Onder de Dajaks in Centraal-Borneo: een reisverhaal
Het werd i Mei, eer Taman Bit zoover met de njaho gevorderd was, dat wij uit Long Nawang konden vertrekken. De rij der geraadpleegde vogels was weliswaar nog niet compleet, doch men hoopte onderweg nog njaho te zoeken. Voorloopig waren de verkregen uitspraken voldoende tot de laatste kampong van Apo-Kajan. Kregen we gunstige uszufrieden van meerdere vogels dan zouden alle Dajaks door- gaan naar den Boven-Mahakam. Bij het inladen der vier ter onzer beschikking gestelde prauwen, bleken zij geen vol- doende ruimte voor alle goederen te bevatten, zoodat be- sloten werd, Ajoet en Oeka met een deel der bagages op Long Nawang te laten; zij zouden over enkele dagen ons nareizen. De laatste dagen ontbrak 't ons niet aan be- langstelling. Vrouwen en meisjes kwamen met allerlei voor- vodingsmiddelen aanderen en betuigden ons in aandoenlijke taal hun gemis, wanneer wij vertrokken. Dank zij de over- vloedige stoffelijke blijken van sympathie, groeide onze voor- raad rijst zeer aan en de verschill ende petroleumblikken, bij aankomst in Apo-Kajan met medicijnen gevuld, kregen alle langzamerhand voedingsmiddelen tot inhoud. Den eersten avond van ons vertrek kwamen wij aan te Oema Djalan, waar besloten werd den nacht door te bren- gen. Deze kampong was n. 1. hoewel wij er herhaaldelijk voorbijkwamen, nooit te voren met een langdurig bezoek vereerd geweest en daarom zou het niet vriendelijk geweest zijn, wanneer wij van de laatste gelegenheid, om bij de 'Ma Djalan's een nacht door te brengen, geen gebruik maakten. De vorst Toebang Ipoi ontving ons allervrien- delijkst. In de voorgalerij van zijne mime woning vonden wij een zeer geschikte gelegenheid tot het doorbrengen van den nacht. De vorst was zeer spraakzaam, in welke eigen- schap zijne vrouw hem nog overt rof. Het was hun zoon, die de hoofdpersoon was bij den laatsten sneltocht in den Iwan en met trots wees de moeder op den verschen sche- dely dien zoonlief naar huis meegenomen had. De vorstin zeide, het niet te kunnen begrijpen, waarom men zooveel drukte  dan eene schadeloosstelling voor het door haar geleden verlies, toen haar oudste zoon in den Baloei werd vermoord. Zij had in het geheel vijf zoons; twee hunner waren op handelsreis naar den Boven-Mahakam en daarom verzocht zij mij een oogje op hen te houden, wanneer ik hen mocht tegen komen. De vorst bleek een zeer bereisd man te zijn. Hij had in zijn jeugd den Mahakam afgevaren en was daarop langs den Len en den Merah over de waterscheiding naar de K^airivier gegaan, van waar hij langs den door ons gevolg- den weg weder in Apo-Kajan terugkeerde. Hij had bloed- broederschap met den Sultan van Koetei gezworen en verscheidene malen gastvrijheid genoten van den Resident te Fort Kapit en den Radja van Serawak. Den volgenden dag bereikten wij in den namiddag Long Oero. Als altoos gevoelden we ons dadelijk thuis in de friendelijk koeboe. De weduwe van Boi Dampel von den wij evenals de vorige keer even verdrietig; zij weende bij onze aankomst ten harent. B o e 1 a n was weder terug, doch was lang niet meer het vroolijk kind, zooals wij haar vroeger gekend hadden. Ik vond de familie Taman Lawai Oesat in den besten welstand en mocht van alien in huis een souvenir ontvangen. Taman Lawai schonk mij een blaasroer, Sinan Lawai een broek van boomschors, terwijl de kleine Lawai voor een paar gelukaanbrengende vogelsy. kikings, had gezorgd. Ik moest bij de familie blijven rijsttafelen en hun mijne wederwaardigheden op Long Na-wang vertellen. De plaats was sinds ons vertrek na den moord van Ambit nog doodscher geworden. Dit vond voor ambit zijn oorzaak in de bange dagen, welke de bevolking doorleefde, toen bij herhaling bleek, dat er koppensnellers, waarschijnlijk Heban Es, zich in de buurt op-hielden. De eerste dagen ging men dari ook gewapend naar de velden en bleef men steeds in de onmiddelijke nabijheid der kampong. Nadat Oeka en Ajoet zich den i3den Mei bij ons gevoegd hadden, werd ons vertrek op verzoek van de hoofden van Long Oero bepaald op den iS^en, daar men den dag van den I4den Mei wilde wijden aan eene laatste bijeen-komst van de expeditieleden en de bevolking dezer vrien-delijke plaats. Die samenkomst werd in de voorgalerij van de vorstelijke woning gehouden en daarbij waren tegen-woordig Panje Apoei, de broer en tijdelijk vervanger van Boi Djalong, Sawang Ibau, zoon