Bijdragen tot de taal-, land- en volkenkunde
Tot de Portugeesche kronieken van algemeenen aard, maar waarin de Indische zaken uitvoerig behandeld zijn , behoort voor- eerst »Chronica do rei D. Manoel” (14951521) van Damiao a Goes, een der beste Portugeesche schrijvers, van wien Castan- heda getuigt dat hij »een man was van groote geleerdheid , een bewonderenswaardig verstand en bijzondere weetlust.” In ¢ laatst van zijn leven (1572), toen de Inquisitie in Portugal den boventoon voerde, werd hij van ketterij beschuldigd en in een klooster opgesloten , met verbeurdverklaring zijner bezittin- gen. Hoewel hij zich als reiziger naam maakte — hij bezocht ' Door mij is gebruikt de Lissabonsche herdruk van 1774 (4 din. in 8°.) 2 De zeer zeldzame eerste uitgave is in 1862 herdrukt met de oude Engel- sche vertaling van Hakluyt en door den vice-admiraal Bethune uitgegeven voor rekening der Hakluyt Society («The Discoveries of the world » etc.) 328 velfs Rusland en Noorwegen, voor dien tijd iets buitenge- woons —, is hij niet in Indié geweest en heeft hij zijn ver- haal der gebeurtenissen in het Oosten hoofdzakelijk aan Castan- heda ontleend;. men mag echter niet nalaten hem toch te raadplegen, daar hij zijn voorganger hier en daar heeft verbeterd en a.ngevuld. Zijne kroniek verscheen het eerst in 1565—67. ! Hetzeifde onderwerp als Goes behandelt Jeronymo Osorio, bisschop van Silva, in zijn werk: »De rebus Emmanuelis Lu- sitaniae regis libri XII 7, in 1571 te Lissabon uitgegeven en meermalen herdrukt. 2 Het is een van die bronnen uit de tweede en derde hand, die vroeger bijna uitsluitend geraad- pleegd werden, oydat zij in het algemeen verstaanbaar Latiju waren opgesteld. Osorio (geb. 1506 gest. 1580) heeft Goes veelal gevolgd, maar niet zonder er zijne eigene opmerkingen bij te voegen, en daar de brave bisschop niet vreesde voor zijne meening uit te komen, is hij niet spaarzaam in het afkeuren van de verkeerde handelingen zijner landgenooten. Voor de regeering van Manuels opvolger Joao III (1521-1557) bezitten wij de kroniek van Francisco d’Andrada, in 1618 te Lissabon verschenen (”Chronica do rei D. Joao ITI»). Hem stond het handschnft der Lendas van Correa ten dienste , zoodat hetgeen bij over Indié mededeelt dikwijls woordelijk aan dezen schrijver ontleend is. Nu wij de Lendas volledig in druk bezitten , heeft dus zijne kroniek voor de gebeurtenissen in Indié haar belang verloren. Hij schrijft echter een veel beteren stijl dan Correa en kan nu en dan dienen om hem te verduidelijken. Ten slotte een woord over de Spaansche geschiedschrijvers , die de lotgevallen hunner landgenooten in de Molukken ver- haald hebben. Hoewel de documenten , door Navarrete verzameld , ons daarvan genoegzaam op de hoogte brengen, zal men toch niet zonder vrucht daarbij raadplegen het groote werk van Gonzalo Fernandez de Oviedo y Valdes: /#Historia general y natural de las Indias~ , dat eerst in 1851—55 door Jose Amador de Jas Rios voor de ~Academia de la Historia» in zijn geheel is uitgegeven. Oviedo outleende zijne berichten voor een groot deel aan ooggetuigen die hij met name noemt en aan wie hij een onbepaald geloof hecht. De beroemde historieschrijver Antonio de Herrera heeft in zijne »Historia general de ' Mij heeft de herdruk van It. Bocache (Lisboa 1749) ten dienst gestaan, 2 Herdruk door mij gebruikt: Conimbricae 1791, 3 vol. in 8e, 329 los’ hechos de los Castellanos en las islas i tierra firme del mar Qceanow (Decada III, TV. Madrid 1601) het verhaalde van de Molukken meest uit Oviedo geput. Wat Francisco Lopez de Gomara aangaat, wiens »Historia general de las Indiasv reeds in 1552 het licht zag 1, het komt mij voor dat wij op de berichten van dezen slordigen en opperviakkigen schrijver, als ze van de anderen afwijken, weinig vertrouwen kunnen stellen 2. } Van groote waarde zou het zijn, indien wij de verhalen der Europeérs konden toetsen aan inlandsche kronieken, maar voor- eerst zijn deze nog slechts voor een klein deel toegankelijk gemaakt, en dan is het bekend genoeg hoe weinig historische zekerheid ze verschaffen; toch zal hare openbaarmaking later misschien sommige punten ophelderen, waarover de Kuropeérs bij gebrek aan kennis van inlandsche talen en toestanden ons onjuiste inlichtingen verstrekt hebben. 1 De nadruk van Antwerpen, 1554, is door mij gebruikt. 2 Latere schrijvers, die voor dit tijdvak geene nieuwe gegevens heb- ben toegevoegd aan hetgeen hunne voorgangers verhaalden, laat ik hier onvermeld. EERSTE HOOFDSTUK +. De Maleische archipel bij de komst der Portugeezen. Hun eerste tocht naar Malaka onder Diogo Lopez de Sequeira. Tweede tocht onder Affonso d’ Albuquerque. Verovering der stad. Handelsbetrek- kingen met verschillende vorsten aangeknoopt. Terugreis van Al- buquerque. * Wat ons uit verschillende bronnen omtrent de geschiedenis van den Maleischen archipel véér de komst der Portageezen is bekend geworden, hebben kundige mannen ijverig epgespoord en in het licht gesteld. Ik kan er mij dus hierbij bepalen om enkele punten in herinnering te brengen. De verbreiding van het Mohammedanisme had in de vif- tiende eceuw in den Archipel eene groote verandering te weeg gebracht. Zij had den val van het Hindurijk van Madjapahit, dat van Java uit zich over een groot deel van den Archipel had uitgebreid, zoo niet te weeg gebracht, dan toch verhaast. Ook de opkomst van