Rules of golf
— In Nederlandscb-Indie is boven zeer gebmikelyk voor : in de booger gelegen bergstreken , in de boven- landen (zie aid.), in tegensteUing met de lager, veelal aan de kust gelegen steden. Inzonderbeid : Ncuw boven gaan , nit de stad de bovenlanden ingaan (b. V. nit Batavia naar Buitenzorg, nit Samarang naar Oenarang of Salatiga). || .Hoe gaat bet bq jon, boven P" ... ,0, uitatekendl Aan elken boom een pikol (koffie) ...,niet waar MinaP O, jemoet ba4r zien daar boven. Elken avond moot ik baar in den donker nit de tuinen gaan halen", daum, Eaad v. I. 12. b) Met betrekking tot rivieren of daaraan gelegen plaatsen. Hoogerop, diobter b^ den oorsprong. || De sobippers die naar boven {d. i. naar de in DuiUch- land gelegen gedeelten van den Byn) varen. Boven (b. V. te Njjmegen) moet bet ^s tX losgeraakt zgn: net zal bier {b. v. te Oorinchem) wel spoedig gaan kmien. De vaart van Dordrecbt naar boven dnart vrj wat langer dan die van Amhem naar beneden. — Die Sobepen die van boven, van de bovekant der Rivier af komen, marin. — Den eersten December is een Sergiant Majoor . . . de Riviere op ghevaren , om de Spaengiaerts te verspieden , . . . Den 2 dito sjjn Capiteyn Sohot, ende Ian Diroksz. met bare Soldaten, ende Matroosen naer bovenen gbevaren. Begin e. Voortg. 16, hi a. Als doen voeren de Officiers te lande, deden de Logic openen , vemamen naer t^dinghe van bovenen, docb kregben luttel bescbeydts; vonden bet volck meest landewaerts inne vertrocken, 21, 603. Dat sy {de Kaiten) van boven Digitized by Google 843 BOVEN,82, *). BOVEN,82, o 844 den Rqn iqn afl|sekomeii , y. LnuwiN, Betgr. V, Lejfd, 294. Ziet aem, ... wat onse Amttel niet id . . . draagt. Oetoige daar Tan zy . . . dit . .. Tlot honte balken , ... die dni in menigte ran bo?en komen afzakken, willink, Avui, Ark, 1, 184. Beneden de boitenplaati Zandboren is dese wetering bedqkt; yerder naar boren vindt men er nog kaden langs tot aan de Soeetbrog, bltnk, Hfed^L 2, 261. Men sM tui boTea tot benedaii, Een* trettrighait op awon stroom (dm Th^tnt), TORDBL 4, 892. — In sommige iiTienteden ondenobeidde men Tanondfl de stadigedeelten naar bnnne ligging; xoo was te Kampen bet stroomopwaarta, ha^en gelegen gedeelte bet ondtte en belangrgkste, in tegenstelling met de oonpronkelgk Imiien, de onde ttadsmnren gelegen deelen , den huitenhoeh of De Eagen, Verg. BoTSNURK, 2). II Item den coeter betaelt bo?en Tan aanckwjn ende broet &c VIII f^ VIII pL, Kamer.'Bek. v, Kampem, 9(aM515). Item geecbenct . . . den Bcboelkjnderen Tan bnten ende Tan bouen (van de BuHen- en van de Bcvenkerk) taaemen XX tt, 10 (a». 1616). — In de laaggelegen Nederlanden (,de lage Ian- den bi der see"), inzonderbeid in Holluid en Zeeland, scbqnt men Tanonds, en ook nn in gewestelgke taal nog wel, de soideljk en oostelqk, meer land- waarts in gelegen gewesten. Tan waar de iiTieren naar beneden a&troomen , naar bnnne boogere ligging als bovenlanden (lie aid.) te bebben aangednid. In dien sin zollen de Tolgende plaatsen opgeyat moeten worden. Verg. beneden , 42 en 56 , ^ en ^). || De trein die Tan boTen komt {b.v, te Driebergen van den trein uii Amkem), — Den Tyandt (wierd) baastelyck op ontbooden ..., en (moest) met aller macbt na boTenen {uii Noord-Bolland naar Limburg) . . .,om Oraaf Lodewyck te keeren , die met . . . strydt-baar Tolck na beneden qnam , tot ontset Tan de benanwde Nederlanden, bobtkboom, Zaanl. Are. 494 (er ie epraie van Lodevijk van Naeeau'e inval in 1574). Maer es bem (gedeputeerden van Hollandtcke tte- den) geseyt dat xy dat snllen bonen Tersoneken, ende ben daer pnrgeren, a. t. d. eon, Reg. d. daehv. 1, 70 (a*. 1526). Hier naer Tolgendie (t.w. die leden der Staten van Holland welke) bonen tot Bnissel geweest zyn, 1, 584 (a^ 1586). De bnrgmeesters {van Ameterdam) Tonden, ter onder- stenning bnnner bemoeqingen ... een kracbtig bnlp- middel in bet geTen Tan gescbenken aan de ,goede beeren Tan boTen ende beneden*', dat wil zeggen: te Bmssel, te Mecbelen en in den Haag, TKReomr, Qeech, V. Amet. 5, 275 (zie ook 4, biz. 77, 119, 227, 298 en 472). c) Op eene plaats die boogerop, d. i. in 't alge- meen Terderaf gelegen is; eene beteekenis die wel- licbt nit de bet. 6) te Terklaren is (Terg. be- neden, 55, e). Volgens tudam 1, 880 nog bier en daar in de Tolkstaal bekend; zoo b. t. te Mn- dreobt doven in Met land, Toor: diep in bet land, Tcr Tan bet bais, in tegenstelling met beneden in Met land, dicbt bg de .boerderj. ETonzoo be- sebonwt men in Oroningerland bet Toorste , bewoonde gedeelte eener boerenwoning — Tan bet aobter- gedeelte, de werk- en bei*gplaat8en be?attende, af gerekend — ab baven, Toaf gelegen. Zie Terder BoTurHUiB, 2); dock Terg. ook boTen, 18, e). || Oa maar naar boTen (zie molbma 55a). — Baven en beneden , eigenlgk : Teraf en dicbtbq , maar in de 16^ eenw ook nog, eTenab in de middeleenwen (zie tibdam 1, 880) Toor: oTeral. iok ben door een Woestjae gberedes , Daor lek Tont Ugrban boToa on beaedoa, OntanHek Teel doode Hans an Yroawoa. HOUW4IKT, Oemr. Locpt 121. 88) Als Bcbeepsterm. Op eene plaats aan de loef- zQde , te loefwaurt Tan een te Toren genoemd of ala bekend ondersteld pnnt; Terg. boTen, 14). Ook te baven (zie bieroTer beneden, 48). || BoTen zQnde {t. w, boven een hoek), leyden wy 't seyl neder, O.'I. e. W.'I. Vogag. 