None
Hij hiel het voor eene verminkte of althans on volkomene reduplicatie, en zag in beide twee modificatien van den zijn, en bleek onhoudbaar te zijn, toen dé conjugatie van het an-dere, en bleek onhoudbaar te zijn, toen dé conjugatie van het Sanskritsche verbum bekend werd. In die taal toch luidt het augment steeds a-, terwijl de vocaal in de re-duplicatie de wortelvocaal van het verbum is, nu eens a, dan if dan u, naar gelang van den stam des werkwoords. Toen men na volstrekt genoodzaakt was beide te scheiden, werde ook het onderscheid in de beteekenis duidelijk, en begon men in te zien, dat het augment te kenneir geeft, dat de werking tot het ver Ledene behoort, maar de reduplicatie, dat zij volbracht, een feit geworden is. Daar het augen in het Sanskrit en Zend altijd a luidt, kwam Bopp op het denkbeeld, dat het éen was met de (dpha ne gélivum, en zag hij de tijden, die er mede aangaan zijn, voor ontkenningen aan van den tegenwoordigen tijd. Bb-NART en HASTUNG Stemden met hem in; doch lassbn kon zich met' die verklaring niet tevredenstellen, en vroeg of voor de „urweltlichen Menschen" ich sah zooveel zou geweest zijn als „icA sehe nicht" Eene netelige vraag, die BOPP ontkende, en trachtte te ontzenuwen door te zeggen, dat het augment niet de werking zelve, maar slechts de tegenwoordigheid ophief. Hij trachtte dit gevo elen smakelijk te maken, door het aanhalen van twee voorbeelden, waar de ontkenning op eenigszins bevreemdende wijze is toegepast Het eene was skr. an-éka, bestaande uit de negatie au- en éka, éën, welke samenstelling niet, gelijk men verwachten zou, nvUus^ geen, maar de tegenstelling van non uniM, d. i. mtdti, beteekent. Het andere voorbeeld was iznuitama, uit an- en uUatna, de hoogste Dit. beteekent aliissimuê, proêstantissimus, en zou moeten opgevat worden als qui altissimum non habet, quo nemo air Hor est. De verklaring van anêka is buiten tegenspraak de ware, maar die van anuUama is m. i« niet. boven allen twijfel verheven. Bópp houdt het woord voor een bahutnihi^ voor een compositum possessivum, en dan zou het zeker moe* ten beteekenen: die geen hoogste ksfft; maar zou men dan niet veeleer verwachten anuitara, met een comparatief: die gem hoogere heeft? Niets dwingt om hier juist een ba-hn vrïhi aan te nemen; volgens den vorm kan het woord evengoed een karmadhâraya zijn, en kent men dan aan, an versterkende kracht toe, dan krijgt bet de beteekenis van allerhoogste, verreweg de hoogste; de vorm is dan gezond, en de letterlijke beteekenis met minder in overeen-stemming met de gebru Likely, in feitelijke. Wel is waar, dat woord zou het eenige zijn, waarin an met versterkende kracht voorkwam; maar waarom zou het Sanskritsche voor-voegsel die beteekenis niet kunnen bezeten hebben, even-verständlich als de alpha intensivum in het Grieksch, en a- in het Germaansch? En is men wel zoo zeker, dat er geene andere woorden bestaan, waarin a- of ait- slechts tot versterking dient? Men vindt zelden iets, waarvan men het bestaan niet vermoedt. Doch toegegeven, dat beide verklaringen de ware zijn, dan staan de gevallen toch niet gelijk met het gebruik van het augment. Bij an-eka en an-uttama wordt iets ontkend, dat werkelijk âtaat uitge-drukt; doch wat zou het augment kunnen ontkennen? Men wij een bekend voorbeeld. b. v. gr. Usyov; wat kan hier door k genegeerd worden? Niet de werkende persoon, die door den stam, niet de werkende persoon, die door den uitgang v aangeduid wordt; het zou de tegenwörder tijd moeten zijn, maar deze is door geene enkele letter vertegenwoordigd. Alleen bij de verba met versterkten praesensvorm, b. v. bij zulke die, als èitayn, in het praesens geredupliceerd, zou men kunnen beweren, dat in het imperfectum iSwv de kracht der reduplicatie ontkend werd; doch wat dan in den aoristus lluv? Ook zal men wel niet willen staande jiouden, dat in het plus quam perfectum sMénaty de reduplicatie, het teeken van het fott accompli, wordt genegeerd. Vervolgens geeft bopp, doch slechts als bloote gissing, en zonder zijn vroegere stellige bewering terug te nc- men, eene andere verklaring op. Het augment zou kunnen zijn het demonstratieve n, natürlich in de beteekenis van geaCf ffindelich genomen, dat, als adverbium van plaats op den tijd overgedragen, naar het verledene wijst Hij beroept zich daarbij op een ander pronominaal woord ama^ dat bij een praesens gevoegd wordt om een verledene wijst hj een praesens gevoegd wordt om een verledene wijst en. Deze verklaring is naturlik en angewongen. Vat men a- en gr. op als bijwoorden van tijd met de beteekenis van toen, voorheen of dergelijke, dan worden iâiêmn en I9«iv gelijk aan Moàiu ren of KéXau; BXLn ik toen, oik geef toen, voot ik gaf; uitdrukkingen, "die wij niet zelden uit den mond van oosteringen hooren. Ik vraag, zou bopp nog geaarzeld hebben aan deze gissing boven zijn eerste' beweren de voorkeur te geven, indien hij de bezwaren, die op zijnne theorie drukken, ernstig had overdacht, en hem daarbij de beteekenissen van a in het Germaansch levendig voor den geest gestaan hadden? Hij kende het