None
Hij wen geneesheer doen halten; zij wenn den dood, Hij gaat de meid zeken om haar naar den dokter te zenden. Zij houdt weder alleenspraak, waarin het slechtste rijm, dat ik bij STRUYS gevonden het. Mocht gy ondanckbaerlyck, mijn trouwigheyt dus met Soo snooden bittren loon vergelden? ach! Kan het O Styrus van u hert (enz) — Sy haelt de Gordynen toe van 't Bedde. De meid overweegt, dat geen Doctor A. zal kunnen helpen, daar „selfs haer aller hooft’ Apollo zichzelf niet kon genezen van zijn lietde voor Daphne (een geleerde meid!) Bij haar komt Dranor; bepraat haar om hem de reden van A's ziekte te zeggen; en besluit in alleenspraak Styrus „in jalousy” te stijven. Faulsi, de Doctor, komt — een kluchtenaer die in plat Amsterdamsch en rede-rijkers-versmaat snoeft op zijn knapheid — en gaat Selous’ huis binnen. Dranor roept „List braeckende bedrogh?) aan om hem te helpen; en neemt zich voor Om te vermoeden, dat in Oude Camer en Academie het tooneel reeds zoo was ingericht als in den Schuwburg. Waarom niet de Furiën, die daartoe reeds bezig zijn? En dit terwijl alle personen den mond vol goden hebben? Vrij zeker invloed v. Hoort. den Doctor om te koopen. Deze komt terug (en spreekt nu Nederlandsch en in heldenverzen) en oordeelt dat de liefde A.’s kwaal is. D. stemt dit toe: Maer sy is gantsch versot, en schynt in Liefd te branden Op een u wel bekendt: met wien ghy offerhanden Aen Bacchus veeltijdts doet, u vrundt, u Styrus ist, Zij besluiten dat hij, S. „in d’ eene kroegh of d’ andren” ontmoetende, hem zal diets maken dat A. geen maagd meer is. (4° Deel) S. heeft den Doctor gesproken; uit zijn woede in een alleen-spraak, weet zonder naturlikheid — minus de goden enz.; en besluit een tooveres te raadplegen om den verleider te ontdekken. Hij klopt; zij komt en snoeft op haar kunst (verg. Timon tooveraar in Ger. v. V.) Volgt een zeer uitvoerig toovertooneel, waarin de tooveres drie kollen te hulp roept om een bijzonder aanzienlijken en.... waarheidlievenden helschen geest op te zweren (behalve HooFT,*) is hier ook blijkbaar KRUL en door HOOFTS tusschenkomst SENECA nagevolgd. Z. Helsche Excell. verschijnt dan ook en zegt: Styrus betaalt de tooveres en blijft alleen. Zijn eerste gedachte is zeer verstandig: Sou ick mogen Geloof al stellen in den Vader van de logen? Sou desen Helsche dro:s al hebben waergheseydt? Of sou ’ck door dubble reen wel van hem zyn verleydt? Maar de minnenijd komt weer boven. Hoe kàn hij geloven (zou men vragen), wat een duivel zegt? maar ik vermeen dat onze dichter hier, zonder 't zelf te weten, beheerscht is door de kerkelijke voorstelling: de exorcista kan den duivel dwingen de waarheid te zeggen. Ongelukkig heeft hij vergeten, dat zijn tooveres géén exorcista en bovendien hare tooverij geheel heidensch is, — En nu schijnt het mij goed gezien, dat hij, eenmaal achterdochtig, alles ten ergsten uitlegt: De dochter van Selous (dat iss) immers Ariame) Beslapen van Helraen; wie kander dus uyt ramen/ Tot antwoort van myn vraegh, als dat dees eerendiet Zijn geylheydt heeft gepleeght met myn gewesen lief: Oock tgeen ick noyt en docht/ of noyt en wilde Denken, kommt my te vooren nu: de minnelycke wencken En ‘t vriendelyck gelonck dat Helraen stadigh schoot Op Ariam, en oock hoe dikwijls zy hem boot 1) De kollen zingen een lied (Stem: Cesses [sic] Mortels de Souspirer) waarin o.a. Penta en haar „vyerigh gift” worden vermeld; dus is ook Baeto gebruikt. — De geest rijst op uit een kuil, waaruit eerst vuur is opgestegen. Derhalve reeds zinkluiken! 3) 1. blijkbaar daf's. 99° 228 JACOB STRUYS. Haer lieffeliicke mondt ('tgeen bloedt my deed’ verandren) End’ heeld deur gaende dagh soo kustense malcandren : Als waer niet Cleo maer selfs Ariam sijn Bruyt. Ick onbesonnen mensch) ley dit mijn selven uyt Als of *t soo moeste zijn dat hy om te behagen Zijn Lief/ haer Suster scheen een vriendelijck hert te dragen/ Maer’t was de fielt dat niet. O Hemel sult ghy al Gedoogen/ van *) Helraen/ twee Echte Susteren sal Doen moeder zijn en Moey/ hoe! sult ghy dan aanschouwen Dat d’een sal zijn syn Hoer/ d’andere*) sijn Vrouwe? Waer zijn u Wetten dan/ hoe hebbense ze geen meer stee 8) Meer by de menschen? Goon/ soo scheurtse vry aan twee. Lust u de gruwel dan? waerom liet ghy geschieden | De harde wisselingh/ aen d’ geyle Propetiden? Waerom/ o Schuym-Goddin! Kondt ghy gedoogen niet Der wree Cerasten moort/ dat ghyse (straffend’) liet Aentrecken Stiers gedaent? Waerom moest oock ontfangen Cynire dochter straf, en zyn met schors omhangen? Als ghy gedooght dit feyt. ’t Kan niet zijn : De Godtheydt haet het quaet/ en daerom heeftse mijn Dit alles kondt geden, opdat k van Gode wegen. Hierover rechte werden zou aen Helrano plegen. Wel aen dan raserny! laet voncken spatten van U Toertsen die ghy schut en helpt my daedtlijck an Mijn strengh voornemen: opdat ick den droch mach dooden Tot wraecke van mijn hoon en offer voor de Goden. (Uitmuntend gezien! hij maakt zich zelf wijs, dat niet wraakzucht hem drifts, maar de Eeuwige Gerechtigheid hem bezielt. — Wel is waar doen zijne voorbeeelden van hare werking ons vragen: Zijn we in ’t Bordeaux van Richelieu of in ’t Burdigala van Augustus? maar dichtkunst en godentoestel waren toen onafscheidelijk; en  stee, blijkens volgenden regel. 