Bijdragen tot de taal-, land- en volkenkunde
Doch als de fluit den 3den April daaraanvolgende tegen den avond uit Tayouan op Batavia, en de schipper Boevrij zal. san land verscheen, werd hem aanstonds in mijn presentie door van der lujn voor den Heer Generaals huis belast, dat hij de zes A zeven kanassers met zijden stoffen van Le Maire, te nacht zonder verzuim op de reede aan een ander schip zou overschepen , alzo» s'anderen daags de Fiskaal aan boord komen en de visite doen zou. Dit gebruik heeft van der Lijn lang bij der hand gehad, en is mij zeer wel bekend de schepen daar hij iets in heeft ‘savonds of bij nacht maken op de reede te wezen, opdat hunne partikuliere goederen, des te secuurder in andere schepen mogen geborgen en zoo den Fiskaal outduisterd worden. Bij zoo verre ik (het) niet Ket om andere vrienden in Indië niet le bederven, gelijk tot nog toe daarom gelaten heb, zou nog wat andere van meerder importantie, hem van der Lijn rakende, hier bij voegen; maar als in het beginsel dezes gehoord wordende, zal wel aanwijzingen kunnen doen. Het behoorde mede volgens Compe. ordre te geschieden, dat de Commissarissen of Gecommitteerden, als de Heer Boreel en Maetsuijcker naar Goa en Ceilon geweest, en ieder daarvan ongeveer de tien duizend guldens verbeterd zijn, wif Aare be- komene schenkaadje, hunne gedane partikuliere onkosten en ver- eeringen die al eenige duizende guldens bedragen , aan de Comps. restitueerden , voor en aleer hunlieden dezelve toegeeigend werden ; want dus doende uwe dienaars met de profijten doorgaan en de Comp*. iu de lasten laten. Zoo diende ook wel verboden men voortaan geen schoone goude kettingen meer tot 12 Reaal de reaalzwaarte van de Compe. koopen of tegen ander slecht goud verruilen mogt, die ordivaria op Batavia 15, 16 à 17 Rn. de reaal zwuarte valideren. UE. gelieven eens te considereren als men 79} Rn. zwaarte Westkust zandgoud (als bij de negotie- boeken ultimo Febroarij 1644 blijkt) tot 13 realen de reaal- zwaarte, bedragende 1083} R. van den Equipagiem'. en ten zelven dage het schuitgoud en kettingen van de Portugezen à 15 Ro. de reaalzwaarte inkoopt, men het beste voor geen 1% Rn. verkoopen of aan anderen zonder verlies overlaten kan; waardoor menigmaal groot verlies op de kust in het verkoopen deszelfs de Compe. in rekening gebracht woedt. Mij schiet nu mede in den zin, van der lijn dem 4 Maart 1644 per de 3e Volgr VIII. 66 SALOMON SWEERS. fuit Oostkappel, met den Opperkoopmun Jan Bourgois een uittermate schoone groote góuden ketting naar Amboina en van daar aan mijn broeder Jacob Sweers zal. in Ternaten, om tot zijn voordeel te verkoopen, gezonden (had), daarop omtrent de vijfhonderd realen na deszelfs en mijn zwagerins zeggen ge- profiteerd en daarvoor ongeveer de duizend Spaansche realen bekomen heeft; zulks uwe dienaars schoon de gouden ketting gekocht en niet verruild was (als verkooper) daardoor tot parti- kulieren handel van haar meerderen opgewekt worden. Ziet dit is immers contrarie de expresse ordre en tot CompS. zeer groote schade men van Ternaten of Amboina, Spaansche realen met 25 pret. advance op Batavia trekt, ten dien aanzien op de ver- beurte deszelfs uittevoeren, verboden worden. Evenwel zijn nu jongst van beide die plaatsen door uwe Gouverneurs 8 à 4 duizend realen seffens op Batavia aan andere Raden van Indië, voor partikuliere rekening gezonden, als zelven gezien en on- dervonden heb; het welk van hier door UE. afgeschaft en op lijfstraf verbooden (is) en zoo erg als het vervoeren van spece- rijen geacht diend te worden. UE*. hebben in den Heer Brouwers zal’. Instructie gelieven te gelasten, het getal van de Generaals dienaars wat te be- snoeijen, dat nu tot op 15 persoonen, die boven haar rantsoen alle halfjaren £1165 de Comp. aan levrij komen te kosten , ge- groeid is. Zoo konden ook de nieuwejaars giften die op Batavia Jaarlijks 150 R. bedraagt mede wel afgeschaft of door den gever voor zijn partikulter betaald worden. De zilveren servicen op Batavia en meest alle comptoiren van Indië, vruchteloos te pronk zijnde, een goede somme bedraagd, kon mede wel zonder hinder afyeschaft en ten profijte van de Comp. in peper besteed worden; alzoo UW. dienaren die zulke plaatsen of comptoiren bekleeden, het ordinair aan geen mid- delen om voor haar partikulier het vereischende als een pinang- bekken enz. te koopen, mankeerd , alzoo sommige persoonen haar niet ontzien op eigen autoriteit tot laste van de Comp. het zilverwerk met het koopen van 5 A 600 R. tot eigen staat en dienst vergrooten. Bij aldien UE. jaarlijks de negotie boeken van de Indische comptotren in Nederland ontbood en door iemand deedt nazien, zoude veele vreemde dingen (zien?) ja zelfs be- vinden sommige uwer dienaars hunne pronkkleederen in rekening brachten. Voor het laatste moet hier nog bijvoegen, het geene niet tegen UE. of de Heer Generaal Coenen's zalr. maar wel SALOMON SWEERS. 67 om redenen contrarie van Diemen zalr. opinie schijn! te wezen: dat het voor de Comp. zeer dienstig wezen zal, voortaan met alle schepen zoo veel eerlijke familien naar Indië, ouder zekere conditien, voor een tijd van tien of meer jaren gezonden worden , al« men buiten hinder van noodige zaken overvoeren kan, om op Batavia, Amboina en Banda als pilaren y de regeering en in het heerschen der perken gebruikt te worden. Alzoo het on- gelootlijk en UK. zoo vertrouw ten rechten niet bekend zij hoe sober die plaatzen van eerlijke burgers voorzien zijn, en op de verkiezing des Wets nauwlijks lieden tot Schepenen die 50 gul- dens ‘s maands hebben te vinden zijn; daar nochtaus de goede ordre en het reglement der zwarten in bestaan moet. De Chinezen, zijnde een lahoreuse natie, diende op Batavia door goed onthaal aangehouden, alzoo daar vrij zwak worden, en Batavia buiten die natie niet wel bestaan kan. Haren kapi- tein Bingam genaamd (een gauw rijk gewezen koopman, die al 23 jaren uit China op Batavia geresidcert, veel