Het rechtskarakter van het jusjurandum voluntarium naar romeinsch recht
Dit bock is ua oud dat hct autcursrecht erop is verlopen, zodat hct bock nu dccl uitmaakt van hct publickc domin. Ecn bock dat tot hct publickom, is ccn bock dat noort onder het auteursrecht is gevallen, of waarvan de wettelijkc autcursrecht is verlopen. Hct kan per land verschillen of ccn bock tot het publickom behoort. Boeken in het publickom zijn ccn stem uit het vcrlcden. Zc vormen ecn bron van geschicdenis, cultuur en kennis die anders moeilijk te verkrijgen zou zijn. Aanstekeningen, opmerkingen en andere kanttekeningen die in het origineel stonden, worden wccrgcvcn in dit bcstand, als hcrinncring aan dc lang reis die het bock hccft gemaakt van uitgever naar bibliothek, en uiteindelijk naar u. Richtlijnen voor gebruik Google werkt samen met bibliothekcn om materiaal uit het publickom te digitalisien, zodat het voor iedereen beschikbaar wordt. Boeken uit het publickom behoien toe aan hct publickom; wij bewaren ze Alleen. Dit is echter een kostbaar proces. Om deze dienst te kunnen blijven levercn, heben we mängelen genomen om misbruik door commercicle partijen te voorkomen, zoals het plaatsen van technische beperkingen op automadsch zocken. Verder vragen we u hct volgende: Gebruik de besianden alleen voor niet-commerciSle doeleinden We hebben Zoeken naar boeken met Google ontworpcn voor gebruik door individuen. We vragen u deze bestanden alleen te gebruik voor personellijke en niet-commercicle doeleinden. Voer geen geautomatiseerde zoekopdrachten uit Stuur geen geautomatiseerde zoekopdrachten naar het sy steem van Google. Als u onderzoek doet naar computervertalingen, optische tekenherkenning of andere wetenschapsgebieden waarbij u toegang nodig heeft tot grote hoeveelhe-den tekst, kunt u contact met ons opnemen. We raden u aan hicrvoor materiaal uit het publickom te gebruiken, en kunnen u misschien hicrmee van dienst zijn. Laat de eigendomsverklaring staan Het "watermerk" van Google dat u onder aan elk bestand ziet, dient om mensen informatie over hci project te geven, en ze te helpen extra materiaal te vinden met Zoeken naar boeken met Google. Verwijder dit watermerk niet. Houd u aan de wet Wat u ook doet, houd er rekening mee dat u er zelf verantwoordelijk voor bent dat alles wat u doet legaal is. U kuni cr niet van uitgaan dat wanneer een werk beschikbar lijkt te zijn voor het publiek domein in de Verenigde Staten, het ook publiek domcin is voor gebniikers in andere landen. Of er nog auteursrecht op een boek mst, verschilt per land. We kunnen u niet vertellen wat u in uw geval met een bepaald boek mag doen. Neem niet zomaar aan dat u een boek overal ter wereld op allerlei manieren kunt gebruiken, wanneer het een maal in Zoeken naar boeken met Google staat. De wettelijke aansprakclijkhcid voor autcursrechten is bchoorlijk strcng. Informatie over Zoeken naar boeken met Google Hct docl van Google is om alle informade weieldwijd toegankelijk en bruikbaar te maken Zoeken naar boeken met Google helpt lezers boeken uit allerlei landen te ondekken, en helpt auteurs en ui tgevers om een nieuw leespubliek te bereiken. U kunt de voUedige tekst van dit boek doorzoeken op hct web via |http: //books.google.coml HARVARD LAW SCHOOL LIBRARY HET RECHTSKARAKTER VAN HET Juyiiraiilii YolitariM naar BoEinscli BecM. PROFESSORSHIP TRR YBRKRTJNG VAN DRN GRAAD VAN DE RIJKS-UNIVERSITTEUTTEUTTEUTTEUTTEUTTEUTTEUTTEUTTEUTTEUTTEUTTEUTTEUTTEUTTEUTTEUTTEUTTEUTTEUTTEUTTEUTTEUTTEUTTEUTTEUTTEUTTEUTTEUTTEUTTEUTTEUTTEUTTEUTTEUTTEUTTEUTTEUTTEUTTEUTTEUTTEUTTEUTTEUTTEUTTEUTTEUTTEUTTEUTTEUTTEUTTEUTTEUTTEUTTEUTTEUTTEUTTEUTTEUTTEUTTEUTTEUTTEUTTEUTTEUTTEUTTEUTTEUTTEUTTEUTTEUTTEUTTEUTTEUTTEUTTEUTTEUTTEUTTEUTTEUTTEUTTEUTTEUTTEUTTEUTTEUTTEUTTEUTTEUTTEUTTEUTTEUTTEUTTEUTTEUTTEUTTEUTTEUTTEUTTEUTTEUTTEUTTEUTTEUTTEUTTEUTTEUTTEUTTEUTTEUTTEUTTEUTTEUTTEUTTEUTTEUTTEUTTEUTTEUTTEUTTEUTTEUTTEUTTEUTTEUTTEUTTEUTTEUTTEUTTEUTTEUTTEUTTEUTTEUTTEUTTEUTTEUTTEUTTEUTTEUTTEUTTEUTTEUTTEUTTEUTTEUTTEUTTEUTTEUTTEUTTEUTTEUTTEUTTEUTTEUTTEUTTEUTTEUTTEUTTEUTTEUTTEUTTEUTTEUTTEUTTEUTTEUTTEUTTEUTTEUTTEUTTEUTTEUTTEUTTEUTTEUTTEUTTEUTTEUTTEUTTEUTTEUTTEUTTEUTTEUTTEUTTEUTTEUTTEUTTEUTTEUTTEUTTEUTTEUTTEUTTEUTTEUTTEUTTEUTTEUTTEUTTEUTTEUTTEUTTEUTTEUTTEUTTEUTTEUTTEUTTEUTTEUTTEUTTEUTTEUTTEUTTEUTTEUTTEUTTEUTTEUTTEUTTEUTTEUTTEUTTEUTTEUTTEUTTEUTTEUTTEUTTEUTTEUTTEUTTEUTTEUTTEUTTEUTTEUTTEUTTEUTTEUTTEUTTEUTTEUTTEUTTEUTTEUTTEUTTEUTTEUTTEUTTEUTTEUTTEUTTEUTTEUTTEUTTEUTTEUTTEUTTEUTTEUTTEUTTEUTTEUTTEUTTEUTTEUTTEUTTEUTTEUTTEUTTEUTTEUTTEUTTEUTTEUTTEUTTEUTTEUTTEUTTEUTTEUT idische Faculteit mijn dank te betuigen voor het onderioijs^ dat ik van henhebmogen ontvangen. In H bijzonder zeg ik mijn hooggeachten PromotoVy Prof. J. C. Naber, dank^ niet slechts voor de welmllendheid ^ waarmede Z.H.G.mij zijnen tijd ter beschikking stelde^ maar ook voor de scherpzinnige en kernachtige opmerkingen ^ die er toe bijdroegen de voltooiing van dit boekje te besproedigen. Uwe wenken en raadgevingen^ Hooggeleerde Naber, zullen mij steeds in dankbare herinnering blijven en vergunnen mij den wensch uit te spreken: dat gij mij ook in mifn verder leven Uwe belangstelUng moogt waardig achten. Aan Uy mifne vrienden^ in wier hartelijken omgang ik mij verheugen mochty waar wij uiteengaan^ zij mij 44n wensch veroo7'loofd : mogen onze wegen zich menigmaal kruisen! Utrecht, Januari 1894. J I N H O U D. Biz. Voorwoord. HOOFDSTUK I. Het begrip van het jusjurandum voluntarium.... 