De Nederlandsche spelling onder beknoṗte regels gebragt
De T en komen alleen voor aan het begin eener letter, greep, b,v. in Tuur, mek, he-^Den, vree-men; aan het einde eener lettergreep gaan zij in de onechte f en s over; b.v. bleefl vreeSf 149. De onechte f en s blijven steeds zachte medeklMert, gelijk blijkt uit den onvolmaakt verleden tijd der zwakke of gelijk^ vloeijende werkwoorden; men zegt b. v. leefde van lessen ea vreesde van vreemen, niet lee/te, vreeste, zoo als scherpe me-^ deklinkers zouden vereischen. 1.MI* De c, q, X en y noemt men wel eens vreemde letters, omdat zij behalve in eenige oade Nederlandsche familienamen, al9 ffuydecoper, Siof, Clercq alleen in woorden van vreemden oorsprong gebezigd worden. 151. De q wordt aan het begin of in het midden van een woord altijd door u gevolgd, en heeft dan met de a de 159. De q wordt aan het begin of in het midden van een woord altijd door u gevolgd, en heeft dan met de a de 159. De q wordt aan het begin of in het midden van een woord altijd door u gevolgd, en heeft dan met de a de 159. De q wordt aan het begin of in het midden van een woord altijd door u gevolgd, en heeft dan met de a de 159. De q wordt aan het begin of in het midden van een woord altijd door u gevolgd, en heeft dan met de a de 159. De q wordt aan het begin of in het midden van een woord altijd door u gevolgd, en heeft dan met de a de 159. De q wordt aan het begin of in het midden van een woord altijd door u gevolgd, en Warde van Kur. De x vertegenwoordigt ks. TWEEDE AEDEELING. Eerste Hoofdstuk. OVER DE GRONDBEGINSELEN DER SPELLING. 153. De Spelling is dat gedeelte der Spraakknst, hetweelk de re- gels bevat, die bij het schrijven de kens der letterteekens be- pa]en, wanneer de uitspraak ontoereikend is. 154. De aitspraak is in drie gevallen ontoereikend om te doen weten, hoe men schrijven moet : 1. Wanneer er stomme letters (138 — 140) in de woorden voorkomen; 2. Wanneer een letterklank door meer dan een letterkeen kan voor- gesteld worden (50, 56 en 60) ; 3. Wanneer de uitspraak, hetzy aan het eener lettergreep (146), hetzij bij het zamenkomen van verscheidene medeklinkers (146) on- duidelijk is. 155. De spelling möt dus regels geven voor het hezigen der atomme en der gelijkendende letterteeltena, der slümpers, dubbele Utters en letterverbinden. 156. De spelregels berasten deels op algemeene, deels op hijzondere grond beginselen. 157. De algemeene grondbeginselen voor hinzondere grond beginselen. 158. De algemeene grondbeginselen voor hinzondere grond beginselen. 159. Het schrijven bereikt zijn «?o^/, wanneer de lezer ait hinzondere schrift gemakkelijk en met zekerheid kan opmaken, welk woord de schrijver heeft willen voorstellen. 160. Het spreken maakt den grondslag het verstaanwor-den het hinzondere schrijven ait. 160. Het spreken maakt den grondslag het verstaanwor-den het hinzondere schrijven ait. 160. Het spreken maakt den grondslag het verstaanwor-den het hinzondere schrijven, deels op hinzondere schrijven. 160. Het spreken maakt den grondslag het verstaanwor-den het hinzondere schrijven, deels op hinzondere schrijven. 160. Het spreken maakt den grondslag het verstaanwor-den het hinzondere schrijven, deels op hinzondere schrijven. 160. Het spreken maakt den grondslag het verstaanwor-den het hinzondere schrijven, deels op hinzondere schrijven. 160. Het spreken maakt den grondslag het verstaanwor-den het hinzondere schrijven, deels op hinzondere schrijven. 160. Het spreken maakt den grondslag het verstaanwor-den het hinzondere schrijven, deels op hinzondere schrijven. 160. Het spreken maakt den grondslag het ver Sommige menschen kunnen eenige letters of in bet geheel niet, of slechts gebrekkig uitspreken. lemand, die alle letters behoorte k oit-spreekt, heeft eene zuivere uitspraak, Het is naturlik, dat men zich in het schrijven niet meet rigten naar eene onbeschaafde en gebrekkige uitspraak. De eerste grondregel voor de spelling is die der zoogenoemde beschaafde uitspraak, welke aid as luidt: 164. 1. a) Duid in het schrijven van een woord iederen letterklank, die in een beschaafde en zuivere uitspraak gehoord wordt, door bet daarvoor vastgestelde letterteeken aan; en b) kies, wanneer de uitspraak uit haren aard onduidelijk is (143 — 146), het naastbijkomende letterteeken. 10ft. De strenge toepassing van den eersten grondregel is niet altijd vol-doende en kan zelfs hinderlijk zyn voor de onderkenning van het woord, dat men wil voorstellen. Voorbelden. Aan den eersten grondregel is voldan, wanneer men ret, vijlen, aloien en helen schrijft, ofschoon men rij, veilen, alooten en helen kan bedoelen. De regel leidter toe, dat men schiijft^»«^«-heid, hoofdeel, mislap, poddeksel, wanneer men kindsch-heid, hoofd-deel, mis-stap, pot-deksel wil voorstellen. De duidelijkheid wordt bevorderd, wanneer de schrijver zorgt : 1. dat de lezerde stamwoorden, zoo veeldoenlijk is, onder denzelfden voor oogen kriji^t, waaronder hij ze ook elders aantreft ; 2. dat nit den vorm der afgeleide woorden blijkt, vaa yvelk grondwoord zijn, indien namelijk dit groudwoord op zich zelf nog in de taal in gebraik is en dan dezelfde beteekenis heeft ais in het afgeleide woord ; 3. dat in zamengestelde woorden, de vorm der deelen zooveel mogelijk onverminkt blijft, indien die deelen op zich zelve nog als woorden in de taal bestaan en dan dezelfde beteekenis hebben als in de zamen Stelling. Men schrift om deze redenen toand, dog, froot, vlug, omdat dezelfde woorden, verbogen zijnde, met d en s voorkomen (166) : toanden, do gg en, goed e, vlu gge. Men schrift vi^hel en kinditeH heid om aan te duiden, dat deze woorden van vijlen en kindsch, niet van veilen en kind gevormd zijn (167)- 169. De dnidelijkheid wordt niet bevorderd, wanneer men in afeieleide en zamengestelde woorden aan de grondwoorden den oorspronkelijken vorm geeft, indien de uiUpraak zich stellig daartegen verzet, of indien heer grondwoord in de taal niet meer op zich zelf bestaat, of bniten de afleiding of zamenstelling eene geheel andere beteekenis heeft. Voorbelden. Het 20 von voorbelden, voorbelden nadeelig zijn, indien men andhält, verhört, fferoepi, tøråd, andtøråd, haC' aalauri schreef, in plaats van ambt, verknockt, gerucht, tvereld, duiUch, antwoorden, haC' aalauri. De. tweede grondregel der spelling is die der afleiding welke aldus ludt: 171. II. Rigt u in het schrijven naar de klaarblijkelijke afleiding, indien de uiisprauk zich niet stellig daartegen verzet. 