Brieven uit insulinde
Ondertusschen ontdekte ik met grooten schrik, dat een mijner koffers zoek geraakt en waarschijnlijk achterge- bleven is. Wanneer zal ik hem weerom vinden? Ik hoop maar, dat er niet het noodzakelijkste goed in zit. Eigenlijk verwondert het mij wel, dat mij dit ongeval eerst nu ge- beurd is, bij de groote verwarring, die steeds aan boord van de voile booten onder het passagiersgoed heerscht. Over het algemeen verbaas ik er mij steeds over, dat in de handen van inlanders, die ons schrift meestal niet ken- nen, en voor wie onze Hollandsche namen volkomen on- begrijpelijke tooverformules zijn, niet meer in de war ge- raakt, dan eigenlijk het geval is. In de wasch, bij post en spoorwegen zou dit veel erger kunnen zijn. Maar het ge- liefkoosde Indische spreekwoord «alles komt terecht» is maar al te waar, en zoo hoop ik ook, dat mettertijd mijn koffer zal terecht komen. 198 Te middernacht konden we eindelijk in een sloep over- gaan , en van de sloep op een klein , ellendig gouvernements- stoomscheepje ; dit alles in voile zee. Eerst te half zes waren wij hier op de plaats , waar wij nogmaals van sloepen moesten gebruik maken om aan wal te komen. Men zou haast niet denken, dat per stoomboot eene zoo barbaarsche reis mogelijk is. Gisteren werd dan ook ongeveer niets uitgevoerd; Ali sliep zoowat den ganschen dag, en zijn baas een niet onaanzienlijk gedeelte daarvan. Ik logeer bij den resident, die bijna zijn leven op Bor- neo's Westkust gesleten heeft, en er dan ook volkomen thuis is. Het spijt mij , dat ik van zijne kennis niet genoeg zal kunnen profiteeren, want ik zal slechts weinige dagen hier doorbrengen. Het treft namelijk uitstekend, dat het hier gestationneerde oorlogsschip juist de rivier opgaat, terwijl de kommandant bereid is, de reis eenigszins naar mijne wenschen in te richten. Dit is een geluk, want van de beide gouvernements-stoomschepen , die hier thuis be- hooren, ligt het eene sedert gisteren in reparatie en het andere zit boven Sintang in het zand. Ik weet niet, of ik u vroeger het verschil reeds verklaard heb , tusschen de beide soorten van Marine. De Koninklijke Marine wordt, voor het gemak, van Holland uit besluurd, en de kommandant der zeemacht staat dan ook tamelijk onaf hankelijk tegenover den gouverneur-generaal. Velen be- treuren dit ten hoogste, en wenschen de vroegere tijden terug , toen er eene Koloniale Marine bestond. Zeker is het , dat tegenwoordig eene verhouding in het leven is geroepen , die van weerszijden takt vereischt , om niet onaangenaam te worden. Naast de Koninklijke Marine nu staat de Gouverne- ments-Marine, die slechts een half rnilitair karakter heeft, daar hare vaartuigen ook de grootste diensten bewijzen ah post- schepen, in den ruimsten zin des woords. Menig resident op de buitenbezittingen zou zonder die schepen een staatsgevangent1 op zijne hoofdplaats zijn. Ik aarzel dan ook niet de Gou- 199 vernements-Marine een van de nuttigste instellingen van Indie te noemen, en het zou eene zeer misplaatste zuinig- heid zijn, dien tak van dienst in te krimpen, in plaats van uit te breiden. Nog gedurende lange jaren zal het niet mogelijk zijn , de Gouvernements-Marine door iets anders te vervangen. Velen onzer ambtenaren, die ik geneigd zou zijn om water-residenten te noemen, hebben bepaald een of meer stoomschepen noodig, die geheel ter hunner be- schikking staan. Dit kan de Koninklijke Marine niet , daar de kommandanten hunne eigene verantwoordelijkheid hebben en hunne eigene plichten. Het gebeurt , helaas ! zelfs wel eens, dat de drie machten in een gewest, namelijk de resi- dent , de militaire kommandant en de stations-kommandant , het volstrekt niet eens zijn , tot groot nadeel voor het gezag. Zoo heb ik eens ergens eene kibbelpartij bijgewoond tusschen den resident en den gewestelijken kommandant over eene visite ! Zooals helaas ! wel meer gebeurt in zulke kleine kringen, trok ieder op de plaats partij voor deeene of voor de andere zijde ; de kloof werd daardoor nog erger. Het kwam zoo ver, dat, waar men wist, dat de resident zou komen, geene officieren verschenen, en waar de mili- taire kommandant verwacht werd, kwamen geene ambte- naren van het binnenlandsch bestuur. De zaak kwam zelfs bij den gouverneur-generaal , en het beroemde visiten-besluit was er het gevolg van , dat regelt wie het eerst een bezoek moet brengen! De zaak in kwestie was daarmede niet af- geloopen en zelfs vrij talrijke overplaatsingen mochten niet baten; de nieuwgezondenen namen dadelijk, met het meu- bilair hunner voorgangers, ook hunne partijzucht over en de twist bloeide welig voort, grootendeels tusschen lieden, die er den aanvang niet van hadden bijgewoond. Ik heb de plaats verlaten en weet dus den afloop niet. Aan boord v. Z. M. stoomschip Onrust, 19 Juli. Den veertienden van Pontianak vertrokken, waren wij 200 den zestienden des morgens vroeg te Tajang, waar wij anderhalven dag ten mijnen behoeve stil lagen. Wij varen namelijk de rivier van Pontianak op, die zich steeds slin- gert om den aequator, waarvan wij nooit ver verwijderd zijn. Gisteren hebben wij een uurtje gestopt te Sanggouw, waar een verloren kontroleur zit, die even in de gelegen- heid gesteld is om eeris een praatje te maken met iemand anders dan zijne eigene vrouw, welk geluk hem nietdage- lijks te beurt valt. Over eenige uren