Bijdragen tot de taal-, land- en volkenkunde
Op zekeren nacht ontstond er eene hevige zeebeving , waardoor onze prauw een vreeselijken schok kreeg. Met een afgrijselijk ge- schreeuw ontwaakten de slapende roovers, en na zich onmiddellijk met kris en klewang gewapend te hebben, sprongen 2ij op, eenigen zelfe grepen ons met dreigende blikken aan. De maan scheen helder: wij im onzen ellendigen toestand, in een lig- gende houding, en de van ontsteltenis en angst woedende roovers, gewapend voor en op ons. Het was een vreeselijk schouwspel , want steeds waren zij bevreesd, of door ons, dan wel door de inwoners van Flores te worden overvallen. De rustige houding waarin wij waren, alsmede het aanhoudend slingeren der prauw en het toeroepen van de andere prauwen, wat de oorzaak was, deed hen weder tot bedaren komen, en eenigen gingen mor- rende, anderen bevreesd zich weder ter rust begeven. Dit voorval reeds dien nacht voor ons onaangenaam, had bijna nog onaangenamer gevolgen gehad. Eenige bijgeloovigen na- melijk veronderstelden dat dit nataurverschijnsel door ons bijzijn onder hen was ontstaan, en vonden het raadzaam ons hoe eer des te liever aan den wal te verkoopen , opdat hun toch in Godsvaam geen ongelukken mochten overkomen. Den vol- genden dag werd er druk over ons aan den wal gehandeld, waartoe zij als monster der koopwaar den matroos Loetema bezigden, die steeds met hunne prauwtjes mede naar den wal moest roeien; van tijd tot tijd schreeuwden ons eenigen van den * _ komende en ons voorbijgaande roovers toe: »Sinjoor, morgen gij uaar den wal, wij hebben u verkocht aan de Kaffers, 305 zij zullen u smakelijk opeten.» Voor dit laatste waren wij minder bevreesd, maar het eerste was zeer licht mogelijk, ja zelfs waarschijnlijk. Eenig verschil in den koopprijs deed echter den koop niet doorgaan, men wilde slechts 500 stuks djagongs of turksche tarwe voor ons geven, en Morsadie wilde 1000 stuks voor ieder hebben. Den volgenden morgen kwam weder kapitein Laut zich bij ons voegen, wien men zijn vroeger gedaan aan- bod herinnerde, om ons te koopen, en dan zich gezamenlijk met ons te vermaken. Doch, of zijn voorraad van levensmid- delen zulks niet meer toeliet, dan wel, dat zijne wraakzucht gematigd was geworden, daar hij ons dagelijks van nabij had gezien, wat hiervan zij, hij had geen zin in den aankoop. Na twee dagen kwamen wij weer in een andere baai, al- waar weder met de inlanders gehandeld werd , en eenige levens- middelen werden iugeruild. Ook gingen hier eenige knoopen van mijn rok aan wal, ten einde dezelve voor rijst enz. te verruilen. In de vorige baai had men tijding gekregen dat Daijang...... zeer nabij was, waardoor zij vreeselijk waren ontsteld yeworden, en terstond twee kleine prauwen hadden afgezonden om bericht van hem in te winnen; men kwam hier terug en berichtte dat hij slechts twee dagreizen achter was; dit deed de ontsteltenis niet weiig vermeerderen, en nu 306 werd er met kracht levensmiddelen ingezameld en alles spoedig tot een lange reis gereed gemaakt. Ook moest er nog een dief- stal gepleegd worden; men had namelijk de inwoners uitgelokt, een menigte levensmiddelen aan het strand ten verkoop te brengen. Deze argelooze menschen brachten een menigte djagongs, eenige padie of rijst enz. De roovers gingen in grooten getale naar den wal, kochten en ruilden voor wapens, kleederen enz., doch behielden het geaccordeerde voor den koopprijs zoolang in handen, totdat alles m hunne prauwtjes was gebracht, zich houdende of zij de verkoopers niet vertrouwden; op een onder hen afge- sproken sein werd onder een vreeselijk geschreeuaw en gejoel de aftocht met hunne prauwtjes bewerkstelligd, nederstootende en houwende wat hun zulks durfde verhinderen. Dien avond was er voor ons ook niet weinig te werken, want de in allerijl overgenomen djagong, moest nog worden afgedopt, in zakken gedaan en geborgen worden; zulks was een werkje voor ons, terwijl de anderen de prauw onder zeil brachten en roeiden, om met de meesten spoed weg te komen. Die doppartij bezorgde ons een menigte blaren in de handen en vingers , maar verschafte ook ons een goeden maaltijd, want hunne drukte en de vallende avond gaven ons eene goede gelegenheid om menige handvol zoo rauw weg naar binnen te sturen. Nu ging het weer als naar gewoonte, stil, langzaam en eentoonig tot op zekeren morgen een kleine prauw ons ontmoette. Wij waren juist zoo wat vooruit, en alles werd tot het gevecht gereed gemaakt: de krissen in den gordel, en de klewangs uit de schee. Morsadie was zelfs aan “t roer met een moedig en tevens angstvol gelaat. Wij kregen last om te gaan liggen, ten einde niet bij ’t schieten van de andere prauw te worden geraakt. Deze deed een los geweerschot en rolde “t zeil op. Ook werd van onzen kant ’t zelfde teeken gegeven, waaruit aan beide zijden scheen te worden verstaan dat zij roovers waren. Na eenige onverstaanbare woorden, onder allerlei1 wonder- lijkke gebaren, kwam men elkander nabij. De andere prauw was zeer klein, bemand met siechts zeven man, allen van een zeer strijdhaftig, wreed en forsch voorkomen; eenigen hadden verscheidene groote lidteekens, zoo van schoten als houwen op hun gezicht en lichaam en behoorden tot de Tabelloreesche natie. Na op zijde bij ons te zijn gekomen, werd er van weerszijden naar nieuwstijding vernomen; vooral vernamen de Tabellorezen waar zich kapitein Laut bevond, aan 307 wien zij een commissie schenen te hebben. Ook verhaalden zij aan de Manggindanezen dat zekere Toean Sariph door het gouvernement was overvallen geworden en gevankelijk wegge- voerd. Zijne vrouw en kinderen waren in de wildernis ontvlucht eu zijne verblijfplaats Batoe Poetie ter oostkust van Borneo was verwoest geworden, terwijl vele roovers waren vermoord ge- worden, en bun have en goed verwoest en geroofd was 1. Na dit verhaal, hetwelk