172. Ofschoon het niet opvolgen van dezen regel het schrift uiet volstrekt onverståd, daar de beteekenis van een woord doorgaans uit den zamenhang zai blijken, zoo is de veronaehtzaming der blijbare afleiding altijd staitend en hinderlijk voor de vlagge opvatting van den zan des woords. IffS. Somtijds is door misverstand of uit eene onbekende oorzaak eene schrijfwijze in zwang geraakt, die strijdig is met andere rebels en op geene redelijke gronden rust. Volgt men echter, die al gemeinen gebrünkte spelling niet, dan wordt men niet begrepen of voor een zonderling gehouden. Zoo schrijft men nog, "vijfiig, z^«/»^, ofschoon de nitspraak noch, tijftig, mestig vordert. De derde grondregel der spelling is die van het zoogenaamde gebrük, welke aldus luidt : 175. III. Rigt u in het schrijven naar het heerschende gebruik, of naar die wijze van handelen, die door kiesche schrijvers een- parig gevolgd wordt, ook wanneer zij tegen de afleiding aan- druist of door de nitspraak niet gebiedend gevorderd wordt. 176. Het is naturlik, dat men het gebruik niet moet volgen, wanneer het tot misverstand en verkeerde gevolgtrekking anleiding geeft. 177- fiebbalve van de drie vermelde grondregels maakt men nog gewag van een vierden, dien men den regel der toelluidendheid noemt, en welke eischen zou, dat men somtijds strijdig met de afleiding let-ters invoegde of wegliet. Wei beschouwd echter, ligt deze regel in dien der heschaafde uiUpraak opgesloten. 1.9'8. De bijzondere grondbeginsslen onzer spelling vloeijen voort uit den bijzonderen aard onzer taal of berusten op aangenomen ge-woonten. Zoo is het een uitvloeisel onzer eigenaardige uitspraak, dat wij eene J en ^v invoegen in bloeiien en bowwen; en het is eene willekeurig aangenomen gewoonte, dat w^j de open klinkers somtijds door verdnbbeling voorstellen; b.v. in daad, leem : de Duitschers schrijven : bluh-en, baU'Cn, That, Lekm, 179. Be bijzondere grondbeginsels z\jn de volgende: In eene ioonlooze leitergreep is de klinker altijd ioonloos. Een toonlooze klinker behoeft daarom geene opzcttel^ke onderscheidiog. 20 AfD. II. HOOFST. I. 180. Men stelt, waar zulks noodig is, den open klinker door verdnbbeling van bet letterteeken yoor. Darom bezigt men ia geslotene lettergrepen met opene klinkers de zamengestelde letterteekens, een. 181. In eenen open lettergreep met den vollen of den balven klemtooo is de klinker altyd open. Darom behoefit een open klinker, de scherpe e en o nitgezonderd, in open lettergrepen niet verdabbeld te worden. 182. Eene enkele sloit letter gaat tot de volgende lettergreep over, wanneer bet woord verlengd wordt door eenen klinker begint (131); de voorgaande lettergreep wordt dan open. Dit beefl niet plaats bj zamenstellingen en b)j het achtervoegsel 'achtig- Darom treedt bet eenvondige letterteeken in de plaats van het zamengestelde, indien de klinker in de voorgaande lettergreep open is; b. v. In das das, das, be-ten. Daarom ook möchte de slait letter verdubbeld worden, indien de klinker gesloten is; b. v. in da 1 — ba 11 en, nuk — flitfililtffi* 183. Zijn er meer dan eene sluitletter, dan blijft, als bet woord verlengd wordt, ten minste de eerste tot de voorgaande lettergreep behoore. (132 en 133). Daarom wordt in zulke gevallen het dubbele letterteeken der opene klinkers bebouden; b.v. inpmmrd — paa rden, 184. Het Nederlandsch tracbt, zooveel doenlijk is, den verschillenden oor-sprong der klinkers ein tweeklanken in de spelling aan te duiden. Daarom behondt men de dnbbele letterteeken een oo in opene lettergrepen, wanneer de o en o tcherp zijn; daarom onderscheidt men steeds el en Ij, t en y. 185. De Nederlanders spreken de v en aan het begin van een woord zoo zacht uiti dat zy deze letterteeken ongeschikt oordeelen om den verscherpten klank der v en iaan bet eener lettergreep voorte stellen. (146 en 148). Daarom schryft men b.v. liet en Huln in tegenspraak met den regd der afleiding. (146, 148, 164 b en 166). 186. Wanneer lettergrepen, die op u of op eenen tweeklank eindigen, door eenen klinker gevolgd worden, dan ontstaat, behalve in zamen- stellingen, in de uitspraak van zelf eene J of eene w. Daarom schrijft men uvue, vrouwen, boeijen, 187. Het Nederlandsch schrijft in stamwoorden en afgeleide tooorden geene letters, die in de uitspraak volstrekt niet gehoord worden, al mogt de oudere vorm of de afleiding zulks medebrengen. Uitgezonderd zijn de ch achter de m (140) en de it in thans en alihans. (189). Af. II. HOOPDST. II. 21 Men verdullt daarom niet noodeloos de medeklinkers achters open klinkers of achter tweeklanken. Men schrijft b. t. niet Auiamelijk, jtrtjamelijk, oettenen. Tweede Hoofdstuk. ALGEMEENE KEGELS VOOR HET GEBRUIK DER KLINKERS. V. I. Een toonloose klinker wordt door e voorgesteld, b. v. in dad^n, verzegelen; behalve in de achtervoegsels -tg, -tng, -Ik en -Is en in het achtervoegsel -lljk. Ook in kievii en dimit, gr. dimios, gebraikt men de 1. In de Toornaamwoorden mijn en ztjn, en in het lidwoord een, "wanneer deze toonloos zijn, vrotdt de klank der toonlooze e door y en ee voorgesteld. 1.89. II. Gesloien klinkers worden noort verdnbbeld. 190. III. De open 1 wordt in echt nederlandsche woorden, zoowel in opene als in gealotene lettergrepen, door te voorgesteld, behalve in het achtervoegsel -Isch. Men schrijft dus dier y die-nen; maar toettisch. 