Brieven uit insulinde
Welk eene armoede! Aan het strand wordt onder den naam van Palazzo een bescheiden huis voor den gouverneur gebouwd, maar ondertusschen woont deze op een prachtig punt in eene hut, waarmede op Java geen kontroleur tevreden zou zijn. De gouverneur heeft dan ook nog niet eens het traktement , dat bij ons een kontroleur geniet. Vier kamertjes, waarvan een tot buffet dient, een salon en twee galerijen, alles minder hoog dan bij ons eene onderverdie- ping, en dat in Indie, waar men aan verdiepingen van zes en zeven meters gewend is. Invallende plafonds uit, matten vervaardigd en vloeren, waarop de matten ontbreken. In mijn kamer van de twaalf ruiten , die mij zouden toekomen , twee en een halve , geen drinkwater , een bed van twee. voet breed in plaats van de heerlijke zesmansbedden van Java , drie stoelen van drie verschillende soorten , geen badkamer, geen . . . . ja, wat ontbreekt er al niet Maar alles wordt ruimschoots opgewogen door de per- soonlijkheid van den gouverneur, die gelukkig vrij goed Fransch spreekt. Het type van een fatsoenlijk man; met fijne manieren en, naar hetgeen ik tot nu toe bemerken 152 kan, van een edele, vrijzinnige inborst. Van den eersten dag af aan zijn wij te samen vertrouwelijk en bepalen ons niet tot praatjes over het weder. Het vooruitzicht van bijna drie weken hier te moeten blijven is dus niet al te bar, te meer daar ik achterstand van werk heb. Met het verdere publiek kan ik nauwelijks spreken. De rechter spreekt Engelsch, maar hij bevalt mij niet; een priester — een idiote inlander - - ratelt onophoudelijk een Fransch, waarvan ik het eerste woord nog verstaan moet. De overigen spreken alleen Portugeesch, behalve in de kampong twee lieden van Hollandsche af komst , die Maleisch spreken, Ongelukkig spreekt geen der bedienden Maleisch, (het zijn alien Ghineezen) zoodat mijn jongen hulpeloos is. Zijne minste behoeften moet hij mij kenbaar maken en dan kan ik het alleen aan den gouverneur zelven vragen. Ge- lukkig is deze de welwillendheid in persoon. Een heel ander tooneel dan wat ik u tot nu toe schilderde. 26 Januari. Nood leert bidden. Het baden in een zitbad is niet zeer verfrisschend en Ketjil vond de plaats uit, waar het water gehaald wordt, een helder, koud stroompje, zoowat vijf minuten van hier. Daarheen trek ik dagelijks, een sarong op den arm, een blik van Huntley and Palmer's Reading Biscuits om water te scheppen en moederhef Natuur als getuige van rnijne ablutien. Als Z.Exc. zich dan ergert aan mijne mlandsche gewoonten, moet Z.Exc. het ook maar •niet zoo Europeesch armoedig hebben. Het eten is hier niet kwaad, alleen alle dagen hetzelfde. Steeds hetzelfde aantal van dezelfde schotels. Alles is klaar- gemaakt met dezelfde saus, waarin een weinig uien en een weinig tomaten, niet genoeg om eenigen geur te geven, zoodat alles denzelfden smaak heeft, het moge van varken, schaap of rund komen. De eenige variatie is dus om ergens nu en dan eens niet van te eten. Eene Hollandsch-Indische 153 gewoonte heerscht hier gelukkig ook, dat men zich weinig om elkander bekommert, zoodat ik volkomen vrij ben in mijne bewegingen. Er is echter niet veel gelegenheid, om van die vrijheid te genieten. 27 Januari. De invloed ten goede van het Katholicisme is hier al zeer gering, hoewel de lui hier in naam alien Ghristenen zijn. Ik heb al een en ander zelf kunnen waarriemen en uit de verschillende gesprekken hetzelfde kunnen opmaken. Het Christendom bestaat hier in de oude gebruiken en de oude superstitien , die slechts een Roomschen naam en een Roomsche kleur hebben aangenomen. In den grond zijn de inlanders nog de oude heidenen, die alleen een geweldigen angst voor den Dood en voor het Daarna hebben. Ook dit is oudheidensch , want men heeft mij gezegd dat het eenige spoor van godsdienst, dat bij de niet-bekeerde Timoreezen te vinden is, in eene zekere vereering voor de afgestorvenen bestaat; van een Opperwezen weten zij niets. De bekeerden zijn dan ook op het laatste oogenblik alien goede Christenen en de priesters verdienen veel geld aan zielmissen. Die zijn er dagelijks en de geheele familie is er bij, terwijl er des Zondags slechts enkelen de mis bezoeken. Er moeten in het binnenland voorbeelden zijn van uitvaarten, die een paar duizend gulden kosten. Of de priesters hier tot de beste individuen van de kolonie behooren , meen ik te mogen betwijfelen. Onze pastoors te Larantoeka staan verre boven dezen. Overigens zijn er naast de paters nog inlanders, die, hoewel zelven gedoopt, nog enkele van de oude hei- densche praktijken in gebruik brengen, natuurlijk ook voor geld. Hier te Dilli kan men gerust zeggen, dat de weldaden van het Christendom geweest zijn; de crinoline, zonder welke geene vrouw de kerk zou bezoeken, de jenever en nog meer, waarbij de polygamie eene weldaad mag heeten. Want ofschoon die natuurlijk wettig niet bestaat, is het 154 met de zedelijkheid ten minste niet beter gesteld dan daar , waar het Christendom onbekend is. Zeker hebben onze Hol- landsche priesters te Larantoeka het iets verder gebracht, hoewel zij ook de dronkenschap niet kunnen onderdrukken , die helaas! in deze streken een natuurlijke aandrift schijnt te zijn. Men mag dus op dit punt aan het Christendom geen al te zware verwijten doen , maar hierop zou de Islam misschien beter gewerkt hebben, ten minste in Mohame- daansche landen is de dronkenschap uitzondering. Evenzoo geloof