bij de Manggindanezen veel schrik, angst en ontsteltenis teweegbracht, liet de Tabellorees er op volgen: nMaar gijlieden schijnt toch ook gelukkig te zijn, op ons wijzende, dat gij daar Huropeanen hebt; vermoordt gij die niet onmiddellijk uit wraak voor het aan Sariph gedane leed?P » De viammende blikken der roovers, de ontsteltenis en gramschap zouden hen daartoe brengen, en alweder was oogenschijnlijk onze dood zeker. Hunne steeds nog gereed liggende wapens, de vergramde op ons geslagen blikken, en de aanvuring van de Tabellorezen, dit alles maakten ons in geene stemming, om bijzonder vroolijk te zijn. Kchter beperkten zij hunne wraak, en slechts met eenige scheldwoorden kwamen wij voor dit oogenblik vrij, zijnde Morsadie van gevoelen dat, alvo- rens iets met ons aan te vangen, men eerst daaromtrent met a 1 In 1838 werd Batoe Poetih op de NOkust van Borneo omstreeks 4¢ 20 NBr. gelegen, door den Kapitein ter zee Anemoet met de oorlog- schepen Heldin, Siera, Krokodil en Castor getuchtigd, de Solosche rooverhoofden van Shariff Takola (bij de roovers algemeen bekend onder den naam van toean Sarys) gevangen genomen, en vele roovervaartuigen vernield, en een tractaat met Berou en Sembalioen gesloten. De tuchti- gingsexpeditie werd uitgezouden omdat de Solosche Shariff met 100 vaartuigen de Korau of Berou rivier in 1833 binnengel»open zijnde, aldaar alles weggeroofd had wat los en vast was; daarna naar Batoe Poetich was getogen en onder allerlei bedrieginger. Het tractaat met Berou (goenveng Teboer) 27 Sept. 1834 gesloten, bepaalde dat Berou en Batoe Poetih als overwonnen door de Neder- landsche wapenen, in leen zouden worden afgestaan aan den Sultan van Berou. Bovendien moest Z K. H. elk jaar een gezantschap naar Mang- kassar zenden. Eene bepaling die al zeer slecht opyevolgd werd, zoo zelfs dat in 1844 de Gouverneur voor Borneo Lublink Weddik de Luitenant T. v. Capelle, Adjudant van den G. E. C. M. P. Merkus naar Berou afzond om de tractaten met dien van Salstaat te bevestigen en de Berousche landen meer onder direct gezag te doen ressorteren. 308 Dato Kaija en de andere rooverhoofden moest raadplegen. Geen woord werd ons toegesproken, en met cen grijnzend gesiebt werden wij door allen gadegesiagen. De lezer zal Licht kunnen beseffen, dat deze onzekere toestand allereliendigst voor om was, Nadat de Tabelloreesche roover van een halve zak djacong Was voorzien geworden, vertrok hij, zijne keers costwanrts vel- gende. Tegen den avond kwamen de andere pranwem oop en bij ons, en na werd wel vijftigmaal het verhaal omtrent toca Sariph herhaald, en daarbij op ons gewezen, over ons gesproken en beraadslaagd wat met ons te doen. Natuurlitk niet veel goeds. Den volgenden dag kwamen de voornsamete hoofdes verscheiden malen aan boord onzer prauw. Doech het scheen, dat een zeker ontzag, dan wel de beloofde losprijs hen wederhield ons zonder overweging van kant te maken. Gedurende twee 4 drie dagen werd er echter nog drak over ons gespro- ken, en vooral bij elke naderende prauw, welke wat achter was geweest, en ons nu inhaalde. Echter raakte men aan het vreeselijk verhaal geweon, en wij werden weder oogenschijnlijk op den ouden voet, echter met een gemaakte vriendelijkheid behandeld. Naar mijne gissing bestond daartoe de volgende reden: ij zouden zich op ons willen wreken, en toch den losprijs zien te krijgen, hetwelk, zoo wij) nader bemerkten, ook zoo was. Echter is er van onzen kant voorzichtig gehandeld, en zij hebben hun doel daarin niet bereikt. In dien onzekeren toe- stand naderden wij Comodo, alwaar op zekeren morgen onze prauw op zijde der grootste, die van Dato-Kaija namelijk, roeide. Al de zieken, gebrekkigen en kinderen gingen daarop over, zelfs de nog voorhanden zijnde levensmiddelen, en alles wat voor eenige dagen kon worden gemist. Hiervoor kwam in de plaats negen andere frissche wel gewapende roovers , benevens eenige geweren en twee lijla’s, levensmiddelen voor drie & vier dagen, zoodat de prauw nu twee en twintig koppen, alle mannen met ijzeren handschoenen, sterk was; in dien tusschentijd maakte ik een bezoek aan boord van de groote prauw bij Dato-Kaija, de ratoe of zijne vrouw, en andere vrouwen, hetgeen mij noch eenige tabak en een paar stukjes papier tot maken van cigaartjes deed erlangen. Ook Dato-Kaija was bijzonder vriendelijk, gaf mij nog een bewijs van eenig menschelijk gevoel van mede- lijden. Hij was namelijk getroffen door den ellendigen toestand in ik mij bevond; de bruin verbrande rug, borst en andere 809 deelen van mijn lichaam, welke ik met de schamele lompen, welke nog tot dekking mijner schaamte strekten , niet had kunnen bedekken, deden hem een #kassian Sinjoor” (medelijden met u Heer) ontglippen, en aan zijne vrouw last geven, mij een broex en chineesch opperkleed te geven; de eerste was wit, en op inlandsche wijze gemaakt, doch het laatste kleedingstuk van blaauw katoen, naar den chineeschen smaak, waarschijnlijk van een vroeger door hem gevangen en vermoorden chinees af- komstig. Ik was er bijzonder mede in mijn schik; ik kon mij niet weerhouden, de oude en onreine vodden, die ik had over boord te werpen, en, na goede reiniging, voor zooverre zulks met zeewater mogelijk was, trok ik de nieuwe aan. In die kleedij zag ik er al wonderlijk uit, en wist door ongewoonte niet hoe of ik het had, en kon niet nalaten mij elk oogenblik aan alle kanten te bekijken. Na nu nog eenmaal met Dato-Kaija te hebben ge- sproken over onze gemaakte overeenkomst, waarbij hij mij nog- maals op het hart drakte woord te houden, zullende wij anders onfeilbaar vermoord worden, alsmede alle andere Kuropeanen , - welke later in hunne handen mochten vallen, namen wij afscheid van elkander, waarbij geene zegenwenschen ontbraken. in tweeén scheidt, inroeiden, terwijl in het midden alwaar eene kleine baai is, ankerden. Hier