1 , 69 «. Wy liepen beneden dese Clippen een Ootelingssobent daer Tan in 25. Tadem, z^nde den Wint nyter Zee, ende de andere sobepen liggende boTen in 80. Tademen, 2, 29 a. 84) On eene boogere plaats eener bladzqde; meestal, bn nitbreiding: op eene Toorafgaande blad- zjde Tan netzelfde boek (Terg. boTen, 12), t. w. bq Terwqzingen daamaar in bet TerTolg. VWtaling Tan lat. evpra, dat miasobien oors|ironkelqk Tan staande boeken gezegd is of wel van de gescbre- Ten boekrollen, waarin bet begin Tan een boek werkelqk boTenaan stond. Veelal Terbonden met een Tolgend, attribntief gebezigd TerL deelw., als aan- gekaald, bedoeld,gemeld, genoemd, waarTan de meest gebmikelqke, ab koppdingen, tbans aaneen gesebre- Ten worden; zie dns Botenaanokhaald enz. || Zie boTen, biz. 128. Verg. boTen, de eerste afdeeling. — Soo de Kercke yet ordonneert ende gbebiedt, dat tegben de Scbrift strjdt (gbeljjck ab bonen Terdaert is), men sal eng., ma&nix, Bgenc. 1, 2 (bl. 25a). Dat de Stadt de Toorsz. ErTen ende Timmeragien ..., in manieren boTen verbaelt, in eygendommen mogbe aennemen, Bandv. v. Amet. 6 b (a*. 1609). Met dien Terstande nocbtans dat se {gekere lamde- rjfen) ab boTen gemelt, {aan) de gemelte Inyden snllen s\jn en bl^Ten in ToUen eygendom ab Toorsz., T. BisBEBK, Dagverh. 2, ]88.Kab^aaaw. . ., welke, gelyk wy boTen reeds aanmerkten, . . . onder den naam Tan Labberdaan . . . Terkogt wordt. Teg. Staai d. Ver. Ned. 1 , 584. Onderaoeken wq nn . . . de boTen aangeToerde plaats Tan Panaanias, okkl 175. Bofen bebben wj gezien dat betzelfde plaats bad ent., M088EL, Manoeuvres, 10. — Ook eUiptiscb: Ale boven (t. w. genoemd enz. ) , om aan te dniden dat de daaraan Toorafgaande woorden op dezelfde wgze opgeTat, nader Terklaard of aangeTnld moeten worden als dit reeds op eene Troegere plaats in betzelfde gescbrift is ge- sobied; lat. ut supra. DaameTens ook ale voren. || Van die 't welck de Bnrgermeesteren ende Bade der Stadt Campen, ons inden name, ab boTen, {t. w. .inden name ende tot beboef der . . . Stede Tan Amstelredamme**) goede Taste sekerbeyt ... gedaen bebben, Handv. v. Amet. 80a (a*. 1527). Onder den GonTememente Tan sjne Prinoelicke Exoellentie, ab boTen, 42 a (a^ 1578). De Pro- Toosten (snllen) ... gebonden sqn deselTe (oondem- natie) ten Tollen te ezecnteren . . . aUes op pene ab boTen, 160 a (a**. 1669). Aldus gedaen ende geresoWeert in 't fort de Gkiede Hoope, ten dage ende jaere ab boTen, t. ^imvKm , Dagverh. 2, 409. — Vooral in aaobalingen en in catalognssen , Igsten enz. II Ab bo?en (tfi ket vroeger aanaehaalde werk, op de vroeger vermelde bladejfde ens.). Twee Terguld koperen kandelaars, met leenwenkoppen. Twee dito, dito, als boTen. 85 ) Van neTens elkander gaande of zittende per- sonen. Aan de booger, d. 1. reobter band, of aan bet booger einde der tafel. Verg. boTen, 15). C. Soad* iok •anand'reniiilln plats CpIaa/«)lat6Bbewar«BP... En tonde nu oenea laoker mj down doos boon? T. Ay lleTO, ick acbt die leorory niet een boon, *T is my alliens of ick aohter oft toot gm , of boTen of onder. BOOPT, Ged, 2, 2M. Digitized by Google 845 BOVEN, 36). BOVEIN , 89). 846 Oriet heefl bj daagli In hayt neer aIi hMr Bumtesafgen, Haer haen it keunLgh, 17 lit booTen mh den dis. wi8nu4nr, Otd. 8, 654. 86) Van mnsiektoneD. Op eene hoogere plaatt in hot register Tan de menBchelqke item of van een mnsiekinstnunent. In 't Mnl. 00k baven Hn^en, de hoogere item of partg zingen; zie db ybus op Boroi^r. 9, CoueHU, 1648 ( lydtehr, 7 J 98). Verg. boven, 16), altmede Botbntoon en fioYUfz^Ko. || De sprongen van de itemme iqn sea, ... in 't Dnjto genaemt: den drge, yier Mjr....; omdat se tooyeel gelnjden hebben, ran onder tot boven toe, B4N in HOOR, Br. 4, 267. Alle hooge zanghkreytsen (iootuoorten) , die den octave off aoht gelnjden boven hebben, 8\jn blqde, 4, 270. {Zeier) Orgel . . . sclignt ... boven tot driegestreept a gelopen te hebben, Hamd», 20, 8. Is die afiiand ( tnaachen twee toonen , die eene Qnint nitmaaken) kleiner (dan die eener xnivere Qaint), dan zweefd de Qnint opwaarda of naar boven, 21, 806. — Te boven kUnken , met eene bepaling die eertjda in den 2^<* nv. son gestaan hebben, hetzelfde als boven ieie uii klinken (zie boven, bq 16). Het foad leert meineed, moorden, rooTen. ZHn ireak ea marhtaloot metaal G«eft aoherpfta en neft aan t oorloftetaal, En kllnkt Oodi dondentem te boTen. BILD. 18, 89 87) In Vlaanderen wordt onder of boven, in toe- paasing op getallen, gebraikt in den zin van: min of meer, ook wel voor: ongeveer; verg. boven, 18). II Dat weegt bonderd pond: een vierendeel onder of boven kan de zake niet maken, db bo. In vier weken moet dat werk voltrokken z\jn; dooh er iteekt niet in eenen dag onder of boven. Aid. II) AIb b\jw. van riohting. A) In 't algemeen. 38) Naar eene hoogere plaata, hetz^ naar de bovenzjde van iett, hetzj in H algemeen in de riohting naar omhoog; hetzelfde aU naar boven. Verg. boven, 26, a, en ook 27, d). Thani alleen nog maar in verbinding met ww. die het bereiken eener hoogere plaata nitdmkken, zooals komen en bren- gen. 11 Wj (saghen) . . de Son opgaen int z.z.o.. .. Hy qnam met sgn voile rondioheyt niet boven, O.-I. e. W.'I. Voyag. 1, 87 <?. Be Nederlanders (sonden) een Swarte voor nyt . . . , om haer ( i. w. Spat^'aarden die op een berg geUgerd waren) tot ipraeok te ver- aoecken , *i welcken sy consenteerden , snlcz dat de Nederlanders vast boven drongen, Begin, e. Foorig. 16 , 57 b. Dit Eylant is . . . door eenighe . . . wa^- halsen . . . beclommen, . . . 't welcke geschiet sjjnde, hebben door dieu middel hontwerok, en aUe derhuiden gereetschappen boven geereghen, 21, 1603. Wyl langB dien Wereldklool, die rond is, *t eene daalt, Oelyk bet aod*re Idimt; lioh t eene boTenbaalt Terwyl heft and*re saict. 0UDA41I, Poie^ 8, 415. B) In bqaondere toepassingen. 89) Naar of tot op eene hoogere verdieping. jj Stnnr me mgn thee vanavond maar boven. — De Maegt zal de spvze mogen boven brengen en de sehote- len wederom af Wen, beamdt, Dtf Oroot, 211. ,Roep dan een soldaet die 't {een kojfer) n help afdraegen". Terstont qnamen'er dui eenige Soldaten boven, die . . . het koffer aengrepen , 246. Kom aan liietje breng ons boven of wq gaan zo vliegend nw hnis nit, WUdeeh. 