None
In sommige Is dikwijls de eigen bereiding niet yoldoende, maar worden te hooge prijzen t^engehouden door inyoer tbb elders. In andere weder zal men zien, dat de prijs zoowel der olie als der noten h&g is, omdat daar de produklie ruim yoldoende is yoor eigen gebruik, terwijl het kostbare transport weinig gelegen- heid geeft tot uityoer. In enkele red- denlien noopl een gemakkeiijk transport te water naar de groote slrandphuUsen de beyolking, om zich yan hare noten te ontdoen; en word! yan die laatste plaalsen daartegen weder olie opge- yoerd. In andere gewesten eindelijk be- help! de beyolking zich ook met katjang- olie yoor hare geringe behoeften aan yeriiohting. De handel iu klapperolie zoowel op de hoofd* plaataen der binnen 's lands gelegen gewesten als in de groote hay ens aan het Noorderstrand is grootendeels in handen van Chinezen. De inyoer yan klapperolie op Java heeft bedragen : in 1866 .. . . pikols 14,123.06 # 1857 .. . . r 9,417.80 , 1858 .. . . , 12,464.22 , 1859 .. . . , 9,598.65 en daarvan wordt de prijs per pikol bij de handelsverslagen opgegeven: *) Volgens de gebrekkige, by de bevolking in ge- bruik zijnde w^'ze van bereiding der olie, kao men rekenen, dat ran 11 noten I'/t flesch of ongeveer 12 maatjes olie worden verkregea. Naar dien maatstaf zouden dns voor de bereiding van eea pikol oiie van 125 Amsterdamsche of 6)'/4 Neder- landsche ponden, gelijkataande met ongereer 67% Nederlandschc kannen, gevorderd worden rmm 630 noten. Naar die berekening, waarbij eftn- • wel -niet uit het oog moet worden verloren. dat de klappernoot bovendien foor ander veelTald:g gebruik die&t, zal men de onevenredige verhou- ding, wnarvan hicrboven gesprokeu is, eeoigzios kunnen naipoau. Ka £89 in 185« ad / 21.50 , 1857 # , 83.55 , 1658 , , 21.33 , 1859 ^ , 19.98 De beliDgrijkBte iovoer heeffc plaats yan het eikud Bali en van de Kokos-eilAnden. Ook Ttm het eiland Madura wordt op Java klapper- olie ingevoerdy maar daarran wordt in de han- ddsTenlageE geene mekUng gemaakt, omdat & rerskgen soowel op Madura ab op Java betrekking bebben. De uitroer beeft bedragen : in 1866 .... pikols 3,895.96 # 1857 .... , 6,554.19 f 1858 .... g 8,691.78 t 1859 .... r 10,791.75 en daanran -wordt de prijs per pikol opgegeren : in 1856 ad / 18.62 f 1857 ^ M 17.13 M 1858 ^ ^ 16.60 » 1859 M M 16.31 Het moet niet alleen in het oog springen, hoe weinig de opgegeven prijzen zoowel bij den invoer ala wd Toomamelijk bij den uitvoer OTereenfitemmen met de door ons naar de re- geringsYerBlagen opgegeven marktprijzen, maar ook schijnt bet onverklaarbaar te zijn, hoe eoiige invoer, die zelfs grooter is dan de uit- voer, kan plaats grijpeu tegen hooger pr^zen dan waaryoor uitgevoerd wordt. Het een zoowel als het ander vindt zijne oplossing in de bijzonderheid, dat bij de ban- delsverslagen de in- en uitvoer van klapper- en katjang-olie onder ^ne rubriek wordeu venneld '). Daar nu de kaljang-olie veel lager in prijs staat dan de klapperolie, zoo is het vaarschijnlijk, dat in den invoer voor een ge- dedte ook katjang-olie begrepen is, en dat de nItToer grootendeels, zoo niet geheel, daaruit bestaat. Hit deze veronderstelling, zoo zij, • gdijk wij reden bebben te gelooven, den waren stand der zaak aangeeft, zou dan volgen, dat op Java de produktie van klapperolie nog niet Tokloet aan de behoefte daaraan, althans in die streken, waar, zoo als in de groote havens UQ bet Noorden^rand, een belangrjjjk handels- Terkeer gevonden wordt. () Het son wensobeJijk zgo, dat van beide die utikelen afeonderl^e melding'in de handebversls- gen werd ^pemaakt. De regteh zijn bepaald als volgt: u, op den invoer: onder Nederlandsche vlag.. g yreemde g . vnj. . 6 o/o h. op den uitvoer: onder Nederl. vlag per pikol . / 1.50 , yreemde # # r . # 3.— Wil men, als een gevolg van de uitbreiding van de klapperteelt, ook de produktie van klap- perolie op tfava bevorderen, dan zal eene ver- laging van het hoog uitgaand regt wel eenige overweging verdienen. Sumatra's Westkust. Hier beeft de teelt in de binnen 's lands gelegen distrikten nog geeue groote uitbreiding ^langd, maar vindt men daareutegen langs de kust aanzien- lijke aanplantingen, waarvan evenwel noch de uitgestrektheid noch het getal boomen in de regeringsverslagen worden medegedeeld. De bereiding van olie, die voomamelijk geschiedt door de bevolking van het eiland Nias en de Batoe eilanden, schijnt evenwel onder de bevolking van Sumatra zelve nog weinig voortgang te bebben gemaakt, aangezien de Maleijer voor de bereiding zijner spijzen en voor de verliditing weinig gebruik maaJct van de klapperolie, maar zich voor bet eerste be- dient van eene olie, getrokken uit de kemiri- noot, en voor het laatste van damar, eene soort van barst. Toenemende vraag evenwel naar klapperolie voor uitvoer naar Europa en Noord-Amerika beeft de prijzen in de laatste jaren doen stij- gen, en zal waarschijnlijk aanleiding geven tot vermeerdering der produktie. De meerdere levendigbeid daardoor ontstaan voor den handel in dit artikel schijnt eenen Enrope8cben.onder- nemer aanleiding te bebben gegeven, om« met gebruikmaking van bydraulische persen, eene proeve met de bereiding van klapper-olie te ne* men. In de regeringsverslagen, waar wij deze bijzonderheid vermeld vindeu, wordt evenwel bijgevoegd, dat bij de concurrentie tegen de inlandscbe fabriekaadje van olie niet had kun- nen volbouden. Onbekend met de bereidings- wijze, op Sumatra of de gemelde klemere eilanden gebruikelqk, valt het ons moeyelijk na te