vonden wij nog een rooversprauw liggen, welke echter ’s avonds onder zeil ging. Des morgens werd alle zwaarte uit onze prauw aan wal gebracht, en de prauw aan ’¢ strand gehaald, ten einde goed schoon gemaakt te worden, waarmede den gantschen dag werd doorgebracht, want den volgenden morgen moesten wij weder weg. Tegen den middag kwam er weder een rooversprauw bij ons ten anker, al- waar onze heer en meester Morsadie een bezoek ging maken, en mij uitnoodigde mede te gaan, zeggende: valdaar is een Spaansche vrouw aan boord, welke u wil sprekeny. Ik-had hem namelijk eens verteld dat ik in Spanje was geweest, en spaansch konde spreken, hoewel mijne kunde in die taal zich slechts tot eenige woorden bepaalde, welke ik nog had onthouden van het geleerde ter loops tijdens mijn verblijf in de Middellandsche zee, Zijn aanbod nam ik met graagte aan, daar ik wel dacht, dat 4e Volgr. 1. 21 310 daarbij mogelijk nog wel een handvol djagongs of rijst, dan wel een weinigje tabak zou overschieten. Ik had mij daarin ook niet bedrogen; ik werd bovenmate vriendelijk van de gastvrouw, ja zelfs van den roover, haren man, ontvangen. Zij verhaalde mij in *t maleisch dat hare geboorteplaats Manilla was, en nog kind zijnde met eene prauw over zee stekende, met hare ouders door de zeeroovers gevangen genomen, bij hen opgevoed , en eindelijk dezen haren man ten deel gevallen was. Een enkel Spaansch woord van mij bracht haar in vervoering,’ en deed haar met tranen in de oogen aan geboorteplaats en betrekkingen denken. Inmiddels werd er een smakelijke maaltijd gereed gemaakt, bestaande in rijst, geroosterde visch en schildpadeieren. Ik had de eer met de Manillasche schoone, haren man en Mor- sadie aan den disch te zitten, op de oostersche wijze met de beenen gekruist; deze maaltijd was de eerste en smakelijkste in 64 dagen dat ik mij met behoorlijk menschelijk voedsel verzadigde. Leed, ja van harte leed deed het mij dat mijne arme medgezellen geen deel er aan hadden kunnen nemen. Na den maaltijd maakte de voede gastvrouw een cigaar voor mij op de Spaansche wijze, namelijk een weinig tabak in een stukje papier gerold, en terwijl Morsadie en haar man een partijtje kaart speelden dat veel naar Solo geleek, bleven wij ‘nog wat kouten, waaronder zij mij zeide, dat zij medelijden met mij had en dat het haar leed deed, mijn rug, armen en beenen zoo door de zon verbrand te zien, en dat zi) mij daarom gaarne een badjoe (buis) wilde geven, als ik zualks van haar geliefde aantenemen, waarbij zij voegde, dat zij hoopte dat 1k haar aanbod niet ten kwade mocht duiden, en er toch niet door beleedigd was, want ik zoude nu weldra weder vrij zijpde een rijk man worden. Ik gevoelde mij getroffen door de gulle aanbieding, en rekende deze hoewel in ellende en ver- nedering levende vrouw een edele gevoelige ziel toe, nam in dank haar aanbod aan, en verliet met Morsadie, die de parti uit had, hunne prauw, terwijl ik eerst den volgenden morgen het beloofde buisje zou krijgen. De tijd viel ons dien dag vreeselijk lang, zooals licht is te begrijpen; wij leefden nu tus- schen hoop en vrees, en hadden het vooruitzicht op verlossing of dood nabij. Des nachts werd er weinig gerust, maar alles weder in de prauw gebracht; ook hadden wij het genoegen rijst uf padie te stampen. Met den dageraad was het hoog water, en werd de prauw vlot gebracht, men roeide op zijde eener Sik andere prauw en nam daarvan nog twee mannen met geweer gewapend over. Ook ik kreeg het den vorigen dag beloofde buisje van de Manillasche dame, en wat vreugd! toen ik het- zelve ontrolde, herkende ik mijn eigen rok welke Morsadie aan haar man had verspeeld en waarvan ik in ’t begin van mijn verhaal reeds melding heb gemaakt. De knoopen waren er echter af, en de voering er uit. Hij was wel verkreukeld, maar pas nieuw geweest en dus nog te herstellen. Nu nam men afscheid, en roeide naar Sumbawa. Dien dag hadden wij. veel stilte, met kracht werd er geroeid, des avonds kwam er wat zuiden- wind door en wij passeerden daarmede Wera, eene plaats ten oosten van Bima gelegen, alwaar de rooversvloot ten anker lag. Toen de heer Rauws gereed was, werd hem nu nogmaals voorgehouden, dat hij op den derden dag voor het middag was, terug moest zijn; in ‘t tegenovergestelde geval zoude ik worden vermoord, en de heer Schrooijenstein de coren worden afgesneden , en naar Saleijer worden gebracht. Ook mocht gedurende al dien tijd geene prauwen of vaartuigen uit de baai komen, vooral geene kleine prauwtjes, als zullende zulks als verraad worden beschouwd. Nog mocht de heer Rauws met niet meer dan eene prauw, benevens hun prauwtje terugkomen, of zulks kostte ook $12 weder mijn leven. De geachte lezer zal zeer licht beseffen welke angstvolle twee dagen wij doorbrachten die als gijzelaars achter- bleven. Hoe licht hadden er niet ‘eenige visschersprauwtjes de baai uit kunnen komen, of wellicht een of ander handelsvaartuig naar zee komen zeilen; dit alles had mij het leven gekost. Gelukkig echter kwam er niets uit of in de baai gedurende dien tijd. Dagelijks, ja alle oogenblikken had ik uu het onaangename van telkens te hooren: als nu de heer Rauws niet terugkomt , wat dan? En indien de Toean Pettor (resident) nu eens niet zoo veel wil geven, wat danP en dan volgde er altijd op: dan vermoorden wij u. Ik hield mij dan altijd zeer bedaard en gerust , niettegen- staande ik zelf hevreesd was, of alles wel zoude gelukken. Kechter troostte ik mij, dat nu toch deze twee mannen waren gered, en men toch eenig naricht van ons had, en hoopte nog bij nacht met Schrooijenstein stil door zwemmen ons te redden. Doch, de kerels pasten daar al te wel op, en sliepen ’s nachts niet, en hoewel het helder lichte maan was, lagen zij met ellebogen en knien op ons, uit vrees dat wij hen zouden ontsnappen, of dat zij zouden worden overvallen, natuurlijk