Bijdragen tot de taal-, land- en volkenkunde
De voornaamste rivier in west-Gloempang Doewa is de Kroeëng Blang Me of Kroeëng Tingkeuem, de oostelijkste arm van de delta der Peusanganrivier. De Peusangan-rivier voerde in vroeger tijden het meeste water af langs de westelijke delta-armen, doch sinds in het westelijk gedeelte van Gloempang Doewa tot bevloeiing der sawahs eene waterleiding gegraven werd, die haar water uit de Peusanganrivier ontving, verlegde deze rivier zich steeds meer in oostelijke richting, zoodat ten slotte de gegraven waterleiding, die later de Kroeëng Blang Me genoemd werd, de hoofdrivier werd en sinds de laatste jaren de andere takken in den drogen tijd zelfs in het geheel geen water meer bevatten. Zich in versehillende vertakkingen splitsende, verliest de Kroeëng Blang Me zich in de rizophorenbosschen der kuststreek, zoodat er tusschen de rivier en de zee geen bevaarbare verbinding bestaat, daarentegen monden de rizophorenbosschen weer met diepe, voor tongkangs bevaarbare koeala’s die, verschillende eilandjes vormende, met elkander door kreeken in verbinding staan, in zee uit. Deze koeala’s zijn achtereenvolgens Koewala Tjeureupe, Mon Keulajoe, Baro en Lapang. In den regentijd heeft de Kroeëng Blang Me niet voldoende capaciteit om het water af te voeren, tengevolge waarvan de lande- rijen aan haar oevers, die vroeger, toen de westelijke delta-armen der Peusanganrivier de belangrijkste waren, bebouwd en welvarend waren, verlaten moesten worden en in moerassen herschapen werden. Ten zuiden van Samoeti en ten westen van T'jot Gloempang, waar eertijds rijke gampongs en vruchtbare sawa’s te vinden waren, treft men nu slechts met lang moerasriet (rabo) begroeide velden aan, waarin nog tal van doode klapperstammen zijn blijven staan. 7e Volgr. I. a) 130 MEDEDEELINGEN BETREFFENDE DE De bandjir van de Kroeëng Blang Me stroomt een gedeelte van het overvloeiende water langs den voet van de heuvels in oostelijke richting ten zuiden van de gampong Tjot Gloempang om, en ont- last zich door de Kroeëng Bintjalang in de Kroeéng Leuboe. Deze rivier, die te klein is om bevaren te kunnen worden zelfs door de kleinste riviervaurtuigen, ontspringt onder den naam van Kroeëng Lepehan in het gebergte, treedt als Kroeëng Leuboe het landschap Gloempang Doewa binnen, en mondt als Aloeë Roegiéng in de kustmoerassen uit. De Kroeëng Mane is alleen in en onmiddellijk boven de monding voor tongkangs bevaarbaar , hooger stroomopwaarts slechts voor kleine riviervaartuigen. Tengevolge van de vele met Peusangan gevoerde oorlogen en van de overstroomingen van de Peusanganrivier is de bevolking van Gloempang Doewa verarmd, en is een groot gedeelte naar elders, voornamelijk naar de oostkust van Atjeh verhuisd. Ook de in 1901 ingevoerde registratie heeft een groot volksverloop veroorzaakt, zoodat in het geheel slechts 1543 passen aan de besneden, mannelijke bevolking werden uitgegeven. De voornaamste middelen van bestaan van de bevolking zijn de rijstcultuur op van regen afhankelijke sawah’s en de vischvangst. Het voornaamste cultuurproduct is pinang, waarvan in de laatste 3 jaren gemiddeld eene hoeveelheid van 160 kojangs per jaar werd uitgevoerd. Uitvoer van peper heeft zoo goed als niet plaats. GESCHIEDKUNDIGE EN POLITIEKE BESCHRIJVING. De geschiedenis van Gloempang Doewa van de laatste kwarteeuw is die van een voortdurenden strijd tegen zijn machtigen nabuur Peusangan, welks heerschzuchtige, thans overleden oeleëbalang T. Tji Seuma‘on de beoosten zijn landschap gelegen staatjes wilde veroveren op grond van een tjap sikoereuëng, door een Soeltan van Atjeh aan een zijner voorouders geschonken, waarin de Koewala Meura*sa, thans de grens tusschen Tjoenda en Bajoe als de oostelijke grens van Peusangan genoemd werd. Van de vroegere geschiedenis van Gloempang Doewa is slechts zeer weinig bekend. De verhalen omtrent vroegere tijden zijn in den mond van het volk zeer verward, en beginnen eerst een vasteren vorm aan te nemen wmet den oeleëbalang T. Bentara Bata , die opge- volgd werd door zijnen zoon T. Bentara Mahmoet, en deze weer door zijne moeder Tjoet Po Neu, die tijdens het begin van den 132 MEDEDEELINGEN BETREFFENDE DE te maken om verschillende mindere Gloempang Doewa’sche hoofden, van wie T, Ri Samoeti een der voornaamsten was, over te halen tegen T. Nja Boegis gezag te protesteeren. Het gevolg hiervan was dat de toenmalige Gouverneur van Atjeh besloot door de hoofden van het landschap te doen aanwijzen, aan wien het oeleëbalangschap toekwam. Den 17 Maart 1881 had die keuze plaats, doch toen tegen verwachting T. Tji Seuma‘on gekozen werd, weigerde het bestuur die keuze goed te keuren, en werd spoedig daarna aan T. Nja Boegis (die zooals hierboven vermeld, de verklaring in 18 artikelen op 19 October 1880 onderteekend had) de op 26 Maart 1881 door den Gouverneur-Generaal bekrachtigde acte van erkenning en bevestiging uitgereikt, waarbij hij onder den titel van T. Bentara Setia (ten rechte Istia) Moeda als oeleëbalang van Gloempang Doewa werd erkend. De strijd met Peusangan bleef echter voortduren , en de veroverings- zucht van T. Tji Seuma*on deed hem behalve Gloempang Doewa ook de benedenstreken van Sawang en Nisam bezetten. In November 1882 echter werden de verbonden oeleëbalangs van Gloempang Doewa, Sawang, Nisam, Tjoenda en Bajoe door ons van wapenen. munitie en leeftocht voorzien en gelukte het hun, gesteund door de Marine, om T, Tji tot in Peusangan terug te drijven. Deze sloot daarop vrede en liet althans in den eersten tijd zijne oostelijke naburen met rust. Intusschen ontstonden