Bijdragen tot de taal-, land- en volkenkunde
Wolterbeek nam de kris als eene gedachtenis aan, doch wilde, als strijdig met onze wetten, den jongen terugzenden, te eerder vomdat ik niet voor zwarte bediening zijnde, ook geene slaven gevoegelijk kon accepteeren’’. Men weigerde echter volstrekt hem terug te nemen; de vorst zou er zeer door beleedigd zijn en boven- dien werd een geweigerd geschenk altoos als iets ongelukkigs , ook voor den geschonkene, aangemerkt. Wolterbeek berustte dienten- gevolge, doch verklaarde den jongen, die met zijne ouders van Bali vervoerd was, onmiddellijk in tegenwoordigheid van de commissie en van een paar officieren, vrij. Hij kreeg den naam van Riouw en werd bij Wolterbeek bediende. De schout-bij-nacht vernam nu ook van de deputatie, dat de vorst met veel genoegen de 7 Durable Amitié” had aangenomen ! Over de nieuwe verkregen bezitting was Wolterbeek bijzonder in zijn schik. „De reede van Riouw”, teekende hij aan, ris eene der beste ankerplaatsen, welke ik immer ontmoet heb, zoowel voor groote als kleine schepen. Met den Noordwestenwind kunnen hevige buien er eenige zee maken, doch anders is men rondom besloten, gevende de ruime distantie om de N.W. dit holle water. Men legt op 6 vaam ten anker op modder, waar het anker spoedig geheel in zit, en daarom, wanneer men er eenigen tijd blijft, successievelijk geligt moet worden. Men kan er wel met 50 schepen en meer ankeren. De kampongs zijn op ordentelijke distantie van de ankerplaats, dicht genoeg om communicatie te houden, en de distantie is nuttig om het te veel en in dit warme land nadeelig caddraaien te voorkomen. Men kan zich hier behoorlijk ververschen , 36 DE COMMISSIËN VAN DEN SCHOUT-BIJ-NACHT ©. J. WOLTERBEEK zijnde er wel weinig buffels, maar varkens en kippen, ook eenden en ganzen genoeg. Verscheidene soorten van groenten, de beste en schoonste ananassen van de wereld, zeer goede pisang, doch weinig meerdere soorten van vruchten, goede versche en gedroogde visch, en versch water, zijn tegen redelijken prijs te verkrijgen. De commercie met de Boegineesche en Javasche prauwen, als- mede door de Siamesche jonken, maakt dat men zich hier nogal het een en ander kan aankoopen. Op Tandjong Pinang, waar onze vlag geheschen is en het fort gebouwd wordt, heeft men de schoonste gezichten „over de rondom liggende bergen, die een besloten baai formeeren.” Ook in de breedvoerige missive dd. 29 November 1818, waarbij hij het contract met ophelderende aanteekeningen den gouverneur van Malakka zond, uitte hy zijne groote tevredenheid over den loop, dien deze zaak had genomen. „De radja is een man van verstand”, berichtte hij, naar aanleiding van art. 18, waarbij de helft der rechten ons werd afgestaan, ten einde daaruit de kosten der bezetting te bestrijden, en welk artikel veel moeite had ge- geven; de vorst, die zeer goed het nut van zijn volk en land kent, stappende nergens overheen, dan na nauwkeurig overwogen te hebben”, had op Wolterbeek den besten indruk gemaakt. „Ik beloof mij veel goeds van dit contract” , voegde hij er aan toe , onder betuiging, dat hij hiermede zijne taak meende volbracht te hebben ven de ruwe klomp ter verdere beschaving aan UHEdG. over te moeten laten, als behoorende tot Uw gouvernement, en ook meer civiele dan wel militaire zaken bevattende”. (a) Met deze verbintenis was tevens vernietigd het op bl. 7 ver- meld contract, dat Farquhar zoo kort te voren met den sultan had gesloten. Wolterbeek vermeende, dat wij krachtens oude rechten, — welke zoo duidelijk zijn als de zon aan den heme]”!! — aanspraak op de bezitting hadden. ~De heer majoor Farquhar, Britsch commissaris zal zich”, schreef de schout-bij-nacht aan Malakka, ndaarvan overtuigd houden, wanneer hij zonder vooringenomenheid alles nagaat; doch hij heeft zeker dit niet genoeg beseft, want zou anders niet indelicaat genoeg zijn geweest, om een contract met vazallen tegen de toestemming van hun wettigen beschermenden (a) De brief als bil. B in Wolterbeek’s journaal; het contract zelf bij Netscher in substantie op bl. 254—257, in zijn geheel als bijl LXXVI: Tijdschrift vt. Ned.-Indië 15° jaarg. (1853) 1° dl. bl. 393; en het Tijdschrift van het Bat. Gen. bl. 233 dl. II (1854). NAAR MALAKKA EN RIOUW IN JULI-DEO. 1818 EN FEBR.-APRIL 1820. 37 vorst aan te gaan. Heb de goedheid’ — voegde Wolterbeek er nogal naif aan toe, „#ZHEG. daaromtrent in te lichten en aan hem copie van dit contract toe te zenden, als eene wederkeerige attentie van onze zijde, zooals hij de goedheid heeft gehad om ons te betoonen (a), waardoor alle misverstanden tusschen de weder- zijdsche zoo gelukkig verbonden natiën zullen voorkomen worden.” Farquhar was over de hem gebakken poets razend. Hij veroor- loofde zich uitdrukkingen tegen het contract, en vooral tegen art. 16, »welke niet te pas kwamen’, schreef Thyssen dd. 12 April 1819 aan Wolterbeek. — Dat art. 16 hield namelijk eene be- paling in, die aanstonds den Engelschen handel in veel ongunstiger positie bracht. Wij hadden daarvoor althans een geopend oog moeten hebben, want aldus prikkelden wij telkens de Engelsche bladen tot schreeuwen, en nog eens schreeuwen. Terwijl de artt. 2 en 3 van Farquhar’s contract niets anders inhielden , dan de belofte, dat de schepen van contractanten in het rijk van Linga en in de havens van Prince of Wales zouden behandeld worden op den voet der meest begunstigde natiën, luidde Wolterbeek’s gebod : Vrije vaart aan alle natiën toegestaan op de hoofdplaatsen Riouw en Lingga — magnifiek zou men denken; doch daarop volgde: in alle andere havens van het rijk zullen alleen inlandsche natiën kunnen varen, dus geene schepen uit Europa of Amerika of bezittingen van Europeesche mogendheden, witgenomen de Nederlandsche. — Men kan beperkende kustvaartbepalingen verdedigen, met het argument, dat maar niet overal kostbare tolkantoren zijn op te richten, terwijl de uitzondering voor de kleine inlandsche scheepvaart niet schaadt; doch zoodra men ook de Nederlandsche zeeschepen uit- zonderde, had het verbod aan de vreemde vlag geene andere strekking dan om haar handelsbeweging te kortwieken. Dit o. a. is het ook geweest, dat Engeland zich deed verzetten tegen onze uitbreiding op Sumatra's Oostkust (2). Hatelijke Engelsche dagbladartikelen waren nu natuurlijk schering en inslag, als o.a. het volgende in het Calcutta Journal van 5 Fe- bruari 1819 (Wolterb.