Bijdragen tot de taal-, land- en volkenkunde
PLECHTIGHEDEN EN GEBRUIKEN BĲ HUWELIJKEN ENZ. $81 Die onder het beheer staan van de vijf Mohammedansche engelen en profeten Ahmad, Djabarail, Ibrahim, Jusup en Ngidjraïl. De ordre, waarin deze heerschappij voeren, verandert in dier voege, dat elke sangat, bij regelmatige afwisseling, eerst aan Ahmad, dan aan Djabarail, vervolgens aan Ibrahim, enz., onderworpen is. Voor het aangaan van een huwelijk nu wordt steeds het deel gekozen, datonder Ahmad of onder Djabarail staat. De overige tijden worden als oongelukkig beschouwd, daar Ibrahim een bloedvergieting voorspelt, Jusup het moeielijk verkrijgen van een kostwinning of een ambt, en Ngidjrail een ongelukkig leven en een spoedigen dood 8. — Ook de minder beschaafde volken van den Archipel hebben hunne tijdstippen, die voor het aangaan van een huwelijk gewenscht zijn. De Olo-Ngadju bij voorbeeld trouwt bij voorbeeldt bij afnemende maan, terwijl bij de Niasers daarvoor de 2e, 5e, 7 Ein neues, seinen der maand uitgekozen worden: man en vrouw zouden dan geene ziekten te vreezen hebben, samen een hoogen oderdom bereiken, met een talrijk kroost gezegend worden en voorspoed genieten bij het aan- fokken van varkens en pluimgedierte 5. — Met deze enkele voor- beelden en algemeene aanduidingen moeten wij hier volstaan. Eene uitvoerige bespreking van dit punt, dat zoo ten nauwste samenhangt met het geloof aan, en de berekening van, de omineuze tijden in het algemeen, behoort hier niet op hare plaats. Alleenlijk zij nog opgemerkt, dat bij het vaststellen van den huwelijksdag ook op allerlei voorteekens gelet wordt, als op droomen, de vlucht en het geluid van vogels, enz. Is door berekening of op eene andere wijze de dag bepaald, dan wordt tot de voltrekking van het huwelijk overgegaan. Met tal van plechtigheden gaat deze bij de volken van den Indischen Archipel gepaard. Eenige stammen maken echter daarop eene uitzondering. 3 Vór de invoering van den Isläm waren het de vijf Hindüsche goden Mahaswara (Mahecvara), Kala (Kala), Sri (Crt), Bérma (Brahma) en Wisnu (Vishnu), die geacht werden over de vijf deelen van den dag het beheer te voeren. Bij de Maleiors, Makassaren en Boegineen, Bataks, worden nog altijd deze goden geraadpleegd bij elke onderneming van eenige beteekenis. Het deel van den dag, door Mahaswara gegereerd, is over het algemeen het gelukkigste, dat van Sik is gelukkigste, maar in minderen graad, dat van Wisnu noch goed, noch kwaad, dat van Kala ongelukkigst van allen. * Hardeland, Dajaksch woordenboek, i. v. kalam. De tijd van de afnemende maan is ook gunstig voor het betrekken van eene nieuwe woning. 6 Chatelin, Godsdienst en bijgeloof der Niasers, Tij ischr. voor Ind. T. L. en Vk., dl. XXVI, blz. 158. 382 PLECHTIGHEDEN EN GEBRUIKEN BIJ HUWELIJKEN ENZ. Van de Papewa’s van het Arfak-gebergte lezen wij, dat wannee: een jongeling eene maagd ziet, die hij tot vrouw wenscht te hebben hij zich tot hare ouders wendt: is men het over den bruidschat een geworden, dan worden de jongelieden, zonder omslag of feestelijk heid verklaard, getrouwd te zijn &. Zoo vertelt ook Von Miklucho-Maclay dat, bij de Papoewa’s van de Astrolabe-baai, die Ehe mit keinen be sonderen Festlichkeiten begangen wird, anders, voegt hij er aa: toe, „wäre es mir während meines zehnmonatlichen intimen Zusammenlebens mit den Papuas zweifellos bekannt gewordeur. »Besprechungen, aldus gaat de schrijver voort, viiber gegenseitige Ge schenke zwischen dem jungen Mann und dem Vater des Mädcher habe ich wohl gehört, aber sonst nichts Auffallendes bemerkt. Heut z. B. sah ich eine junge Frau in der Hütte eines Junggesellen, w sie gestern noch nicht war: gestern Abend hat er sie geheirathet Dezelfde onderzoeker doet evenzeer het gemis van huwelijkscere Monié bij enkele stammen der Orang-Bénoewa van Malaka uitkomen, waar h onder anderen spreekt van der einfachen Procedur des Heirathen: die ein Orang-Sakai mit den Worten: „rich nehme sie, und schla mit ihr” beschrieb 8. Dit vinden wij bij andere schrij vers bevestig Van de Mantra’s bij voorbeeld zegt Logan: »During the tampui-fea (eene soort van oogstfeest) many matches are made, and as litt negotiation and less ceremony is needed, it sometimes happens that a pair who had no thought of marriage in the morning, find themselves at night reposing side by side in the chains of wedlock # Ook volgens Newbold, komt bij de Orang-Bénoewa het huweli wel eens zonder bepaalde ceremoniën tot stand. „On occasions marriages”, aldus lezen wij onder anderen, the whole tribe assembled, and an entertainment given, at which large quantities of a fermented liquor, obtained from the fruit of the tampt are discussed by the wedding guests; an address is made by one the elders to the following effect: »”Listen, all ye that are present Van Hasselt, Gedenkboek van een vijfentwintig-jarig zendelingsleven, blz. 2 Zie vok: Von Rosenberg, Reistuchten naar de Geelvinkbaai, Zie vok: Von Rosenberg, Reistuchten naar de Geelvinkbaai, Zie vok: Von Rosenberg, Reistuchten naar de Geelvinkbaai, Zie vok: Blz. 90, waar. Beet, dat, na vaststelling van den bruidschat, de vrouw, zonder verdere ple tigheid, onmiddelijk haar nieuwen heer en meester naar zijne woning volgt. 