The lichen book; handbook of the lichens of northeastern United States;
Niettemin bleek het opnieuw na het verzenden van deze tweede aflevering, dat de onderneming financicel niet beloofde te zullen slagen, en Ten Kate gaf om die reden aan zijn uit- gever te kennen dat, zoo hij met het eerste deel ^ wilde eindi- 'gen, het hem goed zou zijn: maar daar wilde Kruseman „de wakkere, smaakvoUe uitgever, die zoo wel te waardeeren weet wat hij zijnen pers heeft toevertrouwd" ^ niet van hooren, zoo- dat de uitgave voortgezet zou worden en in 1856 compleet kwam met de zesde aflevering, gesierd met de portretten van Tasso en van Ten Kate \ * Op de laatste bladzijde van het omslag der eerste tot v^fde afle- vering staat: „De uitgave van Tasso, Jet^zalem Verlost^ door J. J. L. TEN Katk, zal kompleet zgn in ongeveer Zes Afleveringen, gelijk aan de tegenwoordige, welke afleveringen op onbepaalden tijd, zoo spoedig de zorgen aan de vertaling te besteden het toelaten, verschijnen zullen," * De derde en laatste aflevering van dit deel verscheen in het einde van 1853 of begin van 1854. ' Brief van Ten Kate 24 November 1853. ' Bij geen der andere werken der Buitenlatidsche klassieken werd het portret van den vertaler gevoegd, wel een bewijs hoezeer Kruse- man met deze vertolking, en dat terecht, ingenomen was. TASSO, JERrZALEM VERLOST. 199 Het was eeu zware taak geweest, die Ten Kat(» voltooid i«52. had. Al was het debiet dan ook in het eerst aUes behalve schitterend en herstelde zich dat eerst in verloop van tijd ', toen door de Kompleefe dichiwerheti door Sijthotf in ISGI en l>>t)2 uitgegeven raeer aaudaeht aan dieu dichter geschonken werd, het schrikte Kruseman niet af om te trachten hem ook over te halen Milton's Paradise lost te bewerken. Ten Kate had er eerst wel ooren naar, want het behandelde ouderwerp was hem sympathiek; in 1>546 toch had hij reeds een vrij uitvoerig gedicht onder den titel Het cerloren Paradijs doen versehijnen iu zijn Legeuden en vteiKjelpoezij. In weerwil van die aanvan- kelijke geneigdheid deed hij het ten slotte niet. „Het plan om ook Hei verloren Paradijs geheel over te zetten, heb ik voor goed opgegegeven, schreef hij den 3 yebruari 1S59. Al wat ik er van eti poriefeuUle heb, plaats ik in de Kngelsche muze.n van Van der Made te Amsterdam, en daama is die zaak „opge- „ruimd". De inspanning aan de Tosbo besteed gedurende zoo veel tijd, heugt mij nog te levendig, om mij zoo licht tot een nieuwe reuzentaak op dat gebied weer aan te gorden — te meer, daar ik juist niet zeggeu kan, dat men zich beijverd heeft, mij die door hartelijke sympathie te doen verge ten. Feets noemt mijn Telsso een „onvolprezen en toch zoo weinig „geprezen boek"; ik ontmoette liefhebbers van poezy, die mij met eeu soort van naive onbescheidenheid ronduit bekenden, dat zij „geen moed" hadden om zich aan dit „lijvig gedicht" te wagen. En nu is Tasso hier en daar nog lieflijk en vol romantische aantreklijkheid: wat zou men van den ernstigen Brit met zijn Engelen en Duivelen tegenover slechts twee menschelijke natuurgeesten en zijn zwaargelaarsde alexandrijnen zeggeu? Geloof mij, waarde Yriend, gij zoudt er geen vijftig exemplaren van verkoopeu. De oplaag was 1500 exemplaren, waarvan er in 15 jaar 902 geplaatst werden. In 1864 vroeg Thijm of Kruseman geneigd zou zijn het boek door prijsvermindering on Der het bereik van het roomsche publik te brennen. (Brief van Alberdingk Thijm 18 Juli 1864.) Later in 1875 verscheen niettemin Ten Kate's vertaling van Milton bei SijthoflP te Leiden. Tasso's Jeruzaum was dan geen gelukkige greep geweest; in weerwil dat de prijs van 60 cents voor een aflevering „van 96 kompres gezette pagina's, den inhoud bevattende van 150 gewon gr. 8°. bladzijden" hoegenaamd geen beletsel voor een flink debiet kon wezen. Toch was.deze uitgaaf de aanleiding, dat Tasso's meesterwerk meer bekend zou worden hier te lande. Ook tengevolge van het exploiteeren der serie van de Buiten-landsche klassiekeny dat l^nnke een 15 jaar later zon doen, komt Het mij voor dat het Jeruzalem veriest tot op zekere hoogte zelfs populair werd. Die gevolgtrekking kan althans gemaakt worden, wanneer ik in het Nieuwsblad van den 11 November 1869 lees, dat J. van Egmond Jr. te Amhera o. a. zal verzenden Torquato Tasso's Jeruzalem veriest in een verhaal gebragt. Naar het Hoogduitsch. Met 4 Chromolithographien. In linnen stempelband. Dit is een boekje voor Jongens en Meisjes van 14 jaar en daarboven. Het Veriest Jeruzalem van Torq. Tasso is overbekend; nu het voor jongelieden in proza bewerkt is, zal het zeker de attentie niet ontgaan: de plaatjes zijn onberispelijk en het bandje elegant. Evenmin zou de toekomst leeren dat Tristram Shandy veel winsten zon afwerpen, zoolang de ontwerper van de Biblwtheek van Süttenlandsc/te klassiekert de exploitatie zelf meende te moeten voeren en geen prijsvermindering kon toestaan. Lindo had op zich genomen dit bekende werk van Stenie in het Nederlandsch over te brengen; dat werk ging hem echter niet van de hand, daar er in de oorspronkelijk. * In November 1869 verscheen bij hem een derde dmk van de Tasso met het jaartal 1870 (Nieuwblad voor den Boekhandel 11 November 1869). Ivermeid dat het slechts een nieuwe titelustgaaf was. Even een verkocht Sijthoff de Jeruzalcni verlost afzonderlijk mit Ten Kate's Kommittee dichhverken, hetgeen eenige moeielijkheden veroorzaakte tus-scheu Funke en Sijthoff. (Versing van het Bestuur der Vereenigify) over d87J—d87^ biz. 3.) DE WERKEN VAN WALTER SCOTT. 