dingen bij der hand genomen en over de 20 duizend realen, zoo bij de Comp. als zee verioren heeft) is in Februarij 1645, door den Heer Generaal en Raden van Indië in des gestorvene sacco's plaats, teven van der Lijns zin gesteld; daarom na den Heer Generaals dood, van hem zonder redenen (dikmaals zoo klaagde) kwalijk bejegend, hem af en zijnen favoriet in de plaats te zetten, ge- dreigd heeft, het welk zich de principaalste Chinezen vrij wat aantrokken; zulks met UE. verstaan, goed onthaal veel vermag. Mijne Heeren! Dit is het geene voor ditmaal als een lief- hebber en dienaar van de Comp noodig acht UE. te deelach- tigen, zonder hierin uit zonderlinge consideratien het rechte ministerium (daar UE. ten principalen amptshalven aangelegen ts) geopenbaard te hebben. En of het gebeuren mogt, dat niet wil verhoupen, eenige uwer achtbaarheden haar imagytueerden hetzelve om een ieder te bekladden of menschelijke passien ge- schied ware, zoo verklare nochtans in plaats van Eede op mijne waarheid, al hetzelve en vrij meer zoo gelegen te zijn. Deswege vertrouwe zulks bij UE. zoo aangenaam zal worden (opgenomen ?) alx het wel van mij nit een goeden ijver en genegenheid te berde zebrucht zij, dal kenne Godt die een [leer der Heirscharen en Hechter der Rechteren en Goddeloozen ie. Waar op blijve. buu Awosterdam den 9 Augustus A0 1646. Vober. VII wt - KOLONISATIE. In den laatsten tijd is het vraagstuk der kolonisatie in Neder- landsch Oost- en West-Indië, meer dan ooit, ter sprake ge- bracht, en heeft men herhaaldelijk op het doen van proefnemingen aangedrongen, zoowel in verschillende tijdschriften als onlangs meer bepaald door het Indisch Genootschap en de Nederlandsche Maatschappij tot bevordering der nijverheid. Zonder in het minst de tot dusver geleverde bijdragen gering te schatten, zou het voor het doel, dat men met de voorgestelde proefnemingen be- oogt, zeer belangrijk zijn een wetenschappelijk overzicht te ver- krijgen van hetgeen, vooral gedurende de laatste jaren, voor Europesche kolonisatie binnen de keerkringen is gedaan en welke uitkomsten daarvan verkregen zijn. Het Bestuur van het Koninklijk Instituut voor de taal-, land- en volkenkunde van Ned. Indië noodigt daarom alle beoefenaars der Indische taal-, land- en volkenkunde en andere belangstellenden uit tot het leveren van | „Een historisch onderzoek naar den uitslag van de pogingen „tot kolonisatie met Europeanen in onze Oost- en West- „Indiën of in andere tropische gewesten.» Bijdragen gelieve men in te zenden aan den Secretaris van het Koninklijk Instituut, Dr. Th. Ch. IL. Wijnmalen, te 's Gravenhage, Princessegracht 30. LEESTAFEL. EEN TWEETAL BIJDRAGEN OVER HET NOORDEN VAN SUMATRA. H. Yuze, On Northern Sumatra and especially Achin. (In Ocean Highways. August, 1878, p. 177—183.) Dr. Monxixz, Sumatra und die Niederländer. (In de Beilege eur Allgemeinen Zeitung, 1873. or. 208, 910, 911, 212.) Zoolang Atjih voor ons blijft «the topic of the day +, wordt bij elke aankondiging van wat slechts ecenigszins met de geschie- denis of topographie van Noord-Sumatra in verband staat, onze nieuwsgierigheid opgewekt en hoopt men iets meer van dat in vele opzichten nog zoo weinig bekende land te vernemen. Nu komt in de Ocean Mligways, the Geographical Review van de maand Augustus een artikel voor, » On Northern Sumatra and especially Achin», maar de verwachting van daarin iets hieuws te vinden over dat gedeelte van Sumatra, waarop zoo veler oog gevestigd blijft, wordt spoedig teleurgesteld. Het bevat miet veel meer dan eenige uittreksels der bekende brochure van den hoogleeraar Veth, „Atchin en zijne betrekkingen tot Nederland, met eene schetskaarts , enz. waarmede de meeste lezers van chit Tijdschrift even goed en velen beter bekend zijn dan met den schrijver, den kolonel H. Yule, aan wien die brochure werd toegesonden, toen hij zich te Palermo onledig hield iets over Atjin te schrijven. Na met een enkel woord gewezen te hebben op het bekende werk van Renaudot, » Relations des voyages fails par les Arabes duna le [Xe Siecles, in 1845 door Reinaud opnieuw vertaald, det hij othe first unmistakable notice of Sumatra’ noemt, maar Lei eehter hiet geheel kon bevredigen , gaat de schrijver over tot et bespreken van de ligging, het ontstaan van den naam 70 LEESTAFEL. en andere opgaven van Sumatra. De mededeelingen der oudste geschiedschrijvers en sommige Maleische kronieken onderling vergelijkende, met eenige aanhalingen uit. Marsden en anderen, leveren hem de stof tot eene hoogst sobere topographisch-histo- rische beschrijving van Atjih. De toezending van bovengenoemde brochure met bijbehoorende kaart zal den schrijver dan ook niet onwelkom zijn geweest als eene gemakkelijke bron voor de verdere bewerking van zijn opstel. Onder de zes koninkrijken, door Marco Polo vermeld als tot het noordelijk gedeelte van Sumatra behoorende, komt Perlak voor — door hem Ferlec genoemd en in 1290 bezocht, — waar toen reeds vele inwoners tot den Islam waren overgegaan. Tusschen Tandjong Perlak en Koertoi (of Kerti) bestond vroeger een rijkje, in Maleische kronieken als Samoedra bekend, wiens naam later als Sumatra verbasterd, op geheel het eiland is over- gegaan; en toen die noorderstranden omtrent het midden der XIVde eeuw door den Arabischen reiziger [bn Batoeta werden bezocht, was Samoedra reeds de hoofdzetel van Mohammed’s leer in: die gewesten. Het werd echter al spoedig door de toenemende macht en den invloed van Pedir en Pasei overscha- duwd, en onder de 29 Staten van Sumatra door de Barros opgegeven — waartoe ook Atjih behoorde — droegen alleen de vorsten van Pedir en Pasei den titel van Sultan. De komst der Portugeezen in deze twee rijken geeft den schrijver aanlei- ding om tot een geschiedkundig relaas van Atjih over te gaan. Het eerste bezoek van Alfonso d’Alboquerque was niet geschikt die westersche vreemdelingen van eene gunstige zijde te leeren kennen. Bij Het binnenloopen van