Bijdragen tot de taal-, land- en volkenkunde
204 MEDEDEELINGEN BETREFFENDE DE In 1894 evenwel deed zich in den persoon van Teukoe Maeda Dawòt Seulimeum een nieuw pretendent voor het oeléébalangschap in Oenga voor, doch diens vertoogen werden door het bestuur ter Westkust ongegrond verklaard. In 1896 werd de zaak nogmaals onderzocht en kwam de toenmalige Assistent-Resident tot dezelfde slotsom als zijn voorganger, namelijk dat de aanspraken van Teukoe Moeda Dawòt op niets berusten. Thans is dus T. Ali het door ons erkende hoofd van Koeala Oenga, dat een 300 tal weerbare mannen telt. Koeta-Radja, 6 October 1900. Naschrift uit Kol. Verslag van 1902. T. Ali is overleden en nog niet vervangen. XXXIX. Babah Awé. Dit landschapje, dat ongeveer -+ 100 weerbare mannen telt, maakte vroeger een deel uit van het uitgestrekte mk Daja en behoorde aan Teukoe Poetéh Salam, iemand uit Daja, het was toen echter onbewoond. De eerste bewoners, die er zich ongeveer in het midden dezer eeuw vestigden, waren lieden van Pidië, die onder aanvoering van Teukoe Keutjhi* lam Ba‘et derwaarts kwamen en er peperaan- plantingen aanlegden, en van de aldaar door de natuur gevormde baai gebruik maakten tot verscheping van hun product. De leven- digheid van den handel gaf het aanzien aan de aldaar thans nog bestaande keudò. Teukoe Reutjhi* Lam Ba‘ét wist zich van Teukoe Poetéh Salam onafhankelijk te maken en werd hoofd van het ontstane landschap. Na zijn dood werd hij opgevolgd door Teukoe Keutjhi® Nja Gam (zijn zoon), die echter vóór het uitbreken van den Atjèh- oorlog overleed. Teukoe Radja Léman, het tegenwoordige hoofd, is de eenige zoon van Teukoe Keutjhi® Nja Gam. Hij kwam in 1878 voor het eerst met het Nederlandsch-Indisch Gouvernement in aanraking en was ons steeds welgezind. Koeta Radja, 6 October 1900. XL. Nò. In het begin dezer eeuw was dit landschap nog onbewoond, en werd het tot Daja gerekend te behooren. 206 MEDEDEELINGEN BETREFFENDE DE Het landschap Tjara* Mòn is één der vele miniatuurlandschappen ter Westkust en telt niet meer dan 200 weerbare mannen. Koeta Radja, 6 October 1900, Naschrift uit Kol. Verslag van 1902. Het hoofd T, Léh koos (in 1901) de zijde van verzet en voegde zich bij I’. Ali Ba'et. XLU. Lho° Kroeët en Babah Nipah. Oorspronkelijk zonder bevolking en gerekend te behooren tot het landschap Daja, kwam het in het midden dezer eeuw, door een oorlog tusschen lieden van Daja en zekeren ‘TO KeutjhiPò tam, in handen van laatstgenoemde. Deze, iemand uit de VIL Moekims Ba*ét, had van een zijner landgenooten, Teukoe Nja Géh, groote sommen gelds geleend om den oorlog te kunuen voeren, en stond ter vereffening der schuld het landschap „Lhò* Kroeét en Babah Nipah» aan Teukoe Nja Géh af. Deze wist zooveel lieden uit Groot-Atjèh en Pidië tot zich te trekken, dat zijn gebied weldra een der grootste en meest welvarende landschappen der onderafdeeling Poelò Raja werd. Hij werd dan ook spoedig door den Soeltan als oeléébalang erkend. Na zijn dood werd hij opgevolgd door zijnen zoon Teukoe Moeda Ba‘ ét, die den 10%" Maart 1877 in onderwerping kwam. Toen Teukoe Moeda Ba*ét in 1881 overleed, werd hij vervangen door zijnen broeder, den tegenwoordigen titularis Teukoe Abdo Madjét Lam Koeta. Dit hoofd was ons steeds zeer welgezind, voerde met onze hulp oorlog tegen Teukoe Oema, en wist zich tegenover dien avonturier te handhaven, ja zelfs een gedeelte van het aangrenzend landschap Paté, dat door T. Oema bezet was, op dezen te veroveren. Na T. Oema's onderwerping stond T. Abdo Madjét de door hem verkregen rechten op Paté aan het Neder- landsch-[ndisch Gouvernement af, dat den rechtmatigen oeléé- balang over dat landschap weder in zijn bestuur herstelde, T. Abdo Madjét kreeg als tegemoetkoming in de kosten van dien oorlog eene gratificatie van f 5000. Later moest dit Hoofd enkele malen beboet worden wegens het in zijn landschap zonder kennisgave aan het bestuur doen verwijlen van vijandelijke benden: doch over het algemeen is T. Abdo Madjét een ons goedgezind hoofd. Koeta Radja, 6 October 1900, 208 MEDEDEELINGEN BETREFFENDE DE Hij overleed In 1886 en werd opgevolgd door zijn jongsten zoon Pòtjoet Ma‘é. Deze was niet in staat zich tegen den destijds ter Westkust zeer grooten invloed van Teukoe Oema staande te houden en te verhinderen, dat deze de »Hok Canton» in de Rigaihbaai afliep. Om zijne houding in die zaak verdacht van medeplichtigheid, werd hij naar Batavia verbannen, doch kort daarna weder hersteld in het bestuur over dat landschap. Hij is op het oogenblik nog de door ons erkende bestuurder van het landschap. De zoon van Teukoe Tjoet Téh, de thans nog in leven zijnde Keudjroeën Lampoé, bestuurt onder toezicht van Pòtjoet Ma*é de bovenstreken. Koeta-Radja, 6 October 1900. XLIV. Kroeéng sabé. Eene aan den oudsten volksplanter van Rigaih verwante familie uit de XXII Moekims ontgon dit gebied, dat ook volgens de legende eene »Manté» bevolking gehad zou hebben. De oudst bekende bestuurder van dit landschap is Keudjroeën Ob. Achtereenvolgens werd hij opgevolgd door zijn zoon en kleinzoon Teukoe Sabé Tjoewi en Teukoe Sabé Tjit, welke laatste zijne onder- werping aanbood. Deze Teukoe Sabé Tjit, ook wel bijgenaamd Keudjroeën Laot, verkeerde in voortdurend geldgebrek en deed daarom zijn aandeel in de peperhassil van zijn land over aan een Atjeher, Leuben Doelhab geheeten. Deze, niet in staat voortdurend den uitvoer te controleeren, ver- kocht zijn recht weder aan den [meum van Teunom, die het wederom overdeed aan zijnen zwager Teukoe Moeda Dén Panglima Prang van Kroeëng sabé. In 1878 overleed T. Sabe Tjit en werd opgevolgd door zijn oudsten zoon Keudjroeén Tjoet Amat, bijgenaamd Radja Moeda; doch toen deze, na nog geen jaar het bestuur gevoerd te hebben, overleed, kwam de jongste zoon van den Keudjroeën Tjoet Amat, met name Keudjroeën Moeda: Ali aan het bestuur, daar de zoou van Radja Moeda Teukoe Ibrahim nog te jong was om het bestuur te aanvaarden. Intusschen had Teukoe Moeda Dèn grooten invloed gekregen en trachtte hij in 1882 Keudjroeën Ali te verdrijven; met onze en Rigaihs hulp wist de Keudjroeën zich echter te handhaven. In 210 MEDEDEELINGEN BETREFFENDE DE De oudst bij naam bekende Oeléébalang van Wojla is 'Teukoe di Blang, die omstreeks 1835 het bestuur aanvaardde. Hoewel hij zijn gezag