Bijdragen tot de taal-, land- en volkenkunde
1621. * De vijandelijkheden, tusschen Nederlandsche en Portugeesche schepen in de zeeën van Japan bedreven, welke den toenmaligen handel der Portugeezen op Japon afbrouk deden, hadden reeds sedert eenige jaren de Japansche autoriteiten ontstemd. Erger werd dit nog, doordat ook Chineesehe vaartuigen door de onzen werden aangeklampt, toon aan de Nederlanders niet grifweg de handel op Chineesche havens werd ingeruimd, Na het verdrag van 1619 tusschen de Nederlandsche en 1 Hier staat bij Valentijn een A, die niet tot den naam behoort blijkbaar. — Opmerkelijk is het wel, dat drie der Nederlandsche ondertoekenaars hunnen naam niet konden schrijven, * Hierbij de letters „C. V. A. 0.” 8 Deze akte is onderteekend, behalve door den Raad van 't kasteel Victoria, ook door den Raad, welken Coen had wmöegebracht, De leden staan door elkaar naar hunnen rang. Sommige namen zijn door Valentijn verkeerd gespeld: ik vond echter niet noodig, op deze schrijffouten afzonderlijk opmerkzaam te maken. 4 Overgenomen uit Valentijn, V, 2, b (Japan), bldz. 30, v. De datum dezer bepalingen staat niet vast: zij komen voor in een brief van Speox van 20 September 1621 en schijnen niet lang te voren te zijn uitgevaardigd. 175 GENERALE NEDERLANDSCHE GEOCTROYEEROL Alan de ondergeschreven Orang Kajas van Lessidi, als maght en authorisstie hebbende van Late Colli ', hier aan t Kasteel van Amboina haar hebben verkogt? , van wegen Latoe Colli en haar onderdanen, en bekennen vrijwillig verkogt ? te hebben, hen op naarvolgende eonditien onder de gehoorzamheit van de Ed: Hoog- Mogende Heeren Staaten Generaal , zvn Princelyke Excel- lentie, en de heeren Bewindhebberen te willen begeven , dat haar niet en hebben konnen weigeren. Eerstelyk, is de conditie, dat men haar luiden in haar geloove ongemolesteerd zal laten, ende niemand moeselyk en zal vallen, dan by zoo verre iemand uit zig zelven versochte Christen te worden, daar tegen en zullen zy luiden niet hebben te zeggen. Ten anderen, beloven en zweeren de bovengemelde Orang Kaja's uit de name, en als magt hebbende van wegens Lato Colli, en zyne onderdanen, op hare wetboeken, en by God, de hooggemelde Heeren Staaten, zyn Princelyke Excellentie, de Heeren Bewindhebberen, ofte hare Gouverneurs, jegenwoordig, ofte toekomende, in alles gehouw en getrouw te zvn, en te blyven, en jegens alle vyanden, zoo te water als te lande, gelyk getrouwe onderdanen betaamd, te assisteren. Ten derden, beloven de bovengemelde Orang Kaja's, uit den name van hare superiores, van nu af aan met niemand eenige pitsjaringe * meer te houden, als met voorweten van den Gouverneur voornoemd , nog veel min met imand anders te roejen *, als met de hooggemelde Heeren hare Gouverneurs. Daar en tegen beloofd en zweerd de Heer Gouverneur van Speult , wegens de Hoog Mogende Heeren Staaten Generaal, zvn Princelyke Excellentie, en de Ed. Heeren Bewindhebberen over de eilanden van Amboina, haar in hare geregtigheid voor te staan, en jegeus allen ' Vermoedelijk heb ik mij vergist op bldz. 143 hiervdér, noot 4. — Uit bidz. 265, deel I, van Tiele's Bouwstoffen, blijkt, dat hij was „de oudste van de Olysivas” , terwijl zoowel uit ons Contract als uit een ms. Missive van den bekenden gouverneur van Ambon Artus Gysels, van 10 September 1632 blijkt, dat hij hoofd was van Lesidi. * Zal moeten worden gelezen: „versogt” (of .vervoegt”). $ Bitjara = beraad, beraadslaging. — Natuurlijk om te voorkomen verderen invloed der Ternatanen, tot het gebied van wier sultan Lesidi inderdaad behoorde. (Vgl. o.a. Tiele, Bouwstoffen, I, bldz. 320.) * Een van de dienstprestaties, waartoe Ternatanen, Portugeezen en Neder- landers de bewoners der Ambonsche negerijen verplichtten. OOST-INDISCHE COMPAGNIE 16021800, 193 amngne singagy patty ' derry tanna Soolor nangh jccot mouson * fraugij, dat barangh sawata secard giangia Hollanda dangh radia Molucco pontgue di bava anguin jnij. Sawatu laggij d'gica adda barrangh orrangh pomgue outtan kal- lou barrangh demguanguie (?) derry negry satou capada negry laing, raijt kita samoingine tuangine tiada menboole tancapgue passar melainckangh minta jangh chispia peggan passar jny, aggar gian- guan gampar dallam passaramgue (?) callou barrangh mantchourij *, barrangh parlente o barrangh chiapa bonnongh orangh sammongnij candatij command? cota Hollanda desinij sourou tancap deaamgue caulo barrangh orangh laingh boat candaty tiady bry touw daulou capada capala passar atas segala orrangh dan capala nangh pomguie pantingh menbounongh desitou depan tongall radia Hollanda o callou barrangh hoceon laingh candaty seggalla orangh dan touaingue nangh pegan panting dang passar jttou. Sawaty laggy barrangh calou sammoingine callou Lauweijong, Lamaquere, Adenarij, Serbyte, Tourron, o Lomhala o callou orrangh Hollanda candirij maijrousacan d’giangy dan sompa juny, mana bitchara orrangh sammoingnie nang tida adda bersala boat p* dea d'allam cota Hemdricque de tanna Soloor pada tauwan Zijseherrij baulangh Roobij agher ? Jesene naminanguie quirij kitta orangh tauwen 1624 den 22° dagh Janwary ende was onderteekent J. Tz. Dayman, Jan de Gorney *, semgagij Lamaquery, Cristoffell, allvres +, Anthonij, allvres *, semgagie Lamhala, semgagie Tourron, kitchyll Partanij. LXXX. KUST VAN KOROMANDEL. 19 Augustus 1624, 5 In 1624 werd Maarten [Jsbrantszoon of IJabrantaz, directeur of gouver- neur van de Kust van Koromandel. Ook hij beleefde moeilijke tijden. 1 Panti?— pantai. — Moesoeh feranggi? — Méntjoeri,— Van den zeer be- dorven tekst worden eene verbetering en eene vertaling beproefd in het hierachter. * De maand Rabi’ al-âchir. 