Brieven uit insulinde
Het laatste gedeelte van den landweg was niet mooi, maar het uitzicht uit de kontroleurswoning . onder het loofdak van een schoonen Waringinboom door, vergoedde veel. Moeara heet de plaats , waar eene rivier in een andere valt ; hier is het de Bliti die in de Klingi uitmondt , en waaraan de plaats haren naam ontleent. Zoo ziet men dan hier drie rivierarmen, breed en statig, vloeien tusschen vrij hooge oevers, die zeer rijk begroeid zijn, terwijl aan de overzijde een roodgekleurde weg naar boven slingert, en, druk begaan als die is, levendigheid aan het tooneel bij- zet. Langs dezen weg zagen wij onze bagagekarren ver- trekken, om huiswaarts tekeeren. Jammer dat deze waarlijk bekoorlijke pick zoo ongezond is, en dat de kontroleur n 43 al weder alleen zit, als een banneling. Zoo dicht bij Tebing- Tinggi is zijn standplaats evenwel nog lang niet de ergste. Zoo lang er in Indie nog ambtenaren zijn, die somtijds in zes maanden niets van de buitenwereld vernemen. hebben de kontroleurs in de binnenlanden van Sumatra, nog geen reden van klagen. Op verzoek van onzen gastheer kwamen er eenmaal eenige jongejuffrouwen voor ons dansen. Dit schijnt op het geheele eiland Sumatra sterk in zwang te zijn. Als de resi- dent op eene plaats komt , wordt er gedanst , en bij elke mogelijke feestelijke gelegenheid doen de meisjes het van zelf of kost het weinig moeite er haar toe over te halen. Naar men mij zegt , is het karakter van die dansen in de verschillende streken nog al verschillend. Meestal zijn het uitsluitend de ongehuwde meisjes van de plaats ; somtijds echter komen er dansers bij. Hier waren het eerst vier dames , die in het vierkant gingen staan en vrij sierlijke bewegingen uitvoerden , een weinig levendiger dan dat , wat men gewoonlijk op Java ziet. Eenige malen werden de plaatsen gewisseld , en in het geheel had het meer van te zamen dansen, dan wat ik tot nu toe zag. Een figuur, waarbij de meisjes waaiers . gebruikten , beviel mij zeer goed. Bij het laatste figuur kwamen een paar jonge man- nen te pas , doch het had er veel van alsof dezen zich schaamden , ten minste het ging niet con amore. Ik moet ook zeggen , dat wij zelven niet in de ware stemming waren om te bewonderen. De danseressen overdag te zien , niet bijzonder fraai gekleed , van eene hooge voorgalerij uit , zoo- dat men bijna op haar hoofden ziet , is niet het ware. Maar ik twijfel er niet aan , of ik zal in deze residentie nog wel iets beters te zien krijgen. En nu moet ik u eene geheel and ere manier van reizen verhalen. Ikdacht, dat ik reeds, behalve kameelen en olifan- ten alle vervoermiddelen had uitgeput , maar had daarbij 'de vlotschippers op den Rijn vergeten. Daarom zit ik nu zelf 44 op een vlot. Stel u voor een drijvend huisje van bamboe. Een heel aardig voorgalerijtje , waar juist plaats is voor eene tafel en drie stoelen , en daarachter twee kamertjes , elk met nog een klein kabinetje , waarvan het eene ons als badkamer dient. De inrichting daarvan is natuurlijk hoogst eenvoudig ; een gat in den vloer , dat is alles. Rondom het geheel nog een smal voetpad , waarop de roeiers zich be- wegen. Ziedaar een vlot. Achteraan komt nog een jong vlotje , geheel op het model van het onze. Bit is het rijk van Ali. Een keuken en eene provisiekamer , beiden vrij ruim , dienen daar tevens tot verblijf voor de bedienden. Ali kan dus niet klagen dat ik hem niet de vrije hand laat ; hij is geheel baas op zijn eigen vlot en beloont mij daar- voor door ons zeer goede maaltijden te bezorgen. Gij /iet , dat mijn lot ver van ondragelijk is. Kalm en snel zakken wij de rivier af, en zoo denk ik tot Palembang toe voort te gaan. Ik heb zes roeiers aangenomen , die voornamelijk dienen om het vlot te sturen ; voor de twee eerste dagen hadden wij er vier meer , daar het op de snelstroomende Klingirivier niet gemakkelijk is , het vlot vrij te houden van den oever en van de rotsen en boomstammen , die het vaarwater onveilig maken ; want eeri schipbreuk met zulk een primitief vaartuig zou noodlottig zijn. Het eenige gevaar- lijke punt hebben wij echter reeds achter den rug. Ook heb ik eene sampang (uitgeholden boomstam) gehuurd , die zoowat dienst doet als adviesjacht , om kabels naar den wal te brengen , als wij zullen stil liggen , en om boodschappen te doen. Onze roeiers zullen daarmede later naar hunne woonplaats teruggaan. De rivier is schoon , niet al te breed , en de oevers zijn begroeid met zwaar geboomte of met sierlijke bamboeboschjes. Dit laatste groeit hier in overvloed , en , met zijne elegante vormen en sierlijk nederhangende takken , is dit voor mij nog steeds een der fraaiste planten , die de weelderige flora van Indie aanbiedt. Met mooi weder stelt zich dus 45 de reis aangenaam in , en ik stel mtj voor straks mijne twee reisgezellen met een flesch champagne te verrassen , om den eersten dag te vlot te vieren en tevens den eersten dag van de tweede maand