-verz.): The dutch are at their old work again in the Indian Archipelago. They have closed all the eastern ports, obliged all the native vessels to carry dutch flags and dutch papers. They are taking possession of (a) Zie Papieroorlog 402; ov. 14. (b) Zie breeder mijne in het Indisch Genootschap gehouden rede dd. 17 Januari 1899, overdruk bl. 81 vv. 38 DE COMMISSIËN VAN DEN SCHOUT-BIJ-NACHT C. J. WOLTERBEEK all the ports in Borneo, Sumatra etc. so as to form the same system of arbitrary exclusion which they exercised ever before the last cen- tury, the barbarities of which, particularly those practised at Amboyna, can never be forgotten. It was here that in 1624 they first tortured and then murdered the English, thereby engrossing the whole trade of the island, and alsothat of Banda. The same hostility and determination to destroy all British trade in that quarter is now open and avowed. They do all in their power to lower and degrade the British name, to interrupt the operations of British merchants, residing at Batavia, and in short to harrass and oppress them, wherever they present themselves. Wij weten dan ook, dat, geheel in tegenstelling met Wolterbeek’s illusie, vooral nu de misverstanden zouden rijzen. Wat de Engelsche bladen van Wolterbeek’s handeling dachten, konden wij mede reeds lezen in hetzelfde Calcutta Journal, waarin de zaak niet geheel onwaar werd voorgesteld, namelijk dat wij den vorst tot het sluiten van het verdrag gedwongen hadden (a). Te Malakka vernam men natuurlijk Wolterbeek's succes met groote vreugde; ja, een voor Farquhar, die nog ter plaatse was, uittartend saluut, begroette er de ontvangst van deze heugelijke gebeurtenis ! ! Den 3° December ging Wolterbeek met de Tromp, het fregat Wilhelmina en den kolonialen schoener N° 16, terug naar Batavia, waar men in den namiddag van den 17° aankwam, ~vindende al- hier almede ter reede Zr M* schepen Zrertsen, Prins Frederik, Nassau en Maria Reygersberg, zijnde de Nassau, gedurende mijne absentie voor de retourreis afgekeurd, terwijl de 3 overige zich daartoe gereed maakten”. — Elders heb ik medegedeeld, hoe deze schepen met commissarissen-generaal Elout en Buyskes naar het vaderland zouden vertrekken (7). Onze regeering was natuurlijk recht tevreden over hetgeen commissarissen te Malakka en op Riouw hadden verricht, te meer, wijl zij gevreesd had, dat gouverneur Bannerman, Raffles’ voorbeeld ten aanzien van Padang, zou gevolgd hebben, met betrekking tot Malakka (c). Bij besluit dd. 11 Januari 1819 werd aan com- missarissen het genoegen van Commissarissen-Generaal te kennen (a) Zie het dagbladartikel sub 12 Papieroorlog. Het woord, dat ik daar oningevuld moest laten, is schemes. (b) Zie bl. 409 Papieroorlog; ov. 21. (ce) Zie den brief op bl. 412 Papieroorlog; ov. 24. NAAR MALAKKA EN RIOUW IN JULI-DEC. 1818 EN FEBR.-APRIL 1820. 39 gegeven: „voor de goede en voorzichtige wijze, waarop zij deze hunne commissie hebben behandeld en volbracht, en de goede verstandhouding, welke zij met de Britsche autoriteiten hebben aangekweekt, blijkbaar ook uit den (op bl 19 vermelden)brief door den gouverneur van Prince of Wales’ eiland aan hen op den 102 October 1818 geschreven”. Wolterbeek ontving veen honorarium van tien duizend gulden”. Dat ging destijds gemakkelijker dan het nu zou gaan. Achttien dagen later, immers dd. 29 Januari 1819, wapperde de Engelsche vlag te Singapore; dezelfde onderkoningen van Djohor en Riouw, die beiden hun medewerking tot Wolterbeek’s contract verleenden, hadden ons verraden. Dat was het antwoord van En- gelsche zijde op hetgeen de gouverneur-generaal te Calcutta om- trent Wolterbeek’s vernietiging van Farquhar’s verdrag met Riouw had veroordeeld als een most extraordinary and injurious proceeding (2). IV. Valt het energiek optreden van onzen schout-bij-nacht in de Riouwsche aangelegenheden zeer zeker te loven, men moet het betreuren, dat hij:en de regeering geen voldoende geopend oog hebben gehad voor de mogelijkheid, dat zijne handeling de En- gelschen te meer zou prikkelen om zich. oostwaarts van Malakka te vestigen, gelijk immers Farquhar aan Wolterbeek met ronde woorden had gezegd, dat het plan was. Het inzicht hiervan zou er dan o. a. wellicht toe geleid hebben, om het inlandsch bestuur van Riouw niet zulk een onereus contract op te dringen, als had plaats gevonden. Moest het toch niet zéer ongunstig afsteken bij Farquhar’s verbin- tenis, die den sultan geene enkele verplichting van geldelijken aard oplegde? De inlandsche onderhandelaars hadden nu gebogen voor de Nederlandsche macht, die het rijk , waar nog al wat te verbranden en te vernielen zoude zijn, tijdelijk bedreigde. Er lag daarin geene zedelijke waarde; integendeel deze inlanders moesten te ontvankelijker geacht worden voor de intriges eener mededingende mogendheid, die aan (a) Zie Papieroorlog 488 al. 28; ov. 100. — Dat ook de Riouw-geschiedenis in zeker opzicht met de bezetting van Singapore verband houdt, blijkt uit een schrijven dd. 14 Januari 1819 van het Calcuttaasch bestuur aan Londen; zie hierachter bijl. 9. Echter zij opgemerkt, dat Raffles’ instructiën, krachtens welke hij handelde, reeds waren vastgesteld, voor het Wolterbeek-contract te Calcutta kon bekend zijn. 40 DE COMMISSIËN VAN DEN SCHOUT-BIJ-NACHT C.J. WOLTERBEEK. het opleggen van lasten niet scheen te denken en zelve veeleer met geldelijke offers zeer royaal was. De vorst van Riouw en zijn vertegenwoordiger, de eigenlijk regeerende Djafar, hebben dan ook nooit voor ons iets gevoeld; wij hadden nu veeleer al onze