None
Ij. geadverteert hebben, ende dat u. L. ons zijt versouckende dat wij souden helpen bevoorderen dat de welgesinde provintien sonder langer uytstel in besoigne mochten treden. Wij hebben u. L. daerop tot antwoort wel willen vougen dat wij dagelijcx met ernst alle uyterste debvoir doen, ten eynde 't selve daertoe mochte gedirigeert worden. De Staten van Utrecht hebben ses compagnien soldaten op heur eygen authoriteyt des weecke aengenomen, zonder daervan eenige kennisse to geven, noch aen ons ofte den haedt van Staten, sulx dat men nyet en can weten tot weicken einde salx geschiet, dan men presu meert dat het is door instigatie van den advocaet Barnevelt, die jegenwoordich aldaer is Mijne heeren de Generale Staten hebben, bij expresse resolutie, raedtsaem gevonden aen de voorz. Staten van Utrecht te schrijven, ende hun emstelijck te vermanen dat se daermede souden supercederen, dan men meynt dat se sulx niet en zullen obedieren; men verwacht dagelijcx 't gene zij daerop zullen antwoorden, omme alsdan voordere resolutie daerop genomen te worden. Ende also wij wel souden wenschen dat u. L. in persoon alhier mögt wesen, omme te sien ende aenhooren in wat gevaer den staet van den lande jegenwoordich is, soo hebben wij u. L. hiermede vrundtlijck willen versoucken (zoo u. L. dispositie en gelegentheyt 'tselve eenichsins can toelaten) eene keere herwaerts te willen doen, omme te helpen adviseren wat Mid- delen men best tot deese saecke sal hebben aen te wenden. Ende ons daerop verlatende, willen wij u. L. hiermede, welgeborene, vrundtlijcke, lieve broeder, den Almogenden bevelen. Te's Gravenhage, den 17°® Septembris 1617. rt) E. L. dinstwilliger broeder, MAURICE DE NASSAU. Soo u. L. provincia in ruste is, gelijk wij nyet en twij-felen ofte het en is also, versoucken wij u. L. eene keere herwaerts te willen doen. Ed broeder. — Autographe, Guillaume-Louis à Maurice, Même sujet. Monseigneur. J'entendu par messieurs les députés de Frîze en quels termes les broilleries sont, et ce que on a escrét à ceulx d'Utrecht, par pluralité de vois touchant la levée des wartgelders; ayant toujours tenu pour seur que, pour le dernier remède, ils tâcheroient de metre confusion en l'estat et singulièrement par diminution des gens de guerre, pour, sur pretext de l'estat, donner à vostre Exe. tant plus d'arrière-pensée, et Ausi en effect de venir tant plus aisément au dessein propre ; de sorte que, à mon advis, c'est très-saigement faict de prévenir au commencement, aulant qu'on pourra, mesmes pour les mauvaises et dangereuses conséquences lesquels, par changement aulx affaires du monde, facilement en poureant suivre, voire de tels que pour le présent malaisément on peult prévoir, ou pour le moins ou soupsonner. J'attends en dévotion le retour des députés extraordinaires, affin que, après leur rapport, je me pourai résoudre sur mon voyage vers la Haye, lequel je desire infiniment pour voir une fois vostre Exe., et en cette saison, pour moy si propre à voyager, de pouvoir à icelle baiser les Monseigneur priant cependant Dieu tout-puissant de la conserver en bonne santé et vie longue, contre toutes les practiques ennemies. De Lewarden, etc. Ce septembre 1617. Maurice à Guillaume-Louis. Il vient de renforcer la garnison de la Brille. Welgeborne vrundtige lieve broeder. Also wij hadden verstaen, ende ondenncht waren dat den magistrat der stede van den Briele in meyninge was eenige waertgelders te doen ichten, heben wij ons also haest derwaerts Yervoeget, ende sijn eergisteren morgen onversiens met het opgaen van de porte daer binnen gecomen, ende, soo haest wij in de herberge waren, heben wij die van den magistrat bij ons ontboden, op dewelcke wij begeerden dat se de vroedtschappen souden vergaderen, 't weick in een uur daerna geschiedt zijnde, heben ons op het stadthuys vervoeget ende aldaer de vroedt- schap geproponeert 't gene ons van de lichtinge van de voorsz. waertgelders was voorghecomen, ende dat wij daeromme ginder g Eccommen waren, omme hun te disuaderen dat se sücx souden achterwegbe laten. Waerop zijluyden eenigen tyt zijn vertrokken, ende, na genomene deliberatie, ons geraporteert hebben dat se nyet van meyninghe waren waertgelders te lichten, bij soo verre wij henluyden met noch twee compagnien soldaten wilden version, hetwelcke wij hun hebben geaccordeert, ende dienvolgende datelijck patenten doen depescheren voor de compaignie van onsen vrundtlijcken lieven broeder Prince Henrijck van Nassau etc., dewelcke den magistraet tot Delff hadden doen ophouden tot naerderen last. Ondertusschen hadden de Gecommitteerde raden van de beeren Staten van Hollandt gedeputeert de hoeren Maerten Ruychaver ende Dierick Meerman, dewelcke ons gisteren morgen, benefiPens de heer Verdam (zijnde alle dry uit voorsz. college In den Briel zijn comen vinden, versouckende dat wij onses hoochgedachten broeders voorsz. Compaignie, ondertusschen wij noch daer waren, niet binnen wilden laten comen, sustinerende >t selve in 't landt meer geroep en ombrage soude veroorsaecken, aengesien algereets vele [posten] waren op weghe ende een vreempt geruchte gaff dat wij ons dier vougen aldaer hadden laten vinden. Desen niettenständen vonden