Bijdragen tot de taal-, land- en volkenkunde
oe Tl Vi er we gin geaeliinht; ‘au’ trakkivkt ain jeden: seine ¥ ENGE Wendt: de Sankinteertvediin WE gp erg ag sieht man häufig in derselben Hütte die Weiber s Haaren herumzerren, oder mit Peuerbindon sich da P wührend die Minner sich mit den Hauern oft g ‘) Kappler, een Duitscher uit Wurtemberg, overleed aldaar in : ]. SURINAME'S OORSPRONKELIJKE BEVOLKING. 5038 beibringen, total betrunken bewusstlos auf dem Boden liegen, und andere weniger benebelte in der Hängematte liegend ein Lied auf der Flöte herheulen. Zu dem entsprechenden Lärm und Geschrei in der Hütte, wo das Saufgelage stattfindet, kommt noch das Geheul der Kinder, das Gekreisch und Winseln der Papageien und Hunde, die von einer Keke der Hütte in die andere fliichten, so dass der Aufenthalt auf einem Indianendorf zur Zeit des Trink- gelages für den nüchternen Europiier eine Höllenplage sein muss, denon so stille und wenig sprechend der Indian im nüchternen Zustande ist, so krakeelend und zornsüchtig ist er im Rausche, Injurien und Schläge, die in der Trunkenheit vorfallen, werden, wenn sie auch noch so arger Art sind, nachher nicht mehr gerächt und bleiben vergessen. Bs genügt dafür die einfache Entschuldigung: vlch war betrunken.» XV. De huwelijken der [ndianen vorderen weinig omslag. De jonge- lieden zijn tamelijk vrij in hunne keuze. Ben aangeboden geschenk geldt voor de aanvraag, en wordt deze door de toestemming van de ouders der bruid gevolgd, dan is het huwelijk gesloten. Bene hut wordt opgebouwd tot eerste getuige van lief en leed en het huwelijk door een drinkgelag bezegeld. Hoe profaan dit zegel ook zij, het neemt niet weg, dat het een soort huwelijkscontract be- vestigt. En wij zouden, niettegenstaande de onbestendigheid , welke den Indiaan eigen is, toch niet gaarne de mogelijkheid loochenen dat dit contract, vooral bij de Arrowakken, in sommige gevallen zich tot den dood uitstrekt en bijgevolg overeenkomstig is met de natuurwet. Niet zelden is het daarom een raadsel, of hunne bloed- verwantschap uit een voor hen wettige of niet wettige verbintenis is ontstaan. Vele Arrowakken beweren dat zij hunne vrouwen nemen „tot aan den dood. Zij meenen ook dat twee vrouwen te hebben ongeoorloofd is, ofschoon sommigen toch een tweede nemen. Vrouwen, die zich aan ontrouw schuldig maken, worden bij hen gegeeseld. Neven en nichten van moederszijde trouwen bij de Arrowakken nie! met elkander, wel die van vaderszijde. Bij de Caraïben trouwen ze in beide gevallen. De jonge man verhuist gewoonlijk naar het dorp van zijn schoon- wee dien hij dan als zijnen meester erkent en voor wien hij bij legenh id ook arbeidt, echter zonder ooit ook maar eenigszins zijne I. SURINAME Ss OORSPRONKELIJKE BEVOLKING. 505 XVI. Bij uitstek voorspoedig zijn bij hen de geboorten. Alles loopt in een half uur ten einde. Misvormde, kreupele kinderen vindt men nooit bij Indianen. Kappler meent, dat zij dezulken waar ze geboren worden reeds aanstonds van kant zouden maken. Hij staat met dit gevoelen niet alleen; het schijnt dat zulks te doen bij velen vroeger zelfs gebruik was, Zelve hebben wij iemand ontmoet, die beweerde dat zij als wicht door hare moeder op “t water gezet, doch door de barmhartigheid eener andere Indiaansche vrouw van een wissen dood gered was. Bekend genoeg is het, dat vele stammen in Guiana het als een groote schande beschouwden, wanneer eene moeder tweelingen ter wereld bracht. De andere vrouwen, niet denkende dat ook haar iets dergelijks kon overkomen, gingen dan niet zelden naar deze toe om haar gezamenlijk te bespotten: nu zien we, zoo luidde het dan, dat ge tot het muizenras behoort, die hare jongen paar aan paar voortbrengen. Die spot, bitter in zichzelf, was daarbij schrikkelijk in zijne gevolgen. Bene moeder, verlost van het eerste, en nog in afwachting van een tweede kind haastte zich dan zon spoedig mogelijk het eerste te begraven om zich voor de spotternij harer vriendinnen te vrijwaren en voor den blaam van ontrouw. Want in de opvatting van den man, kon dit aan niet anders dan aan outrouw worden toegeschreven | Schrijvers over de Surinaamsche Indianen zeggen aldus: bij geboorte van tweelingen moet er één gedood worden. Men zet ieder in een mandje op het water, en wie het eerste zinkt, verdrinkt! ') Zonder mogelijke misdaden uit te sluiten, moeten wij, om de eer te wreken onzer tegenwoordig levende Indianen, verklaren , dat van de boven beschreven gruwelen bij hen geene sprake is. Met het water, waarop en waarin de Indiaan zulk aanzienlijk deel van zijn leven slijt, gaat het pas geboren wicht, in gezelschap van zijne moeder, aanstonds kennis maken. *) 1) Vergelijk Prins Roland Bonaparte, Habitants de Surinam. blz. 56. *) Wat het wasschen der pasgeborenen in de rivier aangaat, dit is onjuist ten opzichte der Arrowakken. Ook houden zich hunne vrouwen een viertal weken na de bevalling stil en verrichten geen zwaar werk. Wellicht dat de bij dezen stam nog levende vooroordeelen, haar terughouden van te doen als de Caraïben; want omtrent het water bestaan vele vooroordeelen; b.v. als men schildpadbloed in de rivier stort, dan wordt deze boos en begint af te spoelen. I, SURINAME’S OORSPRONKELIJKE BEVOLKING. 