1 Definitie van: Von Savigny en Pothier, interpolatie van Judex in L 1 D. 12. 2; de beteekenis van Demelius en critiek, interpolatie van "remedium" in L 1 D. 12. 2; de beteekenis van "lis" in L 1 D. 12. 2; de beteekenis van "lis" in L 1 D. 12. 2; de beteekenis van "lis" in L 28 en L 6 D. 12. 2; de beteekenis van "lis" in L 28 en L 6 D. 12. 2; de beteekenis van "lis" in L 28 en L 6 D. 12. 2; de beteekenis van "lis" in L 28 en L 6 D. 12. 2; de beteekenis van "lis" in L 28 en L 6 D. 12. 2; de beteekenis van "lis" in L 28 en L 6 D. 12. 2; de beteekenis van "lis" in L 28 en L 6 D. 12. 2; de beteekenis van "lis" in L 28 en L 6 D. 12. 2; de beteekenis van "lis" in L 28 en L 6 D. 12. 2; de beteekenis van "lis" in L 28 en L 6 D. 12. 2; de beteekenis van "lis" in L 28 en L 6 D. 12. 2; de beteekenis van "lis" in L 28 en L 6 D. 12. 2; de beteekenis van "lis" in L 28 en L 6 D. 12. 2; de beteekenis van "lis" in L 28 en L 6 D. 12. 2; de beteekenis van "lis" in L 28 en L 6 D. 12. 2; de beteekenis van "lis" in L 28 en L 6 D. 12. 2; de beteekenis van "lis" in L 28 en L 6 D. 12. 2; de beteekenis van "lis" in L 28 en L 6 D. 12. 2; de beteekenis van "lis" in L 28 en L 6 D. 12. 2; de beteekenis van "lis" in L 28 en L 6 D. 12. 2; de beteekenis van "lis" in L 28 en L 6 D. 12. 2; de beteekenis van "lis" in L 28 en L 6 D. 12. 2; Wat karakteriseert Mr. Ti-chelaar? Hy neemt de constructie van Dr. Iissen over en critiek, conditio jurisjurandi. De strgd over bet begrip van "overeenkomst" naar Bomeinsch Becbt Mr. Ticbelaar neemt een zelfstandig stand-punt in. flesumtie omtrent Mr. Ticbelaar's kwa-lificatie van bet jusjurandum voluntarium. Gradenwitz karakteriseert den eed als eene soort 29 real contract, zyn gedacbtengang en critiek; by kan slecbts bet jusjurandum actoris op bet oog ged bebben, Fadda over Gradenwitz; de actie uit 't innominaal'reaal contract; meening van Julia-nus en van Mauricianus. De actie uit L 7 § 2 D. 14 was met eene praescriptio voorzien; bet woord "civilis" in L 5 § 2 D. 19. 5 is geinterpoleerd. De actie uit 't innominaal-reasal contract geeft grond tot een judicium bonae tidei; uit bet jusjurandum komt een actio in factum voort. Het jusjurandum is een negotium stricti juris. Resumte omtrent Gradenwitz' karakteriseering. HOOFDSTUK III. Het recbtskarakter van bet jusjurandum voluntarium naar de bronnen 41 Inleiding. Transactio versus jusjurandum voluntarium... 42 Ees judicata „ „ 48 XI Biz. Novatio seu delegatio versus jusjurandum voluntarium 54 Solutio versus jusjurandum voluntarium 62 Acceptation versus jusjurandum voluntarium 66 HOOFDSTUK IV. Het rechtskarakter van het jusjurandum voluntarium. 70 Inleiding. Het wezen van den eed 70 De werking van den eed 77 Verklaring der af kortingen. Baron. Inst J. Baron. Geschichte des Komischen Rechts L 1884. Bekker. Actionen... E. J. Bekker. Die Actionen des Komischen Privat-Rechts. 1871. Bethm, Hollweg. Form. M. A. von Bethmann— Hollweg. Der Civilproces des gemeinen Rechts in geschichtlicher Entwicklung Verklaring der af kortingen. Bethm, Hollweg. Form. M. A. von Bethmann— Hollweg. Der Civilproces des gemeinen Rechts in geschichtlicher Entwicklung Verklaring der af kortingen. Brissonius. De verb. sign. Brissonius. De verborum significatione quae ad jus civile pertinent. Bruns. Fontes.... C. G. Bruns. Fontes Juris Romani Antiqui. 1887. Coninck Liefsting. Verb. F, B. Coninck Liefsting. Algemeene Beginselen van de leer der rechtsgel-digheid van verbintenissen uit over- eenkomst. 1890. Von Czyhlarz. Inst... Carl Ritter von Czyhlarz. Lehrbuch der Institutionen des R5mischen Rechtes. 1893. Demelius. Schiedseid. G. Demelius. Schiedseid und Beweis- eid im Rdmischen Civilprozesse, 1887. XIV Fadda. Pactum.. Feith. Decisoire eed Goudsmit Systeem Gradenwitz. Sav. St. Gradenwitz. Interp. Buschke. Jurispr.. Buschke. Cond..jdi. Jhering. Sch. u. E. Kalb. Juristenlatein Keller. Actionen.. Kniep. Praescriptio. Lenel. Edictum.. Nissen. Vertretung. Pothier. Pandectae. Puchta. Inst.. . C. Fadda. Sul cosi detto Pactum de jurejurando e sopra una recente opi- nione in proposito. 1888. Rh. Feith. De decisoire eed. 1892 J. E. Goudsmit Pandecten systeem. 1880. . 0. Gradenwitz, in Zeitschrift der Savigny-Stiftung. Rom. Abth, VIII. . 0. Gradenwitz. Interpolationen in den Pandekten. 1887. . Ph. E. Buschke. Jurisprudentiae Ante Justinianae quae supersunt. 1886. . Ph. E. Buschke. Über die Conditio jurisprudendi in Zeitschr. für Civilr. und Prozess, XII pag. 334—416. . Bud. von Jhering. Scherz und Ernst in der Jurisprudenz. 1891. . W. Kalb. Das Juristenlativ. 1888. . F. L. von Keller. Der Romische Civilprozess und die Aktionen. 1883. . Ferdinand Kniep. Praescriptio und Pactum. 1891 . 0. Lenel. Das Edictum Perpetuum. 1883. . A. Nissen. Die Gewissensvertretung nach gemeinen deutschen Processrecht 1861. . R. J. Pothier. Pandectae Justinianeae. 1825. . G. F. Puchta. Institutionen. 1893. . Rechtsgelehrung. Vergleich... C. Risch. Die Lehre vom Vergleiche mit Ausschluss des Eides und Com- promisses. 1855. (gekronte Preis- schrift). f. Rechtsgesch.. A. F. Rudorff. Römische Rechtsgefänger. 1859. Savigny. System... F. C. von Savigny. System des heutigen Rechts. Schlossmann. Vertrag. S. Schlossmann. Der Vertrag. 1871. Sohm. Inst R. Sohm. Institutionen des Romischen Rechts. 1888. Weiske's Rechtslexicon. J. Weiske. Rechtslexikon fur Juristen. 1859. Windscheid. Pand... B. Windscheid. Lehrbuch des Pan- dectenrechts. 