4, 418. Meteen... riep z\j aan de hniameid , die beneden stond, toe, »dat mqn Heer maar boven moest komen", K. Zev. 6, 184. Hj. .. schelde. «Laat Kees boven komen 1" sprak hq tot de Unnengetreden dienstbode, bkit9, C. 0. 828. Ik zal dadelgk wjn boven brengen, lotklino, Sophia, 77. — lewumd boven iaten, met yerzwjjging van konteni van een bezoeker: hem nitnoodigen op de boven verdieping te komen. || Laat Mqnheer maar vast boven, en zeg dat ik dadelgk kom. Je hebt Mgnheer toeh wel boven gelaten? — Ook met andere ww. als roepen, eekellen, d. L door roepen, schellen, z\jn wenseh te kennen geven, dat iemand boven kome. || Ik ([zal)... Lise boven schellen, en het braaf meiqe alles openbaren, LOO6JI8, Bronkh. 8, 216. Nu roepft de boTengronft ( hovenvrdieping ) my boTen naer [de prael Tan H beerel||ok gewelf , de groote bargersaeL TONDiL «, 687 (Imof€Umff0 van *t 8tadthui9). — Voorheen, en in Znid-Nederland nog heden, ook in verbinding met ww. ab gaan, dragen (reeds bg PLANT, en mkllima). In Noord-Nederland zegt men thans in deze gevallen naar boven ; verg. boven , b\j 28 en 88). || Het hout, het linnegoed boven dngen , marin. — Oaet bo^en by me Vron , se se^e betalen, oostie 28 {eene maid tot een boer). Hy nam hem van haren sehoot , ende droegh hem boven in de opperzale, 1 Kon. 17, 19. Panlns afgekomen zqnde {uit de oppertaal) viel op hem, ... Ende ab hy weder boven gegaien was, ende broot gebroken ... hadde,... vertrock hy, Hand. 20, 11. Zeg, waar is mqne kamer?. . . Koetsier, help m\j dit eens boven dragen t oonbc. 8 , 878 a. Zg ging . . . nooit boven en sliep in een ond ded van het hnis, lovslino, Idon. 198 (zie ook 176). De loiken worden dioht geeeliOTen, En aohreiend gaan de kindren boTen. T. LOVtUlfO, CM. 81. — Onder en boven loopen enz., met b jwoorden ab gedmrig , aU^d, van al te bedrjvige personen : telkens door net hnis vliegen en draven. Thans alleen in Zaid-Nederland. Verg. boven, bg 2^). || Z\j loopt weer gednrig onder en boven van pure zennwaohtig- heid. — Ik moet Jongens hebben , die met een schoone vragt zesthalven fhnis komen, en zonder eens te heigen onder en boven vliegen, Leev. 1, 19. — In eene bjzondere toepassing: Boven komen, t. w. op de kamer van Bnrgemeester en Wethonders, of van andere regenten, .voor de Heeren"; verg. boven , bq 28). II Iemand boven roepen, boven doen komen, voor de Reehters of Gommissarinen roepen , dagvaar- den, MASur. — In 1492 werden eenige burgers voor de Heeren geroepen om zich te verantwoorden ; zg moest en komen .boven npter Stede camer, bq den 6e- rechte", TUi oouw, Oeeeh. v. Jmei. 8, 178. .Zestig jaar ond worden", hemam het vronw^e, . . . .altqd eerlqk en dengdeljjk geweest z^n, nooit of nooit bg de Heeren geroepen of boven hebben moeten komen, en nn voor den tribnnaal gedaagd ent., BBRQMANN, Staoe, 169. Me neef na binnen met een bos op zen borst. ... In een ommezien was ie weerom; daar hadje het lieve leven gaande. Ik moet boven komen. Daar hadJe menheer zitten enw., BBBTB, C. 0. 826. — In plaatsen waar de gevangenis boven op het stadhnis of in den toren was, werd boven brengen ook gebezigd voor: in de gevangenis brengen. Zoo b. V. nog in onze eenw te Dordrecht ( Taalgidt 4, 80). II Al die wy onbehoormck vinden op straat , (moeten) . . . wy {twee ratehoaehtt) . . . boven . .. brenghen sender eenighe ghenaad, bixstkbnb, Claae Kloet 8, 16. 40) Ab soheepsterm. In tweeledige opvatting, hetzg: naar, op het dek, hetzQ: naar, in het want. Digitized by Google 847 BOVEN, 40). B0VEN,48,«). 848 Verg. boTon, 29, a en b). || Roep den kabelgist eeni boTen. — Item: dat alle die Bchiploiden en aoldaeden rallen gehoaden z^n, 'smorgent endt '• avonta boren te eomen Y66r tj eten ofte drinoken , om Goodta Woort te lioren, ^' y. ylotbn, Opii, 2, 175 (a^ 1570). Des anderen daeghs liaelden wy al one gnesolmt boven , O.-I. e. W.-I, Voyag. 2, 88 a. Den 17. dito iaser op't schip Amsterdiun een man boYen by de Tlaggespu gheloopen , en boven komende heeft bj landt gbesien, Begin e. Voorig. 7,2 b. Toen ze bo?en kwamen in de man, bad de rooie zqn banden allebei noodig, wsrum. bunino, J!/0rMi^ scA, 54. Han Koninir (mm d«r varmBgatten) tlaat seer knap in t [fienigat hagjet {stukJM icalvUehspeh) an ^ Ifarniit (taheUperk)y daar op soo h^st ook boTen nooh [twee man; De Bootsman ■tunri *t Kamaal, ali 'i boTen is gekomen, Men strykt het op *t Terdek. zomoomAOBi, Qroerd, VUaeh. S61. 41 ) Tot boven de oppeirlakte yan bet water of yan den grond. In yerbinding met komen, brengen, kalen enz. Verg. boyen , 80, a en 6). || {Zy) wierpen. .. grondt op 105 yadem waters waesaobtige gront, cont {konden) qualjcken met bet loot grondt boyen bren- gen. Begin e. Voortg, 15, 67 d. 42) Naar de booger gelegen streken; in de yol- gende aanbalingen in b^zondere toepasnng op de Znideljke Nederlanden , en wel bepaaldelqk op Bmssel en Mecbelen, waar in den Boorgondiscben tqd de booge staatslicbamen geyestigd waren; yerg. boyen, b^ 32, b\ II Die Staten considereerende dat zy bonen beboirden te scbicken om H gescbil yan de Mergengelde yan Utrecbt . . ., bebben geconsenteert in dese reyse, . . . Ende tot Mecbelen oommende , es 't Hof enz,, A. y. D. GOES, ^g. d, daeho, 1, 279 (a*. 1580). Item die Staten snllen bonen gelast commen opte gratniteyt Mjr., 1, 588 (a^ 1586). Ii den Advocaet met de Staten ( van Holland) boyen gereyst, omme de yoorsz. antwoorde de Majesteyt inne te brengen, maer tnascben den Acbterbroeck ende Antwerpen met de Wagen ommegeworpen zynde enz,, 8 , 884 (a^. 