The lichen book; handbook of the lichens of northeastern United States;
Het is voor mij duidelijk, wie in doze gelijk had, niet Krusernan. Zijn levon lang had hij ko])jen, hera ter uitgave toovcrtrouwd, beschaafd; correctiewerk was hem tot een tweede natuur geworden en ook hier deed deze zich geraakkelijk gel- den, daar er geen strijd te voeren was tegen een strong histo- risch aangelegd karakter. Trouwens, zelf hob ik niminer een ander stelsel gevolgd dan dat, hetwelk door Petit en Boelc verdedigd word. Ook in deze mijn beide boekdeelen behield ik in mijn citaten het zetsel en interpunctie der oorspronkelijke stukken en toon ik nu ocnige jaren geleden bij het ter perse leggen van een zeventiende-eouwsch liandsclirift evenzoo deed en daarmede in strijd kwam met andere inzichten, raeeude ik niet aan dions wenschen te mogen toegeven door de di2)lomatische oischen dor historische wet<inschap in het aangozicht te slaan on onttrok mij aan een arbeid, die mij na aan het hart lag, lievcr dan mij zolf willens en wetcns schuldig te maken aan het betor te wet en dan zij, wier arbeid ik op mij genomen had publiek te maken. Zoo verscheen dan in 1884 het eerste deel van de Bijdragen tot de geschiedenis van den Nederla)uhchen Boekhaiuhl. Aan het redigeeren der andere deelen, waarin zijn eigen Fratische wetten en Aanteekeniiigen verschenen, nam hij verdcr ijverig deel. Zoo is b.v. de voorrede van hot vierdo deel van zijn hand. Deze serie was zoo ongeveer do eenige band, die hem nog gobondon hield aan de Vcrceniging. Iloe langer hoe meer werd hij voor de jongeron in den BoekJiandol een mythisch persoon, omgeven door een aureool van vroegere grootheid, bij velen slechts bij name bekend. Maar bij zijn vricnden, zijn handelsvrienden werd hij niet vergeien. De veteranen-club hield de herinnering aan vroegere dagen levendig, hield de banden van vriendschap gespannen. Zoo bij Martinus Nijholl'. NIEUWERE LETTERKIINDIGE RIGHTING. 419 Wetende welk een inuerlijke afkeer Kruseraan had van de i878-i3ni. sedert opgekomen letterkundige ricliting, die liaar orgaan vond iu Be Nieuwe Gids, meende hij om Kruseman ecus te pla- gen, diens zeventigsten verjaardag op een eigenaardige wijs te moeten herdenken. Zijn schoonzoon smeedde voor hem een sonnet in den trant der Nieuwe G ids -rich ting en onderteekende het met A. V., kwansuis de initialen van Albert Verwey. Hot verscheen in het exeraphuir van //<?/ Vaderland, dat Kruseman word toegezon- den, maar ook alleen in dat exemphiar en in een twee- of drietal exemplaren van het Nteuwahlad voor den Boehhandel van den 23 October 1888. A. C. KRUSEMAN. 1818 — 11 OCTOBER - 18<SS. Gelijk een boek, dat, veertien lustra end, Nojr lokt denkende menschjes zooals wij, — Wij, trots der andren smaken, ik en gij, — En door den inhoad waarde nog inhoudt Voor wie het schuim erkennen en het goud, Dat stralend 't zonnestralen zet aan zij, En van zijn eigen stralen heel een rei Van stemmingscellen in de ziele bouwt; Zoo go, die boeken schiept! Ofschoon verweerd, Verschrompeld, eener ouderwetsche schuit Jager gelijk, lieeft ons uw rust geleerd Hoe of de schuit- der lettren langzaam gl5e D'ondiepe vaart door. Waardig zij 'tbesluit; Wg, jongren, stuur'n 't scliip in voile zee. AmsterDx\m a. V. Kruseman meende deze aardigheid niet fijn gedacht en was er over ontsterad, voor den auteur had zij geon aangename gevolgen, daar hij op de Algeracene Vergadcring der Vereeni- ging er hard over gevallen word. 420 OVEULTJDEN. 1878-1894. Sedert zou er weiiiig belaiigrijks meer voorvallen. In 1S92 overleed zijn vrouw, zoovcel laiigc, lange jaren in alles zijn trouwc hulp en steun geweest; allc levenskraclit was hem ontvloden, weinig stelde hij zich meer voor van de toekomst. Eeuzaam, zonder huiselijken kring Icefde hij in zijn herinnerin- gen. „Als ik voor mij zelven, gelijk ik tegenwoordig zoo vaak en zoo weemoedig doe, mijn lang leven terugdenk, is mijn huiskaraer, waar ik zoo stil-gelukkig geweest ben, steeds de plaats van mijn heerlijkste herinneringen", klaagde hij in een intiem schrijven. De oiiderdom begon zich meer en meer te doen gevoelen; in Wiklungen werd herstel van lichaamslijden gezocht en tijdelijk gevonden; zijn Aauteeheningen verschenen in 1893; een opflikkering van oude werklust en werkkracht vertoonde zioh in de opnieuw ter hand genomen onvoltooid gebleveii studie over Johannes AUarf en, betrekkelijk nog on- verwacht overleed de nestor van den Nederlandschen Boek- handel Zondag den 15 April 1894. En in het Nietimhlad schreef 11. W. P. de Vries onder den indruk van het oogen- blik: Een groote persoonlijkheid in onzen handel is hcen- gegaan. A. C. Kruseman is 11. Zondag, ruim 75 jaren oud, aan de zijnen en zijne vele vrienden ontvallen. Hoe lang reeds verwacht, is het verlies dat de Neder- landsche Boekhandel getrollen lieeft groot. Krustiman toch was een edelman in onzen hajidel; begaafd met groote kennis en vervuld van heilige liefde voor zijn vak, was het hem steeds een eer Boekverkooper te zijn. . .. En nu. . . . zijn vriendelijk oog is gesloten, zijn aan- gename stem zullen w^ij niet meer hooren, zijn hand niet meer drukken. Een beste vriend is van ons heeugegaan ! De herinnering echter blijft, en allermeest voor hen die het voorrecht hebben gehad hem persoonlijk te kennen. En wanneer wij hem straks ten grave brengen, zijn op hem ten voile toepasselijk de woorden op de laatste bladzijde OVERLIJDEN. 