Brieven uit insulinde
Laat het u niei verwonderen, dat ik in de residentie Palembang zoo vaak over dansen spreek, want hier en in Benkoelen is het dansen een hoofdzaak. Tevens is het eene goede gelegenheid om menige kleine opmerking te maken en vele vragen te doen, naar aanleiding van wat men te zien krijgt. De lieden hebben er zelven zooveel vermaak in , dat zij zich bij die gelegenheden het meest ongekunsteld voordoen en vaak bijna schijnen te vergeten, dat er Euro- peanen bij zijn. Het is ook wel iets waard om al de jonge meisjes van eene plaats eens in hunne beste Weeding bij elkander te zien; jammer dat men er bij de slechte verlichting meestal zoo weinig aan heeft. TANDJONG-RADJA, 23 November. Tusschen Doeren en hier hebben wij nog een station ge- nomen Moeara-Koeang , waar wij twee dagen vertoefden. Niet omdat het er zoo vermakelijk was, want het is niet een der beste kampongs aan deze rivier, en wij logeerden er in een open wachthuisje, dat geheel vrijen doortocht verleende aan regen, wind en muskieten. En de reis daar- heen was ook minder aangenaam , want , daar de tocht vrij lang was, moesten wij aan boord eten, en in eenroeiboot, al is die ook groot, gaat het koken zoo heel goed niet, zoodat Ali wanhopig was over den maaltijd, die hij dacht dat hem oneer aandeed. Onze vroolijkheid werd er niet door gestoord en bij het licht van onze schommelende hanglamp speelden wij de partij piket, waarop wij tegenwoordig ge- reduceerd zijn, en de kleine ongelukjes brachten ons niet tot wanhoop. Aan ongelukjes toch ontbrak het ons niet ; zoo is b. v. ons lampeglas gebroken, waardoor het licht zoo zonderling op en neer gaat, dat wij het ongeveer elk 64 kwartier eens uit moeten doen, om de lamp te laten af- koelen en ons dan behelpen met een kaars, die, recht aartsvaderlijk , in een flesch staat , en daartegen protesteert door ons nu en dan in den school te vallen. Verder genoten wij weder enkele van die lieve kleine aga's, zoodat er des nachts van slapen geen sprake was, en als ik dit al eens gedaan had, zoude ik wel weder ge- wekt zijn door de regendruppels , die het dak van ons schuitje juist boven mijn hoofd beliefde door te laten. Erg nat kon mij dit trouwens niet meer maken , want toen wij v66r den nacht in een kampong aan wal wilden stappen, kantelde een der balken, waarop wij moesten overstappen, zoodat ik een zeer ongewenscht bad nam. Ge ziet, wan- neer de dagen al eens weinig merkwaardigs aanbieden, dan valt er van de nachten soms nog een en ander te ver- halen, al kan ik die in de benedenlanden ook niet zoo romantisch met tijgers en olifanten stoffeeren als in de bovenlanden. Midden in den nacht kwamen wij te Moeara-Koeang aan en ook hier ter plaatse stapten wij eerst te middernacht aan wal. Daar onze gastheer , de kontroleur , reeds naar bed was en wij hem niet wilden wekken, bleven wij op ons vaartuig. Maar wij strekten toch eerst, na de lange reis, de beenen eens uit en zaten een poosje in den maneschijn , elk op een der pilaren van het hek, met de lantaarn tus- schen ons , uit vrees voor slangen. Een Europeaan , die ons gezien had, zou ons zeker met onze witte kleeding hebben aangezien voor de standbeelden van den Nacht en van de Stilte; maar een der politie-oppassers van den kontroleur, die van eene meer prozaische natuur schijnt te zijn, zag ons meer bepaald aan voor boosdoeners en struikroovers en wilde ons beduiden, dat wij daar niets te maken hadden. Hierin had de man eigenlijk geen ongelijk , maar wij traden natuurlijk op met al de waardigheid , die aan een Europeaan bij maanlicht en in nachtbroek en kabaai gekleed, ten 65 dienste staat, zoodat de man, geheel overbluft, denterug- tocht aannam, en wij het overige gedeelte van den nacht slapende konden doorbrengen, voor zoover de muskieten ons dit veroorloofden. En hiermede waren onze zonderlinge slaapkamers nog niet ten einde, want onze gastheer had al de sleutels van zijn huis in Palembang achtergelaten , zoodat wij de vol- gende dagen met ons drieen kampeerden in de open achter- galerij , die ons tevens tot salon en eetkarner verstrekte. De kontroleur is juist dezer dagen bezig met het houden van rapat. Dit is op Sumatra de vergadering van de hoofden der bevolking in de afdeeling. Daar wordt zoowat alles be- slist , rechtskwesties en administratieve aangelegenheden , geheel volgens hunne eigene wetten, die zooveel mogelijk in stand worden gehouden, en waarin men alleen eenige regelmaat en eenheid zoekt te brengen. In de residentie Palembang is de kontroleur voorzitter van den rapat , doch heeft geene stem ; zoodoende beslist de bevolking werkelijk geheel en al in hare eigene aangelegenheden, hoewel een verstandige kontroleur natuurlijk grooten invloed heeft, en altijd zorgen kan, dat er geen onrecht gepleegd wordt, waartoe de hoofden nog wel eens geneigd zouden zijn. Na hetgeen wat ik u over de Palembangers schreef, zult gij wel begrijpen dat de leden dezer vergadering niet altijd even gedwee zijn, en er bij de kontroleurs werkelijk groote handigheid vereischt wordt , om deze lieden goed te leiden. Maar hun eigen gezond verstand helpt hun werkelijk meestal aan de beste oplossing. Met het meeste genoegen woonde ik hier de vergaderingen bij, voor zoover ik er tijd toe had. Eerstens leerde ik er den rijkdom der inlanders eerst recht kennen. Zoo werd er b. v. eene erfeniszaak behandeld tusschen eene weduwe en hare stiefdochter ; beiden waren zeer eenvoudig als gewone vrouwen uit het volk gekleed, maar toch