Bijdragen tot de taal-, land- en volkenkunde
„Iet is nie de vraag niet, of dat zoo geheel en al het geval is geweest. Zeer zeker is het, dat ik mij illusies heb gemaakt alvorens de laatste onheilen op eens hier kwamen neerploffen. Niet uit het boekvertrek, maar uit hetgeen ik rondom mij zag — en ik heb nog al wat heen en weer gekruist — meende ik te mogen opmaken dat onze tusschenkomst, in de zaak der Padries met de Maleiers, voor beide partijen smakelijk was geworden. „Omtrent éen punt heb ik mij eene geweldige illusie gemaakt. Mijne geringe menschenkennis heeft mij vroeger doen denken dat er niet zulke onmenschen konden bestaan als Toewankoe Alam en de regent van Tanah datar, en vooral heb ik mij ten grofste bedrogen in den Ali Bassa. Ik dacht dat schepsel ten minste mensch te zijn, waaronder ik versta een wezen, vatbaar dankbaarheid..... SUMATRA'S WESTKUST VAN 1833—1835. 219 nLooveel geslepenheid, zooveel geveinsdheid, geloof ik, had U, met wien ik over dien man en de zaken nu herha Aldelijk sprak, ook niet bij hem kunnen onderstellen. wMaar dit niu als de ware oorzaak van onze jongste onheilen aan- nemende — wat meer en meer uitkomt, al zou het nooit bij een gerechtelijk onderzoek bewezen kunnen worden zoo is het niet genoeg die te kennen, wij moeten de handen aan ’t werk slaan om alles te redresseeren...... De aard van het volk brengt ons tot de volgende regelen: a. vhier moet geregeerd worden met een ijzeren roede; 4. nde adats kunnen blijven, maar moeten gewijzigd worden. En wie dat al goed deed, is de le luitenant Hendriks; e. Ìe. »goed bezoldigd en meer en meer gereleveerd moet worden de regent van Batipoe; 20, ptot regenten aangesteld de ‘Toewankoe van Halaban om zijnne IV Kota's, en Toewankoe nan Tjidoq van de L Kota's; 30, rop alle andere plaatsen moet men nog tastende en voelende gaan, du jour au lendemain; de algemeene wijze kan wel worden aangegeven, maar geen bepaalde voorschriften, van welke men toch zou moeten afwijken, dienen tot iets. — Men moet niets precipiteeren, maar als het oogenblik daar is, moet men ook door niets teruggehouden worden tot handelen. “De Regeering hier moet zijn arbitrair en onafhankelijk, anders zal men nimmer tot iets goeds kunnen geraken #.... Inmiddels was de toestand in Rau gandeweg ongunstiger geworden: Elout schree Particulier reeds den 30 Juni aan zijnen adjudant Donleben, dat de wederopricht van den post te Loender door Poland hem niet aanstond: „die kleine postjes worden licht genomen en dat geeft den vijand moedr. Overigens had HElout volle vertrouwen in Poland: » Fort Amerongen zullen zij nooit krijgen ». Weldra bleek, dat Klout goed gezien had. Viel Loender al erst later, in November (lange I bl. 492), in ’s vijands handen, reeds spedig was die post het mikpunt der aanvallen van de zijde van Bondjol en van Tamboesei. De Rauenaren weigerden met Poland tegen den vijand op te rukken, zeggende dat het Gouvernement tot niets meer in staat was. Dientengevolge werd besloten, den majoor H. A. Eilers met versterking daarheen te zenden; deze zou met 50. Man van Ajer Bangies, — een ander officier, luitenant Bischoff, met 50 man  slachten van rundvee, varkens en. — Afschaffing eener door Elout ingevoerde belasting op den inlandschen handelte te Padang. — Staatkundige regelen voor het bestuur van Sumatra's Westkust, vastgesteld bij het Besluit van 11 October 1833 n®. 310. — Elout als civiel en militair commandant ontslagen, het bestuur opgedragen aan Van Sevenhoven en Riesz, als Gouvernements-commissarissen. — Memorie van toelichting, behoorende bijgenoemd besluit, waaruit de bedoelingen van Van den Bosch blijken. — Formale der troepenmacht. — De indeeling van de barisan bij het leger. — De luitenant-kolonel Bauer benoemd tot militairen commandant van Sumatra's Westkust. — De voor dezen achtergelaten instructie. — De nieuwe weg naar de Bovenlanden. — Onderhandelingen met do hoofden van Bundjol. — Van den Bosch keert naar Batavia terug. Eene, voor al in hare gevolgen, zeer belangrijke gebeurtenis voor Sumatra's Westkust was de komst (23 Augustus 1833) van den Commissar-General J. Van den Bosch, vergezeld van den Raad van Indië J. T. van Sevenhoven. De militaire gebeurtenissen gedurende de aanwezigheid van Van den Bosch zijn zeer voldoende te kennen uit Lange (I, blz. 418— 461), en wij zullen ons daarbij dus slechts kortelijk ophouden. Een duidelijk inzicht van den gang van zaken krijgt men echter door het nagaan van de destijds gewisselde officieele stukken. Den eersten indruk, welken Van den Bosch te Padang ontving, heeft hij geschetst in een particulieren brief aan den Gouverneur- Generaal a. i. J. C. Baud, dd. 26 Augustus. Hij schreef daarin o. a. : „Uit de rapporten, door den generaal Riesz ingezonden, zal het Uwe Excellentie gebleken zijn dat onze wapenen in het Agamsche hebben gezegevierd, schoon niet zonder aanmerkelijk verlies van onze zijde, en na een hevigen tegenstand te hebben ond 222 SUMATRA S WESTKUST VAN 1833—18385. hebben gezegevierd, schoon niet zonder aanmerkelijk verlies van onze zijde, en na een hevigen tegenstand te hebben ond 222 SUMATRA S WESTKUST VAN 1833—18385. hebben gezegevierd, schoon niet zonder aanmerkelijk verlies van onze zijde, en na een hevigen tegenstand te hebben ond 222 SUMATRA S WESTKUST VAN 1833—18385. Erstanden. De general Riesz heeft in die streken alle versterkingen doen slechten, en heeft vermeend, zijnne operatién niet verder te moeten uitbreiden voor en aleer de onderwerping van dat volkrijk district ten volle was verzekerd. Daaran is het toe schrijven, dat