Bijdragen tot de taal-, land- en volkenkunde
Eerst in 1854 op bl. 244 zijner geschiedenis van Riouw, vermeld in noot (a) bl. 21 hiervoor, waar wij echter nog eenvoudig lezen. dat de sergeant zijne arrestanten plaatste rin de wacht binnen het fort”, zonder meer. Maar toen in 1870 hetzelfde verhaal door hem moest gedaan worden in zijne op bl. 1 vermeld werk over » De Nederlanders in Djohor en Stak” schreef hij ook wel, dat de sergeant ze plaatste „voorloopig in de wacht binnen het fort’, doch hij voegde er nu aan toe, hetzij op gezag van Nahuys of van hooren zeggen , rwaar men hen in het voetblok wilde sluiten". — Niet onaardige bijdrage, hoe langzamerhand een verhaal zich kan uitbreiden. En in aansluiting van de door mij wedergegeven getuigenissen van Baud, Elout, Nahuys, schreef ook mijn vriend, kolonel Nieuwenhuijzen, in zijn artikel over Poeloe Weh, gepubliceerd door de Aprilafl. 1898 van De Indische Gids: nDe bloedige feitelijkheden , die toen aldaar ten gevolge van de doldriftigheid en de onbe- kendheid onzer officieren met de taal en de gewoonten der Boegi- neezen hebben plaats gehad, deden de geheele Boegineesche bevolking naar Singapore verhuizen.” Deze opmerking leidde tot eene te volstrekte wederspraak van den heer KE. B. Kielstra) in het Algemeen Handelsblad van 3 Mei 1898: wonze officieren staan geheel buiten het geval”. Ik zelf, bij de flauwe herinnering indertijd van wat over deze zaak opgemerkt was, schreef naar aanleiding van een dronken sergeant, die in de Lampongs een inlander overhoop stak : „Het geval schijnt in de Lampongs geene gevolgen gehad te hebben; doch een jaar later was er op Riouw ook een Nederlandsche onder- officier, die door zijn ruw optreden aanleiding gaf tot een zeer ernstig opstootje en toen, met het noodlottig gevolg, dat tal van inlandsche nijveren overstaken naar het pas gestichte Singapore en aldus medewerkte tot de verbazend snelle opkomst dezer vestiging.” (a) (a) Zie dit tijdschrift, dl. L (1899) bl. 25. 56 DE COMMISSIËN VAN DEN SCHOUT-BIJ-NACHT C. J. WOLTERBEEK Er ligt in al deze beschouwingen eene organieke fout, die reeds begint met het begin van het verhaal: ~Er was ’r eens een bruiloft”. Zoo b.v. ook Netscher. Wanneer hij heeft medegedeeld, dat kapitein Elout eene wijziging heeft gebracht in het beheer der inkomende en uitgaande rechten door het inlandsch bestuur, gelijk ik op bl. 41 —42 verhaalde, laat hij daarop onmiddellijk volgen: „Weinig tijd daarna had te Riouw eene ernstige verstoring van de rust plaats, veroorzaakt door een betreurenswaardig misverstand.” Hierna volgt dan het bruiloftverhaal. Evenzeer in het artikel van De Bruyn Kops op bl. 874 dl. IV (1853) van het Natuurkundig Tijdschrift voor Ned.-Indië: »Den 26" December 1819 brak een opstand onder de Boegineezen uit, die zeer ernstig dreigde te worden. By het huwelijk ..... enz.” Hier wordt als de schuldige militaire commandant genoemd majoor Krieger, die er part noch deel aan heeft gehad. De algemeene fout is, dat men het kader heeft weggelaten, waarin het gebeurde behoort te worden geplaatst, m.a.w. de witeenzetting, dat de Boegies feitelijk reeds in een staat van latent verzet waren, gelijk men bij de kennisneming van den brief op bl. 44 kan lezen, zoodat Wolterbeek er reeds den 10" November een paar schepen naar toe had gezonden (bl. 48). Dat moet bij de waardeering, zoowel van de gevolgen van het incident, als van de handeling van den resident- kapitein en zijne ondergeschikten in het oog worden gehouden. Stelt u voor, dat men in zulke gespannen toestanden, onverwachts bij het naderen van den nacht, zware schoten hoort, uit grof geschut , lilla’s ete.” (a), zoodat Königsdörffer dacht, dat er met scherp werd geschoten; als militair kon hij dàt in ieder geval wel beoordeelen. Een burgerlijk resident had er misschien , doch misschien ook niet, een oppasser naar toe gezonden, op gevaar af voor dezen van een flink pak slaag, of erger van het brutaal geworden volk op te loopen ; hoe ook de komst van zulk een zendeling had evenzeer tot dadelijk- heden kunnen leiden en, afgescheiden daarvan, tegen de lastgeving van Königsdörffer voor het zenden eener patrouille schijnt mij , onder de omstandigheden, waarin hij geplaatst was, moeilijk iets in te brengen te zijn geweest. Wat gebeurd zou zijn, als iets anders niet gebeurd ware, valt moeilijk te zeggen, #doch ook zonder dit, oordeelde de heer Stecker en ik met hem”, teekende Wolterbeek onderlijnend in zijn (a) Netscher 259. NAAR MALAKKA EN RIOUW IN JULI-DEC. 1818 EN FEBR.-APRIL 1820. 57 journaal bij het verhaal van den fiscaal over de begane onvoorzichtig- heid (bl. 51) aan, „dat men wel wat anders zoude gevonden, en men alleen maar wachtende was naar eene goede gelegenheid om zich onzer te onttrekken; al hetwelke sedert de bezetting van Singapore niet onduidelijk was gebleken; en nu nog meer ingang vond, sedert de geslagen muiters met open armen aldaar ten getale van wel 300 (a) ontvangen en ingehaald werden.” Dit is ook de indruk, dien ikzelf ten slotte van de zaak heb gekregen; aan het bruiloft-incident is een veel te groot gewicht in den schakel dezer betreurenswaardige gebeurtenissen gegeven. En ik meen ook wel te kunnen aanwijzen, hoe het onware verhaal in de wereld is gekomen, volgens welk , als een onweer aan den helderen hemel, enkel door een misverstand , een jammerlijk oproer plaats vond. Ons koloniaal bestuur werd op de vinnigste wijze door de Engelschen gecritiseerd; het links en rechts uitbreken van onlusten, oproeren , oorlogen, bevestigde, naar het scheen, volkomen die ongunstige meening. De Indische regeering vond dat natuurlijk hoogst onaan- genaam; het zat dus bij haar in de