Bijdragen tot de taal-, land- en volkenkunde
Netscher zou moeten zijn, bij F. in de noot op blz. 36 en verder met K. N. (« Kopie v. Netscher ») aangeduid; maar de aanhalingen uit het slot, dat in B ontbreekt, bewijzen het tegendeel. Eer zou het dan nog het be- neden onderstelde afschrift kunnen zijn, waaraan B en C beiden zouden kunnen ontleend zijn; maar waarschijnlijk acht ik het niet, al ware ’ slechts, omdat ik mij meen te herinneren, indertijd — wanneer weet ik niet, maar zeker lang na de verschijning zijner verhandeling — den heer F. de raadselachtige blaadjes uit de Willemskerk vertoond te hebben, zonder van hem eenige inlichting daarover te ontvangen. 2 Sa ra (of rd) ha (B ha) sa pa......: natuurlijk behoudens alle conjecturen, waartoe de herhaalde verwarring tusschen op elkander gelij- kende letters aanleiding geven kan; maar zoo als er staat, kan men wel niet anders lezen; wat echter volstrekt niet belet, dat er op den steen innet staan of gestaan hebben, zoo als de heer K. leest: svastyastu, misschien nog met ong of iets anders er voor. OPSCHRIFTEN VAN MENANGKABAU, 29 komst met het oorspronkelijke, en bij gevoly ook met het af- schrift A. Ofschoon nu, waar B en C onderling verschillen, doorgaans C nader aan A staat, en dus over ’t algemeen als het beste van de twee te beschouwen is, ontbreekt het ook, gelijk nader blijken zal, met aan verscheidene plaatseu , waarin B met A tegen C overstaat, en waarvan eene enkele volstaan zou, om te bewijzen, dat het onmogelijk een afschrift van C kan zijn. Het eenige, wat bij dit alles nog schijnt over te blijven, om de nauwe verwantschap tusschen B en C overeen te brengen met de blijkbaar uiterst gebrekkige wijze, waarop zij het oor- spronkelijk schrift teruggeven, is de onderstelling, dat zij hun’ gemeenschappelijken oorsprong hebben, niet in den steen zelf, maar in een afschaft, weluig beter dan zij zelve zijn, maar waarvan de onvolkomenheid in beiden, en wel het meest in B, door verschillende uitlatingen en andere afwijkingen nog ver- hoogd is. Wel is waar maakt de geheele inrichting en ’t voor- komen vau ’t handschrift van Djaja-sentika het moeilijk, daarin iets anders te zien dan de onmiddellijke, schoon kwalijk geslaagde, vrucht van eigen aanschouwing der afgebeelde overe blijfselen , maar het kan toch ook zijn, dat hij, althans in de hier behandelde inscriptie, een ander voorbeeld — wellicht zijn eigen klad? — gevolgd heeft, hetwelk ook den teekenaar van B gediend heeft. In dit laatste — tot vernenigvuldiging bee stend! — blijft het, ook bij die onderstelling, hoogst be- vreemdend, dat men midden in.een der laatste regels heeft afgebroken , terwijl het papier nog drie ledige bladzijden aanbood. Wat hiervan echter te denken zij, in ieder geval blijft de onderlinge verhouding tusschen B en C aan vermoedens onder- hevig, die bij vergelijking met A in ‘toog dienen gehouden te worden, en niet toelaten, hun tegenover het laatste twee onafhankelijke stemmen toe te kennen. Gaan wij thans in eenige bijzonderheden na, wat die verge- lijking ons leeren kan. Wij nemen daarbij het ~letterlijk over- eschnft» van F. (blz. 31), met wijziging alleen van de trans- scniptie naar ons stelsel ' , eenvoudig tot leiddraad van aanhaling, zonder daarom geacht te willen worden, zijne lezing, ook waar 1 Eigenlijk twee verschillende stelsels, zal de opmerkzame lezer seggen: cen tour hawi en Sanskrit, een voor hedendaagsch Javaanech en Maleisch. Ik erken bet feit en zijne oadcelen, duch muct my hier onthouden van zijne verklaring of verdediging. 26 OPSCHRIFTEN VAN MENANGKABAU. wij geen’ bepaalden grond vinden tot bestrijding, voor de ware aan te nemen. Zijn „gecorrigeerd overschrift» (blz. 82) of in zijn’ Commentarius voorgestelde verbeteringen duiden wij, voor zooveel noodig, aan door F* Waar wij tusschen A en B, C geen verschil opgeven, wil dit niet zeggen, dat er geen ver- schil bestaat, maar alleen dat het niet duidelijk blijkt, of dat, gelijk im de meeste gevallen, de lezing van B, C te onzeker is om opgegeven te worden. r.8.krëtvadhat, F*: krétavat of Ovân. Deze verbete- ring wordt door B, C in zoover bevestigd, als zij de overtollige v (pasangan onder de t) missen. Daaren- tegen hebben zij tm r. 4 boven de eerste letter van bhasjeta, die op den steen vlak beneden de evenbe- doelde t staat, het teeken van 1; derhalve ‘4 zelfde teeken, dat in B als pasangan v tot de t van r. 8 schijnt te behooren, opgevat als boventeeken van den volgenden regel. Of dit de ware lezing is, en wat er dan van bhâsjeta worden mag, moet ik, wegens de onduide- lijkheid van B, C, in ’t midden laten, en alleen nog aanmerken, dat de laatste a van ’t voorafgaande ram ya (of wat er staan moge) in B, C, gelijk trouwens ook in A, lang schijnt te zijn, hetgeen, in verband met bhi, aan ’t voorzetsel abhi denken doet. 5. adhirâdjam, F*: odjyam. Tusschen dhi en r& hebben B, C nog een râ en een tweede, onduidelijk, teeken : waarschijnlijk beiden samen slechts eene foutieve her- haling van rÂdja, zoo als er in die twee afschriften meerdere voorkomen. In pl. v. d. laatste m hebben zij h; zijnde het teeken, dat F. als m leest, bij hen dut- delijk gescheiden in visarga (twee kringetjes boven elkander) en het begin van 't gewone scheiteeken t 0 I gelijk het bij A aan ’t slot van r. 3 verschijnt. svasti. In pl. v. d. 2de s hebben BC p, die trouwens zeer licht met s verward wordt; en tusschen beide letter- grepen heeft C nog pva, dus eigenlijk svapvapti: blijkbaar weder eene foutieve herhaling, die in B ont- breekt. 6. rÂdjâdhirâdjÂ. Tusschen dhi en rÂ — dus juist aan ‘t eind van r. 6 of aan ‘t begin van r. 7 — hebben B, C nog cene lettergreep: m met eene krul van boven OPSCHRIFTEN VAN MENANGKABAU. 