Bijdragen tot de taal-, land- en volkenkunde
In de nabijheid van den noorder hoek der Setanbaai ontwaart men twee rgen, omtrent welker oorsprong eene fabelachtige overlevering bij de inlan- rs gevonden wordt. Er huisden daar — zoo luidt zij — in overouden d twee vreeselijke roofvogels, Garoeda genaamd, die reeds vele inwoners dden weggeroofd en verslonden, toen zekere Toeankoe Maling Dewa hen odde, waarna zij in de bedoelde bergen veranderden. Uit dien hoofde agen deze thans de namen van Garoeda-djantan en Garoeda-betina wannetjes en vrouwtjes Garoeda; naar de Indische fabelleer. de vogel van ‘isjnoe). Het landschap Troesan, waartoe ook het boven genoemde dorp Sigoen- er behoort, bevat in 't geheel ongeveer 12 kampongs, mct een zestigtal nghoeloes. Het is in 1755 aan de Oostindische Compagnie afgestaan, de Jang di Pertoean van Troesan ontving toen den titel van Sultan te- ns met de bepaling, dat voortaan, bij de benoeming zijner opvolgers, het- ifde getal saluutschoten en andere eerbewijzen voor hem zouden plaats vin- n, als voor den Sultan van Indrapoera. Tegenwoordig voert evenwel het perhoofd van Troesan slechts den titel van Toeanko. Op het bevall ge eiland Marakh vonden wij slechts drie inlanders , de 238 BEIZEN EN ONDERZOEKINGEN IN SUMATRA. zich met de vischvangst onledig hielden. Aan de oostzijde, waar wij : landden, bestond het strand uit koraalzand, terwijl daar achter, an berghelling, rotswanden van conglomeraat zigtbaar waren. Even als P Bantango, bezit ook Poeloe Marakh, aan het noorder en zuider uite eene vlakke landpunt, waarop slanke kokospalmen zich verheffen, 1 het overige hoogere gedeelte dier eilandjes met bosschen bedekt, tus welke, ginds en her, naakte rotswanden doorschemeren. Poeloe M heeft drie toppen. Wij schoten op dit eiland: Hdolixs refsfer, Troyen vanceli, Izos psidti en snorsatus, en namen er buiten hen alleen na paartje gewone neushoornvogels waar. Ook de verder zuidelijk, op geringen afstand van de kust, ign eilandjes, met name: Poeloe Babi, P. Makir, P. Tjing ke-besai P.Tjingko-kitjil, P. Au en Penjoe, zijn allen tamelijk hoog ai groen gewaad gehuld. De baaijen van Salidah en Tjingko zijn u geschiedenis der vroegere Oostindische Compagnie wél bekend. In die jen toch was in het midden der zeventiende eeuw, gedurende twint ren, het Hollandsche hoofdkwartier van de zuidelijke afdeeling ter kust van Sumatra gevestigd geweest. In 1646 was het van Indra naar Salidah verplaatst geworden, en zestien jaren later van daar na Tjingko-besar, welk eilandje niet alleen een gezonder, maar oo veiliger vestingspunt aanbood. In 1667 had de Sultan van Indra ten behoeve der Oost. Compagnie, afstand gedaan van het landschap dah tot en met dat van Peinan. Alhoewel reeds in het voorafgaand (1666) Padang beatemd werd tot hoofdzetel, bleef echter Poeloe T nog vele jaren een niet onbelangrijke post, vooral toen de Compagn 1670, de goudmijnen in het nabijgelegen gebergte liet openen, wa wij elders een uitvoerig verslag hebben medegedeeld !. Niet zonder b dering aanschouwt men de 3—4 voet dikke, gemetselde en tot op de digen dag hechte, muren van de gebouwen en oude borstweringen op | Tjingko. Het steenen zeehoofd ligt aan de vlakke binnen- of oostaijt het eilandje. In dit vlakke gedeelte stonden ook de pakhuizen, kaze woningen voor de burgerlijke landsdienaren, terwijl eene vierhoeki: 1s, MÜLLER, Bijdragen tot de kennis van Sumatra, bl. 164 en volgg. REIZEN EN ONDERZOEKINGER IN SUMATRA. 289 doute, met den vlaggestok in het midden, op het hoogste W. Z. W. punt gevonden wordt. Die kleine top zal zich ongeveer 150 voet boven de zee verheffen. Van hem dalen, naar het Zuiden en Westen, de hellingen vrij steil in den blaauwen vloed af; maar noordwaarts gaat een glooijende rug naar de laagte. Hier vertoont de grond koraalzand en bruine aarde, ter- wijl levende korallen schier rondom aangetroffen worden, en het kernge- steente van Poeloe Tjingko-besar uit groensteen-conglomeraat bestaat. Ge- lijk dit gesteente veel overeenkomst heeft met dat van Boengoes en elders in den omtrek, even zoo stemt ook de geheele gesteldheid van de Tjing- ko-baai met die van Boengoes treffend overeen. Ten Noorden en Zuiden namelijk is zij door lage, maar steile en rotsige, berghellingen bezoomd; . ten Oosten echter bezit zij eene ruime, vruchtbare vlakte ‚ door twee ri- viertjes besproeid wordende. Deze vlakte is grootendeels met sawahs bedekt. Vóór haar, op het strand, ligt het dorp Peinan, het eenigste binnen de baai. Sommige zijner bewoners generen zich voornamelijk van de visch- vangst, andere drijven handel en landbouw. Bij dit dorp is het strand en de bodem der zee zandig; doch aan den noord- en zuidkant, onder de hooge kust, is hij met koralen als bebouwd en met rotsblokken bezaaid. De zuidelijke hoek der baai draagt den naam van Oedjong Mamam; de noordelijke dien van Oedjong Batoe. Digt bij de laatste verheft zich, ter hoogte van ongeveer 125 voet, P. Tjingko-kitjil. Dit eilandje bestaat uit eem enkelen steilen heuvel of kleinen berg, die voor het ove- rige, hoe rotsig ook, even als het naburige kustgebergte, met boomen en struiken bewassen is. De vegetatie van P. Tjingko-besar daarente- gen, bestaat tegenwoordig schier alleen in alang-gras, naardien het wilde hout