lucht, om zoo mogelijk de politieke beteekenis van dergelijke gebeurtenissen te verkleinen; kon zij het niet doen in de waardeering der gevolgen, waar de feiten eenvoudig spraken, dan wilde ze het althans beproeven ten aanzien van de vermelding der oorzaken. Redacteur nu in die dagen voor de officieele berichten van de Bataviasche Courant was de algemeene secretaris J. C. Baud. Als bekwaam bureau-ambtenaar verstond hij de trouwens niet zeer moeielijke kunst om aan sommige onaangename zaken eene meer vriendelijke tournure te geven, wanneer ze gepubliceerd moesten worden. Nog zoo heel lang niet te voren, had hij over de mislukte Palembangsche expeditie van Wolterbeek een verhaal in de courant geplaatst vwaarbij”, zooals hij dd. 18 November 1819 aan den hekenden Mr. H. J. van de Graaff schreef, rde zaken zoo- danig waren voorgesteld, als publiek worden beschouwd, en waarbij zooveel doenlijk bonne mine à mauvais jeu wordt gemaakt.” (4) — Nu was dat bruiloft-opstootje ook natuurlijk aanstonds publiek domein geworden — daar zorgde men in de Séraits wel voor — en aldus kwam de officieele courant van 18 Maart 1820, een kwartjaar dus (a) Er staat hier Drie honderd. In andere verhalen leest men van 500, 700, ja 6000! (b) Op deze correspondentie kom ik in eene Palembang-verhandeling terug. 58 DE COMMISSIËN VAN DEN SCHOUT-BIJ-NACHT C. J. WOLTERBEEK na het gebeurde! er toe, om den Boegiesopstand voor te stellen, als uitsluitend te zijn voortgevloeid uit het bruiloftmisverstand. Zoo zou men b.v. er ook toe kunnen komen, om den Belgischen opstand van 1880 toe te schrijven aan het spelen der Muette te Brussel. Intusschen werd door de regeering, blijkens dat dagbladbericht, niet ongunstig over de handelingen van den resident gedacht, die toch met de grootste bezadigdheid had te werk gegaan (a). Ik geloof, dat ik geene verschooning behoefte verzoeken voor de uitvoerigheid, waarmede ik het bruiloft-incident heb behandeld. Het scheen mij toe een dienst aan de geschiedenis, door het voor de eerste maal in het kader te plaatsen, dat het behoeft, dank waaraan men over het beloop der zaak eene meer heldere voorstelling erlangen kan. Zelfs de zeer zacht oordeelende Wolterbeek, die voor harde behandeling en vooroordeel tegen inlanders wel een geopend oog had (4), evenmin van noodeloos ruwe militaire daden hield, heeft in Königsdörffer niets, naar het schijnt, berispelijks gevonden. Als toch de schout-bij-nacht kennis krijgt van de door majoor Krieger naar Batavia gezonden rapporten over den Boegiesstrijd, dan meent hij de vrijheid te moeten nemen hem op te merken: „dat hij zeer zuinig was geweest in de mention omtrent den kapitein Königsdörffer, daar deze officier, volgens aller getuigenis, zich bij die affaire, bijzonder gedistingueerd heeft, tweemaal kwet- sure van schampschoten heeft gekregen, en alles wat hier is, zoowel fort als andere toestel, zonder behulp der genie heeft daargesteld, bovendien bekend, voor een bedaard, kundig en moedig militair, die alle aanbeveling waardig is, en in zijne kun- digheden, niet gerekend moet worden, onder de dagelijksche officieren.” Ik houd het er voor, dat Wolterbeek dit niet zou gezegd (a) Uit de dagbladmededeeling kwam het verhaal o.a. ook in Mr. P. Mijer’s „Kronijk van Ned. Indië van het jaar 1820”, Tijdschr. v. Ned. Indië, 8° jaarg., dl. II, bl. 590. (6) Onder de inlandsche grooten, die ons in de Palembangsche expeditiën en later trouw met zijne scheepsmacht ons bijstonden, behoorde de bekende radja Akil. De militaire resident van Banka, Keer, vreesde echter, dat het verkeerd zoude uitloopen, en zoo bracht hij eens, al te goed geloovig, aan Wolterbeek het onjuiste bericht, dat Akil naar den vijand was overgegaan. Wolterbeek berispte den resident hierover, omdat aldus lichtelijk iemand tot werkelijk verrader kon gemaakt worden; maar Keer antwoordde, dat hij hem toch niet vertrouwde. „En waarom niet?” vroeg Wolterbeek. — „Omdat hij een inlander was”, gaf Keer ten antwoord. — Ellendige denkbeelden! sonder de minste redenen, teekent daarop W. aan. NAAR MALAKKA EN RIOUW IN JULI-DEC. 1818 EN FEBR.-APRIL 1820. 59 hebben, indien het bruiloft-incident hem tot de ontevredenheid had gestemd, waarvan latere getuigenissen bij anderen hebben blijk gegeven, zelfs al had de schout-bij-nacht er bij gedacht, dat men goed militair kan zijn, zonder daarom nog goed bestuurshoofd te wezen. Ook in Nederland wist men Königsdörffer's verdiensten te waardeeren. Toen toch, naar aanleiding der Banka- en Riouw- krijgsbedrijven, de Gouv. Gen. tot het departement van Koloniën het voorstel richtte tot toekenning aan eenige officieren van de Militaire Willemsorde, schreef de minister A. R. Falck dd. 26 October 1820 aan den Koning: „Wanneer ik naga, dat de Oostersche volkplantingen thans het eenige veld zijn, waarop die onderscheiding kan worden verdiend, en de bijzondere gevaren, waarvan een ieverige plichtsbetrachting aldaar, uithoofde van het klimaat en van de manier van oorlogen, verzeld gaat, gevoel ik mij allezins geneigd en zelfs verpligt, om het bedoelde verzoek ten sterkste te ondersteunen, daarbij speciaal U. M. aandacht ves- tigende op den Kapitein der Artillerie Königsdörfer, aan wien men het behoud van Riouw evenzeer te danken heeft, als vroeger dat van Makassar aan den overste Lafontaine.” (a) VI. Toen resident Königsdörffer het gebeurde van den 26" vernam, haastte hij zich aan Balawa de zaak te doen verklaren, doch het laat zich wel begrijpen, gelijk ook Stecker opmerkte en Wolterbeek toegaf, dat de reeds lang bestaande verwijdering er niet beter op werd. Den 14? Januari kwam het zelfs tot daden, doordien ’n 400 man een aanval deden op het punt, dat in deze geschiedenis steeds een grief was geweest, het Europeesch douane-kantoor van collecteur Walbehm. In allerhaast zond de commandant der te Riouw liggende Jrene, kapitein-luitenant E. Lucas, den 20" het volgend briefje aan den schout-bij-nacht, die nog altijd te Muntok vertoefde : De resident van deze plaats heeft mij verzocht UHEG. te rappor- teeren, dat er eenige onlusten plaats vinden tusschen Z. E. en de (a) Ambts-Brieven, van A. R. Falck (1878), bl. 138. — Königsdörffer werd als resident van Riouw in 1822 opgevolgd door L. C. von Ranzow, en deze in 1826 door onzen Elout. Deze kreeg toen van radja Djafar een eiland (Loos) present; de regeering keurde dit echter af. Daar Djafar het eiland niet terug wilde nemen, gaf Elout het ten geschenke aan een zendeling- genootschap. 