The lichen book; handbook of the lichens of northeastern United States;
Den 10 Maart 1856 schreef S. J. van den Bergh nog het tegen-overgestelde: „Ik hoor tot myn innige spyt, dat ze ia Rotterdam zoo erg on-happig zyn: dat is God geklaag." Die inteekening geschiede, omdat het hier gold nVwuvre d\in grand eivain neerlandais, dont il n'est pet^nis a aucim de ceux qui ciUii-vent les lettres flamandes, de negliger Vetude^\ zoo als de officieele missive van den 19 avril 1856 het uitdrukt. Missive van den 29 Maart 1856. 5 Juni 1858. 5 Juni 1858. Bilderdijk, Dichtwerkeen. 1&56. van Belgiens koning, half uit erkentelijkheid aai dezen, half — ja, ik moet het tot mijn schande bekennen — ook uit \iTaak-gierige geraaktheid over de laauwheid van de raadslieden Kroon — de vingers joken mij om acliter den naam van Belgiens Koning met gespatieerde letters te doen drukken: "Mede twiniig [sic] exemplar en voor de opeubare bibliofkeken van Belgie." Het had zich anders in den allererste beginne niet laten aanzien, dat Vlaancleren zich zoo aan de onderneming gelegen zou lateii liggen. "Heb" tot heden een tiental inschr. op Bilderd." was de veelbeteekenende kantteekening van den redacteur '-uitgever Roggli' te Gent, die in het bijzonder met het debiet in Belgie belast was, bij de toezending van zijn Gazetfe van Genl van den 15 Maert 1856, waarin de eerste aflevering besproken werd. De Bilderdijk's kompleete Dichiwerken kwamen in betrekkelijk korteu tijd gereed; in de tijd, dat zetters, correctoren. Drucks, binders en uitgever zich met grooten ijver aan hun taak wijdden, werden geregeld 3 vel druks ieder van 24 bladzen per week afgeleverd. De 14 deelen (275 vel druks van 24 bladzen) werden compleet, gebonden en wel, reeds in Maart 1808, d. w. z. twee jaar na het verschijnen van de eerste aflevering, gedebiteerd. BERIGT aan de Inteekenaren op BILDERDIJKS KOMPLEETE DICHTWERKEN. De onder<?eteekende heeft het s:enoesren te kunnen be- rigten, dat hij met inspanning van alle krachten en door de onvermoeide medehulp van de HH. Mr. Is. da costa en Mr. A. da costa er in heeft mogen slagen, ora reeds thans den druk van BILDERDIJKS KOMPLEETE Dl( HT\VERKEX ten eiude te brengen. Het geheele Zie brief van Van Dnvse 1 Juli 1858. BILDERDIJK, DICHTWERKEN. 373 werk^ veertieii deelen vormende en naar het in het Pros- i856. pectus aangegeven .plan geregeld, ligt afgedrukt. Alleen blijven nog te drukken over: de Yoorrede- nen der bund els, de Aanwijzingen van Mr. j. PAN en van wijlen den Heer glin derma n, de Alge- meeue Registers, benevens een korte liekenschap van het plan en de indeeling dezer uitgave, welke alle te zainen het laatste deel zullen uitmaken; terwijl eiudelijk Mr. Is. DA cOvSTa's toegezegde arbeid over het leven en de werken des grooten Dichters het geheel, volgens het Prospectus, zal voltooijen. Deze beide deelen zullen in den loop, welligt reeds in de eerste helft, van dit jaar 1858 gereed zijn. De Inteekenaren die verlangen raogten reeds nu hun exempLiar van Bilderdijk kompleet te bezitten, gelieven daarvan slechts te doen blijken door de onderteekening van ommestaand biljet en de inzending daarvan aan den Boekverkooper van wien zij gewoon zijn hun exemplaar te ontvangen. De overige deelen worden hun dan weldra toegezonden en op rekening van 185S gebragt. Yoor de overige Inteekenaren blijft de toezending haar gewonen geregelden gang gaan. Behalve dat de ondergeteckende voor zielven gewöhnlich heeft zijn lieveliugstaak, de uitgave van Bilder-dijks komplete Die ht werken, zoo spoedig ten einde te brengen als met de naauwgezetste behartiging bestaanbar was, heeft hij zich van de middelen voorzieu om aan die uitgave toe te voegen wat gerekend mag worden daamiede in het allernaauwst verband te staan: de verzaraeling ook der Dichtwerken van Vrouwe KATHARINA WILHELMINA BILDERDIKE. BILDELLDIJKS geest en leven zijn aan de werken en het leven zijn geweest en vloeijen daarmede te zeer zamen, dan dat de arbeid der Dichters te volgen. Mr. Is. DA COSTA heeft de regeliug Ook van dezen Vergleich van dezen 1856. Bundel op zich genomen,  minder is uitgevallen dan in den aanvang geraamd was en de Intekenaren alzoo met eene niet noemenswaardige geldelijke bijdrage de werken van Yrouwe K. W. Bilderdijk zuUen kunnen plaatsen nevens die van haren Echtgenoot. Hij verzeekt met alle kieschheid, dat men dit toone door de invulling van het tweede hier bijgaand biljet en de toezending ook daarvan aan zijn gewonen Boekverkooper. Haarlem ^ ^ KURUSEMAN. Rebruanj 1S58. Een vijftiende deel, waarin de fi/eh, inhoud, voorredeneti en berlgien der oorspronkelijke edifieuy een dlgetnee^ie hthoud^ de Aamcijzlng der owle en nieuwere dicht^ra door Mr. W. Bilderdijk ftt Vrouice K. W. Bilderdijk overgebragi en nagetolgd ', voor deze uitsriive door Mr. J. Pan bewerkt, een herdruk van Da Costa's Redeoerhtg van den 11 October 1856, een Rek'^. Do wensch naar een derifv'lijke aanwgzing was Eniseman kenbaar ^•maakt dwr W. Everts, professor aan het Seminarie te R. Olduc: „Het heit niet, dankt mij, dat een vreemdeling by bet lezen Tan Neerlands grootsten diehter, met een glimlach van verachting kunne zeggen: „Kraai, dat „zyn paauwvederen"." (Brief 15 Mei 1856). VROUWE BILDERDUK, DICHTWEEKEN. 