The lichen book; handbook of the lichens of northeastern United States;
Toch bekleedde hij die betrekking niet meer met zooveel ijver als hij dat nu een kleine twintig jaar vroeger gedaan had. Ken gewone grief van ieder die wat ouder begint te wor- den — K ruse man werd in IST-i" 56 jaar — was, dat in de Vereeniging de jongere leden zich niet gedroegcn tegenover de ouderen, zooals hun leeftijd dat zijns inziens zou mede- brengen *. Maar kan die ineening alweer verklaard worden uit zijn betrekkelijk weinig historischen aanleg — anders toch zou hij uit elken tijd dergelijke nieeningen te over hebben kunnen aaidialen — , datzelfde geinis hiul tocli ook zijn goede zijde, waar hij de Algeraeene Vergadering van Augustus 1874 moest leiden. Zooals ik vroeger mededcehle, had hij na herhaalden aan- draug zich in 1871 Itxieu vinden als voorzitter der Vereeni- ging op te treden. In het volgende jaar 1872, waarin Jan D. Brouwer als secretaris der Vereeniging optrad in de plaats van G. van Kestcren, verwisselde hij zelf met Gebhard van rang; in het vereenigingsjaar 1872^ — 1873 was Gebhard voor- zitter en Kruseman vice-voorzitter. Maar die wisseling had niet plaats gehad zonder eenc toezegging zijnerzijds aan zijn * Over de vergadering der Vereeniging van Augustus 1873 scbreef Kruseman o.a. aan MuUer (19 Augustus 1873): „Opzulke vergaderingen behoor ik niet meer t'huis. Ik heb mij vreeselijk verveeld, geergerd en later zelfs boos gemaakt. Onder die jongere lui beerscht een toon van ongemanierdbeid en brutaliteit, waar tegenover ik my boe langer boe meer oud-gast begin te gevoelen." 330 . BESTELHUIS. 1874. vriend Gebhard, het volgend jaar weer zijii ])laats aaii het hoofd der Vereeniging in te nemen ; zijus ondanks was hij wel eenigszins verplicht in 1873 opnieuw als praeses op tetreden. Dat vereenigiugsjaar IS73 — 1874 was van overgroot belang voor onzen Boekhandel; het was toch in het voorjaar 1874, dat de eindelooze moeielijkheden tusschen het Bestelhuis ende firma Schalekamp, Van de Grampel' & Bakker over de samen- smelting van beide expeditiekantoren haar beslissing erlangden en dat een Commissie uit de Aandeelhonders in het Bestel- huis en de firma Schalekamp c. ^ ' de overeenkomst sloteu, waarbij deze firma op den 1 Januari 1875 haar committenten aan het Bestelhuis zou overdragen, en daarvoor de boven- lokalen van het Bestelhuis in huur zou verkrijgen tot het vestigen van een depot ^. In hoever Kruseman het zijne er toe heeft bijgedragen, dat deze beslissing^ inderdaad in de gegeven omstnndigheden in het belang van beide partijen, genomen werd, weet ik niet; even- min of hij zelf er zich wel mede ingenomen betoonde. Het tegendcel meen ik te mogen aannemen. Met ingang van 18^9 toeh was hij van hoofdcorrespondent verwisseld; in de plaats van J. D. Sybrandi kwam ook voor hem de firma Schale- kamp, Van de Grampel & Bakker ^, en geen enkele aanleiding bestond er voor hem, nooh v66r noch tijdens zijn optreden in het Bestuur der Vereeniging, die firma den rug toe te keereti en zich aan te sluiten bij het Bestelhuis. * Nl. Mart. Nghoff, D. A. Thieine namens het Bestelhuis, D. Noot- hoven van Goor en H. A. M. Roelants namens de firma Schalekamp c. 8. en Fred. Muller als vgfde lid, geassumeerd door deze vier la^t- hebhenden. * Deze gewichtige conventie werd onmiddell^k per extra-bulletin in het Nietitvsbhul voor den Boekhandel wereldkundig gemaakt. ■ „De heer J. D. Sybrandi, met wien ik gedurende 28 jaren in die betrekking stond, on die steeds mijne belangen met de meeste naauw- gezetheid heeft beliartigd, bad tot voortzetting daarvan bezwaren, die ik moest eerbiedigen. Onze scbeiding is volstrekt gcene persoonlyke verwijdering; integendeel, met de meest vriendschappelijke overeen- stemming is tot deze verandering door hem en door mij besloten.*'(Ad. vertentie in Nieuwsbkul voor den Jioekhandel 17 Deceml)er 1868). VBRTALINOSRECHT. 331 Op deze gebeurtenis, het stevig grondvesten van het tast- 1874. bare middelpunfc van den Nederlandschen Boekhandel, dat daar thans zoo fier staat in onze kostelijke hoofdstad, tegen- over dat andere groote exj)editielokaal, het postkantoor, in de onmiddellijke nabijheid van het achtste wonder der wereld, zou Kruseman in later jaren steeds met welgevallen zijn herinne- rihg gevestigd kunnen houden. Anders was het met het vertaliugsrecht. Il^t was.te verwachten, dat in een Bestuur, wanrin mannen als Kruseman, Gebhard en Brouwer zittiug hadden, alien mannen van vrijheid, maar geen losbandigheid in den haudel, de quaestie van het vertalingsrecht ook wel haar hoofd zou opsteken en dat, nu in het Bcstuur der Vereening een meerderheid te viu- den was, voor het afschaffcn van het vertalingsrecht, van die gunstige gelegeuheid gebruik zou gemaakt worden een poging in het werk te stellen, dien, naar hun begrip knellenden en geheel verouderden band, los te maken. En zoo gebeurde het dan ook. In de Algemeene Vergadering van Augustus 1874 kwam een Bestuursvoorstel in behandeling, om met ingang van den 1 Januari 1875 „de bepalingeu [van het lleglement] betreffende het uitsluitend vertalingsrecht, buiten werking te stellen". In het lange en breede was dit punt weer op de oude gronden in het NieuwMad besprokcn en Kruseman, die zeer wel be- greep, dat niemand der tcr Vergadering aanwezige leden wel zonder een bepaalde meening tegenwoordig zou zijn, gaf blijk van grooten tact bij zijn voorstel om, niet de begiusel- quaestie, maar alleeu het voorstel zelve zooals het daar gedaan werd, te behandelen. Een langdradige en nuttelooze discus- sie werd daardoor vermeden en het voorstel ven*'or])cn met 53 tegen 42 stemmen, terwijl 5 ledcn zich buiten stemming hidden. Ilet was dan ook niet te verwonderen, dat zijn leiding der Vergadering gewaardeerd werd door de leden der Verceuiging en evenals in 1872 Sclileijer had gcvraagd, deed thans in 1S74 Schillemans, toen hij aan den Voorzitter verzocht zijn openingstoespraak in de Ilaiiddlngen der Vergadering to doen opnemen. Deze laatste officieele woorden, die Kruseman in dc 332 VOORZITTER VAN DB VEREENIGING. 