gaan, waaraan dit eenigzins vreemd ver- scbijnsel, aangaande hetwelk de regeringsver- slagen in geene verdere bijzonderbeden tredea, zou moeten toegescbreven word^^ 17* 860 KO. Het is wel is waar niet zeker, dat uit eene gegeven hoeveelheid sap bij eene meet fabriek- matige bereiding meer olie zal kunnen worden yerkregen dan op de wijse, waarop de inlander te werk gaat; maar het is moeijelijk aan te nemen, dat door het gebniik van hydrauli- sche persen, met bespariug van handenarbeid, niet eene grootere hoeveelheid van sap uit een gegeven getal noten en zoo doende een groo- ter produkt zou knnnen verkregen worden, meer dan voldoende om de kosten eener fiibriek- matige bereiding te dekkeu. Waarschijnlijk is hef, dat hij voor inkoop van klappernoten meer heeft moeten besteden dan den prijs of de waarde, waarvoor de inlander bij zijne berei- ding van olie de noten, die hij van zijne eigene booiAen plukt, zich zelven in rekening brengt, terwijl daarbij nog komt, dat voor den inlan- der, die gewoonlijk zoo veel vrijen tijd over heeft, de arbeid, dien hij of liever zijne vrouw bij de oliebereiding verrigt, niet dezelfde waarde heeft of op denzelfden prijs komt te staan als voor den fabriekmatigen ondernemer, die elken werkman in c^agloon betaalt. Ondertusschen adjn dit bezwaren, die de Europesche onder- nemer, wanneer liij slechts over genoegzaam kapitaal te beschikken heeft, om deze concnr- rentie eenigen tijd vol te houden, eindigen moet met te overwinnen, zoodra de inland- BChe bevolking de ondervinding heeft opge- daan, dat zij, ongerekend het loon, dat er bij zoodanige onderneming te verdienen valt, met meer gcmak een even groot, zoo niet grooter voordeel van den blooten verkoop der noten kan hebben, dan van de eigene bereiding van olie. Eindelijk blijkt nog uit de regeringsverslagen, dat ter Westkust van Sumatra de prijs der olie is 30 k 40 duiten, dat is 25 h 33 cents per flesch, hetgeen, wanneer men aanneemt, dat 80 flesschen ongeveer 66r pikol olie in- houden, zou neSrkomen op / 20 k / 26*/, de pikol; terwijl verder in die verslagen beweerd wordt, dat eene flesch olie verkregen wordt van 6 klappernoten. Hierboven over de be- reiding van klapperolie op Java handelende, hebben wij gezegd, dat d^ onder de bevolking gerekend wordt op 11 noten voor 17, flesch, dat is ruim 7 noten voor eene flesch. Indien dus het medegedeelde omtrent Sumatra voile vertrouwen verdient, dan zou daaruit volgen, 6f dat men met de bereiding van olie verider gevorderd is dan op Java, 6f dat de klapper- noot op het laatstgemelde eiland met gelijk ataat met die van Sumatra en de genoemde omliggende eilanden. Benkoelen. Inde r^enngsverskgen voidt geene melding gemaakt van eenige klapper-teeli of klapperolie-bereiding in dit gewest. Lampongsche distrikten. Yolgenshet verslag over 1858 telde men in de onderschei- dene distrikten 98,733 klapperboomen. Het grootste gedeelte der aanplantingen berindt zich aan of in de nabijheid der stranden, en in de binnenlanden was het getal klapperboo- men minder talrijk. Yandaar dat in het bin- nenland de 100 noten tot / 6 geldoi, terwijl aan de stranden. slechts / Z k / 3^/, daarvoor betaald wordt. Bereiding van klapper-olie vicdt slechts plaats voor eigen- consumtie, doch niet in genoegzame hoeveelheid,> zoodat er dikwijb van Java moet worden aangevoerd. De pi^ der oUe wordt opgegeven van / 25 tot / 40 per pikol. Yan klappernoten had er evenvd eenige uitvoer plaats. Palembang; In deze residence heeft de klapper-teelt ter hoofdplaats en in de nabij- gel^en beneden- distrikten, volgens het versi&g over 1858, weinfg te beteekenen. In de boFen- divisien treft men meer klapperboomen aan en is iedere doeson of dorp verpligt een zeker ge- tal boomen te planten en te onderhouden. Ecb* ter is de aanvoer van noten vandaar naar de hoofdplaats onvoldoende voor de beboefte, zoodat jaarlijks belangrijke invoer van klapper- olie uit Java en Siam plaats grijpt. Bank a. Op dit eiland heeft men eenige goede klapper-aanplantingen aan de stranden. Ook worden vele klapperboomen geplant bij dc woningen en langs de w^en, terwijl eene slipte handhaviug van het reglement voor het inland- sche bestuur op Banka ^), volgens hetwelk de dorpshoofden gehonden zijn, bij elk hnwelijt en elke geboorte een paar klapperboomen te doen planten, aan de.teelt eene voortgaande uitbreiding moet geven. De prijs der klappers, die ad / 5 tot / 6V3 de 100 stuks wordt 0^ g^ven, schijnt het bewijs te leveren, dat de produktie nog niet voldoende is voor de l»- hoefte. Uitvoer naar elders, vooral naar Pa- lembang, kan ook op dien hoogeu piijs van invloed zijn. Riouw. Yan klapper-teelt in dere bezitting, waar gambir en peper de hoofdproduktie uit- maken, wordt geene melding gemaakt. *) Zie Staatshlad van Nederlandtch Indie, N». 59, I van 1856. KO. 851 Borneo. 