Bijdragen tot de taal-, land- en volkenkunde
Ten tijde van koning Basb waren Soolo en Sambonangan nog niet aan Ternate onderworpen; Tapalaija malamo ging toen eenen ten rooftocht uit, deed die plaatsen aan en onderwierp ze; als toen Toeananie bezoekende riep hij het volk van daar om hem te volgen; zij weigerden; hij nam tonen eenige touwen en bond die aan de boomen waarna hij liet roeien tot dat de negorijen zich in het water bewogen; zij vreesden toen dat zij geheel vernield zouden worden en wilden medegaan se; medegenomen naar Ternate werden zij overgeleverd aan den koning en kregen den naam Moeti. In den beginne nadat Sonlo onder Ternate gebracht was moesten zij menschen en goud als belasting opbrengen, omdat zij op de Inden rondom hen gelegen ter roof uitgingen; koning Raah heeft hen toen bezworen niet meer op rooftochten te gaan; hij vernnderde de belastingen: voor messen en pijlen moesten paarden, voor schilden planken, voor de achterstallige zoud-schuld zeven manden se rijst en olie, voor een manshoofd en een vrouwenhoofd hoeden en doozen geleverd worden. En tot in Intere tijd. Tijdens de kapitein laat Alie naar Ternate teragkeerde, bracht hij van den koning van Boni tien prauwen met lading; de koning van Gimn gaf een wit paard; de koning van Boeton gaf tien prasowen met lading; de koning van Wona gaf cen wit paard; de koning van Wona gaf cen wit paard; de koningen van Indie, Mangaraij, Pandaij, Tomboekoe en Bangai gaven ieder cen prauw met lading. Soela gaf twaalf xorra korra’s waarvan twee voor de negorij Ternate; zij erkenden ook den oetoessan (afgezant of stedehouder des sultans) en beloofden voor hem honderd zakken rijst en een hufel, met gelofte dat als zij bieraan niet voldoen, zij zoucden verzaan gelijk kalk en zout. De volgende zijn de afstammelingen van koning Sia die van Foramadiha: afkomstag was: koning Moelimatiti, koning T):tjo wiens moeder was van Roewer, koning Gapij Boguna wiens moeder was van Selie, koning Byamal Abodin wiens moeder was van Soela, koning Baina Sirulla wiens moeder was van Marsaolie, koning Hiwar wiens moeder was van Marsaolie, koning Hawar wiens moeder was van Bosal; zijne jongere broeders waren Tola, Soegij, Sadek, Gantij wiens moeder was van Soela. Tola’s kinderen waren kapitein laut Alie, koning Hamdja. Hiwas, Djonai en Boki Ainalmalamo; zij huwde met koning Modafar die zoon is van koning Saidaldin; de zuster van Koning Said Aldin, Boki Ainanalikina huwde met Koning Doa van Djailolo. Koning Manlarsaha’s moeder was van Tobello, Manilla’s moeder van Kolaba, Kastella's moeder van Kalamata, De zoon van Sadik was de rijksbestierder Itjie; Hawns had tot zoon den kapitein laut Musa; koning Hamdja had geen kinderen. Kapitein laut Alie's zoon was kapitein laut Rete wiens moeder va Makian was; zijne jongere broeders Heetten Hadja, Kahia; de zoon van kapitein lunt Rete was Kitjil Kodja; hij werd kapitein laut bij koning Said Fatahoellah en kreeg last om naar Soela te gaan, aldaar een prauw te nemen Gadjamina malamo genaamd, verder te gaan naar Tomboekoe, aldaar een huffelhoorn goud te halen en naar Ternate te brengen. Kitjil Kodja huwde te Kajoa met de dochter van Nowano, huwde van Kajoa; zij had vier zusters; daarna huwde hij te Soela Falahu met Sariboela dochter van Soegie; hare zustersheetten Maimuna, Masila, Maimdjodjo; Soegie huwde te Tidore met Baidja dochter van den soseba Abdul Salam; Noeranij was zoon van het hoofd van Kajoa; zijn zoon was soseba Mohamad; Masila's zoons zijn soseba Abdul Rahman en soseba Abdul Sakar. Tijdens koning Manlarsaha zijn drie korra’s met volk van Kolontjatja naar Ternate gegaan; twee dezer prauwen vielen binnen te Tomboeko en bleven daar geruimen tijd; een prauw is doorgegaan naar Ternate met luitenant Tambor en is daar altijd gebleven, Majau en Taforie zijn tijdens koning Madafar door de Spanjaarden aangevallen die hunne negorij verwoestten; zij zijn toen overal henen gevlucht, de helft naar Ternate ging daar wonen te Tabane. Koning Safioedin kitjil Radja Tsaoet heeft niet lang geregeerd, slechts zeven en dertig jaren; toen stierf hij. st Koning Alalodin of Boeta regeerde drie jaren en overleed. Koning Sahamardan of Sigie was nog niet lang aan de regesring, toen de berg van Makian in vieren sprong, hij regeerde zeen en overleed. Koning Arvensnha's moeder was van Dorari isah eu genaamd hieron; zijne Zoons waren koning Aharal wien moeder uitkampong Djawa, Djamioen heette, koning Mohamad Jassin, koning Mohamad Alie, kapitein laut Madafar, Mohamad Ha-nafie, kapitein laut Madafar, Mohamad Ha-nafie, kapitein Abdulganie, hunne moeder was van Fagoedo Take genaamd. Koning Sarmoli’s moeder was van de Soa (kampong of wijk) Ngongare. Junus had eene Makassaarsche vroaw tot moeder. Koning Aharal regeerde vijftien jaren; zijue broeders belasterden hem bij het Gouvernement en zeiden bij de Engelschen zocht om tegen de Hollanders te oorlogen, hij werd gevangen genomen en naar Batavia gesonden maar is daar niet gekomen; na eenig zwerven op see is hij te Bangai gestorven. Alstoen koning Sarkan san de regeering gekommen zijnde duarde het niet lang of de Tidorezen kwamen ten oorlog tegen Ternate, han koning Noekoe verbrandde de mesigit te Soela Takomie zoomede de negorijen van Makian en Heko, vele men- schen stierven van honger, andere werden door de Tidoresen gevangen en tot elaaf gemacht, na vijf jaren oorlog stierf Ko- ning Sarkan. De kapitein laut Mohamad Jassin en majoor Mohamad Tad betwistten elkander den troon tot dat Mohamad Jassin regeerend hoofd werd. Tedore en Ternate waren toen nog niet in vrede. Toen de kapitein laut Mohamad Jassin koning was geworden. begon hij den oorlog opnieuw, verzamelde veel volk en ging ten strijd naar Tidore; hij verwoestte overal de kampongs; het fort van Soasio en de versterkingen vernielde hij alle; (de