oneenigheden tusschen de beide Gloempang Doewa'sche hoofden omtrent het recht van hasilheffing, hetgeen T. Bentara Istia Moeda aanleiding gaf in October 1885 T. Ty Seuma‘on’s hulp in te roepen. Aan dit verzoek voldeed deze gaarne, tengevolge waarvan TT. Bentara Blang Hadji Boegis naar Sawang vluchtte. Toen echter bleek, dat T, Bentara Istia Moeda volstrekt niet genegen was, T. Tji als zijn leenheer te erkennen, liet deze |. Hadji Boegis in Gloempang Doewa terugkomen, en verdreef hij T. Bentara Istia Moeda, die nu op zijne beurt naar Sawang de wijk moest nemen. Doch ook de nieuw in zijn gezag herstelde bleek spoedig het hart te hoog te dragen, dan dat hij zich geheel naar Peusangan’s inzichten wilde schikken, zoodat T. Tji hem nogmaals verdreef, nu Gloem- pang Doewa annexeerde, en dat ter besturing afstond aan zijnen jongsten broeder T. Moeda Peusangan. In October 1892 werd door den Resident in commissie G, A. Scherer van T. Tji den afstand verkregen van de door hem veroverde 184 MEDEDEELINGEN BETREFFENDE DE Pensangan van Leuboe uit een inval in Gloempang Doewa doen. Deze bezette de heuvels in het zuidelijk gedeelte vau dit landschap, en werd eerst den 29*e° September 1898 door onze troepen genood- zaakt zijne versterkingen te verlaten en naar Peusangan terug te keeren. Ook de landstreek tusschen de Kroeéng’s Panjoe en Blang Mè werd toen door T. Tji ontruimd. Sinds dien had T. Bentara Istia Moeda van zijn westelijken nabuur geen overlast meer, en hoewel hij het niet verkroppen kon, dat door de herhaaldelijk gevoerde oorlogen Gloempang Doewa de gampongs ten westen der Kroeëng Panjoe heeft moeten verliezen, zijn de toestanden thans zoodanig veranderd, dat hij tegenwoordig zelfs met zijne oude Peusangan’sche vijanden vrij bevriend is. Getrouw aan de traditie, richtte T. Bentara Istia Moeda onmiddellijk na afloop van den strijd met Peusangan in het westelijk gedeelte van zijn gebied, namelijk te Koeta Baro, aan de Kroeëng Blang Mè, weder een keudé op, waar hij zich vestigde, het gezag in de oostelijk gelegen gampongs en te Keudé Lapang aan zijn oudsten zoon en vermoedelijken opvolger T. Peureudan overlatende. T. Bentara Istia Moeda staat geheel onder den invloed van zijne eenige vrouw Tjoet Po Meuligoe, de energieke zuster van den oeleébalang van Sawang. Hoewel zij hem geheel de baas is en een invloed ten goede op hem uitoefent, is deze toch niet groot genoeg om zijn hartstocht voor het dobbelen geheel en al te kunnen be- teugelev. Zij heeft dan ook uiet kunnen beletten, dat hij in de laatste jaren reeds twee malen zijn te verwachten pinangoogst van een geheel jaar verspeeld heeft. De in 1901 in Gloempang Doewa ingevoerde registratie bracht, niettegenstaande eene in een reuk van heiligheid staande habib- familie zich daaraan onderworpen had, een groot volksverloop teweeg. Tal van personen, waaronder de bovengenoemde T. Bentara Blang Hadji Boegis, Panglima Prang Ben, jongere broeder van den eveneens reeds bovenvermelden Oeleëbalang Sjeh en andere hoofden, als Imeum Rajat Blang Tjoet, Panglima Prang Badaj, Panglima Prang Abit, Moeda Panglima Sah Koebat, weken , hetzij uit bloote vrees, door de aanneming van een pas tot christen- kefir gestempeld te worden, hetzij uit vijandige gezindheid jegens het Gouvernement of jegens T. Bentara Istia Moeda, naar het ge- bergte uit, ten einde van daar uit rooftochten in de gampongs te houden, patrouilles te beschieten en andere vijandelijkheden te plegen. Den 3leten December 1901 werd den vijand, die zich op 1858 MEDEDEELINGEN BETREFFENDE DE zijne oproerige vasallen ten onder te brengen. Het landschap Sawang was weder in twee gebieden verdeeld, namelijk het zuidelijk ge- deelte, dat de gampongs Lho Tjoet, Koeboe, Goentji, Risèh en Lambajong, en het noordelijk gedeelte, dat de gampong Sawang en de stroomafwaarts daarvan gelegen landstreek omvatte. Het eene gebied stond onder het bestuur van den Keudjroeën, die hoofd over het geheele landschap was, het andere onder dat van den Panglima Prang, die aan den Keudjroeën ondergeschikt was. Beide hoofden vertegenwoordigden twee takken van dezelfde fa- milie, die elkander beurtelings in het Keudjroeënschap opvolgden, zoodat de oudste zoon van den Panglima Prang de aangewezen opvolger van den Keudjroeën was, wiens zoon omgekeerd weer bestemd was om later als Panglima Prang op te treden. Daar echter de Keudjroeén zich doorgaans liever door zijn eigen zoon, dan door dien van zijn Panglima Prang opgevolgd zag, ligt het voor de hand, dat beide hoofden dikwijls met elkander in onmin leefden. Tijdens het bestuur van Keudjroeëng Abang liepen die oneenigheden zóó hoog, dat de Panglima Prang, Nja Bén geheeten, hem door zijn jongeren broeder T. Moeda Dalam Mahmoet liet vermoorden, zich van alle gampongs van Sawang meester maakte en des Keudjroeën's familieleden, die daarop naar Peusangan vluchtten ten einde de hulp van hun leenheer in te roepen, uit het landschap verdreef. Deze toestand bestond reeds, toen wij ons in 1881 te Lho Seumawé vestigden. Gehoor gevende aan het tot hem gerichte verzoek om hulp, en tevens met de bedoeling om zijn eigen gezag daar te herstellen , bestreed T. Tji Peusangau, Panglima Prang Nja Bén herhaaldelijk , die, daar hij slechts één oog had, gewoonlijk kortweg T. Pang Boeta genoemd werd; doch het mocht T. Tji niet gelukken in de bovenstreken vasten voet te verkrijgen. Toen T. Pang Boeta ongeveer in 1884 of 1885 kwam te over- lijden, werd hij in het bestuur opgevolgd door zijn bovengenoemden jongeren broeder T. Moeda Dalam Mahmoet, die thans nog aan het bestuur is. Hij is een flink, doch ruw