onzer reis. 21 October. Ons eerste station, Mandie-Auwer, hebben we achterons gelaten , en weder zijn we bezig de rivier af te zakken. Onze kontroleur heeft ons voor enkele uren verlaten. Hij heeft zijn eigene sloep en inspecteert daarmede de aan de rivier gelegen kampongs , waar hij volkstelling moet houden of verkiezingen van hoofden bijwonen. De bevolking heeft hier overal zeer veel aandeel in net bestuur, maar alles is zoo geregeld, dat de Europeesche ambtenaren overal bij moeten zijn, en, voor zoover ik bemerken kan, komen zij hierin waarlijk niet te kort. Zoo reist dan de heer van Assen onafhankelijk van ons in zijne eigene bidar (groote roeisloep) , maar is des avonds altijd bij ons , want de whist- partij mag natuurlijk niet verzuimd worJen , en hij schijnt ook de kookkunst van Ali zoozeer te waardeeren , dat hij niet gaarne de maaltijden misloopt. Onze provisiekamer is goed voorzien , en wij verzuimen niet nu en dan wat nieuws te verzinnen om de kip af te wisselen. Zoo werd het vlot eens zoo snel doenlijk gestopt , omdat wij aan den oever een karbouw zagen slachten , en heden hebben wij groote verwachtingen van een fazant , die ik voor drie kwartjes ben machtig geworden. Een dieretuin in Europa zou er heel wat meer voor gegeven hebben , want , ofschoon een wijfje , was het een pracht-exemplaar. Sumatra wemelt van de schoonste fazanten. Gij hebt toch wel eens afbeeldingen gezien van den grooten argus-fazant , met zijn staart van een meter lengte en over lichaam en staart bezaaid met honderden zilveren oogen op donkergrijzen grond ? Dit is de grootste en zeker wel de schoonste soort, maar zeer moeielijk te vervoeren , aangezien het dier in zulke 46 Jichte bosscheii ieet't , dat hij geen daglicht kan verdragen en al zeer spoedig sterft. Ik heb een paar exemplaren levend gezien. Verder hebben wij een geit gekocht , die gemest wordt voor de dagen, die komen zullen. Ik zie u den neus optrekken en hoor u zeggen : « Wie eet geiten ! » ; dan moet ik u antwoorden , dat , om de eeuwigdurende kip af te wisselen , alles welkom is , en wat zullen de gemzen , die gij in Zwitserland soms gegeten hebt , misschien wel eens geweest zijn ? Ondertusschen doet de heer Ukena , om onze tafel van visch te voorzien , krachtige pogingen , die tot nu toe met geen beteren uitslag bekroond werden , dan dat eens zijn lijn brak. Ik heb eene hoogst onaangename bijzonderheid van de reis te vermelden. Dit zijn de aga's , op Java meroetoe's ge- heeten, die ons van af Moeara-Bliti vervolgen en pijnigen. Het zijn zwermen van kleine vliegjes, alsof men een peper- bus in de lucht uitschudt. Zien kan men ze nauwelijks, maar zij weten overal doorheen te kruipen en steken nog heel wat erger dan gewone muskieten, zoodat wij er uit- zien als poklijders en reeds aan alle zijden opengekrabbekl zijn, zooals ik mij voorstel dat indertijd Job er heeft uit- gezien. Ander lastig vee ontbreekt ook niet, en op het land krioelt het van tijgers en slangen, waarvoor wij echter op ons vlot veilig zijn. Zoodra het donker is hooren wij in alle richtingen het gepiep der tijgers. Een anderen naam kan men niet geven aan hun kinderachtig geluid, dat bijna volmaakt gelijkt op dat der herten. Gisteren vonden wij aan wal twee pas gedoodde slangen; de eene was zeer mooi, blauwgrijs met zilveren buik , kop en staart scharlaken rood. Zoowat vier voet lang, had zelfs het doode dier nog iets ijzingwekkends. SEKAJOE, 29 October. Ik heb lang gezwegen, maar de hoogst aangename reis bood weinig aan wat vermelding waard is, en de tijd werd 47 grootendeels met observeeren en kaartspelen doorgebracht. De kontroleur van Assen is tot hiertoe met ons medegegaan en zal gelijktijdig met ons vertrekken, doch, helaas! in om- gekeerde richting. Wij zullen een aangenaam reisgezel aan hem verliezen. Hier vonden wij den kontroleur Leroux terug , die natuurlijk lang voor ons hier is aangeland. Hij is nog niet geheel ingericht, zoodat wij aan boord slapen, maar bij hem eten, terwijl wij elkander met mondbehoeften bij- springen. Aardappelen hebben wij echter geen van beiden meer, zoodat wij ons vernuft scherpen om surrogaten te vinden. Eigenlijk reizen wij dus reeds eenige weken met ons vieren. En laat ik ons hondje niet vergeten, een leelijk vriendelijk dier, dat wij van een onzer karrevoerders kochten , omdat het zich zoo aan ons aansloot. Naar de rivier, waarop wij thans drijven, is het Moesi gedoopt, want de Klingi heeft ons reeds in de grootere Moesi gebracht. Ons hondje blaft niet en heeft ook verder geen ondeugden. De heer Ukena wil het bij zich houden, wat ik natuurlijk niet doen kan. Al zou de reis dit gedoogen, ik geloof dat Ali, hoe getrouw hij mij anders ook is , mij zou verlaten , als ik een hond wilde medenernen. Hij heeft in groote mate het echt Mohammedaansche vooroordeel der meeste inlanders tegen honden. Het is waarlijk zonderling dat bij de slechte behan- deling, die die arme dieren in Indie