Atchin en zijne betrekkingen tot Nederland, topographisch-historische beschrijving. Met een ...
verschaffen, alleen pilaarmatten willen aannemen, omdat deze wegens bun zuiver gehalte zich gemakkelijk laten smelten, wat met de Mexicaansche dollars niet het geval is. De Bataks zijn namelijk gewoon de zilveren munten die in hunne handen komen, te versmelten tot cirkelvormige platen; in het daarmede in verband staande bijgeloof kunnen wij ons hier niet verdiepen. Earl trekt uit dienhoofde in twijfel of de kunstgreep der Amerikanen, om de Mexicaan- sche dollars te smelten en als pilaarmatten te hermunten, hen op den duur wel helpen zal. Overigens zegt die schrijver dat kleine inlandsche gouden en zilveren mun- ten van onzekere waarde, koperen duiten van Birming- hamsch fabrikaat en oude Compagnie-duiten in omloop zijn; doch dit bericht is te onbepaald. Van oudsher heb- ben de Sultans van Atchin gouden en looden of tinnen munten doen slaan, die zeer de aandacht der numismatici hebben getrokken en voor de studie van de geschiedenis des rijks eene belangrijke bron zijn, maar thans in het verkeer weinig meer schijnen voor te komen. Wat de tegenv^oordige pasmunt betreft, deze bestaat volgens Ritter in koperen duiten met het merk van den Sultan, waar- van er 180 op een Spaansche mat gaan. Andere schrij- vers gewagen van een tinnen munt van slecht fabri- kaat, k e geheeten, waarvan 400 stuks een piaster maken. De haven van Atchin, vroeger zoo druk door de Euro- peanen bezocht, wordt thans slechts zelden door hunne schepen aangedaan, tenzij ze door tegenwinden of gebrek aan water daartoe genoopt worden. Van Pinang en Sin- gapore, vooral van het eerstgenoemde, bezoeken jaarlijks 44 een 15 a 20-tal brikken de kust van Pedir in de maan- den Juni tot Augustus, om betelnoten te halen, waarvan het dan de oogsttijd is, maar zelden komen zij te Atchin. Een tien- of twaalftal schepen van Klingaleezen bezoekt jaarlijks Atchin op hunne reizen naar en van Singapore, terwijl ook Arabische schepen die met bedevaartgangers van Singapore komen, de haven van Atchin soms aan- doen. Eenige vsreinige schepen van Suratte brengen er dadels, zout en inlandsche manufacturen, en eenige jonken en topen van Chineezen te Pinang komen er ladingen rijst halen. Maar ook de Atchineezen zelven zijn ervaren en stoute zeevaarders en voeren zelven in jaren van over- vloed de voortbrengselen van hunnen landbouw, vooral rijst en pinangnoten, met eigen vaartuigen van zonder- ling maaksel, op vrij groote schaal naar de naburige gewesten. De peperhavens der westkust, grootendeels door Atchi- neezen, maar ten deele ook door Maleiers en Pedireezen be- woond, worden deels door vaartuigen van Pinang, de kust van Koromandel en de Nederlandsche bezittingen'ter vsrest- kust van Sumatra, deels en vooral door Amerikaansche schepen bezocht, welke laatste, daar zij hunne ladingen met pilaardollars en Levantschen opium betalen, meer dan alle andere handelaars gezien zijn. Duizenden pikols peper worden jaarlijks van daar uit- gevoerd, ofschoon in de laatste jaren die uitvoer belang- rijk schijnt verminderd te zijn. Schier al de Atchineesche kampongs langs de westkust, en eigenlijk ook de Maleische die daartusschen verspreid liggen, hebben haren oor- sprong te danken aan de geschikth^id van den grond voor de peperteelt, en aan den ondernemingsgeest van het een of ander hoofd, dat zijn geld aan eene landbouw- onderneming wilde wagen. De geschiedenis van al deze kampongs, hetzij haar oorsprong reeds tot vroeger eeuwen teruggaat of uit de laatste jaren dagteekent, is in de hoofdtrekken dezelfde. Een ondernemend man verzamelt door geldelijke voorschotten of andere middelen eenige 45 personen om zich been, die werk en onderstand behoe- ven; een sluk grond, doorgaans in de nabijbeid eener rivier of beek, wordt uitgezocht, scboongemaakt en be- plant, eh men wacht de eerste uitkomsten af, om aan de onderneming meer uitbreiding te geven. leder die eenig voor- schot ontvangen heeft, levert de voortbrengselen zijner vlijt tegen bepaalden prijs aan bet boofd, en vermindert daar- mede zijne scbuld tot zij gebeel is afgedragen. Het geven van voorscbot bij den arbeid is dus ook bier, gelijk elders in de inlandscbe maatschappij, regel; bet betalen van dagloon is een Europeescb begrip dat baar oorspronkelijk vreemd is, en bij bet gemis daarvan is bet voorscbot onvermijdelijk, daar de arbeider geene middelen beeft om in zijn onderboud te voorzien, totdat bij de eerste vrucbten zijner nijverbeid kan ter markt brengen. Zoo waar is bet wat de beer Verkerk Pertorius in zijne scbet- sen van de Padangscbe Bovenlanden opmerkt, dat in den Indiscben Arcbipel bet voorscbot geen middel is door de particuliere nijverbeid der Europeanen ingevoerd, om den inlander aan zicb te verbinden, maar dat bet inbae- rent is aan de inlandscbe maatscbappij zelve en een nood- zakelijk gevolg van den toestand waarin zij verkeert. Gelukt nu de onderneming goed en beantwoorden de voortbrengselen aan de verwacbting, dan ontstaat in wei- nige jaren op eene plaats waar vroeger geen spoor van bevolking te vinden was en all een wild gedierte buisde, eene kampong die bonderden, ja duizenden tot woonplaats strekt; maar te gelijker tijd wordt zij, naarmate land- bouw en bandel er toenemen, een bijna op zicb zelf staand staatje, dat zicb om den Sultan al zeer weinig bekreunt. De ontwerper der onderneming blijft bet boofd der vestiging. De