Studies
en het Christendom behoorde te erkennen dat het in die beide dingen achterlijk is geweest^ Want het vasten der Katholieken is een confessie dat het, als men maar altijd erg vroom durfde zijn, wel beter ware geen vleesch te eten, — en wordt tot een paskwil gemaakt door de ongeloofelijke gewoonte van zelfs verstandige Katholieken, om'zich vasten-maaltijden smakelijk en weelderig aan te richten, — en door de angstvallige zorg voor dispensatie in geval van zwakke gezondheid. Zooveel drukte over de nietigheid van aardsch tegenover eeuwig leven, zou men zeggen, en dan nog zoo bang zich aan koud water te brandenl Godsdienstvormen herleven niet, zoomin als een man zijn kinderkleeren weer aantrekt. Al deze zonderlinge vegetatietjes op het stervende Christendom, het neo- spiritisme, het neo-boeddhisme, het neo-katholicisme, het zijn dingen van dezelfde beteekenis als de stuiptrek- kingen van het heidendom onder Heliogabalus, Alexander Severus en Julianus de Afvallige. Kunstmatige kleine bewegingen zonder levenskracht, somtijds van nut door het bewaren van een stukje onsterfelijke waarheid, als schoone versregels op de papillotten van een oude coquette. De >ware godsdienstc waarvan Spinoza sprak, en waarvoor alleen hij zeide te willen leven en werken^ wacht niet op een stichter noch op ritueel. Die was al voor alle andere gesticht, en wordt onder al het ge- warrel van vormen en secten door, onveranderUjk en zijns ondanks beleden door elk zeer vroom en eerlijk mensch. Een bezwaar tegen het vegetariaat, dat zelfs den dierenvriend Franciscus van Assisi weerhield het verbod i HEX VEGETARIAAT. 1 95 om vleesch te eten in de regelen zijner orde op te nemen, was het woord ven Jezus tot zijn apostelen >eet wat ulieden voorgezet wordtc (Luk. X : 7). Hierin is iets wat 00k voor ons geldt. Het is eeo voorschrift der hooge wellevendheid, die essentieel Chris- telijke deugd, zooals Saint- Martin, le philosophe inconnu, haar reeds genoemd heeft. De Israeliet, de Hindoe, de Mohammedaan wil niet eten met ongeloovigen. Anders- denkenden zijn voor hen onrein, wezens van een lager orde. Tegen deze aanmatiging, tegen dit fanatisme was het gebod van Jezus gericht. En dit is 00k de kern aller wellevendheid, aller hoofschheid en ridderlijkheid,. dat men zich niet essentieel beter, wijzer of reiner voor- doet dan zijn medemenschen, dat men gelijkheid erkent, en regelen wil betrachten die gelden tegenover alien. Een der schoonste kenmerken van het oude Christen- dom was dit. Nu zijn er geen onwellevender menschen dat dweep- zuchtigen. Want die dragen een groot idee met een te kleinen of te zwakken geest, zoodat ze worden meege- sleept en opgeblazen, en zich voor beter gaan houden dan alle anderen, die niet zoo uitsluitend met datzelfde idee vervuld zijn. Voprbeelden vindt men 00k in onzen tijd overvloedig in hervormers, die in de vervoering hunner nieuwe ideeen, alle begrip van matiging en bescheidenheid verliezen. Nu kan men natuurlijk, bij het rechtvaardig willen leven in een verwarden tijd, nooit ideaal hoffelijk blijven. Want ideale hoflfelijkheid onderstelt een voleindigde beschaving waarin ieder in oprechtheid de gewoonten en neigingen van zijn evenmensch eerbiedigen kan. 196 HET VEGETARIAAT. Zoo is het alcohol-drinken bijvoorbeeld een gewoonte, die men, in alle wellevendheid, niel^behoeft te eerbie- digen. En ik houd het, in dit opzicht, voor loffelijker te breken met de oude traditieen van heuschheid of gastvrijheid, dan mede te blijven doen aan een half- barbaarsche mode, die zoo ontzettend veel ellende en schande in haar nasleep heeft. En iets dergelijks kan 00k van het vleesch-eten gezegd worden. Maar dan moet daarbij niet vergeten worden dat men van twee kwaden het best kiest. Er bestaat een onmatig- heid in deugd, even dwaas, zoo niet even leelijk als die in ondeugd. Zonden tegen goeden smaak en goede manieren blijven evengoed zonden, al worden ze in naam eener rechtvaardige zaak bedreven. De bitterheid der massa tegenover de al te braven, en het leedvermaak als een van deze eens komt te struikelen, is minder groot onrecht dan het lijkt. Het is een door de gemeenschap uitgeoefende wraak op het overspannen zelfgevoel, dat ontstaat door het opzicht dragen van een te zware en ongematigde deugd. De practische conclusie hieruit is deze, dat ieder goed doet zich te onthouden van alle parade of proselyten- makerij, en alle hervormende kracht te bewaren voor zichzelf. Is de zaak rechtvaardig, dan doet het enkele voorbeeld genoeg. Vooral in Holland is discretie en tact onmisbaar voor een goede nieuwe zaak. Hollanders zijn misschien meer dan eenig andere natie ontvankelijk voor het goede, maar ze zijn 00k meer dan eenig andere korzelig, en kleingeestig vasthoudend aan eenmaal opgewekte anti- pathieen. 0ns klein volk met zijn groot verleden en diepe aspiraties, heeft het slecht humeur van een mis- IIET VEGETARIAAT. 