0. WeiterafdeeUng, Voor de klappcr-teelt schijiit de geneigdheid bij de bevolking in d^ afdeeL'ng toenemende te zijn. Te Pon- tianaJi: vindt men vele klappertuiuen aan het zeestrand, en de Snltan van Sambas had voor zieh eenen klappertuin laten aanleggen. In de dlstriJkten MohtrUdd en Singkawang nam de teelt zeer tbe.' k Zmd- en Ooskrafdeelinff. In de Dajak- landen dezer afdeelingen is de geneigdheid roor de teelt niei groot» in wedrwil van de aanmoe- diging Tan de.sijde van het bestnui. De moe- nssige bodem in de lage streken dezer resi- dentie wordt yoot de teelt niet geschikt ge- scht. Ter Toorziening in de behoefte heeft mftadien InToer van klappemoten en -olie plaats. Celebes en onderhoorigheden. In 's GoQTemements grondgebied op Celebes heeft de kkpper-teelt bij de dorpen aUeen plaats ter TOQrziening in de eigen behoefte aan noten. fiereidiog van olie schijnt er weinig of niet te bestaan. Behalve de aanplantingen bij de dor- pen evenwel worden ook geregelde tuinen aan- getrofen op partikuliere landen. Vooral op het aan dit GouTernement onder- geschikte eUand Saleijer heeft de klapper-teelt, ftb ook de bereiding van olie, eene belangrijke hoogte bereikt. Yolgens het verslag over 1863 werd het getal boomen op dat eiland op 2 ^ 3 miliioen geschat, en was aan eenen Europeschen oodememer concessie verleend om op Saleijer olie te Teryaardigen; doch, door het overlijden ran dien persoon, was van deae ondememing aiets gekomen. In 1853 had men ran Saleijer uitgevoerd 1,500,000 noten en 1,593 pikols olie, en, toI- ^Qs het verslag over 1856, had er in het to* tige jaar veder een uitvoer plaats gehad van SdS,^0 noten en 2,123.35 pikc^ olie. Aan de olie van Mandbar, alwaar mede belangrijke produktie en uitvoer bestaan, wordt evenwel de Toorkeoi boven die van Saleijer gegeven. Omtrent de prijzen der klappemoten en -olie te Makassar vindt men het volgende in de re- geringsverslagen Termeld: In 1853, / 4 i / 5 de 100 noten ; r 1855, / 22, / 27 en / 28 voor de olie per pikca '}; *} Of de drie hier gegeveo pr^cen der olie aan* *^jzca de daarin plaats gehad hebbende variatiea. In 1856, /24, /20 en /IS*/, voor de olie van Mandihar, Saleijer en Bali, perpikol; # 1857,/ 20 voor olie per pikol; # 1858, / 33 per pikol voor de olie van Man- dbar en / 28 voor die van Saleijer. Man a do. In dit gewest heeft de klapper- teelt in de laatste jaren eene belangrijke uit- breiding gekregen, en wordt het getal boomen opgegeven: in 1853 ad 151,123 „ 1854 , 185,931 ^ 1855 , 190,923 r 1856 f 246,551 # 1857 , 332,522 M 1858 , 418,329 De aanplantingen bestaan nit geregelde tui- nen bij de dorpen of negerijen, waaraan ieder huisgezin zijn aanded heeft. Be prijs der noten wordt in 1858 opgegeven ad 1 en 2 duiten het stuk, dat is / 0.83 i / 1.66 het honderd, en die der olie op 20 k 30 duiten per flesch, of ongeveer / 13.3373 ^ / 20.— per pikol. Hoe laag ook hier de prijs der olie staat, in vergelijking met andere ge- deelten van den Archipel, is hij toch zeer hoog in verhouding tot den prijs der noten, weshalve het waarschijnlijk is, dat in Manado noch de bereiding, noch de consumtie van olie voor als nog veel te beteekenen heeft. Gouvernement der Moluksche eilanden. a, EesidentieTemaie. Omtrent eenige klapper- teelt in deze residentie vinden wij in de rege- ringsverslageu geene melding gemaakt. b. BendenUe Amboina.^ In deze residentie is de klapper-teelt zeer toegenomen. In 1853 telde men er 444.268 boomen, waarvan 231,265 vruchtdragende en 213,003 jonge. In 1854 was het getal vermeerderd met 21,149 boomen en dus gestegen tot een cijfer van 465,417 boomen. Op ultimo December 1856 telde de aanplant 467,776 boomen, of 2,359 meer dan in het vorig jaar. Yan de teelt in de jaren 1856 en 1857 vinden wij niets ver- meld; doch op ultimo December 1858 telde men 486,721 boomen, waarvan 236,837 vrucht- dragende, dus 249,884 jonge. Met uitzondering van de aanplantingen op dan wel betrekking hebben op de olie, die, blgkeno i betgeea er volgt, wordt aaogevoerd van Bali, Sa« I leger en Mandhar, ia niet duidelyk. 988 KO. de eikadoA Ceram ^) en Boero, was de op- brengst der klapperboomen in deie residesitie gering. Men schrijft dit, behalye aan gebrek- kig onderhoud, meer bijzonder toe aan de steen- achtige gesteldheid van den bodem. Ofschoon er inyoer van klapper-olie Tan el- ders plaatB grijpt, is de prijs van het artikel hoog^ en daaruit mag men afleiden, dat de be- reiding van olie niet voldoende is ter voorzie- ning in de behoefte. e. Besideniie Banda, In wedrwil Tan de nitbreiding, op aansporing Tsn het bestnur, aan de klapper-teelt indeze-residentiegegeven, is zij nog van weinig beteekenis, zoodat in- yoer niet alleen yan olie, maar ook yan noten plaats grijpt. Op bet einde yan het jaar 1857 had men op de zes Banda-eilanden Qroot Banda, Neira, Ay, Goenong Api, Fisaiig en Rozengain, nog maar 20,986 boomen, irelk getal in 1858 was gestegen tot 35,706, waaryan 13,773 ' yrueht- dragende boomen. Dat op die hoogte de aanpknt niet yol- doende yoorziet in de behoefte, kan ook blij- ken uit de bijzonderheid, dat in 1858 een in- yoer heeft plaats gehad yan 157,630 noten yan Ceram en het eiland Seroea, en yan 596 pi- kols olie van de Kei-eilanden. Of evenwel eene belangrijke nitbreiding der teelt te yerwachten is, met het doel om tot eene grootere pro- doktie yan klapper-olie te geraken, mag, we- gens de bijzonderheid, dat in deze residentie olie xrordt gealagen yan den kanarieboom, eenigzins in twijfel worden getrokken. Timor. De klapper-teelt, die in deze resi- dentie plaats heeft alleen ter yeryaardiging yan olie yoor eigen consomtie, schijnt yan weinig beteekenis te zijn. Tot beyordering dier teelt had het plaatselijk bestunr maatre- gelen genomen, om jaarlijks door elk huis- gezin een tiental klapperboomen te doen aan- planten, Bij al hetgeea uit de officiele beacheiden blijkt omtrent de klapper-teelt op Jaya en in de oyerige Nederlaadache bezittingen in den Indischen Arehipel, gednrende de jaren 1863 tot 1858, knnnen wij nog yoegen, dat eene belangrijke klapper-te^t en bereiding yan olie <) Op Ceram wordt de klapperboom gesegd leer goed te tieren, en in we^rwil yan de weiaige sorg; datnum te kotte gelegd, driematl soo feel op te brengen als op Amboino. op het eiland Bali en op de Kokos-eilandeii beataan. Blijkens de handelsyerslagen yan Java en Madura toch werd daar ingeroerd yan BaH: in 1856 ter waarde yan . . . . / 220.516 I, 1857 If M #....