Bijdragen tot de taal-, land- en volkenkunde
De vormen die Roorda in zijn Jav. Gramm. § 290 samenvat onder den naam van voluntatief, vertoonen in de oudere taal in veel meer opzichten dan in de hedendaagsche het karakter van eenen conjunctief. Niet ten onrechte maakt Roorda t. a. p. de opmerking, dat de benaming van conjunctief of subjunctief eigenlijk alleen voor die soort van voluntatief gepast mag heeten, welke gebruikt wordt in zinsneden die aan eenen anderen zin toegevoegd worden. Doch de geiĳkte benamingen der spraakkunst hebben, evenals alle andere woorden, eene ruimere beteekenis gekregen dan de etymologische, en daarom is het gebruikt van eene benaming als conjunctief zeer wel te verdedigen, zoowel in de spraakkunst der Arische talen als in die van andere. De Oudjavaansche conjunctief komt in karakter — en zelfs ten opzichte van het suffix — geheel overeen met den Indogernmaanschen. Vooreerst wordt hij gebruikt in dezelfde gevallen waarin Oudindisch, Iraansch, Grieksch en Latijn gelijkelijk er zich van bedienen. Met dien conjunctief hangt nauw, wat de beteekenis aangaat, samen de optatief, die in 't Latijn, gelijk men weet, den ouderen conjunctief gedeeltelijk, en in 't Germaansch geheel, vervangt. De Oudjav. conjunctief is tevens optatief. Verder drukt hij een futurum uit, evenals bijv. in de Iraansche talen. Ken conjunctief in etymologischen zu is de Oudjav. dán, wanneer hij strekt tot aanvulling van zulke begrippen ale ~willen, begeeren, kunnen”, e. dgl., waarbij het Indogernaansch eenen infinitief pleegt te gebruiken, doch hier en daar ook eenen conjunctief toelaat. Eindelijk treedt in 't Oudjav. de conjunctief, vooral in den derden persoon, op als imperatief, doch in beperkter omvang dan in de nieuwere taal, waar hij in het „meerendeel der gevallen als imperatief of zgn. jussief dienst doet. De echte, oude imperatief is in obruik geraakt, behalve in enkele Zegswijzen, bijv. ner pnegen mem Z. V. 8. anqegen Shen 5 mensong Zz. v.a neme eng e. dgl. * Trouwens ook in ‘t Bisaya en Tagalog zien wij, dat het gebied van den eigenlijken imperatief gedeeltelijk door een of meer soorten van conjunctief is ingenomen; daarenboven heeft hat Tagalog ook den ouden conjunctief verloren, welke in het Malagasy daarentegen, evenals ‘t Nieuwjavaansch, als imperatief optreedt. De imperatief bestaat in ‘t Oudj. meestal, niet altijd, uit eenen substresvorm, die buiten den imperatief niet als werkelijk gezegde kan dienst doen. Slechts in een beperkt aantal gevallen kan een praedicatieve vorm, d. i. een zoodanige die zich door bepaalde voor-of invoegsels als praedicaat kenmerkt, in den imperatief optreden, doch dan vergezeld van eenen imperatief stempelt. Der verduidelijking en aanvulling van hetgeen hier in ‘t algemeen gesteld is Volgen nu de noodige voorbeelden, zóo gerangschikt dat men de verschillende gevallen licht zal kunnen overzien. Kene stelselmatige indeeling is hierbij niet in acht genomen; alvorens zulk eene indeeling te beproeven, behoort men alle vormen des imperatiefs te kennen, en zulk eene volledigheid is in dit opstel op verre na niet bereikt. De teksten waaraan de voorbeelden ontleend zijn, bepalen zich tot de volgende deels gedrukte, deels nog onuitgegeven geschriften: Kawi Oorkonden, van Cohen Stuart (aangeduid door KO.); Arjuna-Wi-wâha en Bhoma-Kâwya, uitg. door Friederich (AW. en BK.) ; Wrtta-Saïcaya, uitgave van 1875 (WS.); en in handschrift: Adi-parwan (Ap.), Bhârata-Yuddha (BY.), Sutasoma (Sutas.), Tantu Panggëlaran (Cosm.), Smaradahana (Smar.), Hariwangga (Har.), Ramayana (Râm.). WOORDEN MET um. Als imperatief der zgn. toestandswoorden wordt gebruikt de een- voudige stam. Meermalen gaat deze imperatiefvorm, gelijk trouwens elke andere, vergezeld van een of meer partikels. Zeer gewoon is ta achter het woord, in den zin van ons van, tochr; ook kan een ta het woord voorafgaan; nu en dan staat ta vóor en achter te- gelijk. Kenigszins verschillend van dit voorgevoegde ta schijnt ¢ of a 1 Vgl, Brandes in Tijdsch. Indische T, L. en Vk. XXXII, 341, 22 BENIGE IMPERATIEPVORMEN nt, waarover later meer. Bene andere partikel is toh, toe! och toe! wolaan! Bij lumaku behoort als imperatief laku, zoowel voor een mv. sie voor oon onk.; bijv. laku tanarvrangkabeh, gaat, mijne kinderen, alle! Com. Doh ko pwa hâh laku, och wat gij, ga! BY. 472. Laku t-ulih mare t dalëm, ga terug naar huis! BK. bl. 66. Turun pwa ri Yawadwipa, daal nu (Lat. autem) neler op Java! Coen. 2. Ulih tanaka BK. bl. 66. Turun pwa ri Yawadwipa, daal nu (Lat. autem) neler op Java! Coen. 2. Ulih tanaka BK. bl. 66. Turun pwa ri Yawadwipa, daal nu (Lat. autem) neler op Java! Coen. 2. Ulih tanaka BK. bl. 66. Turun pwa ri Yawadwipa, daal nu (Lat. autem) neler op Java! Coen. 2. Ulih tanaka BK. bl. 66. Turun pwa ri Yawadwipa, daal nu (Lat. autem) neler op Java! Coen. 2. Ulih tanaka BK. bl. 66. Turun pwa ri Yawadwipa Ker den türkische, mijn kind! Ap. 17. In den indicatief zou het het het het, (u)mulih. Kvensoo is hängen de imperatief van humen; bijv. hénéng ta, kong asu, zwijg toch, gij hondsvot! BY. 587. Bij umara, mara behoort para: dus arah para ngke kita ecakrawAka, hei, kom hierheen, eeud! WS. 46; thans zou men zeggen yegnegee. Para ungkäna Kundinanagara, ge daarheen, naar Kundinanagara! Har. 7, a. Niets in gewoner dan dat twee imperatieven naast elkaar staan, waarvan de eerste eene manier van bewegingsrichtig, als #gaan, loopen, springens ens. te kennen geeft; de tweede eene bewegingsrichtig, aln wheengaan, terugkeeren, enz. Hierboven hadden wij reeds lak u t-ulih, Ken ander voorbeeld is tangkat pare sang asawang Madana, begeef U naar hem die den Minnegod gelijkt! WS. 76. Wijil ta