Bijdragen tot de taal-, land- en volkenkunde
In afwijking van den hier gegeven regel schriven de oorkonden hier en daar éa voor wa; dus téas, péar, inangséan, inaséan, mangaséakan, haméas. Dat deze spelling een antiquitéit was, blijkt voldoende uit het feit, dat men in dezelfde oorkonden nooit béat, steeds bwat, kabwat e. dgl. geschreven vindt. Fene andere afwijking vertoont zich hier en daar, waar instede van het te verwachten wa te lezen staat yé, yö, of misschien wé, wö, want de Pasangans voor y en w lijken veel op elkaar. Zoo heeft KO. V enemaal Janatyésan of, mogelijk bedoeld otwësan; een andermaal Janatwasan: in VII,6 ziet men réngyökën; daarentegen in Holle's oorkonde van (aka 782 duidelijk rëngwökën. In het nog onuitgegeven vervolg van KO. XXVIII komt herhaalde malen K a- tyëng in stede van Katwang, «mene, voor. Hoe deze zonderlinge schrijfwijze te verklaren? Het is niet aan te nemen, dat jana-twasan en janatyësan te gelijkertijd nauwkeurig de bestaande Uspraak weergeven; wel is het mogelijk, dat geen van beide het doet. Let men nu op de omstandigheid dat in de vrij oude oorkonde van Caka 853 (N°. VII) doja staat voor Skr. dhwaja, en katémon voor katémwan; dan lijdt het geen twijfel dat men om 900 AD. reeds gelijk in ‘t N. Jav. sprak o, maar nog schreef wa, behalve in enkele gevallen, waar de natur boven de leer ging. Aangezien KO. V, waarin we janatwasan gespeld vinden, eene eenw jonger is dan No. VIT, volgt a fortiori dat de spelling twasan voorstelt eene uitspraak tosan. Hieruit volgt verder dat ook tyësan, of misschien twésan, verbeelden moet tosan in de gesproken taal. Hoe kan dit? Wenvoudig doordat in het toenmalige Javaansch in menig woord de oudere Pépét in de spelling bewaard bleef, terwijl men het toch met o uitsprak. Vergelijkt men het oudere réngé, ging of géng, e. dgl. met het hedendaagsche rungu, gung, dan ziet men dat er een schakel in de ontwikkeling der kianken ontbreekt: die schakel wordt gevormd door de o. Tusschen réngé en rungu ligt er dus een rongo, en er is zonder twijfel een tijdperk geweest, bijv. tusschen 900 en 1200 AD., dat men in eene menigte woorden het oude Pépétteeken in schrift behoudende, daaraan de uitspraak verbond van o De werkelijk Pépét heeft in de nieuwe taal in te veel gevallen stand gehouden dan dat de Javanen er toe hebben kunnen de Pöpët als teeken voor o te bezigen, maar wat in REGELEN VAN KLANKVERBINDING IN 'T OUDJAVAANSCH. het Javaansch niet geschied is en nauwelijk geschieden kon, heeft plaats gehad in het Tobasch. Deze taal, wier geheele spelstelsel zeer ouwetsch is, zoodat zij bijv. ken schrijft, maar hon uitspreekt, ken geen ander teeken meer voor de o dan de Pépét. De overgang van den klank der Pépét in dien van o moet dus plaats gehad hebben na de vaststelling der nog bestaande Tobasche spelling. Kortom tyësan werd uitgesproken als tosan; katyéng als katong; réngwokén als rongòkën. De w in het laatste is een overblijfsel van de oudere en eenmaal phonetisch juiste schrijfwijze réngwakén, doch is even misplaatst als bijv. de p in den Franschen naam Nepveu, waarin de p haar aanwezigheid te danken heeft aan de misplaatste neiging van een klerk, die toonen wilde te weten dat het Latijnsche nepos eene p heeft en dat neveu uit nepos ontstaan is. De y in Janatyésan e. dgl., zoo die werkelijk bedoeld is, moet haar oorsprong hebben in een verkeerd gelezen Pasangan w. Hoe men téas, péar e. dgl. verouderde vormen uitsprak, laat zich moeielijk met zekerheid bepalen; vermoedelijk zeide men toas, of anders tos. Eene 6 gevolgd door èn blijft onveranderd. Derhalve réngé + én geeft réngon. De korte en lange i gaan voor ongelijkslachtige klinkers (behalve é, welke nauwelijks als een klinker mag gelden, al kan zich licht een volle klinker er uit ontwikkelen) over in y. Bijv. syapa uit si en apa; tinalyan uit tinali en an; walian uit wali en an; mangajya uit mangaji en a; arabya uit arabi en a; wuryyan ! uit wuri en an; kastryanya uit kastrf en anya. De spelling kastrianya in KO. VII zal wel door de etymologie veroorzaakt zijn; men zou eer verwachten kastriyanya, want na twee of meer medeklinkers is iy natuurlijker dan y. In KO. V leest men dan ook anulwîyakën, uit anulwîy, bijvorm van anulwy en akén; de lange é is foutief, doch verklaarbaar, omdat bekende voor ‘t onderscheid in quantité der klinkers reeds ten tijde der oudste ons bekende stukken tamelijk verstompt was. Voorbeelden van vóor wv zijn: dyun, Ibanag jun (met Fransche j) voor diun, gewestelijken bijvorm van duin, Bisaya dihiun; dyus voor dius, en dit voor dius, Mal. dirus, Bis. digus; wangkyul, N. Jav. hens; hyu, vgl. Dayaksch en Niasch hiu, Sumbasch iyu, Bis. 1 De verdubbeling van medeklinkers en halfvocalen achter eene r mist allen redelijken grond en geschiedt louter in navolging van eene bekende Indieche  moet als een zuivere halfklinker uitgesproken zijn, gelijk nog heden ten dage in ’t Javaansch geschiedt. Feitelijk is deze half- klinker niets anders dan een in tijdmaat gehalveerde korte 7; wordt de y nog meer verkort, dan verkrijgt men den klank der Russische jer’, die men gelijk kan stellen met } y= 17. Zulk een jer, — die hier met'zal aangeduid worden — als verzwakking van y, is naar alle waarschijnlijkheid in enkele woorden hoorbaar geweest vórdat hij geheel wegviel. Bijv. tusschen syapa en het nieuwere aaar ligt, theoretisch, s'apa. Op dezelfde wijze meen ik te moeten verklaren zulke woorden in het Ibanag als sakan =si + akan; sam = Bis. sidm, Tag. siyam; sa, aan hem, aan haar, = Sa- ngirsch