Bijdragen tot de taal-, land- en volkenkunde
Niet alleen in Kediri, doch ook in de andere residentes van Oost-Java, Madioen daaronder begrepen, komen, aldus schrijft ons de Heer Poensen, kropgezwellen voor. Toch zijn zij, volgens hem, er niet zoo veelvuldig. In de uitvoerige „Geneeskundige plaatsbe- schrijving van Pasaroeany van den Officier van Gezondheid Broek- meyer, lezen wij dan ook, dat van struma in deze residentie slechts neenige gevallen” worden waargenomen!” terwijl wat Madioen betreft, van de dorpen, die daar in het Westelijke gedeelte meer of minder hoog op de ribben van den Lawoe liggen, uitdrukkelijk gezegd wordt, dat zij vrij van kroppen zijn 105, Twee streken zijn er in Oost-Java, waar struma veelvuldiger schijnt voor te komen. In zijn werk over Bali zegt namelijk Dr. Jacobs, dat in het Ténggér- Veth, Java, dl. III, blz. 747. 100 Veth, Java, dl. III, bls. 745—746. 101 Winter, O. o., blz. 168, 103 Geneeskundig Tijdschrift voor Nederlandsch Indië, dl. IV, bls. 36. — Dat V. In Pasverne van Strengen von Strengen, blüht ook daaruit, dat noch Dr. Greiner, in zijn verhandeling Beschouwingen over het voorkommen van krankzinnigen oder de hoogvlakte van Malang: (Geneesk. Tijdschr. v. Nederl. Indië, dl. VIII, blz. 274 vig.), noch Domis, in zijn werkje "De residentie Passoverceang, haaronder de domineerende ziekten en kwalen noemt. 108 Geneeskundig Tijdschrift voor Nederl. Indië, dl. VIII, blz. 403. § 76 STRUMA EN CRETINISME IN DEN INDISCHEN ARCHIPEL. gebergte vele personen met deze kwaal behept zijn 1°*. De schrijver had de ‘goedheid mij mede te deelen, dat zijn zegsman in deze de Heer Vriesman was, als Resident van Bali en Lombok overleden. „Met dezenr, schrijft hij mij, 7was ik langen tijd samen, en dank ik hem vele gegevens over de Baliërs en ook het bericht over het endemisch voorkomen van struma op het Tenggér-gebergte, dat door hem in gezelschap van den Heer Hageman is bezochtr. De dorpen van de zoogenaamde Tenggerezen zijn allen, gelijk bekend is, op eene aanzielijk hoogte, verstrooid op de talrijke ribben van het gebergte, gelegen. Zoo bevindt het hoofddorp Tosari zich 1780 M. boven de zee, op eene rib, die zich tot een klein plateau verbreed heeft, terwijl rechts en links het terrein honderde voeten steil naar beneden daalt. Op ongeveer dezelfde hoogte, van gemidende dezelfde hoogte, van gemidende dezelfde 1800 M., zijn ook de overige dorpen gelegen, hoewel er zijn, samelijk Tuidâ-Ambâ en Ngadisari, die tot 1972 en 1954 M. stijgen. De vegatatie is er, gelijk vanzelf spreekt, schraal, en wordt hoofd-zakelijk door casuarinen gevormd '05.— De andere landstreek, door on bedoeld, is het district Penanggoengan in Bezoeki, waar door den Assistant-Resident De Vogel Tijdens hij hier geplaatst was, meerdere gevallen van struma werden waargenomen. Dit district is het Zuidelijkste gedeelte van de vlakte van Band&was&, welke vlakte eene trogvormige vallei vormt tusschen het Jang- en het Ranoe- gegen, ten Westen, en de Raoen met de zich hiervan in Noord- oostelijke richtig uitstrekkende Kendeng, ten Oosten. De vlakte, die het hoogst is aan de Zuidelijk grens, bij den zadel tusschen den Jang en den Raoen, waarvan de pashoogte 300 M. bedraagt, daalt met zachte glooiing naar het Noorden en het Noordoosten af, en is bedekt met sawahvelden, afgewiaseld door koffietuinen en op hoog gezag aangelegde djatibosschen 105a. Van Midden- en van West-Java hebben wij weinig te zeggen. Wat Midden-Java betreff, komt, gelijk Dr. Groneman ons mede-deelde, stroma veel voor in Jogjikarté, en wel op de vlakte, waaruit een deel dezer residentie bestaat. Deze, bijna geheel door sawahvelden bedekte, vlakte, die van den Merapi, in het Noorden, maar den oceaan, ten Zuiden, zacht glooiend afhelt en slechts hier en daar door heuvels afgebroken wordt, is laag ge- Jacob Jacobs, Eenigen tijd onder de Baliërs, blz. 25. Veth, Java, dl, III, bls. 1008 vig. en 1011 vig. Wbs Veth, Java, dl, III, bis. 1060 vig. STRUMA EN ORETINISME IN DEN INDISCHEN ARCHIPEL. 377 legen: de hoofdplaats Jogjäkartât, juist in het middelpunt, bevindt zich toch slechts 113 M. boven de zee '06, Struma doet zich hier vooral bij vooral bij vooral bij de volksklasse, doch ook bij vele personen, die tot de zoogenaamde prijaji’s, de aristocratie, behoore. — In West-Java, vinden wij van Bantam vermeld, dat men ronder de bergbewoners velen met kropgezwellen vindt 1907. Welke bergbewoners hier bedeld zijn, is moeielijk te zeggen. Het bergland bij uitnemendheid bevindt zich in het Zuidoosten der residentie, in Lebak. Volgens Blume nu treft men de kwaal, onder de hier wonende Baduwi’s, somwijlen bij de vrouwen aan 197a, De Heer Van Hoévell, die 23 jaren na Blume, in 1845, deze streken bereisde, zag integendeel onder de mannen eenige lijders!97b, Endemisch schijnt echter de ziekte hier niet te zijn. De Heer Kruseman kon toch slechts een enkel geval van struma constateeren, toen hij, k Endemisch schijnt echter de ziekte hier niet te zijn. De Heer Kruseman kon toch slechts een enkel geval van struma constateeren, toen hij, k Endemisch schijnt echter de ziekte hier niet te zijn. De