Brieven uit insulinde
BRIEVEN DIT INSULINDE DOOh DR. VAN RUCKEVORSEL 'SGRAVENHAGE MARTINUS N1JHOFF 1878 BRIEVEN UIT INSULINDE OEURUKT BU OXBR. GIUNTA I>'\LBASI. BRIEVEN U1T INSULTNDE DOOR DR. VAN RIJCKEVORSEL 'SGRAVENHAGE MARTINUS NIJHOFF 1878 Aarzelend geef ik gehoor aan den wensch van enkele vrienden, om mijne brieven, uit Indie geschreven, openbaar te maken. Met een eng begrensd wetenschappelijk doel in onzen Archipel werkzaam, dacht ik niet, dat dezen voor anderen dan vrienden eenige waarde konden hebben. Mijn doel zal dan ook bereikt zijn, als ik mocht hebben medegeholpen , om in Nederland de liefde tot de schoone bezittingen daar ginds te onderhouden , mocht het zijn , aan te wakkeren. Ik heb dan ook noch getracht, een aaneengeschakeld reisverhaal te geven, noch eene beschrijving van Indie, maar alleen de voornaamste indrukken weer te geven, zooals ze , dag voor dag, in mijne brieven werden neergelegd. Ongaarne laat ik alles weg, wat op het Noorden van Sumatra betrekking heeft. Ook Atjeh en Padang met zijne schoone Bovenlanden heb ikbereisd, maar, om persoonlijke VI redenen, schijnt het mij toe, dat de brieven uit dieperiode in geen geval den druk verdienen. Mocht het overige Indie doen zien, zooals ik het gezien heb, dan zal de uitgave mij niet berouwen. v. R. ROTTERDAM, 1878. I. TERNATE biz. 1 II. BENKOELEN EN PALEMBANG » 25 HI. VORSTENLANDEN » 69 IV. KLEINE SOENDA-EILANDEN EN TIMOR . . » 103 V. BORNEO . » 176 VIII VI. GOLF VAN TOMINI biz. 219 VII. VAN BATAVIA NAAR SEMARANG » 259 VIII. WESTKUST VAN CELEBES . » 351 IX. RESIDENTIE AMBOINA » 368 T E R N A T E. BATJAN, 15 Mei. Op Ternate geweldige soesah ; de nieuwe Resident was met mij aan boord, dus kon mij noch de vorige, die met dezelfde boot vertrekken zou , noch de nieuwe heel veel helpen. Maar de hulp ontbreekt in Indie nooit, en zoo hielp mij ook de resident, hoewel hij eigenlijk geen resident meer was. Rond geloopen, bezoeken gebracht, bestellingen gedaan voor keuken en kelder , mij half dood gedraafd ; 't resultaat was dat ik eergisteren, ongeveer middernacht, in eene prauw kroop , in gezelschap van eenen ambtenaar , een recht goedig man, die mij van Ternate uit, medegegeven is, om mij bij den Sultan hier bij te staan. Maar de prauw! de vervoerrniddelen worden al fraaier en fraaier. Stel u voor een clikbuikig, spoelvormig, bijna plat- booms vaartuig, zonder inhouten van louter dikke planken vervaardigd. Midden op staat een huisje, geheel van bamboe en palmblaren ; over het voor- en achtergedeelte zijn een hvintigtal roeiers verdeeld. En zoo waagt men zich op zee nk't alleen, maar men vergaat niet eens altijd, zooals ik het genoegen had te ondervinden. Tot de genoegens behoort b. v. ook, dat u een groote tjidjak (hagedis) op uw neus valt, en dat de roeiers, al zijn het Mohammedanen , bijna rieken als Ambonsche Christenen ; en dan de muziek ! Stel u voor een trechttTvormige houten i trommel, 3 meter lang, aan de achterzijde open, aan de voorzijde met leer bekleed, bijna als eene Javaansche trom, slechts langer. Daarop wordt zonder ophouden geslagen, twaalf, achttien uren achtereen, zoolang als er geroeid wordt, en roeien houden die kerels ongeloofelijk lang uit; er wordt steeds maar een toon geslagen, bijna altijd met gelijke intervallen, om het uur eens afgewisseld door een dubbelen slag; zoo zit er een muziekant voor den ingang van het huisje, een op het dak; bij dag en bij nacht bear- beiden ze die trommelvliespijnigende instrumenten , om de maat aan te geven aan de roeiers, die dag en nacht door- roeien. En als dan de roeiers zelven vroolijk zijn of ze willen u bedanken voor pas geschonken arak of voor tabak (dit zijn de fooien), dan zingen ze, en o! dat zingen, dat is nog erger dan de trommel. Ook al zoo goed als een toon of liever geen toon, want het harde is er het mooie van, dus overschreeuwen ze zich zoo, dat alleen de verbeelding u een begrip kan geven van de krijschende geluiden, die voor zang worden opgedischt. Men zou de hulp moeten inroepen van eene vischvrouw, die op een Decemberdag van des morgens zes tot des avonds zes heeft staankijven, of van een scharesliep van zestig jaar, voor hij zijn eersten borrel binnen heeft, om in Holland iets dergelijks voor den dag te brengen, of eene ongesmeerde stoommachine. Ge- Inkkig brullen de lui niet altijd door. En dit schijnt nog een vrij verheven vermaak te zijn, ten minste de kommandant is meestal nog een prins, die dat werk doet voor dertig cents daags, en de rest in muzikaal genot. Trouwens prinsen zijn er op Ternate zeer veel, wat de Islam wel verklaren kan ; de vuilstmogelijke kerels doen u soms van eerbied verstommen door de koelbloedige ver- klaring dat zij prins zijn. Zelven zijn ze even overtuigd als de Polen, dat men om mensch te vvezen rninstens prins moet zijn; het overige van wat wij geneigd zouden zijn ini-n- schen te noemen bestaat voor Zr. Ms. vasallen op Ternate niet. Ik zou de prauw van den resident wel eens op reis willen zien. Als ik twintig roeiers krijg, zal het