Malaka als handelsemporium staat met haar in nauw verband. Het Maleische schiereiland was nog im het begin der vijftiende eeuw aan Siam onderdanig, of liever de verschillende Maleische rijkjes aan de Oost- en Westkust waren aan Siam schatplichtig. Destijds kwamen de Chinezen de koopwaren uit het verre Oosten nog in Voor-Indié aanbrengen, maar in de tweede helft der vijftiende eeuw hadden 2zij om redenen, elders uiteengezet 2, die verre scheeptochten gestaakt en kwamen niet verder meer dan de kust van Achter-Indié. Toen was Malaka, welks radja’s tot den Islam waren overgegaan, door zijne gunstige ligging aan de zeestraat die het Zuiden van Azie met het Oosten verbindi, het middelpunt van den handel 1 Dit Hoofdstuk is gedeeltelijk ontleend aan mijn opstel « Affonso d’ Al- buquerque in het Oosten» (De Gids 1876, no 9). 2 Zie: «Het Oosten voor de komst der Portugeezen» in De Gids 41874, no, 8. 331 _tusschen Zuid en Oost geworden. De Mohammedauen uit Arabié, Perzié en Indié vonden hier eene gunstige ontvangst zonder dat de Hindus, de Peguanen, Siamezen en Chinezen van den handel waren uitgesloten. Vooral de eersten, inzonderheid uit het rijk van Gudjerft en van de kust van Koromandél |. hadden zich in grooten getale te Malaka gevestigd; grooter nog was het aantal Javaansche kooplieden dat men hier aantrof. Door de voordeelen van dien tusschenhandel rijk geworden, hadden de Sultans van Malaka zich in ’t bezit gesteld van een oorlogsvioot , het juk van Siam afgeworpen en andere Maleische staatjes iu den omtrek aan zich cijnsbaar gemaakt. De Islam was van Sumatra, waar hij reeds in Marco Polo’s tijd bekeerlingen gemaakt en zich langs de kusten en zelfs in ’t binnenland voortgeplant had, en van Malaka uit, in den Archipel verbreid. Op Java had hij het Hinduisme begonnen te ondermijnen; op Borneo werd hij gehuldigd door den mach- tigen radja. of sultan van Burnei, een Maleische staat aan de noordwestkust waaraan het eiland zijn naam te danken heeft, en die over verschillende omliggende eilanden gezag uitoefende ; ook de radja’s, die in de Molukken strijd voerden om de opper- heerschappij, hadden de leer van Mohammed aangenomen. Verder dan de zuidelijke Philippijnen strekte zich het han- delsgebied der Maleiers niet uit. Op die eilandgroep was de handel, zooals uit de eerste Spaansche berichten blijkt, voor- namelijk im handen van Chinezen. Ook worden bewoners van Lugon (povos Lugoes) onder de vreemde kooplieden opgenoemd , die even als de Chinezen en misschien de Japanners 2 bij de ' Zij heeten bij de Ptg. schrijvers Quelins = Klings (van Kalinga) en Chetins of Chetis van ’t Hindust. Cheti of Chet, waarmede (volgens wel- willende mededeeling van Prof. Kern) een koopman, hoofd van een han- delsgenootschap, gildemeester wordt aangeduid. 2 Althans als zij verstaan worden onder de Lequios of Lequeos, zoo- als ‘t omtrent hen medegedeelde (Barbosa p. 375; Barros Dec. Hl, part. 1, p. 220—21. Comment. d’Aff. d’Alboquerque, Ill, 97—99, waar zij «Goros » genoemd worden, die het land of eiland Lequea bewonen) waarschijnlijk maakt. De naam doet aan de Liu-Kiu eilanden denken, waartoe door de Chinezen ook Formosa gerekend werd. Barros spreekt elders (III, 4, p. 555) en ook Goes (p. 498) van Lequeos EN Japangos. Ook worden in één adem met hen Goros of Gores vermeld. Zouden wij hierunder be- woners van Korea moeten verstaan? Grov. da Empoli (1514) vermeldt reeds «ja terra de’ Cini, chiamati Cini, Lechi e Gori, ch’t come dire Fiandra e Lamagna e Brabante» (a. w. p. 81). 332 komst der Portugeezen Malaka bezochten om handel te drijven. Na de vestiging der Buropeérs aldaar werd het vaarwater zoo- onveilig door de voortdurende vijandelijkheden tusschen hen en den verdreven sultan en door den zeeroof, waaraan zij zich schuldig maakten en waartoe zij somtijds door nood gedwongen werden, dat wij hoe langer hoe minder vernemen van kooplieden die uit die verre gewesten handelswaren kwamen aanbrengen en afhalen. Reeds véér hun komst was het handelsverkeer met Arabié, Permé en Gudjerit te Malaka verminderd , omdat vele kooplieden zich uit vrees voor de Portugeesche kruisers zoover niet meer durfden wagen. | Toen de Portugeezen in Voor-Indié vasten voet verkregen hadden, lag Malaka aan de beurt, van waar toch de kostbaarste specerijen, het meest gezochte handelsartikel van dien tijd, werden aangevoerd. Die aanvoer was nog in handen hunner gehate mededingers, de Mohammedaansche kooplieden, die wel zorgden hunne waren op prijs te houden en ze zooveel mogelijk buiten de Portugeezen om in veilige haven te brengen. Het was dus van het hoogste belang met Malaka rechistreeksche betrekkingen aan te knoopen. Koning Manuel had daartoe reeds Jast gegeven aan Affonso d’Albuquerque bij zijn vertrek naar Indié ! en zond uitsluitend met dat doel in April 1508 Diogo Lopez de Sequeira met vier schepen uit Lissabon af. Lopez moest eerst onderzoeken in hoeverre de geruchten waarheid _ behelsden dat men aan de oostkust van Madagaskar specerijen en andere kostbare waren aantrof. Hij bevond dat die geruchten hun oorsprong te danken hadden aan een Javaansch vaartuig met kruidnagelen bevracht dat in een storm naar Madayaskar was afgedreven, en zette de reis voort naar Kotsjin, den hoofd- zetel van het Portugeesche bestuur aan de Indische kust. De vice-koning Francisco d’Almeida versterkte het eskader van Lopez met een vijfde schip, en onder de officieren die zich in Indié bij hem voegden, behoorden Francisco Serrao en Fernao de Mavelhaes, van wie wij fater meer zullen vernemen. De overtocht naar het onbekende land, dat nog geen hunner 1 Dit blijkt o. a. uit de berichten van Lissabon aan een handelshuis te Niirnberg gezonden \O0or Albuquerque’s vertrek, te vinden in het zeld- zame boekje «Den rechten weg ausz zu fahren von Liszbona gen Kal- lakuth» etc. (z. pl. of jr., maar blijkbaar te Niirnberg gedrukt in ’t begin van 1506). De Bibliotheek te Frankfurt bezit daarvan een exemplaar. 