None
( Wordt vervolgd.) l ) Kostgangers. DE NALATENSCHAP VAN CRISPIAEN VAN DE PAS DEN OUDE. DOOR P. HAVERKORN VAN RIJSEWIJK. ? UIM tien jaren geleden verscheen het voortreffelijk werk van 7 D. Franken Dz. L'oeuvre gravé des Van de Passe. De schrijver \ wist, dat zijn arbeid niet volledig was, maar hij meende terecht, 5 dat het beter was te geven hetgeen hij had verzameld dan langer 5 te wachten. Eene aanvulling kon altijd later volgen, en wat hij gaf, dat was waarlijk meer dan men had kunnen denken. Met de oprechtheid, welke het kenmerk van den werkelijk wetenschappelijken mensch is, erkende hij tevens dat op de lijst der werken van CRISPIAEN VAN DE Pas den oude verschei- dene prenten stonden, waarvan hij niet kon zeggen of zij van den vader da,n wel van den gelijknamigen zoon waren. Wie had kunnen vermoeden, dat een uitvoerige lijst van koperen platen, nagelaten door CRISPIAEN den oude, en opgemaakt weinige jaren na diens dood, later zou worden gevonden? En nog wel te Rotterdam? Wij hebben dat geluk gehad, en niemand verheugde zich daarover meer dan de heer Franken, die dadelijk bereid was, deze lijst te vergelijken met de door hem beschrevene werken. Oud-Holland, 1892 13 98 DE NALATENSCHAP VAN CRISPIAEN VAN DE PAS DEN OUDE. Verreweg de meeste vindt men in zijn Oetwre gravé vz rmeld. De gebrekkige beschrijving op de nu gevondene lijst maakt het identificeeren van sommige prenten moeilijk; wat Franken bijeenbracht onder zekere hoofden, als; portretten, de pinten betreffende Jezus’ leven en sterven, enz. is hier verstrooid, en ontbreken vsi cheidene der hier vermelde bij Franken, hij beschrijft er ook niet weinige, weike op deze lijst niet voorkomen. Trouwens, Franken beschrijft het geheele werk van CRISPIAEN den oude, diens kinderen en kleinzoon, terwijl deze lijst slechts platen noemt, welke uit het sterfhuis van CRISPIAEN den oude gekomen waren, dus voor den 6 en Maart 1637 gedrukt. Het grootste deel is van hem zelf, maar er zijn er ook onder van zijne zonen CRISPIAEN, SlMON en Willem, als- mede vàn zijne dochter Magdalena. Laat mij eerst mededeelen, hoe die koperen platen te Rotterdam zijn beland. Den 8 en October 1614 werd te Utrecht het huwelijk aangeteekend tusschen „PETER Lambertsz. van Hemelcours, wonende tot Rotterdam, ende Maria Crispijn VAN DE PAS, woonende binnen deser stadt Utrecht”. En het werd voltrokken „voor Nijhoff ende van den Lith, schepenen, op den 2i en Octobris 1614. *)” Twee zaken trekken in deze acte onze aandacht: i°. dat de dochter van CRISPIAEN VAN DE Pas den oude hier Maria wordt genoemd, terwijl zij in verscheidene acten, zoo te Utrecht als te Rotterdam, Martha heet; dit is dus stellig een schrijffout; 2°. dat dit huwelijk werd voltrokken in het Raadhuis, maar dit kan dadelijk worden opgehelderd door de mededeeling, dat de families VAN DE Pas en HêMELSCOURS behoorden tot de Doopsgezinden of Mennonieten. Hoe de twee jongelieden met elkaêr kennis hadden gemaakt, — dat is nog een geheim. PlETER VAN Hemelscoers — zóó wordt zijn naam door hemzelf geschreven — was lakenkooper en burger van Rotterdam. In de kunstenaarswereld nogthans geen onbekende. Blijkens eene notariëele acte van 6 Febr. 1630, machtigde hij „PlETER VAN PUTTE, sijn neef> schilder, woonachtig inden Hage” om voor hem te innen een schuld voor geleverd laken. PlETER VAN PUTTE kan moeilijk een ander zijn dan de vermaarde vischschilder PlETER DE PUTTER, die in Sept. 1626 te ’s Gra- venhage gehuwd was met Maria, dochter van Daniel van de Queborn. Hoe hij een neef van HEMELSCOERS was, — dat kunnen wij niet zeggen. Martha werd spoedig moeder, maar mocht zich niet lang in het bezit van haren eerstgeborene verheugen, daar deze in de week van 26 Sept, tot 3 Oct. 161Ç werd begraven. Hetzelfde ongeluk trof haar en haren man in de laatste weer der maand Mei van 1632, en twee jaren later, den 30 e11 November, stonden zij *) Mededeeling van Mr. S. Muller Fz., Arch, te Utrecht. 4 DE NALATENSCHAP VAN CRISPIAEN VAN DE PAS DEN OUDE. 99 bij het lijk van zijne moeder Magdalena. Zijn vader Lambert van Hemelscoers was reeds vroeger overleden. Eerst in 1635, den 22 en Juni, werd de verdeeling der nalatenschap van de moeder geregeld ten kantore van den notaris JAC. Duijfhuijsen Jr. Toen : compareerden Lambert van Hemelcoers, Pieter van Hemelcoers, en Jan Jacobse de Blasier, als man & voocht van Anneken van Hemelcoers, alle drye kinderen & erfgenamen van Magdalena van Hemelcoers, hunne moeder & behowde moeder sa. alhier in de huijsinge genaemt de vergulde Hoorn op de Hoochstraet, den 3oen November 1634 overleden, hebben in ’t minnelijcke gedeelt alle goederen, die Maddalena v. H. metten dood heeft ontruijmd. Nam. dat Pieter sal hebben de thuin van hun moeder, met alle opstal, staende aan de Noordzij van de eerste Laen, in Ruybroeck, buijten de Goutsche poort, ge- naemt de Hoorn, Lambert zal hebben het huijs aen de Zuijdzijde van de Hoochstraet op den Oosthoeck van de Corte Hooftsteech, aldaer hunne moeder is overleden en hij Lambert Hemelcoers jegenwoordich woont, genaemt de vergulde Hoorn, met alle coopmanschappei en winckelgereetschap en lasten, enz. ook sekere uitstaende boeckschulden. Andere cornel aende broeders half en half, mits dat Lambert v. H. alle boedelschulden op zich neemt, zoo als hij doet bij desen. Onder hun drijen wordt gedeelt de inboedel en het huijsraet van