niemand verwon- deren dat de resident er zestig heeft ; Jioeveel muziek zullen die wel maken? Al die prauwen en menschen is de Sultan van Ternate bij kontrakt verplicht te leveren. Trots de muziek reis ik liever zoo dan per kruisboot , als men ten minste geene tegenspoeden heeft, en die hadden we niet. De afwisseling is grooter, hoewel men midden op den dag al even weinig zien kan, daar om de warmte alles dicht blijft; men kan de zijwanden juist hoog genoeg op- slaan , om van de eilanden die men voorbijvaart niets te zien. En dat het een schoone reis moet zijn, kan de kaart u reeds toonen. Halmaheira is dat grappige eiland , de miniatuur kopie van Celebes , dat zijne vier armen oostwaarts uitstrekt , alsof Nieuw-Guinea de onbekende schoone ware , die het aan zijn moerassigen boezem wenscht te drukken. Het is tus- schen de Sultans van Ternate en Tidore verdeeld, en de natuur heeft er zooveel kleine eilanden rond gelegd om die beiden voor kibbelen te behoeden. Want wie vindt, dat hij te weinig heeft, neemt er maar wat van deze kleine dingen bij, die toch niemand hebben wil, zelfs het Nederlandsch Gouvernement niet. Als gij nu bedenkt, dat elk van die eilanden en klippen (want er zijn er veel van enkele meters oppervlakte) , dat elk daarvan groen is , geheel begroeid , want hier is de plantengroei sterk genoeg, dan is het duidelijk, dat de reis er veel van heeft alsof men op den vijver van een grooten tuin roeit. Maar men moet er zich vulkanen bij denken, want die zijn er heel wat. De baas is die van Tidore. In het zuiden van dat eiland verrijst die trotsche berg, als op een draaibank afgedraaid , steil en ontoegankelijk ten hemel. Die van Ternate schijnt er klein bij en aan dien van Banda denkt men niet meer. En zoobrutaal, zoo recht- lijnig, de type van een vulkaan. Het volgende eiland , Motir, is ook een vulkaan, en dan Makkian, doch dit laatste met 4 een grooten ingevallen krater, zoodat bet er als een holle reuzekies uitziet. Deze eilanden nu liggen meestal in een nrhte lijn van /uid^iaar noord, evenwijdig met de west- kust van Halmaheira. Ternate is het noordelijkste, Batjan, het doel mijner reis, het zuidelijkste van dezen keten, tus- schen de schakels waarvan zich onzereisrouteheenslingerdc. Te vier ure 's nachts van Ternate vertrokken , waren we des namiddags op Makkian , dineerden daar , — we hadden natuurlijk een geheel huishouden ingepakt - — , vertrokken weder na middernacht , doch deden den volgenden dag weinig door tegenstroom en wind. Even thee gekookt op Miskirn. gegeten op Kaiowa en weder des nachts weg. Op Klein-Tawalli , in een heerlijk inhammetje, in koren- hlauw water, door hooge boomen beschaduwd en deels door sierlijk geteekende rotsen ornringd , even gezwommen , terwijl de jongens thee zetten , en dan vveer weg. Dicht bij den in- gang der straat, tusschen Batjan en Groot-Tawalli , gegeten, tegen het vallen van den avond weg , en zoo bracht ons een goede stroom en krachtig roeien, reeds bij het aanbreken van den dag op Batjan, zoodat ik heden reeds een gedeelte van mijne waarnemingen ga doen. Dus eene recht voor- spoedige reis. Mij bevalt dit gedeelte van di1 iMolukken veel beter dan de meer beroemde groepen van Banda en Ambon; is lid mijn eigene stemming? Misschien voor een gedeelte, maar toch schijnt mij deze Archipel veel meer verschil van vornim op te leveren ; en het groen op de eilanden is weer zoo weel- derig, en de bodem van de zee nog weelderiger , vooral klcn- riger, want de kleuren der koralen, der kwallen, der vis- schen en schelpen zijn even schitterend als veelvuldig. Ik wilde u wel eens een der visschen laten zien, met verrniljoenroode strepen op donker groenen grond, of een kreett met onmogelijk lange voelers, zooals mij eens eein- vriendelijke dame ter bezichtiging zond, en die lii-hthlaiiw was, en dunkergroeri , en msr. m rood, en bruin, en alles even helder en rein van klenr. Geen lori is schitterender, en toch zijn die hier zoo grillig en zoo verschillend van tint, met kleurverbindingen , zooals slechts een Engelsche die kan verzinnen, en toch is de lori^dan mooi gekleed en de Engelsche met. 16 Mei. Gisteren eerst een bezoek gebracht aan het fort, een ding ja van de soort als die, waarop ik in mijne jeugd bombardementen met erwten hield. Geheel met aarde opgevuld en midden in een moeras gelegen, gelijkt het op een grooten schanskorf, waar bovenop een sergeant en een korporaal met een handvol inlandsche soldaten het N.-I. leger vertegenwoordigen. Vroeger lag het fort aan zee; thans is het er vijf minuten van verwijderd. Daarna bezoek aan een Chinees, die de notabelen van de plaats en tevens den groothandel vertegenwoordigt. Deze trachtte ons te vergif- tigen met portwijn van zeer twijfelachtigen oorsprong; het smaakte ten minste alleen naar slechten cognac. Als een waardig slot aan den avond, een bezoek aan den Sultan zelven , heel familiaar met ons drieen aan een klein tafeltje, thee, koekjes, een goud vest, en een gemeen grijnen jasje er over been. Die twee laatsten niet op tafel, maar om 's mans magere buste, waaronder een klein rijst- buikje zit. Verder een gezellig praatje ; alle onderscheid in acht genomen, was het als een bezoek bij Hollandsche burgerluidjes van weinig opvoeding. Voor morgen is ons tegenbezoek beloofd. 