kita, kom dan uit! Ap. 65, b. De imperatief van (u)mulat, sien (intr.), is wulat; dus: ai bhûmidewâdi wulat kamu(ng) hyang, rÂnak mah&pandita mira matya, o gij goden, Aardgodin en de overigen, ziet! het kind van den grooten Wijze gast verdwijnen, sterven; Smar. Zoo ook is lihat, kijk, zie! en kijkt! tiet! bijv. BY. 468; BK. 208; toh lihat, toe, kijk eens! AW. 325. Welk onderscheid er gemaakt wordt tusschen de voorgevoegde partikel ta en f, of at heb ik niet kunnen opsporen. Alle drie worden gebezigd bij eene uitnoodiging; ta komt, voor zoover ik weet, nooit voor bij een bevel; van ¢ is dit twijfelachtig. Een voorbeeld van zoo’n beleefd ta hadden wij reeds in tÂngkat pare sang asawang Madana; ook iets verder, str. 88, lezen wij tingkat tebu, vertrek lan, Dame! (een beleefd verzoek). Ook zoo BK. 47: tângkattelu mare sira, maak U op dan (als ik U ver Zeken mag, en ga (met mij) mede naar hem (Indra). Beleefd is ook t-angsö tebu, treed Jan voorwaarts, Dame! Smar.; hier is ¢ geheel en al gelijkwaardig. Onder pare; doch mare is verklaarbaar, als hebbende geheel en al gelijkwaardig. Desnoods sou mare verklaar, kunnen worden so: aan uit mar&, den conjunotief, met ¢. IN HET OUDJAVAANSCH. 28 met ta, zooals dit voorkomt in tolih (uit ta + ulih) ranten, keer terug, waarde jongere broeder)! WS. 81. Darentegen ligt er niets beleefds in ¢ in t-undur, haywa parëk ta kong, terug! kom toch niet nader, gij! Sutas. 67, b. Veron-. derstellen wij eens voor een oogenblik, dat het beleefdheidshalve voorgevoegde ta een verkorte vorm van het voornaamwoord kita is, dan kan het niet identisch zijn met ¢, want hierbij kan ko voor- komen en daarenboven wordt ¢ ook verbonden met conjunctiefvormen, bijv. t-ucapa, waarvan de agens niet eens altijd een tweede persoon is. Daarentegen zou ta wel met kita in nauw ver- band kunnen staan, al kan het eerste niet eenvoudig in waarde ge- lijkgesteld worden met het tweede, want ware ta = kita, dan zou men niet zeggen: ta warah ta kita sayukti- nyaikrama sang Pulomâ, geef dan, als ik U verzoeken mag, naar waarheid inlich- tingen omtrent het gedrag van Pulomâ! Ap. 19. Eene vaak voorkomende uitdrukking is indah, verkort ndah, z. v. a. wees genadig, wees zoo goed, gelieve, verwaardig u. Bijv. indah bhatâra Brahma, sang hyang Prthiwî enz. KO. 1, 3, 17. Ndah pahenak ta de-nta mangrëngö ri kaca- ritanikang nusa Yawa Geligt welwillende te luisteren naar de geschiedenen van het eiland Java! Cosm. 1. In het Balinesch is indah het hooge woord voor tégar, proef; indayang van tégangsang van tégangsang, beproef eens! wees zoo goed! Hiermede is te vergelijken het Sundaneeesche arten waaraan in Basa beantwoordt 42+™, en dat dus met veilievey gelijkgesteld wordt, hoewel het eigenlijk »beproef» beteekent; vgl. ook Mal. tjoba. Oorspronkelijk is aperam, Jav. aj 24tomeen gansch ander begrip; in het spraakgebruik kan sumangga als de plaatsvervanger van het oude indah ta beschouwd worden. Nast het min of meer bijwoordelijke indah staat geheel in dezelfde beteekenis mindah ta: bijv. KO. 7, 5: Om mindah ta kita, kamung hyang Haricandana enz.; 7 2, 8: Ong mindah ta, kamung hyang op gelijke wijze wordt ook mantuk ta, keer terug! BY. 610 als imperatief gebruikt. In het Sundaneesch kan zoowel de stam als de indicatief, onveranderd, den imperatief aanduiden, bijv. ngen wus em ‚ ‘tis goed, her-waarts, kom binnen! (van mz); doch ook ah, een toeroep van den drijver tot de buffels wanneer zij wenden moeten (Oosting, Soend. Gramm. $ 222; en Woordb. i. v. enfd). Het Tagalog kent nog imperatieven als lakad ka (of laku), ga! = Oudj. lak u ko (of laku), doch meestal bedient het zich van den indicatiefvorm: bijv. sumulat ka, schrijf! masa of bumasa ka, lees! masuk ca = Oudj. pasak ko; aminum of iminum, drink! (Totanes, Arte, § 129 vg. en 140, vgg.). Voor het Bis ayasch wordt geendet voor den imperatief der toestandswoorden opgegeven dan die vormelijk een indicatief is: dus umagi ka, ga! bumuhat ca, maak! umilis of imilis, wissel af! van ilis (de la Encarion 1. v. en Mentrida Arte p. 139). WORDEN MET PREFIX ma of a. Van deze is de imperatief identisch met het nomen actionis; 1. i. ma of a gaat over in pa. Bijv. maturé of aturé ko is v gij t»; paturd is „het slapen, dat (men) slaapt, hoe (men) „, en tevens vslaap!# of vslaapt!y Pawungwatânaku, sta op, mijn zoon! Ap. 10, a. Pastrî ta ko gagak, neem eene vn 7 (of: trouw), kraai! Ap. 19. Pasewa ta kita ri hyang Jana, maak dan Uwe opwachting bij den god Ganeca! Cosi. Pa-bat padulur lawan sanak, leef in eendracht samen met uwe jroeders! Ap. 110. Pandég, halt! Sutas. 110, a, van mandég, gevormd als bijv. mÂri, in tegenstelling tot mandég, umandég, met (u)mari te vergelijken is. Pagaway umah tirunén ing nÄnusa, maak huizen die nagevolgd kunnen worden door de menschen; Josm. 2. Pawarahwarah tikang mânusa, geef onderricht aan le menschen; ald. Een voorbeeld van pagawe als nomen actionis, in den zin van #'t verooorzaken» vindt men AW. 326: ri oagawe-nya tur Ideal. Het Tagalog bezit nog eenige imperatieven met pa- van woorden lie een gaan ergens heen beteekenen: padini ka, kom hierheen; »adoon, ga daarheen! en zoo ook padito; pasabahay ka, ga jaar huis! Hierbij is echter op te merken, dat pa eene andere functie ieeft en dan ook in het actief blijft. Ook in gevallen waar pa- een jepaald soort van causatieven vormt, bijv. in painum ka kay P. zeef te drinken aan P., is hetzelfde van toepassing (Totanes § 280 — } 233; vgl. § 366). Het prefix dat in de Filippijnsche talen in- ‘anctie aan Oudj. pa en ma of a, waar dit niet bepaald possessieven in heeft, beantwoordt, is dan ook pag en mag; hiervan is de impet. n “tBisaya pag; dus pagbuhat ka, maak gij; doch men kan ok magbuhat ka zeggen (zie de Mentrida p. 36, vg.). Het Ta- zalog gebruikt den zoogenaamden conjunctief-optatief, bijv. mag ba- IN HET OUDJAVAANSCH. 