None
A.P der a r^ +J2./ ' a '^ ^ Bademyraçirrjl J JL Blaau wc hlei . _^ r^ .« '1 -ZT-iVz^en. — Z~----^ > 7 A.P^ VÏtjZ. ^/ï Meded.A/a Lett 3^ Reëler D. IL A ^i'i ^'i/J SLOE T . Vondst vari Hoefi jzers. i w Ver:>l. en Meded. Afd 1m3^ Rcelci D II. Aß SLOE T. Vondst vanHoefijzers. f I IWA. en Meded. Aß Zeit 3 ' Rccl':> D IL '''h'^^^'imciii SLOET. Vondst van Hoefijzers. Verji en Meded.Afd Leit3' Rcelù D II itfX^ih^'^tïmi OE T . Vondst vaii Hoefi jzers. Verd. en Mcded.ÂfdLelt3^RccVù D II. :^tf^'i ( 343 ) goudsmid. Een kouing, waarschijnl^'k wel de Frankische Chlotar II, wiens muntmeester hij werd, liet zgn paard big hem met zilveren hoeven beslaan. Hg sneed successivelgk de pooten van het paard af, ging er mede in de smederg, besloeg den poot en zette hem weer aan hçtbeen^). Waar- sch^nlijk kende hy h«t Merseburgsche besprekingsformulier. Is mgne gissing gegrond, dan hebben de Germanen het hoef beslag in het eind der 5^® eeuw gekend. De Salische wet toch moet vastgesteld zijn, toen de Franken nog heidenen waren, dus vóór het jaar 496, toen hun koning Ghlodovech| na de overwinning bij Tulpiacum (Zulpich) op de Aleman- nen behaald, het Christendom aannam. Het volk, vooral wat in het Noorden was gezeten, volgde z^n voorbeeld slechts langzaam na. Dagobert I, regeer ende in de jaren 628 — 638, gaf het kasteel te Utrecht, dat hg hersteld had, met een klein kerkje aan de Eeulsche diocese, onder voorwaarde, dat de bisschop de Friezen bekeeren zou. De macht van het heidendom was gebroken. Vór dien tijd moeten de hoefijzers ten offer zijn gebracht aan de boorden van de Vecht, die in een tgdruimte van 100 jaren zoodanig door natuurverschgnselen veranderden, dat zij dieponder de aarde bedolven werden. Eene nadere tgdsbepaling kan ik niet geven, meer licht kan ik niet verspreiden. Dit moet ik aan anderen overlaten. Zeker is het echter, dat zoo de vondst te Nieuwersluis bekend was geweest aan Lindensmit, hg niet geschreven zou hebben, a. w. S. 294: dat, evenmin als aan de Romeinen, het hoefbeslag der paarden in het Merovingische tgdvak, — loopend van het jaar 445 tot 768 —, aan de Germaansche stammen bekend was. De Friezen waren toen reeds meesters in het Smeden der ijzers. Prof. E. L. Rochholtz, Unsterblichkeitsglaube. S. 281. OVER DE ASSIMILATIE DER PRAEPOSITIONES IN DE LATINSPE VERBA COMPOSITA. BIBIA6E TOT DE LATINSPE VERBA COMPOSITA. Er is geen onderwerp zoo gering, of het staat met een algemeen beginsel in verband: het is daarom dat ik het waag, voor eenige oogenblikken uwe aandacht te vragen voor een punt van ondergeschikt belang. Geen onzer hedendaagsche Nederlandsche philologen heeft, voor zoover bekend, der Lat^nsche orthographie eenige studie gewijd. Wg schrgven recht slecht naar de traditie, die zich voor jaar en dag heeft gevestigd, hier en daar gewgzigd naar de nieuwste kritische Duitsche uitgaven der Lat^nsche auteurs. Die min of meer willekeurige, althans inconsequente spelling van hetLatgo is een gevolg van de omstandigheid, dat die taal als voer- tuig voor geleerde onderzoekingen en gedachtenwisseling, ook als geleerde spreektaal, onafhankelyk van de oude tekst- uitgaven haar eigen weg is gegaan: de medicus en de filo- soof, ja zelfs de oudheidkundige van de 16de en 17de eeuw volgden niet, wanneer zg schreven, oude teksten en opschrif- ten, maar hunne vakgenooten, en zg spelden zooals hunne onmiddellgke voorgangers dat gedaan hadden. En terecht: z^ die geen b^zonder werk van de Latgnsche grammatica kunnen maken, ontgaan ter nauwernood de beschuldiging van verwaandheid, wanneer zg door onbeduidende kleinig- heden den schgn willen aannemen het beter te weten dan ( 346 ) het gros; belachelgk is h^, die om een fraaien glimp te geven aan een slechte conjectuur, niet met het ?ulgus erudi- torum nc, maar eeic schrift, of eeis in plaats y au eis. Maar toch: iemand die de Lat^nsche taal machtig is, moet zich niet schamen om spelfouten te yermgden, die de plagosus Orbilius of een Caesellius Vindex in hunne leerlingen niet zouden hebben geduld. Er komt nog bg, dat wg, wel verre y an ons aan pedanterie schuldig te maken door de antieke orthographie aan te nemen, veeleer tegenover Duitschland, Engeland, Denemarken den schgn op ons zouden kunnen laden van halstarrige vasthoudendheid, die juist omdat het hier eene zaak van ondergeschikt belang geldt, waarin een- parigheid wenschel^k is, bovenal moet worden vermeden. Op ons, die afweken van de thans elders in zwang zu ende orthographie, zou de plicht van bewezen kunnen rusten, en het is te vreezen, dat die niet licht zoude zu. Want de bé ons nog gebruikelke spelling berust, volgens de gewone voorstelling, op de handschriften van de 18 — 15de euw, wier schrössig zer verbasterd is. Evenwel schlungen, dat onze orthographie die der nieuwste HSS. is, slechts een deel der waarheid te bevatten. De afwgkingen van de oudere USS., die de afschrgvers zich in de 13— 15de eeuw veroorloofden, zgn niet allen in het modern Latgn overgenomen, en buitendien is de orthographie der HSS. in de genoemde eeuwen onder invloeden tot stand gekomen, die ook de pen der latinisten toen en later bestuurd kunnen. Hebben. De