Bijdragen tot de taal-, land- en volkenkunde
De Prins stelt zich met de zijnen in optogt. Een hunner (SADOEGâ wit) zegt schertsend tot een’ ander (Dòsdr), “Ik ga mij verbranden; want de Prins ontrooft mijne bruid, en ik kan mijne jaloerschheid niet be- “dwingen.” Men bereikt de Kasatrian. ANGRÉNâ wordt door haar brui-degom aan de hand binnengeleid. ONENGAN komt hen te gemoet. Zij zetten zich op een tapijt neder en ONENGAN bewondert de schoonheid en lief-talligheid der bruid. ; De zon gaat onder, en wordt vervangen door de volle maan. Algemeenevreugde in de Kasafrian over ’s Prinsen huwelijk. Kanré pam zit nog bui-ten met zijne Senténds. Hij verwijdert zich, en gaat in ’t verblijf van ANGRÉNâ. Zij ligt te weenen over ’t gemis van vader en moeder, en bemerkt in hare smart de nadering des bruidegoms niet. De omringende kandelaars verlichten hare gezwollene oogleden, en doen hare schoonheid op ’t voor-deeligst uitkomen. De Prins, die haar van buiten de Gordijn bespiedt, Schuft zie begeerig open, en roept zijne bruid door een’ kus tot zich zelve. Verschrift du door die aanraking, beeft zij over ’t geheele lijf, het zweet breekt bij stroomen uit, en zij weent van maagdelijken schroom. Zij wil den bruidegom afweren, en roept vader en moeder te hulp. Maar hij laat haar 1 Manggis en doerdn zijn bekende vruchten, in wier deelen de Javaansche dichters sym- bolen plegen te zoeken voor sommige menschelijke ligchaamsdeelen: vergelijkingen, die bezwaarlijk zonder afbeeldingen geheel duidelijk te maken sijn, en zelden cene uitvoerige opheldering verdienen. 2 Manggis en neemt haar op. Hij tracht haar tot bedaren te brengen met viejende woorden en teedere minneliedjes, maar zij durft zich niet over- geven, uit wantrouwen omtrent zijne bedoelingen. 35. “Waarom weent gef” viele, “waarom weent gef”, “warsome uwe oorringen platge-drukt, uwe haarwrong en bloemen verkennen? Zie, zij liggen verstrooid, “als om uit minnesmart met u zamen te verleppen! De sterren schijnen “helder na den regen, maar gij vernielt uwe haarwrong” en de sterren “schamen zich bij den glans van uw haar. De Aidangs en de bijen ver-schuilen zich vol schaamte bij t hooren uwer stem: de Aidangs schamen “zich voor ’t lonken uwer oogen. De poetjang-bladen durven zich niet te “openen, wanneer zij uwe dijen zien schitteren als de bliksem; de jonge “soka-bladen verbleeken van schaamte,” XXII. 1. “Waarom toornt gij tegen mij? Gij aanschouwt mijne smart en weselig fronst gij de wenkbraauwen! gij weigert mij ‘t genot uwer bekörperlijkheden, en beetraft mij met oog en mond! Wasr vindt ik uwe gelijke? De waarlijk poëtische, maar soms duistere, strophen, welke het slot van dezen zang en den a Anvang van den volgenden uitmaken, zijn grootendeels bijna woordelijk overgegenomen uit de toespraak van vorst aarJÂ tot zijne satyiwatt in den nacht vór zijn’ dood, voorkomende in Zang XLVIII en XLIX van de Bra/á-Joedá. 3 Het verband is hier niet volmaakt duidelijk, gelijk in de Oostersche — soms ook in andere — minnezangen wel eens meer plaats heeft. Men herkent hier eenige overreenkomst met de Maleische pantons, waarvan gewoonlijk elk couplet begint met de eene of andere op zich zelf staande stelling, bij voorkeur eene opmerking uit de natur, die vervolgens aanleiding geeft tot eene meer of minder gezochte vergelijking of zinspeling op het onderwerp des zangers. Voor 't overige behoeft het slot van desen zang geacht worden uit te steken, de bijen in de stem, de kidangs in schoonheid van oogen, de bladen bloemen in friechheid van verw, de slingerranken in stanko gestalte, door de bezongene bruid zien overtreffen. Pris LENKÂRÀ. (XXII) 175 “Dkwi RARAS-ATIÈ, zoo zij nederkwam, en u van aangezigt tot aangezigt “ontmoette, zou niet weten, waar zich te bergen uit schaamte over uwe “meerderheid. Wel ben ik beginstig door de Goden, die mij u tot gade ‘schonken! Maar, wat heb ik misdreven, dat gij mij uwe toespraak ont- ‘houdt? Beloon mijne diensten, mijne duldelooze minnesmart, mijne on- “vermoeide liefkozing. “Waartoe heb ik u mijne dienst geweigerd? Ik sta “gereed, om elk uwer bevelen te volbrengen, al wildet gij, dat ik de sterren des hemels tellen (één voor éen afnemen) zou, om uwe haarwrong tot “kam te verstrekken. Maar laat mij u naderen, en gun mijn ligchaam ’t “genot uwer bekoorlijkheden! Open uw kleed, reeds naderen wij het doel “der omarming! Ik zal niet wijken, al moet ik vergaan in den wellust! «<Maar welligt mishaagt u mijne liefkozing, want ik ben niet bedreven in ‘Ot Zingen über den bezüglich noch de bevalligheid, noch de vermogens van AR-CDJOENâ sâsRÂ van Mahospats®. Daarin ligt de zwakheid van PANDJI. Doch entferm u over mij, en red mij van den dood!’ 13. Kanrâ Pati voert de bruid naar bed en vervolgt zijne toespraak: “Gij alleen zijt mijne gebiedster! Al kwam ik in den hemel, en verwierf “tot loon tien duizend widddari’s, ik zou niet eene vinden aan u gelijk. ‘Ja voorwaar, gij zijt de koningin der bevalligheid, de koningin der schoon-heid en der kunstrijke gaven! U komt het gebied toe over tien duizen- den van widddari’s. Later in den hemel hervatten wij de bevrediging onger wenschen, want ook daar zal ik niets vinden, wat u waardiglijk vervangen kan. Wordt gij een bloem, ik zal de bij zijn, die den honig “bij u komt verzamelen; wordt gij een jong blad, ik verander mij in een “gadoeng-rank 8, om u te omslingeren; wordt gij water, ik blijf u in de “gedaante van mos en ganggeng ‘ nabij. Waar gij heengaat, overal zal’ ik “u volgen. Zoo moge de liefde van PANDJI en ANGRÉN het geliefkoosd 1 Gemalin van den God Batird nrÂus. 