gekapt en uitgeroeid is geworden. Nergens, langs de westkust van Sumatra, groeijen echter de wijngaardranken zoo goed en brengen zij zulke groote en smakelijke druiven voort, dan op dit kale en klippige eilandje. Tijdens ons bezoek bekleedde een Europesche onderofficier het posthouder- schap op P. Tjingko-besar. Omtrent de geologische gesteldheid van den niet ver van daar verwijder- den Goenong Tambang, d.i. Mijnberg, de in hem gelegen mijnengan- gen (Stollen), hunne bewerking, geleverde uitkomsten enz., verwijzen wij kortheidshalve tot ons boven aangehaald werkje. | 240 REIZEN EN ONDERZOEKINGEN IN SUMATRA. Het boschrijke gebergte in den omtrek der Tjingko-baai wordt niet al- leen door herten cn kidange (Cervus equinus en suntjac), wilde zwijnen (Sus vittatus) en andere kleine zoogdieren bewoond, maar ook dikwerf door troepen olifanten doorkruist. Wanneer deze woudreuzen op hunne wandelin- gen een boschveld ontmoeten, dringen zij gewoonlijk daar binnen en verzie | len het geheele plantsoen. De eigenaar poogt zich alsdan te wreken door sui- kerrietstokken, die met rattekruid zijn vergiftigd, in het bosch neêr te leg- gen; een lokaas, dat, nu en dan, aan één of meer olifanten den dood berokkent. Bij den Oedjong Mamam zijn weleer door een’ Europeaan een aantal notenmuskaatboomen geplant geworden, die er zeer goed tierden. Zuidwaarts van daar blijft de kust nog steeds hoog, tot bij den Oedjong Batoe-mar- damej, waarna zij weder laag en vlak wordt. Hetzelfde is het geval met de haar belendende eilandjes, die buitendien niet alleen steeds kleiner, maar ook minder menigvuldig worden en weldra geheel verdwijnen. Poeloe Kasi of Gosong Pingpara is slechts eene boven het water uitstekende zandbank; Poeloe Baringin, het laatste eilandje tot Benkoelen, is ins gelijks laag en zandig, doch met een bosch van kokospalmen bedekt. Langs de vaste kust, tusschen de Tjingko-baai en Ajer-hadji, vindt ma het landschap Sapoeloh-boah-bandar, d. i. Tien haven- of marktplaat- sen. Deze streek is merkwaardig wegens de overdraging der souvereiniteity- regten aan de Oost. Compagnie, ten jare 1688, over den geheelen kustzoom en landwaarts in, cen geweerschot ver, voor de geringe som van 54 rijke daalders. Eene onder-afdecling van dat landschap vormt Batang-Kapasd het distrikt Delapan Kota, ook Ampat Kota-hiliren Ampat Kota oedikh (de Vier beneden- en de Vier bovendorpen) genaamd. Ajer-hadji, liggende tusschen de landschappen Sopoeloh-boah-bandar en Indrapoers, scheurde zich, in 1682, van het laatstgemelde los, en de Oost. Compagnie plaatste er, drie jaren later, een’ militairen post, die tot in het begin de zer ecuw daar gevestigd bleef. Tot hct hoofddorp Ajer-hadji behooren nog 12 of 14 kleinere kampongs. In al deze kustdistrikten vindt men meestal 4 Soekoes, en bij gevolg even zoo veel verschillende Panghoeloe Soekoe of Stamhoofden in schier iedere kampong. Met Ajer-hadji houdt echter het veel- hoofdige Soekoe-bestuur op, wordende het in Indrapoera vervangen door ecn’ meer monokratischen regeringsvorm. e REIZEN EN ONDERZOEKINGEN IN SUMATRA. 241 De mond der rivier van Indrapoera ligt dermate tusschen het geboomte ‘borgen, dat hij niet, dan met moeite, is te ontdekken. Het omliggende stland is op groote uitgestrektheid gelijkmatig vlak en boschrijk. Een cele suikerbroodvormige berg, in de nabijheid van de kampong Ajer-hadji, ekt den zeevarenden tot verkenningspunt. Bij de Moeara Indrapoera treft nm eene soort van loods aan, Panghocloe Moeara (hoofd van den riviermond) naamd, die bij het naderen van eenig vaartuig uit zee, zich naar de eara begeeft met een rood ef zwart vlaggetje, hetwelk hij, overeen- mstig den tijdelijken stand van het water op de bank (gosong d. i. barre), hoog houdt, en waarmeê hij vervolgens door zwaaijen den te nemen ers aan het vaartuig aanwijst. Dit is vooral noodzakelijk wegens de ver- deringen, die de bank, door af- en aanspoelingen, gedurig ondergaat. | laag water staat er zulk eene zware deining en branding op de bank, dat t in- en uitloopen ten eenemale onmogelijk is, hetgeen alsdan door den nghoeloe Moeara met zijn zwart vlaggetje wordt aangetoond. Het eigen- ke bed der rivier is aan haren mond naauwelijks 50 voet breed; doch onenwaarts wordt het spoedig wijder, tot bijkans 500 voet, en tevens vrij 2p. Een paar eilandjes, die in het lagere gedeelte midden in den stroom gen en, even als zijne moerassige oevers, met hooge boschboomen prij- n, geven aan het geheel een zeer schilderachtig aanzien. In het bosch, ter weêrszijden der rivier, groeijen het menigvuldigst soorten n de geslachten Jrina, Paritina, Gluta, Myrtus, Dissochaeta, Marumia, asus, Oncosperma, Cyrtostachys, Calamus, Daemonorkops en andere gewas- a; terwijl men langs de moerassige oevers ook Rhizophoren, en op het ndige strand hoofdzakelijk Casuarina-boomen opmerkt. Cercopithecus cy- molgus en Semnopithecus cristatus verlevendigden in kleine troepen het zte bosch, en Pteropus funereus hing, hier en daar, bij honderden in de oge boomkroonen en vermengde zijn krassend stemgeluid met het ge- areeuw der genoemde apen en het gezang van allerlei vogelen. Tusschen t hooge gras en riet langs de rivierkanten, ontwaarde men vele slaap-. aatsen van krokodillen (Crocodilus biporcatus), die hier menigvuldiger