3 Jan de Horney. Deze werd een der opvolgers (18261629) van Dayman, toen deze in 1625 met zijn gezin naar de Portugeezen overliep. (Vgl. Tiele- Heeres, Bouwstoffen, TI, blde. XXIII, noot 3). « Vermoedelijk het Portugeesche alféres = vaandeldrager. Het woord is nog in de Molukken gebruikelijk. (Vgl. De ee Ternate, bldz, 824) 5 Uit het Contractboek. r Volgr. UL 13 _ - 194 GENEMALE NEDERLANDSCHE GEOCTROYEERDE Behalve allerlei ernstige onaangenaamheden door de Nederlanders, juist vóór zijne komst, te Mazulipatam ondervonden (Vgl. Dagh-Register 16241629, bldz. 83, 58, 189; onuitgegeven missive van Visnich wit Ispahan aan G.G. 42, 18 Jonwort 164: hij had de Kust in 1623 bezocht), bleven ook onder zijn bestuur de binnenlandsche „troublen in de landen van Palincatte alanoch continuceren.” (Vgl. hiervóór, bldz. 158, v.) Dit alles verklaart voldoende onderstaande overeenkomst. Accoordt tusschen Comp* gouvern™ op Chormandell ende Tchickitakora Pedderagijn * cum s* 2, aengeguen jut jaer 58° den 5° der 6° maendt naer Jentive rekeninge en naer onse jnt jaer 1624 den 19° Angustij stijlo novo. Aen S° Marten *, cap" der fortresse van de Holland™ in Palle- acatta, hebben wij ondergeschreven Tchikatacora Pedderagie, Poucka- pilla, Naripiraguariddy, gegeven een brieff van verdmgh, met ecde bevestight, dat wij met UE. ende ghy met ons in alles sullen continneeren als vrienden in vriendschap eeuwelijck, waerover wij van onser sijde belooven in alle den tijt van UE, ende daernaer aen allen den geenen die in UE, plaets zoude mogen komen te succederen tot allen tijden ons te dragen als voorschreven, en 800 in dese plaetse U eenige negotieren begeerdt door ymandt te ge- bieden offte verrighten, zall tselve beter als in U plaets door ons ten goeden eynde gebmght worden, UE, eenige moeyte, overlast, oorlogh offte eenigh int welck U ons zou mogen van doen hebben overkomende, belooven wij U t'allen tijden, daer toe versoght zijnde, te assisteren met alle ons maght ende vermoogen. Belooven mede, jndien onder ons drie voorgenoemde persoonen hem in eenige deelen deses ymandt misgreep, verliep ofte eenige jmbrulindo * soghte, sullen met hullpe van UE en de ander twee de saeke wederom tenreghten brengen ende met alle middelen sien te effenen nae U wellgevallen. Mede belooven wij, dat van nu voortaen nenguende de coopluyden Asstopachittij ende den Patuam- swanij ende alle de jnwoonderen der steden Pallincatta wij tot allen tijden in vriendschap met hun sullen blijven ende in alle travailgien * zullen helpen. _t Vgl. over hem hiervóór, bldz. 159. * Cum suis. 5 Marten IJsbrantsz, * Embrulhado (Portugeesch): oneenigheid, twist. 5 Trabatho (Port): moeilijkheid. — Geheel deze zinsnede der overeen- komst is alleen van belang, voorzoover daaruit blijkt, dat de binnenlandsche twisten te Pulicat en omgeving ook de Nederlanders in hunnen handel be- moeilijkten. OOST-INDISCHE COMPAGNIE 16021500. 195 Dit alles belooven wij, gelijck UB, ende nakomen ordonneert, in alle dilligentie ende oodtmoet naer te komen, Hier op zweeren wij bij ons vader ende moeder, dat hierinne niet nalatigh sullen zijn. Getuijgen hier aff is de Eekanbargie ende Asstapachittij Patmanaba, Secretaris, Was ondertekent T’chickitacora, Ponc- kapilla, Narripiraguariddij. * LXXXI. CHINA. he 22—24 Augustus 1624, + Reeds dadelijk bij den aanvang onzer pogingen, deel te krijgen in den handel van het Oosten, stonden de ,coninchrijecken van China” op het program onzer kooplai en pioniers. En lang duurde het niet, of het Hemelsche rijk werd door de onzen bezocht: en wel in 1601 door schepen van de vloot van Jacob Corneliszoon van Neck, onder diens eigen leiding. Sedert dien tijd heeft men wel nimmer deze aangelegenheid uit het oog verloren, maar toch zou het geruimen tijd duren, dat men haar zeer beslist een tijdlang op den voorgrond bracht. Coen toch wilde niet alleen aandeel in dien handel hebben, maar hem monopoliseeren door andere natién er yan uit te sluiten en op die wijze de Chineesche producten (zijde in de eerste plaats) op de Europeesche en Aziatische markten (Japan, Vóór-Indië, enz.) te brengen. In 1622 werd een flinke vloot gereed gemaakt onder bevel van Cornelis Reijersen, aan wien werd opgedragen, te trachten: zich van het Portugeesche Macao meester te maken, van de Chineesche autoriteiten der kustplaatsen den vrijen handel en het monopolie te verkrijgen en zich te vestigen op de Pescadores of op Formosa om den handel der Spanjaarden van Manila op China zoodoende te kunnen verhinderen, enz. enz, „Soo na de insinuatie de Chineeszen handel zonder uitstel van tijd niet vererijgt ende geen behulp, vriend- schap, noch alle nootlijckheden van de Chynesen becompt, maar niet dan uitstel of quaet bescheet verneempt, zal UEd. soo haest op deen plaetse off dander redelijckerwijs verseeckert aijt...... de Chineesen d'openbaren oorloch verclaren ende haer alle mogelijcke aff breuck doen, ween plaetsen, joncken, noch volek van de Chynesen verschonende..... ‘Trachtende soo veel volox, mannen, vrouwen en kinderen te becomen als doenelijok is, zoo om U daer mede te behelpen, als omme Batavia, Amboyna ende Banda te peupleren..... ” Zoo Coens’ instructie voor Reyersen. De expeditie heeft niet aan de daarvan gekoesterde verwachtingen voldaan. De aanval op Macao mislukte en men begaf zich naar de Pos- eadores, terwijl men tevens een onderzoek instelde naar de gelegenheid van Formosa. Voorloopig besloot men, een fort op de Pescadores te ‘Ik heb niet de moeite genomen, te trachten deze namen van voor ons geheel ondergeschikte beteekenis terecht te brengen. Over ,Asstapachittij” Zie hierachter n° XCIL 2 Overgenomen uit Groonevoldt, Nederlanders in China, 1, bldz. 287, v.v. 196 GENERALE NEDERLANDSCHE GROCTROYRERDE en Aen ED ve EN eilandje Pehoe (Pong-hoe). ay de onderhandelingen met de Chineesche autoriteiten begon onze nieuwe vestiging het punt te worden, waarom alles zich bewoog. Wij wilden Pehoe niet verlaten, de Chineezen wilden de vreemdelingen niet dulden op deze eilandengroep, die behoorde tot „de jurisdictie van China.” En de vijandelijkheden namen een aanvang. Deze hebben geleid tot onze verdrijving uit de Pescadores, maar tevens tot onze vestiging (1624) op Formosa, Onderstaand schrijven, dat wel een unilateraal karak- ter heeft, maar waarbij de Nederlanders zich hebben moeten neerleggen, geeft het eindresultaat der onderhandelingen weer tusschen de Neder. landsche en Chineesche autoriteiten. Ik neem het dákrom hier over. Het schrijven (22 Augustus) is van den totok! te Amoy. (Vgl. Groeneveldt, Nederlanders in Ohina, I, passim; Dagh-Register 1621—1629, o, a. bidz. 139 v.