Kleine practische spraakkunst der Nederlandsche taal voor eerstbeginnenden
Dit bock is ua oud dat hct autcursrecht erop is verlopen, zodat hct bock nu dccl uitmaakt van hct publickc domin. Ecn bock dat tot hct publickom, is ccn bock dat noort onder het auteursrecht is gevallen, of waarvan de wettelijkc autcursrecht is verlopen. Hct kan per land verschillen of ccn bock tot het publickom behoort. Boeken in het publickom zijn ccn stem uit het vcrlcden. Zc vormen ecn bron van geschicdenis, cultuur en kennis die anders moeilijk te verkrijgen zou zijn. Aanstekeningen, opmerkingen en andere kanttekeningen die in het origineel stonden, worden wccrgcvcn in dit bcstand, als hcrinncring aan dc lang reis die het bock hccft gemaakt van uitgever naar bibliothek, en uiteindelijk naar u. Richtlijnen voor gebruik Google werkt samen met bibliothekcn om materiaal uit het publickom te digitalisien, zodat het voor iedereen beschikbaar wordt. Boeken uit het publickom behoien toe aan hct publickom; wij bewaren ze Alleen. Dit is echter een kostbaar proces. Om deze dienst te kunnen blijven levercn, heben we mängelen genomen om misbruik door commercicle partijen te voorkomen, zoals het plaatsen van technische beperkingen op automadsch zocken. Verder vragen we u hct volgende: Gebruik de besianden alleen voor niet-commerciSle doeleinden We hebben Zoeken naar boeken met Google ontworpcn voor gebruik door individuen. We vragen u deze bestanden alleen te gebruik voor personellijke en niet-commercicle doeleinden. Voer geen geautomatiseerde zoekopdrachten uit Stuur geen geautomatiseerde zoekopdrachten naar het sy steem van Google. Als u onderzoek doet naar computervertalingen, optische tekenherkenning of andere wetenschapsgebieden waarbij u toegang nodig heeft tot grote hoeveelhe-den tekst, kunt u contact met ons opnemen. We raden u aan hicrvoor material uit het publickom te gebruiken, en kunnen u misschien hicrmee van dienst zijn. Laat de eigendomsverklaring staan Het "watermerk" van Google dat u onder aan elk bestand ziet, dient om mensen informatie over hci project te geven, en ze te helpen extra materiaal te vinden met Zoeken naar boeken met Google. Verwijder dit watermerk niet. Houd u aan de wet Wat u ook doet, houd er rekening mee dat u er zelf verantwoordelijk voor bent dat alles wat u doet legaal is. U kuni cr niet van uitgaan dat wanneer een werk beschikbar lijkt te zijn voor het publiek domein in de Verenigde Staten, het ook publiek domcin is voor gebniikers in andere landen. Of er nog auteursrecht op een boek mst, verschilt per land. We kunnen u niet vertellen wat u in uw geval met een bepaald boek mag doen. Neem niet zomaar aan dat u een boek overal ter wereld op allerlei manieren kunt gebruiken, wanneer het een maal in Zoeken naar boeken met Google staat. De wettelijke aansprakclijkhcid voor autcursrechten is bchoorlijk strcng. Informatie over Zoeken naar boeken met Google Het docl van Google is om alle informade weieldwijd toegankelijk en bruikhaar te maken Zoeken naar boeken met Google helpt lezers boeken uit allerlei landen te ondekken, en helpt auteurs en ui tgevers om een nieuw leespubliek te bereiken. U kunt de voUedige tekst van dit boek doorzoeken op hct web via |http: //books.google.coml T^roT.s ;.. «r. ' s • B«7 KLEINE PHimiSCi SPHAAKK DSR NEDERLANDSCHE TAAL DOOR Boofdonderwijser aan de Depoksehe $chool. BATAVIA, ALBKECHT & BUSGHE. 1891. Leerlingen, voor wie de Nederlandsche täl eene vreemde is, d. i. die haar thuis niet spreken, heben voor het aanleeren dezer taal in meerdere mate de steunpunten noodig, welke de spraakkiinst aanbiedt, dan die leerlingen, voor wie de Ned. taal de moedertaal is. Van deze stelling ging ik nit bij het samenstellen vaa deze Kleine Spraakknnst. Zij bevat slechts die taalregelgr, welke de ondervinding mij als de belangrijkste voor de leerlingen der EiKopesche, zoowel als der Inlandsche school heeft aangewezen. Ik heb er eenige regels voor den klemtoon aan toeg^voegd, meenende, hierdoor te voorzien in de behoefte *an eenen leiddraad voor de uitspraak. Dit boeksken wil geene handleiding voor den onder-wijzer zijn, maar is veeleer bestemd om den leerlingen in handen te worden gegeven, wat de opgaven tusschea *en tekst genoegzaam aanduiden. R. B. M. LETTERS, Het alphabet of 'ta-b-c Bestaat uit 26 letters. Daar- onder zijn er drie: q; X, die bijna aUeen in vreemde woorden voorkomen. Noem woorden, waarin die letters gebruikt worden. De letters zijn JcUnJcers^ tweeklanken of medeklinJcers. De klinkers zijn: ai— alleen in ai7—, ei^ |j, ui, au I ou, aai, ooi, oei, aau,— 'alleen in aau I en miaauwl —, eeu, ieu. (12) Schrij woorden, waarin deze tweeklanken voorkomen. De overige letters heeten medeklinkers. Noem de medeklinkers. KLINELETTERS. De klink letters of klinkers worden naar de nitspraak volkomen oi onvolkomen genoemd. In praten, beven, sigaar, drogen, muren, leugen, bloem zijn de klinkers volkomen. In tak, geld, kip, pot, put zijn de klinkers on- volkomen. Na eenen onvolkomen klinker wordt de medeklinker verdubbeld, als hij in 't verbogen woord onvolkomen blijft. Pak — pakken, pet — petten, pit — pitten, pot — potten, put — ^putten. / Vergelijk : dak — daken , pad — paden , dag — dagen ,. Tat — ^vaten, blad — bladen, gat — gaten. Na eenen volkomen klinker of na eenen tweeklank wordt de medeklinker niet verdubbeld. Geef voorbeelden, De e kan ook toonloos zijn. In gebed is de eerste e toonloos en de tweede e on- Tolkomen. In gebeden is de eerste e toonloos, de tweede e volkomen en de derde e weder toonloos. Hoe zijn de [e's in de volgende woorden: de, deze, bevel, bevelen, regenen, regent, wedden, gevel, gewennen, tever, bedelen, vemis, verzenden, verver, vergeven^ testellen? Noem woorden, waarin de |] en de i toonloos zijn. De klinkers worden naar het schrift nog onderscheiden in lange en korte. De lange