zullen wij te Sekadouw zijn, waar mij weder de gelegenheid tot observeeren zal gegeven worden. Gemakkelijk is de reis niet. Trof ik op de reizen van Bandjermasin uit te veel water, zoodat bet land bijna on- bruikbaar was, bier is op dit oogenblik zoo weinig water, dat de rivier bijna onbruikbaar is. Wij hebben dan ook al eens op het zand en eens op een steen gezeten. Gelukkig zijn wij daar dadelijk afgekomen, hoewel niet zonder een lek , dat echter tijdelijk gelapt is. Mocht het water nog meer zakken , dan zou het wel kunnen gebeuren dat ik de terug- reis per roeibool moest doen. Die lage waterstand verschaft mij de gelegenheid om duidelijk te zien, welke kolossale watermassa de Borneosche rivieren afvoeren. Deoevers, die bier even goed als bij Bandjer gedurende den regentijd onder water staan , zijn thans dertig voet boven den waterspiegel. Ik heb met een der officieren eens nagerekend hoe groot de hoeveelheid water is, die op die wijze afvloeit. Met den zwaren stroom geeft dit een getal met zooveel nullen, dat men haast geneigd zou zijn kubieke aard-middellijnen te hulp te roepen, zooals in de sterrekunde. Het gebeurt vaak , dat het water in vierentwintig uren een paar meters rijst of daalt. Maken deze omstandigheden de reis voor de officieren moeielijk, voor mij is die alleraangenaamst. Ik heb ee/i goede hut, wat op oorlogsschepen een zeldzaamheid is. Bij het heerschende gebrek aan officieren van gezondheid , moeten de kleine schepen het vooral ontgelden, en zoo is er ook geen dokter op de Unrust en ik heb met vreugde zijne erfenis aanvaard. Met de hut erfde ik ook den titel, zoodat iedereen aan boord mij dokter noemt. Verder is het aan boord recht gezellig; de etiquette wordt niet al te barbaarsch gehandhaafd, zoodat ik het volstrekt niet be- treur, als de lage waterstand de reis een daagje langerlaat duren dan voorzien was. Alleen de mist plaagt mij ook hier geweldig, zoodat ik vaak met veel moeite slechts waarnemingen doe van twijfelachtige waarde. Even als te Bandjer komt de zon meestal eerst te negen of tien ure door en vaak in het geheel niet. Alweder een treffend punt van overeenkomst met Holland. Gelukkig is de kom- mandant bijzonder meegaande en maakt het mij zoo ge- makkelijk mogelijk, zoodat ik mij door de gesluierde zon niet laat bedrillen, maar zoo lang kan wachten, tot dat ik een zonnestraal kan opvangen. Op die wijze wordt het ge- vreesde Borneo nog een der beste gedeelten van mijne reis. Misschien beter dan de Molukken , waarvan ik zooveel ver- wachtte. De mensch wikt, en de Marine beschikt. Met de Doeson vergeleken wint deze rivier het verre in schoonheid, hoewel er ook recht vervelende gedeelten zijn. De Kapoeas , die wij opvaren , is niet half zoo breed als de Doeson, zoodat men de oevers met hunne bosschen veel duidelijker ziet en telkens wordt het uitzicht afgewisseld door eene groep van heuvels, die soms wel den naam van bergen verdienen. Enkele punten zijn werkelijk zeer schoon. Wel zijn de kampongs niet dicht gezaaid, maar er zijn er toch verschillende , die er vrij goed uitzien. Sanggouw is een lief plekje. De huizen schilderachtig gegroepeerd , rond- om de monding eener nevenrivier, glinsteren bekoorlijk in een toevallig zonneschijntje. Op een hoog punt in het midden der Kampong ligt de witte kontroleurswoning , met de driekleur voor het huis, die hoog boven den groenen achtergrond uitsteekt. Daar hier de geheele bevolking Maleisch 202 is en niet Dajaksch, zijn de kampongs wel kleiner maar ook sierlijker dan langs de Doeson, en toch krijgt men hier den indruk van verval, daar van opkomst. De regeering heeft dan ook door de vrijhaven van Pontianak op te heffen , om enkele honderden 's jaars te verdienen , aan de opkomst van het gewest den kop ingedrukt. En ik hoor, dat men plan heeft hetzelfde ook voor Makassar te doen, om den weinigen handel die daar nog is naar Singapore te ver- plaatsen. Het klinkt zeer schoon, lage doch overal gelijke rechten te heflen, maar mij komt het voor, dat zelfs de laagste rechten voor den inlandschen handel een onover- komelijke hinderpaal zijn. Bit ligt niet in de kleine sommen , die betaald moeten worden, doch in de onvermijdelijke formaliteiten. De noodige papieren, de besprekingen met Hollandsche ambtenaren, de vrees om tekort gedaan te worden, schrikken den inlander bij zijn wantrouwend en gemakzuchtig karakter af, en er is geen beter middel, om den inlandschen handel naar de Engelsche bezittingen te drijven dan het voortbestaan der invoerrechten. Maar ik ben weer ver afgedwaald van de rivier van Pontianak, en wil dus voor heden eindigen. NANGA-PINO, 25 Juli. Den 22sten zijn wij zonder verdere ongevallen te Sintang gekomen, dat de hoofdplaats der binnenlanden kan genoemd worden. Er is een assistent- resident, en een vrij groot gar- nizoen. De plaats ligt zeer schilderachtig, vooral nu de lage waterstand haar hoog boven de rivier geplaatst heeft. Het huis van den assistent-resident is niet onaardig en heeft eene fraaie ligging, juist over de uitmonding der Melawi- rivier, die ik van Sintang tot hier opvoer. Sintang is verbazend warm, wat wel voor een gedeelte te wijten zal zijn aun den witten bodem, die de zonnestralen op hinderlijke wijze terugkaatst, en aan het dorre van den omtrek. C203 Eeigisteren na den middag ben ik van het trotsche oorlogsschip in een bescheiden