The lichen book; handbook of the lichens of northeastern United States;
Dank zij flinke colportage maakte In memoriam reeds voor- het compleet verschijnen flinken opgang ^. Blijkbaar deed het Ten Kate leed dat hij zich teruggetrokken had, want den 22 November 1874 schreef hij: „zou voor uw In memoriam ook in aanmerking kunnen komen een monographie over het Wil- hehnua van Nassouen ? In dat geval zou ik wel lust hebben daartoe de pen op te nemen." Thans was de bnndel reeds te ver gevorderd dan dat Kruseman dit denkbeeld nog zou kunnen aanneraen. Want regelmatig kwamen thans de ver- volg-bijdragen binnen: van mevr. Bosboom haar Alimaars * „Het komt mg voor dat het artikel van Dr. ten Brink in aange- namen vorm is geschreven en ik beken u dat ik wel wenschte het er voor mgn part al zoo goed te hebben afgebragt." (Brief van mevr. Bosboom c. 6 Mei 1872). * „ Terwijl ik u voor uwe bereidvaardigheid dank en op uwe lank- moedigheid reken tot de ure der inspiratie zal komen.*' (Brief van Van Oosterzee 6 Juli 1872). ' Brief van Van Oosterzee 18 Augustus 1872. * Brief van Van Oosterzee 18 Augustus 1872. * Brief van Rochussen 5 Augustus 1872. " „Het ziet er wat schrift enz. betreft niet aanlokkelgk uit, dat weet ik maar al te goed — dan als gij eens bg mij komt zal ik u laten zien wat ik er al voor geschreven heb dat niet gebruikt wordt om langs dien omweg tot het bygaand geredigeerde stuk te komen.... Ik weet hoe slecht mgn schrift door zetters wordt ontcijferd en zelve ook wel eens de juiste uitdrukking vergeten ben." (Brief van mevr. Bosboom 26 September 1872). ' „Men ziet dat aan deze fraaie uitgave kosten noch moeite gespaard zgn om er een degelgk boek van te maken, dat dan ook bij, velen een welkome ontvangst genoot." {De Nederland sc fie spectator 1873 biz. 34). IN MEMOBIAM. 287 beleg ten jare J5T3, van den Haarlemschen predikant Brons- i872. veld zijn Ilei beleg van Haarleniy waarbij Rochussen een plaat leverde Het hersUllen van de wallen te Haarlem [door vrouwen^ ', van Fruin zijn studie over Prins Willem in onderhandeliug met den vijand over vrede; van Pierson zijn Prints Willem^ dood, en in. September 1873 was de geheele bnndel op den band na compleet. De uitkomst beantwoordde niet ten voile aan het oorspron- kelijk bedoelde plan. Wei is dat oorspronkelijke plan mij niet bekend geworden, maar twee brieven, de een van Fruin ^, de andere van Lodewijk Mulder ^, laten geen twijfel over, daar zij beide onafhankelijk van elkaar, eenstemmig waren in hun oordeel, dat voor de goed sluitende reeks van onderwerpen thans een getal vrij onsamenhangende tafereelen in de plaats gekomen was. De oorzaak daarvan lag aan de geheele wijze van behandeling, die door Kruseman aan de uitgaaf gege- ven was. Onwillekeurig komt bij In m^moriam Kruseman^s eerste plaatwerk de BijheUche vrouwen in de gedachte. Daar waren bij de prenten bijschriften gemaakt, waardoor als van zelf een- heid verkregen werd, hier waren prenten gemaakt bij opstellen, waarvan de keus^ soms eerst na veel aarzeling, door de auteurs zelve gedaan was. De beoogde eenheid moest d^ardoor veelal te loor gaau. Toch had die bewaard kunnen blijven, wanneer niet Kruseman zelf het redactiewerk ter hand genomen, maar een erkend historicus als redacteur aan het hoofd gestaan had. En zooveel te meer was dat noodig geweest, daar al de tien bijdragen, zooals die ten slotte uitgegeven werden, alle toch eigenlijk hetzelfde onderwerp behandelen: de eerste jaren van den tachtigjarigen oorlog. Zooveel hoofden, zooveel zinnen, maar ook zooveel arbeiders, zooveel inzichten, zooveel onder- * „Ik heb het belangrgke werk over de belegering van Haarlem van Dr. Ekema [sic], zooveel mg doenlgk was gevolgd in de voorstelling." (Brief van Rochussen c. 25 Juni 1872). * Brief van Fruin 20 Februari 1872. ' Brief van Lod. Mulder 5 Maart 1872. 288 IN MEMOUIAAC. 1872 zoeken, zooveel opvattingen. De persoon van den Prins zou in het eene opstel andei*s opgevat en gewaardeerd moeten worden dan in het andere * ; het plan een gedenkboek aan de eerste dagen van onzen vrijheidsstrijd te wijden bleek, door het terugtrekken van mevr. Bosboora voor het schrijven van het geh^ele werk, een gevoeligeu knak gekregen te hebben, die oorzaak zou wor- den dat In memoriam maar al te zeer de sporen zou vertoo- nen niet atM einem Gusz te zijn. Niettemin was de uitgaaf als onderneming alles behalve on- voordeelig. Nederland liet zich gelegen liggen aan de treffe- lijke, door Felsing te Miinchen gedrukte etsen ^ van Unger ' „Ja! onze vriend P|ierson] is een goud hart, maar — een ijzer hoofd te verwegen of te verbuigen is hy niet — voor onzen worstel- strijd heeft hij na eenmaal geen sympathie meer en ik denk dat by myn twee artikels ook wel leelyk zal vinden." (Brief van mevr. Bos- boom 21 April 1873). ' Naar aanleiding van de etsen naar Hals by SijthofiP in het begin van 1873 uitgegeven (eveneens het werk van Unger en Felsing) scbreef C. V[o8maer] in Be Nederlandsche spectator (1873 biz. 63). Aqua-forti. "VVeet gij wat etsen is ? — Het is flaneeren Op 't koper: 't is in 't zomerschemeruur Met malscbe vedelsnaren fantazeeren. 't Zijn hartsgeheimtjes, die ons de natnur Vei-trouwt, bij 't dwalen op de hei, bij H staren In zee, naar 't wolkjen in het zwerk, of waar In 't biezig meer wat eendjes spelevaren; 't Is dnivendons en klaaw van d'adelaar. Homeros in een nootje, en tien geboden Op 't vlak eens stuivertjes ; een wensch, een zncht, Gevat in fijn geciseleerde oden. Een rascb gegrepen beeldje in vogelvlucht. 