Bijdragen tot de taal-, land- en volkenkunde
Doch genoeg! alleen moet ik nog opmerkzaam maken op een mis- vatting, waartoe de heer van der Tuuk hierbij vervallen is uit onge- noegzame bedrevenheid in het Javaansch. In een voorbeeld, dat hij op bl. 9 tot opheldering en bewijs voor zijn meening uit Het boek Rddjd Pirangon (bl. 60, r. 8 v. 0.) aanhaalt, houdt hij het woord Kang kat voor een met het voorvoegsel ke gevormd passief van xgangkat (het krama-inggil van ’ndj oe» dj oeng), opheffen. Maar kang kat is daar het woord, dat men in het Woordenboek onder de letter ka als Kawi op- geteeckend vindt met de beteekenis van in staal zijn. Dat het in die be- teekenis Kawi of cen poëtisch woord zou zijn, is evenwel nict juist: het is een woord, dat in gewoon proza (en niet als Krama-inggil, maar, als Krama en Ngoko) gebruikt wordt van iemand, die tot icts in staat (XII) VIT. 6 82 BIJDRAGE wg, door dat hij de noodige krachten er toe heeft. Ken ander voorbeeld kan men er van vinden in de Javaansche brieven, bl. 271, 8. Omtrent de oorsprong van het bij de eerste persoon van het sub- jectief passief als voornaamwoord gebezigde dak of tak het ik in mijn Grammatica geen gissing gewaagd, eenvoudig, omdat ik geen gissing had. De heer Van der Tuuk zegt, dat ik aan het Maleische &téa had moeten denken. Hij houdt het voor zeker, dat {ak niets anders 1s, dan de met een #-klank geslotene laatste lettergreep van dat voor- naamwoord Aita, dat in ’t Maleisch wij (nam. tk en gt) beteekent, en alleen door een Vorst (even als het Hollandsche wij) van zich al- leen gebruikt wordt. — Ik voor mij zou meenen, dat men dan eerder aan het Javaansche kita moest denken, zooals men dit namelijk in poëzie gebruikt vindt. Maar nu het ik 4ifa in Javaansche poëzie als voornaamwoord om het subjéct of onderwerp te beteekenen, alleen maar gebruikt gevonden voor de tweede, en niet, zooals ¢ak of dak, voor de eerste. Zoo vindt men het bij voorbeeld in de Baron Sakender pada 115; en zoo vindt men het g ebruikt tot het vormen van de tweede persön van het Subjectief passief in het Vervolg der leerzame verhaften, bl. 249, 7 v. o., waar kita-sélakki hetzelfde is als kò-e fla kki. Hoe kan men nu onderstellen en aannemen, dat uit dit kita, dat gij beteekent, door verkorting tak ontstaan zou zijn in de beteekenis van ik, — een beteekenis, waarin het niet in 't Javaansch, en alleen in ’t Maleisch, en dan alleen nog maar door een Vorst, gebruikt wordt? Neen, dat tak of dak uit kita ontstaan zou zijn, komt mij in de hoogste mate onaannemelijk voor. Maar thans wil ook ik omtrent de oorsprong van dat voornaamwoord van de eerste persoon in het Sub- jectief passief een gissing meédeelen. Wanneer men let op de vormen dikoe en dia, die men als voornaamwoorden van de cerste en derde persoon in het Maleiseh aantreft; moet het dan niet aannemelijk voor- komen, dat dak door verkorting uit dakoe en di uit dia ontstaan is? Wel houdt men die vormen dâkoe en dia niet voor de oorspronk- lijke vormen, maar voor afgeleid van àkoe en ia: doch met welk regt? Waaruit zou die d dan te verklaren zijn? De heer Van der Tuuk zegt (bl. 7 in de noot), dat dia een secondaire vorm is, die uit a ontstaan is door de sluitletter n van akan (of kan) en déngan: maar zulk een ontstaan van een d uit een voorafgaande „ is zonder alle grond en ana- TOT DE JAVAANSCHE TAALSTUDIE. 33 logie. Die verklaring is baar uit de lacht gegrepen: want dia en dà- ter worden even zoo gebruikt, als het voorafgaande woord op een klin- ker uitgaat. Zeer gemakkelijk en rationcel laten zich daarentegen à & oe en ie als verkortingen van dakoe en dia verklaren. Zoo zegt de Javaan dikwijls orroeng voor doeroeng (zie de Gramm. bl. 507); en zoo zeg- gen ook wij er voor der, eu dit voor dar of daar. Maar wij kunnen de vraag, of dakor en dia uit akoe en ia ontstaan zijn, of wel om- gekeerd, onbeslist Inten: houden wij ons alleen maar aan het zekere, werkelijk bestaande! En dit is, dat er van die twee voornaamwoorden twee vormen bestaan, de ééne met cen d beginnende, de andere zon- der d; maar dat deze laatste gewoonlijk alleen gebruikt wordt als sabjéct of onderwerp, de eerste, met de d, gewoonlijk alleen als bepaling of complement '. Maar, als men nu zegt: Howe duk- élém of Howe di-alem; dan zijn nict daken di, maar is kowe, bet onderwerp: dak en di behooren tot het predicaat. In de Propositief wordt evenwel dek of tak als onderwerp ge- bruikt. Trouwens ook in het Malcisch is bet gebruik van de vormen dakoe, dia en dikaxals onderwerp wel niet menigvuldig, maar toch nict uitgesloten. Van de tweeërlei vormen dak en tak, die men door elkander hoort gebruiken, houdt de heer Van der Tuuk natuurlijk de laatste voor de oorspronklijke, omdat hij het voor cen verkorting van kita houdt; en verklaart dan de uitspraak met cen d uit de meerdere lig t- * Met dese vorm ook wel, ofschoon zelden, als onderwerp gebruikt wordt, kas men zien uit Marsdens grammatica. Het onderscheid, dat door de epreaksin of het taalinstinct van den echten Malegjer tusschen die twee vormen gumeskt wordt, is mog door niemand met juistheid verklaard en aangewezen. Ik voor m§ kas er geen ander onderscheid in zien, dan