25 hagi kayu, verdeelt! maghanap ka, zoek! doch tevens: kun maghanap aku, als ik zal zoeken, of in *t Spaansch si yo busque (Totanes $ 165; vgl. $ 131—133). In het Bataksch blijft ook de neusklank behouden, in een vriendelijk bevel of uitnoodiging,. bijv. marsigantung bo ho di lai-laingkon, kom, ga aan mijn staart hangen (v. d. Tuuk, Tob. Spr. bl. 345). Het Dayaksch laat de prefixen ba en ha in den imper. geheel weg; dus tiroh, slaap! van batiroh (Hardeland, Gramm. bl. 120). WoorDEN MET maka, maha en mang of ang. Ook van deze wordt de imperatief door den substantiefvorm uit- gedrukt !. Bijv. narecwara tikâ pakâdhipati ning bala mé- jahana catru ni nghulun, zij de Vorst (d. i. gij) dus opperbe- velhebber der troepen, om mijne vijanden te dooden, BY. 492. Pakâdhipati is niet juist nomen actionis, maar het substantief van wat in het Sanskrit zou heeten adhipatibhûta. Voorbeelden van imperatieven met paha zijn het reeds bovenaan- gehaalde ndah pahenak ta de-nta mangrëngö, en pahalëbÂ ta manahta, uw gemoed zij gerust (voele zich gernst); Ap. 49. Wanneer een actiefimperatief het prefix pang (pa met neusklank) vertoont, behoort hij bij hetgeen Roorda ~het werkwoord» noemt, welks prefix in ’t Oudj. natuurlijk mang of ang is. Bijv. harah pangher Duryyodhana, hei, wacht Duryodhana! BY. 428; zoo ook 648, en Ap. 118. Voor zoover ik heb kunnen nagaan, wordt deze laatste vorm niet gebruikt bij uitnoodigingen of verzoeken; dan bedient men zich van den indicatief, voorafgegaan van ¢. Dus t-angucap tuhan-ku, spreek, mijn heer! BY. 106; t-anganugrahe nghulun, wees mij genadig; BK. 108; ndah sahana-nta wîra t-angusir yaga saphala tirun, al gij, helden, jaagt roem na, (als) navol- genswaardig (voorbeeld) BK. 190. Deze vorm heeft in vorm en beteekenis groote overeenkomst met den Jav. Krâmâ-imperatief (Roorda, Jav. Gr. $ 296), daargelaten dat de hedendaagsche taal ndah en ¢ vervangt door andere woordjes. In het Dayaksch wordt wat Hardeland een »zwakkere imperatief» noemt, d. i. niet bepaald een bevel, maar eene aanmaning, uit- gedrukt door den indicatief voorafgegaan door de woorden has, 1 Zoo ook in ’t Dayaksch, dat één en denzelfden vorm van substantief als imper. actief en passief heeft (Hardeland, Gramm. bl. 120). 26 EENIGE IMPERATIEFVORMEN takan, buabuah of tototo; bijv. has manénga akaë, toe geef hem! Ken nog beleefder imperatief, d. i. een verzoek, wordt uitgedrukt door käläh, gevolgd hetzij door den eigenlijken im- peratiefvorm of door den indicatiefvorm (zie Hardeland, Gramm. bl. 122). Ein eigenartige vorm, die eigenlich nicht tot deze rubriek behoort, is pamidér ta kita ring rät, wees een zwerver op de aarde! Cosm. Hiervan moet de indicatief luiden mamidér of amidér, wat naar alle waarschijnlijkheid een duratief of veelvoud van (u)midér is. Op dezelfde wijze gevormd is mamighna, in bhûta kabeh, &sing mamighua rikang yajiia, alle booze geesten die het offer plegen te storen (eig. aan het offer stoornis plegen te veroorzaken) Ram. 25. Men vergelijke Dayaksche vormen als pa- mulang, die dikwijls herhaalt, van ulang, ‘t herhaald worden; pamulam, die dikwijls den mond stopt, van ulam; pamihop, die veel drinkt, van ihop; en dgl. (Zie Hardeland’s Wdb. i. vv). PRAEDICAATSWOORDEN ZONDER VOOR- EN INVOEGSELS. Er zijn verscheidene woorden, zoowel inheemsche als aan 't Sanskrit ontleende, die zonder verandering als gezegde optreden. Niet weinige er onder vertoonen wel is waar een formatief bestandde el, maar een dat niet meer als zoodanig in de taal leeft; ook de vreemde woor-den, zooals yatna e. dgl. ziju afleidsels, maar worden niet als zoodanig in *t Oudj. gevoeld. Dergelijke woorden blijven ook in den imperatief onveranderd; bijv. yatna ko, pas op! BK. 208. Bij de deling van den vetatief zullen wij nog ettelijke woorden van d soort weder ontmoeten. tien is hiertoe ook te brengen een voorbeeld als gëlëk, pangan tahi ni lémbu-ngku, spoedig! worde de drek van mijnen stier gegeten! Ap. 14, a. Deze wordt in de oudere taal gebezigd waar het grammatisch onderwerp bepaald is. Im het nieuwevendige Javaansch is hij vervangen door den passieven conjunctief, ook wel #objective imperatief» of nimperatief met bepaald object» geheeten. Natuurlijk kan de vorm in talen welke geen passiefimperatief bezitten, zooals bijv. het IN HET OUDJAVAANSOH. 27 Nederlandsch, slechts bij benadering weergegeven worden, tenzij men den zin in het actief omzet. Voor dezen imperatief dient de werkwoordsstam, hetzij deze een- voudig is of uitgebreid door de aanhechtsels + en ak ën. In het laatste geval onderscheidt zich de passieve imperatief van het naamwoord, want bij naamwoorden gaat # in an over, en naamwoorden op ak én kent het Oudj. evenmin. Het passief karakter van dezen imperatief openbaart zich, ook uiterlijk, overal waar de agens wordt vermeld in een toegevoegd „door ur. Bijv. alap ta de-nta kang angaran dewi K., worde dan door U genomen zij die Prinses K. heet! Cosm. 21, b. Tâsya- sih ta. Warah kami de-nta, wees zoo goed en onderricht ons, Ap. 58. Wighnani de-nta, hij moet door U gestoord worden, ald. Tinghali de-nta, Smar. 21,b. Het logische onderwerp, de agens, wordt verzwegen in tinghali gakti ni tapa-ngkwi, zie de kracht der ascese van mij hier, Ap. 44; tinghali gati ning akung keneng unéng, zie hoe de minnaar door zielsverlangen vermeesterd is; BK. 12. Het ligt in den aard der zaak, dat de agens, zoo deze een 2de persoon is, niet behoeft vermeld te worden. Tinghali bijv. is op zelf voldoende om uit te drukken rdoor u (of: ulieden) moet gezien worden, evenals bijv. ook in ‘t Sanskrit met drcyatam bedoeld kan zijn, en meestal is: door u moet gezien worden; grû-yatÂm, door u (of: ulieden) worde gehoord. De reden, dat zoo dikwijls de-nta toch toegevoegd wordt, ligt zonder twijfel daarin, dat men, beleefd sprekende, kita (Fransch vous) bezigt, en niet bet gewone ko (Fransch tu). Tinghalialleen kan evengoed wezen: (hij, zij, het) worde gezien par toi, als par vous. Van daar dat men beleefd sprekende de toevoeging van de-nta betamelijk acht; voegt men er niets bij, dan wordt de aangesprokene behandel als emerg, toon aanneemt of die al te hoog staat voor plichtplegingen. Andere voorbeelden zijn: gélék, pangan tahi ni lëmb u-ngku, inum uyuh -nya, démwani ike silit-nya, spoedig, eet den drek van mijnen stier, drink zijn pis; blaas hem in zijn achterste hier; Ap. 14, a; tunggangi kuda-ngk'u, bestijg mijn paard; ald. Pintakâsihi ta ya kon m&naka, smeek hem toch en zeg dat hij kinderen moet verwekken; Ap. 25 en 72. Hier zou ook het Nieuw. kon voor konen toelaten: dat zulk een kon geen verkorting is van konen, maar de echte, oude imperatief, blijkt uit het aangehaalde duidelijk genoeg. — Lyang ning tikus païjingi, kruip in ‘t hol van de muis, Ap. 162; in ’t Sanskr. kan paiijingi letterijk vertaald worden met prawicyatâm, terwijl pasukakén, laat hem binnenkomen, Sutas 29, b,-in ‘t Sanskr. luidt prawecyatam. Toh tangkat, hara péngakén hayu ning diwasa, komaan, vertrek, maak u het gunstige oogenblik ten nutte (of: komaan, laten wij vertrekken, enz.) BK. 15. Haywa suwe- suwe, patyani juga usön, draal niet, dood hem spoedig, Ap. 116; pdjahi pwâku, dood mij nu, Smar. Toh warah ngwang i ngaranta, komaan, deel wij Uwen naam mede, WS. 53. Hier onderscheidt zich warah uiterlijk niet van den imperatief des toestandswoords; alleen uit de omstandigheid dat ik een bepaald persoon is, kan men opmaken dat het passiefbedoeld is. Lihati stmbah ni Nakula, zie de nederige hulde van Nakula, BY. 517; de overreenkomstige conjunctief luidt lihatana, bijv. li hatana sémbah i nghulun, Har. 55, a. Mijila kaka-nta, mâs-ku; pahawÂs ta, rari, raras iking sédéng kamasihén, uw oudere broeder (ik Uw minnaar), mijn schat, moet uittrekken, let dan, zusje, op de aandoeningen van hem die zoozeer aan minnepijn lijdt, BK. 66. Als 18te persoon van een passief imperatief kan op- gevat worden udak pahawÂs laris ni panépi-nta, laat mij bet beloop van Uwe leest beschouwen, AW. 149. Zoo ook ndak warah ta kita, laat ik U dan onderrichten (of: vertellen) Âp. 35; ndak warah ta kiteng dharmmadecanâ, laat ik U dan onderrichten in de leer der deugd; 96; ndak pacaritakën kita, laat ik U verhalen; 98; ndak wörakën kita, 114; dak sém- bah kita, ik wil U hulde bewijzen, 6, a, b. Deze vorm laat zich vergelijken met wat Roorda noemt „objectieve propositiefr (Jav. Gram.) § 301), ofschoon het aanhechtsel van den Sden pers. ontbreekt *. Intusschen bestaat ook deze vorm; bijv. dak tahap-nya, ik wil het eens opslurpen, of: laat ik het eens opslurpen, Cosm. 6, a. Alleen wanneer het logisch voorwerp in den 3den pers. staat, heb ik deze laatste, ook Nieuwj. constructie aangetroffen. Woorden met anhechtsel 7 behouden het natuurlijk onveranderd; dus kita ndak warahi kacaritan sang D., laat ik U vertellen (of: ik wil U eens vertellen) de geschiedenis van D., Ap. 148. Om terug te keeren tot den 3den pers. imp. passief; verdere voor- 1 De oude taal bezit ook den actieven rpropositief; bijv. ndak aminta péhan iri kita, ik zou U wel om melk willen vragen, mag ik U om melk vragen? Cosm, Ndak atana, ik zou wel eens willen vragen, BK. 118. tn HET OUDJAVAANSCH. ag bezüglich zijn: bhaya durgga ning kuta kawruhi, verken de versterkingsmiddelen der vesting, AW. 144; ta sapwani, veeg ze schoon, 845. Mah pâtrëm ténggék ni Nakula, ziehier een dolk, druk dien in de hals van Nakula, BY. 518. Kaka tänglir t-usapi luh-ku, kom weder tot u zelven, broeder, en veeg mijne tranen af, BK. 106. In een geval als dit is het niet duidelijk, of eenvoudig strekt als imperatiefpartikel dan wel of het zinverbindend is, gelijk het Tagalog, at, en. Hetzelfde is van toepassing op het tweede, doch niet op het eerste in t-alap t-ulihakén i kadatwanta, neem hem en breng hem terug naar Uwe hoofdstad, Ap. 81,a. Meer over ¢ later. Gelijkwaardig met ¢ is at, wanneer het eenen imperatiefzin opent, blijkens KO. 7,b: at réngékén teka sapatha samaya, pamangmang mami ri kita kamung hyang kabeh, luistert dan naar den eed dien ik u zweer, o gij goden alle! Zonder at KO. 2, 9: sahana-nta dewa kabeh, réngé ta mangmang ni nghulun, hoort dan mijne aanroeping! Als voorbeeld van eene eigenaardige constructie worde hier aangehaald prih pet rarah, doe uw best, zoek, spoor hem op! of, naar onze wijze van spreken: Do we best be the best het in the world? We, 76. Prih (vgl. Nieuwj. 