Bijdragen tot de taal-, land- en volkenkunde
5. Tanah anoe bahe ngoelon ngidoel, diséboet „anggon-anggon doerdjana,s watékna sok kalindeukan ® bangsat. 6. Lémah ztalaga ngémbéng ‚r tégésna tanah légok, tjai ti madhab papal ngotjorna koempoel ka téngah, tapi taja pamitjeunanana, ngém- hing '" hae, eta pérbawana, tara djadi djoewal meuli. i. Lomah «kantjah nangkoeb~, nja eta anoe tjara kantjah ditang- husbkhoun, ots watèkna panas, teu bisa ngampihan rédjéki. Ijeu vie doewa pangpandeurina disëboet panggoreng-gorengna, meh boen opa nee ngensken. Vanah pumaheun tem henteu kalis koe beunang milih, koedoe bore stare alitaombal deat Babakoena pisan anoe sarat koedoe bebsevendderd heute tel, aya ete tanah anoe kakara diimahanana. Démi TETN NN pe varserean local tea, nya yeu: KAR sunspot oreeter, dihandapeun tatapakan, koedoe diroe- aman bear beast, awa bedas djeung rérémékan 7 roepa, ka- versenvehan olutel, piring, kendi, talawengkar, kénteng, Buti abon law te ete, Tat beusi watëkna matak teuas kana ‘uy vtavkown aeundent, bawang bodas panjinglar kana LTN BIJGELOOF IN DE PREANGER-REGENTSCHAPPEN. 117 dan de weg) terwijl de overkant (van den weg) daarmee op gelijke hoogte ligt; de aard van zulk een plek is, dat men door anderen overtroffen wordt. Als b.v. iemand die op zulk een plek een huis heeft gezet al rijk is, en daarna iemand (anders) aan den overkant van den weg een huis zet juist tegenover dat hetwelk in de laagte ligt, dan wordt dikwijls de persoon die in het lager gelegen huis woont arm of hij sterft, dat is, hij wordt overtroffen (moet wijken) voor den bewoner van het hooger gelegen huis. 2° „Lèëmah goenting”, dat is grond die wordt ingesloten door de takken van een weg of van een rivier; zulk een plek brengt onheil aan. 8° grond die naar het zuidoosten afloopt want, wel is waar leidt zulk een plek tot lust in het planten, maar (de aanplant) gelukt nooit. 4e Grond die naar het Noord-westen afloopt wordt genoemd vmanggon-anggon djaksaw; daar komen veel twisten voor. 5e Grond die naar het Zuid-westen afloopt wordt genoemd vauggon-auggon doerdjanav en is dikwijls de verblijfplaats van boosdoeners. 6° Grond (genaamd) talaga ngömbëngu, d. w. z. eene diepe vallei, waar het water van de vier windstreken naar het midden stroomt en zich daar vereenigt, maar geene afwatering heeft en stilstaat; het effect daarvan is, dat er op zoo’n grond geen handel wordt gedreven. 7e Grond (genaamd vkantjah nangkoebr), d. w. z. grond als een omgekeerde ijzeren pan; die is warm van aard, daar gaat alles op (kan men niets bewaren of besparen). De twee laatstbedoelde emplacementen worden als de slechtste beschouwd, bijna niemand gaat daarop wonen. Het is niet voldoende een (goede) plek voor een huis te kiezen, die plek moet ook nog door bezweringsmiddelen gezuiverd worden. Vooral is dat een vereischte, (een voorschrift) voor grond waarop voor het eerst een huis wordt gezet. De voorschriften betreffende (de aanwending) van die bezwerings- middelen zijn de volgende: le Op elken hoek moeten onder de neuten worden begraven : roest, witte uien en 7 soorten van scherven, zooals van flesschen , borden, géndi’s, gebarsten of gebroken aarden potten, dakpannen , metselsteenen, aarden kruiken of andere. Roest maakt dat de aarde hard, stevig wordt, zoodat deze niet inzinkt; witte uien zijn een 11% BIJGELOOF IN DE PREASGER-REGENTSCHAPPEN. panjakit: ari rérémékan. toembal njingkirkeun dédémit noe aja didinja. 2. Lamoen tanahna katjida tiisma, eta koedoe diroewangan huengboe, ambeh djadi haneut. Mérénahkeunana imah oge koedoe diatuer; sabeunang-beunang toekangeun imah koedoe leuwih pan- djang tibatan boeroewan, watékna soepaja bisa ngampihan rédjéki, lartina reja anoe diampihan tinimbang anoe dikaloewarkeun '!. Samemeh imah diadégkeun oge, pinjanghareupeunana geus diatoer, hurana njanghareupna imah teh aja atoeranana, noeroetkeun wëwë- dulan unoe bogana; noe dipambrih, soepaja loeloes rahajoe, adoh '* bulla parék rédjéki, sapérti: ]. Anoe wéwédalan di Ahad, koedoe njanghareup ngidoel , pan- tona diténgah-téngah. 2. Anoe di Sénen wéwedalanana, njanghareupna koedoe ngaler, pantona sabeulah ti wetan. N. Lamoen wéwédalan di Salasa imahna koedoe njanghareup vazader, pantona di tèngah-tèngah. 4+. Anoc dhlahirkeun di Rebo, njanghareupna koedoe ngidoel, puttona cditengah-tensah, a Ves anue di Kémis didjoeroekeunana, imahna koedoe njang- lutcup watetan, pantona ti kidoel atawa ti kaler. Atawa njangha- ieupua lush Ka kaler hade, ka kidoel hade, ngan pantona koedoe bl owe Geeks (io Att ave wewedalan di Drvemash njanghareupna koedoe ngoe- Oe DOL Ca Kater atawa U kidvel. basten vrei dissasharcupseun nugaler atawa ngidoel, pautona i] whl hore sden th sabeutot Roe + Uepana wewedalan dt Saptee. imahua koedoe njanghareup besc teber Eo geataGortun sabia U weta. Alvast are eenn ageren ach Dezen meattehareupkeun imah ka koelon abe ha WeGi sucuowenue Lanse wsaghareup ka djalan. Vii balsube maalt (aie vanen ase haa manghareup ngetan atawa tier tone tebe aleen waste Kia NALIN LUTUILA : ujanghareupna teh BBN aha oleum ughdeet Dee, sagadaa di sist djalan anoe BIJGELOOF IN DE PREANGER-REGENTSCHAPPEN. 119 middel tot verdrijving van ziekte en scherven zijn een bezwerings- middel tegen de geesten, die zich daar ophouden. 2° Als de grond zeer koud is, moet men er specerijen in begraven, opdat hij warm worde. Ook de plaatsing (eig. de bepaling van de plaats voor het huis) moet volgens bepaalde gegevens geschieden; zoo mogelijk moet het achtererf langer zijn dan het voorerf, opdat er wat bewaard, over- gespaard kunne worden, d. w. z., hetgeen wordt overgespaard is meer dan hetgeen wordt uitgegeven. Vóórdat het huis gezet wordt, is reeds bepaald naar welken kant het front zal maken, want het front maken van het huis wordt bepaald met inachtneming van den geboortedag des eigenaars; men beoogt daarmee: voortdurend welzijn, bevrijd blijven van rampen en eene gemakkelijke kostwinning (voor den eigenaar van het huis). le Het huis van iemand dieop een Zondag geboren is, moet front maken naar het Zuiden en de deur moet in het midden zijn. 2e Indien de geboortedag van den eigenaar op een Maandag valt, moet het huis front maken naar het Noorden en de deur moet aan de Oostzijde zijn. 3e Valt de geboortedag op een Dinsdag, dan moet het huis naar het Noorden front maken en de deur in het midden staan. 