Ohd. a* als negatie, en tevens inden zijn van uU; beide beteekenissen waren reeds door gkimm en ORAPP opgegeven. De zuiver verwijderende, van zich afwijzende kracht, a=sqf, ab, airó, waarmede het slechts in Saksische en Oudfriesche verba* voorkomt, schijnt Düsseldorf erscheint zijn gebleven. Nu wij de afwijzende kracht van a als de oorspronkelijk heben leeren kennen, blijft er, dunkt mij, weinig twijfel over, of het augem wajne. Nog iets. Waar vermoeden van offenen offenen offenen, identifiziert bestaat, is alles, ook het geringste, belangrijk te achten wat tot de beslissing kan bijdragen. Er bestaat ook ten opzichte van de quantit overreenkomst tusschen het praefix en het augment. Wij hebben gezien, dat het voorvoegsel in het Qermaansch' anceps was, tusschen lang en kort. EN HED8D. AFD. LETTBRK. DEEL* YIIT. 14 dobberde. Het is bekend, dat zulks ook in het Grieksch hat geval is met de alpha privativum, en met het praefix a- in het Sanskrit, dat wel met de korte a wordt geschreven, doch, naar de verzekering der grammatici, nagenoeg als lange d luidt 'Dezelfde tweeslachtigheid bestaat bij het Au augment in het Sanskrit: het wordt kort geschreven, maar bezit voor het overige de eigenschappen der lange a. Immers, wanneer de stam van het werkwoord met t of u begint, dan heeft er wriddhi, niet guna plaats, gelijk bij de korte a pleegt te geschieden, dan ontstaat er at. en du, niet en 6* Ik meen in deze overeenstemming iets te mogen zien, dat voor de identiteit van hét augment en het praefix pleit. En hiermede. Mijne Heeren, ben ik aan het einde gekomen van de taak, die ik mij had voorgesteld. Is het mij niet gelukt. alles tot zekerheid te brengen, ik vertrouw in allen gevalle te hebben aangetoond, dat ons vergeten voorvoegsel nog heden de aandacht der taalkundigen verdient, en niet onvers chillig is voor de vergelijk der Indogermaansche tongvallen. GEWONE VERGADERING DEB AFDSEUKO TAAL-, LETTER-, GESCHIEDKUNDIGE EN WIISGEERIGE WETENSCHAPPEN, GEHOUDEN DEN 13'!«" JONU 1864. Tegenwoordig de Heeien: c. w. opzoombb, w. g. brill, s. DB WAL, L. 1. P. JANFEN, C. LBEMANS, L. A. TB WINRBL, II. J. KOBFIEN, DG TRICES, O. DB TRICES AZ., W. C. BIECS, n. C. BAKBUIBBN TAFF DBIF BRINK, J. P. SIX, G. MBBS AZ., A. BBTILLB, O« H. M. DBLPRAT, W. MOLL, J. E. OOIJD9M1T, L. PB. C. TAN DEN BRIGH, J. TAN DEN BBR6H, J. TAN LBNNBP, J. C. G. BOOT, en van de Natuurkundige Afdeeling: c. j. matthes. Het Proces« Verbaal der vorige Zitting wordt gelezen en goedekeurd. De Secretaris bericht, dat zijn ingekommen twee missieven van den Minister van Binnen land. Sie zu de een van 14 Mei l.l. wordt Z. M. goedkeuring verleend op de benoemingen van de Heeren c. w. opzoo. MER en w. MOLL tot Voorzitter en Onder-Voorzitter voor dut jaar en van den Heer w. o. pluugbus tot gewoon lid. Tevens wordt door Z. M.' de afwijking van Art. 7 van het Algemeen Reglement der Akademie goedgekeurd en ma.ch-iiging verleend om in soortgelijke gevallen evenzoo te han-delen. De tweede van 12 Mei strekt ten geleide van een mis- ( 208 ) De tweede van 12 Mei strekt ten geleide van een brief van den Heer w. o. pluugbus. 8TBPHANU8« van Frankfort aan den Main, waarin deze de aandacht der Nederlandache regering en van de Koninklijke Akademie van Wetenschappen vestigt op een plan tot nogave van pasigraphische woordenboeken en voorstelt, dat op Sijks kosten een of twee Nederlancbche taalkundigen zullen a%evaardigd worden, om te München de pasigraphische en alphabetische woordenboeken voor het Neder daitsch te bewerken. Ten einde de beantwoording van de aanvraag des Ministers te bespoedigen, zijn deze stakken met twee stellen van pasigraphische woordenboeken voor 18 talen door den Voorzitter in handen gesteld eener Kommissie, bestaande uit de Heeren w. g. beill en m. de vribs. De Kommissie heeft de zaak onderzocht en brengt bij monde van den eeistgenoemde verslag uit De Kommissie ver Klaart, dat het plan om door cijfers eene algemeene schriftstätte in te voeren niet nieuw is en geene aanbeveling verdient. Zelfs niet voor telegrammen en berichten, die of door de regering of door partikulieren naar verafgelegene landen gezonden worden. Zij bewijst, door eene oplossing van de door den Heer staplanus opgegeven cijfers, tot welke schromelijke misvattingen dit schrift aanleiding kan en. Zij stelt daarom voor aan den Minister van Binnenlandscbe Zaken als het gevoelen der Akademie kenbaar te maken, dat zij in de toepassing groote bezwaren ziet en raadt het gedane verzoek af to wijzen. Na eenige discussie wordt dienovereenkomstig besloten. De Secretaris bericht, dat door den Kardinal c. a. mögliche, den dichter van het Latijnsche gedicht Fraga, dat eene eervolle melding bekommen heefti voor de bibliothek sijn aangeboden twee bundels Latijnsche gedichten, door hem onder den Ärcadûchen naam van CaUisiheneê Rophaealicuê in Italië uitgegeven; van den Heer bebst pütz, Notaris te Lebach in Pmissen, Speeimina poëtica, Jenae, 1864, waaronder vele goede vertalingen van gedichten van SCHILLER, HOFFMAN VON FALLBBSLEBBN. en anderen; van DiBOO viTBiOLiy ceu Latijnsch