Bijdragen tot de taal-, land- en volkenkunde
r. 28, “Toradja” M. 1: “de To-rddja’s of bergbewoners” r. 80, en bl. 295, r. len 9. ‘Kariangoen” M. |: “Kariyangoeig” Bl. 295, r. 2. “Serian of Krain” M. 1: “Soréyaiy, of Binatga- Kardéiy” r. +. “Adja Tamparang” M. |: ce Adja- Tappar aig ” r. 8. ‘van Toradja” M. 1.: “der To-rddja’s” r. 11. ‘“Mandhar’ M. 1.: “Mandar” r. 17, “Dit gewest bestaat” enz. M. l: “Dit gewest bestaat uit de navolgende rijkjes: Enrékdny , Doeri (nict: Todveri, dit zou zijn: men- schen van Dótri), Maiwa, Kassa, Batoe-ldppd en Létta,” enz. r. 21. “Bongaaisch” M. 1.: ““Boenganisch” — Verg. boven. r. 26. “Of en wanneer dit later geschied is, is ons niet gebleken” — Tot op den huidigen dag is zulks nict geschied. Bl. 295, r. 30. “Laporang” M. 1: ““dláppóráng” “Enrekang” M. 1: “\Earékdig” ‘sSalimpora” M. l.: “Salinpoeroe” r. 31. ““Kariangoen” M. 1: “Kariyangoeng” (35 «- Krain” enz. M. |.: “‘Aardedg aau den mond der Bisenga-Kardeiy of Serfyang.” +Paho” M. 1.: “Pio.” Bl. 296, r. 1, 3, 4, 17 en 28. “Mandhar” M. 1: “Mandar, volgens den Marigkaesaar: Mandard, volgens den Boeginees: Miurd.” vr. 6. ““Masenreng Boeloe’ M. |.: Masinrinputloe” — Verg. \ant. by bl. 294, r. 25 en 27. r. Gen 14. “Toradja” M. 1: “de landen der To-rádja’s of herghe- eunrrs.~ r 3. “Seriang” M.1.: “Suréyaiy” “ Kariangoen” M. Il: ““Kuriyaijoefg” r. 17. “de Balanipa” M. 1: “de Bilanz-nipa” r. 19. “de Tapala” M.L: “de Tuppdlany r. 23. ‘“Balanipa of” worde weggelaten, men behoude slecht- : ~ Belang-nipa of Balannipa” — Deze naam beteekent lett.: een dala, df brael, mel nipa-boomen , dus genoemd van wege de menizte nipa- baasen (nipa-fructicosa L.). r. 24. ‘Pamboewang”™ M. 1: Pambacwaiy” 2.35. *““Tapala (Tupalang of Tampalangy’ M.1.: ““Tappâlar * r. 25. “cen bondgenootschap, waarvan de vorst van Blinnipa ‘at: Balanipa) bet hoofd is’ enz. — In vroeger dagen had de vorst vas Aalannipa een zekere suprematie over zijne medevorsten. _ Dit heeft echter in den laatsten tijd, vooral nailat Balaanipa in 1867 we- Fees strand- en meuschenroof door het Gouvernement gekastijd en grootendeels verbrand werd, geheel opgehouden. De titel van „Mara- dga (niet Aaracag magaoe of Makarad.a) wordt in Mandar door elk van de 7 vorsten gevoerd. B 295, r. 3. “medewerking te bekenen tot beteugeling van den zeeroof ” — Dic medewerking is zeiden of nooit door de Mandar- war vorsten verleend. Zij hebben zich integendees tay herh:dine aan 64 strand- en menschenroof schuldig gemaakt. Dat het Gouvernement die schending van het met hen gesloten kontrakt steeds straffeloos zou aangezien hebben, is geenszins het geval. Nog in 1867 werd Balan- nipa deswegens duchtig gekastijd, met de stoomschepen Leeuwaarden onder aanvoering van den overste Klis, de Coehoorn onder kommando van den 1" luitenant v. Goens en de Stavoren onder kommando van den 1%" luitenant Schmidt. Tappálafj en Pambactwany, die zich ins- gelijks aan strandroof schuldig gemaakt hadden, verzochten vergiffenis, en betaalden terstond zooveel mogelijk van de hun opgelegde schade- vergoeding. r. 5. ““Pasoeboe” M. 1: “Pasóboe” . oP ‘“‘Toenjamang” M. 1.: “Tonjâmaûg”’ “‘Boemba’” M. 1.: << Bómbaíy’” | «Balanipa” M. 1: ““Balannipa, of Bâlafig-nips” | r. 8. “Pamboewang’’ M. 1.: “Pambactwang”’ | { “Zoombo” M. 1.: “Lémbo” q ‘‘Balandonj” M. 1: *Baliédong” r. 9. “Tapalang” M. 1.: “Tappélany” | > Ì ‘Sapelang”’ Ml: “Sampélaty” ' “Kaloeka” M. |.: ““Kaldëkoe” ä r. 10. “Zipor, Krama” M. 1.: “Tiporé, Kardma” ' r. 16 en 18. ‘Mandharezen” M. 1: ‘“Mandarezen” “ r. 18. ‘schrander en buigzaam volk” Op hunne buigzaamheid valt ; zeker nog al wat af te dingen; het Gouvernement heeft ten minste al, menigmaal, nu eens door vermaning, dan eens door tuchtiging ze tracht, hun het ongeoorloofde van strand- en menschenroof te doen: beseffen ; doch vruchteloos. Ook weet ik niet, of zij juist door schran=’ ~ derheid boven andere Boeginezen uitmunten. Alleenlijk is mij | kend , dat zij zeer geslepen zijn in het bedriegen. Het is dan ook oná der de Boeginezen cen gewoon spreekwoord: “Iet bedrog is uitge _ hr: v (5 » van Boeton, heeft Salcijer aangedaan, en is eindelijk voor dar gezonken.” a de Noot N°. l onder aan den voet van bl. 297 wordt vermelt, Meander in vorige tijden uit lien staatjes, in stede van zeren, zou san hebben. Of en wanneer dit geweest zij, durf ik niet te be- mm; sooveel weet ik alleen, dat de hier genoemde staatjes Mapili, bee (NB. nict Bonko) eu Tjampalagiyany, of Tjaupaligi, tegenwoor- tot het rijkje Balawy-nipa, of Balannipa, behooren. Bl. 297, 7. 25. “§ 6. Adju Tamparang of Sidenreny” M.L: “*$ G. s-tapparany”’ ° BT. ‘*fdja Tamparany of -tdja Täpparang” tot en met “Siden- ” Hiervoor leze men enkel: “fdja-tappirdng” — Dit beteekent: den) beesten hel Meer van Tepe. „Âdja-tampâraùj ware daarom is fout, dewijl ddja Boegineesch en tampáranj Makassaarsch is. endien beteekent het Makassaarsche fampdrany niet, evenals het sinesche fappáraiïij, meer, maar zee. Vere. het bij bl. 181, reg. 10, grteekende. Zoo dit -fdja-tappirdig soms door ven onkundige met ‘sreey verward zij, dient men dit mijns inziens niet na te volzen. RK 29s,r. 2. “Mandhar” M. 1: ““ Mandar” r 5 "*Nopeng' M.L: “Supper” re. & “Tasaparang Labaja" M.L: “van Tepe” e Sen 7. “Wadjoc” M. 1: “Wide” rp. 3. ““Masenreny Boeloe M.L: ve Maat irinijns lan” e.