The lichen book; handbook of the lichens of northeastern United States;
Die ommekeer krceg zijn beslag in den loop van 1864. Op de veiling van den 26 October 1864, dezelfde waarop de Aglaja o verging in handen van Sijthoff, kocht hij uit het fonds van Joh. Noman & Zoon te Zalt-Bommel de MaaiidelijkscKe kro7iijk, Geschiedetlis va7i deu dag, een sedert 1853 bestaande ondememing voor hem van ouds geen onbekende '. Dat tijd- schrift hervormde hij in een Kronijk voor geschiedeuis eii weteuHchapy waarvan de eerste aflevering met Februari 1865 verscheen. Bestemd als het tijdschrift was om in maandelijksche afleveringen het beschaafde publiek geregeld op de hoogte te houden van de maatschappelijke en wetenschappelijke gebenr- tenissen van eenige beteekenis, bleek de uitvoering aan het ])lan te voldoen. Hetzelfde wat hij met de maandelijksche uitgave van het Zondagsblad gewild had, poogde hij op bescheidener schaal opnieuw vijf jaar later; de meerdere levenslust openbaarde zich door het overnemen van een door een ander begonnen werk, met het plan dat dienstbaar te maken aan zijn oude lievelingswerk : het verspreiden van kennis en beschaving ook in de huiselijke kringen. De finaucieele uitslag was echter ook thans weer ont- moedigend. „Een honorarium van /* 1275 drukte te zwaar op een tijdschrift van 36 vel druks, en na verloop van een jaar zag ik geen kans het debiet er boven op te halen. Ik trok dus de uitgaaf niet met schande, maar wel met schade terug." Onder twee titels werd deze uitgaaf in den handel gebracht, als een Kronijk voor deposUieve loef-e use happen en als een Kronijk voor de geschiedenis imn ouze dagen; vereenigd werden deze beide afzonderlijke reeksen mi^i^^idy^Vi ^% Kronijk voor geschie" den 18 en wetenschap, De eerste reeks stond onder redactie van ]jogeman, die zijn medewerkers vond voor de hygiene in Dr. L. J. Egeling, voor chemie in Prof. J. W. Gunning, voor zoologie in Prof. J. van der Hoeven, voor geographic in Prof. Th. ' In zijn kasboek boekte hij b.v. den 23 Februari 1854 alB betaald : ,J. Noman en Zoon, Maand, kronijk^ /* 13.50." KBONIJK VOOR GESCHIEDENIS BN WETENSCHAP. 107 Jorisseu, voor astronomic in Prof. F. Kaiser, voor ethnologic i865. in Dr. D. Lubach, voor taalkunde in Prof. H. E. Moltzcr, voor botanic in Prof. C. A. J. A. Oudemans, voor landbouw in Dr. W. C. H. Staring, voor geologic en paleontologie in Dr. T. C. Winkler en voor sclieikundige technologic in H. F. R. Hubrecht, terwijl hij zelf dc afdceling physica en werk- tuigkunde behartigde '. Voor de Gesckiedenis van onze dagmi wcnddc Kruscman zich tot Jan ten Brink, wclkc zich den 28 December 18t)4 bercid verklaarde de maandelijksche bewerking van die afdceling op zich te nemen. In het Nieuwablad van den 4 Mci 1865 wordt vermcld, dat er cen prospectus in dicn geest versprcid is. De politicke overzichten, wclkc hij Icvcrde blckcn niet in den sraaak te vallcn, zoodat Kruscman wcl genoodzaakt was, wilde zijn onderucming niet aan zulke schcrpe mondclinge aanvallen bloot staan, dc behartiging van die afdceling aan cen ander op te dragen. Hij voud die in A. G. C. van Duyl ^, die dan ook als zoodanig op den omslag, niet op den titel, van dc afdce- ling vermcld staat. In wccrwil — of moct ik zeggen ten gc- volge? — van die redactic-vcrandcring blccf het succes achtcrwege en met het einde van het jaar staaktc Kruscman de verdcre voortzctting en hij gaf daarvan in het Nieuwsblad ^ B E R I G T. Door te weinige dcelncming zal dc uitgave van de: KrONIJK VOOIl GeSCHIEDENIS KN WETRNStllAF, gestaakt worden; dc laatstc aflcvering verzond ik in Dec. jl. De prijzen der thans komplcctc afdcelingcn zijn van: Dc Kronijk v. Gesch. en Wetensch. . /'6.05 verk. idem v. d. Gesch. v. onze dagen ,,3.45 „ idem v. Positieve Wetensch. . . ,,3.40 „ * Van Egeling, Jorissen, Kaiser en Staring komen echter geen bydra- gen in de Kronijk voor. Bebalve Hubrecht werden al deze medewerkers met de hen toegedeelde rubriek op den omslag niet op den titel vermeld. * Sinds biz. 111. ' 4 Januari 1866. 108 DE AAEDE EN HAAR VOLKBN. 1864. Die staking van het tijdschrift ten gevolge van het te geringe debiet, is teekenend voor den persoon van den uitgever. Sehoon een maandwerk, beoogde het, zooals ik zeide, geen ander doel als indertijd het Zondagshlady en evenmin als bij dit weekblad, eveueens van een anderen uitgever aangekocht, slaagde Kruse- raan er in de Krouijk te verbeteren en tegelijk levensvatbaar te doen zijn. Voor journal is tick, in engeren noch in wijdereu zin was en bleef hij niet de geschikte persoon, idealistisch als hij bleef, in weerwil van de slagen van het noodlot, die hem getroffen hadden. Opgelegd in 750 exemplaren, welke den uitgever ./ 3140.20 kostten, gingeu in de fondsveiling van 1867 370 exemplaren van de afdeeliug Wefenscliap en 425 van de afdeeling Geschw- deiik voor /' 102 en 12 00 exemplaren van oude jaargangen van de Maandelijksche kronijk over in andere handen. Naast dit tijdschrift werd met 1865 een ander ondeniomen, dai beter succes zou hebben. Bij het ontwerpen van De aarde en Iiaar volkcn kwamen Kruseman's oude gaven van een blik op zijn tijd te hebben weer boven. Er waren toch redenen, die het noodzakelijk maakten zijn gewone vaste inkomsten te vermeerderen. Naar ik verraoed zullen het de Familie-bijhel en De voornaamste godsdiensfen gevveest zijn, welke aanlei- ding gegeven hebben tot dit volkenkundig werk. Telkens toch dcden zich bij deze uitgaven mocielijkheden voor over de afbeeldingen, daar Kruseman slecht gesorteerd was in af- beeldingen en voorstellingen van de Oostersche volken en strekeu. De telkens gevonden oplossing leidde zijn denkbeeld naar een groot volkenkundig werk in afleveringen, te meer daar een Nederlandsche periodieke uitgaaf op dit gebied, be- halve die, welke Indie * behandelde, niet bestond. De oude uitgaaf door Laarman De aardhoL Magaziju voor hed^n- daagsche land- en volkenkuiuU werd ter navolging geraad- plecgd en verworpen ; Le. tour xla 7nonde werd het voor- ' Bijd rcifj e7i tot de laal- en volkenkunde van Ned.