4e Wie op een Woensdag geboren is, moet zijn huis naar het Zuiden front laten maken en de deur moet in het midden zijn. 5e Van iemand die op een Donderdag geboren is, moet het huis naar het Oosten front maken en de deur in de Zuidelijke of Noor- delijke wand worden aangebracht. Het huis mag ook naar het Noorden of het Zuiden front maken, maar dan moet de deur aan de Oostzijde zijn. 6° Van iemand die op een Vrijdag geboren is, moet het huis naar het Westen front maken en de deur aan de Zuidzijde worden aangebracht. Als men het huis naar het Noorden of naar het Zuiden front laat maken, dan moet de deur aan de Westzijde zijn. 7e Van iemand die op een Zaterdag geboren is, moet het huis naar het Zuiden front maken en de deur aan de Oostzijde zijn. Tegenwoordig is men al bijna gewend om het huis naar het Oosten front te laten maken, vooral wanneer het (dientengevolge) met de voorzijde naar den weg komt te staan. Vroeger waren er in het geheel geen huizen die front maakten naar het Oosten of het Westen, omdat daardoor ziekten ontstonden, 120 BIJGELOOF IN DE PREANGER-REGENTSCHAPPEN. ngoedjoer ngaler oge. II. Ti ngadégkeun nöpi ka anggeusna. Oepama geus diatoer pitémpateunana djeung pinjanghareupeunana kitoe deui toembal-toembalna sadija, teu aja noe kaliwat, toeloe) mili powe anoe hade pikeun ngadégkeun. Démi powe anoe hade teja pikeun ngadégkeun imah, nja eta pows Ahad, sabab goesti Allah oge ngadamélna boemi langit mimi- Linn powo eta, Tatapi kitoe oge koedoe milih Ahad anoe aloes. Piioeknneun ngadégkeun, di téngah-téngah lahan anoe rek dii- mahnn tejn didjijeunan lombang. ‘Ti poutingna diseungeutan damar, singsimna toedjoeh, diteun- doun di djéro lombang teja. | Kitn damar koedoe dikanjahokeun dëlës mana anoe pangheulana pieren, Oopuma anoe pangheulana pareum teh, délés noe njanghareup nygnler, djadi sabeulah ti kaler koedoe diroewangan deui rérémékan tocdjoch roopa, tjara noe énggeus, sabab maksoedna eta damar nosdoshkeun beulah ti mana anoe aja keneh dédémitna. [mookna, dina waktoe rek ngadégkeun teja, damar ditjokot diganti dipölakan anak tjaoe manggala djeung djawer kotok. [imi kasintna boros tjaoe manggala matak awet djaja noe ngeu- sian, djnwor kotok, watékna tara roentag. Knijaba ti boros tjaoe manggala djeung djawer kotok, deukeut lombang teh koedoe disadijaiin tjibejas dina djadjambaran. Barang rek prak ngnddgkeun, koedoe adan heula djeung matja dod salamét. Sangyeus ngaddig koedoe meuntjit hajam, getihna dikoetjoerkeun kana lombang teja, djeung gétih noe aja keneh dina beuheungna koedoe dioelas-aleskeun kana tihang. Eta hajam minangka parepeh , maksoedna noe matak gétihna dikoetjoerkeun kana lombang , soepaja BIJGELOOF IN DE PREANGER-REGENTSCHAPPEN. 121 de huizen waren slechts gericht naar het Noorden of het Zuiden, zelfs (al stonden zij) aan den kant van den weg, die recht naar het Noorden liep. Il. Van het oprichten tot aan de voltooiing. Als de plaats waar het huis gebouwd en de zijde waarnaar het front zal maken reeds bepaald en bovendien de bezweringsmiddelen gereed zijn en niets vergeten is, dan kiest men den voor het bouwen van het huis geschikten dag. De dag die goed is om het huis te bouwen (d. w. z. er mee te beginnen) is de Zondag, omdat God met het scheppen van aarde en hemel op dien dag is begonnen. Men moet echter een goeden Zondag kiezen. Als men morgen zal bouwen (dus op den dag voordat men begint te bouwen) wordt midden in den grond waarop het huis zal gebouwd worden een kuil gegraven. Des avonds wordt een lampje aangestoken met 7 pitten en in dien kuil gezet. Van die lamp moet men maken dat men weet (dus: moet men nagaan) welke pit het eerst uitgaat. Als b.v. de pit die het eerst uitgaat de naar het Noorden gerichte is, dan moet men aan de Noordzijde weer 7 soorten van scherven begraven, zooals die welke reeds (begraven zijn), want de bedoeling van die lichtjes is, aan te wijzen, aan welken kant zich nog geesten bevinden. Den volgenden dag wanneer men wil gaan bouwen, neemt men de lamp weg en plant pisang manggala en djawer kotok (hanekam) in den kuil (waarin de lamp heeft gestaan). Het effect van het binnenste van den pisang manggalaboom is, dat de bewoner van het huis lang zal leven en gezond en krachtig zijn, van de djawer kotok, dat het huis nooit zal instorten. Behalve het binnenste van de pisang manggala en djawer kotok moet dicht bij den kuil rijstwater worden klaargezet in een groote aarden kom. Als men met bouwen wil beginnen moeten eerst de adan (de aan- kondiging van het gebed) en de dod salamet uitgesproken worden. Wanneer de stijlen al staan moet men een kip slachten en het bloed van die kip in den kuil laten vloeien, terwijl het bloed dat 122 BIJGELOOF IN DE PREANGER-REGENTSCHAPPEN. noe ngeusian oelah bidjil gétih, tégésna meunang tjilaka népi ka bidjil gëtih. Ari noe matak dioelas-aleskeun kana tihang, soepaja anoe migawe eta imah oelah bidjil gëtih. Geus kitoe eta lombang ditjitjian deui tjibejas noe beunang njadijakeun tadi teja, kasiatna, soepaja noe ngeusian oelah kakoe- rangan bejas. Dimi sanggeus ngadég, pabidähan anoe dianggo nja eta: 1. Bilangan rejana daroeroeng, lamoen dibagi opat koedoe njesa doewa. Anoe matak koedoe dibagi opat, noeroetkeun bingbilangan : Koeroeng, sarang, wangke, wangkong. Kita bingbilangan noe opat pada aja karépna. NSocroeng karépna kasoeroeng koe napsoe, tégésna tatjan lila ditjitjinganana kaboeroe didjoewal atawa ditinggalkeun. Narang hartina njarang sagala balahi, nja yeu bingbilangan nnoe hade. Wunngke tégésna bangke, karépna eta imah weuteuh keneh, youn dipake noe hilang. Wangkong tigésna ngawangkong atawa ngawadoel, watékna ela imah sok dipake ngawangkong. '$ Ari ngitoengna dina sesana ngabagi koe opat teja: Oepama sexana hidji ninggang di soeroeng watékna goreng, sakoemaha noe geus diséboet di loehoer. Lamoen njesa doewa, ninggang di sarang, watékna hade djeung satocloejna, Kta sababna noe matak sesana ngabagi koedoe doewa teh, soepaja ninggang di sarang, Bingbilangan bahas hénteu aja katangtoeanana. koemaha meu- djeuhnann bae, ngan di lébah énggon koedoe aja bahas noe ditang- karakkeun, kasiatna tara keuna koe sirép. BIJGELOOF IN DE PREANGER-REGENTSCHAPPEN. 