4. Allen uit Ovid Metam. X. 5. Bijna: Styrus spreekt een (met zeer weinig eerbied) van een bagijn en houdt een pagie; aan ‘+ slot treedt de schout op; anders is alles klassiek; zelfs de meisjes hebben voortdurend de goden in den mond. 6. Nadat zij haar nood heeft geklaagd en haar meid bevolen burgers, gerecht en raad te roepen, staat er Gordijnen toe, en zoodra Gordijnen open verschijnen Styrus en de landman. Bedoeld zijn dus weder twee gordijnen achter de vórschermen (als ze zoo mogen heeten); en deze zijn gesloten, zoodra Styrus gevlucht is en heropend als Cleo bij het lijk komt. Elke tooneelaanwijzing hiervoor ontbreekt echter. 14 .n OW WW we wa “A. M D we ‘7? JACOB STRUYS. | 229 (se Deel) Styrus houdt zich verborgen bij een landman, in doodsangst te worden gegrepen; en prijst eenigszins Granida-achtig het landieven; de land- man zelf vindt het stadsleven veel geruster (bij de opgave zijner redenen heeft STRUYS stellig gedaeht aan de Spaansche strooptochten in Brabant en aan Wallensteins Kroaten). Alleen gebleven komt S, tot het besluit dat hij verder moet vluchten, maar eerst wat rust nemen — waarbij hij leelijk uit den toon valt, die bij zijn omstandigheden past: "X Magh in de groente hier een lutje suyse-bollen/ Sien wat voor nieuwigheydt Godt Morphus [sic] mij toesendt/ Want hier is doch geen mensch die my bespiet omtrent, Styrus leydt hem te slapen, de Geest van Helrano, met bebloede Borst ende Hert in de hand uyt!) Hij verwijt Styrus zijn dood en openbaart hem den waren stand der zaken.*) Styrus ontwaakt, uit zijn wanhoop en berouw in een wat heel lange alle Enspreakt met naar HOOFT gevolgden aanhef®, wordt ten slotte krankzinnig, zoodat hij den „landtman’’ voor zichzelven aanziet; en neemt, tot bezinning ge- komen, het besluit Dranor te gaan dooden, Daarnaast doet de Sancho-Pança- wijsheid van den Landtman eene werking, die de schr. zeker niet bedoeld heeft. A. ontboezemt in alleenspraak haar leed en de liefde, die zij S. ondanks zijne misdaad blijft toedragen. D. komt haar nogmaals de zijne aanbieden — natuurlijk vruchteloos; en terwijl zij spreken, komt Styrus en „doopt dollings toe, met het bloot Gewer. Dranor door de schielijkheydt verschrickt) snapt binnen: dies Ariame geracckt wordt, en dood.” Adriame. Wat isser?-o mij! Goon! tan wie moet mij dit schieden? Sijt ghy ‘t mijn Son? o neen: hoe zoud ’t mijn Engel zijn? Ach! doodt maeckt het my kort/ ick voel te groote pijn. Styrus. Ariaem mijn Goddin/ zijt ghy ’t/ soo wilt vry spreecken? 6) Ick ben u Styrus die u 't hart heeft afgesteecken. Adriame. Mijn Styrus Lief ‘k vergeet myn smarten/ nu ick noch Eens bij u ben geraeckt) en nademael daer doch a aten in KRUELS werken en de titelplatz van SILLES Jood van Malta en behoefde dus niet aangegeven te worden, 3) Deze geestverschijning in een droom is onleend aan Geraert v. Velsen; maar de woorden stemmen alleen overreen door den heidenschen toon en wijzen op de toorts. 8) Bij Hoort zegt Floris: Ay my! wat schrik is dit, die my de stem besluit? Myn haeren staan te bergh, het zweet dat breekt my uit. Bij STRUYS zegt Styrus: A! ame! ame och! schrick doet mijn asem stoppen! Mijn rijsent hayr dat drijft in koudt-sweetige droppen, 4) Kinderlijk, zoo iets in een tooneelaanwijzing te zetten; en toch een van menschenkennis, Nederlandsche menschenkennis vooral, getuigende opmerking. De Nederlander toont meestal meer moed in vóraf bekeend gevaar, dan in verrassing. 5) Dit vraagt. zal wel drinkf. zijn. 230 JACOB STRUYS. Geen hope was voor ons/ om by malkaer te leven/ Soo danck ik u/ dat my de doodt-steeck is gegeven. Komt geeft de laeste kus; hier mee overgeef ick 't al: En sterf u Lief gelijck mijn Geesje blijven sal. Styrus. Och! mijn beminde/ och het Mondtje laet het reppen! E Ick voel de borst niet meer zijn rijsend’ adem scheppen: Het is gedaen. Ach my! wat vloeck kan zijn bedocht Op my? o snoodtst van al het onderaerdsch gedrocht Die my genoegh vervloeck/ 'k vervloecke dan mijn selven/ De Hel sal schricken dit mijn Lichaem te bedelven. Vergaet dan Aerd en Hel/ met zulcken groot getier Dat ‘t hooge Goden-huys door anghst geraeckt in ’t vyer: Een vyer/ een wreede/r] vyer/ als ’t vyer van Tartars Kolcken, Een vyer/ een lichter vyer! als ’t vyer boven de wolcken/ ). Een vyer/ een swaerder vyer/ als dat gevoedt moet zijn; Maer sulcken vyer wiens pijn gaet boven alle pijn/ En knaeght met wroegingh, diep D'erkouwende gewissen. En in dat vyer daer wücken swemmen als de Vissen In 't gierigh water doen. Maer.ach! mijn Lief al doodt, Siet daer komt Charon, daer; daer komt hy met zijn boot Hy doorsteeckt Om mijn Liets Zieltje. Hou! ’k moest met haar ovarvaren hem. Woudt op de Aerd niet schien, dat wy in d’ Hel dan paren. Selous en Dranor „Verbaest uyt” Styrus verhaft in ’t kort al ’t gebeurde. Seght schelmschen Dranor lieght mijn laetste stem? Dranor. D’ellenden Soo kortelinghs gebeurt, die sijn door mijn geschiedt. En myn gewissen laet meine langer rusten niet; ’k Soeck straf