None
Tot v66t korten tijd was onze zeehandel met onder-scheidene fiscale en zoogenaamd beschermende lasten, als tonnegeldeh en differentiële regten op den in-, uit- en doorvoer bezwaard. Die lasten zijn grootendeels weggeno-nien. Dit is een belangrijke maatschappelijke vooruitgang. En wat is de werking? Een soortgelijke als had de naturjonze zeegaten, door eene verandering in de zeestroomen, anmerkelijk verbeterd. Ohs verkeer met het 'buitenland is gemakkelijker geworden, ons land vatbaar geworden om, met behoud van gelijke welvaart, aan de nijverheid meer uitbreiding te geven en dus eene grootere bevolking daarin een middel van bestaan te doen vinden; en zoolang de bevolking niet in evenredigheid is toegenomen, is de wélvaart daardoor — met bijkomende Andere oorzaken, maar ook daardoor — tijdelijk verhoogd. Heeft echter eenmaal, juist door die meerdere welvaart, ook vermeerdering van bevolking plaats gevonden, dan zal de tijdelijke oorzaak van bloei wegvallen, en de meerdere maatschappelijke ontwikkeling zal, even als zulks met eene verbetering van de natur onzer zeegaten het geval zijn, op den duur alleen de bevolking in digtheid, hebben doen toenemen, terwijl de welvaart weder op haar vroeger peil teruggekomen zal zijn. In Twente is in den latsten tijd veel ontwikkeling van industriellen geest. Men is er bekwamer en ondernemender geworden. De fabrieknijverheid breidt zich daardoor uit, en zoolang de bevolking die uitbreiding nog niet gevolgd i», is hare welvaart zeer verhoogd. Maar wanneer Twente een-maal een digt bevolkt Lancashire van Nederland mögt georden zijn, is het dan ziker dat de inwoners het per hoofd beter zullen hebben, dan zij het vroeger hadden? Wel is waar, er blijft altijd een belangrijk verschil, ookten aanzien der welvaart tusschen een al of niet ontwikkeld volk bestaan, daarin dat een geheel onontwikkeld volk, ook onder de allergunstigste omstandigheden, een zeer laag peil van welvaart nimmer kan overschrij. Den, om- dat de nijverheid cnn eenigzins vruchtbaar te zijn toch altijd zekere mate van ontwikkeld des volks vereischt; terwijl een goed ontwikkeld volk daarentegen onder gelijke om- standigheden, althans tijdelijk, hooge welvaart kan genie- ten, en, wanneer de omstandigheden voortgaan met telkens gunstiger te worden, gelijk soms plaats heeft, zelfs, gerui- men tjd zich op dien hoogen trap van welvaart kan hand- haven. Maar die buitengewone bloei is toch altijd, wat die wij tot nog toe nagingen, slechts gedurende geruimen tijd mogelijk, altijd dus tijdelijk. Wanneer de bevolking steeds blijft toenemen, in die mate als de natuur van den mensch dit gedoogt, dan is die toeneming zoo snel, dat zij ook den gunstigsten gang van omstandigheden voorbijstreeft, en dan kan, en moet ook het in industriël ontwikkeling hoogst staande volk, ten gevolge der voor. een telkens digter wordende bevolking ten slotte altijd ongunstig wordende omstandigheden, immers wat de laagste standen betreft, tot een even laag peil van stoffelijke welvaart terugzinken, als waarop andere volken zich, ten gevolge van mindere ontwikkeling, bevinden. Ene grootere uitbreiding van nijverheid toe te laten. En die andere werkingen heeft zij ook, mits het slechts niet een eenzij-dige industriële, maar eene aigemeene verstandelijke enzedelijke ontwikkeling zij. Om dit in te zien behoeft men er slechts op te leiten, hohe het werkelijk genot van stoffelijke welvaart niet «Heen bekomt, maar ook van het 'gebruik, dat men er van maakt. Men heeft wel eens gezegd: stel een Engelschman, een 1er en een Schot gelijkelijk in de gelegenheid, om een pond sterling extra door arbeid te verdienen. De Engelschman zal welligt een nieuw zondagspak zich aanschaffen, de 1er zal nog meer dan gewoonlijk whiskey drinken, en de Schot een varken voor den winterdag koopen. Die drie personen zullen nu een gelijk bedrag voortgebragt en verteerd hebben, maaf hun daardoor teweeg, gebragte wel- vaartstoestand zal toch niet dezelfde zijn. En zoo is het ook met volken. Twee landen, van welke het een een uitnemend natuurlijke gesteldheid maar. een slecht ont- wikkelde bevolking heeft, terwijl in het andere de zeer. ontwikkelde inwoners met vele natuurlijke hinderpalen te strijden hebben, kunn En, ten gevolge der zamenwerking dier verschillende oorzaken, gelijke bevolking en geldigke uitbreiding van nijverheid, gelijke voortbrenging dus per hoofd, heben. Maar wanneer de inwoners van het eene in goede tijden alles verspillen, en dus bij tegenspoed dadelijk aan ellende ter prooi zijn, terwijl die van het andere in den goeden dag iets overleggen voor den kwaden, dan zal, bij gelijk product per hoofd, de welvaart toch zeer verschillend zijn. Intusschen, al mogeu overleg en mati(lieid in het verbruik tegen noodelooze Bchokken in de welvaart waarborgen en in staat stellen, om, met een zelfs gering bedrag van prodacten, toch redelijken welstand te genieten, wan neer echter de bevolking steeds blijft toenemen, zallen Die deugden op den duur niet kunnen verhinderen, dat de toe-stand, althans der minst bedelde leden der maatschappij, al moeijelijker en moeijelijker wordt. Maar juist in dit te verhoeden, vertoont de verstandelijke en zedelijke ontwikkeling een nieuwe en uitstekend gunstige werking. Zij is sammelijk de sterkste, en op deïi duut de eenige breidel der strekking tot overbevolking. De strekking der bevolking om tot de uiterste grenzen der middelen van bestaan toe te nemen, zoodat een grotere bevolking ontstaat, dan die, bij de aanwezige middelen van bestaan, den vorgangen van bestaan, den mensch waardig leven kan leiden, die strekking bestaat tot nog toe schier overal, maar niet overal in gelijke kracht Zij loopt het meest in het oog in