Mnemosyne: Bibliotheca Classica Batava
Voor litteratoren is bet eene bekende zaak, en elk be- scbaafd man weet het immers ook zonder litterator te zijn> dat vMr de uitvinding der boekdrukkunst de weinige en scbaars verspreide boeken door bet kostbare, tijdroovende en slecbts weinig nieuwe exemplaren voortbrengende copi^ren werden voortgeplant. Maar men pleegt zicb de copisten der middel- eeuwen veelal in een verkeerd licht voor te stellen : menigeen be- schouwt ze als afgezonderde wijzen, blakende van Ijver voor {iunne geliefkoosde classieke litteratuur, en 't zicb tot een hei- ligeu pligt rekenende , ook geene letter van die boog gewaar- deerde classici verloren te laten gaan , maar werkende en zwoe^ gende om met bunne geringe hulpmiddelen zoo veel mogelijk kennis en beschaving te belpen redden. En voorzeker , dezul- ken zijn er geweest. Maar veel grooter was buiten twijfel bet aantal dergenen, die noode, voor geld of op eens anders last oude handscbriflen copi^erden, dien bet als boete werd opge^ legd , of die » al ware het dan ook als tijdverdrijf of als lief^ {lebberij , zonder genoegzame kennis de hand aan H werk sloe* 344 fiimiAllZIS EN DlNDORPS AlflCHTUMf. gen : bet Vraren op verre na niel alien geleerden , maar on 't even wie sleohts kon schryven, in zeei^ enkele gevallen wk slechts goed kon schrijven. WiJ weten immers boe OluoKifEs, in den zoo veel gunsUger tijd ran keizer AvolandeU SmrtRvsi in het overbeschaafde Aniiochia zijne werken uitgaf: hij had all tijd meer dan zeven snelschrijTers , rux^fi^ot , die elkander' op gezette tijden aflosten terwijl by dicteerde, en even Ted schoonBcbrijvers , (Si^Xio^picpoi , met mei^es die het schooa-^ schrijven badden geleerd^: dat waren de bulpmiddelen v diede rijke Ambrosios bem kon verstrekken. In Mn woord^ men slelle zicb de kennid det middeleeuwscbe copisten toch vooral niet grooter voor dan die der tegenwoordige » die in onbekende ta^ ien op iedere bladzijde en dikwerf ook in hunne eigen taal de alierpotsierlijkste misslagen begaan. Wat meer is, de moeije* j lijkheden van zuiver materidlen aard waren doorgaans grooter dan die , waaronder de bedendaagscbe copisi gebukt gswt : pa- pyrus, perkament en sepia-inkt zijn schaarsi^her en kostbaar- der en minder bandelbafe Werktuigen dan waarover wy thans beschikken, en se werden ^erst laat vervangen. Is het dm wonder, dat vooral vd6r de inneming van ConslcnUinopel naast eenen enkelen PfiTRAacA en Ribbtzi zoo vekn gevonden yrerden, die met een epigramma het afloopea hunner eentoonige taak vierden ^ , of minkundigen , die altbans een welgemeen d • Gad' dank *' » naast bet lang verwachte woord Einde ter ne^ scbi^ venP wy bezitten zelfe handscbriften » die wy desverbiezende met alien eerbied in de band kunnen nemen , maar die zich 7) Sen. €ip* Sift fiv^g (eersteart. , uitg. v.GAiSfORD): tnxvyqatpoi di <thf nlelovs ^ intd t^y ivgid-fi^ nag^ap {iTtaf^gevoPtt , /^tJi'Oif t&Taf/^ ittX z6 xaXX^Y^agmVp fjakyiASPrng* Itp dnoiPtiav %ijr di&vuar wp Mtf' daifap aqtd'opw x^QVY*'*'^ ^ ^Aiifigoa^og 7tng9atijaa%o, 8) Het Mediceisoh hs. van Aischtlos sluit met de woorden : teXoa dsda^ 9) De coplst Van het Leydiche h«. der bdde eerste tfeutspelen van AbsCHT- los (SibL Publ. 81) zegt op 't slot ta« deti Prometheui: TEAOS nqoftrj* S^iwg tei '^i^ x^^^S. Hdt slot der Zwtn t Th^ ontbreekt : dit bs. » teer ne< oiligeiroerd. VOORMAUOS TOSSTAND MR AESCHYLBIMB& KrITIBK. Z^ iersiond doeti kennen als schoolboeketi van den eeii of auder iniddeleeuwscheii knaap, en mutatis mut&ndis Bprekend op de schrijfboekea oazer eigene schooljeugd gelljken^^ Maar dai alles moge men nalezen by PAatHSY en bij RnscnL". Toot ons doel alleen nog daxe opmerking ; reedB de eerste boekdruk* kers , zelfs de meest geleerden too als AiDtB MAritiTitis^ zochten vooral winat te doen met hunne kunst , en lieten zicb dus tuin-* der gelegen liggen aan de naauwkeurigbeid banner uitgaven , die toch wegens den geringen prljs gemakkelljk werden afge^ zet. Miet alleen waren sie dns rtij onverscbillig in bet kiezen der bss. naar welke zij hUnne editiea iftrigtten^ maar ze na» men zdfs biJ Toorkeur de goedkoopsten in plaats van de besk ten , zoodat zlj dikwerf naar geheel onvoldoende bronnen werk« ten : ja wat meer i«> na deo afdruk acbtten ziJ hel bandschrift met hooger , dan onze dnikkers de gebrulkte coplj : t66 ztjn vele bsa. Temietigd. Nd dit alles bevreemde bet niet, dat ook de gediebten van AascntLos naar^en slecbt bs. 2ijn afgedi^ukt en niet dan langzamerband zijn terbeterd: ik beb dit reeds TToeger in dit tijdscbrift uitgewerkt i> , v6dr bet verscbijnen Tan HaaiiAmrs uitgaaf en sog onbekend met die van Dindorf. Hier- op verwljzende tol ik tbans een paar punten aan, welke bni' \m mijn toenmalig dod lagen. Het is de moeife waard, de geroelens der geleerden over bet bs. van Aldus , tbans te Wol* fmb&ttei ^MVfet^ ^ kortelgk na te gaan; al zijn die niet zoo leUtvoerig bekend als men zou vrenscben. BKMft&U) (18S1 of vroeger) zegt : » vix dubito ^nin liber Guelferbitanus ex edh* > tione Aldina transcript us feerit''^^ BimoBss (1821), nog ^) Het bekende hs. van Dositbeos te Leyden {Voss, 7 in 4»), bevat eene lang« lijflt Tan Griekscfae -woorden met de Latijnsche vertaling er naast^ en daar tasschen o. a. twee fabels van Babrios. <>} 6. PARtBBT, dad Alexandrinische Mnsentn. Berlin, Nicolai 1838. ^. — F. RiTSCBL, die Alexandrinischen Bibliotbcken nnter den etiten. Ptole- mfiern , u. die Sammlang der Holn^scben Gedichte durch Tisistratod. Bresl. 