123 daarna nog in den strot is (achtergebleven), op verschillende plaatsen aan de stijlen gesmeerd wordt. Die kip dient als be- zweringsmiddel en de reden waarom men het bloed in den kuil doet vloeien is, dat het bloed van de bewoners niet worde gestort , m.a.w. dat hun geen ongeluk moge treffen waarbij het tot bloed- storting komt, en men smeert (bloed) aan de stijlen , opdat het bloed van de personen die het huis bouwen niet worde gestort. Daarna wordt de kuil begoten met rijstwater, dat reeds van te voren was gereed gemaakt (en wel), opdat de bewoners geen gebrek aan rijst zouden hebben. Wanneer (de stijlen) reeds staan, worden de volgende bijgeloovige gebruiken in acht genomen: le Als men het getal, dat het aantal daroeroengs (de heele bam- boe’s waarop de vloer rust) aangeeft door 4 deelt, moet er 2 overblijven. Het gedeeld worden door 4 staat in verband met de (vier) ge- tallen (eig. speciale getalnamen): soeroeng, sarang, wangke en wangkong. Die getalnamen hebben hunne bedoeling. So e- roeng beteekent dat men door hartstochten, begeerte zal worden voortgedreven, m.a.w. dat niet lang na het betrekken van het huis, dit zal worden verkocht of verlaten. Sarang beteekent verdrijven van alle rampen, dat is (dus) een gelukkig getal. Wangke of bangke duidt aan dat het huis, terwijl het nog nieuw is, door een lijk zal worden gebruikt (m. a. w. dat er spoedig iemand in zal sterven). Wangkong beteekent babbelen of kletsen en dat duidt aan, dat het huis dikwijls zal worden gebruikt om te babbelen of te kletsen (m.a.w. dat het druk bezocht zal worden). De berekening van het overschot der deeling door 4 (geschiedt als volgt). Als de rest 1 is en dus op soeroeng valt, dat is slecht, zooals hierboven reeds is gezegd. Als er 2 overblijft komt men bij het deelen (of liever bij het aftellen) op sarang, wat een goed teeken is enz. Daarom moet de rest der deeling 2 zijn, opdat (bij het aftellen der daroeroengs), de laatste op sarang valle. Voor de bahas (de vloerlatten op de daroeroeng’s) zijn geene bepaalde getallen vastgesteld (die neemt men maar) zooals dat het beste uitkomt, alleen moeten de bahas op de plaats waar het bed komt te staan, met de holle zijde naar boven gelegd worden , daar- 124 BIJGELOOF IN DE PREANGER-REGENTSCHAPPEN Alam ajeuna mah djangkoengna imah, gëdena panto, geus beda pisan djeung djaman baheula, da baheula mah kabeh oge aja bingbilanganana. Ari oekoeranana mah kaki atawa dim bae, ngan bilanganana aja atoeranana, sapérti bilangan pandjangna tihang koedoe tjiplés dibagi génép, nja eta noeroetkeun bingbilangan Séri katampeujan, roh kala, katiban kala, oendang lajoean, soegih moekti, beurat beunghar. Ari ngitoengna tjara tadi bae, noeroetkeun sesana ngabagi. Lamoen tjiplës ninggang dina bingbilangan beurat beunghar, nja eta noe pangaloesna, sabab bingbilangan noe bijeu teh génépa- nana pada mawa karép sapérti: lamoen njesa hidji, ninggang dina séri katampeujan, watékna sok kadjongdjonan, '* sanadjan teu boga bejas atawa balandja oge, ngeunah-ngeunah bae, hénteu daek balangsijar. Njesa doewa ninggang dina roh kala, watékna géringan. Njesa tiloe ninggang dina bingbilangan katiban kala !5, pérbawana sok oenggah bale watangan 1*. Lamoen njesa lima eta hade 17. Nja kitoe deui roebakna panto koedoe noeroetkeun bingbilangan noe bijeu, ngan djangkoengna geus pasti koedoe sahibas tjeuli, sabab pérbawana lamoen aja bangsat asoep, tangtoe lébah panto kadenge réketna koe noe boga imah, masih keur hées oge. Oerang dijeu mah ana njijeun imah, powejan ngadégkeun oge sok népi ka térap soehoenan. Oepama geus térap eta, koedoe maen réboetan , atoeranana kijeu. Eta imah dikoebëng koe rara atawa tali lian ti eta, digantoengan BIJGELOOF IN DE PREANGER-REGENTSCHAPPEN. 125 door zullen toovermiddelen om iemand in slaap te maken nooit effect hebben (op de personen die daar slapen). Ten opzichte van hunne hoogte en de grootte der deuren ver- schillen de huizen die thans gebouwd worden aanmerkelijk van die van vroeger, omdat daarvoor toen eene bepaalde berekening werd in acht genomen. De maten (die men bezigde) waren voeten en duimen, maar het aantal (voeten en duimen) moest aan zekere voorwaarden voldoen. Zoo moest b.v. het getal dat de lengte (hoogte) der stijlen aangaf deelbaar zijn door zes en zulks in overeenstemming met de getal- namen: Séri katampeujan enz. (zie Soend. tekst). De berekening geschiedde als zooeven (is uitgelegd) met inacht- neming van het overschot der deeling. Als de deeling opging en men dus bij de aftelling kwam op den getalnaam beurat beunghar, dan was dat het beste. Want de zooeven genoemde getalnamen hebben alle zes hunne bedoeling b.v.: als er één overschoot kwam men (bij de aftelling) op séri katampeujan, dan was dat een teeken dat de bewoners onver- schillig, lui zouden worden en al hadden zij geen rijst of geld, maar kalm met de handen in den schoot zouden blijven zitten en er niet op uit zonden willen gaan om den kost te verdienen. Als er 2 overschoot dan kwam men (bij het aftellen) op roh kala en dat was een teeken dat er veel of dikwijls zieken in huis zouden zijn. Bleef er 3 over, dan kwam men op katiban kala en dat beteekende dat de bewoners de landraadzaal (paseban) zouden binnen- gaan, (m.a. w. dat zij dikwijls met politie en justitie te doen zouden hebben). Als er 5 overbleef, dat was goed (want dan kwam men bij het aftellen op soegih moekti d.i. rijk). Evenzoo was de breedte van de deur afhankelijk van de zoo- even genoemde getalnamen, maar de deur moest in elk geval zoo hoog zijn als de ooren (van een rechtopstaand volwassen mensch) want het effect daarvan is, dat wanneer boosdoeners (het huis) binnengaan er zeker door den eigenaar, ook al sliep deze, gekraak zou worden gehoord in de buurt van de deur. Wanneer de menschen van hier een huis bouwen, plaatsen zij dikwijls den nokbalk op den dag waarop het huis wordt opgericht (d. w. z. de stijlen). Als die nokbalk reeds op zijn plaats is gebracht, dan moet er 126 BIJGELOOF IN DE PREANGER-REGENTSOCHAPPEN. warna-warna kadaharan kajaning : koepat, tangtang-angin '®, opak 1°, borondong 2, dodol 2', wadjit #2 djeung lian ti eta, sarta di oenggal djoeroe dina tihangna digantoengan tjaoe toeroejan djeung tiwoe leundjeuran. Ari dina soehoenanana diteundeunan pare, kalapa, papakean djeung warna-warna kadaharan tjara di handap. Dimana geus ngadoë, gér pada méréboetkeun koe noe digarawe djeung koe bararoedak kadaharan noe dihandap djeung noe di loe- hoer teh; ngan pare djeung papakean hénteu. Parena diampihkeun ka leuit, didjijeun djimat pamikat pare, papakeanana diteundeun. Ari noe matak make atoeran maen réboetan sarta di soehoenan diteundeunan pare djeung papakean, eta maksoedna soepaja noe boga imah oelah kakoerangan rédjéki, saroepaning papakean, pare djeung kadaharan. Satoengtoeng imah keur rangkaj keneh, koedoe bae diseungeutan damar ti peuting, soepaja noe bogana tjaäng pikirna tégésna euweuk kasoesah, djeung ambeh oelah diénggonan djoerig. III. Pindah. Samemeh imah anggeus pisan, sapérti kari njémpedanana, atawa