altijd met de bloote kris en klewang. Den morgen van den tweeden dag bracht men door met de wapens schoon te maken en opnieuw met vergif in te smeren, waaronder de roovers zich vermaakten ~ met mij in hun midden te doen nederzitten, en bij wijze van exercitie te toonen hoe zij mij naar de andere wereld zouden zenden, indien de heer Rauws niet terugkwam op den bepaal- den tijd. De een voor den ander zette mij een kris op het hart, achter in den rug of achter in de linker zijde, terwijl anderen mij hun klewang op den schouder of in de nek lagen en onder elkander discussieerden wat de beste steek of houw was. Eindelijk staakte men dit onaangename spel, dewijl het anker der prauw was losgegaan; de moordinstrumenten werden geborgen, en men roeide naar een ander plaatsje buiten de baai, alwaar eenigen zich aan wal begaven en jacht op eenige karbouwen maakten. Zij kregen er echter geen. De volgende dag was de dag van beslissing, waarop ik verlossing of den dood wachtte. ‘s Morgens zeer vroeg werd het anker gelicht en weder in de baai geroeid, hetwelk onuitsprekelijk veel moeite koste; daar de wind sterk uit het Zuiden, en de stroom tegen was. Na met de meeste inspanning van krachten circa drie uren te hebben geroeid, gelukte het toch, even binnen aan de oostaijde der baai te ankeren. Nu werd alles tot “t ge- $13 vecht gereed gemaakt, om bij aanval zich te kunnen ver- dedigen, de geweren geladen, pieken en klewangs ontbloot en de krissen in den gordel. Zoo werd het negen uur, en wij kregen mede aandeel in de laatste djagong die aan boord was, en die gebrand zijnde, onder kouten, en bezwarende aanha- lingen omtrent het al of niet terug komen van den heer Rauws werd genuttigd. Eindelijk meenden eenige der scherpzichtigen eene prauw te zien aankomen, en eene luide vreugdekreet van hen weergalmde door de lucht. Morsadie had daarop in een wip zijn witte broek uit, welke aan een mast werd vastge- maakt, en helder uitwaaide, tot sein dat wij er waren. Tot verblindings toe staarden wij zoowel als de roovers, naar het punt waar men de prauw had vermeenen te zien, doch welk eene teleurstelling, het was een oude boom welke de baai uitdreef. Dit werd door hen als een slecht voorteeken be- schouwd, en ras was aller gelaat met een floers van wréedheid overtogen, terwijl Morsadie mij met vlammende oogen den dood aanzeide, en, naar de zon die al mooi hoog rees, wijzende, mij opmerkte, dat ik nog maar weinig tijd had; ik hield het er echter maar bij, in ‘t geheel niet bevreesd te zijn, dat de heer Rauws met het noodige niet zoude teragkomen; doch begon zelf toch minder hoop te voeden, als ik wel bij zijn vertrek had, en beraamde met Schrooijenstein, welke daartoe ook zeer genegen was, om op het uiterste punt het overschot van ons rampzalig leven zoo duur mogelijk te verkoopen. Doch op eens circa 11 ure hoorden wij weder met vreugde uit- roepen: daar komen prauwen! daar komt Rauws! en werkelijk er kwamen twee prauwtjes op ons aanzeilen uit de baai. Nu waren dadelijk alle kwaadaardige in vieiende wezenstrekken veranderd, en eenige der roovers gaven ons de hand fot blijk hunner vreugde over onze verlossing. Op een geweerschot afstands ging de grootste prauw ten anker, en met de klemste die den roover toebehoorde, kwamen drie Hiuke kerels aan boord, met een kris gewapend. Na van weers- zijden eenige voor ons onverstaanbare woorden en wonderlijke gebaren te hebben gewisseld, kwamen er twee uit de kleine prauw over en gaven de roovers de hand, verzochten Morsadie om naar hanne prauw te willen varen, alwaar zij zeiden dat de heer Rauws met den losprijs was. De meesten gaven ons de hand, onder een » slamat djalan sinjoor» (goede reis heer) doch eenigen waren zelfs of toonden zulks ten minsten, aangedaan, zelfs waren er twee die voor mij nederknielden en mijne hand op hun hoofd lagen, daarna op- stonden en na vooraf gezegd te hebben: » neem niet kwalijk, » mij op de borst kusten, waarschijnlijk een bewijs van achting of onderdanigheid bij dezen volksstam; ook waren deze twee juist menschen, die over het gehee] genomen ons het best hadden behandeld en menigmaal met eenig eten of tabak hadden be- deeld. Allen, tot zelfs de slaven, wenschten ons nu goede reis, geluk en zegen, en na nogmaals aan allen eene hand te hebben toegereikt, waar zij elkander als het ware om verdrongen , verlieten wij de rooversprauw , en kwamen bij de anderen, waarin zich de heer Rauws en ook nog Morsadie bevond; eerstge- noemde had ik bijna niet meer gekend, zulk eene verandering had hij ondergaan, de baard afgeschoren, het haar behoorlijk geknipt, en schoone kleederen aan; dit alles gaf een famense verandering. Morsadie zat met de zak met spaansche matten tusschen zijne beenen, de zak opium onder de eene knie en in de eene hand zijn uitgetrokken kris, welke even als zijne oogen flikkerde. Ras ontwaarde ik dat hij door het gebruik van arak, welke de heer Rauws had medegebracht, wes bevangen, en in eene eenigszins verhitte gesteldheid was gebracht; een chineeache kom half vol met dezen drank welke naast hem stond , bevestigde dit gevoelen nog meer. Hij reikte mij de hand, en hemelde op van zijne goedheid te onswaarts, bracht mij na eene 815 goede slok genomen te hebben, de kom met arak toe, en wilde dat ik nu vriendschap met hem zoude drinken. Ik nam dan ook een teugje, doch hetgeen ik daarbij gevoelde was alles be- halve vriendschap voor Morsadie. Nu brandde ik van verlangen om weder vrij den grond te drukken, en verzocht den heer Rauws om gezamenlijk aan wal te stappen. Zijn Ed. hield mij voor dat het beter ware, een eind weegs op te varen, aange- zien de weg te ver en te slecht was om te loopen. Doch niets kon mij teraghouden. Wij voeren dan aan land met het kleine rooversprauwtje. QOnwillekeurig knielde ik neder in het zand en dankte sprakeloos Hem die ons zoo