1838. 80. »») Mnem, I. 10 vlggp. De itk$i der Smethelingen van AESCfltiOs vodr drie eea^ren en tbans. ") A. Agameinnon. Emend. CAKOtts Jacobus Bldmfieii) s. t. p. Lips, flart- maoD, 1829. 80. [k vii (vi). 346 Ubbmanns em DiiiDOiFS Absghtlo^* polemiserende tegen dit verkeerde gevoden , noemt het een al- schrift van den Mediceus , van geenerlei waarde , en zoo ab men *t verwachten kon » a librario plane ^yasA4>a0iiTq> ^* ". Wellaubr (1823) spreekt gunstiger^^. Dindorf verwaardigt zich in zijn laatste werk niet, van meer dan 66n lis. te spre- ken; de reden daarvan zal straks blijken. la de Annoiaiiih fte^ (1841), die slechts ten halve tot dit zelfde iPirerk kunneo gerekend vsrorden, no^mt hij den Guelferbylanus kortaf eeaea 9 codex mendosissimus , edition! Aldinae simillimus/' Fhahz (1846) zegt ronduit, dat hiJ al de fouten en gaping-en van (feoj Mediceus heeft en nog anderen ^^ , terwijl Hbrmann , insgelijks met een enkel woord , dit hs. als eene copie van den Afediceus kenmerkt ^7. ' Naar dit hs. is de Aldina bewerkt : in mijne vorige rerhaii- deling heb ik door voorbeelden een denkbeeld gegeven yan 't geen die uitgave is. Men vond ze dan ook zoo slecht , dat men niet haar, maar die van Robortkllus tot grondslag geiHh I men heeft. Robortellus v^as geen hoekdrukker maar een geleer* de: by liet de Aldina bijna ongebruikt liggen en grondde zidr ^ zijne hss. , voornamelijk en voor de vier laatste treurspelen uitsluitend op den Mediceus , gelijk later blyken zal ; ook zija opvolger YiGTORius maakte txonyf v?erk van de hss. en vooral van denzelfden Mediceus , naar welken hij de Robortelliana ver- beterde: zij hebben voor hunnen Ujd zeer veel voor Absghtlos gedaan, hoezeer . beiden en vooral Robortellus bUjkbaar ia 't lezen van hss. niet ver v^raren. Later schijnt men op bet hs. vsreinig te hebben gelet , in derdehalve eeuw vsrerd slecbts ^^ne coUatie gemaakt, de slechte van Salvini (1715), die bi| '^) Aeschyliquae supersant, cett. Supplices. Rec Giorgjus Borgiss. Lond., ex aedibas Yalpianis 1821. 8« ; p. 41. ^) A. tragoediae, rec cet* /Augustus Wjbliau£R. II. Vol. Lips., Voge/, 1823 , 21. 8« ; Vol. I. p. x. ^fi) Des A. Oresteia, hersg. Ton Jobankes Franz. Leipz., Uahn, 1846. B^.f^ S. 308. >7) Vol. I. p. Tii. Frabz en Hrruakn bewereu dit alleen voor Orettie en Smeekelingen , maar houden de drie andere stukken niet voor uit den Medi- ceus geyloeid. Die vraag is van veel minder aanbelang dan 't scbijnt , ea in geen gcval hier te bebandelen of in verdere aanmerking te nemen. VOORMAUGE TOBSTAND DBR AeSGHYLBISCHB KrITIBK. 347 Sutler en Blomfibld te vinden is. Intusschen had U. SrsraA* Mus (1S57) bet werk van Yictorius uitgegeven: hij werd op den voet gevolgd door Stanley , wiens tekst Butlbr overdrukte : deze tekst vormde nu de zopgenaamde vulgata , waarvan SghAtz , Bjlomfjeld 9 Wellaubr , Ahrbns en de vroegere uitgaven van Dm- i>ORF bijna in alles afbankelijk zijn^ behalve dat obk zeer veel acht werd gestagen op sommige correcties van Porson , en dat Wbigel, in zijne stereotypuitgaaf van bet jaar 1827^ eene nieuTve door Bengini^^ vervaardigde collatie van den Mediceus meddeelde, die geruimen tijd door sommige litteratoren als on« dergescboven bescbouvird is^ boewel zeer ten ooregte: ze is merkbaar minder goed dan de tbans bestaanden, maar overlreft verrev^eg de zoogenaamde collatie van Salvini, Zoo onzeker v^as de grondslag van den tekst van Absghtlos v6dr 't verschijnen der laatste edities: die tekst v?as nit de uitgaaf van Robortbllus of zoo men VfH uit die van Stbphahus ^vloeid, en uit bss.» uit edities, door coniecturaalkritiek lang« zamerband verbeterd of Hever vervormd. Het v^rare onbillijk niet te erkennen , boezeer men ook met die onvoUedige bnlpt- middelen de studie van Aesghtlos beeft weten te bevorderen, en ik beb bet in dit tijdschrift zelf uit de stukken aangetoond, Maar evenmin mag verzuimd worden, op boe vele plaatsen ze^ kerbeid of gegrond vermoeden van bederf aanv^ezig was, even- min mag meii uit bet oog verliezen, vfelk eene tallooze menig- te van plaatsen v\rettiging uit de bronnen behoefde, en bij boe oiterst weinige die voorbanden v^as. De vrettiging is tbans aanv^ezig. ZiJ bestaat, voor Dikdorf^ den gelukkigen eigenaar, in bijna zoo booge mate als de be- dendaagscbe v^retenscbap die kan geven. Ze beslaat in mindere mate , maar tocb altijd veel meer dan vroeger , voor bet pu* bliek , dat in Hermanns uitgaaf voor bet eerst na Bencini eene geheele vergelijking van den Mediceus ontvangt , en wel de eer- ste goede collatie, terwijl Dinborfs mededeelingen genoegzaam bcTvijzen, dat de zijne nog verrevreg beter is, terwijl Dindorfs kunde ten waarborg strekt, dat hij van dat buitengemeene *8) Volgens Franz {Orest. 