Bondjol niet tot onderwerping is gebracht. Daar echter de schikkingen in het Agamsche thans tot stand gekomen zijn, heb ik gelast, Bondjol aan te vallen, wat echter niet vór den 100 of 11 der volgende maand zal kunnen plaats hebben. „De ware gesteldheid van zaken kan ik nog moeielijk beoordeelen. Dit blijkt mij genoegzaam, dat een tot het uiterste verbitterd bevolking tegen een evenzeer verbitterd leger overstaat; dan, of de erste oorzaak daarvan bij de Padries, of wel in de onverstandige handelwijze onzer ambtenaren moet worden gezocht, is mij niet duidelijk. Ik voor mij vrees, dat het laatste het geval zal zijn. In hoe-verre zich dit zal laten redresseren, kan ik vooralsnog niet beoordeelen. „Over de gesteldheid der binnenlanden, hunne vruchtbaarheid en bevolking wordt hier, zoo nabij dezelve, zóó verschillend geordeeld en gesproken, dat men nauwelijks zou kunnen geloven dat die gevoelens omtrent onderscheidene in plaats van omtrent hetzelfde land heerschten. Ik heb er voorloopig het gevolg uit getrokken, dat beide partijen eigenlijk van die kennis ontbloot zijn, welke gevorderd wordt om over den statistieken staat van een land wel te oordeelen, eu dat opgevatte meeningen alleen den grondslag van de stellingen van beide partijen uitmaken. Ik zal dus de zaak zelf moeten onder-zo eken, om mij een juist denk bekend van landen te kunnen maken. Binnen weinige dagen denk ik, tot dat einde, naar de hoven-landen te vertrekken, en Uwe Hxe. zal dus zelf wel beseffen dat ik Haar, op dit oogenblik, niets omstandigers mededeelen kan. Den 130 September schreef Van den Bosch twee brieven: een officiëlen aan den Minister voor de Nationale Nijverheid en de Koloniën, no. 253 E, en een particulieren aan Baud, die echter pas den 210 verzonden werd. Kerstbedoelde brief luidt als volgt: „Ingevolge ’s Konings autorisatie heb ik mij naar Sumatra begeven en bevind mij thans hier; mijne tegenwoordigheid in dit land was, om meer dan eene reden, noodzakelijk. "Könnte opstand was in het begin van dit jaar in de Agamsche en SUMATRA'S WESTKUST VAN 1833—1835. 223 Bondjolsche districten, benvens in die van de XII Kota’s en VII J.oerahs uitgebroken, hoogst gevaarlijk in deszelfs strekking en die van een zijde, n.l. van den kant van Singapore, zooal niet door het Gouvernement aldaar, dan toch door eenige zijner ingezetenen schijnt aangemoedigd te zijn!. „De adsistent-resident Knoerle te Bengkoelen werd verraderlijk vermoord, en de Koning van Djambi veroorloofde zich almede een inval in Palembang. Zoodanig eene gisting, op meerdere pnnten en gelijk- tijdig, in landen welke geen onderling verkeer met elkaniler houden, bevestigt het vermeiden dat zij het gevolg is van eenige combinatie. Het was noodig deze tijdig te dejoueeren, want, was zij gelukt, dan zou men ook elders diergelijke middelen waarschijnlijk hebben beproefd. nIk deed den generaal-majoor Riesz met eene versterking van 1100 man naar herwaarts vertrekken, die dadelijk, na de troepen hier ver- " Zameld en de noodige preparatiën gemaakt te hebben, den vijand te Kamang, in het Agamsche, aangreep. Deze intusschen was zeer voor deelig gepostererd, goed verschanst, ongeveer 20.000 man sterk, en voor meer dan de helft van geweren voorzien; vele goede schutters worden onder hen aangetroffen. Onze macht hier bestond uit ongeveer 3500 man geregelde troepen en p. m. 12000 man hulpbenden, waarvan mede de helft geweren hadden. De aanval is met veel dapperheid op twee punten ondernomen. Mijn adjudant, de majoor Du Bus, sneuvelde bij die gelegenheid an den voet van de wal der vijandelijke versterking. Andere offi- De meening, dat van Engelache zijde vok destijds nog op Sumatra tegen ons geageerd werd, is niet zoo ongegrond als de generaal De Stuers (I bl. 189, noot) heeft doen voorkomen. In den bovenbedoelden particulieren brief aan Baud dd. 26 Aug. 1833 schreef Van den Bosch omtrent Bengkoelen, waar de adsistent-resident Knoerle om het leven was gebracht: "Te Bengkoelen heb ik, zovveel de tijd zulks toeliet, naar het gebeurde met Knoerle geïnquireerd. Het is mij voorgekomen dat hij zich daar, bij alle klaasen van ingezetenen, heeft gehaat gemaakt door te veel drift, eigenzinnigheid, en dikwerf brutale en ook wel zedelooze handelingen; waarschijnlijk wel niet tot dien graad als wordt opgeheven, doch genoegzaam om de mogelijkheid te verklaren dat eene conspiratie tegen hem heeft kunnen ontstaan. Dat ook die van Singapore daaronder geroerd hebben, is untegensprekelijk; er zijn brieven in den boedel van Knoerle gevenden, die hij schijnt te hebben onderschept, geschreven door menschen, te Singapore gevestigd; o. a. een van eenen Dixson, in de hatelijkste termen vervat. Het zal meer en meer van belang worden dat wij tecen dat gespuis op onze hoede zijn, want hoever zich hunne vogmerken uitstrekken laat zich moeielijk berekenen. Hierover bij mijne terugkomst nader... be Volgr IV. 15 224 SUMATRA'S WESTKUST VAN 1833—1835. cieren en manschappen zijn, op de borstwering, zelfs door pieksteken gekwetst. Ondanks alle dapperheid, door onze brave troepen betoond, mislukte de aanval in het front op beide punten, doch onze positie voor de vijandelijke linie werd behouden. Inmiddels had eene colonne, 2- 4 3000 man sterk, onder aanvoering van den wakkeren majoor De Quay, hare bestemming bereikt en den vijand, na de groote bezwaren die een moeielijk gebergte en zwaar bosch opleverde te boven gekomen te zijn, omgetrokken. Op zijne flanken en in den rug, en tevens op nieuw in het front aangevallen, nam hij in alle richtingen de vlucht en werd het district