't Is op 't gevoelig goudklenr koper malen Met de angel eener wesp en 't fulpen stof Der vlinderwiek, gegloeid van zonnestralen ; De punt der naald, die juist ter snede trof Wat in des kunstnaars ryke dicbterziel Uit fantazie en leven samenviel. IN MBMORIAM. 289 naar Rochussen en naar Ten Kate '; tegen netto prijzen van I872. f 19 (ordinair papier), /' «38 (chineesch papier) /* 50 [avanl la leUre) en / 60 {ejweuve d' artiste) Week de / 15971,78 die de uitgaaf zonder de banden kostte geen verloren kapitaal te zijn ^. Wei zou de onderneming „uitnemend" hebben kun- neu slagen, had de colporteur Kruseman niet halverwege in den steek gelaten. Deze „wedstrijd tusschen litteratuur en kunst, met warmte aangedrongen, en met warmte opgenomen'" zooals Kruseman zelf In memoriarn later kwalificeerde, zou echter nog verder gebracht worden. Naar aanleiding van een gesprek met Prof. Lemckc, hoog- leeraar te Amsterdam, den schrijver van de bekende Fopuldre Aestlietik, wilde Potgieter een uitgaaf doen van de ctsen van In rne'tnoriam voor Duitschland met eigen tekst van dien lioog- leeraar. Dat denkbeeld lachte Kruseman voorshands zeer toe. „Wil Seemann ' — de erkende locomotief voor zulke onder- * Rochussen genoot voor vijf teekeningen /'250, Ten Kate daaren- tegen voor vier f 400; voor de tiende plaat was geen teekening noo- dig, daar deze een gemodemiseerde reproductie is van een portret van Prins Willem naar Goltzius. nDie Zeichnung von Rochussen findc ich sehr schony die t>on Ten Kate gut^\ sclireef linger den 6 October 1872. ' „H Is een prachtwerk van degelijk gehalte, dat u eer aandoet en waarvan ge ook, zoover ik nit de lyst van inteekenaren kan nagaan, als handelsproduct satisfactie moet hebben. H Laatste is echter maar oppervlakkig geoordeeld, want dergelijke ondernemingen zyn kost- bare histories. „'t Portret van Vader Willem [naar Goltzius] sluit w^aardig de reeks van uitmuntende etsen. 't Beantwoordt geheel aan 't geen Fruin er van zegt. Na H lezen nam ik de proef die ik, hoe mal en kinderachtig ze 00k schijnt, raeermalen by portretten toepas. Kon ik dezelfde proef maar evenzeer op levende personen toepassen, dan zou ik soms niet zoo hoogst fatsoen- Igk in den nek worden gezien. Ik trok op doorschijnend papier den kop generaal door ; zette er een gedeukte ploertenhoed op, trok de buste een gelapt en verfonfaaid buis aan en wat daarbij behoort, maar hoe ik mijn best deed, de kop was niet gemeen te krijgen, hij bleef meteen eindje pijp in den mond, het hoofd van „den Zwijger".'* (Brief van Gebhard 4 October 1873). * Zie over hem Louis D. Petit in Wetenschappelijke DlcnUn 1870 Dl. II biz. 291 vlg. DeeL II. 19 290 IN MEMOBIAM. 1872. nemingen — daariii een handje medehelpen, schreef Kruseinaii den 3 October 1873 terug, zoo zijn wij een heel eind oj) weg. Elge7i export naar Duitschland in alle noodige rigtingen, zonder hulp van een duitsch medium, is voor een hoUaudsch uitgever onbegonnen, of liever onbezonnen." Daar liet advies dat Seemann gaf niet erg aanmoedigend was ', kwam dit denkbeeld voor zoover ik weet niet tot uitvoerinsr, wel daarentegen een goedkoope uitgaaf in octavo zonder d(j platen in afleveringen sinds Januari 1874, die in Mei.daaraan- volgend met de zesde aflevering complcet was. Niet alleen toch dat de auteurs van deze editie compleete overdrukken konden bekomen, het handiger formaat deed verwachten, dat van deze editie vrij wat exemplaren te plaatsen zoudcn zijn; het debiet bleef echter, schoon het de uitgaveu dekte, vrij wat ten acliter bij de pracht-uitgaaf. Met In me7noriam had Kruseman zijn laatste artistieke uit- gaaf gedaan, maar daarmede als uitgever niet afgerekend met de herinneringen, die het jaar 1872 opwekt«n. Had hij in 1809 reeds onderhandelingen gevoerd met J. Ph. Koelman te s-Gravenhage om bij het driehonderd jarig herdenken van het beleg van Haarlem een beeld van Kenau Hasselaar binnen Haarlem opgericht te zien ^, als Haarlemsch uitgever ver- ' Brief van C. Lemcke 17 December 1873. — Toch kwam Lemcke er twee jaar later opnieaw op terug. (Brief van C. Lemcke 7 Octo- ber 1875\ * Dc onderhandelingen bracbtcn het niet verder dan tot'een model van een Kenaubeeld door Koelman ontworpen ; het bernst op het mu- seum der gemeente Haarlem. Drie jaar later schreef Koelman aan Kruseman (31 Augustus 1873): „Ik geef u by deze kennis dat de beruchte Brielsche Nimf geheel ge- reed en in de fabriek der HH. Enthoven alhier . . . te zien zal zijn. „Als ik haar daar zoo in bronfe prachtig gegoten zie staan dan komt de gedachte wel eens onwillekeurig bij mij op dat het Kenau moest zijn. „Dit beeld voor Briclle kost maar /"HOOO met voetstuk en fundeering. 't Is waar dat het voor Haarlem alligtteklein zou zijn. Maar zgn emu in de stad... geen /" 10000, bij elkaar te krijgen, dat klinkt vreemd." (Over De Brielsche nimf te zien Job. H. Been in De Gids 1897 Dl. II biz. 75). EKAMA, BELEG EN VERDEUIGING VAN HAARLEM. 