Onder de Dajaks in Centraal-Borneo: een reisverhaal
Opverzek van den controleur verklaarde Abin Djaalong zich bereid, met een zijner volgelingen ons te vergezellen, opdat wij sneller konden vooruitkomen dan tot dusverre het geval was. Onmiddellijk werd de buit verdeeld; Abin Dja- long nam een schedel mee; de drie andere vielen toe aan deel werd van de Poenan's, die het meisje tot slavin moesten opvoeden. Voor ons Hep de ontmoeting met de koppen- I04 snellers dus bijzonder goed af. Behalve, dat we een paar flinke roeiers er bij kregen, gaven de menschen ons n<^ een kleinen voorraad sago en varkens- en rhinocerosvleesch op den koop toe. Voor menschen, die drie jaar lang in de bosschen hadden omgezworven, zagen de KSnja's en Poenan's er bijzonder goed uit. Weinig blootgesteld geweest aan de werking der zonnestralen, vertoonde hunne huid een mooie blanke tint, welke bij vergelijking met die van onze roeiers zeer sterk opviel. Zij  hetgeen de jacht opbracht geleefd. Een paar beren en rhinocerossen hadden de Pocnan's met hunne vergiftige pijlen gedood; de vellen van de eerste en de horens van de laatste nam Abin du along eenens mee. Ondanks de vermeerdering van ons aanal roeiers schoten-wij niet zeer veel op. Voor een deel was dit te wijten aan de minder gewenschte zucht der beide koppensnellers, om den ganschen dag onder het roeien een en ander van hunne wederwaardigheden gedurende den sneltocht te vertellen, voor een ander deel kwam het op rekening van het voedsel-gory waardoor men de kracht miste om aanhoudend te roeien. Hierdoor konden de overige KSnja'sche leden van het snelgezelschap ons gemakkelijk den 2isten December inhalen en zelfs een eind vooruitgaan. Het werd voor ons juist een prachtige gelegenheid om de bevolking van Apo-Kajan met onze aankomst bekenH te maken. De koppen-snellers beloofden hun best te doen, om, zoo het eenigszins mogelijk was, binnen anderhalven dag in de eerste KSnja-schc kampong aan te komen, van waar ze dan eenige lleden met levenstniddelen naar ons toe zbuden zbuden zbuden zbuden. Een reeks van stroomversnellingen eischte de eerstvolgende dagen alle beleid en krach. Tinspanning van onze roeiers. We voeren geregeld tusschen hooge rotsniiuren en groote, in de bedding der rivier verspreid liggende steenen, waartegen de booten dagelijks tallooze malen dreigden te worden verpletterd. Onze KSnja's wisten evenwel al deze. moeielijkheden te overwinnen, zoodat we al spoedig over de kihams Aloeng, Batoe NgSdoeng, Batoe, Api, Ajau Baboi en Amoet ongedeerd kwamen. Des namiddags van den 22sten December sloegen wij onze tenten op aan den linkeroever van den Iroen, een rechterzijrivier van den Kajan. Wij zouden slechts een halven dag roeiens van de eerste kampong verwijderd zijn en de KSnja's wenschten ons geluk met het vooruitzicht reeds den volgenden middag in eene bewoende streek aan ,te komen en aan de eischen onzer magen op betere wijze te voldoenj dan dit de laatste maand het geval was geweest. Ledereen verheugde zich in dat heerlijke vooruitzicht en de Kanja's meenden het onthaal, dat de expeditieleden wachtte, te moeten inleiden door aan de pradjoerits en tolken een groote hoeveelheid varentoppen te bezorgen, welke helaas bij een drietal hunner braken en buikloop veroorzaakten. De aandoening bleek ditmaal van ernstiger aard te zijn, dan toen op den Moedoeng Boetoe; naast de verschijnselen van het maagdarmkanaal traden hoofdpijn, duizeligheid en krampen op. Gelukkig verdwenen deze symptomen reeds den volgenden dag. Den 23sten December kwamen we de Kajan's Oema-LSkan van Long Poera tegemoet, die door de vooruitgegane kop- pensnellers van onze komst verwittigd, rijst en kippen naar ons toebrachten. Het was ons een waar genoegen, weder eens een groot aantal menschen te zien. Op een breede rol- steenbank namen wij te midden van onze begroeters plaats en hadden het wel een uur lang druk met de beantwoor- ding der vragen, die men tot ons betreffende onze reis richtte. Hoewel on ze taalkennis door dagelijksche offen gedurende de reis belangrijk yermeerderd was sinds ons vertrek uit Lasan, bleek ze toch niet voldoende te zijn, om een geregeld gesprek met de Kajan's te voeren. Met de hulp van de tolken konden wij elkaar evenwel goed verstaan. Al dadelijk bleek, hoe goed onze Kajan's op Sarawak bekend waren, Hun vorst Laki Amban, die ook mede-gekomen was, vertelde van Radja Brooke, van den resident te Fort Kapit aan den Batang Redjang. Practisch als altoos hadden de jongere Kajan's en KSnja's, terwijl de anderen drink met het uithooren van ons bezig waren, de rijstpotten over het vuur gehangen en binnen een half uur woei een heerlijk frissche rijstlucht ons tegen, die wij al sinds zoo lang hadden moeten ontberen. Nach den mächtigen wenigsten het hoofen der Kajan's, Laki Amban, te vernemen, wat onze verdere plannen waren, If we met Taman-Loedjoek en de andere Kajan's door zouden gaan naar de Oema Tau's, den stam, die de opper- heerschappij over de andere voert, dan wel eerst bij de Kajan's Oema L^kan zouden willen blijven, tot dat de achter- gelaten goederen van den Moedoeng Boetoe zouden zijn ge- haald. Het hoofd zelf wenschte het laatste, deed duidelijk uitkomen, dat zijne kamporig indertijd door Dr. Nieu- wenhuis niet was bezocht en dus geen voordeelen hoege- naamd had gekregen van dus bezoek; daarom zou hij gaarne hebben, dat wij eens een maand onder de zijnen