ik, dat een godsdienst, die weigert de veelwijverij te erkennen , in de bestaande toestanden onzedelijk is. Het weinige, wat ik tot nu toe van het Christendom in Indie gezien heb , doet er mij toe overhellen het invoeren daarvan een misdaad te noemen; de zachtste uitdrukking, die ik vinden kan , is die van verloren moeite. Maar laat ik hierbij dadelijk opmerken, dat ik de Minahassa nog niet bezocht heb en dat het bekend is , dat Timor en Ambon , waar het Christendom vroeger met geweld werd ingevoerd, niet de gunstigste voorbeelden zijn. Het zou dus volstrekt niet eerlijk wezen het tot nu toe gezegde als een defmitief oordeel te geven. Het zijn niets dan eerste indrukken en ik ben het Christendom hier van de verkeerde zijde binnen- getreden. Ook moet ik hier bijvoegen, dat het op mij den indruk gemaakt heeft, alsof de Protestantsche inlanders op Koepang niet hooger staan , dan de Roomsche inlanders hier. Het beschavingswerk is hier verkeerd aangevangen. Lieden, die op zoo lagen trap van beschaving staan als de Timoreezen , kunnen het Christendom niet verdragen; eeuwen van op- voeding zouden daaraan vooraf moeten gaan. Er zijn goede kiemen bij dit volk; openheid van karakter, kunstzin, gast- vrijheid, ziedaar eenige trekken, waarop men had kunnen voortbouwen. De school had het eerste moeten zijn, de kerk het laatste. Dan zou zich nog de vraag voordoen, of het Christendom werkelijk de geschikte godsdienst vorm voor tropische landen is. Ik meen dat zeer te mogen betwijt'elen. 155 Niemand zal ontkennen, dat het Christendom voor Europa de weg is geweest tot een hooger zedelijk standpunt, maar moet die weg volstrekt in alle klimaten en bij alle rassen dezelfde zijn? Ik zou allerlei zendelingen wel eens uit den grond van hun hart de vraag willen laten beantwoorden , waardoor zij de beschaving meer bevorderd hebben, door hunne scholen of door hunne kerken. En eene tweede vraag zou zijn, of de scholen niet nog beter zouden gewerkt hebben zonder de kerken. Die vragen zal mij misschieri de Minahassa beantwoorden. 30 Januari. Het leventje hier blijft zoo eentonig mogelijk. Steeds slecht weder met veel wind, zoodat ik slechts op enkele dagen mijne waarnemingen kan doen en van het land nog ongeveer niets gezien heb. De gouverneur doet alleen wan- delingen in de voorgalerij , heen en weder , zooals de leeuwen in dierentuinen dat in hunne hokken plegen te doen. Op die wijze legt hij groote afstanden af, maar ik zou liever al die kleine eindjes aan elkander zetten en eens een uitstapje naar het binnenland doen. Van leeuwen gesproken, het verscheurend gedierte is hier zeer talrijk, de muskieten zijn gelijk het zandderzee, zoodat aderlatingen en bloedzuigers hier zeker onnoodig zijn. Dan eene menigte sprinkhanen, die in eens, men weet niet van waar, op uw neus vallen, of op uw bord, of op uw schrijfpapier, waarin zij dan al licht met hun getande achterlijf eene snede maken. Er zijn vingerlange ondieren bij , mooi groen , maar hatelijke wezens , die u evenmin verlaten als kleefpleister. Dan de schorpioenen , die geluk- kig slechts de andere zijde van het huis onveilig maken, dan die, welke ik bewoon. Het zijn leelijke, witte kreeften, een paar duim lang met aan den slaart een angel, waar- mede zij hoogst pijnlijke wonden slaan. Gisteren had de gouverneur de beleefdheid mij een exemplaar ter bezichti- ging te sturen, omdat ik er nog geen gezien had. Er zijn 156 er ook zoo groot als eene hand, zwarten en witten, maar die zijn goedaardiger. Over het algemeen is de angst voor veel van die dieren zeer overdreven. Schorpioenen , duizend- pooten, sommige wespen en verreweg de meeste vergiftige slangen kunnen ernstige en pijnlijke wonden maken,waar- van zware koortsen soms het gevolg zijn, maar sterven doet een volwassen mensch er niet aan. Het zal u ver- wonderen, hierbij ook de slangen opgenoemd te vinden, maar er zijn werkelijk in onze bezittingen naar het schijnt slechts twee of drie soorten van landslangen, waarvan de beet onherroepelijk doodelijk is. Ook zoo een paar water- slangen. Gelukkig komen juist deze soorten niet het meeste voor en zijn die dieren vreesachtig van aard, zoodat zij, met rust gelaten, niet licht zullen bijten. Zoo behoorde b. v. de slang, die te Prigi op mijn hoofd viel, weldegelijk tot een der kwaadaardigste soorten, maar het verschrikte dier deed mij niets en kroop zoo snel mogelijk weg. Indien ik echter van verscheurend gedierte sprak, moet gij aan niets denken, dat heviger is dan muskieten en schorpioenen. Reeds op Celebes en op Lombok komen geen gevaarlijke dieren meer voor dan eene slangensoort , waarvan het aanwezig zijn niet eens goed geconstateerd schijnt. En verder oostelijk is van vergiftige slangen, van tijgers en dier- gelijken niets meer te vinden. Om dat te compenseeren worden de menschen en de kaailui wat woester dan op Java. Verbeeld u eens, ik heb hier eene kleine herstelling aan mijn instrument door een Ghineeschen goudsmid laten doen. Daar hier weinig in koper gewerkt wordt, was zilver nog het beste metaal, om geen last van ijzer te hebben. De man was nog al snugger en sprak gelukkig Maleisch. 