%. “risier, die zich in het genoemde Meer ontlast, doch welker m ons onbekend is Deze rivier is de rivier van Belnra, Doch de je-tappdrday gren-t ten ZO, niet aan Wiidjé, maar aan Balor-biloe, Marivo-rivawa, dat tot Soppenz behoort. Ten N.O. echter grenst ‘tik wel aan Wadjo, de rivier van Beldwa maakt daar de grens uit. r 15. *Parc-parce”’ Men spreke uit: ° Pare -guire” 2% “Orntrent de voortbrengselen en de bevolkiny. die Boer. ent Fean G6 neesch is, zijn ons geene bijzonderheden bekend.” — De voortbrengse- len zijn: padie, djagong of turksche tarwe, koffij, velerlei soort van léme (aardvruchten), van pisang, djamboe en andere vruchten. Zij die aan de oevers van het meer van Témpe wonen, hebben overvloed van visch. Ik verwijs verder naar de verzameling van berigten betreffende Bijbelverspreiding , N°. 91, waarin men ook nog het een en ander over den vorst van Sidénreng en diens broeder, beiden zeer schrandere en vrij beschaafde Boeginesche vorsten, vindt opgeteekend. Zij zijn even- als meer andere voorname lieden van dat rijk, groote handelaren. Dit gaat zelfs zoover, dat zij zich dikwerf zelven met djagong behelpen, ten cinde de padie te kunnen verkoopen. r. 24. “Adja Tamparang” M. 1: “Adja-tappardig” “Sidénreig’? — Dit rijk zou in vroeger dagen Galingkaigy geheeten hebben. Over het ontstaan van den naam van Sidénrefj vergel. men mijne verhandeling over “de Wadjorezen” enz, bl. 28, Noot c. r. 25. ‘Soepa” M. 1.: “Soeppa” “Alita” M. ls “Alita” r. 26. ““Sarcito” M. 1: “Sawitto” “Rapang” M. 1.: “Rdppang” r. 29- “Adatéewang” Dit beteekent: vorst, en is af te leiden van dâtoe, dat ook dikwijls als titel van vorsten voorkomt, bijvoorbceld: de ditoe van Sóppefij, de détoe van Mariyo, enz., enz. Men vindt ook wel Adatoewdtla, in stede van Adatotwang, dan is het zooveel als onze vorst. Volgens sommigen is dit adatcéwaiy eene verbastering van adeatccwang, de (uit Bone) toegezonden vorst, van dedtoe, zenden, af te leiden. Men vergel. hierover verder de boven aangehaalde verhande- ling over de Wadjorezen, enz., bl. 28, Noot c. r. 34. «Patta telloe latteé” M.1.: “Pdtta télloe ldttdé. Verg. dezelfde verhandeling, bl. 28, r. 8, vlgg. Bl. 299, r. 1. “Bongaaisch” M. 1: “Boengaaisch” G7 r. 4. “Sideureng of Tele-.ddji” — Sidéureng is de naam van het ve- beele rijk. Tcte-ddji duarentegen is cen voorname ten Noorden van bet Meer gelegene kampong van het rijk, waar de vorst zich dikwerf ephoudt; het is echter niet bestendig de residentie van den Vorst, dic cok beurtelings te Alákkoëwaij, Britoe-masâppië, Pamantingaiy, Rom- prgadiag, Masipe, Kimpong-beree cn Makéring zijn verblijf houdt. r. 19. “Het Hoofd der plaats heeft den titel van Kapitang (kapi- tein.” — Dezen titel draagt hij, wanneer hij ten minste hoofd der sol- daten is, die hier cenigermate op zijn Hollandsch gekleed zijn, en ezerceeren, en daarom den eenigzins Maleischen naam van paldrrist dragen. Anders heet hij .fro-ay of dere. Er bestaat, zooals men aan het bovenstaande, gelijk ook aun de betrekking van Totwang Sikioe ‘Sebout) bemerkt, bij dezen vorst, evenals bij meer andere Boeginesche prinsen, eene zucht, om enkele Hollandsche benamingen en gewoonten over te nemen. Trouwens dit is bij den tegenwoordigen „Adatwanj ran Sadenrenj nict te verwonderen, dewijl hij in zijne jeugd de Hol- landsche school te Makassar bezoekt. r. 12, “Djomea’s” M. Ll: “djoeds” Dit 13 een echt Boegincesch en Makassaarsch woord, dat in het algemeen omlerhoorijen en onder- geachekten, en dus ook hier poliliedienaren, te kennen geeft. r. 14 en 22. ““Pare-par”* Men spreke uit: “Pdreepire” r. 22 en 23. “Soepa” M.L: No ppa” r. 23. Laurissan” M. 1: ““Larrissuar” r 26 “Alita” M. 1: =tlitta” 1.27. “Sawaen fla” M.L: “Scij en 0" r. 25, “Sawito” M.L: “Saritto” r. 29 en 32. "“Masenreng Boeloe” M. 1.: ve Mami rijles” r. 30. “flap” M. 1.: **. fla” r 31. "“Hapans M.L: Ruppany” t 33. “*4dja-Tamparan,” Moto ie Tapp 7 68 r. 35. ‘“‘Nilabo” M.L: “Rildba” ‘‘Tamalada” M. 1: “Tämalâdá” “Boengi” M. 1.: ““ Boeien” Lr. “Milabi” M, 1: «Máld5bi” “Tangkorap’ M. 1.: “Tangkérang” Bl. 300, r. 1, 2, 3, 12, 15, 26, 28, 30 en 34. “Sopéig” M. 1: “Soppeng”’ r. 2. “grenzen” De grenzen van Sdéppeng met deszelfs onderhoo- righeden, Mariyo-riydwa en Mariyo-riwdwo, zijn: ten Noorden: Wádjó, het meer van Témpe en Sidénrefg, ten Oosten: Béne en Wáâdjó, ten Zuiden: Lamoéroe, ten Westen: Tanêtte, Bdrroe en de ‘zee (straat Makassar). r. 11. “Walanaé” Men spreke uit: ““ Walännáë” “doch de belangrijkste van allen, de Lipokassi” tot en met ‘“Ta- nette en Barroe uit” — Deze woorden zijn vooral weg te laten. Vergel. het bij bl. 289, r. 15, aanget., waaruit blijkt, dat de rivier van Lipoe- kdsi uit het gebergte van Tanêtte ontspringt, en in haar geheel binnen dat gebied blijft. r. 20 en 29. “Bons” M. 1.: “Bone” r. 21. “zeven Kiesheeren” Onder deze rijksgrooten zijn vier (niet: drie), die de voornaamste geacht worden, en den titel van pangépd dragen, teweten: die van Bótto, Bila, Oedj oekg en Boéloe. Welligt be- teekent dit pangépd letterlijk: de man die voor den vorst met evenveel naauiwlettendheid zorgt als de moeder voor het kind; want mdigépd wordt gebezigd van het op den arm dragen van cen kind. De drie andere rijks- grooten hebben slechts den titel van padiljdra of raadsman. Dit zijn: Aroe-Sido, Aroe-Masoewdli en Aroe-Djdvipoe. | r. 84. “Sopèng, de hoofdplaats des rijks,” — De hoofdplaats van Séppeng heet: Wáétafij-Sóppeig , of: Watasséppeny. BI. 301, r. 1. “Sengkang” Men spreke uit: “Senghkaig” 60 r. 3. “Woeloe” M. 1: ““Boeloe” er. 4. “Baloe-menama” M. 1.: “Batoe-memsind” Biloa” M. 1.: ‘*Bélo” “Kadjile” M. 1: “Kanjdjilo” *“Patoedjo” M. |.: ““Patódjo” r. 6, 7, 11, 14, 16, 17, 23 en 30. “Nope” Men spreke uit: r. 9. ‘Jaboo” enz. M. L: ““Labdso, Lanpoko, of Baloesoe, Kiroe- kirve en Batoe-Piite. r. 12. “Tawparany Labaja” M.1.: “meer can Tepe” r. 15. “de hoofdplants Mario-riara” We hoofdplaats van Mariyo- ripdwa heet nict Mariyo-riydica, maar Batoe-brilor, of beter: Parinj{jinig. r. 16. *dlipono” M. 1: “Lipdano” r. 21. “hoofdplaats Mario-ridiwro” De hoofdplaats van Mariyo- rurdwo heet niet: Mariyo-riwdwo, maar: Tákaldllá (NB. niet Takalala !). Vroeger was het Gowariye, dat ook wel Laldmdta genoemd wordt. r. 35. “*{dja Tamparaiy" M.L: “*-fdja-tappärdiïj” r. $3. “Lape” M. l: “Labse” — Dit ligt aan de monding der rivier van Badloc-porte. **Nepo” is cen palilt of vazal van Sidwreij. “Batoe Portih’ M.L: - Baloe-porte” r. 36. Tamparang Labaja:” enz. tot en met “Mala” M. |: “van Tepe: Lesá-Barotwa, Ala en Walla. Bl. 302, r. 3. “Berroe” M. 1: “Barra” r. b. “Lipokaasi” Ml: “le Ladjäri” r. Sen 6. ““Sopeny * M. l.: “Noppes r. 6. “Laboso” M.L: ““Laboso" r. 16, *“(s. Laposo (Labuso?)” M. 1: “den berg Laps NB. De haer bedoelde berg heet Lapiúso, en niet Laburo. Dit laatste is de naam vaa cen op de vorige bladzijde vermeld stranddistrike. 70 r. 18. “G.” M. 1: “B. (= Bokloe)” of: Berg.” r. 27, ‘“Nepo” — Dit is een palilt, of vasal, van Sidéareig. r. 2 v. o. “en de moeder der tegenwoordige vorstin van Tanétte” — Deze woorden zijn vooral weg te laten, want de tegenwoordige vorstin van Bérroe, met name Siti--Aiga, ook genaamd Bdsse-Bérroe, is vol- strekt geen’ familie van Zyólle, de koningin van Tanétte. Beide vors- tinnen zijn ongeveer van gelijken leeftijd. Bl. 303, r. 6. ‘Madallo en Batoe Lappa” M. 1.: “Maddllé en Bátoe-láppá.” r. 28. “de G. Boeloe Boelungi” M. 1: “de botloe, of berg , Bówofig- länjt, die bij verkorting ook genoemd wordt: Borg-laigr” r. 25. “Birang” — Djéné-bérafig is de naam van de rivier van Gôwa bij haren oorsprong. | r. 26. “Sambong-djawa” M. 1: “Sdmboeiy-djdica” Bl. 304, r. 1. “Radja” NB. Radja is Mal., en wordt allcen gebe- zigd, wanneer een Europeaan met een vorst van Zuid-Celebes spreckt, anders heet deze Karáêig. r. 2. “Bitjéra Boetta” Men schrijve liever: “Biljdra“bottta” r. 3. ‘“Balé Salapaïg” Men schrijve: “Bdte-saldpang” Dit beteek. lett 9 vaandels. V.d.: 9 vorsten, die een vaandel mogen gebruiken. V. d.: de negen kiesheeren van Gówa. r. 10. ‘De hoofdplaats” Dit is een uitdrukking, dic bezwaarlijk op inlandsche kampong’s toe te passen is. De kampong, waar een hoofd- vorst zijne residentie heeft, wordt gewoonlijk als de voornaamste-, en alzoo als de hoofd-plaats beschouwd; doch zoo’n vorst verplaatst zeer dikwijls zijne residentie. Zoo hebben de oude koningen van Géwa in een kampong, die Gówa heette, gewoond. Later echter weder in Sém- boeij-djäwa ‚ daarna in Góenoefïj-sári, tegenwoordig in Botki-tunjai. Dikwijls is slechts het overlijden van een vorst genoegzame reden voor den opvolger, om een andere kampong tot woonplaats te kiezen ; en (1 dan vervalt dikwijls dic verlaten residentieplaats geheel, althans nage- noeg geheel. r. 16. “Sambong-djawa” M. |.: “Sdmboesy-djdea” Dat deze re-i- dentie reeds lang door Bu‘ki-tinggi vervangen werd, merkte ik zooeven by reg. 10 op. r. 20. “Bojomg Lob” M.1.: “Boroúg-lowe” v.31. “Leko” M.L: ““Teko” “Laitimoe’’ M. |: “Lantébony” “Leno” M.L: “Tino.” “*Sepo” M.L: “Teppo.” ** Beloe” M.1.: “Blo” “ Batoe-poeli” M. |: ““Batoe-pivle.” r. 22. “Nifilama” schijnt niet meer te bestaan. “Bonto-girang” M. 1: “Patambiraiy” **Tilempa” M. |: “Dilémpany” r. 23. “Pantorang” M.L: “Gantdrang” r. 24, 25, 30, 31 en 35. “Laikang” M.L: ““Larkauy" r. 23. “Takalar" M.1.: “Tukdllard” r. 88. **Pentlado” M. 1: ““Poentado” “Kasih Boemboe” M. 1: ““Asst-bóenborùj” = Djangon” M. 1: “Djorjdea” s. $3. ““Loesoewakang" M.1.: © Pasoewdakkany"’ Bl. 305, r. 1, 3, 24, enz. “Wadjoe” M. 1: “Wâdjó” vr. Sen 4. “Boni” M.L: “Bone” r. Sen 13. “Tamparang Labaja” M.L: “ran Tepe” r. 6. “Adja Tamparang” M. 1: “ddja-tappirduig” re. 15. “de Akolengah” M.L: “de .tkotengduy” r. 16. “of Aewra”™ worde weggelaten. pr. 29. “de Betem-pola” M. 1: “de Beélecputa” rs. 30. "Limpor-ri-lorwa” M. |: cli Spomrert-T- eu 72 r. 31. “Talo-teenreng” M. |.: “Télo-tdaréng” r. 34, “Pella” enz. M. 1.: “Pilla (vorst, lett.: onze Heer) Bétem- pola, de Pétta Réardage i-Tótwa en de Pétta Ranrdage Taloténreng” r.2v.0. “Petta Pillaé” M. 1: “Pétla Pilde” lr. “Pella Tjakoridië” M. L: “Pdtta Îjakoridiye” Bl. 306, r. 2. “Peta Patolaë” M. l: “Pétta Patoláë” r. 3. “Petta ennange” M.L: “Pétta dnndige” r. 6. “Petla” Men schrijve: “Pétta” r. 13. “aan Matthes ontleende” De Schrijver verwijst hier voor Wâdjó naar hetgeen daarover door mij gezegd is in de Berigten be- treffende de bijbelverspreiding , N° 96—99 bl. 66 en vlge.; doch het zal mij aangenaam zijn, zoo men hierbij in het vervolg de in 1869 te Makassar bij P. v. Hartrop, Jr. verschenen brochure: over de Wadjorezen met hun handels- en scheepswetboek raadplege. „Daar zal men ook bijzonderheden vinden, die ik vroeger over het hoofd ge- zien heb. r. 15. “Wadjoe” M. L.: “Wadjó” r. 17 en 30. ‘“Poetla's” M. 1: “Pétta’s” r. 23, 28 en 31. “Petta” M.L: “ Phtta” r. 28. «Pillaë” M. 1: Pildé” r. 31. “Betem-pola” M. 1.: “Béteimpola” r. 32. ‘*Toma-ri-laleng” M. |.: “To-mdrildlang.” Men verg. boven. r. 34. “bijzondere werkzaamheden der drie soero’s” Deze drie gótro’s worden niet gelijk andere suero’s of zendelingen tot het overbren- gen van allerlei boodschappen gebezigd, maar alleen met hoogst