wij goedt d'aencompste van dezelve compaignie aldaer te verwachten, dewelcke huyden morgen aldaer is gearrivet, ende zijn wij also haest wederom van daer herwaerts gecomen', achtende dat noch desen avondt de compagnie van den capitein Treslongh oock aldaer zal wesen. Soo haest wij waren verwittiget dat die van Delff de voorsz. compagnie hadden opgehouden, depe-scheerden wij patente voor de compaignie van onsen neve Grraeff Jean Ernest van Nassau etc., liggende tot Dordrecht, ende quam dezelve noch gisteren avondt voor de poorte van den Brielloy alwaer se den verleden nacht te schepe bleefiggen y maer soo haest de compaignie van den hoochgedachten oen broeder in de Stadt was gecomen, deden wij dese andere soo datel Jeken wederomme naer Dordrecht vertrecken. Dit is in somme 't geene in de voorsz. Zake is ghepasseert, waer äff wij u. L. midts desen hebben willen verwittigen, oft misschien u. L. daervan eenige andere onwaerachtige geruchten verstaen hadde... In's Gravenhage, den 2°°. Oetobris 1617. a) E. L. dinstwilliger brader, MAURICE DE NASSAU. 48. Le même au même. Il Peahorte à ne plue différer sa venue, Déjà le 80 sept, le Comte avait écrit à une Prince: „J'attens en dévotion des nouvelles de ce qui se passe de delà, mais plus le retour des députes extraordinaires, pour après avoir ouy leur rapport, m'acheminer par devers vostre Éc. (f Hs.) Vers la mi-octobre: „Combien que je m'estoye proposé d'entreprendre ma diète devant mon partement, ma disposition le requérant ainsi, considérant toutefois ce qu'il a pieu à v. Éc. me mander le 4 d'octobre sur ce qui regarde ma venue, je me suis résolu de m'acheminer par devers icelle le jeudy ou  retarder quelques jours, dont, ce cas advenant, je ne faudrais d'en advertir vostre Exe." (f ms.) Monsieur mon frère. J'ay veu, par la vostre du dernier de septembre, que vous été encore attendant des nouvelles de ce qui se passe ileur et plus le retour des députés extraordinaires, pour, après avoir ouy leiér rapport, vous y aachéminer; surquoy je vous ay voulu respondre que je ne puis encore veoir aulcune apparence du partement des dit députés, et puis que maintenant le pais est en si grand danger qu'il n'estoit oncques, je vous prie, si vous estes d'intention de venir ileur, ou que par vostre absence vos Governemens n'en seroient mal asseurés, de vouloir me venir trouver le plustost le mieulx, affin que nous puissions plus. Particularité de la lettre de cest qui touche le bien de cest Estât, auquel vous en fère servir et à moy en particulier chose très-désirée et aggréable. Et à tant je prie Dieu de vous maintenir, monsieur mon frère, en sa saint protection. De la Haye, le 4 d'octobre 1617. à Vostre bien humble frère à vous faire service, MAURICE DE NASSAU. Guillaume Louis à Maurice. Il compte se rendre incessamment à La Haye. Hoochgeboren Vorst genadiger heer. Even ter selver tijt ab kunmet verlangen advis verwachtede van 't succes der saecken in den Brieff, van 2 a) Vostre — service. Autographe. Oct., waerbij ick met blijschap heb vernomen dat alles soo wel afgeloopen is; kan oock anders nyet oordeelen dan dat u. E. Seer wissselijk daersgekneiden, ende ock wel te letten heeft dat sich u. E. op de compagnien daer binnen leggende vastelijk Tortronwen mach, want aen deselve stadt, als eene frontière, te meer gelegen is; sick mede anders nyet begrijpen en can dan dat dese maniere van lichtinge der wertgelders strecken moet tot confasie ende enervatie van desen Staet, ende Gott geve dat se van de directeurs nyet expresselicken ten selven eynde gepractiseert ende voorgecommen te werden; waerinne u. E. nyets en can werden verweten, wanneer deselve mette meeste stemmen van mijne beeren de Staten-generael ende Raden van staten, mitsgaders de goede steden van Hollandt, ha Er ampt ende plicht verrichten, omme het gemeene beste te verseeckeren ende het landt van de uyterste ruyne, will het noch tijt ende doenlick is, te redderen. Ick meyne, dat men behoort claer te spreecken ende rondelick te mainteneren dat dese proceduren onordentlijck tegen den Staet geschieden, emmers daertoe groote ombrage ende suspicie geven, ende dat men met de werken moet bethonen dat men ten eynde toe wil continueren in den ijver ende affectie die men tot noch toe wel bewesen heeft. Het verwondert mij dat de Gouverneur van üytrecht toegelaten heeft de wacht van de wertgelders; hij mach wel toesien dat se hem selffs met het garnisoen ten letzten nyet uyt en jagen, doch getrooste mij daerin dat het Stift also gelegen is, dat mijne beeren de Staten Generale en Raden van state, neven u. E., ordre stellen connen op de betalinge van 't ordinaris krijchsvolck;. ick wachte noch alleen op de wedercompste van de extraordinaire gecommitteerden omme, na gedane rapport, mijne reis na den Hage aen te nemen. Godt biddende u E. Hoochgeboren, te houden in sijne protectie. Den 26 oct. 1617. Guillaume-Louis à Bameveau. Mécontentement du Prince. Edele, Strenge, Erentveste, Hoochgeleerde, enhaltre besondere goede vrundt, Syner Excellentie heben wy opt gevouchelyext voorgestelt, wat U. E. desen voormiddach aen ossen versocht hebben, maer bevinden, dat Syne Excellentie nyet en sal bewegen sinden eenigen