3 Vgl. de noot bij XIII, 6. 3 Gadoeng schijnt, volgens de hier gebezigde vergelijking, welke in de pozij meer-malen voorkomt, eene slingerplant te moeten zijn, Volgens 't Jav. Ned. Woordenboek is het de naam van eene aardvrucht (dioscorea trifoliata’). En van een soort van mangga (bekende boomvrucht). Volgens * Jav. Ned. Woordend. een soort van lang gras, dat op ’t water groeit. 176 DJAJA LENKARA. (XXII) “onderwerp worden van de liederen der dichters! Nooit kome er een een einde “aan mijn mingekoos, en in hoevele ligchamen uwe ziel ook moge over- “gaan, overal zal u de mijne volgen!” Onder zoodanige liefkozingen volbrengt Karr PATI zijn wil, en beteu- gelt zijn’ wellust niet, alvorens de bruid bewusteloos in zijne armen ligt. XXII. 1. Karrá PATI wekt nu zijne bruid: “Ontwaak,” zegt hij, “ontferm “a over mij, en spreek mij aan!” Tevens bevochtigt hij haar gelaat, waar-door zij wakker wordt. Hij neemt ze op, en brengt haar naar de bad-plaats. Zij baden en verkleeden zich, en gaan daarop in de Witnden 1 zit-ten, omringd van vrouwelijke bedienden. Zij nemen doerat3 van eene gouden schaal, en laten zich de sirthdoos geven, met welriekende bloemen bedekt. Zij zijn als Kama psisé ® en DEWI RATIH. — Beschrijving van *t kostuum van aNGRENa *, Het dikke glimmende hoofdhaar hangt haar tot aan de kmieën; de kleine lokjes op haar voorhoofd zijn als geschilderd bloemwerk; hare houding is bevallig; haar ligchaam als gepolijst goud; z. v. a. troonzaal, ofschoon daaraan niet het denkbeld gehecht moet worden van de ruimte en pracht, die wij gewoon zijn van een troonzaal te verwachten. De Balé witänâ in den Kraton te Soerakarta is niets anders dan een onaanzienlijk dakwerkje, op eenige ruwe palen rustende, waaronder ook geen vaste troon staat, maar ’s Vorsten staatsiestoel geplastst wordt, zoo dikwijls hij zich op den Sifinggil (het terres vóraan het paleis) in "t openbaar vertoont. In vs. 25 vigg. wordt met wiland „blijkbaar een meer binnenwaarts gelegen gebouw bedoeld, waarschijnlijk de groote pas-dâpâ, waarin de Vorst gasten pleegt te ontvangen; en zoo moet ook hier wel eenvoudig gedacht worden aan de panddpd vór de woning van den Kroonprins. 2 Een blanketsel.. 3 De Indische Cupido, de god der min; marin is zijne gemalin. 4 Vele bijzonderbenden van 't kostuum zijn hier, gelijk elders, als geheel ongeschikt er vertaling, voorbijgegaan. DJAJA LENKARA. (XXIIT.) 177 hare oogen gezwollen; de bruine verwop haar voorhoofd gevormd naar 't behold der halve maan; haar hals als eene djánggd- rank 4; haar hoofd met bloemen bedekt. 7. PaNpx kan niet scheiden van zijne vrouw, hij houdt haar gedurig op den schoot, en verslindt haar met de oogen, als iemand die een juweel vindt in een éraff-* bloem. Dat huwelijk was het werk van Sang Jang PRAMESTI 8, 8. Karta part wenscht met ANGRÉN& een bezoek te brengen in de Ka- potion en doet daartoe de’ noodige voertuigen, in gereedheid brengen. 9. Hij geleidt haar bij de hand naar de draagkoets, die hij voorts te paard vergezelt. Zij begeven zich op weg, van hun hofstoet omringd, De Potth en zijne vrouw komen hun buiten de poort te gemoet. KARTâ pati geleidt ANGRÉN near binnen: zij gaan hand a An hand, alle twee ‘zeekraben 4. Men zet zich neder in de Witenad, waar ANGRÉNA hare moeder huide bewijst. De vrouw van den Patik zegt tot KARTÜ pati: “Ik bied Cé mijne dochter als dienstmaagd, om rijst voor u te koken. Zoo on- “willig of ongezeggelijk zij wezen moge, heb geduld met haar: ik geef ze u, 700 dom en onnoozel als zij is 5.” De Prins wendt zich tot den Pafih.en 1 Schijnt ook de naam van eene slingerplant te moeten zijn: de gewone beteekenis is hals, hetwelk, met het oog op de vergelijking, aan eene naamsoverdragt (metonymie) doet denken, indien er althans werkelijk eene plant bestaat die dangga heet. 2 Eene waterlelie (Jav. N. Woordenb.): der de der de vergelijking schijnt alleen te liggen in 't welgevallen, waarmede zulk eene kostelijke en onverwachte wordt aangezien. 3 Een der vele namen van den oppersten God Batârä coxnox. Het is een San-kritsche zamenstelling, die, naar de ware etymologie, nieta anders beteekend dan Opper: heer; maar door klankverwantschap misleid, houden de Javanen het voor een afgeleiden vorm van 't woord pesti, het vast bepaalde, 't noodlot, en verklaren het diensvolgens door moerbeng pesti, z. v. a. deschikker des noodlots (Zie Tijdschr. voor N. I., Jaarg. V, Deel I, pag. 8 en 5). Die opvatting schijnt ook in deze plaats kenbaar ta zijn: ‘t is als of de dichter zeide: “Dat huwelijk was in den hemel gesloten!” 