gedicht; van den Makasser, eenige Makasserche en Boeginesche legenden; van hei lid j. hoffMAN MANN vier verschillende door hem te Leiden çitgegeven wer. Könnte, alle behoorende tot de Chinesche en Japansche letterkunde. Daarna wordt een brief gelezen van den Heer lugian MÜLLBB» PhiU Doctor, te Leiden wonende, die zich doet kennen als maker van het Latijnsche dichtstuk Semüae cularia libertatiê Nederlandieae, dat ten vorigen jaar ingezonden is ter mededingen naar den prijs uit het Legaat van HOBUFFT. De schrijver beklaagt zich daarin over het ongunstig oordeel der Kommissie, en meent dat door hare anmerkingen de waarde van zijn gedicht, dal, naar zijn verzeering, uitmuht door zijn gedicht, daal genoeg is aangelagen. Hij verzeekt de Aka* demie zijn gedicht aan eene nieuwe Kommissie ter beoor- deeling te geven of hem toe te staan het onveranderd voor den volgenden wedstrijd. In te zenden. Nadat eenige leden over dit tweeledig verzoek hun gevelen geut hebben, woidt besloten aan den schrijver te kennen te geven, dat de Akademie op haar besluit niet kan terugkomen. Eindelijk bericht de Secretaris, dat hij alles wat betrekking heeft op bimplicius, de coelo, welk werk door het lid s. KARSTEN voor de Akademie zou worden aitgegeven, van de familie van den overledene heeft terug ontvangen, en verzoekt dat de voltooijing van dien arbeid, die reeds zoovele jaren, is voortgezet en nu grootendeels gereed is, aan en lid der afdéelipg worde opgedragen. De Yoorzitter verzoekt de Heeren bakhuizen van den brink en holwerkenden van den brink en holwerkenden. Daarquede te willen belasten. De eerstgenoemde wordt echter op zijn verlangen van die taak ontslagen. De Heer holwerkend, niet tegenwoordig zijnnde, zal nu worden uitgenoodigd om alleen dien arbeid op zich te willen nemen. Daarna leest de Heer bakhuizen van den brink. Het tweede gedeelte zijner levenschets van Mr. j. bakb voor. Hij beschouwt daarin bakb's verdiensten als schrijver en uitgever van klassieke schädig, toont hoe hij reeds vroeg door het schikken der letterkundige schatten van J. sca-liger, G. vossius en J. perizonius, die op de Leidsche bi-bliotheek bewaard worden, als ingewijd werd in de werkplaats dier groote mannen, en ook door zijne vrienden, vooral door j. geel, tot vorming van oordeel en smaak werden aangemoedigd. Hij wijst op de BibUotheea critica navel en op de Schdica kypomnemata, waarin zooviele bijdragen voor de Grieksche antiquiteiten en voor de kritiek van cicero's werken worden gevonden, en toont, hoe vooral de vorm bake trok tot de studie van cicero. Wara vali hij in de uitgayen van de Legibus en de verhandeling de emendando Ciceronia Ofatore rijpe vruchten heeft afgeleverd. Yan bakens overige schriften staat de spreker meer bepaaldelijk stil bij het in 1846 uitgegeven geschrift over. de vertegenwoordiging der wetenschap. Eindelijk' wordt hetgeen bake voor het Kon. Ned. Institut en voor deze Akademie gedaan heeft in korte trekken geschetst. De Voorzitter bedankt den Spreker voor de treffende huide, die hij aan ons overgetelijk medelid heeft gebracht, en verzeichnet zijn stuk voor het Jaarboek van 1864. De Heer b. v. d. brink zal het daarvoor beschikkaar stellen. Om het vergevorderde uiir ziet de Heer leemans van zijn spreekbeurt voor ditmaal af. De Heer Janssen oppert een bezwaar tegen een uit-drukking in het Froces-Yerbaal der Vergadering van Febrruarij I.I., te vinden in de F'erslagen, D. VIII, bl. 75. Op de aanmerking van den Secretaris, dat hierin geene verandering kan gebracht worden, behoudt de Spreker Zich voor om later over het gebruik der photographie tot voorstelling van oude monumenten zijn gevoelen kenbaar te maken. De Heer van den bebob bericht, dat het eerste stuk van het Garterboek ter perse is gelegd; en de Heer lee-mans, dat de Kommissie voor de oude vaderlandsche kunst eene mededeeling met teekeningen ontvangen heeft van den Heer k. e. scbuf, Architekt te Middelburg. Daarna wordt de Vergadering gesloten. RAPPORT DER KOMMISSIE OTBB HET PLAN VAN DEN HEER STEPHANUS. Het stuk, bij missive van 12 Mei II. door Z. Exc den Minister van Binnenl. Zaken aan de K« Akademie van Wetenschappen in handen gesteld, behelst een verzoek, door den Heer w. stefhanus te Frankfort a/M aan Z. Eic. den Nederl. Minister bij den Duitschen Bond gericht, daar-twekkeende dat' eene bijgevoegde proeve van de beoordeeling onderworpen worde van de Nederl. Regering en van de K. Akademie van Wetenschappen te Amsterdam, opdat zfj hare bescherming aan de poging verleenen mogen, en de Regering een of twee taal kninden afvaardige naar een op te richten internationaal pasigraphisch bureau, om op kosten van hunne Begering, na iemgemeene voorbereidende beraadslagingen, dadelijk, zoo mogelijk binnen het jaar, de pasigraphische woordenboe-ken van onze taal te bewerken. De hier geleverde proeve van pasigraphie onderscheidt zich in den grond geenszins van eene der oudste en ruwste proeven van denzelfden aard, te weten, die door joh. joa. BECHER, reeds vóór lbibnitz uitgedacht. Zij bestaat in niets anders dan in een Hóogduitsch