Bijdragen tot de taal-, land- en volkenkunde
Deze naam wordt gegeven aan de godgeleerden der oude tijden. Er zijn negen voorname Walies, genaamd: Soennan Ngampel, t Eene bende van 100 Ruiters, in de oude tijden met degens, doch thans met karabijnen gewapend. * De vorst en zijne bloedverwanten hebben het uitsluitend regt, om kleedjes of hoofddoeken te dragen, die met het bloemwerk Parang-roesak be- schilderd zijn. 434 JAVAANSCHE OVERLEVERINGEN. Soennan Bonang, Soennan Girie, Soennan Koedoos, Soennan Lèpèn,Soennan Ngoedoong, Soennan Geseng, Soennan Tembaijat, en Pangeran Sech-Modjo-hagoong. Deze heiligen, uitgezonderd Soennan Lèpèn, waren voort- gesproten uit Arabische en andere Oostersche ouders, die omtrent het jaar 1375 (A: C: 1449) het eiland Java bezochten, en de leer van Mahomed verkondigden. Genoemde Walies, die op verschillende plaatsen op Java be- graven zijn, hadden zich toegewijd aan de voortplanting van het Mahomedanismus, en waren in hovge achting. Zelfs is hunne nagedachtenis tot op den huidigen dage in hooge waarde bij de Javasche vorsten, die hunne graven, wanneer zij in hun gebied legen, voor eigene rekening doen bewaken en onderhouden, waartoe meestal priesters gebezigd worden, die den naam dragen van Pradikan ', voor wie eenige landen beschikbaar worden gesteld, waarvoor zij geene pacht betalen; dienende derzelver opbrengst zoowel tot hun onderhoud, als tot het doen van kleine verbeteringen aan de aldaar aanwezige graven; terwijl belangrijke reparatiën, voor rekening der vorsten bewerkstelligd worden. De landen aan zoodanige priesters tot gemeld gebruik afgestaan, noemt men Siti Metakkan of Boemi-moetihan ?. De overlevering gewaagt van verscheidene wonderwerken, welke door voorschrevene godgeleerden verrigt zijn, en van gebeurtenissen, die de grenzen der waarheid en billijkheid overschrijden , en waarvan in het volgende afzonderlijk melding zal gemaakt worden. 23. Over SOENNAN BoNANG. Deze heilige, wiens graf in het district Toeban aanwezig is, leefde in het jaar 1402 (A: C: 1485); hij bezocht dikwijls de kluizenaars op deze en gene bergen, ten einde hen het Mahome- danismus te doen omhelzen, hetwelk hem weinig moeite koste; doeh door den invloed van zekeren beruchten kluizenaar, gend ' Afgeleid van Mardiko, beteekenende vrij, in tegenstelling van eenen slaaf, wong Mardiko, een vrije burger; zoodat Pradikan zooveel zeggen wil als: personen, die van de betaling van pacht of andere belastingen ont- heven zijn. ? Siti of Boemi, beteekent grond,en Moetihan of Metakkan, plaats der witheid; zijnde van het woord Poetih of Petak, wit, hetwelk over- dragtelijk zuiver, heilig, beteekent; dus wil het zooveel zeggen als: grond, waar een heilige begraven wordt. JAVAANSCHE OVERLEVERINGEN. 435 Batjak ngélo, die zich op den berg Bénang, zuidelijk van Soerabaija gelegen, ophield, verzaakten de kluizenaars, die de leer van Mahomed hadden aangenomen, dezelve ook spoedig, en gingen weder tot het Boeddismus over. Zulks kwam ter ooren van Soennan Bonang, die besloot den vermaarden kluizenaar te bezoeken, ten einde dezen aan zich te onderwerpen, en tot het aannemen van het Mahomedanismus te noodzaken. Hij begaf zich dientengevolge met twee zijner Leerlingen naar den berg Bénang, Batjak ngelo kreeg hiervan kennis, en gelastte zijne bedienden, om den steileu en eenigen doortogt naar zijne kluis met steenen te bezetten, en dezelve, bij de aannadering van Soennan Bonang afterollen, om hem dusdoende den toegang tot zijne kluis te beletten. Soennan Bonang beklom alleen den berg, zijne twee Leer- lingen aan deszelfs voet achterlatende. Zoodra de bedienden des kluizenaars hem zagen opklimmen, rolden zij de zware steenen af, doch de heilige stuitte al voortgaande, de afrolling van iederen steen, welke op hem gerigt was, met zijnen staf; zoodat dezelven eene soort van trap vormden, en hem het opklimmen gemakkelijk maakten 1, totdat hij eindelijk bij Batjak-ngélo kwam, wien hij van de nietigheid zijner grondstelling omtrent het bestaan der goden overtuigde; en hem tot het aannemen van het Islamismus overhaalde, Batjak-ngélo antwoordde: „Indien gij mij in boven- natuurlijke magt overtreft, dan zal ik uwe godsdienst aannemen, in het tegenovergestelde geval zal ik U gewis levend verbranden. De heilige zeide: „Ik ben bereid om mijn bovenuatuurlijk vermogen met het uwe te meten.” Daarop wierp de kluizenaar zijne muts naar de hoogte, en dezelve verdween, geheel in de lucht. Soennan Bonang nam een zijner sandalen en wierp dezelve ook in de hoogte. Benige oogenblikken daarna viel de muts neder met de sandaal er in, hetgeen de kluizenaar met verwondering aanzag. Hij nam daarop eenige eijeren, en stapelde dezelven op elkanderen, tot den heilige zeggende: „Neem nu die eijeren één voor één van onderen, zonder dat de stapel instort.s Soennan Bonang deed zulks met vrucht. De kluizenaar zijne wonderwerken aldus overtroffen ziende, hernam weder: »Kom aan, ik zal loopen, ‘Men zegt dat de steenen, langs welke de heilige don berg Benang beklom, ten huidigen dage nog te sien wouden zijn, en de Javanen ge looven, dat dezelve, door het stuiten met den staf, eene trapsgewijze opgang hebben gevormd. 436 JAVAANSCHE OVERLEVERINGEN. en haal mij dan in.” Dit gezegd hebbende liep hij met zulk eenen spoed, dat hij in een oogenblik tijds uit het gezigt verdween. De heilige legde kruiselings zijne handen op de borst en bad. Kort daarop kwam de kluizenaar door de kracht van het gebed als terug- gedreven voor den heilige; hij herhaalde zijnen loop verscheidene malen, doch werd telkens teruggedreven, en in tegenwoordigheid van den heilige gebragt, zoodat hij eindelijk niet meer in staat was zijnen loop te hervatten. Eindelijk zeide hij: „Ik heb het tegen U verloren, doch één ding moet gij echter nog doen; indien gij dit kunt, dan zal ik mij zonder tegenspraak aan U onderwerpen.» De heilige verzocht hem te zeggen , wat hij verlangde gedaan te hebben. „Welaan, vervolgde hij, aan gindschen voet van den berg ligt een lijk, hergeef aan hetzelve het leven.» Soennan Bonang, ver- gezeld door den kluizenaar, naderde het lijk, en zeide tot hetzelve : „Staat om godswille van den dood op.» Het lijk rigtte zich open zat. Nu verlangde de kluizenaar dat het levendig gewordene lijk ook moest kunnen spreken. De heilige zeide: „Vraag hem iets, dan zal hij u antwoorden.» Zulks