5 Februari. Eindelijk met mijne waarnemingen klaar gekomen en gelukkig , want heden stormt het hevig. Natuurlijk waait het in het huis, dat geen ramen, maar heel veel reten en 157 spleten heeft, even hard als daar buiten, zoodat het eene soort van equilibristisch vraagstuk op het gebied derkunst- schrijverij — niet der schoonschrijverij - - is om de pen anders dan kabalistische figuren te doen maken, want het dunne papier golft als een kabbelend meer. De kakatoea's en lori's in de achtergalerij maken dan ook een helsch spektakel en denken zeker juist als ik, dat de wind vooral dient om hen te plagen. Toch geniet ik daardoor een dier storm verlichtin gen , die een landschap zoo schoon maken. De bergen zijn helder van omtrek, doch zoo nevelachtig, dat zij als doorschijnend zijn. In den regentijd is dit een gewoon verschijnsel. De voorgrond is niet schoon. Wei groen, maar van dat naar- geestige groen van een onvruchtbaar moeras, een hard groen, waaruit hier en daar een armoedige boomgroep op- stijgt. Daar boven ziet de verbeelding de koortszwangere dampen zweven. Alleen rechts staat op hooger terrein een schoon boschje, voor de bergketen, die aan die zijde den halven cirkel van vlakken grond insluit, waarop Dilli ligt. Recht voor mij is de zee, waarvan de rechte, zonnige lijn in het midden sierlijk gebroken wordt door het eiland Kambing. De bergketen op het land is zoo grillig afgekapt, dat het aan de glasscherven op een kazernemuur heiinnert. Aan de linker zijde zijn echter de vormen iets matter en de laatste heuvel is eene pudding, regelmatig als een zoutkristal, een ding als de pyramide van Austerlitz bij Zeist, met een enkel boompje op de uiterste punt, als of het geheel in een Chineeschen tuin te huis behoorde. Welk een ander slag van volk in dezen archipel dan op Java. Ten eerste loopen de heeren der schepping bijna naakt. Anderhalve el katoen van handsbreedte , een jaar of tien geleden wit geweest, is het eenige kleedingstuk van de onvervalschte Tirnoreezen. Zou daar nog mode in zijn ? In de kapsels bestaat dit zeker. Het kroeshaar , dat de Timoreezen meest alien met de afzichtelijke Papoea's gemeen 158 hebben is het grootste, hoewel lang niet altijd voorkomende , punt van onderscheid met bevolkingen van Maleischen oor- sprong. Die leelijke wolbaal nu, van ruw, onglanzig haar dragen de heeren op allerlei fantastische manieren. De een draagt het als een lichtkrans om het geheele hoofd, de ander als een chignon boven op het hoofd, in den nek, of aan eene zijde; weer anderen draaien het met rotanbanden vast in elkander en hebben dan een hoorn aan de voorzijde of twee, drie ronde knoppen op den schedel. De Parijsche haarsnijders mochten hier wel eens eene deputatie heen- zenden, om nieuwe denkbeelden op te doen. Want doller dan onze dameskapsels is het toch eigenlijk niet. Een houten kam of liever ge/egd vork met drie tanden steekt voort- durend in die matras en elk vrij oogenblik gebruiken de heeren om een weinig te kammen. Gij ziet, dat de Timo- rees een leelijk schepsel is; gewoonlijk zijn de lui, hoewel niet bepaald dik, alles behalve sierlijk gebouwd, want zij hebben veelal een te zwaar bovenlijf. Zij hebben ook het meer blauwachtige bruin der bewoners van Nieuw-Guinea en den dikken, platten neus, die bovendien door de over- hangende punt een druipneus wordt. De dames zijn al niet schooner dan de heeren ; zelfs de schitterende , doorborende oogen der Javanen heb ik hier niet gezien. De vrouwen hebben, als zij op de hoofdplaats komen, iets meer kleeding aan dan hunne echtgenooten. Ook het karakter verschilt zichtbaar van het Maleische. Het is niet alleen de drank, die de Timoreezen vroolijk maakt. Men hoort hier vaak een vollen schaterlach, men hoort zelfs giegelen als bij ons onder kostschoolmeisjes, terwijl de Javaan hoogstens een glimlach ten beste geeft. Komt dit bij dezen uit hunne beschaving voort, uit de eeuwen van onderdrukking, of is dit de invloed van het Boedhisme ? Op wien van Java komt werkt het bepaald weldadig, om eens vrij uit te hooren lachen, want door de stilte op Java wordt men werkelijk op den duur gedrukt. 150 Toch heb ik mij in de gelaatstrekken vaak vergist. Vele inlanders zijn hier soldaat, enkelen ook ambtenaar en dan geheel als Europeanen gekleed, waardoor ik hen dikwijls voor twijfelachtige blanken heb aangezien. Ik heb mij dus reeds afgevraagd, of het verschil in Weeding niet soms het sterkste punt van onderscheid met anderen uitmaakt. Ik geloof dit echter niet, maar wel, dat ik mij daarin vergis, omdat op de hoofdplaats, gelijk op alle strandplaatsen , het ras niet meer zuiver is. Maleiers , Ghineezen en Portugeezen , alles heeft hier tot rasverbetering bijgedragen. 8 Februari. Nog vermoeid van den prettigen dag van gisteren. Onge- veer te acht ure trok ik uit op het uitmuntende paard van den gouverneur met drie bijna volwassen jongens als gidsen. De een is misvormd door eene gekloofde lip; anders zijn het prachtexemplaren van Indiers, want dezen zijn Benga- leezen. Zwartachtig bruin, maar zoo schoon gevormd, dat het voor een Europeaan bijna is om te vertwijfelen, alshij ziet, hoe de naluur eigenlijk gemeend had, dat de mensch er uit zou zien. Met hun drieen hadden zij twee geweren, waarmede zij patrijzen schoten , zonder er ooit een te mis- sen. Die dieren zijn hier in massa, zij nestelen zelfs vlak bij het huis. Met het geweer op schouder dwarrelde het drietal om mij heen, vorstelijk gedrapeerd in twee of drie witte (lees aschgrauwe) lappen en met de sierlijke bewegingen van jonge katten, altijd lachend en vol pret. Vooral, toen eens een boomtak mijn hoed afnam, kwam er geen einde aan het gelach om die uitgelezen grap. De weg ging eerst dwars door