Woordenboek, zoo genommerd, dat ieder nommer het voorwerp of begrip ver- ( 213 ) tegenwoordige, nevens welks naam hetzelve gesclireven staat Bij de aanwending dezer pasigraphie vervalt alle verbuiging. £en streep onder het nommer moet aandui- den, dat het naamwoord in het meervoud staat ; een streep er boven, dat het werkwoord in den toekomenden, een streep er midden door, dat het in den verleden tijd ge- steld is. De woordorde moet, zoo veel mogelijk, naar een algemeen schema, waarin alle idiomatische eigenaardighe- den zijn uitgewischt, ingericht wordeiu Dat zulk een stel- sel alle letterkundig schoon uitsluit, en de mogelijkheid, dat er geest en karakter in de taal spreke, doét wegval- len, spreekt van zelve. Maar, zegt de steller, zijne pasi- graphie is voor telegraphische berichten, voor het han- delsverkeer, voor korte regerings-adviezen bestemd. Doch, mogen wij vragen, welk denkbeeld zou' men moeten koes- teren van eene orde van zaken, waarbij eene Begering be- velen zond naar plaatsen, waar zij geen enkelen vertegen- woordiger bezat, die hare taal machtig was? Welk denk- beeld van een handelsverkeer tuaschen kantoren, waar het ontbreken zou aan koopvaarders en reizigers, die zich met eene boodschap uit het vreemde land konden belasten? Onze Regering althans, bij welke de steller wegens onze betrekkingen ia Azië bijzonder veel belangstelling in zijne uitvinding onderstelt, zou zulk een hulpmiddel niet kun- nen gebruiken. Nergens correspondeert zij rechtstreeks met barbaren; nergei^s zendt zij bevelen heen, dan waar zij., ook ambtenaren bezit. Eu onze handel zal, waar hij zaken doet, ook wel een Nederlandsch Consul^ of een Ne- derlandsch kantoor, of eenigen bediende aantreffen, die tot tolk zijner bestellingen kunnen strekken : ook de handel heeft de tusschenkomst van' personen noodig, die door geen cijferschrift, tusschen handelshuizen, kantoren of winkels gevoerd, vervangen kunnen worden. Maar laat ons zien, in hoeverre deze pasigraphie, des ( 2U ) noods, aan het doel zoa kunnen beantwoorden. De schrij* ver van het rekest stelt ons daartoe in de gelegenheid, daar hij eenige regels met nommers mededeelt, welke hij ons uitnoodigt in de Fransche *taal te transscriberen. Doen wij znlks, dan blijkt ons, dat de eerste regel dezen zin bevat: een edelaardig vorst gelijkt de zon; hij verspreidt ahm lichi en heil. Maar deze eerste regel reeds verraadt het gebrekkige van het stelsel. Immers het nommer, dat lieht beteekent, geeft, dank de mogelijke bijzondere opvattingvan het Hoogd. Licht, ook het woord kaars op; ja, wat meer is, daar bij het vervallen van de verbuiging ook het on* derscheid tusschen naamwoord en werkwoord vervalt, waar de stam des werkwoords ook als naamwoord gebruikt wordt, zoo vinden wij op hetzelfde nommer ook de beteeken is het anker lichten. In den vermelden zin nu is het wel niet twijfelachtig voor den minst schranderen, dat het be- wuste .nommer niets anders dan licht beduidt; maar men stelle zich een kort telegraphisch bericht voor: dan kan het waarlijk den zeevarenden koopman, die een bericht ont- vangt, waarin dat nommer voorkomt, in de onzekerheid laten, of hij eenen last bekomen heeft om kaarsen te koo- pen of wel om het anker te lichten en naar het vaderiand terug te keren. De laatste twee pasigraphische regels van den adresseren behelzen de eerste twee regels van schillbrs Mret die Frauen, aldus getransscribeerd in. het Fransch: femmes digne dit "honneur ils tresser ei tisser roses de aiel en vie sur terre. Wie geen vreemdeling is in de Hoogd. letter kunde, moest al spoedig raden, dat de twee regels deze woorden behelzen; maar bij de pasigraphte heeft men geen recht om te rekenen op personen, die eenige vreemde taal of letterkunde kennen, en voor iemand, die volstrekt niet raden kon, waar het heen wilde, leveren die regels aanleiding genoeg om zich schroomelijk te vergissen. Het Hoogduitsche woord toch, dat hier trêsaer beduidt {flechten, Fückte). beteekent ook, helaas I echurft, en de roos heeft iu de Daitsche taal haren naam met zekeren huidualag {netelroas, eryeipéle) gemeeif. Daarbij komt^ dat het nom mer, hetwelk tisser aandaidt, ook voor tisserand kan wor- den genomen. Zoo doende zon men wezenlijk in de mee- ning kunnen komen, dat men hier niet te doen had met de verheven uitspraak van eenen dichter, maar met het walgelijk rapport van eenen chirurgijn, die bij fiAtsoenlijke vrouwen en bij wevers de genoemde huidziekten had waar- genomen. Inderdaad, iedere taal heeft bijzondere homonymen en eigenaardige schemata en tropen, nimmer volkomen tot eigenlijke uitdrukkingen terug te brengen, omdat de taal in haar wezen tropisch is. Welnu, de overnoeming van de eene taal dekt zeer zelden volkomen die der andere ; de eene taal heeft twee of meer uitdrukkingen, waar de andere er zich van ééue bedient. In de ééne taal is één en hetzelfde woord infinitief en substantief, substantief en adjectief, in de andere niet. Bij ons, bij voorbeeld, is goed zoo wel {un) bien als bon; in het Fransch. daaren- tegen is bien weder tegelijk een substantief {eene