4 Jav. mimi, die gewoonlijk paarsgewijze wordt aangetroffen, en daardoor tot een ge woon zinnebeeld van ‘het teeder en onafscheidelijk zamenzijn van een minmend paar ge- worden is. Vergelijk Baron SAK ENDHER, pd. 215, en de aatenekening aldaar. Het verregaand schimpen op eigene hoedanigheden en die zijner betrekkingen behoort tot de meest gewone pligtplegingen der Javaansche belecfdheid. DISAJA LENKARK. (XXIII) zegt: “Ik begeer de voorlichting van uwe meerdere jaren, en met uw “zegen hoop ik uwe dochter naar behoore te verzorgen. Ik beschouw mij hiet als haar echtgenoot, maar veeleer als haar broeder en hare ouders “als de mijne”. De vrouw van den Pafik vermaant de jonggehuwden, thans hunne opwachting te gaan maken bij den Vorst, werwaarts zij hen vergezellen wil. ANGRENa wordt door hare moeder beschilderd en gekleed. Zij schittert als een hemelsche vuurbol of als een ster in vrouwelijke  nen; ONENGAN komt hem te gemoet, en noodigt haar’ broeder KART PATI in de Witana *. 29. De gasten gaan in de Witand zitten, waar’s Vorsten oudere zuster Het eerste lid van dezen volzin vindt zijn verklagt in het tweede, en behoort niet te worden opgevat in den zin, dien wij gewoon zijn aan de betrekking van broederschap, in tegenstelling van eene meer innige, te hechten. 3 Vergelijk de noot'op Zang II, 17. 3 De laatste poort bij ’t ingaan van den kraton, eer mer ’t binnenhof (palateran) en de vorstelijke woning (dalem) bereikt: de gewone wachtplaats van hen, die zich bij den Vorst ten gehoore doen aandienen. Zie boven, de noch bij XXIII, 1. Mash LENKÄRÄ. (XXIII) 179 Njaki Ageng 1011 BORTII! tot hen komt, om hen to ontvangen. De jong-gehuwden brengen haar hulde. Zij omhelst en liefkoost hen, en vermaant den Prins tot liefderijke behandeling zijner gade. Kantä PATI vraagt nu naar zijn vader. ‘Die is reeds op,’ is ’t antwoord, “en met de Vorstin em de bedienden zamen gezeten” De Prins zendt zijne zuster ONENOAN naar den Voest, om voor hem en zijne vrouw toegang te verzoeken. ONENGAN brengt de boodschap over, en de Vorst begeft zich met zijne gemalin naar buiten, waar de jonggehuwden hun te gemoet gaan en hulde bieden. XXIV. 1. De Vorst is zoer opgetogen over sijne kinderen, en neemt ze beiden op den schoot, KART Pati ter regter-, ANGRÉNÂ ter linkerzijde. Ook de Vorstin en de hovelingen verlustigen zich in 't aanschouwen van 't bekör-lijke paar. Zij schijnen bij elkaÄr te voegen als Kâmä Dad en RATIHS. De Vorst maakt zijne zuster daarop aandachtig: “Zie,” zegt hij, “hoe zij “op elkander gelijken! Indendaad, zij moeten gelijktijdig uit den hemel „nedergedaald (geïncarneerd) zijn. Zij gelijken elkaâr als de zon en de maan, “em beiden zijn even schoon’ Karté Pari wordt door zijn’ vader vermeand tot cene liefderijke behandeling zijner vrouw. “Verdraag al hare “nukken,” zegt hij, “zij is immers nog maar een kind? Hoe oud is uwe “dochter, Njehi Puli 8?" — “Pas twaalf jaar!” — “Nu, mijn zoon, gij hebt “een goed huwelijk gedaan, en moogt u zeldzaam gelukkig noemen!’ De Prins buigt het hoofd, om den zegen des vaders te ontvangen, en brengt vervolgens ook hulde san zijne mocder en aan ’s Vorsten zuster. 10. Men brengt allerlei spijzen aan, en schikt de schottels. De Vorst © Eiders wordt zij gencemd xy. o. DENNANGAN of KJ. a. POETJANGAK, naar een bosch, wens sf in sscetische eensaambeid hear gewoon verblijf houdt; ook wel aÂsÂ soKts:, aansere, Âalige maagd, of nish raupntri, prieatermaagd. S Zie boven, de moot 3 bij XXIII, 1. 8 Z +. 0 vroaw gafiÂ, vrouw van den patch. 180 DJAJA LENKARA. (XXIV.) eet uit één’ schotel met zijne gemalin en uitgelezene hijwijvan; KARTa PATI met zijne tante; Njaki Patih met hare dochters ANGRÈNr en MEDAR un, 14. De Vorst laat den Path en MÉNAK PRASÄNTâ! ontbieden. De Pati be- vindt zich in de poort Sré Mangasti, en begeeft zich met PRaSanTa naar binnen. De last wordt door den Vorst. Aangepord, om te huwen met wie hij self verklezen zal. “Och,” antwoordt PrasanTa, “wie zal mijn leelijke afgeloefde lijf willen hebben? Wie zal van zulk een schoonzoon gediend zijn? Eer braakt “eene vrouw de pépé-bladen uit, die zij als kind heeft ingenomen, dan “mij te willen huwen!” “Welnu, broeder, ik zal uw huwelijk doorzetten: “kies nu maar zonder schroom, wie u ‘t meest behaagt!” “Ik zou wel ‘emand willen trouwen, maar 't zou vrijpostig zijn, haar te vragen: het “is uwe dochter 31” Tevens schatert hij ‘t uit. “Is ’t u ernst?” herneemt de Vorst, “lach dan niet, en gij zult uw’ wensch vervuld zien.” “Reeds “vooruit neem ik uwe vorstelijke gunst eerbiedig op mijn hoofd,’ zegt PRASANTa, zich ter aarde buigend. “Maar welke is ’t nu, die gij begeert?” Zij met dat kleedje van Grosse tjand, met die kampoek van dingga “““ndngea, die oorringen van manikking toa en die naga-sari-bloemen” Tevens wijst hij naar MEDAR stu. De Vorst herhaalt zijne belofte, en zegt tot KOEDANS waRsa: “Paléh, ik verlang uwe dochter; laat ze spoedig “beschilderen |”? De Patsh onderwerpt zich, en gaat met zijne dochter naar huis. De Vorstin zelve wordt gelast den bruidegom te beschilderen, en KARTS PATI moet de regeling van den optogt op zich nemen. Prasanra krijgt allerlei geschenken, en de noodige vrouwelijke bedienden tot geleide bij zijn’ bruiloftstogt. Alias SEMAR. 