None
. . 52,240 r en voor den bouw van aardvruchten of andere drooge gewassen eene uitgestrcktheid : in 1856 van .... 14,706 bouws r If 1857 1858 1859 1860 0 M W 0 14,5887^ 15,3347^ 14,608 14,610 r 0 0 0 , Terwijl alzoo dc landbouweiide bevolking voor hare rijsttcclt per huisgezin gemiddeld niet mccr heeft gchad dan: in 1856 0.874 bouw 0 1857 0.831 0 0 1858 0.831 ^ 0 1859 0.807 0 0 1860 0.812 ^ is deze* geriuge bcdeeling eeuigzins vergoed door eene vrij ruiine produktic, die  bouw  34.76 0 0 35.31 0 0 35.54 0 0 35.07 • 0 0 35.60 en gemiddeld over de 5 jarcn 35.26 pikols, b. per huisgezin: in 1856 .... ruim pikols 3039 29.367, 0 0 M 1857 1858 1859 1860 bijna 0 ruim 0 0 0 29. IS*/, 28.307j 28.917, en gemiddeld over de 5 jaren ruim 29.20 pikojs. Waiineer men aamieemt, dat de padi bij de pclliug 46 ®/q verliest, dan zou daaruit volgcu, dat een landbonwend huisgezin in die 5 jaren 716 PA. Toor sijne roeding gemiddeld heeft gehad 15.77 pikols gepelde rijst, eeoe hoeyeelheid daarvoor niet toereikende ; gezwegen nog, dat alsdan in de beboefte aan zaaipadi niet is Yoorzien. Vreemd is het evenwel, dat, in weerwil van die omstandigheid, de prijzen der padi, althans volgens de opgaven in de rege- ringsverslageo, in hetzelfde tijdvak als zeer matig kaunen beschouwd worden. Zij liepen per pikol: in 1856 van /1.76V, tot / 2.41 ^ 1857 , ^ 1.78V, M M 2.42V. , 1858 M , 1.78V, 0 r 2.42Vi , 1859 , , 1.79 , , 2.42 , 1860 , M 1.80 , ^ 2.42 dat 18 gemiddeld: in 185G / 2.08V, , 1857 M 2.10V, M 1858 g 2J0V, , 1859 r 2.10V, , 1860 g 2.11 ») Let men daarbij op de beboefte aan Toe- dingsmiddelen voor dat gedeelte dcr bevol- king, hetwelk niet tot de landbouwende huis- gezinnen behoort, en, zoo als wij gezien beb- ben, nog al talrijk is, dan zou men uit al het Yoorafgegane tot de couclusie moeten komen, hi dat de produktie reel grooter is geweest, dan in de regeringsverslagen wordt opgegeven, hoezecr dit, wegens de vrij belangrijke pro- duktie van ruim 35 pikols gemiddeld per bouw niet zeer waarschijniijk is, of dat er een aan- zienlijke invoer van rijst plaats grijpt, of dat de teelt Tan djagong en andere surrogaten voor de Yoeding Yrij bednidend moet zijn. Voor dit laatste schijnt eenigzins te pleiten de uitge- atrektbeid der voor aardvruchten en andere drooge gewassen gebezigde gronden, die in de 6 jaren van 1856—1860 nagenoeg 29 7o l^eb- ben bedragen van de voor eigen kultuur door de bevolking beplante velden; hoezeer het waarschijniijk is, dat een niet onbelangrijk ge- deelte voor de teelt van tabak is gebruikt. *) Met een verlies van 46 % bg de pelling ataan de hier voor de padi gegoveii midden prijzen onge- veer gelijk met eenen prija van /* 8.88 voor een pikol eens gepelde rijst of hriu gaba, Waar de prodaktie van rijst, koo als hier, kan geacht wor- den OQtoereikende te zijn ter voorzicuing in de geheele beboefte daaraan, is die pr\ja 0Dgetw\jfeid Diet hoog. Volgens de hierboven opgegeven raiddoi- prijzen der padi had dus dat artikel eene waarde in 1856 van 1857 1858 1859 1860 if f 3,593,854 # 3,723,166 , 3,750,913 r 3,757,416 3,924,146 9 9 en voor het geheel van / 18,749,495 terwijl aan landrente van de  op- gebragt : A per landbouwend gesin: in 1856 / 11.94V, w 1867 jr 11.44V, # 1858 ^ 11J8 9 1859 r 11.— 9 I860 , 10.98 ^. per bouw met padi beteeld: *) in 1856 / 13.63 # 1857 .....# 13.76V, 9 1858 M 13.74 9 1859 ^ 13.63V, 9 1860 ^ 13.51 ^) lo 'de hier gegeven berekening is de heffiag der landrente, berekend per bonw, roim !</, galdca hooger dan die voor Pasoeroewan is opgenomen io de tabel, voorkomende op bladz. 653 vmn Dcd I van dit Woordenboek. Het verschil is daanu toe te schrljveo, dat hier de berekening is geauakt over het eyfer der bouws, die met p»di ago beteeld geworden; terwql in de b'edoelde tabel de bereke- ning voor de jaren 1855 en 1866 is gemaakt ovsr de hoeveelheid bouws, die gedieod hebben voor oft^ kultnur der bevolking, daaroniler dus b^grepei dc velden beteeld met aardvruchteD en aodere gevis- sen dan padi. De berekening b^ de bedodde tabei is dus niet juist, ofscbooo tot verontsehnld^iDg kso dienen, dat in de regeringsopgaveu voor de gemcldc jaren 1864 — 1855 de door de bevolking ^watiget kultnur gebesigde grondeu in een cqler zgn begie* pen, zonder vermelding hoe veel daarvan laci patii, hoe veel met andere gewassen beplani syn g^woidea. PA. 717 c, en berekend over de waarde van het padi-prodnkt : in 1856 18«/,oo '/o , 1857 18V, r ^ 1858 ...... 18V» # , 1859 18»/^ r , 1860 18 , Hoezeer het hiernit blijkt, dat de landbon- wende bevolking voor de heffiog der landrente zoo zwaar belast is als die van maar weinige residentien op Java, zoo is die heffing toch nog altijd gebleven beneden het Vj ^i^r pro- duktie. Wij kunnen dit te meer Toor zeker houden, omdat» gelijk hierboven reeds b op- gemerkt, de padi-prijzeu in het behandelde tijdvak als zeer matig te beschouwen zijn en dus ook de waarde der rijstproduktie, hoezeer in verbaud tot die padi-prijzen, door ons eer te laag dan te hoog is gesteld. De bevolking van Fasoeroewan is bekend als eene der meest -welrarende op Java en de heffing kan dus, ook uit dat oogpunt beschouwd^ niet druk- kende genoemd worden. Van de relden, die voor 's Gouyernements knltnres zijn gebezigd geworden, heeft de ge- heven landrente bedragea: in 1856 / 79,062.06 ^ 1857 77,313.47 ^ 1858 r 78,811.24 r 1859 ^ 75,133.96. , 1860 r 71,530.96 dat is per bonw: in 1856 / 12.76 9 1857 # 12.46 , 1858 M 12.67V, M 1859 r 12.24Vj M 1860 M 1I.64V, De aanslag in de landrente voor de ten be- hoeve van 's Goavernements kultures a%ezon- derde yelden is derhalve, per bonw berekend, niet 100 hoog geweest als die voor de met padi betedde velden. Deze nitkomst geeft