421 van zijn „Aanteekeningen'' aan de firma Luchtinans 1878-1894. gewijd : „Moest dat graf van een onherroef^lijk einde spreken, het getuigde tevens van een zeldzaara eervol verleden." In A. G. Kruseraan heeft de Nederlandsche Boekhandel een zijner nobelste vertegenwoordigers gehad. „In A. C. Kruseman heeft de Nederlandsche Boekhandel een zijner nobelste vertegenwoordigers gehad''. Vrij, vrooin en vroed als onze Oud-HoUanders heeft hij zijn leven lang ge- werkt en gestreden, kennis en kunst verspreidende zooveel hij. kon; heeft hij als boekverkooper, als uitgever altijd door ge- toond wat een nitgever behoort te zijn, wat hij inoet zijn, wat hij voor invloed kan oefenen op den gang van zaken ten goede. Ten goede, want de beteekenis van het fiere woord eenmaal door hem op lateren leeftijd geschreven: „Wie zal den invloed berekenen, dien een degelijk, beschaafd, nauwlettend boek- verkooper kan hebben op de ontwikkeling zijner stadgenoo- ten, door de bevordering hier, door de opwekking elders, van wetenschap, letteren, kunst en zedelijken ernst?" *, stond hem van begin af steeds helder voor oogen. Niet slechts als handelaar met de kopyen van anderen, niet altijd louter uit winstbejag alleen had hij de gaven van zijn auteurs tot eigen voordeel trachten te benutten. Waarlijk niet. Maar we- tende te verbindeu een kunnen met een willen, heeft hij door een ondanks alles streug gevolgde lijn, door een ijzeren vast- houdendheid aan vrijhandels-begrippen en geloof in en ver- trouwen op het Nederlandsche volk, zijn vak weten te ver- heffen, zijn vak en daardoor zichzelf. Door kloeke uitgaven te doen, louterde hij zijn karakter ; door omgang met de besten uit den lande, behoorde hij zelf ook tot hen. En al trad hij, door zijn maatschappelijke be trekking van uitgever altijd op den achtergrond, zijn uitgaven toonen wat hij wilde, wat hij * Bouwstoffen Dl. II biz. 644. Dekl n. 2S 42^ OVERLIJDEK. 1878-1894. was. Gecii beter, geen grootscher monument voor hem dan zijn uitgaven, zijn boeken^ waarvoor hij gewerkt heeft, van vroeg tot laat. Schitterend van conceptie, voor hun tijd onge- evenaard in hun uitvoering zijn zij het, die zullen blijven de dragers van een naam^ eenmaal gevierd en altijd door beroemd in den lande^ den naam van A. G. Kruseman. XII. A« C. Kmseman. Een uitgcver is gelijk aan den Nijl, die uit zijn oevers treedt om ziJn boorden vruchtbaar te maken en zelf later daarvan de vruchten tot zich te doen wederkeeren. S. J. VAN DEN BERQH. De persoon van een nitgever, welken ook, schijnt op zichzelf beschouwd van weinig belang. Maar dat belang kan opgewekt worden, wanneer in overweging genomen wordt, dat een uit- gever, die niet louter zit te wachten op de kopyen, welke hem ter uitgave aangeboden zuUen worden, maar daarbij ook zelf scheppend optreedt, een overwegenden invloed kan oefenen op de ontwikkeling van zijn volk. Wanneer hij plannen van tref- felijke conceptie maakt en tot de uitvoering personen van supe- rieur gehalte weet te vinden, en wanneer hij daarbij teveii^ dat eigenaardige iets bezit, dat elke handelsman moet bezitten, zoodat wat anderen tot intellectueel gewin wordt, hem zelf daarbij ook tot materieel voordeel kan zijn en zijn pogen wordt in beiderlei opzicht met groot succes bekroond, dan is het duidelijk, dat zulk een uitgever, ook als persoon, wel degelijk belang heeft, gekend en gewaardeerd te worden. Een uitgever werkt in het verborgene. De kooper van een 28* 424 A. C. KRUSEMAN. boek weet niet, en in de meeste gevallen lean hij iiiet weten, wie de ontwerper er van is geweest. De auteur heeft tegenover het publiek de voile verantwoordelijkheid van zijn schepping, want veelal blijkt het niet, tenzij hij er rekenschap van geeft, of hij tot het schrijven ook een heilzamen prikkel verkregen heeft van een ander, van zijn uitgever. Dat kan eerst de geschie- denis leeren. En nu leert de geschiedenis van den nitgever Kruseman^ dat zijn kloekste, zijn beste, zijn voortreffelijkste onder- nemingen van hem zelf zijn uitgegaan, dat vele van die ge- schriften, waarvan hij in schijn niet meer dan de materieele zijde te behartigen had, inderdaad direct of indirect aan zijn persoonlijk initiatief te danken zijil geweest. Volgt daaruit dan niet onmiddellijk, dat Kruseman als persoon tot op zekere hoogte zich als weerkaatst in zijn uitgaven, dat hij daarom als persoon een groote beteekenis had, dat hij wel degelijk ver- dient ook zelf in oogenschouw genoraen te worden naast zijn uitgaven en de geschiedenis van zijn uitgeverszaak ? A. C. Kruseman vestigde zich in zijn geboortestad Haarlem in 1840 door het overnemen van een vrijwel verloopen debietzaak. Zooals destijds algemeen gebruikelijk was, begon hij als debi- tant, als boekverkooper. Maar zeer goed wist hij reeds in den beginne, dat daarin zijn eigenlijke kracht niet zou liggen. Te veel idealen had hij, die hij zich voorstelde in de toekomst tot verwezenlijking te kunnen en te zuUen brengen, dan dat hij zich op den duur tevreden zou kunnen stellen met den kleinhaudel alleen; in den groothandel, als uitgever was hij zich bewust zich een toekomst te kunnen scheppen. Hoewel hij als debitant zich liet vinden de belangen van anderen te behartigen door zich te belasten met het debiet van anderer uitgaven, en hij aan zijn zaak dadelijk een leesinrichting ver- bond en af en toe boekbeschouwingen gaf voor zijn clienteele — Fred. MuUer is mijn zegsman, als ik dit een nieuwe vondst noem — , zoo komt zijn werkzaamheid in dezen tak van den handel geheel in de schaduw vergeleken met hetgeen hij zou doen als uitgever. Zijn vestiging viel op een literair ganstig oogenblik. Het A. C. KRUSEMAN. 