305) en Hirmann (T. ti). Ze vordt aan sii Fun A toegeschreven door DiNBOBV {Aim. II. l 3)« 1S48 HmiuHNS in Dindobps Aischyi^s. hulpmiddel een doelmatig gebniik aal maben. Ze bestaat «j in zeer hooge mate Toor diegenen, welke met den stellar dm regelen bet voorregl deelen , Prof. Cobits uitmuntende collalJj te kennen, welke sells die van HiBMinit in juistfaeid orerlrelu Zij bestaat , maar ilj moet nog worden toegepast , en eeae nieuj we Btandaardedilie vaa Abscbtlos beeft het allereerst roor bm invoering te zorgen. .1 Zien wij tbans in boeverre die wettiging der ^ekozen letin-'l gen door Hirmank en Dindorf verkregeo is, en welke stadia nog veretscbt worden om haar toe te paseen. Blj de behandeling deier Traag vertoont zich een onm- waobt boewel niet ongewoon Terschijnsel: de gebeele quaestit scbijot af te hangen van de beslissing omtrent een gedeeiti waarin weder een onderdeel den nitslag der beoordeeliog geeft;! en ook daarbij conoentreert sicb het meest belangrijks rondaal «ea enkel punt. Dindort en HaiiHAnH bebben beiden zeer redj werk van den Mediceus gemaakt , en in der daad moet de bt-f faandeling Tan dit hs. de maatstaf wezen , aan welken men e^ kennen kan , of de tekst gertoegiaam is gemotiveerd : immen alle andere hss. zijn sleohts copiSn van den Mediceut en hunit lezingen naast of legen hem zijn zonder waarde. Men kan <ii< stelUng aaonemen , zoodra ze slechts bewezen is voor de Ont- iie en de Smeekelingen , en bet laatste stuk kan voor dat bevfijs vohUan; men kan dat bewijs geven door de leiing van stedil^ 46n enkel vers naauwkeurlg te kennen en buitendien op en- kele bijzoDderbeden acht te slaan. Flatuiirlljk bedoel'ik D'e'< dat ieder dezer gtellingen in de daaropvolgende ligt opgesloten, sis ware het eene aaneenschakeling van mathematische iheon- fnaia, maar wel, dat het oplossen van elk dezer vragen de doelmatigste manier is , om bet antwoord op de daaraan Taaf* gaande te verkrijgen. Wij zullen dus een oordeel over de bei- de hoofduitgaven kunnen vomien en wdligt de studie vbd As* scHTLos niet beoadeelen door achlereenvolgeas na te gaan. ^^ boeverre de bedendaagsebe tvetenschap die vragen kan iwinl- woorden . die stellingen veiraag te betoogen , en door tevene le doen uitkomen, welk aalwoord, hoedanig betoog door HiBXi'ii en DiNDOBF gegeveo.wordt. Beginuen wij met de eerste vraag: is de (ekst bebooriyk ge- . MOTIVEBING VAN OEN TIK$T. 349 motiveerd , d. i. zijn de uitgevers in staat 9 Toldoeade reken*" schap af te leggen , waarom ze hunnen tekst z66 en niet an* ders ter nedr hebben gesteldf Djndorf voorzeker Qiet» ten zij alle andere bss. copi^n van den Mediceus aljn > want bij heeft op geene andere acht geslagen. Ook Hqrhaiin zou bezwaar- lljk kunnen volstaan, indien er een hs. was, in aanbelang met den Mediceus vergelijkbaar > want zijne hulpmiddelen zijn ge- heel onvoldoende reeds ten opzigte van datgene , wat in gewigt onmiddellijk op den Mediceus volgt zoo deze niet Qvchetypus Iran alle thans bekende Aeschyleische bss. is ^^. Beide geleerden hebben dus min of nieer uitdrukkelijk onder- steld, dat de Mediceus de eenige bron van alle bss. is. Oin-* DORF beweert bet stellig en is dus met zich zelven in overeenstem^ ming door alle andere bss. te verwaarloozen ^ ; zijne uitspraak daaromtrent (I. v.) is deze : « Ex codice Mediceo derivata sunt » quotquot adhuc innotuerunt Aescbyli tragoediarum apogra^ » pha.'' . Hbrmann is minder consequent geweest. Is de Mediceus stel- lig archetypes , dan is bet meddeelen der lezingen van andere bss. niet anders dan overvloed van uitvoerigbeid , bebalve voor zoover de kriliek der 1200 verzen in den Agamemnm bet eiscbt^ welke in den Mediceus. outbroken. Was daarentegen in Her* MANNS oog de quaestie nog twijfelacbtig , of is spms de Medi- ceus, naar zijn zeggen, geen archetypus, dan kwam bet er op aan, al die bss. te onder^oekea, immers diegene, wier bron de Mediceus niet is, Hermann erkent den Mediceus niet als archeiypus^ dan alleea ten opzigte der Ofjperplengsters ; bij necmt aan , dat voor de >9) Hs. 2886 op de KeizerlijJ:e Bibliothcek te PoryV, in wer Ueiii »>^ (lOregels per bl.) op latoenpapier. Vgl, bet Aanhangsel hieracbter, I. ") Hij spreekt zelfs naauwelijks (L iv vlg.) van de hsa." op bet gedeelte yan den Agamemnon dat in den Mediceus ontbreekt. In de Anaotationet Terraeldt h\j (IL i. 3) alleen diegfcnen » quorum ad boc U3que teropu5 copia Dcditoribas fuit," den onden elenehui van Bdtlw en WlUAOiR, rwtcndc op dejelfde collaties. Daarin komen Ven. Flor. Fam. Toor, de laaUte vordt wife vrij uitvoerig bebandeld, maar ^w,, bet oTerige en trouvens minst gewigtige dezer bss., ontbreekt gehoel, Ook pmvat die ekm^kus alechts 29 hss. , tegen 38 bij Hirmank. 