1874. Vereeiiigiiig zou spreken, vinden om die reden hier ceii plaats. Op iiieuw is inij het voorrecht geguud U liet welkom toe te rocpcn bij het openen dezer vergaderiug. Ziil liet uiijueiitwege voor de laatste raaal zijn — het is toch alleszins goed, dat veteraneu bij tijds naar den achtergrond wijken eu de taak overgeven aan jeugdiger eu frissclier krachten — laat mij dan nog ecus met oprechte bclang- stelling en opgewekten ijver U mogen betuigen, dat ik mij verheug ook weder dezen Vereenigingsdag in het raiddeu te zijn van zoovele oudere en nieuwe Iiandelsvriendcn. De trouwe opkomst te dezer plaatee, in een jaargetij waarin men vrij wat meer huukert naar verademing onder de schaduw van groeue boo men, dan met lust deelnecmt aan vermoeiende beraadslagingen in de drukkende atmos- feer eener vergaderzaal, geeft er een wel te waardeeren blijk van, hoe gij alien met mij er prijs op stelt om de belangen van onzen Boekhandel samen te besprcken en ons broederlijk jaarfeest in eere te houdon. Dat betaamt ons ook en is in geenendeele onverschil- lig. Of zouden wij dezen Vereenigingsdag voor ons beroep willen missen, of ons durven voorstellen, dat hij, evenals zoo veel, in onze toekomst onnoodig zou kunnen worden geacht? Dwaze vraag, wellicht in uw oor, nu wij reeds voor de 57e raaal den jaardag onzer aaneensluiting her- denken en het ^etal onzer Leden telken jare opmerkens- waardig aangroeit. Dwazc vraag, wellicht andermaal, nu wij nog niet zoo lang geleden hier ter stede ons halve ceuwfeest hebbcn gevierd, gevierd met een luister en op- gewondenheid als waarvan weinig broederschappen in Nederiand kunnen getuigen en dat zelfs het groote Buitenland aan ons nederig hoekje zou kuimen benijden. En toch, Mijne Heeren ! hoe ontijdig misschien, toch niet overbodig waarlijk, toch niet ongepast die vraag in onzen tijd van hervormcn en af broken, niet overbodig en onge- ])ast, al ware liet slcchts alleen om bij ons zelven en bij elkander de overtuiging te verlevendigen, dat wij eengoed VOORZITTEK VAN DE VEREENIGIN6. 383 werk doen met de hand to houden aau hetgeen onze i874. vaderen hebbeii opgerickt^ en dat zij aan onze liandhaving hebben o verged ragen. Verliezen wij nu noch ooit uit het oog hoe wij, Bock- verkoopers, onder den handelsstand in het algemeen een eigenaardig, een hoogstbescheiden plekje innemen, een plekje in de achterhoede, een plekje, liaast zou ik zeggen voor den verschoveling. Ons- bcroep is schier nog het eenige dat aan het gildewezen van van ouds herinnert en dat dit karakter moeielijk zou kunnen prijs geven. Wor- den wij er niet als van zelve toe gedrongen? Zij, die andere vakken van koopmanschap drijven, die zich be- wegen op de beurs of in liare prijscouranten, die een onbeperkte ruimte tot hun terrein hebben, die kapitalcn oinzetten waar wij tegen opzien, zij halen de schouders op, wanneer wij, Boekverkoopers, over den handel mee- praten. Wat hebben zij toch veel uitgestrekter terrein, geheel andere gezichtspunten, veel vrijer bewegingen en ruimer spel van winsten! Wat gaan cms in den regel speeulatien aan op weer en wind, op staatkundige bereke- ningen en kansen, op de rijzing en daling der groote geldmarkt? Hoe weinig hebben wij te zeggen, waar van algemeene handelsoperatien, van scheepvaart, makelaardij, wisselkoersen, en wat niet aKspraak is; en hoe vreemd ziet men daarentegen op, als wij een woord reppen van kopyrecht of van ons correspondentiewezen ! Voor den debitant, hoe aanzienlijk ook, — is hij ten minste geen antiquaar — beperkt zich zijn handelsgebied meestal tot de singels zijner woonstad, en voor den uitgever, nog zoogenoemd groothandelaar, heeft. de kaart van Nederland onoverkomelijke grenzen. Maar bovendien, wij, Boekverkoopers, hebben een ge- heel onderscheiden organisatie; wij leven onder een eigen landswet, ten onzen behoeve bij uitzondering gemaakt; en hebben wij onderlinge geschillen te verelfenen door de rechterlijke macht, welke rechtbank, welk praktizijn, welk arbiter bijna weet den weg in onze zoo gansch eigen- 334 VOORZITTER VAN DE VEREENIGINO. i«74. aarclige eigendomsbegrippen, in onze usances^ in onze boekhouderij ? Inderdaad^ alle andere redenen tot ingeno- ineulieid en voorliefde daargelaten, op het 'gebied van den haudel is onze Boekhandel in menig opziclit een stiefkind. Maar zoo, buiten den gewonen kring sta^ndii en hier en daar aan ons eigen lot overgelaten, hebben wij het des te noodiger ons zelven te redden en in eigen boezem tc zoeken wat wij elders vergeefs zouden tracliten te vin- den. Sinds onze lands wet, nu bijna zestig jaar oud, en even zoo lang verouderd, voor onze veilighcid al te veel leemten bleek te hebben, bracht het beginsel van self- help, reeds aanstonds bij hare in werking treding, ons be- kend drietal eerwaardige voorgangers tot het plan, en van hot plan tot de daad, om een bond van beroepsgenooten in het leven te roepen, die een eigen onderlinge wet zou vaststellen, een eigen reclitbank zou vortnen, een eigen toezicht zou houden op de bevordering onzer bclangen, volgens onze beginselcn van recht, goede trouw en wcl- begrepen handelsvrijheid. Sinds hebben wij ons voor ons isolement schadeloos gest^ld. Getrouw aan haar