hun moeder. Wijders sal Lambert v. H. obligatie geven aen Pieter v. H. en J. J. de Blasier op eenige partijen, hun wel bekent, die nog ongerekent staen. Voorts bekende J. J. de Blasier voldaen te sijn met sekere som bij uitcoop door Lambert en Pieter van Hemelscoers.” Nu wij de familie van den man een weinig hebben leeren kennen, wenden wij ons tot de familie der vrouw. Martha was eene dochter van den bekenden plaatsnijder Crispiaen van de Pas. Deze was — zooals door den heer Franken reeds is medegedeeld — geboren in Zeeland, waarschijnlijk te Arnemuijden, en woonde geruimen tijd te Keulen, waar hij huwde met MAGDALENA DE Bock, die hem vijf kinderen schonk. De data van zijne vestiging te Keulen, van zijn huwelijk en van de geboorte zijner kindeken kunnen niet uit officiëele acten worden opge- geven. Blijkens schrijven van Dr. Hansen, archivaris der stad Keulen, had het aldaar ingesteld onderzoek geen resultaat. De heer D. Franken heeft op vernuftige wijze, uit data van gravures, enz. de geboortejaren der vijf kinderen van Crispiaen VAN DE Pas trachten vast te stellen. Gelukkig zijn er van een paar thans verklaringen bekend, welke dergelijke conjecturen overbodig maken. Crispiaen VAN DE Pas had drie zonen: Crispiaen, Simon en Willem, benevens twee dochters: Magdalena en Martha. De zoon CRISPIAEN trouwde te Amsterdam den io en Maart 1646, en verklaarde toen, dat hij 48 jaren oud was 1 ); hij moet dus geboren zijn in 1597 of 1598. WILLEM vestigde zich te Londen, liet zich 6 April 1624 doopen in de Nederduitsche Hervormde kerk aldaar, en verklaarde toen oud te zijn 26 jaren 2 ); hij moet du$ 1) De Vries. Biographische Aantcekeningeu. j) W. J. C. MOENS. The Registers of the Dutch reformed Church . 1884. 13 * 100 DE NALATENSCHAP VAN CRISPIAEN VAN DE PAS DEN OUDE. geboren zijn in 1597 of 1598. Daar beiden waarschijnlijk niet in hetzelfde jaar zijn geboren, meenen wij, met het oog op hun graveerwerk, 1597 als het geboor- tejaar van Crispiaen, 1598 als dat van Willem te mogen aannemen. In strijd met het tot dusver heerschend gevoelen, dat Crispiaen de oudste zoon was, gelooven wij SlMON hiervoor te mogen stellen. Blijkens de data en adressen of opschriften der portretten van koning Jacobus I (Franken No. 687) van Anna van Engeland (No. 447), van Karel I als prins van Wales (No. 520), van Ellesmere (No. 581), van A. Rathborne (No. 828) enz. was Simon reeds in 1616 te Londen werkzaam; terwijl Willem’s eerste werk te Londen, het portret van Jacobus I (No. 688) het jaartal 1621 draagt Daar men Simon’s geboorte moeilijk kan stellen tusschen die van CRISPIAEN en van WILLEM, moet zij vóór die van den eerste worden geplaatst. Martha was stellig het oudste kind, omdat zij in 1614 huwde en toen waarschijnlijk wel 20 jaren zal zijn geweest; zij werd dus vermoedelijk geboren in 1594. Zij was het eenige kind van CRISPIAEN dat niet graveerde ; zou dit wellicht hiervan het gevolg zijn, dat zij als oudste dochten na het overlijden der moeder, het huishouden waarnam? Het geboorte- jaar van Elisabeth is onbekend. In de notartëele acten wordt zij genoemd vóór CRISPIAEN den jonge, en hierom zouden wij de gissing willen wagen, dat zij ouder was dan deze. Naar het ons voorkomt, werd dus Martha geboren in 1594, Simon in 1595, Elisabeth in 1596, Crispiaen in 1597 en Willem in 1598. Omstreeks 1612 verhuisde Crispiaen de oude naar Utrecht. Toen hij er in gemeld jaar o. a. de Maria Magdalena naar Geldorpius Gortzius (FRANKEN No. 262) uitgaf, was hij er reeds gevestigd. Al zijn kinderen waren bij hem; van zijne vrouw wordt geen gewag gemaakt, zoodat deze waarschijnlijk gestorven is vóór de verhuizing. In 1614 verliet Martha de ouderlijke woning, om haar man te volgen naar Rotterdam; Simon vertrok omstreeks 1616 naar Engeland, in 1621 graveerde hij het portret van den Deenschen geleerde Andr. Magirus, dat hem — gelijk Franken opmerkt — wellicht in Denemarken introduceerde, waarheen hij misschien verhuisde spoedig na de komst van zijnen broeder WILLEM te Londen. In 1629 droeg hij den titel van graveur van koning CHRISTIAAN IV van Denemarken, blijkens het opschrift van diens portret (Franken No. 535). Hij verliet Londen en Kopenhagen nu en dan; in 1623 bezocht hij zijn broeder CRISPIAEN te Parijs, blijkens het portret van Ant. de Pluvinel (Franken No. 822) en No. 13 der in gemeld jaar verschenen Maneige Royal (Franken No. 1360); in hetzelfde jaar kwam hij ook te Utrecht, volgens het portret van Ernst graaf van Mansfeld, • •dat hij naar ’t leven teekende (Franken No. 732), en in 1630 graveerde hij het portret van zijne zuster Magdalena (Franken No. 805). Al keerde hij dus somtijds terug, hij had toch de ouderlijke woning voor goed verlaten. DE NALATENSCHAP VAN CRISPIAEN VAN DE PAS DEN OUDE. 101 Hetzelfde geldt, zoo als wij gezien hebben, van WILLEM, die in 1621 te Londen werkzaam was. Hij was gehuwd, en liet den 8 cn April 1624 in de Nederduitsch Gereformeerde kerk een zoon doopen, die, waarschijnlijk naar zijn vader, Crispin werd geheeten, en den 25 e11 Sept. 1625 eene dochter, die, vermoe- delijk naar zijne zuster, ELISABETH werd genoemd *). Tot zijn dood bleef hij te Londen, en wij konden geen spoor vinden van eenig verblijf hier te lande na zijn vertrek. Crispiaen de jonge was reeds vóór Willem naar het buitenland vertrokken. Hij zegt in de voorrede van zijn werk 't Light der Teken - en Schilderkunst , dat hij te Utrecht de teekenschool bezocht, en dat prins Maurits hem naar Ant. de Pluvinel te Parijs had gezonden, om er teekenles te geven aan diens Manage - Academie . Hij bracht er Le Maneige royal in prent, en de heer Franken doet opmerken, dat dit werk gravures behelst^ welke in 1617 moeten gemaakt zijn. Omstreeks dit jaar vertrok CRISPIAEN dus naar Frankrijks hoofdstad. Hij was echter den i en Maart 1621 hier te lande, maar met het voornemen om weldra weder naar het buitenland te gaan. Een en ander blijkt uit de acte, welke hij op gemelden datum te Rotterdam passeerde, waarbij hij Lambrecht van Hemelscoers, waarschijnlijk de vader van PlETER, machtigde het geld, dat hij in den vreemde zou verdienen, te beleggen naar goedvinden, mits hij 4^ percent interest ontving, en dat, ingeval hij kwam te overlijden, één vierde van de hoofd- som zou worden uitgekeerd aan zijn broeders en zusters, drie vierde aan de armen der Doopsgezinde gemeente te Utrecht en te Rotterdam 1 2 * ). Werkelijk keerde hij naar Parijs terug, waar in 1623 de Maneige Royal werd gedrukt. In 1630 was hij echter weder te Utrecht, blijkens zijne portretten van G. Hamel en H. VAN Zijl, raadsheeren bij het Hof van Utrecht (Franken No. 642, 941) en hij bleef daar bij zijn vader nogv verscheidene jaren. Magdalena werd den i en Mei 1634 in ondertrouw opgenomen met Frederik van Bevervoordt *). De heer Franken meent dat Frederik behoorde tot het adelijk geslacht Bevervoorde, maar het is meer waarschijnlijk, dat hij verwant was aan Aernout van Bevervoordt, mr.knoopmaker, die in 1652 te Amsterdam getuige was van Crispiaen van de Pas den jonge 4 ). Van Bevervoordt stierf in 1636. In 1635 was CRISPIAEN de oude dus alleen met zijn gelijknamigen zoon. Dit deed hem waarschijnlijk besluiten om te hertrouwen. Bastiaentgen 1) W. J. C. Moeüts. The Registers etc. p. 56. 9) Mr. A. D. DE Vries, Biographische A ant ee kettingen. *) Huwelijksregister, Utrecht. *) Mededeeling van Mr. N. de Roever. 102 DE NALATENSCHAP VAN CRISPIAEN VAN DE PAS DEN OUDE. Hendriks van Asch, weduwe van Willem Peterss van den Berch, was zijne uitverkorene. Den 20 en Januari 1636 passeerden zij bij den notaris Fred. Z WA ERDECROON te Utrecht, eene acte, behelzende de huwelijksvoorwaarden, en den I5 en Febr. daaraanvolgende werd hun ondertrouw afgekondigd. De kinderen van CRISPIAEN hadden echter bezwaar tegen de huwelijksvoorwaarden. Deze waren — gelijk het in eene. volgende acte heet — „geschapen daeruijt namaels questie te sullen verrijsen”. De onderhandelingen duurden zes maanden.. Eerst den 30 en Sept, werd eene nieuwe acte door denzelfden notaris opgemaakt voor bruid en bruidegom. Daarbij werd de eerste vernietigd om alle onlusten te „ont- gaen” en werden andere huwelijksvoorwaarden gemaakt. Deze komen hierop neder, dat Bastiaentgen van Asch, in geval Crispiaen vóór haar stierf, „duij- sent cars gulden” zou ontvangen, eer zijne kinderen iets van zijne nalatenschap zouden profiteeren, en hare erven desgelijks, ingeval zij vóór Chrispiaen overleed. Bovendien werd alle gemeenschap uitgeslote'n, zoo van aangebrachte goederen, als van winst en verlies. Deze acte werd opgemaakt „ten huijse van MAGDALENA van* Pas, staende aen St. Marienplaëts.” Nu waren de gerezen quaesties opge- lost, en den 6 en October liet P. VAN Hemelcoers bij den notaris JAC. DuiJFHUIJSEN Jr. eene acte opmaken, waarbij hij zijne vrouw en David DE CONINCK, goudsmid, machtigde om in zijn naam naar Utrecht te gaan en aan CRISPIAEN den oude over te leveren „sekere acte bij hem constituant ten behoeve van desselfs toecomen huijsvrouw Bastiaentgen beteekent, neffens sijn swager & swagerinne” (de jonge Crispiaen en .Magdalena) „& toe te staen het houwelijck bij hem & sijn toe- comende huijsvrou Bastiaentge beraemt”, enz. Acht dagen later, den 14 e11 Oc- tober, verschenen Crispiaen en „Sebastiaentge Henrick van Asch” dan ook weder bij den notaris ZWAERDECROON, en passeerden zij eene acte, bijna geheel gelijk aan de vorige. Slechts werd bij de f 1000, welke de bruid of hare erven vooruit trekken zouden, gevoegd: „ofte de waerde van dien tot haer contentement ende meerder nijet”, en werd bepaald dat de kinderen van De Pas zouden blijven „in haer volle gerechtichfeijt)” ten aanzien van hunne moeders nalatenschap. Deze acte werd gemaakt „ten huijse van Johan Lodewijxs van Hamborch, verwer”, en geteekend: 2 L o\*Jj ^ l ) Mededeeling van Mr. S. Ml'LLER Fz. DE NALATENSCHAP VAN CRISPIAEN VAN DE PAS DEN OUDE. 103 Dadelijk hierna teekenden Magdalena van de Pas, Pieter van Hemelscoers, voor zichzelf en als man en voogd van Martha van de Pas, en CRISPIAEN van de Pas de jonge eene acte, waarbij zij verklaarden de huwelijks- voorwaarden te zullen nakomen, en niets van de erfenis van hun vader te zullen trekken eer die f 1000 aan Bastiaentge of hare erven zouden voldaan zijn. Nog een acte werd denzelfden dag gepasseerd door CRISPIAEN van DE Pas _ 9 en zijn gelijknamigen zoon, bij den notaris HOUTMAN. Daarin wordt melding gemaakt van verscheidene gravures, en hierom deelen wij haar in haar geheel mede. Vader en zoon verklaarden te zijn overeengekomen: dat Crispiaen van de Passe den ouden, in de qualité als weduwnaer ende boedel- houder van za. Maghdalena de Bock, bij deesen aen sijnen soon in voldoeninge ende tot vergelijckinge van alsulcke duijsent gld. als