2 Pépé is de naam van een blad, waarvan ’t uitgeperste sap den kinderen als medicijn wordt ingegeven (WINTER). SEMAR wil zeggen, dat het denkbeld van een kuwclijk met hem zoo walgelijk is, dat het de daartoe aangezochte vrouw alles zou doen uitbraken, wat ze sedert de vroegste jeugd gebruikt had. 3 Bigenlijk de dochter van ’s Vorsten vollen neef KO EDÁNK wars. 4 Z. v. a. sargong, rok, het kleed, waarmede 't onderlijf en de beenen gedekt zijn SExaR durft nit ontzag zijne uitverkorene niet bij den naam te noemen 27. Algemeene beweging in 'hof. Eene der vrouwen zegt tot de an- dere: ‘Ts dat eene partij voor Ni Mas Kapatian? Ik vrees, zij zal “nimmer huwelijksgenot te wachten hebben. Zoo gemeen als ik ben, zou _ “ik Aen niet willen hebben, en liever alle gemeenschap met mannen mis- gen en als weduw sterven, dan dien man van zeven geroets 3 te huwen. ‘Wat voor aantrekkelijks vindt ze toch in hem, gemeen, leelijk en oud als ‘hij is?” “Spreek zoo niet!” antwoordt de andere: “hij is, een gunsteling “van den Vorst!” 80. Prasanraé, behoorlijk beschilderd zijnde, wordt door den Vorst zelf bij de hand uitgeleid, vergezeld van diens vrouwen, bijzitten en danseres- sen, KARTÁ PATI en zijne gemalin, 80. En andere grooten. Het valk staat voar den optogt gereed, en men stijgt van den Sitinggil af. XXV. 1. De stoet komt op de Pagelaran 5, waar de oepatjdra’s * voltallig gereed staan. De bruidegom stijgt te paard, onder een’ gouden pajong 5 en omstuwd van vrouwen. Al de hofgrooten en hunne vrouwen gaan op ’s Vorsten last mede. De Kroonprins volgt met zijne vrouwen, gezeten op een’ olifant, onder een’ driedubbelen gouden pajong, eu omstuwd dod Sèn- 1 Z. v. a. juforouw Path, dochter van den Path. 2 Seroet is de naam van een’ boom, die gezegd wordt, vele eeuwen oud te worden (WINTER). Zie over den ouderdom van BEMAR de noot 2 bij I, 22. 3 Het overdekte gedeelte van de aloen-aloen, onmiddellijk vór den trap van den Siègeggil. $ Insignién, erf- en pronkstukken, die den eigenaar in staatsie worden vooruitgedragen. “Door de kleuren van den pajong (zonnescherm) wordt de rang des eigensars aange-duid, en er bestan daarop vaste bepalingen. De geheel gouden pajong is uitsluitend eigen aan den hoogsten vorstelijken rang, en al, wat onder dien pajong gaat, heeft aan-spraak op den eerbied, welke den Vorst en al het zijne verschuldig is. Zoo ziet men niet alleen ’s Vorsten gezanten of gunstelingen, maar ook voorwerpen, die bv. door den ‚ Vorst ten geschenke worden gezonden, van den gouden pajong begeleid. “Zoodanig sieraad, bestaande uit een’ langen steel met dric schermen boven elkander, ténd’s 1. Zij zijn schoon en schitterend als godenbeelden. Achter hen komt de Vorst met zijne gemalin, mede op een’ olifant gezeten, en daaronder (-nevens?) Radèn PRABANGSA 2 en zijne broeders, wier bonte kleederpracht een’ geheelen tuin van bloemen schijnt te vormen. De Goden ENDRänken en NARÄDâ komen op ’t berigt” V van 't voorgenomen huwelijk nederdalen entstrooijen bloemen. Zij plaatsen zich nevens PRASANTA, en zijn voor hem alleen zigtbaar. 8. De Njaki Patih is innig begaan met hare dochter, die uit afker van”t opgedrongen huwelijk erbarmelijk weent, en ondanks de vermaninigen harer ouders zich niet reinigen will. Men tracht haar naar behoore te kleeden, maar schreijend werpt zij bloemen en gordel van zich, en trekt zich het haar uit het hoofd. 9. Eenige apsari’s 4, met RETNÂ SOEPRäBS aan ’t hoofd, dalen tot de bruid neder, voor haar alleen zigtbaar. Sorprasa tracht haar te troosten: ‘‘Wdarom weent gij? Wijs den bruidegom niet af. Geef geen’ acht op zijn’ leeftijd; maar wendt eens “4 oog op naar den hemel.” MEDAR sig ziet op en bespeurt aan den hemel een’ hel-deren glans, die echter weldra verdwijnt, en vervangen wordt door een schoone mansgestalte. ‘t Was Sang Jang TOENGGAL 5, die in ’t ligchaam van PRASANTA voer, en den tegenzin der bruid op eens in liefde verkeerde. Zij houdt op met weenen, en ziet haar bruidegom in den hemel, te midden van een veertigtal apsart’s. naar boven toe in grootte afnemende, behoort ook tot de staatsie van den Soesoekoenan van Soerakarta. 1 Bloed- en aanverwanten des Vorsten. 2 Zoon van den Vorst bij zikoR R&ps&, dus een halve broeder van PANDJI: el-ders genoemd pränsÂ nati En zie boven XVI, 25 en de noot aldaar. Met zijne broeders worden hier bedeld de zonen der veertig bijwijven, te dier plaatse mede vermeld. 3 Z. v. a. de Jupiter des Indischen hemels; over Narâpâ, zie de noot bij XV, 36. 4 Z. v. a. widadari's, hemelmaagden (zie boven, de noot bij XIX, 1); sorraÂsk is eene van de voornaamste. 