191. IV. Open Klinkers worden in gesotene lettergrepen altijd verdubbeld; uitgezonderd de 1, y, ea en oe, en de u Y66r de ir Men schrijft dus jaaré eed, tnoord, vuur; maar 2ien, proseliei, beuk, boek, schaduw. 192. Y. De cpene a, u, y, en en oe en de zackte opene e en o worden in opene lettergrepen niet verdubbeld. Men schrijft dus u-pen, u-ren, Cg-rus, beu-ken, stoe-len, le-ven, zo-nen. 193. VI. De scherpe opene e en o worden altijd verdubbeld, ook in cpene lettergrepen. Men schrijft daarom bee-nen, bo-nen. IMI. VII. Men gebruikt de grieksche y in sommige oude nederlandsche eignenamen en in woorden van griekschen oorsprong, behalve wanneer deze in geslotene lettergrepen den open klank hebben; in het laatste geval gebruikt men te (190). Men schrijft daarom Enydecoper, synode, sy sterna; maar symoniem, proselylise niet synonym, proselylise. A. II. HOOFDST. III. 195. Men mag het zamengestelde letterteeken i| niet gebruiken, waar eene enkele 1 toereikend zou zijn; men schrijve dus niet Leiden, Hügens, maar Leyden of Leiden en Huygens of Hügens. Derde Hoofdstuk. ALGEMEENE KEGELS VOOR HET GEBRUIK DER MEDEKLINKERS. 100. I. Men bezigt als beginlellers, die medeklinkers, die in de uitspraak gehoord worden (164); belialve in veertig, vijftig zestig, zestig en zamen, welke woorden met v en z, niet met fen s geschreven worden (167 en 175). 10?. II.  (166). Uitzonderingen maken de T en E, die door de onechte f en s vervangen worden (164, b), alsmede de J (198). Men schrijft b.v. schuh, daad, droger zegt. 198. III. Wanneer de woorden, die op u of op eenen tweeklank uitgaan, verbogen worden, dan spreekt men tusschen de twee lettergrepen eene w of eene J uit (186); de w wordt als sluit-letter altijd geschreven, ook wanneer het woord onverbogen blijft (175), de J alleen, wanneer het werkelijk verbogen wordt, (175). Voorbeelden: iim — uu^e, dauw — da wen, boel — boeijen, ei — eijeren. Uitgezonderd is de tweeklank j|J , waarachter geene J inge- voegd wordt (175). Voorbeelden: vrij — vHje, vrijer , bakkerij — bakkerij'eti', niet vrijje ^ bakkenjjen. 199. IV. Men bezigt in omerbuigbare woorden als sluUletters die me- deklinkers , die in de uitspraak gehoord worden , en kiest van de sisletters en vaste letters de scherpe (164 b) behalve in nog (tot hiertoe , daarenboven) (175). Voorbeelden : niet , ooit , op , dock (maar) , nock (en niet), voort , sedert , pas, 200. V. De omerbuigbare woorden op a nemen de w niet als sluit- r AfD. II. HOOFDST. III. 25 letter achter zicli (175); b. v. u , nu , au ; evenmin hou , zamen- trekking van houde. 201. -Men schrijft eene stomme ch aoMer de s 1. aan het einde van bijvoegelijke naamwoorden , als vakch, trotsch , (171 en 175) met uitzondering van : Bits, spits en boos , Paars , broos en loos. Wars, dwars en voos ; 2. aan het einde van alle woorden , die in het hoogduitsch op sch eindigen (171), alsmede in tusschen (171). Deze ch blijft, wanneer het woord afleidings- of buigingsuitgan- gen bekomt (171) ; behalve in vleezen en vleemg van vleesch (164). 202. VII. Men schrijft eene stomme h achter de t in thans en aU thans , uit te hande en al te hande (171) ; doch niet in nogtans , nit nog dan (171). J303.VIII. Tussclenletters worden Skchier geslotene klinkers verdubbeld (131, 132 en 181); b. v. in bakken , bekken, bikken. 204. IX. Tusschen letters worden in drie gevallen niet verdubbeld : 1. niet, achter open klinkers en tweeklanken (186). Men schrijft das geselen, prijselijk, oefenen ; niet 2. niet, achter toonlooze klinkers (179), behalve in het achter-voegsel -Is. Men schrijft dus engelen, beteren, perzileen; niet 3. niet, wanneer er twee of meer tusschen letters zijn, als in mas- ten, vors-ten (183). 205. X. De ch (12 en 10) en de sch als tusschen letter (140) verte-genwoordigen slechts ondeelbare letterklanken, en hebben du na geslotene klinkers verdubbeling noodig (203). 206. XI. Men verdubbel de ch door voorvoeging van g (175), en de sch door voorvoeging van s (175); b. v. lagchen, visschen. 309. XII. Wanneer de d in het midden of aan het een woord voorafgegaan wordt door eene vaste letter of eene sisletter, dan is deze steeds zacht, u[igez ondeTd.mvonnisde,gevonnisd (164, b), van vonnissen. Voorbeelden : behehd, bezorgd Jeugdig, besteedde, beleefel, {YtLR keen), bevresd (van vree»en). SOS. XUI. Wanneer de t in het midden of aan het een woord door eene vaste letter of eene sisletter wordt Toorafge- gaan, dan is deze steeds sckerp (164 b), indien de afleidingniet klaarbiijkelijk eene zacMe vereischt (171 en 167). Voorbeelden, bruiloU, kraeht, naeht, Ueht (niet doaker), /taatie, onverhoopt, limt, kwami; — dochja^i, ilagt, dragt v«n.jageH, kla- t;en, dra%en. Men zondert uit: ligt (bet tegenovergestelde ran ztoaar) en zonder eenige geldige reden : regt (175). 1209. XIV. Wanneer de s in bet midden of aan bet een woord door eene vaste letter wordt voorafgegaan, dan is deze steeds scherp (164 b), tenzij de afleiding klaarbiijkelijk de zacMe vereisebt (171 en 167). Voorbeelden : scherU, guU en guUen van gieien; rotm (roehe), koetm {couelie), plaatm (place), rantuoen (ranpon); — doch inods van Xrnodde, sinda ova. sedert, gida van fr. ^«»d^r, ^(^odnvan/oge. Vierde Hoofdstuk. ALGEMEENE REGELS VOOR DE VERBUIGINGEN, DIE DE STAMMEN BIJ DE VERBUIGING EN AFLEIDING ONDERGAAN. dlO. Bij de yerbuiging en afleiding bebben twee gevallen plaats ; 6f de stam blijft mveranderd, of de stam ondergaat aan het einde yerscbillende veranderingen. 211. Het al of niet veranderen van eenen stam in de verbuiging en afleiding bangt af van den aard der uitgangen en acbter- voegsels, die aan den stam gebecbt worden. 512. Er zijn twee boofdsoorten van buigingsuitgangen en afleiding s- acbtervo Es geschrieben. 