sre- wigtige zendingen belast. Men zou hen ambassadeurs in tegenstelling van boden of boodschappers kunnen noemen. \erg. mijne boven aangc- haalde brochure over de Wadjorezen” enz. bl. 6, r. 18. Bl. 307, r. l en 35. “Boni” M. 1: “Bone” r. 2, 6,7, 11, 17 en 34. “Wadjoe” M. Ls “Wado” 73 r. 5. “Paella Torlloe latte” — Over dezen vorst, die in Sidénreng Pitta TÁlloelálláë heet, en tot op den huidigen dag -4roe-Maldwa can Wadjé is, verg. men “over de Wadjorezen” enz, bl. 14, 40°, en bl. 28. r. 14. “Akolengah” M. 1: “Aholengdig” **Keura” worde weggelaten. Van cen verdeeling van Wiidjó in drie landschappen is mij niets bekend. r. 17. “Tossora of Tosaria, ook wel Wadjoe gehecten” — De soorden “of Tosaria” tot cn met “‘geheeten” zijn weg te laten. r. 20. “"Akolengak of Lolexany” M.L: “.tholeigiuig” en late “Lole- aang” weg. vy. 23. “Aeura of" worde weggelaten. r. 25. “Lagc-si”® is de voornaamste plaats van Pamdna, cen rijk onder de Inlanders eeu kind van Wadjé genoemd. De tegenwoordige Sree-Matiua van Waljó is eigenlijk ook Dátoe, of rorst, van Pamana, m welke betrekking hij zijner moeder Pdéta mdbéla-sadde, na haar dood Matistówe ri-sdo-libbina, d. i.: de in haar prachtig huis ontslapene, be- steld, opgevolgd was; doch hij laat het bestuur over Pamára geheel aan zijn broeder Aarideiy-Katdiyka, den Pitta Pild van Wadjé over. Verg. over dit Pamána en Lagési mijne brochure “over de Wadjorezen”, bl. 6, volgg., gelijk ook de Berigten betreffende de Bijbelverspreidinx N°. 91 en N°. 96—99, dewijl ik meer dan eens, en eens zelfs wveruimen tijd, te Legrtei geweest ben. r. 25. “Paringan” M. 1: “Baris” r. 26. “Sola” M.L: “Sulu” « Bleka” M. |.: ‘Balakany” * Tampageng” M. |: “Tarpaüjdij ” r. 27. “Tampdrang labaja” M. 1: “Tappardny-rildur” «Tempe, waarnaar het Meer ook wel genoemd wordt,” — te weten: dann Furopeanen. bu 74 r. 28. ‘‘Kading, Ôedjong” M. 1: “Kadiag, Oedjoerrj” «Batoe Roesa” M. |.: “Batoe-roéssd” r. 29. “Pirahit” — M. 1: “Pirdht” “Tandjoeng” M. 1.: “Tanjioeng” “‘Beliwa” M. 1: “Beléwa” r. 35. ‘dja Tamparang” NM. |: “ Adja-tappir big” l. r. “Masenreng Boeloé” M. 1.: “ Masinrinpseloe” “Toradja” M. l.: “landen der To-rddja’s of bergbewoners” BI. 808, r. 1. “Tombotkoe” — Door de Boeginezen ook uitgespro- ken: Tobcengkoe. r. 2. ‘“Wadjoe” M.1.: “Wage” r.7. “de Tjyimpo” M. 1: “de Tyimpoe” r. 9. “de G. Tjenrana” M. l.: “de Boeloe (berg) Tjenrdna” «G.” M. 1: “Boéloe” r. 20 en 25. “Alfoeren” M. 1.: To-ridja’s” r. 28, 33 en 36. “Boni” M. |.: ‘‘Bome” Bl. 809, r. 5. ‘‘Za-Rémpo” M. 1.: “La-Rémpong” Volgens den In- lander aldus genoemd naar zekeren Séto, of waarzegger, Kadjdwo La- Réimporg , die daar ter plaatse op last van den Pédjoeny , of corst, van Lóewoe, verdronken zou zijn. Verg. Jaarb. Celebes van 1865, bl. 28, reg. 1, vigg. r. 6 en 24. “Boni? M. 1.: “Bone” r. 6. “Wadjoe” M. l: “Wadjo” r.9. “rivier Zjimpo” M. 1: “rivier Îjsiapoe” r. 10. ‘““Palóppo” M. 1.: ““Palópo” r. 13. “Boeroe” M. 1.: ““Boéroeng”’ r. 18. “Damar” M. 1.: ‘““Dámará” r. 22. “Polean” M. 1: “Poléyang” r. 26. ““Alfoeren” M.L: “To-râdja’s” r. 33. “Pau-Pau” M.1.: \Pdoe-pdoe” (3 r. $6. ‘‘Bondai” M.l.: ““Pondaï” Bi. 810, r. 1. “Ponsalai of Pansoelai” M.\.: ““Passoeléwi” r. 5. “ligt voor de Baai” — Men voege achter “Baai” bij: “van den naam” 1.7. “T. Kanakea” M. \.: «Ôedjoeûj Kanakéa” r. 17. “Lanomoetong.”” M. 1: “‘Lanomc-toeng” r. 18 en 23. “Sampara” Men spreke uit: “Sampara” Bl. $11, r. 9. “Alfoeren” M. L.: ““To-rádja's” r. 23. “rivier van dien naam,” M. 1: “baai van dien naam,” r. 25. “een dertigtal houten op hooge stijlen gebouwde huizen” — Thans welligt cen 100 huizen. De woning van den vorst ligt echter siet in de kampong Kerdári, maar een vijf uur roeijens het land in, ta de kampong genaamd Lepo-lépo, gelijk ik bij zekere gelegenheid, teen ik aaa boord van de Bili met den gouverneur van Celebes de Kendri-beai bezocht, ontwaarde. Ik begaf mij des morgens te + ure per sloep op reis naar Lépo-Lepo. Wij voeren cerst de kampong's Aen- divi en To-Bádjo, alsmede de daar tegenover gelegen kampofig Tánj- Geig-pendli, gelijk ook een weinig later de kampong Lahoenddpi voor- by. De oevers van de baai waren grootendeels begroeid met baxijko- beomen, (rhizophora mucronata lam.) en daaronder tiizke of beinjko iéts-idfn. Te 6 ure kwamen wij de rivier binnen, wier oevers aan- vankelijk insgelijks met basyko-boomen en cen weinig verderop met enpe-boomen (nips fructicosa 1.) begroeid waren. Eenigen tijd vóórdat wy Lpo-lépo bereikten, zagen wij aan beide oevers tuinen met padic en djagoag. Ook ontwaarden wij reeds hier en daar een To-râdja. On- geveer te half 10 ure kwamen wij in de Boeginesche kampong L-‘po- (pe aan, alwaar wij onzen intrek namen bij den Beeginces Onwa- Pati, dee daar bij gebrek aan een Aapdla-kámpoúj de honneurs van de plaats wsersam. Hier sagen wij wedurig van die geereesde koppeenellers, vowel mannen als vrouwen, met een mand op den rug. en, zelfs de Damn 76 vrouwen niet uitgezonderd, een ontbloote ta of tadoe (soort van lange klewang, die gewoonlijk bij het koppesnellen gebezigd wordt) in de regterhand en over den schouder. Daar nu La-Máúfgo, de vorst van Laiwotï, zijn voornaamste woning te Lépo-lépo had, begaven wij ons derwaarts, in de hoop, van dezen To-râdjaschen vorst in zijn paleis aan te treffen, maar hij was onge- lukkigerwijze naar het 5 dagreizen van daar gelegen Toendwe vertrok- ken. Wij moesten ons dus tevreden stellen met dit paleis van buiten © te beschouwen. Nu, wanneer het inwendige