# 116,192 w 1858 M w #....# 204,769 r 1859 , , 0 . . . . , 140,851 en yan de Kokos-eilaBden: in 1856 ter waarde yan .... / 52,034 , 1587 , , #....# 86,630 , 1868 , , ,...., 42,234 r 1859 , , # . . . . r 47,520 In hoeyer onder de benacming yan Bali in de handelsyerslagen ook begrepen is het eilaod Lombok, hetwelk cijnsbaar is aan den Balischen Yorst yan Karang Asam, is niet met zekerbetd aan te wijzen; maar zeker is het, dat wijkn de Zwiteersche Natuurkundige ZouLaet^K, die zoo yele gedeelten yan den Arehipel had be- zocht, Lombok beschouwde als b\j uitstek ge- achikt yoor de klapperteelt, weshalye het jam- mer was, daty wegens gemls yan eenig gere- geld Europeesch bestnur, er yoor ondeme- mende partikulieren zoo weinig aanaporing fae- stond, om zich daar te begeyen in ondememin- gen yan kli^per-aanplant en klapperolie-berei- ding, waarbij andera, behalye de geschiktheid yan den grond, yan de door de Balinezen on- derdrukte, zoo goedaardige inheemsche bevol- king, bekend onder den naam. yan JSanaks^ zoo yeel partij zou zijn te trekken. Wegens de belangrijkheid in alle opEigten yaa de klappertedt en bereiding yan klapper-die, yooral omdat in geen anderen tak yan nijyer- hdd de partikuliere ondememingsgeest zich. met meer yeiligheid en yoordeel, yoor den onder- nemer zoowel ala yoor de beyoUcing, kan doea g^en, wiUen wij dit artikel niet besiniten zonder daaromtrent nog het een on ander te hebben in het midden gebragt. In den regel moot yoor de teelt yan klapper- boomen aan gronden langs het zeestrand, mils niet moerassig zijnde, de yoorkeur worden ge- geyen boyen die, welke hoog en meer binnen 's lands gelegen zijn. Naar gelang van himne gesteldheid kan men ze beplimten op 16 Bijn- landache yoeten afiitands, dat is niim 270 boo- men per bouw yan 500 yierkante Bijnlandsche roedeu, of op 20 yoeten afistands, dat is ISO boomen per bonw. Hoeieer de klapperboom meennakn reeds so. 9SS mi het Tiffde jaar Tmcht b^nt te dragen, zal men bij geregelde aanplautii^en in het groot daarop bezwa&rlijk Y66r hetzevende jaarkunuen r^eneo; en, ofschoon hij gezegd wordt acht malen in het jaar telken reize 10 k 12 noten it ^eu, zoodat eea rendemeat van 80 ^ 100 Boten niet zeldzaam is, zal bet reiHger zijn bij groote aauplantiiig^i jaarMjks op niet meer da& 50 noten per boom te rekenen. Yolgeus die berdcening sal men alzoo eene produktie per bottw Terkrijgen van 9,000 noten bij eene be- pknting met 180, en van Id^SOO noten bij eeie oepisnting met 270 boomen. Gelijk wij hierboven reeds gezien hebben, Terkrijgt de bevolking op Java, met hare ge- brekkige uitpersing van de noot, uit elf klappers 1V« flesch olie, eene hoeveelheid, gelijk staande met 1.17135 Nederlandsche kaa '). Naar dien maatstaf zou men dus na reeds I"*, nit 9,000 noten vervaardigen 968.38 Nederlandsche kannen, en 2". uit 13,500 noten 1,437.56 Nederlandsohe kannen olie. Aangezien eene Nederlandsche kan olie in gcvigt gelijk staat met 0.9153 Nederlandsch pond, zoo zon daaruit volgen, dat: r. van 9,000 noten wordt verkregen een gewigt aan olie van 877.20 Nederlandsche ponden, gelijk staande met 14^/ioo P^' kols '), en 2^. van 13,500 noten een gewigt van 1315.80 Nederlandsche ponden, gelijk staande met 21'*/ioo pikols. Tegen den lagen prijs van / 20 per pikol 2oa men dus, zelfs bij de tegenwoordige ge> bieidcige wijze van bereiding, I*, met een rendement van 9,000 noten per bonw een fabriekaat bekomen, dat de waarde heeft van- / 384 en 2^. met een rendement van 13,500 noten een fiibiiekaat, de waarde hebbendevan ruim / 426 »). 1) Volgens den Indisehen Mmanak voor 1860 (pag. 44) staat een takker van 38 bottela olie ge* lipK met 25.7696 Nederlandsche kannen. 'j Volgens den Indisehen Almcatdk voor 1860 (pag. 44) ataan 61.7613 Nederlandsche ponden ge- lijk met 125 Amsterdamsche ponden of 1 pikol van 100 katti's. ') In de laatste 4 of 5 jaren heeft de raap-olie op de Nflderluidache marktaa zeiden ainder gegol- BUjkt uit de voora^egane aantooning eii beeijferiiig van hoe groot belang de klapper- kultnur en bereiding van kli^)pero]ie volgens de gebrekkige bewerking bij de bevolking in gebruik nu reeds zijn en meer en meer worden moeten, wat, vragen wij, mag wel de uitkomst zijn, wanneer Europesche kapitalen en Euro- pesohe iudustrie hier tnsscben beide treden? Wij willen niet beslissen, of bij eene zorg- vnkUge, fabriekmatige bewerking uit eene ge- geven hoeveelheid sap niet meer olie zon ziin te verkrijgen, dan de Javaau nu reeds daaruit vervaardigt; maar al wilde men aannemen> dat daarmede niets zou wovden gewonneo, zoo zal, door eene betere persing met hydraulische per- sen, ttit een gelijk getal noten toch ongetwijfeld meer sap worden verkregen dan de JaTaanaohe bevolking met hare gebrekkige uitpersing er uithaalt, en wij gelooven ons aan geeue over- drijving schuldig te maken, met daarvan alleen eene vermeerdering van 20 ^/g te verwachten. Op tweederlei wijze kan de Europesche on- dememingsgeest zich hier doen gelden^ namelijk door oprigting van etablissementen, waarbij men zich eenvoudiglijk bepaalt tot de bereiding van olie uit noten, die de omliggende bevolking bij overeenkomst jaarlijks aanneemt tot be- paalde hoeveelheden en tegen vaste prijzen te leveren, of door zdf, ten gevolge van daartoe bekomen concessie, woeste