ondergaan, zij toch zoo verbazend talrijk zijn. Maar zij zijn dan ook zoomager, dat zij meest op jakhalzen gelijken, en zoo gewend aan mishandeling , dat men hen meestal slechts behoeft aan te zien om hen jankend te doen wegloopen. Wij zijn van plan hier eenen rustdag te houden , daar wij een weinig vermoeid zijn. Van Moeara-Bliti af , hebben wij beiden dagelijks in den voor- en namiddag geobserveerd. Zoodra wij beiden na afloop der waarnemingen aan boord zijn, wordt het vlot los gemaakt, en zoo zijn wij reeds des avonds of den volgenden morgen vroeg aan het eerstvolgende station. Daar ik echter op deze reis geheel vrij ben in de 48 keuze der plaatsen, kan ik alles geheel naar de behoefte der reis inrichten. Ik zal u al de kleine plaatsjes met bar- baarsche namen, die wij aandeden, maar niet opnoemen. Het eenige bijzondere van de reis, daar hetlandschap steeds minder fraai wordt, naarmate wij in de benedenlanden af- zakken, was in een der kampongs een tweede danspartij, die mij veel beter beviel dan de eerste. Helaas begon bet reeds donker te worden, zoodat wij er bet voile genot al- weder niet van hadden. Maar de jonge meisjes, waarvan er bier ruim een twintigtal op eene rechte lijn zaten, zagen er niet kwaad uit en waren fraai gekleed. Hier zag ik voor bet eerst de kostbare gouden weefsels , waardoor Palembang beroemd is, werkelijk dragen. Enkele danseressen hadden er twee of drie aan , en zij weten zich in die zware stoiTen zeer sierlijk te drapeeren. Voor bet Europeesche oog hebben zij echter te veel goud aan, want behalve de gouden klee- dingstoffen hebben zij gouden sieraden aan het hoofd, op de borst en aan de armen, zooveel armbanden - - gladde gouden ringen — als zij maar bezitten. Er was er een, die den arm slechts met zeer veel krachtsinspanning lang- zaam naar de hoogte kon brengen, zoo zwaar was die be- laden , bijna tot aan den elleboog. Daar de bewegingen bier- door belemmerd worden, en de jonge dames slechts een voor een dansen, terwijl de anderen op den grond zitten, is het schouwspel wel wat vervelend, maar voor mij was het voornaamste de kleederdr acht , die ik bier voor 't eerst in al hare pracht zag en die zeer afwijkt van alles , wat ik nog gezien heb. Bij zulk eene gelegenheid verschijnen al de ongehuwde vrouwen uit de karnpong, maar zij, die niet kostbaar gekleed, of geene goede danseressen zijn, blijven gewoonlijk zitten. Deze en andere feestelijkheden hebben plaats in de bale- bale, een open schuur, die volkomen de rol van stadhuis vervult. Door de bevolking gebouwd en onderhouden,dionl de bale-bale voor verkiezingen en vergaderingen en voor 49 alles wat de geheele kampong aangaat. Ook worden er reizigers gehuisvest, die dan tevens onder toezicht zijn, wat natuurlijk een vereischte is bij het vroeger verklaarde beginsel der collectieve aansprakelijkheid. Overigens behooren tot de amusementen van de reis des nachts het onophoudelijk piepen van de tijgers, en overdag de voortdurende bezoeken der verschillende burgemeesters , die ons gewoonlijk tot aan de volgende doesoen (dit is de Sumatraansche naam voor kampong of dorp) begeleiden. Meestal was dit niet zeer ver, want de vele kampongs zijn het eenige ornement van de Mo.esi, die veel breeder dan de Klingi is, en daardoor, maar ook door de velebebouwde gedeelten, leelijk. Wij zien zeer vele kapok-plantages , want deze residentie voert veel kapok (inlandsch katoen) uit. De aga's hebben gelukkig opgehouden ons te vervolgen, doch slechts om plaats te maken voor de eerste muskie- ten, die ons verwelkomen in de benedenlanden , nu onze arme voeten reeds vol wonden zilten. Van de muskieten zullen wij nog meer genieten, want eerst over een dag of acht denk ik Palembang te bereiken, en ik hoor dat het benedengedeelte der rivier zeer rijk is aan die lieve dieren. Onze geit heeft zoo goed gesmaakt , dat wij er hier weder eene gekocht hebben, ditmaal een jong dier, dat zoodanig om zijne moeder schreeuwt, dat ik het spoedig denk 1r slachten, uit medelijden natuurlijk. Mijn strijdros heb ik hier in zeer goeden toestand terug gezien , en de kontroleui Leroux maakt er veel gebruik van. DONATJALO, 31 October. * Deze plaats is ons niet gunstig. Gisteren regende het hard en heden schijnt het te willen doorregenen, zoodat wij beiden onze waarnemingen moesten staken. Gisteren avond gaf ik te Sekajoe op mijn vlot een afscheidsdiner aan de twee kontroleurs. want wij reizen thans weder met ons beiden. Ali had zich zelven overtroffen, en gezellig zaten 50 wij in onze kleine ruimte. Juist te middernacht vverden de touwen losgemaakt; wij zakten weder de rivier af, terwijl de eene kontroleur eenzaam naar huis ging en de ander zijn bidar besteeg, om zijne eigene woestijn weder op le zoeken. Het spijt mij zeer, die twee vaarwel gezegd te hebben, en onze verdere reis zal wel iets minder vroolijk zijn. 1 November. Te Donatjalo bleef de zon halstarrig achter regenwolken, zoodat ik een gedeelte