None
In enkele steden trachtte men dos de eigen poorters daartegen te beschermen door een verbod hen wegens doodslag, elders begaan, aan te slaan, terwel meer algemeinen began, der verplichte contributie werd beperkt tot een bepaald bedrag, meestal vgf schellingen voor een achterzusterskinds, of twee en  handelingen, in den zoen begrepen, den voetval, de monduskähigen, de oorvede. En kwam geen zoen tot stand met den schuldige, dan werden toch de onschuldige magen onder den zoen gesteld, soms van rechtswege met vorgestellung van den maagzen i), soms door eene andere handeling. Uit een strafrechtelijk oogpunt is zoodanige procedure moeielk te verklaren, nog moeielgker te rechtvaardigen, en onwillekeurig regt de vraag of wg wel met strafrecht te doen hebben? Werd doodslag wel als een misdrgf beschouwd? Het bevestigend antwoord schont voor de hand te liggen. In de rechtsbronnen wordt doodslag altéd 'onder de misdreven medegerekeud, en onder de misdreven waarop de doodstraf was gesteld. Maar wg zien die straf alleen toege-past, als de schuldige toevallig op heeterdaad is betrapt en gevangen. En zelfs dan is de mogelykheid van verzoening niet uitgesloten, terwigl de executie van die z. g. doodstraf aan de magen des dooden wordt overgelaten. En wel. Handv. van Amstelland en Goldand van 15 Maart 1388, Geervliet van 4 Aprü 1381, VersL en Med. O. V. R., N". 4, bl. 192. B. V. het stichten van een kapel. Zie van Mieris H. 105. Bepalingen waarby in dit geval verzoening wordt verboden, komen wel hier en daar voor, maar en waarseh^nlijk later. Recht. (224) René dat de toepassing der straf door het opeabaie goag wordt bevorderd of bg de gradneele ontwikkeling Tan het recht oitgebreid, bespeurt men veeleer een nei^ng tot beperking, tot beTordering der gelegenhad om aan de doodstraf te ontsnappen. En was de doodslager niet dadelfflf gegangen, dan was Terzocning een plicht, door het recht opgelegd en gehandhaafd, terw^l hetgeen dan in de plaats Tan de doodstraf trad, moeielgk als eenlgke straf kan worden beschouwd, als men overweg dat ook de onschul-dige magen gedwongen werden een deel Tan die z. g, siaraf te dragen. Maar boTendien is de wgze waarop de oude rechtsbronnen zich soms OTer den doodslag uitlaten, niet be-slissend. In Tele spreekt zich reeds Eene Teranderde rechts- OTertniging oit die weldra recht zou worden; maar hoezeer desniettemin de oude opTatting nog in het b^in der 15^^ eeuw ingeworteld was, blgkt uit Jan Matthgssen, die wel, als hg den doodslag bespreekt, krachtig en breedToerig oTer het gruwelgke Tan manslag en bloedstorting uitweidt: »dat een 80 onnatuerlike sonde is ende Tan Gode so zeer gehaat; een Tan de Tier manieren Tan souden die Toir den aenschgn Gods sonder aflaet altoes ropen om wrake" (bl. 189, 190), maar later zgne beschrgTing Tan den zoen aanvangt met een geheel hoofdstuk, uitsluitend gewgd aan den lof der TergeTingsgezindheid (bl. 219), eene TergeTingsgezindheid trouwens, door het recht Terplichtend gemaakt als de doodslager den Zoen aanbood. De verklaring dezer procedure is alleen mogelgk, wanneer men haar niet beschouwt als een strafte Tölgering wegens müssen, maar als een Oderblütsel Tan zeden en maatschappelgke toestanden Tan een lang Terleden, die dank zu de processueele Tormen waarin ze zich hadden vastgezet, bewaard gebleven waren, niettegenstaande ze volkomen verouderd en zelfii in strgd waren en mäatschappelgke toestanden van de 15^ eeuw. In werkelgkheid heben wij te doen met een versteening uit den voortgd, uit een tgd toen de geslachten nog de organische deelen vormden van het volk, die alleen door een band van vrede en vriendschap waren verbonden; toen niet alleen eigenrichtig het gewone middel van herstel van het recht was, maar doodslag Eine daad van vandschap die tot  speelt. Met andere woorden: om de verklaring dezer procedure te vinden mögen wg opklimmen tot de oudste tägden. In die oudste tägden bepaalde de rol der gemeenschap zich tät het handhaven van den vrede. Het begrip van rechtsorde, van openbare orde, viel samen met het begrip van vrede. Onrecht, voorzoover niet binnen den kring van hetzelfde geslacht, was een daad van vgandschap, een vredebreuk, die beg den nauwen band die de leden van een geslacht verwenigde, niet alleen den onrechtpleger en den verongelukte, maar ook de wederzgdsche geslachten in staat van oorlog tegenover elkander stelde. Karakteristiek uit zich deze be-schouwing nog in de spreekwgze die wg telkens bg de procure der Ib^ eeuw ontmoeten. De magen van