¥,) Soo als UEd.* bij de sijne versouckt te treden in een vrundelijek accoort mette Chineese natie, sal UEd. gelieven te verstaen hoe dat het voorleden jaer den Commandeur Reijersen, comende inde plaetse van Hoekcheu *, aen den Combon* Sion ende Toutock Sou 5 versocht heeft, dat syluyden souden gelieven te senden joncken met coopmanschappen naer Calappa *, om aldaer den vorder Chineesen handel te contracteeren, beloovende ondertusschen het fort te breken , de plaetse van Pehou te verlaeten ende sich naar sijn land te ver- voegen, sweerende hiermede in geer gebreke te sullen blijven. 7 Mijn Coninck in sulcke vaste belofte vertrouwende heeft terstont naer Calappa voor gesanten afgevaerdicht Cenchun Tansouyn eude Wangsan *, met eenige coopmanschappen ende waren om aldaer te coopen ende vereoopen, zulex dat wy in alles woort hebben gehouden. Nu compt UBd, ende seght, dat [gij] een ambassadeur mede- brenght om herwaerts naer Amoy sen te seynden, versoeckende 1 To-tok, opperbevelhebber der troepen in de provincie, (Groeneveldt, t, a. p. bldx. 189, noot 2, 154, noot 1). 3 Doze brief was gericht aan D* Martinus Sonck, die in 1624 door den Raad van Indië was aangewezen als opvolger van Reijersen, welke om zijne vervanging had verzocht. (Groeneveldt, t a. p., bldz, 255). 3 Hok-tsioe of Fooohow, de zetel van den gouverneur der provincie Hok- kiën of Foekiën (Groeneveldt, bldz. 17, noot 2). * Combon is eigenlijk gouverneur-generaal, maar wordt hier gebruikt voor den gouverneur van Hokkiën (Groeneveldt, bids, 17, noot 2,117, noot), Siong. * De to-tok van Amoy. * Soenda Kalapa, Djakatra, Batavia, 7 Wat inderdaad gebeurd was. (Vgl. Groeneveldt, t. a. p., bldz, 156, 289). * Vel. Groeneveldt, bldz, 184, 241, v.v. OOST-INDISCHE COMPAGNIE 1602—I1800. 197 UEd. dat dserop een van onse mandorijus naer Pehou mochte gesonden worden om met UEd. te spreken. Sijn alreets geen gesanten naer Calappa gesonden geweest om van a handel te spreken? Wat ist noodich daer meer van te “Tschijnt UEd. nyet anders int sin ren ‘van jaer tot jaer te prolongeren, als nyet eens thoonende genegentheyt te hebben omt. fort te breken nachte Pehou te verlaeten, in vougen dat wij ons versekert houden dat op ’t woort van de Hollautse natie niet veel is te vertrouwen. Ino Chioppyn ' heeft onlangs herwaerts geschreven hoe dat den Heer Commandeur hadde belooft de plaetse van Pehou binnen den tijt ‘van vier weecken te verlaeten ende sich naer Tayouwan soude vervoegen, waerin andermael sijn woord nyet gehouden heeft. Wat vertrouwen wil URd, dat wij in suleke beloften stellen sullen? » Doch dies alles nyettegenstaende soo UEd. nu noch compt met tene goede meeninge om met ons in onderhandelinge te comen ende dat met geene valsheyt off bedroch besindt sijn, verlatende op talderspoedichste de plaets van Pehou, sijn wij bereyt persoonen derwaerts te senden om de waarheit van alles te ondertasten. Aldaer is nu in Pehou Siomping *, die van ons alle volle macht heeft; alles wat UEd. met hem contracteert, sullen wij ons ver- binden alhier volcomentlijck te confirmeeren. De Chineesche generael (tsong-ping) in de Pescadores zond den 28 Augustus nog den volgenden brief: Me Gelijck wij vertrouwen in de goede intentie ende goetharticheyt van UEd., soo seggen wij van onse sijde, soo UEd. het fort afbreekt, vertreckende met de navale macht ende wederom overleverende Pehou, vertreckende alsoo naar Ilha Formosa ofte Tayouwan ‚dat wij ons verbinden den handel van coopmanschap voor UEd, te sullen openen, sonder oyt meer van voorgaende oorlogs ofte vijand- lijcke feyten te verhaelen, met sulcke conditien dat UEd. navale macht de onse noch ter zee nochte met invasien int lant van China niet sullen beschadigen. * + Hiermede wordt zeker dezelfde bedoeld als met ,Siomping”: zie beneden, noot 2, 2 Tsong-ping, een generaal; hier de bevelhebber der Chineesche krijgs- macht in de Pescadores. (Groenevoldt, bldz, 186, noot 8, 280, noot 1). Na nòg een vruchtelooze poging tot verdere onderhandelingen, hebben de Nederlandsche autoriteiten in de Pescadores zich hierbij moeten neer- leggen. Den 26 Augustus begon men met de slooping van onze sterkte 198 GENERALE NEDERLANDSCHE GEOCTROYEERDE LXXXIL MOLUKKEN. 12 November 1624. * Ternate had san zijn gezag onderworpen Kalongan op Groot-Sangi. Het viel echter in 1624 weder van Ternate af en dit rijk vroeg thans hulp van de O. EL C. Vandaar onderstaand contract. (Vgl. Tiele-Heeres, Bouwstoffen, IL, bldx, 40, v., 48, v. 79). De tocht mislukte jammerlijk, doordat het schip de Trouw, naar Kalongan gezonden, dáár verging. Accoordt geraemt ende beslooten tusschen de groot maghtighe Moedafar, couinck van Ternaten etc*, kitchill Aly, cap‘ laout, * eenige principale overhooffden ter eender ende d’H* Jacques Lefebure, * raedt van Jndien, gouvern’ en directeur over de Moluccos wegen d’Hooge Mogende H* Staten Gener', syne princelycke Hxcellentie van Orangien etca., de Ede H™ Bewindhebberen der Vereenighde Oostjndische Comp" ende den Ed* Hr" Gouvern™ Gener! van Jnaien sampt die van syn Kd™ raden ter andere zijde, te weten: 1. Berstelijck voorengem' Hr Gouvern Lefebure met die van synder Ed" rade staen toe en belooven, den coninck van Ternaten, Cap‘ laut, sampt eenigh synder orangkaijs, op haer furieus * versoek en lanck aeuhouden, met ’t schip de Trouw, geprovideert met volck van oorloge, ammonitie, vivres als andere noodtdrufften, t'assisteren , om een explojet op die van Coulougo, * hun rebellen, met ge- meender maght te doen, alle den buijt, die Godt Allmaghtigh int gener’ soude verleenen, geene uiĳtgesondert, soo van slaven als andere goederen, daer in te laden, ten eynde deselve naer behooren op de wedercomste allhier magh gedistribueerdt werden. 