60) DE COMMISSIËN VAN DEN SCHOUT-BIJ-NACHT O.J. WOLTERBEEK Boegineezen, dewelken, zoo het schijnt, niet door onderhandelingen vereffend kunnen worden. UwHoogEdGes'. komst wordt dus dagelijks met verlangen te gemoet gezien; was de gelegenheid zekerder, waar- mede ik deze verzend, zoo zoude ik UwHEG. omslachtiger over een en ander schrijven, doch laat zulks om gemelde reden ; alles is volmaakt wel aun boord; en op het Fort zijn door den resident de noodige maatiegelen genomen om bij nacht niet overrompeld te worden. Wolterbeek ontving dit dringend schrijven den 27". Als een daundoralag vun helderen hemel, mocht hij er zich wel niet door ge- troffon pevoolon, hebbende o.a. den 18" Januari 1820 van den kapitein van cone uit Malakka te Muntok komende brik vernomen , Aut, voor sooveel dee had gehoord: #dat op Riouw alles „og jn runt wan, vijnde de vijandelijkheden door de Boegineezen nog niet begonnen’, - maar eene zeer slechte tijding was het dan toch. Post ntemede hem inderdaad tot groote gedraktheid, te meer wijl le resident commandant van Banka, kolonel Keer, hem ook balkons over den opstand aldaar met berichten lastig viel, die ten slotte overdreven of geheel onjuist bleken. In het journaal opende hij aijn gemoed, waar hij ter neder schreef: Alleronvangenaanst war uu mijne positie. Gedrongen door deze Hiding om naar Wieuw te gaan, zijnde aldaar hoog noodzakelijk wegens de aprocigheld der Boegineezen, en het weer zoowel als de wind soodanig tegen, dat aan het vertrek derwaarts nog niet te denken was, hoe gaarne ik ook wilde en hoe noodzakelijk het mocht aijn; de muiterij ook nag aan den gang ep Banka en aan alle verden; deu werben aan het verschansen van het kamp vielen thans dor de geweldige startregens ook tegen, spoelende heele punten der wallen vp nieuw in de grachten; de tijdingen uit alle oorden onrustig, wardende alsof men er zich op toelegde, nog op de meest mogelijke Manier overdreven en vergroot; aan de soldaten begon het werken te vervelen; de communicate met mijne kruisdivisén en stations van blokkade, door het aanhoudende slechte weer bijna onmogelijk om vol te houden, drijvende de vaartuigen daartoe gebruikt, beneden en meesten dan vaar de wind af eene veilige plaats opzoeken, zonder dat ik meer nut van hen had; de equipagién der schepen zwak en ziekelijk en op de Zhomp de ijselijke colera morbus, ook nog de sporen van kinderziekte; ik zelf ziekelijk, echter verplicht alle dagen de werken aan land na te zien, als het weer het maar eenigszins permitteerde en den wal kon krijgen. Aan alle vorden vijanden, zoowel op Sumatra als op Banka, op Biliton, en op Riouw, welke vijande- lijkheden en onlusten te Riouw, te Palembang, te Linga en bij alle NAAR MALAKKA EN RIOUW IN JULI-DEC. 1818 EN FEBR.-APRIL 1820. Eindelijk geheel afgescheiden van Java door de mousson, kunnende wel rapporten derwaarts zenden, doch niets van daar bekomen. Al had toen echter Wolterbeek naar Riouw kunnen oversteken, dan zou hij toch voor het oproer der Boegies te laat zijn gekomen , wijl er reeds in de laatste week van Januari 1820 een einde aan was gemaakt, dank de overkomst uit Malakka van majoor Krieger met dezelfde troepen, die den 8}" December van Riouw naar Malakka in aflossing waren gezonden. Het bleek hoog tijd. De muiters hadden zich tot dicht onder het Fort, dus waar ook de bruiloftschoten waren vandaan gekomen, ingegraven, zelfs zóó dicht, dat zij, toen eenmaal de strijd een aanvang had genomen, den kapitein-resident op de batterij met hunne buksen eenmaal door zijn epaulet, en 'n tweede maal door zijn schouder schoten. In hunne kuilen gezeten, vleiden zij zich van tegen onze verster- king mooi weer te kunnen spelen, daar ze alleen door werpgeschut met granaten op den heuvelachtigen grond hadden verdreven kunnen worden, en bij ons zulk geschut niet voorhanden was. Men bezat er slechts één mortier; van het overig geschut was de affuitage in slechten staat en de helft van de stukken gebruikte men sinds 1818 nog maar altijd in leen van den sultan, die het wel teruggevraagd had, doch waaraan wij tot dusver geen gevolg hadden gegeven ! . Gelukkig, dat de brik Jreme en een van Malakka ingehuurde brik De Goede Intentie zich in de binnenbaai van het Fort hadden weten te werken, vanwaar onverwacht den 29" Januari de in de kuilen verstopte heeren den wind van ter zijde kregen, zóó dat ze het er niet meer konden uithouden. Nu bok vielen °n hon- derd flankeurs uit het Fort hen op het lijf; daarbij voegden zich nog een paar gewapende sloepen van de brikken. (a) De muiters (a) Bijl. 88 van Netscher’s werk bevat een duidelijk schetskaartje over de ligging van fort, residentiehuis, landingsplaats, tolkantoor, Irene, Goede Intentie, de versterkingen der Boegies enz. 62 DE COMMISSIËN VAN DEN SCHOUT-BIJ-NACHT C.J. WOLTERBEEK gingen toen aan den haal, achterlatende 80 dooden, een paar metalen