550 Hermanns en Dindobfs Abschtlos. Smeekelingen hetzelfde zeker of waarschijDiijk is ^^ , dat voor Agamemnon en Eumeniden drie van den Mediceus onaf hankelij" ke hss. bestaan ^^ , dat die voor de overige stukken aMeen nog niet of niet genoeg bekend zljn cm eene verdeeling in klassen , d. i. eene t)eoordeeling der onafhankelijkheid mogelijk te maken ^. Deze sortering der hss. heeft wel lets bevreemdends. Het was immers sedert Robortellus een axioma in de Aeschylei- sche kritiek , dat de hss. waarin alleen de drie eerste stuk- ken Prometheus , Zeven t. T. ^ Perzen voorkomen ^ dat die hss. als minder goed en als van een ander soort beschouwd \irerden dan die , weike geheel of gedeeltelijk ook Oresiie en Smeekelin- gen bevatten » met andere woorden , dat de onafhankelijkheid van deze veel waarschijnlijker is dan die der eersten. Ref. weet niet, of Hermanns meddeelingen dat oude geloof wel hebben ontzenuwd. Ook hondt hij het ten allerminste voor zeer ge- waagd , de drie straks genoemde hss. vreemd aan den Mediceus te achten , althans v66r dat dit hs. geschonden was. Waarom kunnen Ven. B. , Flor. en Fam. niet in het geval van Ven. A. verkeeren, en uit den Mediceus afstammen naar eene copie^ , u) Niet raeer dan waanchijolijk wegens Par* L,\ das kannen volgens Iiem nfdligt ook Prometheus , Zeven L T, , Perzen en Eumeniden nit dit hs, on* ^fhankelijk van Med, -worden verbeterd. B*) Fen. 3, ook wel Ven, B,^ Marc. 616 (XCL 5), voorts Flor, Lour, plat. XXXI. 8, en eindelijk Fam. (TricL) I. £. 5 te I^apeh. Hettelfde zon dan geldeu Toor Prom, Theh, Pers, yolgens deze bss. •3} 1. Tii : 30 Itaqae qaod Cboephoros habeamos , oonseryato libro yMecQceo deberi certom est" cet. Ibid, iz : » Ab bis libris , qai , qaantom continent de iiadialis Oresteae et » Sapplicibas , id a Mediceo codice profectom esse partim certnm, partim pro- » babile est , generis a Mediceo libro diversi commnnione tres distant codices." Ibid. Tin : d Admodum similis est bic liber " {Par, L,) 2> codici Mediceo. tUnde Hermanno dactas esse videbatar ex amisso illo yetasto libro a quo 9 Mediceus descriptas esset. Nescio tamen an probabilius saspicemur ab ipso 10 Mediceo codice originem eias repetendam esse ; a qno codice non yidetur ita t> discrepare at dissimilitado non possit orta esse ex describentis negligentia et j> aliquo etiam emendandi conatn : nonnulla autem qoae solas babere olim sYidebatar, inventa snnt in margine libri Medicei" (Hadpt). ]bid. z y> neqae sperari potest fore at ex eis qui nondum soot per- sTestigati maltum utilitatis capiatur. Qui autem excussi sunt ab hominibos » doctis , non sunt tarn accurate excussi at in genera describi possent.'! HoTIVBlUnG VAN Aen TBKST. ZUl' emaakt toen de JUediceus nog in ztjn gefaeel was ^^ : deze rraag lijft onopgelost". Voor den Agamemnoa heeft Hbrhahit derfaalve In dit opzigt er te veel dan te vreioig gedaan. en mogt er nog iets out' >reken, dit vindt zijoe gereede veroDlscbuldiging in de om- itandigheid , dat Hbbhahh v6dr 't Toltoayen van zyn werk ge- frtorven is, en zijn scbooDzoon Hadpt, die het uitgeeft, sleohta h^n. stuk voor den druk bewerkt heeft gevondea. Dat stuk ia het laatste der meeste uitgaven , het eerste ran die van Hkb-> ICANN f de Smeekelingen. Juist van dit stuk bestaat iia lis. dat zich van den Mediceui sch^nt te verwijderen, liet reeds ge-« uoemde Par. L. Die schijn wei is wear is valsch, maar Hbs- HMiM achtte heni wiar en moest hem roor waar houdea naar zijne kenois van dat hs. In dit geval had hij zich echler naet deszelfs lezingeo naauwkenrig bekend moeten maken , ook voor de aodere treurspelen , maar 't geen hlj er van mededeelt is in ieder opzigt onvoldoende >". Buitendien had Hsbhann , een- maal aannemende dat de Mediceus niet arekelffpus is van alle bekende hss. , zich nog minder dan Diddorp met een las gezeg- de" mogen afmakeu van het onderzoek naar de afhankelijk- Ueid of onafhankelijkbeid der bekende hss. van dat oudste ^ naar de lezingen der [ot nog toe onbekende. Imoters bebalve de 38 hss. van BEBuitHS elenckus, die trouwrns de voUedigste **] Die hs9. kunnen vel naar een afschrift ran ilen Medieetlt genomen lijn, mur niet naar dat bs, kIF. Immen lij zijn gecopieerd naar eeD onvolled^ model , waarin £iHn. 672—635 en 783— 809 Bum. (E82— «U enT94-.82S DlHD.) ontbreken , terwijl de Mediceu* dit ituk in ujn geheel heeft. Vgl, Hiin.L II Tig. De tveede gaping bcwijst nieta, indien deze drie has. uit elkander geilodd xijn. ■'l Den gebeden Fen. B. {Bat.') en den /Igamentnoa naar Farn. beeft BtK- Itn TODT BlXlijiNN vergeleken , verder geeft deze op dat Fen. B. door Fbire Nrgeleken it en boitendien door Heuiii , wieua coUatie Bioif islb yoor dra Agttmtmtiim en Lihtood roar de Eumenidea gebrnikt heeft : deielFde geleer- ien liBilden voor die beide stnkken nog eene collatie von ^^r. , door PoGctO en Bekciii] , ea eene van Fariu , van Eluslii ; Ekhhanh bciat OTerigens ucerpten lan Wiiin lut Flor. , en da collatie van dat ha. door Fhaki, bui- tendien ileoude collatie nnFIor, Font., dwrSlRWDS voor VlCIOHlVS geoiaakt, <«) Zie out 19 en Aaak. I. v] H»K. I. J. Zie noot 23. 