Astoria, or, Anecdotes of an enterprise beyond the Rocky Mountains
Wie vortan met de Indische bevolking overreenkomsten wilde aangaan, van welken aard ook, moest zich tot elk Vail Deventer, I. a. [i., I. 245. Lie Ind. NeJ. Staatsbl. 1819. N°. H, ie gedeelte. Bg PuLicalie iran 5 Jan, 1819. Zie Ind. Staatsbl. 1818. N°. 10.) Diciiiized by Google 38 DE COMMISSIONS-GENERAL, iadividn personik wenden. Verbintenisaen, door het dessa- hoofd namens de geheele gemeecte ouderteekeud, zonden niet geldig zgn. Eene heilzame bepaliog voorzeker, die de strek- kiug had om te verhiiidereii dat de dorpshoofden eeu al te grootea invloed verkr^en. Doeh ook dit verbod is later (in 1838) gew^zigd; naar ik meen, omdat het hinderl^k v/as aaa de uitbreiding van het cultnnrstelael. Een der eerste uiaatr^elen van den Minister Fransen van de Patte ia ge- weest, het verbod ten deele te hemieuwen '). Het was ge- bleken, dat men het aluiten van contracten met geheele dessa's, door bemiddeling van Hofden of oudsten, Niet kan toeaten, zonder tot groote misbilden aanleiding te gven. Dit te verbieden was een verstandige maatregel geweeet van de Commissarissen-General, waarvan men later □ooit had moeten afwäken. De derde bepaling: het verbod aan de Regenten om handel te drijven in producteu 2), zal wel geen lange toe- lichting noodig hebben. Men b^pt hiervan zeker terstond de atrekking. Regenten, die tevens kooplieden zgn, komen vaak in de verleiding van hunne betrekkii^ dienstbaar te maken aan hun geldelgk belang. Ook dit moest, verhinderd worden en ran daar het verbod. Uit al deze mededeelingen blijkt, hoe zer het de ernatige begeerte was van Commissarissen-General om een toestaaJ te scheppen, waarin hun stelsel kon alagen. Just omdat het Gouvernement de bemiddeling van de Javaanache hoofden in het binnenlandsch bestunr niet kon ontberen, moest er voor gezoi^d worden dat de macht dier hoofden de gestelde grenzen niet overachen. De vrge beachikkiug der bevolking over de vruchten van haren arbeid kon geen werkel^kheid wor- den, indien de Regeering niet door alle middelen, die bin- Zie vau, Deveuter. l. 408— «2. •) lud. Staatsbl, 1819, No, 11, 2e f^^eelte. byGoogIc DE COMMISSAEIFSK-CENERAIL. 39 neu haar bereik lagen, belette dat de dorpshoofden wierden verlttagd tot werktulgen der Regetiten. De regeling, die in 1819 tot stand is gekoiueu, heetl ten doel gehad, dit la&tste zoo krachtig mogelyk t^en te gaan. II. Reparatur wäre ons thans eenige oublickkcha by de cultures. Het beboeft nauwelijk gezegd te wofden dat de verplichte teelt van producteu uiet paste iu bet stelsel der Commissarien. Zij werd dan ook niet weder iugeroerd. lu- tusschen bleek het aoodig te zyn, eeae speciale reeling te makea ten aunzien van de deuvermenten, waar- mede, gelyk w^ gezieu bebben, onder Kaffles door de ver- schilleude Besidenten zeer willekeurig was gehandeld. Deze regaling, die den 7 November 1817^) tot stand k warn, rustte in hoofdzaak op de Tolgende grondsl^en. De koffietuinen zouden aan de dessa's voor jaren in hunr worden aangebodeu. De koffietuinen zouden aan de dessa's voor jaren in hunr worden aangebodeu. De bunrsom zou bestaan iu de helft, twee vyfden of eeu derde van het product, naar de qualitat der tuinen, en betaalbaar zyn in geld of in uatura, naar goedvindea van de huarders. Jaarlyks zouden deze laatsten nieuwe tuinen moeten aanleggen, in uit^estrekteid gelijk staaude met een vgtde Tan de oude. Nadat zij de huursom voldaan haddeu, zon Al de verkregen koffie te hunner bescbikking blgven; wel zou bet Gouvernement jaarl^ks den prijs bepalea, waartoe het genegeu was ora de voorlgebrachte boeveelheid te koopeu, niaar uiemand zou gedwougeu zijn, dien prgs aan te uemen. Weigerde een dessa oni op deze voorwaar- den de tuinen te bewerken, dan zou de bewerken van Gouvernementaw^e met gehuurde arbeidera geachieden. Verder werd n<^ bepaald, dat een ieder voortaau nieuwe tuinen zou nu^eu aanleggen, niits hy twee vijfden van de opbi-engst aan het Gouvernement uitkeerde, en dat de inlanders voor al de koffie, die zij zoowel iu, ala bniten de Gouvernement- ') luJ. StaatsR, 1817, No. 05. byGoogIc  er geen reden om haar niet over geheel Java in te voeren; in het tweede moest zij evenzeerin de Preanger worde afgeschaft, als dit elders was geschied. Ik gelöt dat het moeielijk zal vallen, de Commissarissen- Generaal hier van inconsequentie vri) te pleiten. Zij hebben blijkbaar op dit punt getransigeerd met huupe overtuigigen, en er bestaat reden om aau te nemen, dat zij dit alleea jdaan om redenen van tinancieelen aard -). Hoe Steyii Parve, Het koloiiiual Moiopoliestelsel iadcr tueb'^licht, 1)1. )i7. Zie ook Hoek, Herstet van het Ned. geiiaij, liL 276. Zie in Elout's Bijdrageu (1851) het Kapport von 37 Seet. iWJ, bl. 46 eii 47. Zeei' zwak bornt mij ook ile verilcdigiiig vooi' in het Rap- jwit vail 16 Maart 1818. (Zie van Deveiiler, I. 393.) De