onze grotste steden, en men is daardoor geworden, haar als een wrange vrucht te beschouwen der beschaving, van cverbeschatfingelijk. Men gewon is te -zeggen. Dit is zeer bepaaldelijk eene dwaling. Dat grotete ste-den zich te dien opzigte het ongunst vertoonen is grotendeels een gevolg daarvan, dat alle overtollige leden der maatschtlppij daarheen trekken, waar de middelen van bestaan. Het wisselvalligst zijn, en dus ook aan tijdelijk werk-loozen nog de meeste kansen voor de toekomst schijnen te beloven. Maar overigens is overbevolking, altijd in verband tot de aanwezige middelen van bestaan, veel meer de kwaal van onbeschaafde dan van beschaafde volken. Zij deed zich in bijna alle landen van westelijk Europa vroeger veel sterker gevoelen dan thans. Zij woedt welligt- nergens erger, dan onder de wilde horden, die in nog schier ledige strecken rondtrekken. MalThus en velen na hem, hebben dit voldiiigend, ja zelfs onnoodig omstandig door voorbeelden aangewezen. De kwaal bestaat echter ook nog in al onze Europesche beschaafde landen ; het minst onder de hoogere klassen, en daar is zij ook Minder schadelijk, want uit die standen kan men nog dalen, maar hoofdzakelijk onder de laagste klasen, die ten gevolge daarvan bijna overal in een ziekelijken zoom van heele en halve paupers uitloopen. Maar dit kwaad bestaat toch ook reeds in» die landen in ongelijke mate. Ierland en Schotland kunnen het ons leeren. Wij wezen er rçeds boven op. In beide zijn de middelen van bestaan in de laatste honderd jaren zeer aanmerkelijk toegenomen. Wat is het gevolg geweest? In vele streken van Ierland, achans tot voor korten tijd, een toeneming van bevolking, steeds met kracht aandringende op de alleruiterste grenzen der verruimde middelen van bestaan, en bestendige ellende; in vele streken van Schotland daarentegen ook wel toe-neming van bevolking, maar een zeer gematigde toeneming en voortgaande welvaart. Wanneer wij nu nagaan, waaraan die. zoo zeer verschilende Verschijnselen, die zich «ook elders voordoen, kunnen toe te schrijven zijn, dan vinden wij velerlei bijzondere, en plaatselijke oorzaken, maar toch als de meest algem En krachtigst werkende: het verschil in algemeene verstande-lijke en zedelijke ontwikkeling. Naarmate die ontwikkeling grooter is, gevoelt de mensch meer zijnne verantwoordelijkheid, heeft hij meer zorg voor de toekomst en stelt hij — en dit is een belangrijk punt, — hoogere behoeften dan die van bloot levenson-derhoud kennende, ook zijnne eischen hooger, ten aanzien van een noodzakelijk geacht middel van bestaan. En naar-mate die geest. meer algemeen is', worden er van zelf minder onberaden huwelijken gesloten, regelen de geborenen daardoor van zelf müden van de meerdere of miudere roimte, die de maatschappij' voor nieuwgeborenen oent; en hoezeer van de geborenen een grooter aantal. tot krachtige menschen opwast, blijft de bevolking in betere verhoading tot genoegzame, ruime middelen van bestaan. Ontrecht echter die geest, en daarmede de preventieve breiden der strekking tot overbevolking, dan is het getal van geboorten gewonlijk onmatig groot, en moet het repressief beletsel van het ontstaan van absolute overbevolking zijnne werking doen gevoelen, hetwelk bestaat in de stoffelijke ellende van velen, waardoor, evenredig met de vele geboorten, ook de sterfgevallen veelvuldig worden, en dus de gemiddelde levensduur verkort wordt. Maar de mensch kan veel doorstaan voordat het leven er mede gemidet is, en de ellende van velen moet dus groot zijn, om daf repressief beletsel te doen werken. De toekomst ten aanzien der stoffelijke welvaart is voor elk volk van deze werking van de verschillende gesteld-heid der verstandelijke en zedelijke ontwik. keling afhanke. Ik acht het van gewigt de aandacht daarop te ves* tigen, omdat, naar mij voorkomt, in en buiten de wetenschap, veel te uitsluitend waarde gehecht wordt aan verbetering van de uitwendige omstandigheden en van industriële ont- wikkeling; en het is vooral voor reeds oude en digtbevolkte landen als Nederland, dat deze opmerking belangrijk is. Wanneer- een beschaafd volk eerst onlangs een nog bijna maagdelijk terrein op de aarde heeft ingenomen, zoo als b. V. in Noord-Âmerica of Australië, dan is het denkbaar, dat de omstandigheden voor de nijverheid zóó günstig zijn, en zóó telkens nog gunstiger en gunstiger worden, dat nog gedarende geruimen tijd, ook bij sterk toenemende bevolking, de welvaartst Oestand allezins bevredigend kan blijven. Maar in reeds oude en digtbevolkte landen is dit anders. Där kau men geene zoodanige telkens zich herhalende uitbreiding der middelen van bestan verwachten. De prögressive state zoa mill zeggen, is daar reeds meer in eegedwongen stationary state overgegaan; en treurig is de toestand van zoodanig gestelde landen, wanneer niet verstandelijke en zedelijke ontwikkeling de toeneming van bevolking breidelt. Overbevolking wordt dan niet zelden zozér chronische ziekte onder de lagere klassen, dat eene nu en dan nog plaats hebbende buitengewone uitbreiding der gelegenheid voor de nijverheid zelfs tijdelijk geen wezenlijke welvaart kan aanbrengen, maar slechts de werke-loosheid en ellende dier klassen tijdelijk euigzins lenigt, om die, nadat de bevolking al weder zal toegenomen zijn, weldra ook Weder op, of zelfs onder het vorige peil te doen terugzinken. En ook de nog zeer jonge landen, zij mogen voor als nog ver van dien toestand verwijderd zijn, bij steeds toe- nemende bevolking naderen zij er aanhoudend toe, en een- maal zal de stationary state ook hun lot zijn. Droevig voomitzigt voorzeker I Want wat moet dan het eindresultat van alle vorderingen in de nijverheid, van de grooteste industriële ontwikkeling zijn? Een