335 had betreden, ! was voorspoedig. In "t begin van September 1509 van Kotsjin afgevaren, kregen zij eerst Ceylon en later de Nikobaren in ‘t gezicht, voeren de noordkaap van Sumatra om en bezochten twee havenplaatsen aan de noordkust van dat eiland: Pedir, destijds de voornaamste voor den uitvoer der . Sumatraansche peper en van waar men ook veel zijde trok die evenwel voor de Chineesche verre onderdeed, 2 en Pasei, vroeger de hoofdplaats van een bloeiend rijk en ook thans nog als peperhaven bezocht. Lopez verkreeg in beide plaatsen vergun- ning om handel te drijven, maar hij hield zich daarvoor thans niet op en voer zonder lading in te nemen naar Malakka. Sultan Mahmud, de beheerscher van Malaka, was zooals alle Oostersche vorsten een despoot, en despoten zijn doorgaans weinig te vertrouwen, maar, zooals ook uit de Maleische verhalen blijkt, deze ontzag geen middel, hoe laag en verraderlijk ook om ieder die hem verdacht voorkwam uit den weg te rumen, en als de Portugeezen die eigenschap meer bepaald zijn Bendara (schatbewaarder of eerste minister) toeschrijven, met wien 2ij als de uitvoerende macht meer rechtstreeks in aanraking kwamen , dan mogen wij ‘t er voor houden, dat hij in den geest van zijn meester handelde. De ontvangst der Europeéers liet echter in ‘t eerst niets te wenschen over. Bij hunne aankomst voor de stad waren de eersten die hen kwamen bezoeken: Chinezen, die met hunne jonken in de haven lagen, en met wie zi) spoedig gemeenzaam werden, daar zij in gelaatskleur, kleeding en levens- wijze veel meer overeenkomst met hen hadden dan andere ooster- lingen, niet schroomden met hen uit denzelfden schotel te eten, en even als zij een grooten volkstrots bezaten. $ Zij waar- schuwden hen tegen de Maleiers als een volk dat men niet vertrouwen kon; maar de Portugeezen zouden, om daarvan de overtuiging te verkrijgen, eerst leergeld moeten betalen. ————— 1 ‘Wat men verhaalt van Alvaro Telles, die in 1506 Sumat:a zou hebben ontdekt, steunt vermoedelijk op een misverstand. Zie «De ves- tiging der Portug. in Indié.» (De Gids, 1875, Ill, p. 234 aant.) 2 Te verhouding was als 5 : 8. Zie Lembranga das cousas da India (4525) p. 46 in: «Subsidios para a historia da India Portugueza, public. da Academia R. das sciencias » (Lisboa, 1868.) De waarde van de jaar- lijkksche teelt werd geschat op 100,000 dukaten (omstreeks f 400,000). Zij werd door de kooplieden van Gudjerat opgekocht. Zie Giov. da Empoli, bi. 73. 3 Vai hun land vertelden zij wonderen. « Noi altri siamo un zero; la India &@ la minore e pid povera cosa che sia qua.» (Wij overigen hadden niets te beduiden, en Indié was het geringste en poverste land van de wereld). Giov. da Empoli, a. w. p. 60. 334 Sultan Mahmud ontving hen zeer beleefd, sloot met hen eene overeenkomst en liet hun een gebouw aanwijzen waar zij hanne waren konden opslaan. Zij yingen dau ook vrij aan land en duchtten niets kwaads, maar de Mohammedaansche kooplieden zaten niet stil. De Portugeezen waren 200 onvoorzichtig om inlichtingen bij hen in te winnen omtrent het oorlogsmateriaal en het zeewezen van den sultan, en dit namen zi} nataurlijk te baat om den vorst te waarschuwen; waren deze vreemnde- lingen, die altijd hunne wapens bij zich droegen, niet overal waar zij kwamen geéindigd met op gewelddadige wijve te nemen wat hun goeddacht, en de vorsten van het land schatplichtig te maken aan hun koning? Die waarschuwingen zullen wel ver- gezeld zijn gegaan van klinkende munt: het geschiktste middel ook om invioedrijke personen als den Bendara in hun. belang over te halen; en om het volk tegen hen op te ruien was het slechts noodig zijn geloofshaat op te wekken. Weldra kwam, schijnbaar buiten de regeering om, het komplot tegen de Por- rugeezen tot rijpheid. Terwij] velen hunner zich aan land be- vonden , daar de Bendara gezegd had hen van lading te willen voorzien, werden de schepen door een aantal booten met Maleiers » omringd, die onder den schijn van levensmiddelen aan te brengen , _ aan boord klauterden. Ken van de kapiteins kreeg wantrouwen en zond Magalhaes naar het admiraalschip, om Lopez te waar- schuwen. Maar voor de manschappen die zich aan land bevonden, was het reeds te laat. Zij werden op eens overvallen en ver- scheidene hunner om het leven gebracht. Ken dertigtal vluchtte in de faktorij , waar de Bendara hen kwam ontzetten en in be- waring nam. Hij hield zich onschuldig aan het gepleegde ver- raad, maar wilde de gevangenen niet uitleveren, tenzij Lopez, die met zijne schepen de haven verlaten had, daar terugkwam , onder voorwendsel dat zijn gezag niet verder dan de haven reikte. De kapiteins waren het eens dat men zich niet aan dat gevaar mocht blootstellen en besloten tot den terugtocht , omdat de gunstige moesson reeds ten einde spoedde en een