Heer Kruseman kon toch slechts een enkel geval van struma constateeren, toen hij, k Endemisch schijnt echter de ziekte hier niet te zijn. De Heer Kruseman kon toch slechts een enkel geval van struma constateeren, toen hij, k Endemisch schijnt echter de ziekte hier niet te zijn. De Heer Kruseman kon toch slechts een enkel geval orten tijd geleden, de Baduwi’s bezocht '°7°, Verder doen zich te Batavia kropgezwellen voor. Dr. Van der Burg deelt mij namelijk mede, dat hij daar, onder de inlandsche bevolking, een groß aantal gevallen van struma gezien heeft, en wel meer bij vrouwen dan bij mannen. In hoeverre deze strumalijders van elders af komstig waren, is aan Dr. Van der Burg niet bekend. Zeker is het, dat zij te Batavia woonden. Een bewijs overigens dat struma hier kan ont-staan, vindt Dr. Van der Burg in het feit, dat hij wel eens Kuropensche vrouwen, die nooit ergens anders waren geweest, met deze kwaal heeft behandld. Verreweg minder dan op Java, schijnt struma op Celebes, waar-heen wij nu overgaan, voor te komen. Wat Zuid-Celebes betreft, schrift Dr. Matthes mij, dat hij, voor zoover hij zich herinneren kan, noort onder de Makassaren en Boegineen een kropgezwel. Veth, Java, dl. III, blz. 610—611 en 614, Bensen, Natuur- en geneeskundige topographie der residentie Bantam, Ge-neeskundig Tijdschrift voor Nederlandsch Indië, dl. V, bls. 1039. Blume, Gedachten op eene reis door het Zuidenstelijk gedeelte der residentie Bantam, Indisch Magazijn, 1845, II, bls. 25. Van Hoëvell, Bijdrage tob de kennis der Baduwi's, Indische Gids, jaarg. 1889, dl. I, bis. 118 vlg. Opgemerkt moet hier echter worden, dat het bericht van den Heer Kruseman alleen betrekking ‘heeft op de zoogenaamde djelma-dalem, die, gelijk men weet, u It verwendig gegenüber meisten beständig, der Blume en Van Hoévell over de Baduwi's in het algemeinen spreken. $78 § sTrRUMA EN CRETINISME IN DEN INDISCHEN ARCHIPEL. Heft wasargenomen. Ook Dr. Beyen, die eenige jären als Officier van Gezondheid te Makassar doorbracht, door Dr. Matthes gehoord, verzerkert evenmin strumueuzen onder de inlanders te hebben ontmoet. Anders echter de Heer Wijnmalen, die geruimen tijd als Assistant-Resident in de afdeeling Noorderdistricten werkzaam is geweest. Deze zag, zooals hij aan Dr. Matthes berichtte, in genoemde afdee- ling vele personen met kropgezwellen. In hoeverre echter de kwaal gezegd kan worden, hier endemisch te heerschen, is uit deze enkele mededeeling bezwaarlijk op te maken. Verder Noordelijk, in het centrum van het eiland, komt struma ook voor, bepaaldelijk in het Tosigische, waar men haar toeschrijft aan het gebruik van slecht water 107s, Overigens vertoont de kwaal zich, doch geheel spora- disch, in de Minahasa. Zelf heb ik, tijdens mijn verblijf in dit land, geen enkel geval kunnen constateeren. Dr. Riedel deelt mij echter mede, enkele malen, bij oude vrouwen, gezwellen te hebben geob- serveerd ter grootte van een struisvogelei of van eene ontbolsterde kokosnoot. De lijderessen hielden zich meestal schuil. Ons blijven nog de Kleine Soenda-eilanden benevens de Molukken en Nieuw-Guinea ter beschouwing over. Wat de Kleine Soenda- eilanden betreft, verdient Bali in de eerste plaats genoemd te worden. Hier treffen wij weder een gebied aan, waar struma endemisch is. De Heer Van Bloemen Waanders zegt hieromtrent: # Vooral in de bergenstreken ontmoet men menschen met somtijds zeer afzichtelijke kropgezwellen, en zelfs vindt men dessa’s, zooals Batoe-Riti, Dachosa en anderen, alwaar verreweg het grootste gedeelte der inwoners met zoodanige kroppen behept zijn. Bij de bewoners der laag pelegen landen is struma echter zeer zeldzaam „Ook de Heer Van Eck noemt struma reene zeer algemeen voorkomende kwaal, met name und der bevölking hiermede is behept. Bij sommigen hebben deze halsuitwassen eenen omvang gekregen te afschuwelijk om aan te ziens 109, Uitvoeriger mededeelingen treffen wij in het werk van Dr. Jacobs aan. „Een ander feit, dat mij trof, aldus schrijft We Riedel, De oorspronkelijke volksstammen van Central Selebes, Bijdragen tot de T. L. en Vk. v. Nederl. Indië, vijfde volgreeks, dl. I, blz. 93. 108 Van Bloemen Waanders, Aanteekeningen omtrent de reden en gebruiken der Balineesen, blz. 151—1562. Zie ook het hierboven (blz. 352) geciteerde uit het „Dagverhaal eener reis over Bali„ van denzelfden schrijver. 109 Van Hok, Schetsen van het eiland Bali, bls. 408 (van den overdruk). STRUMA EN CRETINISME IN DEN INDISCHEN AROHIPEL. 