digter opeen* gepakte menschenmassa; maar waarvan een welligt even groot deel, en dus een absoluut grooter aantal personen, steeds in ellende verkeert? En is die toestand ook voor ben, die boven de ellende verheven zijn, een zoo begeerlijke zaak? Mill denkt er anders over, en ik moet erkennen ik de el wel eenigzins in zijn gevoelen, al is hij niet van overdrijving vrij te pleiten. Het is, zegt hij, niet goed voor den mensch schier noort alleen te kunnen zijn. Eenzaamheid in een schoone eu großsche natur is de wieg van gedachten en indrukken, die niet slechts voor hem bij wien zij ontstaan goed zijn, maar die ook de gebelle maatschappij kwalijk kan ontberen. En is dan, vraagt hij, de voorstelling van een  struik en bloem uitgeroeid is, behalve de zoodanige, die als nijverheidsvoorwerpen aangefokt of aangekweekt zijn! If the earth, eindigt hij {Princ. edit. 1849 II. p. 318) must lose that great portion of its pleasantness which it owes to things that The unlimited increase of wealth and population would extirpate from it, for the mere purpose to enable it, to support a larger, but not a better or a happier population, I sincerely hope for the sake of posterity, that they will be content to be stationary, long before necessity compels them to it. Men behoof such echter feitelijk de toekomst niet ook duister voor te stellen, indien er slechts vooruitgang, niet alleen in industriële, maar ook in algemeene verstandelijk ontwikkeling plaats heeft. Die ontwikkeling toch is ook voor de uitbreiding der nijverheid zoo gunstig, dat zelfs in de betrekkelijk reeds digst bevolkte landen, door vooruitgang daarin, de middelen van bestaan nog altijd aanmerkelijk kunnen vermeer deren; en indien dan, ten gevolge van diezelfde ontwikkeling, de bevolking niet evenredig toeneemt — en zij kan nog veel toenemen, eer eenig land zoo eivol is, als wij met mill, ons dit zoo even voorstelden — dan kan in elk land, ook zonder dat de uitwendige omstandigheden bijzonder gunstig zijn, groote welvaart ontstaan en blijven stand houden. En mögt zoodanige ontwikkeling te eeniger tijd de algemeene eigenschap van alle- volken worden, de welvaart der vroegst ontwikkelden zal daardoor niet verminderen. Het teg endeel is waar. De strekking namelijk tot nivellement der welvaart in onderscheidene landen, zij moge, gelijk wij zagen, door velerlei hinderpalen belemmerd worden, zij doet toch hare werking gevoelen, ten voordeele van hen, die het ongunstigst, maar ten nadele van hen, die het onganstigst, maar ten nadele van hen, die het akte brengen die ongelijkheid mede; maar dit zal op den duur niets afdoon op de welvaart. De betrekkelijk van bevolking zal ook wel aan veranderingen onderworpen blijven ten gevolge der veranderende plaatselijk omstandigheden, en die veranderende plaatselijk omstandigheden zullen ook wel, tijdelijk en plaatselijk, eb en vloed in de welvaart doen ontstaan. Maar de ech zal toch nooit zoo zeer laag kunnen afloopen, omde de verstandelijk en zedelijke ontwikkeling meer veerkracht zal geven, en dus beter in staat zal stellen, om door veranderende van bedrijf zich naar veranderende omstandigheiden te schikken, of ook om, hetzij door verplaatsing van personen en kapitalen naar elders, hetzij door mindere geboorten, het evenwigt tusschen bevolking en ruime midelen van bestaan te herstellen. En door voortgaande vorderingen in de nijverheid. Gegen aan an an aanwas van kapitaal, zal de algemeene stoffelijke welvaart dan nog steeds kunnen blijven toenemen. Het is toch bekend, dat dezelfde voortbrengselen met en ongelijke verhouding van arbeidskracht en van kapitaal kunnen verkregen worden, en dat de strekking der nijverheid is, om het bestanddeel kapitaal in verhouding tout dat van arbeidskracht in de voortbrenging te vermeerden. Vooruitgang in ontwikkeling des volks, met zijnne zoo even geschetste gevolgen, ktfn niet anders dan deze strekking bevorderen, door de eischen der arbeidskrachten hooger te maken, terwijl men zich voor de dienst van het zeer overvloedige kapitaal met geringe rente tevreden kan stellen. Geschiedt dit, dan zal het meuschdom het in zijnne keus heben, om, of gelijken arbeid blijvende verrigten, telkens meer product ter zijner beschikking te erlangen, of, geen meerder product verlangende, gelijk product met telkens minder arbeid te verkrijgen. Er laat zich een toestand denken, waarin de rol van den mensch in de nijverheid hoofdzakelijk tot arbeid van den geest bepaald ware, of waarin althans grove lig-chaamsarbeid schier geheel vervangen ware door de aan-wending van krachten der natuur buiten den mensch: Dit moge een ver liggend ideaal' zijn; het is geene onredelijkci geene met de natuur van menschen en zaken strijdende voorstelling, immers, indien men aan voortgaande en steeds allem selijk en zedelijke ontwikkeling durft gelooven. Zonder deze, is een algemeene en duurzaam gunstige welvaartstoestand gelijk aan het water, dat de luchtspiegeling aan den woesteinreiziger vertoont, steeds terug wijkende naarmate men er toe meent te naardenverstandelijke en zedelijke ontwikkeling alleen kan het menschdom tot dien toestand werkelijk nader brengen, en dien eenmaal geheel doen bereiken. En zij is, mits zij maar algemeen moge worden, daartoe voldoende; zij is de groote schat, met welker bezit het menschdom, ook ten aanzien zijner stoffelijke welvaart, alle andere dingen zich zal toegeworpen zien. GEWONE VERGADERING DES AFDEELING TAAL-, LETTER-, GESCHIEDKUNDIGE EN WIISGEERIGE WETENSCHAPPEN, GIHÖDDEN DIN 11« APRIL 1864. Tegenwoordig de Heeren: c.w. opzoobrr, j. de wal, G. LEEHANS, W. G. DRILL, L. J. F. JANSSEN, 6. MEES AZ., J. E. GOUDSAST, S. VISSERING, W. C. MEES, R. FRUIN, W. MOLL, R. C. RAKHCIZEN TAN