Bijdragen tot de taal-, land- en volkenkunde
Men zou bijna geneigd zijn om na kennismaking met die eenzame streek, welke haar oorspronkelijke bevolking eens moet verloren hebben en eerst sedert een 100tal jaren opnieuw door vreemde elementen werd bevolkt, de meening op te geven dat hier eens de zetel moet zijn geweest van het rijk öre, ware het niet dat eenige anwijzingen zoowel als geschiedkundige overleveringen ons niet meer an het vroeger bestaan van dat Rijk op dit gedeelte van Sumatra's Ostkust mogen doen twijfelen. Ken zoodanige aanwijzing vinden wij bijv. in het aanwezig zijn van een soekoe öde soekoe öde soekoe öde soekoe öde onder de tegenwoordige bevolking van de tot Siak behoorende landschappen Koeboe en Bangka, waarvan de leden, bii onderzoek naar de streek waar zij thuis behoorende, verklaren dat zij uit de omstreken van de öre-baai afkomstig zijn t. Ook in Atjeh en onder de Gaijoes treft men 8 (overdruck). 50) EEN BEZOEK AAN DE ARO-BAAI. en sockoe Aroc aan en het lijdt geen twijfel, of ook daar ontleent lie soekoe haar naam aan het vroegere rijk van dien naam. Ken ndere nanwijzing vinden wij in een tweetal overblijfselen van verterkingen cen weinig het binnenland in aan de soengei’s Si-Koen-loer en Serang djaja gelegen, welke ons gezegd worden oude ben- engs van de vroegere vorsten van het rijk Aroe te zijn geweest. ivenzoo wijst de overlevering op Poelau Mesigit de plaats aan, vaar de moskee van Aroe heeft gestaan en zoude de naam van de n de Besitang-rivier uitloopende Soengei Si-Djanda nog betrekking ebben op de weduwe! van den laatsten vorst van Aroe, die bij de erwoesting van het rijk door Atjeh naar genoemde Soengei vluchtte. Wat overigens de overlevering aan, daaruit kunnen wij lechts weinig bizonderheden putten; zij verhaft ons enkel dat aan Aroe-bnai de hoofdzetel van het rijk Aroe is geweest en verdernt dit rijk zich langs een groot gedeelte van Sumatra's Oostkust colt, witgestrekt. Wijders dat het was een Batak-rijk, dat na langwrigen strijd door Atjeh ten gevolge van gepleegd verraad werd ten neuer gebracht, 2 waarna de bevolking zich in de binnenlanden prugtrok of elders zich verspreidde. Hot zou naturlik niet aangaan om uit bovenvermelde aanwij-ingen on overleveringen al aanstonds te besluiten, dat in de omroken van de Aroe-baai de hoofdzetel van het rijk van dien naan ont zijn gewoont, te meer daar geschiedverhalen van dien tijd het geuwoordige Panei-gebied als zetel van dat rijk wordt genoemd. Jaan toch mogen wij de waarde van die overlevering en het gewicht aanwijzingon niet gehoel wegeijferen, daar zij ons in staat stellen whet in de yoxchiedonis van dien Tijd beschrevene aan te vullen bon sen betere voorstelling van zaken te geven. Moer elen cone vage voorstelling van den loop der gebeurtenissen s-esvenwel niet wogelijk, waar ons bepaalde en vertrouwbare gege-ss ontbroken vn wij ons moeten behelpen met verhalen, welke, erwin als zij zijn, ons slechts weinig op den rechten weg helpen. De voormanmmste bronnen, waaruit wij een en ander omtrent het jh Arae kunnen te weten komen, vormen de geschiedverhalen an Porkugeerche schrijvers uit dien tijd en in de eerste plaats van fondez Pinto, wiens overigens zeer verdienstelijke beschrijvingen een BEN BEZOEK AAN DE AROE-BAAI. 61 gebrek aan topografische kennis verraden, welke het ons bizonder mokalijk, ja dikwerf zelfs onmogelijk maakt om ons behoordijk te kunnen orienteeren. Zooveel is echter zeker dat wij in de 16e eeuw het bestaan van een rijk öen mogen aannemen, en dat dit rijk als een evenknie van Pasei (Atjeh) en Malakka moet worden beschouwd. Voorts is de onderstelling niet gewaagd dat de grenzen van het rijk zich in het noorden tot Atjeh en in het zuiden tot de Djohorsche nederzettingen aan de Rokan-rivier hebben uitgestrekt. Waar de hoofdzetel van het rijk is geweest, laten wij hier in ‘tmidden; en op de vraag tot welk ras de bevolking van Aroe behoorde, geeft de overlevering ons het antwoord. Algemeen toch wordt aangenomen, dat die bevolking tot het Batak-ras heeft behoord!, waarvan bij de Gaijoes nog duidelijk de overblijfselen worden aangetroffen. Wij zullen, wat de geschiedenis betreft, de Portuguese schrij vers niet vol gen en belangstellenden verwijzen naar hetgeen Tiele daar- omtrent mededeelt in zijn werk: # De Europaërs in den Maleischen Archipel.»? Slechts teekenen wij hier nog aan, dat zoowel de geschiedenis als de overlevering den voortdurenden en hardnekkigen strijd tusschen Aroe en Atjeh in een helder licht stelt, welke strijd eindigt met de algeheere vernietiging van Aroe in de tweede helft der zestiende eeuw, waarbij dit rijk een onderhoorigheid van Atjeh wordt. Na dieu tijd vinden wij niets meer omtrent het rijk Äroe vermeld, zoolat wij veilig mogen aanemen, dat de bevolking zich terugtrok naar de binnenlanden of elders een goed heenkomen zocht om het Atjehsche juk te ontgaan. Ook de Atjehsers schijnen het hier niet lang te hebben gemaakt; ten minste de overlevering gewaagt er van dat de Atjehsche prins later naar zijn land terugkeerde en de om-streken van de Aroe-baai onbewoond achterliet tot groot gerief van en aantal zeeroovers, die in deze door talrijke kleine riviertjes besproeide streek steeds een veilige schuilplaats vonden. Die onveiligheid was zeker oorzaak dat niemamd het durfde wagen zich an de Aroe-baai te vestigen; het moet daar.dan ook een waar zeerooversnest zijn geweest, waaruit herhaaldelijk strooptochten werden georganiseerd. Het optreden van het Nederlandsch Government op de Ostkust van Sumatra maakte hieraan een einde en ootschap, 2e afdeeling, 2e serie, Deel III. 2 Tweede gedeelte: Te hoofdstuk. Vierde gedeelte: 4e hoofdstuk. 