1 97 lukt genie of van een teleurgestelde eerzuchtige. Het zal de schoonst^ waarheden niet willen hooren van iemand, die haar verkondigt op voor Hollandsch gevoel hinderlijke of belachelijke wijze. En hoe meer zoo een zich weert, hoe meer schade hij zijn eigen zaak doen zal. Want boven zijn antipathieen uit kan de Hollander van onze dagen niet oordeelen en de hem ^enmaal onhandig opgedrongen waarheid zal hij niet aanvaarden eer ze op zulk een andere wijze tot hem komt, dat hij haar niet meer herkent. Hiermede geloof ik de voornaamste overwegingen aangeduid te hebben die bij dit vraagstuk te pas komen. Juni 1895. Een bekend geleerde heeft in de Wetenschappelijke Bladen van December 1895 het bovenstaande be-f sproken. Wat hij zegt is z66 kenmerkend voor de slordige en acht.elooze wijze waarop natuur-geleerden vaak over algemeene vraagstukken spreken, dat ik dit even wil laten uitkomen. Waar ik getracht heb mij zoo omzichtig en zorgvuldig mogelijk uit te drukken, zooals noodig is bij deze moeie- lijke zaken, geeft hij mijn overwegingen weer in termen, die er maar een slag naar slaan, die er maar zoo wat van maken. Hij noemt mijn opstel een „betoog", dat wij ons be- hooren te onthouden van dierendooden en vleesch-eten „in 't belang der zedelijke verbetenng der menschensoorf\ Ik hoop dat de aandachtige lezer zal toegeven datik zulken onzin niet heb gezegd, dat ik wel overwegingen heb gegeven, maar geen preek met zulk een dwaze strekking. 198 HET VEGETARIAAT. Mijn stelling dat de algemeene neigingen van een soort worden gevolgdook ten koste van enkele indivi- dueU; verdraait hij aldus ^ydat het mij onverschillig is" of sommige menschen nadeel zullen ondervinden van vleesch-onthouding. Hij zou mij zoowaar voor een bar- baar doen houden. Dan beweert hij dat ik ,^de kwestie opgelost schijn te achten door het negatieve betoog dat wij geen vleesch mogen eten'' Dit is van begin tot eind fout. Ik heb aangeduid waar de oplossing der kwestie moet gezocht worden. „Een negatief betoog, dat wij iets niet mogen doen", is wartaal. Een betoog is geen vermaning of gebod. Mijn logische zwakheid ligt volgens Dr. X in „het onbepaalde van 't begrip deemis in de praemisse." Mij dacht dat vrij scherp was aangeduid welke deernis hier is bedoeld. De afschuw van dierendooden en de walging van het eten van gedoodde dieren. Waarom acht Dr. X dit begrip onbepaald? Wei, omdat er geen grens is tusschen deernis, femelarij en sentimentaliteit. Hij zal „uit het ongerijmde" bewijzen dat mijn logica niet opgaat. Dit „ongerijmde" vindt hij hierin, dat men dan 00k zou moeten doen als die overgevoelige dame die een vloo door haar lakei buiten de kamer liet dragen. Dit is een zeer eigenaardige „reductio ad absurdum'*. Het bekende feit dat ieder ^ntiment, in 't overdrevene, bespottelijk of ongerijmd kan worden, staat bij dezen zonderlingen logicus in de plaats van een redekunstige tegenstrijdigheid. Zoodoende maak ik mij sterk te bewijzen dat zinde- lijkheid onverdedigbaar is. Want het begrip zindelijk- HEX VEGETARIAAT. 1 99 heid is onbepaald. Ik heb nl. een zenuwiijder gekend, die om consequent zindelijk te blijven, geen schoon hemd aan wou trekken, want dat was door de handen van de waschvrouw en door de lucht verontreinigd. De man wou liever naakt blijven. Dit is ongerijmd, ergo: zindelijkheid is logisch onverdedigbaar, dus mal- ligheid, q. e, d. Verder schrijft Dr. X mij een poging toe, om uit ^^een abstract beginsel af te leiden dat dierendooden door menscken, die gedreveh worden uit zucht naar zelfbehoud^ eo ipso immoreel is!' En die poging, zegt hij, kon niet gelukken. Welk, abstract beginsel zou hij bedoelen? Ik heb van zoo iets niet gesproken, noch er iets zoo wonderlijks als hetgeen hij noemt, uit pogen af te leiden. Dacht hij soms dat ik uit een abstract beginsel Nansen be- schuldig van verregaande immoraliteit om al die dood- geschoten en opgegeten beren? Min of meer immoreel is natuurlijk de beste onzer daden, want het begrip moreel is 66k relatief, en men kan niet volstrekt moreel zijn, evenmin als volstrekt zindelijk. Mijn stelling was deze: dat de menschheid, als geheel, niet wil zelfbehoud onder alle voorwaarden, maar dat zi} hoogere neigingen heeft, die v66r de zucht tot zelfbehoud gaan, en die zij zal volgen al moesten ze tot zelfvernietiging leiden. Voor mijn afkeer (ik heb, meen ik, niet van mijn af keer gesproken) van dierendooden en vleescheten voelt Dr. X veel, en hij acht een tijd van algemeen vege- tariaat niet onmogelijk, in verre toekomst. Maar, zegt hij, voelen is „gefuhlssache", en „andersvoelenden" verdienen, zijns inziens, meer eerbiediging dan gewoon- 2CX) HET VEGETARTAAT. lijk voor >andersdenkenden« van ons geeischt wordt. Hier nu blijkt dat Dr. X de begrippen die hij met „anders-voelend" en „anders«denkend" uitdrukt, niet voldoende heeft beschouwd en ontleed. Het denken volgt bij ons alien dezelfde wetten. Bedoelt men met „andersdenkenden" personen die op andere wijze denken dan wij, dan zijn er geen andersdenkenden. Men kan correct of foutief denken, maar niet „anders". Met „ andersdenkenden" worden wel degelijk „anders- voelenden'' bedoeld. En het schijnt Dr. X ontgaan te zijn dat een der hoofdstellingen van mijn betoog is, dat de mensch algemeen-geldigheid en universeelheid aanneemt en zoekt, niet alleen voor de orde der ge- dachten maar ook voor hunnen inhoud, dat gehalte wat men alleen „gevoer' kan noemen. Bizonder karakteristiek is dan weer het volgende- Dat ik gezegd heb, dat het antwoord op de vr^ag : wat onze edelste neigingen zijn? niet gegeven kan worden door dialectisch betoog, is voor Dr. X y^een bewijsy dat ik zelf aan mijn principieel betoog weinig waarde hechtr Denkt eens aanl Omdat ik nauwkeurig tracht aan te geven waar de macht der dialectiek ophoudt, zou ik zelf eigenlijk aan die macht niet recht gelooven. Wat een logical Nog typischer is het antwoord op mijn uitdrukking^ dat de Rede het als Vorst heeft afgelegd, omdat zij wel helpende en steunende, maar geen richting-gevende kracht kan hebben. Dit noemt Dr. X: ^^van Eedens doodvonnis der Rede^\ En hij vraagt of y^derhalve van nu af aan de mensch-- heid als een groep onredelijhe wezens zal voortlevenT^ HET VEGETARIAAT. 