uitbreidde, bleven de oorspronkelijke hoofden naast hem macht uitoefenen. In 1885 stierf hij en werd opgevolgd door zijn zoon Teukoe Tjoet Meurah Poetéh, die zich te Meulaboh meldde en door ons bestuur als Oeleëbalang van Wojla werd erkend. Deze huwde eene vrouw van Pidië'sche af komst, uit welk huwelijk de tegenwoordige Oelehalang Teukoe Bén Moehamat Oesen Sjah geboren werd. De tweede vrouw van Teukoe Tjoet Meurah was een bloedverwant van Teukoe Keudjroeën Amin van Boebon. Onder Teukoe Tjoet Meurah Poetéh ontbrandde de strijd met Dato Bongsoe, een der oorspronkelijke Wojla’sche hoofden , opnieuw. Van die oorspronkelijke hoofden waren namelijk destijds over- gebleven : le Teukoe Tandi, die te Priboe, even boven de samenvloeiing van de Lambali- en de Wojla-rivieren verblijf hield, en wiens invloedsfeer zich uitstrekte op den rechteroever van de Lambali tot aan de Aloeé Peureuman ; 2e Dato Bongsoe, die nog eenigen invloed bezit in Paja Baroe en omliggende gampongs; 3e ‘Teukoe Sampan, de belastinggaarder van den Soeltan, geves- tigd te Panton Djilatang, aan wien door ‘leukoe Tjoet Meurah Poetéh de titel van Keudjroeën werd verleend Deze drie hoofden zijn sedert gestorven en opgevolgd door hunne zoons Teukoe Tandi Moeda, Dato Poetéh en Keudjroeën Adé, die onder den tegenwoordigen Oelétbalang van Wojla, Teukoe Bèn Moehamat Oesen Sjah, welke in 1893 aan het gezag kwam, wéer meer dan vroeger in te brengen hebhen. Rooverijen en onlusten, ook met hoofden uit Teunom, zijn aan de orde van den dag, ter- wijl in hun gebied allerlei kwaad volk een schuilplaats vindt. Het bestuur had nog geen aanraking met hen; Teukoe Tandi en Dato Bongsoe moeten beiden in het bezit van schenkbrieven van den Soeltan van Atjeh zijn. Teukoe Ben Moehamat Oesen Sjah is gehuwd met eene jongere zuster van Tjoet Adé, weduwe van T. Tji Abaih, en hertrouwd met Teukoe Paneu van Pasar Meulaboh. Hij heeft nog geen manne- lijke nakomelingen, is een zwakkeling en aan opium verslaafd, bijna geheel onder den invloed van zekeren Bapa Ismaël, zijn sjahbandar, een persoon van verdacht allooi en waarschijnlijk van Javaanschen oorsprong. 212 MEDEDEELINGEN BETREFFENDE DE Teukoe Nja Oed, zoon van den reeds vermelden Teukoe Meurah Kaja en wegens zijn afkomst bij den Soeltan in aanzien, hen te hulp kwam en hun bij den Soeltan toegang verschafte. Teukoe Nja Oed werd hiervoor met instemming van Teukoe Tjoet Radja door den Soeltan begiftigd met Lho* Boebon, dat sedert een afzonderlijk landschap vormt, terwijl Teukoe Radja Tjoet met eene jongere zuster van Teukoe Nja Oed huwde. Het bestuur van Teukoe Radja Tjoet ging rustig voorbij; omstreeks 1868 werd hij door den tegenwoordigen Keudjroeën Teukoe Tjoet Amin vervangen , die reeds oud is en een volwassen zoon bezit, Teukoe Radja. Koeta-Radja, 6 October 1900. XLVII, Lho* Boebon, Het geslacht der hoofden van Lho* Boebon stamt van eene voor- name Groot-Atjehsche familie, waaruit zich o.a. Sultan Ibrahim een vrouw nam. Teukoe Meurah Kaja, aan bedoelde vrouw na verwant, kwam te Meulaboh, om daar handel te drijven, omstreeks 1845, huwde te Lha* Boebon een vrouw uit het Oeléébalangsgeslacht van Boebon en hielp Keudjroeën Gabag van Boebon, die daardoor bijna in ongenade bij den Soeltan was gevallen, diens achterstalligen hassil betalen. Teukoe Radja Tjoet, die Keudjroeën Gabag na diens dood opvolgde, huwde met eene dochter van Teukoe Meurah Kaja. Teukoe eurah Kaja’s zoon, Teukoe Nja Oed bewees zijn zwager een dienst hij den Soeltan, gelijk zijn vader het Keudjroeén Gabag had gedaan , door hem toegang tot den Soeltan te bezorgen, hetgeen aan Teukoe Radja, evenals aan Teukoe Tji Ali van Meulaboh, door kwade prak- tijken van de lieden van het hof was verhinderd geworden. Met instemming van Teukoe Radja Tjoet werd Teukoe Nja Oed door den Soeltan begiftigd met Lho~ Boebon, dat sedert een af- zonderlijk landschap werd. Tusschen de Oeléébalangs van Boebon en de hoofden van Lho* Boebon heeft altijd een goede verstandhouding bestaan. Teukoe Nja Oed werd opgevolgd door zijn zoon Teukoe Radja Nja Poetéh, die met eene zuster van Teukoe Nja Imeam, Oeldéébalang van Teunom, huwde. De zoon uit dit huwelijk, Teukoe Radja Mahmoet, is het tegenwoordige hoofd van Lho* Boehon ; mannelijke afstammelingen heeft deze nog niet. Koeta-Radja, 23 September 1900. 214 MEDEDEELINGEN BETREFFENDE DE zuiver Atjehsch en Pidiëreesch. Hare getalsterkte is vooralsnog niet op te geven. MIDDELEN VAN BESTAAN. [let hoofdmiddel van bestaan is de landbouw. De hoofdcultures zijn rijst- en peperteelt; nevencultures: suikerriet, koffie, klappers, pinang, muskaatnoten, tabak en zijdecultuur. De rijst wordt op sawahs en ladangs geteeld De sawahs zijn bijna alle van den regen afhankelijk. De ladangbouw in het gebergte wordt om politieke redenen van bestuurswege tegengegaan. Alleen de sawahvelden in de benedenstreken worden hier en daar kunst- matig besproeid. De rijstoogst blijft steeds onvoldoende voor de behoeften der bevolking. De pepercultuur is hard achteruitgegaan, doch begint thans te herleven. In Roendeng en de boven-Meulaboh worden uitgestrekte pepertuinen aangelegd. Koffie wordt hier en daar in groote hoeveelheid aangeplant. Pinang, muskaatnoot en tabak worden, evenals suikerriet, voor eigen gebruik verbouwd. Met zijdeteelt houden zich vrouwen hezig. De zijde wordt voor- namelijk gebruikt voor het knoopen van netten Naast den land- bouw is een hoofdiniddel van bestaan de verzameling van bosch- producten. De voornaamste producten zijn: rotan, geutah, damar en was; de uitvoer dezer producten, die naar Penang plaats heeft, neemt toe. VEETEELT. Aan veeteelt doet de bevolking weinig. De veestapel, nagenoeg uitsluitend uit karbouwen bestaande, die zich na de veepest in 1877 weder eenigszins hersteld had, is door diezelfde ziekte in 1901 weder gedecimeerd. HANDEL. De groothandel bestaat in uitvoer van peper, rotan, geutah, hars, was, huiden en schildpadschalen en in invoer van rijst, manufacturen, lijnwaden, glaswerk, aardewerk , snuisterijen , spece- rijen, ijzerwaren, gouddraad, rundervet, tabak, eieren, stok visch en petroleum. De handel is bijna nitsluitend in handen van Chi- neezen van Poelo Pinang, en de ingevoerde lijnwaden en manu- facturen zijn van Engelsch fabrikaat. ATJEHSCHE ONDERHOORIGHEDEN. 