nae daedt. *). Selous. O fy u Dranor! siet hier komt de Burgery De Schout en Dienaers nae ick sie die zijnder by. Schout met syn Dienaers uyb. Schout. Wat's hier te doen? Drano. Myn Heer; ey! neemt my doch gevaen? Schout. Hoe waerom dat? wel hoe; wat hebt ghy dan misdaen? Selous. Heer Schout siet des moordt. Schout, Ha! schrickelijck vertoon. Styrus. Ick sterf/ ay me! ick stert/ genae/ o groote Goon®). Drano ’t Is alles door zijn handt gedaen/ dan door mijn liste/ Door my is oock Helraen geholpen in de kiste/ Verschont my in geen straf. Schout. Tsa dienaers bindt hem vast! Op pijnbanck sult ghy voort wel worden ondertast: En is dit alles waer/ 'k sweer ghy u straf verwerft/ Dat ghy wel voelen suit ghewislijck dat ghy sterft. Selous. Laet Styrus dan noch bij Ariame in mijn huys/ Want ‘t is sijn schult niet/ maer’t bedroch van ’t Helsch gespuys; Invloed van CATS? De Rodenburghsche school, waarvan STRUYS was uitgegaan, voelde zich ook verwant — letten wij slechts op KRUL en ‘s meesters Emblemata — aan den dichter van de Spense Hydøz en de zonderlinge min-gevallen, waarmeé dit stuk en Amst. Juste nog al eenige overreenkomst toonen. 2) Zulk een onvoltoide regel is mij anders in stukken van dien tijd nooit voorgekomen. 3) Een christelijk denkbeld — het eerste in 't geheele stuk — in heidenschen vorm. a nn UN À JACOB STRUYS. 981 De Jeught is dol gesint/ dwaelt grofiyck onbedocht. En oock de Liefde veel in jonghe Lieden wrocht 'k Magh dencken 't voorschick my al dese ramp bereyt. Dus sullense te saem sijn in een Graf geleyt. Eynde. Dewyl 't niet nae mijn wıl was Liet 'ick 'et schiely'ck blijven : Myn Pen die hiel heel stil ras Als moed' van zulcks te schrijven 8). JACOB STRUYS. Ick wil en can niet. Een bron van dit stuk heb ik niet kunnen vinden. Trouwens het is naar allen schijn uit een Fransche gemeld; echter niet uit ROSSET, die hier toen zer konstitution was) en evenmin uit GOULART, op wien CATS zich zog dikwijls beroept. Een vertaling is het niet; dan zouden de namen allen Fransch klinken. Mogelijk heeft hij een verhaal of gerucht aan een werkelijk te Bor-deaux voorgevallen dubbelen moord uit minnenijd gebruikt; het overbrengen van het uitgerukte hart er bij gevoegd uit de geschiedenis van Ghismonda van Salerno, en het geest oproepen en dubbelzinnig orakel — waarvan hem trouwens look voorbeelden uit de oudheid bekend konden zijn — uit HOOFTS Geraert van Velsen, Maar dan heeft hij in dit laatste opzicht zijn voorbeeld zeer verbeterd. Want Styrus rädpleegt de onderaardsche machten, alvorens iets te doen: Velsen erst, als hij reeds den graaf heeft gevangen genomen en dus niet meer terug kon blijven. Om andere redenen schijnt dit stuk mij zijn beste. De stof wordt in bruikbaarheid alleen overtroffen door Romeo en Juliette; en hij heeft hier beter dan daar er uitgehaald, wat er uit te halen was. Mij is geen tweede Nederlandsch stuk van de zeventiende eeuw bekend, waarin de held schuldig is en toch zoozeer belangstelling en medelijden wekt. Het is dan ook lang aan 't tooneel gelezen. Immers er zijn buiten den ren en zen drinken, waarvan ik geen ex. heb kunnen opsporen, 2 drinkken bekend van 1634, een van ’42. 3) In twintig zesvoeters slechts een slepend rijm — dat is ongehoord, Als klankschildering bedoeld? Dan zeer te prijzen! s) Weer Hooftiaansche gemaakte nederigheid? Of is het stuk inderdaad onafewerkt? Dat zou den halven regel en 't gemis van regelmatige rijm-afwisseling aan 't slot zeer goed verklaten, 4) Fr. Rosset, Histoires tragiques de notre temps, Lyon 1621. NOOTMANS in zijn Borias, 163;, haalt hem aan, alleen als „Rosset”, en onderstelt dus bij den lezer kennis van zijn werk. Ook de Trag. Hist. bevatten ons verhaal niet. 6) Histoires admirables et memorables de notre temps, Cologne 1610. e) Decam. IV, 1, in COORNERS Lustige Asstoritn Fok. Boccatij n. 13; door VAN MILDERT op tooneel gebracht onder den naam Herculia (1632.) 22 JACOB STRUYS. twee v. '44, eea v. '61,1) v. '61,%) v. '61,%) v. '81 en v. '82; en zoolang het herdrukt werd, is het reker ook gespecld. Romeo em Juliette; Of de Regel ::/ 23 JACOB STRUYS. Narr où te änschen wacrt en véssi te seer verbolghen! Plach dickmaal in '1 ghecn oen hecste val ie volghenil Ghespeelt op de Amsterdamsche Camer, op Kermis, Ao 1634. [Titelpl. z. n. of m.: Juliettes zelfmoord] to Amsterdam, voor DIRCK CORNELISZ HOUTHAECK, (enz,) Anno 1634. Kl. 4. Berijmde „voorrede”, get. De tijdt leert (d.i. J. v. ARP; DOORNING i. v.) en waaruit blijkt dat het stuk nà Styras en Arieme geschreven is; tevens wordt STRUYS zelf daar Styrus genoemd. Voigt lijkdicht, get. Gäedenckt te sterven (KRUL). Verdeeling in vijf deelen, geen uytkomsten. De Deel Phebald, een der „Montesches”, vraagt Romeo naar de reden zijner droefgeestigheid en verneemt dienen liefde voor Juliette *) (wier schoonheid hij beschrijft in den versvorm van Luceiles lofrede op Ascagnes [L. 1° D. 4°T] en Elisabeths op Rodderich [R. en A. 1e Hand. 1e Uytk.] Ph. tracht heraus, natuurlijk vruchteloos, hier af te brengen. R, alleen gebleven, bevindt zich plotseling onder J's venster. Zijn klachten doen haar uitkijken: Wie of