sia, siya; san==sian, buik, waarvan sinian; vgl. Bis. Tage, Tag., Tonsawang, Ponosakan tiyan, Mongondou siyan, Bentenan tiyan, Mal. tiyan. Ook in het N. Jav. «gay is de halfklinker spoorloos verdwenen; daarentegen heft hij zijnen invloed doen gelden in agerg, welks « natuurlijk ontstaan is door mouilleering der d; nog een stap verder in dezelfde richting heeft het bovenaangehaalde Ibanagsche jun gedaan, dat tot aseng staat in dezelfde verhouding als bijv. het Fransche jour tot het Italiaansche giorno. De overgang van ò vór eenen ongelijk- slachtigen klinker in y is een gewoon verschijnsel ook in het Bis. en Tag.; bijv. Bis. dyo== Sangirsch dio; Bis. tyan, doch Tag. tiyan; daarentegen Tag. bagyó, in afwijking van Bis. bágio; Bis. sugyut, sogyot; een vaste regel is niet te ontdekken. In het Sangirsch treft men naast dio aan do. De d van dit laatste is op geheel andere wijze ontstaan dan in 't Jav. dus; het is trouwens een andere letter, een linguaal, terwijl de Jav. d interdentaal is. De d van do is ont Staan uit de palatale d, evenals bijv. in ganze, kerk, uit ganze; herleidt men dus Sangirsch do tot den ouderen vorm, dan ontwaart men, dat ook in t Sangirsch de a voor o in den halfklinker kon overgaan; uit dy werd verder d, en hieruit ten slotte d. Sang. do beantwoordt dus rechtstreeks aan - Bis. dyo, is eene regelmatige ontwikkeling er van, terwijl met dio te vergelijken is het Bis. diot. I gevolgd door en wordt in; bijv. wéli-en uit wéli-en; kadadin uit kadadi + en. I met i wordt î. Bijv. tis uit tiis, Sund. ash an Og, U gaat vór ongelijkslachtige klinkers {behalve 2) over in w. Dus gaat ua over in wa; bijv. lakwan, kadatwan, anémwa. rémpwa, kubwan, wanwa, wwang, kahaywakén. In de oorkonden komt behalve wa ook dikwijlk ua voor, om te zwijgen van uwa, welk laatste eene andere uitspraak vertegenwoordigt en dan ook in de nieuwere taal onveranderd blijft, bijv. in muwah, es: sowang (uit sa + uwang), 79h; daarentegen levert ua wa in ‘t N. Jav. o op. Schrijfwijzen als wanwa, kapwa, tirwan, wwang zijn, in de oorkonden, minder gewoon dan wanua z. Hoewel nu ua ontwijfelbaar ouder is dan wa, zou men verkeerd doen de gevolgtrekking te maken, dat in den tijd der Oorkonden nog anders werd uitgesproken dan wa of o. Dat het onderscheid tusschen ua en wa ten tijde der Oorkonden louter graphisch was, blijkt voldoende uit het feit, dat wij bijv. in KO. V. op denzelfden regel muang en mwang lezen: in No. XXII muang, maar kubwan, kahaywakna, kulwan. Tiet men er op dat in een der oudste stukken, NO. VII, van 8538 Caka zelfs wa reeds eene verouderde spelling verte genwoordigt, zoals blijkt uit de in dat stuk voor- komende woorden doja voor Skr. dhwaja, katémon, mangulon; dan is het niet aan te nemen, dat in de slechts twaalf jaren oudere oorkonde N°. 1 de spelling ua nauwkeurig de toenmalige uitspraak af beeldt. Er heerscht in een taalgebied voorzeker altoos zekere ver- scheidenheid in de uitspraak der woorden; het is dus mogelijk dat men op de eene plaats nog wa zeide, terwijl op eene andere de uitspraak o was doorgedrongen, doch verder mag men niet gaan. Die- zelfde stukken toch die ua schrijven, plegen tevens ya, en niet ia, te spellen. Het eene rijmt niet met het andere. Van waar nu het verschijnsel, dat men wel de y geschikt oordeelde om den klank van eenen echten halfklinker aan te duiden en de w niet, zoodat men u verkoos? De reden is m. 1. deze, dat in de spelling dier stukken welke wuang e. dgl. plegen te schrijven, de door een medeklinker voorafgegane w den klank 4 uitdrukt, in navolging vermoedelijk V van een niet ongewone Indische uitspraak. In KO. I wordt geregeld mw, rbw gespeld om mb, rbb voor te stellen; in dat stelsel zou de spelling mwang uit te spreken zijn als mb, nam men de toevlucht tot u. Geheel hetzelfde beginsel vindt men terug in de op Spaansche leest geschoeide spelling der Filippijnsche talen. duri, Tag. dugi; lwir; òf uy, bijv. apuy, tuluy, tamuy, waluy. Deze laatsten hebben evenwel als bijvorm apwi, in Marapwi; tulwi, tamwi, walwi. De grondvorm, waarvan men in O. Jav. moet uitgaan is tamui, enz., en niet tam uy, zooals men mag opmaken uit het Dayaksche tamuäi, Bataksch tamawe, die zelfs eenen tweeklank achter de w« (0) vertoonen, dus een nog volleren klank dan de Jav. 7, terwijl de y eene verminking der 4 is. Bij nog verdere verkorting gaat ook de y te loor. Door een regelmatig verloop zal uit tamuai ontstaan tamuai, hieruit tamui, dan tamuy, voorts tamu’, eindelijk oe, de hedendaag-sche vorm. Naast «ne bezitten de Javanen echter ook tami. Aan-gezien m1, % uit rwi, lwir gesproten zijn, mag men ook pr, md, mod regelrecht uit tulwi, tamwi, apwi afleiden. De spelling luir in sommige oorkonden vindt hare verklaring in het hierboven opgemerkte; ze dient om te voorkomen, dat men zou uitspreken 18wir of lbir U gevolgd door en wordt un; dus tirun = tiru + en; karatun = karatu + en; pituhun = pituhu + en. U + u wordt û. Bijv. tht uit tu’ut, Bis., Tag. tugut; wok uit wu’uk, Mal. buruq; tir uit tu’ur, Sund. nb, Bis., Tag. tuhud. Waar zulk eene # verkort voorkomt, is het een teeken van verloop. De e, ontstän uit den tweeklank ai, vertoont zich vór eenen klinker in den vorm van ay; anders gezegd, uit a + i wordt e, behalve vór eenen klinker, want in dit geval gaat de 7 in y over, en daardoor wordt de samensmelting van de twee bestanden des tweeklanks verhinderd. Derhalve ga we, maar gumawaya, gawayakén; tambe, maar tambayan; de-nta, maar daya-nta. Herhaalde malen ontmoet men zoowel in de