17 Mei. Z. H. is bij ons geweest tegelijk met den Chinees, die alweder met eene christen dame, een zoogenaamd Euro- peesche leeft , die te trotsch is , om met hem te huweri. Zonderlinge trots, om liever de huishoudster dan de wet- tige vrouw van een Chinees te zijn. Maar een christen 6 vrouw kan toch niet met een Chinees trouwen! Het be- gon reeds grappig. Terwijl de klok in het fort drie kwar- tier v66r was, schijnt die van den Chinees, die den sul- tan zou gaan halen, evenveel achter geweest te zijn, ten minste we hebben ten slotte onze gasten laten halen, niet door de kindermeid, maar door denjongen, en schaterende van het lachen, kwamen ze een uur te laat. Het komieke van de zaak was, dat later op den avond, het fort in eens een vol uur achter was, maar het tragische er van was, dat we een boozen toeleg hadden om Z. H. dronken te maken, en dus met onze schamele middelen punch hadden bereid van sina'sappelen, van geleende suiker, van allerge- meensten arak enz. enz., maar lekker natuurlijk. Dat brouwsel nu was niet meer warm, maar koud, doch miste toch zijne uitwerking niet; reeds bij het tweede glas lachte Z. H. tranen, om de sterke stukken, die ik hem verhaalde of liet verhalen, als het mijn Maleisch te boven ging, en waarvan minstens de helft half waar was. Ik had de per- fidie gehad, mijn jongen order te geven, om mijzelven half water in te schenken, want ik geloof niet, dat mijn haarpijn het genot van den sultan zou verhoogd heb- ben. En de man had bepaald heel veel pret, en ik hoorde alweer een en ander. Zonderling, dat zoovele Mohammedanen het gebod om geen sterken drank te drinken, zoo stelsehnatig overtreden , en dat in een land, waar het klimaat zoo weinig tot drin- ken aanspoort; en dat ze daarentegen, b. v. al wat uit blikken komt, niet of slechts met groot wantrouwen eten, uit vrees dat er een weinig varkensvet bij mocht zijn. Op Java schijnt het alleen aan de grooten te zijn, dat de westersche beschaving, de zucht tot drinken gegevenhecf'l. Zoodra men echter op de reis naar de Molukken, hetzij Timor, hetzij N. Celebes bereikt heeft, en dus met de Al- foercn kennis rnaakt, vindt men op het register der volks- zonden den drank in plaats van den opium. En daarvan dragen wij in deze streken de schuld niet; het misbruik is zoo algerneen verspreid, en ze weten zoo goed bedwel- inende dranken te trekken uit palmboomen, dat het zeker ouder is dan ons bestuur. Hier wordt de drank bereid uit den Arengpalm, die hier dan ook, naar den naam van het vocht , Sagoweerboom heet ; de vrucht wordt afgesneden , en het vocht , dat uit den vruchtsteel druipt , en dat ook de be- kende bruine Javaansche suiker levert , laat men hier liever door gisting tot een vrij bedwelmenden drank worden, die niet lekker smaakt. Op Java wordt hiertoe ook wel, de klapper (kokosnoot) gebruikt ; op de kleine Sunda-eilanden , de vrucht van den Lontarpalm. In een lager stadium van gisting , is het een zoetachtig , niet onaangenaam , vocht , dat niemand kwaad doet. Voor zoover ik oordeelen kan , zijn de gevolgen van den gevloekten opium, in het tropisch klimaat zoo nadeelig niet voor lichaam en geest, als die van den drank, en ik geloof ook, dat het misbruik van opium op 'Java, op verre na niet zoo algemeen verspreid is als hier dat van den drank. Wij zijn vrij goed gelogeerd in een huis, dat aan een der heeren van Renesse van Duivenbode behoort, die hier een tijd lang land ontgonnen heeft, doch nu weder op Ternate woont. Gij kunt u echter geen flauw denkbeeld vormen, van de vuilheid van een huis, dat zoo aan inlan- ders is overgelaten ! het is onschatbaar vuil. Maar het is toch recht aangenaam, dat we onder dak zijn, en nog eenige geriefelijkheden vinden, als lampen , stoelen , keuken- gereedschap enz. Toch kwam mij het strijdlied van de Bonner huzaren soms levendig te binnen : Sic werden wieder munter, Sie werden wieder munter, Und beissen so sehr! Gij begrijpt zeker klaarwiede »Sie" waren. En er waren betrekkelijk groote » Sie " bij , want , viel mij aan boord 8 een krokodil op het hoofd, hier werd ik eens wakker gesrhud, doordien er een muis heel kalm op mijn lin- ker voet zat. Altijd nog beter, dan een vergiflige slang in bed, zooals mij te Tegal gebeurde. Ik zal dus dit ver- blijf, niettegenstaande de vorstelijke omgeving, tocb zonder al te groote smart verlaten, ten minste ik zal die vermoe- delijk wel te boven komen. 10 Mei. Gisteren avond hadden we de gewapende macht hier. aan wie ook niet alle dagen een gezellig praatje, onder het genot van een glas wijn te beurt valt. De stumpers hadden niet eens meer cigaren, en wij konden er him maar heel weinig achterlaten. Maar wij hebben him lever wat laten schudden , zoodat ze , hoop ik , weder krachten opgedaan hebben, om de maanden te doorleven, die er verloopen zullen, tot dat er weer eens iemand komt. ?» 