Louis Constant Westenenk (3 Februari 1872-2 Mei 1930)
CORNELL UNIVERSITY LIBRARY Cornell University Library 1924 023 011 996 Cornell University Library The original of this book is in the Cornell University Library. There are no known copyright restrictions in the United States on the use of the text. LOUIS CONSTANT WESTENK (3 FEBRUARI 1872-2 MEI 1930) DOOR H. T. DAMSTE LOUIS CONSTANT WESTENK (3 Februari 1872-2 MEI 1930) Louis Constant Westenenk werd geboren den 3den Februari 1872 op het koffieland Penawangan (afdeeling Demak, residentie Semarang), als vierde kind uit het huwelijk van den planter Jan Constantijn Westenenk en Frangoise Josephine Emilie Louise Wardenaar. Van zijn eerste schommelingen in de slendang en zijn eerste stap- pen op Java's bodem wordt niet gewaagd; tijd en gelegenheid om toen reeds geschiedenis te maken mankeetden. Reeds in 1879 bracht de vader zijn oudste drie telgen: Marie, Gerhard en Louis, naar Neder- land, waar hij kwartier voor hen vond in zijn vaderstad Deventer bij zijn schoonzuster, de weduwe Philippine Westenenk. Papa keerde terug naar de koffie, en de kinderen bleven achter bij Tante Philippine, in het vreemde, groote huis in de Lindenstraat. Maar Louis wist zich al spoedig familiaar en sociaal te acclimatiseeren. Hij toonde voile be- langstelling voor wat Deventer hem bood, 00k buiten de scholen van Moll en Levekamp. De oude stadstuin van Tante was zoo zijn paradijs en daarin werkte hij gaarne. Hij kweekte er bloemen en planten, entte heel knap een kers op een kriek, en groef diepe holen, waarbij hij stiet op oude metselwerken: een gang, een geheime tunnel, zei Louis, een ontdekking van belang! Maar Tante voelde niet archaeologisch en in haar onverstand mompelde ze lets van ratten en riolen en liet hem den kuil weer dichten^) . . .Het is moeiUjk een tante zulke dingen te vergeven; maar behalve zijn tante, had hij zijn kraaien en konijnen, die veel van zijn gedachten in beslag namen. Voor een Louis Weste- nenk is het leven steeds vol en druk. Hij was sterk en vlug, en niemand die zwom, vocht, knikkerde en kattepulde zooals hij; en dat onder den sterken bovenbouw 00k de i) Latere onderzockingen stelden Louis in het gelijk - zoo verzekert mij zijn zoon Willem. De ontdekte gang voerde naar een oud klooster op den Noordenberg. been het den, bleek op Hemelvaartsdag 1884, toen hij mec dauw- trapte, en voor zonspang uit Deventer vettrokken, den tippel uit- strekte via Apeldoorn tot Laag-Soeren, waarna hij terugwandelde naat Deventer; voor beenen van twaalf jaren een heele prestatiel 1884. in dat jaar kreeg Louis verantwoordelijkheid te dragen! Een zusje Betsy en een vier jaar jongere broer Frans kwamen in Holland en gaven nieuwe vulling aan Tante's gastvrije woning. Frans stelde zich onder Louis' hoede, en Louis voedde Frans op. Hij baasde over zijn broertje met warm hart en sterke hand. Frans was vol liefde en bewondering voor z66'n grooten en sterken broer, en Louis was trotsch op Frans en op wat hij zag kiemen van het zaad dat hij in hem zaaide. Want zij moesten mannen worden allebei, en groote dingen doen later, en Frans ging dat ook deugdelijk besefien! Louis deed nii al groote dingen: hij spoog het verst, liep het snelst, en sloeg het hardst van al wat long was in Deventer, en in de gevechten tusschen „Siesters" (jongens van de volksscholen) Louis deed nii al groote dingen: hij spoog het verst, liep het snelst, en sloeg het hardst van al wat long was in Deventer, en in de gevechten tusschen „Siesters" (jongens van de volksscholen) En „Franschen" (leerlingen van de zoogenaamde „Fransche" school) liet Louis zich niet onbetuigd en oogstte hij het respect van vriend en vijand. - In 191 3 scharrelde een Indisch verlofganger van stevig postuur op de Brink te Deventer rond op marktdag tusschen de kraampjes. Een pootige kerel, kennelijk een sjouwer van de WeUe of IJselka, volgde hem op eenigen afstand. Toen de Indischman halt hield voor de uit- stalling van een mtdrager, plantte de ander zich vierkant v66r hem, en terwijl hij hem opnam van het hoofd tot de voeten, kwam de vraag: ..Bin le Lewie Westenen?" „Ja, die ben ik." „Verrek iejel" zei blij Ver- wonderd de oud-Siester, en na een straal tabakssap tusschen denouden rommel op de keien te hebben gespoten, draaide hij zich om en ging been, de handen diep in de zakken van de slobberige broek. Hij had hem herkend, den vijand van 27 jaren her, en het deed hem goed, hij was tevreden hem zoo stoer en welvarend te hebben teruggezien. - AJs Hoogere Burger was Louis een rakker Zijn lang zijn 6ver-kokende levenslust nog geen afleiding had gevonden m sportive fraestaties, waartoe idmaatschappen van diverse vereenigingen hem ater gelegenheid gaven. Hij werd van school gejaagd, een maal bijna voor goed. Zijn leven was nu vol sport; vol cricket, gymnastiek, schermen, maar vooral zwemmen en roeien; en Frans sportte mee. De gebroeders sliepen op en kamer, en bij het naar bed gaan werd de dag besloten met nog een dosis gymnastiek. Eerst werd er gewerkt met de baiters: jären gewichten uit de kozijnen van een schuifraam. Xante's huis had ramen genoeg, die niet alien dag open en dicht gingen. En na aflloop van de halter-oefeningen klonk het bevel: „Frans, in je bed, handen op den rug en diep ademhalen!" De voorwinter van 1886 bracht Louis zijn eerste medaille. Bij de spoorbrug over den IJsel waren er langs de rivier diepe, gevaarlijke kolken, herinneringen aan vroegere dijkbreuken. Die kolken waren toegevroren, Louis ging er het ijs inspecteeren. Het hiel! Twee vrienden waagden er zich nu ook, en... een zakte weg in een wak. Louis was meteen in actie: hij kroop op zijn bulk naar het wak, en het lukte hem den drenkeling er uit en op het ijs te sjorren. Het was geen gemakkelijke en geen onge vaarlijke karwei, maar het lukte! Druipnat kwam hij thuis en zonder eten moest hij naar bed. Maar den volgenden dag kreeg hij van zijn makkers een „gouden" medaille. Aan de een zijde stond in potlood geschreven: „Gouden Medaille voor het redden van een drenkeling, aan L. C. Westenenk te Deventer", en de keerzij gaf te lezen:,,'Ette. den edelmoedigen menschenredderl" met daaronder de namen, J. D. Kappelle" en „G. J. Velderman" van de deelhebbers in het avontuur. 