Commissars- Generaal het zich daar tot eenige algemeinen, ah : >Wat heelt de under vjudi II g geteerd van die zucht om alles tol een- vonniglieid te bimigen.' Kunneu de streiige. ivgeleu eener bui- gerlijke bouwktiiide, 1)00 sctiuon 0(1 licli lelve, wurdeii uagekoraeu bij het op- zem der Preanger verdedigen? Zg beroepeii zich op het voorlieeld van Baffles en voeren enkele min of meer gezochte rede-r nen aau, ten betooge dat het landrente-stelsel in dit deel vhh Java moeilgk kon werken '). Daarentegen weideu zj zeer breed uit over de geldlijke voordeelen van het het der ged Wongen kotfleleverantien in de Preanger. Die voor deelen waren dan ook niet gerii; er viel te rekenen op eene productie van 80,000 pikols ^), die niet meer zouden kosten dan / 2.42 voor elkea pikol (van 125 oude ponden), bei^een nitwara op ongeveer 2 Cts per half kilogram. Doch indien de dwangcultuur verkeerd was, mocht dit geeu reden zgn om baar voor deze eene residentie te behouden. Tot voor zeer korten tijd is bet Preangerstelsel in werkiug gebleven; naar de prga, die aan de bevolking voor bare koffie werd vei^oedj is van lieverlede niet onbelangrijk verhoi. Van / 2,42 is hj] achtereenvolgena gelffacbt in 1837 op / 3.15 1859 „ g 5.— 1859 „ „ 5.50 1864 „ „ 5.75 1867, „ 6.50 1868. trehkken van 'tgi'ool ^'elwuw van eeu sluat.'s VurJer geven ig deverie- kering vun hunne inenschlievende bedoeliugeii, oak ten opiiuhle Aer Prennger-bevolkio);, en beroepeii ziuh, ten bewijzedaarHn.updeafschaf- liug vail het fanxlieQeld De zaak is dujdelijk de Commissari^scn durfdeii oin tiuaiiLieele redeneii de hervoi imug' van liet Preangci'-slelsel niet aaii, ') Byiooibeeld lat de bevolking de rost met geeiie geuoeg/ame wuiHt van de hand zou kuniien zetten we^eiis de btjznudei'o ligging der Vv&- aiigei Hit argument tegeu de iiivoeini^ der lauilreute kon eeliter, loo het juist wa met eveiiveel gioiid vooi verschillende andere deelen vjn Java wurdeu aaiib«voeid ') De weikelijbe pioduttie van kollie in de Pi'eangt.T en Buiteuxorg- sthe lauden wras van 1817—25 ^emiddeld mm pikols. Zie het Happoi't van du Bus d ) I Mei 1827 bij Steyii Parv^, Het kolojiiaal Mouopoiie- slelsel nadLi loegBlit Blätigkeit der Bijlajai V van De*enter, II, 025 en 730, en Indisch Staatsblad 1817, N°. 20. Diclzed by Google 42 DE COURIES-GENERAL. W^ zullea later, in hoofstak YI, de hervorming van bet Freangerstelsel, die in 1871 is tot ataad gekomen, bescfar^- Tea en dan n<^ nnder aantootieii, hoe verkeerd dit atolsel, waarvau de gedwongen kofiiecultuur slechts een onderdeel was, heelt gewerkt. Nog een tweede uitzondering is door de Commissänzen toelaten op bet beginsel, dat zq in bet algemeinen haddeu ausgenommen en ook bierin volgden zij bet verkeerde yoor-beld van RafBes. De gedwongen boschcultuur-dienaien lieten zy bestaau >). Aan de berolking der dessa's in de naubheid der bosscben werd de verplichting oj^elegd om gefunden acbt maanden van bet jaar al de wei'kzaambeden van bet boscbwezen te Terrichten en bet daarvoor noodige trekree te leveren. Daareategen werden deze gemeenten vro-geateld van landrente; docb bet scbgnt dat aan die vry-stelliug op den dunr niet de band is gebouden; zij is, 200-ala men in officieele stukken leest, /,iu onbruik geraakt" '). Daar ik raij ecbter Tooratel ook op dit punt terug tekomen, wil ik er nil niet verder over uitweiden. III. Ten slotte nog een woord over de landrente. Men herinnert zicb, in welk een jarmaerlgkeQ ataat van verwarring Commissänzen de regeliug van die belasting op Java badden aangetroffen. De achterstanddn van 1815 — 1817 be- droegeu niet minder dan twee militären, F,Het nie nie westelael, zoo dmkte de Indiache r^eering zicb nit in haar rapport van 16 Maart 1818, wis over Java met zulk eene overhaas- ting en met zulk eene venegaande onnuawkeurigbeid inge- voerd, dat daardoor'alle beilzame maatregelen van bet Gouvernement ten eenemale verijdeld, de Ho<^e R^eeriug niia- leid, de ingezetenen op eene boveomatige wyze belaat en 'slanda inkomsten in de grootste onzekerbeidgebrachtzijn." In dien toeatand orde en verband te brengen, was zeker geen ') lud. SUatsbl. 1811), N*. 18, Besluit van 9 Jan. 1819. Zie TiJJschrift voor NeJ. ludiO, 1867, I. 210. Dicized by Google DE COMISSARY-GENERAAL. 