anderen voorslach te doen als 't Synode Nationale, twelck deselve bij allen Pro vintien voorgeslagen ende tot bevorderinge van dien sooveel debvoirs gedagen heeft, twelck oock aireede by Myneheeren de Staten General uytgeschreven is, Soodat Syn Excellençie anders nyet dan tot merckelicken ondienst van 't landt ende tsyner eygenen disreputatie en soude können gedoen. Aengaende de wertgelders, vernemen wy een groot misnougen In 't afiey sehen van eenen particulieren eedt, insonder- heyt wijl deselve per indirectum soude können misbruijckt werden tot oppressie van de religie, emmers in allen gevalle by deser occasie tot verkleineringe van Syner Excellentie nodigen respect ende wettelicke authoriteyt soude moeten kommen te strecken, daerop U. E. nae syne wyshe können letten. Wy sullen sien by wat gelegenheyt by Syn Excellentie sal willen vallen d'audientie, ende voor sooveel in ons is U. E. by derselver alle goede offitien doen. Hebbende nyet eer können antwoorden omdat de Heeren Ambassadeurs van Vranckrijck desen voormiddach audiëntie gehadt ende nu nae den middach Syn Excellentie gevisiteert hebben. Wunschende ü. E. eenen goeden avont. Uyt onse kamer den ^u Auguati 1618. ü. E. sehr goede väyndt Wilhelm Ludwig Graff zü Nassau. 69 496. Le même au même. Même sujet» Edele, Strenge, Erentveste, Hoochgeleerde ende discrete besundere goede vrundt , Wy hebben d' occasie waergenomen ende Syn Excellencie voorgedragen dat U. E. wel geneycht w^aeren met deselve te treden in communicatie over d' accom- modatie 80 van de religions di£Ferenten als cassatie der waert- gelderen; waerop Syn Etcellentie ons ter antwoordt heeft gegeven geene veranderinge in 't stuck van 't synode natio- nael te sullen können voorstaen , maer des nyettemin t' U' E. goede gelegenheyt stellen, wanneer 't derselver believen sal tot haer te komen. Ende also wij vermercken dat Syne Excellencie qualick ende hooch is nemende de proceduren by de Hollandsche Gedeputeerden tot Uytrecht gehouden, seggende expresselick dat het sy eene conspiratie tegens hem ende den staet van 't landt, hebbén nijet können verbygaen U. E. hiervan te pread viseren , om sich in de communicatie des te beeter daemae te richten. U. E. sehr goede vrindt WaiiELM Ludwig Graff zu Nassau. Uyt onae camere den Vi5" Augußti 1648. 50. FraTiçoiè â^Aersaen à Maurice, H loue sa sagesse et sa modération. Fr. d'Aersscn, Seigneur de SommeUdyck, (1572 — 1641 un de nos plus élèbres politiques. Son père étoit Griffier des Etats-Généraux. Il fut agent des Etats en France déjà du temps de Henri IV, et se montra, de retour dans le pays en 1613, fort opposé à Barnevelt. Monseigneur! J'envoye à v. Exe. la lettre que je recevoir hier de la part de M. le Duc de Bouillon, d'autant qu'elle parle de quelque affaire qui concerne vostre service et dont il désire recevoir esclaircissement pour en continuer ou rompre le traité. D'ailleurs nous apprenons de toutes partes de France et d'Allemagne qu'on approuve et admire grandement la très-sage et modérée conduite de v. E. pour r'asseurer la fermeté de cet estât contre les factieuses menées de ceux qui avoient entreprins de l'esbranler, et au délégué par chacun appaudit à la nécessaire réformation que v. E. faict de ville en ville. Nos voeux secondent vos labeurs, et nous avons tous subject de prier Dieu pour la prospérité et conservation de vostre personne, qui seule peut coupper à noz ennemiz toutte resource. J'attends ce que van der M. de Boisise à négotié en France; qui pensent en sçavoir le secret, mandent que c'est pour obtenir intercession en faveur de son beau-père et par mesme voye faire courir que M. de Boisise est venu à sa sollicitation. Je suis, Monseigneur, De vostre Excell. très-humble et très-fidèle serviteur, FRANÇONS D'AERSSN. De la Haye, ce 27 sept. 4618. 51. Le même au même. On veut se saisir Du Prince à Haarlem, Monseigneur! Encor que j'aye cette longue expérience que V. E. comprendé à son opinion. Ambassadeur extraordinaire du Roi de France. Il règle possibilité; seureté et réputation, la rencontre de Hoorn à toutesfoisy avec l'intérest et zèle que j'ay à vostre service, me dispense à vous consigner par un des miens l'advis que le sieur de Kenenburch m'a donné, qui est, que ceux d'Haerlem, alarmez de la venue et du dessein de v. E. de réformer hors de temps leur magistrat, ont prins révision de vous ouvrir leurs portes, recevoir voz ouvertures et propositions; mais, quand v. Ë. voudra entreprendre de les changer, d'en protester et par d'aucuns de leur corps à mesme temps faire demander aux chefs de la schutterye s'ilz trouvent bon qu'on  par leur moi (qui pour cet effect seront tenu en armes) ce qui sera nécessaire pour la défense des dits privièges; qui est, à parler correct, de s'asseurer de la personne de V. E., comme seule resource au party Bemonstrant. Je sais. Monseigneur, quel aiguillon est le désespoir à une mauvaise cause, avec cela que Madame de la Trémouille a eu d'assez rudes rencontres au dit Haerlem, de Ruychaver et Haen; Verlain n'ayant jamais faict estât de la saluer seulement. J'ay communiqué cet advis à Monseigneur le Conte Grüillaume, qui a mieux aymé que je le donnasse à v. E. par un de mes serviteurs, que