The lichen book; handbook of the lichens of northeastern United States;
Muziekboekdruk is tegenwoordig veelal verdrongen door muziekplaat-druk; specialité hierii is de firma C. G. Roder te Leipzig. Met behulp van stempels worden de noten en de tekst in een plaat uit een allige van lood en tin bestaande geslagen. Een afdrak wordt op steen overge-drukt en daarvan wordt op een soort steendraksnelpers de oplaag getroken {Typogfapfiische Jahrhiicher herausgegeben rou J. Maser XVIIIe Jahrgang. Leipz. 1897. Heft III S. 18). Alleen de Aglaja van 1857 heeft een muziekstukje nl. Donne mot ton co'uf mnziek van J. J. Viotta, woorden van Andre van Hasselt. Het is nigevoerd in steendmk. — Gedichten van Van Hasselt komen voor in Journal de des demoiselles. Journal de Mode dirige par Ad. Gouband, la collaboration de M. Sajou 1855 — 1856. Bruylant-Christopbe et C* (Paris. Imprimerie de L. Martinet). Een advertentie van Kruseman in de Haarlemisch-Courant van den 17 December 1850 — evenzoo in de advertenties in De Tijd van 1851 — zegt: „bet [is] eene vleijende hulde aan de zorgen, dat de Holland-sche Aglaja tweemaal vertaald wordt in het Fransch, te Parais ver-schönende onder den titel van: Cendrillon. Journal encyclopédique de lous les travaillés, de dame, en te Brussel, in eene geheel verschillend uitgave, onder dien van: liccueil mensuel dUnstruckon et d\nivragefi de mains. Beide Journalen zijn natuurlyk altijd een of twee maanden bij de Aglaja ten achtercn." Een gelyktijdige Advertentie verdient vertrouwen; ik heb echter van die Belgische editie geen spoorgevonden in het materieel, dat mij voor dezen arbeid ten dienste staat, terwijl de Heer J. J. Weeveringh, Kraseman's boekhouder in die dagen. my evenmin de gewässer inlichtingen kon verstrekken. In der Aglaja zelf van 1851 wordt die Brusselsche aitgaaf genoemd Recuetl menauel des fraraux de damos, terwijl achter tome IV (1852) van Kruseman's explaar der Cendrillon is bijgebonden Les t)wsaiqucs de Cendrillon travail nouvfinn s. a. met het adres: „Paris ch^z Ad. Goubaud et C., Bruxelles chez Porichon." Hoy verscheen te Parijs bij Goubaud & Comp. en te Weenen bij Tendler und Comp., als eigendom van de administratie der Iris een sinds 1849 te (iratz verschijnend damestydschrift. Inderdaad staat dan omslagon der afleveringen Migmm-Begleiter der Damen-y.ritsrhrift Iris. Hot werd gedrukt te Parijs bij L. Martinet. Vermelding verdient Biz. 31 te lezen staat; de redactie AGLAJA. CENDEILLON. 121 Paris en ik uit Haarlem te Londen zamen om te trachten, tew. Ook daar een engelsche editie te vestigeu, welk voommen Dochtans geheel schipbreuk leed op het onverzeelijk not possible der engelsche uitgevers, die wij er toe aanzochten. Mijn fransche corapagnon was een man naar mijn hart: vurig, handig kort van stof. Jammer, in 1854 merkte ik, dat hij mij bedroog. Ik kreeg van zijne administrate — waar vrij wat inlegkapital van mij inzat [4000 francs] — maar in 't geheel gegen [nauwkeurige] rekening, niettegenstaande Cendrillofi he'l goed Week te gaan. Ik ging dus naar Parijs om de boeken na te zien, vond den boel in de war, verbrak het contract en liet Ceidrilhn aan (joubaud over, mij evenwel dekkende door een voortdurend leveren der modeplaten, zoodat ik van deze fransche specnlatie voor 't minst schadeloos afkwam en er het voordeel van had goede modeplaatjes voor de Aglaja te  met de technische uitdrakkingen, want elke Daitsche stad heeft haar eigen terminologie: „wollten wir dafur z. B. die Ausdrucke der Berliner Daman ivcihlen, so nicht wir befiirchten von den Wienerinnen nicht verstanden zu verden, und so unigekehrt.” Kruseman's verblijf te Pariks kon slechts kort zgn; in den heer L. Cabanis, een Nederlander, dien hij daar bij toeval ontmoette, vond hij en voortreffelijk zaakwaarnemer. Vgl. Bonw^toffen Dl. I biz. 194. Bulletin de Vimprinierie. Paris Janvier 1897 pag. 1. AGLAJA. 18W. Thaus nog lets over liet uiterlijk. De Aglaja kostt<*. slechts 0.25 per afleveriug, werd afgeleverd jnet en Zonder patroen en gaf bij den tekst jaarlijks ongeveer acht en veertig steendrukplaten, gedrukt door O. D. Emrik te Haarlem, waar-toe de patronen en platen rechtstreeks uit het etablissement Sajou te Parijs ontvangen werden. Met den jaargang 1852 onderging het maandwerkje uitbrei-ding. Om het debiet aan te wakkeren verzond de uitgover bij bet Decemberaiimmer van 1851 een Aglaja'almanak voor JS52y betgecn hij jaarlijks volhield, zoolang de Aglaja in zijn bezit was. Voor het eerst werd bij dat nummer gevoegd een Parijsch modeplaatje, geteekend door A. Lacauchie of Jules David en gedrukt t<} Parijs door Lamoureux, waaronder af en toe op aanvrage van 11. K. lezeressen ook kleederdrachten voor communicanten, terwijl het aan de beslissing van de abonue's stond of zij tegen een jaarlijksche verhooging van 50 cents, ontvangen wilden fransche xlriemaandelijksche patronen tot het vervaardigen van dameskleeren. Sinds December 1858 Averden deze laatste, af gedrukt op uansouk of netel-doek, ook verkrijgbaar gesteld in de depots der Aglaja-voor-werpen. In dienzelfden jaargang 1853 komen ook voor het eerst korte boekbeschomringen voor om „een overzigt. te geven van wat de beweging Der litteratur voor de vrouweuweld belangrijks mogt opleveren". Maar met dat al bleven de handwerken hoofdzaak, de modeplaten en patronen, die nimmer bij nagevraagde exemplaren gevoegd werden, bijzaak. Xa ruim zes jaar l>estaan te hebben verheugde de Agl-aja zic^h in een algemeene bekeudheid. Xiet alleen toch, dat in Xederhmd zelf wederrechtelijk stukkeu uit de Agl-ija werden overtrenomen en dat ook na het verbreken van hot con- Advertentie in De T\}d Dl. XI's Gravenh. 