den doode sheeten herhaaldelgk de vrienden van den doode en spreken van de tegenpartg als van hun vgand, deze van hen als van zgne vganden. Oudtgds gold dit niet alleen ingeval van doodslag maar van allen onrecht. De plicht der magen om elkander bg te staan was algemeen, en handhaaf de zich ook in de latere gewöhnige rechtsplegte vormen, waar van het genoeg is de eedhulp te noemen. Zie b. V. Jan Matthijsaen bl 179 volg. passim. Het onbestanbare van zoodanïgen oorlogstoestand tosschen twee geslachten met de openbare orde of den algemeenen volksvrede deed de behoefte ontstaan en middelen in gebraik komen om er de gevolgen Tan te beperken. Die middelen, door de gewoonte recht geworden, deelden het kenmerk aan w^ziging door de gewoonte eigen, waren indirekte middelen. Het oorlogsrecht van partgen bleef in beginsel erkend, maar werd geneutraliseerd langs zgdelingschen weg. Eigenrichting werden niet verboden, maar integendeel als recht erkend, mit onder eerbiediging van bepaalde vormen uitgeoefend . Nast het oorlogsrecht, werd gesteld de plicht tot verzoening in geval van betering van het onrecht. Die betering, die voorwaarde was van de verzoeniag, moest de onrechtpleger gevven, mocht de verongelukte door eigenrichtung nemen. De gemeenschap bemoeide zich daarmede niet rechtstreeks, maar bezigde een zgdelingsch middel, het eenige dat ze trouwens ouldtädö bezigde tot handhaving van het recht. Wie nafor-meele aanmaning niet vorgwillig voldeed aan hetgeen het recht des volks vorderde, werd als wederspannige van de rechts-gemeenschap afgesneden, buiten het volksrecht en buiten den volksrecht. Rechteloos en vredeloos verklaard, moest h^ om zgn lyf te bergen buiten de landpalen van het volk vluchten, daar elk hem straffeloos «mocht Doorden, niemand gemeenschap met hebbeu mocht. Met andere woorden: hg werd balling of zooals het ook genoemd wordt, uutlaghe gegen. Doch om te weten wat in een bepaald geval recht des volks was, welke betering dus genomen kon, welke gegeven moest worden, was een verklaring van recht noodig, die mitsdien in gebannen vierschaar door het volk, later door de vertegenwoordigers van het volk bg de rechtsple-gig, schepenen of mannen, werd gegeven. Dit vorderde echter, hoe snel men daarbg ook handelde, eenigen igd. Tuäschen partijen werd mitsdien een wapenstilstand, een tgde-Igke vrede getroffen. Daar al deze handelingen aan gestrenge vormen waren gebonden, wier nakoming ze als rechtshans. glauben van Heusden, Zuid-Holland en van Dordrecht. Bekend in het engelächtige outlaw en outlawry. Delingen kenteekende, wie verzuziehen zu een formeel recht of procesrecht, dat zich Tooral kenmerkte door groote, men kan zegen overmatige gestrengheid van dingtaal. Zooals ik reeds zeide, gold dit alles oorsproukeligk niet alleen in geval van doodslag, maar in alle gevallen waarin onrecht werd gepleegd, ook van wat wg thans als civiel onrecht beschouwen. Het laat zich echter gemakkelk verklaren, dat voor de lichtere vormen van onrecht de procudure meer en meer de s))oren van haren oorsprong verloor, dat met name daarbg de zgdelingsche dwang van het rechte-loos verloor, de zgdelingsche dwang middelen ter execuie werden vervangen. De zgdelingsche dwang bleef alleen voor de zwanrdere vormen van onrecht bewaard, en is, in verbasterden vormen van onrecht, de crimina atrociora, werden of bleven van de verzoening uitgesloten, werden Later on, underworpen aan ambtshalve vervolging en eene bezondere procedure. Het zou te ver voeren deze ontwikkeling zelfs in korte schets te beschreven. Alleen het geval van doodslag (en ten deele het verwante misdrijf van zware verwandt, dat ik echter kortheidshalve buiten bespreking houd) bleef van die ontwikkeling uitgesloten. Daarvoor ontwikkelde zich de bézondere procedure, die nog na eeuwen de onmiskenbare sporen van haren oorsprong draagt. Nog staan de twee geslachten, thans de maagschappen, formel tegen de onschuldige magen, wordt nog een wapenstilstand, een tydelgke vrede gesloten. Die wapenstilstand is nog een in böginsel vrgwillig gesloten. Dit bl^kt Uit de zigdelingsche dwangmiddelen die men bezigde om onwilligen tot het geven van dien vrede te bewegen. De weerspannigverklaring van art. 280 8v., nog duidel, kur de vervallenverklaring en de verbanning van voortvluchtige beklaagden in art. 300 van de Kechtspleging voor de Landmacht. Ook de eerloosheid en de voormalige burgerläge dood zijn verbasterde kinderen van het uutlage leggen. (228) Digd en aan die uitnoodiging kracht bggezet door ze