et se faire adorer des peuples” * Zoo sprak hij elders van esubstituer au titre de propriété collective de la tribu des titres particuliers pour les individus et la famille” * enz. Uitdrukkingen als partage,” répartition individuelle, ” stitres particuliers pour les individus,” leiden ons tot de opvatting dat hij eene conversie van de arch-gronden in individuelen eigendom bedoelde. Maar die stitres particuliers pour les individus,” leiden ons tot de opvatting dat hij eene conversie van de arch-gronden in individuelen eigendom bedoelde. Maar die stitres particuliers pour les individus,” leiden ons tot de opvatting dat hij eene conversie van de arch-gronden in individuelen eigendom bedoelde. Maar die stitres particuliers pour les individus,” leiden ons tot de opvatting dat hij eene conversie van de arch-gronden in individuelen eigendom bedoelde. Maar die stitres particuliers pour les individus,” leiden ons tot de opvatting dat hij eene conversie van de arch-gronden in ind Udrukkingen zijn vermengd met die van „famille arabe,” en stitres pour les familles.” Dewijl nu, zooals wij gezien hebben, de akkers in den stam bebouwd worden door famille-groepen, en het woord “famille” met het oog op dien toestand niet kan vertaald worden met sgezin,” zoo is een famille-titel, hoewel in beperkter kring, eigenlijk ook een collective- titel. Duval geeft niet nader aan hoe de conversie moest plaats hebben, en zoo blijft zijne ware bedoeling eenigszins duister. De Broglie sprak van eene sliquidation générale du sol africain dont deux parts devraient être faites: lune pour attirer et recevoir immigration de l'Europe; l'autre pour demeurer entre les mains des Arabes non plus comme héritage collectif de la tribu, mais au tître d'une propriété personnelle, définie et divisée.”+ Dus eerst beperking van het gebied der stammen of kantonneering; dan conversie van het beperkt stam-gebied in individueelen eigendom, doch ook hier blijft twijfel bestaan. Het duidelijkst over die conversie Drukte zich later Vacherot uit, die eenvoudig eene agrarische verdeeling voorstond waarin ook de khammes — de proletarières — moesten begrepen worden, en die srésolument” met het stambestuur en den socialen toestand der Arabieren wilde gebroken hebben. 2 Bl. 187, 176, 182. 305 individuelen eigendom boven 300 in gemeenschap verkiest, wat ook het gevoelen is van Broglie, Vacherot en Robe! Maar bij die verdeeling begint eerst de groote moeielijkheid. Dan doet zich de vraag voor, wie zijn de rechthebenden en in welke mate; dan geldt het de kadastreering van de akkers afzonderlijk, en het uitreiken van honderd-duizende eigendoms-titels, een arbeid om van te duizelen. En dat kon toch niet geschieden dan krachtens wettelijke bepalin- gen die er nog niet waren, dan met aanzielijke uitbreiding van dienst-personeel en na zorgvuldige voorbereiding. Een en ander liet Duval onaangeroerd. De ware toestand was toen nog minder bekend. Doch in alle geval was dit punt van hetgeen wij zijn programma noemden, vooreerst niet voor verwezenlijking vatbaar; het was een wensch voor de toe- komst, eene eind-formule. Van maarschalk Randon mag men zeggen dat hij in dit opzicht deed wat binnen zijn bereik lag. ’t Is ons niet gebleken of ook Du * Val de khammes in de akker-verdeeling wilde begrijpen. Uit de wijze waarop hij over de zaak spreekt, mag men echter afleiden dat hij achter niet opzag tegen de politieke gevolgen van een uftersten maatregel. „Dans cette répartition individuelle, le gouvernement dispose d'une arme toute puissante pour contenir les chefs et se faire adorer des peuples," zeide hij o. a. Wij gelouven echter dat de regeering zich eene gevaarlijke illusie zou gemaakt hebben met te rekenen op krachtigen steun tegen de hoofden van de zijde eener bevolking die eeuwen lang hunne onderdrukking duldde, en in eene zaak waarbij fellahs en khammes zeer ongelijk betrokken waren, die waarschijnlijk niet eens in het voordeel der eerst- genoemde wezen zou. Ook vreesde Duval niet voor eene coalitie van de stammen: „sur cette terre, parcourue plutôt que cultivée par des peuplades indépendantes, sans aucun lien même de fédération, l'idée de patrie et de natio- nalité n'a jamais existé que dans l'Ame d’Ame d’Ame el Kader. Lui vaincu, toutes les fractions qui se détestent et se ja- Jousent entr'elles, se rallient sans peine a ce puissant et en ee 1 „Le désir de la propriété est un désir naturel; il est tout aussi “nergique ches l'Arabe que chez le payzan Normand”: Robe p. 48—4@. 