arbeiders die bij tot zicb lokte, en tot wie bij aanvankelijk toen bij ze door zijne voorscbotten onderbield, in scbier aartsvaderlijke betrekking stond, blijven ook nadat door de afbetaling de band losser is geworden, bem erkennen als bun boofd. Hij neemt den titel aan van Panglima, van Datoe en zelfs van Radja^ 46 en laat bij zijn dood het gezag na aan een, bij voorkeur den oudsten, zijner zonen. Hij benoemt ook onderge- schikte hoofden en priesters, wier gezag meestal eveneens op hunne nazaten overgaat. Zoolang de nieuwe staat nog in zijn opkomst is of een min gunsjige ligging aan zijn ontwikkeling in den weg staat, wordt het oppergezag van den Sultan erkend; maar is het hoofd rijk en machtig genoeg om zich te doen gelden, dan bekreunt hij zich steeds minder om den oppervorst en is ten laatste onaf- hankelijk in alles behalve den naam. Intusschen is juist het gezag dier kleine potentaten de oorzaak der onrust en onveiUgheid die steeds op deze kusten heerschen. Tel- kens zijn zij met den opperheer en met elkander instrijd. Wei is waar wordt daarbij zelden veel bleed vergolen, tenzij men zijn vijand ter sluiks overvallen en ombren- gen kan, maar men legt het er op toe om de woningen te verbranden en de veldvruchten te vernielen. Ofschoon dus die vereenigingen van landbouwers, de handelaars, zoowel inlandsche als Europeesche en Amerikaansche, aanlokken, hebben dozen dikwijls veel van de bestaande onveiligheid te lijden. Bovendien, ofschoon de bevolking in hare middelen van bestaan geheel van den handel af- hankelijk is, maakt zij zich vaak aan bedriegerij en trouwloosheid schuldig. Zelfs de Amerikanen, voor wie zij het meeste ontzag hebben, zijn genoodzaakt geweest in 1833 een oorlogsfregat te zenden, om wraak te nemen van de mishandelingen waaraan zij hadden blootgestaan. De handel wordt ook nog gevoed door eenige andere takken van nijverheid die de Atchineezen op min of meer belangrijke schaal uitoefenen. Langs de kusten vindt men een overvloed van visch en de Atchineezen verstaan zich uitnemend op de vischvangst. In zekere tijden van het jaar vertoonen zich op de kusten verbazende hoeveelhe- den van een soort van makreelen, die in het diepe wa- ter der open zee gevangen worden met drijvende netten, zeer gelijkende op onze haringnetten. Overal langs de stranden wordt zout uit zeewater gewonnen, doch ge- 47 woonlijk alleen voor eigen gebruik; het zout dat naar de binnenlanden gevoerd wordt, is gewoonlijk van buiten 's lands aangebracht. Het Atchineesche zout is witter dan het Javaansche, maar minder goed gekristalliseerd en flauw van smaak; het geldt, naar men zegt, ter hoofd- plaats zelve slechts een gulden per pikol. Van de inzame- ling van stofgoud en zwavel is reeds vroeger gewag ge- maakt. De veestapel is in goeden staat, en buffels, geiten en kippen, maar vooral paarden, wrorden onder de arti- kelen van uitvoer genoemd. De Atchineesche paarden be- hooren tot de beste van den Archipel en steken door den krachtigen bouw der schouders gunstig af bij die van Java ; vooral op de Poelo Pinang zijn zij zeer gezocht. Boschproducten, als kamfer, getah pertja, damer, hout- soorten, rotan, bamboe, was, worden uit de binnenlanden naar het strand gevoerd. Het katoen dat de Atchineezen zelven verhouwen, levert hun het materiaal voor witte en blauwe stoffen van een zeer duurzaam weefsel, waarvan de beste qualiteit voor de krijgslieden bestemd is, maar dat te kostbaar is voor den geringen man, die zich thans veelal in Engelsch fabrikaat kleedt. Ruwe zijde, die uit China wordt aangevoerd, wordt door de Atchineezen verwerkt tot fraaie, maar zeer dunne en zeer kostbare zij den stoffen, die alleen de aanzienlijken dragen en die slechts bij uitzon- dering als merkwaardigheden of geschenken worden uit- gevoerd. Eindelijk zijn de Atchineezen vrij goede goud- smeden ; maar de kunst om kanonnen of lelah's te gieten, vroeger met goed gevolg door hen beoefend, schijnt ver- loren gegaan, terwijl hunne munten zoowel van vroeger als later tijd slechts van geringe kunstvaardigheid ge- tuigen. Welke de artikelen van uitvoer zijn, blijkt genoeg uit het bovenstaande. De invoer-artikelen zijn, behalve rijst en zout, vooral ijzerwaren, Engelsche garens en raanu- facturen, zij den stoffen uit Bengalen en katoenen van Ko- romandel en Malabar, opium, een soort van visch van de Maldiven koembal mas geheeten, wapenen, kruit en 48 lood, koperen en aarden huisraad en allerlei Chineesche artikelen. Met de maten en gewichten is het in Atchin gelijk in alle Maleische staten zeer treurig gesteld. Wat het ge- wicht betreft rekent men bij katti's, pikols en bahars. De katti bedraagt 1| Amst. pond, honderd katti's maken een pikol, en drie pikols een bahar, gelijk aan 375 Amst. ponden. De datjings of balansen zijn echter zoo slecht, dat het aan de handelaars zeer is aan te raden zich van hun eigen unsters te bedienen. De inhoudsmaten zijn de- zelfde als op Sumatra's Westkust en in andere Maleische gewesten, dat wil zeggen dat, daar de tjoepak of halve kokosschaal de grondslag is van het stelsel, omtrent den inhoud groote onzekerheid heerscht, waarom de koop- lieden er zelden gebruik van maken. Betelnoten worden doorgaans bij de laksa, d. i. de 40,000 stuks, verhandeld. In de kleeding verschillen de Atchineezen van de Ma- leiers in meer dan een opzicht. Die der mannen bestaat uit de volgende stukken. l^ Een Arabisch mutsje of kopjah, waarom minvermogenden een groven wit katoe- nen, meergegoeden een langen zijden of sitsen lap bij wijze van dastar of tulband slingeren. Soms is die lap omzet met een rond, verguld of gouden boordsel, terwijl de slippen tot op de schouders afhangen. 