De melodie van het Nederlandsche lied en hare rhythmische vormen
Overigens wordt verder, bij de herhaling der woorden » Van daer kwam ik gegaan, » het verhoogingsteeken niet gebruikt. * Blyau en Tassebl, t. a. p., biz. 92, De laatste twee melodieen zijn zestonig, waardoor alie rechtstreeksche of onrechtstreeksche of errechtstreeksche of verminderde quint kunnen leiden, gebannen zijn. De laatste. zangwijze is daarentegen vijflonig; quint en sexte blijven onaangeroerd. Dergelijke melodie kan tot twee modi, den aeolischen of den iastischen met eindnoot op de quint, wor- den gebracht. Verwantschap met bet 10® tbema noopt ons de bier aange- baalde zangwijze te bescbouwen als tot den aeolischen modus behoorende. b) Groot is integendeel bet getal der melodieen van den oaden modus die, zooals wij reeds zagen, van kerkelijke tbe- ma's of van de vrije compositie uitgaan. Als echter tot de vrije compositie beboorende mag men bij voorbeeld rekenen de zes- tonige aeoliscbe zangwijze cc van den Hertog van Brunswijk : » Hoort Van toe gy arm en ry ke, men den Her - tog van Bruns wyk en zal n zin - gen pu - re Tan zyn a - Ton - tu - re; Hoe dat hy met ge weld ten oor - log wil - de Ta ren, En (206) hoe dat hy rer - zeil - He Op zee met groot be - zwa ren *. Ofschoon de zesde trap der toonladder onaangeroerd blijft, en dienvolgens niets te maken heeft met de melodie, brengt de Coussemaker de onmiddellijk achter den sleutel. Hierin wordt door hem met het juist begrip van den aeolischen modus gehandeld, daar deze toonaard wel zestonig van natuur is, maar de b dan toch altijd bij de in de zangwijze schui- lende harmonie te verstaan is. Alhöweel deze zangwijs, volgens de Coussemaker, in de xv eeuw thuis behoort, en Erk en Bohme 2, nog verder ganze, van meening zijn, dat zij heeft kunnen dienen voor de minder omvangrijke liederen van de reeds in de xui eeuw bewerkte Gudrunsage, kan zij ook wel later ontstaan zijn. De aeolische modus bleef immers tot op onzen tijd in menige volksmelodie voorlleven en er ontstonden dus nog zeer lang na de xv® eeuw zangwijzen in dien modus 3. Hoffmann von Fallersleben 4 had den tekst, schoon deze nog op 19-eeuwsche. Deutscfier Liederhort, I, biz. 88. Deutscfier Liederhort, I, biz. 88. Die Coussemaker: « Onder de groene linde, » biz. 183; — « Oat Melpomena deze droeve dood beschreyt » {Kapiteyn Bart, 1757) biz. 361; — « 'k Passeerde voor de visschemerkt, » biz. 268; — « Rosa willen wy dansen, » biz. 330; — « Jan, mynen man, zou ruyter wezen, wblz. 397; — « Matheeljc kwain van Watou, » biz. 400. Niederldnd Sche Volkslieder, n' 2, biz. 6. (207) losse bladen voorkommt, insgelijks tot de xv eeuw doea opkiim- men ; maar D' Kalff overwegende, dat verschiliende andere liederen in dezelfde episcbe maat als bet lied « van den Hertog van Brunswyk d zijn geschreven, en aan volksromans van bet begin der wi^ eeuw zijn ontleend, gelooft nu ook niet langer aan den hoogen ouderdom van den tekst. Er bestaat dus ten slotte geen zekerheid nopens den ouderdom dezer melodie. Overigens vindt men in de Coussemaker's verzameiing zesto-nige melodieen voor teksten die zeker niet tot de oudste behoore. Vignonige aeolische melodieen, zulke waarin sexten septirae onaangeroerd blijven, worden mede in laatst-gemelde verzameiing gevonden. Moe-der, k moet hcb-ben eeD maD, War -me gar - nars. smo-ry! Die my den kost wel win - nen kan. War- me gar - nars, gar - nars, gar - nars. War - me gar - nars, smo-ry *I AUe dergelijke vijftonige stukjes bebooren tot den luimigen trant. Tijdschr. voor Nederl. taal- en letterk,, Leiden, V (4885), biz. 68 tig. DE GoussEMAKER, biz. 270, vgL blz. 326, 333, 345, 390, 398. In enkele melodieen is de septime alleen weggelaten; tot deze soort behoore de twee volgende : h h h is: klom - men op boo - ge ber - gen En kee-ken ter zee-waert in; h h h is: klom - men op boo - ge ber - gen En ke-ken ter zee-waert in; h h h is: klom - men op boo - ge ber - gen En ke-ken ter zee-waert in; h h h is: klom - men op boo - ge ber - gen En ke-ken ter zee-waert in; h h h is: klom - men op boo - ge ber - gen En ke-ken ter zee-waert in; h h h is: klom - men op boo - ge ber - gen En ke-ken ter zee-waert in; h h h is: klom - men op boo - ge ber - gen En ke-ken ter zee-waert in; h h h is: klom - men op boo - ge ber - gen En ke-ken ter zee-waert in; Wij za-geo een schip-ken t2=l2=t? ya ren Daer dry roaeg-de- kens za-ten in. En ee - ne was naer myn zin ^. Andermaal doorloopt de melodie de gansche toonladder en laat de zevende trap (c) zich hooren zonder schroom, en wel * DE GoussEMAKER, blz. ^0, metrlsch hersteld. De fraaie melodie door J.