27 en eene van onder, als stond er rmft of rmma, —- en boven de laatste dj een anusväàra: maar deze, slechts een stip of klein kringetje, ontstaat dikwijls door bloote misvatting van eene kleine oueffenheid. r. 9, saptapûrsa. B mist zoowel het letterteeken pû als het teeken r boven de volgende «1, en deze laatste hebben beiden dubbel: sa. bhami, in B, blijkbaar foutief, samengetrokken tot cén teeken, wet 1 boven en ft onder: evenzoo in r. 1) mali tot mi en sÂâmun tot sun: C tn dit alles = A, behalve dat de laatste s in C anusvâra heeft. vatam. Inpl. v. va hebben B C twee teekens: saha. ratnûsura. De lange aA schijnt in B kort te zijn, en In pl. van de volgende « hebben heiden hier weder p. pitanan, F*: padéanam; BC: pura (rd?) das? de laatste letters twijfelachtig, de eerste volkomen duidelijk. bhaxa, F*: bhixu. Even als K. N. (zie F. blz. 58) hebben B, © de in A ontbrekende i, en bovendien ook u, maar in pl. v. x (die echter in A duidelijk genoeg is) p. In dit woord komen dus de verschillende bronnen elkander voortreffelijk te hulp, om F.'s verbeterde lezing te staven. 12. divasàddha ontbreekt in B, C, waarschijnlijk door verwarring van deze dh met die van ’t volgende pra- tapandha. yauha? B mist de eerste lettergreep, C heeft ze met lange aen unusvära, 13. tat vinâca (K. batv'inÂ...). Boven de eerste letter hebben B, C anusvara, en tusschen die letter en de volgende nog een teeken, ra? vasanenan, B,C: sanen, zeker weder door verwarring tusschen de twee s en twee n's; even als tn € volgende sapapaka B eene van de twee lettergrepen pa mist. C heeft op de laatste letter van dat woord weder anusvira. drohi B mist dea, © niet. 14. guru. B, C missen de tweede u. tuluta va ma... (F*: tulyato yasma... K: butula Ma ma...) ontbreekt in C: B heeft op ya een anusvara L Gelijk in de ineeste hawioorkanden staat ook hier de slwtende r (ajar) altijd boven de volgende letter. 28 15. 17. 18. OPSCHRIFTEN VAN MENANGKABAU. èharmmeran. BC missen de tweede (pasangan) m, en na. sapunyâ-byanyan, F*: cyâvyayan (K: .punyâtâ yang). Boven de voorlaatste letter (volgens F. by, volgens K. tfi) heeft ook B anusvâra, C uiet, en ‚ boven de laatste y geen van beiden. dûram (K.: ngûrang). De Â ontbreekt in C, miet in B, dina ya, F*: dânam sa. BC hebben de tweede a lang, en mpl. van de derde lettergreep pa, wat de ver- betering van F. eenigermate bevestigt, wegene de over- eenkomst in gedaante tusschen. p en s. svamibhaktt. De laatste i ontbreekt im B. nubhava. BC missen de wu, en desgelijks de laatste letter van samyak. samaddha, P*: samûdho; B C: sambaddha of obandha. mÂrggahava. C mist de r; en in pl. v. hava hebben beiden weder duidelijk afgezonderd het scheiteeken | 0 waarvan F. (blz. 67) alleen den laatsten trek als „eene „grootere interpunctie herkend heeft. In C is hier zelfs midden in den regel afgebroken, om op een’ nieuwen te vervolgen. kala ya. De twee eerste lettergrepen ontbreken in C, even als in K. N. (F. 68); de eerste ook in B. Deze mist ook de lettergrepen ... ya punyâ vré...; C de ivan kirahnah en de tweede lettergreep van loka, yava. B heeft boven de eerste letter het teeken vam i, C mist de tweede lettergreep. | sthalam astu, F.*: sthho, K: sugam astu. Het eerste teeken heeft ook in B, C veel meer van su dan van stha of sthu. muni. In pl. v. n hebben BC eene tweede m ; en achterom die letter heeft B nog eene figuur als penkal (y), zoodat de tweede lettergreep daar eigenlijk luiden zou myi. In C maakt diezelfde figuur het begin uit van de volgende letter, die dus de plaats bekleedt van A bh A, of liever bhu, de eerste lettergreep van het betwiste woord bhûta of bhudja; en juist met dien eersten haal van dit woord breekt B plotseling af, als was ‘t er om te doen, ons op het hoofdpunt in den steek te OPSCHRIFTEN VAN MENANGKABAU. 20) laten! In © is de tweede letter d, die slechts door één trek van dj verschilt, en daarmeé dus licht verwisseld wordt; en de eerste lettergreep van ‘t volgende sthûla (K. sthala) stellig zonder spoor van u of û. Voor de twee overige regels, die in B ontbreken, vind ik in C niets, wat bijzondere vermelding verdient. Alvorens echter van 't geschnft van Djaja-sentika af- scheid te nemen, gaan we nog even de andere door hem mede- gedeelde stukken vluchtig door. Over ‘t algemeen vertoonen ze denzelfden schriftvorm, waarvan echter de twee boven allereerst vermelde, in vijf en acht regels, volgens de opschriften aan den grafsteen eu aan een’ anderen steen ontleend, zich in 't oog lonpeud onderscheiden. Al ontbreekt het ook daarin niet aan tiguren, die aan bekende letterteekens doen denken, het is mij niet gelukt, er een enkel woord met zekerheid in te herkennen. De afbeelding van den gebroken steen, onder no 2 na de groote inscriptie van Pager-roejoeng volgende, vertoont boven de breuk zes en daarbeneden twee regels schrift. De eerste beginnen, naar het schijnt, met de woorden subham (sagam of sukham?) astu, ver zij geluk!» gevolgd van een groot scheiteeken. In de volgende regels meen ik te herkennen den nan van de maand Kârttikah (waarvan echter r en i ont- breken) en de woorden asjéama, ~achtste*; naxatra, afdee- ling van den maansweg; nr&pati Aditya....., rde Vorst e Aditya (-varman) #, en in den laatsten regel, beneden de breuk, dezen naam nog eens voluit, zelfs met de, anders ongebruike- lijke, sluitende n, onmiddellijk gevolgd van ‘t slotteeken I 0 I met eene lange krul er achter. No 3 bevat, onder ‘t opschrift: „beschreven steen aan den ~rechterpost van den ingang van Toewankoe Radja Pager- eroejgoeng~, slechts iets meer dan één regel schrift, waarvan de inhoud, buiten eenige afwijkingen, die