de vallei, toen steil den berg op. Om het paard te sparen steeg ik nogal eens af, want de helling is gelijk die van een torentrap en de weg is eene diepe gleuf over puntige steenen, die onverschillig dient voor naakte voeten en voor het water, dat van den berg afkomt. Dan op den bergrug, dan weder naar be- 160 neden, dan weer eene steile helling; na ongeveer twee en een half uur was ik boven. Maar niet gemakkelijk. Want, als ik wilde wandelen, gaf ik natuurlijk het paard aan een der drie naaktbeenen over , maar deze begon al ras te huilen en gaf te kennen , dat het paard hem beet. Nommer twee even- eens , zoodat ik het beest maar zelf moest nemen , en het was zwaar werk, want het is een koppig dier, dat dikwijls niet vooruit won , zoodat het genoegen van een paard te hebben zich daarin oploste, dat ik het moest voorttrekken. Maar dit kon mij het genoegen van den toer niet vergallen. Het was een heldere, zonnige dag, terwijl ik zelf bijna altijd in de schaduw wandelde en een zacht windje de warmte tem- perde. Het uitzicht werd steeds ruimer en de plantenwereld schooner. Niet dat het bosch ook maar eenigszins met de Javaansche bosschen te vergelijken zou zijn. Op den slechten grond groeien de boomen wijd uiteen zonder slinger- en woekerplanten , om er die ondoordringbare massa's donker- groen van te maken, die op Java hem zoo treffen moet, die aan onze armere natuur in het Noorden gewend is. Integendeel de natuur gelijkt op de berkenbosschen hoog in Noorwegen. Kromme, armoedige boomen met grijsgroene bladeren en witte stammen, dun gezaaid. Dezelfde opmer- king geldt hier als in Noorwegen, dat, terwijl een berk tusschen andere boomen zoo schoonstaat, een berkenbosch daarentegen het type is van droefgeestigheid. En dat zou een bosch hier ook zijn, wanneer de blik niet meer dan op de treurige boomen op tie schoone bloemen viel, die er tusschen staan. Wij zijn toch in het begin van den west- moesson, den waren bloementijd, de lente van Indie. Ik zag verschillende soorten, die mij nog nieuw zijn. Eene sierlijke acacia met gele- en violette bloemen, eene groote witte orchis , een lage slingerplant met klokjes van het heerlijkste donkerblauw, een andere met kleine sterren van hevig vermiljoen, te veel om op te noemen. Denk u nu tusschen al die bloemen nog eene menigte van de bontste vlinders, 161 dan kunt ge u een flauw denkbeeld vormen van eene kleurenpracht , waar onze natuur met hare stoutste pogingen niet nabij komt. Ik zag geen zeer groote vlinders, maar wel schitterende. De meesten waren geel , maar velen blauw , van zulk een echt blauw, helder en donker tegelijk, als de natuur bij ons maar zelden geeft. En dan heirlegers van papegaaien hoog in de lucht , zoo hoog , dat een ongeoefend oog ze moeielijk ziet. Dit zal ook wel komen, doordien de hoofdkleur hier groen is, terwijl de andere kleuren, die schitterend genoeg zijn, voornamelijk aan de binnenzijde der vleugels ten toon gespreid zijn. Het is echter onmo- gelijk hen niet op te merken, want men wordt half doof van hun gesnap en gesnater. Ik kan u verzekeren, dat ik eens geheel alleen luidkeels om die grappige lui gelachen heb. Het is altijd , of er juist een hevige twist tusschen hen is ontstaan en dat kan ook wel eens waarheid wezen, want daar zij altijd in groote menigte bij elkander zijn, zijn familieschandaaltjes zeer denkbaar. Een paar inlanders, met wie ik even weinig als met mijne gidsen kon spreken, vond ik in een klein huisje, van waar men een schoon uitzicht heeft, maar ik klom nog hooger en vond dan ook nog een beter punt. Niet hoog genoeg om de vallei aan de andere zijde tezien, want mijne gidsen hadden mij in den steek gelaten en alleen durfde ik mij 11 162 riiet ver wagen. Aan deze zijde zag ik echter veel , zag dui- delijk, hoe de bergjes, die van het huis uit een vrij goed vertoon maken, niets dan uitloopers zijn van een grootere keten. Toch geloof ik niet, dat het eiland een enkele cen- trale keten heeft , maar verschillende onregelmatige groepen. Aan het strand is overal eene breede strook vlak land, die er onvruchtbaar uitziet. Ik zag echter meer beken dan ik verwacht had en ik weet niet , of de landbouw niet nog al wat van het eiland zou kunnen maken. Een flinke karre- weg van hier naar Koepang zou voor beide bezittingen een weldaad zijn en de inlanders zijn genoeg onder den duim om hieraan te durven denken. Mocht de hemel ons nog maar eens een Daendels zenden! De eenzame tocht voorbij de woning ging door dik en dun; eerst later vond ik een voetpad. Niettegenstaande het gezelschap der papegaaien was de wildernis toch zoo eenzaam, dat een leelijke Timorees met zijne vrouw, die als naar gewoonte meer op zijne grootmoeder geleek, mij eene aangename ontmoeting waren, al was het eene zwij- gende. En toen ik knikte , grijnsde mevrouw zoo vriendelijk , dat ik haar haast niet meer leelijk vond. Op den terugtocht ontmoette ik geheele benden van dit edele ras. Het is namelijk vrij slim overlegd , dat op Dilli des Zondags markt gehouden wordt; daardoor zijn er nog enkelen , die, als zij goede zaken gedaan hebben, tot tijdverdrijf de kerk eens bezoeken. 