gronden voor de klapperkultuur te ontginnen met verbinding daaraan van een zoodanig etablissement. Tot dus ver zijn de prijzen der klappemoten, zel£s in die stjreken, waar zij het goedkoopste zijn, te hoog om met voordeel het eerst aan- gewezen middel te beproeven. Uit de hier- boven gegeven berekeningen is gebleken, dat men nu reeds 14Vs P^^ols olie vervaardigt van 9,000 noten, dat is 1 pikol van 634 noten. Al neemt men aan, dat met eene betere pexsing het fabriekaat met 20 ^/g vermeerdert^ dan zal men toch altijd ruim 500 noten voor 66n pikol den dan 40 cents de kan, meestal 2 tot 5 cents hooger. Maar aannemende den priji van 40 cents, dan zon dit per pikol nedrkomen op / 27. Indien de klapper-olie in kondere streken niet zoo spoedig stolde en dns als lamp-olie niet te gebrniken ware^ zoo zou men met eenen prijs van f 20 per pikol, hvfkans aan nitvoer, zeifs naar Nederland, knnnen denken> hoe veel te meer indien, gelQk later aauge- toond zal worden, een pr^a van/ 1 5 reeds zeer goede rekening geeftP Wi^ behoeven evenwel niet in her- innering te breogen, dat er groote hoeveelheden klapper-olie nit Ceylon in Engeland worden aan- gevoerd voor andere fabriekmati^o bewerkin^n. 364 EO. olia noodig hebben. Hoogstens tegen / 3 de 100 noten (en uit de hierboTeD gegeven tabd ') hebben wij gezien, dat de prijs oyeral op Java hooger U) zoo. men sonder verlies kunnen werken, want dan komt de prijs yan de grondstof te staan op / 10 per pikol; ter- wijl met eenen prijs van / 3 de 100, daarvoor reeds / 15 per pikol zou worden besteed. Het is wel mogelijk, dat door de gioote uitbreiding, bereids aan de klapper-teelt gegeven en daar- aan yerder te geyen, de prijzen meer onder het bereik yan den ondernemer sullen yallen, — omdat, bij het beperkt gebruik yan klapper«olie onder de beyolkiug, het zich laat aanzien, dat er een tijd komen zal, waarin zij geen weg zal weten met hetgeen zij meer yerkrijgt dan yoor eigen behoefte benoodigd is; maar dit is eene eyentnaliteit, waarop voor als nog geene reke- ning kan worden gemaakt. Om deze reden, als ook omdat wij in eene eigen ontginniug yan woeste gronden meer en dtturzamer yoordeel zien, gelijk ook meerdere zekerheid yan steeds eene genoegzame hoeyeel- heid noten ter bewerking te znllen hebben, willen wij ons yoor 's hands daarbij bepalen. Als wij aannemen, dat men bij eene ontgin- ning, tusschen de hierboyen gestelde uitersten yan 180 en 270 boomen per bouw, gemiddeld 325 boomen plant, dan yerkrijgt men, naar rede yan 50 noten per boom, 11,250 noten per bouw, waaryan, indien bij eene iabriek- matige bereiding, met betere uitpersing door hydraulische persen, uit 500 noten ^^n pikol olie kan worden yerkregen, derhalye 227s pixels zouden worden yeryaardigd, die, tegen den ge- matigden prijs yan y 20 de pikol eene waarde yan /450 in den handel vertegenwoordigen zouden. Eene onderneming met eene beplanting yan klapperboomen oyer eene uitgestrektheid yan 3 of 400 bouws zou dus jaarlijks reeds de zeer aanzienlijke hoeyeelheid kunnen leyeren yan 6,750 & 9,000 pikols olie, ter marktwaarde yan / 135,000 a / 180,000. Is zulk eene aanplanting niet reeds te groot, zeker is het, dat het, om meer dan ^^ne reden, niet raadzaam zou zijn daaraan meerdere uit- breiding te gey en. Niet alleen toch moet, bij eene te groote uitbreiding, het toezigt oyer de aanplantingen yeel te wenschen oyerlaten, maar worden yoor het transport der noten, hetzij men zioh zelyen daarmede belaste met aanschaf- fing yan eigen transportmiddelen, hetzij dat het door de beyolking, tegen eene billijke be- taling, geschiedey de kosten te yeel er door *) Zie op pag. 257* verzwaard. Buitendien voegt tich daarbij ee&e andere belangr^e reden. Een eerste yereischte yoor het welslagen tu partikuliere kultuur-ondernemingen <^ woeste gronden is de yestiging daarop van eene vaste beyolking. Wil men dat doel bereiken, dan moet yoor elk huisgezin een stuk gronds woiden a%ezonderd, dat wel op niet meer dan IVj, maar ook niet minder dan 1 bouw per huisgezin kan gesteld worden. — Hoe me& onbekrompen evenwel daarin wordt te w^k g^aaii, hoe be- ter, — eu yoegt men daarbij hetgeen er noodig kan zijn yoor de yestiging yan dessa's of dorpei, met een klein stuk gronds voor iedere woniog ter beplanting met klapper- en andere yruckt- boomen alsook met bamboe, dan zal het niet te yeel zijn, om op IVj bouw per gezintere- kenen. Het yalt moeijelijk te bepalen, hoe red huisgezinnen het wenschelijk zou zqn, bij eene onderneming yan den hier bedoelden omvang, op hare gronden gevestigd te zien, maar men mag het er yoor houden, dat eene uitgestrekt- heid gronds, schier gelijk staande met hetgeen men yoor de kkpper-aanplantingen noodig htdt, niet te yeel is. Op die wijze komt men yan zelf er toe, om eene concessie tot ontginniug te moeten aanyra- gen, niet yan 3 iL 400, maar 5 k 600 bouvs en meer zelfs. — Is het toezigt oyer eene kultuiir- onderneming yan 5 k 600 bouws, gelijkstaande met 350 k 430 bunders, hier te lande reeds moeijelijk, hoe yeel te meer moet dit het geral niet zijn in str^en, waar, om niet eens te spie- ken yan het afmattend klimaat, nog vrij wat minder dan hier kan worden gerekend op eer- biediging yan eigendom en op het verrigten yan den opgelegden of aangenomen arbeid, zoo niet een onafgebroken toezigt voor het een zoowel als voor het anda waakt? Behalve de hulp, die men heeft van eene vaste bevolking, is hare yestiging ook gelde- lijk niet onvoordeelig, al zij het dat de onder- nemer van haar rijst-produkt niet