waakzaamheid ten toon te spreiden, opdat ook zij niet naar het vijandelijke kamp zouden overloopen; die onderkoning van Djohor ging met wrok in het hart naar zijn land terug, het stellige voornemen koesterende om de gesloten overeenkomst niet voor Djohor te doen werken. Raffles’ voorstellingen in dezen moeten wel niet voetstoots worden aangenomen , doch de wijze, waarop wij handelden, maakt het geenszins onaannemelijk, dat Djohor het tractaat onder- schreef, „from fear and necessity alone’, en dat hij zich voor zich- zelf niet door het afgedrongen tractaat gebonden achtte (a). Nu zijn dwang ter eene zijde en noodzaak ter andere wel altijd min of meer bij dergelijke politieke contracten de voornaamste factoren; nochtans niet ieder door dwingende macht opgelegd tractaat behoeft de kiemen van een nieuwen krijg in te houden. Waar o.a. de tegenparij is neergeslagen en de overwinnaar een passend gebruik van zijne door het geluk der wapenen tijdelijk verkregen overmacht maakt, kan de daarop volgende vrede een betrekkelijk langdurig karakter dragen. Doch hier had men een geheel ander geval. Riouw was reeds lang onafhankelijk ; we hadden er rechtens niets meer mede uit te staan; en gelegenheid om ons over de slechte politie, de allen regelmatigen handel vernietigende zeeroof, ontevreden te toonen, hadden we nog niet gehad. Nochtans kwamen wij daar listig met eene zeemacht aanzetten, en dreigden we heel wat te vernielen, indien men ons niet gaf, wat gevraagd werd. En met het pistool op den borst gesteld, vroegen we heel veel. Het gansche vrijk van Djohor, Pahang, Riouw en Linga”, werd ons afgestaan, en slechts vals een bewijs van welwil- lendheid’’, luidde het in het contract, gaven wij, maar als /een- heer, het terug; wij legden beslag bovendien op een groot deel (a) „He naturally expected”, is Raffles’ onvolmaakte: voorstelling dd. 6 Januari 1820 van Djohor's medewerking tot het Wolterbeek-contract (Bis- schop-verz.) „to be able to act according to his judgment, but the overpow- ering force of the Dutch compelled him when once there, to put his seal to the document on his being assured that the treaty in no way affected his own states or authorized the interference of the Dutch in them. He considered this treaty as only affecting Rhio, and immediately returned to the seat of his own independent Government at Singapore.” NAAR MALAKKA EN RIOUW IN JULI-DEC. 1818 EN FEBR.-APRIL 1820. 41 der inkomsten des rijks en dwongen den leenman tot de verplichting om voor ons allerlei gebouwen neder te zetten, waaronder de mi- litaire werken, die notabene zouden moeten dienen, om den bouwer zelven in bedwang te houden. Maar wie zou in zijn gemoed niet bij zulk eene behandeling razend worden, en het plan koesteren om zich van eene dergelijke vriendschap los te maken, zoodra de ge- legenheid zich er toe aanbood? En dat andere, nu nog onaf hanke- lijke, vorsten, bij het vernemen van dit bedrijf, reeds bijtijds , zich tegen ons zochten te keeren, lag niet minder in de rede. Allerlei onheilspellende geruchten liepen dan ook telkens te Malakka over hetgeen ons boven het hoofd scheen te hangen. »Thans’’, berichtte Thyssen uit Malakka dd. Z6o erg was het nu wel niet; doch de geruchten teekenen den toestand. Bovendien bleek het spoedig, dat het inlandsch bestuur van Riouw volstrekt geen lust had, om voor ons huizen en vestingen te bouwen. Om deze reden werd reeds in April 1819 kapitein Elout speciaal van Batavia derwaarts in commissie gezonden. Ten einde den pil te kunnen vergulden, werden hem wat presenten voor de vorsten medegegeven. Den 14? Mei kwam Elout op het ten zuiden van Riouw gelegen (a) Hij wordt in de brieven ook Teunis genoemd, zie o. a. sub 14 Papier- oorlog. — Aan de tweede expeditie tegen Palembang nam hij deel; zie b.v. bl. 145 der Heldhaftige bevrediging (1822). (b) Kraal vond ik vermeld als commies op het bureau te Malakka. 42 DE COMMISSIEN VAN DEN SCHOUT-BIJ-NACHT C. J. WOLTERBEEK eiland Linga, en na aldaar, in verband met art. 11 van het con- tract, eene regeling met den sultan te hebben getroffen omtrent het voe- ren der vlaggen door de Djohorsche vaartuigen, vertrok hij naar Riouw, alwaar bevonden werd, dat de onderkoning in geenen deele aan de verplichtingen, voortvloeiende uit art. 5 van het contract, betref- fende het bouwen der fortificatiën enz, had voldaan; ook liet het beheer der inkomende en uitgaande rechten zóoveel te wenschen over, dat Elout dd. 7 April 1820 den onderkoning wist over te halen tot eene wijziging in het beheer er van (2). Voortaan zou het middel door ons bestuur worden geïnd, terwijl den onder- koning als minimum steeds verzekerd werd f 2800 °s maands. Van deze som ontving de onderkoning persoonlijk f 1600, terwijl het restant onder 7 andere hoofden moest verdeeld worden. Daartoe behoorde, radja Aroeng Balawa, het hoofd der Boegineesche bevolking van Riouw, aan wien f 120 ‘s maands toekwam. Balawa was met dit peulschilletje evenmin tevreden, als de onderkoning met zijn f 1600. Djafar, naar wij weten ook een Boegies van afkomst, deelde in het algemeen de ontevredenheid van het volk, doch hield zich zooveel mogelijk op den achtergrond , zóo zelfs, dat toen hij vooral te Riouw noodig was, om uitgebroken onlusten te onderdrukken, hij verhuisd bleek naar Linga. Djafar wrokte bovendien over de verwijdering uit het rijksbestuur van twee voorname hoofden , waarop hij prijs stelde, doch die in de nadere over- eenkomst met kapitein Elout als deugnieten ter zijde werden gesteld. Volgens Wolterbeek was dit echter van ons een groote misslag geweest, hoewel het zeer zeker geene beste sujetten waren ; maar de eene, radja Idris, was een eigen broeder van Djafar; en de ander, de sjahbandar, zijn vertrouweling , bovendien een rijk man, wiens schatten na den dood voor het grootste deel aan den onderkoning moesten toekomen. Kan men Raffles gelooven, dan zou, volgens zijn rapport aan Calcutta dd. 1 Juli 1519, Riouw toen reeds als uitgestorven en de ontevredenheid er zeer hoog gerezen zijn (4); zeker is het, dat de redenen van ontevredenheid bovendien sterk aangewakkerd werden door de intriges van Singapore. Op deze jeugdige stichting hadden alle inlanders uit die streken hunne wenschen en ver- langens gevestigd. „De onverwachte bezetting van Singapore’, merkt ook Wolterbeek over Djafar's houding aan. rdeed zeer veel tot meen (a: Zie Netscher bl. 25s en Tijdschr. Bat. Gen. bl. 241 dl. ID (1854). (6b, Zie het rapport in bijl. 10. NAAR MALAKKA EN RIOUW IN JULI-DEC. 1818 EN FEBR.