513. De buigingsuitgangen en afleidingsachtervoegsels der eerste hoofdsoort bestaan uit eenen of mei, medeklinkers, of uit eenen lettergreep, die met eenen medeklinker begint; als -d, -nt, -baar. ApD. II. HOOFDST. IV. 25 14>, De buigingsuitgangen en afleidingsachtervoegsels der tweede Aqfdsoort zijn lettergrepen, die uit eenen klinker of eenen tweedel beginnen; bv. -e, -i|, -Is* 15. Eenige uitgangen en achtervoegsels gaan soms uit de eenen klinker of eenen klinker beginnen, wanneer zij eenen medeklinker of eenen klinker v66r zich nemen, die noch tot den stam, nach tot den uitgang of bet acbtervoegsel beboort. Voorbeelden : Het acbtervoegsel -er, dat tot de tweede hoofdsoort be- boort, treed! over in de eerste, wanneer bet eene -d- voor zicb neemt, b.v. in viJtderAafide, (taaaltderlei, niet vijwderhande, iwaalvderlei (218 en 217)- De nitgang -ling, die tot de eersle hoofdsoort behoort, gaat over tot de tweede, wanneer hij eene toonlooze -e- voor zicb neemt ; b. V- in hoveling, niet hofling (217 en 218). t216.Een stam ondergaatin de verbuiging en afleiding in den regel geene verandering , wanneer bij een nitgang of een acbtervoegsel der eerste hoofdsoort acbter zicb neemt. 217. Een stam, waaraan een nitgang of acbtervoegsel der eerste hoofdsoort gebecbt wordt , kan op alle letters eindigen, bebalve op T , a; en J (198). De plaats der t en a; wordt vervangen door de onecbte f en s (147). 1318.Een stam ondergaat bij de aanbecbting van eenen uitgang of een acbtervoegsel der iiceede hoofdsoort de volgende veran- deringen : 1. De onechte f en s veranderen in t en z; b. v. in boef^n^ kf^nd, huittfes, leating, van de stammen boef, leef, huts , lees , voor boev , lee^f , huts , lee», 219. 2. Indien de stam eindigt op 6inen medeklinker , voorafgegaau door eenen dubbelen klinker, dan treedt de enkelvoudige klinker in de plaats van den zamengestelden (182 en 192), uit- gezonderd bij de scherpe e en o (193); b. t. in maien , milker , gecer , bazin^ vuren, van manty maak , vtn^r , geef^baas. 220. 3. Indien de stam eenen gesloten klinker beeft en op slecbts eenen medeklinker eindigt, dan wordt de medeklinker verdubbeld (203); b. v. in ballen, durchhe, drückler, stellaadje. Zoo ook de s acbter de toonlooze 1, b. v. in vonnissen, 221. 4. Wanneer de stam eindigt op eenen tweeklank der eerste soort (55 en 56), dan wordt eene -J- ingevoegd, bebalve acbter 26 ApD. II. HOOFDST. V. ij; b. V. in bui-J-en, fraai-J-er, lui-J-aard, maai-J-er; doch niet in vrij-e, vrij-er, 222. 5. Wanneer de stam eindigt op de toonlooze e of op het achtervoegsel -te, dan wordt de e afgeworpen. Voorbeelden: blijd-er, verblijd-en van blijde; zond-aar, blood-aard, ellend-if/, vvkii zonde, bloode, ellende; trali-hi oli-en, menie. 223. De stam ondergaat bij de aanhechting der uitgangen en aanhechter-voegsels van de tweed 23. e hoofdsoort geene verandering, wanneer hij uitgaat op twee of meer medeklinkers, of op 6^nen medeklinker, voorafgegaan door eenen toonloozen klinker, eenen tweeklank, of ie, eu of oe; b. v. in harder, vorsf-en, gorA-ely engei-en, perzitc-en, verheerlifH-ing, zandig-e, iuit^en, ziei^en, niet-en, beuh-en, boeU-en. J^j^^. Wanneer een woord twee stammen heeft, dan worden de. uit-gangen en achtervoegsels der eerste soort in den regel aaa korte, die der tweede aan laftge stammen gehecht (38); vergelijk b. V. Gbd-8 met G6d-e, Aikf-s met hSo-en, grbf-it met gr6v-er. V^fde Hoofdstuk. BIJZONDERE KEGELS VOOR DE VERBUIGING. J9J95. De buigingsuitgangen der eerste soort zijn 1. de meervoudsuitgang -s, b. v. in voders, lepels ; 2. de naamvalsuitgang -s, b. v. in dezes mans ; 3. de uitgang van den overtreffenden trap : -st, b. v. mhoogstr grofst ; 4. de persoonsuitgangen -t en -n, b. v. in {hij) loop-fy (wij} hoorde-n, {gfj) hoorde-t, (opdat wij) loope-n; 5. de tijdsuitgang : -de, en zijne bijvormen -te en -t, b. v. in /ioor~de, hoop-fe, zocA-f, 226. De buigingsuitgangen der eerste soort worden in den regel achter den onveranderden, bij voorkeur k o r t e n stam ge- voegd (38) met inachtneming der volgende bijzonderheden : Apd. II. HOPPEST. V. 27 1. Wanneer de stam op a eindigt, b. v. ra^ ga^ da, dan wordt de a verdubbeld, behalve bij eigennamen ; b. v. in reMi.% stoat, gaan. 227. 2. Eigennamen, die in opene klinkers uitgaan, verdnbbelen die klinkers niet, ma Achter Ar plaatsen een afkappingsteeken (?) vodr de s van het mecrvoud en van den tweeden naam- val ; b. V. Marians, Hebe's, Hinaldini's. 228. 3. De s van den tweeden naamval wordt achter woorden, op eenen sisklank uitgaande, weggelaten en door het afkap- pingsteeken vervangen, b. v. Jezus* geboorte, Marnix* psalm- berijming. 329. 4. De uitgang -s van den tweeden naamval neemt eene toon- looze e voor zich, en gaat daardoor in de tweede so&rt over, achter stammen, die op eenen sisklank of op st eindigen ; b.v. in huinh^s, vleesch-es, geest-es^ 230. 5. De tijdsuitgang: -de verandert in -te achter de scherpe medekiinkers (129), b. v. in Aoop-fe, straf-fe, juicK-fe^ maah'ie, mis-fe; doch niet achter de onechte f en » (147 en 149); b. v. in lief-^ie en vrefiS-de ; van leven-, vreexen. De!9ch geldt hier voor eene echte s; b. v. in msch-te, tcasset, 231. 6. De -t van den tweeden persoon verkiest in den onvolmaakt verleden tijd eenen langen stam', in strijd met de overige uitgangen der eerste soort; b. v. (gij) gaaft, lamst, naamt, bmaJct; niet {gij) gaft, last, namt, brakt, 232. 7. De personsuitgang -t blijft achterwege, wanneer de stam reeds op t eindigt; b. v. in (hij en gij) eet, kaat, niet eett, haat't, 233. Onregelmatigheden : 1. De naamvalsuitgang s, neemt in die-n-s en teie-n'S, eene n voor zich. 2. In zeide en leide (van liggen) is de g van den stam in 1, in wift, moest (voor icit-te, moef-te) is de t van den stam in S overgegaan. 3. De tijdsuitgang -de is tot -t verkort, met gelijktijdige ver- minking van den stam, in de onregelmatige werkwoorden : bragt, yooT brag-de mi breng-de ; dacAt, voor dak-de uit denk-te. Docht Yoor dokste uit dunkde; kocht voor koopie; zocht voor koopie; wrocht voor toorkte, nog voor moogde; pügtig, plagien voor plaag-de, phag-den, en dit voor plag, pla-gen, de boigingsnitgangen der tweede soort zijn: 1. de meervoadsuitgangen -en, -ers en -eren j b. v. in dagem, kinder 9^ liederem. 