in dingtaal te gebieden en elke weigering met een oploopende boete te straffen, eerst daarna wordt hg opgelegd, of als de onwillige wegloopt om de actie der overheid te verydelen, in plechtige dingtaal op zgn dorpel gelegd, en dan wordt hg gelgkgesteld met een vrijwillig geconsen teerden, met een handvrede op welks breuk verbeurte van Igf en goed stond. Het was slechts eene wapenschorsing gewonlgk van zes weken, met het doel om een een eindvrede tusschen de twee. Maagchappen voor te bereiden, en oorspronkelgk moest de eindvrede tusschen de magen waarschgnlgk binnen dien termgn tot stand komen. Maar naarmate zich meerdere procesvormen ontwikkelden en meerdere termgnen voor de verschillende gevorderde rechtshandelingen werden verleend, verlengde men den vrede van zes weken, ten slotte tot jaar en dag. En die eindvrede werd bewärmen, bewärmen, niet tusschen den doodslager en de erfgenamen van den doode, maar tusschen de twee vgandelijke maag-schappen gesloten. Hg was dan ook noodig, zelfs als de doodslager met zgn Igf had gebeierd of buiten den zoen bleef. In beide gevallen werd wel is waar ten slotte de zoen beschouwd als van rechtswege getroffen, maar hier en daar vindt men. In het laste geval toch nog een zoenverdrag met bezwarende voorwaarden tusschen de magen gevorderd, zoodat die verzoening van rechtswege vermoedelgk rechtswgzig bevat. En is de doodslager in den zoen betrokken, dan wordt wel het aanziellgste deel der bezwarende voorwaarden ten zgnen laste gebracht, maar de magen, zelfs die niets met den doodslag hebben te maken gehad, moeten een deel van het zoengeld opbrengen en deelnemen aan den voetval, de oorvede en andere handelingen; evenals nog beeen oorlog tusschen twee volken ook de aan den oorlog on- Opmerking verdient dat die tijdelijke duur van den vrede der onschuldige magen nog werd gehandhaafd in de ordonnantiën van Philips van 1416 en 1462, zelfs by de laat Opmerking verdient dat die tijdelijke duur van den vrede der onschuldige magen nog werd gehandhaafd in de ordonnantiën van Philips van 1416 en 1462, zelfs by de laat Opmerking verdient dat die tijdelijke duur van den vrede der onschuldige magen nog werd gehandhaafd in de ordonnantiën van Philips van 1416 en 1462, zelfs by de laat Opmerking verdient dat die tijdelijke duur van den vrede der onschuldige magen nog werd gehandhaafd in de ordonnantiën van Philips van 1416 en 1462, zelfs by de laat Opmerking verdient dat die tijdelijke duur van den vrede der onschuldige magen nog werd gehandhaafd in de ordonnantiën van Philips van 1416 en 1462, zelfs by de laat Opmerking verdient dat die tijdelijke duur van den vrede der onschuldige magen nog werd gehandhaafd in de ordonnantiën van Philips van 1416 en 1462, zelfs by de laat Opmerking verdient dat die tijdelijke du Ste, waarbij de onschuldige magen voor goed buiten de zaak werden gesteld, het tydelijke mitsdien geener lei zin meer had. Schuldige volksgenooten verplicht zgn deel te dragen in de lasten van den gesloten yrede. Ook bei het proces dat gedurende den wapenstilstand wordt gevoerd, zien wg de maagschap optreden. Zoo het alleen tegen den doodslager wordt gevoerd, omdat het doel van het proces slechts is om tot eene verklaring te komen, welk recht in eigenrichtig tegen hem kan worden genomen, terwgl de onderlinge verzoening van de magen er buiten bleef en bg het zoen verdrag werd geregeld; tegen dien doodslager zien wg niet de ergenamen van den doode, maar de vrienden, de magen optreden, als organisch geheel. Over dat proces kan ik na het reeds gezegde kort zgn, maar enkele der daarbij voorkomende rechtshandelingen verdienen nog een korte verklaring, daar ze, juist omdat ze allen wf^rkelgken zin hadden verloren, de oudheid der procedure bewgzen. Maar tevens een nader bewgs zgn voor de macht der overlevering die de geheele procedure zoo lang in stand hold. Tevens zal daarbg gelegenheid zgn op eene laatste eigenaardigheid te wgzen. De beschreven procedure is zuver eene procedure op heeterdaad. Het bewgs hebben wg hiervan in den verplichten wapenroep. Deze was niets anders dan de feitelgke voorstelling van de eeae ontdekking op heeterdaad, die, een procesvorm geworden, in eene symbolische of fictieve voorstelling van het feit was ontaard, maar behouden was om het procesvorm geworden, ondekking op heeterdaad te behouden. Dat voordeel stond in verband met het oude bewgs. De hoofdregel van het oudste bewgsrecht vindt men nog zuiver uitgedrukt in de 17^^ kest van de oudefriesche rechten: »alle Friesen zullen ding voeren bg tweeer lieden tale (klacht en antwoord) en volgens asega-oordeel (het schepenenvonnis van elders) en elk zal weten voor zich zelverij de hand ten heiligen, wat hij Gedanken heeft'^ ^). Het oude eindoordeel of vonnis was, zoals ik zeide, eenvoudig eene verklaring wat recht was in het bgzondere geval tusschen Von Riohthofen, bl. 26. VUL EM MXDKD. ÀfO. UTTUK. 