der werkzaamheden heb moeten op- geven. Ik vrees dat bet feit , dat ik de zon niet kon laten schijnen , wel eenige afbreuk heeft gedaan aan mijn prestige, want de lui zijn hier innig overtuigd van mijne bovenaard- sche macht , en gevoelen dan ook voor mij een mengsel van achting en angst. In Benkoelen en in de bergstreken van Palembang had ik den titel van aardbeving-resident ; hier daarentegen is de algemeene opinie , dat ik met mijne in- strumenten de toekomst voorspel. Ik begrijp niet , welk nut-zij zich daarvan voorstellen , daar ik toch niets van de toekomst verhaal. Een der hoofden vroeg aan den kontro- leur van Assen , of het nu werkelijk waar was , dat op mijn bezoek eene aardbeving zou volgen , want dan wilde hij nog spoedig een feestmaal geven om het gevaar af te wenden. Zonderling bijgeloof! Ik zoo machtig, dat ik aardbevingen bezorg en dan hij toch nog in staat om die te beletten. Als iemand vraagt, wat toch eigentijk het ding is waarmede ik werk , dan antwoordt de brave moordenaar , die mij tegenwoordig altijd helpt , terwijl Ali met het huishouden bezig is , met het leukste gezicht van de wereld : « adakekker ! » (het is een kijker !) , en is dan hoogst verwaand op zijne hoogere wetenschap ; het woord « kekker » verklaart immers alles. En die dat gehoord hebben, gaan dan met ernsti^v gezichten been. Het kan geen kwaad, die geweldige repu- tatie te hebben , en onder ons geeft het nog al eens stof 51 tot vroolijkheid. Maar het heeft ook zijne lastige zijde ; de lieden komen voor allerlei mogelijke en onmogelijke kwalen geneesmiddelen vragen , die ik steeds met een ernstig ge- legenheidsgezicht uitreik. Als er b. v. een komt met pijn in den rug, klaarblijkelijk ongeneselijk , dan krijgt hij wat brandewijn met zeep , waarbij , met veel hokus-pokus , uit een klein fleschje, eene homoeopathische hoeveelheid van het een of ander geneesmiddel gevoegd wordt , onverschillig welk. Ik ben volstrekt niet bang , of de man zal zich wel gedurende eenige dagen verbeelden dat hij beter is, en als hij weder erger wordt, dit slechts daaraan toeschrijven , dat de flesch ledig is. Ik ben vast overtuigd , dat een echte doctor veel minder geloof zou vinden dan een echte toove- naar als ik. In de Lampongs had ik denzelfden titel als op Java : inspekteur van de zon , soms ook van de sterren. Oorspronke- lijk hebben de inlanders dezen naam gegeven aan den heer Oudemans en ik heb dien geerfd, omdat zij zien dat ik ook zoo een en ander observeer. Maar geloof niet , dat mijn macht daarom minder groot was dan hier. Eens verhaalde mij eene dame , dat de baboe haar gevraagd had , of die mijnheer nu werkelijk met God in correspondentie stond , want dat moest wel , indien zijn ambt was om de zon in orde te brengen. Ik heb namelijk juist een paar jaren ge- troffen , waarin de moesons niet zulk een geregeld verloop hadden als gewoonlijk , en daarom wordt dikwijls beweerd, dat ik gekomen ben om daarop orde te stellen. In elk geval kunt gij zeker zijn , dat hier te lande de eerstvolgende aard- beving aan mij zal worden toegeschreven. Dat men mij den titel van resident geeft, is eene bij- zonderheid van Palembang. In elken tak van bestuur noemt men hier denhoogsten persoon resident. Zoo is er een telegraaf- resident, een wegen-resident , en van nu af aan ook een aardbeving-resident. Maar, wie dat al te letterlijk opvat, kan kwalijk te land komen, zooals een inspekteur der 52 telegraatlijnen ondervond. Deze had op reis de gewoonte zijn pet met het distinctief zijner betrekking voor zich uit te laten dragen, en zoo verkeerde op eene plaats het hoofd in de meening, dat de werkelijke resident in aantocht was. De dienstijverige man bracht spoedig zijn woning in ge- reedheid, en zoo vond onze inspekteur in de voorgalerij een gedekte tafel, met allerlei lekkernijen. Hongerig van de reis , viel hij dadelijk aan , maar het hoofd zat intusschen te praten met zijne bedienden, en ontdekte wie de reiziger was. Hij ging dadelijk naar de tafel, nam het tafelkleed bij de vier punten, en haalde'alles voor den neus van den hongerige weg, met de betuiging, dat dit alleen voor den «residen betoel» (ware resident) was. PALEMBANG, 6 November. Heden morgen vroeg ter hoofdplaats aangekomen, waar wij , helaas ! den resident niet aantroffen , die op reis is naar Djambi. Wij kunnen dus ook niet bij den resident logeeren , die ons ge'inviteerd had, en daar het hotel zeer ver ver- wijderd is van de plaats, waar wij onze waarnemingen willen doen, zijn wij kalm op ons vlot blijven wonen. Wij gaan echter in het hotel eten, en hebben daartoe reeds een equipage gehuurd, d. w. z. een bidar, want alles beweegt zich hier over de rivier, en de straten zijn bijzaak. Vindt gij dit niet een geestige manier, om in een stad aanko- mende, zijn eigen huis mede te brengen? Het zal hier echter niemand vreemd toeschijnen , want een groot gedeelte der huizen staat op vlotten; ook enkele Europeesche