man. die in zijn gebied veel te zeggen heeft Ook hij heeft zich in de bovenstreken steeds tegen T. Tji Pausangan weten staande te houden. In 1893 wendde T. Tji zich met het verzoek tot het bestuur om een neef van den vermoorden Keudjroeën Abang, T. Ali, ook T. Keudjroeën Ali geheeten, in het gezag over de gampongs Lho Tjoet, Koeboe en Goentji te herstellen. Hoewel dit verzoek geenszins on- billijk was, meende het bestuur het niet te moeten inwilligen , om 140 MEDEDEELINGEN BETREFFENDE DE In den beginne hield T. Peureudan zici wan deze voorwaarden, doch langzamerhand deden zich tusschen beide partijen allerlei geschillen voor, die de verhouding tusschen T, Peureudan en T. Pang Sawang hoe langer hoe meer gespannen maakten, hetgeen er niet beter op werd, toen in 1897 laatstgenoemde één van T. Peureudan’s ondergeschikte hoofden, T, Noesjah, Keudjroeën van Lho Iboih, liet vermoorden. Hoewel dit feit voor T. Tji Peusangau, die T. Peureudan in het geheim steunde ten einde daardoor Blang Panjang onder zijn gezag terug te brengen, eene prachtige ge- legenheid had kannen zijn om openlijk den strijd tegen Sawang te hervatten, scheen hij daarvoor den tijd nog niet aangebroken te achten, en het is dan ook daaraan alleen toe te schrijven, dat het aan het bestuur mocht gelukken, om quasi eene verzoening tot stand te brengen tusschen den moordenaar en de bloedverwanten en nabestaanden van den vermoorde, die in diens zoon T. Toelot hun vertegenwoordiger hadden. T. Pang Sawang werd tot betaling der diét, bedragende & 1000 veroordeeld, en hoewel dit bedrag wel door het bestuur van zijn hasilaandeel werd ingehouden, werd het tot heden toe nooit aan de daarop rechthebbenden uitbetaald, omdat T. Toelot weigerde de diët in ontvangst te nemen zonder uitdrukkelijke toestemming van T. Tji, dien hij openlijk als zijn wettigen oeldëbalang erkende, en deze die toestemming niet wilde verleenen, ten einde zich het recht en de verplichting om wegens den gepleegden moord nog de bila op T. Pang Sawang te mogen en te moeten verhalen. niet te zien ontgaan. In Februari 1898 kwam het tusschen beide partijen tot eene uitbarsting. Nadat T. Peureudan met zijne onderhoorige bevolking T. Pang Sawang in zijne versterkingen rondom de keudé Mané bestookt had, viel deze, gesteund door Gloempang Doewa en Nisam, hen onverwachts in den rug aan met het gevolg, dat de opstande- lingen tot beoosten de Kroeëng Geukoeëh verdreven werden, waarna T. Pang en T. Ri Nisam ieder, voor zoover zijn eigen gebied betrof, de gezuiverde landstreek bezetten. Tengevolge van het gebrek aan waakzaamheid van T. Ri’s lieden, die op den linkeroever de Kroeéng Geukoeëh eene reeks verster- kingen bezet hadden, mocht het aan T. Peureudan’s volgelingen in den morgen van den 10dee Maart gelukken, die versterkingen te overrompelen, en zich weder in het bezit van het verloren gebied te herstellen. ATJEHSCHE ONDERHOORIGHEDEN. 141 Sinds dien bepaalden beide partijen er zich toe, tegenover elkander een aantal versterkingen bezet te houden en, zonder elkander veel afbreuk te doen, af en toe eenige schoten te wisselen. Wel werden door het bestuur pogingen aangewend om te trachten langs vredelievenden weg de geschillen tot eene oplossing te brengen, doch deze pogingen hadden geen resultaat; en ook eene beschieting van de versterkingen te Blang Panjang en Kroeëng Geukoeëh door de marine, met het doel om de hoofden van Sawang en Nisam, die door Gloempang Doewa, Tjoenda, Bajoe en Lho Seumawé gesteund werden, in de gelegenheid te stellen, zich van de vijandelijke versterkingen meester te maken, vermocht in den bestaandeu toestand geen verandering te brengen. Eerst toen in September 1898 eene troepenmacht van Lho Seu- mawé via Kroeëng Geukoeëh en Blang Panjang naar Peusangan oprukte, ontruimden de opstandelingen, zonder ook maar één schot te losseu, hunne versterkingen, waarna door T. Pang Sawang het landschap Blang Panjang weer in het bezit genomen werd. Ook nadat de troepen van Peusangan teruggekeerd waren, bleef het in Blang Panjang rustig. Langzamerhand keerden de hoofden en bevolking naar hunne gampongs terug, en van den nood eene deugd makende, onderwierpen zij zich aan Sawang’s gezag. Slechts enkelen keerden niet terug, namelijk T. Peureudan, die thans rustig in Tjòt Rabd in Peusangan woont; T. Toelot, de reeds bovenge- noemde zoon van den vermoorden T. Noesjah van Lho Iboih, en een zekere Nja Rajeu Mané, die in het tijdvak van 1886 tot 1892 een van T, Tji Peusangan’s panglima’s in Blang Panjang geweest was, en ook in 1898 tot de aanvoerders van den opstand behoord had. Evenals T. Peureudan hebben ook T. Toelot en Nja Rajeu Manè zich in Peusangan gevestigd. De invoering van de registratie der bevolking in 1901 veroor- zaakte een groot volksverloop, zoowel in den beneden- als in de bovenstreken. Tal van personen weken naar het gebergte uit, om daar ladangs aan te leggen en alle vriendschappelijke aanrakingen met ons te ontwijken. Onder die uitgewekenen bevindt zich ook T. Pang’s jongere broeder Keudjroeën Ali, die met het bestuur over de gampong Goentji belast was, en dien men niet moet verwarren met den bovengenoemden, in Lapéhan wonenden, gelijknamigen pretendent naar het gezag over Goentji, Koeboe en Lho Tjoet. T. Pang heeft voor zijne eigen beveiliging te Mané en Sawang 142 MEDEDEELINGEN BETREFFENDE DE versterkingen opgericht. waarin hij beurtelings verblif houdt. Wanneer hij zich te Mané ophoudt, wordt het gezag in de boven- streken in naam van zijn ongeveer tienjarig zoontje Asan Brahim uitgeoefend door diens moeder Tjoet Baroh, eene energieke vrouw, bij wie het gezag in goede handen is. In het bestuur wordt de Oeceléébalang behalve door een aantal mindere peutoewa’s terzijde gestaan door de toeha peuét. Deze zijn: 1. T. Bén Tjòt van Lho Djo. 2. T. Bramsah van Blang Teurakam. 