niet fraaijer was dan het uitwendige, behoefden wij die teleurstelling zeker niet erg te bejam- meren. Naar vensters zocht men vruchteloos. En bij gebrek aan een deur moest men er van onderen door middel van een opening in- klimmen, waartoe cen ladder zeker onmisbaar was, want die bamboe- zen woning was tamelijk hoog. Volgens de berigten, die wij te Lépo- lépo omtrent koning La-Méngo inwonnen, was hij geen koppesneller van de ergste soort; en bragt hij het koppesnellen slechts bij enkele gelegenheden, als van trouwen en overlijden, in praktijk. Zijn Sapáti, of rijksbestierder, was een drie maanden geleden ontslagen, en de voor- naamste rijksgroote, die op dezen Sapáti volgde, en anders ook te Tépo-lépo woonde, was tot ons leedwezen insgelijks van huis. En de kampong Poedaï, waar hij zich bevond, was ook een 14 dag gaans verder het binnenland in gelegen. Wij keerden dus in zeker opzigt onverrigterzake terug. ce Bl. 812, r. 14. “Baas Aalinaovsoe’” M. 1: © Baat Aalesorssuc™’ r. 29. “Bevolking” — Wat de bevolking van Boeton betreft, hier- omtrent kan ook ik niet veel bijzonders mededeelen. Al wat mij daar- van met zekerheid bekend is, bepaalt zich hoofdzakelijk tot hetyeen ik bij gelegenheid van de zooeven vermelde reis met den Giouverneur, toen wij ook Boeton voor ecn paar dassen bezochten, daarvan te zien kreeg. Dit weinigje wil ik echter niet terughouden. Naauwelijks wa- ten wij met de Bali voor Bocton’s voornaamste kampong, teweten die van Báoe-báoe, ten anker gekomen, of er kwam een gezantschap van dea Sultan aan boord, om den Gouverneur te verwelkomen. Dit be- Mond, behalve eenige djoeroebdssa's of tolken, die echter ook nog al dikwijls voor het overbrengen van vorstelijke boodschappen schijnen gebezigd te worden, en bijzonder talrijk zijn, uit: twee mantri-zampi- daro's, cene soort van Aoofdzendrlingen of ambassadeurs, alsmede Mantri- Gelampan;, Mantri-Beronjaloe en Mantri-Kalaoe, die hun titels van Roctonsche kampong’s zouden ontleenen. Dit gezantschap deed ziclf in- derdaad vrij goed voor, en had ontegenzeggelijk beschaafder manieren, dan mea meestal onder de Inlanders van Zuid-Celebes opmerkt. Dit verschil werd ons echter nog veel duidelijker, toen de Gouverneur ver- volgens een officieel bezoek bij den Sultan aflegde. Aan wal gekomen. vonden wij in kampong Bdve-ddoe voor den Gouverneur en voor elk van de heeren, die hem vergezelden, cen palanquin gereed staan. Men make zich echter van zoo'n palanquin geen te grootsehe voor- stelling. Het is niet veel meer dan eene houten draagberrie. Wij zou- den dan ook zeker aan cen paard de voorkeur gegeven hebben boven zoo'n voertoig, doch paarden schijnen daar schaarsch te zijn. Na ver- loop van cen drie kwartier bereikten wij de rovimak-bifjira, of Int raadhuis, waar de Sultan of Padjoeny den Gouverneur zelf afwachtte. cn bem de zaal binnenleidende, verzoeht ap een sophia plaats te mu sen Daarna ging de Sultan aan de inkersijeh van deu zonverneu: han. 78 zitten. Vlak voor die sopha stond een buitengemeen lange tafel, die met een groen kleed overdekt was. Aan beide lange zijden van die tafel waren stoelen geschaard, waarop zich ter regterzijde van den Gouverneur de kommandant en het état major van de Bali, gelijk ook de andere Heeren die het gevolg van den Gouverneur uitmaakten, plaats namen. Aan de linkerzijde van den Sultan daarentegen vlijden zich insgelijks successivelijk behoorlijk op stoelen neder de navolgende leden van den Hadat: de rijksbestierder, hier evenals in Laiwoeï Sapáti betiteld, (*) Radja Kenepoeloeh, Kapitan-laoet, Radja Soerabolio, Radja Badia, Radja Todana, Mantri-besar Bapa Mariama en Mantri- besar Bapa Maria. Achter den sultan en op zij stond, evenals bij alle Oost-Indische vorsten, eene menigte van jonge prinsen en andere grooten gereed, om den vorst terstond op zijne wenken te bedienen, bijvoorbeeld: één die zijn slaapmatje droeg (zeker nog al vreemd! NB. elders niet door mij aangetroffen), Één met de sierihdoos op den arm, één met een kwispel- door, één met een lange sabel, één met een lans, één met een 4áli-ápi (of een van klapperbolster vervaardigd touw gebezigd tot het aansteken van de cigaar). Men ziet alzoo, dat de sierihdoos hier ook al niet ont- brak. Trouwens dit was niet te verwachten. En toch is hier in het gebruik van de sierth of betel cen groot verschil. Terwijl men elders gewoonlijk het blad van den betelrank en wel de Piper Betle L fijn- stampt met pinang-noot (Areca catechu L) en gambir (nauclea gambir), alsmede ongebluschte kalk, en het hierdoor ontstane pruimpje uit- (*) Omtrent de titulatuur valt verder aan te merken, dat de soele- todtung, of plaatsvervanger des vorsten, hier bónto, en de poenygdwa, of opperveldheer, hier parnygaldsaig genoemd wordt. De onder den naam van pafjgalásanij bekende visch wordt wegens deze benaming van den opperveldheer op Boeton nooit gegeten, en meestal met den naam van pargaléewa bestempeld. De vorsten dic cen rijkje te bestieren hebben, heeten op Bocton laláki, de andere: ladde. ral kaauwt, zoo bezigt men op Boetou meestal de vrucht van de ganjdjeiy of Chavica siriboa Mig, onder de Boeginezen en Makassaren gdppoeror geheeten, om op te kaauwen. Men vond dan ook in de vorstelijke sierihdoos een grooten voorraad van deze gâppoeroe ; maar cr was nog iets anders in die doos, dat daar elders zoo nict in aangetroffen wordt. De Boetonees is een groot lief hebber van het rooken vau kalderoe’s, cere soort van cigaren, bestaande uit tabak, die