10 Februari. Gisteren was ik in de . . . . stad; het woord wilerbijna niet uit, want, wat onder dien naam doorgaat , is zoo armoedig. De gouverneur woont namelijk een klein half uur gaans van het strand. Het gold een bezoek bij een Arabier, bij wien ik iets dacht te koopen. Ik ging er alleen been en zat weldra thee te drinken met een vijftal Arabieren, die mij, zoo goed zij konden , uithoorden. Echte typen. De een was een oud man , wien men zich bijna niet anders denken kan , 163 dan op een tapijt neergehurkt en bezig met veel spitsvondige vroomheid den koran uit te leggen; een ander geleek met met zijne groote , zwarte oogen , zijne groote handen en ruw uiterlijk het meest op een roover , die met Allah's naam op de lippen de ongeloovigen uitplundert; een derde met een fijn besneden Joodsch uiterlijk was de echte insinuante handelaar. Ik kocht niets, want de lui waren mij veel te duur. Daarna met den gouverneur en diens secretaris een rid in de vlakte, die zich nog veel onvruchtbaarder voordeed, dan ik gedacht had; niets dan kalkachtige klei, hier en daar zelfs alleen grint. Toch geloof ik, dat de Javaantjes hier menig plekje zouden vinden, waar de beekjes gebruikt zouden kunnen worden om sawah's aan te leggen. Ook reden wij voorbij de residentie van eene koningin ; de vorsten zijn op dit eiland dichter gezaaid dan elders de eerlijke lui , b. v. in Spanje. Wij gingen niet binnen, omdat H. M. , naar het zeggen van den gouverneur, altijd in zulk een deshabille is , dat zij eerst gewaarschuwd moet worden. Een vorst meer of minder komt er dan ook weinig op aan; ik ben op dat punt volkomen geblaseerd. 12 Februari. Heden heb ik den toer in het gebergte nog eens overge- daan om wat beweging te hebben. Ditmaal vergezelde mij een der Ghineesche bedienden van den gouverneur. Deze had het voordeel , dat hij het paard durfde vasthouden , maar het nadeel, dat hij den weg niet wist en bovendien mij niet verstaan kon. Maar ik zou den weg vvel vinden, en wij verdwaalden dan ook op eene schitterende wijze. Lang doolden wijrond, tot ik eindelijk een paar dames gewaar werd, die onder luid gegil voor mij op de vlucht gingen. Zeer vleiend ! Ik zag echter, dat zij eene woning binnenstoven , waar ik ook maar heen stapte en waarvan de eigenaar mij recht gastvrij naar binnen noodigde. Maar noch ik, noch mijn Chinees kon met de lui spreken. Eerst werd mijn karwats 164 bewonderd en ik zag het oogenblik aankomen , dat deze mij als een spontaan bewijs van hoogachting zou afgevraagd worden. Gelukkig echter kreeg ik het stuk terug, even als mijn hoed, die ook rond gegaan was om bezichtigd te worden. Daarop zeide een der heeren: « tobacco)). Ik had alleen sigaren en gaf hun daarvan een paar, waarom zij wel een kwartier moesten lachen, maar zij dampten zoo, dat de sigaren op waren, eer het lachen nog afgeloopen was. Hier moest de gebarentaal dienst doen; ik strekte eenen arm uit en zeide : « Dilli » , waarop met hevige gebaren « ja » werd geantwoord. Daarop strekte ik den anderen arm uit en zeide : « koppi » , wat de lui gelukkig begrepen en in «cafe» verbeterden. Hierop werd mij de weg naar den koffietuin zoo duidelijk aangewezen, dat wij er zonder verdere moeielijkheden kwamen. Zoo heb ik dan geheel alleen een bezoek bij de wilden van Timor gebracht ! Ik kan u verzekeren, dat die wilden recht zachtaardig zijn, zoo lang zij niet op koppesnellen uit zijn en dat gebruik is ten minste tot den oorlog beperkt , terwijl het op Borneo nog een dagelijksch tijdverdrijf is. Van het huisje strekte ik mijne wandeling veel verder uit dan de eerste maal, doolde lang op verschillende berg- kammen rond en zag in allerlei valleien naar beneden. Het binnenland schijnt dichter bosch te dragen dan de kuststreken, maar is toch steeds armoedig bij Java verge- leken. Ook de papegaaien waren er nog, en in menigte, maar vlinders zag ik ditmaal weinig. Alleen zag ik ereen, zwart en geel, van buitengewone grootte. Zijne vlucht was zeker een paar decimeters. Ook ontmoette ik weder eenige Timoreezen. Twee, die op een heuveltop zaten, dachten zeker om de wijze, waarop ik rondliep, dat ik naar den weg zocht. Zij riepen mij net zoolang toe, tot ik hen ge- vonden had, en wezen mij een voetpad, even als de goe- digste Tiroler met een vreemdeling zou doen. De terugtocht bood behalve een regenbuitje niets merkwaardigs aan. 165 Dagelijks kan hier de stoomboot verwacht worden, waar- mede ik naar Bima hoop terug te keeren. In straat SEMAO, 17 Februari. Den 15den is eindelijk de stoomboot gekomen en verliet ik Dilli met den steeds zieker wordenden Ketjil. Niet zonder spijt nam ik afscheid van mijn gastheer, dien ik onder de uitnemendste menschen rangschik, die ik in Indie heb leeren kennen. Als Portugal ooit de kolonie Timor weer uit haar diep verval wil opheffen , kan het niet beter doen dan er dien man te laten en zijne positie mogelijk te maken. Bijna twee jaren geleden kwam hij te Dilli, vond er het huis van den gouverneur afgebrand het fort bouwvallig, de kerk in puin, geen hospitaal en niemand had in achttien maanden traktement ontvangen. Want het moederland heeft de loffelijke gewoonte Timor fmantieel eenvoudig aan zich zelf over te laten. Deed men dit Nederlandsch-Indie ook maar! En nu is alles afbetaald, er is eene goede steenen kerk , een zeer goed hospitaal gebouwd , het fort is hersteld en aan het Palazzo wordt gewerkt, terwijl de welvaarttoe- neemt. En de man heeft geene andere middelen gebruikt dan eerlijkheid en verstand. Geen nieuwe lasten zijn op- gelegd, maar er is gezorgd, dat er niets aan de vingers der ambtenaren bleef kleven ; er werden personen afgedankt , die aan de staatsruif aten zonder die te vullen, en de be- staande bronnen van welvaart werden ontwikkeld. Schitterend voorbeeld van wat een man doen kan, mils hij goed gekozen zij en mits men hem daarna vrije hand geve. Want daar Timor toch niets opbrengt, bemoeit Por- tugal er zich zoo weinig mogelijk mede en als Portugal maar altijd gouverneurs van dit soort zond , zou Dilli dank- baar mogen zijn voor de behandeling. De opvolger zal echter wel weer alles bederven en Timor tot zijn staat van verval terugkeeren. 