1558) (zie ook TSR oouw, Oe$eh. v. Jmtt 4, 70, 117 en 158). 48) Te baven zeilen, kalen, iamen, loopen, als sebeepsterm: te loefwaart (aan die z^de waar wind of stroom yandaan komt) een scbip, een boek, eene kaap , klip , bank enz. ) yoorbgzeilen ; bepaaldel^k ge- bezigd wanneer dit met moeite of gevaar Yerbonden is. Verg. boyen, 14 en 88) en beneden, 60, b). De bepaling, die datgene aanwgst waar men yoorbg is gekomen, stond oorspronkelqk in den 2^^ ny. (zie yuiDAM 1, 1408). a) Eigenljjk. || Wq zullen bet welte booyenbalen, wiNSCHOOTBN , Seeman , 88. Een Kaap te boyen zeylen , To Weather a Cape, biwil. — Ihide also wy met onsen bock niet so wel yoorts conden oomen, nocb den boeok yan 't ys te boyen seylen , so enz., O.-I. e, W.'I. Voyag, 1 , 1\b. Onse sobipper die in de ander sobnyt was, als beter beseylt zqnde, qnam den ys- boeck te boyen. Aid, Voor de Kuste . . . lagb een Bif , dat wy onmogelqk konden te boyen zeylen, btbuts, neys, 221. — Zelden zonder ie\ Ben hoek boven jr{^'» , eigen- l\jk op te yatten als bet perfectum yan ww. als bovenzeilen enz. , met weglating yan bet yerl. deelw. ; zie beneden, 60, b) en yerg. Om (I), 42). || (Z^) bebben . . . Oostwaert oyergbeloopen , dat Taigong Barro N. W. yan haer lagb.... Den wint (wiert) Oostelyck, waer mede sy Noorden aenliepen, ende daer naer N. N. W. door dien den voorscbreyen boeok genoegb boyen waren. Des naobts, alsoo den stroom seer bart om den Z. O. Hep, ende (^/) kalm wiert. bebben 't {Aei anker) t^eset omtrent IV* mqle yan lant, ende boyen den yoorsebreyen boeck. Begin e. Voortg, 12, 523. b) Soms ook bq oyerdracbt, in scbertsende toe- passing op eene reis te land: yoorb\jgaan, yoorbq- rjden enz. || ( W^) Begayen ons weder op weg, nemende conrs ylak oyer bet midden yan Ellersyeld ids oyer een zee, konnende yoomit geen land besobonwen ab . . . de Wolfsbaken , . . . een . . . eqkenboomtje op een boogte staande ... op gemelte yddt, deze baken en boogte te boyen gesicdt z^nde, steyenden reebtop den toom yan Sleen aan enz., in Nav, 45, 851 (ao. 1740). — Ook: Te boven zjjn, elliptiscb, als perfecinm, met weglating yan bet ?erL deelw. yan zeilen enz. : (iets) yoorbg zgn. || ( Wjj) kwamen toen op de ... beqde, de conrs nemende na een baken yan yerre op een boogte geplant, . . . de gemelte baken te boven z^nde , staken over na enz,, in Nav. 45 , 855 (a*. 1740 ). c) Een hoek te boven zeilen, komen ook fignurlqk: een dreigend gevaar ontgaan of ontkomen; een hoek te boven zjjn, er aan ontkomen zjn, eene moeilqkbeid acbter den mg bebben. Verg. beneden, 46, e), II Hoe meer by sobeen te voideren, boe grooter Inst by kreeg om alle de Filoeofen . . . de loef af te steeken. Het leedt geen jaar, of by yer- beeldde zicb dien boek te boven te zyn, y. mnvm, Spect. 7, 211. Zy laobte; ik was den boek te boven! Leev. 2, 176. De Tyd slyt alles: ik zal des zeker den boek wel te boven komen, 8, 296. Gdoofd zg de Heer Zjner Kerkel Doob men meene daarom niet, den boek der algemeene sebipbrenk te boven gezeild te wezenl bild, Br. 4, 220. Ill) AIb bgw. van toestand. 44) In yerbinding met zyn, etaan (soms ook andere ww., als steken enz. ) dient boven om aan te dni- den dat een persoon (of , b^ persoonsverbeelding, eene zaak) aan de winnende bana is, de ^^n^fM^bondt. Meestal tot eene koppeling verbonden; zie dns ook BoysNHOVDEN, BoyiNSTAAN en BoySNSTBKBN. II De Heere sal n ten boofde maken , . . . ende gy snlt alleenlick boven zjn, ende niet onder z^n. Lent. 28, 18. — Boven z^'n, volgens schubkm., Bj/v. betzelfde als boven Jan zf/n, »tot welstand gekomen zjn"; b\j Di BO* 1553 in andere opvattiDg: vergevorderd z^n, nitblinken. || De leerling is onder in'tfransob, maar bj is boven in 't vlaamscb, db bo. — In leozen en nitroepen, acbter den naam van een persoon, van eene purt\j, of van eene zaak die als part^lens gebmikt wordt , en in tegenstelling van een anderen naam , door onder gevolgd ; om nit te dmk- ken dat men de z^ge, hti bovendrjfven ditr ttnU , d.ea ondergang der laatste partq wenscbt. Verg. Ondbe (I), 88). Zoo altbans Inidt de gewone verklaring, die ook stenn sebqnt te vinden in de analogic van fr. h bat. Volgens sommigen ecbter is Orai^'e boven , de eenige algemeen bekende nitdrukking van dezen aard, ontstaan nit bet gebmik om boven aan den grooten mast van bet admiraalsscbip, dns boven de natiouale vlag en de andere vlaggen en wimpels, den standaard van den vlootvoogd of van den yorst te voeren (zie y. bbrckbl in Dieteehe Warande 5, 889 vlg. en vei^. boven, een paar voorbeelden b^j 5, b en 29, 3). Zie verder, ook voor de voorbeelden , Obanjb. — Mane hand boven, zie Hand. — Haantfe boven epelen, op de volgende plaats gebezigd, is Ujjkbaar ontstaan nit verwarring van haanije de voortte epelen met Oranje boven of met Bovenkraaien. || Want eenwig speelt by ons de dwaaste baantje boven, hbckbr, Quos ego, 22. Digitized by Google 849 BOVEN,46). BOVEN, 46, «, a). 850 46) Ala olliptisohe uitdrnUdng, wiarbq eenmw. is weggeUten dat als bekend ondenteld en door hot onbepaalde thw. er Terrangen wordt» is hoven^ vooral in verbinding met op , bekend in TeiBcbillende Bpreekiqjzen , den toesttnd Tan den penoon te kennen gevende die bavtn moeil^kheden ran Tenobillenden aard zieh Terbeft of Terbe?en is. Verg. Ondbe (I), 87) > alsmede boTen, de Aanm. 1 bq 27). — £r boven op iomen, — ^erai^n, Aeterbovenop kakn, uit den drnk Tan liekte of armoede, Ter- nedering of ellende, tot gexondbeid, welTaart, aan- den, geluk geiaken. || Het kleine yentjen, . . . met wien iqj altoos den gek staken , komt er beel boTen op , en betrapt xo de eene Yoor en de andere na» Wildtek. 