längst selber den leerden de taal niet uitsluitend uit gaven en HSS. van de auteurs, maar ook uit de in hun tgd gebruikelgke spraakkunsten. lätet de opmerking dat de stupidi librarii — quid non? — dissignaverunt is men dus niet waar men wezen moet. Hoe kwamen zgtot die wgzigingen, die zg op sommige punten vrg regelmatig invoerden? Wellicht zal het ons gelukken deze vraag later te beantwoorden; voorshands zg het voldoende op het feit te verwgzen, dat niet alles uit de slechte HSS. van de dertiende en volgende eeuwen in de schrgfwgze der humanisten is opgenomen en veel daarvan uit de vnlgata van de klassie. By. Den tekst van Livius volgens Gronovius legt naast een der nieuwere HSS. Uit de varietas lectionis is het verschilassen HS3. eu uitgave niet zoo gemakkelk op te maken, daar de geleerde collatores zich vroeger zeer weinig om de orthographie der HSS. bekommerden; zelfs zou ik op een voorbeeld kannen wflzen, dat mgn geleerde voorganger Drakenborgh de lezing uit den Leidenschaft, in zgne eigene orthographie mededeelde, en h^ zal wel de eenige nietzyn, die zoo handelde. Wanneer w^ de twee Leidenschaft van Livius* eerste decade, den Leidenschaft en den nieuweren Botteudorfianas naast elkander leggen, dan bl^kt recht goed dat het nieuwere eene eigendommel^ke spelling heeft. Het oude heeft de dissimilatie ^) in adsusco adfecto submiss Adfligo, en in de composita met tn; het andere het de assimilatie overal, behalve  om iets te noemen, vindt intelligent partius denunciare mendatiam impia sacietas ocium tocius hiis michi solempnis lohercia, zen, eigenaardigheden, die men wel in de oudste wiege-drukken, maar niet in HSS. als b.v. deu Yaticanus der Philippicae saec. IX regelmatig zal aantreffen. Slechts een deel van deze hebbelijkheden is in de moderne schrgftaal overgegaan, wel intelligo, maar uiet tercius en dergelijke Nomensie. Op ea punt kau het ous blijken, dat de moderne afschrävers nog niet per se altyd mistastten, ik bedoel de assimilatie der praeposities in de samenstelling, waaromtrent ik een nader onderzoek heb ingesteld. Het zal blyken, dat wg op dit punt ons met orize orthographische usantie, die Leid. 1 heeft affecte. Over orthogr. verschil zwijgt D. altijd. Kortheidshalve noem ik dissimilatie (niet het ongelijk maken maar) de onveranderde voorvoeging van de praepositie zonder te letten op de kankwetten. (UI) tot in het begin dezer eeuw algemeen was, volkomen kan en verantwoorden, en ons niet op de HSS. alleen behoeen voorbegone. De latensche orthographie heeft zoo goed als andere meer belangrängen, wetenschappen hare geschiedenis. Nog vór het tgdvak van de oudste tot ons gekomen prozaliteratuur zelfs door dichters, als Attius en Lucilius, beoefend, door grammatici van professie en dilettanten, waaronder niet geringer person dan de Dictator J. Caesar en de Imperator Claudius, en door den naturalist Plinius, nu Eens systematisch dan weder op enkele punten en in 't voorbägen behand, geraakte zu de eerste eeuw n. C. eerst tot betrekkelke vastheid en bleef in hoofdzaak onveranderd tot aan den täd der Antonini, terwgl zfl, zoolang het latin gesproken werd, ja zelfs toen het reeds met moeite zich tegenover de nieuweidigen als spreektaal staande Lield, tot aan Isidorus en Beda toe, de aandacht trok. De Romeinen waren allerminst eene natie, die voor de vormen onverschillig was of inachteloosheid omtrent kleiuigheden den schön van natuurlgkheid en losheid zou hebben gezocht; het is bähen nooit, zooals in de vorige eeuw, mode g Ewest slecht te spellen. Integende werd, ook bij minder innerlijke waarde, aan den vorm de meeste zorg besteed; nadat de poësie haar toppunt bereikt had, werd de verskunst volmaakt eu toen het proza reeds aan het afnemen was, ontstond eerst eeoparigheid in de schryfwijze. In den täd van de hoogste volmaakteid der ongebondene taal zyn enkele punten nog onbepaald: de Grieksche y is eerst na de republik in het midden der eerste euw V. C; ei wisselde toen nog zeer dikwals met i af; de sporen van quoius, quom en quoi zgn nog in de schrävers van den besten tgd aan te wyzen. Ja, het sta At te bezien of de vader der Romeinsche welsprekendheid zich van het begin tot het eiude van zijn loopbaan in de spelling gelg is gebleven (Or. 160). Met zekerheid en volledigheid zulke vragen niet uit te maken, omdat naturlik de prozaschrgvers, voor zooverre men niet meende den archaïsti-scheu vorm in ben te moeten bewaren, zooals in Sulustius. (348) Üg de bekende axffioia der afscbrgTeis allengs dien von Terkregen, dien men als den correcten en eenig zniyeren zich had aangewenden. Men is om dat weifelende in het og bekenden gewon om de tweede helft der eenw, den tgd van Quintilianns, toen de invloed van den beroemden grammaticns M. Valerins Probus e. a. zich bad Doen voelen, als den tijd te beschouwen, welks orthographie als norm moet worden aangemerkt, ofechoon men de erste helft van de tweede niet scherp behoefde te scheiden; immer wgzen de monumenten van 14 p. C. en verv. geen merkelgk onderscheid aan met die welke in 56 en verv. vallen. Men kan zelfe de grens ruimer stellen en tot Hadrianus gaan. Ware nu