507 Coerpabobreek, ') Caraubitadoe of Caraufánono, dat eigenlijk savannahonger beduidt, Tjochánano en Beswano, vier familiege- slachten die nog bestaan. Andere zijn uitgestorven zooals de Orichí- nanó en Caboeléfedoenoe, welke laatsten vóór alle anderen stierven. De Oreobitanó zijn volgens de Arrowakken afstammelingen in rechte lijn van de watergodin. Het spreekt van zelf dat deze soort namen voor een groot deel thans door christelijke verdrongen zijn. Zelfs kennen de meeste Indianen deze oude benamingen niet eens meer. XVIL. Nu we toch bezig zijn met het doopen, willen we hierbij een lijstje voegen van namen door de Arrowakken aan plaatsen en rivieren gegeven. Berbice heet in het Arrowaksch Burribisi d. w.z.: gij geeft den naam, een ander neemt dien. Demerara, Arr. Dimilali — onaangename geur van het ewrare of pijlvergift (verg. hiervóór blz, 481, noot 1). Orinoco, Arr. Oelinoko = de plaats der vrouw. Anderen verklaren dit woord aldus: Orinoco = Orinaco = slangestaart. Essequebo, Arr. Dissikibo = stook- of kookplaats. Commewijne, Arr. Camaoni = Buffelrivier. Cottica, Arr. Kwatika — Krabbenrivier. Coeroepina, Arr. Kolobina = geneesmiddel voor onze knieën, *) Tawajecoere, Arr. Awaleboja = Kreek der wuterhonden. Para, Arr. Balla = hagel, kogel. Suriname, Arr. Soelinamá — woonplaats van het opperhoofd Soe/: eigenlijk Soeli en die met hem, zooals in ‘t negerengelsch bv. Broos- kondre enz. *) Soeli zelf ontleende zijnen naam aan eenen aldus ge- noemden rooden vogel. Paramaribo noemen de Arrowakken Simarado, samensmelting van simara, pijl en dbo boog, misschien naar aanleiding van het ') Daar kan toe behoort hebben kapitein Albert, dien Prins Roland Bona- parte, sprekende van den Indiaan Colhee, in 1882 te Amsterdam overleden, in dezer voege betitelt. „Il (Colhee) était fils du prince Albert de Koerbábo, ancien chef des Arrowaks, si aimé par sa bonté.” Blz. 66. Wij betwijfelen of ,aimé” er wel bij hoort. 5) Wellicht dat de oude Indianen de Coeroepine voor eene uitmuntende badplaats hielden, waar men slechts tot de knieën in "t frissche water komt. *) En niet Surinam = Surrey-ham! Verg. P. M. Netacher’s ,Geschiedenis van de koloniën Essequebo, Demerary en Berbice",'s Gravenhage 1888, p, 84 en 334. Rep. I. SURINAME's OORSPRONKELIJKE BEVOLKING. 509 om den duivel te eeren, ze toch vastelijk aan dezen laatste gelooven en zeer voor hem beducht zijn. Ook gelooven zij dat de ziel niet met het lichaam sterft. Daarom geven zij den doode levensmiddelen, boog en pijl mede in ‘t graf. Hij mocht anders, niet in staat zijnde zich zelven te onderhouden in de andere wereld, eens hier terug- komen om de levenden te kwellen! Dat houden alle Indianen, en het is zeer geschikt om hen daardoor tot de kennis te brengen van den waren God. De maan noemen en vereeren zij als hunne moeder. Bij maans- verduistering loopen zij de hutten uit, roepen, weeklagen en schieten in de lucht ten einde hunne moeder te verdedigen tegen de honden die haar verscheuren willen. De donder wordt volgens hen verwekt door de zielen hunner vijanden, die zieh hierdoor op hen willen wreken. Allen zijn geneigd de toekomst te onderzoeken. 't Gezang der vogels, de veranderingen aan de boomen, de geluiden van sommige dieren worden tot dit einde geraadpleegd. Ze meenen alzoo eenige voorkennis te kunnen verwerven van ongelukken die hen bedreigen. Dit alles kunnen wij bijna letterlijk ook van onze Indianen zeggen. Wij kennen er eenen , die bij een verschrikkelijk onweder zijn snaphaan laadde en vol verontwaardiging tegen den bliksem invuurde, in de meening, dat de ziel zijner overledene zuster die schrikkelijke onweders veroorzaakte. Zijn geweer sprong in duizend stukken, evenwel zonder hem letsel te veroorzaken. Muratori spreekt verder over het begin van een geloof aan God, zooals dit gevonden werd bij de slechtste soort Indianen, aanbidders van duivels en afgoden, gelijk hij het noemde. Hunne over- levering zeide, dat eertijds een schoone dame zonder medewerking van eenig man ontvangen en een kind ter wereld gebracht had; een allerschoonst kind! Toen dit kind groot geworden was, ver- baasde het de wereld door zijne deugden en wonderen. Op zekeren dag verhief hij zich, ten aanschouwe van eene groote menigte leerlingen, die hem volgden, in de lucht en veranderde daar in de zon, die boven onze hoofden schittert. Waarachtig, zoo de afstand maar niet zoo groot was, dan zouden we zijne gelaatstrekken nu nog in de zon kunnen waarnemen. Toch, de zon aanbidden ze niet, Ze houden er drie goden op na en eene godin, die de vrouw is van den eersten en de moeder van den tweeden god. Als de Indianen aan ’t drinken zijn, komen bij wijlen de goden hen ver- rassen. Een groot geraas meldt hunne komst. Alle vermakelijkheid I. SURINAME’S OORSPRONKELIJKE BEVOLKING. 511 het is de zielen van alle vlekken te zuiveren, welke haar van het leven aankleven. Ware iemand minder eerbiedig jegens deze godheid, dan wordt hij eenvoudig in de rivier geworpen om te vergaan. Men komt eindelijk in ’t paradijs. Een armzalig paradijs, waar de genoegens weinig aantrekkelijks hebben! Men vindt er slechts gomme, honing en visch, en daarmee moeten de Indiaansche zieltjes zich tevreden stellen ! Het vervolg zal doen zien dat het geloof der Surinaamsche Indianen met het hier beschrevene analogie heeft, althans als men de oplichterij van den kant der opperhoofden wegdenkt, Onze Indianen gelooven aan een God, Schepper van het heelal, Looner van het goed en Straffer van het kwaad, dus in een per- soonlijken God, hoe dwaas zij zich dezen ook voorstellen en niet zelden met den een of