gedichten als in de oorkonden gespeld gawäi voor gawe; balay of balay voor bale; Air, en dgl. Deze schrijfwijze was historisch, d. i. verouderd. Met zekerheid kan men dit vaststellen voor den tijd van Air-Langga, zooals de naam gespeld wordt in de staatsstukken erde vorst uitgevaardigd en in den Arjuna-Wiwâha; in de Sanskritinscriptie aan hem gewijd heet hij ondubbelzinnig Er-Langga. rémpwa, kubwan, wanwa, wwang, kahaywakén. In de oorkonden komt behalve wa ook dikwijls ua voor, om te zwijgen van uwa, welk laatste eene andere uitspraak vertegenwoordigt en dan ook in de nieuwere taal onveranderd blijft, bijv. in muwah, ses: sowang (uit sa + uwang), geste; daarentegen levert ua = wa in ‘t N. Jav. o op. Schrijfwijzen als wanwa, kapwa, tirwan, wwang zijn, in de oorkonden, minder gewoon dan wanua enz. Hoewel nu ua ontwijfelbaar ouder is dan wa, zou men verkeerd doen de gevolgtrekking te maken, dat in den tijd der Oorkonden nog anders werd uitgesproken dan wa of o. Dat het onderscheid tusschen ua en wa ten tijde der Oorkonden louter graphisch was, blijkt voldoende uit het feit, dat wij bijv. in KO. V. op denzelfden regel muang en mwang lezen: in No. XXII muang, maar kubwan, kahaywakna, kulwan. Let men er op dat in een der oudste stukken, No. VII, van 853 Caka zelfs wa reeds eene verouderde spelling vertegenwoordigt, zooals blijkt uit de in dat stuk voor- komende woorden doja voor Skr. dhwaja, katémon, mangulon; dan is het niet aan te nemen, dat in de slechts twaalf jaren oudere oorkonde No, 1 de spelling ua nauwkeurig de toenmalige uitspraak af beeldt. Er heerscht in een taalgebied voorzeker altoos zekere ver- scheidenheid in de uitspraak der woorden; het is dus mogelijk dat men op de eene plaats nog wa zeide, terwijl op eene andere de uitspraak o was doorgedrongen, doch verder mag men niet gaan. Die- zelfde stukken toch die ua schrijven, plegen tevens ya, en niet ia, te spellen. Het eene rijmt niet met het andere. Van waar nu het verschijnsel, dat men wel de y geschikt oordeelde om den klank van eenen echten halfklinker aan te duiden en de w niet, zoodat men u verkoos? De reden is m. i. deze, dat in de spelling dier stukken welke wuang e. dgl. plegen te schrijven, de door een medeklinker voorafgegane w den klank & uitdrukt, in navolging vermoedelijk van eene niet ongewone Indische uitspraak. In KO. I wordt geregeld mw, rbw gespeld om mb, rbb voor te stellen ; in dat stelsel zou de spelling mwang uit te spreken zijn als mba ng of als mé wang; om dit te voor- komen nam men de toevlucht tot u. Geheel hetzelfde beginsel vindt men terug in de op Spaansche leest geschoeide spelling der Filippijnsche talen. ikau. Men zou verwachten, dat zulk een oorspronkelijke tweeklank vór eenen klinker in aw was overgegaan, doch hiervan het ik geen enkel voorbeeld aangetroffen; wel daarentegen komt voorheld aangetroffen; wel daarentegen komt voorheld aangevoerd worden. In het Ibanag wordt au als o uitgesproken in dezelfde gevallen waarin ay als e luidt; bijv. panau-ra van panau (de Cuevas, t. a. p). De Indische klinkerteekens r en hebben in ‘t Oud). in inheemsche woorden de waarde van de medeklinkers r en / gevolgd van eene Pépét. Waren die klanken werkelijk klinkers, dan zouden vormen als rinébut, lumébur, linépas, alle bepaald drielettergrepig, onmogelijk wezen. In verzen wordt de r wel is waar nu en dan als klinker behandel, zoodat men bijv. a-+rpat samentrekt tot Arppat (B). Har. Y. 28; a+rja tot arjja; doch zulk eene samen-trekking is te beschouwen als eene dichterlijke vrijheid, die men gewettigt achtte door ’t voorbeeld van het Sanskrit. § 2. MEDEKLINKER MET MEDEKLINKER. Nasalen. De nasalen in een woord richten zich steeds naar het orgaan van den volgenden medeklinker, met deze beperking dat de Anuswâra (Cécak) vór sisklanken en A in de gutturale nasaal ng overgaat, zonder twijfel omdat reeds ten tijde der oudste ons bekende stukken de Anuswâra in klank niet van de xg verschilde. Dus schrift men angga, angsö, singha enz., in tegenstelling tot de hedendaagsche spelling aman enz. De sluitende Anuswâra van prefixen wordt ng vóor klinkers, r en Z (met inbegrip natuurlijk van r en ]); derhalve pangalah uit a en alah; manginum, mangucap, manglawan, mangrébut uit & en inum, enz. Vór de j, d, dh blijft zulk een Anuswärts zeer dikwijls behouden, niet alleen bij een lettergrepige stammen als raarî (N.-jav. en near vl) ‚ Gen, eraa, Oep, Grenome | maar ook anders, als in @rasgg, Gxraqeqemy, Gtasere (KO. VIII); elders nochtans aïijamah KO. V en VII; aïjanma BY. 613. 1 — Eene d, 1 De met b en bh beginnende stammen worden behandleld alsof de beginletter eene w is, zoodat bijv uit 2 + bhukti wordt mamuktil, volgens eene vór- historische klankwet, die eenmaal algemeen Maleisch-Polynesisch moet geweest zijn. REGELEN VAN KLANKVERBINDING IN \T OUDJAVAANSCH. welke aan ‘t begin van een woord 7 geworden is, behoudt na een nasaal vaak, niet altoos, zijnen oorspronkelijken klank; bijv. susu-n-darâ uit susu + n + rar& (ouder darâ); rondon, een verdubbeld ron (ouder don): uminduhur, van ruhur (duhur).! Afwijkend pingrwa (afwisselend met pindwa), réngréng, wa Ar de nieuwärts taal alleen done, aaf heeft; het omgekeerde zien wij in Karundungan, waarvoor thans emsjererg. — Bij de verdubbeling van een stam kan de sluitende nassal zich al of niet richten naar den volgenden medeklinker; dus kingkin of kinkin; tuntung of sje. Een vaste regel wordt daarbij niet gevolgd, evenmin als bij de sluitende van een suffix vóor ‘t aan-hechtsel Zw; dus ujarén-ku