8^6 BKE&8. DKKL. IL 16 (230 ) twee partgeo. De yerongelgte had soodanige Terklaring nooilig, ten einde de daarop gevolgde eigenrichiiDg bmneD de grenzen dier rechtsverklaring als rechtmatig te doen erken-nen. Vooraf moest echter vaststaan of het gestelde geval anwezig, het beklaagde feit waar was. Daarom moest de verweerder door den klager voor de vierschaar worden  feit erkende of ontkende. Erkende hg het feit, dan was geen verder bewgs noodig. Alleen wanneer hg antwoordde dat hg ontkende, was bewgs noodig. Men weet dat dit in het Engelsche proces nog niver bewaard is. Alleen wanneer de beklaagde not gtdUy pleit, wordt een jury benoemd en formeel bewgs gevoerd. Hoofregel na van het oude recht was, dat de verweerder ingeval van ontkentenis tot den onschuldseed met of zonder seedhelpers werd toegelaten, dus wat wg thans noemen, vrg-gesproken werd. Op dien regel waren echter uitzonderingen. De regel zelf berustte op de stelling dat de verweerder het best wist of hg al dan niet het feit had gepleggd, en dat een man van eer ouder eede geene valsche verklaring zou doen. In de eerste plaats waren mitsdien lieden zonder eer, lieden van notoire onbetrouwbaarheid uitgesloten. Maar in de tweede plaats werd de onschuldseed uitgesloten, wanneer bet beklaagde feit notoir, volkskundig was, onder de oogen van het volk was voorgevallen. Dit laat zich verklaren, als men bedenkt, dat oudtgds de gerichtsvergadenDg bestond uit de gezamenlgke volksgenooteu. Was het feit notoir, dan werd den beklaagde zelfs niet gevraagd of hg bekende of ontkende. De klager had zich voor het gerecht eenvoudig te beroepen op het notoire van het seiten, om den beklagde het antwoord, zelfs alle verdediging af te SDgden. Om dut procesvoordeel te verkragen, moest men dus zoi>;en die notorieteit zich te verschaffen, en elk volksgenoot was verplicht daartoe mede te werken. Oorspronkelgk geschiedde dat op de meest naturwissen wijze. Was er dus een geval van betraping op heeterdaad, dan moest hg dadelgk door luidkeels te schreeuwen elk naar de plaats roepen, zoowel om de ont-dekking van het misdr^f bekend te maken als om den dader te vatten of te vervolgen. Ieder die het geschreuw hoorde, moest onverwijld toeschieten en mede helpen. Het was dus zierer natürliche dat men zich van een schreeuw bediende, waarvan elk de beteekenis kende, en, door lange gewonte gegkt, werd hij ten slotte de door het recht voorgeschrevene. De meest gebruikelgke was: wapen! wapen! een woord dat men gelöt ik ten onrechte als een clamor ad arma verklaart. Wapen was een weeklacht, wapengeroep of wapengerucht een weegerucht. Het volgen van dien wapenroep was voor elk op straffe verplichtend, en het aanheffen van dien wapenroep werd het kenteeken van het kenteeken van het misdrgf. Uit dien wapenroep ontwikkelde zich de wapenroep van de latere procedure. Was de dader op handhafte daad gevangen, dan werd hj onder voortzetting van den wapenroep met het Igk en de bloedige teekenen van de daad naar de gerichtsplaats gevoerd, waar weldra het volk, dat tot den gerichtsban behoorde, samenvloeide. De gerichtsvergänder werd plechtig gebannen. De verwanten waren in den regel in vollen getale aanwezig. De naaste zwaardmaag deed de klacht en toonde Als bewies van het misdorf het Igk, als bewies van schuld den beklagende, zooals h^ onder wapenroep gevangen en in het gericht was gebracht. Er bleef niets anders over dan voor recht te verklaren dut de magen hem naast het doode licham mochten leggen. De Dat men later bij den wapenroep nog gewapend moest zijn en het zwaard trekken, heeft waarschijnlijk met den naam niets te maken. In een tijd toen elk wapenen droeg, zullen deze by de vervolging vanden doodslager en bij de optocht met het lijk naar de gerichtsplaats wel niet in de schede zijn gebleveu. Dit werd door de gewoonte een vorm. Evenzoo vindt men in de plechtige dingtaal betreffende het weer opste- ken van de zwaarden, na den wap Enroep en vór de klacht, misschien nog en naklonk van het oude gebod der overheid om vrede te houden en, in plaats van wraak met de wapenen, recht te nemen. De wapenroep is de clameur publique, het