Herinneringen uit de loopbaan van een Indisch officier
Het ras dier honden bl^ft onvermengd. Somtjjds gebeurt heteeh- ter dat een hond van edeler ras in de strikken van den een of an- deren kriek valt ; en 't was ten gevolge van zulk een ongeval , dat de jagthond van den ofBcier van gezondheid Bruinvisch , overigens een beschaafde intelligente hond , moeder werd van een drietal kriek- jes. Hnn geboorte kostte der mooder het leven. Ik belastte mg met de opvoeding van een jong, en noemde het »Eriek." 23 OBgeveer v^jf maanden oud , toonde Exiek reeds dat hg de goede ixoedanigliedeii sgner moeder ea de stoutheid zyns vaders be^t , want hij gaf doordaande blgken van moed , beleid en trouw. Ik kan oioao^l^k vergen dat de leaer zich nog zou herinHereB , dat ik te Samaraiig myn geweer verkocht om een* paard te konnen koopen , en toch was het zoo. Ik had daar moeten bgvoegen , dat de onde heer Bobert mg een ander vuurwapen had . toegezonden , door hem zelf uitgezockt en beproefd , en vergezeld van een aanbe- reling n^jner goede moeder »om er toch vooral voorzigtig medeom te gaan , en er zoo weinig mogelijk mede te schieten \"; daarenboven had ik mij nog een klewang en een korte lans aangescfaaffc. BehoorlfpE uitgerust , en vergezeM van Spyker , begaf ik m^ op een acht^middag naar het gebergte dat regt yoor het kampement lag. Yolgens het zeggen der inlanders , kwamen daar iederen avond tegen zons-ondergang de tjelleng's (wilde zwijiien) met troepen Tiit de rayjjnen en sleuven te voorschijn , om de nab^gelegen velden en tuinen te vemielen. Wg begayen ons daarom achter een katjang- pagger in hinderlaag , ten einde het wild onder het schot te krijgen. Kriek had ik aan een tali , en den l^j^ongen met de korte lans ge- wapend achter mg. De zon was bgna onder , en de bergkloof voor ons reeds verduis- terd door de schaduwen der naastb^gelegen heuveltoppen , toen Si- din mg door een teeken op de komst der tjeUengs opmerkzaam nu^kte. Weldra zag ik een paar groote zwijnen behoedzaam de kloof ver- laten , op twintig k dertig pa^sen door anderen gevolgd. Naar ge- lang de spits vooruitrukte op de glooging die naar de rgstyelden geleidde , kwamen er nieuwe troepen voor den dag ; z|j vormden als bet ware een kolonne op marsch , die met al de veiiigheidsmaat- regelen in de velddienst voorgeschreven , zich voorwaarts beweegft. Alleen scheen het mg toe , dat ieder volgend troepje jonger en kleiner was dan het voorgaande , en dat -de geheele kolonne een patriarchale^iiEffizilie uitmaakte , waarvan de ouderen met de noodige em^ en behoeilzaamheid yooraangingen , terwil de jongste telgen 8pelefla>».Jartel yolgden. r 24 De bet-^vergrootvader met zijne getrouwe ega waren tot opdrie- honderd passen van onze hinderlaag gekomen , toen z^ plotaeling halt hielden en pal bleven staan ; de voortroep hield eveneens op , het jongere gedacht mogt ook niet meer avanceren , terwijl de klein- ijjes weer terug in het ravijn huppelden. Had de spits onraad ge- roken , of deed zy sleclits een laatste verkenning ? De oogen van Kriek waren wjjd open gesperd en schoten stralen. Met groote moeite hield ik hem in bedwang , want hg had reeds zacht aangeslagen. Welligt hadden de fijne organen van den patriarch dien kreet opgevangen, en was hierop het teeken van alarm gegS' ven. Tien minnten stonden de tjellengs onbewegelijk en waren niet te onderscheiden van de rotsklompen , die hier en daar door den bo- dem staken ; tien minuten hield Kriek den blik onafgebroken op het wild gevestigd ; tien minuten lagen wij roerloos. Toen ging het weer voorwaarts nog honderd passen, totdat het geknal van twee geweerscho- ten eensklaps de avondstilte verbreekt. E^n patriarch valt , de ande- re geefb een schreeuw en trekt jjlings terug ; onder een luid en hon- derdmalen herhaald geknor en gebrom retireert de kolonne in schro- melgke wanorde ; de biggetjes begrgpen er niets van, zjjwillenwe- ten wat er toch gebeurd is , en stellen zich nog eenige oogenblikken roekeloos bloot , in weerwil van de alarmkreten van moeders en grootmoeders. Op het vallen onzer schoten is Kriek door Sidin losgelaten en vooruitgesneld. Wij zgn opgesprongen en beschouwen nu , onze geweren herladende , den stamvader van zoo veel tjellings , die hoe- wel dood , door z^jn grimmig gelaat en een pahn lange slagtanden nog ontzag inboezemt. Daar begint de bond aan te slaan ; nu en dan jankt hjj , alsof hi) in gevaar zit. Onmiddelljjk vlieg ik hem ter hulp , kom aan den voorsten , langwerpigen heuvel , die begroeid en vrjj steil is , maar ontdek spoedig dat ik den tjelhng daarniet volgen kan. Teoordeelen naar het geblaf van Kriek , beweegt hjj zich langzaam door het digte kreupelhout. ))Het zw^'n is steUig aangeschoten , zegt Spyker ; ik zal naar boven klauteren en hem beletten den rug over te gaan." 25 ))Goed; ik rolg onderlangs." Eei Hi^geit gelgk, dpriAgt Spyker naar boven en werkt zich met moeite door de struiken. ))Sidili ! vo% dien lieer ; d4^r , neem mjjn klewang ; kap waar het noodig is." »Al8 mgnheer het vergimt , verzoek ik bij mij&heer tiB mogen big van." ))Spoedig naar boven ; ik heb u hier niet noodig." »Ik wenscbte mgnheer