20 Mei. Heden avond nernen wij den terugtocht aan, met de meest gunstige beloften van goeden wind. Gisteren hadden wij nog tot afscheid , Sultan en Chinees te dineeren , op zijn Hollandsch, natuurlijk uit blik. Ik geloof dat Z. H. het maar -matig lekker vond , daar hij bovendien tandeloos is , en te veel arak en opium gebruikt om honger te hebben : en onze kok is ook geen groot kunstenaar. Maar dat komt er niet op aan , dat de vorst deed , als of het hem smaakte, was voldoende. Van zes glaasjes wijn , kon de goede man al niet meer rechtop staan , en om mijne oudste aardigheden rolde hij van het lachen, zoodat hij nog al goed te amu- seeren is, vooral omdat hij alle anekdoten stokstijf ge- looft, en ik verzeker u, dat zij krachtig waren. Ze zullen echter, door een ander in het Maleiscli vrrtaald, wel wat verwaterd tot hem gekomen zijn: hij lachte dan ook \v«-l • •••us. «•»•!• '!»• ui eigenlijk gekomen was. 0 Gij ziet dat we hier aardig de peentjes opgeschept heb- ben,.en dat ik mij in dezen uithoek volstrekt niet ver- veelde. Onder de notabelen behoort hier nog de goeroe (inlandsch schoolmeester en cathechiseermeester) , die ook , als er geen domine komt , wat slechts eens in het jaar gebeurt , eene soort godsdienstoefening houdt. De man steelt de materialen voor de kerk, en de planken voor de doodkisten, en is vrij Mohammedaansch in zijne opvatting van het huwelijk. Dan nog een hoofd van de Christenen , die boven en bene- den zich steelt , dat het een grap is om aan te hooren. TERN ATE , 24 Mei. Van de reis naar Batjan terug, en de terugreis was even voorspoedig als de heenreis, het was dezelfde weg, waar- van ik u dus niets nieuws kan verhalen, maar ik moet u toch eens binnenleiden in ons bivouak op Motir. Een zeer smel strookje strand , waartegen onze pramv was opge- trokken, en daarachter kreupelhout; een eind verder eenige andere prauwen , waarvan de bowoners op het strand vuurtjes maakten. Wij maakten ook een vuurtje om eten te koken ; al onze potjes en pannetjes lagen zoo maar op het strand; wij gingen water zoeken, en hout zoeken, dat ik n. b. het eerste vond ; ik ben dus al mooi op weg , een Indiaansche speurhond (zie Gustave Aimard) te worden. Een kip ver- moord, en aan het koken. lets, wat op een tafel geleek, werd aan het strand opgebouwd, met een pisangblad tot tafellaken, naast het vuur waarop de potjes stonden te pruttelen. Een eind verder de andere vuren, waar rondom bruine ruggen glinsterden, en waarop een groote visch ge- droogd werd, die onze bruine lui juist waren machtig ge- worden, en waarvan wij de kuit als entremets gebruikten. Als achtergrond van het tafereel , een scherpe vulkaan , daarachter de blauwe kust van Halmaheira, en daaraehter de opkomende rnaan, die zelve scheen te lachen, om het 10 grappige tooneel , dat wel eenigszins verschilde van een ge- zellige Hollandsche eetkarner. En zoo is een genotvolle toer weder achter den rug. Welk een schoone eilandengroep ! en wat is het te be- treuren, dat wij door verwaarloozing een lastpost van de Molukken hebben laten worden. Want deze prachtige eilanden, die voor de oude 0. I. Gompagnie een goudmijn waren, kosten thans slechts geld en het is uitsluitend Banda, dat ten minste aan particulieren winsten afwerpt, terwijl ook dat aan de regeering nog geld kost. En het kon beter zijn. Wel geloof ik niet, dat we er ooit weer een rijke bron van inkomsten zullen vinden, maar anders moet het worden. Ik geloof niet dat de Molukken, in hunne geheele uit- gebreidheid, zoo vruchtbaar zijn als andere tropische ge- westen, hoewel bepaalde produkten er welig tieren; de ge- heele Residentie Timor is vrij onvruchtbaar. De groote klip is overal: gebrek aan bevolking Maar ook daaraan doet, getuige Java, een goed bestuur, en een redelijk oeconomiesch stelsel veel goed, hoewel Sumatra daar is, om te bewijzen dat dit niet altijd snel gaat. Anderen hebben genoeg aan- getoond, hoe het monopoliestelsel der Gompagnie de Mo- lukken ontvolkt heeft, hoe het de toekomst heeft opgegeten , door overal eene enkele soort van kultuur te laten bestaan zonder eenigen vooruitgang, en bij uitsluiting van andere, die in later tijd misschien beter waren geweest, door den heiligen sleur en het steunen op de regeering in te voeren , en later toen alles meer en meer achteruitging, er de handen van aftetrekken. De toch niet werkzarne inlander heeft zeker den arbeid niet leeren liefhebben door den dwang- arbeid der Gompagnie, die voor hem zelven wel de minste vruchten afwierp. Maar rust daarom thans de verplichting niet zooveel te zwaarder op ons, om deze streken weder uit him vorval op te heflen? En ik houd mij overtuigd dat dit 11 zonder nadeel voor de schatkist zou kunnen geschieden. Hier zou eens een regeerings-kommissaris moeten heen- gezonden worden, om alles van Makasser af te reorgani- seeren. Men is in Holland, en zelfs teBatavia, veeltebang voor het spooksel, dat uitbreiding van direkt