352 HsBiuififs EN DiifDOKFS Absghtlos. van alien is , noemt Vukm ^* nog 2S anderen , ivaarbij no; 4 Leydsche hss. komen ^^. Maar bepalen wij ons thans hij bet- geen bekend is. Zooveel is zeker , dat men onder de hss. Yas Abschylos yele copien van den Mediceut kan \er\rachlea , eaikl alleen omtrent 6&n hs. der Smeekelingen door Hermann ^ en Mabckschbffbl en omtrent drie hss. ?an den Ag^memnou doot Hbrmann (om ^an teroaderde en sedert wederleg^de geroeleos ▼an anderen niet te gewagen) wedrqproken wordt da^ ze dUi- ' ttit afstammen. De bedoelde hss. bevatten nog nieer dan Aju- memiHm en Smeekelingen , en bieden dus een ruiiner veld tot | vergelijking aan, maar in die twee slnkken zi}n de groo* den gelegen om het bs. waarin ze Yoorkomen voor Treemd an den Medieeus ie honden. Die gronden had men dus naauw- , keurig moeten toetsen » en verder moeten nagaan , of ook andere hss. in dat geval verkeerden , en wat naar hetzelfde heenJeidt, of er ook onder de niet geclassificeerden zijn , waanran men stellig beweren kan dat ze nit den Mediceus afstammeD. Zies wij, wat Heim[akn in dit opzigt heeft knnnen doen, en wat by gedaan heeft. Dit zal 't best blijken door na hem het onder- zoek bier te heryatten, Toor zooverre het ref. thans moge* lijk is. Er zijn drie omstandigheden , tronwens in verband met Moe en dezelfde algeroeene besehoawing , waaruil deze geheele zaak moet beoordeeld worden , waaruit men moet beslissen , of hel Mediceische hs. inderdaad de eenige bron van alle andere is of niet Immers wanueer de Mediceus dat is^ moet. men op weintg na alle fouten van dat hs. in de overigen terug rinden; enkele dcr *t meest in het oog loopende mogen verbeterd zjJb, andere woorden nog erger bedorven , maar over 't geheel moet de afhankelijkheid blijken, dezelfde fouten terug keereo. If^^ fouten kunnen echter ook van elders ontstaan zijn. Maar waa- neer men in een ander hs. fouten terug vindt , waarvan bet *8) Vg). Aanh. II hieracbter €n Frihz Orest. 308 vigf. in de noot «9) Vgl. Aanh. II hieracbter en C. M. FItAiiCKEN de anting. Aesch, tnterpp* cct. Utrecbt , Kemiok. 1645. S^ bl. ti tig. , aangh. bij Dind. III. Tin flgff* ^) De erkentcnis der afhankelijkbeid op bl. vii ilg, (ygl. noot 23) is ▼"> ilA€PT; HMMAMif zelf bield het hs. Toor g^eene copie van Aled, l^EN ARCHBTYPVS tit DE tiENDB EfeUW. 355 bewezen is , dat zd iii A^ Medicos tthm onf staan zijn ^ dan valt die laat^te mogdijkhetd weg en de Medicms blijft de eenu ge bron- Dit geval heeft voor zooVer mij bekend is tweemaal plaats gehad: ^b van die beide komt in v6rder6 aanmerking; het tweede beboort onder een der andere g^Vati^n. Omgekeerd , wanneer men in de andere hs^. goede of alge* meen verspreide lezingen vindt, di6 in den Mediceus liiet of foutief voorkomen, dan ligt didrin een bewijs of eene prae' sumptie, dat die hss. nieC uit den Mediceus afstammen. Dit geval doet zich schijnbaar driemaal voor; wij bebben ons ech-^ ter hier sleebts met twee gevallen in te lateA ^ , vranneer bet eene overeenkomt met betgeen ik straks aandnidde. Die scbijn moet blijken onwaar te zijti, die beide gevallen moeten ver-« klaard worden^ die moeijelijkbeden v?orden uit den tveg ge-> ruimd , eer men die groote aanwrinst en vereenvoudiging der Aeschyleiscbe kritiek bezit ^ de zekerbeid , dat de Mediceus , en hij alleen ^ , de bron tab alle andere bss. is. En zf} zijn zoo goed als overwonnen , ten deele do6r medev\rerking van Her* MANN en ten deele Miien bem. Ein woord in den Prometheus , vi^. 134 , het woord defjLspoo-^ TTtv , is in den Mediceus op eigenaardige manier bedorven. Im^ mers boven de eerste e , naar de (a overhellende , bevlndt zich "} De Med, mist namelijk rAe6< 195 (176 H.) To^ovra %»p ^vvaiiX <nif^ val(»v e'zoigy dat Tolgens H£bm. t. a. p. in 11 hss. en ook in de 4 Leydsche voorkomt ; Dindorf Ann. t. a. p. geeft niets wat aan Hermahn on bekend is : nit de schollen blijkt dat het ts< ook in Arund, gevonden Mrordt. Het geval is hier Tan minder aanbelang, daar ref. het ts. met Dindorf J. xiV. voof onielttht houdty en er das Ulle^ na te gaaii blijft ', hoe 't in zoa tele hais. ge- komen is. Dit pant mug evenwel yrkn^a oitgesteld naar liiel ait het oog ferioren: de vraag is geheel van demelfden aard als die over Supph 7^, en hare vermoedelijke oplossing die, dat 6f vs. 195 nog in een hoekje van den Mediceus schoilt , ondanks Dl5D0Rrs tegenspraak , of dat men zou moeten aanoemen , dat de hss. 