215 GESCHIEDENIS EN POLITIEKE TOESTAND. Hoewel in den volksmond de organisatie van Meulaboh en on- derhoorigheden, Kawaj Anamblaih, wordt toegeschreven aan Soel- tan Iskander Moeda (1607—1636), welke vorst ook als veroveraar der Ranto Doea Blaïh bekend staat ' zoo is haar en ook ons geen andere stedehouder van den Soeltan bekend dan zekere Po Raman, die in het eind der 18 of in het begin der 19de eeuw moet ge- leefd hebben. Het is dan ook niet waarschijnlijk, dat reeds in het begin der 17% eeuw eene eenigszins belangrijke bevolking deze streken bewoonde. De eerste ontginning op groote schaal heeft waarschijnlijk plaats gehad door Maleische kolonisten; hunne komst alhier moet nu 5 geslachten, dus + 125 jaar geleden, hebben plaats gehad. Nu zou het verkeerd zijn, deze immigratie op een bepaald tijdstip te stellen; zij heeft geleidelijk plaats gehad, doch vroeger dan de 18 eeuw is zij in deze streken niet begonnen. Van Langen meldt, dat de Maleische kolonisten bij hunne komst alhier eene vestiging van Atjèhers aantroffen bij Leuhan (Alahan), doch dit is onwaarschijnlijk, omdat, ingeval Atjehsche kolonisatie was vooraf- gegaan, deze evenzeer van de kust uit zou begonnen zijn en er dus eene Atjehsche vestiging aan de kust en niet eenige uren gaans in het binnenland zou hebben bestaan. De gezamenlijke oorlog van Maleiers en Atjéhers tegen mantris (manté) moet evenzeer in twijfel getrokken worden, ook als men voor manté leest woorspronkelijke bevolking. Het meest waarschijnlijk is dat deze kust, zonder oorspronkelijke bevolking, ontgonnen is door Maleische en Atjehsche kolonisten , die er zich ongeveer terzelfder tijd (in de 18% eeuw) zijn komen vestigen ; dat het Atjehsche element de overhand heeft gekregen op het Maleische, en dat in het einde der 18% of in het begin der 19de eeuw, toen de kust veel peper begon te leveren, de Atjehsche Soeltan er het begeerig oog op sloeg en er een stedehouder heenzond , met de opdracht de Soeltans-wasé te heffen. De eerste stedehouder, die den titel van »Keudjroeén Meulaboh» voerde, was Po Raman. Het gebied, dat onder zijn toezicht gesteld werd, strekte zich uit van Aron Moepinto (grens met Teunom) tot aan de monding der Seumanjam-rivier, en omvatte de stroomgebieden der Wòjla, Boebon Meureubö, Seunagan, Tripa en Seuneu'am- ' Zie van Langen, Atjehsch staatsbestuur, pag. 393. 216 MEDEDEELINGEN BETREFFENDE DE rivieren, die destijds behalve door de hoofden der Maleische kolo- nisten (dato’s), 3 in getal, door 16 Oeléébalangs bestuurd werden. ! Het behoeft geen betoog, dat het heffen der schatting niet zonder verzet van de zijde der schatplichtigen plaats had. Voort- durende binnenlandsche oorlogen waren er het gevolg van, doch de Keudjroeën Meulaboh wist zich te handhaven. Deze werd opgevolgd door zijn oudsten zoon Teukoe Tjhi* Moe- hamat Sa“ét, onder wien geruimen tijd de vrede bewaard bleef. Van Teukoe Tjhi* Moehamat Sa*ét’s bestuur is niets bewaard gebleven dan de herinnering dat het geruimen tijd geduurd heeft. Hij werd na zijn dood vervangen door zijn oudsten zoon Teukoe Keudjroeën Tjhi® Toeha Lela Peukasa; en nu ontbraudde in de Keudjroeënsfamilie zelf de strijd. Teukoe Dorahman, oudste zoon van den fungeerend Keudjroeën, van een ongesteldheid van zijnen vader gebruik makend, begaf zich, gesteund door geld van Sa“ét Aloewi alias Teungkoe Sinamó, naar Atjeh en wist aldaar van den Soeltan het ontslag van zijnen vader en zijne eigene benoeming te bewerken. Toen hij echter te Meulaboh terugkeerde weigerde zijn vader hem het bestuur over te dragen, en ontstond er een oorlog, die juist geëindigd was, toen onze troepen te Meulaboh debar- keerden. De oude Keudjroeën Teukoe Tjhi Toeha had zich weten te handhaven, doeh enkele privilegiën aan zijnen zoon moeten afstaan. Op dit tijdstip werd uitvoering gegeven aan het voornemen van den Gouverneur van Atjeh om te Meulaboh een ambtenaar te plaatsen onder bescherming eener voldoende militaire macht. Of- schoon reeds den 27sten April 1874 onze vlag te Menlaboh ge- heschen was, was onze invloed zeer gering gebleven, te meer daar bovenbedoelde plechtigheid noch door het hoofd van Men- laboh, noch door onze autoriteiten, die een bezoek aan den wal minder geraden vonden, werd bijgewoond. Hoewel reeds in April 1875 besloten was tot onze vestiging te Meulaboh, waren de omstandigheden in Groot-Atjeh in 1875 en 1876 minder gunstig en kon eerst in Januari 1877 de Assistent-Resident R. C. Kroesen de zank te Meulaboh voorloopig met den ouden Keudjroeën bespreken. Dit hoofd was ons goed gezind, doch zijn zoon, de ' De Zuidelijke grens wijzigde zich sedert, doordat Soeltan Ibrahim Alaidin Mans6 Sjah den Keudjroeén Meulaboh aanschreef een deel af te staan aan zijnen achterneef Toeankoe Radja Boegih. Sedert dien tijd strekt de invloedsfeer van de Keudjroeéns van Meulaböh zich uit tot Koeala Sikangan Rajeu (zuidelijke grens). = ATJEHSCHE ONDERHOORIGHEDEN, Q17 Keudjroeën Moeda, heftig tegen onze vestiging gekant. Den 3% Maart 1877 was men zoover, dat plechtig de acte van erkenning aan den ouden Keudjroeën werd uitgereikt, terwijl onze vlag van den wal met 21 schoten werd gesalueerd. Den 10%" April da v. debarkeerde eene compagnie, ter sterkte van 4 officieren, 120 minderen en de noodige werklieden, en betrok zij een bivak op den rechteroever der monding der Meureubo-rivier, terwijl spoedig werd begonnen met de inrichting vau eene vestiging te Padang Sirahé*. De partij van verzet roerde zich onophoudelijk onder leiding van den Keudjroeën Moeda en van Teukoe Radja tam. In April en Mei hadden voortdurend aanvallen op onze vestiging plaats, hetgeen het zenden van eene colonne onder den Majoor van Dompseler ten gevolge had. Na de tuchtiging der gampous Meureubo, Peunaga en Oedjong Tandjong kwamen de hoofden dier gampongs in onder- werping, en achtte de controleur het langer verblijf der colonne te Meulaboh onnoodig, waarop deze ontijdig terugkeerde. Den 17den Mei begonnen de vijandelijkheden opnieuw en den 31ster Mei werd een transport naar de laudingsplaats met goed gevolg aangevallen. Daar nu bovendien bleek, dat de ligging der vestiging Padang Sirahé* allerongunstigst was, moest naar een ander beter gelegen punt worden omgezien en besloot de Generaal-Majoor Diemont andermaal eene colonne naar Meulaboh te zenden. Deze colonne, onder bevel van den Majoor Du