roeivaartuig overgestapt. Die dingen, die hier bidar heeten, zijn zeer lang en smal; klaarblijkelijk heeft de Sampang, die slechts een uitgeholde boomstam is, er het model voor geleverd. Met tien roeiers gaan zij dan ook, niettegenstaande den fellen stroom, zeer vlug. Ook is het logics, door de groote lengte, nog zoo kwaad niet, en met boeken en een lamp was de reis ver van onaangenaam. De officieren van de Onrust hadden met den assistent-resident van Sintang gewedijverd om mij van allerlei te voorzien. Maar, hoewel ik hier hoor, dat mijne reis zeer voorspoedig was, duurde die toch iets langer, dan men berekend had, en was er hongersnood aan boord. Daarom landden wij even in een Chineesche kampong , waar Ali kip, rijst en eieren kocht, waarvan hij mij op het strand boven een open vuurtje een recht smakelijk maal wist te bereiden. Stel uwe keukenmeid eens voor dezelfde moeielijkheid ; ik geloof, dat er dan niet veel te eten zou vallen. Het is toch eigenlijk een grappig denkbeeld voor een eerzaam Rotterdammer , zoo geheel alleen , midden in Borneo , aan onbekende inlanders overgeleverd te zijn. Van de reis zal ik u verder maar niet veel vertellen. Een nieuweling zou zeker veel behagen scheppen in de zwaar begroeide oevers, die redelijk veel kampongs dragen, maar in Indie is van dat merk zoo veel te zien, dat het mij reeds vrij koel laat. Pino ligt Z. Oostelijk van Sintang, en ik ben alweder een heel eind op weg naar Montalat, dat ik van eene geheel andere zijde bereikt heb. Van deze zijde zal dit echter mijn uiterste punt zijn. Ik logeer hier bij den kontroleur, die, hoewel ongetrouwd, zijn huis zoo diep in de binnenlanden keurig heeft weten in te richten. 29 Juli. Weder aan boord van de Onrust. Van Pino ben ik den zevenentwintigsten des avonds vertrokken. De nacht was 204 ver van vermakelijk , want juist was ik even ingeslapen, toen alles door elkander vloog , omdat wij , zoo als men zeide , op een steen gestooten hadden. Ik was zeer verschrikt , want met ijzerhouten vaartuigen zou bij zoo fellen stroom met een lek niet te spotten vallen. Pas den volgenden morgen , vernam ik , dat het maar een boomstam geweest was , en was het mij vergund over mijn schrik te lachen, maar ik had dien toch gehad en van slapen was niet meer ingekomen. Te vijf ure in den morgen lag ik weder naast de Onrust; bij den zwaren stroom had ik den terugtocht gedaan in het derde gedeelte van den tijd , die voor de heenreis vereischt werd. Des morgens weder geobserveerd , des avonds een amusant partijtje bij den assistent-resident , en heden mor- gen om half zes reeds vertrokken. 30 Mi. Heden middag vond ik Ali op eens bezig met inpakken en met het naar boven transporteeren van alles , wat eenige waarde had. De verklaring van die bedrijvigheid was, dat wij weder bij den steen gekomen waren , waar wij de eerste maal op gestooten hadden, en waarop hij zeker dacht, dat wij onvermijdelijk weder moesten stooten. Het vaarwater was trouwens hachelijk en er werd dan ook gestopt, om het te kunnen opnemen. Daarbij gebeurde een klein onge- val, dat den officieren zeer ter harte ging. Het eenig voor- werp, dat aan boord was, afkomstig van de oudere, uitge- moorde en gezonken Onrust , een sloepankertje , bleef daarbij onder een steen zitten, en kon niet weder worden opge- haald. Maar wij stoomden zonder verdere ongelukken door en Ali bracht de bagage weder naar beneden. PONTIANAK, 8 AugUStUS. In vele dagen ben ik niet tot schrijven kunnen komen, want ik heb al weder eene reis achter den rug. Den eersten hier terug gekomen, bracht ik eenen dag bij de familie 205 van den resident door, om reeds den tweeden weder te vertrekken. Ditmaal met het Gouvernements-stoomschip Kapoeas, dat inmiddels van zijne zandbank losgeraakt is. Ik genoot het gezelschap van den gewestelijken kommandant en zijnen adjudant, die het garnizoen gingen inspekteeren te Soekadana, waar ik ook juist heen wilde. Een vroolijke gezagvoerder , een volslagen gemis van etiquette , be- nevens verschillende partijen whist, maakten de reis recht aangenaam, wat het uitzicht anders wel niet gedaan zou hebben. Want daar alle rivieren , op deze vlakke kust , een eindeloos aantal mondingen hebben, die op zonderlinge wijze dooreen geward zijn, en eene menigte eilanden vor- men , gingen wij evenmin over zee , als men tusschen Rot- dam en Antwerpen doet , maar kropen tusschen de eilanden door en zagen niets dan modder en wildernissen van nipa. Soekadana is een treurig, armoedig plaatsje, al is het ook de aloude zetel van een vroeger machtig rijk, voor welks vriendschap wij ons moeite genoeg gaven, lang voor dat er een sultan van Pontianak bestond. Tegenwoordig woont de sultan van Soekadana te Landak en is een vorst van papier-mache, zooals al de lui, die het genoegen hebben van met ons op goeden voet te leven. Bovendien is het prestige, dat hij nog hebben kon, reeds lang overgegaan op den meer machtigen sultan van Pontianak. Het woord pontianak beteekent spook; het is de geest van eene in het kraambed overleden vrouw, die des nachts ronddwaalt en door de mannen zeer gevreesd wordt , want aan vrouwen doet hij geen kwaad. Nu was de eerste, die zich tot sultan van Pontianak opwierp, een Arabier van zeer alledaagsche afkomst doch niet alledaagsche sluwheid. Om zich meer aanzien te verschaffen , wist hij den inlanders wijs te maken , dat zijne moeder de geest was, waaraan de plaats haren naam ontleent. Wist de sultan van Pontianak zich op die wijze eenig aanzien te verschaffen, de eenige glorie, die nog aan den 206 sultan van Soekadana overbleef , is in den laatsten tijd ver- duisterd. Het was van oudsher bekend, dat deze een dia- mant bezat van fabelachtige grootte, die oudtijds in zijn rijk zou zijn opgedolven. Velen hebben om dien diamant te zien de reis naar Landak gedaan. Na den vervelenden tocht op de rivier, moest men dan eene lange serieplicht- plegingen slikken, eer men het verzoek kon te voorschijn brengen om den beroemden diamant te zien. Daarop werd dan eene oude inlandsche vrouw voor den dag gehaald, voor wie dan, als zijnde de moeder des sultans, eenige omhaal noodzakelijk was. Op verzoek haalde zij dan een pakje vuile lappen te voorschijn, dat aan een touw om haren verdorden hals hing. Er werd een kwartiertje ge- sleten met het openen van al de omhulsels, een voor een, met plechtstatige bedaardheid, en uit het laatste vod van gele zijde deed zich dan de kostbare steen aan het oog voor, die werkelijk de moeite der reis waard geweest moet zijn. Of liever waard geweest zou zijn , indien de treurige ontknooping aan den diamant niet al zijnen roem ontnomen had. De sultan in geldverlegenheid , zooals die lui altijd zijn, bood den steen aan de regeering aan , voor eenen zeker niet te hoogen prijs. Er werd een amblenaar opzettelijk naar Batavia gezonden, om het kostbare stuk ter bezichti- ging daarheen te brengen. Daar werd die door deskundigen uitgemaakt voor een bijzonder fraai stuk k warts. Het waar- delooze ding werd natuurlijk naar den sultan teruggezonden , en zal waarschijnlijk wel met minder plechtigheid teruggegaan zijn dan waarmede het gekomen was. En zoo was de laatste ster van dit vroeger machtige rijk smadelijk ondergegaan. Het beweren van sommigen is echter niet geheel on- waarschijnlijk , dat de sultan, uit wantrouwen, den echten steen zou hebben achtergehouden , en eene nabootsing ge- stuurd, in de hoop, dat de regeering er zoude inloopen. Tegenwoordig bestaat Soekadana uit eene kleine kampong 207 en een klein fort; een luitenant en een civiel gezaghebber vertegenwoordigen daar het Nederlandsche gezag. Zooals meestal op kleine plaatsen , waar een paar Europeanen zijn , wordt hier de tijd met kibbelen gesleten. Dit is aitijd in de Indische maatschappij eene groote ressource. Die vroolijke plaats nu was zeer moeielijk te bereiken , wat wel het geval schijnt te zijn met alle plaatsen op deze onher- bergzame kust. De stoomboot lagweder een half uur roeiens uit den wal , en de kust is zoo vlak , dat men bij laag water de rivier niet 'in kan roeien, maar ongeveer een kwartier ver, diep door den modder moetwaden. Met de wetenschap , dat juist in dien modder aan het zeestrand hoogst gevaarlijke kleine slangen schuilen, is die wandeling verre van aange- naam. Ik logeerde dan ook half aan wal, half aan boord, en had het op beide plaatsen zeer goed. Toch kon ik aan het modderhad des morgens niet ontsnappen. Ik was echter gelukkiger dan de adjudant van den Overste, want ik kon die reis op bloote voeten doen , terwijl hij , die de inspektie officieel ging aankondigen, dat toertje den eersten dag in groot uniform moest doen. Zijn jongen zal nog al een en ander te poetsen gehad hebben. Ik heb den wensch niet in mij voelen opkomen , om het overige mijner levensdagen te Soekadana te slijten, en ook de reis naar Landak heb ik niet ondernomen om de oude dame met haren ontmaskerden diamant te zien. Op de terugreis gingen wij , wegens het getij , gedeeltelijk over zee , waarover men zich wel berouwd zal hebben , want op de bank voor de rivier van Pontianak hebben wij ook in dit schip een gat gestooten. Gij ziet , dat ik mijne gunsten gelijkelijk over de beide soorten van Marine verdeel. Gisteren in den namiddag zijn wij hier terug gekomen, en ben ik weder in het residentiehuis. Dit is misschien wel het schoonste houten gebouw dat ik in Indie gezien heb , al bevat het huis van den resident van Ternate ook meer vertrekken. Het huis hier is even ruim als hoog van verdieping en 208 prachtig van inrichting. Met heeft dan ook niet minder dan 160.000 gulden gekosl. Het spijt mij dat ik waarschijnlijk Borneo wel zal verlaten zonder een echt Dajaksch huis gezien te hebben , ten minste van nabij. Eigenlijk bestaat eene Dajaksche kampong , zooals men mij zegt , uit een enkel huis , dat echter somtijds eene ver- bazende lengte heeft. Het is in verschillende afdeelingen ge- scheiden, maar alles woont er bijeen; voor de verdediging moet deze methode wel goed zijn , maar versierd met guir- landes van menschenhoofden , overvuld met vuile inlanders en met hunne kinderen en andere huisdieren , alles berookt door het opene vuur, zal het inwendige wel niet juist met onze begrippen van comfort strooken. Ik heb een verhaal gehoord, hoe de jongelieden hunne verloving het liefst des nachts vieren. Midden in den nacht staat er een op, steekt een strootje aan (de inlandsche eigaretten bestaan uit een weinig tabak in een gedroogd palmblad gewikkeld) , en zoekt dan in het duister naar het voorwerp zijner liefde. Hij stoot haar aan en biedt haar zwijgend zijn strootje. Verwerpt zij dit, dan zoekt het jonge mensch troosteloos zijne eigene legerstede weder op, rookt zij het echter