-APRIL 1820. 43 die verandering in zijne houding, kunnende men nu gemakkelijk nagaan, dat hij heimelijk daarin had medegewerkt, zooals naderhand nog duidelijker de onderling plaats hebbende verstandhouding bleek, toen de Boeginezen, na hunne muiterijen afgeslagen zijnde, ruim 800 sterk, derwaarts zijn geweken en met open armen ont- vangen, zelfs ingehaald. Al hetwelk de duidelijkste kenteekenen waren, dat hij zocht in oneenigheid te komen en dan misschien evenals te Palembang, onze bezetting te verdrijven, zich onaf han- kelijk te verklaren, te doen zeerooven en op die manier den invloed der Nederlanders in de west van Indië geheel te niet te doen, wanneer ook dan Malakka het niet zoude kunnen houden, hetgeen misschien wel zeer krachtdadig en heimelijk wierd aangespoord, door naijverige, vreemde autoriteiten in de nabijheid; welke de ge- neigdheid der inlanders kennende, en hoedanig hen te winnen, wel wisten, wat de zekerste weg was, om zonder publieke daden zulks te bevorderen, alles te doen afvallen, wat ook nog onder- geschikt bleef, en op die manier de geheele west van Indië tot hunne oogmerken te krijgen.” Het was dus niet alléen Singapore, dat ons in de oogen der in- landers, zeer had verzwakt ; inderdaad wellicht nog sterker werd de ver- beelding van de bevolking ten onzen nadeele getroffen door hetgeen te Palembang had plaats gevonden, terwijl Elout in den Riouw- archipel nader was werkzaam geweest. Commissaris Muntinghe namelijk, en met hem het gansche Neder- landsch gezag, was er in Juni 1819 uit verdreven door het Palem- bangsche volk onder sultan Badroedin. De regeering had toen eene expeditie derwaarts bevolen onder schout-bij-nacht Wolterbeek welke in Augustus van Batavia vertrok, doch gedurende een deel van Sep- tember te Muntok verbleef, ten einde er het ontbrekende aan uit- rusting in orde te maken. Zoo lag Wolterbeek nog in September 1819 ter reede van Muntok, toen Elout er kwam. „Den 12””, teekende gene in zijn journaal op, varriveerde de koloniale kanonneer- boot N° 1, medebrengende den heer Elout, aide-de-camp van Z. E. den G.G., hebbende verzocht, om mij in deze expeditie te mogen vergezellen; hij bracht mij tevens bericht omtrent den staat van zaken op Riouw en Linga, zijnde de vorst-onderkoning, volgens gedachten, weinig te vertrouwen, hebbende verscheidene captiën aan den heer Elout tijdens zijn aanwezen nu onlangs gemaakt over het contract met ons Gouvernement dato 26 November ll. gesloten.” Intusschen had sultan Badroedin te Palembang van den tid, 44 DE COMMISSIËN VAN DEN SCHOUT-BIJ-NACHT C. J. WOLTERBBEK. die hem door ons gelaten werd, gebruik gemaakt, niet slechts om zich geducht te versterken, doch ook allerwegen zijne zendelingen te doen uitzwermen, ten einde het volk tegen ons gezag op te zetten. Zoo in de Lampongs, naar Banka, naar den Riouw- archipel, naar Djambi enz. Naar de Lampongs was door ons militaire macht gezonden, doch toen Wolterbeek te Muntok aankwam, bevond hij bovendien de binnenlanden van Banka in opstand, zoodat zelfs de tweemaal derwaarts bereids getogen troepen waren verslagen. De schout-bij-nacht zond andermaal eene zee- en eene landmacht van twee zijden naar de hoofdsterkte der muitelingen, Banka-Kotta geheeten. Hij had die troepen van zijne naar Palembang bestemde expeditie moeten afnemen; nu kreeg hij echter den 16" September 1819, zoowel van den gouverneur van Malakka als van den troepencommandant aldaar, onverwacht brieven van /iouw, houdende evenzeer verzoek om militaire hulp, wegens den onrustigen staat van den archipel. 1k laat hier den brief van gouverneur Timmerman Thyssen in zijn geheel volgen; zijn correspondentie-stijl zal zich trouwens de lezer uit elders medegedeelde brieven herinneren (a). Privaat. Rhiouw den r September 1819. Origineel. Hoog Edele Gestrenge Heer Geacht Vriend! Verspreide geruchten te Mallakka er eene opstand alhier was uitge- broken, deede mij besluiten herwaards te koomen, te meer de brieven van den Onderkoning, zo wel als die van de Resident mij aanduide eene verregaande verwijdering tusschen hun heerste. Bij mijne komst vond ik echter tot mijne blijdschap er tot nog toe geene opstand had plaats gevonden, maar wel, dat er veele vexatiën en ongeregeldheden gebeurde, waarbij radji Dries (b) eene hoofdrol speelde, (en) dat de Onderkoning balloorig was over de schikkingen, die kapitein Elout met hem gemaakt had. Ik bragt Z. H. onder het oog, dat hij tot niets gedwongen geworden en alles met eene vrije wil gedaan had; dat hij over het verrichte niet balloorig moest wezen, maar zijne be- zwaaren indienen aan Zijne Exc. de G. G., dat ik dezelve dadelijk zoude verzenden en hij staat konde maken als dezelve billijk waren, de G. G. zijne belangens zoude ter harte neemen; hiermede scheen (a) Papteroorlog 101; ov. 16. (6) De vertegenwoordiger van den Onderkoning. Verg. Papieroorlog, noot op bl. 478; ov. 90. NAAR MALAKKA EN RIOUW IN JULI-DEC. 1818 EN FERR.-APRIL 1820. 