379 hij, #zijn de vele personen met kropgezwellen, die men ontmoet, en wier aantal bijna in evenredigheid staat tot de hoogte, waarop men zich bevindt, eene omstandigheid die mij ook bij mijn vroeger bezoek aan Boeleleng verraste. Zijn zij in de dessa Sangsit zeldzaam, in Bila ziet men reeds een aantal menschen, vooral vrouwen, met soms afzichtelijk groote kropgezwellen rondloopen, en dit aantal neemt gaandeweg toe, hoe meer men den top van den Soekawans nadert. In Dahoesa, doch vooral in Kintamani, is datant verbazend groote, zonder overdrijving zeker de helft van de bewoners. In vastgenoemde dessa zag ik zelfs een groot aantal nog jonge meisjes met groote kropgezwellen. In vele gevallen scheen de geheele schildklier in het proces betrokken; meestal deed de ziekte zich evenwel voor als stramentalis sinistra. Al de gevallen, welke ik van nabij kon zien, meen ik, door de sterke uitzetting der oppervlakkig gelegen vaten der klier en die voor den onderzoekenden vinger toegankelijk waren, te mogen rangschikken onder den vorm, die door Ecker als struma vasculoea wordt beschreven, in tegenstelling van de struma glanduloea, die meer de verdikking van het klierweelfsel-zelf betreft. Vrouwen zijn meer aan de ziekte onderhevig dan mannen. Ten aanzien van de erfelijkheid van de strammer mekt Dr. Jacobs op, dat een onderzoek daarnaar, onder eene bevolking waarvan de helft an de kwaal lijdt, weinig uitkomsten heeft kannen opleveren '*°. Wat de zooeven genoemde pl Aatsen betreff, zij in het algemeinen nogop gemerkt, dat Sangsit in de kustväkte, ten Noordooten van Boeleleng, en Dahoess en Kintamani op het Batoer-gebergte, bij den top Soekawans, gelegen zijn, Dahoesa op een smallen rug, ter hoogte van 1280 M. Het, dour Van Bloemen Waanders ge-noemde, dorp Batoe-Riti bevindt zich in Tabanan, ten Zuiden van het meer Baratan, ongeveer 900 M. boven de zee '13. Van de overige Kleine Soenda-eilanden hebben wij nog Timor te noemen. Forbes, die de binnenlanden van het aan Portugal beho-rende gedeelte bezocht, vond kropgezwellen in het district Saloeki. „This schrift hij van zijn verbliss alhier, was the first metalliferous district I had visited, and for the first time the proportion of the people suffering from goitre was so large as to attract notice from. 11e Jaonbe, Eenigen tijd onder je Balitre, bla. 20 en 83. U Zollinger, Tort naar het reben:te Bator, Bijlracen tt de T. L. en Vk. v. Nederl. Indië, derde v.lgreeka, di. 1, bla. 507. 18 Dagverhaal eener reis over Heli in Juni en Juli 1856, Tijdschrift v. Nederl, Indië, jaarg. 1670, dl. I, bla, 420. 380 STRUMA EN CRETINISME IN DEN INDISCHEN ARCHIPEL. the most casual observance. In het Nederlandsche, dat is het Zuidwestelijke, gedeelte van Timor, schijnt struma niet voor te komen: Dr. Riedel zag, gelijk hij mij mededeelde, hier geen enkelen krop-patient. Darentegen ontmoette hij te Doelolong, op Alor, eene vrouw van middelbaren leeftijd met eenen krop, volgens zeggen als gevolg van een moeielijken partus, terwijl te Masara, op Sawoe, eene jonge, ongehuwde dochter Vienen der radja's ook aan struma leed. Overigens doet de kwaal zich op beide eilanden ufterst spradisch voor. Wat de Molukken betreft, is het alleen van Boeroe dat wij iets omtrent struma medegedeeld vinden. Zelf heb ik, tijdens mijn verblijf op dit eiland, geen lijder gezien. Volgens Dr. Riedel echter „komen kropgezwellen nu en dan voor, en worden zij toegeschreven aan het veelvuldig beklimmen van bergen!&. Ook omtrent Nieuw- Guinea hebben wij slechts een enkel bericht. De Heer Von Rosenberg deelt namelijk mede, dat vele der bergbewoners van Hattam,  is struma eene endemische ziekte in Mandaï-18 Forbes, A naturalist's wanderings in the Eastern Archipelago, bis. 468. 11¢ Riedel, De sluik en kroesharige rassen tusschen Selebes en Papua, bis. 37. N& Von Rosenberg, Reistoohten naar de Geelvinkbaai, bls. 104. STRUMA EN CRETINISME IN DEN INDISCHEN ARCHIPEL. 381 Ling en in het bovenstroomgebied van de Pane en de Bila. Kleinere landstreken met endemische struma zijn overigens Serampi, in Zuid-, de Petalangan, in Midden-, en de binnenlanden van Deli en Serang, in Noord-Sumatra. Ook op Borneo vindt men een uitgestrekt gebied van endemische kropgezwellen. Als zoodanig toch is het geheele Oostelijke gedeelte van de benedenlanden van de Barito, dat zijn de landen van de Patai en de Karau, de Negara- en de Martapera-rivieren, met Tanah-Jacet, te beschouwen. In de Wester-Afdeeling, in het stroomgebied van de Kapoeas, zijn het een tweetal landstreken, het brongebied van de Sikajam en het land, waardoor de Melawi stroomt, waar struma endemisch voorkomt. Op Java is Kediri een strumagebied, en evenzoo Jogjäkartä, terwijl er nog enkele kleinere streken zijn, waar de kwaal zich voordoet. Wat Celebes aangaat, is het sle chts van een enkel, en ook weinig omvangrijk district, in het centrale gedeelte, dat ons het voorkomen van struma medegelte wordt. Evenzoo is op Bali, in Portuguese Timor en op Nieuw-Guinea het gebied van de endemische struma niet zeer uitgestrekt. Het behoeft nauwelijks gezegd te worden, dat er in al de hier genoemde streken gedeelten zijn, waar de kwaal weinig voorkomt of geheel ontbreekt. Overal en altijd zijn het binnen een gebied van endemische struma, hoe groot of klein dit ook zij, om met Hirsch te spreken, #nur einzelne, oft eng umschriebene Punkte, einzelne Ortschaften, welche den Sitz der Endemie abgeben und über welche hinaus selbst schon in der allernächsten Nachbarschaft vollkommene Immunität bestehty 11°. Dat dit ook in den Indischen Archipel het geval is, kan uit het hierboven medegedeelde gebleken zijn. Zoo is, om hier slechts een paar van de meest karakteristieke voorbeelden in herinnering te brengen, in het landschap waardoor de Djoedjoean stroomt, behoorende tot het strumagebied van Midden-Sumatra, het dorp Tandjoeng-Alam een der zetels van de endemie. In Rantau- Ikir evenwel, een weinig benedenstrooms aan dezelfde rivier gelegen, doet zich de kwaal in het geheel niet voor !17. Zoo bestaat in Redjang-Ampat-Petoelai, in het strumagebied van Zuid-Sumatra, in de dorpen langs de Moesi en de Ajer-Poetih volkomene immuniteit, terwijl overigens in het geheele district struma eene algemeene kwaal is 118, 116 Hirsch, Handbuch der hietorisch-geographischen Pathologie, dl. II, bls. 111. 