Verhandelingen der Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen, Afd. Letterkunde
2) Oppervlakkig zou men hieruit afleiden, dat althans die notitie — gezwegen van de gentes barbarae — aan een andere, oudere bron zou ontleend zijn dan de list der provinciën, die in haar tot ons gekomen vorm geen enkel spoor vertoont van oorspron- kelijk vóór Diocletianus samengesteld en in of na zijn tijd bijgewerkt te zijn. Doch die conclusie schijnt mij ongemotiveerd, daar de mogelijkheid niet te ontkennen is, dat zulk een oudere vóór-Diocletiaansche lijst volledig zonder eenig anachronisme is bijgewerkt geworden. 17 geplaatst, omdat men er de Usipii, Tubantes, Tencteri en Casuarii in ziet, die daar volgens verschillende deducties uit Ptolemaeus en Tacitus zouden gewoond hebben. De woorden ,in formulam Belgi- cae redactae” toonen echter aan, dat die opvatting onjuist moet zijn. Er is geen enkele reden om aan te nemen, dat alleen het noordelijkste deel van het gebied tusschen den Rijn en den limes Germaniae onder het burgerlijk bestuur van de provincie Belgica zou zijn gebracht; integendeel, daarvoor was nog veel meer aanlei- ding bij het zuidelijke deel tusschen den Rijn en de provincie Raetia, terwijl trouwens de civitas Aurelia Aquensis (Baden-Baden) bewijst, dat zulks wel degelijk het geval is geweest. Het vermoe- den ligt daarom voor de hand, dat de vijf ,civitates trans renvm” het geheele gebied tusschen den Rijn en den limes Germaniae om- vatten, vdn de Abrinca af, waar de limes begon, tot den Alba mons toe, die de grens van Raetia vormde. En in dit licht bezien, is de weg tot de verklaring der civitates spoedig gevonden. Uit de inscripties (Zangemeister, Drei Obergermanische Meilensteine aus dem 1. Jahrhundert, in Westdeutsche Zeitschrift III 245) kennen Wij op den rechterrijnoever de volgende namen van civitates: c. Ul- pia S. N. Lopodunum (Ladenburg aan den beneden-Neckar), c. Aure- lia Aquensis (Baden-Baden), saltus Sumelocennensis (Rottenburg aan den boven-Neckar), c. Alisinensis (onbekend, natuurlijk een ander Aliso dan dat aan de Lippe; Alsaff bij Wied?), c. Mattia- corum (Aquae Mattiacae, Wiesbaden) en c. Taunensium, welke beide laatste dezelfde civitas aanduidden (Mommsen V? 135). De eerste, de c. Ulpia S. N. Lopodunum, lag aan den beneden-Neckar. Wat die letters S. N. beteekenen, is tot nog toe een raadsel gebleven. Maar indien men ze vergelijkt met de vijf namen onzer notitie, dan is het d. m. duidelijk, dat zij niets anders kunnen bedoelen dan (c. Ulpia) S(ive) N(icerensium), een met Taunenses volkomen parallel loopende naam. En dan is het ook niet moeielijk in de c. Tvvantum of Tvvanivm die- zelfde Taunenses te herkennen!). De drie eerste civitates der no- titie zijn dus de c. Vsipiiorvm (siue Alisinensis ?), de c. (Mattiacorvm) Tavnensivm en de c. (Vlpia siue) Nicerensivm (Lopodvnensis). Voor het gebied bezuiden den Neckar blijven dan de twee andere namen over, Novariseari en Casvariorvm, terwijl wij daar eveneens twee hoofdplaatsen kennen, Aquae Aureliae en Sumelocenna. Ik gis, dat Sumelocenna met Novariseari (Novaraetia, Novaraetiarii ?) en Aquae Aureliae met de Casvarii te combineeren zijn, zoodat de volle *) Een vorm Tvvantes voor Tvbantes is meen ik nog nooit gevonden en ook linguistisch moeielijk te verklaren En palaeographisch is voor TVvANTvM (Riese) of Tvvanivx (Momm- sen) de lezing TAVNIUM aannemelijker dan ruBANTvM. De identificatie der Tubantes met den gouw Tuianti, Tuihanti, Twente acht ik trouwens geheel onhoudbaar (cf. Much 1.1. 147). Verhand. Kon. Akad. v. Wet, Afd. Letterkunde. Di. I, N°. 4. 2 18 haam der laatste civitas Aurelia Aquensis Casuariorum zou kunnen geweest zijn. Dan, hoe dit zij, in dit resultaat zal men vermoede- - lijk wel met mij instemmen, dat de vijf in de notitie genoemde civitates te zamen het geheele gebied tusschen den Rijn, den limes Germaniae en de provincie Raetia omvatten '), en dat daarvan alleen de c. Vsipiorvm en een deel der c. Tavnensivm benoorden den Main kunnen gelegen hebben; waaruit verder, in verband met de andere plaatsen, waar de Usipii genoemd worden (vooral Tac. Ann. IV 37 en Germ. 32), is af te leiden, dat — en hierom is het mij thans te doen — de civitas Vsipiorvm den rechteroever ongeveer van Rheinbrohl af tot den Niederwald toe besloeg *). Dit is juist dezelfde streek, die op de Peutingeriana Svevia wordt genoemd. Nu is slechts een van tweeën mogelijk: òf de Svevi, waarnaar de streek dien naam ontving, zijn de Usipii zelf, òf de naam Svevia kan eerst ontstaan zijn na de verdwijning der civitas Usipiorum. Het eerste schijnt onaannemelijk, omdat de Usi- pii door geen enkelen schrijver ooit direct of indirect tot de Svevi gerekend zijn geworden. En dan kunnen de Svevi — afgescheiden van de vraag, welk volk ermede bedoeld wordt, waarover later — alleen zijn een deel van de barbari, die volgens de notitie onder Gal- lienus den rechterrijnoever bezet hebben. Met andere woorden: de naam Svevia kan niet ouder zijn dan Gallienus, waarmede de ter- minus a quo gevonden is van alle redacties van dit stuk der we- reldkaart, waarin die naam op die plaats voorkomt. Dit resultaat wordt door een ander feit bevestigd. Op de Peutin- geriana is nog de provincie Dacia aangegeven, die in de eerste jaren van Valerianus en Gallienus verloren ging (Mommsen ll. 220), terwijl er daarentegen elk spoor van de heerschappij der Romeinen op den rechteroever van den midden- en boven-Rijn geheel is ver- dwenen. In Dacia vinden wij er nog alle daar bekende straatwegen op geteekend (die van Viminacium naar Tiviscum, die van Faliatae naar Sarmizegethusa en die van Drobetae over den Alutus en Apu- lum naar Parolissum); maar van de twee, die wij weten, dat op den rechterrijnoever bestaan hebben, nl. één van Castellum Mo- gontiacense over Lopodunum, Aquae Aureliae en Offenburg naar 1) Ten overvloede wijs ik erop, dat bij deze opvatting ook de lxxx leugae eerst tot hun recht komen. 