dat de vorm met een d de meer demonstrative of meer geaccentueerde vorm van het voornaamwoord is, oe - grveer socele wij in het spreken onderscheid makes tusschen wi, of wij en we of oP, en taeschen sj of jou en jd. 4) ® 84 BIJDRAGE heid, zooals hij het noemt, of zwakkere uitspraak of toon, van de derde lettergreep van achteren in driclettergrepige woorden, zooals bij voorbeeld da k-toekoe, Maar ik kan den heer Van der Tuuk verzeke- ren, dat het voornaamwoord in zulke woorden toch altijd met accent wordt uitgesproken. Het onderscheid tusschen dak en {ak in het Javaansch komt mij voor hetzelfde te zijn als dat tusschen dock en toch in het Hollandsch: de uitspraak met een ¢ is namelijk niets anders dan een sterkere klemming van de demonstrative letter, daar het woord meê begint. En nouvelle übersetzt anders! Op bl. 84 zegt de heer Van der Tuuk, dat ik het voorvoegsel a een lettergremgrede wordt uitgesproken. — Waarlijk, hier zou ik zeggen, dat de heer Van der Tuuk mijn grammatica maar eens bekeken, maar eens ingekeken, eigentlijk niet gelezen heeft. Want, wat hij daar aanhaalt, dat heb ik niet van het voorvoegsel a gezegd, maar in de aanteekening bij § 245 van een in de spreektaal als tus-schenwerpsel gebruikt a, en vráag alleen maar, of daaruit niet misschien het gebruikt van het voorvoegsel a verklaard zou kunnen worden. Over het voorvoegsel a spreek ik in de paragraaf zelf. Dáar zeg ik er van, wat ik in het kort begrip van de vormleer ($433) in de kortst mogelijke woorden op deze wijze het uitgedrukt: “Van een geheel anderen aard is het, vooral in meer deftigen stijl en “Kramé, zeer menigvuldige voorvoegsel am. a. De zin van het woord of van den vorm van het woord, waarvoor het gevoegd wordt, on- “dergaat daardoor niet de minste verandering of wijziging. Het wordt “alleen vóor een woord gevoegd, dat, hetzij alleen of als hoofdwoord, “tot prédicaat of meer zelfstandig attribuut of complement in een zin gebruikt wordt, om door die verlenging van het woord het prédicaat “of attribuut of complement scat meer als voornaam bestanddeel van den “zin te doen witkomen, door namelijk met het uitspreken van dat a er ‘een weinig voorvoegsel “zijn ook van éen lettergrepige grondvormen cen menigte twééletter- “grepige woorden gevormd, waarin dat voorvoegsel “zijn ook van éen lettergrepige grondvormen cen menigte twééletter- “grepige woorden gevormd, waarin dat voorvoegsel “ Meter der tijd niet “meter als een voorvoegsel, maar als de een inte- “grerend deel van het woord zelf, beschouwd is geworden.” — Zie, TUT DE JAVAANSCHE TAALSTUDIE. 85 dat luidt toch geheel anders, als de heer Van der Tuuk mij in zijn boekje zeggen laat; en in het kort begrip zwijg ik zelfs geheel van de Kissing, dat de oorsprong van het spraakgebruik vau dit voorvoeg- sel „in de Javaansche taal misschien wel uit het gebruik van dat tusschenwerpseltje a in de spreektaal te verklaren zou zijn. Aan die gissing omtrent de oorsprong hecht ik namelijk zelf geen bijzondere waarde: alleen cen juiste bepaling en verklaring van het spraakgebruik is voor de grammatica van wezentlijk en wer- kelijk belang; en dat spraakgebruik heb ik daarom in § 246 vlg. Meint de meeste naawkeurigheid in alle opzigten verklaard en met be- Wijzen gestaafd. Hierop maakt de heer Van der Tuuk dan ook geen aanmer- kingen. Maar het is den beer Van der Tuuk ook niet zoo zeer om bet spraakgebruik te doen, als om de oorsprong. De heer Van der Tunk hecft blijkbaar minder zin voor cigentlijk ge- zegde grammatica, als voor etymologie of afleiding en taalvergelijking. De heer Van der Tuuk zelf houdt, even als vroeger reeds Wilhelm von Humboldt, het Jaraansche voorvoegsel a voor ecn verkorting van het voorvoegsel ma in het Kawi, en dat men ook in andere verwandte talen, zooals het Maleisch, gebruikt vindt. Op zich zelf beschouwd zou ik tegen deze aficiding geen bezwaar het bezweifel van deze aficiding geen bezwachen het in Javaansch. Maar dat is soo niet. In het Kawi, Maleisch en andere verwandte talen maakt het voorvoegsel ma een integrerend en onafscheidelijk deel van het woord wit. In bet Maleisch en Dajaksch luidt bij voorbeeld het van tadaa gevormde werkwoord altijd manahan (kunnen wilhouden, verdragen, erdsren), en nooit zonder dat voorvoegsel nahkan. In het Javaansch daarentegen zegt men meest altijd aahun; en, zegt men anakan, dan is dat « niet een integrerend deel van het woord, als werk-woord, maar eenvoudig een bij het spreken aan het woord toc gevoegd voorvoegsel, om dat woord, òf alleen, of met zijn complemesten, als bijzonder dec! van de zin, namelijk als prédicaat of complemeant, meer te doen uitkomen. In het Javaansch dient dat, om de copula, het redeverband, uit te drukken, waaneer dit miet eenvoudig door naauwere verbinding plaats heeft, omdat men vuur cen predicaat of complement, dat men met het voorafgaande verbinden wil, een weinig pauseert of stilstaat f: maar zóo wordt ma in het Kawi of Maleisch nooit gebruikt, en kan het ook niet gebruikt worden, omdat het een bestanddeel van de woorden zelf uitmaakt. Als de Javaan, gelijk hij zoo dikwijls doet, ananging en amêsti zegt; dan mag en kan men dat toch niet voorververkortingen