7 Von Miklucho-Maclay, Ethnologische Bemerkungen über die Papuas der Macl: Küsto, Natuurkundig Tijdschrift voor Nederl. Indië, dl. XXXVI, blz. 299. 8 Von Miklucho-Maclay, Ethnologische Excursionen in der Malayischen Halbin Natuurkundig Tijdschrift voor Nederl. Indië, dl. XXXVI, blz. 17. 9 Logan, The Binua of Johore. Journal of the Indian Archipelage, dl. blz. 261. PLECHTIGHEDEN EN GEBRUIKEN BĲ HUWELIJKEN ENZ 383 Those that were distant are now brought together — those that were separated are now united. The young couple then approach each other, join hands, and the sylvan ceremony is concluded. 10, Op dezelfde wijze heeft, bij somme Köboe’s op Sumatra, bij eene huwelijksvoltrekking niet veel meer plaats, dan dat daarvan openlijk mededeeling wordt gedaan aan de verzamelde verwanten en stammenoten. De moeder der bruid verkondigt daarbij eenvoudig, dat under Jüngling, genannt so oder so, mit ihrer Tochter, genannt so und, sich verheirathen werde. Von dem Vater oder einem der nächsten Verwandten der Braut geschehen alsdann ein Paar Schliige gegen ein ausgehöhltes Stück Holz. Hiermit endigt die Hochzeitsfeierlichkeit. Nog van andere volken, die op ongeveer denzelfden lagen trau beschaving staan als de reeds genoemde, vinden wij het gemis van bepaalde huwelijksceremoniën vermeld, als bij voorbeeld van de Orang-Bénoewa van den Riouw-Lingga-Archipel, de Orang- Sékah van Biliton en de Enganeezen. Wenscht bij de erstgenoemden een jongeling te trouwen, dan geeft hij hiervan kennis aan zijnen vader, van wien hij dan een blaasroer krijgt, terwijl het meisje van hare ouders een aarden pot ontvangt. Daar-mede zijn de jongelieden getrouwd 12. Bij de prauwenbewonende Orang-Sékah van Biliton wordt, als de toestemming van de ouders van de jonge maagd verkregen is, het huwelijk, zonder verdere uiterlijke vormen, geacht gesloten te zijn: alleen heeft de man te zorgen, dat hij in het bezit van een vaartuig is 13. Wat eindelijk de Enganeezen betreft, vinden wij van hen vermeld, dat bij een builoft geene formaliten plaats hebben, behalve dat door den bruidegom en de bruid aan de wederzijdsche ouders eenige ge- 1! Mohnike, Bangka und Palembang nebst Mittheilungen über Sumatra im Allgemeinen, blz. 198. Zie ook: Forbes, A naturalist's wanderings in the Eastern Archipelago, blz. 241. Als de gasten zich onder eenen boom nedergezet hebben, nie father of the maiden informs them that he has given his daughter So-and-so to So-and-so in marriage. One of the company then strikes the tree under which they sit several times with a club, proclaiming them to be man and wife. 12 Netscher, Beschriving van een gedeelte der residentie Riouw, Tijdschr. v. Ind. T. L. en Vk., dl. II, blz. 138—139. 18 Corns. de Groot, Herinneringen aan Blitong, blz. 335. Zie ook: Schepern, Aanteekeningen omtrent de bevolking van Billiton, Tijdschr. v. Ind. T. L. en Vk., dl. IX, blz. 65, waar het heet, dat bij de Orang-Sekah de huwelijken zonder priesters tot stand komen en daarvan alleen door de ouders aan de hoofden kennis behueft te worden gegeven. Se Volgr IV. 25 384 _ PLECHTIGHEDEN EN GEBRUIKEN BĲ HUWELIJKEN ENZ. schenken gegeven worden 14, Hoe bij de Alfoeren van de Minaha v Oberheen echverhindenen werden, zonder dat een vormen daarbij in acht genomen werden, blijkt onder anderen eenkele volksverhalen. Wij lezen bij voorbeeld hoe iemand een op de jacht zijnde, een meisje ontmoette en die twee, alleen Ìonderling goedvinden, man en vrouw werden 18. — Doch behalve de enkele andere uitzonderingen, gaan, gelijk wij reeds opmerkte de huwelijken bij de volken van den Indischen Archipel met. Ind. T. L. en Vk., dl. XIV, bls. 104) het gemis van huwelijksformaliteiten de Enganeezen uitkomen. Zie verder: Verslag van een reis van den Assist: Resident van Bengkoelen naar Engano, Tijdschr. v. Ind. T. L. en Vk., dl. XI blz. 193, waar het heet, dat, wanneer een man een vrouw verlangt en zij h heben wil, hij haar sonder meer tot zich neemt en hare familie eenige geschenk gescheft. Ook volgens Van der Straaten en Severijn (Verslag van een in 1854 1 werkstellig.l onderzoek op het eiland Engano, Tijdschr. v. Ind. T. L. Vk., dl. T blz. 361) neemt de jongeling de maagd, die hij sich tub: echtgenoote begeert, zij hem althans wederkeerig genegen is, eenvoudig tot zich. Eenige dagen la komt echter de vader en toont zich beleedigd, terwijl hij met zijne pieken c jengen man dreigt te vermoorden. Deze vraagt dan vergiffenis en stelt genen reenige geschenken tevreden. Ongetwijlfeld is dit laatste eene kleine remogere Schwäche. Als een bepälde huweilige eremonie (wij verzuimden) schijnt de raptio imaginaria werkelijk Enganow voor te komen. Von Rosenberg (Beschrijving van Engano en van desx bewoners, Tijdschr. van Ind. T. L. en Vk., dl. III, blz. 379) deelt althans me dat bij de trouwplechtigheid de bruidom zijne bruid op den rug nemen en gs zoo eenige vogenblikken tegen de aanvallen van de mannelijke leden der fam verdedigen moet. Wordt hij daarbij gewond, dan gaat de verbintenis niet do zoo hij echter ongedeerd blijft, neemt hij zijne bruid mede, betaalt een serin, prijs aan de ouders en is getrouwd. Dit gebruik moet echter tot enkele stamt: beperkt zijn, daar anders de overige schrijvers wel daarvan mededeeling zou: hebben gedaan. Trouwens in zijn werk «Der Malayische Archipel: maakt \ Rosonberg-zelf er geen nader fewag van, doch dvet hij, evenals de andere beric gevers, het gemis aan eene bepaalde huwelijksoeremonie bij de Eugganeezen 1 komen. «Die Vere Inigung van Mann und Frau zu Gründung eines Hausstande aldus lezen wissen (O. c., bls. 211), # findet dadurch statt, dass der Mann die Fr welche er begehrt, mit deren Einwilligung zu sich nimmt und hierauf ihrer Fam einige Geschenke macht, die aus Langen, Säbeln unt Glasperlen bestehen. 