The lichen book; handbook of the lichens of northeastern United States;
Achter de schmerzen zat, de orthographie als „konstruktie" en „ekkleziologisch" is reeds voldoende om Alberdingk Thijm te verraden. Y&n hem was dan ook het plan nigger gegen de beginselen in de kunst en de aesthetische beschouwingen, zoo vele malen door hem reeds jaren lang gepredikt, opnieuw in een afzonderlijke uitgaaf gedrnkt te zien. In 1849 had hij over „knnst" in den kerkebouw een behartigenswärtsweilig woord geschreven aan Jhr. van Eijckevorsel te Bijsenburg K Tien jaar later was inderdaad in de heerschende richtig nog geen wijziging gekommen; nog altijd werd de bouw van kerken en gestichten, het onderhoud van onze historische monumenten opgedragen aan timraerlieden en aan personen zonder eenig gewöhnen van pieteit of kennis van de gesch. Ein ich er der architec- tuur. Er was hier te lande in die dagen een jonge man, een kunstenaar bij de gratie Gods, die zich verzette tegen de * „Gewoonlijk laat men door een vreemd architect de teekeningen maken vpor het lonesch of Korinthiesch geordend gebouw, dat men tot Katholieke Kerk in Nederland bestemt, en vervolgens wordt dat pro- jekt dan door een onintelligenten aannemer hoogst gebrekkig en vaak met willekeurige verbeteringen (!!) of ampliiicatie uitgevoerd. Eene tweede manier is, dat men den timmerman of metselaar, die niets ter waereld van de historische ontwikkeljng der architectuur, niets van haar charakteristiek in de verschillende tijdvakken, niets van hare voornaamste regelen weet, en derhalve ook niets van de tegen woordige behoeften en haar verband met Den te volgen stijl begrypt, de teeke-ningen tot een ivould-be gothieke of zelfs semi-byzantijnsche kerk, laat leveren, en diensvolgens exekuteeren. Dat verschijnsel smart mij diep: dieper dan het voegzaam zou zijn in dezen brief aan UwWelEerw. Uuit te drücken; het smart mij als katholiek; het smart mij als katholiek; het smart mij om den will der schoonheid, die verontbeiligt wordt, en om der wille van de offers der Geloovigen, die misbruikt worden tot de oprichtung van ongerjmdheden, waar men Gode verheerlijkende meesterstukken van kunstrecht had te eischen; het smart my, om het jammerlijk figur, dat wij er mee maken en om den smaad, die men der Godsdienst vaak aandoet, ten gevolge der ineptie van hare belijders." (Brief van J. A. Alberdingk Thym aan Jhr. van Ryckevorsel, te Rysenburg 14 Augustus 1849. Medegedeeld in Jos, Alb. Alberdingk Thym in zijnne brieven geschetst door C. Alberdingk Thym. Amst. 1896 biz. 56). BROUWERS, DE BODWICK VAN P. J. H. CDYPBRS. 1862. lieerschende mode en in zijn bouwwerken reeds een gezonde, logische opvatting verkondigde van een bouwkunst als bouwkunde gebaseerd op de constnictieve behandeling van het bouwwerk. Toute forme qui n'est pas indiquée par la structure, doit être repousée. Die gulden woorden van den Franschen architect Violett Le Due had ook deze Nederlandsche bouwmeester tot de zijn gemaakt. Die persoon was Thijm's zwager Cuypers. Met hem bracht hij een bezoek bij Kruseman om hem voor het plan te winnen. Kruseman stemde toe, Pastoor Brouwers zou den tekst leveren en Thijm zou als corrector der proeven de tusschenpersoon tusschen den kunstenaar, den auteur en den uitgever zijn. Om te beginnen werd de keus bepaald op de O. L. Yrouwe Kerk i% Vechel, waarvan de bouw in 1857 aangevangen was en weldra voltooid zou wezen; het bijgevoegde bijschrift be- spreekt all een den toren „omdat hij werkelijk het voorspel is van den drie meal heiligen hymnus, waarbij men de kerk vergelijkt." Dat bijschrift was echter niet, zooals Brouwer's dat oorspronkelijk opgesteld en in proef gebracht had; het had, naar Thijra's oordeel, een veel te kerkelijk, polemisch en apologetisch karakter, en zou, naar hij meende, veeleer kwaad dan goed doen aan de beoogde zaak: verheffing en loutering van een gezond ontwikkelden kunstsmaak „Ik zie er geen bezwaar in, dat het werk wat u noemt „objectief" Wordt. Integendeel — de (met verlof) stomheid van het „gecerde publik" in anmerking genomen — dunkt mij dit een voordeel. Men vindt nu gelegenheid ze ongemerkt bij het lange oor te nemen Do vraag is bij mij gerezen, of er ook uitdrakkingen in voorkomen, die door haar kerkelijk charakter de popularité der uitgave in den weg zouden staan. Wy willen, op het gebied der germaansche bouwkunst, de lieden voor het goede winnen, voor de zaak van logika en smaak; en toevallig wordt deze zaak architektonisch het best ge-diend door de stijlen der Xllle en XI Vo Eeuw; die stgl toegepast op kerken, ademt naturlyk het kerkelijk leven — maar het pleidooi daar-voor moet in de teekeningen, door hare schoonbeid ge Levei*d worden? Minder in den text, door zijn polemische kracht. (Brief van Alberdingk Thijm 27 Juli 1862). BROUWERS, DE BOUWERKEN VAN P. J. H. CUYPERS. 