de s'en remettre à aucun messager ordinaire; joint que nous avons quelque occasion de redouter que v. E. peûst estre séduité de l'apparente, mais inconsiderée affection et facilité de quelques-uns plus zélez que prudens. Vous avez conduit nostre ouvert à deux doigts de sa perfection, et il n'est pas raisonnable que rien soit abandoné au hazard. Y. Exe, s'il luy plaist, donnera ce mien devoir à l'intérest que je prens en vostre seureté. Lors de la venue du Prince, dans les premiers jours d'octobre, on y avoit montré des velléités de resistance. Le prince, dans cette ville, soeur consanguine du Prince Maurice. Cette grandeur et contentement; car je sais et sera à jamais, Monseigneur, De V. É. très-h. Umble et très-obéya-sant serviteur. FRANÇOYS O'ÉSSEN. De la Haye, ce 9"*o d'octobre 1618, sur les trois heures d'après-disnée. Le même jour le Comte Guillaume-Louis de Nassau écrit, de la Haye, au Prince d'Orange: "Le Sieur d'Arssens m'a diet les advertences qu'il a été de Harlem, lesquelles j'ay trouvé bon d'en advertir v. E. en diligence, affin qu'elle advise bien de ce qu'il concernera la seurté de vostre personne. Quant à moy, je tien que v. E. doit en ce faict procéder seurement, et s'yl y a le moindre douste, n'aller poiact à ce coup à Harlem selon la résolution près à nostre partement. érité, *^* J'emprunte cette Lettre et la suivante à M. kluit, Étaté der BoUêni sehe Siaatsregering, Elles sont copiées par Ini d'après un Ms. de la main du griffier D. van Alphen. Hooggeboren Vorst, Genadige Heer! Ik ben zedert mijn vertrek uit den Haag niet weinig bekommert gebleven overhet stuk van de gevangens, in aansieninge, dat in wat männer lieg hetzelve overlegge, ik het bevinde vol zwarigheid; daarom ik van harten wensch, dat alles wel rijpelijk overwogen worde, opdat men het kwaad niet erger en maake; die zaake meyne ik bestaat voornamentlijk daarin, dat het Land voor het eerste in ruste mag gebragt werden; ende ten anderen in zulken verzekering, als het menschelijk ende a) Lisez wenschelijk. Mogelijk is. Daarom dan niets nodiger is, nog bekwaamer, dan dat men die zaake te regten examineren naar de tegens-woordige Constitutie des humeuren ende Lands; dewelke mijns oordeels zoodanig is, dat, indien men alles door uiterste rigueur wil redresseren, men in yreese zal staan van die parthije tot meerder verbetering, ja wel tot desperatie te bewegen ende tot grooter confusion oorzaak te geven; mits-dien die gemeinte, geabuseert zijnde door weinig persönen, veel eerder wederom te regten te brengen zullen weesen door opregte en waare informatie, het welke als nu, na volending des process, beter als te voren geschieden kan, inzonderheid wanneer zijnde de moderatie daarbenevens zuUen kommen te zien, daar zij andersints, ende soo men met uit-tersten re chten kwam voort te varen, lichtelijk door persuasie zoude kennen gehouden worden, als of men door passie en alte groote verbittertheid rigoureuselijk procederden, ende daarom des te obstinater blijven zoude. Ik meyne dat men op dat geheele corpus en gantze gemeinte zien moet, ende 't zivekan niet geschieden als met zich wat te vougen, immers voor so veel het zich met conservatie van den Staat doen laat; van een parthij alles te contenteren, is maar half werk, waar-mede het Land nimmermeer v?ii factie zal wesen gesuivert. Te zorgen voor die verzertheid van den Staat voor 't toe-komende, is zeer prijsselijk, ende in groote redenen bestaande, maar om dies willen nu voor eerst zorg te draagen, dat men den Staat in ruste gebragt, ende geredresseert werde, waer mijner erachtens die peert agter de wagen gespannen; dan die natur leert, dat men eerst op het praesens j ende daarna op het futurum behoort te letten; voornamentlijk in de consideratie van die periculen, die men vreest voor ÜE. Excell. persoon, als die bij rigoureuse procedures niet cesseren, maar apparentlijk zich veel eerder verdobbelen zullen; want a) Lisez verbittering. 6) Probablement il faut ajouter eer ou YÓor, niet alleen die vijanden, maar die parthijen zel6 vengeanee zal: Daar hiertegen bij wegen van moderatie die parthijen binnen's Lands veel verzachten, ende den vijand tot tempe- ratie gedwongen zal werden. Dat men den weg van moderatie niet zekerlijk zoude kannen ingan, het zij bij milde incarceratie, confinatie, starcker cautie oft anderzints, en kan kann ik niet geloven. Immers houde ik het bij UE. Excell. buiten pericul, wanneer men maar behoorlijke zorge dragen wil: daar is aireede so veel exempels geschied, dat vooreerst zich niemant in gelijke parquet lichtelijk en zal derven steeken, ook soo is die principaal te wijs daartoe; zijne menées zijn op een ander voet aangelegt geweest, ») van wijdt alles gezocht heeft bedektelijk te beleiden, daartoe nimmer noch occasie noch tijds genoeg voor zijn kan: hij was in groot credit, deed alles, en men liets doen; daar hij tegenwoordig is buiten credit ende alle maniment van affairen. UE. Excell. Hebben ook te bedenken, indien wat exorbitants, dat ik verhoopen niet en wil, kwam te gebeuren, dat het bij de gantze wereld UE. Excell. alleen zoude geweeten worden. Ende dat men nu die zaaken tot extremiteiten dirigeeren zoude, alleen om eenen casum fortuitum, die veellicht niet gebeuren en zal, weesende des Advocaats eynde in apparentie naerder als UE. Excell., dunkt mij dat UE. Excell. alte veel bezwaart zoude worden, wanneer alleen in dien reguard iets exorbitants voorgenoomen wierde; behalve dat, dat die na UE. Excell. kommen, ook het haare daartoe moeten doen, ende te hoo-pen staat, dat God zijne zaaken dan, zo wel als nu, redden zal. Dat onze vrienden ende wijze politici eenpaarlijk raaden, die mannen van den Staat in a cht te hebben en exempel te statueren, hou ik niet vremd, deur dien zij de gelegentrheid van onzen Staat niet kennen en können; en overzulks oder toesteaten te oordeelen wat die zelve verdragen kan: a) Pal-Hre aie a été omis. 6). Apparemment mitzimen. 