2. de namvalsuitgangen -e, -er en -en; b. v. in (den) manne, goedcj mijner^ zijnem% 3. de uitgang van den vej^ootenden trap : -er, b.v. in hoo- ger; 4. de persoonsuitgangen -e (van den!*"" persoon der aan- toonende wijs) en -en, b.v. in {ik) zegge^ meene (aantooneude ■wijs), {mj en zij) hoore-n; 5. de modnsuitgang der aanvoegende (weuschende en voor- waardelijke) wijs -e; b.v. in {opdai ik) zegge, meene, {hij) hoore^ (toij) hoore-n, (gij) hoore-t, {indien ik) gate^ vsare, (wij) war en m 235. De bnigingsuitgangen der tweede soort worden achter een bij voorkeur langen stam gevoegd, met inachtneming der regels, voorgeschreven in §§ 218—222. 236. De uitgang -er neemt achter stammen op r en de woordjes na en min eene d vddr zich en gaat daarmede over in de eerste soort; b. v. in ztoar-'d-er, biiier-d-er, na-d-er^ min-d-er. Okeen de uitgangs en -eren in hoen-d-eren en spaan-d^ers. 237. Onregelmatigheden. De stammen bros en brosse beide nemen de uitgangen der tweede soort aan; men zegt zogt zogt, brosse, brasser als bro-ze en bro-ze en bro-ze, Lende en rede maken bun meervoud van de stammen lendene en redene, Knie maakt in bet meervoud knieen, omdat le bier geen uit« gang is, maar wezenlijk tot den stam behoort. Apd. II. HOPPEST. VI. 29- Zesde Hoofdstuk. KEGELS VOOR DE KENNELIJKE AFLEIDING. 238. De afleiding is tweederlei : kennelijk en verholen, 238. De afleiding is voor iedereen kennelijk, wanneer in het afgeleide woord het grondwoord (43) in zijnen gewonen of nagenoeg gewonen vorm en in zijnen gewone beteekenis voorbeeldeo : Klind^ff^, bak^^/, redeJMar, drädelskne beho- ren tot de kennelijk afgeleide woorden, omdat iedereen kaa inzien» dat deze woorden van kind, hakken, rede en dag gevormd z^'n. 240. De afleiding is verholen, wanneer zij alleen voor den taalknnkundige met zekerheid kenbaar is, doordien het grondwoord. (43) of buiten gebruik geraakt, hi van beteekenis veranderd is, of in sterk veranderden vorm in het afgeleide woorden van de sterk veranderd. Voorbeelden. De afleiding van duit-ich, geeS'i, vroO'liJk is verholen, omdat de grondwoorden duid of died, gijzen, vroode of vroude bni-ten gebruik zijn. Even zoo is de afleidin<< van tuckt verholen, omdat het grondwoord (tien), ioog, getogen, tbaus de beteekenis van lei-den niet meer heefb. De afleiding van Aaring en tckielijk is ver'Aolen, omdat de grondwoorden kaar {keer, heir) en schier, op zich zelve staande, eenen anderen vorm hebben. 241. De afleidingsachtervoegsels moeten in drie klassen verdeeld worden : de eerste klasse bestaat uit achtervoegsels der eerste hoofdsoort (214); de Itoeede klasse hestaft nut achtervoegsels der tweede hoofdsoort (214); de derde bestaat uit die a chtervoegsels der beide hoofdsoorten, die bijzondere regels volgen. De achtervoegsels der eerste klasse zijn : >d, -dom ; -^ -tig ; sel, -st, -ster, -schap ; baar ; — -haft en -haftig, ^hetd $ Toad, -voadig en -vuldlg^ ; zaam en -KsMg. De achtervoegsels der eerste klasse worden in den regel achter den onveranderden, bij voorkenr kortenstam gehecht (38), de toonlooze e echter wordt afgeworpen; b. v. in blüdskapf blooAeid, van blüdskapf blooAeid, bloode. AfD. II. HOOFDST. VI. 244. Voorbeelden : 1. -dr dengd, maagA ^ bevresd^ ; uitgezonderd is jettgd^ van jong, 2. -de s' lief fie, kunde, 3. -doflwr pausdfMM, rfjkdotm, weedom, hertogdoim, niet herioogdom; uitgezonderd is bisdotn voor bisschqpdom ; 4 -fer hoogfe, duurte, menigte, belofte, gelofte y bitter niet beloofte, gelofte, heeite. 5. -tig I vfjffig, zesfig, zevenfig, negenfig; uitgezonderd: tmntig, dertig /veertig en tacktig. 6. -9el s baksel, brouicseM, swartsel* 7. -St: diensf, tcinsf i gunst, Jcomsf, vorst, niet koomst, voorstm 8. -fers baksieti*, zoogster, voedsfer. 9. -schap: koningschap, graafschap, blijdschap, boodschap, niet blfjdeschap, bode schap* 10. -ibaat*: eetbacuf, handelhuwn* ; 11. -haft en -haftig • manhaft en manhaftig, ernsthaf- tigi uitgezonderd krijgshaft en krijgshaftig; 13. 'heid: eenheid, kindschheid, gro/heid, godheid, niet groo/heidf goodheid. Uitgezonderd zijn kindsheid, broosheid en blooheid. 13. -rotMl, 'Toudig, -Tuldig' enkelToud, enkelTOU- dig, meuigfouldig* 14. -aHg: ramp»alig^ godzaMig, niet good»alig. 24LS. De achtervoegsels der ^er^^^^ ^/^^^^ z 15. -»aHg: ramp»alig^ godzaMig, niet good»alig. 24LS. De achtervoegsels der ^er^^^^ ^/^^^^ z 16. -aHg: ramp»alig^ godzaMig, niet good»alig. 17. -aHg: ramp»alig^ godzaMig, niet good»alig. 18. -aHg: ramp»alig^ godzaMig, niet good»alig. 19. -aHg: ramp»alig^ godzaMig, niet good»alig. 20LS. De achtervoegsels der ^er^^^^ ^/^^^^ z 17. -aHg: ramp»alig^ godzaMig, niet good»alig. 21LS. De achtervoegsels der ^er^^^^ ^/^^^^ z 18. -aHg: ramp»alig^ In der eel, -end; -el en -eel -erd en -aard / -es, -In en -egge / -Ig ^ -erlg, -Ing en -aa^Je. Ook moet hiertoe gerekend wor- den de toonlooze e, die v6or sommige achtervoegsels der de klasse treedt en deze in de tweede hoofdsoort over- brengt. De achtervoegsels der tweede klasse worden in den regel aan eenen bij voorkeur 1 a n g e n stam (38) gehecht m^t inachtne- ming van de voorschriften, in § § 218 — 222 gegeven. AfD. II. HOOFDST. VI. 51 S47. Voorbeelden : 1. -e: Jkoude, reize, gave, hope; 2. -eft: drinken- varen; gedron&em, gevaren; leugen; 3. -eitci: drinkend, varend; 4. -el: gordel, hevei, (niet hejei), van hejfen^ sleutel, vluggel (niet slottel, vluggel) van sluiten en vliegcn; lepei, klepel (niet leppeM, kleppel), — doch men zegt, druppeM en droppei, knokkeM en kneukel, pukkei en peukel; 5. -eel Koutceei, tooneel; 6. -erd: lomperd, dikkewd, blaffetfd; 7. -e# : zondares, godes (niet goddes). ^9. -tit : koning, bazin, api, godin, hertogit, van de stammen ^oo^ en hertoog. Onregelmatig gevormd is ^^Wi» van heiden, 10. -egge : dic^egge : dic^egge niet diefegge, alsof het woord uit </«>/* en . ^^^^ zamengesteld was. 11. -eriff: bloederig, loaierig, koppig, zondig, ellendig, van x-owefe en ellende; 12. -eriff: bloederig, zandetHg ; 13. -ivad^e: ktj^aadje, paTihaadje, stellaadje; —pofaadje, bcHchaadje {/), pelgritnaadje zijn vreemde woorden. J94$. Be achtervoegsels der derde klasse, wier aanhechting bijzon-dere regels volgt, zijn -er, -aar en -ter; -y en -Is; -Isch en -lijn; -Je en -ke; -d en -t der verledene deelwoorden, -de en -ste der rang-getallen en -lei en -hande, 249. Wanneer een achtervoegsel der derde klasse de invoeging V van -e- of -en-, vereischt, dan ondergaat de stam de veranderin- gen, opgegeven in §§ 218 — 222. 