hij ende sijn za. huijsvrou niet haere wtgehuwede kinderen ten houwel. belooft ende gegeven hebben, in vrijen eijgendom overgeevcn sail deese navoTg kunstplaeten. Alse eerstelijck alle de Vinjola plaeten J ) oock alle de arquetectuer plaeten *), mitsgT de barsere plaeien i) 2 3 ), welcke drie soorten van plaeten van nu voortaen, met allen aencleven van dien, denselven Chrispijn van de Pas den jongen eij genlijk sullen competeeren, des hy Chrispijn van de Pas den jongen aen voorn, sijnen vader sail geeven ende leeveren int geheel sonder sijns vaders costen vijfftich Vinjola boecken, oock vijfftich arquetectuer boecken ende daertoe tweehondert Berseere boexkens. Gelijck oock de voorn. Chrispiaen van de Passe den ouden aen sijnen voorn, soon in sijn qualité overgeven sail in vryen eygendom alle de paerdeplaeten mette randen 2 ) ende alles tgeen daertoe behoort, des soolange den voorn. Chrispijn van de Passe den ouden in leeven is, deselve paerde- platen ende randen by hem niet sullen mogen worden gedruckt nochte gebruijckt dan tot gemeene costen, bate ende schade van hem Chrispijn van de Pas den ouden, Chrispijn van de Pas den jongen voorn, ende Peeter van Hemelscoers, borger tot Rotterdam, haeren swaeger, sonder dat deen voor dander tot het gebruijck. van deselve, geduër. tleeven vand. voorscr. Chrispijn van de Pas den ouden eenich vordel hebben ofte genieten sail, i) Franken No. 1357. *) In een volgende acte genaemt sanes van 1630 ? 3 ) Franken No. 1360. ti de baseris ", 20 platen. Franken No. 1369 Le miroir des CourtL 104 DE NALATENSCHAP VAN CRISPIAEN VAN DE PAS DEN OUDE. ten ware Chrispijn van de Pas den jongen âen hem Hemelskoers de pen(ningen) denselven tsijnen laste competer^ende) in contant gelt voldede, ten wekken tijde sijns Hemelscoers actie tot het darde paert gebruijckt, voorst ten behouve van Chrispijn den jongen sail ces- seeren”. (In margine: „ende sail in allen gevalle die regeringe ende tgebruijck der plaeten mede altijt gedaen moeten worden met advijs van(den) voorn. Hemelkoers). Welcke voorn. Hemelcoers hiermede compareer(ende) accepteerde ende consti- tueerde. Dat voorts oock tusschen de booven ben(oemde) partijen was versproocken dat Chrispijn van de Pas den ouden de bovenbes(chreven) prenten ende boecken van sijn voors. soon tot sijn gerijff sail houden, betael(ende) deselve alleenl(ijck) met andere boecken ofte prenten die sijn voorscr. soon nodich soude mogen hebben naer weerde van deselve Sail oick Chrispijn van de Pas den jongen bij deesen competeeren den vrijen eijgendom van den geheelen blomboeck 1 ) mette plaeten van dien, mitsgaders oock het cruijiboeck mette plaeten van dien, sijnde tsaemen in vijff deelen ende tsaenlen genaemt word(ende) het blotn- boeck . Doch sail tgebruijck van dïen blijven aen voorn. Chrispijn van de Pas den ouden sijn leven lanck. Des hij Chrispijn van de Pas den jongen tsijnen laste houden sali te contenteeren sijn absente broeders in Denemercken *) ende Engelandt 3 ) sijnde ten regarde vant tselve blomboeck. Ende sail oock Chrispijn van Pas den ouden sijn nutticheijt trecken ende genieten van het maetboeck 4 ) alsoock wtten Ovidiusboeck 5 ) ende de devotieplaetgens ten gerijff van sijn winckel. Sail oock mede tusschen partijen gemeen gebruict ende gepro- fiteert werden, gedur(ende) tleeven van (den) voors. Chrispijn van de Pas den ouden, alle tgheen seedert de maent Meert lestleden gemaeckt ende daertoe denselven Chrispijn van de Pas den ouden mede oncosten aengewent ende gedaen heeft. Ende beloven partijen voorts den anderen in alles soo veel mogelijck ende als vader ende soon van alle andere materien te dienen ende gerijven, gelijck sijl. oock beijde belooven alle de voorn, plaeten ende histo- rieboecken nimmermeer te sullen vervreemden ofte aen vreemden te brengen, maer die bij affsterven te laeten comen op haere kinderen, broeders ende susters ende derselver echte erven, waermede partijen alsoo int vrint(lijck) sijn veraccordeert. Ende renuncieert den voorn. Chrispijn van” Pas den jongen, ten behouve sijns vaders, mits deesen van alle actie ende pretensie, die hij ten regarde vant geghevene houwel. goet aen sijn broeders ofte susters bij sijn vader ende moeder gedaen, tegen denselven sijnen vader hadde” enz. Aldus gedaen tUtr. ten huyse van Jan Lodewijks. van Homborch, staende aen de grafte, ter presentie van Aelbrecht Schoock ende Henrick Janss getuijgen. 6 ) Nu ook de zaken tusschen de beide Crispiaens geregeld waren bij deze acte — waaruit tevens gebleken is, dat Pieter VAN Hemelscoers zijn schoon- vader en zwager meermalen hielp bij het uitgeven van hunne werken — werd het huwelijk van Crispiaen den oude zeker spoedig voltrokken. De dag waarop dit geschiedde is niet bekend. Misschien kunnen tot de nadere bepaling dienstig zijn twee acten, welke den 24 e11 Oct. 1636 werden verleden voor den notaris Zwaerdecroon. De eerste is een codicil, waarbij CRISPIAEN de oude aan zijne dochter Mag DALEN A prelegateert „de somme van duijsent gulden, voor de diensten by hem van haer alrede genoten ende noch te genieten”. De tweede .acte is van Magdalena, die daarbij consenteerde dat haar vader „sijn leven ') Franken N. 1346. 2 ) Simon van de Pas. 3 ) Willem van de Pas. 4 ) Franken N. 1374A. *) .. N. 1338. 