2<*. Een badjoe of wambuis van zijde of sits, met korte mouwen, van voren open en reikende tot de heupen, geheel gelijk aan de badjoe der Maleiers. Bij de Atchineezen is echter dit wambuis niet altijd in gebruik. Velen der hoof den langs de kust loopen met het bovenlijf haakt, en worden daarin door hunne onderhoorigen nagevolgd; anderen slingeren zich slechts een wit katoenen lap om de schouders. Zij die het wambuis dragen, trekken het toch veelal uit, om het over den schouder te werpen. 3®. Een lang wit ka- toenen of zijden kleed, om de heupen geslagen, van voren in elkander gewrongen en vastgemaakt door een breeden buikband van dezelfde stoffen, ter vervanging van de Ma- leische sarong. 4®. Een' wijde broek, meestal van zijde, 49 en tot op de kuiten afhangende, van de soort die in den Archipel algemeen onder den naam van seloear Atjih of Atchineesche broek bekend is. Sandalen worden, behalve door de hoofden, zelden gedragen. De Weeding der vrou- wen verschilt weinig van die der mannen. AUeen dragen zij binnenshuis het hoofd ongedekt, terwijl zij uitgaande daarom een katoenen lap slaan. De woningen der Atchineezen zijn altijd op stijlen of palen gebouwd. Ook die der armste lieden zijn samenge- steld uit planken. De gewone bedekking be.staat uit de lange smalle bladeren van den nipapalm (atap), waar- van een aantal door middel van een gespleten rotan aan een lange bamboezen lat zijn bevestigd. De vorm der wo- ningen is langwerpig en zij bestaan doorgaans uit een breede voorgalerij, twee of drie slaapvertrekken en van achteren een stookplaats. Als huisraad dienen eenige pot- ten en wat verder tot de spijsbereiding volstrekt noodig is, eenige kisten of manden tot berging van kleedingstuk- ken, eenige matten om op te zitten, eenige sitsen of ka- toenen tabirs of bedvoorhangsels, welk alles doorgaans, even als de woning zelve, uitermate slordig en smerigis. Eenige. van deze woningen, dicht bij elkander geplaatst en geza- menlijk met een planken pagger omheind, vormen een kampong. Ook zijn vele kampongs als verdedigingsmiddel omgeven door een aarden wal, die dicht met stekelige bamboe beplant is. Van vele langs de kust gelegen plaat- sen ziet men aan het strand niets dan den passer, be- staande uit rechte rijen van kleine en bedompte onder 66n dak gebouwde huizen, die te zamen eene of meer straten vormen. Het is hier dat alles te koop wordt ge- boden wat in zulk eene plaats verkrijgbaar is. Het gewone voedsel der Atchineezen is rijst met een weinig groente of visch genuttigd. Vleesch en hoenders komen slechts bij feestelijke gelegenheden op den disch. De gewone drank is water, zelfs het bij de Maleiers van Sumatra zoo geliefde aftreksel der bladeren vandenkof- fieheester is hier onbekend. De levenswijze verschilt in 4 50 het algemeen slechts weinig van die der Maleiers. Veld- arbeid, handel, scheepvaart en vischvangst zijn het werk der mannen, de huiselijke bezigheden zijn aan de vrou- wen overgelaten. Op hunne wapenen zijn de Atchineezen bijzonder ge- steld en zij onderhouden die met eene zindelijkheid die anders bij hen zeldzaam is. Die wapenen bestaan uit kris- sen en klewangs van verschillende soort en maaksel, meestal door hen zelven bewerkt. Intusschen versmaden zij de wapenen van Europeesch fabrikaat niet, mits zij naar het Atchineesch fatsoen gesmeed zijn. De heer Ritter zag op de Atchineesche kust eene brik van Poelo Pinang ten anker, die Engelsche sabels, ongeveer twee voet lang en drie duim breed, voor een Spaansche mat het stuk in groote menigte verkocht. De Atchineezen dragen de ge- noemde wapens, alsook hunne pieken, altijd blank; van de scheeden ziet men doorgaans niets. Velen dragen ook don- derbussen en geweren, en gewoonlijk voeren zij ook een klein, rond en met bonte kleuren geverfd schild. Lelah's (licht geschut) worden veel bij hen aangetroffen, en op de passers ziet men soms stukken van zwaarder kaliber; maar het zwaar geschut uit vorige eeuwen, dat aan den Sul- tan behoort, schijnt meestal onbruikbaar te zijn geworden. De gewoonte der Atchineezen om hunne wapenen stiBeds uitgetogen te dragen, hangt ongetwijfeld samen met hunne onderlinge twisten eh veeten, en hunne gewoonte om zich zelven recht te verschaffen. Hunne wra8[kzucht laat hen niet rusten voordat iedere werkelijke of vermeende beleediging gewrokeh is. De bloedwraak, die aan de volken van Maleischen stam evenzeer als aan de Bedo- winen eigen is, en die de profeet der Arabieren beproefd heeft aan regelen te binden, maar zonder het beginsel aan te tasten, bestaat bij hen nog in den ruwsten vorm. Bloedverwanten trekken voor bloedverwanten en de be- woners derzelfde kampong trekken voor elkander partij. Dit is dus een oorzaak van aanhoudenden kleinen oorlog, waartegen de Sultan niets vermag. 