-Tndie en Tijd- svhrift Van fndisrhe taal- en volkenkunde. DE AARDB EN HAAR VOLKEN. 109 beelcl. Met Hachette & Co. te Parijs, de uitgevers van dit i865. Fransche tijdschrift, stelde liij zich in verbinding tot het ver- krijgen van cliche's of liet leenen der gravures zelve. Aan die- zelfde firma vroeg hij het adres van hun papierfabrikant, om- dat naar Kruseman's oordeel het Fransche papier zich veel beter leende tot illustratie-druk dan het in Nederland te koop zijnde; E. Eoulhac te Parijs bleek de leverancier te zijn. Hachette leverde de door Kruseman opgegeven clich^'s. De prijsberekening viel hem zeer uit de hand; jaarlijks zou hij tusschen de 60 en 70 duizend vierkante centimeter platen noo- dig hebben en daarvoor circa 10000 francs moeten storten, f/somrfie vraimenf' impossible jjour noire pays en miniaiure"" *. Cor- respondentie leidde tot een overeeukorast, dat Hachette 10 °/q korting zou toestaan, wanneer Kruseman zich verbond jaarlijks voor 8000 francs cliche' s ie bestellen; in ronde som zouden de gravuren dus jaarlijks /' 3600 kosten. Zoolang Kruseman de zorg van De aarde en hoar volken droeg bleef deze regeling bestaan; alleen in 1870^ toen Parijs door het beleg gesloten was, betrok hij reeds gebruikte clich^'s van de firma Vieweg & Sohn te Brunswijk, die hij later vergoedde voor nieuwe rechtstreeks van Hachette aangekocht. De technische zijde van de onderaeming werd zoo nog voor 1865 geregeld; de redactioneele zijde daarentegen werd een ein- deloos gehaspel. In Juli 1865 waren er al drie redacteurs aan het tijdschrift geweest en achtereenvolgens afgedankt; zelf had hij daarop een groot deel van de bewerking op zich genomen '^. Zulks kon op den duur geen stand houden en het was daardoor al een heel eind in 1865 gekomen, voor dat de kopy alle weken regelmatig van Sam Jan en J. Margadant als vaste redacteurs ontvangen werd. ' Brief aan Hachette 21 novembre 1864. * Brief aan Gebhard 9 Juni 1865. Naar aanleiding daarvan schreef hy o. a. : „Och, er zit zoo weinig ambitie vaak bij de menscheu ! Ver- talen, vertalen, geld maken ; maar geen vinger uitsteken om wat auders te geven dan de Franschman deed, 't Blijft altijd wel compileeren, maar toch is die arbeid van bijeenschommelen niet ouaangenaam en onleerzaam.'' 110 DE AA.RDE EN HAAB VOLKEN. 1865. Omstreeks den 15 November 1864 verscheen het eerste proefblad van acht bladzijden '. Het succes daarvan was lang niet schitterend ^. Om het debiet aan te wakkeren plaatste hij een advertentie in het Nieuwsblad ^^ iets wat hij slechts bij hooge uitzondering deed. „Nadat het Prospectus en de eerete aflev. van deze nieuwe onderneming tien dagen geleden ver- zonden zijn^ kan ik raededeelen dat ik reeds verscheidene opgaven boven de 50 en 100 inteekenaren ontvangen heb. Ik geloof hieruit te mogen opmaken, dat de uitgave voor een groot debiet vatbaar is en dat men er zcioveel van ver- koopen kan, als men slechts zelf wil. Terwijl ik hen, die mij mime opgaven bezorgden, mijn dank breng voor hunne welwillende medewerking, veroorloof ik mij anderen tot eenige gezette en ijverige moeite aan te moedigen/** Uitgebreide colportage, waarvoor in het eerste jaar omstreeks /* 7000 werd besteed, was het middel, dat te baat genomen moest worden om hot debiet te vergrooten, en daar de particuliere prijs van /'O.IO voor een wekelijksche aflevering van acht bladzijden of /' 5.20 voor een compleeten jaargang inderdaad destijds ongehoord was voor een zoo rijk geillustreerd, zoo goed typographisch uitgevoerd werk, bleek het beoogde doel bereikt te worden; het Nederlandsche volk, van oudsher zoo ingenomen met reisbeschrijvingen, verloochende ook thans zijn aard niet. Het rabat aan de Boekhandel (/*1.04 voor een ongebonden jaargang) bracht daar het zijne toe bij, evenals een geraakkelijker betaling der gelden door de inteekenaars oji halfjaarlijksche kwitanties *, en het gevolg van een en ander was dat van dezen eersten jaargang (1865) en den herdruk daarvan (1866) werden geplaatst: * De eerste aflevering van 32 bladzijden wordt eerst verraeld, in het Nieuivihlad voor den Boekhandel van den 2 Februari 1865. * „Eene inooije, maar ik geloof gebasardeerde speculatie, die Holl. Tour du Mo7ide'\ schreef Fred. Muller den 20 November 1864. ' 24 November 1864. * Advertentie in Nieuwsblad voor den- Boekhandel van den 22 Jani 1865. BE AARDE £N HAAR VOLKfiN. Ill in wekelijksche bladen 2150 exeinplaren „ maandelijke afleveriiigen 8533 „ bij col portage 4044 „ 1865. 10347 exemplareu. Door dat aanzienlijke debiet werd al reeds dadelijk met het eerste jaar goede rekeiiing gemaakt; terwijl de inkomsten f 42067.96 beliepen, waren de uitgaven aaii het klaarmakeu van dien eersten jaargang verbonden bijkans even hoog. Aan Honorarium „ Zet- en drukloon, 10500 ex & /" 88.50 „ Drukken van 110760 omslagen, met prosp., enz 619 Riem ordinair dabbel-mediaan van Ronlhac, met recht „ „ 15.50 20 Riem papier dnbbel-mediaan Charro . „ „ 16.55 115 „ geklenrd omslagpapier „ „ 7.75 Voor clich^*8 met vracht Exemplaren gevelineerd,zijnde 1118090 vellen, de 1000 „ „ 1.65 Exemplaren ban den en ruggen „ ge von wen in wekel. bla- den, 120000 p. m „ „ 0.50 Exemplaren ingenaaid in maandelgk- sche afleveringen, 96000 ^ „ 10. — Exemplaren (proefafleveringen) inge- naaid Vracht voor het papier en de port der proeven Advertentien in onderscheiden dag- bladen Divers drukwerk, bestellingslysten, 40000 prospectussen, biljetten, met papier {f 81) Verzendkosten en porten Onkosten (admin istra tie, vnur, licht, enz.) Col portagekosten Herdrak  3114.58 1829.10 139.94* 120.40 960.