43 Het moet echter erkend worden, dat de Gommissarissen-Geueraal hinria zo6"goe(l geslae^d zgu, als haa mogelijk was en dat zij de landreten ger^eld hebben op eene vqjze, die tea mioste de jaarl^ksche inyordering mo-golijk maakte. De eerste vraag, die zich aan hen voordeed, toen z^ een- maal in beginsel hadden aange Donien de belasting van Raffles in stand te houden, waa deze, of voortaan elke gemeeate collectief, dan wel elke landbouwer hoofdel^k zou worden aaugeslt^n. W^ keriuneren, dat de Engeischen eerst het ecue, toeu bet andere hadden gedaan, en dat tijdeuB de teru(^ave der kolonien beide stelsels in gebrnik waren. De Commissarsseii aatzelden echter niet lang met den dorps- aanslag algemeen in te voeren. Zij waren ran meenii^, dat aan geen hoofdel^ken aanslt^ kon gedacht worden, zoo- lang een behoorigke opmeting van Java niet bad plaats ge- Tonden. Daarenboven maakte het gemis Tan zulk eene op- meting een algemeen geld^u grondiilag Toor de landrente moeil^k. Inziende dat bunne reeling toch niet aaders dan gebeel #prOTisioneel* kon zijn, bepaalden zy, dat om- trent bet bedrag der te betalen landrenten telkeo jare met de hoofden en oadst«n van elke dessa eeu overeenkomst zou worden getroffen^). Bg deze Overgreen komst zou mei echter het een en ander moeten in acbt nemen, zooals: y/denaan- ffslag en het zuiver bedr^ van vorige jaren, de vermoede- vlijke gesteldheid van het gewas," enz. De aanslag zou telken nj&te geschieden, wanneer ^bet te veld staand gewas tot zoo- tf danigen trap van rijpheid was gevorderd, dat daarop met eenigc „zekerheid de vooruitzichten op den o(^t konden worden Bgegrond,* Remissien mochten enkel verleend worden in gevallen van groot raisgewas. De dessahoofden zouden verleend worden Bgegrond,* Remissen mochten enkel verleend worden in gevallen van groot raisgewas. De dessahoofden zouden verleend vooruitzige reveling viaij deu 9 Maart 1818 tot staud gekameu. Dicized by Google autwoordelijk zyn voor de aangelt^eu som, doch daareute-gen voor hun moeite en riaito 8 '/a pOt der opbrengst ge-nieten. fimdelyk zouden de landrenteu voldaaa kunnen worden in geld of in prodneten, naar keuze dor belosting-schnldigen. Voor het laatate geval zou deR^eeringjaarl^ks begonnen, tot welke pryzen zy bereid was om de prodneten in betaling aaa te nemen, en tevens ten gerieve der ingezeteneu zoi^ driven voor de oprichting van de noodige pakhuizen, zooveel mogel^k in de nabyheid der dessa's. Deze voorloopige reeling was zeker in hooge mate ge-brekkig; maar kon zij in de gegeven omstandigbeden welbeter zgn? Zg was ten minste uitvoerbaar; ruim eea halve eeuw heeft zq gewerkt. De achterstanden, die in 1818 nog / 52186 bedro^en, verminderden snel en waren in 1820 reeds tot / 7480 gedaald. Wat aan Raffes had ontbroken, en door Commiasarissen-General als de eerste voorwaarde van eene definitieve reeling werd aangemerkt, was, zoals wg reeds gez^d bebben, eene goede op Meeting der velden. Om in dit gemis te vooraien werd dan ook terstond bevo- len hiermede een aanvang te maken en te beginnen metde residentie Eadoe, in Midden-Java. Ware men nu hiermede voortgegaan, dan zou na weiuig jaren een bmikbare kart tot stand zgn gekomen, maar dit is helaas niet gebeurd. Herbaaldel^k zgn plannen outworpen, dikw^Is is met op- metingen een b^n gemaakt, doch telkens is bet werk gestaakt^); van al de residentien op Java waren in 1868 nog alechts van vyf de velden in kart gebracht ^) en aelfs dit was voor bet meerendeel de vrucht van betgeen in den allerjongsten t^d was geschied. Ook de berzienii^ van het stelsel is tot 1872 oitgebleven. Znlk eene berziening, al ware z^ niet voUedig, zou nog wel mogelyk zgn - gc- ') Van DevenUr, II, 5. Van Deventer, II, 113 en 114. Ill, 167, 188, 221 en 222. Zie Tijdachrift voor N. I., 1868, I, 27-46, 110-114. Diciliated by Google DE COUMISSAKISSEN-GENERAL. 45 weeat ook zoader opmeting; doeh meer dan vijftigjaar lang is zij gedurig uit^esteld. Ik meen un te hebben aaagetooud, dat de t.*onimissarisaen-General iaderdaod de voetstappen vau Raffles hebben gemkt. Daargelaten de uitzoaderiDgen, die hierboven ziin geQoemd en die men ook aantreffc in de regeliug ran het Britsche tua.'jchenbestuur — de boxchdienHteu en de gedwoi^en koffie-cultimr in de Preanger — verkozen ook zij een wBtelseliau belasting" boven een Bstelsel van liandel", vrgen arbeid bo-veii dwaugcultuur. Ook tracbtten zij, eu bierin muntte huuue wetgeving boven die van Raffiee iiit, eenige der voorwaarden te vervulleu, waaronder de vr^e arbeid bestaanba^ is. Maar om welke redeneu hebben Commissären-General gene raal aldus gehandelt. Zu heben een kens gedaan tiiaschen twee atelsels: op welke gronden hebben 7.ij besliatP Ik geloof dat bet reeds vermelde Rapport van Mntingbe ^) ous bierop een antwoord geeft, want nit alles blijkt, dat Mntingbe de man is geweest, aan wieus oordeel door de Commissarsseu de meeste waarde is gehecbt. De Raad van jinaucien heeft zyu advies eeuparig ondersteund. De deak- beelden, die er zijn nitgedrukt, vindt men schier volkomeu terug in de wetgeving van 1817—1819. Het ligt dus voor de band om aan te nemen, dat tusscben de wetgeviug en het advies verband heeft bestaaii eu dat de redeneu die de Com- nissarsseu-General hebben bewogen om vrijen arbeid te verkiezeii boven dwai^cultuur, geen audere zyn geweest dan die, welke b^ Muntinghe hebben gegoldeu. Dezelaatste m\ vindt men in zijn Rapport, waaniit wi) het volgende Drie bozwaren had men tegen het stelael van Mntingbe aangevoerd. Het was onpractisch, gevaarlijk, en uit