1889 bracht successen op litterair gebied: opstellen van Louis' maaksel verschenen in long-Nederland, en daaronder was er een dat loffelijk werd vermeld, en een ander dat in een competitie een tweeden prijs verwierf. „Het was zoo vreeselijk glad" hete dat schetsje. In 1890 was het ook vreeselijk glad! en dat bracht nieuwe en belang- 137 rijke successen die gevolgen zouden hebbeti. Louis reed immer een forsche schaats, en zijn streven was daarbij gericht op snelheid en op tochten. Maar dien winter ging hij plotselig zich toeleggen op het schoonrijden, en op zijn Friesche schaatsen zwierde hij al gauw vol gratie over de baan, getweeen met Frans, die wel wat verbaasd maar toch geen klein beetje gevleid was, dat hij zoo door zijn broer als partner werd gezocht en uitverkoren,...totdat hij zich op eenm^al zag verlaten voor een meisje met donkere oogen en een lange, zwarte vlecht. Er was een wedstrijd in zicht, en Louis sprak af met het meisje, dat zij tezamen zouden uitkomen in het nummer schoonrijden voor paren". Op dien wedstrijd haalde het paar Nering Bogel-Westenenk den tweeden prijs. Zeven jaar later deed de kunstrijder op de Friesche schaatsen beter nog: toen won hij een eersten prijs, Louis Westenenk won toen Adriana Nering Bogel. Was die verovering eigenen niet een proces van lange jären, waarin de wedstrijd-schoonriiden een mijlpaal was? En die wedstrijd, was die de eerste mijlpaal? Of mochten ook tellen zijn voor bet Deventer publiek met voor zitter van gymnastiekvereeniging en cricketclub; zijn vioolconcerten en muziek-acrobatiek; en zijn overwinningen als raceroeier voor Daventria, in den järe 1889? Het was een groot jaar, dat jaar 1889. Mr. C. Vermeer, oud Njordman en Voorzitter van Daventria, zette toen een raceploeg in elkaar: G. L. J. Birnie slag, L, C. Westenenk boeg, en „de Bode" zelf (bij-naam van Vermeer in Leiden) op de stuurbank. „Ik heb hier een ploegje, daar zul je wat van beleven!" schreef Vermeer aan zijn Leid-sche vrienden, en het kwam uit: Bij de door Njord uitgeschreven wwedstrijden op de Kagermeer van 9 Juni haalde Daventria in het nummer „jonge twee" den eersten prijs, het winnend van Njord, Trit Nereus, Maas, Amstel, Willem III en Sirene. Op 26 Juni op den Amstel weer een eersten prijs! „Nadat de Amstel, die nog gelijk was, den strijd had opgegeven," - aldus het verslag in de krant - „roeide Daventria bedaard en met denzelfden krachtigen, wel wat zwaarmoedigen slag, onvermoeid door. Zelden zagen wij een ploeg op de baan, begaafd met zooveel physiekekracht. De tijd bedroeg 17 min. 46^/5 sec. Vergelijken wij dezen tijd met die der Oude Twee (prijs Nereus 18 min. 13 sec.) en nemen wij daarbij in aanmerking, dat de wind inmiddels sterker was komen opsteken, dan stijgt onze verbazing ten top." Ook te ZwoUe en te Oostende wetden dat jaar lauweren geogst, maar te Oostende waren het geen eerste prijzenmeerdaarvoorwaren de omstandigheden te ongunstig. Zij kwamen er den 15 den Augustus in hun logge overnaadsche boot te roeien tegen lanke gladde gieken en wat ook in het nadeel der Deventernaren was : Vermeer woog zoo zwaar als drie Belgische stuurmannetjes te zamen. Toch werden ze nog no. 3 van de zeven mededingende ploegen, en de „Belgique Sportive" zei: „Les equipiets de Deventer ont rame avec une rare energie. II est a noter, qu'ils etaient montes en yole et avaient un barreur de quatre-vingt kilo's." Dat was de „jonge twee", Voor het nummer „oude twee" hadden zij ook ingeschre. ven, en Vermeer kwam met de werdstrijd-leiding overreen, dat hij zou worden vervangen door een stuurman van het lichte Belgische model. Geleend werd er een van de Mechel-sche roeivereeniging, wegende 32 kilo. Het verschil was voelbaar, en de Deventer..jol" met zijn jonge jongens dreigde „Vartje Knap", de beste twee van Belgie, te kloppen, toen de geleende stuurman bij de laatste boei de zaak met veel beleid verstuurde, waardoor Daventria weer op de derde plaats kwam. „Malheureusement en se dirigeant vers la bouee (2) le barreur fait un detour considerable et les rameurs de Deventer perdent ainsi toute chance." Zoo eindigde die niet zeer fortuinlijke wedstrijd in het buitenland, en door het spoedig daarop volgend vertrek van Birnie naar Indie nam voor dat jaar meteen alle roeierij een eind. Maar toen in Maar 1890 het laatste ijs wegdooide uit Deventers grachten, doken Louis en Frans Westenen het koude water in, om zich te harden en te trainen voor het komende roeiseizoen. Samen zouden zij een twee vormen en den luister verhoogen van de namen Daventria en Westenen, Louis was net 19, Frans nog maar 15, maar Vermeer zag geen bezwaar: physiek waren de jongens all right. Het was heerlijk de twee stoere knapen te zien duiken van het plankier van Daventria, om in het riet aan de overzij eerst weer boven te komen; zwommen door Deventers grachten, drie uur aaneen, en enterden tjalken midden op den Isel. Troffen ze een onvriendelijk schipper, van bakboord doken ze net water in, om onder het schip doorzwem-mend, dit aan stuurboord opnieuw te beklimmen. Ze waren in beste conditie, en hun roeien wekte verwachten bij Vermeer, onder wiens leiding er iederen morgen werd geefend, Louis zat nu slag, Frans boeg, en de boot Hep prachtig. Dan, in Juni, kreeg Louis last van roeiblaren, die werden tot een ab ces dat moest worden geopereerd; en behalve