meer mag hefien dan het ^^n vijfde, overeenkomstig de voorwaarden, die het Gouvemement aan eenen afstand in huur van woeste gronden verbindt ; daar uit die heffing gedeeltelijk of geheel kan worden goed gemaakt de aan het Gouveme- ment verschuldigde pachtschat, die, wauneer geene levering van produkt wordt bedongen (en dit is bij ondernemingen van klapper- kultuur nimmer het geval), meestal bedraagt / 6 per bouw, of / 3,000 a / 3,600 voor 500 k 600 bouws 1). *) Btykens de staten betnffende de rgtt-koltaar, KO; 966 In den regel is de ToUe paohtscbat niet rer- schuldigd Toordat de ondernenung in Yolle werking is en de aanplantingen vruchten be- gittDen te geven. Yoor de ootginning van hetgeen voor de iolaodflche beYolking moet worden a^eson- derd, heeft de ondernemer weinig of geene QitgaTen te doen. Alleen eischt zijn welbe- gtepeo belang, dat bij geheel of gedeeltelijk aitluuis Toor zijne rekening neme de kosten, ^ Tcreificht konnea worden voor de irrigatie ran bare rijstvelden, en dat bij baar, door 9ero6gd bg de juriijkaehe miniBteriele versltgeiiy heeft de produktie Tao de rgstvelden der boTolking in de OoaTernements landen gemiddeld per bouw bedn^: in 1864 . ; ; . . pikok 17.14 . 1855 , 16.92 , 1856 , 20.16 , 1867 . 19.22 . 1858 . 20.45 ▼oorsdiotten, in staat stelle tot de aanacbaf- fing ran bamboezen woningen, ran karren, ploegen, patjols en ander gereedacbap, als ook van trek- of ploeg-vee. £ene som van / 150 per buisgeein is daartoe Toldoende, en bet voorscbot wordt in termijnen yerrekend of nit de opbrengst der veldeu of met bet verdiende loon voor gepresteerden arbeid. Wanneer men niet al te onverscbillig is omtrent bet slag van volk, dat men op zijne landen toelaat, en zicb daarin laat voorUcbteD door bekwame in- landers, die vertronwen verdienen en de kaart dat it gemiddeld over de 6 jarea 18.81 pikols. Duronder is evenwel niet begrepen de pro- dnktie der rijstvelden op partikoliere groodeD, die, gelijk bekend is, in den reg^l meer per bonw opbreogen. Wanneer men, dit in bet oog boadende, daarb^ m aanmerking neemt: 1^ dat door bet knltanrsiehel, betxg ten ge- volge van de beaehikking over gronden ten bchoeve van meer of min nitpattende kol- tnree. betcQ nitboofde van den arbeid b\j die kulturea te presteren, de bevolking meer en meer er toe gekomen is, om hare velden te beplanten met jmuU gmtdjah^ die wel apoediger tot r^pheid komt, maar minder oitlevert dan de padi daim; V, dat de regering lelve het er voor bondt, dat de rgst-produktie der bevolking lager wordt opgegeven, dan zg geacht kan wor- den werkelgk te bedragen; 3*. dat van de nitgeatrektheid der velden, die bepaaldelijk voor de rgatteelt hebben ge- diend, aleehta voor de drie laatste jaren eene xnivere opgaaf wordt gedaan; terwgl in de twee eerate jaren daaronder is begrepen bet- geen voor de teelt van tweede gewaasen of andere drooge aardvracbten is gebrnikt; weahalva de opgaaf der prodnktie van de twee eerste jaren, ongeacht de reeda ver- melde bysonderheid, dat een gedeelte der prodnktie wordt verzwegen, nog veel min- der gesegd kan worden eenig vertronwen te vardieneD; 4'. dat men eindelgk bg ontginningen eene grootere vruebtbaarbeid te wackten heeft van gronden, die vroeger nianner onder knl» tnar zgn gebragt; dan mag men veilig aannemen, dat, terwgl eene gemiddelde prodnktie in de Oouvernements landen van 20 pikols per bonw eerder beneden dan bo fen de werkelgkheid is, bet niets te veel is, om voor den rijstbonw op partikaliere landen de gemiddelde jaarlgksche produktie te stellen op 25 pikols per bonw. Wanneer wg, bg al bet voorafgegane, wgders in aanmerking nemen, dat, volgens de ministeriele ver- slagen, de gemiddelde prijs der padi per pikol is geweest: in 1864 / 8. 5 . 1856 2.117 , 1856 ...... 8.105 » 1857 » 2. 47 , 1858 , 2. 81 of gemiddeld over de vgf jaren nagenoeg / 8.—, dan komen wg, met opzigt tot de vraag, in hoever de beffing van Vs van het rgst-produkt den onder- nemer te gemoet komt voor de betaling van den pachtscbat of hunr, tot de volgende resnltaten: 1°. Bg eene ontginning van bgv. 700 bouws, kan de pachtscbat, die gewoonlgk bedraagt / 6 per bonw, hoogstens bedragen/ 4,200; 2®. aannemende, dat van die nitgestrektheid 250 bonws worden afgezonderd voor de rijstvelden der bevolking, die zich op de gronden der onderneming wenscht te vesti- gen, zoo zal men daarvan, tegen 25 pikols per bonw, knnnen rekenen op eene pro- dnktie van 6,250 pikols padi; 2<^. bg eene beffing van , waartoe de onder- neming, volgens de voorwaarden der con- cessie, geregtigd is, zal zg dns bekomen 1,250 pikols padi, of, tegen/ 8 de pikol, eene waarde van/ 8,760 of ongeveer/450 minder dan het geheele bedrag van den paehtschat. M6 KO. van bet land kenncn, zal de verstrekking dier voonohotten den ondernemer selden op meer dan ec&e onbeduidende derving van renten komen te staan. De ontginning der voor de eigen knltunr van den ondememer benoodigde gronden kan hoogstens / 60 a / 75 per bouw kosten, en mogt men er meer Toor moeien uitgeven (bet- geen niet waarschijnlijk is), dan moet daaibij niet nit het oog worden verloren, dat dit alleen bet gevai kan zijn met boschgronden, die, betsij aan brandhout voor bet branden van VtXk. of bet bakken van steenen of pannen, hetzij aan goed timmerbout voor de te bouwen woningen en &briekgebouwen, niet zelden meer dan eene genoegzame oompensatie roor dat meerdere aan- bieden. Het bouwen der voningen yoor den onder- nemer en zijn Europeescb personeel moet zoo spoedig doenlijk worden