Werken uitgegeven door de Faculteit van de Letteren en Wijsbegeerte
Dit boek is zo oud dat het auteursrecht erop is verlopen, zodat het boek nu deel uitmaakt van het publieke domein. Een boek dat tot het publieke domein behoort, is een boek dat nooit onder het auteursrecht is gevallen, of waarvan de wettelijke auteursrechttermijn is verlopen. Het kan per land verschillen of een boek tot het publieke domein behoort. Boeken in het publieke domein zijn een stem uit het verleden. Ze vormen een bron van geschiedenis, cultuur en kennis die anders moeilijk te verkrijgen zou zijn. Aantekeningen, opmerkingen en andere kanttekeningen die in het origineel stonden, worden weergegeven in dit bestand, als herinnering aan de lange reis die het boek heeft gemaakt van uitgever naar bibliotheek, en uiteindelijk naar u. Richtlijnen voor gebruik Google werkt samen met bibliotheken om materiaal uit het publieke domein te digitaliseren, zodat het voor iedereen beschikbaar wordt. Boeken uit het publieke domein behoren toe aan het publiek; wij bewaren ze alleen. Dit is echter een kostbaar proces. Om deze dienst te kunnen blijven leveren, hebben we maatregelen genomen om misbruik door commerciële partijen te voorkomen, zoals het plaatsen van technische beperkingen op automatisch zoeken. Verder vragen we u het volgende: + Gebruik de bestanden alleen voor niet-commerciële doeleinden We hebben Zoeken naar boeken met Google ontworpen voor gebruik door individuen. We vragen u deze bestanden alleen te gebruiken voor persoonlijke en niet-commerciële doeleinden. + Voer geen geautomatiseerde zoekopdrachten uit Stuur geen geautomatiseerde zoekopdrachten naar het systeem van Google. Als u onderzoek doet naar computervertalingen, optische tekenherkenning of andere wetenschapsgebieden waarbij u toegang nodig heeft tot grote hoeveelhe- den tekst, kunt u contact met ons opnemen. We raden u aan hiervoor materiaal uit het publieke domein te gebruiken, en kunnen u misschien hiermee van dienst zijn. + Laat de eigendomsverklaring staan Het “watermerk” van Google dat u onder aan elk bestand ziet, dient om mensen informatie over het project te geven, en ze te helpen extra materiaal te vinden met Zoeken naar boeken met Google. Verwijder dit watermerk niet. + Houd u aan de wet Wat u ook doet, houd er rekening mee dat u er zelf verantwoordelijk voor bent dat alles wat u doet legaal is. U kunt er niet van uitgaan dat wanneer een werk beschikbaar lijkt te zijn voor het publieke domein in de Verenigde Staten, het ook publiek domein is voor gebruikers in andere landen. Of er nog auteursrecht op een boek rust, verschilt per land. We kunnen u niet vertellen wat u in uw geval met een bepaald boek mag doen. Neem niet zomaar aan dat u een boek overal ter wereld op allerlei manieren kunt gebruiken, wanneer het eenmaal in Zoeken naar boeken met Google staat. De wettelijke aansprakelijkheid voor auteursrechten is behoorlijk streng. Informatie over Zoeken naar boeken met Google Het doel van Google is om alle informatie wereldwijd toegankelijk en bruikbaar te maken. Zoeken naar boeken met Google helpt lezers boeken uit allerlei landen te ontdekken, en helpt auteurs en uitgevers om een nieuw leespubliek te bereiken. U kunt de volledige tekst van dit boek doorzoeken op het web viajnttp: //books .google.co B 1,178,049 Cate.” UNIVERSITE DE GAND RECUEIL DE TRAVAUX PUBLIES PAR LA FACULTE DE PHILOSOPHIE ET LETTRES 28° FASCICULE. ELCKERLYC-EVERYMAN a GEB — —_—_—_____—— De vraag naar de Prioriteit opnieuw onderzocht H. LOGEMAN GAND LIBRAIRIE VUYLSTEKE 15, RUE AUX VACHES 1902 ELCKERLYC-BVERYMAN DE VRAAG NAAR DE PRIORITEIT OPNIEUW ONDERZOCHT RECUEIL DE TRAVAUX PUBLIES PAR LA FACULTE DE PHILOSOPHIE ET LETTRES DE L'UNIVERSITE DE GAND EXTRAIT DU REGLEMENT Les travaux des professeurs et chargés de cours, anciens profes- seurs et anciens chargés de cours sont publiés sous la responsabilité personnelle de leurs auteurs. Tous les autres le sont en vertu d'une décision de la Faculté. Gand, imprimerie V. Van Doosselaere. INLEIDING. In dezelfde serie, waarin dit commentaar verschijnt, had ik in 1892 een uitgave ’t licht doen zien, van de twee moraliteiten in de tietel genoemd : de Nederlandse Elcker- lijc die ik meende aan Pieter Dorland van Diest (1454- 1507) te moeten toeschrijven en de Engelse Everyman, van de hand van een onbekende. In de inleiding van dat werkje, bracht ik enige van de overwegingen ter sprake, die m.i. tot de konkluzie moesten leiden dat het stuk van Dorland het origineel en de Engelse tekst daarvan een vertaling was. In de introductie tot een nieuwe Nederlandse tekstuit- gave, die D" K. H. de Raaf in 1897 als Groningse disser- - tatie liet verschijnen, kwam de schrijver tegen mijn stel- ling op. Wat in deze dissertatie werd aangevoerd als pleitende voor de prioriteit van Everyman, overtuigde mij niet. Zo als ik reeds gelegenheid had kortelik aan te geven in een aankondiging van D" de Raaf's werkje in « Taal en Letteren » (1898 afl. 3) was mij echter zijn arbeid ’n wel- kome aanleiding de zaak noch eens onderhanden te nemen. In 1898 vond ik daar tijd voor, maar pas in November 1901 kon ik er aan beginnen ’t voor de pers gereed te maken. Ik meende aanvankelik dat het stuk niet groter zou worden dan gevoegelik in een Nederlands tijdschrift geplaatst kon worden maar weldra merkte ik hoe ’t zich onder de bewerking uitbreidde — juist toen ’t te laat was 6 INLEIDING. het te schrijven in de taal waarin ik in 1892 de be- doelde uitgave had laten verschijnen. Pas in de laatste dagen van April 1902 kon ik er — na weer een paar maanden aan een ander