vertoefden. Ook met het oog op de goederen en op de ge- legenheid om goed uit te rusten van de vermoeienissen, achtte de controleur het gewenscht, den voorslag van Laki Am ban aan te nemen en zoo namen wij van Taman Loedjoek en de zijnen afscheid en Heten ons de Poera- rivier oproeien naar de vestiging der Kajan's. Hier konden wij evenwel wegens het vergevorderd uur niet binnenkommen, zoodat wij den nacht in een ladanghuisje doorbrachten, waar de vorst de noodige vedingsmiddelen had laten bren-gen. Om in de vestiging der Kajan's te komen, moest de Poerarivier ruim een heel uur worden opgevaren; dit nu was dank zij den lagen waterstand zoo bezwaarlijk, dat wij de voorkeur gaven aan het afleggen van een korteren landweg, die van de monding van den Poera in den Kajan naar de kampong voerde. Het voetpad ging langs uitge-strekte ladangs, waar de padi stond te rijpen en langs tuinen, die met hunne pisangs, timoens en kStSIa pohon, een zeer gunstige getuigenis aflegden van den ijver en werk-lust dezer Dajaks. Ten elf ure ongeveer ontmoetten wij een paar Kajan's, die met den ons begeleidenden vorst een gesrek aanknoopten, 't welk blijkbaar over ons Hep. Een oogenblik later geleidde Laki Amban ons naar een ladang-huisje, liet daar djagoeng en suikerriet voor ons komen, maakte aanstalten. om een compleet middagmaal voor ons te bereiden, doch bracht ons geen voetbreedte verder op onzen weg naar zijne vestiging. Naast deze moeielijkheid scheen nog een andere zaak, een woning voor de expeditie, hem zorg te baren. Deze zou eerst morgen klaar kunnen komen en daarom zou hij gaarne zien, dat wij in een der ladanghuisjes nog een nacht doorbrachten, om dan bij onze intrede in de kampong de voor ons bestemde woning direct te kunnen betrekken. Hierin nu hadden wij niet veel zin; wij waren al zoo vlak bij een bewoonde kampong, waarom zouden wij nog in een ladanghuisje gaan logeeren? Na eenig beraad stemde het hoofd toe, ons nog [denzelfden dag in zijne vestiging te brengen en liet daarom tegen drie uur een twintigtal jonge- lieden uit de kampong komen, om ons er heen te geleiden. Voordat wij van het ladanghuisje vertrokken, werd aan de geesten een een offer gebracht, waarbij men verlof vroeg, de bepaalde wachttijd van 8 dagen voor dit speciale geval tot weinige oogenblikken te mogen reduceeren. Hiertoe bedekte de persoon, die ermede belast was, zijn hoofd met een doek tot achtma Al toe en bootste, tekens bij het afnem van het doek, het gekraai van den haan na. Elke keer, dat het hoofd werd bedekt, beteekende dan ^^n nacht en elk gekraai duidde het krieken van een nieuwen dag aan. Bij de nadering van de kampong sloegen de vrouwen op de rijstblokken en klonken de ijzeren gongs, terwijl men met oude achterlaadgeweren zijn kruit aan welkomstschoten verspilde. De vestiging ligt aan den rechteroever van den Poera op de plaats van samenvloeiing dezer rivier met den Djalarai en bestaat uit een tiental huizen, waarin zeker wel vier- honderd gezinnen in vlak aan elkaar grenzende woningen leven. De bevolking bestaat uit vier stammen: de Kajan's Oema LSkan, de 'Ma Koelit's, de 'Ma Baka's en de 'Ma Lisan's, die elk een afzonderlijk dialect bezitten. De geheele bevolking stroomde samen in de voorgalerij van den vorst, waar rotanmatten voor ons op den houten voor waren gespreid en waar wij als het ware werden ten-toongesteld. Men kreeg het gevoel over zich, als maakte men deel uit van een menagerie, die uitermate zich verheugde in de belangstelling van het publiek. De controleur, de eenige "witte" man in ons midden, moest al dadelijk zijn blanke huid op verzoek van de Kajan's vertoonen en de vrouwen en kinderen waren opgetogen, zoovele vreemde menschen in hunne nabijheid te zien, van wie hunne mannen en vaders steeds na hunne reizen veel hadden verteld. Onze woning bleek op weinige kleinigheden na geheel klaar te zijn, kon ten minste reeds voor den komenden nacht worden gebruikt. Zij was evenals alle K^nja'sche wo-ningen op palen gebouwd, verhief zich ongeveer een meter boven den beganen grond, had een vloer van dwarsgeplaatste houten latten en een dak van palmbladen. De binnen- ruimte, waar men den vloer met een paar reusachtige rotanmatten. had bedeckt, zag er zindelijk uit. Tegen het vallen van den avond trokken wij ons in onze pasanggrahan terug, en moesten al dadelijk de nieuwsgierige bezoekers wegjagen, om tenminste eenigszins te bekomen van vermoeienis. De vorst had voor de noodige rijst en een paar kippen gezorgd, zoodat onze pradjoerits weder iets hartig voor ons konden toebereiden. De eerste dagen gingen voorbij, zonder dat voor ons van eenige rust sprak'e was. Van den vroegen morgen tot den laten avond was het in onze koeboe vol; tal van vrouwen en meisjes kwamen ons levensmiddelen brengen en kralen, spiegeltjes en oorringen vragen, terwijl de mannen af- en aangingen, om over het halen der goederen op den Moe- doeng Boetoe te spreken. Zooals altoos zat hier weder de moeielijkheid in de bepaling van het aan hen te geven loon en evenals toen met Taman Loedjoek het geval was, was, hetgeen door hen gevraagd werd, buitensporig hoog. Dagelijks vergaderden de vier stamhoofden onder presidium van Laki Amban met de tolken. Vijftig man achtte men voldoende en de controleur beloofde, hun van de ruilartikelen een goed deel te zuUen. afstaan. Hoeveel dit evenwel zijn zou, viel niet vooruit te bepalen, daar mogelijk