6 ) Medegedeeld door Mr. S. Muller Fz. DE NALATENSCHAP VAN CRISPIAEN VAN DE PAS DEN OUDE. 105 „langh in lijftocht soude behouden alle 'tgene haer ter sake van haer moeders „erfenisse soude mogen competeeren.” Het huwelijksgeluk van CRISPIAEN den oude duurde niet lang, nauwelijks vier maanden, want hij werd reeds den 6 en Maart 1637 begraven. Een groot kunstenaar wordt hij terecht geroemd. Hij graveerde niet alleen, hij teekende ook gewoonlijk ^de prenten, welke hij sneed of door zijne kinderen liet snijden, en daarbij waren ook portretten, welke hij naar 't leven behandelde. Hij heeft zelfs geschilderd, zeer naar het genoegen van zijne tijdgenooten. Dit blijkt uit de volgende aan- teekening, welke ik dank aan de welwillendheid van Dr. A. Bredius. Den 8 en April 1627 liet „PlETER VAN LeIJDEN den ouden, ingeseten coopman van Amster- dam, ” zijn testament maken bij den notaris P. Matthijsz., en daarin staat: „Aen Jacob sijnen soon legateert hij een stuck schilderij, wesende een Oordeel^ gedaen bij Mr. Crispijn van de Pas , daer hij menichmael 900 gulden heeft mogen aff hebben, sijnde hem onder anderen van Sr. Bartholomeus Moor in ’t jaer 1 594 daervoor geboden 1 000 gulden; dan niettegenstaende hij Testateur seijde, deselve niet te willen vercoopen, soo stont het nochtans denselven Moor soo wel aen dat bijaldien hij Testateur het hem maer op prijs geseth hadde, hij *t niet en soude gelaten hebben.*’ Vermoedelijk heeft hij echter niet veel geschilderd. HOET noemt in zijne beschrijving der schilderij en verzameling van Arnoud Leers, te Rotterdam: „Een graflegging door CRISPIJN DE Pas”, maar in den Catalogus der veiling van deze verzameling, door Terwesten medegedeeld, staat slechts : „Een graflegging Christi, door een goed Italiaansch meester”. Ook werd te Amsterdam op eene veiling van 17 Sept. 1766 verkocht: ,,De besnijdenis van den zaligmaker, door C. DE Pas.” Op de veiling VAN DER BEEK, Rotterdam, 1 Juni 1871, was eene Mythologische voorstelling, in bister, dat de naam Cr. DE PÀS droeg. Zou de schilderij, voorstellende de vier Evangelisten, die — gelijk wij later zullen zien — behoorde tot de nalatenschap van SlMON VAN DE Pas, ook door zijnen vader geschilderd zijn? 1 ) In de acten betreffende het huwelijk van CRISPIAEN den oude worden noch WILLEM noch SlMON VAN de Pas vermeld. Uit de derde acte, dd. 14 Oct. 1636, bleek dat Willem in Engeland en SlMON in Denemarkeil vertoefde. De laatste kwam evenwel, spoedig na zijns vaders dood hier. Den 2Ó en Nov. Eene Besnijdenis komt niet bij Franken voor; eene Graflegging tweemalen: in de reeks der Passie; Barotius inventor, Cr . de P. excudit Ccloniae , en N. 163 Crispijn de Pas figuravit , fecit et excudit. Oud-Holland , 1892 14 106 DE NALATENSCHAP VAN CRISPIAEN VAN DE PAS DEN OUDE. om in sijn naem, aL mede-erfgenaem van za. Chrispijn van de Pas den ouden — nevens d’andere mede erfgenamen, alle saken van den nagelaten boedel ende sterfhuijs van den- selven sijnen vader waertenemen ... en te verkoopen, sonder nogktans de kunstplaten te mogen laten verkoopen sonder sijn naerder kennisse ende consent, ten ware door manquement van de posten of boden 'van hem constituant uijt Denemarcken alhier geen advijs oft be- schcijt inquame. In dit laatste geval sal Sr. Jacob van Beeck de platen en kunst mogen benifitieeren , \ *) Een goede week later, den 7 en December 1637, werd te Rotterdam bij den notaris J. DUIJFHUIJSEN eene acte gepasseerd tusschen P. van HemelcoerS, Simon en Crispijn van de Pas den jonge, welke uitsluitend de koperen kunst- platen uit de nalatenschap van hunnen vader en schoonvader betreft. Zij luidt : Pietêr van Hemelcoers, burger, als getrout hebbende Martha van de Pas, so voor hemselven, als oock als voocht van 't wceskint van Willem van Pas, Tsampt S’JMON van Pas, plaetsnijder, wonende tot Copenhagen ter eenre, & Crispijn van Pas, de jonge, plaet- snijder, burger der stat Utrecht, ter andere zijde, zijn metten anderen int minnelijeke & vruntlijck geaccordecrt over de copere constplaten die bij za. Crispijn van Pas den oude, hun vader & behoude vader, overleden tot Utrecht, metterdoot ontruijmt & achtergelaten zijn, na- mentlijck, dat de voorn. Crispijn van Pas, de jonge, mits desc is treckende & genietende, de helft van alle de copere paerde constplaten ‘), sijndc int geheel acht en vijftich in getal, zeshondert gedruckte boecksc/uttlcn, behoorende totte paerdeboccken, waarvan hem de weder- helft toequam & toecomt, Item tivce en vecrtich copere plate, genaemt de Viniola 1 * 3 ) (onder dewelcke hem zes platen quam) & noch iw int ich platen, genaemt de baser cs, so voor sijn acndecl in alle de platen, als dat mede hij Crispijn de Pas, de jonge, hier mede bij dese bekent voldaen & betaelt te sijn van sijn Houwelijcx goet, in vergelijekinge van het Houwe- lijcxgoet dat sijne andere broeders & zusters van hun voors. vader sa. hebben genoten & dies sal hij Crispijn van Pas de jonge gehouden sijn, gelpck hij belooft bij desen, aen sijn voornoemden broeder Symon van" Pas tsijnen believe uit te reicken de somme van twee- hondert car. guld. 2) Manège Royal 16.23. I). Franken No. 1360. 