geopereerd moest hij ook worden geexamineerd. Weg dus 139 Illusie van wedstrijden en medailles! Frans zou nog een paar jaar moeten wachten om die te winnen, samen met Klaas Lulofs in plaats van met zijn breeder. Die breeder deed nu zijn eindexamen, en slaagde in Juli 1890. Het problemem van de beroepskeuze was voor Louis geen problemem meer. De dienst van het Binnenlandsch Bestuur in Nederlandsch-Indie, daar moest hij trachten plaatsing bij te vinden; dat had zijn vader zoo voor hem uitgezocht, en Louis zelf had daar niets tegen. Hij trok dus naar Delft en liet zich inschrijven voor de colleges aan de „Instelling voor onderwijs in de taal-, land- en volkenkunde van Nederlandsch-Indie" vulgo „Indische Instelling". Hij huurde een kamer in de Voorstraat no. 11 en in September begon zijn Delftsche studenten- bestaan. De oud-Ingenieur R. A. van Sandick had hem ontraden lid van het Corps te worden, in verband met de oneenigheden tusschen de studenten van de Polytechnische School en die van de Indische ListeUing. De laatsten moesten, om Corpslid te kunnen worden, zijn ingeschreven 66k aan de Polytechnische. Het Corps toch was Polytechnisch en voor studenten van de Indische Instelling als zoodanig was daarbinnen geen plaats. Tegen dien toestand was het gevoel der Indologen zich gaan verzetten, en, toen de pogingen om verandering te krijgen hadden gefaald, - het argument der tegenstanders dat zoo de inidalen P. S. de letters 1 1, gingen flankeeren, de uitkomst niet schoon zou zijn, was moordend geweest! - waren velen van hen uit-getreden, en onder de nieuw aangekommen daalde de lust om Corps-lid te worden geducht. De groote meerderheid werd enkel lid van de Indologische Vereiniging, welke in 1896 zou uitgroeien tot een zelf-standig Indologisch Studenten Corps. Louis Westenenk dan werd ook gegen Corps-lid, en de onthouding viel hem te gemakkelijker, om dat hij wist, dat zijn vader op zware lasten zat: de koffie beleefde wade tijden, en het getal der voor hun opvoeding naar patria gezonden kinderen van Papa Westenenk was weer gestegen: in Mei 1890 was de kleine Cornells het halfdozijn kinderen komen vol maken. Louis werd dus geen Corps-lid en geen Laga-roeier. Hij wou vlug afstudieren, om het budget van zijn vader niet langer dan noodig te bezwaren, en na twee jaar reeds, in JuU 1892, slaagde hij voor het Groot-Ambtenaars Examen, en op 26 Augustus kreeg hij te Deventerhet besluit van zijn terbeschikkingstelling van den Gouverneur General van Nederlandsch-Indie „om In administrativen betrekking daar te lande te worden geplaat. Hij had dus wel hard gewerkt, maat het voorschtift: „Gebtuikt jolijt zoolang gij zijt in uwe jaren!" werd toch niet geheel veronacht. Van de Indologische Vereeniging was hij id niet alleen maar ook leider: een getapt Commissaris eerst, later Eerste Secretaris in het Bestuur. Hij componeerde een Indologisch Studentenlied, dat töt zelfs door het carillon V9n den Nieuwekerk-toren in 1892 op het halfuur werd gespeeld. „Eens strijden wij voor Nederland in Insulin-de's dreven" zong de BB-bibit op de door hem aangegeven wijs, en Westenenk dirigeerde „de muziek van het 4-de" toen het lied op een feestavond in den Stadsdoelen zijn premiere beleefde. Eerste-viool in alle beteekenissen van het woord, speelde hij die en andere zangen ook voor op zijn „kistofoon", een eigengemaakte, zelfbedachte vedel, met een sigarenkist als klankbord. Ik gelöt dat hij den strijkstok tus-schen de knieen knelde en de vedel daarlangs bewoog; en dan hoorde men werkelijk Let's all muziek. In den Indologischen Studentenalmanak betoond de vedelaar zich ook een taalmuzikant. Zijn prozagedichtjes: Delft - Winternacht - Oude Kerk; Nieuwe Kerk; en Bosch toonen, hoe fijn hij waarnam, hoe innig hij voelde, en hoe gelukkig hij in woorden wist uit te beelden wat zijn ziel resoneerde. Ook de zwemsport bleef hij beoefenen, en menige zwem- en duikprijs viel hem ten deel op de wedstrijden, in den zomer van 1891 gehouden te Tiel, Gouda, Amsterdam en misschien op nog meer andere plaatsen. De vacanties en vele Zondagen werden gepasseerd te Deventer bij Tante en broers en zuster in het huis in de Assenstraat no. 32, waarheen de familie intusschen verhuisd was; en dan sloeg hij ook vaak den weg in van Davenport en zocht hij zijn vreugd op het water en roeide hij in een hem door Vermeer geschonken skiff. Van dat alles, en van die aUen, en van nog meer anderen, zou hij nu weldra moeten gaan scheiden. Van nog meer anderen... Zoo van dat meisje met de donkere oogen, en de lange, zwarte vlecht. Ze droeg nu opgestoken haar naturlik, maar de vereering die Louis haar toe-droeg, was er niet minder op geworden. Hij zong haar toe: Onze levenspaden loopen grillig door elkander heen, valen in een richtig samen en gaan later weer uiteen, 'tis ontmoeting en 'tis scheiding, welkoml is het en - vaarweU... Bind September ging Louis afscheid nemen bij de familie Nering. Bogel. Louis had een gepast gevoel van eigenwaarde, maar de portie was niet toereikend om nu reeds te dutven zeggen wat hem op de lippen standde. Hoe zou hij ook, hij, nog zoo jong, in de positie van ambtenaat ter beschikking, of ambtenaar „ter verschrikking" naar het Bataviasche grapje. Nee, dat ware te veel gewaagd! Het werd dus enkel een Vaarwel! en hij lachte; maar dat deed hij toen alleen maar dan buitenkant. October 1892 vertrok Hier per stoomschip Batavia van den Rotterdamschen Lloyd uit Rotterdam naar Indie. An boord vond hij brieven met afscheidsgroeten van Daventria en T.O.N.LD.O., en het bericht van het Bestuur der Indologische Verneigung, dat hij tot eere-Indolog was gepromoveerd. Een aanziellijke verzwaring der weelde, welke zijn beiden van twintig lentes hadden te torsen! Geen nood, ze waren stevig, die beiden. Concret bezien staken ze aan boord