de leer van de grammatici in dien tgd alge meen gevolgd en in alle bgzonderheden bekend, dan zou de zaak uitgemaakt zijn, daar wg be een uitgebloeide taal geen regel hebben te stellen, maar berusten moeten in het- geen gebruikelk was ; alleen de vraag naar de lex constituta, niet die aangcuinde de constituenda moet ons bezig honden. Maar in volledigheid en zekerheid laat de overlevering te wenschen over, daar wg de oudste orthographi (Verrius Flaccus, Annaeus Cornutus e. a.) slechts uit de magere excerpten van Cassiodorius of toevallige vermeldingen ken- nen. Intusschen geven de geschriften van de grammatici uit den tgd van Traianus en Hadrianus, M. Aemilius Scaurus en Velius Longus, daarvoor eenige vergoeding. Wg verlangen evenw el te weten, niet alleen wat de vakmannen hebben voorgeschreven, maar ook wat de praktgk heeft gebillgkt. I) Zoo Ritschl Opusco.  van de grammatische gö-> schriften is een klove tasschen yoorschrift en toepassing alleszins waarschgnlgk. Daar nu geen ELS. — met uitzon- dering van één papyrnsrol uit Hercalaneum — tot de eerste of tweede eeuw opklimt, wenden wg ons natuurlek tot de opschriften; wg hebben daarin eene reeks gelgktgdige on- wraakbare getuigen. Eerst wanneer ons zal gebleken zgn, wat zg over de assimilatie leeren, zullen wig het oog slaan op de grammatici. In de Inscriptiones ürbis ßomae 1 — 1615, CL VI. 1, vinden wg adfirmare, adgredi, adquiro, allectus te gelgk met adlectus, appello, adsisto met (zeldzaam) assto, adsigno, adtribuo en wederom attingo. Âpsolutus en apsens (Vespillo). Collegium, collega met coulegium, conlato met collato, collapsus met conlapsus, corruptus met conruptus, commu- nis (alleen), conpertus, conparare, conpos. Inpensa, maar ook impensa, imperium altgd, maar ook inperare, immunis en inmunis, inmunitas^ inminere en inmor- talis naast impetrare. Optinere en opsequi. Supplicare en supplicium, supstituere. Ik heb hierbg tot grondslag gelegd de officieele en wg-^ opschriften (inscriptiones sacrae; — augustorum domusque augustae, — magistratuum), omdat die met de meeste zorg behandeld zgn; zoo wordt onder Claudius en soms nog onder Nero de digamma jj gebruikt, die de eerstgenoemde im- perator had ingevoerd. Ter zgde gelaten heb ik onder de sacrae toewgdingen e. d. door slaven of libertini geplaatst en blykbaar slordige en van barbaarsche hand afkomstige opschriften ter eere van Mithras, lupiter Dolichenus, Sol Invictus, met welk gespuis de barbaries de stad is binnen« gerukt, terwgl ik andere latere, namelgk tot Antoninus Phi- losophus, nu en dan heb geraadpleegd, wanneer z^ de goede overlevering van den ouden tgd blikbaar voortzetten ^). Zie Aanhangsels Absolute volledigheid is daarin niet. Onder de opgegeyene woorden zgn er enkele, die steeds Bssimileeren; het zijn de zoodanigen, waarvan het tweede deel der samenstelling als simplex niet meer bestond of niet herkend werd. Zg zijn appellare, communis, imperium, imperator, impetrare (dit slechts een enkele maal). Wat bläkt hieruit? Dat de uitspraak de oorspronkelke deelen der samenstelling niet hoorbaar maakte; z^ deed de bestand deelen der samenstelling ineensmelten. Waarom nooit adpel- lare, terwgl toch adparatus e. d. honderdmaal voorkomen? natuurlyk omdat de grammatici een simplex pellare niet erkenden, maar wel parare. Het hiug dus van de beslis- sing van de geleerden af, hoe geschreven werd; de Uitspraak was geläk: appellare en apparatae. Soortgelgke woorden, namelgk de zoodanigen, waarbg men zich de samenstelling niet bewust was zijn communis (niet co- of con-m.), offendo (beide HS. van de Bepubl., het eerste passim, het tweede I. 59) supplicium, accensus, efficio (zie ook Plant. Ps. 910). De dissimilatie is dus kunstmatig. Wg zullen dit ook later bevestigd zien. Hetzelfde resultaat geven eenige andere inscripties, buiten Rome gevonden, de zoogen. Genotaphia Pisana, a. 4 p. C. (883, Wilm.), Augustus de aquaeductu Venafrano, eene in oonden stgl geschrevene keizerlgke beslissing, de rede-voering van Claudius de iure bonorum Galliae a. 48 S), het edictum Claudi de civitate Anaunorum van 46 *) ; over het geheel Meer assimilatie. Ongelgkmatig zgn ook de stukken van de 2^^ helft der eerste eeuw, de als opschrift overgeleverde Epistolae Vespasiani a. 78, Domitiani a. 82 ^) en de groote wetten van municipia en coloniae uit den tgd der 1) Bijna overal assimilatie aspicere allatus apstinere supplicatio in immortalis opservare, daarentegen conpono en inprovisus. >) Committere te gelyk met adferre, adportare. Saccedo succumbo occupo appelio optineo commemoro imperium Communico oppono en adsuetus inadsuetus obaequium. Mommsen, Hermes IV. 98: absentia commentarias; collectas, 33, is verschreven uit alleotus; er komen meer soortgelijke fouten in voor. Ook by Bruns, p. 193 accepisse suMcere subsiciva. Flavii de lex Malacitana de Salpensana de lex Coloniae luliae Genetiva. Do lex Metalli Vipascensis moet hier ter zéde gelaten worden. Ook de even genoemde lex Genetiva kan niet veel gewicht in de schaal leggen. Er bestaan een paar oude documenten van ontwgfelbaar gezag en betrekkelk aanzienleken omvang, die tot de allereerste