van Panje, Oejoeng PSloesat, Amban Bit, Abin Djalong en andere hoofden van Long Oero en 'Ma Bakoeng. I90 Naast Panje Apoei stond O e 1 o i, de veertienjarige zoon en toekomstige opvolger van Boi Djalong. Onder de vrouwen merkten wij op Pino, de echtgenoote van Panje, Baloe Awing, de weduwe van Boi Djalong, Dao en Boelan. De geheele voorgalerij was geheel met menschen gevuld, die onder den indruk waren van het oogenblik. Onder de schedelrij bij den vuurhaard vonden de expeditieleden een plaats en een plechtige stilte heerschte onder de aanwezigen, toen Panj^ Apoei namens alien het woord nam en ons in aandoenlijke bewoordingen een „goede reis" toewenschte. Dezen vorst viel lang redeneeren vanwege eene zware bronchitis niet gemakkelijk en daarom werd hij al heel gau w door Oejoeng PSloesat vervangen. Deze sprak in bloemrijke taal zijne wenschen uit voor onze behouden aan- komst in onze verre woningen en voornt gang van Apo-Kajan. Hij drukte ons alien op het hart, den kleinen Oeloi overal, als toekomstig algemeen opperhoofd van Apo-Kajan. Hij drukte ons alien op het hart, den kleinen Oeloi overal, als toekomstig algemeen opperhoofd van Apo-Kajan. Bekend te maken en vooral Long Oero aan te bevelen als de plaats, die steeds goede verdelingen met alle liefde ontvangen zal. Hij verzocht ons, ons door den moord van Ambit niet te laten afschrikken voor een herhaling van een bezoek aan Apo-Kajan, bij welk bezoek wij niet mogen vergeten nog meer kralen, spiegels enz. voor hunne vrouwen en kinderen mede te nemen. Het was aan alien te zien, hoe zeer men bij dit officiel afscheid aangdan was. Alle vrouwen huil- den, terwijl velen onder de mannen te vergeefs de opwel- lende tranen trachten te verbergen. Na de toespraak van Oejoeng P^loesat trad Oeloi naar voren en vroeg van IQI ons een handdruk als bewijs van erkenning zijner vorstelijke waardigheid. Staande de vergadering warden ons eenige geschenken aangeboden, welke weder bestonden uit zwaar- den, bezoarsteenen en rhinoceroshorens. Het overige gedeelte van den dag werd. Besteed aan het afleggen van afscheidsvisites ; Panje Apoei had just dien morgen laten gelasten, dat alien twee dagen thuis moesten blijven, zoodat we onze vrienden en kennissen in hunne woningen aantroffen. Hier werd een gezellig praatje gehöden,  reeks der uitspraken van de profetische vogels gedurende de van de vart van Long Nawang tot Long Oero compleet geworden was. Ook de uitspraak van het ree was zeer gunstig; het dier vertoonde zich n. 1. an den rechter kant aan Tarn an Bit, juist op den dag van onze aankomst te Long Oero. Eindelijk waren dus, na en heele maand zoekens de gewenschte gunstige uitspraken van de geesten verkregen; met die goede njaho gewapend, aarzelde nu geen roeier meer, om ons tot Long Eram en Samarinda te vergezellen. Den i5dcn Mei was alles in den vroegen morgen in de prauwen geladen. Ten 7 ure begaven wij ons naar de woning van Baloe Awing, waar de geheele bevolking van Long Oero verzameld was, om ons uitgeleide te doen naar de prauwen. Oejong PSloesat trad weder als redenaar op, drinkte ons nog eens op het hart, overal bekend te maken, dat men voor niets behoefde te vreezen, als men met goede bedoelingen in Apo-Kajan komt. Hij verzocht ons, ons bezoek nogmaals te herhalen en daarbij de noodzakelijke artikelen; zout, kralen, naalden, garen en medicijnen in zeer groote voorraden mee te nemen. Het was een hartroerend oogenblik, toen wij rondgingen, om den velen huilenden vrouwen en mannen de hand tot afscheid te drukken. Allen gingen met ons mee tot aan de prauwen en eerst toen de laatste afscheidsschoten weg-stierven en onze booten aan het oog werden onttrokken, ging de menigte uit elkaar. Het was een gemengd gevoel, 't welk ons op het oogenblik bezielde, toen de prauwen den Kajan kliefden : vreugde dat wij eindelijk uit Apo-Kajan konden vertrekken en spodig weer in de beschaafde wereld konden komen, verdriet door de scheiding van onze zoovele vriendinnen en vrienden, die wij in dien betrekkelijk korten tijd onder de Dajaks hadden verworven. Veel tijd, om ons met overdenkingen bezig te houden, hadden wij niet; de weg eischte al heel gauw na het verlaten van Long Oero menigen zweetdruppel; veel beleid werd geeischt door de stroomversnellingen en watervallen, die wij al dadelijk ontmoetten. De eerste der moeielijkheden was de kiham Ok-bSn, welke uit drie, nauwelijks