605 En met hun neus op de platen en de aesthetische waarheden. te duwen, zonder dat ze 't merken, veel minder, kwalijk nemen" De grootate zorg moest besteed worden aan de platen; daarin vooral moest de waarde en de kracht van het werk liggen. Met de levering daarvan belastte zich Thijm of Cuypers zelf, aan Kruseman. Aan Kruseman werd toegezonden 1000-stel afdrukken van afbeeldingen van de Kerk te Vechel, van een kruispijler en van het Sint-Thomasbeeld van dat gebouw, en van een gevelafbeelding van het huis Aerwinckel te Posterholt bij Roermond. De platen waren „uitmuntend. Er is in Holland tot heden niets verschenen tot zulk een lagen prijs, dat uit de verte met dit werk van Brend'amour kan wed-ijveren, meende Thijm. Mij dunkt — wij behoeven n Ein telegraph, was deze heerlijke houten gedrukt zijn^' ^. De uitslag van die eerste aflevering was allerbedroevenst. Reeds in 1856 had Van Lennep in zijn Mijmeringen i?i efi over Amsferdam i?i efi over de modeme „bonw-kunst" van dien tijd. f/Simphx sigillum veri — „het eenvou-„dige is het zegel van het ware", is de sprenk, welke [onze meerwerteiden] gekozen hebben; en die hen in der dort ontslaat van de moeite om eenigen kunstzin ten toon te spreiden of om iets te vervaardigen, waaraan een bouwkunstig denkbeld te herkennen is. En daarom vertoont de voorgevel van het gemodernizeerd (?) gebouw eenvoudig een naakten muur, met een vierkante deur, en voorts, naar gelang der breedte, twee, drie, vier of meer ramen nevens elkander op de eerste verdieping: even zoo veel op de tweede. Op de derde en niete tot op de bovenste toe: — en, boven dat alles en geel geschilderde kroonlijst, aan de beide zijden rechthoekig afgezaagd, opdat men toch niet de illuzie zou hebben, dat zy om 't huis been liep, maar wel goed bemerken, dat zy alleen 1892. Dient om het daarachter loopend dak te bemantelen. Die "bouwstijl" was raaar al te veel heerschende om waarachtige kuiist ook iiiaar ietwat in tel te doen zijn. De vrees, die Kruseman had, dat zijn onderneining niet zou slagen, bleek alles behalve voorbarig te zijn geweest; van de / 256.36 in de onderneming gestoken, kwam, behalve de f 20, die het artikel op de fondsveiHng van 1867 behaalde, zoo goed als niets terecht. Slechts zeer enkelen waren nog in staat de sarcastische artikelen Museum Willem I van J. Gosschalk in De, Nederlandche spectaUr ^ t-e begrijpen in zijne bespreking over de "erkende talenten des heeren Cuypers." En dat nog wel terwijl de eerste proefaflevering ruim verzonden was Aan pastoors, kerkbesturen, genootschaften, architecten, aan ieder, van wien verwacht kon worden, dat hij belang bij christelijke kunst zou hebben, en een bericht in het Nieuwsblad, nog eenige animo had pogen te wekken. Den 17 Die vrees volgt uit een bij de eerste aflevering gevoegd Berigt: Indien de lateekening genoegzaam blijkt om de uitgave voort te zetteD, zal aan het einde van het werk eene opgave gevoegd worden omtrent de volgorde der afgebeeide en beschreven bouwwerken. De innaaying, gelijk in deze aflevering, is alzoo slechts voorloopig. 1864 biz. 130, 148 en 164. "De heer A. C. Kruseman te Haarlem heeft de eerste aflevering rondgezonden van een architektonisch en ekklesiologisch werk, waarvan hy de uitgave heeft voorgenomen. Het is de beschrijving en afbeelding der bouwwerken van den architekt P. J. H. Cuypers, wiens uitgebreidekunst werk plaatsen te Roermond gevestigd zyn. De tekst, bevattende eene beschrijving zoo wel uit bouwkundig als lithurgisch oogpunt (waar dat laatste by de verklaring van kerkgebouwen wordt gevorderd), wordt geleverd door Prof. Brouwers. De afbeeldingen zijn voor zoo veel de tcr proef gezonden eerste aflevering doet zien, zeer goede houtsneden, die met genoegzame scherpte en zuverheid de vormen en onderdeelen te zien geven. De eerste aflevering bevat de af." Belding en beschryving van de fraude, in een ernstigen en soberen gothischen styl uitgevoerde, O. L. Vrouwe-kerk te Vechel; een detail