kari ngagolodogan, eta imah koedoe geuwat dipindahan, sabab lamoen dipindihan geus anggeus pisan, pérbawana matak ngédoel ka noe ngeusian. Di oenggal djoeroe eta imah koedoe diteundeunan kele pinoeh koe tjai, tapi kelena oelah di dengdeng. Ari waktoena pindah koedoe milih powe noe hade djeung koedoe powe wéwédalan manehna atawa pamadjikanana. Démi parabotna anoe baréng djeung djélémana dibawa pindah, nja eta: 1 samak anggél, 2 pabejasan, 3 tjai, 4 léboe. Anoe matak eta noe 4 pérkara didjijeun loeloegoena parabot pindah, sabab sagala djéléma hénteu meunang tinggal tidinja: samak anggél pikeun sare, pabejasan noe ngahoeripkeun, tjai pon nja kitoe keneh, ari léboe minangka hawoena, sanadjan aja bejas, oepaina taja hawoe mowal djadi sangoe. BIJGELOOF IN DE PREANGER-REGENTSCHAPPEN, 127 réboetan worden gehouden op de volgende wijze. Om het huis heen wordt bindgaren of een ander soort touw gespannen en daaraan worden allerlei spijzen gehangen zooals: kétoepat, tangtang-angin , opak, borondong, dodol, wadjit enz. en op elke hoek (van het huis) worden de stijlen behangen met pisang in trossen en heele stengels suikerriet. Op de nok legt (hangt) men padi, klappers, kleeren en allerlei spijzen, zooals die welke beneden (zijn opgehangen). Als er gebeden is wordt er gevochten, gegrabbeld door de werklieden en de jeugd, om de eetwaren beneden en boven, alleen niet om de padi en de kleeren. De padi wordt opgeborgen in de rijstschuur en gebruikt als djimat om rijst te lokken, de kleeren worden opgeborgen. Die réboetan wordt gehouden en de nok met padi en kleeren belegd, opdat de eigenaar van het huis geen gebrek zal hebben aan het noodige, zooals kleeren, rijst en (andere) spijzen. Tot aan het einde van den tijd dat het huis nog niet af is, moet ‘s avonds damar worden gebrand, opdat de eigenaar er van aangename gedachten, d. w. z. geen zorg zal hebben en (tevens) opdat het niet door booze geesten zal worden bewoond. III. Verhuizen. Vóórdat het huis geheel af is; b.v. wanneer alleen de latten nog aangebracht moeten worden om de bilik vast te zetten of alleen het maken van een stoep (trap) nog overblijft (te doen), moet men er spoedig in verhuizen (er in gaan wonen), want wanneer men dit doet als het geheel klaar is, dan zal dat oorzaak zijn dat de bewoners lui worden. In elken hoek van het huis moet men een bamboe met water gevuld plaatsen, maar deze mag niet recht afgesneden worden. Voor het tijdstip van het verhuizen moet men een goeden dag kiezen en het moet de geboortedag zijn van den eigenaar of van zijne vrouw. De zaken die de menschen bij het verhuizen meebrengen zijn: 1° matje en hoofdkussen, 2° de rijstmand, 3° water, 4° asch. De reden waarom die vier zaken als de voornaamste worden be- schouwd, die men bij het verhuizen moet overbrengen is, omdat niemand het kan stellen zonder een matje en een hoofdkussen om te slapen, de pabejasan (nl. de rijst daarin) noodig om te leven 128 BIJGELOOF IN DE PREANGER-REGENTSCHAPPEN. Kadjaba tidinja eta léboe aja deui kasiatna, nja eta mawa pangabétah anoe pindah tina imah atawa ririboeg anoe ditinggalkeun ka imah noe dipindahan, soepaja oelah ngarasa teu bétah dina imah weuteuh. Sanggeus boes asoep kadjéro eta imah, lébe atawa doekoen koedoe matja doi di oenggal djoeroe, njingkahkeun djoerig noe njoempoet didinja, djeung njinglar, soepaja oelah kadatangan djoerig ti témpat sedjen. Tidinja toeloej njalamétkeun. Njijeunna énggon oge aja atoeranana tjara njanghareupkeun imah teja, noeroetkeun wéwédalan anoe bogana. 1. Anoe wéwédalan di Ahad lamoen ngora keneh, njijeunna énggon koedoe ti wetan modjok ngidoel; oepama geus kolot, ti koelon modjok ngidoel. 2. Lamoen wéwédalan di Sénen, énggonna koedoe ti koelon modjok ngidoel. 3. Oepama di Salasa, tjara di Ahad, ngan modjokna koedoe ngaler. 4. Anoe wéwédalan di Rébo énggonna koedoe ti wetan, modjok ngaler. 5. Ari noe di Kémis koedoe ti koelon. 6. Noe di Djoemaäh ti wetan. 7. Anoe di Saptoe koedoe ti koelon. IV. Bab pabidähan dina pérkara imah-imah. Moenggoeh bangsa Soenda anoe katjida pisan pértjajana kana adat adat karoehoen, népi ka djadi koelit djadi daging salawasna imah-imah, hénteu pisan aja kéndatna métakeun pamake noe énggeus ditétépkeun koe karoehoenna, anoe dipalar taja lian kadjaba ti hajang loeloes rahajoe, adoh balahi, parék rédjéki. BIJGELOOF IN DE PREANGER-REGENTSCHAPPEN. 129 zoo ook water, en de asch vervangt de stookplaats. Al heeft men (ongekookte) rijst, als er geen stookplaats is, zal de bejas geen sangoe (gekookte rijst) worden. Behalve dat heeft die asch nog een andere kracht, nl. om te maken dat degene die verhuist, van het huis of de tijdelijke woning die verlaten wordt, het gevoel van op zijn gemak zijn meeneemt (en dus wordt asch meegebracht), opdat men zich in het nieuwe huis niet vonlekker zou gevoelen, Nadat men het huis is binnengegaan, moet de lébe (priester) of doekoen in elken hoek (van het huis) een gebed opzeggen, om de booze geesten die zich daar verschuilen te verdrijven en bezwe- ringsmiddelen aanwenden (djampe’s lezen, sirih spuwen of i. d.), opdat het huis niet worde bezocht door booze geesten van elders. Vervolgens wordt een offermaaltijd (salamëtan, sidékah) gehouden. Het maken van de slaapplaats is ook aan regels onderworpen, zooals het richten van het huis, dat is nl. afhankelijk van den geboortedag des eigenaars. le Als hij op een Zondag geboren en nog jong is, moet de slaapplaats aan de Oostzijde worden gemaakt in den Zuidelijken hoek, als hij al oud is aan de Westzijde en (ook) in den Zuidelijken hoek. 2e Als hij geboren is op een Maandag dan moet de slaapplaats zijn in den Zuidelijken hoek, aan de Westzijde. 3e Als hij op een Dinsdag (geboren is), als voor den Zondag (is aan- gegeven) maar dan moet de slaapplaats in den Noordelijken hoek zijn. 4° Die op een Woensdag geboren is moet zijne slaapplaats hebben in den noordoostelijken hoek. 5e Die op een Donderdag (geboren is) aan de Westzijde. 6° Die op een Vrijdag, aan de Oostzijde en 7° die op een Zaterdag, aan de Westzijde. IV. Over bijgeloof betrekking hebbende op het wonen (in huizen). De Soendaneezen die zoo sterk gelooven (gehecht zijn) aan de instellingen en gebruiken van hunne voorouders, zoodat deze bij hen (als het ware) vleesch en bloed worden zoolang zij in een huis wonen, beoogen met het inachtnemen van de door hunne voorouders vastgestelde regelen niets anders, dan (verzekering van) bestendigen voorspoed, verwijdering van. gevaren en voldoende levensonderhoud. Ge Volgr. VII. 9 180 BIJGELOOF IN DE PREANGER-REGENTSCHAPPEN. Oepama aja boedak anoe ngalampahkeun salah sahidjina tjégahna karoehoen teja, teu kira-kira digeunggeureuhkeunana djeung di- tjaritakeun pitémaheunana, noe matak baroedak ajeuna bisa njaho kana eta tjégahan sawareh-wareheun. Ijeu di handap ditjaritakeuu hidji doewa panganggo sépoeh dina pérkara imah-imah anoe meh sarereja pada térang. 