DEN RRINK. H. C. MILLIES, D. HARTIN, H. J. KOENEN, N. REETS, R. J. LINTELO DE GEER, S. KARSTEN, J. H. HOLWBRDA, J. C. G. ROOT. Het Proces- Verbaal der vorige Vergadering wordt gele-zen en goedeckende. Ingekommen een brief van den Heer j. bake te Leiden keunis gevende van het overlijden van zijnen vader Mr. JOHN BAKB op den 26th, Maart 1. De Voorzitter brengt huide aan de nagedachtenis van ons hoog bejaard, maar tout het einde toe ijverig medelid en de Vergadering machtigt den Secretaris om een brief van rouwbeklag aan de familie des overledenen te schriven. De Heer te wukkel heeft kennis gegeven, dat hij door ogesteldheid- verhinderd is de Vergadering bij te wonen, eil zijnne aangekondigde bijdrage in de volgende zitting hoopt te leveren. De Heer leemans heeft zich bereid verklaard onii als de tijd het toelaat, heden als spreker op te treden. De Secrelaris berigt, dat de Minister van Italië, d. oa-RUTTI, en de pauselijke nantias bij ons hof d'ouéglia di ST^ STEFANO in de Staatscourant En van Turijn en Rome de oproepingen voor het legaat van hosüfft heben doen plaatsen, en dat de makers der gedichten N. 2 en No. 5 vrijheid verleend heben om hunne naambrieÇes te ope- nen. Dit geschiedt, en hieruit blijkt, dat het gedicht infauere Lycisci ingezonden is door J. van leeuwen, predikant te Zegwaard, en Fraga door den abt gius. bocci te Jesi bij Ancona. De Heer biego vrraiOLi te Beggio heeft eenige exemplaren van door hem uitgegeven Latijnsche gedichten en brieven aan de Akademie ten geschenke gezonden. Na plaatsing van een exemplaar in de boekerij, worden de overige ter beschikking der Vergadering gesteld. Door den Heer Dr. p. schelteha is aan de Akademie toegezonden eene Frans Che ver vertaling van zijnne voorlezing over den schilder k. hobbha met aanteekeuingen van w. BÜROBB, onlangs te Parijs verschenen. Plaatsing in de boekerij« Het programma certaminis poici in aitfium MDCCCLXIV wordt door den Secretaris, als lid der Commissie van be- oordeeling der Latijnsche prijsversen, gelezen. Het zal ge- drukt en verspreid worden. TEBESU EMBED. AVD. LBTTBBK. DBBL VIII. 11 De Commissie van redactie van bet Charterboek brengt bij monde van den Heer bakhuizen van den brink rap- port uit over hare werkzaamheden sedert April 1863. Dat stuk zal in de Verslagen en Mededeelingen worden opge- nomen. De Voorzitter noodigt den Heer vissering uit zijne gedachten mede te deelen over de staathuishoudkundige bij- drage, die de Heer w. c. hees in de vorige zitting der afdeeling gelezen heeft. De Heer. vissiBBiNO verklaart zich met de beschouwingen van den geachten Spreker over het algemeen te vereeni-gen. Hij had evenwel gewenscht, dat deze zich niet bij de theorieren der Engelsche oeconomisten bepaald, maar Dok zijn oordeel uitgesproken had over die van anderen, zoo als van bastiat, die in dit punt lijnrecht tegenover malthusstaat en in de dichtheid der bevolking juist een der üao-toren van de stoffelijke welvaart ziet. Voorts herinnert hij aan de nieuwere Duitsche school van staathuishoudkundig, die zich de historische noemt, de richtting van w« ro-80HER, B. hildebkand, enz« Volgens dezen hebben de volken, even als het individu, een leeftijd en zijn ab het ware aan een bepaalden levensloop van opkomst, bloei en verval gebond En. Er is schijnbaar overreenstemming, maar underdaad groot verschil tusschen de richtige van deze school en stuabt mill's denkbelden oyer den progressive en stationary state. De Heer vissering wenschte ook, dat de geachte Spreker bepaald had opgegeven, wat hij door dichtheid van bevolking en door welvaart verstaat. Volgens zijne meening mag dichtheid van bevolking niet uitsluitend gezocht worden in het getal menschen op de vierkante mijl. Want zoo beschouwd leveren en Noord-Amerika een mager cijfer; en toch is, als meu op de bewoonbare ruimte let, bet eerste land dicht bevolkt te.noemen, het laatste dun bevolkt. De toestand van Noorwegen is gunstig; het volk is er krachtig en leeft lang. Nederland is zeer dicht bevolkt, maar he Zelfde verschijnsel vindt men onder geheel andere ogstandigheden op Java. De bevolking van Java is in 'eeuige residentiën zelfs dichter, dun hier te lanäe in onze meest bevolke provinciën. Noord- en Zuid-Holland, en dat wel, zonder dat zij in steden opeengepakt leisten. Hebben deze landen nu al het toppunt van bevolking bereikt? En welken regel kan men bij zooveel verscheidenheid aannemen omtrent de vertuouding tusschen hunne bevolking en hun welvaart? Wat is toelvaartf De Heer vissering meent, dat van het standpunt der staathuishoudkunde het begrip van welvaart bepaald moet worden als de toestand van een volk, dat ruime, talrijke en edele behoeften heeft, en tevens de middelen bezit 019 daarin te voorzien. Vooruitgang in welvutrt is dan het k. Rien van meerdere en hoogere behoeften, gepaard met het toenemen van de middelen om aan die behoeften te voldoen. Ten slotte verklaart de Heer vissbring eene bedenking te hebben tegen de conclusie van den voorigen Spreker, die zich vereenigt met de duistere uitzichten voor de toekomst, waartoe halthus, Ricardo en stuart mill, door de logische gevolgtrekkingen uit hunne theoriën over bevolking, grondrente en ontwikkeling der maatschappij geleid zijn. Hij deelt die vrees niet. De meusch, zoo redeneert hij, heerschi over de natur, hij heeft het vermogen om hare gaven en krachten dienstbaar te maken aan de voorziening in zijn behoeften. Dat heeft hij steeds gedaan, dat doçt hij nog in telkens toenenende mate: waarom zou hij bet niet altijd kunnen dóen? Waarom zou die heerschappij over de natur, die de eerste voorwaarde van stoffelijke. Welvaart is niet even zoo in de toekomst zich verder en verder uitbreiden, als zij dat in het