51 Gelukkig zijn de Atchineezen, als wij den beer Ritter gelooven mogen, in waarheid minder te vreezen, dan him ruw en schrikwekkend voorkomen zou doen vermoeden. Met het schietgeweer weten zij slechts zeer gebrekkig om te gaan, en met klewang en kris kunnen zij slechts voor zich uit houwen en steken. De Maleische scherm- kunst of het mantja schijnt hun met andere kunstmatige lichaamsoefeningen geheel onbekend te zijn. De weerbare manschap is bij de Atchineezen in ver- houding tot het bevolkingscijfer talrijk, en daar zij zich door persoonlijken moed onderscheiden, zouden zij, indien zij zich yereenigden tot verdediging van het gemeenschap- pelijk vaderland en op een punt konden verzameld worden, een geduchten tegenweer kunnen bieden. Doch de slechte gesteldheid der wegen, die zoowel den \narsch van troe- pen als het vervoer van levensmiddelen belemmert, en het gebrek aan genoegzame voertuigen voor het trans-. port, zijn voor dengeen die Atchin aanvalt, een waarborg dat hij slechts met een deel der strijdbare macht zal te doen hebben. Daarbij komt dat vele vazallen naar onaf- hankelijkheid streven en sommigen reeds getracht hebben vriendschappelijke betrekkingen met het Nederlandsche Gouvernement aan te knoopen. In het Regeeringsverslag over 1872 wordt gezegd, dat onder de 23 onderhoorighe- den op de noord- en oostkust er slechts vier zijn die zich nog om het gezag van den Sultan bekreunen, en dat, zoo- dra deze eenig echec lijdt, er veel kans is dat de minder- heid het voorbeeld der meerderheid volgen zal. Hoe het zij, men mag de tegenwoordige macht van Atchin niet afmeten naar hetgeen de oude reizigers en zelfs nog Valentijn daarvan opgeven. Valentijn begroot de macht die de Sultan des noods zou kunnen te velde brengen, op 40 a 50 duizend man, en gewaagt daarbij van 100 tot 200 vaartuigen met kanonnen en draaibassen gewapend, en van een duizendtal afgerichte olifanten. Van die olifanten is thans niets meer overig; de laatste tamme olifant die in het bezit was van den Sultan, is, kort voor het bezoek 52 van den heer Ritter te Atchin, door Panglima Poelim, een der hoof den van de XXII Sagi's, naar zijn verblijf in het binnen- land gevoerd, omdat het dier te Atchin geheel verwaarloosd werd. Evenzoo zijn de oorlogsvaartuigen verdwenen. Tij- dens Ritters bezoek was er slechts &&n, de Bark Anna (Bagianna), door den Sultan aan den Radja vanTroemon ontnomen, en dat, met 14 stukken gewapend, langs de kust kruiste om de huldegiften der vazallen te innen. Wat evenwel de weerbare manschap betreft, deze wordt door Ritter juist niet veel lager dan door Valentijn geschat, ,wanneer hij beweert dat de XXII Sagi's alleen van 20 tot 30 duizend man, en de beide overige afdeelingen ieder 10,000 zouden kunnen stellen. Doch die cijfers zijn zeker zeer overdreven. Andere, latere schattingen spreken van 5000 man voor Groot-Atchin, — eene dikwijls voorkomende uitdrukking, waaronder men de hoofdstad met het onmid- dellijk onder den Sultan staande gebied verstaat; — terwijl de vazalstaten nog 8000 a 10000 man, doch slechts voor een klein deel met geweren gewapend, zouden kunnen leveren. Over de verdere verdedigingsmiddelen der Atchi- neezen valt weinig te zeggen. Hoe de kampongs gewoonlijk versterkt zijn, is reeds medegedeeld. Ook over de blijvende versterkingen ter hoofdplaats is het weinige gezegd wat er van bekend is. Van de negerien langs de westkust zijn Kloeang, Lambosoi, Telok. Kroee, Rigas, Analaboe, Soesoe, Tampat Toean en Bakoengan door kleine verschan- singen of bentengs zooveel mogelijk tegen een vijandelij- ken aanval gewaarborgd. Wanneer men zich van het bestuur van den Atchinee- schen staat een goed denkbeeld wil maken, moot men scherp onderscheiden tusschen het gebied rechtstreeks aan het gezag van den Sultan onderworpen en waarvan hij zelf de inkomsten heft, en dat der vazalstaten, hetzij deze, zooals Pedir en Pasei, door vroegere verovering tot erkenning van des Sultans suzereiniteit gedwongen zijn, hetzij zij hun oorsprong danken aan de vestigingen door uit het Sultansgebied af komstige hoofden in vroeger woeste 53 en onbewoonde streken aangelegd, of op soortgelijkewijze door Maleische kolonisten, uit het Menangkabausch gebied afkomstig, binnen de Atchineesche grenzen gesticht. Het Sultansgebied bestaat uit de reeds meermalen ge- melde drie afdeelingen, die onder de namen van de XXV, XXII en XXVI Sagi's of Moekims bekend zijn, naar het aan- tal der gemeenten dat zij oorspronkelijkbevatten. Strikt ge- nomen is ook de bevolking der hoofdplaats in die afdeelingen en wel in de XXV of XXVI Sagi's begrepen; want de verdeeling omvat alle Atchineezen, maar de leden der XXII Sagi's bewonen alleen het iinnenland van Groot- Atchin, leggen zich uitsluitend op den landbouw toe en vertoonen zich zelden ter hoofdplaats of aan de kust, terwijl de kampongs der andere afdeelingen meer nabij het strand liggen, en hare bewoners hun onderhoud in handel, zeevaart en visscherij vinden. Aan het begrip van een Moekim of Sagi beantwoordt dat van een Kotta onder de Maleiers, dat maar al te dikwijls met dat van een kampong verward wordt. De kampong is, zooals wij reeds zagen, een kleine groep huizen door eene omtui- ning omgeven; een kotta of bij de Atchineezen moekim is een vereeniging van kampongs, die te zamen eene ge- ftieente vormen. ledere moekim heeft een hoofd met den titel van Pangoeloe, die evenwel niets eigenmachtig ver- richten kan, maar in alles zijn onderhoorigen moot raad- plegen, en een Imam of priester, die de godsdienstige aangelegenheden bestuurt. Boven deze dorpshoofden staan de hoofden der vereenigde moekims, wier ambtsnaam Panglima is en die met den titel Toeankoe worden aan- gesproken. ledere afdeeling heeft twee zoodanige hoofden, maar hoe zij hunne functien onder elkander verdeelen is mij niet gebleken. De dorpshoofden deelen in zaken van gewicht de besluiten