'waarin het voorkomt alien nit een hier geinterp6leerd a&cbrift van den Mediceus gevloeid zijn. **) A priori is nog een geval mogelijk: dat sommige hss. gemaakt zoa- den zijn onder vergelijking van den Mediceus en een ander model. Deskon'^ digeft zallen Irgt begrijpeh , waarom ik alleen de mogelijkheid van dit geval voor Ajbscatios toegeef , en meen , dat het met der daad niet heeft phatti gehad. 354 Hbbnamns Elf DiNDORFS Abschtlos. eene p van later hand, en op den rand van het bs. vindt men de verklaring: — tepii^v.h il toutou tJjiv Ko^ATi/a-Tifv (p^fo-I^^: - De schrijver van de annotatie las dus depf^epcSTrjy of leidde allhans het woord van iepfiig af. De schrijver dier annotatie is, Yd- gens DiNDORF^ de eerste scholiast'^. Die eersle scholiast is niet de schrijver van de eerste hand in den tekst '^. Maar de be- doelde p is van de tv^eede teksthand. Is nu die tweede tekst- band die van den eersten of tweeden scholiast , of weder eeoe derde ? Is dat teeken inderdaad eene p , zoo als alle afschrij vers eo collatoren gemeend hebben , af komstig van den eersten of twee- i den scholiast of van een ander lezer, die den tekst met hei scholion in overeenstemming wilde brengen, of is bet veeleer een renvooi , zoo als Prof. Cobet wil , afkomstig van den eer- sten scholiast die de plaats zijner aanteekening wilde aanwij- zen t Dit zou alles duidelijker doen uitkomen , maar naar deze onderstelling zou de scholiast, die voor zijn renvooi juist die gevaarlijke plaats en dien zoo nabij de p komenden vorm km, met zijn 6sp[j(,Tliv wetens en wiltens eene verklaring van deii^^ T/v en niet van tspfiepamu hebben willen geven. Die zaak is dus nog niet uitgemaakt^ eene nieuwe inzage van het hs. zou ze moeten beslissen, en daarvan haogt de I meerdere of mindere mate van zekerheid af , die aan 't navol- gende is toe te schrijven. Vindt men nu in een hs. de p ttts- schen de 5 en de /x , dan is dit hs. waarschijniijk eene copie van den Mediceus zoo daar in der daad eene p bedoeld werd, maar buiten alle tegenspraak> wanneer daar een renvooi slat dat slechts voor p aangezien is : anders zou men moeten aan- nemen , dat eene diergelijke font buiten den Mediceus nog eens ware geroaakt. \66r 't Verschijnen van Dindorfs uitgave bechtte ik geheel aan de verklaring van Prof. Cobbt en hield das dit argument voor afdoende ; het blijft nog altijd van veel gewigt zelfs nadat, door Dindorfs me^deeling van het bedoelde scAo- lion , bovenstaande tegenvsrerping aan die verklaring kaa ge- >3) Ecrst thans door DiNSORP bekend gemaakt. * >*>) DifVDORP geeft het overal op, waar de tweede scholiast bedodd wordt Hier jegt hij niets (t. a. p. III. bl. t5 , vs. 38 in de noot). ") Volgens DiMDORF III. in. BE!) ARCHBTVPUS HIT DB TIENDB BEUW. 3KV ma&kt worden, daar er sleclits weinig behoeft bij te kometf, om de waarschijnlijkheid, weike ook de andere oDderstelling aafi de hand geeft , in zekerheid te verkeeren. De lezing SepfiepuTriv, zoo of nog verder bedorren, vindt men Tolgens Hbhuann in 5 hss. wier opgaaf hierachler volgt : bui- lendien in 11 andere hss. ", Hel is dns zeer waarschijniijk zoo niet zeker, dat al deze hss. copien van den Mediceus zijn, en deze omstandigheid geetleen geleidelijk middel aan de hand, zich daarvan ten voile te vergewissen; De uitslag kan niet fwijfelachtig zijn, en zoo wordt bet santal hss. van Absgbilos dat Daauwkeurig Tergeleken moet worden, btjna stellig met 16 en waarscbijnlij^k met nog 37 anderen venninderd , namelijk in de tweede plaats met alien buiten de vier *' , die in de hei- de andere gevallen eene rol spelen, en die weinigen waarin de Prometheus niet Toorkomt. Deze , ten getale van 9 ** , zijn echter onbeduidend , en tvree daarvan zijn uit andere omstan-- digbeden reeds voldoende bekend als' afscfariften van den Medi- ecus. K6n vs. dat in den Mediceus ontbreekt, wordt fn- een ander' hs. gevonden , den Parinnus L. Reeds vroeger heb ik in dit tljdschrid aangetoond ■« , dat die bevrering op eene dwaling Icruslle, bet vers, de woorden ouiiv iTrxtovrtq , Smeekelingen 7S9 , staat op den rand en behoort dus tot diegenen welke Dm* MBP op hi. XIV van het eerste deel opsoml: Die bljzonderheidi was aan Dindobf onbekend, althans hij spreekt er niet van, nocb in bet Supplemenlum Annotationum aan het boofd van zijn eerste deel, nocb biJ de bebandeling der Scholia, waar hij de betrokkene woorden stJlzwijgend overslaat, faoewel er vlak bij de andere Scholia staan , die hij overgenomen heeft *■> ; alleen in de Annolationes t. a. p. zegt hi] korlaf : » Haec verba acces- ■ serunl ex M. Par. (den Mediceus en 't Parijsche hs). Er