— 80.— 50.— 200.— „ 569.60 „ 200.— „ 500.— „ 6734.— „ 1533.75 f 31488.82* 112 DE AARDE EN HAAR VOLKEN. 1865. Per Transport 10000 Aanbeveling couponbladen, drukkosten Papier, hiervoor 5 riem k f 9.25 Vink voor hulp aan proeven, 1 anker wijn Aan de Vereeniging boete Pompeji Smits Een satineerpers gekocht, staande bg Enschede * 2 Ex. Tour du vionde tot 18C.5 kompleet Rente van *Vm. voorschot Portefeuilles 1850 stuks „ „ 0.15 r 31488.82' „ 60.- 46.25 V n 30.12 250.— 671.78* 110.— 700.— 277.50 f 33634.48 Op ruim honderd exemplaren iia werd dus de geheele eerst<^ druk van den eersten jaargang geplaatst en hoewel het grootste der colportagc-inteekeuaren later weer verloren ging, had zich het tijdschrift bekend gemaakt onder elke klasse van lezers en was zijn bestaan verzckerd; de lierhaalde nuvraag was oorzaak, dat in Pebruari 1866 reeds een nieuwe editie van den eersten jaargang ter perse was ^. Vrij eenvoudig is het thans achteraf een verklaring te viu- den van dit al reeds dadelijk verkregen groot succes. Natuur- lijk is het dat in het behandelde onderwerp, ethnologie en reisbeschrijving, voor een deel de red en gezocht en gevondeu kan worden, goeddeels moet het echter verklaard w^orden door het uiterlijk van het weekblad, uitnemend fraai gedrukt en rijk getooid als het is met artistieke houtgravnren. In verband met de geringe ])rijs werkte een en ander mede om den uit- gever datgene te doen bereiken wat hij wilde. En daarin be- toonde Kruseman zich opnieuw als een meester in zijn vak. Ilet oude uitgevers-geuie gloorde bij ontwerpen van dit tijd- schrift in zijn voile kraclit en al was hetgeen hij hier schiep niet in alle deelen oorspronkelijk, het gelukkig navolgen van een buitenlandsch model om dat pasklaar te maken voor het Nederlandsche volk heeft toch ook zijn verdiensten. Daarom ' De dnikker van De aarde was Van Asperen van der Velde. * Nieuwsblad voor den Boehhandel 8 Februari 1866. DE A.ARDE EN HAAR VOLKEN. 11*3 moet Be Aarde zeer zeker niet gering geacht worden, zoowel i865. in de geschiedenis van den uitgever Kruseman als in de ge- schiedenis der Nederlandsche uitgaven in het algemeen. Van den tweeden jaargang werd natuurlijk van het eerste blad om flink mede te kunnen werken ^ weer veel overgedrukt (20000 ex.), welk cijfer gaandeweg verminderd werd tot 9000 exemplaren ^; aan col portage wees de onkostenlijst van 18G6 een cijfer /* 417 aan, terwijl voor dezen en de volgende jaar- gangen ook een gedeelte ontleend werd aan de Globus, Een flink en blijvend debiet van dit „fraaije prentwerk*' had zich met het begin van 1807 gevestigd; wel een bewijs, metmde het Nieuwsblady dat er in ons land van popfilair-wetenschappelijke lectanr verbazend veel te plaatsen is ^. Achtereenvolgens werd nog aan colportage betaald /4^0.50 (1808), /6()2.75 (1869), / 714 (1870), / 800 (1872), / 5:350.55 * en /779 (1874), /573 (1875), /255.50 en /2084 ^ (1876) en /4218.40 ' (1877). In 12 jaar werd aan dit tijdschrift dus niet minder dan / 23668,70 alleen aan colportage ten koste gelegd, raaar in * „Uit verschillende bestellingen is mg reeds thans gebleken, welk een aantal nieuwe inteekenaren er met het begin van dit jaar nog op dat gei'llnstreerde volksboek te zamelen zijn. Ik neem hierait aanleiding om te verzoeken, dat men deze eerste maand van het jaarte baat neme om het debiet zooveel mogelijk te bevorderen." (Advertentie in Nieuwsblad vcor den Boekhandel 11 Janaari 18()(5). ' Blad 1 . 20000 exemplaren. „ 2—4 13000 „ 5—10 10500 „ 11—18 9500 „ „ 19—52 . 9000 „ Het zetten en toestellen van elk blad /" 26 ; de druk van 1000 exem- plaren fQ. ' Nieuwsblad voor den Boekhandel 3 Januari 1867. — Vgl. mede het daar gezegde over De geschiedenis der ivereld van Streckfnss, waarover ook Van der Meulen aardige bijzonderheden mededeeldt in zijn Over de liefhebberij van boeken biz. 301. * Dit bedrag, besteed aan het colporteeren van den hordruk van deel I en II verschenen van 1874 en 1875, werd door Kruseman geboekt op 1874. * Colportage herdruk deel III en IV. * V VI Deel II. 8 lU DE AARDE EN HAAR VOLKEN. 1865. weerwil daarvan ging het debiet toch gaandeireg achteruit, een gewoon verscliijnsel bij tijdschriften. Oplaag. Kosteo. Debiet bij inteekening. 9 • c Opbrengst. Vel 1. Vel 52. ! •^ .1. c ^ ei > Colport Totaal. 1865 10500 /• 33634 .48 2150 3533 4664 10347 { 42067.% 1865 (2c druk) 1500 „ 2693. i4a5 1866 20000 9000* „ 21907.03 1337 6545 330 8212 1867 15000 7500 ^ 19262.48 6894 „ 30127.71 1868 12000 7000 „ 17164.22 637 4926 354 5917 „ 26162.70 1869 10000 5750 „ 16090.37 5277 „ 23477.07 1870 12000 6000 „ 15918.78 5370 „ 23334.01 1871 7000 5000 „ 13420.75 3867 „ 17174.98 1872 7000 5500 „ 16396.64 4934 „ 20976.04 1873 6500 5000 „ 15971.78 4332 „ 18891.58 1874 6500 4600 „ 14764.97 4064 1874 (herdruk Dl. I) 3000 2000 ^ 15594.67 1875 8000 6000 „ 17253.60 5036 1875 ( „ Dl. II) 2400 „ 4670.35 1876 8000 6000 „ 15318.46 4761 1876 ( „ Dl. Ill) 2000 „ 7089.60 1876 ( „ Dl. IV) 1700 „ 3975.95 1877 ? 