bestuur heet. Men is met den feitelijken toestand niet g e n o e g bekend , en weet niet hoe vaak de zoogenaarnde vorsten slechts nog een soort schaduwbeelden zijn , wezens die slechts nog de bevelen van den resident volgen , doch een oneindige macht overhouden, om hunne eigene onderdanen te knevelen en te mishandelen. En komt dit niet op onze rekening, daar waar het onder de oogen van een resident gebeurt, die altijd uit angst voor het spooksel, er weinig of niets aan doen kan? Zeer zeker zou ik niet gaarne direkt gezag uit- oefenen in streken, waar wij nog niet mede in aanraking zijn. Maar op zoovele plaatsen bestaat het direkt bestuur feitelijk, alleen de regeering noemt het niet zoo en laat daardoor de deur open voor de gruwelijkste misbruiken. Geloof niet dat ik overdrijf. Wilt gij een enkel staaltje hier uit de buurt? De oostersche theorie, dat alles aan den vorst behoort, wordt hier nog zoo streng opgevat, dat, als de vuilste prins van een inlander maar iets redelijks ziet, hetzij boom , akker of vrouw , hij het zich eenvoudig toe- eigent. Op Ternate zelf zullen ze wel voorzichtig zijn , maar op Halmaheira gebeurt het ruimschoots en toch heeten wij ook daar gezag uit. te oefenen. En weet gij wat van de arme onteigenden wordt? Dat worden zeeroovers. Geen zeeroover in deze streken, die niet liever een ander bestaan zal hebben, dan zijn ellendig leven in kleine prauwtjes. De werklieden van den Heer van Renesse op Batjan waren voor een groot gedeelte gewezen zeeroovers, en toen de plantage te niet ging, zijn ze uit gebrek weer zeeroovers geworden. Moeten wij ons niet wel eens schamen, als onze oorlogschepen heldenfeiten ver- richten tegen zeeroovers ? 12 Venvar intusschen deze Ini niet met meer gevaarlijke zeeroovers uit andere streken , waarmede wij voor het oogenblik niets te maken hebben. Weet gij wat niet vele jaren geleden op Makkian gebeur- de? De inwoners kwamen tegen den sultan van Ternate in verzet, doch zonden tot den resident om te zeggen, dat zij niet tegen de regeering in opstand waren maar slecbts tegen den sultan. Dat zij weigerden zware belastingen op te brengen, waarvan de grootste helft in verkeerde handen kwam, zonder den sultan te bereiken, maar dat zij die gaarne zouden opbrengen , indien zij maar een Hollandsch bestuur mocbten hebben. En wat deed de regeering? Zij zond er een oorlogschip been , er werd geschoten en ge- brand en Makkian behoort nog aan den Sultan. Op datzelfde eiland Makkian heb ik zelf kunnen zien hoe zwaar de belastingen zijn , die in natura worden opgebracht , heb ik ondervonden , dat men mij de levensmiddelen die ik noodig had, bijna niet durfde verkoopen, omdat een feest bij den sultan ophanden was. Daar dat eiland de groote voorraadschuur van Ternate is, kunt gij begrijpen hoe zulk eene belasting de welvaart tegenhoudt. Ook in persoonlijke diensten brengen ze waarlijk niet weinig op. Ik zal nooit eene opmerking vergeten , die mij de Gouverneur Rakkers van Makassar maakte, en die is waarlijk als autoriteit niet gering te schatten. « De lui brengen veel belasting op, maar « quasi vrijwillig in den vorm van eerbewijzen , <>n zij heb- « ben geene wegen. Naar mijne ondervinding mi kan men « een volk hier onderworpen noemen , maar ook dan cerst on- ce derworpen , als men goede wegen maakt en de inlanders « geregeld belasting in geld opbrengen.)) Doen ze <l;il laatste eens, dan zien ze spoedig genoeg, dat het minder drukkend is, maar het is natuurlijk eerst daar nmgrlijk, waar eenig vertier is en met geld gehandeld wordt, \vnt nog lang niet overal in Indie het geval is. En in deze Hf-sidentie nu geloof ik , dat. het /.rrr iimgHijk is. 13 Docli <lit alles zal wel steeds onder de vrome wenschen blijven behooren, onder het heerlijke stelsel waarnaar wij hier geregeerd worden. Hier op het Residentiekantoor moet nog liggen een schrijven van de regeering, het bevel inhoudende « om niet aan te komen met hervormingsplannen , «die niet onmiddelijk voordeel zullen afwerpen, en vooral « niets te vragen wat geld zou kosten » ; ten rninste een bevel in dien geest. Daar er nu wel moeielijk eene hervor- ming zal uit te denken zijn, die niet gedurende den eersten tijd geld kost, is daardoor Ternate veroordeeld steeds te blijven achteruitgaan. Moeten wij ons niet seharnen over deze natuurlijke gevolgen van onze methode van regeeren - of van niet regeeren? Een klein winkelier zou in zijne eigene zaken zulk een politick nog dom vinden. Aan een vorigen resident van Timor werd iets dergelijks eens door een hooggeplaatst ambtenaar gezegd , hoewel niet geschreven. En tot zulke enormiteiten wordt de Indisohe regeering ge- dwongen , daar men het in Holland verstandig vindt , zell's voor Java tot zulke uitgaven toe te weigeren , die een ge- woon sterveling voor zijn huis doet als « dagelijksch onder- houd. » Dat deze uitdrukking niet overdreven is , kunneri op Ambon en Ternate de sporen van de vroegere wegen getuigen , overal de bestaande wegen , waaraan bruggen ont- breken, zoovele verdwei)en