de haven van Pedir werd een Aziatisch schip door de Portugeezen prijs gemaakt en ge- plunderd, waarvan een groot deel der bemanning zich op de kust wist te redden. Daarbij wijst S. op een verhaal van zekeren Florentijner Giovanni da Empoli — door den vlootvoogd naar den wal gezonden om nadere inlichtingen nopens dat onbekende land en volk te verkrijgen — waaruit men zou kunnen opmaken dat hij dien Italiaan, hoewel zijne bekwaamheden op prijs stellende, echter een alles behalve goed hart toedroeg. „Dat werd mij duidelijk” — schrijft Giovanni — rtoen ik des avonds door den generaal in het vijandelijke land werd gezonden eu dat wel onder het volk wiens schepen en goederen wij juist geplun- derd, wiens vaders, zonen en broeders wij pas gedood hadden: in een land bovendien, zonder eerbied voor recht en verraderlijk LERSTA PSI. 11 gezind jegens vreemdelingen !'e. Eene dergelijke zending werd hem later ook te Pasei opgedragen. Het verband tusschen dit verhaaltje en de zaak , die de schrijver behandelt, is moeilijk te ontdekken. Van Atjih wordt gezegd, dat de ware naam is Acheh, ween Telugu woorde, dat in: het Maleisch #a wood leech beteekent, en met de afleiding van Sumatra van a great ante (groote mier) zou zijn overeen te brengen. Hiervan maakten de Portu- zen Achem, en de Engelschen Achin, zoo als het geschreven is in de Ain Akbari en in de Perzische goographische tafelen van Sadik Tsfahani. Zijne topographische beschrijving bevat evenmin iets nieuws als de geschiedkundige. Aangezien kolonel Yule met de latere opnemingen door de officieren Z. M. stoomschip Marsiz uiet bekend was, stort zich de Atjih voor de lezers van den Geogra- phical Review nog steeds met drie mondingen in zee. De titel van hoeloebalang of voorvechter, zegt S., komt nog onder den minderen adel voor, en hij vermeent dat kampong de oorsprong kan zijn van het Anglo Indiaansche woord compound, ofschoon zij die zich verbeelden dat mandarijn, palaukijn en pavoda Portugeesche woorden zijn, ook compound wel van Cam- panha zullen atleiden. De bevolking van Atjih wordt door hem op minder dan 328,000 zielen geschat, welke schatting gegrond is op de be- rekening, dat de oppervlakte volgens de kaart van Versteeg 16.400 () Eng. mijlen bedragende, men met toekenning van twintig zielen per () mijl, door Tagan aangegeven, eene be- volking verkrijgt van 328,000 inwoners. Dit aantal komt den schrijver evenwel te groot voor, in aanmerking nemende hoe klein het gedeelte der volkrijke kust is in vergelijking met het bannenband. De namen der peperhavens van dit rijk, waarvan hij dan cok een vijf en twintigtal op bovengenoemd kaartje terugvindt, waren hein door eeu schipper uit Palermo medegedeeld, die eecuinen tad voor het huis Ingham en Whitaker op Sumatra tod zee varen. Omtrent den uitvoer van kamfer door Dr. de Vreese (?) van Is: 184% op 820 pd. begroot, doet 8. opmerken hoe de Gprave van Anderson, als zou in 1826 70 pikols of ten ' Archivio Sturicu [taliaao, App.. vol. Uf. 72 LEESTAFEL. naastenbij 10,000 pd. kamfer, en 3000 pikols benzoin — hoe- wel de oostkust tot Deli er onder begrijpende — uitgevoerd zijn, als zeer overdreven te beschouwen is. De uitvoer van kamfer op de West-kust werd in 1814 door kapitein Canning op nog geen 17 pikols geschat. De getuigenis van Varthema, de Barros, Barbosa en Beaulieu worden ingeroepen wat de rijke productie en uitvoer betreft die vroeger in zijde plaats had, terwijl thans — voor de goede weefsels — zijde uit China wordt ingevoerd. Evenwel wordt de eertijds zoo belangrijke uitvoer van goud als de voorname ‘oorzaak beschouwd van den handel in de XVIlde eeuw met Atjih gedreven, waarop door Dampier en andere schrijvers meermalen wordt gewezen, en hoe bij de komst der vreemde kooplieden, het z. g. n. Chineesche kamp — even buiten de stad gelegen — dan gedurende een paar maanden de levendigste tooneelen aanbood. Geene plaats in Azië, uitgezon- derd Japan, zou meer goud hebben opgeleverd dan Atjih. John Davis spreekt van massa's goud die aan het hoofd- en voeteneinde in de koninklijke begraafplaatsen werden nedergelegd, en van Joao de Borba en Jorge de Brito wordt verhaald dat zij in 1521 eene poging zouden hebben aangewend zich van die schatten meester te maken. Van den grooten rijkdom gewagende, die vroeger in Atjih aan olifanten bestond, ontleent Yule aan Beaulieu een staaltje van de schranderheid dezer dieren, en van de wreedheid des Sultans. Toen namelijk bij een oorlog tegen Deli, koning Iskander Moeda een honderdtal olifanten wenschte mede te voeren, en zij halstarrig weigerden aan boord te gaan, liet hij een derzelve openrijten, en dreigde eveneens met de anderen te zullen han- delen wanneer zij niet gehoorzaamden, waarop allen zich gedwee lieten inschepen. Zulke verhalen hadden in het opstel best achterwege kunnen blijven. Voor een artikel van nauwelijks zeven bladzijden was waarlijk belangrijker stof te vinden. Ook de bekende anekdote van het psalmzingen en de brief van Iskander Moeda aan Jakobus I, door Thomas Best overgebracht, worden niet vergeten. Na de vermelding van het zestigjarig tijdperk der koninginnen, die echter den titel van Sultan behielden , komt de schrijver met een grooten sprong op de in bezitneming van onze koloniën door de Engelschen in naam van den ‘Prins van Oranje, en op de verdragen van 1819, 1824 en 1857. | LEESTAFEL. 