wonderbaar had gered uit duizendtal gevaren. Nauwelijks waren wij nu: 30 passen in het bosch of werden daar ontvangen door circa 40 gewapende mannen, zijnde eene wacht welke de Sultan van Bima langs den oever der baai door het bosch had gezonden, ten einde ons op den tocht naar Bima te vergevellen, en voor alle gevaar te behoeden. De heer Rauws had ingevolge afspraak ook gezorgd om ons onmiddellijk met eenig voedsel te laven, en eenige rijst, broodjes benevens een paar gebakken vischjes medegebracht, welke dan ook met niet weinig smaak werden versionden. Na een tocht van twee uren loopens kwamen wij aan eene plaats waar een prauw ons wachtte en namens den heer Steins, civie: gezaghebber te Bima verzocht naar de overzijde te varen, alwaar Zijn Kd. zich bevond. Verblijd namen wij deze uitnoodiging aan, en landden aldaar. De uiterst vriendelijke ontvangst en de hartelijke deel- neming van den heer Steins en zijn gezelschap deed ons nog meer het thans herkregen genot der vrijheid met vreugde smaken. Een traan van medelijden ontrolde den braven man bij het ge- zigt van onze ellendigen toestand. Ken groote hoeveelheid eten en drinken had de heer Steins daar ter plaatse medegebracht, waardoor wij ons niet weinig verkwikten; ook schoone kleederen waren voorhanden, waarvan wij echter geen onmiddellijk ge- bruik maakten, aangezien het hoog noodzakelijk was ons eerst behoorlijk te reinigen, ons haar te doen snijden en te scheren. Na den maaltijd voeren wij nu weder over, en kwamen ’s3avonds ten 7 ure te Bima aan, bedankten den heer Steins voorloopig van harte voor de saangewende moeite en aan ons betoonde goedheid, en trokken in het fort alwaar de heer Rauws bij den sergeant-kommandant intrek had genomen, ten einde den heer Steins die met eene groote familie was beiast $1f niet in zijn buis wm overiast t¢ rin. Ne zeer welwillend door de bezetting ontvanger tw zijn geworder , maakten wi; een beem met ons te relmligen. waartot eent eroolt waterpat im her fort ons bijzonder van denst was. er na geschoren en psekapt te zijn, trokken wi scuoone nactckieederer am. Onbeschrijfeljk wonderlijk kwam m: deze verander-ug voor, en ik kon mict nalaten uit gewoonte. nagr m= ieum neveis ex baard te eriipen. welke echter no waren efrescuorer. Ne nu nog wat te hebben genot- tigd. begaven wii ans voor Set ser me circa dne maanden m een hacheliiker toemanc verkeerc w sebber . onbeszared ter rost. Den volgender morger ginger w > vroeg pezamentlijk nasr de eerste civiele autormert. dex seer Stems. ez maakten onze op- wachting, en verzoctten Zr Ed ons b= den Sultan te will Inleaden, ten einde der breven mex onze barielijke dankbetui- ging in persoon over te brenger. want ronder Zier Hooghends hulp en medewerking warer wo Deiden of :k tem minsten zeker niet meer in het lenc der ievence: geweest. De Snoitan had namelijk op verroek var dem deer Siecns de duizend Spaansche matten, en da vif baler oper perpeven. rminde er zooveel geld op dien tid niet 1¢ Gouvernemerts kes Ook was er bij niemand dan b= Z. H. oe= Sater cycum verkrogbaar, Wy werden reer beleefd octvanze:. =z =a Sniten de behoorlijke plichtplegiuzen over eet ex acder tw sebben goesproken, onder het gebruik van een ki. 7s thee ex cease win, vertrokken wy weder naar ons verb.-f. Der vazerdec daz werd ons van den Sultan eene menigie eetweren. tractten enz pezonden. Ver- volgens brachten we onsen tid door met van wid tot tid een wandeling door de omstrekez> vat Bima te doen, te jagen, viswchen en onze pameren ex rarpornen in orde te brengen: ook Vvoorragen) wi ons pootreel mamitk van de benoodigde kleedangstukken weke wi vac de inwoners kochten. Veelal brachten wo den avend bh des Seer Siexs door. Op een dier aVonden cima ten S ure boorder wr een echot. Dit deed ons varonderstellen dat er cen ooragsvaartmig in de baal was aan- wekomen, waanm den heer Steizs proponeerde om smorgens deny Vine eens met ryne sinep raar batten te gaan, te meer dewijl Zr Ma, Schoener Dugter te Bima verwacot werd. Zeer vroug in den mongen gingen wl op reis en ontwaarden bij het lantsta furtje im de baa werkeliik een schoener, waar wij dan Q = apoeuliyy aan hoord meiden, en vernamen dat het Zr. Ms. ay Janne waa, gekommardeend door den Lait. le kiasse $17 Bastiaanse, welke was afgezonden van Java om de schipbreuke- lingen van Zr. Ms. stoomschip Willem I optesporen. Uitermate was de vreugde, die de heer Bastiaanse betoonde te gevoelen, over het geluk dat hem was geworden in het gedeeltelijk volbrengen zijner zending, en hartelijk, ja deelnemend was de ontvangst der overige heeren aan boord. Er werd door den kommandant besloten, den volgenden morgen te vertrekken naar Makassar, hoewel wij allen gaarne naar Java wenschten te gaan. Wij verlieten aldus de schoener en begaven ons terug naar Bima. Ons rampzalig boeltje was spoedig bij elkander gepakt, en pa des avonds nog een afscheidsbezoek bij den Sultan te hebben afgelegd, welke ons nog een menigte vruchten en andere eetwaren liet te huis brengen voor de reis, gingen wij smorgens van Bima; een groot deel der christenbevolking vergezelde den heer Steins om ons uitgeleide te doen tot aan het laatste fortje, alwaar wij na hartelijke dankbetuigingen en zegenwenschen ons in een prauw inscheepten , en naar boord van Zr. Ms. schoener Janus voeren, Al ras ging men onder zeil, en ankerde ter reede van Makassar; hier werden ook eenige dagen doorgebracht, waarna wij verder met hetzelfde vaartuig naar Batavia werden overgevoerd. | Kenige dagen na onze aankomst aldaar gewerd mij de thans door mij bekleede, reeds lang verwachte rang van 2° Luite- nant bij het opterichten korps mariniers. Had eene zware ziekte, waarschijnlijk ten gevolge der veel- vuldig doorgestane ellende, niet mijne gezondheid grootendeels en ten minsten voor langen tijd verwoest, dan zoude ik zeker de doorgestane rampen niet meer zoo gevoelen als thans, ten gevolge waarvan ik mij nog een geruimen tijd in onaangename omstandigheden zal bevinden. Ziedaar, geachte lezer, een naar waarheid afgemaald en on- opgesmukt verhaal, hetwelk zeker uwe deelneming ons zal hebben ‘doen: verwerven. Nog kan ik mededeelen dat van de vier inlanders, welke mij in de sloep vergezelden, reeds drie de handen der roovers zijn ontvlucht en op Java aangekomen; alleen van mijn jongen is nog geen bericht. De matroos Loetema heeft niet lang het geluk der vrijheid na zijne verlossing mogen genieten; hij is is kort daarna aan een zware ziekte ten gevolge van het door- gestane lijden overleden. 