Bijdragen tot de taal-, land- en volkenkunde
UE. gelieve te considereren dat de Comp*. op Amboijna sonderlinghe anders geenen last en heeft als dit voorn. garnisoen, want alle de exploic- ten tot koste van de Amboijnesen loopen. Al is ’t schoon dat wij met een armade van 20 ofte 30 corrocorren in zee gaen, soo wordt maer een dach 8 ofte 4 te vooren, naar dat de plaetse verre van ’t fordt gelegen sijn, eenen Nederlander gesonden met een princen stock, aen dese Amboijneche jongelingen haer hooffden, ouwers ende andere Orangcaijes ofte ouersten uitten naem van den Gouverneur, dat sij haere onderdaenen sullen aen- dienen tegens soo eenen dach ende op soo een uijr met haer defoma, welk hunnen knapsack is, geweer ende pangaije ofte roeijriem aen ’t casteel te weesen, op verbeurte van soo veel etc.; ende gebeurt weinich dat die van ’t casteel in faute blijuen, maer kommen als goede geschikte onder- daenen, jae als slauen, op den g’ ordonneerden dach en blijven den Gou- verneur alsoo ten dienste 2, 3, 4, 5 en 6 weccken, oock wel langer, dat ten minste 2 mael in ’t jaer geschiett sonder dat sij daervoor eenen stuij- ver genieten, Doch ’t gebeurt somwijlen wel dat, als sij wederom van de | tocht commen ende eenige extraordinairij dienst doen, gelijck ten tijde ge | schied is als sij ’t fordt op Cambella maeckten, ende eenige weecken op de — wacht jegens d’ Engelschen geleegen hadden ende ’t fordt op Hittoe helpen BESCHRIJUINGE VAN DE MOLUCSE EIJLANDEN. 103 maecken, dat men haer als dan een beest ofte twee vereert heeft, met een last rijs ofte twee en eenige cleetiens van cleijne valeur, waervoor sij geen landt en coopen, maer bancken met malcanderen soo langh tot dat de presenten op sijn. Op mijn vertreck van Amboijna was in den meulen dat men ’t strangh soude verpachten om visscherién te setten, daer over Radia Soija ende Kil- langh groot misnoegen hadden, sustinerende dat hetselve strangh daertoe bequaemst onder haer jurijsdictie was ende dat de visscherije gemeen be- hoorde te blijven voor alle arme ende rijcke, doch wel dat de Comp*. oft fordt d’ voorpreferentie soude hebben ende andere om d’ resteerende plaet- sen looten mogten, sonder dat die tot ijmants voordeel verpacht behoorden te werden, gelijck ick verstaen heb dat nu geschiet is, tot groot miscon- tentement, waervan de Comp*. omtrent 1000 r*. jaerlijex gaudeert, tot groote prejuditie van de gantsche gemeente ende voordeel van de rijckc burgers, die daer de visch hebben d’ marckt stellen, ende d’ Amboijnesen beletten bij ofte omtrent “haer seros met hunne warpnetten te kommen, op welck poinct bij UE. ende d’ heer Generael gelet dient. Soo de meeningh van UE. sou wesen dat men in Amboijna in ’t werck sal soucken te stellen wijngaert te planten, om wijn te winnen, waer vaat 104 BESCHRIJUINGE VAN DE MOLUCSE EIJLANDEN. ick mijn vast maeck dat wel succedeeren sall, vermits ’t landt daertoe secr bequaem is, soo moet daeruijt volgen, dat hetselue niet geschieden en kan off daer moeten eijgen landen toe gebruijckt werden, want wie sou sich in sulcke moeijte ende costen willen steecken, voor dat hij weet op wat voedt dat staat; dus dit per memorie om daer op te letten. | UE. gelieve te considereeren dat door dit aenplanten van de wijnbergen de Comp®*. grooten dienst sal geschieden, alsoo ’t selve meest door de Ne derlandsche borgers ende andere vrije luijden in ’t werck sal moeten gestelt worden, die daeraen eenige van haer middelen sullen moeten imploijeren, ende slauen coopen om do landen daer toe te prepareren ende sulcx te doen als van nooden sal wesen; weshalven in sulcken regardt eenige pre- vilegiën ofte vrijheden vergunt behooren te worden, dat in reden gefondeert is, alsoo door dese middel d’ Comp®. souverainiteijt gesterckt ende verbe- tert sal werden, sonder dat daervoor eenige costen doen ende bovens dien ter gelegener tijt groot incommen van tollen ende ander impositién sullen genieten, ende sullen dese voornoemde slauen mettertijt oock voorstanders van ’t landt worden, gelijck men gesien heeft dat sij op Macoua, Solar, Mosambique ende ander plaetse geweest sijn. Ende alsoo onder ’t casteel Amboijna ongevaer 1000 oft meer morgen lants is, daer d’ Amboijnesen toe verstaen, dat ’t fort daertoe gerechticht is, als wesende soo ’t schijnt wel eer door de Amboijnesen aen de Portu- gesen gegeuen, ten tijde doen ’t castecl gemaeckt wiert, welcke landt al vlack ende bequaem is om te bouwen, wesende scer goede cleijgrondt, soo dient daer nootwendich opgelet ende waer noodich dat van hier daertoe eenige gehouden boeren met genomen werden, want het anders wederom versloft sal werden, ende nimmermeer in treijn geraecken, dat de leegh lig- gende landen gebouwdt sullen werden. Dese boeren bij noodt souden oock moogen voor soldaeten verstrecken, ende volck genoech in *t fort hebbende souw men sich met de borgers in ’t geberchte konnen begeven, van waer sij onsen vijant met d’ hulp van de Amboijnesen grooter affbreuck souden konnen doen, dan ofte in ’t fordt waeren, soo wanneer ecn goet voorgan- ger hadden, deweleken middel behoudenis van ’t fordt soude wesen en d’ ingesctene daermede in goede devotie gehouden soude werden. Op sommige plaetsen in Amboijna, op Tampat Sapie daer sich de wilde BESCHRIJUINGE VAN DE MOLUCSE EIJLANDEN. 