5500 „ 14561.47 4297 1877 ( „ Dl. V) 2000 „ 8098.55 1877 ( „ Dl. VI) 2000 „ 3996.50 1877 Tienjarig register op Dl. . I X 4500 „ 1843.97 • /•279627.62 Zooals uit bovenstaaiid staatje blijkt was in 1874 een her- druk der zes eerste deelen begonnen. Dank zij de ScheUen uit d/i dlerenwereld van Whymper als gratis-premie, maar ook door de krachtige en zeer kostbare colportage, slaagde ook deze nieuwe uitgaaf zoo gunstig, dat de oplaag van 2000 exemplaren op het einde van 187(5 bijna reeds was uitverkocht, en om de DB AARDE £N HAAR VOLKEN. 115 animo nog meer aan te wakkereu gaf De aarde in 1873 een premiekaart van de Oost-Indische bezittingen *, in 1874 een kaart van Nederland ^, in 1875 en volgende jaren vier kleine kaartjes, tot geregelde vorming van een atlas. Tot het eiude toe bleef Kruseman de ondememing met voor- liefde behartigen. Bij de scheiding op den 31 December 1877 verkocht hij : 1865. 1865 65 exeiiiplaren. Herdruk Dl. 1 116 exeinplaren 1866 65 7f II 334 1867 50 • 9> III 281 1868 285 >J IV 77 1869 22 » V 480 1870 220 99 VI 650 1871 683 — — 1872 130 2138 deelen ' 1878 303 1874 156 1875 612 1876 958 1877 1100 4584 deeleu „met inbegrip van Whymper Schetse^i uit de diere^nwereld (premie bij De aarde), het eigendom der cliche's Aarde 1874 — 77 en recht van gebruik der clich^*s 1871 — 73, zoomede het Register op de tien jaargaugen en den voorraad banden, rug- gen, stem pels enz. voor /' 33500, een onbegrijpelijk lagen tauxatieprijs, waarvoor mijn opvolger in het bezit kwam van ' Oplaag 5650 exeinplaren. „ 5000 „ * Van dezen herdruk waren voor rekening besteld om in 1878 gele- verd te wordcn: 269 exemplaren Dl. Ill 266 „ „ IV 626 643 71 71 77 VI. s* 116 MONNIER, POMPEJI EN ZUN BEWONERS. i«65. dit kostbaar werk en zijn zekere winsten voor volgeiide jaren, terwijl door mij gedeeld werd in de kosten van den herdruk met zijn colportage, waar de kooper voor 't meerendeel de vruchten van zou inoogsten." Wat Kruseman gewenscht had bij het ontwerpen van dit tijdschrift, gebeurde. Het werd voor hem een uitgaaf, waaraan hij zich zonder al te groote bemoeiingen in den laatsten tijdkring van zijn bedrijf kon ^lijden, een die hem zonder bnitengewoon veel inspanning mime winsten zou afwerpen. Met den eersten jaargang had echter een uitgevers-ongeval plaats. Kortelijk is dit reeds aangeduid in de onkosten- lijst door de post van /" 250 aan de Yereeniging betaald en aangezien ik over de reden daarvan geen gegevens in Kru- seman's archief gevonden heb, weet ik tot toelichting niet beter te doen dan hier over te neraen wat te lezen staat in het Verslag van de werkzaamheden vafi het hesfuur der Ver- eeniging ter bevordering van de belangen des BoekhandeU over het afgeloopen vereenigings-jaar J 865 — ^866 *. „In de eerste plaats ontvingen wij eene klagt van de Heeren De Break en Smits te Leiden tegen den Ileer A. C. Kruseman te Haarlem, die in zijn tijdschrift: de Aarde en hare volkeny het grootste gedeelte van een den 29" Januarij 1865 door hen ter vertaling vertoond werkje, getiteld: Marc Mo7inier, Pompei et les PompeienSy had opgenomen en zich dus aan hun vertalingsregt had vergrepen. L'it de daarbij overgelegde stuk- ken, ook van den kant van den Heer Kruseman, Week dat deze laatste zijne vertaling had getrokken uit den jaargang 1864 van het plaatwerk : Le Tour du monde, waarin voor de uitgave van het afzonderlijk verschenen werkje van Monnier een aanmerkelijk uittreksel daarvan was voorgekomen, met de bijvoeging : text-e inedii; dat hij, onbekend gebleven met de latere afzonderlijke ver- schenen uitgave en geen acht hebbende gestagen op het vertoonen daarvan door de klagers, onbewust was geweest, dat hij door zijne vertaling inbreuk maakte op het regt van een ander. Hoewel ' Kruseman stipt de quaestie zeer kort aan in zijn Bonwstoffen Dl. II biz. 211 rcg. 2. MONNIER, POMPEJI EN ZIJN BEWONERS. 117 het Bestuur erkennen moest dat de Heer Kruseman, door zijn 1865. verzuim cm het stuk, uit Le Tour du Monde vertaald, op de voorgeschreven wijze bij de vertalings-comraissie in *te leveren, bepaald tegen het reglement gezoudigd had \ en de aanspraak van de heeren De Breuk en Smits dus moeijelijk kon worden betwist, achtte het zich toch verpligt, op grond der omstan- digheden die tot verontschuldiging van den Ileer Kruseinan konden pleiten, de Heeren de Breuk en Smits in overweging te geven hunne klagt in te trekken. Toen deze Heeren zich even- wel daartoe ongeneigd betoonden en op hun onbetwistbaar regt bleven staan, waarbij zij eene schadevergoeding eischten die naar het inzien des Bestuurs aanmerkelijk te hoog was ^, werd daarvan aan den heer Kruseman berigt gegeven, met uitnoo- diging om ook van zijnen kant een voorslag tot schikking te doen^ ten einde alzoo tot een vergelijk te komen; doch deze laatste raeeude zich daarvan te moeten onthouden en wenschte liever de zaak geheel aan het oordeel des Bestuurs over te laten. „Een persoonlijk bezoek, daarop door een paar leden des Bestuurs aan de partijen gebragt^ versterkte deze eensdeels in de overtuiging, dat de heer Kruseman geheel ter goeder trouw had gehandeld, doch door onvoorzigtig voorbijzien van de be- palingen van het Reglement zich een geldelijke schadevergoe- ding zou moeten laten welgevallen, en gaf hun aan den ande- * Het reglement van de Vereeniging liet aan haar leden vrij het vertalen van artikels in tijdschriften beneden de 3 vellen druks of 48 bladzijden; daarop had Kruseman gerekend, maar het zetsel was meer uitgeloopen. Toen het geschil vrij wel geeindigd was ten principale, liet Kruseinan den 17 en den 21 October ter vertaling aanteekenen van Le tour du monde het lo en het 2© semester van de jaargangen 18G0, 1861, 1862 en 1863 en het eerste semester van de jaargangen 1864 en 1865, om daaruit den geheelen inhoud te vertalen ; in vervolg van tgd verschijnen de sedert uitgekomen deelen in de Vertalings- Igstjes van het Nieuivsblad. Ik vraag mij echter af, waarom de Globus b.v. door Kniseman niet ter vertaling aangeteekend werd, daar af en toe ook uit dat tijdschrift stukken voor De aarde ontleend werden? Is dit wellicht omdat er met Frankrijk een tractaat bestond en nog bestaat, met Duitschland danrentegen niet, toen noch nu? 118 MONNIER, POMPEJI EN ZIJN BEWONERS. 