klinkers zijn: aa, 66, ie, 00, UU, 06 ». eu. (7) De korte klinkers zijn: a, 6, i, O, U, LETTERGREPEN. Een woord bestaat nit ^^n of meer lettergrepen. Eene lettergreep kan open oigesloten zijn. Open lettergrepen eindigen op eenen klinker of eenea tweeklank. ^ Geef voorbeelden. Gesloten lettergrepen eindigen op eenen medeklinker,. Scheid de volgende woordenin lettergrepen. Hamer, papegaaien, onderwijzer, kippenei, pennenhouder, buurman, bedelaar, knabbelen, rekenen, regenen, fladderen, tafel> wasschen, zwemmen, naaister, liniaal, broodbakker, flesschen, inktkoker, regeeren, babbelaar, verdeelen, viool, griflfel, olifant, spinneweb, aardappel, hongersnood, lucifer, achttien, waarschuwen, luieren, koningin, hoesten, meisje, draaien, levensonderhoud, aardrijkskunde, meester, koeien, lachen, kuchen, goochelaar, ontvangen, zingen, erwten, koortsen, langer, lichaam. Hoe zijn deze lettergrepen: open of gesloten? Eindigt eene lettergreep op eeneaof u, dan schrijftmen die klinkers met ^6n teeken. 8 HET WERKWOORD. Schrijf de lettergrepen van deze woorden: hooren, etfiai,. smjden, dragen, zwemmen, denken, loopen, vangen, tellen,, wasschen, gooi^i, werken, blaffen, liegen. Die woorden zijn werkwoorden. Een werkwoord heeft twee deelen: denstamendenuitgang. De uitgang van de werkwoorden is en offen. Schrijf ook den stammen en den uitgang van die werkwoorden. Ziehier nog eenige werkwoorden. Graven, beloven, gelöven, blassen, blassen, missen, wasschen, visschen, dragen, vragen, huren, sturen, vrezen, lezen, kiezen. Bij geen dezer werkwoorden is de stammen datgene wat er overbliss, wanneer men en weglaat. Schrijf de stammen dezer werkwoorden. Vele werkwoorden hebben een voorvoegsel. De voorvoegsels van de werkwoorden zijn: be — bekleeden, beklimmen. ge — gelasten, gehjken. er — erkennen, verkleeden. ver — verkleeden, verkoopen. ont — ontkleeden, ontklen. her — herkennen, herlezen. Men vindt den stammen van een werkwoorden, als men het voorvoegsel en den uitgang wegneemt. Scheid de bovenstaande werkwoorden in voorvoegsel, stam en uitgang. Noem eenige werkwoorden met de voorvoegsels: he, ge, ver, ont, her. Noem ook de stammen van die werkwoorden. Maak zinnen, waarin de volg Ende werkwoorden voor-komen: klimmen, beklimmen; kennen, herkennen; nemen, entnemen; plaatsen, verplaatsen; planten, beplanten; zetten, verzetten. Sommige werkwoorden zijn met een ander woordje samengesteld, zooals: oprapen, opeten; aansteken, aansteken; wegjagen, wegloopen; innemen, inschenken; naloopen, nadoen; omvallen, omkeeren; nitblazen, uit-gaan. Deze andere woordjes zijn: op, aan, weg, in, na, cm, uU, Er zijn nog meer van die woordjes. Het zijn hj-woorden, Schrijf 5 werkwoorden, die elk met een van de bovenstaande bijwoorden zijn samengesteld. Bij het spreken valt de klemtoon op die bijwoorden — w^e^rjagen en niet wegjagen — en in zinnen worden zij van de werkwoorden gescheiden. (Deheerzettezynenhoedop,) Werkwoorden zijn namen van werkingen. Om den persoon, die de werking verricht, en om den tijd, wanneer de werking wordt verricht, aan te •duiden, heeft men den persoonsvorm en den fjordsvorm. 10 De persoonsvormen zijn: t, en, en de stain zelf. Om den verleden tijd aan te duiden, wordt de klink* letter in den stam in eenen anderen klinker veran- derd, of men plaatst achter den stam de of te. Om den persoon aan te duiden. Werkwoord: spring(en) Tegenwoordige tijd. Verleden tijd. ik spring (le pers., enk.) ik sprong gij springt (2e pers., enk. en meerv.) gij sprongt hij, zij springt (3e pers., enk.) hij, zij sprong wij springen (le pers., meerv.) wij sprongen zij springen (3e pers., meerv.) zij sprongen Om den verleden t^^d aan te duiden. Werkwoord: spring(en) ik sprong gij sprongt hij, zij sprong wij sprongen zij sprongen Werkwoorden, die in den verleden tijd van stamklin- ker veranderen, heeten sterJce werkwoorden. De jongen heeft een glas gebroken. In dezen zin is hrehen het werkwoord en heeft gebroken de voltooid tegenwoordige tijd van Ireken; gebroken is het. verleden deelwoord van breken. 11 Het werkwoord breken verandert dus in het verleden deelwoord ook van stamklinker. Werkwoord. Verl. tijd. Verl. deelw. breken brak gebroken. De sterke werkwoorden knnnen naar de verandering van den stamklinker in den verl. tijd en het verl. deelw. tot drie soorten gebracht worden. 1. Die denzelfden klinker hebben in den verl. tijd en het verl. deelw. Werkwoord. Verl. tijd. zingen zong bieden bood wijzen wees wegen woog 2. Die denzelfden klinker hebben in het werkwoord zelf [onhepadlde w^s) en het verl. deelw. Verl. deelw. gezongen. geboden. gewezen. gewogen.- Onbepaalde wijs. Verl. tijd. vallen viel roepen riep loopen liep Verl. deelw. gevallen. geroepen. geloopen, geblazen. blazen blies 3 Die verschillende klinkers hebben in de onbepaalde wijs, den verl. tijd en het verl. deelw. Onbepaalde wijs; Verl. tijd. zitten zat sterven stierf nemen nam breken brak verl. deelw. gezeten. gestorven. genomen. gebroken. 12 Tot welke soort brengt gij deze werkwoorden: bidden, liegen, graven, sluiten, steken, schriven, liggen, dragen verliezen, eten, stellen, geven? Het verleden deelwoord der sterke werkwoorden eindigt op en of n. Werkwoorden, die niet door verandering van stam- klinker den verleden tijd kunnen aangeven, heeten ewakke werkwoorden. De verleden tijd der zwakke werkwoorden wordt gevormd door den nitgang de achterden stam te voegen. Als de stam van een zwak werkwoord op eenen dezer seherpe medeklinkers eindigt: f, k, p, S, ch, t, verandert de d van den nitgang in t, Ik strafte, gij hak-tet, hij raap-te, zij groet-ten. Doch als de f en de S van den stam een onechte f en s is, d. w. z. ook als V en z voorkomt, dan is de nitgang van den onvolt. verl. tijd de. B. V. stam: zweef\ onbep. wijs:  het gebroken glas; en gebroken dnikt eene hoedanigheid (bepaling) uit van glas. Een