aanleiding tot de yeronderstelling, dat de aanslag der land- renten yoor de door de bevolking yoor eigen kultuur gebezigde gronden niet is geschied alleen over de met padi beteelde velden, maar ook over die, welke yoor de teelt van aard- ymehten en andere drooge gewassen hebben gediend ^). In het artikel oyer de teelt van klapper- of kokosnotenboomen, deze yoor de inlandsche bevolking zoo belangrijke brou yan inkomsten, hebben wij aangewezen, hoe de residentie Pa- soeroewan, wat den aanplant van klappers en de daaraan in de laatste tijden ^egeven uit- breiding betrof, in het daar behandelde drie- jarig tijdvak van 1856 — 1858, in vergelijking met andere residentien op Jaya, de meest on- gunstige resultaten had opgeleverd, oisohoon ^ wij het buitengewoon ongunstige dier resulta- ten, waartoe vooral het jaar 1856 het zijne had bijgedragen, uit dien hoofde en bij gemis aan de noodige ophelderingen van de zijde der regering, meenden te kunnen toeschrijven aan de eene of andere accidentele omstandigheid, zonder daaruit tot de gevolgtrekking te be- hoeven te komen, dat Pasoeroowan voor de klapperteelt zoo veel minder geschiktheid dan andere gewesten zou bezitten. Het biijkt dan ook, dat aldaar die teelt sedert 1856 weder is vooruitgegaan. Het cijfer toch der yruchtdragende boomen is van 168,657 op 1°. Januarij 1856 steeds vooruitgaande geweest, zoodat men had: op 1*. Januarij 1857 .. . 180,738 boomen 9 9 H 1858 • • . 183,742 9 g » 9 1859 .. . 190,756 r g g g 1860 .. . 196,009 ^ 9 r r 1861 .. . 205,633 ^ terwijl de jonge aanplant, die van 705,595 op 1". Januarij 1856 plotseling was verminderd tot 483,210 boomen op l^ Januarij 1857, telde . . 506,583 boomen . • 556,884 M . . 600,818 ^ . . 629,812 r op 1**. Januarij 1858 g , , 1859 , , g 1860 # r ir 1861 ') Daartegen pleit eveDwel, dat, wanneer men voor den aanslag der landrente de berekeoin^ maakt Intusschen is het getal, vooral der yrucht- dragende boomen, in verhouding totde nijvere over het geheel der door de bevolking voor eigen kultaar gebezigde velden, aUdan de volgende nit- komst verkrcgen wordt: in 1856 / 10.64 » 1857 10.66 „ 1858 , 10.52Vt » 1859 10.59 . 1860 10 56 1 .. ■ 11 — of gemiddeld ongevcer / 2 minder per bouw dan bg de GoavernemenU knltorea. 7M PA. en talrijke bevolking van Pasoeroe^^an niet groot, en daaruit laat bet zich dan ook ver- klaren, dat liier de prijs der klappernoten zoowel als der daaruit vervaardigde olie, blijkena bet regeringsverslag over 1800, zoo boog is als niaar iii weinig residentieu van Java. De veestapel dezer residentie is over bet algemcen zeer guuslig. Uit hetgeen dicnaan- gaande in de regeringsverslagen wordt mede- gedeeld, blijkt bet: 1°. dat bet cijfer der buffels bedroeg: in 18BG mannetjes. . 18,137 wijQes 23,237 41,374 , 1857 mannetjes. . 18,511 wijijes 23,711 g 1858 mannetjes. . 18,828 " wijfjes 23,921 , 1859 mannetjes. . 18,574 wijfjes 23,953 42,222 42,749 42,527 » 1860 mannetjes. . 18,684 wijfjes. .".... 24,537 43,221 2**. dat van bet rundvee: in 1856 stiercn. , . 45,652 toeijen 47,240 r 1857 stiercn. . . 46,762 koeijen 47,555 w 1858 stiercn. . . 46,855 koeijen 49,083 r 1859 stiercn. . . 47,082 koeijen 49,219 f 1860 stiercn. . . 48,272 koeijen 51,102 92,892 94,317 95,938 96,301 99,374 3°. dat der paardcn: in 1856 beiigsleu. . 19,867 merrien 17,507 in 1857 bengstcn. . 20,306 merrien 17,956 r 1858 bengstcn. . 20,659 merrien 18,446 # 1859 bengstcn. . 20,962 merrien 19,024 w 1860 bengstcn. . 21,418 merrien 19,834 38,322 39,105 39,9S6 41,253 Uit de bier gegeven cijfers blijkt, dat, k vergelijking met bet jaar 1856, de v»meerd^ ring in 1860 bedroeg: a, voorde buffels 1,847 stuks of bijiia 4V:% b, g r runderen 6,482 ^ ^ , 7" , c, g g paarden 3,878 g , ruimlO , Het is bekend, dat in bet Malangscbe, ecus afdeeliug dezer residentie, een zeer goed ns van iulandscbe paarden gefokt vordi De Gouvernements kultures in dfze resi- dentie bepalcn zicb tot die van koffij, suiier en tabak. Wanneer wij bij de in bet artikcl Koffij') aangetoonde resultaten, welke liepen otct bd tijdvak van 1854 — 1868, vo^eii die, wdke k de jaren 1859 en 1860 zijn Terkr^en, dan blijkt bet, dat bij de koffijkultuur ingedceW zijn geweest: in 1854 .... 29,187 huisgezinaen # 1855 .... 28,930 y 1866 .... 29,216 if 1857 .... 29,888 ^ 1858 . . . ,* 30,146 M 1859 .... 30,174 # I860 ... . 30,790 die geplukt bebben: in 1854 , 1855 g 1856 r 1857 g 1858 g 1859 g 1860 19,627,486 vraehtdnigeade boomec 20,126,306 g 20,1 98,35 JL , 21,123,009 g 21,160,009 , 22,563,486 24,031,144 zoodat men per gezin te plukkeu bceft gc-liad 37,374 j 1; Zie dat artikel op bladz. 167 van Deel IF. PA. 719 in 1854 1855 1856 1857 1858 1859 ]SGO m ruim 669 vruchtdragende bpomen , 700 , 691 bijna 707 9 702 748 780 9 r De produktie lieeft bcdrageu: in 1854 1855 1856 1857 1858 1859 1860 da pikoh 206,635.68 „ 199,«6L49 g 124,540.34 , 204,173.21 ^ 161,554.04 , 178,681.27 ^ 214,461,94  66n pikol koffij is verkregca: in 1854 van ruim 94 vruclitdragende boom en 1855 1856 1857 1858 1859 1860 # w w m 9 g ll/X 9 9 ^ 162 ■ 9 9 u 103 9 9 bijna 131 9 9 ruim 126 9 9 , 112 9 9- 9- 9 9 9 9 Yoor die produktie heeft de berolking out- vangeu: in 1854 » 1855 , 1856 9 1857 r 1858 g 1859 , 1860 / dat is per pikol: in 1854. g 1855. ^ 1856. , 1857. ^ 1858. r 1859. ^ 1860. en per gezin: .in 1854. r 1855. » 1856. t, 1857. „ 1858. M 1859. g 1860. 1,683,999.92 1,635,783.20 1,024,796.12 1,666,284.10 1,443,839.60 1,729,195.67 2,194,844.397, bijna / 8.15 9 9 8.20 If 9 8.23 ruim g 8.16 9 9 8.937, g » 9.68 9 9 10.237, ruim / 67.697j , 56.54 9 ^5.07'U 9 55.75 9 47.897, 9 57.307, 9 71.28 9 9 B 9 9 N Gedurende hot hier behandelde tijdvak wijst de totale aan plant van Pasoerocwan de vol- gendc cijfer saan, als: 1". dat der vrucbtdragende boomen: op ultimo Maart 1855 m geregelde tuinen 2,813,017 f de bosschen. .