Onder de Dajaks in Centraal-Borneo: een reisverhaal
De legerplaats aan de Long Sombläng. — De bergweg. — Overbrengen der goederen. — Voedingsvraagstuk. — Goederenhut op den Moedoeng (berg) Boetoe. — De waterscheiding tusschen Kajan. — Kajan schoff. — Hongersnood. — Aan den Kajan-Ok. Nadat de präuwen eenmaal verlaten waren, werd het zaak, naar een geschikte slaapplaats om te zien, voordat de nacht inviel. Tot dusverre hadden de kajuitjes der booten ons als saaphutjes voortreffelijk gediend, al stonden wij van tijd tijd met hoofdpijn op vanwege de schommelende bewegenden gedurende den nacht. Aan den linkeroever der rivier verhief zich een heuvel, die zich tot legerplaats uitstekend leende en blijkbaar als zoodanig door tal van reisgezelschappen was gebruikt. Met den mandau gingen de mannen aan het werk om den heuvel van struikgewas te bevrijden, waarbij zij zorgvuldig de door vorige reisgezelschappen geplante laboe spaarden. Nadat onze twee medegenomen regententen opgeslagen waren Männer de Kämpfe de boorden van de prauwen los en kapten die tot planken van i^j — 2 M. lengte, geschikt voor den vloer van hunne te bouwen butten. De boomen, entstokken en roeispanen werden de palen en stijlen der hatten, die met sang-matten gedekt, onzen Dajaks een heel wat betere slaapgelegenheid boden dan ze gedurende de prauwreis op de rolstenbanken hadden gevonden. Men maakte een drietal hutten van lo M. lengte, 2 M. breedte en i^jM. hoogte en koos daarvoor de plaatsen zoodanig, dat de tenten, waarin wij sliepen, van alle zijden beschernd waren. Onze goederen vonden in de hutten een droge plaats, welke hoogst noodig was, aangezien tal van kisten en pakken, endanks alle genomen maatregelen, toch de laatste dagen weder nat geworden waren. Tegen den namiddag waren alien naar omstandigheden vrij goed ingericht en gevoelden wij ons op ons gemak. De vouwstoelen werden voor de tent geplaatst en in half zit- tende half liggende houding gaven wij ons over aan over- peinzingen aangaande het doorleefde gefdurende de laatste dagen. De Kenja's waren intusschen nuttigef werkzaam dan wij. Enkelen hunner, de jongsten in het gezelschap, haalden brandhout uit het bosch en stookten overal voor de hutten vuur aan, terwijl anderen met vischnetten uitgingen en ons later met een paar groote geschubde bewoners van den KSlai kwamen verrassen. Een krachtige warme maaltijd, de eerste op dien dag, sterkte ons tegen het vallen van den avond zeer en toen de heer van Walchren de tonen van deH grammophoon deed klinken, werd de stemming een recht vroolijke. Na de grammophoonuitvoering verhieven de Dajaks hunne stemmen en bezongen tot laat in den nacht hun vaderland en de overleveringen van hunnen stam. Den 28sten November werd gewijd aan het drogen van goederen en aan de besprekingen omtrent onze verdere reis. Al dadelijk vertelde Taman Loedjoek, dat op de komst der honderd Oema Bakoeng's niet te rekenen viel, zoodat het beter was, met de beschikbare krachten over de bergen den tocht naar de Kajanrivier voort te zetten dan aan de Long SSmbSling te blijven wachten. Daarbij kwam, dat de gestadig verminderende voorraad rijst tot spoed noopte en op aanvuUing in de eerste weken niet te denken viel, daar de weg door onbewoond gebied voerde. Er bleven maar. tien zakken over en op de 28 andere, die aan de zorgen der Oema Bakoeng's waren toevertrouwd, mochten we, zelfs als ze spoedig aankwamen, niet te vast rekenen, daar ze toch zeker voor eigen gebruik eenige zakken zou- den hebben geopend. Zoo bleef ons niets anders over dan te trachten dagelijks vooruit te komen en niet te rusten, voordat de eerste kampong zou zijn bereikt, waar ons we- dfer voedingsmiddelen in overvloed zouden wach ten. Taman Loedjoek, begriipende, dat het slagen der onderneming thans geheel en al van hem en de zijnen afhankelijk was, vroeg om zijn loon voor de reeds bewegen diensten in zout en blauw katoen uitbetaald te mogen krijgen. Later bleek, dat hij daartoe door zijne volgelingen was aangepoord, die in geval zij het verlangde loon niet bekwamen, den volgenden dag alleen zouden doorgaan en ons in den steek laten. Heel wat redeneeringen waren noodig, eer we zoover kwamen, dat alles naar den zin der Dajaks werd geschikt en besloten werd, reeds den volgenden dag de jongelui met zooveel goederen als ze konden dragen, vooruit te zenden. Om alles over te brengen zouden elf KSnja's en een paar Maleiers zesmaal te loopen hebben. De zaak werd zoo ge- regeld, dat men de goederen tekelkens een afstand van twee uren verder bracht, waardoor het mogelijk werd om 2 X per dag te loopen en nog in de hut terug te keeren, voor- dat de avond viel. De goederen zouden dan onder een hut ter zijde van het voetpad worden geplaatst en eerst als alles over was, zouden wij op weg gaan. Zoo werd dus voor elken afstand van 2 uren door ons niet minder dan drie y 79 voile dagen besteed. Een andere oplossing van het vraag- stuk Icon niet worden gevonden en dus, hoe onvoordeelig ze ook zijn moge, werden daarnaar toch de werkzaamheden geregeld. De Kenja's gingen den 24sten November vroeg aan het werk. De goederen werden tot geschikte draagvrachten in de rotanmanden gebonden en met Adji Panglima aan het hoofd marcheerde ten 7 ure een troepje van 10 man den berg op. Ten elf ure kwamen ze terug en