17 Zie bls. 860—861 hierboven. 18 Zie bls. 350—361 hierboven, 382 STRUMA EN CRETINISME IN DEN INDISCHEN ARCHIPEL. Evenals elders, zien wij hoe ook in den Indischen Archipel de kropgezwellen vin ihrem endemischen Vorkommen von Elevation und Observation des Bodens im Allgemeinen allerdings unabhängig sind, 1'9, Nemen wij bij voorbeeld Sumatra. Struma wordt hier aangetroffen zuöl in de lage, vlakke of heuvelachtige streken, op plaatsen, die meestal nog geen 100 M. boven de zee zich bevinden, als in het centrale bergland, waar de zetels der endemie eene hoogte van 400 tot 1000 M. bereiken '29. Hier, in het centrale bergland, men wij ook ten aanzien van de terreinformatie de grootste verscheidenheit waar. De strumadistricten bestaan uit omvangrijke en open plateaux, uitgestrekte en breede dalen, nauwe, diepe en inge-sloten valleien en dalketels. Niet minder duidelijk zien wij op Borneo en op Bali, hoezeer het voorkomen van struma van de hoogte en bodemvorming geheel onafhankelijk is. Op Borneo, hoewel de kwaal zich hier ook in het gebergte voordoet, behoore de voornaamste streken van de endemische kropgezwellen tot de lage heuvellanden. Bali dearentegen uitsluitend tot het hooggebergte, 900 tot 1200 M. boven de zee. Heet het van dit eiland, dat de ziekte toeneemt hoe hooger men stijgt 12!, van Borneo wordt verzekerd, dat „those „living on the borders of the rivers, not more than 100 feet above the level of the sea, are troubled with the disease quite as much as those, the situation of whose houses is more elevated, 123, Eene even groote verscheidenheid vertoonen de stramadistricten op Java. Meu vindt de kwaal zoowel op eene hoogte van 1800 M. op de ribben van den Tenggér, als op middelmatig verheven plateaux en op laag- vlakten, die nog geen 100 M. of slechts weinig meer boven de zee 19 Hirsch, Handbuch der historisch-geographischen Pathologie, dl. II, bls. 113. 130 Kenige strumadistricten in het centrale bergland liggen echter lager dan 400 M. Zoo Mahi en Kapoer-nan-sembilan, waarvan de hoogte respectievelijk 250 en ge-middeld 110 M. bedraagt. Het land, waarin deze beide districten gelegen zijn, is, gelijk wij hierboven (blz. 862— 868) gezien hebben, een plateau, zeer geaccidenteerd, afgebroken door diepe en nauwe kloven em door bergen, die aan een een of meer zijden loodrechte wanden bezitten. Volgens Dr. Verbeek, zijn dese bergen opgeheven stukken, gedeelten van het verscheurde terrein, die in vertioale richtting veel meer werden verplaatst dan de aangrenzende deelen, terwijl de kloven scheuren zijn bij de opheffing ontstaan en later door erosie verbreid en uitgediept. Zulke, ten opsichte van het omliggende land, minder opgeheven gedeelten van den bodem zijn ook de districten Mahi en Kapoer-nan-semhilan (Verbeek, Topographische en geologische beschrijving van een gedeelte van Sumatra's Westkust, bls. 628 vlg). Zie bls. 878 vgl. hierboven. 189 Zie bls. 878 vgl. hierboven. 189 Zie bls. 878 hierboven. STRUMA EN CRETINISME IN DEN INDISCHEN ARCHIPEL. 333 Zehn uitstrekken. Zelfs van kustplaatsen, immer van Batavia, wordt het voorkomen van kropgezwellen vermeld. Intuaschen is het, bij eene zoo vlottende bevolking als deze stad heeft, zeer wel mogelijk, dat de door onzen berichtgever, Dr. Van der Burg, waargenomen lijders van elders herkomstig waren. Het zou althans voorbarig zijn, de kwaal hier als endemisch te beschouwen, te meer daar men haar tot dusverre nergens in de nabijheid van de zee heeft aangetroffen. # Es existirty, zegt Hirsch, vin der ganzen Literatur in der That nicht eine Andeutung, dass diese Krankheit jemals endemisch in einem Küstenlande geherrscht habe oder noch herrsches 123. Niet overal komt de kwaal in gelijke mate voor. Volgens Dr. Jacobs, zijn in de bergstreken van Hali, in sommige dorpen, 50 pct. van de inwoners met kroppen behept. In Makakau, in het stramagebied van Zuid-Sumatra, zou, volgens twee verschillende berichtgevers, het aantal lijders 70 en 80 pct. bedragen. Veel geringer is het cijfer van de stramueuzen in de, tot hetzelfde stramagebied behoorende, landschappen Belalau en Redjang-Ampat-Lawang, namelijk 20 pct. en het zesde deel der bevolking of 162/, pct. van de overige streken van dit stramagebied ontbreken numerieke opgaven. Uit de bewoordingen van de verschillende berichtgevers blijkt echter voldoende, dat het aantal lijders dikwijls zeer aanzielijk is. Zoo heet het van de Redjang-Ampat-Petoelai, dat struma daar veene allemene kwaal is. Fen ander spreekt van het -overgroot aantal personen, die in dit district met kroppen behept zijn. In