45 hij te vreede en diende mij op gisteren zijne bezwaren in; dan ziet nu eens in Gods naam wat die man vraagd (a). Ik heb het stuk overgenomen en zende het bij deeze gelegenheid aan Zijne Excellentie en hoop de heer Smissaert (b), dan met mijne geachte vriend, mijne depêche spoedig naar Java zal vervorderen; de Vorst heeft mij plechtig beloofd zich rustig te gedragen en het antwoord van Zijne Exc. de G. G. af te wagten, maar men weet wel hoe weinig staat te maken is op eeden of beloften van dat soort van koningen. Intusschen tijd ge- wonnen is veel gewonnen, en slaagt mijne vriend den trouwlooze vorst van Palembang te strafven en dat rijk te herwinnen, zo is het Nederlandsch gezach hersteld. De Goede God hoop ik zegene Uwe onderneemingen, spaare Uw leeven voor gade en kind en vereere UHEG. met de laauweren der overwinning. Ofschoon ik nu wel is waar deze niet officieel schrijve, zo neem ik des niet te min de vrijheid UHEG. in overweeging te geeven of het raadzaam is voor eenige tijd alhier te stationeeren het fregat Wilhel- mina of een ander zwaar gewapend en met Europeesche bemand vaartuig; dan zoude men den Vorst schielijk zijn pligt leere kennen; weest zo goed en suppediteerd mij eens hieromtrend Uwe gedagten. De majoor Krieger schrijft UHEG. wegens het agtergebleevene detachement; wij hebben het zelve zeer nodig, alzo men het garnisoen alhier heeft moete versterken; mogte het echter gebeuren UHEG. het zelve niet konde missen, weest dan zo goed en zend mij het vaartuig ten spoedigste terug doordien ik hoegenaamd geen kruisers aan hande heb. Nieuws is hier wijnig; alleen den dood van de gouverneur Ban- nerman te Penang, en dat na alle gedagten de Oostersche Napoleon hem zal opvolgen (c); deeze vriend heeft in zijne dienst zeekere Palembangsche pangerang sherief Omar; gedurende ZEd. verblijf te Sincapoor heeft hij met dezelve drukke conferentiën gehad; hij staat op zijn vertrek naar Palembang; met hem te arresteeren zoude men groote ontdekkingen kunnen doen; hij is voorzien van Engelsche paspoorten en ligt te kennen, daar hij de groote voortanden in zijne mond mankeerd. (a) Hij verzocht 1°. Het tractaat- Wolterbeek onveranderd: „zonder afneming of bijvoeging’; 2°. Terug te mogen hebben een Sjahbandaar en Matta Matta „volgens oude gewoonte”; 38°. Afstraffing door hem van alle misdaden door zijn volk begaan; en 4°. In plaats van f 2800, f 4000 ’s maands, zoomede ter leen f 10.000 met de origineele bijvoeging: „na verloop van één jaar zal ik de oude schuld betalen en op nieuw weder leenen, als ik zal noodig hebben”. (b) De resident van Banka. (c) Het praatje, dat Raffles gouverneur van Penang zou worden, is niet juist gebleken. . ette’ & Le set gedete OL brower dees edtua.ss Dr At TE _ Kiki wv r vere PE MEEL? ir! ale ead. fy. Sreudjiees Zet ers | blac? “baled supe" ary Tae AFT Ve. ares meme nanne: T: … WLIEERKKE:. sagas. Ot mrrezel.. eele mi “VIPUt + KR LL. EE. Img. res: Tee Oer arr m. ta: kuis: e: eem an Das 3 Lis Te : Clin UTS SS. “je ad é ben et ams -4, ONC’ Deere £ Ser: “rms Bo “y pte RAVES VYreu vantneGrzams: Terca: ren. VASESAEN ts.22 V1. Vark ex ND a dd € 1 LEER A HEN bit 1. Nuri Nn deelde. 1 GE Tre aire he tE Ee TUe CR hod te aed Sas tin - Matakk. teropraxeert: Ex: "Puce = Wal zt SCHENDEL PU, EREN FAVEL. UT DERLAUT Wmm, „rr „aes “> ti a ee ee ie ke enke. nl -- ah tit 4 ger ervmet. onteerd: necohime }, “of, ¥* „hen + zee Mme Ge: nae ave enter Hai. hal verster, or kek ii: vree- Zt: Nr Emer Welter Meut ter nn testen. engen fet oy £ a 0 Ge Pec ry b | ait 1.82. te Sodlelsael INES PEMaRKEMM. U rere ete te ld é per A ella To. 1. “th TH Racu Zresneete . teekendie vrare an zelf dt ondme once ui “bn 1 Lalligte-arehine verkaze. Worden. itt Hnecmecsale . nie: alien. oi Steur va onnevredenbers Kon on. nvm attiee CONN nne NAAR MALAKKA EN RIOUW IN JULI-DEC. 1818 EN FEBR.-APRIL 1820. 47 gekomen door de baloorigheid des onderkonings, doch ook door de schending van hetgeen zij als hunne persoonlijke belangen beschouwden. Hun hoofd, radja Balawa, zoon van een Siden- ringsch vorst en van eene zuster van Pamana’s koning (onder Wadjo), was beknibbeld in zijne inkomsten, door Elout’s rechtenregeling ; daarbij kwam nu tevens de Singapore-stichting. Resident Farquhar deed van daaruit middellijkk op allerlei wijzen tegen ons gezag _utrigeeren. Het verhuizen naar Singapore werd aan inlanders en vreemde oosterlingen op allerlei wijzen van ons niet bevriende zijde aanlokkelijk gemaakt: grond voor het nemen, geene belastingen in den eersten tijd, voor altijd vrij van douane-rechten, lieve be- handeling... dat was me nu eens een land! Natuurlijk dat onze ambtenaren deze verbindingen met Singapore onduldbaar vonden. Daarom gingen zij den handel er mede tegen; de overtreders werden gestraft ; hoofden en thuisgebleven familieleden verantwoordelijk gesteld (a). Kortom die heillooze stichting bracht alles bij ons uit zijn evenwicht; en daarbij kwam nu Badroedin’s nog luider klinkende overwinnende juichtoonen van Palembang ! Want niet alleen dat hij) Muntinghe vandaar had weggejaagd, maar nu waarlijk deed hij ook de wrekende Wolterbeek-expeditie voor zijne macht terugdeinzen. Overal verbreidden zijne zende- lingen de mare van dien triomf onder de volken van den archipel. Den 21" October 1819 had Wolterbeek wel beproefd de sterk verdedigde passage van het eiland Gombora in de Palembang rivier te forceeren, om voor de hoofdplaats te kunnen komen en te landen; doch na een vuurgevecht van een paar uur had hij en zijne hoofdofficieren de onmogelijkheid van slagen ingezien Wat hem na deze mislukte poging vooral ook deed besluiten geheel terug te gaan, behoudens het handhaven van eene onbeteekenende blokkade aan den mond der Palembangrivier, was, dat hij voorzag , dat de geheele west van den archipel gevaar dreigde te loopen. Bij Banka had zich gevoegd Billiton; het bestuur van Malakka drong ten zeerste op bijstand voor den Riouwarchipel aan; in Makassar, het land der Boegies, werd het onrustig; over Padang liepen slechte geruchten (4); ja tegen de Chineezen van Batavia had het plaatselijk (a) Over Farquhar’s correspondentie met de inlandsche hoofden op Riouw en over de ontevredenheid der Boegies aldaar, zie Papieroorlog 477; ov. 89 noot (a). (b) „Report says, the Dutch have been driven out and massacred at Padang. Nothing is more likely, for their conduct was abominable. Oh that our 48 DE COMMISSIËN VAN DEN SCHOUT-BIJ-NACHT 0. J. WOLTERBEEK. bestuur noodig geacht maatregelen te nemen (a)! Zoo trok Wol- terbeek met zijne macht naar Muntok terug, terwijl hij de brikken Irene en De Hoop met eene compagnie Europeanen naar Malakka zond. „Expedieerde den 10°”, schrijft Wolterbeek in zijn dagboek over November, „de brikken Irene en De Hoop met 100 man troepen naar Malakka tot versterking van de militaire macht aldaar , wegens de onrust door de Boegineezen op Riouw; tevens order aan den kapt! Juitt Lucas om aldaar provisioneel post te houden en in die wateren te kruisen.” (4) Den 26" November kwam Wolterbeek van Palembang te Muntok terug; Banka was toen in lichtelaaien opstand; resident Smissaert bovendien vermoord; in het algemeen de toestand bedroevend (c). Het behoeft wel geen betoog, dat dit alles op den gouv.