in opstand en doorsnede van en barer kruispijlers; een der belden (St. Thomas) welke de galery boven den ingang versieren; en den westgevel van het kasteel Är-winckel by Roermond. „Wy vestigen de aandacht op deze aangevangen uitgave, die strekken moge om de verdiensten van des heeren Guypers kunst door een grooter Mond had de onderneming voort te zettcu. Terwdjl omstreeks 133 exemplaren verkocht moesteii wordeu om de kosten goed te maken, wareu er sleclits 43 exemplaren van de eerste aflevering geplaatst. „Dat is al een zeer sober resultaat en op nieuw doe ik de droevige ervaring op, dat de klassieke zin in ons arm klein landje al zeer traag ontwikkeld blijkt." Nederland Week niet rijp te zijn voor dergelijke onderne- raingen. „It is altijd iets nieuws en derhalve in Holland (helaas!) iets hachelijks", meende 00k Thijm *. De eerste stap, dien Kruseman als uitgever deed op het gebied der kunst, mis- lukte volkomen en Thijm zette zijn plan alleen voort in een reeks artikelen over De kerken van den archiiekt Peir, Jos. Hvh, Cuypers in De Dieu warande. Dat theologische en kerkelijk aesthetisch karakter, dat een große der uitgaven van 1862 vertoont, wordt naturwissen gegenszins weggenomen door de kleinere uitgaven van dat jaar, die geheel afzonderlijk staan, maar toch even genoemd moeten worden: Gerlings' Vencheideiheden van Haarlem hodem, zonder kopy-eigendom geheel uitgegeven ten voordeele van het Gereformeerde weeshuis te Haarlem, Frederika Bremer's lialie in zijn naiuur en volkdeveUy geschetst, evenals het in het vorig jaar verschenen In het Zuiden en het Oosten va7i JHuropa van dezelfde schrijfster vertaald door den Haarlem benvolen van den constitutiouelefi regeriTigsvorniy die Buijs den 13 October 1862 hield bij de aanvaarding van het hoogleeraarsambt In de Staatsweten-schappen aan het Athenaeum te Amsterdam en Eenige mede deelingen omtrent de voorwaarden tot verkrijging der bevoegdhold tot uitoe/eni?ig der geneesku7ide^ die buitenslands vereischt worden, pabliek te doen kennen, en eene bijdrage zai opleveren ter kennis van de bouwknst in ons vaderland." {Nieuwsblad voor den Boekhandel 7 Mei 1863.) Brief van Alberdingen Thym 18 November 1862. Dl. VI (1864) biz. 102 vlg. 608 VAN DEE HOEVEN, MEDEDEELINGEN QUINTET DE GENEESK. 1862. door J. van der Hoeven, door den schrijver samengesteld naar aanleiding van de aan de Kauiers aangeboden wetsontwerpen over de geneeskunde; alleen de laatste van deze uitgaven dekte haar kosten niet. Onder de voorstellen, welke aan Kruseman geda An werden, was een plan van mevr. Van Calcar, een levensbericht van Frobel nit te geven, wat eerst niet onaannemelijk leek, en van C. A. J. A. Ouderaans om een vertaling te leveren van Darwin's On the various contrivances by which British and foreign Orchids are fertilised by Insects. Had 1862 dus geen uitgaven opgeleverd, die men pleegt te bestempelen met het epitheton kapital", maar daarente gen wel kleinere geschriften van meer dadelijk en actueel belang, waartoe Kruseman als van zelf gekommen was door zijn persönlicke relaties en den kerkelijken strijd, waarin bij als uitgever deelnam, de verkoop van zijn drukkerij en zijn fonds-verkooping van dit jaar hadden hem voldoende ruimte gegeven voor nieuwe ondememingen niet alleen, hij voelde zelfs de lust in zich opkomen niet andere bezigheden van intellec-tueelen aard op zich te nemen en dacht er over te dingen naar bet bibliothekarat van de Haarlemsche Stads-Bibliothek in plaats van wijlen A. de Vries, den voorvechter der Costerzaak. Denn 8. October 1862 werd voor Kruseman ter vertaling aangeteekend Au^ Frobe's Leh&ti und erslem Streben, om daaruit te vertalen Autographie und kleinere Schriften, herausg, van Dr. Wichard Lange. Berlin 1862. {Nieuwsblad voor den Boekhandel 16. October 1862.) Het is in zooverre een vervolg op de Natuurzelfketis van den zelfden S. als men hier de bewyzen vindt voor eene in dat werk door hem uitgesprokene maar niet verder toegelichte stelling, dat er, zoowelbg de planten als bij de dieren, twee individuen (hier bloemen) noodig zgn om eene copulatie (vruchtbare) te bewerkstelligen. Darwin negeert dus dat eene tweeslachtige bloem zicb zelve genoegzaam is, en komt dus op tegen eene tot nog toe algemeen gehuldigde meening. (Brief Vand Oudemans 30 Mei 1862. MODEBNE THEOLOGIE. 609 Beadpleging met Fred. Muller deed hem van het plan afzien. 