1, 121. Als ik nn jonger was, dan sou ik nogeens zien , of ik niet met een gedeelte Tan dat kapitaal . . . het 'er weder boven op xou knnnen halen , L008JSB, Bronkk, 6, 282. ,De patient heeft een redelqken naobt gebad en berindt zieb lets beter". — .Nnl dat Yerheogt mq,... son bn ^r waarljk boven op komen?" y. linnxp, Rom. 4, 109. De opriehter (der fabriek) was niet meer dim een ge- woon workman geweest, maar was er door gyer en kande boyen op gekomen, knbppklh. 8, 179. — lemmnd {tick) er boven op helpen, — werken, maken dat b\j er boven op komt. || Ik bad nog aUe boop, dat die toen mqne zaken, die al band over band yerliepen, wat verbeterd, en mj en mgne famiUe er we^r bovenop gebolpen louden bebben, roRU, Vert. W. 12, 96. Het gevaar (is) tqdel^k geweken .., en ik (heb) alle hoop ... er hem vooreerst weer boven op te belpen, K. Zev, 6, 87 (een dokter over een zieke). Ongelnkkige menscben , die door brand . . . of langdnrige riekte xgn achtemit- gegaan en verdienen er weder boven op gebolpen te worden, knippelh. 6, 74. Dat er londer geld niets is aan te vangen, wat iemand er boven op kan belpen! blbbckx 12, 44. — Als bet perfectnm van er boven op komen kan men besebonwen er boven op g^n, ait den nood zgn, geene moeilqkbeden meer te vreezen heb- ben, datgene bebl^n wat men verlangt. In Znid- Nederland soms ook gebmikt ter aandaiding der ge- moedsstemming, die bet gevolg is van voorspoed en welvaart. Zie db bo en schukrm., JBffv. en verg. er over uit z'^n en derg. || H^ is lang aan lager- wal geweest en heeft het soms erg krap gehad; maar nn is hjj er heelemaal boven op. Ge meendet al dat ge er boven op waart, kameraad; maar 't is mis {in Zuid-Nederland). — De koning was er boven op, als b^ hoorde dat z^n v^and gestorren was, DB BO. — Dat was eene goede ( vrouw ) voor u . . . I dan waart g^j er in eenen keer boven op! BKROMAifN, Nov. 107. TerwQl de kneoh^et lich verbltlden Als ^ te peerde mogren rQden, Zt)n er de meiidet boTen op Ale sti gerakea aan een pop. DB COITB, VtrdichU. 87. 46) Veelal echter wordt boven, in dozen zin ge- bezigd, voorafgegaan door te, xoodat bet als 't ware zelfstandig staat ter aandaiding van den toe- stand van zQgepraal en overwinning, of in 't alge- meen : het overtreffen van iemand of bet oversohr^- den van eene grens; verg. Ondsr (I), 89). Oorspron- kelqk met den 2^^ nv. (zie yibdam 1, 1408), die thans door den 4*«» nv. vervangen is; verg. boven , 48). a) Te boven gaan, in versobillende opvattingen. ' a) Van personen en zaken. Iemand of iets in eenig opziebt overtreffen, ^Superare, anteeellere, praetUre, praeire enz." (kil.). Verg. boven, 20). || So dat nn de ghene die desen Regel {den ^C^ietin- seken*') volgen, alle Engelen ran Heylieheyts wegen) Terre te bonen gaen, ifABinx,.^tffi«. 1, 2 (bl. 17 «. De segeningen awes vaders gaen te boven de zege- ningen mqner voorvaderen, Oen. 49, 26. Aensiet de vogelen des hemels, dat sy niet en zaegen, nooh en maegen , . . . ende aw' hemelscbe Yader voedt noehtans deselve: en gaet gy deselve niet seer yeel te boven? MaitA, 6, 26. Hier hebik . . . de reekening van de Afilaager, die maakt my de kop Bchier dol, en gaat al de anderen nooh te booven, A8BKLIJN, Spilp. 81. Zwarigheden, die en ingrootte en in getale de voorige opweegen en te boven gaan , Zeev. 1, 881. Door arbeidszacht was bq zoodanig bekwaam geworden in het smidsambacht . . . , dat niemand hem in het smeden van allerlei knnst- voorwerpen te boven ging, conbo. 1, 189 a. Boo Boa Fabriehu voor Craisos moetea w))oken In Eer, daer hQ hem no ver in te boven gset. Hoorr, G0d. 1, 87 (ale ook 1, 12). Een eenigh Eden gaet ons Parades te boTen. TONDCL 6, 2S8. Haer blanokheit gaet de perle en perlemoer te boren. 6, 287. fi) Van zaken. Zekere maat overscbrgden. Verg. boven, 19). || Ons gelak gaat onze verwagting te boven, mabin. — Redelick loon, niet te boven gaende den veertichsten penning van baren ontfang , DK OROOT, Inl. I, 9, $ 11. Dat in ons kleine Land daaromtrent {t. w. de opvoeding) eene verscbeiden- heid plaats had, welke alle gdoof te boven ging, KI8T, Eikenh. 1, 858. Hj) wilde hem oprigten, doch zulks ging zgne krohten te boven, 4, 892. Van Brienen . . . , wiens troaw en rostigheid alien lof te boven giogen, y. d. palm, Oedenkechr. 52. Eene zielemarteling , die alle besehrjjving te boven gaat, MULDBB, J. F. 2, 210. — Inzonderheid verbonden met begrip, vereiand enz. II De liefde Christi, die de kennisse te boven gaet, Eph. 8, 19. De vrede Godts, die alle ver- stant te boven gaet, Phil. 4, 7. Dat's raerl wel mannen dnt gaet mynverstandte boven, lanoxndijk 2, 258. Gebenrtenissen ... van dien aard, dat z\j . . . aw' jeagdig verstand te boven gingen , v. lbnnbp, lUnn. 8, 2. Zj keek hem met bevreemding aan. Dat ging baar begr^p te boven, slbkckx 9, 54. Oat bad het mei^en niet venrftcht, 't Ging haar b^rip te boven! DB BULL 1 , 178. — Iemand te boven gaan , voorheen van zaken , met betrekking tot personen; in tweeledige opvatting (verg. boven, bg 20, a). \^. Iemand te machtig zgn, hem overmogen. || Ick ben als een dronken man, ende als een man dien de w^n te boven gaet, Jerem. 28, 9. 2®. Onb^prjpeljjk zqn , ,te hoog gaan" voor iemands bevatting. Hoe woia eenen botteert loven, Dat hem rerre gaet te boven, Dat by niet ventaen en macr? T. ZEVBOOTB 49. b) In dezelfde opvattingen voorheen ook te boven eireven. || Niets is'er in mqn ziel dat de eer te boven streeft, lanobndijk 2, 25. Dit zon gewis het Menscblyke te boven streeven, bbbkhht, jir. J7. 8, 479. Anderen, deeze willende te boven streeven in grnweldaaden , sloegen hem ... met vnisten, Aanh. op Leev. 185. Een ander moge in knaat hem vri) te boven streven, Maar in fevoel, in liefde niet SPAIfDAW 4, 810. c) Te boven komen , — geraken, van rampen en bexwaren waarmede men te kampen heeft. £r Digitized by Google 851 BOVEN, 46, c). BOVEN, 47). 