bezit' ting) en een bijwoord {wel). En om ook' een voorbeeld van de ongelegenheid van den verschillenden omvang van het gebruik der woorden in verschillende talen aan te voe- ren; van eijeren zeggen wij en zij die Hoogduitsch spre- ken, dat zij gelegd worden. Hierdoor, en ons pasigraphisch woordenboekje bewijst het, zou men gevaar loopen, tot een Franscliman van mettre des oeufs iß gaan spreken, en zelf de uitdrukking pondre son chapeau sur la table te be- zigen. Doch wij behoeven ons niet verder te vermoeijen om meer voorbeelden op te sporen, ten einde te doen zien, tot welke ongerijmdheden en misleidingen het gebruik van ( 216 ) zulk een middel zou strekken; evenmin willen wij met staaltjes aantoonen, met hoe weinig oordeel de 'genommerde woorden boekjes, welke de auteur bij zijn schrijven gevoegd heeft, bewerkt zijn. In één * woord« op zulk eene wijze is ^ene eenheid van spraak te bereiken, maar verwarring van de bestaande spraak te duchten. Bij gevolg komen wij tot het besluit, dat ons weten- schappelijk ligchaam zich niet tot de bevordering van zulk een onwetenschappelijk iverk mag leenen, noch onze Re- gering mag aanraden het verzoek van den adressant inte« willigen. W. G. BILL. M. DE VEIBS. GEWONE VERGADERING DESAFERING TAAL- LETTER, 'GESCHIEDKUNDIGE EN WIGSÊEaiGE WETENSCHAPPEN, FURDY DBN 12^ 8KPTBI1R 1864. Tegenwoordig de Heeren: c. w. opsooiur, d. hartuvo, L. 1. P. JASSSBlf» J. TAN USIFNSP, W. G. BRILL, e. DBTRBSAZ., 0* H. H.'DBLPRAT, L. PH. G. YAN DBN BBBGH, ë. H* HOLWBRDA, ff. BBBTS, B. C BAKHUIZBIf TAFF DBPf BBDCK. L. A. TB WDCBLBL, R. PRUm, t. P. SIX, ^.B^GOUDSHITyB. G. MILLIES, J.HOPPMAf, W. G. HIBBS, J. a. SGHOLTBIf, G. MBBS AZ., «1. G. G. BOOT. Het Proces- Verbaal der vorige Verg Adering wordt gele- zen en goedfgekend. Ingekomen kennisgeving van den Heer a lbbhans, dat hij deze zitting niet kan bijwonen. De Secretaris bericht, dat hij ontvangen heeft uit Bo- logna een Latijnsch gedicht de soedere inter Oallqs et Bri- tannos contra Moscos inito anno MDCCCLII met het lemma: Soli Deo honor et gloria, ter mededinging in den HoeuStiaanschen wedstrijd; uit Reggio van den schrijver i>. viT&iOLi Asinus Pontanianusf zijnde twee satiren in gesprekvorm over de tegenwoordige methode van onderwijs en de vetwaarlozing der Latijnsche taalsfudie in Italië; VSäSL. ëN UKDËO. AVD. LBTTSRK. DBliL VIII. 15 (218) Dit Leiden eene aitvoerige missive van Dr. lucian mûl-. LEB, ter zake van het niet bekroonen der Semisaecularia libertatis Nederlandieae. De Vergadering beslät dezen brief in handen te stellen van den Vorsitzer, om zoo noodig de Afdeeling daarmede bezig te honden. De Secretaris brengt verder ter keunis van de Afdeeling, dat de Heer J. h. holwe&da zich bereid heeft verklaard om na te gaan of hij de taak der uitgave van Simpliduë kan op zich nemen en dat de Heer a aoxbr steâtinohhaar aan zich verplicht heeft door de zorgvuldige bewer-king van de lijst der plaatsnamen- in de provincie Groningen. Deze lijst en die van Drenthe zijn nu ter perse en daarmede zal dit werk voltooid worden. De Heer oelprat brengt hulde aan de nagedachtenis van Mr. i. a. nuhopf, die op den iO^^^ Juuij. 1863 aan de Akademie is ont Vallen, maar van wien nog geen ne- croloog geleverd is. De Spreker, door veeljarigen omgang met NUHOFF bekend, schetst diens vorming en treedt in eene uitvoerige ontwikkeling van zijne verdiei|^ten, vooral voor het archiefwezen en de geschiedenis van* Gelderland. De Heer oelprat ontvangt den dank der Vei^adering voor het voorgedrageue en verklaart zich bereid deze levens- schets voor het Jaarboek af te staan. Daarna leest de Heer ihr überzeugte voor eéner bijdrage over philippus a leidis en diens iradatus de cura reiptjAlicae et aorte principarUis. In eene inleiding vestigt de Spreker de aandacht op het belang van dat geschrift voor de geschiedenis van het tijdperk van den endergang van het leenstelsel. Hij onderzoekt daarna de betrekkelijke waarde der beide uitgaven van 1Ö16 en 1701. en toont met voorbeelden aan, dat het op vele plaatsen moeite kost om de bedoeling van den schrijver uit de niet zaivere Latiniteit te vinden. Tervolgens tracht hij den tijdy waarin het stok eerst ontworpen, daarna uitgebreid is, te bepalen en deelt eenige bijzonderheden mede over het leven van den schrijver en over zijne. Verhouding tot de geschiedenis Tan zijnen tijd. Eindelijk stelt hij zich de vraag voor, met welk doel de Traetatus geschreven is, en meent dat de vierde rubriek het antwoord daarop geeft. Ph. van leidbn wilde bewijzen, dat een vorst terug mag men, wat hij onrechtmatig geschonken heeft. De Heer vauiN verzoekt verlof om zijne mededeeliug in de volgende vergadering voort te zetten. Het medegededelde gaf den Heer bakhuizen van obn b&ink aanleiding tot een tweetal vragen. De eerste betrof de voorzaten van PHiUFPUSf vooral pibtbr van lkidbn. en obbbit albwuns. Hij wenscht dat de Heer ï&uin ook over hen zijn onder- zoek uitstrekke. De tweede betreft det» tijd, waarin de ean» êuUatio voor den graaf van Vlaanderen gesteld, een stuk van gelijke strekking als de tractatus van phiuppus, te huis behoort. Spreker meent dat die. ouder is dan de Traciatiu. * De Heet ïbian antwoordt, dat hij over dit punt in zijn verder betoog spreken zal^ in dat de duistere plaats over GERRIT albwuns hem niet is ontgaan en mede zal wor- den besproken. De uitnoodiging door den Heer van dbn BRINK tot hem gericht, om zijne verhandeling voor de wer- ken der Afdeeling aan te bieden, zal hij in nadere over- weging nemen. Hierop wordt de vergadering gesloten. 