1866. reii kant de zekerheid, dat de Heeren De Breuk en Sraits werkelijk voornemens waren geweest het werkje van Marc Monnier fa het HoUandsch nit te geven; dat zij goede uit- zigten hadden op het welslagen dier onderneming, en dat hun, door het overnemen daarvan in een zooveel verspreid werk als De Aarde en hare Volken, waardoor de afzonderlijke uitgave hun nn onraadzaam voorkwam, eenc groote teleurstelling en waarschijnlijke winstderving was berokkend. Het Bestuur heeft daarop getracht de partijen zelve nograaals omtrent de hoe- grootheid der schadevergoeding tot elkander te br6ngen, maar toen dit niet gelukte, gemeend daarover van zijn kant zich een zelfstandig oordeel te moeten vormen, en het resultaat daarvan als grondslag eener minnelijke schikking aan weder- zijdsche partijen in overweging gegeven. De Heeren De Break en Smits gaven daartoe al spoedig hunne toestemming ; de heer Kruseman niet dan na eenige aarzeling en na eene vemieuwde briefwisseling. „Wij achtten nu de zaak, die ons zooveel zorg en hoofd- breken gekost had, gelukkig ten einde gebragt, maar moesten tot ons leedwezen, nadat de voorwaarden tot schikking reeds waren vervuld, ondervinden, dat ze ons bijna op het verlies was te staan gekomen van een onzer leden, die door de nauwste banden van herinnering en vriendschap aan onze Yereeniging verbonden is. Gelukkig heeft een tweede persoonlijk bezoek van een paar Bestuursleden dat gevaar afgewend, en ofschoon wij den Heer Kruseman niet hebben mogen overtuigen dat het Bestuur ten zijnen opzigte gehandeld heeft zoo als hij had meenen te mogen verwachten, hebben wij toch van hem de verzekering ontvangen, dat hij van zijn besluit om zijn lid- maatschap op te zeggen heeft afgezien." Al was deze geschiedenis bij slot van rekening niet veel meer dan een storm in een glas water, het feit dat Kruseman zich zoozeer verongelijkt achtte, dat hij voor het lidmaatschap der Vereeniging bedankte is in het gegeven kader van veel ge- wicht, thans voor de geschiedenis, toen als een actualiteit. Kruseman zelf voelde dat, en uitgaande van het denkbeeld dat het in de eerste plaats een der criteria gold, die de reden MONNIBR, POMPEJI EN ZTJN BEWONERS. 119 van bestaan der Vereenigiiig betroffen, en in de tweede plaats, 1885. dat het voor den lateren gescliiedschrijver, m. a. w. voor iemand, die toen slechts vier maanden oud was, van hoog belang zou zijn, het door hem ingenomen standpunt te kuuuen waardeeren, schreef hij aan het BestuuT een uitvoerigen brief van ruira zes folio bladzijden. Van dat schrijven zou ik den zakelijken inhoud kunnen weergeven, te meer omdat bovenstaand uittreksel uit het Verslag reeds alles te lezen gaf, wat bijkans gewenscht kan worden; liever druk ik het hier iji extenso af, omdat Kru- seman daarin, naast een uiteenzetting van zijn denkbeelden over het vertalingsrecht, ook enkele opmerkingen maakt over den aard Tan zijn fonds en een zijner toenmalige voomaamste artikelen. Aan het Bestuur der Vereeniging ter bevordering van de belangen des Boekhandels. WelEdele Heeren. Onder kennisgeving dat ik aan uwe beschikking over /' 250 voldoen zal zoodra ze mij vertoond wordt, doet het mij zeer innig leed u te berigten, dat ik, ten gevolge van nwe naar mijn begrip eenzijdige beslechting van het geschil tusschen de heeren De Breuk en Smits en mij, mij verplicht acht te bedanken voor het lidmaatschap der Vereeniging. Ik zou het bij deze bloote mededeeling kunnen laten, als kort en bondig slot aan eene briefwisseling die zeker u zoowel als mij al leed genoeg gekost heeft. Twee redenen nogtans nopen mij om nog eenmaal, met verwijzing naar mijne vorige brieven, op deze zaak terug te komen: 1° wil ik mij verantwoorden waarom ik uwe beslech- ting eenzijdig acht, en 2° wil ik diegenen, die nu of later de welwillendheid zouden kunnen hebben eenig belang te stellen in 120 MONNIER, POMPEJI EN ZIJN BEWONERS. 1865. inijii besluit ora de Vereeniging te verlaten reken- schap geven van deze voor inij pijnlijke daad. Deze taak wordt te verdrietiger naar mate zij slechts een terugblik geeft op een uitgemaakt feit. Wat ik in het midden zal brengen zal — ik mag daar zeker van wezen — veel naauwkeuriger en helderder in den Bestuurskring overvvogen en besproken zijn; die kring heeft zijn oordeel geveld, en een beraad van zeven oor- deelkundige en ervarene mannen, gelijk de Vereeniging het voorregt heeft aan haar hoofd te zien \ weegt waar- lijk wel zeer zwaar op tegen het gevoel van een enkelen, die in de zaak betrokken is en dus groot gevaar loopt toetegeven aan eigene beschouwing. Maar aangezien mij de gronden mijner tegenpartij niet dan zeer vaag bekend gemaakt zijn en ik mij alzoo niet op haar standpunt plaatsen /*«;/, schict mij wel niet anders over dan ten minste mijne eigene zienswijze te verdedigen. Ik ga dus mijne opvatting geven voor hetgeen ze is, en wel in algemeenheden, zonder mij