1. Oelah sasapoe ti peuting soemawonna malém Djoemaäh djeung Salasa, hade oge sasapoe lamoen katjida pérloena, tapi roentahna koedoe digoendoekkeun didinja bae, sababna sok kaloewar rédjéki tanpa poerwa. 2. Oelah mitjeun roentah powe Djoemaäh atawa Salasa, sababna tjara noe bijeu. 8. Oelah ngala tjai magrib (sareupna) sabab sok ditoetoerkeun bontjeret. 23 Ari bontjeret teja nja eta keujeup bodas. Anoe matak noetoer- keun, njoesoel anakna leungit, soegan kabawa koe noe ngala tjai Ari anakna nja eta keujeup lëmboet anoe beureum. Eta bontjeret tjitjing bae dina bilik atawa dina panto, bari disada. Lamoen kadenge koe noe boga imah, toeloej moerakeun tjai ka panto bari diparantjahan kijeu: #Hih, aing mah teu ka tjai ti peuting, teu mamawa anak sija! Toeh diditoe di imah kaler anoe ngala tjai teh!» Eta djéléma noedoehkeunana ka témpat noe teu aja imahan. Lamoen noe taja imahan teh sabeulah kidoel, noedoeh- keunana ka kidoel, djeung satoeloejna. Eta bontjeret ana geus diparantjahan kitoe, sok toeloej njingkah. 4, Oelah ngadekan tihang sok katoeding teu boga dosa. 5. Oelah kakadekan dina bangbaroeng soemawonnna ngadekan bangbaroengna, matak oenggah bale watangan. 6. Oelah dijoek dina bangbaroeng atawa ngalong panto, matak nongtot djodo. 7. Oelah ngesedkeun ?* soekoe kana sapoe panjaraän, matak rorombeheun.. 8. Oelah njidoeh di parako. BIJGELOOF IN DE PREANGER-REGENTSCHAPPEN. 131 Als een kind een van de verbodsbepalingen van de voorouders overtreedt dan wordt hij zeer streng berispt en hem verteld wat het gevolg daarvan zal zijn; daarom kennen de kinderen thans (eig. zij die thans kind zijn) gedeeltelijk die verbodsbepalingen. Hieronder worden enkele voorouderlijke gebruiken vermeld, be- trekking hebbende op het wonen, welke aan bijna iedereen bekend zijn. le Veeg niet ‘snachts (savonds) vooral niet in den nacht van Donderdag op Vrijdag en van Maandag op Dinsdag. Het is wel goed te vegen (men mag dan wel vegen) als dat erg noodig is, maar (de aangeveegde) vuilnis moet daar (nl. in huis) op een hoop worden geveegd, omdat men (anders) nuttelooze uitgaven doet. 2e Werp geen vuilnis weg des Vrijdags om de zooeven vermelde reden. 3e Haal geen water des avonds bij het ondergaan van de zon (als het donker wordt), omdat men dan dikwijls wordt vervolgd door een bontjeret. Een bontjeret is een kleine witte keujeup (rivierkrab). De reden waarom hij vervolgt, is, dat hij zijn jong naloopt, dat misschien meegenomen is door de persoon die water haalt. Zijn jong is een kleine roode keujeup. Die bontjeret zit in den wand of in het hout van de deur en geeft geluid. Als dat gehoord wordt door den eigenaar van het huis, dan spuwt hij (zij) water naar de deur en spreekt het volgende bezweringsformulier uit: „Ik ben vanavond niet naar de rivier gegaan en ik heb je kind niet meegenomen. Daar, ginds in dat huis ten Noorden, daar is de persoon die water heeft gehaaldy. Tegelijkertijd wijst hij naar het Noorden waar geen huizen zijn. Als er geen huizen zijn naar de Zuidzijde, dan wijst hij naar het Zuiden enz. Als die bontjeret al op die wijze bezworen is, gaat hij meestal dadelijk heen. 4° Hak niet in de stijlen (van het huis) dan wordt men dikwijls belasterd zonder schuld te hebben. 5e Hak niet (spelenderwijs en bij herhaling) op den drempel en hak er vooral niet in, dat geeft aanleiding tot ~perkara’s.” 6° Zit niet op den drempel of in de deur naar buiten te kijken (zonder iets te doen) dan krijgt men geen man of vrouw. 7e Veeg uwe voeten niet af aan een bezem van padistengels, dan krijgt men kloven of barsten in de zool van den voet. 8° Spuw niet op de stookplaats. 132 BIJGELOOF IX DE PREANGER-REGENTSOHAPPEN. 9. Oelah paseja djeung pamadjikan ti peuting. 10. Oelah ngéboetkeun boedek di énggon. Tjeu larangan noe 4 pangpandeurina, matak di sapa koe Nji Sn. 25 11. Oelah ngala seuneu lamoen di hawoe oerang aja seuneu, matak géring panas. 12. Oelah ngomong djeung pamadjikan di énggon, matak paseja. 13. Oelah sisijaran di énggon, matak galak paseja. 14. Oelah sok hehejotan di imah, matak teu boga oejah. 15. Oelah marinan tjai tina kéndi kana kéndi deui, matak tjerewed mitoha. 16. Oelah nakol seéng, matak reja semah. 17. Oelah neundeun hoeroenan soeloeh di imah , matak dihoeroen- soeloehkeun, ** tégésna kabaoed pérkara. 18. Oelah nangtoengkeun goeloengan samak, matak ririwit boedak. 19. Oelah bra-broe papakean, matak géring sa-imah-imah. 20. Oelah noeroeban bejas atawa kedjo koe ajakan, sabab katja- doena Nji Sri. 21, Ari njyoek bejas oelah bari ngomong, matak longlongan 27. 22. Ari njijoek bejas ti pabejasan koedoe mépét bajoe tiloe kali, tigdsna bari njijoek bejas, noe tiloe kali pangheulana oelah ngam- bäkan, bart diparantjahan kijeu: „Noe herang noe ngalenggang noe neeagentjlang, mahal sorangans 7° Tjeu kasijatna soepaja oelah longelougau. v3. Nja kitoe deui lamoen asoep ka leuit aja pamakena, koedoe nyorlaskoun minjak kalapa kana Emboen-Emboenan tiloe kali, toe- low) «iparantjahan kijeu, „Sangratoe tjokot, oelah satjokot-tjokotna , dagon pamere aing, 2° [jeu oge karepna soepaja oelah long- beoog. Pb. Oopamw ngaleuseuhan hawoe oelah njéboet rveuweuhs, matak Malina. th. Lamoen dahar, sangoena beunang njangoe dina hawoe weu- behe, yaspatjoowan oelah dek ngadjak dahar ka batoer, koedoe larighosl bie, soepaja beunghar. BIJGELOOF IN DE PREANGER-REGENTSCHAPPEN. 183 ge Twist des avonds niet met uwe vrouw. 10° Schud uw haar niet uit op de slaapplaats. Door overtreding van de laatste vier verbodsbepalingen wekt meu den toorn op van Nji Sri (eig. wordt men vervloekt door N. S.). 11¢ Haal geen vuur van elders, als er in de eigen stookplaats vuur is, dat veroorzaakt koorts. 12° Spreek niet met uwe vrouw op de slaapplaats, dat geeft aanleiding tot twist. 18° Luis (elkaar) niet op de slaapplaats, dat veroorzaakt hevige twist. 14° Fluit niet (met den mond) in huis, dat zal oorzaak zijn dat men geen zout heeft. 15¢ Schenk geen water uit de eene géndi in de andere over, dat geeft onaangenaamheden met de schoonouders. 16° Sla niet op de seëng (koperen pot), daardoor zouden veel gasten komen. 17e Leg geen bos brandhout in huis, anders wordt men dihoe- roensoeloehkeun d.w.z. in pérkara’s (van anderen) betrokken. 