Imperatoren opklimmen: de door Mommsen naar de clichés van Humann met buitengewone zorg ten tweeden male uitgegeven. E. Acta D. Augusti en de Acta Pratrura Arvalium door Henzen zelf naar de steenen geco-piërd en uitgegeven. Opmerkelgk is het, dat in deze oorkon-den, waarvan de eene b^na tot het begin onzer jaartelling opklimt, de assimilatie, zoo al niet regelmatiger, in elk gevval even veelvuldig als in het laatst der 1^^' eeuw wordt toegepast, een bew^s dat niet de dissimilatie als de in den bloeit^d der literatur uitsluitend gebruikelgke schrgfwgze kan worden beschouwd. In het zoogen. monumentum Ancyranum vinden wg appellare, collega en collegium, complures, impensa, impendium, imperium, iihperator, oppressus, supplicare, naast adsignare, conlegium, inmissus, inlatus. Dezelfde onstandvastigheid in de Acta Fratrum Arvalium vau den ouderen tijd (— 118 p. C): appellare, astare en (gebruikelijker) adstare, collegium en conlegium, inlatus en bijna altgd immolare, zelden inmolare (zie Aanhangsels). 1) Ofschoon er bewijzen in zijn van eene bestudeerde orthographie enimque LV, LVI, einusdem LVI, 44, maiornm LIX, 10 cf. Velius Long. 54. 16 K. e. a., is toch de schrijfwijze municipii Fla vi naast maicipi riavi (in beide gevallen Elavi) bew^s van eene onvaste hand. De assimilatie is zeldzamer. Men vindt conprehensus (dikwyls) inpositum, communis (trouwens dit is de regel van allen), subrogare, adfuerunt. Ook hier appellare, conprehensum. Apparere apparitores attribuere conlegium C.LXIV, kort daarna collegium, sufficere sublegere atsint adtribuant te gelijk met attribuant C.LXIX, inmittere commutare atvenire enz. De samenvoeging uit verschillende wetten en de redactie dezer Lex. is niet van 710 U. C, maar van *t laatst V van saec. I p. O. Zie Versl. en Med. 2e Eeeks, X, p. 145, vlgg. Om haar minutieuse bijzonderheden en vaktermen schont zy mfl, hozeer dan ook door den fiscus Imp. uitgevaardig, toch het werk van en dergeschikt ambtenaar. Men 'ziet, het is bezwaarlgk in de 1^ eeuw eeuw onder-scheid tusschen oudere en nieuwere inscripties te maken, toch schon het, dat Yoor den ouderen tgd, de eerste helft van de 1^^ eeuw, de schaal tot assimilatie overhelt. Onderzosen wg thans de theorie. De Komeinschne grammatici gaan met betrekking tot de orthographie niet standvastig van één beginsel uit; sommigen plaatsen de uitspraak, anderen de afleiding der woor-den meer op den voorgrond, b^ geen van allen is strenge consequentie. Het is dus niet altéd zeker, op welken grond zg eene schr^fwgs aanbevelen. Wanneer zg zonder meer zeggen dat het een of ander moet geschreven worden, dan heeft dat voorschrift niet meer gezag dan bg ons in de tgden onzer orthographische anarchie de opmerking had van een geleerde, die eenvoudig meedeelde, wat zyns inziens in de spelling wenschelgk en betamelyk wezen zoude. En al gaf men toe, dat de etymologie altgd de summa ratio voor de orthographi geweest was, dan kon men toch met de natio-grammatici niet Envoudig medegaan, omdat hunne afleidingen dikwgls meer dan bedenkelgk zgn. Maar, zooals gegd is, zg gaan niet uitsluitend van de etymologie uit. Nonnulli putant auribus serviendum, zegt Annaeus Cornitus 14 9 E., atque ita scribendum ut auditur: est enim fere certamen de recta scriptura in hoc, utrum quod audiimus an quod scribi oporteat — hg bedoelt naar de etymologie — scribendum sit. Naar waarheid voegt hg er bæ: ego non omnia auribus dederim, want hg beveelt om de etymologie tamtus en quamtus aan, niet omdat zoo uitge sproken zou moeten worden, maar zooals hg zelf erkent, tegen de uitspraak, wegens de afleiding van tam en quam 152. K. Hóe ver de uitspraak en hóe ver de etymologie te volgen zgn, wordt door geen taalgeleerde gezegd; het is bg hen niet altgd de vraag: wat wil de beschaafde uitspraak (elegantior sermo)? om daarna te onderzo eken of zekere op de etymologie gegronde gangbare spelling zonder nadeel voor de uitspraak, bv. tot vermgding van homonymie kon worden hehoudeu, maar hunne voorschriften hebben dikwgls het karakter van occasioneele opmerkingen. Dit neemt niet weg, dat zg eene bgzondere waarde ontleenen aan den tgd, waarin zg schreven. Waren de grammatici het onderling eens geweest en hadden zg algemeen instemming geyonden, zoodat zg den tasus geconstitueerd hadden, dan zou, al ware meu van de onjuistheid hunner regels overtuigd, men die toch als eene dictatoriale besisting moeten eerbiedigen, waut de usus is dominus, vooral in een oude taal; maar daaraan ontbreekt, zooals wg uit de opschriften zagen, veel. Anders Most het oordeel over hen luiden, wanneer zg zich op de uitspraak beroepen; in den regel beveelt zich hetgeen zg over de uitspraak ge-tuigen door inweadige waarschgnlgkheid aan; zg leefden Troeger dan de eeuw toen b en v zoozeer in klank overeen-stemden, dat er een opzettelgke aanwgzing noodig was, welke woorden met b, welke met v moesten geschreven worden. Zeer vroeg had de verbastering van de duplex a in de uitspraak niet alleen tot c, maar ook tot s ^) plaats en vandaar het voorschrift dat men toch niet viasit e. d. Most schrögen, maar deze fout is bgna zoo oud als de Romeiasche literatuur. De oudste van de ons overgeleverde orthographi, Annaeus Cornutus, de tgdgenoot van Lucanus en Silius (in uittreksel beg Cassiodorius VII, p. 147—154 Keil) huldigt het beginsel van de uitspraak (consuetudo, p. 150. 