van de Batavia in broekspijpen van 62 cm. In omtrek, ultra modern! En de stok van Deventer. Maar deed de stok dik, Westenenk zelf was enkel maar zelfverzekerd, hij wist wie hij was en wat hij wüde; een zelfbewuste glach speelde om een sterken mond en zijn felle oogen blikten scherp in de verte. De groote reis was begonnen, hoeze! hij zou weten te reizen! Sterk waren zijn spieren en wakker zijn geest. Vooruit maar, de toe-komst tegemoet! „Eens strijden wij voor Nederland" had hij te Delft gezongen. Hij hunkerde naar dien strijd, naar arbeid, naar groote, mannelijke daden. Hij zou... Maar er waren muskieten aan boord, verstekelingen die staken en hun schuld werd zeven jaar later door Robert Koch bewegen - hem infecteerden met „moeraskoortskwaadsappigheid", die naarstig zou recidiveeren in zijn volgende maanden op Java. Malaria is een ziekte van vallen en weer opstaan, en zoo kg hi], toen de Batavia Straat Soenda passeerde, en „Dwars in den Weg" en „ Onrust", - hij leerde ze kennen, maar zij gingen aan hem voorbij, en hij stond weer over- eind toen de boot te Priok meerde. Toch - hij had zich wel eens flinket gevoeld dan dien morgen van 9 November, toen hij daar van boord stapte. Nog denzelfden dag meldde hij zich te Weltevreden aan het departement van Binnenlandsch Bestuur, geharnast in stijf overhemdenlange, zwarte jas, - warme expeditie in den zonnebrand die er laait boven de Kali Batawi! maar die tijden wilden dat 200. Westenen had haast. Dat hebben jonge ambtenaren meer. Gewoon- lijk gaat dat wel over met een beetje zon. Westenen zou die haast houden, zijn leven lang. Op de bureaux heeft men gewonlijk geen haast. Prijkt daar al de "spoed" in letters aan het hoofd van wel menigen brief, - de "schte" spoed wordt er niet steeds betracht, en de tewerksteUing van een versch uitgekomen ambtenaar ter-beschikking behoorde wel nimmer tot de spoedeischende gevallen. Wat waren zulke jongens anders dan reserve-deelen voor de beide B-B-machines van Java en van de Buitenbezit-tingen? Enkel waarlooze deelen van 150 gulden per maand. Naar wat daaruit ontkiemde tot aspirantcontroleur werd lets meer omgezien: zij kregen in de machine mee te raderen en te redderen, zij waren de bibit waarmee openvaUende controleursplaatsen werden ingeboet. Maar een ambtenaar-ter-beschikking, die liep zoo maar wat mee; en waar hij graag mee wilde loopen, in die richting werd hij gewonlijk wel gestuurd - in een mak tempo natuurlijk. Westenen wird graag komen in de buurt van Soemedang, waar zijn ouders dichtbij woonden, op de theeonderneming Tjidjeroet. 9 November meldde hij zich ten departemente; 20 November stelde de Gouverneur Gener Aal hem ter beschikking van den Directeur van Binnenlandsch Bestuur; 2 December stelde die Directeur hem er be-schikking van den Resident der Preanger Regentschappen; 9 December deed de Resident hem over aan den Assistent Resident van Bandoeng, die hem zou hebben toe te voegen aan den Controleur van Noord-Bandoeng. En zoo was hij gerangeerd. Zijn standplaats werd Bandoeng; kwartier vond hij in Hotel Homan; de af stand tot Soemedang was maar gering. Alles was dus goed voor elkaar gekomen en op 21 December begon de ernst: toen zwei Westenen zijn eersten eed: dat hij om zijn baan te krijgen niemand had omgekocht, dat hij een trouw ambtenaar zou zijn, en dat hij het geheim met de groote G steeds eerbiedigijk zou eerbiedigen. De arbeid kon nu begiimen. „Eens strijden wij voor Ne-derland". Nu zou het gaan gebeuren! En - hij kreeg te tellen, hoeveel lucifers er in dit doosje zaten, en hoeveel in dat, en zijn bevindingen had hij neer te leggen in een statigen papieren staat. Hij moest de stukken opmaken om belooning mogellijk te maken in een verre toe-komst voor het dooden in een jong verleden van een in de val geloopen tijger, en de uitbetaling der premies voor vroegere slachtoflfers behoorde ook tot zijn bemoeienis. Veel cijfers en veel staten! Maar 00k werk-zaamheden waar minder cijfer- en staatkunde aan vast zaten, werden hem opgedragen. Toch, zijn uren waren daar niet mee gevuld en vol-doening vond hij Niet in dien arbeid. Hij voelde zich ook eenigszins in de val geloopen en zijn chef vond hem een Tijget. Ter verzachting zette hij hem tijdens de kantooruren de leesttomutnel voor; wat "Westenenk niet eens dankbar stemde! „Een lam, lui suiet van een controleut!" luidde zijn vonnis. „Een eigengereide jongeling met al te veel dunk van zich zelf en te weinig ontzag voor zijn chefs" meenden de chefs. De conflicten bleven niet uit. Westenen speelde op tegen chefs, en de malaria speelde op tegen Westenenk. Het was geen prettige tijd, die kennismaking met den Gouvernementsdienst daar te Bandoeng 1 Wat een opluchting, toen hij op 27 April 1893 werd benoemd tot Aspirant Controleur en den i8den Mei zijn plaatsing afkwam in de Westerafdeeling van Borneo! De Westerafdeeling van Borneo - om een plaatsing daar werd ge- woonlijk niet gevochten. Maar men had er de ruimte, en een rivier als de Kapoeas was nog wel weer een paar nummers grooter dan de IJsel ter hoogte van Deventer. Er zou dus wel genoeg water zijn om te zw emmen en te varen, en aan jachtterrein zou het stellig ook niet ontbreken. Begin Juni te Pontianak aangekomen, meldde Westenen zich bij den resident S. W. Tromp. Over en weer was de gemaakte indruk een zeer gunstige. „Een groot man!" getuigde Westenenk later, „zeer streng maar uiterst rechtvaardig, een ideaal van een chef! en een man van de wereld, erg staande op goede manieren. Maar een tong, zoo scherp en gevat, dat het altijd oppassen is in zijn gezelschap." Dat de indruk, dien de aspirant maakte, niet kwaad was, bUjkt wel hieruit, dat hij zoo maar meteen tot waarnemend controleur gebombardeerd werd: Per besluit van 7 Juni belastte de resident hem met de waarneming van