thans niet te verlaten" »Ik ben al boven ," roept Spyker , dien ik uit het gezigt heb verloren. ))Opgepast nu !" Kriek laat zich weer hooren en geleidt onze schreden. HJ stoot een gil uit , en is daarna stil. Mgn bond is afgemaakt , dacht ik ; maar luister ! daar is beweging , hier moet het zwijn een open plek doorsn^den. Schier ademloos wacht ik eenige seconden het beest baant zich werkelgk een weg door de wilde slingerplanten daar ver- toont het zich , maar o ! verbazing ! Kriek hangt aan zjjn oor , wordt gteling^rd en gesleurd , maar laat niet los. Uit vrees van mjn bond te treffen , waag ik *t niet te schieten ; w61 klim ik de steile helling op om het zwijn met den klewang aan te vallen , whl roep ik m^n makker toe , maar deze schjjnt mij niet te verstaan. Langs de helling voortgaande , ditmaal door ligt kreupelhout, hoor ik een schot, efl op hetzelfde oogenblik een gekraak van brekende takken. Be hond blaft w6er ; regt op mg af komt het zwyn meer vallend dan loopend. ))A t i-a t i , 1 e w a n !" (voorrigtig , mgnheer) schreeuwt mjjn jongen , ))neem u in acht !" Ik zie hem , op drie passen beneden mg , zgn lana wegwerpen en met een sprong een boomtak omvatten. Een bamboeriet bidgt zich over mgn hoofd ; ik sla er de handen om en trek mjjne beenen omhoog , jtiist op het oogenblik dat het verwoede beest zich op mg stort. Mg loslaten , met getrokken kle- wang de helling afstormen , en mg blindelings op het zwjjn wer- n. 2 ' 26 pen , was het werk van een paar seconden. Ik lag er half over heen , toen het zich oprigtte , met het hoofd naar my sloeg en , hoewel dubbel gewond , mij een vyftigtal schreden voortsleurde. Ein- delijk gelukte het mij een been over zjjn rug te krggen en den kle- wang te kunnen gebruiken. Toen Spyker , die door dik en dun naar beneden gerend was , m^ had ingehaald , lag ik naast mijn prooi , Eriek bij m^ , het bloed van mijn arm likkende. ))^gt gij gewond ?" ))Ik geloof het niet ," stamelde ik , nog geheel buiten adem. ))Goddank 1 — een schoone jagt gehad, Robert ! 't gel^kt wel een kleinen rinoceros" en meteen ging hij op het zwijn zitten en liet zich een sigaar geven. Wjj vormden een schilderachtige groep , zooals wij daar op en om onze prooi gelegerd waren , om uit te rusten van de vermoege- nis. Het »oog van den den dag ," zooals de Javaan zegt , had zich gesloten ; met honderden traden de sterren uit de duistemis te voor- schijn , fonkelend en in de schoonste groeperingen. 't Was een dier heerlflke nachten, die alleen Java aan zgne bewoners schenkt. Onder aangename kout , gaven wy ons geheel aan het genot van al het schoone over. Treffend was de stille majesteit , die de na- tuur ten toon spreidde ; te treflfender nu zy volgde op de woeste jagt , waarby onze hartstogten in hevige beroering waren geweest. Met de grootste kalmte had Sidin intusschen hout gesprokkeld, en blies daama , met behulp van z^n tali-api , een vuurtje aan. Hadden wy , zonder Kriek , het spoor van den verwonden tjelleng verloren , zonder Sidin's waarschuwend voorbeeld ware ik waarschgn- 15 k het slagtoffer mjjner onvoorzigtigheid geworden. Ik herinnerde mij nu zgn. onwil om mij alleen te laten , en vroeg hem op vrien- deljjken toon naar de reden. ))Ik dien mijn meester ," was het antwoord. * »Gy dient mjj te gehoorzamen." ))Zoo is het , mynheer ! maar indien het zwjjn u had aangeval- len , waarvoor zou ik dan de lans dragen T »'t Is zeker , dat hg u zoo snel mogelyk narende /* voegde Spy- ker er by. 27 Daar was dus gehechtheid , zoo al geen trouw , in het gedrag van Sidin , wiens vuurtje begon aan te wakkeren. »Waarvoor dat vuur , Sidin ?" ))Voor de tggers , heer." ))De jongen heeft waarachtig geljjk ," riep Spyker opspringende. ))'t Is hoog tyd om op te breken. Maar ons wild T )) Sidin ! kunt gg koelies krjjgen T\ dik zal het beproeven in gindsche dessa ; ook d44ryoor heb ik vuor gemaakt , want zonder dat , zou niemand op dit uur de tjellengs willen halen." De knecht toonde meer overleg te bezitten dan de meester. Wij wilden Sidin de bezorging overlaten , en gaven hem yobnagt aan iederen drager een halven gulden te geven. Doch Sidin vroeg een 8 e r a t (brieQe) voor den loerah , want zonder p r e n t a h (bevel) , verklaarde hg , zou hy geen man krggen. Toen scheurde ik een stuk van een oMen brief af , en dat was genoeg. 's Anderen daags onthaalde ik het geheele gamizoen. — Spyker en ik joegen sedert dikwyls te zamen. Menig genotvol uur bragten wg door, dwalende in Java's schooite wildernissen ; het waren uren waarin w^ dubbel leefden, uren van inspanning, van ont- roering , van angst en gebrek soma ; maar tevens uren van ver- hoogd zingenot. Menige overwinning bragt ons in een opgewekte stemming , deed ons voldaan huiswaarts keeren en verdubbelde het genet der heerlgke rust. Dat ik nimmer ziek werd in Indig , ik dank het grootendeels aan de menigvuldige ligchaamsoefeningen waar- toe de jagtHefhebberg mg bragt ; zonder sterke prikkels komt men er zelden toe om zich , meer dan even noodzakeljk is , te bewegen. In het aJgemeen kan ik m^ne jeugdige makkers het jagen ten sterkste aanbevelen ; 't is een der beste middelen , zoowel om