dus eensaem hier gaat spoocken in het durster? En breckt myn dunne slaep. Ach ’k sie door ‘licht der Maen Mijn Heer Roms dicht hier onder * Venster staen. Ach Romee! mijn friendt, ghy moet u janghe leven Wel wars rvn, dat ghy u dus stoutlück zaet begheven In de ghenade van uwe vyanden wreet Die u vindende hier/ met grim'gbe tooren heet. Om brenghen rouden/ en min groot geachte eere Die soude oock daer mee beschadicht zęón Dus Heere is dit te vol ghevaer. Kom. Myn leven! O Goddin! (Dat ick om dienen u alicen begheer) staet in De handen Godts, die daer mee doen mach rin begheeren. Nochtans indien yemandt my wou aen À selve deeren Ick sou betoonen hem/ voor uwe ooghen strack’ Hoe ick 't beschermen con: met dese armen zwack: 2 Univ. bibL Ams: ardaar ook Sr. 2) Catalogus der veine Tongerla, 1754 3) Stadstuhlischeek te Haarlem; aldaar ook Yı; de anderen in de verrameïng van Lereriank waarin Sk 'za). 4) De vooraigsamde jongensrerbefibed van Romeo op eme andere im de Ital. vertering (Trag. Hs. 1, 9), door SHAKESPEARE roo meesterkok gebruit verg. VAN LEXKEFS sat op mijne vertaling, òf (eaarschyzijker) oarcreemgbaar geacht met de stamcvastigheid, die Li ca treurspelsmunnaar moest sieren. Walstlanchipek Duytsch is dit en enckel om te rjmea! JACOB STRUYS. 288 Hoewelick 't leven niet soo waert en acht Mevrouwe Of 'k soude 't selve wel voor u (zijnde van noot) Op offeren heel graegh: Want ick sal tot de doodt Met ziel en lichaem u dienen en eeren trouwe.1) Ghy züt myn Liefste, en op aerden anders gheen Ick sal beminnen, Ghy zijt o Goddin alleen De Baeck daer ick na zeyl; soo ghy met onghenaden Het licht myn oogh onthoudt/ soo sal ick tot mijn schaden Moeten verliesen dit mijn Schip/ het gheen bevracht Is niet een ladingh/ die (soose niet naest gebracht . Werdt in een Haven) ‘t Schip sal helpen in de gronden. De vracht helaes mya Lief! dat zijn de diepe wonden Die my de liefde heeft ghegheven in min hert/ Hetwelcke moet vergaen/ indien het niet en werdt Ghesterket en gevoet door u jonst en ghenaede/ Dus Goddin u beweeght/ eer dat het is te spade. Ach me! Jul. Vriendt Romeo, ich bidde wilt soz seer ‘Nicht klaghen, wenn ich mehr als ich beweghen’ De tranen vlieten my over de Wanghen neer. Ick ben tot u als über als tot myn zelfs ghene. U alderminist verdriet meet ich der ich der ich der ich Verclaren wilt in ‘t cort wat ghy hebt in den sinne. En of op eer en trouw ghevesticht is u minne: Wert soz ghy anders meent van my te cryghen yet. Ghy sult bedroghen zijn. Rom. Princesse anders niet Ick sockend ben van u/ als ’t gheen de eer mach lijen: Tot gheen endt anders ich eerwaerdighe u vrye/ Als om met eer en deught te maken u mijn Bruyt. Met u ick wensche Lief mijn leven t'enden uyt Van mijn gestelden tydt: ach! had ich die gelucken. Geen quellingh, pijn, noch doodt en con mijn ziele drucken? Juliette. Onmoghelyck ist min, dat ich verberghen can De inwendighe liefd die my staegh tockelt an: Ick sie u trouwe lief. D'y dus will mijn herte breecken Dat ick u niet weerom can doen des liefdes teecken; Ick min u/ dat is waer, en ben gheel de u/ Maer ach lacy! mijn Lief, te schrickelyck ick gruf Dat onse liefde reyn sal moeten zijn verlooren/ Door de gruwlycke haet, die mijn geslacht gezwooren Het uwe heeft; dies sal myn Vader niet aensien Dat tot eenighen tijdt oris houlyck mach geschien/ Dit doet myn hoope vlien/®) en strekt my droeve rouwe. Zij worden ’t eens, dat „Broer Lourens” hen den volgenden dag in den echt zal verbinden, en nemen afscheid omdat: Het donckre nacht-seyl in het Oosten opwaerts krimpt En schemert over d'Aerdt: alsoo de Sonne climt. 1) Die omarmend rijm komt in Æ. ex 7. meer voor. 3) Ook dit gekruist rijm; verg. Griane, 3e D. aanhef; en Granida: „Vaert schepters wel”, enz. 8) Ook dit rederijkers-binnenrijm; opmerkelijk bij iemand, die voor 't overige Alexandrijnen schreef; en m. i. bewijs dat hij in dezen tijd BREDEROO las en met diens nalevende vrienden verkeerde. Oud-Holland, 1903. 30 234 JACOB STRUYS. Romeo overweegt zijn geluk en gaat Broer Lourens opzoeken. Binnen. B. L. (nog altijd in ’t eerste Deel en zonder pausa) bespiegelt het nut van 't vroeg opstaan en leest zijn getijden „in een Boecsken stil’ “). R. komt en verkrijgt met eenige moeite zijn toestemming. Anthonius Cappellets (J.’s vader), zijn neef Thibout en zijn vriend Graef Paris treden op (nog altijd in ’t re Deel!) en bespreken hun twist met de Montesches, waarbij Thibout zich doet kennen als een voorvechter. J. met haar Voedster en een „Staat” Joffer’ vraagt en krijgt verlof om te gaan biechten. A. vermeit zich in ’t geluk zulk een vrome dochter te hebben en beweert, dat ouders van dochters meer genoegen beleven dan van zonen -— waaruit een gesprek volgt, dat even aan RODENBURGHS redetwisten doet denken; ’t is echter veel korter en vloeit (moet men toestemmen) vrij natuurlijk uit den toestand voort, Alle binnen. Vertooninghe, Waer Romeo en Juliette van Pater Lourens ghetrout worden. (2° Deel) Paris beklagt zich, omdat de groote Cupidon (sic) zijn borst heft gerackelt en besluit J. (want haar geldt. het naturlik) ten huwelijk te gaan vragen. Binnen, R. bevindt