17), wanneer hg adfluo adfai adfectus aanbeveelt 151. 17, omdat ad daar sonat et scribitur), daarentegen attuli assiduus appareo. Vgl. Adamantii sive Mai*tyrii de è muta et v vocalic bij Keil VII, p. 165, vlgg. De oudste voorbeelden z^n van het midden van de Sène een aan van 155. Ik voeg daarbij conserbator a. 159, O.I. VI, 307. Voorbeelden V van 183 en 184: Bictorino NO. 723, inbecto, bela 746 in een Mithras-opschrift. Mon. Ane. sexsiens, sescentiens III. 24 en 25; Arv. coniunxs 125. 18, faxsis 129. 8 e. e. en facsis 141. 39 (CL p. 538. 1) van a.'101 be-wezen dat de * in * sleehts flauw gehoord werd. VgL exs Cl. 181 en veemder milex voor miles 37. De d finalis werd anders uitgesproken dan i in sed. Vel. Long. 70. 10, maar dit kan niet algemeen zyn geweest, en wordt daar beweerd met hebben d.i. de slot-klank, die van zelf in de uitspraak, al schryft men d, in de tenuis overgaat. (854) annuo alligo amdeo accedo« omdat nnllo modo sonare littei d potest (aid. 15), offiero offai offendo, omdat ob (de h natanrlgk) daarin niet hoorbaar is, exsilio exsicco met eeii.« X quia sonat ^, efflno effodio effero efficio omdat x tot y"* overgegaan is. De nitdmkking in bet laatste is onjaist;^ daar efficio niet nit exficio, maar nit ec-ficio ontstaan is, even onjuist als waar b^ zegt, dat in suspeudo e. d. de h in « is overgegaan, quod, zooals bg zelf erkent (aid. 19^ vix credibile, maar voor *t overige is zgn getuigenis vao veel belang, omdat b^ ons de nog onverbasterde uitspraak van z^n tgd leert. Ad assimileert zich volgens hem met alle consonanten, mutae en 8emivocales(it-,p-, Nklanken, Is r u) behalve de /; alleen van de m blgkt niet wat C. ge- wild beeft, ammiror amminiculum of adm. ^). Daarent^ea assimileert ob vóór de ƒ ; naast adfui : offui, beide om de uitspraak; er volgt uit dat de d finalis (= t) meer sub- stantie had dan de zoo dikwyls tot u consona verweekte 6. W^ mogen aannemen, dat, waar Gornutas in overeenstemming met Caesellius, p. 207. 10 beweert, dat d voor ƒ geboord wordt, de bedoeling is geweest, dat die letter daar evenzeer gehoord werd als in ad simplex, m. a. w. dat de Uklauk gehoord werd ^). Wanneer Cornutus de b voor de / ver- *) Het eerste schryft Papirianaä voor p. 163. 10 op een plaats, die voor 't overige veel overeenkomst heeft met Cornutus. Dat de schwisses d bij de praeposities niet het gevolg was van den kank, hlykt uit Velius Longas 70. 6 (vgl. Terentius Scaur us i, 7, Annaeus C. p. 148. 19), die als reden opgeeft voor apud met di quod nulla praepositio t littera finitur. Daar er nu in 't geheel slechts twee op duitgaan, heeft dit veel van eenc petitio principii. De conjuncties moeten volgens Yelius den uitgang / hebben, weshalve hij opzettelijk, de d in sed meent te moeten verdedigen Het gezegde verhindert niet dat de deen etymologischen grond heeft; sed verklaart NTelius door sedum, vgl. dudum (diudura), nedum; eenvoudiger is het echter aan een ablatiefvorin te denken van se- = a%ezonderd. vgl. separo, sed-itio enz., zoo ook bij apud, ad aan een oorspronkelijk apud van den stam op-, vgl. «xt* aptus, waarvan ad slechts de verkorte vorm is; apud is etymologisch betzelfde woord als ad, zooals uit de samenstelling blykt, waarin ad ook de beteekenis van liet daar nooit voorkomende apud heeft. O^etprode, dat met apude kan worden vergeleken, zie Kitschl, Opuscc. De particulae op d zijn allen advcrbialiter gebruikte ablativi. De eigenlijke ablativus Sängig vermeden heben, dat zu daarom niet heben gevormd abfüllt, abfero, abfero, abfero, aufiigio. De ongezochte overenstemming bevestigt den regel. Op een punnt, de spelling van quantus met een m, erkent Cornutus, dat het iets aanbeveelt tegen de uitspraak om de vermeende Etymologie, p. 152. 3. Meer dan een halve een niet aus Cornutus schont Gaesellius Vindex geleefd te hebben. In zgne orthographische voor-schriften doet hg zich als een niet altgd gelukkig theoreticus kennen, wanneer hy b. v. aliquonde, aliquobi voor ali-cunde, aliquobi verlangt, omdat in die woorden hoofdbestand-deel is aliquo, al wordt het ook niet gehoord; wanneer hij exsculpere, bijv. praedam, van sculpere, en niet van scalpere aufleidt. Om de uitspraak bekommert hij zich weinig, daar hg tamtas en quamtus wil, al zijn zy ook niet uit te spreken. Billgkheidshalve moet hier echter bggevoegd, dat hg exsui en exsuviae (sic) tot een Simplex suo terugbrengt. Hier leid de uitspraak tot eene verkeerde etymologie. In allen ernst zegt Caesellius, dat men in existimo en in existimo gegen na de schgven moet (exsire!). Ter liefde van zgne op d is nooit met t geschreven hoogstwaarschijnlijk omdat de etymologie hier duidelijk was en in gedachte bleef; ongetwijfeld toch is ablaativi uit' het suffix de ontstaan en de uitspraak zal de stomme e nog eeenigszins hebben doen hooren. Zie Cassiodorus de orthographia sub X en XI by Keil, Vol. VII. p. 202 — 207. Dat de orthographus