der gemeenten aan deze Panglima's mede, en moeten, als laatstgenoemden daarmede geen ge- noegen nemen, de zaak weder voor de gemeente brengen, totdat de vereischte eenstemmigheid verkregen is. De zes Panglima's vormen te zamen den Rijksraad, bij 54 wien inderdaad het wezenlijk gezag berust. Vroeger be- stond deze uit 12 Orang-kaja's, waarvan vier hooger in rang waren dan de overigen, terwijl een van deze laat- sten, de hoogste in rang van alien, als perdana mantri of rijksbestuurder fungeerde. Vraagt men hoe het te ver- klaren is, dat de tegenwoordige inrichting daarvan afwijkt, dan kan ik alleen mededeelen dat, volgens de Atchinee- sche kronieken zelven, de tegenwoordige inrichting eerst uit den tijd van Noeroe'1-alam, de tweede Sultane, dag- teekent. De Panglima's schijnen erfelijke volkshoofden te zijn, en kunnen als zoodanig niet door den Sultan wor- den afgezet; maar wel schijnt het dat zij ook met andere hooge functien door den yorst kunnen belast worden. Zoo was, tijdens de heer Ritter zich te Atchin bevond, Toean- koe Kola Mara, een van de Panglima's der XXVI Sagi's, tevens te Atchin Opperrechter of Kali >). Dat er nog altijd te Atchin een rijksbestuurder is, zouden wij van een Maleischen staat verwachten, al werd hij niet in stukken van den laatsten tijd telkens uitdrukkelijk ge- noemd. Daar deze echter, blijkens zijn naam Habib Abdoe'r- rahman, een Arabier is of zich als zoodanig voordoet, kan hij niet wel tot de Panglima's behooren. Men zegt dat deze rijksbestuurder thans te Atchin schier alle gezag in handen heeft, maar in welke verhouding hij tot de Pang- lima's staat is mij niet duidelijk. Misschien hebben be- halve dozen ook nog andere door den Sultan benoemde ambtenaren in den Rijksraad zitting, zonder evenw^el eene stem te hebben bij de vorstenkeuze, die natuurlijk alleen aan de Panglima's verblijft. Wat ons van de inrichting van andere Maleische staten, b. v. van Sambas op Bor- neo, bekend is, bevestigt wel eenigszins dit vermoeden. Is dit juist, dan kan ook de Schahbandar of Havenmeester lid van den Rijksraad zijn, ofschoon wij zeker weten dat zijne benoeming van den Sultan uitgaat. ^) Haleische uitspraak yan het bekeude Arabische Kadi. 55 Van hetgeen zij met de dorpshoofden zijn overeengeko- men, geven de Panglima's aan den Sultan kennis, die zich eenvoudig daaraan heeft te houden. Daarentegen moet de Sultan voor al zijne handelingen het gevoelen en de toestemming van den Rijksraad vragen. Vooral ook kan de vorst zijn opvolger niet zonder hunne toestemming designeeren, en indien hij overlijdt zonder dat deze aan- gewezen is, of indien de vorst van de regeering mocht ontzet zijn, is de keuze van een nieuwen Sultan geheel aan de Panglima's overgelaten, ofschoon de adat vordert, dat zij zich daarbij, zoolang dit mogelijk is, tot de leden der vorstelijke familie bepalen. De onttroning van den vorst, waartoe de Panglima's almede het recht hebben, heeft plaats wanneer hij zich aan de landsgebruiken ver- grijpt, wier handhaving hunne voorvaders hebben bezwo- ren, of wanneer hij door zijne daden zijne ongeschiktheid voor de regeering toont. De Sultan is dus niet veel meer dan de speelbal dezer hoofden. „Zij zijn", zegt de heer Ritter, „niet karig om hem van tijd tot tijd verwijten te doen, en hem hunne macht voor oogen te houden, indien hij daartoe aanleiding geeft. Zij gevoelen niet de minste vrees voor zijn toorn, die op hen geene uitwerking hebben kan, daar alleen zij over het gros der bevolking gebieden, en deze ook naar hen alleen luistert, terwijl den vorst niets overblijft, dan hunnen wil op te vol gen, of, indien hij zoo onberaden wezen mocht, zich met een handvol slaven of berooide koppen, die zich aan zijnen dienst verpand hebben, vruchteloos daartegen te verzetten." De inkomsten des lands zijn overigens door de Pang- lima's, zoo het heet, aan den Sultan afgestaan. Als scha- delooss telling daarvoor moet hij aan ieder hunner jaarlijks een bedrag van vijf katti's goud betalen, waartoe hij op verre na niet altijd in staat is. De inkomsten van den vorst bestaan in 5 pCt. inko- mende rechten, van alle vreemde vaartuigen te Atchin geheven. Van uitgaande goederen wordt niets betaald en andere belastingen zijn er niet. Ritter berekent het 56 bedrag der rechten op 45,000 a 18,000 dollars 'sjaars, maar dit moot dan nog verminderd worden met de som die aan de Panglima's moet worden uitgekeerd. Hierbij komen de huldegiften van de vazallen, voor zooverre deze te innen zijn; maar het gebruik wil, dat deze vooral voor het onderhoud der voornaamste leden van de vorstelijke familie bestemd worden. Tijdens de heer Ritter te Atchin vertoefde, was aan Radj a 'Ibrahim, een der breeders van den Sultan, de hassil toegewezen, door de hoofden langs de west- kust op te brengen en in een halven dollar voor iedere uitgevoerde pikol peper bestaande; doch in werkelijkheid ontving hij niet meer dan de kusthoofden geven wilden, wat doorgaans zeer weinig was, en de macht ontbrak hem geheel om eene betere voldoening af te dwingen. Tampat Toean was toen eenigen tijd te voren, wegens het weigeren der huldegift, zoo te land als te water, door welduizend Atchineezen aangevallen; maar de bevolking, ofschoon nauw 60 weerbare mannen tellende, had zich ruim 14 dagen lang zoo dapper verdedigd, dat de aanvallers, zon- der hun doel te kunnen bereiken, met bebloede koppen hadden moeten aftrekken. Niet veel beter ging het met de hassil van