375 schap der opvatting en uUvoeri?ig van het plan dezer editie en 1856. de Naamlijst der inteeketiaren besloot de grandiooze reeks „Ook dat deel werd gedebiteerd en Kruseman kreeg eenige exempla- ren terug van de inteekenaars, op grond, dat het prospectus sprak van veertien deelen of veertig afleveringen en zij daarom niets meer dan dat wilden aanvaarden. „Die stoffels koopen alzoo een huis, maar weigeren de sleutels^. Nauw sloot zich bij die kompleete Bilderdijh aan. de komplete Dichfwerkeri vu Vrouwe Bilderdijk; het werd op geheel dezelfde wijze als De Dichtwerhen van Bilderdijk uitgegeven en zou, volgens belofte bij de verschijning van de erste aflevering in Jannari 1859 nog dat jaar compleet verschijnen. Evenals bij de Bilderdijk maar in tegenovergestelden zin, bleek ook hier de oorspronkelijk raming verkeerd nit te komen, daar Be dichtwerken van Vrouwe Bilderdijk drie deelen zouden beslaan. En ook in een ander opzicht bleek dat het geval. De Bilderdijk gaf een aanzielijk winst, de Vrouwe Bilderdijk niet. Het publiek was vrij wel blijkbaar verzadigd van Bilderdijk's muze Kruseman's vertrouwen werden ondersteuien. Zoo b.v. zond Buijs de eerste aflevering terug, daar hij niet hoog kon loopen met die verzen. De uitgave van deze drie deelen (oplaag 1500 exemplaren op. Den arbeid als een gelukwensch aan meester  again Da Costa 30 November 1858. 876 BILDERDICK, DICHTWERKEN. 1856. Leerde, geen nitspauningslecht voor het publik. De inteckenen van zich laten verschalken door Kruseman's exploitatie-middelen en Bilder-dijk's grooten naam; veelal gingen de afleveringeu onoi)enge- Als ik voor myne uitgave niet wat over had en alleen te rade ging met mijn belang, zou ik als een dwaas handelen door nog de minste kosten te maken voor De dichtwoken van Vrouwe Bilderdijk, die, met moeite uit de handen der oorspronkelyke eigenaare gebroken en op dezelfde goedkoope wijze verkrijgbaar gesteld, tot heden toe zoo weinig koopers vinden, dat myne bestellingen nog geen 150 exemplaren ted ragen. Dat is eene telourstellende waarheid van het oogenblik en door mijne wat onhandigo haast welligt made veroorzaakt, maar Nietteinin voor 't moment eene waarheid en eene hoogst schadelgke ondervinding tevens." (Brief aan Da Costa 9 Maart 1859). Het prospectus op deze BloemJeziiig wordt genoemd in het Nieuws. Had voor den Boekhandel van den 26 September 1867. In De Gids (1869) sprak Gorter dit uit, naar anleidend van Van Vloten's uitgaaf: „De Konipleele Werken zgn en biy ven met de bundels brieven het groote, défige magazyn, welgeordend van binnen, statig van buiten, onmisbaar voor wie Bilderdijk bestudee-ren will en uit den rijken, opgestapelden voorraad trekken wäat hem past. De Bloemlezing, gevolgd als het kan door een dozyn andere onder allerlei formaat en voor allerlei formaat en voor allerlei spotprijs te koop, zg de komeny, waar wij burgerlui ons voorzien, niet in het groot, maar voor onze eenten in het klein, de waar ons netjes en draagbaar ingepakt en met een vrien-delijk woord van raad en inlichting overgebracht wordt." Een tegen-schrift vond dit artikel In Sown Gorier's beordenen van Mr. Willem Bilderdijk. Ein woord van teregewisser jeden in de kast K, van de drie en twintig honderd [s-ic] 1856. In der kast  naam van zulk een groot dichter gegeven werd. Aanleiding was er zeer zeker voor den gewonen lezer om den persön van Bilderdijk als dichter niet te doen uitkomen in zijn outwikkelingsgang door de systeraatischen iudeeling zijuer gedichten, zooals die door Da Costa ontworpen en doorgevoerd was. De stem men, die zich eerst fluisterend onder vrienden händen doen hooren, zouden na Da Costa's dood (28 April 1860) an Kruseman zelf kenbaar gemaakt worden. „lk ried u aan, schreef b. v. Alberdingk Thijm, Bilderdijk's poezie niet van zijn proza schriften te scheiden, en hem chronologisch te Mededeelin van een inteekenaar, die thans een goede plaats in de letterkundige wereld inneemt. Vgl. een advertentie in Nieuwshlad voor lien Boekhandel 2 Februari 1860, waar een onopengesned En exemplar van de Bilderdijk (15 din.) te koop wordt aaugeboden, en Zimmerman in De Gids 1861 Dl. I biz. 135. Een debiiant, die met den ganschen toestand in den Boekhandel onterständen was, schreef in het Nieuwsblad van den 7 Mei 1875 o. a. de volgende woorden, geheel toepasselyk op de Bilderdijk: „De boekenrekken of etageres zijn volgestopt met ongelezen werken, die afleveringswijze verschenen, bg den binder te logeeren zijn geweest, die de onhebbelijke massa, door ze in een paar banden te zetten, wat in fatsoen heeft gebracht, z66, dat ze nu ten minste dat nut opleveren, dat ze dienen als oornement, evenals een stuk porcelein." (Vgl. Bnuwsto/fen Dl. II biz. 437.) Hut in De Nederlandsche Spectator 1860 biz. 11, herdrukt Li fie-rarische fantasien en kritieken. Haarl. (1888) Dl. XXV biz. 2. Mededeeling van een ongenoemde aan Mr. A. da Costa. (Brief van Da Costa 19 Juli 1859.) Vgl. Schinimel in De Gids 1860 Dl. I biz. 19 en 20. Brief van Alberdingk Thijm 15 Juni 1860. 