1850 biz. 295. t.  ons die bewegen van ons eenvoudig na te drukken, met juist zoo veel verandering als omtrent voldoende was, om de zaak voor den onopmerkzamen bijna te bemantelen. Hoezeer nu de wetten onzen Uitgever de middelen geven, zulke onwettige eerbewyzen — AGLAJXV. 128 tract met Goubaud, de Cendrilloti eii daaruit weer de Byou i»4«. En Iris eu het Journal des damfels eigen de.% denioUelles gegeld de handwerken bleven overnement, ook aidere büstenlandsche damstijdschriften als het Toilet en het Journal fur moderne Stickerei gingen op roof uit bij Kruseran's endernem; Kruseran beroemde zich daarop in het Bij-hlad van het Meiimmraer van 1S54: „terwijl wij nu ook van de handwerken uit den loopenden jaargang, een aantal zoodanige overmeraingen kunnen aantooneu, kan men ons, in geheel den loop van ons zevenjarig bestaan, geen enkele door OILS gedane ovemame uit een dier tijdschrifteu aanwijzen. Die feiten zijn, dunkt ons, welsprekend genoeg en wij vragen het onze lezeressen, of die niet ten krachtigste spreken voor de delegijkheid der zevenjarige Aglaja. Die zich onafgebroken en voortgaande in de gunst van het publiek barer duizende aboii-nees mag verheugen. De uitgaaf van deze „allerliefste verzaraeling van dames-handwerken" vond een onverdeelden bijval in de dameswereld en een flink debiet, zoodat dan ook ruimachoots gebruik gebruik gebruik ge-maakt werd van de gelegenheid, die Kruseman sinds 1858, vooral aan den boekhandelaars openstelde, om op inlegvelletjes de zoogenaamde Aglaja-berigien  willen missen — te beletten, acliten wij 'net echter beter, in het besef van ons goed regt en van ons standpiint, die dies- heid [.s/V'l voor dezen keer te laten doorgaan." (Bericht in Aylaja 1851.) Aldus Droogstxppel in de }f(t.v Harelcutr van Multatuli (.-^^ dr. Amst. 1871 biz. 35), toen Sjaahnan met fällen de /If/ /«/ri op den grond kon laten vallen. De eerste druk van de Xffur IJarrlaar verscheen in 1850. - Zie b.v. een advertentie hierover in bet Weehlad voor den Honk-hnndel van den 20 November 1854 en een advertentie van Job. Noman & Zoon de toenmalige eigenschaft in Nienwsblad voor den IJoek-haiidel van den 26 November 1857. 1 November 1855. Del vruchtbaarder waren dan die in eenige courant, welke ook. De goedkoope aanbieding in September 1856 aandenBoek-handel — de acht kompleete jaargangen (1848 — 1855) in losse bladen in plaats van /'24 voor /'8.80 — die met bijval begroet werd, was reeds een voorspel van de fond S veiling van 1857, die deze nogave (3601 deeltjes) voor 10408.75 zag overgaan in handen van Joh. Noman & Zoon. Met inbegrip van die som had de Aglaja aan zijn eigeuaar tusschen de 35000 en 40000 afgeworpen. De nieuwe eigenaar schijnt een aantal oude afleveringen oj- geruimd te hebben. Drie centen het stuk van de verkooping van den Heer Kruseman van Haarlem; nu hehoeft men geen kwarije rmer te belalen in de wlukeh, riep een jood aan een krniwagen te Amsterdam met de Aglaja, tot groote ergeniis van H. V. G. die dat in het Niemoshlad mededeelde. In 1864 ging de Aglaja voor /2639 in eigendom over aan Sijthoff te Leiden, die het samensmolt met De Gracieme, Hchrifi voor dames als De Graciense, Geilhtireerd-e Aglaja. Maar daarmede was de Aglaja zelve niet van het tooneel verdwenen; er was te veel in wat een blijvende waarde had. In 1869 waren de restanten in handen van H. Altmann te Rotterdam. Door hem werd in het Nieuwblad voor den Boekkandel van den 10 Januari 1869 (het niet officielle Zondagsblad) bekend gemacht dat hij „verschillende jaargangen van het gerenze Dames-Tijdschrift Aglaja, door druk adverteeren in de dagbladen, dacht te gaan exploiteeren. „Alles evenwel, wat daaraan een tijdelijk karakter verleende, zoo als modeplaten en modebe-rigten, is uit deze deelen verwijderd en er werkje bevat nietsanders dan de bovengenoemde handwerken, met de daarbij behoorende platen. Inzonderheid voor meisjes uit den burger-stand is het een welkorae gelegenheid, om zich voor een beetje O. V. Heterenl? Nieuirsblad voor den Boekhandel 13 October 1859. Van der Meulen. Een veerliyjariije uilgecersloopbaan. A, W, Syt' ho/f. Amst. 1891, biz. 61. VEETALINGSRECHT. 