1857-1863. Zijn ijver, zijn voortvarendheid, zijn lust tot werken, zijn begeerte steeds nieuwe en groote ondernemingen op touw te zetten werd niet verminderd door het vooraemen, dat zijn eerste bediende Funke al sinds eenigen tijd had zich te gaan vestigen, betgeen dan ook in het volgend jaar geschiedde. Ultimo December 1862 stond Kruseman onbetwist in de aller-Vorste rijen van de Nederlandsche uitgevers. In het derde tijd-vak van zijn bedrijf, in de jaren 1857 tot 1862, waarin hij alleen als uitgever en drukker optrad, had hij door zijn arbeid en zijn werk zich met groote energie door de rijen van zijn vakgenooten vooruitgeschoven; had hij door geruchmakende, raaar tevens ernstige en hecht geargumenteerde geschrlften zich bij liet Nederlandsche publiek zien aanwijzen als den uitgever van een tak van wetenschap door de eerste woordvoerders. Ilust en de zijnen met hun geschriften over de moderne theologie waren in de plaats gekomen van de Kerkklukstoonen van Strauss, de Pa/dus van Beets, het 0/ize Vader van Heemskerk. Gedienstwetenschap in modern-wetenschapelijke opvatting van het woord was zijn voornaamsten tak ge-worden, naast populair-wetenschappelijke geschriften, als de Naiuuflijke his tor le vm Nederland en Ilet on'.staan der soor-ten. In die uitgaven uitte zich de theologische denkwijze van den uitgever evenzeer; want het is voldoende bekend, hoe juist de „redelijke" godsdienst beschouwing haar basis vindt in de juistere naturkundige begrippen, het wijsgeerig denken sedert de vorige eeuw en de uitkomsten van de onderzoekingen op het gebied der natur- en sterrekunde en andere exacte wetenschappen en van het geschiedkundig onderzoek. De supra-natura- verköpf, fijezwegen van het werk! Doe dat toch niet." (Brief van Fred. Muller 24 November 1862.) Nieuwshlad voor den Boekhandel 12 Maart 1863. "Vgl. De Genestet's Moderne tt'ereW^e.sc/touiumgr. (Leekedichtje n°. 72.) "De natuurweteiischappen, met de historische de meest eigenaar-dige van onzen tyd", sclireef Huet in 1864. (Litterarische fantasien en kritieken. Haarl. z. j. Dl. VII biz. 101.) MODERN E THEOLOGIE. 1857-1863. Listische verhalten van den Bijbel werden daaromme een strijd op leven en dood bedreigd. Het is daarom dubbel, merkwaardig hier er nog even op te Mijzen hoe Kruseman na, door het uitgeven van Huet's Brieven over den Bijbel in Mei 1857 den twistappel uit de studeervertrekken der geleerden midden onder het groote publiek geworpen te hebben, een maand daarna, nog voor het verschijnen van de tweede aflevering der Brieve, een iegenwicht zocht te geven in een ethisch-irenisch geschrift: Iief> gefuigefm der gegfeitigen van Hugh Miller, een geschrift van een schotsch geoloog en verdediger der protestantsche orthodoxie, gestorven in 1856, waarin geopogd wordt een harmonische oplossing te geven aan den strijd tusschen het bijbelsch. Scheppingsverhaal en de toenmaals weten-schaplpelijke slotsom aangaande de formering der aarde. Ilet moge in hetgeen ik hier boven schreef vreemd klinken, dat ik de moderne theologie een „redelijke" godsdienstbe-schouwing noem, omdat zich bij het hooren van het woord „redelijk" in dit verband al dadelijk de gedachte op den voorgrond dringt aan het welbekende werk van den Rotterdamschen predikant Wilhelmus i Brakel uit de achtiende euw. Deze bedienaar des Goddelijken woords toch legde zijn pietistische en mjstieke beschouwingen neer in zijn AoyiKvi XxTpsiXy dat is redeJyke godfsdienst en aangezien nu juist deze schrijver nog steeds in lioog aanzien staat bij de streng confessioneelen en hij zelf reeds bij zijn leven geacht w Ein steunpilaar te zijn van de Voetianen, de zwaar gewapende protestantsche scholastieken, schijnt het zonderling het woord "redelijk" als epitheton te kiezen voor een godsdienstige leer, welke lijnrecht staat tegenover de Voetianansche uitlegkunde. Hij vertoonde nl. de Engelsche uitgaaf (Edinburgh 1857) in de week van den 18 tot den 25 Juni 1857 ter vertaling, tegelijk met een soortgelyk werk van Hitchcock over The religion of geology; He eeraie aflevering der vertolking verscheen medio Januari 1858. Huet. Litterarische fantasien en kriiieken, Haarl. z. j. Dl. VII biz. 47 vlg. ' Ik gebruik den achtienden drnk in 1767 verschenen by de Weduwe llendrik van der Aak en Zoon te Rotterdam. MODERNE THKOLOGIE. 