2. Te weeten van alles hij, coninck, Cap' laout, tsampt orangkays, d'eene, ende gem” H* Gouvern" d'ander helffte; tot wellcken eynde sullen gedoogen, visite soo alldaer ter plactse als allhier op de wedercomste in haer correcorren, ander vaertuygh, huysen, hutten, aldaar, en daarop vertrok Sonck naar Formosa, om maatregelen te nemen voor onze definitieve vestiging op dit eiland. (Groeneveldt, bldz, 290; Dagh- Register 16241629, bläs. 144). 1 Uit het Contractboek. 3 Kapitein laoet: admiraal, vlootvoogd, * Jacques Lefebvre of Letobure was Nederlandsche gouverneur der Mo- lakken van 1622—1628 (Ticle-Heeres, Bouwstoffen, II, blds. ID). 4 Vermoedelijk schrijffout voor: serieus. + Kalongan. 200 GENERALE NEDERLANDSCHE GEOOTROYEERDE 8. Beloovende mede, geduijrende de reijse geenige exployten, “tzy te water offte te lande op geenigerley wyse, onder wat pretext sulcx soude mogen geschieden, yoor te nemen nogh te laten doen, sonder advys van de voornoemde gecommitteerde. Sullen datellijck alle prinsen sonder vertoeven gejnventaryseert ende voorschreven gecommitteerde in bewaernisse gegeven worden, jn conformite van "t 2° artykell deses accoords. Alle welcke hier yoorengem! artykeleu wy ondergeschreven Moedafar, coninek van Ternaten, citchill Aly, cappiteyn laout en Jaques Lefebure, Raedt van Indien, Gouvern’ en directeur over de Molueques, sampt voorengemt* raden, beloven aen wederzyden op onse woorde en waerh' vast en onverbreckelijck sonder eenige contraventie naer te comen. Soo wuerlijck hellpe ons Godt Allmaghtigh. Tot dien eynde hebben twee accoorden met ons eijgen handt, alleens luijdende, t'eene in Maleyse en desen in onse Nederlandtsche taele, onderteekent. Alldus gedaen ende gearresteerdt t'onser vergaderinge in de stadt Malleye op ’t eylandt Ternaten, deesen 12 9% A° 1624. LXXXIIL BANDA. 23 December 1624." De Oostkust van Ceram en de eilanden ten Zuidoosten daarvan waren een wijk- en schuilplaats geworden voor de Bandaneezen, welke voor de Nederlanders van hunne eilanden waren gevlucht, vooral na de gebeur- tenissen van 1621, Zij kregen dáár grooten invloed en waren er, van Nederlandsch standpunt gezien, zéér gevaarlijke elementen, zoodat pogin- gen werden aangewend, hen van dáár te verdrijven. (Vgl. Tiele, Boww- stoffen, 1, blda. 816; onwitgegeven wmissives van Izaak de Brune, tijdelijken gouverneur van Banda, aan den G.G., 16 Mei 1623, van Van Speult aan den GG. 5 Juni 1623, enz.) In 1624 gelukte het aan Van Speult, het gezag der O.L C. gewapenderhand te doen gelden: onderstaand contmet was daarvan het resultaat. 1 Overgenomen uit Valentijn, Ambon, I, b, bldz, 54 vv. Ik plaats dit stuk onder Banda, omdat in 's Compagnie’s tijd de Oosthoek van Ceram en de eilanden ten Zuidoosten daarvan meeat van Banda nit bestuurd werden. OOST-INDISCHE COMPAGNIE 16021500, 201 Op huiden dezen 23 December A. 1624 compareerden in t Kasteel van Amboina voor den E. Heer Herman van Speult, Raad van Indie, ende Gouverneur van Amboina, wegens de E. doorlugtige Hoog Mogende Heeren Staten Generaal, den Heere Mauritius, bij der gratie Gods, Prince van Orangie enz. ende de B, Heeren * Bewindhebberen der vereenigde Oost-Indische Compagnie, ende die van den Raade, Orang Kaja Sobo, wegens die van Ceram-Laoct, Orang Kaja Simon Bal, uit den naam, en van wegen die van Heralieu,! Keffing, Goram, Goeli Goeli, Oerong en Coac,* met vol- komen magt en authoriteit, omme haer met den ge- melden Heer Gouverneur te reconcilieren, alzoo de vorige hostiliteiten en ongevallen verklaaren ontstaan te weezen door instigatie der Bandanesen: om met den anderen in goede, vaste, sincere en onverbrekelyke vriendschap te treden, ter presentie en overstaan van Capitein Hitoe, nevens de hoofden en Orang Kaja’s van de Oelisiva’s en Oelilima’s, als intercesseurs en getuigen op naarvolgende conditien. de Eerstelyk, dat de onderdanen van de Ed. gemelde Hoog Mogende Heeren Staten Generaal vry ende vrank hare stranden zonder ver- hinderinge zullen mogen frequenteren, “t zy om te handelen, ver- versinge ofte water te halen. 3. Item, ten tweeden, dat gemelte Orang Kaja’s niet en zullen vermogen eenige alliautien, ofte verbonden te maken met Spanjaards, Tidoresen, Macassaren, Bandanesen, Engelschen, Deenen , Franschen, ofte andere natien, buiten expres consent, en voorweten van ge- melde Gouverneur, ofte zyne successeurs. , 3. Dat gemelde Orang Kaja’s, ofte hare gecommitteerden, het zy dat zy waaren of geene en hebben. om te handelen, jaarlyx ten minste eens in “t laatste van “t wester Moesson aan “t Kasteel * Deze plaats kan ik niet terecht brengen. 4 Koewakoe, de Zaid-Oosthoek der Elpapoeteh-bani, waar wij in 1621 het fort Harderwijk hadden gebouwd bij Amahei. (Bouwstoffen, I, bidz. XLVI, 296, 812, 815, 827). — Of is hier met Coac bedoeld poeloe Gofa? eo 202 GENERALE NEDERLANDSCHE GEOCTROYEERDE zullen gehouden wezen te komen omme met gemelde Heer Gouver- neur, de Oelisiva's en Oelilima's, te pitsjaren, op dat aan weder- zyden de klagten van mishandelingen mogen gehoort, en naar behooren gecorrigeerd werden. 4. Beloven mede gemelde Orang Kaja's van Ceram, dat zy geene andere plaatzen en zullen aan doen, maar regt aan het Kasteel komen, op dat zy, op andere plaatsen willende handelen, behoorlyke pas-cedulle van den Gouverneur voornoemd mogen obtineren, en daar door voor schade van de heenkomende schepen mogen be- vryd zyn. 5. Item, dat zy die van Key, en Aroe,! als alle andere onze onderdanen , vry ende onverhinderd hare stranden sullen laten frequen- teren, zoo in “t herwaards komen, als in het wederkeeren. 