het bestuur over de afdeeling Tajan met standplaats Tajan. Een dag en een nacht in een stoombarkas de rivier op, en hij was thuis. En toen de stoombarkas was weggevaren, wist hij, dat hij alleen was: de eenige blanke in een gebied van meer dan 90 vierkante geografische mijlen. Alleen in zijn groote ijzerhouten paalwoning met vloeren glimmend zwart en wit-geverfde wanden, voelde hij zich als de stuurman op de brug van het staatsschip „Taja,n". Hij leunde over de verschansing en zocht den horizon af, turend over het 2 K.M. breede water van de machtige Kapoeas; en hij zag demetbosschenbedektebergenverblau-wen en vervagen in verre verden... Dat alles was zijn gebied. Maar het gering verder nog, veel verder! En daar en overal had hij te vertegenwör-dijk werk! Nu was hij waar hij wezen wilde. En hij joolde en spotte in zijn brieven: Jk voel me in mijn element!... macht te hebben en een grooten vlaggestok voor de deur en een oppasser in het wachthuisje, dat zijn van die dingen, die ons, pedante fin-i9e-eeuws-jongelui zoo goed doen!" In de rivier, gebouwd op zware balken, stond de badkamer; daar-naast was afgeschoten een bassin „ter grootte van het IJselbad"; de oonde zwemlust En konden weer worden botgevierd. En dat was de eenige „leute". Hij stelde familie en kennissen gemst: „Als ik niet werk, amuseer ik me met alleflei liefhebberijen, als jagen, visschen, planten kweeken enz. Ik heb zelf een schat van bloeiende otchideeen uit de oerbosschen gehaald, prachtexemplaren zijn et bij. Leege petroleumblikken heb ik keurig door gestraften laten verven en daarin in mijn voorgalerij alle mogelijke soorten palmen, rotans, enz. geplaatst. Ik heb een ontzaglijke menagerie, als 60 kippen, j apen, i orang-oetan, 6 honden, 10 katten, i hert, 20 eenden, 3 koeien, enz. Dat is een heil genoegen. Alle leven wel met elkander. Dan is de viool mijn getrouwe gezeilt in en mijn boeken naast mijn dienstwerk steeds bet grootste amusement. Zoo ziet U, dat mijn leven nu niet bepaald zoo is, dat men zou zeggen: Arme, arme jongenl" Toch, er waren momenten die niet prettig waren. Zoo toen hij hadte zorgen voor de tenuitvoerlegging van de doodstraf aan een Shylock, die een Chines met een stomp mes het hoofd had afgezegd, in tegen-woordigheid en ten aanschouwe van diens twaalfjarig zoontje, en dat om een schuld van een dollar! De landraad wüde dat beloond zien met den strop, flat executie beshste de landvoogd, en dus moest de moor-denaar hangen op de plaats waar hij zijn misdrijf gepleegd had, te Tajan. Tegelijk met de instructies die Westenen van zijn resident ont-ving, kreeg hij 00k een hartelijk particuliertje van Mevrouw Tromp, die best begreep wat het voor een jongen van 21 in had, om zulk werk in het binnenland te verzetten. Zij dacht aan haar eigen jongens in Holland, en wat zij hoopte dat hun Zou geschieden, zij aan anderer jongens, aan de jonge controleurs, die daar dienden onder haar man in de birmenlanden van Borneo. De dokter en de beul kwamen colligial naar Tajan; een peleton infanterie kwam mee, alsook het noodige „gereedschap"; en het gebeurde... „'t Was vreeselijk" besluit Westenenk de beschriving van dien justitieelen moord. Gezonder afwisseling in zijn Tajansche bestan brachten de toumee's, de dagenlange reizen, waarop hij het nuttige met het aangename verwenigde, en ethnografica, planten en bloemen "verzamelde en aanteeke-ningen maakte over land en volk. Op die tochten liet hij zich ook verhalen van het sHmme dwerghert en deze en andere sprookjes en vertellingen teekende hij op, uit Maleischen en Dajakschen mond. Later, in 1899 en 1901, gar hij hun inhoud weer in het Tijdschrift van het Bataviaasch Genootschap. Zijn controleurschap te Tajan zou echter slechts acht maanden duren. Op 7 Februari 1894 plaatste de resident hem over naar Sanggau al waarnemend controleur van de afdeeling Sanggau en Sekadau. Dat was verhooging en eer, want hij schoof de rivier vele dagen hooger op, en Sanggau was eigenlijk een post voor een oud controleur le klasse, en Westenen was nog niet eens tot controleur ze klasse bevorderd; dat zou hem vier maanden later pas overkomen. Met zijn nieuwe standplaats was hij ook al weer best tevreden: „Ik het hier heerlijk Een prachtig, ruim huis, pradjoerits onder een korporal, een zeer grotenten groententum met alle mogelijke groenten en vruchten, een heerlijke standplaats! ... Ik ben weer de eenige European, maar ik ben gelukkig met mijn betrekking en dat is een zegen voor mijzelven. Het is nacht te Sanggau nu ik dit schrijf, het is bijna 12 uur. Buiten steekt een woeste stormwind op; ik houd ervan om daarbij in teslapen. Het controleurshuis, nu mijn huis, licht aan de unmonding van de Sekajeu-rivier in de Kapoeas; heerlijk plekje tusschen waringinboomen en prachtige rozen. En wanneer een flinke storm waait, dan hoor ik dikwijls de golven van de Kapoeas klotsen tegen mijn badhuis en tegen den kant, want die Kapoeas is een heele baas, waar niet mee te spotten valt. Het is stil nu in huis, behalve de gierende wind. In zulke uren draait een heele rarekiek van herinneringen in mijn hoofd om; ik vind dat soms een schaduwzijde van een goed geheugen." Tot de lichtzijden van een goed geheugen - zooals dat gouverneementeel of departementaal wel wordt aangetroffen - hoort, dat men zich zijn ambtenaren in het binnenland gaat herinneren, wanneer dezen naar rang en ancienniteit aan de beurt zijn om promotie te maken. Zoo geviel het den gouverneurgeneraal om Westenen op 28 Juni 1894 te benoemen tot controleur der 2e klasse, waarop de directeur van Binnenlandsch Bestuur op den 9den Juli een besluit sloeg waarbij hij werd overgeplaatst na Ar de Lampongsche Districten; maar drie dagen later 147 werd dat weer ongedan gemacht: resident Tromp wenschte den jongeling te houden, en hij werd