Corporate financial management
Wij zijn nu genaderd tot de delta van de Moesi, die door een seer ingewikkeld net van rivierarmen en kanalen gevormd wordt, waar- van het moeijelijk is een duidelijk denkbeeld te geven. £er ik dit beproef moeten w^ ous bekend maken met de rivier Banjoe Asin ten Westen van de Moesi, omdat bare mondingen met die van biatstgenoemde rivier in verband staan. De Banjoe Asin behoort met al hare takken geheel tot de benedenlanden. Zij ont- staat nit de zameuvloeijing van een aautal ri- viertjee, waarvan de Toengkal en de Dawas de voomaamste zijn. Daarop verdeelt zy zich, bij het eihwdje Poeloe Baroe, in twee ar* men, die, zich later in een ontzaggelijk wijden mond of haven, die zelfs liniescbepen bevat- ten kan, hereenigende, bet eiland Binau om- sluiten. De linkerarm, die den naam van Banjoe Asin behondt, wordt nog gevoed door de Lalang, die van de grenzen van Djambi en de door de Orang Koeboe bewoonde wilder- nissen komt. De regterarm beet de Poentiang en neemt een verbazeod aantal riviertjes op, waarvan de S. Balei de voomaamste is. £qu weinig beneden den mond der Balei zendt de Poentiang een zij-arm af naar de monden van de Moesi, die den naam van l^itar draagt *). Beneden den mond der PeUdjoe vormt do Moesi de eilandjes Salanama ei^ Barang, en I) Op de kaart van VsBSTBBa haet deae ana Ponliaa en de regterarm dor groote rivier BsAtong. m su. lendt da&rna aan de regtenijde etn arm noord- noordoostwaarts af, die den naam van Koem- bang draagt en, na zijne reeds vermelde ver- eenigiug met de Padaag, onder den naam van Saleh den 008teli}ksten moud der Moesi vormt. Yoor dezen mond ligt eene bank, waarop ech- ter bij gewone ebbe nog drie vademen water staan, soodat zij de invaart weinig belemmert. Beneden de afscheiding der Koembang zendt de Moesi aan bare linkerzijde twee dooryaar- ten af, waarvan de noordelijkste Selat Djarang Besar, de zuidelijkste Selat Djarang Ketjil of Troesan Batang genoemd wordt. Met de Boe- lian Fadi en Flobo, die ze nog weder onderling Terbinden, yormen zij drie delta-eilanden, en beiden yereenigen zioh ten laatste met de Tjitar, die na, onder den naam yan Bantau Selenno, nog bet riyiertje Talang opnemende, zeewaarts stroomt, om zicb met den westelijken mond der Moesi, de Soengsang, bij de uitwatering te yer- eenigen. De Moesi heeft namelijk bij Oepang bare laatste splitsing ondergaan in twee armen, waanran de westelijke Soengsang, de oostelijke Oepang beet. In de Soengsang liggen nog we- der eenige eilandjes en zandbanken, en yoor bare uitwatering eene uitgestrekte modderbank, die bij laag water de invaart yoor groote sche- pen belemmert. Yoor de Oepang, die nog door de Selat Eamoedi met de Saleb gemeenscbap beeft, ligt insgelijks eene zware bank. De Banjoe Asin kan als een yierde mond yan de Moesi bescbouwd worden, daar in den Oost- moeson de scbepen yan Palembang dikwijls den weg naar zee kiezen door een der Selati, die naar de Tjitar en yaudaar naar de Poen- tiang en den mond der Banjoe Asin yoeren. Wi} moeten tbans nog een blik werpen op bet cuidelijk deel yan Sumatra, de Lampongs en bet daaraan grenzend deel der afdeeling KroS. Bij den Q. Poegoeng aan bet zuidwestelijk einde yan bet meer Ranau, die yer naar de zeezijde yooruitspringt, begint een dwarsketen die bet Banau-gebied ten Zuiden en bet pla- teau yan Belalau ten Noorden begrenst, en waartoe de bergen Seminoeng, Koekoesan, Pe- sagi, Kaja en Oigok behooren. Van deze keten strekt zicb zuidoostwaarts, weder in de rigting yan Sumatra's lengte-as, een lengte-dal uit, na- melijk bet dal der riyier Semangka, die zicb in de baai yan Semangka uitstort, zoodat deze baai als de zuidelijke yoortzetting yan bet dal te bescbouwen is. Deze riyi«r, de grootste die aan de Zuidkust uitwatert, ontspringt aan de zuidelijke bellingen yan den Seminoeng en den PesagL Waar zij bet plateau yan Belalau yeciM^ ligt oostwaarts yan baar de G. Sekin- tjau (of Siketjau), waarop baar yoomBamste zijtak, de Samoeng, ontspringt, wdker dal pa- rallel loopt met dat yan de Semangka, totdat de riyier zicb aan den yoet yan den 6. Odoe Sikampoug westwaarts wendt, om zich lit] Badja Bassa met de Semangka te yereenigen, die ten laatste met twee monden, de Soengd Ngarip en de Soengei Bomeb genaamd, in de baai yalt. De bergreeks ten Westen yan dit dal, die in bet algemeen de Benkoelenscbe afdeeliDg Ejroe tegen de Lampongscbe afdeeling Semangbi begrenst (ofscboon bet Benkoeletiacbe gebied op de boogte yan den Sekintjau inspringt ea tot aan de bergen tusscben bet dal yan de Se- mangka en de Samoeng reikt), en die met hare uitloopers zicb op yele plaatsen tot betstnnd uitstrekt, beeft geene aanzieulijke toppen. Eur zuidelijk deel, dat de landtong ten Westen der Semangka-baai doorsnijdt, is onder den naam yan Boekit Sawab bekend. De Westkust heeft ook bier ontelbare riyiertjes, maar niet Mn yan eenige beteekeuis. Van den G. Sekintjau gaat een dwarsmg, die bet plateau yan Bebdau Tan bet dal der Samoeng scbeidt, oostwaarts tot aan den 6. Abong, en yan bier af loopt een keten met aanzieulijke toppen langs de Oosteijde der da- len yan de Samoeng en Semangka en yerrol- gens langs deOostzijde der Semangka-baai, tot zij tegen straat Lagoendi stuit, odschoon &j zicb inderdaad in de eilanden aan de andere zijde dier straat nog yoortzet. Hier yolgenop den G. Abong de bergen Oeloe Sipoetih ea Oeloe Sikampoug en daanui de G. Tangamoes, een yulkaankegel, meer bekend onder de namen yan G. Semangka en Keizerspiek, die op eene boogte yan 7,000 yoeten (yolgens JvsGHUHir slecbts 5,500) gescbat wordt en met zijn yoet tot aan bet Noordeinde der baai reikt, die daarom ook wel Keizersbaai gdieeten wordt Dan yolgt de G. Deba, dezelfde zoo ik meen die ook wel G. Lampong genoemd en op 6,700 yoeten gescbat wordt, en op de landtong tns- scben de Semangka- en Lampongbaaijen, de G. Bidada, op 6,000 yoet gescbat (waarschijnlijk dezelfde ds de G. Tangka op de kaart van Vebsteeg); terwijl eiudelijk ook tot deze berg* reeks scbijnen te bebooren de piek op bet eilaod Taboean, mede Keizerspiek genaamd (o&cboon deze yulkaan, op de wijze yan denborgOpbiri een weinig westwaarts yan