20I Lijkt dit niet zeer op die bizondere soort onlogisch- heid, die men — de verstandige vrouwen niet te na gesproken — exquisiet vrouwelijk kan noemen? Een in 't nauw-gebracht echtgenoot zegt tegen zijn nerveuze vrouw : „laat je toch niet zoo door je gevoel beheerschen I"^ — en de vrouw antwoordt prompt: „o, meet mijn ge- voel dan maar dood? moet ik net zoo gevoelloos worden als jij? enz. enz." Dit, om zoo te zeggen, een halve streek bezijden praten, en mijn zorgvuldig gekozen woorden door elkaar haspelen wordt tot hfet eind toe volgehouden, zonder dat er een bepaalde antipathic tegen mijn persoon of mijn gevoelens schijnt te bestaan. Dat ik de zucht naar zelfbehoud niet een voldoende grond vind voor al onze daden doet Dr. X zeggen dat ik over de zucht naar zelfbehoud „w^/ verachiing spree k,'' En om mijn „verachting*' dan te riposteeren wordt mijn beweeggrond beschreven als > de prediking van een droomerig'pantheistisch'kollektief leven van het raSy waar- voor (de mensch) zich zou moeten opofferen.t >Droomerig-pantheistisch-kollektief«. Welzeker, noem maar eenige buitenplaatsen op! Men moet dit houden voor een wanhopige poging om te zeggen dat ik vaag^ ben, en dat Dr. X houdt van meer preciesheid, scherpte, accuratesse en wakkerheid. Aan deze eischen voldoet, naar hij schijnt te meenen, zijn » zucht naar zelfbehoud* beter. Want dit is des menschen ^onbe- iwistbaar recht, daar het leven hem opgedrongen is,€ Dit is de moeite van 't overdenken waardl Dus 't > leven € is ons > opgedrongen c Men moet het maar weten. Ik herinner mij er, eerlijk gezegd, niet veel van. 202 . HET VEGETARIAAT. Op zekeren dag dus, toen ik *t leven nog niet had, is -er eentje bij mij gekomen en heeft gezegd : » Hier I pak aanl hier is je leven! of je wilt of niet, leven zal jel c Waarop ik onmiddelijk kon antwoorden: »A zoo I heel goedl je dringt mij het leven op ~ maar dan zul je ook voortaan wel laten mij het recht te betwisten voor mijn zelf behoud te zorgen. c Dit sluit als een brandkast. Ziehier dus de macht der redekunst. waaraan ik waagde grenzen te stellen. Maar *t is dan ook zaak, niet vaag of droomerig te zijn, maar wakker, precies en accuraat. WERK EN BROOD i). To the true lover of liberty Holland is the Holy Land of Europe and should be held sacred. James E. Thorold Rogers. Ik verzoek den lezer van dit stukje wel te bedenken dat men niet behoeft te zijn een specialiteit, een man van 't vak, om het recht te hebben de hier volgende dingen te zeggen. Ik behoor niet tot een partij, ik spreek als Neder- landsch burger. Ik beklaag me omdat ik in onrecht leef, en met klaarheid meen te zien, waar hulp onmid- delijk vereischt en mogelijk is. Ik heb recht daartoe, evengoed als ieder ander burger, wien dezelfde dingen tot stagen grief en ergernis zijn. Ik' weet dat ik bekende dingen zeg en weinig oor- spronkelijks. Maar dat bekende moet toch herhaald worden, zoolang het niet genoeg geweten wordt, en hct Onrecht voortduurt. Verwacht ik te veel, als ik meen dat, enkele mijner woorden eenmaal, in verloop van tijd, tot vruchtbaarheid en werkdadigheidkunnengeraken ? Ik houd het er voor dat vele, en niet de onverstan- i) Verschenen in de Gids van Februari 1897. Ondanks zorgvuldige IcennJsneming van de talrijke aanvallen tegen dit stuk, heb ik geen reden kunnen vinden iets in het oorspronkelijke te wijzigen. 204 WERK EN BROOD. digsten, van mijn landgenooten meenen met het socialisme voorloopig afgerekend te hebben. De toestanden zijn niet zooals 't hoort. Dat is toe- gegeven. Maar, men redeneert aldus: >ten eerste hebben de revolutionnaire sociaal-demo- craten het vrijwel afgelegd. Zij toonden zich een bende zonder zelfbeheersching, zonder waardigheid, zonder matiging, zonder beschaving. Naar redelijke taal luisterden zij niet niet. Ze toonden ondeugden, zwakheden, grofheden, ploertigheden die het zegevieren van hun zaak zouden doen uitloopen op- een persoonlijke tirannie, vreeselijker dan die van vor- stelijke autocraten, die ten minste meest alien menschen zijn van goede opvoeding. Men mag dit alles aan de slechte toestanden wijten die zelfbeheersching, en goeden smaak alleen doen ontstaan waar een zekere weelde en materieele onbekommerdheid heerscht, en niet aan de personen, — evenwel is het een reden de tlieorie van dergelijke personen te wantrouwen, en het bestuur van menschen, wien het aan zelfbestuur en matiging ont- breekt, als een groot onheil te vreezen ; ten tweede zijn orde en wet, al zijn ze onvolkomen en onrechtvaardig, dingen die geeerbiedigd moeten worden. Onderwerping aan een slechte wet is edele zelWerloochening, die elk mensch zich moet opleggen, en uiting van echte gemeenschapszin. De wet is het ding dat de maatschappelijke orde vertegenwoordigt. Die orde is het hoogste bezit eener samenleving. De goede burger onderwerpt zich dus aan de wet, al geeft hij duidelijk te kennen dat hij haar voor gebrekkig houdt, en al spant hij alle krachten in om haar te veranderen. Daarmee toont hij het verband tusschea weRk en brood. 205 zich en zijne medeburgers niet te willen verbreken, maar • wel verbeteren en versterken. Het eerbiedigen en wijden van een abstractie, die, hoewel nog steeds gebrekkig, zoo goed als tot dusverre mogelijk bleek, broederliefde en gemeenschapszin vertegenwoordigt, is het kenmerk van hooge cultuur. Daarom toonen revolutionnairen en anarchisten achterlijk te zijn in datgene juist waarin zij zich vooruit wanen, en wel omdat het hen aan zelf- beperking. geduld en zelfverloochening — kenteekenen van edel gemoed en hoogere beschaving — ontbreekt; ten derde ziet men tal van kleine socialistische proef- nemingen mislukken. En wel vooral door onderlinge twisten, kleingeestigheden en zwakheden der deelnemers, die toonen de ware gemeenschapszin niet te bezitten, en eigen baat en eigen voldoening hooger stellen, al zijn ze 't zich niet of nauwelijks bewust, dan 't w^l der gemeenschap. Daaruit maakt men gereedelijk op dat de menschen zooals men 't uitdrukt, >nog niet rijp" zijn voor de socialistische utopieen. Dat er eerst meer aan cultuur en zedelijke verbetering moet gewerkt worden. Terecht zegt Marcus Aurelius : »Wiekan het gemoed der menschen veranderen? — En zonder verandering van gezindheid, wat kan men anders maken dan slaven ot huichelaars?