doel, houdt onze Vcrceniging een wakend oog op onze gemeen- scha])pelijke belangen. Waar gevaar van buiten di-eigde, heeft zij getracht dit te keeren of te venninderen ; waar het noodig was voor ons voor- of nadeel te betoogcn in betrekkiug tot eigen land, heeft ze zich — en hoe inenig- maall — vrijmoedig in naam van den geheelen Boek- handel gewend tot onze Hooge llegeering. Waar geschil- len rezen, heeft zij gepoogd, die langs minnelijken weg bij te leggen, of, indien het zaken van ernstigen Jiard belrof, dp voorlichting gezocht van een eigen rechtsge- Iccrde, die zich ten haren behoeve en door laugdurige practijk met onze belangen en den loop der gebeurtenis- sen had vertrouwd gemaakt. De practische werking en de zedolijke invloed onzer Vereeniging hebben hunne ge- schiedrnis in een reeks van fciten. — Stclt u voor, dat, door welke nu nog niet te bcrekencn omstandigheden VOOKZITTEtt VAN DE VEREBNIOING. 335 ook, deze onze Vereeuiging verbrokeii werd, en gij zult i874. het inij toestemmen^ dat onze eigenaardige toestand^ onze eigenaardige behoeften onmiddellijk daarna een nieuwe aaneeusluiting, een andere Vereenigiug noodzakelijk, on- verinijdelijk zouden maken. Zonder dergelijke instelling is een regelmatig en beschermd drijven van onzen handel schier niet denkbaar. Maar er is meer. Wat onmogelijk geweest zou zijn om door enkelen tot stand te worden gebracht, is^ ten alge- meenen bate, met vereende krachten in het leven geroe- pen. De verbetering en . de uitbreiding van ons eigen orgaan het Nieuwsblad, de bijeenbrenging van een merk- waardige historische en bibliographische bibliotheek, de pogingen om onze letterkunde in den vreemde meer be- kend te maken en daardoor den kring van ons debiet te vergrooteu, de stichting van een ondersteuningsfonds voor weduwen en weezen, en, laat ons het glanspunt van den jongsten tijd niet langer voorbij zien, de raoedige vol- harding en de eindelijke zegepraal om ons omslachtig correspondentiewezen onder een beheer en in een gebouw te vereenigen, de aankoop en uitnemende inrichting van ons algemeen BestcUiuis, het bezit van een eigen locaal, geheel aan de belangen van den boekhandel dienstbaar geraaakt, die daad, den ontwerpers ter eere, den onver- flauwbareu kampvechters tot onvergankelijke glorie — is dit alles niet rechtstreeks of middellijk het werk en het uitvloeisel onzer Vereeniging ? Met opgeheven hoofde, met erkentelijkheid en fierlieid mogen wij tot alien, die nog de vraag doen: Waarom zou ik iets van mijne persoou- lijke vrijheid opofferen en lid worden uwer Vereeniging? antwoorden : Ziet wat hare vruchten zijn, en onthoudt u niet van de medewerking tot haren bloei! Wil die Vereeniging trouwens voor ons en voor onze o]>volgcrs blijven wat ze tot lieden was: het middel en uitgangspunt van pogingen tot l)evordering onzer gemeen- schapjHjlijke belangen, dan dient zij wel allereerst en voort- durend acht te geven op de omstandigheden om ons heen 33G VOORZITTER VAN DE VEEEENIGING. i87t. en mad te gaan met. den geest des tijds. Waar zij altoos en altoos meer weuscht op te bouweu, schrome zij ook niet wiuvr liet pas geeft afbrekend den ouden sleur te ver- laten. Wat niet meer is van onzen tijd, wat beleininert en in den weg staat^ wat — hoe nuttig en lofwaardig ook door vroegere toestanden — onhoudbaar is voor onzen tijd en voor onze toekomst^ het valle en make plaats voor de toepassing van nieuwer en ruimer begrip- ])en. Gebeure dit evenwel slechis na rijpe overwcging, met voorzichtigheid en bezadigdheid ! Niet het persoonlijk belang op den voorgrond gcsteld, waar wij geroe[)en zijn de algemcene belangen te beoordeelen. Niet den oorlog verklaard aan het oude alleen omdat het oud is^ niet onvoorwaardelijk het uieuwe gehuldigd uit louter zuclit naar vcrandering en hervorming. Heeft onze tegenwoordige bijeenkonist tot eene van hare werkzaaniheden de beraad- slaging omtrent het opgeven van een onzer oudste rechten en voorrechten, men wikke en wege eer men daartoe be- sluite, en men eerbiedige zclfs, bij liet grootste verschil, ieders weloverwogen gevoelen; bovenal, is er een besluit, in welken zin ook, genomen, men scliikke zich gedwee naar de stemming der meerderheid en blijve daarom onze zoo veelzijdig-nuttige instelling niet minder getrouw! — AVat mij zelven aangaat, hoe beslist ook van overtuiging, mijne taak hier dringt mij tot de striktste onpartijdigheid. Ik zal trachten die in het oog te liouden,' en waar ik ze vtTgeten mocht, bid ik om uwe terechtwijzing. Laten wij elkander dan ook nu lielpen tot geregelden gang, tot gopde besluiten, in elk geval tot aankweeking van dien vriendschappelijken zin, die ons dczen dag niet aHeen tot een werkdag, maar ook tot een feestdag moet makcn; van dien handelsbroederlijken gt'ost, die in liet verledeiie het levensbeginsel en de kracht was onz<»r Ver- eeniicinfiC, i'n die het levensvoedsel en de waarbors moet zijn ook van haar toekomst! Met dien wensch open ik deze Vergadering. DB VEREENIGING. 