vertelde Adji Panglima, dat het pad vrij steil liep en dat men het eerste uur aldoor klimmen moest, maar dat men daarna op eenigzins vlak terrein aankwam. Hier nu zou de eerste stapelplaats onzer goederen zijn. Na het middagmaal ging men weder met goederen naar boven en toen ze tegen vijf uur in den namiddag terugkwamen, was het aan alien te zien, dat zij een heel vermoeienden dag achter den rug hadden. Op dezelfde wijze ging den volgenden morgen een grotto der goederen naar boven. De topograaf begon nu ook met de opname van den weg en liet zich daarbij vergezellen door Ambit en Tahir. Aanvankelijk van planzijnde, met den boussole tranche-montagne de peilingen te verrichten, moest hij al dadelijk wegens de talrijke moeie-lijkheden, die het terrein op Leverde, zijn toevlucht nemen tot den smalkalder boussole. Daardoor kon hij zonder veel helpers zijn werk verrichten, zoodat we over meer koeli- krachten konden beschikken. Den 26sten November verlieten wij Long S^mb^ing. De hevige regen, die den ganschen nacht gevallen was, de on wel niet veel goeds van onze eerste bergbeklimming verwachten, doch het vertrek uit te stellen, lag niet in onzen zin, zoodat we ten 7 ure de rivier doorwaadden en vervolgens het bergpad opgingen. Het was een zware proef voor onze beenen, die in twin-tig dagen bijna onbewegelijk uitgestrekt hadden gelegen gedurende de vart op den K^lai, om nu het steile pad te beklimmen. Gewapend met een stevigen dikken stok, gingen wij tegen den bergrug op, die geheel bedekt was naet eenwenheugend bosch. Aan beide zijden van het sihalle voetpad verhieven zich trotsche woudreuzen, die een alles overdekend bladerdak droegen, waaronder zich een massa kleinere boomen, struiken en kruiden had ontwikkeld, welke met elkaar door honderden meters lange slingerplanten wa-ren verbonden. Van afstand tot afstand werden wij door de scherpe weerhaken van den rotan op de pijnlijkst mogelijk manier vastgegrepen of trachten de talrijke bloed-zuigers zich een plaatsje te verwerven op de huid van onze undrebenen en voeten. De bloedzuigers bleken zoo goed op dp hoogte te zijn van de inrichting onzer slobkousen, dat ze den weg wisten te vinden tot de huid, waar zij zich in kluwens van 20 a 30 stuks vereenigden, om zich vervolg ens met bloed vol te zuigen. Bij de stapelplaats onzer goederen gekommen, bleek ons, dat het gebruik der slobkousen absolut niets gaf tegen de bloedzuigers; men zou, indien men er niet voortdurend op lette, ten slotte met een groote verzameling dier lieve beestjes des avonds aan de legerplaats aankomen. Ik kwam op het idee, een zakje met zout aan het uiteinde van een stokje te binden en daarmede de bloedzuigers van de onder- beenen te verwijderen, door ze even met het zoutzakje in aanraking te brengen. Inderdaad voldeed deze bloedzuigers- verdrijver goed en gedurende den verderen voettocht naar de Kajanrivier en later op de thuisreis over het Bawoeige- bergte naar den Boven-Mahakam gebruikte ik mijne slob- kousen niet meer. Tegen een bepaalde soort van bloed- zuigers n. I., die van de takken en bladeren der boomen op ons neervielen en den v^eg tusschen onze kleeren in naar den rug namen, vermocht het zoutzakje niet veel. Het waren dikwijls veelkleurige exemplaren, die zeer Ventig Konden bijten. Dagen na den besteben hören sonstigen onzer nog pijnlijkheid en omschreven roodheid bestaan. Ondanks de moeielijkheden van den weg viel de beklimming van den bergrug toch mee en hoewel we heel langzaana vorderden en hier en daar op een boomstam een rusttijd van vijf tot tien minuten hielden, gingen wij toch steeds vooruit en v^aren eindelijk alle KSnja's voor. Dezen moesten nog de rest der goederen in onze legerplaats aan de Long SSmbe- ling halen en konden eerst na den middag verder gaan dan de eerste stapelplaats. Volgens de afgesproken regeling zouden wij op de eerste stapelplaats moeten overnachten en eerst als alle goederen er waren, verder gaan, doch die plaats was zoo slecht gekozen met het oog op het opslaan van onze tenten en het halen van drink- en kookwater, dat we de voorkeur gaven aan verder doorwandelen. Onderweg hadden wij gelegenheid prachtige Stah-pertjaboomen te bewonderen en Adji Panglima en de andere Maleiers, die vroeger wel eens in Den Boven-Kai boschproducten hätten verzameld,  de verschillende gätahboomen te laten zien en naar aanleiding daar van verschillende opmerkingen te doen hooren, omtrent de wijze van bereiding, de waarde van den gätah, en. Op een bepaald punt van den berg gekommen, zagen we voor ons talrijke Dajaksche bruggen, bestaande uit boomstammen van verschillende dikte en lengte, waarin trappen waren gekapt en die gespannen waren tegen berghellingen of over ravijnen. Blijkbaar gaven de Dajaks aan het loopen over die boombruggen de voorkeur boven het gaan op den beganen grond, want op verscheidene plaatsen, waar besteen voetpad kon worden aangelegd, waren dikwijls verscheidene boombruggen aangebracht. Met zware vrachten op den rugs liepen de Dajaks met de grootste zekerheid en het grootste gemak over die bruggen; van ons evenwel eischte de wandeling heel wat beleid en kalmte, om zonder verlies van arm of been over de ravijnen en de berghellingen te komen. Daarbij was het gaan op bloote voeten verre te verkiezen boven het loopen op schoenen, daar