« i) ten vierde zijn de theorien der revolutionnairen 'over- genomen door de parlementaire socialisten, de Fabians, de dralers. Deze gaan den wettigen weg. Deze luiste- ren naar de wetten der historie. Wie de wereldgeschie- denis kent, weet dat de toestanden van westelijk Europa en Noord-Amerika letterlijk idyllisch zijn in vergelijking I) M. A. IX. 29. 206 WERK EN BROOD. met wat geweest is. Dat er nooit iets bestaan heeft in de wereld wat in de verste verte geleek naar de wel- vaart, de orde en rechtsveiligheid waarin wij Teven. Dat dit alles verkregen is in den tijd van nauwelijks honderd jaren. Dat dit een ongehoord snelle verandering is> zonder voorbeeld in de historie. Dat het dus bespotte- lijk ongeduldig is de gouden eeuw maar op staanden voet te willen doen aanvangen. En de Fabians dralen, maar zitten niet stil. De par- lementen vergaderen en redeneeren. Voorzichtige ver- beteringen worden beproefd, als er iets uitvoerbaar en houdbaar blijkt van de sociale theorien, zal dit er op den duur wel komen. Wij zijn alien graag geneigd tot verbetering, maar alsjeblieft geen revoluties, geen for- ceeren van den natuurlijken gang, geen overhaasting. Bedaard aan. De jeugd groeit op in nieuwe denkbeelden. Als onze kleinkinderen ministers zijn, dan. . . wie « weet .... Eindelijk; de zaak is niet eenvoudig. Groote woorden zijn goedkoop, maar het fijne van de kwestie is inge- wikkeld, De maatschappij is een organisch geheel, en alle organisclie processen zijn uiterst samengesteld. Lees maar eens een boek over staathuishoudkunde, over muntwezen, over grond-rente, over handelswaarde, — dit is alles geen werk voor iedereen. Dat behoort bij vakmannen te blijven, Leeken hebben er zich buiten te houden, af te wachten, en de bestaande orde te eer- biedigen en te handhaven, tot ze gewijzigd wordt. c Zoo denk ik mij, dat een groot deel, en wel het beste deel, mijner landgenooten redeneert. Het is goed, het is goed. Maar ik wil aan een ding WERK EN BROOD. 20/ herinneren : het is ook gemakkelijk, het geeft berusting^ en tevredenheid, die heelemaal niet te pas komt in onzen toestand, Niemand onzer mag erin berusten en niemand onzer mag er vrede mee hebben. Deskundige noch leek, man noch vrouw noch kind. Want alien, alien leven in onrecht. En wij weten het, Laten wij het maar herhalen, > in plain Saxon c zooals Ruskin zei, in rond Hollandsch, stelen doen we alien, we zijn dief of diefjesmaat. Geduld is voortreffelijk, en zelfbedwang, en eerbied voor de wet, alles kostelijk, maar ik bid u, gij gedul- digen en voorzichtigen, vergeet het geen dag en geen uur, gij leeft van onrecht, van diefstal en roof, gij brave 'landgenooten en uw onschuldige kinderen allemaal. Gij' zoudt u schamen voor uw medemenschen, als uw zoon wissels had vervalscht of uw dochter kanten had ge- stolen. Maar heel welgemoed zijt gij en zoon en doch- ter leven toch van diefstal en roof. Niet maar zoo bij wijze van spreken, maar heusch, echt — lage gemeene diefstal aan den arme gepleegd. Want er is dit groote, onweersproken, npoit te weer- leggen feit, dat niet alleen de vakgeleerden, maar iedere leek, ieder kind zien en begrijpen kan: Van elke tien menschen werken er negen hard om den tienden te onderhouden. Gij en ik, beschaafden, en wel-opgevoeden, wij hooren tot die enkelen die het grootste deelkrijgen van alle aardsche goed en er het minst voor doen. En evenzeer blijft gelden wat ik in 1891 zeide: i) de aarde heeft overvloed voor ons alien, en beloont alien i) Studies 2e reeks pg. 82. 208 WERK EN BROOD. arbeid. Er wordt harder gewerkt dan noodig is om alien in overvloed te doen leven, en toch leven de meesten, en wel zij die 't hardste werken, in kommer en gebrek. Is het niet waar? Men moet een geleerde zijnomhet te zien? Men moet wel zeer geleerd zijn om het te beredeneeren dat het alles zoo in den haak is en niet te veranderen. Deze brutale feiten staren u in het gezicht, aan de hoeken van alle straten, en op alle velden en akkers. Denkt er toch om dat ge niet even, brutaal terugstaart en ze niet lichter telt, niets lichter, dan als uw zoon in de gevangenis moest, of uw dochter den slechten weg opging. Onthoud goed, de verhouding is ongeveer als volgt: Wij zijn met ons negenetiy aan Tnaterieel goed brengen * %vij niets voort. Drie-en-zestig menschen werken hard voor ons e7t verschaffen ons brood. Zeven en tivintig broode7i verschaffen zij ons, en daarvan nemen wij^ die niets voortbrachten er ZEVENTIEN, en wij late?i er tien voor de drie-en-zcstig werkers, i) Wat dunkt u van deze verdeeling? Van deze recht- vaardigheid! Van deze maatschappelijke orde ? Van de wetten die zooiets gedoogen? En van de verfoeielijke drogredenaties die dit voor een heilige en onverander- lijke instelling verklaren? En schaamt gij u nu niet voor de gedachte, bij zulk een schrikwekkend eenvoudig en onloochenbaar feit, dat de menschen, >niet rijpc zouden zijn voor iets beters? Moet iemand » rijpc zijn om te krijgen wat hem toe- i) Deze verhouding geldt voor Engeland, en zal in Holland weinig beter zijn. I WERK EN BROOD. 