hem gelaten. Westenen was te Sanggau en bleef te Sanggau; de gemaakte pro- motie veranderde daar niets in; en in die afdeeling Sanggau en Sekadau, meer dan z'-j^ maal zoo groot?ls T?jan, maakte Westenenk ook weer groote tournee's, waarvan de Koloniale Verslagen zelfs gewagen. In dat van 1893 (over '94) staat te lezen, dat hij, behalve de Dong-kong-, Moealang-, Sekadjang- en Soeroeh-Dajaks, ook nog bezocht bezocht der Kembajan en der Boven-Menkiang, waar tevoren noorten bestehend angenommen werden. Dat van 1896 (over '95) vermeldt zijn reis naar de Moealangs aan de Boven-Sekadau. Van laatstgezegden tocht, die 5 2 dagen duurde, werd het officiel verslag, naar den wensch van den resident Tromp, te Batavia afgedrukt in het Tijdschrift voor Indische Taal-, Land- en Volkenkunde, deel XXXIX, anno 1896. Dat Westenenks reisverslagen waardeering vonden, is te begrijpen, want zij getuigen van dienstijver en belangstelling, zijn vol informatie en laten zich aangenaam lezen. Het Koloniaal Verslag van 1896 (over '95) laat op de vermelding van Westenenks reis naar de Boven-Sekadau, volgen: „Overgeplaatst naar Poetoes Sibau, bezocht dezelfde ambtenaar de Palin-rivier." Dat Poetoes Sibau Au was een nieuwe bestuursvestigung aan de Boven-Kapoeas „meer in de nabijheid van de nog dieper in Centraal-Borneo gelegen streken der Boven-Mahakkam", volgens hetzelfde Koloniaal Verslag. Het voorspel tot zijn overplaatsing daarheen, per residentsbesluit van Juni 1895, leeren we kennen uit een voltooid gebleven schets „Menschenschuw?" van Westenenks eigen pen. „Hij was als de eerste bestuursambten aar in de streken, in het hartje van Borneo geplaatst, omdat hij zoo goed tegen het eenzame leven kon. „Ik merk dat uit je reisverslagen" had de resident hingegel; „ik zie daaruit, dat je goed opschiet met de bevolking, dat je liefde hebt voor dieren, boomen en planten en dat de wildernis een eigenaardige bekoring voor je heeft. Je hebt in dat opzicht zooveel van mij en nu wilde ik je lets vragen, wat ik in mijn controleursjaren heerlijk zou hebben gevonden." „Wacht nu eens even man," zei de residentsvrouw, „je hebt hier bij ons laten komen, omdat je wilde dat dit gesprek aan tafel in mijn tegenwootdigheid zou plaats hebben. Je hebt gezegd dat het vrouwen-hart hier ook mocht spreken, ik vond het zoo heerlijk dat je me zei „ie moet dan maar denken, dat hij een van je eigen jongens is"...even trilde haar stem, en een vochtig waas kwam voot de zachte oogen van deze Moeder der Controleurs bij de gedachte aan haar eigen zoons, beiden student in 't lieve vadeiland. „Goed, goed," zei de resident en hij knikte haar eens bemoedigend toe, ook hij dacht aan zijn jongens. „Dan moet ik je op den man af eens wat vragen. Je bent nu 23 he? En... heb je al plannen om niet lang meer alleen te zijn?" „Nog niet mevrouw, ik zou zielsgraag willen trouwen, maar dat is hier in de binnenlanden niet zoo eenvoudig als je op je standplaats de eenige Europeaan bent!" „Ik dank u meneer den Resident" zei nu de gastvrouw, „ga je gang maar, wij luisteren." „De zaak zit zoo. Ik heb een controleur noodig in Patah-Kelawi^); daar heeft tot nu toe een Maleische postcommandant gezeten met 'n twaalf pradjoerits, maar het is nu een onderafdeeling geworden. Wil jij daarheen? Er is nog geen huis voor den controleur, je moet je voorloopig op schieten in de Koeboe waar de postcommandant woonde, een ding op palen, het eenvoudig, met een voor van gespleten palmhout en een houten omwanding van palen en dunne stammetjes, maar zoo dik, dat de pijlen en speren van de Dajaks er niet doorheen kunnen, zoodat je er voor een eersten aanval veilig zit. Trouwens het is al eenige j aren volkomen rustig en ik vind het ook niet noodig dat je daar blijft, je kunt je gerust een eigen huis bouwen op de meest geschikte plaats en dan steken we een lucifer in die Koeboe. Wil je?" „Graag Resident." „Maar...," vroeg decontroleursmoederschuchter, „moet hij zelf een huis bouwen?" En tot den jongen controleur: „Kun jij dat?" „Of ik dat kan mevrouw?" lachte hij, „neen, dat kan ik niet! Maar toen ik hier anderhalf jaar geleden als aspirant controleur kwam, zoo groen als gras, moest ik te Tajan in mijn eentje mijn huis laten verven en een terdoodveroordeelde laten ophangen en duizend andere zaakjes op- knappen, die ik ook nooit eerder bij de hand had gehad. Dus kan ik ook wel een teekening maken voor een huis en het door timmerlui laten bouwen! Maar Resident, krijg ik daar fondsen voor?" „Neen die heb ik er niet voor; je kunt ook in die Koeboe blijven wonen, maar je mag een eigen huis bouwen en dat kun je dan later aan i) Schuilnaam v "Poetoes Sibau". 148 Je opvolger overdoen. Neen, moeder, nu mag je niets zeggen, 't kan met anders, en ik zie aan zijn gezicht dat hij het aardig vindt." Westenen dan trok in de „Koeboe", waarvan hij schrijft: „Een gezellig huis was het niet: van buiten gezelligen een vierkant blok palen en stammetjes met sirap gedekt, kleine, dunne plankjes van ijzer-hout; hier en daar waren enkele kleine rampjes en kijkgaten aangebracht. Men ging een poortje binnen en stond dan onder den vloer; deze ruimte onder de Koeboe was dus ook geheel beschernd door de omwanding van palen en stammetjes. Dit was hoogst noodzakelijk, want Dajaks zijn er zeer uitgeslapen in om de plek te vinden waar de vijand zich argeloos heeft te slapen gelegd om hem door vloer en ligmat heen de speer in het lichaam te kunnen drijven. Een trap voerde naar het midden van den vloer en gaf toegang tot het „kantoor" van den controleur tevens hall, ontvang-, huis-, zit- en eetkamer, dat het midden van de Koeboe u Itmaakte. Aan twee zijden was een deur, welke toegang gaf aan de eene zijde tot de slaapkamer van den controleur, aan de andere zijde tot de kamertjes van de wachthebbende pradjoerits