6. Item, dat alle de overloopers en slaaven, het zy van wat natien het zoude mogen wezen, zoo van hier, als van Banda, naar datum deze zouden mogen weglopen, weder omme zullen gerestitueerd worden, mits dat men voor yder perzoon zal betalen de waardye van twintig Ryxdaalders tot een vereeringe, en voor een overloper, te weten, een Hollander, 40 Ryxdaalders, dat van beide zyden over en weder zal onderhouden worden, te weten naar dato dezes contracts. Ts Item, dat van nu voortaan alle roovinge, en hostile actien aan wederzyden zullen cesseren, op poene, dat men de overtreders als sthelmen, en perturbateurs van de gemene ruste, metter dood zal straffen, als ook alle de gene, die daar van kennisse, en wetenschap zullen gehad hebben. 8. Item, zoo het den nood vereischte, dat gemelde Gouverneur hare hulpe verzogt, ofte van doen hadde, zoo beloven zy lieden naar haar uiterste vermogen, t zy te water of te lande, zyne H, te assisteren, gehouw en getrouw te wezen. Alle welke bovengemelde artikelen de voorgenoemde Orang Kaja’s van Ceram uit den naam ende van wegen de voorsz, eilanden ende * Vgl. hiervóór, bldz. 182. OOST-INDISCHE COMPAGNIE 1602-1800, 203 steden, voor haar, ende haare onderdaanen, beloven en zweren, gelyk zv zweren en beloven mits dezeu, op haren Moshhâf onver- anderlyk ende getrouwelyk naar te komen, en by zoo verre zij in eeniger deelen deze bovengeschreven artikelen overtreden, ofte infrin- geren mogten, zoo geven zy den gemelden Heer Gouverneur, nevens zyne geassocieerden, ende onderdaanen, volkomen magt en authoriteit, dat zy zulx op haare perzoonen, onderdaanen en landen, geweldiger hand mogen verhaalen. Hier en tegen, beloofd de gemelde Heer Gouverneur haar hier in Amboina yryen handel en pas-cedulle op eenige plaats te verleenen, onder welke bescherminge zy vry en onbeschadigt van onze schepen zullen mogen gaan ende keeren, en haar in alle geregtigheid on- partydig naar behooren voorstaan, ook de gemelde vrindschap over en weer te onderhouden, en doen onderhouden. Aldus gedaan en besloten ter goeder trouwe, buiten arg of list, ter presentie ende overstaan van alle de ondergeschrevene Oelisiva’s en Oelilima’s, in t Fort van Amboina dezen 23 December A. 1624. Was getekent, “t merk van Orang Kaja Canwera', “t merk van Orang Kaja Keliwaroe *, ‘t merk van Derus van Deuwon *, *t merk van Bali van Kelemala *; ter zyden stonden als getuigen ‘t merk van Capitein Hitoe, en “t merk van Pati Toeban. Ook verklaren Hatib, Pati van Iha, Senghadji Moessa, mede van Tha, Soeba Tsjina van Moelato +, Loenitoeni, radja Nollot *, en Goela van Kellewaroe op haren Moshhâf, dat zij volkomen kennisse, ende wetenschap hebben, dat gemelde Gecommitteerden van Ceram volkomen magt hebben van hare superiores, omme met den Heer Gouverneur voornoemd te contracteren, de alliantie betreffende, Aldus gedaan in "t Kasteel van Amboina dezen 23 December A. 1624, 4 LXXXLV. MOLUKKEN, 17 Juni 1625. * De verklaring van deze overeenkomst ix te zoeken in onaangenaam. heden, welke Batjan's vorst had met de bewoners van Makinn, omdat * Deze plaats (?) kan ik niet terecht brengen. Misschien poeloc Kivar. 1 Op Ceram Laoet. 8 Ik kan deze plaatsen niet terecht brengen. * Poeloe Marloe of Marlacet? * Op Saparoea. & Uit het Contractboek. Pf x MT | 204 GENERALE NEDERLANDSCHE GEOCTROYEERDE deze sagoe kwamen kloppen in zijn gebied. Hij beklaagde zich daarover bij den Nederlandschen gouverneur der Molukken. (Vgl. Onuitgegeven missive van Lefebure aan den G.G, 25 Juli 1626), Allsoo Batehian met d’omleggende eylauden van dien seer vrught- baer ende wel versien sijn met menighvulldige sagouboomen, daer- door de Macquanesen en meer andere dagelyckx coomen, groote quantiteijt van versche sagou maeken ende vervoeren, sonder den Coninck offte eenige van d'onse nen te spreeken offte te kennem, veell min eenige exactie offte tollen daervoor te betalen, daerdoor Sijne May* verarmt ende de H* Meesters t, die soo vele jaren dese plactse tot groote lasten en oncossten hebben onderhouden, geen verlightinge offte soulagiement tot onderhoudt van dit guarnisoen alhier genoten hebben en bnijten alle reden is, het selvige langer te gedoogen en toe te staen, maer volgens alle reght en costuymen van landen, plaetsen ende steden sulex te beletten en te verhinderen, soo veell doenelijck sall wesen, Soo ist, dat wij, door last van d’Edle H* Jaecques le Febure, raedt van Indien, Gouvern" en directeur over de Molucques, met Syne May' hebben gecontracteerdt en geaccordeert, zoo well tot ont- lastinge van dE, Comp* als tot onderhoudt van den Coninck allhier, dat alle den genen, die van buyten incomen, t’zij Mooren offte vrije luijden, onder sijn gebiet om sagou te macken en deselvige te ver- voeren, sullen gehouden wesen aen te spreeken en den Coninek voor- schreven te betalen voor sijn gereghtigheijt en toll 10 p" cento, te weten, d’eene helffte voor Sijn Maij' en d'ander helfft ten proffijte van d'E. Hree Meesters, en bij gebreck offte weijggeringe van dien zij eenige gewelt offte hostiliteijt aen den Coninck toonden, sullen op syn versoeck hem gehouden wesen met eenige soldaten te assistee- ren, de prauwen met alle datter in is alles aen te slaen ende te verbeuren ten proffijte van de contracten. * Van gelijcken zullen gehouden en verplight wesen, alle vreemdelingen buijten Comp dienst, die met joncken, correcorren offte eenigh ander vaertuigh van bnijten allhier ineomen, onder des Conings gebietdt, geladen met eenige waren, 'tzij cleeden, padij, olie offte anders, aenspreeken ende vertollen, van gelycke betalende van jncomen tien p* cento, d’een helfft ten proffijte van d'E, Comp® en dander helft voor den Coninck als vooren, tot naerder ordre ende advoij van d'B, Hd" Hr 1 De Bewindhebbers der O. I, C. 1 Vermoedelijk een schijfout voor: contractanten. 