stukjes, lilla’s — de saluutgevers van den 26" December ? — en vele andere wapenen, waaronder de schoonste getrokken buksen , welke men zien kon, teekende Wolterbeek aan. De vluchtelingen zochten heil in hunne prauwen om naar Sin- gapore over te steken; ‘n wjfhonderdtal gelakte dit, door de z.g. Troesan Riouw, zijnde eene smalle geul, die de eilanden Sengarang en Bintang van elkander scheidt, en waarin zij niet vervolgd konden worden. Dat water had trouwens reeds in den tijd van het Compagnie-bestuur eene rol gespeeld; want men kon er door, zonder het tolhuis aan te doen en in het gezicht van het Fort te komen, zoodat het destijds gedempt was geworden; maar bij het einde van ons gezag in 1795 had het inlandsch bestuur het weder doen openen, en zoo ontgingen ons niet alleen Balawa’s vluchtende prauwen, doch ook steeds de met gambier ten handel geladene, die aldus zonder ous gerechtigheid te betalen, op Singapore verkozen te handelen. „Van de zijde van den onderkoning van Riouw, radja Djafar” , verhaalt Netscher, »had het bestuur niet de minste medewerking ondervonden. Zelf een Boegies van afkomst zijnde, durfde hij waarsohijnlijk wit vrees voor wraak, niet openlijk de zijde der Neder- landers kiezen", — Wel neen ; de man was een onzer talrijke verborgen vijanden, Hij keek slechts den kat uit den boom, ten einde zich niet noodeloos bloot te geven. Voor Riouws welvaart was het een harde slag (a). Niet slechts, dat de handeldrijvende Boegies zoo goed als verdwenen, doch ook vele Chineezen waren naar het land van belofte overgestoken, daartoe tevens geprikkeld, door de baldadigheid onzer militairen, die met den Boegineeschen kampong, ons eigen tolhuis en den kampong der op onze hand zijnde Chineezen, „welke tot het werken voor den tol zoo noodzakelijk zijn”, merkt Wolterbeek op, neergebrand hadden. „Niemand wist mij hiertoe de redenen op te geven”, verhaalt de schout-bij-nacht. “De marine wilde er geen schuld van hebben, noch ook het militair garnizoen. Het was verbrand en noodeloos (a) „Door het sttohten van Singapore en de beklagenswaardige onlusten met de Boegineezen in 1819, toen bij gelegenheid van het huwelijk van den vorst Arrouw Ballawa, door een misverstand van den militairen commandant van Riouw, de soldaten met de Boegineezen handgemeen kwamen, waarbij hunne vorst radja Gongei gedood werd, heeft Riouw tusschen 5 à 6000 man verloren.” Bl. 869 dl. IV (1853) van het Natuurkundig Tijdschrift voor Ned. Indië: „Schets van den Riouw-Linga Archipel’ door G. F. de Bruyn Kops. NAAR MALAKKA EN RIOUW IN JULI-DEC. 1818 EN PERR.-APRIL 1820. 63 verbrand, want het stond niet in den weg. Men miste het tolhuis, men miste werkvolk, wijl de Chineezen, in die confusie, zonder woning en zonder goed geraakt, bij de inlanders op het eiland Mars, zelfs sommige mede naar Singapora zijn geweken.” Waren overigens die ellendige Boegineezen maar naar de andere wereld geloopen, het had ons bestuur wellicht vrij koud gelaten ; Königsdörffer zelf had het trouwens een paar maanden te voren ver- wacht (bl. 50). We zouden misschien blijde zijn geweest, dat we op zoo'n goedkoope manier de lastige bende waren kwijt geraakt; maar dat ze me nu daar met pak en zak naar Singapore verhuisden, ja tartend werden ingehaald en verwelkomd ... . kwaadaardiger kon het wel niet. Zoo beantwoordde Farquhar er het saluut, dat gouverneur Thyssen te Malakka voor de vernietiging van het Engelsche Riouw-contract deed geven | Tevergeefs had het Riouwsch bestuur zich gehaast om eene alge- meene vergiffenis af te kondigen ; niemand, of nagenoeg niemand, gaf er op adem. In hoever Balawa in de oorspronkelijk toegezegde ver- giffenis begrepen is geweest, dan wel of men hem dat verhuizen weer als eene halsmisdaad wenschte aan te rekenen, kunnen wij in het midden laten; zeker is het, dat wij nu opnieuw de menschen, bij het gekke figuur, dat ze ons op Singapore lieten slaan , als opstan- delingen en moordenaars brandmerkten. In dien geest toch was gesteld een schrijven dd. 16 Februari 1820 van onzen gouverneur te Malakka, Timmerman Thyssen aan den resident te Singapore, Farquhar, waarin het zotte verzoek voorkwam om Balawa maar weer aan ons uit te leveren (a)! En om dien brief nog indruk- (a) De correspondentie over Balawa, ontleende ik aan Bisschop’s verza- meling. Thyssen’s brief dd. 16 Februari 1820 was van den volgenden inhoud: Monsieur le Résident. Je m’imagine, qu’il sera inutile d’entrer en détails avec vous, relativement aux hostilités qui ont lieu & Rio, entre nous et les Boughanois, supposant que vous en êtes déja instruit. Cependant depuis quelques jours le bruit se répand ici, que le Prince Boughanois Balawa, Chef de rebelles & Rio, qui par la fuite s’est soustrait du juste châtiment qui l’attendait, s'est refugié avec ses partisans à Sinca- pour, qu'il y a été bien recu et que vous Monsieur le Résident leurs avez non seulement accordé la permission de s’y établir, mais méme que vous avez installé le Prince Balawa comme Chef dans son nouveau campong. Malgré qu’il me soit impossible d’ajouter foi aux dites nouvelles, et de croire que le Gouvernement Anglais ait pu donner une asile et prendre sous sa protection, des individues, qui se sont rendus coupable de rebellion et de meurtre envers une nation alliee, je le considére pourtant mon devoir de 64 DE COMMISSIËN VAN DEN SCHOUT-BIJ-NACHT O.J. WOLTERBEEK wekkender te maken, liet Thyssen hem naar Singapore brengen door den 1" luitenant P. Paris de Montaigu (a). — Resident Farquhar, verrukt over de aldus verkregen toeneming van Sin- gapore’s bevolking (J), wilde natuurlijk van het verzoek om Balawa uit te leveren niets weten (c), waarop Montaigu een even zot