75* mijnes oordeels is die zaake vooral daartoe te dirigeeren, dat tot de torture niet geprocedeert, veel min eenich bloed vergoten werde; behoorde alles bewegen te werden so klaar als den dagh, om dat het geheele Landt gedeelt is in partij-schap, ende diverse zaaken met apparentie van wetlijkheid van hejàe sijden gesnétineert connen werden, die men mettertijdt richten ende wechnen kan. Die qualitéen ende dien sten, bij eenige der gevangens eertijds gedaan, jaa die lange en harder gevangenis behoort in consideratie te common, bet welke dan tot UE. Exc. lof strecken moet, ende door de gantsche wereldt voor een groot werck gehouden zal werden, indien deze saak zonder bloedstortinge kan werden gevonden. Al 't welke ik t' mijner eygen gerusticheyt niet hebben connen voorbij gaan UE. Excell. in bedenkingen te geeven; mogende wel lijden, dat UE. Excell. deesen met alsuicken beeren, als zij goedvinden sullen, communiceren, opdat dezelve kennisse van mijn gevoelen moogen hebben, aangeien ick dog «) voor mijn vertreck diergelijke propoosten met den beeren van mijn Gouvernement ende den Griffier Duick hebben ghadt, anders geeve ick geerne mijne voor een beters, inzonderheid dewijl alles ongewis ende alleen staat op den everUumy daamae dan die gantze weereldt oordeelt, niettegenstaande andere praegnante redenen geweest zijn, waarom men niet anders behoort gedaan te hebben. UE. Ex. cell. biddende deze mijne vrijheit ten besten te noemen; ende indien het habha belieft met een woord wetens te laaten, off se dese mijne meyninge goedgevonden hebben; mij voorts mededelende, hoe de saaken staan van Bohemen, Duytslandt ende Frankrijk; ende wes UE. Excell. onfangen hebben van die lichtinge ende toerustinge van de vijandt etc. etc. 10 april. d) Peut-être dag. 76« t 53. Maurice à Crüillaume-Louis. Exécution de Bamevelt. Welgeboorene, vrundtlijcke, lieve Broeder. Nadat de Registers, gesteh over de gevangene, alhier nu eenige dagen besig Sinn geweest over de uitspraacke van sententie jegens den Advocaat Barnevelt, is eindelijk deselve gewesen, ende op huiden morgen tusschen negen ende half tien uur alhier op Binnenhoff voor de groote saaie, alwaar een schavotte opgeregt was, metten swaarde ter executie gestelt. De redenen die sij daartoe gehad hebben, zal UL. connen sien uyt de sententie, die ongetwijftelt in druck sal uytgaan,ende wij UL. hiernae eens sullen oversenden. De vrouwe van voorschreeven, Barnevelt, noch ook eenige van zoons, swaagers ofte andere vrienden hebben nooyt eenige supplicatie van pardon gepraesenteert, maar tot noch toe even heftig aangehouden omme recht ende justitie over hem gedan te werden, ende hebben dagelijx onder de luyden de roup laaten gaan dat sij eerst's daags souden uytcommen; hebben ook voor het huys de meyer «) laaten planten, verciert met cranssen ende canderoUen ^), ende voorts andere vrolijkheden ende impertinentien bedroeven, in plaatse dat se haar behoort hadden humble ende nederig te dragen; betwelcke geen maniere van doen was, ende over salcks niet practicabel en was, omme de regters tot eenige gratiën te beweegen, al waar 't dat se daartoe genegen hadden geweest. Gevangenen sullen zij mede nog deese weeck affdoen; en deese tot geene andere eynde die-nende, willen wij UL. hiermede, Welgeborene, vrundtlijcke, lieve Broeder, Des Almogende bevelen. In's Gravenhage, den 13 Meij 1619. U. dienstwillige Broeder MÀURICB DE NÊSS/LU. a) Mei-boom. b) Ptobahlement banderolle e) Le copiée a omit in de bescherminge ou quelque expreêtùm eemUabU 1617-1619. MAURICE ET BARNEVELT, d'apbèb Mr. ß. FEUIN. EXTRAITS DES KONST- EN LETTERBODE. 1. Mr. Fruin se plait à reconnaître mon impartialité, ' Wij erkennen gaarne dat de heer Groen blijkbaar getracht heeft billijk jegens Oldenbamevelt te wezen, en dat h^ tegen zijn eigene partijdigheid, waarvan hij zich onmogelijk kan ontdoen, en die h^ ook niet poogt te verhelen, op zijn hoede is. Vreemd als het schijnen mag, het valt valt velen nog moe^'elijk die oude geschiedenis van yoor derde halve eeuw zonder hartstogt, onpartijdig aan te zien. De gesdiillen van die dagen zijn niet uitgestorven, zij leven voort hoewel verzwakt, en de kerkelijken van onzen tijd worden nog warm als zij hunne overtuiging in het verre verleden zien beleedigen. Naar de onverzoenl 2. Mr. Fruin se plait à reconnaître mon impartialité, ' Wij erkennen gaarne dat de heer Groen blijkbaar getracht heeft billijk jegens Oldenbamevelt te wezen, en dat h^ tegen zijn eigene partijdigheid, waarvan hij zich onmogelijk kan ontdoen, en die h^ ook niet poogt te verhelen, op zijn  nage-dachtenis van den advokat vervolgd hebben, kunnen wij de hevigheid van de haat afmeten, die bij zijn leven zijne vijanden tegen hem koesterden. Het is de moeite waardig de boeken te lezen, die nog in onze dagen door regtzinnigen over den advokat geschreven worden. Die goede menschen zijn zoo volkomen overtuigd van de ontwjfelbare zekerheid van hun kerkgeloof, dat zij de andersdenkenden voor ziende-blind, voor opzettelijk ongeloovig aanzien, en, bij gevolg, tot alle kwaad in staat achten. Wat moeten zij dan wel van de Staten vaa Holland denken, die de verkondiging van dat geloof in der tgd belemmerd en de predikers gewerd hebben? En wat vooral van den advokat van Holland, in wien Zij het stelsel der staten verligchamelkt. Je me sais permis, en sooalignant de fixer l'attention sar les puissances à établi. Aen? Hij is hun de zondenbok, op wiens hoofd de schuld van een geheel geslacht geladen wordt. Niets kwaads is er waartoe men zulk een man niet berekend acht, geen sonde of men mag er hem van verdenken: häeft ten allen tgde vrede met Spai^e gewild, zelfs op voorwaarden die de onafhankelijkheid des lands en de vryheid der religie in gevaar bragten; tegen beter weten aan heeft hij tot den togt naar Duinkerken gedreven, en dus het leger en het geheele vaderland in de waagschaal gesteld; het sluiten van het bestand heeft hij bewerkt, omgekocht door het  1618 is zoo ontzinnig en ergerlijk, of er leven nu nog wezenlijk brave menschen, die ze gelooven en ter goeder trouw herhalen. De heer Groen oder sich ganz zijn van die onmenschkundige iveraars zijn erpartij. Hij weet dat men, ook zonder juist een slecht menschte, van een andere overtuig kan zijn dan die hem bezielt. Hij bestudeert de geschiedenis met een betrekkeljk onbevangen oordeel. In Oldenbamevelt keurt lij het natuurlek af dat hij de dwaalleer in de kerk beginstigd heeft, maar hij erkent verzachtaide ostandigheden; en om dat écue misdrijf tegen de religie vergeet hij de groote verdiensten niet van den stichter der republik. Hij spreekt hem vtij van landverraad. Hij acht hem wel regtvaardig ter dood veroordeeld, maar hij gelooft dat hem genade had kunnen en moeten betoord worden. Al keurt hij de vervolging, tegen de remonstranten aangerigt. Niet af, toch verklaart hätte in alle opzigten te kunnen goedkeuren. Zyne partijdigheid wordt getemperd door zijn gevoel van blühenden en van zijn verpligt aU geschiedschrijver. 2. Maurice et Barnevelt était également de bonne foi. Ook mogen wij niet uit het oog verkegen dat de tegenparty, de vrienden van Oldenbamevelt, zich door hartstogt niet zelden tot overdrängen en onbillijk oordeel verleiden laat. Er zijn er die de teregtstellung van den advokat aan wien het land zoo oneindig veel verpligt was, zulk een gruwelke misdaad rekenen, als alleen zeer slechte menschen hebben kunnen begaan. Zu houden Maurits en i^ne handlangers van boos opzet verdacht. Zu bedenken niet dat er hoogst zelden opzettelk en met bewustheid kwaad wordt bedreven; dat de mensch begint met zich zelf te bedriegen, en zich opdringt dat hem door eer en pligt wordt geboden, hetgeen hij om onedele beweegredenen gaat uitvoeren. De mensch veinst voor niemand meer dan Voor zielen zelven. Zoo is het ook in 1618 gegaan; een onbevangenonder zerzogen van al de bescheiden, waarop wij ons oordeel moeten vestigen, leert het overtigend. De handelende personen dier bloedige tragedie, de hoofdpersonen althans en de groote menigte die hun anhing, waren in de heilige overtuigend dat het het van staat en ker kuen voorschreef wat zij deden. Maurita en OldenbameveU beide umreu evenzeer ter goeder trouw. In plaats van verontwaardiging en gramschap tegen een van beiden, wekt het schouwspel van hun strijd weemoed bij ons op over de kortzinnigheid en het misverstand van ons menschen, die elkander miskennen en verfoeijen, omdat wij langs verschülende wegen hetzelfde goede zoeken. Wij zijn bewogen met het longen der overwonnenen. En wij laken den overmoed der overwärts, maar de bedoelingen van beide trachten wij te begrepen en in billykiieid te beorden. Het woord van Mme. de Stael is overdreven, maar binnen zekere grenzen waar: alles te begrépen zou wezen alles te vergeven. C'est-à-tort qu'on s'attend à des révélations nonvelles. Beide (de heer Groen en de hoogleeraar Yreede) beklagen het dat het koninklijk huisarchief niet meer brieven en bescheiden uit dit m^kwaardige tijdperk bevat. Want behalve een vr^ drukke en hoogst gewigtige briefwisseling van 1617 tusschen Maurits en Willem Lodewijk van Friesland, waaruit wij omtrent beider inzigten en karakter veel kunnen leeren, leveren de Archives slechts weinige en niet zeer leer-zame stukken. De heer Yreede oppert dan ook de gissing — of liever hy vraagt of het niet mogelijk is „dat zij, die voorheen een zoo groroot aantal bescheiden hebben vernietigd, belang gehad hebben om de waarheid te schuwen. Zijn niet vermoedelijk (vraagt h^') de sporen van medepligtigheid voorbedachtel^k verduisterd, uit vrees dat de d Ach in hare naaktheid al te a&igtelk geweest ware? Ik acht die gissing te eenen