425 jonge Holland van de Heilosche school begon zijn wieken uit te slaan; De Gid9 was enkele jaren te voren begonnen een geheel ander letterkundig ideaal voor ie staan als tot destijds gebruikelijk was; het lieveil was in zijn nadagen, maar deed zijn invloed nog gevoelen. In een tijd, die zou blijken door een frisschen zomer te zullen worden gevolgd, wilde hij zich baanbreken als uitgever, zonder relaties, zonder hulpmidde- len, zonder scliitterende vooruitzichten. Hij had destijds reeds vrij streng begrensde letterkundige neigingen, die, evenals bij zoovelen van zijn tijdgenooten, naar het godsdienstige over- helden. Daarbij jong en voortvarend, zag hij zijn toekomst in dat jonge Holland van zijn dagen en voelde hij zich sterk getrokken tot die Heilosche school, tot Hasebroek, Beets, Hofdijk en mej. Toussaint aan den eenen kant, tot Da Costa aan den anderen kant. Maar hoe met hen in aanraking te komen? Zijn beide eerste uitgaven toch, waarvan hij zoowel materieel als intellectueel succea gehoopt had, hadden hem doen vallen in. handen van niet zeer betrouwbare personen of hadden een letterkundig schandaal gewekt. Waarlijk geen gunstig vooruit- zicht ! Maar gaf het daarentegen ^q^w moed, dat een van zijn volgende uitgaven reeds dadelijk een wetenschappelijk tegen- schrift uitlokte? Zoo verliep het eerste jaar, zonder dat er veel uitzicht scheen te bestaan te zullen slagen in de rich ting, die hij wenschte. Het geluk zou dienen. De vertaling van Strauss' Kerkklok8(oo7ie7L werd op een ongebonden verkoopiug gekocht; een voorgenomen nieuwe druk bracht hem in aanraking met Hasebroek, de ziel der Heilosche school en die uitgaaf had in elk opzicht succes. Voor het vervolg zou dit beslissend blijken te zijn. Een werk van gemoedelijken aard, daarbij van literaire waarde, zoowel in het oorspronkelijke als hier in deze vertaling, daarenboven in dezen nieuwen druk verzorgd door een der jongere van de geliefkoosde letterkundige school, bleek bij het koopend publiek nog steeds gewild t^ zijn. Onwillekeurig gingen ziju gedachten in de richting van het toekomstige Chrufelijk Album. En evenals dit werk, het ver- schil als periodieke uitgaaf buiten beschouwing gelaten, gelijk- 426 A. C. KRUSEMAN. soortig aan de Kerkhloksioonei} , door den toevalligen redacteurs- arbeid van den Haarlemschen Latijnschen-scholier Loosjes zijn ontstaan te danken had, zouden ook de Bijhelsche vrouwen alweer door een onvoorzienen samenloop in de wereld komen. Beide uitgaven deden hem als uitgever reeds eenigen naam in den lande krijgen en hem tevens bekend doen M'orden als iemand, die groote zorg besteedde aan het flink en nauwkeu- rig ter perse leggen van een kopy. Zoo heel lang zou het niet meer duren of in 1849 zou reeds in het publiek van hem gesproken worden als van een „zorgvuldig uitgever''. De Kerkklokstoonen en het ChrisMijk Album deden Da Costa's aandacht op hem vestigen, en omgekeerd was hij zelf in eenige nadere verbintenis met Da Costa gekomen door den aankoop in 1845 van een paar zijner reeds vroeger uitgegeven werken. Waar het dezen jongen uitgever ernst Week te zijn met zijn reeds bij zijn vestiging kenbaar gemaakte hooge ver- eering voor dezen dichter en waar hij daarbij toonde zulke geluk- kige grepen te kunnen doen in het laten samengaan van let- terkundige en ethische uitgaven, daar moest noodwendig Da Costa zich vroeg of laat tot hem aangetrokken gevoelen. Die handelsrelatie, van meet af reeds getint met een wederzijdsche achting en vriendschap, liep ten slotte uit op Bilderdijk's Dichtwerken^ eindigde in Da Costa's Kompleete dkhtwerksfi door Hasebroek verzorgd, om ten allerlaaste nog een kleine opflikkering te vertoonen in de Israel eu de volken, Voelde Kruseman als persoon zich in den beginne getrok- ken tot Hasebroek en zijn kring, in zijn leertijd bij Fuhri te 's-Gravenhage had hij kennis gemaakt met de jongete letter- kundige wereld van de hofstad en innige trouwe vriendschap gesloten met de beide toongevers van Oefening kweeki kennis met Sam Jan van den Bergli en W. J. van Zeggelen. Die stichtelijke richting, die voorliefde voor de Heilosche school, die vriendschap met de Haagsche literatoren liepen in 1847 samen in de Bijhelsche vrouvoeu. En met die uitgaaf opende hij tegelijkertijd een nieuwe rubriek in zijn fondslijsten ; het was de eerste geillustreerde pracht-editie, welke hij gaf en die in latere jaren nog door zoo menig ander werk gevolgd A. C. KRUSEMAN. 4£7 zou worden, door de Historische vrouweUy door Beets' Paulus, door Van der Pot's Jvlianus de Afvallige en door de Aurora, Het noemen der Aurora in dit verband is slechts tot op zekere hoogte juist. Behalve dat dit jaarboekje geen schepping was van Kraseman zelf, maar van zijn leermeester Tuhri, is het daarbij ook een belletrische uitgaaf. De aankoop ge- schiedde onder den invloed van Van den Bergh, die des- tijds een groote geliefdheid genoot bij het publiek^ dat zoozeer gesteld was op verzen, een door mij niet hoog gesteld genre der letterkunde — ik maak hier onderscheid tusschen verzen en poezie — en in dat genre toch zeker niet de minste zijner tijdgenooten was. Evenals Van den Bergh daarenboven nog verschillende dicht- stukken bij zijn vriend Kruseman in het licht gaf, was dat het geval met Van Zeggelen, die in een eenvoudiger^ maar niettemin moeielijker onderdeel der ars poeticay vrij wat hooger staat dan Van den Bergh in het zijne. Ook van hem versche- nen er een aanfcal dichtbundels en aan Kruseman zou hij het te danken hebben, dat hij na verloop van tijd een groote popu- lariteit zou gaan genieten. Het door hem beoefende genre werd indirect aanleiding tot de