Pon, trachtte in den nacht van 11 op 12 Juni te vergeefs den Keudjroeën Moeda op te lichten. De bevolking was in haar geheel tegen ons gekant; de oude Keudjroeën en diens zoon waren beide in het binnenland gevlucht; de vijand had de pasar verbrand, en de handelaren ver- trokken naar Paté“ en Singkel. Een tweede versterking werd nu opgericht aan de monding van de Kroeéng Tjangkoel. Den 23ster Juni onderwierp zich de Dato van Ranto Panjang en deelde mede dat de jongste zoon van den Keudjroeën, Teukoe Itam Teuboïh, in zijne woning verblijf hield en ons goed gezind was. Aangezien Roendéng het verzamelpunt der vijandelijke benden werd, moest ook deze gampong genomen worden, hetgeen den 7den Juli gebeurde; waarop den 26%" de colonne, wegens uitputting, naar Koeta-Radja terugkeerde. Teukoe [tam Teuboih , die tot Januari 1878 vriendschappelijke betrekkingen met ons onderhield en zich zelfs te Meulaboh gevestigd had, keerde zich weder tegen ons, en 218 . MEDEDEELINGEN BETREFFENDE DE dadelijk namen de aanvallen op onze versterkingen weder een aanvang; dit verminderde, nadat den 144" Februari 1878 de gampong Tjot Darat, die versterkt was, door onze troepen werd ingenomen. De gespannen toestand echter deed het weuschelijk achten om nogmaals eene krachtige demonstratie te Meulaboh te maken. De Civiel en Militair Gouverneur verscheen persoonlijk te Meu- laboh met 2 compagnieën infanterie onder den Majoor van Lier. De Keudjroeén en zijne zonen lieten bij deze gelegenheid niets van zich hooren, maar enkele hoofden w.o. dat van Peureumeué , boden huune onderwerping aan. De Gouverneur zag dan ook den toestand vrij gunstig in, en gelastte den Majoor van Lier zich te bepalen tot eene excursie in het binnenland. De colonne bereikte de Kroeëng Bandalangan, om zich vervolgens naar Koeta Radja in te schepen (1 Maart 1878). Den 29sten November 1878 kwam de Keudjroeën met zijn tweeden zoon te Meulaböh in onderwerping, een gevolg van het op last van den Kolonel van der Heijden oprichten van een post, meer binnenlands nabij Roendéng gelegen. Den 7den November was deze nieuwe versterking gereed gekomen, en de toestand verbeterde merkbaar, al bleef de Keudjroeën Moeda ons ook vijandig gezind. In Maart 1879 overleed de oude Keudjroeën; hij werd voorloopig niet vervangen. Behalve enkele aanvallen op de pasar door benden onder Teukoe Radja Itam en Teukoe Oema viel in 1880 weinig bijzonders voor. De ongezondheid van onzen post nabij Roendòng was oorzaak , dat zij den 14%" Juli van dat jaar werd ingetrokken. In 1881 gebeurde niets bijzonders. In 1882 werd de Keudjroeën Moeda te Tripa in de meuseugit door een krankzinnigen hadji vermoord (in den nacht van 3 op 4 Januari) en daarop werd Teukoe Itain Moehamat Abaih, het eenige ons trouw gebleven lid van het oelèëbalangsgeslacht en kleinzoon van den laatsten Keudjroeën, tot hoofd van Meulaboh aangesteld met den titel van Keudjroeën Tji* Léla Peukasa. De eerste jaren van zijn bestuur kenmerken zich door het aanvallend optreden van lieden uit Boebon, Wojla, Teunöm en Panga tegen Meulabóh, waarbij als hoofdpunten moeten vermeld worden de nachtelijke aanvallen op onze établissementen in Mei 1883 en het verbranden van de ons goedgezinde gampong Ranto Panjang, den Gden Juni d.a v. In Januari van hetzelfde jaar had Teukoe [tam zijne onderwerping aangeboden, en in 1884 meldde zich ook weder ATSEUSCHE ONDERHOORIGHEDEN. 219 Teukoe Itam Teuboih, die nu als tweede Keudjroeën naast Teukoe Tji* Moehamat Abaih werd aangesteld. In verband met de concentratie op Groot-Atjéh en de daarmede gepaard gaande inkrimping van het bestuur, werd de leiding der politieke aangelegenheden over al de Atjehsche Onderhoorigheden opgedragen aan den te Koeta Radja gevestigden Assistent-Resident , en het civiel gezag te Meulaboh uitgeoefend door den aldaar be- scheiden militairen commandant. De eigenlijk rechthebbende op het Keudjroeënschap, Teukoe Mansé, zoon van den bekenden Keudjroeën Moeda, stak in September 1886 het hoofd op en bedreigde onzen post, doch deed verder niets van zich hooren tot hij in April 1887 plotseling met 600 gewapenden in Roendèng verscheen, om het erfdeel van zijn vader op te eischen In 1888 beschoot hij bijna dagelijks onzen post; eenige vermindering hierin ontstond eerst toen den 64° Juli 1888 Teungkoe Kali overleed. In Juli en September 1889 brachten onze troepen den benden van Teukoe Manso eenige nederlagen toe; het gevolg hiervan was, dat deze zich te Rigaïh onderwierp. Hij kwam einde October 1889 te Meulaboh aau en werd als Keudjroeën aangesteld in de plaats van Teukoe Tjhi Moehamat Abaïh, die den 2der September te Koeta Radja aan de cholera was bezweken. Teukoe Manso stierf nog geen jaar na zijne erkenning (30 September 1890), waarop Teukoe [tam Teuboïh Moehamat Ali Hanapiah, die 2de Keudjroeën was, tot Io Keudjroeën aangesteld en den 238" Maart 1891 plechtig geïnstalleerd werd. Dit nu moet als eene politieke fout worden aangemerkt. Waar het bestuur erkend had, dat aanspraken van Teukoe Manso op de adat gegrond waren, had men onmiddellijk een voogdij moeten instellen voor T Mansö's oudsten zoon, T. Radja Nago, waarbij dan zoo noodig aan Teukoe Itam ‘Teuboïh het uitvoerend bewind had kunnen zijn opgedragen. De erkenning van Teukoe Itam Teuboïh wekte dan vok de onte- vredenheid van de hoofden en van de minderjarige kinderen van den overleden |. Tjhi* Manso op. De destijds gevolgde politiek, die de bezetting noopte achter hare palissaden weg te schuilen, liet den vijand vrij, daarop naar genoegen hare kogels af te schieten; deze bleef dan ook niet in gebreke. Onze invloed ging in de jaren 1892 en 1893 hard achteruit. De oudste zoon van ‘|. Tjhi® Manso, T. Radja Nago, vertrok met zijne moeder Tjoet Poetroë naar Peurcumeué en keerde voorloopig niet op de pasar terug; zij verbleven ten ä ge 220 MEDEDEELINGEN BETREFFENDE DE huize van Teukoe Hadji Bén Salim, Oeldöbalang van Peureumeuë, voogd van den minderjarigen Radja Nago. Teukoe Itam Teuboih kon zich niet krachtig doen gelden, onze bezetting rukte niet uit, de kwaadwilligen versterkten zich in Roendéng en Oedjong Kala, en heel wat gecajoleer was noodig om, al was het dan ook slechts in schijn, ons prestige eenigszins te handhaven. Kene oplossing werd gevonden door een huwelijk voor te berei- den tusschen T, Radja