ter- reinkennis op te doen , als om te leeren zich gemakkelyk in de wil- dernis te bewegen , en zich gemeenzaam te maken met de hulpbron- nen tot ievensonderhoud , als anderzins. Het gebeurde meermalen dat ik mondvoorraad noch vuur bezat , als denachtmgoverviel; jazelfe dat ik geen plaats wist om veilig mgn hoofd neer te leggen , — en toch wist Sidin een avondmaal gereed te maken dat smaakte als ambrozyn. VI. Lessen in het Javftansch^ In een land te leven en de taal der inboorlingen niet te kennen , staat gelijk met er altjjd vreemdeling te bl^jven. TerstOTid b|j mgn vertrek van Samarang naar het binnenland had ik dit begrepen en het vaste voornemen opgevat om mg op het Javaansch toe te leg- gen. Tament , een ander academie-officier , de geestigste , vrol^kste kameraad der wereld , die altijd zong ak hy geen aardigheden ver- telde , Tament dacht even als ik en kwam met m^ oyereen om za- men te studeren. Eeeds had ik ondervonden dat het academie-Javaansch op Java volstrekt niet werd verstaan ; want rigtte ik eeooige boekwoorden tot een dessa-bewoner , dan keek hjj mg gansch versteld aan , en op welken toon ik mjjn volzia ook voordroeg , voor zong zelfs , — al- tjjd luidde het antwoord: »Jngg6, toe wan" (ja , mgnheer). Dat DJa" was doorgaans geen antwoord , en herhaalde ik nog eens m^ne vraag , dan was het : »Boten dengar" (ik begrgp a niet). Aanvankelyk hield ik de Bageleners voor buitengewoon domme schepsels , wien het »boten dengar" in den mond bestorven lag , om van - verdere toespraak verschoond te bljjven ; doch eindelgk begreep ik , dat , met oitzondering van het schrift , ouze voorbereidende stu- di^n geen de miaste waarde hadden. In de dessa Kretek , niet ver van Gombong , leefde in die dagen 29 een gepensionneerd officier, Mac'oly genaamd. Voor een blanke was het zeker nog al zonderling om in een dessa te gaan wonen , d. i. afgesneden van alle verkeer met Europeanen , zonder brievenpost , zonder nieuwsbladen , kortom alles negatief. Maar zoo geh^el blank was de man ook niet , en Europeaan was hy evenmin. Op Java ge- boren en getogen , had hg den militairen stand omhelsd , gedarende den Java-oorlog de epauletten , en op Sumatra de Willems-orde ver- worven. Op zes-en-dertig-jarigen leeftijd begreep hij zjne ongeschikt- heid voor den rang van hoofdofficier , nam zijn pensioen , en koos de dessa Kretek tot woonoord ; daar leefde hjj met zijne twee vrou- wen als een echte Javaan , onbezorgd , gelukkig. Zgne hoofdbe- zigheid was de jagt , en daarom had h^ zich ook in dezen hoek van de Ba^len gevestigd , waar het land woest was en bevolkt met allerlei wild gedierte. Mac'oly sprak liever Javaansch dan Hollandsch, at liever r^st met dingding (in de zon gedroogd vleesch) dan schildpadsoep met ossenhaas , gebruikte liever zijn vingers dan vork en lepel , rookte liever stinkende roko's (stroosigaren) dan geurige manilla's. Hij schuwde den Europeaan niet , maar zocht hem evenmin op. Hy sym- pathiseerde met den Javaan , dien hij aan zich boeide door zijne meerdere kennis , door zijn gemeenzamen omgang , door zijne vloei- jende taal , vooral bij het vertellen van allerlei geschiedenissen op oostersche wijze voorgedragen. Op z ij n beurt hoorde hjj met ge- not naar de ongeloofelyke vertelsels van den Javaan. Hij beheerschte hem door zjjne kleur , zijn maatschappelijken rang en door zijn moed. Want moedig was Mac'oly , de kalme jager , die alleen in de g 1 a- g a k (hoog rietgras) den tijger en den w a r a h (rinoceros) , in het bosch den banting (wilde stier) te gemoet. trad , en altijd als overwinnaar naar de dessa terugkeerde. Toen ik nu het Javaansch wilde leeren en de teg^nwoordigheid van den kapitein Mac'oly te Kretek vernam , ging ik derwaarts om kennis te maken. Hij ontving my zonder complimenten en onge- dwongen , oftchoon zijne geheele kleeding slechts in een sarong be- stond. Zgn bamboewoning was eenvoudig , ruimer dan die van den loerah en ook beter ingerigt ; ik kan haar het beste vergelyken bij 30 de woning van een klein Hoofd , doch zonder pandopo en zonder alon-alon. In een hoek stonden twee houten stoelen en een tafel; doch Mac'oly gebruikte ze nooit ; hjj verkoos den t i k a r (het matje) en de koele met kapok (boomwol) gevulde kussens van zijn baK- bali. Njahi (juffer) Mac'oly I zat met loshangend haar op een ande- re ball te borduren. Njahi Mac'oly II bewoonde een ander huis. Ik nam bij den kapitein plaats. Hij was een goed mensch , die Mac'oly ; hij had niet alleen de gelaatstrekken , maar ook den goedigen lach van den Javaan. Toen ik zijn hulp verzocht om de taal van het land te leeren ,- glimlach- te hij , en zeide dat ik altgd kon komen vragen , misschien b^ zich zelf denkende dat het mij wel spoedig vervelen zou. Hij had er ook niets tegen , dat ik hem nu en dan op de jagt vergezelde , op voorwaarde dat ik zonder gevolg ging. ' Njahi Mac'oly I had zich onderwijl door een jong meisje een bord laten brengen , met een blad toegedekt. Daarop maakte zij een wen- ding iliet het hgchaam , waardoor de beenen van de bali schoven , en de Meine voetjes van zelf in de geborduurde muilen te regt kwa- men. Zich oprigtende , trad zij