in een blad van pi- sang, of lontar, of nipa, of ook wel chincesch papier, gewikkeld worden. Men presenteerde ons dan ook van die cigaren, en wij bevonden, dat zj volstrekt niet tc versmaden waren. Achter de rijksgrooten, waar- mede wij ons aan tafel bevonden, zaten op den grond en met de beenen gekruist 40 prinsen en grooten van gemiddelden leeftijd. Achter ons, die tot het gevolg van den Gouverneur behoorden , stond eene soort van mefjcs aangekleede lijfwacht van geweren en dergelijken voorzien. Ook was daar één onder, dic nog geheel op de wijze onzer voorouders met helm en harnas, waarschijnlijk stukken uit den tijd van Speelman overgebleven, gewapend was. \oorts was verder de geheele zaal ge- sald met cen bijua ontelbare menigte inlanders, die allen met hun beste pakje aan en de beenen gekruist, in voorovergebogen houding op dea grond zaten cn ternaauwernood de oogen durfden op te slaan. Nu de toenmalige (NB. pas in het vorig jaar overleden) sultan van Bocton, met name Ääyimoe-d-din, scheen wel iemand te zijn, dic niet met zich het spelen. Ik geloof dan ook niet, dat de Hadat, div zich anders goed voordeed. veel in te brengen had. Dat de vorst geenszins van heersch- zucht vrij te pleiten was, kon men reeds daaruit opmaken, dat hij er bij “t bezoek van Europesche ambtenaren steeds op uit was, om zich- selven boven hen te plaatsen. Overigens maakte hij een gunstigen in- druk door zijn ferm co mannelijk voorkomen. De conversatie tusschen den Gouverneur en den Boetouschen sultan ging door middel van één san ‘a vorsten tolken. Naar ik hoor, geschiedde dit alleen van wege 80 de daar bestaande étiquette; want de vorst moet niet minder dan ieder ander Boetonees van eenige geboorte perfect Maleisch verstaan en ge- sproken hebben. De correspondentie tusschen het Gouvernement en Boeton wordt ook, evenals dit met de vorsten van Samdâwa cn Toli- tóli plaats vindt, in het Maleisch met Arabisch karakter gevoerd. Dat de Boetonsche taal geheel van het Makassaarsch en Boegineesch ver- schilt, is zeker teregt door den schrijver opgemerkt. Het onthaal ten hove liet niets te wenschen overig. Alles was zeer zindelijk en smakelijk. En dit zijn twee eigenschappen, die men wel eens te vergeefs bij Inlandsche vorsten of vorstinnen zoekt. In het geheel vindt men aan het Hof van Boeton meer beschaving dan in vele andere Inlandsche rijken, waarover men zich te meer verwonde- ren moet, dewijl de Sultan van Boeton te afgelegen woont, om veel met Europeanen in aanraking te kunnen komen. De eenige Hollan- ders op Boeton zijn een sergeant en een korporaal met twee man, die daar tot op den huidigen dag de lijfwacht van Zijn Majesteit uitma- ken en tegelijkertijd het oog houden op de in het belang der stoom- vaart steeds zooveel mogelijk rijk voorziene steenkolenloodsen. De sergeant geniet daarvoor f 25 ’s maands toelage. Of deze Europeanen nu wel veel conversatie met den Sultan hebben, betwijfel ik. Dus van dezen kant is ook weinig invloed van Europesche beschaving te ver- wachten. Maar bovendien, men is op Boeton nog al tamelijk conser- vatief cn sluit zooveel mogelijk alle vreemde elementen buiten. Zoo bedient men zich nog altoos op Boeton tot pasmunt van eene soort van lapjes, die de Boetonsche prinsessen zelven weven of laten weven, en waarop niet de minste stempel zigtbaar is. Wee hem, dic zich verstouten mogt ze na te maken, hij zoude strengelijk gestraft worden. Van zulke lapjes, die ongeveer de lengte en breedte van een paar vin- gers hebben, gingen er tijdens mijn laatste bezoek 160 op cen oud dubbeltje, dat zoo besnoeid was, dat ternaauwernood de kop van het 8] leeuwtje overgebleven was. Bij die gelegenheid vernam ik ook, dat de vorst cenigen tijd geleden aan de bevolking verboden had, om aan Earopeanen en Chinezen te verkoopen. Zelfs zou hij op de over- treding van dit verbod cen boete van f 60 gesteld hebben, zeker wel een bewijs, dat hij beducht was voor vreemden invloed ! BL. 31S, r. 18 en 18. ‘‘Bongaaisch” M.1.: “Boenzaaisch” Verg. boven. ) v. 33 tot en met 31. ‘Bolio” tot en met “uit brokken kalksteen opgetrokken” — Bolio is de benaming voor geheel Boeton. Ook heeft men geen kampong die Boeton heet. De kampong waar het fort staat, heet Badia, in welk fort het raadhnis of roëmaÂ-bifjara gevonden wordt, dat o. a. dient om officiële gouvernementsbezoeken te ontvangen. De plaats waar de sultan woont, heet Soera-boliyo. Kalaydesaij ligt wan het strand, evenals Baoe-baor, voor welke kampong de oorlogschepen gewoonlijk ankeren. r. $4. “‘Kalinsoesoe’ M. |: ““Kalesoeszoe” r. 37. “Polean” M. I.: “Poléyang" — Bl. $14, r. 12. “Wadjoeërs” M. 1: “Wâdjóërs” r. 33. “Kabeina, Kambcina of Kambaino” M. 1: “Kambarna”' BL 315, r. 12. “Polean” M. 1.: ““Poléyany” rs. 15. “Soembawa” De Inlander spreekt gewoonlijk van: “Sum- bss” RL. 316, r. 21, 23 en 84. “Sangar” M.l.: “Sanggar” rs. $1. “T. Menangis” De beteekenis van dezen naam is: Wren- beek. Volgens de legende werd deze kaap aldus genoemd, dewijl een sambewasch prins zich op dic plaats zijn vrouw zag schaken door cen prins van Gowa, die daar even met zijn vaartuig aanlegde, en terstond veder wegzeilde. De Sambawarces was buiten de gelegenheid om den schaker tijdig genoeg achterna te zetten, doordien hij juist met zekere cemmissie bezig zijnde, in zijn pantalon verward raakte. Dat zou dan he. 82 ook de reden zijn, waarom men zich thans in het rijk van Sambawa meestal van dat kleedingstuk onthoudt. Bl. 817, r. 9. ‘Soro Mandi” M. 1.: “Sore Mandi” r. 11. “Wo Sateh” M. 1.: “Wo-sahe (lett.: duffelnek).” BI. 818, r. 21. “Overal op Soembawa wordt het Mangkasaarsche letterschrift gebruikt” enz. — Het Mangkasaarsche letterschrift is min- der algemeen. in gebruik, dan hier voorgesteld wordt. Men bedient zich meer van het Maleische of Arabische. De Maleische taal wordt dan ook door gegoede Inlanders op dat eiland vrij algemeen gesproken en geschreven. De correspondentie met het Gouvernement heeft ook altoos in laatstgenoemde taal plaats. — Dat het oude Bimanesche let- terschrift thans geheel onbekend is onder de inlanders van dat eiland, is waar. Eenige jaren geleden bewam ik nog van daar een Bimaneesch alphabet, dat in sommige opzigten al weder verschilde van dat hetwelk men bij Raffles en Zollinger vindt. Toen ik later de kwestie wenschte uit te maken, welk van de drie alphabetten nu het juiste was, was de man van wien het mijne afkomstig was, overleden, en nu scheen er niemand overgebleven te zijn, van wien ik daaromtrent eenige inlich- ting bekomen konde. Van Bimanesche of Sambawasche litteratuur kreeg ik nooit iets te zien. r. 28. “Doo dongo of orang goenoeng” M. 1.: ““Dóoe-dórggo, of Orang-goenoeng ” BI. 319, r. 3. “Sangar” M. 1.: “Sarggar” r. 22. De vijf rijkegrooten zijn, volgens de mij verstrekte opgave: 1°. de Dea Ranga, of: Nene Réaga (de rijksbestierder); 2°. de Déa Kéli-Beld (= het Boeg. poetggdwa in Bône, de Opperbevelhebber in tijden van oorlog); 3°. de Dea Kémdig ; 4°. de Dea Témmi en 5°. de Dea Adipâtti. Om Dea Räfga te worden, moest men eerst Dea Samadé, en om Dea Támmi te worden, eerst Dea Léagang geweest zijn. 833 Bl. 320, r. 13. “Zij de kampoug Grovt-Samébaiea) is in 1865 door brand geheel vernield” — Toen ik in 1866 Sambäwa bezocht, was het buis van den vorst reeds weder op dezelfde plaats als vroeger opge- bouwd, doch de vorst durfde het nog niet weder te betrekken. Eerst moest hij zien, of de padic, div hij op het erf rondom die woning ge- plant bad, al dan niet groeijen wilde. Alleen in het eerste geval hield hij zich overtuigd, dat Allah's vloek van die plaats geweken was, zoo- dat hij gerust derwaarts terugkeeren konde. Deze vrees sproot groo- tendeels hieruit voort, dat die brand door velen aan Allah's toorn was toegeschreven, dewijl hij juist uitgebarsten was, nadat men zekeren Jajize Hassan digt bij de moskee van Sambawa vermoord had. Kn deze moord zou, volgens het zegwen van sommigen, op last van één san ‘s koning’s zonen, met name Ditoe-Talivany, wien die Arabier bij berbaling tot voldoening eener schuld aangemaand had, plaats gevon- den hebben. r. 25. ““Badjoe's” M. bs" Baidjo's” r. 33. 'Demoeny” M. 1: © Damong” r. 34. “Setelok” M. 1: ““Setellok” BI. 321, r. 5, 7 en 8. ““Tjereweh" M.L: Djarcee” r. 34. Badjoe’s” M. 1; “Baddjo's” Bl. 322, r. 11. “het Mangkasaarsche” - Meer van het Mateische re Arabische. “De voorschriften van het Islamisme worden overal met de meeste aasusgezeiheid betracht; In dit opzigt verschilt vooral de bevolking cam Sambders en Dempo zeer van de Boeginezen en Mangkasaren. Ter- ez men op gansch Zuid-Celcbes geen enkele moskee vindt, die be- honrlijk onderhouden is, en men in Bone zelfs zoover gaat, om in werrwil van de tot dat cinde bekomen welden, de moskee, die vedu- reede den oorlog van 1559 verwoest werd, niet weeer op te Leeuwen. ret men op Sambawa en Dompo werkelijk mooije moskeren „ze hes | 84 uit eigen middelen verrijzen. Waarlijk wel een bewijs voor hetgeen ik vroeger beweerde, dat de Boeginees en Mangkasaar geenszins tot fanatisme geneigd zijn. | Bl. 822, r. 24. “Sapan-hout” — Volgens de contracten met het Gouvernement heeft Sambâwa jaarlijks 45 koyans, Bima 50 koyans en Dômpo 5 koyans sapanhout aan het Gouvernement te leveren, tegen f 50 de koyan. In Dômpo zag ik aan het strand bij de rivier Kämöo, die de grens tusschen Dómpo en Séaggar uitmaakt, cen groote stel. laadje, bestaande in twee op zekeren afstand van elkander in den grond geplante houten stijlen, die van boven met een balk vereenigd waren, waaraan men tijdens het afwegen van het sapanhout de weeg- schaal hing. Naar ik hoor, bedient men zich ook in Sambdwa en Bima van dergelijke stellaadje. B). 323, r. 2. “Taniwang” M. 1.: *Taliwang” r. 15. “Zjereweh” M. 1: «eDjaréwe” r. 24, “Wo Sateh” M. 1: ‘“Wo-Sáhe” r. 27. “Sangar” M. 1.: ‘“Súfiggar” r. 28. ‘welk rijk ook aanspraak maakt op de heerschappij over de voormalige rijken Tambora en Papekat” Die kwestie is thans door bemiddeling van het Gouvernement uitgemaakt. Bij Gouvernements besluit d.d. 2 September 1866 is bepaald, dat die twee rijken Tam- bora en Papekat zouden worden ingedeeld bij de daaraan grenzende rijken Sazggar en Dompo, in diervoege, dat de grens tusschen de te verdeelen landen van de monding der rivier Nangamiro dwars over die landen in eene Z. O. rigting tot aan het binnen ’s lands gelegen Kilo loope, en het Noordelijk gedeelte dier landen onder Sarggar, het Zuidelijk gedeelte er van onder Dompo kome, zoomede, dat het ciland Satónda in zijn geheel aan Dompo worde afgestaan. RI. 324, r. 21. “De hoofdplaats Dompo” De kampong, waar de vorst zijn residentie heeft, heet Bada. Daar woonde ook geruimen 85 tijd zekere Abdoe-l-gani, die uit Dompo afkomstig, zich in vroeger ja- ren naar Mekka begeven had, en van daar als hervormer op Sambhdáwa teruggekeerd was. Hij streed hoofdzakelijk tegen de haneveehterijen, gelijk ook bet gebruik van saguweer en opium. Daarbij verbood hij het dragen van gouden en zilveren