woningen, doch die worden tegenwoordig meer en meer op het land gebouwd. Een enkele maal is het wel gebeurd, dat zulk een vlot in den nacht los raakt, en de rivier afdrijft. De inwoners worden dan hulpeloos wakker, midden in de wildernis , en er moet van Palembang hulp gezonden wor- den om het huis , dat anders wel eens naar zee zou kunnen afdrijven, weder op zijn plaats te brengen 53 De stad Palembang is eindeloos groot, en ziet er niet onvriendelijk uit. Vooral de vele Ghineesche woningen met hunne bonte kleuren maken de plaats vroolijk. Het residentie- huis, dat over een grooten tuin net uitzicht op de breede rivier heeft, is een schoon en hoog steenen gebouw. Dicht daarbij ligt het fort, een geweldige steenmassa, die aan de vroegere sultans tot verblijf verstrekte; een weinig achter- waarts ligt de groote moskee, die de schoonste van Indie heet te zijn. Het hotel heet in de wandeling: de «vroolijke garnaal , » omdat het hoofdvoedsel daar uit garnalen bestaat , en , zeker om de analogic , wordt de societeit het « sardijntje » genoemd. Nu ik toch aan de gebouwen ben, wil ik ook iets verhalen, dat kort geleden in het fort gebeurde. Op een der bastions stond de schildwacht zoo stevig te slapen, dat hij naar beneden tuimelde, en met geweer en al in de gracht te land kwam , zoodat men den stumpert des morgens bibberend voor de poort vond staan. Daar zult gij de uitmonding van de Ogan-rivier tamelijk verbe- westen de plaats vinden , terwijl deze thans midden in de stad ligt. Ik vrees echter , dat deze waarlijk opmerkelijke aanwas wel eenigzins ten koste der omliggende landstreken tot stand komt, want, eer wij Palembang bereikten, zagen wij gedu- rende zeer langen tijd geen enkele kampong. Nu is wel de moerassige streek, vol muskieten en kaailui, niet aan- lokkelijk, maar vroeger moeten er toch enkele plaatsjes geweest zijn. De groote vooruitgang van Palembang kan echter, bij een goed bestuur, geheel verklaard worden door de groote welvaart. De inlanders zijn zeer arbeidzaam en spaarzaam, waardoor zij gunstig boven anderen uitmunten, en er zijn hier van oudsher zeer vele Chineezen , die op de hoofdplaats hunne eigene handwerken hebben ingevoerd, meer dan op eenige andere plaat? van Indie. Zoo zijn <!»• lakwerken v;m 54 Palembang niet te versmaden , en ik heb werkelijk stukken gezien , die de echt Chineesche produkten op zijde streven. Daar de plaats bovendien dicht bij de kust, en met hare schoone waterwegen naar het binnenland, gunstig gelegen is voor den handel, is deze ook zeer bloeiend, maar wordt, helaas! grootendeels op Singapore gedreven. Er zijn ook stoombooten , die van Singapore hierheen komen. Het is recht aangenaam een zoo welvarende Indische plaats te zien. Vele huizen getuigen zelfs van eenige weelde, en de beweging op de rivier en op de talrijke kreeken, die als nevenstraten dienst doen, is reusachtig. Eene wandeling naar het marktplein vermindert dien indruk van welvaart volstrekt niet. Daar zijn uit de opbrengst der pasargelden (marktgeld) ruime steenen loodsen gebouwd, die goed schoon gehouden worden, en van de pasar een overdekte markt maken, die mijne eigene vaderstad en vele harer zustereri in Europa aan Palembang mogen benijden. Men zou denken dat Haussman hier een bezoek gebracht heeft. Aan de pasar toch grenst een blok Chineesche woningen , geheel van steen opgetrokken, op de plaats, waar kort geleden nog een ellendige modderpoel met oude houten huisjes moet geweest zijn. Alles werd onteigend, een flinke kaaimuur gemaakt en al de kosten werden ruimschoots gedekt door den verkoop van den zoo verbeterden grond. 8 November. De zon schijnt hier alleen door te komen, als wij die niet noodig hebben, en hult zich des rnorgens in dichte nevelen. Onze arbeid gaat hier dus niet zonder moeielijk- heden, maar dezen ochtend had ik toch een gunstigen zonnestraal. Gisteren is de resident te huis gekomen, en wij zijn thans bij hem gelogeerd, zoodat wij voor het eerst, sedert Moeara-Bliti , in bedden liggeri , en ik kan niet eens zeggen , dat ik het veel aangenamer vind dan mijn matje. Dat is 55 zeer ondankbaar, vooral voor de familie van deu resident die het ons recht gezellig maakt, maar ik kan het niet helpen BATOE-RADJA , 15 November. Ik schreef u reeds dat de Ogan-rivier , die uit het zuiden komt , nog in Palembang zelf zich met de groote.rivier vereenigt. De Ogan nu hebben wij gedurende de laatste dagen opgevaren tot dicht bij de bergen waar zij ontspringt , en zijn niet zoo heel ver van de Lampongs verwijderd , waar eene vroegere reis mij heenvoerde. Deze rivierreis was niet erg aangenaam en van schrijven kon niets inkomen. Wij gingen met een stoombootje , waarvan wij , na onze vlotreis, natuurlijk groote verwachtingen hadden, maar werden zoo teleurgesteld , dat wij onmiddelijk bij aankomst om een roeiboot vroegen voor den terugtocht, omdat wij die voor zekerder , aangenamer en vlugger houden. Ik wil hier echter dadelijk