15 Zie het verhaal: Naasarém bija si Mamanua, in de: Bijdragen tot de ker der Alfversche taal in de Minahassa, blz. I vv. Mamanua, op de jacht gijn: ontmoette een meisje. "Vanwaar zij,ij? Hoe heet gij? Hoe heeten uwe onder Na op deze vragen antwoord te hebben gekregen, vroeg Mamanua haar tan huwel "Als zij wilt, zal ik u tot mijne vrouw nemen. Het meisje er in tvestemmer werden zij man en vrouw. — Een voorbeeld van cen huwelijk, zonder eenige fort liteiten, alleen met wederzijdsche toestemming gesloten, vindt men ouk in verhaal : Naasarém bija xe sijow mahatuari wewene, O. c., blz. XIV vv. PLECHTIGHEDEN EN GEBRUIKEN BĲ HUWELIJKEN ENZ. 385 van plechtigheden gepaard. Ze allen hier te beschrijven, zou ons te ver voeren. Wij zullen dus alleen op de meest typische, op de meer of minder algemeen verbreide, de aandacht vestigen. In het algemeen zijn bij de huwelijksvoltrekkingen, althans in de gevallen waarbii de vrouw den man volgt, en deze zijn in den Archipel , evenals elders, wel de meest voorkomende, drie momenten te onderscheiden, welke, samenvallende met de traditio, de deductiv mn domum en de confarreatio der oude Romeinen, gevoegelijk met deze benamingen kunnen worden bestempeld. Bij de traditio wordt, gelijk men weet, de bruid door haren vader plechtig aan den bruidegom overgegeven, bij de deductio in domum in optocht naar de echtelijke woning gebracht, bij de confarreatio in het familie- verband van den man opgenomen '*, A priori is het echter te ver- wachten, dat de twee eerstgenoemde handelingen bij de natuurvolken minder in aanmerking moeten komen. Het kan, zooals wij in het tweede hoofdstuk aantoonden, aanvankelijk bij de ouders niet opgekomen zijn, om, ook waar het huwelijk door hen begeerd werd, daartoe openlijk vrijwillig van hunne dochter afstand te doen, hare wegvoering naar het huis van den bruidegom voor aller oogen onverhinderd te doen geschieden. Zoo vervangt dan ook de voorgewende schaking veelvuldig in den Indischen Archipel de ceremoniën, die bij de Romeinen en andere volken bij de traditio en de deductio in domum plaats vinden 17. Wij zullen in dit hoofd- stuk ons dus hoofdzakelijk bepalen tot de beschrijving van de plechtigheden, welke de opname van de bruid in het familieverband van den bruidegom symboliseeren, de confarreatio. Waarin bij de oude Romeinen de confarreatio bestond, is genoeg- zaam bekend. In de woning van den bruidegom gekomen, werd de bruid naar den huiselijken haard gevoerd, voor de daar geplaatste beelden van de huisgoden, de laren en penaten. Na geofferd en eenige gebedsformulieren gepreveld te hebben, at het jonge paar samen eenen offerkoek , panis farreus of libum farreum (waarvan dan ook de benaming confarreatio afkomstig zou zijn), in tegenwoordig- 16 Zie: Fustel de Coulanges, La cité antique, blz. 45—46. Ook bij de oude Grieken zijn deze drie momenten duidelijk te onderscheiden (Fustel de Coulanges , O. c., blz. 43—45). 17 Doch vindt men ook bij de oude Romeinen bij de deductie in domum eene ceremonie, die, gelijk wij in het tweede hoofdstuk gezien hebben, als een over- blijfsel van de sohaking moet werden beschouwd. 386 PLECHTIGHEDEN EN GEBRUIKEN BIJ HUWELIJKEN ENZ. heid van den Flamen Dialis, den Pontifex Maximns en tien getuigen. Het was bepätikijk door dit gemeenschappelijk gebruiken van den panis farreus, dat de echtverbintenis tot stand kwam 18. Gelijk men sweet, wordt dezelfde ceremonie bij meer volken aangetroffen. Zoo plachten, ter bezegeling van den huwelijksband, bruid en bruidegom in het oude Athene samen een sesamkoek te deelen, in Indië gemeenschappelijk een offermaal te nuttigen 19. Nog heden ten dage is het hier en daar in Duitschland, in Thüringen en in het Erz-gebergte, een vereischte dat de verloofden, veelal op den morgen van de bruiloft, uit denzelfden schotel moeten eten 20, terwijl het nuttigen van den onvermijdelijken bruidskoek, die altijd door de jonge vrouw moet worden gesneden, in Engeland, zeker, zooals door Lubbock is opgemerkt, een overblijfsel is van eene dergelijke plechtigheid 21. Doch het kan onnoodig zijn, meerdere voorbeelden van 18. Zoo althans volgens Fustel de Coulanges. "Ce gâteau mangé au milieu de la recitation des prièrese, en présence et sous les yeux des divinités de la famille, est ce qui fait l union sainte de l'époux et de l'époux et de l'époux (La cité antique, blz. 47). Rossbach (Untersuchungen über die remische Ehe, bls. 107—108) meint echter, dat de panis farreus niet gogeten, doch geeffer! werd. Gelijk echter door Lippert te recht is «pgemerkt, zijn maaltijd en offer niet altijd van elkander te onder-scheiden. «Wir müssen hinzufügen", zegt hij onder anderen, dass seit die Menschen