201 Taal passages voorkwamen, die zelfs voor hem als Kngelach- man schier onverstaanbar waren \ terwijl de laiige zinnen de lezing in het handschrift ook niet vergemakkelijkten. De hulp ward daarora door hem behulpzaam was in het nazien der proeven, hetgeen Kruseman op vrij wat extra correctie te Staan kwam. Toch zou de vertaling geen zuver Nederlandschte te lezen gevven; hoeveel moeite de vertaler zich daarvoor ook zou geven, „kijkt toch tusschen beide mij leelijk „de aap uit den moaw", d. i. de Engelschman onder mijn hoUandsch kostuum". Ook van dit werk zou het resultat allerbedroevendst zijn, zooals zou blijken. In het eiude van het jaar 1852 was Kruseman. echter nog vol goeden moed, nog aan het begin der endememing staande en het gaf hem aanleiding in October van Jat jaar te verspreiden het volgende Berigt van uitgave. Sinds de ondergeteekende in zijn nieuwe vertaling van de Klassieke Schrijvers van het Buitenland ook opnam de vanhoe van Walter Scott is van verschillende zijde de wensch tot hem gebragt: dat hij toch ook een nieuwe, verbeterde en goedkoope vertaling mogt geven van de overige meesterwerken van den „Grooten Onbekende". — Immers, de Romans van W. Scott zijn geene boeken van den dag; zij houden hunne waarde, hoe de navolging ook Tracht ze te verdringen, en wie aanspraak wil maken op eenige letterkunndige belezenheid, mag niet onbekend zijn met een schrijver, wiens werken in alle talen bij duizende exemplaren over de geheele beschaafde wereld verspreid zijn. Brief van Lindo 16 September 1851. Brief van Lindo 25 Februar 1853. De serie op deze „nieuw vertaalde zeer goedkoope uitgave" van Walter Scott werd het eerst geadverteerd in de Haarlemache Courant van den 5 October 1852. DE WERKEN VAN WALTER SCOTT, IH52. Eene onderneming van dezen omvaug mag iiiet roekeloos worden begonnen. De Uitgever, die het zich eene eer zou acliten, in ons land eene goed^ zuivere vertaling van W. Scott het licht te doen zien, wil daaraan het zu. Je ne doen de stiptste zorg voor de twee eischen van onzen tijd: de de belangstellend des publieks, wacht hij de aanmoediging of verwerping van zijn voomernen. Hij verwacht alzoo eene inteekeniug te openen op eene reeks van de volgende Tien WBrken van WALTER SCOTT. IVAN HOE, WAVERLEY, DE OUDHEIDSKENNER, HET HART VAN MIDLOTHIAN, QUENTIN DURWARD, DE BRUID VAN LAMMERMOOR, DE VERLOÇO DE, DE TALISMAN, KENILWORTH, WOODSTOCK. welke alle zullen uitgegeven worden geheel op de wijze als liet heden bij alle soliede Boekhandelaren te verkünden Eerste Deel van Ivanhoe, waaruit men kai oordeelen over de vertaling en de naauwkeurigheid, duidelijkheid en kompresheid van den druk. Omtrent deze laatste zij aangemerkt, dat zulk een deeltje den tekst bevat van 450 gewoon groot 8°. bladzijden, zoodat een roman van W. Scorr, die in de vroegere uitgave veelal drie zware Hollandsche deelen besloeg en ongeveer /' 9, — kostte, thans, geheel hompUai en Overminkty zal uitgegeven worden in twee dergelijke deeltjes als de ivanhok, van ongeveer of 1,50 of 1,50 elk. Bij genoegzame deelneming zal de uitgave plaats heben in maandelijksche deeltjes, en de geheele reeks van fien Werken kompleet zijn in omstreeks anderhaif jaar. De deeltjes, waarvan het eene iets grooter of kleiuer nioet wezen dan het andere, zullen berekcnd worden naar den laiujd mogelijken prijs van 12 cents voor het vel DE WERKEN VAN WALTER SCOTT. 203 (Iniks van 24" bladzijdeu (of 40 bladzijden gewoon groot 1852. S°. druk). De deeltjes zullen ongeveer 10 of 12 vellen druks beslaan en alzoo /1,20 tot /1,50 kosten, welke, des verkiez (Iniks van 24" bladzijdeu (of 40 bladzijden gewoon groot 1852. S°. druk). De deeltjes zullen ongeveer 10 of 12 vellen druks beslaan en alzoo /1,20 tot /1,50 kosten, welke, des verkiez (Iniks van 24" bladzijdeu (of 40 bladzijden gewoon groot 1852. S°. druk). De deeltjes zullen ongeveer 10 of 12 vellen druks beslaan en alzoo /1,20 tot /1,50 kosten, welke, des verkiez (Iniks van 24" bladzijdeu (of 40 bladzijden gewoon groot 1852. S°. druk). De deeltjes zullen ongeveer 10 of 12 vellen druks beslaan en alzoo /1,20 tot /1,50 kosten, welke, des verkiez (Iniks van 24" bladzijdeu (of 40 bladzijden gewoon groot 1852. S°. druk). De deeltjes zullen ongeveer 10 of 12 vellen druks beslaan en alz Ende de maandijksche kwiantie zullen worden entvangeu; een prijs, die met de goedkoojiste buitenlandsehe uifaveii kati wedijveren. Voor ieder kompleet werk komt een fraaije titel in staal gegraveerd, waarvoor 10 cmiiB berecht wordt. Op deze wijze kan men zich uitei-st goedkoop^ gem,akkelijk en geregeld, eene keurige verzameling aanschatfen van de tien bovengenoemde Meesterstukken van Walter Scott. Afeonderlijke werken worden niet dan tegen verhoogden prijs afgeleverd. Mogt deze reeks genoegzamen bijval vinden, dan wordt na hare uitgave de inteekening op de overige werken van den auteur geopend, zonder dat de vorige Inteekenaren echter door de tegen woordige inschriving zich verbinden tot eene volgende. Bovengenoemde uitgave, wier degelijkheid en minkost-baarhsid wel buiten alien twijfel liggen, wordt