125 geld datgene aan te schaffen, wat zij voor,/3. — i./4. — in i«48. haak- en breiboekjes kunnen vinden. Het kan dus uiet anders of eene algemeene vraag zal zich naar dit artikeltje doeu lioo-ren, zoodra mijne annonces verschijnen. Al was het geen moeielijkheid, toch had Kruseinan in 1848 een kleine onaangenaainheid te verduren en weer was het naar anleiding van het vertalingsrecht, die bron van zooveel en velerlei gehaspel. De overreenkomst tusschen de leden der Vereiniging, under- Hing, het is voldocnde bekend, handhaafde het eigendom der vertaling aan dat lid, die het oorspronkelijke werk het eerst ter uitgaaf aan zijn Stadsbestuur vertoond had. Het ligt voor de hand, dat sommige minder conscientieuse confraters, afgaande op een aankondig in een buitenlandsch blad, wel eens een boek zouden aankondigen als vertoond zonder zulks in werke- Hjkheid gedaan te hebben, en meenden zoodoende een ander een vlieg te kunnen afvangen. Ook Kruseman werd in het Nieuwblad viel dfiu 17 Augustus 184?8 van deze kwade praktijk verdacht gehouden, toen hij in het Handelblad van den 29 Juli Sinclair The business of life aankondigde. Met waardigheid toonde hij in het volgend nunamer van het Nieuwblud daghelder de volslagen ongegrondheid van deze, listige praktijk aan, en betuigde „lat door mij nooit eenig werk is geannonceerd, hetwelk in waar-heid niet door mij vertoond was, dat ik nooit een vroegeren datum heb opgegeven, en dat ik wensch ook nimmer anders, dan op eene eerlijke en betaraelijke iiijze te handelen''. Maar deze kleine moeielijkheid zonk gansch en al in het niet bij de grievende téléustelling, die Kruseman in het volgend jaar 1849 moest ond ervinden; de grootste telegraphie wellicht in geheel zijn uitgeversloopbaan ondervonden, te smarkelijker daar het een lievelingsplan gold, dat tot verwezenlijking kwam. Een caricatuurblad, dat zijn geeselroede gansch onpartijdig, maar ook gansch onpersoonlijk, zou  raad aan Kruseman indertijd gegevei door Van der Vliet, dat een dergelijk blad vooral gelegt moest zijn, nam liij ter harte; naturlik evenwel, dat personaliten, die aan een dergelijk uitgave een flink debiet zouden kunnen bezorgen, bij hem op den itidex stonend. De Polkhinel, een elken Zaterdag verschijnend caricaturblad, dat behalve oorspronkelijk bijdragen zijn stoff ontleeude an de beste buitenlandsche bladen in dat genre, als Punchy Man in the Moon, Charrivari Illustration, Jeuchfkugeln, Fli^gen/h Blatter en een meuigte werken van dien aard meer, onder de nooit bekend geworden redactie van S. J. van den Bergh en W. J. van Zeggelen, bleek echter allerminst aan de gekoesterde verwachtig te beantwoorden. Bedeld als een Punchy bleek het blad meer de ricliting te zuUen uitgaan van den hübigen Uilenspiefje. Trouwens Kruseman had zich de uitwerking van zijn denkbeeld gansch anders voorgesteld dan de krachten zijner länger vrienden toelieteu. Lezen, lezen en nog een fijne, puntige opmerkingsgave werd van hen vereischt; voor het eerste was bij hen de noodige tijd niet beschikbaar en het tweede bleek niet in die mate bij hen aan-wezig te zijn als noodig was voor de levensvatbaarheid van het blad. Wei is waar trachten zij aan deze bezwaren te gemoet te komen door de hulp van anderen in te roepen, van Arnold Ising, die o. a. in de Midder In der größte vielen in de größte vielen, den 1.  nog eens de hand aan leggen. Voortszie ik kansuwe Snipperten een ongemeeneu opgang te bezorgen; maar alleen ten koste van IcHvrkiniduje personalitéit en met behulp van houtsnee-illustratie. (Brief van Van der Vliet IG November 1843). Advertentie in Haarlomsche Courant 1 Januari 1849. Van den Gnofn&fihurg, of mandaad, dloedy vergif en boete of (h i^n. doodskl-ok hij zoiisondefgang een charge leverde op de roinan-tiek, van H. llj)sema Vinckers, van J. 11. Brlage, die van een dergelijke uitgave reeds maanden lang zwanger ging, van A. J. de Bull en van J. J. L. ten Kate, het l)aatte niet, de uitgaaf leed volkoraen schipbreuk. Nadat er a clit wekelijksche nümmer verschenen waren, staatte de uitgever het werk, (hit reeds voor zijn verschijnen door Van Zeggelen een stout waagstuk nötig werd -. Het laatste wat de Folic Jüniel zou afdrukken was zijn: , Bonjour la compagnie! PolicuiNEL is met zijn baas aan den stok geweest. Poucini wou met zijn klompen op het ijs — dat is te zeggen, op het politieke ijs — en zijn baas of uitzender wou 't niet hebben; want hij was bang, dat Polichi-NEL in zijn dolligheid soms den een of ander tegen 't lijf zou loopen en hem zou laten vallen, en zijn baas wilde volstrekt niet op zijn geweten hebben, ieinand te kwetsen of zelfs daarvan gevaar te doen loopen. Polichinei bracht hier wel tegen in, dat de mensehen, die op den kant stonden, zouden lagchen als zij zijn gekke kapriolen op het ijs zagen, en het uit zouden gieren als hij iemand vallen liet, en dat hij nou juist op zijn dreef was, om eens heel aardig te wordeu; maar de baas bleef bij zijn stuk en verbood hem nadrukkelijk er op te komen. Nu bleef Polikineland landerig in de rondte waren en zette tusschenbeide een mooi zur gezigt, omdat alle meuschen keken naar de ijsvlakte en dus bijna niemand keek naar hem, En einde van dat alles is, dat Polikineland zijn slaaprauts over de ooren trekt, naar bed gaat, en dat zijn baas al zijn gekheden gratia ten beste geeft en zich op eene eervolle wijze retireert! Ten Kate is de jeune premier, neen, de Il(ir/elijn onzer Poezij", schreef De Gids in 1842 {hockheoordeelinfjen biz. KMl). Brief van Van Zeggelen 23 December 1848. 