78 De heer Yule eindigt zijn opstel met te wijzen, hoe door het tractaat van November 1871 voor Nederland de belem- merende bepalingen omtrent Atjih werden opgeheven. Il. Nauwelijks waren bovenstaande regelen ter neér geschreven , toen ik met een ander opstel over Sumatra kennis maakte, dat in tegenstelling van het eerste onze aandacht dubbel waardig is. Onder den titel «Sumatra wand die Niederländers, komen in de Beilage sur Allgemeinen Zeitung van 27, 29, 30 en 31 Juli I., vier artikelen voor van Dr. Mohnike, die jaren lang in den Oost-Indischen Archipel doorgebracht heeft, en Sumatra van het Ooster- naar het Westerstrand is doorgetrokken. Geen wonder dan ook dat zij van eene algemeene zaakkennis getuigen in opgaven van verschillenden aard, die men zoo zelden in buitenlandsche tijdschriften aantreft, en met voorliefde geschre- ven zijn voor een land, waarvan de rijke en vruchtbare bodem, de onovertrefbaar prachtige plantengroei en de afwisselend trot- sche of liefelijke en schilderachtige tropische natuurtooneelen een ouuitwischbaren indrak bij den schrijver hebben achter gelaten. Atjih echter wordt er vrij stiefmoederlijk in behandeld. Zoowel omtrent historische als topographische toestanden treedt hij in geene enkele bijzonderheid, welke niet reeds sedert lang bekend was, en geen enkel nieuw gezichtspunt wordt ons in ‘teen of ander geopend. Bestaande analogiën in de verschillende rijken der natuur tusschen Sumatra, Java en het schiereiland Malakka, schijnen bij hem geen den minsten twijfel over te laten of deze landen hebben in eene vorige aard-periode één geheel uitgemaakt. Is evenwel vreemd dat de Schrijver hier met geen woord melding maakt, dat dit vermoeden volstrekt niet algemeen wordt gedeeld, en de tegenstanders zich juist beroepen op het groote enn merkwaardige verschil dat vooral tusschen Java en Sumatra zoowel in Flora als in Fauna bestaat. Zonder nog te spreken hoe zulks in bijna alle vogelgeslachten op beide eilanden is waar te nemen, en evenzeer bij de krui- pende dieren als bij de visschen bestaat , ja zelfs tot de insecten- wereld zich uitstrekt, is dat verschil bij de zoogdieren even merkwaardig Onder het rundvre. de rhinncernasen, de herten- 7 t LEESTAFEL. soorten en de geslachten der wilde zwijnen, apen, katten, honden, enz. treft men dezelfde verscheidenheid aan. De Canis Sumatranus o. a. en eene soort van antilope behooren uitelui- tend op Sumatra te huis. Noch beeren noch tapirs, noch de Sumatrasche orang-oetan, noch de olifant, waaraan het binnen- land zoo rijk is, worden op Java gevonden, terwijl diens Fauna (de krokodil uitgezonderd) eene hoogst merkwaardige overeen- komst heeft met die van Borneo, waarop trouwens dan ook door den Schrijver zelven wordt gewezen. | En nu de Flora! Telt Sumatra eene menigte heesters en bloemen, waarnaar men op Java te vergeefs zoude zoeken, zoo zijn de dáár inheemsche djatti-bosschen op Sumatra geheel vreemd: de enkele djatti-boomen toch op Atjih gevonden, zijn hoogstwaarschijulijk derwaarts overgebracht. Waar millioenen peperstruiken op Sumatra welig tieren en een rijken oogst opleveren, worden ze op Java nauwelijks aan- getroffen. De kamferboom, de welriekende benzoïn en zoo menig andere harssoort worden even als enkele rotan-soorten in t geheel niet op Java gevonden, welk aantal wellicht door den geleerden Schrijver zelven nog zou kunnen vermeerderd worden. Juist de merkwaardige afwijkingen op deze eilanden zoowel in het planten- als in het dierenrijk waargenomen, hebben bij velen het denkbeeld van een vroegeren samenhang aan het wan- kelen gebracht. De bevolkings-opgave steunt op vrij losse gronden. Het aantal Maleijers op 2,500,000 — ougeveer de helft der geheele bevol- king — stellende, beweert de Schrijver dat de Batta's, met inbegrip van 800,000 bewoners van Atjih, ongeveer 2,000,000 zielen zouden bedragen, welke opgave mij zeer overdreven voorkomt. Junghuhn komt in zijn ethnographisch overzicht tot het cijfer eener bevolking, die — toen wellicht eenigszins over- schat, — de thans bestaande vrij nabij komt. Daarin worden de Batta’s met de uitgewekenen in Mandaheling op ruim 165,000, de Atjineezen en Pedireezen op 500,000, en het aantal Maleijers op ruim anderhalf millioen zielen aangegeven. Met Lampongers, Pasoemaneezen, Redjangers, Korintjiërs en Javanen op de Oostkust en elders verspreid, zal de geheele bevolking van Sumatra thans wellicht het cijfer van omstreeks drie en een half milioen nabij komen, welke opgave echter gedeeltelijk als geheel approximatief te beschouwen is. Volgens den Regeermgs-Almanak voor Nederlandsch-Indié van 1872, ks LEESTAFEL. 75 wordt de bevolking op ultimo December 1870 opgegeven als volgt: Sumatra's Westkust. . . 1,611,844 zielen 2200 ( g.m. Benkoelen. oo. 0. 0.0.0%4 184,507 ” 455 «nw Lamponysche districten … 107,725 " 475 w wn Palembang … . . … 472,141 ” 1840 « we Banka... ee 59,740 w 356 « wr Bitton. ee 237,87 ” — wre” Riouw . Loe 268,52 3» 148 «© wom gevende een totaal van 2,436,096 2. ! op 4974 © g.m. Ook de opgave, in het laatste of vierde artikel vermeld, komt niet met deze overeen. Daarin wordt de bevolking geschat : van Sum. Westkust . . .… 950,000 inw. 2200 Og. m. » Benkoelen . oo...) 130,000» 475 ww we der Lamp. districten . . . 100,000 « 475 «nn van Palembang. . … …. … «= 450,000 » 1340 + we Totaal: . . . 1,630,000 inw. 4490 Og. m. Gevende een verschil van 695,717 zielen in bevolking en van 20 fJ g. m. in oppervlakte. In de opguven van den heer Mohnike nopens den tijd van duur der regeering van eenige der voornaamste vorsten van Atyth, ofschoon uit Maleische kronieken geput, heerscht eenige onnauwkeurigheid, waardoor zij niet geheel met de histonsche waarheid overeenstemmen. De verschillende Maleische oorkonden moeten met veel omzichtigheid geraadpleegd en onderling ver- geseken worden: en dan is inen soms nog niet zeker geene chronologiseche feilen te begaan. Kajat-Sjah o. a. regeerde slechts van 1603 of 1604 tot 1607; Iskander Moeda van dat jaar tot 1636, en niet tot in 1641, zooals door den Schrijver wordt opgegeven. Die Sultan kon “zoo de Nederlanders bij den aanval van Malakka — zooals ten onrechte vermeld is — niet met 25 galeijen ondersteunen. Lin opvolger Alaoe'd-din Maghajat-Sjah, meer algemeen onder den naam van Sultan Moghol of Iskander Tsani bekend , regeerde tet in 1641, toen hij door zijne vrouw (eene dochter van Esk onder Moeda), onder den titel van Sultan 2 Tadjoe’l-alam ‘Tsatiitoed-din werd opgevolgd, en de ongeveer zestigjarige vrouwen regeering over Atjih sanving. Van toen af begon de ' Waarvan echter de bevolking van Riliton moet worden afgetrokken. 