men met de ze laatste aan, zeer gemakkelijk afgleed. Den eersten dag liepen wij tot ongeveer 12 uur en zeker waren wij nog verder gegaan, indien Adji Panglima niet de zeer gegronde vrees gekoesterd had, dat ons waarschijnlijk geen tent en geen bed zouden kunnen worden bezorgd door de Dajaks, die het wel drink zouden het over- brengen der achtergelaten goederen naar de eerste stapel- plaats. Inderdaad kwamen eerst laat in den namiddag de eerste Kenja's met onze tenten en bedden aandragen; alle andere goederen bleven dien dien dien nog op de eerste stapel- plaats liggen en zouden eerst den volgenden morgen verder worden gebracht. Taman-Loedj oek zelf kwam niet mede, doch zond de boodschap, dat hij bij de goederen zou slapen. Den volgenden morgen ten 9 ure kwam hij met een groote vracht op den rug aan. Al dadelijk begon hij met Adji Panglima ernstige besprekingen te houden omtrent de verdere plannen met onze goederen, daar het overbrengen naar de eerste stapelplaats reeds met zoovele moeielijkheden en tijdverlies was gepaard gegaan. Deze moeielijkheden zouden nog grooter worden, daar de afgeloopen koude nacht reeds aan] een paar Kenja's een heftigen koortsaanval had bezorgd. De af te leggen weg was nog lang en voerde evenals in den Boven-Kelai door een onbewoond gebied. Zelfs als we de Kajanrivier reeds bereikt hadden, moest deze nog gedurende een week bij gunstig weder en lagen waterstand worden opgevaren, eer we aan de eerste kampong kwamen. Met het oog op den met den dag snel verminderenden voorraad rijstachtte Taman-Loedj oek het niet geraden, veel van onzen tijd aan het overbrengen der goederen te besteden, doch stelde hij voor op den Moedoeng (berg) Boetoe (mos), waar wij ons bevonden, het grootste gedeelte der bagage achter te laten en slechts met de hoogst noodzakelijke goederen door te gaan. Dat deze laatste toch nog genoeg moeielijk-heden en vertraging in onze bewegingen veroorzaakten, bleek oonzen verderen voettocht. In de allereerste plaats dienden naturilijk medegenomen te worden onze bedden en tenten, want na vernioeiende dagen, die nog in een groot aantal zouden komen,.moest eene goede nachtrust ons eenigszins voor al het geledene schadeloosstellen Dan moest natuurlijk een kleine voorraad ruil- en geneesmiddelen worden medegenomen; de eerste, opdat wij bij onze aankomst in Apo Kajan niet om voedsel zouden behoeven te bedelen, de laatste om bij mogelijk voorkomende ziektegevallen on derweg niet geheel machteloos te zijn. Deze oogenschijniijk weinige bagage vormde toch nog genoeg vrachten voor alle dragers en daar de Kenja's zelf niet gaarne al hunne goe- deren achter wilden laten, moest men telkens nog drie maal loopen, om alles over te krijgen. De achter te laten goe- deren zouden onder een te bouwen hut op den berg worden gedeponeerd en eerst als we in de eerste kampongs der K^nja's zouden zijn aangekomen, konden de noodige man- nen erheen worden gezonden, om ze te halen. Vrees voor diefstal behoefden wij niet te koesteren, want de streek wordt heil weinig bezochtj hoogstens komt er een bende koppensnellers voorbij, die liever gesnelde schedels dan ge- stolen goederen thuis wenschen te brengen. Het voorstel Van Taman Loedjoek werd voor al moeielijker en moeielijker wordende voedingsvraagstuk aangenomen. Dadelijk ging men aan het werk en terwijke der jongelui de goederen overbracht, haalden de anderen hout, boombast en rotan, welke benoodigd waren voor het bouwen der goederenhut. Deze viel zeer ruim uit, was 4 M. lang, 3 M. breed en 1Y2 M. hoogen vloer van houten latten. Den 30ste November waren de lästeste kisten vollständig in de hut opgestapeld en plante Taman Loedjoek het stammen der Oema Tau's voor de hut, opdat iedere Dajak, die voorbijkwam, zou weten, tot welken stamde de eigenaar dier goederen behoorden. Het stammen bestaat uit een paal, waarop op verschillende afstanden dwarse groeven zijn gekapt, welke niet geheel in de rondte loopen. Al naar den stammen varieert de gropeering der verschillende groeven. Voor den stammen Oema Tau, waartoe Taman Loedjoek en de zijnen behoorden, is het recht afgesneden uiteinde van den paal nog een bijzonderheid, waardoor het teeken zich van dat der andere stammen onderscheidt. De stammen der Oema Koelit's, Oema Toekoeng's en, die ook in Apo-Kajan wonen, zijn alle min of meer schuin afgesneden. Naast het stammen kwamen een K^nja'sche brief te staan, bestaande uit een korter paaltje, waarin verschillende groeven en krullen waren gemaakt, die alle een beteekenis hadden. Zoo moest volgens Taman Loed Jock de door hem geplaat-ste brief vermeld heben de richtig, waarin wij reisden, de reden waarom wij de goederen hadden achtergelaten en het verbod, om zij het ook een enkel pak, weg te nemen op straffe van een zeer hooge boete in gongs en andere artielen van waarde, op te leggen door het algemeene hogfd van Apo Kajan. Gerustgesteld door al de genomen maatregelen, waardoor de kans op nat worden en zoek raken der goederen zoo gering mogelijk werd, zetten wij den tocht voort. Gelijk met onze tent, onze bedden en een deel der andere goederen; de rest zou spoedig volgen. De eerste dagen van December voerde ons op de hoogste punten van den Moedoeng Boetoe of musgebergte, dat met het volste recht zijn naam draagt. Hoewel de berg slechts