337 • Een opgewekte tocspraak, waarait liefde sprak voor de Ver- <«'*• eeniging. De grieven, die hem in 1866 in een onbezoniieii oogciiblik hadden doen besluiten zijn ontslag als lid der Vei'- eeniging te neraen, waren geheel gewekcn ; hij voeldezich als een veteraan onder zooveel jongeren * en juist dat gevoel van veteraan had in dezen tijd invloed op zijn verhouding tot een zeer speciaal onderdeel van de Vereeniging. In dezen tijd toch zocht Muller hem te bewegen een gesohiedenis te schrijven van den Nederlandscheu Boekhandel van zijn tijd -, en blijk- baar als uitvloeiscl daarvan begon Kruseman ook iets te ge- voelen voor het historisch belang, dat het Archief der Ver- eeniging heeft. De overweging, dat nu sinds het vorig jaar de Vereeniging door de aankoop van het Vosje „een eigen haard had", deed hem nog voor zijn uittreden uit het Be- stuur een eerate poging doen, de verschillende archivalia — niet de Bibliotheek, die bij Muller aan huis was — te' ver- zamelen en daar onder een goed beheer bij elkaar te bren- ' Vgl. hiervoor Dl. II biz. 329. * „Waarom, Kruseman, schryft gij niet eene gesohiedenis v. d. Nederl. boekhandel in uwen leeftyd, van Jan Sybrandi en Westerman af tot nnl Doe dat toch eens en ge zult waarlyk een zerr goed werk doen. Vergeet dat niet boor I Dat zij uw werfc." (Brief van Fred. Mnller 5 Juni 1874). £n tien dagen later (15 Jani) weer: „Per post zend ik u heden een gedenkteeken ait den eersten tyd v. awe boekhandelaarswerkzaamheid. Welk een tyd ligt er achter ons als ik mij bedenk dat deze of geene meid of jongen u over den toonbank vroeg : Meneer heb u ook Uinaldo le deel, en dat gij a dan begverdet het boek te halen, voor een dub- beltje per week, — of dat gij de lijsten uwer leesinrigting schreeft en byhieldt. In alle gevalle was die leesinrigting iets nieuws en nu komt op nieuw de wensch bij mg op, dat ge eenige aanteekeningen daarover raogt opstellen, of dicteeren {dat bevalt my tegenwoordig zoo). Niet dat die dingen zoo enorm belangryk zyn zouden, maar ze zouden een blik in onzen tegenwoordigen en verleden toestand geven." Het denkbeeld van Muller, dat Kruseman als boekbandelaar-historicas zou optreden viel in goede aarde; den 19 Juni 1874 ant woordde Kruse- man: „Kyk, ik zou 't nog een illusietje vinden zelfs, om, als ook ik eens rentenier mogt worden, een onderdeel op my te nemen en zamen als veteranen nog dienst te doen in de huiswacbt!^' 338 ONTWORPEN PLANNEN. 1874. gen ' ; die poging had ten gevolge, dat het Archief in het Ifestelhuis werd saarngebracht ^ en dat Fred. Muller in zijn Rapport over de hiblioiheek in Juli 1875 uitgebracht dat punt nader -aanroerde '. Het blijkt uit dit alles, hoe Kruseman in 1874 met hart en ziel leefde voor de Vereeniging; een teeken vangrooteop- gewektheid. Er was in zijn gemoed een geheel niouw leven gekomen. Hij zag de toekomst niet meer zoo donker in als in het vorig jaar, toen hij uit slcurgang zijn zaken zoowat gaande hiekl, en nog werkzaam was in zijn zaken, ja, waarvoor eigen- lijk? Thans had hij een doel: zich een flink goed fonds te scheppen om over eenige jaren dat aan zijn compagnon te kunnen overdragen als een vaste basis, waarop nieuw jong leven zich zou kunnen ontwikkclcn en naar tijdsomstandighe- (len en nieuwe behoeften der maatschappij de vleugels niim zou kunnen uitslaan. Nieuwe lust en vecrkracht om te werken en zijn zaak haar vroegcren ghuis terug 1x5 gevcn waren in overvloed voorhanth^i en reeds dadelijk nadat in het vorig jaar de zaak tusschen Kru- seman en Tjeenk Willink beklonken W5is, had zich bij hem die nieuwe levensmoed geuit. In de eerste negon maanden van dat jaar was slechts edn werk voor hem ter vertaling aange- teekend, nl. Thackeray's Old Keminglofi '^ -, na den 1 October komt zijn- naam uit dien hoofde niet minder dan achtmaal voor, met Alcestls *', Louis du Temple Les tciencps iisiieff^s ^, Henry M. Stanley Ka/uin, Prince, King and Slave ®, Harriet Beecher Stowe IFowan iti sacred /luforj/ ', Kmile Witli I?cc(^ce ferresfre ', Aui^ust Werner Die Jleldeu d^r Chrul- Brief aan Muller 13 Juni 1874. VevHlufj 1873—1874 biz. 2. t. a. p. 1874—1875 biz. 8. Vgl. noiiwsio/fni Dl. 11 biz. 565 vl^^. Nieuwshlnd voor den liockhnndol 2 September 1873. t. a. p. 14 October 1873. t. a. p. 28 November 1873. t. a. p. 12 Deceaiber 1873. SCHETSBN UlT I)B DIERENWERBLD. 339 liche^i Kirehe *, D, G. Elliot Tfie life and /labils of wiUl ani- ih74. mah * eii E. Deliannc Les merveill^s de la locomotion ^, en die frissche kraclit zou voortgaan in 1874 in deze rubriek in het Nieuwshlad zich te uiten. Drie diet titels zouden aanleiding worden tot nieuwe uitgaven. Van de Sckeiseii nil de dierenwereld'y Uefeekend door io9t^\\ Wolf. (Jegraveerd door J. W. en E. Whymper, met cenigszins gewij- zigde bijschriften van J). G. Elliot, verscheen de eerste afleve- ring in Februari 1874 en kwam in het laatste kwartaal van hetzelfde jaar gereed. Hoewcjl Schlegel de" platen eenig in haar soort noemde ** en deze aj)preciatie met vette letter in het prospectus afgedrukt werd, schijnt het debiet geeuszins aan de verwachting voldaan te hebben; het volgt althans nit het feit, dat van de eerste aflevering 2000 excmiJaren getrokken wer- den, welk getal voor de volgende teruggebracht ward tot 800. De oplaag zou echter benut worden voor ecn ander doel, dat straks ter sprakc zal komen. Het tweede werk, dat het licht zou zien in vertaling van de hierboven genoeinde buitenlandsehe werken, was Stowe's Woman iyi sacred history y vcrtaald door mevr. De QraaH- Holtrop onder den titel Vromoeii der Schrift; het werk, dat in afieveringen i f 0.90 ])articulier verscheen, en com- plect afgelcverd werd ingenaaid voor f 7.20 en gebonden voor /' 9.35 (beidc netto) dekte, in weefwil van cieu nieuwe goedkooi)e titel-uitgaaf ii y*0.40 de aflevering, sinds Noveml)er 1876 in de paar jaar, dat Kruseman de cxploitatie Ix^hartigde, wel nog nict de kosteji, maar had, ds^t in aanmerking geno- men, goed succes; de oplaag van de eerste aflevering behoefde voor de volgende teruggebracht te worden van 1500 op slechts 1000 exom))laren. • Als van zelf roe])t deze uitgaaf ecu andere van Kruseman t. a. p. IG DeceiiiLer 1873. t. a. p. 19 December 187.3. Brief van Schlegel 29 Januari 1874. 840 BEECHER STOWE, VROUWEN DER SCHRIPT. 