bij deze dringend aanbevolen in de belangstelling van ändern, die eene goede zaak bevorderen will. Hoe men ook reden moge hebben om op te zien tegen InUekeneMy om verschillende telegramtellingen daarbij ondervonden, de Uitgever onderneming, haar niet anders dan afhankelijk stellen van  aard, ten waarborg, dat hij het vertrouwen ook in deze zich niet onwaardig zal betooneu. Het antwort du Kruseinan op deze uitnoodiging ontving, schijut niet geheel onvoldoeude geweest te zijn om de serie te beginnen. Dmir kw'am bij, dat Van Boekerou te Groningen, van wien Krusemau de eerste Nederlandsche uitgave gekocht had. De werken van WALTER SCOTT. Ho2. en die juist daarom over de waarde van Scott als handelsartikel een oordeel kon hebben, hem eens geschreven had, dat eeu nieuwe uitgaaf ongetwijfeld een flink debiet zou hebben;,,de Ivanhoe vindt stellig bij inteek. wel 1000 liefhebbers *'" Op dat oordeel afgaande voor een deel. Begon Kruseman de serie en zette die, in weerwil van het geldelijk verlies, voort. In de volgende jaren verschenen Ivanhoe (1852), Be otidheulkemier (1854), Het l'idheulen Kenilworth (1854), Quiertin Durward (1854), Het Icadeel Kenilworth (1854), Waverhy, of zestig jaar geleden (1857 — 1858), Be bruid van Lammermoor (1861) en Be abl (1801). De onderafdeeling Be werken van Walter Scottmii'^m^yxv!^. door M. P. Lindo, S. J. van den Bergh en door K. Symmundi herziene uitgaaf der Buitenlandche hla^nehen bleef niettenii geheel in het kader daarvan passen, daar zij op den duir linancieel al even ongelukig zou blijken te zijn, als bijkuus elk der afzonderlijke titels der Klassieken zelf. Al gaven deze uitgaven in den beginne het tegendeel van geldelijk voordeel,' zij brachten er zeer veel toe bij Kruseman als uitgever hoe langer hoe meer te doen waardeeren, en mochten in 1857 door Potgieter die aan de geheele reeks en artikel wijdde ^ geprezen worden als „eene gelukkiggedaehte van onzen verdienstelijken Kruseman." „Uwe jongste uitgaven, schreef Is. An. Nijhof te Amhem hem den IS Maart 1852 Dedem mij bij verniwing uwen meed en endenieraingsgeest, maar niet minder uwen kuustsmaak in de kau-ri ge uitvoering bewonderen... Ik zelf wordt [sic] haast te oud, om den Nederlandschen Boekhandel zoo te vereeren, als thaus door V en zeer enkele anderen geschiedt, een prdchtuitgave hebt gij waarschiijnlijk van mij niet te wachten." Brief van Van Boecker 10 Augustas 1851. In het Nicuwshlad voor den Boekhandel van den 1 October 1872 wordt 0. m. te koop aangeboden „Walter Scott's werken, door Dr. Lindo, voor zoover verschenen en met verplichte vervolging." Hiermede wordt niet bedoeld Kruseman's serie, maar wel Scott's Romanische sche werken, opuieitu' bewerkt door Dr. M. P. Lindo. (ioedkoope uitgave waarvan S. C. V van Doesburgh te Leiden en Ykema & Van Gijn te Delft in December 1871 de etste aflevering verzonden hadden. Dr Gids. 1857 II biz. 808 vlg. ETAGKRE EDITIE. 205 Het is overigens opinionelijk, dat Kruseraan hier te lande i852. "Q (le eenige niet was, die de klassieken opnieuw ouder de gen van het publiek trachtte te brengeu en door het exploi-en van dien ontwaakten geest zelf voordeel en gewin trachtte behalen. Niet alleen, dat deze ondernemig in 1853 het forbeeld werd, waaraan Van Heyningen eenige nieuwere schrij-  gezochte letterkundige i^^^^-^engselen uit vroegeren tijd van Nederlandselien bodem ifi ^^^'^•^^iaagsche spelling, Oogenschijnlijk zoude men zeggen, dat cq^ drie ondememingen, vooral de beide laatste, gevaarlijke zoj,^ ^-^^^ent€n voor elkaar zouden zijn; bij nadere beschouwing te Heden van smaak te huis", terwijl Roelants' onderneming zou moeten geplaatst worden bij den burgerman en op de scholen. Die oogenschijnlijke con- currentie mag dan ook de reden geweest zijn, dat het Week- Had voor den Boekhandel een hoofdartikel wijdde aan De jmgste ondernemingeu der heeren Fuhriy RoelanU en Kruseman: „Goedkoope en goede uitgaven zullen meer en meer den koop- lust aanwakkeren en ook dddr opwekken, waar vroeger nooit om boeken gedacht werd, en ziedaar hoofdzakelijk het voordeel dat, naar onze meening in die nieuwe ondernemingeu voor den ganschen Boekhandel gelegen is. Zoowel de keurige en sinaakvolle edities Van Fuhri, als de nette goedkoope boekjes van fioelants, en niet minder de uitlokkende, met oordeel ge- Weekblad vooj' den Boekhandel 24 Januari 1854. ' 27 Maart 1852. 206 ETAGERE EDITIE. 1852. kozene vertalingen van Kruseraan, zullen meer ahjemeefien lust tot lezen doen ontstaan, die, eens opgewckt, niet zoo spoedig verzadigd wordt en ook t^.r gunste ouzer overige uitgaven werken zal; ze zullen krachtig bijdragen, om velen aan te sporen, eens een boek te koopeu, die nooit iets anders lazen dan uit leesgezelschappen of leesbibliotheken, en alzoo cen nieuw veld openen voor ons debiet en onze markt verruirnen. De geest des tijds laat zich niet aan banden leggen. Reeds lang waren andere landen ons voorgegaan in het leveren van goede vertalingen der beste buitenlandsehe lettervruchten, zonder dat daardoor, zoo wij gerust meenen te mogen verzekeren, aan don goeden uitslag van nieuwe uitgaven eenige schade berokkend werd. Ons land is kleiu, het is waar, maar bewijzen niet de vela boe- ken, die er steeds uitkomen en die toch over liet algemeen een redelijk, zoo niet een goed debiet vinden, dat