18° Zet geen opgerolde mat overeind, dat geeft aanleiding tot ziekte van de kinderen. 19° Gooi niet overal kleeren neer, dat geeft ziekte in huis. 20. Dek geen ongekookte of gekookte rijst met een zeef, want dat is door Nji Sri verboden. 21e Als men ongekookte rijst opschept, mag men daarbij niet praten, want dan zal de rijst gauw op zijn. 22° Als men rijst opschept uit de pabejasan, dan moet men drie maal den adem inhouden, d. w.z. terwijl men de eerste drie keeren opschept mag men niet ademhalen en moet men het volgende bezweringsformulier uitspreken ....2* De kracht daarvan is, dat de rijst niet gauw op gaat. 23° Ook is het een gebruik dat men bij het binnentreden van de rijstschuur driemaal klapperolie op den kruin (van het hoofd) smeert en daarna het volgende bezweringsformulier uitspreekt: senen. 29 Daarvan is eveneens de bedoeling dat de rijst niet spoedig verbruikt moge zijn. 24° Als men eene nieuwe stookplaats in gebruik stelt, dan moet men het woord veuweuh» (er is niet) niet uitspreken, want dat zou oorzaak zijn van armoede. | 25° Als men de rijst eet die op eene nieuwe stookplaats is ge- kookt, moet men vooral geen andere menschen uitnoodigen om er van te eten, men moet maar voor zich kijken, opdat men rijk worde. 184 BIJGELOOF IN DE PREANGER REGENTSCHAPPEN. 26. Oelah tjingogo di parako, matak heuntjeut oetjingeun. 27. Malém Djoemaäh koedoe ngoekoes sarta oelah pareum damar, djeung koedoe disadijakeun kéndi beunang minoehan, seupaheun djeung roeroedjakan gonjokkeun deukeut damar di téngah imah, maksoedna njoegoeh Nji Sri. Babakoena anoe sok ngalampahkeun kitoe teh, toekang tani anoe hajang dipikaäsih koe Nji Sri. 28. Oelah heës handapeun pangérét, matak ditoempakan koe eureup-eureup. Aja oge hidji doewa djéléma anoe njarita, jen manehna geus papanggih djeung eureup-eureup. Eta eureup-eureup teh djoerig, roepsun djiga nini-nini hideung, babakoena tjitjingna dina pangérét. Oepnma aja noe sare handapeun pangérét, toeloej toeroen noem- pskan, ndpi ku teu bisaeun ngambékan noe sare teh. #0 Oelah heiis nangkarak, matak ditoempakan djoerig. HD Olah wak njod bejas, matak didjoewal koe towa. — _ | QOolah zuk lalangygiran, matak paeh indoeng. 48 Art ujityhoun tji asak kana tjatjangkir oelah leber teuing, natok Wihvolah dounggoun, t&eésna dioenghak batoer. BIJGELOOF IN DE PREANGER REGENTSOHAPPEN. 135 26° Zit niet (gehurkt) op de stookplaats, anders wordt men licht zwanger (of als het een man is, diens vrouw). 27° Des Donderdags avonds moet men wierook branden, mag men de lamp niet uitblazen en moet men een gevulde kéndi gereed zetten (zoomede) de benoodigdheden voor het sirih pruimen en verschillende soorten van roedjak rondom en dicht by de lamp, met het doel om Nji Sri te onthalen. Het zijn vooral de landbouwers, die de genegenheid van Nji Sri willen verwerven, welke zoo handelen. 28° Slaap niet onder de pangérét (balk die in de breedte van het huis op de stijlen ligt) daardoor krijgt men de nachtmerrie. Er zijn enkele menschen, die vertellen dat zij een eureup- eureup hebben ontmoet. Zoo’n eureup-eureup is een booze geest die er uitziet als een zwarte oude vrouw, die voornamelijk (in den regel) op de pangërët zit. Als nu iemand onder de pangérét slaapt, dan komt zij naar beneden en gaat op de slapende zitten (zoodat) deze niet kan ademhalen. 29e Slaap niet op den rug, dat heeft ten gevolge dat booze geesten op den slaper gaan zitten. 30° Speel niet met rijst, anders wordt men verkocht door zijn oom (of tante). 81° Ga niet op den buik liggen met de beenen omhoog (langgir == schorpioen), anders sterft uwe moeder. 82° Als men gekookt water (of warm drinken; verg. tjianeut) in een kopje giet, mag men het niet te vol schenken, anders wordt men getergd, uitgedaagd, d. w. z. men zal onbeschoft behandeld, gebrutaliseerd worden. 136 BIJGELOOF IN DE PREANGER-REGENTSCHAPPEN. AANTEEKENINGEN. pand ‚pabidähan grw. bidäh (Ar. xy), kettersch, ketterij; hénteu moepakat djeung sara (C.). 2. watek volgens (O.): het vermogen van een tooverformulier, hier vermogen effect van de bijgeloovige handeling. a ‚ Kasiat (Ar. go ls) heeft ongeveer dezelfde beteekenis als waték; volgens (C.) — pérbawa, welk woord in die beteekenis ook in dit stuk voorkomt. 4, roengséb (C.) niets dan graat zijn van kleine vischjes; vol- gens (O.) ook: zijn met uitstekende steenen, blootliggende wortels. Soend.— Holl. Samenspr. van Holle en Karta Winata: blu. +7 whénteu roengséb didaharnay — geschikt om gegeten te worden; roengséb: ongeschikt daarvoor, door te veel graten. roengsöb pikirna: onaangenaam gestoorde gedachten, vor, getob. bh awrwt (QO), middel, vereischte enz. (Ar. ha yp) nn. ah awlnmungra en sagawajah, verkortingen van sagala- manera on sagalawajah. an, ate of noha — (Ar. maat). njngnloeden ngoepoek van galoedra of garoeda, Hinoh , acvittlaon, th. a. groot fabelachtig dier en ngoepoek all lakeron in het zand zooals een kip, nadat deze met eed on vleugel daarvoor een kuil heeft gemaakt. Ed de ogg deenden ugooepoek wordt dus gezegd van een terrein, dut or uitbater alaof een groot dier daar in een kuil heeft pote tepg oet to hadtuleukan van gew. lindeuk, mak, tam, beteekent : preninil sya, sioh op zijn gemak voelen of de plaats waar bet led geval im, 10. 11. 12. 18. 14. 17. 18. 19. 20. 21. 22. 23. BIJGELOOF IN DE PREANGER-REGENTSCHAPPEN. 187 ngëmbëng: onder water zetten of, zooals hier: stilstaan van water. mreja anoe di ampihan enz.7; de bedoeling zal wel zijn: opdat er meer ontvaugen dan uitgegeven worde. adoh (Jav.) = djaoeh. ngawangkong, praten kletsen (O); Soend. Holl. Samenspr. van Holle en Karta Winata blz. 169 II: zhajang noeloejkeun wangkongan kamari ijeu teja.r kadjongdjonan zie tonggoj; voortgaan, ook met niets doen, vandaar: indolent, onverschillig. . katiban van Jav. tibâ? — vallen; katiban kala, getroffen, overvallen door rampen. . bale watangan eig. gebouw, zaal, waar gewogen wordt, nl. de schuld of onschuld van beklaagden. oendang lajoean; omtrent de watékna van deze getalnaam wordt niets gezegd. De uitdrukking zal wel eene ongunstige beteekenis hebben, want oendang bet. wet, bevel, en lajoe, verkwijnen, verwelken. tangtang-angin, rijst gekookt in driehoekig gevlochten bamboebladeren. opak, broos, luchtig, bruin gebak van këtanmeel. borondong, gerooste kétan tot ballen samengekleefd door gesmolten arensuiker. | dodol, soort van caramel mou, gemaakt van kétanmeel arensuiker en ingedroogde klappermelk. wadjit, koekjes gemaakt van kétan (heele korrels), overigens dezelfde bestanddeelen als dodol. bontjeret, zie béntet (O), “naam van een zeker insect dat zich ‘snachts laat hooren. Het volgt meestal menschen die ‘snachts naar de rivier of andere plaats daar water is zijn geweest, om hunne behoefte te doen en wel omdat, zooals het volksgeloof wil, zijn jongen, die in het water zouden leven, mee opgeschept werden bij het zich reinigen. Om het insect te verjagen werpt men er veelal naar met een weinig water, onder het uitspreken van de woorden: tah 188 BIJGELOOF IN DE PREANGER-REGENTSCHAPPEN. anak sijaw (daar heb je je kind). Deze lezing wijkt dus eenigszins af van hetgeen mij is meegedeeld. — 24. ngesedkeun grw. kesed (Jav.) 25. Nji Sri of Dewi Sri, de bekende schutsgodin van de rijst. 