verleden deelwoord stelt eene werking, die voltooid is, als eene hoedanigheid voor. Het overwinnende leger versloeg den vand. In dezen zin wordt iets verteld van het overwinnende leger; en overwinnende drukt eene hoedanigheid uit van leger. Overwinnende is een tegenwoordig deelwoord. Een tegenwoordig deelwoord stelt eene werking, die nog niet voltooid is, als eene hoedanigheid voor. Het tegenw. deelw. wordt gevormd, door achter 't werk-woord de te voegen. Schrijf tien namen van voorwerpen met een verl. Deelw. en ook tien met een tegenw. deelw., als bepaling. B. V. Eene geplukte roos. Eene brandende lamp. Als eene werking niet is afgeloopen, is zij on-voltooid. Als zij reeds is afgeloopen, is zij voltooid. Dit kan in den tegenw. tijd en in den verl. tijd het geval zijn. De tijd der werkwoorden, die d It uitdrukken, heeten daarom: 1. onvoltooid tegenw. tijd en voUooid iegenw. tyd, 2. onvoltooid verl. tijd en voltooid verl. tyd, 1. Ziehier drie zinnen, waarin beide gevallen voor den tegenw. tijd voorkomen. Ik verzend den brief, dien ik geschreven heb. Ik eet de vrucht, die ik geplukt heb. Ik kleur de plaat, die ik geteekend heb. Ik kleur de pen terug, die ik geteekend heb. Ik las den brief over, dien ik geschreven had. Ik gaf de pen terug, die ik geleend had. Ik brak het kopje, dat ik op mijnen verjaardag van mijne moeder gekregen had. Eene voltoide werking gaat eene onvoltooide vooraf; en omgekeerd, eene onvoltoide werking volgt op eene voltooide. Ik kwam aan den trein, toen deze vertrokken was, Hieruit kan ik opmaken of afleiden, dat ik met den trein niet heb kunnen meerijden. Ziehier nog eenige zinnen. Vertel, wat gij er bij kunt denken. 1. De dokter kwam bij het kind, toen ditgestorven was. 2. De muis was door een gat weggekropen, toen de kamer kwam. 3. Toen de heer zijn horloge opgewonden had, stond het stil. 4. De boer dempte den put, toen zijn kalf daarin verdronken was. 5. Toen de jongen de landkaart aan den spijker had opgehangen, viel ze van den muur. 6. De heer verscheurde den brief, toen hij dien gelezen had. 7. De dokter spaede zich naar den zieke, toen hij bij het geroepen was. 8. Toen de zieke het drankje had ingenomen, viel hij in slaap. 9. De heer miste zijn horloge, toen hij zijn bediende entslagen had. 10. Toen de man het paard gezien had, wilde hij het niet meer koopen. 11. Wij keerden spedig naar huis, toen het feest afgeloopen was. 12. Toen de vrouw den brief gelezen had, begon zij te schreien. 13. De schoolkinderen lachten alien, toen de onderwijzer hun lette verteld had. Bij toen staat het werkwoord altijd in den verieden tijd, Bij wanneer staat het werkwoord altijd in dentegenw. tijd. Evenals in den tegenw. tijd en den veri. tijd kan ook in den toekomenden tijd de werking onvoltooid en voltooid zijn. B. V. Ik zal komen, als hij mij roept (zal roepen). Ik zal mijne boeken opgeborgen hebben, als ik naar school zal gaan (ga). Een werkwoord heeft soms in de vervoeging de hulp noodig van een hulpwerkwoorden van een hulpwerkwoorden voor den voltoorden. En den voltoorden verl. tijd, en zullen is het hulpwerkwoorden van zullen, gelijk waren de verleden tijd van zullen is, en hadden van hebben, Ziehier eenige werkwoorden, waarbij het hulpwerkwoord zyn wordt gebezigd. Sterven, komen, vallen, groen, blijven, sneuvelen, wegloopen, inslaumen, vertrekken, verhuizen, verdijknen, ontwaken, ontbranden, ontvluchten. Maak zinnen met die werkwoorden in den volt, tegenw. en volt. verl. tijd. VORBEELD VAN VERVOEGING. Werkwoord: hoor(en). Onbepaalde wijs: hoorende. Tegenw. deelw. : hoorende. Verl. deelw. : gehoord. Onvolt. tegenw. tijd. Volt, tegenw. tijd. Ik hoor Ik heb gehoord. gij hoort gij Hebt » hij, zij hoort hij, zij heeft » wij hooren wij hebben » zij hooren zij hebben » 17 Onvolt. verl. tijd. Ik hoorde gij hoordet hij,zij hoorden zij hoorden Onvolt. toek. tijd. Ik zal hoore. gij zul » hij, zij zal » wij zullen » Volt. verl. tijd. Ik had gehoord. gij hadt » hij, zij had » wij hadden » zij hadden » Volt. toek. tijd. Ik zal gehoord bebben. gij zult » » hij, zij zal » » wij zullen » » zij zullen » » Werkwoord: vainjen. Onbepaalde wijs: vallen. Tegenw. deelw.: vallende. Verl. deelw.: Onvolt. tegenw. tijd. Ik val gij valt hij, zij valt wij vallen, Onvolt. verl. tyd. Ik  Gij zijt » hij, zij is » wij zijn » zij zijn » Volt. verl. tijd. Ik was gevaUen. Gij waart » hij, zij was » wij waren » zij waren » zij waren » zij waren » zij zullen » Volt. toek. tijd. Ik zal gevallen zijn gij zult » » hij, zij zal »'» wij zullen » » zij zullen » » Vervoeg: vinden, plukken, lezen, dansen, loopen, groeien, verhuizen, leeren, sehrijven, dragen, antwoorden, groen. HULPWERKWOORDEN. Behalve de hulpwerkwoorden van tijd: hebben, 0'0n en mllen, heeft men nog de hulpwerkwoorden: mogen, kunnen, laten, moeten. Ziehier zinnen, waarin zij voorkomen. Ik mag spelen. Gij kunt blijven. Laten wij elkander helpen. Wij moeten werken. De werkwoorden spelen, blijven, helpen, werken staan in de onbepaalde wijs. In de onbepaalde wijs staan ook le. de werkwoorden, die met een ander werkwoord zijn verbonden. B. V. De bond dies de kat niet bijten. Ik will mijnen vieger oplaten. Ik laat den vogel viegen. Mijn vader gaat van middag jagen. De gasten bleven lang zitten. 19 Wij zagen de zon ondergaan. Wij hoorden de vogels zingen. In de school leeren wij lezen, schrijven en rekenen. De jongens hebben hunnen vader vruchten het werkwoord ist. Schrijf nog eenige zinnen, waarin het werkwoord ist werkwoord ist. 2e. Nog staan in de j^nbepaalde wijs de werkwoorden, -die door het woordje fe worden voorafgegaan. B. V. Ik verzocht het komen. Wij eten om te leven, doch leven niet om te eten. WORDEN. Het werkwoord worden ist hulpwerkwoord van den l^denden vorm. Het dient om een* zin met een bedrijvend onderwerp te veranderen in een* zin met een Jydend -onderwerp. M^ne otiders beminnen my. In dezen zin ist onderwerp het onderwerp, omdat het •onderwerp (mijne ouders) de werkwoord doet. Ook zegt men wel, dat in dezen zin het werkwoord ^den bedrijvenden vorm heeft; men bedoelt daannee, dat •er een bedrijvend onderwerp is. Ik word door myne ouders hemind. In dezen zin is het onderwerp lydend^ het ondergaat iets. Deze zinnen kimnen aldus ontbonden of onleed worden. 