-gen. Van der Capellen een diep teleurstellenden indruk maakte, doch de gevolgtrekkingen, die voor de leidende personen over de mislukking der expeditie gemaakt werden, troffen niet zoozeer schout-bij-nacht Wolterbeek, als commissaris Muntinghe. Aan genen althans bleef de landvoogd zijn vertrouwen schenken; hij betoonde het hem o.a. niet alleen in een particulier schrijven (d), doch ook in het besluit van 9 November 1819, waarbij hem werd opgedragen om van Muntok naar Riouw te gaan, ten einde de zaken in het effen te brengen, welke daar door de Boegineezen in de war waren gebracht, en waarvan het inlandsch bestuur door aller- hande kunstgrepen partij scheen te willen trekken. Het zou echter nog een paar maanden duren, alvorens Wolterbeek aan deze commissie kon gevolg geven, zóo veel had hij nog voor het steeds in opstand verkeerende Banka en voor Palembang te bestellen. politicians at home would act with a little common sense and firmness; ij is folly for them to procrastinate; and unless they do what is just nature and circumstances will involve them in the eventual né still more unpleasant interference hereafter”. Brief in Januari Raffles aan een kennis geschreven. Zie Memoir van Raffles’ wi 1830 bl. 423; uitg. 1835 dl. II bl. 7278. (a) Terecht of te onrecht, is niet meer uit te maken: van overdreven voorzorg beschuldigd. Dat doet echter dl meer, als door wijze maatregelen iets voorkomen is. (0) Op deze aangelegenheden heeft betrekking 'T! December 1819, bijl. 12. (c) Hierop heeft betrekking Thyssen’s brief dd. 17 (d) Zie ’s Landvoogds brief aan Wolterbeek in bij NAAR MALAKKA EN RIOUW IN JULI-DEC. 1818 EN FERU.-OPRIL 1820. 49 V. De staat van onrust op Riouw gaf het Europeesch bestuur aldaar uit den aard der zaak veel zorg, te meer wijl de onderkoning, radja Djafar, zich om de woelingen der Boegineesche bevolking niet scheen te bekommeren, ja, onder voorwendsel van ziekte ; zich naar Linga begaf. Resident was destijds, naar wij ons zullen herinneren , de kapitein der artillerie Königsdörffer, ween officier van groote verdienste en moed, een man, die in de oorlogen van het Keizerrijk het kruis van het Legioen van Eer had verworven’, herinnerde J. C. Baud In eene nader door mij te vermelden rede. Nu zou ik in eigen bewoordingen kunnen verhalen wat geschiedde in den avond van den 26° December 1819, doch het is reeds door zóo velen, ieder op zijne wijze verteld en gecommentarieerd, dat het wezenlijk eens noodig wordt den resident zelf in de eerste plaats te hooren, precies zooals hij het heeft medegedeeld, en wel in het ondervolgend rapport aan den gouverneur van Malakka: Fort Tanjong Pinang, den 28 December 1819. Ik bevinde mij in de zeer onaangename verplichting aan UHEdG. verslag aan te bieden van een accident, die alhier heeft plaats gehad en die op de veiligheid van onze plaats zeer nadeelig uitwerkt. Aan den 26 December ’s avonds omstreeks g uren vielen op eens meerdere grof geschutschoten, dewelke mij met scherpte zijn schenen, en wel digt bij het Fort in het Bougineesche campoong, en wierd er eene patrouille uitgezonden, om te ervaren waar en door wien op dus- danige wijze geschoten wierd, gevende ik zelfs (a) den Sergeant-Majoor , voerende het patrouille, te kennen, iemand, wie hij ook was, Chinees of Maleier, derwelke hij mogt aantreffen, die kennis van de plaats droeg, bij mij mede te brengen, opdat ik denzelve zelfs konde ondervragen. In plaats dan van een enkele persoon mede, en in stede van de mede gebragte bij mijn woonhuis te geleiden, wierden er vijf personen door den sergeant, voerende de patrouille naar het Fort gebragt, en aldaar aan den zr" luitt Boppman overgegeven, dewelke het hoofd daarvan liet in het wagthuis treden; echter op dien oogenblik had laatstgenoemde een a twee Bougineesche woorden uitgesproken (zij waren alle vijf Boegineesen) als meteen alle vijf de krissen trokken en zich (a) Destijds schreven de menschen dikwerf zelfs, waar zij, gelijk hier, zelf bedoelden. 6° Volgr. VII. 4 50 DE COMMISSIËN VAN DEN SCHOUT-BIJ-NACHT O.J. WOLTERBEEK. verspreidende onder de soldaten, sprongen rechts en links om zich stekende, hetwelk van gevolg was, dat er een flankeur sneuvelde, een doodelijk en vier ligtelijk gekwets werden; van de vijf Bougi- neezen wierden drie gedood, en de twee andere zwaar geblesseerd. Een der drie dooden was eene radja Rongie, en voerde twee krissen ter gelijkertijd. Ik ervoer niets van de geheele zaak als tot en wanneer ik eerst door een verward geschreeuw in het Fort bewogen wierd te gaan, wanneer alles over was; van het geval heb ik onverwijld kennis ge- zonden, aan boord van Z. M. brik Zrene, welke hier op de rhede lag, en niet vertrekt, voor het geheele geval zal zijn gedecideerd. Schielijk wierd dit door een in het begin ontvlugte Bouginees in hun kampong bekend, en alles raakte in tumult. Ik bekwam ’s nagt nog een brief van radja Belawa, welke om het in vrijheid zetten der vijf Bougineesen verzogt, mij kennis gevende, dat het schieten alleenlijk vreugdeschoten waren geweest. Nu kon ik in zijn verzoek niet willigen, dewijl alle vijf buiten staat waren om te gaan en de brief maar door een enkele Chinees mij overgebragt wierd. Ik