Caesellius, van wien het uitvoerigste van de twee traktaten is (X), identisch is met Lucius Caecilius vindex, wiens naam staat boven het tweede (XI) is de waarsch. Innlyke meening van Brambach en Keil. Exuo is niet onmiddellyk van exduo, zooals Georges zegt, maar van *uo, *buo; daarvan: ind-uere, exuviae, en ook wel im-buo. Bit *buo staat tot at- 'ais bellum tot duellam, Bellona tot Duellona, vergélyk voorts fiellius Duilius, duicensas bicensus, duo bis. Door de verharding van u U)i b is d afgevallen. (356) Northographie verzint hg woordeii als excreo, compositum van creo en expecto van pecio, die moeten dienen om aan de composita van specto en screo, exspecto en exscreo, hunne 8 töt onderscheiding te verzekeren, eene grammaticale Bpits-vondigheid, die ook Quinctilianus I. 7. 2 als de leer vau sommigen, vermeldt (Schneider, II, 555). Van eenig belang is het, dat hij blgkbaar geen onderscheid in de uitspraak kent tusschen xs en uit geheel zgn leer over de voor-voeging van X voor s is het duidelgk, dat z^ne t^genooten voortdurend fout maakten door ûts voor x (en omgekeerd) te scbrgveu, natuurlek doordat de uitspraak dezelfde was, evenals de onbeschaafden thans, geen onderscheid hoore Unde tusschen de enkele eu dubbele o in open syllaben, in het schrift beide verwisselen. De X wordt niet alt (niet aan het begin van eene syllaben) als duplex beschouwd, volgens Probus Inst. 51.7, gelgk z^ in 't Italiaansch tot 8 is overgegaan (Schuchardt 1, 132). Daaruit verklaren zich niet alleen varianten in de HSS. zoo-als luserit luxerit, lusus luxus (Lucanus I. 218, 244, VIIL 153), stantibus voor sextantibus (luv. XII, sextante?H extantem stantem (luv. XII, 37), maar look vormen als parsisses (= pepercisses) voor 'parcisse van parcisse van mistum naast mixtum, pausillus naast paulusilus 'y. Dit verschgnsel is dus veel ouder dan de 4*^* eeuw en verv., waartoe Corssen, Beitr. p 495 (maximus reeds 495 Genot. Pis. 883 Wilm.) het beperkt. De beschaafde uit-spraak deed de k in ex hooren, maar men gaf zich geen rekenschap van de volgende sibilans, of zg biet eerste of het tweede der samenstelling was te brengen; mèn ver-nam geen onderscheid in de tweede syllaben van exseco b. v. En exeo, en daar men het eerste met een schreef, verviel Ook Èsquilinus uit exquilinus wordt hier dikwéla als bewijs bijgebracht; m. i. ten onrecht; het schijnt mij niet met exquilinus (het tegengestelde van inquilinus), maar met aesculetum samen te handen; vgl. fagutal en querquetulanus; het zgn namen onleend aan de bosschen, die vroeger den grond bedekten, waarop Rome gesticht werd, van fagus, quercus, aesculus. (357) Men in de fout exseo, en daarom vond Caesellius het noo-dig tegen die ongeremde en bijna onverklaarbare fouten te waarschuwen. In sträd met Caesellius verzekert Annaeus Cornuius (zie boven) dat de x voor de è hoorbaar is, m. a. w. « na ^ op zich zelve gehoord wordt. Schneider trekt dit in twgfel (1, 1.), en inderdaad is het ondenkbaar dat men lci% heeft kunnen uitspreken, tenz^ dan dat men tegen den aard van samenstelling als zoodanig eene pauze tusschen de beide b heeft gemaakt. Voor Cornutus is het intusschen de vraag of men de x al of niet hoort; h^ zegt dat dit in exsilio exsicco het geval is, maar niet in effodio (niet exodio); op de 8 van het tweede deel der Sainenstelling, let hij dus weinig; er was geen quaestie van deze weg te laten; terwijl hij den klank van de, ks hoort, merkt hij niet op, dat die uit de c der praepositie ec en de s van 't verbum is saamgesteld en schrijft na de x nog eens 8. Er is dus geen sträd tusscheo Caesellius en Coroutus; Schneider heeft vraagpunt verkeerd gesteld; voor Corautus is de vraag: waarom schrgft men niet essilto zooals men effundo schrijft? en niet: moet de 8 in exsilio al of niet behouden worden? De invloed van de uitspraak is bij weinig grammatici zoo ver gegaan, dat zij daarom de radicale aanvangs-^ uitlieten i). Te recht vond Caesellius tegenspraak bij Q. Terentius Scaurus 2) onder Hadrianus (Keil, p. 7), die in de praktig 3) tot het gezonde beginsel van Cornutus ubi sonuerit (littera) ibi ponemus fp. 152 terugkeerde; (novissimam litteram praepositionum), zegt hy p. 25. 18 quotiens in O Vellus Longus (64-. 3) alleen zegt, dat na de ar de niet behoeft te worden ingevoegd; het voorafgaande is duister en geïnterpoleerd, zoodat het niet duidelijk is, welke toepassing hy van dien regel wildo gemaakt hebben. Over den veel lateren Priscianus zie beneden. Zie over hem ook H. Kummrow, Symbola critica ad grammaticos Latinos, Gryphisw. 1880. Bij den opzet van zijn geschrift spreekt hij niet van de uitspra Aak, Maar verbetet de spelling volgens 1° de historie van een worden; de etymologie en 3° de analogie. Er schijnt aan *t begin echter iets weggelaten te zijn. Ook wordt die theoretische indeeling niet volgehouden. TEKSL EN MBOIO. Aff. J.KTTBBK. S<lo BEKK8. DkEL II. M compositioem (euiunt) quidam imperite semper custodiont, adripit dicentes et coirupit et conludit. Vooreerst gaat Volgeas Scaurus, p. 26. 