20 1. Mijne ouders. Onderwerp. beminnen mij. Geaegde. inij... Lijdend voorwerp. 2. Ik Onderwerp^ word door mijne ouders bemind.. Gezegde. door mijne ouders. Bepaling^ Het onderwerp in den eersten zin is bepaling in den tweeden, en het voorwerp in den eersten zin is onder- werp in den tweeden. Breng de volgende zinnen in den Kjdenden vorm en ontleed beide zinnen. De timmerman zaagt eene plank. De jager schiet eenen vogel. De jager schiet eenen vogel. Jan plaagt zijn zusje. Ziehicr 5 zinnen in denlijdenden vorm. Breng ze in den bedrijvenden vorm. 1. Het hert wordt door den jager geschoten. 2. De lampen werden door den bediende aangestoken. 3. De leerling wordt door zijnen onderwijzer geprezen. 4. Het meisje werd door hare moeder beknord. 5. De huiden warden door den leerlooser tot leder bereid. Ziehier 5 zinnen in den bedrijvenden vorm. Breng ze in den lijdenden vorm. 1. Men danste op het feest tot laat in den nacht. 2. Men moet gejegt slapende honden wakkermaken, 3. Men kan geen ijzer met handen breken, 4. Men kan geen ijzer met handen breken, 5. Men kan geen ijzer met handen. 5. Men kan geen ijzer met handen, 6. Men kan geen ijzer met han. 7. Men kan geen ijzer met han. 8. Men kan geen ijzer met han. 9. Men kan geen ijzer met han. 10. Men kan geen ijzer met han. 11. Men kan geen ijzer met han. 12. Men kan geen ijzer met han. 13. Men kan geen ijzer met han. 14. Men kan geen ijzer met han. 15. Men kan geen ijzer met han. 16. Men kan geen ijzer met han. 17. Men kan geen ijzer met han. 18. Men kan geen ijzer met han. 19. Men kan geen ijzer met han. 20. Men kan geen ijzer met han. 21. Men kan geen ijzer met han. 22. Men kan geen ijzer met han. 23. Men kan geen ijzer met han. 24. Men kan geen ijzer met han. 25. Men kan geen ijzer met han. 26. Men kan geen ijzer met han. 27. Men kan geen ijzer met han. 28. Men kan geen ijzer met han. 29. Men kan geen ijzer met han. 30. Men kan geen ijzer met han. 31. Men kan geen ijzer met han. 32. Men kan geen ijzer met han. 33. Men kan geen ij Een veulen wordt een paard. Ga zoo eens voort! In deze zinnen wordt het gezegde gevormd door 't werkwoord worden met een zelfst. naamw.; dat zelfst. naamw. is dan het eigenlijke gezegde en worden het woordje dat de twee zelfst. naamw. is dan het eigenlijke gezegde en worden het woordje dat de twee zelfst. naamw. Het heet dan Tcoppelwerlcwoord. Ook een bijvoegelijk naamwoord kan op die wijze met het onderwerp worden verbonden; ook dan heeft men een koppelwerkwoord. B. V. Het kind wordt ziek. De koopman wordt rijk. Een luiaard wordt arm. Zelfst. naamw. en bijvl. naamw. heeten in 't algemeen naamwoorden. Men spreekt in dit geval van een naamwoordelijk gezegde. 22 Het hind wordt ziek. De ontleding is als volgt: Het kind.... Onderwerp. wordt ziek... Naamw. gezegde. wordt Werkw. deel van 'tgez. ziek Naamw. deel van 'tgez. WEDERKEERENDE WERKWOORDEN. Er zijn werkwoorden, die een Voorwerp heben, dat dezelfde persoon is, als het onderwerp. Zulke werkwor- den heeten wederkeerende werkwoorden. B. v. zich was- schen. Ik wasch mij gij wascht u hij, zij wascht zich wij wasschen ons zij wasschen zich. In deze zinnen is m0 dezelfde persoon als ik; u de- zelfde persoon als gy; enz. Men kan ook wel een ander wasschen. B. v. De moeder wascht haar kind. (In dezen zin komt dus geen wederkeerend werkwoordje nch in de onbepaalde wijs. Hierboven ziet gij, hoe dit woordje bij de verschillende onderwerpen veran- dert. 23 De wederkeerende werkwoorden worden met hebben vervoegd. Sommige werkwoorden hebben eene geheel verschillende beteekenis, naarmate ze wederkeerend zijn of niet. B. V. Hütteten en zich zu erstoffen (tot) Onthösen zich zu  person, enkelövid. 24 Hiertoe behoore nog uitdrukkingen, als: het is koud, warm, droog, regenachtig, vroeg, laat, enz.; het wordt kond, warm, donker, helder, enz. Vul de volgende samengestelde zinnen aan: Het spijt mij, dat Het gelukt u niet Het gelukt, dat Het grieft hen, dat Het giebt hem niet Het gebeurt zelden, dat Het bevalt mij hier z66 goed, dat... De werkwoorden spijten, gelukken, enz in bovenstaan- de zinnen zijn eveneens onpersoonhjk. Omdat men ook kan zeggen: »Gij grieft mij; Delamp schijnt" enz. hebben we hier niet overal met onpers. werkw. te doen. WERKWOORDEN MET BEPALINGEN. Eenige werkwoorden worden steeds gevolgd door een bepaald woordje, dat het voorwerp der werking met het werkwoord verbindt. B. v. luisteren naar. Wtj hdsteren naar de miizielc. Wij Onderwerp. luisteren naar de muziek. Ge Zegde. Nach dem muziek. BepaUng van luisteren. Het voorwerp der werking is muziek. Het wordt dooT naar bepaling in den zin. 25 Ziehier nog eenige werkwoorden. Kjøren op, kjøren naar, denken aan, zich storen aan, zich bekommeren om, letten op, vreezen voor, verlangen naar, zorgen voor, twisten over, zich voorzien van, spotten met. Maak zinnen met deze werkwoorden. Weder andere werkwoorden kunnen door het voorvoegsel « b© de bepaling in den zin in lijdend voorwerp veranderen. Be reijsigm' Mom op de bepaling in den zin in lijdend voorwerp veranderen. De reijsiger Onderwerp. klom op den berg... Gezegde. op den berg Bepaling van klom. De reiziger beklom den hefge. De reiziger Onderwerp.. beklom den berg... Gezegde. den berg Lijdend voorwerp. Ziilke werkwoorden met het voorvoegsel be zijn nog: beplanten voor planten in, bewonen » wonen in. berijden » rijden op. beruiken » ruiken aan. betasten » tasten aan. bespreken » spreken over. Oebruik deze werkwoorden in zinnen. VOORBEELD VAN ONTLEDING. W0 men *s avonds veel sterren aan den JiemeJ. 