die Geister in positiver Weise zu gewinnen suchten, als» einen positiven Kult begannen, viele Leistungen als möglich bezeichnet werden können, welche mit einer Mahlzeit der Menschen in keiner Verbindung standen; umgekehrt aber konnte es nicht leicht eine festlichere Mahlzeit, absolut keine solche aber an den Aufenthaltsstätten jener geben, an welcher die Geister nicht theilnehmend gedacht wurden, und so war jede dieser Mahlzeiten ein #"Opfermahlu#, gleichgültig, ob ich davon noch eine besondere Handlung der Darreichung als ##Opferzweckon engsten Sinnes lostronnte oder nicht. Wenn also bei der Hochzeit des römischen Patriciers Speltschrot und Speltbrot zu Opferzweckon gedient haben sollte, so ist dies e alter- tümliche Nahrung eben darum auch einmal Gegenstand des bei der Hochzeit veranstalteten Mahles gewesen. Später fielen Opfer und Mahlzeit auseinander, jenes conservierte den altertümlichen Bestand, diese ging davon ab. Immer aber bildete die coena einen Bestandteil der römischen Hochzeit (Lippert, Kultur- geschichte der Menschheit in ihrem organischen Aufbau, dl. II, blz. 140—141). 19 Fustel de Coulanges, La cité antique, blz. 45; Rossbach, Untersuchungen über die römische Ehe, blz. 107; Haas, Die Heirathsgebräuche der alten Inder, nach den Grihyasôtra, Indische Studien, dl. V, blz. 326 en 399. — Ook bij de oude Macedoniërs bestond het gebruikt. "Jussit afferri patrio more panem; hee erat apud Macedoniens sanctissimum econuntium pignus; quem divisum vladio uterque libabatn (geciteerd bij Fustel de Coulanges, O. c., blz. 45, noot 3). 20 Wuttke, Der deutsche Velksaberglaube der Gegenwart, § 560. Het bijgeloof bertaat daarbij, dat wie den laatsten lepel gebruikt, ook Heute erste zahlreichen. Lubbock, On the origin of civilisation and the primitive condition of man, biz. 114. PLECHTIGHEDEN EN GEREBRUIKEN BIJ HUWELIJKEN ENZ. 387 Die gebruik hier an den völkern 22. Alleen willen wij er nog op wijzen, hoe, in plaats van het eten van dezelfde spijs, dikwijls het drinken van denzelfde drank voorkomt 23. Tot in het begin dezer een behoorde in Zweden, althans in de Noordelijke provinciën, bet zoogenaamde #brudköp dricka” tot de ceremoniën van de huwe-lijksvoltrekking, en moet nog heten ten dage in Servië het bruids-paar driemaal een weinig rooden wijn uit hetzelfde glas gebruiken. Bij de Chineezen vindt men dezelfde symbolische handeling. Dejongelieden plaatsen zich, met de aangezichten naar elkander gekeerd, voor een tafel, waarop, onder meer, zich twee zonderling gevormde bekers, soms door een rooden draad met elkander verbonden, bevinden. Na eenige ceremoniën, neemt eene der vrouweilijke helpers de bekers, vandr, aldus Doolittle, zhaving partially filled them with a mixture of wine and Honey, she pours some of their contents from one into the other, back and forth several times. She then holds one to the mouth of the groom, and the other to the mouth of the bride, who continue to face each other, and who then sip a little of the wine. She then changes the goblets, and the bride sips out of the one just used by the groom, and the groom sips out of the one just used by the bride. 24. — Ook bij de volken van het Maleisch-Polynesische ras wordt dit gebruik aangetroffen. „At the marriage ceremony”, het onder anderen van de Manahiki-of Humphrey-eilanders, „which was in the house of the bridegroom, the priest took a cocoa-nut, opened a hole, handed it to the man to drink, who, after a sip or two, gave it to the woman and she also drank. 25. Evenzoo is het op Fidji door het eten en drinken uit denzelfden schotel of denzelfden beker, dat de Belangstellenden verwijzen wij naar het, in de voorgaande noot aangehaalde, werk van Lubbock, blz. 114—115; en verder naar: Lippert, Die Geschichte der Familie, blz. 104—106, on Kulturgeschichte der Menschheit in ihrem organischen Aufbau, dl. II, blz. 140—143; Schröder, Die Huchzeitsgebräuche der Esten und einiger anderer Finnisch-Ugrischer Völkerschaften in Vergleich. ichung mit denen der Indogermanischen Völker, blz. 82—84 Ook Trumbull, The blood covenant, blz. 191 vv., citeert enkele voorbeelden van het gebruik. 23 Zie, behalve de in de voorgaande noot genoemde werken, vok: Böckel, Deutsche Volkslieder aus Oberhessen, Kulturhistorisch-ethnographische Einleitung, blz. LV vv. % Doolittle, Social life of the Chinese, dl. I, blz. 85—87. Zie ook: De Groot, Jaarlikksche feesten en gebruiken van de Emoy-Chinezen, blz. 68—69. 25 Turner, Samoa, together with notes on the cults and customs of twenty-three other islands in the Pacific, blz. 276. 388 PLECHTIGHEDEN EN GEBRUIKEN BĲ HUWELIJKEN ENZ. Echterverbinten ist tot stand komt 26, terwijl bij de Höwe’s van Madagascar, bij de bruiloft, was soon as rice and other food had been brought in, one dish was placed before bride and bridegroom, from which they both ate, apparently as a symbol of the future unity of their interests. 