291 scheen bij hem in Juli een streiig historisch werk van Dr. C. i872. Ekama over het Be.leg eri verdediglng van Haarlem in J51t en J SIS *, terwijl vier maanden later een tweede goedkoope herdruk in octavo uitkwam van de Tien bladzijden uit de gesckiedenis va7i Neerlands roem en grooiheid ^. Heel veel belangrijke uitgaven zouden in 1872 niet ver- schijnen; de tweede sorie van De ScJiilderschool in dit jaar bcgonnen, moest wegens geheel onvoldoend debiet gestaakt worden ; de hernieuwde poging om Guizot's Gesckiedenis van Frankrijk ingang te doen vinden mislukte, de zooge- naamde verbeterde editie van Van Zeggelen's Menschenhaisr, een overdruk van Logeman's artikel in het Album der Natuur ten geleide van het phoiografisch vliesje voor de duivenpost '\ een boekje over Duiven , posfdiuve^i e7i hare africhiing door T. C. Winkler, de tweede druk van Potgieter's Proza, een serie voorlezingen van Meyboom over de Hoofdheginselen der nienw-chrisielijke rigting *, outdaan van den voorlezingsvorm. * ^Het door A. C. Kraseman uitgegevene, dat zecrt: met zorg uitge- voerde boek" (H. M. C van Oosterzee in Vaderlandsche letleroefenin- gen. Binnenlandsche Bibliographie 1873 biz. 511). * Het feit van daze uitgave is mij niet duidclyk ge worden. Zoowel het Niemvshlad van den 18 Mei 1865, als het exemplaar van den eatalo- gu8 der fondsveiling van 1865 met de bggeschrevcn prijzen, vermelden dat dit artikel overging in handen van Gebrs. Koster, terwijl mij van een terugkoop voor deze tweede editie, welke, zooals Kruseman uitdruk- kelyk aanteekent, als kopy-eigendom werd nitgegeven niets gebleken is. ' Nieuwsblad voor den Boekhandel 9 Jannari 1872. " „H Plan is nu het volgende: „Het goed regt der modern e rigting in elke Christen — met name in elke Protestanten Kerk. I „Christenen zijn volgelingen^ van /. C. op *t gebied van godsdienst en zedelykheid. Onder hen heoft regt de rigting die in plaais van de dienst van den god Jezus de godsdienst van Jezus wil. (No. 1). ^Protestanten zetten in plaats van pans, concilien en overlevering, geweten^ rede en bijbel. Onder hen heeft regt de rigting, die de vrije profetie stfelt in plaats van de staande kerkelijke belijdenis (No. 2). ,,Jezus godsdienst is aanbidding in tvaarheid. Dus heeft onder wie zicb Chr. noemen regt van bestaan de rigting, die zegt: geen wonder- 19* 292 VAN HALL, SPREEKWOORDEN BETREPPENDE LANDBOUW. 1872. die in afleveringen tusschen Febniari en November uitgege- ven, verscheen en twee jaar later een paar- weken na het overlijdeu van den schrijver door een nieuwe uitgaaf met het portret en levcnsschets van den auteur door H. Steenberg, eveneens in afleveringen gevolgd werd, is al vrij wel het belangrijkste. Deed met deze uitgaaf van Meyboom's boek een vroeger met voorliefde behartigd onderwerp van zich hooren, de landbouw, eveneens een oude kweekeling van Kruseman's fonds uit de jaren omstreeks 1855, kwamook weer zich vertoonen door een bun- deltje Spreekwoorden en voorschriften in spreukeM, heireffende landbouw en weerkeunis^ verzameld en verklaard door H. C. van Hall, dat zijn kosten niet dekte. Hoewel Kruseman in 1854 reeds van dezen schrijver uitge- geven had diens Schets der uatuur aan het bad' is Beniheiniy had hij blijkbaar deze uitgaaf te danken aan de kennis- making met dien Groningschen hoogleeraar als directeur van de Maatschappij van Nijverheid, maar daarentegen was een andcre uitgaaf het gevolg van oude relatie. In October ver- scheen een ScJieur-kalender voor JSIS. Uif'gegevefi door de Vereeniging Ur bevordering va7i de gezondheidsioesland van '* Gravenhage *, met een gelithographeerd schild door Rochus- sen ontworpen. Door deze uitgaaf, welke hem door den oud- Haarleramer Dr. L. J. Egeling aangeboden werd, kwam hij geloof^ als onbestaanbaar met de door de wetenschap erkende waarheid (No. 3) en gcene H. Schrift Gods woord, om dezelfde reden (No. 4). „Jezu8 godsd. is aanbidding in gceat. Dus heeft onder hen, die zich Chr. noemen, regt van bestaan de rigting, die zegt: geene kerk als sfi- pranatureel inslituut tegenouer de mc^atschappij (No. 5) maar Gods geest doorgedrongen en werkende in alle aderen der maatschappij (roe- ping, kracht, toekomst van Jezus godsdienst No. 6). ^ Daar mij van dezen scheurkalender slechts <^^n cxemplaar, dat in Kruseman^s archief, bekend is, welke ongebruikt bleef, weet ik over den inhoud niets mede te deelen, want het inzien zon gelijk staan met ver- nielen van het exemplaar. DE WET TOT VOORZIENING TEGEN PESHETTELUKE ZIBKTBN. 293 opnieuw in aanraking met de samensteller van dien kalender ib72. Dr. H. van Cappelle, Referendaris bij het Departement van Binnenlandscbe Zaken^ die^ naar aanleiding van hefc wetsvoor- stel tot voorziening tegen besmettelijke ziekteii een paar dagen i)a de afkondiging bij Kruseman de wet zelve het licht deed zien met een Overzigt van tie bevoegdheid eu pligten van besiuren en ingezetenen van Nederland. Werd het laatste werkje druk aangevraagd ^, zoodat er in April 1873 een tweede druk van moest verschijnen ^, de Scheur-kaleiider daarentegen had echter geen succes; hij werd niet goed verkocht en dat betreurde de Vereeniging. Uit haar naam deed daarom eerst Van Cappelle ' en daarna Egeling, in het volgend jaar 1873 aan Kruseman het voorstel de raad- gevingen op de verschillende blaadjes gedrukt met weglating der minst gelukkige en met uitbreiding van enkele vertoogjes, t« herdrukken tot een almanakje van omstreeks 5 vel in den trant van dat van den Vredebond. Op dat vooretel ging Kru- seman niet in *, de rechte tijd tot het populariseeren van exacte wetenschap was bij hem voorbij. En evengoed was een herinnering aan een vroegere uitgaaf een bloemlezing die mevrouw Cosijn, tot 1871 Kruseman's stadgeuoote, oiider liet pseudoniem Marie Neve Uit George Eliot het licht deed zien^ voor den uitgever een onvoordeelige speculatie ^. * Nieuwsblad voor den Boekfiatidel 7 Januari 1873. ' Dezelfde wet was eveneens het onderwerp van uitgaaf door R. J. Opwyrda bg Briickwilder & Co. In het Nieuwsblad voor den Boekhandel van den 24 Jani 1873 ad- verteerde W. Cambier van Nooten te Alphen dat hij de Wei van Kru- seman had overgenomen. Uit deze advertentie blgkt dus dat de aantee- kening van Kruseman in de Fottdshoeken : ^Restant tot misdruk ge- maakt" onjuist is. * Brief van Van Cappelle 5 Maart 1873. * Brief van Egeling 22 Augustus 1873. * Later kwam deze uitgaaf in handen van N. A. Hingst te Apel- doorn, die de bloemlezing opnieuw in den handel bracht, voorzien van 294 SCHOTKL, VADEttLANDSCHE VOLKSBOEKEX. 