3 Un seul dovar de quelques centaines d'hectaros oblige ainsi a des milliers de titres.” Verslag van Den G. G. van 1873. Sympathique foyer d’attraction, d'ordre et de justice qui est la France.” Toch kocht man kann het eronderling oneen zijn en daarom toch samengaan tegen een gemeenschappelijken vijand, en godsdienstig fanatisme kan dienst doen bij gebrek van patriotisme. De groote opstand van 1864, en de nog meer algemeene van 1871 heben Duval’s optimistische zienswijze over den politikken toestand van Algerië weersproken, en getoond dat sla peur des: Arabes, die mede de kolonisatie tegenhield, toch niet zoo geheel hersenschimmig was als hij wel eens beweerd had. En dan nog, indien men al over de politikke gevolgen van zoo'n uiterste maatregel, en met Vacherot over de rechts-kwestie mogt willen heenstappen om ook de khammes tot grond-eigenaars te maken, hoe zal men dan die talrijkste klasse tevens tot kapitalisten maken, d.i. in het bezit stellen van ploegossen, ploegossen, zaaigraan enz.; want wat zou hun grondeigendom beteekenen zonder het benoodigde bedrijfskapital. Doch wij willen Op deze quaestie die wij later terugvinden niet verder vooruitloopen. Een eenwen oude maatschappelijk toestand laat zich maar zoo niet breken. Men tracht dien te ontbinden; en daartoe kon, behalve de beperking van het stamgebied ten bate van de europesche kolonisatie, en eene eventueele beperking van de inlandsche chefs in getal en gezag, de verbrokkeling (égrénage) van den stam, d. i. het zooveel mogelijk bevorderen van den overgang van inlanders onder bet civiele bestuur, op den duur helpen. Hiervan was ook Duval een voorstander, en hiertoe kon en had men slechts te rekenen op eene geleidelijke medewerking van de tal-rijkste klasse der inlandsche bevolking. Duval deelde na-melijk mede, dat terwijl de khammes in den stam slechts van tijd tot tijd gelegenheid vond om een dagloon van 40 tot 50 centimes te verdienen, hij in de Europeesche dorpen dagelijks verzekerd was van een loon van 1 fr. & 1.50, soms meer; en dat terwijl hij in den stamm met 1/5 à 1/6 van de netto-opbrengst van den oogst tevreden moest zijn, de europesche kolonist hem 1/3, de helft, soms 2/3 aistond, zoodat hij Hier van armösen tot welstand kon geraken, en den ook veel liever werkte voor den ongelövigen die goed betaalde en hem ook verder billijk bejegende, dan voor den geloovigen die hem misbruikte. Dat de khammes in dien overgang werd tegengehouden door zijnne hoofden, ligt voor de hand; minder gereedelijk nemen wij aan dat ook de Arabische bureaux die verbrokkeling tegenhielden. Dergelijke misbruiken zullen trouwens wel onder ieder stelsel voorkomen, en zijn niet altijd gemakkelijk te weeren. Mogelijk is het echter dat tot oplossing van den slam meer gedaan had kunnen worden, hoewel eene breedere europesche kolonisatie daartoe eene eene eerste voorwaarde was. Van de wet van '51 die deze voor en goed deel be-heerschte, erkende, in den gegeven toestand, ook Duval de noodzakelijkheid voor wat het communaal goed van de stammen betrof, maar niet voor ela propriété privée sise en territoire arabe, en hij meende dat zij verkeerd werd uit-gelegd met het verbod van haar art. 14 tot deze uit te strekken en dus ook die gronden aan de europesche kolonisatie te onthouden. » Rien, en Algérie plus qu’en France,” zeide hij verder, »n'oblige à confondre la propriété communale et la propriété privée; là, comme ici, cette dernière doit rester dans la libre circulation, au seul gré des transactions particulières, tandis qu'aujourdhui elle est mise sous une sorte de séquestre à l'égard des Européens. Comme eelle existe partout en pays Kabyle, et sur une très-grande échelle même en pays Arabe, une partie considérable de l'Algerie se trouve soustraite à ce droit commun, non sans de grands dommages pour la