166 Met veel regen en nog meer wind was de reis hierheen niet aangenaam. Vooral treft het slecht, omdat de reede van Koepang bijzonder gevaarlijk is gedurende den west- moesson en wij dus ver van de hoofdplaats ankerden, tus- schen een klein eiland Semao en den vasten wal. Als wij passagiers moeten opnemen, is dit zeer bezwaarlijk, want die zullen uren lang bij storm en regen moeten roeien, of een niet minder moeielijken tocht over land af- leggen. Intusschen is het ook voor mij lastig genoeg, daar ik veel van mijne bagage bij den resident heb achterge- laten. Of ik die, bij de hooge zee, aan boord zal kunnen krijgen, is twijfelachtig. Gij ziet, dat het reizen in den westmoesson eigenaardige bezwaren oplevert. BIMA, 20 Februari. Gisteren hier aangekomen na een overtocht, die tot het laatste toe onaangenaam bleef. Niet het minste, omdat ik mij onwel gevoelde. Kort na mijne aankomst kwam dan ook eene flinke koorts op — niet te verwonderen na het moerassige Dilli. Ketjil kan niet eens meer loopen; hij verzwakt steeds. Een dokter is hier niet, wat ik zeer be- treur, want ik vrees, dat zijne ziekte langzamerhand in dysenteric ontaardt. Gelukkig, dat ik bij zulke recht vrien- delijke lieden gelogeerd ben. Met de vrouw van den kontro- leur had ik reeds kennis gemaakt op de boot van Makassar komende , zoodat het gelukkig niet bij geheel vreemden is , dat ik, zelf ziek, met een zieken bediende kom aanzetten. Met de koorts een bal bij te wonen, is een bijzonder ge- noegen , dat ik gisteren mocht smaken. 's Konings verjaar- dag was de aanleiding. Het geheele publiek was tegen- woordig. Behalve de kontroleur is hier een schoolmeester , ook gehuwd, en die hier geplaatst is ten behoeve van de kinderen van enkele inwoners, die als Europeanen te boek staan. Afstammelingen van Hollanders, die vroeger hier gevestigd waren en door den achteruitgang dor plaats tot 167 diepe armoede vervallen, worden deze lieden van geslacht tot geslacht bruiner en ellendiger. Maar voor een hand we rk zouden zij zich schamen; dat mag geen Europeaan doen, liever de grootste armoede. Als men er zulke lui al eens toe krijgt een of ander werk te doen, dat men him uit medelijden toesteekt, moet men nog zorgvuldig zich hou- den, alsof men niet weet, dat zij het zelven doen, of door eene andere armzalige fictie de zaak bemantelen, anders zouden zij het zeker nog weigeren. Behalve al deze Europeanen verschenen op het bal de beide Hollandsche onderofficieren van de kleine bezetting met hunne dames, een paar Ghineezen met d°. en enkele inlanders van eenigen rang. Enkelen van de dames waren niet geheel met hunne geleiders gehuwd , - - het was voor het eerst , dat ik zulke echtgenooten in gezelschap zag ver- schijnen. Het trof mij dan ook zeer, en niet op aangename wijze. Zulke verhoudingen zijn in Indie natuurlijk , en men doet wel die zonder eenige preutschheid als bestaande toe- standen aan te nemen. Maar daarvan is de afstand groot tot het ontvangen van die dames in uw huis. Dit schijnt mij eene te groote verwijding van den mantel der liefde toe. Op Bima moet het echter reeds sinds vele jaren zoo geweest zijn en dan wordt het al weer moeielijk iemand voor het hoofd te stooten. Ik behoefde gelukkig niet veel te spreken, want de minsten der gasten spraken Hollandsch, ofschoon enkelen daarvan zich vrij wel hielden, alsof zij mij verstonden, en ik natuurlijk nooit bemerkte, dat zij dit niet deden. Ook hadden wij een zeer goed souper, wat aan de huisvrouw bij de gebrekkige hulpmiddelen der plaats heel wat hoofdbreken moet gekost hebben. Aardappeleri zijn hier namelijk op het oogenblik niet, en brood is er nooit. Laat dit u niet al te zeer ver- wonderen; op buitenposten is die toestand zeer gewoon en de vrouw des huizes behoeft er zich niet eens over te ver- ontschuldigen. Ik heb al eens een briefje gezien van den 168 volgenden inhoud : « Wij hebben heden gasten , hebt gij « ook nog eenige aardappelen over ? Wil ons die dan afstaan «en kom zelf om die te helpen eten.» Heden bespeur ik niets van koorts, zoodat ik aan het werk kan gaan, maar men kan tegenwoordig voor niets instaan. Bima toch bestaat in den regentijd uit modder en koorts. Er liggen eenige planken van het huis tot aan de bad- kamer en het kantoor van den kontroleur en er zijn er ook gelegd tot aan zeker wachthuisje, waar ik mijne waarne- mingen doe. Daar ben ik nitstekend tegen regen beschut en de kontroleur heeft mij een bediende geleend om mij behulpzaam te zijn. Verder zetten wij natuurlijk geen voet buitenshuis en de avondwandeling wordt even als te Dilli in de voorgalerij gedaan. 