1872. j)q voornaamste uitgaaf van 1872 echter was in Mei de eerste aflevering van Schoters Vadsrlandsche volksboeken e7i volkssprookjes van de vroegste tijdeu tot ket ei?tde der J8*^ eeuw, l^uiten kijf mag deze niet gcrangschikt wordeu onder mijn kwaliticatie der andere uitgaven van niet „heel veel belang- rijks". Integende>el. Maar niettemin raag zij niet komen op rekening van het jaar 1872 waar zij inderdaad slechts een voorzetting is van vroegere uitgaven. Schoters Ihmelijk' en Maatschappelijk leven onzer voor- ouders en zijn Eerediemi zou een nieuw boek over onze voor- ouders naast zich zien uitkomen over de Vaderland^che volka- boekm en r>olks8prookjes. Onder dagteekening van den 28 December 1871 schreef Schotel : „Ik heb een plannetje. Te Dresden (waar ik eenige weken doorbragt) zag ik de LoJiegrin \9ic\ van den beroeraden Wag- ner opvoeren. Men vroeg mij daar, later liier, naar den oor- sprong van deze sage. Ik heb mij aan de studie begeven en thans is bijna gereed De Zwanen-ridder^ want Lohengrin is onze Zwanen-ridder en de held van een onzer volksboeken. Dit kleine stukje, drie of vier bladen van den Eeredmist (Ibrmaat) groot, bevat. I de geschiedenis. II de oorsprong der sage, die geheel tot Nederland behoort. A^u wenschte ik wel dit stukje te laten drukken, en zoo het publiek er smaak in vindt, door andere volksboeken ook welligt volkssprookjes b.v. Valenti/jn en Ourssony de Heemsk'mderen enz. alle op dezelfde wijze behandeld van tijd tot tijd tc laten volgen. Het eerst kom ik tot u met de vraag of gij de uitgever van dit popu- lair-wctenschappelijk stukje zijn wilt? * 'fJ)eo volente hoop ik in 't volgend jaar een brochure te een omslag, waarop zijn adres te lezen staat, ecliter met behoud van den ge- plaatdrukten titel, die Kraseman^s naam en jaar van uitgave vertoont; ften wonderlijk soort van titel- uitgaaf. ^ In 1875 verscheen een boekje over De Lohengrin van Schotel bij A. van Oosterzee, te Amsterdam; het volgend jaar verwisselde dit al- rceds van eigenaar. SCHOTEL, VADERLANDSCHE VOLKSBOEKEN. 295 sehrijveri: Hoe vierde men m J772 de gedenkdageu van Neer- 1872. lands verlosaing uit de Spaa7i8che heerschappij . Ook voor (lit stukje hoop ik wel een uitgever te vinden." Het eerste denkbeeld bekoorde Kruseman rnaar half: in de volksboeken had hij geen zin, wel in volkssprookjes, oude ver- telsels, legenden, sagen en dergelijke. Te verwonderen is dat niet, daar hij, die zich en in de letterkunde 5n in de weten- schap altijd bewogen had in hooger sfeeren, geen Ahnung had, dat zich juist in onze oude volksboeken zulk een schat van kennis over ons voorgeslacht, zulk een keur juist van fijne, hooge poezie verschool. Nieraarid had hem daar nog op ge- wezen, en Schotel, die eigenlijk de eerste populair-wetenschap- pelijke outginner zou wezen van de rijke mijn onzer oude volksboeken, die de Bibliotheek der Maatschappij der Neder- landsche letterkunde herbergt, liet zijn plan niet los. Hoewel Kruseman op advies van Muller er eerst meer toe over- helde een bibliographisch, alphabetisch ingericht werk tc geven als Nisard's Histoire des livres populairea dejmis le XV^ sieclejusqu^a J852, behield Schotel's denkbeeld de overhand om geen bibliogra- phisch, maar alleen een volksboek te schrijven, dat niet, als Nisard tot den tegenwoordigen tijd zou reiken maar niet ver- der zou gaan dan het einde der achttiende eeuw. Hij toogaan den arbeid en, vooruit wetende, M'elk een overgroote hoevt^el- heid boeken hij noodig zou raoeten hebben voor het saraen- stellen van dit geschrift huurde hij nog een kamer boven zijn k war tier *. Hij begon met de Almanakken, „Tk gel oof het een boek zal worden, waarvan wij beide eere zuUen inoogsten, schreef hij den 4 Juni 1872. Alles is niemoy vreernd, zonderling''\ en in die verwachting bedroog hij zich niet. Dank zij de hulp, die Schotel ondervoud bij de Koninklijke Bibliotheek, bij de Maat- schappij der Nederlaudsche letterkunde, bij de Koninklijke Akademie, bij Fred. Muller, die hem plei7t pouvoir gaf over zijn magazijn, en bij zijn vele oudheidkundige rclaties, werd een standaardwerk geschreven, dat nog steeds de eerste en laatste * Brief van Schotel 28 Januari 1872. 296 SCHOTBL, VADERLANDSCHB VOLKSBOEKBN. 1872. bron voor de huidige keimis van het behandelde onderwerp is. „Oiize oude Volksboeken zijn een der zuiverste bronnen voor de kennis ouzer voorvaderlijke zeden, gaf het prospectus te lezen . .. „Dr. Schotel, wiens vroegere werken met zooveel bijval ontvangen zijn, heeft een groot gedeelte van zijn werkzaara leven aan het nagaan dezer Volksboeken gewijd. Hij heeft zich tot taak gesteld zijne geschied- en letterkundige aanteeke- ningen, als de vruchten van een jarenlang onderzoek, te rege- len en tot een geheel te brengen en daarin een overzigt te geven van dit zoo hoogst belangrijk deel onzer Volkshistorie. „Een boek zoo eenig en zoo geheel nit ons volksleven ge- grepen, kan niet anders, vooral in deze dagen van opgewekt nationaliteitsgevoel, dan algemeene belaugstelling wekken." Die belangst^Uing was echter vrij matig. In Mei 1872 ver- scheen de eerste aflevering van drie vel ik /'0.75; drie-en-twintig maanden later de laatste. Het werk, dat ten onrechte en door Schotel zelve in de voorrede en door de verschillende critici. Dr. W. B. J. van Eijk in de Faderla?idscAe leikroefeningen ', door de Leidsche Cowrani ^, door A. de Jager in de Tijd- spiegel ^ en door De Nederlandsche spectator voorgesteld werd als een denkbeeld van Kruseraan, die een Nederlandsche Nisard