richesse générale.” * Vooreerst moeten wij er op wijzen dat Duval hier ten onrechte Kabylië en ele pays Arabe in een adem noemt. In Kabylië is individueele eigendom de regel; bij de Arabieren bestaat wel prvaat-cigendom (de mel ks), maar, zooals wij reeds gezegd hebben, is deze slechts zeldzaam individueel, in den regel collectief. *Een ieder zal terstond begrijpen van hoeveel 3 Randon gewaagt alleen van „propriétés de familles arabes” waar sprake is van het regelen van grondbezit en het uitreiken van eigen-dometitels (D. |. bls. 383). — „Les propriétés” particulières (lees: gewicht dit verschil is bij overeenkomsten van verkoop of gebruik met derden; en dat het dus niet voldoende is te spreken van »propriété privée” of »particulière”: individueele eigendom is privaat eigendom, maar privaat eigendom is niet altijd individueel. Bij de fransche schrijvers ontmoet men herhaaldelijk die verwarring of onjuiste benamingen. Wat nu de bewering van Duval betreft dat men heeft van art. 14 ten onrechte uitstrekte tot de »propriété privée”, hierin heeft hij gelijk, meenen wij. De wet zegt: »néanmoins aucun droit de propriété ou de jouissance portant. sur le sol d'une tribu ne pourra être aliéné” enz.; de toelichting van haar rapporteur die wij ook mededeelden spreekt van „dans le territoire d'une tribu „’ waaruit men zou kunnen op Maken dat art. 14 niet alleen zag op de arch-größen, maar op alles wat binnen dat gebied van de stammen gelegen was, dus ook op de melks. Intusschen was dit niet het geval. Het regeerings-ontwerp had voorgesteld om de vervreemding van communaal-größen af hankelijk te maken van eene bloote administratieve machtiging, terwijl darentegen voor privat-goederen in militair territoir een decreet van den president der republik zou noodig zijn. Daartegen kwam Didier, de rapporteur, namens de commissie op. Deze stelde integendeel de bekende voorwaarden voor de vervreemding van communaal-goed, doch wilde die niet uit-gestrekt zien tot de privat-goederen. * En zoo besloot de wetgevende macht. vindividuelle sont la très-rare exception (Ann. d. D. M. 1856/57 blz. 113) — „Chez eux (les Arabes) point de propriété individuelle” (Vacherot, blz. 178). — „A peine les chefs les plus considérables ont-ils quelques biens propres. Là même où à l'origine des propriétés particulières ont existé et subsistent encore de droit, l'usage d'une vie errante, les-abus d’une sorte de féodalité envahissante, la confusion des titres, ont amené de véritables habitudes de communauté (de Broglie, eerste artikel blz. 30). — „La possession collective qui dépendait des conditions de la famille, cessa dans l'ensemble des membres de la tribu, mais se continua entre les membres de chaque groupe: elle était rarement individuelle” (Robe blz. 50). Suivant le projet du gouvernement l'aliénation de ces immeubles (territoires occupés par les tribus) pourrait toujours avoir lieu avec une autorisation administrative; en d'autres termes, elle serait subordonne à toutes les chances de la faveur autant au moins qu'à la raison d'intérêt public, la seule qui doive être consultée en pareille. irconstance. — Et ce même projet, qui se contente de mettre une bar- Privaat-goederen zouden dus verreemd heben kunnen worden zonder tusschenkomst van den Staat. Maar in de werkelijkheid was er om zoo te zeggen geen aankomen aan. Niet alleen toch waren het in den regel zeer ingewikkelde collective bezittingen, zoo zelfs dat men b. v. niet zelden huizen vond met 10, 20 ja 30 eigenaars; maar de wet van '51 (art. 17) had gemeend het recht van chefâta te moeten eerbiedigen en wettigen, d. i. het recht van medebezitters, in sommige gevallen zelfs van verwandten, buren of leden van den stam tot terugkoop van een verreemd aandeel in eene collective bezitting tegen den prijs van verkoop en de kosten, en dat de strekking had om vreemdelingen uit te sluiten; die wet kende echter tevens aan den rechter de bevoegdheid toe om de machtiging tot terugkoop te verrear ai facile à franchir à la libre disposition du domaine des tribus, voudrait que les autres portions des territoires militaires, lesquelles sont posséés à tête privé, distinctement, et sont indépendants les anres des autres, ne fassent ouvertes à l'activité et à l'industrie de tous que dans les cas où ces portions de territoires auraient été expreasément classes, par décret du président de la Répablique, au rang des Liens susceptibles de libre transmission. Quant à votre commission, elle pense que les exigences de la politique seront pleinement antis faites par la mise hors du droit commun des territoires des tribus.” (Rapport Didier: J. d. P. 1851 bls. 131, noot 17.) 