26 Onderwebp. GEZJjiGDE. VOOEWEBP. Bepaling. Wij Zien'savonds veel sterren an den hem el 2. aan den hemel Ontleed evenzoo de volgende zinnen en onderstreep het werkwoord in het gezegde. 1. De bedelaar vraagt eenen aalmoes aan den heer. Ik ontmoette gisteren eenen vreemdelmg op den. 2. weg 3. 4. De werklieden dragen eenen balk naar de loods. Van nacht stet een dief onze kippen uit het kippen hok. 5. De jongens smijten den hond met steenen. 6. De jongens smijten den hond met steenen. 6. De heer onthaalt de kinderen op zijnen verjaardag op krentenboodjes en chocolade. 9. Onlangs kocht mijn vader eenen onderwijzers naar buiten wandelen. 11. Mijn oom komt dikwijls met de neefjes bij ons» 12. Dan brengt hij altijd wat voor ons mede. 13. s Avonds sluiten de menschen hunne huizen. 14. De gierigaard scheidt ongaarne van zijn geld. 27 15. De reiziger loopt haastig naar het station. 16. Een koelie volgt hem en draagt een pakje voor hem. 17. De meisjes verrassen hare moeder op haren ver- jaardag met een handwerkje. 18. Mijn vader ontving verleden week met de mail veel brieven uit Holland. 19. De jongens plagen soms de meisjes met bijnamen. 20. In de vacantie zal ik van wijnkisten een hok voor mijnen hond maken. Het werkwoord in het gezegde moet met het onder- werp in getal overreenkomen. Is het onderwerp enkel- voud, dan moet het werkwoord ook enkelvoud zijn; is het onderwerp meervoud, dan moet het werkwoord ook meervoud zijn. Geef voorbeelden van dezen regel. Werkwoorden, die in zinnen een voorwerp bij zich hebben, of waarbij een lijdend voorwerp kan gedacht Worden, hetigen overgankelijk werkwoorden. Bij deze werkwoorden kan men altijd vragen: wien of wat? Bij een overgankelijk werkwoorden moet steeds het voorwerp genoemd worden, of het woord, dat er voor in de plaats staat. B. V. Waar is uw boek? Ik het verloren. 28 Ik lust het of dat niet. Ik gelöt het niet. Ik denk het wel. Ik zeg het u niet. Waar is Jan? Ik weet het niet. Ik heb hem niet gezien. Zij weet /^6^ wel, maar zij wil het niet zeggen. De overgankelijk werkwoorden worden met hebben vervoegd. Werkwoorden, waarbij geen lijdend voorwerp kangedacht worden, het onovergankelijke werkwoorden. Slapen, wandelen, staan, reizen, springen, vertrekken, zitten, liggen, lachen, vallen, enz. zijn onovergankelijke werkwoorden. Bij deze werkwoorden kan wel eene be- paling staan, maar nimmer een lijdend voorwerp. 29 HET ZELFSTANDINNA NAMWOOBD EN HEX IIBWOOBD. Boom, paard, Wilhelm, boor, roos, Nederland, stoel, smid, Java, koe, Mina, kast, nasi, nasi, zijde, Java, tafel, Batavia, boter, zaag, Brantas, gewer, ijzer. Waarvan zijn deze woorden de namen? Voorheld. Boom is de naam van eene plant. Al deze woorden heeten zelfstandige naamwoorden. De namen van landen, eilanden, bergen, rivieren, zeeen, steden, enz. zijn aardrijkskundige namen. Aardrijkskundige namen zijn eigennamen, die met eene hoofdletter worden geschreven. Schrijf 10 namen van personen zijn ook eigennamen. Schrijf 10 » » meisjes. De namen van stofen, zooals: goud, zUver, boter katoen, glas, enz, hoei^n stofnamen. Deze noemen de stof, waarvan men iets maken kan. Noem nog eenige stofhamen. De naam van eene verzameling van personen of voorwerpen, die te zamen ^^n geheel vormen, is een verzamdnaam. B. v. bosch, volk. Dozen, gebergte, en. Noem nog eenige verzamehiamen, Meest alle zelfstandige naamwoorden krijgen de, het of een v66r zich. Deze woordjes heeten lidvoorden. De en het zijn de lidwoorden van bepaaldheid, omdat zij eenen bepaalden persoon of een bepaald voorwerp aanduiden. Men noemt ze ook wel hepalende lidwoorden. Een is het lidwoord van eenheid, daar het te kennen geeft, dat men met het volgende zelfstandig naamwoord eenen enkelen persoon of een enkel voorwerp bedoelt. V66r de namen van dingen, die men niet kan op- tellen, plaatst men dus nooit 't lidwoord een. B. V. Water en niet: »een water"; rijst en niek »eenrijst." De eigennamen (behalve de namen van bergen en rivieren) en de stofnamen missen het lidwoord van be- paaldheid of het bepalend lidwoord. Als een zelfstandig naamwoord slechts ^^n enkel voorwerp noemt, zegt men, dat het enkelvoudig is. Maar is het de naam van meer dan 64n voorwerp, dan noemt men het me servond. B. v. Boek — boeken. Het enkelvoud en het meervoud heeten het getal der zelfstandige naamwoorden. Het meervoud der zelfst. naamw. wordt op twee wij- zen gevormd: door achtervoeging van en en s. I. De meeste zelfst. naamw. vormen het meervoud met en. Bv. bank,banken. Bij de volgende zelfst. naamw. (a — d) gaat de onvol- komen stamklinker in eenen volkomen over. a. Schip wordt sehepen h. Bevel wordt bevelen smid » smeden gebed » gebeden stad » steden spel » spelen lid » leden. weg » wegen. 31 c. Dag wordt dagen d. Gebod wordt geboden dak » daken hoi » holen gat » gaten schot » schoten pad "» paden slot » sloten vat » vaten. oorlog » oorlogen e. De eindmedeklinkers f en s veranderen in v en z. Duif wordt duiven Huis wordt huizen dief » dieven wees » weezen graf » graven. matroos » matrozen. De volgende zelfst. naamw. behouden de s: Pols — polsen kaars — kaarsen spons — sponsen krans — kransen lans — lansen . schans — schansen De s voor de ch wordt verdnbbeld. Visch wordt vissehen. flesch » flesschen. Been wordt beenen en ook beenderen. Prins — prinsen dans — dansen wals — walsen kruis — kruisen kous — kousen poes — poesen. /■ 9- kleed » kleeden » » kleederen. blad » bladen » » bladeren. rad » raden of raderen. volk » volken » volkeren. kind » kinders » kinderen. hoen » hoenders » hoenderen. ei » eieren. goed » goederen. 