37. — Dat ook in NADIET het gebruik zeer verbreid is, zullen wij nu aantoonen. Het is echter noodig alvorens den oorsprong en de beteekenis daarvan kortelijk na te gaan. Hetgeen allereerst opmerking verdient, is dat het samen-eten en samen-drinken bij meer gelegenheiten aangewend wordt. Van de Bataks bij voorbeeld lezen wij, dat het sluiten van een bondgenootschap gepaard gaat met het slachten van een rund of karbouw, hetgeen op de markt geschiedt. Hier toch verzamelt zich veel volk en is het dus een geschikte plaats, om quaesties te bespreken. De vergaderde hoofden en geringen, in eenen kring gezeten, zeggen nu, ieder op de beurt, hun gevoelen, en de zaak wordt geworden. Is men het eindelijk eens geworden, dan wordt het vleesch van het geslachte dier, met gember gekruid, onder de anwezigen verdeeld, en ieder, die van dit vleesch gegeten heeft, wordt beschouwd tot den bond te zijn toegetreden 28. Ook de Menangkabawsche Maleiers van de Padangsche Bovenlanden moeten hier gnoemd worden. Wanneer in vroegere tijden twee of meer negarien teen verbond sloten, om elkaar in den strijd bij te staan, bevestigde men zulks met eenen eed, welke plechtigheid gepaard ging met het slachten van eenen buffel, waarvan het vleesch zou dienen tot Het houden van een gemeenschappelijk feestmaal 29. In het Oosten van den Archipel treft men hetzelfde gebruik aan. Niet zelden gaat hier het samen-eten gepaard met eene andere ceremonie, het drinken van elkanders bloed 28*. Zoo bij de Alfoeren van Ceram en bij de bewoners van Leti-Moa-Lakor. Het sluiten van vriendschap met lieden van eene andere negari, aldus lezen wij van de laatstgenoemden, geschiedt 27 Sibree, Madagascar and its people, bliz. 193. Zie ouk: Ellis, History of Madagascar, dl. I, blz. 166. De bruidegom vis weleomed by the bride as her future husband; they eat together, and are recognized by the senior members of the family as husband and wife. Dit hoeft in het huis van de bruid plaats. Later keeren de jongeliedon terug "to the house of the parents or friends of the bridegroom, and again eat together. 28 Van Hoévell, Iets over het oorlogvoeren der Battas, Tijdschr. van Nederl. Indië, jaary. 1878, dl. II, blz. 438—439. 29 Van Hasselt, Volksbeschriften van Midden-Sumatra, blz. 67, 204 Zie over deze ceremonie nuct 36b hierbeneden, PLECHTIGHEDEN EN GEBRUIKEN BĲ HUWELIJKEN ENZ. 389 door het ronisi-remurura, dat is: het een van vleesch en het drinken van bloed. Toen een der rilalauna’s (hoofden) van Leti een verbond sloot met den radja van Watrou en Groot-Timor werden er een karbouw en een varken voorgebracht, benvens twee kalapadoppen met palmwijn gevuld. Nu maakte de radja op het bovengedeelte van zijne hand een wond en liet het bloed in den palmwijn druppelen. Hetzelfde werd ook door den rilalauna gedaan. Na het bloed vermengd te hebben, dronken zij samen den palmwijn op, terwijl de karbouw en het varken geslacht werden en van het vleesch daarvan een gemeenschappelijke maaltijd werden gehouden. Dat nu door dezen maaltijd, evengoed als door het drinken van elkanders bloed, het bondgenootschap tot stand kwam, blijkt uit het formulier, waarvan men zich bij de handeling beiende. Matrum, zoo sprak de rilalauna van Leti, »O Matrum, alomtegenwoordige, zijt onze getuige, wij hebben vleesch gegeten en bloed gedronken, wij zijn éen geworden, onze harten, onze harten, onze wij kunnen niet scheiden, onze borsten, onze harten, onze woorden, onze woorden, zijn éen geworden; wanneer wij den eed verbreken, zal de zon, de maan, het eiland, de grond, het voorgebergte, de inham, het gesneden vleesch en het gestorte bloed ons dooden! Ken dergelijk formulier werden ook door den radja van Groot-Timor uitgesproken, onder aan-roeping van Usi-Neno 30, — Doch niet alleen bij het aangaan van en bondgenootschap, ook bij het sluiten van vrede wordt het sym-bool van het samen-eten toegepast. Er is geen aanzitten aan denzelfden disch mogelijk van personen, die elkander vijandig zijn, en men weet, dat waar dit geheel toevallig heeft plaats gehad, alle veete behoort op te houden 20“. Dat men dus personen, die elkander vijandig zijn, verzoent door hen eene bete te doen deelen. Light voor de hand. In de Molukken gebeut dit onder anderen op de Timorlawoet-cilanden en op Loewang-Sermata. Het sluiten van vrede gaat met een feest-maaltijd gepaard, onder aanroeping van het Opperwezen, om van de handeling getuige te zijn. O Duadilaa, zoo luidt onder anderen bij de Timorlawoet-eilanders het daarbij gebezigde formulier, /O Duadilaa, er zal te zamen gegeten worden door degenen, die vroeger oneenig waren! 31, Ook op Ceram en op Ambon komt de vredesluiting tot stand door een gemeeuschappelijken maaltijd 32. kvenzoo bij de Al- 80 Riedel, De sluik- en kroesharige rassen tusschen Celebes on Papua, blz. 128—129 en 396. $02 Zie onder anderen noot 36a hierbeneden. Sl Riedel, O. o., blz. 299 en 324. 32 Riedel, O. o., blz, 52 en 105. 