langer op- onthoud hun dus ten verderve kon strekken. Onderweg pleegden zij weerwraak aan eenige Maleische vaartuigen, wat zeker niet dienstig was om hun in den Archipel een gocden naam te be- zorgen: ook leerden zij hier tot hun schade de Maleiers als dappere zeevaarders kennen. Kenigen tijd later ontving hij bericht van Ruy d’Araujo, den factor die te Malaka was gevangen genomen. Toen de tijding der verovering van Goa door Albuquerque daar was overgebracht , had de sultan de gevangenen, waarvan er nog 19 in leven waren, vrijgelaten en zich zeer geneigd betoond om met de Por- tugeezen vriendschap te sluiten. In Maart 1510 waren nogmaals vier schepen onder Diogo Mendes de Vascogoncelos uit Portugal afgezonden met den last om naar Malaka te gaan. Albuquerque had ze echter geprest voor zijne onderneming tegen Goa; en toen daarna Mendes op de volvoering van den last des Konings aandrong, aarzelde hij daartoe verlof te geven, zoodat Mendes eindelijk met zijne schepen uit Goa poogde te. ontsnappen. Die poging mislukte echter en bekwam den aanvoerder slecht, want zijne schepen werden achterhaald en hij zelf werd te Goa gevangen gezet. Het was niet omdat Albuquerque eene onderneming naar Malaka afkeurde, maar het moest met eene flinke krijgsmacht geschieden, zoodat men den sultan kon dwingen om toe te staan wat men verlangde. Malaka was een van de uitgangspunten van den handei met het Westen die men in zijne macht moest hebben. Had men hier eens vasten voet verkregen, dan zouden de kostbare waren, die thans nog van daar naar de Roode Zee gebracht werden, niet meer den ouden weg kunnen volgen, maar de Venetianen zij op hun terugtocht Pedir aan, om peper te laden. Te Malaka zouden zij 18 bahar (centenaars) kruidnagelen hebben ingenomen. — Over het eerste bezoek der Portugeezen te Malaka komen eenige berichten voor in het Maleische geschiedwerk Sadjara Malajoe (Malay Annals, transl. by J. Leyden, London, 1821. p, 324, 325; vgl. Logan, Journal of the Indian archipelago, V, 43). De onnauwkeurigheid dier berichten springt ieder in het oog. Goncalo Pereira kwam eerst te Malaka in 1530. Het verhaal van de verovering der stad door D’Albuquerque is meer te vertrouwen, hoewel ik aarzelen zou er eenigszins op te steunen, zooals Braddell in Logan’s Journal, VI, 46. —- Nog minder geloofwaardig is hetgeen Raffles uit een Malecische kroniek in de « Asiatic Researches» (vol. XII. 1848) heeft medegedeeld. 336 genoodzaakt zijn ze in plaats van te Alexandrié te Lissabon te komen halen. Voor den alleenhandel van Portugal was dus het bezit van Malaka noodzakelijk; dit stond bij Albuquerque vast en daarom besloot hij zelf de onderneming te leiden. Maar de koning van Portugal had meer dan eens op eene andere expeditie aangedrongen, die wel niet buiten Albuquerque's programma lag, maar waarvan hij de bezwaren beter kende dan Manuel. Het was een tocht naar de Roode Zee. Daar, hetzij op een eiland in dien zeeboezem zelven, hetzij niet ver van den ingang bij Aden, wilde de koning dat men eene vesting zou bouwen om de vaart te beheerschen en het uitloopen eener vioot te verhinderen. Albuquerque nu had uit goede bron vernomen dat er vooreerst geen vioot van den sultan van Egypte in Indié te wachten was. Intusschen, de wil van den koning moest worden geéerbiedigd.. Te Goa 400 man in bezetting achterlatende, begaf Albuquerque zich met de schepen die hier bijeen waren, op weg naar de Arabische kust. Maar weldra bleek het dat de moesson reeds veranderd was en den overtocht belette. Voor de vaart naar Malaka was hij daarentegen gunstig. Verscheidene kapiteins keurden dien verren tocht af, maar Albuquerque liet zich hierdoor niet afschrikken. Den 2 Mei 1511 ging de vloot, die uit 19 schepen hestond, met 800 Portugeezen en 600 Indiérs bemand, van Kotsjin onder zeil naar Malaka. Albuquerque volgde denzelfden weg als Lopez en kwam met vijf schepen van Gudjeritsche kooplieden die hij onderweg had buit gemaakt te Pedir. Hier vond men negen Portageezen die uit Malaka ontsnapt waren en van wie men vernam dat de Bendara’ eene samenzwering tegen den sultan beraamd had, maar zelf daarvan het slachtofler was geworden 1, en dat een ander aanzienlijk Mohammedaan die de Portugeezen vijandig gezind was, de wijk had genomen naar Pasei. De Florentijn Giovanni da Empoli verhaalt dat hij door den kapitein-generaal naar den sultan van Pedir werd afgevaardigd om hem vriendschap aan te bieden. De sultan ontving hem verre van vriendelijk , omdat men zich niet ontzien had bij het inkomen van de haven een vaartuig, dat zich eveneens daarheen begaf, 1 Over die gewaande samenzwering zie men de Sadjara Malajoe (Leyden’s vertaling blz. 388 vv.) 337 te vermeesteren, en zou hem te kennen gegeven hebben, dat hij vele en goede onderdanen bezat en dat deze mannen waren en geen kinderen; wie de schepen wegnam, die in zijn haven kwamen, hielden zij niet voor een vriend, en als de bevel- hebber zijne vrieudschap wenschte, moest hij eerst teruggeven wat hij genomen had; dan kon er eerst sprake zijn van han- deldrijven.” Toen Albuquerque bleef weigeren het vaartuig uit te leveren, belette men de Portugeezen aan land te gaan 1. Zij trachtten nu bij eene verder gelegen ankerplaats aan de kust, die tot Pasei behoorde, water in te nemen, maar werden ook hier vijandelijk ontfangen 3. Den volgenden dag voer de vloot de kust langs tot. Pasei. Onze