de keten ligt), en de yulkaan yan bet eiland Sibesi, die intna* scben ook met die yan Krakatau en Foeloe Panitan ten Westen en den atraks te yennel- den G. Badja Bassa ten Ooaten kan nmeo- bangen, zoodat si| een dwarsketen yormeSf 8U. 6S3 wMiacbter een dwarsdal ligt door de FriDsen* siraat en straat Soenda aangewezea. De oostelijke keten breidt zicli intusschen met sijne zijtakken verder oostwaarts over de geheele landtong tusschen de SemaDgka- en Lampong-baaijen uit, en yerheft zich aan de Westsyde dezer laatste nog weder in de hooge toppen G. Ratt^ en G. Telokh, die verder door een heuvelenrei, die slechts van 100 tot 400 voeten hoogte beeft en onder den naam van G. Talang den achtergrond der baai Tormt, zamen- hangeii met een keten, die langs de Oostzijde der Lampong'baai loopt, en waamit ziob de G. Loeboe Iti verbeft. Eindelijk ligt, gebeel op zicb zelven, aan bet uiteinde der oostelijke land- tong de G. Radja Bassa, boog 4,130 voet, een uitgebrande vnlkaan, in wiens nabijbeid op yer- acfaUlende plaat-sen warme bronnen gevonden vorden. Vermoedelijk rormde bij eenmaal een eiland dat door aanslibbing met Sumatra ver- bonden is. Op de boogte van den G. Abong en dea G. Oeloe Sipoetib vormt de oostelijke keten nog een poar oostwaartscbe zijtakken, waartoe de G. Soedoe Boedoe en de G. Tang- kil Tjenang en G. Tjaran bebooren. Al bet ovenge land der Lampongs is, bebondens eeuige benyelrijen in bet Noordoosten, die »la nitlooi>er8 van bet plateau van Belalan en de bergea Tan Kemering Oeloe te bescbouwen ziJD, ylak en Yoor een groot gedeelte zoo laag, dat bet in den regentijd gebeel oyerstroomd wordt Dit geheele oostelijke gedeelte is ge- splitst in bet gebied yan drie aanzienlijke rivieren, de Toelang Bawang, de Sipoetib en de Sikampong, die ecbter, daar bet eiland zicb meer en meer versmalt, niet meer zoo nitge- strekten loop bebben ala de Moesi, terwijl elke yolgende korter wordt dan de yoorgaande. De Toelang Bawang, die in baren boyen- loop, tot hare yereeniging met de Wai Rarem, den naam yan Wai Oempoe draagt {Wat is Lampongscb yoor rivier), ontspringt op den Sekintjau, stroomt noordwaarts door bet pla- teau yan Belalan en yervolgens, bier en daar met meer oostdijke rigting, tot Boemi Agong, vanwaar af zij, ofscboon met groote bogten, oostwaarts naar zee gaat. De yooruaamste der talr^ke zijtakken, die baren boyenloop voe- den, lijn de Tabami, die mede in Belalau ont- springt en zicb beneden Balambangan in de Wai Oempoe stort; de Gibam, een aanzien- lijke en yoor inlandsobe praauwen beyaarbare stroom, die, aan den westeli^en voet yan den Sekinljau ontspring^de, Belalau doorsnijdt, zicb langs den yoet yan den Pesagi en den Gigok beenkronkdt, dan noordwaarts gaat en sicb wat lager dan de Tabami met de Wai Oempoe yereenigt; de Pisang; een kleine ri- yier, maar met sterken stroom, die nit de Rawa Papepoeb (bij Vebsieeg Meer Saroedja), op de grenzen yan de .Lampongs met Keme- ring Oeloe ontspringt, en, de scbeiding tus* seben die gewesten yormende, eyenwijdig met de Kemering loopt, totdat zij de zuidoost- waartscbe wending neemt, die haar bij Boemi Agong aan de Wai Oempoe toeyoert. Deze takken komen alien aan de linkerzijde in de boofdriyier; de nu yolgende Wai Besai, die nit bet Zuiden, yan den G. Abong, komt en zicb een weinig beneden Boemi Agong, bij Pakoewon Ratoe, met de Oempoe yereenigt, yalt in bare regterzijde. Doch de allerbelang- rijkste zijtak yan de Wai Oempoe is de Wai Rarem, die, mede op den G. Abong ontsprin- gende, de Wai Abong (die de Wai Saboek tot zijtak beeft) en de yoor groote praauwen bevaarbare Wai Soengkai, beiden aan bare linkerzijde, opneemt, en zicb bij Pagar Dewa in de regterzijde der boofdriyier stort, die yan nu af den naam yan Toelang Bawang aan- neemt. Hier komt zij in de Oostkust-ylakte, waarin zij nog regts de Bakong en links, niet yer yan de knst, de Pedada of Bidada op« neemt, waarna zij zicb op 4* 21' Z. Br. iil zee stort. Yan de yereeniging met de Rarem tot aan den mond, is zij zelfs bij ebbe, die zicb tot eerstgenoemd punt doet geyoelen, yoor de grootste praauwen beyaarbaar. De Sipoetib ontspringt op den G. Oeloe Sipoetib, breekt tn&scben de bergen Tangkil Tjenang en Tjarang door, en loopt verder door de ylakte, eerst noordoostwaarts tot Sering Kebau en yandaar oostwaarts naar zee. Hare yoornaamste zijriyieren zijn: de Wai Pangaboeang, die bijna op dezelfde boogte als de Sipoetib een weinig meer westwaarts ont- springt, scbier eyenw^dig met baar yoortloopt, regts de Kapoean en links de Lampoejang op- neemt, en zicb bij Sering Kebau in de linker- zijde yan de Sipoetib stort; de Troesan, die niet yer yan de kuat links in de Sipoetib yalt, en de Pagadoengan, die, door de Raman en Soeka Tanah gevoed, zicb nog wat lager links met baar yereenigt. De mending der Sipoetib ligt ruim yier gcographische mijlen ten Zuiden yan die der Toelang Bawaug. Tosscben de Sipoetib en de Sikampong yindt men, op 5° 9' Z. Br., den wijden mond yan de Pennat, die uit de zamenyloeijing eeniger kleine riyiertjes, digt bij de knst ontstaat. De laatste riyier, die wij te yermelden bebben, de. Sikaujpoiig, ontspringt op den berg Oeloe Bi- 084 8U. kampong, loopt eerst ooet- en veryolgenB zoid* oostwaarts, neemt, alkn aaa hare regterzijde, de Boelo (bij Yebsteec^ Foelou), de Semah en de Kendis op, en valt in 2ee« op 5" 45' Z. Bt. Ofisohoon de rivier oen uitgestrekten loop eu geno^zame diepte heeft, is sij wegens hare sterke kronkelingen en menigTiddige wa- tervallen moeijelijk te bevaren. Het Uimaat is op Sumatra even yerschei- den als de bodem ; kustland en bergland maken een belangrijk rerachil. De warmte is er over het algemeen veel gematigder dan men uit de ligging ton opmaken. Een eiland, waarvan het breedste gedeelte onder de hoogsie iso- iherme ligt, sou zeker tot de varmste gedeel- ten van den aardbodem behooren, indien niet de uitgestrekte met digt bosch bedekte berg- ruggen, de menigvuldige regens en de oitrin- gende see door hunnen invloed de warmte aanmerkelijk temperden. Het onderscbeid tus- Bchen het natte en drooge jaargetijde is op Sumatra niet scherp oitgedrokt en de wind- rigting is er seer onregelmatig. Dit is niet te Terwonderen, wanneer wij bedenken, dat de stiltegordel over dit eiland been- en weder- trekt, en dat de rigting sijner gebergten op de r^elmatigheid der winden een verstoren- den invloed heeft. Naauwkeuriger metereologische waarnemin- gen ajn voor de kuststreek te Padang en Pa- lembang, Toor het binnenland op Port de Kock in Agam gedaan. Zij sijn bijeengebragt door MiQUSL, Flora van Nederlandsch Indie, 1« Bijv., Swmaira, bl. 11<— 23. De jaarlijksohe gemid- ddde temperatuur te Padang i3 26.49 centi- graden (ongeyeer 80** Pahbsnheit). In Mei is de gemiddelde temperatuur het hoogst, in October het laagst; maar het verschil tusschen de warmste en koudste maand is uiterst gering en bedraagt slechts 0.84 graad. De jaarlijk* sche wissdingen worden verre door de dage* lijksehe oyertroffen. 