3 ) Re "o la dCcinqnc Ordini d' Architect ur a Di... Vignola . D. Franken p. 277 en 278. DE NALATENSCHAP VAN CRISPIAEN VAN DE PAS DEN OUDE. 107 ' helpen te betalen. Belovende sijl. comparanten desen natecomen & comen te voldoen”, enz. „Gedaen ten huijse van Sr. Pieter van Hemelscoers”, enz. Geteekend door P. van Hemelcoers, en door: Uit deze acte blijkt, dat Willem van de Pas, die den 14«* Oct. 1636 gezegd werd in Engeland te vertoeven, nu overleden was, en één kind had achtergelaten, waarvan Hemelcoers voogd was. Willem’s dochter Elisabeth was dus waarschijnlijk overleden. Uit eene acte van 15 Juli 1647, blijkt dat WlLLEM’s nagelaten kind een zoon was die CRISPIJN heette en dus CRISPIJN de derde is, dien men tot dusver hield voor een zoon van CRISPIJN II of van SlMON. Wij hebben gezien dat Willem een zoon van dien naam in 1624 doopen liet. In gemelde acte wordt CRISPIJN III gezegd in 1628 te zijn geboren. Is dit eene vergissing of is de eerste zoon gestorven? Magdalena van de Pas volgde haar vader spoedig, daar zij reeds in 1638 overleed. Omstreeks dien tijd, op den 4 en Oct. 1638, leende CRISPIAEN de jonge van P. van Hemelcoers f 3564. Een jaar later, den 5™ Oct. 1639, was hij weder te Rotterdam, en passeerde er eene acte, waarbij hij zijn zwager aanstelde als zijn gemachtigde. Deze acte, welke, gelijk de vorige, voor den notaris Jac. Duifhui j zen Jr. werd verleden, luidt: „Crispiaen van de Pas, plaetsnijder, burger der stat Utrecht heeft — tzij dat hij met of sonder Testament of codicillen comt te overlijden, mits desen gestelt & gecommitteert Sr. Pieter van Hemelscoers, sijn swager, burger alhier, als executeur over alle sijns coïnpts. nae te laten goederen, erffenissen, besterffenissen & alles anders, niets uijtgeseijt, tsij waer ofte op wat plaetse, tsij in of buijtenslants, in dese proviiy:ien ofte in andere Coninckrijken, landen ofte plaet*en, die becomen zouden mogen worden, gevende hem volcomen macht, last & onwederroepel. bevel, omme alle & ijder sijn nae te laten goederen, roerenen onroeren tsij uijtterhant oft int openbaer te vercopen, vande onroeren goederen behoorl. opdracht te doen, alle pennT" tsij uijt wat oorsake d’selve souden mogen spruijten ofte gesproten sijn, te ontfangen”, enz. „Niet willende dat ijemant anders als sijn swager Pr. van Hemelcoers & sijn lasthebbende, met de bereddering van sijn compts. boedel sal mogen bemoeijen, welcke hem volcomen is toebetrouwd. Oock niet dat sijn swager ter sake van deze reddering en executeurschap eenige schade sal hebben, en wil dat sijn swager voor deze sijne moeite behoorlijk sal gesalarieert werden. Pieter van Hemelscoers, mede compareerende, heeft in dezer maniéré dit execu- teurschap aenvaert. Ende nadat alle sijne uijt & inschulden volcomentlijck vereffent & sijn 14 * 108 DE NALATENSCHAP VAN CRISPIAEN VAN DE PAS DEN OUDE. boedel gereddert zal zijn, zoo wilt & begeert hij compt. dat van sijne overblijvende goederen bij sijnen voors. executeur aende armen van gemeente van Mennonijten tot Utrecht of alhier, ofte aen alsulcke andere eerlijcke schamele personen als zijnen executeur believen sal, een somme van pen. tot discretie van sjjnen executeur sal worden uijtgereijckt, sonder daervan aen ijemant ter werelt eenige rekeningh te doen”, enz. „Ter presentie van Jacob Duijfhuijsen den oude, mede notaris, & mr. Pr. Colinchovius, schilder”. *) Daar Magdalena van de Pas overleden was, Pr. van Hemelcqers met Martha van de Pas gehuwd was, bovendien voogd over het kind van Willem VAN DE Pas, en gemachtigde van Crispiaen van de Pas den jonge, zoo kwam nu de verdere bereddering der nalatenschap van CRISPIAEN VAN DE Pas den oude aan hem en aan SlMON VAN DE PAS. Den dag na dien waarop de vorige acte was gepasseerd, op 6 Oct. 1639, werd dan ook hiertoe een eerste stap gedaan ten aanzien van de koperen kunstplaten, nagelaten door CRISPIAEN den oude. Op gemelden datum compareerden bij den notaris JACOB DUIJFHUIJSEN Jr. : D’Eersame Henricus Hondius, plaetsnijder wonende in 's Gravenhage, en Gerrit Vijerulings *), burger deser stede, dewelcke ten versoecke van E. Sr. Pieter van Hemelcoers enz. als getrout hebbend Martha van Pas, so voor hem selve & als voocht over de wees- kint van Willem van Pas, Crispiaen vande Pas, plaetsnijder, wonen" tot Utrecht & Sijmon van Pas, plaetsnijder van sijne Con. Majesteit van Denemarcken, alle kinderen ende erfge- namen van enz., alle dese naegenoemde copere constplaten, behoort hebbende int sterf huijs van" voors. hun overleden vader sa. hebben getaxeert, geschadt & gewaerdeert. gelijck sijl. Taxateurs taxeeren, schatten en waerderen bij desen, gestelt in ponde van XL grote *t pont. Hierop volgt een lijst van koperen platen, welke spoedig wordt afgebroken met deze aanteekening: „Memorie. Alsoo alle dit voorstaende, wt den Inventaris van Crispiaen vÂÎT Pas den ouden alhier was gestelt, & int besoigneren & taxeeren, wiert bevonden dat inde voors. inventaris seer vele partijen & parcheelen staen die hiervorens gemelt sijn, dewelcke op deze taxeeringe alhier voor de hant niet en waren, dewijl deselve of vercoft of anderzins gebruickt worden, Soo ist dat alles op nieus is gestelt.” De heeren taxateurs hadden dus den reeds vroeger vermelden Inventaris in handen gehad, welke in het sterfhuis van CRISPIAEN den oude voorhanden was, en daar het niet onbelangrijk is te weten wat daarop stond, voor zoover het in deze acte is opgenomen, deelen wij die nommers mede 8 ). Het zijn : Een prins Hendrick te paert. (791) Vier lantschappen van Elshamer en Bril. Een Lucius van Crispijn, vercoft . (1261,1262) Een Cecilia van Bijlart. (255) Vier tijden van Magdalena van Pas. (1158/61) Tien gedeputeerden van Brabant. (420)30) Vier contrefeijtsels. !) Pieter Jacobsz Duifhuijsen. 