1882. EERSTE HOOFDSTUK, Het Begrip van het jusjurandum voluntarium. In de Pandekten vindi men alleen in het opschrift van den tweeden titel in het twaalfde boek van een jusju'randum voluntarium gesproken, welke benaming von jeder van Savigny voor een technischen term houdt. „Darin avig. augenscheinlich Romische Kunstausdriicke enthalten, liber deren Bedeutung in neuerer Zeit verschiedene Meinungen aufgestellt worden sind". *) Hij zelf verstaatonder het jusjurandum voluntarium „der aussergerichtliche Eid" en den naam verklarende, zegt hij: „weil dessen Annahme und Leistung ganz in der Willkiir der Definitie van Pg^ytei lag, welcher er zugeschoben wurde". Pothier definieert, na geconstateerd te hebbeh triplex autem jurisjurandi species: Voluntarium, quod parti ab altera parte defertur in judicio vel extra", en op zijn beurt den naam toelichtende, teekent hij aan: „Ita dictum quia voluntati seu arbitrio ejus cui defertur relinquitur, an illud praestare aut referre velit". Daarop laat hij eene andere definitie volgen: „Miter alii definiunt et volunt: Voluntarium vero illud jusjurandum appellari Quod extra judicium ex conventione suscipitur, welke laatste definitie zich nauw aan L. 17. pr. D. 12,2. Savigny: System VII, p. 83 vlg. Pothier: Pandecten, p. 483, of von Lasaulx: Über den Eid bei den Romern. p. 17. JuBJurandum, quod ex conventione extra judicium deferrunt, referri non potest. Nu behoort men aan judicium" niet de technische beteekenis van dit woord te hette, en daaronder niet te verstaan, dat stadium in het proces, waarin niet de Praetor maar de Judex.de leiding heeft, maar veeleer die van proces in 'talgemeen; derhalve bedoelt Pothier met jusjurandum voluntarium den eed, zoowel in als buiten rechte afgelegd; de eed in rechte is de zoodanige injure voor den Praetor afgelegd; de alii erkennen alleen een jusjurandum voluntarium buiten rechte gezworen. interpoiatie Dat „Judicium" en „Judex" vaak geinterpoleerd zijn van IfJudex." ^^ ^^ plaats vau „J*s'' cu „Praetor" getreden moeten zijn, daarvan kan o. a. L. 1 D. 12,2, het bewijsleveren. Maximum remedium expediendarum litium in usum venit jurisjurandi religio, qua vel ex pactione ipso- rum litigatorum vel ex auctoritate judicis deciduntur controversiae. Volgens deze lex wordt de controverse door het jusjurandum beslist; het jusjurandum vervangt de sententia. Voor den judex nu kan de eed, van welke soort o ok nooit de sententie onnoodig maken, nooit een „Surrogat eines Urtheils" zijn. 3) Zoo ook Beth mann Hollweg: *) „Da jedes judicium mit dem Ortheil (res judicata) endigt, dieses aber durchaus von der Überzeugung des Geschwörnen abhangt, so kann der Eid nicht die Stelle des Urteils vertreten, etc." en Nissen, s) het effect van den eed in judicio nagaande, zegt : „Nicht im Eide lag hier die entscheidende Kraft; er bildete vielmehr nur die „Basis des Urteils, und gelang es dem Gegner, auf irgend eine Weise den Richter vor gesprochener Sentenz vom Gegentheil zu überzeugen, so sprach der Richter diese seine überzeugung aus und der geleistete Eid war nutzlos". Dat in einige ausgehaltenen lex 17 de compilatoren de woorden van Paulus niet intact gelaten hebben, daarop wijst ook Demelius, die ten aanziehen van deze lex, in vergelijking met L 28 § 10 D. h. t. Item cum ex hac parte jusjurandum et actionem et exceptionem inducat, si forte reus extra judicium actore inferente jurisjurandum se dare non oportere et actor reo deferente dari sibi oportere, vel contra, posterior causa jurisjurandi potior habebitur: rell, zegt: „In 1. 17. pr. aber lassen sich die Worte „extra judicium" noch sicherer auf Interpolationen zurückgeben. Definitie van Tot voor korten tijd kondemeening van von Savigny wel als de communis opinio doorgaan. Onlangs evenwel betoogde Demelius, door Prof, von Canstein op den twee en twintigsten Deutschen Juristentag herdacht als: „unser leider zu früh der Wissenschaft entrissen". Eine Romanist, der griindliche Porscher im Gebiet des Romischen Civilprocesses, welcher so viel Licht über den Eid im Romischen Processe durch sein bahnbrechenende Schrift "Schiedseid" gebracht hat" langs den weg eener door Gradenwitz genoemde „schijnbaar dwingende bewijs veering," dat het jusjurandum voluntarium niet alleen een buitengerechtelijk maar ook een gerechtelijk middel was om geschillen te beslechten. ®) Demelius : Schiedseid p. 49. 7) Cf Puchta : Inst. § 173, noot e, Windscheid : Pand. § 418, noot 4. Badorff : Eechtsgesch. II §67. Keller. Civilprozess. § 64. ") Gatachten des Hern Prof. Frhn v. Canstein in Graz. Verhandlungen des 228° Juristentages. I. 1892. Keineswegs zegt Demelius, „darf man die Ausser- gerichtlichkeit desselben in dem anderen Sinne verstehen, dass der Konventionaleid immer vor dem Erscheinen der Parteien in iure seine Stelle habe, dass er nicht auch gelegentlich der Verhandlung in iure vereinbart und geschworen werden  is het oder der Vat in Overtemming is met B 1 u h m e, die, naar der mede deeling van Gradenwitz ^^j^ opmerkt, dat de eerste woorden der Titels vaak door de compilatoren zijn uit- gedacht. „Aber, wie Blühme bemerkt hat, sind gerade die ersten Worte der Titel haufig von den Compilatoren erfunden.' Deze interpolatie, hoezeer ze oolc het ver- trouwen in de eehteid van deze lex op vrij onzachte wijze schokt, had Demelius onverschillig kunnen zijn, Demelius : Schiedseid. p. 44 vlg. 10) U. M. Twaalfde jaargang p. 33. 