Pasemah en in het gebied van de Wai-Ompoe moet het procentcijfer der lijders zeker zijn, daar van het eerstgenoemde landschap gezeg Wordt, dat salmost every individual is affected with goitres, terwijl het bericht omtrent de Wai-Ompoe luidt, dat rde meeste menschene daar struma hebben. Evenmin hebben wij numerieke opgaven omtrent het strumagebied van Midden- en van Noord-Sumatra. Wat het gebied van Midden- Sumatra betreft, is wel het Zuidelijkste gedeelte daarvan, dat is Soepajang, Alahan-Pandjang, Lolo en Svengei-Pasroe benevens de landstreek waardoor de Djoedjoean stroomt, het zwaarst bezocht. — Op Borneo schijnt in het stramagebied van de Beneden- 198 Hireoh, Handbuch der historiech-geographischen Pathol., ie, dì. IT, bla 429 — 430 (van dem eersten druk). Zie bis. 112 (van den tweeden druk). «Am bemerkenewerthesten, lesen wij hier (ut 5), vist dieser Urnstand in lenjenicen Landern, wo der Kropf in den Bervabhangen sich anschließenden Tiefedenen in weiter Verbreitung herrscht, die cisentlichen Kiustenstriche aber wilk. mmen frei last, wie u. a. in Brasilien. 384 STRUMA EN CRETINISME IN DEN INDISCHEN ARCHIPEL. Barito, en hier weder bezahltik in Tanah-Lac, de meeste lijders voor te komen, waar, althans te Habalang, van de tien personenacht, dus 80 pkt. van de geheele bevolking, kroppen bezitten. Overigens heeft, gelijk wij hierboven opmerkten!2%, de mede-deeling van den Deenschen naturonderzoeker Bock, dat van de drrie Dajaksche vrouwen ééne een gezwel heeft, misschien ook op he strumagebied van de Beneden-Barito betrekking. — Verreweg minder allem is zeker de kwaal op Java, zelfs waar zij het meest opdit eiland endemisch is, namelijk in Kediri. Intusschen is wellicht te vaak uit het oog verloren, dat, bij het karakteristiek gebonden zijn van de struma aan bepaalde, dikwijls weinig uitgestrekte streken, men het procentcijfer der lijders niet berekenen moet naar de geheele massa der bevolking, van bij voorbeeld eene residentie, eene afdeeling of een district, doch uitsluitend naar het zielental der plaatsen, die de zetels der endemie zijn. Het is van genoegzame bekendheid, dat struma tot de kwalen behoort, die zich meer bij mannen dan bij vrouwen voordoen. Ook in den Indischen Archipel vinden wij dit bevestigd. De meeste berichtgevers vermelden uitdrukkelijk, dat meer vrouwen dan mannen met kropgezwellen behept zijn. In eene enkele mededeeling wordt het tegenovergestelde beweerd. In Batipoe en de X Kota zou men, volgens den Officier van Gezondheid Kervel, meer mannen dan vrouwen met struma zien 135. — Omtrent het tijdstip, waarop de gezwellen zich beginnen te ontwikkelen, vinden wij weinig vermeld. Enkele opgaven schijnen er op te wijzen, dat dit bij het einde der kindsheid of bij het intreden der puberteit geschiedt 2¢. Soms evenwel openbaart de kwaal zich eerst op lateren leerst, bij voorbeeld bij vrouwen, die meermalen gebaard hebben. In allen gevalle zijn het — vele mededeelingen komen hierin overreen — vooral volwassenen en zelfs meer gevorderden in leerst, die aan kropge zwellen lijden. — Van het voorkomen van'struma congenita wordt energens gewag gemaakt. Niet onwaarschijnlijk is het echter, dat de kwaal, waar zij zich bij kleine kinderen vertoont, van 4 à 5 of 7 à 8 jaren, gelijk Neumann bij de Bataks, Forbes bij de bewoners van Belalau zag, als aangeboren moet worden beschouwd. Herediteit STRUMA EN CRETINISME IN DEN INDISCHEN AGHIPEL. 389 Zou, volgens den inlander, naar de mededeelingen van enkele berichtig gevers, bestaan '36s, Opzettelijke onderzoekingen daarnaar schijnen echter weinig te zijn ingesteld of geene resultaten te hebben opgeleverd. Alleen wordt door Dr. Wyckerheld Bisdom opgemerkt, dat, in de weinige gevallen dat hij zulk een onderzoek heeft kunnen doen, hct hem gebleken is, dat overerving eigenaardigerwijze uitsluitend in de vrouwelijke lijn plaats heeft. Over de vormen waarin de gezwellen zich plegen voor te doen, zwijgen de meeste berichtgevers. Dr. Jacobs — een der weinigen die daarover spreken — constateerde in de meeste gevallen struma lateralis ainistra. Daarentegen vond Dr. Wyckerheld Bisdom de zitplaats van het gezwel vaker rechts dan links, doch meestal in het midden of aan beide zijden. Ook Hastings Dare spreekt van stwo protuberances, en zagen wij in de Harangang-Sipirok eveneens dezen vorm van struma, welke vorm blijkbaar mede donr de Heeren Van Rees en De Rooy bedeld word Als zij van de gezwellen zeggen, de een, dat zij den lijders soms als een ring om den geheelen hals zitten, de ander, dat zij er uitzen als twee sterk gezwollen en aan elkaar gegroide blazen!37, De vorm, vinden wij verder opge- geven, is meestal gelapt, soms knollig, enkele malen glad om- schreven. De consistentie is afwissend van week tot zeer hard. Overigens vertoonen de stramae zich van af eene nauw merkbare swelling tot uitwassen, die zoo vooruitsteken, dat het gelaat geheel daarschter wegvalt, of die als een gevulde buidel naar beneden hangen. De grootte is die van een papaja, een pompelmoes, eene van den bast ontdane kokosnoot, een struisvogelei of een kinder- hoofd. Soms bereiken de gezwellen zulk eenen omvang, dat zij, bij het loopen, met de handen gesteund of zelfs — incredibile dicta! — over de schouders geworpen moeten worden. Pijn of ongemak , aldus verklaren eenige berichtgevers, veroorzaken de stramae niet, en de algemeene gezondheidstoestand wordt er niet door aangedaan: de aangetasten zijn even opgewekt en vroolijk als de gezonden **®. sle Zie hierover nog bis 42) hierbeneden. 