Tidorezen) hebben then Soasio verlaten en eene negorij gebouwd te Roem tegenover het fort Kujoemera (Ternate) hij regerde zeven jaren en overleed; hij werd opgevolgd door zijn jongere broeder majoor Ambon Mohamad Alie; de Tidorezen verzochten toen naar hun Ne negarij terug te keeren omdat het hun te Roem niet goed ging; de koning van Tidore was Abmat kitjil Johan Joesoef; de Hollanders hebben tusschen dese twee ko- ningen vrede gemacht, die tot heden bestan heeft. Koning Mohamad Sarmolij heeft slechts anderhalf jaar gere- keerd en overleed; hij werd opgevolgd duor majoor Mohamad Djainaldin zoon van koning Mohamad Jassim 92; hij verwijderde (van het hof of uit het bestuur) de kinderen en kleinkinderen van koning Mohamad Alie die de jongere broeder zijns vaders was en deed den rijksbestierder Aboe Hair uit dat ambt ontslaan. Van alle zaken in zijn negorij en verdere landen onder zijn gezag gaf hij de schuld aan prins Siko, jongere broeder vaa Aboie Hair en schreef die toe aan zijn listen en vernuft; telkens liet hij hem roepen en berispte hem, dan weer werd hij geroepen en in arrest gesteld, dan weer tevreden gesteld. Siko had toen eenige schulden die hij niet betalen konde en vroeg uitstel; de koning ev rijksgrooten weigerden dit en brachten zijn huisraad, huiserven, tuinen en al wat hij bezat in veiling; zij verkochten bet en betaalden zijn huisraad, meer dan negen honderd (gulden); die schulden waren niet van hem alleen maar ook ook dat hij voor zijn werd hij in arrest gesteld, ook werd hij in arrest gesteld in de provost binnen het fort, omdat hij oorzaak zijn van de aanklachten van den sengadji van Makian, Miester. Later worden (nach dem (nach dem) brief geworden bij den resident Goldman, bevattende dat de koning en zijne kinderen en kleinkinderen niet rechtvaardig waren, de eigendommen des volks vraagden of wegnamen; de resident liet den inhoud van dien brief onderzoeken bij den Sultan; alle (hoofden) kwamen bijeen, alleen prins Siko kwam niet omdat hij eene beproeving van God had, hij had heete en koude koorts en hoofdpijn; de koning en rijksgrooten hielden het er voor dat niemand als prins Siko dit gedaan had. Koning Mohamad Djin, zijn zoon kapitain laut Mohamad Arsad, rijksbestierder Abdul Rahman en secretaris Hadji Abdul Habieb bedachten toen allerlei listen en overleg ten gevolge waarvan de resident den prins Siko in arrest nam in het fort; dit geschiedde den 80 Saban 1270; hij bleef daar vijftig dagen en Dinsdag avond den 20 Doelkadati werd hij op een stoomschip gebracht en naar Java verbannen naar de binnerlanden van Soerabaya in de negorij Malang waar het strand Pasoeroean het; vijj jaren na het vertrek van prins Siko kreeg koning Mohamad Djin een be- proving van God en gaf het bestür over aan zijn’ zoon, kapitein laut Arsad tot dat Zaterdag ten 4 ure den 24 Rabioel achir 1276 koning Mohamad Djin de eeuwigheid inging. De rijksbestierder, de kapitein laut. de hoekom van Sonsio Naida (de schrijver van dit stuk) en de secretaris Hadji Abdul kl Habib werden in commissie gesteld tot uitoefening van het gezag te Ternate en verkregen maandelijks de aan den koning toekomende gelden (uit’slands kas). tot dat op Donderdag den 20 Doelkaidati 1277 de waarnemende resident van der Crab den kapitein laut Mohamad Arsad tot koning verhief met de namen van Assoeltanoel Mahfoel Biinajatilahil Manan Siridjoel Moelki Amiroedin Iskandar poetra Mobamad Arsad Wahoewa Minasalihin Sjah. AANTEEKENINGEN VAN DEN VERTALER. 1. Fassal is hier vertaald in verhaal, eigenlijk moet het zijn, Aoofdstuk, maar de schrijver schijnt aan dit woord ook de beteekenis van verhaal te hechten, daar hij eerstens zijn schriftuur niet in hoofdstukken verdeelt en ten anderen op volgende bladzijden ditzelfde woord fatsal in het Ternataansch bezigt en daarvoor in het Maleisch tjerita, d. i. vertelling plaats. 2. Moloeko is de gewone schrijfwijze te Ternate en nabij gelegen plaatsen, waarmede de Moluksche eilanden bedoeld worden. 3. Tidore is de meest gebruikelijke schrijfwijze in boeken en papieren; de uitspraak ter plaatse is Tedoré zoo als ook in de Ternataansche tekst van dit schriftuur geschreven is, het wordt te Tidore geschreven sd. 4. Batjan, Batjang, Baichian, deze drie verschillende spellingen worden gebruikt; de laatste is blijkbaar van Engelsche afkomst en ook op Nederlandsche kaarten te vinden; ter plaatse wordt het Batj. Ang uitgesproken en geschreven Äsy. In das schriftuur gebruikt de Maleische tekst Batjang en de Ternataansche Batjang. 5. Kodo is hetgeen beter Kodok — Kikvorsch geschreven zijn. 6. Aradettoellah en vele volgende namen zijn Arabisch; zouden die namen door een’ geschiedschrijver gekozen zijn na de invoering der leer van Mahomed in de 15e eeuw, of was de Arabische taal op deze eilanden reeds vroeger bekend? dit laatste is zeer onwaarschijnlijk. Said Djafar Sadek, ook een Arabische naam, gaf die namen zoo als uit het vervolg blijkt, hoewel hier in den aanhef staat dat het door den almachtigen God gedaan is. 4. Bilolo heet in deze streken een schelpdiertje dat aan de stranden gevonden en door de visschers gebruikt wordt tot aas; te Batavia aan het strand bij Antjol Tjilintjing komt het ook vour en heet tjoen balitjoeng. 8. Babie = varken. Kakisariboe = daisendpoot. 0. Met Kolang kan ook bedeld worden een modderpoel nabij den krater van den vulkaan; wellicht zou het beter uitgesproken en geschreven zijn met Koelang dat volgens het woordenboek van Dr. Pijnappel, vijver, waterkom beteekent, maar zoodanige kom wordt te Ternate, d. i. op den bergtop niet gevonden; de kleine meren Lagoena en Soeln Takomie op Ternate worden gemeen. lijk @alaga genoemd, soms Kolang. Op den top van de Tidore is een modderpoel, deze wordt Kolang di goenseng ze-noemd; er wordt beweerd dat iedere Tidorees alvorens een voorgenomen huwelijk te sluiten, uit dien poel een weinig water moet halen eu te Soasio in den tempel brengen. Of alle töt trouwen gereed staanden die wandeling naar boven ondernemen en volbrengen, mag betwijfeld worden. 