26 Februari. Gisteren heb ik niettegenstaande den modder en de schoone vooruitzichten op regen een heerlijk ridje in het binnenland gedaan, terwijl het weder goedgunstiger bleek, dan te ver- wachten was. De onderwijzer had de goedheid, zich als tochtgenoot aan te bieden, daar de kontroleur geen tijd had ; deze had mij echter welwillend zijn strijdros afgestaan. De weg voerde .ons eerst midden door het paleis van den sultan , dat volmaakt op eene zeer armoedige kampong geleek en waar niets vorstelijks te ontdekken was. Daarna trokken wij langs sawah's, die echter, helaas! onbebouwd liggen en waarop slechts hier en daar een paard of een karbouw Hep te grazen. De sultan heeft zeker de bevolking te veel in heeredienst opgeroepen, om tijd te geven de rijstvelden te bewerken. Mocht die veronderstelling de ware zijn, dan is het toch iets verschrikkelijks , dat een man een geheel land, misschien om een of andere gril, tot hongersnood kan doemen. Maar ik wil op veronderstellingen geene jam- merklacht opbouwen; onmogelijk is in het Oosten de zaak niet; als een vorst zijn huis geschilderd wil zien, wat gaan hem dan de rijstvelden zijner onderdanen aan ! 169 Op dit eerste deel van den tocht waren de moeielijkheden grooter dan de schoonheden, hoewel er menig mooi punt was, maar de modder eischte al onze opmerkzaamheid. Eens werd ik van mijn paard afgetild, eenvoudig omdat dit zoo diep in den weeken grond zakte, dat ik daarop te staan kwam. Van mijn gewicht veriest, werkte het dappere diertje er zich uit en kroop mij tusschen de beenen door. Menige beek moesten wij doorwaden , menigen omweg maken voor al te diepe moerassen. Doch het schoone tafereel, toen wij eene kleine hoogte bereikt hadden en op eens de baai weer voor ons zagen, woog ruimschoots tegen alle zwarigheden op. Voor wien van de zeezijde komt schijnt de baai bij de hoofdplaats een einde te nemen, daar een schoon gevormd eiland deze daar schijnt te sluiten. Daar achter gaat echter de zee nog dieper landwaarts in. De baai blijft even smal, maar de oevers worden nog veel schooner. Ook de heerlijke zonneschijn, die de dunne nevels verzilverde en over het water eene schitterende lichtmassa uitgoot, werkte mede om het uit- zicht, dat ik thans genoot, onuitwischbaar in mijne herin- nering te prenten. De mindere vruchtbaarheid van Soem- bawa werkt mede om juist deze baai na het eeuwige groen van Java tot eene weldadige afwisseling te maken. Het is als of gij jaren lang een groenen bril gedragen hebt en op eens bemerkt, dat uwe oogen zoodanig verbeterd zijn, dat gij dien kunt ter zijde leggen om de natuur eens recht goed te zien. Hier staat een boomgroep, ginds een naakte rots van roodachtigen steen, juist genoeg met varens be- groeid om zijne gloeiende kleuren goed te doen uitkomen; links geeft een stukje vlakke kust rust aan den blik, rechts vormen verschillende landtongen achter elkander een gansch anderen voorgrond. Over de prauwtjes, die in den zonne- schijn wiegelen, glijdt de blik heen naar de bergen aan de overzijde, die nog juist dicht genoeg bij u zijn, om hunne grillige vormen te doen zien, juist ver genoeg venvijderd, 170 om een rustigen achtergrond te vormen. Bont gekleede inlanders bewogen zich in menigte langs het strand en zetten levendigheid aan het tooneel bij, dat van dat liefe- lijke, kalme soort was, dat de tropen met hunne vulkanen en hun overweldigenden plantengroei zoo zelden aanbieden. Kortom ik genoot een van die oogenblikken , zooals de reiziger slechts nu en dan ontmoet , glanspunten , waarom- heen zich een geheel gedeelte van een reizend leven als om een middelpunt groepeert. Aan zulk een uitzicht heeft men voor maanden genoeg , zelfs in de schoone Indische natuur. Den terugweg namen wij langs het strand; telkens als wij een heuvel waren omgetrokken, genoten wij een nieuw, geheel veranderd uitzicht, telkens was de volgende landtong eene nieuwe verrassing. Wat bederven de moderne vervoer- middelen toch het reizen ! Wie per stoomboot reist , ziet van al die heerlijkheden niets, hij onthoudt alleen, dat het modderige Bima voor hem den indruk van de eerste helft der baai merkbaar verzwakt heeft, zooals bij mij werkelijk het geval was. Aan boord van het ss. Koningin Sophia, 2 Maart. Voor de derde maal naar Timor onder weg. Bima heb ik weder aan zijne eenzaamheid overgelaten, in de hoop, dat de bewoners niet heden of morgen in den modder zullen verzinken. Ik heb er vaak gedacht, dat slechts weinig druk noodig zou zijn, mij zelven als e«.n hcipaal den grond in te drijven. Ik zou het land wel eens in den drogen tijd lerug willen zien, dan is alles er zeker even droog en dor, als het er nu nat en week was. Mijn jongen is aan boord gedragen, hij wilde mij niet verlaten om achter te blijven. Het gezelschap is vrij talrijk en enkele leden er van kan ik niet met stilzwijgen voorbij gaan. ') Allereerst de kapitein, 1) Dit geheelc gezelschap is van versrhillendc reizen bij elkander gelezen en behoort evenmin als de later Tolgende tooneelroorstelling tot dezen tocht. 