-A. Alberdingk-Thijm aan d. G. meegedeeld is in de oorspronkelijke lezing door valschen klemtoon : « Wy keken te zeewaert » en verder « Dry maegdekens, » deerlijk ontsteld. Vgl. bij denzelfde de melodie : c( Als Pierlala nu ruym twee jaar, » blz. 303, en den aanvang der zatig- wijze : « Ik zag Gecilia komen, » blz. 368. * Goodanig dat de zangwijs voor hen die met den ouden toondard minder vertrouwd zijn, een vreemd aanzien krijgt. Daer was een e - del Palz - gra - Yin, Den Graef die stood naer is. Was jlJ^ JlJ^ J Ha-ren zin; Maer die haerdeugd be - ny. M de de Was. Was jlJ^ JlJ^ J Go - lo die, uyt. Gegen - le min, Baer meen-de te Tcr - IHV-tvM^ Hey - den, Haer meen-de te ver. Wilde men den ouderdom van den tekst door den tijd bepalen waarop deze melodie ontstond, dan kwam men tot bet besluit, dat zij van de tweede helft der xvii^ eeuw is, daar bet volksboek van c< Genoveva van Brabant, waaruit die tekst Daar alle waarschijnlijkheid schijnt genomen te zijn, op zijn vroegst uit de xvii^ eeuw dagteekent. Dit boek is inderdaad een verkorle be Werking van een in 4638 te Paris verschenen Franschen volksroman, waarvan in 1645 te Antwerpen eene DE GOUSSEMAKER, blz. 228. 14 (210) Nederlandsche vertaling het licht zag. Docb wanneer men in anmerking neemt dat de strophe waarin dit lied is gescbreven : 4 — a 4 — a; 3 N/ & 4 — a; 3 N/ 6 uit vijf regels bestaat, waarvan de eerste met den tweeden en de derde met den vijfden door rijm zijn verbonden, terwijl de vierde op zicb zelf staat — een der oudste vormen van bet Duitscbe volkslied, die ook ten onzent in talrijke i5«-eeuwscbe liederen wordt teruggevonden 2 — is men geneigd aan te nemen, dat de melodie waarvan bier spraak is, reeds voor een vroeger lied met denzelfden stropbenbouw kan gediend bebben. Wei berust bet biervoren aangebaide Bedecken op boge bergen » insgelijks op vijfregeligen stropbenbouw, maar de vorm is niet dezelfde ais voor bet lied van cc Genoveva. » De oorspronkelijke stropbe van bet lied van <c De drie ruiterkens, » is vierregelig 3, bet vijfde vers, naar de Cousse-maker's lezing, is een later bijvoegsel. De melodie « Wij klommen, » enz., zal dan ook wel niet veel ouder zijn dan de xvii® eeiiw. Andere zangwijzen waarin de ganscbe aeoliscbe toonladder wordt doorloopen, zijn bij voorbeeld : cc Daer was een sneeuw- wit vogeltje, » — cc Een stuk van liefde moet ik u verbalen, » — cc Daer gingen dry berderkens uyt om te jagen, » — a Wel Island gy'n bedroefde kust 4. » Dr J. TE WINKEL, Geschiedmis der Nederlandsche letterkunde, 1, 65. < D' Kalff, Het lied in de middelweise, biz. 554-555. ' Zie D' KalfFi t. a. p., biz. 156. * DE GOUSSEBIAKER, blz. 166, 177, 207, 256. ( 211 ) c) In somm ige melodieen kan men in den vonn waarin die tot ons zijn gekomen, het bestaan van den ouden modus en tevens van den nieuwen toonaard vaststellen, die daardoor als het ware in botsing komen ; dat is namelijk het geval met de melodie waarvan aanvang en slot volgen : Aanvang : frivt-tn Wat Treugdhoor ik uyt'shemels zae - len;'tSchynthetaer-de- is I ryk is yolg is schal; Slot: i f'W!tfMrS±^^ Want Mea - si - as is de zen nacht ▼oort - ge - N. B. bracht, tot troostYan 's mensch ge slacht K * DE CoussEMAKER, blz. 39. Vgl. de melodie « Hoort ai te samen, » biz. 211. Daareniegen is de verhooging op de tweede noot van de volgende nielodie wellicht een bijvoegsel van later tijd : m ^^1^^ Ghe - luck te saem Met God den Heer be - quaem, te meer daar de ondertonica zich verder voordoet : en de tekst ten minste in den aanvang der xvii^ eeuw moet thuis gebracht worden, zoodat de zangwijze nog van vroeger tijd kan zijn. Het verhoogingsteeken daargelaten, berust de nielo- die op den aanverwanten dur- toon (F) in verband gebracht, zooals dit zich ook in eenige andere liederen voordoet, als bij voorbeeld in de navolgende zangwijze : m hi n h~fa ^j— fv-t Al die wilt hoo-ren een nieuw lied, Wat dat er tc S Mtis: ^dh: t Gent in 't be gyn  moltoonaard: Komthier be soe-cken die u ziel be mint 3 -6f- lOb Gods soon voor ons ge-wor - den een teer kindl, enz. *. Indien de bij de Coussemaker ongewone notatie hier doet zien, dat wij met geene uit den mond des volks opgeteekende melodieen — talrijk zijn zijn zijn niet — die in moderne moltoonladder klinken. En of ik ry - de of ty - de, Myn lief en was daer niet *. Talrijker darentegen komen in den laatsten genommen und zangwijzen in modernen durtoonaard voor. Reeds op de eerste bladzijden vindt men melodieen met modulatie van tonica naar dominante, en na een kleine vertoeving in den toon der dominante terugkeerend tot de tonica. Hier ont-moeten wij een voor- en een nazang, door een slotzang gevolgd; den driedeeligen bedeckenden wäaruit later bet eerste deel der sonate of der classieke symphonie ontstond. Het valt in bet