's Morgens ten 6 ure, het tqdstip der laagate warmte, is de gemid- delde temperatuur 23.76 (bijna 75*" Fah&ek- hbit), 's middags ten 2 nre, het tijdstip der hoogste warmte, 29.04 centigraden (ruim 84*^ Pahbsnhsit). De yeranderingen vun uur tot unr sijn onregelmatig, maar het grootst tus- schen 8 en 9 ure des morgens, wat met het doorkomen yan den seewind schijnt samen te hangen. Te Palembang is de gemiddelde tem- peratuur iets hooger, t. w. 26.89 centigraden ; het mazimnm yalt in Mei, het minimum in Januarij, maar het yorschil bedraagt slechts 0«79 graad. Ook hier is de df^lijksche wis- seling veel grooter dan de jaarlijksohe. De gemiddelde thermometerstand is het hugst, namelijk 23.72 centigraden (bijna 75" FiBam- heit), des uaohts ten 4 nre» het hoogst, t. w. 31.31 centigraden (ruun 88^ Pahbebheu), des namiddags ten 3 ure. Tusschen de kustlanden en de berglanden bestaat ten aansien der temperatuur een leer geyoelig verschil. Yooral wanneer men vu de Westkust naar de boyenlanden gaat, ?er* mindert de warmtegraad soo snel, dat de in- landers reeds achter de eerste heuyelroggeii sich in den morgen gaarne bij een vuortje yerwarmen. De Engelsche Luitenant dau, die met eene ezpeditie in den regentijd bei hooge gebergte yan Serampei betrad, yond er des nachts een thermometerstand van 4.4 oeu* tigraden, die op het gestel sijner door het tro* pische klimaat geyoelig geworden reisgenooten soo nadeelig werkte, dat yerscheldenen bezwe* ken. Bij het beklimmen yan den Talaog of Sahisi heeft men des morgens 10.6 en des avonds 8.3 centigraden op den top waargenomen. Yd- gens de waamemingen op Fort de Kock ge- daan, welke plaatfi 3,000 yoet boyen den zee- Spiegel ligt, is daar het yerachil tusschen de dag- en nacht-temperatunr seer aanmerkeligk, en is er tusschen het maximum en minimim in deselfde maand een yerscfail tot yan 16 oenti- graden. De gemiddelde thermometerstand is daar 23.8 graden (bijna 75"* Fahbbnhsit), maar het maximum stijgt tot 6 of 7 graden boyen, het minimum daalt tot 10 of 11 graden beneden dit bedrag. Nogtans wordt in het gebergte het dalen der temperatuur In den nacht door den yaak bewolkten hemel meer of min bdet. Voor het oyerige is er in de beigstreken een yerbasend groot yersohil tusschen de plaatseoi waar de bodem, soo als gewoonlijk, met digte boaschen bedekt is, en die enkde, waar naakte sandylakten of alang-alang-yelden de vannte door terugstraliDg aanmerkelijk doen stijgeo. De yochtigheid yan de lucht is te Padang seer groot; ofschoon sij er hoogst selden baar maximum bereikt, soodat de lucht gebeelmct waterdamp yersadigd is, daalt sij er even sel- den tot een seer lagen stand; de nuumdelijk- sche gemiddelden der yochtigheid in de vet- schillende jaargetijden loopen slechts seer vei- nig uiteen. De hoeyeelheid r^en is er 2eer groot en bedroeg oyer de jaren 1850— 1S$6 gemiddeld in millimeters: In Jan. 388 In Mei 827 In Sept 400 , Pebr. 251 , Junij 263 , Ooi 587 # Maart 408* , Julij 386 , Noy. ^ i April 897 # Aug. 391 , Dec. 587. BV. 565 Het Tenoiul tusschea het eene jaar en het audere kaii echter jeeer groot zijn: In 1854 viel nagenoeg de dnbbele hoeveelheid regen Tan die in 1861. De grootste hoeveelheid aehijat in October en December, de kleinste in Pebrnarij en Junij te vallen. Maar een duidelijk uitgedrnkte moeson of kentering is niet te bespeuren. De onweders ajn onregel- matig over het jaar verdeeld, en het aantal in versehillende jaren verschillend. In 1850 telde men er 69, in 1852 slechts 52. Te Falembang is de jaarlijksche beirekke- lijke vochtigheid nog iets grooter dan te Pa- dang. In den loop des jaars hebben daarin alechts geringe veraDderingen plaats; nuuir de dagemksohe verschillen zijn merkelijk grooter dan te Padang. ^s Morgens ten 6 ure is de Incht sseer vochtig, ten 9 ure is die vochtig- heid bij het klimmen der temperatnnr reeds seer verminderd, en 's namiddags ten 3 ure is de Inoht, vooral omstreeks September, vrij droog. Het aantal regendagen was te Palembaog in 1855 166, in 1852 225 ; gemiddeld zal het omstreeks 203 bedragen. Het grootste aantal regeodagen leveren December en Januarij, het kleinste September. Hiermede stemt overeen, dat in Januarij de rivieren de grootste hoe- veelheid water afvoeren en schier bestendig boiten hare oevers zijn getreden. Doch in andere opzigten bestaat er tusschen het aan- tal regendageo en den waterstand der rivieren gceue overeenstemmiDg, hetzij omdat in de bo- venlanden de regens anders verdeeld zijn, hetzij omdat een klein getal regendagen met groote sterkte van den r^en gepaard gaat. De over* stroomingen nemen van Februarij tot Mei gedu- rig af ; in Junij, Julq en Augustus is de capa- citeit der rivierbeddlngen voldoende om het wa- ter te bevatten ; in September begint het water weder buiten de oevers te treden, en die over- Btroomingen nemen toe tot zij in Januarij weder het maximum bereiken. Het getal on- weders bedro^ te Palembang in 1851 151, in 1855 slechts 65. Ten opsigte van de windrigting is het ver- schil tusschen Padang en Palembang zeer groot. Op laatstgenoemde plaats, die op ongeveer 3^ Z. Br. ligt, is de afwisseling der moesons Yiij regelmatig en niet zeer van die op Java ▼erschillend. Van November tot Maart heb- ben de Weste- en Noordweste-winden de over- hand. Dit is de t^d van den Westmoeson, die met het grootste