171 een buffel, die zich dwingt om jegens de passagiers nog eenigermate beleefd te zijn, wat hem altijd slecht en dik- wijls in het geheel niet gelukt. Voor alles , wat hij moet in- houden, wreekt hij zich op de inlanders, waarvan telkens de een of ander met den stok kennis maakt. Bit alleen zou voldoende zijn om de aangenaamste reis te vergallen, want natuurlijk ranselt de bottelier even hard als zijn baas. Maar het spreekt bovendien van zelf, dat bij zulk een man slechts het grootste uitvaagsel wil dienst nemen, zoodatde bediening uitnemend slecht is. Onder inlandsche bedienden toch staat de kwaliteit in direkte verhouding tot de behan- deling, die zij ondergaan. Even als in Holland zijn er hier menschen, die altijd goede, en anderen, die altijd slechte bedienden hebben, en even als in Holland ligt dit hoofd- zakelijk aan de meesters. Verder in de eerste plaats een net kontroleurtje , o zoo jong, op wie al de dames driekwart verliefd zijn en die zich zelven in de verliefdheid oefent met eene dame , die , helaas ! reeds van een echtgenoot voorzien is. Van het drietal, den man, de vrouw en ons jongske, zijn er meestal twee boven en een beneden, terwijl degeen, die beneden is, altijd po- gingen aanwendt, om de plaats in te nemen van dengeen, die boven bij mevrouw is. Somtijds kan men mevrouw ook tusschen de twee heeren zien zitten , waarbij dan de woede van den een in dezelfde mate klimt, als de zaligheid van den andere. Eene andere dame is recht goedig en vriendelijk , maar is dit, helaas! in vrij onverstaanbaar Hollandsch: «ik «naar Fort-de-Kock , acht dagen uit Europa, die voet van « oorlog verschrikkelijk. Officieren in champagne baden , «soeda. Ik acht dagen op Fort-de-Kock, die vijand kom, « mijn guis in brand , kappal datang , kollonel bij mij kom , awij civiel vrouwen niet wonen in benting, vijand klop aan « deur .... enz. » Stel u op die manier een lang verhaal voor, verbazend snel afgerateld, met de meest lief elijke ver- wisseling van h en g en met den meest willekeurigen klem- 172 toon, dan zult gij volkomen begrijpen, welk eene heldere voorstelling wij van den Padri-oorlog kregen. En toch wekte het levendige verhaal onze belangstelling op, even als dit eene welsprekende redevoering doet, al wordt die uitge- sproken in eene taal, die men niet verstaat. Verder is er aan boord een ondergeschikt ambtenaarvan den waterstaat, een van die lieden, die in Indie hunne klasse niet vinden en met wie men omgaat, hoewel zij zelven even als ieder ander gevoelen, dat zij niet «vol» zijn. Zelven te groote heeren om met onderofficieren om te gaan, trachten zij vaak door onbescheidenheid zich het voorkomen te geven, alsof zij zich in andere kringen te- huis gevoelen. Om kort te gaan, lieden die altijd in de samenleving dobberen op de grens van alle coterien. Ons tegenwoordige exemplaar is zeer gunstig gekozen en zijn gezelschap volkomen waard. Het is jammer, dat in Indie de Europeesche middelstand bijna niet bestaat, behalve in een of twee groote plaatsen. Bovenaan in de samenleving staan de lieden, die door beschaving, rang of vermogen in de eerste kringen verkeeren , onderaan staan soldaten en dergelijken. Daartusschen is eene breede gaping, eene opene zee, waarop enkele individu's als het ware liggen te drijven, zonder den eenen of anderen oever te kunnen bereiken. Dan is er nog eene talrijke familie aan boord, waarvan een uitgedroogde schoolmeester het hoofd is. Deze heeft een gezicht van perkament, waaraan Indie reeds lang een vuilgele kleur gegeven heeft en waarin de kleurlooze oogen slechts onnutte gaten schijnen te zijn. Zijne vrouw is nog uitgedroogder en nog fletser dan hij , maar ziet er toch bijna nog frisscher uit dan hare vijf welpjes. Het zijn kin- deren, maar zoo oud en zoo bloedloos, dat het alien miniatuur-copien van mama schijnen te zijn en dit model munt niet door schoonheid uit. Daar deze kinderen vrij ondeugend zijn, spijt het mij volstrekt niet, dat dit huis- 173 houden bestemd is om op Timor te blijven. Het gezelschap wordt voltallig gemaakt door een officier , die te veel spreekt en die daarom steeds te vinden is naast een assistent- resident, die in het geheel niet spreekt. Of de vrouw van dezen laatste ook een japon bezit, weet ik niet; tot nu toe is zij nog niet anders dan in sarong en kabaai ver- schenen. Over het algemeen is deze kleederdracht op de Indische stoombooten wel wat al te veel in zwang. Op zich zelf heeft dit niets aaristootelijks , maar alle decorum hangt tesamen, en het wil mij wel eens voorkomen, alsof de toon van het gezelschap er niet onder lijden zou, als de kleeding wat minder los was. Gij kunt begrijpen, dat in dit gezelschap de elementen van eene vroolijke whisttafel niet voorhanden zijn. Eindelijk heb ik straat Sapi kunnen zien en kunnen be- vvonderen , want die heeft eene eigenaardige , treurige schoon- heid. Aan beide zijden niets dan volmaakt kale rotsen, ruw opeengestapeld , hooge wanden, die er uitzien, alsof zij in de eerstvolgende minuut op u zullen nederstorten. De zee is bezaaid met eilandjes , die even als de vaste wal uit rots- blokken bestaan; nergens een spoor van plantengroei , ner- gens een levend wezen. Als een schim uit het doodenrijk glijdt de stoomboot over het water. Het is een indrukwek- kend, maar droevig gezicht, waarvan gij de oogen niet kunt afwenden; het dringt zich aan u op, maar beklemt u zoodanig, dat gij verheugd zijt, als het schip weder de opene zee instoomt, al vallen er ook oogenblikkelijk offers van zeeziekte, want die opene zee is de Oceaan met zijne deining. Slechts eene koude windvlaag zou er noodig zijn om den reiziger door straat Sapi geheel te doen wanen, dat de Noordpool bereikt is ; men ziet eigenlijk verwachtend uit naar een gletscher, want hiervoor schijnt deze kille natuur als kader geschapen te zijn. 174 Reede van TIMOR, 5 Maart. Gisteren hier aangekomen en gelukkig is het weder zoo kalm, dat wij voor de hoofdplaats konden ankeren en den ganschen dag aan wal sleten. Ik heb nogmaals de hand kunnen drukken van mijn vriendelijken gastheer en van de liniaal , en wij hebben het , op Timor zeker niet verwachte , genoegen kunnen smaken van eene tooneelvoorstelling. 