havens, zoovele werken, die halverwege zijn blijven steken. Doch wat haal ik bewijzen aan voor iets, dat geen bewijs behoeft. De drie sultans zouden goedschiks of kwaadschiks afge- schaft , en gepensioneerd moeten worden , wat slechts een penriestreek kost, en volgens de kontrakten ons recht is. De belastingen, in geld geconverteerd , zouden de inlanders minder drukken, en naar mijne vaste overtuiging en de pensioenen van de sultans, en een Hollandsch bestuur, ruimschoots kunnen betalen. En al deden zij dit ook al eens niet, zou het toch niet onze plicht zijn? Er is m. i. geen midden weg; zoolang wij kunnen , moeten 14 wij ons met landen , die ons geen belang inboezemen , in het geheel niet bemoeien, maar hebben we het eens ge- daan, dan zullen we wel steeds, in ons belang, en in dat van den inlander, ten slotte tot direkt bestuur moeten komen. Want juist op de vorsten werkt de aanraking met ons ontzenuwend en demoraliseerend. Ik geloof , dat dezelfde maatregel ook op Timor zou moe- ten toegepast worden, doch alleen op die vorsten, die in onmiddelijke nabijheid van de hoofdplaats zijn. Van de residentie Amboina verwacht ik niet heelveel goeds, doch de perkeniers op Banda, door het Gouverne- ment zoo bevoordeeld, moesten heehvat meer belasting opbrengen. Doch ik dwaal te ver van Ternate af, en eindig dus voor heden. 28 Mei. Geloof niet dat ik mij op Ternate verveel, omdat ik er zoo weinig van vertel. Het regende steeds , en een Indische plaats met regen levert heel weinig vermakelijks op. Voor de reis naar Batjan, had ik wat mooi de schoone dagen uitgezocht; den dag na mijne te huis komst, regende het, en het regent nog. Heden morgen zag ik echter weer eens het heerlijk panorama vaji de baai, waarop altijd kleine en groote prauwen den voorgrond levendig houden, terwijl van het midden af tot links , en ver achter mij de lage , doch niet eentoonige, kust van Halmaheira een nevelig blauwen achtergrond vormt, en rechts de indrukwekkende vulkaan van Tidore achter de heuvelen aan zijn voet , als een reus tusschen dwergen trotsch alleen staat. En draait ge u om, dan staat meestal de vulkaan van Ternate zelf te rooken als een fabrieksschoorsteen , of zelfs nog wel erger! Verschrikkelijk met waar? En dan staan tweesclmk- ken van aardbeving ook heel lief in het landschap. Ik daar echter niets van gevoeld, hoewel ik niet sliep. 15 Die vulkaan is toch zoo heel onschuldig niet, nog in 1855 had er een uitbarsting plaats , waarvan de asch nog op Banda de zon verduisterde, de aardbeving was zoo goed, dat onder anderen het residentiehuis instortte. Sedert zijn hier alle huizen van hout, of van nog lichter materiaal, en met atap (palmbladeren) gedekt. En in deze groep zijn vele vulkanen, die niet beter te vertrouwen zijn. 29 Mei. Verbeeld u, de vorsten en prinsen, laten zich hier in een rijtuig bij groote gelegenheden door menschen trekken. Men zegt mij, dat dat is, omdat de koetsier anders hooger dan zijzelven zou komen te zitten, en dat ook daarom de keizer van Solo een Europeaan tot koetsier heeft ; van dien kan het er door. Zoo vertelt men te Batavia, dat de koning van Siam, bij zijn bezoek aldaar, volstrekt op den bok van het rijtuig wou gaan zitten , en het moeite kostte , hem in het rijtuig te doen plaats nemen. Ik ben er niet bij geweest. Heden zag ik een gezantschap op die wijze naar den resident trekken , maar aangenaam schijnen de Hoogheden het met te vinden, om zoo een half uur lang voetje voor voetje te vorderen, ten minste ik zag ze te voet terugkeeren, met het rijtuig er achter. Voor den resident is zulk een bezoek ook geen onver- deeld genot. Bij elk bezoek of tegenbezoek toch, moet hij den sultan, of de sultan hem, op den grond voor het huis gaan ontvangen, en dan omhelzen ze elkander en kussen elkander op beide wangen. Z66 luidt het voorschrift, maar ik zou liefst dat vuile volkje niet omhelzen. Voor den resi- dent is het echter een staaltje van huiselijk geluk, want hij noemt den sultan van Ternate zijn oudsten zoon, dien van Tidore den tweeden, en de sultan van Batjan is zijn jongste telg. Eene gemakkelijke manier om in de familie te komen, maar voor een ongehuwd resident wel wat compro- mitteerend. De inlanders meten namelijk alle verhoudingen 16 volgens graden van verwantschap af, en zoo wordt de Gouverneur-Generaal aller grootpapa TERNATE, 25 Juni. Opeens weer op Teinate terug, wat voor mij wel geene verrassing is, maar voor u zeker wel na dien zwerftocht. Hoewel we maar matig weder hadden en weinig zonne- schijn, was het een mooie reis van Geram hier been, dit- maal achter Batjan om, door straat Patientie. Vooral het laatste gedeelte der straat is schoon , waar een eilandenketen met den kermisnaam van Lalarie-eilanden de straat bijna sluit en de vaart moeielijk genoeg maakt. Deze eilanden waren zeer schilderachtig verlicht, erikele smaragdgroen, helder afste- kend bij de anderen , die juist in de schaduw lagen van zwarte wolken, die niet te vergeefs dreigden, want gisteren in den vroegen morgen