105 beesten onthouden, sal men een bequaem conijn warrande konnen maecken, die men ter behoorlicken tijt, tot profeijt van de Comp*. sal konnen verpach- ten. Dese aenteelinge van conijnen moet mede in Banda niet versuijmt werden, alsoo die eijlanden van alles van doen hebben, ten aensien gij veel volck hebben ende kleen van landt gijn. Tot dese aenfockinge sullen de eij- landen Goenongh Apij oft Vierberch bequaem sijn, als oock Poelo Pram- peean, Poelo Cappal, Poelo Swangij, dat tusschen Nera ende Goenongh Apij is, ende Rossengeijn, soo *t niet te goet en waer. Dat gedaen werdende sal ’t voor Banda een groote vervullinghe werden ende de Comp®. niet min profeijt geuen, welcke bevoorderinghe van lande ick sien dat van gehouwde luijden moet kommen, over sulcx noodich is dat een gehouwt persoon ofte 2 met ginck, haer des verstaende. De Initialen A. G. aan het hoofd van dit stuk geplaatst, duiden ver- moedelijk aan, dat het is ingezonden door den Raad van Indië, aAERTUS GIJSELS, die van 1615—1619 Opper-Koopman en tweede persoon te dm- boima was. AERTUS GIJSELS nam, op den 23"" Meij 1631, het bestuur van deze Landvoogdij uit handen van PHIL. LUCASZ. over, en bekleedde deze be- trekking tot de maand Mei 1634, toen hij naar Batavia terugkeerde. L. BESCHRIJUINGH VAR DE WESTCUST VAN SUMATRA. Op de ree Achein is de noordpool verheven 5 graeden 34 minuten. Men leijdt daerop 5, 6 à 12 vacdemen goede vasthoudende grondt, dicht bij de wal, neffens een drommel hooge boomen, waerbij het casteel leijdt dat cen laege muragie heeft, ende bij westen het casteel, dicht daer bij langs, loopt de revier van Achein uit. Van de westcant van de revier schiet een vlack riff niet verd t’ zee, ’t welck men mach looden op 3, 4, 56 en 6 vaedemen. Oostwaert ende westwaerdt van de ree is al vlack waeter ende sand strand met laegh voorlandt, vol geboomte. De grondt gaedt noortwaert schor aft. In ’t anckeren siet men ’t een weijnich bij oosten het rijff, de hooge drommel boomen meest S. S. W. of 8., ende soo mach men oucr ’t geboomt de tooren van Achein sien, een cleijne mijll suijdwaerdt in ’t landt, Daer leggende heeft men de noordwesthoeck van Poulo Waij tusschen N. t. W. ende N. N. W., de oosthoek N. N. O. wel soo Noordelijck. De clip tusschon P°. Waij ende ’t vaste landt, N.O. wel soo Oostelijek. De noordtpunt van P°. Ronde, N. W. t. W. let wester gadt van de Gomes Poles, W. Het nauste gadt W. t. S. wel soo Westelijck. Het casteel S. W. t. 8. Het gadt tusschen P°. Ronde ende P°. Waij gacdt N. W. t. N. ende N. W. in zee. Men mach soo wijt van landt leggen, dat het west gadt van de Gomer BESCHRIJUINGH VAN DE WESTCUST VAN SUMATRA. 107 Poles, namelijck het tweede gadt van ’t vaste landt ofte W. t. S., ie 8 eleijne mijlen. Het streckt meest W.S. W. door. Het eijlandt aen stierboordt oft noordsijd van *t gadt is Gomes Pole, ende aen bachboord leijt een cleijn eijlandt 't welek aen tween gedeelt is, daer men in ’t doorloopen naest bij sal houden, want men daer geen quaet aen en can doen, offt en waer men t’ zee dicht op liep. Als het oostelijckste broockjen dwaers aff is, sal men aen stierboordt sommige rutsen bouen oft gelijck waeter sien, naer dat het waeter hooch is, omtrent twee derden deel der weijte van het gebroocken eijlandcken, en een derden deel van Gomes Poles; de gantsche wijte is een oleijne halff mill. Bij het gebroocken eijlandeken ofte twee eijlandekens soo men ’t wil noe men, W.S. W. langs loopende, tot dat men ’t westelijckste stuck dwaers van hem heeft, soo verneemt men een cleijn vijff, van de westpunt afschie- tende van de voorschr. clip ofte rutsen 8. W. een cleijn mijll, ende een cleijn mijltien noordwest van het recijffien leijt een blind, die men als ’t wacter een weijnich dijnt oft holl gaet mach sien barnen. Tusschen dit rijff. ende blind doorgecomen weesende, is men op ruijm waeter ofte buijtengaets, wel verstaende, als men om de suijd will, want Gomes Poles is noch op sijd. Van de geseijde twee eijlandekens een roer-schoodt t’ zeewaerdt omloo- pende en can men niet misdoen aen de clippen off rutsen die daer onder oft gelijck waeter leggen. In dit gadt van Gomes Poles heeft men diepte van 13 tot 16 vaedemen en buijten een gotelingh-schoodt van het westelijckst eijlandeken 9, 10, 11 en 12 vaedemen sandtgrondt. In ’t gadt voorss. loopt veeltijts stercke stroom uijt ofte in, daerom niet geraeden met stilte daer in te comen. | Tusschen de voorbeschr. verbroocken eijlandekens ende den hoeck van ’t vaste landt is ’t omtrent een groote musquedt-schoodt wijt, om de engt ende door dat het daer vlack waeter is, sonderlinge om de stijve dwarrelstroomen, is ’t sorgelijck daer in te comen. Als men van de ree voor Achein ¢’ seijl gaet nae het eerste beschreuen gadt op de cours van W. t. S., soo saldt all treckende off diepen tot 32 ende 24 vademen waeter, maer