6 Volgens de meermalen sangehaalde stamlijst is sEMAR eene incarnatie van Sang Jang mash, den zoon van Sang Jang TOENGGAL. D. J. L. (XXV) 183 14. De Vorst treedt met zijn gemalin de Kapatian binnen, leidende PRASANTÉ bij de hand. Hij gaat zitten, en vereenigt de verloofden tot een paar. Daarna zegt hij hun vaarwel, en verfkant hen tot eendragtige zamen-leving. Na de hulde van den bruidegom te hebben ontvangen, gaat hij heen met zijn gevolg, en zijn zijn zonen begeven zich ieder hunsweegs. Ook ENDRA en NARÂDâ nemen afscheid van hun’ gunsteling, en stijgen ten hemel met de Ress! en de Apsari's, die zelven op den bruidegom zijn verliefd geworden, en hemel slechts schoorvoetend verlaten. 18. De jonggehuwden leven in volmaakte eensgezindheid en geven zich oongestoord aan de genoegens des huwelijks over. 19. Sram ranJ1®, de dochter van den Vorst van Kadiri, is intusschen tot eene uitstekende schoonheid opgegroeid. Zij is ’t voorwerp der bewondering en der dringende aanzoeken van vele Vorsten en grooten. De Vorsten van Djagardga, en Magoewà, de Adipati’s van Blitar, Ng Anom, Toeban, Pasoeroewan en Bangil hebben om strijd hare hand ge- ast. Maar allen zijn afgewezen en hunne brieven ongelezen terug ge- zonden, ten gevolge van de afspraak, door haar’ vader weleer met den Vorst van Djenggäläl, tijdens de zwangerschap der beide Vorstinnen, gemaakt, om hunne kinderen onderling te doen huwen 8. De afgewezene Vorsten beramen uit verbolgenheid den ondergang van Ddká (Kadiri), maar worden nog in toom géhouden, door ontzag voor den Vorst van Djenggald en zijne vele zonen. Heiligen, priesters, inzonderheid, gelijk hier, na hunne opname in de geestenwereld. 3 Elders raânprÂ krmÂnk, voortaan de heldin des verhaals. 3 Z. v. hertogen of landvoogen. De Javanen hebben, even als wij, een aantal benamingen voor verschillende rangen van soeverein gezag, die moeielijk naauwkeurig zijn weder te geven, en naarmate van de uitgestrektheid van ieders gebied, van zijne onafhankelijkheid en magt, hooge afkomst of aanmatiging gebezigd worden. Zoo noemt zich de soeverein of leenman van cen klein landschap Adipa/i; maar wanneer hij door ver-overing of anders zijn gebied uitgebreid ziet, neemt hij den meer weidschen titel van Panembahan Pangéran Adipati, Praboe, Sultan of Soesoehoenan aan. „18 XXVI. 9. SrKAR TADJI is gezoten op eene ivoren rustbank met goud versierd, omringd van vrouwelijke bedienden. Haar kostuum en hare schoonheid. Zij had tanden (blinkend) als paarten, de Lippen een weinig nederhangend, kleine oogen, de oogharen naar boven omgekruld; zij was schoon als sor- PRÄBÂ *, en zacht van inborst. Slechts weinigen mogten haar aanschouwen. Haar glimlach stal het hart. Ook was zij bedreven in vrouwelijke handwerken. Zij was het kind van (haars vaders) vurige bede, en de roem harer schoonheid lokte talrijke mededingers uit. 9. Twee harer dienende vrouwen, SANGGIT en BAJAN, zijn met elkander in gesprek. De eerste spreekt van 't gerucht, dat de Kroonprins van Djenggala gehuwd is met de schooner aNGRENI, dochter van den Pab, en dat hij uit liefde tot haar geene andere vrouw begeert. ‘Dat kan niet ‘waar zijn!’ antwoordt BAJAN, en deelt haar tevens de oude afspraak mede van de Vorsten van Djenggêld en Kediri omtrent het huwelijk tusschen hunne kinderen. Gij hebt gelijk!’ herneemt saNcerr; ‘maar de woorden “der mannen verdienen niet veel vertrouwen, en liegen en meineed is hun “niet vreemd.’ 14. SEKAR TADJI hoort dat gesprek met schrik en ergernis aan. Zijacht den Kroonprins van Djenggäld tot zulke trouwelosheid niet in staat. Mismoedig werpt zij zich op hare legerstede, en valt in zijm, zonder dat de bedienden ‘t bemerken.’ 17. De Vorst van Kadiri is gezeten met zijne gemalin en zijne vrot-welijke bedienden, benevens Rak’ MINDAKâ, TAMID JI®, Radèn GOBNOENG SARIE en den Paéih pJasi papmâ. Hij vraagt den Patis, wat cr is van * gerucht, dat de Prins van Djenggalâ gehuwd zou zijn met de dochter van KOEDAN a waRsi. “’t Is mij onverschillig,’ zegt hij, “al nam hij duizend 1 Zie boven, de noot (4) bij XXV, 9. 2 Jongere zuster van SEKAR TADJI. 3 Zoon van den Vorst. DJAJA LENKARA. (XXVI) 185: “yrouwen; dat is voor een Vorstenzoon niet vreemd. Maar ik vrees, dat: “de Vorst van Dyenggalâla onze oude toespraak vergeet ter liefde zijner “dochter” De Patik stelt voor, boden naar Djenggalâte te zenden, om op- heldering te vragen aangaande ’s Vorsten bedoeling. ‘Wil hij nog gevolg “geven aan zijne afspraak, dan maakt gij onbekommerd uwe toebereidselen. “Zoo niet, dan zal ziel, wel een andere bruidegom voor uwe dochter opdoen, “en gij hebt udan althans geene ontrouw te wijten.” Dit voorstel wordt goedekeurd, en de boden uitgezonden. 25. De Vorst zendt TAMIDJI, om SEKAR TADJI te reepen. Zij komt in de kapoetren‘ en verneemt van BAJAN, dat hare zuster slaapt. Zij gaat naar de slaapstede, en wekt haar. “Sta op!” zegt zij: “vader roept u!’ SrkAR TADJI vraagt, tot welk einde zij geroepen wordt, maar TAMIDJI verklaart zich onkundig. 