lo M. van elkaar verwijderd gelegen watervallen bestaat. De 30 — 40 Meter breede rivier breekt hier door een poort van nauwelijks 5 M. in den bergwand en stort haar water over een hoogte van ongeveer 20 M. naar beneden. De gedeelten tusschen de vallen in zijn herschapen in woest sch. Uimende kleine zeeen, waarboven een dikke nevel voort-durend hangt. Sinds menschenheugenis was noort iemand leiden met zijne boot over deze vallen geweest; twee vorsten uit den Boven-Mahakkam, die hunne vardigheid en stuurmanskunst bij het afvaren van den kiham wilden tentoonspreiden, vonden met al hunne volgelingen den dood in de woeste golven. Over een zeer geschikten landweg, welke ongeveer 500 M. lang was en over een heuvel voerde, moesten de prauwen worden getrokken, tot dat zij in een bocht van de rivier boven de vallen kwamen te liggen. Een vart van 2 uren, waarbij wij meer sleepten dan dreven, bracht ons aan het begin van den kiham Batoe Plakau, een reeks van op elkaar volgende stroomversnel- lingen, watervallen en ondiepten in de rivier, zoodat van eene vaart in dat gedeelte geen sprake was. Een landweg over een paar vrij hooge heuvels, welke een uur loopens eischten, had men hier aangelegd en over dezen afstand moesten de prauwen en goederen worden overgebracht. Daar het zeker een tweetal weken zou vorderen, eer alle prauwen en goederen over waren, werd besloten, dat wij niet op onze booten zouden wachten, doch door de bevolking van 'Ma Bem aan de andere zijde van den kiham zouden worden gehaald en in de vestiging van dien stam 13 194 de komst onzer roeiers, prauwen en goederen afwachten. Oema B8m zelf ligt niet aan de hoofdrivier, doch aan de zijrivier Danoem, die ruim een uur moet worden opge- varen. Wij besloten daarom aan de monding dier zijrivier te blijven in een paar zeer geschikte ladanghuisj 194 de komst onzer roeiers, prauwen en goederen afwachten. Oema B8m zelf ligt niet aan de hoofdrivier, doch aan de zijrivier Danoem, die ruim een uur moet worden opge- varen. Wij besloten daarom aan de monding dier zijrivier te blijven in een paar zeer geschikte ladanghuisj 194 de komst onzer roeiers, prauwen en goederen afwachten. Oema B8m zelf ligt niet aan de hoofdrivier, doch aan de zijrivier Danoem, die ruim een uur moet worden opge- varen. Wij Es. De bij den Kajan-ok zoo trotsche breede Kajan is hier maar een zeer smal bergstroompje, dat kalm zijn weg tusschen de hooge oevers volgt. Den dag na onze komst i8 Mei zond de vorst van 'Ma- B8m eenige vrouwen en mannen naar Long Danoem, om ons tot een bezoek aan hunne kampong uit te noodigen. Daar wij behalve den grammophoon en wat ruilmiddelen niets mee te nemen hadden, werd aan den korteren land- weg de voorkeur boven een prauwenvaart gegeven, waarbij het sleepen over de onregeimatig verspreid op den bodem liggende steenen nu niet bepaald aangenaam was. De kampong had een drietal lange huizen, aan.welker bouw niet veel zorg was besteed, zooals wij dat bij de andere dorpen benedenstrooms hadden gezien; enkele wonin- gen hadden nog een boomschorsomwand. In de voorga- lerij der woning van den nog jeugdigen vorst liet de heer van Walchren de grammophoon spelen. Men schonk ter onzer eere djakan en bezegelde de gesloten vriendschap door het slachten van een kuiken, met welks bloed alle anwezigen werden besprenkeld. Het viel mij op, hoevele personen hier de Dajaksche schurft en andere huidziekten hadden, terwiji ook schild- klierzwelling bij vele vrouwen en mannen werd aangetroffen. Door de nabijheid van den Boven Mahakkam en de her- haaldelijke bezoeken van Siang's had hier het sirihkauwen onder de bevolking burgerrecht verkregen. Onder de slaven van den vorst bevond zich een Maleier, Daroij, afkomstig van Koetei. Hij zou door Siang's op een sneltocht gevangen genomen en in Apo-Kajan aan den vorst der 'Ma BSm's verkocht zijn. De man had Heute als slaaf goed; hij was sinds een paar maanden met een Dajaksche vrouw getrouwd en ging steeds als Dajak gekleed uit. Voor zwaren veldarbeid was hij niet geschikt, zoodat zijn heer niet veel aan hem had. Hij had evenwel eenig verstand van geneeskrachtige kruiden en daarom alleen zou zijn baas hem niet gaarne willen missen. Trouwens veel lust om weder in de Maleische maatschappij terug te keeren, betoonde hij niet; hij had er wel een paar keeren met de pradjoerits en tolken over gesproken, doch had verder geen moeite gedaan, om ons