Nago en eene dochter van T. Tjhi* Itam Teuboïh en tusschen T. Itam Teuboïh's zoon en eene dochter van T. Hadji Bén Peureumené. De voogden T. Radja Nago verbonden zich T. Tjhi Itam te steunen in zijne pogingen om de kwaadwil- ligen uit Roendèng te verdrijven, en na afloop der vijandelijkheden zouden de huwelijken voltrokken worden, Het Gouvernement zou helpen aan munitie en geweren. De Roendèng-oorlog, die van 26 Januari tot 26 Maart 1594 duurde en waarbij onze troepen toch de spits moesten afbijten, eindigde met het sneuvelen van den fanatieken Teungkoe Batee Toenggaj, ' doch deed zich in zijne gevolgen nog steeds ten onzen nadeele gevoelen, daar de toen verstrekte wapens, allengs in handen van kwaadwilligen overgegaan, nu tegen ons gekeerd werdeu. De veroverde streken werden onder onze bondgenooten verdeeld,. en ieder kreeg een onderdeel te bewaken. Aldus ontstond de ge- concentreerde linie van Meulaboh, bezet door zoogenaamde bond- genooten, De onderwerping van T. Oema, die elders ter Westkust een gunstigen invloed op den gang van zaken uitoefende , werkte te Meu- laboh niets uit, daar T. Oema’s invloed, aldaar toch al niet over- wegend, geheel op den achtergrond kwam door de twisten in den boezem der oelèëbalangsfamilie. T. Itam Teuboïh geraakte weldra met de voogden, die de achterstelling van hunnen pupil niet konden vergeten, op voet van oorlog, kreeg met T. Hadji Bén bovendien nog geschil over het voorgenomen huwelijk, en eindelijk was de toestand dermate onhoudbaar gewerden, dat het bestuur ingreep en den 5 Juli T. liam uit zijne waardigheid ontzette; waarna in overleg met de hoofden T. Tji Radja Nago als Keudjroeën erkend werd, onder ' Deze leeft volgens de overlevering in de bovenstreken nog steeds voort onder de namen T, Batbë Toenggaj, T. Toeleueng of T. Plimbang. 222 MEDEDEELINGEN BETREFFENDE DE in het Meulabohsche dermate verzekerd waren, dat voor een weder uitwijken geene vrees behoefde te bestaan, te meer daar zijne moeder Tjoet Poetròë, die met T. Bén Salim gehuwd was, over- leden was, keerde hij in December 1901 te Meulaboh terug. Lijn voogd Sajet Paneu* was in Juli 1901 eveneens in onder- werping gekomen en ‘|. Radja Nagö zelf maakte van zijn verblijf ter onderafdeelingshoofdplaats gebruik om zijne familieleden, als: T. Teungoh (zijn broeder) T. Rajeu* (zijn half broeder) en 1. Tjoet (zijn stief broeder) derwaarts te doen terugkeeren De Civiel en Militair Gouverneur achtte nu den tijd gekomen om T. Radja Nago zelf het bestuur in handen te doen nemen; dientengevolge werd Teukoe Paneu“ van de voogdij ontslagen en T. Radja Nagö legde den 74" Februari jl. den eed af op de ver- klaring in 8 artikelen. ij wordt, om meer eenheid in het bestuur te brengen, beschouwd als de directe bestuurder van het laudschap Meulaboh, terwijl de onderhoorigheid van de hoofden van Wojla, Boebon, Seunagan en Tripa alleen nog blijkt uit het feit, dat hij inkomsten trekt bij uitvoer van peper uit die landschappen. De hoofden in het stroomgebied der Meureubö-rivier zijn aan hem direct ondergeschikte hoofden. Koeta-Radja, 22 April 1902. XLIX. Seunagan. De Keudjroeéns van Seunagan zijn van Gajö'schen oorsprong. Zekere Teukoe Meurah Fahat, ook genaamd Teukoe Seman, kreeg ongenoegen met zijn vader, een Gajohoofd, week uit zijn land en vestigde zich in Boven-Seunagan te Seurang Maga; toen zijn nederzetting zich aldaar uitbreidde, werd hij als hoofd be- schouwd en noemde men hem Teukoe Seurang Maga. De toenmalige Soeltan van Atjéh, ter regeling van zaken Meu- laboh bezoekende, had in Seunagan liever met één hem cijnsplichtig hoofd te doen, dan met de velen van gering aanzien, die hem weinig of geen hassil opbrachten. [li zond daarom eenige zijner volgelingen de Seunagan-rivier op om uit deze laatsten een te kiezen, die den Keuljroeën’s titel zou waardig zijn. De keuze viel op Teukoe Seurang Maga, die zieh daarop naar Atjèh begaf en 226 MEDEDEELINGEN BETREFPRNDE DE LI. Seuna*am. Met achterstelling der rechten van den Keudjroeén van Seanagan, zond de Soeltan van Atjeh omstreeks 1860 een familielid van een zijner vrouwen, zekeren Teungkoe Boegi, naar Seuna‘am, welke streek, volgens den schenkbrief aan den Keudjroeën van Seumangan verleend, aan dit landschap onderhoorig was, om zich daar te vestigen. | Deze deed zulks, ontwikkelde het landschap zelfstandig en zonder den Keudjroeën van Seunagan hassil-aandeel uit te keeren. Omstreeks 1870 stierf hij. opgevolgd door zijn zoon Toeankoe Radja Ketjil, die in 1884 ook door zijn zoon Toeankoe Radja Tjoet, destijds nog een kind, werd opgevolgd, onder voogdijschap van zekeren Habib Abdoellah of Habib Teungoh, die voor hem ook het bestuur voerde. Naar beweren van dezen Habib Abdoellah, had diens vader, Teungkoe Said Wahab, gelijktijdig met Teungkoe Boegi voornoemd opdracht gekregen naar Seuna“am te gaan en dezen laatsten behulp- zaam te zijn bij het ontginningswerk, waarvoor hij dan een zeker aandeel van den peper-hassil zou krijgen. Na den dood van Teung- koe Said Wahab stond zijn zoon Habib Abdoellah eerst Teungkoe Boegi ter zijde, en na dezen diens zoon Toeankoe Radja Ketjil, om, toen deze Toeankoe Radja Tjoet als een knaap achterliet, voor laatstgenoemde het bestuur waar te nemen, Toen Toeankoe Radja Tjoet echter den mannelijken leeftijd had bereikt en zelf als Oeléébalang van zijn landschap wilde optreden, weigerde Habib Abdoellah het bestuur aan hem over te geven en verjoeg hem zelfs uit Seuna“am. Langen tijd bleef Toeankoe Radja Tjoet rondzwervende, tot hij op het laatst van het vorig jaar uit Daja naar Meulaboh kwam en in handen van den controleur de verklaring in drie artikelen aflegde. Vernomen hebbende dat Habib Abdoellah, die in het gevolg van T. Hadji Bén Peureumeuë was, Seuma‘am in geruimen tijd uiet had bezocht, begaf Toeankoe Radja Tjoet zich derwaarts om te trachten zich aldaar een aanhang te verwerven. Dit schijnt hem echter niet gelukt te zijn, althans hij bevindt zich nu te Soesdh, waar hij eene vrouw heeft gehuwd. Toeankoe Radja Tjoet, nauwelijks 25 jaar oud , maakt den indruk van zwak en vreesachtig te zijn; iemand van wien niet veel is te verwachten. Koeta Radja, den 6 October 1900. 