van mananging en mamesti houden. — Alleen in twee lettergrepige woorden, die van éenlettergrepige grondwoorden gevormd zijn, zooals a dòA, ver, van doh, verte, mag het voorvoegsel als een bestanddeel van het woorden Omdat het in die beteiligen, namelijk als prédicaat of attribuut of complement, altijd er meê uitgesproken wordt. En dit is zelfs niet eens bij alle dergelijke worden het geval: in plaats van anom, jong, zegt men veelal nog om of rom. En, zie, juist in zulke woorden als adòk, ver, wordt in *t Maleisch nooit het voorvoegsel ma gebruikt, omdat het namelijk geen wer k woorden zijn. Het spraakgebruik van het voorvoegsel a in het Javaansch meen ik zeer goed te kennen: maar, hoe het in de wereld gekomen is, dat kan ik niet met zekerheid zeggen: want bij de geboorte heb ik niet geas- sisteerd. De heer Van der Tuuk ook niet; en, als hij meent te kun- nen zeggen, dat het geboren is uit het Kawische, ook Maleische en Dajaksche, voorvoegsel ma; dan het ik rede van te twijfelen: want — het kind gelijkt niets op de moeder. Ook heb ik groot bezwaar tegen de onderstelling, waarvan de heer Van der Tuuk, als van een genoegzaam zekere en bewezene waarheid, bij zijn taalvergelijking uitgaat, alsof namelijk het oude Kawi de moeder van het hedendaagsche Javaansch zou wezen. Wij kennen dat oude Kawi nog maar zeer gebrekkig, maar toch genoegzaam om te kunnen stellen, dat, zoo het ooit als een levende, gesprokene taal op Java bestaan heeft, het dan een zeer bijzonder dialect van het Ja- vaansch moet geweest zijn, of liever een bijzondere taal ergens op Java, zooals ook het Soendasch. Maar de heer Van der Tuuk waagt nog een verdere stap op het gebied van de onderstellingen. Hij onderstelt, dat in het oude Kawi, dat hij voor de moeder van het hedendaagsche Javaansch aanziet, dat ma, waaruit het Javaansche voorvoegsel a ontstaan zou zijn, in ' Vrg. bl. 82 van de derde nieuwe uitgaaf van mijn werk Over de deelen der rede, cor. TOT DE JAVAANSCHE TAALSTUDIE. 87 Een meutgte woorden weer zelf een verkorting is van war, waarvoor men ’t Malch nur zegt, maar dat vroeger ook sar zou moeten geweest zijn, omdat het in 't passief par wordt (zooals in di-perboewat van berécewal). — Deze laatste redenering komt mij al heel zonderling voor: want dan sou ik meenen, dat in ’t Malch that verouderde mar, daar men nu Sar voor zegt, als de werkwoordsvorm van bet roorvoegscl par of pér (anders pra of pre) beschouwd zou moe-ten worden, daar toch in het passief de grondvorm van de werk-voordsrormen terugkeert. — Dat nu dit mar, waarvan hij het voor-malige bestaan op zulk cen zonderlinge wijze in 't Malch will be-wijzen, ook vroeger in cen voorhistorische tijd in t Kawi bestaan zou hebben; daarvoor kan de heer Van der Tuuk ook geen aannem jk bewijs aanvoeren. Hij weet cr geen ander bewijs voor bij te brengen, dan cen paar namen, zooals de namen van de bergen Meräp: en Merdaboe. Ma Ar, ei lieve! Wat kunnen wij met eenige grond van aekerhcid omtrent de beteekenis en de oorsprong van dat mer in salke naemen zeggen? Hoe zwak die bewijsen ook zijn mogen, de heer Van der Tauk is seker van zijn veronderstelling, en beweert apodictisch, dat een woerd als derbe ol doce ¢, daar het cigentlijk cen zelfstandig naamwoor is. dat eeezil, bezitting, beteekent, niet in cen prédicaat gebruikt zou kunnen worden in de zin van icts lof bezil of bezitling hebben, en dus voor ons transitief werkwoord bezitten, indien men niet aanneemt, dat het in salk een zin en constructie alleen maar bij verkorting uitgesproken wordt in plaats van adarbc of adoewe, en dat dit adaröc ecu verkorting is van het Kawische madaréjaof madarwja, en dit weer een verkorting van mardardja of mardarwja. En waarom zou dat anders niet kunnen? — Om geen andere rede, dan omdat het in het goed, zuiver en correct Maleisch niet zoa kunnen zonder het veorvoegsel éar. — Ik kan mij wel begrijpen, dat het taal gevoel van den heer Van der Tuuk, sooals hij dat verkregen het zuiver Maleisch, zulk cen voorvoegsel vordert: maar het taalgevoel van den Javaan is anders. Maar met de menigvuldigheid van objecten heeft dat voorvoegsel niets te maken: al was er maar spraak van éen enkel wapentuig, dan zou toch de uitdrak-king van die zin, zooals die door den schrijver hier bedoeld wordt, geen andere wezen. Die beteekenis van het voorvoegsel a is een louter verzinsel. Een ander verzinsel van den heer Van der Tuuk vindt men op bl. 35 vlg., waar hij zegt, dat is bij de behandeling van het voorvoegsel a verzwegen heb, dat woorden, dic met cen klinker beginnen, in plaats van ’t voorvoegsel te hebben, soms herhaald worden; zoo b. v. sing anak-anak kowé (die u tot kind heeft), omdat a-anak naangenaam zou zijn; en dat dit wel een bewijs is, dat de Javaan nog in dat «een wijziging van beteekenis gevoelt, daar hij anders anak als werkwoord gebrüikt zou hebben. — De heer Van der Tuuk is hier zeker op gekomen, omdat men in zulk een zin in het Maleisch 52r-anak zegt: maar hoe durft hij zulk een zonderling gebruik van de herhaling van een woord bewijs. Ern op grond van dat ééne woord, zonder er andere bewijzen voor aan te voeren! En hoe onbedreven moet hij niet zijn in het Javaansch, daar hij niet weet, dat anak-anak gevormd is door herhaling van de cerste medeklinker, omdat het woord met een klinker aanvangt, en in dit woord zoo duidelijk blijkt nit het Krama-inggil poepoetra of poetra! Zie mijn Grammatica $250, 6°., bl. 261. TOT DE JAVAANSCHE TAALSTUDIE. 