3) Het feit, dat zijeen der vijf civitates trans renum vormden, bewijst afdoende, dat Much zich vergiste met hen tusschen de Lippe en de Ruhr te plaatsen (11. 89), want het spreekt van zelf, dat geen dier civitates buiten den limes kan gelegen hebben, en deze begon aan den Rijn bij Rheinbrohl juist tegenover de grens van Germania Supe- rior en Inferior. 19 Augusta Rauracorum (Mommsen |l. 139) en één van Argentoratum naar Sumelocenna (Zangemeister 1.1. 252), is op de Peutingeriana even- min eenig spoor te vinden als van de vele steden en vlekken, wier na- men ons van elders bekend zijn. Ook dit wijst erop, dat die redac- tie van dat stuk der wereldkaart niet ouder dan Gallienus kan wezen; terwijl het stuk aan den beneden-Donau een ietwat oudere redactie vertoont, daar het de verdwijning der provincie Dacia nog niet kent. Bezien wij thans de gentes barbarae van den Veronensis. Het is duidelijk, dat een paar namen niet op hun plaats kunnen staan. Maar de wijze, waarop Miillenhoff de oorspronkelijke volgorde heeft trachten te herstellen (Uber den Anhang zu dem Provinzialver- zeichniss von 297, herdrukt in DA. III 311—325) is zeer weinig be- vredigend '). Rvgi Hervli plaatst hij tusschen Sarmatae en Sciri, Franci Gallovari (d.i. Cattovari) tusschen Saxones en Camari (d.i. Camavi), en Taifrvli (d.i. Taifali) tusschen Scitae en Gothi. Vooreerst zijn die verplaatsingen moeielijk te verklaren: hoe bv. konden Rvgi He- rvli, indien ze zoover onderaan hadden gestaan, naar boven tusschen Calidoni en Saxones verhuizen? En daarenboven is de volgorde bij hem stellig evenmin in den haak: Flevi bv. kan onmogelijk op zijn plaats staan. En hoe is een volgorde Saxones, Franci Catto- vari, Camari, Crinsiani (d.i. volgens Miillenhoff Frisiavi) te verkla- ren? Daarentegen staan Rvgi en Hervli juist wel op hun plaats. De laatsten woonden, zooals Miillenhoff zelf herinnert, behalve aan de Zwarte Zee (of aan den beneden-Donau) ook nog aan de Oost- zee, en wel blijkens de woorden van Jordanes (c. 3), ,,Dani ex Scandzae cultorum stirpe progressi Herulos propriis sedibus expule- runt,” nog tot in het vierde kwart der vijfde eeuw op Seeland (cf. Much 11. 201). Het kunnen dunkt mij alleen deze Seelandsche Herulen zijn, niet de andere aan den Pontus, die bedoeld zijn in den Panegyricus in Maximianum (c. 5) en door Sidonius Apollina- ris (Ep. Burdig. 8, 9) met de zeeroovers op de Gallische en Britannische kusten in het laatst der derde eeuw; en er is geen enkele reden, waarom niet evenzoo de lijst van den Veronen- sis hen op oog zou kunnen hebben (cf. Zeuss 479). En de Rvgi — het is wederom Müllenhoff zelf, die eraan herinnert — worden na Tacitus en Ptolemaeus, bij wie zij aan de Oostzee wonen, niet meer voor het midden der vijfde eeuw vermeld, en uit niets valt af te leiden, dat de Romeinen in de derde of vierde eeuw zouden gewe- *) Daarom is ook onjuist, wat ik in de Bijdragen v. Vad. Gesch. en Oudh. (3¢ Reeks, VII 87) in aansluiting aan Miillenhoff over de volgorde heb gezegd. 2% 20 ten hebben, dat ,die Heruler Rugen und Skiren, nachdem die Semnonen-Sueven und Burgundionen von der mittleren Oder gegen die obere Donau und den Rhein vorgedrungen, schon mit dem vierten jahrhundert in die von jenen verlassenen sitze eingeriickt waren” (Müllenhoff 313); gesteld al, dat die hypothese juist is, wat nog alles behalve vaststaat. Als ik wel zie, zijn slechts twee of drie namen van hun plaats geraakt, nl. Flevi en Hermvndvri en misschien nog Taifali. Flevi moet m. 1. tusschen Saxones en Camavi, en Hermvndvri tusschen Iotvngi en Armilavsini hebben gestaan; Taifali misschien tusschen Sarmatae en Sciri. De volgorde moet aldus worden gedacht (vgl. Riese Proll. X XXIII). Op de grensvolken van Britannië volgen de Oostzeevolken Rvgi Hervli Saxones. Daarna, alsof het een volks- naam was, Flevi, dat natuurlijk op de kaart aan den noordelijk- sten Rijnmond moet hebben gestaan. Dan komen evenals op de Peutingeriana, maar van onderen naar boven, de noordwestelijkste volken: Camavi, Frisi en Chauci (vide infra); daarna bezuiden dezen de Amsivari en Angrivari; dan langs den Rijn eerst de verderaf wonenden van noord naar zuid: Brvcteri, Cati, Bvrgvn- diones; en vervolgens de op de kaart aan den Rijn staande namen van zuid naar noord in juist de omgekeerde volgorde van de Peu- tingeriana: Alamanni, Svevi, Franci, Cattovari. Aan den Donau daarentegen werd elke boven elkander staande groep namen afzon- derlijk afgeschreven: eerst Iotvngi alleen, dan Hermvndvri en Ar- milavsini, en daarna Marcomanni, Qvadi en Vandali. Op de details dezer volgorde kom ik beneden terug, doch hierin zal men het wel met mij eens zijn, dat Hermvndvri in den Veronensis in geen geval op