en van de...dwangarbeiders, want een aparte gevangenis bestond niet." Zoo woonde Westenenk aanvankelijk onder een dak met de politie en de gevangenen. Maar op een geschikt punt aan den rechter ri-vieroever, van waaruit Poetoes Sibau geheel was te overzien, bouwde hij een eigen huis, en de gezelligheid van de pradjoerits en de dwang-arbeiders in het blokhuis verwisselde hij er tegen een nog grootere portie dierUjke gezelligheid. Het leek wel of de arke Noachs daar aan den oever van de Kapoeas gestrand was; het was een „beestenboel": „Naast tal van ganzen, eenden, kippen, faisanten, duiven, het ik nog een leger van honden, apen en katten, drie herten, een dwerghert en een bende kooivogels, schildpadden, steltenloopers enz. En had ik al die herten, dan had ik werkeh Jek gegen afleiding genoeg in de eenzaam-heid." Het door den controleur gegeven voorbeeld van „stadsuitbreiding" schonk ook den Chineenzeiten moed om zich te vestigen en huizen te bouwen, en in weinige maanden ontwikkelde Poetoes Sibau zich tot en handelsplaats van bescheiden belang. Begin Juli 1895 rapporte de Westenen nog aan den resident: „De handel in Poetoes Sibau is nog onbeduidend; het grootste vertier brengen er nog de zoekers naar boschproducten. De geheele nederzetting bestaat uit circa 10 huizen van Maleiers en 3 lantings (vlot met opgebouwd huisje) van Chineezen. De Chineezen zagen er tegen op om huizen te bouwen, ten eerste wegens de groote onkosten, verder uit viele een overval te veel schade te zullen lijden. Per lanting toch behoefde men slechts van wal te steken om zich te kunnen redden." Dat was anders in Februari 1897, toen hij bij zijn aftreden kon neer-schrijven in zijn memorie van overgave: „Eerst toen men zag, dat het Gouvernement hier zijn ambtenaar durfde plaatsen, kreeg men vertrouwen, dat Poetoes Sibau niet meer zoo onveilig was als gevresd werd. Maleiers en Chineezen kwamen zich vestigen, wegen werden aangelegd, na veel moeite verrees een Chineesche pasar van 17 huizen; en nu strekt zich Poetoes Sibau uit van Telok Kedamin tot Karangan En Sisit, en telt een Maleische bevolking van ruim 700 zielen. De vlucht welke Poetoes Sibau genomen heeft, lokte Dajaks als Boekat's en Poenan's en verder vele Dajaksche vrouwen uit, de nieuwe negeri te gaan zien (elken dag komen de Kantoeks met prauwen vol groente en vruchten), er inkoopen te doen en ruil-handel te drijven. En nu zij weten door onze vlag beschernd te zijn tegen willekeurige bejegeningen van Maleiers en Chineezen, komen zij meer en meer, en dit is de reden dat er te Poetoes Sibau een levendige drinkte is, levendiger dan op eenige andere controleursplaats aan de Kapoeas." Maar zoover zijn we nog niet. Westenen zit nog te Poetoes Sibau en werkt en reist en schrijft gelukkig 00k brieven. Over zijn controleurs bestan lezen we daarin: „Een controleur heeft meestal een inlandsch schrijver, verder districts-hoofden, kamponghoofden en veelal gewapende politiedienaren (pra-djoerits). Hij is geheel vrij over zijn tijd, soms moet hij veel en lang, soms weinig reizen, dat hangt van zijn af deeling af; in Borneo zijn onze ressorten ontzettend uitgestrekt. Alles, behalve het kantoorwerk, is een controleur tevens magistraat, dokter, inge-nieur, architect enz. enz.; een controleur moet van alle mogelijke en onmogelijke markten thuis zijn. Zoo'n leven bevalt mij uitstekend: men kan tegelijk zoo heerlijk studie maken over land en volk, ethnographica inzamelen enz.... Ik kan maar niet wennen aan de Indische gewoonte om's middags te rusten, en ga dan meestal het bosch in, mijn gewer onder den arm, mijn honden in woeste vreugd om me heen springend; en dikwijls zet ik me dan in die geheimzinnige, plechtige stilte van de rimboe ergens neer op een omgevallen stam En geniet van de Natuur."... Als dat geen romantiek is, weet ik het niet! Maar Westenk was jager en minstreel, en waar hij te ver weg woende van het venster der aangebedene om haar een serenade te brengen en daarin te doen klinken 150 een spaarzamen toon van zelfbeklag, zoo kon een portret van den jagef in het oenvoud beproefd worden om de gevoelige hartesnaar te treffen. Maat hij hield echt van de jacht en hij hield echt van het oerwoud. Bij nacht en ontij trok hij er met zijn Dajak op uit om herten te jagen of om te visschen. Hij leerde den harpoen drillen en het werpnet spreiden, en krokodiUen schoot hij's middags bij de thee vanuit zijn voorgalerij. En dat oerwoud, daar voor de voor, ook waar er geen plechtige stilte heerschte, - die heerschte er noort! - maar de watervallen hun donderende muziek deden hooren: „Voor al die waterpartijen, watervallen, die dol schuimend, don- derend, brullend, zich storten langs de rotsen, langs vier, vijf terrassen som, fonkelend in de zon de hoogopspattende druppels; en langs een oever, een oever, een oever, zoo onvergetelijk in zijn woesten groei van woud-reuzen en strikkende lianen, waar hoogopklimmend de rotan zich tegen- oerwoud, dat Borneo-oerwoud met zijn geheimzinnige klanken, zijn geur van men- weet-niet- waar bloei- ende orchideeen!" Westenen zat dus zeer tot zijn genoegen te Poetoes Sibau, en hij maakte er ook weer groote reizen; zijn bezoek aan het Palin-riviergebiedstaat als gezegd vermeld in een Koloniaal Verslag. Het was op den terugweg langs de Palin, op den laatsten dag van 1895, dat hi] een sampan tegenkw Am met two opvarenden. „Wat is er voor nieuws aan de Kapoeas?" „Mijnheers pradjoerits zijn inNangka Embaloh; opge commandeerd naar de Boven-Melawi. Daar is oorlog. Raden Pakoe Djaja is opgestaan tegen de Kompeni!" Dat was nieuws! Onlusten aan de Boven-Melawi! Daar zou hij bij willen wezen. „Eens strijden wij voor Nederland"... zou dat nog eens waar kurmen worden ook naar de letter? De roeiers schepten en de stroom was mee, maar de boot