sieraden, en verlangde, dat de vrouwen evenals in Arabië op straat gesluijerd zouden loopen. Kerst beproefde bij zijn hervormingswerk op Lombok, en aanvankelijk met guustigen uitslag. Later echter werd hem het verblijf op Lombok door den vorst des lands ontzegd, die ook de volgelingen van .4édoe-l- gezi te vuur en te zwaard trachtte uit te delgen, vooral tegen de srouwen die den sluijer aangenomen hadden, op de allerwreedaar- digste wijze woedde, haar zelfs het vel van den rug bij wijze van aluijer over het hoofd deed trekken, en haar aldus gemarteld aan de brandende zon blootstelde. Die .Abdoe-l-gant nu vond in het rijk van Nassbawa, doeh uog meer in dat van zijn geboorteland Zur po, zrooten bijval , zoo zelfs, dat de Sultan van Lempo ven gedeelte van zijn rijks sieraden voor den nieuwen l'rofeet liet smelten. r. 22. “Wo Sateh" M.L: “WWo-Sahe” r. 28 en 31. ““Nangar” M. 1: ““Surpgar” Bl. $25, r. 17 tot en met |. r. “ce. Sangar” tot en met “in het jaar 1859 vernieuwd" Toen ik in 1869 dit rijkje met den Gouverneur san (elcbes bezocht, was mijne bevinding de volgende: Het cansche rijk van Sanggar bestoud slechts uit twee kampong’s, te weten : Blambe en Tiko, tezamen cene bevolking van ougeveer 200 zielen hebbende, die baar bestaan vond in paardenhandel, vroene katjane, was cn ho- sig, Jagt op herten, en wat vischvangst. Kampong Blambo en Tloko zagen cr allerarmoediest uit. Zelfs het vorstelijk huis maakte hierop geeme uitzondering. De vorst was juist naar Bima vertrokken, zoent ey dien pas later bij onze terugkomst op Bima te zien kregen. Feu van de voorman mantris, met name Zine eitreepen Toorn was de 86 cenige van de rijksgrooten die achtergebleven was, en die ons daarom door die prachtige kampoig’s rondleidde. Het bestuur van Sanggar bestond in die dagen uit de navolgende personen : 1°. den jongen vorst La-Kamena Daëfj-Anjdjoij, welke tijdens dat verblijf van den Gouverneur van Celebes op het ciland Sambawa, het op 14 Aug. 1858 tusschen het Gouvernement en Saûggar gesloten kontrakt eenigzins gewijzigd vernieuwd heeft. Deze La-Kamena was cen stiefbroeder van zijn voorganger Mangga Daéig-Manassa, dien men wegens krankzinnigheid had moeten ontslaan ; 2°. den rijksbestierder Daéiy La-Melong ; 3°. Boemi Kadony; 4°, Boemitroepoe Rasandé ; 5°, Boemitroépoe Téwang ; 6°. de Sabandar (of: havenmeester); 1°. Boemignotjo; 8°. de Imam (of opperpriester); 9°. Boemisari Tloko; 10°. Boemisari Towang. NB. De beide laatstgenoemden waren glarrang’s. De Boemitroepoe Towany , die ons rondgeleid had, kwam vervol- gens aan boord van de Java, het stoomschip, waarmede de Gouver- neur toen zijne reis maakte. Dat zoowel hij als zijne 5 volgelingen, die voor het eerst een stoomschip zagen, niet weinig verbaasd wa- ren, zal men zich ligtelijk kunnen voorstellen. Doch hetgeen nog de meeste verwondering opwekte, waren de spiegels in de kajuit. Één van die lui was zoo onthutst, toen hij zijn leelijk gezigt in een spiegel zag, dat hij onwillekeurig uitriep: “Nu ben ik bereid te sterven.” Bl. 326, r. 21. ‘Het bestuur wordt uitgeoefend door eenen Rijks- raad” enz. — Deze bestond in 1869 volgens de mij uit zeer gocde bronnen geworden inlichtingen uit: R7 1°. den sultan, met name Abdoe-l-Azis, die nog cen kind was, em daerom onder voogdijschap stond van Moekammed Saleh Boemi- loessa Rasanâe; 3°. den Radja-bitjara, met name Daéig-Manassa, die in die waardigheid vervangen had Moekammed Fakoeb, cen Inlander, die door zijn schranderheid en scherpzinnigheid in dic streken ulgemeen bekend geworden is. Lantstgenoemde was ook geruimen tijd voogd wan den vorigen sultan Abdoe-l-lah. 3°. den Boemi-loema Rasandé (of eersten fiskaal); 4°. den Boemi-loema Bolo (of tweeden fiskaal); 3°. den Boemi-renda (overste der landmagt); en 6°. den Amanygerroe pabise-bédjo (of overste der zceemagt). Voorts had men 12 ratoe's of regenten, waarvan zes met den titel ean forcli, zes inet dien van djantli. Verder had men 12 Boemi-nar's of onderregeaten, cn eindelijk nou 84 Boemi-njgeko's of Djarra's, d. i.: kleinere houfden. Wivronder vol- gen ook nog de Boemi-rinjf)âwo's waarvan er 12 bij teder Toreli en Dyendi zijn, en dic als zendelingen gebruikt worden. De hoofdzendelingen des Sultans hecten Boemi-parisi, en zijn drie im getal: 1°. Barmi-parisi Bodjo, 2°. Boemi-parisi Bolo en 3°. Boemi-pa- mms Kee. Van de gallarrany's of dorpshoofden, zijn de voornaamste: die van Bae, Bolo en Sape. Onder de boven vermelde hoofden zijn er verscheidene, die aan bet hoofd der op hl. 829 volgende dari’s, of gilden, staan. r. 35. “ange adda” Men vergel. het Maûsskasaarsche muage, jaan, ew bet Mal. áädap, masyddap, := het Mangkasaarsche dkasoewiyan. soedat het welligt letterlijk niets anders zij dan: den cord zijn Aulle 88 Bl. 827, r. 81. “bevestigd” — Behalve deze drie kampong’s heeft men nog een vierde, te weten: kampoíj- Bali, waar echter tegenwoordig weinig of geen Balinezen meer wonen. Niet ver van Bima heeft men de rots Wadoe-pa (= het Mal. Batoe pahat, lett: den met een bytel uitgehouwen steen). In deze rots vindt men twee nissen in den muur, die elk zeven beeldjes van één voet groot, dus 14 tezamen, bevatten; terwijl zich vlak vóór die nissen een put be- vindt. Op deze plaats zouden in vroeger dagen de eerste Boeginezen geland zijn. Een andere merkwaardige plaats op Bima is de bergpas Ájûjakke, waardoor eene rivier loopt, die zich in twee armen scheidt, welke aldus cen eilandje vormen. Op dat eiland is een steenen tafel met een kom. 