werk te hebben moeten besteden —- de laatste hand aanleggen. En nu in Mei 1902, gaat het de drukkerij en zo de wereld in. Ik heb de zaak van meet af aan, opnieuw onder- zocht. Er waren in D" de Raaf's onderzoekingen zo veel zwakke punten in mijn eerste betoog aangewezen dat *t bepaald nodig bleek niet met enige nieuwe bewijzen aan te komen maar geheel objectief mezelf bij ’t doorwerken van de teksten steeds de vraag voor te leggen of er ook iets was dat voor de priorieteit van Everyman pleitte, — en niet alleen mezelf, maar ook mijn lezers. En daarom wijkt nu deze publicatie in metode, in opzet, geheel af van mijn uitgave der twee teksten en die van de Elcker- lije door D" de Raaf; ja zelfs van de meeste ander derge- lijke uitgaven. Terwijl n.l. zij beide — om, geheel onno- dig, geen andere te noemen — de in onze studeerkamer gevormde konkluzien als zoodanig aan onze lezers voor- zetten zonder hun natuurlijk ’t be w ij s daarvoor te willen onthouden, volg ik hier wat men ’n inductieve metode zou kunnen noemen. ’t Is hiermee als met de jongere school in de literatuur : vroeger beschreef men karakters, vertelde v a n mensen en hun eigenaardigheden en trakteerde de lezer op enige moralisaties over die per- sonen; nu laat men de lezer zelf z'n konkluzies trekken uit de gegevens: de gesprekken en gebeurtenissen die de dramatis persone voeren en ondervinden. Zo ook hier, —- ik zal m'n lezers nu geheel ’t onderzoek doen meemaken, j - waar ik aarzel, zullen ze zien waarom ; we zullen op die wijze ’t gehele stuk, samen bestuderen en zij langzamer- hand hun eigen konkluzies zich voelen vormen. Dat t onderzoek daardoor, misschien, iets vaags krijgt, mag me niet afschrikken ; vooral waar over een onderwerp van Nederlandse Filologie een Anglicist aan ’t woord is, schijnt mij dit ’t enige gewenste middel om mijn lezers in staat te stellen zelf te oordelen. Daar met de gewoonlik gevolgde metode D" de Raaf mij al even min overtuigd had als ik INLEIDING. 7 hem, moest ik wel tot het besluit komen dat de weg die we ingeslagen hadden de ware niet was en ’n andere zoe- : ken. Deze weg nu heeft alleen een groot nadeel : nl. dat die ongemeen lang is blijken te zijn. Ik zal dus veel van 't geduld van mijn lezers moeten vergen. Noch een paar opmerkingen over de inrichting van wat er volgt. Om steeds terug komende vervelend lange om- schrijvingen te voorkomen, voeg ik er hier eens voor al bij dat de formule « El. = Ev. » de verkortte uitdrukkings wijze is b.v. voor : « wanneer we aannemen dat Elckerlijc ’t origineel is en Everyman de vertaling » of iets der- gelijks, in ’t algemeen voor alle uitdrukkingen, die op de priorieteit van Elckerlijc wijzen; Ev. = El. doelt dus op de priorieteit van Everyman. Waar ik spreek van: Dorland of de anonyme Engelsman die « oorspronkelik » zou werken daar is dit zo op te vatten dat oorspron- kelik alleen met betrekking tot de andere tekst (El. of (1: Ik heb nl. niet alleen de gedrukte Ndl. rederijkerspoezie met ‘t oog op onze tekst doorgelezen, maar ook ‘teen en ander in hand- schrift. O. a. enkele handschriften te Utrecht, Brussel en Gent, die rederijkersstukken bevatten. Ze zullen later door Dr W. de Vreese uit- gegeven worden. Mijn lezers zullen ze in de Index opgenomen vinden (p. 169 vv.), met die mededelingen, die in de tekst niet steeds her- haald konden worden. Zo zal hier, o. a. uit deze onuitgegeven bronnen, 't een en ander te vinden zijn, dat, in de volgende afleveringen van't Mnl. Wdb. — of, voor de verschenen letters, in een eventueel supplement — mis- schien een bescheiden plaatsje verdient. 8 INLEIDING. Kv.) gebruikt is. De mogelikheid is nl. niet uitgesloten dat er op ’n zekere tijd een Frans of Latijns drama ont- dekt wordt dat de bron zou zijn, waarna Dorlandus (El. = Ev.) of de Engelse anonymus (lv. = Hl.) gewerkt zouden hebben. Toen ik mijn onderzoek in 1898 — en zelfs in 1901 — herhaalde, moest 1k voor de Latynse vertaling uit 1536 door Ischyrius me behelpen, evenals in 1891, met ’t exem- plaar van een latere uitgave, die van 1546, aanwezig op da Gentse Universiteits biblioteek. Mijn geachte kollega, D" A. Roersch, die zich al lang met het humanisties drama in ‘t algemeen en met Ischyrius in ’t bizonder had bezig- gehouden, had intussen tot mijn grote vreugde op zich genomen een nieuwe uitgave er van voor te bereiden. Ik heb dus noch juist de tekst met zijn nummering kunnen gebruiken ; de lezer zal dus in de volgende bladzijden naar D" Roersch’ uitgave verwezen worden, die weldra bij « de Nederlandse Boekhandel » te Gent, verschijnen zal. Ik volg in hoofdzaak de Nederlandse tekst op de voet en wel naar mijn uitgave. Ik heb zo goed als altijd de vergelijking met de uitgave van D" de Raaf gemakkelik gemaakt door er een verrijzing naar de Sp. (== Spyeghel der Salicheyt vam Elckerlyc) by te voegen. Waar ik een plaats uit Everyman bespreek heb ik die ingevoegd tussen de korresponderende regels van Elckerlijc. Zij, die mij van dienst zijn geweest, hetzij met het toe- zenden van inlichtingen of door met mij over de ene of andere plaats van gedachte te wisselen, zullen zo ver ik kan zien, steeds op de desbetreffende plaats, in de vol- gende bladzijden, hun naam met dankbaarheid vermeld vinden. Dramatis personae. Het is van belang op te merken dat de namen van de Dramatis Persone in onze beide teksten niet altijd met elkaar overeenstemmen en, wat meer zegt, dat aan een figuur in een tekst zelf soms verschillende namen gegeven worden. Merkwaardig is in dit opzicht al dadelik de Eng. tietel waar van dethe gezegd wordt dat hij moet somon every creature