e Drie bozwaren had men tegen het stelael van Mntingbe aangevoerd. Het was onpractisch, gevaarlijk, en uit e Drie bozwaren En oog- ') Zie boven bit. 25. byGoogIc 46 DE ComttSSARTHSRH-GKKEBAAt.. pnat van bumaaiteit diet noodzakel^k. Onpr&ctisch, want (le Javaan is Ini, kent weinig behoeflen, werkt niet aiuters dan lioor dwang en is bijgevo^ voor een beter stelsel dan dat der Oost-Indiache Compagnie oi^^eschikt; gevaarlgk, want op Java aaar liberale b^inselen te f«^reii was on- tnt^lgk, zonder eene geheele omventeling 'dar bestaande ordevaD zaken te we^ te breugea; ei^ om redeaen van humaniteit behoefde hat stelsel van Mantingbe nietinge- yoerd te worden, want dwangcnltuur is niet verkeerd, indien zij oordeelkundig aan de bevolking wordt opgelegd. — Men ziet nit Muatinghe's rapport dat elk van deze drie be- zwaren hem gedurig voor den geest heeft gestaan. Zie hier z^n antwoord: 1. Z^n stelae) zou oupractiech z^n, omdat de Javaan lui is en slechts door dwang werkt. Mnntinghe ontkent dit ten stelligste. De Javaan, zegt hij, is alleen dan tra^, wanneer hij een verpHchte taak moet volbrengen. Schoorvoetend ziet men hem den berg nadereu, waar bijonder zijn opziener of mandoer, niet voor zelf, maar voor anderen, gaat planten. Het bem van zyn geliefkoosden buf-fel past volkonien op bem, wanner by tot dezen onnatunr-I^jken staat is vemederd. Doch men laat bem niet vry om naar zyn zin en gewoonte te doen, of hfl verandert terstond. De kruinen der bei^n versiert hij met zgn banden-arbeid; aan bnnne bellingen bangt h^ ziJneakkerB ten toon; lang heuvelen en ilalen leidt h^ de wateren, die ze zullen besproeien, en het ganscbe veld bekleedt hij met bet gewas door zijne banden geplant. — De Javaan, z^ men, heeft geene behoeften, Verstaat men hieronder dat een volk op graden zuiderbreedte niet de behoeften kent van een volk op 50 of 60 graden benoorden de Unie, dan spreekt men waar-beid; doch wat is daarmede bewezen? Hoe ver de Javaan ten achteren zy b^ de beschaafde volken  great lio(^r dan men rnak schiint te denken. Hij i^ bgzonder geneigd tot landbouw en oan zijn g«boor- teplnats gehecht. By buur of verkoop, zelfs hg iiitersten wil, beschikt hi) over den grond, door hem outgonnen. Hij is zeer gestield op persoonlyke ouderscheidiog eu op alles wat tot uiterl^ke pracht kau dienen : op z^den, goudea en zilreren stotfea, armfoanden en ringen, hoofdsieraden, kost- bare krisneu en klewangs, en, naarmate hfj in rang klimt, op laken en flnweelen stoffen; op alles, in een woord, wat zgne beh'oefte aan weelde bevredigen en zgn hoog- nioed streelen kan. Waarl^k de Javaan keut beboeften geiio^, die hem tot arbeid prikkelen: behaadel hem goed en geef hem een beboorlyk loon, dau znlt g^ zien boe h\\ wetkt I Van alle cultures voor de Enropesche markt is de tabakscultuur schier de eenige, waartoe b^ nooit is gedwon- gen ; juist daardoor is zy scbier tie eenige, die hij goarue en met vlijt verricbt '). Men beroept zicb op zgn we^rzin t^en de koffiecultuur Maar nog nooit is hem de ware marktpnjs gt^nd van de kofBe die b^ leverde. 6eef hem dien prija en g;j zuitgeheel andere resultaten zien. Onpractisch zou bet stelsel zijn! Maar in Britsch Indie is bet met bet beste gevolg to^past. Terw^l op Java aleebta schteruit^aug en verval heerscbte, wae daar voornit^ng, ontwikkeling. In y^jf en twintig jaar tyda, van 1767 tot 1792, is er de uitvoer van producten verdubbeld *). Beweert nu iemand dat de Hindoe den Javaan in ontwikkeling ver te boven gaat, zoodat voor genen past wat voor dezeu nog oongeschikt is, dan kau men zicb beroepen op bet eenparige getaigenis van alle Britsche ambtonaren, die sedert 1811 op Java in diennt z^n geweest eu den toeetand der beide lan- dea kennen; nit eeuen mond verklaren zij, dat de Jav&iin Dicized by Google 48 IN COMMISSAIR-ISSRN-BENEBAUT.. over bet algemeinen bij den Beifall niet achtsterstaat. 2. Men heeft in de tweede plaats beweed, dat bet übel gevartik zou zyu. Ook dit 19 ten ennemale oujuist en bewijst dat men den volksaard der Javanen niet kent. De rust op Java kan met een zeer geringe macbt verzekerd worden, mits men de bevolking in het genot van bare al- oiide gerästeten bevestigt. Niet om staatkundige onafbaukelkheid, maar om de handharing van die instellen in het deu Javaan te doen. Wie aan een Aziatische bevolking haar gemeente-rechten verzerkert, is haar vriend en gunsteling; wie ze verkracht, haar naturwissen kein vijand. Een regeering, die het eerate doet, brengt in driemaa] vier en twintig uur onder het gejiiich der bevolking tot stand, wat een ieder, die meent dat volstrekt gez^ en onderwer- ping het geheim is der Aziatische instellingen, niet mogeljik aeht zonder het vergieten van atrooraen bloeds a). 