naar onstoe, zette mij het bord voor, en zeide : ))Barangkalie toewah soeka makan pisang g r e n g" (welligt is mijnheer genegen eenige gebakken pisang te gebruiken). Terstond daarna ging zg weer naar hare zitplaats terug. Nu moet ik den lezer met twee zaken bekend maken. Eerstens , dat van de tallooze soorten pisang er slechts weinig ge- schikt zijn om gebak van te maken , doch dat de pisang-goren]g van de ware soort , door een knappe inlandsche vrouw toebereid , de »beignets de pomme h I'instar de Paris" in alle op- zigten overtrefb. Ten tweede , dat de javaansche vrouw 66n zwak met de hol- landsche huismoeder gemeen heeft , namelgk : veel te houden van menschen , die goed eten van hetgeen hun wordt voorgezet. Niet alleen dus omdat het gebak goed was , maar ook om aan de njahi het hof te maken , at ik met graagte. Ik had haar onder- steuning noodig , om mgn bezoek dikwijls te kunnen hervatten , dat was duidel^jk te zien ; en toen ik later bjjna dagelgks met mijn 31 zakboebje vol aanteekeningen en vragen naar Eretek wandelde , ontving njahi Mac'olj I m^ steeds zeer minzaam en loste menig Traagstuk op, als haar heer op de jagt was. Zonder familiegelieimen bekend te maken , kan ik van njahi Mac'oly n niet veel meer zeggen dan dat z j jonger , doch niet schooner was dan njahi Mac'olj I ; dat zij elkander haatten met al de kracht eener oostersche jalousie ; en dat ik eens getuige was van een tweegevecht , met toestemming van den meester in een binnenvertrek gehouden. Mac'oly lag adjigenaam gestemd op de bali-bali, en hoorde lag- chende naar het gek^f zijner echtgenooten , toen ik binnenkwam. 't Was eenige maanden na onze kennismaking , — men geneerde zich niet meer voor mg. Van kgven kwam het tot schelden, en daar Mac'oly er behagen m schepte en de dames aanhitste , ontaardde het schelden spoedig in schreeuwen. ))Ze moeten maar eens duelleren ," riep hjj. »Hier Koeroes !" Njahi I en njahi II kregen elk een stuk t j a b ^ (spaansche pe- per) , werden op zes passen van elkander geplaatst , en vielen op het kommando van x>h a n t a m" op elkander aan. Men moet een halve wildeman zijn om genoegen te vinden in een gevecht tusschen twee vrouwen ; ik althans hoop er geen tweede maal getuige van te zijn. Mac'oly evenwel beschouwde het als een grap , die hem opwekte , als een kluchtspel dat hem ontzettend deed lagchen. Hij volgde de verschillende momenten van den strijd met de belangstelling van een Spanjaard , die een stierengevecht bijwoont. Reeds bg den eersten aanval waren de haarknoopen losgegaan , de kleederen verscheurd , en poogden de strgdenden elkander met de tjab^ op de gevoeligste plaatsen te pijnigen. Van verdere omschrijving van dat tweegevecht verzoek ik vrien- deljk verschoond te mogen blijven ; ik moet echter verklaren dat ik aUe moeite had er met de behoorlijke kalmte bij te blijven zitten. Toen de strijd een kwartier geduurd had , en beide partjjen naar adem snakten , maakte Mac'oly er een einde aan , zeggende : »Zie zoo, dat zal de vrouwtjes goed doen. Ze hebben dat zoo nu en dan eens noodig ; nu kunnen ze weer drie maanden in vrede leven. >j VII. Een postdag In de binnenlanden. 't Waren aJtgd belangrjjke dageii voor de officieren te Grombong , als de postbode zjjn pakket kwam brengen. Doorgaans zaten wjj , al eeri uiir voor den tgd , in de societeit by elkander ; men bere- kende de kans van brieven te ontvangen , besprak den waarschgn- Ijjken inhoud reeds vooruit , overlegde soma wat men daarop zoude doen of antwoorden , . kortom , er heerschte dan een spanning , ge- lijk bij verliefden die reikhalzend naar tjjding van het beminde voor- werp uitzien. De societeit , zeide ik , was de algemeene verzamelplaats ; want er was inderdaad een societeit met een billard, een kastelein en een magazijn vol dranken. De societeit bestond uit een g^bouw ter grootte van een hoofdofficierswoning ; een gehuwd sergeant-majoor nam de betrekking van kastelein waar , terwijl het magazgn op gezamenlflke rekening van het noodige werd voorzien. De directie bestond uit verreweg het grootste gedeelte der officieren , en het aantal gewone leden uit de twee overblijvenden. Tot instandhou- ding dier inrigting rustte dus op ieder de zedelyke verpligting om ruime verteringen te maken , of althans de dranken voor huisselyk gebruik tegen een verhoogd tarief uit de societeit te nemen. Twee malen 's weeks zagen wy den bode in galop de laan opry- den , het pakket uit z^n lederen tasch te voorschyn brengen en het eerbiedig overgeven. Twee malen 's weeks werd byna ieder teleur- gesteld , want meestal waren het dienstbrieven. 