deed hij, en vroeg namelijk aan het lijk, wat hij gezien en ondervonden had toen hij stierf, waarop hij tot antwoord kreeg dat hij dit zelve diende te weten. Beiden beklommen nu den berg weder, en de twee Leerlingen van Soennan Bonang volgden hen, terwijl het lijk weder zielloos nederviel. De kluizenaar onderwierp zich nu aan den heilige, en werd in de leer van Mahomed onder- wezen. Toen hij alles begrepen had, verdween hij uit de tegen- woordigheid van den heilige 1, die daarna met zijne twee Leerlingen huiswaarts keerde. Onderweg uitte een der Leerlingen zijn ongenoegen tegen zijnen meester zeggende: rIk heb mijnen meester reeds zoolang gediend en hem overal gevolgd, en nog heeft hij mij niet in de wetenschap onderwezen, waarmede hij den kluizenaar begunstigd heeft.s Soen- nan Bonaug hoorde zulks, stond stil, en gaf beide. zijne Leer- lingen last om rijst te koken. Degene die zijn ongenoegen tegen hem geuit had, gaf hij eene natte pisangstam, om in het koken van de rijst tot brandhout te dienen, en den anderen liet hij tot dat einde gewoon hout gebruiken. Eenige oogenblikken daarna was de rijst, welke laatstgen® kookte, gereed; terwijl de eerste vruch- 1 Dit verdwijnen duidt Gods welgevallen in den Kluizenaar aan, die volgens het volksgeloof, met lichaam en ziel naar het hemelrijk zoude zijn opgevoerd. JAVAANSCHE OVERLEVERINGEN. 437 telooze moeite aanwendde, om de natte pisangstam vuur te doen vatten. Soennan Bonang vervolgde zijne reize, en alvorens hij te huis gekomen was, zeide hij tot een zijner Leerlingen: „Gij hebt zoo even uw ongenoegen aan mij te kennen gegeven, over de wetenschap, waarin ik den Kluizenaar Batjak ngélo onderwezen heb. Weet, dat ik u beiden in dezelfde wetenschap onderwezen heb. Het koken van de rijst waarmede ik u belast heb, is slechts eene gelijkenis geweest; Batjek-ngélo, die bereids lang boete gedaan heeft, is te vergelijken bij een stuk droog hout, dat spoedig vuur vat; maar gij zijt even als de natte stam van eenen pisangboom '. 24. Over SOENNAN TEMBAIJAT. Tembaijat is eene ten Zuid-oosten van Klattén gelegene dessa, waar het graf van den heilige aanwezig is. Hij wordt onder de Walies gerangschikt door de ondervolgende gebeurtenis: Soennan Bonang, van wien bereids hiervoren gewaagd is, ging op eenen Vrijdag naar Samarang, om in den tempel aldaar zijne godsdienst te verrigten.. Hij bereikte deze plaats juist op het tijdstip, dat het middaggebed (Lohor) eeuen aanvang zouden nemen ; doch tot zijne groote verwondering hoorde hij het gewone sein van het middaggebed niet *. Hij vroeg aan den Pengoeloe (opper- priester) de reden hiervan, die hem antwoordde, dat de Adipati van Samarang, wiens geheele lichaam opgezwollen was, verboden had, om het gewone sein te doen, om reden dat geluid zijne ziekte verergerde. Soennan Bonang bood zich daarop aan, om dat te genezen, mits hij daarin slagende voor zijne moeite be- ' Door strenge en langdurige boete verkrijgt het lichaam volgens de oude leer der Javanen eenen fijneren, hoogeren aard, en legt eindelijk al het Zinnelijke af. Aangezien de kracht der boete, tot het krijgen van boven- natuurlijke vermogens en hemelsche gelukzaligheid in de Javaansche gods- dienstleer, nog heden ten dage in hooge waarde is, zoo beteekent de gelijkenis van een stuk droog hout, hetwelk spoedig vuur vat, dat de Kluizenaar Batjak-ngélo, door strenge en langdurige boete, voor de eeuwige zaligheid vatbaar is, terwijl met den natten pisangstam, die niet gemakkelijk vaur vat, bedoeld wordt, dat de twee Leerlingen die eeuwige zaligheid nog niet verdiend hadden, omdat zij nog niet lang boete hadden gedaan. t Dit sein bestaat bij de Javanen, in het slaan van de Bedook, een zware soort van trom. 438 JAVAANSCHE OVERLEVERINGEN. loond zoude worden. Zulks werd door den Pengoeloe aan den Adipati berigt, die daarin toestemde, waarop de heilige de door hem uitgekaauwde Kinang, dat is, het sirieblad met de daarbij behoorende ingrédiénten, als geneesmiddel aan den Adipati zond, om door dezen te worden ingeslikt. Naauwelijks had de Adipati dit gedaan of hij bespeurde oogenblikkelijk eene grondige genezing zijner kwaal. Hij begaf zich onverwijld naar den tempel bij Soenan Bonang, en vroeg hem welke belooning hij voor zijne bewezene dienst vorderde. Hij antwoordde, dat hij daarvoor niets anders eischte, dan dat men nimmer moest verzuimen, om het sein van het gebed op gezette tijden te doen. De Adipati hoorde deze niets beduidende eisch met de grootste verwondering aan, en haalde den heilige vruchteloos over, om eenige kostbaarheden als belooning aan te nemen, waarop laatstgen® afscheid van hem nam, en huiswaards keerde. De Adipati, die zich niet genoeg over dat zeldzame mensch konde verwonderen , volgde hem heimelijk achterna, om te weten wie hij was. Hij ver- loor hem niet uit het oog, totdat hij ten zijnent kwam, en aldaar vernam dat hij een Walie was. Hij bleef drie maanden bij hem, en bewees hem allen eerbied. Eens zeide Soennan Bonang tot hem. „Ik weet wel wat gij begeert, en indien uw vast besluit is om in de godsdienst te worden onderwezen, volg dan den Raad dien ik U geef. Ga naar den berg Woelan, ten Zuiden van Demak gelegen, daar zult gij iemand vinden, die in mijne plaats onderwijs in de godgeleerdheid geeft. De Adipati begaf zich naar den aangewezen berg op reis, waar hij den Walie, Soennan Lépén genaamd, vond, hij wien hij langen tijd inwoonde. Op zekeren dag vroeg deze hem: #Hebt gij wezenlijk begeerte om U aan den dienst van God toe te wijden, en de wereld te verzaken?» Hij gaf daarop een bevestigend ant- woord : „Welaan dan, vervolgde de heilige, doch laat ons eerst naar uw huis gaan.” Beiden gingen nu naar Samarang op reis, en kwamen ten huize van den Adipati, waar de heilige hem zeide: ~Indien gij wezenlijk afstand wilt doen van alle aardsche vermaken, zoo zult gij ook toestaan dat uwe vrouw de mijne worde.r De Adipati gaf hierop een toestemmend antwoord en de heilige zeide weder „Nu, dan zal ik bij uwe vrouwe gaan liggen, en gij zult wat rijst voor mij koken.r Dit gezegd hebbende, begaf hij zich met de vrouw des gastheers naar bed, waar hij haar den rug toekeerde, omreden JAVAANSCHE OVERLEVERINGEN. 