verledene gedaan heeft? Wel is de volkomen opheffing der armoede een droombeeld; maar zeker is het, dat de armoede als maatschappelijk kwaad voortdurend zal afnemen, en er is geen reden om te wanho-pen, dat de menschheid op de baan van ontwikkeling en opklimming voortgaat en'steeds zal blijven voortgaan. De Heer mbes antwoordt op deze verschillende bedeih-kingen. Wat de theorie van bâstiat betreft, erkent hij g&ame, dat in dichtheid van bevolking voor vele bedrijven ooor-deelen gelegen zijn; maar dit wordt door niemand ont kend, en hij zelf heeft zijne beschouwing over den natanr-lijken gang van de verspreiding Der bevolking hierop gegrond. Bastiat heeft zich echter in dit opzicht aan groote overdrijving schuldig gemacht, door noch Toor de bevolking, noch voor de bodemproducten de wetten in aanmer-king te nemen, wier bestaan door malthus, bicabdo en andere Engelsche staathuishondkundigen onwedersprekelijk is aangetoond. Met de theorie der näwärkende Duitsche School over den levensloop der volken heeft hij zich niet bezig gehörden, om dat zij buiten zijn bestek lag. Naar zijne overtuiging is zij weinig aannemelijk. Wat de bepalingen van dichtheid van bevolking en van welvaart betreft, geeft de Heer mbes toe, dat die benaminen un verschillenden zin worden opgevat. Bij dxchihAà-van beoolking kan men op de vlaktemaat alleen letten, maar men moet haar liever in verband beschouwen met de middelen van bestaan en onderscheidene uitwendige ommstandigheden, en vooral de trap van ontwikkeling, waarop de bevolking staat, in aanmerking nemen. Zoo is Java, vergeleken met Engeland, dicht bevolkt, wanneer men alleen op vlaktemaat let, ijl, wanneer men let op de DK>geIijke (161) bevolking naar de maatstaf van de vruchtbaarheid des boemys wederom dicht, wanneer men de bevolking van de middelen van bestaan, die bij den tegenwoordigen trap van ontwikkeling aan de inwoners ten dienste staan. Onder welvaart heeft de Spreker bij zijne voordracht verstaan eene eenigzins ruime beschikking over stoffelijke benoodigdheden en geriefelijkheden en geriefelijkheden en geriefelijkheden, in bet bijzonder over de benoodigdheden tot' levensonderhoud, omdat hij, over de welvaart sprekende, vooral het oog had op den toe-stand der lagere klassen. Vergelijkt men nit dat. oogpunt enderscheidene landen, dan ontdekt men groot verschil. De Heer mees staat vooral stil bij de laatste bedenking van den vorigen Spreker. Indien hij den indruk gemaakt heeft, also De Heer mees staat vooral stil bij de laatste bedenking van den vorigen Spreker. Indien hij den indruk gemaakt heeft, also De Heer mees staat vooral stil bij de laatste bedenking van den vorigen Spreker. Indien hij den indruk gemaakt heeft, also De Heer mees staat vooral stil bij de laatste bedenking van den vorigen Spreker. Indien hij den indruk gemaakt heeft, also De Heer mees staat vooral stil bij de laatste bedenking van den vorigen Spreker. Indien hij den indruk gemaakt heeft, also De Heer mees staat vooral stil bij de laatste bedenking van den vorigen Spreker. Indien hij den indruk gemaakt heeft, also De Heer mees staat vooral stil bij de laatste bedenking van den vorigen Spreker. Indien hij den indruk gemaakt heeft, also De Heer mees staat vooral stil b f hij aan vooruitgang in stoffelijke welvaart wanhoopte, dan is dat zeer tegen zijne' bedoeling geweest. Hij heeft in het laatste gedeelte zijner bijdrage slechts gefährlich aan te toonen, dat een werkelijk bevredigende toe-stand niet bereikbaar is, zoo als door velen in en buiten de wetenschap verwacht wordt, door een koortsachtig voort-snellen op den weg van industriële ontwikkeling, maar dat alleen algemeene verstandelijke en zedelijke ontwikkeling daartoe brengen kan. Daar hij nu aan deze ontwikkeling gelooft, wanhoopt hij geenszins aan de toekomst van het mensohdom, en meent hij, dat de resultaten, tot welke hij gekomen is, werkelijk niet strijden met de ge-voelens van den vorigen Spreker. Om het vergevorderde uur wordt de discussie afgebroken en kan, als zich Sprekers opdoen, in de volgende Vergadering weer opgevat worden. De Heer hillies verzocht het Bestuur de bijdrage van den Heer möge nog voor de volgende Vergadering te la-ten dräkken en aan de leden der afderling toe te zenden. Hieran zal voldan worden. De heer lebhans vermeldt, dat bij de Commissie voor de overblijfselen der oude vaderlandsche kanst ingekommen zijn berichten en mededeelingen van de beeren h. d. a m. STEUR te Maassluis en J. h. l» van deb schaaff te Lochern, en van Heeren Kerkmeesters der Hervormde gemeente te Dordrecht. De Vergadering wordt door den Voorzitter gesloten, om dadelijk door eene buitengewone gevolgd te worden. RAPPORT DER COMMISSIE VAK HST HOLLANDSCH EN ZEEUWSCH CHARTERBOEK, OTEB HAÇE WERKZAAMHEDEN SEDERT APRIL 18. UITOBBBACHT HALLENBACH EN ZEEUWSCH CHARTERBOEK, OTEB HAÇE WERKZAAMHEDEN SEDERT APRIL 18. UITOBBBACHT DOOB DBN UBBB B Het is uwen beri^gever aangenaam, dit rapport te kan- nen aanvangen roet de vervulling van eenen wensch te vermelden, waarmede hij het rapport des vorigen jaars be- sloot. Drie dagen geleden, vereenigde zich uwe Commissie voor het Charterboek ditmaal geheel voltallig: wij verheugden ons ons geacht medelid Mr. j. db wal in betere gezondheid dan hij ons verlaten had, in ons midden, na een afwezigheid van bijna twee jaren, terug te zien. Zoo zijne terugkomst ons een verblijdend voorteeken was, voor hem zal het beste welkom zijn geweest te vernemen, dat juist die vergadering was bijeen geroepen, om de eindelijke uit-voering van het ons door u opgedragen plan te regelen. Inderdaad het hangt thans «lechts van het Suiten der overgreenkomst met de uitgevers af, wanneer de eerste aflevering van het nieuwe