10. Roempo al hier het best vertaald zijn met de generale benaming Kruiden; gras == rompoet heet in het Ternantsche tekst niet gevonden wordt; wat door Aoeman Koeman Mortwastene verständige worden, valt möglich op te lossen. Volzens Dr. Pijnappels woorden hoek beteekenden Koman een insekt en narwastene spijknardus en vin daar welriekend grs; noe echtes deze twee te vereenigen voor eene beteekenis van rompoe? 11. Wat door asky verstain moet worden, is uit den zin niet op te maken, dapor = keuken het in het Ternataansche Aâfoe; de Ternataansche tekst noemt het sahifoe, het prefix ma wordt bij veel woorden gebruikt en weggelaten sonder, blijkbare regel. 1. Met welk doe: of beteekenis die verschillende namen gegeven zijn blijkt niet uit het stuk. Van Ternate worden veel meer benamingen genoemd dan van de drie andere plaatsen; misschien heeft Said Dyafer Sadek inver werk gemaakt van de piast- waar hij woonde dau van de overige; misschien ook heeft de scunyver, die Teruatsn van geboorte eu daar in rijks- beden is, meer kennis van zijn geboorteland dan van de andere landen. 13. loor Goenong wordt te Ternate som het geheele eiland Verstum, dit is een spraakgebruik vooral bij de bewoners van Ternaatsen Halmahera; het geheele eiland is trouwens niet veel meer dan een uit zee oprijzende piek met zachte hellingen a weinig voorland, de drie toppen van dezen berg werden vroege genaamd Arfat de hoogste, Medina en Kekan de andere. 14. Foramadihay wordt bij Valentijn genoemd Fola madjah en der eerste dorpen halverwege van den bergtop waar Mole matiti dorpshoofd was; Toebona lag hooger bij den top de bergs en Sampaloe beneden aan het strand. 15. Mardika kwasa schijnt een collective naam te zijn beteekenende onafhankelijk of eigen gezag voerende. 16. Tataboeang is een op Ternate weinig, maar op de Am bonsche eilanden meer algemeen gebruikte benaming van eet stel van twaalf of meer koperen bekkens. e 17. Overeenkomende met dit verhaal vernam de vertaler he volgende uit den mond van een der voornaamste rijksgrooter van Tidore. De oorsprong der Moluksche vorsten is de volgende eene vrouw of engel (hij noemde haar skarba of bidadari) kwam uit de lucht vallen te Ternate; haar naam was Hoeroelsa; zi ontmoette een man Djafarnanae genaamd; zij bleven bij elkande en kregen achtereenvolgens acht kinderen, als: een dochte Djasat, een zoon Kaitjil Boeka, een dochter Sadnawie, een zoon Dardjat, een dochter Saharnawie, een zoon Sahdjat, een zoon Soehoermalamo, deze acht kinderer waren altijd met elkander in twist, de moeder hielp de jongste Kaitjil Boeka ging naar Makian  te Ternate en werd daar koning uit wien alle koningen van Ternate afgestånd zijn. Ook Valentijn beschrijft de af komst der koningen van Ternate Tidore en Batjan, namelijk dat zij ontstaan zijn uit de eijeret van een draak. 18. Moly Malafy zal wel dezelfde zijn als de eenige regel: te voren genoemde Moely Matty. 19. Marsaole is de titel van een kamponghofd; in vroeger eeuwen stonden zij in hoog aanzien en werden aangemerkt al: de hoogste in rang na den koning; tegenwoordig is een mar. Sole in rang beneden den rijksbestierder (djogoegoe) en kapiteir laut; hij is eenvoudig wijkmeester. Hoe in dit verhaal in een: van marsaole’s sprake is en welke bedoeld worden kan moeijelijk worden opgehelderd; even vreemd is het dat zij tegen den koning van Tabavga vijandig zouden zijn, terwijl weinige regels te voren gezegd is, dat deze koning met twee collega's is te niet gegaan. 20. Hier zijn eenige regels onvertaald moeten blijven. 21. Dit zonderlinge verhaal is ook weder vrij vertaald moeten worden; uit den maleischen tekst kan ook worden opgemaakt dat er prauwen bij het sch'p zouden geweest zijn; door prahoe wordt te Ternate ook verstaan schoener en ander vaartuig; in den regel wordt met kapal slleen een driemaster bedoeld. — Er is meer beweerd dat de naam Ternate op de hier beschreven wijze zou ontstaan zijn; in eene beschrijving van Ternate in een der eerste jaargangen van het tijdstip voor Ned. Indië wordt dit eok vermeld, namelijk dat een Arabier op eene reis van Malakka ter uitbreiding van den islam, lang op zee had gezworven en zijn weerspannig scheepsvolk tevreden stelde met de voorspelling, dat zij den volgenden dag land zouden zien; werkelijk kwam den volgenden dag land in ’t zicht hetgeen alstoen door den arabier genoemd werd Ternjata (het is bewegen). Dit verhaal doet denken aan gelijke vertelling bij de ontdekking van Amerika. Volgens inlandsche hoofden, zou Ternate vroeger Leemon Gapie geheeten hebben en de tegenwoordige naam gekozen zijn als beteekenis van verzameling van vele groote en kleine landen onder één kroon. 22, De verschijning en verdwijning van dezen Djafar Sadek en nu weder de vermelding zijn er op Java verkregen nakomme- lingschap is zeer duister. 23. Wie die Saha Alam is, staat niet vermeid; zijn naam komt niet voor onder die der kinderen van Masshur malamo. Inden bedeld is koning Sjah Alam, die omstreeks het jaar 1332 regeerde, dan komt dit niet overreen met het vervolg dezer beschrijving, waar Tjitjo en andere voorgangers van Sjah Alam geworden worden als latere bestuurders; chronologische orde ontbreekt echter geheel en al in dit stuk. 24. Wat de marsaole's uitvoerden tegen den koning en tegen welken koning is uit dit schriftuur niet te verklaren. 25. Indien met Sia bedeld wordt Siale die onstreeks 1284 en met Moly matiti, Molamateja van 1350 en Tjitjo deze!fde is die ais verste koning in 1257 regeerde, dan zou de zoon vór den vader geregeerd hebben; de komst der Spanjaardon, ook der Portageezen, althans het bouwen van het fort Kastella, waarvan de runes nu nog aanwezig zijn, is alles van latere dagteekening. 