11) Kalb: Juristenlatein p. 71 en noot 1 lii) Gradenwitz; Interp. p. 116. daar de kracht van zijn betoog in het woord „lis" gelcgen is. „Schon die den Digestentitel eroffnende Stelle des Gajus redet in dieser Beziehung deutlich genug. Unter dem jusjurandum ex pactoipsorum litigatorum, welches als maximum remedium expediendum litium" gepriesen wird, wird man doch wohl nicht ein vor dem exordium litis stattfindendes, sondern die begonnene lis beilegendes denken missen. De hier bedelde L. 1, D. 12, 2 heeft blijkbaar ten doel den Digestentitel over den eed in te leiden  de Romeinen twee soorten van eed gebruikelijk waren, die de „lis" beslechten, nl. : het jusjurandum voluntarium en necessarium. Waar 'tnu vaststaat, dat het jusjurandum voluntarium vooral buiten reehte zijn toepassing meet hebben gehad, daar kan men niet vasthouden aan de beteekenis van „lis", die L. 36, D. 50, 16 vermeldt. Litis nomen omnem actionem significat, sive in rem sive in personam. Maar meet men, bis met „controversial gelijkstellen, zooals in L. 1 D, 12. 2. inderdaad geschiedt — deciduntur controversiae — en de beteekenissen van controversia per analogiam op „lis" overbrengen : m. a. w. dan beteekent „lis" niet slechts,,actionem" maar ook „quaestionem" i.e. In den zin Risch:,,allein es ist einerseits nichts Unerhortes, dass unsere Quellen das Wort „lis" in einem weiteren, jede (und darum auch die aussergerichtliche eine kiinftig gerichtliche sehr wahrscheinlich machende) Demelius : Schiedaeid. p. 46. Demelius : Schiedaeid. p. 28. Brissoniua : de verb, aignificatione, in voce : controversia. cf Rudorff : Rechtsgesch. II § 71, noot 3. Bestreitung umfassenden Sinne gebrauchen" *^), Prof. Ueimbach dearest garanti, dat men van ursprüngen kan na de litiscontestatie : voor de litiscontestatie van, controversia mota" L. 25 § 7 D. 5, 3. Si ante litem contestatam, inquit, 'fecerit' : hoc ideo adiectum, quoniam post litem contestatam omnes incipiunt malae fidei possessores esse, quin immo post controversiam motam. Bij welke meening Pücht aan te sluiten. Das Verfahren in iure hat durchaus nur den Charakter einer Vorbereitung für die eigentlichen materielle wesentlichen Momente des Echtsstreits : Untersuchung und Urteil. Der Rechtstreit, lis, wird so wenig durch jenes Verfahren ganz oder auch nur theilweise erledigt etc." Das Resultat der Thatigkeit des Magistrate wird daher mit den Worten bezeichnet : Us ordinata, judicium ordinatum, in den Formularprocess heisst es von dem ^agistrat : dat judicium, und jene Bedeutung des Abschlusses der Verehandlungen in iure driickt sich in den Worten aus: lis inchoata est L. 44. D. 5, 1. Non idcirco judicis officium impeditur, quem. od quidam ex tutoribus post litem adversus omnes inchoatam rei publicae causa abesse coeperunt, cum praesentium et eorum qui non defenduntur administratio discerni et aestimari possit. Moot men „lis" in dien zin opvatten, dan meet L. 1 D. 12, 2 geschreven zijn in den tijd, dat er geen onder-scheid meer bestond tusschen „jus" en „jus" en „jus", alzoo na den ondergang van den ordo judiciorum; raaar dan kan men de echteid niet. Risch: Vergleich § 2 noot 2. Weiske's Rechtslex. VIII. p. 570. Weiske's Instit. I § 172. Volhouden, daar Gajus leefde zoo ongeveer ten tijd van Antoninus Pius (138 — 161) en de ondergang van den ordo judiciorum van Diocletianus' tijd (285—304) dateert. De Praetor had de bevoegdheid over het bezit eener zaak, welke in geschil is, te beschikken — vindicias dicere. — Hij bepaalde namelijk, wie bezitter tot de beslissing van het geschil zoude zijn en beval dezen, borg te stellen voor de restitutio van de zaak (lis) en het genot, dat met het bezit verbonden is. Praedes litis et vindiciarum. „Lis" beteekent hier: het voor werp, waar- over geschil is. ^^) Bij zooveie bedenkingen tegen de meermalen aange- haalde lex zelve, en zoo groote verscheidenheid van beteekenissen van ^lis" kunnen wij niet tot de conclusie komen, welke Demelius gemeend heeft te kunnen trekken, en zoo men ons wenschte te vragen, wat deze lex ons leert nopens het jusjurandum voluntarium, of een jusjurandum voluntarium in jure zich denken laat, dan kunnen wij niet anders dan met een non liquet antwoorden. Demelius' be- Als bewijs voor het bestaan van het jusjurandum volun- edict. ""* ^^^® gebruikt Demelius 't Edict, zooals het uit 1. 3 pr. en 1. 7 D. 12.2 door L e n e 1 opgebouwd wordt. Naar hem luidt 'i Edict aldus : ^®) Si is cum quo agetur condicione delata juraverit sive cum jurare paratus esset, jusjurandum ei remis- 19) Puchta; Inst. I § 157, § 161. ^®) Lend: Edictum p. 117. Gradenwitz (Zeitschr. Sav. St.) construeert aldus : Si [qua de re?] is cum quo agetur, condicione delata juraverit, eius rei neque in ipsum neque in ipsum neque in eum ad quern ea res pertinet actionem dabo. - Cf Fierich: liber die Eideszüchten p. 192 in Grünhuts Zeitschrift 1889. Critiek. 