1 de slotletter van de praeposiiie (ad, sub, con, per) voor de liquidae (1, m, n, r) in dezelfde letter over (arripio surripio corripio allego coUigo, pelligo bij Vergilius, immuto immino commuto); ook wil b^ attulit attulit attinuit (26. 15). In observo obsido scb^nt hg de b te verlangen »quoniam b littera evidenter sonum siiam vindicat* p,  in strgd. Assimilatie is algemeene regel, behalve in observo en wel-licht in adfui. Be is zachte en sterke sibilans, (want z is geen latynsche letter), boo goed als de Hoogduitsclie s. Woorden die in het Gr. aspiratie hebben, krijgen zachte s in 't latijn sTrä^?Ç, fç, f'/f«. Wellicht heeft Scaurus eTenwel ook den klank van b fiualis (/?-klank) bedoeld. Overigens lade urspräak assum op de bekende plaats van Plautus Poen. 279 plebeïsch en wordt daar als slecht gehekeld. Die evenwel kwalijk de proef kan doorstaan; het gaat door, dat con voor eene. liquida verandert, maar niet dat voor eene met muta aan-vangende korte syllabe con moet veranderd worden, voor eene lange niet vgl. contīnet; de regel wordt bevestigd door combïbo coUoco condone contundo comprïmo, en zou vorderen de schryfwys conpingo, compono complôro dat niet wel r^mt met den overigens door Scaurus erkenden invloed van de uitspraak. Uit Scaurus woorden p. 26. 12 #in semivocalibus quoque geminant praepositiones primam sequentis verbi litteram" zou men kuimen opmacken dat zijn voorschrift algemeen was en hij dus ook in afw^king van Cornutus affert enkel met aä. Wat w g bg Scaurus missen, een yolledig systeem, vinden wy, althans eenigermate, bg Velius Longus. De oQd'OtJtBia heft zich volgens hem bezig te houden circa id quod diciur %açucrarov (66. 15), niet alzoo de orthographia, die zich volgens hem naar de uitspraak richt: orthographia scrupulosam habet quaestioaem quod duae rationes pranuntiandi vix distingui spno possunt (vgl. 71. 9, 72.2). Omdat het moeilijk uit te maken is, of men in eicit één of twee t*8 hoort, is de beslissing niet gemakkelgk, meent hg, of men een of twee i's moet schrijven. Toch vindt hg bezwaar om als algemeen beginsel de meening, dat men moest schrgven wat men uitsprak en hoorde, gaaf toe te geven. Ingredienti mihi rationem scribendi occurrit statim ita quosdam censuisse esse scribendum, ut loquimur et audi- mus. Hiertoe behoorde Scaurus. En zeker heeft Longus gelgk, wanneer hg zegt, dat voor enkele klanken de ge- bruikelgke letterteekenen niet voldoen, dat de v {u) zooals b.v. in virtus en vir den klank heeft van eene vreemde letter (digamma), dat in Maia en Aiax één t moet vol- staan, ofschoon Cicero er twee wilde (blgkbaar zoekende naar eene afbeelding van de i consona die in 't Gr. vióq gehoord wordt en ai als diphthong beschouwende: Ai-iax), en dat er voorts letters geschreven worden, die niet worden uitgesproken, zooals in illum ego, omnium optimum van de m van illum en omnium niets gehoord wordt. Hg laat dan ook, zooals trouwens wel onvermijdelijk is, de afleiding niet geheel buiten rekening, als hg abt» wil, ofschoon de klank voor aps zou kunnen pleiten. Overgaande tot ad, beweert hg in tegenspraak met Lucilius ^), dat het niet geheel onver- schillig is of men adcurrere of accurrere schrgit, omdat men de c {cc) hoort. De uitspraak beslist ook voor apparet apponit appingit. Met het beweren dat het onverschillig is, of men attinet attentus of adtinet adtentus schrijft (62. 5), >) ... Atque adcurrere tu aune aeeurrere scribas^ D-ne an C, non est quod quaeras atque labores. Zoo ongeveer te lezen, zie Coniectanea ad Lucilii deoadem primam, p. 49. 24* omdat beide evenzoo klinken (quia idem sonant), zal men zich möglich kaufen vereignen, als men in aanmerking neemt, dat ongetwöde de scherpe klank praevaleerde : in ad-tinet wordt niet de t tot d verzacht, maar omgekeerd de d tot t verscherpt. In het beweren van die indifferentia in tegenstelling met de bepaalde voorschriften van de vroegere orthographen ligt zekere inschikkelgkheid voor eene in zijn tgd — dien van Gellius — meer in zwang komende schrgf-wgs, die met dissimilatie. Zoo keurt hg ook d voor / goed tegen zgn voorgangers. Stellig schrift voor (niet adspicio adscendo). Dit alleen kan. Door de uitspraak geboden zgn : uit adspicio komt assp'cio, aspicio (vgl. bv. assurgo); ook door de uitspraak verklaart zich alleen de anders willekeurige regel, dat men wel adluere adloqui adlabi moet schgven (inam sic dicimus**) maar tevens alligere (waarschgnlgk heeft in het gebruikelgk participium in de wandeling de l de overhand bekomen : allectus). Ook met betrekking tot ex wordt ten gevalle van de uiisprauk de regelmaat opgegeven, wanneer ebibo emoveo naast excelle extollo exquiro worden aanbevolen. Bg ob worden ommutuit opposuit goedgekeurd en tevens met schgnbare inconsequentie obstitit met b ; het is evenwel in overeenstemming met Scaurus Die voor de s de b behoudt (zie boven); naturlgk dat anderen voor den klank van de V pa schreven. Bg sub (64. 