32 rund wordt runderen. kalf » kalveren. lam » lammeren. lied » liederen. I)e zelfst. naamw. , die op eene toonlooze e uitgaan, krijgen eene n in het meervoud; behalve tante en mode^ die in het meervoud tantes en modes zijn. B. V. Hoogte wordt hoogten. groente » groenten. gebergte » gebergten. II De zelfst. naamw., die uitgaanop: el, em, en, er en aard, krijgen eene s in 't meervoud. B. V. Sleutel wordt sleutels. bezem » bezems. wagen » wagens. lezer » lezers. luiaard » luiaards. Noem nog eenige zelfst. naamw. op deze uitgangen. De verklehvwoorden, die op je, pje en tje uitgaan, krijgen ook eene s in het meervoud. B. V. Boekje wordt boekjes. boompje » boompjes. stoeltje » stoeltjes. Noem nog meer verkleinwoorden in het enkelvoud en in het meervoud. De zelfst, naamw., die met man zijn samengesteld, veranderen man in bedefi. 33 B. V. Tuiman wordt tuinlieden. werkman » werklieden. timmerman » timmerlieden. Noem er nog meer. De zelfst. naamw. op heid veranderen dezen uitgang in heden: eenheid wordt eenheden. V66r eenige zelfst. naamw. staat het lidwoordjrfe, v66r andere het lidwoord het Schrijf vijftien zelfst. Namw. met het lidwoord het. De zelfst. naamw., met het lidwoord het. De zelfst. naamw., met het lidwoord het. De zelfst. naamw., met het lidwoord het, behooren tot het onzijdig geslacht. De zelfst. naamw. hebben drie geslachten: het mannelyk, vrouwelyk en omjjdig geslacht. Mannelyk, De man de ram de stier de hengst de hengst de hengst de merrie Onisydig. Het kind het lam het kalf het veulen het kuiken. de hen De volgende namen van diersoorten zijn onzijdig. Het paard = de hengst, de merrie het schaap = de ram, de ooi het hert = de reebok, de hinde het rund = de stier, de koe K1. Pr. Spraakkunst. 8. 1 34 het hoen = de haan, de hen het varken = de beer, de zeug. Vele namen van mannen gaan uit op: aar, aard> er, ier en ling. B. V. Bedelaar, goochelaar, molena ar. luiard, gulzigaard, dronkaard. speler, snoeper, verver. tuinier, koetsier, barbier. leerling, kweekeling, vreemdeling. Noem nog eenige zelfst. naamw. met deze nitgangen. Vele namen van vrouwen gaan uit op: in en ster* B. v. Koningin, boeiin, kokkin. naaister, speelster, praatster. Noem nog eenige zelfst. naamw. met deze nitgangen. Ook sommige namen van vrouwelijke dieren gaan uit op in: wolvin, leeuwin. Mannelijk zijn: 1. De namen van boomen, 2. De eigennamen van bergen. 3. De namen dernM^ndenenjeuirgeiiiden. (LenieiBYr.) 4. De namen van bijzondere steenen. 5. De namen van blaemen en kwartje zijn onz.) Mannelijk zijn: 1. De namen van blaemen en vruchten. 35 2. De namen der letters en cijfers. 3. De namen van vaartuigen en de Eenige stofnamen, Vrouwelijk zijn nog: 1. De zelfst. naamw. op schap, wanneer zij eene gesteldheid of eene verzameling mitrukken; zooals: blijdschap, vriendschap; burgerschap (al de biu-gers), priesterschap (al de priesters). 2. De zelfst. naamw., die gevormd zijn van den stam eens werkwoords met achtervoeging van en st: kleeding (kleed), vangst (vang). (Dienst is mannelijk.) 3. De zelfst. naamw., die op eene toonlooze letter- greep eindigen: ribbe, lamde,eere, belofte, hoogte, {Vrede is mannelijk.) 4. De zelfst. naamw. op held, jj en nis: waarheid, smederij, bekentenis. (Vannis is onz.) Onz^jdig zijn: 1. De verdeinwoorden. 2. De aardrykskundige namen, (Niet de namen van bergen en rivieren). 3. Eenige stofnamen en de ^eeste per^amdnamen (bosch, ' gebergte). 4. AUe woorden, die, geene zelfst. naamw. zijnde, als ^oodanig worden geb Rückt, B.v. het leven, het eten, bet goede, enz. Onzijdig zijn nog: 1. De zelfst. naamw. op dom, wanneer zij eene verzameling beteekenen: menschdom, Christendom. ^ 36 2. De zelfst. naamw. op scliap, wanneer zij eene waardigheid, een gebied of eene verzameling beteeke- nen: vaderschap, graafschap, gezelschap. 3. De zelfst. naamw. op sel: schepsel, deksel (Sty/sel is \T.) 4. De stammen van werkwoorden, die afgeleid zijn* door middel van de voorvoegsels : be, ge, ont, ver* B. V. begrip, geloof, ontzag, verwijt. (Verkoop ismanne- lijk). 5. De stammen van werkwoorden, voorzien van het voorvoegsel ge: geloop, gejuieh. Tot w^elk geslacht behooren de volgende zelftst. naamw. en waarom? Gulden, (de) Prins van Oranje, prnim, (de) p, Jmii, sloep, breedte, boter, gereedschap, roos,hertogdom, Mont Blanc, volk, verhoor, ijzer, schoonheid, perzik, woning, zusje, Batavia, bnrgemeesterschap, wasdom, sleutel, gunst, ontzag, droefenis, eik, gieter, zomer, gezang, topaas,(de) 9, gramschap, loterij, kwade, Jodendom, regentschap, beletsel, bedrog, gevogelte. Zoek van al de bovenstaande regels voor het geslacht nog eenige voorbeelden. In eene woordenlijst kimnen wij zien aan de letters, die achter de zelfst. naamw. staan, tot welk geslacht zij behooren: (m) beteekent mannelijk, (v) vrouwelijk en- (o) onzijdig. 37 ^ > Het Kdwoord de kan veranderen in zinnen. De zieke man is zwak. De zoon des zieken mans past zijnen vader op. De dokter geeft (aan) den zieken man geneesmiddelen. De dokter geneest den zieken man. Deze verandering heet verbuiging. De lidwoorden de en het worden met de zelfst. naamw. ;aldus verbogen: Enkelvoud. Vrouwelijk. Onzijdig. Mannelijk. le. nvl. De man 2e. 3e. -4e. » » » des mans den man den man » le. nvl. De vrouw i le. nvl. Het kind des kinds het kind het kind » 2e. » der vrouw , 2e. 3e. » de vrouw 3e. ^4e. » de vrouw 4e. Meervoud. Voor de drie geslachten. Le. naamv. De menschen 2e. » der menschen 3e. » den menschen 4e. » de menschen Het lidwoord een wordt aldus verbogen: Enkelvoud. Mannelijk. Vrouwelijk. le. nvl. Een bond 2e. » eens bonds 3e. » eenen bond 4e. » eenen bond Le. nvl. Een kat 2e. » eener kat 3e. » eenen kat 4e. » eenen kat Onzijdig. le. nvl. Een bert 2e. » een bert 4e. » een bert 38 Daar dit lidwoord maar efoen persoon of ^6n voorwerp aanwijst, kan het niet in 't meervoud worden verbogen. I Het meervoud der zelfst. naamw met een is aldus: j Meervoud.. Voor de drie geslachten. le. naamval Dieren 2e. » van dieren I 3e. » aan dieren 4e. » dieren. Voor »niet een!