protest, dat natuurlijk weer plechtig heet! — aan ’s residents adres deed toekomen (4). De resident antwoordde nog denzelfden madresser à vous Monsieur pour savoir si le bruit qui court est vrai, ou faux. Pour cet effet j'ai conféré a Monsieur Paris de Montaigu, 1" Lieutenant, la commission de vous remettre cette lettre. Veuillez le reconnaitre dans cette circonstance comme mon charge d'affaires. Je suis persuadé Monsieur que si le Prince rebelle Balawa a été recu à Sincapour, il aura surpris votre vigilation; dans ce cas mon envoyé vous prouvera que la crime qu'il a commis le rend indigne de toute protection, et je me flatte que vous voudrez bien alors le remettre entre ses mains, pour qu’il regoive la punition qu’il mérite. ‘ (a) De naam is Montaigu, en niet Montaigne, gelijk ik in B's brieven aantrof. Een naamgenoot Joseph was ook bij het leger: zie Louw: Java-oorlog dl. I bl. 291 noot (!). (b) Farqubar schreef dd. 31 Maart 1820 aan Raffles: „The Dutch Admiral has been at Rhio for some time, as has Mr. Timmerman, Dutch Resident at Malacca. They have been holding a consultation on various points: amongst others, how a reconciliation with the Bugguese can be best effected. This, I fancy, they will have a difficult measure to bring about, as the Bugguese appear to have lost all confidence in their system of govern- ment. Here we may expect a great accession of strength from the natives.” Memoir van Raffles’ weduwe. Uitg. 1830 bl. 444; uitg. 1835 dl Il bl. 111 niet opgenomen. (c) Netscher schijnt de vanzelf sprekende weigering om ons te helpen, af te keuren; op bl. 261 leest men althans: „Van de zijde der Britsche autoriteiten te Singapore had men niet de minste medewerking ontvangen; zelfs toen in Februari 1820 de Gouverneur van Malakka den 1™ luitenant Paris de Montaigue naar Singapore zond, om de uitlevering van Arong Balawa te trachten te bewerken, bleef de Engelsche resident, de luitenant-kolonel Farquhar, die volstandig weigeren.” (d) Het stuk, gedagteekend Singapore 20 Februari 1820 was van den vol- genden inhoud (B): Monsieur le Rêsident, Charge d'affaires de Monsieur le Gouverneur de Malacca, au nom du Roi des Pays-Bas, j'ai eu l'honneur de vous représenter que le Prince Bouganois Balawa s'était rendu coupable de meurtre, de trahison et de rebellion envers le Gouvernement Néerlandais à Rio; j’ai reclamé ce Prince qui avait trouvé chez vous, non seulement un asile mais une entière protection. Vous aves refusé de me le livrer sous différents prétextes; j'ai insisté en vous rappelant Yintime liaison et les relations d’amitié et de paix qui existaient entre nos souverains respectifs; j'ai ajouté qu'il était inconcevable et inouï qu'un NAAR MALAKKA EN RIOUW IN JULI-DEC. 1818 EN FERR.-APRIL 1820. 65 dag, namelijk den 20" Februari 1820, met een kort briefje aan Montaigu, verwijzende naar een breed schrijven aan gouverneur Thyssen, waarin hij de redenen mededeelde van zijne weigering tot het uitleveren van Balawa en de zijnen, die te Singapore bescherming hadden verzocht (a). Wolterbeek, van deze dwaze correspondentie kennis nemende, schudde er bedenkelijk het hoofd over. Hij keurde het af, dat de gouverneur aan Farquhar de uitlevering gevraagd had ven wel officieel door expres een officier derwaarts te zenden; kunnende de bezetting van Singapore vooralsnog niet anders aangemerkt worden dan eene zaak in quaestie, welke door de Hooge wederzijdsche autoriteiten zelf, uit liefde voor de goede verstandhouding en vrede tusschen ons en het Engelsche rijk wordt behandeld; komende het mij voor’, voegde Wolterbeek er scherp in zijn dagboek aan toe, „dat den heer Farquhar, zoolang de zaak der bezetting niet beslist is, niet meer publiek gezag kan toegekend worden , als den gevluchten muiteling radja Balawa zelf.” eriminel qui s’était rendu coupable de rebellion et de meurtre envers le Gouvernement Neérlandais put trouver à Sincapour un asile et une protection sous le pavillon Britannique. N’ayant pu obtenir de vous Monsieur le Ré- sident, que le dit Prince Balawa fut livré entre nos mains pour être remis & Monsieur le Gouverneur de Malacca, et votre réponse ayant été cathégo- rique à ce sujet, je proteste solennellement contre les mesures qui vous portent à ne point vouloir remettre entre mes mains le dit Prince Balawa afin que tout ce pui pourra en resulter de mal, retombe entierement sur vous, Monsieur le Résident, qui prends sous votre responsabilité de protéger un meurtrier, tel que je vous ai dépeint le chef des Bourganois rebelles de Rio. (Volgt de onderteekening). (a) Het briefje aan Montaigu luidde als volgt (B): Lieutenant Paris de Montaigu, Commissioner from His Excellency the Governor of Malacca. Sir, I have the honor to acknowledge the receipt of your letter of this days date protesting against the measures I have deemed it my duty to pursue in declining to deliver up as a prisoner into your hands the Buguese Prince Balawa, claimed by the Government of Malacca as a rebel and murderer. In reply I beg to acquaint you that in the letter I have just addressed to His Excellency the Governor of Malacca, I have assigned such reasons as in my opinion render a compliance with his demand, under existing circum- stances quite inadmissible. (Volgt de onderteekening.) Farquhar’s schrijven aan onzen gouverneur te Malakka in bijl. 15. Ge Volgr. VII. 5 66 DE COMMISSIËN VAN DEN SCHOUT-BIJ-NACHT C.J. WOLTERBEEK Voor mij is de warme vriendschap tusschen dien vervelenden , zeur- kouserigen gouverneur en den niet zoo onbeduidenden zeeman , een raadsel gebleven; maar nog bij vertrek naar Holland, schrijft Wolterbeek den 7" November 1820 aan Thyssen een warmen brief