29.. Na eenigen tijd vruchteloos gewacht te hebben, gaat da Vorst zelf met zijne gemalin naar de kapoctrés. SrKAR taps komt hem haastig te gemoet en kust hem de voeten, Hij omhelst haar, en de Vorstin vraagt : “Wat scheelt uP hoe zijn uwe oogen zoo gezwollen en beweend? Zeg, wat “wilt gij? Verlangt ge schoone kleederen? Zeg het dan maar, en vader “zal ze u geven. Maar waaram antwoordt g ij niet? Spreek mij toch aan!” BaJaN ondertusschen, door den Vorst ondervraagd, herhaalt haar gesprekte met sANGGIT, hetgeen de Prinses zoo smartelijk had aangedaan. ‘Zoo!” zegt de Vorst lagchende: “mijne dochter weent, omdat men zegt, dat haar “verloofde van Djenggala getrouwd is?” XXVII. 1. “Maak u daarom niet bedroefd!” gaat de Vorst voort, “ik heb bo- “den gezonden, om opheldering te vragen. Daarenboven, eene vrouw be- ‘hoort alles gelaten af te wachten, zich niet beleedigd te toonen over cene afwijzing, noch opgetogen, wanneer men haar zoekt. Blijf liever, zoo Vertrek der prinsessen (poe#ri’s). 13 * _186 DJAJA LENKARA. (XXVIL) “lang k nog leef, de genoegens van den ongehuwden staat genieten, en ‘zorg voor u zelve fl” De Vorstin omhelst hare dochter: “Wie weet,” zegt zij: “of niet een ander behagen in u vinden zal? en mijne bede is, “dat, zoo de Prins van Djenggdla u afwijst, gij een Vorst tot gemaal be “komen moogt, jong, schoon, regtvaardig en van groote magt.” SEKAR TA-pst wordt door deze toespraak: eenigzins bemoedigd. 4, Karta part viert nog steeds den teugel aan zijne liefde jegens zijne jonge echtgenoote, en is thans met haar gezeten op de ivoren, met goud versierde rustbank, omringd van vrouwen, die de oepätjärd’s dragen. Zijne tante NJAHI GEDÉ POETJANGAN ® komt tot hem; hij gaat haar tegemoet en bewijst haar hulde. Zijne tante NJAHI te komt tot hem; hij gaat haar tegemoet en bewijst haar hulde. Zijne tante niet, en vermaant hem tot standvastige hijwelijkstrouw. Hij verzekert, geene vrouw buiten ANGRÉNâ te begeeren, die alleen hem aan ’t harte hangt. NJAHI cet antwoordt niet, maar glimlacht, en denkt bij zich zive: “Zou dat hem ernst zijn? Zoo spreekt “geen kind. Maar ’t is pas zijne eerste vlaag van huwelijkeliefde, en das “ziet men gewoonlijk niets van de aarde*.” Eindelijk zegt zij: “Uwe aan- “staande bruid SEKAR TADJI, is uitnemend schoon, en menig Vorst heeft “reeds zijn rijk aangeboden, om hare hand te verwerven. Maar haar verder wijst alle aanzoeken af, omdat ze U toekomt” “Ja,” antwoordt de Prins, “zoo was ‘t vroeger, maar nu ben ik gehuwd. Indien thans een “ander behagen in haar vindt, kan hij ze nemen: ik zal hem niet in den “weg zijn.” Naur GEDE verzet zich tegen dat voornemen, en deelt den Prins de àfspraak mede, die zijn’ vader jegens den Vorst van Djenggals verbindt. Maar. hij laat zich niet overreden, en houdt staande, dat hij an ééne vrouw genoeg heeft, en geene tweede wil hebben. ‘Welnu,’ herneemt NIAHI GEDE, “als gij zoo stijfhoofdig zijt, ga ik heen. Gij ver “staat geen reden. Voor een’ man is # veel betamelijker duizend bijzit “ten te hebben, vooral wanncer hij zoon eens Konings is.” “Dat is waar,” “Voor zich self zorgen is eene gewone spreckwijze voor ongehwod leven, zoowel van Mannen als vrouwen.” 3 Jar. emagensan ann tg en As eigenlijk van iemand of van een’ vogel, die hoog in de lucht zwerft, dus z. v. a. boven de wolken, in den derden hemel zijn. DIAJA LENKARA. (XXVII) 187 aatwoords santé Pari, “maar ik blijf bij mijn bealuit.” De priestermaagd staat ecnigzins verstoord op, en wordt door den Prins cerbiedig uitgeleid. 14. Naam: aEDÉ vervoegt zich terstond bij haar’ broeder den Vorst. Hij vraagt naar tijding van Kadiri. Zij maakt hem bekend met de verlegenheid waarin de Vorst van DáÂd zich bevindt, hoe hij door de oude afspraak omtrent het huwelijk zijner dochter verhinderd wordt om eenig ander aanzoek te geven, en daarom met verlangen naar do beslissing van de zijde zijns broeders uitziet. Hij had het in geenen decle ten kwade geduid, dat de Prins reeds een ander huwelijk gesloten had, en al mogt men ongenegen zijn, aan de voormalige afspraak gevolg te geven, hij wilde ait, dat die ontrouw Aem kon verweten Worden jegens zijn’ ouderen broeder, den erfgenaam van den vaderlijken troon. “Ik ook,” antwoordt peasine pani, “ik wil mijn woord gestand doen. Maar mijn broeder toont “mij weinig te vertrouwen. Ik weet niet, wat men hem beeft wijs gemakt, omdat de Prins eene schoone vrouw genomen heeft. Al had hij “ter duizend genomen, om zich te oefenen in de kunst der min, wat ware daarop te zeggen? Anorkni is toch zijne gade niet, maar slechts eene bijzit, en niemand dan sEKaR TADJI zal zijne wettige gemalin zijn ” “Uordee! niet to ligtvaardig!” waarschuwt naam GEDÉ, en deelt bem daarop haar onderhoud mede. 21. De Vorst toont zich uitermate verstoord over 't gedrag van den Prins en zendt zijne zuster van zich. Zij gist zijne bedoeling en begeeft zich naarhaar verblijf van afzondering. Duackxa mÄÄÄNÄNÄN gaat naar den Sifinggil en neemt plaats op zijn’ zetel. amringd van NILA PRABANGsa en zijne broeders, benevens een aantal bij. uiten, dansercssen en andere volgelingen. Hij roept rraninoea tot zich, en gelast hem, den Kroonprins te ontbieden. 