anderen god uit de fabelleer of met onder- geschikte goede of kwade geesten verwarren. Het doen aanleeren der geopenbaarde waarheden van deze soort door Indianen heeft ons nooit de minste moeilijkheid opgeleverd. De Arrowakken noemen God Adaëk en erkennen in Hem de goed- heid; dat de Caraïben God, dien zij, Zamoesi of Kapoe-Tamoesi, senex coeli, noemen, alleen als oorzaak van het kwaad zouden be- schouwen, is ons nooit gebleken. Wel echter dat de Indianen in *t algemeen het als de volle kwijting van hunnen plicht jegens God beschouwen, zoo zij hem erkennen als bevrijder van het kwaad. In dezen zin meenen wij Kappler te moeten verklaren, als hij, na gezegd te hebben, dat hij de Indianen nooit naar hunne be- grippen van godsdienst polste, het volgende ter neder schrijft (p. 242): »De Caraïben houden er een boozen geest op na, door hen Jawahu geheeten. Dezen schrijven zij ziekten, misgewas, met een woord alle kwaad toe, wat hen overkomt.» Hunne idée over loon en straf moge het volgend verklaren: Een Caraïbisch meisje, dat aan hallucinaties lijdende was, be- weerde voor al hare stamgenooten dat zij den hemel en de hel gezien en in beide plaatsen Indianen had aangetroffen, Hare ingebeelde visioenen maakten op haar zulk een indruk dat zij van een ongeoorloofden minnehandel afzag. Steeds ging zij voort met allen te vermanen de veelwijverij, de dronkenschap en het piaaien vaarwel te zeggen, Haar woord maakte diepen indruk. Zoo meende ook een der opperhoofden zijn overleden zoon dagelijks te hooren roepen: het piaaien heeft mij gedood! met het gevolg dat hij _ AN nh, zl led vavahak hals ks en i is LM : _~ gn « ie ho zelven Kroaten de el niet pe wien zou het verwonderen?, bezweken ze v er toch binnen. Als ze er binnen kwamen ds Romttene: want met het nog sterfelijk oog ka Ean wand dor ES done, semble-t-il, à un principe qui survit à la mort; mais, à cet té fe leurs idées ent de précision.” I. SURINAME s OORSPRONKELIJKE BEVOLKING. 513 gezien worden.. God was niettemin dan nog zoo goed, dat hij de Indianen die binnengedrongen waren en nog terag moesten, weder tot een nieuw leven verwekte. Iets over de geestelijke natuur der Godheid. Als God in den beginne zoo tot de menschen afdaalde, dan raakte hij geen grond: Hij zweefde dus. Betasten vermochten zij Hem niet, even- min als Hem te aanschouwen. Hij was dus waarneembaar, maar op eene wijze, die niet verklaard kan worden. Zij heetten Hem Haliwd/ika wat zooveel als God de Vader zou moeten beteekenen. De Indianen, die uit den hemel terugkwamen, vertelden, dat zij daar een’ heiligen man hadden gesproken, die hun zeide, dat God de Zoon was geboren. Maar dien Zoon hadden zij niet gezien. De eerste staat van geluk. In den beginne was er voor den mensch geene spijs op aarde te vinden. God gaf eene kalebas- vrucht, zoo groot als de opening tusschen duim en wijsvinger. En die vrucht was voldoende om hem volkomen te verzadigen. Booten behoefde men niet te pagaaien; brommende snorden deze uit eigen kracht, door rivieren, waar eb en vloed, in nooit verbroken vaart, elkaar voorbij schoven. De zondeval. Doch vniets is op aarde besteudig van daurr: de zonde kwam en uit was het nu met gemakkelijk reizen! Welke was die zonde? Eene ongehoorzaamheid. Ken heilige man was hun namens God, komen zeggen: ~past op! naast de rivier geen visch bakken!» Zij deden het toch en zie! daar was me nu ebbe en vloed en zelve moesten zij voortaan pagaaien. Zonderling, eene vrouw neemt nu de hoofdrol en brengt redres. De mannen konden bij geen mogelijkheid slag krijgen om te pagaaien en zagen geen kans om 266 te roeien, dat het vaartuig dicht bij den oever bleef. Bene vrouw nam de pagaai en slaagde meesterlijk! En zie, dat is de reden, waarom de vrouwen ook tegenwoordig nog veel beter met de pagaai overweg kunnen dan de mannen. In den gouden tijd was de hemel nog met eenen draad verbonden met de aarde. Bene vrouw kwam er toe dien draad door te snijden. Ongelukkig; toen was alles bedorven! De schoone weg, die bloot en open lag voor den mensch, werd afgesloten. God was vertoornd en strafte de boosdoeners, die in dieren of duivels veranderd werden. De twee wegen. Geheel en al werden ze echter niet door God I, suRINAME’s OORSPRONKELIJKE BEVOLKING. 515 Nog weten zij te verhalen als eene groote merkwaardigheid, dat God hun de Indiaansche tabak gaf, tot heilmiddel tegen kwade geesten, die ongeluk brengen en ziekten. Die tabak is de grondstof tot het piaaien, een geneeskundig-godsdienstig stelsel, waarover straks (blz. 523 vlg.) zal gesproken worden. Toch moet hier vermeld , dat, volgens hunne opvatting, het piaaien, zooals het oorspronkelijk geschiedde, niets anders is dan een optreden van den piaaier, die God bidt om goede geesten in plaats van de kwade te zenden en zich eene kracht toekent om de laatsten te verbannen. *) # De tabak laat ik Ur, had God gesproken, „maar zorgt wel er geen misbruik „van te maken; wie vergiftigt, wordt voor eeuwig gestraft.» *) Ondergang der eerste waereld. Onder de Indianen hielden zich sommigen zeer goed, maar anderen gingen al verder en verder den kwaden weg op. Toen werd God opnieuw vertoornd. Hij nam de goeden voor een tijd tot zich in den Hemel en begon daarna de wereld plat te branden. Alles werd kaal en den grond deed Hij verteeren tot het fijnste zand; alles werd door het vuur zóó rood als de vederen van flamingo's. Daarop volgden regens, maar regens zóó zwaar