None
Wg noemen het erst Ad Vergilium, met het vers van dien dichter tot motto: Primus Idumaeas referam tiùij Mantua, palmas. Pietola bg Mantua, waarin men het oude Andes, de geboorteplaats van Vergilius meent te vinden, is onlangs naar hem Virgilio genoemd en aldaar is zijn stand-bezogen en aldaar is zijn stand-bezogen en daarbé is zijn stand-bezogen, dat de jammerlyke toestand van het landvolk in Italië hem zou berokkenen, als hij er getuige van kon wezen. De dichter wenscht en hoopt, dat daarin vór de oprichtig van het schitterend gedenkteeken voor vergilius binnen Mantua, dat in voorbereiding is, verandering moge kumen, en dat zoo een lach moge zweven over zijn gelaat en z. gne schim op den Pausilyp de welvaart van den boerenstand toejuiche. Het onderwerp is gelukkig gekozen, de behandeling zeer goed, de versen zyn helder en vloeiend. Verlangt men een proef, dan mogen enkele versen daartoe dienen : Optimus ille Maro, cecinit qui pascua, laetas Quid faciat segetes, Dardaniumque pium. Denique nunc patrium coelomqae solamqae revisit: Ecce aaiem reduci plaudit utrumque sno. Ut gaudens iterum adspiciet sab vomere tauros Adiangi, ut gaudens aurea farra seri, Roscida vel nitidum labi per gramina rivum, Dulcia apesve suis condere mella fayis. De overige versen ziju van geen minder gehalte en be- houdens een paar kleine opmerkingen, die w^ aan het oor- deel van den dichter zouden willen onderwerpen, hebben wg Er niets in af te keuren. De titel van N^. VI Venue ad me geeft reeds aanleiding om te vermoeden, dat in dit stuk een bgbelsch onderwerp zal behandeld worden. Nog meer doet dit de tekst, die in het lemma genoemd wordt, Matth. XI : 28 — 30, en die tegen het eind van de elegie aldus wordt omschreven: Ad me defessi curisque venite gravati : En ego, qui praestem cuius egetis opem; Non onus iniponam vestris nisi viribus aequum: Clementis domini molle subite iugum. Het is een lofzang op den Heiland als weldoener van het menschdom gedurende zijne om wandeling op aarde, en eeneverzekering dat die heilbrengeude werking nog voortduurt, en dat alle lydeuden en bedrukten alleen bg Hem heil en hulp kunnen vinden. De dichter betreurt het dat onze tgd zwak van Gelöst is, maar verwacht beterschap: Scilicet haec aetas seusim deflectit ab illo. Quem per saecla patres bis coluere novem, Parcius inque focis, veterum pertaesa viarum, Tus adolet Domini; sed brevis error erit. Evenals in de aangehaalde versen is in de rest van het gedicht alles zuver van taal en onberispelg van versbouw, en hierdoor staat dit stuk boven die zijner mededingers. Wy hebben daarom besloten den gouden eereprgs toe te (202 ) kenoea aan deu inzender van Venue ad me, en wenachen de dichters van Ad Vergilium en van Alaricus ingredüur Romam uit te noodigen om yrijheid te verleenen tot het openen van de daarbg gevoegde naambrieQes, onder aan- bieding eener eervolle vermelding en uitgave hunner atok- ken op kosten van het Amerika, 25 Februar 1885. J. C. G. BOOT. Th. broker. S. A. NABER- DE MIDDELEEUWSCHE RECHTSPLËGINÖ IN ZAKE VAN DOODSLAG. BIRDRAGE YAN M. S. POLS. Het misdrew van doodslag neemt in bet strafrecht eii in de rechtsplegigen van de middelen eene bgzoodere plaats in, naast, men zou b^na zeggen buiten, de andere straf bare handelingen. Zoowel de opvatting van bet begrip van doodslag als de in zake van doodslag gevolgde procedure zyn zoo eigenaardig, uit een strafrechtelijk oogpunt zoo moeil^k te verklaren, dat men moeite heeft zich eene duidel^ke voorstelling te vormen van de wijze van haar ontstaan. Omtrent die opvatting en die procedure zelve bezitten w^ overvloed van licht. Ze betreffen niet een dier middeleen wsche iostel-lingeo, die we onvolledig kennen, wier bestaan en regeling we uit allerlei verspreide berichten of Diin of meer duide-Igke aanwyzingen afleiden. Integendeel omtrent ge En punt der rechtsgeschiedenen, zu we sozialen volledig tot in de kleinste bezonderbaren ingelicht. We kunnen zeggen dat we de mid-deleeuwsche rechtspleging in zake van doodslag even goed kennen als de hedendaagsche. En we behoven niet in den vereinigen te zoeken naar materiaal tot aanvulling. Men treft zulk materiaal aan in de rechtsbronnen van alle volken van duitschen oorsprong, maar we hebbeu het niet noodig, daar met name de hollandsche rechtsbronnen op dit punt een r^kdom en een volledigheid bezitten, die niets te wenschen overlaat, eo alles overtreft wat elders door uitgave is bekend geworden. De Groot  van de destyds nog onuitgegeveu bronnen van het middeleeuwsche recht had gemaakt. Sedert is een nog uitvoeriger bcschryving door een tydgenoot bekend geworden iu het Rechtsboek van den Briel van Jan Mathijssen, is het begin der 15^« eeuw geschreven, en zgn de dingtalen van tal van hooge vierscharen uitgegeven, zoodat wij zo reeds bezitten van de baljuwschappen van Zuid-Holland 2), Kennemerland en Westfriesland van het baljuwschap van Gouda ö), van de steden den Briel 7), Dordrecht ^), Onde-water ö), Delft ^% Leiden ii) en Amsterdam ^% terwgl tal van andere oorkonden, vruchten van wetgeving en recht-spraak, deze bronnen nog Aanvullen. Fruin, Oude rechten van Dordrecht en Zuid-Holland II, bl. 293—303, an te vullen met de dingtaal bij van de Wall, Priv. v. Dordr. I. bl. 115. Van Santen, Generale priv. en handv. van Kennemenand, bl. 339—3M. Fruin, N. Bgdr. 1878, bl. 44-60. Van Oudenhoven, Beschr. der stad Heusden, bl. 316-326. M. Fruin, Oudste rechten van Dordrecht. I, bl. 360-370. J. Matthijssen, t a. pi. Fruin, Oudste rechten van Dordrecht. I, bl. 360-370. Van Kinschot, Beschr. van Oudewater, bl. 687. Hier schijnt men hebt stichtsche recht behouden te hebben, dat nogtans niet verschilt met dat van Holland. Fruin, N. Bydr. 1878, bl. 203—227. Orlers, Beschr. der stadt Leijden, bl. 37— 40. Mr. C. Pijnacker Hordjt, N. Bijdr. 