Charterboek, welke zich tot het jaar 1150 of 1200 zal uitstrekken, ter perse zal worden gelegd. Hun voorstel is aan het Algemeen Bestuur onder- (16* ) worpen geworden, en ik hoop dat de beslissing daaromt een punt van overweging in de buitengewone Vergadering zal uitmaken. Die uitkomst, voor u allen zeker evenzeer verblijdeud, is verkregen door de volhardende en voortvarende werkzaamheid van ons medelid Mr. l. ph. a van den bbbgu. Door zijn vlijt zijn tot het jaar 1150 (om ons tot dit tijd-perk voor onze eerste aflevering te bepalen) 96 Charters bijeengebragt, waarvan slechts ongeveer 50 bij van mibris en bij kluit voorkomen. De overige zijn uit deels nog ongedrukte bronnen verzameld, en het is mogelijk dat zijonder het werk van het afdrukken nog met eenige doch, vermoedelijk, zeer weinige zullen verrijkt worden: deels oit gedrukte werken zoo binnen als buitenslands in het licht verschenen, vooral sedert van mib&is en kluit hunne taak hadden volbragt. Onze verdienstelijke bewerker heeft, bij bet bijeenbrengen van die oorkonden, alles geschift wat tot andere gewesten dan Holland en Zeeland bij uitsluitting betrekking had, of wat, als be Paid onecht en van jonge uitvinding, vermeld vuur op den altaar zou hebben gebragt De door hem opgemaakte lijst der volgens het eenmaal vastgesteeld programma op te nemen charters is aan het oordeel van de leden der Commissie onderworpen, en in overleg met liea vastgesteld. Thans circuleert bij hen een tweede lijst, die zich tot het jaar 1200 uitstrekt, en waarin het getal der ter opneming voprgedragene charters tot 150 is gebragt. Doch niet ajene tut de nomenclatur dier oorkonden, wäardoor nog weinig zijn, heeft zich de inspanning van ons medelid bepaald. Maar de charters van elders dan van van mieris en kluit herkomstig : djn tot bet jaar 1240, meerèndeels op het Rijks-Archief naauw-keurig afgeschreven, en gecollationeerd, hetzij naar de oorspronkelijken, hetzij naar de beste uitgaven en afschriften, welke onder ons bereik waren. Die welke door van MiBBis en KLUIT reeds uitgegeven waren, zijn thans andermaaly hetzij met de oorspronkelijke, hetzij met de beste afschriften of afdrukken vergeleken. Het is 'ongeloofelijk hoe vele verkeerde lezingen er in den tekst van den eersten worden aangetroffen ; Maar het is nöt meer bevördend, dat ook de laatste blijkt zich aan verschillende na*igheden te hebben schuldig gemacht. De eerste afdeeling — want sedert 1200 wassen de charters in aantal en belangrijkheid als de golven der zee — wordt geraamd te zullen bestaan uit twee of drie lijvige 4^ boekdeeleu, zoo de vorm, door de uitgevers voorgesla-gen, wordt aangenomen. Dat er met een aflevering van het eerste deel een aanvang wordt gemaakt, is eene tegemoetkoming aan hunnen wensch. Een dergelijk voorbeeld is niet zeldzaam in den vreemde: het zal de Commissie in de gelegenheid stellen, de belangstelling in de onderneming te verlevendigen, en zel£s misschien enkele aanmerkingen uitlokken, waarmede zij voor het. vervolg haar voordeel zal kunnen doen. -— Het is voort het voor-nemen der Commissie elk deel te doen vergezeld gaan van 'vier registers: van persoonsnamen, van plaatsnamen, van weinig gebruikelijke woorden en van zaken. Ons geacht rustend medelid de Heer dblprat hééft dien eeretitel beschaamd, en zijne rust opgeofferd aan den veelomvat-tenden arbeid, die aan het bijeenbrengen dier registers verbonden is. Eene proeve van bewerking zal u te zijner tijd worden voorgelegd. Het zij ons vergund bij deze gelegenheit eenen onzer geachteten, die hij eenmaal deed, en op welker nakomme wij hoogen prijs blijven stellen. Wij bedoelen de kart der grenzen van Holland en Zeeland aan het einde van het Boergoensche tijdvak, ons door den Heer o. mess toegezegd. Het is het  ook de kundige Archivarris van Breda, Mr. a. g. klstn, zich met een naauwkeurigonderzoek over de oude delimitatie van Holland en het Hertogdom Brabant bezig houdt, en beloofd heeft ons de resultaten van dat onderzoek mede te deelen. Het zal, vertrouwen wij, eene gewenschte bijdrage zijn voor de taak, welke ons geacht medelid op zich heeft genomen. Thans gaan wij over tot het opgeven der middelen, waardoor de uitkomst, op welke wij uwe verwachting gespannen hebben, verkregen is. Weder komt hier de eerste hulde toe aan onzen verdienstelijken bewerker van het eerste gedeelte. In ruste-loos ongeduld om zijne taak eindelijk te voltooijen, wendde zich de Heer vak dbn bbrgh tot Z.Exc den Minister van Binnenlandsche Zaken met het voorstel om zelf den wandelstaf op te nemen, en in het Britsche Bijks-Archief teonderzecken, wat daar voor het Hollandsche Charterboek. Nog kon aanwezig zijn. Hij had zich daarbij laten voorlichten door Profl paüli te Tubingen, wiens vervolg op LAPPENBURG Englisch geschiedenciis voor al de aandacht gegvestigt had op den in de Engelsche verzamelingen voor Holland aanwezigen rijkdom. De Minister van Binnen-landsche Zaken, welke steeds de onderneming van het Charterboek. met groote ingenomenheid heeft bejegend, kurde zijn voorstel goed, en stond hem voor de kosten zijn erreis eene rijkstoelage toe. Ons medelid heeft daar met de hem eigen vlijt en volharding gearbeid. De taak was niet gemakkelijk, daar de Engelsche charters naar geene andere dan tijdsorde dikwijls op onafzienlijke tiXLè 'zijn geschreven. Een verblijf intnsschen van ongeveer drie weken Heeft hem in de gelegenheid gesteld, daar een oogst van ongeveer vijftig charters, waaronder vele zeer belangrijke, voor ons Charterboek op te doen. Zij zijn meest alle van de XIÜ^ eeuw; want hooger klimmen de 'Hollandsche oorkonden in bet Bijks-Archess (Fecette Office) niet op. Äan de welwillende medewerking van den 'Heer Bijks-Archess Mr. Duvrus Uhxùx en