* zegt men geen, B. v. Ik heb geen mes, voor: „ik heb niet een mes". Verbuig: de leeuw, het paard, de berg (m), de rivier ( de boom (m), het kalf, de plant (v), het dak, dester(v), een steen (m), een huis (o). I Maak zinnen zooals die over,yden Ziehen man, waarin de volgende zelfst. naamw. in de vier naamw. in de vier naamw. de bedelaar, de roos (v), de kuikens, een veulen, een bedelaar. Een zelfst. naamw. staat in den len naamval: 1. Als het zelfst. naamw. het onderwerp is in den zin, 2. Als het met de werkwoorden zijn en worden een deel van het gezegde uitmaakt. B. V. De koe is een zoogdier (le. naamval). Jan wordt matroos, Een zelfst. naamw. staat in den 2den naamval, als het een bezit, toebehooren of af komst is. 39 B. V. Het huis des vaders (bep. van bezit). De knop der dear (bep. van bezit). De vruchten des vdds (bep. van afkomst). De 2de namval is hieran te kennen, dat men voor des van den of van het en voor y, der van de kan zegen. B. V. De vruchten des booms of van den boom. De manen des paards of van de boat. De bladeren der bloem of van de boat. Het speelgoed der kinderen of van de kinderen. Een zelfst. naamw. staat in den 3den naamval, als men er aan voor kan denken. B. V. De dokter schrijft (aan) den zieke een drinkje voor. De heer geeft (aan) den bediende zijn loon. Een zelfst. naamw. staat in den 4en naamval: 1. Als het in den zin vorkomt als lijdend voorwerp. 2. Als er.een voorzetsel (in, met, op, tegen, hy, enzv66r staat. HET TOORNAAMWOORD. Pesoonlijke vooenaamwoobden. In de plaats van den naam van den persoon, die spreekt, gebruikt men het woordje ik. En glj voor den persoon, tot wien men spreekt. Als men van eenen anderen persoon spreekt, gebruikt men hfl, als die persoon een man, en zij, als die persoon een man, en zij, als die persoon Eene vrouw is. Het staat in de plaats van een onzijdig  den man zelven hooren zeggen. Op oelf valt steeds de nadruk. Het is ook een persönliche voomaamw. in zinnen als: Het is jammer, dat de pop gebroken is. Het is wenschelijk, dat hij komt. Het is noodig, dat de dokter gerepen wordt. In dergelijke samengestelde zinnen is de tweede zinnen beigelegt. Het woordje er kan ook een persönliche voomw. zijn. B. V. Hoeveel schriften hebt gij? Ik heb er tweede. Bezittelijke Voornaamwooeden. In plaats van: De pen is van mijy kan men ook zegen: Het is mij'm pen. Eveneens: Het huis is van ons. Het is ow^ hnis. Het mes is van u. Het is uw mes. Het boek is van Ifimi, Het is zijn boek. De bond is van Inen, Het is hun bond, De lei is van haar. Het is hare lei. De eerste voomaamwoorden zijn persönliche, de tweede beiden hezitte. M0n is het bezittelijk  meerv.) De bezittelijke voomaamwoorden worden, zooals de lidwoorden, v66r de zelfst. naamw. verbogen. 43 Verbuig: Mijne moeder, ons huis, bun hond, nwe zuster, haar breeder, zijn mes (o). Aanwijzende Voobnaamwookden. Deze zijn: deze en die voor mannelijke en vrouwelijke zellstandige naamwoorden en dit en dat voor onzijdige. Het meervoud van y>dit^ is dese, van »rfa/" die. De aanwijzende voomw. worden, zooals de lidwoorden, v66r de zelfst. naamw. verbogen. Verbuig: deze tafel (v), dat glas, die kl Verbuig: deze tafel (v), dat glas, die kl Verbuig: Ok (v), dit boek, die boek. Vbaoende Voornaamwoobden. Deze vragen naar personen of zaken. Zij zijn: wie, Wie vraagt naar personen en wat en welk naar zaken of voorwerpen. Ziehier zinnen, waarin het vragend voomw. wie voorkomt. Wie (le. nv.) is daar? Wie (le. nv.) zijn daar? Wie (le. nv.) boek ligt daar? Wier (2e. nv.) parasol ligt daar? Wien (3e. nv.) hebt hij 't gevraagd? Wie (3e. nv.) hoet gij 't verteld? Wien (4e. nv.) hoet gij 't verteld? Wien (4e. nv.) zoekt gij? Noem het geslacht en het getal van bovenstaande Tragende voomaamwoorden. Onbepaalde Vooenaamwoorden. Men, iemand, niemand, wat of lets, niets, heeten onJe- paalde voornaamw., omdat zij personen of zakenonbepaald aanduiden, d. i. zonder deze te noemen. Men komt alleen in den len naamval voor. lemand en niemand worden in den 2den naamval iemands en Wie- mands. Ook het is een obreu voornaamwoord, wanneer het onderwerp bij onpersoonlijke werk-woorden, die een natuurverschijnsel uitdrukken. B. v. Het regent. Het is mistig. Zoo ook in zinnen als: Hij heeft het druk. Zij scha-terden het uit van pret. Hoe maakt gij het? ZeJcer en eenig zijn onbepaalde voomaamwoorden, die bijvoegl^k v66r een zelfst. naamw. worden gebruikt. B. V. Zeker heer, eenig geld. Betbekeelijke Voornaamwoorden. Deze duiden eenen persoon of eene zaak aan, die vooraf genoemd is. Ze zijn: die, dat en. welke, B. V. De man, die daar gaat, is ongelukkig. De vrucht, die onder den boom ligt, is verrot. Het huis, dat gij ginds ziet, is van N. De boom, welke vruchten draagt, geeft voorden. De betrekkelijke voornw. verbinden twee zinnen. Derbinden. Het betrekkelijke voomw. die word Aldus verbogen: Enkelvoud. Mannelijk. Vrouwelijk. Meervoud. le. nv. Die le. nv. Die  als het idwoord verbogen en dat wordt niet verbogen. Voorbeeld. 1. De man, die uit den boom is gevallen, heeft zijn- nen arm gebroken. 2. De man, wiens arm gebroken is, kan niet werken. 3. De man, wien wij eene aahnoes geven, is niet blind. 4. De man, dien wij gisteren zagen, is blind. Maak zinnen, waarin het betrekkelijk voomaamwoord die in de vier naamvallen voorkomt. Van welke soort zijn de volgende voomaamwoorden? Van wien is dit boek? G^ moet uw boek beter bewaren. Men maakt papier van lompen. De jongen, die uit den boom is gevallen, ViQQiigyn been gebroken. 