openbaar gerucht van Art. 38 Sv., de hue and cry van het Engelsche recht. (282) Schuldige had dau de daad met zijn Igf gebeterd, en de gesteordere vrede was hersteld. Was de dader niet dadelijk gevangen maar gevlucht, dan werde hy met den wapenroep, die overal de volksgenooten op de been riep en zich bij de vervolging de vervolgende van den gerichtsban vervolgd, waar de vervolgende moest eindigen. Men ging dan zonder hem naar de gerichtsplaatis, de klacht tegen hem, en riep hem op om recht te geven. Daaraan niet voldoende, werd hg als weigerachtig om recht te geven beschouwd, en op dien grond van de rechtsgemeenschap afgesneden. Ook nu was geen meerder bewis noodig dan het gezicht van het lijk en de wapenroep die tegen hem in het openbaar als dader was aangehe. ven. In den regel liep dit denzelfden dag af, maar in vele gevallen was dit toch onmogel. De téd van den dag, gedurende welken men gericht mocht houden, was dikwgls verstreken. Men moest dan tot den volgenden dag wachten. Daardoor verloor men echter in beginsel het procesvoordeel der klacht op heeterdaad. Om dit te hebben, moest de klacht geschieden voordat de daad vernacht was. Was de klacht niet op den dag zelven van het misdrängende gedaan, dan was het een z g. overnachtsche daad, die op de gewone wijze, bg dagvaarding, voor het gericht moest worden aangebracht. De schuldige mocht niet meer gevangen worden, moest op vrije voeten gelaten worden of tegen borgtocht entslagen, en kon dau door ontkenning zich het recht op den onschuldseed verzekeren, tenz men op andere wäsebe-wgs kon leveren, wat bij het gebrekkige van het oude bewigsrecht zer moeielk was. Uit de analogie met andere gevallen van heeterdaad, bgv. nachtelyken diefstal, kan men afleiden dat men dan bij het l^k, en zoo de dader gevangen was, bg dezen bleef waken tot den volgenden dag, dan den wapenroep hervatte en daarmede naar de gerichtsplaats zich begaf. Ook dan werd handhafte en niet overnachtsche daad aangenomen. Latere maatschappelgke toestanden maaten echter zoo-danige snelheid van procedure onmogelg, terwgl het niet verwonderen kan dat men er op zich zelbe bezwaar tegen begon te gevoelen. Een der grootste bezwaren zal wel geweest zijn, dat men, toen de oude betekeuis der geslachten was verloren gegaan en de bevolking van vele plaatsenten gevolge van voortschrädende ontwikkeling van handels- en ingverheidsbedr^ven bewegelgker werd, de maagschap niet meer zoo spoedig en voltallig bewegker was. Toch hield men aan het onde recht in beginsel vast, maar wgzigde trapsgewijze de toepassing. De maagschappen moesten nog optreden, en optreden als geheel, maar niet alle mag. En behoefden op te komen. Een zeker aantal was voldoende om de maagschap te vertegenwoordigd waren. Een enlèle, des noods een achterzusters-kind, uit elk was voldoende, en ontbraken ook deze, dan vergenoegde men zich later met eerste leden. Maar ook om dat te organiseeren, was tgd noodig, een bekwame termgn. Men vroeg en bekwam dus een rechtsdag, dat is een termen voor het doen van klacht. Maar nu moest er ook iets op gevonden worden om het procesvoordeel van handhafte daad te behouden, te voorkomen dat men in de bezwaren van eenklacht op overnachtsche daad viel. Het reeds bekende geval dat de dag te ver verstreken was om het recht te voldingen, wees als van zelf den weg dien men had te volgen, eene gesimuleerde voortzetting van de handhafte daad. Men bewanden het igk, en, zoo de dader gevat was, ook dezen, hervatte op den rechtsdag den wapenroep en verscheen zoo in het gericht. Die wapenroep werd nu het teeken van het handhafbe der daad, en ontaarde ten slotte in een procesvorm, die niet meer bij den Optocht naar het gericht, maar in het gericht zele als deel der gerichtshandelingen werd nagekomen. Evenzoo ging het met het doode licham. Het brengen in het gericht was oorspronkelijk niets anders geweest, dan het produceeren van het bewässen dat de doode van mans handen was gestorven, dat een doodslag was gepleggd. Het zien van het igk, zooals het daar onder de oogen van de gerichtsvergadering lag met de zichtbare teekenen van en geweldadigeo dood, was de Igkschouw in haar oudsten, (234) eenvoudigsten vorm. Het is dus zeer verklaarbaar dat de tegenwoordigheid van het doode licham als een onmisbaarvereischte voor de klacht werd beschouwd, en een zeer ernstige beteekenis haJ, zoolang het lyk onmiddelgk na de ondekking in de gerichtsvergadering werd gebracht onder geleide van hen, die den wapenroep gevolgd waren en dus een waarburg