439 hij niet voornemens was het echtbed te schenden, maar wel om den man op de proef te stellen, ten einde te zien of hij uit den grond zijns harten de hemelsche gelukzaligheid de voorkeur gaf, boven datgene wat hem het dierbaarste op aarde was. Nadat hij deze zware proef met gelatenheid en onderwerping des harten had doorgestaan, zeide hem de heilige den daarop volgenden dag: „Indien uwe begeerte zich alleenlijk bepaalt op het genot van hemelsche gelukzaligheid, zoo ontdoe u dan van al uwe schatten, door dezelve aan de armen te verdeelen.s De Adipati die het wezenlijke voornemen had, om van alle aardsche vermaken afstand te doen, en zijn geheel leven aan de godsdienst toe te wijden, besteedde alle zijne bezittingen voor de armen, zoodat hij voor zich zelven niets overhield dan de kleederen, die hij droeg. Zijne vrouw volgde zijn voorbeeld, dach niet geheellijk, vermits zij uit gierigheid, en zonder voorkennis van haren man, eenige kostbaar- heden in eene bamboe verborg, welke zij tot wandelstok bezigde, De Adipati was daaraan echter niet onkundig, doch bekreunde zich daarover niet. Nadat hij zich, zooals gezegd is, van al zijne bezittingen ontdaan had, zeide Soennan Lépén tot hem: „Ga met uw vrouw Zuidwaarts naar het landschap Padjang, daar zult gij mij wedervinden.» Na dit gezegd te hebben, nam de heilige van hem afscheid. De Adipati ging nu met zijne vrouw Zuidwaarts, doch hield haar steeds op eenen zekeren afstand achter zich, omdat hij wist, dat zij eenige kostbaarheden bij zich had, waardoor hij van haar afkeerig werd. In het bosch van Merak-matie ' gekomen zijnde, werd hij door eenen struikroover aangevallen, die alles eischte wat hij bij zich had. De Adipati zeide: „Ik heb niets bij mij, dan de kleederen die ik draag, en die zullen u niet veel opbren- gen; hoor naar hetgeen ik u zeg, niet ver achter mij gaat eene vrouw. Zij heeft eenen wandelstok van Bamboe, ontneem haar denzelven, daarin zult gij schatten vinden, waarvan gij levenslang zult kunnen bestaan.» De roover volgde dezen raad, en was zeer verheugd, toen hij de bamboe in stukken slaande, daarin eene menigte edelgesteenten vond; doch met dezen buit nog niet tevreden t Dit bosch heeft wegens deszelfs onveiligheid, den naam van Mera k- matie gekregen, zijnde thans een dorp, in de Residentie Samarang gelegen. Merak beteekent naderen, en matie, dood; willende zooveel zeggen, als dat degene, die dat bosch nadert, aldaar den dood vindt. Wijders beteekent Merak ook eene paauw. a nn Pd 440 JAVAANSCHE OVERLEVERINGEN. zijnde, wilde hij de vrouw nog daarenboven gehe kleeden; hetwelk den Adipati, die zulks in de toorn deed ontsteken. Hij snelde zijne vrouw te hl den roover: „Gij zijt waarlijk eene ondankbare; ni nstaande gi reeds zooveel gekregen hebt, wilt gij deze vrouw da rent boven n van hare kleederen berooven; gij zijt zeer onbeleefd ks kachtig).» Naauwelijks waren deze woorden uitgesproken, of de roover ' | in eenen bok herschapen; waarna de Adipati en hunne reize vervolgden, tot in het dorp Wedi, ten ard van Klattèn gelegen, werwaarts de bok hen achterna volgde. In gemeld dorp, woonde eene weduwe, die door het ver- koopen van eetwaren haar brood verdiende, en bij wie de twee reizigers hunnen intrek namen. Nadat beiden eene maand bij haar hadden doorgebragt, bespeurde de weduwe tot hare groote ver- wondering, dat hare voorraad van rijst, niettegenstaande daarvan alle dagen gekookt werd, niet verminderde, waarvan zij de oorzaak niet konde doorgronden. Op zekeren avond, toen de vrouw van den Adipati als naar gewoonte rijst wilde kooken, werd zij door de weduwe bespied, en tot hare verbazing zag deze, miet eens maar verscheidene malen, dat zij telkens slechts een handvol van haren voorraad nam, om te kooken, die in weerwil van het groote vertier, nimmer opging, en dat de Adipati slechts eene geringe hoeveelheid brandhout aan zijne vrouw gaf, om de rijst te kooken, hetwelk nimmer door het vuur verteerd werd. Door dit wonder- werk begon zij te beseffen, dat hare gasten buitengewone men- schen, namelijk Walies waren, tengevolge waarvan zij hen van het tijdstip dezer ontdekking, steeds met groote achting behan- delde. De Adipati door dit eerbied-betoon bemerkende, dat zijne vermomming ontdekt was ', verliet op zekeren nacht in stilte het huis der weduwe, vergezeld van zijne vrouw en den bok; en zettede zich neder aan den voet van het Zuidergebergte op eene plaats gen? Tembayat. In korten tijd kwamen ook menschen bij hem wonen, en waren hem behulpzaam in het oprigten van eenen tempel. Eenigen tijd daarna kwam Soennan Lèpèn bij hem en nadat hij hem in de kennis der godgeleerdheid onderwezen had, verhief hij hem tot den titel van W alie, onder den naam van Soennan | Volgens de godsdienstleer der Javanen, moeten de boetelingen woowel afstand doen van alle aardsche vermaken, als van eer en grootheid, ten- gevolge waarvan alle eerbewijs voor hen een gruwel is. JAVAANSCHE OVERLEVERINGEN. 4,43 Tembaijat. Gedurende het onderwijs, zag Soennan Lépén, dat de bok er altijd bij tegenwoordig was. Hij zeide tot zijnen leerling: »Dit arme dier is geenzins een bok, maar een man.” Naauwelijks had hij deze woorden uitgesproken, of men zag in plaats van den bok eenen man verschijnen, die zich terstond aan de voeten der beide heiligen wierp , om hen zijne hartelijke erkentenis te betuigen. Hij betoonde een groot berouw over zijne wandaden , waarop Soeunan Lépén den nieuw bekeerde aannam, en hem den naam gaf van Sech Doombo '. Daarna begaf hij zich naar huis. 1 Doombo, beteekent groot; inzonderheid van schapen gesproken. CAWELI. Pror. Dr. H. KERN. In ‘t Oudjav. komt een woord cawéli, bijvorm cangwéli voor, dat de beteekenis heeft van een stof en kleedingstuk. enige voorbeelden van "t gebruik vindt men aangehaald in v. d, Tuuk's KBWdb. i. v. Men kan daaraan toevoegen BY. 4, 5, waar naast elkaar dukûla, cako en cawéli genoemd worden. Het woord bestaat ook in ‘t Makassaarsch en Bugineesch onder den vorm van cfulu, waaronder men verstaat een soort van Bengaalsche katoenen sarongs; terwijl ‘t Maleisch heeft cául, een fijn soort doek. In eenigszins gewijzigden vorm leeft hetzelfde woord nog in de hedendaagsche taal als cawèni, fijne stof, mouseline. Als dichterlijk woord vermeldt het Woordenboek ook camli, verklaard als te zijn meen soort van zijde. Met cawéli komt overeen Tamil cawali, cawuli, cloth, drapery: mercery; Telugu cawali, cawili, cloth. Opzettelijk behoud ik de oorspronkelijke spelling der eerste lettergreep, want al klinkt in de gewone, voor beschaafd gehouden uitspraak de c in het Tamil als s’, het gemeene volk spreekt de letter uit als in ‘t Sanskrit ' en deze uitspraak is de oudere, die bij vergelijking van Oudjavaansche woorden alleen in aanmerking kan komen. In het Telugu wordt ca meestal uitgesproken tsa, doch men hoort ook den oorspronkelijken klank. Wat den klank aangaat, zou Ojav. cawéli evengoed uit Telingana als uit Tamilland af komstig kunnen wezen, maar het verschil in beteekenis moet ons doen aarzelen genoemde vormen in ‘t Javaansch, Makassaarsch en Bugineesch te beschouwen als rechtstreeks ontleend hetzij aan het Tamil of het Telugu. Wat is de oorsprong van ‘t stellig niet Drawidische woord, mag men vragen. Let men alleen op den klauk, dan zou men kunnen 1 Vgl. Caldwell, A comparative Grammar of the Dravidian family of Languages (2° ed.) p. 22. CAWELI. 