en zoo geweldig, dat geheel de aarde onder water ging. Aldus werd de wereld weer schoon gewasschen. Ontstaan der Caraïben en andere rassen. Toen alles droog was geworden, liet God de goeden weer op de wereld komen. ‘t Waren allen Arrowakken, want andere menschen hadden er op de wereld nog niet bestaan. Nauwelijks echter waren ze weder uit den hemel terug, of daar kregen ze ook Caraïben te zien, Hoort eens, hoe er die gekomen zijn. Daar trad eens heel onverwachts een vreemde Indiaan de woning van anderen binnen. Hij sprak- #Arrowakken alléén is niet goed; er moeten ook andere menschen „zijn en daar zal ik voor zorgen. Slaat mij dood en laat mijn elichaam bederven. Daar zullen wormen uit voortkomen en die „wormen zullen Caraiden zijn” En elke worm uit zijn lichaam 1) Volgens Crevaux zou het niet zoozeer bestaan in het bidden tot den goeden geest, maar meer en haast uitsluitend in ’t verzoenen van den kwaden geest. Misschien dat bij onze Benedenlandsche Indianen het bidden van den goeden geest een bijmengsel is, dat ze aan eenige kennis van het Christen- dom danken. 1) Van ,eeuwigheid” hebben, hoe dan ook, beide stammen het denkbeeld zoo goed als het woord. De Arrowak noemt „eeuwig: maiboenowabia, de Caraib paporróratin. 7e Volgr. I. 34 I. SURINAME’S OORSPRONKELIJKE BEVOLKING. 517 „mij gegeven wordt, het mijne is! God antwoordde daarop zeer verbolgen: „Ik heb U de barenssmarten bespaard, maar nu zult rge die voelen, gij en alle andere vrouwen !» Hoe de rivieren ontstaan zijn. God zond een heiligen man af naar de wereld, Of dat nu in de eerste wereld gebeurd is of in de tegenwoordige, dat is iets, wat ik niet durf uitmaken. Maar hij kwam en wilde alle rivieren recht maken. Practisch be- schouwd leverde dat geen kleine voordeelen op. Maar de duivel kwam. die vervloekte duivel, en sprak: „Neen, “tis volstrekt niet „waar, dat God wil, dat alle rivieren recht zullen zijn.” En dus sprekende ontwrong hij den heiligen man den stok, welken deze in zijne handen had om den loop der rivieren af te teekenen. Nu liep de duivel, als een echte aap, met den stok wild in het ronde. En daar alles los zand was, spoelde natuurlijk het water de land- streken door, al naarmate de streepjes door den stok gemaakt, aanwezen. Dàt nu is de oorzaak, dat de rivieren zoo krom zijn. Geen wonder dat men, wanneer eene reis ondernomen moet worden (b.v, van Paramaribo naar de Boven Para, waar de afstand niet grooter is dan 6 & 7 uren linea recta en men er soms 20 uren over doet), den vervloekten duivel zoo diep mogelijk ter helle wenscht. Hoe de kostgronden ontstonden en hoe de Indianen hunne spijs leerden bereiden, Wij zagen reeds hoe God in den beginue den mensch een vrucht gaf ter grootte van de opening tusschen duim en wijsvinger, die voldoende was, om hem volkomen te verzadigen. Later daalde God wederom tot den mensch af om hem te leeren hoe zelf in zijn onderhoud te voorzien. Daar stond me nu op eens de cassave rijp, want groeien was toen het werk van een oogenblik; eu mafapie's waren er ook al en manari’s om te ziften en manden om de cassave te dragen. Maar men moet wel weten, dat in dien gouden tijd de Indianen zelven de cassave- manden niet behoefden te dragen. Daar waren gedienstige geesten, galejojo, godinnen der cassave geheeten, die zulks voor hen deden. Dat heeft opgehouden sedert een jonge Arrowak zich de aanmer- king veroorloofde: „Wat heeft de cassave-godiu toch fijne voetjes.» Sedert dien tijd mogen zij zelf dragen ! Maar God zeide, toen Hij hun de cassave leerde bewerken, dat ze de eerste cassave niet gebruiken mochten Ben die te sterk was en hen zon doen sterven. Berst moesten zij ¢ uitgedampte I, SURINAME’S OORSPRONKELIJKE BEVOLKING. 519 zette geen Arrowak den voet meer in dat land. Later kwamen de blanken, die het heele volkje in de pan hakten. Onze Arrowakken kwamen ook in het land der Patakkers. Patak- kers waren menschen, die tot hun straf in visschen veranderd waren, maar zóó, dat de menschelijkheid van tijd tot tijd weer boven water kwam, niettegenstaande zij vooral op klaarlichten dag onder het water bleven. Dat is me een raar volkje! t Begint met U casiri te laten drinken, en zooveel, dat de maag die noodzakelijk weder moet opgeven. Welnu, komt er dan, bij dat wederopgeven namelijk, een patakker (visch) te voorschijn, dan wordt ge op staanden voet gedood en gebakken, *) In ’tland der Sika’s troffen ze menschen aan, die sifa’s (aard- vlooien) waren geworden, een ontuig van volk, waartegen de Patakkers zelven hen gewaarschuwd hadden. Ongelukkig kwam hunne boot te dicht bij de kust. Aanstonds werpen de kerels een stuk staal in de boot en... wie zou het gelooven? het stuk staal verandert in millioenen sika’s, die hun in ’t lijf kruipen ! Ook vonden ze hier en daar. houwers, dissels enz, die uit zich- zelven bewogen en daarom gehouden werden voor menschen, die eene straf ondergingen. Op zulke plaatsen waren ze niet op hun gemak en gingen er zoo spoedig mogelijk vandaan. Hoe de dag ontstaan is. Hoelang het geduurd heeft dat de wereld bestond zonder dat het dag was, en hoe er de menschen in die duistere tijden aan toe waren, is niet te zeggen. Maar zon en maan en sterren, ofschoon ze er waren gaven geen licht, dat is een feit. Want zij waren toen nog persoonlijke wezens, die in hunne doozen het licht verborgen hielden en Indiaansche vrouwen hadden zich aan hen uitgehuwelijkt. Tallooze verhalen, die wij ons de moeite niet zullen getroosten hier neer te schrijven, doen daar- omtrent de ronde. Ze gelijken veel op het volgende, wat van de zon verteld wordt. De zon dan was een persoon die in eene doos het licht verborgen hield. De zon wenschte met een Indiaansch meisje in t huwelijk te treden. Daar ze zoo hoog stond, dat het haar onmogelijk was om af te dalen, moest de bruid er op uit om aanzoek te doen. Aanstonds was de zon door haar ingepalmd. En nu liet het ') De Aroekoejana's (Roncouyennes) vertelden aan Crevaux van Indianen die 's nachts onder het water slapen. Iets dergelijks vernam ook de Engelsche naturalist Brown in de Boven-Essequebo. I. SURINAME Ss OORSPRONKELIJKE BEVOLKING. 