* 12,520,583 9 paggeis of kampongs 4,745,169 g 9 M 1856 M geregelde tuinen 3,099,750 9 de bosschen 12,438,805 w paggers of kampongs 4,705,214 ,9 9 1857 9 geregelde tuinen 3,425,211 g dc bosschen 12,439,495 a paggers of kampongs 4,386,346 w 9 9 1858 r geregelde tuinen. .<•... 3,445,798 . y de bosschen. . . 12,666,999 9 de paggers of kampongs 5,047,212 20,078,769 20,243,769 20,251,052 21,160,009 720 PA op ultimo Maart. 1859 in geregelde tuinen. • 3,445^798 , de bosschen. 12,666,999 9 paggers of kampongs 5,047^212 21,160,009 t 1860 , geregelde tuineiL 3,103,521 , de bosschen • • . 14,408,969 t paggers of kampongs 5,051,212 1861 , geregelde tuinen 3,394,283 , de bosschen 15,481,402 , paggers of kampongs 5,835,032 2°. der jonge, nog niet vruchtdragende boomen: « fl op ultimo Maart 1855 in geregelde tuinen. • de bosschen. . ,. paggexs of kampongs. 1856 1857 1858 , 1859 , 1860 t 1861 530,057 646,218 90,216 geregelde tuinen 324,157 de bosschen. 1,120,656 paggers of kampongs; 2,830,779 geregelde tuinen. 262,157 de bosschen. 1,585,272 paggers of kampongs 3,073,163 geregelde tuinen 256,570 de bosschen 1,685,768 paggers of kampongs. 2,467,297 geregelde tuinen 256,570 de bosschen. . • 1,685,768 paggers of kampongs 2,467,297 geregelde tuinen 249,849 de bosschen 1,682,254 paggers of kampongs 2,499,297 geregelde tuinen 212,421 dc bosschen 1,203,154 paggers of kampongs 1,873,810 22,568,702 24,710,717 1,266,491 4,275,692 4,920,593 4,409,635 4,409,635 4,431,400 3,289,385 Weshalve men per huisgeziu gemiddeld heeft gehad: op ultimo Maart 1855 vruchtdragende boomen 688 Jonge 9 44 1856 vruchtdragende jonge 9 699 148 732 847 PA. 721 op ultimo Maart 1857 Truchtdragende boomen • 693 jonge t 1858 vruchtdragende jonge t 1859 vruchtdragende jonge , 1860 vruchtdragende jonge , 1861 vruchtdragende jonge Uit de hier gegeven cijfers en daarop ge- maakte berekeningen kan men zien, dat de werkzaamheden voor de huisgezinuen in Fasoe- roewan, bij de koffijteelt ingedeeld, in weerwil dat het getal toenemende is geweest, gaande \i&^ zoo verzwaard zijn, dat, hoezeer een buis- gczin reeda bij den aanvang van het hier be- liandelde tijdvak gemiddeld het aanzienlijk getal van 732 boomen, te weten 688 vruchtdragende en 44 jonge boomen, voor zijne rekeniug had, op het einde van het tijdvak het totaal boomen per huLsgezin bedroeg 909, dat is 177 meer dan bij den aanvang, en daarvan 114 vrucht- dragende en 63 jonge boomen. Opmerkelijk is het, dat in de twee laatste oogstjaren, ofschoon de bevolking toen al meer en meer per pikol voor hare koffij ontving, het getal vruchtdragende boomen, voor den pluk van kkn pikol benoodigd, niet alleen niet is verminderd, maar gemiddeld over die beide jaren zelfs ruim 4^2 boomen meer heeft bedragen, dan het gemiddelde over de eerste vier jaren, toen het cijfer is geweest 114 boo- men per pikol. Ofschoon Pasoeroewau, wat betreft de pro- duktie per boom en per buisgezin, aan de spits staat van de Javasche residentien, zoodat de koffijteelt voor de bevolking d^r zoo voor- deelig i^ als ergens elders, zoo mag het toch, in yerband tot het zoo even opgemerkte, er voor gehouden worden, dat die teelt in ver- houding tot de krachten der bevolking tot hare uiterste grenzen is gebragt, en zelfs zou men de vraag mogen doen, of zij die niet reeds overschreden heeft. In ons artikel over de Koffij hebben wij aangetoond, hoe bijkans overal en zonder uit- zondering de produktie per boom afnemende 11. 168 708 148 702 146 748 146 802 107 861 856 848 S94 909 was, naar gelang de werkzaamheden bij de teelt in het algemeen, maar vooral die bij den pluk, toenemende waren. Hier, waar men te doen heeft met eene bevolking zoo actief en werkzaam, als maar in weinige ge- deelten van Java gevonden wordt, zien wij hetzelfde verschijnsel, en dat nog wd in spijt van verhoogde betaling. Die zoo hooge opvoering der werkzaamheden kan, dewijl het onaannemelijk zou zijn die te stellen op rekening van den vrijen, eigen wil der bevolking, niet anders worden toegeschre- ven dan aan de zucht der gewestelijke bestu- ren tot verkrijging van groote resultaten, zon- der behoorlijk te letten op de wijze, hoe die verkregen moeten worden, als ook aan den prikkel der kultuur-procenten bij de inland- sche hoofden. Het komt ons voor, dat het een zoowel als het ander een bijkans onver- mijdelijk gevolg moest zijn van de schande- l^ke betaling, die de bevolking voor hare koffij ontving en die haar weinig genegenheid voor de teelt moest doen krijgen, zoodat, wat haar daardoor ontbrak aan goeden wil, ijver, lust en zorgvuldige behandeling van pluk en aanplant, wilde men niet al slechter en slechter resultaten zien, van zelf moest worden gecom- I penseerd door toenemenden dwang en toene- mende uitbreiding. De teelt van suikerriet en de bereiding van suiker heeft in Pasoeroewan resultaten opge- leverd, zoo gunstig als in geeue ander.e resi- dentie op Java. Beeds in de eerste jaren na de in veering dier teelt stond Pasoeroewan boven- aan; maar toen kon dit eenigzins toegesclireven worden aan de in denbeginne bestaande kon- trakten, welke van dien aard waren, dat het belang der fabriekanten medebragt, zich meer 46 722 PA. op de vervaardiging .van veel, dan van ffoede suiker toe te leggen, hetgeen, daar de regering gehouden vas do gcbeclc produktie aan te ne- men tegcn de bij de kontraiten bepaalde prijzen Toor le, 2e en 3o soort van suiker, zonder inachtneniing van iusschen liggende nomniers, bij den lagen stand der marktprijzen, baar op de aanzienlijke Fasoeroewanscbe saikerprodnktie geen gering verlies