liep het proces over zesduizend gulden. Ik be- hoef u niet te zeggen, dat dit onder inlanders een zeer 66 groote som is. Er waren nog andere zaken, die over vrij aanzienlijke sommen liepen; bij de eene kwam een kris te berde van vrij groote waarde. Ik deed moeite om die te koopen, maar, ofschoon de man zijn proces verloren had, scheen hij volstrekt geen geld noodig te hebben; hij wilde ten minste het stuk niet afstaan. Ook zag ik een staaltje van het ontzag, dat onze ambte- naren hier genieten. Een inlander had sedert geruimen tijd eene verplichting niet willen nakomen , die een der hoofden hem hadopgelegd, en, naar het schijnt niet wederrechtelijk. Deze man nu verklaarde, dood eenvoudig, dat hij het voor den kontroleur wel wilde doen, maar voor het inlandsche hoofd niet. Ook de naam van de plaats Tandjong-Radja (hoek van den koning) zal u merkwaardig voorkomen, als ik u zeg, dat de plaats eerst onder ons bestuur ontstaan is. Maar algemeen worden de kontroleurs in Palernbang door de be- •volking radja genoemd. Nergens in Indie is in de opvatting der inlanders het Hollandsch bestuur zoo volkomen in de plaats getreden van het oude. Noemen zij de kontroleurs radja, de resident beschouwen ze als sultan. Deze heeft dan ook al de prerogatieven van de oude sultans; zijn bidar is wit met goud algezet, en heeft groenzijden gordijnen; de assistent-resident heeft andere kleuren, de kontroleurs •weder andere, alles volgens den ouden hadat, en gewone partikulieren hebben in het geheel geen gordijntjes. Het zonderlingste is wel, dat de resident, op die wijze, ook het erkende hoofd van den Mohammedaanschen godsdienst is , en als zoodanig staat ook de beroemde moskee onder zijn toe- zicht en erkennen al de priesters zijn gezag. En toch voert de hoogste priester geen minderen titel dan dien van pan- geran. En hierbij valt nog eene merkwaardigheid te ver- melden, die een bewijs te meer is voor den viijheidszin der Palembangers. Van oudsher zijn zij goede Mohamme- danen, inaar zij hebben nooit den sultan van Turkije voor him opperheer willen erkennen, zooals de meeste Mohamme- daansche staten in Indie doen , al is het dan ook geheel theore- tisch. In Palembang is altijd door de inlanders him eigen sultan als eenige gezaghebbende in godsdienstzaken beschouwd, en diens gezag is op den resident overgegaan. Natuurlijk is dit, voor eene handige regeering, een steun, die nietge- noeg gewaardeerd kan worden. Maar men moet niet dat gezag van den resident zelf gaan afbreken, zooals onlangs uit Batavia eens het voorstel kwam, om aan den resident zijne bidar te ontnemen. Het heerlijke doel, dat men daar- mede bereikt zou hebben, is de besparing van misschien wel duizend gulden, maar men scheen niet te beseffen, dat die sloep als teeken van de vorstelijke waardigheid niet kan gemist worden. Want in Oostersche landen leggen zulke uiterlijkheden een gewicht in de schaal, zooals men in Europa nauwelijks kan begrijpen. PALEMBANG, 26 November. Ook deze reis is weder afgeloopen, en weldra zal ik tot mijn grooten spijt mijn aangenamen reisgezel vaarwel moeten zeggen, want over een paar dagen zullen wij met dezelfde stoomboot vertrekken , ik naar Muntok , hij naar Batavia. De reis van Tandjong-Radja hierheen bood volstrekt niets merk- waardigs aan. Wij volgden een anderen rivierarm dan vroeger met het stoombootje, en zagen niets dan lage moerassige oevers met struikgewas, muskieten, kaailui en een fellen zonneschijn. De resident is weder op reis, zoodat wij thans in de « Garnaal » gelogeerd zijn , waar het overvol is en belachelijk warm. Wij hebben veel te cijferen, en daar ook Ali bepaald vermoeid is, denk ik op Muntok eenige rust- dagen te nemen. Het is zonderling dat inlanders , vooral van Java , in hun eigen klimaat de vermoeienissen van het reizen niet half zoo goed doorstaan , als Europeanen. Hunne slechte voeding, daar zij zeer weinig dierlijk voedsel gebruiken, en de dunne kleeding, die hen te gevoelig maakt voor de ver- 68 anderlijke weersgesteldheid , zullen daarvan wel de oorzaak zijn. Ik heb dan ook reeds geleerd, mijne bedienden nogal te ontzien, vooral All, dien ik niet gaarne zoude missen. Hij is zoo uitstekend afgericht , dat ik geen beteren amanuensis zou kunnen vinden. Op elk oogenblik weethij altijd juist met welk instrument] e hij moet komen aandragen , zoodat hij mij de waarnemingen bijzonder gemakkelijk maakt. Hij is waar- lijk zeer intelligent. De beide andere jongens zullen met den heer Ukena naar Batavia gaan, en vandaar hunne haardsteden opzoeken. Ik ben blijde het weer met een be- diende te kunnen doen, want het is hier een vaste regel: hoe meer bedienden, hoe slechter bediening. Ongehuwde heeren, die eenen jongen hebben, zijn meestal het besteaf. Intusschen zijn onze vlotten publiek verkocht. Wel maakte ik er geen winst op, zooals indertijd op mijne paarden, maar ik ben ze kwijt en dat is de hoofdzaak. Wij hebben nog de graven der oude sultans bezocht , waarvan niet veel te zeggen valt, maar het was een aan- genaam toertje op de rivier, waarbij wij een vrij groot ge- deelte zagen van deze eindelooze stad, een paar fraaie huizen bezochten en ten slotte een bezoek brachten aan de Ghineesche wijk, waar wij eenige schoone produkten zagen van de Industrie der Palembangsche langstaarten. Mijn volgenden brief zult gij dus uit Muntok ontvangen. VORSTENLANDEN. SOERAKARTA, 19 Juni. Ik ben thans op reis in het gevolg van Z. E. den gene- raal van Swieten. Deze ging Dinsdag 17 dezer met den