Florentijn werd hier weder aan lund gezonden met het aaubod om een handelsverdrag te sluiten en het verzoek om den Muzelman van Malaka wit te leveren. Maar ook den vorst van dit staatje schijnen de Portugeezen door hun roofstelsel van zich vervreemd te hebben, daar de schepen der Gudjerat- ache kooplieden, die zij veroverd hadden, van Pasei kwamen. Zij ontfangen van den Muzelman het waardige antwoord dat zijne wet hem verbood goederen te koopen, die aan zijne naasten outvreemd waren, hoeveel te meer aan zijne vrienden, en dat hij geen geloofsgenoot aan een Christen wilde uitleveren 3. Volgens Portugeesche berichten gaf de Sultan voor dat de vluch- teling zich niet meer te Pasei bevond en kocht hij ten slotte twee der Gudjeratsche schepen voor 5000 cruzados ‘4, Als wij Varthema gelooven mogen5, werd destijds te Pasei zooveel handel gedreven dat hij er win ééne straat omstreeks vijf honderd wisselaars» aantrof. Tusschen Pasei en Malaka werden nog twee rijkbeladen handelsvaartuigen veroverd ; meer mocite kostte het een groote, goed bemaude jonk tot de overgave te dwingen. Zij behoorde aan Djeinal, den rechtmatigen sultan van Pasei, die als kind 1 Giov. da Empoli t. a. p. blz. 54. 2 Castauheda, III, 73. De plaats heet bij hem chua povoacao de pes- cadores no reyno de Ache,» maar op blz. 273 «Ace hu porto del rey de Pace.» Inderdaad komt op oude kaarten te dezer plaats een Achen voor, dat men niet met Atjeh moct ve: warren. Misschien is Ajer Labu bedocid. 3 Giov. da Empoli t. a. p. blz. 55—57. 4 Castanheda, IIL, 174. 5 a. w. blz. 239. ‘ 4e Volgr. I. 23 388 door den rijksbestuurder van de regeering beroofd, thans- naar Java‘! op weg was om halp te zoeken. Albuquerque bewees hem alle eer, beloofde hem zijne hulp en nam hem met zijn schip mede naar Malaka. Den eersten Juli 1511 kwam de vloot voor die stad. Hier was kort te voren de sultan van Pahang, een leenman van Mahmud, aangekomen om eene zijner dochters te hawen, weinig vermoedende dat zijne bruiloft door de » Franken» verstoord zou worden. De onderhandelingen werden aanstonds door Albuquerque geopend, die vdédér alles uitlevering der gevangenen eischte. De sultan verlangde eerst vrede te sluiten, opdat de schepen, die in de haven lagen, van den Portugeeschen bevelhebber brieven van vrijgeleide zouden kunnen bekomen; en toen de laatete bij zijn eisch bleef, liet hij, vooral op aandringen van de koeplieden van Gudjerit, aanstalten maken om de stad bij een aanval te verdedigen. Albuquerque aarzelde echter om tot een aanval over te gaan, uit bezorgdheid voor Ruy d’Araujo, die zich zooals wij weten met eenige andere Portugeezen te Malaka bevond. Araujo had vroeger zijne partij gekozen tegen Almeida en was om die reden uit Indié verwijderd. Toen hij vernam wat de reden van Albuquerque's aarzeling was, liet hij hem weten dat hij om zijnentwil niet met den aanval moest talmen. Thans werden de vijandelijkheden begonnen met het in brand steken van eenige woningen aan het strand en van de schepen van Gudjerét. De sultan, ziende dat het ernst was, zond eindelijk de gevangenen terug. Maar nu kwam de kapitein-. generaal met andere eischen voor den dag: vergunning om te Malaka een fort te bouwen en schadevergoeding voor de han- delswaren die men ontvreemd had en voor de gemaakte oorlogs- kosten. | Zooals te verwachten was stuitten op deze eischen de onderhandelingen af. Vooral de kroonprins Ahmed? en de sultan van Pahang drongen er op aan dat men den vijand zou weerstaan, en, Indien Mahmud door de zijnen krachtig ondersteund werd, bestond er zonder twijfel veel uitzicht dat 1 Volgens Correa (II, 248) naar Malaka. - 2 Bij sommige Portugeesche schrijvers heet hij Aladin; dit is de naam van Mahmud’s jongeren zoon, ter wille van wien hij later Ahmed uit den weg lict ruimen (zie de Sadjara Malaju), maar er heerscht vecl verwalring in die namen. 339 ° de vijand tegen de overmacht niet bestand zou zijn, want aan verdedigingsmiddelen ontbrak het niet. Maar Mahmud had zich bij zijne onderdanen niet bemind gemaakt en kon dus weinig op hen rekenen; zijn vlootvoogd (laksamana) bleef met de schepen op een veiligen afstand; en het hoofd der Javanen, die voor zeer goede soldaten bekend stonden — Timuta of Utimuta radja noemen hem de Portugeesche schrijvers ! — onderhan- delde reeds in “t geheim met den opperbevelhebber. Malaka was aan eene kleine rivier gelegen, die de wijken waar de kooplieden woonden van de stad scheidde, welke aan en op een heuvel gebouwd was en waar zich het paleis en de groote moskee bevonden. Beide deelen waren door een houten brug vereenigd, die van. veel geschut voorzien was en door versvhansiugen aan weerszijden bestreken werd. Op die brug was de eerste aanval der Portugeezen gericht; zij werd door de Maleiers dapper verdedigd, en het kostte de aanvallers moeite om haar te bezetten; ten laatste gelukte hun dit, maar 2ij waren te vermoeid om zich te verschansen en keerden, na de omliggende gebouwen in brand gestoken te hebben, naar hunne schepen terug. Thans verklaarden zich eenige Portugeesche kapiteins tegen eene hervatting der vijandelijkheden. De sultan was nu genoeg ‘gestraft voor zijn verraad aan Diogo Lopez en men moest zich hiermede tevreden stellen. De kans op verovering bleef altijd hachelijk als men de overmacht en de dappetheid van den vijand in aanmerking nam, en vuor eene duurzame bezetting