de-eours een weijnich westelijcker nemende 108 BESCHRIJUINGH VAN DE WESTCUST VAN SUMATRA, is men haelff grondt aff, ende tegens dat men voor het gadt comt, crijcht men weder 32, 30 ende 18 vaedemen. Uijt oft inseijlende moet sonderlingh sorgh gedraegen worden, om niet door de stroom aen d’ eene sijd op de ruds off op de ander op de ge broocken eijlanden geuoert te worden. Van P*. Lampajan N. O. ende N. O. t. N. 5 mijlen leijt P°. Ampurong weesende een groote haelff mijll van den noordelijcksten hoeck van P°. Waij N. W. ten N. van Achein, soo leijdt P°. Ampurongh N. N. W. wel soo noordelijek. ‚ ‘Aen het noorteijnt van de Gomes Poles, niet verd daer van, leggen twee holmen, de westelijckste de grootste, bouen toe scherp loopende, ende een groote haelff mijll van die om de noord; stijff een mijll N. W. ten W. van Gomes Poles leijdt een cleijn eijlandeken P°. Lampajan genoemt, tus- schen het welcke ende. de twee die bij Gomes Poles noordeijnt leggen men wel door mach, want ’t is wijt ende breet sonder perijckel anders als van de dwaelstroomen, waer dat men daer quamt te bestillen; het seeckerste ‚is als die aen off bij Gomes Poles leggen aen baghboordt, ende wat aen Pe, Waij ende daer noortwaert aff leijt, aen stierboardt laetende; in het wt- seijlen tusschen P°. Waij ende Gomes: Poles en vindt men geen gront. PAULUS JANSZ van Alcmaer, Stierman, heeft hier in September geuonden de stroom om de west ende de wint wt den suijden en suijdoosten, ooek - stroom om de suijdt, veel regen, en deijninge wt den suijden, ende 8. W., sijn journael houdende als volcht. Hier in desen vaertwech vonden wij seltsame stroomen ende groote raae- linghe, als barninge met een groot gedruijs wel 3 mijlen N. W. in see, ende noch soo veel verder als men van de stenge con sien, in het W. ende N. W. scheen het als oft op veel plaetsen lange barninge liep, de zee stor- ténde als off hij tegen droochte aenliep, maer in de rauelinghe ende ator ting dickwijls loodende en vonden geen grondt, op den stroom en conde: men geen reeckeningh maecken, beuonden aen dwars mercken dat wij heen ende weer dreuen, oock wel tegen den windt op, met een topseijls coelte, maer dit en is hier soo niet op álle tijd. Wij liepen hier twee maellen uijf, in teerst van September, en den 11 September, en beuonden dat de echer pen meer met schouer seijlen om de west, als met de marsseijlen om de oost liepen, hetwelck wij willende naer Ticou in ’t bijleggen en aff end BESCHELJUINGH VAN DE WESTCUST VAN SUMATRA. 109 aenloopen, aen.‘t landt conde aensien. Wij hadden den wint suijdelijck ende suijdoostelijck, macr costen weijnich gissingh maecken op het seijlen, want hebben geweest dat wij ’s nachts naer gissinge twee ofte drije mijlen S. opgeseijlt waeren ende ’s morgens aen het vaste landt saegen, verlooren te hebben, oock hebben wij een nacht in stilte geleegen ende saegen ’s mor- gens sen ’t vaste landt dat wij een groot stuck gewonnen hadden, daerom is "t goet in dusdanige tijt ende gevall den wall, ofte eijlanden buiten t’ zee geleegen, in *t gesicht te houden. Van het eijlandtien met het rijffien aen den suijdcant van ’t gadt van. Gomes Poles tot aen een eijlandeken aen Sumatra streckt S. 5 ofte 6 mijl- len. Van dat eijlandeken aen Sumatra streckt de cust 8. ten O. ende 8S. S. O. 5 ofte 6 mijlen ende van daer voort keert hem de cust naer het S. O. ten S. Op 4 graeden noorder breete heeft men laegh voorlandt ende gront op 40 vaedem, 3 mijlen buijten de wall al tot den hoeck van Achein toe en op drije graeden heeft men weder hooch steijll landt. Het. noordelijckst van de eijlanden buijten langs den westcust van Suma- tra is bij die van ’t schip ’¢ Waepen van Amsterdam, het Varckens eijlandt genoempdt, om dat sij veel verckens hebben gesien, in eenige caerten staet het P°. Banjack genoemt, ende in anderen St. Augustijn; het mach op sijn langste bij de westcandt 13 of 14 mijllen hebben, meest S. O. ende N. W. met veel uijthoecken ende inbochten, brceder aen het noorteijnt als acn het suijdteijndt, het noordeijnd omtrent 12 mijlen buijten Sumatra ende het suijdeijnd 7 oft 8 mijlen buijten een hoeck, die ook scheijnt vast landt van Sumatra te wesen, tusschen beijde dese plaetsen aen Sumatra scheijnt aen Sumatra een seer groote inbocht, wandt men daer geen landt en can sien. Als men N. W. ten N. ende N. N. W. van het noordeijnd van ’t Ver- ckens ejjlandt is, scheijndt het een groot stuck om de N. O. te strecken, soo verd als men van de Campangie sien can. Als de N. hoeck W. ten N. 6 mijlen is, toont die als cen eijlandt op sich self, maer wt de mersse [mars] siet men die met laech landt aen ‘t groot land vast, ende soo siet men den noordeant van de hoeck aff om de S. W. strecken, gelijck men van buijten die nae 't noordoost siet lopen, ende de hoeck die W. ten N. is, toont hem in gelijekenis van Poordtjandt, doch en is de hoocht niet soo steijl als Poordtlandt. 