to... gyue a counte en niet, zo als we verwachten zouden everyman. Zie Ev. 4: The somonyng of eueryman called it is, en zie Ev. 20. De Tietel van El. heeft : esba- (te )mente op elckerlijk mensche. El. 25 vinden we elcker- lijc tegenover every mannes persone Ev. 46. Ev. 144 eche lyuynge creature (1) staat in een passage die geen tegen- hanger in El. heeft. ’t Is ook volstrekt niet zeker dat de schrijver — ’t zij dan oorspronkelik schrijver of ver- taler (2) — bij deze generalisatie aan zijn dramatis per- sona dacht. In verband hiermee wijs ik op El. 890 v. Vw laet ons bidden onghelet dat dit (nl. ’t stuk of de opvoe- ring) elek mensche moet vesten. Hier wordt echter de dramatis persona niet bedoeld. Ele mensche komt overi- gens als één woord voor b.v. (in de spelen v. Zinne ed. 1539 (1) Eche creature komt voor b.v. in Nature (ed. Brandl, Qu. u F. 80). 1. 1 maar niet als abstractie. (2) Voortaan zal “schrijver „ hier worden gebruikt in deze algemeene zin van oorspronkelik schrijver of (na)schrijver om de bovenstaande herhaling te vermijden. 10 Dramatis personae. L. 2. v°. Zo herkennen we in El. 162 : nv coemt den dach Die elckerlije niet voer bt en mach terstond de abstractie die als dram. pers. dienst doet. Ook Ischyrius vertaalt elckerlijc door Homule hier en erkent dus dat elckerlije de abstractie voorstelt. Maar met de Eng. tekst staat het anders. Zie Ev. 182: this is the day That no man lyuynge may scape awaye (1), een uitdrukking die de schrijver al in r. 177 gebruikt had. In Ev. 840 zegt Descression : Farewell euerychone en als we dit op moeten vatten als gericht tot Eueryman dan hebben we hier noch een geval als bovengenoemde, maar "t is niet onmogelik dat Descression hier alle aanspreekt (2). Merkwaardig is het echter in dit verband dat Ischyrius vertaalt : Vale Homule. In verband hiermee merk ik op dat Everyman verder in ’t Engels als abstractie niet voor schijnt te komen, - - wel natuurlik in de oorspronkelike letterlike betekenis (b.v. Mankind 2b. — r. 185 en in Coverdale — zie de N.E.D. in voce Each, sub B.I.C. en steeds in twee woorden; maar daar hebben we hier niets mee te maken. De N.E.D. heeft dan ook geen apart woord er van gemaakt. Daaren- tegen komt Elckerlzjc in *t+ Nederlands als personage meer dan eens voor, b.v. in Everaert’s Esbatement van Aerm inde Buerse (1529) in diens Spel van Ghemeene Neer- rynghe, — ik wijs vooral op r.r. 357 seq.q. By Elckerlijer scult Die daghelicr in grooten sonden leeft .... Alvoo Elckerlijc jn sonden leift onbehoorlic », — waar de overi- gens geheel « gedéallegoriseerde » personage van Everaert's stuk vrij wel ’n abstractie schijnt. En passim komt elckerlijc (in één woord!) voor als pronomen niet alleen in Everaert (zie e.g. p.p. 271, 345, 354 etc.) maar ook elders; b.v. Ms. Brux. 21655 en Spelen v. Zinne 1539 (sign. M.M. 3. v°). Ook bij de namen van andere Dramatis Persone kan (1) Ik kan escape away niet verder “ belegen ,,. (2) Zie b.v. Mankind (ed. Manly, Specimens 1) 1. 598 (tegen ‘t publiek, zie r. 599, r. 554) : For-well, euerychon. Dramatis personae. li men iets dergelijks vinden. Steeds heeft de Engelsman Fellowship waar de Nederl. tekst Gezelschap biedt. Maar in Ev. 214 staat Cumpany tegenover El. 193 waar Ghesel- scap zich zelf aanspreekt. (Zie de noot op El. 193). In El. 213 en 217 vinden we gheselle als verkortte naam voor gheselscap (evenals Ev. 284 in de tekst en dikwijls als naam in de rand Felawe voor Felawshyppe. Maar voor dit gheselle heeft de Engelsman good frende (Ev. 234) en good company (Ev. 238) (1). Als El. (r. 284, 291) besloten heeft zich tot zijn vriend (en) ende maghe te wenden, waar vrient getuige o.a. de .Veue = verwant is) dan lezen we voortaan ook geregeld van Maghe — Neue spreekt eens van Maechscap (298) — Everyman variëert tussen kynnesmen, kynne en in de rand van ’t stuk Aynred. | Bij,goet dezelfde variatie. Terwijl we in de Nederlandse tekst steeds goet vinden aarzelt de Engelsman tussen good (389, 399, 447 etc.) goodes (472, 474 etc.) good and treasure (428) en goodes and riches (392). En zie de noot op El. 354 en El. 381. De naam van de Dramatis Persona in Ev. die met Biecht van El. overeenkomt is Confession. Eens (Ev. 592) echter vinden we shryfte. In verband hiermee merk ik op dat Ischyrius die steeds Confessio vertaalt ook toevallig juist op deze plaats tweemaal professio heeft (vss. 834 en 857). Men zie hierover de noot van Prof. Roersch in zijn uitgave op die plaats; van Gennep r. 1390 heeft biechte, en dus ook de Nederlandse Homulus (ed. Serrure p. 68). Aan Duecht in de Nederlandse tekst, beantwoordt in de Eng. in de regel Good deedes zo dat we dit — dat dan ook steeds in margine voorkomt — als de naam van Dramatis Persona op te vatten hebben. Op de dadelik te noemen mogelike uitzondering na, houdt Dorlandus zich steeds (1) Dat in Ev. 682 cumpany staat is volkomen in orde want gheselscap van El. 651 is hier niet de abstractie. Ischyrius spreekt hier dan ook van sodal(es) (vs. 1103) en v. Gennep (r. 1678) y. traw gesellschaft terwijl bij beide ’t Gheselscap als abstractie niet meer voorkomt. 