Agam verwoest. Weinig dagen later heeft de geheele bevolking zich onvorwaardelijk aan het Gouverne-ment onderworpen, en daarmede is de rust in dat district hersteld. Ons verlies is geenszins onbeduidend geweest: alleen van de Euro-peanen zijn er 22 gesneuveld en p. m. 40 gekwetst. „Op den 23u Augustus II. ben ik hier aangekomen en heb last gegeven, onverwijld de operatién tegon de VII Tuoerah’s En de XT] Kota’s voort te zetten, en tevens om op den 16" dezer een alge- meenen aanval op Bondjol, het foyer van den opstand, te ondernemen. „Gisteren is de vijandijke stelling van de VII Loerahs aange- vallen, waar de vijand zich mede sterk had verschanst. Na een hevig houwitservuur, waardoor zijne verschansing op meerdere punten was vernield, is zij stormenderhand vermeesterd en het geheele district verwoest. Ik vertrouw, dat heden of morgen de XII Kota’s in on- derwerping komen, of genomen zullen worden. „Van hier heb ik den luitenant-kolonel Elout op Bondjol gedirigeerd, met 500 man geregelde troepen en circa 2000 man hulptroepen. De majoor De Quay marcheert door de 1, Kota’s mede derwaarts met 500 man geregelde troepen en 4000 man hulpbenden; de majoor les van den kant van Rau met 250 man geregelde troepen en 4000 man hulpbenden; de majoor les van den kant van Rau met 250 man geregelde macht en 5000 man hulpbenden, terwijde de generaal-majoor Riesz door het Loerahsche, met de overige beschikbare geregelde macht en 5000 hulptroepen, deze bewegingen ordert. „Bondjol, aan de helling van den berg Ophir gelegen, is het eigenlijk broeinest van alle oproerige bewegingen die hier hebben plaats gehad. Het was den hoofden van dat district vroeger gelukt, bet grootste gedeelte der binnenlanden van Sumatra aan zich teonderwerpen, en daarbij de hoofdzetel der Padriesche secte. De toe-nadering tot hetzelve zijn uiterst moeielijk, en alle voorname vijandelijke hoofden kunnen geacht worden zich aldaar thans te hebben verzameld. De macht, welke den vijand nog is overgebleven, wordt AN 1833—1835. 225 OBSERVATION 8000 man begroot. Indien deze de onze afwacht, vertrouw ik zal zij geslagen worden, echter niet zonder verlies van onze zijn; doch dan ook zal de opstand geëindigd zijn, deze streken tot rust gebracht en daarmede een oorlog geëindigd zijn die, zoo men het getal der strijders, hunne geëndheid, het aantal geweren en de localiteit in aanmerking neemt, zeker niet kan worden gesteld beneden dien, onlangs op Java gevoerd. Aan den brief aan Baud van denzelfden datum onleenen wij het volgende, waarin meer détails worden medegedeeld: . „Ik “zit nog altijd hier te Padang en heb mij nog geen voetstap buiten deze plaats kunnen verwijderen. „Volgens het schrijven van den generaal-major Riesz van 6 Juli, Uwe Excellentie indertijd medegedekt, zou hij, onmiddelijk na de vermeestering van Kamang, op Bondjol marcheeren; bij mijn komst alhier was daaraan echter niet-alleen niet-alleen niet-alleen niet-alleen niet- woldan, maar zelfs waren de vereischte maatregelen niet-tot stand gebracht om zulks dadelijk te kunnen doen. Ik heb diensvolgens moeten wachten tot alles daartoe in gereedheid zou zijn, en nu zal de aanval op den 16u a. s. plaats hebben. De zaak moet worden doorgezet: het regen- saizoen nadert meer en meer, en in onze tegenwoordige positie kunnen wij niet blijven, althans was het dan niet mogelijk iets ten aanzien van de organisatie dezer gewesten te bepalen, en ik zou onverrichter zake moeten terugkeeren, terwijl niet bovendien die taak later niet gemakkelijker zou geworden zijn, maar integendeel het zelfvertrouwen bij den vijand zou hebben moeten toenemen. "Ik heb tevens eenige zesduims houwitsers en daarbij beho- rende granaten aan de onderscheidene korpsen toegevoegd en de mid- delen aangewezen om in 5 minuten eene batterij, tegen geweervuur bestand, op 100 passen van de vijandelijke verschansing op te werpen, en door dit middel eenige proeven is men dadelijk overgegaan om daarvan gebruik te maken, met dat gelukkig gevolg dat, na eenen kortstondigen wederstand, de sterke linie van de VII Loaks is geforceerd, zonder dat wij daarbij een enkelen doode hebben bekomen. De verbaasde vijand, schrijft mij de generaal Riesz, durfde zelfs in zijn versterkte kampongs geen oogenblik stand houden, en alle die van de VII Loerahs zijn verbrand en daardoor, vlei ik mij, zal de passage over Pisang naar Bondjol worden geopend, en de communicatie met den overste Elout van alle zijden bevrijd" zijn. De rug van deze scheen te zullen" Worden veronträtter de den van de Danau. Ik heb echter dadelijk de korvet naar Tikoe doen verzeilen en een detachement naar Mokko gezonden, zoodat ook van dien kant niets meer blijft te vreezen. „Loo het reeds gevorderd saizoen geen onoverkomelijke hinderpalen tegen het tegelijkertijd arriveeren dezer colonnes op Bondjol, of aithans van een paar daarvan, oplevert en de attaque wel gediri-geerd wordt, mogen wij vertrouwen te zullen slagen.” „Mocht de aanval op Bondjol, tegen alle verwachting aan, mislukken, dan moeten wij de hoop, om Sumatra geheel te onderwerpen, opgeven; niet omdat de zaak in zich-zelve onmogelijk of bijzonder bezwaarlijk is, maar omdat wij geene menschen van genoegzaam talent buiten om een oorlog te dirigeeren en conquesten te behouden, — ahtans niet met die middelen, welke het raadzaam is hier aan te wenden. Beter half gekeerd dan geheel gedwaald. Ik zal, in dat gevel, onze geheele macht in de oude provinciën van het Gouverne-ment, waar de bevolking ons getrouw blijft, en verder te Rau concentreeren. Wij moeten dan beginnen met eenen