oog, dat de doorloopen toonschreden zich in het Nederlandsch volkslied tot de eenvoudigste bepalen, namelijk tot de naturlijke halve tonen der toonladder, de groote seconde, de kleine of groote terts, de reine quart en de reine quint, de kleine sexte en de octave. Deze intervallen zijn underdaad de gemakkelijkste voor den zang en worden nog door F^tis in zijn regels voor het contrapunt ^met uitsluiting van al andere toonschreden aanbevolen. Enkele der zangwijzen die ons In den volksmond zijn bewaard gebleven, kunnen, waar zijn niet rechtstreeks tot de kerkelijke melodieen behoore, even als de hiervoren aange- haalde melodieen « Een Soudaen had een dochtertje, » — a Myn moeder en myn vader, » zeer oud zijn. Echter dagte- kenen, ook naar de meening van de Coussemaker, de meeste der door mondelinge overlevering tot ons gekomen zangen uit de XVII® of de xviii® eeuw. Dit was mede het gevoelen van Snellaert, die aanneemt, dat de geestelijke liederen welke nog in 1838 in Ylaanderen gezongen werden^ grootendeels uit den tijd van Albert en Isabella waren 3, zooals ze inderdaad ook in de bundels van dien tijd te vinden zijn. Ook onze kerstliedjes, voegt de schrijver er bij, zijn in den stiji van die eeuw 3. Overigens werd de rein-diatonische toonaard die ons in onmiddellijke aanraking brengt met de muziek der Oudheid, nog zelfs op het einde der xviii® eeuw in de dramatische werken niet geheel en al verwaarloosd. Zelfs in zangstukken van onzen Gr^try vindt men rein-diatonische melodieen, zooals in Le tableau parlant (1769), een zijner meesterwerken : La nuit, dans les bras du som mei, Je r£ - vais de mon cher 16 - * Traits du contrepoint etdela fugue, Paris, 1846 (2« 6dit.), biz. % § 8. > DE GoussEMAKER, blz. 3, 7 (cerste deal der melodie), 9, 14, 16, ^, 23, 27, enz. > Snellaert, Verhandeling over de Nederlandsche dichtkunst, enz. (1838), blz. 277, die hier vooral de teksten bedoelt. Deze worden meest op bestaande zangwijzen voorgedragen. (215) an - dre, Je croy - ais le voir et Ten - ten - dre, Je I'ap-pe - ^ veil, enz. *. Dat het begrip der in de melodie besloten harmonie voor Gr^try ^ ^ k moQ r^ veil, enz. *. Dat het begrip der in de melodie besloten harmonie voor Gr^try ^ ^ k moQ r^ veil, enz. *. Dat het begrip der in de melodie besloten harmonie voor Gr^try ^ ^ k moQ r^ veil, enz. *. Dat het begrip der in de melodie besloten harmonie voor Gr^try ^ ^ k moQ r^ veil, enz. *. Dat het begrip der in de melodie besloten harmonie voor Gr^try ^ ^ k moQ r^ veil, enz. *. Dat het Nog met het gevoel der rein-diatonische toonladder gepaard ging, bewijst de begeleiding van den aanvang eener in Richard Cosur-de-Lion (1784) voorkomende melodie, die mede tot de populaire zangwijzen behoord heeft : Que le sul - tan Sa - la - din ras - sem - ble dans ^^ M i •- ^ J I 1 1 i ^ f m son jar - din Un irou - peau de jou - ven i-/ i I J. J r^ff^ eel - les, ton - tes ^ jeu - nes ton - tes bel - les, Jl * J J ^ ^u enz. Ouvres de Gratry, Edition publié par le Gouvernement beige, IXe livr., biz. 111. Vgl. in dezelfde verzameling, 1" livr., Richard Cosur-de-Lion, biz. 205, het lied Et zic et zic. Gratry, Richard, biz. 95. Hier ook hebben wij een onbetwistbaar slaaltje van samen-smelting van den ouden aeolischen modus met de moderne möglich. TWEEDE AFDEELING FORMEDLES — VRIJE COMPOSITIR Zooals wij zagen, zijn de door de volksoverlevering bewaarde melodieen welke met bet oude nomos in verband staan, niet zer talrijk. Darentegen treff men in onze 17° en 18'-eeuw-sche zangwijzen vormen aan die zich meer dan eens voordoen, ja, op formules uitloopen, en aldus een geheele reeks van aanverwante melodieen doen ontstaan. Deze vormen zijn overrigens niet uitsluitend eigen aan bet Nederlandsch lied: sommige daarvan behoore tot den algemeenen volkszang, en worden dus ook bij andere natien aangetroffen. In tegenstelling met de kerkelijke melodie En, waar in menig geval de toonaard slecbts bij bet slot der melodie met zeker- heid kan bepaald wrorden 2, treedt de tonaliteit in bet volkslied der xvu* en xvni*' eeuw reeds bij de eerste maten duidelijk te voorscbijn. De melodie klinke mol of dur, doorgaans wordt baar aard onmiddellijk vastgesteld, zoodat er bij den toe- boorder nopens de tonaliteit geen oogenblik twijfel kan bestaan. DB CousSEHAKER, blz. 406 : Wy zyn al by - een, al goe ka - dul-le-tjes, al goe ka - dal-len; De aangehaalde voorbeelden, blz. 91-120 hierboven, zijn alle aan handschriftelijke of gedrukte bronnen ontleend. 