weinig meer dan looo M. boven de opper- 86 vakte der zee is verheven, troffen wij een zeer sterke mosvegetatie naast dun en laag geboomte aan. Op punten, van waar heerlijke vergezichten waren te bewon-deren, hadden vorige reisgezelsehappen eenvoudige, uit boomstammen bestaande banken geplaatst, waar men kon uitrusten en het oog zich eens kon verlustigen in den aanblik van de trotsche bergketens, die zich over groote onafzienbare afstanden uitstrekken. Jammer genoeg biedt het Borneo'sche landschap zoo goed al geene afwisseling aan. Is de indruk van de bosschen dikwijls woest en somber, is in de woesternij van groen geene afwisseling te bespeuren, ditzelfde  schoonheid aan de afwisselende verreniging van drie werkzame deelen: op den achtergrond een trotsch gebergte, dat zijn vulkanische natur door den overheerschenden kegelvorm van zijn toppen verraadt; in het midden een goed bebouwd land en op den voorgrond de door tuinen omgeven hutten en dorpen der bewoners, in Borneo is het een en al dicht bosch, dat men voor zich ziet tot op den afstand, waar de bergketens zich verheffen. Deze ketens nu worden slechts zelden door bergtoppen und broken en nimmer aanschouwt het oog den trotschen kegelvorm of de rookwolken, die uit zoovele Javaansche bergtoppen opstijgen. Den 3den December passeerden wij des morgens ten elf uire de waterscheiding tusschen den Kajan en den Kslai. De Kajanrivier's brachten aan de geesten een offer, bestände Uit eenig rijst en een paar hoendereieren, die zij op een tot halve lengte in vieren gespleten stok plaatsten, welken zij vervolgens in den grond staken onder het uitspreken van hunnen dank voor de behouden aankomst in het stroom- gebied van de Kajanrivier. Over een lengte van een halve paal stonden ter weerszijden van het voetpad tallooze stok- ken, die door vorige reisgezelschappen waren geplant en tallooze stamteekens en K^nja'sche brieven. Aan de aanwe- zigheid van die stamteekens en Kenja'sche brieven ontleent het scheidingsgebergte, Moedoeng At^p (atSp = teeken) zijn naam. Des avonds kampeerden wij aan den oever van een berg- stroompje, de Soengai Ap-kajan. Het was een genot weder een frisch bad te kunnen neraen in het heldere water. Boven op den mosberg troffen wij nooit zooveel water aan, dat wij een gedeelte als badwater konden bestemmen. Zelfs voor kook- en drinkwater was de hoeveelheid dikwijls on- vold Ode de afstand, waarop het van onze legerplaats lag, was vaak zoo groot, dat het voor den koksongen Tahir een daad van grooten moed werd, om alleen erheen te gaan. Vooral toen hij op een morgen bij de bron een rhinoceros zag, moest hij steeds door een der Maleiers, meestal Oeka, worden vergezeld, wilden wij niet van drink-water verstoken zijn. Aan de Ap-kajanrivier vonden wij een lange huj, zoodat de K^nja's minder werk hadden dan bij de vorige leger-plaatsen. Al dadelijk konden daarin een paar zieken gaanliggen, die ik in de laatste twee, dagen niet met geneesmiddelen had kunnen helpen, daar de medicijnkist welke ik bij de mee te nemen goederen had geplaatst en waar- voor ik op het oogenblik van vertrek nog twee pradjoerits en drie Dajaks had verzocht, zorg te dragen, wegens gebrek an een drager, was achtergebleven bij de gOederen op den Moedoeng Boetoe. Een der zieken raakte gelukkig reeds een paar dagen later zijn koorts kwijt, doch de andere, Am ban J o k, werd met den dag zwakker en zwakker en kreeg de koorts in toenemende heftigheid terug. Naast dezen Ambari rie-pen Dja Soaloon, zijn koksjongen en de Maleiers mijne hulp in op een avond, toen zij alien plotseling misselijk en duizelig werden en brakingen en buikloop kregen. De oor-zaak hiervan was het eten van de toppen van een wilde varen Sor, gemengd met paddenstoelen. Wegens gebrek aan voeding hadden zij n.l. de groentensoep bereid, om de weinige rijst, die zij dagelijks te eten hadden, wat sm.ake- Igker te maken. Gelukkig verminderden de verschijnselen reeds na 12 uren in die mate, dat alien, hoewel'zeer verzwakt, op weg konden gaan. Met het bereiken van den Ap-kajan was volgens Taman's Loedjoek de eerste helft van den bergweg afgelegd. Het tweede gedeelte zou ons nog wel moeielijkheden opleveren en daarom bewoog hij zijne volgelingen, om al hun zout in de hut aan de rivier achter te laten; opdat men telkens slechts tweemaal behoefde te loopen voor de goederen. Den avond voor het verlaten der Ap-kajanrivier vond zijn voor- slag geen ingang bij de jongelui; bij velen hunner open- baarde zich tegen Taman Loedjoek een geest van verzet, zoodat de goede man het niet raadzaam achtte, gezamelijk met de andere Dajaks te slapen, doch ten 8 ure den controleur kwam verzoeken, in onze tent den nacht te mogen doorbrengen. Het was de eerste maal, dat Taman Loedjoek met zulk een verzoek kwam, doch wij begrepen al dadelijk uit de opgevangen gesprekken tusschen de Dajaks onderling, wat hem daartoe gebracht had. Bij Adji Pang- lima en de andere Maleiers gaf het verzoek evenwel aan- leiding tot ongerustheid en men vrees de niet minder, of Taman Loedjoek zou den heer van Walchren en mij gedurende den nacht wel ieder een kopje kleiner maken. Daarom hield men buiten de tent den ganschen nacht wacht, terwij wij drieen er rustig binnen sliepen. Het was zeer ongepas van de Maleiers, iets dergelijks van Taman