1879, bl. 394. Den gang kunnen volgen, en die de meest treffende ovetsestemming bezicht met de rechtsplegning niet alleen van de naburige gewesten, maar van alle landen van duitschen oorsprong. Die uitvoerige bescbrävingen leeren ons wel is waar uitsluitend de rechtsplegning van de 14<^- en lö'^^eeuw kennen, maar in oudere bronnen vindt men duidel^ke aanw^zingen van een veel ouderen oorsprong, zoodat niettwyfelachtig is, dat we te doen hebben met eene overoude procedure, die haren oorsprong moet hebben in het oudste duitsche recht. De oudere bronnen geven ons echter slechts brokstukken of min of meer duidelyke aanwyziugen, geene beschrijving. Daaruit alleen zou het moeielk zyn de oudere procedure, waaruit die van de 14^ en 15^ eeuw zich ontwikkelde, te recoustruereu. Gelukkig bezitten w^ in deze een hulpmid-del tot die recoubtructie, terwgl wederkeerig wat wg van de oudere procedure weten, een hulpmiddel is tot verklaring van de latere procedure. Deze toch bevat eigenaardigheden, omvat recbtshandeliugen die uit het recht en de maatsckappel^ke toestanden van de 14^^ en 15^ eeuw niet te ver-klaren zgn, die de duidelkste blgken dragen voor dien tigd ook geene werkel^ke beteekenis meer te hebben gehad, maar zg het gestrenge formaliten te zijn geweest, die alleen dank zg het gestrenge formaliten van het oude procesrecht haar bestan eeuwen lang hebben voortgesleept. We heben daarin gegen reden tot klagen, veeler tot verheugen. Die zinledige formaliten moeten vroeger eene ernstige beteeken ist. Gelukt het ons dus, met hetgeen we van het oudere recht werden, in die doodo formules het leven terug te roe-pen, dan vinden wo wellicht het levende beeld terug dat de schraalheid der oudere berichten ons deed verliezen. Uit dat oogpunt vooral komt de besproken rechtspleging m^ belangrg voor. Z^ vergunt ons niet alleen een blik te werpen op eigenaardige maatschappelijke toestanden en zeden van het voorgeslacht, maar ook op den oorsprong en de oorsprong en de oorsprong enkeling van strafrecht en rechtspleging. Daartoe zal ik eerst in het algemeen de procedure der 14^® en 15^® euw bespreken, vervolgens bem enke Le eigenaardigheden stil (2Ô6 ) Staan, om ten slotte de verklaring daarvan uit het oudere recht te beproeven. Daarb^ zal ik, om de grenzen Tan hel onderzoek te beperken, my hoofdzakelgk bepalen tot de hollandsche rechtsbronnen, lokale verscheiden het ondergeschikt belang voorb^gaan en alleen die vermelden, die, rechtsw^ziging aanduidende, over den oorsprong en de ontwikkeling der procedure eenig licht werpen. De rechtsplegings verschilde naarmate de doodsliérer in het geding aanwezig of voortvluchtig was, en in het eerste gevangen was, of vrywillig verschenen en op vrige voeten was. Het eerste gevangen wordt kort en kernachtig door de Groot beschreven: "Yemant moetwillig zgnde doot-geslagen, soo wierdt hat doode lichaem gebragt voor den regter, ende de naeste magen doende de klagte van wegen het doode lichaem, soo wierdt de levende, indien hg begrepen was op de versehe daet, gelegt bij den doode, ende daer mede waren de magen tegens den anderen versoent." Het kon ter nauwemood een proces heeten, oudtgds althans. Werde de doodslager op de daad betrapt, en hetzg ter plaatse gevat, hetzg op het aan-geheven wapengerucht achtervolgd en gevangen, dan werd hg onverwgld met het lijk en de bloedige teekenen van de daad voor den rechter gebracht, die de vierschaar spande. Op de enkele klacht en het bewgs van de handhafte daiui (de ontdekking op heeterdaad) viel het oordeel, en werd de levende bg den doode gelegd, d. i. zonder uitstel geëxecu-teerd. In den regel liep vermoedelgk alles in één dag af. De klacht geschiedde door de bloedverwanten van den doode, wien de schuldige ook ter executie werd overgelaten. En met den dood van den dader was de za ak geändig, waren met name de wederzigdsche bloedverwanten onderling van rechtswege verzoend. De rechtsbronnen entschieden echter enkele verschillen. Zoo erkennen enkelen nog een recht van den heer op het goed of een deel daarvan, terwgl andere zoodanig recht uitslui-ten. Enkele erkennen het geoorloofde eener verzoening. Handv. van Amstelland ea Gooiland van 15 Maart 1388 (van (207) Met den doodslager, mits met vrgmllige toestêmmiDg Tan dea heer ea Tan dea heer ea Tan dea heer ea Tan dea heer, andere Terbieden haar. Veel kans op Terzoening bestond trouvens niet, zoolang de procedure hare aanvankelke snelheid behield. Deze schicht echter op enkele plaatsen reeds eenigs-sins gematigd te zyn. Volgens Jan Matthgssen moesten de magen des dooden een dag van rechten verzoeken, en werd big. Regelmatige Dingtaal, met klacht en antwoord en bewölvener, geproceder. De hartstochten hadden dus den tätigen. En over het algemeen schicht er eene neiging te hebben bestan om eene mogelgke verzoening ook in dit geval te bevorderen. Elders, hoewel niet in Holland, vindt men zeläan den doodslager, als het geding hem tegenliep, de vlucht vergund. Een der oude friesche