veilig aan de onvol- homen uitvoerinw mogen geweten worden, beantwoordt aan ‘t bevin van de bekende inscriptie van Batoe Beragong, en wel tot en met woord some. In hoever het aangehaalde op- schrift hierop passen kan, moet ik in ‘t midden laten: maar zeker heeft de schrijver of teekenaar, door slechts één’ regel vaart oorspronkelijke, en nog niet eens in zijn geheel , weder te geven, slechts vene proeve van ‘t schrift willen leveren. Het woord biudje in de jaarspreuk is bij bew veel duidelijker dan in A, 30 OPSCHRIFTEN VAN MENANGKABAU. No 4, van den muur N. W. van dezelfde woning, heeft 13 regels schrift, zonder aanvangsteeken, maar met slotteeken. Een paar malen cri mahârâdjÂâdhirâdja zijn de eenige woorden, die ik er in herken. Den naam van den Vorst vind ik er niet in. | Die naam, het bekende Adityavarmma, is daarentegen weder het eenige lichtpunt in het tweede no 4, den grafsteen van Limakahoen, waarop de inscriptie overigens zoowel aan- vangs- als slotteeken vertoont. Van de overige stukken van laatstgemelde plaats heeft alleen ne 2 nog twee regels schrift, waar ik echter niets van maken kan. Lijn de hier medegedeelde uitkomsten tamelijk schraal, en bevatten ze maar weinig van wezenlijke waarde voor de kennis der oorkonden, waarop zij betrekking hebben, het lijdt wel geen’ twijfel, dat een beter voorgelicht onderzoek uit de aan- gewezen bronnen meer en beter zou weten te putten. Ik zou daarom ook hebben voorgesteld, die stukken zelve, hoe ge- brekkig ze ook zijn, door steendruk onder ieders bereik te brengen, indien dit het beste was, wat men bekomen kon. Waarom echter niet liever getracht, door tusschenkomst van de Regee- ring, in ’t bezit te komen, hetzij van goede photogrammen of van afdrukken in papier mâché, of zoo mogelijk van beiden , op de plaats zelve van al de beschreven steenen van Pager- roejoeng en omstreken geuomen, om ze vervolgens in nauw- keurige facsimile’s in ’t licht te geven? Al zijn ze toch door de critiek van Prof. Kern beroofd van alle aanspraak, om voor de oudste bekende inscriptiën van den Indischen Archipel door te gaan, en integendeel teruggebracht tot het jongste tijdperk der Kawi-oorkonden van Java, zij blijven niettemin nevens deze tot de allerbelangrijkste gedenk- stukken van ‘t Hindoeïsme in den Archipel behooren. Dat be- lang wordt zelfs door ’t aanmerkelijk verlies in oudheid in zoover nog verhoogd, als de verhouding der oorkonden van Sumatra tot die van Java daardoor in een minder raadselachtig licht treedt. De nauwe verwantschap, waarvan beider schrift onmis- kenbaar getuigt, laat wel geene andere onderstelling toe, dan dat het of van Java naar Sumatra òf van Sumatra naar Java is overgebracht. Zoolang dus de Sumatraansche inscripties voor de oudste golden, moest wel — gelijk Prof. Veth deed in het OPSCHUIFIEN VAN MENANGKABAU. . 31 Tijdschr. voor Ned. Indië, 1867, 1, 94 — de verspreiding van den Hindoeschen invloed uit Sumatra naar Java het meest aannemelijk schijnen. Neemt men daartegen echter in aanmer- king, hoe die eigenaardige wijziging van ‘t Indische schrift, welke zich in al die oorkonden, gelijk in ’t hedendaagsch Ja- vuansche schrift en de naast verwante schriftsoorten, vertoont, juist op Java, Madura en Bali algemeen verspreid en in tal van verscheidenheden ontwikkeld is, terwijl op Sumatra, buiten deze enkele sporen van dat schrift, het Indisch alphabet in de geheel verschillende types van Bataksch en Lampongsch ver- groeid is, dan kan men wel niet anders, dan den eersten, Ja- vaanschen, type als werkelijk op Java inheemsch beschouwen. En al volgt daaruit nog niets voor de hoogere oudheid der Hindoesche beschaving op Java in ‘t algemeen, zoo ligt nu toch de gevolgtrekking vóór de hand, in de oorkonden van Pag ere roejoeng de sporen te vermoeden van eene Javaansche volk- planting of heerschappij, wellicht uit den bloeitijd van het wijd verspreide rijk van Madjapahit. Ook de naam van den Vorst Aditvavarman, die dus in bijna gelijktijdige oorkonden van Java en van Sumatra voorkomt, is voor die onderstelling niet zonder beteekenis. Buiten dit historisch en ethnologisch belang hebben de op- schriften van Menangkabau nog het taalkundige, van de oudste bekende gedenkstukken van de Maleische taal te zijn. De enkele Maleische woorden en taalvormen, die reeds Frederich er in erkennen moest, klonken vreemd en bijna verdacht te midden van al het basterd-Sanskrit. Mocht echter een nader onderzoek, ook van de groote inscriptie, het vermoeden van Prof. Kern bevestigen, en in dat vermeende Sanskrit nog een min of meer aanzienlijk mengsel van Polynesische bestanddeelen aantoonen , dan laat zich daaruit eene leerrijke bijdrage voor de geschiee denis der Maleische taal verwachten, Zal zulk een onderzoek echter vertrouwen verdienen, dan is daartoe een eerste vereischte het bezit van juiste en duidelijke afbeeldingen der inseripties, Zoo dit opstel de uitwerking hebben mocht, dat de noodige stappen gedaan worden, om zoo spoedig megzeijk in dat bezit te geraken, het zou de beste voldoening zijn. die tk er van verwachten kon, Leiden. 