63 EEN BEZOEK AAN DE AROE-BAAL. er deden zich geen belangrijke gevallen van zeerooverij meer voor art Zr. Ms. oorlogschepen zich in deze wateren hebben vertoond. II. Den dag na onze aankomst te Pangkalan-Siata vertrokken wij des morgens om 7 uur met de steam launch en stoomden langs den vasten wal, het eilandje Talang links latende liggen. Wij passeerden hier Oedjoeng Batoe, waar een afdeeling van de houtaankap door een weg met Pangkalan-Siata verbonden was, en staken van de iets verder gelegen Soengei Brasbasa over naar Pangkalan Soesoe, waar een lOtal woningen van uit Besitang gevluchte maleiers op den hoogen oever waren gebouwd.! Behalve de bewoners, die zich met vischvangst bezighouden, wonen hier een 30-tal chineezen, die hier op de ruwste manier het deugdzame damar-hout wegkappen. De boomen, waaronder pracht-exemplaren, worden geveld en in het bosch gezaagd tot balken en planken, waarbij veel hout verloren gegangen, aangezien het niet der moeite waard wordt geacht om de stukken, welke te diep in de ravijnen vallen, te gebruiken. De damar-boomen staan, eenigen bij elkander, op de heuvels, welke in deze lage streken zich dikwerf tot 150 à 200 voet verhefen en de houtkappers verhuizen tekens, wanneer het hout op zulk een heuvel is weggekapt. De balken worden dan door karbouwen naar den rivier-oever gesleept. In Pangkalan Soesoe moet in vroeger jaren een groote kampong zijn geweest, welke door zeeroovers is verwoest. Op het hierover gelegen eilandje Mesigit, dat met den wal eertijds verbonden was, had, gelijk wij boven reeds aanteekenden, volgens de overlevering, de moskee gestaan, doch te vergeefs zoekt men hier naar eenig overblijfsel, dat de juistheid der beweringen van de Maleiers kan ven. De tegenover Pangkalan Soesoe gelegen eilandjes loopen bij hoog water grootendeels onder water, terwijl bij la A water tusschen die eilandjes modderbanken te voorschijn komen, die elk jaar duide-lijker zichtbaar worden. Het is dan ook te voorzien, dat het tusschen die eilandjes zoo aanslibt, dat er na niet langen tijd één groot eiland zijn gevormd. Het tegenover Pangkalan Soesoe gelegen eiland Sembilan bestaat uit een aaneenschakeling van grootere en kleinere heuvels. Volgens EEN BEZOEK AAN DE AROE-BAAI. 63 de overlevering is dit eiland hierheen gekomen van den overwal en zou het behoord hebben tot de negen eilanden bij Koenala Pérak , waar nu nog 8 eilanden moeten liggen. Dezelfde overlevering verhaalt ons dat dit eiland zou huwen met Poelau Salahadji, doch niet verder kon komen dan de tegenwoordige plaats, waar het ten anker ging voor een boom, welke nu nog wordt aangetroffen en die bij hoog zoowel als bij laag water in de Aroe-baai zichtbaar is en altijd even ver boven water uitsteekt. De inlanders in deze streken gaan dikwerf offeren aan dien boom en hebben ook veel eerbied voor Poelau Sem- bilan, waar geen hunner een boom zal kappen. Van Pangkalan Soesoe stoomden wij terug langs Tandjong Roebia, een afdeeling van de houtaankap en langs Tandjong Panei, de Be- sitang-rivier in. Tandjong-Panei is een vooruitspringende hoek met twee steile heuvels aan den voet, waarvan een kampong met een 40tal huizen, bewoond door Maleiers van P. Pinang, die hier ataps maken. Dergelijke kampongs, waarvan de geheele bevolking bestaat uit atap- contractanten, vindt men nog, de Besitang-rivier op, te Tamboen- Toelang en te Meran. De atapwerkers ontvangen van den een of anderen anak-radja voorschotten en leveren daarvoor ataps tegen 9 dollar de 1000 stuks; hun verdiensten kunnen hoogstens drie dollar per dag bedragen, daar 300 ataps het grootste aantal is, dat één man per dag kan afwerken. De Besitang-rivier is aan de monding zeer breed; voor de mon ding ligt een zandbank over de geheele rivier-hreedte, waaraan de landstreek, volgens de overlevering, haar naam onleent!. Daar bij laag water op deze bank slechts 3 voet water staat, moet men met hoog water binnen komen. Overigens is de rivier voldoende diep en belemmert slechts hier en daar een boomstam de vaart. Bij Tamhoen Toelang wordt de rivier minder breed en allengs smaller, zoodat die boven de kampong Besitang, ongeveer een half uur stoomen van de monding, nog slechts voor prauwen bevaarbaar is. De kampong Besitang bestaat uit een twintigtal woningen, welke er vervallen uitzien; het eenige huis, dat nog eenig aanzien heeft, is dat van den Datoe van Besitang, gelijk het hoofd van deze streek getiteld is. Al aanstonds merkt men op dat hier weinig welvaart heerscht; juist eenigen tijd voor ons bezoek van het volk de kampong verlaten ten gevolge van een bezoek van Dwarf over de rivier lige. 64 EEN BEZOEK AAN DE AROE-BAAI. Atjehers, die in de kampong cen nachtverblijf hadden gevonden. Ook hier houdt de bevolking zich bezig met het maken van atap, waarvoor de overvloedig in alle riviertjes en kreekjes voorkomende nipah het gewenschte material levert, terwijl de nabij gelegen on- metelijke bosschen de gewone boschproducten als rottan en getah gemakkelijk doen verkrijgen. Door cene palisadering van wildhout omgeven, is de kampong in tegenweer voor hernieuwde aanvallen van Atjehers gebracht. Communicatie bestaat van hier, behalve langs de rivier, over land naar de Lepan-rivier en naar de Halahan en Tongkam-rivieren. Deze wegen zijn echter slechts voctpaden, welke weinig worden begaan en door meestal vrij geaccidenteerd terrein. Van Besitang keerden wij weder naar Pangkalan-Siata denzelfden dag terug, na even te zijn aangegaan op het. even beneden de kampong gelegen Boekit Koeboe, waar