443 meenen dat het beantwoordt aan een Sanskrit cauli (eaudi), of eauli, want voor Skr. saukhyam heeft het Tamil cawukkiyam, maar de geheele afwijkende beteekenis van ‘t Skr. woord verbiedt ons eenig verband tusschen cawéli en cauli te zoeken. Als men bedenkt dat zooveel namen van geweven stoffen genoemd zijn naar de plaats van herkomst, rijst het vermoeden dat dit ook het geval zal wezen met cawuli, Ojav. cawéli, cangwéli, Njav. camli. Nu luidt de naam van een havenstad in Konkan Caul, Cengwal, Tsemwal. Bi den ouden Griekschen aardrijkskundige Ptolemaeus heet de plaats S/uvida, waarvoor de inboorlingen, zooals hij er bijvoegt, zeggen TYuovlu, lees Tutpovìa. Terecht wordt in Hobson- Jobson van Yule en Burnell ' opgemerkt, dat tia hier een poging is om den voor Grieken ongewonen klank van ca(tsja) voor te stellen, evenals de Hollanders ca met tja trachten weêr te geven, Behalve de zooeven opgegeven vormen treft men nog aan cewul en ciwil. Daar de onderling eenigszins afwijkende vormen een ongezochte verklaring geven van ‘t feit dat in 't oudere en nieuwere Javaansch vormen met ng en m en zonder nasaal, gelijk in ’t Makassaarsch, Tamil en Telugu voorkomen, geraakt men tot het besluit dat bedoeld woord, in al zijne vormen, een Prikrtafleiding is van den naam der stad en dat het eigenlijk beteekent »Caulisch, Cengwalisch, Cemwalischy, nl. fabrikaat. De hier beproefde verklaring zal aanspraak mogen maken op volkomen juistheid, indien men kan aantoonen dat de stad Caul beroemd was om hare fijne weefsels. Gelukkig bevat Alexander Hamilton’s werk „A New Account of the East Indies» uit het jaar 1727 ° de volgende mededeeling: »Cuaut, in former Times, was a noted Place for Trade, particularly for fine embroidered Quilts; but now it is miserably poor.» Dit gegeven is m. i. beslissend en bevestigt op welkome wijze de boven gegeven verklaring. Leiden, 6 April 1903. TL v. Choul, Chaul; alwaar men tevens zien kan dat bij Arabiesche schrijvers de vorm Saimur voorkomt. 1D. I, 243, aangehaald in Hobson-Jobson t. a. p. 7* Volgr. | 29 EENE LIJKVERBRANDING TE SINGARADJA !. ONTLEEND AAN HET Hs. van F. C. BRUST, luitet t. zee 2° klasse. Wij zullen trachten eene oppervlakkige beschrijving te geven van eene lijkverbranding, die we te Singaradja bijwoonden. Zij had plaats in de familie van den poenggawa (districtshoofd) van, Boeleleng. Reeds meer dan veertien dagen te voren hield men zich onledig met het maken der toebereidselen tot het groote verbrandingsfeest, dat den 12° September 1902 plaats zou hebben. En geen wonder, want er was heel wat in gereedheid te brengen. Vooral het optuigen der wadah’s (bamboe-gevaarten, die den 1 Noot van de Redactie. Verschillende beschrijvingen van lijkverbrandingen op Bali en West-Lombok zijn reeds aanwezig. Zie vooral R. Friederich in Verhand. Bat. Gen. XXIII, 1850, p. 3—14 van het 13° Stuk (, Voorloopig Verslag van het eiland Bali”); voorts R. van Eck in Tijdschr. v. N. I., 1879, I, p. 106—124 — of in den generalen overdruk der „Schetsen van het eiland Bali”, p. 183 —201 —; en „Een lijkverbranding op Lombok” in Eigen Haard van 1897, p. 1385—139, met reproducties naar een 5-tal foto's van den off. v. gez. C. J. Neeb. Verg. ook E. Nijland, Schetsen uit Insulinde, Utrecht 1893, p. 361—363, met afbeelding van 2 eenvoudige wadah’s, voor Soedra’s bestemd; alsmede P. L. van Bloemen Waanders in Tijdschr. Bat. Gen. VII (1859), p. 145—147. Het zou alzoo overtollig kunnen schijnen, eene beschrijving af te drukken die zich zelve als ,oppervlakkig” aanbiedt. Doch ééne opmerking staat hier, welke van het hoogste gewicht is, en alleen door Friederich duidelijk uitgesproken werd: de lijkkisten, waarin de overblijfselen der dooden ten slotte verbrand werden, bestonden voor elk uit „een uit hout gesneden, wit geschilderd en uitgehold rund” (zie hierachter p. 447. Van Eck had alleen gesproken van „een of meer, in den vorm van troggen, ruw be- werkte kisten (patoelangan)” (l.c. p. 118, of Overdruk p. 195), zonder bepaald van cen rund te spreken. Van der Tuuk’s Kawi-Balin.-Nederl. Wdb., II, 1899, p. 717, 2° kol. vermeldt inderdaad i. v. „toelang” (d. i. gebeente, been): „patulangan of tulangan ..., waarin de beenderen ter verbranding gelegd worden; er zijn er in de gedaante van een lémbu, singa, enz. maar ook zeer eenvoudige meer gelijkende op een bak”. Van der Tuuk noemt EENE LIJKVERBRANDING TE SINGARADJA, 445 dienst van lijkwagen verrichten) nam vele handen in beslag. Groote, 25 meter hooge stellages van bamboe werden stevig in elkaar gezet en geplaatst op een sterk grondvlak van 5 meter in het vierkant, Van eene soort ongesponnen, gekleurde wol werden op een bamboe- geraamte verschillende fantasie-vogels gemaakt, welke de wadah’s moesten versieren. Veel werk ook maakte men van bloemen, spiegels eu houten beelden, welke den lijkwagens een schitterend aanzien zouden verleenen. In het huis van den poenggawa waren groote tafels aangerecht, alwaar gedurende een zestal dagen achtereen honderde menschen uit den omtrek een gastvrij onthaal vonden; daar de woning eene groote uitgestrektheid beslaat, behoefde men voor plaatsgebrek niet te vreezen, Henige malen had men er ook des avonds de wajang wong (gamboek) van het dorp Tedjakoela doen spelen, die tot groot vermaak van de talrijke gasten eenige schitterende en fantastische tafereelen opvoerde. Twee dagen voor den vastgestelden datum was alles gereed. Op dus bepaald een lémboe (rund) en een singa (leeuw). En Friederich had in 1850 het best