aantal regendagen en de sterkste overstroomingen gepaard gaat. In April volgt de kentering, met het maximum Tan onweder. Yan Mei tot September heer- schea Ooste- en Zoldooste-winden, met a&e* ming van regendagen en weinig of geen over- strooming. Dit is dus de tijd van den Oost- moeson, met andere woorden van de weinig gestoordo werking van den Znidoost-passaat. In October wordt de najaarskentering weder door toenemlDg van het getal regendagen ge- kenmerkt. Te Padang doet zich het verschll der moe- sons nagenoeg niet, maar juist daarom ook de geregelde afwisseling van land- en zeewind te sterker gevoelen, terw^l de rigting dier wiuden in den regel loodregt op die der kust- lijn staat. Hier laten zich dus, wat niet overal het geval la, de land- en zeewinden eenvoudig uit de sterkere verkoeling van het land bij nacht, de sterkere verwarming van het land b^ dag verklaren. Des nachts stroomt de koudere, zwaardere luoht zeewaarts en er is een oostnoordoostelijke land wind. Des moigena ten 9 ure begintzich de verhouding om te keeren en de koelere zeelucht landwaarts te stroomen. Des namiddags ten 3 ure komt die zeewind nog sterker dodr en zijue rigting is westzuidwest. Echter wordt deze regel- matige gang van tijd tot tijd verstoord, wat dan doorgaans met r^ens en onweders ge- paard gaat. Daar Sumatra gedeeltelijk ten Noorden van de linie ligt, geldt in het noordelijk deel voor de wisseling der saizoenen in het algemeen de volgende regel. De Oostmoeson is er de natte moeson en ia eigenlijkniets anders dandeNoord- oost-passaat, die ongestoord waait van October tot April, wanneer zich de zon in het Zuider- halfrond bevindt. De Westmoeson is er de drooge moeson en waait van April tot Octo- ber, wanneer de zon ten Noorden van den evenaar staat. De Noordoost-passaat is dan door den Zuidoost-passaat verdrongen, die zich bij den overgang van de linie in zuid- westelijke rigting ombuigt. Doch dit geldt slechts in het algemeen; de gegevens ontbre- ken om te bepalen, welke wijzigingen in de windrigting door plaatselijke omstandigheden worden teweeggebragt. Zware nevds ziet men op Sumatra in alle tijden des jaars des morgens op het gebergte rusteh. Vooral schijnt dit het geval te zijn in de noordelijke gedeelten des ^nds. De hooglanden van Tapanoeli blijveu soma tot 9 ure des morgens in nevelen gehuld. Dat het verblijf in de koele hooglanden voor de gezondheid van den Exiropeaan veel gunstiger is dan dat in de heete kustlanden, bdioeft naauwelijks opmerking. Op Fort 680 8U. de Kock en Padang Pandjang is de verhoa- ding der aterfte tot de sterkte der Enropee- 8che militairen bij uitstek ganstig; voor bet geheele GouTernement van Sumatra's West- kust was de yerbouding van 1850 — 1857 als volgt: 4.46 pCt. 4 In 1860 opl,119 Eur. mil. sterfte 50 , 1851 , 1,125 , , , 45 g 1852 ^ 1,131 - - - 4.3 f 1853 , 1,093 ^ 1854 ^ 1.042 ^ 1855 „ 1,103 ^ 1856 r 1,038 r 1857 » 1,097 9 t # r 9 0 9 9 9 9 0 45 = 42: 70: 36 36 = 46: 24: 3.7 :6.4 3.45 3.3 4.5 2.2 9 9 9 9 = 2.2 /). Id deze opgave is bet jaar 1853 ongunstig wegens de cbolera, en 1856 wegeus een expe- ditie naar Nias. In we^rwil dezer twee on- gonstige jaren is de gemiddelde jaarlijkscbe sterfte voor dat aobtjarig tijdvak slecbts 4 pGt., wat zeker niet ongunstig is, wanneer men in aanmerking neemt, dat de militairen (de offi- eifren sijn niet medegerekend) ten aanzien der sterfte aan veel slecbter kansen dan andere ingesetenen zijn blootgesteld. Moet de klimatologiscbe besebrijving van Sumatra, bij gebrek aan gegevens, tot dusverre seer ouvolledig blijven, in nog boogere mate is dit bet gevai wanneer men eene geognosti- sebe besebrijving wil beproeven. Op een aantal plaatsen wordt graniet aangetroffen, en Sal. Mtillek beeft gegist, dat de massa van bet eiland daaruit bestaat, en dat graniet de grond- slag vormt zijner gebergten, die bij in verband daarmede als de voortzetting bescbouwt van bet Hiraalaja-gebergte en Malakka, maar daar- entegen als gebeel van de bergen van Java verscbillend. De juistbeid dezer bescbonwing in bet midden latende, merk ik op^ dat, zoo rer de waameming strekt, ved meer tracbiet, altbans in Midden-Sumatra, als bet vormend gesteente der bergen moet bescbouwd worden; die rotssoort komt overal voor en beeft een swartgrijze kleur en fijnkorrelig zamenstel. Ko&THALS onderscheidt in de L Kota's drie vormen waarin bet tracbiet zicb voordoet : de eerste is porphieracbtig, met een blaauw-grijs deeg van veldspaad, waarin balfverglaasde veld- spaad-kristailen, bornblende eu mica-plaatjes verspreid zijn; de tweede is mat, donkerblaauw. 1) Zic Brief van den Lmtenani-Generaal van Swielen aan den Ueer F, H. van Vlieeingen beiref- fende Buropeeeehe kolonitatie op Sumatra ('s 6ra- Vbuhagei l868j, biz. 18. scbilferig van breuk en bevat ved verglaasden veldspaad en naaldvormige bornbiende-krisUl- len ; de derde is tracbiet-conglomeraat. Op sommige plaatsen zijn basalt-zuilen waargeao- men, die de tracbiet-maasa doordringen ; op andere wordt bet graniet, dat ook m den vorm van syeniet voorkomt^ door ttachict of basalt doorboord. Op deze plutoniscbe gesteenten rusten op vele plaatsen laagvormige gesteenten van ter- tiairen oorsprong, die soms uitgebreide terrd- nen vormen. Hiertoe bebooren de kalkgesteen* ten van witte en blaauwe kleur, die een ring vormen om den Singalang, Merapi en Sagoe. Kalkbergen met grotten worden in de L Kota's en elders in de Padangscbe bovenlanden ge> vonden eu bestaan waarscbijnlijk, even als de vogelnestklippen in Ampat Lawaug en audere deelen der Palembangsebe bovenlanden, nit ouden koraal-kalksteen. Aan den ooreproog der Oerei-rivier in Benkoelen vindt men nit- gestrekte bolen van dergelijken aard, die aan tallooze vogels tot woonplaats verstrekken ; de bodem door den mest dezer vogels gevormd levert belangrijke boereelbeden salpeter op. JuNomTHK zag marmerstukken als rolsteenen in de rivieren van Angkolah ea op andere plaatsen. Van Duk vond in de kloof ?ao de A neb een opgebeven en gescbeurde laag van kalkgesteente van kristallijneu aard, dat door de inwerking van bet eruptief gesteente tot wit-geaderd blaauw marmer is overgegaan. Zeker zouden op vele