zich weder onder haar vender. Zij laat de nokord-leer” (die zijn knecht haar bezijden het tooneel?) hier eerst het balkon, en als R. boven is, de kamer voorstelt). Zij vergelijken zichzelf met allerlei toonbeelden van huwelijkstrouw; en gaan binnen. De Voedster in alleen- spraak geeft een CATS-achtige beschouwing van hun toestand,®) en voorts van... de heerschzucht der Amsterdamsche huismoeders, Intusschen breekt de dag aan en R. neemt afscheid. Binnen. Thibout, Paris en nog twee “Cappeletten” beramen een aanleg op de Montesches, van wie nadat zij binnen gegaan zijn, Phebidas e. a. „half beschoncken uytkomen”; zij zijn te gast geweest. Twist en gevecht. R. Komt, „wil scheyden doch Thibout steeckt daer na, na hem.” Toch blijft hij verzoenend spreken, maar „T7Aibout slaet na Romeo ende kij verweert hem soo, dat Thibout dood blijft” Dewijl het wes-n moet/ onlfanght dan daer u loon. Th. Ach mij! ick sterf} o Godt ontfanght mijn in u throon. P. Ach ach wat ongheval wat onverwachte rouwe. R. Volgt my mijn vrienden/ laet haer ’t Lichaam zelschap houwen. Montesches binnen. De Capellets klagen inderdaad en dragen 't dood lichaem binnen. 1) „Een Pater noster en Ave Maria vooraen”. Zou Struys roomsch zijn geweest? Protestanten waren destijds niet zoo goed op de hoogte van roomsche gebruiken; of vonden geen vrijheid om ze af te beelden. 3) Zie de plaat bij WyBANDs, het Amst. Tooneel, tegenover biz. 76; of de beschr. im Bibliotheek v. Noord en Zuid 1885, 6 vv. 8) Ook in 't ge verhaal van 't ze Delder Tray. Hist, Brauys' bron; dus blijkt niet, dat hij SHAKESPEARE gekend heeft. JACOB STRUYS. 235 (3° Deel). Gordynen open, de Cappelets in den rouwe met het doode Lichaem van Thibout. De Montesches aen d'andere syde om Romeo te ontschuldigen. De Heer en Raet van Verone. Romeo wordt levenslang verbannen. Alle Binnen. J. klaagt haar leed; beschuldigt R., maar dan: Wat segh ik? O ghy snoo en venijnighe tonghe Wat spreekt ghy? Hoe derft ghy soo stout en onbedwonghe Last’ren den gbenen, die ghegheven zelver lof Van zijn vyander werdt. Hoe mach ick doch soo grof En sonder reen de schult op Romeo zijn steeckent? Daer hy by yeder een onschuldigh wert gereeckent. O mijn Lief! O mijn Man! Mijn herte crimpt te saem Door leetwesen en spyt, aat ick my niet en schaem U soo teghen te zijn. O mijn onnoosel beckje/ Waer sulje langer heen? in welcke plaetse treekje Daerje u toevl Nu icht vindt? Nu ick u in de plaets Van verantwoorden, no gae segghen soo veel quaets. Nu dan myn waerde Man, wilt voor mijn ondanckbaer heyt De voldoeningh onftenen, ontfanght dan tot mijn zwaer leyt De offerhande van mijn leven, met het gheen Soo aalslyck heeft gewraekt teghens u trouwicheen Bedreven, 'k Wreecken sal, ay me! wat wordt my banghe. Juliette leght haer op haer Bedde. De Voedster komt en meent haar dood te vinden, — doch zij,,becomt wederom” — troost haar met het vooruitzicht, dat Romeo's ban wel spoedig zal worden opgeheven; en gaat Broer Lourens vragen, waar hij nu is. Romeo sich ter schuyl onthoudende in het Clooster. Romeo komt uyt met Broer Laurens. Deze troost hem als de voedster Juliette, doch met minder vrucht. Rom. Wat ist of door de tijdt Ick weder comen sal: 't is my te groote spijt/ En al te groote schandt! by alle eerbre Mannen/ Dat ick dus uyt mijn Stadt ben als een guyt verbannen. Br. Lour. Neen Soone/ 't is gheen schandt/ dewijl dat yder weet Dat ghy ongaren hebt ghedaen u feyt soo wrete: Denckt dat voor desen zijn ghebannen so veel vromen De cloecke Camillus gebannen wierdt uyt Romen Onschuldigh/ gh’lijck oock Publius Rutslius, Scipio Nasica, als mede Metellius. Oock wierdt Zhemistocies van ’t ondanckbaer Atheenen Ghebannen/ na dat hy het veel deught had gedaen/ Als Zrasybulus mee. Wat hebt ghy dan te weenen? Daer 't met die Helden cloeck alleens soo is ghegaen. Dat ghy ghebannen zijt en durft ghy u niet schamen 3). 1) Welk een klemtoon, om 't lieve rijm | 3) Heeft Broer Lourens nooit gehoord van verbannen en erger behandelige Christenen? Wij zien hier weder, hoe weinig scherp romantiek en pseudo- Klassiek eigenlijk gescheiden waren. 80° 286 JACOB STRUYS. Maar nu klaagt hij over zijn scheiding van Juliette. De pater voert hierop troostgronden aan, die in zijn mond beter voegen, doch zonder meer baat. De Voedster komt; en men spreekt af, dat R, in den aanstaanden nacht afscheid zal komen nemen, B. L. raadt dit af, alweder tevergeefs. Neen Pater haer te gan besoeken ick niet laet/ Al wist ick dat de straet daer ick gae over henen/ Waer soo vol Nickers, als vol harde Keysel-steenen: 1) Ja al wist ick ghewis dat ick daer sterven sou/ Soo wil ick evenwel besoecken gaen mijn Vrou/ En 't afscheyt nemen droef/ want in myn sinnen dwerrelt Dat ick niet weer met haer als in de andre Werrelt Sal spreecken: hierom ick dit lest niet laten can, Br. Lour. Als ghy wilt/ Godt wil u daertoe helpen dan. Komt gaen wy in mijn Cel/ verwachtende den avont/ En bidden Godt dat hij u wil bewaren t'avont. Beyde binnen. (4° Deel) Na alleenspraak van J. afscheid, (niet zonder gevoel geschilderd). Zij wil hem in manskleeren volgen; maar hij brengt haar onder ’t