390 PLECHTIGHEDEN EN GEBRUIKEN BIJ HUWELIJKEN ENZ. Forren van Boeroe. Bestätter geschilt tusschen tächen, den wordt de tächenkomst van eenen derde fonna ingeröpft om de zaak te beslechten. De fenna, die in het ongelijk gesteld wordt den benoodigde varkens en levensmiddelen bijeenbrengt voor eenen maaltijd, waaraan de beide partijen deelnemen. Onder hi eten verwisselt men van schotels, waarmede de ‘vrede geacht worte zijn gesloten. Bij geschillen tusschen personen, tot dezelf fenna behoorende, ter zake van moord, ontvoering van een met of eenig ander misdrijf, heeft bij de verzoening deze plechtigheid v; bet gemeenschappelijk eten met verwisseling van schotels evenee plaats 33. Een dergelijk gebruik vindt men ook op het eiland Wet vulgo Wetter. Wanneer negarilieden twist hebben, bezoekt hij, ‘vrede sluiten wil, zijnen vijand en brengt hem een sarong ten geschenl Wordt deze aangenomen, dan wordt er een maal gereed gemaal waarvan de twistenden te zamen eten, waarna zij uit elkanders d eene sirihpruim gebruiken. Bij de Olo-Ngadju’s op Borneo worde volgens Hardeland, „kleine geschillen tusschen nabestaanden door c door de wijze uit de wereld gemacht, dat de schulden den klager een feest geeft, waaraan alle betrekkingen deelnemen.. Ook na de beslissing eener zaak laat het opperhoofd der landstn de partijen iets samen-eten of samen-drinken, ten teeken dat alle vija: schap uit isv 3, Van de volken van Sumatra noemen wij in erste plaats de Bataks. Onder de benaming mangupa wordt on anderen bij de stammen, die het Pane- en Bila-stroomgebied bewon bij misdrijven aan den schuldige opgelegd het leveren van eenen bu of karbouw. Het dier wordt in het huis van den beleedigden pers aangeboden. De aanbieding geschiedt in optocht door de vrouwel: 34 Riedel, O. c., blz. 446. — Over de rol, die de betel of sirih in de Molul bij vredesluiten vervul, sprecht ook Kolff in zijne "Reize door den weinig kenden zuidelijken Molukschen Archipel. De verzoening onder deze volken, hij onder anderen (blz. 125—126) van de Zuidwester-eilandors, geschiedt evenals bij kinderen, die met elkander gekrakeld hebben. Zij beginnen met — kander verwijtingen te dven en te beschuldigen, doch altijd na verlof te he gevraagd, om het woord te magen voeren. Vervolgens leggen zij de rechterha: ich den en nemen wederkeerig uit ieders bakje een weinig sirih. Daarmede i vrede hersteld. Zoo heet het ook (blz. 272), in de beschrijving van eene vredeslu op de Timorlawoet-eilanden, dat partijen sirih uit elkanders mand namen, plechtig teeken van oprechte verzoening. a Zie de belanerijke me ledeelingen van Hardeland, Verzameling van beric betreffen le de bijbelverspreiding, N°. 92—93, blz. 21. PLECHTIGHEDEN EN GEBRUIKEN BĲ HUWELIJKEN ENZ. 391 familielen en een paar mannen, wäronder ook de boeteling, met of zonder muziek, met of zonder rondgangen, al naar den stand van den beleedigden persoon. Daarna wordt het dier geslacht en door allen samen genuttigd 35. Bij de Toba-Bataks heet dit verzoeningsmaal panula. Bij de afdoening van strafzaken „wird in der Regel ein Bühne geschlachtet, um die Gemeinde des Dorfes zu regalieren. An diesem Schmause nimmt der Verbrecher oder Bestrafte in der Regel Theil, als gleichsam an einem Versöhnungsfeste auf seine Kosten 35°. On- tegenzeggelijk moet ook het zoogenaamde tépung-tawar-lumi bij de stammen van Zuid-Sumatra, eene soort van boete, die, bij doodslag bij voorbeeld, de schuldige moet opbrengen, oorspronkelijk deze be- teekenis gehad hebben. Gelijk bekend is, worden in primitieve maat- schappijen de misdrijven geacht, niet gepleegd te zijn tegen den staat, doch tegen bijzondere personen. Zoo is de toestand bij de meeste vol Kälten van den Archipel. Bij enkele stammen echter, en dit geldt in de eerste plaats van die, welke Zuid-Sumatra bewonen, is het begrip niet geheel en al vreemd, dat door het misdrijf ook het pu-blieke gevoel beleedigd, de vrede des volks verstoord is geworden. Niet alleen met den benadelde, den gelaedeerde, doch met de geheele maatschappij moet er eene verzoening plaats hebben. Dit nu geschiedt door het spung-tawar-bumi, een maaltijd waarvoor de schuldige eenen buffel en de verdere benoodigdheden heeft te leveren en waaraan door de geheele bevolking, althans door de hoofden, wordt deelgenomen. Door dezen maaltijd, door het tépung-tawar-bumi, wordt de ver-broken vrede hersteld, de misdadiger met de maatschappij verzoend, het land daarvan gezuiverd 36. De aangevoerde voorbeelden kunnen voorbeelden kunnen voorbeelden zijn. Ook buiten den Indischen Archipel komt het gebruik voorbeelden. Ziehier de physioologische beschouwing, die volgens sommigen daaran ten grondslag hgt. Alle gemeenschap is, in primitieve maatschappijen, bloedgemeenschap. Tot zulk eene gemeenschap behoort men echter niet alleen door geboorte. Door spijs en drank toch wordt telkens nieuw bloed verworven. Zij die dus uit denzelfden schotel eten, uit denzelfde bron, Neumann, Het Pane en Bila-stroomgebied, Tijdschr. v. h. Nederl. Aardr. Gen., 2e serie, dl. IV, blz. 252. Su Junghuhn, Die Battaländer, all. 1I, blz. 146. Zie ook: Van der Tuuk, Bataksch woordenboek, i. v. tula. Zie hierover onze verhaudeling: Het strafrecht bij de valken van den Indischen Archipel, blz. 27—29, en de daar aangehaalde brouneu. PLECHTIGHEDEN EN GEBRUIKEN BĲ HUWELIJKEN ENZ. Bergen hetzelfde bloed in hunne aderen. Ken vreemde, een vij zelfs, die ons maal, ook tegen onzen zin, deelt, wordt daarde tijdelijk althans, van ons bloed en van ons vleesch en bloed behooren, opgenomen Waar dergelijke beschouwingen bestaan, is de gewichtige rol, bet samen-eten bij het aangaan van bondgenootschappen en sluiten van vrede vervul, volkomen verklaarbaar seb. Dat mer toe gekomen is, zich van dezelfde ceremonie te bedienen ter zegeling van het huwelijksverbond, bij de agnatische verwantsc speciaal ook om de opname van de vrouw in het familieverb. 