8 sum fuerit, eius rei, de qua jusjurandum delatam fuerit, neque in ipsum neque in eum ad quern ea res pertinet, actionem dabo. Demelius betoogt op de volgende wijze. Opdracht en aflegging moeten toch in elk geval voor het actionem non dabo liggen, 't zij v66r het verschijnen van de partijen in iure, of daama. „XJnni6glich'\ laat Demelius er terstond op volgen ^i), „kann also aus jenen Worten gefolgert werden, dass das jurare vor dem agere gedacht werde." Deze conclusie laat zich — salva reverentia — uit de praemissen niet rechtvaardigen. Terecht legt B e t h m a n-H o 1 1 w e g ^^) den klemtoon op het futurum exactum, „ welches die Zuschiebung als vergangene Thatsache bezeichnet" en doet daardoor de betrekking tusschen agetur en actionem non dabo, beide futura, aan de een zijde en juraverit aan de andere zijde op heldere wijze uitkomen. In het Edict kan ik niet anders lezen, dan dat de Praetor, in het geval, dat er een proces op handen Is over een zaak, waarover reeds gezworen is, geen actio zal geven. Bij Pothier) wordt deze lex 7 D. 12.2 dan ook behandelnd onder de rubriek : „De effectu jurisjurandi praestiti." Hij zegt „Quod autem ait Praetor Actionem non dabo, sic acci-piendum est : quum apud Magistratum liquet de ea re fuisse interpositum." Dat de eed na het agere zou moeten aflegd zijn, laat zich niet afleiden uit hetgeen Ulpianus mededeelt, intelegendeel, wij aanemen, dat de eed v66r het agere zal gezworen zijn. Demelius : Schiedseid. p. 46. "Bethlehem Hollweg: Form. 107, noct 11. 23) Pothier: Pandectae XXIX p. 489. J. 28 § 6 D. Als een direct en positie bewijs voor zijne stelling, haalt Demelius 1. 28 § 6 D. 12.2 aan: Colonus, cum quo propter suceisas forte arbores agebatur ex locate, si juraverit se non succidisse, sive e lege duodecim tabulorum de arboribus succisis siye e lege Aquilia damni iniuria sive interdicto quod vi aut clam postea convenietur, per exceptionem jurisjurandi defendi poterit. ^Aus dem agebatur geht ganz sicher hervor", schrijft Demelius,^*) ^dass das ^juraverit' von einem infolge des y^agere ex locato, d. h. gelegentlich der Verhandlung in „iure geschworenen Eide zu verstehen ist", tegen deze laatste verklarende opmerking moeten wij opkomen. Wij meenen, dat ^si juraverw niet met ^agebatur' maar met het volgende futurum ^per exceptionem defendi poterit* in verband gebracht meet worden, hoezeer wij ook erken- nen, dat ^si juraverit' invloed meet geliad hebben op " The process of locating. Wij achten deze plaats voor verschillende uitlegging vatbaar. Indien met een colonus geprocederd wordt ex locato maar deze reeds den eed heeft afgelegd ^se non succidisse, dan kan hij zich van een exceptie uit den eed bedienen; hetzelfde is 't geval, zoo hij e lege Aquilia damni injuria of interdicto quod vi aut clam gedagwaard wordt. Doch ook de volgende interpretatie is mogelijk, die wij voor ons, als de juiste aanmerken. Zoo met een colonus ex locato over ^succisae arbores' geprocedeerd wordt, en naar aanleiding van dit proces de colonus gezworen heeft ^se non succidisse\ dan staat den colonus een exceptie uit den eed ten dienste, zelfs indien hij met eene andere actio wordt vervolgd, b.v. e lege Aquilia damni injuria of interdicto quod vi aut clam. Demelius: Schiedseid. p. 47. Welke de afloop van dit procea ex locato' is geweest, is niet met zekerheid te zeggen. Of de eed het proces beindigd heeft of een sententie, gebaseerd op den eed, vertelt Paulue ons niet en wisten we Niet, dat hij in zijn 18« boek over het jusjurandum voluntarium handelt, dan had zelfs de vraag of hier een jusjurandum  vaststellen, .unt. dat het jusjurandum voluntarium de zoodanige eed is, die, na opdracht, afgelegd, het verschil beslecht, zonder dat uit de niet-aflegging voor hem, die die aflegging weigert, nadeelige gevolgen voortspruiten, b.v. L 5 § 4 D. 12. 2. 25) Fadda: Pactum, p. 1. 26) Savigny: System. VII p. 65, Feitli : decisoire eedp. 21. 11 Si neque juratum est neque remissum jusjurandum, pro eo debet haberi, atque si res in jusjurandum admissa non esset. en 1. 17 pr. D. 12. 2. Jusjurandum quod ex eonventione extra judicum desertur, referri non potest, hettij men aanneemt eene absolute onmogelijkheid tot terugwijzing, ^^) hettij een terugwijzing, waarbij dwang uitgesloten is, zooals B e t h m a n-H o 1 1 w e g meent ^^), in elk geval vindt men het jusjurandum terug, zooals wij het hierboven uiteengezet hebben. 27) Fierich: p. 98, 185. 28) Beth. Hollweg: Form. § 107, uoot 7. TWEEDE HOOFDSTUK Het rechtskarakter vanhetjusjurandum voluntarium naar Mr. Tichelaar en Prof. Gradenwitz. Innüdung. Het uitgangspunt, dass das voor zijne meermalen angehärend verhandlung uitgekozen heeft, nl. hetgegen Demelius schreef op pag. 27 noot 5, zal ook het onze zijn. Wij lezen daar : „Daraus, dass das jusjurandum proficiscitur ex cofiventione, darf nicht gefolgert werden, dass schon die conventio (Delation und Annahme) der entscheidende rechtserzeugende Paktor sei. Soleher ist immer erst das Ableisten des Eides und was ihm gleichgesetzt ist. Von einera Schiedseidvertrage (s. namentlich Windscheid. Pand. § 418) in dem Sinne, das Deferent durch Annahme seitens des Gegners verpflichtet wurde, es auf den Eid ankommen zu lassen, dass also gegen den Klager, falls er, so lange die Ableistung des Eides noch in Pf age steht, die Sache an den Richter bringt, aus dem Vertrage eine Einrede begriindet is, davon kommt in den Quellen nicht nur nichts vor, sondern es ergiebt sich aus ihnen im Gegentheil, dass erst die Ableistung des Eides Klage und Einrede begriindet. Demelius Die zijn meening duidelijk en ondubbelzinnig te kennen geeft, laat ons in verlegenheid, waar wij naar het rechts-karakter van den eed vragen. Op het verschil wijzende tusschen het jusjurandum voluntarium en necessarium. 