110 BESCHRIJUINGH VAN DE WESTCUST VAN SUMATRA. Midden weeghs heeft het Verckens eijlant een laeght, die men soo wel van binnen als van buijten 5 of 6 mijlen daer van, voor een doorgaend gat souw oordeelen, maer het is vast landt, aen de binnensijde met veel in- bochten ende hammen, rutsch, steijl van grondt sonder bequaemheijt.om te hauenen, van buijten oock laech toonende, als oft men daer de schoonste baijen soude hebben, die men mocht wenschen, maer men en vindt daer niet dan een vuijle wall van rutsen en craelgrondt, soo schor als een pat. Bijde eijnden van het eijlandt sijn hooger en is all heel vol geboomte, binnen langs seijlende en saegen wij nieuwers geen roock, maer buijten saegen op veel plaetsen roock, waerom vermoeden dat het bewoont is. Neuens het 8. eijndt van het eijlandt, 2 groote mijlen van den binnen- candt aff, leijdt een eijlandeken ‚ van omtrendt een groote halff mijlì langh, hebbende bewesten hem 3 ofte 3 cleijne eijlantiens. Van dit eijlantien tot den N. hoeck hiervoor bij Poortlandt vergelij- ckende, streokt N. W. ten W. omtrent 9 mijlen, ende bij het eijlantien wesende, soo leijt de N. hoeck soo verd als men van beneden sien can, en scheijnt een eijlandt te sijn van het ander lant verscheijden, door dat het laege landt tusschen hem ende het ander landt te verd oft uijt het ge- sicht is. Van de suijt, segge het eijlantien tot den suijdtoost hoeck van ’t Verckens eijlant is de cours meest S. en N. 3 mijlen. Van de suijthoeck van ’t Verckens eijlandt S. O. een mijll, leggen twee eijlantiens oft holmen off soo alwaer geschreven staet een holm met een clip. Deese hoeck leijt op 2 graden 6 minuten, off volgens sIJMON JAW. op ten graed ende 55 minuten. Van de holm oft clippen S. S. W. drie mijlen, leijt een uijthoeck ende tusschen beijden een grooten inbocht, waer wij door de dijsachticheijt geen landt en connen sien. Dese geseijde uijthoeck toont oock als gebroocken lant, met een doorloop van suijt nae noord; doch alsoo wij niet veer ge noech om de westen waeren, soo en conden wij daer niet doorsien. Neuens de buijten sijd van 't Verckens oijlandt groote anderhalff mijl daer van t’ see, ende & mijlen bij suijden den N. hoeck, leijt een eijlantien van omtrent een halff mijll groodt, hetwelck goet is te kennen, want bet heeft in ’*t midden cen weijnich lants, dat de hooghte heeft van de Hol- BESCHRIJUINGH VAN DE WESTCUST VAN SUMATRA. 111 lantsche cnst ende loopt aen beijde eijnden seer schuijn ende laech toe het water neer, van welcke eijlantien een groot steen riff, omtrent 14 mijll N. W. t’ sce schiedt, waerop het waeter seer hart barrent; wij sijn daer buij- ten om geloopen naer de noord en vonden een gootelingh-schaodt buijten ket ziff geen grondt, maer een gootelingh-echoot deer verbeij saegen wij grondt op 7, 8, 9 à 10 vaedemen, altemael clippen. Door de stilte laegen vij daer een weijnich ten ancker, omdat wij sorgde om met de stilte door het holle waeter op het rijff te geraecken; de noordthoeck van 't Verckens eijlandt laegh doen N. W. ten N. ende N. N. W. drie mijlen van ons. Dit waeren al de vuijlen die wij buijten het Verckens eijlant. saegen, oock en saegen wij geen meer buijten eijlanden dan dit voorsz., met het suijder mousson loopt hier groote deijninge, oook werden wij van venige stroom seer naer het Verckens eijlandt toegesctt, waerom het ongeraeden is het eelvige nae te comen. N. W, ten N, omtrent 6 mijlen, volgens PAULUS JANSZ. van Alckmaer, ofte N. W. 4 mijlen volgende stJMon JANSEN van Purmerendt, ende valgens an- deren west 4 mijlen van het N. eijnt van het Verckens eijlandt, op 2 gra- den 44 minuten volgende CORNELIS JANSZ. LASTMAN, leggen twee laege eijlantiens, slecht met geboomdt 8. S. W. ende N. N. O. mijm een halff mijll van malcanderen, het suijdelijckste wel drije mael soo groodt als het noordelijckst; van buijten aen te sien, scheijnen om lacgh witte sant strant to hebben, tusschen beijde aen de noord sij vandt grootste een groote mus- quedt-schoot van landt ist diep 35 en 36 vaedem groue sandtgrondt en seer goe ree, sij sijn bewoont en hebben meenichte van clappus, toeback , hoen- ders, verckens en hoorenbeesten. Tusschen die en het Verckens eijlandt is de grondt groote steen van 80 tot 7 vaedemen diep, het ondiepste bij het Verckens eijlant, waer de grondt craelijch is ende seer schielijck opdrooght. | In de pascaert van CORNELIS JANSZ. LASTMAN roiĳt S. ten O. van het wes- telijckste van de eijlanden bij Achein, mits waters tusschen deese twee eij- landen en het Verckens eijlant door. | 8. O. 8 ofte 4 mijllen van de suijdhoek van het groot Verckens eijlant, ende van de hoeck met de holm ende clip op 21/,, graeden 8. S. O. om- trent 5 mijllen, leggen twee niet seer hooge eylanden, vol geboomte, S. N 112 BESCHRIJUINGH VAN DE WESTCUST VAN SUMATRA. en N. een half mijll van malcander, waer tusschen het 86 à 40 vaedemen schoon en claer sandtgrondt is, en hebben onder ’t suijdelijckst geset op 40 vaedem santgrondt. Pieter etc. anno 1621, comende van Masulepatan vont op 1} graed N. breete een eijlandeken, daer hij veel cocosboomer ende volck vond, maer en cost met de schuijt daer niet aencomen door dt de zee te seer tegen de wal liep. Van het gesicht van dit