199 Zie ook; Bthpographische Atlas van Midden-Samatra, Pi. VI, fig. 3, waar esn perscon uit de Zuidelijke Padangsohe B-venlanden afzebeeld ie met een krop- geswel ter weeresijden van den bals, dvoh ean dew linkerkant iets meer ontwikkeld dan aarden rechter. 18 Ren geregeld cadersoek naar de hartwerking bij strumueussn echijnt weinig te hebben plaats pehad. Alleen bij Dr. Wyokerheld Bisdom vinden wij iets dear- venteeut vermeld. Afwijkingen van het hart cuustateerde dese bij 39 van de 319 dor bem daarop onderscohte strumalijders, namelijk: bij 15 onrerelmatige hert- 386 _ STRUMA EN CRETINISME IN DEN INDIS Toch is het aan te nemen, dat de eenigsz’ lijders lastig zullen zijn. De Heer Neuman: gelijke strumalijders zeer te beklagen zijn arbeid verrichten of moeielijke en langdur De ademhaling is gewoonlijk zwaar en paard met eene soort van blaffen en anc In het stervensuur is hun de“ drukking zelfs zeer smartelijk. — Dat de, tot uitwassen het voorkomen van den inlar wordt herhaaldelijk gezegd: zij mak is het oordeel van den Heer Van Hawalgelijks, bijna iets dierlijks, zer Hierbij komt dat de stem bij strum: het is, merkt laatstgenoemde schor en diep keelgeluid, dat zij Neumaun, word tet geluid gedeel uitst gelud gedeel Kortelijk wenschen wij in struma in den Indischen Archiv momenten, die als aetiologische Als een bij uitstek endemie oorzaak der kwaal in de e pherische invloeden te zoek struma noch van de hoogt kelijk is, hebben wij zoo is het dit van de atmos den Indischer men de met Anders, om nemen, het h hoogvlakten v de lage heuvel: werking, bij 25 andere id. ventr. sufficientia valval triouli sivistri (Wy schrift v. Nederl. 10 Zie blis, 382 STRUMA EN CRETINISME IN DEN INDISCHEN ARCHIPEL. 887 Toelang-Bawang en de Sipoetih doorstroomd: hier is het vochtig en het, als gevolg van de weinig vrije doorstrooming van den dampkring, daar, bij een drogere lucht, frisch, ja zelfs koud of guur. Doch het kan onnoodig zijn, dit met meer voorbeelden nader toe te ichten. Alleen wenschen wij nog eenige opmerkingen te maken naar aan-leiding van de meermalen geuite meening, dat ~starke Luftfeuchtigkeit in Verbindung mit relativ hoher Temperatur und mangelhafter Beleuchtung und Ventilation, ten gevolge van de terreinvorming of van eene uiterst weelderige vegetatie, voor de ontwikkeling der kwaal bijzonder gunstig zou zijn. De onderzoekingen van Hirsch hebben doen zien, dat voor deze meening weinig grond is 8®. Ook in den Indischen Archipel wordt zij door de waarneming niet bevestigd. Zeker zijn er hier streken, zetels van de endemie, waar evenbedoelde atmos-pherische verhoudingen zich voordoen. Wij noemden daar juist de lage landen van he Stramagebied van Zuid-Sumatrs. Doch tegen-over deze stelden wijre reeds de hooggelegen plateaux van hetzelfde strumagebied, waar geheel andere toestanden worden aangetroffen. Overigens kunnen wij hier nog op Borneo en Java wijzen. Op het erstgenoemde eiland zien wij, hoe, in de voornaamste stramadis-tricten, het terrein open en voor den wind toegankelijk is, terwijl geen weelderige plantengroei de vrije doorstrooming van de lucht in den weg staat. Zoo op de vlakten en in de heuvellanden van Tanah-Taoet, Margasari en Benoewa-Ampat en van Doesoen-Timor, die immer '3! over groote uitgestrektheden met alang-velden bedekt of slechts met laag kreupelhout bewassen zijn. In verband htermede is het klimaat er zeer afwisselend. Overdag heerscht er, zegt Schwaner, meer bepaaldelijk van Doesoen-Timor, vooral in den drogen tijd eene zeer hooge temperatuur, welke voornamelijk op de djowong's, de plateauvormige heuvelruggen, ondragelijk is. De grond is dan zoo doorgloeid, dat de inboorling dien slechte met dikke, uit boomschors gemaakte, sandalen durft betreden. Gedurende den nacht daarentegen valt er een sterke dauw, en tegen den ochtend is het er doordringend koud, niet zelden in die mate, dat men genoodzaakt is tot verwarming groote vuren aan te leggen 133. Wat Java betreft, komt, gelijk wij gezien hebben, struma hier meer in de Oostelijke dan in de Westelijke helft voor, in het ge- Sie bis. 8e Hirsch, Handbuch der historisah-relegraphiachen Path: lesie, dl. I, bie. 123 vig. 8e Schwaner, Berne, di. I, bis. 97. 8e Struma En Oretinisme in den Indischten Ärchipel. deelte dus, dat, zoals van genoegzame bekendheid is, verreweg het droogste klimaat heeft. Het Oosten is bovendien het land der weinig dichte casuarinen-bosschen, die voor de vrije en geregelde door-strooming van de lucht zeker minder een hindpaal zijn dan de vochtige, donkere en schaduwrijke loofwouden, welke zich in het Westen over geheele landstreken uitbreiden. Beschouwen wij nu in het bijzonder de vlakte van Kediri, waar meer dan elders op het eiland struma endemisch heerscht. Het klimaat is er het en droog, doch over het algemeen gezond, gezonder althans dan in die gedeelten van het eiland, welke langs het zeestrand gelegen zijn, en waar hitte en vochtigheid steeds met elkander hand aan hand gaan. Aan eene vrije doorstrooming van de lucht ontbreekt het hier ook niet: de vlakte is toch — wij wezen er hierboven reeds op!