naar Koetei te voigen. In den vooravond kwamen een paar mannen in onze ISpau's vragen, of ze niet bij ons den nacht konden door- brengen. Ze behoorden tot een groot gezelschap, dat terug kwam uit den Boven-Mahakkam en waarschijnlijk den volgenden dag aan den Danoem zou aankomen. Zij waren voorruad gedonden, om rijst bij de 'Ma B^ms te vragen, omdat hun voorraad totaal uitgeput was. Het hoofd van het reisgezelschap was Sawang Biloeng, schoonbroer van Boi Dj along. Op onze vraag of ze niets voor ons hadden medegebracht, antwoordden de mannen, dat er 2 kisten met kalong soerat (brieven, couranten enz.) voor ons waren. Den volgenden morgen kwam Sawang Biloeng aan. In stede van 2 had hij 4 kisten bij zich, gedeeltelijk met couranten en tijdschriften, gedeeltelijk met levensmiddelen gevuld, eene attentie van den controleur Barth en den posthouder Soeterik te Long Eram. Het was ons een onbeschrijfelijk genot, na in acht mann- den van alle nieuws uit de beschaafde wereld verstoken 196 gevuld, eene attentie van den controleur Barth en den posthouder Soeterik te Long Eram. Het was ons een onbeschrijfelijk genot, na in acht mann- den van alle nieuws uit de beschaafde wereld verstoken 196 gevuld, eene attentie van den controleur Barth en den posthouder Soeterik te Long Eram. Het was ons een onbeschrijfelijk genot, na in acht mann- den van alle nieuws uit de beschaafde wereld verstoken 196 gevuld, eene attentie van den controleur Barth en den posthouder Soeterik te Long Eram. Het was ons een onbeschrijfelijk genot, na Zijn, weder op de hoogte van een en ander te komen. De Russisch-Japansche oorlog, in het voorjaar uitgebroken, kwam toen eerst tot onze kennis. Ook onze voeding en bewas-sching werd wat be.ter; dank zij de toegezonden Sunlight-zeep konden onze kleeren weder eens goed gewasschen worden en konden alien zich bij het bad de weelde van een stuk zeep veroorloven. De Dajaks, die ons kwamen bezoeken, zagen vreemd op, toen zij ons over onze kranten en tijdschriften heengebogen vonden. Van Sawang Biloeng kregen wij zekerheid omtrent den toestand in den Boven-Mahakkam. Van een uitwijken van den Pretendent Sultan naar Apo-Kajan bestond ook naar aanleiding van de berichten in de bladen geen kans, zoodat we zonder eenige vrees voor ontmoeting onze reis konden vervolgen. Intusschen lieten Taman Bit, Taman Kila, Taman Lawai en Hoen Apoei, de vier zonen van Pingan Soerang, lang op zich wachten. De vier prinsen, die op zich genomen hadden, ons tot Long Eram of Samarinda te begeleiden, schenen bij Batoe Plakau tal van moeielijk-heden te ondervinden. We wachten evenwel geduldig af, vooral omdat er nu van verveling geen kwestie was en onze voeding, dank. zij de toegezonden voedingsmiddelen en een paar door Adji Panglima geschoten herten vrij goed genoemd kon worden. De geneeskundige prägikis was ook hier op de ladang vrij druk;'s namiddags werd aan een vrij groot aantal huid- en malarialijders hulp verleend. Een paar vrouwen lieten mij hier hunne oorlellappen het aanhangen van te zware oorringen doorgescheurd waren. Tot hare groote vreugde gelukte de operatic volkomen. Den 28sten Mei konden wij pas van de monding van den Danoem vertrekken. Daags te voren waren de vier vorsten-zonen van Long Nawang en Amban Bit en Abin Dja-long van Long O Erangekommen. Zij wilden de reis nog Einige dagen uitstellen en gaven voor, dat de Long Oereers nog rijst en honden uit 'Ma Bern moesten halen. Daar de Long Nawangers tot vertrek bereid waren, gingen wij met hen op weg ; de anderen konden ons later wel inhalen. Het was tot de bronrivier Laja een zwaar stuk voor onze roeiers, om de booten voort te krijgen. Voor dag en dauw vertrokken we meest uit onze lepau's om nog voor de ontmoeting met profetische vogels een belangrijken afstand te kunnen afleggen. Het geval kon zich n. 1. voordoen, dat wij bij die ontmoeting een ongunstige uitspraak kregen, waardoor wij verplicht zouden zijn, een tot drie dagen rust te houden. Waren wij dan voor de ontmoeting nog niets of slechts weinig gevorderd, dan zou de dag natuurlijk voor ons zon- der nut geweest zijn. Den 3den juni kwamen wij aan de monding van den Laja in de Kajan-rivier. Deze laatste zouden wij nu niet meer bevaren, omdat de bergweg van den Boven-Mahakkam in den Laja uitkomt. Een eind hooger in de laatste rivier werden de prauwen verlaten en bevonden we ons op den bergweg, die lang zulke