206 GENERALE NEDERLANDSCHE GEOCTROYEERDE. lieden weerhouden dit. Onderstaande voorloopige overeenkomst werd gesloten. (Dagh-Register 16241620, bldz. 198, 308; onuitgegeven missive van Van Speult aan den G.G., 15 April 1626.) Accoort, ofte contract, gemaakt met den doorlugtigen grootmagtigen Keizer van Malabar, en den Koning van Calieoet, etc. ter eenre, en den Edelen Heer Herman van Speult, Raad van Indiën, en gewesen Gouverneur in Amboina, en die van zijnen Raade, commanderende over de schepen en comptoiren van Surata, Persien, en Mocha, wegens de Ed. doorlugtige Hoog Mog. Heeren Staaten Generaal, den Heer Prince van Orangien, ete. ende de Ed. Nederlanse Oostindische Compagnye, onder het beleyd van den Ed, Heer Pieter de Carpentier ', ter anderer zyde. Kerstelyck, zyn beyde de Partyen met den anderen over eenge- komen, en verdragen, dat Zyn Majesteit al de Peper, soo onder zyn heerschappy en dominen valt, zal gehouden wesen te doen leveren aan den persoon, die de Ed. Heer Gouverneur voornoemd daar toe nomineren of stellen zal, ten pryse van seven en twintig Realen van agten het Candi ?, bestaande in vyf honderd en twiutig Ponden, te weten, ider Pond tot seventien Spaansche Realen gekoft, wel verstaande, dat de voorsz. Peper ook zuiver en zonder eenige maculen *, Valsheyd, of bedrog, behoorlyk gedroogd, en op de bequame tyd geplukt wesen sal. Ten tweede, dat al de Gember, te weten, grof, schoon en droog, goed, en zyn gemelde Majesteit gehouden wesen zal, die te doen leveren in handen van den voorsz, genomineerden persoon, te weten, ’t Candi van vyfhonderd en twintig pond tot elf Realen van achten, Ten derden, is de conditie, dat de gemelde waaren, als Peper, Gember, en alle andre, zullen vry en vrank zonder eenig tollen of geregtigheden, hoedanig zy zouden mogen genoemd zyn, te be- taalen, en dat zy zullen gescheept, en vervoerd werden, zonder eenige contradictie van zyn Majesteit, of andre subalterne Hoofden; van gelyken zullen mede Tolvry, en buiten lasten, soodanige goederen of waaren, van wat quautiteyt en qualiteyt die zouden 1 Gouverneur-Generaal van 16281627. 3 3? Candy, een gewicht, nog in het Zuiden van Vóór-Indië gebruikelijk, (Hobson-Jobson, p. 119). — De prijsbepaling is mij overigens niet duidelijk. 8 Portugeesch: macula = vlek, v4 218 GENERALE NEDERLANDSCHE GEOCTROYEERDE Nae dat ontrent de zes n 7 jaeren gepasseerdt seker different tusschen den gouvern” wegen de prince van Hollandt, den stadt- houwer ende de hoofden van de omliggende eijlanden ende dorpen van Amboyna ende Ceram wegen den koninck van Ternate is ontstaen, soo vongen * niet alleene in oneenigh' met den anderen geleefft, maer de saeken zoo verre verlopen zijn, dat tot de feijte- lijckh', termen van hostiliteijt, consequentelijck ruine ende verderllt van beijde volckeren ende vrughten geprocedeert hebben *, zonder noghtans met voorweten ende speciale ordre van hare respective souvaraine dnertoe gelast te wesen *; daer over in aghtinghe ende memorie genomen hebbende, d'onse voor desen bondige alliantien ende geremde contracten tusschen den gemelte prince van Hollandt ende den koninck van Ternaten gedaen heefft*, ons * buyten redenen ende arrogants gedoght, de vassalen * uijt eygen motijif niet alleene questie moveren?, maer selfls tot den oorlooge ver- vallen zouden, dienvolgende willende in desen voorsien, weeren alle misverstanden ende calumineuse gerughten uijt onse landen van Amboyna ende Ceram voorn', den koninck jn Ternaten, sullthan Adill Amerill Momena Hamsia Nasseron Halla Scha *, gesamentlijck den Tarnataensen Raedt ende de respective stadthouders beslooten, gelast ende geauthoriseerdt, aen den admiraell van der zee quitchill Aly *, om met een armada correcorren sigh te transporteeren in onse landen van Amboyna endo Ceram", omme alldaer onsen persoon te representeereu ende uijt craght onser verleende commissie ende brieven van credentie aflte handelen, reghten, bevreedigen alle geschillen ende differenten, in die quartieren bij verloop van tijt ontstaen, ende weder als oude vrunden, ende bondtgenooten jn vreede ende ruste te doen leven: soo ist dat wij, quitchill Aly, bekledende sijn Maij' persoon, int casteell van Amboyna geconvo- ceerdt hebben den stadthouwer des Koninghs, Leliatoe '!t, de 1 In de lezing bij Valentijn, Ambon, b, bldz. 75: „invoegen.” * Vgl. Tiele-Heeres, Boutestoffen, IL, blde. VLIL, v., ens. 3 Wat eene wel niet geheel juiste bewering is. * Valentijn: „gemaakt hebben.” t „zoo zijn." „tn met arrogantie gedagte vasallen.” 7 Valentijn: „met ons in quaestie geraakt.” * Sultan Hamdja of Hamza (1627 —1648). * De kapitein laoet kaitsjil Ali. 10 Bouwstoffen, IL, bldz, XLI, 145, enz. M Bouwstoffen, I, blda. VII, v., XLI, v., enz. OOST-INDISCHE COMPAGNIE 1602—1800, 219 respective landtvooghden vau Lovhoe, Lissydy, Cambelle, de hooffden van omliggende eylanden ende dorpen van Oleesiva ende Oleelyma, gesamentlijek des Koninck in Ternates onderdanen, ten overstaen ende als getaygen daertoe geroepen alle principale mijne bijgevoegde rade uyt Ternaten als Mackjan * ter eener, ende a’ B, Philippo Lucas, gouvern™ van t’ Cassteell ende dependentie van Amboyna, benevens die van sijn B. raden als de naturelen * uyt den landtraedt, wegen de Hoge Mogende H® Staten Gener', den heere prince van Orangieu, mitsgaders de Ede H* bewinthebberen der Geoetroijeerde Comp® der Vereenighde Nederlanden ter andere, dewelcke ijder int bysonder gesustineerdt, beweerdt ende geprobeerdt hebben sodanige differenten, verschillen, gepasseerde actien ende onheijlen. Jn vongen, naer deselve aen wederzyden grondigh ver- staen, wij quitchill Aly ende gouvern’ Philippo Lucas voorengem' met voorweten ende