1 „D'après notre code civil nul ne peut être contraint à demeurer dans l'indivision, et quiconque a une part indivise dans un immeuble évêque en droit de provoquer le partage, ou, si le partage est impossible, la vente par licitation de l'immeuble entier. Cela est praticable et sans inconvénient parmi nous; mais chez la race musulmane où l'état d'indivision est presque général, à ce point qu'il n'est pas rare de trouver des maisons appartenant en commun à dix. A vingt, à trente individus, sortis de la même souche et où la famille est organiste de manière à ne pouvoir souffrir le contact de l'étranger, vouloir tout d'un coup appliquer cette règle aans ménagement et d'une facon absolue, ce serait frapper au coeur les intérête les plus respectables et s'exposer à se voir retirer de nous et s'expatrier la plupart des indigénes qui peuplent nos villes, et qu'il est de notre. honneur autant que de notre interêt d'y maintenir. Blis. 132, noot 20). Le Volg. IL 14 Tenen de weigeren naar maaten van den aard der goe- deren en de omstandigheden. Zelfs toen het Senaats- besluit van 22 April 1863 het verbod van art. 14 en daarmede allen twijfel had opgeheven, was het blijkens het rapport van den G. G., maarschalk Mac-Mahon, van 23 April 1868 »& peu près impossible de devenir acquéreur d'un bien melk.” Niet alle rechthebenden kunnende kennen en door schade beleerd, waagden de Europeanen zich niet meer aan het koopen daarvan. Of men dus met Duval al of niet instemt dat de wet van °51 ten opzichte van die privatgoederen verkeerd werd geïnterpreteerd, dit doet weinig ter zake. En al deelt men zijne zienswijze, dan kan men nu de ondervinding gesproken heeft toch niet toegeven, dat tengevolge van de tegenovergestelde zienswijze een aanzielijk deel van Algerie ten nadele van de alge- meene welvaart aan het gemeene recht onttrokken werd. Duval zag uitsluitend de werking eener wets-interpretatic, waar mogelijk alleen of grootendeels alleen de ©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©©© Gevolgen werksten van den feitelijken toestand dien hij blijkbaar niet vol-doende kende. Hij stelde het collectief privat bezit bij de Arabieren te veel op eene lijn met het individueel bezit in Kabylië. En wat nu Kabylië betreft, toen Duval in 1860 het artikel schreef dat wij aanhaalden, was dit pasonderworpen, vonden de Europeanen het mogelijk nog minder geraden zich daar te vestigen, of de regeering om hun daar vooreerst voet te geven. De maatschappelijkke toestand in Algerie was dus een zeer ingewikkelde, en wij kunnen ons begrijpen dat er publicisten gevonden werden die, ten einde raad om dat kluwen te ontwaren, aan doorhakken dachten. Maar een wijze staatkunde handelt niet aldus. Waar het geldt eene sociale hervorming tot stand te brengen moet men, om met maarschalk Randon te spreken, „compter par généra- tions, prendre le temps pour auxiliaire et les sentiments généreux pour guides” *. Welke fouten in zijn beheer van Algerie Frankrijk nu ook gemaakt hebbe, zeker is het dat het zijne nieuwe onder- danen onderdrukte noch exploiteerde, maar met edelmoedig- an “ e ae we ag ne eee held en belangeloosheid bejegende. Terecht, meenen wij, zag Duval in die handelwijze eene saptitude supérieure 4 la colonisation.” * In 1856 constateerde hij met welgevallen, dat, vergeleken met den vroegeren toestand der Arabieren sleur état actuel constitue un immense progrès dans “ La liberté comme dans la prospérité; en aan die waardeering voegde hij den wensch toe: „qu'il en soit toujours ainsi, ce sera l'éternel honneur de la France.” Het volgend gélte van deze studie zal ons doen zien in hoever en hoe die wensch sedert vervuld werd. 