ons volk, meer dan anderen, behoefte gevoelt aan voedsel voor den geest, en zal dat gevoel van behoefte niet toenemen, hoe meer het door gemakkelijk aan te schatfen leetuur geprikkeld wordt?"" Mocht het al theoretisch waar zijn dat deze drie serien uaast elkaar zouden gaan, in de praktijk zal het wel voorgekomeii zijn, dat zij maar al te zeer concurrenten bleken te wezen. Wat zou voortrefelijker geweest zijn dan de vereeniging in en hand? Dat denkbeeld zal buiten kijf Kruseman, den hai-delsman, wel eens door de gedachten zijn gegaan, maar als onuitvoerbaar verworpen zijn. Onuitvoerbaar, en in zeker opzich ook ongewenscht; de Pantlion, „de uitgave van zooge-naamde klassieke Nederlandsche auteurs, die in hare wijze van bewerking slechts te veel de oppervlakkigheid vleit en slechts gebrekkig — zoogenaamd verkort, maar tevens al t« dikwerf verrainkt — de uitnemendste gewrochten uit vroegere tijd-perken onzer litcratuur wedergeeft", zooals Be Gids * oordeelde, zou om die reden nooit door den kieskeurigen Kruseman ge-wenscht worden. En hoe stond daar de serie van Fuhri tegen Over? Haar formaat, blijkbaar een gewijzigde navolging van de tusschen 1820 en 1827 door den Amsterdamschentooneelspeler. 1852. Dl. II biz. G36. ET AGERE EDITTE. 207 boekhandelaar Marteu Westerman, Kruseman's vroegeren patrooii, 1852. ondernomen Keur ran Ned-erland, die overbekeiide kleine boekjes in miniatuurformaat, goud op snee, in fraaien rood linnen band, gaf haar den uaam van Etagere edifie en die naam teekent voor zijn leerling. Daarvan moest bezit ook Kruseraan gewenscht zijn, en evenals bij de Aurora waren het de nijpende financieele zorgen, die Fuhri er toe braehten deze geheele onderneming in Mei 1852 aau Kruse-man over te doen. Daardoor kwam een aantal werken van Stijl, De Lannoy, Gotans, Van Heemskerk, Bruno Daalberg, Wolff en Deken, Van Eff'eu, Langendijk, Cats en Vondel Krusenian's fonds van Klassieken aanvullen. Niet alleen dat Fuhri de eerst^ serie Die reeds gedebieten was overdeed, ook de tweede serie, die voor een groot deel reeds afgedrukt maar nog uiet in den handel gebracht was, ging, ofschoon Fuhri zelf het anständige verschijnen van deze tweede serie reeds bij circulairedd.'s Gravenhage, Maart 1852 aan den boekhandel gemeld had zonder dat de nieuwe eigenaar vooraf er maar eenig werk aan had gehad in diens handen over, zoodat in Juli 1852 later de tweede serie eveneens uit 10 auteurs beständige door Kruseman gedebi-teerd kon worden, Door vriendschappelijke schikking met zijn groogeren patroon wist Kruseman een uitgaaf aan zijn fonds te verbinden, die ook thans nog een zekere vermaardheid bezit Gravenh. 1853 biz. 15. Weekblad voor den Boekhandel 10 Juli 1852 en Nieuw'sblad voor den Boekhandel 15 Juli 1852. Kruseman had, hoewel het contract bepaald dat de tweede serie in losse vellen zou overgaan, daarvan toch blikbaar klaargemaakte exemplaren ontvangen, hetgeen daaruit blikat van Haafner's Beizen te voet door Ceylon en van Poot's Minnedichten en mengelingen mij exemplaren bekend zyn, zoowel met het adres van Fuhri als met het adres van Fuhri als met het adres van Kruseman, beide met 1852. De koop-som van beide serieen was bepaald op f 14000. Onder de werken nit de tweede serie moet hier afzonderlgk worden Loesjes Het leven van Maurits Lijnslager. In Maart 1852 had Fuhri deze koop gekocht van A. Zweesaard en de bewerking van de verkorthing opgedragen aan. Ds. A. Loosjes, te Rottevalle, den vroegeren redacteur van Kruseman's Christelijk Album. 1852. en nu wellicht meer dan bij de verschijning gewaardeerd wordt, daar die boekjes met graagte gezocht worden door boekenlief-hebbers om liet smakelijke ensierlijke aanzicht dat zij hebbeii. Door het aankoopen van die serie had Kruseman een reeks werkjes in zijn fonds opgenomen, die in zeker opzicht een pendant waren van de Buitsnlandsche klassieken en met Eoe-lants' Pantheon op de Parijsche tentoonstelling in 1855 de selge vertegenwoordigers zouden zijn van ouze letterkundige geschriften, algemeen erkend als meesterstukken. „Wie van onze voorname Uitgevers zal zich toch eens geroepen voelen een kompkete handige, smaakvoUe serie te geven van onze klassieke schrijvers", vroeg V. A. in het Niemcsbl-ad^, toen het bleek, dat andere vaderlandsche Klassieken op de tentoonstelling niet tegenwoordig waren? Niettemin was de wijze van uitgaaf door Fuhri gevolgd niet, zooals die door Kruseman gedaan zou zijn: dtto cum fa-ciunt idefiy saepe non est idem; een uitgave bij deeltjes, op geregelde tijden, zou veel grooter debiet hebben uitgelokt dan de verschijning bij tien deeltjes tegelijk. De ondervinding leerde de juiste inzichten van Kruseman; veeltijds weifelde het puhlick in zijn keuze en kocht daardoor soms in het geheel niet. Kruseman was aan de door Fuhri gestelde voorwaarde gebon- den tot Januari 1853, toen hij vrijheid meende te hebben met deze serie een nieuwen maatregel te beproeven, die in zijn voor- decl en in dat van den debitant beloofde te zijn. Hij stelde een nieuwe inteekening open, bij maaudelijksche aflevering van de deeltjes, tegen betaling van elk deeltje &, contant voor parti de culieren, maar voor den boekverkooper op gewone jaarreke-ning. Hielp de maatregel? Stellige gegevens ontbreken mij het tegendeel onderstellen, daar de 4725 deeltjes gegen hooger bod konden behalen dan /'0.28 'door De boekjes waren gebonden door Van den Heuvel te's-Gravenhage; van sommige werkjes werden ook exemplaren in omslagen ingenaaid augeleverd. Nieuwblad voor den Boekhamlel 1855. Mengelwerk biz. 6. Denkeiyk Kruseman's limiet. Van ALBUM DEIl NATUUR. 