1856. Publiceeren. Gij weest op de groote geldelijk bezwaren. Later lachte raij het overzicht in verband van hetgeen de Meester in ieder bizonder gefire geleverd had eenigszins toe en ik beval uw moedige ondenieming aan ; maar ik heb daarna de onderinding moeten opdoen, dat het beter ge weest ware geen kompleete Bilderdijk uit te geven, dan een zoodanige. Ik heb hebt stilzwijgen bewaard, wijl ik uw begonnen en met kracht doorgezet werk niet verstoren wilde — maar ik ben U thands schuldig, U aan te kondigen, dat ik, hulde blijvende doen aan Uwe intentien, beschouwingen over Bilderdijk zal hebben in te stellen, waarbij (ofschoon het gebniik van uw werk aanbevelende) ik tegen het klassifikatie-systeem n Adrukkelijk moet opkomen." Een paar maanden later kwam A. S. Kok zich zelf voor bet saraenstellen van een Bloeytilezing aanbevelen 2, maar trok zich terug, toen hij van Yan Vloten vemam, dat De Genestet dezen arbeid reeds ondernomen zou hebben. Kok herhaalde zijn bezwaar openlijk in 1864 "en Kruseman moest hem gelijk gev. Maar ok Alberdingk Thijm bleef denken over een bloem-lezing. In weerwil dat een paar door hem bezorgde proefdeel-tjes niet het gewenschte succes gehad hadden, kwam omstreeks nieuwejaar 1867 Schadd tot hem met een bepaald voorstel. Dat was anleiding voor Thijm om de kompleete Bichiwerken nog eens in zijn geheel door te lezen en thans, 7 jaar later, was zijn indruk van de door Da Costa gev. olgde methode geheel gewij- Zie hiervoor biz. 370. * Brief van Kok 17 Augustus 1860. * Dietsche wamnde Dl VI biz. 573. Vgl. Dl. X biz. 384. "Ja, Kok befest gelyk: een bloemlezing uit Bilderdijk zou niet alleen een goede onderneming zyn. Ik bid U, wie beeft moed om nit de achten dikke deelen naar het beste te zoeken? En sinds Huet in De Spectator den poeet misbandeld beeft, twijfelt er zelfs meuigeen aan of B. wel de lectuur waard is. Een keurlezing van de prachtigste onder de vele prachtige meesterstukken is tegenover's Dicbters scbim en bet wankelend publiek pligt geworden. Wie mgn Bilderdijk koopen zal kan bet doen. Ik voor mij pas er voor." (Brief aan Fred. Muller 27 Februar 1864). BILDEBDUK^ DICHTWBRKEN. 379 zigd, „Ik doorlees nog eens uw geheele verzameling, schreef hij isse.aan Kmseman, en kan " U verklaren, dat ik meer en raeer ingenomen raak met de gevolgde methode van bewerking en uitgaaf. Ik heb u vroeger wel eens gezegd dat ik eene volstrekt chronologische rangschikking den voorkeur zou gegeven hebben; raaar ik zou toch ook daze klassifikatie nu voor niets ter waereld willen missen, en ik kan u niet zeggen, hoe veel genot het mij oplevert, die vroeger Bilderdijk zoo in een geheel ander formeel verband, raaar toch ook voUedig heb lee-ren kennen, hem nu in zulke geheel nieuwe rapporten zich voor mij te zien ontrollen. Als handelsman zou Kruseman zelf aan dezen wensch geen gehoor kunnen geven; zelfs zou hij zich er tegen verzetten dat door een ander zonder zijn toestemming gedichten uit de Korapleete Bilderdijk voor een Bloemlezing overgenoraen zouden worden en een confrater zijn kopy zou bestelen. Eerst de nieuwe eigenaar zou voor een bloemlezing een derde geen moeielijkheden meer in den weg leggen. Zoodra was na de fondsveiling van Juli 1867 het artikel niet afgeleverd, of twee maanden later werd door Ter Gunne reeds een prospectus op een chronologisch geschikte Bloemlezing verzon-deu. Wat Da Costa gehoopt had, dat niet gebeuren zou, was gevallen in handen van Van Vloten, en het is dan ook niet te verwonderen, dat Koenen, Da Costa's trouwe vriend, klaagde, dat die uitgaaf een voor Bilderdijk zeer vijandigen geest ademde. Bilderdijk's vereerders meenden daarom, dat de zaken, zooals ze destijds stonden, alleen gered konden worden door een nieuwe editie der komplete IHchherken, raaar dan zuiver chronolo Gisch gerangschikt; het was Beets, de eenige nog levende van de oudere generatie, die daarvoor na den dood van Koenen en Groen van Prinsterer in aanmerking kon komen en die zich omstreeks 1880 bereid verklaarde het gansche werk in  1844 reeds een Overzicht van het leven en de icerheu van W. JHl-derdijk en Vrouwe K. W. Bilderdijk geh, Schweickhart in het licht gegeven had en aan wiens pen de uitgever Van Brederode het artikel Bilderdijk