of ujaréngku: de eerste spelling zal wel louter etymologisch wezen. Naast pingtiga heeft men pintiga. Verdubbeling. Het verdubbelen van medeklinkers, behalve in ontleende woorden, of in nabootsingen der Indische spelling als bijv. in *t boven vermeld 4rppat, wordt in de meeste, vooral dichterlijke, geschriften gaarne vermeden; in andere wordt verdubbeling gebezigd ter aanduiding eener bijzondere uitspraak van den voorgaanden klinker; in weêr andere wordt sluitmedeklinkers verdubbeld vóor bepaalde suffixen als an en akén, geheel op N.Jav. wijze. In Skr. Worden blijft een dubbele medeklinker dikwijls genoeg behouden, maar wanneer wij bespeuren dat naast elkaar nimitta en nimita e. dgl. geduld worden, dan moeten wij tot het besluit komen, dat de schrijver voor den waren aard der verdubbeling in ‘t Skr. geen gevoel heeft. In het Skr. toch wordt een dubbele medeklinker be- paaldelijk tweemaal zoolang aangehouden als een enkele, zoodat verwisseling van ¢ en onmogelijk is behalve bij verbastering. Het tegenwoordige Javaansch heeft van de echte verdubbeling, zooals die in ’t Sanskrit, Italiaansch en Magyaarsch bestaat, geen begrip, en juist daarom maakt het zulk een kwistig gebruik van dubbele letters in geschrift. Van het Nederlandsch, Fransch en de meeste overige talen van Europa geldt hetzelfde. Wanneer wij bakken, liggen, vallen e. dgl. schrijven, dan is het omdat men de eerste lettergreep sluit met eenen medeklinker, hetgeen men ntet doen kan zonder den mede- klinker iets langer aan te houden dan wanneer hij a An 't begin eener 1 Dezelfde regel ook in 't Bulusch; dus rendem, grv. dém; indei = in 4- rei; vgl. Tag. indi; rémdém; evenzoo in 't Day rindém; vgl. Tag. dim- dim, Bal. dëmd&m. Het Iban., bijv. injladdam (vuder rändäm) stemt overeen met de bovengenoemde talen. Uit Bul. rungdungan en rëmd&m laat zich opmaken dat de nasaal niet altooeg geassimileerd wordt, evenmin als in 't O. Jav. REGELEN VAN KLANKVERBINDING IN "T OUDJAVAANSCH. 299 Lettergreep staat. Spreekt men den medeklinker te kort uit, dan zou tusschen de eerste en tweede lettergreep de adem gestuit worden, zoodat het 4ak-en zou worden. Onze dubbele medeklinker wordt dus wel iets langer aangehouden dan de enkele, maar is geen volle dubbele medeklinker. Van daar dat een Nederlander in twijfel kan staan of - hij bijv. monnikken dan wel monniken behoort te schrijven, Evenzoo is het in *t Javaansch. Veronderstellen wij hetzelfde ook voor de oudere taal, dan laten zich alle verschijnselen gereedelijk verklaren. De dubbele medeklinker, met inbegrip der aspiraten, blijft in woorden uit het Skr. overgenomen meestal gespaard; bijv. wrtta, ruddha. Toch ontbreekt het niet aan voorbeelden dat de dubbele vervangen wordt door een enkelen, zelfs in gedichten; bijv. nimita (Ram. 3) voor nimitta: Kinara voor Kinnara KO. VII. Sommige woorden worden steeds zonder verdubbeling geschreven, als bhatâra voor b hattâra; sénâha, sénaddha voor sannâha, sannaddha. Ook wiku, Präkrit bhikkhu, wordt onveranderlijk met ééne A geschreven, doch dit woord had misschien reeds in Achterindié dezen vorm aangenomen voordat het door de Javanen werd overgenomen. Wat de geschreven verdubbeling van eenen medeklinker betreft in het bijzonder geval dat een r voorafgaat, als in sarwwa, dharmma, warnna, deze geschiedt slechts in navolging van eene niet ongewone Indische schrijfwijze. Het volkomen onjavaansche karakter van zulk eene verdubbeling komt helder uit, zoodra men bijv. het ontleende sarwwa vergelijkt met het inheemsche karwa, karwa, thans emqmt. Hoe weinig het eigenaardige van de Skr. dubbele medeklinkers tot het gewone Javaansche taalgevoel was doorgedrongen, kan men opmaken uit de omstandigheid dat af en toe een dubbele medeklinker wordt geschreven die niet in het woord behoort, bijv. in boddhi KO. XXIV en elders voor bodhi. In het latere Javaansch, Malisch en andere verwante talen is de dubbele medeklinker van Skr. woorden ook steeds vereenvoudigd, bijv. sen, Mal. tjita voor citta; Mal. suda voor cuddha; Jav. epen Mal. budi, Bis. budhi voor buddhi. In sommige stukken dient verdubbeling van eenen medeklinker als middel ter aanduiding van den Pépétklank. Deze schrijfwijze wordt doorloopend gevolgd in een Jayapatra van 849 Caka, uit-gegeven door Brandes! de afwijking in een paar woorden, nl. Tabböl of misschien Tabböl (d. i. Tabböl met klemtoon opde sine <= Haartest Terni ret vex Bef. daar het maddel der ri Soe OTE ee armed warden. De ictwat oudere THE WITE. Ze TE ERILKER er s riamman. m strijd met de zien it Skt Senf mtu actrofwire Zoo is het ook gesteld b> er padam-apur im Ne. 10, het Ber We musk aar me de uitcpra ak van een cnier Telve za Zi zee. münchenie weerom éen voorbeeld van histon- sche speling vaar cos miodee Seboen. In allen gevalle is het op- merkerk dat hit Tosca: Tr mest mabe eene a met daaropvolgenden dabbeien medekiinier veriezi. waar bet Javaansch, Sangirsch en Bausch de Péret. het Batakseh en Bisara +. het Tagalog de 1 heft. enz. Ber. semsr. rist. Sang. Eme. Bis. homay, Bat. ome: taliu. Bis. told. Sang. en Bag. téllu, Bat. tolu, QO. en N. dav. tein: da sir. Mongondousch bogat, Bis. bhogas. Tag. bigas. Bag. bere. Mal. beras, O. J. wwas (uit wòas. dit at weas). Dav. behas. Mak. bérasa, Sideisch Formomansch pehag: tangngd. Bis. toneá, Tag. tingá, Mal. En dav. téngah. Staat een aan de Jar. Pépét beantwoordende Klark in de siotiettergreep van cen woord, dan heeft in ‘t Ib. evenmin verdubbeling der zmedeklinkers plaats als in het tabbél van het Javapatra: men