eijlandt 10 mijlen 8. O., compt gij te ree bit nen senen oft acht eijlandtiens die buijten P°. Nijas leggen. Mondelinghe verclaeringe van den Stierman PIETER REIJNERSZ. West van het N. eijnt van P*. Nijas leijt een eijlantien, dat heel vujl is, als oock de caert CENT BOUWENSZ. dat heeft geteekent, maer de caext en heeft het niet soo noordelijck als de Stierman dat verclaert te leggen; °_guijtwaert van dat eijlantien schaers half wegen nae de 7 oft 8 eijlantiem voor genoemt, leijt een grondt waer de zee rondt op loopdt, het wacter niet scer holl gaende, soo datter niet bouen een vaem waeter scheen op te wesen, de.7 oft 8 eijlantiens scheijnen wter zee maer vier te sijn, ende war- den bij PAULUS JANSZ., in sijn journael 1618 op den 23 September oock voor 4 beschreuen. Sij sijn allegaer bewoondt. Het volck heeft seer veel gesneden affgoden beeltiens, die sij sijn bootsvolck toonde oft presen teerden, als die haer macke vette verckens doot schooten. Hij lacgh met sija schip daer binnen te ree op 21 vaedemen steckgrondt, neffens de ree on- der de wall off aen P°. Nijas, leggen twee heele cleijne eijlantiens; van het noordelijckste heeft hij vars waeter gehaelt. In sijn journael heeft hij, dat het seer bequaem is, daer waeter te haelen, alsoo het daer slecht waeter ende goet aen te comen is; het vars wacter, dat seer bequaem om te driz- cken is, haelde hij wt puttiens, sij vonden daer overvloedich veel cocos, maer geen volck. Dese ree heeft hij aengeschreuen te leggen op 1 graed ende 13 minuten. De eijlantiens in de nieuwe caert ‘uit CENT BOUWENSZ. onder de wal van Pe. Nijas geleijt, seijt PIETER REIJNERSZ. heel dicht aen de wal te leggen. Tot hier toe wt P’, REIJNERSZ. In seecker journael, gehouden op cen voijagic, gedaen door de Maijottes langs de cusf van India ende soo voordt, staet geschreuen: op de N. breete van 2 graeden 14 minuten, dicht onder de wall, leijt een eijlandt, waer BESCHRIJUINGH VAN DE WESTCUST VAN SUMATRA. 113 onder goe reede is, van twaelff tot 7 vaedemen diep. Aen lant vaerende vindt men waeter genoech, ende ’t is soo vol geboomte, dat sij het landt niet en costen sien. De inwoonders waeren eerst gevlucht, maer daernaer heb- ben sij-met lieff van haer becomen banannes, wel 700 cocos, 16 hoenders, 12 à 13 verckens, het groote eijlandt was genoemt Maros. Van de 2 voorsz. eijlanden, die 3 mijlen S. O. van den S. hoeck van ’t groot Verckens eijlandt leggen omtrendt O. 5 ofte 6 mijlen, vindt men den N. hoeck van P°. Bauia, op 1 graed 50 minuten volgens SIJMON JANSZ. KUEN. P*. Bauia is een lanck eijlant, gestreckt langs de cust, soo als de oude caerte dat heeft, omtrent 5 mijlen buijten Sumatra ende met het suijdt eijndt op 3 gr. 20 minuten. Langs de oostsijde heeft het cen slecht eij- lant, doch niet halff soo langh als het buijtenste. Van dat binnenste om de noord leggen veel cleijne eijlantiens bij het groote langhs, ende acn het noordt van het groote leggen wel 7 ofte 8 eijlantiens; bij het suijdteijnde leggen mede twee of drijc eijlantiens. Van het noordt eijnt van het bin- nentste eijlant schiet een rijff dat vol steenen leijdt O. N. O. een mijll in zee, ’t welck men wel moet schouwen, want het daer oneffen op is, 4, 5, 7, 10, 14 ende 18 vaedemen; bij oosten dit rijff anderhalue mijll van het eijlandt ; naer Sumatra toe, leijdt een ander riff daer de zee op brant; men mach tusschen beijde reuen door, het is daer diep 20 yaedemen en daer over. Het naeste gat aen Sumatra is op ’t engst een halff gotelingh-schoodt wijt ende op de droochst 6 vaedemen, daer valt een stroom door als een ras. Als men uiĳt de noordt comt, willende binnen P*. Bauia door, soo sal men t? zeewaert een cleen rondt eijlantien sien; als dat begint te comen aen P*. Bauia, soo moet men voor hem sien om de droochte ; men isser dan noch omtrent een mijll aff. Als men begint bij laech voorlant te comen, soo sal men de hoeck Siet toe oft Blijen hoeck sien , en dan comt men bij, de droochte; als men hout op 15 tot 8 vaedemen aen de sijde van Su- matra, mach men aen de droocht nict misdoen, ende als men den hoogen heuvel die op het cijlandt leijdt crijcht buijten den noorthocck van het eijlandt, sal men de droochte gepasseert ende wt perijckel sijn ende men vindt voorder een schoone cust. SIJMON JANSZ. ctc. geanckert onder P°. Bauia, op 34 vaedem sandtgrondt 114 BESOHRIJUINGH VAN DE WESTCUST VAN SUMATRA. heeft daer geuonden 10 ofte 12 man van Sumatra ouer gecomen om clap- pus olij te sieden, die hem aenseijden daer geen vars waeter te sijn, an- ders als in een cleen putien daer sij uwt droncken, tusschen de twee eijlan- den leijt een eijlantien dat vol clappus staet, oock sonder vars wacter. Ende binnen de eijlanden aen de seijdt nae ’t vaste landt, leggen wel 20 eijlanden, al vol clappes, waer om en bij het soo veol droochte leijt, dat het niet en is bij nacht te zeijlen. | Tusschen het landelijckste eijlantien ende ’t vaste landt leggen 4 ofte 5 bancken, 2 van dien 4$ ende de andere 6 oft 7 vaedemen diep. Van am- trent 14 gootelingh-schoot van ’t noordeijndt van ’t