hlijft geen andere uiLweg, dan aan te nemen dat bet gewigt der ") lie Aanh. IL ") Vm. B. [Btt:), Fhr., Fam., Par. L (bij HlML). ") Zi? AanK II. ■•) Maem. I. 358 iilgg. ••) Eeo (11 ander blijkt nit de lergelijkirig Tan DMfDOIirs nhlia VWk'i aficEirirt , mcdegedeeld Mntm. t. «. p. r ZW HSBUANNS £N DlMDOBFS AeSCHFI^OS. quaeslie omtrent dat vs. hem vreemd was. In daC geval ma; pnze regtmalige eerbied voor Dindobfs groote kunde en belang- rijke verdiensten ten aanzien der elassieke lilteratuur ons niet wedrhouden zyn gezegde, dat alle bs. uit den Jfediceus afstm' jneo , als voorbarig te beschouwen , immers helioudeos de nog altijd oDzekere zaak van Theb. 195 ^^ heeft hij ^^ne van de twee Yoorname tegenwerpingen niet eens gekeod, en bovendien niet opgemerkt dat alleen bij beweerde of zicb niet verwaardigd le eeggen, boe blj wist en in tegenspraak met alle andere colla^ ioren beweren kon» dat vs* 7^9 in d^n Mediceus stond: terwiji iQ wachten was, dat latere geleerden bet bs. zouden naslaao en weder in de oude dwaling vervallea. Hebmaaj? is in het bedoelde opzigt voUediger maar niet naauwkeuriger geweesL 2ijne noot moge bier volgen ** ; » ov^h iTrcCtovr^g JML G. E. P. j j» Falso hie versus dictus est non esse in M. 6. Delituit in-fucp- 9 Tig in M. , ulruraque vocabiilum in G. in marginibus. Id p quum non an^madvertisset Asulanus, defeftus e;i^ Aldiiia pro- » pagatus est in caeteras editiones/' Niet alleen Asulanus , de uitgever der ^Idina , maar oolc Ro^ BORTSLLus, VicToaiuSy Salvini , Bengini, en» welk laatste aan UfiRMAjfiir onbekend w^s^ ook Prof, C09ET bebben dit verzuim begaan. Maar dit is eene byzaak. ^erst door Hermaivn veroe* men wy, dat bet vs. ook voorkomt op den rand van G., iiet Wolfenbuttelscb hs.^ dat althans ten opzigte van Orestie en Smeekeliugen uit den Mediceus afstamt, en in den tekst vau En , bet Escuriaalscbe bs, , dat uit P. {Par. L) gecopieerd is, ^a de bekendmaking der lezing van den Medioeus mist dit alle waarde^ Maar dat bet vs^ ia Par. L voorkwam was algemeei? bekend. Dus moest ov^v isralcvT€4 nog in een boekje van dea Medioeus staau , of anders moest Par. L behalve dozen nog <eene andere bron bebbep g^had. Het eerste is waar , zoo als blijkt uit meer genoemde, bier reeds uitgegeven meMeeliog r^a DE FuRiA, ons eenig afdoend argument in dozen. Maar volgens Hermann blijft het dilemma van kracbt , al staat i^cetovre^; of ^0 Vgl. n. 31. 4») Op Smeekeliugen 769 (729 Ueam.)- . Vgl. over^gens Amh. Ill over deie gehejelc wak. L E^N ARGHBTYPUS UIT i)E TIBNDE EBUW. 3S7 den kanty omdat altijd verklaard moet worden, hoe ovih y dat in den MecUceus ontbreekt^ iu de andere bss. zou zijn gekomen. Of wil Hermakn zeggen , dat oiih in den tekst staat en iTrxtt^- Tsg aan den kant ? Indien zijne duistere noot dit mogt bedoe* len, gelijk bare letterlijke verklaring ons dwingen zou aan te nemen, is by in regisireekscbe tegenspraak met db Furia, die hierin meer geloof verdient dan Hbrbiann; dan zou immers in de uitgaven van Robortellus en anderen niet ovTev eTrxiovrsq ontbreken maar enkel iircclovreq^ en bovendien was Furia er op uit, juist van deze bladzijde een naauwkeurig afscbrift te beb- ben , terwLjl Hbrmanhs collator van te voren geene reden bad , om by voorkeur bier naauwlettend te zijn. Immers de gebeele zaak beeft naauwlijks de aandacbt' der geleerden getrokken. Behalve Diicdorfs aanteekening Ann. X. a. p. vermeldt slecbts Margksghbffbl bL 179 deze omstandigbeid , maar meer conse- quent dan HgRMAim (rekt bij daaruit natuurlljk bet gevolg, dat Par. L niet van den Medkeus afstamt. Hlj ondersleunt dat gevoelen met een tweeden grond, namelijk met 33 lezingen uit bet betrokkene treurspel , die Par. L alleen beeft. Ik beb die lezingen nagegaan en bevonden, dat om verscbillende re- denen dusdanig beduit daaruit niet mag worden afgeleid; de afwljkingen, die in der daad bestaan, wijt ik bljna alien aan den geleerden copist Janus Laskaris *K Hierin ligt diis deafdoende wederlegging van Marcksgheffels gevoelen y die trouwens niet beter kon weten, dan dat bet Parijsche hs. van bet Florentljtische onafhankelijk was. Er volgt yerder uit, dat Hermai^n, indien bij naauwkeurjg gewerkt bad» dat gevoelen bad moeten deelen. Hetzelfde geldt voor Dindorf^ ten zij men wil aannemen^ dat bij redenen bad om zijne col* latien, wel te verstaan diegenen waarover bij in 1841 kon be- schikken , boven de getuigenis van. alle anderen te vertrou- wen , maar 't is zoo goed als zeker dat Duidorfs noot alleen op eene vergissing berust ^K Eindelijk volgt uit bet tbans bespro- ^] Mnem, I. 45. Een en ander is nitgewerkt hier achter, Aanh, Til. ^) DiKDORF had Tolgcns Ann. II. i. 3 enkd Saivini en BsNCiKr. Oe laatste geeft h. t. p. geene afwijking van SoHuTZ op , met \viens nitgaaf in dric deelen (Halle 1808) de yergelijking gemaakt is. Deze uitgaaf kan ik 3)>8 Hbrjianhs en DlKDORrS AE3GHr£.OS. kene , dat alle hss. der Smeekelingen , zoofvel de drie waaiit ouSiv ixatovTeg vDorkomt als het eene** waaromtrent wtj in "i onzekere zijn, ook de oude uitgaven" welke 't bedoelde miEeen , naar ,het hs. te Florence of naar copien daarran maakt zijo, en dus hoogst waarscbijnlljk ook voor de Orettie, maar allhans voor de Smeekelingen boyea alien twijfel verbt- ven is, dat de tekst vaa Abschtlos alleen uit den Mediceuf »!