89 Ken. Het Dajaksch gebruikt voor het Maleische Jar, of, zooals in sommige gevallen altijd, ook in de schrijftaal, en in de spreektaal veelal, uitgesproken wordt, da of dé, twee voorvoegsels, ba en Aa, met eenig, maar niet groot verschil in spraakgebruik en beteekenis, zoo gering zelfs, dat Hardeland -in zijn Versuch einer Grammatik der Dajaksch Sprache er van zegt, dat zij in vele gevallen naar verkiezing door elkander gebruikt worden. Men mag het daarom zelfs voor waar- schijnlijk houden, dat het voorvoegsel Aa oorspronklijk niets anders dan een verbastering van ba in de uitspraak is, zooals de Javaan voor béndara zoo dikwijls énddrd zegt. Maar het voorvoegsel 5 a is in het Dajaksch blijkbaar, zooals ook door Hardeland opgemerkt is, een verkorting van het woord dara, dat de zin heeft van Aeóben, als men bij voorbeeld zegt, dat een boom weinig blad, of dat iemand een roode kleur, Aeeft, — of van met, als men K. Sprecht van een man met een baard, — of van van, als men sprecht van een man van vermögen; — een woord dus, dat in het algemeen de betrekking beteekent van een súbject tot iets anders als een adjunct er van. — In dat zelfde bard vindt men dan ook de verklaring van het Maleische voor- voegsel bar, bèr, ba of 6è; en, als wij zoo in het Dajaksch ba en ka nevens elkander in gebruik vinden, dan wordt het inderdaad hoogst waarschijnlijk, dat wij hieruit dan ook de oorsprong van het gebruik van ’t voorvoegsel a in ’t Javaansch te verklaren hebben, ofschoon nú in het spraakgebruik daaraan een andere beteeke- nis gehecht wordt: — want oorsprong en later spraakgebruik moet men in de talen wel onderscheiden. — Dat er van het voorvoegsel Ja of Sé in het Javaansch ook nog sporen zijn overgebreven, laat zich niet betwijfelen, als men bij voorbeeld opmerkt, dat in het Da jaksch bingkok, krom, van ingkok, krom, van ingkok, gevormd is, en hiermeé het Javaansche, ook het Soendas Che en Maleische, beng k vergelijkt. In vele andere Javaansche worden, die met een d beginnen, is zeker deze letter niet oorspronklijk (zie de Gramm. bl. 87), en den uit dat voorvoegsel 6a of bé te verklaren. Dat de 5 van het voorvoegsel dar, bér, ba of be in 't passief in een p verandert (zooals in di-pèrboewat, van bèrboe-wat), laat zich eenvoudig verklaren uit een sterkere klemming van de klemletter 4 in de uitspraak bij zulk een zamenstelling, die geen volkomene zamenstelling tot een woord is, zoodat achter dé eene kleine horting van de stem plaats heeft. 90 BIUDRAGE Het voorvoegsel ma in het Kawi vór woorden, die niet door een neusletter tot werk woorden gevormd zijn (zooals in madarbja of madarwja, bl. 21, en in matis, zooveel als atis, van  is, wat beteekend wordt door het grondwoord; beteekend het toestandswoord een doen van een súbject, als een accident, dat uit het sübject voortkomt, maar zonder dat de daad van het sübject gerigt is op een óbject, zooals bij voorheeld een bewe- ging, een houding of positie, of een bijzondere wijze waarop zich iets aan de zinnen voordoet. — Het boven aangehaalde Kawi-sche matig beteekent dan niet eenvoudig koud, als een adjunct of eigenschap van iets, maar als een bijzondere wijze, waarop zich iets uit zijn aard of tegenwoordige gesteldheid voordoet aan het gevoel, koud als een uit het sübject, daar het in een zin aan toegeschreven of toe- gekend wordt, voortkomende toestand. Eu dan beteekent ook ma- darbja niet eenvoudig cen hebben, maar een bezitten, zooals dit voortkomt uit cen súbject, uit zijn doen, uit het betoon van zijn magt of krachtens z In regt. Dat nicht in het Dajaksch, nicht allein, märz veelal, en in het Ma- leisch geregeld, allein maar met een kele uitzondering, dit voor- voegsel ma voor de werkwoorden gebruikt wordt, is zeer naturlik, daar zóo in een zin de werkwoorden, die door het werkwoord beteekend wordt, aan een súbject toegeschreven wordt als een van dat súbject uitgaande of voorkomende daad. Zoo wordt het name- lijk vór de werkwoorden gebruikt in onderschen van het voor- voegsel bar of bä (in het Dajaksch ook 4 a), dat cen andere beteekens nis heeft. TOT DE JAVAANSCHE TAALSTUDIE. 91 In het Javaansch (als ook in het Soendasch) zijn beide die voor- voegsels in onbruik gekomen. De betrekking tot cen súbject, de copula of verbinding, die er door beteekend wierd, wordt voor het taal- gevoel van den Javaan genoegzaam uitgedrukt door die verbinding van de woorden, dat zij tezamengevat worden onder éen accent. Sporen er van zijn er evenwel nog overgebleven. Hoe het Voorvoegsel 4a of bénog in eenige Javaansche worden, zooals béng kok, overgebleven is, en het nog meer verkorte a (in het Dajaksch 4a) een gewijzigde betee-kenis in het spraakgebruik gekregen heeft, hebben wij boven gezien. Van het voorvoegsel mä of mè in woorden, die geen eigentlicijk gezeg-de werkwoorden zijn, hebben wij een zeker voorbeeld in het woord manis, ook Maleisch en Soendasch, aangenaam