gaven dat het zich nog in den toestand bevond waarin het ontdekt was. Die beteekenis ging echter verloren, wanneer het niet onmiddelgk geschiedde, en gelegenheid was geweest de uiterl (234) ke gedaante van het l^k te veranderen. Van daar de bewaking van het l^k, als de tyd van den dag om recht te houden verstreken was. En bij langer uitstel verloor de latere bezichtiging door het ge- richt alle waarde. Men voorzag hierin door de l^kschouw onmiddelk te doen plaats hebben buiten de gerichtsvergadering, en daarvan een kenning te nemen, die men dan later in de gerichtsvergadering produceerde. Volgens de dingtalen werd daartoe over het l^k zelve vierschaar gebannen en b^ vonnis gekend; maar, b^ afwezigheid van den rechter en een voldoend aantal schepenen of andere gerichtslieden, zal het ook wel b^ eenvoudige schppenkennis z^n geschied. Het produceeren van het l^k was nu niet meer noodig, en het ongerief, aan het bewaren verb ^n geschied. onden, deed het op enkele plaatsen waarschungen dadelgk geheel vervallen en vervangen door de kenning der lijkschouw en van het verlof tot begraven, waarmede men nu klaagde, evenals ware het doode licham tegenwoordig. Elders daar- entegen bleef het nog een voorwaarde voor de klacht, kwam men aan het ongerief, door het onbindingsproces veroor- zaakt, door andere middelen te gemoet^ het balsemen van het l^k, het afkappen van de hand, het vervangen dooreen wassen hand of ander teeken. Dit behoud laat zich op ver- schillende w^ze verklaren. Als procesvorm kan het zich reeds zoo sterk vastgehecht hebben aan de geheele procedure, dat men het als vorm, afgescheiden van den inhoud, onmisbaar bleef achten. Maar wellicht behield het nog eenige betee- kenis, zoolang de gewoonte niet algemeen was deschenken van de Igkschouw op schrift te brengen. Er was echter nog een aanwäzing kan gelden, dat men, hoewel gedwongen tot uitstel van den aanvang van het eigenlijke proces, toch noodig achtte den lateren rechtsdag te doen voorkomen als eene  tegen niemand die niet op den eersten dag was genoemd. Op zichzelve schgnt dit ein harde eisch voor de klagers. Zelfs al had me n den dader werkelgk op heeterdaad betrapt, kon het onmogelgk zgn hem. 1) Elders bracht men deze formalität in verband met den bekenden rechtsregel, dat voor verordreeling noodzakelk was handhätten daard, gichtige mond (bekentenis) of blikkende schijn. Zoo bijv. in de Over-jessselsche dingtalen, medegedeeld in Pro Eic. iure patrio, T, bis. 882 en volgg., vooral 390. En in dien zin wordt het gewonlijk verklaard. Ten onrechte. Daargelaten dat die rechtsregel, zoover mij bekend, later in het Saksische recht ontstond en elders niet voorkomt, was bij deze procedure blikkende schijn geen onmisbaar vereisohte voor veroordeeling, daar er alt, dass das handhafte daar was. Van Santen, biz. 336, 337. Te noemen, wanneer hg niet tevens gevangen was. Was hg onvlucht, dan was het zeer wel mogel, dat men hem wel gezien maar niet herkend had. Het kon bgv. een vreemde-ling zgn, een onbekende. Uit de dingtalen bligkt zelfs, dat het niet noodig was dat men den dader herkend had of zelä hem op het terrein had gezien. Niet de persoon die het misdräf het eerst ontdekt had, zelfs niet de klager, maar m^en die wellicht niets van de zaak gezien hadden, den den z. g. Anbreng. Zy behoefden niet allen te noemen die op den ersten dag genoemd waren, en moesten zwoeren dat ze nie-mand zouden noemen die niet in velde en in velde, en in dade was geweest. Men nam dus blikbaar de mogeld aan dat de opgave van den eersten dag op bloote gissing omtrent de daders berustte. Waarom dan verboden de daders of deelnemers die men eerst later had leeren kennen, alsnog te vervolgen? alsnog wapenroep tegen hen te doen? Het antwoord ligt voor de hand. De wapenroep, bg de ontdekking van een doodslag en b^ de vervolging aangeheven, was niet een algemeene weeklacht, maar een geroep tegen een bepaald persoon. Elg moest dus dadelg k bekend en onmiddelyk bg name notoir gemäß zijn, wilde men de eigenaardige procedure op handhafbe daad toepassen. Werd hg eerst later bekend, en geschiedde dus de klacht tegen hem eerst nadat er een nacht was voorbggegaan, dan moest men op andere wgze procedeeren. Op dit punt bleef men veel getrouwer aan het begrip van betrapping op heeter- daad dan ons tegenwoordig recht, dat er, dank zg vooral de praktgk, eene bloote fictie van heeft gemaakt. En dit brengt ons tot de vermelding van eene laatste eigenaardig- heid, die tevens misschien de verklaring bevat van