andere plaatsen van de Padangscbe bovenlanden fraaijc marmersoorten kunnen gegraven worden. Ook de krijtfor- matie ontbreekt op Sumatra niet, maar krij^ fossielen worden er weinig of niet gevonden. In bet gebeel sebijnen de sedimentaire lagen in bet gebied van Sumatra's Westkust, ten gevolge van metamorpbose, arm aan fossielen te zijn. Niet minder uitgebreid zijn de zandsteen- terreinen. In de L Kota's onderscbeidt Kobt- HALS een rooden zandsteen van zeer afwis5^ lenden bouw, een doukergraauwen en een geel- graauwen of bonten, welke laatste bet ttieesi^ zoowel in b^Uende als waterpasse lagen, voor- komt. Ook in de Batak-landen strekt acfa de zandsteen ver uit. Men vindt bem op de oos- telijke beUingen der bergen, zelfe "tot op eeue boogtc van 4500 voet, en bij strekt zich tot naar At jib in bet uiterste Noorden van bet eiland uit. Deze steen is fijnkorreHg, week, leemocbtig, van grijs- witte kleur eu met laag* jes Icem afgcwisseid, De kust-eilanden zijn gedeeltelijk uit tracbietj gedeeltel^ uit zand- 8TJ. 687 steen gebotiwcL Het geologiscb karakter dezer nuidsieenyormmg is moeijelijk te bepalen, zoo lang de daarin yoorkomende fossielen niet on- deraooht 2ijn. Door de Terweensg der plutonisclie gcsteen- ten hebben zich op yele plaatsen ook lagen yftn leem of klei geyormd, waaronder eene fijne potiebakkers-klei wordt aangetroffen, yan welke door de Maleijers hier en daar eenig aar- dewerk wordt yerraardigd. De ateenkolen, die op Sumatra worden aan- getroffen, schijaen alien yan terttairen oor- Bprong en zoogenaamde bminkolen te zijn. Aan de boyen-Moeei komt op sonunige plaat- sen eene soort yan steenkool yoor, die als zwam ontgloeit, maar weinig hitte geeft. Ook aan de Inim en Lematang wordt bij de opper- ylakte yan den grond eene soort yan bmin- kolen yan geringe hoedanigheid geyonden, door de inlanders Batoe Kiling genoemd ^). Niet yed beter en, zoo bet schijnt, de kosten en modte der ontgin&ing niet waardig, zijn de kolen aan de Reteh-riyier '). Beter schi}nt de hoedanigheid der kolen te zijn, die aan de Ajer Kemoemoe, eeu onbeyaarbaren arm der riyier yan Benkoelen, worden aangetroffen, maar ook deze zijn toeh geene ware steenko* len *). Ontginning yan die kolen beeft tot dus- yerre nergens plaats. Dat yooral de Oostknst nitgestrekte ylakten van alluyialen oorsprong aanbiedt, is boyen uit de topographische beschrijying des eilands ge- bleken; van haar inwendig samenstel scbijnt tot dnsyerre niets bekend te zijn. Hare uit- gebreidheid wordt geno^zaam yerklaard uit den aard der op Sumatra aan de opperylakte blootliggende gesteenten, in yerband met de ontzettende regenmassa's en de weelderige ve- getatie, waardoor de yerweering der vaste rot- sen in hooge mate beyorderd wordt. De yulkaniscbe gesteenten, waaronder wij hier alleen de yulkaniscbe uitwerpselen yan hct bedendaagsche tqdyak of de laya's yer- 1) Dei« brandstof is oaderzocbt door R. Kvkr- WUN. Zie Onderxoek naar kolen »» de retidentie PahmJmng, ia NtUuurkundig Tijdichrifi voor Ne- derlandech IndiS, D. XXI, bl. 81. «) Zie Tuditch ArehUf, I, bh 831 ; J. Low, in Journal of the Indian Archipelago, I (1847), pag. 163; DB BaufJK Kops, in Natuurkundig Tijdtchrift voor Nederlandeeh Indie, IV, bl. 6d4. •) Zie P. yAW Di/k, Oniginbare kolenlagen in de Ommelanden van Benkoelen, in Natwurkundig lijdeehrift voor Nederlandech India, D. XXII, bL 181. staan, scbijneu veel minder tot de yorming yan den bodcm yan Sumatra dan yan dien yan Jaya te hebben bijgcdragen. Wei schijnen de hoogste panten yan het gebergte in den regel door yulkanen geyormd ; maar in hoeyerre alle hoogere punten als yulkanisch zijn te besobou- wen, zal eerst later onderzoek kunnen uitnta* ken. De minerale bronnen, de bronnen yan aardolie of petroleum, de solfatara*s of zwa- yelbronnen, die reeds op onderscheidene plaat- sen zijn waargenomen en yermoedelijk bij nader onderzoek in nog yeel grooteren getale zuUen nan bet liebt komen, ook het yoorkomen yan aluin in bet zuidwestelijk gedeelte yan Palem- bang, pleiten ecbter yoor een uitgebreid yul- kanisme, ofscboon, daar geene belangrijke uit- barstingen in later tijd zijn yoorgekomen, een scherp oog noodig is om de sporen yan dat yulkanisme, overal, waar zij nog yoorbanden zijn, te ontdekken. Dit is eyenwel niet bet geyal in de kloof van de Aneb, waar de op- yolging der lagen over eene groote uitgestrekt* heid bloot ligt. Een bleekkleurig graniet met zwarte mica-stippen scherp geteekend, en waarin zioh hier en daar een fijnkorrelige groensteen als ganggesteente yertoont, yormt bier de on- derlaag, waarop een oyergangsgesteente yan 2 a 3 el dikte rust, dat weinig zamenbang beeft en bij yerweering tot wit zand uiteen- yalt. Op Bommige plaatsen liggen tegen het graniet schilfer lagen, yooral chloriet-scbilfer, nu zuiyer, dan met aderen van kalkspaad door- trokken en veel fijn gekristalliseerd ijzerpyriet bevattende. De bovenlaag wordt gevormd door yulkanisch tuf, meer of minder met lavablok- ken yermengd, en hier eu daar door enkel lavablokken veryangen. De bodem in die streek bestaat oorspronkelijk uit graniet, dat door lava van den Singalang overstroomd is. Ook elders komen in de Fadangsche bovenlanden uitgebreide tuflagen van verschillenden aard yoor, met veel verschil in graad van fijnheid en zamenbang '). De slotsom van het weinige dat wij uit de geognostisebe waamemingen omtrent Sttmatra kunnen opmaken is, dat oudere plutoniscbe yormingen (traobiet en basalt) door een massiel yan graniet en syenietzijn heengedrongen, en de bij haar yerschijnen reeds aanwezige sedi- mentaire lagen van kalk en zandsteen hebben opgebeven ; dat lava-eruptien, ofscboon allengs *} Zie P. VAN Di^K, Inleiding lot de Oeologie van Sumatra* t WeetkuH (met eene geologiscbe kaart f aa dc kloof der Aneb), in Naiuurkundig jydichrift \ voor Nederlandeeh Indie, D. XXII, bl, 143, 688 8U. seer aobaanch geworden, de vulkanische wer- king nog in hot tegenwoordig tijdvak Toori- setten, en dat de yerweermg der blootli^ende gesteenten^ onder den invloed van tropische regens en tropischen plantengroei, het uitge- strekte alluviam heeft roortgebragt, dat, naast de bergrnggen gelegerd, den