ten afscheid, waarin we o.a. lezen: „Onze vriendschap, waarde Timmerman, moet continueeren en zal continueeren, want de fonda- menten zijn goed, wij hebben elkander noodig gehad met raad en daad, en geen onzer beide is terug gebleven of heeft pretenties gemaakt.” En hij teekent dit schrijven op Thyssen’s manier: „Uw hoogEdG. hartelijken vriend en ootm. dienaar.” Intusschen had Farquhar de Balawa-zaak aan de beoordeeling van het bestuur te Calcutta onderworpen. Het afschrift van een schrijven dd. 23 Februari 1820 aan den luitenant-gouverneur van Benkoelen over deze zaak zond hij daartoe met bijlagen aan zijne regeering (a). Het antwoord dd. 3 April 1820 van Calcutta was natuurlijk, dat men ten volle de handelingen goedkeurde (4). Wij wierpen het nu weder over een anderen boeg. Het nadeel, dat Riouw door den uittocht der Boegies leed, deed ons bestuur steeds pogingen aanwenden om ze tot terugkeer te verlokken. Het povere resultaat was, dat men eerst in 1824 er in slaagde om den man, dien we als een groot misdadiger hadden geschetst, te Riouw te krijgen, onder toelegging van een ruim maandgeld! Maar op ééne uitzondering na, bleven de te Singapore gevestigde Boegies den vrijen handel daar verkiezen, zoodat Balawa’s terug- komst geen enkel practisch gevolg voor Riouws welvaart had. Wèl was de Durable Amitié zeer broos gebleken, doch het was dan ook maar de geschiedenis van een porceleinen theekop. VI. Eindelijk in Februari 1820 liet het jaargetijde toe, dat Wol- terbeek zich van Banka naar Riouw begaf. Den 18" scheepte (a) Zie bijl. 16. (b) „The Governor-Generaal in Council entirely approves your conduct in refusing to deliver up to the Dutch authorities the Bugguese Chief and followers who had obtained an asylum at Singapore. „You will of course be careful that those persons, while under the pro- tection of the British flag, do not give any just offence to the Netherlands Government.” (B) NAAR MALAKKA EN RIOUW IN JULI-DEC. 1818 EN FERR.-APRIL 1820. 67 hij zich daartoe in op het oorlogsschip Venus. „De reden dezer mijne commissie was voornamelijk”, leest men in het journaal, rom den sultan van Linga en den onderkoning van Riouw, rijksbestierder van het gezamenlijke rijk, tot reden te brengen, te zien wat hunne intentién waren en dezelven, vijandig vin- dende, zulks zooveel mogelijk in tijds voor te komen.” Reeds dadelijk bij het begin der Palembangsche onlusten liet hunne houding te wenschen over. Aan de Bankasche en Billitonsche muiters hadden zich ook Lingasche vaartuigen gevoegd en roo- verij op groote schaal gepleegd. De onderkoning had bezwaar tegen het contract van 18]8 gemaakt, doch toen kapitein Elout door eene gewijzigde regeling met onderling goedvinden daaraan scheen te gemoet gekomen te zijn, waren, naar wij weten, weder andere wenschen gerezen. De stichting van Singapore had mede ons gezag ondermijnd, en daarbij was sinds de mislukking der Palembang-expeditie gekomen. Raffles groeide reeds in onzen onder- gang. I have just received”, schreef hij dd. 7 April 1820 uit Benkoelen aan een kennis, vaccounts of the Dutch left at Rhio and Banka. They must now regret the wild ambition, which induced them to aim at such extensive sovereignty ; their empire is literally crambling to pieces.” (a) Wolterbeek zelf zag inderdaad de toekomst van onze verhouding tot de Lingaleezen enz. donker genoeg in. »Het was daarom nood- zakelijk”, leest men in zijn journaal vdat aan hen werd getoond, het Nederlandsch gouvernement zich deze zaken aan gelegen liet liggen; dat men hen op eene ferme manier tot reden bracht, en dat men dit konde doen, zonder dat de oorlog tegen Palembang zulks onmogelijk maakte.” Den 26° Februari ankerde men voor Linga, doch wel 14 mijl uit den wal. Daar, op Linga, lag niet slechts de sultan ziek , maar er verbleef ook de onderkoning, die tijdens de Boegineesche onlusten heimelijk zijne residentie op Riouw had verlaten. De schout- bij-nacht zond translateur Krijgsman naar wal met een brief aan den sultan. Wolterbeek drukte daarin zijn leedwezen uit over de plaats gehad hebbende onlusten. ~Zoodanige tijdingen’, schreef hij o. 68 DE COMMISSIEN VAN DEN SCHOUT-BIJ-NACHT C. J. WOLTERBEEK zouden zijn, temeer daar ik alleszins vertronwen stelde op den wijzen en bedachtzamen Radja Moeda Japhar (Uwer Hoogheids rijks- bestierder en gevolmachtigde tot het sluiten en op den koran teekenen van dat tractaat), welke vorst Radja Moeda Japhar ik tevens aanzie als een man vol fermiteit, om zijn volk tot hun plicht te houden en hen tegen te doen gaan in het plegen van eenig geweld, hetwelk zoude strijdig zijn tegen een plechtig en heilig gesloten verbond, zooals ik ook van mijn kant mij verplicht reken.” — Wolterheek vroeg daarom den sultan: wat er eigenlijk was gebeurd; wis er als de oorzaak van beschouwd kon worden; en wat de sultan er van dacht. Verder verzocht hij hem dea onderkoning te machtigen — voor eventueele nadere onderhandelingen te Riouw: »verlangende ikzelf", schreef hij den sultan, “om dien vorst, welke bij het sluiten van het contract dd. 26 November 1815 zoo duidelijk heeft getoond het belang van zijn vorst en oppergebieder, alsmede van het rijk zeer goed te kennen en ook volkomen heeft behartigd, nochmaals te bezoeken”, Wolterbeek deed dus alsof hem het verblijf van Djafar op Linga onbekend was en droeg ook uitdrukkelijk Krijgsman op om bij aan- komst te Linga te toonen, dat hij hieromtrent in onwetendheid verkeerde. „Ik wist zeer wel’, teekende Wolterbeek aan, sdat de rijksbestierder gedurende alle de oneenigheden op Riouw zich onder voorwendsel van ziek te zijn, te Linga had opgehouden, en zich nog daar bevond; doch het was geen zaak op dit