vijf pCt. op de uitgevoerde peper van Koeala Gigian tot Pedir, aan een anderen breeder des Sul- tans, Radja Abbas, toegekend. De derde breeder, Radja Mahmoed, wien een gelijk bedrag op den uitvoer van peper van Pedir tot de grenzen van Siak toekwam, ver- keerde ook al in geen gunstige omstandigheden. Dat de hassil, voor zooverre zij te innen is, in de schatkist van den Sultan zelven vloeit, wanneer hij voor geen bree- ders of andere familieleden te zorgen heeft, spreekt wel van zelf. Voor de heffing der inkomende rechten en de regeling van alles wat den handel betreft, benoemt de Sultan een Schahbandar, die onder de Atehineesche hoofden een voor- name plaats inneemt, en met wien natuurlijk devreemde kooplieden het meest in aanraking komen. Deze krijgen van de wijze waarop zij behandeld worden, den indruk dat 57 er geene vaste bepalingen omtrent de inkomende rechten bestaan ; want de Schahbandar neemt van hen wat hij krijgen kan, en gewoonlijk is het te betalen bedrag het onderwerp van eene overeenkomst die door hem met den kapitein van ieder vaartuig gesloten wordt, hetzij dan dat hij de geheele som aan den Sultan verantwoordt, of zelf ook een gedeelte in zijn zak steekt- Om zijn schamel in- komen eenigszins te vermeerderen, drijft de Sultan veelal ook eenigen handel voor eigen rekening, waarmede dan evenzeer de Schahbandar belast is. De glans van het Atchineesche hof wordt in vele oude reisverhalen met gloeiende kleuren geteekend. Die verhalen behooren tot een tijdvak, toen over Atchin machtige vor- sten heerschten, die de hoofden van schier alle nederzet- tingen langs de westkust tot aan Salida, langs de oost- kust tot voorbij Siak, en een groot deel der vorsten van het Maleisch Schiereiland onder hunne vazallen telden, en hunne suprematie over die alien met kracht en klem wisten te handhaven; tot een tijdvak toen de handel en de pe- percultuur bloeiden, en de natien van Europa zich als om strijd beijverden om de rijke producten van Atchin machtig te worden. Toen was het de tijd dat de deuren in den kraton met zilveren platen belegd waren; dat de Sultans tal van vrouwen en bijwijven onderhielden ; dat hun paleis van binnen door eene wacht van 3000 vrouwen en 500 besnedenen werd bewaakt, terwijl des nachts altijd 200 ruiters daar buiten patrouilleerden ; dat 300 goudsme- den steeds in den kraton werkzaam waren ; dat de Sultan 2000 stukken metalen geschut en honderden afgerichte olifanten bezat. Van al dien luister is niets overgebleven. In een smerigen, half ingevallen, gedeeltelijk zelfs van atappen ontblooten kraton huist thans nog een vorst, die het gezag over zijne vazallen schier geheel verloren heeft, die uit zijn gering inkomen den kleinen hoop amfioen- schuivers die zijn gevolg uitmaakt, met moeite kan on- derhouden, en die in ieder opzicht tot de armste en ellendigste vorsten van den geheelen Archipel behoort. 58 Over de vazalstaatjes valt, na hetgeen reeds vroeger over hun ontstaan en bestuur en hunne verhouding tot den Sultan is opgemerkt, slechts weinig meer te zeggen. De inkomsten der hoofden bestaan in de rechten die zij heffen op de ingevoerde en door hunne onderhoorigen verkochte goederen, en uit hetgeen zij verder door afpersingen en geweldenarijen weten bijeen te brengen. Voor zooverre zij en hunne onderhoorigen Atchineezen zijn, behooren zij tot eene der drie afdeelingen waarin dat volk is ge- splitst, doch zonder dat uit die betrekking eenige bijzon- dere verplichting schijnt te volgen. Omtrent de Pedireezen, die in het Atchineesche rijk eene ondergeschikte plaats innemen, zijn ons slechts weinig bijzonderheden bekend. Zij zijn voornamelijk te Pedir gevestigd, onder het bestuur van een aan Atchin schatplichtigen radja, welke waardigheid, zooals de ge- schiedenis leert, meermalen aan een der zonen van de Atchineesche vorsten werd opgedragen. De donkerder huid- kleur waardoor de Pedireezen zich van de Atchineezen onderscheiden, doet aan eenig verschil in afkomst denken, maar hunne zeden en gebruiken zijn nagenoeg dezelfde. Zij hebben in hun eigenlijk stamland hunne eigen dorps- inrichtingen behouden, doch bijzonderheden zijn daarvan niet bekend; maar velen hunner houden zich thans, ofschoon doorgaans slechts tijdelijk, in de peperhavens aan de westkust op. De Pedireezen zijnnamelijk geoefende landbouwers. Hun land is de rijstschuur van Atchin, le- vert voornamelijk de betelnoten op en deelt ook op groote schaal in de opbrengst van peper. Duizenden hunner trekken dwars over het gebergte naar de westkust, om daar in de pepercultuur hun bestaan te vinden, en er zooveel geld te verzamelen, dat zij er of een klein eigendom kunnen erlangen, of naar hun geboorteland terugkeeren, in welk laatste geval de door hen verlaten pepertuinen, waarvan zij doorgaans ook de ontginners zijn, gewoonlijk spoedig tot den natuurstaat terugkeeren. Om hun doel te spoediger te bereiken, blijven zij gewoonlijk ongehuwd, 59 wat echter tot veel ongebondenheid en zedeloosheid aan- leiding geeft. Dat de Maleiers in het Atchineesche rijk voornamelijk te Analaboe, Laboean Hadji, Tampat Toean, Asahan en eenige kleinere plaatsen gevestigd zijn, is ons reeds gebleken. In bovenstaande schets van het" Atchineesche volk kon ik niet altijd die Maleische peperhavens van de Atchineesche, waarvan zij zoo weinig verschillen, onder- scheiden. Het weinige wat omtrent die Maleiers in het bijzonder valt op te merken, zal dit hoofdstuk besluiten. Die