van al gezegd: ,.... de gedaante van een’ leeuw (singha).... wordt alleen bij het verbranden van regerende vorsten (tjokorda) gebruikt; andere voornamen worden in de gedaante van een koebeest, en wel de mannen in de gedaante van een zwarten, de vrouwen in die van een witten lemboe verbrand” (lL. o. p. 6). Doch voor het eerst hooren we hier door den heer Brust afdoende, hoe hij zulke patoelangan’s, of ,knekelkisten” ter verbranding bestemd, gezien heeft als witgeschilderde, houten, van boven uitgeholde runderen. We hebben hier iets antiek-Javaanseh voor ons; want op de bas-reliefs van Tjandi Toempang komt tallooze malen de afbeelding voor van de hellepan, de tambra gomoekha of de „koe-koppige-koperpan”, waarin de verdoemden in ziedend water gekookt worden, afgebeeld dan als een van boven uit- gebold metalen rund. Op de basreliefs van Boroboedoer daarentegen is deze hellepan nog voorgesteld als een groote open ketel van metaal (verg. Bijdr. Kon. Inst., 6, VIL, 1900, p. 201—292), niet als een rund. De basreliefs van Tj. Toempang leeren dus, dat hetgeen ten deze in +: 1250 A, D. in Oost-Java tot het godsdienstig dogma behoorde, thans nog op Bali in een deel der daar gebruikte patoelangan’s als werkelijkheid voortleeft; iets, hetgeen nog nergens gereleveerd werd. Tot beter illustratie, voegen wij hier een afbeelding toe (Plaat 5) van een dezer Toempang’sche reliefs, te danken aan foto's overgezonden door de Commissie voor Oudheidkundig Onderzoek op Java on Madura; èn een af- beelding (Plaat 4) van een „houten koe! uit Tjakranagara (Lombok), naar een foto van den heer Th. F. A. Delprat in het bezit van ons Instituut, een witgeschilderd, van binnen uitgehold, houten rund, met deksel, dat zoo goed als zeker voor eene lijkverbranding bestemd is geweest. EENE LIJKVERBRANDING TE SINGARADJA. 447 door prachtige hoofdtooisels en fonkelende steenen. Behalve deze familieleden, die allen van voorname afkomst en kaste waren, werd de stoet gevormd door een aantal maagden, die offers droegen, en. anderen, die groote stapels kostbare zijden sarongs en doeken op het hoofd torsten. Ook hadden de twee voorwerpen, waarin de asch der verbrande lichamen naar zee zou worden gebracht, een plaats in den optocht. Evenals de wadah’s waren deze voorzien van allerlei vreemde vogellichamen met groote, wijd uitstaande vleugels, en waren ze zoo zwaar en stevig van samenstelling , dat een tachtig menschen noodig waren om er één te dragen. Deftig en statig wandelden de familieleden in het midden van den optocht, de toch reeds buitengewoon lange nagels nog eens extra verlengd door kunstmatige in goud gevatte verlengstukken. Teruggekeerd van den rondgang verzamelden zij zich knielende voor de verhooging, waarop de lijken stonden, en hielden gedurende ongeveer een half uur een gebed op zingenden toon, begeleid door het schel geluid van een der instrumeuten uit de gamelan. Onder- tusschen werden de biddenden geregeld besprenkeld met wijwater, dat bij deze plechtigheid en vooral bij de volgende een voorname rol speelt. Ten slotte zijn we genaderd tot het beschrijven der verbranding zelve, die den volgenden dag plaats had en met hare voorbereidende maat- regelen van Ì uur in den namiddag tot des avonds zes uur duurde. Ken looper van wit katoen reikte van de verhooging waarop de lijken stonden tot aan de vroeger beschreven hellende brug, die voor het huis van den poenggawa geplaatst was. Hen honderdtal mannen aan beide zijden naast den looper gezeten gaven elkaar de in witte doeken gewikkelde lijken of de symbolen er van over, welke vervolgens langs het hellende vlak tot boven in de wadah’s gebracht werden, die er hiertoe beurtelings voor geplaatst werden. Door duizenden omstuwd werden de gevaarten alle gebracht naar eene vlakte op de begraafplaats, waarbij de wadah’s dus den dienst van lijkwagen verrichtten. Evenals boven beschreven, doch natuurlijk in omgekeerden zin, werden de lijken uit de wadah’s gebracht in hunne laatste rust plaats ; deze bestond voor elk in een uit hout gesneden, wit geschilderd en uitgehold rund '. Nu werden de ' De spatieering hier, en even verder, is van ons. Men vergelijke Plaat 4 en 5. In de hellepan van Plaat 5 ziet men het koken van een vijftal gefolterde zielen, op wier schedels gedurig ook de dolken neerdalen, waar- mede de takken van den randoe-boom daarboven gewapend zijn. Red, Plnat 1. Wadah's (lijkwagens), voor cenvoudige bografonisson bostomd, Bade, of toempang wadah, aan de drie hoogere kasten voorbehouden. *ptlejseq Surpusiqaeanlty OSG 2OO0A JSTHPOOP ste aBBARITA ‘Goqgwor) vavSeuvryely, 0} Jyeewosjmg FEST UI ‘pun. ueynoYy preprryose3T MA veld puna pussy ueredoy uee usa ULIOA USP ui uederjey ep jour *-q "yv 9481 FP 3mm ‘Suvdmeoy, rpuvly, ues zoroasvg es vansbeonedanssbenarBanastbeanstbeensbeanslbeeselbserse Lb PE RLS a fr | é furs “ eee A pitt, Ns kj We th. ‘9 Wd 450 LAOET. daarin oorspronkelijk zien het Hollandsche »Luidt!,, als het bevel tot het luiden der scheepsklok, het vslaan der glazenw volgens scheepsgebruik, dat nu nog in Grésik levende bleef. Het meest beteekenende rluidenr dezer klok was dan natuurlijk, evenals nu nog op fabrieken, het gelui bij schofttijd. Zoo werd lacet dan in het Javaansch opgenomen, en, blijkens de af- leidingen, allengs tot een inheemsch woord versmolten. GEGEVENS OVER LAND EN VOLK VAN SURINAME poor C. VAN COLL, Missionaris in West-Indié. INLEIDING. a) Wij bieden den welwillenden Lezer bij deze aan, een tweede, vermeerderde en verbeterde uitgave van onze „Grepen in de Land- en Volkenkunde van Suriname” die 8 & 9 jaar geleden, het eerst als feuilleton het licht zagen in het Zondagsblad »De Surinamer’. Wie zich een denkbeeld kan vormen van den geographischen toestand van Guiana, zal gaarne toegeven, dat het onzerzijds ondoenlijk zou geweest zijn meer dan Gegevens over Land- en Volkenkunde te verzamelen. Om slechts de Plantenkunde alleen te noemen: welke tochten door het wilde bosch, — welk eene karavaan van Negers en Indianen, in staat aanwijzingen te doen en het inlandsch gebruik van kruiden en planten te verklaren, — welke a) Bij de toenemende belangstelling voor Suriname, welke zich in de laatste tijden gelukkig in ons land openbaart, achten wij het een groot voorrecht, door den geachten Schrijver, die ginds meer dan dertig jaren als missionaris werkzaam was, in staat te zijn g