15 OVEE PHILIPS VAN LEYDEN BN ZUH WBBK DE CURA EEIPÜBLICAE ET SORTE PRINCIPANTIS. DOOE B. P B V 1 W. Met iedere omwenteling in den staat gaat een verande- ring in de staatsbegrippen gepaard. Met de nieuwe instel- lingen verrijst een nieuw stelsel van recht. Geen wonder. De zedelijke mensch kan geen vrede hebben met hetgeen wordt, tenzij hij overtuigd is, dat het recht heeft om te bestaan. Ieder feit, zal het voortduren, moet op een recht berusten. De nieuwe staat moet zich rechtvaardigen, eer hij zich volkomen vestigen kan. Gewoonlijk meent' men dat de verandering der begrip- pen aan de verandering der toestanden vooraf moet gaan, en dat de "omwenteling veroorzaakt wordt door eennieuwe wijsbegeerte. Zoo schrijven de vijanden der Fransche revo- lutie deze toe aan de leer van wijsgeeren en encyclopedis- ten, die kort te voren was opgekomen. Uit het ongeloof verklaren zij de omwenteling. Maar is die verklaring juist? Zij is in strijd met de ervaring. De begrippen wijzigen zich niet willekeurig, maar alleen onder den drang van gewijzig omstandigenden en naar den eisch van nieuwe behoeften. Het recht is eeuwig en onveranderlijkj maar alle menschelijke rechts begrippen zijn slechts relatief waar, en worden slechts zijn. Veranderen de toestanden, dan veranderen de staatsbegrippen evenzeer als de staatsinstellingen. ïmerks de behoeften, die aan de nieuwe toestanden eigen zijn, vorderen voldoening, en die voldoening is vaak in strijd met de erkende begrippen van recht zijn. El als met de beständende instellende instellende. De omwenteling begint dus met het schenden dier rechten. Maar kunnen het wezenlijk rechten zijn, die noodzakelijk miskend en verbroken moeten worden? Zoo iets is ondenkbaar. Zoodra men doordrongen is van de noodzakelijkheid der omwenteling, is men ook overtuigd van haar rechtmatigheid. Een nieuwe theorie moet dat recht bewijzen. Zij moet wettigen wat reeds geschied is en wat nog onvermijdelijk gedaan moet worden; veroorzaken kan zij onmogelijk wat reeds in vollen gang. Het is derhalve niet waar, dat de leerstellingen van phiologischen encyclopedisten de Fransche revolutie heben uitgewerkt. Het is niet waar, dat het woord van roussaü door BOBBSPiE&BB daad geworden is. Quoth's faust heeft gelijk: in den beginne was niet de gedachte maar de daad; en de daad is geboren uit de noodzakelijkheid om dus te doen. De groote omwenteling der vorige eeuw is ontstaan uit de behoeften, die geen bevrediging vonden und der oude instellingen; en de wijsgeeren, die de behoeften gevoelden, evenzeer als de menigte, hebben slechts de rechtsgronden aangewezen, waarop de nieuwe toestan den zich vestigen konden. Begrippen en instellingen houden dus Gelijken tred en veranderen gelijktijdig : geen van beide is oorzaak van de wijziging der andere, de oorzaak der (222) Wijziging van beide ligt in dëu vooraitgang der meiisch-heid. De geschiedenis der begrippen is om deze reden van die der feiten niet te scheiden. Om een van beide te leeren kennen moet men ze beide beschouwen. Een historia dogmatum afgescheiden van de hütoria rerum gestarumis en onding. De Fransehe revolutio is niet te begrijpen zonder de kennis van de leer der gelijktijdige philosophe; de leerstellingen dier philosophen worden wederkeerig verklaard uit de gebeurtenissen van hun tijd. Het is een andere omwenteling dan die der vorige eeuw, waarop ik Uwe aandacht heden wensch te vestigen. Ik wil Uw aandacht bepalen bij den ondergang van het leenstelsel in de 14^« en 15^® eeuwen — want 'zoo- min als de Fransche revolutie is deze in weinige jaren volbracht; een eeuw en langer zelfs heeft het geduurd, eer de nieuwe be- )ioeften de toestanden hadden gevestigd, waaronder zij be- vrediging vinden konden. Ongelukkig is de geschiedenis van ons vaderland gedurende die eeuw zeer gebrekkig be- kend. Geen gelijktijdig geschiedschrijver» die dien naam verdient^ heeft ze ons geschilderd. Enkele losse feiten ken- nen wij, doch slechts enkele en buiten hun zamenhang. De Hoeksche en Kabeljaauwsche twisten, want deze hébben haar naam aan dit tijdvak gegeven, behooren tot de minst- bekende gedeelten onzer geschiedenis. Maar een gelukkig toeval heeft ons een hoek bewaard, dat de verandering der begrippen van staatsrecht, die met de omwenteling der instellingen gepaard ging, ten duide-lijkste doet kennen. Indien wij het licht, dat daarvan uit-straalt, laten vallen op de enkele feiten, die ons van elders begolden, dan verrijst voor ons oog althans een schulden, bekend zijn, dan verrijst voor ons oog althans een schulden, zonder kleur, zönder levens-gloed, maar in omtrek en in hoofdtrekken