521 keerden wind niet oplet, kan zeker zijn dat hij brand op de oogen krijgt. Nu zijn er nog heel wat andere sterreu, wier verleden ik mij niet zoo juist herinner; ik noem slechts eenige namen. Daar is eene tijger-ster, arowakojd ; daar is eene apen-ster, isróeloe ; daar is een awarra-ster (Awarapalmvrucht), awarrakojd; en daar zijn nog vele andere, die ik om deugdelijke reden onvermeld laat. Ma/i echter moet ik noemen, want dat gesternte is eene grootmoeder die vreeselijk toovert; wil het geval dat ze gelijktijdig met de zon opkomt, dan veroorzaakt zij den dood aan de visschen met blauwe oogen eu die visschen mogen door de menschen volstrekt niet worden gegeten. Zoudt ge het wagen uwen vinger op te steken en te wijzen met de woorden: zie daar is Ma/i, zorg dan aanstonds te bijten in dieu vinger, daardoor breekt ge de doos waar Mall's vergift in bewaard wordt. Zoo niet, dat blijft ge met een lamme hand staan. De Maboeki, vertaald zeven-ster, heeft grooten invloed op de visscherij. In het huwelijk getreden met Mali's zoon die zeer boos was, vluchtte zij om lif en ziel te behouden-van hem weg en vestigde zich in een geheel ander hemelsoord. Wie van de drie de beste is? Ken Indiaan was verloren diep in ’t bosch en niemand werd er gevonden om hem terecht te brengen. *t Was in den tijd toen regen, zon en maan nog personen waren met wie men kon spreken. De Indiaan riep deu regen, want als er maar veel water kwam, dan wist hij zich met eene boot wel uit de Wildernie te redden. Oni sprak hij, d. i. regen, kom help me toch! De oni antwoordde: neen ik help geen menschen, waut zij hebben altijd wat tegen mij in te brengen. Toen riep hij de zon: Hadali (zon), kom me toch helpen! maar Mada/i antwoordde: mooie grap! ik zou u moeten helpen omdat ge altijd moppert dat ik te sterk schijn? Neen. Toen riep hij de maan: Kafsji (maan) kom! En zij kwam aan- stonds. Waarom? omdat de menschen allemaal van de maan houden en nooit tegen haar mopperen. Mopperen is dus een zeer slecht ding, dat houden alle Indianen en niet minder houden zij dat de maan de beste van alle drie is. Voorliefde tot de maan kenschetst den Surinaamschen Indiaan zoowel als de anderen. Bestaan er ook godsdienstige praktijken bi de Indianen? Algemeen werd tot nu toe geantwoord: neen! Dit antwoord is te algemeen en daarom onjuist. De Arrowakken, ook l. SURINAME'S OORSPRONKELIJKE BEVOLKING. 523 Maar, wat de Indianen niet wisten, dat weten wij: juist zijn dood was het bewijs van zijn waarachtig Messias-schap ! XIX. Met de zieken wordt weinig omslag gemaakt. We behandelen hier eerst de Caraïben, om met een woord over de Arrowakken te eindigen. Als gevolg van hun geloof in goede en kwade geesten, staat de geestenbezweerder bij de Indianen in 't hoogste aanzien. Zij noemen hem piaaiman, dat wil zeggen geneesheer. Met de meening, dat booze geesten al hunne ziekten veroorzaken, vereenigen zij als van zelf het gevoelen, dat alleen de geestenbezweerder die kan genezen. Ziehier de methode van zulk een medicus. Vooreerst, om zich te wapenen tegen de vermoeienissen welke de behandeling medebrengt, drinkt hij daags te voren eens duchtig fapana, den volksdrank, dien wij boven beschreven hebben. Is hij nuchter geworden en gereed zijn werk te beginnen, dan scharen zich al de Indianen van het dorp rondom den zieke: met eerbied zullen zij naar de gezangen des piaaimans luisteren en ook van tijd tot tijd een refrein laten hooren. In de nabijheid van de woning des lijders, vindt gij een torenvormig hutje opgeslagen. ‘’t Is zoo breed, doch ook niet breeder, dat het gemakkelijk één enkelen persoon kan bevatten. Dit huisje wordt door den piaaiman betrokken, daar zet hij zich bij het vallen van den avond, na den toegang goed te hebben afgesloten, op de hurken neder. In zijne hand houdt hij dan een werktuig, godo geheeten, den steenachtigen dop der kalebasvrucht. Zij heeft de grootte van een kinderhoofd, is met keisteentjes gevuld en aan een stok bevestigd. Met die godo nu wordt gerammeld, terwijl hij, half zingend, half schreeu- wend een misbaar maakt, dat hooren en zien vergaan doet. Dit duurt den ganschen nacht voort. En waartoe meent gij, dat dit alles moet dienen? Tot twee einden: om de booze geesten bang te maken, en dat verstaat zich van zelf, het helsch lawaai is er heel toe geëigend; maar ook ten tweede, om de goede geesten uit te lokken. Hoe dit te verklaren? Uit de onmogelijkheid naar hunne meening, dat goede geesten in staat zouden zijn, een per- soon van de arie beid Dares > hen zooveel I, SURINAME's OORSPRONKELIJKE BEVOLKING. 