oogenblik hem eenig wantrouwen te doen blijken en risqueeren daardoor ons nog meerder vijanden op den hals te halen, waarom ik bijzonder aan den heer Krijgsman had gelast, om daaromtrent te veinzen en zijne verwondering te kennen te geven, bij ontmoeting van den vorst- rijksbestierder, van hem daar te vinden en aan hem te kennen te geven, dat ik in de veronderstelling was, Z. H. zich te Riouw bevond, en daarom, zeer verlangende hem aldaar te ontmoeten, spoedig derwaarts dacht te vertrekken." Terwijl Wolterbeek zich voor alle vijandelijke opvattingen gereed maakte, kwam Krijgsman terug met een brief van den sultan en de mededeeling, dat hij goed ontvangen was. „Uit den inhoud van UwEdG. missive”, schreef de vorst, vis mij gebleken, dat UHEdG. Den 8° Maart verliet de Venus Linga en bereikte den 1lrd. a. v. de reede van Riouw, waar de schout-bij-nacht, voor den afwezigen Djafar, ontvangen werd door den algemeen geachten tongkoe Said : neen geestelijk persoon, die het bijzonder vertrouwen bezat van den sultan en ook van den rijksbestierder; een man op jaren, doch volgens zijn uiterlijk voorkomen en ook volgens zijn gedrag bij mijne onderhandelingen in 1818, alsook nu volgens rapporten bij de onlusten der Boegineezen, een zeer beschaafd en vrede- gezind man”. De waarnemend resident, fiscaal Stecker, lichtte den schout-bij nacht breedelijk over het gevaarlijke der toestanden in. Diens „exacte bedaarde opgave’ schonk de overtuiging, dat de zaken meer en meer achteruitgingen, zoodat ze vrij veeg stonden , te meer wijl vonze jaloersche tegenpartij” veel veld had gewonnen, door zoowel op Riouw, als te Palambang, Banka en in dien ganschen omtrek onrust en muiterij te stoken. „Het was dus’, meende Wolterbeek, wzaak voorzichtig te werk te gaan, om provisioneel den stroom ten minste te stoppen, en ons geene vijanden meer op den hals te halen.” Natuurlijk bevond de schout-bij-nacht, dat Riouw zeer onder de gebeurtenissen had geleden, doch wat hij van den gang des handels en der admistratie leerde kennen, deed hem vol hoop de toekomst dezer bezitting, ook in weerwil van Singapore, aanschouwen. Alleen het beheer der tollen behoorde zoodanig in onze handen te zijn, dat het vorderen van geschenken door de hoofden niet meer kon plaats vinden, want deze afpersingen knaagden aan de ontwikkeling 70 DE COMMISSIEN VAN DEN SCHOUT-BIJ-NACHT C. J. WOLTERBEEK der scheepvaart. Alle handelaren uit éenen mond, hadden Wolter- beek toegevoegd: „Niets houdt ons van Riouw terug, dan de oneindige afpersingen van presenten boven de vastgestelde rechten ; wanneer eemaal de directie alléen aan de Nederlanders is overgelaten en die ons tegen de geweldige knevelarijen kunnen beschermen , zal Riouw binnen korten tijd bloeien” Den 2" April kwam onderkoning Djafar te Riouw terug; den volgenden dag begaf hij zich naar Tandjong Pinang, waar hij door Wolterbeek en door den mede overgekomen gouverneur Timmer- man ‘Thyssen werd ontvangen. Zeer statig legde Djafar zijn com- pliment af, doch hij was stil, nemende voortdurend alles op, wat zich rondom hem voordeed; zijne vragen waren gezocht en over het nlgemeen was hi stroef. Nochtans volgde hij de uitnoodiging om te gaan zitten aan een tafel, bezet met gebak, confituren en vruahten, waarvan hij gebruik maakte, terwijl hij ook langzamer- hand guller ging spreken. „Het kwam mij voor”, teekende Wolterbeek nan, dat hij geslingerd werd door vrees, tevens ons niet zeer Kenegen zijnde“, — Op voorstel van den schout-bij-nacht begaf men gieh toen naar het residentiehuis ten einde eene conferentie te houden. Met volgende gesprek had hier tusschen Wolterbeek en Djufar plaats: wanneer de Indische geschiedenis rijk was aan der- Kulijke gegevens, kon men haar de aantrekkelijke levendigheid geven, die ‘n PL C. IN. Ik heb in a8is bij mijn retour op Java Z. E. den G. G. alles Heicds \aotrspehd uit het tractaat met Riouw, omdat U. H. bij het alien etvan, zee openhartig met mij omging. Ik moest me zulks wel vewnotellen, En kort daarop kregen we klachten, dat de werk- aiainhodlen aan het Fort en de noodige gebouwen stil stonden, voor waver Uwereqds daarin hulp moest worden verleend. Dit kon ik mij tet begvijpen an verbeekhde mij, dat daartoe eene aanleidende oorzaak beteren Weeen. Wat mu tn de ieden geweest? £0 Stagapore Werd doot de Rngelschen bezet en het werkvolk liep Hoa sterdbee vreet Wearelomde aldaar 2zwaarder betaald dan ik hun kon doen, ogerbeberen oth an oder aiinagelokheid) raakte verder hulp te verleenen, eroogla th cbidelyk aan dean resident heb te kennen gegeven. DD Md ve deepen tereteler vy, dat U, HL. de pachten gedurende 6 maanden over iran peliwal aan ate had getrokken, zonder de helft daarvan Beebe an beet, alin aan ous toekomt. Doch ik begreep spoedig, ob Toit olden ven verschul van meening moest bestaan ! EL [dap da euh Meet) IN venmeende dat alleen de inkomende en NAAR MALAKKA EN RIOCW IN JULI-DEC. 1818 EN FERR -APRIL 1820. 