toestemminge van den stadthouwer, landt- vooghden ende de hooffden respective van Oleesyva ende Olelima, groodt ende cleyn, onderdanen van Sijne May‘, zijn overeengekomen, geaccordeert ende vereenight, bevreedight onder de artykelen naer gementioneerdt zynde ende luijdende: Eerstelyck belooven wij, gouvern™ ende wij alltsamen, hoofden van Olysiva ende Olilyma, te vergeten ende niet meer inde gedaghten te nemen alle gepasseerde verschillen en misverstanden, sonder van deselve yets te moveren, maer sullen met den anderen woonen ende handelen als getrouwe vrienden ende bondtgenooten, sonder light- vaerdigh eenige calumineuse rapporten t'accepteren. Voorders zall "t des Koninghs onderdanen, Mahumetissten, vrij tot haer geliefite staen om aeut Cassteell offte andere plaetsen haren handell te drijven; van gelijcken sullen de Nederlandsche vassalen, ‘tzij dan Christenen ofte Mahumetissten, vrij op alle des Coninghs plaetsen haren handell doen. Ten anderen belooven wij gesamentlijcke hoofden van Loehoe, Combelle, Lissidy , Hittoe [ende] * omliggende eylanden ende dorpen, dat wij nen de Nederlanders alleen sullen verkoopen ende doen 4 Bomwetoffen, IL, bldz. 145, * De inlandsohe leden van den ,landtraedt” op Ambon, welke recht sprak in burgerlijke en strafeaken, waarin alleen inlanders waren betrokken. Hij werd voorgezeten door den Gouverneur en bestond verder uit Europeesche en inlandsche leden. (Heeres, Ambon in 1047, bldz, 550, v. in deze Bijdragen, XLVI). * Valentijn, bldz. 76. OOST-INDISCIE COMPAGNIE 1602—1800. 227 alle onse maght beneffens haerluijden te beoorlogen ende vervolghen. Dat alle de nagelen, soo hier in de Moluccos, op de Cust van Ceram, d'eijlanden van Amboijna ende andere plaetsen onder ous gebiedt, van niemandt ter werelld dan aen de coopluijden wegen de Vereenigde Nederlandtsche Oostjndische Comp* gelevert sullen werden, schoon, suijver, droogh ende well geconditioneerdt, jegens vyfitien R» van aghten de baerh van 625 @ Hollandts allhier, ende ja [de] quartieren van Amboijna ten prysse nu jonghts tusschen mijn broeder, kitchill Alij, ndmirnell van der zee, ende d'H" Philips Lucassen, gouvern™ alldaer, beraemdt;* op pene dat wie in contrarie bevonden werdt gedaen te hebben daer over op t hoogste zall gestraflt worden. Sullen van gelijcken ook sorge dragen en aen alle onse ondersaten beveelen, de nagelen gepluct behoorlijck * ende boomen well * ge- havent werden, zonder te hengen,* deselve affgehouwen * ende thuijnen jn plaetsen van dien, als voor desen meermaclen is ge- schiet, gemacckt werden. * Alle Christenen, van den vijandt overkomende offte [die] op de wegen bij ons werden ontmoet, *t zij dan Spangiserden offte eenige andere natién, sullen wij deselve dadelijck sonder haer eenighsints te beschadigen, maer veell"eer alle hullpe ende vorderinge doen, aen de gecommitteerde van de geseijde Heeren Staeten overleveren, zonder ijets daervoor te eijschen. Mooren ende Heijdenen, geen van onse onderdanen zijnde, bij de ondersaten van de gemelte H" Staten comende om Christen te worden offte bij haer andersints te woonen , zullen t’ zelve zonder tegenseggen van ijmandt vrijelijck mogen doen, Mede allsoo dickwills geschiet, dat eenige onse onderdanen, soo vrijelijck * alls diensbarigh, van den vijandt gevangen als anders daer gekomen ende alldaer Christen gemneckt zijnde, van daer weder weghvlughten, ende haer onder de gehoorssemh' van de gemelte H™ Staten offte d'onse begeven, sullen desulcke persoonen op haere aencomste ten overstaen van eenige van ons gecommitteerde ter eenre ende de gecommitteerde wegen den gouvern™ in dese 1 Zie hiervóór, bldz. 220. ® Valentijn : bren Li 4 Valentijn : „behoorly! * Valentijn: er a * Over de behandeling der nagelboomen, zie o. a. Encyclopaedia, III, 5, — Het woord „havenen” hier in de vroegere beteekenis van goed behandelen. * Ma, w. dat aan de nageleultuur een eind wordt gemaakt. 7 Valentijn: „vryé”. OOST-INDISCHE COMPAGNIE 1602—1800. 229 vraeght worden, bij welcke van beijde partijen zij haer willen be- geven ende haer begevende onder subjectie der voornoemde He Staten, zullen sonder ijmandts tegenzeggen alldaer vermogen te blijven, zonder naermaells te vermogen, haer uijtte eenmaell aen- genomen gehoorsaemh' te ontrecken, maer gehouden zijn daer eeuwelijck onder te blijven, mits vrij sijnde van sulcken somme van penningen offte waerdije van die, alls tot haere verlossinge zall sijn verstreckt, daer sij ter contrarie gehouden sullen zijn, haer weder begevende onder de gehoorsaemheijt der croone van Ternaten , te betalen allsullcke somme van penningen offte waerdije van dien, als tot hare verlossinge zall zijn betaellt. Van gelijcken allsoo jegenwoordigh de Hollandsche mante hier in treijn gebraght ende de Spaensche uijt geweerdt is, ende noodigh zomwijlen tot verlossinge der gevangene als anders het Spaensche geldt moet zijn gebruijckt, sullen de onderdanen der meergemelde H™ Staten gehouden zijn, ons daertoe met Spaensche munte voor ander in plaetse van dien te versien. ! Benige misverstanden van wedersijden ontstaende, sullen partijen gehouden zijn, datelijck bij den anderen te komen ende deselve naer reght ende reeden ter neder te leggen ende te remideren. Alle t'geene voorschreven staet, hebben wij, sulltan Hamsia, kok van Ternaten et*ende Gijsbert van Lodensteijn, gouvern™ over de Moluccos, tsampt die van onsen Rade allhier, in de stad Maleije op “t eijlandt Ternaten vergadert, goedt gevonden, beslooten ende gearresteert tot weeringe van alle vordere onlust; belooven ende wweeren, t'sellve op ons wettboek ende eedt vast en onverbreekelijck te sullen onderhouden, alles sonder argh offte list. Jn oorconde der waerh! zijn hier van gemaeckt vier alleens luijdende, bij ons beijden onderteekent. Int jaer onses H™ Jesus Christij 1629 den 14° dagh der maendt Augustij, jut jaer Mahemet 1642 *, den 22° dagh der maendt Haghij.