rechten bepaale, dat hätte een vrede zal hebben nacht en dag, dat hij kunne ruinen land en volk, eu zgn igf helpen; en gelke bepaling vindt men ook in uitheemsche rechten. Er was bovendien nog een reden, die soms tot uitstel leidde en afstel bevorderde. De taak om den doodslager te execnteeren schont in het begin der 15^« eeuw Mieris III, 4.84): »Waert dat die hantdadighe metter verscher haut begrepen ende daerin verwonnen als recht is, dat soude men rechten aen zijn lyf, ende daer en souden wy (d. i. de graaf) noch mandt niet of hebben; ende daer mede soude d'een mage tegens d'andre ge-soent wesen. Maer waer dat sake dat hy dien dootslach soenen mochte, dattet ons ende des dooden maegen genoechdc, ende met zyns zelves goede betaelen, so soude hy zyn l\)f behouden, ende hy en soudô geen maechgelt gaderen." Ook in Amsterdam verloor, volgens de handvest van 1500, de heer zijn recht op het goed door de executie, maar beheld het volgens de latere handvest van 1342. Zie Scheltema, oudste rechten van Amsterdam, blz. 7 en 19. Misschien was het oude e recht stichtsch recht, het latere hoUaadsch. Zie Verslagen en Meded. O. V. R. n. 4, blz. 839. Zie vorige noch Elders vindt men een verbod, zonder dat met zekerheid te bepalen is, wat het oudere recht is. von Richthofen, Fries. Rechtsq. bl. 412, 1«*« kol., regel 29. Verg. von Maurer, Gesch. der Städteverfassung, III, bl. 625. Wellicht ook in Utrecht; zie het stichtsche Landrecht, 1, § 1, en het privil. van 1529, bij Muller, Middelecuwsche rechtsbronnen der stad Utrecht. II, bl. 409 en 433. (208) Niet meer als een voorrecht door de bloedverwanten Tan den doode beschouwd te zu. Jan Matthyssen altlians deelt ODS de dingtalen mede over de vraag, wie de executie zal verrichten. De magen dingen dat He rechter het zal doen, de rechter dingt dat de magen het zullen doen, daar zg het recht gevorderd en vervolgd hebben; en het vonnis wgst; in laatstgemelden zin. Ze mogen gebruik maken van den hangdief of scherprechter, als er een is. Is een van de magen bereid, dan mag hij het doen, maar anders blgft er niets over dan te vorderen dat de rechter den veroordeelde op kosten der bloedverwanten in's beeren slot zal Bewaren tot en wgle dat ze iemand gevonden hebben die het werk voor hen wil verrichten i). Hoe dit zg, de rechts- plegging bleef, vooral wat de bew^svoering betreft, zeer sum- mier, want nog in den aanvang der 16^^ eeuw noemde Wielant in de Instructie voor do stad Haarlem de rechts- plegging in geval van betrapping op heeterdaad nog onder de summiere »alst cas zo openbaer ende notoire is, dritter geen proces toe en dient »)." Men kan echter veilig aannemen dat de toepassing van die summiere rechtsplegging zeldzaam was, omdat ze alleen kon worden toegepast, als de dader op heeterdaad niet alleen betrapt, maar gevangen was. Had de dader zich door de vucht in Vielleicht werden te stellen, dan moest op gewone wyze tegen hem worden geproceder, en zoodanige vlucht was gemakkelk. Zoodra men buiten de enge grenzen der vergheid was, zich binnen een andere vräheid bevond, was men veilig; en zelfs binnen de vrgheid boden de kerken en kerken en kerken en toevluchtsoord, door het asylrecht beschernd. Wilde men dan voor de vierschaar verschijnen om zgne verdediging te voeren, dan bekwam men vrij geleide en keerde, ingeval van nadeeligeu afloop, in veiligheid terug naar de plaats van waar men met vrægeleide was gekommen. Maar took hiervan schynt weinig gebruik te zgn gemaakt. Het 1) lUz. 192. 2) Zie § 579 der Instructie, uitsjegeven door mr. J. A. Fruin, in N. Bijdr. 1873—1874. ( 209) gewone geval, dat mitsdien in de dingtalen op den voorgrond wordt gesteld, was dat van de procedure bg verstek, die thans nader is te beschreven. Wanneer een doodslag was gepleegd, begaven rechter en schepenen, zich zoo spoedig mogelgk naar de plaats van het misdräf, zoowel tot hand Having of herstelling van de ordre, als tot het houden van de l'kschouw. Hun eerste zorg was vrede te gebieden, ten einde verdere geweldadige beden of værdelijkheden tusschen de vrienden en verwanten van den doodslager te beletten, met name de onschuldige magen des laatsten tegen de wraakzucht van den des eersten te beschermen, en die wraakzucht ook tegen over de deelnemers aan den doodslag binnen wettelgke perken te sluiten. Wie in sträd met dien vrede handelde, werden gelijk gesteld met hen die een handvredebreuk pleegden, en verbeurde lyf en goed. Zoo van dien vrede slechts in enkele dingtalen uitdrukkelk melding wordt gemaakt, was dit vermoedelyk omdat het formeel gebieden vau dien vrede overbodig was Geworden na de bekende algemeine verordning van Hertog Philips van Bourgondie van 9 August 1446, bepalende dat, ingeval vau doodslag, alle erschuldige magen aan beide zeden, die niet mede in vorderne waren geweest, van rechtswege een vasten vrede zoude hebben gedurende zes weken. Het constaternen van den doodslag geschiedde door de lijkschouw. Schepenen, waar men een gezworen chirurgen had, door dezen bijgestaan, bezagen het lijk, en kenden, na gebannen vierschaar, dat de doode vau maus handen was gestorven. Die kenuiug (iu Engeland nog gebruik als slot van de Coroner's inquest) was een onmisbaar vereischte voor. Kortheidshalve gebruik ik het woord schepenen als algemeenen naam voor de zg. oordeelvinders, niettegenstaaude deze la de hooge vierscharen van het plati eland een anderen naam