thans de nieuwe benteng ter vervanging van die te Pangkalan Siata wordt gebouwd. Deze Boekit ligt aan den rivieroever en iseen van die verheffingen van den bodem, zooals die zoo menigvuldig in deze streken worden aangetroften. Op den terugtocht hadden wij gelegenheit een en ander te verne men omtrent de latere geschiedenis van het tegenwoordige Besitang en het ontstaan van deze onderhoorigheid van Langkat. Daar deze geschiedenis ten deele samenvalt met de vestiging van Atjehers op Poelau Kampei, zullen wij die gezamenlijk behandelen tot op den tijd dat de vader van den tegenwoordigen Datoe het bestuur over Besitang aanvaardde. Ongeveer 100 jaren geleden trok een Atjeher, Brahim genaamd, naar Deli en van daar naar Langkat, waar hij zich in Selesei! in de kampong Sakoeda vestigde. Hij hiel zich daar voorna- melijk met landbouw bezig en plantte eenige o. a. doerian -boomen welke thans nog daar worden aangewezen. Brahim trad daar, als het noodig was, ook als voorvechter op, waarbij hij zich steeds dapper betoonde en zich den bijnaam van Panglima Djafar * verwierf. Hij had drie zoons, waarvan de oudste Hassan, de tweede Moedjoet en de jongste Ma'alim heette. Hassan had twee kinderen, Moedjoet twee dochters, Timpa en Kidoe genaamd en Ma'alim vier zoons, nl. Pang- lima Sidjat, Sinoe, Awal en Saleh, benevens twee dochters. De toenmalige vorst van Tamiang, een onderhoorigheid van Atjeh Gelegen in Boven-Langkat, onder een Kedjoeroean. 3 Volgens de overlevering gaf hij zich zelf dien titel, hetgeen wel meer gebeurde bij lieden, die wegens hun dapperheid bekend stunden. EEN BEZOEK AAN DE AROE-BAAIL. 65 In dien tijd, was Tongkoe moeda Tjoet Bagam, die van daar over Poelau Kampei naar Langkat reisde om zich een vrouw te zoeken. Zijn oog viel daar op Kidoe, de dochter van Moedjoet, die hij dan ook huwde, terwijl hij Besitang aan Moedjoet als huwelijksgift weg- schonk. Hieruit blijkt, dat de vorst van Tamiang aanspraak maakte op de omstreken van de Aroebaai. Na den dood van Moedjoet, die zich aan de Besitang-rivier had gevestigd, ter plaatse waar thans nog de kampong van dien naam is, werd hij opgevolgd door zijn jongeren broer Ma’alim. Diens zoon, Panglima Sidjat, aan wien vele avonturen worden toegeschreven, deed een uitstapje naar Soengei Boeloe, bij de koewala Belawan (Deli) gelegen en zeilde van daar met zeiden Nakoda Kadir naar Poelau Pinang van waar hij naar Soengei Moenang, eveneens een zijtakje van de Belawan-rivier, terugkeerde. Daar aangekomen, kreeg hij met Nakoda Kadir twist en schijnt hij zich van diens pra Uw te hebben meester gemacht; ten minste hij is met dat van Tamiang gegaan, waar hij het aan Tongkoe moeda Tjoet Bagam ten geschenke aanbood. De vorst van Tamiang was daarmede zeer ingenomen en schonk aan Panglima Sidjat Besitang weg of liever bevestigde hem in het bezit van die landstreek, waar inmiddels Ma'alim was overleden!. Panglima Sidjat bleef in kampong Besitang wonen en overleed daar. Hij werd opgevolgd door zijn jongeren broeder Awal, meer bekendonder den naam Mandja Kaija. Lastgenoemde werd door den Pangéran van Langkat, den tegenwoordigen Sultan, te hulp geroepen in een strijd dien deze met den Kedjøreroean van Selesei, een der hoofden van Boven-Langkat, voerde. Aanvankelijk weigerde Mandja Kaija naar Langkat te gaan, doch na drie malen te zijn gevraagd, vertrok hij eindelijk met eenige volgelingen en een zekeren Panglima moeda Ismail, een zoon van den bovengenoemden Hassan. In den strijd verloor Panglima moeda Ismail al spoedig het leven; hij werd door een van de hoofden van Si-abat abat, [mam Balé genaamd, gedood. Mandja Kaija liet echter zijn dood niet ongewroken; hij overviel Imam Balé in zijn woning, vermoordde hem en maakte zich meester van alles wat in huis was. Door het moedig gedrag van Mandja Kaija bleef de Pangéran overwinnaar in den strijd en ontving Mandja Kaija van dezen den gelar van bezogenen. Jangkat aanspraak maakte op Besitang en moeten wij deze streek in dien tijd beschouwen als een terrein, dat uu sens door den vorst van Tamiang, dan weder door den vorst van Langkat als een onderhoorigheid werd gereclameerd, tot dat Langkat, overwinnaar in den strijd met Tamiang, een onbetwistbaar recht >p Besitang kon doen gelden. In dien strijd, welke kort na de boven beschreven gebeurtenissen plaats vond, kwam Mandja Kaija in een zeer lastige positie. Aan en eenen kant en wel in de eerste plaats was hij verplicht den vorst van Tamiang te helpen, maar aan den anderen kon hij och weer moeielijk optreden tegen den Pangéran van Langkat, die hem och weer moeielijk optreden was en die hem als zijn broeder had aan-genomen. Mandja Kaija koos de wijsste partij en bleef stil te Bestang den loop der gebeurtenissen afwachten. Zijn zoon Si Liija zond hij echter naar Tamiang om daar te helpen en deze weerde zieh lapper en tot groote tevredenheid van den vorst van Tamiang, die hem de gelar van Datoe Laksamana gaf. Tamiang mocht evenwel an Langkat geen duurzamen weerstand bieden. Radja Bandahara, lie daar aan den linker rivieroever het gezag in handen had, werd gevangen genomen en naar J.angkat gevoerd, terwijl Soetan Seman, lie aan den rechteroever van de ‘Tamiang-rivier het bestuur voerde, le wijk nam naar Besitang. Nadat de Langkatsche troepen terug varen geke erd, ging ook Soetan Seman weer naar zijn woonplaats 21 werd Tamiang een onderhoorigheid van luaangkat. Zooals wel kan worden nagegaan, was de Pangéran van Juangkat ules behalve ingenomen met de hulp, welke Mandja Kaija door ’t iden van zijn zoon Si Liija aan Tamiang had geboden. Si Liija noest dit ondervinden, toen