een deel door het lange blootstellen aan weer en wind niet meer te gebruiken kon zijn. Na veel beraad kwam men in deze zaak gelukkig tot eene beslissing en den 30sten December vertro Kälte de noodige mannen met Dja Soaloon, Kadir en Tahir naar den Kajan. Wegens gebrek aan voedingsmiddelen. En assistentie had onze topograaf de opname van den bergweg even na het passeeren van den Moedoeng Atsp moeten staken en daarom ging hij thans terug, om zijne werkzaamheden te hervatten. Met het vertrek van een deel onzer kwam vermindering van de drukte in de koeboe en konden wij denken aan het opmaken van een plan voor onze werkzaamheden, die met de komst der goederen zouden beginnen. Deze werkzaamheden beloofden voor mij vrij druk te worden; reeds den derden dag van ons verblijf meldde zich als eerste patient an de 'Ma Baka-Dajak Taman Loewoeng, die op de varkensjacht een verwandten bekommen had. Na hem kwamen zich meerdere zieken onder mijne behandeling stellen, die ik wegens gebrek aan geneesmiddelen niet steeds kon helpen. Ik moest.bijna alien verzoeken, geduld te hebben tot de komst der geneesmiddelen, doch won al dadelijk hunvertrouwen door het uittrekken van pijnlijke kiezen bij enenigen hunner. Het was opvallend, hoe gevoelloos de Da jaks zich bij deze kunstbewerking betoonden; zonder eenige uiting van pijn lieten zij de kiezen met het instrument verwijderen. Bij een paar  liet de vorst der 'Ma Koelit's mij halen voor een pijnlijke aandoening, die hem reeds geruimen tijd tot eenigen arbeid totaal ongeschikt maakte. Ze bleek een diepliggend absces aan den hals te zijn en ik stelde den zieke voor, den etterhaard bij de aankomst der instrumenten en verbandmiddelen te openen. Hiertegen had hij geen bezwaar; hij wenschte zelfs, dat de operatie zoo spodig mogelijk plaats zou hebben en gelastte daarom zijn bij hem inwonenden neef Taman Ngang, met eenige slaven de geneesmiddelen op den Moedoeng Boetoe te gaan haden. Dagelijks werd de patient bezocht en het viel mij op, met welk een zorg en toewijding zijne vrouw hem verpleegde. De vorst Poedau Adjang was een man van ongeveer veertigjähigen leer. Hij had ondanks de vermagering door bet etteringsproces teweggebracht, toch nog een voor zijn ziekte gegolden als de krachtigste Ma Koelit in den Poera. Zijn echtgenoote Si nan Ani Adjang was een vijf en twintigjarige Ma Baka-vrouw, die voor drie jaar met hem was getrouwd en voor ander-halfjaar een zoon, Adjang, schonk. Man, vrouw en kind woonden samen met Taman Ngang en hadden tot hulp een veertental slaven en slaven en slaven in huis. Dezen hadden het zoo kwaad niet. Het slaaf- of slavin-zijn voelden zij niet, daar het van hen gevorderde werk niet zwaar was en zij dezelfde behandeling ontvingen als de vrijen. Zoo aten de slaven met de huisvrouw, terwijl de slaven met hun heer aanzaten aan den maaltijd. Overdag gingen zij met de vrijen naar de rijstvelden en verrichten daar gezamenlijk de werkzaamheden, zonder dat er van eenige af-scheiding sprake was. Alleen het huweilijk van een slaaf met een vrije is verboden; wel kan een slaaf dit recht verkrijgen na het verrichten van daden, waardoor hij tot vrije wordt verheven, zooals het zich herhaaldelijk onderscheiden op sneltochten. Hoe groot de genegenheid van lijfeigenen tot hunne meesters zijn kon, bleek mij gedurende de be-handeling van Poedau Adjang. Dagelijks vroegen zijnne slaven en slaven en slaven mij, hoe het hunnen meester ging en verzochten mij telkens, mijn best te doen, om hem zoo spoedig mogelijk te genezen. Dit nu was zonder operatie niet mogelijk en daar Poedau Adjang zelf geen voor-oordeelen ertegen op na hield, zoo kon ik kalm de komst der geneesmiddelen afwachten en den zieke door herhaald bezoeken in de gunstige stemming tegenover de kunstbe-werking houden. Een bode werd door Poedau naar de 'Ma Koelit's in den Kian, een bovenstrooms gelegen zijrivier, gezonden, om hen met de voorgestelde behandeling bekend te maken. Weinige dagen daarna kwamen vele familieleden van den Zieke uit den Kian naar mij toe, om naar de ge- vaarlijkheid der operatie te informeeren. Den i6den Januar, den dag na de komst der goederen van den Moedoeng Boetoe, werd het abses geopend. De kleine operatie had in tegenwoordigheid van een zeer tal-rijk belangstellend publiek plaats in de binnenruimte der vorstellijke woning. Allen verwonderden zich zeer over de pijnstillende werking van cocaine-morphine inspuittingen (Schleich'sche infiltratieanaesthesie). Poedau Adjang hiel zich, ook dank zij deze anaesthesie, onder de kunstbewerking goed; alleen tegen het een weinig pijn. Op denzelfden dag kwam Taman Loedjoek aan met het hoofd van Long Nawang, Taman Koele Biloeng, zij waren door Pingan Soerang, een der opperhoofden van Apo Kajan, gezonden om ons te halen, doch daar mijne anwezigheid voor Poedau hoogst wenschelijk was, bleef ken met den tolk Ajoet achter, terwijl de controleur engevolg den 20sten van Long Poera vertrokken. SCHLEICH HOOFDSTUK. De faitilie Poedau Adjang. — Sneltocht van Pingan Soerang. — Een maand te Long Oero. — De familie Bo Dyalong. — Naar Long Nawang. — Sneltocht van Tainan Loedjoek. — Inval van H^ban's. Toen de heer van Walchren en zijn gevolg vertrokken waren, werd het voor mijn tolk Ajoet en mij zeer ongezellig wonen in de koeboe en daarom besloot ik het aanbod van mijn patient Poedau aan te nemen, om bij hem te logeeren. Hierdoor had de