male verwerpelijk. Zij berast niet op feiten,'maar op blooten achterdocht. Als w^ onbevangen de geschriften en brieven bestuderen, waaruit wij ondeel vormen moeten, zullen w^ tot de overtuiging komen dat er nooit bescheiden hebben bestaan, zoo als de heer Vreede er vermoedt, die „de daad in hare naaktheid afidgtelijk" voorstelden. Indien, Maurits, die zonder twijfel ter goeder trouw handelde, al werde hij onbewust ook -door onedelen hartstogt gedreven, van iemand en brief had ontvangen, waarin h^ met ronde woorden tot iets af-zigtelijks tegen den advokat werd opgezet, hij zou den briefschrijver ongemakkelijk te regt hebben gewezen. Men had hem niet dieper kunnen beleedigen dan door op eenige onedele drigfveer van zijn gebrag te zinspelen. H^* was ongevoelig, hardvochtig, maar juist omdat hij in de gedachte leefde dat hij ijverde voor hetgeen pligt was. W^ kunnen met volkomen zekerheid zene gezindheid opmaken uit den brief, dien hij op den dag zelven van 01denbamevelt's executie aan Willem Lodewijk schreef, en waarvan de heer Groen eerlek getuigt La brièveté et la sécheresse font une impression pénible. Had het huisarchief meer brieven van Maurits uit dezen tijd bewaard, zu donn alle dezelfden geest ademen. En de brieven, aan Maurits gericht, zu donn alle geleken op die twee brieven van Aerssens, die door den heer Groen zijn meegedekt (hier nöt 50 en 51). Zijn zouden viejers jegens den prins, en aansporing om voort te gaan op den goeden weg bevatten, en raad geven hoe in deze of gene moeijelijk-heid te handelen; maar van voorbedachtelijke boosheid, van een overleg als van zamenzweerders, zou geen zweem te vinden zijn. Laat änder onbevooroordéld de brieven, in het tweede deel der Archives gedrukt, en verder de onschatbare correspondentie van den Engelschen gezant Carleton. Le leçon en lui zal, ik twijfel er niet aan, met mij instemmen. Le épithète de judicial murder est applicable à révolution de Barnevelt. Le sens donné à l'épithète lui enlève, ce me semble, le caractère intentionnel. De heer Groen haalt de uitspraken van eenige beroemde britannischen geschiedschrijers aan, om te bewijzen hoe onjuist en partydig buiten af nog altijd over de gebeurtenissen van 1618 georden wordt. In het bijzonder beklaagt hij zich dat Macaulay de teregtstelling van den advokat, tàe Judicial murder of BarnevekU' genoemd het huis van Qranje verdenken. Als of men om Bamevelt erschuldig te achten noodzakelk het huis van Oranje moet minachten Îulke gezegden, ik erken het, staan mij tegen; het wordt tijd dat men, bij het beoordeelen van de geschiedenis onzer republik, de oude partijschap aflegt, en niet in Alles een partij trekken voor of tegen Oranje onderstelt. Ik gevoel m^ doorgaans meer tot de stadhouderlijke part^ dan tot haar tegenpartij aangetrokken, maar ik neem toch de uspraak van Macaulay gerust over, en zeg het hem na dat het ter dood brengen van Oldenbamevelt een geregtel^ke moord geweest is. Het komt er maar op aan te bepalen wat wij onder geregtelijken moord verstaan. Al stemden wij in met den heer Groen als hij zegt: „il est presqu'impossible de révoquer en doute sa culpabilité, et la sentence, dont le ton peut-être n'est pas sans exagération etamertuxtie, dévoile un ensemble de faits incontestables qui ne pouvaient rester impunis" — dan konden wij desniettemin onze stelling nog volhouden. De vraag is niet: had Oldenbamevelt misdreven? maar wel: had Oldenbamevelt zich schuldig gemaakt aan een misdrijf tegen de wetten des lands, de bepalingen der Unie en de antecedenten sedert de vestiging der republik; en verder, was hij daarom wettelk des doods schuldig? Als wij zoo de vraag stellen, is zg, geloof ik, anstonds beantwoord. Neen; Oldenbamevelt had geregeerd naar den wil zijner meesters, overeenkomstig de grondregels van bestuur sedert den afstand van de regering. Om hem te kunnen veroor-deelen moest de regering, die hij gediend had, revolutionair veranderd worden, en een nieuwe theorie van de souvereiniteit der Generale Staten worden voorgewend. Het proces was even buitengewoon ab de regtbank die men er voor had ingesteld. Willen wij ons vergewissen hoe wij naar den geest des tijds over denken het geding te denken hebben, laten wij dan den onvergelijkelijk schoonen brief van Willem Lodewick, in de Archives herdrukt, lezen en bestuderen, waarin hij, die Maurits tot den coup tétai, gedreven had, hem na de zegepraal tot matiging vermaant. W vinden daar de schuld van den advokat als niet in Regten uitgemaakt, en het proces meer als een staatszaak dan als een regtszaak. Om de doodstrafte regtvaardigen, wordt er gezegd, „ behoorde alles bewezen te worden zoo klaar als de dag, omdat het geheele land gedeeld is in partij-schap, en diverse zake met schyn van wettelijkheid van heide zyden beweerd kunnen worden, die men metter tijd rigten en wegnemen kan." Zoo was het inderdaad: twee stelsels van stelsels van stonden tegenover elkander, het stelsel voorheen door Leicester voorgestaan, maar sedert opg^even en openl^k a%ekeurd, en het stelsel tegen hem door de Staten gehandhaafd, en voortaan als wettig erkend en nageleefd. 