3. En mi de laatate bedenking: de invoering van een stelael van belasting en vryen arbeid zou nit een oogpunt van hamaniteit niet noodig zgn! Wie dit beweert ver- kleint de uadeelen van het dwangsyateem, dat niet kan ge- handhaafd worden, tenzij door de bevolking een groote vrees in te boezemen voor de regeering. Welk een onbehoorlijke mate van gezag moet men geven aan de hoofden : de ge- heele bevolking wordt aau hun willekeur overgelaten! Ge- rugsteund door het Gouvemement, richt elk dezer hoofden zijn grondgebied in als een pachthoeve. Hi) legt aan de ingezetenen verpliehte taken op en verdeelt hen in vaate ploegen van werkliedeu, de een voor het planten, ile ander voor den afvoer, een derde voor het opaiaan, een vierde voor het wegen der te leveren prodiicten. Het op- perbestuur, dat geroepen was ora recht, orde en persoon- lijke veiligheid onder de ingezetenen te be war en, wordt thans de groote opziener en aandr^ver van al de bevolen ■) t. a. p., 324. *) t. a. p., 330, 331. \ D,t„db, Google DE COUUISSAEISSEN- GENERA &L. 49 werkzaamhedeu. Daar derhalve, waar de verdmkte lieil, troost en roorspraak zoekt, vindt ky slechta de ijzeren hand Tan liet onbeperkt gez^. Men scheppe zich geen droom- beeldeu. Overal, waar de r^enten door geldelyke voordeeten aan de instandhonding van zulk een atelael verbonden en in staat ziiUen zgo otn de bevolking in bedwang te houden, ziilleu zfl iedere klackt, ieder woord van misno^en, verhin- deren ora door te dringen tot de ooren van het Gouverae- ment. Zoo de. ingezetenen er niet ouderdrukt worden, zal het alleen te danken Z{jn aan de goedwilligheid der r^en- ten, geenszins aan het stelsel. Maar wordeu zij het wel, zoo zal hun geen ander redmiddel overblyven, dan de plaatsen hnnner geboorte, de grafeteden hunner vooronders, te verla- t«n om zich te onttrekken aan een juk dat z^ niet meer kunnen torachen. Men verbeelde zich niet, dat de rerdrukten met hunne klachteu bg het Europeesch bestiiiir zullen ko- meii. Neen, waar het inlandache hoofd verraogen of invloed geooeg bezit om zich bij zyne ingezetenen gevreead en ge- eerbiedigd te makeu, zal geen enkele onder hen eene klacht tegeu hem durven uiten '). Stett n eens voor, dat onze Nederlandschen landbohwer in de Zeeuwsche gewesten zijn tarwe, koolzaad en meekrap, in Holland zijn kan en boter, in Friesland zijn kan en boter en granen, in Stad en Lande zijn haver en paarden, in Drenthe zijn r<^ge en veulens, unitaluitend aan den Sonvereiu, en dan nog wel tegen de helft, een vierde of een tiende gedeelte der waarde moeat leveren; dat daarenboven het geheele aa-menatel van aiabtenaren, tot het binneulandach bestuur behoorende, Ministers, Procoreors-Generals, Fiscaals, Baljuwen, Schouten, gebezigd wierd om de ingezetenen tot de levering van die artikelen te dwingen; hoedanig, mogen wij vn^en, zou dan op dit oogenblik de toestand onzer bevolkii^ zijn? Welnn, voor Java past zulk een stelsel evenmin ala voor Al in te Toereu op Java, dat twee eenwen onder dit atelsel heeft gezucht. Ziedaw (in zeer verkorten vorm) het betoog van Minti- he. Hoe spreeds is men a^eweken van de gezonde re- geerings-b^nselen, welker naleving het zoo welsprekend het bepleit! Dicized by Google III. VAN DER CAPELLEN' EN DU BUS DE GHISIGNIES. De stof, die wij nn hebben te behandelen, is zeer belang- rijk. W^ moeten onderzoeken, of Let stel*el dat de Com- miBBarissen-General in de jaren 1817-19 voor het grootste gedeelte van Java hebben verkozen, er werkelijkis toegepast; en zoo ja, met welk gevolg. Maar, zoo boor ik vrogeu, is bet nog noodig dit te onderzeeken P la bet niet algemeen bekead, dat Java van bet vertrek det Commissarissen-General in 1819 tot bet optreden van Van den Boach in 1830 in een toestand van acbtemitgang en verval beeft verkeerd en financieel een laat- poBt is geworden voor NederlandP la niet de invoering van bet cultuurstelsel juist daarom ODvermijdelk geworden, om- dat de vrge arbeid gebleken was eene illasie te zgn, even scbadelyk -voor het moederland als voor de kolonie zelve. Inderdaad, zoo is de traditionelle voorstelling, maar z^ kan bet licbt der gescbiedenis niet verdrt^en. Z^ is ten deele valscb, ten deele half waar, en rust over het gebeel meer op vetbeelding dan op historische gegevens. Het ia volkomen joist, dat in 1830 de toeatand van Java dringend ') Zie Van dew Bosch, Memorie van 1834, Budragen totdeXaal-.Laml- en Volkenkunde van Ned. Indie, Nieuwe Volnsreeks, 7e deel, bli. 373 374 (afz. Ditg., 79. 