hij, naar Langkat opgeroepen om tegen- voordig te zijn bij het besnijdenisfeest van ’s Pangérans zoon Tongkoe Jemar, daar eenvoudig werd aangehouden, totdat hij op zekeren ‘im het water springende zich uit de voeten maakte en naar 3esitang terugkeerde. Aldaar volgde hij kort daarna zijn vader ndja Kaija op, die, zooals wij straks zullen zien, ten gevolge van en in Tamiang gekregen wond overleed. Onder den gelar van Datoe saksamana trad hij als hoofd in Besitang op en stelde zich tegen- ver den Pangéran op een vrij onafhankelijk standpunt. Dit nam chter niet weg, dat de Pangéran zijne hulp inriep in een strijd met den Soetan van Si-Abat-abat. Tot zes malen weigerde Datoe Lak- samana om te komen, uit.vrees voor rancune van den Kant van den Pangéran, doch eindelijk ging hij en hielp den Pangéran met zooveel toewijding en dapperheid, dat de lieden van Si-Abat-abat werden geslagen en zich moesten onderwerpen. Tot beloning ontving hij de gelar van Datoe Djohan Pahlawan en schonk de Pangéran hem een acte van aanstelling, waarin zijne rechten en verplichten waren vermeld!. De bovenstaande gebeurtenissen vielen voor, korten tijd voordat het Nederlandsch-Indische Gouvernement ín deze streken zijn invloed deed gelden (1857). Wij zullen hier de geschiedenen van Besitang voorloopig af breken en eens nagaan wat er voorviel op Poelau Kampei, het eiland aan den ingang van de Aroe-baai, aan de uitmonding der Serangdjaija- rivier gelegen. Ten tijde van Moedjoet (zie boven) vestigde zich op Poelau Kampei een Atjeher, Saban geheeten, die zich voornamelijk met vischvangst onledig hield. Toen nu Tongkoe moeda Tjoet Bagam van zijn tocht naar Langkat, waar hij, gelijk wij zagen, Kidoe had gehuwd, over Poelau Kampei terugkeerde, schonk hij aan Saban den titel van Kedjoeroean Poelau Kampei. Van zijne zes kinderen, vier zoons en twee dochters, volgde Njaq Assan zijn vader op en was deze op Poelau Kampei, toen Tongkoe Hassim zich daar vestigde. Deze Tongkoe Hassim was een Atjehsch avonturier, die zich met behulp van de Tamiangsche bevolking op Poelau Kampei een ben- teng bouwde en zich geheel en als heer in deze streken gedroeg. Hij beweerde zijn gezag aan den Sultan van Atjeh te ontleenen en matigde zich veel aan. Zoo ontbood hij Mandja Kaija Poelau Kampei om zich door dezen hulde te doen bewijzen en door hem te worden erkend, doch MandjaKaija weigerde eenvoudig om aan die oproeping gehoor te geven. Korten tijd hierna begaf Tongkoe Hassim zich naar Langkat en liet hij als gemachtigde op Poelau Kampei achter zekeren Toekoe Tepin, een Merdoeër, die de dochter van Mandja Kaija ten huwelijk vroeg. Mandja Kaija weigerde en Toekoe Tepin vertrok zeer vertoordn naar Langkat om Tongkoe Hassim en den Pangéran te vragen, hem vergunning te geven Mandja Kaija te bevechten en Besitang ten onder te brengen. Aanvankelijk wilde de Pangéran geen toe-stemming geven, doch Toekoe Tepin hield aan en schoot zelfs een gewer af tegen zijn (eigen) borst, zonder zich te verwonden, waar- oo ken. Intusschen bleef Tongkoe Hassim in Langkat, waar hij de dochter in den Pangéran, Tongkoe Ocebong; de duster van Tongkoe [amza], hnwde. Weldra wist hij grooten invloed te verkrijgen, zoo lfs, dat de Pangéran hem als gemachtigde (wakil) achterliet, toen j naar Tamiang ging, om dat landschap te onderwerpen. Van de wezigheid van den Pangéran maakte Tongkoe Hassim gebruik om in invloed te versterken en uit te breiden en zette hij de boven- ndsche Radja's, voornamelijk die van Si-Abat-abat tegen den angéran op. De zoons van den Pangéran noodzaakte hij het land ‚ verlaten, in een woord, hij wist zich zoveel gezag aan te matin, dat de Pangéran, aan de monding der Langkat-rivier van den nd verwittigd, het onraadzaam achtte naar Langkat terug te seren na zijn tocht in Tamiang. De Pangéran toog naar Batoe Bara, aarheen ook zijne zoons waren uitgeweken, en overlegde daar om var Riouw te gaan en de hulp van het Nederlandsch-Indische ouvernement tot verdrijving van Tongkoe Hassim in te roepen. e toenmalige Resident van Rio verleende die hulp en zond naar gkat een oorlogsschip, dat echter Tongkoe Hassim niet meer ntrof, daar deze de wijk naar Poelau Kampei had genomen. Doch van Poelau Kampei werd hij verjaagd en gedwongen naar amiang te vluchten, waar hij zich voorloopig ophield. Ofschoon nu daartoe geen reden bestond, werd de bovenbedelde jaq Assan, die nog steeds op Poelau Kamper was, door het oorlogship naar Batavia gebracht, vanwaar hij echter spoedig terugkeerde, zijn onschuld was gebleken. Teruggekomen deed hij het voorkomen 30f het Nederlandsch-Indische Gouvernement hem Poelau Kamper ad geschonken, totdat hij eensklaps was verdwenen en men niets er van hem vernam dan dat hij naar Langsar was gegaan. Hij er opgevolgd door den zoon van zijn broeder Njaq Item, die, und onder den naam van Panglima Prang, Poelau Kamper verliet naar Tandjong Semantok ging, waar hij nu nog verblijf houdt jen Radja Toekoe moeda Latip. Thans hoofd van den Karapatan (rijksraad) van Beneden-Langkat. EN BEZOEK AAN DE AROE-BAAI. 69 Zooals wij zagen, trok Tongkoe Hassim naar Tamiang; hij was nog altijd zeer vertoord over den moord op Toekoe Tepin en wilde dezen niet ongewroken laten. Hij bewoog Mandja Kaija naar Tamiang te komen en ontving hem voor ‘t oog zeer vriendschappelijk. Toen Mandja Kaija des avondes naar zijn prauw wilde terugkeeren, liet Tongkoe Hassiin hem bijlichten; de trap afgaande werd hij overvallen door lieden met donderbussen gewapend, bij welke gelegenheid twee volgelingen van Mandja Kaija werden vermoord en hem zelf een knie verbrijzeld. Hij wist