en ver- dediging waren de krachten der Portugeezen niet toereikend ; het was dus geraden om den gunstigen moesson niet voorbij te laten gaan, maar naar Indié terug te keeren, daar men te Goa hun hulp kon noodig hebben. Gelukkig wist Albuquerque de meerderheid te overreden om, nu men ten halve gewonnen had, zich niet door die bezwaren te laten terughouden. Men besloot dns den aanval te hervatten. Den tienden Augustus 1511 werd voor de tweede maal eene landing ondernomen. Na de brug bezet te hebben wierpen de ' Bij Castanheda: Timutaraja of Utetimutaraja; Correa en Albuquerque: Utemutaraja; Barros: Utimutiraja. — Ziyn zoon had deelgenomen aau het verraad tegen Diogo Lopez de Sequeira, maar zoo ‘t schijnt als vriend van den Bendara. * 340 Portugeezen aan beide zijden verschansingen op en deden van daar uitvallen in de stad. Zij moesten hierb:} evenwel voorzichtig te werk gaan, want de Maleiers hadden onder sommige straten mijnen met buskruit aangelegd. De bewoners der noordzijde (de wijken der kooplieden), die nu van de anderen waren afgesneden , riepen weldra Albuquerques bescherming in, en in weinige dagen werd de stad geheel door net leger van den sultan ontruimd en door de Portugeezen ingenomen. De ver- halen van den buit, dien zij maakten, zijn fabelachtig. Corea verzekert van Albuquerque zelven vernomen te hebben dat sijn aandeel alleen eene waarde had van meer dan 460,000 cra- zados 1, Ook vonden zij eene groote hoeveelheid geschut , wel 2000 stukken, maar van klein kaliber, zoodat de Maleiers er tegen de verschansingen der Portugeezen weinig kwaad mode hadden kunnen uitrichten 2. Ahmed hegaf zich met het overschot der Maleische troe- pen naar de rivier van Muar, niet ver van Malaka, waar hij zich verschanste; maar toen Albuquerque dit vernam, zond hij eenige troepen af om hem te verdrijven en de schansen te vernielen. Sultan Mahmud zelf begaf zich naar Pahang. Langzamerhand keerden de kooplieden te Malaka terug en begon de handel te herleven. Ive vroegere dienaars en slaven van den sultan, die men in den omtrek opving, werden gan "t werk gezet om eene vesting te bouwen, waartoe de af braak van moskeén en de oude koningsgraven aan den kant van ’t gebergte de grondstof moesten leveren. Ook de Portugeezen zaten hierbij miet stil: »iedereen was metselaar, steenhouwer of aandrager » 3. Zoowel over de Hindu-handelaars als over de Mahomedaan- 1 Lendas, HI, 246 —48. 2 Epistola Emmanuelis Regis ad Leonem X Pont. Max. (8 Juni 1513) in «Novus Orbis» (Basil. 1532) p. 185; Castanheda, ILI, 209. Vgl. Correa Il 238. De berichten bij Albuquerque (III 44) en Barros zijn zonder twijfel overdreven, maar uit het eenstemmig getuigenis der Ptg. schrij- vers blijkt toch dat hier niet van musketten, maar van geschut sprake is. Als dus in de «Sadjara Malaju» verhaald wordt welk een schrik de Maleiers beving bij het zien van de groote uitwerking die de ijzeren kogels der Ptg. deden, maakt Braddell (Logan’s Journal, VI, p. 46) ten onrechte hieruit op dat zij voor de komst der Portugeezen geen geschut kenden. 3 Giov. da Empoli, t. a. p. bl. 64, 341 sche werd door Albuquerque een sjahbandar of consul aange- steld ', Den laatsten post droeg hij op aan den reeds genoemden Timuta radja, een man van grooten invloed en niet minder eerzucht, wien hij te vriend moest houden. De radja voelde zich echter gekrenkt dat de Hindu-kooplieden door de Portu- geezen bevoordeeld werden en trad in onderhandeling met sultan Mahmud en zijn zoon. De bewijzen van zijn verraad kwamen aan Albuquerque in handen; ook hielden de klachten niet op over de knevelarijen waaraan hij zich schuldig maakte, maar de kapitein-generaal aarzelde om een beslissenden stap te doen. De Javaan had een grooten aanhang en de Portugeezen waren voor ’t meerendeel door ziekten verzwakt ten gevolge van “t ongunstige klimaat en ’t slechte voedsel. Kindelijk wist Albuquerque den radja door een list in handen te krijgen en deed hem zijn misdrijf met het leven boeten. Zijn zoon, zijn behuwdzoon en een ander bloedverwant werden eveneens schuldig bevonden en ondergingen hetzelfde lot. De strenge Portugees had misschien verstandiger gedaan met het aanbod aan te nemen van de vrouw van Timuta, die een groot losgeld wilde betalen als de doodstraf in verbanning werd veranderd; thans maakte hij zich alle Javanen die zich te Malaka bevonden tot vijanden. Een der voornaamsten, Pati Katir 2, werd door de rijke weduwe van Timuta voor hare belangen gewonnen, stelde zich aan het hoofd zijner landgenooten en wreekte zich inzonderheid op de door de Portugeezen bevoor- rechte Hindus. Te vergeefs zocht Albuquerque hem met de waardigheid, die Timuta bekleed had, te paaien. Hij liet zich die benoeming welgevallen en staakte den openlijken tegenstand , maar bleef zoo weinig te vertrouwen dat de kapitein-generaal nog v66r zijn vertrek een ander in zijne plaats benoemde. Geene gelegenheid werd door Albuquerque verzuimd als hij met andere vorsten ook vreedzame betrekkingen kon aanknoopen. Reeds v6ér de verovering van Malaka had hij met een der Chinee- sche jonken, die op haar terugtocht Sjam meende aan te doen , een ‘ Het hoofd der eersten wordt Nina Chetu genvemd (Chet = koopman). Het zal dezelfde zijn die in de Sadjara Malaju (bij Logan, VI, 48), onder den naam van Nina Sura Dewan, een Kling en de voornaamste koopman van Malaka genoemd wordt. Hij had de Portugeezen van den beginne af in 't geheim ondersteund. 