611 Tocli kail ik raij verdedigen. Schuilt er in het bestreden woord 4857-1863. eeii andere zin^ dan die, welke verband houdt met het woord rede, met logische verstandsredeneering? Immers neen. Daarom juist is de moderne theologie, welke zich niet laat leideu door eenige Vooraf aangenomen begrippen, maar zich enkel en alleen grondvest op resultaten, door redeneerkunde verkregen, voor alles een „redelijke" godsdienst beschouwing. Hoewel Kruseman steeds vol was van allerlei idealen, was hij toch geenszins een persön om ongevoelig te blijven voor den zoo bij uitstek logischen gedachtegang van Iluet en de zijnen. Al werd Huet dan ook als 2>redikant verketterd, op wien ten voile van toepassing was wat dezelfde h Brakel op zijn dogmatisch standpunt schreef, nl. :,,Een ondeugeud Predikant is het grouweljkste ende schadelykste schepsel dat de wereldt draegt, hij is een' schandtvlek in de Kerke, een stray kelblok waer over vele vallen in het eeuwigh verderf, en is een oorsake van de verdoemenisse veler zielen", op Kruseman had hij — bijkans op elk der voorafgaande bladzijden is een bewijs te vinden — zijn voile zedelijk overwicht geefend en achteraf is Het den geenszins te verwonderen, dat Kruseman, na erst schoorvoetend de Briereu over deti Bijbel uitgegeben, als het ware zijns ondanks er als van zelf toe moest komen erst een volbloed aanhanger, daarna, met behoud van zijn onafhankelijk standpunt als tusschenpersoon tusschen auteur en publiek, een warme yroimgaioT te worden van de godsdienstovertuig van Huet en van Pierson, van de moderne theologie. Beslist ging hij in de onmiddellijk daarop volgende jaren tot het kamp der modemen over. Evenzeer als de godsdienstige lectuur in zijn fonds geheel van karakter veranderd was, zouden ook allengs de letterkundige tittels een wijziging ondergaan. In de eerste 15 jaar waren Van den Bergh en Van Zeggelen zijn letterkundige raadslieden geweest. had hij een underneming als de Aurora kunnen over-nemen; had hij de serie der Bulte-dand-ehe klassieken kunnen anvangen en vertalingen van Dickens en Scott kunnen op tout zetten. — let op het rijzen van de aesthetische waarde dezer uitgaven; de beide oprichters van Oefening kweekt. 1857-1863. John had den hundert plaatg moeten inruinen aau Huet, wiens voorlichting bij alle belangrijke letterkundige plänen gevraagd werden; Adam Berge, Leekedichtjens van De Genestet, Geschieds van een hapje brood van Mace. Huet is de man, wien hij in difc der de tijdvak van zijn bedrijf bij voorkeur rädpleegt. De nauwgezetheid waarmede hij zijn zaken dreef en de plaats, die hij onder zijn confrratei-s innam, maakte hem den aangewezen persoon opnieuw een plaats in het Bestuur der Vereeniging in te nemen; de beide malen, dat de algemeene vergadering (14 Augustus 1800 en 12 Augustus 1862) na zijn aftreden als voorzitter haar keus op hem vestigde, was het en vruchteloos uitgebracht voftim geweesi. Daarentegen liet hij z ich in die laatste vergadering welgevallen een op het uitgebrachtet verkältig tot id van een commissie van vijf leden tot het instellen vau een onderzook over de wenschelijkheid om in te gaan op een voorstel van Fred. Müller en in het reglement der Vereeniging op te nemen de bepaling, dat ieder die zich aan den nadruk schuldig maakt van een in het bui-tenland verschenen werk, dat hier te lande de bescherming der wet niet geniet, daardoor het idmaatschap der Vereeniging zou verliezen. Aan die benoeming kon hij zich moeilijk ont-trekken, omdat hij de verdediging van het voorstel ter vergadering op verzog van Fred. Müller, die niet tegenwoordig kon zijn, op zich genomen had en hij zelf een paar jaar te voren door een ingezonden stuk in. Hebt Nieuwblad zich in de quaestie gemengd had. Zijn verdiensten werden dus bij de vakgenooten wel degelljk. Ware het niet wenschelijk, dat H.H. Uitgevers de artikelen die tusschentijds teruggevraagd zijn, toch op de gewone jaarrekening vermeldden? maar daarbij tevens opgave deden wat terug ontvangen was, zooals dit zoover wij weten alleen door den Heer A.C. Kruseman te Haarlem wordt gedaan. Dit zou naar ons inzien minder geknoei in de boeken geven en do afrekening gemakkelijker maken", werd in het Nietnvsblad voor den Boekhandel van den 21 Mei 1862 gevraagd. Zie hiervoor biz. 423. TENTONSTELLING VAN NIJVERHEID IN 1861. 