steld, een helder overzicht te geven van de daar levende bevolking. Als schrijver van de „Zeden en gewoonten der Indianen in onze Neder- landsche kolonie Suriname (Gulpen, 1886, — thans uitverkocht) mag Pater van Coll ongetwijfeld gerekend worden onder hen die dienaangaande recht van spreken bezitten. Gelijk de Schrijver in zijne Inleiding uiteenzet, is het stuk, dat hier wordt medegedeeld, niet nieuw; in hoofdzaak werd het reeds als feuilleton afgedruk: in „De Surinamer” van 6 Jan. 1894—28 Juni 1896. Het Instituutsbestuur achtte dit geen bezwaar om het, door den Schrijver herzien, in zijne Bijdragen op te nemen. Dat Pater van Coll op verschillende plaatsen zich dicht aansluit bi de mededeelingen van Kappler over Surinam (Stuttgart 1887) en van Crevaux (Voyages dans l’' Amérique du Sud) (Paris 1883) kan ieder vermoeden, die de hulde leest, door den Schrijver in zijne Inleiding aan deze twee mannen betuigd; enkele gedeelten werden, gelijk hier en daar nader is aangegeven, min of meer rechtstreeks overgenomen. Rep. DER BIJDRAGEN. de Volgr. I. 30 EERSTE GEDEELTE, SURINAME’S OORSPRONKELIJKE BEVOLKING, I. Suriname, thans op het in cultuur gebrachte gedeelte bevolkt met afstammelingen der oude Afrikanen, met ingevoerde Britsch- Indische immigranten (Hindoe’s en Mahomedanen), met Chineezen , Javanen, blanken en dezer afstammelingen in allerlei kleurscha- keeringen, grootendeels Nederlanders, dan ook anderen uit tal van staten van Europa, en met een aanzienlijk aantal Israelieten, — Suriname is eigenlijk het land der Jndianen. Indianen, zoo noemden de landontdekkers de bewoners, die hier werden aangetroffen. Ten onrechte echter. Zeer oordeelkundig is de aanmerking welke Pater Labat ten deze gemaakt heeft. Van het oogenblik af, zegt hij, dat ze het westelijk halfrond Amerika noemden, hadden ze ovk zijn bewoners Amerikanen in plaats van Indianen moeten noemen. Dan, ’t is nu eenmaal de geijkte naam geworden. De Indianen zelf noemen zich in het Caraïbisch eenvoudig falienja, in het Arrowaksch /oekoenoe d. i. menschen. Ze zijn er verre af zich tegenover ons als wilden te beschouwen. Daarvoor ligt de zwakke zijde van den Europeaan te bloot en te open voor hen. Europeanen heeten bij hen, in ‘t Caraïbisch paranoki/i d. 1. mannen van over het water, in 't Arrowaksch /a/eéo d, i. kundigen ; en. in ‘t midden latend of Afrikanen, die zij ver beneden zich achten, menschen zijn of iets anders, betitelen zij dezen met den naam van mati of mekro d.i, zwarten. Bij de Arrowakken heeten de laatsten djoeli of konoghoedoe, Onder de Arrowakken hoorden wij de Israëlieten aanduiden met eenen naam die op de Besnijdenis heenwijst. Of dit algemeen is weten wij niet, toch is het merk- 454 I. SURINAME S OORSPRONKELIJKE BEVOLKING. waardig, dat er een eigen woord in het Arrowaksch bestaat om Besnijdenis uit te drukken. Volgens eene traditie, ons door een der achtenswaardigste zonen van Sem, dien we ooit kenden , een afstammeling van oude kolonisten, medegedeeld, zou een stam van Indianen, die der Surinen namelijk (en aan dezen moet Suriname dan zijn naam ontleenen), het land oorspronkelijk bewoond en bevolkt hebben, maar later naar de Amazone verhuisd zijn. Men leze hierover ook de „Geschiedenis der Kolonie van Suriname. Door een gezelschap van geleerde Joodsche mannen aldaar.r (Amst. — Harlingen, 1791, p. 45—46) ; ook kortweg „Historische Proever geheeten. Niet geheel onmogelijk , dat deze Indianen eenvoudig tot den stam b.v. der Caraïben behoorden , doch naar hunne woonplaats aan de Suriname Surinen genoemd werden. Eu mocht dan waar zijn, wat we enkel gissen, dan zou de traditie, dat Caraïben van hier naar de Amazone en naar het land der zoo- genaamde amazonen verhuisd zijn er in waarschijnlijkheid door winnen. Wat hiervan zij, alleen aan de drie uog thans bestaande stammen der Caraïben, Arrowakken en Warauën hebben de Europeesche geluk- zoekers het grondgebied van Suriname betwist en op hen, althans wat de voordeelen ervan betreft, veroverd. Hen dus alleen geldt deze beschrijving. In Suriname werden alle Indianen #Bokkens geheeten; waar- schijnlijk heeft dit zijn grond in berichten van sommige reizigers , mel- dende dat er binnen het grensgebied van Suriname in het Zuiden veie Indiaansche stammen woonden, die Botocoedo's genoemd werden. ') Vooraf merken wij aan dat geen dezer stammen (welke wij wel drie kleine volken mogen noemen, aangezien zij in taal geheel met elkaar verschillen) 2), eenige geloofwuardige traditie bezit omtrent zijne vroegere geschiedenis. Slechts weten zij van hunne onderlinge ') ,Botocudo” van Braz.-Port. „botoque” d.i. plug, prop, die sommige Indiaansche stammen in de onderlip dragen. Zie o.a. „Reise nach Brasilien in 1815—1817 von Maximilian, Prinz zu Wied-Neuwied”, Frankfurt a. M., 1820—21, dl. I, p. 2. 2) Als Kappler, Surinam, blz. 240 schrijft: „Mit den Arowaken sind die Waraus nahe verwandt, und ihre Sprache ist beinahe dieselbe”, dan u.oet men dit stellig verstaan van Waraus, die zich met Arrowakken vermengd hebben, of in den zin, dat beider talen tot eene zelfde taalfamilie behooren, want verstaan doen ze elkander in 't geheel niet. Er volgt dan ook: „Im westlichen Teile der Kolonie auf den Savannen der Maratakka, sind einige Dörfer, wo sie mit den Arowaken zusammen leben”. Een enkel staaltje moge voldoende zijn om het verschil van taal eenigszins aan te toonen. ,Vader’, dat in ’t Caraïbisch Joeming of Papa, in 't Arrowaksch Ietsjt of Awa heet, is in het Warausch Dimà. [, SURINAME'S OORSPRONKELIJKE BEVOLKING. 