26. Sampaloe was een plaats aan het strand. Zie 14. 27, bedak, poudre de ris, overal in Indië veel gebruikt door vrouwen op gelaat en h als. 28. Het is moeielijk van dit verwarde verhaal eene meer duidelijke vertaling te geven; de naam Sibo is reeds genoemd als het water van de negorij Sampaloe waar Tjitjo regeerde. Het woord mestèr in den maleischen tekst beteekent moeten en is - aldaar gebruikelijk voor mistie; eenige regels hooger staat het Hollandsche woordje of in den maleischen tekst; verder komen nog meer zulke woorden voor. Omtrent dit verhaal wordt bij Valentijn iets dergelijks ge- vonden: Guna hoofd van het dorp Toebona vond én het bosch een gouden wrijfsteen die naar het zeggen van Mahomedanen (de islam werd pas in de 15¢ eeuw ingevoerd!) door een geest op die plaats gedragen is; om dien steen kreeg hij zooveel kijkers uit de naburige dorpen dat hij geen rust had; hij gaf “daarom dat kosthare voorwerp aan Moelij Matiti hoofd van Folomadjahi; ook deze werd door te veel kijkers ontrust gaf den steen aan Tjitjo hoofd van Sampaloe; deze wist beter raad met de onbeschaamde kijkers en hield zich zoo edeftigs dat al de hoofden van de dorpen hem voor hun aller opper hoofd erkenden met den titel van kolano of koning. 29. Hier begint de schrijver te verhalen hoe eenige plaatsen ontstaan zijn. Tot opheldering volgen hier de namen der kam- pongs zoo als die nu nog op Ternate bestaan: Marsaole, Timatahoe, Tomagola, Tomaitoe, Tamadi, Djiko, Djawa, Tabala, Torongara, Pajahe, Malajoe tjim, Teloko, Kolaba, Tofamutu Tafaga, Takofi, Malajoekonora, Toboleo, Oetjoe, Maitara, Sake, Ngofataake, Tamaoe, Tobono, Talangame, Tafoerie, Tomahoe, Kolontjoetjoe, Doie, Tongole, Takomah, Tabanga, Gamtjim, Tamaofo, Dorari isa, Mado, Togoloba, Ngofaoedo, Tomadjiko, Siko, Laboea, Soela. Behalve dese, die van eon officièle opgave zijn, bestaan er nog meer, o.a. Teboko, Serofo, luagoena, Fitoe, Sasak, Gambesie, Kastella en meer, de meeste met zeer onbeduidend aantal woningen en bewoners. Achtereenvolgend noemt schrijver vele dezer namen. Omtrent eenige namen diene nog tot opheldering wat Valentijn deswege schrijft; hij vermeldt namelijk dat de koning zoowel als zijne onderdanen beducht waren voor te grooten invloed van de vier marsaole’s (zie 19). Om ‘s konings rechten te hand-haven werden de soasiva’s (op Ceram bestaan pata siwa) of negen dorpsheeren aangesteld om ook in de rijksvergadering met hunne stemmen den koning bij te staan; zij waren de kimalaha’s van Tamsdi, Pnjehi, Parnaca, Kolaba en de ngofa-manjira's van Diko, Dikotsim, Java, Tabala en Tolangara. Behalve deze hadden nog de volgende sengadjies een raadgevende stem in de rijksvergadering als: die van Kolabo, Teloko, Molasiima, Molaijooconora. Deze en de volgende plaatsbeschrijvingen zijn zoo ondaidelijk, dat bij de vertaling groote vrijheid gebraikt moest worden om er iets verstaanbrars van te maken. Alas en bawa welke woorden hier en later veel voorkomen, hebben niet altijd de beteekenis van boven en beneden. Op Ternate wordt met pigi di afas verstaan, Nad den sultan of naar den kraton gaan evenzoo als van daar gaande naar de hoofdplaats waar de resident en de Earopeanen wonen, di bewegenoemd wordt; ook op de eilanden tot het Ternaatsche rijk behoorende, die meest alle, behalve een deel van Halmahera, zuidelijker liggen dan Ternate, bestaat hetzelfde spraakgebruik bi) reizen van daar naar Ternate of terug; ook kan gedacht worden aan eene beteekenis van noord voor alas en zwid voor bawa, zooals uit het vervolg van dit schriftuur bij beschrijving van zeetogten blijken zal. Ook nog zou afas kunnen beteekenen plaats waar de koning woont; de eerste koning van Foramadihaij heette Moelij Matiti en achter dien naam staat in het schriftuur vartinja di atass, maar wat is dan di bawa? 30. Ngofamanjira is de titel van een kamponghonfd. 31. Valentijn noemt Tommage en Tommage van vorstelijke stamhuizen oder en edeler dan de later regeerd hebbende vorsten. Ook maakten deze twee gezamenlijk met Limatoe en Marasoli de bloem uit van het volk; zij waren de aauzienijksten des lands, stonden boven alle hoofden verheven en hadden in de rijksvergaderingen grooten invloed op den gang der zaken. Nog in den tegenwoordigen tijd zijn vier hoofden van de kampongs nabij den kraton zeer in zanzielbij het hof. 32 Koesoe koesoe is een honge grassoort, voornamelijk te Ternate en omstreken zoo genoemd. Volgens dr. Pilets kruid-kundiz woordenboek, uitgave 1876 G. hoff, Leiden, No. $648 en 191, groeit het in geheel Indie en is ook bekend als alang. alang = Importers arundinace: Cyrill, Nat. familie der Graminaea. 33. Gamkonora of Gamma Kouora is de uaam van een district op de noordelijke landtong van Halmahera behoorende tot het rijk van Ternate. Konora beteekent midden. 84. Marekoe is eene negorij op de Zuidwestkust van Tidore. In dit zonderlinge verhaal zijn de termen Kabawa di Ternate gebruikt van zuid naar noord en dus in tegenover- gestelden zin als op voorgaande bladzijden, zie 29. 36. Sengadji is de titel van een districtshofd. 87. In verband tot de onderlinge ligging van Fitoe, waar de koningen vergaderd waren, Sasah (of Sasak) dat zuidelijker ligt en Loloda gelegen op de westkust van noord Halmahers komt bawa en atas hier weder voor in anderen zin als bij 29. 88. De hier volgende regels ziet de vertaler zich niet in staat in het Nederlandsch over te breugen. 89. Tage regeerde in 1275. Gapy Bagoena kwam eerst honderd twintig jaren later ten troon; misschien is hier een ander persoon onder denzelfden naam bedeld. Onder koning Marhoen in de tweede helft der 15° eeuw werd de islam in- gevoerd ; de zoon van Marhoen Djaina! Abodin genaamd, volgde zijn’ vader op in de regeering in 1486 en deed eene reis naar Java om het Mahomedaansche geloof beter te leeren. Er is das blijkbaar persoonsverwarring in deze beschrijving. Het woord Kitjil is hier niet een adjectief van anakh, maar de gewone titel van een’ vorst op vele deelen van Indië ge- bruikelijk. Tohid mariefat allah is Arabisch en ook met in het Ter- naatsch vertaald; de daarop volgende volzinnen zijn weder niet begrepen voor de vertaling. 