209 Van Nieuwblad, den verkooper; dat getal was in 1862 gedaald vlt in liet Nieuwblad *. 1852. Reeds vele inalen is met de bespricking der uitgaven, wier voorbereiding in 1851 viel een kijkje geuomen in latere jaren. Een nieuwe uitgaaf, die met 1852 het publiek aangeboden werde, was het Album der Natitur. Het plan was niet van den uitgever uitgegan. De meer en meer veldwinnende overtuiging, dat natuurkennis behoorde opgenomen te wonlen onder die vakken, waarin een werkelijk goed ontwikkeld en beschaafd persoon niet geheel vreemdeling behoorde te zijn, bracht de be Nieuwblad. ide Haarlemach vrienden Löngman en Lubach op de gedachte een tijdschrift te stichten. Nog denzelfden avond, dat dit plan besproken werd, werd een bezoek afgelegd bij Kruseman; de mededeeliug van het plan eenig bedenken er mede instemmen. Wat het Christ elijk Album was op godsdienstig terreiu, moest het Album, der Natuur op naturkundig gebied worden. „De Oneindige toch heeft zich niet enkel aan ons geopenbaard door Zijn geschreven Woord, maar Hij openbaart zich nog dagelijks en voortdurend aan ons door Zijn werk, de ons omgevende Natuur. Wie Hem wil leereu kennen, voor zoo ver het den zwakken raensch met I. Biz. 392. — „Dit Albnin, door de uitstekendste Änderlandsche geleerden te zamen gebragt, ten einde de kennis der Naifunj' meer algemeinen onder alle  als een tegenhanger van het Christen Album. Zooals het laatste zich beweegt op het gebied der schriftelgte openbaring, rigt het eerste zijn beschonwingen naar het Rij^ der Natuur, opdat het zedelyke en zigtbare beide, dienstbaar luo-geB^ "orden tot opvoeding van verstand en hart." (Adwrtentie in Haar-]gT]e Courant 1 Januari 1852.) 14 ALBUM DEll NATUIR. 1852. zijn beperkte geestverraogens gegeven is dit te doen, mag geheil dier beide openbaringen veronaclitj^amen; hij moet zich zowel de eene als de andere ten nutte trachten le makeii; waut het zigtbare leidt ons opklimmen tot den Schepper En 200 words de Natuur en voor ons opengeslagen boek, waarvan de leesbaar ge- worden inhoud ons de wijsheid, de goedheid en het alver- mogen des grooten Makers verkondigt en doet eerbiedigen.' De ondemeraing lachte Kruseman toe als bepaald dienstbaar aan de volksontwikkeling en speculatief tegelijk, en de uit- komst leerde dat Krnseinan's inzichten de juiste waren. Intus- schen was reeds voor dien tijd de Redactie met een lid ver- meerdei'd. De overweging, dat het zaak was zich 00k te verzekeren van de medewerking van een op het gebied der natiuiTwetenschap algemeen gunstig bekend geleerde, deed ook Dr. P. Halting, hoogle^raar te Utrecht, als redacteur toetrexlen. Dat dit triuraviraat de aangewezen personen voor dit werk waren, wat bewijst dit beter dan dat zij alleen gedurende 33 ja-ren het tijdschrift redigeerden; dat dank zij hun uitstkende leiding noch Kruseman, nocli de latere eigenaars van het tijdschrift, de Erven C. M., van Bolliuis Hoitsema en Gebr. Hoitsema te Groningen en H. D. Tjeenk Willink te Haarlem er ook maar an dachten zich van hiui redacteuren los te maken en alleen de dood, de onverbiddelijke, of de hooge onderdom de hechte banden kon losscheuren, die deze warme volksvrienden aan dit voortreffelijk tijdschrift verbond. Wat Harting voor het Album was, wat Lubach gelukkig nog steeds daarvoor is, daarin op het oogenblik o. a. gesteund door den zoon van den stichter A. C. Kruseman, de vele biografieen van die vaderlandsche geleerden, maar nog meer de vele bladzen door hen geschreven, doen het overvloedig den volke kond. Bescheidener van raaatschappelijke positie, was Logeman. Prospactus [voor den jaargang 1854]; herdnikt voor den jacrgang 1854 en in het Voorberigt van den jaargang 1851. — Uittreksels uit dit prospectus komen nog voor in advertenties in de Haarlenshire Conrant van 1855, maar alleen in het eerste halQaar. Waarom niet later, zal big ken. ALBUM DEU NATUUR. 211 eveueens vervuld van Hefde om door opstellen in populairen ts-'ia. Verra een of ander onderwerp uit het mime gebied der naturkennis te behandelon. In 1845 was liij uit Amsterdam, waar zijn vader naturkundig instrumentmaker was, als assistent van Prof. J. J. S. van Breda, den directeur van Teyler's naturkundige verzameling, naar Haarlem gekommen, waar hij zicli als instrumentmaker gevestigt had, keus om hem in 1850 als leeraar der wis- en naturkunde aan het stedelijk Gymnasium een plaats aan te wijzen, was geenszins ongelukkig, daar hij zich reeds als een uiterst kundig eleclrieien bekend gemacht had - door zijn methode om krachtige stalen magneten te vervjardigen, daarin gesteund door Mr. Pieter Elias, toenmaals kantonreehter te Haarlem, don uitvinder van den naar hem ge-noemden ring, en Door de werkplaatsen van gebroeders Van Wetteren. Die ondekking was zijn gefährlich, waarover ik in 1S92 hem nog te vergeefs interpelleerde, die was zijn roem en zijn glorie, en terecht, als de exemplaren in Teller's Museum en die bij Joh. Ensched, en Zonen, de grootste van alle gemaakt op initiatief van mijn