13 drukt hi] er herhaaldelijk op dat „das jusjurandura voluntarium auf Vertrag beruht" ^^), wat dit jusjurandum is ^ zegt hij niet. Vandaar dan ook, dat Gradenwitz Demelius' geschrift, in dit opzicht onwillekeurig aanvult, door op even aangehaalde plaats te laten volgen : "Hiernach ware der Schiedseidvertrag nach Romischem Rechte eine Art von Real vertrag gewesen." ^ij Mr. Tichelaar^^) bij dit gevoelen omtrent den eed verwijlend, vraagt : Wanneer bestond hier eene bindende overeenkomst, eerst nadat de eed was afgelegd of ook reeds voor dien tijdP Hij geeft Gradenwitz toe^ dat hier eene overeenkomst aanwezig is ; van welken aard nu die overeenkomst is, daarover is hij 't niet met hem eens. Niet met eene soort reaalcontract zoude men Het rechtsiva- \^\q^ to doon hebbon, maar met eene voonvaardelijke •akter van het -it.iii.t tv . V. is yoor- overeenkomst J zooals dit z. i. blijkt mt L. 6 D. 12. 2. T'^komst Remittit jusjurandum, qui deferente se cum para tus esset adversarius jurare gratiam ei facit, contenitus voluntate suscepti jurisjurandi. Quodsi non suscepit jusjurandum, licet postea parato jurare actor nolit deferre, non videbitur remissum: nam quod susceptum est, remitti debet. Uit den tweeden zin dezer lex zou noodzakelijk a contrario moeten volgen, dat, wanneer hij, aan wien een ed is opgedragen, zich terstond bereid verklaart, hem af te leggen, de tegenpartij zich niet meer kan terug trekken, doet zij 't, d. w. z. trekt zij zich terug, dan treedt hetzelfde gevolg in alsof de eed afgelegd was. Demelius: Schiedsfeld. p. 78. Gradenwitz: Sav. Stift. Fadda: Pactum, p. 2. R. M. Jaargang. 1898, pag. 35. 33) Met Mr. Tichelaar's verhandling, special war beteft het rechtskarakter van 't jusjurandum, verfeilijke men Fad- 14 Mr. Tichelaar zoude dit ook W in ds cheid meenen. Wij houden 'tvoorzeker, dat Paul us niet heeft bedoeld wat Mr. Tichelaar uit zijne woorden door 'tvaak on- li. fi I). 12, 2. betroubare argument a contrario distilleert. Paul us wilde naar onze opvatting alleen dit zeggen, dat 'tniet steeds vereischt is voor de tegenpartij den opgedragen eed te zweren en dat dezelfde gevolgen, die de afgelegde eed in 't leven geroepen zoude hebben, intreden, wanneer de deferent den delatus, na aanneming zijnerzgds, de aflegging kwijtscheldt. Is daarentegen de eed niet aan- genomen, dan kan hij niet voor kwijtgescholden aangezien worden, omdat de algemeene regel zegt: datgene alleen kwijtgescholden kan worden, wat men eens op zich genomen heeft. Het vorenstaande behoudt zijne voile kracht, zelfs indien de verweerderder later bereid is te zweren maar de eischer tot geen opdracht meer genegen is; welk laatste Tolkomen in overeenstemming is met wat Ulpianus zegt in L 5 § 4. i. f. D. 12. 2. Proinde si postea jurare paratus sit, nihil ei hoe jusjurandum proficiet, quia ex eo quod delatum est juratum non est. da*s verhandeling. Deze komt tot dezelfde constructie als Mr. Tichelaar op ongeveer gelijke argamento argamento argamento, o. a. „D'altra parte", zegt Fadda, „e nei e nei commeniari, espressione delata condicione accena precisamente al carattere condizionale della convenzione proposita". En later „Nella seconda si tratta del case di giuramento non accettato, e si aferma la plena liberta di revoca per parte del deferente. La revoca, si dice, non pub qui venire interpretata come remissione. Ma con cib stesso si viene a dire, che se fosse questione sujurandum susceptum dovrebbe prevalere. Topposta interpretazione". „E si badi che noi non deduciamo un semplice argomento a contrario, serapre pericoloso". Wat de interpretatie van dien tweeden zin betreft, lezen wij reeds bij Cujaeius: „Sed si reus forte „delatum jusjurandum non susceperit, si non respondent accipio conditionem, licet postea parato jurare noluerit „adversariu8 ut juraret, non videtur ei remisisse, quia id „tan turn remittitur, quod susceptum est semel." Deze lex resumeerend, zegt Cujacius: „ea remissio „pro datione sive praestatione habetur." Het Mag onzes Remittere inzious boven allo verdenking vorheven zijn, dat y^remittere' beteekent, iiiii i i.«iit /'kwijtschei- in de aaugehaalde lex beteekent: kwijtsehelden, zooals den. Brissonius 't in voce opgeeft, condonare, gratis conce- dere, relaxare, welke beteekenis duidelijk te voorschijn treedt in L. 9 § 1 D. 12. 2. Jurejurando dato vel remisso reus quidem adquirit exceptionem sibi aliisque, actor vero actionem ad- quirit, in qua hoc solum quaeritur an juraverit dari sibi oportere vel cum jurare paratus esset, jusjuran- dum ei remissum sit. L. 5 § 4 D. 12. 2. Si neque juratum neque remissum jusjurandum. L. 8 § 5 U. 2. 8. Sed quibus hoc jusjurandum remittitur, velut paren- tibus patroni. Voorts L. 14, D 12. 2, L. 34 § 4, D. 12. 2, c8, C. 4. 1. Niet anders zegt ook Windscheid met aanhaling van L. 6 D. 12. 2. „Der Ableistung des Eides steht der Erlass desselben durch den Zuschiebenden gleich" en De melius zinspeelt eveneens hierop, wanneer hij aan-merkt „Solcher (d. i. der entscheidende rechtserzeugende 34) Cujacius in lib. XVII Pauli ad Ed. (L. 6 D. 12. 2. p. 994). 3^) Windscheid; Pand. § 418, noot 3. Goudsrait Paud Syst. I, pag. 278. 16 „Factor) is immer erst das Ableisten des Eides und wis jihm gletchgesefzt ist.'