evenwel nog te ontkomen; bereikte zwemmende den wal en ging naar Besitang, waar hij nog eenigen tijd leefde en later aan de gevolgen van zijne wonden overleed. Tongkoe Hassim vertrok van Tamiang naar Langsar, om niet meer in deze streken terug te keeren en moet hij thans in Kemala verblijf houden. II. De Salahadji-rivier is voor een stoombarkas slechts tot Boekit Kramat op te stoomen, niet zoozeer doordat de rivier daar te ondiep wordt, doch door de vele boomstammen, welke hier het vaarwater onveilig maken. Na drie kwartier stoomens bereikten we laatst- genoemde plaats, na een 3-tal kleine Soengei’s, bekend onder den naam van Soengei Satoe, S. doewa en S. tiga te zijn gepasseerd. Geen van die riviertjes 1s voor prauwen van eenige grootte ver van de monding bevaarbaar en ze dienen dan ook alleen voor den in- lander tot weg om van daar uit naar de onmetelijke bosschen te gaan voor de inzameling van bijenwas en andere boschproducten. Van de Soengei Satoe loopt een voetpad naar Soengkam (waarover later) dat echter zeer moeilijk is te begaan. Te Boekit Kramat, zooals de naam reeds aanduidt, een graf- heuvel, troffen wij de overblijfselen aan van een wachtpost, welke daar vroeger door eenige minderen van uit Koewala Simpang, aan de samenvloeiing der Simpang Kiri en Kanan werd bez et. Dez post werd in 1859 door Atjehers afgeloopen, wasaronder eenige militairen werden vermoord, waaronder ook de commandant, wiens graf thans nog door een kruis in deze wildernis wordt aangewezen. Van Boekit Kramat vervolgden wij onzen tocht overland naar Salahhadji langs een zeer verwaarloosden weg door verlaten pepertuinen, ladangs en tabaksvelden. Im de Kampong zelve, twee en een half uur gaans van Boekit Kramat, waren nog slechts weinige huizen over, die ongeveer 20 in getal zeer vervallen en wijd uit elkander waren gebouwd. EN BEZOEK AAN DE AROE-BAAI. Een tamelijk hechte, van planken gebouwde woning behoorde nn Datoe van Besitang toe en hier rustten wij een poosje nit nm onzen vrij vermoeienden wandeltocht. Het is hier de plaats een oogenblik stil te staan bij de gebeur-nissen, welke in den laatsten tijd in Salahhadji hadden plaats gemden en die ten deele tot algeheelen achteruitgang van deze streek bben geleid. Zooals wij boven zagen, schonk de Pangéran van Langkat aan Si lija als belooning voor zijne hulp tegen Si-Abat den titel van Datoe johan Pahlawan. Deze keerde daarop naar Besitang terug en bouwde sh een huis in Salahhadji, waar hij pepertuinen aanlegde. De peperiten had toen reeds in die streek een niet onbelangrijke uitbrei-mg ondergaan, onder de peperhoofden Lebei Oesoes (afkomstig Samalangan) Prada en Katib Tjigoel (beiden Tamiangers) en niet ondergaan, onder de peperhoofden Lebei (Oesoes) en anglima moeda Semin, een Pedirees. Laatstgenoemde werd door ook de Dorohan als kind aangenomen, waardoor hij zijn invloed in st eigenlijk onder het gebied van Kedjøreroean moeda (Tamiang) rende landschap Salahhadji, aanmerkelijk versterkte. Inti chen had ook de europesche landbonwindustrie haar ook op ken laten vallen en werden daor Den Pangéran een aantal undbouwcontracten uitgegeven, waarvan er echter slechts een in exploitatie kwam. Ook deze onderneming, de Agnieta-plantage, werd er gesloten, ten gevolge van een reeks van gebeurtenissen, welke het geheele verloop van de pepercultuur in Salahhadji na zich eepten. Het eerste van die voorvallen is de aanval van Gaijoes op het zis van den heer Steck, administrateur der Agnieta-plantage, te sekit Assem in het begin van 1877. Datoe Djohan was toen juist yor een zaak naar Langkat opgeroepen, van waar hij onmiddellijk iar Salahhadji terugkeerde. Zijn zoon Orang kaja Brahim, die dens den overval in Besitang was, vertrok ook naar Salahhadji, ar hij van den heer Steck geld en opium wist te verkrijgen ten nde de Gaijoes te kunnen opvatten. Orang kaja Brahim vertrok ter zonder iets uitterichten naar Tongkam en keerde van daar naar ang terug. Aan de politie gelukte het de Gaijoes te achterhalen; zij werden gedörden van eenige gestolen goederen en op de sucht gejaagd, waarbij zij tweede dooden achterlieten. Korten tijd daarna had een tweede aanval op de Agnita-plantage wel te Alor-poetih plaats door een 30-tal Atjehers, die onder EN BEZOEK AAN DE AROE-BAAI. 11 aanvoering van zekeren Panglima Tjoet, van Telaga Moekoe ge- komen waren. Zoowel Datoe Djohan als zijn zoon Orang kaja Brahim waren toen in Langkat, werwaarts zij waren ontboden, ten einde zich te verantwoorden op een aanklacht van Kedjoeroean moeda betrefende de beslissing van Datoe Djohan in zake twee misdrijven, in éen waarvan Orang kaja Brahim betrokken was. Datoe Djohan keerde ook nu direct naar Salahhadji terug, waar hij vernam dat het voornemen van een aanval reeds eenigen tijd te voren bekend was geweest en dat toen Lebei Bantah, een Atjehsch atap-contractant en de zwager van Datoe Djohan om beurten de wacht te Alor-po etih hadden gehouden. Panglima Tjoet werd teruggeslagen en gedwongen naar de Serang djaija en daarna naar Tamiang terug te keeren. Het is hier niet de plaats om na te gaan wat de oorzaak was, welke aanleiding gaf tot bovenvermelde gebeurtenissen, evenmin in hoeverre de van bestuurswege genomen maatregelen tot het gewenschte doel: n.l. verzekering van de veiligheid in Salahhadji konden leiden. Genoeg zij het hier aan te teekenen dat Orang kaja Brahim werd gevangen genomen en dat een aantal arrestaties van verdachte personen, die later gedeeltelijk weêr werden vrijgelaten, plaats had, terwijl in Salahhadji een benteng werd opgericht, welke in 1879 naar Koewala Simpang werd