12 Dramatis personae. aan die naam. In El. 865 vinden we wel is waar virtuyt, maar ten eerste had de schrijver een rijmwoord op gheluyt nodig en ten tweede spreekt de Ynghel hier ook klaar- blijkelik van Elckerlijc's eigenschap niet meer als dramatis persona, als abstractie opgevat. Bovendien heeft hier de Eng. ook vertue (Ev. 896) zo dat deze plaats hier niet als element in de discussie kan dienen. De Engelsman heeft een enkele maal good dede (Ev. 481 voor ’t rijm) en ééns (ik tel dus Ev. 896 niet mee) vertue (Ev. 692) waar El. 661 duecht heeft. De ene uitzondering die ik bedoelde is El. r.r. 598 en 600 waar ’t Nederl. weldaet heeft. De plaats is moeilik en daar die in de samenhang bestu- deerd moet worden schrijf ik die niet over. Ik wil er hier alleen dit van zeggen — men zie verder de noot op El. 598 — dat ik niet meer zo als vroeger (Introd. p. XXXIII) enig gewicht hecht om de prioriteit van EL te bewijzen — zie T. & L. 98 p. 142. — Mocht aan het eind van deze studie mijn lezer met mij zien dat de prio- riteit van Elckerlijk aan te nemen blijft, dan zou men met het oog op deze plaats de hypotese op kunnen stellen dat de Engelsman dit weldaet — uit r. 600, niet uit dat van r. 589 — aanleiding nam tot zijn vertaling van duecht door good dedes. De hypothese van de prioriteit van Ev. vindt in deze plaats daarentegen geen verdere steun, want "+ blijft dan noch onverklaard hoe weldaet waar ’t de eerste maal voorkomt (r. 598) juist niet aan good dedes maar wel aan good workes beantwoordt. Al zouden we bovendien ook willen aannemen — waar niets op wijst — dat good workes (1) van Ev. 622 'n fout of vergissing is voor good deedes, dan noch zouden we hier voor een ander gevel a (1) Voor 't geval Ev. = El. is 't wenselik aan te tonen, waarom de Nd]. vertaler, die good workes in zijn origineel vindt, waarin hij toch ‘t hem zeer bekende goede werken herkennen moest. deze uitdrukking geen enkele keer gebruikt zou hebben, laat staan die als “ naam „ van zijn abstractie zou hebben ingevoerd. Bij El. = Ev. staat men niet voor deze of 'n dergelijke moeilikheid. Over de afkortingen Ev. = El. en omgekeerd, zie de Inleiding, p. 7 v. Dramatis personae. 13 staan omdat hier weldaet, als ’t de naam voorstelt, slechts tweemaal voorkomt tegenover Duecht passim. Bovendien is het volstrekt niet zeker dat weldaet hier de naam voor- stelt. Ischyrius vat ’t altans zo niet op, zie v.s.s. 1005 en 1009 : (Foelicitatem en solatium ). Ook vertoont zich in de Eng. tekst ’t merkwaardig ver- schijnsel dat er dramatis persone genoemd worden die in "+ stuk zelf niet voorkomen. Ev. 913 luidt in dit opzicht zeer verdacht : mercy and petye doeth hym (Everyman) for- sake maar hier op wil ik al even weinig nadruk leggen als op El. 865 — zie boven — omdat dit ook in de Doctours speech voorkomt, dus als er van allegorie geen sprake meer hoeft te zijn. Maar merkwaardiger is Ev. 16 seq.q. : Here shall you se how felawshyp and iolyte Bothe strengthe pleasure and beaute Wyll fade etc. Hij die nu voortaan de prioriteit van Everyman zal willen volhouden, zal met deze consideraties rekening moeten houden en o.a. als waarschijnlik aan moeten nemen dat de Eng. auteur jolyte en pleasure als personages dacht in te voeren maar dit vergat en dat het geven van verkeerde (1) namen eerder op een oorspronkelik schrijver (1) Dat ‘t geven van “ verkeerde „ namen in ‘t geheel niet voorkomt zou ik niet willen beweren! Ik teken hier op wat ik toevallig tegen- kwam. Al de gevallen vane“ Clokyd names ,, — waar de een of ander zich achter ’n aangenomen naam verschuilt; zoo b.v. reeds in de Psy- chomachia van Prudentius (geb. 348) en verder passim in de Dram. Literatuur der Middeleeuwen — kunnen natuurlik buiten beschouwing gelaten worden. Ook op vertalingen is niet te veel nadruk te leggen. Zie b.v. de Homulus van Ischyrius vs. 1443, waar Decus voor Prudentia gesubstitueerd wordt en zie misschien boven : Professio voor Confessio. Dat we in de Eng. Nature (ed. Brandl Q. u F. 80) I, r. 13 5 sensuall affeccyon hebben in plaats van sensuality is aan “ reimnot „ toe te schrijven: zie hierboven over El. 865. Ook ‘t geval van Bitter Ellende in de Eerste Bliscap (ed. de Vreese, p. 43) betekent niet veel. In plaats van deze naam komt een paar keer * Ellendicheyt „ voor, maar alleen boven de tekst woorden, niet in de tekst. Ook *t door elkaar halen van Avarice en Covetise (Respublica ed. Brand! Q. u F. 80) I, 1, 22 is geen vergissing. Zie ib. I. 4, 10. Maar voor twee plaatsen schijnt mij het gebruik van andere namen vast te staan, nl. eens in het “ Cloen vy. 14 Dramatts personae; Ev. (tietel). dan op een vertaler wijst. De prioriteits-hypothese van Elckerlijk vindt daarentegen steun in de overweging dat een vertaler eerder dan een schrijver zulke fouten begaat omdat we veronderstellen mogen dat een auteur zijn werk beter kent — altans niet minder goed — dan een vertaler. (Ev. tietel) in maner of. Zie and ts in maner (nl. een dokument) as followeth Engl. Faust Book of 1592 ed. Logeman, p. 119. ib. a morall playe. ‘Zie ook r. 3, by figure a morall playe en de colophon van L. (p. 88) this morall playe. Voor zo ver ik weet is morall playe = morality in ’t 16° eeuwse Eng. noch niet gevonden. Wat Collier II, 2° uitgave p. 183 en na hem Creizenach p. 458 noot over de naam zeggen schijnt op de Everyman te berusten. In het vroegere Eng. noemt men deze dramas: moral(s) of moral interlude(s). Moralities schijnt modern ofschoon in ’t Frans moralité al vroeg voor- komt; v.g.l. b.v. Petit de Julleville, La Comédie et les mœurs en France p. 50 die ’t uit 1548 citeert. Ook in *t Nederlands vind ik moraliteyt al vroeg b.v. in een plakaat van 27 Januarie 1559, zie de « Flandre Libérale » van 24 Febr. 1896 (Prosper Claeys) en reeds in een kennisgeving van de stad Brugghe in 1465; zie Leuvensche Bijdragen Armoe „ waar Die welbedrijve een rijck man (p. 5) verder altijd. ook in het stuk, “ wel bedeghen „ genoemd wordt en in Everaerts Hoedeken van Marye (No XXV) waar Zinnelicheyt ook als *! Zinnelic apetijt en "t sinnelic afferie voorkomt. Met spelling varianten als vrientscip vrienscip (ib. XXXiii, r. 29) behoeft hier geen rekening gehouden te worden. Ik betwijfel of deze twee uitzonderingen volgens ‘t oordeel van mijn lezers de klem van mijn betoog in de tekst zullen verzwakken. Verder is noch op te merken dat in Ev. 413 money voorkamt waarvoor El. 381 *f goet heeft, maar men zie de noot op die regel In Ev. 78 komt Almes dedes voor schijnbaar als een dramatis persona; er is niets in de Ned. tekst dat hieraan beantwoordt; men zie de noot op El. 62. Ev. 3. 