3. Panglima Kawon Bén Ta oë van Babah Kroeéng, die in Januari 1902, na zich van eene hoeveelheid aan T. Pang toebe- hoorend geld te hebben meester gemaakt, is uitgeweken. 4. T. Moeda Belò van Sawang. Het verdient opmerking, dat deze toeha peuét alle thuis behooren in het noordelijk gedeelte van het eigenlijke Sawang, en dat noch in het zuidelijk gedeelte van Sawang , het gebied van den vermoorden Kedjroeën Abang, noch in Blang Panjang toeha peuët gevestigd zijn. De reden daarvan is uit vorenstaande geschiedenis gemakkelijk op te maken. In het noordelijk gedeelte van het eigenlijke Sawang , waarvan hij zelf afkomstig was, bestond voor T. Pang geene aan- leiding, wijziging in de oude bestuursinstellingen te brengen, welke reden voor hem, wat betreft de landstreken van Keudjroeën Abang en van T. Béntara Keumangan, wòl aanwezig was. De mindere adathoofden, die zich niet volkomen naar zijn wil wilden schikken, werden ontslagen en door andere vervangen; alle peu- toewa’s werden aan zijn onmiddellik gezag onderworpen; en voor het aanstellen van nieuwe toeha peut in plaats van de overleden, verdreven of uitgeweken voorgangers heeft T. Pang blijkbaar de wenschelijkheid niet ingezien. Te Manò bestaat een geestelijke school, waarin + 25 leerlingen godsdienstonderwijs ontvangen van T. Hadji Tjoet. Ook te Risèh bestand vroeger eene dergelijke school, doch sinds de goeréé T. Nja Mat voor de registratie uitweek, is die inrichting aldaar gesloten. Kota Radja, 18 Maart 1902. XXI. Nisam. GEOGRAFISCHE BESCHRIJVING. Het landschap Nisam wordt begrensd ten Westen door het land- schap Sawang, ten Oosten door het landschap Tjoenda, ten Noor- 144 MEDEDEELINGEN BETREFFENDE DE Aloee Saba abat. Bovendien is zij op slechts enkele honderden meters van het zeestrand en ongeveer evenwijdig daaraan door een voor sampans bevaarbaren lagunearm met de kroeëng Boengkaih verbonden. De kroeëng Geukoeëh is voor tougkangs bevaarbaar tot boven de gelijknamige keudé, terwijl zij door sampans nog kan opgevaren worden tot nabij de op den linkeroever der kroeeng Panton gelegen keudé Nisam of keudé Amplah. Op de oevers van de kroeëng Geukoeëh worden in de benedenstreken rizophorenbos- schen aangetroffen. Reeds op +- 1} à 2 KM. van en vrijwel evenwijdig met de kust verheffen zich heuvels, die het landschap in twee bewoonde helften scheiden. De noordelijkste helft is geheel vlak, met gampougs en sawahs bedekt, en behalve door den evenvermelden lagunearm door eene kale zandige grasvlakte van de kust gescheiden. Het ten zuiden daarvan gelegen heuvelterrein , waartusschen zich uitgestrekte moerassen bevinden, is zoo goed als onbewoond, ter- wijl tusschen dat heuvelterrein en het hoogere gebergte weer eene welvarende, met mooie gampongs en vruchtbare sawahs bedekte vlakte, die het eigenlijke landschap Nisam vormt, wordt aange- troffen, Tengevolge van de vele met Peusangan gevoerde oorlogen is een belangrijk deel der bevolking van Beneden-Nisam naar Peu- sangan en naar de Oostkust uitgeweken. Ook tengevolge van de registratie der bevolking heeft in het geheele landschap een groot volksverloop plaats gehad. Het aantal aan de besneden mannelijke bevolking uitgegeven passen be- draagt 1500. De voornaamste middelen van bestaan van de bevolking zijn de rijsteultuur op van regen afhankelijke sawahs en de vischvangst. Het voornaamste uitvoerproduct is pinang, doeh ook van de peper- cultuur en van de inzameling van boschproducten wordt eenig werk gemaakt. De gemiddelde uitvoer van de laatste 3 jaren heeft van pinang en peper respectievelijk 51 en 13 à 14 kojangs per jaar bedragen. GESCHIEDKUNDIGE EN POLITIEKE BESOHRIJVING. Hoewel in de sarakata, waarmede een der vroegere oeléébalangs van Nisam door den Sultan van Atjeh begiftigd werd, vermeld staat, dat dit landschap zich tot aan de zee uitstrekt, was zulks tijdens onze komst in Atjeh geenszins het geval. Terwijl de boven- 146 MEDEDEELINGEN BETREFFENDE DE die het later aan T. Tji gemakkelijk zouden maken, opnieuw aan zijne heerschzuchtige plannen bot te vieren. In Nisam’s gebied waren de voornaamste dezer personen T. Oeléé- balang Baro, Peusangan’s gewezen stedehouder te Kroeéng Geu- koeéh; T. Latèh, hoofd van de gampongs Tambon Baroh en Tam- bon Toenong, een familielid van T. Ri, met wien hij echter oneenigheden had; en Panglima Prang Tih van Gloempang Soeloh. Wel werd nog door de bemiddeling van het bestuur tusschen T. Oeléébalang Baro, T. Latéh en T. Ri eene schriftelijke overeen- komst gesloten, waarbij o.a. beide eerstgenoemden verklaarden zich aan laatstgenoemde’s gezag te onderwerpen, doch van den beginne af onderhielden zij de betrekkingen met hun gewezen hoofd, dat niet naliet hen tegen hun nieuwen oeléébalang in het harnas te jagen. De oneenigheden liepen eindelijk zoo hoog, dat het in Februari 1898 tot eene uitbarsting kwam. Nadat T. Ri zich gewapenderhand ‚van de benedenstreken van zijn landschap had meester gemaakt, weken T. Oeléébalang Baro c. s. uit naar Paloh, waar zij zich weder verzamelden. Tengevolge van het gebrek aan waakzaamheid van T. Ris lieden, die op den linkeroever der Kroeëng Geukoeéh eene reeks versterkingen bezet hadden, mocht het hun echter in den ochtend van 10 Maart 1898 gelukken, die versterkingen te overrompelen, en zich weder in het bezit van hun verloren terrein te herstellen. Sinds dien bepaalden beide partijen er zich toe, tegenover