■ stamL Maar voor de Orestie worden door Hbrhann drie bss. op^ geven , welke niet uit den Medicmt zfjn afgeleid , a/tbaos by i zelf noemt ze in de voorrede » generis a Mediceo divers!" (h n). f In zooverre scbijDt bij das geregtigd, de leiingen dier bss. zeer in aanmerking te nemen , en hoezeer referent in de boofd- zaak, ten opzigte van ban aanbdang, merkbaar van HERMtiai afwijkt, zai tocb uit bet onderstaande blljken . dat zij wel de- gelijk naauwkeurig vergeleken en aangewend moeten wordeo, indien men niet ongeveer 66n zevende van den tekst onzes dieb- ters, bijna eene gefaeele tragoedie, io volstrekt onvoldoenden etaat wil lateo*', De drie bedoelde hss. zijo iin te Venetie, 6ia te F/ormct, meer bepaaldelijb met den naam Florentinut aangeduid, en niet naaliuit, mur die id vijf deelen (Ealle 1809 — 1821} beeft de waordto oviif htaioifjes , ait Par. Alsdan beeft Dikdobi op bet stiliwijgen nu Bemcim Toortgeredeoeerd , en deie niet opgemerkt dat liJD bs. in den tekst eeo n. inlste dat bij SCHtilz stond ; immerg dat Binciki bet tcholioii ho bdtbeu ep[>elet is wegens de oDuaaawkenrigbeid lijner colletie niet te te^ vachten. Oit laat vicb ecbtrr niet bealisKo eer de leiing der andere oilj"* van ScBiiiz vergeleben it. ^) Mare, bij UiBXinn I. TII; een bs. te Florence, ondanks den naam- *°} De Aldiaa Tolgt in Ortitie ea Smeekelingm G., waar ovSiy inaio" IBS Tolgcns HSRHXNN op den kant staat, en niet in den tekst, dien zij *'' leen OTerneemt. Tdhniics bad Toor deie stukken alleen de Aldina, u "'*' BOBTtLUi alleen den Medieeut voor dew tier treunpelen , went in ijjne oi^ gaaF Dntbreken juist die deelen Tan Agamemium en OfferpUngtters , die op iJ' uitgescbenrde bladzijdeii van den Mediceur atonden , en bij legt ia liJM Toorrede bl, (a Tin) ntuo inprimi*" mio nex quo Tragoediai hu, Agi- umonooaetn, ^o^c'^otre, si/iariSat , et IxittSaf, trtnueribendai whiib.' *') De bcwijien van .bet naiol^nde loeke men in Jatth. IV met bijf'' ¥gegde tal>el. bB VIBR HSS. TOOII DB LAGDNBS. St)9 'Ceti Napelsch bs. dat eerlijds in de bibltotbeek van Algssahdko Farnese le Rome berust heeft en daarom nog steeds FarnesiaHUt wordt geooemd. Ze bevatten mede dat dee! van den Agamemnon, ivat uit den Medieeus gescheurd en dus in dat fas. Diet aanwezig is : de Venelus heeft een dergelijk lot ondergaan en mist insgelijks een duizeodtal verzen uit den Agamemnon, zoodat men daar- uit wel de tweede, maar niet de eerste Mediceische lacune kan aanvullen. Nu is bet diirom nog niet onmogelijk , dat de ge- noemde drie hss. , de eenigen die als onalhankelijk worded op- gegeven , echter nit den Medieeus afstammen. Dit hs. is cor- spronkelijk coropleet geweest, want de bladen zijn er uit ge- scheiird; uit band en nummering blijkt, hoevele bladzijden ont* breken, en dat aantal bladzijden wijst op een gelal missende ver- zen dal uitkomt met faetgeen in de beide volledige hss. wordt aangetrofTen. Stel , dat slechts iiae copie gemaakt was- eer men het hs. scbond , dan was die £^ne copie genoeg cm voort te planten wat zij gered had , en at schood men haar weder , ookdanwas, onder dezetfde voorwaarde, de tekst niet vertoren. Deze redenering schijnt te eenvoudig, om haar bier uildnik- kelijk te herhalen , en dat zou ook niet geschied ziJn , ware 't niet dat zij aan Hbbhann scbljnt te zijn ontgaan. Zooveel ia zeker dat ait eene gedeelteUjke, maar naauwkeurige vergelij* king der vijf hss. in qaaestie blijkt , dat HeaHArm bier ten on- regle een soort van hss. buiten den Medieeus heeft aangenomen. Het eigenlijk onderzoek wordt faierachter medegedeetd, daar bet niet van den aard is om eene geschikte lectuar op te leve- ren. De gang komt evenwel hierop neder, dat een zeer groot stuk van den Agamemnon in den Medieeus ontbreekl maar in twee hss. gefaeel en in twee andere gedeeltelijk voorhaoden is. Van ^^n der laatsten geeft ook Hebbuiw toe , dat het eene copie van den Medieeus is.vMr de scbending: hi] ontkent dit van de drie anderen. Ik heb nu alle vier met den Medietas vergeieken voor het overige , ook in dat bs. hewaarde dee) van den Agamemnon. Die vergelijking bad plaats votgens alle col* lalies, waarover ik beschikken kon , vijr voor den Medieeus, drie (of. Tier) voor elk der andere. Er bleek uit dat alle — *-- foulon van den Medieeus in de vier anderen zlja overgt eiiketc fouten ouveranderd , anderen verergerd. Vooral v 360 HERMANNS BIf DlMDORFS AeSGHTLOS. 