vindt dan eene +. Bijv. O. Jar. tépét * luidt in het Ibanag tappót. doch hiervan afgeleid wordt tatappan, vormlijk = O. Jar. tattpétan, dat in ‘t Ibanag zou geschreven wordt tatappattan; de afwisseling der klinkers o en a op zich zelf reeds wijst op eenen derden klank waaruit zich hier èn a èn v ontwikkeld hebben. De vraag of een dubbele medeklinker van dezen aard in ‘tO. Jav. voit de volle waarde van tweemaal den enkelen gehad heeft, zou ik geneigd zijn ontkennend te beantwoorden, want het is zeker, dat het woord hetwelk in ‘t Javapatra gespeld wordt anak -abb1i, vrouw, in de gedichten en elders onveranderlijk geschreven wordt anak bi, en schier zonder uitzondering u Itgesproken als anakébi met vier korte lettergrepen, hetgeen onmogelijk ware indien abbi eenen ‘UM geer tan wil tépét; in allen gevalle met een gerekte slaot lettergreep. REGELEN VAN KLANKVERBINDING IN ‘T OUDJAVAANSCH. 301 echten dubbelen medeklinker had; immers de voorlaatste lettergreep zou dan positione lang wezen. Eindelijk vinden wij, zoals gezegd, sluit letters verdubbeld vór suffiken, geheel op Nieuwjav. en Bulusche! wijze. Bijv. kumonnakén KO. V; panunggallan, bevallig afwisselende met pa- nunggalan in IX; méttuakan, tinulussakan, kinabaih- han, pamasangngan, dinamakkan, paranakkan in IX; kumonnakan, manurunnakan in XXIV; lampahhakén in XVIII; ungsirrén in VII. Het is voor ons, die de uitspraak der oude taal slechts bij benade- ring kunnen opmaken, moeielijk te beslissen welke van beide schrijf- wijzen: kumonakën of kumonnakén, tunggalan of tungallan, enz. de voorkeur verdient: de getuigen die wij oproepen spreken el- kander tegen. Het is trouwens zeer wel denkbaar dat er geen volkomen eenparigheid van uitspraak heerschte. Er is hierbij vooral niet uit het oog te verliezen dat de zooeven behandelde gevallen van ver- dubbeling, hetzij dan door de uitspraak gewettigd of niet, nooit eenen etymologischen grond hebben, want zoodra ten gevolge van bijzondere omstandigheden dezelfde medeklinker tweemaal zou moeten uitgesproken worden, blijft er slechts één over; dus wordt anak —+- ku steeds anaku; zoo ook in enkele ontleende woorden , als s&nâha voor sann&ha. Wij zien dus dat verdubbeling achter- wege blijft waar ze op grond der etymologie verklaarbaar zou wezen, en dit strekt niet om ons vertrouwen in de juistheid der verdubbe- ling waar ze geen zichtbare oorzaak heeft en betrekkelijk zelden aangewend wordt te vermeerdereú. De nieuwe taal — het is reeds opgemerkt — maakt een overdadig gebruik van verdubbeling, in die mate, dat zelfs de schuchterste Wuropeesche uitgevers van teksten naar vereenvoudiging in de meest gebruikelijke inlandsche spelling gestreefd hebben. Een vaste regel is het, dat wanneer eene sluitende x door ’t aanhechtsel nya gevolgd wordt, ééne ~ wegvalt; dus ngaran + nya wordt ngaranya. Vereeniging van verschillende medeklinkers. Twee verschillende mede- klinkers worden aan ‘t begin eener lettergreep niet geduld, tenzij 19°. de laatste er van eene 7, Z of halfklinker is; bijv. 1 Volgens de meest gebruikelijke spelling wordt in ’t Bulusch elke sluitende stammedeklinker, behalve ng, verdubbeld vóór de suffixen an en én; bijv. ki- nawutwuttan; kinaliurran; kinarépessan; ilekkën; maar linam- pangan. 302 REGELEN VAN KLANKVERBINDING IN 'T OUDJAVAANSCH. Kral, pring, mrâk, dlâha, wlas, gyat, twas; of 20, de eerste een neusklank is; bijv. ngkâ, ndak, nton, mpu. Vreemde woorden onttrekken zich aan dezen regel; bijv. ksa-triya, ksiti, stuti, strî, smara, sangksepa, sûksma e.a., doch niet zelden worden ook dergelijke woorden min of meer in overeenstemming gebracht met het Jav. taaleigen, vooral in afleidingen. Men wijzigt gaarne hun vorm òf door den eersten der verbonden medeklinkers te laten wegvallen, òf door ’t voorslaan van eene a, ten gevolge waarvan de eerste medeklinker niet meer de lettergreep opent, maar sluiter wordt van de voorgaande. Aldus: sangsipta voor sangksipta; sangtabya voor ksan-tawya; van stuti, stawa komen de afleidingen mangastuti, pangastawa; van ksamâ komt angaksamât; voor sangskâra zegt men sangaskârat. De nieuwe taal handelt in den geest der oude, gaat alleen met grooter consequentie te werk, met te zeggen “ten voor ksiti, moe voor kgetra. 444 voor siksma, mag voor smara, gen(gg voor strî. Niet alleen in den aard van het Javaansch, maar van de geheele taalfamilie ligt het, dat eene opeenhooping van medeklinkers, met de boven vermelde beperking, vermeden wordt. Bijv. O. J. sangtabya vindt zijne wederga in Tag. sangtabi, Bat. santabi; Jav. estri in Mal. istri; Skr. ksaya wordt in het Tag. aksaya in de afleidingen inaksaya, magaksaya, enz.; ksatriya levert in ’t Malisch op tjatriya of kasatäriya. | Klankverplaatsing. De aanwezigheid van zekere medeklinkers in een woord kan teweegbrengen, dat zij onderling van plaats ver- wisselen. Regelmatig geschiedt dit in het Bataksch (zie v. d. Tuuk Tob. Spr. bl. 53, vgg); in ’t Oudjav. vertoont zich zulk eene verplaatsing nu en dan, het duidelijkst in vreemde woorden; bijv. anarawata voor Skr. anarawata; rinangkuga voor Skr. nirankuga. In de nieuwere taal, gelijk ook in ‘t Maleisch, zijn de voorbeelden bijna even talrijk als in het Bataksch; bij degene die reeds vermeld zijn door v. d Tuuk t.a. p. kan men nog voegen Mal. mardahika, Skr. maharddhika; Jav. Kan voor agen, Skr. ceuti; ren naast wen, Skr. krida; egen naast «gen, Skr. kruddha, krodha; adje, Skr. nyagrodha. Evenzoo in het Tagalog: ' Of de voorslag van a in afleidingen van lor, bijv. mangalor, thans nog EU) re ‚ van denzelfden aard is, durf ik niet beslissen. Het schijnt van niet. REGELEN VAN KLANKVERBINDING IN 'T OUDJAVAANSCH. 