zijn plaats kan staan. Immers de Vandalen kunnen in deze list onmogelijk in Silezié gedacht zijn (waar zij daarenboven nog niet eens de onmiddellijke buren der Hermunduren waren), maar evenals op de Peutingeriana onder d. i. bezuiden de Marcomannen en Quaden, en het is zuivere willekeur om, zooals Miillenhoff doet, de duidelijke plaatsing op de Peutingeriana tusschen de Marcomannen en den Donau aan een fout toe te schrijven. Daarmede vervalt de geheele redeneering van Müllenhoff, dat de auteur der lijst van den _Veronensis op de Quaden de Hermunduren en Vandalen zou hebben laten volgen als samen achter de Quaden wonende. Thans eerst kunnen wij de drie lijsten met elkander vergelijken en de reconstructie beproeven van dat stuk van het gemeenschap- pelijke origineel, waarin de naam Armalausi(ni) voorkomt. Dat stuk luidt in de drie lijsten aldus: 21 T. Peutingeriana. C. Veronensis. Julius Honorius. Lee — SVEVIA. BVRGVNDIONES. SVEBL. ALAMANNIA. ALAMANNI, LANGOBARDI, ARMALAVSI. SVEVI. IVTVNGIL VANDVLI. MARCOMANNI.| IOTVNGI. BVRGVNDIONES, QVADI. IVTVGL HERMVNDVRI. | ARMILAYSINI. BUR, ARMILAVSINI. MARCOMANNI. SARMATAE, MARCOMANNI. VANDVLIL, QVADI. HERVLI, VANDALI. QVADI. SARMATAE. ‘| SARMATAE. Zeven namen (de vet gedrukte) komen in alle drie de lijsten voor, nl. Svevi, Armalavsi(ni), Marcomanni, Vandvli, Qvadi, Ivtvngi en Sarmatae; twee andere, Alamanni en Bvrgvndiones; ontbreken in één der drie; terwijl de Langobardi, Hervli !) en Hermvndvri slechts door één van drieën worden vermeld. Beginnen wij met de eersten. Uit Plinius IV 80 (cf. Müllenhoff III 322) blijkt, dat de Sar- matae, d. i. de Jazyges, tusschen den Pathissus (Theiss) en den Marus (March) woonden, en dat bewesten den Marus de Suebi hun onmiddellijke buren waren. Hieruit volgt, dat op het gemeenschap- pelijke origineel der drie lijsten Qvadi en Sarmatae naast elkander moeten hebben gestaan, zooals bij Honorius het geval is, en de namen Bvr (der Peutingeriana) en Vandali (van den Veronensis) hetzij boven of onder een der beide andere namen stonden of wel er later tusschen gevoegd moeten zijn. De plaatsing der Vandvli op de Peutingeriana bezuiden de Mar- comannen (cf. Zeuss 445) wordt bevestigd door die tusschen Mar- comanni en Qvadi bij Honorius, terwijl de volgorde Marcomanni Qvadi Vandali in den Veronensis aantoont, dat in het gemeenschap- pelijke origineel Vandvli vermoedelijk ook onder Qvadi moet hebben gestaan, en dat zij daar dus zoowel in Neder- als in Opper- Oostenrijk gedacht waren. Welk volk ermede bedoeld is, is moeielijk te gissen. Mogelijk waren de Campi en Racatae van Ptolemaeus, waarvan genen stellig, dezen vermoedelijk Germanen waren (Much 117 sqq ), en die in dezelfde streek woonden, waar de Peutingeriana *) De Hervli aan de Oostzee van den Veronensis zijn wel hetzelfde volk als de Hervli in Hongarije van Honorius, maar kunnen niet gan dezelfde bron ontleend zijn, zooals straks zal blijken, 22 . Vandvli plaatst, door Maroboduus aldaar gevestigde Vandalen (Strabo p. 290, Much 119). Maar het kunnen ook andere Van- daalsche stammen zijn geweest, die zich in de derde eeuw tusschen de Campi en Racatae hadden nedergezet of dezen vandaar hadden verdreven. In allen geval is er geen reden om de plaatsing van den naam in Oostenrijk met Müllenhoff voor verdacht te houden. Ten westen grensden aan de Marcomannen de Armalausi(ni). Much (p. 75 sqq.) heeft even scherpzinnig als overtuigend aange- toond, dat daarmede de Naristi of Varisti van de schrijvers der eerste twee eeuwen bedoeld moeten zijn, het volk, dat tusschen den Böhmerwald en den Donau woonde. Maar alleen die? Het schijnt mij twijfelachtig. Terwijl het vaststaat, dat aan den limes Raetiae de Hermunduren eeuwen lang de buren des Rijks waren (Mommsen Ll. 140), is het zeer opvallend, dat die alleen in den Veronensis genoemd worden en zoowel bij Honorius als op de Peutingeriana ontbreken. Wat Honorius betreft, zoo zullen wij straks zien, dat het zeer de vraag is, of ze inderdaad in diens oorspron- kelijken tekst ontbroken hebben; maar voor de Peutingeriana is het uitermate onwaarschijnlijk, dat de teekenaar hen zou hebben over- geslagen, indien hij hun naam op zijn voorbeeld aan de rijksgrens had gevonden tusschen Armalavsi en Alamannia. Hij laat deze twee namen onmiddellijk op elkander volgen, en moet zich dus genen als de grensbewoners ook aan den limes Raetiae, d. 1. als Hermun- duren, gedacht hebben. En waarom zou dit ook onwaarschijnlijk zijn? Armalausi(ni) toch was geen eigenlijke volksnaam en is het nooit geworden. De Naristi of Varisti komen in de zesde eeuw weder onder hun ouden naam als Warasci aan den Jura te voorschijn (Zeuss 585, Much 70). Er is geen reden om te veronderstellen, dat alleen dit volk ,mouwlooze” kleederen droeg. Uit het ont- breken der Hermunduren op de Peutingeriana meen ik daarom te mogen afleiden, dat die kleederdracht alle grensbewoners tusschen de Marcomannen en den limes Germaniae kenschetste, en dat dus de naam behalve de Naristi ook den aan den limes Raetiae wonen- den stam der Hermunduren (de Xæroüwpor?, Much 86) aanduidde. We zagen boven (p. 16), dat de Svevi der drie lijsten niet de latere Schwaben kunnen bedoelen wegens den grooten afstand, die dien naam op de Peutingeriana van Ivtvgi scheidt. Dat de Juthungen hetzelfde volk waren als de vroegere Semnones