droegen en niet, als de schepenen, een gesloten collegia vormden. De Groot stelt dit voor als geschiedende naen en ingevolge de verzoening. Het geschiedde echter dadelijk, Bijv. in die van Amsterdam. Bijv. in die van Amsterdam. De latere vervolving en moest daarbé vooraf ten processe worden geproduced. De eigenmachtige begraving van het Igk, welke de geheele rechtspleging zou hebben kunne vergdelen, was op min of meer zware straffen verboden, terwijl verberging van het Igk of wegmakiog van de sporen van het misdrijf evenzeer verboden was, en, zoo het door den schuldige geschiedde, den doodslag tot moord maakte. Oorsponkelk werd die kenning bloot mondeling genomen, en dunrde, als alle schepenkennis, slechts gedurende jaar en dag. Mitsdien moest ook de vervolving binnen jaar en dag wordeo ingesteld, en was daarna verjaard. Later ontstond het gebiuik dat de klerk of secretaris die kenning in zgn boek schreef, waardoor ze ook na jaar en dag kon worden ingroepen. Dient engevolge werd ook de verjuring der vervolging op zoo korten termign een punt van rechtsgeschil. Zooals we straks zien zullen, was echter zelfs die korte termijn van verjuring later recht, moest oudtgds de vervolging omiddellgk na den doodslag worden aangevangen. Was alzoo het feit van den dood door handen van een ende behorlgk gebleken, dan kon de strafvervolging worden ingesteld. Het aanhangig maken van de klacht ge-schiedde op eigenaardige w^ze, met wapenroep of wapengerucht. In Yoome en den Briel noemde men dit het banen van dm doode ^). Op den daarvoor bepaalden dag werd door den rechter vierschaar gemaakt, en verschenen de bloed-verwanten des dooden met het lijk, plaatsten zich aan de vier hoeken van de baar, trokken de zwaarden, hieven ze omhoog en riepen uit één mond wapen over de personen die z^ verlangden aan te klagen, driewerf en zoo luide dat het over de werf klonk. De formules van dien wapenroep waren meer of minder eenvoudig. Zoo riep men in den Briel Wapen over B. den moordenaer, die P. onsen maech ghebenden ende van live ter doot ghebrocht heeft mit sinen moirtwapenen, ende selve dat nameliken ghedaen heeft, ende J. Matthijsen, blz. 182. Verg. den Exours, biz. -leZ aldaar. Aldus bij J. Matthijsen ea ook nog in het landrecht van Voorne van 1518, $ 121 (van Alkemade II. 150). (211) Ter moolde (d. i. ten grave) ghebracht. In Heusden riep men: »wapen over zfln Igf» over zgn eer, over zgn goet, over zgn lantrecht; wapen over daer hy invoeyr, wapen over daer hy invoeyr, doen hy B. vermoorden en zgn lyf benam.* Te Amsterdam daarentegen riep men eenvoudig: »wapen roep ie over C, die B mijn broeder doot stack." Volgens Jan Matthijssen geschiedde deze wapenroep op het kerkhof, en ook de Groot vermeldt haar als gedaan over het open graf. Zij ging dus waarsch^nlgk aan de begraving vooraf. In allen gevalle was daarby de aanwezigheid van het lyk noodig. Op dit punt toonon echter de rechtsbronnen reeds verschil. Terwäl op vele plaatsen het doode licham door iets anders vervangen werd, bestaan er aanwijzingen, die tot het besluit schenen te leiden, dat oudt^ds de be- graving niet plaats had, voordat de geheele procedure wis» afgeloopen. Zoolang de rechtsplegiug eenvoudig en snel was, en vermoedelgk in den regel denzelfden dag of den volgen- den dag was afgelo(»pen, gaf dit geen bezwaar. Maar naar- mate zich meer bepaalde procesvormen ontwikkelden en de rechtspleging door de invoering van verschillende term^nen langduriger werd, ontstond hieruit groot ongerief. Op ver- schillende werd hierin voorzien. In den Briel was ten tgde van Jan Matth^ssen reeds gebruikel^k den doode da- delgk na den wapenroep te begraven. Maar ook deze kon s Oms niet binnen een gepasten täd plaats hebben. Was dit het geval, dan werden alleen de ingewanden begraven, het läg zele gebalsend of in een vat, met kalk of zand geworden verzeßt, bewandert tot dat de wapenroep kon plaats hebben. Dit schijnt een een eigenaardige Brielsche of Voornsche gewonte te zgn geweest, die elders niet voorkomt. Meer algemeen was een ander middel. Op Eheingauer Landrecht (Weisthümer I. 543), dat onlangs overtuigend bewegen is niets te zijn dan een samenlapsel uit oude nederlandsche rechts. (212) plechtige wgze, la gebannen vierschaar, werd de rechter-hand des dooden afgehouwen en bewaard in de plaats van het Igk, dat nu werd begraven. De klacht en vervolging geschiedde nu met de doode hand, die na afloop van het geding plechtig by het Igk werd bijgezet. Dit afkappen van de hand was ook elders vrg algemeen gebruikelijk, maar op enkele plaatsen werd de doode hand zelfs vervangen door eene. hand van was of door een kleedingstuk. Deze laatste vervanging laat zich lichtelk verklaren mit den afkeer, dien de schending van het l^k in meer beschaafde tgdeu moest ver. Wekken. Z^ werd dan ook afgeschaft, zooJat men in de meeste dingtalen er geene melding van gemaakt vindt. lu Leiden had die afschaffing eerst plaats bij eene keur van 4 Mei 1509, als zynde eene maniere van doen onnatuerlic, onzedelic ende oeck den vrienden van den doden zeer verdrie-telick. Na de Igkschouw werd nu formeel aao de magen vérlof gegeven om den doode te begraven en met de sehepenkennis van dit verlof, in plaats van met de doode hand te klagen. Elders was dit misschien reeds dadelgk gekomen in de plaats van het doode licham, het afkappen van de hand niet gebruikol^k geweest. Reeds in de oudste keuren van Amsterdam, uit het begin der 15^^ eeuw, vindt men de bepaling : » wair euich mens che, die doet gheslaghen worde binnen der vryhede van Aemstelredamme, ende worde die bekent na den rechte van der stede, dat hy doot ghebleven waer vau menschen handen, dien doden mach men graveu, ende voort claghsn mit kenuisse van den rechter ende van scbepenen, gheiikerw^s of die dode lichaem jeghenwoirdich bronaea^ waarby ook de plaats vaa Jaa Matthijsseu werd gestolen. Zie Versl. en Mededeel, der Vereeniging O. V. R. bl. Dit laatste o. a. t^ Arnhem in 1502. Zie Grimm, t. a. pi, Van den Bergh, Verband, over de oude wijze van strafvordering. Leiden 1842, bl. 63, Noordewier, Rechtsoudh. bl. 17.