2 Ibe ner vorstinnen, die achtereenvolgens de regeering canvaardden, hebben trois den titel van Saltan behoeden, 76 LEESTAFEL. macht en het aanzien van dit Rijk te tanen: doch eene der voornaamste oorzaken van Atjih’s verval, na de verovering van Malakka, moet veeleer gezocht worden in de algemeene uitput- ting als een natuurlijk gevolg der herhaalde en overdreven krijgstoerustingen door Iskander Moeda ten nadeele zijner onder- - danen in het leven geroepen, dan wel in die door den schrijver aangegeven. Bij de behandeling van het verschijnen der Nederlanders in den Oost-Indischen archipel, wordt die komst in de eerste plaats toegeschreven aan het koene besluit om den krijg naar de Spaansch-Portugeesche koloniën over te brengen, den vijand ook in de beide Indiën aan te tasten en gewapenderhand zich van een deel zijner voordeelen en winsten meester te maken. Dit doel moge later op den voorgrond zijn getreden, in den beginne echter was het belemmeren van den handel en het sluiten der Spaansch-Portugeesche havens de eerste aanleiding tot die ondernemingszucht en krachtsontwikkeling, welke later zulke schoone vrachten opleverde, en de kleine Republiek eene voorname plaats deed innemen onder de eerste mogendheden van Europa.. In het weinige nopens de vestiging der Nederlanders in het Oosten, en hunne eerste reizen naar den Archipel medegedeeld, komen eenige geschiedkundige onnauwkeurigheden voor, die, ofschoon zij tot de wezenlijke waarde van dit opstel minder afdoen, evenwel niet onvermeld mogeu blijven. Loo heet het bijv., dat de Oost-Indische Compagnie, op den 20sten Maart 1602 uit de Hollandsche Compagnie vas Ferre ts voortgekomen. Nu was die maatschappij wel de eerste, welke de benoodigde gelden, enz. bijeenbracht, om schepen voor die verre reize uit te rusten, maar reeds spoedig werd eene tweede met haar vereenigd, van toen af onder den naam van Oude Compagnie be- kend. Inmiddels hadden zich niet alleen in Zeeland en te Rotterdam nieuwe handelslichamen tot dat zelfde doel gevestigd, maar was ook in Amsterdam de Nieuwe Brabantsche Comp. opgericht, zoodat het aantal dezer maatschappijen, uog vóór het einde der XVide eeuw, tot acht was geklommen. De beide binnen de Amstelstad gevestigde Compagrién, waarbij de reeders van Hoorn, Alkmaar en Enkhuizen zich aansloten, werden toen tot één handelslichaam vereenigd, waaruit eindelijk op genoem- den datum de Vereenigde Oost-Indische Compagnie is voort- gesproten. LEESTAFEL. 11 De meening dat de vergunning tot het oprichten eener handels- factorij te Bantam het gevolg was van de ondersteuning door de Nederlanders den vorst van dat gewest in eenen oorlog tegen de Portugeezen verleend, is even onjuist als de beweering dat Paulus van Caerden een gezantschap van den Sultan van Atjih naar Holland overbracht, en in diens hoofdstad een kantoor gesticht was, dat in 1664 werd opgeheven. Ook aan den invloed , die de Batta's op het noordelijk ge- deelte van Sumatra zouden hebben uitgenefend, is, geloof ik, door den Schrijver meer waarde toegekend, dan uit de geschie- denis der Batta-landen kan worden opgemaakt. Wat de uitbreiding der Nederlanders op de Westkust van Sumatra betreft, zoo zij hier opgemerkt dat Atjih wel aan- spraken op die gewesten, zelfs tot aan Benkoelen en Sillebar deed gelden, zonder dat het rechtmatige van die aanspraken op een erkend of bewezen recht berustte. Zijne werkelijke macht reikte dan ook niet verder dan tot Padang, ten zuiden van welk gewest de onafhankelijke Sultan van Indrapoera den schepter zwaaide. Reeds in 1637 had Nederland zich den uitsluitenden handel op die kusten toegeeigend, doch niet zonder dat de bewoners — door de Atjineezen opgezet en ondersteund — teder oogenblik tegen dat voor hun ondragelijk monopolie in verzet kwamen. In 1662 gingen de meeste dier Staten er toe over, het juk van den Sultan van Atjih af te zweren en zich aan de Oost- Indische Compagnie te ouderwerpen, nadat de Commissaris Bort residenten te Indrapoera, Padang en Tikoe had gevestigd. Natuurlijk hadden deze overeenkomsten, evenals de onderhan- delingen met den Radja van Menangkabau gevoerd , en de daaruit voortgevloeide gevolgen, eene steeds aangroeiende vijandschap en haat tusschen Atjih en Nederland ten gevolge, die nimmer op- gehouden heeft te bestaan. Ook hierop wordt door dea Schrijver gewezen, die, van den thans bestaanden toestand sprekende, te recht zegt: ~Fiir Atschin handelt es sich um seine bis jetzt stets bewahrte Unabhiingigkeit. Für Holland aber ist, nach der Niederlage welche seine Truppen bei dem ersten Anfall auf Atschin erlitten haben, die Unterwerfung dieses Reiches wenigstens in demselben Grad eine politische Nothwendigkeit wie die Besitz- nahme von Magdala fiir die Englander, die Einnahme von Chiwa fur die Russen es waren.» Inmiddels was het Nederlandsche hoofdkantoor door Groene- 78 LEESTAFEL. wegen naar het eiland Tjinko verplaatst en werden in 1664 de Atjineezen door Jacob Cau uit Padang, Priaman en Tikoe ver- dreven. Later werd door Jacob Joriszoon Pits, het eerste opper- hoofd der Vereenigde O. J. Comp. op Sumatra's Westkust, het hoofdkantoor te Padang als middelpunt van den handel gevestigd, De gesloten tractaten echter, even dikwijls verscheurd als vernieuwd, gaven aanleiding tot aanhoudende twisten en krijg, waaronder de handelsbelangen der Comp. niet weinig hadden te lijden. Ik zou de grenzen van dit opstel te veel overschrijden door den geëerden schrijver hierbij verder in zijne beschouwingen te volgen. Eenige betrekkelijk geringe onjuistheden en minder nauwkeurige opgaven daargelaten — die trouwens door elk aan- dachtig en belangstellend lezer zouden zijn opgemerkt —, behooren de vier artikels van Dr. Mohnike tot de beste stuk- ken, over dit onderwerp in het buitenland geschreven. Merk- waardig is ook het slot. Na in een wel zeer beknopt maar vrij