1849. „Het zou weinig achtiiig verraden voor mijue handelsgenooten, voor het publiek en voor mij zelveii, zoo gaf Kruseraan als uit- gever bovendien nog verantwoordiug van zijn daad \ als ik U de rekenschap achterhield van eene uitgave, die zoo weinig bijval gevonden heeft en zoo spoedig ten einde is. Zonder mij zelven eeuigzins te willen verontschuldigen, kom ik er met innig leed- wezen voor uit, dat ik mij in de rigting dezer ongelukkige onderneming ten eenenmale te leur gesteld zie. Het Blad was nog volstrekt niet, wat ik in het plan bedoelde; ik heb te laat de bezwaren ondervonden, om het t« maken tot wat ik wenschte, en toen mij eindelijk dezer dagen van alle kanteu werd toegefluisterd, dat alleen het belagchelijk maken van binnenlandsche staatkundige gebeurtenissen en van bijzondere personen den weg zoude banen tot een uitgebreid debiet, heb ik geen oogenblik geaarzeld, om dien eisch bepaald te weigeren, en liever mijne onderneming op te geven met schjide, dan ze voort te zetten met mogelijke schande; het lustte mij niet, uitgever te worden van een Blad, hetwelk drnkken zou op mijne zedelijlce en maatschappelijke verantwoording. „Voor de uitgegeven nommera wordt aan niemand iets in rekening gebragt; de geabonneerden kunnen hunne exempla- ren gratis behouden. „Beleefdelijk verzoek ik U, de bladen, die nog bij U mogtcn voorhanden zijn, even als het billet in uwen winkel, hunne plaats te geven in den snipperbak; hoe minder overblijfselen ik er van ontmoet, des te meer onaangename lierinneringen zullen mij bespaard worden." Door die circulaire haalde Kru- seman een streep door zijn rekening ^/2()93.91i, waarvan niets terecht kwam dan zorgen en grieven ; te vergeefs trachtte hij van den Minister eene gunstige beschikking te verkrijgeu tot restitutie van de zegelkosten (/'451.95 voor 32750 zegels). Tot „waarsehuwing en leering van den vinder" bracht Kruseman een exemplar in zijn archief; met de erkentenis dat zijn blad een prul was, zag hij op zijn onderneming terug, Circulaire van den 15 Februar 1849. POLICHINEL. 129 met schade en — schande voor zich zeW, omdat hij zich niet verontschuldigen kon van overijling en te lichtvaardig vertrouwen op anteais en publiek. Het is wel eenigszins bezwälkken over dit blad thans een onpartijdig oordeel te vellen, verwend als we tegenwoordig zijn door de voortreffelijk zoo literair als typographisch uitgevoerde Punch en Fliegende Blatter, Bij het verschijnen moest Kruse- man reeds vrijwat aanmerkingen hooren over zijn onderneming, die, naar ik denk, vooral wel de lettérkundige waarde der bijdra- gen getioffen znllen hebben '. Typographisch zal het blad toen ecliter ook wel niet een goed figuur gemaakt hebben teeler ook wel niet een goed figuur gemaakt hebben met zijn veelal slecht gesneden houtsneden door C le Blansch te's Graven- hage, Bouwmeester te Haarlem en die, welke door beraiddeling van Fuhri te's Gravenhage verkregen waren. Toch moet dat ongunstig oordeel over de „verluchting" van de Polichinel enm grano Sages opgevat worden. Artistieke houtgravures waren destijds hier te lande niet te verkrijgen, zoodat Kruseraan dan * Ik maak deze gevolgtrekking nit een schrgven van van der Vliet van den 18 Februar 1849: „In n^* 7 van het ^Zondenblad" lieb ik u nog wat trachlen te redden." — Het geciteerde nnmmer van het Zondagsblad heb ik, ondanks vrgwat navraag, niet onder de oogenkunnen krijgen. — Even zoo schreef Withuys den 16 Januari 1849 aan Van Zeggelen: „De Polichinel is inderdaad wat flaauw; maar erger, dunkt me, dat hg te dnar is: 20 cents ieder nommer! De jaargang moest hoogstens fl, — kosten of H formaat moest grooter zijn." * Zijn merk is ^^. In 1850 verplaatsten Hendrikns en Christian Le Blansch hnn werkplaats van den Haag naar Rotterdam (Advertentie in Nieuwsblad 2 Mei 1850), waar zg den 1 Mel 1851 een vennootscbap voor 7 jaar aangingen met daarbggaande boek- en kantoordmkkerg onder de firma Le Blansch en Spaan." {Nieuwsblad 8 Mei 1851). Vermoedelijk znllen zog daar in relatie gekomen zgn met Tetterode, want in 1865 adverteert C. le Blansch, „Knnstgraveur in Hout, Koper en Staal, Nienwe Leliestraat, M. M. 122 te Amsterdam, dat hg, na vele jaren voor de fabriek van den beer N. Tette-rode werkzaam geweest te zgn, aan welke fabriek hg echter thans niet meer is verbonden",  de houtjes van De gouden bruilot tot Zuid-Nederland zich had moeten wenden; deshalte opflikering van de houlgraveerkunst was met de Maatechappij van Schoone Kunsten te niet gegaan en Fuhri, die na liqui datie der Maatschappij, de houtgraveerschool overnam, was er evenmin in mogen slagen die artistieke