op, dan is de zaak gezond. Dat de jongeling dan reeds een hoofd moet bezitten , dat wil zeggen het hoofd van een ander , heb ik u reeds gezegd. Ik moet hier alweder vele bijzonderheden weg laten, die al te medisch zijn. Ik behoef wel niet te zeggen , dat er bij de snelle reizen , die ik op Borneo deed , veel is , wat ik slechts van anderen hoorde en dus misschien niet volkomen juist overbreng. Maar het aansteken van de cigarette brengt mij iets merk- waardigs te binnen , dat ik zelf gezien heb. Herinnert gij u nog, hoe Robinson Crusoe aan vuur kwam? Welnu, dit kunststuk heb ik door een inlander zien doen. Deze nam een droog stukje bamboe, maakte daarin eene kleine holte , die met een weinig afschraapsel van bamboe gevuld werd. In die holte werd dan een klein stokje gezet , en met beide 209 handen snel omgedraaid, in onbegrijpelijke korten tijd was het bamboe-afschrapsel aan het gloeien, en werd verder door blazen de vlam te weeg gebracht. Eene andere wijze van vuur maken , die ik niet zag, moet hier in zwang zijn en is nog veel onbegrijpelijker. In een bamboezen kokertje wordt een zuiger vervaardigd. Onder in het kokertje wordt weder een weinig afschraapsel gelegd, en dan op den zuiger een enkele slag gegeven. De tondel ontbrandt dan in eens, uit- sluitend door den luchtdruk. Het is jammer, dat ik dit laatste niet gezien heb, maar verscheidene geloofwaardige personen hebben het mi] verhaald. Zooeven is de resident in zijne staatsiesloep naar den sultan gegaan. Of die beiden het voorschrift zeer aangenaam vinden, meen ik te mogen betwijfelen, maar wekelijks moet er een bezoek gewisseld worden, om de vriendschappelijke betrekkingen te onderhouden. Dit is juist met dezen sultan niet zoo gemakkelijk, want de man is een zeer dweepziek Mohammedaan en schijnt onze bescherming maar half te waardeeren. Er zijn dan ook nogal eens lastige kwestien tusschen zijne onderdanen en de onzen, vooral door de groote menigte van nietsdoende prinsen, die ook hier het land onveilig maken. Juist op dit oogenblik heeft weder een der prinsen wat kattekwaad uitgevoerd, waarvoor de de resident hem niet straffen kan , en de sultan hem wel niet straffen zal. SlNGKAWANG, 12 Augustus. De laatste reis op Borneo's Westkust was weder niet gemakkelijk. Met de Kapoeas , waarvan het lek even tijdelijk gestopt is als dat van de Onrust , moesten wij in den morgen vertrekken, om over de bank te komen, om daarna tot middernacht op de mailboot te wachten. Ik had vervelend gezelschap, ten minste aan eene familie. De man zegt niet veel, maar is zeker zoo stil geworden onder den invloed van zijne wederhelft, die den ganschen dag in plat Haagsch 14 210 bluft en schettert op eene wijze, die wel eens twijfel doet ontstaan aan hare waarheidsliefde , ten minste, wij hebben in een uur al eens drie lezingen van dezelfde zaak gehoord. Verder eenige drenzende kinderen met vuile kleederen en booze zweren, en voor wie niets heilig is. Als kindermeid fungeert eene blanke slavin, een kind uit het Djatti-gesticht. Deze zeer nuttige instelling op Batavia neemt arme, in Indie geboren, kinderen van Europeanen op, om die op te voeden en aan een bestaan te helpen. De meisjes worden veelal in farnilien geplaatst , waar zij , helaas ! wel eens alleen dienen om het loon eener baboe uit te sparen , en ik geloof , dat er weleens bij zijn, die als echte baboes gelukkiger zouden zijn. Ik behoef u zeker niet te zeggen, dat mijne boeken plotseling zeer interessant ge worden waren. Des nachts te half drie ben ik hier aan wal gestapt, na nog langer geroeid te hebben dan de vorige maal. Daar wij heden avond weder vertrekken, zal ik van hier wel niet veel merkwaardigs meer te melden hebben. Alleen moet ik u in mijne vreugde doen deelen over mijn teruggevonden koiYer. Die was bij vergissing hier gelost, en stond kalm bij den agent op mij te wachten; te Pontianak zullen wij op de terugreis naar Batavia verschillende passagiers opnemen, waaraan ik wel niet veel hebben zal, want zelf blijf ik op Billiton achter, en van de anderen zullen er waarschijnlijk wel velen zeeziek zijn SERAWAK, 25 December. Zoo ben ik in eens voor de derde maal op Borneo. Het wordt u zeker groen en geel voor de oogen , bij eene poging om mijne zwerftochten op de kaart te volgen. Deze reis is trouwens zoo overhaast vastgesteld en uitgevoerd, dat het mijzelven nog niet recht duidelijk is, dat ik hier zit en niet op Singapore. Vrijdag morgen bepraatte ik nog te 211 Singapore met den vriendelijken gouverneur, met den haven- meester en met den nooit volprezen Read, onzen Consul, de verschillende reisgelegenheden , waarbij mij duidelijk bleek, dat het beste was, om eerst hier been te gaan, zoodat ik nog denzelfden namiddag op het kleine stoomscheepje zat, dat mij hierheen bracht Ongelukkig was het juist de koortsdag van Ali, zoo dat ik, bij de felle hitte, heel wat zelf moest doen. Heden heeft hij weer koorts, maar gelukkig zijn wij reeds kalm in het hotel, en is er voor hem niets te doen. Bij mij is de koorts niet teruggekomen. Welk eene reis! Met al den golfslag uit de Chineesche zee, die in dit smallere gedeelte des te heviger is, en die daarenboven geheel van op zijde kwam, terwijl het de slechtste tijd van het jaar is, schommelden en stampten wij , om razend te worden. Ali heeft niet op zijne beenen gestaan, en zijn heldhaftige baas was wel