voor het zintuig van de samak, zoet, ook van een aangenaam, bevallig of vriendelijk voorkomen, en dat in die talen als een grondwoord beschouwd wordt, maar dat uit het Dajaksch blijkt met het voorvoegsel ma gevormd te zijn van het grondwoord anis, dat zoetheid of het zoete beteekent. Het is dus een woord zooals het Kawische mais (bl. 27). Een ander voorbeeld, gelijk aan het Kawische madarbja, hebben we misschien in ma-gawé, N., madamél K., veldarbeid verrigten, op het veld werken, maar waarvan de lettergreep ma door den Javaan nict meer als voorvoegsel erkend wordt, zoodat hij in het Passief van het Causatief werkwoorden wordt het voorvoegsel ma in poëzie nog wel veel gebruikt, even als in het Kawi; maar nooit in de levende taal. Zoals die gesproken wordt. Wel zegt men nevens agartt ook mangarti, begrijpen, verstand, in de zin van het werkwoord of van het toestandswoord: want dit onderscheid in zin en beteekenis wordt bij woorden, die gevormd zijn van naamwoor-den, die met een p beginnen, door de vorm niet uitgedrukt. In het Javaansch heeft men een menigte verba, die met a beginnen, maar blijkbaar gevormd zijn van naamwoorden, die van de grondwoorden gevormd zijn met het voorvoegsel pa; zooals malaj oe, op de loop gaan, de vlugt nemen, van palajoe, het loopen, het wegloo-pen, de vlugt, van lajoe, loop, vlugt, waarvan het toestandswoord Loemajoe, loopen, hard loopen, wegloopen en vlugten beteekent, en desgelijks maléngkoeng, een boog vormen, in een halve cirkel, van paléngkoeng, boog, halve cirkel, in het Malisch Léngkoeng. Even zoo maloempat, een sprong doen of nemen, van paléngkoeng, daar van loempat, sprong, waarvan het toestandswoord loem oem pa t springen beteekent. De heer Van der Tuuk meent echter (bl. 44 en 45), dat de vergelijking van het Maleisch en het Kawi ons leeren kan, dat zulke werkwoorden, als malajoe en maloempat, toch eigentlijk te beschouwen zijn als gevormd van het grondwoord met het voorvoegsel Ma. Hij will wel tegeven, dat in zulke woorden, als deze, die ver. Karing, dat zij van een denominatief met pa gevormd zijn, nog wel opgaat, zooals hij zich uitdrukt: “maar” vraagt hij  pa afgeleid zijn, hoe moet men dan hier die m verklaren, en ’t blijven van de beginletters “en “<¢7” — Waarlijk een onnoozele vraag! Zoo kan men ook vragen, wat men aanvangen moet met de uitspraak Méntaram en Métawis vande naam Mataram en Matawis, en met een woordvorm als méng kono (in Krama mékatén en méngkatén), zoodanig, 266, van kono, of méngkoeréb, op de buik, van koerëb. Het eenvoudig antwoord is, dat hier in de aitspraak de eerste opene lettergreep vór de volgende klemletter (muta) met een neusklank gesloten wordt. Even zoo in Mandoera voor Madoera en pandoeka voor padoeka. Zegt men dan ook pänéjò- Lot of péntjolot (een sprong) voor pätjòlòt of pètjòlòt van tididt (sprong). Van dit laatste is het werkwoord njòlöt, springen, overspringen, van het eerste mênfjòlòt, een sprong doen, maken of nemen, van beesten, en ook een sprong maken in een verhaal. Zoo heeft men van él éng het naamwoord pantélèng, en vanhier het werkwoord mantéléng; en van hier werkwoord mantéléng; en van hier werkwoorden of toestands-woorden méngkéling en mèntelöeng, een bogt vormen, zich buiging, bogt, en vanhier de werkwoorden of toestands-woorden méngkéling en mèntelöeng, een duidelijk bewijs, dat menteloeng gevormd is van pénteloeng voor patélo eng, en niet, zoo-als de heer Van der Tuuk will, van de grondvorm éloeng met het voorvoegel ma, dat, zooals hij zegt, bij intransitief gebezigde werk-woorden vaak met een neusklank gesloten zou worden. Neen, in de Javaansche taal, zooals die leeft en gesproken wordt, is ma als voorvoegsel niet iu gebruik: alle werkwoorden, die daarme@ kunnen schijnen gevormd te worden, zijn, met enkele uitzon- TOT DE JAVAANSCHE TAALSTUDIE. 93 deringen, te beschouwen als werkwoorden of toestandswoorden, gevormd van een naamwoord met het voorvoegsel pa. Wel is het aan te nemen, dat enkele zulke woorden, als mélakoe of mlakoe, N., mébémpah of mlakoe, kann, door omzetting van de letters in de uitspraak, ontstaan zijn uit de vorm van het toestandswoord met een achter de eerste medeklinker ingevoegde m-klank, en dus die woorden Lémakoe of Lmakoe, en lemdmpah of lmampàh, van lakoe en lém-pak: en juist van die twee woorden, die in de spreektaal veelal gebruikt worden voor loemadkoe en loemdmpah, zooals men meestal schrijft, houd ik dat met den heer Van der Tuuk (bl. 23) voor zeer waarschijnlijk, omdat het naamwoord palak oe of pälámpak in de zin van gang niet in gebruik is en men daarvoor altijd Làkoe en lémpah zegt. En zoo zou ook zeer wel méloempat uit lémoempat (springen) ontstaan kunnen zijn. Maar voor het taalgevoel van den Javaan zijn bet toch twee verschillende woorden, waaraan hij niet geheel dezelfde zijn en beteekenis hecht. Lémoempat of loemoempat beteekent voor hem springen, als een wijze van beweging, maar méloempat of ma-loempat is voor hem een woord, dat, als gevormd van een naamwoord met het voorvoegsel pa, een sprong doen, maken of nemen beteekent; al is het zelfs, dat hij het naamwoord päloempat nooit voor het naamwoord sprong gebruikt, maar daarvoor