te verdiepen in een debat over de onderdeelen van onze correspondentie. Bovenaan en voor alle dingen beken ik mij schuldig aan het mij ten laste gelegde feit. Ook heb ik zelf ge- wenscht de door mij berokkende schade te vergoeden voor zoover dit 7net inachi/nemi%i(j der or/is f audi gheden reglmatig van mij gevorderd kau warden. Tot die omstandidieden behoort allereerst deze: dat twee uitgevers bij hunue plannen van vertaling de dupe geworden zijn van den oors])roukelijken auteur en uitgever, die denzelfden tekst, of een fragment daarvan, op tweeer- lei wijze gedrukt hebben. Beide uitgevers bevonden zich dus op hetzelfde gevaarlijke terrein en liepen kans van onvoorziene maar feitelijke teleurstelling. Verondersteld dat ik werkelijk de Tour du monde vertoond had — * Het Bestuur bestond destijds uit: W. H. Kirberger, W. P. van Stockum, P. N. van Kampen, J. W. Schley er, J. Noordendorp, D. A. Tbieme en P. M. Bazendijk. MONNIER, POMPilJI EN ZIJN BEWONERS. 121 wat ik verzuimd heb te doeii — dau was ik evenzeer laes. in mijn voile regt geweest om daaruit mijn Pompeji te vertalen, als de heeren De Breuk en Smits in het hunne waren oni het boekje van Monnier over te brengen. Beiden waren wij rustig voortgegaan; niemand zou hebben kunnen vergen dat ik hun oorspronkelijk boek, of zij den heelen inhoud van het fransche tijdschrift kenden; wij hadden ieder het onze nitgegeven, en zouden eensklaps gezien hebben, dat wij gansch onschuldig en nataurlijk, op hetzelfde punt tegenover elkander stonden, en dat onze on- derneming minder waard was dan zij aanvankelijk scheen. Dit feit had zich nog op eene andere wijze kunnen openbaren. De heeren De Breuk en Smits vertoonden hun boekje in Januarij. Zij schijnen er in het begin een oogenblik aan gedacht te hebben, aan hunne vertaling de fransche platen toe te voegen; althans zij ontboden van Hachette een catalogus van cliche's; en daar bij het ontvangen van dien catalogus de clich^'s die zij behoefden niet doorgeschrapt waren of daaromtrent iets vermeld werd, verkeerden zij in de overtuiging dat zij die krijgen konden als zij ze hebben vvilden. Hadden zij nu maar ora die cliche's geschreven, dan was de tweeerlei uitgaaf aan 't licht gekomen ! Ongelukkig voor mij veranderde de heeren De B. en S. van plan en besloten, gedurende de acht maanden dat zij hunne uitgave om andere druk- ten moesten laten rusten, nieuwe, oorspronkelijke platen te geven bij den tekst van Monnier. Alzoo ging ik in den blinde voort, totdat ik mij stootte. Weldra bleek het, dat ik mij onregtmatig vergrepen had aan datgeen waarop zij een goed regt hadden, en waarop ik hetzelfde goed regt zou gehad hebben, indien ik niet verzuimd had het fransche tijdschrift te vertoonen. Dat verzuim nu legde op mij de billijke schuld van schadevergoeding. Om de vergoeding te doen, moest er allereerst schade zijn en ten anderen eene vermoedelijke hoegrootheid be- paald worden. 122 MONNIEE, POMPEJI EN ZIJN BEWONERS. 1866. Daargelaten dat bij de dubbele fransche uitgave ook dubbele kaus op Tertaling bestond en de editie daardoor hare natuurlijke gevaren had, nam ik evenwel gaame een mogelijk veroorzaakte schade aau, en deed een, door mij ruira bedoeld, aanbod van j^ 100, later zelfs van/* 150. Die schade mogt in elk geval mijus inziens toch wel niet zoover getrokken worden, dat ik geacht werd het plan van de heeren De B. en S. onuitvoerbaar te maken, indien dit overigens op goede uitzigten steunde. Mijn tijdschrift Be aarde moge nog zoo ruim verspreid zijn, toch werd daardoor niet de editie van een afzonder- lijk boekje over een afzonderlijk onderwerp onverkoopbaar, vooral waar dit boekje de geschiktheid bekomen of be- houden zou, om welligt tot schoolprijzen of bij het onderwijs te kunnen dienen. Zou men een daartoe geschikt boek, met andere en betere afbeeldingen, voor dit doel afkeuren, omdat een f ragmen tarisch artikel in een bnndel of tijdschrift hetzelfde onderwerp behandeld had? Iloe dit nogtans ook zij — ik stemde volkomen toe schade te hebben kunnen doen. Maar welke nu? Ik bid elk ervaren man van 't vak het fransche boekje voor zich te leggen, een begrooting te maken van de kosten der hollandsche uitgave met nieuwe platen en te berekenen hoeveel ex. daarvan zouden moeten verkocht worden ora cene winst op te leveren van /'250, /'445 of /' 890. Zeker, deze vertaling moet wel zeer door de fortuin bevoorregt zijn, ware 't slechts alleen hierin — hetgeen mij althans in mijn gansch leven nooit gebeurd is, — dat er een uitzigt aan verbonden was op een be- stelling van *300 exemplaren, voor schoolprijzen of wat ook ; een wezenlijke zeldzaamheid voor een zeker duurder vertaling van een boekje, dat in H voor ieder leesbare fransch voor slechts twee francs verkrijgbaar is. Ik gevoel trouwens, dat ik mij bij het opmaken van eens anderen mans rekening op een hoogst gevaarlijken bodem begeven ga. Ik heb deze beschouwing ook alleen hierom durven nil en, omdat 7nij de cischen van de heeren MONNIER, POMPEJI EN ZIJN BEWONERS. 