oog, dat haar vader dan hen beiden zal doen opzoeken en dooden; oefent zij daarentegen drie maanden geduld, dan kan hij wellicht opheffing van het banvonnis verkrijgen; en zoo niet, dan wil hij met hulp zijner vrienden haar openlijk ontvoeren. Zij berust hierin, hoewel noode. Och hoe de tijdt vervlieght, daer slaet de clock al vier. Mijn alderliefste vrouw, ick moet my haest van hier Begheven. sl. Is het alree soo laet? dees nachte. Dunkt my veel corter als d’ half uur die ’k nae u wachten. Mijn hert schrickt als ghy seght van gaen, en evenwel Soo weet ick dat het niet aers moghen wesen sal/ Dan o mijn hertje/ wilt voor alles niet vergheten Dat ghy door Pater my dickwils bescheyt laet weten Hoe dat het met u gaet: Want myn leven dat staet Aen de welvaart van u/ en soo 't u qualych gaet En dat ick het verneem/ of dat ghy quaemt te sneven "k Sal niet een oogenblick nae u myn waerde leven/ Doet my doch alles cont. Rom, Ick sal myn waerde Lief U dickwils senden in myn af-zijn eenen Brief Daer in’ ghy sult sien hoe ick myn banningh vare*) Mijn tijdt genaeckt. Jul. Amy! Rom, Wilt doch dees droefheydt sparen. Jud. U afscheyt doet my Lief het hert soo seer bezwaren/ Al of wy nimmer weer te saam souden vergaren. Rom. Stelt wech die fantasyj 'tis doch maer ydelheyt Dat u dus twyfeligh nu op u herte leyt/ Denckt niet of ’t zwaerste slaegh, maer wilt u 't goetst inbeelden Nu met dees kusjes dan/ o beelde van myn beelde. Heeft Srauijs aan 't bekende woord van LUTHER gedacht? 3) Sic. Om er een versregel van te maken, zal men moeten lezen: Daer in ghy si. Myn banningh vare. 7 tien sult, hoe ick à 2) Welk een rijm — en welk een zin! JACOB STRUYS. 237 Neem ick oorlof van u. "k Moet gaen/ het is hoogh tijdt Ach! bitter scheiden/ 't geen mijn ‘t hert aen stucken snijt Ick sterve Lief van rou. Rom, 'k Bid doch gheduldigh zyt/ En dese quellingh van u teder herte smijt/!) Het bedroeft my oock wel/ dan het moet doch geschieden Adieu mijn Vrouwe. ud, Ach! de ziel wil my ontvlieden. Adieu, myn lieve Man, blüft my altitude gebtrouw Gh'lijck ick u blijven sal. Rom, Op Ändern ick gheen Vrouw Meer lieven sal dan u/ ja ick en sal soo langhe Niet blijt noch vrolijck zijn tot ick u weer ontfanghe, Ful. O lieffeliicke Mondt/ laet ick u voor het laest Wat kussen. Ay mijn ziel Rom, Nu moet ick voort met haest. Ick dael/ blijft lief te vreen/ en hoop dat door 't verandren Ons quellingh en verdriet in vreught haest sal verwandren. Adieu voor ’t lest Mij klimt weder af. Ful. Adieu mijn eenigh Vooght en Heer/ . Van droefheydt val ick laes! in zwijmelinghe neer. Juhctte binnen.?) Bij ’tafscheid in Romeo and Juliet steekt dit zeker nog al af. Toch is het niet zonder naturlikheid en gevoel; en ook oorspronkelijker, daar SHAKESPEARE, volgens gewoonte prenant le bien où il le trouva, een „wachterlied” heeft gebruikt, dat ook HOOFT heeft nagevolgd®); terwijl STRUYS, zoover ik kan nagaan, uit eigen vinding Putte (in de 7rag. Hist. is het afscheid geheel anders). Maar zijn Romeo én Juliette spreken als Amsterdamsche burgermans-kinderen, terwijl zij, trouw aan 't verhaal van Bandello, handelen als hooggeboren Italianen; bij SHAKEESPEARE stemmen woorden en daden overeen. Volgt klagende alleenspraak van R., verliefde van Paris; weder alleen-spraak van R., en gesprek met zijn knecht op weg naar Mantua; weder alleen-spraak van P., J. heeft hem afgewezen, Haar vader belooft hem haar te, bereten” — hij wil nl. (een goede trek) volstrekt niet hebben, dat zij gedwongen zal worden. De vader, alleen gebleven, neemt zich niettemin voor dit te doen; en dringt haar dan ook te onterven en op te sluiten. Wat sal ick arme doen? Sal ick my stellen tegen De will mijns Vaders? die ganslijck sonder Leweghen My niet verhooren wil' k ben schuldigh als een Kint Dat ick ghehoorsaem tgeen daer hy toe is ghesint. Sal ick my laten dan met twee tegh'liick vereenen? Sal ick soo lichtlijck dan ontrou doen aen den ghenen Die my soo troulijck mint/ en die oock in mijn hert (Als 't aenghenaemste van mijn siel) gheoffert wert. 1) Dit is het tweede viervoudig rijm in tien regels; dus geen toeval of vergissing, maar in's dichters oogen een schoonheid. Trouwens bij de Spaansche tooneeldichters komen wel klinkdichten in de samenspraak voor. 2) Versta: zij verlaat de galerij, die hier 't balkon moet verbeelden, gelijk vaak in VONDELS stukken de tempeltinne, elders een toren, enz, 3) Galathea zie de dagh komt aan (enz) 238 JACOB STRUYS. Neen, neen/ al soude oock min Vaders tooren dyen Soo groulyok/ ghelijck die der Helscher rasernyen: Al sou men oock om ’t wreetst my duys Soo groulyok/ ghelijck die der Helscher rasernyen: Al sou men oock om ’t wreetst my duys Ent doon doen an Soo will ick nummermeer mijn Romeo! mijn Man! In't minste ontrou zyn: soo sal ick eer aenraten Myn zelfs te dooden, als dat ick hem sal verlaten. Maer ach! wat zeig ick al? Het is veel eer geseyt En voorgenomen, alst in 't werrick is gheleyt Of ick al sterven wou/ hoe sou ick daer toe comen? Wat weet ick; het ghevaer dat mocht mij door het schromen Beletten. 