16 IV, p. 155. Spelen morael komt voor in Everaert’s Aragoe- noysen r. 464 en morale (zonder meer schijnt ’t) in de Pro- loghe van M. de Casteleyne’s Pyr. en Thisbe (Gy) zult hoo- ren tscheyden ende tverzamelen By gheestelijcken morale. (A. I. v°). Maar slechts als wij zekerheid hadden dat a morall playe niet gevonden worden k an — en wie waar- borgt ons dat er morgen niet een voorbeeld opdaagt? — zouden we hieruit in verband met de plaats uit Everaert een bewijs voor de priorieteit van El. kunnen putten. De mogelikheid dat El. oorspronkelik ook ’n proloog gehad zou hebben is niet geheel en al uitgesloten. Zie hieronder p. 18. Ev. 3. by figure. Uit het weinige dat over deze woorden geschreven is blijkt dat de commentatoren ze niet verstaan. Pollard verklaart ze noch in zijn laatste uitgave = « as to its form »”t geen niet meer dan een gissing is en voor welke betekenis ’t hem moeilik vallen zou andere bewijsplaatsen te vinden. Figure werd nl. wel gevonden = « The proper or distinctive shape or appearance (of a person or thing) » (N.E.D. 3) maar niet in die speciale toepassing hiervan, die alleen hier passen zou die dus aanduiden zou van welke vorm het spel was dus = genre, wezen, soort. Holt- hausen die geen gelegenheid voorbij kan laten gaan om een plaats die hy niet begrypt te « emenderen » verandert het (Herrig’s Archiv 92/411) in By figure of a morall playe. Geen van beide hebben aan de betekenis emblem, type gedacht waarvan de N.E.D. sub 12 vele voorbeelden geeft en die dan ten minste, zo niet geheel, dan toch iets beter dan de gewone « form » schijnt te passen. Zie nog Respu- blica ed. Brand] (Q.u F. 80) 1. 16 seq.q The Name of our playe is Respublica ... our meaning ys... tn figure (,) by an allegorye to shewe... Dus in figure = allegori cally? En By figure = By an emblematical representa- tion (zie N.E.D. 12). Maar zo blijft er noch steeds een kleine moeilikheid die wel ’s van gewicht zou kunnen blijken te zijn. Regels 2 en 3 zouden dan luiden: And 16 Ev. 3. hear this subject reverently by (of as to, N.E.D. 27) emblematical representation a moral play. Ik geloof niet dat dit volkomen in den haak is. Ja, als we hier niet met Engelse maar met Nederlandse woorden te doen hadden ! Want d a ar heeft ’t woord figuur een betekenis die hier beter schijnt te passen. Zie b.v. Eerste Bliscap (ed. de Vreese) r. 34 vv.: soe souden wi u geerne... Figuerlic, speelswys, doen besceet Die cerste bliscap; Handel d. Amoureusheyt ed. 1621 p. 100 (Pro- loog van het derde spel): Wy hebben v figuerlyck en speel- wijs getoont; Spiegel van Minne, editie 1577 f° 95 v°. Men sal v dan tooghen in eender figueren : Everaert's Aragæ- noysen r.r. 70, en vooral r. 81 dat in de samenhang moet worden nagelezen, in verband nl. daarmede dat « Inwen- dich Verstant » die by eenighe hguere iets moet vertoonen dan als een weerlic doctuer eerlic gheabytuweirt opkomt. Zie ook Everaert p.p. 100 en 127 waar we uit de hier geci- teerde plaatsen zien wat dit figuerlic schauwen betekent. Hier thoocht men Davidt jncommende binnen Jherusalem met Golias [hooft] op de punt van zynen zweerde ende vrouwen maechden met harpen enz., enz. en (p. 127.) So men elck fyguerlic hier zal thooghen. Pausa figuere. Hier moet staen Anon jnt harnasch met de croone op *t hooft enz., enz. Uit al deze plaatsen die b.v. uit de Spelen van Zinne (1) met tal van andere vermeerderd zouden kunnen worden blijkt dat figuurlic, in eender figueren, by eenighe fiquere de betekenis heeft van speelsgewyze, niet met woorden (1) Zie b.v. ib. ed. 1539, sign. K. 4, ro en voor ‘t woord tooch de vol- gende mij door Dr de Vreese verstrekte plaatsen : twaert bevolen … toghen te toghene (1462) bij de Vlaminck, Roosje, 232: Ende dan alle ghenouchten hier ghedaen bi den ambachten ende neeringhen van deser stede van habatementen, vyeren te makene, toghen te toghene (1519) 1b., 68; Aaen Anthonis Neemgheer..... “ die een tooch maecte up ende vóór zijne camere „ (1519), ib. 69; An de zorghers van de wicken binnen deser stede, ter causen dat zylieden de processien up de Sint Jans dach zesthien hondert verciert hebben met tooghen ende andersins, biij tb. par.; Rekeningen v. Meenen, 1600-1601, fol. 18. Ev. 4-7. 17 maar « en action » (Zie Verdam. Mn. Wdb. in voce figuerlike) en dat figuur zelf in een betekenis voorkomt veel minder abstract dan die we voor ’t Engels vonden, n.l. die van de voorstelling zelf, de voor de voorstelling nodige zaken, de tooch, het « kunst en vliechwerk » de tooch met alles wat er bij hoort. Wij zien dus dat men bij El. = Ev. niet op die moeilik- heid stuit die men bij Ev. = El. ontmoet. Dat er nl. een N.d.l. proloog bestaan k a n hebben, zal hieronder bewezen gevonden worden. Zie de noot op morall playe. Ev. 4,5 : shewes : it ts Kólbing (E.stud 21, 170) wil hier shewis lezen. Derge- lijke vormen komen verder in Ev. niet voor. Die veran- dering is dus niet waarschijnlik en ook niet nodig. Asso- nance komt meer voor o.a. n.l. in swete-wepe r. 13/14; 19/20? zie infra p. 18; everyman-mansyon (52/53, waar en in welke dergelijke, hier onder te noemen gevallen, Köl- bing konsekwenterwijze veranderingen aan moest bren- gen); ryches-tustyce (60/61), enz. cf verder r.r. 66/67, 68/ 69, 212/213, 335/336, 351/352, 387/388, 436/437, 478/479, 503/504, 573/575, 601/602 ?, 645/646, 663/664 ?, 737/738, 769/770, T77/778, 804/805, 863/864. ? Ev. 5 endynge. In r. 11, 471 (en ook wel in r. 301, zie de noot) heeft het woord natuurlik de gewone betekenis van eind, maar hier in r. 5 zal het wel = « dood » zijn, waarvoor de N.E.D. o.a. een voorbeeld uit de Digby Mysteries citeert. Zie ook ib. ending-day = dying-day. Zie ook de noot op Ev. 598. Ev. 7 wonderous. Voor de samengetrokken vorm wonders in L. zie Hamlet II. 1. 