elkander een aantal versterkingen bezet te houden, en zonder elkander veel afbreuk te doen af en toe eenige schoten te wisselen. Eerst toen in September eene troepeninacht van Lho Seumawé via Kroeëng Geukoeëh naar Peusangan oprukte, kwam er verandering in den toestand. Zonder den minsten tegenstand te bieden ont- ruimden de opstandelingen het door hen bezette gebied, dat daarna onmiddellijk door T. Ri in bezit genomen werd. Ook nadat de troepen van Peusangan teruggekeerd waren, bleef het in Beneden-Nisam rustig. De vijandelijkheden werden niet hervat, en de hoofden en be- volking keerden langzamerhand in hunne gampongs terug en onder- wierpen zich aan het gezag van den oeléébalang van Nisam. Slechts de belhamels keerden niet terug, namelijk T. Oeléébalang Baro, die later aan de vijandelijkheden in Peusangan tegen ons deelnam, en daar in het einde van 1899 sueuvelde; T. Latéh, die 148 MEDEDEELINGEN BETKEFFENDE DE Deze zijn: 1. Keutji Salim van gampong Barat, 2. T. Bén Asan van Panton, 3. T. Nja di Kroeëng Brahim van Meunasah Rajeu (Djeuleukat), 4. Keutji Meusé van Blang Dalam, 5. T. Nja Ben van gampong Teuugoh, zoon van den bovenge- noemden T, Moeda Langkoeta, 6. T. Nja Raman van gampong Baroh, 7, Panglima Kawon Agam van Binjè, 8. T. Nja Oeseh van Meunasah Meutjat. De instelling van de toeha lapan is nog niet van zeer ouden datum. Vroeger bestonden evenals in de meeste andere landschappen van de Pasèstreek, toeha peuet. Deze waren: le. T. Dato Peutara van Paloh Mampree, 2e, T. Imeum Peudada van Meunasah Rajeu (Djeuleukat), 3°. Keutji Peusoetra van Meunasah Tjoet (Djeuleukat), 4°. T. Hakém Batee van Blang Dalem. Alleen van Keutji Peusoetra is één der afstammelingen , namelijk T. Nja di Kroeëng Trahim, tegenwoordig nog toeha lapan; de vertegenwoordiger van de afstammelingen van T. Hakém Batee, namelijk de bovengenoemde T. Béntara Blang, is thans nog een der voornaamste panglima’s van Nisam; de nakomelingen van Dato Peutra en van Imeum Peudada zijn daarentegen van allen invloed en gezag uitgesloten, omdat zij zich vroeger tegen het gezag van T. Ri Mahmoet verzet hebben. Vóór het uitbreken van de oorlogen met Peusangan werd Nisam door binnenlandschen krijg verdeeld. T. Ri Mahmoet's vader, T. Ri Nja Kroeëng, werd namelijk beoorloogd en later vermoord door zijn neef T. Hadji Nja. Deze en later zijne zoons T. Hadji Bidin en T. Rajeu, waarvan laatstgenoemde sneuvelde, zetten den strijd, gesteund door T. Tji Peusangan, tegen T. Ri Mahmoet voort, in welken strijd het wettige hoofd overwinnaar bleef. Het spreekt wel van zelf, dat deze daarna zeer gebeten was op bovengenoemden T. Latéh van Tambon, die zijn vader T. Hadji Bidin gesteuud had, en op de afstammelingen van Dato Peutara en lmeum Peudada, die eveneens de zijde van de tegenpartij gekozen hadden. Het is het streven van T. Ri om het bestuur over het landschap zooveel mogelijk in handen te brengen van zijne vele zoons, ten al 150 MEDEDEELINGEN BETREFFENDE DE onder den naam van Koeala Mamplam in zee uitmondt, en waarvan de beide oevers met rizophorenbosschen bedekt zijn. Door het zuidwaarts ombuigen van de kust ligt ten O, van het landschap de baai van Lho* Seumawé, dia alleen voor N.O, buien open ligt en ongeveer 11 maanden in het jaar eene veilige en beschutte ankerplaats voor schepen aanbiedt. Daar de bodem van de zee naar den wal vrij steil oploopt, kunnen de grootste schepen tot op korten afstand van den wal voor anker komen. Is Lho* Seumawé van de geheele noordkust en van een groot deel der Oostkust verreweg de beste reede; voor de inlandsche, de kustvaart uitoefenende vaartuigen ligt het niet minder gunstig. In het ZO. eindigt Lho* Seumawé in eene landtong , Poesong genaamd, waarachter voor kleine vaartuigen eene natuurlijke, voor alle winden beschutte haven gevormd wordt, die men kan binnenkomen door de, zelfs bij eb, voor dergelijke vaartuigen bevaarbare monding der Kroeeng Lho* Seumawò. Reeds vóór onze vestiging te Lho* Seumawè was deze plaats wegens beide vermelde gunstige eigenschappen het centrum van de handelsbeweging der omliggende landschappen, en dus voor ons als aangewezen voor het oprichten van een etablissement. Het landschap is geheel vlak en laag gelegen; de bodem is on- vruchtbaar en zandig. Cultuurproducten worden er niet geteeld; van geen enkel artikel heeft een eenigszins noemenswaardige uitvoer plaats; sawahs zijn er weinig, en die er zijn, leveren slechts een schaarschen oogst op. Niettegenstaande al deze nadeelige factoren is de bevolking er toch welvarend te noemen. Deels teugevolge van de gunstige ligging, deels door de vestiging van het Gouver- nements-etablissement en de invoering der scheepvaartregeling, welke den bevolking en den handelaren verplicht alle in- en uitvoer via Lho* Seumawè te doen plaats hebben, — bestaat er een levendige handel, een bloeiende kustvaart en een vrij uitgebreide scheepsbouw. Bovendien bestaat er een geregelde stoomvaartverbinding met Oelòë Lheue, Sabang, Sigli, Idi en Penang, hetgeen natuurlijk ook weer aan verschillende personen een middel van bestaan oplevert. Behalve de reeds genoemde middelen van bestaan dienen nog als zoodanig vermeld te worden de vischvangst en de veeteelt. Deze laatste vindt haar oorsprong in de omstandigheid, dat vele personen in de Pasèstreek hun vee, wanneer zij dat niet voor den sawahbouw noodig hebben, in veiligheid brengen te Lho* Seumawé, waar het niet aan rooverijen van allerlei tuig is blootgesteld. 