volkomen mislukte Polichinel in 1849. Heeft dat blad betrekkelijk weinig belang, toen evenmin als nu voor de geschiedenis, zoo heeft het in dit historisch verband toch zekere waarde^ om de hier voor het eerst be- proefde poging een wekelijksch verschijnende, rijk geiUustreerde uitgaaf te doen. Kruseman voelde zich getrokken tot de Heilosche school en was als persoon ook bevriend met den Haagschen kring. Het voor de hand liggende vermoeden, dat hij zou optreden als uit- gever van een auteur, die literair tot de eerste^ om haar woon- plaats tot de tweede behoort, blijkt onjuist. Denkelijk zullen de hooge honoraria, die mej. Toussaint kon bedingen, hem in zijn eersten tijd belet hebben met haar in handelsrelatien te treden; eerst in 1852 bezorgde hij een belletrigtisch geschrift van mevr. Bosboom ter perse, maar het zou ongelukkig blij- ken, dat hij niet een van haar meest artistieke scheppingen in zijn bezit gekregen had. Niet eerder dan vierentwintig jaar 428 A. O. KEUSEMAN. later zou bij zijn firma weder een afzonderiijke titel van inevr. Bosboom het licht zien. De Kerkklohf'Oonen heeft niet alleen belang om zijn strek- king; als vertaling van letterkundige waarde kan dit werk ook beschouwd worden. Zooals van zelf spreekt bewoog Kruseman zich ook op dit gebied en gaf in den eersten tijd b.v. in het licht Dickens' Domhey en ZooUy een uitgaaf, waardoor hij voor het eerst in raoeielijkheden ge^ikkeld werd met zijn confrater- uitgevers. In de keuze van den overrijken voorraad der buiten- landsche literatuur was hij uitermate kieskeurig. Het beste en voortrefFelijkste kon in zijn oogen slechts genade vinden,zich altijd door bewust, dat hij als uitgever verantwoordelijk was tegenover het publiek. Natuurlijk trachtte hij in de eerste jaren vooral zich te verzekeren van het recht ter vertaling van die werken, wier auteurs reeds een goeden klank liadden bij het lezend publiek in Nederland. Zoo vinden wij voor 1851 in deze afdeeling titels van James, Fred. Bremer, Alexandre Dumas^ Elygare Carlen, Amalia Schoppe en Auerbach, terwijl tnsschen 1847 en 1864 uitsluitend Bulwer, Walter Scott, Dickens, Beecher Stowe, Hacklander en George Eliot aan het woord zijn. Onmiddellijk bij een eerste lezing dezer namen valt het op, hoezeer de auteurs na 1851 van meer letterkundige waarde zijn dan die voor dat jaar. Datzelfde verschijnsel wordt even- zeer waargenomen bij de oorspronkelijke romans en novellen; voor dat jaar slechts titels van mevr. Hulters (Ernestine van Beijeren) en van Van Schaick, na dat jaar uitgaven van mevr. Bosboom-Toussaiut, Busken Huet en Cremer. De Tomanliteratuur was echter in aantal verrewes in de minderheid tegenover de diclitbundels. En ook daar is het niet auders. Behalve de namen van Ten Kate, Van den Bergh, Van Zeggelen en Da Costa, welke zoowel voor als na dat jaar aangetrott'en worden, zijn die van Bilderdijk, De Genestet, Beets, Staring, Bogaers en Potgieter al voldoende om in het licht te stellen, dat ook hier het jaar 1851 als scheidings- punt van groot gewicht is geweest. Evenzoo is het in de eigenlijke wetenschappelijke vakken. Voor dat jaar zijn, om iets t^ noemen, de natuurkundige A. C. KRUSEMAN. 429 wetenschappen slechts vertegeiiwoordigd door een vertaling van Von Liebig, na dat jaar door het Album der NatuuVy de Na- tuurlijke historie vafi Nederlandy de Landbouto- en de Kamer- bibliotheek en door de Kostnos, In het jaar 1851 blijkt dus een geheele ommekeer van richting plaats gegrepen te hebben. Dat de latere jaren zooveel titels aanwijzen van een meer superieur gehalte dan de eerste^ is voor een deel te verklaren door de overweging, dat, door het voortgaan der jaren, de ttitgeversrelaties zich langzaam uit- breidden en dat Kruseman, door vroegere welgeslaagde onder- nemingen te beschikken kreeg over grooter bedrijfskapitaal, waardoor hij thans plannen zou kunuen ten uitvoer brengen, welke hij vroeger reeds gevorrad had, maar onmachtig was geweest tot stand te brengen. Maar waarom valt dan juist in 1851 het scheidingspunt ? Het waren twee toevallige gebeurtenissen : de groote Londensche wereldtentoonstelling in dat jaar en de bevestiging van Busken Huet als Walsch j>redikant te Haar- lem. Kruseman bezocht de Londensche wereldtentoonstelling en hij werd er als het ware geelectriseerd, ontvankelijk als zijn gemoed was voor practischen vooruitgang op elk gebied, op dat zijner maatschappelijke betrekking in het bijzonder. „Een omwenteling ging uit van de eerste wereld-tentoonstelling in 1851 te Londen, schreef hij veel jaren later in zijn Bouwstoffen^ als het ware nog geheel onder den indruk van het daar geziene. In dat jaar openden zich de deuren van het glazen wonderpaleis, waarin alle natien der aarde de voortbr6ngselen barer industrie, als tot een algemeenen wedstrijd, hadden bijeengebracht. Uit alle streken der wereld stroomden dag aan dag duizenden toe, om van die schitterende uitmonstering getuige te wezen. Elk volk had het uitnemendste gezonden wat het had kunnen bij- brengen; ieder had zijn best gedaan op zijne wijs uit te blin- ken. En zeker, ieder volk mocht zich dan ook wel eeniscermate verhoovaardigen op den rijkdom zijner voortbrengselen, waar- van het tot nog toe zelf den omvang en de beteekeuis niet zoo tastbaar had bijeen gezien. Nietterain was de indruk even- zeer voor verreweg de meesteu teleurstellend en beschamend, zoodra men zich ging vergelijken met zijn naburen. Nooit was 430 A. C. KRUSEMAN. (le onderlinge naijver natuurlijker en edeler dan hier. Het gold hier niet de wisselvallige overwinning van het kanon en