en de latere Schwaben, kunnen wij thans na het betoog van Much (85) als vaststaande aannemen. Maar de redactie der wereldkaart, waaraan dit stuk der Peutingeriana ontleend is, kende hen nog niet in hun latere woon- plaatsen Qvadi en Ivtvgi zijn op de Peutingeriana zóó dooreen 23 geschreven, dat de twee namen de bevolking derzelfde streek schijnen voor te stellen. Dit kan natuurlijk niet; de teekenaar moet hier evenals bij Fresii Hatvvarii (Bijdr. v. V. G. e. O., 3° R. VII 85) twee regels in elkander hebben geschoven. En dan spreekt het van zelf, dat in het origineel Ivtvngi boven Qvadi stond, niet omgekeerd. De woonplaats der Juthungen moet daar dus in het noorden van Moravié gedacht zijn (Zeuss 313). Dubbel merkwaardig is in verband daarmede de plaatsing van den naam in den Veronensis en bij Honorius. Aan een fout is hierbij niet te denken, vooreerst wegens de overeenstemming der twee lijsten, maar dan vooral omdat die plaatsing voor d. i. bewesten de Armilausini inderdaad hun latere woonplaats volkomen weergeeft. Maar evenmin is er een argument aan te ontleenen voor Müllen- hoff’s opvatting, dat de plaatsing op de Peutingeriana foutief zou zijn. De eenig mogelijke verklaring van het verschil tusschen de Peutingeriana eenerzijds en den Veronensis en Honorius anderzijds is deze, dat de beide laatsten hier een jongere redactie der wereld- kaart vertoonen, waarin de naam der Juthungen, welke in de oudere (in de Peutingeriana bewaard gebleven) redactie boven Qvadi stond, in overeenstemming met hun verhuizing naar den Neckar verplaatst was voor Armilavsini. Is dit juist, dan is er een vrij nauwkeurige tijdsbepaling uit af te leiden voor de totstandkoming der eerste redactie. Immers, terwijl wij boven uit den naam Svevia konden opmaken, dat die redactie niet ouder kan zijn dan Gallienus, maakt het feit, dat de Juthungen reeds onder Aurelianus in Schwaben aangekomen waren (Zeuss 313), in verband met het verschil van hun plaatsing in de twee redacties, het onmogelijk de oudste der twee later dan omstreeks 270 te stellen. De Alamannen komen op de Peutingeriana en in den Veronensis voor, maar ontbreken bij Honorius. Daar Isidorus hen evenwel eveneens vermeldt, schijnt het mij ontwijfelbaar, dat ze ook in de Excerpta van Honorius moeten hebben gestaan, en later zijn uit- gevallen, doordat een copiist er een dittographie van Alanii in zag, wat een des te begrijpelijker vergissing was, omdat ze ook door Miillenhoff werd begaan. Dat de naam op de Sphaera zou ontbroken hebben, die Honorius voor zich had, is bij een zoozeer op den voorgrond tredend volk geheel onaannemelijk. Evenals de Alamannen komen ook de Bvrgvndiones slechts in twee lijsten voor. Op zich zelf is hun ontbreken op de Peutingeri- ana nog geen argument tegen hun ontleening aan het gemeenschap- pelijke origineel van alle drie, want de Peutingeriana heeft wegens gebrek aan ruimte verschillende volken weggelaten, die ongetwij, 24 feld in het gemeenschappelijke origineel moeten hebben gestaan, en die wat verder van de rijksgrens af woonden, zooals de Catti, de Amsivari, enz. Maar nu we door de Juthungen op het vermoeden zijn gekomen, dat de Peutingeriana een oudere redactie vertegen- woordigt dan de twee andere, is het wel zoo aannemelijk, dat de oudste redactie ook de Burgunden nog niet aan den Main kende, en dat hun vermelding daar in de buurt der Alamannen in den Veronensis en bij Honorius een tweede wijziging dier jongere redactie uitmaakt. Immers, blijkens Zosimus (I 68) bestreed Probus hen nog naast de Vandalen en Goten in Hongarije, en eerst Mamertinus vermeldt hen in 291 onder Maximianus als de buren der Alamannen; ze moeten dus eenige jaren nä de Juthun- gen evenals dezen westwaarts zijn getrokken, en het is zelfs niet onwaarschijnlijk, dat dezelfde oorzaak tot hun beider verhuizing heeft geleid, want zoowel in het oosten als in het westen waren de twee volken buren. Het komt mij daarom wel zoo aannemelijk voor, dat de Bvrgvndiones in het gemeenschappelijke origineel naast de Ivtvngi stonden in de buurt der Qvadi, en dat ze in de jon- gere redactie tegelijk met de Ivtvngi naar het westen zijn verplaatst. En dâàr, naast de Qvadi, staan zij dan ook wel degelijk op de Peutingeriana, waar de letters BVR niets anders dan hun naam kunnen bedoelen. Tot nog toe werden in navolging van Zeuss (p. 459) bijna door iedereen die drie letters voor den naam Bvri ge- houden. Maar reeds Zeuss zelf merkte op (p. 126), dat dit volk niet aan den Donau woonde, maar veel noordelijker; hij meende, aan de bronnen van den Oder en den Weichsel, Müllenhoff juister (D A. II 325) aan den boven-Waag. Dan, het zou nog mogelijk zijn, dat de naam door den teekenaar der Peutingeriana lager, aan den Donau, werd geplaatst, omdat hij daar ruimte over had (even- als wij straks zien zullen, dat hij met Bvretvri deed). Zwaarder echter weegt tegen die aanvulling van Bvr tot Bvri, dat dit volk het laatst in den Marcomannenoorlog genoemd wordt en daaren- boven van secundair gewicht was, terwijl wij overigens alleen de belangrijker volken, waarmede de Romeinen in aanraking kwamen, op de kaart vermeld vinden. Daarom komt het mij bijna zeker voor, dat het Bvr der Peutingeriana alleen de Burgunden van Zosimus I 68 kan bedoelen, en dat de teekenaar den naam, nadat hij er reeds aan begonnen was, niet