instelling levensvat-baarheid te geven. Toch bleef voor betere uitgaven behoefte bestaan aan kunstboekdrukgravuren; een goedkoopere methode beproefde M. H. Binger te Amsterdam in het een alpha van 1848 hier te lande in te voeren door de oprichtig van een glyphographiseh etablissement Kruseman maakte, zooals gezegd is, voor zijn weekblad van dit nieuwe procédé geen gebruik; hij ging ter markt bij de Nederlandsche houten jeden den orden stempel, met bedroevenden uitslag. En einem menschlichen, was de tekst — de uitkomst leerde het — wat zij wezen moest, niet pittig noch puntig. Niettemin komen er präjenswärdige bijdragen in voor, waarvan wel bovenan staat Ten Kate's Ee?i govdmijn u onidekt! Hoeraf! Op! Naar Californian maar voojal „een echt Bragiaantje', zijn bekende He Lazareth-poeet verlief, Of meer dergelijke bijdragen de ondememing ingang had- * „Eeii glyphographisch etablissement, waarin worden verväardigd koperen relief gegravererde platen, geschikt om door middel van de gewone boekdrnkpers alle soorten van afbeeldingen en figaren in de manier van het fijne werk der knustplaatdrukkergen, altbans beter dan zelfs de kearigste Houtsneden, en tevens tot veel minderen prijs, te kunnen voortbrengen." (Adv. van Binger in Nieuwblad voor den Boekhandel 4 Janaari 1849). — In de Vondel tütgaaf door Van Lennep maakte hij gebruik van dit procede. — Een proeve van deze „reliefgraverkunst" verscheen in Het Leeskabinet Amst. 1849 Dl. I teg. biz. 84; de hontgraveur R. J. van Arum gaf (t. a. p. Dl. II biz. 53) een beschouwing van de nieuwe Engelsche boatgraveerkunst en van dit nieuwe procédé, terwgl in het volgend jaar bg Binger een Algemeen overzigt en eerste proeven van ylyphography verscheen. — Een jaar later vroeg Gebhard Kmseman's oordeel over „op zink gegraveerde platen’'. (Brief van Gebhard Kmseman's oordeel over „op zink gegraveerde platen’'. (Brief van Gebhard Kmseman's oordeel over „op zink gegraveerde platen’'. V van scherts en luini, waarin het sedert met de oorspronkelykeonderteekening Sine ira et studio een plaats behouden heeft. TEN KATE, DE DUEOEDAMSCHE VISSCHEBS. 131 den kunnen doen vinden, mag in het midden blijven; zeker i840. Is het dat de vlieger niet opging, dat overvloed van bijdragen achterwege bleef, dat medewerking van postdirecteuren en leesgezelachappen, vooral op kleinere plaatsen, uitbleef, dat de inteekenaren zich niet aanmeldden, dat de kosten niet gedekt weiden en dat de ondememing een volkomen misrekening was. Misschien ontmoedigde deze ongelukkige afloop Kruseman wel eenigszins; althans, anders zoo vruchtbaar en actief in het opzoeken van schrijvere en het voorstellen van nieuwe plannen en ondememingen, werden nu vooreerst alleen de loopende zaken gande gehonden en werd een afwachtende bonding aangenomeu tegenover de schrijvers, die hem aanbiedingen kwamen doen. Dat was vooreerst Ten Kate te Aimkerk met zijn gedicht De Durgerdamsche vissekers, ten onderwerp hebbende de aller - merkwaardigste zwerftocht van dat drietal gedurende veertien dagen op eene ijsschots in de Zuiderzee, hunne wonderbaar- * Een aantal der hoatgravuren ait de Polichinel vinden we terug in de Opregte spiksplinternieuwe vastenavonds-gekheid, en het daarby behoorende Aanhangsel of postsci^iphmi van de vastenavonds-gekheid, bdde van „31 February A* 5581", en met het adres „Amsterdam, G. Theod. Bom, Kalverstraat, £. 10". Beide nummers kreeg ik door vrien-delijke tnsschenkomst van den Heer R. W. P. de Yries ter inzage. Ze waren blijkbaar bestemd voor Vastenavond van 1855, en zuUen niet behoord hebben tot een dagelyksch of wekelyksch uitgegeven blad, daar op de beide nommers, die ik gebruik het dagbladzegel gemist wordt. Dat vermoeden vond ik bevestigd door het Nieuwsblad voor deii Boekhandel van den 8 Februar 1855 en door de mededeeling van den Heer Jan D. Broawer, die in 1855 bij Bom leerling waR, en zich meent te herinneren, dat in de samenstelling van die beide gelgk-tgdige nummers, de eenige die er verschenen, Schenkman een aandeel ghad heeft. Ik vermeld ze hier niet alleen voor de curiositeit, moar omdat er uit kan volgen, dat Kruseman de houtjes, die voor de Polichinel gediend hadden, aan Bom overgedaan heeft. In werkelyk Held vind ik dan ook in 1852 {Fondsboek fol. 320) een post: „verkocht 248 houtgravuren / 37.75". De 83 hoatgravuren in de Polichinel hadden gekost f 454.95. — Een ietwat gunstiger oordeel over de artistieke waarde der gravures moet echter geveld worden over het Gezicht op Califomie en de Optogt van het Californiesch-Europeesch Staatsschuld uitdelyend Vennootachap. De Nederlandsche niaagd voorop tot dekking van hoar tekort, beide naar Rochussen. 