defensieven oorlog te voeren, en, is de vijand in slaap gewiegd, hem van tijd tot tijd met groote massa's overvallen en dadelijk in onze verschansingen terugkeeren, tot dat men tot billijke schikkingen en overreenkomsten met hen geraken kanv..... Deze brief werd eerst — zooals gezegd — den 21n September verzonden. Van den Bosch had daardoor nog gelegenheid, er een post-scriptum aan toe te voegen Wäarin met een enkel word de mislukking van den aanval op Bondjol wordt bericht. „Deze mislukking, voegde hij er bij, compliceret de zaken zeer en maakt het moeielijk, de zaken wel te schikken.” Hernieuwde pogingen, in de volgende dagen aangewend om langs Matoea naar Bondjol door te dringen, — en nu onder de persoonlijke leiding van den Commissars-General zelven, — leden even-eens schipbreuk. Den 2n October keerde Van den Bosch onverrichter zake naar Fort de Kock terug. Inderdaad had de Commissars-General ter Westkust van Sumatra als legerhoofd geene lauweren ingeoogst. Door de raadgevingen van Klout en Riesz in den wind te slaan en met overhaasting te werkte gaan, had hij onzen troepen een ondubbelzinnig echec bezorgd, en daarmede aan onze tegenstanders nieuwen moed gegeven. Meer roem heeft Van den Bosch voorzeker behaald door de staat kundige regelingen, welke hij gedurende zijn aanwezigheid ter Westkust trof en die, grootendeels, nog op den huidigen dag als de grondslagen van ons bestuur te beschouwen zijn. Alvorens deze te bespreken, verplicht de chronologische volgorde oss echter, eenige oogenblikken stil te staan bij verschillende besluiten, welke Van den Bosch uitvaardigde en waarvan Lange òf niet, òf onvolledig melding maakt. Het eerste besluit, dat vermelding verdient, is dat van 6 September 1838 no. 231, waarbij, op voorstel van den generaal-majoor Riesz, de Padangsche schutterij werd gereorganiseerd. De rte Padang opgerichte korpsen schutterij » zouden voortaan bestaan uit: a. een korps Chineezen, bestaande uit de weerbare mannen van deze natie onder hunne eigene hoofden, met eigen wapens. De bestemming van dit Korps was alleen vom bij gelegenheid van brand, oproer of dergelijke omstandigheden zich geregeld te verzamelen en hunne kampong te beveiligen of te verdedigen. C. een korps vrije Niassers en Batoe-Ers, bestaande uit 4 Huropeche officieren en verder uit de weerbare mannen van beide natién, te Padang woonachtig; d. een korps Klingaleezen en Sipahi’s, onder een tweeden luite- nant, commandant; overigens van dezelfde samenstelling en met dezelfde bestemming als het korps Chineezen. Den 260 September (besluit n°. 277) werd de Toewankoe van Batipoe, Kali Redja Atsal Negri Priangan, benoemd tot regent van Batipoe op een tractement van f 500.— ’s maands, wegens „de diensten, door hem aan het Gouvernement bewezen /. Bij besluit van denzelfden datum (u. 278) werd de luitenant-kolonel Elout bevorderd tot kolonel, — wel een bewijs, dat Van den Bosch de handelingen van dezen hoofdofficier in de laatst verloopen jaren, en vooral ook in de laatste maanden waardeerde. Een besluit van 2 October, no. 282, heeft meer staatkundig belang en luidt als volgt: 3 Eene andere gevolgtrekking zou men kunnen maken uit de mededeelingen van den generaal De Stuers (I bl. 227). Ten onrechte evenwel van den Bosch was, toen en later, Elout zeer genegen. Het bewijs hiervan vindt men in het feit dat hij als minister, in 1888, afwijkende van de voordracht van den Gouverneur-General, den kolonel Elout voor eene benveming tot lid in den Raad van Ned.- Indië in aanmerking bracht, met welk voorstel Koning Willem J zich vereenigde. 228 SUMATRA'S WESTKUST VAN 1833—1835. „In aanmerking nemende den nadeeligen iuvloed, welke de belasting op de pasars in de Padangsche Bovenlanden op den geest jer bevolking aldaar uitoefent, en dat het mitsdien geraden moet worden geacht de heffing daarvan af te schaffen; „Overwegende dat, bij de afschaffing dier rechten, het nochtans billijk is, de hoofden, welke daardoor eenig voordeel genoten, op sene andere wijze te gemoet te komen en dat zulks door het toe-leggen van vaste tractementen het best zal kunnen worden bereikt; „Gelet op de diensten, door sommige dier hoofden bereids aan het Gouvernement bewezen, „Is goedgevonden en verstaan: 19, te bepalen dat, te rekenen van en met den eersten der loopende maand, de belasting op de bazaars in de Padang-sche Bovenlanden zal zijn afgeschaft; 20, te bepalen dat aan alle zoodanige inlandsche hoofden in de gemelde districten, welke door de heffing der belasting op bazaars eenig voordeel genoten, zal worden toegelegd een tractement van 25 — tot f 35.—’s maands, wordende de regeling daar-van bij deze aan den generaal-maj” Ooor, Commissar ter West- kust, opgedragen; 30, aan den pamoentjah van Batipoe, Djoewa Iembang, toete- leggen een maandelijksch tractement van f 100.—, onder bepaling dat hij den regent van Batipoe, Kali Redja, bij overlijden van deze in het bestuur zal opvolgen, en zulks uit aanmerking van de goede diensten, door genoemden pamoentjah aan het Gouvernement bewegen ; to. den toewankoe van Halaban, Intan Bekatie, te benoemen en aan te stellen tot regent van gemeld landschap, onder genot van een maandelijksch traktement van f 250. —. Dit besluit werd denzelfden dag gevolgd door een ander (n°. 283) waarbij „in aanmerking nemende de verliezen, door de inlandsche bevolking in de Padangsche Boven- en Benedenlanden tengevolge der omstandigheden in de laatste tijden geleden, en de vele diensten welke van haar zijn gevorderd», werd bepaald dat alle koelies, voor ‘s Gouvernements dienst gebezigd, voortaan een loon van 30 cents per dag zouden ontvangen. Nadat Van den Bosch te Padang was teruggekeerd, nam hij (7 October) het besluit no. 300, waarbij werd goedgekeurd „dat, SUMATRA'S WESTKUST VAN 1833—1835. 