2 ) Lees Virulij. *) De nommers, geplaatst achter de titels, zijn die der prenten, door Franken beschreven, welke o. i. daarmée overeenkomen. 109 DE NALATENSCHAP VAN CRISPIAEN VAN DE PAS DEN OUDE. Drije groote Goddinnen. Een graaf Maurits. Een Coninck van Ongeren. Een Mosselman, Graef Jan. (728, 766) Een cruijs van Bruin gesneden. Een Mariabeelt van Courten. Een graaff Ernst van Swanenburg. De Evangelisten van Geldorp, in 4 platen. (229/32) Een Jeronimus. (243) Een Magdalena. (265) Een coninck van Vranckrijck te paert. (720) Een graeff Maurits met omwerck. (780) Drije reijnicheden in drije platen. Drije en dartich platen ende Vignolaboeck. (1358) ’) . Toen de taxateurs zoover waren gekomen, zagen zij dat de lijst van den inventaris van CHRISPIAEN den oude hun noodelooze moeite veroorzaakte, schreven zij de reeds vermelde „Memorie”, en begonnen zij opnieuw. é De lijst, welke zij nu maakten, is 212 nommers groot, en telt 1851 koperen platen, welke tezamen waardig werden bevonden „Tweduijsent LXXXI gulden, ses st., 8 penn.” Uit „een witte dose” werden gehaald 116 „cleijne plaetgens” en „sestien blatplaeten van devotie”; uit „eene corff” het „boeck van gèleerde „mannen van Engelant in 67 plaeten, in tronijes, *t stuck tot XXV st, beloopende „83 gld. — 15 st., waervan dese erfgenaemen d’een helft toecomt, dus hier de helft „XLI £ XVIII st. VI p.” Aan het slot staat de gewone formule, waaruit wij vernemen dat de taxatie geschiedde ten huize van MatthijsDircxsz., kleermaker, wonende aan de Oostzijde van de Lombardstraat, naast de Fransche kerk. Twee kleermakersgezellen waren getuigen. Wij zouden deze lijst kunnen mededeelen, maar weinige jaren later werd eene nieuwe lijst gemaakt, en hierom is het voor den lezer wellicht aange- namer, dat wij uit deze slechts mededeelen, wat niet op de volgende voorkomt. Dit zijn ten eerste eenige gravures, welke in Franken's werk vermeld staan. Deze zijn: Lucretia van J. van Winghe VII £ 33 1 *) Cefalus en Procris, van Moreelsë VIII £ 976 Magdalena v. Aug. Bruijn X £. 264 Een graeff van Cuijlenburch III £. 800 Magdalena V. Geldorp V £. 262 Eenhartoch van Nieuborch in postuijr V £. 767 Bootschap aen de herders v. Bloemaert XII £. Een groote St. Michiel VII £. 240 100 Vier lantschappen *) XIIII £. 1270 Vier speellieden in 4 platen. De seven keurvorsten in omwerck, in 9 platen. Een dominicus daerbij *t kindeken Jesus compt. Een Maria Magdalena van Sadelaer. Een Jeronimus van Sadelaer. Een engel is de religie. Een heirmolith (?) Een Mariabeelt van Quint. (Metsijs). (104) Een hoerestuck. Een Mariabeelt van Mabuijse. (115) Een Magdalena in ovael. Een bruijt Christi. _ Een Mariabeelt van Crispijn van Broeck. *) Deze waren in 1637 toebedeeld aan Crispijn Jr. *) Deze nommers vetwijzen naar Frankens boek. 3 ) Vermoedelijk die naar Brueghel. 110 DE NALATENSCHAP VAN CRISPIAEN VAN DE PAS DEN OUDE. Twee plaeten, cen van Christus & (Pander van Maria, van Gkedorp I 1 II £. 129 Een staende Christus V £. 123? Een Christus in de fontein V £. 128 Een Maria in de Roose crans V £. 117 Vier dcelen van dach in 4 pl. VIII £. 1190-1193 >1 »» tt 9; 99 99 99 VIII £. II 94 - II 97 „ deeltges „ „ II £. 1186-1188 De vier winden in 4 pi. X £. 1170 De vier tijden vant jaer in 4 pi. X £. 1150 Susanna, Cleopatria in 3 pi. X £. 56, 57, 233 Twee rondekes duchten 1 £. 1256? Ses pl. Italiacnse duchten II £. 1371 Schrijmverckersboeck in 17 pl. XX £. 1357 De wijse & dwasc maegden, 8 pl. XX £. 1070 Seven deuchden, in 7 pl. XII £. 999 Seven deuchden, in 7 plaetgens X £.1382 Een insiende kerek 1 £ 10 1376? De Christclijcke religie III £ 1232 De croning van St. Catharina III £. 256 Een Hercules II £. 974 t Vonnis van Paris II £, 973 Een Engelse groet van Hans van Aken. III £. 93 Acteon, twee pl. De patiëntie Een St. Jeronimus Een St. Catarina Christus op de coude steen Maria met St. Anna VI £. 980, 981 II £. 1055 II £. 245? II £ 257? II £. 120? II £. 81 Twee Maria Magdalenas, 2 plaetgens 1 £ X 263, 265? Een Susanna HI £. 56? Een deijn Susanneken 1 £. 55 De drije coningen II £. 102 David mette harp 1 £. 24 De seven wonderen in 7 pl. XXX £. 322-328 't Leven van Virgüius in 10 plaetgens XV £. 1341A De reise van Eneas in 13 plaetges XXIII £. 1341B 'tHuys van cleejf \ 10 pl. III £ 1340Ç Homerus in 26 pl. XXXVI £ 1345 Negen rondekens der negen muysenX II £ 983 Deliiiarum juvettilium in 23 pl. XXII £ 13 So Twaelf maen in rondekens, in XIII plaet- gens XVI £. 1174—1185 Plaet van Emmaus IV £ 168 In het geheel dus 224 platen, en onder deze ettelijke reeksen en boek- uitgaven Verder vinden wij verscheidene platen vermeld, welke wij noch in de volgende taxaticlijst, noch in het werk var Franken konden thuis brengen. Daar- van hebben wij ettelijke terzijde gelaten, welke onder de portretten, de voorstellingen van Maria, de aankondiging aan de herders, de góden en godinnen, enz. behooren, die wij met geen nommer van Franken’s boek konden identificeeren, maar misschien slechts tengevolge der onduidelijke omschrijvingen. Een plaet daer alle de pause opstaen VIII £ Een crooningh Christi, Bassan Vil £ De geboorte Christi, na Goltius II £ 10 *t Geslacht van Maria in 6 plaeten IX £ De miraculé Christi in 8 plaeten XII £ 26 plaetges in quarto van apostelen en andere XXVII £ Willcbrordus & Bonifacius, 