40. Hier herhaalt zich het vermoeden dat Djainal Abodia (Sieraad van den eeuwigdurenden) zoon is van Gapy Bagoena of dat deze laetste naam in de plaats van Marhoen (de ont- fermde) gesteld is; het verhaal doet verder denken aan eene tweede reis naar Java. — Omtrent het k Loven van den steen verhafteten verhafteten: Djainal Abodin zat aan de voeten zijns meesters te leeren toen een javaan met woede op hemkwam aanvallen. Djainal Abodin vatte zijn zwaard op en zeide : mindien dit het waarachtig gelöö is wat ik leer, zoo zal ik deze verslaan. Toeslaande kloofde hij den Javaan den kop en hieuw met denzelfden slag een zware klip in tweëen. — De naam Hamdja padang radja balo heeft eenige overeenkomst met radja Bulawa zoo als volgens Valentijn Djainal Abodin op Java genoemd zou zijn en hetgeen zou beteekenen koning der kruidnagelen. — De iman Baharoel kan deselfde zijn als de bij Valentijn genoemde priester Toehoebabahoel die met Djainal Abodin naar Ternate ging. 41. Valentijn noemt koning Molamateja die in 1850 regeerde het schijnsel of licht der zee; de naam komt vrij wel overreen met de in den Ternataanschen tekst voorkomende woorden agolo matjaja voor lacet poenja traug. 42. Bajano Siroellah is koning Bajang Ullah die in 1500 zijnen vader Djinal Abodin opvolgde. Bajang ullah == schaduwe Gods, zie 74. 43. Met koning Hajoer schijnt Deyalo bedoeld te sijn; dese was zes jaren oud toen hij o» den troon kwam en werd ver- geven toen hij den mondigen leeftijd bereikte. 44. Hairoel Djamiel schijnt koning Hair te wezen die in 1535 regeerde; van zijne voorgangers Bohejat en Tabaridji wordt hier niels vermeld, ook niet dat Hair door de Portugezen vermoord, in stakken gehakt en ingezoaten in see geworpen is, waarom hij na zijn’ dood Gessi mahahoe, d. i. zoute kost genoemd werd. Zie 74. Koning Baab volgde zijn’ vader op in 1565; hij stierf als gevangene der Portugezen op reis naar Goa em werd ook in stukken gesouten. Baab Ullah beteekent Poorte Gods; z In der Neder war eine Batjansche vrouw; de koning van Batjan Mohamad Alie was Baabs pleegvader. 45. Boki of ook geschreven Boekie beteekent prinses. Tidore wordt hier gespeld Todori. Het moge waar zijn dat dese mis-handeling verbittering tegen Tidore heeft opgewekt bij het hof van Ternate, manr reeds veel vroeger waren die twee gedarig met elkaar in twist en de ().-I. Compagnie volgde de naarhaar oordeel noodige staatkunde die verdeeldheid tusschen de twee voornaamste vorsten gaande te houden om daardoor veiligheid der nederzetting te waarborgen die anders tegen de ver-eende krachten der twee rijken niet bestand zou geweest zijn. Low «hreven o. a. de bewindvoerders te Ternate in eenen brief van 29 Maart 1754 over een voorgenomen huwelijk tus- schen leden der verschillende hoven, dat deze drie (Ternate, Tidore en Butjan) daardoor vin eene al te naanwe band van viiend- en bloedverwantechap zonden weesen gebragt die 's Com- pagmies helangen (dewelke in de kalmte van derse mstige en vreedige dagen in eene venoegeaame verseekering is) bij opkooming van eenen stormwint van vijanden van buvten off geene duur- 470 saame vriendschap van binnen in gevaar van schipbreuk soude konnen brengen, overmits het by deese regeering als een poinct van uyterste aangelegentheyd aangemerkt wordt de balance aoo- danig te houden, dat deese vorsten onder den anderen tot geene openbaare vyandschap komen te vervallen en ook niet toelaaten , dat sy tot eene al te naauwe vriendschap koomen.» 46. Dit beteekent dat die moeder geen prinses maar eene vrouw uit het volk was. 47, Een koning Said Aldin heeft te Ternate niet geregeerd, hier zal bedoeld zijn Said Berkat, beteekenende de getuige des zegens; hij is zoon van koning Baab en kwam in 1584 ten troon; in 1599 kwamen de eerste Hollanders in zijn rijk onder van Warwijk. In den Maleischen tekst worden orang Ispanjol en Kastella genoemd wat echter beide Spanjaarden moet be- grepen worden; het zou ook Portugezen kunnen zijn, maar Kastella blijkt uit het geheele stuk, ook later toen geen Poe tugezen meer kwamen, Kastilianen of Spanjaarden te beteekenen. Sahoe, waarhenen Said Aldin vluchtte, is een district op de noordwestkust van Halmahera, iets noordelijker dan de bocht van Djailolo; deze geheele geschiedenis bewijst dat met Said Aldin, Said Berkat bedeld wordt; deze is inderdaad gevlucht en door de Spanjaarden overgehald tot terugkeer naar Ternate, waarna zij hem naar Manilla voerden. Kitjil Hamdja zal koning Hamza wezen, kleinzoon van koning Hair; hij werd in zijne jeugd naar Manilla gevoerd en aldaar tot het Christelijk gelöff gebracht dat hij later weder verwisselde voor Mahomed's leer. De overtocht naar Manilla geschiedde in een galei zoo als de Ternataansche tekst noemt galija, waarvoor in het Maleisch geen woord geplaatst is. De hier genoemde Sengadji's zijn hem waarschijnlijk van Ternate in zijn vlucht naar Sahoe gevolgd. Ngofakiaha is eene negorij op Makian, Gita op de zuidwestkust van Halmahera. 48. Modafar, jongste zoon van Said Berkat was in 1606 bij zijne troonsbekiimming 10 jaren oud; zijne oudere bro Erders zijn noort op den troon geweest; prins Hidajat was onderkoning tot 1611 in welk jaar Modafar zelf de teugels van de regeering in handen nam. 49. Hire is een eiland zeer nabij de noordelijke kust vaa Ternate en onbewoond. 50. Majau en Tijfore zijn twee cilunden westelijk van. 471 Ternate en worden meer genaamd Batang does; se zijn onbewoond. 