229 bij de afschaffing der belasting op de bazaars in de Padangsche Boven- en Benedenlanden ', bepaald bij besluit van 2 October no. 282, mede die op het slachten van varkens, rundvee enz. is begrepen. » De resident Elout had voorts, blijkens zijn bericht van 4 April 1833 n°. 857, met ingang van 1 Januari t. v., ingevoerd en in werking gebracht eene belasting op inlandsche winkels en warongs te Padang, van welke belasting de opbrengst op f 7 & f 8000.— ’s jaars werd Gegenstand, en de inning aan den kapitelen der Chineezen te Padang was opgedragen. De Regeering had er zich (resolutie in Rade van 27 Meine. 5) voorloopig toe bepaald, den resident op te merken dat hij door de oongeautoriseerde invoering van deze belasting, naar aanleiding van art. 63 van het Regeering, reglement, zijne bevoegdheid was te buiten gegaan. In de zaak zou nu echter geene verandering worden gebracht voor dat de Gouverneur-General na plaatselijk onderzoek eene nadere beslissing nemen zou. Deze beslissant volgende nu bij besluit van 7 October no. 301: de bedelde belasten van 7 October t. v., ingetrokken om dat ruit de bij monde ingewonnen rapporten bleek dat zij tot groß bezwär en belemmering van de nijverheid der inwoners van Padang strekte en tot misnoegen had aanleiding gegeven, en omdat valle directe belastingen op de bevolking moeten worden gehouden voor ondoelmatig en nadeelig ter bereiking van het oogmerk, het-welk, bij het nu aangenomen financieel beginsel, voor Sumatra's Westkust zal worden verkregen 7. De staatkundige regelen voor het toekomstig bestuur van Sumatra's Westkust, waarop wij boven doelden, werden vastgesteld bij besluit van den Commissars-General van 11 October 1838 n® 310. Aan-gezien dit staatsstuk — ofschoon men den inhoud vrij voldoende uit Lange (I bl. 465—-468) kan nagaan — tot dusver niet in zijn geheel bekend is 7, meenen wij het hier te moeten opnemen. In het besluit van 2 Oct. n°. 282 was van de Padangsche Benedenlanden geen sprake. n 3 Waarop ov. a. de heer E. De Waal wijst in zijne Oost-Indische Financiën. Nieuwe reeks aanteekeningen, VI, blz. 29. 230 SUMATRA'S WESTKUST VAN 1833—1835. Extract uit het Register der besluiten van den Commissars-General van Nederlandsch-Indie. No, 310. Padang, den 11" October 1833. De Commissar-General over Nederlandsch-Indié, Overwegende, dat de gezindheid des volks, zoo der Padangsche Boven- als Benedenlanden, de ondubbelzinnigste bewijzen oplevert van eenen grooten graad van misnoegen, die onder hetzelve heerscht; Overwegende, dat zulks grootendeels moet worden toegeschreven an het stelsel van belasting, waaran de bevolking onderworpen geworden is, aan de veelvuldige heeren- en koeliediensten, van haar, deels om niet, deels tegen eene te geringe betaling gevorderd; aan de willekeurige wijze, waarop zij dikwerf door de subalternen is be- handeld, en aan de willekeurige terechtstellingen die onder haar hebben plaats gehad: Overwegende, dat zoodanig een staat van zaken strijdig is met de belangen van het Gouvernement, en dat het verloren vertrouwen niet zou kunnen worden herwonnen dan door eene verandering in het stelsel van bestuur; Overwegende, dat zoodanig eene verandering van stelsel, zal het vertrouwen inboezemen en door de bevolking aan geene verkeerde beweeggronden worden toegeschreven, he T noodzakelijk maakt het Ioffd van bestuur alhier door eenen anderen geschikten ambtenaar te doen vervangen, Heeft goedgevonden en verstaan: Eerstelijk. Den kolonel C. P. J. Elout, als civiel en militair commandant van Sumatra's Westkust eervol te ontslaan, zooals geschiedt bij deze; zullende hij zich, in afwachting van eene nadere bestemming, zoo spoedig de staat van zaken het veroorlooft, naar Java begeven. Ten tweede. Het bestür ver Sumatra's Westkust op te dragen an den Heer Raad van Indie J. TI. Van Sevenhoven, die bij deze wordt benoemd tot Commissar van het Gouvernement, om het bestür te regelen en in werking te brengen volgens de politieke en financiécle beginselen, nader op te geregen, met vrijheid om, indien de werking daarvan geregeld kan voortgaan, naar Java te mogen terugkeeren ; wordende het tevens aan hem overgelaten om, wanneer de gelegenheid dit toelaat, zich van Bengkoelen over land naar Palembang te begeven en aldaar, in zijnne hoedanigheid als com- missaris van het noodige an de Regeering voor te dragen ; Gedurende deze commissie tot zijn terugkomst op Java, zal de Commissar vd genieten een daggeld van f 30.—, in te gaan van heden, mitsgaders voor zich-zelven, zijn gevolg en bagage; en wordende voorts aan Hem tönebende de adjunct-commissars, inspecteur der buitenetablissementen E. A. Francis. Ten der de tegenwoordige commissar van het Gouvernement, de general-major C. J. Riesz, gedurende den tijd van zijn aanwezen alhier, die functiën met den Heer Raad van Indië Van Sevenhoven gezamenlijk zal blijven uitoefenen, en beide commissarissen, zooveel mogelijk en als de militaire aangelegenhen met welke genoemde generaal-major is belast, zulks veroorloven, in overeenstemming zullen handelen; zoodanig nochtans dat, ingeval van verschil van gevoelen ten aanzien van het civiel bestuur, de eindbeslissing aan den Heer Raad van Indië Van Sevenhoven blijft voorbehouden; Ten vierde. Te bepalen, dat tot grondslag van het nieuwe stelsel van bestuur ter Sumatra's Westkust het navolgende zal worden angenomen : .