209 komt? Kan iemand >onrijp€ genoeg zijn om niet de vrucht te mogen oogsten van zijn zwaren arbeid? Ed zijn/Wij >rijpen€ door onze rijpheid gerechtigd tot zoo geweldig onrecht? Laat toch niet uw rechtsgevoel verdooven door deskun- digen die om de boomen het bosch niet meer zien. Zij mogen boeken en tijdschriften vullen met ingewikkelde verklaringen over het verloop en de samenhang der maatschappelijke toestanden. Houdt vast aan de een- voudige feiten, de eenvoudige cijfers. Niemand kan ze wegpraten en wie ze bemantelt liegt. Het is weer de groote onnoozelheid der revolutio- nairen dat zij ons alien voor moedwillige bloedhonden, vampyrs en bedriegers scholden. Dit js immers te gek. Hoeveel goeden, wijzen en edelen zijn er onder ons. Al die domme laster komt op de hoofden der lasteraars neer. Men weigert ze te gelooven, al zeggen ze waar- heden. Er zijn zoo weinig moedwillige bedriegers. Maar nog veel geringer is het getal dergenen, die niet onbewust bedriegen. Geen man zoo braaf, zoo wijs, zoo beschaafd of hij is instaat, zonder het zelf goed bewust te zijn, zijn innige overtuigingen te vervalschen onder invloed van angsten of begeerten. i) Laat dat verklaren hoe zoo veel wijze, diepdenkende mannen hebben weg willen redeneeren wat ieder mensch dagelijks voor oogen ziet. Zij geven zich een schijn van groote wijsheid, van bezadigdheid en voorzichtigheid. Zij spreken niet voor i) Hierop berust het door Marx op den voorgrond gestelde verschijnsel dat de economische wetenschap onder invloed der sociale klasse staat. Maar het is psychologisch mogelijk hierhij goede Irouw aan te nemen en dat is tot schade van juist inzicht, vaak verzuimd. 14 2IO WERK EN BROOD. zich zelf, ze zijn niet bang voor hun eigen goed, ze zoeken eerlijk naar recht en orde. Zij zijn te goeder trouw en verdienen dat men dit erkent. Ze zien gevaar in veranderingen, ze zien de vrijheid, de welvaart der maatschappij bedreigd./ Hooren wij het niet dagelijks, bij elke voorgestelde verbetering ? Maar denkt nu eens na, is er wel onzinniger toe- stand denkbaar dan die thans bestaat ? MilHoenen lijden gebrek en er is overproductie. Duizende gezinnen heb- ben geen voldoende voedsel, geen woning geen Weeding, en zwoegen zich dood — en men klaagt, men klaagt — let wel — dat er te veel wordt voortgebracht. Ziet de dingen eenvoudig aan, zooals ieder ze zien kan, en vraagt u af of het niet op een dolhuis lijkt. Men vreest dat er niet genoeg gewerkt zal worden bij verandering van den toestand, en duizenden loopen rond en kunnen niet werken, omdat hun geen werk gegund wordt. En er zijn ook duizenden die 12, 14^ 16 soms 18 uren werken van de 24, e7i dat zijn de armsten. Is dat recht en orde? Ik vraag u, welke verandering zou gccn verbetering zijn ? Wat kan dwazer, onrede- lijker, onhoudbaarder zijn dan dit? Wat gevaar voorziet men, dat erger is dan dit? Een mensch heeft weinig noodig om te bestaan. Brood, melk, olie, linnen, wol, zout, honig, brandstof, een huis, en nog wat makkelijk verkrijgbare dingen. Ah ieder van dit alles volop kon krijgen ah hij er voor werken zvoiiy had niemand recht tot klagen, Er wordt vee^ meer werk gedaan in de wereld dan noodig is oni ieder van dit alles volop te geven, ja nog een schat van mooie en aangename dingen bovendien. Maar WERK EN BROOD. 21 1 millioenen komen zelfs daaraan te kort, en moeten leven van aardappelen en water, en hebben geen voldoende woning, geen brandstof en geen dekking. En onderwijl, let goed op, onderwijl zwoegen die armen twaalf of veertien uur van de vierentwintig om stalen pennen zoo goedkoop mogelijk te maken, of luci- fers, of paraplu's of poederchocola,of garenklosjes, of andere min of meer overbodige zaken of prullen. En ze hebben geen brood, en geen wol, en geen lin- nen, en geen brandstof, en geen rust. Is het gekkenwerk of niet ? En dan nog dit feit: de menschenmassa neemt toe, de armen nemen toe, en de landbouw kwijnt, i) Dat wil zeggen dat men de eenige bron waaruit die groeiende massa gevoed kan worden, laat opdrogen. In Nederland is de bevolking verdubbeld, in.deze eeuw, maar de landbouw, in betrekking, achteruitgegaan. Er ij geen sprake meer van dat wij onszelven onder- houden. En met Engeland en met andere Staten is het nog erger. Europa leeft van Azie en Amerika. Om het brood goedkoop te krijgen haalt men het ver weg, van landen waar het met minder moeite gewonnen wordt, waar de grond met meer vernuft bewerkt wordt, of waar de arbeider nog slechter betaald wordt. Want, zoo schijnt men te redeneeren, het maken van sigaren, jenever, chocola, stalen pennen, behangseltjes en meubeltjes, dat levert meer op dan 't maken van brood. Uit roekeloosheid, uit een persoonlijk jagen i) Al wordt de landbouw veel beter beoefend dan vroeger, als bedrijf raakt hij bij de andere bedrijven ten achter, omdat hij steeds minder winstgevend wordt. 