152 MEDEDEELINGEN BETREFFENDE DE werd door den Sultan met den titel van Orang Kaja Sri Mahradja Mangkoe Boemi als zelfstandig oeleebalang erkend. Deze werd opgevolgd door zijn zoon T. Mahmoet, die bij zijn dood slechts een minderjarigen zoon, T. Abdoellah, den tegen- woordigen Mahradja, naliet, weshalve diens oom, T. Moehamad Sajet geheeten, toen als voogd over den minderjarige en als waar- nemend oeléébalang optrad. Deze Mahradja Moehamat Sajet was een persoon van grooten invloed, ook in vele landschappen ter Oostkust, waar hij inner van het sultansaandeel in de peperhasil was. Daar hem wettelijk 10 pCt. van dat aandeel als zijne eigene inkomsten waren toegekend, werd hem die functie, toen het Gouvernement na de vervallenverklaring van het Sultanaat, op dat sultaansaandeel aanspraak maakte, tegen eene ruim getaxeerde schadeloosstelling van f 500 's maands afgekocht. Reeds in 1874 erkende hij ons gezag en den 23 Juli van dat jaar onderteekende hij de acte van onderwerping. Nadat hij her- haaldelijk om de vestiging van een ambtenaar iu zijn gebied verzocht had, werd in 1881 een post aldaar opgericht doch bij de invoering der concentratie in 1884 weder opgeheven. Wegens de gunstige ligging van Lho* Seumawé voor den handel en de scheepvaart werd in 1892 bij de invoering der seheepvaartregeling opnieuw tot het oprichten van een post aldaar besloten. Hoewel slechts waarnemend oeléébalang, bleef hij tot aan zijn dood op 27 Mei 1597 aan het bestuur. Wel is waar had hij na het meerderjarig worden van zijn pupil dezen het gezag willen over- geven, doch T. Abdoellah, die in Samalanga met T. Tji Boegis’ doehter gehuwd was, van zijn schoonvader de landstreek Plimbang ter ontginning bekomen, en zich daar als peperplanter gevestigd had, liet de staatszorgen gaarne aan zijn oom over, en vergenoegde zich met den titel van Mahradja Moeda. Zelfs een hernieuwd aanbod van T. Mahradja Moehamat Sajet om af te treden kon T. Abdoellah niet doen besluiten, het bestuur over zijn landschap in handen te nemen. Herst na zijn ooms dood in 1897 trad hij zelf als Mahradja op. Hij is een zwakke persoonlijkheid, die zich geheel laat leiden door zijn neef T, Rajeu, tweede zoon van den in 1897 overleden Mahradja. Diens oudste zoon T, Radja Lho, die met zijne Lho* Seumawè’sche familieleden steeds op gespannen voet leefde en zich meer aan- getrokken gevoelde tot zijne familie van moederszijde, namelijk de Geudongs'sche oeléébalangsfamilie, waarvan de meeste leden ons ATJEHSCHE ONDERHOORIGHEDEN. 153 vijandig gezind zijn, week in Augustus 1901 naar de Pasèstreek uit, ten einde zich daar bij zijne Geudongsche bloedverwanten en bij den zich daar toen ook ophoudenden Panglima Po'lèm aan te sluiten. In het bestuur over zijn landschap wordt T. Mahradja bijgestaan door den Sjahbandar T. Bentara Peukan, den Hareja der keudé Atjeh, de toeha peuet en enkele minder peutoea’s. De Toeha peuet zijn ; 1. Peutoea Mahmoet van Mon Geudong, 2, Peutoea Brahim van Toempo Teungoh, dien T. Mahradja en T. Rajeu onlangs wegens overspel, gepleegd met laatstgenoemde’s moeder, hebben laten vermoorden en die thans nog niet vervangen is, 3. Peutoea Lamgoegob van Hagoe, 4. Keatji Gampong Blang van Oedjoeng Blang, die zich wegens hoogen ouderdom doorgaans door zijn neef Panglima Kawon Sjeh doet vervangen. Koeta-Radja, 14 Maart 1902. XXIII. Tjoenda. GEOGRAFISCHE BESCHRIJVING. Het landschap Tjoenda wordt ten Westen begrensd door het land- schap Nisam, ten Noorden door de straat van Malakka en het landschap Lho* Seumawé, ten Oosten door de landschappen Bajoe en Blang Mangat, en ten zuiden door het hooggebergte, dat bij de Atjehers bekend is onder den naam van Goendng-Itam. De grens met Nisam wordt in de bovenstreken van de bewoonde gedeelten der landschappen gevormd door de Kroeëng Babah Peun- dajan, die in haar bovenloop Aloeë Ijé-Poetih genoemd wordt, door het uitgestrekte moeras, de Paja Toetong stroomt en daarna in de Kroeëng Nisam valt, waarna de rivier de verdere westelijke grens vormt van Tjoenda tot aan hare uitmonding in zee, de Koe- wala Kroeëng Geukoeëh geheeten. In vroegere jaren mondde de Kroeëng Nisam, als Koewala Kareung of Koewala Bén-Lateh, in zee uit. Deze monding was oostelijk van de tegenwoordige gelegen, en is dezelfde, die nu Koewala Blang heet. Wegens den grooten om- weg, dien de in- en uitvarende vaartuigen moeten maken, werd door een der vroegere oelèëbalangs van Nisam de Kroeëng Geu- koeëh gegraven, die daaraan haren naam ontleent, man ax, EN 154 MEDEDEELINGEN BETREFFENDE DE Daar aan de rivier op deu rechteroever zoo goed als geene gam- pongs gelegen zijn, is zij voor de prauwvaart van Tjoenda van geen belang. Voor tongkangs is zij ongeveer 2 KM., voor sampans en djaloers tot aan de monding der Kroeëng Babah Peundajan, doch verder stroomopwaarts in het geheel niet meer bevaarbaar. Van Lho* Seumawé wordt Tjoenda gescheiden door een voor sampans goed bevaarbaren lagune arm, Kroeëng Lho* Seumawò geheeten, die in het noorden onder den naam van Koewala Mam- plam in zee uitmondt, en in het zuidoosten een voor inlandsche, de kustvaart uitoefenende vaartuigen veilige en voor alle winden beschutte ligplaats aanbiedt, welke door die vaartuigen zelfs bij eb ten allen tijde kan binnengevaren worden. De oostelijke grens met Blang Mangat is in de bovenstreken nog niet definitief vastgesteld, doch vermoedelijk zal daarvoor de water- scheiding tusschen de stroomgebieden van de Kroeéng Pasé en de Kroeëng Boelóh genomen dienen te worden. Verder noordelijk loopt de grens door golvend heuvelland over den Tjot Hagoe en den Tjot Peuno tot aan den oorsprong der Aloeé Awé. Deze grens werd eerst kortelings door het bestuur bepaald, om reden de oeléébalangs der beide aan elkander