liep veel te langzaam. „Roeien jongens, roeien!" Het donker viel. „Doorroeien, door naar Nangka Embaloh!" Tegen middernacht werd het kwaad weer. Zware valwinden drukten de boot naar den kant en in de takken. De roeiers waren op van vermögenis en slaap. Slapen dan maar, maar Westenen bleef wakker. Een onweer stak op, het donderde en lichtte, mooi vuurwerk voor een oudejaarsnacht, maar daar kon nu niet van worden genoten. In Melawi onweerde het ook, en dat leek belangrijker. Om een uur ging het verder, en om twee uur bereikte men Nangka Emoh. Daar waren de pradjoerits voor Melawi. Brieven? Die hadden zijn niet. Westenenk nam hen mee terug naar Poetoes Sibau. Hij las er zijn post en jawel, gevraagd werden eenige pradjoerits voor Boven-Melawi, waar Raden Pakoe Djaja in verzet was. Dien eigen nacht gingen korpo-raal Doeni met vier man daarheen op weg. De eefste brief, dien Westenenk schreef in het nieuwe jaar 1896, was er een aan den resident, - te Pagar Lebata in Boven-Melawi - om hem te vragen het melawi-spel te mogen meespelen. Het duurde ruim drie weken voot het antwoord kwam, maar het luidde gunstig: „Waarde Westenenk" - schreef A assistent resident Snellebrand van Sin-tang - "Uw wensch naar de Oeloe-Melawi breng ik al dadelijk in vervulbung, vide bijgaand offiertje schrijven en's residents particuliertje. Zal wel niet van korten duur zijn datu daar blijft; zijn er dus preciosa of andere voorwerpen voor U van waarde, dan zou ik ze naar hier deponeeren... enz." Den volgenden morgen (24 Januari) zakte Westenenk in het stoomjacht „Poenan" de Kapoeas af, en den zjsten om elf uur's avonds wam hij te Sintang aan. Alles was er in rust. Het viel op dat de hooge djoharboomen om de benteng gekapt waren; donker en klein lagen bovenstrooms de twee ofFicierswoningen. 't Leek alles doodsch en verlaten. Westenenk bleef aan boord en slapen was de bedoeling, maar telkens hoorde hij de ketelmuziek van de heel- en halfslagen op de tjangkol's, harde heesche klanken, waarmee de schildwachten zeiden dat zij nog niet sliepen. Westenenk sliep nog veel minder; hij had wat wilde gedachten over leven en sterven, over Deventer en Melawi, over den smaak van den kogel en dien van het pijltje uit het Dajaksche blaasroer. Het slapen ging niet; dus stond hij op, en schreef aan zijn familie en an... nu ja, on Nodig te zeggen aan wie. En toen hij dat gedaan had, restten er nog wel eenige uren van den nacht, waarin geen tjangkolmuziek meer tot hem doordrong; en dat lag toch heusch niet aan de schildwachten. De ontvangst den volgenden morgen van de zijde van den assistent- resident en de officiersfamilies was allerharteijkst. Maar Westenenk had zijn zaken. Hij engageerde drogers en deed inkoopen: gezouten eieren, droge visch, kroepoek, zout, citroenen, specerijen, matten en bindrotan; en te 7 uur's avonds vertrok hij met de „Poenan", die nog weer gevolgd werd door de „Enianuel". Op zijn tafel ontdekte hij toen meer provisie dan hij had ingeslagen: boterhammen en vruchten en allerhande heerlijkheden en lekkernijen, die men te Sintang gemeend had, dat hem te pas zouden komen; en in de koelte van den avond, toen het de Melawi opging, werkte de advocat van mevrouw de postcommandante al dadelijk zeer weldadig. 155 C.Craan^ipf. Kaartje van het terrein der onlusten aan de Boven-Melawi in 1896 Den volgenden morgen (27 Januari) zag Westenenk het stoomjacht van den resident, de „Kariniata", de rivierafkomen. De goods Tjetog (van Taratei) werd daarvan overgenomen. Omstreeks 10 uur was de „Poen C.Craan^ipf. An te Nangah Pinoh, waar garnizien lag en de controleur J. P. J. Barth van Melawi zijn standplaats had. Thans was hij in de bovenstreken, vertelde mevrouw Barth; en, zooals Westenenk hoorde an de bami-tafel bij den luitenant-post commandant, waren daar 00k de resident Tromp, majoor La Feber, kapitein Prakken, dokter Tatn-son en de luitenants Van de Bovenkamp, Van Schut en Van Teyn, terwijl luitenant Herold juist met 50 man in bidar's naar boven was vertrokken. Den 28sten Januari ging het in een slagregen verder. Een mooie vaart langs de Melawi! breed water, en veel afwisseling van rots-partijen en stroomversnellingen. Ook zonder versnelling was de stroom zeer snel. De „Poenan" kroop naar boven. Om halfeff's nachts voor Kampong Tampar werd gestopt. Van de „Emanuel" had men al in geen uren let gezien, en de veiligheid liet eenigszins te wenschen. Westenen kliet waken. Maar de nacht ging rustig voorbij; geen Dajak en geen spook lieten zich zien. 29 Januari: Nog geen Emanuel. De Ioods, per prauw stroomaf gestuurd, kwam te 11 uur terug: niets gezien. C5m halfeen ging Westenenk met de Poenan zonder sleep naar benee... Daar kwam de Emanuel: was onklaar geweest, drie uur lang. Om twee uur ging het weer naar boven, de Poenan verrijkt met wat sleep van de Emanuel. Maar het water rees en aan de snelheid van de Poenan deed dat geen goed. „Beneden Pagar Lebata ligt Boedjang Apoi in hinderlaag. Hij schiet op passeerende prauwen!" zoo waarschuwden Maleiers, die van boven kwamen. Dat kon gevaarlijk zijn als het waar was, maar de Kroap was een stroomversneUing en bij hoog water leverde zij een kwade partij. De Ioods durfde ze niet aan. Alzoo ankerden de Poenan en de Emanuel lets beneden Noesa Kroap in het bosch. 's Avonds 9 uur kraakte er aan den overkant van de rivier een tak. In de rimba be teekent dat „Weest op uw hoede!": alieen menschen breken takken, en te 9 uur's avonds kunnen dat enkel vijandige menschen zijn: loerende Dajaks, die voor aan te vaUen, de waakzaamheid van de tegenpartij willen peilen. Drukte dus aan boord, en waakzaamheid, en dus geen aanval van Boedjang Apoi of een ander. Wei kwam er's nachts een prauw met Maleiers van boven, wien het veiliger wonen leek te Sintang, waarom ze maar daarheen verhuisden. 