*S — naar het Zuiden open, immers door een zeer laag gebergte begrensd, terwijl — hetgeen wij boven mede hebben opgemerkt — de bosschen er grootendeels uitgeroeid en in r Justen en aanplantingen van koffie herschapen zijn, zoodat niets den wind tegenhoudt, die vooral bij helder weder, bijna zonder tus- schenpoozen, van den kant van den Indischen Ocean over het land waait '%*. Eindelijk is Timor daar, om te bewijzen, dat in goed geventileerde streken — ook op dit eiland toch mist men de donkere en dichte bosschen, en vormen de casuarinen en de eucalypti eene armelijke vegetatie — met een bij uitstek droog klimaat, struma evengoed zich tot een endemische ziekte ontwikkelen kan als op plaatsen met geheel tegenovergestelde atmospherische ver- houdingen. Noch uit de hoogte, noch uit de configuratie van den bodem, noch uit de atmospherische gesteldheid is de endemische struma te verklaren. „Ein besonderes Interesser, aldus Hirsch, „bietet die Frage, ob zwischen dem geologischen, bez. mineralogischen Character des Bodens und dem endemischen Vorherrschen von Kropf nachweisbar ein Zusammenhang besteht — eine Frage, welche fast alle neueren Beobachter mehr oder weniger lebhaft beschäftigt hat. Ook wij wenschen dit voor den Indischen Archipel na te gaan. Aan-gezien, gelijk straks zal blijken, men in de aanwezigheid van kalk- Beginnen wij met Sumatra '85s. De oudste gesteenten van dit eiland, die grootendeels de kern van het centrale bergland, den Boekit-Barisan, unkennt, zijn de zoogenaamde soude leien, welke in vele gevallen in verbinding met oude eruptive gesteenten van de groep der granieten optreden. Van de leien kan, daar er tot dusverre geene versteeningen in gevonden zijn, de ouderdom niet met zekerheid bepaald worden. Dat zij zich echter gevormd hebben in eenen tijd, die aan de steenkolenperiode voorafging, en dus devoirnisch dan wel silurisch zijn, wordt door Dr. Verbeek en anderen aangenomen! De granieten zijn zeker, waar zij gangen in de leien vormen, jonger dan deze, doch is het vooralsnog niet met zekerheid te zeggen, in hoeverre dit met allen het geval is. Voor eke groot deel zijn deze oude gesteenten aan de oppervlakte niet meer zichtbaar, doch door jongere vormingen bedekt. Tot de sedimentaire behoore afzettingen van den carbonischen tijd en tertiaire lagen. Vooral deze laatsten zijn sterk ontwikkeld. Hoofd zijn zijn door het eoceen vertegenwoordig, dat in vier etages voor komt. Doch ook het mioceen en het plioceen worden, hoewel in mindere mate, eveneens op Sumatra gevonden '#80, Naast deze sedimentaire formaties, heeft men nog eenige groepen van eruptive gesteenten. Alle erst de diabazen, die tamelijk uitgestrekte berg-terreinen vormen en jonger dan carbonisch schijnen te zijn. Verder moeten, na afzetting van het jongste lid der eoceene vorming, op Sumatra, evenals elders in den Archipel, uitgestrekte erupties van  de Taal-Land en V-ikenkunde van Nederlandsch Indië, uitsereven ter gelegenheid van het Orientalisten Congres te Leiden, biz. 38 vlij. VM Zie intumohen nt 14] em 155 hierbeneden te Over de afwijkende meeninen ten aansien van de.adeni. mebepalins van de tertiaire ;esteeuten van Sumatra, de at 141 hierbeneden. 390 STRUMA EN CRETINISME IN DEN INDISCHEN ARCHIPEL. en in poedervorm, als zand en asch dus, het materiaal samenstellen, waaruit de tegenwoordig bestaande, werkzame of uitgedoofde, vul- kanen zijn opgebouwd. Het begin van de vorming dezer vulkanen valt in den post-tertiairen, dus in den kwartairen, tijd. Voor het grootste gedeelte bestaan ook de kwartairen sedimenten van Sumatra, het diluvium, hoewel hier en daar de oudere gesteenten aan de samenstelling daarvan hebben deelgenomen, uit dit jong vulkanisch materiaal, dat in de zee, in binnenmeren en langs de rivieren werd afgezet. Wij zullen nu, na deze algemeene opmerkingen, die wij, tot recht verstand van het volgende, gemeend hebben, voorop te moeten stellen, trachten de geologische gesteldheid van de voornaamste struma- districten na te gaan. In het strumagebied van Zuid-Sumatra is de bod em hoofdzakelijk uit vulkanische gesteenten en vulkanisch diluvium gevormd '38. De vulkanische gesteenten, augiet-andesieten en basalt, worden gevonden in het centrale bergland. Ook het vulkanisch diluvium komt in het centrale bergland voor, namelijk als meerdiluvium in Belalau, Makakau en Redjang-Ampat-Lawang, doch wordt overigens als zeediluvium in de lage landen aangetroffen '7. Het meerdiluvium bestaat uit echte puimsteentuffen, het zeediluvium uit een bruine klei, die, hoewel hoofdzakelijk een verweringsproduct van vulkanische 80 Zie voor het volgende: Topographische en geologische beschriving van Zuid- Sumatra, Jaarboek van het Mijnwezen in Nederlandsch Oost-Indië, jaarg 1881, dl, I, en de daarbij behoorende geologische kaart in 4 bladen. 