26. dihoeroensoeloehkeun van hoeroen, samenbinden en soeloeh, brandhout; dihoeroensoeloehkeun = als brandhout samengebonden en samen verbrand worden, of over één kam geschoren worden (QO). 27. longlongan babari bejak (C). 28. nNoe herang noe ngalenggang noe ngagentjlang, mahal sorangans bet. ongeveer: »gy blinkende, heldere, lichtende, gij zijt de allerbeste,» en is een lofrede op de rijst. 29, „Sangratoe tjokot oelah satjokot-tjokotna dagoan pamere aing,# is een verzoek, waarschijnlijk aan Nji Sri, om niet van de rijst te nemen, maar te wachten tot daarvan gegeven wordt. OVER DE TAAL DER JOTAFA’S AAN DE HUMBOLDTBAAI. DOOR H. KERN. De Heer G. L. Bink, zendeling der Utrechtsche Zendingver- eeniging, heeft zich gedurende zijn verblijf aan de Humboldtbaai van 18 Augustus tot 10 November 1898 den tijd ten nutte gemaakt om een lijstje samen te stellen van woorden der Jotafa-taal, welke gesproken wordt door een Papoea-stam aan genoemde baai. Hij was zoo vriendelijk het lijstje mij ten gebruike af te staan, waarvoor ik hem hier openlijk dank zeg. Ik weet van ’t mij aangebodene geschrift geen beter gebruik te maken dan door 't een en ander daaruit mede te deelen als kleine bijdrage tot de kennis der talen van Nieuw-Guinea. Al wie bij ondervinding weet hoe moeilijk het is de klanken eemer taal die men voor 't eerst hoort op te vangen en juist weêr te geven, begrijpt dat eene eerste proeve uiteraard gebrekkig moet wezen. De samensteller der lijst is zich zelven daarvan volkomen bewust: hij verklaart er niet voor in te staan dat de woordenlijst juist is; dat zal al dadelijk in het oog vallen als men woorden welke meer dan eenmaal voorkomen of synoniemen te zamen ver- gelijkt; toch durf ik na herhaald onderzoek wel beweren dat het meerendeel juist 18.4 De oorzaak van het verschil dat men opmerkt hoe een meer- malen voorkomend woord niet overal op dezelfde wijze geschreven is, ligt niet enkel daarin dat het moeilijk is de klanken eener vreemde taal juist op te vangen en af te beelden, maar ook daarin dat niet alle personen dit of dat woord op een en dezelfde wijze uitspreken. Al is een taalgebied nog zoo klein, individueele ver- schillen in de uitspraak blijven overal bestaan. Het nut van woordenlijsten wordt door niet-taalkundigen meestal 140 OVER DE TAAL DER JOTAFA'S AAN DE HUMBOLDTBAAI. overschat. Het gemeenschappelijk bezit van een aantal woorden in twee talen bewijst evenmin iets voor de verwantschap van die talen, als het verschil in tal van woorden die hetzelfde begrip uitdrukken, iets tegen de verwantschap pleit. De gemeeuschappelijke woorden bewijzen niets, wanneer ze in beide talen die men ver- gelijkt, van eene derde, geheel onverwante taal zijn overgenomen; zoo bewijzen de menigte woorden die bijv. "t Javaansch en 't Ma- leisch aan het Sanskrit en ‘t Arabisch ontleend hebben in geenen deele dat Javaansch en Maleisch verwant zijn. Evenmin mag men uit het feit dat er in den oorspronkelijken woordenschat dier twee talen zooveel onderlinge verschillen zijn op te merken, besluiten dat ze niet tot denzelfden stam zouden behooren. | Het is een bij alle deskundigen welbekende zaak, dat bij taal- vergelijking de spraakkunst, in den ruimsten zin genomen, van meer beteekenis is dan de woordenschat, maar zulks neemt niet weg, dat ook woordenlijsten dienst kunnen doen, mits men er ‘t rechte gebruik van make. Daargelaten dat men door sommige woorden in hun bestanddeelen te ontleden enkele eigenaardigheden van den bouw der taal leert kennen, kan men uit den vorm waarin zich de woorden voordoen gevolgtrekkingen maken ten op- zichte van wijzigingen die de klanken in verloop van tijd hebben ondergaan, en zoodoende den oorspronkelijken of althans: oudst- bereikbaren vorm van een woord herstellen. Komt zulk een vorm overeen met dien welken men op gelijke wijze heeft moeten op- maken van klaarblijkelijk hetzelfde, maar een ander uiterlijk ver- toonend woord in eene andere taal, dan is de slotsom, dat er een tijd moet geweest zijn toen de voorouders dergenen die thans het- zalfde woord in zoo geheel verschillenden vorm bezitten in taal- gemeenschap moeten geleefd hebben, behoudens onbeduidende gewentelijke of individueele verschillen. De grondslag van elke echte taalvergelijking is klankvergelijking, of beter gezegd: klankverevening. Naarmate de woordenschat grooter of kleiner is, zal men meer of minder steunpunten hebben. De voor ons liegende woordenlijst nu is niet zoo omvangrijk, dat mon een volledig beeld van ‘t kiankstelsel kan ontwerpen of den tegenwoordigen vorm van alle woorden herleiden tot den oudsten of ouderen vorm. Mij eene vergelijking van ‘t Jotafa’sch met het Mafoorsch, be- speurt men ten opzichte van zekere neigingen in ‘t klankstelsel eene onmiskenbare overeenkomst, hetgeen ons trouwens niet ver- OVER DE TAAL DER JOTAFAS AAN DE HUMBOLDTBAAI. 