* ^^) Mr. Tichelaar's worden nader beschouwende, merken wij reeds aanstonds op, dat Mr. T. zich vergist, indien hi van meening is, dat Demelius het jusjurandum voluntarium een soort reaalcontraet genoemd zou hebben. In dien geest spraken wij reeds vroeger; slechts dit vinden wij, dat Gradenwitz in het jusjurandum volantariuniy naar de consfrtcclie van Demelius, een soort reaal- contraet ziet. Zoo drukt zich ook Fadda uit. „I1 Gradenwitz nel dare con to del lavoro del Demelius, deduce da ci6 che secondo questo scrittore la convenzione relativa al giuramento decisorio sarebbe per diritto romano una specie di contratto reale." Het arj. n. ^at nu is het argument a contrario van Mr. Tichelaar. laar? Hij zcgt : „uit den tweeden volgt noodzakelijk a contrario, dat, wanneer hij, aan wien de eed is opgedragen, zich terstond bereid verklaart dienaf teleggen, de tegenpartij zich niet meer kan terugtrekken." Blijk- baar put Mr. T. dit argument uit den tusschenzin: licet Critiek. postca parato jurare actor nolit deferre ; uit welken zin evenwel men niet in staat is a contrario te argumen- teeren, daar hier geen verband van oorzaak en gevolg aanwezig is ; daar er niet gezegd wordt, dat hij, de deferent, later niet willen kan den eed opdragen, om- dat...., Een zoodanig verband vinden we wel in L. 5 § 4 i. f. D. 12 2. Proinde si postea jurare paratus sit, nihil ei h oc jusjurandum proficiet, quia ex eo quod delatum est juratum non est. 36) Wij cursiveeren. 37) E. M. jciargang 1893, pag. 35 vlg. Steed wordt van jusjurandum d. i. afgelegden eed, steeds van jurare gesproken; indien inderdaad de aanne- ming der delatio het verbintenisseheppende feit was, waartoe, vragen wij dan, stond in L. 6 niet : licet postea paratus suscipere? Fadda over Padda dezelexbe8prekende,vindt daarin grond van eene Mt'^\n^L. 6^ verplichting tot kwijtschelding te kunnen gewagen, zich D. 12, 2. steunende op de duidelijke woorden van Paulus: quod susceptum est remittl debet. ^Vi ^ nelle parole finali del teste la esplicita affermazione della necessity della rimessione." ^^) Wat de woord-verklaring betreft, voeren wij hiertegen aan, dat y^deheV* niet steeds beteekent: ^moe^' maar ook j^kanJ' Br is son ins zegt in voce: „debet aliquando pro potest usurpatur" en wat de zin-verklaring betreft, merken wij op, dat wij, waar de beteekenis van den eed in hare voile uitgestrektheid in de verklaring van den delatus gelegen is, de interpretatie, die wij aan deze lex gegeven heb ben, niet als weerlegd mogen beschouwen, door het gemakkelijke argument „Non h serio il pretendere, che Paolo voglia semplicemente dire, non esservi remissione che viacoli, se non dopo Taccettazione." Critiek. Wij zijn geneigd een geheel tegenovergestelde meening an te hangen en uit lex 6 af te leiden, dat, aangezien wijtschelding een gunst van den deferent is, zij niet verondersteld kan worden, maar dat van haar bestaan meet blijken, doordien de deferent den delatus bedanken meet ; immer hij stelt zich tevreden met den wil van den delatus (om den eed af te leggen), die uit 't aannemen van den eed in 't leven treedt : gratiam ei facit contenius voluntate suscepii jurisjurandi. En wanneer Padda zich beroept op L. 37 D. 12. 2. 38) Fadda: Pactum pag. 1 1. 2 18 Si Don fuerit remissum jusjaraiidufn ab eo qui detu- lerit, aed de calunmia non joratur, consequens est, ttt debeat denegari ei actio : Sibi enim impatet, qui procenlt ad delationem jarisjnrandi nee prius de calttmnia jurarit, at sit iste remittenti aimilis. in 't btj^onder op deze laatste woorden : ut sit iste remittenti isti fimilis, dan wenschen wij in de eerste plaats er op Ui wfj^on, dat deze woorden geen deel uitmaken der juridiHche coustructie, waarom de actie niet gegeven zou worden. Op grond dat UI pi an us one mededeelt in L. :h S 4 a 12. 2. Qui juHJurandum defert, prior de calunmia debet jurare, si hoc exigatur daarom wordt; in bovenstaand geval de actie gedenegeerd. Voorts is 'tbij ons niet twijfelachtig, of Ulpianus heeft hior een jusjurandum necessarium op 't oog, en wel in H biJKonder daarotn, omdat hier van een jusjurandum de r;aliimnia sprake is — een eed, waarvoor Bij het jus- jurandum voluntarium geen plaats is. Al rekent L e n e 1'^) Ij, fl D. 12. 2. *^) tot de reeks der „fehlerhafte Inscriptionen", Do melius, die zich bij zonder toegelegd heeft op dejuiste Hchifting der Pandektenplaatsen, acht deze lex op het jusjurandum voluntarium betrekkelijk. Het behoeft nauwe- lijks gozogd, dat wij fragmenten, die het jusjurandum nooossarium toelichten, niet mogen aanwenden tot ver- klaring van het jusjurandum voluntarium, en meenen daardoor hot beroep van Pad da „Tal che per noi il remitti debet suona come Tinciso finale del cit fr. 37 h. t.: y^ut sit iste remittenti similis*^ afgesneden te hebben. ^^). •"') L(5nel: Ediotura, pug. 447. ^"j Dornelius : Schiedseid p. 23—26. Fndda, dio toegeft dat de even geciteerde lex op 't j. nor. betrokking lieoft: //E vero ohe qua si traita di necessarium." De zin van Den zin van den zin van den zijn vai L 6. D. h. t. resumeerend, kan de verweerder "zich door aanneming van de opdracht, de mogelijkheid tot kwijtschelding openen ; neemt hij de opdracht niet aan (nl. toen de eischer hem die opdracht deed ; wil de verweerder later v^el zweren, maar de eischer hem den eed niet opdragen, dan is de kans tot aanneming verkeken) dan kan er hatuurlijk van kwijtschelding geen sprake zijn, ingevolge den algemeenen regel etc. Eerst drukt de jurist zich positief uit, daarna negatief, om te culmineeren in het principe ; geheel zooals Puchta oratrent de methode en het doel der Juristen optekent. "Das Ziel ist die vollkommene Herrschaft über den Stoff, die systeraati- sche Durchdringung, das practische Durchdringung, das practische Durchleben des Rechts, die Pahigkeit, die allgemeinsten Satze in ihren Wirkungen bis in die kleinsten Verzweigungen zu ver- . folgen, und umgekehrt von dem concretesten Pall, durch alle Mittglieder zu den obersten Principien als der Quelle auf zu steigen und dies nicht als in einem todten Mechanismus, sondern als in einem lebendig pulsi- renden, neben logischer Gebundenheit einer freien Mannigfaltigkeit sich erfreuenden Korper." Wat karak- Mr. Ticholaar eindigt met te verklaren : »Wij Tieiaar? » »liebben dus te doen met eene voorwaardelijke overreen- „komst; de voorwaarde is het afleggen van den eed." Zonderling is 't, dat hij nergens duidelijk uitspreekt, wat hij karakteriseert. » begaat eene nootlottige onvoorzichtigheid door er op te laten volgen //ma la massima deve valere a piu forte ragione pel volantariutn. 