318 Dat ieder mensch van zulke bijzondere en onaangename ont- moetingen bevrijd moge blijven, is de hartelijke wensch van den schrijver J. A. Musser. DE KOLONEL DE L’ORME. Van de verdedigingswerken van de Bonische kampong Badjoa sprekende, zegt J. C. van Rijneveld op blz. 259 van zijn werk: ~»Celebes of veldtogt der Nederlanders op het eiland Celebes in de jaren 1824 en 1825, dat zij zoowel als de werken van de hoofdplaats Boni waren aangelegd door een Franschen kolonel, De L’Orme genaamd , die het Mahomedaansch geloof aangenomen had, en met eéne Bonische princes was ge- trouwd geweest. Perelaer teekent hieromtrent in een noot op biz. 122 van wde Bonische expeditién. Krijgsgebeurtenissen op Celebes in 1859 en 18607 aan, dat volgens verklaring van ooggetuigen te Badjoa geen oude versterkingen te vinden waren ; en dat anderen , die geruimen tijd te Boni geweest waren, met het land door en door bekend waren, en veel omgang met de grooten gehad hadden, nimmer over een kolonel De L’Orme hadden hooren spreken, en het geheele verhaal voor een sprookje verklaarden. De waarheid is, dat de door Rijneveld bedoelde persoon niet De J, Orme, maar De Juort heette. Joseph De Lort werd, na onder het Fransche Gouvernement op Java tot kolonel te zijn opgeklommen, in 1812 door den _Hoogen Raad van Justitie te Batavia eerloos verklaard . en naar Makassar verbannen; maar maakte zich in 1815 uit de voeten. Waar hij zich het eerst heen begaf, is mij niet bekend; maar in 1817 hield hij zich in het rijk Tanette op, en voerde hij daar volgens de missive van den gouverneur van Makassar Kruithoff aan de kommissarissen-generaal van Nederlandsch- Indié van 15 October 1817, No 26, onder den naam van Radja Bramamessi, het gezag over eenige geringe en armoedige kam- pongs in het gebergte. Voor Bramamessi heeft men waarschijnlijk Barang-mamase te lezen, daar dit een op Celebes veel voor- komende kampongsnaam is. 318 Dat ieder mensch van zulke bijzondere en onaangename ont- moetingen bevrijd moge blijven, is de hartelijke wensch van den schrijver J. A. Muncern DE EUROPEERS IN DEN MALEISCHEN | ARCHIPEL, EERSTE GEDEELTE. 1509—1529. VOORBERICHT. Met dezen arbeid meen ik, zonder de verdiensten mijner voorgangers te miskennen, eene leemte aan te vullen. De vroegere verhalen voldoen niet meer aan de eischen die men aan het historisch onderzoek stellen mag, en daarenboven zijn er sedert bronnen aan het licht gebracht, waaruit men vroeger niet heeft kunnen putten. Slechts enkele episoden zijn in den laatsten tijd uit de oorspronkelijke schrijvers opnieuw onderzocht.. Ken kort verslag van het voornaamste door mij gebruikte materiaal moge hier voorafgaan. Omtrent de wijze waarop ik -er gebruik van maakte, heb ik alleen dit mede te deelen. »Er zijn menschen,” zegt Don Quixote, ~die zich vermoeien met dingen te weten en uit te maken, die, als men ze weet en uit- gemaakt heeft, geen duit waard zijn noch voor het verstand, noch voor het geheugen.» Gedachtig aan die vermaning heb ik veel van hetgeen de Portugeesche en Spaansche schrijvers breed- voerig verhalen slechts in korte trekken weergegeven , met name hunne uitvoerige schilderingen van gevechten en uitweidingen over onderlinge oneenigheden, waarin hunne tijd- en landge- nooten belang stelden, maar waarvan de bijzonderheden voor ons alle belang verloren hebben. Op andere punten evenwel, b. v. waar het gold in het licht te stellen, hoe de kennis van den Archipel en zijne bewoners zich door ontdekkingen uitbreidde , heb ik mij, zoo ik hoop, geene bijzonderheid laten ontsnappen. Onder den Archipel is natuurlijk het Maleische schiereiland be- grepen, dat wij gewoon ziju Malaka te noemen; ook de toch- ten, die van daar uit naar oostelijker gewesten (Achter-Indié, China) ondernomen werden, heb tk in mijn verhaal opgenomen. 4e Volgr. L 22 320) In het gemelde jaar zond hij aan den gouvernear Kruithoff een aan de kommissarissen-generaal gericht geschrift, waarbij hi eenige stukken erts en zand, dvor hem in Tanette gevonden, en volgeus hem van niet geringe waarde, aanbood. Dit ge- schrift en de daarbij behoorende stukken erts werden door genoemden gouverneur bij zijn boven aangehaald schrijven san de kommissarissen-generaal doorgezonden; maar hij voegde er bij, dat zijns inziens op grond van de vroeger door de Oost- Indische Compagnie aangewende, maar mislukte pogingen, om de goudmijnen van Tanette te exploiteren, van de mijnen, die De Lort ontdekt had, evenmin iets goeds verwacht mocht worden, en het doel van De Lort alleen was, om zich weder bij het Gouvernement in aanzien te brengen. Den 21 Juni 1818 werd De Lort door het gezantschap, dat door den koving van Boni tot het overbrengen van zijn brief | aan den gouverneur van dey 2 Juni 1818 naar Makassar ge- zonden was, aan dezen uitgeleverd, waarna hij onder militar geleide naar Batavia opgezonden werd , zooals blijkt uit de brievea van den gouverneur Kruithoff aan de kommissarissen-generaal van 23 Juni 1818, No 40 en 41 en van 24 Juni 1818, Ne 42. Den 1 Juli 1818 bracht men den gouverrieur nog namess den koning van Tanette een vrouw en het kind, dat De Lort, naar men beweerde, bij haar verwekt had. Beide werden