verplaatst. Datoe Djohan Pahlawan werd daarna naar Langkat ontboden, doch hij weigerde op te komen, begaf zich naar Koewala Simpang en verder naar Kaloewi, aan de Simpang-kiri gelegen. Van daar ging hij naar de boven-Besitang en zond hij zijn drie zusters naar Tangkat om Orang kaja Brahim, die nog steeds in Langkat werd aangehouden, te zien. Van Langkat ontying hij daarna bericht, dat hij den Controleur in Pangkalan-Siata zou kunnen ontmoeten om over zijne aangelegen-heden te spreken en had hij met dezen een onderhoud in de benting Salahhadji, waarbij Datoe Djohan verklaarde, dat hij wegens de gevangeneming van Orang kaja Brahim zeer verstoord was; dat hij den Pangéran niet wilde volgen en dat hij, als onafhankelijk van Tamiang en van angkat, zijn land slechts aan het Gouvernement wilde overgeven. Daar Datoe Djohan verder mededeelde, dat hij de bewijzen voor zijn onafhankelijkheid in Tamiang zou kunnen krij-gen, ging hij daarheen en moet toen werkelijk met brieven van Kedjøreroean Karang, Soetan Moeda en Radja Bandara naar Salahhadji zijn teruggeke Eben, 12 EEN BEZOEK AAN DE AROE-BAAI. Van Salahadji ging Datoe Djohan met de #Djohorrx naar Deli, waar hij drie maanden verbleef en verder naar Bengkalis, waar hij ja anderhalf jaar overleed. Hij was daar door het Gouvernement in lingschap gehouden, aangezien men terechte vreesde dat, zoo ls de zaken stonden, zeker een botsing tusschen Datoe Djohau ‚n het inlandsche bestuur van Langkat niet kon uitblijven. Wij zullen hier alweder niet nagaan in hoever het inlandsche jestuur in Langkat zich onbillijk tegenover Datoe Djohan heeft zedragen en nog slechts melding maken van de aanstelling door Jen Pangéran van Lebei Bantah tot hoofd in Salahhadji van Orang kaja Koewang in Besitang en van Krani Akim in Pangkalan-Siata, waar later het hoofd-établissement van de Kali-anam Maatschappij was gevestigd. Ten gevolge van den overval te Boekit Kramat in 1880, waarij en sergeant en 3 of 4 soldaten sneuvelden en eenige militairen nog werden verwond, werd Orang kaja Koewang ontzet en Lebei Bantah gedurende drie dagen op de kruisboot aangehouden en bleef dus Besitang zonder hoofd, tot dat de zoon van Datoe Djohan na een kort verblijf te Bengkalis, met den gelar van Datoe Padoeka, tot hoofd n Besitang door den Pangéran werd aangesteld. Dit laatste had plaats in 1888. De hiervoren beschreven geheel werd den gevolge dat Salahhadji nagenoeg geheel werd verlaten; de peperplanters keerden laar hun land terug of legden nieuwe pepertuinen aan in de Serang ja en Ajer-masin, waar thans nog op groote schaal de peper- sultuur gedreven wordt. De eerste peperplanmen dagteekenen ook daar ut den tijd dat Datoe Djohan zich in Salahhadji vestigde. Deze rond den bovengenoemden Panglima moeda Semin naar de Serang djaija )�m pepertuinen aan te leggen en tegelijkertijd vestigde zich aan de Ajer masin-rivier een peperhoofd, Die gelden van den Pangéran ont-ving. Zooals wij zagen, ontwikkelde zich hier de pepercultuur en 1am het Atjehsch element onder de peperplanters een eerste plaats n. Thans zijn daar ongeveer 2000 Atjehers, die, uit alle streken van Atjehsch afkomstig, daar een nagenoeg onaf hankelijk leven hebben. “ij gedragen zich daar over ’t algemeen genomen rustig, doch lijven een factor, waarmede men rekening zal moeten houden, vanneer het de veiligheid van Langkat betreft. Het was reeds, avond toen we op Pangkalan Siata terugkwamen, dan waar wij den volgenden morgen een uitstapje maakten naar Lahhadji, aan de rivier van dien naam gelegen. EEN BEZOEK AAN DE AROE-BAAI. 13 Van Salahhadji keerden wij met een sampan terug naar Boekit Kramat en van daar met de stoombarkas naar Pangkalan Siata. Na van hieruit nog een tochtje gemaakt te hebben naar Toengkam, aan het riviertje van dien naam gelegen, vertrokken wij weder naar Tandjong Poera terug met den indruk, dat in deze onbewoonde streken nog een rijk veld openligt voor de ontwikkeling van industrie, zoowel wat de exploitatie van het hout als wat het onginnen van gronden voor de tabakscultuur betreft. Bengkalis, 19 Juli 1888. 12 EEN BEZOEK AAN DE AROE-BAAI. Van Salahhadji ging Datoe Djohan met de »Djohor» naar Deli, waar hij drie maanden verbleef en verder naar Bengkalis, waar hij Ünderhalf jaar overleed. Hij was daar door het Gouvernement in jallingschap gehouden, aangezien men terechte vreesde dat, zoo de zaken stonden, zeker een botsing tusschen Datoe Djohan m het inlandsche bestuur van Langkat niet kon uitblijven. Wij zullen hier alweder niet nagaan in hoever het In Langkat zich onbillijk tegenover Datoe Djohan heeft zedragen en nog slechts melding maken van, de aanstelling door len Pangéran van Lebei Bantah tot hoofd in Salahhadji van Orang kaja Koewang in Besitang en van Krani Akim in Pangkalan-Siata, waar later het hoofd-établissement van de Kali-anam Maatschappij was gevestigd. Ten gevolge van den overval te Boekit Kramat in 1880, waarbij ‘sergeant en 8 of 4 soldaten sneuvelden en eenige militairen nog vert verwond, werd Orang kaja Koewang ontzet en Lebei Bantah vedur' e drie dagen op de kruisboot aangehouden en bleef dus x zonder hoofd, totdat de zoon van Datoe Djohan na een kort verblijf te Bengkalis, met den gelar van Datoe Padoeka, tot hoofd n. ang door den Pangéran werd aangesteld. Dit laatste had in 1888. Hervoren beschreven geheel werd verlaten; de peperplanters keerden Hunden land terug of legden nieuwe pepertuinen aan in de Serang Jaija en Ajer-masin, waar thans nog op groote schaal de peper- ultuur gedreven wordt. De eerste peperplanmen dagteekenen ook daar Das die Tatoe Djohan zich in Salahhadji vestigde. Deze