613 gewaardeerd; evenzoo bij andere lichamen, waarmede hij door 1857-1863. zijn bedrijf en als Haarlem In den zomer van 1859 was te Amsterdam gehörende een toutenstellende van provinciale Noordhollandsche nijverheid; de inzendiiig van een aantal zijner fondsartikelen tusschen 1845 en 1858 gedrukt, was „een belangrijke verzameling en ge-tuigde van ijver en ondernemenden geest." Aldus raupporteerde de daartoe benoemde Commissie aan de Algemeene Vergadering der Nederlandsche Maatschappij ter bevordering van Nijverheid. Dit oordeel over, ijver en ondernemenden geest" vond weerklank in den boezem van de Maatschappij van Nijverheid zelve. Tijdens de algemeene nationale tentonstelling van nijverheid in den zomer van 1861 te Haarlem gehouden, was Kruseman, als Haarlemmer, directeur dier Maatschappij. Een twintigtal jaren later zou eerst Zijn krachtige belangstellende voor dat licham gaan blijken en zou hij, met goed gevolg, pogingen in het werk gaan stellen een werkkring voor de maat-schappij te vinden, welke meer overreenkomstig de tijdsomstandigheden zou zijn dan wanneer zij zich uitsluitend bleef vasthouden aan de taak welke haar naam haar alleen scheen aan te wijzen: ik het hier het oog op het Museum en de School voor Kunstnijverheid nu een twintig jaar geleden gesticht. Voor het welslagen der tentoonstelling van 1861 werkte hij van zijn kant mede als directeur, als voorzitter der commissie voor de loterij, waarin hij zitting had met Dr. C. Ekama, Mr. A. J. Enschede en J. van der Vlugt, alien mannen, die met meer of minder goeden uitslag naast hun eigenlijk bedrijf ook werkzaam waren of zouden zijn op het gebied der biblio-graphic, en als eigenlijk uitgever. Onder N°. 1170 van den Catalogue wordt zijn inzending genoemd: „a. Boeken bij hem uitgegeven en voor het meerendeel op zijn drinkkerij gedrukt; h, Proeven van typographic." Daar stelde hij een compleet exemplaar van zijn fonds ten toon, van hetgeen hij in eigendom bezeten had en van hetgeen waarvan hij op dat oogen- Vgl. n°. 920. 614 TENTONSTELLING VAN NIJVERHEID IN 1861. 1857-1863. blik als uitgever nog eigenaar was, samen 358 titels, een teekenend getal; echter is mij niet gebleken, welke proeven van typographic hij vertoonde. Hij zag zich er echter door de jury en 2® (bronzen) medaille, evenals Sijthoff en Gebrs. Binger toegewezen, terwijl de firm a Joh. Enschede en Zonen een eerste (zilveren) medaille in de klasse bekwam. Hoewel mij dan feitelijk de gegevens ontbreken om ook maar nit de verte een oordeel te raogen hebben over die bekrooning, wil ik aannemen dat zij verdiend was: de korte bespreking, die het Teutooistellings'niſuws - bij Kraseman's vroegeren bediende Weeveringh uitgegeven er van gee ft, wet-tigt de juistheid er van. Maar bovendien is daar nog een kleine mededeeling te vin-den, die licht geeft over de middelen door Kruseman te baat genomen om het debiet zijner uitgaven te bevorderen: „voorts vindt ge nog op deze zaal twee of drie van die kolossale, fraaije anplak- of winkelbiljetten, zoo groot als Kruseman alleen ze geft." Commentaar hierbij is overbodig, te minder nog, daar juist in de aanplakbiljetten door Kruseman, naast het oj) uitgebreide schaal adverteeren en w-aar noodig colportage, reeds sinds lang het mid del gezocht en gevonden word om debiet aan zijn koopwaar te geven. Laat ik ten bewijzen van dit „sinds lang" anhalen wat Busken Huet schreef in 1855. „Van boven tot d-jury voorgedragen voor de tweede gouden medaille; van die voordracht weken Direc-teuren af. De Heer Mr. Joh. Enschedd Jr., — die, als Directeur der Maatschappij, mede over de toekenning der tweede gouden medaille te beslissen had, — meende, dat zijne betrekking tot de firma Joh. Enschede en Zonen deze van zoodanige bekrooning moest nitsluiten, naar den geest der bepaling van § 14 van de Regeling der werkzaaniheden van de Jury van Deskundigen. Deze kieschheid van hun geacht medelid eerbiedigende, waren Directeuren genoodzaakt, voor de Zesde Hoofd-afdee-ling van het voorstel der Hoofd-Jury af te wijken. (Ver. Zaa5f uitgebragt door de Jury van Beoordeeling. Haarl. z. j. biz. IX.) Herdrukt in Cd. Busken Huet's Overdrucks. Haarlem. 