juist. Over dat belangrijke boek ga ik U thans onderhouden. Gij weet dat ik den tractaitM de cura reipublicae et eoriè prindpantis van PHILIPS DE LBTDBN bedoel. Het is voor de geschiebenis van den ondergang van het leenstelsel wat de verhandling van haoohiavslli Vel Princi pe voor den aanvang der nieuwe geschiedenis, wat de Esprit dee IjA» van kon- TBsquiKU en het Contrat social van boüssbau voor de ge- schiedenis der Fransohe revolutie zijn. Het toont ons de verandering der begrippen iran recht, die door de nieuwe toestanden gevorderd werd, afgespiegeld in den geest van een der wijste mannen van den tijd. Met bewondering erkennen wij in het staatsrecht, dat de iractätus ontvouwt, dezelfde beginsels waarvan wij yog beden uitgaan. Nieuwe gevolgtrekkingen hebben wij er uit afgeleid, maar de be- ginsels zelve hebben wij onveranderd behouden. Wel ver- dient dan het boek onze aandacht, waarin die zoo lang heerschende begrippen misschien voor het eerst gepredikt zijn. Vooraf eenige opmerkingen van. bibliographischen. Aard. Zij moeten ons in staat stellen om den toestand, waarin de tekst tot ons gekomen is, en de plichten der kritiekte leeren kennen. Er bestan täglich werken van ph. van LBYDEN. De eerste in folio, Ceiden 1516; de tweede in 4^, Amsterdam 1701. De eerste is syao uiterst zeldzaam geworden, dat het de tweede is, die aan ons onderzoek noodzakelijk ten grond moet liggen. Die tweede, uitgaaf is een bloote herdruk der eerste: geen nieuw handschrift stond daarbij den ui^jever ten dienste. Het is dus van belang te weten in hoever de nadruk naauwkeurig en te vertrouwen is. Ik kan weinig zeggen van de bevoegdheid van hem die den drink bezorgd beefi% Hij heette sqbashaan pet-zoLD en was bibliothecaris van den koning van Pruisen. Maar hij is in dit geval slechts uitvoerder van hetgeen anderen beraamd en voorbereid hadden. De raadsheer in Kennis uitgetrokken, en meer geschikt om den  den zamenhang van zijn uittreksel, de «steden van Holland, Geen geringe of onschuldige fout I Maar wat veel erger is^ VROEDE ziet voor het merg aan wat geen merg is; hij geeft daarvoor meer of min merkwaardige bijzonderheden uit, doch het eigenlijke stelsel van den auteur, waarop alles aankomt, laat hij onaangeroerd en onvermeld. Hetgeen dus de tweede uitgaaf boven den inhoud der erste bevat is van geen waarde. Al haar verdienste zit in den drink. Deze is veel duidelijker, veel gemakkelijker te lezen "dan de eerste. Het tractaat van let-DEN is vol aanhalingen uit de Romeinsche en Jcanonieke (225) é rechtsbroDDeiii nit klassieln en middeneeuwgche auteurs, vol verwijzingen naar hetgeen elders in het tractaat wordt gezegd. Al deze citaten worden, naar oud gebruik, met de beginwoorden aangeduid. En in de eerste editie worden zij door niets van den eigenlijken t^kst onderscheiden; alles is gedrukt met dezelfde letter. Ook is de interpunctie schaarsch en niet overal juist. Een aantal verkornten verwarren -bovendien den lezer, di&. Daaraan niet gewoon js. Petzold heeft deze bezwaren uit den weg willen ruimen. Hij geeft alle woorden voluit, hij drukt de 'citaten curies, hij zet de zinteekens waar hij meent dat zij behooren te staan. Zoo doende heeft hij de lezers van zijn boek ten hoogste aan zich verplicht. Maar hoe erkentelijk ik hem vopr zijn goede bedoeling ben' ik mag niet. verbergen dat de daad niet volkomen an den wil beantwoordt. Hij heeft niet overal juist gezien wat tekst, wat citaat is, en door ten onpas met cursieve letters te werken heeft den zin meer dan eens bedorven. Ook zijn interpunctie laat veel te wenschen over, en maakt hier en daar den ziu lot onzin, fionduit gezegd, FETZOLD verstond den auteur niet, wieirs w Erken hij uitgaf; hij was niet berekend voor zijn taak. Ik wil dit oordeel met een paar voorbeelden staven. Tot eer zijner ouders getuigt philips van lsydbn, p. 301, dat zij twee hunner zonen aan de heilige dienst gewijd hebben, „videlicet thodriCüh poes., et ghb- râboum hooobstbabt, dé quo etc (volgt een citaat) nee vimm fratrem lUis adhuc aetate decente jocundis," enz. Dit alles is blijkbare onzin, maar wordt duidelijk als men weet dat de woorden nee virum Jratrem tot het citaat beho- ren en uit den tekst moeten wegvallen. De auteur zegt dan, in zijn eigenaardig Latijn, dat zijn ouders hun beide zonen hebben gewijd, terwijl zij zelf nog in de kracht huns levens waren, „illis adhuc aetate decente jo^cundis." Een tweede voorbeeld. In het Latijn van van lstdbn beteekent quarê niets anders dan quia. Waarom niet, in- Dien er wel de Franschen, in hun car, de beteekenis van want aan geven? Dit sdhijnt petzold niet gezien (e hebben, en bij gevolg moet hij een aantal plaatsen niet hebben begrepen. Hij toont het door zijn interpunctie. Van letdbn had gezegd, p. 88, dat de boeten, door de Biomeinsche keizers op sommige vergrijpen gesteld, niet meer tot haar vol bedrag geeischt konden worden, om«):i( de rijkdom afgenomen, en het rijkverdeeld en versnip-perd was. „ Et, 'quare hodie tales divitiae et abundantiae essent, (nam scissum est imperium, et quilibet hodie in suis imperat