in Van der Aa's Biogrupkisch woordenhoek verschuldigd was, ook een overzicht zou geven van den persoon van Bilderdijk als afsluiting van zijn komplete Werken, door een a])ologetisch-biographische proeve 2, waarin noch de tijdgenooten van Bilderdijk, noch de ondankbaren van zijn eigen tijd zouden gespaard worden, en Da Costa zelf bekende die inderdaad zeer onwetenschappelijke opvatting reeds voordat er een letter van dat levensbericht op papier stond. „Mocht Zich niet ongenegen verklaard op nader over-een te komen voorwaarden eene nieiiwe uitgave van Bilderdijk's Werken in chronolocrische en alzoo afwijkende orde van de tegenwoordige uitgave te bewerken. (Aanteekening bij den titel van Bilderdijk's Dicht-werken in den Calalogus der fondsveiling W. H. Kirberger 20 November 1883 biz. 8). Brieven van Mr. Isaac da Costa, Amst. 1873 Dl. Ill biz. 228. DA COSTA, DE MENSCH EN BE DICHTER BILDERDIKE. 381 He werk nog op cen enkel hart iivloed hebben, en tot naden- — geldt, Hoe anders te verklaren Da (Costa's mededeeling aan Groen: „Ik gevoel dat de uitvoering zicli essenteert van strijd, die mij het werk gekost heeft, en schoon i dien in zoo ver, wat de zaken betreft te boven kwain, de vorm heeft er mijns inziens zeker bij geleden, en een zekere meer dan gewone stroef heid hinderde mij telkens bij het lezen van proef en revisie. Nu, dit zij dan zoo als het is, toch verblijd i k mij in Hem, die wederom tot zoo ver hielp". Het geschrift kwam den 10  Brieven van Mr. Isaac da Costa, Amst. 1873 Dl. Ill biz. 222. Advertentie in Harnischc. Courant 10 November 1859. Da Costa. De niensch en de dichter Willem Bilderdijk. Haarl. 1859 biz. 477. Brief van De Génestet 22 December 1859. DA COSTA, DE MENSCH EN DE DICHTER BILDERDIK. 1856. was een uiting van dank en erkentelijkheid aan Bilderdijk: „Indien ik u vergete (Ps. 137 : 5a)." Zijn arbeid zou geen succes hebben; zijn vrees, dat hij door eigen onhandigheid de goede zaak, die hij dienen wilde eigenlijk benadeeld had, zou blijken maar al te geg rond te zijn. In November 1859, was het werk voltooid; in January 1860, werden de grondslagen van het kunstig door hem opgetrokken gebouw voor goed ondermijnd door Hnet; de schitterende, onvoltooid gebleven studie over Bilderdijk in De Nederlandsche Spectator toonde maar al te zeer aan, hoe ook hier de oude waarheid bevestigd werd, dat een opzettelijk onjuistet samenvoeging van gegevens het tegendeel uitwerkt van hetgeen beoogd wordt. Waar Da Costa het had laten voorkomen alsof de miskenning van Bilderdijk geweten moest worden aan de vooroordeelen zijner natie, stelde Huet daghelder in het licht, dat Bilderdijk's impopularité wolle de kritiek geen kennis meer kon nemen "Zijn toestand belette hem elke werkzaamheid. De onderaeming was ten einde en stond op het punt om tot de geschiedenis te gaan behooren; en het eindigen van het werk gaf Kruseman een leegte. Want werkelijk niet minder dan Da Costa had Kruseman zelf den literairen kant van zijn ondememing mee behartigd: de edition es pruidpes opgezocht, drukproeveu gecorrigeerd, tekstcritiek geefend; tallooze ' „Het doet mij genoegen, dat Papa dat (hoe zal ik het noemen?) stuk in den N. Spectator van Ds. (?) Busken Huet niet kan lezen, terw^l ik hem de I'oorlezing sparen zal. Ik zette daar een ? omdat men hier algemeen verhaalt, dat Z.Wel Eerw. in de rechten is gaan studeeren en van toga wil verwisselen." (Brief van Mr. A. da Costa 22 Jannari 1860.) — „ Wat moet men van het betamelykheidsgevoel eens auteurs ver- wachten, die zgn naam durft zetten onder de artikelen als die over Bilderdyk in den Spectator^ en die daar niet voor bloost, by de herin- nering h6e by aan die schynbare belezenheid in Bilderdijk gekomen is." (Brief van Alberdingk Thijm 15 Juni 1860.) BILDBBDIJK, DICHTWERKEN. 383 malen was Kruseman naar Amsterdam geweest om met Da isse. Costa zelf mondeling te rädplegeu over allerlei möglichkeiten en bezwaren, die weggenomeii moesten worden. Het waren geweest „voor den uitgever vijf jaren van dagelijksch, stoffelijk en geestelijk genot: vijf jaren van kliramend voordeel, vijf jaren van gedurig gesprek en briefwisseling met den grooten, den nobleen Da Costa". Schreef Kruseman zoo in 1886, niet anders was zijn indruk onraiddellijk na de voltoiing. „Behalve dat [mijn groote ondenieming] mij speculatief gesproken alle reden geeft tot erkentelijkheid, waren zijn woorden tot Jeronimo de Yries, betuig ik van heeler hart, dat zij in mijn leven als uitgever, in onderscheiden opzigt de li^f^ zaak geweest is die ik ooit heb trachten te volbrengen “ Het is mij een smartelijke leegte, dat habe bemoeijingen voorbij zijn. Die smartelijke leegte, waar Kruseman hier van spreekt, ik gelöt niet dat hij hierin te veel zeide, of dat hij ter wille van een zekere, hier alleszins gerecht-vaardigde ijdelheid, zich schuldig