80j. Dicized by Google EN DU BUS DE OHISIONIES. verbete, vorderde, ofschon het met somräige culture verre na zoo slecht aiet was gesteld &la de Graaf Vao de Bosch later heeft beweerd. Doch het is ten eenemale oq- waar, dat die toestond het gevolg was van de maatregelen der Commissar-General. Wanneer wij de geschiedenia van de jaren 1819 — 1830 oupaitgdig beatudeeren, bl^kt het ona dnidel^k dat de on- dervinding, in dat tydperk opgedaan, niets hoegenaamd bevgat ten nadeele ran hun atelael, en wel daarom niet, omdat het zoo gebrekkig mogel^k is to^epast. Van het jaar 1821 af, by voorbeeld, heeft de Indische Regehng geene pe^ng onbeproefd gelaten om de particuHere in- dnatrie te dwaraboomen, te plf^en, met allerlei vexatoite bepalingen te bemoeilijken, ja zelfa gewelddadig te onder- dnikken. /,Degeneri aan wie de uitvoering van de besluiten ffder Commissar-General waa opgedrogen/' zoo lezen wi] in een Ministerieel Rapport aan den Koning, van 17 Maart 1831, ffwerden zichtbaar beheerscht door het beg In der verplichtenenen de belangen van het Gouvernement führen om den toevlod van vreemde volkplanters „te weren, deze laataten beschouwende ala paraaitiache vplantea die de voedende aappen dea booms verteren zonder /rvmchten op te leveren. Van 1819 tot 1826 ondervonden ffie Europeesche iandhuurders of ondemers dau ook gee- nerhande aanmoediging." #Zoo het achjnt (zegt Elout') /,was het verlangen der Indische Regeering om alle Eiiro- tfpeanen van Java te weren, uit^ezonderd hen, die benoodigd ffwaren voor de bui^erlijke en militaire dienst, voor zeevaart „en Landel, en voorts voor zoodunige fabriekmatige onder- wuemingen als suiker- eu indigomakeryen, die meer kapital j^eti vemuft vereiachen, dan b^ den itilatider worden aange- wtroffen." Hiemit blijkt dat de vr^gevige bepalingen, die ') Van der Wyck, de N. I. Bet. onder het bestuur van den Coram. Gen, 'du Bus (1826—1830), biz. 122—3. Verg. Eloufs Budragen, le Veri. Mz. 133 mh 2e Verz., biz. 17. Google VAN DEE CAPELLEN EN DP BUS DE OHISIONIES. 53 de Gommissar-General hebben vastgelegte, niet alleen onntgeToerd xga gebleveo, maar dat men jat het tegea- ovei^estelde heeft gedaan van hetgean ia hunne bede- ling 1^. Elout toch had zeer goed begrepen dat de Javaansche landboawer, hoe geschikt ook roor een atelsel van Ti^en arbeid, den noodigen geest van initiatief mist om zonder aDmoediging ran particaliereu, eo Tooral zonder bulp vao Treemd bapitaal, producteu van Earope^sch verbraik voort te brflDgen. ^^De n^Terheid der inlanders," zoo verklaart h^ zelf^), /^aan haar eigen overgefaten, zou geen vruchteu opffleren, in eenige verhonding staande tot de anders zoo ngnatige gesteldheid van het eiland." ^Maar/ zoo Toe^ h^ er onmiddell^k b^, j^de toelating ran Europeesche vermiJl j^en Europesche kapitalen scheea mij toe het middel te z^n offen in deze gebreken te voomen." Het was derhalve een hoofdhestanddeel van bet stelsel der CommiaaariBBen- General om zooveel mc^elgk Europeesche planters en indistrieelen naar Java te lokken en alle hinderpalen mit den w^ te ruimen, die de ontwikkeling der particnliere indns-trie konden belemmeren. Juist daarom was in het Regerei^s-R^lement van 1818 iitdmk kelgk bepaald *), dat het GrouTemement woeste gronden aan Enropeesche ondeniemers in hunr of pacbt zon iiitgeven, opdat deze met de bevolking overeenkomaten zonden slniten tot het ontgiunen en bebouwen dezer grouden. Men beeft echter niets daarvan ge- daan ; intefenden, men heeft de Europeesche ondernemera ten strengste gewerden enalzoo in l^nrecbten atrgd met de een- maal aangenomen b^nselen gehandeld. Ia het te rerwon- deren, dat onder zulk een bestnor de yrye arbeid niet heeft gebloeid, en billgk om het stelsel van Elout naar znlk eene toepassing te beoordeelen? Ia Rapport aan den Koning dd. 13 Mei 1828, Elout' Bijdra gen (1851), bli, 136., Art. 106. "^ byCotl.'^lc 54 VAN DEK CAFÉERIE EN DIE BUS DE GHISIGNIES. '.' Waaneer men de geschiedenen van dien tätig herleist, ataat men verhaasd orer het ouverstand, de bekrompenheid, die de Indiache Regerer ihre aan de%dag heeft gelegt. We had de man, die met de opperste leiding der zaken was besteht, de Gonverneur-General Van der Capellen, zelf deel uitgemaakt van het drietftl dat de wet^eving van 1817 — 19 had ingevoerd; doch an het vertrek z^ner mede-Commissarissen schät een reactionaire geest hem te hebben overmeesterd; immer de meest illiberale maatregelen zijn door hem GOODMAN. W^ willen dit in bijzoaderheden aantoonen. Den 9^" Januari 1821 ia verboden om, zonder speciale schriftielyke Terganmng van het plaatelijk bestanr, op eenigen afsiand van de gewone verblijtplaatsen der Residenten pakhuizen of handels-etablissementen te vestigen of zeifa de reeds bestaande in stand te hoiiden, op straffe — van de eene of andere boete, zondt gij meenen? Neeu, of straffe van fZoodanige arbitraire dispositie als het goa-ffVernemeut in elk geval zal oorba ar achten." Wanneer dus een particulier ondememer de grove mia- daad pleegde, van. in de binnenlanden van Java een pakhanis op te richten of in stand te houden zonder vergunnii^ van den Resident, dan Hep h^ gevaar oin op zoodanige wijze gestraft te wordeu, als het Gouvemement zon gelieve te bepalen. En ten bewgze dat deze Publicatie uiet (gelyk het vaatgeetelde r^eeringa-r^lement) een doode letter bleef, diene het volgende. Een Chineesch koopman bezat in de resadentie Japara^ een*pakhais, waarin hij de koffie be- waarde die hij gewoon was van de berolMug