van de ambtenaren bij de afdeeling van het Britsch Museum wenscht hij het volste regt te laten wedervaren. Zoo de welwillendheid des Ministers van Binnenlandsche Zaken, uit de medewerking aan den Heer van den beboh zoo gereedelijk verleend, niet reeds' middagklaar ware ge- bleken, *wij zouden daarvan een nieuw bewijs kunnen aan- voeren in het toestaan van een verzoek, hem door uwen rapporteur in zijne betrekking als Archivaris van het Bijk gedaan. Door Z.Exc is aan den Heer Archivaris der Pro* vincie, als bewaarder der aan het Bijk behoorende Ar- chieven der Vijf Kapittelen, aanschrijving gedaan de daar aanwezige registers en charters achtervolgens op aanvrage van den Bijks-Archivaris aan het' Archief van het Biyk over te maken. Op die wijze zijn door ons bet liber cale" naius en püaaus onderzocht en geëzcerpeerd, benevens een afschrift van onderscheidene, waaronder thans zoo het schijnt verlorene, charters door kaspar burman bijeen ge- bragt. De charters dier kapittelen zijn ons in originali overgemaakt en nog berusten die van het Kapittel van St. Marie voor een gedeelte onder ons. Met het onder- " zoek van de charters van St. Jan, welke wij eerstdaags te gemoet zien, zal onze arbeid voor die gedeelte voltooid zijn. Hoogst belangrijk zijn voor tekstverbetering en voor verrijking onzer verzameling die mededeélingen geweest. Maar wij mogen ons daarop niet beroemen, zonder de op- ( 168 ) regtste dankbaarheid te betuigen aan de vaardigheid en onbe- krompene wijze waarop de heer Archivaris, Dr. p. j. VBRMBULBNf aan de hem gedane aanschrijving heeft gehoor gegeven. Door de bijgevoegde lijsten en verstrekte inlichtingen heefi hij ons onze taak op dë meest voorkomende wijze verligt. Ein veel dank is de Commissie aan een anderen Archivaris, den Heer Mr. J. p. visvliet, verschuldig. De volgens zijne aanwijzing in het provinciaal Archief van Zee-land berustende charters, waarvan wij de opneming iir ons Gharterboek wenschelijk achten, heeft hij roet de uiterste zorg gekopiëerdi zonder daarvoor eenige kosten in rekening te brengen. Dit niet alleen: hij heeft ons beloofil zijnen invloed aan te wenden, om ons de charters zelve over te zenden, zoo er bij ons eenige bedenking over de juistheid zijner lezingen mögt ontstaan en ons aangeboden de stukken, wanneer zij eenmaal in drukproeven waren gebragt, naar de oorspronkelijke te verbeteren. Het spreekt van zelve dat wij ons beijveren zullen van zoo Nun, nachdem het noodig zijn, gebruik te maken. Een andere dankbetuiging komt toe aan den Heer ko* NINO, Dijkgraaf van Drechterland te Enkhuizen. Reeds eenige jaren geleden had ons de Heer Mr. o. j. a. fabsb den inhoud van een folio HS., bevattende de handvesten van Drechterland sommierlijk medegedeeld. Op onze aan- vraag om kopij van enkele stukken heeft ons de Heer KONING het HS. self toevertrouwd. Het HS. is van latere dagteekening en bevat weinige stukken, die ons niet van elders, hetzij uit originelen, lietzij uit oudere registers be- kend waren. Een echter dier stukken was belangrijk en van de < Friezen te Woubrugge in het gebied van dirk van dirk van Friezen te Woubrugge in het gebied van dirk van dirk van Friezen te Woubrugge in het gebied van dirk van dirk van Friezen te Woubrugge in het gebied van dirk van dirk van Friezen te Woubrugge in het gebied van dirk van dirk van  en mögt nlzoo een nuttige bijdrage tot de geschiedenen onzer verveeningen worden genoemd. (169) Van den Heer Jhr. j. w. van sybstein, thans adjuncte Archivaris bij Z. M. Huis-Archief, verkreeg uw rapporteur de vergunning om de originelen van twee charters van Koning willm II en zijn broeder en stedehouder flobis, door HBEHKAN min naauvkeurig in het licht gegeven, afte schrijven. Door onze medeleden, de H.H. bbill en Jhr. uiiTBLO DB GBBBy werden ons kopijen toegezondep van de door ons aangewezene oorspronkelijke charters uit het Stedelijk en Provinciaal Archief van Utrecht, onder hun toetfgt en naar hunne collatie vervuld. Daarmede was de belofte vervuld door hen in een vorig jaar gedaan. Zoowel 'den Heer VAN STPB8TBIN als ouzcn gcBchtcn Akademievriendeu zij hierbij onze dank betuigd. Wij heb ben van de hulp gesproken die ons uit ons eigen Vaderland geboden is; minder gelukig zijn onze pogingen buiten's lands geslaagd. Eine reden is wel daarin gelegen, dat onze charterlijst, uit welke oorzaak dan ook, niet in de handen gekommen is, waarin wij die wenschten; doch ook zelfs daar, waar de bezoj^ing dier lijsten door uwen rapporteur was op zich genomen en hij van de uitvoering overtuigd is, vinden wij reden om ons over te beklagen, althans over vertraagde beantwoording onzer vragen. Van twee lofielijke. liltzonderingen mogen wij echter gewagen. In de eerste plaats van Dr. HiccK, Regierungs-Secreiär en uitgever van het Bremisches übungen. Op aanvraag van uwen redacteur heeft die geleerde bij Herhaling ons opgaven verstrekt van de 'in het Bremer Stadt-Archief aanwezige charters, tot de Nederlanden in het algemeen betrekkelijk tot op den jare 1482. Naar die opgaven zijn door ons kopyën aangevraagd gewornden, welke ons met de meeste bereidwilligheid kosteloos zijn verstrekt. Met evenveel erkentelijkheid moeten wij gewagen van den lieer Bibliothekaris van het Seminarie van Brugge, den kanonnik wenmaer. Gij weet uit onze Charierlijat hoeveel belangrijks uit de Archieven der abdijen van ter Doest en van Duinen er te putten viel voor de pkatBe-lijke geschiedenis van het Oude. Zeeland. Wij hebben aan den bewaarder dier schatten, tegçn aanbod van betaling, afschriften verzocht tot het jaar 1200« Zij zijn ons insgelijks kosteloos toegezonden gewordenj alleen vergezeld van het tegenverzoek, dat een exemplaar van ons Charterboeki wanneer hSt