'k Stae in anghst/ en van dat ongheluck Schrick ick voor vaders toorn/ soo oock door dese druck Ick mijne Wanghen bleeck met tranen moet begieten/ Ach ick rampsaligh doel/ op wien ghestadigh schieten De schicking en Fortuyn /de pylen van elendt/1) Indien ick (Godt behoets) my nu op nieus liet trouwen Met Paris, ick en sou dan mijnen eedt niet houwen Die 'k mijn Romeo zwoer voor Godes aenghesicht/ Ick sou te buyten gaen mijn eedt/ mijn Echt/ en plicht! kn in vuyl overspel sou 'k my moeten begheven/ Dewijl mijn Echte Man noch was ghesont in 't leven; En laes! mijn lieve Prins en recht beminde Man Die sou ellendigh zijn een Weenaer droevigh/ van Een soo trouloose Vrouw, wien hy soo trouloose Vrouw, wien hy soo trouloose minden/ Noch (t’ sijn Spijt haer ging aen een ander binden. Neen, eer dat sal gheschien soo bid ick dat de Aerdt Van een scheur en my in haer zwarte keel bewaert. Eer wensch ick dat het Vier des hooghen Hemel dale En al sijn hittigheydt op mynen boesem strale. Soo dat gheen dwanck of doodt my tot dit houlijck hael. Ay my! ’k zwem in verdriet, mijn leden altemael Die beven. Ja den Hel dunckt my can soo vol pijn En benautheden, als dit magre lijt niet zijn. Zij besluit L. te gaan spreken; deze, natuurlijk bitter verlegen, en beangst door haar nu vast voornemen zichzelf te dooden, geeft haar een, Water”, dat schijndood veroorzaakt, veertig uren lang; hij zal intusschen R. waarschuwen. In 't volgend tooneel blijkt, dat zij haar vader heeft gezegd door L. tot andere gedachten te zijn gebracht; en verheugt P. zich hier over. (5e Deel) J. zendt haar voedster weg. Aarzelend het gif in te nemen!) ziet zij den geest van Thibout verschijnen, die haar aanstaanden dood voorspelt. 1) Welk een zinsbouw! en welk een wereldbeschouwing voor een Christin! Toch meen ik ondanks deze en andere onhandigheden hier niet meer een Amsterdamsch burgerjuffertje te hooren, maar een Nederlandsche vrouw. %) Hier is stellig iets uitgevallen. Leest men „En die noch”, dan zijn de zin en ‘t aantal lettergrepen ten minste in orde; naar maat moet men bij STRUYS maar liever niet vragen. ® Hier blijft zij bijna woordelijk trouw aan de vertelling en diep beneden SHAxsPEARES Joliet, die 66k aarzelt, maar 't gansch anders uitspreekt. JACOB STRUYS. 239 Hierdoor geheel verbijsterd waant zij een menigte geraamten te zien, die haar komen halen; en drinkt, om aan dit afzrijselijk gezicht te ontkomen, den slaapdrank haastig op — een trek waarvoor STRUYS te prijzen zou zijn, ware hij niet weder kant en klaar uit de vertelling overgenomen. Voedster vindt haar schijn-dood, en roept vader; deze komt met de bruiloftsgasten, daarna P.; algemeene droefheid, meer gelijkvloersch maar ook minder gezocht uitgedrukt dan door SHAKESPEARE, Door versvorm is opmerkelijk: (Paris) O.gruwelycke doodt, hebt ghy u niet ontsien Een soo schoonen t’ontsielen, Soo mach al dat hier leeft wel vresen/ want wien Sult ghy dan niet vernielen? — L. zendt R, een bode. Maar vór dezen komt zijn dienaar Pedro, te Verona achtergelaten, hem J.’s dood berichten — en nu wordt de tooneelconventie van den tijd STRUYS te machtig: Romeo geraakt van droefheid buiten zijn zinnen — dus moet hij, al is hij honderdmaal christen S. De onderaardsche goden aanroepen; en doet dit dan ook, op ’t rijtjen-af, van de Eumenides tot Proserpina. Tot bezinning gekomen en alleen gebleven, besluit hij vergifte te gaan koopen, Lourens’ bode komt, maar vindt hem niet meer te Mantua en besluit terug te keeren: R. komt op 't kerkhof — weêr de lyrische vorm: Ick Com hier om geên lust, maer om de plaets te soecken, Daer mijn beminde rust. De wreede plaetse, die waerdigh is te vloecken En oock te zyn gecust: — Breekt het graf open (waarbij Pedro zijn angst tamelijk gracioso-achtig suitspreekt 1), Ach my! wat sien ick? ach! hoe my het herte schrickt. Mijn vrouwe/ most ick dan op dusdanighe wijse Weer by u come dat ghy niet op en cont rjjsen Om u soo lieven Man te heeten wellecom? Helaes! het lieve Montje dat is cout en stom. Wat ick haer streel en cus sy en can my niet toonen Een vriendliickheydt weerom/ mijn waarde overschoone t Schijnt dat het Aerdrijck was te slecht om u persoon Te draghen: hierom u Godt inden hooghsten Throon Een plaetse heeft besteld/ daer ghy in vrolijkheden Nu züt/ ghelijck in rouw ghy waert op Aerd beneden. En hierom waerde Vrouw/ om dat ghy sijt soo wel Sal ick trachten dat ick u haestelijck versel/ 1) De gracioso is altijd lafhartig. Deze overreenkomst en de naam Pedro doen vermoeden, dat STRUYS hier onder Spaanschen indruk werkte. In de novelle staat er niets van, Ons vleesch blyft hier te saem/ en k hoop myn ziel sal vinden De plaetse daer oock is de ziel van mijn beminde!). Hy kryght het verg if. Comt/ comt/ en helpt my/ o een 240 JACOB STRUYS. ’ Ons vleesch blyft hier te saem/ en k hoop myn ziel sal vinden De plaetse daer oock is de ziel van mijn beminden!). Hy kryght het verg if. Comt/ comt/ en helpt my/ o een Gleich Medecijn. Dat ick räck inde vreught, en van dees Ärztesche pijn Ontslaghen, mijn ziel snackt na d’uytganck van het leven. Laet ick mijn Engel dan noch eerst wat Kusjes gêven. Dan siet hier leyt een Man begraven, waer af 't wesen Byna al is