33 't Gebeurde wel eena , als er waren die in langen tyd niets ont- vangen hadden , dat een onzer een brief gereed maakte en dien , bg het openen van het pakket , behendig tusschen de andere brie- ven stak. De vlieger ging wel niet altjjd op , maar vaak gaf bet aanleiding tot yermaak en zelfs tot feesten. Zoo ontving Da Crosta eens een brief van een rabbi uit Palestina , inhoudende een aanmaning om voortaan met meer naauwgezetheid de israelitiscbe feestdagen , en vooral het aanstaande loofhuttenfeest met luister te vieren. Da Crosta , wel voelende van welken kant de wind waaide, achtte zich evenwel verpligt ons den inhoud mede te deelen , en dien^lfden dag werd z^n huis met loof versierd en vierden w^ er ter zgner eere , een luisterryk feest. B^ een andere gelegenheid kreeg Meulemans een beurt. Karel Meulemans , in ^de wandeling Kareltje genoemd , was een verre neef van den kommandant van het leger. Op een inspectie had deze in het voorb^gaan der gelederen , op zgn gewonen nor- schen toon , de volgende merkwaardige woorden gesprokeu : »Gombong is geen plaats voor jou ; ik zal je overplaatsen." De generaal had gelyk ; want Meulemans was een jong officier, on- ervaren in de dienst , geen hoogvlieger en zwak van karakter. De weinige officieren der infanterie te Gombong geplaatst , waren dus blootgesteld aan het gevaar van meer verteringen te maken dan ban traktement toeliet , omdat zg dagelgks omgang hadden met de genie-officieren , die veel hooger traktementen en daarenboven nog toelagen genoten. Kareltje gevoelde dat wel , en was bl^jde met zgne toekomstige verplaatsing. Weken en maanden verliepen er evenwel, zonder dat er een overplaatsing kwam ; de merkwaardige woorden van neef den ^neraal verloren allengskens hunne waarde , en gaven zelfs aanlei- ding tot allerlei spottemgen. Eindelijk besloten wij om te doen 't geen de generaal verzuimde , en Kareltje over te plaatsen. Met een keurige bureauhand werd )>de plaatsing van Carolus Meulemans by het 7^ bataillon te Bata- via" in forma opgemaakt, behoorlyk van een onleesbare handteekening voorzien , met een zilveren gulden gestempeld, en te zgner tijd in n. 2* 34 het pakket geschoven. — Kareltje , die nimmer brieven kreeg en er ook nimmer een schreef , maar die toch altjjd bjj den aankomenden post present was , keek vreemd op , toen men z^n naam aflas en hem een brief in officieel formaat overreikte. ))Dat zal uwe overplaatsing z|jn !'' [riepen twee , drie stemmen. ))Niet verder gaan, voordat Kareltje eerst gezien heeft." Kareltje opende snel het convert , wierp een blik op het blad , sprak. ontroerd: ))bij het 7e bataillon te Batavia," en Hep zoo spoedig hjj kon de societeit uit. Waar liep Kareltje zoo glings heen ! Wei , naar Antje , naar zijne nonna ; wat was natuurl^ker ! Nonna Antje , het schoone , blanke Antje van Solo , was verrukt op bet vernemen der tgding van naar Batavia te zullen gaan , dat heerlijke Batavia , waarvan zij reeds zooveel gehoord had. Zij deelde het heugelgke nieuws mede aan njahi Stijger die juist thee bjj haar dronk ; deze vertelde het naar huis gaande aan de vrouw van den onderadjudant , en binnen een kwartier imrs wist geheel Gombong dat Kareltje naar Batavia was overgeplaatst. Toen Kareltje in de societeit terugkeerde , hadden de gedachten aan hetgeen hem thans te doen stond , zgne zinnen reeds half in de war gemaakt. Moest hij een publieke verkooping houden ? maar hjj bezat zoo -weinig , zijn inboedel was zoo luttel. ))Wat hebt ge wel te verkoopen?" vroeg er een. » Wat ik heb ? — wel , ^en vierkante tafel . . . ." ))Waaraan een poot ontbreekt." » . . . . en een ronde ; een mat '* »Half door de witte mieren opgegeten." » .... eenige stoelen . . . ." Daar stond hij. ))Nu , een ledikant toch ?" ))Ledekant ! neen , dat is van bamboe , een bali-bali." »Kassian ! heeft nonna Antje zelfs geen ledikant." » .... En dan nog een kast ," bezinde Kareltje zich met vreugde. Wij vonden het toch wel wat weinig , om daarvoor den assistent- resident , tevens vetidmneester , van Keboemen te ontbieden. ))Maak een loterij van uw inboedel," zeide van Goorik, ))veertig loten en tien gulden het lot." 35 »Top ," riepen alien , »dan krijgt ge er vierhonderd pop voor." Kareltje grinnikte van genoegen. Dadelgk werd er een lijst opgemaakt. Met behulp van eenig glaswerk en keukengereedschap kreeg men tien prijzen , en de ove- rige nummers aouden nieten zgn. ))Ik neenj tien loten." ))En ik twaalf." ))In een ommezien was de l^jst vol ; er werd geti'okken en ge- lagchen ; er werden op KareH^es gezondheid toasten ingesteld ; Karel- tje werd in triomf door de societeit gedragen en later onder goed geleide naar huis gebragt. Den volgenden morgen vond ieder zijn aandeel uit den inboedel bjj zich te huis bezorgd. Men ging naar Kareltje , om hem het voorbarige van die handelwijze onder het oog te brengen. Daar zat h^ in een ledig huis op zijne voUe kofPers , en nonna Antje zat ook al reisvaardig op de bali-bali. DMaar de militaire kommandant heeflj immers nog geen aanschrij- ving , en zal u zonder deze geen marschorder geven." ))Die aanschr^ving komt over twee dagen," antwoordde Kareltje, ))en zoo lang kan ik mg wel behelpen ; is niet , Antje ?" Antje vond het ook. Wg zagen elkander eens aan , en vonden dat de klucht lang ge- Qoeg had geduurd. »Zullen we den militair6n kommandant ook een brief moeten schrgven ?" vroeg ik. »Hoor eens , Kareltje , laat uwe meubels maar terughalen en pak de koffers uit. 