123 D. B. en S. te overdreven toescheneu en mij geene details 4865. bekend waren, welke deze eischen verhelderden. De lieeren die in de gelegenheid geweest zijn de zaak beter nategaan dan ik, zullen — ik heb er mij gehoorzaam bij neer- gelegd — wel op goede gronden mij eene schadevergoe- ding van niet minder dan /* 250 hebben opgelegd. Ik mogt toch, dunkt mij staat maken op eene bereke- ning van billijke schadevergoeding en niet op eene betaling van mogelijke winstderving. Het Bestnur iraraers stelt zich ten oogmerk geschillen te vereffenen, met inachtneming der omstandigheden : „lettende zoowel op de waarde der benadeelde kopy, als op de vermoedelijke goede of kwade trouw, bij de uitgave der onregtmatige vertaling." En heb ik het nu gewaagd onder die omstandigheden te noemen: 1°. het gevaar der dubbele verschijning in het oor- spronkelijke, en 2-°. de speculatieVe kansen mijner t^genpartij, ik waag het nu eindelijk ook te herinneren aan mijne eigene verhouding tot het feit. Mogt ik — altoos toegegeven mijn vertooningsverzuim dat mij veroordeelbaar maakte ! — mogt ik door het bezit mijner platen niet in den waan verkeeren dat een ander wel geen plan kon hebben op den daarbij behoorenden tekst, die er als de andere helft van uitmaakte? Mogt ik niet aannemen dat Monnier ten behoeve van Le tour du 7fto7uh een afzonderlijk stuk geschreven had, gelijk hij anderhalf jaar vroeger gedaan had ten behoeve van de Revue des deux mondes, beide als fragmenten van een grooter werk over Pompeji, waarop hij zelfs in een noot onder zijn laatste stuk, maar zonder eenige ver- melding van titel of uitgever, doelde? ^ * flTen overvloede: Boven het stuk dat ik vertaalde uit hetdeel van de Tour du monde (hetwelk ik aan het Bestnur over legde) stond met kapitale letters: Tcrte inedit. „En in een noot onderaan : Ce sont des frcujments d^un travail sur 124 INGEDIEND ONTSLAG ALS LID DER VEIIEENIGING. 1865. Is het niet zonueklaar dat ik in elk geval ter goeder trouw zoo genoemd „er ingeloopen" ben? Had ik het boekje van de heeren D. B. en S. gekend: had ik weteuschap gedragen van hunne plannen en — vrij onheusch — toch het mijne willen doorzetten, dan zou ik tegenover de Wet der Vereeniging onberispelijk zijn/ indien ik mijn stiik van 21 pag. ietterdrnk der Aarde slechts enkele pagina's korter gemaakt had en beneden den afgetelden grens van 48 bladzijden groot 8® gebleveu was. Oin al deze redenen had ik mij gevleid met een milder uitspraak en voelde ik mij, om het minste te zeggen, niet alleen teleurgesteld door uw brief van 1 December, maar tevens naar mijn begrip door het Bestuur eenzijdig veroordeeld. Niet voor 7riij trouwens alleen, maar voor het gansche vertalingsregt had ik .gemeend mij te mogen vleijen met een ligter vonnis. Het behoud van dat vertalingsregt is, zoo men wil, een der steunpilaren van de Vereeniging. Heb ik het wat mijzelven aangaat sinds jaren niet ver- bloemd, dat ik mij aansloot aan de ])artij die een vrijer handelsbeweging toegedaan is, nogtans heb ik, met voor- behoud van persooulijke meening, mij onverholen v6(5r dat behond verklaard toen ik, nu bijna drie jaren geleden lid van eene over dat vraagstuk benoemde commissie zijnde ', uit de ingekomen stukken gcwaar werd hoe eene groote raeerderheid dat behoud noodzakelijk achtte. Waar dit verlangen toen en later zoo luide werd uitgesprokcn, diende eigen stem toe te geven. Maar is nu dat behoud werkelijk wenschelijk, dan dienen, meen ik, de gevaren die er ontstaan kunnen zoo min drukkend mogelijk ge- maakt te worden. Daartoe raogt mijns inziens, onder Pompcji^ par M. Marc Monnier ; etude tres rcniarquahle, niais trop etendtie pour qu^d notre grand regret il noun soil possible de la puhlier ici tout entiere.^" (Noot van Kraseman in het oorspronkelijke stuk). ' Zie hiervoor Dl. I biz. 612. INGEDIEND ONTSLAG ALS LID DEE VEREBNIGING. 125 anderen, ook hierop het oog gehoudeii worden: 1°. dat 1865. men het begrip van schikking en bemiddeling niet al te gestreng afmete met de letter der wet en den overtreder hard oordeele tegenover den regtvaardige ; 2°. dat men niet dermate toegeve aan de illusoire eischen van de benadeelde partij — ik spreek in het algemeen, zonder bedoeling van personen — dat liierdoor iemand zou knn- nen uitgelokt worden een uitbundig hooge vraag te doen, ten einde als middenevenredigheid tusschen twee groot- heden op een niet onverschillig voordeel kans te hebben ; 3°. eindelijk, dat bij gebleken goede trouw de schuldige in billijkheid niet verstoken blijve van de bescherming die de Vereeniging voor al hare leden bedoelt. In een woord, dat de Wet in hare toepassing niet al te gestreng worde, opdat een eerlijke vrijheid niet ver- kieselijk blijke boven de gevaren van eene beschermende broederschap. En die gevaren, naast mijn begrip van eenzijdige ver- oordeeling, doen mij terugtreden uit de Vereeniging. Daargelaten dat het behoud van het vertalingsregt in het algemeen belang wenschelijk zij, zoo blijkt mijn eigen I persoonlijk belang er mede in strijd. I Wat mij heden gebeurd is, bedreigt mij morgen opnieuw, bij het eigenaardig karakter van mijne tegenwoordige hoofd-uitgaven. Mijne Weienschappelijke Bladen ^ een bloem- lezing uit buitenlandsche tijdschriften, stellen mij elke maand drie of viermaal bloot aan hetzelfde vergrijp en ; dezelfde schade. Heb ik, om zeer enkele stukken te gebruiken (na mijn verzuim; en thans onnoodig) al de jaargangen van Le ^ 1'OUT du monde tot mijn monopolie kunnen maken door ' vertooning, dat kan ik toch bij den besten wil ter wereld niet met al de buitenlandsche periodieken, die aan mijne 1 redactie der JFetenschappelijke Bladen tot bron en keuze ' dienen. Wie blijft mij borg dat ik niet herhaaldelijk dupe worde van een vreemden schrijver of uitgever, die op 126 INGEDIEND ONTSLAG AL8 LID DEB VEREBNIGING. 