resident en bijhebbend gezelschap naar Ambarawa en Wil- lem I , dat is naar de militaire kolonie van Java. Want wij zijn zoo slim , onze voornaamste militaire stellingen midden in het eiland te hebben, waar dan een vriendelijke vijand beleefd verzocht wordt, zich te komen laten doodschieten. Dan kan het fort, dat in de vlakte ligt, door alle omlig- gende hoogten gedomineerd, het misschien wel een half uur uithouden. Die fraaie inrichting ligt aan een zijtak van den spoorweg Samarang-Vorstenlanden ; toen we dus gis- teren , Donderdag , op het kruispunt kwamen , troffen wij er het gezelschap aan, dat den vorigen avond een bal bij- gewoond had , bij gelegenheid van den verjaardag der Koningin. Wij hadden ook, ter eere van H. M. wat laat opgezeten , want in Samarang was ook een bal geweest , waar bruin en blank zich liefelijk dooreen slingerde. Het was ons dus niet onaangenaam, dat we de heeren juist bezig vonden met het drinken van -setters water. Er werden handen gegeven, en we spoorden verder. De weg gaat door een recht leelijke landstreek, vlak, deels dor, deels vruchtbaar; ik wil dus niet beweren, dat niemand van ons de te korte nachtrust even aanvulde. Ge- durende het laatste eind haalden wij onze rokken uit de 70 kofiertjes te voorschijn, want aan het station Solo werden we reeds plechtstatig ontvangen. Kanonschoten , bruine prinsen , volksliederen , resident en assistent-resident , hand- drukken, Chineesche hoofden, niets ontbrak er aan. Voor dat ik verder ga moet ik u met een enkel woord den ingewikkelden toestand van de Vorstenlanden trachten dui- delijk te maken. Er is bier een keizer , de beroemde Soesoe- hoenan van Solo, vasal van den Koning der Nederlanden. Dat beer heeft eigenlijk nog zijn oude onbegrensde macht over de uitgestrekte landen, die zijn meer dan vorste- lijk eigendom zijn. Het gezag nu oefent hij zoowat onder voogdijschap van ons bestuur uit. We hebben bier dan ook eenen resident , en sedert korten tijd , ook de gewone assis- tent-residenten , en het verder raderwerk van bestuur. De resident geeft zoo nu en dan eens goeden raad aan den keizer, en deze vindt dien raad altijd uitstekend, want des noods is bij in een ommezien gebannen en door een zoon of een neefje vervangen. Doch hem geheel af te schaffen , zou toch nog bezwaarlijk zijn, want zijne macht is werke- lijk nog zeer groot , voor zoover die ons niet aangaat , maar vooral is het zijn groote prestige onder de Javanen dat ons in den weg zit. En er zijn nog wel andere redenen, dieik nu maar niet zal opsommen, misschien wel meer dan ik zelf nog begrijp. Zijne landen zijn meest voor langen tijd aan Europeanen verhuurd, en op die manier zou hij een zeer groot inkomen hebben, wanneer hij niet, zooals alle inlanders, de gelden bij voorbaat opnam en opmaakte. Zoo- als het is steekt hij steeds diep in schulden. Het rijk van den sultan van Djokjo is indertijd aan den keizer van Solo afgenomen, om dien een mededinger te bezorgen. Met drie of vier andere residentien handelden wij nog royaler , d. w. z. wij hebben ze zelf genomen. De grootste complicatie is prins Mangko-Negoro, die ook te Solo resideert. Even als de sultan van keizerlijken bloede, heeft ook hij een afge- scheurd stuk van het rijk, dat hem zoowat anderhalf mil- 71 lioen inkomen geeft. Hij is een onafhankelijk vorst, van lageren rang dan de soesoehoenan , niaar in dezelfde ver- houding tot het gouvernement. Ik behoef u zeker niet te zeggen, dat men in de Vorstenlanden handige residenten noodig heeft. Mangko-Negoro nu, een Europeaan in zijn hart, exploiteert zelf voor een gedeelte zijne bezittingen, heeft uitstekende suikerfabrieken en andere ondernemingen , is daardoor verbazend rijk, en de eenige dier vorsten, die niet door zijne schulden aan den leiband der regeering be- hoeft te loopen. De keizer, die ons lief heeft als het paard de zweep, is veel te trotsch, om zelf suikerfabrikant te zijn, en steekt liever in schulden. DJOKJOKARTA, 23 Juni. Reeds bijna is de zegetocht door de Vorstenlanden afge- loopen, en ik heb nog geen minuut gevonden, om dezen brief voort te zetten. Steeds in den rok, steeds de eene of andere partij of tocht, altijd met den onvermoeibaren generaal. Den dag van aankomst te Solo, na de groote ontvangst aan het station, kwam de ontvangst bij den resident aan huis, en na het eten, hooge bezoeken. Eerst naar den keizer, ontvangen met een Wilhelmus en met allerlei geur , Javaantjes in hof kostuum , dat is naakt tot aan het middel , Javaantjes in uniform, want de prinsen hebben ongeveer alien eene rang in het Hollandsche leger — titulair - - en natuurlijk duizenden vrouwen en kinderen. Duizenden is niet te veel gezegd, want de Kraton van den keizer is eene ommuurde plaats, zoo groot als een Europeesche stad van middelbare grootte, waarin behalve de dalem (paleis) van den keizer zelf, tallooze woningen zijn voor de prinsen en hunne huisgezinnen en voor al de hofdienaren tot de laag- sten toe. De bevolking van den Kraton wordt op tienduizend zielen geschat. Dat is nog eens een vorstelijk paleis! Maar tevens is deze groote bevolking een der grootste redenen 72 waarom men tegenwoordig de vorsten niet zou kunnen mediatiseeren. Dat zou duizenden ontevreden leegloopers, steeds gereed tot onruststoken , over Java verspreiden. Want tot werken zou een prins zich nooit verlagen! Eerst gingen wij drie of vier poorten door; er zijn er zeven achter elkander, doch ik geloof niet dat wij ze alien doorgingen; het was raaar een huiselijk