16 Juni 1873. A. B. Conex Srvautr. NASCHRIFT. Daar het voorstel, om het boven aangehaalde opstel van Dr. Friederich, met bijbehoorende platen en de aanteekeningen van Prof. Weber, uit de Zeitschrift der Deutschen Morgen- ländischen Gesellschaft, Deel VIII, blz. 494 volgg., in de Bijdragen over te nemen, bij ’t Bestuur van ’t Kon. Instituut bezwaar ontmoet heeft, kan het voor sommigen wellicht van dienst zijn, hier althans iets naders van den inhoud te vernemen. Het betreft een hoogst belangrijk steenen beeldhouwwerk , af- komstig, volgens opgave, » uit een ouden Javaanschen tempel # — waar, blijkt niet —, en vandaar door den heer N. Engelhard, oud Raad van Indië, naar Nederland overgezonden. In 1828 bevond het zich op het buitengoed' van Mevrouw de Wed. Servatius te Zuidlaren, in Drenthe, in 1861 in den Bazar van den heer Boer te ’s Gravenhage, en thans, sedert 1862, helaas! in ‘t Nieuwe Museum te Berlijn. De voorzijde van den steen vertoont in relief eene mannelijke figuur, op Indische wijze, met vóór het lijf gebogen beenen, gezeten ap een lotusbed (padmâsana), met een zwaard in de rechterhand, in de linker een ander voorwerp van onzekere beteekenis (Prof. W. gist een donderkeil); het bovenlijf naakt, maar, even als het hoofd, rijk versierd; het onderlijf gedekt met een gebloemd kleed; terwijl ter wederzijden een stengel met lotusbloemen oprijst, en in de vier hoeken rondom het beeld, — waarschijnlijk tot meerder verheerlijking van den voorgestelden persoon, zijne gedaante zich in ‘t klein herhaalt. Zoowel uit die attribnten als uit het tweeregelig opschnift, dat zich boogsgewijs boven het hoofd van de middelste figuur uitstrekt, blijkt deze voor te stellen den Boedistischen priester- vorst Manjdju-erf, die inzonderheid in ‘t noorden van vóór- Indië, in Nepal, Tibet en bij de Mongolen als apostel geëerd NASCHRIPT. 33 wordt ; den stichter of verbreider van de leer van Adibuddha, die (4dibuddha) bij een deel der Boedisten bijna godde- like eer geniet. Het bedoelde opschrift, in zuiver Sauskritsche verzeu, maar in Kawi-schrift !, luidt, uaar onze regels van transscriptie: Aryya-vanggâdhirddjena manjdjugrts supratisjhitah, pantytja-sjat dvi-gacangkabde gharmmavréduhyai djindlaye. En naar de vertaling van F.: „Door den Oppervorst (adhirâdja) van ’t geslacht der nArya's (Hindoes van de drie hoogste kasten) (is hier) »Munjdju-c¢ri schoon voorgesteld, in ‘t jaar vijf, zes, twee, pe maan (d. i. 1265), tot bevordering van ’t geloof, in ‘t oord „van Djina (= Buddha, of der djina’s = buddha's rof Boedisten).r In plaats van de eerste woorden zou men de samenstelling irvya-vangcidhir&dja, naar analogie van ‘t hedendaagsch gebruik, wellicht kunnen opvatten als eigennaam : Arya Vang- gidhirfidja, of, zoo als het thaus heeten zou, Arj& Wängsá Dirdja, en zou er dus in ‘tgeheel van geen’ vorst sprake zijn. Ook de laatste samenstelling djinâlaya, letterlijk »djina’s „oorde, kan, even als djinAlaya-pura iu ’t volgende opschrift, als eigennaam van eene plaats worden opgevat. F. herinnert daarbij aan den naam van ‘t bekende Boedistisch heiligdom van Baraboedoer (Barabudur), of, zoo als hij ’t uoemt, Boro Boedo (Buda), «de ontelbare Buddha'ss. Wien eigenlijk de eer tochomt van deze afleiding en uitlegging — van Bärâ- boedoer uit Bara Buddha —-, of wel van de weinig ver- schilleude uit Para Buddha, «de Buddha'srs, is mij niet bekend, maar al geeft de aard der overblijfselen, waardoor het oord zich kenmerkt, er eenigen schijn aan, het blijft eene tamelijk gewaagde, zoo niet volstrekt ongerijmde, gissing, die zeker geen recht geeft, den eenigen inlandschen naam (Bara- budur) stilzwijgend te vervangen door een’ anderen, waarvan men zich bezwaarlijk voorstellen kan, hoe hij zoo zonderling zou verbasterd zijn. te minder, daar buddha (boeda) nog heden het algemeen gebruikelijke woord is voor al wat op Java mt het Hindoe tijdperk dagteekent. De achterzijde van den steen bevat een tweede opechnft , Lel Sanskrat-Schrift und Sprache» zegt F., blijkbaar onjuist, tenzy het eerste hoer an zeer witgebreiden rin zenvinen worde. be Nige AMI 4 34 NASCHILFT. mede in Sanskritsche verzen, en in t zelfde schrift, maar toch, gelijk Prof. W. doet opmerken, blijkbaar van eene andere hand dan ‘teerste Het luidt, in zeven regels: 4. râdjye grì-vara-ràdja-patni-vidjite(h) tad-bangga-djah 2. suddhadhih (lees cue) tjakre djava-mahitale vara-gu- 3. nair-iditya-varmimapy’ asau manutri praudhata- 4, ro djinàlaya-pure prasadam-atyadbhutam, D. miAata-tata-suhrédjdjandn sama-sukhang netung bha- 6, vat tat-parah. 7. I gaka 1265. Waarvan de zin, behoudens eenige twijfelachtige punten , on- geveer op het volgende schijnt neder te komen : „In ‘t rijk, door de gemalin (?) van den Vorst Crîvara(?) „ veroverd, heeft de groote minister Cuddhadhf (z. v. a. Rein- „hart), uit hetzelfde geslacht gesproten, en door edele hoeda- „nuigheden een andere Aditya-varmma, in ‘t land Java w(Djava), in (de stad?) Djinâlaya-pura, een’ luisterrijken „tempel gesticht, ten einde zijne ouders en magen tot gemeen- „schappelijk geluk uit het (aardsch) bestaan op te voeren. In #(t jaar van) Caka 1265.1 Het woordje i in regel 7 schijnt werkelijk het eenige inlandsch bestanddeel te zijn, dat in deze twee opschriften voorkomt, Bij het opstel behooren twee platen in steendruk: de eerste vertoont het beeldhouwwerk op de voorzijde van den steen, de tweede een uitmuntend facsimile van beide opschriften , benevens een tafeltje van het alphabet en eenige letterverbindingen, aan die opschriften ontleend. De laatste van die verbindingen, ss, is echter onvolledig wedergegeven. De eerste van die twee 8 had namelijk (uit regel 1 van ’t eerste opschrift) den neder- waartschen haal in de gedaante van u moeten behouden, die alleen bij de tweede s werkelijk den klank u aanduidt. C. S. SALOMON SWEERS, RAAD VAN INDIE. 