525 zingen en steeds zorg dragen een veelkleurige huid te hebben; zwart, rood, wit, en geel! Hierop volgt eene noodzakelijke reize. Laat hem 20 of 30 uren van zee verwijderd zijn, om het even, in gezelschap van tal van anderen moet hij de reis daarheen ondernemen om er zich te baden en eenige weken te verblijven. Dan gaat het aan de krabbenvangst. Bij terugkomst in het kamp wordt daarvan een gala-diné aangericht. Alvorens echter met de anderen te mogen aanzitten moet de nieuwe piaaiman nog eenige groote levende mieren doorslikken, Hiermede is de beproeving geëindigd en dan. .. dan spuit de fapana door de hutten heen! Bij de Arrowakken is, evenals bij de Caraïben, tabak de grondstof en wij bemerkten reeds, dat zij van meening zijn de tabak als kostbaar geschenk van God te hebben outvangen. Om piaaiman te worden moet men in de leer gaan bij een ander reeds wel doorkneed piaaiman, Die stopt u dan tien dagen lang in een rond huisje. Oefen u dan wel in 't zingen en zorg vooral u van elken drift te onthouden, want anders wordt ge een piaai- man, die anderen ongelukkig maakt. Oudtijds mochten lieden van zulke hooge waardigheid niet eens huwen. Ge moogt in uw geval niets anders gebruiken dan tabakswater, dat is water dat sterk met tabak gekookt is en waarin bladen daarvan zijn uitgewreven. Hiervan moet ge zooveel drinken als ge kunt, maar met slappe teugjes en uit eene kleine kalebas, want anders zoudt ge nooit een fijne en bekoorlijke stem krijgen; en dat is voor den piaaiman hoofd vereischte. Al aanstonds geeft men U eene godo (bij hen sakka) in de hand. Dat ding is hol, gelijk bij de Caraïben en wordt gevat door een steel. Men doet erin: le, Kidleké, eene bijzondere soort aarde: welke met tabakswater gewasschen wordt, 2°, Ken dertigtal uitgelezen dingen, waarvan elk een geest voor- stelt, die ik me echter niet allen kan herinneren. Wel weet ik, dat meest alles uit keisteentjes bestaat, Daar is dan in: a. de Jolekójehd of de geest der tabak; b. de Chalekéjehé, de geest van wit graniet; ec. de Warekdjehá, de geest van den papegaai; ad, de Jádietsji, de geest der zangers; e. de Kiringhákojáno, de geest die vijand is van hen die den mensch zijne kracht ontrooven ; f. de Hórorokojdha, de landgeest ; « Pd Sty 2% > P= ‘ta = = + a = sti . ye am Se s ad =, zj k hes me Sedes a edt ms a EEn we ae | f ee ee oY, NN menens opps | eA sale roe ceancat Vine, AIT vips af a ‚hij het lichaam van den patiënt op. Heeft dit lang genoeg geduurd, dan moet de pi wegen, nadenken. Daartoe is slaap noodig. Want als slaapt, dan komen ae rde genten di dan in en dan. En dan komen goede geesten! Zij doen m boschkruiden er noodig zijn. De pianiman art twee goede geesten aan het hoofd de voeten van den lijder, opdat ze de wacht over | Na de genezing moet de patiënt zich van sommig houden, vooral van dierlijk voedsel dat veel vet of bl Gewoonlijk dient men dezen boschduifjes toe poh Maar een gewichtig punt heb ik nog niet « Men moet dan weten, dat de duivel I, SURINAME s OORSPRONKELIJKE BEVOLKING. 527 mensch te zien was. Hij woonde dicht bij de Arrowakken. Hij had ondeugende kinderen. Een van hen was zoo verregaand onbeschaamd , om gedurig de potten van de Arrowakken te verontreinigen. Dit nu is iets onvergeeflijks bij de Arrowakken. Een hond zelfs, die onder dit opzicht niet zindelijk is (wij hebben het bij eigen onder- vinding), is bij de Arrowakken veroordeeld. Niet te verwon- deren dus, dat zij over des duivels kinderen zoo verontwaardigd waren en dat zij dien eenen onverlaat doodsloegen en braadden op het vuur. Intusschen was moeder de duivelin met hare zuster tehuis gekomen. Zwart als pik zagen ze er uit, De moeder vond haar kind gebraden op de barbakot *) liggen. Zij huilde en was woedend tevens. De andere duivelen kwamen ook tehuis. Nu vond er plaats een waarlijk duivelsche samenrotting. Dat zullen de menschen betalen , zeiden zij, en met dien kreet van woede werden ze allen duivels tot in merg en been, duivels die nu niet meer door menschen gezien kunnen worden. En nu zoeken zij niets anders meer dan alle soort ziekten over de wereld te brengen. Dat is de reden, waarom er tegen den drogen tijd altoos zoovelen sterven. De duivel staat altijd dicht bij den piaaiman, Als deze nu den duivel dreigt en bezweert, zegt hij steeds deze woorden: Wij Arrowakken hebben uwen zoon niet gedood en gebraden , dat hebben de Brakottenow gedaan die lang uit de wereld weg zijn. Na die inleiding volgt de bedreiging: God heeft gezegd, dat de wereld door het vuur zal verteerd worden; welnu, dan zal het ook met u gedaan zijn. Zoodra de duivel dit hoort, dan loopt hij weg met den staart tusschen de beenen. De Arrowakken hadden vroegertijds ook heil- en voorbehoed- middelen. Zij vonden die in eene schier tallooze menigte fajers, bij hen toeralla geheeten. (Door een Duitsch oor opgevangen komt dit als dra//a op het papier te staan.) Elk wild, elke vischsoort had zijne afzonderlijke toeralla, die aangevoerd werd ter verkrijging van een ruime vangst. Gelukkig dat de soort zoo menigvuldige verscheidenheid oplevert. Tegen- woordig is dit wel uit de mode, dat werken met /cera//a, maar toch vindt men er, die zeggen: als ik mijne angels er mee in wrijf, dan heb ik aanstonds beet. Daar zijn ook vergiftige tajers en van die soort tajers zegt men, dat wel eens door oude vrouwen gebruik gemaakt werd om er anderen 1) Barbakot is 'tzelfde als de bowcan der Franschen, de inrichting voor het roosteren van vleesch. CC J. SURINAME s OORSPRONKELIJKE BEVOLKING. 