2 pl. IIII £ Negen capitale hoofddcuchden in 10 plaetges IIII £ Het vonnis van Paris, ses plaetges V £ Pijramus & Tisbc, in cleijnc rondekens I £ Drije plaeten van Callisto VI £ Seven fabulenkens * II £ De historie van verloren soon, 6 plaetges V £ Vier tijden vant jaer van IJsenburch, in 4 pl. X £ Seven plancetgens I £ Een plaet van Chaloupen 1 £ 10 Cluchten, van Honthorst, in 4 pl. VI £ Jasper metten Ellenbaes, 2 gh III £ Een sodt met een roemer in hant XV £ Jan en Trijn, in 2 plaeten II £ Een vroutge met 1 saterken, 1 pl. I £ Een ducht van 1 naccte vrou II £ De hont van Goltius mette jongen I £ De beulingevolder ï £ X De echte en onechte staet, 2 pl. HII £ Twee vliegende kinderkes, 1 pl. II £10 Twee lantschapges, 2 plaetges III £ Zes goutsmitsplactges I £ Vier „ heffen van messen IIII £ Ill DE NALATENSCHAP VAN CRISPIAEN VAN DE PAS DEN OUDE. f Henricus Hondius en Gerrit Virulij bevestigden deze acte met hunne handteekening : De eerste is de bekende graveur uit Den Haag; de tweede was schilder te Rotterdam, zoon van den uit Antwerpen afkomstigen schilder Willem Virulij; hij werd te Rotterdam geboren in 1584 of 1585 en stierf er in April 1667. „Crispian de Pas” en P. VAN Hemelcoers onderteekenden de acte even- eens. De handteekening van SlMON VAN DE Pas ontbreekt. Misschien was hij reeds weder naar Denemarken vertrokken, nadat hij de door den heer C, A. DE KrüIJFF in den Utrecht sehe Volksalmanak van 1891 medegedeelde bestellingen van den koning van Denemarken bij de schilders Gerard VAN Honthorst en Simon Petrus Tilman den 3 en en den 6 en Aug. 1639 bij notartëele acte had uitgevoerd. CRISPIAEN van de Pas de jonge woonde nog te Utrecht. Korten tijd daarna vertoefde hij te Amsterdam, waar hij een portret van Tromp sneed, dat de dagteekening 26 Oct. 1639 draagt 1 * 3 ), en den 9 en Dec. was hij getuige bij eene procuratie, welke Tromp gaf op Dr. Elbert Spiegel. In 1640 vestigde hij zich voor goed te Amsterdam, gelijk blijkt uit eene later te vermelden acte. Den 20 e11 Maart 1643 machtigde P. VAN HEMELCOERS Crispijn DE Pas „sijn ^swager wonend tot Amsterdam”, om voor hem ƒ 250 te ontvangen, wegens geleverde goederen *). Er verloopt nu eenige tijd eer wij weder iets van hem vernemen. De oorzaak hiervan meenen wij te hebben gevonden in de droevige ongesteldheid, welke hem om dezen tijd moet zijn overvallen, blijkens de volgende voor den notaris J. DUIJFHUIJSEN Jr. verleden acte dd. 19 December 1665 : Bettge jANSDr., out 57 jaren, en vrou van Ritchard de Boursoij, Dirk Jansz. Blanck, lakenbereijder, out 49 jaren, Lambrecht Lambertsz*), winekiier, out 81 jaren, Anneke JANSDr., out 48 jaren, en Susanneke PiETERSDr., out 38 jaren en weduwe, — alle 1) De Vries. Biogr. Aanteekeningen. *) Prot. J. Duifhuijsen. 3) Waarschijnlijk Lambrecht Hemelcoers, broeder van Pieter, die in de laatste week van Octo- ber 1673 overleed. 112 DE NALATENSCHAP VAN CRISPIAEN VAN DE PAS DEN OUDE. burgeren & burgerinnen deser stat, verklaren ten verzoeke van de vrunden van Crispijn van" Pas, plaetsnijder, wonend tot Amsterdam, dat het in de 20 jaren is geleden, dat de voorn. Crispijn van de Pas tot Delft in de grieckxe A in een dolhuijs is bestellt ende geleijt om van sijn krancksinnigheijt gecureert te werden , dat deselve aldaer, vermits sijne krancksinnigheijt seer vele maenden heeft gelegen. Zeggende tot reden van welweten- schap, dat sijl. deposanten den voorn. Crispijn van de Pas, so wanneer als hij alhier ten huijse van sijn suster Marta van de Pas quam besoecken, dickwils & seer menichmael van tijt tot tijt hebben aenge sproken, met hem omgegaen en verkeert, sodat sijl. Deposanten sijne krancksinnigheijt en swackheijt sijner hersenen welbekent is, oock daerover seer dick- wils & menichmael de dachten daervan uijt sijne voorn, suster Marta van de Pas sal. hebben verstaen”. Tot dusver was van deze vlaag van krankzinnigheid niets bekend, noch van die zwakheid van hersens. Dat deze verklaring werd afgelegd op verzoek van de vrienden van CRISPIJN VAN DE Pas, doet de vraag rijzen of hij in 1665 wederom een aanval heeft gehad. In geen ander stuk, dat onder onze oogen kwam, wordt van deze ziekte gewag gemaakt. Mogelijk evenwel is het, dat op haar betrekking heeft eene verklaring, voorkomende in eene notariëele acte, te Amsterdam den 2i en December 1650 verleden. Daar toch zegt CRISPIJN DE Pas : „niet anders te hebben te pretenderen op ende ten Laste van Pieter van Hemelscoers als wegens de slagen en ongemack hem aengedaen door Arent Arents Gouda tot Delff.” Den I9 en Febr. 1646 was Crispijn weder te Rotterdam, en machtigde hij zijnen zwager „om van Steven Lamswaert. sijn gewesen knecht, wonende nu tot Utrecht, dadelick aftevordereq sekere copere constplaten & eenige teijckeningen & prenten — die Lamswaert van hem onder hem is hebbende, mitsgaders met denselven sijn gewesen knecht te rekenen & te liquideren... bij uiterste weygering in rechten te ageren” enz. P. VAN Hemelcoers volmachtigde dadelijk „Mr. JOHAN VAN DErHeijde,, sijn neef, advocaat voor den Hove te Utrecht ” l ). CRISPIJN VAN DE Pas, steeds te Amsterdam woonachtig, trad er — gelijk bekend is — in Maart 1646 in ’t huwelijk met Geertruyt van den Broeck, van Solingen. Zeer spoedig volgde een droevig verlies op dit blijde feest. SlMONVANDE Pas was na zijn verblijf hier te lande, weder teruggekeerd naar Denemarken. 