15) is Velius niet tot de zeer een-voudige omerking gekomen, dat sus- in de composita niet regelrecht uit mb maar uit ^aubs-j gelgk o«- (in ostentum b.v.) niet uit ob maar uit *o&5- (vgl. abs^ naast a6, ex naast ee) is ontstaan; trouwens heeft hg dit met de overige ety-mologen van zgn tgd gemeen. Eenmaal beroept Velius zich op de beschaafde uitspraak (elegantior sermo) om pelluere (pellax), pelluere en pelvis (= perluis) aan te bevelen. Niettegenstaande zekere reactie tegen Scaurus, wordt het beginsel Van de uitspraak over 't geheel gehandhaafd. Caesellius p. 20i. 21 erkent wel obs, maar alleen om obsolevit te verklaren. Het is duidelgk dat deze grammatici erenmia zich zelf gelgk bleven als ouderling overeeustemdeu. Het bigkt even-wel, dat met uitzondering van Gaesellius er geen onder beu is, die niet aan de uitspraak de eerste plaats inruimt; geen van ken is uitsluitend etymologist. Zoo zeggen zg uit-drukkelijk dat improbus imbuit immutat (alles met m) moet worden geschreven (Velius Longus, cf. Papirianus bg Cassiodorius p. 162. 6, Albinus p. 303. 27, 304. 8 — 10), ofschoon dan ook in hun tekst huns ondanks en verkeerd vormeu als inlicitus gevonden worden. Verder dan Yelius Longus behoest men niet te gaan; als men correct will schreven naar de beste periode, behoort men niet verder af te dalen dan 150 n. G. Tot zoover is het wel noodig, omdat de nieuwste grammatici de oudere anvullen: bestond er van Annaeus Gornutus meer, wg konden met hem tevreden zgn; naar het weinige, dat wg heben, te oordeelen is hg het, die den goeden weg heeft ingeslagen en heeft hg meer invloed gehad dan Probus, die meer commentator geweest is, dan grammatisch leeraar. Gornutus en Scaurus zgn het meest consequent in de toepas-sing vau de assimilatie; Yelius Longus daarentegen, de nieuwste, doet eenige concessie*s ten voordeele van de dissimilatie. Het langzaam in onbruik raken der assimilatie bestigt ook Servius op de Aeneis I. 616, waar hg bericht, dat de oude orthographie de klankovereenstemming verlangde: adplkat secundum praesentem usum per d prima syllaba, secundum antiquam autem orthographiam, quae praepositionum litteram consonam in vicinam mutabat, per p. Voor Servius, die in de vierde eeuw leeft, zgn de ouden ongeveer de laatste tgdgeuooteu van Augustus en die van de volgende Impp. tot aan Glaudius, en daarmede is ook wel te rgmen, dat voor Annaeus Gornutus, die in de 1*^« eeuw leeft, de O Gaesellius heeft niet alleen by Terentins Scanros, maar ook bij SuN picias Apollinaris (Geil. H. 16. 8) en andere grammatici heftige tegenspraak gevonden (Geil. VI. 2. 3) en mag om deze algemeene veroordee-ling gerekend wcirden te Staan beneden zijne vakgenooten. Vgl. «rDr. J. W. Beek, Sulpicius Apollinaris," Groning. progr. 1884 p. 13 en 34. Antiqui de tijdgenooten van Cicero zgn (p. 153. 7 K.). In geen geval kan de klankaanslaiting als karakteristiek van den vór-Augusteïschen tyd door Scaurus bedoeld zyn. In den tgd van Servius was de dissimilatie aan de orde. CTit die eeuw of eigenlijk het begin van de 5^« zgn, voor zoover na te gaan, onze oudste HSS., die in dat opzicht zeer streng zijn, ^ooals die van Vergilius, waarover Ribbeck in den index te vergel gken, en de palimpsesti van Cicero, waar nagenoeg, met uitzondering namelgk van appellare en acceptus, overal de praeposities onveranderd blgven: adprobo adentior inproviso inpendio (zoo de Bpbl, 19 woorden zonder assimilatie met Aden en even zoo veel met tn). Oeen wonder, dat de palaeographen in de consequente nalating van de klankgelkmaking een karakteristieke eigenaardigheid van oude HSS. zien, en ook in de meening, dat de manuscripta venerandae antiquitatis van de 1"* en 2** eeuw n. C. waren, die schrijfwijze tot den bloeitgd van de latgn-scbe grammatica in de 2** eeuw teruggebracht hebben, in tegenspraak, zooals w^ zagen, met Annaeus Comutus e. a. Niet on belangrijk is nu, wanneer wij de opmerkingen van de taaimeesters van de eerste anderhalve eeuw leggen naast de monumenta van dien tgd, bepaaldelyk de opschrifkeu tot betrekking tot ad. De grammatici leeren, zoals is kunnen blijken, dat ad met d wordt geschreven vór êre, maar dat voor de overige semivocales Z, m, n, r, 9 (zie over semivocales in 't algemeen b.v. Probus, Inst. bg Keil LY. 49) d in diezelfde letters overgaat dus: allevo, annitor, arrigo, assiduus (Com. p. 151. 13, Scaurus, 26. 18). In de opschriften bligft d voor êre onveranderd (vgl. aanhangsel): regelmat ig adfuerunt adferre (Aug. aqu. Venaf.), daarente gen appellare en zoo ook voor de andere mutae. Alleen heeft Augustus de assimilatie voor eene muta verzuimd in adportare, de aquaed. Venaf. Dit stuk is evenwel in archaistischen vorm gesteld, en het is bekend dat de oude tgdgenooten van Lucilius, zich deze zaak weinig aantrok, of wel de dissimilatie met zekere doctrinaire ostentatie aanwendde. Zoo ook de weeklacht van Vespillo (Cl. VI. 1527), misschien het uitgebreidste door een privaatpersoon geplaatste elogiam, hetwelk reeds tot het begin van onze jaartellingongever (752 U. G.) behoort en waarin eenige afwijking ten voordeele van dissimilatie daarom niet te bevreemden is; maar ook daar : adf In nommen, en attingere (hoewel adquirere en adgredi tegen den regel). In een punt is meermalen verschil op te merken; niet alleen voor de ê, maar ook voor eeoe enkele andere semvocalis vindt men de d van ad behouden, namelijk voor s: adsignavi adsuetus Claud, de hon. Galliae, adsignare Yespillo. 