529 dat om hem te behouden, de Indiaan niet zelden de regels van zijne begrafenis er voor prijs geeft. Het lijk en heel zijn bijbehooren wordt nu met de andere helft der korjaal bedekt en de kuil met aarde gevuld. Daarop volgt de dans, en hiermede is de begrafenis- plechtigheid besloten. Een heuveltje wijst in de hut de plaats van het graf aan. Daarop wordt zoolang vuur onderhouden, tot het goed gezakt en met den grond gelijk is geworden. Noodzakelijk moet boven het graf iemand dagen lang blijven slapen, de man wanneer zijne vrouw en deze wanneer haar man er begraven ligt. Tegenwoordig worden van Gouvernementswege lijkkisten aan de Indianen verstrekt. Deze wijze van begraven is alleen gebruikelijk bij de Caraïben. De Indianen van den stam der Arrowakken begraven niet, althans uu niet meer, in hunne huizen en houden zich bij de uitvaarten meer aan de gewone praktijken der overige bevolking. Evenals de Boschnegers, lossen ze aan het graf eenige geweerschoten. Geen Indiaan, tot welken stam hij behoort, zal lang op eene plaats verblijven, waar zich sterfgevallen kort na elkander voordoen : den dood vreezen zij! Volgens berichten van de historie lieten de Arrowakken in andere gedeelten van Gutana hunne dooden, als het voorname personen gold, onbegraven, De legenden van onze Arrowakken stemmen daarmede volkomen in. Niet onwaarschijnlijk, dat juist dit niet zelden aanleiding heeft gegeven om eene woning te verlaten, waar lijken in ontbinding of in skeletvorm bewaard werden. Wij denken echter, dat dit gewoonlijk slechts in skeletvorm zal gebeurd zijn. Het volgende moge dit toelichten en tevens duidelijk maken, dat het gebruik om de lijken te bewaren, tot het lange, lange verleden moet behooren. Een Arrowaksche vrouw had twee kinderen. Haar man was een jaar dood; zijne “beenderen hingen in de hut. De jongen, 7 jaar oud, roept op eens: zie moeder! daar is papa! en loopt meteen naar vader. Deze omhelst zijn kind en geeft het een visch. Bet dien visch, zeide hij, en gij zult groot worden. Toen vloog hij op het skelet aan, sloeg het met een moker stuk, en sprak: weg met die dwaasheid; die beenderen moeten begraven worden ! En daarom begraven zij nu hunne lijken. TWEEDE GEDEELTE. DE BOSCHNEGERS. I. In aantal zijn de negers verreweg het meest aanzienlijk deel der bevolking. En daar zij in het bosch meer hunne eigenaardigheid behielden dan elders, doen wij thans eene greep in het Boschneger- leven. Het leven en bewegen in deze, we zouden haast zeggen miniatuurstaatjes, moet der vergetelheid ontrukt! Uit de vele nemen wij er slechts een, in de hoop nochtans daarmee ook de andere voldoende te kunnen schetsen. Onze keuze viel op het jongste van alle Boschnegerkampen, dat ook het eerst, tot op zekere hoogte althans, de beschaving tegemoet trad: ‘tis het kamp van Broos, bij het thans levende geslacht nog volkomen bekend en waarover nog niets geschreven is. Het: lag aan den bovenloop van de Surnau- kreek , een rechter bijrivier van de Suriname. Het ontstaan van dit negerdorp, of zoo men wil, van dit neger- staatje, dagteekent van het begin der 19° eeuw en, nu vóór veertig jaar, is het met de Nederlandsche Regeering bevredigd '). Tata Koekoedabi, ongedoopt negerslaaf van de plantage Rac-a- Rac, in de Boven Suriname, was er de stichter van. Op ‘t voetspoor van honderden zijner stamgenooten, die hem gedurende twee eeuwen waren voorgegaan, ontvluchtte hij heimelijk zijn meester en ves- tigde zich in ‘t bosch. Alleen ’t hougst noodzakelijke om ’t leven tijdelijk te onderhouden, werd medegenomen. Volkomen van de gezindheid zijner vroegere medeslaven op de hoogte, bleef hij steeds in geheime verstandhouding met dezen. ‘t Gelukte hem menigen slaaf in ’t nachtelijk uur te ontvoeren, en daarmede zijn kleine volksplanting te versterken. Ieder weglooper nam met zich alle zulke dingen mee, als hij voor ’t bosch het meest geschikt en noodig achtte. Nog heden staan in hoog aanzien de namen van 1) Verg. over dit kamp van Broos, Mej. M. L. E. Vlier „Geschiedenis van Suriname”, ’s-Grav., 1881, p. 209, 213—217 en 224—228. Rep. IL. DE BOSCHNEGERS. 531 Tata Koekoedabi, die zelf de suikerriet- bananen- bakoven- napi- en tabaksplantsoenen aanvoerde; en van A/atha, zijne levensgezellinne, die, van plantage Chatillon ontvluchtend, zaairijst medebracht. Eerst willen wij echter vluchtig een blik werpen op de Marrons of Boschnegers van ouderen datum, Onder Marrons werden meestal verstaan de Afrikanen, die al aanstonds of kort na hunne overvaart naar West-Indién van de slavenschepen of van de plantages ontvlucht waren, en nu de Afri- kaansche levenswijze in de bosschen van Suriname voortzetten. De negers van het kamp van Broos placht men vcegloopers te noemen. *t Gebruik heeft eenmaal deze termen geiĳkt, niettegenstaande beide, marron en weglooper, eeu en ‘tzelfde beteekent. ') Ook werden tot de Marrons nog die slaven gerekend, welke b.v. tijdens de brand- schatting van Cassard in 1712 of bij andere gelegenheden, misbruik gemaakt hadden van het vertrouwen, in hen gesteld. Een verklaar- baar misbruik. Om het buitmaken hunner slaven door den vijand te voorkomen, schonken niet weinige meesters dezen de vrijheid om zich, zoolang er onraad mocht wezen, in ’t bosch te ver- schuilen. Met groote vreugde werd die vrijheid aanvaard, maar in het dolle dier vreugde vergat men dat slechts een tijdelijke vrijheid bedoeld was, Aan terugkeeren werd nooit gedacht. De onderscheidene aldus ontstane Boschnegerdorpen en onder de benaming van Boni-, Aucaper-, Saramaccaner-, Condi-negers enz. bekend, werden den Kolonisten geduchte vijanden. Hun aantal werd, op 't laatst der 18’ eeuw nog begroot op 26000. 