852 Diet onder gelrakt gain of besw^jken, maar er het hoofd aaD Meden, lieh er door been lUan, zioh er baven Terheffen. Wellieht ontleend aan de bet. 48), doeh yerg. ook de bet. 46 ). || Den dood zjner Trouw is bg nooit gebeel te boven gekomen; liq heeft er xicb niet oyer been konnen xetten. — Alle de bioderpaalen te boven koomen , halma. — Oelackigb IB b|j die . . . *% onverbiddel^oke nootlot . . te boTes geraeckte, yondxl 5, 102. Hoe diep h^ookgebukt gatt onder den slag, die bem getroffen beeft, en soboon ik geloof , dat bj denzelven eigenl^jk nooit te boven sal komen emg., Looejis, Bronkh, 6, 826. O Cloto, fhy muet wel prgs TenrerTanl WMT f by medetpinl, ty moe^heiM h«ai beloTan, want mile dinok commen wj te boTen. Charon ^ Tf. 18S. — Ook met betrekking toteigeneTerkeerdbeden, bebbelgkbeden of aanyecbtingen. Ze oTerwinnen, siob er aan ontworstelen , ze te keer gaan. || Dat bet {t.w. ^viesheid" van tp^jt #iid>'a«i()nietsanders is ab eene bebbelyke gruligbeid, die te boTen is te komen, v. vrraN, Speci, 7, 99. Een man van ▼oUe vier en dertig jaren;. . .tc^gen de yenoekingen der jonge-boerenwereld sedert Ung gewapend en die met eere te boven gekomen enx,, busilkn htjbt. Font 1 , 70. — Als bet perfeetnm van iett te bopen komen kan men besebonwen ieie te boven jr{f»,eenemoeil\jkbeid overwonnen hebben , en dns acbter den mg bebben ; ▼erg. boven, bg 48 en 46). Vandaar dat ie boven ab praedicatieve bepaling gebezigd wordt in den zin ▼an: (zieb) boven iets ▼erbe^en (bebbende), onaao- tastbaar voor — , bniten bereik van betgeen er in bet ▼oorafgaande genoemd is. || Hq is dat ge^aar te boven. Hg is den leeftjjd te boven, waarin men znlke dwaasbeden doet. — Wanneer g^ dezen ontvangt, zal ik waarsobjjnlgk reeds alien aardscben kommer te boven z\jn, loosjis, Bronkh. 6, 814. Dat ik . .. al de jjdelbeden, die mq zoo verveeld en vermoeid bebben, te boven ben en mq reeds op een plaats bevind, waar bet leven zgn barlekqnspak beeft af- gelegd, HA8EBROBK, W. en Dr. 11. groot is hy, eo 't lot te boTen, Wieas oog geen berg Tan good Terwrikt. BILD. 8, 171. ZH (d« natuur)t m1v« ^ leod te boTen, zQ Temeert Ziob nlet om a te iragen wat a deert. BBtTD 1, 869. — Zelden in den zin van te baven gaan, over- treffeo. Verg. vntDAM 1, 1408. Een tronwe Toettter Tan baer nagelaten ftam, Waerln nooyt Roomtob If atroon deet Yronw te boTen qnam. T. BAEELB 41. 47) In de middeleenwen , en nog in del7^eenw, werd te boven, bebalve in de bq 48 en 46) genoemde, ook nog gebcdgd in eenige andere gevaUen, waar tbans alleen boven, er boven op, over enz. gebmikt wordt; verg. vibdam 1, 1408 en ook boven, bq 86). — Te boven ttaan, de bovenband bebouden, bet- zelfde als Bovenetaan (zie aid., 2). || De Xaizar, te booven staande, daadingde t'zynen goeddnnken met den Hartogb , en vergat . . . zyn' beloften , samt bet recbt en de verdienste des geenen , door wiens moeyt' en kloekmoedigbeit de ooverbandt bebaalt was, Hoorr, N, E. 781 (zie ook 931 ). — Te boven komen , bet winnen van iemand , bem overtreffen; verg. Bo^inkombn, k,^,e).\\ Soo ▼ele overtreft . . . de Vronwe de Man , ... By aldien in de Zide de nytnementbeyt bestaet, soo komt de Yronw bier ooek in te boven , v. bbvbrw., Wtnem. 1 , 21. — Voorbeen soms ook absolant, in den zin van: er boven op komen (zie boTen, 46). || De earlike arbeidslniden zyn weinig in getale, ende komen Bonder die onregtvaaidige g<mst wel te boven, DB LA OOUBT, Welv. 71. — Te boven gaan, in Znid-Nederland nogbeden: in welstand en vermogen voomitgaan (zie db bo). — Te boven leagen, van geld, betaelfde als overUggen, overbonden. Verg. in denzelfden zin mnl. te boven bliven. |i Een . . . Loterqe, door den wdcken sy een goede Somme gelts boven alle onoosten profiteerden ende te boven leyden, oblbbs, Betekr. V. LegtL 180. — Te boven eteken, in Vlaanderen tbans nog algemeen in denzelfden zin. || Ik versta {begrjjp) niet boe dat z\j, die toob maar weinis; winnen (verdienen), nog knnnen te boven steken. — A«a«. Cfmgekeerd waren in bet Mnl. ww. als bovenoaen en boveneomen gangbaar in gevallen waar wg tbans te boven bezigen; zie vhbdam. Ook in de li^ eenw vindt men biervan nog enkele voorbeelden ; zie fiOVBNOAAN. III. Ib aaBieBatelllBC^B. 48 ) Bebalve in enkele afleidingen (bovenen , boventt, bovemvaarte) komt Boven ook voor m ettelqke samen- stellingen, die eobter veel geringer in aantal z\jn dan die met Onder (I), niettegenstaande aU togenstel- ling van Boven ook Ben^ien dient; in vele ge- vallen ecbter staat er als eerste lid eener samen- stelling tQgenover Onder of Beneden niet Boven, maar Opper of Over. In eenige der samenstellingen beeft Boven de waarde van een voorz., in de meeste die van een bqw.; in alle, nitgezonderd daat', Mer- en waarboven, daarenboven en de koppeling onderei{ey boven, staat bet aU eerste lid. I) Als voorzetsel, in verscbillende samenstellende afleidingen en koppelingen. A) Bgwoorden. 