deed lijden; gez^iregen nog, dat door de vaststelling van een maximum van plantloon, betwelk, zoo wij ons niet bedriegen, verschuldigd was over niet nicer dan 30 pikols per bouw, en per pikol minder bedroeg dan elders, de suikerriet plantende bevolking niets gebaat verd door hetgeen meer dan 30 pikols werd geproduceerd. Langzamerbaud ecbter werden de meeste kontraktanten gebragt onder de in 1847 door den Gouverneur-Generaal Rochussen vastge- stelde rcgeling, vaarbij, tegen vrije bescbikking over het een derde der produktie *), aan de fabriekanten werd opgelegd de levering van minstens twee derden, voor zoo ver daarlnede de uit 's lauds kas te verstrekken jaarlijkscbe voorscbotten werden gedekt, en mils die le- vering bestond uit de nommers 16 en 18 der standmonsters; terwijl ook bet plantloon ver- schuldigd zou zijn over de werkelijke produktie, met dien verstande evenwel, dat eene traps- wijze vermindering van bet plantloon zou gel- dcn voor al wat meer dan 80 en 40 pikols per bouw mogt worden gemaakt. Hierdoor viel de produktie der Fasoeroewan- scbe fabrieken, die bijna zonder uitzondering op - de oude wijze, dat is met open pannen werkten, wel eenigzins, maar zij berstelde zich spoedig van dien teru^ang, nadat eenige jaren geleden de vernieuwing of verlenging der bestaande kon- trakten de geJegenbeid verscbaft bad om de fa- briekanten tot bet bezigen van stoomtoestellen te hrengen. Uit een Bijvoegsel van bet Pasoeroewafuch Nieutot- en Adcerientieblad van 21 October 1862 blijkt van dien teruggang en latere toe- neming der Fasoeroewanscbe produktie, welke volgens dat stuk bedragen beeft: ') Die vrije bescbikkiog over het een derde der produktie zog eveowel alechts op de hoaniUeit en niet op de kwaliteit der geprodnceerde soiker, aRn- gezien de fabriekanten hnnne beate suiker aan het Gonvernement moesten leveren, zoodat het over- blgvende, mits de achnld aan den lailde door de levering gedekt was, ter bescbikking der f&briekan* ten wcrJ gelaten. in 1851 pikola 297,581.40 #1852 9 265,653.50 #1853 9 257,986.83 0 1854 9 228,886.46 #1855 ^ 228,809.19 #1856 , 263,967.92 #1857 9 307,875.25 #1858 9 338,277.43 # 1859 9 325,289.17 #1860 , 369,550.64 # 1S61 , 352,815.51 Die vermeerderde produktie is des te op- merkelijker, omdat, zoo wij ons niet bedriegeji, voor vele, zoo niet alle fabrieken de aaaplaft niet alleen niet uitgcbreid, maar veeleer ver- mindcrd is geworden, terwijl over bet ak:^ meen de produktie zelve uit boogere Domifiers beeft bestaan. Eene bekende zaak toch is het, dat uit eene boeveelheid suikerrietsap meer of minder suiier wordt gemaakt, naar gelang bet zoeken is, om inferieure dan wel hoogere noai* mers te maken. Volgens den Indisrhen Almatutk voor kt jaar 1862, bad men in dat jaar in pBsof^C'^ wan de volgende fabrieken ^): a. Kegent^cbap Bangil: bouTs 1 . Rangoon Redj o, met een aanplant van 407 2. Ardjo Sarie, , , , #471 3. Ardi-redjo, # , ^ # 35S 4. Yoso Wilangon, # r # # 3«J7 5. De Hoop, w t , , 4S3 h, Regentscbap Fasoeroewan: 6. Djakatra Oost, m< 7. De Onderneming, < 8. Wono-Redjo, j 9. Kloeralian, j it een aanp lantvan 49D r . 425 r # 433 f , 3&S 10. De Goede Hoop, j 11. Gaijam, j 18. Bekassie Oost, j r . 345 r- #453 # J^2 13. Dankbaarbeid, t r , ^ 14. Soeko-Redjo, j 16. Kawis-Redjo, i 16. Sari-Redjo, j 17. Pleret, i f # ^<l r # «>« r # 1»0 f w 35i te zamen bouws 6,0C3 ') Eenige der hier voor den aanplant gegera egfers sijn genomen nit het hierboven versdJ Bgvoegset van het PasoeroeteamMek NtemttB- en U- verientiedlad, hetwelk die cijfers juister op(;edt hi de Almanak, PA, 723 In onze Yerdere beHndeliqg yan de Pasoe* roewansohe suikerprodokti^ zullcn wij ons be- palen bij het tijdvak van 1854—1860, aange- zien de tot das ver in bet licbt verscbenen regeringsverslagcn, waaiuit de meeste wetens- waardige bijzonderbeden, vooral met betrekking tot bet belang der bevolkiug bij de teelt, door ous gepnt moeten worden, niet todaten latere jaren daaibij op te nemen. Uit die yerslagen dan blijkt, dat Toor den aanplant gebezigd zijn: in 1854 6,435 bouws w 9 w 1855 1856 1857 1858 1859 1860 6,062 6,062 6,062 6,002 6,002 6,002 en bij de teeU ingedeeld zijn geweest: in 1854 . • . . 18,541 bnisgezinnen 1855 .. . . 19,149 1S56 .. . . 20,311 1857 .. . . 21,089 1858 .. . . 21,831 1859 .. . . 21,936 1860 .. . . 22,221 of gemiddeid per bouw: in 1854 2;8S bnisgezinnen , 1855 3.12 # 1856 3.35 I, .... 3.48- , . . . . 3:64- r 1857 ^ 1858 ^ 1859 M 1860 3:65 3.70 zoodat met elk jaar bet getal buisgezionen, dat in 1854 nog ver beneden bet bij bet kul- tuurstelsel bepaalde cijfer van 4 huiagezinneo iras, zoo is toegenomcu, dat in 1860 dat cijfer nagenoeg is bereikt. De produktie beeft bedrageu: in 1854 pikols 223,886.46 1855 1856 1857 1858 , 1859 M 1860 9 w 228,809.19 263,967.92 307,875.25 338,277.43 325,289.17 369,550.64 of per bouw gemiddeid : ' in 1854 pikols S4;79Vi r 1855 , 37.747, M 1856 r 1857 » 1858 M 1869 w I860 43.54V8 60.78V3 56.36 64.19V, 61.57 M Yoor plautloon van bet geleverde soikerriet beeft de bevolking ontvangen: m 1854 1855 1856 1857 1858 1859 1860 / 629,191.50 M 620,267.43 9 662,814.39V, t 723,314.82V, r 771,723.05V, » 756,213.29 M 812,755.22 betgeen neSrkomt: a. per bouw: in 1854 op . .. jr 1855 # • • • K 1856 jr • •. g 1857 jr • . • # 1858 jr • . • f 1859 . jr • • • t 1860 ^ . .. 