zijn, n in eenigen anderen stroom, van Padang af herwaarts. | Niet ver binnen haren mond, op den smallen linker oever (Pasir genteng), ian eenige bamboezen hutten, welker bewoners, tijdens de zware aardbeting, Mi 242 REIZEN EN ONDERZOEKINGEN IN SUMATRA. in den avond van den 24%" November 1838, genoegzaam alles hebben ver- loren. Hunne huizen stonden toen eenigzins nader bij den riviermond, waar zij door geweldig oploopende zeeën werden weggespoeld. Ook zijn bij die gebeurtenis een aantal casuarina-boomen ontworteld geworden, en van vele andere bleven er alleen dorre stammen over. De bewoners der voormelde hutten telen in tuinen en boschvelden wat rijst, bataten, djagong of Turksch koorn, Spaansche peper, sirih-bladen enz. ; zij vangen voorts visschen, bs- Jen vooral mosselen in groote menigte uit de rivier op, en gebruiken ‘die tot eigen voedsel of verkoopen ze elders; hetwelk almede het geval is met het zout, dat zij bereiden. Dit geschiedt bijna op dezelfde eemvoa- dige wijze, als hier en daar aan de zuidkust van Java. Des morgens ns- melijk, bij helderen hemel en zonneschijn, wordt, op bepaalde plaatsen van het strand, het zand herhaalde malen met zeewater begoten. Tegen den avond, wanneer die plekken, door de zonnehitte, geheel droog zijn gewor- den, wordt de bovenste zoutrijke zandlaag op hoopjes bij elkander geschof:. feld en vervolgens bij gedeelten in ronde, omtrent 2 voet wijde en 3} tot 3 voet hooge, manden gedaan. Deze manden, gewoonlijk uit de lederachtige bladscheeden van den nibongpalm vervaardigd, hebben geen’ bodem, mass staan op een plat houten bord, dat van cene tuit is voorzien. Het san in de monden wordt alsdan met versch zeewater overgoten en het doors} psel in een onder de tuit geplaatst bakje van nibong- of pinang-bladschet- den opgevangen. Dit doorgezegen zilte water wordt daarna in ijzeren par- nen zoo lang gekookt, tot dat zich het zout op den bodem der pannen gr kristalliseerd heeft. enigzins verschillend hiervan is de wijze van sow- bereiding aan andere kustoorden van Sumatra, alwaar de inlanders groot vuren van droog hout op het strand stoken en deze telkens met zeewatt besprengen, tot dat de kleine mijt geheel tot asch is verbrand. Laateige melde wordt alsdan, even als het met zoutdeeltjes bezwangerde zand, mét zeewater gefiltreerd, en het daarvan afkomstige zilt op gelijke wijze gekookt Dit fijne en tamelijk witte zout is bij de Maleijers bekend onder den nas garam loenas. Het meeste werk bij deze zoutmakerij wordt door vrouws en kinderen verrigt; alleen het koken geschiedt gewoonlijk door mannen. Bi droog en warm weder kan één persoon wel twee koelakÂ zout op cen’ dsg aanmaken; doch bij somber of vochtig weder ter naauwernood één koelsld. REIZEN EN ONDERZOEKINGEN IN SUMATRA. 243 zijnde dit eene bamboesen maat van veranderlijke grootte op verschillende plaatsen van het eiland. In de omstreken van Indrapoera b. v., gaan 15 koelakh vijst op 1 pikol (125 oude ponden); te Padang daarentegen slechts 10. Te Kampong Pasir-genteng kost de koelakh rijst (bras) gewoonlijk 20 cent, en de koelakh fijn zout, omtrent zooveel als eene wijnflesch vol, 8 à 10 cent, . | De hoofdplaats Indrapoera ligt ruim twee uur varens met een kano de rivier van dien naam opwaarts, aan haren linker oever, en niet ver boven het punt, waar zich de Soengi Tappan of Salaut met de Soengi In- drapoera of Ajer-betang vereenigt. Beide ontspringen in de groote oostelijke bergketen en doorstroomen, in tallooze kronkelingen, een, vlak en grootendeels wild land. De eerstgenoemde rivier, die zeer lage oevers, oene meest, modderige bedding en een’ zachten stroom bezit, verdeelt zich, ongeveer één dag varens hooger op, in twee takken, Salaut en Tappan genaamd. De Soengi Indrapoera of Ajer-betang heeft eenigzins hoogere oevers, die meestal droog en beter voor den landbouw zijn, terwijl haar stroom tevens driftiger is en de bodem van haar bed niet zelden wat zand en gerolde steentjes be- vat. Beneden de hoofdplaats Indrapoera vertoonen de boorden van den ver- eenigden stroom schier onafgebroken moerassige wildernissen. Behalve het gehucht Loeboe-gedang, dat een klein half uur lager dan die hoofdplaats is gelegen en slechts uit een zestal hutten bestaat, vindt men langs de ge- heele vaart geen enkel hnis. Oudtijds zoude deze landstreek vrij sterk be- volkt zijn geweest, maar ten gevolge van verschillende omstandigheden, waar- op wij later zullen terugkomen, verhuisden ellengskens velo familién naar Ajer-hadji, Mokomoko, Bangkahoeloe en elders. Indrapoera, of eigenlijk Kampong Dalam, d. 1. Paleis- of Residen- tie-dorp, gelijk de inboorlingen deze hoofdplaats in de wandeling noemen, heeft een zeer vervallen voorkomen. Zij zal een 70- of 80-tal bamboezen huizen tel- len, die onregelmatig en gedeeltelijk ver van elkander verspreid staan, en waarvan die bij het marktplein zich nog het voordeeligst voordoen. In den achtergrond eener vlakte van alang-gras staat de houten, doch insgelijks zeer bouwvallige, woning van den Begent. Alles ziet er ten hoogste verwaar- -Joosd. uit. De wegen zijn met gras begroeid en bij regenachtig weder vrij glibberig. Mangga-, nangka-, mangistan- en soortgelijke gewone xrasiinwn- A * 244 REIZEN EN ONDERZOEKINGEN IN SUMATRA. men, zelfs pinang- en