49) De bqw. bovenarme, bovendame, bovendeke, bovenkands, bovenkeelt, bovenrieme, boventiroowu , bovenwinds, met de adverbiale / afgeleid van de ge- koppelde nitdmkkingen boven (den) arm, boven {ket) dek, boven (den) wind enz. — kmmm, De / die in sommige deier woorden tnsseben boven en bet tweede lid geeproken en ge- sebreven wordt, is er eertjds in gevoegd naar ana- logie van bq woorden aU blootekoofde , waarin beide leden in den sterken genitief op -s staan; verg. dergelgke samenstellingen met voorz. ab buitene- lands, binnentmonds en onderekande. In de 17^ eenw sebreef men znlke woorden vaak niet aan- een, in de meening dat boven bier den 2*^ nv. regeerde. En dit gaf weder aanleiding tot eene ver- keerde opvatting van boven-s-riems als bovene rieme, alsof bovene een bqvorm ware van boven, Vandaar dat men dien bastaardvorm bovene ook bniten znlke samenstellingen eene enkele maal gebmikt vindt: zie b. V. de boven bg 6, b) aangebaalde plaats nit HOOFT , Oed. ( ed. 1686 ). — Zeer vreemd is bet gebmik van bovene kin bg six v. chand., P0^,481 (,Veel volks versuipt, in 't waater, boovens kin"), waar- mede bedoeld sobgnt dat bet water tot boven de kin, dns over de lippen komt. 60) De bgw. bovenal, bovendien (voorbeen ook boven- dat), bovenmate: koppelingen van boven en al enz. — Aabm. Boveneen, door bbbomann, Siaae, 104 gebezigd (.Eene bonte menigte van proosten en wetbonders, sobonten en drossaards, . . . dekeos en snpposten, en dit aUes vonniste en reobtte, oor- deelde en besliste ondereen, boveneen, en dikw^ls tegeneen" ) is blgkbaar door den sobrjver in soberts gevormd , ab tegenstelling van Ondereen. Als loodanig Digitized by Google 853 BOVEN,60). BOVEN,65,*). 854 son edhter hoveneen nooit dientt kannen doen, daar iminen het eente lid tul Ondereen niet Onder (I), beneden, maar Onder (II), toBsehen is en hetwoord dns: door (niet: beneden) elkander beteekent, ter- wjl boveneen alleen: boven elkander son knnnen beteekenen. Het woord is dns geheel onjnist ge- Tormd en dan ook nergens elders gevonden. B) BqToe^qke naamwoorden. 61) De bnw. dovenaardtek , bavengroudsch, be- nevens de sleobts zelden ymkomimiitbovenkraekUeh ^ bovenmaanseh y dovenmaekUek, botenvoeUeh , iaven- zousck, met sck afgeleid van boven {de) aard{e) ens. 52) De bnw. boMnmemeJkel^'i , bovennaiuurl^Jt ^ bovenzinnsiffi en het daamaar gevolgde bavenzedS' mk, met 'l^k afgeleid van boien de naiunr ens., als Tertaling van lat. tupranaturalii , fr. surAu- 58) Het bnw. bovenmatiff , naast bovenmaie met 'iff afgeleid van boven {de) mate, en het ongewone boventalUff, 54) De bnw. bovengemeen en ^mj^^wo^h, evenab buitengemeen en buitengewoon geyormd naar het voorbeeld van lat. extraordinariut, — Aabm. Over bovennaiuurJkunde , bovenvaldr^- ver, bovenwerp en bovenhangiel sie die woorden. II) Als bqwoord, in een aantal samenstellingen : ettelqke snw., alsmede eenige bnw., b\jw. en ww. A) Zelfstandige naamwoorden. 55) De snw. die met boven sgn samengesteld knnnen naar de beteekenis, soowel van boven als van het tweede lid, in sekere soorten verdeeld worden. ^i) Boven in eigenlqken sin en in algemeene toe- passmg, ter aandniding van een sieh bevinden op eene hoogere plaats, iu tegenstelling met onder of beneden (sie boven, 25 — 27). o) Namen van lichaamsdeelen, van welke men een boven- en een benedengedeelte, of een hooger en een lager geplaatst, ondersoheidt, tl^'. bovenarm , •■been, -halt, 'Auid, -kaaky -Miff -Up, -enavel , 'ttaariy -land, -Umg , -vlerk, -vleugel ens. /9) Namen van kleedingstnkken, die hetsjj hooger aan het lichaam dan andere, hetsjj over andere been gedragen worden (sie boven, bq 6, 6), als : bovenbroek, -goed, -kemd, -jak, -keure, -kleed, -kous, 'linnen, -rok, -vest, -xieltje ens.; verg. ook Bovbn- 8LAO (II). Y ) Namen van verschillende voorwerpen , gedeelten van voorwerpen of stoffen , en van plaatsen , die sich hooger dan andere BOortgel\jke bevinden, aU: boven- balk, -band, -blad, -deel, -dek, -deur, -dorpel, -einde, -grond, 'kant, -kortt, -laag, -last, -rand, -echrift, -slag, 'Stel, siuk, -veen, -Mjjde ens. 6) Namen van onderdeelen van werktnigen of machinerieen , die bovenaan geplaatst sqn , als bovenas, •blok, -bonhflaar, -boom, -braak, -kroon, -lade, "neut, 'tek^f, -ejnl, -wale, -werk, -wiel ens. — Hierb^ behooren ook enkele woorden die eene handeling nitdrnkken, of welker tweede lid althans reehtstreeks of middellqk van een ww. is afgeleid, sooals bovengitting , -greep, -knaer, -elag, -ewaaL — Aabm. In sommige samenstellingen, sooals b. V. in bovenb/ad ( in de bet. 8 ) , bovenbord, boven- kuii (in de bet 1, b), bovenliekt, dnidt boven alleen in *i algemeen aan dat een voorwerp hoog gelegen is, sender dat er van eene tegenstelling met onder sprd^e is. — In enkele andere, welker tweede lid reeds een voorwerp aandnidt dat omhoog of boven op iets anders gelegen is, sooals b. v. bovendek (in de bet. 1, e) en woorden als bovenkrtUn, boveniop, dient boven alleen ter versterking der beteekenis van dat tweede lid : de samensteUing is dan tantologisoh. b) Boven in de b^sondere opvatting: boven in een gebouw. o) Namen van plaatsen of voorwerpen, die sieh op eene hoogere verdieping van een hnis bevinden (verg. boven, 28), als: bovenaekierkawter , -bewoner , -buur, -deur, -gang, -kme, -kamer, -loge, -poriaal, •roam, -rang, -ventter, -verdieping , -vertrek , -vloer , -voorkamer, -woner, -woning, -goal, -tolder ens. fi) Namen van voorwerpen, die sieh boven op of boven aan een schip, d. i. op een hooger dek bevinden (verg. boven, 29, a), als: bopetiaUerjg , •bergkout, -dek, -hut, -kojuit, -epil, -vlag ens. y) Namen van rondhonten, seilen en gedeelten van het staand en loopend want, welke sich boven de onderste seilen bevinden, (verg. boven, 20, b), ab: bovenblind{e) , -bramboelyn (ens.), -grieife, -kruiera (ens.), -l^fzeU, -Meil ens. e) Enkele namen van saken of plaatsen, dieaard- rgksknndig hooger gelegen sjn (verg. boven, 82, a en b), ab: bovendorp, -gamieoen, -land, -etad ens. — Hiertoe snllen wel meerendeeb behooren plaats- namen ab Bovenburen, Bovenhnizen, Bovenkarepel, Bovenemilde, Bovenetreek ens. d) Namen van voorwerpen of plaatsen, die hoogerop aan eene rivier — of wel in het hooger gelegen deel van een polderboesem — gelegen of van daar afkomstig sgn (verg. boven, 82, b), ab: bovenheek, -boetem, -boot, -einde, -gedeelte, -gemaal, -land, -leger, •loop, -molen, -mond, -pond, -polder , -rivier , -water, ens. Hierbq dient opgemerkt dat in woorden ab bovenbooi, -loop, -water, gebesigd met betrekking tot stroomen en rivieren , seer dnidelgk de afgeleide beteekenb: hoogerop en dns verderaf gelegen gevoeld wordt, terwql in andere ab bovenheek, -boexem, -molen, gebesigd met betrekking tot polders, kana- len en molenbeken, de eigenl^ke beteekenb: hooger gelegen soo al niet nitslnitend geldig b, dan toch op den voorgrond staat. — Hiertoe behooren mede de samengestelde eigen- namen der hoogerop — hets^ in ons land hets^ in het land van oorsprong — gelegen gedeelten der rivieren, ab Boven-IJeel, -Maae, -Merwede, -Begge, •B^n, -Sekelde, -Sekipbeek, vanwaar weder bnw. ab Bovenrjjnseh ens. Verg. ook pbatsnamen ab Boven' kerk, Bovenknjgpe, alsmede Over-Betuwe, Over- Ateelt, Opbrakel (Oost-Vlaanderen), Opkemertenx. e) Bnkele gewestelqke namen, waarin boven de bet. : verderaf gelegen sehjnt te hebben ( verg. boven , 82, c), ab: boveneinde, -kme, -meid, f) ibikele namen van plaatsen , die hooger aan den wind gelegen sjn (verg. boven, 88), ab: bovenkuet. a) Enkele namen van plaatsen, hooger aan eene tafel (verg. boven, 85), als: boveneinde, -plaate, A) Enkele termen in de mnsiek, die betrekking hebben op de hoogere tonen (verg. boven, 86), ab bovenstem, -toon, -gang, i) Enkele woorden waarin boven nitdmkt dat iets de gewone maat te boven gaat, dns eigenlgk te veel, overtoUig is (verg. boven, 87) ab: bovenkut, -loon, -roL j) Enkele woorden waarin boven aandnidt dat een persoon of eene saak hooger staat dan een ander die u deselfde betrekking, doch lager in rang of orde geplaatst b (verg. boven, 44), ids: bovengod,-goed, -band, -meeeter, -eekout, -eitter, en in soherts hier« naar gevolgd: bovendenkbeeld en -waardiakeid, — Aabm, In de vorige eenw hadden sommige sohrjvers de sonderlinge gewoonte om in samenstellin- gen met vronwel jke snw. de n van boven weg te laten , alsof dese n ook hier, evenab bg de lidw. en bnw., een teeken van het manlqk geslaoht warel In de woordenboeken van halma en mabin vindt men dit Digitized by Google 855 BOVEN, 65. Aanm.). BOVEN, 60, b). 856 selfs als regel gesteld. Doch deze gedeeltel\jke tege- moetkomiDg aan de Hollandsche nitspraak van bovem als bove — die trouweni ook door di bo uitdrukkel^k wordt opgegeven als de gewone in alle samensteUingen met snw. (onyencliillig van welk geslacht), die niet met een klinker of eene A beginnen — mist natanrlgk alien historisohen grond, en is ook sleolits korten t\jd in gebmik gebleven. B) Bqvoe^gke naamwoorden. 56) De bnw., met boven ab bjw. gevormd, zgn niet talr^k; hiertoe behooren slechts enkele koppe- lingen yan Terleden deelwoorden met boven in de bet. 84), als: bovenaangehaald ^ -bedoeld, -besehre- tfen, -gemeldt -gtnoemd, '(ge)»ckreve% , -gezegd, 'Vermeld, alsmede bovenstaand. C) B^jwoorden. 57) De bjw. van plaats en richting, waarin boven als eerste lid Yoorkomt, x^n alle gevormd van ▼oonetsels ab bgwoorden gebezigd, aitgezonderd bovenaf en bet weinig gebrnikel^ke afgeleide boven- waartt, waarin bet laatste lid een ecbt b\jw. is. Deze b\jw. zjn: a) yan plaats: bovenaan, -in, -om, -op en -over. b) van ricbting: bovenaf, -uit en -waarU. D) Werkwoorden. 58) De samenstellingen yan boven met ww. — alle scbeidbaar — xgn veel minder talr^k dan die met onder, dat in idlerlei figuorl^ke beteekenissen yoorkomt , waaryan slecbts enkele liob ook b^ boven ontwikkeld bebben. — Aabm. Wanneer boven, in eene der beteeke- nissen 24 — 29), ter bepaling bQ een ww. staat, vor- men deze twee woorden nog geene samenstelling. Deze beeft eerst plaats, zoodra de beteekenis yan bet b^woord of yan bet ww. bg de yerbinding zoodanig wordt gew^zigd, dat er een nienw begrip ontstaat (zie Orondbegine. d, Ned. spelling^ $ 141 ylgg. en verg. b. y. Achtsraan, Samenst.). Zoo is b. y. boven komen yoor: op de boyenyerdieping komen geene samenstelling, bovenkomen yoor: boven water komen daarentegen wel, omdat komen in bet eerste geval zjjne eigenl\jke beteekenis behonden beeft, in bet tweede daarentegen, met boven vereenigd, aan- dnidt: naar de oppervlakte van bet water komen driven. 59) Ab b\jw. van plaats (en toestand) wordt boven gebezigd in verscbillende ww. a) Als elliptiscbe uitdrnkking voor boven {ket) water (vci^. ix>yen, 80, a), in de ww. bovenblyven en bovenhouden. b) Als elliptiscbe nitdmkking voor boven den grond (verg. boven, 80, d), vcL\i^\,wm.boven9t€Mn, c) Ab elliptiscbe nitdmkking voor boven iemand in maeht of rang enz. verheven (verg. boven, 44), in de ww. bovenblyven, -driven, -halen, -houden, -komen, -kraaien, -liggen, -elaan, -staan, -steken, -stellen, -troeven, -valfen en -gwemmen, waarvan de meeste tbans niet meer in gebmik zgn. 60 ) Ab bgw. van ricbting wordt boven slecbts in enkele ww. gebezigd. a) Naar de eigenlgke kracbt van boven (verg. boven, 88) geeft bet in de eerste plaats eene ricbting naar omboog te kennen, waardoor iets betzg in H algemeen boven een voorwerp of eene plaats, betsg bepaaldel^k boven water of boven den grond komt, zooals in: bovenborrelen , -driven, -halen, -komen, -steken, -icellen, -twemmen. b) Eene laatste groep vormen die (scbgnbaar bedrgvende) ww., waarbg voorbeen, in plaats van bet meer gewone te boven, ook wel bet enkele boven werd gebezigd, met eene bepaling van plaats in den 44'" nv., die een onderen 2***° nv. vervangt. Boven wordt dan meestal gebezigd in de bet. 48), zooab in bovenkalen, -komen, -iot^ten, -zeilen , ttildeu in andere bet. (zie boven, 47, Aanm.), zooab in bovengaan en bovensweven. Stellig moeten deze ver- bindingen evengoed ab samenstellingen opgevat wor- den ab b. v. omloopen in eene straat omloopen enz. 