25. Prapinass begegnet zich naar de Kaastrian, en ontmoet daar minak Ppraakxtà, wien hij de boodschap overgeeft. De Kroonprins is op dat ' Men bedenke hierbij, det de grens tusschen cen’ volkomen wettigen echt en ceno cagehuwde samenleving bij de Javanen soo scherp nict afgebakand is, on dat das de Vorst awentwh ale zijne schoondochter heeft kunnen aannemen, sonder daardoor af te man van de verbindtenie van zijn’ zoon met de prinses van Kediri, volke, meende hi, astunsijk den rang van eerste gemalin eclangen sou oogenblik met zijne vrouw gezeten bij ’t geluid van den gamelan. Reeds twee jaren heeft hun huwelijksgeluk geduurd, en nog is de liefde niet be- k oogenblik met zijne vrouw gezeten bij ’t geluid van den gamelan. Reeds twee jaren heeft hun huwelijksgeluk geduurd, en nog is de liefde niet be- k Gold. No oast hij uit zonder haar mede te nemen. Thans vermaken ze zich met den dans der bedaja’s, die door handgeklap begeleid werdt. Daar komt PRASANT aet hen, en meldt den zendeling des Vorsten aan Pma-BÄNGSâ& wordt vórgeroepen, en verwittigt den Prins, dat hij door zijn’ vader op den Siütinggil gewacht wordt. Met een kloppend hart maakt hy zich gerced, en zegt zijne vrouw vaarwel. Zij vermaant hem, niet lang uit te blijven. Hij omhelst haar en belooft eene spoedige terugkomst. (Wordt vervolgd.) BIJ VOEGSELS zor va PROEVE EENER GESCHIEDENIS van pas HANDEL EN HET VERBRUIK VAN OPIUM IN NED. INDIË, DOOR DET  te denken: want Aanteckeninges op de Proeve van den Heer 3. 0. savy klinkt nog al vermetel: de titel echter: “Bú-voegsels tot de Proeve,’ enz. zal, dunkt mij, nog wel kunnen doorgaan. Amsterdam, 15 Augustus 1853. M". L. C. D. VAN DIK. (Vergelijk Proeve, blads. 88 qq.) In eenen bundel getiteld: Artikelen en Inatructién tot dienste op de Schepen, — vermoedelijk van het jaar 1609 — heb ík verschillende bemerkenswärken aangetroffen omtrent de opium in de eerste tijdvakken; na-melijk in cene daarin voorkomende Jastructie voor de 3 kapiteins en schipper JARSS, Oppercommisen, en den generalen boekhouder HENDRIK LINTGEXS enz. varendo op de drie schepen Zieriksee, Vlissingen en Goes enz., leest men: Art. 43. “Een ieder zij gewaarschuwd, niet te eten van de coecken en andere vruchten, die de menschen wifsinnig maken; en of icmand daarvan ate, die zal men terstond met de voeten in ’t koud water stellen, want dat die remedie is.” Of men onder deze coscken verstaan moct de opiumkoeken, alvorens de-sive tot pillen gekneed zijn, — waarvan de Heer BAUD gewaagt bl. 83 — durf ik niet beslissen; het komt mij evenwel aannemelijk voor. In eene daarbij gevoegde: Memorie en aanwijsing van plaatsen op het NI... der achepen, die in Oost-Indië zullen blijven, milegadera arne cerbiering van de waren en koopmanschappen, die in dezelfde plaatsen dienen ca bevonden worden seer bekwaam om er mede le handelen enz., vindt men. “Daarentegen soo worden in de koningrijken van China met groote winste verhandeld en verkocht de navolgende waren, — zilveren stukken vos ac’: K VAN OPIUM OF NED. INDIË. en @ (10°) realen, gebroken zilver en zilveren platen, koraal, rond, langwierpig en takkoraal, zijnde gewrocht en ongewrocht, sandelhout van Timor, giroffelnagelen, macis, muscaatnoten, peper, saffraan, opium, veelderlei droverijen van Cambodja, enz.” Voornamelijk echter is de volgende mededeeling belangrijk, voorkomende in een stuk, — ook van ’t jaar, 1602 of vroeger — getiteld: Informatie van diverse landen en elanden gelegen naar Ost-Indien, om aldaar bekwamelijk te handelen en wat koopmanschap daar valt en daar best ge-trokken is, beginnende eerst van de vermaarde koopmanschap daar valt en daar best ge-trokken is, beginnende eerst van de vermaarde koopmanschap daar, die noord-waarts oplegt van Goa, enz.” Affior, bij onzen genaamd opinion (sic), is hier zeer abondantelijk te bekomen en dat tot een zeer pro-fijtelijken prijs; met wat gewigt zij die hier verkopen f; dan hebben mij wel gezegd, dat men een cattij Bandas? wel zoude bekomen voor drie rea-len, alwaar een schoon profijt mede te doen is, op Moluccos En Banda wordt het ook gezocht, maar het wordt hier zoo overvloedig niet gegeten als in de Moluccos; een teijl wordt in Banda verkocht 8, 9 à 10 cattij noten en er gaan in een Bandinees cattij omtrent 60 a 65 teijl, en in Moluccos zoude die wel gelden..... cattij nagelen en werd dicreijs (dikwijls) 2 werf zilver tegen opgewogen; men mag vrij hiervan 10 tappeijen afkopen, zij zullen daar te lande wel gesleten worden; is voor leggers zeer goed hier- van voorzien te worden. Il. (Vergelijk Proeve, bl. 109. Door eenen sergeant van het Malaksche garnisoen, JAN HELMUS VAN DENBERG, werden de Gouverneur ROGIER DE LAVER en de fiskaal DE ROTH in *t jaar 1742 beschuldigd van velerlei ongeregeldheden en onder anderen ook 1 Ts mij ondekend,’ moet hier waarschijnlijk bijgevoegd worden. 