455 twisten, en zweeft bij hen nog eene flauwe herinnering van den zwaren strijd, dien hunne voorvaderen met de eerste kolonisten ge- streden hebben. Deze toch hadden getracht hen tot slaven te maken en waren hierin een tijd lang maar al te wel geslaagd. Zelfs was de handel in roode slaven (tot slaven gemaakte Indianen) gedurende vele jaren het uitsluitend monopolie der Gouverneurs van Suriname. Doch eindelijk, de onderdrukking moede, gordden zich de Indianen ten strijde, en ten bloedigen strijde. De geschiedenis der landont- dekkers en kolonisten weet vooral van de bloeddorstigheid der Caraïben te spreken, die door hen als menscheneters worden gebrandmerkt. Waren zij dit werkelijk? We durven hier niet beslissen. Zeker is het, dat een stuk, berustend in het archief van het Apostolisch Vicariaat van Suriname, daarvan ook gewaagt. In een brief van 13 Januari 1684 schreef Pater Fredericus van der Hofstadt uit Suriname volgenderwijze aan zijnen overste: „Dagelijks belagen zij ons’, (de ongeloovigen namelijk en de onkatholieken) »maar daarover bekommeren wij ons weinig, mits wij onze loopbaan valeindigen en niet te leur gesteld worden in onze verwachting; het doel onzer zending bereiken, zielen winnen voor God, en de kroon der martelie wegdragen, ziedaar al ons streven. Reikhalzend zien wij dagelijks dien roemrijken dood te gemoet; dagelijks bereiden wij ons daartoe voor, want in dat wekelijksch rivierreisjey (om de acht dagen toch begaven zich beide Paters beurtelings op reis, om hunne bediening uit te oefenen onder de katholieken die op de afgelegene veilanden~ verspreid waren) wverkeeren wij in aanhoudend levensgevaar van de zijde onzer vijanden, de Indianen, door wier grondgebied wij moeten heen- varen. Velen worden door hen gevangen genomen en wreedaardig vermoord. Langzaam verbrand en gebraden, worden zij half levend door hen opgegeten” *) Onderlinge oorlogen en hun strijd met de blanken zijn nagenoeg de eenige feiten, welke de Geschiedenis ous over de Indianen mededeelt. Wij willen die oorlogen met een paar, zij het ook magere overleveringen toelichten. Op ‘t oorlogsveld bedienden zich de Indianen van bogen van letter- en koenatepi-hout met vergiftigde pijlen, — van strijdknotsen ') Wij cursiveeren. — Zie voor dezen brief het stuk (vertaald naar het origineele Latijn) dat in extenso wordt aangehaald in de „Beknopte ge- schiedenis der Katholieke Missie in Suriname, door een Pater Redemptorist (nl. Pater A. Bossers)" (Gulpen, 1884, p. 19—25, en met name p. 22). == Dn I. SURINAME’s OORSPRONKELIJKE BEVOLKING. 457 de eerste honderd jaren na de ontdekking Suriname bezochten, nergens een zeer dichte bevolking hebben aangetroffen. Wellicht waren reeds toen die natiën voor een goed deel te gronde. Toch, voor elkander buigen, dat verstonden zij niet. De Arrowakken verhalen ons in hunne legende, dat, toen reeds alle kampen der Caraïben op een enkel ua vernietigd waren, dezen nog even hardnekkig den strijd bleven voortzetten. Dit strookt met hetgeen de reizigers algemeen mededeelen, dat de Caraïben zeer krijgszuchtig en ruw van aard waren. Hunne vaderen nu, begeerig om ook de laatste lauweren te plukken, besloten al hunne krijgslist te verzamelen en zich in eene hinderlaag te leggen, geduchter dan ooit te voren. Zoo gezegd, zoo gedaan. De Caraïben hadden niet den minsten argwaau. Wat kwaads ook konden zij vermoeden, waar geen menschen, veel minder knotsen of andere wapenen te zien waren? ... En toch... smakkend gaan hun de giftige pijlen het lijf in. En allen worden getroffen, allen ook sneven, slechts één jongeling uitgezonderd. Hij was het gevaar ontweken, doch zie! terwijl hij in het water springt, treft hem nog de greepvormige pijl met drie punten, welken een Arrowak op hem afschiet. Die greep was moordend. Jammerklagend vliedt de jongeling om hulp zoekend naar de zijnen. Hij nadert het kamp, het laatste, dat den Caraïben rest. Men trekt hem onder bittere smart den pijl uit. „Houdt op met vechten ls meer dan dàt woord kan hij niet zeggen, maar dàt zegt hij ook duizend malen. En het drong door, dat woord, tot aller harten: hij had dus wél gesproken. De Caraïben besloten den strijd op te geven, Toen de ochtend aanbrak van den volgenden dag, trokken zij op naar den vijand. Zij hielden de pijlen hoog in de lucht, om den Arrowakken te toonen, dat de punten er af waren. Van verre werd nu de vijand beroepen; vrede! vrede! klinkt het uit den mond van hunnen aanvoerder, en van den overkant keert de echo weder: vrede! En het werd vrede op dien dag en .. . feestmaal tevens. Zoo eindigde, naar de legende, de laatste van die groote reeks van broederoorlogen, over welke de Geschiedenis zwijgt. I. We laten nu eene legende volgen over den strijd der Arro- wakken met de blanken. 1. SURINAME's OORSPRONKELIJKE BEVOLKING. 459 voorraad op was, trokken zij terug in de bosschen om weder te keeren en andermaal terug te trekken. Den strijd aanbindend, lieten zij nooit na tijdig te verademen. Van dien tijd dagteekent het dat ze zich in onderaardsche wonin- gen gingen verschuilen; onderscheidene heuvels worden nog heden ten dage door hen als dusdanige schuilplaatsen aangewezen, zooals b.v. Onoribo en Topibo in de Para. Wij zeggen: als schuilplaatsen. Volgens hunne legende toch bestonden die woningen reeds lang te voren en hadden toen een heel andere bestemming. In zeer oude tijden, toen de vaderen hunner vaderen dit land bewoonden , waren de seizoenen niet zooals die thans zijn. Toen placht God, telkens als de droge tijd aanbrak, eene koude over de wereld te zenden, dat ieder ervan bibberde. Het voorgeslacht had deze woningen uit- gegraven om zich voor de koude te dekken; wat kwamen ze uu aan het nageslacht als kostbare schuilhoeken te stade! ‘t Was omtrent dezen tijd dat geboren werd de bij legende zoo beroemde Arrowak, JóroBODIE. Lijn portret, zeggen de Indianen, prijkt nog op het Gouver- nementshuis, Wellicht dat zij hiermede bedoelen een der twee niet gekostumeerde Indianen met het opschrift: Justitia, Pietas, Fides. Jórobodie was eeue dracht van niet meer dan drie weken. Zijne ontwikkeling was wonderbaar snel, evenals zijne wording en zijn optreden waren als van een tweeden Simson. Hij toog ten strijde tegen de blanken en versloeg hen, terwijl dezen niets tegen hem konden vermogen. Geen vuur deerde hem, geen staal trof hem, geen gewicht was zwaar genoeg om hem te doen zinken. Alle banden werden door hem verbroken, en, toen de Europeanen hem in een vat gezet en aan het water prijsgegeven hadden, deed hij een tijger tot zich naderen, die hem, door een gaatje in het vat, den staart in de hand gaf en hem sleepte werwaarts hij verlangde. Nooit werd toomeloos lastdier stouter gemend voor vaartuig van meer zonderlinge soort, Vóór Jórobodie met zijnen tijger onze rivier had bevaren, was onstuimig water hier nooit bekend. Gelijk het voegt aan mannen, wien men een buitengewone roeping toedicht, zoo was ook Jórobodie in alles wonderbaar. Zijn voedsel bestond uitsluitend in krabben, En dat sober voedsel maakte hem tot den man der kracht, den trots zijner natie! Wee den Caraib, die hem aandurfde! Wie slechts de hand uitstak was een man des doods! Maar