grenzende landschappen elkander het bezit betwisten van de in vermeld heuvelland gelegen nederzettingen Seunebo® Balé* en Seunebo* Tjot Teubòt, welke nu aan Blang Mangat toebedeeld zijn. Van af den oorsprong der Aloeë Awé wordt verder de grens gevormd door dit kreekje tot aan hare uitmon- ding in de Kroeéng Meura‘sa, die zelf tot hare uitmonding in de baai van Lho* Seumawé weer de grens tusschen Tjoenda en Bajoe vormt, Deze rivier is in de monding slechts voor sampans, en verder stroomopwaarts alleen voor djaloers bevaarbaar, Van af de Koewala Mamplam loopt op slechts korten afstand, varieerende tusschen —+- 100 en 900 meter van de kust, een voor sampans bevaarbare lagunearm, die in westelijke richting doorloopt tot aan de Kroeéng Boengkaih, zoodat sampans van af Lho* Seu- mawè door die lagunes tot daar kunnen doorvaren; vooral in den oostmoeson, wanneer de zee dikwijls onstuimig is, wordt daarvan veel gebruik gemaakt. Ongeveer halverwege tusschen de Koewala Mamplam en Kroeëng Geukoeëh staat deze lagune door de Koewala Blang Lantjang in verbinding met de zee. In die tijden van het jaar dat veel regenwater moet afgevoerd worden, bestaat een weinig ten oosten van de Koewala Blang Lantjang nog eene andere monding, Koe- 156 MEDEDEELINGEN BETREFFENDE DE de met Peusangan gevoerde oorlogen een groot deel der bevolking naar de oostkust uitgeweken is, van welke vluchtelingen een aantal zich voor goed op hunne nieuwe woonplaatsen vestigden. De opkomst van Lhd" Seumawé als handelscentrum van een groot gedeelte der noordkust is ook op het nabijgelegen Tjoenda van invloed geweest. Ook daar hebben zich tal van Paséérs, Pidië- reezen , Groot-Atjehers, Klingaleezen, enz. als handelaren gevestigd. In de onderhoorigheden van Tjoenda is de bevolking dun ge zaaid, en van die bevolking is nog een groot gedeelte uitgeweken. Naast de rijsteultuur op van den regen afhankelijke sawahs zijn de voornaamste middelen van bestaan, van de bevolking van eigenlijke Tjoenda, handel wegens de onmiddellijke nabijheid der handels- en havenplaats Lho* Seumawé, vischvangst, het uitgraven van koraal- steen uit den bodem en het kappen van zoogenaamde kajoe kasau in de rizophorenbosschen. Deze koraalsteen en stijlen worden te Lho~ Seumawé voor bouw- materialen verkocht. In de bovenstreken worden eenige boschpro- ducten ingezameld, doch de pinang is de bij de bevolking in geheel Tjoenda het meest gewilde uitvoerproduct. De uitvoer daar- van bedroeg in de laatste 3 jaren gemiddeld + 65 kojangs per jaar. Van peper wordt niet veel werk gemaakt, daarvan werd ge- middeld in de laatste 3 jaren slechts + 8 kojang per jaar uit- gevoerd, GESCHIEDKUNDIGE EN POLITIEKE BESCHRIJVING, Het landschap Tjoenda bestaat behalve uit een onder het recht- streeksch bestuur van den oeléébalang staand gebied uit een zestal landschappen , die aan datzelfde hoofd onderhoorig zijn. Van N. in Z. en vervolgens in ZO. richting gaande, zijn zij achtereenvolgens : 1. Blang Lantjang, 2. Paldh, 3. Boeloh Beureugang of Boeloh Baroh, 4. Boeloh Blang Ara of Boeloh Toenong, 5. Boeloh Gampong Teungoh, en 6. Boeloh Raja, Boeloh Rajeu of Boeloh Mentjang. De laatstgenoemde vier landschappen staan bekend onder den gemeenschappelijken naam van de Boelohstreek of de Boelohland- schappen, daar zij het stroomgebied omvatten van de Kroeëng Boeloh. Met uitzondering van Blang Lantjang streefden de hoofden dier ATJEHSCHE ONDERHOORIGHEDEN. 157 onderhoorige landschappen er naar, zich aan het gezag van hun opperheer te onttrekken en zich als geheel zelfstandige oelèë- balangs erkend te zien. In dat streven wisten de hoofden van Paloh en van Boeloh Beureugang zoo ver te slagen, dat zij van den Pretendent-Soeltan eene sarakata verkregen, waarbij zij tot van Tjoenda onafhankelijke hoofden verklaard werden. Aan datzelfde streven, waarvoor zij bij voorkeur steun zochten bij Tjoenda’s vijand Peusangan, moet het worden toegeschreven, dat de hoofden der vier Boelohlandschappen de instelling der toeha peuét in het leven riepen, en dat zij zich den titel van Keudjroeën aanmatigden Deze titel kwam van ouds alleen toe aan den oelèë- balang van Tjoenda zelf, doeh deze stelde zieh daarmede later niet meer tevreden, en nam derhalve den hoogeren titel van Tji” aan. De landschappen Boeloh Gampong Teungoh en Boeloh Raja be- hoorden in vroegere jaren tot Blang Mangat, doch in een tusschen T. Bentara Nja Adji van dat landschap met T Tji* Abaih van Tjoenda gevoerden strijd werden die beide landschappen door laatst- genoemde geannexeerd, hetgeen hem nog al gemakkelijk viel, daar zij van Blang Mangat gescheiden zijn door hetzelfde heuvelland, dat ook het eigenlijke Tjoenda van de 6 daaraan onderhoorige landsebappen scheidt. Volgens bewering van Blang Mangatsche zijde zou eertijds ook Boeloh Beureugang aan dat landschap onder- hoorig geweest zijn, hetgeen echter door Tjoenda ontkend wordt. Aan een anderen kant moest echter Tjoenda grondgebied ver- liezen. Het eiland Lho Seumawé namelijk maakte vroeger een deel van Tjoenda uit, welks hoofd die landstreek aan twee Groot-Atjehers T. Moehamat Sajet en T. Mahmoet Grot geheeten, ter ontginning afstond. Berstgenoemde's zoon T. Abdoellah wist zich later van zijn leenheer onafhankelijk te maken. De oeléébalang van Tjoenda, T. Tj: Abaih, onderwierp zich in Juni 1880 aan het Gouvernement. Hij was een zwakke persoonlijkheid, die in 1894 het gezag over zijn landschap neerlegde ten behoeve van zijn zoon T. Tji Djoehan, en in 1898 overleed. Hij had voortdurend te strijden tegen T. Tji Peusangan, die aanspraak maakte op het gebied van Tjoenda, en wel op grond