vader, bewijzen. Wetenschläge was hij dus zeer zeker op zijn plaats als redacteur van het Alhuniy als volksman niet minder, dat zoude hij als voorzitter van, Weten en Werken", die Haarlerasche vereeniging voor de belangen van den handwerksstand, in later jaren getuigen. Met dat drietal, dat, zoals een ad vert en tie in de Haarlemsche Conrant leert, gesteund zou worden door een breede schaar van de eerste krachten op dit geb In ons land, kon Kruseman gerust de uitgaaf van zijn werk ier verspreidlvg van natuurkennis onder beschaaffh lezers van allerlei stand de haven laten uitloopen, te meer nog daar de prijs van /'0.30 voor Advertentie Ifaavlenische Courant 23 Februar 1843. — Vgl. t. a. p. 16 Maart 1843. Vgl. b.v. een bericht in het Handelsblad van den 22 September 1846, woarin vermeldt wordt, dat by by Kon. Beschluss van 15 Juli 1846 n° 117 octrooi gekregen beuft op een verbeterde electro-magnetische telegraaf. Vgl. P. Elias. Beschl. eener nieuwc machine, enz. Haarl. 1842 2c dr. Arnh. 1882 en V. S. M. van der Willigen in Archives du Musee Teyler, Vol. IV. Haarl. 1878 pai^. 133 suiv. 19 December 1851. 14* ALBUM DEIl NATUUR. 4852. elke maandelijksche aflevering van twee vel druks, gelijk stande aan ongeveer drie en half blad in groot octavo doorhaar minkostbaarheid wel geen beletsel voor een flinke verspreiding zou kunnen zijn. Een debiet van 30 SO exemplaren in het eerste jaar was waarlijk een buitengew 24 December 1851. One bijval, zoodat het Allmarn even populair zou worden als het ChrUtelijk Album ; Kruseman had niet gedwald met de meening, dat meer algemeene verspreiding van natuurkennis een eisch des tijds was, zoak daaruit o. a. bleek, dat tegelijkert-ijd met de eerste aflevering in Duitschland de eerste aflevering verscheen van Die Natur^ Zeilschrift zur Verhreitung 7iaturwissensc/iafi' liclter Kefintniss onder redactie van Carl Vogt en Rossmassler, een tijdschrift, dat volkomen hetzelfde doel beoogde en dat door Kruseman zelf weer dienstbaar gemaakt werd aan de degelijk- heid van zijn praktische onderneming. Met 1857, undergültig het tijdschrift eenige wijziging; de namen der redaeteurs werden op den titel genoemd, een nieuwe reeks werd met dezen zesden jaargang geopend en bovendien werd er een kleine uitbreiding aan gegeven door de toevoeging van een Weienschappelijk Bijblad, Het doel van dit toevoegsel was, en is nog steeds, de meer wetenschappelijke lezers maandelijks door korte berichten, getrokken nit buitenlandsche tijdschriften, op de hoogte te houden van de vorderingen en toepassiligen op verschillend gebied der natuurwetenschap. De arbeid der samenstelling daarvan kwam geheel neer op de redactie, waar- van elk lid een afdeeling van het veld van wetenschap voor zich hield. Zoo iets zou niet tot stand kunnen komen, ware het niet dat er tusschen Ungeweiser en redactie en evenriendschappelijke als welwillende verhouding bestond. Het moest daarom den redacteuren wel ietwat onaangenaam zijn toen bij de groote fondsveiling van 185 7 Kruseman ook het Album in andere handen liet overgaan; ook Kruseman ging zulks ter *Advertentie in Uaarlenische Couranl 8 Mei 1853. * Evenals bij de Aglaja was ook hier in het einde van 1856 een goedkoope aanbieding van de eerste 5 jaargangen gedaan: y,B.et Album der Natuur is een boek van biyvende, onverminderde waarde; het is liarte, maar lij mocht ter wille van een misplaatst gevoel van 1852. Vriendschap niet ontrouw worden aan zijn besluit: schoon schon schon schon schon schon, toen het in bloeienden toestand was. Toen in 1870 het eigendorärecht weer in handen van den stichter terugkeerde, was het debiet sterk achteruit gegaan en vergoedde nauwelijks de kosten. In het einde van 1873 was het zelfs bij Kruseman emstig een punt van overweging de uitgave er van te staken aanwakkenren, maar de dagen van vroeger zouden niet meer terugkeeren; het laatste jaar, dat Kruseman uitgever was (1877), was het debiet gedaald tot 1169 exemplaren. Het tijdschrift had gedurende zijn bestaan en gaat daar nog steeds op loffelijke wijze mede voort, ruimschoots het zijne er toe bijgedragen de natuurkunde meer onder het bereik te brengen van een ieder, en beter en gezonder begrippen te verspreiden over exacts wetenschap en indirect over den godsdienst; het daukte dat aan de voortreffelijke artikelen van zoovelen onzer eerste geleerden, aan Harting in liet bijzonder, wiens Bouwkunst der dieren een herdruk was van artikelen in het Album en van wien eenige opstellen uit het Album onder toezicht van Schleiden in het Duitsch vertaald onder den titel Skizzen aus der Natur in twee bundels werden uitgegeven; het was in waarheid geweest „een lichtbaak in zee, met een helder doch zacht licht, den weg bestralende die naar den tempel der waar- heid en der hoogere beschaving geleidt ^^ nooit voor een verlaagden prijs of extra rabat aan den Boekhandel aangeboden; en de eenige reden waarom ik dit tijdelgk aanbod doe is, om gehoor te geven aan verschillende aanzoeken en om welligt door den verkoop dezer exemplaren Inteekenaren te winnen voor het ver- volg." ( Advertentie in Nieuw8bl<id voor den Boekhandel 30 October 1856.) ^ Op dat oogenblik was het debiet bij inteekening 2108 exemplaren van het Alburn^ en 1876 exemplaren van het i^yfc/arf, volgens de cgfers ^noemd in den Catalog U8 der fondsveiling van 1857. ' Brief van Harting 22 September 1873. Satuurkennis ab opvoedingsmidciel [afscheidswoord] door P. Har- ling. {Album der Natuur, 1885 biz. 398.) 