1644. Als de kok met de bottelier kijft Dan weet men waar de boter blijft. Oud sehceps-spreekwoord. Fen kanker, die sedert jaren aan den boezem der Oost-Indi- sche Compagnie knaagde, ja waarvan wellicht reeds de kiem bij hare oprichting aanwezig was, namelijk het drijven van partiku- heren of wel van verboden handel, had van lieverlede eene belangrijke uitbreiding verkregen; van den assistent af tot hen die met het hoogste gezag in Indië bekleed waren, namen allen —- met enkele eervolle uitzonderingen — hieraan deel ; zoowel op Batavia, den hoofdzetel van het bestuur, als op de ininste buitenpost werd deze handel onder allerlei vormen ge- dreven. Doch niet slechts tot Indië alléén bepaalde zich dit kwaad; de te huis varende schepen borgen veelal in hunne ruimen en in de kisten der schepelingen een aanmerkelijken voorraad van partikuliere goederen, die miet op de cargalijsten der schepen voorkwamen en derhalve op een slinksche wijze overgevoerd werden. Wel bestonden er strenge verbodsbepalingen tegen het drijven van dezen handel; wel werden er nu en dan eemge goederen achterhaald, de waarde er van tegen inkoops- prijs vergoed, of ten voordeele der Coinpaguie verbeurd ver- Klaard : soms werd ook wel eens een, die zich aan dit fest had <chuldiy gemaakt, gestraft, doch dit baatte niet veel; de grove Mansten die op sommige artikelen Konden worden behaald, en waarvan de berging slechts eene betrekkelijk Kleine ruunte vor- derde, zoo als diamanten. paarlen, goud, zilver enz. waren 36 SALOMON SWEERS, voor velen te verleidelijk om niet de kans te wagen, zich door dezen ongeoorloofden handel te verrijken. Dat dit kwaad zoo welig bloeide, hiertoe droeg veel bij dat ook in het vaderland mannen gevonden werden, die, door hunne Indische vrienden hiervan partij trekkende, hunne handlangers niet spoedig in den steek lieten, en hetzij door hun invloed bij de bewindhebber in de verschillende Kamers of door andere hun ten dienste staande middelen, de straf wisten te ontduiken of eene vervolging te dier zake voor te komen. Dat dit evenwel niet altijd gelnkte, zien wij in den Raad van Indië, Salomon Sweers. Deze was, ma de Compagnie in Indië in verschillende betrekkingen gediend te hebben, in 1644 buiten- gewoon Raad van Indië te Batavia, toen hij bij resolutie van de vergadering van Zeventienen van den 13den September van dat jaar buiten kwaliteit en gagie werd gesteld 1, Wel moet het ! De resolutie luidde: «Ter vergadering gebracht zijnde dat met de jongste eretuurschepen verscheiden cargasoentjes overgekomen, en daarvan eenige bg de skameren geiutercipieert waren; is daarop gehoord het rapport bij den Heer „President wegens de kamer van Ainsterdan. Waaruit verstaan dat in de voor- wnoemde kamer verscheiden partikuliere brieven achterhaald en onder deselve „vier bevonden waren, meldeude van partikuliere handelingen en correspondentie ede Comp. ten hoogsten schadelijk zijnde, en onder anderen een van Salomon „Sweers, Extra Ordinair Raad van Indie, zijn daarover ter vergadering ver- escheiden discoursen gevallen, en eindelijk na voorgaande genomen deliberatis egoedgevoudeu en geresulveert, — nademaal de vrijen handel onder de ministers evan de Comp. zoo exorbiteert en de overhaud meer en meer neemd — dewelke enochthans met alle mogelijke middelen doenlijk zijnde gestut moet worden — edat men de voornoemde partikuliere overgebrachte cargasoenen en goederen, in „de kaincren daar dezelve achterhaald zijn, aan de meestbiedende nevens andere goederen van de Comp. zal verkoopen... „Dat men ook de persounen en olficicren vau de Comp. de voornoemde carga „svenen meegebracht hebbende, ter vergadering ontbieden, en dezelve gehoord shebbende, daarover vaar gelegenheid van zaken mauleteren en dezelve van heer „gagie inhouden zal. „En alzoo de voornoemde Salomon Swecrs over voorgaande ongeoorloofden shandel op Batavia gecundemncerd, (in 1642 voor aangehaalde barnsteen, amr ehergrijs en zijden stoffen), bij partikuliere missive van deze vergadering aan den „Gouverneur Geueraul gelast is, om zich uit deo Raad van Indie te onthouden, wen nu bij de voornoemde cijue partikuliere missive blijkt, dat hij over en weder smet de cen en de ander correspondentie houd, in zoodanige honorabele charge „als Raad Extra Ordinair van Indie, voor al incompatibel zijnde, wordt bg «de vergadering verstaan en geresulveerd, dat men copie authentick van de voor- vnoemde zijne en andere voorn. missiven, met do eerst vertrekkende schepen aan „den Gouverneur-Generaal en de Raden van Indië zeuden zal, met serieuse vrecvunnandatie dat de voorunveinde missiven in handeu van den Fiskaal van Indië gesteld, dezelve daarover gecorrigeert en den voornoemdeu Sweers buiten dienst ven gagie vau de Camp, gehouden zal worden.» SALOMON SWEERS. 37 genoemde kwaad reeds eene schromelijke hoogte hebben bereikt, en zullen er overwegende redenen hebben bestaan, dat men om dit te keer te guan, zelfs een voorbeeld aan een Raad van Indië durfde stellen. Bij missive der Zeventienen van den 21stea Septeinber 1644, werd aan Gouverneur-Generaal en Raden van Indië van het door hun op den 18den te voren genomen besluit kennis gegeven, doch toen dit bericht op Batavia kwam, was de Gou- verneur-Generaal van Diemen reeds overleden ' en het bestuur voorloopig door den Directeur-Generaal Cornelis van der Lijn, onder den titel van President, aanvaard. Hoe Sweers te moede was, toen hij van ziju ontslag kennis kreeg, kan men opmaken uit zijn aan de Zeventienen gerichten brief van 12 Juli 1645, denzelfden dag waarop hij voor de laatste maal de vergadering van den Raad van Indië bijwoonde, Zeer ouverwacht was hem het ontslag voorgekomen, want hij had niet kunnen denken dat zulk een kleinigheid, en voor de waarde waarvan niets dan provisiën ontboden werdeu, zijn ontslag ten gevolge zou hebben gehad. Hij geloofde dat het misnoegen der Zeventienen was ver- meerderd geworden, daar de Commandeur Gale ? zijn brief en het daarbij behoorende pakje in zee overgegeven had, en dit tegen het bepaald bevel der Generale Comp.; dit toch was aan hem niet te wijten, terwijl hij