blijkess — ziju schrijven aan de kommissarissen-generaal van 1 Juli 1818, No 46, in afwachting van de beslissing, die zij omtrent hea zouden nemen, door den gouverneur in het armenhuis te Makassar geplaatst. "s Gravenhaye, 28 Augustus 1877. A. Liarvor?. O23 terug; althans de voorrede van zijn werk bij Ramusio draagt het jaartal 1516. In 1517 of 1518 vinden wij hem te Sevilla, waar zijn oom zich gevestigd had en waar hij Magalhacs aan- trof, wien hij, zooals wij later zullen zien, op zijn ontdek- kingstocht vergezelde. Ik deel deze bijzonderheden 1 mede, omdat Tord Stanley, de uitgever der Kngelsche vertaling, ze maar ten deele kende, toen hij, op zeer zwakke gronden, Barbosa’s werk aan Magelhaes toeschreef. De getuigenis van hunne tijdgenooten : Correa, Goes, enz., om van Ramusio niet te spreken, is genoegzaam om die bewering te logenstraffen. Het is evenwel mogelijk, dat eenige aanvulsels van Magalhaes afkomstig zijn, die zonder twijfel door Barbosa in kennis gesteld werd met zijn arbeid; van daar dat de naam van M. als schrijver op een handschnift der Spaansche vertaling zal voorkomen. 2 Het is niet waarschijnlijk dat Barbosa zelf te Malaka geweest is, want zijne kennis der Malabaarsche taal maakte hem aan die kust onontbeerlijk en bovendien vinden wij daar zijn spoor onafgebroken van 1510 af tot zijn vertrek naar Portugal. Hij moet dus zijne berichten ontleend hebben aan Oostersche koop- lieden en aan Portugeezen die van Malaka terugkwamen , maar hij was een man van oordeel en heeft zijne berichtgevers weten te kiezen, zoodat zijne beschrijvingen voor ‘t meerendeel den stempel van geloofwaardigheid dragen en het fabelachtige element daaruit geheel verbannen is. Misschien zijn de uitvoerige mededee- lingen over Malaka hem grootendeels verstrekt door Magalhaes bij ziju terugkomst met Affonso d’ Albuquerque van daar in 1512. Onder de berichten van tijdyenooten is ook opmerkelijk de uitvoerige brief van den Florentiin Giovanni da Empoli aan zijn vader over zijne reis naar Malaka met Albuquerque, de verovering dier stad en de gebeurtenissen aldaar tot in 1513. $ ' Vergelijk Correa, Lendas I. 3, 335, 357, 379, II. 122; Comment. a@’Aff. Dalboquerque, IV. 150, 211; ook den brief van Barbosa van 12 Jan. 1513 afgedrukt achter Stanley’s vertaling der reizen van V. da Gama door Correa (Nakluyt Soc. 1869), en mijn hoofdstuk over den tocht van Magalhaes. 2 Zie Stanley's «Note to 35th publication of the Hakluyt Society » (1867). Stanley wist niet dat reeds Navarrete het Spaansche HS. met den naam van Magelhaes had gezien en beschreven, en zonder daurin Barb :sa's boek te herkennen toch het anteurschap van M. in twijfel had geirokken. Zie zijne «Coleccion de los viages» etc. Tomo IV. p. LXxxIx. 3 «Lettera mandata da Giovanni da Empoli a Lionardo suo padre del viaggio di Malacca » in: Archivio storico Italiano, Appendice , Tomo Ill (Firenze 1846.) $24 Zijne geloofwaardigheid is hier en daar, zooals wij zien zallen, niet boven twijfel verheven, maar toch betreuren wij het, dat hij ons omtrent zijne reis naar China met Fernao Perez d’ Andrade in 1517 niet eveneens zelf heeft kunnen inlichten daar hij op dien tocht overleed. Aan oorspronkelijke documenten (brieven, rapporten , jour- nalen) van Portugeesche zijde ontbreekt het ons bijna geheel; voor den tijd evenwel dat zij met de Spanjaarden in de Molukken overhoop lagen, wordt in deze leemte van Spaansche zijde ruim- schoots voorzien door de kostbare verzameling van Navarrete, ! waarin ook eenige brieven van Portugeezen zijn opgenomen. Vooral de oorspronkelijke journalen van zeelieden en bevel- hebbers, door Navarrete medegedeeld, zijn voor de kennis van den Archipel in dien tijd van groote waarde. Daartoe zullen wij ook met vrucht raadplegen het merkwaardige reisverhaal van den Italiaan Antonio Pigafetta, een der weinigen van de expeditie van Magaihaes die met Elcano in Europa terugkeerden. Het werd voor de eerste maal volledig uitge- geven te Milaan in 1800 door Carlo Amoretti. Het gemis aan Portugeesche documenten wordt wel niet op- gewogen, maar toch eenigzins vergoed door hunne uitmuntende geschiedschrijvers, die de gebeurtenissen in het Oosten tot het midden der zestiende eeuw uitvoerig verhaald hebben. In de eerste plaats noem ik Fernao hopez de Castanheda, die in 1528 naar Indié vertrok en daar verscheidene jaren doorbracht. Van zijne » Geschiedenis der ontdekking en ver- overing van Indié door de Portugeezen» verschenen de acht ecrste boeken (tot het jaar 1539) in 1551—1561, het achtste twee jaren na zijn dood. De uitgave van het 9e en 10e boek werd verhinderd, omdat hij zich daarin te vrijmoedig over som- mige edellieden had uitgelaten die zich bij het tweede beleg van Diu misdragen hadden. — Castanheda kan als auteur niet op ééne lijn geplaatst worden met Barros; blijkbaar heeft hij wee ' Coleccion de los viages y descubrimientos que hicieron por mar los Kspanoles desde fines del siglo XV, etc. coordinada é illustrada por Martin Fernandez de Navarrete. Tomo IV, V. Madrid 1837. — Tot aan- vulling dezer verzameling dient de «Coleccion de documentos ineditos relat, wl descubrimiento, conquista y organizacion de las antiguas pose- siones Eepatolas en América y Oceania, sacados de los Archivos del Reino por Luis Torres de Mendoza. Tomo V, VI. Madrid 1868,» waarin ook enkele »stukken betreffende den Archipel gevonden worden, “ 825 meermalen zijne bronnen weergegeven zonder ze te verwerken, maar daarom heeft hij juist voor den geschiedvorscher te meer waarde. Qok is hij openhartiger dan Barros in het .mededeelen van feiten die juist niet tot lof van zijne landgenooten strekken. Over ‘t geheel maakt hij den indruk van een oprecht man, die de zaken met ijver onderzocht, maar niet altijd met evenveel oordeel te boek gesteld heeft; hem ontbrak de veelzijdige kennis van een