wenschte, terwijl integendeel het allereerste denkbeeld wcl degelijk van Schotel zelf uitgegaan was, had aan Kruse- inan vrij wat meer gekost dan hij zich oorspronkelijk voorge- steld had; de 1000 exemplaren van 42 vel hadden een uit- gaaf vereischt van /' 4357.80, waaronder /* 621.85 voor 103 * 1872 Binnenlandsche bibliografie biz. 333. ' Van daar overgenomen in Het Vaderland en daar weer uit in het Sieuivsblad voor den Boekhandcl (18 Jani 1872): „De ijverige uit- gever... Kruseman... besloot een onzer letterkundigen de taak op te dragen, op het voetspoor van Nisard een letterkundige geschiedenis onzer vroegere en latere volksboeken en sprookjes samen te stellen, en noch kosten noch moeite te sparen dat werk z66 uit te geven, dat het ten minste met dat van den Fransche geleerde kon wedijveren. Hy achtte Dr. Schotel, te Leiden, alleszins voor die taak berekend." ' 1875 Dl. I biz. 174. SCHOTBL^ VAD£KLANDSCUE VOLKSBOEK£N. 297 houtsneden, f 219.75 voor 5 steeudrukpl'aten en ami honora- 1872. rium /* 830, of /* 20 per vel, dezelfde eenheidsprijs, dieu Kruseman aan Schotel had uitgekecrd ook voor Ret Oiid- Hollafukch huisgezin^ Het maaUchappelijk levefi en De open- bare eeredienH, De netto prijs van /' 8.80 was te hoog oin een dadelijk debiet te vinden voor een boek, dat uit den aard der zaak slechts aan betrekkelijk weinigen belang kon inboezemen. Zoo werden met deze uitgaaf over de Volkahoeken Schotel's ge- schrifteii bij Kruseman over 0;w Vaderland in de zeventietid-e eeuw in den meer uitgebreiden zin, afgesloteu, maar tegelijkertijd ga- ven zij aanleiding tot andere monographieen , welke binnen kort het licht zouden zien. Al staat dan ook wat gehalte be- treft de Volksboekeu als een lichtend punt in het jaar 1872, het was inderdaad slechts een voortzettiug van vroegere uit- gaven. En evenzoo waren de aanbiedingen, die anderen hem deden slechts luttel in aantal: A. J. Riko to Amsterdam wilde Kruseman tot uitgever hebben van een werk over spiritualisme, speciaal beschouwd van een hier te lande nog niet ingenomcn standpunt * en Mina Kruseman kwam hem inlichting vragen over haar toekomstigen ecrsten roman 3. „lk kan slechts zulk een miniatuur plaat^je in uwe memorie ingenomen hebben, schreef zij, dat het UEd. stellig verwonderen zal eenen brief van mij te ontvangen, vooral nu, dat ik zoo wild geworden ben, dat men ruim den tijd gehad heeft om mij geheel te ver- ' Brief van Riko 2 Juli 1872. * Uit den brief blijkt niet of zij doelt op Een huwelijk in Indie of op De niodeme Judith. Ik vermoed op het eerste. „De dames Kruseman en Pkuk zijn van zins Weenen te bezoeken. „Zij wenschen zich met heeren redacteuren en nitgevers te verstaan tot het leveren van artikelen en brieven, waarin hoofdzakelijk zal wor- den behandeld niet de voorwerpen op de tcntoonstelling, maar hetgeen aldaar, builen die voonverpen om, door vier scherpe vrouwenoogen wordt opgemerkt. „Adres generaal Kruseman, Brussel (Chaussee de Charleroi 51)." (Advertentie in Nieuwsblad voor den Boekhandel 6 Mei 1873). 298 ALGEMBENE VERGADERING DER VEREENIGING. 1872. geten ! — Eerst sedert een paar maanden ben ik terug van eene reis door Amerika, waar ik als chanieuse oj)getredeu ben, en, eerat te midden van raoeijelijkheden later van bloemen en applaus, een' roman geschreven heb, welke nu gereed is voor de pers .... Indien gij zelf u niet meer met de zaken bezig- houdt, of raogelijk liever niets met vrouwengeschrijf te maken wil hebben [poor me! het woord vrouw alleen is dikwijls reeds genoeg om verstooten te worden) zoudt gij dan de goedheid willen hebben om mij eenen uitgever op te noemen, in wien ik, evenals in u vertrouwen stellen kan?" '. Welk antwoord Kruseman aan zijn verre nicht Stella Ori- storio di Frama gaf, is mij niet bekend, raaar ongetwijfeld zal het van dien aard geweest zijn, dat de nieuwe aut<>ur behoed werd in de laagste kringen der uitgeverswereld verzeild t« geraken. Die betrekkelijk geringe beweging op het gebied van nieuwe plannen had echter een deugdelijke reden: Kruseman's vrije tijd werd, belialve door allerlei plaatsclijke commissies, voor een goed deel in beslag genoraen door zijn voorzitterschap van de Vereeniging. De Algemeene Vergadering van den 14 Augustus 1872 werd door hem voorgezeten en hij opende haar met een toespraak, die zulk een indruk maakte, dat, hetgeen tot op dat oogenblik gcen gebruik was, die rede op voorstel van Schleijer in de Handeliugen der vergadering iu eMenso afgedrukt werd. Ik neem ze daaruit hier over. M. H. Toen ik, nu een jaar geleden, rustig aan mijn arbeid, het telegrafisch berigt ontving, dat onze Vereeniging mij benoemd had tot lid van het Bestuur, was mij dit eene verrassiug, waarop ik volstrekt niet was voorbereid. Nie- mand kon op zulk een tijding minder bedaeht geweest ' Brief van Mina Kruseman 10 October 1872. ALGEHEENE VERGADEBING DEB VEBEENIGING. 