tekoopen. Kort na de uitvaardiging van het besinat van 9 Januari 1821 kwamen een paar gouvernements-ambtenden by hem, Ueten het pakhuis afbreken, verdeelden de opgestapelde koffie — niet minder dan 1600 picols, een waarde bij den toen- maligen prys van riiim / 80.000 ') — onder de bevolking en namen het paikhuisboek mede. De Chines beklaagde zich ') Zie de prisopgaven bij van der Wijck, t. a. p., bU. 155, byGoogle VAS DEK CAPELLEN EN DU BOS DE GHISIGNIES.'55 later b^ de Regeering en Terzocht acbadeloosGtelling, dod» te Teigeefs. Aau de ombteaareD, die aldns hadden gehinden, werd alleen bet »oneigenaardige van him gedrag," gel^b men bet noemde, onder bet oog gebracbt. Hem zelf daarentegen gaf het Gouernement te kennen dat bij ^eei) vdier scbadel^ke specnlauten was, die zoi^mldig dienen te ffWorden gewerd." AUeen z^ne boeken en aaateekeniogen kreeg bij terug ^). Men begrijt, dat zalke maatregelei juist niet geschikt waren om de vreemde kapitaliatea aan te moedigen, zichm Java's bin Duelanden te vestigen; want hetrerbod van 1821 hod een w^der strekkitig dau men b^ de eerste lezing zoh vermoeden. Het biuderl^ke van de bepaling bestond oiet daarin, dat men een speciale Teignnniug van den Besident noodig bad, want znlk een formaliteit was gemakkel^k te Terrollen; maar dat bet geven, weigeren of intrekken van die vergunuing geheel aan de willekenr van iederen Resi- dent was overlaten. En nu kon bet licbt gebeoren dat iemand, die met verlof der plaatselijke aiitoriteit een pak- bnifi bad oj^ericbt, dooi veiandering in de ziensw^ze van , bet bestaur werd verplicbt om bet kort daama weder af te breken. /^Geen solide handelsondememer" — gel^k een be- dendat^^b schrijver terectbt opmerkt') —,ykon zicb aan ffzoodanig gevaar blootsteilen, waarvan bet nataurlyk gevolg (iwas, dat de bandel in pioducten onmogel^k gemaakt, de (fmededing op De plaatsen van voortbrenging geweetden ffde eenige aanmoediging, die de kometeelt had kunnen op- tfbeureu, ten eenemale afgesneden -werd." Wat was het doel van dezen maatregel? In de eerste plaats vreeade de Indische Regeering, dat bet vergessen van pak- bnizen in de binnenlanden gevaarlgk zon kunnen worden voor de bandhaving van het koffiemonopolie in de Freanger. Maar in de tweede plaats had zg het belang van den in- ') Zie vail Devenler, II, 132, 133. ') Van Vliel, Koloniale Studien, I, II. Dicized by Google 56 VAN DEE CAPELLEN EN DU BUS DE OHISIGNIES. Lander op het oog; zg was bevresd, dat particalierfltoopHe- den de producten van den Javsan tot lage pryzen zonden opkoopen. Also beperkiog van concurrentie onder de koo- pers het raiddel ware om den rertoopers haoge prgzen te bezoi^en! — De Indische Regeering, naar men bespenrt, ia in eene economische dwaling vervallen. Om een kwaad te voor- komen, dat zg vreesde, greep zij naar een middel, waar- door dat kwaad noodwendig moest ontgtaan. Ik las eens het volgende in een reisbeechrgTing. In een der Noordelgke provincien ran Rualand waren de boe- ren gewoon matten te vlecbteu en die tot den prijs van 14 roebels per 1000 stnks te veitoopen aan eene associatie van kooplieden. Deze kooplieden waren opkoopers, nitauigers der bevolking, even aU de Chinezen op Java; want dezelfde matten, die zg voor 14 roebela kocHten, verkochten zy Toor 36 roebels aan een haodelafinaa te Archangel, aldi« een winat makende van 150 pct, Ware mi de econoini- aclie kennia der Ensaische Regeering even grondig geweeat als die van het Indisch best Über 1821, dan zou zu ziele de gehele aaociatie naar Siberie gezonden, de pakhuizen a%e- broken, en de aanwezige goederen onder de bevolking verdeeld hebben. Doch zj) deed uiete van dit alle, zij liet de zaken haar vrgen loop; en wat ieder had kunnen voorzien gebeiirde. Zoowel de handelafirnia te Archangel als andere kooplieden kregen keauia van de aanzielgke winsten, die op den tuaschenhandel in matten behaald werdeo; daardoor ontstond eene groote concurrentie, zoodat de Russische boeren weldra, in plaats van veertien, acht en dertig roebels voor hon product bedongen. Handelavrährend is het beate middel tegen opkooperij; beperking der concuiTentie daarentegen hevordert haar. Ein of two opkoopers kunnen zeer gevaarlyk zijn; maar een groot aantal ia weldadig. Men vreeze due de concurrentie niet, Ilailhausen, Studign uber Rqssland, I, 302. Dicized by Google VAN DEB. CAPELLEN KK DC BUS DE aUlSlONIES. 