hadden we een allerliefst stonnpje, zoodat we zelfs een zeetje overkregen , wat in deze besloteri vaarwaters voor een stoomschip al eene zeldzaamheid is. LOLOBATO, 29 Juni. Ik wilde wel eens, dat gij mij hier kondt zien zitten schrij- ven , maar eerst dient gij te weten , waar de plaats ligt , waar we gebivouakeerd zijn. Dit is het ware woord, want we zijn de eenige bewoners van de plaats, die ik u waarlijk wel eens zou willen laten zien; maar daar de beschrijvmg er van nog niet aan de orde is, zeg ik nog maaralleen, dat het oord op Halmaheira ligt. Van Ternate lang niet zonder moeite vertrokken , want, toen al mijn goed na lang dralen eindelijk het huis uit was, en ik omtrent zeven uur in den morgen in de prauw staple , berichtte men mij, dat er vijf man aan het roeierspersoneel ontbraken. Al de episoden van mijnen strijd met de traag- heid der inlanders en de nonchalance van het sultansbestuur 17 zal ik u maar niet verhalen , en u maar even getuige doen zijn van het afgrijzen van den van schrik verstijfden stoet van dienaren van den resident , toen ik het waagde , in het pro- fond neglige, waarin men natuurlijk zulk een reis doet, aan den vriendelijken man mijn nood te gaan klagcn. Ge- noeg, dat ik te negen uur nog niets zag; het hoofd was weer weg om die vijf lui te zoeken en kwam zelfniet terug; ik werd boos en gaf kort en goed order om te vertrekken, zette zelf de schuit af en gelukkig gehoorzaamden de lui, zeker onder den indruk van mijne gedecideerde orders, voorafgegaan door mijn bezoek bij den resident. Nog geen uur was ik in zee toen reeds een kleine prauw mij achterop kwam, waarin de ontbrekende roeiers zaten, die zeker het hunne er nog wel van zullen krijgen of het reeds hebben. Het was goed dat zij nog kwamen, want de zee was recht onstuimig. wat tusschen de eilanden, in een vaartuig zonder kiel, minder aangenaam is. Ik was eenigs- zins uit mijn humeur en mijn jongen keek erg flauw, deze is weer van den zeezieken kant zooals n°. 1. Maar aan alles komt een einde , en hieraan nogal spoedig. On ge veer drie uur drukte ik reeds de hand van mijn vriend Hendrik , u van de reis naar Batjan bekend. Het tooneel dier ontmoeting, de standplaats van Hendrik, die geheel alleen het Nederlandsch gezag op Halmaheira vertegenwoordigt , heet Dodinga en ligt aan een inham bijna tegenover Ternate. De avond werd aan eten gewijd, waaraan ik natuurlijk overdag niet veel gedacht had, en aan bespreking van de reis ; de nacht aan een geduchten slaap op het fort , waar het huis van den braven Hendrik staat. Ik zeg met voor- dacht: op het fort, want, even als te Batjan, is dit mikro- skopisch klein, maar geheel met aarde aangevuld en de woningen staan er boven op, schouder aan schouder, voor zoover ze niet bezweken zijn onder het onderhoud , dat na- tuurlijk bestaat in toekijken , hoelang een gebouwtje wel kan staan zonder in te vallen. 18 In zulk een weelderig verblijf dan, natuurlijk zeer door- luchtig, sliep ik onovertreffelijk , maar werd toch dikwijls genoeg wakker, om te hooren hoederegennederplaste, wat van den weg een modderpoel moest maken. En die weg is ver van eene chaussee; hij voert over het smalste, deels moerassige gedeelte van Halmaheira, zeer smal, want aan beide zijden gaal de zee nog dieper land inwaarts, dan de kaarten aangeven, vooral aan de oostzijde, waar het water ten slotte slechts eenige meters breed is. De weg is slechts een open gekapte goot, een paar voet breed, deels door bosch, deels door alang-alang (eene zeer hooge grassoort), zonder eenig nivellement of plaveisel. Gij kunt denken hoe vlug het gaat, na een zwaren regen, die gelukkig opge- houden had , daarlangs al ons goed en ons zelven te dragen , want natuurlijk moest alles weder mede , huisraad en levens- middelen. En weder kwamen de mannen uren te laat aan- zetten, ten deele omdat de geheele bevolking van Dodinga zelf niet voldoende bleek om alles te dragen ! Dit kan u een begrip geven van de belarigrijkheid der plaats. De weg door het bosch is eigenlijk een laan van ananassen ; aan beide zijden staan ze in een onafgebroken reeks dicht opeen gedrongen. Men krijgt er dan ook twaalf voor een dubbeltje. Bij zonneschijn is zeker het gezicht op de zee zeer mooi, een nauwe tunnel door het dichte bosch, steil afdalend , waardoor been men op de spiegelgladde Mauwe zee de prauwen ziet, die men straks bestijgen zal. 30 Juni. De prauw was nog akeliger dan vroegeren; we moesten zelfs al spoedig weer aanleggen om steenen als ballast in te nemen, zoo schommelde het ding. Intusschen kregen we tegen den avond goeden wind ; in minder dan 24 uren waren wij te Lolobato, waar ik zoo kort mogelijk hoop te blijven. De vaait was lief, steeds twee van de wanhopig uitgestivklr armen van Halmaheira rechts en links in het gezicht, die 19 door twee landtongen, met een eiland er tusschen, zoo dicht tot elkander naderen, dat men op een meer schijnt te varen, door sierlijke heuvelen omzoomd. Eerst hier op de plaats krijgt men lets van de opene zee te zien. Op het