2) De Regeering liet niets onbeproefd om hen tot onderwerping te brengen. Doch door de geregelde troepen en de Koloniale Guides (vrijkorps tegen hen in 1772 opgericht) achtervolgd en zelfs vogel- vrij verklaard, werden zij nog stouter. In ‘t holle van den nacht drongen zij tot de plantages door, plunderden, ruiden de nog onderworpen negers tot verzet, soms tot moord *) op en voerden dezen, tot versterking hunner krijgsmacht en bevolking naar het bosch mede. De Kolonisten konden den ongelijken strijd op terreinen, geheel in ‘t voordeel der Marron’s niet volhouden. Na vele bloedige ge- ') Sp.-Cubaansch Marrón van Sp. marro, d. i. ontsnapping, ontrukking. Rep ?) Voyage 4 la Guiane et à Cayenne, fait en 1789 et années suivantes, par L. M. B, Paris, An VI de la République [= 1798), p. 228. 3) 1729. Uitplundering der plantage Welgelegen door de Marrons en mone van den eigenaar J. P. Weis. 1e Volgr. 1. 35 ee kant vórhnden.sij sich ‘vou? dek ina rlog als verplichtten zich, voortaan de vg leveren. Om aan de verbintenis kracht bij te eenigen der hunnen met vrouw en kinderen, t ie ij ramaribo achter. A i: Vraagt men ons hoe het mogelijk is, dat men: onvervaard van de plantages ontviacht te zijn, & maar zelden wraak op hunne meesters geoefend h wij slechts één antwoord: de slaven behoorden _ schillende stammen , die elkander vijandig waas dee den ander, de vrees voor verraad hield hen t at met zooveel opoffering verworven, verdenk vei pe Deze was hun zóó lief en het Neva daarentegen 2 dat zij zonder ommezien het bezworen, hunne nederz de bosschen der Coppename, Cottica, Suriname enz. 2 met den laatsten druppel van hun bloed te verdedigen. — Tata Koekoedabi en de zijnen dachten er over, evena er over dachten.. Tata Koekoeda/i had zijne nederzetting boven in de & gevestigd, die later, naar den pas overleden hoofdman, } van Broos werd geheeten. Volgens het verhaal van Br was het achter onoverkomelijke moerassen gelegen en twintig uren van het naaste punt der Suriname-rivier ver Maar niet in vier-en-twintig uren konden nieuwe aankomel het kamp bereiken. Acht, ja tien dagen duurde het dik men eindelijk aankwam; langs kronkelingen slechts henen en binnen kon men alleen, gelijk de visch in de fuik k d. i, met de onmogelijkheid van er uit te komen. Of men ool Jl See tj Even als de Indianen, beschouwen zij zich en laten zich in onze beschouwen als eerbiedige onderdanen der Nederlandsche Kroon. *) Onmogelijk kan die afstand linea recta 24 uren bedragen k echter, het gedeelte van het bosch, noodig om de Suriname te kung van wege de moerassen. Il. DE BOSCHNEGERs. 538 het menschelijk hart kende, en rekening wist te houden met het heimwee ! Bij onze negers trad, reeds onder Koekoedali, als opperhoofd Tata Sambo op, een negerslaaf door eerstgemelde aan de plantage Rac-a- Rac ontvoerd. Deze werd opgevolgd eerst door zeker groutopper- hoofd April en vervolgens door kapitein Broos, kleinzoon van Sumho. Ziedaar onze dynastie. De grootste getalsterkte, tot welke deze nederzetting is op- geklommen, bedroeg 800 zielen. Bij den vrede was die geslonken tot 550. Onder die bevolking waren 5 mulatten, namelijk 3 mannen en 2 vrouwen; al de overigen waren zwarten, van welke 12 ge- boren Afrikanen. Eenigen hunner kenden een ambacht en waren reeds werkzaam geweest op de plantages als kuipers en timmer- lieden. Zelfs geneesheeren ontbraken er niet, want een zestal negers, die als assistent-heelmeester op de plantages gediend hadden, leenden der volkplanting hare gewichtige diensten. Zij werden datra’s geheeten en stonden hoog in aanzien. IL ‘t Is licht te begrijpen, dat het onontbeerlijkst huisraad en het noodzakelijkst keukengerief even geheimzinnig als de wegloopers zelven, van de plantages verdwenen. Maar vrij mochten de patrouilles, tegen hen afgezonden, alles vernielen, wat ze konden, en potten en ketels verbrijzelen, — het kon hen tijdelijk in verlegenheid brengen, vastzetten niet. Van alle markten te huis, wisten ze zich zelf te helpen. Klei werd met een weinig zand vermengd en goed gekneed. Dit mengsel, tot strooken gerold, draaide men cilinders- gewijze om een vorm, zóó dat alles aaneen sloot. De hand van den geïmproviseerden pottenbakker kwam nu het maaksel fat- soeneeren. Daarna liet men het drogen. Was, somtijds eerst na een geheele maand, de bekwame tijd gekomen, dan ging alles onder een vuur van houtschors. Hier moest het een nacht lang onder bakken. Doch wee den oningewijde in de kunst! door allen werd hij geweerd, Nieuwsgierige blikken op de potten geworpen in dat stadium hunner wording, moesten, naar hunne opvatting, nood- zakelijk het barsten van alle potten tengevolge hebben ! Voor Europeesche koks en keukenmeiden ware het om de haren uit het hoofd te treks. zoo ze, bet eae beterende II. DE BOSCHNEGERS. 535 voor den mensch een zoo onmisbaar iets, dat men alles aanwendt om het te verkrijgen, In vasten toestand wordt in Suriname het zout niet aangetroffen en in ‘t bosch bestond geen mogelijkheid om zeewater te laten verdampen. Waarvandaan het dan te halen? Onze negers hadden echter kennis van industrie, en wel een kennis die menig ander zou beschamen. Met die kennis wisten zij zout te bereiden uit den maripa-palm, Maximiliana regia. 