2S O. De nitgang -er wordt ter vorming van persoonsnamen en be> namingen van werktuigen gevoegd 1. achter den slam van den tegenwoordigen tijd der meerlet- tergrepige werkwoorden (4); b. v. in lezer, aannemer, snuit, stoff. 2. achter den stam van den onvolmaakt verleden tijd der een— lettergrepige werkwoorden met verandering van den klinker in a; b.v. mvoorgai^ger ^ tegenstantder, af stager y SUnder^ van de stammen ^t«^, siond, sloeg en deed^ met verandering* van de klinkers 1 9 o, oe en e in a. Uitgezonderd zijn: ziener , opziener , weldoener, 3. achter naamwoorden ; b. v. in zangety strandvonder , HoUandefr Oostenrijker , Edammer , Hamburger , Duitscher , 251. Bij de aanhechting heeft men de volgende regels in acht te nemen : 1. De voorschriften in § 218—222. 2. De namen op -en werpen te voren dezen uitgang af ; b. v. Harlinger y Winschoter, JEnkhuizer , Kamjasr , van Harlingenr Winsckoteny Enhhuizet%, Kampet%. 3. De zelfstandige naamwoorden op -t veranderen de t in d ; b.v. in Braband^r ydkXi Brabant y koopvaarder van kocpvaart, 4. Achter stammen, op mitgaande, wordt d in gevoegd; b.v. in hoarder , betaaarder, van de stammen hoor en bewaar ; zoo ook in diender en boendcr, Hidder en ruiter zijn onregel- matig gevormd , het eerste van rijden , het tweede van het hoogd. reiien, hetwelk in eene minder beschaafde uitspraak bijna als ons rniten luidt. 4^53. Het achtervoegsel -aar eischt eenen stam , die nitgaat op eene vloeijende letter (117), voorafgegaan door eene toonlooze c;" b. V. in wandei-aar , leugen-aar , bewmdev-aar , stotten^-aar, Wanneer de stam zoodanigen uitgang niet heeft , dan wordt de lettergreep -en-, of achter de e alleen eene -n- ingevoegd;. b. V. in schuld-en-aary toll-en-aarygeweld-en-aary rede-n»aar,. J^ypte-n-aar, Uitgezonderd zijn : dtenaar , zondaar , leeraar en toovet^aar, voor tooveraar, 253. Het achtervoegsel -ler , eischt eenen bij voorkeur langen stam,- op de vloeijende letters n of 1 of op eene sisletter uitgaande ; b. V. tuiM^ier, winkel-ier , toarmoetn-ier , koets-ier. Wanneer de stam niet op n 9 1 of s eindigt , dan wordt de* lettergreep -en-ingevoegd: b. v. in valk-en-ier , gaard-en-ier,, kmid-enner , koven-ier , niet hoj^-en-ier. AfD, II. HOOFDST. VI. 35 In prove-nier is alleen eene ningevoegd, omdat de stam prove (olpreuve) reeds op e endigt. — Herbergier enkamenier zijn onregelmatig gevormd. Barbier, officier enz. komen, als vereemde woorden, bier niet in aanmerking. Egeutier, voovegelen-tier maakt geene nitzondering, dewijl bet een zamengesteld woord is, gevormd van egel (stekel) en er of trie (boom). 253.Het acbtervoegsel -ij eiscbt eenen, bij voorkeur langen, stam op -er of -aar; b. v. in baHer-fj y bttrger-ij, bedelwr-ij y benzeltKM^ij. Indien de stam niet op -er of -aar nitgaat, dan wordt de lettergreep -er- ingevoegd; b. v. in schelm-er-ij, diev^er-fj, land-ew'ij, a/god- er-ij, van a/good, niet van a/god, 254. flet acbtervoegsel -y wordt zonder inlasscbing van er gevoegd acbter stammen op -schap, -de^-dof -t, waarbij e afvalt, en t in d verandert; b. v. in maatsch Apprès, heerschapp, voogdlfjy kleeAijy dwingelan dij; waard,fjy van waarde; abdij, van abt; koopvaardfij, van koopvaarf. Onregelmatig gevormd zijn grietenij, lekkertj, razerwj, slatetf' m^j, zotterw'jy artsenfj en woesiewfj. T^rannij, partijy kopij, soldij komen, als vreemde woorden, bier niet in aanmerking. 2ftft.Het acbtervoegsel -Is eiscbt eenen stam, die op n eindigt;b.v. in beteekem-is, gehevgen^isy schent^is van scAennefi., Indien de stam niet op n eindigt, dan wordt de lettergreep -en-ingevoegd, als in geheim-CM-is, eerbied-en-is, met in- acbtneming der volgende regels : 1. De toonlooze e van en blijft weg achter stammen, die reeds op eene vloeijende letter nitgaan, b. v. in gedachte-n-isy vuil'M-is, deer-t^-is, 2. De slnitende d en v veranderen in t en f; b. v. in beelf- et%-i8y ontstelt- en-is, begraf-en "Es, erfährt. Vonnis en teilenis zijn onregelmatig gevord. In abd-is, van abt, besteckenis van -es (247, ®). -De acbtervoegsels -seh en -iseh zijn oorspronkelijk 66n en betzelfde, bebooren eigenlijk beide tot de acbtervoegsels der Iweede klasse, en eiscben daarom bij voorkeur eenen langen 3 54 AfD. II. HOOFDST, VI. stam, zoo als blijkt uit alledaagschy grootscheepsch, steedsck, speelsch, hoofsch: niet alledagsch, grootscAipsch, enz. 257. -Isch komt achter stammen, die op eenen sisklank eindigen, als in Fruisischy Russisch, Ifessisch, Saksisch, van Pruts, Rus, Hes, Saks- Uitgezonderd is Friesch, niet Friesisch. 2. achter stammen op ije na afwerping van dezen uitgang, als in Lombardisch, Wallachisch, van Lombardije, Wallachije. Uitge- zonderd zijn Barbarijsch en Turksch (258, *). 3. -Iseli vervangt in basterdwoorden den latijnsclien uitgang "icus; b.v. in mathematisch, sceptischy apodictisch. 