land is overal zwaar bosch en het moet schoone houtsoorten opleveren, doch is, helaas! bijna onbevolkt. En nu ons verblijf. Een huis of vier zonder eenige be- woners maken de kampong uit, die toch deftig op de kaart staat. Slechts nu en dan schijnen er zich visschers neer te zetten, om na eenigen tijd weer elders been te trekken. Gelukkig dat de huizen nog zoowat staan en wij er een , met den af braak der anderen , ongeveer bewoonbaar konden maken. Als de hemel maar geen regen zendt , want ons dak is van twijfelachtig allooi. Stel u voor iets , dat — en dit is een geluk — een paar voet boven den grond verheven is, van latten, bamboe en bladeren in elkaar gegooid. Het is zoo wat vijf voet hoog, behalve het dak, zoodat we telkens ons hoofd stooten, en ik zoodanig den rug leer krommen, dat ik weldra waardig zal zijn een eerste plaats in te nemen aan het hof van welken sultan ook. In die ruimte, slechts zoo groot als een kleine kamer, met tweegaten, die deuren voorstellen , hebben wij elk in een hoekje onze mat gespreid. Gelukkig hebben we twee stoelen en een tafel medegenomen en twee ongelukkige lampjes, die echter ruim licht geven. Bii zulke gelegenheden bewondert men de redzaamheid der *j & fj inlanders. Na de beschrijving van het huis kunt gij denken hoe gebrekkig de keuken was. Ik was op den gelukkigen inval gekomen niet alleen den jongen van Hendrik medete- nemen, maar ook diens vrouw, die heel wat beter kookt dan hij , zoodat , met blikjes , vruchten en het noodige voor de rijsttafel , ons eten zeer goed is en we op dat punt geen gebrek lijden. De lui zijn verbazend handig om bijna zonder hulpmiddelen rond te komen. Alles wordt op een open vuur klaargemaakt , als waschkom bracht men ons een groote schelp; in een half uur was een stevige voet 20 onder de tafel gemaakt, waarvan we slechts het blad mede- namen , en het dak hersteld , even als een afdak , waaronder ik mijne waarnemingen doe. Onze garderobe hangt over een touw ; het volk ligt in de andere hutten ; mevrouw in de keu- ken , en met lofwaardige galanterie is die het beste voorzien. Een ramp is het water , waarvan wij slechts op tien minuten afstands een weinig vonden , en dat nog vrij troebel. De zee is zoo vuil, en zoo vol kaailui, dat we niet durven zwemmen. Ook vergiste ik mij, toen ik zeide, dat de huizen onbe- woond zijn; des nachts bemerken we maar al te zeer, dat ze bevolkt zijn; al zijn de bewoners klein, toch vieren ze groote gastmalen op onze ongelukkige lichamen. De derde ramp is dat beweging onmogelijk is. Het strandje is maar een honderd pas lang, en dan door rotsen ver- sperd, en het bosch zou reeds van zelf ondoordringbaar zijn, al hadden niet de laatste bewoners, nog kenteekenen achtergelaten , dal er voor herten en wilde zwijnen strik- ken gespannen zijn, die ook voor menschen levensgevaar aanbieden. We mogen dus de verleidelijke poging niet wagen, om ons in het woud een weg te breken. Zal het u verwonderen, als ik hier slechts het hoogstnoodig aantal waarnemingen doe? 1 Juli. Gisteren hebben we een feest gegeven. De kosten waren niet groot, een glas arak per hoofd, en verstrekking van de muziekinstrumenten, die aan Hendrik toebehooren. Die zelfde helsche trommels vermeerderd met een grooten gong. En toch is die metalen klank nog een aangenaam geluid, bij het dofle doordringende gebrom van de trommels ver- geleken. De kunstenaars toonden om strijd hunne vaardig- heid; dus een leven alseen jeneverbruiloft, of nog veel erger, want zingen deden ze ook , en de beste zanger is altijd hij , die het hardst schreeuwt Veel succes had de verroeste stem van den burgemeester van Dodinga, die ons natuur- lijk het eeregeleide gegeven heeft. Ileden avond eene m. herhaling, en waarschijnlijk met versterkt orkest, want er zijn twee prauwen met hoofden en gevolg van naburige plaatsen aangekomen , om ons te begroeten ; de een om een standje te krijgen, omdat wij in zijn kampong afgezet zijn, de ander om met een flesch arak beloond te worden. Er wordt natuurlijk bij gedanst, woeste krijgsdansen, waarvan, geloof ik, de schrik u om bet hart zou slaan. Denk u maar eens, in bet flikkerend licht van een paar walmende vuren, zulk een bijna naakt individu, van top tot teen gewapend, dat de meest wilde en barokke spron- gen maakt, en met zijn lans zwaaiende een verwoeden aanval op de lucht maakt. Tot slot vliegt zijn lans op u af, en vlak voor uwe voeten die]) den grond in. En reeds staat een ander gereed, om bet nog mooier te doen. Men moet zich waarlijk nu en dan herinneren , dat er geen gevaar bij is. Natuurlijk gelooven ze nog, dat wij bet mooi vin- den, en worden dan hoe langer zoo onzinniger. Welk een onderscheid met de danseressen van Solo, die ten minste hoogst gracieus zijn, al zijn hare dansen, ons ook nog zoo vreemd. Gij hebt wel gelijk; sedert ik van Java ben afgestapt, kom ik hoe langer zoo meer onder de wilden. Ik begin zoo iets te bemerken van bet aangroeien van een staart . . . . ik hoop dat die op Java weer zal afslijten. TERNATE, 4 Juli. 