zieke vorst dag en nacht zijn dokter in de nabijheid en voor mij beloofde het verblijf in zijne woning een prachtige gelegenheid, om eenige kennis omtrent het huiselijk leven der Dajaks. Een paar ureh nicht vertreffen van den controleur zond Poedau een paar slaven naar mij toe, om mijne goederen en geneemiddelen te halen; later, toen ik door een gesprek met Laki Amban werd opgehouden en mij niet dadelijk bij Poedau vertoonde, kwam Sinan Ani Adjang namens haren echtgenoot mij uitnoodigen, haar naar hunne woning te volgen. Zooals ik later vernam, was Poedau Adjang door mijn wegblijven wat bevresd, dat de Oema LSkan's mij louden overreden, liever onder hen te blijven wonen. De Oema LSkan's en de 'Ma Koelit's leefden, hoewel zij naast elkaar woonden, op niet vriendschappelijken voet. De scheeve verhouding zou ontstaan zijn door een kleine han- delsquaestie bij de Poenan's, welke eenige maanden te vorea had plaats gehad en o.a. aanleiding had gegeven tot de bedreiging door de 'Ma Koelit's.in den Kian, om alle Oema LSkan's' te vermoorden. De geheele Oema LSkan'sche bevolking was toen de bos- schen ingevlucht en de'Ma Koelit's hadden bij die ge Legen-heid alle tuinen der Oema Lekan's vernieden. De zaak was later door de bemoeiingen der bemoeiingen der bemoeiingen, Boi Djalong en Pingan Soerang, bijgelegt, doch een mensch gespannen verhouding was  geheel en al donkere kleur bewees, pas kort te voren thuis gebracht was. Het was de schedel van eenkelen, die met handelsbedoelingen met eenige zijner stamgenooten uit den Boven-Moeroeng in Apo-Kajan was gekommen en op zijnen tocht naar de Poenan's in den Kajan ok door den neef van Poedau, Taman Ngang was gesneld. Op den terugweg van eenkelen in den Boven-Mahakam, waar het geluk hem niet gediend had, kwam Taman Ngang zijn slacht-offer bij de Oema BSm's tegen en had hij hem toen in zijne prauw medegenomen, om hem naar den Kajan ok te brengen, waar de Siang met de Poenan's Apoet handel dacht te drijven. Eenmaal aan de mond van den Poera gekomen, was de gelegenheid tot het Snellen zoo gunstig, dat Taman Ngang geen oogenblik had geaarzeld, om den Siang te vermoorden, teneinde met een schedel thuis te kunnen komen. Deze wandaad vond in aller oogen in Apo-Kajan afkuring en Taman Ngang werd door Boi Dj along veroordenet tot betaling van een zeer hooge boete in gongs en andere kostbare artikelen. Deze boete had Poedau voor hem betaald en daarom was Sinan Ani Adjang er niet zeer ingenomen met Taman Ngang, die zooals zij mij dikwijls zeide, oorzaak was, dat alle voor den kleinen Adjang bestemde kostbaarheden het huis uitgingen. Ook Poedau was over de handelingen van zijn neef niet zeertevreden; herhaaldelijk kwam deze laatste in botsing met zijn nef niet zeerste verdrot. Ten einde een goede verstandhouding te bewerken, had Poedau zijn neef met een zijner nichten in den Kian doen trouwen en sedert zou de vroeger onhandelbare Taman Ngang zeer ten goede veranderd zijn. Behalve deze familie- aangelegenheden vormden gewoonlijk de Oema Lekan's het onderwerp der gesprekken, welke de zieke vorst met mij voerde, toen hij eenmaal van de pijnen bevrijd was. Zijn vrouw kwam dan ook meestal bij ons zitten en dikwijls had ik gelegenheid op te merken, hoe deze vrouw de Oema Lekan's vreeselijk haatte. Een harer zusters was getrouwd met Taman Bit Igau, zoon van Laki Amban, en her- haaldelijk verzekerde zij mij, hoe jammer zij het vond, dat hare zuster in dien stam was opgenomen. Gewoonlijk maakte ik aan haar uitvaren over de Oema Lekan's een einde, door het gesprek plotseling op het een of ander onderwerp bui- ten de Dajaksche maatschappij te brengen en dan toonde de vorstin door veel vragen naar verschillende zaken groote belangstelling in het voor Haar mythische land „tanah dipa", (land aan de overzijde der zee), onder welke benaming de Dajak vrijwel alles buiten Borneo samenvat. Met belangstellung vroeg zij, of de menschen in ^tanah dipa" ook rijst planten, hoe de vrouwen gekleed zijn, of ze ook zoo trouw zijn in het huwelijksleven als hare zusteren onder de K^nja's. Poedau Adjang had in zijn jongelingsjaren veel gereiss, was tot Tengaroeng bij den Sultan van Koetei geweest, had verder wen een halfjaar lang in den Boven-Moerong vertoefd en een paar keeren Moeara Thwh bezocht, waar hij een toean sependan (commandant) en militairen gezien had, die hem met hun excerceren ten zeerste hadden vermaakt. Dikwijls was hij op Sarawak geweest en had de ziekte hem niet te bed geworpen, dan zou hij naar den Beneden-KSlai een reis gemaakt hebben. Door deze reizen was hij, wat mij aanvankelijk zeer verwonderde, goed op de hoogte van de bestuursaangelegenheden op Borneo en wist hij mij te vertellen, dat Apo-Kajan tot Hollandsch grond-gebied behoort en SSrawak onder afzonderlijk bestuur van den Radja staat. Ook van H. M. onze Koningin had Poedau op zijn reizen gehoord; hij vroeg hoe groot van ge-stalte H. M. wel is, die het bestuur over zulk een uitgestrekt gebied voert en zooveel macht en rijkdom bezit. Ik maakte Poedau gelukkig met en portret van H. M.; hij zou het steeds bewaren als een heiligdom. Het waren vooral de namiddaguren, die ik onder het genot van suikerriet, vruchten of door de gastvrouw gebakken koeken van kleefrijstmeel en honig in den familiekring van Poedau doorbracht en terwijl ik hem en zijne vrouw gegeld wat verhaalde van het leven in ^tanah dipa", onthaalde