moeielijkheden niet opleverde als die tusschen den Kelai en den Kajan. We legden den 4den Juni een belangrijk stuk te voet af en sloegen onze tenten en ISpau's op tegen den middag nabij de waterscheiding. Hier zouden wij nog eenige dagen moeten blijven, totdat alle goederen zouden noodig hebben, om aan den M&Sai, een bronrivier van den Mahakkam te komen. Intusschen was van de mannen van Long Oero niemand te zien en toen men eenigen hunner op den gsten Juni vooruitzond, om ons te verzoeken nog Eenige dagen geduld te hebben, werd besloten, op hen als gelei- ders niet meer te rekenen. Geweldige regens des nachts maakten onder onze mannen eenige zieken; desondanks vlot- ten de werkzaamheden uitstekend, zoodat we den 7den Juni over de waterscheiding konden gaan. Bij het passeeren hiervan richten de KSnja's een paal op, waarop zij de stamteekens der Oema Tau's aanbrachten. Alle nieuwelingen offerden eieren en rijst en spraken daarbij hun wenschen uit voor eene behouden aankomst in den Boven-Mahakkam. leder, die wat te hopen had, sprak dien wensch daar op de grens van Apo-Kajan uit. Allen zonder uitzondering verzochten aan de geesten, dat ze niet zouden worden uitgelachen in de streken, waar zij zouden aanko- men, dat zij door de krokodillen met rust zouden worden gelaten en dat zij niet door pokken zouden worden gelaten en dat zij niet door pokken zouden worden gelaten. Tegenover de laatste koesterden de K^nja's n. 1. groote vrees. Een slechte njaho even na het passeeren der waterscheiding noopte ons tot terugkeer, wat juist zeer te pas kwam, daar de weg door den zwaren regen van den vorigen nacht ons niet veel aangenaams voorspelde. Den volgenden morgen werd het laatste gedeelte van den berg- weg afgelegd en bereikten wij ten twee uur in den namid- dag den MSsSai, de naastbijgelegen bronrivier van den Mahakk^m. Zoo waren wij dus na zoovele moeielijkheden eindelijk uit Apo-Kajan in 199 dag den MSsSai, de naastbijgelegen bronrivier van den Mahakk^m. Zoo waren wij dus na zoovele moeielijkheden eindelijk uit Apo-Kajan in 199 dag den MSsSai, de naastbijgelegen bronrivier van den Mahakk^m. Zoo waren wij dus na zoovele moeielijkheden eindelijk uit Apo-Kajan in 199 dag den MSsSai, de naastbijgelegen bronrivier van den Mahakk^m. Zoo waren wij dus na zoovele moeielijkheden eindelijk uit Apo Den Boven-Mahakkam terechtgekommen. Het gezicht op den helderen MSsai, die zijn wateren straks in de TSmaha-, Oga-, Borivieren en ten slotte in den breeden Mahakkam zal storten, stemde ons tot vreugde. Al mochten nu nog moeielijkheden te overwinnen zijn, welke bet afvaren van Borneosche bergstroomen altoos oplevert, de gedachte alleen, dat we voortaan in de richtting van den stroom varen en dus zooveel sneller vooruitschieten zouden, deed ons niet langer over die moeielijkheden denken. Aan den Hnkeroever van den M^sSai vonden de Dajaks de geraamten der hutten van de vorige reisgezelschappen, zoodat zij door het overspannen van sangmatten en het oogenblikken reeds hun tijdelijk verblijf hadden; de twee erste dagen zouden aan het halen der goederen op denberg worden besteed, waarna men aan de prauwen kon werken. Nieuwe booten behoefden gelukkig niet te worden gemaakt; we vonden n. 1. een zevental prauwen, waarvan vier te gebruiken waren; de drie andere werden tot boor-den voor de vier goede gekapt. Van de gelegenheid, dat de KSnja's naar boven gingen, om de goederen te halen, maakte Dja Soaloon gebruik, om het laatste gedeelte van den weg op te nemen. Met de werkzaamheden ging het verder naar wensch. Reeds den I2den Juni konden wij ons kamp opbreken. De vier booten bleken evenwel geen voldoende ruimte voor alle goederen te bevatten, zoodat een groot deel onzer rijst 200 moest worden achtergelaten. Na den zegen van de vogel- geesten te hebben afgesmeekt, brachten de K^nja's in den morgen van den i2den Juni de prauwen in beweging en met groote snelheid voeren wij den M&Sai af. In deze rivier, evenals in de TSmaha- en Oga-rivieren bevinden zich tal van stroomversnellingen, die zeer veel beleid van de roeiers eischten. Het zijn vooral de lange kloven, be- grensd door steile kale rotswanden, waarin de rivier in den loop der tijden zich een weg had gebaand, welke zoozeer berucht zijn door hare vele kolken en woelingen. Gewoon- lijk ging de prauw, waarin de beste roeiers en stuurlui zaten, vooruit; was men een moeielijk punt gelukkig voorbij, dan