299 zijii dan ik. Mogt ik in vroeger tijd getracht hcbbeu mij 1872. met eenigen ijver in den Boekhandel te bewegeri en had men mij toen mcermalen de oudersclieidiug gegund aan- deel te nemen in de leiding onzer gemeenschappelijke be- langcn, tal van gebeurtenissen, van huiselijken en persoou- lijken aard, hadden mij naar een stiller aehtergrond gedreven en bij mij de bewustheid verzekerd dat ik ging behooren tot de veteranen, wier ])ligt en plaats zicli be- perken tot een kalmer kring van eigen zaak. Een tijdvak van niet minder dan twaalf jaren lag er, met enkele uit- zondering, tQsschen de laatste maal dat ik onze gevvone Vergadering bezocht en de vorigc Augustusraaand, toen ik het fiangename blijk mogt ontvangen^ dat ik als lid onzer Vereeniging nog in uwe herinnering bestond. Dit teeken uwer voortdurende welwillendheid was mij te lief, dan dat ik lang aarzelde de mij opgedragen taak te aan- vaarden, een taak mij zooveel ligter gemaakt door den onvolprezen steun van mijnen, van ons aller vriendGEBiiARi), en de eendragtige, aangename zamenwerking onzer mede- bestuursleden. Thans, nu ik de eer heb hier weder in uw midden te zijn, weet ik niet welk gevoel in mij de overhand lieeft, dat van weemoed of van opgewektheid. Of zou het door U mij euvel kuunen worden geduid, dat er een soinbere aandoening in mij oprijst, als ik deze vergadering overzie en haar vergelijk bij die van vroeger? Zoek ik, na zoo lauge afwezigheid, onder U niet te vergeefs naar zooveel bevriende oogen, wier guile, tocgenegene blik mij van ver of van nabij een hartelijk „Wees gegroef' toestraalde, waarop wij van weerszijden reeds rekenden als wij elkander op den Vereenigingsdag ontmoeten zouden? Staat er niet de plaats van zoo menigeen ledig, ons ontvallen eer wij het geloovcn wilden, verdicnstelijkc handelsbroedcrs, oude trouwe vrienden, wier naam wij schier elken dag op de lippen hadden en wier bij zijn ons dezen jaardag maakte tot een feest? Vergeeft het mij, dat ik een enkele smartelijke herin- 300 ALGEMEENE VERGADERING DEE VEREENIGING. 1872. nering wijdde aan huiine gedachtenis ! ^ Maar waarlijk neen, zulk eene verschoonirig heb ik wel niet in te roepen bij U. Hieriu toch heeft onze Boekhandel dit op elke haiidelsrigting V(5dr, dat wij, beroepsgenooten^ hoe ook verspreid, in den regel elkauder konnen, en dat niet alleen ons belang^ maar in meer of minder mate ook onze vriendschap zich pleegt te hechten aan hen met wie wij in gedachten telken dag omgaan. De jaarlijksche bijeen- komst onzer Vereeniging moge beraadslaging over handels- belangen tot beginsel hebben, veel meer nqg is het broederlijk zamenzijn het doel dat ons er been lokt. Daarom dan, en om zoo menige andcre reden boven- dien, liever toegegeven aan dankbare opgewektheid. Mis ik voor mij zelven hier verscheidenen, wier afzijn mij pijn doet, hoe veel meerderen toch mag ik hier wederzien wier hand mij als van ouds hartelijk wordt toegereikt; hoe veel anderen, tot heden toe van aangezigt mij vreemd en wier kennismaking ik hoogelijk waardeer: een jongcr gcslacht, moedig en vol vuur om zich een baan te breken in het handelsvak dat wij alien ons tot maatschap])elijken werk- kring gekozen hebben. WeJkom dan, mijne handelsvriendQn, ouderen en jon- geren, op dezc Vereenigingsdag ! Welkom met een opge- wekten ziu, waar zooveel stof is voor onderlinge tevreden- heid! Ziet, wanncer ik nogmaals bij vergelijking het tijdvak terugdenk tusschen het straks genoemde en het heden, dan durf ik met vrijrnocdigheid U vragen of wij in menig opzigt niet te roeineii hebben in de dagen die de onzen zijn? Is onze Boekhandel dan niet een goed vak? Is er voor liein die hoofd en handen te weer zet, niet een fatsoenlijk bcstaan in te vindeu? Zijn wij niet * Blykbaar doelt Kruseman hier op zijn beide vroegere patroons P. F. Bohn en J. D. Sybrandi, beiden in 1872 ovcrleden en op W. Marten Westermau, met wien hi) eveneens in vrij nauwe relatie stond: alien overleden iu het vereenigingsjaar 1871 — 1872. ALOEllEENR VERGADERING DER VEREENIGINO. 301 in de laatste tien jaren, schrode voor schrcde, opmerkeiis- 1872. waardig vooruitgegaan ? Tien jaar geleden behoorde het nog tot de zeldzaamheden op drukkerijen van middel- matigen omvang eon. snelpers te zien; wie durft er thans meedoen zonder? — Zijn de opiagen van vele ouzer editien niet miustens verdubbeld ? — Slaan wij niet soms de handen in elkailr, als wij van sommige populaire wer- ken, van allerlei aard, de oplaag en het debiet vernemen ; getuige, als een enkel voorbeeld, de jongste April-bcwe- ging? — Hebben wij niet nog onlangs verbaasd gestaan tocn wij, ten behoeve van onzc Tentoonstelling te Londen, de ongeloofelijk lange lijst onzer tijdschriften onder het oog kregen ' ; en wisten wij het vroeger zelfs bij benade- ring wel, welk een raenigte van couranten — deels te danken aan de afschafiBng der zegelwet — in ons klein landje een bestaan vindt ? ^ — Vragen de ouderen van jaren telkenreize half verzuchtend zich af, welk nieuw plan zij toch wel op 't getonw zuUen zetten op het zoo ten eenenmale afgewerkte terrein, ik bid u, worden zij niet ieder oogenblik verrast en beschaamd door jonger uitgevers, die met onuitputtelijke vindingrijkheid en met voorbeeldige inspanning nieuwe onderneming op onderne- miug stapelen, krachtig aangegrepeu, prachtig uitgevoerd en benijdenswaardig in een wclverdiend succes? — Werd er ' Vol likens de daarvan destQds in drak uitj;regeven lyst bedroeg dat aantal 234, verdeeld over : Encyclopedie — Bibliographie 34 ; Fraaie lette- ren 27; Tooneel 4; Godgeleerdheid — Sticbtelijke lectuur — Kerkge- schiedenis 40; Zendingszaak 10; Opvoeding en onderwijs 14; Werken voor de jeagd 6 ; Rechtsgeleerdheid — Notarisambt 17 ; Staatkunde — Staatbuisbondkunde — Statistiek 5; Gescbiedenis — Oudbeidkunde — Genealogie 5; Aardrykskundo — Land- en Volkenkonde 8; Krijgs- kande — Militaire adminislratie fi; Genees- en Heelkunde — Hygiene 8; Wis- en Nataarknnde — Natunrlijke gescbiedenis 15; Landbouw — Tuinbonw — Plant- en Kroidkunde 7; Handel — Scheepvaart — Nij- verbeid 13; Burgerlijke bouwkunde — Waterbouw- en Werktuigkundc 3; Schoone Kunsten — Spelen — Modes 9; Varia 3. * nl. 294. 302 ALGEMEENE VEUGADERING DER VEREENIGING. 