4. -Isch vorrat ook nog afgodischy wettisch, nieuwmodisch, 258. De uitgang -sch wordt achter stammen van verschillenden vorm gevoegd, doorgaans met inachtneming der volgende regels : 1. De uitgang -sch wordt gevoegd onmiddellijk achter volks- namen, die niet op eenen sisklank eindigen ; b. v. in Beijersck, Deensch, Grieksch, lerscA, Joodsch, Noorschy Foolsck, Fommersc/i, Turksch, Zweedschy Zeeuwsch, van Beijery Beefiy Griek, ler enz. 2. De stammen op -c, -le en -s werpen de laatste letter af ; b.v. in aardschf Atkeensch, Boheemsch, Roomsch, van aarde Athene enz. ; BelgiscH , Etrurischy ServiscJk, van Belg€e, Btrurie GTLZ.; trotsch, dagelijkschy vergeefsch, frieschy Partjschy van irotSf dagelijkSy te vergeefSy Fries y Parijs- 3. De namen op -en werpen in den regel dit achtervoegsel af, doch met vele uitzonderingen. Voorbeelden : Groningschy Wa- geningschy Gottingschy Koppenhaagsch , Keulschy Leidsch ; maar men zegt heidensch, Leuvenschy Londenschy Badew^ch. 259.De achtervoegsels -ling en -lijn eischen bij voorkeur eenen langen stam en de invoeging eener naauwelijks hoorbare toon- looze -e- ;b. V. in bannelingy maagdelijriy oogelijn, hoveling^ ^te- deling, schepelingy nakomeling ; niet hoflingy stndling, schip^ ling, nakommeling. 260. De toonlooze e wordt vddr -ling en -lijn niet ingevoegd 1. achter stammen, die op eenen klinker of tweeklank uitgaan; b. V. niet in ellende-ling^ twee-ling y drie-ling, zaai-lingy vrff- lingy krui-lingy yoot kruide-ling. 2. achter stammen, die uitgaan op r, of op n, voorafge- gaan door eenen open klinker ; b. v. niet in huurling, teef^Hng Afd. II. HooFDST. VT. 35 groenling, Onregelmatig gevonnd is balling , voor banneling. 2B1. De acbtervoegsels lyk en -loos eischen bij voorkear eenen korten stam en de invoeging eener naanwelijks hoorbare toon- looze -C-; b. v. in geld-e-Ujk, verfoei-j-e-lijk, afschuw-e-lijk onmensch-c-lfjk, godd-e-lyk, godd-e-loos, hoff-e-lijk, loff-e- lijk, (mnbidd-e-l?jk, niet godelijk, hovelijk, lovelijk, aanhedelfjkn Uitzonderingen maken onoverkomelijk en grovelijk, jiiet onover- \ kommelijk, groffelijk,. 262. De toonlooze -e- blijft voor de achtervoegsels -lyk en -loos in de voigende gevallen weg : 1. wanneer de stam reeds op de toonlooze c eindigt; b. v. in zede-lijky zede-loos^ orde-Ujk^ rede-loos, einde-lijk, rente-loos. ^ 2. wanneer de stam eindigt op 1 of r, of op n, voorafgegaan door eenen open klinker; b. v. in gevaar-lfjk, eer^lijk, heilloos, getoGon-lijkf verzoen-Ujk. ' 3. wanneer de stam eindigt op 66nen of meer medeklinkers, voorafgegaan door eenen toonloozen klinker ; b. v. in eigew^lijk, openlijk, bestendiglfjk, konitihlijk. 263. De sluitende v en ng gaan v66r de achtervoegsels -llfk en -loos over in f en nk ; b. v. in erfilijk, sterfelijk, liefelfjkf grafelijk, omergefelijk, aanvanlcelfjk, afhanHelijk, oorspronheltjk, konin1el?jk ; mtgezondeTd in de bijwoorden, afgeleid vanbijvoe- gelijke naamwoorden; b. v. in gestrengelijk, grcvelijk. Onregelmatig gevormd zijn geneeslijk, verkieslijk en erkentelijk. 13B4: Het achtervoegsel - Je wordt onmiddellijk gevoegd achter de staramen, die uitgaan op sis letters envaste letters (118 — 122) I behalve de b en ng; b. v. handje, liedje, kofje, neefje, lochje, baleje, krujeje, doeleje, lapje, kopje, lesje, laarsje, netje, pofje, vischje, mttschje, lochje, baleje, kraje, doeleje, lapje, kopje, lesje, laarsje, netje, pofje, vischje, mttschje, de makt hier eene uitzon-dering. Voorbeelden: Fapaatje, Naatje, Keetje, kniefje,  slabbeije, tohhetje, tai^getje, rmgetje, speiietje, kan^metje, munnetje, kinneije, tatr- retje, stencetje. — De invoeging van -et- geschiedt ook ach- ter sommige woorden op g. Men zegt, b. v. vlaggetje en vldgje^ ruggetje en rugje. 267. V6<5r,het achter voegsel -J e wordt eene p ingevoegd achter m^ voorafgegaan door eenen open klinker, eene toonlooze e of eenen medeklinker ; b. v. mreuB9npjey bloetnpje, zoompje, duifnpje, bodetmpje, bezeanpje, Aaitnpje, schelmpje, 268. De verkleinwoorden worden bij voorkeur gevormd van lange stammen, doch niet zonder uitzondering. Yoorbeelden : pandje, staa/je, blaa^je, giaO'fje, vaa(je, raadje, van pad, staff zenz. 'yspeefje, scheepje, van spit^ schip ; lootje, slootjct minne goadje, van lot enz. ; doch men zegt : gebedje, dalletje, slagje, dagje en dnngje, steedje, dakje en daakje, tredje en treedje ; de lange vormen zijn vooral in het meervoud gebruikelijk, en men maakt onderscheid tasscheu gatje en gaatje, Jong- en werpt te voren -ett af en md^Mj jongetje ; voder » moeder, papa en mama maken behalve de regelmatige vormen ook nog^ va Artjey moetje, paatje en maaije; — broeder, znster, meid, leder,. veder en toeder maken broertje, zusje, meistje, weertje. 269. Het achter voegsel -ke eischt achter d, nd en de vloeijende letters, voorafgegaan door een gesloten klinker, eene toonlooze e; b. V. mbeddeke, kindeke, hctMieke, speiieke, maMtteke, zonMekCy kam^eke. 270. Achter g, ng, k en nk wordt v6dr het achtervoegsel-kc eene s ingevoegd; b. v. in vlagske, mugske, tangske, boeUske, banhske; jongen werpt ook hier den uitgang -en af en maakt ^'o;;^^^^. 29'. Het achtervoegsel -d vormt de verleden deelwoorden der zwakke of gelijkvloeijende werkwoorden met inachtneming der volgende regels : 1 Het achtervoegsel -d wordt gehecht achter de stammen, die uitgaan op tweeklanken en op niet ^cA^rjptf medeklinkers(128) met uitzondering van d. Yoorbeelden : gevloeid, gedraaid. AfD, II. HOOFDST. VI. 37 behehd, gevraagd, gesteld, genoen, gemeind, geduld, geduld- De -d koml ook achter de onechte f en s, omdat deze eigen- lijk zacht zijn (149); b. v- in geleefd, gevresd, van leven, vree-eff. 2. Het achtervoegsel -d verandert in -t achter de scherpe medeklinkers (129); b. v. in gehoopt, geducht, gestraft, ge- Moa'kt, gemist. 272. Het genoemde achtervoegsel, -t zoowel als -d, wordt weggela- ten achter stammen, die op d of t eiudigen. Men schrijft b. V. gemeld, gehaat, niet gemeldd, gehaat, J3{?3.De achtervoegsels -de en -ste vormen de zoogenoemde ranggetallen met inachtneming van de volgende regels : 1 -de wordt gevoegd achter alle telwoorden behalve een, acht, honderd^ duizend y millioen^ zooveel en die, welke op-tig nit- gaan; b. v. in tweede, tiende, el^de. Van drie komt derde. 2. -ste wordt gevo egd Sichier acht, honderd, duizend, millioen, zooveel en de woorden op -tlgf; b. v. in achtste, duizendste, zoo- veelsie, twintigste. In plaats van eende gebruikt men eerste, van eer (vroeg). 