't Is maar een koopje geweest." » Ja wel , gij wilt my n u een koopje geven ; hier zit de overplaatsing , m de kist." Natuurljjk gaf die verkeerde opvatting aanleiding tot een uxtbundig gelach , en ten slotte waren wij verpligt om Da Crosta , die zich opzetteljjk buiten spel had gehouden , op te dragen den man te be- daiden wat er van aan was. Officieel bij den militairen kommandant ontboden , werd het Ka- reWjje eerst duidelijk dat 14j een koopje had gehad , en kreeg nog een s an s-p r e u d r e toe, omdat hij zich zoo had laten beet nemen. VIII. Wat men in IndtS een koopje noemt Ook ik kreeg een beurt , doch het koopje kwam van hooger hand. ^ Voor dat ik verder ga, moet ik aanteekenen dat het woord ))koopje" in Indie een uitgestrekte beteekenis heeft. Niet alleen bedoeltmen daarmede een grap ten koste van een ander : maar ook iedere on- verwachte , onaangename gebeurtenis. Zelfs pleegt men in de ge- meenzame spreekwgze te zeggen , van iemand die bijv. zjjne vrouw heeffc verloren , ))dat hg een leeljk koopje heeft." Op een goeden dag had de postbode , behalve de welbekende le- deren brieventasch , nog een groot pakket op den Icnop van den 'zadel. Uit de tasch kwam o. a. een dienstbrief bevattende een besluit van het militair departement ; »dat voortaan de bezetting ))van Gombong als een op zich zelf staand garnizoen beschouwd, en »er een gamizoensraad van administrate zamengesteld zoude worden »uit de aanwezige officieren , met den luitenant Eobert als secretans. ))Verder dat er een raad van administratie der geniewerken moest » worden geconstitueerd , waarby eveneens de luitenant Eobert als »secretaris zoude fimgeren." Tot opheldering diene , dat tot nu toe het garnizoen van Gombong betaald , gekleed en gevoed was geworden door den betaalmeester van het naastbygelegen garnizoen te Kedong Kebo , en dat de gel- den voor de geniewerken door den eerst-aanwezenden ingenieur eenvoudig op weeklijsten waren verantwoord. My werd dus op eenmaal , zonder eenige voorbereiding , de be- 37 trekking van officier der militaire administratie opgedragen , waar- schgnlijk uit gebrek aan Jofficieren van dat wapen ! En ik — ik had nog nimmer mijn eigen traktement berekend , ik had geen de minste kennis van dat vak , en wat het slimste was , ik bezat zelfs geen administratie-reglement , ik had niemand in de nabyheid die m^ inlichtingen kon geven. Dat was een koopje ! Bg dienzelfden brief was een ordonnantie van betaling gevoegd van f 6,000 ten behoeve van het garnizoen , en een ander van f 10,000 voor de geniewerken ; in dat groote pakket , dat op den knop van den zadel had gebalanceerd , zaten circulaires van den hoofdintendant van af het jaar 1 820 geloof ik ; die er nog aan ont- braken , zouden mg achtereenvolgens op dezelfde wgze toegezonden worden ; ik zoude een voorraad gedrukte stukken ontvangen , cir- culaires van den onder-intendant , en ik weet niet wat al meer ! Ik kon er niet mede lagchen , en m^ne kameraden , die de belangrgkheid der opdragt in haren geheelen omvang begrepen , lachten er evenmin om , maar vonden het »een erg koopje." De nieuwbenoemde president van den raad zeide , dat erdadeljk geld noodig zou zijn en ik dus maar spoedig de ordonnanties aan de kas te Keboemen ter inwissehng moest aanbieden ; de verantwoor- ding zou lat^ van zelve te regt komen. Den anderen morgen om 4 ure zat ik in den zadel, vergezeld van een europeesch onderofficier (op een gladakpaard) en vier gewa- pende Afrikanen. Te Karang-Anjer , yijf palen van Gombong reed ik-alleen vodruit , en gaf den sergeant last mjj bjj den assistent-re- sident te Keboemen op te zoeken. Lan^ den geheelen weg ont- moette ik Javanen , die zich naar den patssar te Karang-Anjer be- gaven; nu eens een geheele familie , man, vrouw en kinderen , netjes aangekleed en welgemoed ; dan weder een aantal mannen , die op een trippeldrafle hunne lasten droegen ; doch hoe klein of hoe groot het ge^elschap ook was , altijd ging het als de ganzen achter elkander. Daar men nu , op die wijze marcherende , elkan- der moeijeljjk kon verstaan , vooral door het ophoudelyk gekraak der p i k 1 a n's (draagstokken) , werd er steeds luid gesproken. Zag men my aankomen , dan hield het gesprek op, dan week men uit 38 naar den kant van den weg , en zette zich op de hurken neder ; de vrouw , als zy jong was , met het gelaat afgewend ; de man met den t o e d 6 e n (het hoofddeksel) in de hand. Er war^n nog* be- leefder lieden , die door een der openingen van het djjkje , dat regts en links . den weg afbakent , naar het karbouwenpad gingen , om zich daar neer te zettQn. Gewone Javanen te paard stegen af , en gingen met den toom in de hand zitten ; kleine Hoofden, loerah*s , of bekel's , bepaalden zich tot een buiging en het achteruit trekken van een been , als zij naast hun paard stonden ; en aanzienljjke Hoofden hidden hunne paarden slechts in , bleven in den zadel en bogen diep. Daar kwam een heer met een wit pak in Snellen telgang s^hter mjj oprijden ; hg hield , ter hoogte van mjn paard gekomen , het zjjne met een ruk in , klopte het moedig en snuivend dier , dat den staart in een regte Ijjn met den rug droeg , bedarend op den hals en groette beleefd : »Morgen , meheer !? ' »Goeden morgen," antwoordde ik ; ))dat is een flink paard , xnijn- ' heer ! is dat een Javanees ?" »0 ! een sterke paard ; ik koop het voor negentig gulden