@ De inlandsche bevolking van alle drukkende en directe belastigten te ontslaan ; b. Haar van alle heerendiensten om niet vrij te stellen, en zelfs tegen betaling die zoo min mogelijk te vorderen; zullende, door vrijwillige arbeiders die werkzaamheden worden verricht welke in het belang Van het Gouvernement moeten plaats heben, en in het dagelijksch transport van goederen door een wel ingericht konlissement worden voorzien. De in- en uitgaande rechten, het zoutmonopolie en de amfioen-pacht zullen blijven bestaan, en daarin geene verandering worden gemaakt anders dan bij dit besluit zullen worden aangewezen, dan op bekommen machtiging van het Gouvernement; e. Aan de voornaamste hoofden der bevolking zal kunnen worden toegelegd een maandelijksche tractemen van 25.— tot f 200—, naarmate van hunnen invloed en geschiktheid om de belangen van het gouvernement te bevorderen; men zal echter zorgen hun getal niet nutteloos te vermeerderen en daarbij eene vereischte spaarzaamn- heid niet uit het oog verliezen. 232 SUMATRA'S WESTKUST VAN 18389—1835. D. De bevolking der onderscheidene districten in het volkomen bezit van hare politieke en huishoudelijke rechten te laten, zoodanig dat het Gouvernement zich niet bemoeie, noch met het benoemen der hoofden, hunne rechtspleging of eenige andere huishoudelijke aangelegenheid. Het (souvernement daarentegen zal zich de bevoegd. Held voorbehouden om uit ieder district een bepaald en nader te regelen getal manschappen op te roepen, hetzij tegen binnen-, hetzij tegen buitenlandsche vijanden, den doormarsch voor zijne troepen door alle districten, en het reeht van wegen en forten in ieder daarvan, waar zulks ter bewaring van de openbare rust of ter bevordering van den handel noodig is, aan te leggen. Het Gouvernement zal almede het recht aan zich behouden om als scheidsman op te treden in alle inwendige geschillen of anders-zins met naburen, voor zooverre partijen zich niet onderling kunnen verstaan, en alle oorlogen verbieden en tegengaan. Misdrijven, gepleegd tegen het Gouvernement, gelijk opstand, weerspannigheid, het vermoorden of mishandel En van's Gouverne- ments ambfennaren of militairen, of wel het beröven of spoliëeren van ’s Gouvernements eigendommen, zullen voor eenen Raad van Justitie, te Padang op te richten, worden gebracht en vervolgd; zoo noodig zal deze Raad in de binnenlanden rechtszittingen kunnen houden. De industrie, inzonderheid de teelt van producten, voor de markt van IJturopa geschikt, zal, benevens het graven van goud, op de meest gepaste wijze worden aangemoedigd, en te dien einde een beschermende prijs van f 9.— de pikol, van 120 cents ieder, voor de koffie in de bovenlanden worden uitgeloofd, en de afvor van de koffie in de bovenlanden worden uitgeloofd, en de afvor van de koffie eene belasting van 4 van de waarde geheven worden, buiten die welke daarop thans wordt geheven; zullende deze verhooging van rechten werken met lo. Januari aanstaande, wanneer door de kooplieden zal moeten worden opgeven onder presentatie van eede, sub poene van verbeurdverklaring van het meerdere dat zal worden gevonden, hoeveel koffie zij nog in voorraad hebben, die niet aan deze meerdere heffing on derworpen zal zijn. Voor alle andere producten, waarvan het Gouvernement de teelt vermeenen zal te mögen beganstigen, zullen gelijksoortige hescher- SUMATRA'S WESTKUST VAN 1883—1835. 233 mende rechten kunnen worden verleenden en tevens, door het heffen van eene verhoogde belasting bij den uitvoer, moeten worden gezorgd dat het Gouvernement daarvoor eene billijke compensatie geniet voor de moeite en kosten daartoe aangewend, benevens ter goedmaking van die des bestuurs. Daar het almede gebleken is dat het bestür van den inlander voegzaam aan civiele ambtenaren kan worden opgedragen, zullen traps- gewijze de militaire posthouders en civiele en militaire commandanten in hunne civiele betrekkingen door civiele ambtenaren worden ver- vangen ; zullende evenwel, in bijzondere gevallen, wanneer officieren en onderofficieren blijken hebben gegeven van de noodige bekwaam- heid en geschikteid te bezitten om zacht met de bevolking te kunnen omgaan, enkele militairen voor deze betrekkingen kunnen worden gebezigd, die daarvoor een toelage zullen genieten, geévenredigd. aan het tractement van een civielen ambtenar. Ten vijfde. Te bepalen dat te Padang eene Raad van Justitie, bestaande uit een bekwaam getal ingezeten, gepresideerd door een geschikt ambtenar, zal worden daargesteld. Die raad zal rechtspreken tusschen Europeanen, Chineezen, Ara- bieren en andere vreemde natiën, die op het grondgebied van het Gouvernement gevestigd zijn of misdaden plegen, zoowel in civiele als in crimineele zaken; o ok zullen door hem worden terecht gesteld degenen, welke zich schuldig maken aan de misdrijven, geplegg tegen het Gouvernement, hiervoren uitgedrukt, welke door den resident aan deze rechtbank zullen worden overgewezen. De instructie voor dezen Raad van Justitie zal nader worden vast- gesteld. Ten zesde. Aan den Heer Raad van Indië, Commissaris, Van Sevenhoven, op te dragen het verder ontwerpen en ter goedkeuring van de regeering aanbieden van alle zoodanige reglementen als ter regeling van een goed bestuur voor Sumatra's Westkust gevorderd worden; zullende hij daarbij bestendig de opgegeven grondslagen in het oog houden, ten ware er zich dringende redenen mochten voor- doen om daarvan af te wijken, — in welk geval hij de wijzigingen, daarin noodig, bij een beredeneerd verslag zal aantoonen. Ten zevende. Tot daarstelling van het voormelde nieuwe