2 Zie blz. 91. ( 217 ) DE CoussEMAKER, blz. 388 : Ik en gy, moe-der Por - ret, kof-fy driQken,drup-peI-tje schin-ken. Zoodra de tonaliteit zich heeft laten hooren, Btaat zij onwankelbaar vast tot op het einde van het stuk, hetzij de melodie hoegenaamd niet moduleere of alleen tot den aanverwanten dur- of moltoonaard overga, hetzij ze daar waar ze in dur klinkt, naar de bovenquint of onderquart moduleere, om daarna dadelijk naar de tonica terug te keeren. Thans willen wij door eenige voorbeelden nader aantoonen boe zicb in de populaire melodie de tonaliteit reeds bij den anvang vertoont, waarbij wij dan tevens zullen doen opmerken boe door bet gebruik van zekere formules verwantschap tusscben de melodieen ontstaat. De volgende vorm, die ook wel eenigszins met bet 6® kerkelijk tbema in overeenkomst te brengen is (zie « Een ridder ende een meysken ionc o — c( Lynken sou backen, mijn beer sou kneen » (biz. 142): DE CoussEMAKER, blz. 270 : Moe-der, ik wil beb - ben een man, wordt in de bierna  blz. 200 : M^-gXJ I hi-^Urxt^ Wy klommen op hoo-ge bergen en ke-ken te zee - waeit in; (Zie blz. 908 hierbo?en) lu., blz. 260 : f b P b Al die wil-len te ka-p'ren ta-ren, Hoe -ten man-nen met baer-den zyn; Jan, Pier, Tjo - res en Gor-neel. Dezelfde vorm komt in een aantal Fransche liederen voor Souterliedekens, 1840, Ps. 138 : Le ber - gier et la ber - gie - re '; Deze Fransche melodie, waarop volgens de Souterliedekens het vroeger gemelde lied « Lynken sou backen » werd gezongen, is reeds driesteramig bewerkt te vinden (zie blz. 106 hierboven) in Trente et une chansons musicales, Paris, Attaignant, 1585. ROLAND, III, blz. 37 : Quandra-caad de la goer-re Tint; Id., V, blz. 47 : Je Yiens tous pri - er en pas - sant; Id., I, blz. 116 : Me pro - me - nant le long d'un pré; Naar Ballard, Rondes, \, i724 : Id., I, blz. 114 : En re - le - nant de Cha • ren - ton; Ballabd, t. a. p : Id., I, blz. 118 : Men pire a fait plan - ter un Recueil de chansons populaire vijf deelen, Paris, 1883-1887. Holland, II, biz. 143 : G'4-tait An-ne de Bre-ta-gne, A-Tecdes sa - bots. Ziehier eenige andere formules en aanverwante Fraosche volksmelodieen. De melodie stijgt van de tonica tot de quint. DE CoussENAKER, blz. 182 : Hoort toe gy arm'  COUSSEMAKER, blz. «S26 : Ma - seurt-je, gae ye mefi, Als wy ja - gCD, als wy ja gen; Id., blz. 330 : Ko - sa, wil - len wy dan - sen? Danst, Ro - sa, danst i^ Ro - sa; Id., blz. 288 : n; PTf i^ Jao de mul-der, met zy - nen lee - ren kul-der en zyn m -G- lee -ren broek-jen aen. Od me yeut donner an clol-tre, Mais point d'en-yi ne me prend. (Ballard, Rondes, 1724 i) De melodie daalt van de bovenquint naar de tonica; bij DE COUSSEMAKER, blz. 398 : Kleen,kleen krea - kei - zet - je, Wat doet gy in dat Id., blz. 207: Daer gin -gen dry her -der- kens ayt om te ja - gen; ^ Vgl. RoiXAND, II, 52, de daarvan afgeleide melodie « G*est la bergSre Nanette. » ( 223 ) DE COUSSEMAKBR, blz. 390 : Springt op en toogt uw schoen; 'tis om te zien wat dat de ou - de man-nen al doen; RoLLAND, I, blz. 233 : ^ ^^ y=^ Ab ! que j'ai z'un' era - el - le mto', He - las ! Reeds dadelijk bij den aanvang, laat de aeolische melodie de ondertonica hooren ; bij de Coussemaker, blz. 378 : Te Mer-ris, te Mer-ris, daer staet eenstee-nen mo - len, een stee - nen ( 224 ) DE COUSSEMAKER, bIz. 268 : 'k Pas -seer- de voor de vis - sche - merkt, 'k Zag daer ^^ Xt een ma - vrou - we staen ; iD.^blz. 228: fer-Mi-H^^^ ^ ^ W' * ^ Daer was een e - del Palz-gra-vin, Den t^ ^i=t=^n:^:=^-=t^^ # Graef die stond naer ha - ren sin. (Zie biz. 209} Een zeer geliefde vorm, die dan ook zijn weerklank in den durtoonaard had, komt in de volgende melodieen voor : DE CoUSSEMAKER, bIz. 303 I m ^ ^ ^ -d — •■ ^ V- f—d Als Pier - la - la nu ruym twee jaer Ge- ^S ji le - gen had in 't graf. ( ^SR ) Id., biz. 271 : I ^ ^ ft= li, a - lo, pour Ma - sche - ro, a - li, a  myn ievghd, Pon - Toen Tan myn ge - lack en Tieoi^d *. Uitg. 1621, blz. 96, « Stemme : Kits Alemande, etc. » Simchtsdoen een blaaw ge - star -de kleed Be - deck-ten 'tblauwge - welf ^ Ook ofid^ de Franscfae volksliederen, treffen wij dezen vorin aan. RollAND, Ily biz. 69 : Quand j'6-taischez mon pire OhI gai! Ti - ye ra-moar! Id., III,bIz. 88: Ot soDt ces ro - siers blancs? La bel - le s'y pro - mft - ne. Id., I, biz. 260 : An jar- din de mon P^ - re, Yi - Ye Fa-mour. De chromatische gang der laatste melodie komt in de door de Coussemaker genoteerde mdodieen niet voor,^ evenmin als * Biz. 75, zonder wijsaanfhuduig. (228) de verminderde quarte welke zich in de volgende zangwijze openbaart : ROLLAND, I, biz. Ill : Pier - rot et Mtr - got sont fe - nns. t Gaan wij thans tot den durtoonaard over. De modale drie- klank laat zich reeds bij den aanvang duidelijk hooren bij DE COUSSEMAKER, blz. 393 : Bel - lo - tje die was yer - ste - ken. Id., blz. 237 : ts: ^ «±i! God heeft lijn won-der - wer-ken. Id., blz. 332: I h/JJ ^ s Ro - sa, wil - len wy . kie - zen? («9) Id., biz. 376 : ff^ g Als de boer een paer kloef-kens heeft. lD.,bIz. 379: "^'i jl J*^ n h t^ Te Daynkerk' gaet bet al Ter - keert. Id., biz. 324 : m t t^ h' hi J Komt hier, gj pro-per m*eg-de-tje, Komt, danst met my. Id., biz. 365 : t^ ^'J'n h h i J' h hi • -^ ' "^^^ Ik h'en bet groe - ne strM^e 2!oo dik-wyls ten eyn-d. ge-gaea Id., biz. 288 : m 5 -6f' ^ J J UJ J Luy-stert al loe^ die op de bt - ren. (410) DE COUSSEMAKBR, bIz. 187 : j i j Jii'i'j. Het wa - ren twee ko -nings kin - de - ren. Id., biz. 342 : t5: I t =^ J j i j ;j Langst een groen meu - le - tje kwam ik ge - tre - den. De volgende zangwijzen zijn met de melodie cc Conditor alme sidorum » verwant : BE GUSEMÆKER, blz. 139 : J j'J j';'Ji^ Als de groo-te klok-ke luyd, de Uok-ke 4 ^'^'J'^'iT luyd, De liea«e >komt b., blz. 313 : tr^r-^rj-^ 4=4s: 'tis Yan da- go Sitf'Aii-M - daB,;6itt' An-na (181) m''-^'»m»mm^mmmm'^m rrf=2 dtg^ wy ky-ken al af den Ua - ren dag. Id., biz. 404 : ^^^ |!C Kat-je-mnys Gink nae't slays Om te lee-ren ron-ken. Id., biz. 341 : )i, t. j^ j^ unj^flTfr] Eenoad man -ne- ken wil-de yry-en, Nooyten keek by ^^ IB., Mz. 339   Lie-ve Ka - "T"! J n h ^ to-tje en Sa - ra, Ze dron-ken te ga - re bran -de- s wyn - ije. Holland, I, biz. 206 : En re - Te - nant de noes. Id., IV, blz. 82 : 5 ^ =fs: tc En pas - sant prto d'un p'tit bois, En pas - ^ f^m sant prte d'nn p'tit hois ^. * Vgl. ROLLAND, I, 97 en 149. ( S33 ) Id., I, biz. 82 : Mod pte'm'a ma-ri - 6 si nMl,D*an - taut que la bar- be lui bran - le. Id., I, biz. 103 : f V'V W W V'V w 1 fcitat Qui Teut ou - ir qui veot tea - TOir, Gom-me ces vieil-lards ai - ment *. Ziehier de aanvangsformule die wij reeds in den moltoon-aard aantroffen en die men in Duitsche en in Fransche volks-liederen terugvindt : DE COUSSEMAKER, biz. 334 : JS JS Daer is eeo e • zel - iD-ne; baer oo-ren zyn zoo * V(^. ROLLAND, I, 45 en 175. ( 234 ) WILLIAMS, bIz. 276 : Des win-ten als het re-ghent, daii sijn de paet - jes diep, ja diep. DE GOQSSCHAKER, blz. ^4 I ts: «!c tcits i^ Toen ik op Ne-der- lands ber -gen ttoid. Keek ik het zee - gat in. b., blz. 335 : ^^p^s^p Den boomgroeytin den za - ^ Eti Woesrio wooy. ( 238 ) Voor den ouderdom dezer formule's pleit een melodle van den aanvang der xv^' eeuw. Erk and Bohhe, UI, biz. 636 : §^ J  gne - nil - Ion. Id.. II, blz. 14 : frivln^ is J ^ tr Quand j'^-tais chezmon p^-re, gal, Ti-ye le roil (Vgl. blz. W) Nassauische Volkslieder, 1894; vgl. denzelfde, blz. 92, 190. (837) Id., I, biz. 11 : m ^ ts: } I J > i^ J^ i^ Quand }'€ - tais ehez moo p^ - re» tI - Te I'a - moor. Id., I, biz. 280: h J JIJ J I h I h E^ ii 2 temps que la Be - nay - ta al • lev' en ehamp lo beo. Id., IV, biz. 33 : ^^ ^^ ts Si tu te fais ro - se Dans mon ro - sier K Ook met bet Patersliedje, waarvan veel varianten bestaan, hebben andere melodieen betrekking. DE COUSSEMAKBR, blz. 328 : tr lij^ ^tt t tir^ M s Daer wan-deld' H pa - ter-tje langst de kant. « Vgl. RoLLAND, I, 8; n, 149, 240; IV, 34. (238 ) DB CoussEMAKER, blz. 405 : 'tWiui 9f eoiNimwjaer - a -yen; Ben bait-keraioeg-zyn wot Id., blz. 329: Sa, boer, gaet naer den dans. Tbrrt et Chauhont ^, blz. 75 : p?{ g r ^-i-r^'^ * I r g^ Me pro • me - nant le long du bois, Me pro - me - nant le long du bois. * Recueil d*airs de Cramignons et de chansons populaires & Liige, 1889; vgl. dezelfden, blz. 126, ^7, 2d8. (sa) ROBERT, U. Z. 243 : Je ne sais qui le fe - ra: « Rot - si - gnol aa beau pla - mage, Id., I, blz. 77: irff i r-ii^rc A la Saint Jean je m'ac-caeil - Ub, Je n'y fiis tJ ic qa'un jour et de - mi K Erk, blz. 307 : Op do grO - ne We - se, & - ri - rom. * Vgl. Holland, I, 94; II, 123 «»»••, 186, 229. * Deutscher Liederhort, 1856. ( 240 ) Yermelden wij tot slot nog de volgende melodieen, die mede hare formule's bebben. DE GOUSSMAKER, blz. 58 : Ik Toe - le dat myn her - te leefk, Vi Ta! Id., blz. 374: ^ir^fMr^f ^^ ^ ▲Is de boereenpaer kloef-ken»-heft, Dan is by reeds con ^m Id., blz. 277 : En'sa-yonds»en s'a-Yonds,  biz. 349 : Laet on te ga - der die - nen den va - der, den wyn-gaerd a - der, en dank - baer zynl Id., biz. 323: JniF - Tronw,be-waert uw pur - pe - ran lint. Id., biz. 105 : V- y=^ i9- De zoe - te ty - den Van bet may - sai - zoen. Id., biz. 267 : j)it ^ ^' t! rn Wat doet gy al in'tgroe-ne veld.  enkel vaderlandsch lied, geen enkelen zang waar liefde voor den geboortegrond of voor de moedertaal uit spreken. Gedurende twee eeuwen, te rekenen van het einde der xvi® tot ophet einde der xviii® eeuw — wij spreken van de Belgische gewesten — ontmoet men geen enkel lied van vaderlandschen aard. Waar de zanger een enkele maal een krijgshaftigen toon aanslaat, wijzen de woorden op een krst- of op een