141 wonderen kan. Die overeenkomst bestaat, vooreerst, daarin dat een oorspronkelijke Ì vervangen is door r. Op zich zelf bewijst dit niets voor eene bijzonder nauwe verwantschap, waut ook het Maori heeft dezelfde eigenaardigheid, en hoewel het Maori tot denzelfden taalstam behoort als het Mafoorsch en Jotafa’sch, staat het van deze twee veel verder af dan bijv. van het Samoaansch, dat omgekeerd elke r vervangen heeft door |. Als voorbeelden van den zooeven gestelden regel strekke ’t volgende. Het woord voor /driev luidt tor, Mafoorsch kior, Javaansch, enz. télu; vhuid, basty is orik, Jav., Mal., enz. kulit: nspiegelr, kerau; vgl. Jav. ilo, ngilo, pangilon; Fidji 1-lloilo, spiegel, ilova, zich spiegelen. Een ander punt van overeenkomst met het Mafoorsch is de neiging van ‘t Jotafasch om den eindklinker van twee- of meer- lettergrepige woorden af te werpen; meermalen gaat ook eene oorspronkelyke k achter een klinker in de sluitlettergreep te loor. Bijv. tor = télu '; por, varken, Florida bolo, Savo polo, Duke of York boro, Bugotu botho; map, dood, — mati. of matai; ât, steen, — watu; us, luis, = kutu; mau. dorp, uit manu, Maf. ménu — wanua; mân, vogel, Maf. man, = manuk. In rum, huis, vgl. Mal. rumah, Maf. rum, Jav. umah, is de geheele lettergreep ah weggevallen. Het ontbreekt niet aan uitzonderingen: sommige woorden komen nu eens in af- geknotten, dan weêr in volleren vorm voor, hetzij naar gelang van de plaats dien ze in den volzin innemen, zooals bijv. in 't Italiaansch, en veel andere talen, of wel in tweederlei vorm ge- bruikelijk zijn bij verschillende personen. Zoo vindt men natu, kind, naast nat-anâ, zoon. Vormen als tema, vader, tena, moeder, zouden desnoods kunnen verklaard worden als ontstaan uit tamang,tinang, overeenkomende met bijv. Samoaansch tamáâ, tind, vgl. ook Sangirsch amang en Mal. inang; voorts abo, kleinkind, te vergelijken met Ibanag afút, doch meer gewoon is Tagalog, Bisaya apú. Hier zou 't accent de oorzaak kunnen wezen dat de eindklinker in abo stand heeft gehouden. Hetzelfde zou men mogen vermoeden van tanta, man, overeenkomende met Ambonsch, Keisch, Arusch, Fidjisch tamata, Samoa, Maori tangata, mensch, volk; te meer omdat zich daardoor *t verdwijnen 1 Het gelijkheidsteeken dient om aan te duiden dat de daarachter staande woordvorm als de normaal Maleisch-Polynesische te beschouwen is. 142 OVER DE TAAL DER JOTAFA'S AAN DE HUMBOLDTBAAI. van den klinker der voorlaatste lettergreep laat verklaren. Andere denkbare verklaringen laat ik rusten, daar wij te weinig gegevens bezitten om tot eene vaste uitkomst te geraken. Over ‘talgemeen zijn de klankveranderingen in ‘’t Jotafa’sch even sterk en grillig als in °t Mafoorsch. De voornaamste er van, voor zoover die met behulp van een voldoend aantal voorbeelden te bewijzen zijn, worden hieronder aangegeven. De k valt vóór eene u gewoonlijk weg, gelijk in "t Mafoorsch, Bugineesch, enz. Bijv. us, luis, = kutu, Maf. uk, Bug. uta, Ambonsch utu; orik, huid, bast, = kulit. Tusschen twee klinkers gaat k in g over, behalve tusschen twee a’s, als wanneer ze geheel wegvalt. Dus igé ', visch, Maf. ijen — ikan: egoj, staart, Mal. ekor, Oudjav. ik, Bisaya ikog; maar wAn, eten nuttigen, = pakan; vgl. Maf. fan, voederen, Ân, eten. Misschien is deë, gras, te vergelijken met Jav. dukut of dukut, in welk geval de regel zóó zou kunnen gesteld worden, dat k tusschen twee gelijke klinkers kan uitvallen. Eene sluitende k kan te loor yuan, zooals wij uit het voorbeeld van mân — manuk gezien hebben; op eene secundaire, uit ¢ ontstane k, als in orik=k ulit in dit niet van toepassing. De 7 is een zeer gewone klank in ‘t Jotafa'sch, maar als wij- siging eener oudere k; een geheel zeker voorbeeld waaruit blijkt dat eene oorspronkelijke g bewaard is gebleven, heb ik niet Kunnen ontdekken. Wel is waar herinnert pugu, betelnoot, op gone treffende wijze aan Skr. pûga, doch de herkomst van dit Nkr. woord is even onbekend als die van ‘t Jotafasche pug u. Mooht de oogenschijnlijke overeenkomst tusschen beide woorden ook vl aan iets anders dan het toeval te wijten zijn, ze is er uiet bes minder vandvelachtij om, zoodat wij er niets uit kunnen afleiden. Du gg ity overgenomen woorden bewijst natuurlijk niets, bijv. in Ion, plus, welks |l reeds tegen het klankstelsel indruischt. Niet bleu hy tar ook ugk gaat in g over; bijv. waga, boot — waspgha De volle vorm is eenigszins bevreemdend, zoodat twijfel Hijet adie olen worapvonkelijkheid van het woord, doch naast wang ka, lou techs bewalwat er eon met nasaal sluitende vorm in Jav. wang- brug, on hterutt aow dot. wagang een regelmatige ontwik- Bolton «ijn ke Weer sdereljjnt gespeld iggeh; de A dient alleen om den korten open ft tL -ltehors dan te duurden; hiervoor bezig ik het teeken der gravis. OVER DE TAAL DER JOTAFA'S AAN DE HUMBOLDTBAAI. 143 De oude h is verdwenen, behalve in ‘t klaarblijkelijk klank- nabootsende hong, hond; vgl. Sundan. haung, gebrul van een tijger. De oorsprong der h in hos, stem, is duister; wel is waar zou men op den eersten blik geneigd zijn het woord in verband te brengen met Maf. wis, taal, spraak, woord, Fidji vosa, Florida bosa, Fate fisa of bisa, Sesake vasa, doch dit is in ‘t Jot. vertegenwoordigd door bos of pos, woord, tabòsa, zeggen (vgl. Jav. péca en wéca, wékea). Het woord the, een, waar- voor 't Maf. sai heeft, herinnert aan Aneitomsch e thi, Maori tahi, Samoa tasi. Hoe ongewoon de overgang van s in h in ’t Jot. ook zij, ‘t Maf. sai pleit er voor, dat the inderdaad op dezelfde wijze ontstaan is als in ’‘t Aneitomsch. We komen later nog op dit woord terug. De ng is deels overgegaan in n, deels in m, juist gelijk if ’t Mafoorsch bijv. nadi uit ngadi ontstaan is. Een voorbeeld in ’t Jotafasch is nanuj, zwemmen, vgl. Oudjav. langhuy, Njav. langi, Dajaksch tangoi. Wat de n aan ’t begin betreft, die kan ‘t gevolg zijn van assimilatie, doch mogelijk is het ook, dat de stamvorm tanguj was, en dan beantwoordt nanuj aan Daj. hanangoi. Overgang van ng in m vertoont tam, midden = téngah; denzelfden overgang vertoont het Maf. dakam, uit Mal. dagang. Als sluitletter valt ng weg, bijv. teni, oor; vgl. Jav. taling; een bijvorm tenja, beantwoordende aan Maf. kná-si (uit talinga-si), — talinga of talingan, vertoont zich oogenschijnlijk in te-tenja fani, z. o. a. doof, eig. geen oor hebbende. Ontleende woorden, gelijk bijv. sarung, sarong, vallen buiten den regel. T blijft meestal onveranderd, in tegenstelling tot het Mafoorsch, waarin de t meestal in k en vóór een i in s overgaat. Voorbeelden zijn tor, drie, = télu; At of ate, steen, — watu; natu, kind, Mota, Aurora natui, Gog natu, Duke of York nat, Jabim lätú, Gilbert-eil. nati, Marshal-eil. nethi; prefix ta of tar in tabòsa, spreken. Uitzonderingen op den regel zijn talrijk , want niet zelden is t vervangen door s zonder dat men er eene reden voor kan vinden; bijv. usa, bosch, =—= utan: us, luis, =kutu; sabegei, tabak, dat trouwens ook in Maf. sa mbako luidt. Grillig is de overgang vant in p, bijv. map, dood, = matai, mati; in plaats van mâp vinden we ook mâb, doch dit zal wel te verklaren zijn als een gevolg der Hollandsche spelling , waarbij een sluitende media als tenuis wordt uitgesproken. Hoe het zij, met b 142 OVER DE TAAL DER JOTAFA'S AAN DE HUMBOLDTBAAI. van den klinker der voorlaatste lettergreep laat verklaren. Andere denkbare verklaringen laat ik rusten, daar wij te weinig gegevens bezitten om tot eene vaste uitkomst te geraken. 