maakte aan een pralen op eigen werk, dat anderen veel malen beproefd, maar nimmer tot stand hadden kunnen brengen. „Ik verla7tg naar de algeheele vol-einding der uitgave, waren zijn woorden aan Da Costa, toen de druk nog verre van voltooid was, al zal H mij ook eene endenkbare en zeker pijnlijke leegte geven, wanneer de taak eenmaal is afgedaan. Behalve dat onder mijne vele dagelijksche bemoeijingen en zorgen de gedurige inspanning over den Bil- Derdijky eigenaardig verbonden aan de bijeenbrenging, controle, driedubbele correctie, herhaalden nagang van alle de bundels, z. enz. wat heil te vermoeijend is — den ganschen dag loop ik met de zorg voor den B. in hoofd en hart - vrees ik zoo Brief an J°. de Vries 27 November 1859, mij in afschrift medegelde door den heer E. W. Moes te Amsterdam. Elders noemde hg het kloekste en gelukkigste onderneming. Ook Da Costa verlangde naar het einde, omdat h^ vreesde, dat de taak zyn physieke kracht op den duur zou blijken te boven te gaan. In een brief, dien hy daarover aan Kruseman richtete (6 December 1858) wees hy Koenen tot zgn eventueelen opvolger aan. Brief aan Da Costa 21 Januari 1858. voor abuizen, stoorenissen of wat al meer rampen, indien de uitgave niet in voUen geanimeerden gang blijft, zoo als ze tot beden toe bij mij en inijne zetters gegaan is. Bijna twee jaren lang is m. Ine halve zaak voor B. iugerigt, en er wordt schier an niets anders gedacht dan dddraan. — Is het ook mijner voorliefde euvel te duiden, dat ik haak naar het uur, waarop ik die vrij groote taak zal voleindigd heben en alle deelen als een afgesloten geheel v66t mij zijn, toch zal het voor mijn gevoel een feest-dag zijn, wanneer ik in mijne betrekking moge volbragt heben wat ik — 't is u bekend — jaren en jaren lang gewenscht en getracht heb te mogen volvoeren." Het laatste vel ging eindelijk in proef en kwam van Da Gosta terug met zijn imprimalury en een gelukwensch riclitte hij daarbij „Aan Meester en Arbeiders ter drukkerij aan he Spaarne". Ziju klokkelied, waarin dezelfde gedachte, die in Kruseman's eerste goed geslaagde uitgave, in Strauss' Kerkkloklokloklokloklokloklokloklokloklokloklokloklokloklokloklokloklokloklokloklokloklokloklokloklokloklokloklokloklokloklokloklokloklokloklokloklokloklokloklokloklokloklokloklokloklokloklokloklokloklokloklokloklokloklokloklokloklokloklokloklokloklokloklokloklokloklokloklokloklokloklokloklokloklokloklokloklokloklokloklokloklokloklokloklokloklokloklokloklokloklokloklokloklokloklokloklokloklokloklokloklokloklokloklokloklokloklokloklokloklokloklokloklokloklokloklokloklokloklokloklokloklokloklokloklokloklokloklokloklokloklokloklokloklokloklokloklokloklokloklokloklokloklokloklokloklokloklokloklokloklokloklokloklokloklokloklokloklokloklokloklokloklokloklokloklokloklokloklokloklokloklokloklokloklokloklokloklokloklokloklokloklokloklokloklokloklokloklokloklokloklokloklokloklokloklokloklokloklokloklokloklokloklokloklokloklokl Zoo was dan het groote werk afgeloopen; „de koene onderneming van den ijvervoUen en begaafden nitgever van Bilder-dijks gezamenlijke Dichtwerken, die van maand tot majind als ware het in geregelden optocht deze schatten der hoogste Nederduitsche Poezy voor de Nederlandsche natie" bekend zou maken, was voltooid. Dat volvoeren van zijn lang gewenscht plan had aan Kruseman veel intellectueelen arbeid gekost al gaf hij daarvan ook alle eer aan Da Costa maar. Voorbericht van Jonathan voor den zesden druk van Strauss' Kerkhlokstoonen. Leiden. SijthofF (1896). — Bij het verschieden van dit vers waren er die Van Zeggelen voor den maker hielden: „Van wie is het vers van den corrector? Moogt gg het zeggen? Ik heb iemand bestreden dat "Von Van Zeggelen wezen zou I!" vroej Van den Bergh. (Brief 14 November 1859.) "Da Costa. Bilderdijk herdachi. Haarlem. A. C. Kruseman. 1850 biz. 11; herdrukt: in Diclidierken 1)1. XV biz. 564. "Eene uitgave als die van den Bilderdijk vergt bij my een geheel hoofd en persoon en stelt zich niet te vreden met verpoozingsmomeuten. Is een taak, die afgedan behoort, eer er vacantie kan gegeven niet minder materieele zorg. De geheele uitgaaf van Bilderdijk's 1856." En vrouwe Bilderdijk's Werken kostte 57187.38, een bedrängt dat Kruseman door een andere uitgaaf, Ona voorge-slacht van Hofdijk nog zou overtretien. Is het bedrag van 116007.93, geen eifer om eerbied in te boezemen voor den endemingsgeest van Kruseman, wanneer hij gedurende 8 jaar in slechts twee uitgaven, waarvan de een gedebiteerd werde voor? (Bilderdijk) de andere voor 59.10 (Hof; dijk) een dergelijk bedrag durfde wagen, maar getuigt dat ook niet van Kruseman's kloeken zin, van zijn handelsgeest, van zijn blik op tijden en op inenschen, die voor dergelijke uitgave wist tekiezen? Om het belang van deze uitgaaf schrijf ik dan Ook hier af de bladzijde uit Kruseraau's Fondjobokken, waar geboekt staat de REKENING DER KOSTEN VAN BILDERDIJE'S KOMPLEETE DICHTWERKEN, in 12® formaat, uitraakende in alles 34372 vellen druks; waarvan de oplaag, na aftrek der proeven en defecten uitlevert: 2600 exemplaren op gewoon papier 200 „ „ best dito. Aan Honorarium Da Costa 343^ „ „ Zet- en drakloon per blad, met extra loon „ „ 30. — 2000.