uitgegeven was, aan de boekerij van het Se-minarie zou worden ten geschenke gegeven. Een zoo gering bewijs van dankbaarheid zal in rail Tegen de zoo ruimschoots ondervondene liberalit voorzeker door nie-mand uwer worden afgeraden. Uw rapporteur ontving dezer dagen van den Heer Archivaris-Generaal van België, ons buitenlandsch medelid, de verkennende, dat ons eerlang eenige afschriften uit een te Brussel voorhanden cartularium der abdij van Nivelle, vooral tot het voormalig land van Strijen, betrekkelijk zou enden worden toegezonden. Met het dringendst verlangen worden die stukken door ons' te gemoet gezien, daar zuonder de eerste naar tijdsorde behoore, welke in ons Charterboek zullen worden opgenomen. Yan Dr. iLiRquARDT, Director der Herzog. Sammlungen des Schlosses Friedrichstein in Gotha, waar het oude liber aureus der abdij van Epternach berust, werd een allerbe-langrijkst afschrift van een Charter van de Eerste helft der achtste eeuwi waarbij karel martel de kerk van Velzen an genoemde abdij schenkt, met dankbaarheid ontvangen. Groote belangstelling hebben in onze onderneming betoond de Archivaris van Hanover, Dr. h. sudbndobpf, de Magistraat van Stade en Dr. gobrz, Archivaris te Goblenz. Yan Dr. südbndokff ontvingen wij eene lijst van char- ters in een Utrechtschen Codex der veertiende eeuw voor- ( 171 ) hancleD. Wij hebben echter daarin geene aangetroffen, welke van elders onbekend 'waren^ die binnen de lijst van onze raming vielen« Overigens zijn de aanbiedingen van dien Heer, omtrent het ten gebraike stellen van dezen Codex, zoo liberaal mogelijk geweest Van den Magistraat van Stade wórd ons afschrift toe« gezonden van een paar charters, in verzamelingen gedrukt, die in ons Vaderland niet of zeldzaam voorkomen« Dié oorkonden waren ons echter naar hare originelen reeds me- degedeeld door Dr. ehhgk. Wij hebben das éeniglijk het geachte Stadsbestaur voor de geblekene welwillendheid dank te zeggen. * Ons aanzoek om mededeelingen uit het Mittdrheini'' êchea Archiv te Coblenz werd door Dr. a. goerz beant- woord met de toezending der afgedrukte bladen van het 2de j)eel van het door hem, ten vervolge van Dr. beiers • arbeid, uitgegeven ürkundenbuciL Daarin meende de geachte uitgever dat alles vervat was, wat tot nog toe in het C!o- blentzer Archief was ontdekt en ons voor onze verzameling kon van dienst zijn. Eer wij van het berigt, omtrent de hulp ons uit Duit- sehe Archieven verstrekt, afstappen, achten wij ons ver- pligt te verklaren, dat wij dit welwillend verkeer vooral verschuldigd zijn aan de bemoeijingen van den Baron Bodo VOM HODSNBSBO, Hanoversch gezant bij ons Ho£ Bij dien man, den zoon. xan den geleerden uitgever der Yerdensche oorkonden, is het Noblesse oblige eene waarheid, en zijn diplomatische trejcvjugt in ons Vaderland maakt hij zich ten nutte voor grondige studie v^n de Nedersaksische en Frie- sche dialekten, in verband met de geschiedenis der ver- huizingen dier volksstammen. De Heer oobthals eindelijk te Brussel schreef ons een welwillenden brief, om ons mede te deelen, hoeveel zijne rijke verzameling bevatte) à^t voor ons oogmerk van dienst. Zou kunnen zijn. Maar bet was, om een kinderspi%ekwoord te bezigen: Poppetje gezien^ kaatje 'digtl Hij bebield zich voor dit alles te gebraikenvoor de genealogische werken^ welke hij voor zich zelven had opgezet. Eene vrucht dier studiën, zijnen laatsten genealogischen arbeid bood hij echter tevens uwer boekerij ten geschenke aan. Het geschenk is door ons met dankbaarheid aanvaard en aan den Aige-meenen Secretaris overgemaakt. Wij zijn ditmaal uitvoerig geweest in ons verslag met des te meer vrijmoedigheid, omdat wij u. met vertrouwen op zeer.nabijzijnde resultaten konden wijzen. Met de uit-gave der chtftters, zal steeds het opsporen van nog onbekende vergezeld gaan. Eene oproeping om mededeelin-gen is nog dezer dagen, op verzoek Uwer Commissie, in de Staata-Courant geplaatst geworden. Welke ook de uit-komst onzer nog aanhangige bemoeijingen moge zijn, wij beloven u binnen kort de eerste aflevering van het Eerste Deel van ons Gharterboek en wij vertrouwen dat het bin neu- en buitenslands zal ontvangen worden, als een eereteeken voor óns Yadetland, voor deze Akademie en voor den verdienstelijken bewerker, die al zijnne kennis en krachten besteed heeft aan de toelichting van dit eerste en meest verborgene tijdv^ onzer gesch Edenis De Commissie voor het Hollandschein. Zeeutoach Charterhoëk R. C. BAKHUIZEN VAN DEN BRINK, G. DE VRIES AZ. P. A. S. VAN LIMBURG BROUWER, Seeräaria. De drie overige leden der Commissie, de Ueeron l. ph. g. vam de BBROB, o. H. M. DEPAT en J. DM WAL, Werden door kiescbbeid verhinderd dit rapport mede te onderteelenen. GEWONE VERGADERING DEB AFDSELINO TAAL-, LETTER-, GESCHIEDKUNDIGE EN WIISGEERÎGE WETENSCHAPPEN, GEHOUDEN DEN 9<i«" HEI 1864« Tegenwoordig de Heeren: c.w.opzoombBi w« o. brill, G. H. M. DBLPRAT, L. FH.'C. VAN DEN BERGH, H. J. SOBEN, R. C. BAKBOIZEN VAN BSN BRINK« C. LEEMANS, T* ROORDA, L. A. TB WINKEL, S. yi88BRIHa, W« C. MBB8« O. DE YRIBS AZ^ L. J. F« JAN8BBN, M. DE TRIES, W* MOLL, ^. H. SCHÖLTEN« J. A. C* VAN HEJSDB, J* P. SIX, J. E. GOUDSMITH J. G* G« ROOT, en van de Nainnrkundige Auf der Vergadering wordt geleiteten en goedecken. De Voorzitter vermeldt het verließt dat de Akademie geleden heeft door het onverwachte overden van haar Medelid s. Karsten. Sedert de oprichtung der Letterkun-dige Aideeling tot hare Leden behoorende, heeft Karsten door het getrouw bijwonen der Vergaderingen en door menige belangrijke 'bijdrage tot de werken sich die eer waardig getoond, en door de gaven van zijn verstand en hart zich billijke aanspraak verworven op het voortleven in de nagedachtenis zijn er Medeleden. 