— Het afkappen van de hand is vooral breedvoerig beschreven in de dingtalen van Zuid-Holland bij van dü Wall bl. 115, van Mieris II. 29 en van den Bergh bl. 61. Hamaker, de middeleeuwsche keurboeken van de stad Leiden, bl. 319. gebloket (d. L gekist) stonde" En Yolgens de dingtalen van Amsterdam werd dan ook dadelk na de Igkschouw formeel gewezen: dat by (des dooden naghelaeste) den dooden graven mach sonder verboeruis ende hy mit dier kennisse Tan rechter ende van scepenen daghen mach een stade claghe ende een af. Te claghe ghelgickerwgs of dat dode ichaem dan ter tät teghenwoerdich ware boven der aerde, endende ghebloket stonde." De afgehouwen hand of de vervangende schepenkennis werd vervolgens aan de bloedverwanten ter verborging aangeboden, ten einde er gedurende jaar en dag recht mede te kunnen eischen, en moest in het geding worden geproduced voordat men tot den wapenroep werd toegelaten. Met den wapenroep was de inleiding tot de klacht afgeloopen, was als het ware rechtsingang genomen of gegeven. Na verkregen, dass van rechten werd, nu de klacht gedaan, en werden de personen waarover wapenroep was gedaan, ingedaagd. Waren ze niet verschenen, dass werden ze baling gelegd. Omtrent de rechtshandelingen die aan dit laatste voorafgingen, is het voor het tegenwoordig onderwerp onnoodig in het breede te spreken. Genoeg zg het op te merken, dat men daarbg enkele verschillen aantreft. Volgens de meeste dingtalen liep de zaak niet op denzelfden dag af, maar hadden meerdere verdagingen plaats. Te Amsterdam b. V. werd de afwezige beklaagde nog tweemalen op veerteien dagen en tweemalen overdwarsnacht, d. i. op den volgenden dag, ingedaagd. In den Briel daarentegen vindt men van die verdagingen geene melding gemaakt, schynt de zaek. ak denzelfden dag te zyn afgedaan. Elders weder wordt verdaging alleen verleend, als een van de vrienden van den beglaagde verdaging vroeg op grond van een wettigen zin, d.i. een wettige reden van afwezigheid of verhindering van de zgde des ingedaagden. Dit laatste nu gold ongetwälte of gold in den Briel, en zal vermoedelgk elders ook de oor-sprong der verdagingen zgn geweest, die ten slotte door V|i:gSU £K 2IEDK0. Afl> tUTlütK. i^^ iUüOU. UIULL II, U (214) gewoonte yan rechtewege plaats hadden. Daarent^en sehgnt in den Briel gebroikelgk te zgn geweest dat de klager zgn eisch nog bewees door het voorbrengen en doen hoeren ran getuigen. In andere dingtalen is daarvan geen sprake, en Jan Matthgssen verklaart zelf dat h^ wel eens heeft hooren dingen en w^zen dat den klager zgn eisch gewonnen zal worden gegeven op grond van het enkele verstek ^). EHt laatste was ongetwgfeld het oudere recht, daar het balling* leggen oorspronkelgk een gevolg was, niet van het gepielde misdrgf, maar van de niet-versch^ning voor de vierschaar. Dit ballingleggen geschiedde op eigenaardige wgze. Onder min of meer indrukwekkende formaliteiten werd de beklai^de vredeloos en rechteloos verklaard en levenslang gebannen. Oudgds was dit eene vogelvverklaring. Niemand mocht den balling huizen of eenige hulp verleenen, terwgl elk hem straffeloos mocht dooden. Zyne vrouw werd weduwe, zyne kinderen werden weezen, terwgl zgn huis werd neer-geworpen of verbrand. Dit oudste recht vindt men nog zuiver bewaard in de dingtalen van Heusden, die op dit punt bzonder uitvoerig en indrukwekkend zgn. Nadat vooraf gewezen was, dat men den beklaagde rechten zal »aan zgn l^f met bgl ende met block, als recht is; tot zynen ghe-weer (d. i. z^n erf) met vi ere ende met vlamme, als recht is, sonder anders yemants schade', en dat men hem, als afwezig, uyt- Laghe'slants' (d. i. balling) legghen sal, alsoe als recht is, vraagt de rechter den schepenen, hoe hg dat doen zal, en dan wgzen schepenen: »Als dat die heere doen sal, buyten daecks, boven der aarden met eener bekende roede iu die hand hebbende, met rgsender sonne, in 't oest, in 't zuyden, in 't westen, in 't noorde, ende elck byson-der. Soe sal hy legghen lyveloes, eerloos, goedeloes, trouwe loos, wetteloes, wetteloes; zgn weduwe, zpn kinderen weesen. Ende gebieden van's beeren weghen een yegelicken op zgn lyf ende op zgu goet, dat daer nyemandt mede en Schrijerer bier sprengt yan een beslissig op. het enkele verstek gewezen. (218) Eete noch en drinke, noch häusse noch hove met hem, en coope noch en yercoope, noch tot geenen vere over en yare; noch geenrehande gemeynschappe mede te hebben; waar 't saacke, dat yemant dat deede, die heer sou 't houden aan zgn goet. Ende waar 't saacke dat hg bin-nen lants quame, soe sal men hem volghen op ten palen van den lande, met wapengemchte, met hondgebaffe, ende roepen : helpt ons desen moordenaar houden. Ende waar 't, dat