omvang van Su- matra aanzienlijk heeft doen toenemen. ludien de theorie juist is, die de Soenda-eilanden, en met name Java, Sumatra en Borneo, beschouwt als een gededtelijk onder de Java-zee en de vateren tusscben Sumatra en Borneo bedolven booggebergte, waarvan alleen de hoogere rug- gen boven den waterspiegd verrijzeD, terwijl bet aan den omtrek door de diepe wateren van de ludiscbe zee en Straat Makassar is afgesloten, dan is het ook duidelijk, waarom de ontvrikkeling van het alluvium het sterkst moest zijn aan die kusten, die naar het mid- delpunt van dat eilanden-rijk gekeerd zijn, en dat de uitgestrektste alluviale vlakten zich aan de Oostkust van Sumatra, aan de Noordkust van Java en aan de Westkust van Borneo moeten bevinden. Onderscheidene metalen komen op Sumatra, niet enkel in secundaire ligplaata, maar ook in het vaste gebergte voor. In de eerste plaats verdient het g(mA genoemd te worden, dat op drieerlei wijze voorkomt. Yooreerst vindt men goudadereu in kwartsgangen aan den voet der gebergten; ten andere diluviaal- goud in afgeronde kleine en grootere stukjes, in aderen en lagen, nabij de oppervlakte van den bodem; ten laatste stofgoud, dat nit de rivieren en beken wordt verzameld. Eene exploitatie van goudmijnen op grootere schaal is beproefd door de Oost-Indische Kompagnie in de nabijheid van Salida (residentie Padaug), door tusschenkomst meestal van Duitsche mijn- werkers. Met onbegrijpelijke volharding heeft de Kompagnie deze exploitatie voortgezet, niet- tegenstaande het klimaat voor de arbeiders doodelijk was en zij daaraan groote sehatten verspilde. De mijuarbeid, in 1668 begonnen, werd tot 1696 voor rekening der Kompagnie gedreven, daarna iu 1697 verpacht, in 1739 op nieuw door de Kompagnie opgevat en eerst in 1737 voor goed opgegeven *). Van de goudmijnen door inlanders bewerkt zijn die van Soepajong ons door deu Heer Tstsmasn ^), <) Zie daarover Elias Hessx, i2^« nae en in Oos^IndiSn, bL 239; S. Mulleb, B^ragen toi de kennit van Sumatra, bl, 164. I) Natwtrkundig Tijdtehrift poor NederUnuheh XndiB, Dl XIV, bl. 806. die van ManduQing door den Boat S. Mdi- IJ5A '), die rm. Ran door *den Heer vah Dux nader beschreven. Laatstgenoemden weiden ili vaste begeleiders en aanwijzers van goudetU zekere ronde steenen gewezen, die bij ondenod bleken zuiver magneet-ijzerertste zijn. IndeFa- dangsche bovenlanden komt gond op vele plaai" sen voor, maar voomamelijk indeafdedingUII en IX Kota's, waartoe ook Soepajong behoori In de residentie Tapanoeli vindt men veeigo&ii in het Zuiden en Zuidwesten, en noordwaaiti tot in Angkola. Het aantal goudgraverijen in Mandating wordt er op bij de 80 gcsdat, zonder de goudwasscherijen mede te rekenen, waarbij het goud uit rivierzand verkreges wordt. Benkoelen bevat goud in den omtrdc der hoofdplaats, doch van het delven wordt geen werk gemaakt. In de Lampongs wotdS slechts een weinig stofgoud gevonden. h Falembang komt goud in geringe hoeveelbeid voor aan de boven-Rawas, maar voocal in de Djambisehe boveulanden, in de l&Ddschappa Korintji, Limoen en Bataug A^ei *;. Doch, in weSrwil der uitgestrektheid van het goudvdd op Sumatra, bl^ft de productie onbelangrijk en draagt zij, vooral waar het Nederlaodach gezag is gevestigd, weinig tot den bloei des handels bij. De Heer Willsk ') maakt ten aanzien van dien tak van nijverheid de vol- gende zeer juiste opmerkiugen: ^Degoudmij' men van Klein-Mandailing leveren onder ons gezag veel minder op, dan waar het volk ge- heel aan zich zelf blijft overgelaten. Dewijl honger, vrees voor slavemij, gedwongen sh- vendieust voormaals de voorname drijfve6re& tot dien arbeid waren, spreekt het van sell^ dat die arbeid vermindert, naarmate eengere* geld bestuur de levensmiddelen doet vermeer- deren en de vexatien moeijelijker maakt. Orer het algemeen is het goudgraven de ondank* baarste van alle takken van nijverheid; voor 6€n geval dat de gravers eene winst van aan* belaug behalen, telt men drie gevallen dat z^ huuue kosten niet goed maken ; terwijl het werk bij gemiddelde opbrengst den ondcrue- mers en arbeiders slechts schrale uitkomsten geeft." Yau het voorkomen van zilver op Sumatra is weinig bekend ; alleen B.aj)£EMach££ maakt 1) J^dicArifl van het DelfUch InttUuMt, Dl U (1854), bl. 212. >) T^dMckrift voor Nederland$eh Luiuk DI. YUl 8, bl. 336. >) JljdMehnft voor Nederlandtch Indie, Dl Via 2, bl. 375. fin. 689 daartan gewa^, maar ttgt, dat het vegeus de groote kosten niet wordt gegraren. Tin komt Toor ils thisteen of tinzand in het gebergte Tan Soengei Fagoe, waar het vroeger gegra- Ten werd, te Soengei Eoening bij den oor- sprong der riyier van Siak, in de Palembang- 8che bovenlanden en hier en daar aan de Oost- knst. De hoedanigbeid Bchijnt voor die van het tin Tan Banka merkelijk onder te doen. Kcper is gevonden in de Padangsche boven- landen, rooral in de XX Kota's ^), alsmede in Ran, en wordt gegraven bij Moeki^ in het Atjinescbe rijk, in de nabijheid ran I^boehan Adji. liter komt in Tcrscbillende vonnen Toor, in de Pladangsche en Falembangsche boren- landen. Van dep Goenoeng Beai of IJserberg bij Toerawan, in Tanah Datar, is boven gespro- ken; ik Toeg'er hier bij, dat hij aan zijne Oostzijde eene^ertslaag ran magneet-ijzersteen ▼ertoont, die eenige honderden voeten dik is en waarop eene kalklaag mst, die den top ▼an den berg uitmaakt. #De groote r^kdom aan ertsi'* zegt de Heer Eobthals *), #waarin dese bedding met de rijkste kan wedqreren, maakt het te betrenren dat de kosten ran Terroer er de bewerking yan rerhinderen* Sindelijk yind ik ook hod- en hnkerUen') in de Padangsohe, en arsenicnm in de Falembang- sche bovenlanden venndd. Wat de Heer vah Dm segt van Klein-Mandailing : #Het geheel daidt meer ,op menigvnldigfaeid en groote ver- spreidheid van nnttige mineralen, dan op groo- ten rljkdom van enkele pnnten/' laat zich, naar het schijnt, schier op geheel Sumatra toepassen. De plantbekleeding van Sumatra's bodem is ons vrij wat beter bekend dan die bodem self en de schatten die hij in zijnen schoot bergt. Indien ook al onze kennis van de Flora van Sumatra nog in de eerste beginselen verkeert, ▼an het algemeen karakter