5. per buisgezin *) : in 1854 op . •. , 1855 , 1856 #  • 9 9 33.93V, 32.39 32.63V, 34.29V, 35.35 34.47 36.68 ') Voor zoo ver de nitgestrektheid van den aan- plant voor het jaar 1861 dezelfde i* gebleven, bet- geen wel waarach^jnlgk is, beeft de gemiddelde prodnktie in dat jaar perboair bedragen 68.78 Vt pikols. *) Uit de bij de ministeriele verslagen gevoegde statcn is niet met zekcrheid aan te wgzen, of van het door de bevolking ontvangen plantloon nog moet worden afgetrokken hetgeen zij veriichnldigd is w<^ens landrente van hare- voor .de snikerteelt gebezigda velden, dan wel of van de bierboven ge- geven sommen voor plantloon en de berekening van het genotene per huisgezin. die landrenten reeds ign ingehonden. In het eerste geval sou men van het totaal der plantloqnen nog. rnjm / 76,000 's jaars moeten aftrekken en van hel genotene per huisgezin/ SV, i / 4. 46* 724i PA. Men ziet daaniit, dat, ia vedrwil van bet belangrijk toegenomen plantloon per bouw, dit weinig Terschil heeft gegeven op de belooning per buisgezin, hetgeen, zoo als naauwelijks be- hoeft opgemerkt te vorden, moct worden toe- geschreven aan bet met elk jaar toegenomen cijfer der bij de ieelt ingedeelde buisgezinnen, ofscboon de nitgestrektheid der aan plan tingen niet yermeerderd, maar zelfs verminderd is ge- worden. Oppervlakkig genomen zou men door de ge- geven berekeningen tot de slotsom komen, dat, in Yergelijking met de koffijteelt in Pasoeroe- wan, de suikerteelt aldaar, welke hooge ylugt zij ook genomen bebbe, Toor de beTolking min- der voordeelig is. Men moet evenwel niet uit bet cog verliezen, dat, behalve bet plantloon, de suikerfabriekage nog vele andere yoordeelen yoor de beyolking afwerpt, zoo als bet loon, dat in de fabrieken wordt yerdiend door de koeUes, die door de plaatselijke besturen worden geleverd en uit de bevoiking genomen, alsook bet snijloon, bet transportloon yan bet riet naar de fabriek, en yan de suiker naar de plaats yan afscbeep, gelijk mede bet leveren yan bamboe, krandjangs^ potten, brandbont, kalk en wat dies meer zij ; yoor al welke zaken de uitgayen der fabriekanten yoor bet minst gelijk staan met hetgeeu zij aan plantloon te betalen bebben. Yoor de teelt van tabak beeft men in deze residentie slecbts ^^ne onderneming, die werkt krachtens eene met bet Gouyernement aange- gane overeenkomst, met gebeel yrije bescbik- kiug oyer bet produkt. De aauplant yoor die onderneming heeft in bet tijdyak yan 1854 tot 1860 jaarlijks 141 bouws bedragen^ en daar- Yoor zijn ingedeeld geweest: in 1854 648 hnisgezinnen , 1855 , 1856 , 1857^ 1858 f 1859) 1860 705 736 705 715 dat is per bouw: in 1854 .. , 1855 .. „ 1856 .. M 1857>j 4.G0 bnisgezinnen 5.— 5.22 „ 1858 C , 1859) , 1860 5.07 De produktie heeft bedragen: in 1854 , 1855 , 1856 » 1857 M 1858 , 1859 # 1860 dat is per bonw in 1854. g 1855 1856 1857 1858 1859 1860 pikols 2,032.3S 1,398.90 1,943.55 1,827.58 1,248.18 2,113.61 2,561.57 pikols 14 41 9.92 13.78 13.07 8.85 14.99 18.163/; De betaling, door de tabakplantende berol- king genoten, heeft bedngen: in 1854 / , 1855 , 1856 r 1857 , 1858 , 1859 , 1860 10,527.28 , 9,307.16 , 9,577.50 , 9,549.68 ^ 9,962.70'/, M 9,140.21 r 10,211.70 dat is: 0. per bonw: in 1854 / M W 1855 1856 1857 1858 1859 1860 74.66 66.— 67.92'/3 67.72Vj 70.65V, 64.82»/, 72.42 b. per pikol: in 1854 1855 1856 1857 1858 1859 1860 0 a 9 f § » a a a 5.18 6.65*/, 4.93 5.22V, 7.98 4.32V, 3.98'/, r. per buisgezin: in 1854. g 1855. g 1856. a 1857. ^ 1858. a 1859. a 1860. 16.24*/, 13.20 13.01 13.55 14.18 12.96 V, 14.29'/, PA. 726 Het is uit de drie laaiste berekeuiiigen niet met zekerheid aan te wijzen, naar wel- ken maatstaf de betaling is ger^eld; eu de teelt kan ook niet gez^d worden voor de daarbij werkzame bevolking bijzonder voordee- lig te zijn. De uitgestrektheid der aan partikulieren toe- belioorende landen in deze residentie bevatte: in 1858 656V, bouws , 1859 653 w * 1860 6543/,^ ^ met eene bevolking: in 1858 van r 1859 ^ 1860 2,361 zielen 2,481 # 2,436 If De waarde dier landen was voor de ver- ponding in die drie jaren geschat op/ 150,000, terwijl de beffing der verponding had bedragen / 1,125. De woeste gronden, voor velker ontginning concessie was verleend, hadden eene uitge- strektiieid : in 1858 van .. . 5,S68 bouvs g lo59 # • • . 6,287V„. , I860 , .. . 3,841>/,. waarvan de produktie wordt opg^even te hebben bedragen: in 1858 koffij. suiker. padi tabak. djagong , 1859 koffij suiker padi tabak djagong , 1860 suiker. tabak. padi djagong . pikols 6,518.36 r 7,729.04 r 6,688.— . pakjes 127,750.— . stuks 490,500.— . pikols 9,180.88 # 5,824.— r 13,723.— * w 802.— . pakjes 418,948.— . stuks 238,006.— . pikols 5,216.— B 2,057.— 9 15,665.— . stuks 114,019.— aan pachtschat bad bet Gonvernement van die grouden ontvaugen: iu 1858 in geld, koffij.. pikols 4,382.72 895.88 in 1859 in geld, koffij.. , 1860 in geld. / ] 3,801.667, pikols 895.88 / 11,460.— Omtrent de consumtie van opium in deze residentie kunnen wij geene juiste opgaveudoen, omdat nocb uit de jaarlijksche verslagen der regering, nocb uit bet Siaaisblad van Nederlatukch Indie blijkt, hoe veel opium, boven de bepaalde vaste hoeveelheid, aan den pachter extra is ver- strekt. Met het jaar 1862 hebben die extra- verstrekkingen opgehouden; voor elke resi- dentie is toen een maximum der consumtie bepaald goworden. Voor Pasoeroewan bedroeg dit voor dat jaar 2,976 katti's. OCachoon nog onbekend met de sterkte der bevolking van Pasoeroewan in 1862, zoo mogen wij het er voor houden, dat de consumtie niet grooter is geweest dan van 1 katti op 160 zielen en dat zij dus onder de Pasoeroewansche bevolking ver beneden het gcmiddelde is gebleven *). Pasoeroewan, een der drie regentschappen van de residentie van dien naam, op Java, beslaande haar noord-oostelijk gedeelte, be- greusd ten Noorden door de straat van Ma- dura, ten Westen door Bangil, ten Zuiden door Malang en ten Oosten door de residentie Probolinggo. Het is verdeeld in de distrikten Ngempit, Tengger, Grati, Winongan, Kebou Tjandi, Wangkal, Redjasa, Djati, Porrong, Kraton en