* Onder stondt: Actum jnt casteell Maleijen op Ternaten, datum utt supra. Was geteekent met eenige Arabische letteren ende Gijs- bert van Lodensteijn. Hier onder gedruckt twee zegells in roode lacke.* 1 1 Vel nog Bowevtofn, IL, bide. IL natuurlijk voor 1042. Maar dan is de Mohammedannsche Mime foutief. Immers volgens Wiistenfeld, Tabellen, valt 14 Augustus 1629 in de maand Dzoe'lhidjah 1038, Valentijn stelt het in het jaar 1042, den 22 Rabi al-achir, wat nog minder goed klopt. + Dit contract is den 1 Maart 1680 bekrachtigd door den G.G. Jacques ‘Speex (Zie beneden, n° XCVID. OOST-INDISCHE COMPAGNIE 1602—1500, 231 De plactse Palliacatta, 't zij off aen mijn behoude ende volck alldaer te gouverneren zende, off desellve verpaghte ' off aen eenige tagien * offte ijmandt tot haer salaris ende onderhoudt geve, zall in aller manieren dit caull vasst ende van waerden blijven. Geenige persoonen, tot visindores toe, en sullen niet vermogen, van UB, ijets te eijschen off te trecken, daertoe ordre gegeven hebbe. Fenige questie met den visiadoor offte juwoonders deser plaets ontstaen zijnde, sneken van jmportantie, sullt UE, mij well weten laten; cleijne saeken mooght, sonder mij te doen weten, met den geenen, die alldaer gouverneren , consuleren ende in reeden affmaeken. Hierop moght met alle coopluijden naer UB, wellgevallen vrijelijck handelen ende largo negotieren, op miju woordt, waertoe dit mijn caull nieroupom hebbe gegeven, dat voor altoos mooght bewaren ende sonder eenigh aghterdencken op mijn vertrouwen ende blijfft met gesondtheijt, XCILL. KUST VAN KOROMANDEL. IL December 1629, * Terwijl in Pulicat, behoorende tot het rijk Carnatica, 's Compagnie’s toestand in deze jaren zich gaandeweg verbeterde on bevestigd werd, waren in Mazulipatam (gelegen in het gebied der beheerschers van Goleonda) de verhoudingen sedert 1619 (hiervóór, bladz. 154, ¥.) ongun- stiger geworden (vgl. hiervdér, bldz. 191). De moeilijkheden schijnen te zijn ontstaan, doordat de Nederlanders de Moorsche kooplui in hunne vaart langs de Kust van Koromandel bemoeilijkten, maar ook tengevolge van knevelarijen der inlandsche autoriteiten. Vooral ook onze zg. vrijburgers of vrije lieden, die op kaapvaart uitgingen tegen 's Comp" vijanden, hadden terecht dan of ten onrechte een ongunstigen naam in die streken (Vgl. Onuitgegeven missive van Abraham van Uffelen, wit Mazu- lipatam, aan Bewindhebbers, 23 April 1623). In November 1623 bereikten deze onaangenaamheden zulk een hoogte, dat de Nederlanders van de factorij te Mazulipatam, waaronder de toenmalige directeur der Kust t Dit gebeurde nog in datzelfde jaar, blijkens een int Contractboek achter dit contract opgenomen „Contract gemneckt tusschen den Koninck ende Maleije overt renderen der stadt Palliacatta jnt jaer 1629 den 4" Xber.” (,nengaonde de paghtinge van onse plaets Palliacatta”.,,. „voor 3 jaeren”), In het Contractboek Zeeland wordt deze verpachting gesteld op 24 December. Bij „Malnije” staat daar nog aangeteckend: „Dit is cen cernaem en zijn eijgentlijke is Astrappa Chittij (vgl. hiervédr bladz. 195) die Ae 1688 of 1684 vervangen is door zijn broeder Chinnana Chittij, ook bijgenaamd Malnije, welke de tollen gaandeweg verhoogd heeft.” Hij, evenals zijn broeder, be- hoorden tot de groote leveranciers in Pulicat van de Kustkleeden, zooals mij bleek uit archiefstukken (Vgl. ook Dagh-Register 16311634, bldz. 364). 2 Zeeland: „ragias”, radja's= koning, vorst. » Uit het Contractboek. OOST-INDISCHE COMPAGNIE 16021800. 235 den Gonvern’ jutrageeren * ende jut duwans boek * gestelt sullen worden. Voor en all eer de 16000 pagoden door UE. sijn ingehouden, heefft jemandt* op UE. ijets te pretenderen. De ses jaeren ge- passeerdt zijnde, zult t° zevenste jaer volgens voorige cosstuijme weder 8000 pagoden betalen, waer op UE, jn ruste mooght sitten, zonder van ijmandt getolleerdt (sic) te worden. Buijten dit, t’zij wat coopluijden, t'zij Mooren, s° Jentijven off wie t soude mogen zijn, moogen koopen ende verkoopen, zonder van ijmandt daerin verhindert te werden en wadt goudt offte zillver met UE. schepen brengen, zijn de coopluijden niet gehouden, yets aen den saraff 4 daervan te betalen, Jaerlyex wensch [ik], UK. veell scheepen be- komt, op dat de poorte der bandaer magh door UB. verbetert worden, Ter zijde stondt: sulltan Abdula Goudophia. XCV. KUST VAN KOROMANDEL. 163075 Deze ferman is eveneens een gevolg der zending van De Witt. Toen bij naar Golconda ging, werd hij vergezeld door den Moorschen gouver- eur van Maxulipatam, Deze werd, blijkens onderstaand staatsstuk, vervangen door „Miersa Rosbaham" of „Mierosbahijn”, die den 12 Juli 1681 nog gouverneur was en „onzen goeden vrindt” (Vgl. Dagh-Register 16311634, bldz. 44, 45). Onderstaande Ferman moet dus dagteekenen van geruimen tijd vóór dezen datum, Firman des koninghs van Golleonda, beneffens ® den gouvern’ Miersa Rosbaham aen d' H" gouvern™ Marten Ysbrantszoon gesonden. dek, sulltan Abdola Godap Cha, ko* van Hydarabast, ? zende dit myn firman aen den Capt Moor van de Hollanders tot Masu- 1 Portngeesch : entregar — overhandigen. * Diwan, dewaun. Het boek der in- en uitgaande rechten, de registers van de staats-financiën of iets dergelijks, moet hier met deze uitdrukking worden bedoeld (Vgl. Hobson Jobson, p. 238if), 8 Natuurlijk een schrijffout voor: niemand. & Blijkbaar op het wisselkantoor (Vgl. Havart, Oormandel, II, bldz. 105). & Uit het Contractboek. ® Hier zal dit woord moeten worden opgevat in den zin van „tegelijk met”, 7 Haidarabad, ten Oosten van Golconda. Nog slechts kort geleden was door een der voorgangers van Abdullah Kutb Sjah zijn residentie van Gol- conda verlegd naar Haidarobad, mm de onmiddellijke nabijheid (Hunter, enge Tl, p. 512; Gribble, Deccan, I, p. 269; Havart, Cormandel, II, 208, 204). 