228 MEDEDEKLINGEN BETREFFENDE DE rahim begaven zich naar Meuké, terwijl Po Tjoet Kete zich met- terwoon te Soesoh vestigde. In Meuké sloten eerstgenoemden zich aan bij Po Tjoet Hassan Lambeusoe, kleinzoon van Po ‘Tjoet Abdo Rachman van de III Moekims Kajéé Adang en dus ook verwant aan de hoofden van Rigaih en Seuneu‘am. Hun afkomst werd benut om op groote schaal te knevelen, terwijl zij van openbare rooftochten niet afkeerig waren. In de laatste jaren hebben zij zich echter rustig gedragen. Met hunne verdwijning uit Koeala Batéé keerde de rust daar terug en begon het landschap zich eenigermate te ontwikkelen. De laatste jaren evenwel ging het staatje weer achteruit, doordat Teukoe Radja Soeléman zich zelden in zijn land ophield en zijne drie zoons elk een deel van het gezag trachten te bemachtigen. Na den dood van ‘Teukoe Radja Soeléman (in Januari 1900) werd zijn oudste zoon T. Tjoet Oesen door het bestuur tot hoofd aan- gesteld, waarbij dezen de verplichting is opgelegd, de aan zijn vader verstrekte geweren weer aan het Gouvernement uit te leveren. Onderhoorig aan Koeala Batéé zijn de landschappen Seumanjam , Soerien, J.ama-Toeha en Lama-Moeda. Koeta-Radja, 28 November 1900. LUI. Poelo Kajèë. Het landschap Poelo Kajéé, dat aanvankelijk tot Saesoh be- hoorde, is aan de kust zeer smal en strekt zich landwaarts waaier- vormig uit. De grenzen worden gevormd door de Kroeëng Soesöh (met Soesöh en Blang Pidië) en de Ié Manèh (met Koeala DBatèë). Naar de zijde der Gajolanden is de grens niet aan te geven, wijl de bevolking en de hoofden zich daaromtrent in het geheel niet bekommeren en er zich zelfs geen voorstelling van maken. Hetzelfde geldt van de grenzen met de nevengelegen landschap- pen, zoodra men in het onbewoonde gebergte komt. Het bewoonde gedeelte van Poeló Kajèt is geheel vlak. Rivieren van eenige beteekenis treft men er niet aan; wel enkele bergstroompjes, die in den Oostmoeson meestal geheel droog zijn. Op geringen afstand van de kust wordt een uitgestrekt en vrij diep moeras aangetroffen, welk moeras zich Noordwestelijk voort- zet, tot aan Tripa toe, slechts hier en daar onderbroken door smalle strooken begaanbaren grond. 932 MEDEDEELINGEN BETREFFENDE DE Soesoh-rivier. Bij de later ontstane twisten met de oorspronkelijke bevolking van deze streek — naar luid van het volksverhaal waren het Batta’s — riep Dato Bagah de hulp in van eene te Seunagan gevestigde Maleische volkplanting. Deze gaf onder haar hoofd, Dato Baginda, aan die roepstem gehoor en bleef na afloop van den oorlog te Soesöh, waar zij zich vestigde aan den rechter-oever van dien naam; laatstbedoelde Maleiers waren af komstig uit Pagar- Roejoeng (Tanah-Datar, Padangsche Bovenlanden). De beide tegenwoordige hoofddato’s, respectivelijk geheeten Mo- hamad Jatim (Dato Toeha) en Nja Diën (Dato Baginda), zijn de afstammelingen van de hoofden dier eerste nederzettingen. Nog later vestigde zich aan den linker-oever der Soesoh-rivier en in het gebied van Dato Bagah eene nederzetting, uit de XIII Kota's (Menangkabau) af komstig, wier tegenwoordig hoofd den titel van Dato Moeda voert. Eenigen tijd daarna vermeerderde de eerste Dato Baginda zijne bevolking eveneens, door lieden uit de L Kota’s (Menangkahau) te doen overkomen, wier tegenwoordig hoofd Dato Ampat wordt genoemd. Al deze vier nederzettingen bevonden zich in hoofdzaak aan de kust, terwijl het meer binnenlandsch gelegen terrein bijna geheel onbewoond was. Toen nu later nog een vijfde Maleische stam zich in Soesoh wilde vestigen (afkomstig uit Rau), werd aan die lieden de bovenstreek aangewezen als verblijfplaats. Aanvankelijk onderge- schikt aan Dato Bagah (Dato Toeha), is het hoofd van deze laatste nederzetting — Dato Rawa genoemd — tegenwoordig gelij- kelijk ondergeschikt aan de beide Hoofddato’s. In die eerste tijden strekte het gezag van Soesoh zich uit over de streek gelegen tusschen de Seumanjam en de Kroeïng Pawoh- Baro, en omvatte dus ook het gebied van de tegenwoordige staatjes Manggéng, Lho* Pawoh-Noord, Blang-Pidië, Poelo Kajéé en Koeala Batéé. In al deze landschappen vestigden zich aanvankelijk slechts Atjè- hers, die vergunning hadden gekregen er de pepercultuur te beoefenen. Vroeger of later, doch reeds meer dan een eeuw ge- leden, wisten de Atjéhers zich in die verschillende nederzettingen onafhankelijk te maken, hoewel de band met Soesoh — door weder- zijdsche aanhuwelijking —- nooit geheel verloren ging, in dien zin nl., dat in alle gewichtige aangelegenheden gewoonlijk het oordeel van Soesöh wordt gevraagd. 234 MEDEDEELINGEN BETKEFFENDE DE LVIII. Meuké en Onderhoorigheden. Het landschap Meuké telt eene bevolking van omstreeks 3600 zielen, strekt zich uit van de Gantiëng Peloemat (grens met La- hohan Adji) tot den Goenoeng Kliett (greus met Lho* Pawoh-Zuid), en omvat eigenlijk Meuké met de onderhoorigheden Labohan Taràb en Lho* Kasië (Telok Kasòë). Oorspronkelijk is dit landschap bevolkt geworden door Maleische nederzettingen, die geruimen tijd hunne zeden en gewoonten wisten te behouden, tegen de zich ook aldaar gevestigd hebbende Atjehsche elementen in, maar ten slotte toch volkomen overheerscht werden , voornamelijk als gevolg van eene belangrijke volksverhuizing, in de eerste helft dezer eeuw, uit de XXVI Moekims (XXII Moekims Toengkob en IV Moekims Ateuëh) naar Meuké ondernomen. Het eenige wat aan den vroegeren bestuursvorm blijft herinneren, is het tweehoofdig gezag, hoewel de oorsproukelijke vorm hiervan ook al niet meer bestaat. in Tapa Toean b.v. voeren de beide Dato's gezamenlijk bestuur over alle inwoners van het landschap; in Meuké daarentegen heeft elk der hoofden zijn eigen gedeelte, alleen naar buiten vertegenwoordigen zij het gezag gezamenlijk. Deze bestuursvorm, overigens niet met de Atjehsche gebruiken in overeenstemming, vond te gereeder ingang, wijl de beide be- langrijkste nederzettingen uit verschillende oelèebalangschappen af- komstig waren, terwijl ook de vroeger bestaande wrijving tusschen de XIII Moekims Oeléé Karang en de XIIL Moekims Toengkob hieraan wellicht niet vreeind is geweest. Aanvankelijk voerden de beide hoofden nog den titel van Dato, doch tegenwoordig hebben zij dien verwisseld tegen den zuiver Atjehschen van Teukoe. Meuké was ons ten deele steeds vijandig gezind. Zulks is voor- namelijk te wijten aan het verblijf van den ons zeer vijandigen Teungkoe Batèë Toenggaj, die er zeer veel invloed had en er ook bijna altijd vertoefde, wanneer hij