Kota Pasoeroewan of enkel Kota. Deze distrikten tellen te zamen 622 dorpen. Pasoeroewan, hoofdplaats van de resi- dentie, het regentscbap en distrikt Pasoeroe- wan, aan de rivier Qerabong, nabij de zee, op 33 palen van Malang, 6IO72 van Batavia, 249Vj vau Samarang, 427j van Soerabaja en 157 van Bajttjoewangi. De vlaggestok staat op r 38' 40" Z. Br. en 112° 55' 2" 0. L. In vroegere tijden was deze stad de hoofd- plaats van Soeropati, en werd in 1707 door den oorlog zeer geteisterd; thaos is zij, na Batavia, Samarang en Soerabaja, de voor- naamste plaats aan de Noordkust vau Java. Zij heeft breede straten, met nette steenen woningen van Europeanen en Chinezeu, voor welke op vele plaatsen tamariudeboomen staan. De huizen der EuropeaDcn, die hier omstreeks 400 in getal zijn, staan oostwaarts van de rivier en langs den grooten weg. De Chiiie- sche stad is westwaarts en vormt eene ruime 1) Id 1859 waB het gemiddelde voor de opium- consnmereDde bevolking op 1 katli ruim 115 zie< leu. Zie het arlikel Opium. 726 PA. straat yan kapitale huizeu; die der Arabieren en Javanen, met andere natien, ligt zuld- waarts. Pasoeroewan is de verblijfplaats van den Resident, den Regent, den Secretaris der re- sident ie en van een Kommies, Hoofd- Djaksa, Ad j u no t- Hoo fd- Djaksa en YLo^^A-Panghoehe. Be Chinezen staan onder eenen Kapitein, de Mandharezen en Boeginezen onder een Hoofd, even als de Arabieren en Mooren. Verder zijn alhier gevestigd een Notaris en Yendumcester, tevens fungerend Havenmeester, een Landmeter, een Konimies-Ontvanger, een zoutverkoop-Pak- huismeester, een postkantoor met Postkommies en een agentschap der Soerabajasche wees- en boedelkamer. De Cbristenen, die bijna alien Protestantscb zijn, hebben een net kerkje, dat in 1854 ver- bouwd is en oostwaarts afgezonderd staat. De gemeente wordt voorgegaan door eenen Predi- kant, die tevens belast is met de gemeenten in Bezoeki en Banjoewafagi twee malen 's jaars te bedienen. De inlanders hebben eene fraaije moskee, die met eenen steenen bidtoren prijkt. Het residentiebuis is goed en ruim ingerigt, en in 1838 voltooid. Verder verdienen op- merking de paseiban, waarlangs de graven der Rcgenten liggen, de woning van den Regent en de markt, zijnde een groot plain, waarop loodsen zijn opgeslagen. De gevangenis werd in 1802 gebouwd en in 1835 en 1846 aan- merkelijk verbeterd. Er is eene Gouvemements lagere school en eene partikuliere onder wijzeres Toor d^ Fransche, Engelsche en Hoogduitsche talen. Verder is er eene school tot opleiding van zonen van Javaansche Ambtenaren. Dit is een goed ingerigt gebouw, dat 100 leerlin- gen kan bevatten, welke onderwezen worden door twee onderwijzers en twee kweekelingen. In Mei 1850 werd deze school geopend en zij moet voortdurend zeer wel voldoen. Ook is er een telegraafkantoor. In het zoo schoone societeitsgebouw was men in November 1860 druk bezig met de oprigting van een liefheb- bcrijtooneel. Pasoeroewan is met gas verlicht. Te Pasoeroewan verschijnt geregeld een NieutDS* en Adtertentieblad, Over de rivier, welke midden door de stad stroomt, ligt eeue groote, in 1829 voltooide brug, welke, even als de daarbij geplaatste hoofdwacht bet inkomen der stad verfraait. Het kleine fort Phoenix, dat vroeger aan de rivier gelegen was, is in 1845 wegens bonw- valligheid geslecht en vervangen door een nieuw steenen etablissementje, bewesten de rivier, te midden van een groot veld gelegen. I Dit heeft geene wallen, twee hoeken, twee rpndeeleh en twee stukjes gesefaat en is bezet door 40 man, onder eenen Luitenant. Behalre deze bezetting is er te Pasoeroewan nog eene afdeeling Fradjoerits. Uit de Euiopeanen l«- staat er eene schutterij. De Officier van Gezondheid is tevens met de burgerlijke geueeskundige dienst en het op- zigt over de vaccine belast. Nabij het fort staan groote pakhuizeo wav- over een Pakhuismeester gestekl b. Er be- hoort te Pasoeroewan eene kruisboot te hois. De rivier van Pasoeroewan, weike van de stad tot aan zee beschpeid is en dns ab bet ware een kanaal vormt, biedt de gelegenheid saa tot af- en opvoer van produkten en goederen naar en van zee; jammer maar dat zij door bet van boven afkomende slib meer en meer ondiep wordt, zoodat, aangezien aan geene uitiiepiDg gedacht wordt, bij lagen waterstand het Tcr- keer met de reede moeijeUjk is, en soms geheel gestaakt moet worden. Zij is bij de stad 100 Rgnlandsche voeten breed. V6dr den moBii ligt eene zandbank, en de mending zelre b naauw en ligt in striindgewas verscholezi. Het strand is zeer hellend vlak. De groote echepea komen op Vj^ paal van den wal in 5 a 7ti- demen water ten anker. De haven is den 3h Mei 1859 Voor den algemeenen bandd open- gesteld. De bogt van Pasoeroewan, die aan de Zuid- en Zuid-Westzijde door hooj gc- bergte is ingesloten en aan de Westz^de laa^ land heeft, is tot 15 vademen diep. Aan de Westzijde echter heeft zij, op 400 ro^cn nn de kust, slechts 3 vademen. Deze bogt beeft eene uitgestrektheid van 7 zeemijlen Zuid-Oost en Noord-West en even zoo veei Noord-0«: en Zuid- West. De omtrek der stad is ongemeoi fraai ea bedekt met snikerrietveldcn. De groote ▼«§ loopt nabij het strand, een andeie voert zuid- waarts naar Malang, een derdc Zoid-Oost naar Tossari. Pasoeroewan, dorp op Java, residestie Banjoemaas, afdeeling Bandjar Negara, distrlt Karang Kobar. Pasoeroewan, dorp op Java, residentie Rembang, afdeeling Toeban, distrikt RengeL Pasoeroewan, dorp op Java, resideotie Banjoemaas, regentschap Poerbolinggo, district Tjahjaua. Pasoeroewan, dorp op Java, rcsidcrik Soerabaja, om de Zuid der stad, op een parti- kulier land, in het distrikt Djaba Xota, zaet 118 zielen (1857). Pasoeroewan, dorp op Java, residentie