zijner vegetatie weten wij meer dan genoeg voor eene alge- meene schets, a]8 waartoe wij ons hier moeten bepalen, en wi^ hebben het voordeel dat het beeld daarvan ontworpen werd door de hand eens meesters, die onder de kenners der tro- pische plantenwereld eene der eerste plaatsen *) 0. F. U. J. HuouEHDi, M^nbouwkundig onder- 90€k dsr kopereriten tn de Fadangeehe Bovenlanden, in Naiuurkundig T^ehrifl voor Nederlandeeh In' die, D. YI, bl. 223. *) TopoffraphUehe echeU van een gedeeUe van Sumatra, Leiden, 1847, bl. 25. *) Zie o. a. C. dx Gboot« in Natuurkundig T^ ickrifl voor Jfederlandeeh Tndie, D. VI, bU 259. inneemt. Uit Miqttbls Beiehr^ng van Sm* nuUn^s PlanUnwereid zonden wij wenschen het geheele hoofdstnk over #het algemeen karak- ter der vegetatie" hier te mogen inlasschen* Men honde het ons althans ten goede, dat wQ hem op den voet volgen en ons, schoon met de meest mogelijke bekorting» gedeeltelijk van zijne woorden bedienen. De natunrknndige, die van Java over de smalle zeestraat naar Sumatra oversteekt, wordt al dadelijk getroffen door de vele nieuwe vor- men, die hij reeds in de kuststrekeu ontmoet, en hoe verder hij landwaarts naar de woud- en bergstreken doordringt, des te sterk^ vindt Mj dit verschil met de Flora van Java iutge> dnikt. Van de hem bekende geslachten ont- moet hij andere soorten ; eigenaardige geslaoh- ten treffen zijne aandacht; de grootere groe- pen zijn in andere verhouding over het land verdeeld; het digte woud tiert reeds meer nabij de vlakte, en reeds in de lagere berg- gewesten groeijen hier de eiken, kastanjes en andere trotsche woudboomen, die op Java alleen het hoogere gebergte bedekken. Het land bestaat voor een groot deel nit bergen en bergvlakten, die beiden schier overal met wouden bedekt zijn, in zamensteUing naar het verschil der berghoogten verschillend. Waar het gebergte zich tot nabij de kust uit- strekt,is er bijkans geen scheidingslijn tnsschen het woud dat van de hooge krulDen tot hun* nen voet afdaalt, en de eigenaardige strand* wouden, die zich in den Indisohen archipel tot ver in zee voortzetten. Is echter het woud hier of daar door vro^ere bebouwing of an- dere oorzaken verwoest, dan bedekt het alang- gras met zijne digte zoden de opene plekken. De verhouding tusschen bosch, alang en be- bouwd land is intusschen in de verschillende declen des eilands natuurlijk geheel onder- scheiden. Jitnghtthk schat het door hem on** derzochte deel der Batak-landen op 7813 vier- kante minuten, waarvan 638^8 bebouwd zijn, 1635 met alang en 55397s met bosch bedekt. Van de alang-velden komen 1167Vs op het vlakke land, 467Va ®P ^® bergen; van de wou- den 2801 V4 op de vlakten, 2738V4 op het ge- bergte ^). In de alluviale gewesten van Palem- bang wordt de oppervlakte, alom door rivie- ren en beken doorsneden, onderscheiden in tanah rawang of moerassen, die altijd onder water staan of slechts bij uitzondering in den 1) Ik heb hier Junohuhm's werk: die JBatta* Under, zeU geraadpleegd. B^' MiQUBL komt, bl, 25, eene zonderlinge misstettiog voor. 600 SU. droogen iijjd kunnen bebouwd wodlen; kmak renah of ianah lebaJk, die alleen in den regen- t^d meer of min onder water komen en dan met padi, maar in den droogen tijd met katoen worden beplant; tanah ialang renah, vlakke, Truehtbare gronden, altijd vrij van overstroo- ming; en ianah U^ang, hoogere heavelachtige gronden, waarop ladangs en tuinen worden aangelegd. Het is niet te verwonderen, dat een bodem 100 als die van Sumatra, grootendeels door de verweering van verschillendplutonisch gesteente voortgebragt, en tevens in mime mate met kalk bedeeld; door geetadige regena bevochtigd, terwijl ontelbare beken en stroomeu de stoffen over de ongelijke oppervlakte gedurig bewe- gen en verplaataen; nergens stijgende toteene hoogte die vo(Mr den plantengroei schadelijk 18, en aan den alt^dorenden inrloed der tro- piacfae temperatuur blootgeateld, met de rijk&te en krachtigste vegetatie getooid is. £n waar het plantenhjk sich eenmaal in zulk een om- Tang gevestigd beeft, daar schept en verbetert het gestadig den grond voor zijn eigen be- staan. Een veelal roodachtig leem b alom de natuurlijke bodem, en de voortgaande ver- weering der rotsen vult ligtelijk aan wat door jde wateratroomen wordt weggevoeid. Waar de mengiDg der versohillende bestanddeelen, ik jneen van de leemaarde met zand, kalk, eenig ajcer en organischeoverblijfBelen, het best is vol- bragt, daar is de grootste vmchtbaarheid : der- balve in de aliuviaie streken der lagere huulen* en vooral daar, waar de overstrooming de vrnchtbaarhdd door het aanvoeren van nieuwe elementen jaarlijks herstelt, en in de wouden, .waar een verniolmende bodem^ door de wortels losgemaakt, ten gevolge der verrotting van hoat en bladeren, behalve de organische verbindin- gen, ook een nuttig mengsel van aschbestand- Jeelen, door de wortels ait versohillende lagen bijeei^ebragt, ophoopte. Op zulke plaatsen tiert de landbouw of schiet de wilde vegetatie met ongekende weligheid op. Op de aliuviaie landen van Palembang kan men gemakkelijk Iwee oogsten van padi of katoen in ^^n jaar verkrijgen, en men zou vijf jaren achtereen ^nder bemesting kunuen bouwen, indien men xieh wilde inspannen om het alom indringend alang-gras wc^ te honden. Doch die zorg laat men aan de natunr over. Tusschen het Alang-grjasvestigen zich somshoogeheesters, die het verstikken, en wanneer mendezeverbrandt, heeft men nieuwen bodem. Is echter de door Terweering ontstane klei nog niet of niet ge- uoegzaam vermengd, dan sclujnt de bodem nog weinig geickiktheid toot den phatoigroei te hebben, en hieruit laat sich verklaren yuiob Mabadsn den bodem op Sumatra's Westkut van natnur onvruchtbaar noemt, en wuroia de Engelschen zoovele vergeefsohe pogingen hebben aangewend om den tuinbouw in &&• koelen te doen slagen. Bij de beoordeeling van Sumatn's bodon mag de invloed der dierenwereld niet woida voorbijgezien. De uitwerpselen en hjken der dieren voeren de geiinge hoeTeelhoiea tu stikstof hondende be^^nselen, ammopiak, nitnuB, phosphor- en cwavelverbindingen, die voor dei plantengroei onmisbaar zijn, in betrekkdijk ruime mate aan, en de