de geheele procedure. De procedure was, zoals ik zeide, uitsluitend toepasselgk op het geval van doodslag, of zoals Jan Matthgssen het noemt, van simpelen doodslag. Alleen bg ernstige verwondinig gegen vorzogen van doodslag. Alleen bg ernstige verwondinig gegen vorzogen van doodslag. Alleen bg ernstige verwondinig gegen vorzogen van doodslag. Moord was niet doodslag in koelen bloede, met voorbedachten räd of geleider lage, maar de heimelgke of verborgen doodslag of de doodslag waarvoor men niet openlgk uitkwam, waarvan de dader niet dadelk bekend was of zich bekend maakte. Doodslag, zeländer de meest verzware. Unde omstandigheden, zoodat hä soms op gelgke wgze als moord werd vervolgd of gestraft, bleef doodslag, als hij openigk was gepleegd, op heeterdaad ont- dekt of openlyk erkend werd. Vandaar dat men niet, zooals thans, lette op hetgene aan de daad in het gemoed des da- ders was voorafgegaan, het koel beraden van de daad of het afiekt, maar op hetgeen hg na de daad verrichtte. Dit eigenaardige onderscheidingskenmerk vindt men reeds in de oudste rechten van duitschen oorsprong duidelijk op den voor- grond gesteld, al geven zg niet den algemeenen regel maar de b^zondere (];evaUen. Meestal vermeldt men den doodslag met verberging van het Igk. »Si quis bominem occident et absconderit, quod mordritum vocant'\ zegt de lex  den wapenroep of de klachtwoorden, zoodat het waarschynlyk slechts is uiting yan afgrijzen over het gruwelyke van de daad. L. Pris. 20^ § 2, Salica 41 § 1 en 3, Baumar. 18 § 2. Gragas, c.  noot) dat een man was een platgumaker, geheten Jan van Aken, die tot eenre nacht waeckte van der steden wege; aldair hy quam wande-ren langes der straten der steden, sach hy een onnosel knecht sitten.... ende tooch sijn wapen ende stac de knecht doot in der nacht, ende die knecht hiet Jochaert. Men vonten des ochens doot sitten onder dat venster (van Jacop Jansz.), nyemant en wist wiet gedaen hadj ende nyemant en ly dell noch dair en weeck nyemant om.'* Vervolgens vermeldt hg, hoe Jan van Aken den volgenden dag wegens dienst bg het Igk kwam, en dat het daarop begon te bloeden. »Sodat (vervolgt hg) Jan van Aken, als hy dat sach ende de luden beg onden te murmurren onder malcanderen om des bloedens wil, nochtan dat nyemant en dochte op dien man, dat hy dat gedaen mocht hebben, wort hy so ont daen ende begaen, dat hy rechtevoirt ginc uyten huyse ende trat opt kerckhoff, ende belyde hem des moorts. Ende hy zoende dairna met des Jochaerts magen ende ende das mitten rechter ende creeg sign lantwinninghe; dat groot onrecht was want men van moorden gheen lavenisae hebben en sal. Volgens Jan Matthgssen was het blgkbaar moord, omdat bg de ontdekking van het Igk niemand wist wie den doodslag gepleegd had, en niemand het beleden had, noch zich had doen Kennen door er voor te vluchten. Dat de dader daarna nog, door 1) Leges Henrici 1, 92 § o. ( 239 ) wroeging getroffen, asyl gezocht had op het kerkhof en de daad beleden, maakte geen verschil ^). Uit een strafrechtel^k oogpunt is zoodanige onderscheiding niet te verklaren, nog veel minder te rechtvaardigen. Zoo eene onderscheiding van openbaren en geheimen doodslag verklaarbaar of verdedigbaar zou kunnen z^n, bg de be- vreemdende opvatting van de openbaarheid die wg hier aan- treffen, is dit niet mogelyk. Of het feit moord of doodslag was, kon afhangen van eene bloot toevallige omstandigheid, geheel onafhankelijk van den wil des daders. Als een kreet van Jochaert een der buren naar het venster had geroepen. Jan van Aken nog gezien en herkend was, en de andere buren door luid geschreeuw waren opgeroepen, dan zou Jan Matth^sseo in den zoen geenerlei onrecht hebben gezien. Evenzoo wanneer hij dadelgk naar het kerkhof of buiten de vryheid van den Briel ware gevlucht. Slaat men nu acht op het grooto verschil in strafbaarheid en procedure, dan is het onderscheidingskenmerk zeker vreemd gekozen. In den t^d der oude volksrechten, toen ook moord nog met geld kon worden gebeterd, was de straf in den regel het negen- voudige weergcld, voor den gewonen doodslag verbeurd, en later bekwam moord een eerste plaats ouder de crimina atro- ciora, die in beginsel onzoenbaar waren en in extraordinair proces werden vervolgd. De omstandigheid dat voor de procedure in zake van simpeleu doodslag het onmiddelyk bekend zijn van den dader onmisbare voorwaarde was, verklaart evenmin die onderscheiding, daar deze voorwaarde was niet de oorzaak maar een gevolg was van de onderscheiding. Ook hier moet