het zwaard, maar de eer van het innerlijke vermogen der natien, den voorrang op het gebied der arbeidskracht en der beschaving. . „7iOo ergens, dan hadden, om den wil der beide laatstge- noemden, boeken hier wel een eereplaats niogen hebben. Zij waren er trouwens al heel schaars vertegenwoordigd. Het was, alsof de boekhandel uit alle staten getwijfeld had, of hij wel tot de eigenlijke nijverheid behoorde, en of hem hier, in dit paleis van den handenarbeid, wel een plaats zou gegund wor- den. AUeen Engeland, Frankrijk en Duitschland hadden er hun recht gehandhaafd. En zij hadden het gedaan hunner waardig. In prachtige kasten hadden de voomaamste uitgevers hun fondswerken, schitterend gebonden, tentoongesteld en in een bijgelegden cataloog omschreven. Mannen van het vak uit kleiner land beseften al hun kleinheid tegenover deze reusachtige toongevers ! „A1 was het alleen deze indruk, hij was genoeg om bezielend te werken op alien, die hem wilden opvangen. Op te zien tegen deze grootheden; t^. beseffen welk een macht zij, bij eigen handelsbelang, oefenen op den algemeenen vooruitgang; te dwepen met eigen navolging, zij het ook op zooveel nederiger voet: hoe zou dat niet een prikkel zijn, die zijn kracht zou toonen naar alle richtingen waar de boekhandel zich zijn waarde en plicht bewust is? „Maar er was meer. Wie niet alleen met vagen eerbied op- zag tot de verbazende uitgebreidheid der fondsen, maar den cataloog tot leidsraan nam ora kennis te maken met bijzonder- heden, vond hier een vruchtbaar veld voor kennis ten eigen bate. Ilij kreeg het oog op nieuwe ondernemingen; hij werd verrast door nieuwe vormen ; hij werd verrukt door keurigheid van uitvoering; hij werd verbaasd door toepassing van allerlei vinding. Hij hoorde met wellust het ratelen der pas ontdekte [*/<;] snelpers; hij bewonderde den vooruitgang der lettergieterij en der zetkunst; hij staarde met genot op de wondieren der hout- snijkunst; hij kreeg achting voor den kleurendruk der litho- graphie; hij werd meegesleept door het fabriekmatig en goe,d- A. C. KRUSEMA.N. 431 koop vervaardigen van het keurigste bindwerk. Hij gevoelde hoe ver zijn eigen land in velerlei Industrie ten achter stond bij den vreemde, en hij keerde naar eigen haard terngom zijn eigen aandeel^ hoe gering ook^ te nemen aan een alge- meene hervorraing;' Het zou inderdaad blijken in den vervolge, dat hij hier oog had gekregen op geheel nieuwe ondernemingen, dat hij daar, door het voorbeeld van The Illustrated London News vooral, gezien had welk een opvoedende kracht er school in goed ge- illustreerde uitgaven. Maar ook werd het hem duidelijk, hoe- zeer Nederland, vroeger een toongever op dat gebied, ten achter stond bij het buitenland in de kunst van het boek. Daarbij zou ook de kennismaking met Huet in 1851 van ver reikende gevolgen zijn. Voor Kruseman zou hij een over- wegende beteekenis verkrijgen en een invloed op hem oefenen, wier hoegrootheid allicht niet gcnoeg geschat kan worden. In hem toch zou Kruseman vinden, wat hij tot nog toe in Haar- lem gemist had: een warm Nederlander, een vlugge, echt artistieke natuur, een uitnemend stylist, een religieuze persoon- lijkheid. Maar toch zou die invloed van weinig beteekenis hebben 432 A. C. KRUSEMAN. moeten blijven, ware het niet, dat het object, op wien die invloed geoefend werd niet iemaud geweest was van even snperieur gehalte als Huet zelf. Beider maatschappelijke betrekkingen brachten mede, dat de een, zooals men dat pleegt uit te drukken, meer aan den weg zou timmeren dan de ander in hetnajagen van liun gemeenschappelijke idealen. Deels daardoor zou in de schatting van het publiek de auteur meer op den voorgrond treden dan de uitgever, die niettemin door directen invloed van zijn auteur, van Busken Huet*, als intellectueel uitgever A. C. Kruseman zou worden. Later, toen verschil van inzichten samengaan onmogelijk maakte, bleef de invloed van Huet toch nog voortduren in zoover, dat in Potgieter, met wien hij juist door Huet's tus- schenkomst in nauwere relatie gekomen was, teruggevonden werd, wat hij in hem verloren had als persoon. Want de relatie tusschen uitgever en auteur bleef in vele gevallen niet uitsluitend bepaald tot een zuivere handelsverbintenis. Waar de uitgever Kruseman in een auteur den persoon zag, dien hij zich zoo gaame droorade, daar werd hij als van zelf tot hem getrokken als denkend, gevoelend mensch. En vonden daarbij omgekeerd die auteurs in hem als uitgever meer dan een materieelen behartiger van hun belangen, iemand, die zich ook warm maakte en opwond voor de denkbcelden, die ook hen vervulden, dan moest zulks noodwendig leiden tot een meer intieme relatie, tot een Avederkeerige vriendschap. Zulks kwam niet zeldzaam voor. Ik noem de namen van Yan den Bergh, Van Zeggelen, Da Costa, ToUens, Bogaers, Potgieter, Ten Kate, C'remer, Buys, Staring, Busken Huet, den laatste voor alien en in het bijzonder in de jaren 1851 tot 1864. Huet zou Kruseman met behoud van eigen individualiteit geheel leiden. Die alles overwegende invloed uitte zich al zeer sterk op religieus gebied. De tal van titels op dit terrein ver- schenen geven in hun strekking een geleidelijken overgang van het gemoedelijk-stichtclijke tot het streug wetenschappelijke, tot de moderne theologie. Voor 1851 verachijuen er boekjes van Liernur, lladijs. Van der Pot, Van Schaick, Van Her- werden en Hinlopen, tusschen 1851 tot 1858 naast geschrift^n A. C. KRUSEMAN. 