212 WERK EN BROOD. naar voordeel, maakt ons volk in massa, en heel Europa, zich afhankelijk van Amerika, of wat nog erger is, van Azie. En de grond waarvan men leven moet, ligt meer en meer verwaarloosd. Is een maatschappelijke toestand, die hiertoe heeft geleid, langs welke wegea dan ook, een systeem van verstandelijke orde, zooals volken dat behoorden te hebben? Zijne regeeringen die dit dulden, regeeringen van wijsheid en voorzichtigheid ? Doet iemand onvoor- zichtiger en roekeloozer dan een steeds vermeerderend volk, dat den bodem, waarvan het leven moet, niet met alle macht ontgint en bearbeidt, maar dien integendeel verwaarloost, en de toekomst op anderen laat aankomen ? Weet men niet meer hoe het den Romeinen ging toen de akkerbouw verwaarloosd werd, toen de wet tegen groot grondbezit werd overtreden, toen de stad leefde van enkel roof en plundering? i) Een goeden tijd mogen zij er van gehad hebben, zoolang er te plunderen viel, maar toenf. . . . En voor ons valt er niets te plunde- ren, en de gebeurtenissen gaan veel sneller. De crisissen volgden elkaar op, in handel en nijverheid en landbouw, elke volgende grooter dan de vorige. Bij elke werk- staking neemt het industrieele overwicht van Azie toe. 2) Tegen de taaie, sobere Mongolen kan het blanke ras niet opwerken. De loonen in Japan zijn drie of vier stuivers per dag. Wat als China begint? En wat als er een groote zeeoorlog uitbreekt, en de graanvloten niet meer veilig zijnf 1) Zie Michelet Hist. Rom. III. 14 ye ed. 2) Zie „Le p6ril prochain" van d'Escourcelles de Constant, Revue des deux mondes, Mars 1896. * L WERK EN BROOD. 21 3 En de wereld wordt overstroomd met waardelooze en leelijke lorren, aschbakjes en waaiertjes en spiegeltjes, alleeyi gemadki efi alleen gekccht omdat ze goedkoop zijn. En daarvoor zwoegen duizenden om een hongerloon, terwijl de wereld elken dag meer behoefte krijgt aan brood, en noodige, eenvoudige, zuivere dingen. Enalles wordt vervalscht, om het maar goedkoop te maken, meel, boter, alle de noodigste producten worden ver- knoeid en bedorven, alles wat met veel geringer moeite volop en zuiver kon verschaft worden. Wat zegenrijk systeem, als het een systeem mocht heeten I Wat heerlijke beginselen, die dit teweeg bren- genl Maar dit is 't mooie van den tegenwoordigen toe- stand dat men vreest wat werkelijk een systeem of verstandelijk beginsel zou zijn. Men wil de orde niet zelf instellen, maar hoopt dat de heerschende wanorde 00k zonder menschelijk overleg tot orde groeien zal. Nooit kan ik nog zonder verwondering overwegen, Jioe de menschen voor reusachtige, onwrikbare waar- heden kunnen staan en ze ronduit negeeren. Wat zal men hiervan nu weer zeggen. Dat ik lieg Dat ik overdrijf? Dat ik scheef voorstel ? Datikdweep? Men zal zeggen, dat men al die dingen al tot ver- velens toe gehoord heeft. Juist. Maar zijn ze daarom niet waar? En wordt er dan naar gehandeld? Houdt ze dan toch in uw gedachten en handelt, gij die te handelen hebt En voelt uw vreeselijke verant- woording, gij die regeert. Als* dan al dat onrecht, al dat noodelooze, wreede, leelijke lijden u niet roert, denkt dan aan uw kinderen en klein kinderen, ja denkt 00k aan uzelf, aan uw eigen dierbare veiligheid. 214 WERK EN BROOD. Want niemand, niemand van ons of hij hangt af van de aarde en die haar bewerken. En wie de aarde laat braak liggen en de werkers laat verkommeren, is als een man die 's winters de balken en planken van zijn huis verstookt. Er is overal actie en bloei en welvaart en vooruit- gang. Maar ieder moet zien dat de machine kapot is en niet meer mee kan. Wij gaan nog vooruit, harder dan ooit te voren. Maar alleen omdat we de lamme machine forceeren, al maar meer opstoken, bij elken keer dat er iets hapert. En dan is men tegen verande- ringen uit voorzichtigheid! ! Ieder spreekt van de >sociale nooden*, en ziet uit naar het middel dat ze verhelpen zal. Naar de bevoeg- den en de deskundigen ziet men, angstig maar vertrou- wend zooals de moeder van een ziek kind naar den docter. Ze zal zich onderwerpen, ze zal zijn meerdere wijsheid blind vertrouwen. Dit is een mooie eigenschap, waarin wij Hollanders uitmunten, dat strikte eerbiedigen van meerder kunde en wettelijke bevoegdheid. Maar er is een grens. En groote geleerdheid voert wel eens tot razernij. Wat zoudt gij doen, HoUandsche vaders en moeders, als uw kind ijlde in hooge koorts, dagelijks zwakker en magerderder werd voor uw oogen, alle eten weigerde — en de docter stond erbij en. betoogde u in lange redenaties dat dit nu juist de gezonde en normale ontwikkeling van een kind was? i) Zoudt i) Hier schuilt de principieele kwestie, of men een norm van ont- wikkeling aanneemt of niet, of men gelooft in een ideaal van maat- schappelijk evenwicht dat bereikt of zeer dicht benaderd kan worden. Hiertoe wordt geen vak-kennis vereischt. De geleerden loochenen het soms in theorie, al impliceeren ze het door hun praktijk. WERK EN BROOD. 215 gij het noodig vinden al die wetenschappelijke betoogen stuk voor stuk te weerleggen, of zoudt gij wellicht berusten in deze meerdere wijsheid die gij toch niet kunt volgen of beoordeelen? Zoo gedwee zijt ge niet, is [t wel? Ik weet het bij ervaring. Gij wilt in elk geval iets hooren wat strookt met wat gij zien kunt, en met uw eenvoudigste, meest elementaire begrippen. Denkt dan over de weinige, sobere feiten die ik even kortelijk heb opgesomd. En bedenkt dan dat het bestuur van uw land menigmaal berust heeft in handen van geleerden, die volhielden dat zulke feiten behooren bij een gezonde en normale ont\vikkeIing der samenleving, en dat krachtig ingrijpen onvoorzichtig en onnooSig is. Hoever mag onze kritiek van de daden derregeering dan gaan? En wat mogen wij alien, leeken of deskun- digen, mannen of vrouwen, ingezetenen van Nederland, rechtens vergen dat de regeering voor ons doet? Een onredelijken eisch acht ik het niet, te vergen dat een landsbestuur de bewoners van het land in staat stelle op rechtvaardige wijze hun brood te verdienen De gelegenheid tot deze allereenvoudigste en natuur- lijkste functie bestaat thans nog niet. Eerlijk gewonnen bro(5d is in onze welbestuurde en ordelijke landen niet te krijgen. Wat zij die het eerlijk verdienen moeten het afstaan en leven in gebrek, en zij die het hebben, hebben het niet eerlijk verdient. Er is waarwachtig geen ontkennen of