vast vertrouwde, dat, zoo dit niet ware geschied, men uiet zoo hard tegen hem had geprocedeerd. Want zoo men, naar hij verder schrijft, tegen alle dienaren, die zich met gelijke of nog grooter fouten vergrijpen, zoo hevig wilde wezen, zouden zeker zeer weinigen, wellicht niemand in Zoo als men ait deze, resolntie kan opmaken, hielden de Zeventienen or cen eabinet noir op na; brieven ait Indié aan personen geadresseerd van wie men verinoedde dat zich met partikulieren of verboden handel afgaven, of aan wie men over Indische zaken zouden kunnen schrijven, wat der vergadering nist asogenaam was, werden geopend en naarmate den inhoud al of mist aan de belanghebbenden afgegeven. Het was trouwens aan niemand geoorloofd partikuliere brieven over te brengen op de verbeurte van twaalf maanden gagie eos. Zie Brieven van de 17en aaa G G en RK. v. I. van 18 December 1623 en 18 Sept. 1635; zoo ook den Artikelbrief van 1650 art. 92, 93 en 94; bi het laatst aangehaalde artikel wordt gezegd -Ende sallen alle particuliere brieven by de Comp. gheopent, gelesen ende gerisifeert, ende by haer lugden mogen in 't geheel ofte deel op- geheuden oft overgelevert werden, naer dat sij Inijden tot dienst van de Com- pacoie bevinden sullen te behooren. - 1 18 April 1645. ® Aduuraal der retuurelout. 38 SALOMON SWEERS. dienst blijven, ~ztjnde den partikulieren handel door gansch „Indië zoo familiaar, dat kwalijk iemand daarvan exempt „gevonden wordt; zelfs niet de grootsten van Indië, die daar „wel meest met besmet zijn.» Sweers verhaalt, dat de Directeur- Generaal van der Lijn zich niet schaamde ronduit te zeggen , dat hij met den Heer Nicolaes Couckebacker eene partij ruwe diamanten naar het vaderland heeft gezonden om aldaar ge- slepen te worden, t geen dan ook geschied is en waarop hij in Indië goede voordeelen heeft behaald. Nog onlangs heeft hij met het schip Frederik Hendrik uit Siam zes honderd Spaansche realen van 8 bekomen voor een steen, die aldaar voor hem verkocht was, terwijl de Compe. nog met eene dergelijke partij verlegen zit. Sweers laat het aan het oordeel der Zeventienen over, of dit een Directeur-Generaal past, en of het alleen bij parfikulieren handel bleef en er niet somwijlen ook fraude gepleegd werd: want het was geen wonder dat de Bewindhebbers klaagden over het inkoopen van diamanten, omdat er zooveel bedrog onder schuilen kon *. Sweers zegt verder, dat de Directeur zich beroemde f’ 50,000 kapitaal te hebben, God weet hoe bekomen, en het blijkt dat hij over de f 30,000 op interest heeft, zonder dat iemand kan weten waar voorsz. middelen zijn, dan dat zij in partikulieren handel worden gebruikt. Onze Raad van Indië deelde dit een en ander niet mede , om een ander zwart te maken, maar alleen om zich te verontschuldigen ; waar hij zich, met zulke voorbeelden van zijne meerderen voor zich, vergrepen heeft, hoopt hij dat de 17en dit in aanmerking zullen nemen. Hij beschuldigde zich zelven van onvoorzichtig- heid, daar hij zijn »kleinigheidjen» partikulier had gezonden; had hij het aan de een of ander der mindere Kamers go- 1 Als een voorbeeld hiervan wordt het volgende vermeld: »-Na het overlijden „van den Heer Gouverneur Generaal zal. heeft gemelde Directeur alleen zonder viemaud daarover te roepen, niettegenstaande verklaard geen kenuis van die wkoopmanschap te hebben, partij diamanten ingekocht ter somma van over de edrie duizend realen van 8, en dezelve eenige maanden onverzegeld in een eporseleine kopje in zijne kas bewaard tot eergisteren, als wanneer die in pre- „sentie der andere Heeren over het wegpakken geroepen, in een andere partij „voor dato door den Gouvern.-Gener. zal. ingekocht, en door Mevrouw de „Weduwe verzegeld overgeleverd, gesmeten, eu zoo ongezien, ongewogen „en ongeteld ondereeu vermengd heeft; tot geen klein bedenken van de andere eHlecren, die vvk niet nalieten hun misnoegen daarvan te kennen te geven. Of „dit nu zoo regtvaardig al toegaat, willen UE. verstandig oordeel bevolen lateme SALOMON SWEERS. 39 daan, waarschijnlijk hadden die het wel „laten passeren, als andere caryasvenen van grooter waardij en volumeu door andere gezonden. Zoo wordt — zegt hij — UE. ordre nagekomen en hij buiten den Raad van Indië gehouden, daar de eerste der Kaden die zijn openbaar vijand is, duizendmaal vuilder is dan ik en daar over triumpheert.» Hij zal echter alles met geduld verdragen, in de hoop, dat, zoo hij met de eerstvertrekkende retourscliepen in het vaderland zal zijn aangekomen, zijne zaken zoo val weten te verdedigen, dat men er leed over zal gevoelen tegenover hem zulk een harden maatregel te hebben genomen. Zooals Sweers had geschreven, kwam hij met de retourvloot 1645/46 in het vaderland terug; en nauwlijks was hij ontscheept of hij diende bij de vergadering van Zeventienen het stuk in dat wij hierachter laten volgen. Bepaalde zich zijn vorig schrij- ven van 12 Juli 1645, waar het beschuldigingen gold, meer bijzonder tot den Directeur-Generaal Cornelis van der Lijn, in dit stuk wordt met dezen bijna niemand zijner vroegere collega's of andere hooggeplaatste persouen gespaard , zooals: Maetsuijcker , van Alphen, Wonderaer, Caron, Le Maire, Backer, van Harn, Kemp, enz: allen hadden aich tegen de Comp. op de eeu of andere wijze vergrepen. Hij vermeent echter als een vriend en dienaar van de Comp. verplicht te zijn deze zaken aan de ver- gadering te moeten mededeelen, niet rom een ieder te bekladden of menschelijke passien «, — want hij verklaart op zijn woord van eer, dat het zoo en vrij erger gelegen is, — maar uit ijver eu genegenheid voor de Comp., waartoe hij # Gad, die een Heer der Heirscharen en Rechter der Rechteren en Godde- looren