bijvoegen , dat het ongelukkige ding slechts een coup d'essai geweest is , en als bewijs dat het vervoer met kleine stoomscheepjes op de rivieren mogelijk is , mag deze poging schitterend geslaagd heeten. Juist terwijl wij op de hoofdplaats waren , zijn de rijkstransporten op nieuw aanbesteed , en weldra zullen er betere scheepjes in de vaart zijn , naar ik meen drie. Ook ben ik den resi- dent zeer dankbaar voor de welwillende verstrekking van dit vervoermiddel , want dat het mij niet beviel is waarlijk niet zijne schuld. Het is een bijzonder klein stoomsloepje , dat aanligt dan om eten te koken , dan om brandstof in te nemen , dan weder om de machine te reinigen ; het kan weinig bagage innemen , zoodat wij een sampang op sleep- touw namen , waardoor het sturen weder zeer slecht gaat ; het schudt op eene helsche wijze , en in een zeer moeie- lijke bonding gezeten , worden wij langzamerhand in schoor- steenvegers hervoi rnd , door den rook uit het lage school- 56 steentje. Cm kort te gaan , het is een lief bootje voor kleine pleiziertochtjes , maar voor een reis als deze bevalt het ons minder. Voor het overige was de reis niet onaardig. Wei is het schoonste gedeelte van de Ogan eerst hooger op , in de bergstreken , die wij niet zullen bereiken , maar ook hier is de rivier schoon te noemen. Zij is veel smaller dan de Moesi en reeds daardoor beter, en steeds langs beide oevers beplant , voornamelijk met vruchtboomen. Bovendien is deze streek zwaar bevolkt , en de nijvere inlanders zijn hier be- paald rijk. Zoo zagen wij dan ook zeer vele groote kam- pongs , die ruim en net gebouwd zijn, met groote huizen, waarvan verscheidene zeer smaakvol versierd zijn. Ik denk u later wel eens de beschrijving te geven van een Palem- bangsch huis. Wij zijn hier gelogeerd bij den kontroleur, waar wij het recht goed hebben , en denken van hier weder naar Palem- bang af te zakken en op de terugreis onze waarnemingen te doen. DOEREN , 18 November. Zooals ik u reeds zeide , reizen we nu weder per roei- boot , wat stroomafwaarts vlug genoeg gaat , zoodat wij ook thans weder den overtocht telkens op een achtermiddag doen. Den eenen dag observeeren wij op een plaats en den volgenden dag op een andere. De kontroleur heeft ons tot hiertoe vergezeld , en was misschien nog verder medegereisd , wanneer hem niet den avond onzer aankomst alhier een spoedbrief had ingehaald , die zijne overplaatsing inhield. Dit is de zevende maal in drie jaar. Zeide ik vroeger te veel over het overplaatsen van ambtenaren '? Op de buitenbezittingen hgt de schuld hiervan voornamelijk aan Atjeh. Daar zijn reeds een tiental kontroleurs werk- zaam , zonder dat het kader van de kontroleurs op de bui- tenbezittingen is uitgebreid , en daardoor zijn er in tie 57 meeste residentien te weinig , en kunnen de residenten slechts met moeite in den dienst voorzien. Verscheidene afdeelingen hebben reeds Ian gen tijd geen eigen kontroleurs meer gehad. Tot nu toe schreef ik u niet veel over de bevolking. Ik heb hiermede opzettelijk gewacht , totdat ik er een en ander van gehoord en gezien had , en zelfs nu zou ik nog niet gaarne een catalogus leveren van al hunne deugden en ondeugden. Wei kan ik reeds zeggen , dat het onderscheid in karakter met de Javanen zeer groot is, hoewel hier de beschaving van Javaanschen oorsprong is , en , naar ik meen , de bevolking zelve ook grootendeels. Voornamelijk springt in het oog de meerdere zucht naar vrijheid en de groote mate van zelfbestuur , die zich wel vooral zullen ontwikkeld hebben sedert wij in 1824 den sultan weg- joegen. Op elke plaats en in elk distrikt worden de hoofden door de bevolking zelve gekozen en door den resident slechts bevestigd. Voor de kamponghoofden is dit gebruik in Indie algemeen , maar hier worden ook hoogere inlandsche amb- tenaren , die elders door ons benoemd worden , door het alge- meen stemrecht gekozen. Deze hoofden nu worden niet weinig op de vingers gekeken door hunne ondergeschikten, die niet nalaten hen aan te klagen, wanneer daartoe reden is , en in sommige streken hebben de hoofden bijna slechts de macht over om den wil der bevolking uit te voeren , die duidelijk genoeg wordt te kennen gegeven , terwijl de regeering deze ambtenaren vaak niet zonder moeite staande houdt. De gemeenschappelijke belangen weten de inlanders zeer goed te beoordeelen en te behartigen; daarvoor getui- gen de openbare kassen en de raadhuizen , waarvan ik reeds vroeger melding maakte , en de somwijlen stormach- tige vergaderingen , die ik nu en daft bijwoonde. Het is aardig zulk een gezonden republikeinschen geest juist te vinden in een gewest, dat vijftig jaar geleden nog door eenen lang niet zachtzinnigen despoot geregeerd werd , en waar 58 wij sedert het opperbestuur krachtiger in handen hebben genomen dan in menig ander gedeelte van Indie. Natuurlijk hebben de inlanders ook de schaduwzijden hunner deugden. Zijn zij ijverig en spaarzaam , zij zijn