ontkomen aan. Ik weet wel, velen onzer zijn ijverig werkzaam, en doen hun best zoo nuttig en productief mogelijk te zijn, 2l6 WERK EN BROOD. naar hun aanleg. Sommigen die geen brood voortbren- gen, brengen hooger en edeler dingen voort. Zij hebben groote beteekenis in de samenleving, en verdienen zonder twijfel gevoed te worden en wel verzorgd. Maar met dat al krijgen zij het brood evenmin eerlijk. Het is niet de dankbaarheid van een hun eerend volk dat hen ontheft van de algemeene ph'cht om voor 't eigen levensonderhoud te zorgen. Het is bij geluk of bij ongeluk, door een samenstel van onrechtvaardigheden, door effecten en coupons, of door de gunst van anderen die niets doen, dat ze leven. De hard-werkende koopman of industrieel verbeeldt zich dat hij voor zijn brood werkt. Wat een illusie! Hij werkt voor 't goedkooper worden van katoentjes, voor 't meerder verbruik van spelden of rijwielen. Voor des koopmans brood werkt een dood-arme daglooner hier of daar, in Amerika, Rusland of Indie. En die stumper werkt niet alleen voor het brood van den rijken koopman of industrieel, maar nog voor zijn eigen scha- mel broodje tegelijk. Weten we dan niet meer wat wij zeggen, en leeft de mensch niet meer van brood? Voelt gij dezen last niet, tevredenen en voorzichtigen, die bang zijt voor gevaarlijke nieuwigheden, en voor den vreeselijken toekomststaat waarin ieder van staats- wege een staats-broodje thuis zal worden gestuurd? Ik leef in een ordelijke samenleving, en ik verlang mijn eersten, eenvoudigsten plecht te doen: te zorgen voor mijn brood. En zie ik kan niet. Ik moet gaan knoeien, en baantjes zoeken, en meedoen aan praktijken, wier onrecht mij dagelijks een ergernis is. Wie, dit alles wetende, kan zonder schrik en weerzin de vraag WERK EN BROOD. 21/ overwegen: wat zijn kinderen moeten worden? Mag ik dan van het landsbestuur niet eischen, dat zij dit land beter bestuurt? Maar dezen eisch zal men buitensporig vinden. Wat! in een land waar zooveel duizenden welgesteld zijn, en zich opgewerkt hebben van niets, staat daar voor u ook den weg niet open ? Een schrander en vlijtig mensch komt overal vooruit. En die gemoedsbezwaren zijn bespottelijk. Elkaar vliegen afvangen is het levensprincipe der natuur. De een zijn brood is den ander zijn dood. Schik u daarin, wees slim en doe mee, en je zult brood hebben, en boter er op. Goed, dan zal ik een andere snaar aanroeren, gij slimmen en voorzichtigen. Het landsbestuur moet zorgen voor onze veiligheid, Daarvan zijt gij alien wel overtuigd. Er moet politie zijn, en justitie, en een weerbaar leger, en dijken. Maar wie kan zich veih'g voelen in een land dat zijn eigen rijkdom uitput, en dat geen voedsel meer oplevert voor zijn bewonersf En wie kan zich veilig voelen in een samenleving^ wier materieel bestaan af hangt van een overgroote meer- derheid grove, onbeschaafde werkers die te kort komen, wien het allernoodigste wordt onthouden, wien zelfs de gelegenheid tot werken wordt ontnomen, en die toch alien wezens zijn van gelijken oorspronkelijken aanleg^ dus van gelijke macht als wij, die op hen terenf Bang zijt gij, niet waarf voor die socialisten, die werkeloozen, die werkstakers. Die grove, havelooze liguren maken u benauwd, en gij roept om veiligheid, om politie. Daar moet de staat w^l voor zorgen. 2l8 WERK EN BROOD. « Gij zijt bevreesd uw fraaie huizen en gemakkelijk leven, en uw comfort te verliezen, en ge zijt bangvoor dat ruwe deel der samenleving waar\^an gij afhangt. Maar zou het niet slimmer zijn, eenvoudig bezorgd te zijn om uw dagelijksch brood, en te zorgen dat dat behoorlijk voorhanden bleef? Roep dan daarom bij uw regeering. Dat zij zorge dat er gewerkt worde en dat er brood worde gemaakt. Een regeering, die niet met alle krachten zorgt voor de veiligheid van de inwoners van het land, verzaakt haar plicht. De veiligheid van elk volk berust op de productie der allereerste levensbehoeften. Het is de eerste en hoogste plicht van de regeering te zorgen dat deze productie voldoende en ook voor de naaste toekomst verzekerd is. Welk een samenleving, waarin men zulke waarheden met nadruk moet herhalen, met de kans ergernis en weerspraak te wekken, als door een brutale ketterij ! Waarin er iets als moed en vrij-geestigheid noodig is om zooiets te zeggeni Waarin de glans van nieuwheid en ge-avanceerdheid op zulk enorm gewone en oude beweringen ligt ! , Nu ja, men meent dit alles wel te weten. Het zijn immers al afgezaagde socialistische praatjes. Maar het »hoe€, dat is zoo eenvoudig niet. Als dit uitvoerbaar ware, dan haddefi immers die eminente staathuishoud- kundigen die wij bezitten het al lang gedaan? Hoor goed, wat gij hier zegt. Er wordt geklaagd over een steeds toenemend aantal werkeloozen en de productie der eerste levenbehoeften gaat achteruit. WERK EN BROOD. 