42, 4%) wordt doorgaans zóó geconstrueerd, dat het in genus en Wijze overreenkomt met het volgende, begrennanvullende woord. Terwijl dit laatste in onze taal aan een woord als pogen, zijn best doen, zich beijvereny endgesechikt wordt, is het in 't Oud). geconstrueerd aan prih. En omgekeerd, staat het tweede woord in het passief, dan wordt ook van prih het passief gebruikt. Bijv. brengt men eene zinsnede als vhij tracht hem te helpen over in het passief, dan luidt zij in 'tOudj. pinrih tinulung de nira of tékap nira, BY. 181; zoo ook pinrih pinahayu, men (hij, zij) beijverde zich voor hem zorg te dragen, 680. Soms wordt het tweede woord aan prih ondergeschikt; dus prih usirën, doe uw best hem (hen) te vervolgen, BK, 137; eene afwijking die reeds om de verwantschap tusschen imperatief en conjunctief licht verklaarbaar is. Het lijdt geen tw Jfel, dat de hier bedelde echt Maleisch-Polynesche constructie eenmaal nog veel ruimer werd toegepast. Ik vergenoeg mij hier met de aandacht te vestigen op het Tbanag. Geheel anders dan prih wordt kon geconstrueerd. Hierop volgt, onverschillig of het in 't actief of 't passief staat, het aanvullende woord in 'tactief (of toestandswoord) en wel in den conjunctief; dus kon mangsula = geen shag ens; Cosm. 38, b. De reden hiervan is dat (m)akon met het volgende woord als het ware één geheel vormt, daarvan een soort causatief maakt. Met prih is het een ander geval. Bijv. amrih atafia hawana, BY. 3876 is eigenlijk: zij gaven zich moeite, vroegen hoe te gaan, of z. v. a. met moeite vroegen zij hoe te gaan; amrih atahén, hij deed zijn best, hield zich taai, of z. v. a. had alle inspanning noodig om stand te houden, 691. Staat amriha zelf in den conjunctief, dan ook het volgende bij- behoorende woord; dus amriha siddh& ning punagi 672. Eene gansche reeks van passiefimperatieven treft men aan in de vervloekingsformulen der oude oorkonden.. De meest ouder- wetsche, hoewel niet de oudste in datum, is de formule KO. 1, 3, Ludende: „Patyana-nyu ya, deya-nyu i pati ya, te-panoliha i wuntat, te-panoliha i wuntat, te-tinghali i likuran, tampyal 1 wirangan, uwahi i tengannan, tutuh tundunya, blah kapala-nya, sbittakan wtang-nya, rantan usûs-nya, wtuakan dalammanya, duduk hati-nya, pangan daging-nya, inum râh-nya, téhér pépéddakan, wkasakan hawu kerir, tibâkan ing Mahârorawa, klân i kawah sang Yama, salwir ni lara hidapan-nya. Men ziet, dat imperatief en conjunctief elkaar afwisselen. In de parallelplaatsen der overige oorkonden wordt doorloopend de conjunctief gebruikt. Bij eene vergelijking der verwante talen komt men tot de over-tug, dat de behandelige passiefimperatief eenmaal gemeengoed der Indonesiërs geweest is. Wij vinden den vorm nog terug o. a. in het IN HET OUDJAVAANSCH. 31 Soendaneesch; bijv. cp ah rogn ang en von om Gr eraa breng dezen brief naar het postkantoor; um aarrg &h von oh ron maaar ga? komaan, maak u van die kip meester (Oosting, Soend. Gr. § 222 en 241). Ook in het Bataksch wordt de imperatief van ‘t eerste passief door een naamwoordelijken vorm uitgedrukt. Dus buwat, (het) worde genomen, nl. door u, van mambuwat in ’t actief; bunu, worde (hij, enz.) gedood, van mamunu. Zoo ook pauli; painuppon, imp. pass. van „maken dat het gedronken wordt; enz. De tweede persoon, de agens, wordt begrijpelijkerwijs meestal verzwegen; wordt hij genoemd, dan wordt hij ingeleid door ‘t voorzetsel di, te vergelijken met Oudj. de; over de onderlinge verhouding van di en de later meer. Voor verdere bijzonderbene zij verwegen naar v. d. T. T. Spr. § 102; vgl § 99. Het Tagalog maakt nog ruimschoots gebruik van den passief- imperatief bij afgeleide werkwoorden met prefix 7, die, behoudens in één functie, aan de Oudjavaansche op akén beantwoorden. Dus ibigay-mu, het worde door u gegeven; == Oudj. wehakén (de-mu), met verschil in constructie wanneer de agens vermeld wordt; isulat-mu itu, dit moet door u geschreven worden, doch Oudj. surat; zie Totanes $ 110 en 114. Van de afgeleide werk- woorden op # wordt minder gebruik gemaakt, en wel slechts wan- neer men haastig of driftig iets beveelt; bijv. bukasi, open het! tigasi, doe het flink; etymologisch = een Oudj. twasi, dat mij echter nooit voorgekomen is. Ook van niet aldus afgeleide werk- woorden wordt de vorm wel eens gebruikt, bijv. abut yaong tauo, grijpt dien man! „Se usan para mandar con priesa, aceleracion 6 con eficaciar, zegt Totanes, $ 130. Behalve in de op- gegeven gevallen bezigt men als imp. pass. een conjunctiefvorm op in = Oudj. En bijgeleide werkwoorden op 2 een vorm op an; dus het paghahanapin een imperatief, hoewel het oorspronkelijk blijkbaar een conjunctief van het duratieve praesens is, en dus niet enkel in Wijze, maar ook in Tijd van het aoristische abut e. dgl. verschilt. Als imper. pass. van een afgeleid werkwoord op an (= +) geldt bijv. paghanapan, eigenlijk een substantief van plaats (Totanes § 184; § 188). Zonderling en geheel in strijd met MP. taaleigen is heb, dat men den subjeo-tieven imperatief ook bij een bepaald voorwerp mag gebruiken; Shan eAN ON: EAARIN Ab ros pm 4 saszong (Oosting bt. a. p.) Of is dit soms een Hollandisme! Voor het Bisayasch taaleigen gelden nagenoeg dezelfde regelen. Bijv. ihatag-mu ini kan Juan, worde dit door u gegeven aan Juan; ibuhat-mu aku sing kalo, maak mij eenen hoed. Zoo ook van de werkwoorden op 3, als buhati aku, worde bij mij gewerkt; of uitgebreid met het prefix pagbuhati, Wordt echter de agens vermeld, dan bedient men zich van den conjunctief: buhatan (of pagbuhatan) aku niu (Mentrida p. 49; 54; 74). In ‘talgemeen mag men zeggen, dat in de twee Filippijn-sche hoofdtalen de grens tusschen imperatief en conjunctief (futurum) evenmin als in ‘t Oudj. scherp is afgebakend. VETATIEF. De gewone partikel om te verbieden of af te raden is haywa; uiterst zeldzaam vertoont zich haja, aja, Jav. ama. Haywa kan met verschillende rededeelen geconstrueerd worden, ten eerste met bijwoorden, bijv. haywa mangkä, niet aldus! BY. 208; 280. Hierbij kan men brengen haywa parék ta kong, nader niet, gij! Sutas. 