ook inhalig ; zijn zij flink en onafhankelijk , zij zijn ook raoeielijk te behandelen en soms vrij onbeschoft. Van de slaafschheid der Javaantjes is hier geen sprake ; de Palembangers zijn zeer goed te regeeren , maar willen overtuigd zijn, dat, hetgeen men van hen verlangt , verstandig is ; men moet met hen redeneeren en met hen rekening houden. Er werd mij een aardig staaltje hiervan verhaald , dat ik hier inlasschen wil , ofschoon het in een geheel ander gedeelte van Sumatra te huis behoort , waar echter het karakter der bevolking in menig opzicht hetzelfde schijnt te zijn. De militaire gezag- hebber dan wilde iets nieuws invoeren en maakte dat aan de bevolking bekend. Hij vond tegenspraak , bleef op zijn stuk staan , en het einde was , dat een oud hoofd hem zeide : « Wij zijn overtuigd dat gij gelijk hebt, want gij hebt kanonnen.* Ik hoop er in geslaagd te zijn u hetzelfde gunstige denk- beeld van de inwoners dezer residentie te geven , dat ik zelf van hen heb opgevat , en mogt dit nog niet het geval zijn , dan voeg ik er bij , dat de Palembangers weinig siri gebruiken. Dit alleen zou genoeg zijn , om hun vele on- deugden te vergeven , want voor ons Europeanen is die gewoonte rechtaf walgelijk. Vooral in deze afdeeling zijn de inlanders rijk. Vat dit gerust letterlijk op; bijna alien hebben een zeker kapitaal, dat vaak verscheidene duizenden guldens bedraagt. Dit is niet uit de lucht gegrepen , want het blijkt herhaaldHijk bij erfenissen en bij hunne processen; want hun vrij ontwik- keld rechtsgevoel openbaart zich maar al te vaak in een liefhebberij voor procedeeren en pleiten. Nog gisteren werd mij een staaltje verhaald van een inlander , die tien a twaalf gulden opofTerde om in een zaak van eon gulden gelijk te krijgen. 59 Kan het u verwonderen , dat , met zulk een karakter en bij zulk een rijkdom , de inlanders bijzonder weinig gesteld zijn op de heerediensten , die in deze residentie trouwens al sterk verminderd zijn en bijna teruggebracht tot het hoogst noodzakelijke ? Zij worden echter steeds in geld omgezet , en zoo betalen de inlanders niet weinig be- lasting en doen dat gewillig ; men verzekert mij zelfs , dat met de toenemende belastingen de welvaart gelijken tred houdt. Men moet hier wel tot de overtuiging komen, dat het streven moet zijn om de heerediensten overal langza- merhand zooveel mogelijk af te schaffen, doch nooit zonder dat daarvoor belastingen in geld in de plaats treden. En ik ben er verre van af te beweren, dat dit overal zoo maar voetstoots te doen is. Vooral met zulke zaken, die diep in- grijpen in de inlandsche huishouding en zoo sterk in ver- band staan met het karakter en met den graad van beschaving der inlanders, moet men behoedzaam zijn en vooral niet uit de verte beslissen. Gij zult u het gezegde nog wel her- inneren , dat ik vroeger eens van den gouverneur Bakkers aanhaalde, omtrent het opbrengen van belasting in geld; ik geloof nog steeds dat hij groot gelijk had. Het einddoel van ons streven moet steeds zijn de verplichtingen der be- volking zooveel mogelijk in geld om te zetten , daar dit altijd voor haar minder drukkend moet zijn, en toch voor ons meer moet opbrengen. Maar het druischt zoodanig in tegen de oude wijze van belasting heffen onder alle vorige regee- ringen , dat het eene gevaarlijke zaak is , die , onbedachtzaam uitgevoerd , allerlei onheilen na zich kan slepen en ons gezag bepaald kan verzwakken. Maar wordt hierin steeds te werk gegaan met beleid en voorzichtigheid , dan kan dezelfde maat- regel niet anders dan heilzaam werken; niet alleen om de reeds opgegevene redenen, maar ook omdat elke stap in Westersche richting, waarvan de inlanders zelven tot het besef komen, dat het een verbetering van hunnen toestand is, den band tusschen hen en ons moet toehalen en ons 60 prestige vergrooten. Meer dan bij eenige andere kwestie moet men zich dus hierbij hoeden voor het stellen van algemeene regels en uitsluitend te rade gaan met de plaatselijke ge- steldheid en op het oordeel der plaatselijke autoriteiten afgaan. Dit punt is werkelijk teederder dan men , geloof ik , in Hol- land wel beseft ; in elk deel van Indie kan men , door iets te veel of te weinig, groot kwaad doen. In menig distrikt zou men gerust kunnen uitvoeren , wat in een aangrenzend gedeelte vooralsnog volstrekt niet gewenscht is. Maar aller- minst is dit onderwerp geschikt, om van uit de verte ge- regeld te worden. Ik wil echter nog eens drukken op mijne overtuiging , dat men in den regel nooit verplichtingen moet opheffen, wanneer men niet een belasting in geld, al is die ook zeer gering, in de plaats kan stellen. Slechts enkele verplichtingen, die bepaald voor de bevolking onbillijk en al te zwaar zijn , kunnen hierop eene uitzondering maken , of zulke , waarvan het onmogelijk is , dat de bevolking zelve er eenig nut van inziet. Ik ben vrij ver afgedwaald van den rijkdom der inlan- ders in deze residentie , en ik