eijlandt, S. O. en 8. O. ten 8. doorloopende, tot omtrent drije gootelingh-schoot van ’t suijdt eijndt van ’t eijlandt, vint men op ’t drooghst 5 vaedemen, volgende aff. diepende tot 20 vaedemen. P°. Meselaer hetwelck oock anders P°. Babij geschrenen wordt, vertoont hem van verd uijt de suijt aen twee, door een laege valleij die deer te midden weeghs doorloopdt; daer binnen tusschen het eijlandt ende 8a- matra is een schoon vacrwacter, al langs het eijlandt anckergrondt; aen de noordwest sij in een baij is ’t seer moij leggen, daer is vars waeter dicht een strant in een beeckien ’t welck van het hoogh affcomt; men vint deer seer rechte hooge boomen van root hout, seer bequaem tot raes ende masten. CLAES GERRITSZ van Haerlem, Stierman op ’t jacht Massulipaian, wt wie dit voorige is aengeteeckent, heeft verstaen uiĳt eenige Achemmers, die hij onder dit eijlant vondt, hoe dat omtrent het eijlantien W. N. W. van dese ree gelegen, wel 150 steenen leggen, ende met hetselvige jacht heb- ben sij bevonden suĳt ende westwaerdt van het eijlandtien voll droochten. Het scheen aen de noort sijd schoon, daer van heeft SIJMON JANSZ. een naer“ der beuindinge als volcht. W. ten N. 14 mijll van P°. Meselaer leijdt een eijlant halff wech; deer van aff tot aen Meselaer vint men steckgrondt op 35 tot 34 vaedemen, ende 5. W. omtrent 2 mijlen van Meselaer Icijdt een droochte, tussehen die ende P°. Meselaer vindt men steekgrondt. Bij suijden P°. Mesclacr heeft men langs de wal al steckgrondt. P°, Me- sclacr is hooch gebroocken landt, sonderlingh het oosteijnde; op 47 minu- BESCHRIJUINGH VAN DE WESTCUST VAN SUMATRA. 115 ten noorderbreete leijt onder de cust van Sumatra, } mijl daervan, een boomich eijlant van omtrent een halff mijll groodt, met een rijcijff tot een steenworp ofte wat wijder daervan, ende N. W., omtrent een gootelingh- schoot van het eijlant, leijt een steen omtrent man stall bouen waeter. Tusschen het eijlant ende Sumatra is ree op dertien vaedemen, het in- comen van bij noorden heeft 15 vaedemen, men vindt daer hout tot masten ends raes, maer geen vars wacter. Op de 8 graeden heeft Sumatra hooch steijl landt, op de 4 graeden we- derom laegh voorlandt, ende grondt op 40 vaedemen, 3 mijll buijten landt al tot aen de hoeck van Sumatra. Op 3 graeden 20 minuten N. breedte 8 mijllen buijten Sumatra, gaende S. ten W. en conden geen grondt worpen. In het suijen van P°. Nijas, 20 minuten bij suijden de middellijnie, leijt een eijlant dat seer rijck is van clappesboomen, ende omtrent 5 mijlen daer bij oosten leggen menichte cleijne eijlantiens, van de 8 tot 10 ende 20 minuten, aen ofte bij een groodt eijlant in eenige caerten P°, Matana, in seecker journael Mintaon, genaemt, welcke eijlantiens dicht met clap- pesboomen en met volck bewoont sijn, die sijn heijdens, want houden veel tamme varckens; die van het schip Walcheren en vonden daer niemant die Maleijsch verstondt, waer door tegen danck -van de inwoonders groote menichte van clappesnooten haelden. Dese clappes is de neringe van dit volek, want sij de nooten selffs ende de olij die sij daer van weeten te parssen, in Ticou tegen reijs comen vermangelen. Onder dese eijlantiens mis wijst de naelde van ’t compas 3 graeden. Het groot eijlant Mintaon ofte Mantan heeft veel inwijoken en reuieren ende weijnich bergen, schipper IJSBRANT CORNELISZ. van Petten, die met het schip het Wapen van Amsterdam, om ende aen de oostsijd bijcans een gant- sche maent heeft gelegen, heeft daer anders niet geuonden als vars waeter, brandthout ende wilde schaepen, palmeijt, maer geen volck. Hij lach bin- nen een cijlant dat hij Amsterdam noemde, in een baij die hij noemde ’t Lants baij, naer de naem van de Commandeur van de vloodt, ende was beschut voor alle winden, op 15 ende 16 vaedemen schoone santgrondt, neuens een reuiero die de Bloete reuiere wordt genoemd, 30 minuten bij suijden de middellijnie. In het O. N. O. van het noordeijnt van P°. Matana, leijdt P°. Bata, 116 BESCHRIJUINGH VAN DE WESTCUST VAN SUMATRA. een laegh eijlandt in sijn langst ©. ten S. ende W. ten N. gestreckt, 6 mijlen lanck, met sijn oosteijnde 4 mijlen van Sumatra. De suijthoeck van P°. Nijas ende het westeijnde van P°. Bata leggen verscheijden omtrent O. 8. O. 12 mijlen, soo PAULUS JANsZ. schrijft tus- schen beijde gepeijlt te hebben, daer bij vermaende dat de stroom het schip veel buijten sijn besteuende cours treedt, veeltijts om de suijdt, het canael tusschen P°. Mintaon en P°. Bato in, namelijck in Augusto en September. Comende het canael tusschen P°, Nijas ende P°. Bato O. ende O. ten 8. inseijlen op 4 ofte 4 mijlls bij P°. Bato langs, soo vint men alle langs die noortcant van Bato grondt op 8,9 en 10 vaedemen, meest santgrondt, soo men geen gesicht en heeft, moet men ’t loot wel laeten gaen, want soo men. door de stroomen om de noort wiert gevoert, sou men grondt beseij- len van de cust van Sumatra. Van de suijdt sijd van P°. Bato, omtrent een gootelingh-schoot daervan , leijt een eijlandt dat schoon vars waeter heeft; daer bij suijen leggen veel droochten. Van