partibus) poenae hujusmodi et consimiles superpositae ad literam servari non possunt, etc. De interpunctie van PBTZOLD maakt dezen duidelijken zin on begrispel ijk. Hij zet een vraagteeken achter cessant. Et c[uare hodie tales divitiae et abundantiae cessant?'' en hij laat als antwoord op deze vraag volgen;,Nam scissum est imperium'' en wat er verder volgt. Wij moeten dus overal waar de zin onkenbi^ar schijnt, beginnen' met alle leesteekens weg te denken, gelijk wij overal de citaten naslaan en verifiëren. Dat zulk een uitgever bedorven lezingen niet terecht brengt, kan ons niet verwonderen. Hij is niet geroepen om een een eekst te herstellen, dien hij i ook de meest in 't oog vallende druk-fouten der eerste uitgave onverbeterd. Op p. 65 staat tweemaal judici voor indici; de zin is gemakkelijk te verstaan en de verbetering ligt voor de hand, maar pbtzold drukt eenvoudig over wat hij vindt. Op p. 91 staat opeen en denzelfden regel ecnfuêio labiorum voor labarum, en re-ceptores voor receptores; ook hier vereischt de verbetering naauwelijks eenig nadenken, maar pbtzold drukt zonder nadenken den, onzin over. Dat de schrijver de XII Cas- (227 ) een Bonius hei (p. 171) is het ingevallen; hij ho ndt zich aan de lezing der eerste uitgaaf. En toch heeft diezelfde man niet geschroomd hier en daar, zonder aanwijzing, te veranderen, doorgaans wat geen verandering behoefde. „Quais venerandam canitiem, (lezen wij p. 206) Gherardi, procedentis Alewini de stirpe, pro statio republicaè undique circumspectam,... successoribus innotescèret, si' en enz. Itinoteseeret voor notam f aceret is niedläit genoeg, maar niet slechter dan de Latiniteit van den au-teur doorgaans is. Dat hij z66 en niet anders gescEreven heeft blijkt bovendien uit twee andere plaatseri, waar hij dezelfde bewoordingen aanhaalt: p. 288 en 382. Desniettegenstaande schrijft PBTZOLD voor ^^quis venerandam ca-.nitiem circomdpect am, "9^ veneranda canities circumspecta" — een schrijfwijs die met den stijl van onzen auteur in vollen strijd is. Maar, hoe onjuist deze eigendunkelijke, verandering moge. zijn, zij laat althans den zin onvervalscht. Op een andere plaats wordt zelfs deze niet ontzien. Yan LEYDEN had geschreven: „Libris civitatum in felicem me- moriam hornm scribuniur nomina, qui murorum construe- tionibus studia sacra applicarunf^ (p. 48). Pbtzold leest verkeerdelijk in en fêlicem aaneen, hij mist nu de praepo- sitie, en voegt daarom (xd in den tekst, zoodat wij „ad mfelicem memoriam'' te lezen krijgen, juist het tegenover- gestelde van wat de auteur bedoeld en geschreven had. Ik zal het bij deze enkele voorbeelden 'laten ; het zijn weinige uit vele, maar zij zijn toereikend, geloof ik, om te bewijzen dat wij ons alleen bij gemis aan dé oorspronkelijke uitgaaf met den nadruk van pbtzold kunnen behelpen. Gezag heeft die 'nad Ruk volstrekt niet. En welk gezag heeft de eerste uitgaaf van 1516 P Wie was de uitgever van deze, wat voor een handschrift heeft hij gevolgd? Mogen wij ons verzekerd houden, dat wij hier den tekst onvervalscht, zoo als van lbyden hem ge-steld had, en tamelijk naauwkenrig afgedrukt, voor ons i hebben? Van de beantwoording dezer vragen hangt zoo veel af voor de kritiek en voor de waardering van den tekt, dat ik het een gelukkig toeval acht dat inij te dien opzichte tot zekerheid heeft doen komen. De uitgever is zekere jodocus fkanconis, natione Leydius; hij draagt zijn werk op aan innebküs go&nelii, en verklaart, in de opdracht, dat hij op aansporing van dezen de uitgaaf ondernomen heeft; over het handschrift of de handschriftten, die hem daarbij ten dienste hadden gestaan, laat hij zich niet. uit. Vincent cobbussbn is al staatsman bekend; onder kabbl V bekleedde hij het gewichtige ambt van financiemeester van Holland en Zee-land, en door de landvoogdes maria van Hongarije werd hij, nevens de voornaamste staatsdienaars, in verschillende und erhandelingen gebruikt. Maar dit verklaart ons nog niet, waarom hij een uitgaaf der werken van philips van LETDEN wenschelijk achtte. Wij vinden de verklaring hiervan in een reeks documenten in de ker kelijke historie en oodheTlen vanv. h(£USSEn), UI. 817, 841, afgedrukt. Daar- uit vernemen wij, dat zekere bartha p&angkbn, die volgens erfrecht patronesse en collatrice was van eenige kanunniks prebenden en vicariën, en daaronder ook van die, welke onze PHILIPS VAN LEYDBN gesticht had, haar rechten wettig gecedeerd en getransporteerd heeft aan niemand anders dan onzen vincent cobnelissen. Oeen wonder dus dat deze de werken van den auteur, wiens stichting hij beheerde, aan het licht wilde brengen. Geen wonder, dat hij daartoe joost van de van letdbns. De moeder van onzen philips was Christina FRANXENsdocl)- ter „CHRIST INA de filiis fbanconis, zoo als de auteur ons zelf bericht (p. 801). En welk handschrift zal nu voor den druk gebiaikt zijn? De gissing ligt voor de hand, dat de autograf van den schrijver in de familie bewaard gebleven, en ten slotte in handen van vincbnt cornelissei? Gekomen kan zijn. Maar wij behoeven ons niet met gissingen te vergenoegen. 