57 maar zatte int^endeel de Blaizen w^d voor baar open. Y66r 1855 maakte de bevolking vau Blitar natiwelybs / 3 per 1000 planten voor hsar te veld Btaande tabak; toen kwa- men er Suropesche Cnderaemera ea dezelfde soort van ta- bak bedot /6 a /9 i). Hoe meer men de koopiieden verhindert om zich in de binnenlanden te veetigeii, hoe meer men de belangen bevordert, maar rati de weinige opkoopera en woekeraars, die, in weerwil ybd alle verbodsbepalingen, toch tot faaar weten door te dringen. Da Bos de Ghis, die weinige jaren later op Java kwam, beep dit volkomen. "De woekerachtige strekkiog van gekeel den binnealaudschen handel, gelk hg thans op Java bestaat", zoo leest men in zijn bekend Rapport van 1 Mei 1827, y^kan geen krachtiger en meer orerw^enden t^enstaad vindeo, dan in de vestiging van een aanbondenen t^enstaad vindeo, dan in de vestiging van een aanbondenen bei den nek te breken en volkomen beiekend zgn om zulks met der daad te doen. Die woeker, waarvan de inlaadsche bevolking bij aanbondendheid bet slachtoffer is geweest en gebleven is der aandacht van bet Indisch bestunr in deze tien jarien geenszins ontgaan. Het beeft deswege zelfs een zeer groote belangstelling getoond. In de keuze der middelen, waarmede bet 't bestaande kwaad heeft willen genezen, Bchgnt het echter niet gelnkkig geweest te z^n. De binnenlandsche handel was een woekerbandel, waarvan.de inlandache bevolking het slachtof Per was. Hg was dit ten g evolge der te beperkte concurrentie van wie hem in handen hadden." Der halve, zegt du Bus, moest de concurrentie niet nog meer beperkt, maar veeleer bevorderd worden. /^Indien," zoo gaat h^ voort, ^het bestuur dit had ifingezieu, zoo bad het den binnenlandschen handel aange- ^moedigd, alles gedaan, wat binnen zyn bereik was om hem i^tBeer en meer oitbreiding te geven, en tangs dien weg een *) Zie de Bijlagen tot het koHievei^lag, Bijlagen van de Hand, der Slalen-General 1871/72, bl. 1695. Dicized by Google 58 TAN. DEE, CAPELLEN EN DU BUS DE y^concnrreiitie doen ontataan, die de zekerste beveiliging roor ffden inlander zou geworden z^n en hem op den duur bil- nlgker prijzen zou gewaarboigd hebben," De'nadeelige gevolgen van deu maatregel van Jannari 1821 bleven niet uit. De Trjje coacnrreDtie. was op de plaats van TOortbrenging kunstmatig beperkt, en no — g^l^k de reeda aangehaalde BchriJTer ^} zoo juist herinnert — ontstond in veel hooger mate wat de Itegeering had willeu verhoeden: het product vond geen geregelden afzet meer eti.^de hoof- vden werdec, oudankB alle daartegen aangewende voorzor- //geo, de eenige opkoopera en de grootste deelhebbers in de #koffieleveraatie. Vandaar dat de inlanders geea belang „nieer stelden in de koflieteelt en zich nn bepaalden tot het ^aanleggea en onderhouden ran de tniuen, zonder zich ffoan den goeden uitsl^ te laten gel^en liggen, het aan vschraapzuchtige dessaho 69 TAN. DEE, CAPELLEN EN DU BUS DE y^concnrreiitie doen ontataan, die de zekerste beveiliging roor ffden inlander zou gewaarboigd hebben," De'nadeelige gevolgen van deu maatregel van Jannari 1821 bleven niet uit. De Trjje coacnrreDtie. was op de plaats van TOortbrenging kunstmatig beperkt, en no — g^l^k de reeda aangehaalde BchriJTer ^} zoo juist herinnert — ontstond in veel hooger mate wat de Itegeering had willeu verhoeden: het product vond geen geregelden afzet meer eti of den vreemdelingen overlatende ^om het product in te samelen en te gelde te maken. Dit y,Tooral was oorzaak dat de pluk, de ontbolsterii^ en de „droogii^ der koffieboonen z6o gebrekHg geschiedde, dat de „qualiteit er zeer door leed en de koffie nc^euoeg onver- . flkoopbaar werd." I Abu die geheele vrije koffiecultnur op Java was, volgeus du Bus de Ghisignies, die den Baron van der Capellen in 1826 vervii^, niets te vinden dat vrg mocht heeten, dan de naam alleen^). ^De tuineu," z.egt h^ *), ^zgn bearbeid en r/uieuwe aangelegd. Maar hoeP Door het gezag der Residen- fften en assistent-residenten I Door tusschenkomst van Be- . /ffgenten en distrietahoofden! Vrijwillig is niets onder- tfhouden van wat bestond, veel minder iets nienws aange- ffplant, in geen geval althans door den gemeeneu Javaan<\^ > Zie Steyn Parvti, I. a. p. Bijlagen, bli. 8o. ') Van Vliet, t. a. p-, bli. 41. App. van 1 Mei 1827, b(j Steyl Pary, t, a. p., bli. 21, Dicized by Google VAN DEE CAPELLEN EM DO BUS DE QHISIGNIES. 59 vdie in niets gekend wordt, nmar I^del^k den tain gaat be- #arbeiden, waarroor z^n hoofd verbonden is. Met dezen a1- ffleen heeft het Gouvememeat zich opgehouden en wanneer ffhy aanwijzing had van between de Begeering van hem ffvorderde, dan mocht hy verder zoi^en dat zyn Tolk de yzaak tot stand bra^ht. En dit is dan ook te werk gegaan ffOp eene wijze, waarbij Java's bevolking, voor zoover z^j de ffVr^e kofBecultuur heeft leeren kennen, thans wel minder ffdan ooit tot die cuiltuur is opgewekt." ^ De zot^enaamd vrge kofiSeteelt geschiedde dus uitslni- tend op bevel der hoofden. Natunrlgk; men had eerstopde plaats van prodnctie de onderlinge mededing derkoopers afgesneden en den Javaan in het altematief geplaatst van 6f twintig of dertig nren ver te loopen naar een afgelegen mark t, de zgn product te verkoopen aan de weinige specu- lanten die tot hem wisten door te dringen; en toeu hij dien ten gevolge een weerzin tegen de ko£Beteelt opvatte, bestoud er slechts Sen middel om hem tot dezen arbeid aan te zetten: dwang. 