bezoek. Door een deputatie ontvangen, werden wij in de pendoppo geleid, met heel wat staatsie. Zulk eene pendoppo is eigenlijk een dak op palen , met meer of minder pracht en meer of min- der Europeesch ingericht, bij den keizer niet bijzonder merkwaardig. Bij inlandsche hoofden staat de pendoppo steeds geheel op zichzelve voor het huis en is de groote salon; de Europeanen dringen meestal niet verder door. Wanneer in de Europeesche huizen de achtergalerij ver naar achteren uitgebouwd en open is, wordt zij ook ge- woonlijk bestempeld met dien naam , die zelfs ook wel aan eene gesloten zaal gegeven wordt. De stoelen staan in een vierhoek geschaard, langs drie zijden er van, in het midden der rij eene kanape. Lang- zaam, statig treden we door de opengelaten zijde van den vierhoek binnen, worden voorgesteld, gaan zitten, op den kanape, keizer en generaal, daarnaast de beide residenten van Solo en van Semarang, en dan in afdalende reeks het mindere volkje,' prinsen en Europeanen. Er wordt niets gezegd , thee gepresenteerd — dit laatste is « de rigueur » en mag niet geweigerd worden. Er wordt wederom niets gezegd , hoogstens een paar woorden gefluisterd , er worden eenige wijnen gepresenteerd, en men zwijgt voort gedu- rende zestig minuten , en vertrekt met hetzelfde ceremonieel waarmede men gekomen is. Interessant vervelend. Intus- schen is er genoeg op te merken. B. v. de slimheid , waar- mede men, terwijl ieder Europeaan op Java inlandsche be- dienden heeft, den keizer aan het verstand heeft weten te brengen dat Europeesche bedienden veel gekleeder staan. 73 Deze Europeesche bedienden hebben zeker uitmuntend ge- past in het stelsel van bespieding der 0. I. Compagnie; tegenwoordig zijn ze reeds van vader op zoon in den Kraton geboren, en men zou hen, op de kleur hunnerhuidaf,ook niet juist meer voor Europeanen aanzien. De kommandant der keizerlijke lijfwacht is ook altijd een officier van het Ned. Ind. leger. Die arme man moet bij alles tegenwoordig zijn, en slijt dan ook bijna zijn leven in den Kraton. Lan- ger dan twee jaar laat men hem dan ook gewoonlijk niet in die allervervelendste betrekking. Naar ik meen , behoort tot zijn departement onder anderen ook de klok in den Kraton; want er moet altijd goed voor gezorgd worden , dat die vijf minuten voorgaat , anders mocht eens een andere klok voor die van den keizer slaan , en dat zou toch al te erg wezen! Persoorilijk wordt de keizer anders door dikke oude vrouwen bediend, die over den grond kruipend tot hem naderen. Voor hem moet iedere inlander van hoe hoogen rang ook op den grond zitten en zich daarop slechts kruipend voortbewegen. Slechts wie recht heeft op eene Hollandsche uniform , mag op een stoel zitten. Dit is ook eene reden voor de Javanen , behalve hunne ijdelheid, waarom de rangen in het leger zoo gewild zijn. De keizer zelf loopt steeds buitensporig langzaam , en bij zulke gelegenheden gearmd met den resident , ditmaal zelfs met den resident en den generaal. Natuurlijk hebben wij hem onmiddelijk den naam gegeven van « den zieken man. » De assistent-resident moet daarbij den kroonprins den arm geven. De kroonprins nu is vier of vijf jaar oud, de assistent- resident toevallig zes voet lang. Ge kunt u de grappige uit- werking wel voorstellen en begrijpt zeker volkomen , waarom de assistent-resident in de wandeling de kindermeid heet. Bij elke gelegenheid worden eerst de keizer, residenten en de generaal afzonderlijk bediend; hun serviesis van goud. De bedienden, die den keizer bediend hebben, zijn natuur- lijk voor ons te voornaam; zij blijven als standbeelden 74 staan en op een tweede teeken komen er anderen , die ons bedienen uit zilveren schalen. Op den kanape wordt ongeveer alle vijf minuten eenenkel woord gezegd; is het een vraag, dan wordt er na vijf mi- nuten geantwoord, zoo kort en zoo zacht mogelijk, alsof er een lijk boven aarde staat; ondertusschen bewerkt de keizer nu en dan een versche siripruim. Wij minderen zwijgen alleen en pruimen niet. De siri is intusschen voor den generaal het minst aangenaam , want de groote kwispel- door staat tusschen den keizer en hem in. Bij het heengaan worden rang en stand natuurlijk goed in acht genomen ; lager dan een overste geen handjes geven meer; wij ongetitelden krijgen slechts de flauwst mogelijke bulging; voor generaal en resident staat de keizer op den grond, voor de volgenden op de eerste trede en zoo verder ; toen de beurt aan ons kwam, stond hij boven. Van den keizer togen wij naar Mangko-Negoro. Met de- zelfde ceremonien heerscht hier toch een geheel andere toon; er is veel meer gulheid, en Mangko-Negoro wordt door ons, Europeanen, ook niet zoo onderdanig behandeld als de keizer, hij krijgt b. v. geen arm. De pendoppo is Europeesch ingericht, maar onbeschrijfelijk groot; bij eene latere gelegenheid heb ik de lampen eens geteld en telde 700, zegge zeven honderd, petroleumlampen in die eene zaal. En toch is het er volstrekt niet al te licht, niettegen- staande de witmarmeren vloer en de lichtblauwe kleur van het plafond. Dit laatste is zeer smaakvol beschilderd, naar men mij zegt geheel volgens de plannen van den pangeran (prins) zelven. Het geheel met zijne hooge zuilen rnaakt een zeer schoonen indruk. Na de onvermijdelijke slappe thee , stelde Mangko-Negoro zelf voor, dat we den kring zouden breken, en wat rond kijken. De merkwaardige man heeft werkelijk wel eenige aardige dingen, hoewel die lui toch altijd van sommige zaken weinig begrip hebben. Zoo