Loe- djoek te verwachten, den man, die tot dusverre steeds getoond had, met de grootste zorg vervuld te zijn voor de veiligheid van alien en alles, wat tot de expeditie behoorde. Bovendien had hij, indien hij ons toch wilde vermoorden, reeds verscheidene malen betere gehabt. Behoefden wij voor den mandau van Taman Loedjoek dus geen vrees te koesteren, een ander scherper zwaard, de honger, bedreigde ons met den dag. Aan de Ap-kajan- rivier gekomen, was er slechts een zak rijst overgebleven en uit zucht tot zelfhoud, hadden de Maleiers en K^nja's er ieder een portie van genomen en bij zich bewaard. De leege zak lag bij ons vertrek achter een der hutten en van  bedden in het bosch, dat al donkerder en donkerder werd, terwijl het koor van krekels en ander gedierte reeds een aanvang nam. Ten half zes ure kwamen een paar K^nja's aan met de tent en een bed. Een viertal stukken hout in den grond gestoken en met elkaar door dwarsbalkjes verbonden vormde, nadat houten latten in overlangsche richtig naast elkaar waren geplaatst, ondanks een hongerige maag, toch heerlijke nach-ten door, waartoe de groote vermoeienissen over dag zeker niet weinig bijdroegen. Gelukkig vermeerde het aantal zieken niet, want reeds het gemis van de draagkracht van Am ban Jok alleen werd terdege gevoeld. Deze Amban had het met het afleggen van den weg reeds zwaar te verantwoorden bij den toestand van algemeene zwakte en telkens terugkeerende koorts. Daarbij kwam, dat hij de laatste dagen niet veel rijst van zijn kameraden had kunnen krijgen, omdat dezen bij den zwaren arbeid, dien zij dagelijks te verrichten hadden, het weinige eten liever geheel voor zich hielden. Dit verplichte dieethouden viel Amban bepaald zwaar en gaarne hadden wij hem geholpen, indien wij zelf wat hadden. Den laatsten zak rijst hadden Kenja's en Maleiers, zooals reeds gezegd, onder elkaar ver- deeld en ieder kookte, zoolang de voorraad strekte, voor zich zelven. Des nachts ging Adji Panglima met zijn jachtgeweer uit, doch deze voortrefifelijke jager, die ons te Moeara-Lassan vier herten bezorgde, kwam op den Mosberg telkens platzak thuis. Een enkele maal br acht hij uit het bosch een paar broodvruchten meer, die in het vuur gebakken, door haren min of meer zoetachtigen smaak zeer welkom waren. Dagen verliepen, zonder dat wij rijst zagen, noch eenig vast voedsel konden krijgen. Gelukkig was de voorraad thee nog niet uitgeput geraakt, zoodat we ons geregeld drie- tot viermaal daags in het genot konden verheugen van een heerlijken kop van dezen drunk. Het was ons steeds een ware lafenis geweest, om na een vermoeienden dag een kop thee te gebruiken en de Dajaks hadden haar in den korten tijd zoo zeer leeren waardeeren, dat ze geregeld bij de pradjoerits en tolken theewater (t^lang thee) kwamen vragen. Ondanks al die moeielijkheden liet de stemming onder de Dajaks zoo goed als niets te wenschen over; tot laat in den nacht zongen zij hunne vaderlandsliederen of lagen zij in de hutten elkaar hunne wederwaardigheden gedurende de vorige reizen te vertellen. Dagelijks beraamden zij, op weike wijze zij de expeditie het best tot nut zouden zijn en toonden zij door hunne daden, hoezeer zij zich verantwoordelijk voor het wel en wen van alien en alles, wat tot de expeditie behoorde. Een van die daden was het vooruitgaan van Taman Loedjoek naar de Kajan-rivier, om in de rots- holen naar rijst te zoeken, die de vorige reisgezelschappen hadden bewaard voor mogelijke vertraging door hoog water of slechte voorspelling der profetische vogels. Het was een ware verlossing geweest, toen hij den 8sten December terug- kwam van den Kajan, niet alleen met rijst, maar ook met een paar pooten van een varken, dat hij onder weg met zijne speer had gedood. Het dier was te zwaar om in zijn geheel te kunnen worden medegenomen en daarom ste Idel Tarn an Loedjoek zich voor, het overige deel den volgenden dag te halen. Het was voor ons alien een ware feestavond. Brand- hout werd in groote hoeveelheid uit het bosch gehaald en terwijl de rijstpotten boven het vroolijk brandend vuur hingen, zaten wij in de meest vroolijk stemming in onze tent. Ik herinner mij nooit zoo heerlijk gegeten te hebben als dien avond; toch bestond het maal enkel uit wat zachte rijst en de allerlaatste rest van onze witte suiker, die wij al dien tijd slechts zeer noode aanspraken, ja zelfs bij de thee niet gebruikten. Den geden December mochten wij voor het eerst de Kajan-rivier aanschouwen. Gesterkt door een kop thee vertrokken wij welgemoed van onze legerplaats en legden in het bewusst, op dien dag den bergweg achter den rug te zuUen krijgen, nog voor den middag een belangrijken afstand af. Onafzienbaar lange bergketens verhieven zich voor ons en werden door Taman Loedjoek aangewezen als het grensgebergte tusschen de Kajan- en Baramrivieren. Het was dus de bergketen, die de naturlik grens vormt tusschen Britsch-en Nederlandsch-Borneo. Voor de K^nja's is deze laatste bijzonderheid van geen belang; meer interesseeren hen de voetpaden, waarlangs de sneltochten naar de in Sarawak wonende Dajaks plaats hebben. Op een bepaald punt van het voetpad wees Taman Loedjoe^c een zijpaadje aan, dat een zijpaadje aan, dat een zijpaadje wees is, welken de koppensnellende K^nja's volgen, wanneer zij bij de Oema-Alira's, die