is”, tot getuige aanroept. Wel moeten de misbruiken van verschillenden aard reeds een hoogen trap hebben verkregeu, dat een Raad van Indië zalk eene reeks van beschuldigingen als in dit stuk zijn opgeteekend, haar het hoofd zijner gewezene collega's durft slingeren. Boven- dien geeft dit stuk ons eeu blik in den toestand der Comp. in Indie, die inwendig zoo geheel verschilt met dien, zoo als zij zieh in een uitwendigen schijn van bloei aan ons vertoont; reeds in dit tijdvak kan men van haar zeggen: » there was some thing rotten in.» Het is na de lezing van dit stak, dat men volmondig zal instemmen met hetgeen de heer de Jonge ons in zijn belangrijk werk op blz. cxaxime te lezen geeft: „Als men de nandelingen dier ambtenaren voor zooverre dat mogelijk is, in de archieven der Comp. uaspuort, dau outdekt men te dik- 40 SALOMON SWEERS. wijls bij die ambtenaren gemis aan zedelijkheid en gebrek aan eerlijkheid, somtijds zelfs bij de hooggeplaatsten onder hen. Men treft er bovendien afgunst, naijver, twist en tweedracht onder hen aan, zelfs tusschen de leden der Hooge Regeering enz‚e ! Van dit laatste geeft ons de geachte schrijver een staaltje in de noot, voorkomende op biz. 271 2, waar wij lezen: # De twisten tusschen van der Lijn en Sweers waren zoo hoog ge- klommen, dat van der Lijn eindelijk op 25 Januari, toen hij nog Directeur-Generaal was, den Raad van Indië Sweers met rotangslagen afranselde. Sweers was ook ver van onberis- pelijk W. Dat van der Lijn het nog erger maakte en zelfs de huisvrouw van Sweers in het huis van dezen laatsten met de rotan durfde slaan, bewijst een verzoekschrift door Sweers aan den Gouverneur- Generaal van Diemen, op den 23sten Februari 1640 ingediend. Daarin verklaart hij met verwondering te hebben gelezen het request door van der Lijn mede aan den Gouverneur-Generaal aangeboden, waarin hij onbeschaamd zegt, rover betigtigde leugenen en langgeduurde vuile schemperijen in colère tegen hem (Sweers) ontstoken is geworden, en daarenboven voor een dief uitgemaakt zoude wezen.» Daar van der Lijn dit »nimmer met suffisante bewijzen” kan doen blijken, zal ik hem, schrijft hij, (gelijk hij wel ter contrarie volgens attestatie mij met onwaar- heden beschuldigd) dikmaals hieten liegen, beschempt ? mijn beminde zoodanig met de rotan in ons huis (als UEd. bekend) geslagen heeft, dat het voor een genereus gemoed onverdraaglijk en niet wel schandeshalve zonder reparatie te vergeten zij. Deswegen verzoeke zeer eerbiediglijk daarin zonder aanzien van persoouen, door Uwelkdelh. zoodanige ordre tot reparatie der geledene affronten, injurien en feitelijke gewelden mag gesteld worden als UwelEdh. in equiteit zal bevinden te behooren. Hieruit blijkt ten volle dat Sweers en van der Lijn — die door de Chinezen kapitein panjang, de lange kapitein, genoemd werd — geslagen vijanden waren. Hoewe: Sweers niet meer in dienst van de Compagnie was, bleef hij toch door eene uitgebreide briefwisseling met zijne bloedverwanten eu vrienden op de hoogte der indische zaken, ' De opkomst van het Nederlandsch gezag vp Java. Tweede deel, 1870. 2 Als varen. 3 Dit woord is hier nict goed geplaatst. SALOMON SWEERS. 41 en kunnen wij hem niet vrijpleiten van zich ook nu en dan wel eens aan partikulieren handel schuldig te maken. Nog in een ander opzicht verschijnt hij ons, twintig jaren later, in een ongunstig licht. In de Verhandelingen en Berigten betrekkelijk het Zeewezen enz. ', wezen wij er op, hoe Francois Caron, vroeger Eerste Raad en Directeur-Generaal te Batavia, zich in 1665 in Franschen dienst had begeven, hetgeen wel uitdrukkelijk bij art. XXIX van den artikelbrief van 1650 was verboden. Caron was een man, die, in den dienst der Comp. van den ondersten sport der ladder begonnen, daarop bijna den hoogsten had bereikt, toen hij in 1651 in het vaderland terugkeerde. Hij was doorkneed in indische zaken: de schrandere Colbert, Frankrijks minister, trok partij van zijne uitgebreide kennis en wist hem door zeer vleiende aanbiedingen over te halen om in Frankrijk te komen en zijne in ludië verkregen kundigheden en ervaring ten nutte van dat rijk te besteden. Eenigen tijd vroeger was hem door de Zeventienen het voorstel gedaan, om weder in zijne laatstelijk in Indië bekleedden rang derwaarts te vertrekken , doch hij nam dit aanhod niet aan en dit onder voorwendsel, dat hij bij. het klimmen zijner jaren en het belang zijner familie er te veel tegen opzag. Het belette hem evenwel niet, om zich, zooals wij reeds opmerkten, toch nog in dienst van een vreemden vorst te begeven 3, Uit een paar brieven, door Caron aan Sweers geschreven, blijkt dat hij door Caron van de gelegenheid om aan de Fransch- Indische Comp. eenige diensten te bewijzen, partij wenschte te trekken. Van welken aard deze diensten waren, is niet altijd duidelijk op te maken, daar ze in bedekte termen werden gesteld. Zoo schrijft Caron hem den 104 December 1665 uit Rochelle: „Mijnen vongen aan UE. was van den 134 der verleden maant November, bij den welcken ick was dienende over de saccke UE. bekent, doch dat die niet smacckelijk wiert senge- nomen. Hier zijn gedruckte boeken van dezelfde soorte als de Chineesen bij de Jesuicten eerst gestelt, en daer naer ge- druct, doch bij den adel noch grooten in geen eztime.» Ver- der schrijft hy hem dat hy zijn vriend Jens Hanssen voor | 1456, 2e Afd No. 3. Gevecht tegen de Engelechen in Oost-Indië door den Commandeur Cornelie van Quaelbergen op den 1 Sept. 1678. > Lic over nyu vertrek usar Indie en ongelukkig aiteinde als voren. 