wees men den volgenden prauwen door gebaren den te volgen weg, welke meestal precies ging tusschen verspreid liggende groote steenmassaas, die zich vlak onder den water- spiegel bevonden. Met bewondering voor de vaardigheid der Dajaks waren wij steeds vervuld, wanneer zij onze boot tusschen de steenen in een geschikte richting gaven, welke haast elk oogenblik door het verspreid liggen der steenen moest worden gewijzigd. Ten 12 uur 's middags voeren wij uit den M^sSai in den Temaha. Al dadelijk waarschuwden de K^nja's ons voor kwaadwillige Heban's, welke zich in het brongebied dier rivier ophielden, om getahpertja te verzamelen. Na twee uur roeiens legden wij aan den rechter oever aan, en stelden de roeiers voor, hier ons kamp op te slaan, om de eerste dagen een nieuwe prauw te maken. Dan kon- den eenigen hunner de achtergelaten rijst tevens halen. Hoe- wel wij allerminst in onze beweging wilden vertraagd zijn, moesten wij wel in het voorstel to^stemmen, vooral, omdat 201 men ons verzekerde, dat de boot in 4 dagen tijd kant en klaar zou worden afgeleverd. Een dikke stam werd al heel gauw gevonden; nog voor de avond inviel, lag de woud- reus tegen den bodem en had men reeds met bijlen het middenstuk afgescheiden, dat voor het beoogde doel het meest geschikt was. Den volgenden morgen verdeelden de K^nja's het werk onder elkaar; de jongelui gingen de achtergelaten rijst halen, de anderen op een paar na werkten aan de prauwen, ter- wijl de laatsten uit visschen gingen en zich verder met het halen van brandhout en het koken der rijst belastten. Van den vroegen morgen tot den laten avond werd buiten de etensuren ijverig gewerkt. De jongelui maakten zich door het vangen van een flink aantal groote visschen verdienste- lijk, zoodat we bij onze warme rijst een heerlijken visch- moot te genieten kregen. Behalve met netten, wisten ze de visschen op verschillende manieren te verschalken. Een dezer methoden, welke met recht de vischdrijfjacht kan worden genoemd, is de volgende : Een ondiep gedeelte van de rivier wordt aan de bovenzijde afgesloten met een haag, welke uit houten latten bestaat. Benedenstrooms jaagt men door vree- selijk lawaai te maken en met steenen in de rivier te gooien, de visschen naar boven en als deze in het ondiepe water gekomen zijn, wordt aan de benedengrens het ondepe gebied onmiddelijk met een houten haag afgesloten, zoodat alle vischen thans gevangen zitten. Nu volgt een warejacht met speren, zwaarden, steenen en stukken hout op de vis- schen. Bij een dergelijke jacht worden dikwijls tot over de 50 a 60 groote visschen gevangen. Een andere methode heft ten doel, groote visschen, welke onder steenen leven. Te vangen men omhult daartoe den steen met een net, waarna men in de omgeving daarvan leven maakt en zoo de visschen van onder den steen naar buiten jaagt, vraarbij zfj in de mazen van het net verward raken. Om de Kajas te laten zien, dat de Maleiers ook in de vischvangst wat kunnen presteeren, richten Adji Panglima, Ajoet en Oeka midden in de rivier een stellage op, waarop genoeg plaats voor een persoon was. Van uit dit stellage ging ter weerszijden schuin naar de oevers een baag, bestaande uit op kleine afstanden van elkaar geplaatste witte houten latten. Op bet stellage zat dan *s avonds emand met een schepnet. Men rekende, dat de visschen '* avonds de rivier af gingen zakken en door de witte paaltjes in de hagen verschrikt, bun weg naar bet scbepnet zouden nemen, waar zij dan gevangen werden. Zooveel schoone resultaten, als deze methode in theorie beloofde te geven, zoo weinig visch leverde zij in werkelijkheid op. De 4 a 5 malen, dat Adji Panglima er moeite voor deed, werden niets gevangen. Zoo legden de Maleiers het in de vischvangst evenals in zoovele andere werkzaamheden gedurende onze reis af tegen de Dajaks. De vaardigheid, welke deze laatsten ten toon wisten te spreiden bij het afvaren der Bergstroomen, het maken van prauwen, enz. enz., wekte ons aller bewondering op. Het is dan ook een illusie te meenen, dat men met Maleiers of Javanen alleen reizen in de verre binnenlanden van Borneo kan doen. Den i6den Juni stonden wij ten 3 uur's ochtends op. Men wilde n. 1. voor het krieken van den dag vertrekken, ten-einde nog v66r het uitvliegen der vogels, welke mogelijk een ongunstige voorspelling zouden doen, een goeden af-stand af te leggen. Met bekwamen spreed werden de goe-deren