— „ „ 66. 20 „ 10208.62* Transporteeren; f 12274.82* worden — ten minste wat hxer inze meer materiele bemoeijing betreff." (Brief aan Da Costa 19 Febrnari 1858.) De Dichlwerken van Bilderdijk, Vrouwe Bilderdijk, Vrouwe Bilderdijk met Da Costa's Denxensch en de dichtet, gebonden exemplar in 19 deelen op gewon papier. Gebonden exemplar op gewon papier. Hieronder ook begrepen redact lekosten voor de Dicht werken van Vrouwe Bilderdijk en het honorarium voor De mensch en de dichtev. Bilderde, Dichtwecken. 1856. Transport Aan Buitengewone correctie, verbe-terbladen en herrückken „ 70125 aflev. ) 36517 deels ] 1897 Riem ordinair drukmediaan ' a /* 7 . 50 . 156 „ best schryfmediaan „ „ 1 1 . 50 Aan papier voor diversen 30 Riem gekleurd omslagpapier „ „ 15. — Voor bet graveren en bet koper van 2 stuks pottret * Plaatdrukloon van 3000 platen ' Voor bet litbograpbeeren van 1 plaat * met drnkloon en papier, oplage 2825 ex Voor bet litbograpbeeren van 1 sterre- kaart * met drnkloon en papier, oplage 2800 ex Voor bet litbograpbeeren van 1 facsi- Transporteeren f 12274. 82' 477.35 155.30 » n 324.30 14227.50 1794.- 395.50 „ 450.- 302.— n n V n n 201.50 49.05 67.- /■ 30718.32' ' Geleverd door Cbarro. " Nl. Bilderdgk's buste, staalgravure door D. J. Slnijter naar Louis van Erven Dorens in Dl. I, en Is. da Cost*, staalgravure door D. J. Sluyter naar J. G. Schwartze in De mensch en de dichter. — Vgl.de bieronder volgende noot 3. ' Het cyfer 3000 lykt me onjuist, daar Bilderdgk's buste en het portret in verscbillende staalplaten gcgraveerd waren. Elders tocb vind ik, in 1856: Sluyter, voor de buste van Bilderdgk, met de letter f 102.— 2900 afdrukken, 25 groot papier en 725 voor [inteeken]biljet. „ 96.— in 1858: Portret Mr. I. da Costa (Sluijter) „ 200.— en in 1859: 3050 portret Da CostA, 1700 facsimile Bilderdijk [in Dl. IX|. ,, 119.-. ** Nl.de Kaart vati de cerste waereld^ steendruk door 0. D. Emrik naar W. Bilderdijk, in Ul. II. * Nl. Hemelplanisfeev^ of kaart van den noordelijken sterrenfietnel^ steendruk door Emrik & Binger, in Dl. IV. BILDEBDIJK^ DICHTWEEKEN. Transport Mile'met drakloon en papier Banden'om de 2 present-exemplaren hi f 3.75 Exemplaren gevelineerd, zynde 1000000 vellen, de 5000 „ „ 2.50 Exemplaren ingenaaid, 67657 aflev.. „ „ 2.20 „ „ 8567 deelen. „ „ 6.50 Vracht voor het papier en de port der proeven Advertentien in onderscheiden dagbladen Divers drukwerk: 2500 bestellings-lijsteni prospectussen (27500 in 8*, 8000 in 4), 7500 biljetten en circul., 23120 berigten, 25500 quit., 25625 kruisbanden Reiskofiten Verzendkosten, porten en frankeren. Onkosten (administratie, vuur en licht) Colportage 9495 ex. gebonden „ „ 0.33 447 best ex. gebonden „ „ 0.65 5193 losse banden „ „ 0.20 187 De bindstempels betrok Kruseman uit Louden. Hieronder begrepen de Dichlwerken van Vrouwe Bilderdijk. Kruseman behield het werk in zijn fonds tot 1867, toen de Bichtwerben van Bilderdijk en vrouwe K. W. Bilderdijk met Da Costa's Be 7nensch en de dickler (211 en 740 exemplaren) benvens een aantal losse deelen der eerste uitgaven en Mr. J. Pan's Anwijzing (A°. 1839) voor de „belangrijke som" van 3863.70 overging in hauden van D. Noothoven van Goor te Liden, die het artikel in 1876 voor 755 overdroegaan W. H. Kirberger te Amsterdam. Op diens fondsveiling (20 November 1883) waar H. A. M. Boelants te Schiedam voor 107 5 eigenaar van het artikel werd, waren de restanten resj)ectievelijk gedaald tot 5 en 24 exemplaren. De achtereenvolgende eigenaars hadden de innerlijke waarde van hun kopy-eigendom begrepen. Yan Goor stelde een nieuwe inteekening voor 1.25 per deel (in plaats van 2.70) open,omdat er zeer velen waren, „die ook gaanie een hulde an de nagedachtenis van Bilderdijk hadden willen brengen en zich den toegang tot die wereld zijner edelste ged achten en gewär-wordingen, maar die — treurige doch onomstootelijke waarheid — den inteekenprijs te hoog moesten vinden en hoopten, dat eenmaal ook voor hen de gelegenheid om ze zich an te schaffen zou zijn aangebrokeu, en Kirberger had nog gedacht over een herdruk, zij het ook met gewijzigde rang-schikking der gedichten te geven, want hij achtte blijkbaar de tijd voor een geheele BUd'erdijk niet afgesloten. Maar thans, nu de dichtkunst, in het bijzonder die van een vorig — ik gebruik hier met opzet niet het woord vroeger — tijd-perk, bij verre na niet meer de plaats inneemt onder het publiek als 40 jaar geleden, en de kring van lezers van zeer Voor den Boekhandel 