de zieke mij op verhalen van door hem medege-maakte sneltochten. De eerste dagen kwam hij er niet ge-makkelijk toe, om iets daarover te. vertellen, doch langzimmerhand veranderde dit en kreeg ik ten slotte er meer van te hooren, dan ik aanvankelijk verwacht had. Een dier verhalen wil ik mijnen lezers hieronder geven. "Ik was nauwelijk tot jongeling gewassen," zoo begon Poedau Adjang, „toen mijn moeder aan een zeer kort- stondige ziekte stierf. Als eenige zoon was ik geroepen om op sneltocht uit te gaan, want mijne moeder was evenals mijn vader van vorstelijken bloede en bij het afleggen van den rouw in onzen stand was door de adat de aanwezig- heid van een verschen schedel voorgeschreven. Mijn vader zoude anders de taak op zich genomen hebben, doch daar ik als zijn toekomstige op volger en met het oog op mijn huwelijk toch over weinigen tgd aan een sneltocht moest deelnemen, achtte mijn vader het juist een schoone gelegen- 119 heid, om mij uit te zenden. Nadat mijn moeder begraven was, werden de profetische dieren geraadpleegd, om den mogelijken afloop van mijn tocht te vernemen. De uitspra- ken vai\ alle vogels en het ree waren gunstig en met een kleinen voorraad rijst en tabak in den draagmand ging ik met vier andere jongelieden op weg. Een vaart van nauwelijks een 119 " Halven dag bracht ons aan de mending van den Iroen, waar de prauw aan land werd getrokken en wij een voetpad volgden naar de bosschen van den Boven-Kajan ok waar de Poenan's Apoet woonden. Hier kregen wij vijftien mannen mede, die meermalen op een sneltocht waren uit- gegaan en dus de boschpaden bij uitnemendheid kenden en ons door jacht en sagokloppen tegen hongersnood zoud^n kunnen behoeden. Van huis uit was mijn plan geweest om bij de Oema Alim's in den Boven-PSdjoengan te gaan Snellen; onderweg evenwel veranderde dit door de besprekingen met mijne kameraden, die mij afraadden in den P^djoengan ons geluk te beproeven, omdat er daar ook 'Ma Koelit's woonden, die niet in kleeding van de Oema Alim's waren te onderschei- den. Konden wij telkens maar eerst met ons slachtoffer praten, dan was het mogelijk aan het dialect den stam te herkennen, waartoe de persoon behoorde. Zooals het even- wel gewoonlijk gaat, is het voor ons zaak den persoon te dooden, voordat hij tot bezinning komt, dat hij- wordt aan- gevallen. Op aanraden van mijne reisgezellen veranderden wij van richting op onzen tocht en voeren wij een linker- zijrivier van den Kajan op, om vervolgens een zeer be- zwaarlijk bergpad te volgen en zoo te komen op SSrawak'sch gebied, dat in de bovenstreken door H^ban's en Poenan's I20 werd bewoond. In de dichte bosschen van den Boven-Baram doolden wij rond, bouwden ons diep in de wildernis een hutje, waar wij de nachten doorbrachten en vanwaaruit wij iederen morgen in verschillende richtingen uitgingen. Ge- woonlijk gingen drie troepen van vijf man elk uit, terwijl de vijf overigen in de hut achterbleven en voor onze voe- ding zorgden. Tegen het vallen van den avond keerden wij n de hut terug, klommen dan in de hoogste boomen, om vandaar uit rond te zien en ons te verwittigen van de lig- ging der verschillende bewoonde kampongs, die in de namiddiguren te herkennen waren aan de opstijgende rook- wolken uit de verschillende woningen. De richting, die we den volgenden dag hadden te volgen, werd vastgesteld en gewoonlijk was dan onze dagtaak volbracht en kon het grootste gedeelte van ons gezelschap slapen, terwijl de ove- rigen de wacht hielden. Zoo verliepen dagen en maanden zonder dat zich een schoone gelegenheid tot Snellen voordeed en ik dacht telkens en telkens aan mijn vader, die zeker over mijn lang wegblijven bezorgd zou zijn. Twee jaren waren heengevlogen sinds mijn vertrek van huis en nog steeds was de verlangde goede kans niet gekomen. Ten einde raad besloten we van operatieterrein te veranderen en op goed geluk af bij de Oema Alim's te gaan Snellen. Eenige dagen varens bracht on in den Laham, van waar een voetpad naar den Boven- PSdjoengan voerde. Hier zagen wij ons ook teleurgesteld ; telkens gingen wij tevergeefs uit en toen eenige bewoners van een kampong een onzer op een goeden dag in het bosch zagen sluipen, was het met onze veiligheid in die omgeving gedaan en besloten wij des nachts den PSdjoe- ngan af te varen en vervolgens den Kajan over te steken. Het geluid van den pSlaki (kiekendief), aan den rechter kant van onze prauw in den vroegen morgen vernomen, was voor ons een zeer gunstig teeken en werkelijk hadden wij denz elfden dag een oenige Oema Alim's, die bezig waren, rotan uit het bosch naar de prauwen te transporteeren. Wij stelden ons verdekt in het bosch op en terwijl de Oema Alim's zwaar beladen langs het smalle en gibberige voetpad liepen, zonden de Poenan's vergiftige pijlen op hen af, terwijl wij KSnja's slechts voor de ont-hoofding hadden te zorgen. De behaalde buit was dien dag zeer ruim; ik zelf had drie mannen neergelegd, terwijl mijne kameraden te zamen een viertal schedels behaalden, Hiermede moesten wij maken, er spoedig weg te komen, daar het te verwachten was, dat een groot aantal Oema Alim's, on achterna zouden komen, teneinde zich op ons te wreken. Met zeer geringe rusttijden liepen wij drie dagen en twee nachten door, tot dat we kwamen aan den Kajan-ok, waar we voor niets meer hadden te vreezen. Den geheelen weg langst plantten de Poenan's grandjau's in den grond, om het