1 46 De leerlingen hebben htmne les opgezegd. Er (daar) zijn er niet velen, die hem dat zullen na- j doen. ; De vrouwen naaien de kleeren voor hare mannen. j Kinderen moeten hunnen ouders gehoorzamen. I Het heeft er zich over verwonderd. W'^ gaven hem eene aalmoes. Niemand wil ongelukkig zijn. I Het is jammer, dat het regent. Dat vind ik laag. Wie is hier geweest? De vrucht, die op den grond ligt, is verrot. Leen m^ uw boek. Ik zal het u morgen teruggeven^ JA wil M wat zeggen, maar gy moogt het niet overver- tellen. HET BIJVOEGELIJK NAA.MWOORD. De woorden, die aandiiiden hoe de personen of dingen zijn, heeten b^voegelijke naamwoorden, B. V. De dappere soldaat. De soldaat is dapper, Zij worden voor de zelfst. naamw. geplaatst en met deze verbogen. VOORBEELD VAN VERBUIGING. Mannelijk. Enkelvoud. le. nvl. De hooge boom 2e. des hoogen booms 3e. den hoogen boom 4e. den hoogen boom Meervoud. le. nvl. De hooge boomen 2e. der hoogen boomen 3e. den hoogen boomen 4e. de hooge boomen Vrouwelijk. Enkelvoud. le. nvl. De nieuwe tafel 2e. der nieuwe tafel 3e. de nieuwe tafel 4e. de nieuwe tafel 4e. de nieuwe tafel 4e. de nieuwe tafel Meervoud. le. nvl. De nieuwe tafels 2e. der nieuwe tafels 3e. der nieuwe tafels 3e. de nieuwe tafels 4e. de nieuwe tafels Onzijdig. Enkelvoud. le. nvl. Het wilde paard 2e. des wilden paards 3e. de nieuwe tafels Meervoud. le. nvl. De wilde paarden 2e. der wilde paarden 3e. de wilde paarden 4e. de wilde paarden Meervoud. le. nvl. De wilde paarden 2e. der wilde paarden 3e. de wilde paarden 4e. de wilde paarden 48 Verbüng: de diepe kuil (m), het lange touw, de sterke leuw, de lange griffel (v), de breede plank (v), hetscher- pe mes. De bijvoegelijke naamwoorden krijgen v66r de zelfstandi- ge naamwoorden eene eene e. Maar niet, als het zelfst. naamw. on^ijdig is en er em v66r staat. B. V. Een hooge boom (m) — Een hoog hnis (o). Eene verre reis (v) — Een smal pad (o). Zoek meer voorbeelden. In plaats van: een ring van goud, kan men ook zeggenr een gouden ring; een hören, een;2fz7verewhorioge^ een ketting van y^er, een yzeren ketting; een speld van staal, een stoffelijke van bijvoegelijke naamwor den,omdat zijn de stoff noemen, waarvan de voorwerpen gemaakt zijn. De stoffelijke bijvoegelijke naamwoorden eindigen altijd op en. Schrijf eenige zelfst. naamw. met een stoffelijk bijvoe- gelijk naamwoorden. Set huis is hoog. De toren is hooger, De herg is het hoogst. 49 Vergelijk evenzoo drie voorwerpen, die diep, klein, dun, \ zwaar, licht, duur en dik zijn. I Deze verbuig ing der bijvoegelijk naamwoorden (trap- I pen van hoedanigheid) geschiedt, door er en stächter het bijvoegelijk naamwoorden te plaatsen. Het onverbogen bijvoegelijk naamw.heet dan de stellende \ trap; de vergrootende trap wordt gevormd door den uitgang er en de overtreffende trap door den uitgang st achter den stellenden te plaatsen. De bijvoegelijk naamw., die op eene r eindigen, lasschen eene d in: duurder, swaarder. Gast het bijvoegelijk naamw. op s of sch uit, dan laat men de s van den overtreffenden trap weg: w'^sty frischt. Goed wordt beter, best; sUcht of Jcwaad wordt erger, ergsL Vele bijvoegelijk naamwoorden worden van andere soorten van woorden afgeleid. B. V. drinkbaar van drinken gelukkig » geluk nallttig » nalaten dierlijk » dier sterfelijk » sterven moederloos » moeder reddeloos » redden deugdzaam » deugd werkzaam » werken kinderachtig » kind Kl. Pr. Sprtakkunst. 4. » » loos. » 50 B. V. oudachtig van (oud) schrikachtig » schrikachtig » schrikachtig » Nederlandsch » Nederland. Dit geschiedt door achtervoegseh. Deze ziju: baar, Iqk, loos, zaam, achtig, sch. Noem 5  naamwoorden gebruikt worden. B. V. De hlinde (d. i. de hlinde man) tast met zijnen stok rond. Zulke zelfstandige naamw. zijn nog: de lamme, de doove, de kreupele, de stomme, de arme, de rijke, de longelukkige, enz. De verleden en tegenwoordige deelwoorden der werkwoorden zijn, als zij voor de zelfst. naamw. worden gebruikt, ook bijvoegelijke naamwoorden. B. v. Het gebroken gegrückt, het overwinnende leger. Maak bijvoegelijke naamwoorden van de deelwoorden dezer werkwoorden: bedelen, schrijven, stroomen, ondergaan, vonwen, slijpen, opk omen, twisten, barsten, openen, rollen, blafen, sluiten, kakelen, lezen, plukken, snijden, spelen, koken, bloeden, slapen, schitteren. Een verleden deelwoord, als bijvoegelijk naamwoord gebezigd, drukt uit, hoe lets ontstaan is, of wat men er mede gedaan heeft. B. V. Een gegraven kuil is een kuil, die door graven ontstaan is. Een gebakken visch is een visch, dien men gebakken heeft. Vul in: Een  V. Een gewapend soldat is een soldat, die een wapen heeft of van een wapen is voorzien. Vul in: Een gekuifde papegaai Eene gespoorde laars. Een gelaarsd ruiter., Een geschubd dier.. Gelede dieren Gewervelde dieren •. Een gebrilde grijsaard, Een gerokt ambtenaar. Een geringde vinger.. Gerezeld papier.... HET TELWOOBD. De tehvoorden zeggen hoeveel voorwerpen of personen, i er zijn, of het hoevedste voorwerpen bedeld wordt. De eerste soort noemt men hoof dtelwoor den, de twee- de soort rangtelwoorden. B.v. Het jaar telt twaalf maanden; de ^«(;aa//c?e maand heet December. Van de hoofdtelwoorden worden de rangtelwoorden. gevormd. B.v. Van een wordt gevormd eerste » twee » » tweede » drie » » derde, Ga zoo eens voort! De rangtelwoorden, v66r de zelfst. naamw. geplaatst, worden evenals de Bijvoegelijke naamwoorden verbogen. Er is nog eene derde soort van telwoorden, nl. dio eene onbepaalde hoeveelheid uitdrukken. Zij heeten daarom onbepaalde telwoorden. Hiertoe behooren: al, sommig, menig, veel, enkel, eenig, weinig, ieder, elk, ander. B.v. Alle schoolkinderen werden onthaald op kren-tenbroodjes en choeolade op den verjaardag van den hoofdonderwijzer. Sommigen wilden, dat wij zouden heengaan; anderen, dat wij bleven. Maak zinnen, waarin de overige opgegeven onbe-paalde telwoorden. HET BIJWOORD. Evenals het bijvoegelijk naamwoord eene bepaling van het zelfstandig naamwoord is, zoo dient het bywoord'om een werkwoord te bepalen. B.V. De steen is hard (bijvl. nw.). Het paard loopt hard (bijw.). Ook kan liet bijwoord eene bepaling. Zijn van een hyvoegehjk naamwoord, telwoord of een ander bijwoord. B.v. Hij beklaagde zich over de hoogst onbeleefde^ behandeling. 