71 uitgaande rechten in het tractaat bedoeld waren en wilde dus de pachten behouden. Zoo spoedig echter kapitein Elout mij zulks nader verklaard heeft, heb ik daarvan afgezien. (a) W. Verder heeft men de tijdingen omtrent de Boegineesche onlusten verspreid. Ik begreep, dat die waar konden zijn; doch ik oordeelde, ze weinig gevolg zouden hebben, vertrouwende op Uwer Hoogheids goede bedoelingen en flinkheid tot bewaring der goede orde en rust; en dat Uwe tegenwoordigheid allêen genoeg ware om alle stoornis daarvan te keer te gaan. D. Ik was op dien tijd zeer ziek en bevond mij te Linga. Ik kon niet derwaarts komen, omdat mijne ziekte en gezwollen beenen zulks niet toelieten, doch ik wist dat de teugels in de goede handen waren van mijn vader en vriend Toekoe Said. W. Dan kwamen eindelijk uwe klachten en verzoeken door U. H. aan den heer Gouverneur van Malakka tot verhooging van maande- lijkschen onderstand en eene som ter leen van 10000 Sp. matten. Dat wierd mij onbegrijpelijk, zooals het ook aan Z. E. den Gouv. Gen. is voorgekomen, die echter te veel prijs stelde op de goede verstandhouding tusschen de beide natiën, om niet nauw- keurig te doen onderzoeken, welke de ware aanleidende oorzaken daartoe nu zoo spoedig na het gesloten tractaat toch mochten zijn. En om zulks het meest geschikt voor U. H. te doen onderzoeken, heeft Z. E. goedgevonden, mij andermaal te zenden om met U. H. het tractaat dato 26 November 1818, zoo vrijwillig wederzijds billijk en rechtmatig gesloten, nog eens na te gaan en bijaldien daarin iets mocht voorkomen, tot wederzijdsch genoegen te veranderen. D. Ik had geene andere reden om teklagen over den maandelijk- schen onderstand, dan omdat ik er niet mede toe kon. En nog minder de prinsen en de rijksgrooten. Ook zoude een som van 10000 Sp. matten mij noodzakelijk zijn om daarmede handel te kunnen doen drijven, die mij bij de maandelijksche toelaag in staat zou kunnen stellen mijne waardigheid op te houden. En ik ben zeer in mijn schik met deze zending door Z. E. den Gouv. Gen., hopende, dat nu alles zal gevonden worden tot onderling genoegen. Gedurende dit onderhoud was Djafar allengs wat spraakzamer en guller geworden , zoodat hij ook Wolterbeek’s voorstel om nu naar onmiddellijk aan de behandeling van het tractaat van 1818 te beginnen, aannam. De schout-bij-nacht bracht daartoe in herinnering, dat volgens (a) Wel te verstaan hij had daarvoor met de vermeerdering van maande- lijksche toelaag door kapitein Elout, genoegen genomen; maar over het intusschen te veel genotene sprak hij niet. 12 DE COMMISSIEN VAN DEN SCHOUT BIJ-NACHT C.J. WOLTERBEEK art. 18 van het contract, de vorst op zich had genomen den bouw en het onderhoud van het residentiehuis, de kazernen, verdere gebouwen en fortificatiewerken, terwijl hij de helft der inkomsten zou krijgen. Echter was de aanleg der werken vooral op onze kosten geschied, hetgeen eene uitgaaf had veroorzaakt van f 7680; daarbij kwam dan nog f 5028 te veel aan pachten genoten en eindelijk de betaling van wel 50 à 70 koelies per dag. Hield men zich aan het tractaat, dan behoorde de vorst dit alles aan te zuiveren, voegde Wolterbeek den onderkoning toe; doch liet daarop, zonder hem gelegenheid tot antwoord te geven, volgen, dat hij, schout bij-nacht, zeer wel kon begrijpen, deze aanzuivering Djafar niet schikte, dat hij omtrent die maandelijksche toelaag , over de verdeeling der inkomsten enz. ook reeds nagedacht had en op den duur steeds tot verschil van meening aanleiding zou geven; dan zou het bedrag der uitkeeringen blijven beneden het- geen men zich had voorgesteld, dan zouden er twisten rijzen tusschen de wederzijdsche undergeschikten; dan zou men kibbelen wegens de eene of andere daad van gezag; dan zou men wegens gepleegde fraudes de rechtspraak verkeerdelijk zien toegepast; en eindelijk zou men komen tot verwijdering , daarna tot dadelijkheden , daarna tot openlijk geweld. Aldus leidde Wolterbeek handig zijne voorstellen in, waarbij hij allen mogelijken eerbied voor Djafar’s hoogen rang en persoon in het oog hield. Zoo beter gestemd, antwoordde de vorst, het volkomen met den schout-bij-nacht eens te zijn en gaarne zijne voorstellen te willen aanhooren. Daarop gaf Wolterbeek te verstaan, dat de vorst zoude kiezen of het tractaat zooals het was, of de wijzigingen, dat van alle inlandsch beheer der inkomsten, rechten, pachten, tollen , enz. enz. werd afgezien, dat de jurisdictie over den grond van het fort op Tandjong Pinang mede aan ons kwam, invoege de kampong- bewoners, die tot het werk van den tolboom behoorden en alle andere Chineezen of Inlanders, die er zich kwamen vestigen, Nederlandsche onderdanen werden, dat eindelijk het in 1818 aan ons geleende geschut ons eigendom zoude blijven; terwijl daar- tegenover de maandelijksche toelage zou worden gesteld op f 3700, de verplichting omtrent het bouwen der fortificatiën enz. ophield, en het nog door den vorst verschuldigde werd kwijt- gescholden. Wolterbeek weidde breedelijk uit over de voordeelen, die deze NAAR MALAKKA EN RIOUW IN JULI-DEC. 1818 EN FEBR.-APRIL 1820. 78 wijzigingen het inlandsch bestuur aanbood. Djafar hoorde alles zeer bedaard aan; verzocht echter de voorstellen op schrift te mogen ontvangen, ten einde ze nader te kunnen overwegen. Djafar ontving ze den volgenden dag, dus den 4° April, en gaf er den 5? antwoord op, doch dit was zóódanig, dat de schout- bij-nacht er den indruk uit kreeg, dat hij zachtjes het masker begon weg te nemen, waarachter hij zich verscholen had” In den brief, waarvan de toon bovendien vrij grof was, verzocht Djafar f 4600 maandelijksche toelaag, instandhouding van den post van Sjahbandar, voorschot van f 10000, vrijdom voor de vorsten en rijks- grooten van rechten enz., eindelijk het onveranderd laten der oude verplichting tot het geven van presenten: ~ter voorkoming van schande, welke mij anders zoude kunnen overkomen, onder de oogen der andere vorsten”. Wolterbeek stelde zijne bedenkingen, die hij tegen de door hem geoordeelde overdreven pretentiën had, rop een ferme manier , doch bekleed met redenen” op schrift en liet door Stecker zeggen, dat nu Djafar te kiezen had, òf de handhaving van het bestaand tractaat , òf de door den schout-bij-nacht voorgestelde wijzigingen: ~verzoe- kende instantelijk om voor 12 uur middernacht het positief antwoord van den vorst, kunnende ik mij hieromtrent niet langer ophouden”. 