2 Bij Castanheda, Goes, Osorio: Patequatir of Patecatir; bij Barros en Correa: Pate Quetir; bij Albuquerque Patequitir. 342 Portugees medegegeven, zekeren Duarte Fernandez, een kleer- maker die met Ruy d'’Araujo gevangen gezeten en Maleisch geleerd had. Hij moest den vorst van Siam de komst van den kapitein-generaal voor Malaka en zijn plan van verovering be- kend maken, en hem te kennen geven dat zijne onderdanen, die zich te Malaka wilden nederzetten, daar welkom zouden zijn. Fernandez werd aan ’t hof van Ajudhja eervol ontvangen, en de koning zond een voornaam Siammer met hem naar Malaka terug om den opperbeveller zijne vriendschap te betuigen en zijne tevredenheid over de bestraffing die hij den Sultan toe- dacht. Thans werden aanzienlijker gezanten met geschenken naar Siam afgevaardigd, die den koning de tijding van de verovering van Malaka moesten overbrengen. Zij reisden in een Peguaansch vaartuig over zee naar Tenasserim, dat toen aan Siam behoorde , en van daar over land naar de hoofdstad. Te gelijk met hen werd Ruy da Cunha naar Pegu gezonden om een verbond te sluiten. De Peguaansche kooplieden waren te Malaka zeer talrijk en hadden Albuquerque tegen den sultan ondersteund. Wij ver- nemen van Ia Cunha’s ambassade niet anders dan dan het hem ge- lukte met den vorst vriendschap te sluiten. Het is zeer te betreuren dat de eerste reisberichten naar deze landen verloren zijn gegaan. Van sommige Maleische vorsten kwamen reeds vriendschaps- aanbiedingen en geschenken; de sultan van Kampar op Sumatra’s oostkust, een schoonzoon van den verdreven vorst van Malaka, zond aloéhont en drakenbloed als voortbrengselen van zijn land, en een heidensch vorst van Java ! muziekinstrumenten (de bekende gongs), wapenen en een groot doek, zoo natuurlijk mogelijk met afbeeldingen van gevechten beschilderd (gebatikt). Naar de Molukken en Banda-eilanden zond Albuquerque in ‘t laatst van ‘t jaar drie schepen op kondschap uit, met 120 Por- tugeezen bemand en 60 Maleiers voor de bediening van ’t ge- schut. Antonio d’Abreu stond aan ’t hoofd van ‘t eskader. Zij moesten zich overal waar zi) kwamen vredelievend gedragen en aan de vorsten en overheden geschenken aanbieden , en mochten geen vaartuigen buit maken; de handelaars die zij aan de speceri}j- eilanden aantroffen, moesten echter verhinderd worden lading in te nemen véér zij hunne schepen bevracht hadden. 1 Volgens Castanheda (III, 217) was hij de voornaamste vorst van het eiland, woonachtig in het binnenland, en waren de Mhmd. vorsten aan de "ust zijne vazallen. Barbosa (p. 369) vermeldt hetzclfde en noemt den vorst dra. Vgl. Veth, Java, If, 207 vv. _ 843 Toen zij op reis gegaan waren, begon ook Albuquerque aan- stalten te maken voor zijn vertrek. Ruy d’Araujo werd tot factor en tot rechter (alcaide mdr) te Malaka aangesteld en Ruy de Brito Patalim tot kapitein der vesting, waarin eene bezetting van 300 man achterbleef. Evenveel manschappen werden in een tiental schepen achtergelaten, waarover Fernao Perez d’Andrade het bevel zou voeren. In Januari 1512 ging de kapitein-generaal met drie schepen en een buitgemaakte jonk naar Kotsjin onder zeil. In de jonk nam hij een zestigtal bekwame werklieden mede, Javaansche scheepstimmerlieden en anderen, waaraan in Indié groote behoefte bestond. Djeinal, de pretendent op den troon van Pasei, wien hij beloofd had im zijne rechten te herstellen, bracht hem voor zijn vertrek die belofte te binnen, maar Albuquerque moest. om den ongunstigen moesson dit voornemen tot later verschuiven. Djeinal, vreezende dat men hem naar Indié zou medenemen , maakte zich toen met de zijnen uit de voeten. Wij zuller later meer van hem vernemen. ! De overtocht was vol tegenspoed. Bij het omvaren van Kaap Tamiang op Sumatra stiet het schip van Albuquerque des nachts op een zandbank en barstte middendoor, zoodat hij en de zijnen met moeite gered en in de andere schepen opgenomen werden. Sommigen zwommen naar de kust en bereikten Pasei. De schatten, die men te Malaka had buit gemaakt, gingen met dit schip voor een groot deel verloren. De Javanen en Maleiers die zich op de jonk bevonden, hadden van de verwarring gebruik gemaakt om het vaartuig te veroveren en stuurden het naar Tamiang, een kleine stad aan de kust van Sumatra, die waarschijnlijk tot het Mohammedaansche rijk van Aru behoorde. 2 Van de Portugeesche manschappen kwamen slechts vier behouden te Pasei. De beide overgebleven schepen hadden op de reis met tegen- wind te kampen, zoodat men zulk een gebrek kreeg aan water, vdat er geen heilige in het Paradijs was, wiens hulp niet dage- lijks werd ingeroepen.” Kindelijk, in “t begin van Februari, bereikte men Kotsjin. 1 Het bericht bij Giov. da Empoli (p. 78), dat Albuquerque hem liet verdrinken om zich van zijn geld meester te maken en slechts uit- strooide dat hij de viucht had genomen, schijnt een van die lasterpraatjes te zijn, die de tegenstanders van den grooten man gretig opvingen. 