3808 mahadlika (ouder mahardika); halagá (ouder haraga) Skr. Argha; ook Bis. halaga. Onder gelijke voorwaarden houdt het Tag. ook bij inheemsche woorden veel van zulk eene omzetting, evenals het Bataksch; dus van hibas, silid (silid), tidis komen met het aanhechtsel an: hisban, sidlan, tisdan; van habilin: habinlan (voor habilénan, habinélan). Niet anders in ’t Bisaya, bijv. ludhan van luhud; udlan van ulod. Ook het Dayaksch deelt dezelfde neiging; dus haritan naast rahitan; rahusan naast harusan; rahian naast harian; harias of rahias; hariman of rahiman. Het schijnt dat de aanwezigheid van een triller de neiging tot omzetting schier onweerstaanbaar maakt. Ken zeker voorbeeld van omzetting in het Bulusch levert barena (warena), banier, voor banera, uit het Spaansche bandera; Sangirsch insgelijks baneha (waarin A ontstaan is uit een brauwend uitgesproken 7.) Over ’t algemeen is klankverplaatsing in de geheele Maleisch- Polynesische taalfamilie niets zeldzaams, vooral van nasalen en r, l en s. Doch zulke omzetting En zijn niet altijd bij de geheele spaakmakende gemeente doorgedrongen en worden dan als slordig-heden afgekärter. In het Samoaansch hoort men manu, reuk, voor het juistere nämu; lawa’au, roepen, voor wala’au (zie Pratt, Sam. Gramm. 2 ed. p. 2). Een goed voorbeeld van omzetting levert Maori ngaro, vlieg, naast rango, Mal., Tag., Bis., Day. langau enz. Uitstooting. Eene A wordt een enkele maal tusschen twee klinkers uitgestooten; bijv. tatanpatanggwa „zonder dat het zal kunnen verhinderd worden, voor otangguha Ram. 103. Vgl. de gevallen van uitstooting bij uitwendigen Sandhi in ‘t volgende hoofdstuk. Bij deze gelegenheid zij opgemerkt dat, geheel onafhankelijk van den Sandhi, enkele woorden in de HSS. nu eens met, dan weêr zonder sluitende / geschreven worden; o.a. lumr& BY. 2; 58; 95; waar de var. 1 overal lumrah heeft; thans uitsluitend 4 <2, Voorts rapu, var. 1 rapuh BY. 52; 56; ontwijfelbaar rapuh erang Smarad. Met de wisselvormen «ep en erg komen overeen rémpuh Arj. Wiw. 202; 259; en rëmpû BY. 52; 632; 641. Voor 't oudere sist zegt men thans edes. Vermoedelijk gingen deze en soortgelijke woorden met dubbelen vorm oorspronkelijk uit op eenen gutturalen triller, die, gelijk men weet, gewoonlijk geen spoor in ‘tO.Jav. achtergelaten heeft dan dat de voorgaande klinker lang werd. In enkele gevallen evenwel schijnt die klank in Se Volgr. IV. 20 304 REGELEN VAN KLANKVERBINDING IN ‘T OUDJAVAANSCH. kh overgaan te zijn, zooals in wahu, nieuw !; en en , kies. Nademaal in 't Dayaksch, Bulusch, Sangirsch, Balineesch de bedeutende klank eene 4 geworden is, zou men ook in 't Jav. de vormen met 'voor juist, hoewel tevens voor eigenlijk gewestelijk, mogen houden. Intusschen mag niet verzwegen worden dat tegenover wa hu en bahém het Maleisch in baharu en garham eene 4 vertoont, en in de veelvuldig voorkomende plaatsnamen Waharu en W a-rahu, eigenlijk snieuw' beteekenende, ook eene 4 voorkomt. Dit gevoegd bij de omstandigheid dat behalve wahu zoo dikwijls wâhu geschreven staat, wekt het vermoeden dat de Oudjav. vormen des woords eigenlijk ontstaan zijn uit wa’hu, wisselvorm wah’u, in welk geval de Aniet de plaatsvervangster van eenen anderen ller zou wezen. | Onjavaansche Sandharegelen. Tengevolge der overname van verscheidene Sanskritwoorden in hun oorspronkelijke spelling, en deels ook misschien tengevolge van navolgingszucht, heeft men sommige Sandhiregelen van 't Skr. toegepast op Javaansche woorden, waarv Ooor die regelen niet bestemd waren en volstrekt niet deugden. Zoo wordt de » in eene n veranderd wanneer er een 7-klank vooraf gaat; bijv. rena, rénék, parnnah. Indien deze schrijfwijze in den aard der taal gelegen had, zou men ook turuna, tirunen, marani enz. geschreven hebben, hetgeen men evenwel niet deed. Nog meer in strijd met het wezen van 't Javaansch is het ge- bruik van s instede van s na een anderen klinker dan @ bij inheemsche woorden, als n ûsa, naar *t model van manusa. Niet zelden schijnt men gs, alsook ¢ gebezigd te hebben om op een erkend uitheemsch woord den stempel van ’t Skr. te drukken, bijv. in rasa, averechts voor rasa, wellicht naar 't model van rosa; cakula voor sak ula KO.I naar ’t voorbeeld van cakuna; diwaca voor diwasa, alsof het iets gemeen had met kawaga. Dezelfde wanspelling ontmoet ons ou en dan bij echt Jav. woorden, bijv. sucukan, cu- „ukan, alle drie in KO.I, naar *t model misschien van coka, 1goka. 3 De slotsom is dat de regelen waaraan ‘t gebruik van &, 3 en ¢g in ‘t Skr. onderworpen is, niet dan door misbruik ook op 1 De A werd als zoodanig uitgesproken; ware dat niet het geval geweest, dan sou het woord onvermijdelijk tot wo samengetrokken zijn. 3 Zulke wanspellingen, hoe verkeerd Ook, zijn niet half soo dwaas als 'b Engelsche Sand naar 'b model van isle, waarmede het niets te maken heeft; of could, 'aar gewaande analogie van should en would; of scythe, dat ons zicht is, 'un het in symmetrie te brengen met de Scythen, of wie weet waarom. REGELEN VAN KLANKVERBINDING IN 'T OUDJAVAANSCH. $05 Maleisch-Polynesische woorden zijn toegepast, en wel zeer onvolledig. De gesprokene taal bezat slechts ééne s, gelijk thans. HOOFDSTUK IT. SANDHI IN DEN VOLZIN (uitwendige Sandhi). De veranderingen welke de klanken bij uitwendigen Sandhi onder- gaan, zijn nagenoeg dezelfde als bij inwendigen Sandhi, voor zooverre de regelen toegepast worden, doch juist