altijd loempat zegt. Dat onder-scheid in zin en heteekenis is dan vooral merkbaar, wanneer beide vormen nevens elkander gebruikt worden, zooals De Brdtd-joedé enz. bl. 27, r. 4en 5. Zeer merkhaar is dat onderscheid ook tusschen Zoe- méboe, binnen komen, of binnen gaan, en maléboe, binnenwaarts, naar binnen, of naar binnen gaan. Dit laatste heeft de beteekenis van een werkwoord, dat gevormd is van een benaming van plaats, en dan de zin heeft van een rigting naar die plaats als een deject, of naar die plaats toe gaan. En zulke werkwoorden worden vooral gevormd van een be- naming van plaats beteekenis met het voorvoegsel pa, zooals mangtsor, naar beneden, benedenwaarts, van pängisor, wat naar beneden, beneden (zie de Gramm. $ 125). — Niet altijd kunnen wij dat onderscheid in een Hollandsche vertaling even goed uitdrukken. Bij loemâkoe of lémakoe, en mélakoe of mlàkoe, is dat moeijelijk: voor beide zeggen wij gaan: doch voor het taalgevoel van den Javaan beteekent het eerste gaan als een doen, als een wijze van beweging, maar het tweede als een doen met doel of al S een ver- rigten vaneen daad. Even zoo bestaat er voor het taalgevoel van den Java en voor hem, die zich het gevoel op de beteekenis van de Javaansche taalvormen eigen gemaakt heeft, een onderscheid tusschen koemoerèb, op de buik voorover, of loemoemah, op de rug, achterover, en mängkoerèb of maloemah. Het is hetzelfde onderscheid, als dat er bestaat tusschen auf dem Bauch of auf dem Rücken, en auf den Bauch of auf den Ricken: maar in het Hollandsch zeggen wij voor beide zonnderonnd op de buik en op de rug. Wanneer men nu opmerkt, dat men voor Loemoempat in het Ma- leisch bérloempat, maar voor méloem pat geheel met hetzelfde on- derscheid in beteekenis eveneens méloempat zegt; dan wordt men natuurlijk geneigd, om dat mé of ma in beide talen voor hetzelfde te houden. Maar dat is het toch niet. Ma of mé is in het Maleisch een voorvoegsel, dat dient om van naamwoorden, die met een 4 of r beginnen, werkwoorden te vormen, zonder dat aan het grondwoord de neusklank wordt toegevoegd. Het Maleische mélawan komt over- cen met het Javaansche wérkwoord sglawan. Zulk een werkwoord wordt in ’t Maleisch niet gevormd van een naamwoord met het voor- voegsel pa of pé, maar onmiddellijk van het grondwoord zelf. Van meloentar, werpen, iets of iemand werpen, zegt men namelijk in het passief di-loentar, en niet di-péloentar. Zulk een voorvoegsel ma of mè, om werkwoorden van een grondwoord te vormen, als in het Maleische mé/oentar, is in het Ja- vaansch niet in gebruik, evenmin als het voorvoegsel bar, bèr, ba of be. Bij de vergelijking van de verschillende taaltak- ken van dezelfde taalstam moet men het onderscheid in het taalgebruik niet uit het oog verliezen, en het verschillend gebruik, dater van de taalvormen van de algemeene taalstam in ieder gemaakt wordt, niet met elkander verwarren. Dit beginsel wordt niet altijd genoeg in het oog gehouden, ook niet door den heer Van der Tuuk. — Van de drie voorvoegsels, ma, ba (of dar) en a (of ka), die men nog in het Dajaksch alle in gebruik vindt, zijn de twee eerste in het Javaansch, en het derde in het Maleisch in onbruik geraakt. En, als wij nu toch een woord als méloempat in het Javaansch en Maleisch geheel in de- zelfde vorm en beteekenis aantreffen, dan is deze gelijkheid en over- eenstemming òf toevallig, of het moet een woord zijn, dat in die vorm reeds in de nu niet meer bestaande algemeene stam in gebruik was, en in beide takken in gebruik gebleven is. Maar dit kunnen wij niet TOT DE JAVAANSCHE TAALSTUDIE. 0) meer ucten. En in alle geval is dan toch het taalgevoel op de vorm van bet woord in beide takken niet geheel hetzelfde gebleven. Het bevögenen beginsel, dat men bij de taalvergelijking bet onderscheid in het spraakgebruik van de verschillende, hoewel ver- vante, taaltakken niet uit het oog moet verliezen, is door den heer Van der Tauk ook nict in acht genomen bij zijn beschouwing van de Javaansche Imperatief (bl. 39 vlgg). — Omdat men in 't Maleisch tot uitdrukking van de Imperatief niet in een woord marilaÂ, maar in twee woorden mdri lah zegt; zoo meent hij, dat in 't Javaansch de wijze van uitdrukking in zoo ver dezelfde moet wezen. Hij wil nict gelooven, dat eseran. lees! in (en woord als mdtjdAd is uit te spre- ken: “want” zegt hij ‘de uitspraak van a als 4 kan in een woord niet “in drie lettergrepen achter elkander plaats hebben, zoodat men x d- “y4rd uitspreekt, maar wel magdrd.