vergaen, och! dit sal 7Asbout wesen Och Cosyn 7%idout! och ik bid verrotte Romp Vergiffenisse, van dat ick u heb soo plomp De ziel ontjaeght? En soo gh’u aen my soeckt te wreecken. Wat eyst ghy meerder wraeck? als dat ick selfs sal breecken Myn herte met fenyn? wat can ick grooter straf Ontfaen? noch [moet?] ick oock hier in u eyghen grat Begraven zijn. Spoet u dan Romeo, de nachte Is al op 't hooghst: ach my! met welcke groote crachte Wort ick weerhouden, ach! myn jonghe leven beeft 4) En 't schynt of het niet hadt noch langh genoegh gheleeft. Dan al hoe schoon dat my het leven comt te vooren/ Soo heeft ’t geen macht om my soo seere te becooren/ Dat ick myn opset laet: want de ghedachtenis Van myn beminde my een spoed'ghe aendryver is; En nu dat ick haer mis soo wil ick mede sterven/ Om door de doodt weerom haer by-zijn te verwerven. Hy eet het verg Adieu dan boose Werlt. Dit is de leste smaeck Die myn tongh hebben sal: ach! pijnelijcke saeck/ Het herte brandt my af! myn Lief dat ick voor 't laeste. U noch omhelse, want de doodt comt my verhaesten, Ach Godt! vergheft myn daet! en laet ick doch een vonck Voelen van u ghenaed, terwyl ick uyt dit jonck Leven verhuysek wilt o God mijn ziel ontfanghen Daer mijn Juliette is. Amy! wat wordt ick banghe! 1) Hier blijkt duidelijk, zou men zeggen, dat STRUYS nie} roomsch was; hoe had hij zoo vierkant tegen de leer zijner kerk omtrent den zelfmoord in kunnen gaan! Maar 1°. geen enkele christelijke kerk (en hij heft toch stellig tot eene of andere behoord) acht den zelfmoord geschikt om gelieven, door den dood ge- scheiden, in zaligheid te hereenigen; 2°. de zonder twijfel roomsche dichter der twee Conincskinderen laat de koningsdochter, die om gelijke redenen als Romeo zich verdrinkt, daarbij zeggen: „Adieu myn suster en broeder, Ic vare naet hemelrijc”. Dit is een uitvloeisel der middeneeuwsche gelijkstelling van hemelsche en aardsche liefde, waaruit volgt dat alwat uit liefde (zij 't ook zéér aardsche) gedaan wordt, minstens Dit is een uitvloeisel der middeneeuwsche gelijkstelling van hemelsche en aardsche liefde, waaruit volgt dat alwat uit liefde (zij 't ook zéér aardsche) gedaan wordt, minstens Dit is een uitvloeisel der middeneeuwsche gelijkstelling van hemelsche en aardsche liefde, waaruit volgt dat alwat uit liefde (zij 't ook zéér aardsche) gedaan wordt, minstens Dit is een uitvloeisel der middeneeuwsche gelijkstelling van hemelsche en aardsche liefde, waaruit volgt dat alwat uit liefde (zij 't ook z geordnet, zoo niet loffelijk is. En deze denkwijze heeft in dichtkunst en volksgevoel de middenee lang overleefd, Spreekt zij niet nog meê in de hedendaagsche bewondering van Tristan und Isolde? 2) Schijnbaar ontbreekt ook hier een lettergreep ; maar de Svarabhakti-uitspraak hellöpt, vollögt, arröm sterrék enz. werd niet altijd in ‘t schrijven aangegeven. 8) In 4% regel zes misgrepen 1° tweemaal achtereen slepend rijm; 2°, de belangstelling van den toeschouwer moet alleen op Romeo en Juliette gericht zijn; 3°. het oogenblik is zoo slecht mogelijk gekozen, om hem aan de verrotting te doen denken; 4°. R. heeft Thibout enkel yit noodweer gedood; en dus geen vergiffenis te vragen; 5°. hij heeft zich ook volstrekt niet plomp gedragen; 6°. in zulk een zinsverband aan-spreken met Cosijn / De schuldige is BELLEFOREST, dien Struys hier woordelijk volgt, 4) Uitmuntend! waar Juliette is, dár is voor hem de hemel. BELLEFOREST heeft hiervan weder niets. A WI ea WN nein JACOB STRUYS. 241 O bitterheydt des doodts! ach nu! ick sterf/ het zweet Breeckt uyt/ en als een vier is my het herte heet/ Door 't gift/ ach! ach! ach! ick voel de ure is ghecomen: Ick schey! o Godt laet my tot u zyn op ghenomen Juliette ontwäckende sie Romeo. Amy! waer ben ick hier! is niemandt hier ontrent? Ach: van benautheydt staen mijn Hairen overendt? Wie of my heeft ontwäckt? ich denk dat dese lichten Het gedaen hebben; och! had ick in dese dichte Slaep doch ghebleven! soo had ick myn droeffenis Niet weer ghevoelt. Wel waer of Pater Lourens is? Hier leyt een Man by my. Ach! ach! het zijn de leden Van mijn Romeo liet! O mijn beminde Man? Hoe zijt ghy hier gheraeckt? Ach! ghy en cont niet van My blijven nae ick sie? ghy comt my hier besoecken. Die in myn herte dit bedrogh wel mach vervloecken. Wat heeft u (o myn helft! (tot dese daet gheport? Dat ghy hier op dit Graf u leven hebt gestort? Ghy hebt het valsche stuck van myn slaep niet gheweten. Dus om mijn wille hebt ghy u in 't Graf ghesmeten. Om mijnentwille hebt ghy u in 't Graf ghesmeten. Om mijnentwille hebt ghy u oock navolghen, soo 't In myne machte is wat zal my meer gebreecken Als Tisbe of Dido? die haer hebben doorsteecken Der liefde van haer Mans. Hier heb ick mijn Liefs zwaert. Sy treckt zyn Swaert uyt. Dat my gheleyden sal by mijn Romeo waert Die nimmermeer en connen tsamen zyn verscheyden; In een Graf sullen oock sijn onse Lichaems beyde. Dus Werelt dan adieu, siet wat ’k uyt trouheyt ly. Een leven na de doodt daerna verlanghet my. Dat my vergheven sy o Godt dat ick bedrijve. En siet de swackheyt aen van de verflaude Wijven. Ach mel het is ghedaen. 