1849. lijke redding, met een slotzang over den dood van twee hunner",, door hem blijkbaar in navolging van Ter Haar's St. Paultisrots ontworpen en „met ongehoopt succes'^ in een Nuts- vergadering te Gorinchem gelezen; dat was Prof. M. Siegen- beek, die hem ter uitgave aanbood een Verslag van de verhoo- ren^ door Johan van Oldenbarnevelt ondetgaan ^, alleen onder voorwaarde dat het bij La Lau te Leiden gedrukt zou worden ; dat was de tweede praeceptor aan het stedelijk gymnasium te Leiden Matthijs de Vries, die zich met ziju te Utrecht gehouden voorlezing over Be Nederlafidsche taalkundej be- schouwd in hare vroegere geschiedenis^ tegenwoordigen ioestand en eisehen voor de toekomst tot hem wendde met het verzoek om er den glans van zijn naam als uitgever aan te willen leenen; dat was Van Schaick met zijn leerrede De eerst^ zondey die geheel uitgegeven werd ten voordeele van de armen te Grafhorst ^ en /'686.51 als zuiver bedrag opbracht*; dat was een welbekend dienstdoend predikant, die Van den Bergh zijn Eenvoudig middel or/i de cholera te genezen^ waar die i-e geuezen i*, verkrijgbaar voor arm en rijk ter bezorging aan Kruseman gaf. ,,Het moet een heilig geheim blijven, schreef Sam Jan, dat het van een leek is, maar de auteur heeft het aan zijn dagelijksch werk ook i?i deze week ontleend, en hij wilde het spoedig^ zeer spoedig in 't licht hebben. Ik mocht U zelfs zijn naam niet zeggen; maar gij kent zijne hand — ik noem dan ook den naam niet. Maar hij jnoet onbekend bKjven" ^; dat * Vgl. hiennede Authentiek vertiaal der wonderbare redding van Klaas Klacussen Bording en zijne beide zonen^ na een veertiendaagsvh onizwerven op het drijvend ijs in de Zuiderzee; uitgegeven ten voor- deele der geredde door eene Comtnissie te Vollenhove. Gedrukt te ZwoUe, bg R. V. Wgk, Anthszoon 1849. De Verlooren ziehen het volgend jaar door het Historisch genootschap te Utrecht uitgegeven, waarait Kruseman aanleiding nam zyn nitgaaf opnieuw aan te bevelen. Grafhorst bij Kampen werd den 5 Mei 1849 door brand verwoest. Een schildering van dat ongeval gaf Prof. G. Lauts in De Tijd (Dl. IX's Gravenh. 1849 biz. 460). Nieuwsblad voor den Boekliandel 11 October 1849. Brief van Van den Bergh 21 Juli 1849. — Later werd de naam van den schryver bekend als die van Ds. C. E. van Koetsveld. DA COSTA, ROUW EN TROUW. 133 was Da Costa met zijn Souw en trauw. Op verzoek van het 1849. Handehblad had Da Costa bij het sterven van Koning Willem II dit gedicht geschreven, en onmiddellijk daarop kreeg hij Een Anbod van Tielkemeier, den uitgever van zijn twee hymnen Lijden en heerlijkheid (1848) om het afzonderlijk uit te geven; Kruseman verdiende echter in elk geval de voorkeur, die zich dan ook haastte het vooretel van een afzonderlijke uitgave aan te nemen *. In weerwil van de groote verspreiding, welke dit lied reeds genoten had door het Handelsblad, stelde Kruseman toch prijs op het kopyrecht van dit gedicht, dat hij om niet van den dichter in eigendom kreeg; 2300 exemplaren van deze afzonderlijke editie werden door Kruseman ervan ge- plaatst. Het ligt voor de hand dat Kruseman, die op zijn gebied van zich had doen hooren bij de inhuldiging van Willem II, den Boekhandel ook zoude verrijken met een werkje over diens laatsten gang. Als debitant was o. a. bij hem te verkrijgen S. J. van den Bergh's Bij '* Ko?ii?igg dood, Een zang des tijds^y als uitgever werd door hem een portret van den overleden vorst, gegraveerd door J. W. Kaiser, in den handel gebracht en schreef Arnold Ising den tekst bij een afbeelding van de begrafenis. Voor de kennis van Da Costa's vrieHden is het niet onbelangrijk hier mede te deelen, aan wie door hem present-exemplaren toegezonden werden; ik neem die over uit een brief van den 12 April 1849 : „Ds. James te Breda, Das Broek. Te Middelburg, Ds. C. C. Callenbach te Nijkerk, Baron Schimmelpenninck van der Oye, Gouverneur van Grelderland, Graaf van Bylandt, Med. Doctor te's Hage, Ds. Secretan te's Hage, Prof. H. W. Tydeman te Leijden, Prof. van Assen te Leijden, Baron R. K. van Thynn van Seroskerken te Utrecht, de Heer J. J. D. Nepveu (de Redactenr der Aurora) te Utrecht, Jonkheer Salvador (den luitenant) iD garnisoen) te Haarlem, de heer P. Kemink, boekhandelaar te Utrecht, Prof. J. van Hall te Utrecht, Ds. Heldring te Hemmen, de Heer Beijnen, praeceptor an het gymnasium te's Hage, Prof. Schroder van der Kolkte Utrecht. Het is afgedrukt in het nummer van den 5 April 1849. Nieuwshlad voor den Boekhandel 29 Maart 1849. DE DOOD EN BEGRAFENIS VAN WILLEK II. 1849. Overhaast als die uitgaaf in de wereld gebracht werd, — de plaat, op steen geteekend door C. C. A. Last, bestaat uit vijf aan elkander geplakte stukken, samen lang M. 2.46, die gelijktijdig gedrukt werden door Blommers, Desguerrois, Trap, Slingeland en Retering — kon het ijiet falen of sommige exemplaren moesten, niet in de puntjes afgewerkt, in omloop komen. Maar juist de af keurende besprekiug, die de "Gravenhaagsche" von gaf, mag een bewijs zijn, dat toen reeds Kinsman's naam al een zekeren goeden klank in den lande had en dat een boek met zijn adres daardoor al reeds een aanbeveling in zich droeg. De uitgaaf werd giif verkocht, waartoe de ongehoord Lage prijs van OJb, schoon niet evenredig aan de kosten, het zijne bijdroeg: binnen ongeveer zes weken roosten er 5 