kokospalmen, zijn daar schaars. Alleen pisang- en kapokhboomen heeft men er in overvloed. Digt aan den limker oever der Ajer-betang ziet men de overblijfselen van loopgraven en aarden wallen, die een groot, langwerpig en, binnen hetzelve, een- klein regelmatig vier- kant beschrijven. Binnen deze versterkingen woonde eertijds de Vorst en hadden ook sommige voorname rijksgrooten hun verblijf. Het kleinere vier- kant bevat tevens de vorstelijke graven, waarvan vele netjes met keister- nen zijn afgezet, terwijl grootere, platte steenen, aan hun hoofd- en voe teneinde regtop staan, en het geheel overschaduwd is door roodgebladerde handjoewang-struiken (Dracaena) en een’ grooten kambodja-boom (Fiemeis) met geurige witte bloemen. Tijdens ons bezoek, in 1835, was weinige we- | ken te voren eene tante van den Regent overleden en daar ter plaster ter aarde besteld geworden, bij welke gelegenheid niet alleen over het nieu, maar ook over al de oude grafsteden witte stukken katoen uitgespansen a zij met witte vlaggetjes versierd werden. Verscheidene priesters bezochte toen dagelijks het nieuwe graf, met oogmerk om bij hetzelre te bidda en te offeren. Ook verzamelden zich in een huis, naast dat van de ore ledene, iederen dag eenige honderd personen, zoo mannen, als vrouwen a kinderen, welke menigte zich daar afwisselend onledig hield met bidden, eta en ook wel met luidruchtige vermakelijkheden. Tegen het middaguur trok: ken alsdan. gewoonlijk in plegtigen optogt, de een achter den anderen, eu 40- of 50-tal mannen, meest in het wit gekleed, al prevelende, eerst nast de woning van den Regent en vervolgens naar den oever der rivier Salsut, alwaar de geheele troep in een’ wijden kring ging nederhurken en omtes een half uur lang verschillende godsdienstplegingen verrigtte: alles tot ziek heil van de pas gestorvene vorstin. Volgens het verhaal, ons door den Regent van Indrapoera gedaan, wel in die landstreken de leer van Mohammed in het jaar 1279 ingevoerd, door eenen priester van Oelakan, 8JAH BERHAN-OED-DIN genaamd. Vd dat tijdstip zoude de Brahmanische godsdienst daar in zwang en het Sar kritische letterschrift den priesters en opperhoofden niet onbekend gewest zijn. De vorsten van Indrapocra voerden toenmaals den Maleischen tid van Doeli Jang di pertoean; maar na de omhelzing van den Koran name zij dien van Soelthan Mohammed Sjak aan. REIZEN EN ONDERZOEKINGEN IN SUMATRA, 245 let gebied van Indrapoera behoorde eigenlijk,-in overouden tijd, tot het rijk van Menang-Kabo, waarvan het zich had losgescheurd en. onaf hanke- lijk gemaakt. Zijne regenten matigden zieh langzamerhand de heerschappij over een groot gedeelte der westkust van Sumatra aan, te weten van de rivier Hoerei teh Zuiden tot aan Ajer-bangi ten Noorden, om welke reden zij zich toen tevens noemden Radja pasisir barat (d. i. Koningen van het westelijk strand). [Junne magt echter, werd in het begin der zeventiende eeuw aanmerkelijk gefnuikt door de Atjinezen, die, omstreeks het jaar 1630, als wetgevers te Indrapoera verschenen en een’ Wakil (Zaakgelastigde) daar aanstelden. … Zij knevelden het volk en bragten een iegelijk om hals, die met de Hollanders in goede verstandhouding stond. .In weérwil dezer vij- andelijke gezindheid van de zijde der roofzuchtige Atjinezen, ging de handel der Oost. Compagnie, voornamelijk in peper, nog al redelijk, en haar kan- toor bleef daar gevestigd tot in 1646, als wanneer ‘het naar Salidah werd verplaatst, gelijk wij reeds boven hebben aangeteekend. In November 1649 sloot de Opperkoopman J. TRUITMANS, ten overstaan van den gezant van Atjin, een verdrag met den Sultan van Indrapoera, waarbij aan de Oost. Compagnie, met uitsluiting van alle andere natiën, vrijheid werd verleend., om de daar geteeld wordende zwarte peper tegen lijnwaden te mogen in- rnilen. Ten einde allen sluikhandel te weren, werd in 1660 op nicuw een Compagnie’s dienaar met eenige soldaten derwaarts gezonden en einde- _ lijk, vier jaren later, die plaats, door de wapenen der Compagnie, geheel en al van het Atjinesche juk bevrijd. Intusschen hadden zich reeds kort na het jaar 1680, eenige Engele schen te Indrapoera gevestigd, en deze vervolgens, in 1685, een verbond met den Sultan gesloten, waarbij de verkregene regten der Hollanders groo- telijks geschonden en verkort werden. De Engelschen stoorden zich daar echter weinig aan, en de Hollandsche regering te Batavia, wars van de veel vuldige geschillen met hen, gelastte haren dienaren om alle aanleidende oor- zaken tot nieuwe botsingen zoo veel mogelijk te vermijden. Doch de Sultan en verscheidene rijksgrooten geraakten weldra in twist met de Engelschen, ten gevolge waarvan laatstgemelden, in 1693, van Indrapoera weder opbra- ken en dat oord voor goed verlieten. Gedurende de eerste helft der achttiende eeuw begon de pepet-ongk W- 246 REIZEN EN ONDERZOEKINGEN IN SUMATRA. daar zeer te verminderen. Hierdoor zoowel, als door de vroegere staatkur- dige verwikkelingen, raakte het land al meer ontvolkt en verarmd. De laatsten gevoeligen slag ontving het in 1792. De Sultan had namelijk, nadat in 1756 de oude verbonden met de Oost. Compagnie vernieuwt waren geworden, van haar een’ soldaat tot ordonnans gekregen. De Post houder-Sergeant van Ajer-hadji eischte denzelven