1872. op onze talrijk toenemende ongeboiiden foiulsveiliiigen ooit zooveel geld besteed als tegeuwoordig? — Vlueijen door de pas onlangs in hare waarde erkcnde tweede hand de soms zeer aaninerkelijke restanten onzer oplagcn niet als door een wonder weg onder hefc publiek ; en weet een scherpe handelsblik in lang verstorven kopijen niet zelden nog goudkorrels te zoeken? — En of ook onze oude^ half of heel vergeten boeken opgeld doen, vraagfc het aan de antiquareu onder ons, wier zendingen naar de biblio- theken van verechillende landen zich gjiandeweg uitbreidcn en wier handelsgeest niet alleen, maar wier bibliografische bekwaamhcden bovenal den roem van onzen Boekhandel in het buitenland doen huldigen. — Wilar wij ook oin ons been zien, neen waarlijk, geen kwaden tijd, geen stof tot mistroostig klagcn, geen hoofdschudden over verval en kwijning! Kunnen wij ons ook al in de verste verte niet meten met een* taivl en terrein als zooveel grootere rijken om ons been, toch, voor onze bescheideji wenschen is ons klein land een goed land en onze tijd een vruchtbare. Vestigen wij het oog op onze Vereeniging, ook daarin inderdaad binnen dat tijdsverloop streven naar vooruit- gang. Ons ledental is in de laatste tien jaren — dank zij de lovenwckkejide kracht van jeugdiger Bestuiirderen — met een honderdtal uitgebreid. Dien ten gevolge geven onze geldmiddelen voldoenden waarborg voor de bestrijding der noodige uitgaven. Het Nieuwsblady vroeger een particu- liere onderueming, is ons eigendom geworden en verschijnt spoediger en in dubbele mate; zijn redactie wordt al degelijker en- vollediger, en zelfs buitenlandsche huizen beginnen er gebruik van te maken ter plaatsing hunner aankondigingen. Een ondcrling Ondersteuningsfonds, ter liulp van wedu wen en weezen van berocpsgenooten, is — het strekt ons vak tot eer ! — gevestigd. Het ideaal van velen : een algemeen Bestelhuis en een daarmee vereenigd ccntraalgebouw voor onze ondcrlinge belangen^ is, indien de nog hangende bczwareu in billijkheid overwonneu ALGEM££NE V£BOAD£RINO DER VEREENIGING. 303 kimiien wordeii, zijne verwezenlijking nabij. — Mag ik 1872. niet vragen: hebbeii wij ook in onzen eigen boezem geen gocile teekenen? Och, dat wij in alle rigtingen van ons leven de zonne- zijde trachtten op te zoeken, al verbloemen mj het ons ook niet dat er een schaduwzijde bestaat! Ons Verslag over het vorige jaar is in uwe handen. Niet altoos was onze taak een aiingenarne. Weinig jaren is er zulk een tal geweest van kleine en grootere geschil- leu. Onze Secretaris ' heeft het druk gehad, en het heeft soins vrij wat hoofdbreken gekost om partijen tot elkailr te brengen. Toch willen wij ons daarover niet al t* zeer beklagen. Verre van daar. In een — laat mij het zoo noemen mogen — in een gezin van bijna 400 zamen- wonenden kunuen kleine botsingen wel niet uitblijven; • 't is zelfs te verwonderen, dat zij — ik spreek mijn ])er- soonlijk gevoelen onverholen uit — onder de bauden van ons t^genwoordig lleglement niet vaker ontstaan. Maar liieriu zijn wij ten minste gelukkig geweest, dat wij in onze pogingen tot schikking en bijlegging in den regel geshiagd zijn en dat wij in de meeste gcvallen, lof en dank hebben te brengen aan den goeden geest van onderlinge welwillendhcid, die ons al spoedig gereedelijk te gemoet kwam, waar wij de hand ter bemiddeling maar even uit- staken. Zoo moge de onderlinge zin ook worden, waar die nog ontbreken moest. Zoo moge die blijven en al overvloediger en ruimer word en. Dtin vervult onze Vereeniging niet alleen als bemiddelaarster hare taak, maar blijft ze, wat zij meer dan eene halve eeuw mogt zijn in onzen Boek- handel, de kweekster van broederlijken geest, de banier- draagster van eendragt en goede trouw. Maar daarmede is haar werkkring niet afgepaald ; zeer zeker niet. Onze Vereeniging houde het oog 0})en ter G. van Kesteren. 304 ALGBMEENE VEKGADERINO DER VEREENIOING. 1872. bevordering onzer algeineerie handelsbelaiigen in welke rigting ook. Zij mag niet oud worden iiaar gelaiig harer jareii; zij houde zich vrij van den kankor van een sleur- gsing. Aan haar de pligt, de toekenen des tijds waar Ic neinen en de bakens te verzetten naar 't verloop van het getij. Aan haar de roeping, waar 't noodig raogt blijken, verouderde gewoonten te hervormen, nieuwe middelen- te bcramen ten vooruitgang, monopoliegeest te vervangeu door cene welbegrepeue bandelsvrijheid, eene vrijheid die de ziel en het leven is van elken eerlijkcn wedijver. Aan haar, mogt het zijn nog daarenboven, de ernst, om ons zelven en elkander gedurig te wijzen oj) de, hoe nederige ook, toch zoo gewigtige post die ons op het maat^chap- pelijk arbeidsveld is toebetrouwd ; bij ons de bewustheid te verscherpen dat wij voor een deel de leiders zijn van dat zegenrijkste, raaar te gelijk gevaarlijkste aller werk- tuigen, de drukpers, en ons met alle besef van onze ver- antwoordelijkheid te doen streven naar het nobelc doel van ons bedrijf : verspreidiug van licht, beschaving en veredeling. Op die wijze vervult onze Vereeniging, naast haar stoffelijken, ook een benijdenswaardigeu zedelijken pligt. Met den wensch dat wij in beide opzigten daartoe ook op dezen dag mogen zamenwerken, open ik onze 55*^ Vergadering. Een idealislisch getinte redevoering. [dealistisch, want de moeielijkheden, die telkens en telkens weer ter behandeling of ter beslissing aan het B(istuur der Vereeniging in het afgeloo- ])en Vereenigingsjaar opgedragen waren, waren lang niet licht te tellen geweest. Ue door een vorig Bestuur uitgeschreven prijsvraag, waarover Kruseman met Fred. Muller en Gebhard als jury moest optreden, gaf veel bezwaren; onder de Com- missieleden voor het Ondersteuningsfonds waren hevige moeie- lijkheden; het Bestelhuis van den Nederlandselien Bockhandel bcleefde zijn eersten moeielijkcn tijd; al te gadcr met zooveel anderc quaesties van moer ondergoschikt belang, die veel lioofd- breken, veel zeemauschap, veel belioedzaambeid vcreischten. ALGEMEENE VEROADERING DER VEREENIGING. 