getrouw historisch overzicht ook de tractaten van 1824, 1857 en 1871 en de aanleiding van den aangevangen oorlog tegen Atjih, met een enkel woord besproken te hebben, waarbij de schrijver zich steeds op een geheel onpartijdig standpuut wist te handhaven, eindigt hij met de volgende woorden: „Schon aus dem hier Mitgetheilten ergeben sich Motive genug fiir den Wunsch dass Holland den Krieg mit Atschin mit voller Kraft und mit nicht zu ängstlicher Erwägung der Kosten des- selben fortsetzen, ihn erfolgreich zu Ende führen und dieses Reich seinen gegenwärtigen Besitzungen auf Sumatra einverleiben möge. Dass es vor der Erneuerung der Feindseligkeiten zu einem Ausgleich zwischen beiden Theilen komme, ist nicht zu wiin- schen, denn ein solcher Vergleich würde wesentlich und factisch nur zum Nachtheile nicht nur Hollands, sondern auch Atschins ausfallen.” Hierin geloof ik dat de Schrijver volkomen ge- lijk heeft. Dèn Haag, 12 Augustus 1873. A. J. A. GERLACH. #3 VARIA. STRUOMTINERTS-ONTGINNING OP HET EILAND BANGKa. Onder het opschrift «Ueber die Zinngewinnung auf der Insel Banka, von W. Bredemever.s komt in het »Chemisches Central- Blatt» ne. 19 van #7 Mei 1878, bladz. 308, bij de «Tech- nische Notizens eene mededeeling voor betreffende de stroom- tinerts-groeven op Bangka, overgenomen uit de #Berg-und Müttenm. Z. 32. 81e In het belang der lezers van de »Berg-und Hüttenmännische Zeitumers en het „Chemisches Central- Blatt», zoomede der redacties van che bladen, wensch ik de voornaamste onjuistheden in die eNotizy aan te wijzen. De Nederlandsch-Indische regeering ontgint de stroomtinerts- groeven op Bangka, onder de technische leiding van Neder- landsche mijningenieurs, met Chinesche mijnwerkers, die zich daartoe tot „kongsenss („Gesellschaftens), meestal uit weinige, soms uit meer, maar zelden uit meer dan honderd man be- staande: bij het openen van mijnen (stroomwerken, groeven) neemt de -kongsen# daglooners in dienst, die evenwel niet tot de kongsen behooren. Het ontginbare stroomtinerts komt op Banka met alleen in de valleien voor, maar ook op de vlakten. Aangezien het stroomtinerts op Bangka uit tinoxyde bestaat, dat maar zeer weinig verontreinigd is door ijzerertsen, als: peertlans , roodijzersteen, magneetijzererts, bruinijzererts, maar Avuyat zelden door eene geringe hoeveelheid ijzerpyriet, zoo Wordt net stroomtinerts op Bangka nimmer geroost voor de smelting en dus ook niet uitgewasschen ua de roosting ; op Binvka bestaat geen enkele reverbereer-oven en ook geen »grosse Wosserbehalters om de egerösteten Massen’ in te wasschen. Nan hoperertsen is tot dusver geen apoor op Bangka gevonden. Op Bangka werd het stroomtinerts vroeger uitsluitend in den Kren svormigen, chineschen oven herleid tot tin, gedesoxydeerd ; 8() VARIA. die chinesche oven is bijna 4/4” Rijnl. (1.84 M.) hoog, terwijl het kroesvormig gedeelte slechts 0' 11” Rijnl. (0.28 M.) diep is; deze oven wordt van aangestampte leem vervaardigd en door uit het bosch ruw bekapt hout, hier en daar, ondersteund. Sedert eenige jaren heeft men den kroes verhoogd door een rand van gebakken steen, ruim 1! 3” Rijnl. (0.4 M) hoog, waardoor eene besparing van brandstof is verkregen. Zes jaren geleden heeft men op Bangka, bij groeven die over eene voldoende hoeveelheid water als beweegkracht kunnen beschikken, het watergeblaas ingevoerd en bij zulke mijnen gebruikt men schaftovens van vierkante doorsnede, met kroes- vormigen bodein, even als de kroesvormige chinesche oven met eene opene borst, terwijl het geblaas aan de beide zijkanten en van achteren toetreedt; deze oven heeft eene hoogte van 5! 1” Kijnl. (1.6 M.), is van vuurvasten steen opgetrokken, van onderen ter versterking aan drie kanten omgeven door aangestampte leem. „Schachtofen van 9 Fuss Höhe, der aus einem mit feuerfestem »Thone ausgefütterten gusseisernen Cylinder besteht», bestaat er op Bangka geen. „Whenn der Stichherd ganz mit Zinn angefillt iste , wordt het tin niet in einen zweiten Herd abgestochen», maar met ijzeren lepels uitgeschept en in de gietvormen tot blokken gegoten. De polen, waaraan zich de met het tin verbonden vreemde stoffen zouden afzonderen, liggen buiten mijne bevatting; die wNotiz” 18 nonsens. De ovens worden door de mijnwerkers voor hunne rekening gebouwd. De betaling van 713,50 is per 1 pikol, dat zijn 61.76 K. G., maar die betaling alleen kan niet dienen om eenige be- rekening van ontginningskosten te maken, waartoe nog vele andere voorwaarden, tusschen het Gouvernement en zijne mijne werkers bestaande, behooren gekend te worden; de schrijver der »Notiz” kent die andere voorwaarden niet. De wNotizn, volgens welke de Nederlandsche regeering jaarlijks, tijdens schrijver op Bangka was, £ 5 millioen, dat is f 18 millioen zuivere winst behaalde bij de onderneming, heeft geen grond en raakt kant nog wal. Zonder een bepaald cijfer te noemen, kan ik de verzekering geven dat de schrijver meer dan 400 of, (vier honderd procent) van de waarheid afwijkt, Merawang was jaren lang een zeer rijk district, maar daar zat de tinerts-rijkdom niet in de heuvels, maar in de beddingen zi VARIA. | 81 der takken van de hoofdrivier Batoe roesakh. De overige namen, door den schrijver genoemd, als van streken waarin de be- langrijkste ontginningen liggen: »Bockit, Pelawang, Soengi, Sean en Paceo», zijn geen namen van plaatsen of districten op Bangka; wellicht zijn ze door deu schrijver voor zijne »Notix« vervaardigd. ‘sGravenhage, 21 Juni 1873. Corn. ve Groor. HET EILAND SARANGUNI (ROSSINGEIN) DER BANDAGROEP. Dit eilandje, dat, zoo wij hopen en vertrouwen, weldra eene betere toekomst te gemoet gaat, dank zij de pogingen hiertoe door den heer Lans in het werk gesteld, droeg volgens eene Portugeesche M. S. kaart van 1601, den naam Sarangani !; even zoo wordt het genoemd in een brief van Nicolas de Montalegre, van Grissee, deu 20 Juni 1602 aan Andre Furtado de Mendoga, Capitao Mor e Geral do Mar do Sul e de sua