2ig Er is dus, ondanks de eminentie onzer groote eco- nomen, geen middel te bedeaken om die arme menschen wonder werk brood te laten maken. Wij hebben op 't oogenblik een lief meisje van i6 jaren aan ons hoofd. Hoe zal men het aanleggen om •dit naar het schijnt schrandere en origineele kind hier- van te overtuigen? Geen werk, geen brood, het land vol woeste gronden ^n vol akkers die slecht bebouwd worden — en toch weten wijzen en geleerden voor die armen geen raad. Zou men niet wenschen dat zij voor een keer haar :goede opvoeding verloochent, en die geleerden uitlacht ? Maar ze zijn zoo dom niet, ze zijn maar bang. Die landbebouwing van rijkswegel Dat is het hellend vlak, •dat suit ons eer we 't weten in de toekomststaat van Bellamy. Dat is socialisme. Is dit niet kinderachtig ? Lijkt het niet op een kmd -dat geen koek lust uit een trommel met een verkeerd etiket er op, dat niet wil drinken uit een ander kroesje dan het gewend is ? Omdat eenmaal losgelaten mensch-beesten toen alle orde brak, in den tijd van fransche revolutie en com- mune, orgieen van bloed en vuur hebben aangericht, en omdat onbeduidende schrijvers die niets hadden dan wat .moedi en gezond verstand, saaie en bespottelijke toe- komst-fantasien hebben geknutseld — daarom weifelt nu een man van kennis en beschaving te doen wat Techtvaardig, verstandig, voorzichtig, onmiddelijk nood- ^wendig, en betrekkelijk hoogst eenvoudig isl >Maar« zegt men >zijt gij dan een econoom van ]professie, een staathuishoudkundige van 't vak? Hebt 220 WERK EN BROOD. gij wel eens over de practische bezwaren en gevolgen nagedacht.c Neen, ik ben geen staathuishoudkundige. En daar mag ik blij om zijn, i) want wie zou zich niet een beetje schamen voor zoo'n huishouden. Pa en ma leven er goed van, zwieren en brassen, zeven verhongerde, ver- waarloosde, uitgeteerde, verwilderde kinderen werken dag en nacht om mooie toiletjes voor mama te knippen en lekkere dineetjes voor papa te koken of loopen zonder arbeid leeg en zinken in alle kwaad. Aan zorg voor de toekomst, voor het dagelijksch brood wordt niet gedacht. Een lief huishouden, dat wel de groot- heid der huishoudkundigen schitterend doet uitkoment Twee derden van den arbeid wordt besteed aan noo- delooze, overbodige en vooral leelijke en goedkoope zaken, even gauw verkwist als gemaakt. En van wat er noodigs gemaakt wordt gaan twee derden weg aan een kleine minderheid die er niets voor deed. Dat noe- men ze economic f Denk, een economie, waarin arbeidzaamheid en sober- heid gestraft wordt met lager loon en harder werk. Dit teekent den toestand van wanorde wel op de vreeselijk- ste wijze. Zij die zich geheel van drank onthouden, zijn er volgens Londensche statistieken het slechtst aan toe. Want door hun grooter weerstands- en arbeids- vermogen kunnen zij scherper concurreeren en werken daarom langer tegen lager loon. Ze verlagen den loon- standaard en vergrooten de mis^re. i) Waarlijk niet om het gemis van kennis, zooals sommigen het uit- legden, Wie zou zich verheugen over onwetendheid ? Maar wie officieei de leiding heeft draagt het wicht der verantwoording. WERK EN BROOD. 221 Over de praktische bezwaren en de mogelijke gevol- gen behoeft men niet lang te peinzen om te weten dat zich moeielijkheden zullen voordoen. Maar als er een stinksloot voor mijn deur is, die mijn omgeving verpest en de gezondheid bedreigt, mag ik dan niet klagen en het bestuur om verbetering vra- gen, eer ik een oplossing geven kan van alle technische moeilijkheden die zich bij de verbetering zullen voordoen ? Maar wel kan ik aangeven welke beginselen moeten gevolgd worden, als verbetering duurzaam zal zijn. Men moet niet streven naar oogenblikkelijke tijdelijke verlichting maar naar diepgaande verbetering, die op zuiver inzicht in het wezen der wanorde berust. Men zal dan in het eerst misschien meer moeielijkheden ondervinden, maar op den duur, met volharding, ook beter slagen. Men kan dan niet fout gaan, al schijnen de bezwaren in 't eerst des te grooter. Het ligt voor de hand aan de hongerigen brood te geven, en aan de werklieden een of ander werk. Maar hulp zonder overleg is schijnbaar, palliatief, en verergert de kwaal. Zoo is domme weldadigheid. Het Romeinsche volk leed geen gebrek, want de Keizers deelden overvloed van graan uit. Maar dit was een van de werkdadigste middelen tot Rome's onder- gang. Het was geroofd goed, de landbouw verviel, het volk ontaardde, werd lui en gedemoraliseerd. Er is domme werkverschaffing. Napoleon liet de werkeloozen slooten graven en weer dicht gooien. Deze soort werkverschaffing, zonder acht geven op den aard van 't werk, is nog in zvvang. Nooit heeft ze op den duur gebaat. 222 WERK EN BROOD. Kan een eenvoudig mensch niet voelen dat zij niet baten kon? In de systemen van Saint-Simon, Louis Blanc en van vele anderen die pogingen tot verbetering ontwierpen^ scholen meestal deze of soortgelijke fouten. Nooit hield men zich strikt aan dit meest elementaire, beginsel' >dat elk mensch vrijheid moet gegeven wor- den om de eenvoudigste zaken tot eigen le- vens-onderhoud zelf te produceeren." Men miste bet doel, hetzij door een gejaagd verlan- gen om te snel te helpen, hetzij door een angstvallige vrees voor groot geldelijk verlies, hetzij door een nei- ging om alles ineens te veranderen naar een al te uit- gewerkt schema. Wat gedaan moet worden, moet volgen uit den nood, en rechtaf gaan, geleid door de zuiverste begrippen, zonder bekommering om kleine belangen of om gebeur- lijkheden in een verre toekomst die niemand kan pogen te berekenen. Het moet niet zijn een hulpmiddeltje, maar een nood- wendigheid, geleidelijk en onmiddelijk voortkomende uit duidelijke behoeften. Deze noodwendigheid en deze behoeften zijn nu gege- ven en voor elkeen duidelijk. Er moet werk zijn en er moet brood zijn en eerste levensbenoodigdheden. Het is dus de dringende, duidelijke en onontkoombare plicht der regeering te zof- gen dat wie werk zoekt het land kan be- bouwen. Hiermede doet zij niets meer dan waken voor de persoonlijke vrijheid en voor de vei- ligheid van het rijk. WERK EN BROOD. 225 Niets van toekomst-staten, of stelsels, of >ismen". i) .Wat een verre toekomst zai brengen, kunnen wij toch niet voorzien. Wij hebben te zorgen voor recht en orde, voor vrijheid en veiligheid van heden en morgen. Dit mogen wij eischen van een regeering die met onzen wil regeert en over onze middelen beschikt. 