jemant waar, die's niet en deede, die heer sou 't houden aan zgn goet. Ende waar 't, dat jemant waar, die's niet en deede, die soude op zgn borst legghen. Zgn wapen, daar hy 'em mede doot sloegh, ende vier penningen oft panden, die daar goet voor waren, ende daarmede sal hy quyt zgn; alsoe verre als die sonne opgaat ende weder toegat, ende dien wind weyt ende dien regen spreyt, ende dien wind wegt heb van's beeren weghen, als recht is." Elders was het formulier korter en eenvoudiger, maar ook het gevolg reeds beperkt. Zoo werd het recht om te dooden beperkt tot de magen van den doode binnen een bepaalden graad, en vindt men ook van het verwoesten van de wo-ning alleen nog melding gemaakt in de dingtalen van Zuid-Holland. Opmerkelijk is het echter dat in den Briel de rechter balling legde mit vier ende mit baken, dat is een stroobos aan Stak en boven zijn hoofd hiel onder het uit-spreken van het banformulier, vermoedelgk een symbol van het vroegere verbranden. De gevolgen dezer verbanning konden alleen opgeheven worden door een gevolgden zoen, bg een formeel door de wederzgdsche magen gesloten zoenverdag, met medewerking van den heer, die den verzoenden balling dan de zooge- naamde land winning verleende, dat is verlof om terug te keeren. Die zoen bestond, vaD dTö zgde van den balling, in de betaling van eene geldsom als zoengeld en in andere praestatiën, klooster winning en zielmissen, soms het doen ») VaE Oudenhoven heeft hier: »aeX hem yemant vervolgde dien dooir» slagher", wat vermoedelijk een bedorven lezing is, 16* ( m ) van een bedevaart of het stichten van een kapel, voorts het doen van een voetval; waarna van de andere zgde oorTede gedaan en de mondkus gegeven werd. Op dezen zoen kom ik straks terug bg het nader bespre- ken van de rol der magen, waarop ik in de eerste plaats de aandacht weiiscb te vestigen als eene eigenaardigheid hg deze procedure. Bg alle andere misdreven die aan het l^f gingen, daaronder ook b^ moord, was ambtshalve vervolging sints lang de regel, al was de private vervolging of de gecombineerde vervolving door rechter en beleedigde part^ niet uitgeslo-ten. Big doodslag daarentegen was ambtshalve vervolging wel niet geheel onbekend, maar in de 15^® eeuw nog eene uitzondering, die slechts zeer langzaam vaste voet kreeg, en in beginsel niet was toegelaten. Het keizerl^k pri-vilegie, in 1349 aan den bisschop van Utrecht verleend, om doodslagers ambtshalve te mogen vervolgen als de verwandten van den doode om de eene of andere reden het yer-zuimden ^), was blgkbaar iets buitengewoons en bleef in de praktijk waarsch^nl^k een doode letter. Beeds dat de bis Schop het zich door den keizer liet verleen, wekt het vermoeden dat de bisschop, geen kans ziende als landsheer zu der onderdanenen tot erkenning van zoodanig recht te bewegen of te dwingen, zich een rechtstitel van elders trachtte scheppen, waaraan die onderdanen zich waarschgnlgk zerweinig zullen hebben gestoord. Toch was het uitsluiten eener ambtshalve vervolging in vele gevallen een ernstig ongerief, dat zich ook elders deed gevoelen. In de eerste plaats kon de heer zgn recht op het goed of op een deel van het goed niet vervolgen, als de magen om de eene of andere reden hun recht niet verkozen te vervolgen, of personen, tot klagen bevoegd, ontbraken. De verwanten konden zelfe den Meldt Jan Matthijsen bl. 208 nog bij verkrachting de vervolging op klacht der vrouw, maar bij de overige zware misdrijven met name ook bij moord, wordt zelfs van eene subsidiaire private klacht geenerlei melding gemaakt. De procedure, die hährig beschräft, is trouwens reeds het extraordinaire of inquisitoriale proces in wording. Heer bedriegelgk van zgn recht yerstekönnen door onderhands eene verzoening te treffen. Van daar dat men zoodanige und erhobenen verzoening hier en daar verboden vindt, en dat men in enkele dingtalen zelfs na het balling leggen van eene uitdrukkelgke verbintenis van de magen om niet te zoenen zonder den heer melding vindt gemaakt. Dit ongerief gaf b.v. Jan Matthgssen aanleiding tot verschillende vagen. Hoe zal een minderjarige zoon recht verkregen, als häge geene magen heeft of deze niet willen optreden? Hoe moet het gaan als de doode alleen een zoon nalaat, die bui-tenslands is, zonder dat men weet waar, of alleen dochters nalaatf Voor den minderjarigen zoon, zegt häge mag de rechter een overvoecht Der weesen is van tsheren weghen, maar hij moet den wees dan steeds in de dingtalen noemen, dus voor hem optreden. Voor den afwezigen zoon of voor de dochters moeten de magen optreden. Doen ze het niet binnen jaar en dag, dan gaat het recht verloren. Alleen als er geene magen zyn, mag de rechter voor die personen optreden, evenals voor weezen. Jan Matthäsen erkent echter de bevoegdheid van den rechter, om het recht van den heer op de landwinning te vervolgen, als de magen weigeren te klagen. In de dingtalen is ook in den regel van geen ander recht van den heer op de landwinning sprake. Op zich zelle zou deze beperkte rol van het openbaar gezag bg de vervolging geene aanleiding geven tot groote bevreemding. De private vervolging was oudt^ds b^ alle ^) Zoo b.v. in de dingtalen van Amsterdam, bl. 419. Zelfs het recht op de landwinning was das niet verzekerd. Opmerking verdient ook eene beslissing van 1406, medegedeeld door Mr. J. A. f ruin, oudste rechten van Dordrecht. II, bl. 6, waarby iemand