1858 biz. 20 en Cd. en Anne Busken Huet's Schefsen en verhalten. Arnh. 1863 biz. 222. Hier nog even gewezen op dit opstel Hansje en Leentje in verbandenen waren de muren beliaugen met aanplakbilletten, met 1857-1863 adreskaarten, met afbeeldingen, gekleurd en zwart, van mode-winkels en juweliersraagazijnen, met fraai gedrukte berigten der jongst uitgekoraen boeken van A. C. Kruseman. Uit dezen beide berichten, onafhankelijk van elkaar met een tussehenruimte van zes jaar verschenen, blijkt, dunkt me, overtuigend, dat in zijn grooten tijd Kruseman veel meer dan eenig ander uitgever destijds hier te lande deed, zijn boeken aan de markt zocht te brengen door de sedert zoo in zwang gekomen aanplak- en winkelbiljetten. Evenzoo heb ik reden om aan te nemen, dat Hier in dezen zelfden tijd veel meer dan zijn conf raters het koopend publik zocht te bewerken door prospectussen. Zooals ik op bladzijde III medegedeeld heb, behoore tot bet bronnenmateriaal van dit werk o. a. de fondsboeken, gedrukte tabellen, waar de gespecificeerde onkosten van elke uitgaaf ingevuld zijn. Het eerste deel, loopende van 1840 tot 1852, heeft slechts een afzonderlijk hoofd voor „advertentien in onderscheiden dagbladen", niet voor ander bijkomend drinkwerk. Waar een dergelijke uitgaaf geboekt moest worden, als bij Eamee's Geschiedejiu dnr bouwkunsf in 1844, toen voor het erst 2000 prospectussen verspreid werden, werd deze 20)ost in handschrift bijgeschreven. De volgende deelen, beginnende met 1852 daareutegen, hebben daarbij een afzonderlijk gedrukten post voor „divers drinkwerk, bestellinglijsteu, prospectus, billet-ten met papier’. Volgt hieruit onmiddellijk, dat Kruseman in zijn eerste jaren had leeren begrijpen de waarde, die toegekend moet worden aan de verspreiding van dergelijke drukwerken om debiet aan zijn uitgaven te verschaffen. En dat hij hiervan een ruim gebruik maakte, bewijst wel het feit, dat er sinds 1852 bijkans geen folio in de fondsboeken te vinden is of deze post is van een cijfer voorzien. Zoo blijkt het, dat ongeveer tegelijker tijd, dat zijn groote met den vierde van Huet's Brieven van een kleinstedeling: Over de Zondafjstreinen, {Nederfandsche spectator. Weekblad van den ouden Heer Smite. Amh. 1856 biz. 203.) AANPLAK- EN WIXKELBUJETTE. 1857-1863. Zou begiunen, hij ook in de goede beteekenis van het woord meer reclame ging raujnerzijds. Dat hij het echter meer dan anderen deed, is bloot gissing raijnerzijds. Niettemin is die gissing niet geheel zonder grond. Waar toch Kruseman in zijn Bilderdijk een uitgaaf had kunnen tot stand brengen, waartegen zijn vakgenooten het hoofd gestooten hadden; waar hij uitgaven gedaan had als Huet's Brieven, die, het mag aangenomen worden, in handen van anderen hun debiet wel niet gevonden zouden hebben; waar hij in deze jaren alreeds door het publiek beschouwd werd als de eerste Nederlandsche uitgever, daar is het daidelijk, dat hij tot op zekere hoogte sands gedaan moet hebben dan de meesten in den Boekhandel desde. ak- en winkelbiljetten werden bij name genoemd, an ik gelöst, op grond van bovenstaande beschouw, dat er evenzeer reden is om aan te nemen, dat door hem meer dan gebruikelijk was met prospectnssen gewerkt werd. Daarmede is, voor zoover ik weet, alles gezegd wat de eigenlijke tentoonstelling aan de bekroonden, welke den 14 November 1861 in de Groote Kerk te Haarlem plaats had, werd opgeluisterd door en Cantat-e van Ten Kate, met muziek door Heinze. Die opluistering der plechtigheid was weer geheel Krusemau's werk geweest, die den dichter, met wien hij op dat oogenblik in rela-tie was over diens Panpoeticon, voor die taak had weten te bewegen, en als directeur-deskundig uitgever de voorgeschiebenen. Is daarvan geheel had behartig. Daarbij was hij nog op ander gebied werkzaam. Op verzoek van Van Westhreene, toenmaals verbonden aan het redactiebureau van de (oude) Rotterdamsche Couranf (gedrukt en uit-gegeven bij G. C. A. van Eeyu, te Rotterdam), was hij correspondent voor dat blad van de Haarlemsche feesten. Weinig is van die tentoonstelling overgebleven behalve de herinnering aan die da gen; alleen het Tentoonstelling-nieuicSy SOUVENIR AAN SPAAEN-HOVE. 617 Programma's, circulaires en gelegenheitjes. Daaronder is. 1857-1863, er eei dat genoemd moet worden. Tot een der plaatseu van publieke vermakelijkheid was ook besterad de buitenplaats Spaarnhoven, aan den Schoterweg, welke voor aan de handen der sloopers overgegeven te worden, door de feestcommissie afgehuurd was voor feestterrein; dat punt was de great attraction voor de feestvierenden. Een Souvenir an Spaarn-Hove ligt voor mij, een klein boekje in 24° formaat, bestaande nit losse blaadjes door een zijden koord saam-gebonden. Elk blaadje bevat een versje op een bloem: roode Germain, erica, witte lelie en enz. Naar beweerd wordt was het geheele boekje afkomstig