afschreef, omdat hij het volk in geheel andere woonplaatsen kende en daarom den naam voor een aperte fout daar ter plaatse hield. In de plaats der Bvr(gvndi) van de Peutingeriana vermeldt Ho- norius de Hervli, Inderdaad waren dezen later het heerschende volk 25 juist in dezelfde streek (Zeuss 479). Zij worden ons daar echter niet voor het laatste kwart der vijfde eeuw gemeld, en de coinci- dentie hiervan met hun onderwerping of verdrijving door de Dani in denzelfden tijd (zie p. 19) wijst kennelijk op een oorzakelijk verband tusschen de twee feiten en wettigt het vermoeden, dat ze eerst toen hun nieuwe woonplaatsen in Hongarije bezet hebben. In de litteratuur kende men hen een eeuw vroeger, ten tijde van Hono- rius, nog niet in die streek, wel aan de Oostzee en aan den Pon- tus, zoodat het reeds op zich zelf niet waarschijnlijk zou zijn, dat Honorius of zijn Sphaera hen aan den Donau in Hongarije zou heb- ben genoemd. Nu komt daar echter nog bij, dat Hervli juist een der weinige namen van Honorius is, die Isidorus mist, en waar- van het ontbreken bij hem zeer moet opvallen, omdat het volk in zijn tijd zoowel bestond als algemeen bekend was. Om een en ander houd ik het voor waarschijnlijk, dat Hervli door een inter- polatie van het laatst der vijfde of van de zesde eeuw in den arche- typus van A en B moet zijn ingevoegd, en niet in de Excerpta van Honorius kan hebben gestaan. | Thans moeten wij terugkeeren tot de Hermvndvri van den Vero- nensis. In de oudere bronnen worden dezen telkens vermeld, het laatst in den Marcomannenoorlog onder Marcus Aurelius, terwijl hun naam daarna nog slechts bij Jordanes en een paar anderen als antiquiteit voorkomt en sedert de vijfde eeuw door dien van Thu- ringi vervangen is. Het is daarom niet waarschijnlijk, dat de oude naam van het volk in de lijst van den Veronensis uit een andere bron zou zijn overgenomen dan uit de wereldkaart, die het ge- meenschappelijke origineel was der drie lijsten. Hun ontbreken op de Peutingeriana is geen argument daartegen, want hier is — anders dan bij de Bvrgvndi — wel degelijk aanleiding om te denken aan een weglating van een verder van de rijksgrens af wonend volk wegens gebrek aan ruimte. Op het voorbeeld, dat de teekenaar. der Peutingeriana voor zich had, kan zeer goed boven d.i. benoor- den Armalavsi(ni), als gemeenschappelijken naam gedacht van al de grensbewoners tusschen de Marcomannen en den limes Germaniae, ook nog Hermvndvri hebben gestaan. De Alamanni en Turingi van Isidorus bevestigen m. i. in verband met Alamannia der Peutingeriana en Hermvndvri van den Vero- nensis wederkeerig het voorkomen van beide namen op het gemeen- schappelijke origineel, en in verband met Alanii en Tvtvngii van de recensies A en B van Honorius de verklaring van hun verdwij- ning uit diens handschriften. Nu ware het verleidelijk om hier ook nog als argument aan te voeren, dat beide namen ook in de recen- sie C staan; maar daartegen verzet zich de door den geheelen in- houd dier recensie bevestigde opvatting van Riese, dat die uit een hand- schrift der recensie B is ontstaan, en in B stond Tvringi stellig niet. Trouwens het doet weinig ter zake. In elk geval kunnen we het voor waarschijnlijk houden, dat de Hermvndvri der gemeenschap- pelijke bron reeds bij Honorius zelf of een zijner eerste afschrijvers hun nieuwen naam Turingi hadden aangenomen. Van alle op p. 21 genoemde volken der drie lijsten resten ons nu nog slechts de alleen bij Honorius voorkomende Langobarden. Hun vermelding zoowel in A als bij Isidorus waarborgt, dat ze in de Excerpta en dus ook op de Sphaera van Honorius stonden. Maar waren zij ook aan het gemeenschappelijke origineel der drie lijsten ontleend? Het is moeielijk de vraag te beantwoorden. Indien aan de plaatsing van den naam in A en B vóór Tvtvngii, dat 18 voor of achter het voor Tvtvngii uitgevallen Alamanni, eenige waarde is te hechten, dan zouden zij op de Sphaera van Honorius aan den midden-Main moeten gestaan hebben, ongeveer tusschen de Bvr- gvndiones en de Alamanni. Maar dat zij daar ooit gewoond zou- den hebben, is uit geen enkel bericht bekend of af te leiden. Na de schrijvers der tweede eeuw (Ptolemaeus, enz.), die hen nog in hun oorspronkelijke woonplaatsen in Hannover kennen, worden zij — afgezien van het late bericht van Petrus Patricius, dat zij voor den Marcomannenoorlog aan den Donau zouden verschenen zijn (Zeuss 471) — het eerst vermeld als onderdanen en daarna als overwinnaars der Herulen in Pannonië in het begin der zesde eeuw. Is het daarom niet waarschijnlijk, dat Honorius of de teekenaar zijner Sphaera ze aan de volkenlijst zou hebben toegevoegd, daar- tegenover staat het kwalijk verklaarbare feit, dat ze in den Vero- 27 nensis ontbreken — de niet-vermelding op de Peutingeriana doet niets ter zake, daar zij niet aan de grenzen woonden —, tenzij men ook hier aan het argumentum ex silentio alle kracht zou wil- len ontzeggen. Vooralsnog schijnt het mij daarom niet uit te maken, of zij al dan niet aan het gemeenschappelijke origineel ontleend zijn. Uit het tot dusverre besprokene volgt, dat het stuk der wereld- kaart, waarin de naam Armalavsi(ni) voorkwam, in de door de Peutingeriana vertegenwoordigde eerste redactie, het gemeenschap- pelijke origineel der drie lijsten, er ongeveer aldus moet hebben uitgezien : langobardi ? HEBMVNDVRI IVTVNGI. SVEVIA, ATAMANNIA. ARMALAVSI(NI). MARCOMANNI. QVADI. BVRGVNDIONES. SARMATAE. VANDVLI. Wenden wij ons thans tot het eerste stuk der drie lijsten, dat de volken omvat aan den beneden-Rijn tegenover Germania Inferior. Hier moeten wij voorloopig Honorius ter zijde laten en ons tot de Peutingeriana en den Veronensis bepalen. De boven bij de Donau- volken hoofdzakelijk op den naam Armalavsi(ni) gebaseerde meening, dat die twee lijsten uit eenzelfde redactie der wereldkaart zijn voort- gekomen, vindt hier sterke bevestiging. Terwijl alle namen, die de Peutingeriana bevat, ook in den Veronensis voorkomen, wordt om- gekeerd in gene niet één gemist van de volken, die de Veronensis noemt en die aan de rijksgrens woonden. Het corrupte CRINSIANI van den Veronensis beantwoordt blijkbaar aan de Fresii en Chavci der Peutingeriana en moet op dezelfde wijze door ineenschuiving C__h. AvCI + sae van die twee namen ( RI SI ) ontstaan zijn als Crhepstinivarii der Peutingeriana door ineenschuiving van Fresii en Hatvvarii. (Bijdr. J.J. 85). De twee gelijksoortige fouten in de twee lijsten, en de in beide voorkomende vervanging der f van FRESI door een c bevestigen d. m. wederkeerig elkanders verklaring. Nu heeft de Veronensis behalve de ook in de Peutingeriana voorkomende namen er nog zeven, die daar ontbreken, nl. Rvgi, Hervli, Saxones, Amsivari, Angri, Angrivari en Cati; maar dit bewijst niet, dat die volken niet aan de gemeenschappelijke bron zouden ontleend zijn, want zij woonden alle meer of minder ver van de rijksgrens af, en konden daarom door den teekenaar gevoegelijk wegens gebrek aan ruimte worden weggelaten, evenals de Hermvndvri (en misschien ook de Langobardi).. Het bewijs, dat de teekenaar der Peutingeriana een aantal namen heeft weggelaten die hij in zijn origineel vond aangeteekend, is bij hem 28 zelf te vinden. Het is toch hoogst opmerkelijk, dat hij de Chavci wel opnam, hoewel zij verder van de rijksgrens af woonden dan vele der weggelaten volken. Maar hij liet er direct ,varii” op volgen, ten teeken dat hij een aantal namen oversloeg, die men na Chavei zou verwacht hebben. Bedenkt men daarbij, dat dit de eenige plaats is, waar de teekenaar buiten de rijksgrens drie volken boven elkander schreef, en dat het juist de linkerbovenhoek der kaart is, dan schijnt mij dat „Chavci vari’ duidelijk aan te wijzen, dat de teekenaar aanvankelijk het voornemen had om meer namen van zijn origineel over te nemen dan hij ten slotte deed. Hij begon met Chavci, Fresii en Chamavi boven elkander te plaatsen — en die plaatsing was juist, indien men zich de rijksgrens als basie en als nog langs het Flie loopende denkt, waarop ook de naam Flevi van den Veronensis wijst, — maar bemerkte spoedig zijn bestek te moeten inkrimpen, en verving toen de andere hooger geplaatste namen door het algemeene ,varii”. Het is daarom waarschijnlijk, dat alle namen van den Veronensis (waarin die der Peutingeriana alle begrepen zijn) in dit stuk, evenals aan den boven-Rijn en aan den boven-Donau, aan het gemeenschappelijke origineel ontleend zijn. De plaatsing der namen op de Peutingeriana moet in het algemeen dezelfde zijn als die in het origineel; en er is geen reden om die op welk punt ook voor corrupt te houden. Alleen moeten de Chatv- varii door de latere bijvoeging qvi et Franci een regel hooger zijn opgeschoven, daar zij oorspronkelijk wel naast of onder, maar in geen geval boven de Chamavi kunnen hebben gestaan. En zoo moet omgekeerd Bvretvri boven in plaats van naast Francia hebben ge- staan, daar eenstemmig volgens alle berichten de Bructeren door de Franken van den Rijn waren gescheiden. Voor de volken aan den Rijn wordt de volgorde Chatvvarii Francia Svevia Alamannia ten overvloede bevestigd door de omgekeerde van den Veronensis, Alamanni Svevi Franci Cattovari. Ook tegen de daaraan vooraf- gaande rij Brvcteri Cati Bvrgvndiones van den Veronensis ten oosten daarvan is geenerlei bedenking te maken. De opsteller der lijst nam eerst de bovenste rij (van de rijksgrens uit als basis beschouwd) van links naar rechts, en daarop teruggaande de onderste rij van rechts naar links. Resten de in den Veronensis aan Brvcteri voorafgaande namen. Vooraan staan de drie grensvolken in Britannië, Scoti Picti Cale- doni, en drie Oostzeevolken, Rvgi Hervli Saxones. Het komt mij zeer twijfelachtig voor, of deze namen wel aan het gemeenschap- pelijke origineel ontleend kunnen zijn. De Peutingeriana laat ons hier in den steek, daar het stuk ervan, waarop Britannië stond, 29 verloren is gegaan (Konrad Miller, Die Weltkarte des Castorius 1888 p. 40), en er geen enkel teeken is, dat hetzij zijzelf of haar origineel een enkelen naam beoosten de Elbe bevatte. Daar komt bij, dat de meeste dier zes volken eerst in het laatst der derde of in de vierde eeuw door hun invallen in het Rijk beteekenis kregen voor de Romeinen, zoodat het niet zeer waarschijnlijk is, dat ze op de oudere redacties der wereldkaart voorkwamen. Anderzijds echter is het evenmin aan te nemen, dat de lijst van den Veronensis, nadat ze van de wereldkaart was afgeschreven, met die zes volks- namen zou zijn aangevuld geworden. Het schijnt daarom nog het aannemelijkste, dat ze wel voorkwamen in de jongere redactie, die wij boven als de gemeenschappelijke bron vermoedden van den Veronensis