die balling gelegd was^ alsnog toegelaten werd tot den onschuldseed, dus vrijgesproken^ maar met verplichting de landwinning te betalen, #8oe daer gheen clagher en was dan die heer". ') Jan Matthyssen, bl. 181, 182. ') Uitzondering maken de Leidsche en Delftsche dingtalen, die naast de vervolging op private klacht ook e En zelfstandig recht tot ambtshalve vervolging erkennen. Die dingtalen schijnen echter tot de jongere te behoeren, daar ze ook het wapengerucht niet meer kennen. misdrgTen regel. Slechts langzaam had de ambtshalte Terfolging zich vau de zwaarste misdrgven meester gemaakt en was het aantal dier misdrgven allengs vermeerderd. Dat de eenToudige doodslag daaronder niet was opgenomen, zou zich laten Terklaren door aan te nemen, dat het terrein der ambtshalve vervolging zich niet zoo ver had uit-gebreid, dat doodslag niet aan de beurt was gekomen, al vertoonden zich reeds verschillende teekenen, die eene aanstaande opneming onder de zware misdrgven voorspelden. Maar het recht van private vervolging zu eigen-aardige wäre, die geheel afwykt van de reeling beweg, andere misdreven. Dat de door het misdrängt getroffen persön niet optrad, sprak van zu eigen. De aard van het misdrängt beteiligt dit. Maar men zou nu verwachten zu rechtte zien vervolgen door zu erfgenamen, die in al zgne rechten en verplichten getragenen, daartoe de aangewezen personen schignen, vooral omdat de vergelding zich meestal op in de betaling van geld. Toch spelen de erfgenamen van den doode, als zoodanig, big deze rechtspleging geene of een onbeduldende rol. Als eischende part, treden de verwenigde verwanten op, en, zoo al als klager meestal slechts een of enkele der verwanten optreden, is het duidelgk Dat zg niet uit eigen hoofde, maar als vertegenwoordigers van de gohele maagschap van den doode verschenen. Alvorens dit nader aan te toonen, een enkel woord over de maagschap en hare organisatie naar het oude recht. De maagschap van een persoon vormde een organisch geheel, bestaude uit hetgeen men noemde zne vier vierendeelen, te weten uit de afstammelingen van de vier paren over-grootouders. De graad van maagschap werd berekend, niet, zooals naar het Bomeinsche recht en het hedendaagsche, naar het aantal tusschenliggende geboorten, maar naarden a&tand die den maag van den gemeenen stam scheidde. Iemands broeder, oom en oudoom stonden, daar de stam vragen die hier niet kunnen besproken worden. Het hier medegedeelde resumé bevat slechts de slotsom van méne onderzoekingen. (21Ô ) À l'écène, allen gelgkne, in den tweeden graad, hunne kleinkinderen in den vierden. Deze graden werden aangeduid door namen, entend aan de wgze waarop zg met den stam verbonden waren, broeder of zusterschap, en evenals men in het duitsch nog het woord Geschwister gebruikt ook voor mannelgke verwanten, was het woord zuster het stamwoord. De magen van den tweeden graad het woord Geschwister gebruikt ook voor mannelgke verwanten, was het woord zuster het stamwoord. In nag-schap stonden mitsdien niet alleen mêne eigenlgke broeders, maar ook mêne ooms en oudooms als broeders, hunne kleinkinderen als achterzusters. Kindereu. Zoo mgn eigenlijke broeder toch als nadere maag werd beschouwd dan mgn oom, deze dan mgn oudom, was het omdat mgn broeder in mgn vier vierendeelen stond, mgn oom slechts in twee, mgn oudom in een. De magen bestonden elkander nader in den bloede naarmate zg het bloed van meerdere ascendenten gemeen hadden. Yerder dan den vierden graad, de achterzusterskinderen, ging oorspronkelk de maagschap niet. In de 15^ eeuw was er echter sints lang een v^fde graad bggekomen: de kinderen der achterzusterskinderen, die den naam droegen van eerste leden. Toch is ook in de procedure, hier besproken, nog duidelgk te herkennen dat het eene latere uitbreiding was. Lieestal komen de achterzusterskinderen nog voor als op de gren S der maagschap staande. Zoo b^ enkele rechtshandelungen ook de eerste leden worden genoemd, is het meestal als tredende in de plaats van ontbrekende achterzusterskind zullen mogen optreden. De uitbreiding der maagschap, waarschgnlgk ter wille van het erfrecht of van kerkelgke belangen ingekropen, is in de procedure nog slechts zeer onvolkomen erkend. De Groot yermeldt de eerste leden zelfs niet, beweert dat invorder bloedt (dan achterzoBterskinderen) Toor geen maegschap werd gerekent. De opneming der eerste leden heeft ook vrq wat verwarring gesticht. De rechtspleging in zake van doodslag zien wg niet den erfgenaam des dooden maar de maagschap als orgaisch geheel optreden. Een of meer der verwanten, en in den regel des naaste zwaardmai, treden wel is waar meer begnadt dat zg niet als erfgenamen, maar als vertegenwoordigers van de maag- Schap, als aanvonders van de vier vierendeelen van dea godci optreden. In de oudste tgden trad waarschgnlgk van den aanvang de geheele maagschap op onder leiding van den naasten maag. De latere. meer verwikkelde maat-schappelgke toestanden en de. meerdere verspreiding der familieleden maakten dit echter onmogelgk. Het was zelfe mogelgk dat bg de ontdekking van het misdrgf geen enkele maag van den doode aanwezig of in de nabgheid was, terwgl een groote zeldzaamheid werd. Van daar dat in enkele dingtalen de eerste handelingen, de Igkscboaw en zelfs het afkappen van de hand, worden voorgesteld als ambtshalve door den rechter gedongen. Zoo bv. in de dingtalen van Heusden. In