67, b. Ten tweede kan haywa ge-volgd worden door allerlei praetlicatieve of attributieve woorden, he Zijn deze ufterlijk als zoodanig kenbaar zijn of vormelijk zich niet van stamwoorden onderscheiden. Bijv. haywa manghel, word niet moede (of: wees onvermoeid). Haywa ngwang sinësöl, bedroef (of. kwel) mij niet, BY. 680. Haywenucap Drupadasûnu Wirâtaputra, laat er niet gesproken worden van Drupada’s zoon en den prins van Wirâta, d. i. om niet te spreken van enz., zoodat de imperatief hier de grenzen van den conjunctief overschrijdt; BY. 94, vgl. Mal. djangan di kata. Haywdrowang patik sang nrpati juga, laat Uwe Majesteits dienaar maar zonder makker wezen, d. i. laat mij maar alleen begaan; BY. 278. Haywa magöng wuyung-ta,, matig Uwe gramschap (eig. laat Uwe gram-schap niet grooter worden) BY. 79. Hierbij mag opgemerkt worden, dat magöng wuyung-ta een eigen vorm, het possessief adjectief bezit. Haywa kita malaränaku, wees niet bedroefd, mijn zoon, Ap. 65, a. Nog andere voorbeelden zijn: haywa rahadyan sanghulun prihatin, wees niet mismoedig, edele Heer, Ap. 102; haywa suwesuwe, draal niet! 116. Haywata sandeha ring swaputra Jay, twijfel er toch niet aan, dat Uw zoon zal overwinnen. IN HET OUDJAVAANSCH. 33 Rám. 51. Sandeha behoort tot eene klasse van woorden die, eigenlijk substantieven zijnde, zonder verandering ook als adjectief dienst doen. Daartoe behoore ook sangcaya, pramada, krodha, yatna, en andere aan 't Sanskrit ontleende woorden. Bijv. haywa kamu sangcaya, Bl. 3, 125; 588. Haywa ta kita pramada, wees Gij dan niet achteloos, BK. 215. Van haja, aja heb ik slechts twee plaatsen aangeteekend. Het wordt BY. 279 elliptisch gebruikt en kan daar gevoegelijk vertaald worden met zschei uit!” Ook in ‘tSkr. komt het vetatieve mA, of verdubbelde mâ-mâ eiliptisch voor, en wel in de Zelfde beteekenis. Aangezien de personen wien haja in den mond wordt gelegt t. a. p. met minachting spreekt, mag men de gissing wagen, dat haja in de dagelijksche omgangstaal niet ongewoon was, maar plat klonk, en daarom bij wijze van minachting door den spreker gebezigd werd. De tweede plaats is Cosm. 45: aja kami de-nta pateni, dood ons niet! waar echter het Nieuwjav. pateni voor patyani het vermoeden wekt, dat de afschrijver den tekst gewijzigd heeft. Wij vinden dezelfde vetatiefpartikel terug in het Malagasy aza, hetwelk ook in constructie met hawa, haja overreenkomt (Marre, Gr. Malg. p. 52; Parker, Malag. Lang. p. 28). Het overreenkomstige Buginesche woordje luidt adja, dat, terloops zij het opgemerkt, niet dan in schijn iets in klank gemeen heeft met dja, slecht (uit djahat); van dit adja is niet te scheiden Makassaarsch anra, Saleiersch anda (Matth. Boeg. Spr. $ 222; Mak. Wdb. onder anra) en Bal. héda. Naar het schijnt, bevat ook het Maleische djangan een uit adja verkort dja en een partikel die nog in't Sundaneesch als ngan voortleeft. In andere verwante talen treft men geheel verschillende verbodswoordjes aan. Het Tagal. huwag is hetzelfde woord als Oudj. huw4, uwâ, 't laten schieten, van iets aflaten, laten varen, nalaten (verwant met «yen en 46), doch dit komt, zoover ik weet, niet als een woordje ter vorming van den vetatief voor. Omgekeerd komt ook Tag. adya vdefend "Ere" niet als partikel voor. BETWEENIS DER PARTIKEL at, é. Uit ettelijke boven aangehaalde voorbeelden is gebleken, dat aan ‘tbegin eener zinsnede at eenen imperatiefvorm kan inleiden; het verkorte ¢ komt zelden aan 't begin, des te vaker tusschen twee imperatieven voor. Aangezien men ook in het Tagalog at, en met - be Volgr IV, 3 8 EENIGE IMPERATIEFVORMEN de oorspronkelijkste, waaruit ni door inschuiving van een 7 , zooals og in D., moet ontstaan zijn; zoodat het gebruik van ni achter roorden, die op een medeklinker eindigen, van lateren tijd moet ijn (vgl. ning i in M. met ninna in T.). Moeielijker is *t ontstaan an di te verklaren, tenzij men aanneme, dat d uit een vroegere is ontstaan, want 7 wordt nog in ’t Kawi ingeschoven (i-r-ika = di si, i-ri-ja == di sija). In D. vindt men 1 datas, dat ioeilijk anders te verklaren is dan uit eene omzetting van di atas § 26), even als men nog in *t Mak. irate (boven) uit ri ate, irawa beneden) uit ri awa (Boegineesch ri-awa) vindt. In *t Sundasch indt men d ingeschoven (di-d-inja, di-d-ijeu, di-d-itu), maar an hier dien medeklinker als uit + ontstaan verklaren, daar de d n die taal toch meer linguaal dan dentaal is. — Met dat al kan jen di en ni even goed beschouwen als stammen van de demon- tratieve voornaamwoorden idi (D.) en ini (Mal.), zoodat 7 even oed een verzwakking van beide kan zijns *. Hoe verschillenden men zich de geschiedenen van de zooeven genoemde roordjes ook voorstelle, het is moeielijk te ontkennen, dat zij alle chts varieteiten van éen en denzelfden hoofdwortel zijn. Waarom, vaardoor en onder welke voorwaarden ‘t eenvoudigste element als het räre eenige uitwassen heeft bekommen, vermogen wij bij den huidigen stand van kennis niet op te sporen, en wellicht zal ons zulks nimmer elukken. Gerust mag men beweren, dat volgens de thans in de gansche taalfamilie geldende klankwetten de bedelde variaties niet te erklar zijn. En dit is zeer naturlik. Want elke klankwet — it wordt maar al te dikwijls vergeten — werkt slechts voor een beerkten tijd en op een zeker gebied, zoodat elke bestaande taal eene alkart vertoont van de meest tegenstrijdige klankwetten. Bijv. e klankwet volgens welke wij kocht zeggen voor koopte, is jnrecht in strijd met eene andere wet volgens welke makede n maakte is overgegaan. De oorzaak is in dit geval bekend Eine klankwet is ettelijke eeuwen jonger dan de andere. Het „Une niet möglich wezen aan te toonen, dat er in de grondtaal an ‘t Malisch-Polynesisch, evenzeer als in die van ‘t Indo- ermaansch, eenmaal klankwetten geleefd hebben die in alle thans ‘aande talen dier twee familiën geheel dood zijn, sind sie eenige uizenden van jaren; van de woorden echter, welke onder den in- Ter loops zij hier opgemerkt, dat een demonstratief uit den aard der zaak )k locatiefaanduidend is. IN. HET OUDSAVAANSCH. 