van eene aan een zijner voorvaderen door den Soeltan van Atjeh ver- leende sarakata, waarin o.a. als de oostelijke grens van Peusangan de Glé Meunaleueng, dat is het heuvelland, dat het tegenwoordige Blang Mangat van de Boelohlandschappen scheidt, genoemd werd. Toen wij in 1881 ons te Lho Seumawé vestigden, deed T. Tji EE 4-—* - P \ 158 MEDEDEELINGEN BETREFFENDE DE Peusangan op de heuvels van Paloh en Panggoj een aantal ver- sterkingen opwerpen, van waaruit strooptochten op het eiland Lho Seumawè ondernomen werder. Aan den eisch om die heuvelbentengs te ontruimen, werd door hem geen gevolg gegeven, waarna in November 1882 de hoofden van Bajoe, Tjoenda, Nisam, Sawang en Gloempang Doewa door ons van wapenen, munitie en leeftocht voorzien werden, tengevolge waarvan het hun mocht gelukken T. Tji tot Peusangan terug te drijven. Eenige maanden later raakte T. Tji Tjoenda in vereeniging met T. Bentara Bajoe in een strijd gewikkeld met Blang Mangat, van welke gelegenheid Geudong gebruik maakte om een inval in Bajoe te doen. Tjoenda en Bajoe keerden zich daarop in Juli 1888, door ons gesteund, tegen Geudong. De strijd werd met afwisselend succes gevoerd, en eindigde in Augustus 1884 met de onderwerping van T. Radja Itam van Geudong. Van langen duur was de vrede voor Tjoenda niet. Nadat in November 1884 onze vestiging te Lho Seumawé was opgeheven ; werd in 1885 Tjoenda door Peusangan en Geudong aangevallen met het gevolg, dat T. Tji Tjoenda zich genoodzaakt zag, naar de oostkust de vlacht te nemen. Met het bestaur over Tjoenda werd door T. Tji Peusangan zijn jongere broeder T. Moeda Tji belast, die met Tjoet Ti Insan, eene dochter van het hoofd van Boeloh Balang Ara, in het huwelijk trad en zich in dit landschap vestigde. Volgens de algemeene opinie was echter de achterdochtige T. Tji reeds spoedig na T. Moeda Tji's optreden als stedehouder over Tjoenda bevreesd, dat deze te veel macht zou krijgen, en zon hij daarom op een middel om zijn broeder ten val te brengen, welk middel hij meende gevonden te hebben door zijn broeder te ge- lasten, het hoofd van Boeloh Beureugang te doen vermoorden. Toen niet lang daarna dat hoofd werkelijk vermoord werd, wees de pu- blieke opinie T. Moeda Tji als de dader aan. Uit verbittering over dezen moord, werd daarop T. Moeda Tji beoorloogd door |. Pang Sawang, T. Ri Nisam, den inmiddels van de oostkust teruggekeerden T. Tji Tjoenda, oelèëbalang Ma Asan van Boeloh Blang Ara e. a, met het gevolg, dat hy uit Tjoenda verdreven werd. en naar Kroeéng Geukoeëh en vervolgens naar Peusangan moest vluchten. Met toestemming van T. Tji Peusangan werd toen het eigenlijke Tjoenda aan T. Moeda Tji’s gezag onttrokken, en T. Tji Tjoenda 160 MEDEDEELINGEN BETREFFENDE DE Van verder oprukken tegen Boeloh Blang Ara kwam daarna niet veel meer, en toen de strijders van de verbondenen langzamerhand naar hunne woonplaatsen terugkeerden, verliepen ook de vijandige benden, zoodat in het laatst T. Nja* Keudjroeën, die thans meer onder den naam van T. Kedjroeën Sabi of T. Ben Sabi bekend staat, noch slechts alleen met zijn eigen volgelingen overbleef. Desniettemin bleven de Boelohlandschappen voortdurend nog eene verzamelplaats van slecht volk, dat in Augustus 1897 zich onder aanvoering van T. Moeda Kari van Paja Bakong, T. Meulaboh en Panglima Prang Atip te Bada Teungoh, in het rizophorenbosch tusschen Blang Lantjang en de Koewala Mamplam versterkte. Aan de hoofden van Gloempang Doewa, Sawang , Nisam , Tjoenda, Bajoe en Lho* Seumawé werd opgedragen den vijand vandaar te verdrijven, aan welke opdracht zij in October d.a.v. voldeden. Hiermede eindigt de reeks der door den vorigen en den tegen- woordigen T. Tji Tjoenda gevoerde oorlogen. Wel versterkte T. Moeda Kari zich in 1898 te Tjot Trieng, werden de heuvels van Aloeë Awé in 1899 door volk van Toekoe Tapa en van T. Ben Lho Trieng bezet, vertoonden zich nog in 1900 vijanden uit de Pasestreek en in de meer N.W. gelegen heuvels, en trachten zij de ijzeren brug, die het eiland Lho Seumawé met den vasten wal van Tjoenda verbindt, te vernielen, doch met het beginsel, om dergelijke vijanden door Atjehsche bondgenooten te doen verdrijven, was toen reeds gebroken, en werd daarom door onze troepen zelf tegen hen opgerukt. Vijanden, die openlijk als zoodanig bekend staan, bevinden zich in eigenlijk Tjoenda niet meer. De ons vijandiggezinde personen, die daar thuis behooren en zich genoodzaakt gezien hebben naar de bovenstreken uit te wijken, zijn er slechts enkelen. De voor- naamsten hunner zijn 'T. Tji’s bloedverwant Panglima Prang Oesoh, Peutoewa Lamba van Paloh Pineueng en Peutoewa Gade van Paja Bili. Laatstgenoemde twee personen weken ten vorigen jare uit voor de registratie, die hier overigens, dank zij T. Tji’s medewerking, slechts zeer weinig volksverloop tengevolge had. Hoewel T. Tji geen krachtige persoonlijkheid is, doet hij zijn best om met het bestuur samen te werken, ten einde tot een rus- tigen en ordelijken staat van zaken te geraken, o.m. door het onschadelijk maken van vijandige personen, dan wel door zoodanige inlichtingen omtrent hunne verblijfplaatsen te geven, dat zij door onze patrouilles gearresteerd kunnen worden. 162 MEDEDEELINGEN BETREFFENDE DE zijn, kunnen of willen zij zich niet tegen de roovers verzetten. Wegens zijne ter zake aangenomen lijdelijke houding werd het hoofd T. Ben Blang Lantjang reeds een paar keeren (in 1899 en 1901) beboet en heeft hij de laatste maal een waarborgsom moeten stellen. Zijn jongere broeder T, Nja Radja werd wegens het huis- vesting verleenen aan roovers tot dwangarbeid veroordeeld. 