2, de folio lezing : You shall do maruels wisely. 2 18 Ev. 16-19; proloog in Elckerlijc? Ev. 16 zolyte. Zie boven ad Dramatis persone p. 13. Ev. 18. vade. Als deze v in John Scott’s uitgave (zie mijn Introduc- tion p. VI, sub 3°) geen drukfout is voor de f (b.v. in L.) kan die op rekening te stellen zijn van John Scott. Skeat (zie zijn Notes on English Etymology, p. 311) meent dat de vorm Vade aan de Nederlandse vorm vadden (zie Kiliaan) te danken is. Dit is zeker van belang en zou er op schijnen te wijzen dat de tekst van Scott de oudste is. Dezelfde uitdrukking vind ik in « Common Conditions » ed. Brand] (Q. F. 80) r. 525 : fade as doeth the flowers in Sommers date. Hoewel ’t verwelken van een bloem in Mei zeker iets ongewoons is durf ik toch maar niet zonder verdere steun in r. 18 lezen : Wyll fade from the as flower in summers day, hoe verleidelik dit ook is. Ev. 19 henge. De vorm komt meer voor — zie b.v. de N.E.D. — en t kan dus assonance zijn. Anders ligt de verandering kynge voor de hand. Voor heven, zie Hevene trone in Castle of Perseverance (Pollard’s Engl. Miracle Plays p. 200). Was er een proloog in Elckerlijc ? Het is hier de plaats, nu de gehele Engelse proloog besproken is, na te gaan in hoever het waarschijnlik geacht kan worden dat er indertijd ook in ’t Nederlandse stuk een proloog bestaan zou hebben, die dan — misschien! — vertaald zou zijn geweest uit het Engels (indien Ev.= El.), Proloog in Elckerlijc ? 19 die daarentegen ons in vertaling bewaard zou kunnen zyn (El. = Ev.) in Ev. 1.1. 1-21. In een noot op p. XXVIII van mijn paralleluitgave heb ik die vraag besproken. Ik geloof nu niet meer, zo als tien jaar geleden, dat iets ons beletten zou 't bestaan van die voorrede aan te nemen. Ik moet dus hier aantoonen dat mijn 1.1. aangegeven gronden geen steek houden. Zo als ik Ul. reeds opmerkte, is de Lat. Prologus in hoofdzaak = de Engelse Messenger’s Speech. Bovendien is de Lat. tekst een vrije bewerking van de Nederlandse tekst. Onder die omstandigheden ligt het voor de hand aan te nemen dat er eens een Nederlandse proloog geweest zou zijn en is het dus niet onmogelik dat er in de Engelse Messenger's Speech (hypothese El. = Ev.) Batavismen of Belgicismen gevonden zouden worden. Vooral wanneer er, zoals nu, hoop ik, blijken zal, geen en kele consideratie is, die deze veronderstelling op zich zelf onwaarschynlik, laat staan onmogelik, maakt. De bewering op p. XXVIII van mijn uitgave : « the prologue is expressly said to be « per Ischyrium » is nl. alleen dan maar juist als men die woorden per Zschyrium anders opvat dan ik toen meende te moeten doen. De volle tietel luidt: « Prologus sive argumentum Asclepiadeum Choriambicum in fabulam Homuli, per Ischyrium ». Als we nu bedenken dat er al een oorspronkelike voorrede van Ischyrius (Christianvs Ischyrivs ad Lectorem pium & Candidam iuuentutem) een Ogdoasticon Evsebu en een Distychon Ischyrii (niet per Eusebium en per Ischyrium !) voorafgaat, dan kan er geen twijfel meer overblijven, dunkt me, dat de tietel van onze proloog aangeeft dat die vertaald is, bewerkt ise per Ischyrium »naar’t Nederlands. Ook uit het verschil van rymschema tusschen de Engelse proloog en de Engelse tekst is geen argument contra af te leiden. Want in véel Nederlandse moraliteiten komt, tgeen trouwens niets vreemds is, ’t voor dat de proloog met een ander rymschema geschreven is dan het stuk zelf. Ik citeer hier éen enkel geval dat voldoende zijn zal. ’t Is nl, een hoogstbelangrijk stuk voor ons doel omdat het 20 El. 1. — van Gennep’s bewerking. zeker even oud is, — zoo niet ouder! — (1) dan de Elckerlijc. Ik bedoel de door Professor Scharpé onlangs afgedrukte moraliteit van A. de Rovere (Leuvensche Bij- dragen IV p. 155 v.v.) Daar is het rijmschema van de proloog : a.a. b. c.c.c. b. d.d.d. e. fff. ee. g.gg. h. j.j.j- k. 1.1.1. k.k. En de tekst zelf heeft eerst ééns de bekende rondeel-vorm waarover men hier onder gehandeld vinden zal (zie p. 156) en daarna geregeld : aa bb cc dd ee ff enz. Hiermee heb ik natuurlik niet willen bewijzen dat er een Nederl. proloog bestaan heeft maar alleen dat er tegen deze op zich zelf waarschijnlike hypothese géen bezwaren bestaan en dat we met de mogelikheid ervan dus rekening kunnen houden. Zie ook de noten op Ev. 31 en El. 62. El. 1. Zek sie bouen wt mijnen throne | dat al dat is int smenschen persone. Het zelfde motief als de opening hier in El. r. 1 vv. is te vinden in het spel van 7'rudo, zie de speelaanwijzing bij r. 1204. (Kalff, Trou moet blijcken) en het motief dat de mens slecht wordt en in zonden leeft in de Handel der Amoureusheyt IV. 4 (E. e. 8. r°). Ischyrius heeft niets dat letterlik met El. 1 en 2 over- eenstemt. Vreemd treft ’t dan in de Duitse bewerking van Ischyrius door Jaspar von Gennep (ed. Norrenberg) p. 4 (1) De Rovere stierf in 1482. In ‘t stuk zelf kwam een aanduiding voor van ‘t jaar wanneer ‘t geschreven is, maar die werd door C. Everaert (die ‘tin 1527 afschreef) veranderd. Prof. Scharpé kan dus alleen “ vaststellen dat het (stuk) geschreven is geworden gedurende de twintig of vijf en twintig jaren welke den dood van zijn steller voorafgingen „ Waarom niet wat langer? Men merke op dat de Rovere in ‘t jaar 1465 een jaargeld van 6 pond van de stad Brugge kreeg, omdat hij toen de stad reeds “langhe jaren ten diversschen stonden wel ende hoofschelicke ghe- dient..... ende menighe ghenouchte van spelen van goede moralitheten ende van anderen eerbaren esbatementen ghedaen ende ghespeelt... ende diverssche andere blijde rhetorike gheuseert ,. — “ Lange jaren „ En wat er verder staat duidt op veel werk. De mogelikheid is dus niet uitgesloten dat het stuk vrij wat ouder is. Van Gennep’s bewerking. 