in de booten geladen en nadat men zich door een flink rijstmaal versterkt had, staken wij van wal. Ten half zes ure vloog een kihing aan den rechter oever op, wat een gunstig voorteeken was. Een oogenblik hielden wij met roeien op en bracht Taman Lawai Balan een rijst-offer aan den gevleugelden profeet. Nu ging het verdersnel vooruit over tal van stroomversnellingen; nergens was er kalm vaarwater, overal lagen steenen in de bedding verspreid, welke kolken en woelingen veroorzaakten. Ten acht uit's morgens kwamen wij een reisgezelschap, bestaande uit 'Ma Djalan's tegen, die van den Boven Mahakkam terugkomende, tal van goederen bij zich hadden, die hunne terugkomst uit de beschaafde wereld verra adden. Kralen, gongs, tempajans, braadpannen, ivoren armringen waren in grooten overvloed door hen medegenomen. Het reisgezel- schap stond onder commando van de twee zonen van Toe- bang Ipoi, den vorst der 'Ma Djalan's. Niet alle leden van het gezelschap hadden een voorspoedige reis gehad, van drie hunner was de prauw n. 1. onderweg gezonken en al wat ze voor vrouw en kinderen uit Long Eram hadden medegenomen, was in de golven verloren gegaan. Om nu met leege handen bij vrouw en kinderen thuis te komen, was voor hen hoogst onaangenaam; daarom boden zij zich aan, ons als roeiers naar Long Eram te yergezellen. Nadat ongeveer een uur was bestehen aan het uitoren der 'Ma Djalan's omtrent de toestanden in den Boven-Mahakkam, dachten de vier prinsen er weder aan, ons verderte brengen. Over tal van groote en kleine stroomversnel-lingen gingen wij thans met onze booten heen; in de prauwen gezeten zagen wij steeds voor ons een onstuimfge watervlakte, weike eindeloos scheen. Hier en daar maakte een dars over de bedding der rivier liggende boomstam bijzondere maatregelen noodzakelijk en overal hadden wij zowel ter rechter als ter linker zijde hooge steen- en rots-muren, die ons bij verongelukken onzer booten niet veel redding beloofden. Op twee plaatsen hadden zich watervallen gevormd; hier werden de goederen uit de booten gehalten, waarna men deze door een paar goede roeiers over den val heen deed brengen. Het was een schoon gezicht, de booten met reuzensnelheid over den val te zien glijden, terwijl de rotswanden te voorkomen . Nadat we den ganschen morgen tusschen hooge rotsige oevers gevaren hadden, kwamen wij bij een zwenking van de rivier aan een meer zandig gedeelte. Hier leek alles weer vroolijk; hier verspreidde de zon hare stralen op het oevergeboomte en was de heel wat breeder rivier lang zoo onstuimig niet als daareven tusschen de rotsmuren. Helaas mocht de rivier slechts over een korten afstand deze oevers bezitten. Lagerop verhieven zich weder rotsgevaarten, waarin de T^maha als geheel gevangen zat. In tallooze wendingen baande de rivier zich tusschen de kolossale steenmassaas heen een weg; tal van kihams maakten deze passage reeds van ouds berucht en onze roeiers en wij waren blij, toen de kiham Boerek, de laatste stroomversnellingen van den T^maha, eenmaal achter ons lag. Niet ver beneden dit punt stort de T^maha zich in den Oga, aan welks linker oever wij een paar op hooge palen staande leege hutten der Siang's of Ot Danom's aantroffen. 205 Nadat de roeiers aan den rechter oever van den Oga e En offer aan de geesten gebracht en daarbij den dank uitge-sproken hadden voor hunne behouden aankomst aldaar, droegen zij onze goederen naar de hutten, waar wij voldoende ruimte voor ons alien vonden. Den volgenden morgen voeren weten zeven ure den breeden, kalmen Oga af. Het deed onze oogen zoo aangenaam aan, na de oristui-niige wateren van den vorige dag eene kalme water vlakte voor ons te hebben. De prauwen roeiden dan ook om het hardst en daar geen ongeluksprofeet ons in onze bewegungen kwam storen, werd dien morgen een belangrijke afstand afgelegd. Reeds ten acht ure voeren wij uit den Oga in den Bo. Deze rivier nu is nooit verlaten, daar er zich steeds rotanverzamelaars in de bosschen ophouden. Het geheele stroomgebied van den Bo is eigendom van den vorst van Long DSho Bang J ok, die rotanverzamelaars aldaar toe-laat onder voorwaarde, dat io^/q van de opbrengst hem toekomt. Reeds ten 9 ure ontmoetten wij eenige Ot-Danom Dajaks, die in dit stroomgebied van den Oga rotan verzamelden. Zij bewoonden een hooge hut op den rechter oever en hadden bij zich 2 repeteer-, 2 Beaumont- en 3 voorlaad-geweren. Enkele hunner