aangevangen, terwijl bij wel zal doen, om gedurende de eerste 3 of 4 jaren zijn verblijf te houden in hulpgebou- wen, welke op eene zeer onkostbare wijze kun- nen worden opgezet, maar in bet belang yan zijne gezondbeid niet al te digt bij, veel min- der nog op de nienw ontgonnen gronden mogen geplaatst worden ^). — Na drie of vier jaren, als wanneer de nieuw ontgonnen gronden be- boorlijk uitgewasemd, en de steenen woningen ook goed nitgedroogd zijn, kan bet gevaar van een verblijf in dezelve als geweken worden be- Bchouwd. Tenzij de ondememing gevestigd worde in de nabijbeid van streken, waar men met ge- mak en tegen bestaanbare prijzen klappemoten kan krijgen, die reeds dadelijk voor de olie- bereiding kunnen verwerkt worden, zal men met de oprigting der fabriekgebouwen niet eerder gereed beboeven te zijn dan tegen den tijd, dat de eigen aanplant gerekend kan wor- den vTuchten te zullen afwerpen. *) Op Java kan men voor / 7 4 / 800 eene zeer ruime wouiog van dien aard opzetten. Men gebruikt daarvoor meestal timmerbout van mindere kwaliteit, zoo als het woengoe-hout, voor het ge- raamte der woningen, terwijl, wat bij eene steenen wooing maur is, hier bestaat uit een dnbbel schot van gevlochten bamboe. Alleen is het wenschelijk den grond 2 a 8 voeten op te hoogen, ten einde gedurende den regentijd geen last te hebben van het water, en moet de vloer bepleisterd worden. £r zgn personen, die aan het verblijf in zalke wo- ningen verre de voorkeur geven boven dat in stee- nen hniieii, omdftt de hatateo minder lochtig en ook niet zoo koel zyo« Voor de nitplanting der klappernoten, waar- voor de BaHscbe noten als de beste zijn aaa te raden, zal eene uitgaaf van /IM) k/ 25 per bouw voldoende zijn. De voorzigtigheid ge- biedt niet alleen, dat men zieb overtuige van de goede kwaliteit, maar ook dat men ach voorzie van een 26 of 50tal noten per bouv meer, dan men voor de aitpbmting strikt ge- nomen noodig zou kunnen achten. Dat het gebruik van stroomend water als beweegkracbt voor waterraden of wat dies meer zij, bij fabriekmatige iniigtingsi een groot gerief wezen en eene aanzienli^e bespa- ring van kosten geven moet, sal wel niet op- gemerkt beboeven te worden. Daarom is het van groot belang bij de plaataing der febriek er op bedacbt te zijn, om te gelijker tijd daaraan dienstbaar te maken bet water voor de besproeijing van de rijstvelden der bevel- king, en de daarvoor benoodigde waterwerkcn. Steenkolen zijn in de meeste gevallen zeer kostbaar, gelijk ook bet brandbout, indien men niet bet geluk beeft van zijne ondornemingte hebben in de nabijbeid van uitgeslarekte woeste bosscben. Zelfs is bet niet af ie raden, dat men, door voor 50 of 100 bouws meer concessie aan te vragen, dan voor eigen aan- plant en voor de velden der bevolking noodig kan zijn, zoo veel afgezonderd boude voor den aankap van brandbout, of voor bet aanplanten van djati-boomen, waarvan het bout zeer ge- scbikt is voor olietonnen, of eindeiijk voor bet planten van bamboe, bij fihbriekmatige inrig- tingen in zoo vele opzigten onmisbaar. Het is niet waarschijnlijk, dat voor eene on- dememing van den bier bedoelden omvang het te besteden kapitaal, tegen den tijd, dat zij in voile working komt, zelfs met rente op rente, op meer dan / 200,000 zal komen te staan. De rente, die van dat oogenblik op bet k^i- taal zou moeten berekend worden en, t<gen 7 */o 's jaars, niet meer dan / 14,000 zou be- dragen, staat op verre na niet gelijk met de uitgaaf, die men anders voor inkoop van klap- pernoten zou moeten doen '). De aan den laude verscbuldigde huur wordt door de bef- fing, die men geregtigd is van de bevolking ') Tegen eenen prgs van / 2 de 100^ son meo voor 11,250 noten, waarop hierboven het gemid- deld rendement per boaw is gesteld, moeten bets- len/ 225. Over 300 bouws bedraagt dit/ 67,500. en over 400 bouws / 90,000. Al neemt men aao, dat de noten voor 60 % minder te bekomen zijn, dan kan daantit reeds blqken, hoe voordeelig een eigen aanplant moet zijn. xa m U doei), voor een belangrijk gededte koo niet gaheei gedekt^ wesludve slechts de kosten van onderhoud en bewaking der aanplantipgen, van hel plakken en transport der noten, van de bereiding der olie. Tan het onderhond der ge* boawen en toestellen, en die van de admi- nistratie der onderneming nog zouden moeten berekend vorden, om eenigsins te kunnen ko- meu tot eene bepaling der yermoedelijke winsten. Die berekeaing is moeijelijk, sells bij benadering, te maken ; maar al wilde men die verschillende kosten stellen ^) op het gewis te hooge cijfer Tan / 8 per pikol, dan nog sou men t»j eenen Terkoop der olie t^en den seer lagen prijs van / 15, reeds/ 7 overbouden. Met eene productie Tu 9,000 pikols, dat is gemiddeld 22V, P^ols TUL 400 bouws, sal men das jaarlijks, na af- trek der kosten van fabriekage^ overbouden /63,00O. Al rekent man dus op niet meer dan / 15 per pikol olie, dan nog blijkt uit bet Tooia%egane^ hoe Toordeelig de resultaten moe- tea ajn Tan eene ontginning van woeste gron- dea Toor de klapper-teelt met een daaraan ver- booden etaUissement ter bereiding der olie, dewijl reeds drie of vier jareu nadat de onder- sendog in Tolle werking is geweest, dus met iiet ticoide of hoogstens met het elfde jaar het disrin gestoken kapitaal met rente kan aijn afjgdost. In de saak der uitgifte Tan woeste gronden in httor, waarvoor, bjj het koninklijk besluit Tan 3 Jiilij 1856 *), een termjjn Tan 20 jaren vas gcsteld, ifl, bij het koninklijk besluit Tan 7 NoTcmber 1856 '), eane belsngrijke