3 Is 54 pond Hollandsch zegt de schrijver op cene anderc plaats. HANDEL EN HET VERBRUIK VAN OPIUM OP NED. INDIË. 193 Tan morshandel in amphiocn. Deze beschuldigingen kwamen ter ooro van de Hooge Indische Regering, die er juist op bedacht was cen onderzoek deswege te doen instellen, toen zij de volgende aanschrijving uit het Vaderland ontving, dd. 16 November 1743: “Dewijl ons uit een zeker protest door eenen JACOBUS DE LISLE ‘ qq. tegen den Gouverneur ROGIER DE LAYER, den fiscaal JAN DE ROTH en den sabandhaar HENDRIK VAN NORDEN te Malacoa, op den 33°" Januarij 1741 O. 8. gedaan, hiernevens, gelijk mede van eenen Memorie van den Engelschen envoyé TREVOR, in dato 9 November 1742, in copia overgaande, is komen te blijken, dat door voorm. Gouverneur, fiskaal en sabandhaar te Mfalacea zou wezen godreven cen verfoujelijke partikuliere handel in amfioen en daar benevens gepleegde con-cussën en knevelarijen, zoodanig als dat in ‘t breede bij bet voors. protest wordt aangehaald, zoo hebben wij, considererende hoezeer de compagnic daardoor wordt ondermijnd in een der voornaamste takken van haren han-del, en dat wel van diegene, die volgens haar eed en pligt dat kwaad mite moesten tegengaan weeren, goedgevonden UEd. te gelast wordt mits deze, de voorm. Gouverneur, fiscaal en sabandhaar te Malacca, bij de cerstc gelegenheid in arrest te doen opkomen naar Betesia, ten cinde aldaar hare, verantwoording dieswegens te doen, gelas-lende voorts den Advocaat-fiskaal, in wiens handen de twee bovengemelde hiernevenegaande bescheiden zullen moeten worden gesteld, zich op dee: take exactelijk te informeren en tegen haar, zoo daaraau schuldiy bevouden worden, na rigueur van de wetten te doen procederen, gelijk mede aan de Engeleahen, in Gevalle zij zij zich dieswegen aan den Raad van Justitie te Be- ana mogten adresseren, good eu kort regt te doen crlangen.” De esbandhaar VAN NORDEN, had inmiddels reeds getracht, met de schatten aan de Compagnie ontreemd, naar ‘t Vaderland te ontkomen, en door bet verongelukken van 't retourschip döbekerk, waarmede hij zijn verantwoording; evenwel gelastten de Bewindheberen, bij hoef vaa den 6° September 1744, dat, indien hij mede schuldig mörden, bewelk de Compagnie geleden had, hetzij tegen zijn mehr, hetzij door in arrest te nemen der penningen vór zijn vertrek van Batavia per wissel geremteerd. De Secretarier der Hooge Indische Regering GERARDUS OLUYSENAAR en de gewezen pro interim fiskaal M‘. NIKOLAS JONGSMA, werden door de Hooge Ind. Regering naar Malacca gecommitteerd — zij vertrokken in November 1748, met ’t schip de Batavier, met eene ampele instructie van den G. G. VAN IMHOFF voorzien — ten einde enquête te doen, voornamelijk naar eenen vermoeden morshandel met zekere engelsche partikuliere trafiquanten. Bij aankomst van deze Commissie liet de Raad van Politie te Malacca, bij besluit du. 28 December 1748, de beide aangeklaagden terstond onder militaire escorte afhalen van boord der chaloupe, waarmede zij reeds naar Batavia stonden te vertrekken, en in militaire arrest brengen. De gen. Commissie, aan welke te Malacca M*. MAURITS THEODORUS HILGERS als Secretaris was toegevoegd, ontmoette vele moeijelijkheden in ’t inwinnen van de noodige informatiën, zoo als trouwens te voorzien was, en de daarbij betrokkene personen hieven zelfs luide klagten aan over de leden der Commissie zelve; de Bewindheberen schreven dan ook den 10“ Sept. 1746, dat zij daaromtrent hun oordeel voor-alsnog opschortten, doch dat zij pro-visioneel dit maar wilden bijvoegen, dat zij ongaarne hadden gezien, dat de Ind. Regering tot mede-gecommitteerde in die Commissie had gebruikt M". NICOLAAS JONGSMA, “want lieden, die men daartoe gebruikt, moeten rondom zoo zuiver zijn, dat er niets op hun gedrag, noch conduites, valt te reprocheren NRL Underzook te Malacca liep eindelijk in 1745 ten einde, zoodat DE LAVER en DE ROTH, den 6 Junij 1745, ’s avonds tus-schen zeven en acht ure, ieder onder eene behoorlijke escorte grenadiers, an boord van ’t schip Noordwolfsbergen werden gebragt, om in militair arrest naar Batavia te worden overgevoerd. Over de handelingen van DE ROTH had zich inmiddels ook nog de fransche Gouverneur van Pondicherij, DUPLEIX, bij brief van den 19% Februarij 1744, bij den Gouverneur-General VAN TMHOFF beklaagd. Ten gevolge der bemoeijingen der voornoemde Commissie bleek, zoo als de Hooge Ind. Regering aan de Malaksche Ministers, onder dagteekening van den 20°" November 1745, te kennen gaf, dat de aangeklaagde personen zich hadden schuldig gemaakt niet alleen aan enen genoegzaam bewezen morshandel in amphioen, tin, peper, suiker, eqeipagiegoederen, enz. maar ook aan fraudatiën der tollen, concussién, knevelarijen, onbehoorlijke en part Jeder behandelingen in saken concernerende de Justitie enz. Zij werden dus gesteld in handen van den Advokat-Fiskaal noosxBoom, to Batavia, oin tegen hen in regten te pro-eederen. 