3a Zoo Wellhausen (Reste arabischen Heidentumes, biz. 119 vv.), sprekende de oude Arabieren. Bondgenvotschappen werden bij hen gesloten door het sar eten. "The bond, zegt Robertson Smith, vcreated by eating of a man's fo not simply one of gratitude, for it is reciprocal: Zaid al-Khail refuses to the thief who had surreptitiously drunk from his father’s milk-bow! the night bef, "It seems, vervolgt Robertson Smith, die hier deselfde meening voorstaa Wellhausen, rather To be due to a connection thought to exist between common and common life (Robertson Smith, Kinship and marriage in Arabia, blz. 149—150). Uitvoerig is on the door Burckhardt over the waarde, dis het samen-eten bij de hedendaagsche Arabieren wordt wegekend, gesproken wijze, waarop men zich van de bescherming var cen ander verzekeren kan, "oor in eating even the smallest portion of food belunging to the protector: (Burckh Notes on the Bedouins and Wahabys, blz. 187. Zie ook: blz. 93 en 191). ressant vooral is de op blz 185—186 medegedeelde anecdote van eenen gevang die de vrijheid erlangde, vhaving satisfactorily proved that he had eaten of same date with another Arab of the tribe. — Dat bij andere volken dezelfde beac wingen bestaan, is dvvr Cassel in zijn werkje Die Symbolik des Blutes in licht gesteld. “Wer von derselben Speise mit dem Andern ass, hôrte auf Feind zu sein, war sein Gastfreund und Verbündeter. Das galt ja im Altert allgemein... Der "gemeinschaftliche Tisch" galt als ein unverletzlich Heiligthu: Wenn sie verletzt ward, klagte man bitter darüber. Hekabe (Euripides, Hekabe beglagt sich über den Mörder ihres Sohnes, dass er die grauenvolle That vervbschon er oft Gast des "gemeinschaftlichen Tisches": bei ihm gewesen, Deaselben Verbrechens klagten dic Griechen im Heere des Xenophon den 7th. 36h Bij het sluiten van bondgenvotschappen pleegt men ovk elkanders bloe drinken. Dit is naturlik een meer rechtstreekem middel om de bloedgemeins tot stand te brengen. Lippert (Kulturgeschichte der Menschheit in ihrem vrganie Aufbau, dl. II, blz. 333—338), Cassel (Die Symbolsik des Blutes, blz. 34— doch vooral Trumbull (The bleed convenant, blz. 4—65 en 313—316) hebbe: gebruik bij tal van velken in alle deelen der wereld aangetoond. Ook in de: dischen Archipel komt het voor, soms, gelijk wij zoeeven in den tekst g hebbeu, tepaard met het samen-eten. Overigens treft men de ceremenie var van den man te symbouliseeren, ligt voor de hand. Doch er is meer. In vele gevallen zal men met de plechtigheid eene verzoening bedeold hebben. Men lette er toch op, dat, gelijk wij in het tweede hoofdstuk uitvoerig hebben aangetoond, echtverbintenissen aan-vankelijk alleen door schaking tot stand kwamen, en dat, als gevol Gibhvran, ook waar die schaking niet meer feitelijk plaats had, doch slechts voorgewend geschiedde of zelfs geheel verloren was gegaan, heh huwelijk als eene beleediging behoorde te worden voorgesteld, en de bruid, als de persoon, van wien die beleediging moest sheeten uitgegaan te zijn, door de bruid niet dadelijk in genade mocht worden aangenomen. Ging zij eindelijk daartoe over, dan diende zij dit op de eene of andere wijze te kennen te gven. De huwelijksplechtigheid moest dus in de eerste plaats eene verzoenings-plechtigheid zijn, en niets natuurlijker dan dat men daartoe het gewone, voor deze laatste gebruikelijke, symbool van het samen-eten aanwendde. Gan wij nu over om het bestaan van dit symbool bij de volken van den Indischen Archipel aan te toonen, na nog opgemerkt te hebben, dat de betel en de tabak daarbij dikwijls eene rol vervullen 36¢, bij enkele stammen zelfs het geheel zich er toe bepaalt, dat bruid en bruidegom te zamen eene pruim gebruiken of eene sigarette rooken. Met -de volken van Sumatra beginnende, noemen wij in de eerste plaats de Bataks 37. Bruid en bruidegom zitten bij de huwelijks-voltrekking op kussens of matjes naast elkander, en krijgen een bloed-drinken, bij het sluiten van bondgenootschappen, in do Molukken onder anderen nog aan bij de bewoners van do Babar-eilanden en van Wetter (Riedel, De sluik- en kroesharige rassen tusschen Selebes en Papua, blz. 342 en 446), verder bij de Timoreezen (Forbes, A naturalist’s wanderings in the Eastern Archipelago, blz. 452), de Kajans van Borneo (Veth, Borneo’s Wester-Afdeeling » di. Il, blz. 381—382, en Spenser St. John, Life in the forests of the far East, di. I, blz. 107 Vig.), de stammen van de Zuideosten-Alfeeling, bij wie het symbolonder anderen ook voorkomt bij de adoptie (Schwaner, Borneo, dl. 1, bls. 214—215; Maks, Reis naar de Kapocas en Kahajan, Tijdschr. v. Ind. T. L. en Vk., dl. X., blz. 537—538; Hardeland, Dajaksch woordenboek, i. v. ambai), enz. 56: Men houde ten aanzien van de betel hierbij in het oog, dat, zovals van algemeene bekendheid is, het aanbieden en het aanbieden van den Indischen Archipel, vrede en vriendschap aanduiden. Zie voor het volgende: Neumann, Het Pane- en Bila-stroomgebied, Tijdschr. v. h. Nederl. Aardr. Gen., 2e serie, dl. III, blz. 478—479; Willer, Verzameling van Bataksche wetten eu instellingen in Mandalling en Pertibi, Tijdschr. v. Nederl. Indië, jaarg. 