433 van Heemskerk en Da Costa ook uitgaven van Busken Huet, terwijl na 1858 uitsluitend Huet, Pierson, Eeville en geestver- wanten aan het woord zijn. De overgang, die de historic achteraf stelt op 1851, valt evenzeer op te merken in andere vakken. Bijkans geen titels kunnen gesteld worden tegenover het Album der Naiuur, de Na- iuurlijke historie van Nederla^id, de Voorlezingefi in Felix Merltisy de Landbouw' en Nijverhelds-blhliotheek^ bijkans geen namen tegenover die van Buys, Logeraau, Staring, Winkler, N. G. Pierson, Schlegel, Oudemans en Snellen van VoUenhoven. Het is dus in de afdeeling wetenschap evenals elders en het is wel opmerkelijk, dat in dezen tijd van alle wetenschappelijke vak- ken de natuurkunde met den landbouw en de geologie zijn bij- zondere vooriiefde had. Het noemen van de namen zijner stadgenooten Logeman, Lu- bach, Van Breda en Staring geeft daarvan gereedelijk een verkla- ring, maar het verdient daarbij evenzeer de aandacht, dat de des- tijds opkomende nieuwere godsdienstbeschouwing in beginsel juist uitging van de nauwkeuriger kennis der natuurkundige vakken. Beide hangen nauw met elkander samen en het is dus niet te verwonderen, dat beide vakken ongeveer gelijktijdig in de fondslijsten geheel van karakter wisselden. Wel werd in 1858 nog een hopelooze pogiug beproefd door het uitgeven van Het geluigenis der gesfeejiten de oude opvatting in overeenstemming te brengen met de nieuwe wetenschap, het mocht niet baten; voor het licht der wetenschap moest ook Kruseman zich het volgend jaar gewonneu geven. Huet's godsdienstige denkbeelden hadden gezegevierd en den zegepraal behaald over het dogma, dat hem door Da Costa steeds voorgehouden werd in hun gemeenschappelijke vereering voor Bilderdijk. Hij werd een volbloed, ijverig aauhanger der moderne theo- logie ; als uitgever bleef hij die richting voorstaan zoo lang hij kon. Eerst deden de bittere beproevingen in 1863 in zijn gezin, daarop de moeielijkheden met Huet hem een afkeer krijgen van een be^chouwing, die zoozeer haat en tweespalt in den lande wekte. De droombeelden, dat hij als middelaar van Huet alom een zuiverder godsdienstbeschouwing zou kuunen verspreiden. 431 A. C. KRUSEMAN. bleken niet verwezenlijkt te zullen worden en schril geplaatst als hij onverwacht werd voor 's levens raadsel, keerde hij als uitgever der moderne theologie den rug toe. In 1863 verloor hij alle veerkraclit en nimmer zou hij zich herstellen van de schokken toen ondervonden. Ernstig werd er in die dagen over gedacht den handel vaarwel te zeggen. De handen werden afgetrokken van onspeculatieve uitgaven, jaren- lang met zelfvertrouwen volgehouden. Aan de voortzetting van de Buiienlaiidsche klassieken en van den Praktuche Volks- almanak zou eerlang een einde geraaakt worden; een uitne- mende uitgaaf als Be boMwwerken van Cuypera werd dadelijk opgegeven bij het mislukken der eerste aflevering; een bloem- lezing nit Bilderdijk's Bichtwerken zou hij niet aandurven^ al erkende hij er het goede en voordeelige van. Voeg daarbij, dat gaandeweg die bekende kring van Haarlemmers, waartoe Huet, Buys, Naber, Staring en Quack behoorden, hem ontvallen was, veelal door verplaatsing naar elders, zonder dat anderen de opengevallen plaatsen waren komen innemen en het is duide- lijk, dat het ^^n met het ander samengaande, de jaren v66r 1863 geheel anders moesten zijn dan de volgende. Op het oogenblik, dat hij onbetwist stond in de allervoorste rijen der Nederlandsche uitgevers, dat zijn confraters hem openlijk ande- ren ten voorbeeld stelden om de nauwgezetheid waarmede hij zijn zaken dreef, werd hem zijns ondanks toegeroepen een „tot hiertoe en niet verder". Sedert zou het sukkelen blijven. De breede grootsche lijnen vroeger in de verschillende faculteiten getrokken zouden niet meer voortgezet kunnen worden. Wei zou zich hier en daar nog een verheffing vertoonen ; in de afdeeling letterkunde zou- den, zoo proza als poezie, vertaald als oorspronkelijk tusschen 1865 en 1877 slechts 16 titels verschijnen, tegen 95 (behalve de verzamelwerken als de Buitenland^che klassieken) tusschen 1840 en 1864; in de afdeeling theologie zouden die cijfers respectivelijk 42 en 20 zijn en een aftelling der titels in de andere vakken doet een dergelijke gevolgtrekking maken. Er was een algeheele verslapping ingetreden. De richting van vroeger werd zoodoende bijkans geheel A. C, KRUSEMAN. 435 verlaten. Telkens kwam het denkbeeld bovendrijven den han- del vaarwel te zeggen en hoewel dat plan door allerlei om- standighedeu niet tot uitvoering kwam, zou de energie van vroeger zich zoozeer verloochenen, dat als gevolg daarvan de zaken allengskens achtemit gingen. Met uitzondering van enkele ondernemingen als Be aarde e?i hoar volk&ti waren bijkans alle nieuwe grootere uitgaven na 1864 even zoovele financieele mis- grepen. Maar toch voelde hij zich in weerwil van dat alles ook destijds nog te veel gehecht aan zijn bedrijf dan dat hij er gemak- kelijk toe kon beslaiten de zaken aan kant te doen. Eerst rees toen het denkbeeld een actieven eersten bediende te nemen, later, toen hij zijn eenig overgebleven zoon een plaats in de maat- schappij zag innemen, hervormde zich dat op aanraden van Fred. MuUer zich een deelgenoot te assumeeren als geleidelijken overgang zich geheel uit den handel terug te trekken. In het najaar van 1873 kwam de associatie tot stand. De vroegere lijnen werden afgebroken in 1863 en 1864. Waar nu v6dr die jaren de kloekste, de breedste uitgaven geheel oorspronkelijk ontworpen waren, — ik noem b.v. het ChriateUjk Album, De dickiwerken van Bilderdijk, de Brieveu over den Bijbel en De vooDiaamste godsdie7isten — zou dit in de volgende jaren het geval