spraken Maleisch; de meesten echter kenden alleen het Boesang, de lingua francs^ in Centraal-Borneo. Een paar uren varens Bracht ons weder bij een troep rotanzeckers, ditmaal B^koempaiers en Boegineezen. Onze Maleische tolk Adji Panglima was zoo blijde weder eens kustmenschen te spreken, dat hij een gesprek van wel een half uur lang met hen hield. Van hen vernamen wij, dat er in den Bo nog twee groote kihams waren, die gezogeneijk den naam kiham Oeloe (Hoofdkiham) dragen. De vrij lage waterstand beloofde ons veel goeds en zonder drängen wij dan ook verder. Und der daad bleek dat de kiham Oeloe met recht dien naam draagt. Tusschen groote verspreid liggende steenen stort het water zich in twee vallen naar beneden, zoodat het op het eerste gezicht onmogelijk leek, dit gedeelte der rivier met prauwen te bevaren. Tot weenal te moesten alle gedragen langs een vrij moeie- lijk, rotsig pad aan den rechter oever tot beneden de val- len worden gedragen, waarna de leege prauwen door de flinkste stuurlui over de vallen heen werden gebracht. Hierbij spreiden de Dajaks een vaardigheid ten toon, welke be- wondering afdwong. Tusschen groote steenen in wisten zij aan de prauwen een zoodanige richting te geven, dat zij zonder schade voor het vaartuig in kalm water kwamen. Het passeeren dier watervallen kosten den mannen het wat krachtsinspanning, maar daarmede was ook de zoo zeer beruchte kihamreeks van den Bo achter den rug en beneden de kiham Oeloe wordt de Bo een kalme water- vlakte van 100 — 150 M. breedte. Niet altoos ging het pass- seeren van die vallen zoo gelukkig en dat zelfs de beste roeiers weleens faalden, bewees het feit, dat op dien dag drie Ot-Danom's, welke geregeld maandelijks die kihams op en afvoeren, bij het opvaren verongelukten. Niemand liet gelukkig daarbij het leven, doch al wat men te Long D^ho had ing Kocht, was in den schuimenden Bewegungen verdienen. Verder op den namiddag haalden wij tal van vlotten in, bewacht met rotan. Deze vlotten vorderden heil langzaam. Gewöhnlich zitterte op elk vlot twee personen; de een zorgt voor het roer, dat aan den voorkant geplaat is, terwijl de andere het gevaarte door middel van twee riemen voortbe- Weegt. De KSnja's ontmoetten ook thans landgenooten, die zich hier met rotanverzamelen bezighielden. Gewonlijk is na-melijk hetgeen zij uit Apo-Kajan aan bezoarsteenen, zwaarden en rhinoceroshoorns medebrengen, niet toereikend, om genoeg zout en andere artikelen in te koopen. Daarom gaan zij steeds, wanneer zij in den Boven Mahakkam aangekomen zijn, voor eenige maanden de bosschen van den Boven-Bo in, om rotan te verzamelen, die ze dan te Long Eram of Long DSho kunnen te gelde maken. Den i8<ien Juni maakten de K^nja's heel vroeg toilet; zij schoren elkaar en trokken hun beste kleeren aan. Dit was voor ons het bewijs, dat wij niet ver meer waren van de erste kampong, van Long D^ho, waar de vorst B a n g J o k woonde. Deze vorst geldt als de rijkste in den Boven-Mahakkam En zijn hanengevechten zijn tot in den Boven-Kapoeas bekend en berucht. Reeds ten 8 ure liepen wij, na den kiham Boeroeng te zijn gepasseerd, een stroomverständig, welke alleen bij hoog water gevaar scheen op te leveren, in den Mahakkam. Onze roeiers offerden hier voor't laatst op deze reis. Een troep KSnja's order Taman Merang Tinge i, tweede-rangshofd van Oema Bem, hielten ons een een een uur op, zoodat we eerst ten elf ure Long Deho bereikten. Deze kampong ligt op den hoogen linker oever van den hier ± 200 M. breeden Mahakkam. Aan den anderen oever verheft zich de Batoe Ajo, een berg met kale rotssteengedeelten. Op de rivier lagen eenige groote Maleische handelsprauwen. Bij de nadering der kampong lieten wij een tiental schoten lossen, welke de inwoners blijkbaar zeer verschrikten. Men dacht minstens, dat kwaad- uit het gebergte. Deze kloof is ongeveer 800 M. lang en moet met hare hooge rotsmuren bij hoog water niet te bevaren zijn. Wij troffen het evenwel bijzonder goed en deze kiham, die de reizigers dikwij'Is maandenlang ophoudt, totdat een gunstige waterstand het voortgaan weder toelaat. Kgnja's aan hel kokco van rijst. EeD hunner bespeett dec kKdi (muziekiDslrumeDt). werd door onze booten met het grootste gemak gepasseerd. Ongeveer Een half uur voeren wij, terwijl men het langzag onder het zingen van een Dajaksche wij's voortroeide, tusschen de rotswanden en eenmaal den kiham achter den. 