ond den bovengenoemden Panglima moeda Semin naar de Serang djaija Um pepertuinen aan te leggen en tegelijkertijd vestigde zich aan de Ajer masin-rivier een peperhoofd, die gelden van den Pangéran ont- 7mg. Zooals wij zagen, ontwikkelde zich hier de pepercultuur en 1 het Atjehsch element onder de peperplanters een eerste plaats n. Thans zijn daar ongeveer 2000 Atjehers, die, uit alle streken van Atje afkomstig, daar een nagenoeg onaf hankelijk leven hebben. “ij gedragen zich daar over ‘t algemeen genomen rustig, doch lijven een factor, waarmede men rekening zal moeten houden, neer het de veilig Held van Langkat betreff. Het was reeds, avonden we op Pangkalan Siata terugkwamen, jan waar wij den volgenden morgen een uitstapje maakten naar shhadji, aan de rivier van dien naam gelegen. EN BEZOEK AAN DE AROE-BAAI. 13 Van Salahhadji keerden wij met een sampan terug naar Boekit Kramat en van daar met de stoombarkas naar Pangkalan Siata. Na van hieruit nog een tochtje gemaakt te hebben naar Toengkam, aan het riviertje van dien naam gelegen, vertrokken wij weder naar Tandjong Poera terug met den indruk, dat in deze onbewoonde streken nog een rijk veld openligt voor de ontwikkeling van industrie, zoowel wat de exploitatie van het hout als wat het ontginnen van gronden voor de tabakscultuur betreft. Bengkalis, 19 Juli 1888. DE BOEGINEEZEN EN MAKASSAREN. LINGUISTI- SCHE EN ETHNOLOGISCHE STUDIEN. DOOR G. K. NIEMANN. I. Hoewel het reeds eenigen tijd geleden is dat de nieuwe uitgave van het Makassaarsch Woordenboek en de Makassaarsche chresto-mathie van Dr. Matthes het licht hebben gezien, meenen wij toch hier te moeten beginnen met kortelijk de aandacht op den tweeden druk dezer beide geschriften te vestigen. 1 Aan de bespreking dezer werken, voornamelijk van het Woordenboek, wenschen wij dan nog een en ander toe te voegen op linguistisch en ethnologisch gebied met betrekking tot de tweeden van het voorkomen van Celebes. Men mag die tweede uitgave van het Woordenboek ongetwijfeld eene verbeterde en aanmerkelijk vermeerderde noemen. Men zal hier een groß aantal woorden vinden, die in den eersten drinken ontbreken en hier of daar voorkomen in handschriften of in enkele kleine gedrukte geschriften, die slechts weinige jaren geleden zijn verschenen. „Tevens gaf ik, zegt Dr. M. in het Voorbericht van het Woordenboek, in het belang der scholen van Zuid-Celebes en in overleg met eenige kundige inlanders, eene Makassaarsche vertaling van verscheiden geheel eigene landwirtschaftliche woorden en phrasen. Daartoe behoore voorall i. v. karena eene menigte zal aantreffen. Ook beteeken van de beteekenis der woorden is zeer vermeerderd. Reeds de eerste drink bevat een overvloed van 1 Onze oe is hier in alle inlandsche woorden, behalve in algemeen bekende geographische namen, weergegeven door u. De klemtoon valt in Boeg. en Makass. woorden meestal op de voorlaatste lettergreep. Alleen daar waar dit niet het geval is, hebben wij dien aangeduid door een accent circonflexe. Overigens is in die woorden in bijna alle opzichten de transcriptie van Dr. Matthes gevolgd. DE BOEGINEEZEN EN MAKASSAREN. ENZ. 15 mededeelingen omtrent gebruiken, volksbegrippen en dergelijke; in dezen tweeden dräk zijn er nog vele bijgevoegd. De beoefenaars der ethnologie zullen zijn er nog vele bijgevoegd. De beoefenaars der ethnologie zullen zijn voorbericht terecht opmerkt, heeft het tot verklaring van den zijn voor, dat men de ethnologischen opheldering terstond bij de hand heeft. Tot toelichting der benamingen van voorwerpen gaat dit Woorden-boek van een Atlas met platen vergezeld en bij de nieuwe uitgave is het aantal der platen met nog twee vermeerderd. Evenals bij de voorige uitgave is ook bij deze een Hollandsch register gevoegd mwaarin men, zegt M., zien kan, waar men niet alleen de Makas-saarsche beteekenis van ieder woord, maar ook de wijze waarop het gebruikt wordt en in welk verband het voorkomt, kan vinden. Meer andere bijzonderheden omtrent de inrichting van het Woorden-boek, die wij hier met stilzwijgen mo eten voorbijgaan, zijn in het Voorbericht vermeld. De Makassaarsche grammatica wordt in dezen druk ook met enkele bijzonderheden aangevuld, zooals o. a. kan blij- ken i. v. naí, lapung, sére en a No. 4. Wij stippen nog aan dat ook de transcriptie en daardoor de uitspraak van enkele woorden, bv. pada en sallá enz. is verbeterd. Deze tweede uitgave is dus als een wezenlijke vooruitgang op. dit taalgebied te beschouwen. Wij vernemen dat Dr. M. ook een supplement op zijn Boegineesch woordenboek gereed heeft en hopen ten zeerste dat die arbeid weldra bet licht moge zien. Het Boegineesch toch is eene taal, die niet alleen in het grootste gedeelte van Zuid-Celebes, maar ook in ver-scheidene Boegineesche kolonien elders in den Archipel wordt gesproken, eene belangrijke letterkunde bezit, uitgebreider dan de Makassaarsche, en veel te lang door onze natie is verwaarloosd. Wij laten nu nog eenige opmerkingen omtrent sommige woorden volgen. Belangrijke bijzonderheden, die in den eersten druk niet voorkomen, vindt men aangeteekend omtrent het gebruik dat van de kamalo op Z.