-- Dat a (of d) kan volstrekt “peren aanvoegsel zijn, en den letterzreeptoon niet, zooals de aanvoeg- sels, naar achteren vertrekken.” — Ik heb zijn eigen woorden moeten aanhalen, omdat anders Iemand niet zou willen gelöven, dat de heer van der Tuuk ron weinig met het Javaansch bekend is, en toch zulk een apadictische toon durft ontkennen. On- maddelijk daarop bezint hij evenwel te twijfelen, en zegt: “Dat men “ne in ‘tJavaansch bij de werkwoorden op é: dad gebruikt in plaats van “an d, sou 't vermoeden geven, dat d als afzonderlijk woord nict meer gevoeld wordt.” *"t Is te wenschen,” zegt hij, “dat dit cens nader worde “onderzocht.” — Also Gericke en A. D. Cornets de Groot (om van mij self te zwijgen) niet genoeg Javaausch hadden hooren spreken, om te weten, wat hiervan is! En alsof de heer Van der Tuuk zelf, indien zijn opmerkzaamheid en oordeel niet door zijn vóroordeel beneveld was, uit de spelling van woorden als hada! À eet! een zeg! eran en eertrek, enarau ata op! gep koop! cn angerecss VOOT anger? em: geef! nict met volkomene zekerheid had kunnen zien, dat de ea waarmeé de Imperative in Javaansch wordt uitgedruckt, niet een af- aoederlijk woordje, maar wel delegijk een aanhechtsel, verbui- gingsvorm of uitgang is. Dat zelfde beginsel heeft de heer Van der Tuuk ook geheel en al eit het oog verloren bij hetgeen hij zegt van de objective Imperatief en Jassief met het aanhechtsel en, zooals foerornu en, schrijf het af’ Hij zegt, dat met dat aanhechtsel èn substantiven gevormd worden, die iets beteekenen, dat het object kan zijn van een eenvoudig werk- woord zonder aanhechtsel, even als met het aanhechtsel an van een transitief werkwoord met het aanhechtsel i. Maar déze onderscheiding tusschen het gebruik van de aanhechtsels een luterverzinsel, geheel tegen het gebruik van de taal. De meeste met het aanhechtsel ax gevormde woorden zijn immers niet afgeleid van werk- woorden met het aanhechtsel £, maar juist van eenvoudige werk- woorden. Zoo is toeroennan, afschrift, niet afgeleid van noeroennt, tot iemand, of bij iets; afdalen, maar van n oer oen; en zoe honderd andere meer. Hoe komt dan de heer Van der Tuuk aan zulk een verzinsel? — Het is, omd At in het Bataksch, wel niet hetzelfde, maar een dergelijk onderscheid wordt aangetroffen! Kan dan het spraakgebruik in het Javaansch niet een ander zijn als in het Bataksch? In het Javaansch bestaat immer dat onderscheid niet. De heer van der Tuuk ontkent dit ook wel niet, maar beweert nu, dat wat in mijn grammatica het objectief denominatief genoemd wordt, ‘in het Javaansch een zeer'verwarde vorm gekregen heeft,” door verbastering in de uitspraak amelijk. Zooals het Javaansch nu is, wil de heer Van der Tuuk tusschen woorden als ‘oeroennan, afschrift, toeroennan, afschrift, toeroennan, schrijf het af! geen wezentlijk onderscheid zien, en beroept zich op weroekan in de bekende uitdrukking wéeroehannamoe, Wat je te weten hebt, is, of, Je moet weten! Dit wèroehan, zegt hij, heeft er evenwel regt op om als objective imperatief beschouwd te worden, als zulk een afgeleid substantief op én. Also in the undrukking de verbinding van het naamwoord wèroehan met het bezittelijk voornaamwoord niet ents geheel anders was, dan de constructie van een woord als {oer oen-nén, als predicaat met een onderwerp! Dat het aanhechtsel en eigentlijk niets anders is dan een wijziging in de uitspraak van het aanhechtsel an, dat altijd een objective beteeken is heeft, was in mijn Grammatica reeds opgemerkt: maar met die wijziging in de uitspraak heeft de Javaan in zijn taal er ook een gewijzigde zin aan gehecht: in een woord, dat hij als naamwoord gebruikt, heeft het voor hem de beteekenis, niet zooals an, van een accidentele gesteldheid, maar van cen dngesteldheid of slechte of verkeerde gesteldheid, van een beteekenis aan van het erscheidt en noort verwart, dat mogen wij niet verwarren en door elkander haspelen in onze theorie. En wij mogen ook Javaansch en Bataksch niet met elkander verwarren: icder taaltak heft zijn eigen gevestig spraakgebruik. Op bi. 14 zegt de heer Van der Tuuk, dat ik ongelakkig geweest * In cen santeckening (op bl. 40) zegt de heer Van der Taak, dat de heer Wilkens in zijn Woordenboek op de Séwiki, onder wárna, reeds opmerkzaam gemakt soe hebben op het gebruik van woorden als foe r oen nn, als cubstan- Geen, die 't object beteekenen van een cenvoudig sonder aanhechtsel gevormd werkweord. Maar ik begrijp niet, hoe de heer Van der Tuuk dat daar gelezen kan hebben. Wat de heer Wilkens daar zegt, is geheel iets anders. Hij zegt, dt wéradanen in 't begin van de Séwiki eigentlijk de imperatief van mdrna i, doch dat in potsic de imperative vorm met 28 dikwijls als passief voor- ine, em haalt daar dan nog drie voorbeelden voor aan. Hij meent, dat ww ár- edand * In poesie hetzelfde zou beteekenen als rinarns, en vertaalt dan ook bet eorete vers van de Séwiki op deze wijs: “De tijd, waarin (dit stuk) op de aamguipse driets wordt vervaardigd.” — Maar de beer Wilkens bad toen de betekende van die vorm niet juist gevat. Det eerste vers van de Séwákâ kan men aldas vertalen: Toen er gedieÂt moest worden (of: Toen er te dichten was, in de dichtmaat Arteti. En het laatste der dem heer Wilkens aangehaalde voorbeeld, adawa, jen ocljdppin ing terlia, beteekent: Act sou leng worden, indien het vermeld moest worden in penakerift. De heer Ven der Tuuk schrijft: “Wilkens (Sewaha onder warza) heeft e1 “weds opmerkzaam op gemaakt, en ik kan het door het Bataksch bevestigen Ui den de heer Van der Tuuk bevestigen, wat de heer Wilkens daar gezegd ke, dat warasuacn eigentlijk een Imperatief is, doch dat de imperative vem in poezie dikwijls ele passief voorkomt? Hy zelf denkt er immers geheal andere over. — En boe kan bij het gebruik van cen vorm in t Javaansch deer bet Hatakech bevestigen? — Waarlijk, hoe dit op elkander