11 Juli 1867. Hier had 9 en 19 exemplaren gekocht. [Prospectus op] Bilderdgk's Dichtwerken, Leiden, D. Noothoven van Goor, z. j. steendruk-titel met portret van Bilderdgk door P. Weisenbruch. Als een klein bewijs voor de betrekkelijke populariteit van Bünderdijk in 1863 moge orelden de verschijning van de Bofsgalmende rekelrrttf, ninnnezang Hitijehoezemd door Spiritus lettis, een ridder van den domper J. Moulin, Meuwshhui voor den Boekiiandcl 16, 23 Juli, en 27 Augustus 1662; de titel tocb is een kennelgke herinnering aan twee dicbtbundels van Bilderdijk. Subjective gedichten zich geheel verplaatst heeft, zou een on- 4856. deraeming als Kmseman met BUderdijk waagde tot de onmo-gelijkheden behoore. Hoewel mij uit den aard der zaak een ook maar ietwat gezond inzicht in de zaak ontbreekt, zoo komt bet mij toch voor, dat de uitgave van een komple. Ette Bilder-dijk thans met bet volste recbt bestempeld zou moeten worden als een roekelooze daad, die de uitgever tegenover zichzelf, zijn bnisgezin en zijn bandel allerminst zon kunnen verdedigen. En zoo veel te meer zou dat buidige oordeel te recbt-vaardigen zijn, daar zelfs over Krusemau in zijn tijd, in 1856 bij bet begin van zijn ondememing, in dit opzicbt niet anders gedacht werd. Het was de Boekbandel, die den oud-voorzitter van de Vereeniging zoo, zij bet niet openlijk, besprak, bet waren Fred. Muller en Gebbard, die bem, onverbloemd en onverbolen, bun vrees te kennen gaven. Het welslagen der endereeming, niet verwacbt, deed de publicke opinie kee-ren. Wat Pan G. des Amorie van der Hoeven, G. De komplete Büderdijk in Jannari 1896 door Gebrs. Cohen beginnen is slechts en door D. bijgewerkte herdruk van Van Vloten's Blönen. Onderneming is grootsch. Gelnkt z, zal steeds uw naam in de geschiedenen onzer letterkunde met eere genoemd worden. (Brief van Pan 9 Jannari 1856). "Ook uw naam zal aan dien van Bilder di voor altijd verbonden blijven, en in de geschiedenis onzer letterkunde eervol pryken. Door U toch is aan onze letterkunde eene onwaardeere dienst bewezen, door nu eerst de poezj van Bilder in haar geheel  gevoel voor poezij en ook voor de kunst hadden." (Brief van Pan 21 November [1859.) "Schoon wQ elkander van aangezigt onbekend zgn, gevoel ik mg* als Nederlander en als vereerder onzer nationale Letterkunde gedron-gen, U myne innige sympathie te betnigen voor de door U met zoo-veel opgewektheid" Voorgenomene en aangekondigde uitgave van Bilder-dyk's komplete Dichtwerken. Gg voorziet daardoor op waardige wijze in een reeds veel te lang gevoelde behoefte, gij toont daardoor uwen tijd te begrypen, gij verheft daardoor U zelven en den geheelen boek-handelsstand. De geheele Nederlandsche natie moet zich voor Uwen gver aan U verpligt rekenen, en het Uwe zoetste belooning zyn voort- Keller, Prudens van Dürse -, Groen Tan Prinsterer, Bünken Huet, Elout van Soetenroude, W. J. van Zeggelen, M. de Vries, Bilderdijk's zoon de kapitein L. W. Bilderdijk hem an aw naam onafscheidelgk aan dien Tan den grooten Bildeidgk rer-bonden te zien Niemand mag voortaan meer onder eenig Toorwendsel rgne onbekendheid met Neerlands Dichtervorst zoeken te regtraardigen. Waar diger monument dan van hont of steen, moet hem worden opgerigt in het hart des volks. Daartoe strekke nwe aitgave. En daarom bid ik U van harte toe, dat gg die tot een gelokkig einde brengen en er veel zegen op ondervinden moogt. (Brief van Des Amorie van der Hoeven 2H Februar 1836). Voortreffelijke nitgave stel ik op zoo hoogen prgs/* (Brief van Keller 14 Angastas 1856j. "Al8 vast ieder Nederlander, staan wg verstomd over nwen hercnischen arbeid! Gg zg t onder de de nitgevers wat die verdnivelde Bilderdgk (vergeef het vlaamsche woord) onder de dichters was: onvermoeibaar/' (Brief van Pradens van Duyse 1 Juli 1838). "Noord en Zaid zijn het over nwe wakkerheid eens/^ (Brief van Pradens van Duyse 23 Augustus 1838). Men zal [Bilderdijk] eeuwig bewonderen, en u dank w^ten van hem de onvergankelijkste znil te hebben gesticht." (Brief van Pmdens van Duyse 2 Augustus 1859). "Eea ondememing waar door ook nw naam, by al wie de eer van letterkunde en vaderland lief heeft, onvergetelijk zal zgn." ( Brief van Groen van Prinsterer 27 October 1839. "Geluk met Bilderdijk's voltooying! Moge de ondememing naar wensch en verdienste gedije." (Brief van Busken Huet 1 November 1859). Vergun mij u geluk te wenschen met het volbrengen der schöne uitgave van Bilderdijk's Dichtwerken, U te danken voor de hulde daar-door den grooten man gebragt en de weldaad der letterkundige wereld bewegen." (Brief van Elout van Soeterwoude 17 November 1859). "Heb met de eer ook veel materiel geluk bij dien reuzenarbeid, en zij het U en de Uwen tot in verre toekomende dagen, een krachtigen hoeksteen van Uw fortuin." (Brief van Van Zeggelen 17 November 1859.) "Ontvang bovenal mijnen hartelijken gelukwensch met de voltoijing van dozen grooten arbeid, waardoor gy het vaderland in hoogen mate aan U verpligt hebt, en die altyd een roemrijk gedenkteeken zal blijven van hetgeen yver en volharding vermogen, wanneer eene edele geestdrift ze bezielt. Dat is mijne innige overtuiging, en daarom stel ik er prijs op U die mode te deelen." (Brief van M. de Vries 18 Januari 1860). Ontvaug mijn gelukwensch met den bezwaarlijke, door U ondernomene, maar boven verwachting geslaagde taak. Gg hebt by de BILDERDIKE DICHTWERKEN. 