bestuur, tot het oprichten van het koelie-etablissement, het aanleggen van de noodige wegen en forten, en het opbouwen van de noodige wegen en forten, en het opbouwen van de noodige wegen en onvoorziene uitgaven der begrooting van het loopende jaar; over welke som bij ordonnantie, door den Heer Raad van Indië, Commissaris, voornoemd te verleenen, zonder voorafgaande autorisatie zal kunnen worden beschikt, behoudens echter zijne verantwoorde-lijkheid aan het Gouvernement. Ten achtste. Te bepalen, dat de thans op de Westkust van Sumatra van Indië, Commissaris, allen zoodanig zullen kunnen worden geëmploijeerd als hij zal goedvinden in het belang van den dienst. Afschrift, enz. Bij het vorenstaande besluit behoort eene „memorie van toelichting betrekkelijk de aangelegenheden van Sumatra's Westkustr, in den vorm van cen brief, dd!1 October 1883 No 311, vann den HoogEdelGestrengen Heer J. J. Van Sevenhoven, Raad van Indië zieh. te Padang” gericht. Deze uitvoerige memorie wordt door den heer S. Van Deventer, die er enkele zinsneden uit mededeelt, „zeer belangrijks genoemd; en al ware het slechts daarom, zou zij door ons thans moeten worden medeged. In ieder geval is de kennisneming daarvan noodig voor hem, die de ontwikkeling van ons gezag ter Westkust van Sumatra in ruimen zin wenscht na te vorschen. De memorie ludt als volgt: „Dat de bevolking over het algemeen te onzen aanzien zer ongenstig gestemd is, kan niet worden betwijf. Hierin echter bestan belangrijke uitzonderingen. Zoo b.v. schijnt de bevolking van Batipoe, van ITalaban en van de IV Kota’s, bij Tandjong Alam, en de XX Kota’s ons zeer genegen. De oorzaak van dit verschil is lichtelijk te doorgronden „In die landschappen is het ons gelukt, de hoofden aan ons te verbinden, en is de bevolking tevens weinig of niet gekweld geweest met heeren- of koeliediensten; ook hebben wij er ons minder inge-laten met de huishoudelijke aangelegenheden der bevolking. „Op de meeste andere plaatsen is de bevolking door vele heeren-diensten gedrukt geworden; van eenige zijn de eerste hoofden verbannen of zelfs arbitrair ter dood gebracht, terwijl bovendien belastingen, waaraan de bevolking niet gewoon was en welke dikwerf hare industrie stremden, zijn opgelegd geworden. Zoo b.v. bestaan er belemmerende belemmerende bepalingen op den handel in de I Kota’s, en is het passarrecht Bijdragen tot de keruis van net landelijk stelsel up Java, II, bl. 602. SUMATRA'S WESTKUST VAN 1833—1835. 235 allerwege eenige zeer onaangename heffing, meer nog om de wijze, waarop zulks geschiedt, dan om het bedrag daarvan. „Men behoeft slechts eenigermate met het karakter van den Maleier bekend te zijn, om in te zien hoe weinig zulke maatregelen geschikt zijn geweest om ons in zijn goede gezindheid aan te bevelen. Bij eene groote mate van onafhankelijkheid en zelfzucht, bezit hij een onbepaalden eerbied voor zijne aloude volksinstellingen. Deze neigingen hadden moeten worden verschoond, en ons bestuur tevens de strek- king gehad hebben om de hoofden aan ons te verbinden en den welvaart de bevorderen, zoodat zij onmiddellijk de voor- deelen daarvan, zonder de lasten, ondervonden hadden. „Dit oogmerk te bereiken was ook geenszins moeielijk. De Maleier is, wat men ook zeggen moge, uit zijnen aard arbeidzaam en indus-trieus. De talrijke bevolking, de goedkoope prijzen der levensmid-delen en de vele producten, die langs zeer moeielijke wegen naar Padang worden afgevoerd, zijn, daar de grond hier minder vrucht-baar is dan die van Java, daarvan de kennelijke bewijzen Zonder eene groote mate van arbeidzaamheid konden deze resultaten niet zijn verkregen. „Wij moeten dus onze belangen hier bevorderen, door die in over-eenstemming te brengen met die der bevolking, en ook dit is geenszins moeielijk. „De wegen, van de binnenlanden naar de stranden leidende, zijn, in dit bergachtig land, ten uiterste moeielijk. Een last van 50 ®@ moet, veelal op het hoofd, verscheidene dagmarschen ver gedragen worden om te Padang aan te komen De wegen zijn dikwerf onveilig, en de dragers aan het betalen van vele kleine belastingen onderworpen. Daarbij worden de voortbrengselen, in kleine hoevelheden Op de pasars gebracht, door opkoopers, van een klein kapital voorzien, gekocht, die ze aan grootere handelaren, en deze wederom aan agenten der Chineen of Europeanen verkoopen. Alle deze moeten daarop win- men, en dit veroorzaakt dat de prijs der producten in de Bovenlanden énorm verschilt met dien, welke te Padang daarvoor wordt betaald. „Van deze gelegenheid moeten wij profiteeren, zoo om den teelt dier voortbrengselen aan te metigen, als om het Gouvernement daarop een billijk inkomen te verzekeren. „De koffie wordt thans op de pasars veelal niet hooger verkocht dan van 6 tot 8 gulden (van 120 centen) de pikol, en dan nog vindt zij niet altijd koopers. Indien het Gouvernement nu op de hoofd-plaatsen, gelijk Fort van der Capellen, Fort de Kock, in de L. SUMATRA'S WESTKUST VAN 18383—1835. Kota’s en te Singkaray depôts opricht en aldaar een vasten prijs van f 9. — (van 120 centen) voor den pikol uitlooft, is het te voorzien, dat eene groote hoeveelheid koffie aan ons zal geleverd worden en dat, in alle geval, de koffie in de Bovenlanden tot geen minderen prijs dan de uitgeloofde zal behoeven te worden verkocht. Het oogmerk, om zoowel de cultures aan te moedigen, als het Gouvernement daarover de beschikking te doen verkrijgen, zal nog aanmerkelijk kunnen worden bevorderd, door den inlander de gelegenheid te verschaffen, in ruil zijner voortbrengselen die benoodigheden