staan er b. v. naast schoone beelden, ook weer twee recht bonte olifanten van het gemeenste aardewerk, en hangt naast goede portretten , een onmogelijke prent. Dit bezoek was lang met zoo vervelend als dat bij den keizer, maar nog minder vervelend was den volgenden morgen het uitstapje naar eene nieuwe suikerfabriek van Mangko-Negoro , waarvan ik den barbaarschen naam ver- geten heb. Wij reden er been in vijf rijtuigen met zes of vier paarden bespannen, alles van den prins, en waar wij een groote rivier moesten overtrekken, stond aan de over- zijde een tweede stel. Ditmaal niet gerokt, liepen we vrij door de fabriek rond , konden met ieder een praatje maken , terwijl twee Europesche ingenieurs zich alle moeite gaven, om ons alles uit te leggen. De pangeran blijkt trouwens zelf zeer goed op de hoogte te zijn; spektroskoop , alles is voorhanden. Een glas champagne wacht ons op het plat- form tusschen de groote cylinders in, waarin de suiker de laatste bewerking ondergaat. Al dit genoegen moeten wij op de terugreis met eene zware regenbui boeten. Een flinke zoon van Mangko-Negoro zat in ons rijtuig, een van de twee die met den generaal te Atjeh waren, een aardig mensch, maar met wien ik helaas weinig kon spreken. Groot diner bij den resident, daarna contra-bezoek van den keizer met ongeveer dezelfde etiquette als ons bezoek bij hem, alleen het lokaal is veranderd. Aan het diner had ook Mangko-Negoro deelgenomen, doch hij vertrok onmid- delijk na den afloop, want bij de bestaande verhoudingen is hij er volstrekt niet op gesteld den hooghartigen keizer te ontmoeten, wien hij een doom in het oog is. Eerst hadden wij gehoord dat de keizer ons niet zou inviteeren , maar toen Mangko-Negoro zooveel deed (wij waren er voor den volgenden morgen en avond geinviteerd) , kwam op eens eene uitnoodiging van den jaloerschen soesoe- hoenan, wat werkelijk eene groote bij zonderheid is. Mangko- Negoro af. Te zeven ure in den morgen aantreden bij den 76 resident. De keizer was niet zoo royaal geweest ons rijtuigen aan te bieden; de resident Lammers had er voor ons nog- maals een gevraagd van Mangko-Negoro. Wij reden omstreeks een uur ver naar het keizerlijk buitenverblijf Langenardhio. Ik weet niet of ik goed spel. Dit optrekje, door Javaantjes gebouwd, verdient een tempel van slechten smaak genoemd te worden; het ruwe houtwerk is geel geverfd (geel is op Java de vorstelijke kleur) , een troonhemel van geel en groen gaas, alsof die van versleten baljaponnen gemaakt ware, schilderwerk even bont als leelijk, op gelen grond, en met randjes van rood, wit en groen. Bovendien was het reeds vroeg in den morgen snikheet. Eerst de onvermijde- lijke hoefijzerzitterij met thee en zwijgen. Daarna, o wonder! mochten we ook daar rondloopen, doch statig, achter den ondersteunden keizer aan, en eigenlijk had deze niet ge- meend dat zoo maar alien zouden medegaan. Achter in het huis werden we aan zijne moeder voorgesteld, die er vrij slordig uitzag, en kregen we een paar dozijn van zijne dochtertjes te zien, alien bezaaid met diamanten; jeugd en en ouderdom; wat daartusschen in ligt werd ons niet ver- toond. Terug naar de pendoppo, en weer gingen we in het vierkant zitten, om vier danseressen te bewonderen. Er waren twee muziekkorpsen ; het eene speelde inlandsche, het andere Europeesche muziek, maar, helaas! wel eens beiden te gelijk. Bij het dansen behoort natuurlijk alleen inlandsche muziek, en er wordt voortdurend bij gezongen, om den dans begrijpelijk te maken. Zulke dansen toch zijn altijd dramatisch; men zeide mij, dat, hetgeen wij hier zagen, een stuk oude Javaansche geschiedenis voorstelde , doch zeer oud kan het moeielijk geweest zijn, want de dames hadden pistolen in de hand, waarmede zij elkander beurtelings doodschoten. Zang en dans completeeren elkander. De zang kwam vrij schor uit het reusachtige lichaam van eene half- naakte oude dame te voorschijn, die voor het orkest was neergehurkt. De danseressen zijn jong en twee er van vol- 77 strekt niet leelijk. Zij zijri keurig gekleed, hoewel natuurlijk ver van eenvoudig. Een corsage van licht blauw fluweel met zilver, verder het bovenlijf en de armen slechts met enkele gouclen sieraden getooid. Onder het corsage komt een fijne sarong en hangen een paar slendangs af, waar- mede ze sierlijk weten te werken. (De sarong is het gewone kleed der inlandsche vrouw, zoowat analoog aan onzen vrouwerok, doch eng en glad aansluitend; de slendang is een smalle lange doek, die op allerlei wijzen omgeslagen en gebruikt wordt). Om het hoofd hehben ze een hoogst elegant gouden kapsel, hoofdzakelijk bestaande uit twee groote vleugels ter weerszijden ; het geheel maakt een hoogst bevalligen indruk. Ze staan in een vierkant, en bewegen zich slechts langzaam voort of in het geheel niet. Van onze vlugge dansen heeft de Javaan geen begrip, hij vindt ze dwaas en leelijk; him dansen bestaat in bewegingen en wendingen van het geheele lichaam; vooral spelen handen en armen eene groote rol. Wordt dit door gewone danse- ressen op straat vertoont, dan is het in de oogen van den Europeaan leelijk en vaak walgelijk, daar het meestal een hoogst zinnelijk karakter krijgt. Maar de fijn gedrilde danse- ressen van den keizer voeren hunne slangachtige contorsies zoo sierlijk, zoo rhythmisch uit, ze doen het zoo volmaakt gelijk , dat men het werkelijk met genoegen ziet. Want de schoonheid van deze dansen ligt geheel in het rhythmische en symmetrische, dat natuurlijk slechts bij een hoogst