oleit. gaat os begrip te buven. VIEL (XII) ; 98. BIUDRAGE ben in de verklaring van het aanhechtsel ken, waarmeé het zooge-naamde causative werkwoord gevormd wordt, door daarbij aan De Maleische praepositie aan te denken; en dat ik toch zoo gemakkelijk op de regte weg had kunnen raken, daar ik toch bij het andere afgeleide werkwoord, het zoogenaamde transitive, het aanhechteel s als  eens moeten overlezen, om mij te overtuigen, dat ik niet verkeerd las. Een eenvoudig mensch zou anders denken, dat het aanhechtsel #ën, in het Javaansch @kén, ten minsten wat de vorm betreft, vrij wat nader bij akan komt als bij het eenlettergrepige ka. Nad deze verklaring van de beteekenis van het causative werkwoord het Maleische voorzetsel a, zegt de heer Van der Tuuk: “Hierbij wet ik, om verkeerde opvattingen te voorkomen, aanstippen, dat e ale pracpositie (naar) in 't Bataksch zoowel als in 't Javaansch in ebruik is geraakt, juist omdat het in gebruik is gekomen als een mordje, dat een grammaticalie functie bekleedt; immer vooral monies, die aldus gebezigd worden, verliezen dikwijls hun eigent- ke beteckenis, en worden daardoor leeg.” En dan schrijft hij in 8 moot bij dit zonderlinge woord leg: “De benaming van leag bij de Maeten gebruikelijk zoude in cen ruimeren zin genomen werkelijk wet kwaad zijn, en stellig beter, dan een wijageerige term in de prakkanst van talen, die zoo kinderlijk zijn als die van den Ma- ye-polynesischen stam.” — Maar, begrijpt de heer Van der Tuuk 8 siet, dat bet gebruik van zulk een term als leeg in cen weten- happelijke spraakkunst volstrekt niet getuigen zou van de kinder- Theid van de taal, die er in behandeligend wordt, maar alleen van de sderachtigheid van den schrijver? — alleen van zijn onvermogen b ich goed uit te drukken. Want wat zou het woord leeg hier an- P kuamen beteeken, dan leeg ran beteekenis, zinledsg ’ Maar dit doelt immerse de heer Van der Tuuk niet. Het ergste is, dat zulk een zebrekkige en verkeerde uitdrukking > ligt op bem, die ze bezigt, terugwerkt, en hem zelf een verkeerd Dabeld of begrip van de zaak doet vormen. Dit bemerkt men dui- delijk in dit geval bij den heer Van der Tuuk. Op bl. 37 zegt hij, dat het kinderlijke Javaansch gaarne werkwoorden gebraikt als prae- posities, en wel zóo, dat op de eigentlijke beteekenis niet gelet wordt, zoodat zoo’n woord leeggemaakt is, en slechts een betrekking aanduidt. Had hij hiermeê tot voorbeeld gewezen op het gebruik van woorden als nganggo, bezigen, gebruiken, en in Krama mawi, eigentlijk meé- brengen, voor ons voorzetsel met, dan zou men denken, dat hij sprak over een welbekende zaak, waarover in mijn grammatica gesproken wordt in $ 372 en 884. Alleen zou men dan nog mogen vragen, of het Javaansch daarom wel kinderlijker beschouwd moet worden, dan andere talen: want ook in de andere talen hebben immers de woorden, die als voorzet Ses gebruikt worden, om een betrekking te beteeken, zooals ons boven en over, ook eigentlik een reële beteeken. Maar die voorstelling van leege of leeggemaakte woorden heer van leege of leeggemaakte woorden heer van heer spoor gebracht. Hij wijst als voorbeld op het gebruik vanndéléng, N., ning alli, K., zien, bij éram, verbaasd, in zinnen waar wij het voorzetsel over zou- den gebruikt. Hij haalt daarvoor bewijzen aan uit de Radjd Pira- ngom, eu zegt, dat op bl. 38 r. 3 ndéléng geheel leeg is, en even zoo bl. 40 r. 6 v. ond. ningalli, omdat op beide plaatsen het object van de verbazing afwezig was, en dus niet gezien kon worden. Maar laat on de plaatsen inzien! Op de eerste plaats zegt Pharaö: dkoe, tè- kd, dram, ndéléng st Moesd, dinébóljàh tjilik, tékd! ngloe- wiht séktiné! bisd enz. Kijk, tk ben verbaasd, Moesd ziende, dat en kleine jonge zulk een buitengemeene magt bezit, dat hij in staat ta om gekookte visch in de schotel levend te maken! Zeker, hier zouden wij in het Hollandsch over gebruiken en zeggen: tk ben verbaasd. Over Moesd. Maar, als de Javaan hier het werkwoord niet geheel leég. Neen, het beteekent voor hem hier niets anders dan wat het altijd beteekent, zien, op iets sien. De verbazing, die Pharaö uit, was niet bij hem opgewekt, toen Moesä dat had zien doen; en dat had hij voor oogen, terwijl hij zijn verbazing uitte. Even zoo op die andere plaats, waar men leest: Pérd najdkd saddjd samt Cran,aningàlli sawoeng wähoe. Zeker, ook hier kunnen wij in een Hol-landsche vertaling over gebruiken: maar het Javaansch luidt: Al de Najdkd’s waren verbaasd op het zien van dien haan: en de Javaansche schrijver drukt zich in zijn taal zóo uit, dat hij zeggen wil, dat zij verbaasd waren over hetgeen zij van dien haan gezien hadden. Neen, de waarheid is, dat de Javaan in zijn taal wel zeer dikwijls een werkwoord gebruikt, dáar, waar wij een zoogena And voor-zetsel bezogen, en wel zóo, dat hij aan zulk een werkwoord de ge-wone reële beteekenis blijft het veelvuldig gebruik in een figuurlijke en oneigentlijke beteekenis zoo verdonkerd wordt, dat ze niet meer gevoeld wordt, zoo-als bij nganggo en mawi, daar mag men zulk een werkwoord even goed een voorzetsel noemen, als Hollandsche woorden zooals betreffende, belangende, aangaande, gedurende, en veel andere. 