niet bepaald zee- ziek maar trok toch den canape voor boven het dek , en was in het eten zoo wispelturig als eene bedorven jongejuffrouw met eene bedorven maag. Stel u bij zulk schommelen dan ook eens de, toch reeds zoo afschuwelijke , Engelsche tatel voor, door zeezieke Ghineezen toebereid, en tot de afmetingen herleid van een klein stoomscheepje. De wijn was een on- dririkbaar vergif , en bij al die genoegens leed ik eene vinnige koude en genoot steeds de muziek van bonzende deureii , want de helft daarvan sloot niet. Maar ik wil u niet te lang met mijne ellenden bezighouden, hoe groot die ook waren; op de terugreis verwacht ik nog erger, zoodat gij dan wel de behagelijke bijzonderheden zult vernemen, die ik nu nog vergeten heb te vermelden. De lieden aan boord waren vriendelijk en behulpzaam , van den jongensachtigen kapitein af tot zijn pokdaligen Chineeschen hofmeester toe. Heden wordt mij niet eens een middagdutje gegund om mijne krachten te herstellen, want te half vier wenscht de radja mij te ontvangen. Het is een onmogelijk uur, maar toch nog niet zoo onverstandig als dat van de Engelschen 212 te Singapore, die vinden, dat net met het klimaat overeen- komt om hunne bezoeken juist op den middag af te leggen. Het zal u bekend zijn , dat Serawak de hoofdplaats is van het rijkje dat in der tijd Sir James Brooke zich door den sultan van Broenai (hiervan komt door verbastering de naam Borneo) wist te doen afstaan. Hij wilde den gehaten Hollanders eens doen zien, hoe men eene Oostersche bezit- ting tot het grootste voordeel van zich zelven en van de inlanders bestuurt en ontwikkelt. Doze man, die werkelijk een edel karakter gehad moet hebben, hoewel niet zonder eene dosis Don-Quichotterie, is overleden, na het genoegen gehad te hebben van een tamelijk groot fiasco. Nog bij zijn leven is het rijkje aangeboden aan Engeland en, naar men mij verzekert, zelfs aan het gehate Holland, en beide mogendheden hebben hem met een kluitje in het riet ge- stuurd. Tegenwoordig regeert hier zijn neef, en ik geloof, dat de boel niet veel meer dan eene geldbelegging is, die minder opbrengt en onzekerder is dan andere, maar op- geluisterd door een koningschap op het model van Koning Aurele I, den weggeloopen Franschman, die ergens in Z. Amerika een koninkrijk wist te vervaardigen , dat nog niet medetelt in de rij der groote mogendheden. Men is nu zeker bezig de coulissen voor mij op te zetten, want in de twee of drie dagen, die ik hier zal kunnen doorbrengen, zal men wel zorgen, dat ik alles in het licht zie, waarin men het wenscht te vertoonen, indien men mij ten minste niet geheel en al blinddoekt. Zoo iets is in onze bezittingen ook wel eens gebeurd. 27 December. Den eersten morgen van mijn verblijf regende het zoo onophoudelijk , dat ik er niet aan kon denken te observeeren. Gelukkig werd, om die zelfde reden, het lessen van de stoomboot vertraagd, zoodat ik hier eene dag langer zal kunnen hlijven en dus maar hopen wil, dat het morgen 213 met de waarnemingen even voorspoedig zal gaan als heden. Want ik moet met dezelfde boot vertrekken , op straffe van twee weken hier te blijven, en daarvoor is Borneo niet aanlokkelijk genoeg. Intusschen ben ik gisteren naar het huis van den radja overgegaan, waar ik het recht goed heb. Er heerscht eene Engelsche statigheid, juist genoeg door Oostersch gemak getemperd , om mij recht aangenaam te zijn. De beer Brooke en zijne vrouw weten hunne waarlijk wel wat belachelijke positie zoo te dragen, dat zij er zelven niet belachelijk door worden. In huis is niets bijzonders, al staat er een wan- staltig torentje bij, waaraan natuurlijk een Engelsch-Gothisch tintje gegeven is, dat bij het overige zeer zonderling afsteekt. Hoewel geheel anders dan de huizen in Nederlandsch-Indie, is het geheel een recht gezellige woning, waarin men zich eenvoudig bij een rijk partikulier gevoelt. De radja is door en door beminnelijk, maar ik betwijfel, of hij het rijk gesticht zou hebben, indien zijn oom het niet voor hem gedaan had ; hij schijnt verstand genoeg te hebben , maar ziet er volstrekt niet avontuurlijk of excentriek uit. De ranie of de vorstin, zooals Mevrouw altijd genoemd wordt, is bepaald eene «lady» met verstand en smaak begaafd, die dan ook even goed haar huis elegant weet in te richten, als er den omgang aangenaam te maken. Verder is er in huis een jeugdige secretaris, die mij toeschijnt een half dozijn huiselijke betrekkingen te bekleeden. Gisteren, den tweeden kerstdag, was er des avonds voor de Ghineesche en inlandsche schooljeugd eene voorstelling van den tooverlantaarn, wat niet zeer aardig gedaan werd. Er waren nog andere gasten in vrij gemeene kleeding, die zonderling afstaken bij hen die aan tafel gezeten hadden, en die dus natuurlijk in den zwarten rok staken. Er hadden niet minder gegeten dan een bisschop en twee andere geestelijken. De bisschop was een zalvend priester, die de handen steeds in eene zegenende bonding heeft, en die alle '214 mogelijke heil verwacht voor Borneo en voor Turkije, voor Noord- en Zuid-Pool, van het Christendom met zijne deugden, dat hij zich schijnt voor te stellen als eene soort van fetiche, met de Anglikaansche litanie op een amulet gegrift om den hals. De tweede geestelijke komt van een afgelegen buitenpost en draagt daarvan al de kenmerken; van den derde zou het mij niet