terug, en zulks door de Sultan geweigerd wordende, trok hij met zijne kleine magt naar Indrapoen, om den ordonnans met geweld te gaan: helen. Daar komende, let hij terstond op een troepje inlanders vuren en doodde er negen van. De Sultan ontsteld en van angst bevangen, nam in de haast de vingt over Mokonioko naar Bangkahoeloe, waar hij in 1834 overleed. -Geduende het lange tijdvak zijner afwezigheid, nam eene zijner zusters het bestuur te iniee- poera voor hem waar. Zij was gehuwd met den Toeankoe van Mokomdo, een ligtzinnig man, die zich weinig om den bloei van het land bekommerde, en waardoor het tot zijne tegenwoordige onbeduidendheid verviel. De troonsopvolging gaat, naar den gewonen regel van het oude Maleischt erfregt, op de kamanakans, d. i. zusterszonen, over. De Regent is in het be- zit eener oorkonde van de voormalige Oost. Compagnie, dagteekenende va 15 Februarij 1755, waarbij bepaald is, dat bij overlijden van den Sultu, de gezamentlijke Mantri’s of Distriktshoofden van het landschap Indrapoen den wettigen opvolger van den troon aan de Hollandsche Regering sulla voordragen, ten einde door haar, volgens zijnen rang, met de noodige er bewijzen, plegtig te worden aangesteld. De tegenwoordige Regent ontriag bij zijne aanstelling, in December 1825, behalve andere militaire eerbev} zen, 9 kanonschoten, en -bij zijn vertrek van Padang, 18 schoten. Dit regentschap bestaat thans uit 4 loeakhs of distrikten: Indrapoen, Tappan, Loenang en Salaut, welke gezamentlijk 25 kampongs bevatten Ook wordt het landschap topographisch verdeeld in Hilir (benedengedeelte), Tengah (midden-gedcelte) en Oedikh (boven-gedeclte). Het bestuur over & distrikten wordt uitgeoefend door 20 Mantri’s, die door den Regent worde benoemd. De ondergeschikte hoofden der dorpen en gehuchten dragen da naam van Proatin. Vroeger bestond er eene soort van rijksraad, zamen gesteld uit drie personen: 1. de Madja Parampoean, zijnde eene vrouw, meestal de moeder van den Sultan, of, bij ontstentenis van haar, zijne REIZEN EN ONDERZOEKINGEN IN SUMATRA. 241 oudete zuster; 3. den Toeankoe Moeda, de vermoedelijke troonopvolger, en 3. den Mangko Boems, of rijksbestuurder. De afdeeling Oedikh is tegenwoordig verreweg het sterkst bevolkt en ook het gezondst. Bij de kampong Dalam of hoofdplaats Indrapoera, neemt men in de rivier de werking van eb en vloed der zee nog regelmatig waar. Wegens deze lage gesteldheid van het land worden schier alle vruchten en andere dagelijkeche levensmiddelen in de hoogere streken ge- kweekt, voornamelijk langs de boorden der Soengi Indrapoera of Ajer-be- tang. Sawahs vindt men echter daar niet, maar alleen ladangs of drooge velden, waarin, naast rijst, ook djagong, suikerriet, komkommers enz. geteeld worden. Deze tuinrijst bestaat uit twee soorten van kleine gele en roode korrels. Langs de Ajer-betang treft men een 5- of 64al kampongs aan, waervan eene der afgelegenste is Loeboe-arau. Niet zeer ver van deze kampong en tamelijk nabij den voet van den Boekit Gedang, zoude een heuvel gevonden worden, van welken ons de inlanders een paar manden vol alsinsckie- fer naar Indrapoera hebben gebragt, in de anderstelling, dat het steenkool was. De bergketen, welke ten Oosten het regentschap Indrapoera begrenst en van de zoogenaamde Daré (darat, d. i. land, binnenland) afscheidt, heeft een zeer eigensardig, wild en verscheurd aanzien. Zij vertoont duidelijk twee met elkander evenwijdig loopende reeksen, waatvan de achterste zich gemiddeld ongeveer 3000 voet zal verheffen. Van de lagere, voorste reeks dalen vele loten of zijtakken naar de vlakte af. Merkwaardig is dat ge- deelte der hooge keten, hetwelk den naam van Goenong Patah-sem- bilan draagt, zoo genaamd naar de tandachtige negen toppen, die in eene rij langs den nok zigtbaar zijn. Het geheele gebergte is voor het ove- rige oogenschijnlijk met een doorloopend woud bedekt. Achter hetzelve ver- heft de Goenong Merapi van Korintji (de zoogenaamde Piek van Indrapoera) majestueus zijnen kegelvormigen top, en boven hem zagen wij altijd eene min of meer dikke rookzuil. Ook donderachtige slagen liet deze vulkaan dikwerf hooren. In hoogte schijnt hij te wedijveren met den Goenong Semeroe op Java, welks kruin, in ronde getallen, op 11500 Par. vt. is bepaald. Die beide bergen schijnen dus de hoogste te zijn van gehecl den Indischen Archipel. In Nieuw-Guinea zijn er echter ongetwijfeld nog hoogere. 248 REIZEN EN ONDERZOEKINGEN IN SUMATRA. Te kampong Dalam peilden wij de kruin van den Goenong Merap: N. O. 4 N.; het midden van den sterk gekloofden of uitgehakkelden Goe- nong Patah-sembilan (lett. negenvoudig gebroken berg) N. N. O. en den schijnbaar scheven top van den Goenong Rajo O. Z. O. 4 O. _Op zekeren dag ontmoetten wij te kampong Dalam verscheidene inbooriin- gen uit het nog weinig bekende landschap Korintji. Allen hadden slechts een stuk grof wit katoen om de lenden gebonden, terwijl sommigen ook het bovenlijf met een soortgelijk stuk katoen bedekt hadden. Volgens hun zeg- gen is dit de dagelijksche kleeding der mannen in hun land, ofschoon ook baadjes en broeken van .donker blaauwe en bonte kleuren daar niet geheel onbekend zijn. Op onze vraag: hoeveel dagen zij herwaarts onderweg waren geweest, konden wij geen bepaald antwoord