gaf hem dus ten antwoord, dat hij maar be- hoefde volk te zenden om hen af te halen, hetwelk dan eerst heden nagt ten Io ure is geschied, hebbende zich Toengkoe Sayid (a) zeer geïnteresseeerd, om de zaak in der minne bij te leggen, ook het reeds zoo verre gebragt, dat radja Belawa mij inliggende brief heeft gezonden, maar dezelve handelt niet overeen met den inhoud. Zijn volk schiet op mijne patrouillen, hij bezigt zig om een soort van versterking aan te leggen, haalt enkele stukkex ter leen bij elkander, en gedraagt zich zeer vijandelijk; ’s nachts zend dezelve bespieders uit, op dewelke geschoten word, etc. Ik ben reeds drie nachten onder de wapenen, en heb de bemid- deling van den overste Lucas verzogt, waar Toenkoe Sayid zig morgen den 12°" zal aan boord begeven; zooveel is zeker, dat morgen de zaak finaal moet ontscheiden worden en de Bougineesen zullen moeten in goede of kwade nageven, en van Tanjong Pinang weg- trekken, alhoewel dezelve omtrent 500 man sterk zijn. Van de geheele afloop dezer, zal ik UHEdG. ampel schrijven per depêche of per gewapende prauw. De Resident van Riouw, KÖNIGSDÖRFFER. Ziedaar de onopgesmukte mededeeling, zij het ook in gebroken Hollandsch. Het eenige wat uit dat rapport niet blijkt, en ook wel (a) Tookoe Said trad op voor den onderkoning Djafar, die zich quasi voor giekte op Linga schuil hield. NAAR MALAKKA EN RIOUW IN JULI-DEO. 1818 EN FEBR.-APRIL 1820. 51 nooit positief zal opgehelderd worden, is, waarom de onderofficier en de luitenand de door den kapitein gegeven bevelen overtraden. Nu kan ik slechts een vermoeden opperen, en wel dat de patrouille, in den kampong komende, daar beleedigend is ontvangen. Men denke er aan, dat ze te doen had met een lastig , opiumschuivend menschen- soort als Boegineezen , dat er reeds een zeer gespannen geest heerschte, en dat de menschen nu nog wellicht door het feestvieren verhit waren. Het patrouillehoofd zal toen eenige belhamels gearresteerd hebben, die echter brutaal en gevaarlijk zijn gebleven, waarom men ze niet naar den resident durfde brengen, doch om te beginnen in de wacht opsloot. Zonder onze aandacht van het gebeurde zelf te doen afbrengen, moeten wij een oogenblik den tijd vooruit loopen. Den 11" Maart 1820 kwam de schout-bij-nacht Wolterbeek ter reede van Riouw (bl. 69). De Boegineesche opstand was toen reeds ge- smoord en daar resident Königsdörffer in het gevecht met de muite- lingen gewond was, fungeerde als resident de heer Stecker, fiskaal ‚van Malakka. — Stecker bezocht aan boord den schout-bij-nacht en gaf zijn oordeel over het door hem vernomene te kennen. Naar zijne meening was het „onvoorzichtig geweest, teekent Wolterbeek in zijn journaal aan, „met een Boeginees Prins, aan het hoofd eener commissie van nog 4 andere personen (in den avond van den 26 December komende om explicatie te geven, wegens het schieten en de meer dan ordinaire vrolijkheid, die in hun kampong , bij het Fort gelegen, plaats vond) in de wacht te doen brengen, en dezelve te willen ontwapenen (hetwelk een Boeginees zoolang hij leeft nimmer zal toelaten) in plaats van die personen bij den commandant te brengen.” Wij zien in deze mededeeling van drie maanden later de zaak reeds eenigszins anders voorstellen. Het zijn nu niet zoo zeer ge- arresteerden, doch ’t is eene commissie om explicatie te gaan geven, aan het hoofd waarvan stond de radja Rongie (a), vonechte of aan- genomen en geliefkoosd kind van den sultan van Linga’. — Ook dan blijft echter onopgehelderd, waarom, als die inlanders zich fatsoenlijk sn commissie begaven, men de menschen gevangen nam, en zoo hondsch behandelde. Hooren wij nu een verhaler van eenige jaren later. (a) Netscher spreekt van „zekere La-onge, een neef van Arong-Balawa” bl. 259. De vader van La-ongé was namelijk een broer van Balawa’s vader, vorst van Sidenring (Celebes). 52 DE COMMISSIEN VAN DEN SCHOUT-BIJ-NACHT C. J. WOLTERBEEK. In het jaar 1824 maakte de bekende resident Nahuys eene reis door de west van den archipel, die hij in gepubliceerde Brieven heeft beschreven. Nahuys had den titulairen rang van officier en was daar zeer trotsch op; doch niet minder verhief hy zich op zijne kennis als burgelijk ambtenaar en op zijn tact om met den inlander om te gaan. Heusche officieren wilden hem soms weleens toonen, dat hij toch maar een buikje was, al bracht hij het dan ook tot generaal (2); kortom over en weer zucht naar onderschatting. — Nahuys bezocht op zijne reis ook Riouw, en schreef van daar dd. 10 Juni 1824 een ~brief”. Hij waarschuwde er in, om aan het beginsel vast te houden, vdat het Gouvernement overal, doch bijzonder in alle deszelfs buiten-etablissementen, niet genoegzaam kan inacht- nemen, van namelijk geene andere ambtenaren tot hoofden, of residenten, dier afgelegene plaatsen aan te stellen, dan de zoodanigen, die, door veeljarige ondervinding, de begaafdheid hebben opgedaan, om met den inlander omtegaan, en die alle zijne gebruiken en zeden kennen; want eene afwijking van dit beginsel is niet alleen de eerste oorzaak geweest van de vlugt van alle nijvere Bouginesche kooplieden te Rhiouw gezeten, zeven honderd in getal, maar heeft ons ook aldaar eenen kleinen oorlog berokkend, die nimmer zoude hebben plaats gevonden, indien iemand, bekend met de zeden en gebruiken der inlanders, aan het hoofd van zaken geweest ware.” — Aan de gebeurtenis was alzoo een tendenz gegeven; dan moet men echter oppassen. Nahuys verhaalt namelijk wat anders nimmer zou hebben plaats gevonden aldus: „Op zekeren avond in het jaar 1818 (lees 1819), na zonsondergang, werden, volgens inlandsch gebruik, bij gelegenheid van eene inlandsche bruiloft, eenige weinige vreugde-schoten uit het Bouginesche dorp gedaan. Onze officieren, ten eenenmaal onkundig van ’s lands zeden en gebruiken, namen die teekenen van onschuldige huwelijksvreugde voor teekenen van opstand, en zonden eene patrouille naar gemeld Bougineesch dorp, om van daar eenen aanzienlijken inlander, eenen nabestaande van de bruid, of van den bruidegom, af te halen. Deze, zich zelven niets kwaads bewust, bood zich vrijwillig aan om naar den Nederlandschen kommandant te gaan, welke ook met het civiel gezag belast was, in de zekere hoop en verwachting van bij denzelven de zaak spoedig te zullen kunnen verklaren. Dan, in plaats van dezen, van niets kwaads beschuldigden, inlander met zachtheid te behandelen, beging (a) Zie bl. 290 mijner Dipanegara-verhandeling. NAAR MALAKKA EN RIOUW IN JULI-DEC. 1818 EN FEBR.