1874. iu de herinnering en wel eeu uit zijn allereersten tijd : de Bijbehcke vrowoen. Puuten van overeeukomst : hetzelfde onder- werp wordt gelijksoortig behandeld, d. w. z. bij beiden staat het stichtebjk, niet het historisch karakter op den voorgrond ; beiden levcren tekst en platen; maar ook verscbil: bij de oudere uitgaaf zijn als het ware de prenten hoofdzaak, bij de jongere de tekst, bij de oudere zijn het prenten en tekst, bij de jongere tekst en prenten en in aansluiting daarmede is o6k die tekst geheel anders behandeld. Bij de oudere oorspronkelijke bijschriften in poezie, bij de jongere een proza-tekst uit het Engelsch overgezet. Bij beiden zijn de prenten afdrukkcn uit het buit«nland ontvangen; bij de oudere staalgravures uit IVankrijk betrokken, bij de jongere bonte kleurendrukken in Engcland gemaakt. Die verschillen niet in aanracrking genomen, is dus de Vrouwen der Schrift een gelijksoortige uitgaaf als de Bijbel- sche vrouwen van 28 jaar te voren, en de vraag dringt zich op den voorgrond, hoe Kruseman er kon toe komen thans zoo iets te oudernemen; de tallooze ondervindingen, die hij in zijn leven zoo ruimschoots had opgedaan, eerst zijn overgang van orthodox tot modern en zijn vurige kamp in het verspreiden van de nieuwere Ghristelijke godsdienstwetenschap, daama zijn breken met die richting voor zoover zij een polemisch karak- ter begon te krijgen, zijn moedeloosheid, toen hij gesteld werd voor het groote levensraadsel, den dood, die hem onverbidde- lijk * had ontnomen* hetgeen hem lief en dierbaar was; beur- telings daarna opflikkering en terugzinking, verkrijgirig en ontneming van nieuwen moed en kracht, maiir nimmer meer terugkeering tot dat eene, het berustend geloof in een Zalig- maker, ging hij in deze jaren een strecp door zijn verleden halen, breken met eigen ontwikkelingsgang ? En moet in dit verband daaraan niet een zekcre kracht bijzetten het feit, dat ten vorige jare een nieuwe editie van Da Costa's Israel en de voJkfi7i bij hem verscheuen was? 'A/5ifC roi u(isi/.ixo(i *ii' a^^/jtua-TOQ {[lias boek IX reg. 158). THACKERAY OLD KENSINGTON. 341 Noch het ^^n noch het ander komt mij aannemelijk voor; 1874. veeleer geloof ik, dat slechts speculatieve doeleiiiden, meer niet, hier een rol speelden, bij den ongemeenen opgaug, die zijn oude uitgaaf Be negerhut * in bezit van Brinkman genoot. Maar niettemin blijf ik de verscliijning van dezen titel in de fondslijsten een vreemd feit vinden, daar zij, naar me lijkt, niet past in den logischen voortgang van Kruseman's denkbeel- den in dezen tijd, althans voor zoover ik die voor me zelf heb pogen te reconstrueeren. Deze uitgaaf was dus goeddeels een terugkeer tot een rich- ting van veel jaren te voren; de eerste vertaling, waar ik op doelde, bracht weer een ouden naam in zijn fonds terug, dien van Busken Huet. Coenraad's zuster, mevrouw Van Devent^r vertolkte op Kruseman's verzoek Miss Thackeray's Old Ken- singiony een waarlijk niet gemakkelijke taak. „Alles te geven zooals 't daar ligt, schreef Kruseman eens aan Van Deventer ^, mannetje naar mannotje, is ondoenlijk. De schrijfster dient hier en daar geholpen, in keus van woorden, in bouw van volzinnen, in punctuatie enz. enz. Ora te doen wat mogelijk was, heb ik in die twee eerste vellen nog al wat trachten bij te spijkeren. Maar toch is \ nog lang niet wat het wezen moest. Zie, bid ik u, zelf nog eens of er, naar uw oordeel, nog wat aan te verhelpen valt en hak en vul aan naar goed- vinden. Ik neem de verantwoordelijkheid op mij u te verzoeken Old Kensington te vertalen zoo vrij als u zelv' goed dunkt. Het publiek zal er u en mij dankbaar voor wezen. Hoev^el talent mevr. Thackeray ook hebben moge, ze heeft hier en daar om leesbaar te zijn een st^untje noodig.^' Hoewel de uitgever zeer met het boek wegliep ^y zou de * Zie hiervoor Dl. I biz. 242. * Brief aan Van Deventer 15 December 1873. * „Ik moet zeggeu, dat dit boek met buiteugewoon veel talent ge- schreven is en hier en daar aan het fijne gevoel van Georg Eliot doet denken. Ik heb het nog niet geheel uit, maar ik geniet er bij." (Brief aan Van Deventer 13 October 1873). — „Ik vind het een juweeltje van Deel II. 23 842 WEEVERINOH, GRAPHISCHE PEUSCOURANT. 1874. uitgaaf een nadeelig saldo oplevereu en dat nog wel, terwijl l)e Gids ' eerst het Engelsche werk voor de verscliijning van de vertaling reeds zeer geprezen had en een jaar later ^ niet naliet op die vertaling zelve als een loffelijke uitgaaf te wijzen. Schoon deze drie uitgaven verschenen met het adres van Kruseman & Tjeenk Willink, behooren zc feitelijk nog tot de uiigaven van Kruseman alleen, en evenzoo waren nog eenigo andere uitgaven in 1S74 een gevolg van vroeger door Kruse- man aangeknoopte relaties. Tn de eerste plaats de eerste aflevering nit zes vellen kaart bestaande van de Graphisclie prijscoxiranl d-er effecien ter heurse van Afmf^rdawy over Januari 1 874, door zijn vroegeren boek- houder J. J. Weeveringh saamgcsteld. Deze uitgaaf werd in de volgende maand vervolgd en daarna gestaakt. Wellicht was de prijs (y* 10.80 part, voor den jaargang van 12 afleveringen) daarvan de oorzaak. lets andera komt daar, meen ik nog bij. Vergis ik mij niet, dan was dit een van de eerste maleii, zoo niet de allereerste maal, dat de graphisclie methode i)ractisch aangewend werd in een uitgaaf voor het groote publiek. Men was gewoon dergelijke werken te ontvangen als tabellen, vol cijfers; een duidelijker, eenvoudiger overzicht, dat hetzelfde gaf als gewoonlijk, maar op gansch andere wijze als tot nu toe gebruikelijk, viel niet in den geest. Dat de nieuwe firma een dergelijke uitgaaf ondernara, al moest zij die dan ook staken, blijkt daaruit niet, dat de ziel van die firma weer nieuwe kracht gekregen had? In de tweede en derde plaats moet Schotel genoemd worden. een boek — details zoo ontzao^gelijk fijn gevoeld en even fijn gesclire- ven, dat ik sommige driemaal overgelezen en er mijn hoofd bij geschud heb van plezier." (Brief aan Van Deventer 19 October 1873). ' 1873 Dl. IV biz. 404. ' t. a. p. 1874 DJ. IV biz. 54 i. SCHOTBL^ ZEDEN EN GEBRUIKEN AAN DE ZAA.NSTREEK. 