Marialied : Ver heugt u, Yer - heugt u, Romsch en wa - re. Kerk, Want u - wen yy • and word on Bterk, enz. * Vgl. voor de Fransche liederen, Holland, I, biz. 38, 47, 48 (e), 56, 64, 67, 76, 121, 123, 132, 214, 327, enz. * DE GOUSSEMAKER, blz. 41. En bet reeds vennelde: S + Ik ▼oe-lc dat myB datmyn nd veel ber - te leeft, Vi Ujdschap heeft, Vi Ta! Tt! Wat is er dat gees freogd en baert Als Ma - ri - a ten he - mei vaert! Yi - Ta Ma - ri - a, 1^ - va Ma - ri - a <. Eerst met de Brabantsche omwenteling, schijnt het lied een vaderlandschen toon aan te slaan. De meeste Patriotten-liede- rea werden echter op Fransche, aan vaudeville's oatleende wijzen voorgedragen, als daar zijn : a Avec les jeux dans le village » of cc C'est ce qui nous console. » Van de wijzen a van Tante Wanneke s, » of cc 'k Heb den meyboom aen myn hand, » is de eerste onbekend gebleven. Aanduidingen zooals cc op een aengenaeme wijs, » zijn ontoereikend om ons verder over de muzikale waarde der Ylaamsche Patriotten- liederen te laten oordeelen. * DE GOUSSEMAKER, blz. 58. * Zie Versamelinge van verscheyde stvkken... Bij een vergaederl door Sincerus Recht-uyt, Brussel, 1790, blz. 8, 11, en Versamelinge van cretieke stukken, door denzelfde, Brussel, 1790, blz. 92, 124. Naast de rei- en dans-, » de « drink- en minneliedjes, » naast allerliefste zangen, « Rosa, willen wy dansen, » — » Daer was sen sneeuwwit vogeltje, » — a De zoete tyden van het meysaizoen ^, » vinden wij ook liederen die door gevoel en zangerigheid uitmunten : « Het windetje die uyt den oosten waeyt, » — « Wei Island, gy'n bedroefde kust, » — « T' wyl in den nacht, » — « Het waren twee koningskinderen, » mogen zonder tegenspraak onder de schoonste volksmelodieen geteld worden en kunnen zonder schroom de vergelijking doorstaan met het iraaiste wat door andere volken op het gebied der volksmelodie is gieleverd. Yerschillende der laatstgenoemde liederen wijken af van de hierboven aangeduide formule's; reeds de aanvang laat d'y. duidelijk zien : \ <r))4 1 g •' ^ I r l -u-3 Daer was cen sDeeuw-wit yo - gel - tje.  105. Idem, blz. 253, 256, 37, 187. Deze melodieen moeten beschouwd worden ais tot de vrije compositie te behoore, die zich hier lucht gaf. Evenals in vroegere eeuwen ontstoaden, naast melodieen aan kerkelijke thma's onleend, andere, die gebore werden uit den vrijen, onafhankelijken geest van den componist. Indien wij thans een vuchtigen blik werpen op den afgänglichen weg, stellen wij vast, dat het Nederlandsche lied van de vroegste tijden af voor een goed deel op kerkelijke thema's berustte, thema's die de Kerk op hare beurt voor een groot deel uit de Oudheid had overgenomen. Voor een ander deei ging het Nederlandsche lied van de vrije compositie ait, maar tiog altijd bleef het met betrekking tot den toonaard, door de oudem modi met den kerkzang en daardoor met de melodieen der Oudheid verbonden. De vrije compositie werd vooral begunstigd door de Italiaansche muzikale renaissance, die in den aanvang der xvii® eeuw afbrak met de op het oude nomos steunende compositie. Met de xvu® eeuw oefende de nieuwe kunst ook haren invloed op het Nederlandsche lied uit, in zooverre dat een aantal Italiaansche melodieen door onze beste dichters als wijzen voor hunne liederen werden gebruikt. Grooter was echter het getal der Fransche zangwijzen die gedurende de xvu^ en XVIII® eeuw onze provincien binnendrong en volks- geliefd werden De verzamelingen van Willems en de Coussemaker getuigen van dien vreemden invloed. De melodic: "Ik drink den nieu-wen most stamt af van een danslied c( La Royale"; de zangwijze van het kerstlied « Drie koningen groot van macht, » welke nog voor weinige jaren zoowel in Oost- en West- als in Fransch-Vlaanderen bekend was, is onleend aan een « air du Traquenard, een ouden Franschen dans de melodie Heer wilt mindest verlichten, » diende in den aanvang der XVII* eeuw voor een Fransch bedeckt a Ton hineur (bumeur) est, Catherine ». » De Fransche opera werd, sedert haar offen stån in het midden der xvu* eeuw 3, in ons land opgevoerd, en de omstreeks het midden der volgende eeuw gebore opå-comique vond hier mede den meesten bijval. De Fransche tooneelmuziek had dus naturlik mede haar invloed op het Nederlandsche lied. Het liedje « Klaes die sprak zyn moeder aen, » met refrein « Klaes en trouvt u leven niet » » en het lied « Waer kan men beter zijn, » beide, voor zooveel de muziek aangaat, aan Grätt's Lucile (1769) onleend, zi^n nog heden niet vergeten. Het liedje cc Lest een kuypertje ips en fijn J5, » nagevolgd van Audinot's op«5ra-comique Le tonnelier (1761), bleef lang populair. De melodie van het liedje « Brugge die ook vol zotten leefl, » dat nog in 1879 