den Oema Alim's bij het achtervolgen van ons gezelschap zoo moeielijk mogelijk maken. Na een afwezigheid van drie jaar kwam ik weder thuis en mocht mijn ouden vader met een gevoel van trots de dries schedels overhandigen. De brave man had reeds getwij-feld aan mijne behouden terugkomst en hadden de vogel-geesten hem niet telkens een gunstige uitspraak omtrent mij gedaan, voorzeker zou hij mij reeds dood gewaand hebben." Na zulk een verhaal keek mijn gastheer mij gewodnlijk an en echeen dan mijne geheimste gedachten te raden. Hij zeide, dat hij het wel wist, dat de menschen van „tanah dipa", vooral de kSlonan Blada (Hollanders), het koppensnelen verfoeien en gaarne zouden de Dajaks van deze ge-woonte afstand doen, wanneer de adat zul Kks bij bepaide gelegenheden niet voorgeschreven had. Den 25sten Januari nam ik afscheid van de familie Peedau. De zorgzame gastvrouw had den vorigen dag een groote hoeveelheid kleefrijst in bamboekokers gebakken en overhandigde ze mij met den raad, er onderweg goed gebruik van te maken, opdat ik niet al te mager in de verschillende Kampongs aan zou komen, wat voor Poedau, bij wien ik had gelogeerd, niet zeer vereerend zou zijn. Als tegenge-schenk bood ik haar aan een fleschje haarolie, waarmede zij zeer in haar schik was. Zij had mij n. 1. gedurende mijn verblijf herhaaldelijk gevraagd, of ik er geen middel had tegen het voortdurend uitvallen van het haar. De zieke vorst gaf mij een rhinoceroshoorn en een zwaard en raadde mij aan, wanneer ik nogmaals in Apo-Kajan mocht komen, van uit den K^ai eerst een boodschap naar hem te zenden, opdat hij en Taman Ngang met de noodige dragers mij zouden komen afhalen. Ten 9 ure's morgens stapte ik in de prauw, na van Laki Am Beben en minden patient Taman Loeweng af- scheid genomen te hebben. De eerste verzocht mij op Naha- Kalo zijn nicht te onderzoeken, die als 3 jaar hoestte en heesch was, de tweede reikte mij een jas van boom- schors over als bewijs van dankbaarheid voor de hem verleende hulp. Bij het afvaren van den Poe, waarij wij over tal van kleine stroomversnellingen met onze boot vlogenj kwamen 123 wij een jachttroep te gemoet, die ons een flink stuk herten- vleesch bezorgde. Wij waren juist in de nabijheid van het uitgestrekte rijstveld van Poedau, waar een zeer ruim ladanghuis stond, dat om beurten door een slaaf en een slavin werd bewoond. De roeiers verzochten hier hun eten te mogen klaarmaken en zoo verlieten wij ons prauwtje en beklommen het boomladdertje, dat van uit de rivier toegang gaf tot den vasten wal. Ajoet ging eveneens koken en ik liet me een half uur later het herteboutje heerlijk smaken. Onder den maaltijd kwam Sinan Ngang, die in de ladang werkte, van mij afscheid nemen. Deze jonge vrouw was mij zeer dankbaar voor het verwijderen van een paar hoUe kiezen, die haar heerdijk veel pijnen hadden bezorgd en bracht nu voor mij.uit den tuin een grooten mand met jonge komkommers voor de reis mede. Des namiddags ten 2 ure kwamen Wij aan den Kajan, die ons met een zeer hoogen waterstand teleurstelde. De roeiers verklaarden, dat het gewaagd was, door te gaan en bouwden aan den hoogen linkeroever van den Poera een drietal hutten voor ons nachtverblijf en voor bergplaats van onze goederen. Tegen den avond kwamen twee prauwen den Kajan opreien en legden voor onze legerplaats aan. Het was een deel van een handelsgezelschap, dat naar Beneden K^ai reisde ; deze mannen werden naar huis gezonden om rijst te halen, daar het te voorzien was, dat het maken van nieuwe prauwen aan de Long S^mbe- ling hen langer zou ophouden, dan ze gedacht hadden. Zij hadden niet veel rijst bij zich en daarom liet ik Ajoet hun wat van onzen voorraad deelen, terwijl zij ons weder- keerig eenige stukken gerookt varkensvleesch en een paar rijpe meloenen schonken. Ook werd ik geraadpleegd voor tal van verouderde kwalen, waaraan hunne familieleden lijdende waren. Ik bepaalde mij slechts tot het geven van eenige wenken, en verstrekte hun geen geneesmiddelen, waarvan zonder voorafgaand 124 rijpe meloenen schonken. Ook werd ik geraadpleegd voor tal van verouderde kwalen, waaraan hunne familieleden lijdende waren. Ik bepaalde mij slechts tot het geven van eenige wenken, en verstrekte hun geen geneesmiddelen, waarvan zonder voorafgaand 124 rijpe meloenen schonken. Ook werd ik geraadpleegd voor tal van verouderde kwalen, waaraan hunne familieleden lijdende waren. Ik bepaalde mij slechts tot het geven van eenige wenken, en verstrekte hun geen geneesmiddelen, waarvan zonder voor Onderkoch van de bij hen thuis liggende patienten een zeer twijfelachtig succes moest worden verwacht. Alleen een paar hoofden, die in het reisgezelschap waren, gaf ik een weinig jodoform en wat chinine-pillen, welker wonderbaarlijke werking op wonden en koorts zij op Sarawak of Long Eram dikwijls hadden ondervonden. Een hunner haalde uit zijn tondeldoos een klein fleschje te voorschijn met wat jodoform, afkomstig van den D ok tor Mahkam (Dr. Nieuwenhuis) en vertelde mij van de gunstige resultaten, die hij bij zoovele verwondingen o. a. op zijn laatsten sneltocht, ermede had verkregen. Den volgenden morgen werd ondanks den nog steeds hoogen waterstand de monding van de Poerarivier verlaten. De felle stroom eischte van mijne roeiers heel wat krachts-inspanning. Op sommige punten was het vaarwater zoo onstuimig, dat men het zeer gewaagd vond, met voile lading