343 Na het coinpleet vcrschijnen van zijn Yolkshoehen in April was i874. spoedig een nieuw werk op touw gezet. Naar aanleiding van de tentoonstelling van Zaanlandsche oudheden en merkwaardighedcn in den zomer van 1874 ge- houden, stelde Kruseman aan Schotel voor een ^populair werkje te schrijven over oud-Zaanlandsche zeden en gewoonten; de eerste aflevering verscheen in het begin, de tweede en derde in het einde van September. Tegen een particulieren prijs van ./'1.80 en ./3.60 voor een op echt Zaansch papier gcdrukt exemplaar, schijnt het debiet in den beginne uiet aan de vervvachting voldaan te hebben; het aantal steendrukplaten, door C. C. A. Last getee- kend toch, werd van vier op drie teruggebracht. Uit den aard der zaak toch was een dergelijk boekje alleen gewild bij oudheid- liefhebbers en deze hadden inderdaad ruimschoots voldoende aan den treffelijk ingerichten catalogus, waaraan dan ook te- recht door Schotel in zijn inleiding hulde werd gebracht. Een paar dagen na het kompleet komen der Zeden en ge- hruiken aan de Zaansfreek, even voor den 3 October, verscheen opnieuw een geschrift van Schotel. Het was inderdaad niet te verwonderen, dat deze Leidsche historicus de driehonderdjarige herdenking van het ontzet der stad van zijn inwoning aangreep om ook over dat feit het een en ander in het midden te brengen, en het vcrschijnen van Hei edele drmnanschap Va?i d^r Werf\ Doiisa^ Van Hout was er het gevolg van. Ongeveer een derde van de onkosten werd door het debiet in drie jaar tijd gedekt. In de vierde plaats was een uitvloeisel van vroegere relaties de uitgave van Van Oordt's Korle scJiets der algetneene ge- schiedenis. Eerste sink. Oude geschi^denis^ en het een jaar later verschenen Tweede sink, Middeneeuwen : beide boekjes waren, zooals ik vroeger mededeelde ', herdrukken van in 1863 en 1865 reeds bij Kruseman verschenen boekjes van dien Haagschen leeraar. ' Zie hiervoor Dl. II biz. 40. 23* 1874. 344 COHEN STUAET, ZES MAANDEN IN AHBRIKA. In (le vijfde plants rnoet iii dit verband geuoemd worden de in Juni uitgegeven schooluitgaaf van Bogaers' l)e f'^jgl ran Heem^kerk naar Gibraltary een tweede druk van de veertien jaar vroeger verschenen eerste uitgaaf. In de zesde plaats zij vermeld de in November versche- nen eerste aflevering van Cohen Stuart's Ze9 7>iaanden in Amerika, Cohen Stuart was reeds vroeger in de Nieuwe Wereld ge- weest. In 1873 ging hij weer daarheen. Voor zijn vertrek polste hij Kruseman, of deze genegen zou zijn na zijn terug- komst van zijn hand uit te geven een „degelijk, doorwerkt book, van inhoud rijp doordacht, van vorm aangenaam en boeiend, dat wellicht in den trant van reisverhaal, toch een geheel van beschouwingen en opmerkingen, bovcnal waarnemingen bevatten zal, het lezen en nadenken waard'' * ; de losse vluchtige aan- tcekeningen, die hij tijdens zijn rcis in de Utrecldsche Courant (uitgave Bosch) zou plaatscn, konden evcnmin als zijn toe- koinstig verslag te leveren van de Alliantie-vergadering daaraan schade doen. Het denkbeeld viel in goede aarde en zoodra was Cohen Stuart niet weer in het land terug of er werd aan het boek begonnen, kopy geleverd en met drukken begonnen. Een geschil over het honorarium deed zich voor. De auteur meende recht tc mogeii hebben op ./ 36 & /'38 per vel en hij wendde zich in het geschil tot A'an Kampen en tot Kraay om van hen te vernemeu, dat /' 20 per vel inderdaad niet te gering was. De eerste aflevering van 5 vel werd getrokken in 1500 exem- plaren en voor de volgende werd de oplaag bepaald op SOO. De uitgaaf had flink debiet; tegen een netto prijs van/* 7 werden er in 3 jaar 767 exemplaren geplaatst. En in de zevende plaats was een gevolg van vroegere uitge- Urief van Cohen Stuart 28 Auirustus 1873. VAN CALCAR, UIT HET LEVEN VOOR MET LBVEN. 345 vers-relaties het tijdschrift van mevr. Y-an Calcar's U'd he.i leveu 1874. im»r het leoefi, waarvan de eerste aflevering in October verscheen. Wat Krusenian eigenlijk aan zijn oude vriendin vooretelde, met wie hij nu sinds 1859 niet had saaragewerkt, en die sedert eeii geheel andere richting als hij zelf uitgegaan was, bleef mij onbekend. De rechte lust voor dit tijdschrift kreeg hij echter niet; mevr. Van Calcar dreef door dat haar geheel de vrije hand zou worden gelaten ; „Gij raoet mij geheel vrij laten in de uiting mijner overtuiging, ook waar die geheel tegen de uwe indruischt — mijn publiek is aan mij gewend en wil mij zooals ik ben! Laat u dus niet door uwe vrees voor eene neiging voor iets dogmatiseerends leiden — ik behoor tot gencrlei secte maar — ik ben een Christin en moet dat be- lijden tot aan mijn laatsten snik !'' ' De verwachting van mevr. Van Calcar, die Krusenian niet decide, dat het tijdschrift onder haar publiek een toenemend debiet zou vinden, bleek juist en zulks gaf liaar een steeds vermeerderde opgewektheid zich het tijdschrift te blijven wijden. Toch werd het na het verschij- nen van aflevering 11 en 12 van den jaargang 1876 niet ver- der voortgezet. Deze uitgaaf is een vrij belangrijk verschijnsel in Kruse- man's fondslijst, vooral als die beschouwd wordt in verband met Da Costa's Israel en de volk&ti en Beecher Stowe's Frouwefi der Schrift in dit en in het vorig jaar verschenen. Het is toch bekend, hoe bij mevr. Van Calcar, vroeger eene der trouwe geestverwanten van het Chrisfelyk Alhtim, een spiritistische neiging de overhand had gekregen. Personen als Swedenborg, Jacob Bohme, Antoinette de Bourignon, en het Irvingianisme waren van haar richting; haar streven, dat zich uitte in verschillende tijdschriften, zou op abstract gebied helpen voorbereiden , wat Kern door zijn studie van het Sanskrit op philologisch terrein zijns ondanks deed, de heden- daagsche theosophie, het gewone verschijnsel, w^aar na een asbolute negatie — de moderne theologie — de mystiek op * Brief van mevr. Van Calcar 19 November 1874. 