Maleiers hebben de Maleische taal en kleeding, dorps- inrichting en vele Maleische gebruiken bij huwelijken, begrafenissen, rechtspleging enz. bewaard. Evenwel heeft hun langdurig verblijf te midden der Atchineezen op de zuiverheid hunner taal en instellingen een ongunstigen invloed geoefend en hebben zij zich in vele opzichten naar hunne nieuwe landgenooten geschikt. De oorzaken der oudere Maleische nederzettingen te Semangoeng, Boe- boean, Analaboe en Laboean Hadji zijn niet bekend. Die van Tampat Toean en Asahan zijn eerst in deze eeuw ontstaan en gesticht door Maleiers van Priaman, Padang, Natal en Benkoelen, die door hunne vlucht herwaarts aan de gevolgen van misdrijven trachtten te ontkomen of eene toe vlucht zochten tegen de Padrische overheersching. De oudere Maleische kolonisten waren verdeeld in de XH en Vn Moekats, welk woord moekat duizendtallen betee- kent. De latere zijn bij deze afdeelingen ingesmolten, die, in weerwil van het aanzienlijk vermeerderd aantal, de oude namen behouden hebben. DERDE HOOFDSTUK. Geschiedenls* Oorsprong des r^ks. — Oorlogen met de Portugeezen. — Eerste komst der Nederlanders te Atchin. — Het Gezantschap aan Prins Maurits. — Iskander Moeda en Iskander Tsani. — De vier Sultanes. — Het verval des r^ks. — Het traktaat van Engeland met Atchin. — De Radja van Troemon. — Verhouding van Atchin tot Nederland in deze eeuw. — Het traktaat van 1857. Omtrent den oorsprong van het Atchineesche rijk komen de berichten niet overeen. De meeste inlandsche kronieken lalen de stichting van het rijk opklimmen tot het jaar 601 der Hedjra, overeenkomende met het jaar 1205 onzer tijdrekening, toen een uit het westen gekomen vreemde- ling den Islam in deze streken kwam prediken, het volk bekeerde, eene dochter des lands huwde en, als vorst ge- huldigd, de regeering aanvaardde onder den naam van Sultan Pjohan Schah. Hij regeerde 30 jaren en de kro- nieken geven hem 6 opvolgers die te zamen regeeren tot het jaar der Hedjra 901 (1496), zoodat zeven regeeringen nagenoeg drie eeuwen vuUen, eer zij ons brengen tot den tijd der heerschappij van Sultan Ali Moghajat Schah, die volgens eene andere meer geloofwaardige kroniek de eer- ste vorst was van Atchin, daar er voor dien tijd slechts hoofden waren met den titel m^rah, die een louter plaat- selijk gezag hadden. Volgens deze laatste kroniek begon 61 Ali Moghajat Schah zijne regeering eerst in 913, d. i. in het jaar 1507 onzer jaartelling, en was hij het ook die het voorbeeld gaf tot omhelzing van den Islam, dat door zijne onderdanen gevolgd word. Hij zorgde voor de opvolging der voorschriften van de goddelijke wet en breidde zijn rijk uit door de verovering van Pedir, Samoedra en vele kleinere landschappeh, en stierf na eene regeering van bijna 15 jaren in 928, of naar onze jaartelling 1522. Ali Moghajat Schah werd opgevolgd door zijn zoon Sultan Tsalahoe'd-din, die in 1540, na eene nagenoeg achttien- jarige regeering, van den troon werd gestooten en opge- volgd door zijn breeder Sultan Alaoe'd-din. Door de eerst- gemelde kronieken wordt het begin der regeering van Tsalahoe'd-din reeds in 1511 en de duur zijner regeering op 28 jaren gesteld, zoodat zij omtrent het jaar zijner af- zetting met het hier gegeven bericht overeetistemmen. Eene kroniek echter, die evenzeer het begin zijner regee- ring in 1511 stelt, beperkt haren duur tot 18 jaren en stelt zijne onttroning op 1530. Onvereenigbaar met beide inlandsche berichten, maar niet met beide in dezelfde mate, is het verhaal der oude Portugeesche schrijvers, dat, hoewel uit den tijd zelven der gebeurtenissen stammende, toch ook weer niet volko- men te vertrouwen is, daar gebrekkige kennis van per- sonen en zaken, vooral onbekendheid met de taal, de oorzaak kon worden van velerlei misverstand, en die schrij- vers bovendien in hunne berichten over Indie doorgaans te veel aan hunne verbeelding bot vieren, en alles over- drijven, aan alles eene romaneske kleur geven. Ziehier in weinige woorden hun verhaal. Tijdens de vestiging der Portugeezen te Malakka waren Atchin en Daja (het laatste eene thans verdwenen vesti- ging aan de westkust, nabij den hoek van Masamoeka, ongeveer ter plaatse van het tegenwoordige Kloeang) twee provincien die onder het rijk van Pedir stonden en in naam des Konings bestuurd werden door twee vrijgemaakte slaven, die ieder eene nicht des Konings gehuwd hadden. 62 De Stedehouder van Atchin had twee zonen, waarvan de oudste, Radja Ibrahim, de grondlegger werd van de At- chineesche macht. Toen de vader wegens hooge jaren van zijn post was afgeroepen, stelde de Sultan, uiterkentelijk- heid voor zijn trouwe diensten, Ibrahim tot zijn opvolger aan. Deze, eene beleediging te wTeken hebbende op het hoofd van Daja, viel in zijn gebied; en toen de vorst van Pedir tusschenbeide trachtte te komen, zeide hij dezen de gehoorzaamheid op, en sloot zijn vader, die hem tot zijn plicht trachtte terug te roepen, in een kooi, waarin hij stierf. In 1521 sloeg hij een aanval op Atchin door een Portugeesche vloot onder de Brito, wiens heb'zucht door geruchten van groote schatten was opgewekt, met groot voordeel af. Door het toen veroverde geschut zag hij zich in staat gesteld ook aan den vorst van Pedir, die zich tegen hem ten obrlDg toerustte, het hoofd te bieden ; hij veroverde zijne hoofdstad Pedir met behulp van omkooping eeniger grooten, en noodzaakte den vorst zelven en het opper- hoofd van Daja in de