PA. 727 Japara, afdeeling Fati, distrikt Tjengkal Sewoe. Pasoeroewan, dorpje op het eiland Kam- bangan. Pasoeroewsn Kidool en -Wetan, twee dorpen op Java, residentie Samarang, afdeeling en distrikt Demak, aan zee. Pasoetjen, dorp op Java, residentie Japara, afdeeling Pati, distrikt Selowessi. Pasoetjen, dorp op Java, residentie Tagal, distrikt Pamalang. Pasongsongan, rivier aan de Noordkust van het eiland Madura. Pas-op, door de inlanders Karang Ting- gel am genoemd, droogte in de Java-zee, op dc reede van Batavia. Er slaat op het midden een baken. Pas-op, droogte bij Celebes' Oostkust, in de Moluksche zee, op 3' 18' Z. Br. en 122° 32' O. L. Pas-op, klip in den Archipel van Eiouw, aan den noordelijken ingang der straat van Rioaw, op 1** W N. Br. Pas-op, zie: Pan (Kieine). Pasorongi Loempangan, rivier op Ce- lebes' Zuidkust, die in de Java-zee uitloopt. Pasrepan, £te: Passerpan. Passa, dorp op bet eiland Amboina, schier- eilaud Eitoe. Passage-eiland of Goehoean, gelegen in de Balabak-straat, ten NoordOosten van Banguey. Passage-eiland, eilandje ten Oosten van het eiland Kangean, behoorende tot de resi- dentie Madnra. Passage-eiland, eilandje in de Indische zee, aan de Westkust van Sumatra, op 2° 24' 30" N. Br. en ongeveer 3 mijlen bewesten kaap Sitoe of Petekalle. Het wordt door de inlan- ders Javoe Javoe genaamd, is laag, zandig en met eenige struiken bewassen, waartus- schen een groote boom staat, die op verren afstand zigtbaar is. De vaart tusschen den wal van Sumatra en dit eiland is gevaarlijk door de menigte banken en klippen, die zij bevat. Passage-eiland, een der Btftjan-eilauden, ten Oosten van Groot Obi, op I'* 30" Z. Br. Passage-eiland, zie: Kaboug. Passage-eilanden of Goer an, eilaudjes ten Westen van Borneo, in dc straat van Karimata. Passage-eilanden, twee eilandjes ten Oosten van Sumatra, in de straat Docrian of Drioen, bij Klein-Doerian. Passage-eilanden, vicr of vijf kieine ei- landjes en eenige rotsen, gclegcn tusschen de Zuidpunt van Sangir en het eiland Sjiauw. Het westelijkste heet Karakitan of Passage- eiland en het oostelijkste Pala. Het kanaal tusschen deze eilanden en de kust van Sangir is geheel zuiver, doch het is geraden het digtst bij Karakitan te houden, wijl er ten Westen van Sangir's Zuidpunt- eilandjes rotsen gelegen ziju, die des nachts niet gemakkelijk worden opgemerkt. De doortogt tusschen de Passage- eilanden en Sjiauw wordt beschonwd als ge- vaarlijk in den nacht. Passal, kaap aan de Noord-Westzijde van het eiland Billiton. Passaman, zie: Pasaman. Passan, distrikt op Celebes, residentie Ma- nado, in de Minahassa, afdeeling Belang, met 6 dorpen, waaronder een van gelijken naam, met eene bevolking in 1852 van ongeveer 1,400 zielen. Passan, dorp op Celebes, residentie Ma- nado, in de Minahassa, distrikt Bentenang, met eene school. Passangan, hoofddorp van het distrikt Pekalongan, op Java, residentie en regent- schap Pekalongan. Passangan, punt aan Sumatra's Noord- kust, op 6 mijlen afstands van Oedjong Badja, en kenbaar aan ecu kokos-bosch op liet uit- einde, dat door den mond der rivier Passa- ngan in tweeen verdeeld wordt. Aan de mon- diug dezer rivier kan men, op Va ™ijl ^^^ de kust, in 15 tot 20 vademen ankeren. Passangane, zie: Mo en a. Passang Tenang, rivier en poststation op Java, residentie Bantam, Wester Begent- schap, op 8 '/a paal van Anjer, 18 van Tjirin- gin, 30 van Serang en 60 van Lebak. De ri- vier vloeit nabij het poststation in zee. Passar, zie: Pasar. Passauran, zie: Pasawoeran. Passe, onderdistrikt op Java, residentie Preanger K^gentschappen, afdeeling Soema- dang, distrikt Tjibeurum. Passei, dorp op Celebes* Westkust, ko- ningrijk Boni. Passekan, distrikt en hoofddorp op Java, residentie Cheribon, partikulier land ludra- majoe. Passekan Dessa, dorp op Java, residentie Rembang, afdeeling Toeban, distrikt, Rembes. Passeki, berg op Celebes, residentie Ma- nado, in de Minahassa, distrikt Kakaskassen. Dcze berg heeft in Februarij 1845 witte klei- aarde en zwavel uitgeworpeu. Passeleurang, rif ten Noordcn van het eiland iflores, tusschen Roesa Radja en Roesa 728 PA. Linguete, 5jnijle& Zuid-West ten Westen Tan Eoesa Linguete. Op dit rif verongelukte den 28<^ April 1824 het Nederlaudsche schoener- schip Calypso, gaande van Amboina naar 6a- tavia. Een gedeelte der bemanning werd ge- red, en later gevangen genomen door de zee- roovers, doch, uitgezonderd drie Europeauen en zes Javanen, eindelijk weder op vrije voeten gesteld door tusschenkomst van den Badja Tan Bouerate. Passeoenet, eiland ten Westen van Soem* bawa, in de straat Alias. Basserpan, boofddorp van het distrikt Tengger, op Java, residentie Pasoeroewan, met een poststation. Passerpan ligt, volgens Ju50- HT7HN, 472 Rijnlandsche voeten boven de op- pervlakte der zee. Er is een zoutverkoop-Pak- hnismeester geplaatst. FasBi of Yar ken 8 -eiland, aan de West- kust van Saleijer, ten Zuiden van Celebes. De Noordpnnt ligt op 6* 5' 50" Z. Br. en 120** 30' 5'' 0. L. Het eiland behoort onmiddell^k onder Saleijer en dekt de reede van dat eiland. De straat tusschen Passi en Saleijer is bevaar^ baar Toor schepen van 12 Rijnlandsclie voeten diepgang. Passi, een der Aijoe-eilanden» in den Mo- lukschen Archipd, op V N. Br. en 13r 11' 0. L. Passiy dorp op het eiland Timor, rijk Son- nebait, ten Noorden van den berg Miomaffo. Passian, dorp op Java, residentie Bantam, afdeeling Lebak, aan de Tjisimoet. Passigi, eiland in de zee van Celebes, bij Celebes' Noord-Oostpunt, niet ver van Tago- landa. Passi Kaja, eiland in den Molnkschen Ar- chipel, tot de Soela-eihmden behoorende. Het staat onder den Sultan Tan Ternate. Passi Korra, eiland in den Molukschen Archipel, tot de