42 SALOMON SWEERS. zijn vertrek uit Parijs aan de Comp. heeft voorgesteld, en hem schriftelijk heeft opgegeven waar men naar hem kon informeren, namelijk bij Sweers. Hij hoopt, dat hij spoedig zal geplaatst worden t, „want goede dienaren hebben zij noch van doen; zoo der iets wesen mach van uwen dienst gelieft te ge bieden. In een brief van 1 Februari 1666 mede uit Rochelle ge- schreven, komt onder anderen het volgende voor: #UEd. aen- gename van den 7den des verleden maants Januarij, is mij over Parijs op den 26sten dito wel geworden, daer op tot antwoort, dat ik de copien der memorie der opgenomen pam- pieren, boecken en caerten, tot 2mael aen de Comp. voorgestelt heb op sulcken wijse als ick oordeelde best te wesen ; dewelcke bij haer gevisiteert en overlecht sijnde, hebben niet connen re- solveren deselve te negotieren, ’t schijnt dat se van soodanige dingen, zoo zij meijnen, al genoech versien zijn. Ick hebbe mijn devoir daer in gedaen, met wensch en begeerté, dat ick het effect tot UE. genoegen, daer in had connen te weech brengen; waer het in consideratie gecomen, ick soude daerover hebben gestapt, gelijck den eenen vrient voor den anderen moet doen, waertoe geen cans siende heb het laten berusten. » Wanneer wij dit lezen, dan mogen wij wel besluiten, dat Sweers onder anderen partij hoopte te trekken van de door hem aan Caron gezondene papieren, boeken en kaarten. En waarom niet, zal men zeggen; Sweers was mogelijk koopman, hij trachtte geld te maken van hetgeen hij der Fransche Comp. kon aan- bieden. Maar Sweers wist ook te goed dat hij niet te veront- schuldigen was, indien hij bij voorbeeld die kaarten der Com- pagnie ter overname aanbood; kaarten van Indië, die vooral destijds nog in H. S. of geteekend aan de schippers en staur- lieden werden medegegeven en bij de terugkomst in het vader- land moesten worden teruggegeven; die niet zonder voorkennis van de, vergadering van Zeveutienen mochten worden gecopieerd , terwijl de kaartenmaker der Comp. onder eede stond 3. Trouwens dat hij niet de eenige schuldige was, leert ons de brief, waar hij zegt: #'t schijnt dat ze van soodanige dingen, zoo zij meijnen, al genoech versien zijn.» Waarschijnlijk zal Caron het hun hieraan wel niet hebben laten ontbreken. Doch hoe dit ook 1 Mogelijk als schipper ap een der vvor Iudië bestemde schepen. 2 Resol. Verg. van 17en van 1) Juli 1628, 21 Aug. 1629. SALOMON SWEERS. 43 moge wezen, in het hiervolgend stuk van Sweers hebben wij een voorbeeld, dat het der Comp. reeds in een tijd van schijn- baren bloei niet heeft ontbroken aan mannen, die, hoe hoog ook geplaatst, eigen voordeel vóór dat der Comp. op den voor- grond stelden, terwijl het ons tevens een kijkje verschaft in de Indische huishouding die? dagen. Aan de B. Heeren Bewindhebberen der Ne- derlandsche Oost-Indische Comp. ter vergadering van de 17e gehouden wordende in Augustus 1646 te Amsterdain. Alzoo door achttienjarige gedane en nog te doene diensten zoo in Indië als hier ondervonden heb, somwijlen opgeraapte remonstrantien van personen overgeleverd in weinig achting ge- houden, en dikmaals half doorlezen zijnde, door noodiger be- soignes achter de bank gesmeten worden, zoo heb evenwel noo- . dig geacht, dewijl tot Comp. welvaren (alschoun mij de beloonsag schijnt onttrokken te wezen ') nog uittermate genegen ben, in het welnemen van UEd. voor eerst eenige zaken (te mijter ge ringer oordeel in Indië noodig redres vereisende) oprecht en ongeveinsd zonder passie naar de waarheid te verhandelen. Alhoewel UEd. door de Raden van Indië Compagnies gele genheid met deze overgekomene vloot is overgebrieft, zoo moet evenwel zeggen: hoe Comps. zaken op Batavia, door den Heer Generaal van Diemen zal. overlijden, gelijk UE. bewuet bij sohere ministers (tot U Eds. nader gestelde order) wierd waar- genomen als zijnde doenmaals den eerste * een seer haastig, slof, baatzoekend mensch; uitnemend vriend der Portugezen en partikuliere handelingen. UEd. mogen vastelijk vertrouwen, bij aldien alle deze fouten en nog meer met den Heer Generaal zal. kennisse niel in hem geschu....- 3 had, zonde Zijn B. ontwijfelijk volgens de Instructie des jaars 1617, andere order op het Generaal Gouvernement gesteld hebben, 't welk daarom tot Ue. welgevallen open bleef. Maetsuijcker +s een wel gestudeerd, ganw, gecivsliseert es aardig persoon, in de Justitie maar geen koophandel dienstig. Van Alphen, die met Mevrouw Generaals zwagerin getrouwt, door vreemde praktijken witnemend rijk gemaakt, en zonder iemands advies door den Heer Generaal zal. binnentijds sonder ' Wat in het origineel onderstreept is, hebben wij behouden. 3 Cornelis van der Lijn. 3 Minder duidelijk. SALOMON SWEERS. 45 verband, contrarie de order van de Comp. op UKs. approbatie (die nu verstaan sober is) buiten verdéenste of bekwaamhcid tot Extra Ordinuir Raad van Indie, & 200 gl. ‘smaands ge- vorderd, seer hovaardig, geldgierig en by al de wereld door zijne wilzuiperij gehaat is; heeft sou veel met sijn partiku- liere Auizen en gronden te doen, dat om Comps. dienst niet denken kan. De Meer Carel Reynteres. was op Batavia onervaren, desi- reerde naar Cormandel tot Heussens verlossing, daar hij waarlijk de Comp. wel den besten dienst doen zal; tot bewijs van het voor verliaalde kan men nu hier wel vernemen. Hoe kij van der Lijn buiten onze rescontre, den Heer Maetsuijcker in mijne en andere overgekomen vriendens tegenwoordigheid gedreigt heeft voor den kop te smijten; ook een maand voor ons vertrek van Batavia, zonder redenen tegen de Wed“. van den Heer Generaal zal’. zoodanig met deze woorden uitgevaren is: dat haar man zalt. onvroom gehandeld en de Heer de (ruiter J den grooten diamant had; en dat haar wel dadelijk uit het huis doen gaan of met deu arm daar uitleiden zou, waar over hij van haar Ed. 