drukken, te zamen 7000 exemplaren opgelegd worden. Ze roi est morié vive le roi Ising's De dood ei hegrafenis van Zijne Majestieit Ko7iing WiUem II werd gevolgd door een Gedsnkschrifi van de inhuldiging des Ko?iings Willem II I ^ op Kruseman's verzoek gesteld door juffr. A. L. G. Toussaint, versierd met twee prenten door C. C. A. Last op steen gebracht naar teekeningen van Ehnle en van Eochussen, vervogt, onder toezicht der ceremoniemesters en decorateurs van de Nieuwe Kerk te Amsterdam en met de portretten van Hunne Majesteiten naar Pieneman en Bosboom. De schrijfster bood aan Hunne Majesteiten op het Loo eigenhandig een prachtexemplaar aan en genoot de eer aan den vorstelijken disch genoodigd te worden, hoewel het Boudewijn „voor de geschie-denis onzer letteren en zoow el voor den Koningen en de Koningen als voor haar zele, liever zou zijn geweest indien zij aan die hooge plaatse was genoodig, na de uitgave van haar. 18 April 1849: „Een werkje waamit niets nieuws tevememenis, en dat zich door slordige en onnauwkearige aitvoering onderscheidt. Deanders zoo zorgvnldige uitgever legt er geen eer mee in en stelt de zeer talrijke inteekenaars al zeer te leur." Het Dagblad van ^s Gravenhags gaf een door Ising zelf gesteld gunstiger oordeel (2 Mei 1849). TOUSSAINT, GEDENKSGHRIFT VAN DB INIUILDIGING. 135 „De jonge uitgever, bekend door zijn moed en smaak bij letterkundige ondememingen" had van alle gedrukte zakendie bij deze gelegenheid geschreven en uitgegeven waren, wel het sierlijkste en belangrijkste boek in de wereld gebracht en zag zich begiftigd door Hunne Majesteiten met een pendule. Overgroote winsten wierp de ondememing echter niet af: de boek-verkoopersprijs van 3.20 toch was betrekkelijk te goedkoop. Om de opofferingen goed te maken, wilde Kruseman van de liitgaaf trekken wat er van te trekken viel — het zijn zijn zijn eigen woorden in het Niewosblad —, reden waarom hij alle gedeelten van het werk ook afzouderlijk verkrijgbaar stelde: den Tekst, de Portretfen, de Platen en ieder uitnoodigde om, in zijn belang. Maar ook in dat van den debitant, met een en ander te werken. Als van zelf will het Gedenkboek van Engelberts Gerrits, aeht jaar te voren door Kruseman uitgegeven. Die vergelij- king valt naar mijn oordeel in zeker opzicht niet ten voor- deele uit van zijn jongere ondememing. De lichtroomkleurige l>and, die in goud en kleuren de kroon, den rijksappel, de schepter, vaandels en tropeeen en op de achterzijde daarbij nog ®pn opengeslagen boek, waarop „Grondwet" laat zien, is geens- 2ins vrij te pleiten van opgedrildheid en geeft geen al te hoo- gen du van den smaak van den leverancier H. Mondt, terwij 2. L'ordrechtige Engelberts Gerrits' geschrift veel soberder en dar-door veel wäardiger behandel is: een kleuren, licht rose band vertoont een relief het rijkswapen omgeven door een ge-figureerden allegorischen rand, beide zonder kleuren. Ook de artistieke behandeling der steendrukplaten door C. W. Mieling Staat achter bij hetgeen Backer vroeger geleverd had. Evenzoo verschillen de beide werken in de iimerlijke M'aarde. Engelberts  zeker . had zij recht zulks te doen, waar Kmseman van haar niet anders verwachtte. En juist dat maakt het belangrijk voor den ontwikkelingsgang van den persoon van Kmseman, om even bij dit punt stil te staan. De stichtelijke en godsdienstige lectuur, die Kruseman nu in zijn korten loopbaan als uitgever had uitgegeven, hadden hem meer en meer in de richtting van de gemoedelijke, echt nationale kerkelijkheid van die dagen geleid. Door de relatie, die hij met Da Costa had aangeknoopt, was die nei- ging niet verminderd. Zeer velen van de geschriften, welke bij den 31-jarigen uitgever in die dagen het licht zagen, gaven, hetzij er rechtstreeks aanleiding toe was, hetzij naar onze heden- daagsche Oppatting zulks bezwälkert, er bij bezwälkert, een bijbelwoord als motto of in de voorrede een phrase, waarij de schrijver den zegen des Allerhoogsten op zijn arbeid inriep of hoopte tot de stichting van zijn lezers te zuUen bijdragen. Daaruit kan gevoegelijk het besluit getrokken worden, dat ook Kruseman destijds die richting toegedaan was en het is daarom dan ook niet te verwonderen, dat, waar hij de inhuldiging van Willem III wilde vereeuwigen, hij zich niet wendde tot een zuiver objectief historicus alleen, maar wel tot eene auteur, die in haar geschriften zich juist zulk een warme aanhungster dier fijngevoelige kerkelijke orthodoxie betooud had en die daarbij niet gelieel ontbloot was van historischen zin. En te meer moest hij zich aangetrokken gevoeld hebben dien arbeid aan juffr. Toussaint op te dragen, daar zij als letterkundige ook al weer behoorde tot dat jonge Holland, dat in Kruseman zulk een trouw propagator vond. VAN HEEL^ DE BANKEN VAN LBBNING. 