21 niet alleen de speelaanwijzing te lezen dat « Got spricht vs dem thron », ’t geen desnoods noch uit de situatie verklaard kon worden, maar ook ib. r. 388 : Nu sehe ich hin aus meinen hohen thron (1), Wie al was ist ins menschen persoon, — (begert) en dan wijkt hij af. De slaafse vertaler, — ik zou met ’t oog op sommige woord- vormen zelfs willen zeggen : de (S.V.V.) « translitera- tor »! van v. Gennep’s tekst in + Nederlands (zie Serrure's uitgave in de V1. Bibliophilen II n° 6 p. 17, leest dan ook : Nu sie ich aff uut mijnen hogen troon Hoc ’t al was is ns menschen persoon (Begeert) enz. t Toeval is in de wereld niet uit en is er lang in ge- weest, Wij moeten dus onderzoeken of er andere sporen zijn in v. Gennep’s tekst die er op wijzen dat hij de Nederlandse tekst van Elckerlijc gekend zou hebben. Dit is door mij (zie mijn uitgave p. 98) beweerd maar toen niet bewezen. Ik som dus hier die plaatsen op — waar nodig met twee"of drie verschillende teksten naast elkander — waaruit men zien kan dat dit inderdaad zo schijnt te zijn. Eerst een enkele opmerking over van Gennep’s werk. De eerste uitgave van de Nederduitse tekst is van 1540; zie Norrenberg p. 35. Wat Norrenberg in zijn epilegomena van de verhouding van onze verschillende teksten zegt — grotendeels op voetspoor van Goedeke — Is verward en tendele verkeerd. Zijn onderzoek van de bronnen voor de addities van v. Gennep is interessant. Ons stuk dat pas in 1892 door mij meer bekend werd gemaakt kon hij dus niet als bron kennen of herkennen. Onjuist is wat hij op p. 44 zegt, dat pas met r. 595 de bewerking begint van den « Homulus van Diesthemius » (waarmee hy de Lat. bewerking van Ischyrius bedoelt). Die begint met r. 376. | Ik wijs hier op een hoogstbelangrijke studie van Willy (1) Zie ook, v. Gennep’s voorrede r. 77 en zijn addities in de 3e uit- gave van 1554 (ed. Norrenberg, p. 37, v.) na r. 166 : Was wi hier unnülz- lich verthoin Got sicht es als in seinem throin. Ib. p. 39 de noot op r. 592. 22 Van Gennep's bewerking. Scheel, Jaspar van Gennep und die Entwicklung der neuhochdeutschen Schriftsprache in Kóln, opgenomen in het door D" Joseph Hansen uitgegeven 8" Ergän- zungsheft van de Westdeutsche Zeitschrift fúr Geschichte und Kunst, (Trier, Linz, 1893). Wat nu de overeenstemming tussen v. Gennep en Elckerlijc aangaat, vergelijke men : El. 19-20 : Elckerlyc leeft nu buyten sorghen Nochtans en weten st ghenen morghen met v. Gennep 406-407 : Si leben sonder alle sorgen, Dannach wissen. ser keinen mor- gen. ’t Latijn wijkt hier af (1) zo dat de overeenstemming, in v. Gennep’s tekst niet aan zijn bron te danken kan zijn. El. 24-28 : Daerom wil ic nu... Rekenninghe van elcker- lijc ontfaen Want liet ic dye werelt (2) dus langhe staen … Tvolc souden werden argher dan beesten en v.G. 607-609 : Drum wil ich nu rechnung (Lat. calculum) von im empfangen Want lis ich in also leben langer, Er würt arger werden dan ein beest. (Ischyrius : pejus Quam in beluam degenerabunt stolidam (v.s. 82). El. 46 (mijn doot) die niemant en spaert en v.G. 613 : (Tod) der niemant spart. El. 57 : ack wil ter werelt gaen regneren en v.G. 642: Ich wil nu in der welt gaen regneren. El. 76 : Al hebdi sijns vergheten alst blijct Hi peynst en v.G. 678 : Al hast du siner vergessen, als man wol sicht, Er vergist... nicht. Ischyrius : Deus quenquam sut oblitum haud negligit vnquam. (vs. 144). El. 128: V en mach baten smeken oft kermen en v.G. 748 r.r.: Es hilft kein rufen noch weinen... Ich fragen mt na kiben of na karmen. EL 150: (Allendich katijf) waer sal ic vlien Dat tc af quame deser groter sorghen en v.G. 778. V : … war (1) Waar ik voortaan bij mijn bewijsplaatsen ‘t Lat. niet noem, bete- kent dit, dat 't even als hier afwijkt. Alleen bij twijfelachtige plaatsen haal ik *t aan. (2) Zie de noot op El. 26. Van Gennep’s bewerking. 23 mucht ich flehen Das ich diser grosser sorg abkeme (men merke de afwezigheid van rijm op). El 163 V.: Ay elckerlijc wat dede ic ye gheboren Ick sie mijn leuen. al verloren en v.G. 794 v.: O we, das ich ee wart geboren, Ich merck doch nu, min leben ist verloren. Men vergelijke verder de volgende plaatsen (1) El. 175 met v.G. 820 (voor v.G. 817 heeft Ischyrius ’t equivalent Ah tempus abit r.r. 305); El. 182 met v.G. 827; El. 192 met v.G. 845; El. 197 v. met v.G. 850 v.; El. 213 met v.G. 875; El. 255 met v.G. 953; El. 269-273 met v.G. 964-969 (maar ’t geval kan twijfelachtig schijnen; zie Ischyrius: Per sanctum Osyrim, ne vestigium quidem aut latum pedem, Dum tuos spiritus vitales motitasset artus, Nulla vnquam tam acerba fortuna obtigisset, Quae me tui Homule faceret desertorem. Nunc te celeste comi- tetur praesidium. Abeundum est mihi, te valere cupio; vss. 486-491); El. 275 met v.G. 1002; El. 307 met v.G. 1038; El. 368 (Dat sal ic v beteren) met v.G. 1089; El. 371 met