346 VAN CALCAll, UIT HET LEVEN VOOIl HET LEVEN. 1874. den voorgrond treedt. Mevr. Van Calcar was dus in het uiter- ste vervalleu van hetgeen de nioderne theologie voorgespiegeld had te zuUen omverwerpen : het geloof aan wonderen en een bovennatnurlijken geest. En is het dan niet de moeite waard op te merkeu, dat Kruseinan, die zulk een volbloed en oprecht aanhanger der moderne theologie gewordeu was, na zich vroe- ger reeds als uitgever afgewend tc hebben van die richting, in dezen tijd door een paar uitgaven scheen te zuUcn terug- keeren tot een lang verlaten standpunt? Die uitgaven waren echter geen van alien van veel betee- kcnis; zij dienen genoemd te worden, onidat zij voortvlociden nit vroegere relaticin of verbintenissen. Evenmin zouden dat eenige andero geschriften zijn; toch moeten zij gemeld, omdat zij nieuwe namen in Kruscinan's fonds brachten, en omdat daaruit voor een deel gezien kan worden, hoe nieuwe lust in het oude huis was wcergekeerd. De Carlistische woelingen in het Iberische Schiereiland deden het oog richten op Spanje. Den 19 Maart werd ter vertaling aangeteekend Thieblin's Spain a7id the Spa^dards hy Azaniat Baiuk; voor de vertaling werd gevonden de Iliiarlemsche Doopsgezinde leeraar J°. de Vries en twee maanden later werd de eerste afleverinff van 4 vel verzonden. llet resultaat viel dadelijk bitter tegen; de oplaag van de eerete aflevering moest voor de tweede verminderd worden van 1250 tot 550, zoodat het werk, dat in 6 afleveringen verscheen en kompleet /'2.60 netto kostte, een betrekkelijk aanzienlijk deficit opleverde. De tweede uitgaaf, waar ik hier o}) doel, bracht eveneens een uieuwen naam, dien van een Haarlemnier, in het fonds en leverde eveneens geldelijk verlies op. Van Juni 1874 tot Octo- ber van het volgend jaar verscheen van den Haarleinschen docent Dr. J. E. Rombouts l)e dleren van Nederland. Eerie handleiding tot het deiermineeren der inland^clie dieren, eene navolging op het terrein der fauna, van wat Suringar in het vorig jaar 1S73 met zijn Handleidhig voltooid had voor de Nedcrlandsche flora. ROMBOUTS, DE DIEREN VAN NEDERLAND. 347 Terwijl ceii nieuwe inteekening werd opeiigestcld op De 1874. voorncMiiiHle godHdieuHien, waarvaii mij uiet bleek of daarop succes, al dan niet, gevolgd is, Averden andere planneii beraamd. Een zou oin een eigenaardige boekhandelaars-inoeielijkheid af- spriugen. Het overlijden van David Friedrich Strauss in Februari 1874 gaf aanleiding over dien geleerde een geschrift te doen verschijnen en in het NieuwMad van den 15 Mei 1874 werd vermeld, dat llauwenhoff te Leiden bezig was met het bewer- ken eener biografie, die bij Kruseman & Tjeenk Wiilink het licht zou zien. Schoou hiervan niets kwam, maar daaren- t€gen de derde en vierde aHevering van de loopende serie der Mannen van beteeke^ih in het einde van Augustus ver- schenen, een levensschets door N. C. Balsem van den schrijver van ])a9 Lehen Jesu zou bevatten, was niettemin den 11 Juni 1874 ten behoeve van Kruseman & Tjeenk Wiilink ter ver- taling aangeteekend Zeller's David Friedrich Strauss in seinevi Lebe7i und seinen 8chriften. Twee dagen later werd een circu- laire ontvangen A^an de firma Blomhert & Timmerman te Nij- megen, waarbij den Boekhandfel een vooruitbestelling werd geopend op een vertaling van hetzelfde werk. Uit een corres- pondentie met die firma bleek, dat zij haar prioriteitsrecht groudde op haar advertentie in het Nieuwsblad van den 2 Juni 1874, waarbij zij het verschijnen van een vertaling van dat werk aankondigde ^ Die grond kon geen steek houden en het BestuuT der Vereeniging wxrd in de zaak gemoeid. Daar de Nijmeegsche firma in geene deele voldaan had aan de be- palingen van het Vertalingsreglement, meende het die firma ongelijk te moeten ' geven; „al8 lid der Vereeniging kan de voorloopige annonce, waarop u zich beroept, dus niet gelden, * Even hier opgemerkt, dat in den verderen loop van dit gescbil niet gewezen werd op het feit dat de titel in Blomhert & Timmerman^s advertentie anders luidde, dan de titel door Kruseman & Tjeenk Wiilink ter vertaling aangeteekend, nl. David Friedrich Strauss, nach seiner Personlichkeit und seinen Schriften geschildert [sic] von Ed. Zeller; biykbaar waren beide party en geheel ter goeder trouw. 34«S VEllTALINGSllEUHT. 