137 De gewenschte en gepoogde bewerking van Auerbach kwam 1850. door C. M. Mensing naar de vierde Hoogduitsche uitgave bewerkt als NordsMte7i en zijne betooners, Verhalen uit het dorpsUven in het Schwarzwald door Berthold Auerbach * tot stand, even- eens als een geschrift van C. J. van Heel over De banken van leening in Nederland onderzocht^ met het oog op den toe- stand eft de vorderingen dezer inrigtingen in andere landen. Dit geschrift, dat in het volgend jaar gevolgd werd door Iei4 over de banken van leening door 1\ Swart en in 1851 door een nienw werk van Yan Heel over Be banken van leening in Nederla7id nader onderzocht door C. J. van Heel, was een polemiek over een onderwerp, dat gevoegelijk een plaats kon innemen in de fondslijst van den uitgever van Buddingh's jaarboekjes en statistieken. Het was de ontluikende beoefening der staathuishoudkunde hier te lande, die Kruseman, aange- ttokten als hij zich gevoelde tot elke niting van het jonge Holland, had kunnen overhalen ook aan dien tak van weten- schap een plaats in zijn fondslijsten te ruimen. Voor het echt werd in 1849 een correspondentie begonnen, die lange jären zou duren, waarvan het onderwerp aan Kruseman veel zorgen en moeiten, veel beslommeringen en bemoei-ingen, maar ook veel bekendheid en voordeel zou aanbrengen, over de Jurora, dat alom bekende jaarboekje, dat elk jaar opnieuw concurrentie zou aandoen en zou ondervinden van de vele dergelijke geschriften van dien aard, van den Almanak Holland in het bijzonder. Het was een ondememing van Fuhri, bij wien Kruseman kort na het verschijnen van den eersten jaar-gang (1840) als leerling gekomen was. Waarom en hoe Fuhri van deze onderneming afstand deed in dit jaar is niet gebleken; het vermoeden zal, dunkt me, wel niet gewaagd zijn, dat de geldzorg En, waarmede Fuhri toen reeds te kampen kreeg, er het hunne wel toe zu lernen heben bijgedragen en dat 2000 „Dit werk is eene overbrenging van de beroemde Schwarzwdlder Dorfgeschickten, waarvan in Duitschland binnen zer korten tyd verscheidene uitgaven nitverkocht zgn." (Advertentie van Kruseman in Het Leeskabinet. Amst. 1850 Bibliographisch Album biz. 35.) 1850. hem liever waren dan de vele zorgen, die een telken järe wederkeerende uitgaf met zich mede bracht. Met het lecht van voorzetting werden in Januari 1849 de restant exemplaren overgenomen. Een aantal bijdragen van voor Kruseman als uitgever bekende schrijvers, kreeg hij daarmede in zijn fonds : van Helvetius van den Bergh, Bennink Janssonius, S. J. van den Bergh, Beets, J. J. L. ten Kate, Van Zeggelen, J. van Lennep, Tollens, Da Costa, Van der Pot, Hasebroek, maar ook nieuwe namen wamen in zijn administratie, als die van Kneppelhout, Hecker, Van der Hoop Jr., De Kanter, J. Chr. Gewin, Withuys, Pottgieter, Heije, De Genestet, De Bull, juffr. A. L. G. Toussaint en Alberdingk Thijm. Voor een goed deel behoorden die namen ogetwijfeld te huis in de fondslijst van den uitgever van het Chrutelijk Album. Wat een aantal jaren later de Haarlemmer van geboorte onder het pseudoniem „Comelis Paradijs. Oud- makele in granen", ironisch zou in het licht stellen in zijn Predikanten-lied \ hoe in 1885 zoovele malen predikant en dichter in ^^n persoon vereenigd was, was in verdubbelde mate nog omstreeks 1850 het geval, en het kan daarom geen ver- wondering baren, dat de uitgever van het Chriatelijk Album de Aurora in eigendom zou wenschen te bezitten. En te min- der is dat te verwonderen, daar de Aurora van het begin af . zijn medewerkers gezocht had juist onder dien kring van letter- kundigen, die zich gesteld had tegenover dien van den Mu- zenalnuinak^ een kring, waarbij Kruseman zich van meet af aangesloten had. Voeg daar nog bij, dat deze belletristische uitgaaf een onderaeming was van Fuhri, den leermeester van Kruseman, dan moest dat jaarboekje, dat Aurora musis arnica reeds aanduidde, de afspiegeling wilde zijn van het gloren van een nieuwe zon aan den letterkundigen hemel, als van zelf reeds op Kruseman een zekere aantrekkingskracht oefenen. Fr. van Eeden. Grassprietjes of liederen op het gebied van deugdøg godvrucht en voder land.... door Comelis Paradijs. Amst. 1886 biz. 49. AURORA. 139 Ik kan mij daarom voorstellen, hoe de aankoop van dit isso. artikel aan < Kroseman alles behalve onwelkom was. Toch was er een schaduwzijde aan verbonden, want met den aankoop, keeg hij tegelijk den redacteur Nepveu mede en dat was nu jaist niet de man, dien de nienwe eigenaar de zorg voor een dergelijke periodieke uitgaaf liefst opgedragen zag. Hem te bedanken en met zoete woorden aan den dijk te zetten, strookte gansch en al niet met de beleefde en welwillende manieren van Kroseman behield hem dan ook... maar louter en alleen voor den vorm: S Kr. J. van den Bergh, zijn trouwe Haagsche vriend, die gedeeltelijk reeds de uitgaaf van den jaar-gang 1849 bezorgd had en op het titelblad van dien jaargang voor het eerst zijn naam onder dien van Nepveu als redacteur had zien prijken, belastte er zich mede en Fuhri's drukkerij zag den nieuwen jaargang ook wederom in zijn wording. Nepveu kon echter die gedwongen fraaiigheid van alleen zijn naam, zonder meer, aan de uitgave te leenen, niet best zetten. 