niet in zijn nieuw gestichte gampong Batéé Toenggaj (Lho* Pawoh-Zuid) verblijf hield Na zijn dood in 1894 bleef die vijandige invloed werkzaam door het huwelijk van zijne dochter met T. Ben Blang Pidië, terwijl ook zijn zoon Teungkoe Basja de voetstappen zijns vaders drukte. Voorts vond men in Meuké ook het eigenaardige parasieten-ver- schijnsel, bij de hoofden-familiën in Groot-Atjèh zoo veelvuldig 240 MEDEDEELINGEN BETREFFENDE DE eenheid vereenigd zijn, met een eigen hoofd; hetzij dour eene bijzondere verhouding tusschen het hoofd van het hoofdlandschap en dat van de onderhoorigheid. Van dit standpunt bezien heeft Lho‘ Pawoh-Zuid twee onder- hoorigheden, t. w. Dama Toetong en Aloe Pakoe, beide bestaande uit een verzameling van eenige gampongs en beide bestuurd door hoofden, die eene vrij groote mate van zelfstandigheid bezitten. De bevolking van het eigenlijke Lho* Pawoh-Zuid bestaat grooten- deels uit Atjèhers, afkomstig uit de VIT Moekims Bí“èt en de V Moekims Mon Tasië van de sagi der XXII Moekims. Oorspron- kelijk was dit gebied — dat vroeger tot Sama Doewa behoorde — bevolkt door Maleiers; onder meer vonden er de Pasamanners en de uit Tapa Toean verjaagde Kampareezen (zie Tapa Toean) verblijf. Door het huwelijk van zekeren Keutji Doerawòt met de dochter van een der Dato’s van Sama Doewa kreeg eerstgenoemde het be- stuur over Noordelijk Sama Doewa (het tegenwoordige Lho* Pawoh- Zuid en Aloeë Pakoe), dat toen een zelfstandig landschap werd. Bij de immigratie der Atjèhers in Lho* Pawoh-Zuid emigreerden de verstrooid wonende Maleiers naar Aloeë Pakoe, waar zij later echter geheel en al opgingen in de na hen gekomen Atjèhsche volkplantingen. Uit dien eersten tijd behield Aloeë Pakoe steeds een zekere mate van zelfstandigheid. Dama Toetong werd eerst later bevolkt door Atjéhers en dankte zijne min of meer zelfstandige positie aan het feit, dat Sama Doewa en Lho* Pawoh-Zuid het er niet over eens waren tot welk gebied het behoorde. Toen later de vallei van Dama Toetong aan Lho* Pawoh-Zuid werd toegewezen,. waren al zoovele voorrechten ver- leend, dat het hoofd zich vrijwel onafhankelijk bleef achten. Strijd hleef niet uit, zoodat de laatste jaren zelfs nog getuige waren van twisten tusschen de onderhoorigheden en het hoofdlandschap. Daiwa Toetong erkent thans geheel het oppergezag van Lho® Pawoh-Zuid, doch Aloeé Pakoe betwist het nog steeds en vooral na den voor Aloe Pakoe gunstigen afloop van den in 1897 gevoerden strijd. Hierbij komt nog dat T. Nja Tjoet, geheel verlamd, zelf weinig gezag uitoefent en zijn zoon T. Gih niet bijzonder gezien is. Het vrij energieke hoofd van Aloe Pakoe, T. Brahim, heeft dus ge- legenheid te over, zijn invloed sterker te bevestigen. Kene poging, in Juni 1900 gedaan om ook de groote gampong Triëng Meudoeròù onder zijn gezag te brengen, werd door het bestuur verijdeld. Koeta- Radja, den 23sten September 1900. ATJEHSCHE ONDERHOORIGHEDEN. 241 LX. Sama-Doewa. Het landschap Sama-Doewa heeft eene bevolking van omstreeks 2650 zielen, omvat de vallei der rivier van dien naam en strekt zich uit zuidwaarts tot den Goenong Krambil (grens met Tapa Toean) en noordwaarts tot den Goenong Ribéé (grens met Dama Toetong, onderhoorigheid van Lho* Pawoh-Zuid). De bevolking is Maleisch van oorsprong, doch, voor het oog, thans in zeden, gebruiken en taal bijna geheel Atjèhsch. De eerste Maleische nederzetting in Sama-Doewa werd gevormd door lieden, oorspronkelijk van Rau afkomstig, die zich eerst in Seunagan hadden gevestigd doch van daar verjaagd waren. Daarna kwamen zich Maleiers uit Priaman voegen bij de reeds bestaande volk planting. Geen dezer beide stammen handhaafde zijn isolement ten opzichte der Atjèhers, zoodat — in tegenstelling met Tapa Toean — sterke vermenging plaats greep, die ten slotte in een suprematie van den Atjèhschen volksaard eindigde. Toch zijn niet alle sporen der vroegere verhoudingen uitgewischt. De nederzetting uit Rau had zich aanvankelijk gevestigd in het gebied ten Zuiden van de Sama-Doewarivier, die uit Priaman ten Noorden daarvan. In naam bestuurden de beide Dato's, de hoofden der twee volkplantingen, het land gezamenlijk, doch in- derdaad beteekende die samenwerking weinig, wijl elk der beide hoofden de inkomsten uit zijn eigen gebied bleef trekken. Tot voor betrekkelijk korten tijd werd de opvolging in Sama- Doewa geregeld volgens de Menangkabausche instellingen, doch de Atjèhsche geestelijkheid wist hierin bres te schieten, zonder intusschen eene volkomen overwinning te behalen; beslist partij koos men niet. In Sama-Doewa Rechter-Oever riep men voor enkele jaren, na den dood van Dato Nja Oesin, geheel willekeurig iemand tot het bestuur, die er volgens geen enkele instelling rechten op kon doen gelden. Het is de tegenwoordige Dato Basa, gehuwd met een nicht van Dato Nja Oesin’s vrouw. In Sama Doewa Linker-Oever treft men tegenwoordig twee hoofden aan (met gelijk gezag), instede van één zooals voorheen. Ongeveer 4 eeuw geleden overleed Dato Si Assap; zijn kamanakan Dato Si Aboe volgde hem op. Kort na zijn optreden kreeg deze een twist met de geestelijkheid over het opbrengen van de dja- Je Volgr. I. 16 ne dl 242 MEDEDEELINGEN BETREFFENDE DE keuët en de pitrah. Hen zekere Teungkoe Lam Padang wist zich den steun te verwerven van T. Nja Bong, tweeden zoon van den overleden Dato Sí Assap. De eene hand wiesch hier de andere; T. Lam Padang zag de djakeuët en pitrah opbrengen en T. Nja Bong zag het moslimsch erfrecht gedeeltelijk in eere gebracht, doordat hij naast Dato Si Aboe als bestuurder over diens gebied optrad, Dat ook hier echter het persoonlijk belang boven het beginsel had gegolden, bleek bij den dood van Dato Nja Bong, toen niet zijn zoon, maar zijn jongere broeder hem opvolgde; en toen ook deze, Dato Kolam geheeten, overleden was, werd het maleische erfrecht weer in eere hersteld door zijn kamanakan Dato Moeda Nja Radén aan het bestuur te brengen, in stede van een zijner zonen. Tegenwoordig is er weer een sterke strooming, om bij den dood van Dato Si Aboe diens zoon T. Paneu te kiezen tot hoofd, instede van den wettigen kamanakan. Uit het bovenstaande is gebleken, dat er in Sama-Doewa 3 hoofden zijn, t.w. op den Linker-Oever der rivier Dato Si Aboe en Dato Moeda Nja Radén, en, op den Rechter-Oever der rivier, Dato Basa. Deze drie onderteekenden gezamenlijk de korte verklaring in 3 artikelen. De gezindheid der hoofden is redelijk goed, die der bevolking minder gunstig. Ten vorigen jare leverde Sama Doewa meer dan 100 man als contingent voor de benden van T. Bén Blang Pidië. Koeta-Radja, den 6°" October 1902. Naschrift uit Kol. Verslag van 1900. De bovengenoemde hoofddato Si Aboe overleed; de minderjarige Bantan volgde hem op onder voogdij van Teungkoe Imeum Moeda Mat Said (de eigenlijke kamanakan) en van T, Paneu, zoon van den overledene. De maleische partij met haar vadat kamanakans (het oude erfrecht) zegevierde in dit geval. LXI. Tapa Toean. Het landschap Tapa Toean — met eene bevolking van 2837 zielen — strekt zich langs de kust uit van den Goenong Tangga Besi (grens met Kloeët en Onderhoorigheden) tot aan den Goenong Krambil (grens met Sama Doewa). De bevolking bestaat zoo goed als uitsluitend uit Maleiers. De ATJEHSCHE ONDERHOORIGHEDEN. 