58. In het Maleisch wordt bier schepper, in het Ternataansch masekeper gebruikt voor schipper. Kajoe lawn zal wezen kajoe kojen, jawan, cinnamomum ecomphoratum Bl. Nat. familie der Laurinaea. De bladeren en schlios zijn zeer aromatisch en bevatten een vluchtige olie, welke eenigszins kamferachtig naar nootmuskaat riekt, zie No. 4599 van Dr. Filet's kraidkandig wördenboek. De koelit lawan olie wordt te Ambon gestookt; uit-wendig bij koliek of bij rhumatiek is deze olie een bewezen goed middel. Maar kajoe lawan zou hier ook kunnen beteekenen kruidnagelbout of kruidnagelen; in den Maleischen tekststäat kajoe lawan, in het Ternataansch boewa lawa, het eene sou zijn lawanhout en het andere lawan vruchten. Dainal Abodin wes op Java genoemd radja bulaws, hetgeen beteekent koning der kruidnagelen. 52. Met het oitspreiden van een tapijt (in t maleisch elkataf genoend, dat Portugeesch is; in ’t Ternataansche geen woord dsarv Ooor aangetroffen wordt bedeld zij goed ontvangen en onthaald werden bij de Hollanders. 53. Kota baroe op Ternate vertoont nog overblijfselen van versterking ; Roem is een kampong op Tidore’s westkust ; Tjoebo en innam op Tidore’s noordkust. Wat de woorden van den Hollander tegen de Spanjaarden beteekenen is niet duidelijk ; eene andere overzetting is daarin vergeefs gezocht. 54. Wahir wordt afwisselend Waihir en Wahir in dit stak gespeld. Kustella Oranje kan hier geen andere beteekenis hebben al. kasteel — fort; dit fort Oranje thans nog bestaande is in 1607 door de Hollanders geboawd en heette eerst Malajoe. De woorden vitoe moelai) moelai) daoelo oelo poengol nama Amaralfolamine zijn vrij vertaald. De adiniraal Cornelis Matelief was in het begin der 17e eeuw te Ternate, de predikant Valentijn meer dan een eeuw later. 2a. Kajva is een eiland tussehen Makian en Batjan; de opueming dezer twee namen Kajoa hetjil en Makian dadelijk na de inedelijk dat Halmanera tot Ternate gebracht was en gevold door de vermelding dat sgoenong Makians, waarmede het eiland van dien naam bedoeid moet wezen, doet vermoeden dat Knjoa Kiutjil en Makian plaatsjes waren op Halmatera waar uitgewekenen vau die eilanden woonden, daardoor wordt ook begrijpelijk dat de sengadji van Makian met den koning Madafar naar Ternate terugkeerde zoo als eeuige regels te voren vermeld. is, waarmede de sengadji of het hoofd dezer uitgeweken Ma. kianners zal bedoeld zijn. Makian werd pas veroverd door koning Sjah Alam in 1832 en niet door Tjitjo die in 1257 regeerde. Koning Manlarsaha of Mandarsjah was ook genaamd Kaitjili Tahoebo; hij kwam op den troon in 1648: zijn voor-ganger was koning Hamza. Koning Said Fatahoellah is meer bekend onder den naam Tolako; hij was zoon van koning Amsterdam en regeerde van 1691 tot 8 December 1714. Sehe is blijkbaar dezelfde als ko Namen der kinderen komen daarmede over- een, namelijk: koning Alalodin == koding Oudshoorn, koning Sahmardan, koning Djalalodin = koning Zwaardekroon en koning ‘Arumsaha = Aroemsjah. Koning Radja Laut (Sehe) regeerde van 1714 tot 8 December 1751, koning Oadshoorn van 17 Januarij 1752 tot 24 Augustus 1754, koning Sahmardan werden 31 December 1754 benoemd; tot wanneer hij regeerde en op welk tijdstip zijn opvolger Zwaardekroon het bestuur aan- vaardde en nederlegde, is niet duidelijk; de opvolger van dezen laatste, koning Aroem Sjah, regeerde reeds in 1776; hij werd in 1793 opgevolgd door zijn oudsten zoon, koning Achraal, van wien in deze opsomming zelfs de naam niet genoemd is. Nadat koning Achraal in 1796 gevankelijk naar Batavia was gevord, kwam sultan Sarkan den 27 April 1796 ten troon; hij was zoon van Zwaardekroon. 58. Tomboekoe gelegen op de oostkust van Celebes hehoorde toen reeds tot de onderhoorigheden van Ternate; ook thans nog trekt de sultan eenige voordeelen van daar. Kitjil Kodja, zoon van kapitein laut Rete, is kleinzoon van kapitein laut Alie. Kodja werd kapitein laut bij koning Said Fatahoellah alias Teloko, zoo als uit volgende blijkt. Oetoessan is een afgezant uit het Ternataansche rijk en doorgaans van Ternate geboren, die op plaatsen buiten het eilaud Ternate gezouden wordt om toezicht te houden over de aldaar aange-stelde plaatselijke hoofden. Bantoela is vertaald in mandje; de rijst die na den oogst voor den sultan wordt afgezonderd, wordt voor een dee! verpakt In mandjes van pandanblären in allerlei vormen vervaardigd: vogels, scheepjes, huizen en meer figuren worden daarbij gevonden; waarschijnlijk zijn dit banto Dit kan de oorsprong wezen der thans nog ter hoofd-plaats Ternate wonende zich noemende Makassaren die in afzonderlijke kampong naast het fort Oranje wonen en onder een eigen hoofd staan die den titel van kapitein voert. Santa is eene badplaats nabij den Kraton op Ternate; het water komt uit eene iets hooger gelegene wel en verzamelt zich in eene kom die niet veel groote is dan eene groote badkuip en door rotssteenen ingesloten; daardoor is het onmo-gelijk dat er golven ontstaan; het water van Santoen wordt year versterkend te wezen voor zieken, is zeer rein en koud, om welke laatste eigenschappen sommige Europeesche dames op Ternate wel eens de gunst vragen daar te mogen baden. Een zonderling zeer huiselijk eu weinig smakelijk verhaal. Er werden uit het vartuig vier zonneschermen ontschept en nog meer zaken die echter in den Maleischen tekst niet vermeld worden. — De koning van Ternate schijnt inderdaad vroeger vier zonneschermen te hebben gevoerd; tegenwoordig gebruikt hij er zelden vier te gelijk; de beteekenis met dit viertal sou wezen de overwinning van vier koningen of ook wel hun aller koninkiijke afkomst uit vier eijeren van cen draak, zooals boven beschreven is. De woorden guew Ternate en ondermesster zoo als in 't Mileisch staat wat in het Ternatuansch makekfs genoemd wordt, met hetgeen er bij staat, zijn niet begrepen voor de vertaling. De naam fort Djandji is te voren reeds vermeld; te