andere dingtalen, bogv. die van Amsterdam, wordt zg voorgesteld als geschiebende op vordering van den nagelnaasten maag of van een anderen aanwezigen bloedverwant. Maar bg de inleiding der vervolging, den wapenroep, moest de geheele maagschap formeel vertegenwoordigd zgn. Hg die dan als klager in de berichten over de organiBatie det maagschap, tengevolge van pogingen om haar met het oude recht in overeenstemming te brengen. De oude regel dat de maagschap eindigde met de vierde graad, hadten gevolge dat men bij het tellen Der graden de stam niet meer mede telde, zoodat de broeders nu in de eerste graad kwamen te staan. Dit leidde er waarschijnlijk toe dat men ook in de rechte I^n de persoon wiens maagschap het gold niet meer mede telde dus in de opgaande lijn met de vierde graad kwam tot de betovergrootouders« en in plaats van de vierendeelen of naast dese ook achtendeelen vermeld worden. Vrouwen waren uitgesloten. In enkele streken, zooals in Leiden en Anland ontvingen en gaven ze ook geen deel van het zoengeld« maar elders wel. Zie Blok, Leidsche rechtsbronnen, blz. 218, J. Matthijssen blz. 223. In de zoenverdragen komen meestal geene vrouwen voor maar er zijn uitzonderingen« zelfs in Leiden« zie Blok, blz. Optrad I moest volgens enkele dingtalen vooraf laten uitma-ken, dat hg de naaste tot klachte bevoegde maag was. Vervolgens werd de wapenroep gedaan door vier achterzusetzen, een uit elk der vier vierendeelen, die zich aan de vier hoeken van de Igkbaar plaatsten. Yolgens enkele dingtalen riep de klager mede, volgens andere niet. In Amsterdam en Gooiland, ook in Amsterdam en Weesp, werden die wapenroep alleen door den klager gedaan, maar blgkbaar als handelende voor de maagschap. Daar toch ging eene andere handeling vooraf, die elders niet vermeld wordt, de z.g. aanbreng. Reeds dadelgk na de Igkschouw en voordat hij een dag vroeg tot het doen van den wapenroep, moest de klager aanwees. Hg bekwam Dann een dag over 14 Dagen en moest in dien tusschentsd aan den rechter zijn vier vierendeelen overgeven, d. i. aan den rechter de namen opgeven van acht zgner magen, twee uit elk vierendeel, achterzusterskinderen of, bg gebreke van dien, eerste leden. De rechter delde ze aan de beschuldigden mede, en dag- vaardde ze, evenals alle andere personen die in de vierschaar t^enwoordig moesten zgn. Op den bepaalden rechtsdag werden nu uit die acht vier gekozen, een uit elk vierendeel. Te Amsterdam geschiedde de keus door het lot, elders bgv. te Weesp, door de tegenpartg. Deze vier zwoeren nu uit éen mond, dat zg de schuldigen in, de onschuldigen uit den doodslag zouden leggen, en niemand er in leggen die niet aan v Aerde en aan velde, aan rade en aan dade was ge-weest; waarna zg de personen noemden die zg in den dood-slag legden en waartegen vervolgens de klager den wapenroep deed. Zg mochten daarbg niemand niemand niemand niemand nieten die niet reeds bij de Igkschouw voorloopig was genoemd, maar behoefden ze niet allen te noemen. Nach den wapenroep werd nu de klacht verder verder vervolgd. Zie de dingtalen van Amsterdam, handvest van Amsterdam van 1300 en van 1343, handvest van Weesp van 20 Mei 1356, van Amsterdam en Gooiland van 15 Maart 1388 (van Mieris II, 849, UI). door den klager tot aan het vonnis waarbg de acholdige balling werd gelegd; maar als slot der procedure werd uit-drukkelgk aan alle magen van den doode, achterzusterskio-deren of daarbinnen, d. i. ook aan de nadere magen formeel het recht toegekend den balling te yangen of te doodeo. In enkele dingtalen wordt gelijk recht toegekend aan de erste leden, mits onder leiding van een achterzusterskind. B^ den later volgenden zoen treden de magen weder op en nu ook de magen van den doodslager, terwelt noch de klager noch de erfgenamen als zoodanig optreden. Van weerszoden worden keerslieden aangewezen, vier magen, een uit elk vierendeel, achterzusterskinderen. Daarbg komt soms de bepaling voor dat zg elkander onderling niet mogen bestaan, zoodat niemand mocht gekozen worden die in meer den een vierendeel stond. Deze sloten nu het zoenverdrag, voorzoover dit niet aan zegslieden of b^zonderen scheids-lieden, was opgedragen. Bij dat verdrag werd in de eerste plaats het zoengeld bepaald. Het zoengeld bestond uit drie deelen, die op drie onders Cheiden termagen of dagen moesten beteiligt worden. Op den eersten dag de z.g. moetzen of voorzoen, die betaald werd aan den klager voor zgne moeite en kosten. Op den tweeden dag de erfzoen, die betaald werd aan de erfgenamen van den doode. Eindelg op den derden dag de maagzoen. Deze werd door de keerslieden van den doodslager, die er zich borg voor moesten stellen, elk voor een vierde, omgeslagen onder al de magen van zgn vierendeel, elk naarmate van den graad dien hg daarin innam. Het geld werd tegen de on willigen door d wang-executie geïnd. Deze verplichte contributie van onschuldige magen, oudtgds waarschgulgk al. S een heilige familieplicht beschouwd en gedragen, gaf reeds in de 14°°°° eenw stof tot veel gestribbel. Wanneer men bedenkt dat achterkleinkinderen van een oudoom, bloedverwanten in den zeven-den graad volgens onze telling, als eerste leden nog tot de magschap behoorden, is het niet te verwonderen dat men som onangenaam getroffen werd, als men geroepen werd te contribueeren voor een doodslager in zgn familie, van wiens bestaan men vroeger misschien nooit gehoord had. 