Terbete- ring gebfigt door de bepaling Tan dien termijn op 40 jaren Toor de klapper-teelt-ondememin- gen. Wilde de regeiing die en andere kultuur- ondanemingen waarlijk beTordoren, dan zou aj nog een stap Terder moeten gaan en de op zolke gronden gezeten beToUdng Trijstellen Tan faeerendicDgten, tegm betaling per gezin en onder Toora^aande bepaling Tan het getal buiggezinnen, dat zich op die gronden zou mo- ') Op JaTE komt de veel omslagtiger bereidiDg T&Q saiker, ongerekend hetgeen vereischt is voor tflossiDg en rente van bet yoor de fabriek benoo- digd kapitaal, gemiddeld te staan op ongeveer / 7 per pikol en daaronder is zelfs begrepen het plant- loon, dat niets andera is dan het kostende van de groadatof, of bet riet, zoo ala het te Telde ataat. >) Zie Siaatsdlad van Nederlandsch IndiS, No. 64, ▼a 1856. «) Zie Staataiad mm ^ederlmdtch Indie, N". 18, m 1857. gen Testigen. — Zijn de heerendiensten OTer het algemeen een last, die zwaar op de inland- sche beTolking drukt, wegens de misbruiken en knoeijerijeu, waaraan de mlandscbe Hoofden zieh daarbij schuldig maken, des te meer moot dit het geral zijn met de beTolking, die zich Testigt op door partikuliereu ontgonnen gron- den. Niet alleen toch zal zij, dewijl de b^ doelde ondememingen eenigzins Terwijderd zijn Tan bewoonde streken, Toelal in het geTal zijn Tan opgeroepen te kunnen worden tot dienst- prestatien op Terre afistanden Tan hare wonin- gen; maar het lijdt buitendien geen twijfel, dat de hier bedoelde ondememingen oTer het algemeen door die Hoofden met leede oogen worden aangezien, zoodat TOor de daaraan Ter- bonden beTolking eene billijke behandeling Tan hen nog Ted minder te wachten is. Wij kunnen Tan de uitgifte Tan woeste gronden Toor de tedt, zoowel Tan klappers ab Tan andere gewassen, niet afstappen, zon- der een belangrijk, daarmede eenigzins in Ter* band staand Indiscb Traagstuk nog kortelijk te hebben ter sprake gebragt. Bij art. 62 Tan het reglement op het beleid der regering in Nederlandsch Indie ^) is het den GouTerneur-Generaal Terboden gronden te verkoopen, met uitzondwing alleen Tan kleine stukken, tot Tergrooting Tan dessa's en ste- den, of tot oprigting Tan industriele etablis- sementen. Het blijkt niet, of door dat Terbod slechts beperkt wordt de bevoegdheid Tan dea, Gou- vemeur-Oeneraal, dan wel of hetzelTe in deu ruimsten zin moet worden genomen, zoodat, zelfs met autorisatie Tan het Opperbestuur in Nederland, geene gronden mogen Terkocht wor- den. — Terwijl wij, met het oog op de mis- bruiken, die er by den Terkoop en ook bij de uitgifte in huur Tan gronden Troeger hebben plaats gehad, en waarbij men gronden heeft ontTreemd, die reeds door de beTolking wareu ingenomen of door haar tot Terschilleude ein- den werden gebruikt, de ontzegging aan den GouTemeur-Generaal Tan de bedoelde beToegd- heid Tolkomen moeten goedkeuren, — schijnt ons het Terbod, in eenen ruimeren zin opgeTat, het bewijs te leTeren, dat men, hier op twee gedachten hinkende, omtrent het vraagstii zeke eenen op geenerlei wijze beTredigenden midden- weg heeft gezocht, — door niet te Terkoopen, maar gedurende eenigen tijd gronden in huur uit te geTen. *) Te vinden in bet SiaaUblad van Nederlandsek Indie^ N^ 2, van bet jaar 1865, 868 KO. Volgens OoBteradie begrippen heeft de Sou- verein, hier het Nederlandsch Gouvemement, den eigendom van den grond, en de bevolking het bezit er van tot gebruik. Hoe ver, — en op deze vraag komt het, naar ons inzien, hier op aan, — hoe ver strekt zich het regt der bevolking uit en wordt dat van den Souverein er door beperkt? Het is moeijelijk aan te nemen, dat het regt der bevolking zich verder zou kunnen uitstrek- ken, dan tot die gronden, weike zij heeft in- genomen, hetzij door bebouwing, hetzij als ge- meene weide, of uit welken anderen hoofde ook, tot haar regtstreeksch en gedurig gebruik. Daaruit zou dan volgen, dat al wat niet ge- acht kan worden in die termen te vallen, in den volsten zin des woords is staatsdomein, waarover de Souverein naar welgevallen kan beechikken. — Wanneer deze zich de bevoegd- heid tot die beschikking ontzegt, op welke gronden of om welke redenen kan hij geacht worden dit te doenP Wij kunnen daarvoor slechts twee motiven vinden, namelijk dat hij het doet, 1**. of in het beUng der bevolking voor de niet Tooraf te betekenen eventualiteit van latere toeneming en dien ten gevolge van uitbreiding van kultuur, S*. of in zijn eigen belang, ten einde vroe- ger of later partij te kunnen trekken van door anderen in kultuur gebragte gronden. In het eerste geval ligt stilzwijgend opge- sloten de erkenning van een regt, dat de be- volking niet heeft, zich ook niet kan toeken- nen. — Maar gesteld al eens, dat dit regt op onwederlegbare gronden berustte, des neen ^), -^ zou het door eene uitgifte in huur voor 20, 40 en meer jaren zelfs wel veel minder ge- krenkt worden, dan door eenen definitiven verkoop? Wel wordt bij zulke concession aan de regering de bevoegdheid voorbehouden, om daaraan zelfs binnen den voor de concessiebe- paalden termijn een einde te maken ; maar wie ziet niet in, dat, zoo niet alle regelen van bil- Ejkheid en regtvaardigheid worden ter zijde ge- 1) Men veronderstelle slecbtfl, dat niet het Ne- derlandsch GoaverDemeot, maar de Javaansche Vor- Btea nog heer en meester op Java wareo. Is het denkbaar, dat die zich niet geregtigd zoaden acb- ten, om gronden te verkoopen of (wat op hetzelfde nefirkomt) weg te schenken, zelfs aan vreemdeiin- gen? De conclujiie kan men zclf maken. 