in den Boven-Pedjoengan wonen, hun geluk willen gaan beproeven. De P^dj Oengan is een tak van den Bahau, een zijrivier, welke zich in den Kajan uitstort even onder de groote stroom-versnelling Ben, waar de rivier uitstort en die dan ook de naturlik grens tusschen Boven- en Midden-Kajan vormt. Genoemde stroomversnelling legt zeer groote moeielijkheden aan de prauwvaart in den weg en van de oondste tijden her is er nog geen voorbeeld bekend, dat een reisgezelschap genoemden kiham levend heeft gepasseerd. Om van den Boven-Kajen in den Boven-Kajen in den Boven-Kajen te komen, kan men twee wegen volgen; of men vaart de linkerer Laham van den Boven-Kajen op en komt na en korten landweg te hebben afgelegd, in het brongebied van den PSdjoengan, of men volgt van uit de monding van den Kajan-Ok een bergad, dat beneden den kiham B^n uitkomt, om vervolgens den Bahau op te varen en zoo in den PSdjoengan te komen. Gewonlijk volgen de K^nja's op de heenreis den eersten, op de terugreis den tweeden weg. Onder het hooren van deze belangwekkende meedeee-lingen viel ons het afleggen van het pad niet zeer zwaar. Bovendien hadden wij niets meer te beklimmen, daar de weg zich in den namiddag uitsluitend bergafwaarts kronkelde. Zoo werden langzamerhand de bergketens aan ons oog onttrokken en bewogen wij ons gestadig over duizeling-wekende en gladde boombruggen naar het diepliggende daar, waar de Kajan stroomde. Veel zagen we de eersteuren niet van de rivier, die reeds zoolang in onze gedach- ten een plaats had ingenomen en ten tien ure's morgens door het bulderen van den grooten kiham hare aanwezig-heid had verraden. Het was vijf uur's namiddags, toen wij an den Kajan-ok kwamen, de rechter zijrivier, aan welker monding in den Kajan, wij onze tenten en hutten opsloegen. Even voordat de rivier bereikt was, rustten wij, volgens de van oudsher door alle reisgezelschappen gevolgde gewoonte, uit op den rotsmuur van Moedoeng Batoe Djako, een kaal rotsgevaarte met diepe holen en groeven. In een dier holenliggen vijf Dajaksche vorsten uit overouden tijd begraven. Tallooze zwaluwen hebben er hunne nesten en brengen leven in de stille spelonken, waar de zonnestralen haast niet in doordringen. Aan den voet van den Batoe Djako hadden de vorige reisgezelschappen tabak geplant, welker bladeren ons zeerte pas kwamen. Tot mijne niet geringe verbazing trof ik tusschen de struiken den pohon tempajang aan met zijne frischroode, zoet, kleine vruchten, die in zoo'n groot aantal voorhanden waren, dat alien er een handvol van konden verzamelen en oppeuzelen. VIJFDE HOOFDSTUK. Het opvaren van de Kajanrivier. — De ontmoeting met koppensnellers. — Aankomst bij de Kajan's Oema LSkan te Long Poera. — Verblijf en weikzaamheden aldaar. — Het halen onzer goederen vao den Moedoeng Boetoe. — Poedau Adjang, vorst der 'Ma Koelits. — Vertrek van den controleur en gevolg. Het gezicht op de breede Kajanrivier, die opeens de blijde hoop bij alien herleven, dat spoedig een eind zou komen aan onze reis door onbewoond gebied. Het was, also, de vroolijk kabbelende golfjes van den aan de monding van den Kajan-ok kalmen Kajan vreugde in ons alien brachten; iedereen was in de beste stemming en over het leed van de laatste weken werd de eerste/^agen van onze aan-komst aan den Kajan niet meer gespi^bken. Trouvens, veel redenen om ons te beklagen, hadden wij niet; Taman Loedjoek had een vrij groote hoeveelheid rijst gevonden, die wel voor de eerste drie dagen \^ldoende zou zijn. De rest van het varken had men uit het bosch naar onze legerplaats gedragen en de K^nja's beijverden zich, om door uitkoken zoo veel mogelijk varkensvet in bamboekokers te verzamelen. Dit vet zou hun op de verdere reis uitstekend bij hun rijstmaal te pas komen. Onze Mohammedansche pradjoerits en tolken hadden ongelukkig niets aan den behaalden vleeschbuit; ondanks den h onger, die hen kwelde, verlangen niemand hunner naar een stuk daarvan en de koksongen Mat Tahir, die ons bij het roosteren van het vleesch behulpzaam was, ihoest het het hooren en verduren van zijne gelösgenooten, die hem zelfs geen slaapplaats in hunne hut gunden. De eerste dagen werden bestehen, het gereedmännen, der prauwen. Gelukkig vonden wij een drietal vrij goede booten, die slechts kleine reparatie's behoefden, om weder geheel geschikt te zijn voor de vart. De boorden werden aufgehald, opnieuw over hunne geheele lengte aan het bla-keren van groote houtvuren blootgesteld en na eenige af-werking met den dissel weder stevig met rotantouwen aan de booten vastgebonden. Bij deze werkzaamheden schitterden de Maleiers door hunne afwezigheid; enkelen gingen vroeg in den morgen met vischnet en gewer uit, om s middags platzak terug te keeren; anderen wenddenziekte voor en bleven liefst plat in de hutten liggen. Onze K^nja's daarentegen waren steeds druk in de weer en verdeelden de werkzaamheden zoo onder elkaar, dat alles zeer naar wensch ging. Een deel hunner belastte zich met het halen van goederen, die men op den Moedoeng Batoe Djako had achtergelaten, een ander deel werkte ijverig aan de prauwen, terwijl Taman Loedjoek geregeld uitging Me met een paar jongelui, om ergens weder naar wat rijst voor ons te zoeken. De zieke Amban Jok frischte de laatste dagen het werde op, had geen koorts meer, doch was nog niet