verwonderen, als hij met ietwat kettersche liberaliteit besmet was. Van den radja heb ik reeds lang bemerkt, dat hij ver van geloovig is, en den godsdienst waarneemt even als hij bij het eten een zwarten rok aan- trekt. Het was dan ook recht vermakelijk om bij te wonen, hoe hij den bisschop in het vaarwater zat. Zijn Hoogeer- waarde is eigenlijk Bisschop van Laboean, eene mislukte Engelsche kolonie, die nog noordelijker ligt dan Serawak, maar daar schijnt hij nagenoeg in het geheel geene zielen te vinden om te be waken, en daarom is hij meest altijd hier. Verder was aan tafel het gewone publiek eener kleine Indische plaats, verschillende lieden, die waarschijnlijk in Europa niet tesamen aan tafel zouden zitten. Trek aan de lui en aan de gesprekken een Hollandsch pakje aan, en gij hebt Ternate, Palembang, Amboina of Bandjer, al naar verkiezing. Een begrip dat het koninkrijk belangrijk is heb ik zeker niet gekregen, maar wel het besef, dat ik bij aan- gename menschen gelogeerd ben. Het koningschap van onzen radja is juist weder gruwelijk miskend. Het schijnt dat de man te koppig is om de er- kenning van zijnen titel te vragen, die hem waarschijnlijk, noch door Holland, noch door Engeland, zou geweigerd worden. Hij stelt zich zeker voor, dat men hem die onge- vraagd zal geven. Nu is hij kort geleden met zijne vrouw naar Engeland geweest, op welke reis hem het gruwelijke lot trof van al zijne drie kinderen tusschen Singapore en Londen te zien sterven. Gelukkig zijn er nu weder twee nieuwe. De koningin van Engeland heeft bij die gelegen- heid geweigerd, hem te ontvangen. Dat was eene eerste 215 miskenning , en kort na zijn terugkomst volgde eene andere van onze zijde. De resident van Pontianak bracht hem een bezoek aan boord van een oorlogsschip. Hij werd keurig ontvangen, en bij zijne afreize gaf ons stoomschip, om bij- zonder beleefd te zijn, een saluut. De radja toonde zich daardoor aangenaam verrast, maar zeker heeft iemand uit zijn gevolg zich het genoegen gegund, de schoten te tellen en den radja wijs te maken, dat hij er niet genoeg gehad had. Kort daarna beklaagde zich deze te Batavia; de goede man verbeeldde zich , dat hem een nationaal saluut van een- entwintig schoten toekwam. Het antwoord was, dat men zich werkelijk vergist had, want dat hem geen enkelschot toekwam, daar de gewoonte medebrengt, dat alleen onaf- hankelijke inlandsche vorsten een saluut ontvangen , en hij , niet erkend zijnde , slechts als vasal kan beschouwd worden van den sultan van Broenai. De zaak is nu weer in orde en de verhouding tusschen Batavia en Serawak zoo lief als ooit. Ik geloof dat mijn vermoeden niet juist was , en dat men mij de zaken hier niet ander voorstelt dan zij zijn. Ik heb reeds verschillende gesprekken met den Heer Brooke en enkele zijner onderdanen gehad, en geloof dat die zeer oprecht waren. Ik kan dit wel eenigszins beoordeelen, daar natuurlijk de meeste toestanden hier en in onze bezittingen in de nabijheid tamelijk gelijk zijn, en ook omdat ik toe- vallig reeds vroeger met een paar gewezen ambtenaren van Serawak kennis maakte, die geene enkele reden hadden, om de zaken hier anders voor te stellen dan zij zijn. Na die vele jaren , welke de beide Brookes reeds hier geregeerd hebben, is de slotsom deze, dat hunne Dajaks juist gelijk zijn aan de onzen, en juist gelijk aan wat zij waren, voor- dat hunne beschaving een aanvang had genomen. Er is voor de Hollanders zelfs iets vleiends in, dat het bestuur hoe langer zoo meer in onzen geest gewijzigd is, en de radja tegenwoordig vrij wel als een Hollandsche resident 216 regeert. Ik geloof dan ook, dat niettegenstaande de natio- naliteit, hier ter plaatse de sympathie voor Batavia grooter is dan die voor Singapore. Zelfs het huiselijke leven is hier meer op Hollandsche leest geschoeid dan men van Engelschen verwachten zou. Er wordt vroeg opgestaan, en dit verlies door een middagdutje aangevuld; er worden avond- visiles gedaan even als bij ons. Al deze nuttige zaken kent men te Singapore niet , waar men uit vrees van « so very native-like » te zijn, zich het leven tusschen de keer- kringen zeer zuur maakt. Het komt mij ook voor, dat deze bezitting niet heel veel meer opbrengt dan onze buitenposten. Uit verschillende gesprekken geloof ik te mogen opmaken, dat de radja van het kapitaal, dat hij en zijn oom achtereenvolgens in deze zaak gestoken hebben, bij lang na geen 3% trekt. Men behoeft waarlijk zulk eene geldbelegging niet op Borneo te gaan zoeken! Men zegt mij dan ook, dat de radja het vermogen van drie of vier erftantes, waarvan hij in de laatste jaren den dood te betreuren heeft gehad, kalmpjes in Engeland laat staan. SINGAPORE, -I Januari. De terugreis, waarbij wij iets genoten, dat sterk op een storm geleek, was werkelijk nog erger dan de heenreis, zoodat ik recht dankbaar ben , weder hier te zijn. Gelukkig was de laatste ochtend te Serawak zeer helder en bijna zonder regen , zoodat ik ten slotte over mijne waarnemingen tevreden ben , en dus met onvermengd genoegen terugdenk aan de aangename dagen, die ik daar gesleten neb. Den tweeden avond hadden wij weder eenige gasten ten hove, den resident en den dokter , zoodat het gesprek een weinig meer aardsch was dan de vorige maal. De resident is on- geveer wat bij ons op de groote plaatsen de assistent- ivsideut van politic is. Deze is een