wilde, naar aanleiding daarvan , mijne vroegere belofte vervullen, om u een Palembangsch huis te beschrijven. Grooter of kleiner, zijn ongeveer alien in denzelfden geest ingericht. Steeds op palen gebouwd , zijn de huizen van goed hout, zorgvuldig bewerkt en vaak met zeer veel smaak gebeeldhouwd. De meesten zijn met pannen gedekt, en velen geheel met koperen bouten in elkander gezet. De voorgalerij dient tot zitkamer , de achter- galerij tot verblijf van de vrouwen. Deze laatste is geheel gesloten, de voorgalerij echter aan de voorzijde slechts ge- sloten met een keurig bewerkt houten traliewerk , dat overdag kan worden weggenomen of geopend. Het middelste en groot- ste gedeelte van het huis, dat eene trede hooger ligt dan de voorgalerij , heeft met deze , voor een gedeelte , geheel vrije gemeenschap. Aan de eene zijde echter, somtijds ook aan beide zijden, zijn er een paar kamertjes 61 die wederom eene trede hooger liggen en die bestemd zijn voor het hoofd van het gezin en ook voor gasten van eenigen rang. In de voorgalerij slapen de ongehuwden , de bedienden van het huisgezin en van de gasten ; de opene ruimte in de middelste afdeeling van het huis staat vol met huisraad, met de kostbaarheden , en daar liggen ook de koopwaren. Niet alleen is de vloer van de kamer hooger al naar den rang des bewoners, maar ook is de kamer, voor het hoofd des gezins bestemd , aan de buitenzijde het meest van beeld- houwwerk voorzien. Dit is vaak zeer smaakvol, altijd zeer karakteristiek en zeer goed opgevat. In vele huizen is dit snijwerk verguld en geschilderd, en vindt men ook beeld- houwwerk aan andere deelen van den bouw, voornamelijk aan den voorgevel, maar dit is steeds, en in uitvoering, en in kleur, ondergeschikt aan de bewerking van die eene kamer, zoodat iedereen onmiddelijk de geheele bedoeling van den bouwmeester begrijpt. Zou men van al onze huizen hetzelfde kunnen zeggen? Rondom het geheele huis is nog een afdak, dat, bij al zijne voordeelen, het nadeel heeft, dat het binnenshuis vrij donker is. 19 November. Wij hebben weder eens zien dansen, en merkten weder enkele verschillen op met hetgeen wij vroeger zagen. Wei blijven steeds de danseressen stijf op hunne plaats staan, en doen niet meer dan even op de teenen wippen en een weinig de vingers bewegen, terwijl het lichaam zoo stil mogelijk blijft. Veel karakter kan ik dan ook nu nog aan deze dansen niet toekennen, maar de kleeding der meisjes verschilt in menig opzicht van die der bovenlanden. Men kan dit verschil echter in een woord te samen vatten: nog meer goud. Het zou smaakvol kunnen zijn , rnaar zelfs Oos- tersche weelde wordt hier overdreven. Van de gouden weef- sels, die werkelijk onvergelijkelijk schoon zijn, behoef ik niet meer te spreken, maar hier zijn sommige danseressen er letterlijk mede behangen, zonder dat zij genoeg smaak hebben om die met een enkel eenvoudiger stuk af te wisselen. Op het hoofd dragen de rijksten eene soort kroon, die in hoofdzaak bestaat uit een band met hoog opstaande punten van goud of zilver, steeds zeer fraai gedreven. Dat staat niet kwaad, maar velen bederven het weder door eene rij omgebogen punten , die horizontaal uitsteken en de hoofden op een stekelvarken doen gelijken. En boven alles uit steken nog tallooze ijzerdraadjes , waaraan kleine ruitvormige gouden plaatjes hangen, die flikkeren en rinkelen, en boven het hoofd een wuivend woud van edele metalen maken. Om den hals hangt een snoer van kralen, waaraan, onder elkander, vier of vijf gouden platen hangen, van een horizontaal uitgerekten hartvorm, die de geheele borst bedekken en als het ware een gouden pantser vormen. In de armbanden zag ik het meeste plaatselijk verschil. Op de eene plaats zijn die dun en glad, op de andere zwaar en gedreven, op eene enkele plaats waren ze alien van zilver, doch bij zonder sierlijk bewerkt. De voornaamste bijzonderheid echter, die men, naar ik meen, alleen in deze streek vindt, zijn de klauwen waar- mede de danseressen hunne vingers misvormen. Het zijn ware klauwen ongeveer als tijgernagels, doch wel van vin- gerlengte, met de punten naar boven gericht en die op al de vingers geschoven worden als een vingerhoed. Zij zijn meestal van goud , zelden van zilver , en maken natuur- lijk de bewegingen alweder logger, terwijl zij de mcvslal fraai gevormde handen , die echter, hoewelklein, meer breed dan slank zijn, bepaald ontsieren. Kunt ge u voorstellen, hoe karakteristiek leelijk zulk een vergulde dame er uit- ziet met hare ontelbare aanhangsels? Zij hebben dan ook heel wat tijd noodig om zich aan te kleeden , en de mama's moeten gedurende het dansen wel eens te hulp schieten, om een of ander weder in orde te brengen, wat mij wel eens deed denken aan de reparatie-kamer op onze eigene 63 bals. Ik heb eens eene jonge dame gezien, wie de slendang van de schouders gleed en die hare met goud be- hangen armen niet zelve kon oplichten om het ding weder om te slaan. 