dese droochten schrijft PAULUS JANSZ.: als men om de noort wil ende vervalt op dit gat, soo sal men 2 eijlanden vooruijt in *t W. sien, waer men tamel. dicht bij langs moet seijlen, laetende die aen bach- boordt. Daer tegen ouer schiet van P*. Bato een steen rijff waer men tas schen doorloopt, ende omtrent een gootelingh-schoodt W. N. W. geseijlk wesende, soo ontmoet men een santplaet, dic men aen bachboordt laet, mede daer dicht bij langs loopende. De plaet leijt 6 à 8 voeten bouen waeter en daer dicht bij heeft men met 25 vademen geen grondt. Het canael is hier neffens wel drie mijlen wijt, maer wt de mars siende scheen het all voll bancken ende rutsen. De santplaet die bouen waeter leijt, 4 mijl gepasseerdt wesende, 900 crijcht men grondt op 20 tot 10 vaedemen, welcke grondt het canael ouer- loopt; hoé naerder Bato, soo drooger de grondt is, groff sant ende crael- grondt; bij teijen loopen daer groote maelstroomen; van de santplaet tot de N. W. hoeck van Bato is de cours N. W., waermede men weder in een wijder canael comt, dacr men geen ondiepten ofte clippen verneemt. Dicht acn de N. hoeck van Bato schrijft PAULUS JANSZ. 20 minuten N. breete, daer nochtans de meeste dit P°. Bato recht onder de middellijne hebben, waer op te letten stacdt, dat wellicht alle aenschrijuingen van PAULUS BESCHRIJUINGH VAN DE WESTCUST VAN SUMATRA. 117 ganas. 15 ofte meer minuten te noordelijck sijn. Bij goet gesicht can men van daer P*. Nijas, dat 9 ofte 10 mijlen verd is, sien. Pe. Bato heeft een cleijn $ mijltien bij suijen het 8. eijndt, 3 boomige eijlantiens met holmtiens voor haer, ende rondtom de eijlantiens een groot stack hemen is ‘tall voll rutsen ende onder waeterige clippen, die men niet en mach looden; met hol waeter siet men die wel branden; daerom onge- raeden. die eijlantiens ofte die sijde van Bato bij te comen. Als men het suiĳteijndt van P°. Bato in ’t S. een cleijne mijle van hem heeft ende O. 8, Q. ende QO. ten 8. aengaet, 4 ofte 5 mijlen, soo crijcht men aen bachboordt een deel gebroocken eijlanden, ende in dese vaerwech vint men goede gront van 30 tot 30 vaedemen; hoe naerder de gebroocken eijlanden soo drooger; op sommige plaetsen siet het waeter heel bleeck, sich laetende aensien als ofte daer bancken een mijl buijten de eijlanden laegen, en vernaemen wijt drooger water, als 18, 19 en 20 vaedemen. Van wt de mars mach men, van bij S. dese eijlanden, het laege voorlandt van Sumatra in het O. en O.N. O. sien. Wesende een mijl ofte daeromtrent S. W. van de gebroocken eijlanden, soo vint men 17, 18 en 19 vaedemen steckgrondt; van daer S. O. ten O. sengaende, all effen 19, 20 en 21 ende 23 vaedemen goede steckgrondt. Men moet op ’t loodt passen dat sal wel waerschouwen ofte men den wal genaeckt ofte dat mer affwijckt. Het was haest geseijlt van de geseijde peijlinge tot voor Ticou, A°. 1618, in September. Van de voorsz. hoeck met de gebroocken eijlanden, wesende een hooge hoeck, in de caerten Batan genoemt, leggen twee droochten, omtrent 8 mijlen suijden daer van aff oock suijen, d’cen van d’ ander omtrent 4 mijl, tusschen die beijde, dicht bij de barninge, ia 16 vaedemen sant, singelach- tiche grondt. Soo men dese wech bij nacht seijlt ende men is bij suijen de gebroo- cken eijlanden, soo sal men, soo er eenich gesicht is, een hoogen berch in ’t N. O. sien, ende als men soo opseijlt sal men all treckende een berch daer bij noorden uijt seijlen, die wat cleijnder is; dese berch in ’t gesicht hebbende, mach men wel op de slach van de wall langes loopen, tot dat de grootste N. N. O. leijt, eer men anckerdt, om den dach te 118 BESCHRIJUINGH VAN DE WESTCUST VAN SUMATRA,. Want dese berch moet een weijnich bij noorden het N. ten O. weesen, — eer men voor Tikou is, wel verstaende, als men de. slach van de wal neemt op 16, 17 en 18 vaedemen, omtrent een cleijne mijll W. N. W. ende wel soo westelijok van het buijtenste eijlandt voor ‘Tikou. Omtrent 8 mijlen bij noorden Ticou’e leijt een viacke uithosck, waarop leggen 8 roode bergiens, de middelste de grootste; dese heuuelen can men bij nacht, alls er eenich gesicht is, mede wel sien, de oostelijkste’ van di leijt weijnich bet als een mijll van Ticou. Neuens dese hoeck ende 4 mijll bij suijden als oock #00 veel bij moor den is ’t heel steijl, ende omtrent cen mijll om den hoeck vindt men een reviertien dat een vleckien heeft, Moedemessan genoemt. 