sterkte der Portugeezen te Pasei veiligheid en bijstand te zoeken. Dezelfde Pedirsche grooten, die hij vroeger voor zijne belangen gewonnen had, liet hij thans verraderlijke brieven aan de Portugeezen schrij- ven, waarin zij op hunne hulp aandrongen, om den over- weldiger uit hunne stad te verdrijven. De krijgsmacht die, op deze uitnoodiging vertrouwende, weldra kwam opdagen, leed, ofschoon het verraad nog tijdig ontdekt werd, op den overhaasten terugtocht een aanmerkelijk verlies. De toestand der Portugeesche bezitting te Pasei werd nu hachelijk. Hare inmenging in het gebeurde te Pedir gaf aan Ibrahim een voorwendsel om ook Pasei aan te tasten, en terwijl hij zelf zijn gezag te Pedir bevestigde, stelde hij zijn breeder aan het hoofd van een leger, dat in drie maanden tijds het geheele gebied van Pasei, met uitzondering der hoofdstad, onderwierp. Ibrahim, begeerig de stad ten onder te brengen, eer de hulpbenden van Aroe, een thans verdwenen rijkje op de oostkust in het tegenwoordige Siaksche gebied, ten gevolge hunner ver- 63 bintenis met de Portugeezen kwamen opdagen, begaf zich nu zelf naar het leger. Eetie proclamatie, die leven en eigendom verzekerde aan alien die zich binnen zes dagen onderwierpen, maar dood en verderf dreigde aan alien die zich bleven verzetten, bracht het grootste deel der bevolking in Ibrahims kamp, en bij den derden aanval bleef de verzwakte stad in zijne handen. Nu werd het Portugeesche fort opgeeischt en belegerd; maar zoo groot was de dapperheid der bezetting, dat 350 man aan meer dan 8000 aanvallers een geduchte nederlaag toebrachten. Met dat al was de toestand der verdedigers zoo wanhopig geworden, dat zij besloten het fort heimelijk te ontruimen. Na de ammunitie, zooveel mogelijk als handelswaar ver- pakt, te hebben doen inschepen, en het zwaar geschut dat zij moesten achterlaten, zoo met kruit te hebben vol- gepropt, dat het naar zij meenden bij de ontploffmg zou moeten springen, staken zij het fort in den brand en trachtten aan boord te komen. Doch de belegeraars ont- dekten hun voornemen, drongen in het fort, bluschten den brand, keerden het geschut tegen de vluchtende Por- tugeezen en richtten een geduchte slachting onder hen aan. De weinigen die ontkwamen, stieten bij het verlaten der haven op dertig booten met levensmiddelen, hun door den vorst van Aroe gezonden, en vernamen de tijding dat hij over land met 4000 man tot hun ontzet in aan- tocht was. Tot overmaat van kwelling bleek bij de aan- komst te Malakka, dat ook daar reeds troepen en levens- middelen tot hun ontzet waren ingescheept. De onttroonde koning van Pasei vluchtte naar Malakka, de vorst van Pedir en het opperhoofd van Daja zochten een schuilplaats bij den Koning van Aroe. Het schijnt mij toe dat de vrijgelaten slaaf dien de Koning van Pedir over Atchin gesteld had, de Sultan Ali Moghajat-Schah, en zijn zoon Radja Ibrahim, de Sultan Tsalahoe'd-din der Maleische kronieken is. Atchin zal in genoemden stedehouder zijn eersten Mohammedaanschen regent ontvangen hebben, en de kroniek zal, uit zucht om 64 Atchin te verheerlijken, van die vroegere ondergeschikt- heid aan Pedir zoowel als van Radja Ibrahims euvefdaden gezwegen hebben. Het is volstrekt geen bezwaar dat Tsa- lahoe'd-din bij de Portugeesche schrijvers een anderen naam draagt. Tsalahoe'd-din is slechts de titel waarbij hij als vorst wordt genoemd; hij moet bovendien een eigen- naam gehad hebben, die in de Maleische kroniek niet ver- meld, maar toevallig bij de Portugeesche schrijvers be- waard is. De verovering van Pasei met Samoedraisstellig het werk van den zoon, en niet van den vader; de Ma- leische kroniek die den zoon zeer in de schaduw poogt te stellen, en alleen van hem zegt dat hij werd afgezet en door zijn brooder opgevolgd, omdat hij buiten staat was het rijk te besturen, heeft de eer zijner overwinnin- gen aan zijn vader toegekend. Wij weten echter door de Portugeesche berichten dat Sultan Tsalahoe'd-din de ware grondlegger is der Atchineesche macht. Na de verovering van Pasei werd, gedurende ^en lange reeks van jaren, de oorlog tusschen de Portugeezen en Atchineezen met de grootste verbittering en wreedheid voortgezet. In 1527 overviel Francisco de Mello een At- chineesch schip dat van Mekka kwam en een goeden buit beloofde; maar toen de lekgeschoten prijs in de diepte zonk, wreekten zich de Portugeezen door al het scheeps- volk, dat zich door zwemmen poogde te redden, van kant te maken. In 1528 werd Simano de Sousa, die tot Gou- verneur der Molukken was aangesteld, op reis derwaarts door een storm beloopen en genoodzaakt een toevlucht te zoeken in de haven van Atchin. De Sultan trachtte hem eerst door list, daarna door geweld in handen te krijgen. De Portugeezen verdedigden zich met onvergelijkelijke dapperheid, tot dat de Sousa met de meesten der zijnen in den ongelijken strijd bezweek, terwijl de overigen den Atchineezen als gevangenen in handen vielen. De Sultan behandelde aanvankelijk deze gevangenen met goedheid en zond zelfs een hunner tot den Gouverneur van Malakka, met aanbod om het schip van de Sousa, het gevangen 65 krijgsvolk en zelfs het te Pasei veroverde geschut terug te geven, als hij een verbond van vrede en vriendschap met Atchin wilde sluiteh. Maar dit was slechts een list om nog meer Portugeezen in handen te krijgen, en den koning van Aroe, die juist toen Atchin met een aanval bedreigde, van het verbond met den vijand af te trekken. 