214 TIJDSCHRIFTEX. 1852. 1851 was een du kirk jaar geweest; viel nieuwe uitgaveu, vele ondememingeii vau een ander karakter als een paar jaar te voren, op gang brengeii en inrichting van de nieuwe afdeeling, de drukkerij en de dagelijksche steeds toenemeudc omzot van boeken; het volgend jaar zou kalmer vcrloop liebben, inaar het zoa toch tegenover de buitenwereld in vergelijkiug met het vorig jaar niet zoo weinig beteekenen als hier op het papier oogenschijnlijk moet schijnen: de chronologische behandeling toch der uitgaven, die ten gevolge lieeft, dat uitgaveu, die in werkelijkheid loopen over 2, ;5, 4 of meer jarcn, besprokeu worden in den regel op het jaar waarop die uitgave voorge nomen of beg. Onnen werd, kan onwillekeurig aanleiding geventet, voorstelling van het bedrijf, van de dräkte en van de Averkzaaraheid, die Kruseraan in de jaren van mannelijken leeftijd en van de Vereeuiging. Het Ckrutelijk Albuniy de Jglaja, de vci'schillenden afleverinigen van de BuiUinlandsche klassiekeji, liet pas begonnen Album der Naiuur zij moesten ongetwijfeld zijn naam, zij het ook op en dergeschikte plaats, telkens onder de oogen van het puldiek brengen, zijn naam als een naam van beteekenis langzaam maar zeker doen rijzen en doen stijgen. Elke maand werd nu talrijke malen Kruscman's naam als uugever onder de oogen van het publiek gebracht. De twee periodieken Christelijk Album en ^/a/ahaddensamen in 1S51 en debiet van S475 exerajJaren ; aannemende dat zij alien in maandelijksche afleveringen geplaatst werden, brachten zij alleen Krüseman's naam reeds 100000 maal onder de oogen der meu- U it de getallen, die bij inteekening geplaatst werden van den jasr- gang 1852 van bet Christelijk Album en van de A*jlaja kan de gevolg- trekking gemaakt worden, dat de op biz. 215 afgedrukte circulaire niet het gewenschte gevolg gehad heeft. Evenwel is het mogelijk, schoon ik het niet waarschijnlijk acbt, dat wisselingen onder de personen der inte- kenaars de goede gevolgen Gewer Van het werk der „goede en kwade engelen" an de waarneming onttrekken. TUDSCHRIFTEN. 215 schen. Dat getal moest zoo mogelijk nog vergroot wordeii; Krüseman richtete daartoe aan den Boekhandel een circulaire dd. Haarlem, 1 Januarij 1852. De eerste dagen van het jaar zijn uitrauntende dagen tot het zamelen van Inteekenaren op i)eriodieke werken van naain. In December worden wij overladen met allerlei boeken, die in 't loopende jaar nog het licht moesten zien; in February worden wij bestörte door nieuwe ondernemingen, die gaarne een gansch jaar voor zich müssen hebben om haar debiet te vinden; January ligt daar tusschen als een tijd van veraderaing, zonder oude of nieuwe Artikelen an te bieden, geschikt ora op beziens te worden uitgezonden. En toch is in Januari het publiek niet het minst genegd om nieuwe rekening te openen. Ik wensch een beroep te doen op uwe welwillende medehulp, om die maand in ons beider voordeel te besteden tot het vermeerderen van onze Inteekenaren op mijue drie Tijdschriften: CHISTELIK ALBUM, AGLAJA, AMU'M DEIl NATURIL, die, zoo ik met alle bescheidenheid waag te zeggen, een goeden miam hebben gekregen bij het publiek. Daartoe wend ik mij vriendscliappelijk tot u; maar, door u, ook tot uw j)ersoneel, en wel voornamelijk tot de goede en wade engelen voor een Uitgever: uwe loopjonoens. Ouckr uwe goedkeuring, doe ik hun het voorstel, om onder uioe hiding in deze maand Januarij nog eens duchtig voor de drie bovengenoemdft Tijdschriften te ijveren en met nieu-wen moexl Er mee aan 't werk te gaan. Ik heb er van mijne zijde  bid ik u, nicts anders in, dan een, naar mijn begrip, eorlijke en opene aaumoediug, om wederzijdsch voordeel te behartigen. Geloof mij met achting en groete, Uio Th. Die naar Het eerste werk, dat belialve de periodieken of de afleverringen van vervolgwerken in 1852 door Kruseman uitgegeven zou worden, was de Chrutus remunerator, Een harpoon door J. J. L. ten Kate. Arv Schetfer, de verfranschte Nederlaudselle schuldig, dankte geheel afgescheiden van zijn begaafdheid als Kunstener, aan een zeer bijzonder talent de plaats die hij innam, vooral in  hooger dan de heerschende romantische riclitt; van historicen konständig van historicen konständig van christelijk idealisme, waarvan de Christus consolator en zijn tegenhanger de Christus remunerator de vruchten waren: de boetvaardige Magdalena, un kwijt-schelding barer zonden, geheel veriest en gezaligd. Dat laatste stuk dat De. W. Francken zou schetsen als type van de verheerlijking (ha Christendoms door de kunsi moest ook bij 1852. Ten Kate, den dichterlijken evangelic-dienaar seusaties opwekken, die hem zouden nopeu Kruseinan's aanbod aan te iemen, hierbij een vers te leveren. De uitkomst zou echter naar Van den Bergh's oordeel niet al te gelukkig geslaagd kunnen geheeten wordeu; „ik heb en houd Ten Kate liever in 't naieve — hij gaat dunkt me, te veel een bombastieken weg op". Dat oordeel is te ver-klaren. Van den Bergh's godsdienstige zienswijze was een andere dan die van Ten Kate. Zooals Thijm in 1848 aan Ten Kate schreef, ondergingen velen van het jonge Holland den invloed der nieuwe