Conquista. Bij onze oude zeevaarders daarentegen is het bekend onder die van Rasangyn, zooals wij lezen in het journaal van Jacob van Ileemskerck (1599) en Rossingeyn, zooals het voor- komt op eene M. 8. kaart van Joris Joosten 3 (1602), in de reis van Wolphert Hermansz. Van waar die naamsverandering , mag men vragen. Wij kunnen het niet met zekerheid oploe- sen, maar gelooven, dat het geen al te gewaagde gissing zou zijn, te vermoeden dat men hier eenvoudig aan eene omzet- ting van twee letters te denken heeft. Inderdaad, wanneer men de r en s van plaats verwisselt, dan leest men voor Saraagusi Rasanguns, dat een zeer gering verschil oplevert met Rasangys, zooals men het bij van bleeinskerck geschreven ziet; men dieut hierbij ook iu het oog te houden, dat de namen zoowel van personeu als van plaatsen veelal door de onzen werden geschreven op het gehoor af, waardoor het voor de hand ' Hendas Insulse Typas, de intexro maltis in Loeis Kenmendstas Anso Du. 1601 Auctore Eamanucle God. de Eredia. 1 Iwee hoogstvendieastelijke stuurman en kaartenmaker, later leerear in de stunurmanskuust en aanverwante vakken, teckende sich ook Jooris Joostenas. harulue, Jouris Joosten hacrie en Joris Carolus. 82 VARIA. lag, dat men ze veeltijds zeer gebrekkig opteekende; het is onnoodig hiervan voorbeelden aan te geven !. _ In de papieren der voormalige O. T. Compagnie komt de naam voor van een harer niet onverdienstelijke dienaren, Jan Lodewijcksz. Rossingeyn. De heer van Dijk maakt ons met eenige niet onbelangrijke bijzonderheden uit zijn leven bekend, in zijne Mededeelingen uit het O. I. Archief (Twee togten naar de Golf van Carpentaria enz). Op blz. V der Inleiding, in de noot, waagt hij de volgende gissing: „Het zoude mij niet nverwonderen dat het eiland Rossingeyn, het Oostelijkste der wBandagroep, ook reeds eenige jaren vroeger (vóór 1608) naar whem genoemd werd”, Wanneer men genegen is om onze hier- voren geopperde gissing aan te nemen, dan kan het wel aan geen twijfel onderhevig zijn, of Jan Lodewijcksz. heeft zijn toenaam aan het eiland te danken en niet. omgekeerd. Wij hebben hiervoor nog de volgende redenen. Toen Jacob van Heemskerck in 1599 Banda verliet, bleven aldaar onder Adriaen van Veen en twee anderen, eenige der bekwaamste bootsgezellen als vrijwilligers achter, waaronder zich ook Jan Lodewijcksz. bevond. Het ligt o. i. voor de hand, dat hij door van Veen, die meer bepaald op Lontor zijn verblijf moest houden, gebruikt is geworden om. het zoo nabij gelegen eilandje Rasangyn te bezoeken. Hoe dit zij, het eerst dat wij hem met een toenaam aantroffen, was in het schuldboek en monsterrol van het schip Amsterdam (1600—1608), waar hij wordt genoemd Jan Lodewijcksz. alias Rosegeyn, en wellicht ter onderscheiding van den Opperkoopman Jan Lodewijcksz., die in de tweede reis van van Neck, eerste gedeelte onder Wilkens, in 1599 naar Indië vertrok en in het najaar van 1601 in het vaderland terug keerde. | Later vinden wij zijn naam op verschillende wijze geschreven ; zoo noemt hem de Opperkoopinan Gaef, in 1602, Jan Lode- wijcksz.; Paulus van Caerden, in 1608, Jan Lodewijcksz, Ros- singyn; de Gouverneur-Generaal Reael, in 1616, Jan Rossingeyn, in 1617 Jan Rossangen. In een brief, door hem zelven in 1615 van Tidor geschreven, onderteekent hij zich Jan Rossingin. Men ziet dat er vrij wat verscheidenheid in het schrijven van zijn naam bestaat. Die verscheidenheid bestaat nn nog in het 1 Een enkele slechts. Op de hicrvoren geuoemde Portugeesche kaart komt voor: Pulo Kum; bij ons draagt het den naam Poelo Rhun, Poelo Hou, vrocger Poullerou, Pocleron, enz. VARIA. 83 schrijven van den naam van het eiland, zij het dan ook in een mindere mate; wij hebben: Rossinghein, Rossingein, Rosengyn en Rovengain. Het ware o. i. wenschelijk dat men eene vaste spelling aannain. Wij nemen deze gelegenheid te baat, om eene fout, voor- komende in het Aardrijkskundig en Statistisch Woordenboek van N. I. op het artikel Rozengain te herstellen. Er wordt daarin vermeld, dat in 1634 op dat eilandje de muskaatuoten- boomen werden uitgeroeid. Volgens de resolutiën van Gouverneur- Generaal en Raden van Indië werd daartoe het besluit genomen op den 1lden November 1664, terwijl daarentegen bij resolutie van 20 December 1695 vastgesteld werd, het eilandje weder daarmede te beplanten. | kU PE. ERRATA. In ‘t Verslag van den Secretaris staat op biz. xxx, r. 7 v.0. f & Lees: f 357.65. EMIGRATIE UIT NEDERLAND. KOLONISATIE MET NEDERLANDERS IN OOST- EN WEST-INDIE. Hoezeer ook de overoude geschiedenis van emigratie en Kolen satie in alzemeenen zin slechts in groote trekken bekend Is, toeh werd hetgeen daaromtrent gedurende de laatste 250 Jaren om Nederlandseh-Lndie eu Suriname voorviel, door vele schrovers wan of meer tn bijzonderheden vermeld en zijn de quse-ten daarmede in verband, tot 1857, door de stauts- cominissie onder presidiam van den Minister van Staat J.J. Rechussen uitvoerig behandeld, zoodat vele lessen uit de tot dier: tijd verkregen ondervinding in het verslag dier commisie te vreden zijn. Gold het hier dux niet eene groote en in belangrijkheid toe- newende nationale zaak en bovendien cene quaestie van meusch- levemdiend ten opzichte van duizenden onzer hulpbehoevende lutelvenooten, de vrees van voor een goed deel in herhalingen te meten vallen, zou ons van schrijven terughouden, Maar net blijkt ook dat de vermelde veelal treurige ouder- varsling op het stuk van kolonisatie en de waarschuwingen, Ee op Wetenschappelijke gronden daaromtrent gedaan zijn, nog We oer algemeen bekend of begrepen worden en dat dus de vernnernse aam oude en de mededeeling van latere voorbeelden Bet overde zijn om de pabheke meening voor te lichten en deowaacnent te doen uitkomen, opdat die, in spyt van verkeerde vj setten of eigenbelang, zegeviere. Daarbois gebeurde er gedurende de 20 Jaatste jaren, vooral in beurs. veer veel, waardeer de maatschap pelijke orde en gere- ge