in staat, om aan een dier genoemde werkzaamheden te beginnen, waarom hem het bereiden van het eten werd opgedragen. Den ijden December konden wij in de booten plaats nemen. Bij het te water laten bleek een der prauwen een vrij grooten barst te bezitten, zoodat naar een andere boot moest worden gezocht, Hierdoor werd ons vertrek eenige uren vertraagd en konden wij eerst in den namiddag van wal steken. Vijfhonderd meters verder dan de monding van den Kajan-ok begon het vaarwater onstuimig te worden. We kwamen al dadelijk aan een stroomversnelling, den kiham Lebang. Groote steenen Hggen in de bedding der rivier en veroorzaken een afwisseling van diepten en ondiep- ten, die bij het opvaren groote moeielijkheden bezorgden. Aan beide oevers strekten zich over aanzienlijke afstan- den groote steenbanken uit, die bij den lagen waterstand, welken wij aantroffen, geheel droog lagen en zeer geschikte -punten voor uitrusten aanboden. Bij het passeeren van mocielijk vaarwater maakten wij het ons tot gewonte, om als er aan den oever een geschikte weg bestond, de prau- wen te verlaten en aan een hooger gelegen punt het vaar- tuig af te wachten. Een deel der goederen volgde eveneens onzen weg en zoo werd de taak der roeiers verlicht, terwijl wij het rustig op een grooten steen gezeten, de werkzaam- heden konden gadeslaan en niet de schokken en stooten behoefden te verduren, die wij, in de prauw gebleven, nood- zakelijk moesten ondervinden. Daarbij was het zitten in een onbedekte prauw Uw in de brandende zon verre van aange- naam; door de moeielijkheden van het vaarwater hadden de K^nja's het namelijk niet raadzaam gevonden, om een tent op de prauwen te plaatsen. Dit gaf ons heel wat on- gemak. Konden wij gedurende de vaart op den KSai over dag in de prauw rustig zitten of Hggen lezen of in de namid- daguren een dutje doen, thans moesten wij den ganschen dag in een heel ongemakkelijke L- houding in de boot zitten met nauwelijks voldoende ruimte, om onze beenen 9^ behoorlijk te strekken. Ook de laadruimte was door het ontbreken van een tent belangrijk minder. De goederen mochten slechts even boven de boorden uitsteken en moes- ten nog met behulp van rotantouwen, die kruiselings van den eenen naar den anderen prauwrand werden gespannen, voor eenen val in het water worden beschernd. Gedurende de morgenuren was het zitten in zijn prauw bijzonder aangenaam. De pas ontwaakte natur vertoonde zich dan voor ons in al haar frischheid en de gloeiende zon, die zich over eenige uren zou doen gelden, was dan nog verscholen achter de oostelijke bergruggen, zoodat niet veel van hare warme stralen ons bereikten. Gedurende den mid-dag was het evenwel, also men zich in het voorportaal van de hel bevond. Schaduwrijke oevers hadden wij overal, doch door den lagen waterstand voeren wij gewonlijk buiten de schaduwlijn, zoodat we aan de bijtende zonnewarmte niet onkwamen. Bij regen werden over de goederen sangmatten uitgespannen, welke door middel van hunne koordjes aan de boorden der prauwen werden gebonden, zoodat ze door den wind niet werden afgewaaid. Wij trokken dan een sangmatje over ons heen en bleven daaronder verborgen tot de bui afliep. De eerste dagen legden de prauwen belangrijke afstanden af. Met uitzondering van de etensuren werd gegeld van's morgens zeven tot's Namiddags vier uur gerod. Dan werden de prauwen door alien verlaten enttrokken wij onze tenten of hutsen op, terwijl de goederen in de booten bleven en tegen mogelijken regen door sangmatten werden beschut. Al spedig de deed zich wiederom het voedingsvraagstuk met al zijne moeielijkheden voor. De door Taman Loedjoek geworden werden, en de kans, om spoedig een nieuwen voorraad op te doen, was in die onbewoonde streek niet heel groot. Lederen namiddag ging Taman Loedjoek het bosch in, om in de rotsholen naarrijst te zoeken, doch zijne pogingen waren de laatste dagen vruchteloos geweest. Und derze moeielijke omstandigheden wamen hevige regens ons des nachts zeer verontrusten; de overstroomingen van den Kajan hadden ons uit de verhalen der Dajaks genoeg vorschlagen voor vertraging in onze bewegingen. Nu duidden weliswaar groote ophoopingen van drijfhout op verschillende plaatsen langs de oevers, dat de groote overstrooming kort geleden had plaats gehad, doch in eene streek in de nabijheid van den evenaar is van moessons geen sprake en hebben wij steeds kans, door overvloedige regens te worden overvallen. Alles maakte, dat voor ons het zoo snel mogelijk vooruitkomen de Boodschap was, doch dit kon naturlik alleen bij voldoende voeding der roeiers mogelijk zijn. Taman Loedjoek begreep al deze moeielijk- heden, stelde voor met een der prauwen zoo snel mogelijk vooruit te gaan naar zijne eerste rijstbergplaats, en beloofde den volgenden dag terug te zijn. Ambit en twee KSnja's gingen met hem mede, terwijl wij in de twee andere prauwen bleven en langzaam doorroeiden. Van tijd tot tijd vertoonden zich wilde varkens en herten. Dan legden wij tegen den rotsigen oever aan en verlieten de Ksnja's met hunne honden de booten, om gewoonlijk over eenige minuten met minstens een varken terug te komen, t welk zij met hunne speren gedood hadden. Dan was er van verder doorroeien geen sprake. De hongerige magen hunkerden naar een stuk wildgebraad, zoodat de roeislag