39 Viel dier in obruik geraakte werden gestan heben, zijn er een menigte van geslacht overgezogen; dezulke leven, meestal door allerlei nieuwste klankwetten gewijzig, voort. Om ous tot een enkel voorbeeld te bepalen: de regel dat een sluitende nasaal met een daarop volgende ¢ van een stam of wortel overgaat in 4, zoodat bijv. uit tipis wordt manipis, is in strijd met de heerschende klankwetten aller Maleisch-Polynesische talen; toch volgt uit het bestaan van het gewrocht in de meest uiteenloopende talen der familie, dat de oorzaak, d. i. de wet waaraan manipis e. dgl. gehoorzamen, eenmaal bestaan heeft, en wel in de ongesplitste grondtaal, wie weet hoeveel eeuwen reeds vór het ontwikkelings- tijdperk der afzonderlijke talen. Enkele klankovergangen onder de hierboven aangevoerde, zooals van d in d, en van d in +, vindt men in allerlei talen en tijdperken terug; voor andere, bijv. van In d, en omgekeerd, ontbreekt het niet aan analogiën in de hedendaagsche talen van Azië en Europa, doch meestal blijkt deze verwisseling van betrekkelijk jonge dagteekening te zijn; ze bewijst dus niet, dat in de M.P. grondtaal ni werkelijk uit di ontstaan is, of omgekeerd, en kan alleen strekken om de mogelijkheid van zulk een overgang ook in den voortijd in ’t licht te stellen. Bij de volledige onzekerheid, waarin wij verkeeren, omtrent de wijze waarop 7, di en ni zich uit éen wortel ontwikkeld hebben, kunnen wij geene gissingen daaromtrent tot grondslag van verder onderzoek maken. Gelukkig is dat ook niet noodig; voor ons doel is volkomen voldoende het vaststaande feit: ¢ = di (di) in betee- kenis. Als locatiefwoordjes duiden ze vooreerst het „waar! aan; en „waarr wordt ook gebezigd om het „waarheen/ uit te drukken. Het is voldoende hier er aan te herinneren dat # en di in onze taal overgezet mogen worden met te, toe; vgl. Engelsch to. Wanneer men het in toe, to liggende begrip uitdrukt door een werkwoord, dan bezit onze taal daarvoor het werkwoord gaan of loopen. Men kan dus zeggen, dat toe, to in een werkwoord omgezet oplevert „gaans, en omgekeerd dat „gaans in den vorm van een voorzetsel overgebracht, wordt toe, te, to. Vandaar dat het zoogenaamde tusschenwerpsel toe! feitelijk als imperatief ge- bruikt wordt van „gaans of ~loopeny, en tevens van doen; in 1 Hierbij sluit zich aan ndi, waar?; en uit het vraagwvord ontwikkelt zich de ontkenning di (di), in sterken vorm dai (dei), die in waarde gelijk staat met het verdubbelde didi (met klankafwisseling diri, dili). LO BENIGE IMPERATIEF VORMEN Ist est geval kan het m het Engelsch niet anders uitgedruck vorden dan door den imperatief van doen, nl. do! Vallen het ip „waarheen” en het begrip-gaan’ im onse voorstelling samen, ‚ mag men verwachten, dat er hier en daar talen zullen gevonden vorden, die voor sgaane denzelfden wortel bezigen als voor „waarr ste, toes. Inderdaad is dit het geval in 't Indo-Germaansch 3, sterke vorm ai, en volkomen hetzelfde verschijnsel keert erug in 't Maleisch-Polynesisch. Als werkwoordelijken stam van vi _ kennen wij uit het [banag ai (vór eenen medeklinker en :__r thans uitgesproken als ¢), waarvan o.a. én, inai, „waar- en» of «tot wien men gaat, gegaan is:» umai, Iloko umai, to ; eene afleiding van ai is Ibanag angai, gang, komst: asch ange, gaande, op weg; mange, gaan; ook: om iets gaan, er. Mak. mange, gaan: enz. In dezelfde verhouding als ai (é) ot s, staat Déjà (dé) tot di. Nu is mij de in de beteekenis van uiet bekend, maar in dien van sdoen, handelen is het, gelijk men weet, zeer gewoon. Hoe deze twee beteekenissen anders kärken, blijkt o.a. uit het Jav. seg. dat, gelijk ieder weet, wel yang als gedrag, handelwijze beteekent; ook bij ons zijn en wandel synoniem, en het Skr. car is zowel wandelen als edrijv. doen. De samenhang tusschen de begrippen van handelen, Úen den locaticfaanwijser is zóó innig, dat men in een gegeven reval moeite heeft ze te ontwarren. Het Oud). de, in het Nieuw. Len, duidt ontegenzeggelijk een handelen aan, en ook wanneer het genaamd hulpwoord optreedt, laat het zich het wel als hulpwoord optreedt, laat het zich het wel als hulpwoord optreedt; trouwens in 't Oud). gebruikt men als hulpwoord do, dat zowel aan een Skr. kârvam als aan krte beant-ordt; de-nya kan met een Skr. tasya kâranât vertaald wor-lan, En tooh, wanneer wen ziet, dat gereg als hulpwoord volcomen het selfde is als Åsneag, dan staat men in twijfel, of niet vat plaatabegrip bij de Javanen op den voorgrond staat ook waar de, pereng ala hulpwoord dient. Opmerkelijk is het ook, dat ulih, pevaapsreg ovenweer een woord van beweging is, en niet minder, dat voorgrond met de gebexigd wordt het Skr. gati, dat zowel eene rartaling van laku, als van unggwan, Baponeeng mag heeten. Wij komen nu tot de vraag: hoe is den in den imperatief te verstaan P Aangesten de gewone huidige vorm di is, geloof ik, dat vij het als oon locatiofvoorzetsel he Bben te beschouwen. Dit strookt "Ook de Indugermaansche imperatieven op dhi (in den Jden pers. enk.) houd IN HET OUDJAVAANSOH. 