be- schaafde uitvoering er van, tot zijn voile rechtkomt. Wat wij zagen waren de srimpi's , anderen heeten bedojo's , dezen zijn meen ik , zeven , negen of elf in aantal. Srimpi's heeft alleen de keizer; elke regent mag bedojo's hebben, als hij het maar betalen kan, doch ik meen dat alleen de 78 keizer er elf mag hebben. Want de etiquette daalt bij de Javanen tot in de allerkleinste bijzonderheden af. Ook bij deze voorstellingen moet steeds een plechtstatig stilzwijgen in acht genomen worden. Daarna mochten we de speeltafels in bezit nemen en werd de vorstelijke atmosfeer minder drukkend. Doch zelfs , terwijl wij speelden, dansten er een paar dochtertjes van Z. H. , waarop echter niet veel acht werd geslagen. We hadden er genoeg van en bet begon ook mooi warm te worden. Om- streeks een ure was bet dejeuner, dat zoowat half Europeesch was. Om u te doen zien, hoeveel begrip de lui van een Europeeschen maaltijd hebben , wil ik u de volgorde eens op- geven, waarin wij gespijzigd werden. Eerst soep (rauwe groen- ten met water), dan rijst met toebehooren, daarna beefsteak, tot zoover is alles in orde. Maar daarna kreeg ik achtereenvolgens een chinaasappel, kreeften met mayonnaise, verschillende zoete spijzen, een vleeschpasteitje , taart, en weer vruchten. Zonder toast kon het natuurlijk niet afloopen ; uit naam van den soesoehoenan dronk de resident op Z. Exc. Daarna, dit is een groot eerbewijs , zong een der pangerans ter eere van den generaal een der duizend en zooveel coupletten van een oud Javaansch lied, en op een teeken van Z. H., stem- den alien met het lied in. Na hem zong er een ander, doch ten slotte — een hoogst zeldzaam gunstbetoon — zong Z. H. zelf met zijne schorre stem twee der coupletten. Het was moeielijk om ernstig te blijven; verbeeld u eens een Europeesch vorst op het dessert een solo zingende , door dik en door dun , schor , valsch en stooterig , voor bui- tenlandsche gasten en voor zijne eigen lakeien! Maar wo waren alien diep doordrongen van de eer die den generaal werd aangedaan, en waarvan wel ietwat op ons afstraalde. Wij waardeerden als zoodanig den leelijken zang en keken plechtig. We waren echter hoogst dankbaar , dat de resident er zich handig wist af te maken toen de keizer voorstelde dat ook de Europeanen eens wat zouden zingen. 79 Na het dejeuner moesten we nog eenen dans slikken van kinderen, en ik geloof dat alien dankbaar waren toen we eindelijk weg mochten gaan. We waren eerst te vier ure te huis en konden den rok uittrekken waarmede wij te acht ure reeds weder op een bal bij Mangko-Negoro ver- schenen. Dit bal in de groote pendoppo was schitterend , maar niet geanimeerd; er waren weinig dames en er werd weinig ge- danst. De dag was dan ook al te vermoeiend. Mangko-Negoro gaat zelf rond tusschen zijne gasten en onderhoudt zich recht minzaam met hen , hij deed zelfs eene poging om met mij te spreken, maar moest dat spoedig opgeven: mijn Maleisch is nog niet vlot genoeg. Op een paar tafels lagen plaatwerken ter bezichtiging, en in een anderen hoek stond het rijk voorziene buffet. Den morgen na het bal vertrokken wij hierheen. Natuur- lijk ontbrak noch een plechtig uitgeleide te Solo, noch de plechtige ontvangst te Djokjo. 24 Juni. Over een paar uur nemen wij den terugtocht aan naar Semarang , want men schijnt te vinden dat het met het klimaat overeenkomt den trein midden op den dag te laten loopen. Intusschen hebben we daardoor geen dienst en maak ik van dien tijd gebruik orn u de dagen van Djokjo te beschrijven. In 1867 heeft Djokjokarta door eene aardbeving zwaar ge- leden. Het noodigste is natuurlijk reeds opgebouwd, wat aan de stad een nieuw , vroolijk uiterlijk geeft , maar al wat niet bepaald in den weg stond', is maar blijven staan, zoo- dat tusschen de nieuwe huizen in , omgevallen en half omge- vallen rnuren , vooral die van den kraton , alles ontsieren. Dit is trouwens eene eigenaardige zaak. De alles beheer- schende hadat (gewoonte , recht , etiquette , wet , dit alles is in dat eene woord hadat begrepen) , brengt mede , dat eene vorstelijke woning nooit hersteld wordt ; er mogen ten minste 80 slechts de hoogst noodzakelijke reparation plaats hebben. Alle honderd jaar echter wordt de kraton afgebroken en op eene andere plaats nieuw gebouwd. Te Solo had dit kort geleden moeten plaats hebben, maar de regeering had er, om de groote kosten, die het voor ons en voor den keizer medebrengt, geen lust in en maakte er zich af. Men be- duidde den keizer dat dan ook het fort en de residentie, om in de buurt van den Kraton te blijven, op kosten des keizers moesten verplaatst worden, en dat was toch Z. H. te kras. Doch door die schoone gewoonte liggen te Djokjo de muren van den Kraton in puin en moeten in dien toe- stand blijven. De woning zelve is ook in hoogst treurigen toestand. Djokjokarta is anders eene aardige plaats, doch op dit oogenblik zijn er 155 van de inwoners te Semarang, om in een proces van malversatie te getuigen. Zooveel personen kan geene Indische plaats missen, zonder dat het gezel- schap er duf onder wordt. In zekeren zin is het nu zoo kwaad nog niet, want bij de aardbeving is ook het resi- dentiehuis bijna geheel ingestort. Men behoeft niet lang in Indie te zijn, om te begrijpen dat een gouvernements-ge- bouw niet in zeven jaar klaar kan zijn. En al is nu ook de resident voor het oogenblik geholpen in een oud bijge- bouw, dat een weinig verbouwd is, de groote officieele partijen kan hij niet geven, nauwelijks kan hij