zijn groote verdienste voor hen bestond juist hierin, a en 460 I, SURINAME's OORSPRONKELIJKE BEVOLKING. dat hij de schrik was ook der blanken. De blanken toch, (men weet niet of hier Spanjaards, Engelschen, Franschen of Neder- landers bedoeld worden), de blanken waren toenmaals de groote vijanden. Niet slechts, naar de legende der Indianen wil, maakten zij hen tot slaven; zij deden erger: zij voerden heu naar zee en, nadat hunne lichamen met teer bestreken waren, werden zij er levend verbrand. Het ergste van alles was dit: tot nu toe was het op zee nog altijd kali geweest. Dit veranderde, nu de Indianen zoo verbrand werden. Nu kwamen de bruisende baren opzetten, waartegen de oude kano’s niet bestand waren; nu stelde hun de scheepsbouw hoogere eischen en de vaart vorderde voortaan stuurmanswijsheid ! In oude, oude tijden was het heel wat anders. Toen voeren de booten zonder roeien of pagaaien, door eigen kracht trotsch langs zee en rivier. De Boa constrictor diende toen als aukertouw en loopplank tevens. Zelve meerde deze de boot aan strand of oever vast en bood gewillig haren rug aan wie het verkoos, Dit hield op toen de menschen slecht werden, Geen kwaad toch kan ongestraft blijven. Een voorbeeld heldere dit op. Zeker Indiaan had van den kapitein eene boot geleend. Ze werd hem toegestaan. Maar de man bracht die boot niet terug, Wat gebeurde nu? God vloekte den man, zeggende bájeboe, d.i, word duizendbeen! En de man werd duizend- been en vader van die legioenen veelbeenige stekelige diertjes (duizendpooten), welke door ieder zoo gevreesd zijn. Gelijk de zee hare vaste stroomingen heeft, zoo hadden in de goede oude tijden, de rivieren ook de hare. Men kende toch geen ebbe of vloed; elke rivier had twee stroomingen, de eene op-, de andere benedenwaarts. Ben heilige man, willende der menschen gehoor- zaamheid op de proef stellen, had geboden: „braadt geene visschen aan den oever! Want doet ge zulks, dan zal u het tegentij geworden». Het gebod werd overtreden en, ziedaar het begin van eb en vloed ! Al vrij erg waren dus ten tijde van Jórobodie de toestanden veranderd. Nochtans, verscheidene onthoudingen waarborgden hen nog voor onheilen. Als ze bijvoorbeeld maar zorgden, op zee niet bij den naam te noemen de dingen wier geest daarin huisvest, dan behoefden ze nooit voor stormweer beangst te zijn. Het woord vkrabber b.v. mocht volstrekt niet genoemd worden, want dan zou die geest op eens bij duizende en honderdduizende krabben uit- braken. Zoo ook waren de woorden schildpad, buffel, vogel, pijl, schip zeer gevaarlijk om op zee uitgesproken te worden. Het ergste nu l. SURINAME s OORSPRONKELIJKE BEVOLKING. 461 voor de Indianen was, dat die ongelukkige blanken zich aan deze dingen niet storen wilden en op die wijze de laatste rest van een gelukstaat deden te loor gaan, Welk een schat was hun derhalve in de toenmalige omstandig- heden een man van zulk overwicht als Jórobodie ! Dan helaas! gelijk de eerste Simson, kwam ook hij ten val en gelijkerwijze. De eerste werd ten gronde gericht door Dalila; Jórabodie door eene vrouw, welke hij geschaakt had. Dit schandelijk feit had hem beladen met den haat zijner natie. Het verlies zijner lokken maakte Simson af, het aannemen eener spin richtte Jórobodie te gronde. — Nauwelijks toch had hij met de woorden wzoek uwen weg» de spin genomen, welke hem door zijn eigen vrouw werd aangeboden, of Jórobodie was niet meer. De held is gevallen. Hoe zal nu de strijd met de blanken afloopen ? Ziehier. De blanken hadden een Arrowaksch meisje gevangen genomen en naar Europa gezonden. Het kind was daar opgevoed en had zich geheel andere denkbeelden omtrent de bedoelingen der blanken eigen gemaakt, Zij deed die overgaan op hare stamgenooten en be- reidde op die wijze den vrede. Ook sommige historische mededeelingen wijzen op dergelijke vredemiddelen. Ze zijn echter minder eervol voor het blanke ras als het versierde feit der legende is. De „Historische Proever (p. 68—69) verhaalt, dat Gouverneur van Sommelsdijck de dochter van een Indiaansch Opperhoofd tot vrouw nam. Zijne wettige echtgenoote vertoefde in Europa, Hij deed het, wijl anders de Indianen geen vertrouwen stelden in de blanken. Wolbers zegt hieromtrent: „Wat daarvan zij laten wij aan meer naauwkeurige geschiedvorschers over; het strookte zeker weinig met den ernstigen en godsdienstigen zin van van Sommelsdijk : maar — men vindt zoo gedurig inconsequentiën in het gedrag, zelfs van personen, die als beroemd en vroom bekend zijn, en het blijkt zoo gedurig, dat ook zij zondaars waren.” *) Helaas, dat we dit moeten toestemmen |! De blanken, vijanden der Indianen, hebben hunnen moed niet geroemd. Teenstra schrijft, dat de Indianen uit vrees voor de Europeanen 1) J. Wolbers, Geschiedenis van Suriname. Amst. 1861, p, 64, I. SURINAME Ss OORSPRONKELIJKE BEVOLKING. 463 zijn die figuren door wrijving met stukken kwarts te voorschijn gebracht. Tot dusver heeft niemand ze kunnen ontcijferen en het valt zeer te betwijfelen, of ze wel ooit meer licht op de geschiedenis der Indianen zullen doen vallen. De Caraïben zijn schoone, krachtige en welgebouwde menschen. Zij worden zelden langer dan 54 vt. Hunne gelaatstrekken zijn regelmatig. Velen pralen met een eleganten haviksneus. De oogen zijn donkerbruin en het wit er van gelijkt op paarlemoer. Ze verliezen spoedig hunne tanden, maar het gitzwarte, zeer dichte en gladde hoofdhaar behouden ze onvergrijsd tot den hoogen ouderdom. De mannen snijden het bijwijlen tot aan de huid af, behoudens een enkele lok; de vrouwen echter vlechten het of laten het ook wel los hangen. Allen gebruiken voor het haar #rapat-, hoepel- of awara-olie door hen zelven vervaardigd. Men vindt Caraïben van gemengd ras, afkomstig van weggeloopen slaven, die zich in oude tijden met Indianen vermengd hebben, Ze heeten Aarloeger Indianen. Men kan hen zeer gemakkelijk van zuivere Indianen onderscheiden aan den lichaamsbouw, het kroeshaar en de donkere kleur van den neger, waarvan hun altijd iets bijblijft. De meesten hunner bewonen de Coppename-streek. De volbloed-Indiaan is rood of koperkleurig, doeh, zoo men de tint, door de roucou *) aan de huid gegeven, wegdenkt, lichtrood ; het hoofdhaar is glad en zonder golven, en de huid kaal. De Karboeger-Indiaan behoudt altijd iets van de eigenaardige lucht, welke de neger van zich afgeeft. 