te erlangen, welke hij ter voldoening zijner behoeften noodig heeft. Te dien einde zal aan de agenten der Handelma. Sachappij de gelegenheit worden gegeven om, op onderscheidene punten der bovenlanden, depöts van koopwaren op te richten, als: van lijnwaden, jzer, zout, mogelijk zelfs van amfioen, welke twee laatste artikelen haben tegen vaste prijzen door het Gouvernement zouden behoore te worden geleverd. De koffie, welke daarvoor zou worden ingeruild, zou in de boven-landen, tegen „/ 9 — (van 120 centen) de pikol, aan het Gouverneement behoore te worden afgestaan; het agentschap zou, in dat geval, voor zijne moeite genieten de winst, welke het op den sleet der te verkoopt waren zou behalen, en eene billijke provisie van die, welke het voor het Gouvernement verkoopt of van die koffie die & contant wordt ingekocht. Om te beletten, dat particulieren hierin de bedoelingen van het Gouvernement teleurstellen en de prijzen der koffie opjagen, zullen de uitgaande rechten dermate moeten worden geregeld, dat voor dit artikel niet meer dan f 9.— kan worden betaald. Den particulieren handel echter zou tevens de verkoop van alles, buiten het zout en den amfioen, moeten zijn veroorloofd, ten einde te voorkomen dat door de Handelmaatschappij onmatige prijzen van den inlander kunnen worden gevorderd. Dit geheele ontwerp echter vordert de oprichtung van een koelie-etablissement, waardoor zoowel de goederen der Ilandelmaatschappij tegen een En billijk tarief naar de bovenlanden kunnen worden opge- voerd, als de afvoer der producten naar beneden kan worden verzeekt. Zonder dezen maatregel zal men in de uitvoering. der zaak, en inzonderheid zoo daaraan de vereischte uitbreiding gegeven wordt, onoverkomelijke hinderpalen ontmoeten. Ik heb de gelegenheid gehad, eenen nieuwen en bijna geheel voor karren begaanharen weg te doen opsporen, en men is bezig dien aan te leggen. Deze zal loopen over Priaman tot Moedik Padang, van daar langs de rivier Aneh tot Goenoeng, en verder over Batipoe naar Fort van der Capellen, welk centraalpunt de gelegenheid aan- biedt, de goederen verder naar Agam, de J, Kotas, Rau en Sema- wang, en van daar naar Singkaraq te vervoeren. Reeds is de weg van Priamant tot Moedik Padang voor karren bruikbaar; van daar tot Goenoeng, een afstand van twee uren gaans, zal, de weg gemacht zijnde, het transport met paarden of menschen moeten plaats hebben; verder tot Goeroeng en Fort van der Capellen kunnen thans almede, en inzonderheid zoo de wegen eenigszins verbeterd worden, karren worden gebruikt, schoon het noodig zal zijn bij eenige aanhoogten voorspannen te plaatsen. Aanvankelijk zullen dus te Priamant en bij Fort van der Capellen bamboezen depit- magazijnen moeten worden gebouwd. Vaor het eerste vak, van Priamant tot Moedik Padang, zullen 20 karren worden gebezigd, elk berekend voor het transport van 5 pikols. In het algemeen belaadt men hier eene kar met 8 tot 10 pikols; will men echter de lasteren dagelijks doen werken, dan behoort men de vrachten matig te stellen. Dat vak kan in 5 uren tijds worden af- gelegd; de karren zullen daar dus den eenen dag met een vracht op- gaan, den volgenden dag terugkomen. „Het tweede vak, van Mördik Padang tot aan den voct des heuvels van het gebergte Ambatjang, dat geraamd wordt 2 uren lang te zijn, kan door 10 karren worden bediend, omdat deze denzelfden dag zullen kunnen terugkomen. Om de heuvels te passeeren, zullen circa 15 draagpaarden noodig zijn; ik zal, om deze te verkrijgen, de paarden van de cavalerie hier doen blijven, welke tot dat einde kunnen worden gebezigd. Nan de andere zijde der heuvels, tot voorbij Goenoeng, op eenen afstand van 21 uur, is een derde en van daar, tot Fort Van der Capellen, cc. 5 uren afstands, een vierde station voor karren; alzoo zullen, voor den geheelen weg, 60 karren en 25 paarden noodig zijn. Er zullen dus nog (vend de 100 bestelde) 40 karren overblijven, om de goederen, hetzij naar de Is Kota’s, hetzij naar elders te vervoeren. „Met deze inrichting zullen dus 100 pikols den eenen dag opwaarts, den anderen dag nederwaarts, of wel 50 pikols daags in elke richtig, kunnen worden getransporteerd; d. i. 18.000 pikols jaarlijks; eene hoeveelheid, althans nederwaarts, op verre na niet voldoende, daar men ten minste op een jaarlijkschen afvoer van 50 a 70 duizend pikols koffie zal moeten rekenen. Maar is eenmaal, op eene matige schaal, een goede grondslag voor zoodanig établissement gelegd, dan zal het gemakkelijk zijn, daaraan verder die uitbreiding te geven welke de omstandigheden zullen vorderen. „De karren nog niet voorhanden zijnde, zal men zich aanvankelijk van menschen moeten bedienen, en deze òf vrijwillig inhuren, òf van Nias doen overkomen. „Om met behulp van deze dagelijks 35 pikols te transporteeren in d rie étapes, n.l. van Priamott tot van der Capellen, zullen op elk station 70 menschen worden vereischt die, tegen f 15.—'s maands, eene uitgaaf zullen vorderen, voor de drie stations, van £3150.— en, met de noodige opzichters, wellicht £3500. — „Het is dringend noodig, dat in het transport van goederen, zoo voor bet leger als anderszins, worde voorzien en derhalve zal men dadelijk, zoodra de weg gereed is, het établissement met menschen op dien voet inrichten, en vervolgens successievelijk de karren introduceeren. „Met 70 menschen op elk station kunnen dagelijks ten minste 30 pikols opwaarts en, den anderen dag, 30 pikols nederwaarts worden vervoerd; alzoo 900 pikols in de maand, hetwelk, per pikol, eene uitgaaf zal vorderen van cc. /+.— tot aan Fort van der Capellen. 