-Celebes wordt gemaakt De kamalo is gomlak, eene hars die door Oostindische gewassen van verschillenden aard an de takken wordt afgescheiden op plaatsen waar de bevruchte wijfjes van het lakinsect (coccus lacca) zich hebben vastgezogen (aldus volgens Prof. Oudemans Handleiding tot de pharmacognosie van het planten- en dierenrijk  bekend. Voor het gevoelen dat die gelijk zou staan met het Boeg. aga — het Mak. en Mal. apa, wat? zou Kunnen pleiten dat in uitdrukkingen als ala-pa, ala- -pasi, hoeveel te meer of hoeveel te min- der, ala somtijds verwisseld wordt met aga, br. aga-pa, aga-pasi enz. Doch tegen deze opvatting laat zich inbrengen dat in plaats van aga of ala ook niet zelden ontjo wordt gebezigd , br. ôntjo-pa , éntjo- pahÂ enz. in dezelfde beteekenis. Daarenboven komt ala ook voor in phrasen als: ala mádêtjengi riyaga? wat zou het best zijn om er aan te doen? (riyaga = wat gedaan worden?) sala aga-pi eló upau? wat zal ik zeggen? ik weet er bepaald niets op te zeggen”; nala worowane.... ala baine of man of vrouw , hetzij man of vrouw 7; „ala rapanna bij voorbeeld.» Indien nu ala gelijk- gesteld wordt met aga, zou men in de beide eerstvermelde phrasen twee keer aga krijgen; in de volgende komt het mij voor dat ala de beteekenis van ons wat? niet kan hebben; ralarapannar zou misschien wel letterlijk kunnen beteekenen: wat is het gelijke daarvan? en vandaar: bij voorbeeld, doch het schijnt de voorkeur te verdienen ala hier te verklaren door het gelijkluidende Boeg. grondwoord, dat nemen beteekent. Trouwens, in de laatste uitgave van zijn Mak. woordenboek , zegt de heer Matthes zelf, na eerst de uweven vermelde verklaring van rala rapannar gegeven te hebben: „NB. Tenzij men liever denke aan het Boeg. ala — het Mak. alle; dan zou het zijn: een voorbeeld daarvan nemende , of bijbrengende.» (Vgl. Boeg. Gramm., bl. 257). Hiertegen schijnt geen bezwaar; het Mak. en Boeg. hebben vele woorden met elkander gemeen, ook het woord rapang (gelijkenis enz.), en menig woord van elkander over- genomen. Volgens de grammatica (bl. 258) bedient men zich soms ook van ala, nemen, om bij aansporingen ons skomaan!r uit te drukken, bv. vala-sai muwuno-ro, lett.: neem dat eens (aan), verder: komaan! dood gij dat!» Somtijds wordt ala ook bij vergelijkingen gebezigd en is in dit geval met ons dan te vertolken, bv. ulabbirangi mápainrange ala máberê, ik vind het beter uit te leenen dan te geven,” (zie voorts de Boeg. Gramm.,t. a. p.) Misschien mag men hier het gebruik van het Soendan. lamun, dat in de eerste plaats indien, ingeval dat beteekent, vergelijken. Volgens Coolsma's Woordenb. s. v. wordt het namelijk ook in den zin van ons dan in comparative zinnen gebezigd, waarvan daar een voorbeeld gegeven wordt. Het nu volgende kan ook tot opheldering van deze vergelijking met het Soend. dienen. LINGUISTISCHE EN ETHNOLOGISCHE STUDIEN. 79 Zeer vele, zoo niet de meeste volzinnen, waarin ala voorkomt, bevatten eene veronderstelling; reeds in de voorbeelden , in de Boeg. Grammatica en het Woordenboek gegeben, kan men dit opmerken; ik neem er hier een paar van over, bv.: vala upaduwa dûwangêko, ik zou nevens u nog een tweede geliefde hebben! d. i. ik bemin stellig niemand nevens u.” Dit beteekent naturlik: is het te veronderstellen dat ik nevens u nog een tweede geliefde zou hehben? Natás yá-siyána, ala angka-pa sita duwa zij werden verstrooid; hoe zouden er nog twee bij elkander geweest zijn? vd.: zij werden zoo verstrooid, dat er geen twee meer bij elkander waren? Is het te veronderstellen dat er nog twee bij elkander gezien werden? Ik voeg er nog enkele bij, die ik aan het Mak. ontleen, namelijk uit de Mak. Christomathie bl. 17 r. 6: „niyá sonaku ribangiya mâra-marâeng, ala kukana sóna, natiya, ala kukana tiyai sóna, nasóna ik heb in den afgeloopen nacht een vreemden droom gehad; ik zou zeggen: het is een droom en het is er toch geen; ik Zou zeggen: het is gegen droom en het is er toch welchen, (dus vertaald in het Mak. Woordenb. bl. 352). Ibid. bl. 114 r. 11: valakukana taëna anging, nakumallá, katamaka-mikadji larina kippalaka ik zou schromen te zeggen dat er geen wind was, want de vaart der schepen is ongemeen snel geweest (lett. : zou ik zeggen, of: gesteld dat ik zeide: er was geen wind, zoo zou ik vreezen of schromen en enz.) Ibid. bl. 260 r. 2: "ntaena sikali-kaliya ala takodiya appána tau múgaú bäwanga het einde van menschen die kwaad doen zal stellig slecht zijn." Nu en dan vindt men in het Boegineesch ala ook in zinnen waarin eed voorkomt, b. v.: „mátânrowâleyáalalaowengáik zweer dat ik niet zal gaans; ~tanabénengé taniya Tomáradjae mamparangi, mátânrowâleyá ala talaowengá ware het niet dat de Gouverneur het verboden had, zoo zwoer ik dat ik zou gaan." Deze voorbeelden zijn ontleend aan de Boeg. Grammatica bl. 258 1. Wij voegen er nog enkele bij, bv. Boeg. Christom. I bl. 868: „mákâdani maruwena: ruwatânrowalêyangi riy Alla 1 Vgl. het Makassaarsch spraakgebruik omtrent kata (in het Mak. Woordenb. sv. ka) en in het door Ligtvoet uitgegevene Makass. dagregister (Bijdr. IV Reeks Di. 4. bl. 25) de plaats „namásapatta karaenta iyanu angkaêróki bainena iyanu”, volgens de vertaling van L.: „Karaeng NN zweert dat hij de vrouw van NN niet begeert”. Hier ontbreekt dus ook een woord dat een ontken- ning aanduidt. Overigens zij neg opgemerkt dat ala in verband met eeden in het Taäla, ala iyáe mpûnowianámuw, zijne medeëchtgetioot zeide : nik zweer bij God dat ik uw kind niet heb gedood ». Ibid, bl. 547; mékadani surona Gowa: vakadatanangi ala angkae ri Wumpungang, mákadani Aru Wumpungang: „kíakadatanangi ala angkae Aru Palakkaritanaeri Wumpungang iya assewêr, de zendeling van Gowa zeide: „zweer dat hij niet te Wumpungang isv. De vorst van W. sprak: „wij zweren dat Aru Palakka heden niet in het land van W. geweest is»! enz. Ibid. II, bl. 225: snaiya riyá, uwapasábiyangi riyAla Taäla sibawa rinabi Mohammá, ala angkae ranggaselaku ri Kompaniya, wat mij betreft, ik roep God en den profeet Mohammed tot getuigen, dat ik geen mistrouwen heb in het Gouvernement. 