41 ok met het feit, dat den dient ter vorming van een passief. Wat de sluitende » betreft, de waarde en oorsprong daarvan is niet duidelijk, doch ik vergelijk die met de » in °t Bisayasche gin, dat misschien dialectisch, maar zeker niet in beteekenis, verschilt van gi; de grammatische functie van gi, gin is dezelfde als die van d, den, qeneng in 't passief. Doch, zal men vragen, indien dien den, «Â voorzetsels zijn, hoe kan dan een praedicatiefwoord in ’t actief volgen, in zulke gevallen als Bereamen; iezasenen, e. dgl.? Hierop kan ik alleen antwoorden met te verwijzen naar soortgelijke constructies in de verwante talen. In der Maleisch dient akan tot vorming van een futurum; evenzoo in *t Dayaksch akan, indu om een soort futurum bij een wensch, een moeten, uit te drukken; bijv. aku aku nguan arut tä, ik heb de boot in orde te brengen; olo handiat indu matäi, alle menschen moeten sterven '. Nog nauwkeuriger komt met den, «2 in den imperatief overreen het Dayaksche awi, dat zoowel „doen, gedaan worden» als »doory beteekent en, evenzoo als in 't Oud- en Nieuwj. den «» vór een indicatief geplaatst eenen imperatief vormt; dus awi batiroh, slaap (in ‘t Oudj. zou dit luiden den (m)aturû, Nieuw). en), awi manénga akaë, geef hem (Hardeland, Gramm. bl. 122.) Men zou kunnen zeggen, dat, bij ontstentenis van den infinitief, de indicatiefvorm dezen vervangt. In gevallen als Bheneng viel zou men kunnen denken aan ons gebruik van het voorzetsel toe!, maar ook hier, geloof ik, dat wij eerder een soort futurum, in den trant der zoo Bheneng viel zou men kunnen denken aan ons gebruik van het voorzetsel toe!, maar ook hier, geloof ik, dat wij eerder een soort futurum, in den trant der zoo Bheneng viel zou men kunnen denken aan ons gebruik van het voorzetsel toe!, maar ook hier, geloof ik, dat wij eerder een soort futurum, in den trant der zoo Bheneng viel zou men kunnen denken aan ons gebruik van het voorzetsel toe!, maar ook hier, geloof ik, dat wij eerder een soort futurum, in den trant der zoo Bheneng viel zou men kunnen denken aan on Even vermelde constructie hebben te zien; hoe het begrip van futurum en dat van moeten in elkaar overgaan blijkt duidelijk genoeg uit ons eigen woord zullen, dat evenwel den omgekeerden weg heeft afgelegd. Met Day. indu, te, voor, om te, verwant is duan, heeft in een woorden emeaeug kan vertaald worden. Daar quemesrus als hulpwoord nagenoeg dezelfde waarde heeft als de, quener en als Oudj. don, dwan, vormelijk Day. duan, zien we hoe de verschillende beteekenissen der synonieme woorden elkaar raken. Nog vollediger wordt de overeen-stemming, als men *t Oudj. don in den zin van „tocht, krijgstocht, d. i. Skr. yâtrâ, vergelijkt; in deze beteekenis sluit zich du, waaruit ik voor oorspronkelijk looatieven. Natuurlijk hangt dhi samen met den wortel dha, plaatsen, doen. Het is alles dezelfde geschiedenis als met di, di, dai (pandai) 1 Hardeland, Gramm, bl. 118. EENIGE IMPERATIEF VORMEN Onständigkeit is, onmiddelijk aan bij het begrip van „waarheen, te, oe”, dat wij als de oorspronkelijk van di ens hebben Jeeren kennen. Even als den en:9 worden ook i en ri gebruikt om eenen mperatief te vormen.  van 782 Caka men: i wruhan tra kabeh: prayatna! laat allen wel v' 1 (of: het zij ter kennisse van allen gebracht), dat zij moeten »p | 19; i wruhan i sakula (l. sakala) kulawangca, 2; ri wruhan ikang karÂman ri Parung: prayatna rasa ang hayang Âjùâ, laat de vroedschap te Parung wèl weten. lat zij in acht moeten nemen hetgeen Hooger bevel inhoudt! KO. I9, |. In de late KO. 4 vindt men het eenigszins afwijkende vruhane si parasame enz., en wederom anders in “*t Njav. sptengg sj, waarvoor in het K rama «mage esgsÂge swg. De over- ‘enkomstige formule in de Sanskrit. oorkonden van “t vaste land is iamwiditam astu wah. De letterlijke beteekenis van # (ri) wruhan schijnt te wezen: er keun, soodat de constructie een datief van strekking ver- mt, t dezen vorm is m. i. rechtstreeks te vergelijken de he imperatief met het voorzetsel tu, dat ook een „waarheen, » ting aanduidt; bijv. molo so targararsa, tu gadis ma i, ndien hij het niet betalen kan, dan moet hij verkocht worden! tu radia ma boru-boru i, die vrouw moet verkocht worden! tu ajang ma i, zet die in ‘t blok: doch ook tu bajangan, als envoudig passief van mamajakkon, iemand in ‘t blok zetten; ran dit tu bajangau nuts i(ri) wruhan de tegenhanger (vgl. Tob. r. $ 101). Ten alotte komen wij nog eens even terug op eene zinsnede, die vierboven reeds aangehaald werd, nl. deya-nyu i pati ya in KO. 1, terwijl andere redacties daya-nta (deya-nta) t pati pati pati hebben. Wij zijn tot de slotsom gekomen, dat t-patê een simperatief voorstelt, op gronden die niet herhaald behoeven te worden. Is het goed gezien, dat t-patê een imperatief is, dan et ook i pati het wezen. Intusschen kan de constructie van patê (d. i. i patê + i = patê + ani) niet gelijk gesteld worden met die van i wruhan of Bataksch tu bajang of tu gadis, maar er staat patê, niet patê, niet patê. Daarom schijnt het mij toe, lat i patê wel een imperatief is, doch een van ander soort dan vloed dier in obruik geraakte wetten gestaan hebben, zijn er eene menigte van geslacht tot geslacht overgeërfd; dezulke leven, meestal door allerlei nieuwste klankwetten gewijzigd. Vort. Om ons tot een enkel voorbeeld te bepalen: de regel dat een sluitende nasaal met een daarop volgende ¢ van een stam of wortel overgaat in ¢, zoodat bijv. uit tipis wordt manipis, is in strijd met de heerschende klankwetten aller Maleisch-Polynesische talen; toch volgt uit het bestaan van het gewrocht in de meest uiteenloopende talen der familie, dat de oorzaak, d.i. de wet waaraan manipis e. dgl. gehoorzamen, eenmaal bestaan heeft, en wel in de ongesplitste grondtaal, wie weet hoeveel eeuwen reeds vór het ontwikkelings- tijdperk der afzonderlijke talen. Enkele klankovergangen onder de hierboven aangevoerde, zooals van d in d, en van d in 7, vindt men in allerlei talen en tijdperken terug; voor andere, bijv. van n in d, en omgekeerd, ontbreekt het niet aan analogieren in de hedendaagsche talen van Azië en Europa, doch meestal blijkt deze verwisseling van betrekkelijk jonge dagteekening te zijn; ze bewijst dus niet, dat in de M.P. grondtaal ni Werkelijk uit di ontstaan is, of omgekeerd, en kan alleen strekken om de mogelijkheid van zulk een overgang ook in den voortijd in ‘licht te stellen. 