Fitoe zijn eenige steenen fondamenten die aan de vroegere gebouwen of versterkingen doeu denken. Alleen van dezen koning Modafar wordt de begrafenis beschreven; wat de namen ziju der verschillende voorwerpen die achter het lijk gedragen worden, heeft de vertaler niet kunnen opossen. In een Staatsblad van 1859 is het ceremoniéel bij begrändet. Enis des sultans beschreven; daarin worden een waterkan, kom, siridoos, sous kouings hoed en meer zaken genoemd, doch deze komen in namen uiet overeen met hetgeen hier verhaald wordt: dastar zou met hoofddoek eu telakin zou met gebed of lijkrede vertaald kunnen worden; ieder kreeg wat van die nagedragen zaken, de hoofddoek voor den hatib (priester), de handdoek voor degenen die het lijk gewasschen hadden. Vertaler heeft te Ternate en ook te Tidore de begrafenis van een sultan bijgewoond; er werden toen ook allerlei saken achter let lijk gedragen, gebeden opgezegd door een groot aantal priesters, lijkdienst in den tempel gehouden, mazijk gemaakt en ye-cuneuw en getier van een outelbare hoop volks, kortom een 63. Deze opnoeming van allerlei plaatsen is te ondaidelijk voor overzetting; een blik op de kart met vergelijking der hier bij elkander genoemde namen van plaatsen die baiten elkaar's zicht liggen, maakt het nog meer onbegrijpelijk, b. v. Hire een eiland nabij de noordkust van Ternate met Kauw op de oostkust van Halmahera en andere. Mabatij schijnt grens te beteekenen, maar dan zijn in sommige richtingen meer dan een grens aangewezen. Ambon Tia verder genaamd Ambon Tai is in den Ternataanschen tekst Jaba geschreven. Boano is het op de meeste kaarten genoemde Bonoa, een eiland benoorden West Ceram. 64. Ceram is de meest gebruikke spelling voor het eiland door den schrijver Serang genoemd; bij de Mahomedaansche negorij's hoofden op de noordkust wordt het meest geschreven py“ en bij die op de oostkust em. Op het westelijk deel van Ceram is de heerschappij van Ternate vroeger erkend geweest hetgeen later door oorlogsrecht aan de Compagnie kwam. Op de Aroe eilanden heeft Ternate's gezag niet veel beteekenis; reeds in de 16e eeuw had de Compagnie contracten met de Aroesche hoofden gesloten. Oost Ceram erkende vroeger de heerschappij van Tidore; sultan Djamaloedin was de laatste vorst van Tidore dien Ceram nog tot zijn rijk konde, tellen, maar hij was niets meer als leenheer ten gevolge van het aan zijne voorzaten in 1700 door de Compagnie gegeven leenrecht; hij heeft voor altoos van dat recht afstand gedaan bij een contract in Juni 1768 met den gouverneur Munnik gesioten, waarvoor de extirpatie- penningen (geld tot vergoeding voor de uitroeiing der specerijen) met drie honderd rijksdaalders verhoogd w Erde sultan vraagde bij brief van 4 Augustus 1768 hem dat land na twintig jaren terug te geven, waarop de regeering bij brief van Sl December 1768 antwoordde dat die afstand voor altooe-geechied was en tot onderling best stand diende te houden. In 1804 bij gelegenheid dat een nieuw tractaat zou gesloten worden met sultan Amiroedin, ook bekend als Noekoe, beweerde deze dat de afstand van Ceram in der tijd geschied was voor den tijd van veertien jaren om daarna te worden teruggegeven en wwegerde dien afstand bij het nieuwe tractaat te bevestigen; korten tijd na de daarover gevoerde correspondentie was deze sultan in opstand tegen het Gouvernement en heeft met de Engelechea zer vele moeielijkheden aan het bestuur te Ternate gegeven, te breedvoerig om hier te vermelden. Zooveel is zeker dat tegenwoordig geen der Moluksche rijken eenig gezag hoe ook genaamd op Ceram doet gelden. 65. Ken vadem, de gewone lengtemaat op die plaatsen, kan gesteld worden op zes rijnl. voeten, eer minder dan meer; op 5 >< 15 ><6 == 450 CJ voeten ruimte zou voor drie honderd men men hebben breede uitleggers of vlerken waarop twee soms drie njen roeiers zitten. 66. Het woord Compagnie bezint hier plaats te maken voor Governement, gelijk ook Koning enkele malen verandert in sullan; marser en bafilion zoo als in ‘t Maleisch staat en geen oheldering behoeft is in het Ternataanssh geschreven imarei ama batilion. 67. Kete is zoon van kapitein laut Alie; welk fort boven Sintosa bedoeld wordt, wasruit hij schieten kon in een der Gionvernementorten is niet op te helderen. GS. Vidjillen is wrijven en knijpen van vermoeide of zieke ledematen, bijzonder armen en beiden. Koning Amsterdam is in 1681 naar Batavia gesonden door den Gouverneur Padbrugge. Bij tractaat van 16 Mei 1688 te Batavia gesloten werd hij in het bestuar van het rijk hersteid, doch als leenman V van de Compagnie, niet meer als souvereine vorst. 69. Kene andere overretting van dit verhaal in begrij pelijken zin is vruchteloos heproefd. 7). Saidaldin of Snid Berkat is gevaukelijk naar Manilla gevoerd en niet teruggekomen. Modafar is in zijue plaats koning van Ternate geworden, na dezen kwam Hamza of llamdja ten troon in 1627; hij was vroeger te Manilla geweest en aldaar Christen geworden; later ging hij weder over tot de Mahometaansche (Godsdienst: hij was niet, zoo als hier vermeld is, broeder van Said Berkat, maar diens neef; Said Berkat was zoon van koning Baab en Hamdja zoon van den broeder van Baab, Katy! Toelon genaamd. Kok, in deo Ternataanscheu tekst nagana, waarschijnlijk willende bedoelen het Javaansche kowee. op vorige bladzijden wordt ngana en ngoni gebruikt hetgeen de algemeene spraakwijze is op Tarnate en omstreken en ook in de Minahassa; kaw verbastering van het Makassaarsche engkau « rdt enkele malen Keuvord, maar als onbeleefd aangemerkt. Aoi bre. is niet begrepen. Fort Kastella voor Kota Kastella zou ook geschreven kannen worden Spaansch fort en kan het kasteel Gammalama beteekenen, dat “op de Zuidoostkust van het eiland lsg; van daar naar Laboea, een kampong te Ternate, kan de koers langs de westkust van het eiland genomen zijn