bekend was ^^ i$ geen Andere dan die van Audinot. Onder het Fransche bewind was natürlich alles Fransch wat de klok sloeg; de wetten die loodzwaar op onze taal en op de drukpers wogen, werkten naturlik niet gunstig op den volkszang. Na Waterloo seheen voor de lettre kunde, en derhalve ook voor de muzikale kunst, die altijd hand aan han4 dezelfde paden betreden, een nieuw licht te zullen opgaan. De kortstondige regeering van Willem 1 liet echter niet toe, dat de hoop De melodie is te vinden bij de Goussemaker, biz. 91 ; de Fransche oorspronkelijk zangwijze in Ghr. Ballard's Nouvelles parodies bachiques, Paris, 1702, ni, U7, en in La defdes cftansonniers, uitgegeven door denzelfde, Paris, 1717, 1, 84, Te vinden onder andere in Ballard's verzameling Les rondes, Paris, 1724, II, 136. Zie Edm. vander Straeten, La musikale aux Pays-Bas, II, 138 vig. Te vinden onder andere bij de Goussemaker, biz. 385. Los blad, n' 25, Antwerpen, J. Thys, herdrukt door Hoffmann von Fallersbren, Niederländische Volkslieder, biz. 267. LooTENS en Fets, Chants popidaires flamands, biz. 153. Die men voor de wedergebote van kunst en letteren had gekoesterd, zich zou verwezenlijken. Toch werd onder dezen voor Stär zu and gestrooid waaruit, na de gebeurtenissen van 1830,  war de tittels der bedeuten met de namen der schrijvers en der componisten worden aangeduid. Hierbij zijn te voegen een paar honderd stukken, die stellig uitgegeven werden, maar thans niet meer te vinden zijn, door-dien schrijvers, componisten en uitgevers niet meer leven en de bibliographie — vooral de muzikale — vooral het jaar 1870, ten onzent, om zoo te zeggen niet bestond. — Van 1890 tot 1898 zijn er ten minste een 300-tal Ylaamsche bedeuten met muziek van de pers gekommen. Sedert jaren vermeldt de Bibliographie de Belgique, uitgegeven met ondersteuning der Regeering, geene muziekstukken meer. TWEEDE DEEL RHYTHMISCHE VORMEN EERSTE HOOFDSTUK Tijdswaarde •— Enkelvoudiffe maat — RhytliinisGhe zinsnede Naar het stelsel der Oudheid ^ kunnen de schoone kunsten in twee klassen verdeeld worden : de plastische, door rust gekenmerkt, zijnde de bouw-, de beeldhouw- en de schilder- kunst ; de praktische, die welke van be Nach het stelsel der Oudheid ^ kunnen de schoone kunsten in de schilder-kunst ; de praktische, die welke van be Nach het stelsel der Oudheid ^ kunnen de schoone kunsten in de schilder-kunst ; de praktische, die welke van be Nach het stelsel der Oudheid ^ kunnen de schoone kunsten in de schilder-kunst ; de praktische, die welke van be Nach het stelsel der Oudheid ^ kunnen de schoone kunsten in de schilder-kunst ; de praktische, die welke van be Nach het stelsel der Oudheid ^ kunnen de schoone kunsten in de schilder-kunst ; de weging ungefährlich en zich in de tijdruimte openbaren: de muziek, de dans en de dicht- kunst. De beweging wordt uitgedrucken door den rhythmus. Rhythmus is het gevoel van eenheid, van symmetrie in de kunsten die op beweging steunen. Voor zooveel de muziek betreft, eischcn de schoonheids- wetten, dat het muzikale werk dermate verdeeld zij dat de toehoorder gemakkelijk regelmaat ontware tusschen de ver- schillende gropeeringen van klanken en woorden, alsook tusschen de poozen of rusttijden. De rhythmus kan min of meer regelmatig wezen, in minderen of meerderen graad bestaan. Van minderen graad is hij, wanneer tusschen het getal en de uitgestrektheid der zinsneden en perioden slechts een zekere verstandhouding het verstandhouding het rhythm. Daarentegen zijn zinsneden en perioden in den hoogsten graad doordrongen van het rhythmisch element, wanneer zij, op hunne beurt zijn samengesteld uit kleinere door streng afgemeten rhythmus verbonnen deelen. In het recitatief of de gezongene spraak, zoowel als in den kerkzang {cantus planus) vindt men wel is waar zinsneden waaruit perioden ontstaan, maar deze laatste staan niet symmetrisch tegenover elkander, en zijn niet te verdeelen in maten die dezelfde uitgestrektbeid hebben, een zelfde getal slagen tellen. In de muziek der modernen daarentegen, zoowel als in die der Grieken, bevatten de perioden zinsneden van de Zelfde lengte, uit gelijke maten samengesteld, maten die ten dotte kunaen worden teruggebracht tot tijdswaarden yaa dezelfden duur. Naar alle waarschijnlijkbeid werd de isochronische maat, en dienvolgens do stipte bepaling der rhythmische eenbeden geboren uit den dans of uit de marsch. Aldus laat zicb een scherp afgeteekende rhythmus verklara in de muziek der voiken die sterke neiging tot den dans gevoelden en bij die waar het krijgswezen op ernstigeu voet was ingericht. De dans zelf kon eerst op eenigszias geregelde wijze tot stand komen, nadat de blaas- en snaarspeeltuigen de