aangenaam jongmenseh , bij vvien wij den laatsten avond groot diner hadden. Het 217 geheele publiek van Serawak was tegenwoordig , de eerste en de tweede ban ; ik geloof dat \vij zeventien waren. Maar er was wel eten voor zeventig. Gelukkig, dat ik niet zoo- danig geplaatst was, dat ik, volgens Engelsche wijze, een van de reusachtige stukken vleesch moest voorsnijden , want de domine, die naast mij zat, had het zoo druk met zijn kalkoen, dat hij zelf zeker veel te weinig gegeten heeft. En hij zag er toch zoo hongerig uit. Mij komt de Javaansche gewoonte, om het voorsnijden aan de bedienden over te laten, wel zoo verstandig voor. De resident woont ongeveer in het midden der plaats aan de overzijde der rivier, want aan de eene zijde staat alleen de estana, zooals het huis van den radja genoemd wordt. Dit laatste ligt zeer schoon op een heuvel, die geheel als park aangelegd is , en de tuin is natuurlijk , daar wij bij Engelschen zijn, zeer schoon en met veel zorg onderhouden. Het is echter een hopeloos werk om in Indie eenen tuin te willen onderhouden zooals in Europa. De plantengroei is veel te weelderig, en wat bij ons een sierlijk plantje is, wordt hier een woeste heester, terwijl de bladeren zich veelal te sterk ontwikkelen en het groen al te zeer den boventoon voert. De hevige kleuren van enkele Oostersche bloemen vormen daarmede wel scherpe kon- trasten, maar leenen zich niet tot de zachte kleurschakee- ringen, die in onze natuur zoo liefelijk zijn. De geweldige regens doen ook aan de paden en aari het gras teveel schade. Men ziet ook de meeste planten , die eenige kultuur vereischen, op Java in potten staan. Die groote menigte witgekalkte bloempotten geeft aan de tuinen iets gekunstelds , dat onaangenaam werkt. Ik zou haast zeggen, dat men in Indie wel een park kan maken, maar geen tuin, waarbij ik u dan echter moet verzoeken het woord park in zijne Engelsche beteekenis op te vatten. Door die ligging heeft de radja het genoegen van telkens , als hij uit rijden of uit wandelen wil gaan , eerst de rivier te moeten oversteken , 218 en zoo kwam ik ook tamelijk bemodderd op het diner van den resident , want in de duisternis wandelt men op Borneo niet straffeloos door den regen. De resident heeft de reis hierheen medegemaakt, waar- door die niet zoo vervelend was als de vorige maal, en toch hadden wij, gedurende die drie dagen, slechts twee- maal eenen geregelden maaltijd ; den overigen tijd slingerde de schuit te hard om iets te kunnen klaarzetten. Er werd ons slechts een en ander op een bordje gebracht, dat echter voor de omstandigheden goed klaargemaakt was. De jpngens stelden twee lijken voor. Thans hoop ik voor goed van Borneo afscheid genomen te hebben. GOLF VAN TOMINI. GORONTALO, 15 Jllli. De reis van Menado hierheen was voorspoedig, hoewel er vele slachtoffers van zeeziekte vielen, daar het schip rolde als een kegelbal. Het is dezelfde warme stoomboot , waarmede ik vroeger eens de reis van Ambon naar Banda deed, en ik had dezelfde hut als toen, maar kreeg er dit- maal gelukkig geen water in. Ik kon dus mijn bed ge- bruiken, wat altijd iets voor heeft, al is het een smal reepje bed. De schoone kust van Celebes was verstopt achter wolken , die ons nu en dan ook regen stuurden; het was guur, winderig, onaangenaam. Alleen gisteren avond, toen wij Gorontalo naderden, helderde het weer op, en zagen wij de kleine doch schoone baai, door de schuine stralen van de avondzon fraai verlicht met die breed geteekende vlak- ken van schaduw en van licht , die de grootste factoren van schoonheid in een landschap zijn, en die in Indie slechts voorkomen, wanneer de zon laag bij den horizont staat. Midden op den dag is Indie niet schoon , er is geen schaduw. Is het u nooit opgevallen, dat alle landschapschilders voor tropische streken gebruik maken van ochtend- en avond- verlichting ? Dit is geene keuze, maar noodzakelijkheid. De baai van Gorontalo is klaarblijkelijk eene vergissing der natuur geweest, want had zij geweten, dat hier ooit stoomschepen zouden komen , dan had zij den inham zeker 220 grooter gemaakt. Het is nu niets dan een kom, waarin de boot moeite genoeg heeft, om zich te behelpen. Men kan er nauwelijks wenden, en de rotsige oevers zijn zoo steil, dat slechts zeer weinig vooruit of achteruit het schip op de steenen te land zou komen. Er loopen dan ook ver- halen van kapiteins, die de baai niet binnen durfdengaan, en een gezagvoerder , die den ingang niet heeft kunnen vinden, heb ik zelf gekend. Bijna zoo erg als de gezag- voerder van een zeilschip, die zoo knap was, dat hij kort na de groote aardbeving van Banda, dat eiland in het geheel niet vond, dat toch door zijn hoogen vulkaan nogal zichtbaar is, en, na lang zoeken, naar Batavia terug- keerde met het bericht, dat BanJa nu door eene aard- beving geheel verdwenen was. En het verhaal vond zooveel geloof, dat de regeering er een oorlogsschip heenzond, dat Banda heel rustig vond liggen. De bergen in den omtrek van Gorontalo zijn zoo abrupt , zoo afgekapt, als in den Archipel zelden voorkomt. Dit maakt het landschap des te schooner ; zooals wij voor anker lagen, zagen we aan de eene zijde de zee met hare wit- gekuifde golven, tusschen twee voorgebergten door, en aan de andere zijde deed zich , tusschen een ander paar kapen , de vruchtbare vlakte van Gorontalo aan den blik voor. 