niet meer zijn. Navolgingen kwamen thans aan de orde en zij leverden daardoor een bewijs, dat, hoewel aan Kruseman ontnomen was het initi- atief in de engere beteekenis van het woord, hij toch van huis uit zooveel uitnemende uitgeversgaven had medegebracht, dat zij niet geheel en volkomen vernietigd konden worden door de slagen van het noodlot. ffBon sang iie pent meniiry Die modellen waren goeddeels van Franschen oorsprong: Le tour du monde^ Magasin pittoresqtie, L' hUtoire des peintres en BibHotheque des m^rveilles, werden De aarde en kaar volken. Kermis en kwist, De Sch'Merschool en Kamer-biblioiheek. In de keuze van de buitenlandsche werken ter navolging, ging hij niet alleen op eigen oordeel af Integendeel. Fjvenals zijne aanstaande reeds voor zijn huwelijk hem een trouwe steun was geweest in het behartigen van Fred. Bremer's Be Bag- heraut door de correspondentie daarover met Hasebroek en 436 A. C. KRDSEMAN. zijn zuster te voeren, was zijii vrouw hem dat ook later. Een geschil over de keus van een passenden titel van Van Zegge- len's Lack en luiyriy dat ernstige gevolgen scheen te zullen hebben, wist zij tot een bevredigende oplossing te brengen; aan het redactiewerk van de Aglaja hielp zij trouw mede. De geestestoestand van de in 1863 zoo bitter zwaar beproefde moeder was geenszins zonder invloed op hetgeen door den vader in vervolg van tijd ten uitvoer gelegd zou worden; haar hartelijke genegenheid voor Potgieter's zuster voiid weerklank in de vriendschap tusschen Kmseman en Potgieter. Met haar besprak hij alles. Las hij bladzijden, die hem pakten, zijn vrouw moest hij ze voorlezen, ,,of ze in de huiskamer bezig was haar bloemen te begieten of aan de prozaische wasch : — ze moest even aanhooren". Zij was, ook in zijn zaken, zijn raadsman, die hem in alles met raad en daad ter zijde stond. Laat ik als een onverdacht getuigenis daartoe aanhalen, wat de wel- bekende uitgever Willem Roggh^ te Gent in zijn Gedenkblade^i in 1898 verschenen schrijft: „Bij Kruseman, den hartelijken, fijn ontwikkelden mensch en den knappen uitgever, bracht ik eens te Haarlem een paar dagen over en werd door hem en zijne vrouw met de vrien- delijkste oplettendheden overladen .... „In eene kamer te zijnen huize lagen er een groot getal Duitsche, Engelsche en Fransche boeken op de tafel, hij zegde mij dat het werken waren, die werden onderzocht om te zien wat er bruikbaar was voor eene vertaalde uitgaaf. Hoe vindt gij toch, bij uwe talrijke bezigheden, den tijd om dat alles te lezen?" vroeg ik hem. — „0 daar heb ik zoo geen grooten last van, antwoordde hij, H is mijne vrouw „die leest en schift, alleen wat zij goedkeurt komt in aan- „merking." „Een soort van eerbied gevoelde ik voor die waardige, be- gaafde vrouw, wier oordeel en smaak ik duidelijk kou afmeten naar de intellectueele en literarische waarde van al de werken, die Kruseman aan de pers vertrouwde." Moeten wij dus inderdaad het eigenlijke initiatief voor deze Fransche navolgingen toeschrijven aan gemeenachappelijk over- A. C. KEtJSEMAK. 48? leg? Ik vermeen hierop een bevestigend antwoord te mogen geven, al zuUen de bijzonderheden daarvan wel immer verbor- gen blijven. Er valt hier echter alleen rekening te houdeii met het feit^ dat dc aard der uitgaveii na 1863 van een ge- heel andere orde is dan die van vroeger, een aard, welke zich niet alleen voldoende laat verklaren uit den zich voortdurend wijzigenden smaak van het jmbliek, maar die daarbij wel dege- lijk een dieper liggende oorzaak heeft in het zieleleven van den uitgever. Maar naast deze navolgingen begon zich omstreeks terzelfder tijd een nieuwe reeks uitgaven te vertoonen, die daarentegen wel degelijk een nitvloeisel was van een in opkorast zijnde richting bij het publiek. De overbekende verzen van Bilderdijk In 't voorleden Ligt het heden, In het nu, wat worden zal zijn voor mij immer een hoogst opmerkelijke uiting van histo- risch-wijsgeerigen aard. In een paar woorden formuleert de dichter, hoe of de toekomst geprofeteerd kan worden nit de kennis van het verledene, hoe of de ontwikkelingsgang van alles een streng logische lijn volgt. In het midden latende of Krnseman in zijn besten tijd als nitgever, wel ooit de geheele beteekenis van deze formuleering in al haar volheid begrepeu heeft, hidden zijn plannen, zijn wenschen, zijn idealen te veel rekening alleen met het nu van zijn dagen en ik geloof niet, dat het hem destijds in alle helderheid voor den geest gestaaii heeft, hoe of elke generatie, elk geslacht, elk persoon slechts een onmisbaren schakel vormt in de groote keten der menschheid van het begin af tot . . . ja, wie zal het zeggen ? . . . , voordat het noodlot hem op onverwachte, ruwe wijze gesteld had voor de groote levensraadselen. Toen begreep hij het woord van Bilderdijk; toen begon hij de overtuiging te krijgen, dat de nauwkeurige kennis van ons voorgeslacht een macht is, wier waarde niet te hoog aangeslagen kan worden, dat het Deel IL 29 438 A. C. KBUSEMAN. onverantwoordelijk is daarvan voorstellingen te vornien, die zich weteuschappelijk uiet laten verdedigen. Een tentoonstel- ling, als die, welke in 1863 te Delft georganiseerd werd door Dr. H. C. Rogge over provinciale Zuidhollandsche oudhedeu kan wellicht eenigen iuvloed geoefend hebbeh om ook zijn denkbeelden eenigszins meer in die oudheidkundige richting te sturen. Door enkele uitgaven over de stad Haarlem van Dr. C. Ekama, Mr. H. Gerlings Czn. en Mr. A. J. Enschede, ieder op ziclizelf noch in samenhang van zooveel gewicht als dat het geval was geweest bij zijn vroegere