receptie houden. Maar daarvoor krijgt hij dan ook binnenkort een huis van reusachtige afmetingen. Alleen de pendoppo is twee en zestig meters lang. Daarin moeten dan ook diners van omstreeks driehonderd personen gegeven worden. Die officieele diners die hier viermaal, te Solo naar ik meen slechts eons in het jaar plaats hebben, moeten meer grappig zijn dan aangenaam. Niets is van zilver of ook maar van eenige waarde, want dat zou de een of andere hongerige prins ligt tot goeden prijs verklaren; de inhoud van nienigen schotel verdwijnt onder tafel, waar een vol- 81 geling hem aanneemt, om voor den dag van morgen te dienen. Als de prinsen zoo doen , kunt gij begrijpen , hoe aan- genaam voor den gastheer de honderden van volgelingen zijn, die nog bovendien mede gebracht worden. In het kleine huis nu, waarin de resident thans woont, dineerden wij Zondag recht aangenaam in klein gezelschap , wat eene aangename afwisseling is tusschen al die vorste- lijke bezoeken. Want voor het eten reeds hadden wij een plechtig bezoek bij den sultan afgestoken. De oude man is van harte Europeesch gezind , een tlinke figuur en aangenaam mensch, doch ik heb in den grond liever den trotschen soesoehoenan , die ons de tanden toont , doch steeds binnen de grenzen der strengste etiquette. Die man streelt de hand niet, die hem vast omklemt, de sultan wel. Voor wie met hem moet omgaan echter is de keizer een ongemakkelijk zeeschip, de sultan een gezellig wezen. De sultan ontving ons met een paar zijner echtgenooten , en om het nog huiselijker te maken, kregen wij jongeren al spoedig verlof, om onder geleide van een der prinsen wat rond te kijken. De sultan zeide zooiets wat hierop neer kwam: «Wij zijn aan onzen rang verplicht de zestig «minuten deftig uit te zitten, maar het jongere volk zal «wel liever wat rond kijken. » De generaal zeide mij dan ook later dat hij ons wel een weinig benijd had. Gij begrijpt , dat er in een Mohammedaansch paleis veel is , wat niet vertoond wordt , maar een ding zagen wij , dat waarlijk luisterrijk is. De pendoppo is klein , maar volkomen Javaansch , oud en karakteristiek. Op gebeeldhouwde houten pilaren rust het schuine dak, waarvan alle balken aan de binnenzijde bloot zijn. Al dezen zijn zeer smaakvol, hier en daar gesneden , en dat vergulde lofwerk steekt schitterend af tegen de donkere kleur van het oude ongeverfde hout. Het middelste gedeelte is echter vlak , in zes caissons afge- deeld. Dezen zijn van elkander afgescheiden door sterk geprofileerde balken, die trapsgewijze naar boven toebree- 6 82 der worden, zoodat de caissons zeer diep kornen te liggen. Rondom het geheel is een breede vlakke rand en dan nog een profiel van zware balken, dat het geheele plafond om- lijst. Dat alles is geheel met rijk snijwerkbedekt, bloemen, arabesken, dieren, alles verguld op een fond van rood en blauw, dat echter slechts even doorschemert. Zelfs in een Europeesche zaal zou het eenvoudig vorstelijk staan. Maar gij kunt u voorstellen welke prachtige werking -het hier maakt, tusschen al dat donkere hout in. Ik heb reeds meer zulk beeldhouwwerk gezien, maar de hadat brengt al weer mede, dat de pracht geevenredigd zij aan den rang des bewoners. Slechts een vorst mag zich al dat verguldsel veroorloven. We zagen ook nog enkele andere zaken van geenerlei belang, maar de wandeling door den Kraton was eene aangename afwisseling van het zwijgen en theedririken. Maandag morgen naar den kroonprins, een zeer net mensch, die ons ook niet in de pendoppo ontving, maar recht huiselijk in de voorgalerij van zijn woonhuis, en dat wel met zijne vrouw (slechts eene), eene praclitige Ja- vaansche, en met vijf dochters, waarvan drie volwassen! Welk een weg heeft de Mohammedaansche Javaan reeds in Westersche richting afgelegd, die zoo zijne dames ver- toont. De kroonprinses trouwens is bij eene Europeesche familie opgevoed. Zij is eene dochter van den beruchten Sentot of wel Ali-Bassa, een neef van den opstandeling Diepo-Negoro , die na afloop van den Java-oorlog naar Benkoelen gebannen werd en aldaar stierf. Zij was eerst gehuwd met den onafhankelijken pangeran, Pakoe-Alam, want ook Djokjo bezit er zoo een , tegenhanger van Mangko- Negoro te Solo, maar eene veel minder beteekenende per- soonlijkheid. Het is zelfs eene vrij misselijke figuur. De prinses dan ook , die zoo schoon en zoo welopgevoed is , dat zij, v66r zij haren bruinen doch vorstelijken echtgenoot bereikte, reeds twee huwelijksaanzoeken van Europeanen 83 moet gehad hebben, liep reeds na drie dagen weg en vluchtte naar den kroonprins. Of dit nu juist een staaltje van hare fijne opvoeding was, willen we in het midden laten , maar op Java weet men wel raad op zulk een geval. De kroonprins nam haar zelf tot echtgenoot, en stelde Pakoe-Alam tevreden met zijne zuster. Zoo waren toch beiden voorzien. En Pakoe-Alam zal wel tevreden geweest zijn, want de vrouwen van het Djokjosche hof zijn alien schoon; het is een prachtig ras. De prinses had boven haar lichtbruine sarong een kleed van violet met goud doorwerkt; de jonge prinsesjes droegen alien groen satijn met goud. Het was een liefelijke aan- blik, die schoone vrouwen met diamanten in hare zwarte haren, en met oogen .... ik wil niet verder gaan, want de vergelijking tusschen oogen en diamanten is al te afge- zaagd, maar schitterend waren die zwarte kijkers. De ratoe (alle dames van zeer hoogen vorstelijken rang worden ratoe , koriingin , betiteld , met de zonderlinge bij voeging van toewan , zoodat men eigenlijk Mijnheer de Koningin zegt) neemt zeer vrijmoedig deel aan het gesprek. De prins, die juist naast mij zat, spreekt wat Hollandsch en weldra staan wij op en gaat het in optocht , de generaal gearmd met Mevrouw , en vijf andere gelukkigen, waaronder ook ik, met eene der lieve prinsesjes aan den arm door het geheele paleis. We zagen tot de badkamers toe, en de vogeltjes en den steenen olifant, die water spuwt, en andere volstrekt niet merkwaardige merkwaardigheden , maar het was een groot bewijs van vertrouwen en ontzag, dat ik natuurlijk weder alleen te danken had aan het gezelschap, waarin ik reisde. Van daar naar Pakoe-Alam. Een man, goedig genoeg, maar die in zijne hooge positie niet past en er zich niet thuis in gevoelt; hij wil toeschietelijk zijn en doet dat links. Hij toonde ons ook eenige oude dames, maar op een wijze, die er het huiselijke juist afnam, want gedurende eenige oogenblikken hadden wij hier het geheele groot 84 ceremonieel van Djokjo te verduren. Of het op Soerakarta evenzoo is, weet ik niet. Door eene deputatie in de pen- doppo ontvangen, kwamen wij eerst in de voorgalerij, in de allerhoogste tegenwoordigheid. Er werd niets gezegd, zelfs de presentatie had nog niet plaats; we gingen dadelijk dat huis door, uit de achtergalerij weer naar buiten, en kwamen aan het vrouwehuis dat er achter staat. Daarin dringt men natuurlijk niet door, maar de gemelde oude dames traden ons tegemoet. Het waren geloof ik een paar vrouwen en de moeder van den prins. De eigen moeder toch van den regeerenden vorst staat aan Oostersche hoven in hoog aanzien. Maar hoe denkt gij wel, dat dat bezoek plaats had? Op de bovenste trede, dus op den marmeren vloer van de galerij lagen enkele fluweelen kussens , waarop Z. H. , Z. Exc. , de drie dames en de beide residenten plaats nemen. Wij anderen mochten in eerbiedige houding tegen- over hen op de lagere treden blijven staan. Dat daarbij volstrekt niets gezegd wordt, behoef ik u zeker niet meer te zeggen. Wij hadden genoeg moeite om den noodigen ernst te bewaren , gelukkig duurt het slechts eenige plechtige minuten; dan nemen we weder van de dames afscheid, wandelen terug naar de voorgalerij , worden daar eindelijk voorgesteld, en gaan in den onvermijdelijken hoefijzervorm zitten. Thee, een weinig rondloopen in de onmiddelijke nabijheid, een merkwaardig boek bekijken , een paar wapens , een vuil staatsie-bed , een Oranje-vaandel , en dan goddank naar huis. Des avonds groot diner bij den resident, maar daar wegens de kleine ruimte het personeel verdeeld moet wor- den, ben ik er ditmaal niet bij. Daarna receptie. Een over- groot aantal bruine vorsten en blanke niet-vorsten worden in de kleine ruimte te zamen geperst, en toch weet men er nog te dansen. Want dansen zoude men in Indie niet gaarne achterwege laten, wanneer de gelegenheid er zich toe voordoet. Ik voor mij vind het in deze gewesten zwaarder 85 werk, dan men van een vrij man verlangen mag. Met een paar kennissen zie ik de kans schoon om een speeltafeltje te bemachtigen, maar ik zat dan ook ruggelings tegen den sultan aan, en wel zoo dicht, dat ik mij niet durfde ver- roeren, uit vrees van Z. H. een ribbestoot te geven. En zoo bleef ik vrij lang zitten, want de sultan wilde den generaal, en de generaal den sultan de eer laten van het eerst op te staan, en zoodoende werd het ongeloofelijk laat. Mij viel een van des sultans volgelingen het meest op , die vlak naast mij op den grond gehurkt zat. Met naar boven uitgestrekten voorarm droeg hij op de vlakke hand, die boven den schouder achterwaarts gericht was, de siri- doos van den sultan. Een uur of zes zat de man onbe- wegelijk in die houding; hij sliep, maar in de hand was geene beweging te bespeuren. Natuurlijk is er altijd heel wat gevolg bij, een volgeling b. v. moet den gouden pajong (zonnescherm) van den sultan vasthouden. Dit instrument moet altijd bij zulk een bezoek geopend in de zaal tegen- woordig zijn, dat van den onafhankelijken prins ook, maar gesloten. Gisteren ochtend bezoek aan de keizerlijke graven op Pasar-Gedeh. Verscheidene vierspannen, een wacht te paard, voorrijders met vlaggetjes en lansen, een schilder- achtige stoet van bontgetooide inlandsche hoofden op kleine rosjes, ongetemd, dwarrelen rondom onze rijtuigen; waar wij een diep ravijn met een vrij breede rivier door moeten , vliegt dat alles wanordelijk in vollen ren, de helling af en op, -- kunt ge u de schitterende fantasia voorstellen ? Ziet gij de bonte schakeering en de aardige groepen ? Dit gezicht alleen zou de toer waard geweest zijn. Aan den ingang der heilige plaats worden we door eene priesterbende ontvangen, die ons en corps rondgeleidt; we zien de witte schildpadden , die even heilig in hun steenen vijvertje rondploeteren , als de zilveren visschen in een andere kom en die zich hoogst heilig, ongewijde brood- 86 kruimels laten welgevallen ; we wandelen tusschen de graven en dringen zelfs in de huisjes door, waar de allerhoogste lui begraven zijn, en die anders gesloten blijven. Alle Javaansche graven zijn ongeveer gelijk, een laag steenen voetstuk ongeveer zes voet lang en twee voet breed, met aan het hoofd- en voeteneinde een platteri rechtopstaanden steen. Alleen zijn ze natuurlijk meer of minder fraai be- werkt, en staan de graven der sultans onder eene soort ledekanten met wit katoen behangen. Dit wordt wel eens vernieuwd , doch het oude mag nooit weggenomen worden , De vuilheid is hier dus alweer aanmerkelijk. 