ten opzichte der meerdere of mindere vrijheid dier toepassing vertoonen de teksten een aanmerkelijk verschil. Zoo kan men opmerken, dat in het stelsel der meeste dichtwerken volstrekt geen hiaat in een pada geduld wordt, terwijl het Ramayana den hiaat volstrekt niet schuwt en dien niet enkel na eene kortere of langere pauze toe- staat. Van het literarisch proza van ‘t Adiparwan geldt hetzelfde als van ‘t Ramayana. Wat eindelijk de oorkonden en andere inscripties aangaat, zijn de gevallen van hiaat talrijker dan die van Sandhi. Alleen daar waar twee zinsbestanddeelen onderling zeer nauw verbonden zijn, als het ware eene samengestelde uitdruk- king vormen, passen alle geschriften schier zonder uitzondering de regelen toe; saka ing wordt overal sakeng; mara i wordt mare. De aard en wijze der klankovergangen is in alle stukken dezelfde en ligt Der halve in het wezen van 't Oudjavaansch; de uitbreiding van den regel tot gevallen waar de klankverandering mogelijk, maar niet noodzakelijk is, mag beschouwd worden als een teeken van literarische verfijning. De voorbeelden die men in de volgende bladzijden zal aantreffen, zijn bij voorkeur gekozen uit de oorkonden en het proza van het Adiparwan, omdat de daarin gevolgde regelen van klankovergang a fortiori van kracht zijn in dichtwerken. Wegens de overreenkomst in aard tusschen de regelen bij inwendigen en uitwendigen Sandhi meen ik in dit hoofdstuk met eenen kleinere keur van voorbeelden te kunnen volstaan. §. 1. KLINKERS. Twee gelijkslachtige klinkers, waarvan de eerste sluiter, de tweede beginletter van een woord is, smelten samen tot eenen langen. Bijv. mangkamâbhiprâya nira voor mangkana abhi- prâya; kaki Ngaduléngén voor kaki i Ngae KO. V; than? si J. voor thâni i si J., ib; Pûttarâsangga voor Pu Uttardsangga; XVII. Volgens de meest gewone schrijfwijze der oorkonden heeft er in dit geval geen Sandhi plaats, wordt de klankverandering ten minste door het schrift niet aangeduid; bijv. ikana alas KO. L: haji 1 Warahu VII. Het is twijfelachtig of deze laatste manier van schrijven meer aan de heerschende uitspraak beantwoord heeft dan de andere, en of ze niet als eene etymologische spelling moet be- schouwd worden. In allen gevalle vinden wij den zooeven gestelden regel terug in 't Samoaansch. Wanneer namelijk in deze taal twee gelijkslachtige klinkers samenkomen bij *t vormen van samengestelde uitdrukkingen of als sluit- en beginletter van twee op elkaar volgende woorden, die in nauw onderling verband staan, dan smelten ze en tot eenen langen. Dus matâlofa, vriendelijk kijkende, uit mata en alofa; matâtu En Anitublik hebbende, uit mata en aitu; alofa uit alofa en atu (vgl. Pratt Gramm. Samoan Lang., 2½ ed. p. 2.) De a, kort of lang, smelt met i samen tot e; met u tot 0; met e@ tot @; met o tot o. Bijv. sangkerik uit sangka irikâ KO. XVI; tekang uit ta en ikang V, VII; wargge daem uit wargga i dalém II; moghakneng wilantih voor moghakna ing w; kapagute luiicip voor kapaguta i luiicip VII. — Eene spelling als tkâ i KO. I is zoo uitermate zeldzaam, zelfs in de oorkonden, dat men geneigd zou wezen ze toe te schrijven aan eene verwarring met het gelijkwaardige tkâri, of anders voor een offer aan de etymologie te houden. Eenvoudig eene spelfout is yataikana uit yata ikana KO. IX; in den tijd van bedoeld stuk sprak men het teeken voor ai (eigenlijk âi) bereids als e uit; van daar de verwarring. In het Pampanga geldt bij nauw verbonden woorden dezelfde regel als in ’t Oudj., zoodat bijv. ka ini wordt keni; iya en ni geeft iyeni; tula ita wordt tuleta. Een voorbeeld dat a met o overgaat in o istikomaritrânânânânânânânânânânânânânânânânânânânânânânânânânânânânânânânânânânânânânânânânânânânânânânânânânânânânânânânânânânânânânânânânânânânânânânânânânânânânânânânânânânânânânânânânânânânânânânânânânânânânânânânânânânânânânânânânânânânânânânânânânânânânânânânânânânânânânânânânânânânânânânânânânânânânânânânânânânânânânânânânânânânânânânânânânânânânânânânânânânânânânânânânânânânânânânânânânânânânânânânânânânânânânânânânânânânânânânânânânânânânânânânânânânânânânânânânânânânânânânânânânânânânânânânânânânânânânânânânânânânânânânânânânânânânânânânânânânânânânânânânânânânânânânânânânânânânânânânânân KO. T schrift ni Ayâ, ni Uduh, si Angguh, doch daar dezelfde ook kady anggâÂ heeft, ligt de eerste spelling order van zijn. Overgang in ty komt vooral in gedichten en dan nog betrekkelijk zelden voor; bijv. riy anak RÂm. 125; lihatiy ari-nta BK. 106; adhipatiy Ugrasena 169. Korte of lange u, alsook 6 en © (uit au) worden vór een longen een longen klinker w. Bijv. munggu; aufwärtsig van aturû Adip.; karéngw ing van karëngö BY. 644. Bij overgang van o in w valt op te merken, dat dan de volgende klinker verlengd wordt; dus yan kw Awédi voor ko awédi BY 477; mangelu &krak voor mangilo akrak Sutas. fol. 25, a.! In het Pampanga valt o (== Oudj. u) vór een volgende â uit, bijv. tot'ita voor toto ita. Evenzoo in ‘t Samoaansch, in afleidingen; dus tosina voor tosoina. Zulk een uitstooting veronderstelt een ouder standpunt, waarop de w (ö) wel reeds tot w verzwärt, maar nog niet geheel verdwenen was, en is in wezen een met den Nieuwjav. regel volgens welken ri, lir ontstaan is uit rwi,'lwir. De uit een tweeklank ontstane e@ herneemt, of liever behoudt, vór eenen klinker hare oudere gedaante; bijv. asuway atihang BY. 553; sakatambay esuk, sakatambay esuk, doch sakatambe suk Adip. Afwijkingen van den regel komen in de Yorkonden hier en daar voor; bijv. bale inantun KO. V. In aard komt de