1874. en bezitteu de lieeren Kruscmaii & Tjeenk Williiik [cveneens lid der Vereeiiigiiig] uUe rechteii volgens de bepaliiigen van het lleglement der Vereeniging". Volkonien juist, zou men zeggen; toch werd de zaak anders uitgelegd. Adolf Blomhert is lid der Vereeniging, raaar niet Tirnmerraan; A. C. Kruseraan is lid der V'ereeniging, maar niet Tjeenk Willink, aldus, zoo redeneerde IMondiert & Tiraraennan, is de (irraa Blomhert & Tirnmerraan, evenmin als de firraa Krusemau & Tjeenk Willink officieel bij de Vereeniging bekend en cen aanteekening door de vertalings- commissie. ten behoeve van Kruseman & Tjeenk Willink kan bij gevolg geen bindende kracht hebben. Bij die eigenaardige uitlegging van het lleglement achttc het Bestuur verdere brief wissel in g nutteloos, en Kruseman zelf meende voor deze kleine uitgaaf — zij verscheen het volgende jaar bij Blomhert & I'immcrman en kostte /*0.90 particulier — geen verdere moeite meer te moeten doen; der concurrenten werd vrij spel gelaten. Uit al deze nieuwe uitgaven straalde weer de oude frissche geest van vroeger tegen; al was er niets anders te vcrmelden over dit jaar, zoo zou daaruit reeds voldoende stof gevonden kunnen worden te besluiten tot de opgewektheid, die Kruse- man had, een fliuk goed fonds voor zijn compagnon en opvol- ger te stichten. Toch zou hij het naar zijn meening voor dat doel niet kunnen laten bij boeken alleen ; de kracht van liet nieuwe fonds zou ge- vonden en gezocht moeten worden in vervolgwerken van langen duur en in tijdschriften. Een zeer groot deel van het jaar 1874 werd dan ook aan de voorbereiding daarvan besteed en niet minder dan vier ondernemingen zouden daarvan het ge- volg zijn. Zijn die ondernemingen, zooals zal blijken, reeds daarom alien belangrijk, zij zijn het niet minder om de auteurs. De nieuwe compagnon bracht nieuwe schrijvers aan: Craandijk en De Veer. Het jaar 1874 zou dan voor een goed deel bestaan in het CRAANDIJK EN SCHIPPERUS, WANDELINGBN QOOR NEDERLAND. 349 voorbereiden van nieuwe tijdschriften eii vervolgwerkiai. Kru- i«"i. semairs aaiidaclit zou zich in de allereerste plaats vestigcn op eeu aantal der plannen, die liij Juli van het vorig jaar te Bonn zijude had opgeschreven. Het eerst kwam een Nederlandsche Academy aan de beurt. De eerate redacteur van J)e Nederlandsche spectator word daar- toe aangezocht^ maar^ denkelijk wegens gebrek aan tijd, kon Lindo het voorstel niet uannenien ' en het is inij niet gebleken, dat later nog pogingen gedaan zijn een ander voor het denk- beeld te winnen. De andere denkbeelden, die overwogen warden en tot uitvoer kwainen^ waren „een echt HoUandsch tijdschrift in de manier van de GartenlAiabe'' , „een politick tijdschrift voor hci jonge Nederland" en „Wandelingen door ons vaderiand met pen en teekenstift''. Het eerste waarmede het publiek zou kennis maken, waren in October de Wandelingen door Nederland mnt pen eji potlood door J. Craaudijk en P. A. Schipperus. Aangczien ik over de voorbereiding van dit werk niet de geringste aanwijzing heb gevonden in het mij ten dienste staand materieel, ligt het verraoeden voor de hand, dat wel is waar het denkbeeld van Kruseman zelf was uitgegaiin, niaar dat de voorbereidende maatregelenj, het zoeken en vinden van een schrijver en van een teekenaar, geheel het werk is geweest van Tjeenk Willink en dat denkbeeld kan versterking krijgen door de overweging, dat Craandijk leeraar was en nog is bij hetzelfde kerkgenootschap, waarbij ook Willink gediend had. Ik bepaal mij daarom, bij gebrek aan beter, hier af te drukken, wat Kruseman aanteekende, want ook kan, bij nauwgezette lezing van die aanteekening, daarin stof gevonden worden voor mijn meening, dat in deze uitgaaf Kruseman eigenlijk niet aan het woord is. ' Brief van Lindo 13 FeLrnari 1874. 350 CRAANDIJK EN SCHIPPERUS, WANDELINGEN DOOR NBDKRLAND. i«74. „Ecii vverk, dat van ziju oorspronkelijk plan eeuigszins afge- weken, maar toch goed gcworden is. Mijn voorstel was: in afwisseleude afleveriugen gaandeweg te geven een beschrijving van ons laud, vooval met het oog op gewestelijke en plaatselijke historischc bijzonderheden, antiquiteiten, overleveringen, ge- woonten en gebruiken, volkseigenaardigheden enz. In veel vroeger jaren had ik dit reeds beproefd, en de Tafereelen uit het Drantsch dorpsleven door G. van Schaick, 1848, waren daarvan, maar in 's schrijvers eigenaardigen vorm, het gevolg geweest; de eerste van een gedroomde reeks provinciale tafe- reelen, waarvan de pendanten geen bewerkers konden vinden. Nu zou Graandijk op zijne eigene manier die heele taak op zich nemen, en Schipperus zou met zijn potlood zijn mede- wandelaar zijn. Hij was meer historicus en natuurbeschrijver dan de schetser van tafereelen of de historische verhaler. Toch wordc zijn werk geloofd." Door, colportage vooral moest de onderneming haar debiet zoeken. De kosten daaraan besteed waren waarlijk niet gering en drukten, zooals te begrijpen is, vooral op de rekening- courant der eerste deelen ^; tot ultimo December 1877 werd hicraan besteed /* 4403.20, hetgeen de uitschotten voor de vier deelen 2 op ./ 18840.47 bracht. Dat waarlijk die colportage niet overbodig was, blijkt daar- uit, dat de eerste aflevering verscheen in 2500, de volgende in 1000 exemplaren, dat die oplaag voor de beide volgende deelen verhoogd werd tot 2000 en dat van den eersten bundel in 1876 een herdruk moest verschijnen. De onderneming van de firma Kruseman & Tjeenk Willink vond instemming. Dank zij het nieuwe bloed, dat Kruseman in zijn zaak gebracht had, was een uitgaaf tot stand gebracht, waarop in elk opzicht met groote voldoening teruggezien mocht worden; in hot geheel verschenen er tot 1884 zeven deelen en een deel wandelkaarten ; in 1888 werd de serie ge- ' f 4278.G0 voor de drie eerste deelen. * Kl. deel 1 tot 3 en de herdruk van deel 1. VllAGEN DES TIJDS. 351 volgd door nog edii deel Nieuwe wandelhigen en sedert ziju 1874 de Wandelingeiiy naar de provincien en landschappen geordend, nog vele malen herdrukt, want het zijn uitnemende gidsen gebleken voor hen, die met kennis van zaken de merkwaar- digheden van ons land willen bezoeken. Ook werd in dit jaar metterdaad gewerkt aan de verwezen- lijking van ,,een politiek tijdschrift voor het jonge Holland". 