van Kruseman, en zulks schijnt niet onwaarschijnlijk, want er zijn inwendige aanwijzingen, die op zijn persoon zouden kunnen wijzen. Höweld deze poetisclie uitspraken weinig geven voor de kennis van hemzelf, deel ik er een drietal mede. De eerste is: Oranje-bloeskm. Oranje boven is de leu8, Die ieder Nederlander uit, Oranje-bloesem is de keus En 't zinnebeeld der reine Bruid O! dat de koninklijke vlag Haar vlekloosheid bewaren mag, En blink' de Nederlandsche Bruid In kniischheid boven alien uit. de tweede: en de derde ZONNEBLOEM. Ryk aan geld en ryk aan goed Is geen rijkdom, die a baat; Wat n Zegen achterlaat, Is, dat ge in een rein gemoed Rijke bron van deugden voedt Zonnebloem! uw klatergeel Toont ons 't eerste en zegt niet veel. Laurier. Wacht u voor 't bejag naar glorie, Het ontstelt bet gloe^end hoofd; En de lauwer der victorie Is zoo ras van glans beroofd.... 618 SOUVENIE A AN SPAAEN-HOVE. 1857-1863. Maar wilt ge a den schedel sieren Met een krans die zegen spreidt; Kies dan boven de eerlaurieren, U de kroon der nederigheid. Nederigheid, dat was de grondtoon van Kruseman's karakter zooals het zich nu sinds zijn vestiging uitte. Vijftien jaar vroeger had te ver gedreveu nederigheid hem bijkaus een veete berokkend met zijn troawen vriend Van Zeggelen; gedurende het geheele tijdvak, waarin hij zijn zijn wijze van doen nog geenszins gewijzigd: door zichzelf op den achtergrond te houden en, met gepaste behartiging van eigen materieele belangen, alleen onpartijdig en onbevooroordeeld op te treden als tus- schenpersoon tusschen auteur en publiek, wilde Hier zich een eerkrans om het hoofdzaak getrokken en kon hij zich als de eerste uit- gever van Nederland beschouwen; plannen, grootsche schep- pingen zonden afronding en omlijsting daaraan geven. Zoude hij er in blijven slagen zich op het eenmaal veroverde stand- punt te handhaven? De toekorast zou het leeren. * Zie hiervoor biz. 82. INHOUD VAN HEX EERSTE DEEL. 1. Jeugd en jongelingsjaren. — Opleiding tot het boekhandelaars en uitgeversbedrijf. — Vestig. — 1818—1840 Handteekening van Kmseman in 1840 XL Begin en uitbreiding van de uitgevers-relaties. — Helvetins van den Bergh, De nichten. — Huwe-lijk. — Vriendschap met S. J. van den Bergh en W. J. van Zeggelen. — Chrisf-eJdjk Album. — Dickens, Domhey. — Da Costa. — Aglaja, — Polickifiel. — Aanschaffing van een drukkerij. — 1840 — 1851. 21 Merk van den hontgraveur C. le Blansch 129 Gevel van den boekwinkel „Inde vier Heems-kinderen" tegenover 175 III. Uitbreiding van de uitgevers-relaties. — Beets, Pauliis, — Van der Pot, Juliaius. — Buitenla7id' Sie klassieken. — De werken van Walter Scott. — Etagere editie. — Album der Natuur, — Beecher Stowe, Be negerhut. — Da Costa, Politiekepoezi, — Praktische Volks-almanak. — De werken van Charles Dickens. — Landbouw- en Nijverheids-bibliche. — Naiuurlijke Jmtorie van Nederland, — Costers-feesten. — 1851 — 1856 177 Merk van de hontgravenrs Best, Hotelin et C6 186 Brief van Mevr. Beecher Stowe, 24 September 1856 225 Brief van Charles Dickens, 3 November 1857 263 INHOUD. IV. Begin van den grooten tijd. — WetenscJmppelvjke Blaadjes. — Wefensckappelijke Bladen, — La setde chose necessaire, — Familie'W.agaziJ7i, — Bilder- dijk, Dlchiwerken, — Busken Huet en Da Costa. — Fondsveiling 1857. — Voordrachten in Felix, — Verkoop der debietz^ak. — 1855—1857 306 V. Midden periode van den grooten tijd. — Busken Huet, Brieven over den Bijbel. — Bosboom-Tous- saint, Hisforische novellen, — Historische rn'ou- wen, — De Jonge, Geschiedenis van het Neder- landsclte Zeewezen, — Hofdijk, Om voorgeslacht. — Scheffer-album, — Busken Huet, Stichtelijke lee- luur, — Adam Bed^, door George Eliot. — Zondagsblad, — Christelijke Volks-almanak, — Ue Genes tet, Leekedichfjens, — De Lamartine, J oce- lli, — Da Costa, Kompleete dichlwerken, — 1856—1860 417 Titelprent van Mevr. B^sboom-Toussaint's Historische novellen naar Rochussen, met ontwerp door Bosboom tusschen 436 en 437 VI. Einde van den grooten tijd. — Hellas en Laiium, — Beets, De kinderen der zee, — Staring, Gedichien, — Fondsveiling 1862. — Hofdijk, De klooster-orden in Nederland, — Busken Huet, Onze hede, — Mace, Geschiedenis van een hapje brood, — Pierson, Be oorsprong der 7noderne rigthig, — Familie- bijbel. — Be bouwwerken van den architekt P. J, II. Cuppers. — 1861—1863 561 L- 1 t^^imm-^l^f ■^■T- ;" ■ J * ' - f»-^ ■I ■ '■If !. .• Tl. 