Oud). regel aangaande e@e overreen met dien in # Ibanag en Pampanga; zie bij Hoofdstuk I. Anders is het Samoaansch gebruik; want dit laat eenen volgenden klinker wegvallen; dus awe atu wordt aw atu. De reeks van klankovergangen die tot dezen toestand geleid heeft, bevat, theoretisch, de volgende termen: aw6, awi, awy, aw (met Russische Jer), waaruit eindelijk aw. 1 Men vergelijke Pali sw Ayam uit so ayam e. dgl. Een historisch verband tusschen de gelijke verschijnselen in 'b P&li en 'b Oudj. bestaat er natuurlijk niet, 308 REGELEN VAN KLANKVERBINDING IN 'T OUDJAVAANSCH. § 2. MEDEKLINKERS. Anuswéra en Wisarga. Deze teekens hebben de volle waarde van enen medeklinker die de lettergreep sluit. Staan zij vór een woord lat met eenen klinker begint, dan gaan zij over in ng (e) en & an), hetgeen op de uitspraak geen anderen invloed heeft dan dat ij van sluiters beginletters worden. Hierbij valt op te merken, dat =” en em, overal Wärde in een worden de vórgen een enklärte van een medeklanker gevolgd zijn, beschouwd moeten worden is beginter. Dus bestan bijv. mangkâ en hing uit de lettergrepen ma en ning, a en hing, andere zitspraak van hing. Deze eigenaardige uitspraak, zoo geheel ifwijkende van de onze, is echt Javaansch; van daar het bekende een voorlaatste lettergreep waarop een neusklank met mede-clinker volgt open is, en niet gesloten, zooals in onze taal; zie de soorbeelden bij Roorda, Jav. Gramm. § 42, en voeg er bij qucheor, utstaan uit ba-ngsa. Skr. wamca, met rekking der a, daar deze in eene opene lettergreep staat. Strikt genomen is de nieuwe Jav. Spelling jem, ahomanyg, neni, e. dgl. foutief, want uit de juiste uitspraak, blijkt dat de taal geen sluitende nasaal bedoelt. Een ander bewijs dat in ‘t Javaansch, oud en nieuw, de van een nedeklinker gevolgde nasaal eene lettergreep begint, ligt in voorjeelden als ngkä, nggon, ndan, enz., die in onze taal niet kunnen voorkomen, omdat wij de lettergreep wol met eene nasaal sluiten. Evenals in ‘tJav. is het in het Fidjisch, in zoover ook in deze taal mb, nd, ngg, mgk met elkaar verbonden eene letter-greep beginnen. Media en tenuis. In tegenstelling tot het Maleisch, Bataksch, Dayaksch, alsook tot het Sanskrit en Nederlandsch, pleegt het Judj. eene sluitende media niet tot eene tenuis te verscherpen. Wel vindt men enkele dubbelvormen, met eenigszins gewijzigde beteekenis, van éen en hetzelfde woord, zooals lod, zee, en lor, Noord, waaruit Zich gereedelijk verklaren dat zooveel Maleisch-Polyn. talen de nasaal n bedoeld geval geheel hebben laten verdwijnen. Zulks geschiedt in alle Polynesische halten, bijv. Maori whaka, Sam. wa’a, terwijl Fidji nog wangka zegt; Maori take, doch Makassaarsch tangke, Sund. tangkay. Een begin van verwaarloozing der nasaal vertoont zich in 't Nieuwj. in ka voor ngk&; dan voor id. Het Bug. vertoont iets dergelijks, bijv. in takke voor ‘t zooeven vermelde. REGELEN VAN KLANKVERBINDING IN OUDJAVAANSCH. 309 Men zou mogen opmaken dat er in overouden tijd reeds nu eens een dentaal, dan weer een linguaal aan ‘t einde gehoord werd, en dat uit de laatste door verzachting een r ontstaan is, doch zulk een overgang is niet beperkt tot de d als sluitletter en kan dus niet in verband staan met eenigen Sandhiregel. In het huidige Javaansch wordt elke sluitende media als tenuis uitgesproken, doch vór aanhechtsels komt de oorspronkelijk media weder voor den dag, volmaakt dus gelijk in onze taal en het Sanskrit. Slechts in enkele woorden is de media voor goed tenuis geworden, hoewel er dan nog meestal bijvormen met media bestaan; bijv. suezemg, oudstijds la- wad; eej Fn, eertijds tutub-gélung; ensyay, dicht be- zet, voor atub, atéb. Veel verder gegaan zijn het Maleisch en Dayaksch, want in deze talen keert de uit eene media verloopen tenuis vór den klinker eens uitgangs niet meer tot den ouden toestand terug. De talen van de Filippijnen en Noord-Celebes kommen te dezen opzichte in hoofdzaak met het Oudj. overeen. Eene tenuis blijft voor de beginmedia van een volgend woord onveranderd; afwijkingen hiervan, als pad-blas, veertien, Adip.; ad wulati voor at w. Ram. 194 zijn betrekkelijk zeldzaam. Overgang van neusklanken in eene andere klasse. Van de nasalen is de dentale, inzonderheid van sommige rededeeltjes, de eenige die vór eene palataal in fi, en vór eene cacuminaal in n pleegt over te gaan. Bijv. yaficampur bestaat uit de twee woorden yan en campur; deacah uit den en cacah; yandaténg uit van en daténg; tékwandéngé uit tékwan en déngé (d. i. zonder voorägende nasaal: réngé; zoo ook in samenstellingen als tai-cala, onbewegelijk 1, en samenstellingen uitdrukkingen als wang un-dahina Räm. 155. Vór eene lipletter blijft de steeds onveranderd, zelfs wanneer tan aan ons vonv-beantwoordt, en bij andere partikels die met het volgende woord eene samengestelde uitdrukking vormen; dus zegt men anpagabda, yanpanusuk, tanpanolih. Vór eene lipletter bewaart de nasaal dus steeds het karakter van een sluitletter; van daar dat het Jav. thans nog heeft tanpa, dat wel is waar als tampa wordt uitgesproken, maar niet tam p& is geworden, hetgeen toch geschied zou zijn, indien de sluiter beginletter, en de eerste lettergreep dus eene opene geworden was. Niettemin moet erkend word. En dat de tegenwoordige uitspraak tampa eenen overgang der x tot de klasse der lipletters vertoont, en dat het bekende «gs? moeielijk anders te verklaren is dan als eene verbastering van tan-wrah. Misschien is ook het oude tambis, bijna, eene samen-koppeling van tan, niet, en wis = wus. 