erlangen, bewerende zj zulks vergeten te hebben. Het dorp hunner inwoning noemden zij Kamanta, en den berg, over welken zij gekomen waren, Goenong Gedang. De weg, zeiden zij, was allermoeijelijkst geweest. Zij hadden eenig stofgoad medegebragt en wilden het te Indrapoera verruilen tegen zout en andere hun ontbrekende benoodigdheden. Volgens ontvangene mededecling van den Regent van Indrapoera, de in zijne jeugd zelf eenmaal Korintji heeft bezocht, is dat landschap ongt- meen sterk bevolkt en overal heerlijk bebouwd. Aan het hoofd van ba bestuur staat cen Adipati, dic in naam ondergeschikt is aan den Vorst van Djambi. De wegen derwaarts loopen over den Boekit Tinjalaut, Boe kit Rajo en Boekit Gedang !, doch alle zijn steil en zeer moeijelijk. De geheele togt wordt op 8—10 dagen berekend. De Engelschman CAMPBELL die in het jaar 1800, van Mokomoko uit, te voet naar Korintji reisde, bereikte evenwel in 7 dagen het twee mijlen breede meir van dien naam, dat zijne uitwatering oostwaarts, naar de rivier van Djambi, heeft. — Ia 1668 had de Oost. Compagnie een verbond met Korintji gesloten, waarbij onder anderen bepaald was geworden, dat al het stofgoud, daar vallende, aan haar, naar Manjocta, zoude Worden afgeleverd. De verre afstand eck 1 De woorden bveki! en goenong worden door de inboorlingen vaak onverschillig ©; dezelfde bergen tucgepast, ofschoun eigenlijk geenong cen zeer hooge berg, en Beek slechts een kleine berg of heuvel beteekent. REIZEN EN ONDERZOEKINGEN IN SUMATRA. 249 ter van genoemd landschap belemmerde de uitvoering dier overeenkomst grootelijks en stelde haar weldra geheel buiten werking. Van Indrapoera keerden wij, ter zee, naar Padang terug, eene aanzien- lijke verzameling uit alle drie de rijken der natuur, doch vooral aan planten en dieren, met ons voerende, en waaronder vele nieuwe of zeldzame soorten waren. Wij vermelden hier slechts, uit de klasse der zoogdieren, Semnopi- thecus flavimanus, welken aap wij in de-omstreken van Indrapoera vrij me- nigvuldig aantroffen, maar nergens elders op Sumatra hebben waargenomen. De inboorlingen noemden hem Simpet: eene benaming, waarmede, op an- dere plaatsen van het eiland, de Maleijers den aan hem naauw verwanten, doch veel gemeeneren Semnopithecus melalophus bestempelen. - Wij lepen den 29% Julij 1885, met hoog water en zuidelijken wind, uit de rivier; maar naauwelijks over de bank heen zijnde, draaide de wind naar het N. W. en stak dermate op, dat wij met ons klein schoonertje gedurende den nacht geheel buiten onzen koers, in eene zuidwestelijke rig- ting, afdreven en den volgenden morgen de bergen der Pagei-eilanden in het gezigt badden. De zee was zeer woelig geworden en schommelde ons vaartuig zoodanig, dat schier al de opvarenden als lijken in het rond la- 5 ‚ gen en niemand aan koken of eten dacht. Tegen den middag verflaauwde _ de wind allengskens; doch des avonds verhief hij zich met nieuwe kracht uit het N. W. en W. en begon het tevens te regenen. Wij zetteden toen 'N. t. O. koers, bereikten den anderen ochtend het kleine eilandje Kasi en voor het vallen van den avond nog Poeloe Tjingko. Na een paar uren daar vertoefd te hebben, vervolgden wij onze reis, met Z. O. wind, tot ‚ Padang, waar wij des anderen daags, kort na het middaguur, aankwamen. Wij hadden op deze vaart verscheidene scharen dolfijnen (Delphinus) opge- merkt, die soms, bij rijen van 4 of 6 achter elkander, te gelijk uit het en} = kW water sprongen en boogvormig er weder inschoten. Hunne snelle en dar- telende bewegingen boden een onderhoudend en belangwekkend schouwspel aan. Ook zagen wij van den vasten wal en eenige eilandjes nu en dan groote groene duiven (Columba aenea) en bijeneters (Merops badius) over en weder vliegen, en toen wij digt onder Poeloe Marakh heenvoeren, klonk ons het luide Aokhok van Buceros rhinoceros (varict. lunata) uit de hoogte SCHRIFTELIJCK RAPPORT Geparx DOOR DEN PREDICANT JUSTUS HEURNIUS, AENGAENDE DE GELEGENTHEIJT VAN ’T EIJ. LANDT ENDE, TOT HET VOORTPLANTEN VAN DE CHRISTELIJCKE RELIGIE, EN VAN WEGES | DE GELEGENTHEIJT VAN BALI 1638. Het was op de reize van Amboina naar Batavia, dat de Predikant uz NIUS deze eilanden bezocht. Het verslag over Bali is zeer kort, hetgeen wer schijnlijk is toe te schrijven, eensdeels aan zijn kort verblijf aldaar, en i anderen, dat er door hem bij een vroeger bezoek van dat eiland mogeij reeds een uitvoeriger rapport is ingezonden. Dat hij er reeds in het jaar 1683 geweest is, vinden wij bevestigd in kt Dagverhaal der Hollanders, die in dat jaar, op last van den Gouvernear-Get raal HENDRIK BROUWER, zich naar Bali hadden begeven om den Koam zijnen bijstand te verzoeken tegen den Keizer van Java‘, waar wij op bl ll lezen: Terwijl men ons dus te Gilgil met schoone woorden paaide, bragt & “Onder-Stuurman van ons jacht Tessel ons op den 20°" (Maart) een brief “van den Predikant HORNIUS (HEURNIUS), waarbij hij ons kennis gaf, dst lj daags te voren aan Couterawas aangekomen was, aan boord ‚van het jac “‘Zouburg, met eenen brief van den Heer Gouverneur-Generaal, biddees “ons, wij wilden hem toch op ’t spoedigste verlof bezorgen, dat hij zieh ij “ons mogt voegen om ons zijne nieuw medegebragte orders mede te decks” Het bovengenoemde jacht Zouburg was gedestineert om van Bali naar AF ' Leven der Gouv.