4 Mijlen bij noorden Ticou leijt Puta Pagan, een reviertien bij noorden een uijthoecktien, daer sal men neuens op 10 vaedemen steekgrondt setten. Ken mijll noordelijcker heeft men P®. Asseman Tanjongh, waer neffenm men 18 vaedemen steckgrondt vint, 4 mijll; noch noordelijcker Passaraan Besaer, 84 mijll noordelijcker vint men P*. Teloer, het suijdelijckst van de eijlantiens die bij suijdoosten den hoeck van ’t lant tegen ouer P*. Bato leggen, onder ’t welck men een haelff mijll bij oosten het eijlandt en” een cartouw-echoodt van ’t vaste lant op 13 vaedemen steckgrondt mach sebber, hier neuens heeft men atm ’t vaste landt een vlecktien, Sira Karbouw genoemt. Nevens Tikou leggen drije cleijne eijlantiens die rijck sijn van boomen, elek omtrent 4 mijl van malcanderen, van alle drije schieten droochten aff, als men Tikous op een groot halff mijll genaeckt, soo begint het op te droogen, 10, 8, 6 vaedemen, bij het buijtenste eijlant 5, 44 en stijf 4 vaedemen, ende dicht bij het binnenste eijlant wordt het weder dieper, schaers 6 vaedemen; men loopdt bij het binnenste eijlant op een ofte lj} cabellangte in, ende settent daer op 4 vaedem ruijm aff, naer het waetet hooch is; het is daer taemelijck wijt, maer naer de wal een musqued? schoodt daer van droocht het all, treckende tot 8 vaedem; hoe men naèder t eijlantien leijt, hoe slechter water, als maer het landt ancker en touw goet is voor de landelijcke windt te houwen, om niet op het eijlandt te drijven. Het cijlant schijnt rondom wel een sandtstrandt te hebben, maer or BESCHRIJUINGH VAN DE WESTCUST VAN SUMATRA. 119 ler wacter is ’t all cracl. De reuen die rondom het eijlant leggen, comen meest met lsegh wacter bouen, ende gijn schor ende stijl, daerom men die val naer mach comen; het water valt met spring meest 6 off 7 voeten yp ende neer, het wassend waster comdt wt de noordt ende de ebbe loopdt weet moordt uijt, maer als het mouseon stijf doorwaijt soo volcht het wae- lest dem windt, ende valt wel een weijnich op ende een wijll neer, maer hout siet jnijst tij om te rekenen: veeltijts isser met springh stroom, suijen ofte woerden. In de mouson stercke trauaden, meest uijt der seo, rogen, wint en donder, hooch en straek waster, in September ende October. De tee leijt op 16 minuten besuijen. Banuwr Pintensz. houdt het recht op 80 minuten. Op het cijlantien is waetter uijt putten te becomen, maer weijnich, niet ran *t beste, ende en mach niet duoren. Van de ‘suijt incomende, vint men een sant drumpel van 8} ende met ’t tooekste wacter 4 vaedemen; hoe men het noordelijckste cijlant daer de irie is, nserder houdt, soo beter. Tusechen het middelste eijlant ende het vaste landt leijt een drooehte. Met groote schepen leijt men ten ancker aen de suijt seijd van deese droochte yp 7 vaedemen oleijgrondt. Het is alleijckelijck eens ofte men uijt de noort ofte raid comt, om binnen dit landelijckste eijlandt te ree te comen , maer wie tusschen bet een en het ander van de suijder eijlantiens souw willen door- loopen, die souw aen de grondt seijllen. Van Ticou om de noordt al tot bij de heuuels op laegh landt, loopt een recijff bij de wall langes, 4 van een mijli te see. O. 8. O. wel soo oostelijck van het buijtenste eijlandt dat voor Ticou leijt, omtrent een clejjne mijll dicht sen de wall, leijt een blinde clip, niet liep onder waeter, waerop men te letten heeft bij suijen in off uijtseijlen- le; buijten de cijlanden mogen de scheepen anckeren op 6 vaedemen, S. W. Op omtrent 8 mijlen van de eijlantiens van Ticou leijt een clip, waerop het niet dieper en is als B vaedemen, ende omtrent de clip en cost mEIER COR- KRLISZ., Stierman van de Swarte Lewo, geen grondt meer worpen. Het sugder gat van Ticou uijt seijlende en can men geen quaet seijlen, nen mach wel dichte bij ’t binnenste eijlant langes houden, als gelijck in wet inseijlen geseijdt is, want hoc naerder men bij ’t eijlant hout, soo dieper 120 BESCHRIJUINGH VAN DE WESTCUST VAN SUMATRA. waeter men heeft, alsoo ’t reijff nen ’t eijlant corselsteen en stijllis. Een — gootelingh-schoot buijten het eijlant, diepdt het van 6 tot 7, 8, 9, 10 ende voort tot 15, 20, 22 ende 29 vaedemen sandige gront, ’t welck de diepte van het vaer waetter is, als voorseijt is. Van Ticou nae Priaman is de cours meest S. O. ten S., vijff mijl- len. S". comaMs, die het dickwijls heeft gereeden van den een tot den an- _ deren plaetse, hout het wel op 6 mijlen ende bij lande 7 mijlen. De vaer- wech heeft 23 ende 24 vaedemen, en in de vaerwech omtrent 2 mijlen van Ticouw, ende omtrent een mijll van de vaste cust, leijt een cleijne blinde, die men wel can sien branden als het waeter een weijnich dijnt. De mer- cken van dese clip eijn, de middelste van de heuuels op ’t laege landt N.W. van Ticou, binnen het landelijckste van de dreij eijlantiens voor Ticou, waer mett men een weijnich binnen de clip nae de lantsijd’ doorloopdt. In dese vaerwech moet men well toesien staech een man op de stengh ende de boot vooruijt houden; het loodt can daer weijnich waerschouwen, want men soude connen 20 vaedemen looden, ende met het schip soude men daettelijck stooten, daerom is ’t daer quaet bij nacht te seijlen. Gaende van hier S. O. ten S. $ mijll, ontmoet men weder een blinde, die wel soo diep als de voorgaende leijt; de mercken daervan sijn, de buy- tenste ofte zeelijckste van de voorsz. heuuels op ’t laege lant, een weijnich binnen het innerste eijlant voor Tikou. Dit sijn goe langes mercken voor bij dese clippen; men can daer geen dwarsmercken nemen, door dat het bin- nenlandt van Sumatra in dijs leijt, ende men heeft een man aen de stengh te houden, om naer bleeck waeter ofte rauelingh te sien; men sal de zee op de blinde wel sien branden, als 't maer iet wat dijnt. 