2 Castanheda, III, 267; Goes p. 322, enz. Bij anderen wordt in ’t alge- meen van Aru gesproken. TWEEDE HDOFDSTUK. Onderneming van Pati Unus, beheerscher van Djapara, tegen Malaka. Zijne nederlasg. Sultan Mahmud vestigt zich op het eiland _ Bintang. Strijd met de Maleiers bij Kampar. Tocht naar Siak en onderhandelingen met den vorst van Menangkabau. Ouverstandige politiek van Jorge de Brito. Malaka door de Maleiers benauwd. Hunne verschansingen aan de rivier van Muar veroverd. Eerste reizen naar China. Fernao Perez d’Andrade wordt te Canton welwillend ontfangen. Tocht van Duarte Coelho naar Siam. Toen Affonso d’Albuquerque Malaka verliet, was de macht der vroegere beheerschers wel gebroken, maar nog verre van vernietigd. In de stad zelve werd men voortdurend verontrust door Pati Katir die, van zijn ambt ontzet , zich in de Javaansche voorstad versterkt had, en op zee was de laksamana of viootvoogd van sultan Mahmud meester en sneed allen toevoer van levensmiddelen uit den Archipel af. De bekwame man die in dezen tijd tot die waardigheid schijnt te zijn opgeklommen, heette Hang Nadim; de Maleische overleveringen verhalen, dat hij in gevechten met den vijand niet minder dan vier en dertig wonden ontfing. Hij had zich aan de rivier van Muar ten zuiden van Malaka genesteld en stond in verstandhouding met de oproerige Javanen. Gelukkig bezaten de Portugeezen in Ferna Perez d’Andrade een even moedigen als beleidvollen admiraal, die, zoodra hij eenige ver- sterking uit Indié had ontfangen, offensief te werk ging, en niet alleen Pati Katir uit den omtrek van Malaka verdreef , maar ook den laksamana in toom wist te houden. Juist was Antonio d’Abreu uit de Molukken teruggekomen en maakte Perez zich gereed om met drie beladen schepen ! naar Indié 1 Deze schepen, die de versterking hadden aangebracht, waren in ’t laatst van Septeinber 1512 te Mulaka aangckoinen, en hadden onderweg het ciland Groot-Nikobar moeten aandoen. In den brief van Giovanni da Empoli, die als kapitein vau een dezer schepen de reis wededeed , vindt men ecenig bericht omtrent de bewoners van dat eilaud die hij Katfers 345 op weg te gaan, toen een nieuw gevaar de Portugeezen bedreigde. Pati Unus !, beheerscher van Djapara op het eiland Java, zou reeds lang het plan gekoesterd hebben om zich met behulp der talrijke Javanen, die zich te Malaka gevestigd hadden, van die stad meester te maken. Toen hij vernam dat de Europeérs haar veroverd hadden, en hoe gering hun aantal was, meende hij hen zonder groote moeite te kunnen verjagen, en werd door Pati Katir in zijn plan gesterkt. Juist toen deze een zware nederlaag geleden en zich naar Java begeven had om hulp te zoeken, verliet Pati Unus de reede van Djapara met een hon- derdtal groote en kleine vaartuigen, waarop zich 10 & 12.000 man zouden bevonden hebben, voor een deel Javanen van Pa- lembang onder ’t bevel van den tumenggung, een hoog staats- beambte, — nam zijn koers langs Sumatra’s oostkust en stak toen naar het Maleische schiereiland over om Malaka van de noordzijde te verrassen, daar men hem van dien kant niet ver- _wachtte en hij misschien vermoedde dat de Portugeezen naar den kant van waar hij verwacht werd een eskader op verkenning hadden uitgezonden. Inderdaad was Perez met dat doel, en tevens om vaartuigen met levensmiddelen te onderscheppen, naar de zeestraat van Sabang (Straat Durian ten ©. van Sumatra) gevaren, maar bij tijds teruggekeerd, en toen in den avond van Nieuwjaarsdag 15132 de Javaansche vloot kwam opdagen , wachtten de Portugeesche schepen onbeschroomd hun aanval af. Den geheelen nacht door werden van weerszijden schoten ge- wisseld, maar Pati Unus, die van het vertrek van zijn bond- genoot niets wist en verwacht had dat men hem te land door een aanvai op de Portugeesche vesting zou ondersteunen, be- sloot, toen hij zich hierin teleurgesteld zag, op raad van eenige Javanen die hem kwamen inlichten, naar Muar aan de zuid- ziide van Malaka te varen om zich daar eerst met den Maleischen viootvoogd te vereenigen. Met het aanbreken van den dag ging dus de‘Javaansche vioot in die richting onder zeil, maar haar voornemen oulging den waakzamen Perez niet. 7 Bij noemt. Empoli liet te Pasei twee Portugeezen met handelswaren achter en sloot een verbond met den sultan omtrent den verkoop der zijde. Te Malaka woonde hij het zeegevecht met Pati Unus bij en keerde daarop met Perez naar Kotsjin en vervolgens naar Portugal terug. ' Pateonuz of Patehonuz bij Castanheda en anderen; Pateunuz bij Bar- ros; Pattivonuzzi bij Empoli. 2 [k volg hier Empoli die zelf bij 't gevecht tegenwoordig was. $46 Sint-Jago! op hen aan!s riep hij de zijnen toe, en hanne zerlen ontplooiende zetten de Portugeesche schepen den vijand na ea vielen hem onverwachts op het lijf:; De Javanen *verdedigdes zich dapper, maar in weinig tijds werden verecheidene hanner vaartuigen in den grond gebvord , en Perez stond op het pant om de groote jonk, waarop Pati Unus zelf zich bevond, aan te tasten, toen het weder zoo onstuimig werd dat men van weerszijden een goed heenkomen morst zoeken. Het schijnt dat de vorst van Djapara hiermede voor goed van zijne plannen genezen was, want zonder de Portugeezen verder te verontrusten, keerde hij met het overblijfsel van zijne vioot naar Java terug, en een paar maanden later vonden eenige Portugeesche schepen te Sidaja aan de noordkust van Java, eene stad die tot zijn gebied behoorde, eene goede ontfangst !. Volgens Castanheda zou Pati Unus later sultan van Demak geworden zijn 2; volgens Barros vorst van Sunda 3, en voor het iaatete hebben wij cen ander getuige in Pigafetta, die bij zijn verblijf in de Molukken (15231) van een radja Pati Unus Sunda hoorde verhalen, die op Java seer machtig was 4. 