1B65. tweeerlei wijze eenig werk of eeii fragment er van laat drukken, zelfs al zet hij texU inedif- boven zijne fragmen- ten, en ik mij gedrongen zie tot eene minnelijke schik- king die alles behalve miii kostbaar blijkt. Niemand ergere er zich alzoo aan, dat ik om pcFsoon- lijke redenen mijne eigene vrijheid verkies boven het lid- maatschap der Vereenigiug, hetwelk mij in mijne bijzon- dere stelling als een dreigend zwaard boven het hoofd hangt. Met een diep gevoel van weemoed trouwens neem ik afscheid van een kring, waaraan ik ruim 25 jaar in ver- schillende betrekking verbonden was. Ik heb der Ver- eeniging steeds een hart toegedragen, en zeer aangename, treffende herinneringen zijn er voor mij aan die broeder- schap verwant. Al drijft eigen inzigt mij van haar terug, nogtans zal ik waarlijk haar niet te minder waardeeren in hare beginselen, hoogachten om haar werk en invloed. Bij onderscheid van belaug in e^n punt, kan men warme sympathie blijven kweekeu voor de overige. Met woord en daad te toonen dat ik dit in alle opregtheid meen in betrekking tot uwe Vereenigiug heb ik de eer met ver- schuldigde achting te zijn Wei Edele Heeren Uw Dienstwillige Haarlem, 15 December 1865. A. C. Kruseman. Het Bestuur der Vereeniging keek vreemd op van de ge- volgen, die zijn uitspraak had en door haar secretaris P. N. van Kampen werd een schrijven gericht aan Kruseman, dat, gedachtig aan het aii//i et alteram partem hier eveneens let- terlijke vermeldiug verdient. Mijn Heer! Met leedwezen hebben wij kennis genomen van uwe letteren van 15 Dec. 11., waarin gij ons meldt, ten ge- INGEDIEN'D ONTSLAG ALS LID DER VBRBENIGING. 127 volge van de naar uw begrip eenzijdige beslechting van ises. het geschil tusschen u en de heeren De Break en Smits, voor het lidinaatschap onzer Vereeniging te moeten be- danken. Vervult het feit zelf van awe opzegging van het lid- maatschap ons met opregt leedgevoel, niet minder smart ons de daarvoor aangevoerde reden, die, in strijd met den lof, door a tegelijkertijd aan onzen kring toegezwaaid, eene beschaldiging van eenzijdig oordeel op ons werpt, waartegen wij met alien nadruk protest aanteekenen. Het is integendeel ons ernstig streven geweest in deze moeije- lijke zaak zander aanzien des persoons te handelen, en onze correspondentie kan het getuigen, dat wij niet dan zeer noode tot de overtuiging gekomen zijn, dat er door n — onwillekeurig, maar niet onschaldig — een verzuim begaan was, dat de regten van anderen had geschonden en waarop de tegenpartij regt had verhaal te zoeken. Wij hebben u in onze missive van 20 Oct., naar wij meenen, genoegzaam op de hoogte gesteld van de gron- den waarop onze overtuiging rastte, en nadere details die gij van ons schijnt te hebben verwacht en aan het gemis waarvan gij het toeschrijft dat gij a niet op het standpnnt van uwe tegenpartij plaatseu kunf, hebben wij niet voor a verzwegen. Ons zijn geen andere feiten be- kend dan die wij a hebben medegedeeld, en wij moeten dus het vermoeden, als zouden wij iets voor u hebben achtergehouden dat u bekend had behooren te zijn, met alien emst van ons weren. Vreemd komt ons awe bewering voor als zon hier alleen sprake kunnen zijn van vergoeding van werkelijk geleden schade, Verondersteld eens dat uwe uitgave ge- schied was eenige dagen na de vertooning door de heeren De Break en Smits, zoodat deze nog geen andere kosten konden gemaakt hebben dan de geringe onkosten van vertooning, zouden zij zich dan ook met de vergoeding dadrvan hebben moeten tevreden stellen, en hun werkelijk verkregen regt, dat zij zich natuurlijk met het uitzigt 128 INGEDIEND ONTSLAG ALS LID DEB VEREENIGING. i8f)5. op eene wiiistgevende onderneming (waarom zouden zij het anders vertoonen?) hadden verworven, zonder eenige vergoeding prijs geven aan hem, die daarvan zonder regf ten hunnen nadeele gebruik maakte? Wij stellen te veel vertrouwen op uw lielder doorzigt om deze zienswijze van u te onderstellen. Had zich daarentegen de zaak omge- keerd toegedragen, en het artikel uit Le tour du mmide door u werkelijk vertoond, dan was aan u het uitsluif'end vertalingsregt verbleven en de heeren D. B. en S. hadden de afzonderlijke uitgave, buiten uwe toestemming, niet in het Hollandsch mogen uitgeven. Zoo als de zaak nu echter ligt, hadden de heeren D. B. en S. niet te vragen, of een werk, voor het eerst door hen vertoond, welligt ook voorkwam in Le tour du monde die niet vertoond werd, raaar was het daarentegen uwe zaak geweest te onderzoeken of de stukken, uit Le tour du mmide zonder vertooning door u vertaald, ook in afzonderlijke uitgave waren gepubliceerd en of raisschien het vertalingsregt daarop niet door een ander was ver- worven^ waartoe u de officieele lijst der vertooningen in het Nuuwsbldd en de driemaandelijksche registers daarop genoegzaam zouden hebben in staat gesteld. De noot in Le tour du monde^ waarop ge U beroept nce sont des fragymnts d^un travail sur Pompeji par M. Marc Mon- w^>r/' etCy had u juist op het denkbeeld moeten brengen, dat er zulk eene afzonJerlijke uitgave op til was en u des te meer op uwe hoede doen zijn. Die noot spreekt onzes inziens meer in uw nadeel dan dat zij uw verzuim vergoelijkt. Wat nu de hoegrootheid der som betreft, door ons als minnelijke schikking voorgesteld, wij hebben die na rijp overleg en conscientieuze overweging „met inachtneming der omstandigheden'', aldus in billijkheid raeenen te moeten vaststellen. Het is moeijelijk daarover te twisten en de berekening dier som kan uit den aard der zaak onmoge- lijk door cijfers bewezen worden; gij achtte die som te lioog, de heeren De B. en S. te laag\ maar na eenig iNGEDlENi) OKTSTAG ALS LlD DEtt VEAEENIGING. 1^6 overwegen hebben beide partijen de door ons voorgestelde 1864. schikking ten slotte onvoorwaardelijk aangenomen. 