2) Puchta: Inst. § 102. 3) R. M. jaargang 1893. p. 32. //Gaan wij uit deze gegebenen titel na, dan zien wij, dat overal, waar de Bg<ioeIt hi] het,Schiedaeidvertra§", dat Windackeid defiufeert ala,der Tertrs^y durch welchen die Vertra^ d^hli^dsendeii Parteien die Entacheidung em«r zwiselim ihn^a sch^ebenden Rechtaatigkeit aof den Ed do* ein^n Ton rhneii atellen'' **) o€ de oTereenkomst, die door ^ i » » e Q aldaa geconatmeerd wordt :,Tor adlem n^mlich konnte eioe Partei dem Gegner eidliche SehHeh- tang anbieten, ebe ea aberall noch zrzr geriehtfiehen Yerhandlung kam. Wnrde dieae Yergleichaofferte aDgenom- men, »o lag oifenbar ein Vertrag Tor, desaen b^gelogte, in der Eidedleiatang beatehende Bedingnng, dnrcb ihre £rfa1!ting den Streit beendete,* *'*) en Terder nog,denn dor eigentliche joriatiache Schwerpankt lag ja in der A6«e]>tation, welche mit der gestellten Proposition * Namen nämmernden den Vertrag perfect machen. Von einem Rackmühle dabe konnte durchans keine Bede sein. Die einzige Frage war, ob der Eid in der yereinbarten Weise geschworen wurde oder nicht, ob also die Erfüllung der Bedeckung oder ihre Nicht-erfüllung. Der konnte das hier einmal von Dr. Nissen huldigt. Mär, vragen wie, wordt den blühenden Tiefe deze overreenkomst worden genommen of met deze op een Ign worden gesteld, sprake is van een jusj. volunt., dat ook werkelyk op een overreenkomst berustte." Windscheid: Rand. § 418. Nissen: Vertretung § 1. Nissen: Vertretung § 2. Of. Mnynz I Cours de droit romain II § 250. //La simple convontion est d'une efficacité civile eto. Item si quia postulante adversario juraverit, deberi sibi pecuniam, quam peteret, nequeei solvatur, justissime accomodat ei talem actionem, per quam non illud quaeritur, an ei pecunia debeatur, sed an juraverit. Item praetor proposuit et ex qua quaeritur an actor juraverit. Otrent welke plaats, wij in Theophili paraphrasis angeneckend vinden „si debitum te poscam, tu vero neges te id debere, ac postea jusjurandum mihi injunxeris, atque ego jura vero mihi deberi, ex ipso hoc jurejurando actio mihi in factum dabitur. Aeque si debitor deferente creditore juraverit, nihil se dare oportere, adhuc obligatus permanet, sed quia iniquum est de perjurio quaeri, defenditur tamen per exceptionem jurisjurandi. Nog dit wenschen wij te vermelden. Wanneer 't waar was, wat Mr. T. beweert, dat de eedsaflegging de voor Während einer overdenkomst was, dann zu den actie entstanden, entschlossen, entschlossen. Windscheid zog: "Die bedingte Willenserklarung ist eine einige, sie ist nicht die Erklarung eines ersten und dann eines zweiten Willens, sondern die Erklarung eines so und so geeigenschaften, eines bedingten Willens, eines bedingten Willens." "Die Bedingung tritt die Willenserklarung, welcher sie hinzugefügt worden ist, in voile Wirksamkeit, und erzeugt nun die beabsichtigte rechtliche Wirkung." "Geheel" "Theophili Paraphrasis: Schrader. 1860. "Of L. 28 § 10 i. f., 1. 8 pr., §1.  7. Et in mortis causa donationibas dicendum est edicto locum esse, si forte quis caverit, nisi jurasset se aliquid facturum, restituturum quod accepit. Terecht zegt von Savigny. „Endlich kann die Leistung eines Eides einem Rechtsgeschaft als Bedingung hinzu gefugt werden, in welchem Fall durch willkürliche Übereinkunft der Eid, gleich jeder andern Thatsache zum Grund der Entstehung oder auch der Aufhebung einer Verbindlichkeit gemacht werden kann." Het is dui-delijk, dat wij hier te doen heben, niet met een assertoiren maar met een promissoiren eed, zoals von Savigny 't zelf doet vorkomen. Het jusjurandum voluntarium is een assertoire eed, vgl. o.a. Proff. J a c o b s o n ^*) en Godsmit ^^), immers de eed, dien wij bedoelen, is geene bloote verzeering of belofte voor de toekomst, maar is de plechtige verklaring van het bestaan of niet bestaan eener bepaalde rechtsbetrekking. Zoals wij zagen, noemt Mr. Tichelaar het geheel van handelingen, wa aruit het jusjurandum voluntarium bestaat, eene voorwaardelgke overeenkomst, waarvan de voorwaarde is : het afleggen van den eed. Maar, 't is toch evenzeer mogelijk, dat de deferent, na aanneming der opdracht van de zijde des delatus, hem het afleggen wijtscheldt, d. w. z. dat de overeenkomst zoodanig effect zal sorteeren, alsof zij zonder voorwaarde ge- sloten ware. De overeenkomst zoude dan actio en ^2) Cf Huschke: Conditio juriajHirandi. 53) V. Savigrfy: System VII, p. 49, p. 52 sub 6. 54) Weiske's Ecclesiasticum, in voce: Eid. (Ill p. 647.) 5') Goudsmit: Pand, syst. I. p. 278. 23 exceptie verstrekken, welke conclusie evenwel gecn weerklank vindt in de Pandecten. Het tegendeel veeleer lezen wij in L. 9 § 1 D. 12. 2. 