abend verstoord werden en waaruit telkens wederkeerende Werastehindgen, Armoede en emigratie ontstonden, zoodat op bees hedontsatie-plannen worden aanbevolen, ten einde te Venter oof te ontkomen aan de dringende eischen van de in Vrt en const toenemende bevolking, die werkbehu-vend de Nodar VAT 3 $6 EMIGRATIE UIT NEDERLAND, en toch niet zelden werk weigerend, in den laatsten tijd ook in ons vaderland veel zorg geeft. | Ook ontwaakt het verlangen naar Europeesche kennis en nijverheid in onze Oost-Indische bezittingen meer en meer en de arbeidsnood in Suriname doet zich steeds scherper gevoclen, zoodat de quaestic van kolonisatie en plantage-arbeid met Nederlanders zich thans in gelijke mate belangrijk met hunne emigratie of landverhuizing als aaneensluit en de aandacht vordert van ieder die de nationale welvaart en het geluk van duizend arme landgenooten weuscht te bevorderen. Het behoeft daarbij geen betoog dat het verlangen naar emigratie en kolonisatie steeds wordt aangemoedigd door de groote winsten, die in Indie met de kultuur en ’t fabrikaat der kostbare koloniale waren, het delven en voortbrengen van steenkolen, mineralen, aardoliën, enz. te maken zijn, maar ook dat die winsten daar, evenals elders, slechts door wel- bestuurden, aanhoudenden handenarbeid en door verstandige aan- wending van werktuigen en stoomkracht met voordeel verkregen kunnen worden. De slavenarbeid, die in Oost-Indië nimmer van eenige betee- kenis op de nijverheid en den landbouw was, omdat het zeer gering aantal slaven bijna uitsluitend tot huisdiensten werd gebezigd, bestaat daar echter sedert lang niet meer en wat vooral voor den bouw der handelsprodùcten vecl zegt, de verplichting tot kultuur- en heerediensten, vroeger met geringe uitzonderingen de inland- sche bevolking tegen gering loon en bij wijze van belasting opgelegd, werd later voor een goed deel opgeheven en wordt dit nog steeds meer, terwijl in de West-Indie de vermindering van arbeid, die door de lang gewenschte en gelukkige opheffing der slavernij 1 Juli 1863 ontstond, met door tijdigen aanvoer van nieuwe arbeiders werd aangevuld, zoodat reeds dit jaar 1873 bij het ophouden van het staats-toezicht , de neger-bevolking in Suriname geheel vrij is om niet, of althans niet meer te werken, dan ter vervulling zijner zeer geringe eerste levers behoeften noodig is, evenals dit, 266 voortgaanden over weinige jaren met de talrijke bevolkmg van Java het geval zal zijn. Geen wonder dus dat men-daar en overal, om meuwe ont- einningen mogelijk te maken en de bestaande landbouw- en nijverheids bedrijven te behouden, de werkkrachten tracht aan te vulien, die zieh in toenemende en zeer belemmerende inate onttrekken, of vroeger reeds te kort schoten en dat men zich EMIGRATIK UIT NEDERLAND. 47 te dien einde het eerst naar die landen wendt, waar de arhei- dende bevolking overvloedig schijnt, en in emigratie cen verbe- tering van haar lot zoekt. Door te grooten ijver om iets goeds tot stand te brengen , of voordeel te behalen, werden echter niet zelden verkeerde middelen aanbevolen en gewaagde proeven genomen, waardoor veel verloren en het doel gemist wordt, dat op practische wijze reeds Jang geleden bereikt had kunnen worden. Beschouwen wij dus: In de eerste plaats, de emigratie van Nederlanders met het oor op de vraag, waarom en in welken zin die wenschelijk is. In de tweede plaats en tu verband met die emigratie, wat voornamelijk gedurende de laatste halve eeuw door de onder- vinding is weleerd , omtrent veldarbeid en kolonisatie met Euro- peanen in het algemeen en met onze emtgreerende landgenooten in het bijzonder. Sedert jaren reeds werden de talrijke en snel toenemende beval- king van Europa en de voor een goed deel daaruit, in vele landen gevolude armoede, tegenover de betrekkelijk nog geringe bevolking en den overvloed van vrachtbaar onbebouwd land in andere wereld- deelen, als voldoende redenen aangevoerd, om de emigratie of landverhuiing ook uit Nederland, als wenschelijk voor de ver- trekhenden en voor de blijvenden tevens, san te moedigen , en thans wordt dit reeds als stelling aangenomen door staathuts- houdkundigen van erkende scherpzinnigheid, hoezeer het geen betoor behoeft. dat zoo ooit. dan na jaren pas, de bewijzen daarveor door de uitkomsten geveven kunnen worden. Door al wat im den laatsten tjd uit brochures en tijdschriften , omtrent den veringen prijs van zeer vruchtbaar, welge lezen red en bet gezonde Mimaat in de meeste der Noordwestelijke en andere Nesten van Noord. Amersha, algemeen bekend geworden ts en Le ds epistive berenten door honderden onzer landeenooten, tet ohne aehtereehlevene beetreen hingen overgezonden, (vele Banrvan deer het Maurdblal «de Luandeerheizer » en andere Coraranten gedurende den Laatsten tijd zijn opgenomen), schijnt het boven tegenspraak bewezen, dat de ijverige, vastberulene en sobere dandbonwer, die in zen vaderland niet altoos tot onderzee van zieh en zijn esin genoeg verdienen Kon, in die geeeegerde bandstreken. bij voorbeeld Michizan, Minnesota, 88 EMIGRATIE UIT NEDERLAND. Missourie, Californie, zij het ook na vele ontberingen en moei- lijkheden m den aanvang, bij moed en volhardenden arbeid, altoos een overvloedig bestaan en miet zelden een vroeger on- gekende welvaart bereikt, ja zelfs, dat eenige aldaar reeds een betrekkelijken rijkdom verwierven, zoodat emigratie der- waarts reeds vele Nederlanders tot groote lotsverbetering strekte en nog voor duizenden eene zeer weuschelijke zaak kan zijn, die, uit dit oogpunt hezien, onder zekere voorwaarden nog velen mag aanbevolen worden. Ook is er nog ruimte voor houderd duizende emigranten, die daarvan in de toekomst gebruik willen maken, zonder dat men voor gebrek aan goed land behoeft te vreezen , zooals blijkt uit hetgeen omtrent de opmeting, schenking en verkoop van land in de Vereenigde Staten van Noord-Amerika, reeds in Juni 1866 bekend was en tot heden niet belangrijk veranderd is. 