243 eerste nederzetting dier lieden was afkomstig uit Priaman, een tweede uit Kampar. Deze beide volkplantingen geraakten ongeveer een tweetal eeuwen geleden met elkander in twist, waarbij de soekoe Priaman, gesteund door Panglima Intjé Poetéh, hoofd eener Pasamansche volkplanting in Aloeé Pakoe, overwon en de Kampa- reezen genoodzaakt werden zich meer noordwaarts te vestigen, ter- wijl de Pasamanners hunne ledige plaatsen te Tapa” Toean innamen, Later keerden zij weder naar Tapa” Toean terug en kozen een eigen hoofd, Dato“ Radja Léla, ondergeschikt aan Panglima Intjé Poetéh, die den titel aannam van Dato” Radja Achmat, Ongeveer in dezen tijd vestigden zich mede te Tapa* Toean eenige Maleiers uit Loeboe Sikèping, die, uit Wòjla verjaagd , naar hun land wilden terugkeeren, doeh door het hoofd van de soekoe Priaman (zie voren) werden overgehaald, te Tapa” Toean te blijven. Bekend als de soekoe Raoe bleven zij in het landschap en kozen er een eigen hoofd, Dato” Bandahara genoemd, ondergeschikt aan het hoofd van de soekoe Priaman. Na dien tijd vielen geen noemenswaardige veranderingen meer voor en bestaat de bevolking dus heden uit de navolgende soekoe’s: soekoe Priaman of Barat, soekoe Loeboe of Raoe, soekoe Pasaman en soekoe Kampar. De beide hoofddato*’s zijn Dato“ Radja Boedjang (Dato Titah) van de soekoe Priaman en Dato” Radja Achmat van de soekoe Pasaman. Aan hen ondergeschikt zijn de Dato’s van de soekoe’s Raoe en Kampar, respectievelijk den titel voerend van Dato Ban- dahara en Dato® Radja Léla. Het recht van erfopvolging wordt beheerscht door den vadat kamanakanrs. Aan pogingen, om het moslimsche recht er voor in de plaats te stellen, heeft het niet ontbroken. Toen de vorige Dato” Radja Achmat overleed (1879), beproefde zijn zoon T. Larat in zijn plaats te komen, wat echter niet gelukte. De kamanakan volgde op, Dato“ Moeda, en na diens dood zijn neef Dato” Radja Achmat, de tegenwoordige hoofddato®, Beter gelukte, althans voorloopig, de toeleg bij den hoofddato® uit de soekoe Priaman. De eigenlijke hoofddato*, Dato* Radja Boedjang IL, legde eenige jaren geleden het bestuur wegens hoogen ouderdom neer en droeg het over op zijn zoon Dato’ Titah, de tegenwoordige hoofddato*. Hier zij gezegd , dat Dato* Radja Boedjang geen eigenlijke kamanakan had, maar volgens de adat, dat de kinderen de soekoe van de moeder volgen, had de jongere broeder keuët en de pitrah. Ben zekere Teungkoe Lam Padang wist zich den steun te verwerven van T- Nja Bong, tweeden zoon van den overleden Dato Si Assap. De eene hand wiesch hier de andere; T. Lam Padang zag de djakeuët en pitrah opbrengen en T. Nja Bong zag het moslimsch erfrecht gedeeltelijk in eere gebracht, doordat hij naast Dato Si Aboe als bestuurder over diens gebied optrad. | Dat ook hier echter het persoonlijk belang boven het beginsel had gegolden, bleek bij den dood van Dato Nja Bong, toen niet zijn zoon, maar zijn jongere broeder hem opvolgde; en toen ook deze, Dato Kolam geheeten, overleden was, werd het maleische erfrecht weer in eere hersteld door zijn kamanakan Dato Moeda Nja Radén aan het bestuur te brengen, in stede van een zijner zonen. Tegenwoordig is er weer een sterke strooming, om bij den dood van Dato Si Aboe diens zoon T. Paneu te kiezen tot hoofd, instede van den wettigen kamanakan. Uit het bovenstaande is gebleken, dat er in Sama-Doewa 3 hoofden zijn, t.w. op den Linker-Oever der rivier Dato Si Aboe en Dato Moeda Nja Radén, en, op den Rechter-Oever der rivier, Dato Basa. Deze drie onderteekenden gezamenlijk de korte verklaring in 3 artikelen. De gezindheid der hoofden is redelijk goed, die der bevolking minder gunstig. Ten vorigen jare leverde Sama Doewa meer dan 100 man als contingent voor de benden van T. Bén Blang Pidië. K oeta-Radja, den 6%" October 1902, Naschrift uit Kol. Verslag van 1900. De bovengenoemde hoofddato Si Aboe overleed; de minderjarige Bantan volgde hem op onder voogdij van Teungkoe Imeum Moeda Mat Said (de eigenlijke kamanakan) en van T. Paneu, zoon van den overledene. De maleische partij met haar vadat kamanakana (het oude erfrecht) zegevierde in dit geval. 242 MEDEDEELINGEN BETREFFENDE DE LXI. Tapa Toean. Het landschap Tapa Toean — met eene bevolking van 2837 zielen — strekt zich langs de kust uit van den Goenong Tangga Besi (grens met Kloeét en Onderhoorigheden) tot aan den Goenong Krambil (grens met Sama Doewa). De bevolking bestaat zoo goed als uitsluitend uit Maleiers. De ATJEHSCHE ONDERHOORIGHEDEN. 243 eerste nederzetting dier lieden was afkomstig uit Priaman, een tweede uit Kampar. Deze beide volkplantingen geraakten ongeveer een tweetal eeuwen geleden met elkander in twist, waarbij de soekoe Priaman, gesteund door Panglima Intjé Poetéh, hoofd eener Pasamansche volkplanting in Aloeë Pakoe, overwon en de Kampa- reezen genoodzaakt werden zich meer noordwaarts te vestigen, ter- wijl de Pasamanners hunne ledige plaatsen te Tapa” Toean innamen. Later keerden zij weder naar Tapa“ Toean terug en kozen een eigen hoofd, Dato® Radja Léla, ondergeschikt aan Panglima Intjé Poetéh, die den titel aannam van Dato“ Radja Achmat. Ongeveer in dezen tijd vestigden zich mede te Tapa” Toean eenige Maleiers uit Loeboe Sikèping, die, uit Wòjla verjaagd , naar hun land wilden terugkeeren, doch door het hoofd van de soekoe Priaman (zie voren) werden overgehaald, te Tapa® Toean te blijven. 