slag-speeltuigen hadden opgevolgd. In de voorhistorische ontwikkeling der muziek zijn immers verschillende standpunten te bescbouwen. In het begin waren slechts de slaginstrumente, zooals de trommel bekend, die aileen met geschreeuw en getier gingen gepaard. Nadien traden de blaasinstrumentea in zwang, zooals het herdersriet, terwijl het nog aan rhythmus en vaste toonschreden ontbrak en die muziek slechts bij het gekweel der vogelen kon vergeleken worden. Thans Logen zang en poezie met het spel der snaren gemengd en ontstonden korte rhythmisehe zinnen, die ongeveer dezelfde uitgestrekt-beid hadden, ofschoon zij nog met geen vaste maat giogea verbonden. Eindelijk brak het tijdperk aan waarop de in strenge maat voorgedragen zangen tot begeleiding strekten aan den dans of an militaire of godsdienstige marschen. De zang kon zich eerst dan ontwikkelen wanneer men, door m. Idel van de zuivere stemming der snaren, de kennis had bekommen der consoneerende intervallen : octave, quint, quart, seconde, sexte en terts, en uit die kennis de toonladder was geboren. Hieruit volgt, dat het vers en de strophe — aanvankelijk werden alle verzen gezongen — hunnen oorsprong vonden in den dans. Uit de noodzakelijkheid om de bewegingen der dansers aan volmaakte evenredigheid te onderwerpen, werd de zoo gevierde dactylische hexameter geboren : 5 j;^/l;^/IJ//IJ/IJ Zing ons den wrok, o go • din, van A - chil-leB den zo-ne Tan Pe-ieas, d'On-heil — vol-len,die o - ver d'A - chai-«rs — dui-zea-den smar-ten Bracht «. De dactylische hexameter was in de eerste plaats bestemd om de grootsche daden van het voorgeslacht te doen berleven, ofschoon hij ook wel eens voor de marsch en voor het her- dersgedicht werd aangewend. Na de volksbewegingen die in de xii eeuw v6or Christus de volledige omwenteling van Griekenland te weeg brachten, na den strijd met Klein Azie, werd het episch gedicht geboren. Uit die aaneenschakelingen, die lange reien van verzen, aan een zelfde metrum onderworpen, schoon niet uit een gelijk getal syllaben samengesteld, mag men afleiden dat de episcbe zangen, waar zij op vergaderingen van koningen en grooten. L'art musical prpprement dit debute par la culture r^gulière des instruments k cordes » (Gevaert, Histoire et tMorie de la musique de l'anliqui, I, biz. 3). Over de meerstexmigheid in de Oudheid, zie denzelfde, t. a. p., biz. 356 vlg. De lUas van Homeros, vertaald door Mr. G. Vosmaer. Eerste zang. Uit den mond van den aotSo? — een beroepszanger — weer-klonken, werden voorgedragen, nagenoeg in den trant van de psalmen der Latijnsche Kerk. Van lieverlede begon het verhaal zelf meer belang in te boezemen dan de eentonige zang en geraakte de tekst aldus los van de muziek. Reeds ten tijde van Homerus (omtrent 950 voor Christus) deed zich de splitsing gevoelen. De groolsche gedichten door Homerus verzameld, werden in den regel niet langer gezongen, maar bloot opgesneden. Ten tijde van Terpander (730 v6or Christus) was de scheiding volbracht; in plaats van den aoiSd^, den zanger, trad de rhapsode, de declamator op. Slechts bij uitzondering en voor kortere episode's werden epischen gedichten nog gezongen. Deze wijze van voordracht bleef voortleven, tot in de « laisses » van de Chanson de Roland en in de strophen der Nibelungen, ja, na eeuwen en eeuwen, tot op onzen tijd in^onze gepsalmodieerde liederen. Aan het lied van cc Mi Adel en Halewijn » dat nog voor weinige jaren uit den mond des volks werd opgeteekend, kunnen wij best leeren hoe het met de voordracht van het vroegere heldenhed was geschapen. De dactylische, van haren aard tweedelige maat Dedienst bij den dans en zeker wel in de eerste plaats, bij deo getreden dans. Voor den gesprongen dans was sedert de verste Oudheid de iambische | maat in eere die zich met de uit haar gesproten, samengestelde | maat tot allerlei volksliederen uitstrekte en de eigenlijke populaire maat werd. Wij komen op deze punten terug. De grondregelen van den rhythmus zijn den menschelijken geest eigen, en worden teruggevonden bij alle natien die tot eenige ontwikkeling des geestes zijn gekommen. Ook treft men bij alle volken de tweetallige verdeeling aan in de samenstelling van de periode, zinsnede of maat. Aan sommige hunner zijn wel de drie- en de vijfdeelige maat onbekend, doch dit is  overigens ook had bij alle westersche volken, tot in den aanvang der Mais ces dlffièrences sont d'un ordre secondaire et ne touchent pas aux principes fondamentaux du rhythme, qui semblent être du domaine de la physiologic. Rien d'étonnant, d'un lors, si le sentiment rhythmic des anciens concordait avec celui des peuples modernes » (Gevaert, Bistoire et thiorie de la misiêque de Vantiquité, II, biz. 5). 