die punten over te trekken. Dank zij de hulp, door de 'Ma Bakoeng-hoofden betoond, die op moeielijke punten eenige roeiers ter mijner beschikking stelden, kon ik in den namid-dag de plaats Naha Kalo bereiken. In de woning van het drpshoofd vond ik de zieke prinses L o h o n g, de nicht van Laki Amban. De patiente, een meisje van ongeveer zeventien jaar, was de eenige dochter van den vorst Taman Lohong; zij vertoonde de duidelijkste verschijnselen van longtering, een aandoening, die ik gedurende mijn verblijf in Centraal-Borneo slechts een viertal malen en steeds bij personen van vorstelijken bloede waarnam. Ik kon den uders van de patiente slechts eenige wenken geven, die bij hare verpleging in acht genomen moesten worden en verder eenige Doveripoeders achterlaten, welke, zooals de vader mij bij eene ontmoeting een maand later te Long Oero verklaarde, den lastigen hoest belangrijk den beda- ren. Beter geholpen werden de vele patienten met moeras- koorts, welke ziekte evenals in andere plaatsen in Centraal- Borneo ook hier zeer algemeen voorkomt. Dank zij de slechte afwatering in de nabijheid der woningen en nog eenige andere momenten, is de moeraskoorts in Centraal- Borneo namelijk een volksziekte geworden, waarvan de * ongunstige invloed op de vitaliteit der bevolking niet gering mag worden geschat. Den 27sten Januari verliet ik, na den nacht in de vorgänger van Taman Lohong te hebben doorgebracht, diens Kampong in de hoop, tegen den avond op LSpoe TSpoe an te komen. Ten 3 uur's namiddags werden wij evenwel door een opkomenden bandjir verrast en daar wij juist in de nabijheid waren van de monding van den MStoen, zoo werden besloten, deze rivier op te roeien naar de vestiging der 'Ma Bakong's.' De plaats lag wel uur roeiens van de riviermonding af en strekte zich aan beide oevers van den MStoen over eenige honderden meters uit. De vorst gaf mij te kennen, hoe zeer hij en zijne dorpe-lingen door mijne aankomst verblijd waren, daar de heer van. Walchren hunne kampong niet had aangedaan en dus hunne vrouwen en kinderen niets van kralen, spiegels zegen. hadden gekregen. Nu, in het bezit van die ruilmid-delen was ik niet, zoodat ik hun ook daarin moest te curstellen, doch als overal waren ook hier zieken, die mij al dadelijk kwamen raadplegen en die ik met geneesmiddelen kon geluk Kig maken. Een reeks van patienten, lijdende aan dezelfde ziekten, die ik in Long Poera met succes behanden, had, kwam zich aanmelden en in het schemeruur had, kwam zich aanmelden en in het schemeruur had, kwam zich aanmelden en uittrekken van kiezen. De aanwezigheid van een zeer talrijk publiek en de nabij-heid van den vuurhaard, die zich onder de lange rij gesnelde schedels bevond, maakten de temperatur, waarij ik werkte tot een vrij hooge en ik was daarom blijde, toen ik mij met den gastheer, den vorst Pliang Biloeng naar zijne veel kon begeven, waar een glas honig en een bord gebakken kleefrijst voor mij gereed stonden. De vorst vertelde, dat zijne dorpelingen dit jaar een vrij goeden oogst van hunne rijstvelden hadden, naast gewone rijst hadden zij kleefrijst in overvloed en daarom konden zij mij een grooten mand, geheel metrijst gevuld, als geschenk van de gemeente aanbieden. Als persoonlijk geschenk van den vorst zelven overhandigde hij mij een fraai bewerkt schild. Der mijner eere voerde men tot laat in den nacht in. de voorgalerij der vorstelijke woning wapendansen uit en liet men een krankzinnig meisje verschijnen, dat met hare grimassen En haar doch sprangen En schreckenen het aanwezige publik zer scheen te vermaken. Den volgenden dag kwamen wij ten 12 ure te LSpoe T^poe aan. De vorst, Taman Labang Pau ofOejoeng Pengang, had kort geleden zijne oudste dochtcr verloren, wier mooi versierd graf benedennstrooms de kampong lag aan den linkeroever van den Kajan. De vorst had het druk met de regeling van en het toezicht op den bouw van een nieuwe kampong, welke men benedenstrooms op zeer klei- nen afstand van de oude aangelegde. De vorstelijke woning was reeds gereed en maakte door hare groote afmetingen, sierlijk uitgevoerd snijwerk aan deuren, palen en balken en door hare zindelijkheid een goeden indruk. In de rime voorgalerij vond ik een zeer geschikte slaapplaats, wat bijzonder te pas kwam, daar een nog hoogere waterstand dan den vorigen dag ons alle kans op verder roten ontnam. Taman Labang Pau sprak een weinig Maleisch en was door zijne vele reizen naar SSrawak goed met de toestanden aldaar op de hoogte. Hij vertoonde mij eenige brieven van Radja Brooke aan hem gericht en geschreven in hoog Maleisch met Arabisch karakter. Toen ik hem de brieven voorlas en den inhoud door Ajoet in goed KSnja'sch liet vertalen, schitterden zijne Dajaksche oogen, terwijl hij uitriep: „iko tisen Ian Ian, Dokton!" (gij sweet het goed, Doctor). Op mijne vraag, hoe hij toch steeds met die brieven had gehandeld, antwoordde hij, dat ze gewoonlijk door een Maleier van SSrawak naar LSpoe TSpoe werden gebracht en deze bode dan telkens de brieven voorlas en vertaalde. Hij had evenwel steeds gedacht, dat de Maleier den inhoud reeds van buiten kende, en de brieven steeds voor den vorm aan hem gezonden waren; thans begreep hij pas, dat die zwarte teek ens ook voor andere personen even duidelijk konden zijn. Naast de brieven liet hij mij eenige geschenken van den Radja en den resident van Baram Mr. Hose zien. Een neef van den