-Generaals van Ned. Ind. Hist. Beschrijving der Reizen, 30% de. bl. 112—122. SCHRIFTELIJCK RAPPORT OVER ENDE EN BALI. 261 boina te vertrekken *, en daar de Predikant HzuRNrvs in de volgende maand op laatstgenoemde plaats aankwam *, zoo is het te veronderstellen, dat hij de reize met dat jacht gedaan heeft. L. AEN DEN ED. HEER GENERAEL ANTONIO VAN DIEMEN, SIJNEN ED. PRESENTE BAEDEN VAN INDIA. Ed. Heeren ! Volgens UEd. last van Amboyna met ’t schip genaempt Zeeuwinne tot Solor toegevaeren sijnde, ben van daer met de fluijt Warmondt geseijlt nae Timor ende gecomen op ’t Eijlandt Rotij bij den Commandeur TOMBERGEN, van weer ’t Eijlandeken Radiowa (daer *t jacht Maria verongeluckt is) aen- gedaen hebbende, sijn overgesteecken naer Ende ofte ’t landt van Floris, al waer voor de negrij Barlee, adij 21 Julij, het ancker hebben laeten vallen. Ick hebbe aldaer (volgens UEd. ordre) naer vermogen ende gelegentheijt des tijts doorsien ende ondersocht de gelegentheijt deses voleks ende deser plaetse, die ick als volcht bevonden hebbe. Aen de suijtsijde van het Eijlandt Ende, daer de plaetse gelegen sijn van de welcke UEd. openinge ende beschrievinge begoert, is ten oosteijnde ge- legen Larantuqua, bij Solor; daerna, westwaert, een Portugijeche negrije, Sika gensempt, bij de weleke wij geweest sijn, ende een weijnich verder noch een Portugijsche negrije, die sij Pagar noemen. Hier mede naer volcht d’ bocht, al waer een cleijn eijlandeken overleijt; in de welcke comende, ontmoeten : eerstelijck , aen de rechter handt, Barlee, die met de Compagnie in alliance getreden is; wat dieper in leijt de negrije Numba, alwaar twee Portugijsche Priesters sijn, maar sij hangen aen de Portugijsen nochtans alsoo, dat met 1 VALENTIJN, O. en N. Oost-Ind., 3de deel, Iste Stuk, bl. 40. 2 Leven der G. G. t. a. pl., bl. 122. 252 SCHRIFTELIJCK RAPPORT OVER ENDE EN BALI. die van Barlee en andere geallieerde der Nederlantsche Comp*. opene vrani- schap houden. Na Numba volcht de negrije Loka met drie onder haer g- confedereerden, die t’ saemen 3000 mannen (als geseijt werdt) connen wi maecken. Dese hebben ’t voor desen geheelijck met de Portugijsen van Le rentuqua gehouden, maer hoorende dat den Commandeur TOMBERGEN dreijgd met eene macht te comen ende alle degene die de partije der Portugisa volchden te verdistrueren, hebben de twee Portugijsche religieusen, die bij haer woonden, verleden jaer wt haere negrije doen vertrecken, houdende haer als vrunden der Nederlanders, in ’t heijmelijcke toeseggende aen de Sengage van Tengue ende aen den Commandeur TOMBERGEN, dat als de Nederlant- sche macht compt, sij deselven willen toevallen. Nae Loka volcht, aen de andere sijde van de bocht, de negrije Tengue, die met de Comp. in verbant sijn, welcke negrije met het huijs van de Comp’. daer op strandt steenk, corts 14 daegen eer ’t jacht Vlielandt daer arriveerde, door den overkopr Dornaij ende het volck van Larentuqua is affgebrant, die vier ofte vijff da inwoonderen van Tengue dootgeslagen ende tien à elff, die sij in see vonden visschen, gevangen wech voerden. De negrijcn die westwaerts van Tengue d liggen sijn met de Singage van Tengue in vruntschap levende. Dat is de legentheijt aen het strant. Landwaerts in achter Barlee sijn acht ofte thien clcijne negrijkens, die be met Barlee houden; achter Tengue, te landwaerdt, leijt de negrije Lambog ende noch ses negrijen bij haer, die met haer vereenicht sijn. Dit Lamboer ende haere geconfedercerden sijn vijanden van Tengue ende van de geef dereerden derselve; sij hebben alliancie met de Portugijsen ende versorga haer van victalie, want maer drie mijlen van ’t strant en de bocht gelega is. Dese sijn rontomme bescth van de negrijen dic het met Tengue houde, de voornaemste onder de welcke aldus genaempt sijn: Wolewea, cen groot negrij van 4000 mannen, Rendau, Dora, Dace, Monde Pele ende Nata Mes (Tanah Mejrah?). Hoewel dese negrijen met haere adherenten over de 10,00 weerbaere mannen (nacrt seggen van de Sengage van Tengue) connen wi maccken, ontsien sij nochtans dic van Lambong en haere medestanders, die veel swacker van volck gijn, omdatter eenige manhafftige lieden onder de “selve gevonden worden ende omdat sij bijstant van de Portugijsen crijge. Dit is de gelegenthcijt der plactse. SCHRIFTELIJCK RAPPORT OVER ENDE EN BALI. 253 Haere religie is dusdaenich: de inwoonderen van de negrij Barlee, die voor desen met het volck van Numba bij de Portugijsen op het nabij gelegen eijlandeken gewoont hebben, daer noch haer casteelken met vijff punten ge- sien wert, sijn alstoen van de religieusen derselve Portugijsen in de Chris- telijke religie (op ende naer haere wijse) onderwesen, maer hebben om een lasterlijck feijt van den tolck der Portugijsen (een natureel Portugeesch sijnde), uen een van hare dochters begaen, alle deselve Portugijsen, als in de kercke waeren, overvallen ende dootgeslaegen, vluchtende op ’t landt van Ende, daer nu haere residentie houden, ende sijn dese van Barlee aldus gebleven sonder eenige onderwijsinge der Christelijke religie, geen religieusen meer tot haer comende; welke occasie eenige Mooren ofte Mohamatisten op Solor wt Tarnataensche afcomst, waernemende, sijn te Barlee comen woonen ende hebben allengskens de voornaemste ingesetenen, selffs die bij de Portugijsen in haere jeucht sijn opgevoet, tot de Moorse superstitie vervoert, in dewelcke het meestendeel nochtans niet seer schijnt:te ijveren, alsoo noch overal verckens in haere negrij houden ende deselve te coop brengen; willen evenwel niet eeten van ’t geene van d’ onse geslacht is, maer moet door een van haer gevoelen gesem........ wesen !, Haeren Lebeh is een jong- man van Tarnataensc afcomst, die: eenen bitteren haet schijnt te draegen tegens de Christelijcke leere. Het meestendeel des volcks nochtans wt Barlee is in Heijdensche onwetendheijt ende afgoderije levende. Alle de negrijen achter Barlee landwaert in gelegen; sijn mede Heijdenen. Die van Numba ijveren in de Paepsche superstitien ende houden twee Portugijse Priesters in haere negrije. Het volck van Loka wil mede de Portugijse religie volgen, ende hebben tot verleden jare toe, twee papen bij haer gehadt. Tengue met sijn aenhangende dorpen ende haere inlantsche vijanden sijn geheel Heijdens maer en hebben, geen beelden off afgoden, noch offerplaetsen onder haer connen vernemen; schijnen sonder eenige ijver in haere affgoderije te sijn. Van ge- lijcken sijn alle de boeren ofte inwoonders van ’t geberchte, daer de Cassia Lig- nea wast, noch Heijdens. Alle dese, soo van Barlee, als Tengue ende andere negrijen, hebben elx soo veel vrouwen als haer goetdunckt off crijgen connen. Het naturecl off gestalte des gemoets deses volcx en is niet eenderhandt, 1 Ane Sembileh. Slagten. 254 SCHRIFTELIJCK RAPPORT OVER ENDE EN BALI. Die van Barlee schijnen van haer selven wel niet quaetaerdich te sija, mer in velen die Mahometist geworden sijn, siet men een merckelijcke trots: heijt ende hardicheijt des gemoets, sijnde eene gemeene eijgenschap, died Moorse dwaelleere haere discipelen mededeelt. De vrouwspersoonen (m getrout als ongetrout) werden daer, op de Moorse maniere, des daechs bime huijs gehouden, dat niet gesien werden, de slaven ende slavinnen *t wek . buijten s’huijs doende. Die van Tengue ende haeren aenhangh schijnen ge seggelijcker ende nedriger van gemoet te sijn. Dese negrijen, gelijck mak de omliggende, en hebben geen opperhooft, maer de rijexste hebben in eld, negrij het meeste geaach, ende beraetalaegen met alle het volck wat iz gr meene saeken te doen sij. De oude Sengage van Tengue , een arch ende wel- spreeckend man, is wel de aensienlijcxste onder haer, door wien ne sij haer gaerno laeten geleijden. Haere waepenen sijn in *t gemeen taurannen, schilt ende awaert. Vor weijnich boogen, maer die van Barlee hebben (nae verstaen can) over & 100 roers off musquetten , ende soccken daegelijcx meer op te coopen. B die van Tengue wert geseijt maer tien musquetten te wesen. De religie ende het natureel deser lieden met de forme haerder rege ringe ende verdere gelegentheijt ingesien sijnde, is wel aff te nemen: et stelijck, dat, soo het mogelijck sij onder die van Barlee de Christelijcke ¥ ligie in te voeren, hetselve niet sonder groote tegenstant ende swacricht geschieden can, naedemael de aensienlijckste, die *t meeste gesach hebbes, alreede van ’t Moorsdom sijn ingenomen, ende door haeren Lebeh meer ad meer daerin sullen gesterckt worden; onder die van Tengue is beeter hoogt van de Christelijcke religie voorspoedelijck in te planten, nademad & Mahomatise superstitien noch niet ingesoogen hebben, de soone van de Se gage alleen de tulband draegende; sij sijn oock sachter van gemoet ek beeter te geseggen. De Sengage belooft, indien een schoolmeester tot Tar gue gestelt worde, dat alle de kinderen derselver negrij ter schoole sla gesonden werden om in de Christelijcke religie onderwesen te worden. Det de bekeeringe van desen soude de deure tot meer dan 10,000 Affoeress (die noch Heijdens sijn) geopent worden. Aen die van Barlee soude nod tans beproeft connen werden, off het Godt den Heere belieffde haer uijt & stricke des duijvels te verlossen. ' B SCHRIFTELIJCK RAPPORT OVER ENDE EN BALI. 265 Waertoe voor eerst de bequaemste middel achte, dat, aldaer de adsistent ofte ander persoon van wege de Compagnie tot invorderinge van de coop- manschappen leggende, een schoolmeester, die Godvruchtich, verstandich, minnelijek ende lanckmoedich waere, daerbij geleijt werde, die tot hem trock de kinderen der voornaemste Orangkaijen f om te leeren leesen ende schrijven, met een haer leerende de Christelijke gebeden ende manieren, de Historien der Goddelijcke Schrift haer verhaelende ende haer alleijnskens het Heijdendom ende het Mahomatische wangeloove op dese wijse tegen ve, naeckende; het welcke te beter voortganck soude hebben, indien haere vlij- tichheijt in ’t leeren met eenige coraelgens ende ander poppengoet beloont : werde. 2. Het soude oock voorderlijck wesen soo eenige stichtelijcke ceremonien tot onse Godsdienst, begravinge der dooden ende andere, onder dese lieden mochten gevoecht werden; doch dit selvige niet connende geschieden sonder communicatie met de kercken in ’t vaderlandt daer over gehadt ende ap- prohatie vercregen te hebben, en sal hierin niet dieper treden, hetwelcke nochtans niet alleen tot Berlee, maer oock in alle andere negrijen op Ende seer voorderlijek tot voortplantinge der Christelijcke religie onder de Heij- denen soude wesen. 