-APRIL 1820. 53 men de onvoorzigtigheid en tevens groote onbillijkheid om denzelven, bij zijne aankomst in de hoofdwacht, te gelasten om zich in het blok te begeven. Zoodra had hij zulks niet verstaan, of veront- waardigd, dat men hem, een onschuldigen en aanzienlijken inlander, de schande wilde aandoen van hem als een gemeenen boosdoener te behandelen, werd hij woedend van toorn .. . . Doch dit had een aanval van en tegen de overige Bouginezen ten gevolg, welke eindigde in de verjaging of vlugt van alle deze nijvere lieden, die meest allen de wijk naar Sincapora genomen hebben.” (a) Hier is de zaak dus zeer ongunstig voor het beleid van het bestuur ingekleed. Er wordt niet gezegd, dat het schieten eerst zéer laat plaats vond, doch in den avond, na zonsondergang; ook niet dat er met groot geschut werd gewerkt, er werden eenige weinige schoten gedaan; evenmin, dat de patrouille in last had, om te onderzoeken wat de herrie beteekende en daarvoor iemand mede te brengen, maar bepaaldelijk om een aanzienlijke af te halen; verder zou deze zich vrijwillig hebben aangeboden, en tot loon gelastte men het hoofd, zich in het blok te begeven. Zoo had reeds betrekkelijk spoedig de overtuiging veld gewonnen , dat, gelijk minister Elout het in een rapport aan den Koning dd. 21 Mei 1828 herinnerde, de -doldriftigheid en onbekendheid met de taal en de gewoonten der inlanders” het Riouwsch bestuur op den verkeerden weg had gebracht (4). De zaak werd daarna in het breede verhaald bij de behandeling van het Regeeringsreglement, ter zitting van de 2° Kamer dd. 24 Juli 1854. De heer Storm van ’s Gravesande had bijzonderheden medegedeeld, over het gevaarlijke en het verkeerde van de tusschen- komst van het burgerlijk gezag in militaire zaken. — J. C. Baud vroeg toen het woord om daaraan een voorbeeld te voegen van eene tegenovergestelde strekking”: het voorbeeld is de Riouw-geschiedenis. „Op zekeren nacht’, deelde hij mede, zhoort de kommandant van het fort in de nabijheid schieten. Geheel vervuld met het militaire begrip, dat in de nabijheid van eene vesting niet mag geschoten worden zonder voorkennis van den kommandant, zendt hij, zonder het burgerlijke gezag vooraf te raadplegen , eene patrouille derwaarts. Wat was het geval? In de Boeginesche kampong werd de bruiloft van een der hoofden gevierd, en, zooals bij de feesten van Ooster- (a) Brieven 2° druk (1827) bl. 2833—234. (b) Zie bl.58 van H. van der Wijck’s proefschrift over Du Bus (1866). 54 DE COMMISSIËN VAN DEN SCHOUT-BIJ-NACHT O.J. WOLTERBEEK lingen gebruikelijk is, werd daarbij dapper geschoten. De patrouille, geheel gehoorzamende aan het bevel van den kommandant, nam de voornaamste personen van het feest in hechtenis, en bracht ze naar het fort. Daar gekomen, eischte men, volgens militair gebruik , dat de arrestanten hun zijdgeweer zouden afleggen; maar vóordat de kommandant, die intusschen naar zijn slaapvertrek was gegaan , zich terug had begeven naar de wachtkamer, lagen daar 6 of 7 lijken op den grond. De Boeginezen, meenende, dat men hun groot onrecht deed, door hen te beletten de gewone plegtigheden in acht te nemen, hadden zich tegen het afleggen hunner wapenen verzet. De soldaten hadden er op aangedrongen, en, zooals ik daareven zeide, toen de officier in de wachtkamer kwam, vond hy daar 6 of 7 lijken. Het gevolg van deze ongelukkige gebeurtenis was, dat de Boeginezen allen naar Singapore verhuisden en veel bijdroegen tot de spoedige ontwikkeling van die mededingster van onzen handel. Ik wil geen blaam leggen, op wien ook, maar ik ik wil dit voorval alleen hebben beschouwd als eene bijdrage der mogelijke gevolgen van de zelfstandige handeling van het militair gezag en van de uitsluiting van het burgerlijk gezag, wanneer in Oost-Indië onlusten ontstaan. Had op dat oogenblik het burgerlijk gezag in de zaak kunnen worden betrokken, die ramp zou geene plaats hebben gehad.” (a) In deze rede, die trouwens reeds hetzelfde jaar tegenspraak ontlokte in het tijdschrift van hel Indisch Genootschap, 1° jaarg. bl. 219, wordt resident-kapitein Königsdörffer, die Baud eerst ter vergadering had ingeleid, met den commandant van de wacht, luitenant Boppman, onwillekeurig vereenzelvigd. Van ’s residents lastgeving om enkel iemand ter residentiehuize te voeren, om inlichting te geven, zien wij geen melding gemaakt. Dat er in den onrustigen staat der gemoederen, wel degelijk aanleiding bestond, om eens eene patrouille af te zenden, ook niet; het heet, dat de kapitein, geheel vervuld was van het militair begrip, dat er in de nabijheid van torten niet zonder permissie mag ge- schoten worden; trouwens dat mag ook niet buiten den kring van forten. Als men het noodig acht menschen in de gevangenis, in den provoost te zetten, dient men hen toch ook wel de wapenen af te nemen, hetzij in eene burgerlijke of in eene militaire gevan- genis; nu heet het echter, dat het geschiedde volgens militair (a) Zie bl. 299 dl. LIT van Keuchenius’ werk over het Regeerings-Reglement. NAAR MALAKKA EN RIOUW IN JULI-DEO. 1818 EN FEBR.-APRIL 1820. 55 gebruik. Eindelijk had Königsdörffer Aet burgerlijk gezag moeten raad- plegen, alvorens eene patrouille te zenden; doch was dan, vooral in die dagen van onrust, het zenden eener patrouille, om even te gaan zien wat er aan de hand was, zóo iets bijzonders, dat de resident-kapitein er eerst zijve burgerlijke ambtenaren over had moeten hooren ? Ook Netscher heeft het gebeurde verhaald, zelfs twee malen. 