Barros. ! |. Lang vdé6r Castanheda, in 1514, was Gaspar Correa naar Indié gegaan, waar ook hij langen tijd vertoefde. Zijn groote werk, waarvan de titel » Legenden« (Lendas) ons een verkeerd begrip zou geven, behandelt de geschiedenis der Por- tuyeezen in Indié van ’t begin af tot 1550. Het werd eerst in 1561 en volgende jaren door hem opgesteld en niet véér 18583—66 door Rodrigo Jose de Lima Feluer voor de Academie van weten- schappen te Lissabon, in ’t licht gegeven (8 din. in 4°). Dat die uit- gave niet in zijn tijd plaats hadis niet te verwonderen. Vooreerst bezat men reeds de uitvoerige werken van Castanheda en Barros, en daarenboven heeft Correa met zulk eene vrijmoedigheid over per- sonen en handelingen zijn gevoelen uitgesproken 7, dat men destijds zijn boek zeker niet. had kunnen drukken zooals ‘t door hem geschreven is. Om die reden, en omdat Correa bij veel van ‘t geen hij verhaalt zelf tegenwoordig was, zijn zijne Lendas voor ons van groote waarde; hij moet evenwel met be- hoedzaamheid geraadpleegd worden, vooral voor hetgeen buiten zijn terrein (Voor-Indié) voorviel. Evenmin als Castanheda schijnt hij te Malaka geweest te zijn *; ook zijn zijne mede- deelingen omtrent de voorvallen m den Archipel voor een groot deel aan Castanheda ontleend; ze kunnen echter meermalen tot aanvulling en opheldering dienen. Van grooter waarde voor ons doel is het beroemde werk »Da Asiav van Joao de Barros, waarvan de drie eerste decaden in 1552—1568, dus kort na de Historia van Castan- ' De door mij gebruikte uitgave van Castanheda is de letterlyke her- druk der oude uitgave, die te Lissabon in 1835 het licht zag (7 dln. in 8¢). 2 Ik zou zelfs zeggen dat hij wel wat gretig de kwade geruchten om- trent sommige personen (de tegenstanders van Albuquerque b. v.) heeft opgevavgen. 3 Gaspar Correa, die in Januari 1528 als kapitein onder Gongalo Gomes da Azevedo naar de Molukken ging, moet een ander ygeweest zijn, want toen bevond onze C. zich iu Portugal. 326: heda, het licht zagen. De vierde Decada (van 1526 tot 1589) liet hij bij ziju dood in 1570 onafgewerkt in hs, achter. Zij werd eerst in 1615 uitgegeven door Joao Baptista Lavanha, maar niet in den toestand waarin hij haar vond. Lavanha kwam op het ongelukkige denkbeeld om ~ zooveel mogelijk den stijl van Barros navolgende » haar uit andere reeds bekende schrijvers aan te vullen. Wij kunnen dus alleen dan, wanneer het in deze Decada verhaalde van de andere verhalen afwijkt , met eenige waar- schijnlijkheid veronderstellen dat het van Barros afkomstig is. Nog vdé6r de uitgave dezer vierde Decada had Diogo de Couto ondernomen het werk van Barros te vervolgen. Zijne vierde Decada begint dus eveneens met 1529. Voor den Ma- leischen archipel heeft hij in dit tijdvak weinig belangrijks aan zijne voorgangers toegevoegd ; bij een volgend tijdvak spreek ik uitvoeriger over hem. ! Dat de palm als historieschrijver aan Joao de Barros boven zijne mededingers toekomt, wordt algemeen erkend. Zijn boek is ook voor den leek genietbaar, daar hij het essentieele in een schoonen vorm heeft weten samen te vatten. Hoewel hij zelf Indié niet bezocht, stelde zijne betrekking van ~ thesoureiro ,# later van /feitor proprietario” aan de Casa da India e Mina (het Ministerie van Kolonién) te Lissabon hem uitmuntend in de gelegenheid om bouwstoffen voor zijn werk te verzamelen, en hij maakte daarvan een ijverig en oordeelkundig gebruik. Veel wat aan Castanheda en Correa onbekend was gebleven is door zijn arbeid aan ‘tlicht gekomen. Natuurlijk noodzaakte zijn ambt hem om ook veel te verzwijgen; omtrent handel en behecr vernemen wij dus weinig, en hij vermijdt blijkbaar over de fouten der bevelhebbers in bijzonderheden te treden , hoewel . hij nu en dan niet kan nalaten in algemeene termen zijne land- genooten de les te lezen. Dat hij sommige vooroordeelen van zijn tijd: haat tegen de Mohammedanen (Mouros), gehechtheid aan adellijke geboorte, in hooge mate deelde, en dat hij dezelfde lichtgeloovigheid als anderen toont in zijne opgaven omtrent legersterkte en verliezen der strijdende partijen, belet ons niet zijne meerderheid in kennis en vordeel boven de meesten zijner tijdgenooten te erkennen; hij was zelfs geen vreemdeling in de talen van het Oosten, maar van het Maleisch verstond hij ! Van ‘Barros en Couto heb ik gebruikt dea Lissabonschen herdruk van 1777—88. $27 even wemig als de anderen; Maleische namen zijn dus ook bij hem somtijds onkenbaar geworden. _ Bijna uitsluitend op Indié hebben betrekking de gedenk- schriften of zoogenoemde »Commentarioss van Affonso d’ Albuquerque, waarvan de eerste druk in 1557 het licht zag. ' Ze werden uit de aanteekeningen van den grooten be- velhebber door zijn zoon, blijkbaar een geletterd man, samen- gesteld. Die zoon is ten opzichte van zijn vader natuurlijk niet onpartijdig, maar had tact genoeg om te begrijpen dat diens nagedachtenis niet met overdreven loftuitingen of smaadredenen op zijn tegenstanders gediend zou zijn. In 1500 geboren, was hij een kind van negen jaar toen zijn vader naar Indié ver- trok; hij heeft hem -dus weiig gekend, en het is daarom niet te verwonderen dat Correa, die een tijd lang tot zijne naaste omgeving behoorde, ons den grooten man levendiger voor den geest brengt dan hij. Voor Albuquerque’s expeditie naar Ma- laka verdienen deze » Commentarios dus slechts naast de andere schrijvers geraadpleegd te worden. Als het werk van een tijdgenoot, die op het tooneel waarop wij den lezer willen verplaatsen, zelf handelend optrad , en daar- enboven van een rechtschapen en waarheidlievend man , verdient onze aandacht het overzicht van de geschiedenis der ontdekkin- gen van Antonio Galvao, na zijn dood (1557) in 1563 openbaar gemaakt ?. Galvao kwam in 1527 in [ndié; wij zullen hem in het volgende tijdvak als bevelhebber van Ternate ontmoeten. 