v.G. 1091; El. 381 — men zie de noot 7b. — met v.G. 1097; El. 396 met v.G. 1142; El. 449-450 (Tvare alst mach) met v.G. 1324; El. 473 (men zie de noot 2b.) met v.G. 1351; El. 498 met v.G. 1378; El. 507 (valt haer te voet) met v.G. 1390: fal tr zu fuss; Ischyrius heeft: Genibus procumbe illius ante pedes, v.s. 844; El. 520 met v.G. 1399; El. 534 (zie de noot 2b.) met v.G. 1410; El. 545 (Elckerlijc hoe suer dat v wert) met v.G. 1424 (Homule wie sur dirs wirt) maar men vgl. ’t Lat. vss. 943 seqq.; El. 549 v. met v.G. 1552 v.v.; El. 603 v. met v.G. 1606 v. ; El. 605 v. met v.G. 1610-1615; El. 611 met v.G. 1619; El. 626 met v.G. 1643 en 1645; El. 628 met v.G. 1649; El. 655 met v.G. 1688; El. 680 met v.G. 1707; El. 682 met v.G. 1710 v. ; El 699 met v.G. 1718; El. 703 met v.G. 1721; El. 711 met v.G. 1724; El. 713 v. met v.G. 1726 en 1730; (1) Om niet onnodige ruimte te beslaan en onnodige tijd van mijn lezers te vergen, geef ik verder alleen de plaatsen op en schrijf alleen die uit, welke om de een of andere reden bizonder merkwaardig zijn. 24 Van Gennep’s bewerking. El. 3. El. 735-738 met v.G. 1738-1740 en v.G. 1729; El. 741 (zie de noot ib.) met v.G. 1788. El. 757 (pelgrimagie seer strange) met v.G. (ein, swar reis) maar dit kan toeval zijn; men v.g.l. ’t Latijn v.s.s. 1330 seq.q.; El. 766 met G. 1820, Lat. puluis (v.s. 1348) ; El. 786 met v.G. 1867 (lat. euellas, v.s. 1396) ; El. 790 v.v. met v.G. 1870-1872; El. 796 met v.G. 1876; El. 807 (Tes verloren ghevroescapt claer) met v.G. 1888: Es ist ver- loren dass du langer rufest Verstant, Ischyrius : Zncassum indagatur Prudentia, v.s. 1427; El. 837 v. Neemt erempel aen diet hoort ende siet Ende merct hoet nv al van mi vliet met v.G. 1938: Nemt an mir exempel al dis hört oder sehet Merckt, wo al ding on (=ohne) mein Dugt von mir fiet; El. 858 met v.G. 2059. Ten slotte verwijs ik naar El. 863 Coemt wtuercoren bruyt dat te vergelijken is met een regel die alleen in de 3° uitgave van v. Gennep’s tekst voorkomt, men zie Nor- renberg’s uitgave p.p. 36 v.v. Hierbij valt vooral op te merken dat die regel in kwestie — Komt vserkoren brut; p. 39 — gesproken wordt door « Den Engel » welke per- sonage in v. Gennep’s eerste uitgave niet voorkomt en dat EL. 863 door « Die ynghel » gesproken wordt. Als men dan verder onze naeprologhe die niet in ’t Lat. voorkomt (El. 871 v.v.) vergelijkt met v. Gennep’s tekst en zijn addities in de 3° uitgave en daar enige Anklänge in ontdekt (die ik nu niet verder in bizonderheden aanwijs) dan zal men mij wel niet ’t recht ontzeggen, mijn hypotese, dat v. Gen- nep de Nederlandse Elckerlijk voor zich had liggen, als bewezen te beschouwen en daarvan bij mijn verdere onder- zoekingen gebruik te maken. El. 3. wt vresen (1) wt = zonder, had ik in mijn eerste uitgave gezegd. Deze « onzinnige » uitdrukking zo als D" de Raaf die (1) Wt wesen van Campbell's beschrijving (zie mijn uitgave p. X, XI) zal wel 'n drukfout of schrijffout zijn. El. 3. 20 noemt « ware (volgens hem, p. 4) kwalijk te motiveeren » — in den zin van : zonder vrees. Professor Kalff zendt mij intussen, twee plaatsen die ik hier met zijn opmerkingen er bij overschrijf : Lekensp. 11. C. 43, vs 21 zegt Jezus : Uut uwen rechte ben ic algader » etc. Ik kan dat niet anders opvatten dan : ik heb niets uit te staan met, sta buiten uw recht. In het Devoot en Profitel. Boecxken (herdruk Scheurleer) p. 260, 7° couplet vs 1: « Ut vrienden ende maghen // In soe conden daghen « Wat is dat anders dan : zonder 7 » En verder verwijst Kalff mij naar ut haer verstant (Bij- dragen voor de geschiedenis v. h. Bisdom Haarlem XI, 70) en ut... alles leeds (Leven v. S. Lutgardis, ed. v. Veerdeghem, III, 2338 v.). Vergelijk ook noch Elckerlijc r. 60. Zo hoeven we dus niet meer met D" de Raaf wt te ver- klaren als = het tweede gedeelte van (with Jout! De uit- drukking is bovendien bijna letterlik in ’t Lat. weerge- geven : tumoris inanes (vs. 60). El. 3 onbekent. Mijn verklaring van dit woord in mijn eerste uitgave : umacknowledyed of without having contessed, is gebleken geen steek te houden. Zie Moltzer N.d.l. spectator 1892 n° 9, Kalff Taal en Letteren 4, 117 en nu Verdam M.n.l. Wdb in voce. Interessant is de verwijzing van Kalff naar onbekennend = onvriendelik, stuurs ; maar aangezien deze betekenis noch niet voor onbekent gevonden is moet ik die hier ter zijde laten. Dat ondankbaar hier past (Jezus ziet dat alle mensen zonder vrees, ondankbaar, leven) zou ik niet willen beweren. De andere, door genoemde commen- tatoren opgegeven, betekenissen (zie Verdam Mnl. Wdb.: dom, onwetend, verblind, ruw, wild, woest, barbaars) pas- sen allen goed. Waarom n.l. onze plaats met de grond- 26 EL. 8. betekenis van deze alle: dom (1), een « ongerymdheid » zou bevatten zo als D" de Raaf (p. 4) opmerkt, had hij wel eens nader mogen toelichten. Ik wil hier bizonder de aandacht vestigen op een door Verdam opgegeven bete- kenis, die hij voor Rúusbroeck aanneemt (zie col. 233 bovenaan, n.l. buzten het geloof staande) en vragen of deze betekenis ook niet beter passen zou (dan ruw) in de door Verdam 2b. aangehaalde plaats uit Amand, nl. On- bekent volc van gheloove (heidenen). Ik citeer hier ook de korresponderende regel uit Ischyrius Omnes exorbitant in petus, defluunt timoris inanes. De Nederlandse regel acht ik zo met Kalff & Moltzer volkomen in orde terwijl het mij volkomen onjuist toeschijnt, die met de Raaf (gevolgd door Verdam, col. 234, aanm.) tot broddelwerk te verklaren. Wel geef ik D” de Raaf toe (zie al Taal en Letteren 1898 p. 142) dat ik met dit voorbeeld mijn hypothese niet bewezen had. 