dierlijke bewoners bren* gen ook dierlijke stoffen uit de zee op bel land, die behulpzaam zgn om het evenwigt tusschen verbruik en toevoer te bewarcD, ea de uitputting te voorkomen, dj^ van het w^* voeren van den OQgst en de w^gspoeling uaar zee zou te duchten zijn. Wat de verhouding der plantenwereld tot de temperatuur betreft, komen uit physiolo* gisoh oogpunt vooral de verschillen van dsg en nacht en die near de hoogte in aanmerking. De beUmgryke af koeling gedurende den nieKt brengt de weldaad aan van bevochtigendcB dauw en nevel, en reeds de sterke afwisseling op zich zelve mag voor het leven der plantea nuttig geacht worden. Maar wat vooctlonie aandacht verdient, is het verschil van de vege- tatie naar de hoogte, van het strand der see tot op de toppen der bei^;en, waarin men meer of min duidelijk bepaalde streken of zones kan onderscheiden. In de zee tusschen de koraalrotaen, die een wal vormen v6dr de rotsachtige deelen der kust, vindt men hoofdzakelijk algen of wieren en slechts enkele phanerogamen, waarandier veelvuldig Enhabu Koenigiu Waar de kustzoom moeraasig ia en hg den vloed door het zeewater overstroomd wozdt, vertoonen zich de hoogst eigenaardlgeaeestnsd- bosschen, die overal langs de kusten van deo archipel worden aangetroffen. Hier Js het ge* bied der rhizophoren of wortelboomen (MaL bakau\ wier donkere stammen niet tot dea grond reiken, maar met uit de hoogte oeder- dalende en als tndiewerk vertakte wortds in den modder beveatigd zijn, terwijl de kraines een digt en donker loo%eweif Tormen. Sleefats weinige andere boomen en heesters zijn met deze rhizophoren vermengd. Het strand achter dezen moerasaigen lOos of ook onmiddell^ aan zee, waar het te iwog ligt om door den vloed oventroomd te wo^ su. 601 den, biedt reeds ee^e grooiere veracheideubeid ▼aa TegeUtie aaii. Is de bodem zandig en tot duiaen opgehoQgd, dan is bij yeelal bedekt door Tcr kruipende of zicb windende planten nit de famiUeii der Orandneenf Cjifperacem, Le- gfmuu)$en^ jMoroMiaeeen, C(mt>olvulacee», of ver- rijzen boschjes ran strand-casuirinen {Cat. equi* teii/olia, MaL arau), — pyramidale boomen in geselligen groei, wier fijne, naaldYormige, bla- derlooze takjes bun bet roorkomen geven van reusachtige paardenstaarten, — vergeseld door den breedbladerigen, met groote gele bloemen gesierden iporos'hoom {Hibiscus TiUaeeus). In andere woudstrooken prijken de booge, lommer- rijke kminen, bet levendige, blinkende groen en de witte, geurige bloesems van Calophyl' Urn IncpiyUttm (Mai. biniangoer), nevens Ter- mmiUa Caiappa (Mai. ketapang), Heritiera Ut(h raUt en de fraai bloeijende, maar rergiftige Cerherfis en LadaHaU, Waar sicb riyieten in zee storten tieren in den modderbodeoi yer« schillende Scmneraiia's naast den JVtJ90-palm, wiens laage, yederyornuge» scbier onmiddeilijk uit den grond scbieiende bladeren op den krnin van een lokosboom sonder stam geUjken. El- ders yertoont bet dninstrand op lager gelegen plaatsen, die door kreken b\i yloedtijd onder water knjanen geraken, eene ware moeras-yege- tatie: de bolgewassen FaneraUum en Orinum, de yarens van bet geelaobt Aet^tUehmm, onder* sebeidene aoorten yan riet en oieeen, en langs de randeo der plassen de pracbtige roode bloem* troBsen yan Basringioma. Dieper landwaarts yerandert bet beeld yan lieyerlede en siet men boogere palmen, sooals de Niboeng, de Ar^ea- reMdoA en eenige Cbr^^oto-soorten* bet terrain innemen, terwijl z\eh daartnseoben de lange, dunne staromen der ro^»-palmen en de beker- planten {NepetUAes), met bare fraaije bladknii- keoy in alle rigtingen beenalingeren. Waar bet strand rotsacbtig is en steil in see afdaalt, groeijen ^£«w-80orten met bare talrijke lucbt- wortelsy langbladerige pandan^n die de groei- wijze der rbizopboren nayolgen, mgrUtceen en eelfs eene soort yan rhododendron, op de yer- brijzelde rotsen; ja bet is alsof bet wood, dat bet oprijzende binnenland bekleedt, bier naar de zee is yooruitgedrongeny daar Terebinihaeeen, Arhcarpeen, Dilleniaceen, Araliaeeen, OuUi/eren, ^oMOtf^'-palmen, rotans en eenige eikensoorten, die anders slecbts dieper landwaarts geyonden wordeOy bier naderen tot de grenzen door den Ooeaan aan bet land gesteld. Het lagere woud b^int reeds op eene boogte yan 500 yoet, en op sommige plaatsen nog lager. Wij noemden reeds een deel der boom- yormen waaroit bet bestaat, bij welke ziob^ naarmate men booger komt, meer en meer zware en wyd yertakte eiken, kastaiges, yij- gen, Lamineen en Podoearptu-Booxi^ti yoegeni terwgl sommige plekken gebeel door bamboe* soorten zijn ingenomen. Dipierocarpeen, Meli* aceen^ Sapindaceen, Bombaceen, Mimoseen, wed- ijyeren met elkander in renzengestalte, en ye- lerlei beesters en kruiden, niet zelden met pracbtige bloemen, waaronder de pnrperroode der Ardint^s en de steryormige der Mekuio* MM, yormen bet onderbont. Boians en Cisnu^ soorten slingeren zicb tot in de boc^te top- pen, varens en l^oopodiaceen bedekken den yer* molmenden, yan beekjes doorsijpelden gtond^ Vrij aanzienl^ke beesters yan de famiUe der Loranihaeeen wortelen als parasieten op de boomen zelye; de beroemde Raf^sia Amoidi^ de kolossaalste aller bloemen^ komt, yooral in West-Snmatra, op gebeimzinnige wijze nit d$ (^fM-stengels te yoorscbijn; en ecai beirlegev yan Aselepiadeen, Orckidein, Aroideen, JPipera* ceen bebben op onde stammen en takken een tweeden bodem gevonden, terwijt dikke mo» zoden elk opengebleyen plekje aanyuUeu. Op sommige plaatsen bebben de talrijke waterloo- pen een moeras doen ontstaan, dat den bosob- groei yernielt, zoodat de bodem met duusen- den omgeyallen en yermolmende stammen be- dekt is. Elders ontmoet men, soms paast rijk begrdeide rotsen, gebeel kale rotswanden, of wordt bet tooneel door alang-yelden^ afge- wisseld. Maar bet wond zet zicb ook yoort tot op de kruinen der boogere bergen, en scboon deze boogere zone door geene scberpe gren- zen van bet lagere woud is gesobeiden, ken- merkt eg zicb tocb door bet yerdwjjnen yan sommige en bet toetreden yan andere soorten, geslacbten en familien. Termiroemiaeein, Pod4' cai^iM-soorten, nieuwe yormen yan Lawrineen, eiken en MeUac^in beginnen ziob te ¥ertoo« 698 8U. 