maar , van den kliwon ; niet veel , hh ?" I ))Neen , dat is stellig niet veel." ♦ ))Ik heb nog drie zoo; allemaal sterke paard. Misschien wilm^'n- heer zien ; hier is de huis van mgn." De bruine vreemdeling wees op een nette indigofabriek die aan den weg lag; en daar m^ juist in de gedachte kwam dat, by de vermeerdering m^ner bezigheden , m^ eerlang wel een tweede paard *• . . . . - .. te pas zou komen , nam ik de uitnoodiging aan. W^ sloegen du8 links af , en toen er op het geroep van den meester toch geen be- diende kwam , bragten w^ zelven onze paarden , om het huis heen , naar den stal. Frederik Heim — zoo heette de sinjo — had inderdaad goede paardjes en was ook wel genegen er een van te verkoopen , maar kwam nog zoo spoedig niet met een prys voor den dag. Eerst moest ik hem de eer aandoen een kop koffij te gebruiken. Ik nam dus een oogenblik plaats in de achtergalerg. 39 »U is zeker ambtenaar by de cultures?" » Ambtenaar cultures , ja ; opzdener der indigo 3**® klasse ; maar zeventig gulden ())traktement in de maand" moest ik er by den- ken) ; toch beter ak op de kantoor." »Zoo ! maakt gy thans meer promotie." x>Premo8ie 1 neen ! — maar de resident niets als de heele dag vloeken en bulderen aan mij , die niet te pas komt." )!>Inderdaad ! dat is al heel onfat^oenlijk." » Ja , onfatsoenlyk. — *• Laatst hy komt op de kantoor en op de beleedigendste wijzen bezigde : ))wie is gy ?" »Dat zou ik my ook niet laten zeggen ," Viel ik hem lagchend in de rede ; want de sierlyke taal , waarin de man zich trachtte uit te drukken, werkte verschrikkelyk op myn lachspieren. Er volgde toen een geheele geschiedenis van de verhouding tus- schen Frederik Heim en den resident, waaruit het mij bleek dat de eerste veel gevoel van eer bezat, en de laatste dit weinig eer- biedigde. Heim kon zelfs niet goed overweg met zyn collega's , die z^jn superioriteit niet wilden aannemen , ofschoon hy te ^Batavia klerk op de secretarie was geweest. Toen hy eens een collega den mond had willen stoppen met te zeggen : »Ikke klei^ op de secretarie van den gouvemeur-geraal !" had deze geantwoord: » Ja , maar van het achterste gedeelte van den gouvemeur-gene- raal" (klerk van den laagsten rang). Frederik Heim belooTde my 's anderen daags te Gombong op te zoeken , om over den koopprys van het paard te spreken ; en toen ik in galop van zyn erf reed , hoorde ik hem nog roepen : )!>Kom eens by my aan , als u voorby bent." IX. Waarom de waringin een heilige boom is. Keboemen , de residentie van den assistent-resident , is een groote plaats , gelegen aan een breede rivier , die men in gewone tyden met een pont oversteekt , in drooge tgden te voet doorwaadt , maar die in den regenmousson dikwijls niet is over te komen. AIs ik zeg , een groote plaats , dan beteekent dit niet dat er veel huizen staan en veel inwoners zjjn ; maar dan wil dat alleen, zeg- gen , dat Keboemen zeer uitgestrekt is. Een plaats van gelgke op- pervlakte , zou in Europa twintig a dertig duizen zielen bevatten. Het eigenaardige van de residentie's in de binnenlanden is J dat zg rjjk zijn aan ruime pleinen en breede wegen , en dat de woningen wijd en zgd verspreid liggen. Voor het huis van den assistent-re- sident lag een groot plein , waarop zich niets anders bevond dan een hooge vlaggestok , die nagenoeg als de bezaansmast van een barkschip of schoener was opgetuigd. Om dat plein Hepen breede wegen met kanarieboomen beplant ; aan de regterz^de zag men de helder gewitte , lage , steenen paalmuurtjes , die de buitenste afechei- ding van het verblgf des regents uitmaakten. Die muurtjes moes- ten meer tot versiering van de vorstelgke woning dienen , dan tot afsluiting of beveiliging ; want de ruime , tien ellen breede opening* was zonder poort of sluithek , en in plaats van wachters , bewaakten slechts twee schoone waringin-boomen den toegang. Een v^fkigtal passen verder [stond weder een dergel^k opengewerkt mmirtje met twee boomen , en daarachter nog een derde afscheiding. Dan eerst 4i Irvram men op de alon-alon , het plein v<5<5r de jmndopo der woning. Volgde men den grooten weg , waar langs de villa's — deels steenen , deels bamboezen — van de voomaamste ingezetenen wa- ren gelegen , en sloeg men vervolgens regts af , dan kwam men op den beroemden passar ; beroemd door den overouden , ontzagver- wekkenden waringin-boom , die den uitgestrekten passar geheel overgKihaduwde. Wei moest men aandachtig gemaakt worden op de plaatsing der stammen , die als stutten midden onder de takken staan; w^l moest men het oog vorschend naar boven slaan om op te merken hoe de takken , onderling verbonden , een geheel uitma- ken, — men zou zich anders in een bosch wanen. Verwondert het u nog , dat de Javaan ^den waringin heilig noemt ? Als iets , dat eeuwig leeft , niet heilig is , wat zal hij dan heilig noemen ! In de vereering van de kracht der natuur , hier zoo zigtbaar en aangrijpend , is meer schoons , meer verhevens , meer godsdienstigs , dan in den eerbied , waarmede sommige zoogenaamde Christenen oude lappen en knoken vereeren. De groote hemelligchamen , die den Javaan warmte en licht , voedsel en drank , arbeid en