1846, dl. II, blz. 179; Ködding, Die Batakker auf Sumatra, Globus, dl. LUI, blz, 91; Van der Tuuk, Bataksch woordenboek, i. vv. dummput en longa dulang (presenteerblad van metaal of hout op hoogen voet) v zich, waarop een bord met rijst is geplaatst. Terwijl de talangke persoon, die de leiding van de plechtigheid in handen heeft) den ze over de verbintenis uitspreekt, neemt hij een weinig longa- of sess zaad en strooit dat over de rijst. De jongelieden eten nu iets 1 deze spijs, mandjomput-longa, gelijk dit heet, waarop de talangke huwelijk gesloten verklaart. Het sesamzaad geldt als zinnebeeld van vruchtbaarheid. Bij het strooien daarvan wordt dan ook de wensch uit sproken, dat de echt met tal van kinderen moge worden gezegend 38. Behalte bij de Bataks, treft men het samen-eten ook bij de Menang: bawsche Maleiers aan, zij het niet als het eigenlijke bindende ceremoni van het huwelijk, nu dit toch geheel volgens den Mohammedanscl ritus tot stand komt. De plechtigheid heeft dan ook vóor of ua dien plaats. let laatste gebeurt in de Padangsche Bovenlanden. Na sluiten van het huwelijk, vangt de maaltijd aan. De jonge echt noote wascht dan de hand van haren echtvriend, waarna beiden hetzelfde bord eten, terwijl de schotel, die vóor den bruidegom sta wordt weggenomen 39. In Rao, vulgo Rau, daarentegen geschi de ceremonie vóor de huwelijksvoltrekking, bij het formeele aanzo De verloofden eten dan, zooals het het, ten bewijze van vriendsch: uit hetzelfde bord, waarbij het meisje de rijst in den mond vand jongeling brengt 40, — Zuidelijker in Palembang, moet, volgens adat der Moesi, het jonge paar samen een weinig rijst eten, waar de man van zijn bord aan de vrouw, en de vrouw wederkeer In vorhandenen, den man iets toereikt 44. Ook in andere streken v Palembang komt een dergelijk gebruik voor. Zoo beschrijft Forl cene huwelijksplechtigheid in het dorp Batoe-Pantjeh, in de nab heid van Tébing-Tinggi, waarbij, na de verklaring van de jong lieden, dat zij met elkander weuschten te trouwen, eene oude vrot een balletje rijst der bruid aanbood, die er cen stukje van af beet, daarna het overige haren bruid in den mond stak 42. Nog vind 88 Naar dit eten van rijst met longa, is wandjomput-longa (mandjomput tusschen duim en twee voorsto vingers iets vatten, zooals men dit met spijs duet) eene gewone uitdrukking voor "trouwen! gewerden. 39 Van Hasselt, Volksbeschrijving van Milden-Sumatra, blz. 280. Snackey, Berichten en mededeolingen, Tijdschr. v. Ind. T. L. en Vk., dl. XXVI blz. 518—519. Praetorius, Instelligen, zeden en gebruiken in do Palembangsche Bovenland: De Indische Bij, dl. I, blz. 429. 2 Forbes, A naturalist’s wanderings in the Eastern Archipelago, blz. 219. PLECHTIGHEDEN EN GEBRUIKEN BĲ HUWELIJKEN ENZ. 395 wij vermeld, dat in de Ranau-Districten, wanneer de huwelijksgift vastgesteld is, alle vrienden en bloedverwanten bijeenkommen en hun afgevraagd wordt, of de verbintenis hunne goedkeuring wegdraagt. Na bevestigend antwoord, wordt het jonge paar een bord met rijst en eene gebraden kip voorgezet, waarvan zij te zamen moeten nuttigen 43. Verlaten wij Sumatra, om de aandacht te vestigen op de bewoners van het naburige eiland Nias en van het schiereiland Malaka. Gelijk begonnen is, worden de Niasers onderscheiden in Noord- en Zuid- Niasers, welke laatsten ook de Batoe-eilanden bewonen. De eigenlijke trouweremonie, aldus lezen wij van deze Zuid-Niasers, is zeer envoudig. De gasten zitten, mannen en vrouwen afzonderlijk. Een oonde van dagen noodigt den Bruidegom uit, zich bij de bruid te plaatsen, en biedt, onder eenige zegenwenschen, aan beiden een weinig eten op een bord aan, waarvan zij iets gebruiken. Vervolgens gegen de bruidegom weder bij de mannelijke gasten terug 4. Van de bewoners van Malaka hebben wij hier bepaaldelijk de Orang-Bénoewa op het oog. Zooeven merkten wij op, dat bij enkele van deze Orang-Bénoewa de huwelijken zonder plechtigheden tot stand komen. Dit neemt niet weg, dat bij de meesten toch eenige ceremoniën bij het trouwen in acht worden genomen en daaronder ook het samen-eten. “The betrothed eat rice together out of a dish, zegt Low van de Orang-Sakai 45. Zuidelijker komt het gebruik voor bij de Orang. Mantra. „Un plat, aldus schrift de zendeling Borie van hen, ~con- tenant des portions de riz enveloppé dans des feuilles de bananier, ayant été servi, l'époux en présenta une portion à sa future, qui s'empressa de laccepter et de la manger, puis, ayant porté à son tour la main au plat, elle lui rendit la politesse; puis, de concert, ils distribuèrent le reste aux divers membres de l'asscmbléer 4%*. Ook Logan maakt van eene soortgelijke plechtigheid gewag. #Sirih and its usual accompaniments having been placed ready on a niru, the bride takes a bundle, and presents it to the bridegroom, who 48 Van Vloten, De Ranau-Districten, Tijdschr. v. Nederl. Indië, jaarg. 1873, dl. II, blz. 295. 44 Horner, De Batoe-eilanden, Tijdschr. v. Nederl. Indië, jaarg. 1840, dl. I, blz. 354—365. 5 Low, The Sakai, chiefly found in the Perak country, Journal of the Indian Archipelago, dl. IV, blz. 431. a Burie, Notice sur les Mantras, Tijdschr. v. Indië, dl. X, blz. 428. + HUWELIJKEN ENZ. presents another to her in return. Daarop heeft er een feestm: plaats, waarbij bruid en bruidegom uit hetzelfde bord eten 48. 