hoodzakelijk moest verlammen. Binnen weinige minuten had men brandhout verzameld, brandden houtvuren vroolijk op de steenbanken aan den oever en waren de lichamsholten van het varken volgens de regelen der slachterskunst geopend. leder had dan al naar zijne vaardigheid een bepaalde functie; de een zorgde voor hout en vuur, een tweede nam de taak van het vleesch op zich, een derde verzamelde de meest vetrijke huidstukken voor het uitkoken van vet, terwijl een vierde de ijzeren kookpotten over het vuur hing, om er straks een eenvoudige soep in te koken. De anderen bleven niet werkeloos, doch maakten zich verdienstelijk door in het Bosch naar eetbare vruchten of varentoppen te zoeken. Gewonlijk was er voor ons niet veel eetbaars pnder hetr geen zij uit de bosschen medebrachten ; eenige frischroode woudvruchten, die ze ons eens bezorgden, veroorzaakten bij Tahir en een paar tolken braken en buikloop, welke ver- schijnselen een ganschen dag aanhielden. Beter te genieten waren de jonge uitloopers van den mengkala, een palmsoort, die op verscheidene plaatsen aan den oever groeide en ons telkens tot aanleggen uitnoodigde. Die jonge uitloopers hebben een frisschen, zoetachtigen smaak en laten zich zoowel rauw als gebakken of in water gekookt nuttigen. Gewonlijk ge- bruikten de Maleiers deze uitloopers, als er rijst was, als toespijs en vermengden ze dikwijls met uitloopers van rotan of nanga, welke drie of vier keeren moesten worden gekookt, daar zij anders hun bitteren smaak behielden. Den 16den December kwamen Taman Loedjoek en Ambit terug. Zij hadden een weinig rijst bij zich, die zij voor een groot gedeelte reeds gekookt hadden. Het was lOI ten een ware aanval van hongerigen op de rijstpotten. leder onzev schepte er zijn portie uit en na afloop van het ont- haal mochten wij niet verder, daar de KSnja's beweerden, nog niet voldoende gegeten te hebben en de schade van de vorige dagen nu eens ter dege moest worden ingehaald. Het gevolg was, dat den volgenden dag, nadat drie flinke maal- tijden waren voorbijgegaan, wij weder zoo arm aan rijst waren als twee dagen te voren, toen Taman Loedjoek ons verliet. Volgens dezen behoefden wij evenwel niet veel vrees meer te koesteren voor dagenlangen hongersnood, daar wij nu kans hadden, dagelijks bij eene bergplaats van rijst aan te komen, wanneer er maar flink geroeid werd en geen hoog water de vaart kwam bemoeielijken. Dan bestond nog kans, dat wij jagers onderweg ontmoetten, die ons aan r Just zouden Lunen helpen. De bewonners van de eerste kampong in Apo-Kajan undernamen gewonlijk verre jachttochten, dik- wijls gingen zij zelfs door tot de Poenan's hoog in den Kajan-ok. Meestal heeft men met zoo'n jachttocht tevens handelsbedoelingen. Men ruilt dan bij de Poenan's de mee- genomen rijst, tabak of zout tegen bezoarsteenen, rhinoceros- hoorns of sierlijk gevlochten rotanmatten in. Verder kan een dergelijke jacht- en handelstocht bij zeer gunstige voor- teekens van profetische vogels ontaarden in een sneltocht naar de vijandelijke stammen, waarbij de Poenan's als gidsen voortreffelijke diensten bewijzen. Den den December mochten wij met eenige Poenan's en Ksnja's kennis maken, die een succesvollen sneltocht hadden gemaakt en op weg waren naar hunne haardsteden. Het was ongeveer een uur in den namiddag, toen uit de voorste prauw werd geroepen: „Ajau!" (Koppensnellers). Aanvan-kelijk meenden wij „pajau" (hert) te hooren, zoodat wij ons reeds in het vooruitzicht verheugden van een heerlijk wild-gebraad. Toen evenwel een schot uit de eerste prauw werd gelost en men met duidelijke gebaren de andere prauwen tot spoed aanspoorde, terwijl men herhaaldelijk „Ajau" riep, werd de zaak duidelijk en bereidden zich alien voor tot het gvecht. Wat verwonderde het ons, toen wij aan de plaats van bet vermeende onheil gekomen, onze roeiers op zeer vreedzame wijze met een twintigtal Dajaks vonden praten. Het waren tien KSnja's en tien Poenan's Apoet, die hoog in den Kajan-ok thuis behoorden; zij kwamen voor een paar  van huis weggeweest zijn, was oorspronkelijk met handelsbedoelingen bij de Poe- nan's Apoet in den Kajan-ojc geweest, doch hier zouden de Poenan's hem en zijne volgelingen verleid hebben om by de Oema-Alim's te gaan Snellen. De njaho was steeds zeer gunstig geweest en over den behaalden buit was iedereen volkomen tevreden. De slachtoffers zouden zij op weg naar het rijstveld in den vroegen morgen hebben ontmoet en hadden zij de vier volwassen personen neergeveld, terwijl het meisje, dat geen tegenstand bood, door hen was mede- gevoerd als slavin. Het was merkwaardig, hoe het meisje zich bijzonder in haren verre van benijdenswaardigen toe- stand had weten te schikken; vertrouwelijk leunde zij tegen een der forsche mannen aan, die met zijn moordenaarshand over hare zwarte krullen streek en haar beduidde, geen vrees voor ons vreemdelingen te koesteren. De koppensnellers hadden van uit den Boven-PSdjoengan een korter landweg genomen en waren u Gegen een lager gelegen linkerzijrivier van den Kajan, welke zij in eenige prauwen van boomschors hadden afgevaren, om vervolgens daarmede den Kajan een een eindje op te roeien. Thans waren zij bezig aan het maken van een paar nieuwe prauwen; zij zouden eerst over een drietal dagen hunne leger-plaats kunnen verlaten. 