rust , dood en leven aanbrengen , die moussons regelen , den dag van den nacht scheiden , en de gedaante van den aardbodem wijzigen , — hg ziet ze , bewondert ze , aan- bidt ze misschien ; maar zij zijn te ver van hem , te hoog , te on- begr^pelgk voor hem. De kracht die de aardkorst doet schudden , splijten , ophefFen en ineenzinken , — hg vreest ze , maar hy ziet ze niet. De krachten die het graniet , de metalen , de steenkolen vorm- den , — 14j eerbiedigt ze , maar hij kent ze niet. Maar de waringin ! daar staat hij , de stomme getuige van eeuwen ; daar staat hij , nog even onwrikbaar , nog trotscher , schooner en schaduwrijker dan de vader van den inlander , en diens vader , en de vader diens vaders hem heeft zien staan. En reeds in de vroegste dagen der wereld stond die waringin daar, toen er overheerschers van het vaste land van Azie overkwa- men en hem den god Brama deden aanbidden , en hem groote tempels van harde riviersteenen lieten bouwen, ter eere van dien God, 42 Beeds voor eeuwen wierpen de rijstdieQes zich met groote z^ver- men in zgn loof , toen de god Brama voor dien van Mahomed plaats moest maken ; toen magtige sulthans den gzeren scepter over het zwakke volk zwaaiden , en feesten gaven waarbij duizend na^kte vrouwen tegel^jk voor de t^'gers werden geworpen. Voor eeuwen kuste de zachte landwind reeds elken avond de geelgroene , nieuwe loten van den ouden boom , als de arme Javaan zuchtend zgn vracht opnam , om die honderd en meer palen ver te torschen tot in den kraton , en die aan de voeten des Soesoehoenan's neSr te leggen als bljk van ongeveinsde hulde aan het menschel^k geweld. En toen de blanke menschen uit het verre westen zich op Java's kusten vestigden , — toen hoorde de waringin zwggend de wonder- l^ke verhalen aan , die van hen op den passar verteld werden. £n toen die blanken magtiger bleken te zjjn dan de magtige javaansche vorsten , en z^* allengskens in de binnenlanden doordrongen, — toen wierp de waringin rustig weder nieuwe wortelranken naar omlaag , en hechtte zich nog vaster in den bodem. Onder het groene dak van den bescheiden waringin werden de krissen en klewangs gewet , toen Dipo Negoro den heiHgen ver- delgingskrgg predikte en de Javanen te wapen riep. De waringinstammen trilden van de vreugdekreten des volks , — toen digt nabij Keboemen een kolonne der blanken verslagen was. En rustig en kalm beschouwt thans de waringin het goede , dat uit zoo veel ellende is voortgesproten ; rustig en kalm groeit h^j voort , in afwachting van telegraafdraden , spoorwegen en vrgen arbeid ! X. Een controleur die zich voelt. Onder de galerjj van het bureau van den assistent-resident zat een oepas (oppasser der politie) zich te vermegen met nu en dan de asch van de tali-api te slaan en verder met zijn toonen tespelen. Mijn komst deed hem oprgzen. Of mijnheer de assistent-resident op het bureau was? Neen, mynheer was er niet ; mijnheer was in den landraad. Waar wordt die landraad gehouden? Aan het paleis van den toewan Adipati. Bevond er zich geen controleur om den assistent-resident zoolang te vervangen? Er was een controteur , doch hij woonde aan den grooten weg. Mijnheer de controleur ontving mij in de achtergalerg , waar h^ tegenover zijn vrouw zat te ontbgten. Hg maakte vele excuses ; of het was over de leelijkheid van zgn vrouw , of omdat hij ohtbeet — ik weet het niet regt. Mijnheer de controleur scheen veel te houden van excuses te maken. Ik geloof dat mynheer de controleur excuses voor het nee plus ultra van beschaving hield. Beleefdheidsuitdrukkingen behooren tot de fijne vormen van het javaansch verkeer ; mijnheer de controleur , gewoon met fatsoenlgke Javanen om te gaan , bragt die uitdrukkingen over in de hoUand- sche taal. Als de eenige blanke in zijn afdeeling , gevoelde mijnheer de con- troleur bjzonder zijn waarde , en sprak op een eigenaardigen toon 44 tot inlandsche kinderen en Javanen ; kwam hjj nu enkele malen in gezelschap van landgenooten , dan voelde hy zich gedwongen , niet op zgn plaats , en trachtte dit te verbergen achter een gemaaktheid in bonding en taal , en een stortvloed van excuses. Op de ontbgttafel stonden sardgntjes , koude tong , raauwe ham , eijercn en brood ; — mijnheer de controlenr maakte wel zgn excu- ses dat hg mg niets and^s kon aanbieden. Dc had plaats genomen op een gemakkelijken Amerikaanschen stoel, — mijnheer den controleur deed het innig leed dat ik niet den stoel genomen had , die daar naast stond. Mevrouw was gekleed in een hagelwitte morgenkabaai met fijne strooken , waarvan de mouwen met een dozgn diamanten knoopjes aan het handgewricht waren vastgemaakt ; bovendien zal het half acht in den oohtend geweest zgn ; — maar mgnheer de controleur moest wel zijne excuses maken dat mevrouw mg zoo in neglige ont- ving. Toen ik hem de reden van mgn bezoek bekend maakte , vroeg hij er nog eens — en ditmaal bijzonder veel — excuses voor, dat niet hij , maar de resident kassier was. En toen hij verpligt was mg mede te deelen , dat hg een inspectie- toer moest maken door een zeker aantal dessa's van zgn afdeeling , — toen werd ik overstort door een wolkbreuk van excuses. 