denkbeelden, die zich zelf daarvan nog onbe-wust protest aanteekenden tegen elkc geopenbaarde waarheid. Bij hen die, evenals Ten Kate, in Jesus den echten Christus remune - rator bleven zien, vond Ten Kate voile waardeering. „Gij hebt mij diep getroffen door de tederheid, die in vele plaatsen uitkomt, en die ik te hooger stel naar ik meer en raeer inzie, dat die tederheid iet uitsluitend eigendom is van het in Christus levend gemoed" schreef Thijm hem. Zulk een indruk had het dichtstuk op Thijm gemaakt, dat hij aan Ten Kate een sonnet op den Remunerar zond, voor den dichter „een verguizing, in dagen van verguizing, in dagen van het publiek te zijn; bij een netto-prijs van slechts /'0.60 werden er in 5 jaar 783 exemplaren gedebiteerd, die de uitschotten niet konden dekken. Gelijktijdig met Ten Kate's arbeid verscheen Het reeds vermelde Onze Fader van Ileemskerk; een derde werk, dat in Over dit schilderstuk o. a. te zien P. Hofstede de Groot. Ary Scheffer. Gron. 1872 biz. 19 vlg. Brief van den Bergh 17 April 1852. Brief van Alberdingk Thym aan Ten Kate 25 November 1848, medegalde door J. F. M. Sterck in Nederland. Amst. 1893 Dl. II biz. 478. Brief van Alberdingk Thym aan Ten Kate 22 April 1852. t. a. p. 1893 Dl. Ill biz. 236. Brief van Ten Kate aan Alberdingk Thym. t. a. p. biz. 237. — Het sonnet is afgedrukt in de Aurora voor J853 biz. 267. 1852. 218 E. J. HASEBROOK, VERHALEN EN SCHETSEN. 1852 door Kruseinan uitgegeven werd, wareii de Verhalen en schetsen door Elisabeth Johanna Hasebroek, een verzameliug van in verschillende jaarboekjes, als de Almanak voor het schoom eii goede^ Tessehchade, Muzenabnanak Aurora en Holland verspreide stukken en eenkel onuitgegeven werk. De aanle Liding daartoe was de door Kruseman, na het verschijnen van de Blikkeu in het leveu van Fry, geuitte wensch nogmaals met haar sailm te werken. „Gelijk ik zeide, antwoordde zij den 20 November 1851, er is voor mijn gevoel iets in de overeenstemming onzer denkbeelenden omtrent den letterarbeid dat daaraan een hooger behing bijzet. Wat zai 't echter wezen? Ook mijn broeder [Jonathan] meeiide, deze zomer hier [te Wijk bij Duurstede] zijnde, dat ik zelf iets mogt beginnen. Ik beken echter dat ik niet geheel en al met mij zelf in H reine ben omtrent den aard van een nieuw werk. Er zijn onderscheidene bezwaren tiegen het eigenlijk romantische in mijn gemoed opgerezen, die mij door niemand nog geUeel voldoende werden opgelost. Wat het door u aangegeven cadre — eene zeer schoone en rijke vorm zeker — betreft, na Lauerneue zou het wel vermetel van Mij wezen om mij op een terrein te wagen, dat Toussaint og de glorierijk behoort. Ik geloof ook haast dat ik minder oogen heb voor groote gebeurtenissen van buiten, dan wel voor den stiller gang eener inwendige gewaarwording. Die neiging om den stillen gang eener inwendige gewaarwording te boek te stellen, zou de verzameling van haar eigen werken zijn. Nog verdient hier vermeld te worden de Handleiding tot de geschiedenen dar ataatschnlden door J. J. Weeveringh, waarvan eerste gedeelte in dit jaar verschieden. I)it, zooals de volgende alleveriugen zouden Iceren, uitgebreide geschrift over de geschiedenenen en den toestand oder staatsfinancien, dat binnen een paar jaar gevolgd zou worden door een tweede deel over. et. Lilterari.scfie fantasicon en kritieken. Haarl. z. j. Dl. X biz. 57. WEEVERINGH, STAATSCHULDEN. 219 de BuitenlafuUche staatssckuld, had een tamelijk outhaal bij 1852. The publick. Krusemann's boekhouder zag zich in zijn arbeiden heftige concurrentie aaugedan door Dinger's Overzicht van aile ier beurze van Amsterdam verkandeld wordende ditme, en buitenlandsche effecten gelieel ouafhaukelijk van zijn arbeid geschreven en voor Kruseman gausch onverwacht verschenen, terwij Weeveringli's Statidleidre reeds voor een deel afgedrukt was. Die kalme waardeering verdiende de Handleiding allenninst: niemand minder dan Buijs zou het boek prijzen als een „uit-nemend werk", als,,een boek dat van uitgebreide studie en groote zaakkennis getuigt" Dat was dan alles, wat de buitenwereld in 1852 van Krusemann's werkzaamheid in nieuwe werken zou zien. Ware het niet dat de periodieken het bewijs bleven leveren, dat de nieuwe geest niet Ungelücht was, het zou kunnen schijnen, also een terugang tot de riclting van het vorige tijdperk ingetreden was; zelfs zou de gedeeltelijke verkoop van het fonds in dat jaar een vingerwijzing van niogelijken achteruitgang kunnen zijn. Op dat drukke jaar 1851 moest wel eenige rust en kalmte volgen, maar toch niet of elke gelegenheid zou te baat geno-raen worden een nieuw werk in het licht te geven. Die gelegenheid dacht Kruseman te kunnen vinden in de onthulling van Eenibrandt's standbeeld te Amsterdam en hij noodigde Jacob van Lennep uit daarover een Gedenkschrift saam te stellen. Dat vooi-stel zou niet aangenomen worden, daar Van Lennep "over het hooge helang van het feest nog niet met [zichjzelven eens [en] nog Niet overtuigd [^vas], dat Amsterdam, en beparalijk het Kaaspleintjen, met zijn stallen en plaatkoeke-kramen, voor standbeelden geschikt is^' ^. Het jaar 1853 zou weer wat raeer te kijk geven op het gebied van nieuwe uitgfiven; het zouden weer vooral letter- * Buijs. De Nederkindscfie staalsschuld sedert J8J4. Haarlem. A. C. Kruseman. 1857 biz. 6. 