titels, zoli die historische neiging op hem invloed beginnen te ocfenen, ongeveer op het- zelfde oogenblik dat hij, als het ware daartoe gedwongen, zijn vrqegere richting moest verlaten en zich bij hem een zekere mate van onvoldaanheid en twijfel openbaarde. Het gevolg waren de werken van Schotel, De ovde iijd^ tot op zekere lioogte ook de Waiidellngen door Nederland. En eerst na zijn uittreden was het, dat hij zich als persoon zelf op historisch torrein zou gaan bewegen. Ouder de personen toch^ die in latere jaren voor hem een groote beteekenis zouden verkrijgen moet in de allereerste plaats Frederik MuUer genocmd worden. Wat deze als biblio- graaf, als antiquaar geweest is en . welke beteekenis hij voor zijn vak en voor Nederland gehad heeft, niemand die het be- ter gezegd heeft dan zijn vriend Kruseman in diens Frederik Midler. In Mem-jrlam, Die beteekenis voor het algemeen, had liij voor Kruseman in het bijzonder. Na zijn besluit zich uit den handel te trekken, was het Muller, die hem voortdurend aanspoorde de geschiedenis van den Boekhandel ter hand te nemen. Die herhaalde aansporing miste ten slotte haar uit- werking niet. Muller wist het hem duidelijk te maken, dat hij, en niemand anders, de aangewezen persoon was, een geschie- denis te schrijven van den Nederlandschen Boekhandel zijns tijds. Dat dit besluit genomen kon worden, is te begrijpen. De jaren van 1830 tot ISSO waren in Kruseman's schatting geen eigenlijk gezegd historisch tijdvak, veeleer een beschrij- ving van zijn eigen tijd en uit dien hoofde is het te verkla- ren, dat een niet historisch aangelegd karakter zich zou laten A. C. KRU9EMAN. 439 viuden een geschiedenis saam te stellen. Maar al werkende aan de Bouwiifoffe7i, iiiet meer geplaagd door allerlei zorgeii van materieelen aard, waaraan liet leven van een uitgever zoo overrijk is, zou hij als van zelf zich tot historicus van zijn vak vormen, Eenraaal den weg gewezen, ging hij voort en nam ook de beschrijving van een vroeger tijdperk ter hand. Bronnen vond hij daartoe in zijn woonplaats in overvloed en De Fransche weffen deden een inderdaad geheel nieuw historisch juist licht opgaan over het behandelde onderwerp. Steeds ging hij voort, maar thans zou hij zich wagen aan een onderwerp, dat zijn krachten te boven ging. In de Aanfeehenlngen is maar al te goed te bespeuren, hoezeer de schrijver %i^^\\ streng historische natuur had. Mogelijk is het, dat hij zich dit bewust is geweest en hij zich zelf be- kende de eigenlijke historische gaaf niet te bezitten. Toch mag hem hiervan allerminst een verwijt gemaakt worden. Is het te verwachtcn, dat iemand, wie het ook zij, wiens levensdagen geteld zijn, wiens huiselijke omstandigheden hoe langer hoe minder rooskleurig worden, zich inwerke in een geheel nieuw studievak ? Maar al erkende hij dan ook meer dan vroeger het geval was geweest in de jaren na 1863 de waarde der historische wetenschap, een eerste plaats in zijn pchatting als uitgever zouden dergelijke publicaties niramer gaan iniiemen. Zijn liefde voor kunst zou liem veeleer blijven schragen nu de theologie, niet als gevoelsuiting, wel als vak, hem eenigszius was gaan tegenstaan en ik vind het opmerkelijk, dat de beteekenis der kunst voor het leven hem Iioe langer hoe duidelijker werd in deze dagen door toedoen van AUard Pierson, die zelf eerlang ook zich zou afwenden van de practische theologie. Als uitgever van literarische geschriften bleef hij zicli zelf, al zouden in aantal de latere uitgaven ook verreweg achterstaan bij de vroegere. Hij zou als tegeiiwicht weer een opwekking gaan viuden in deii arbeid zijner Transche confraters, die, zooals ik schreef, hij ook anderszius navolgde. Yroeger waren wel uit Frankrijk afdrukkcn van staalplaten betrokken, welke verechil- lende dichters moesteu bezielen tot het leveren van dichterlijke 29* 440 A. C. KRUSBMAN. bijschriften, thans werd zijii aaudacht gevestigd op uitgaven met tusschen den tekst gedrukte platen en afbeeldingen, welke tot verduidelijking daarvan moesten strekken, op geillustreerde werken in de engere beteekenis van het woord. Echter was het niet toen eerst, dat hij zich in die richting zou willen be- wegen. Mislukte of maar tamelijk gelukte uitgaven waren indertijd reeds in het werk gesteld met de PoUchi7ieI, Mes- schert's De gouden hruilofty Van der Pot's Julianwi (le Afvalligey het Familie-magazijiiy de Familie'bijbel en De hourcwerken ran Cut/pers. Artistiek was de Polic/iinel mislukt, daar Nederland- sclie houtgraveurs niet opgewassen bleken te zijn tegen de hen gestelde taak; De goiideu hruiloft was niet geslaagd door het gebruik van geen geschikt papier; voor de Juliamis was, evenals voor De gouden bruiloft de hulp ingeroepen, en met beter succes, van Belgische artisten; voor De houwwerheM van Cuf/pers was in Duitschland ter raarkt gegaan ; voor het Fatni- lie-magazij n was gebruik gemaakt van verslet^n Engelsche cliche's en eerst de Familie-hijhel had den weg gewezen hoe geillustreerde werken voor Nederland productief gemaakt kon- den worden. Cliche's van buitenlandsche houtgravures waren benoodigd en thans zou Kruseman weten hoe hij te handelen had, nu hij meer van nabij bekend ge worden was met dezen uitgebreiden tak van Franschen handel. En hij ging daar met voorliefde ter markt. Had Fraukrijk op de wereldtentoonstel- ling van 1851 zijne mededingers niet verslagen in degelijkheid en sraaak? Waren zijn uitgaven, welke hij het hoogst schatte als boekkunst, niet gcschoeid naar Fransch model ? Met de van Hachette betrokken cliche's had hij een uitnemend gevolg. 