Soela-eilanden beboorende, ten Noorden van Mangoeli, op V 42' Z. Br. en 125*' 52' O. L. Passinan, ariescliap of ouderdistrikt op Java, residentie en regentscbap Soerabaja, dis- trikt Goenong Kendeng. PassOy dorp op Celebes, in de Minabassa, afdeeling Toudano, aan den vrestelijken oever Tan het meer Tondano, distrikt Kakas, Noord- West Tan ICakas. Er liggen tien warme bron- nen (Passo beteekent in de Alfoersche taal warm). Tan welke eene tot eene badplaats is ingerigt, die door Tele lijders aan rheumatis- mns bezocht wordt. Deze is eene laanwe zwa- Telacktige bron, Lalendoengan gebeeten. Het dorp bad in 1852 eene beTolking Tan meer dan 800 zielen. Het ligt niim 2,400 Bijnlaiidsclie Toeten boTen de oppervkkte der zee. Passo of Baguala, dorp op het eiland Amboina, schiereiland Leitimor, afdeeling Aoh boina. Er wonen 146 Christenen (1854) onder een en Regent, die den titel van Radja voert. Er is eene Christenschool met 45 scfaoheren. Passo, zie: Baguala. Passo, dorp op Celebes' Koordknst, resi- dentie Manado, rijk Todjo. Passo, dorp op de Westkost Tan bet eiland Ceram. Passo, karopong op Samain, residesMe Palerabaug, onafbankelijk landscbap Lebong, marga Bermauie. Passo Berewokan, warme minerale bron op Celebes, residentie Manado, in de Mist- hassa, afdeeling Tondano, distrikt Kakas. Haar water is zeer beilzaaro tegen rbeumatismus ea huidziekten en wordt ook gedronken. Passoeboe, dorp op Celebes' Westkost, op de Zuidzijde Tan het rijk Mandhar. Passo Jaasah, plaats op Celebes, resi- dentie Manado, in de Minahassa, afdeeling Tob- dauo, distrikt Kakas, met eene warme zwarel- achtige bron, waarvan het water gedrooken wordt en heilzaam is tegen wonden en huid- ziekten. Passo Joekoeloh, warme minerale bnn op Celebes, residentie Manado, in de Mina- hassa, afdeeling Tondano, distrikt Hembokeo, uabij bet dorp. Zij is heilzaam tegea huid- ziekten eu rbeumatismus. Passongah, dorp op het Stnddhoui- eiland. Passorang, poststation op Java, residaitie Bantam, Noorder B«gentscbap, tusschen Anjer en Tjiringin. Passoron^ of Passarongi, tivier op Celebes' znid-westelijke landtong, landsdiap Bonthain. Zij heeft baren oorsproog op den berg Lompo Batta. Passo Welong, warme minerale bron (f Celebes, residentie Manado, in de Minahassa, nabij Tatawang. Zij is zeer heilzaam teeeo huidziekten en rbeumatismus. Pat, eiland in den A namhas- Aichipd, tot de Noord-Anambas-eilanden behoorende, resi- dentie Biouw. Pata, dorp op Sumatra, residentie Padang- sche Bovenlanden, distrikt Soepajang. Patadjang, rivier en dorp op Suniatn,i£ de Batta-landen, landschap Mandaheling. Patah (Boekit-\ b^ op Sumatn, r5:- dentie Palembang, landschap Pasoemah Lebr, op de grens Tan Padang Goetji, die zich 5,000 \ PA. 729 Rijnlandscbe voeten boven de oppervlakte der zee Terheft. Patahan, dorp op bet eiiand Madura, aan bet Noorderstrand der afdeeling Madura. Fatahoenau, dorp en poststation op Java, reaidentie Preanger Regentschappen, regent- scbap Limbangan, zijnde de 3® post op den veg van Manondjaja naar Garoet. Het dorp ligt 1,038 Kijnlandsche voeten hoog. Patah Pahangy onafbankelijk landscbap op Sumatra, in bet binnenland van Siak, on- der bet bestuur van een Bandhara, Patah Sembilan, berg op Snmatra's Westkust, afdeeling Xndrapoera, boog 3,000 Kijnlandsche Toeteii. Pataka, rolsteeneiland in de rivier Kati- ngan, in Borneo's Zuid- en Oosterafdeeling. Patakan, dorp op Java, reaidentie Cheri- bon, 9 palen van Tangkil. Patakej, rivier in Borneo's Zuid- en 'Oos- terafdeeling, welke in de rivier van Bandjer- masin vloeit. Patala, dorp op Java, residentie Gheribon, afdeeling Koeningao, distrikt Loerab Agong. Patalan, dorp op Java, residentie Djok- djokarta, afdeeling Mataram, distrikt Galoor. Patalan, poststation op Java, residentie en afdeeling Probolinggo, distrikt Soerober Kareng, 9 palen van Probolinggo, 49 van Bezoeki en 143 van Banjoewangi. De omtrek is bedekt met rijstvelden en suikerriet-tuinen ; ook ziet men er vele veldeu met kaijan^ kakara be- plant. De weg van Patalan naar Probolinggo is eene regte laan aau weerszijden met tama- rinde-boomen bezet. Fantales, eiiand in den Molukscben Ar- chipel, ten Noord-Oosten van bet eiiand Ma- nipa. Patallahy dorp op Java, residentie Ma- dioen, regentschap Ngawi, distrikt Djogorogo, op de oofitelijke grens. Patam Gambilan, berg op Sumatra, re- sidentie Palembang, in het land van Oeloe Moesi, bij de grens van Benkoelen. Patanahan, zie: Pet an a ban. Patandang, zie: Pakandongan. Patang, rivier op Celebes, in \le Noorder- distrikten, in het Westen van het regentschap Pangkadjene. Pataniy distrikt en baai op de oostelijke landtong van het eiiand Gilolo, behoorende on- der den Sultan van Tidore. £r groeijen vele specerijen. Patani, zie: Tabo. Patapan, eilandje in de Lampong-baai, ten Noordeu van het eiiand Lagoendi. Patar, dorp op het eiiand Banka, aan de rivier Kendong. Patar, dorp op Java, residentie Samarang, distrikt Grogol. Pataran, landbuis op Java, residentie Soe- rakarta, op de oostelijke helling van den Mer- bafooe, op eene hoogte van 4,035 Kijnlandsche voeten. Patarangan, zie: Petarangan. Patasa^ dorp op het eiiand Poeteran, resi- dentie Madura. Patat, berg op Java, residentie Preanger Regentschappen, afdeeling Tjiandjor, distrikt Djampang Xoelon, in het Oosten« PatataSy onbewooad eilandje in den Mo- lukscben Archipel, aan de kust van Mauipa, ^/f mijl West van het strand van Loehoe ge- legen. Het stond weleer onder het bestuur van Samajlau, eenen in de Moluksche geschiedenis beroemden zeeheld. Patawang, regentschap op de Noordkust van het Sandelhout-eiland. Patea, dorp op Java, residentie Bantam, afdeeling Tjiringin. Patean, dorp in Borneo's Westerafdeeling, rijk Sekadouw. 