3. De achtervoegsels -de en -ste worden bij zamengestelde telwoorden alleen achter het laalste woord gevoegd; b. v. in zeventiend^et acht en tmntigste, honderd en elfde. i^y^-De achtervoegsels -lei en -hande zijn eigenlijk vrouwelijke zelfstandige naamwoorden in den tweeden naamvalen eischen daarom eenen tweeden naamvalen eenen tweeden naamval in -er v66r zichi b. v. in eener- leiy allerhande. Y66r den uitgang -cr wordt altijd eene d ingevoegd, behalve bij een, eenig, menig, veel, al en de woorden, die op t, d en tig uitgaan. Voorbeelden : tweederlei, driederlei, tienAerlei; doch: menigerlei, achterlei,  hiet achtervoegsel - eel als z a c h t en schrijten kasten; anderen daareniegen beschouwen de e in het achtervoegsel - even als scherp en schrijven regeeren. Daar bei het schrijten van vreemden oorsprong zijn, loo geschiedt het cerste in overreenstemming, het laatste in siedemmet het beginsel, het haft achtans voor groudvoorden als geldig is aan-genomen, dat namelijk de vreemde e's als zacht zijn aan le incrkcn. Wil men dit beginsel ook lot de achtervoegsels uitstrekken, dan moet men zicb gc-lijkblijven en zoowel kasttUrif pens^len, persontle, constitittionele als regeren, waardtren, Portiigezen, Japanntten schrijven. Men zou echter als regel kunnen stellen, dat de open klinkers in achtervoegsels met den v o 1 1 e n klemtoon aU scherp, maar die in achtervoegsels, weike n o o i t den vollen klemtoon bckomen, al- aacbt te bescbouwen zijn, in welk geval men kastt^leiiy provisioneele, regeeren, waardetren, Japannteien^ Siam Bzen zou te schrijven hebben. Voor dezen regel pleit in de eerste plaats, dat hij de spelling meer in overeen-stemming brengt met de uitspraak; ten tweede, dat hij de aanstootelijke iuconsequenlie -ee^en en -^ren opheft; en eindelijk, dat hij inderdaad reeds gedeeltelijk gevolgd wordt. Tommers men geeft aan het achtervoegsel -held in den meervoudsvorm -l&edeilf nieltegenstaande de e uit ei ontstaan is, slechts de enkele e, blijkbaar omdat men de-dubbcle als te zwaar aanmerkt in eene lettergreep, die nooit den vollen klemtoon bekomt. Om dezelfde reden schrijft men het achtervoegsel -Iscta, dat ook maar den halven toon heeft, met l| niet met le, alhoewel men bier den open l-klank heeft aan te dui- iden- terwijl men daarentegen aan het achtervoegsel -iek, dat den vollen toon heeft ii> r AANQANGSEL. 39 repubHtk^muzitk of muti|Ar^ le of ^ geeft, oCscbooa de le of || hier slechts de latijn* scbe i van respubUca en rnuslca heeft voor te stellen, we Ike anders in den stam van een woord door de enkelvoudige I vertegenwoordigd wordt, b. v. in tktel^ Asite, De !• verandert echter in I, zoodra bet acbtervoegsel den klemtoon verliest, b. v. in repu- blUseinsch, muziAranf, fabrikant. — Ook bij bet acbtervoegsel -eel wordt thaus reeds hetgenoemde beginsel gehuldigd : Siegenbeek toch spelt : kastttUrij juwttlerif dock iasttUinf juwelier. Sommigen bcschouwen de O in bet acblervoegsel -loos en in genoot^ dtschgenoot a\s lacht en scbrijven roekeloie^dischgenaten. Tegen deze afwijking pleit de oorsprong der o, die bier nit an ontstaan is (6g, i)^ gel^k de verwante talen oDtegensprekelijk bewijzen. V66r deze afwijking pleit niets boegenaamd. Cenoot is een zelfstandig woord ; en 0|^ -Ioo5,boewel slechts een uitgang, is de zooeven voorgestelde regcl betrefiendc de acbter- voegselsnict van toepassing ; omdat -loos somiijJs wel degelijk den voUen toon bekomt^ Jb. V. in goddeloos,goddeloosheid. Hetgezagbebbende woordenboek spelt : muz|jit,/aftrljit,  en scbrijven maaienj eiereny hooieUj buien^ bloeien. Tegen de laatste schrijfwijze pleit, dat men inderdaad in de uitspraak flaauw eene j hoort. T66r deze spelling pleit de regelmaat. Het inlasscben der J strijdt tegen den regel^ 40 AANHANGSGL. dat men de verbuigbare woorden met die sluiilciters scUrijft, die men Uoort, als dc woorden verbogen worden (197) liet iulasscliea self geschiedt uiet eens regelmadg, want zij heeft niet plaats acbter de D, die evenzeer cen tweeklank der eersle soort is «n dc zelfde rccblen becfi ais de overige. Sommigen spelien lachen^ licliaam; bochel cnz. voor lagcJieny ligchaam^ bogchel. Tie redeiien, die v66r dezc spelliug aangevoerd worden, zijn : Y6dr de scberpc ch kan men gcene zacblc g uilspreken ; |^ch stelt dus iets onuit- spreekbaars voor. De verdüngend der Ch is gebel onnoodig, omdat zij tot de voorgaande, niet tot de volgende lellergreep beboort, daar in geene edit ncderlandsche woorden eene letiergreep met ch begint. De vcreeuiging der leilerteekensch is onbebagelijk voor bet oog, betwelk reeds voldaan is door bet zien van bet zamengestelde letterteeken Ch. Voor de meest gebruikelijke verdubbeliug plett de analogie. De ch, boewel een zamengesteld lettertecken, stelt een ondcelbaren letterelkauk voor, versehilt dus niet wezenlijk van andere medeklinkers en is aan dezelfJe wetten onderworpcn als He overigc; dit bleck oudtijds, toeu zij nog door bet enkelvoudigc lelterteeken h werd 'voorgesield;betoudhoogduilscb schreef hlahhan. Eeue enkele sluitletter gAaLt^ wanneer zij tusschenletter wordt, tot de volgende letlergrccp over (i3i), zoodat dc voorgaaode leitergrccp open wordt en dc klinker den open klank bekomt, b. v. in ptid — ptk-deUf hevel — bevf:-len, slot — slo-ten. Beh oudidc klinker den gesloten klank, dan xvordl de tusscbenletter verdubbeld, b. v. in pad — pad-den, vel — vellcHj pot — pot-ten. Er be-staat geene uoodzakclijkbeid om ten opzig:e van de Ch eene uitzondering te maken. De argumeuten, tcgen de verdubbeling aangevoerd, verliczen van bunne kracht door de volgende opmerkingen : De g wordt, als sluitlctter gebezigd,verscberpt en iadcrt alsdan sterk tot de elk (146}, zoodat zij als sluillelter niet zoo geliecl ongescbiktis ter vcrlcgenwoordig van <Ien ch-klank, en zulks te minder, daar men volgens § iZy aan de ff baren vollen eiscb niet bebocfi te gcvcn. De g verkeert voor de t in de woorden {hij) vlagt^ legt^ ligt enz. in betzelfde geval als v66r dc ch ; fft zou dus even onuitspreekbaar zijn als gch. 