vorst sinds weinige maanden uit Sarawak gekomen en bij zijn ook gelogeerd, kwam des avonds eenige uren met mij praten en was zoo vriendelijk, op mijn verzoek een paar balians (zangers) te.Iaten roepen, die tot middernacht. met hunne hooge stemmen de overleveringen van den stam bezongen. Een zeer talrijk publiek woonde daze zanguit-voering bij en zong dikwijls ook mede. De vorst, die vlak bij den vuurhaard zat, onthaalde mij gedurende de pauzen tusschen twee zangstukken op verhalen van zijne wederwaar-digheden gedurende zijn verblijf in Sarawak en vermaakte zijne vele gasten met het verhaal over zijne eerste zeereis van Baram (Claude Town) met een raderboot naar Koe-tjing, de residentie van den Radja van Sarawak. Hij had op die reis vreeselijken last van zeeziekte gehad en beschreef in zijn verhaal zeer Just de verschillende verschönselen, die hij gedurende de reis bij zich had opgemerkt. Den 29sten Januari nam ik heel vroeg in den morgen af- scheid van den vriendelijken vorst. Het water in de rivier was gedurende den nacht belangrijk gezakt en wij legden in de vroege morgenuren een flinken afstand af. Uit be- richten van Dajaks, onderweg ontmoet, moest de heer van Walchren reeds in het hoofddorp Long Nawang zijn, waar men een groot volksfeest vierde naar aanleiding van het succes, door het opperhoofd Pingan Soerang be- haald op zijn laatsten sneltocht. Daar ik gaarne de verschil- lende plechtigheden wenschte bij te wonen, die daarbij plaats vonden, zette ik mijne roeiers tot spoed aan en be- dulde hun, dat ik den volgenden avond reeds in de koeboe te Long Nawang wenschte te zijn. Tusschen LSpoe TSpoe en Long Nawang liggen de plaat- sen 'Ma Baka Batoe Maboen en 'Ma Koelit alam Kian. De eerste werd slechts met een bezoek van een paar uren vereerd, waarbij  mijne geneesmiddelen. Ik beduidde hun, dat ik, die zoovele moeielijkheden gedurende de reis naar Apo-Kajan had gehad, er volstrekt niet tegen op zag, om in stede van in een behoorlijke woning, ergens aan den oever der rivier in een hutje te slapen, doch gaf na vele vertoogen van hunne zijde toe en liet me den Kian oproeien. Aan de monding der rivier lieten wij eenige onnoodige kisten achter en roeiden vervolgens naar de vestiging van de 'Ma Koelit's onder den vorst Djaloeng Apoei. Deze, een man van ongeveer dertig jaar, was wel de krachtigste gesalte, die ik mij herinner, in Centaal-Borneo gezien te hebben. Hij droeg een abSt van donkerblauw goed en had teen hoofddoek met zilverdraadomboording op, terwijl in zijn vrij lang uitgerekte oorlelien een paar metalen ringen bengelden. De vorst en eenige ouden uit het volk ontvingen mij Zeer vriendelijk in de voorgalerij en vroegen met belangstelling naar den toestand van Poedau Adjang. De controleur zou twee dagen te voren naar Long Nawang vertrokken zijn en zou het hier zeer druk met de ontvangst van bezoekers gehad hebben. De koeboe, waarin de heer van Walchren en gevolg gelogeerd waren, zag zeer net uit, doch was wel wat klein. Ik gaf de voorkeur aan de meer gezellige ruime voorgalerij van Dj along Apoei als slaapvertrek voor een nacht en liet mijne goederen erheen dragen. Na het avondmaal begon de practijk; tal van patienten, meest met moeraskoorts, wer- den bezocht en ik zag al dadelijk in, dat er in den Kian een zeer dichte bevolking woonde, die mij den volgenden morgen wel niet zou laten vertrekken. Voor het krieken van den dag stonden tal van menschen met flesschen ge- wapend, om allerlei geneesmiddelen te vragen en ik had heel veel moeite hun aan het verstand te brengen, dat ik niet gekomen was, om medicijneh aan een Eidler, die ze vroeg, te geven, doch wel om ze te verstrekken aan zieken, die ze noodig hadden. Het zou, indien het eerste het geval ware, er slecht met mijn voorraad medicijnen uitzien. Voor Djalong Apoei zelf maakte ik natuurlijk een uitzende ring; de vorst was zeer in zijn schik met ongeveer 20 gram jodoform en wat chininepillen. Ik was heel blij, toen ik ten 3 uur's namiddags van de om medicijnen bedelende schare Terlost was en in de boot kon stappen. Het oponthoud in den Kian had een zeer belangrijke vermeerdering van onze voedingsmiddelen tot resultat ; een mand rijst, wel een dertigtal hoendereieren en eenige kippen had de bevolking als blijk van sympathie aan mij geschonken. Den pien Februari kwamen wij tegen den namiddag te Long Nawang aan. De geheele plaats was in feestdos, de woningen waren behangen met jonge sangbladen, het zege- teeken der Dajaks. De kinderen liepen netjes gekleed rond; de jongens met een blauw katoenen abSt en talrijke kralen- Woniog der expedilie te Long Nawang. Snoeren aan den hals, de meisjes met donkerblauwe rokjes en dito jakjes, welke aan de borst en rugzijde waren versierd met in rood katoen uitgesneden figuren. De koeboe of logeerpiaats der vreemdelingen, welke bij het bezoek van Dr. Nieuwenhuis was gebouwd, was een loods op ± I'/i, M. hooge palen met een lengte van 15 M. en een breedte van lo M. Zij bood meer dan voldoende ruimte voor ons alien aan. De wanden waren aan de buitenzijde beschilderd met drakenfiguren, terwijl aan de palen, waarop het gebouw rustte, voorwereldlijke dieren waren uitgesneden. Ik vond een zeer talrijk publiek in onze passanggrahan en vernam. Dat de Dajask den ganschen dag zoo drunken in en uitliepen en dat de pradjoerits tegen den avond moeite hadden, om de menschen naar hunne woningen te zenden. 