305 In de behandeling van die zaken, werd hij trouw gerug- i872. sieund door zijn vriend Gebhard; het was dan ook meer dan een phrase dat hij in zijn openingsrede juist Gebhard noerade, wiens onvolprezen steun zijn taak zooveel lichter gemaakt had. Op diezelfde vergadering verwisselden Kruseman en Gebhard onderling hun arabt van president en vice-president en werd het secretariajit opgedragen aan Jan D. Brouwer. De Vereeniging, die een jaar te voren niet vergeten was, dat in Haarlem een Kruseman woonde, wien zij tot haar voor- zitter gewenscht had, maakte dat het jaar lS7Si voor hem toch niet zoo geheel zonder werk zou zijn, als dat in een geschie- denis der uitgeverszaak zou lijken. Maar er was nog een andere reden, die het jaar 1872 voor hem tot een mijlpaal op zijn levenspad zou stempelen; den 20 Juni werd zijn eenige zoon Jan Nieuwenhuijzen Kruseman magna cum laude door den Leidsehen Academischen Senaat de doctorstitel verleend op een proefschrift over Aantrekking door ItLchttrillingen veroorzaakt, drie maanden later gevolgd door diens benoeming tot leeraar aan de Hoogere Burgerschool te Amersfoort. Kruseman 's huis werd daardoor ledig, maar het was den vader een voldoening, dat de stamhouder van zijn geslacht, de eenige, die hem gespaard was gebleven, tot zijn bestemming was gekomen en zijn plaats als werkend lid der maatschappij ging innemen. Een andere gebeurtenis, die vrij wat ruchtbaarheid zou ver- krijgen, had nog in 1872 plaats. Wei is waar raakt^ „het hondje van Eldering" niet rechtstreeks den persoon van Kru- seman, maar als uitgever van het Album der Naiuwr was hij toch te nabij betrokken tot de persifleering, waaraan een mede- deeling in dat tijdschrift bloot stond, dan dat een overzicht van die geschiedenis hier niet op zijn plaats zou zijn. In de April-aflevering van het Album schreef Prof. Hartiug een artikel over Geleerde Jwnden, eji decide daarin * op gezag biz. 140. Deel II. 20 306 HARTING, GELEERDB HONDEN. 1872. van een schrijven van Mr. F. J. K. van Hoogstraten, advocaat te Haarlem aan diens vader J. F. van Hoogstraten, predikant te Utrecht, een treffend voorbeeld van hondenverstand mede, (lat bij den heer W. Eldering te Overveen zou hebben plaats ge- grepen. Dat geheele voorval bleek een mystificatie te zijn, een gewoon societeitspraatje \ dat Harting voor goede munt had aan- genomen, daar het hem medegedeeld was door volkomen geloof- waardige personen, en het voorval werd nog des te ingewik- kelder, omdat Kruseman in de persrevisie zonder raadpleging met de redactie, op gezag van e6n zijner Haarlemsche vrienden den naam van Eldering ingevoegd had. Het Album der Naiuttr dischte als een goed wetenschappelijk voorval een gebeurtenis op, die nimmer had plaats gchad, en noemde als de persona dramatis een bekend ingezetene van Overveen, welke zich zecr verwonderd zou betoonen zijn naam daarbij betrokken te zien. In de volgende Mei-afleveving gaf Harting een gedocumen- teerde voorstelling, hoe de mystificatie had ])laats gehad. De geheele gebeurtenis was niettemin koreu op den molen van zekere lieden, die van „uien" en meer hidden. De Tijd kwam tegen de strekking van het artikel op. Tu het Devenf^r Week- blad van den 8 Mei 1872 plaatste Van Vloten een vers, in den trant van Het huis van Adriaan over De man van het hondjen van Elderinh ; de Uilenspiegel ^ vermeldde het voorval, natuurlijk niet zonder de bekende bedoeling aan dat weekblad eigen; A. Beets rijmde * een Nieuw NederUindsch AH-huek voor de lleve jeugd ^ en in Haarlem zelf was het een tijdlang zoodanig een dagelijksch gesprek, dat dezelfde Beets, die ge- doodverfd werd als de aanlegger van de geheele grap, als factor van Trouw-moet-blijken er tweemaal op tcrugkwam in zijn Jaarzang J 81 3: Fragment uit een 7iieuw Nederlandisch A-B'C-boek voor de meer bejaarde jeugd *. ' Album 1872 biz. 189 vlg. ' 1872 n^ 1. ' Unarlema Weekblad 25 Mei 1872. ' Biz. 8 en 20. ALBUM DER NATUUR. 307 Yoor Kruseman was het een alles behalve aaugename ge- 1872. beurtenis, dat zijn Album., dat met moeite zich staaude hield, zoo openlijk bespot word. Wat het debiet aan den eenen kant gewonnen had door het artikel over de duivenpost, zou het aan den anderen kant weer verliezen, waar inderdaad aan niet meer dan verhaaltjes een plaats werd ingernimd ; het debiet bij inteekening gerezen van 1273 exeraplaren in 1871 tot 1325 in 1872, liep in 1873 weer terug tot 1285. Met een paar duizend gulden schade bleef het Album jaarlijks werken, en ook hier werd weer ondervonden welk een vrijwel hopeloos werk het is een tijdschrift, dat om de een of andere reden zijn debiet verlorcn heeft, er weer boven op te halen; de naara van den uitgever, hoeveel goeds deze in vele gevallen er aan kan toebrengen, evenmin als de namen van de redacteurs alleen, kunnen een tijdschrift een voldoend debiet geven. Niettemin was juist in het artikel „tijdschrift" Kruseman's naam als uitgever gevierd; niet om de Kermis en kunsf, Elck teat wihy dat onder de redactie van Koopmans van Boekeren sinds 1872 sterk in gehalte verminderd was, noch om De oude iijdy waarvan als speculatie evenmin veel goeds te zeggen viel in deze laatste jaren, maar wel Oiva Be aarde en haar volkeriy de JFetenschappelijke BIucIpm, de Mannen van beteekenu en het Album cler Natuur, en het Nieuwsblad meende juist op zijn tijdschriften in het bijzonder nogmaals de aandacht van den handel te mogen vestigen '. 