891 schreven, werd door anderen gedrukt. Zoo Ten Kate in zijn reeds 1856. angehaalde bespreking in de Boekzaaly zoo Schimmel en Zimmerman in De Gids, zoo Hasebroek in zijn Finde-kelkeu in een „versje, waarop ik meen dat gij nog al eenige betrekking hebt, of wilt gij liever dat betrekking heeft op u" Op de Nieuw voltoide uitgave van al de Dichtwer Ken van Bilderdijk. Ik gelöst hier niets te veel te zeggen, wanneer ik mönnen overtuiging te kennen geef, dat, op welke goedkeuring of sympathie ook eenig eerebläk, aan Bilderdijk toegebracht of nog  bl. 11. Sticht een zuil voor den Held, Die uw legers op 't veld Met zgn degen ter zege geleidet! Toone een marmeren naald, Waar zyn eernaam op praalt, Dien aan aarde en hemelen beide!.. Zelfvoldoening van te hebben durven wagen, en bij de genoegdoening van te hebben kunnen volbrengen, U de erkenielykheid verworven van alle de liefhebbers, (minnaars is de hedendaagsche term) der dichtwerken van Mr. W. B[ilderdijk) met de toejuiching van alien die gevoel, Smaak en kennis hebben van Nederlandsche taal en poez' I*' (Brief van L. W. Bilderdijk 21 Jannari 1860). * Amsterdam 1859 biz. 155. * Brief van Hasebroek 6 Maart 1859. 18 BILDERDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKD Neen, uw manner gespaard! Dient geen man van het zwaard, Wien de vanen des oorlogs omwapperen! Xcem het gren kanon, Dat hy strgdend verwon, En giet daarnit het beeld van den Dapperen! Daalde op Bilderdijks graf De eigen  bij den Boekhondel, uit den aard der zaak beter op de hoogte van de bezwären, die uit den weg geruimd hadden moeten worden voor de uitgaaf verzekerd was, werd geen andere stem gehoord. Bij een kleine feestviering van het Amsterdamsche Boekverkohpers-College werd den 20 December 1856 onder meer andere verzen en toosten ook een bedecken op BILDERDIJKS UITGAVE. Wijze: Ih 7 m beketid^ getrotiwe burgerscharen. Schoon is het vak, dat wij ons uitverkoren, Schoon menigeen zijn roeping soms miskent, En voor belang de stem van pligt durft smoren, En Costers gaaf en de eer van 't gilde schendt; Schoon is ons vak, wie dan ook waag 't te schennen, 't Kweekt kunde en deugd, het is aan welda&n rijk, Dit, Kruseman! dit moeten wij erkennen Bg d' eerzuil, die gg sticht voor Bilderdijk. BILDEEDIJK^ DICHTWEBKEN. 393 Een sieraad moogt g^ van ons gilde heeten, 1856. En Neder Land is veel aan u verpligt. Wat zonder u veracht was of verge ten, Bragt gij met vlijt en oordeel aan het licht! Hoe velen kondt ge aan deeglijkheid gewennen, Wat is nw pers aan smaak en kieschbeid r^k, Leef, Kruseman! wiens hand wij weer herkennen, In 't monument voor Vader Bilderdijk! — * Fred. Muller achreef een brief vol van lof, van bewondering voor het werk door zijnriend tot stand gebracht, een echte boekverkoopersbrief, vol van onvervalschten koopmansgeest. „Van harte, van het hart geluk! Amicissime! met uw volbragt werk, nu ik het 16® deel van Bilderdijk van U ontvang. Nu, dat is een merkpaal op uw leven, een monument, wat ge U zelven liebt opgerigt. Waarlijk, — indien ik bedenk hoe de algemeene opinie was toen Gij voor 10?? jaren die onderneming begont, en meer dan 10000 gl. hadt opgeofferd voor eene letter stond, wat moeijelijkheden en onangenaamheid Gij te overwinnen hadt, eer Ge kondt zeggen: 7iu begin ik! dan be wonder ik uw moed, uw stand vastigheid, uw sagaciteit, uw mercantiele geest. — Krusemau, gij hebt er eer van, en ik verheug mij dat Gij tot de onzen behoort! „Maar vriend! niet om U lof toe te zwaaijen (waariijk niet, Gij zelf zult weten wat er aan ontbreekt, hoe dit aiiders, en dat beter moest zijn), maar om U vurig en hartel Je gekke te wenschen, daarom schrijf ik U Ik vind het een ge- beurtenis! die uitgave! Het is niet te ontkennen beiden [Bilderdijk en Da Costa] zijn genieen; de uitgave v. Da C. is een brok u it zijn leven, een stuk levens van een geniaal man. En wij, Hollan- * Een goad- en zilverdruk van dit vers werd Kraseman door het College toegezonden. De vervaardiger was L. F. J. Hassels. * Brief van Fred. Muller 15 November 1859. * Da Costa's De niensch en de dichler. * Vgl. hiermede Moltzer's Bilderdijk en het Nederlandsche volk. Aan wien de schuld der verwijdering. Gron. 1873 biz. 14, waar hij de Dichtwerken Krusemans meesterstuk' noemt. 394 BILDERDIKE, DICHTWERKEN. 