5. Ce n'est pas Maurice y ce n'est pas une cabale d'ennemis personnels y c'est le peuple qui a renversé Bamevelt. Aan den anderen kant vereenig ik mij geheel met hetgeen de heer Ghroen beweert: „Probablement Bamevelt eut terminé en paix sa longue et honorable carrière, si l'application de ses maximes aux différents survenus dans l'Eglise établie ne l'eussent mis en opposition 84* directe et Violente avec les sentiments et les croyances d'une partie considérable de la population." Oldenbamevelt is niet door een kaèaal van weinige persoonlijke vijanden ten val gebragt; het volk w kH dai hem heeft omgestort. Prins Maurits , toen hij den advokaat gevangen nam, misschien zelfs toen hg hem overgaf om te sterven, volvoerde u>at de meerderheid des volks van ganscher harte wensckte. Want Oldenbamevelt had de godsdienstige overtuiging der ijverigste gere- formeerden diep gekrenkt; h^ had in den laatsten tyd in lijnregten / strijd met den volkswil geregeerd. Zijn ongeluk was de oligarchische regeringsvorm, dien hij zdf had helpen invoeren. Ten gevolge van de onlusten gedurende Leicester's landvoord, was het het voortdurend streven der Staten en van hun advokaat geweest de burgerij van allen regtstreekschen invoed op het bestuur te berooven. Nu leden zij de naturlikke en geregte straf voor die verkeerdheid. Oldenbamevelt wist dat hij de wettige roering op zijn hand had, en daarmee meende hij alles te hebben. Het volk mögt ontevreden zijn, maar het moest gehoorzamen. Binnen den kring der wettelijkheid sloot h^ zich op en rekende h^j zich veilig. Maar een omwenteling verbrak dien kring, en trof den gehaten staatsman. Ware de regering minder aristocratisch geweest, had zijn den geregelden invoed van den volks will en van de volksvoor-deelen gevoeld, het zou tot zulk een uiterste niet gekomen zijn. W$ kunnen ons verzekerd houden dat, als de advokat met de burgerq te doen had gehad, h^, die zoo behendig de Staten wist te winnen en te leiden, ook verstaan zou hebben het volk voor zich in te nemen en naar z^ne hand te zetten. Maar de aristocraat minachtte het onberegtigde volk, en lette niet op z^ne wenschen en harts-togten. En het volk, dat zijn wil niet wettelijk kon laten gelden, moest wel geweld te baat nemen. Eene omwenteling werd onvermijjdelk. Ware Oldenbamevelt een minister geweest in een constitutionelen staat, het zou hem gegaan zijn als bij ons de regering in 1863: de godsdienstige hartstog Der meerheid had zich langs wet-tigen weg geopenbaard, had den gewählt von staatsman van het bewanderer verwijderd, maar hem niet onteerd en gedood. Maar aan onns republikanische staatsmachine ontbrak de onmisbare veiligheidsklep; de y wade humeuren, die geen uitweg vonden, den ketel springen en doodden den onvoorzigtigen machinist. Het verwondert mij dat de heer Vreede i) het aandeel des volks aan de omwenteling buiten reden verkleint, en haar meer aan het opzet van enkele vijanden van Oldenbarnevelt en aan de inblazingen van Jacobus van Engeland toeschrijft. „Men vergete het niet (zegt huj): de oorsprong der kerkvergadering ligt niet in de behoefte der natie, maar in het brein van den waanwijzen en bemoeizieken koning van Groot-Brittanie." Ik geloof dat de heer Vreede zich hierin zer vergist. Sene aandachtige beschouwing van het voorgaande t^dperk leert dat heer verlangen, de behoefte zelfs naar eene synode, ter vereffening van de sedert lang aanhangige kerktwisten, zich reeds openbaarde voor Jacobus I den troon van Engeland had beklommen. In jaren hüten de staten van Holland het houden eener synode, waarop de kerkjøn niet ophielden aan te dringen, voorbedachtelijk tegen. Van nog vrogere dagteekening is de twist tusschen de kerk en den staat over een in te voeren kerkorde. De hartstog, die in 1618 tot uitbarsting wam, had reeds een halve eenige, en was met moeite bedwongen. Ik herhaal het, de omwenteling van 1618 is, zoo zeer als eenige, een daad des volks geweest. Jacobus, of lever nog Carleton, zijn gezant, heeft meegewerkt tot de ontknooping, maar heeft de verwikkeling niet veroorzaakt. Professeur à Utrecht. — Dans son oavrage Inleiding tot eene Geseaiedenû der Ned, DipUmatie, Utrecht. 1856 EXTRAITS DU GIDS. 1. Les États de Hollande et Barnevelli lui-même étoient incompetents et indifférents en matière de religion. De Staten des lands werden als scheidsregters geroepen in de godgeleerde twisten van Arminius en Gomarus, waaraan alle predikanten en de geheele gemeente deel namen. Bevoegde scheidsregters voorwaar! Velen hunner behoorden tot de zoogenaamde libertijnen, dat is tot de onverachülicen, die zelfs den sträderen van roomsch en on-roomsch niet belangrijk achten, en die den vrede in de kerk tot eiken prijs wilden koopen, die de inquisitie der roomschen en de bloedplakaten en den o vermoedigen priesterstand  naar dien stelregel was de politiek der Staten van Holland, wier leidman hie was, gerigt. Rust in de kerk verlangde hij, hoe dan ook : of Arminius dan of Gomarus gelijk had en gelijk kreeg was hem tamelijk onverschillig. In den laatsten nacht van zijn leven bewees hem de eerwaarde Walaeus dat hij, zonder het zelf te weten, op het stuk der praedestinatie refftsùiniff contraemonatris was. 2. Il étoit absurde alors d'assigner au dogme de la Prédes-tination une importance secondaire. 