men de verklaring in den voortyd zoeken, en kan dit met Een eeuw later verleende het laudrecht van Voome van 3 Februari 1519, art. 115, een termijn van drie dagen. Die een doodslag beging, moest binnen den derden dag «rdat doen openbaeren ter prochien, daert gesciet is, openbairlijck, ende indien hy des niet en dede, soe sal men dat houden voir moort." Misschien was men reeds ten tijde van J. Matthijssen begonnen af te wijken van de gestrengere opvat Ting, die onmid-delyke openbaring vorderde, en was dit de redding van Jan van Aken. Te meer gemeldet doen omuat die oudefschuldig reeds in de oudste Tolksrechten en bg alle duitsche stammen wordt aangetroffen, dus met meerdere zekerheid dan de rechtspleggiog, als in dien yoortgd ontstaan, kan worden aangenomen. Ook hier hebben wg een iiienwe aanwgzing yoor destelling dat deze procedure niet is ontstaan als een straf ferrolgiug wegens misdrijf. De doodslag waarvoor deze procedure ontstond, werd oorspronkelgk niet ak een misdrgf erkend. Het wai de doodslag, in uitoefening van het wnuikrecht ge-pleegd. Kortheidshalve citeer ik hier Wilda. Wraak, zegt Wilda te recht in zgn Strafrecht der Grermanen, is de erste openbaring van het rechtsbewnstzgn; ze is dus edel in haren grond, omdat de mensch zich. Daarin doet kennen ak mensch, die in hetgeen hem van anderen wedervaart, niet uitsluitend de lichamelgke pgn, het verlies eener zaak, maar ook de aanranding zgner persoonlijkheid gevoelt. Ze is de ruwste vrgze waarop de heerschappg van het recht zich doet gelden, daar ze slechts in het algemeen een terugslag tegen het onrecht bevat, terwgl aan het overige verblgft, of ze tot uitoefening geraakt, of ze mate houdt met de maat van het onrecht, of ze voor een werkelgke of vermeende aanranding wordt uitgeoefend. Ze is eene handhaving van het recht van zuiver subjectief standpunt. Kou men het bestaan van een zuiveren uatuurtoestand aannemen, dan zou de wraak de heerscheude, de eenige wgze van handhaving des rechts Zgn, en bg alle onbeschaafde volken die het naast staan bg zoodanigen toestand, is de wraak geoorloofd, in zekeren zin geheiligd. Onbeperkt kan ze echter niet meer toegelaten worden waar een zelfs weinig ontwikkeld staatsverband tusschen de samenlevenden bestaat. En in de wgze waarop de wraakoefening geschiedt, openbaart zich het krakter van een volk. Wreken nu is naar de oudste germaansche beschouwing: dooden of liever naar de wapenen grgpen, zoodat dood of verwonding het gevolg kon zgn. Wraak was voor de oude Duitschers de handeling van den vertoorn- (241) Den man, die de vergelding van het geleden onrecht zelf met de wapenen vordert. De glückende, geheime of koele wraak was hun daarentegen een gruwel, een schanddaad. Alleen de .wraak die onmiddelgk in het licht van den dag, onder de oogen van elk voldoening zoekt, gold be hen als een daad, den man van eer passend. Ik heb reeds te lang uwe aandacht in beslag gehouden om het juiste dezer voorstelling uit de bronnen aan te toonen. Ik moet mg vergenoegen naar het geheele betoog van Wilda te verwijzen. By zoodanige beschouwing nu laat zich de angenomen onderscheiding verklaren. Doodslag was de in een twist ter zake van werkelgk of vermeend onrecht op de tegenpartg onmiddelgk uitgeoefende wraak, waarbg men met open vizier, onbekommerd om de aanwezigheid van ande- ren, zgn recht nam, waarvoor men openlyk uitkwam, die men zelf openbaarde, als er toevallig niemand bg was ge- weest. Dit laatste wordt in de oude rechten uitdrukkelg gevorderd, zelfs al heeft men in noodweer gehandeld. Soms vindt men de w^ze waarop het geschieden moest, geregeld, »Wil iemand (zegt een der Noordsche rechten i) op recht- matige w^ze den doodslag verkondigen, dan ga h * V van de plaats waar de doodslag geschiede, in welke richting hy verkiest, en kondige het in het naaste huis, als daarin niet en maag of zwager van den doode woont. Is dit het geval, dan mag hig het huis voorbg en het naaste ingaan, teuzg het ook daar het geval zg; dan zal hg in het derde gaan en den doodslag kondigen, wien hg ook in dat huis aan-treffe. Hg zal zich noch Beer, noch Wolf noemen, als dit zijn ware naam nïet is, hg zal nadere opgaven doen omtrent zgn persoon, en zeggen waar hg den nacht heeft gerust. Dat men nu zoodanigen doodslag van doodslag onder andere omstandigheden scherp onderschelde, ook nadat het gevaarlgke voor den openbaren vrede er toe. Geleid had, er een onrecht in te zien, laat zich gemakkelijk verklaren. Dat gevaar lag in het ontstaan en den voortduur van een 