en Honorius, maar nog niet in de oudere, alleen in de Peutingeriana bewaard gebleven redactie, die vermoedelijk van voor 270 dagteekende. Op de Oostzeevolken volgen Camavi Frisi Chavci, van beneden naar boven dezelfde groep, die ook op de Peutingeriana vooraan staat. Het Flevi, dat op het origineel natuurlijk bij den noorde- lijksten Rijnmond moet gestaan hebben, moet dus in de lijst oor- spronkelijk tusschen Saxones en Camavi opgenomen zijn geweest. Na de kustvolken worden nu nog Amsivari Angri Angrivari ge- noemd. De eerste naam moet blijkens zijn voorkomen bij Honorius door beiden aan het gemeenschappelijke origineel ontleend zijn, want het volk wordt na de bronnen der eerste eeuwen niet meer genoemd. En dit geldt evenzeer van de alleen in den Veronensis voorkomende Angrivari. Maar wie zijn de Angri? Het ligt voor de hand om er de landstreek Engern in te zien, maar deze beantwoordt naar de alleszins aannemelijke communis opinio aan den volgenden naam Angrivari, zoodat Angri, zoo iets, dan een ander volk moet bedoelen. Natuurlijk denkt men dan het eerst aan de Angli, maar daartegen zijn de bezwaren onoverkomelijk. Men zou kunnen gis- sen, dat ze op het origineel gestaan hadden ongeveer in de streek, waar Ptolemaeus zijn “Ayye:Aos noemt, nl. in het Lunenburgsche, en dat een copiist de Angrivari en Angli wegens hun gelijkluidend- heid van plaats deed verwisselen. Maar vooreerst is dat alleen mogelijk, indien men drie verschillende fouten achter elkander aan- neemt, en dan, wat zwaarder weegt, is er nog geen enkel teeken gevonden, dat het gemeenschappelijke origineel ook maar in de ge- ringste mate direct of indirect door de mededeelingen van Ptolema- eus over de Germaansche volken zou zijn geïnfluenceerd. En indien men in de Angri de Angli van Sleeswijk zou willen zien, is het de vraag, hoe zij dan naar de buurt der Angrivari, d. i. het 30 Oldenburgsche, verhuisd zouden zijn, terwijl zij daarenboven daar in Sleeswijk in de derde eeuw nog niet z66 bekend waren, dat ze een plaats op de wereldkaart verdienden. Alles bijeengenomen, schijnt het m. i. nog het aannemelijkste er met Müllenhoff en Riese een- voudig een dittographie van Angrivari in te zien. Is het bovenstaande juist, dan moeten de in den Veronensis en op de Peutingeriana vermelde namen der Rijnvolken in- het gemeen- schappelijke origineel ongeveer aldus gegroepeerd zijn geweest: CHAVCI. ANGRIVARII. FRESII. AMSIVARIL, BVRCTVRI. CATTI, langobardi ? flevi. CHAMAVI, CHATTVVARIT, FRANCIA, SVEVIA, ALAMANNIA. Nemen wij thans Honorius ter hand. Hier is het hopeloos den oorspronkelijken tekst der Excerpta te willen reconstrueeren. Ver- moedelijk behoorden daartoe de in A en B in § 26 op Morini vol- gende vier namen Franci Alanii Amsivari Langiones; en wellicht nog daarenboven de door Isidorus vermelde Saxones. Maar het eenige, wat we daaraan nog kunnen toevoegen, is, dat er stellig nog een aantal namen zijn uitgevallen. De negen Germaansche volksnamen, die bij Isidorus ontbreken en in À en B naar $ 13 verdwaald zijn, nl. Catti Cavei Cerisci Vsippi Qvadi Frvsiones Cannifates Theotoni Cimbri, behoorden niet tot den oorspronkelijken tekst der Ex- cerpta. Boven werd erop gewezen, dat die verdwaling naar $ 13 posterieur moet zijn aan de opneming der Iberisch-Gallische namen in de lijst, omdat er vier van deze in $ 26 zijn blijven staan; en vervolgens dat beide fouten, zoowel de scheiding der twee stukken als de oudere interpolatie der Iberisch-Gallische namen, reeds ge- vonden werden in het handschrift van Honorius, dat Isidorus voor zich had, en dat nog hooger opklom dan de gemeenschappelijke arche- typus van À en B. Nu is het de vraag, of de negen Germaansche volksnamen van 8 13 van Honorius zelf afkomstig zijn dan wel evenals de acht Gallische van 8 13 en de vier van § 26 geïnter- poleerd. Müllenhoff meende het laatste (III 226), doch argumen- teerde het niet. Hij hield ze „für einen alten, nur fehlerhaft an- gefügten nachtrag zu dem verzeichnis der völker des westlichen oceans noch aus der schule des Honorius’; en in zooverre behoeft dit ongetwijfeld correctie, dat de „nachtrag’ oorspronkelijk ter rechter plaatse werd ingevoegd, nl. boven aan de lijst van $ 26 voor Franci, waar blijkbaar een groote lacune was, en dat er ook de vier Gallische namen toe behoorden, die in § 26 bleven staan. Maar voor de negen Germaansche namen van 8 13 doet dit slechts indirect iets af. Müllenhoff merkte terecht op, dat in $13 „sich leicht zwei rei- 31 hen iberisch-gallischer und deutscher völker ergeben” (1.1. 