om op de noordkust te komen, waar vermoedelijk Laboea in de nabijheid van Soelatakomi lag, zooals uit de volgende regels mag worden opgemaakt, maar hetzij langs west- of langs oostzijde naar die plaats gaande, volgde hij altijd de richting van zuid naar noord en dus het tegenovergestelde van hetgeen Said Berkat hem had aanbevolen tenz Atas en bawa nog andere beteekenis hebben dan bij 29 beschreven. Volgens Valentijn was Hamdja reeds vór den dood van Madafar terug te Ternate en liet hij zich bij het openvallen van den troon ten spoedigste zonder voorkennis van de land-voorkennes en van vele hoofden kroonen om daardoor eene andere regeeringspartij te voorkomen die den kapitein laut Alie boven hem verkoos. Capitein laut Alie was jongere broeder van koning Hamdja en niet deze zijn adek zooals hier beweerd wordt. Zie bl. 62. Mandarsjah is de in de geschiedenis meest bekende spelling; in dit schriftaar wordt hij Mandarsaha vroeger Manlarsaha genoemd; hij droeg ook den naam Kitjil Tahoebo. Zie 56. De kapitelen laut Alie, zvoals boven gezegd, zoon van Toelon en kleinzoon van koning Hair, is een belangrijke persön in de zeetochten en oorlogen van Ternate; in de volgende bladzen wordt een langdurige reis van hem beschreven. Valentijn verhaft dat hij zoo ongemeen rad en dapper was dat hij me-nigmaal met schild en zwaard in de vlucht over het hoofd zijner vijanden gesprongen zijnde, in denzelfden sprong dat hoofd medegenomen heeft. Deze Bajarol Sierulah is koning Bajang Ullah die in 1500 ten troon kwam en in 1522 door vergif om het leven gebracht is; de schrijver keert dus weder terug naar een vroeger tijdvak gelijk hij hierboven met Hatndja en meermalen deed. Koning Bajang Ullah liet volgens Valentijn zestien zoons na; van de namen, die hij opnoemt, komen er eenige overeen met de hiergenoemde; Doekolamo hier als opvolger van zijn’ vader genoemd is noort onder de koningen opgenomen; Dajaloe vroeger genaamd als Hajoer (zie bij 48) werd, nog minderjarig zijnde, vergeven; zijn jong Cre broeder Bohejat, hier Bahity. Volgde hem op in 1581; van de hier genoemde kwaal van dezen koning — wat die moge geweest zijn, ie niet duidelijk — is bij Valentijn noch elders iets gezegd, dereden zijner vervählig door Tabiridji dat in 1559 geschiedde, is dat deze laatste hem verjaagd heeft naar Tidore. Niet onder Tabiridji maaronder Dajaloe kwamen de Spanjaarden in 1582; de Portugezen waren er reeds in 1515 tijdens koning Bajang Uliah. Noch Deruies zijn als koning van Ternate bekend. Tabiridji werd opgevolgd door Hair in 1585 (zie 44). Deze wordt hier genoemd Haijoer, hetgeen moet wezen Hairoel Djamiel; er heerscht eenige verwarring in de namen; koning Hair is inderdsad naar Goa geweest en teruggekomen, later vermoord. Tabiridji is naar Goa gevoerd niet door de Spanjard, maar door de Portugezen; de woorden oreng Kaséella hehhe: in dit schriftuur de dubbele beteckenis van Spanjarden (Rustianen) en Portugezen. De dwaasheden in deze reisbeschrijving zijn vrachteloos beproefd duidelijker over te brengen; de onvertaald gebleven worden Aate beste poenje enakh lakie lakie Moewar schijnen te beduinen dut cen kind geboren werd; Asie besie in het Ternataansch en Maleisch hetzelfde geschreven, komt overreen met het cenige regels te voren in het Ternataasch genoemde ahie besie, waarvoor; n het Maleisch Aufie Beste staat; huid of vel in het Maeisch koelif is in het Ternatean ch ase. Ngongarie beteekeut jongeu, zoodat het kind genaamd werd de jongen Goa Van de koningen van Tidore zijn de namen piet zoo goed bekend als van die van Ternate; wie op Tidore iu de tweede helft der 16e eeuw regeerde en wie Mamalo was, kan niet worden opgegeven. Tahatie of pasir Tahatie, waarhenen de koning voor vpilisiere ging, kan een plaatsje zijn op Tidore’s noordkust, thaus pasir poe/i genaamd, tegenover Ternate, waar vrucger huizen gestaan hebben en waar de zee seer vischrijk Buu Zijn. Een oorlog van de Spanjaarden tijdeus koning Gapij Bagoena is woeielijk te gelooven daar Gapij Bagoena I regeerde van 1372 tot 1377 en Gapij Bagoena II van 1488 tot 1465 en de Spunjasrden veel later gekomen zijn. Mot dezen Gapy Bagoena is eeu ander bedoeld. Zie 40. 77. Koperen haruas werd toenmaals in de oorlogen gebruikt en legenwoordig worden uog onder de sultan’s soldaten enkele de Volgr. IL 80 zulke harnassen en helmen gevonden, die waarschijnlijk in der tijd op de Europeanen bemeesterd zijn. Het is met duidelijk of de getallen betrekking hebben op de prauwen of op de opvarenden; het laatste is het meest waarschijnlijk; er zijn korra’s, vooral voor zulke uitge-strekte reizen als waarvan hier sprake is, die veertig en weer opvarenden voeren; het is bijna niet te denken dat zooveel duizende menschen tegelijk konden verkregen worden, maar moeten de getallen gelden voor de opvarenden, dan is de macht üniet zeer aanzielijk en zou korra korra eer in het enkelvoad dan in het meervoud dienen gesteld te worden. 78. Welk soort lijnwaad door kain ipa, op volgende bladzijden sarong lipa genoemd, verstaan wordt, kan niet worden opgehelderd evenmin wat sadaridji bomba zijn, dat denkelijk ook een lijnwaad so ort is; een kod bevat twintig staks. 79. Tiboroe was een koningrijk op de oostkust van Celebes; een zonderlinge voor een’ voor een’ voor een’ voor informerende. Voor koning Baab werd een tanda (gewone benaming voor zu'ke opbrengsten van onderhoorigen) gevraagd, maar. koning Mandarsjah was reeds op den troon en had Alie uitgezonden. 80. Laboean Ternate is zeker een ankerplaats nabij de negorij, waar de Ternataansche vaartuigen aanvankelijk blijven liggen em zich vooraf van den toestand ter plaatse waar zij heengaan, te vergewissen, een soort van verkenningspuut gelijk op meer eilanden in de Molukken gevonden wordt; verzekerd zijnde van goede ontvangst, ging Alie met zijne vloot naar binnen. 