225). In- derdaad, bij een aandachtige beschouwing blijkt duidelijk, dat die staart — en ik voeg er bij, ook het begin van § 26 — uit een handschrift afkomstig was, waarin de namen over twee kolommen, ieder met twee rijen, waren verdeeld’), ongeveer op deze wijze: CATTICAVCI. CERISCI. FRVSIONES. CANNIFATES. enn dieser ease eenneen eeen snee en THEOTONI. CIMBRI. VSIPPI. QVADI. VACCEI. VARDI. ALLOBROGES. ALAVDES. RVPTRENI. ANTEQVINI. CENOMANNI. HEDI. etes Meere TOI OSATES. VIIII POPVLI. NARBONENSES. MORINI. Al is het natuurlijk hopeloos om in dezen warwinkel orde te willen brengen, zoo zijn er toch enkele niet te gewaagde opmer- kingen over te maken, die voldoende zijn voor de beantwoording onzer vraag. Vooreerst bestaat de interpolatie blijkbaar uit twee fragmenten van geheel verschillende volkenlijsten, die alleen dit gemeen hebben, dat ze aan een wereldkaart kunnen — maar geenszins daaraan be- hoeven — ontleend te zijn. Dan, dat zij tien groepjes van telkens twee bijeenbehoorende namen vormen (alleen bij het laatste groepje ontbreekt elk verband). En ten derde, dat de Germaansche namen Kennelijk van den aanvang af voorop hebben gestaan, zoodat de Iberisch-Gallische namen, toen zij in de lijst werden opgenomen, tusschen de negen Germaansche volken van § 13 en de in § 26 op Morini volgende in kwamen te staan. En hieruit volgt m.i., dat die negen niet van Honorius afkomstig kunnen zijn, maar even- als de Iberisch-Gallische geinterpoleerd moeten wezen. Men komt trouwens tot dezelfde conclusie, als men die negen Germaansche namen naast de andere van Honorius houdt. Hij had slechts één Sphaera voor zich, die wat de Germaansche volken betreft iden- tisch was met of althans weinig verschilde van de kaart, die ten grondslag lag aan de Peutingeriana en den Veronensis. Nu is het zeer opvallend, dat er van die negen namen tot nog toe slechts drie, nl. Catti, Cavci en Frvsiones, in het gemeenschappelijke origineel zijn teruggevonden, en daarvan één nog wel in een geheel afwij- kenden vorm, terwijl er geen enkele reden was, waarom indien b.v. Vsippi en Cannifates ook op dat gemeenschappelijke origineel had- *) Indirect wordt deze groepeering ook hierdoor gesteund, dat dezelfde indeeling in twee kolommen met twee rijen op geheel andere gronden moet worden aangenomen voor een verloren hs. der recensie B (zie pag. 9). 32 den gestaan, die niet ook door den Veronensis én de Peutingeriana zouden zijn overgenomen. Alles wijst er d.m. op, dat de twintig bedoelde namen van 8 13 en 26 alle, vermoedelijk in Gallië, uit een andere bron in den tekst van Honorius zijn geïnterpoleerd ter. aanvulling der aperte lacune, welke die tekst vóór Franci ver- toonde. Toch zijn die negen Germaansche namen, al kunnen zij dan niet dienen ter reconstructie van de Sphaera van Honorius, niet van be- lang ontbloot. Müllenhoff zeide er van: ,die deutsche namen weisen simtlich auf eine alte zeit zuriick, die Teutonen und Kimbern aber direct auf August” (p. 226), maar dit is geheel onbewezen en blijft voor zijn rekening. En ten aanzien van één der negen namen, den intessantsten, schijnt mij de geheele opmerking bepaald onjuist. Ik bedoel de Quaden. Behalve naast de Marcomannen komen dezen hier nog eens voor in gezelschap der Vsippi — een argument te meer voor het verschil in oorsprong tusschen de Germaansche namen van 813 en die van 826 —; en terecht brengt Müllenhoff hen hier met Zosimus III 6 sqq. in verband, waar hun strijd met Julianus in 358 in Batavia wordt beschreven. Maar ten onrechte meenen zoowel hij als Zeuss (382) — beiden blijkbaar verleid door het ver- haal bij Ammianus (XVII 8) en de passage van Julianus’ brief aan de Atheners, waarin deze zelf van een strijd in het volgende jaar tegen de Chamaven spreekt — dat èn bij Zosimus èn in onze lijst Chamavi in plaats van Quadi moet worden gelezen ; terwijl dr. H. D. J. van Schevichaven (Bijdragen tot eene Geschiedenis der Bata- ven, 1875, p. 119) e.a. op beide plaatsen de Quaden in Chauken veranderen. Het bericht van Zosimus zou bij beide lezingen echter geheel onverstaanbaar worden. Immers deze verhaalt, dat de Saxo- nes een deel van hen, de Quaden, naar het door de Romeinen bezette land hadden uitgezonden, dat de Franken de aan hen gren- zende Quaden den doortocht door hun land hadden belet, en dat dezen toen schepen hadden gebouwd en langs den Rijn het Franki- sche land waren omgevaren naar het Romeinsche grondgebied en in Batavia waren geland, waaruit zij de Saliërs verdreven '). In- dien niet het geheele verhaal te verwerpen is, dan blijkt er in 1) Zaëorss Kovadovs poigay Opa» ovtag eig zv tnd ‘Pwpaiur xateyourvyy Éxnéunouor yiv. ob Dé Ind Doayxwy oudguy aviois Ovruw xodvouavos infra, ° - : - - ? x 2 - - 5 > ’ déss tov wy ta Kaicage Jotvar dixaiay aitiay rijs xar ‘aùrov aldıs Epodou, nhoia vaury;noausros xal dea tov ‘Pyvou tir ino Doayxwr Exoueryny insgBaloueros yay Ent zip ünyjxoo ‘Pwuaiors wountyoay, xal rj Baraßia neosoyôvre;.... TÔ Salioy E$vos, Woayxoy anduorgay, Ex Tis Oixsias yooa; 120 Salevwy eis tartyy sy Weay 9 4 Ty» vijoov anshatévras, EEÉfadov. 33 allen geval dit uit, dat de door Zosimus bedoelde stam, hoe hij ook mocht heeten, alleen bezuiden de Franken op den Rijn scheep kan zijn gegaan. En daar was natuurlijk noch van Chamaven, noch van Chauken sprake. Maar juist wel van Quaden. Daar toch lag tot op Gallienus de civitas Vsipiorum, en daarna het Svevia van het gemeenschappelijke origineel der drie lijsten. Nu vinden wij in de interpolatie bij Honorius de namen der Vsippi en Qvadi gekoppeld, terwijl uit Zosimus — tenzij men een reeks van fouten wil aannemen — volgt, dat de Quaden in 358 juist uit het voor- malige gebied der Usipii naar Batavia vertrokken. Mij dunkt dat dit vrij wel op elkander sluit, en het ecn het ander bevestigt en aan- vult. Wij behoeven niet meer naar fouten te zoeken om die Rijn- Quaden te elimineeren, en kunnen hen m.i. gerust voor een deel der barbari houden, die onder Gallienus de vijf civitates trans renum bezetten, misschien zelfs voor het volk, waarnaar de civitas Vsipiorvm van den Veronensis den naam Svevia verkreeg *). 