187 Het zeediluvium gaat gewonlijk de 100 M. niet te boven en bereikt slechta zelden eene hoogte van 200 M. Daarentegen is het meerdiluvium van Belalau 900 M., dat van Makakau 250 tot 700 M., dat van Redjang-Ampat-Lawang 300 tot 400 M. hoog (Verbeek, O. o., bis. 205—207). Het is niet waarschijnlijk, zegt Verbeek (bis. 207 vig.), dat de see in den diluvialen tijd zich nog tot deze streken uitstrekte ; men zoude dan eene opheffing van ruim 900 M. in een post-diluvialen tijd moeten aannemen, en de diluviale zeeafzettingen soude men op veel punten hooger moeten aantreffen, dan nu het geval is. Evenmin heeft men hier met lucht sedimenten te doen, daar de afzetting in lagen daarvoor veel te regelmatig is. Het waarschijnlijkste is dus, dat de vulkanische stoffen in binnenmeren werden afgeget, die later droog gelegd werden. Opgemerkt moet echter worden, dat de megelijkheid van eene opheffing, als door Dr. Verbeek bedoeld, nict geheel is uitgesloten. Ten aansien van de vulkanische seesedimenten van Java heeft Toch Guppy nog kortelings kunnen oconateeren, dat the upheaval in post-tertiary times has been very great, and can only be measured by several thousand feet (Guppy, Preliminary note on the geological structure of the Sindang-Barang district, on the South Coast of Java, Soottish Geographical Magazine, page 1889, bls. 76). STRUMA EN CRETINISME IN DEN INDISCHEN ARCHIPEL. $91 Stoffen, vooral in de nabijheid van den Barisan, rolstukken van oudere andesieten, granietgesteenten en leisteenen bevat. In het stroomgebied van de Toelang-Bawang vindt men bovendien, langs de over van de Wai-Ompoe, tusschen de dorpen Blambang en Pakoean, zeer fijne, zachte, witte of lichtgrijze tuffen van eene kleiachtige of kaolienachtige hoedanigheid, met vrij talrijke puim- steenbrokstukken vermengd, waardoor de oorsprong van deze tuffen duidelijk wordt. — Behalve deze jongere vulkanische gesteenten en vulkanische sedimenten, vindt men in het strumagebied van Zuid- Sumatra nog enkele oudere vormingen. Zoo is in Rawas, ten Westen van het vulkanisch zeediluvium, waaruit ook de lage landen dezer onderafdeeling bestaat, tusschen de dorpen Tsoehoeq-Mas en Napal. Tatjin, een terrein gelegen van oude leien, bepädellijk dunschilferige kleileien, met kwartsgangen, hier en daar, van geringe dikte. Oude leien, hoofdzakelijk weder kleileien, worden verder gevonden, in vereeniging met diorieten, aan de Westzijde van het plateau, waartoe Makakau behoort, terwijl aan de Oostzijde van dit plateau eene granitietreeks zich uitstrekt. Elders nemen de oudere, oud-mioceene, augiet-andesieten een voornaam deel in de samenstelling van den bodem, gelijk onder anderen in den Boekit-Barisan, ten Nordwesten van den Dempo, en in de daarmede evenwijdig loopende keten, waardoor de Redjang-landen ingesloten worden. — Ook de ter-tiaire vormingen — de gesteenten van de kolenperiode ontbreken geheel in Zuid-Sumatra — komen hier en daar te voorschijn uit hare be-dekking van vulkanische gesteenten en vulkanische sedimenten. Tot deze vormingen hehoort in de eerste plaats het eoceen. Zoo bestaat, in het gebied van de Sipoetih-rivier, het vlakke land uit vulkanisch zeediluvium. Heuvelland darauf gegen uit betrekkelijk zeer vaste zandsteenen en conglomeraten van de eerste of oudste etage van het eoceen, die blijkbaar opgebouwd zijn uit het materiaal van het granitiet, dat de onderlaag dezer formatie uitmaakt. Doch merkwaardiger is het voorkomen van kalksteenen, die samen met mergels en mergelkalk, de vierde of jongste etage van het eoceen vormen. Voornamelijk treft men deze gesteenten in Makakau aan, grootendeels echter bedekt door de puimsteentuffen, waaruit dit plateau bestaat, zoodat zij alleen waar te nemen zijn in de beddingen van de rivieren, met name van de Sako, met hare zij- takken de Kemoe en de Keni, en van de Selaboeng. In de Sako bij voorbeeld kan men van Moeara-Doea, hoofdplaats van de onder- afdeeling Komering-Oeloe, stroomopwaarts den kalksteen vervolgen 5e Volgr. V. 26 tot hoven de doesoen Saceng-Naga, in de nabijheid van welke plaats de Keni in het gesteende een onderaardschen loop heeft en eene grot heeft en eene grot heeft uitgespoeld. Verder is, in de bedding van de Sako, nog kalk te zien tusschen de dorpen Blambangan en Soera, terwijl langs de Selaboeng de lagen zijn waar te nemen tot bij de doesoen Koeripan. Ook de heuvels tusschen de Sako en de Selaboeng bestaan grooten-deels uit deze kalksteenen, welke in alle eenigszins diepe insnijingen, die de beekjes hebben gemaakt, te voorschijn komen. Behalve in Makakau, komt dezelfde etage van het eoceen nog voor boven Batoe-Radja, hoofdplaats van de onderafdeeling Ogan-Oeloe, waar zij, ten Zuiden van de Ogan-rivier, eene van Oost naar West loopende reeks vormen. — Nog is het tertiair in Zuid-Sumatra vertegenwoordigd door het mioceen en het plioceen. In sommige gevallen zijn de gesteenten van deze twee formaties zandsteenen, waarvan onder anderen een uitgestrekt terrein gevonden wordt in Rawas, ten Westen van de leien Die zich, gelijk wij zooeven gezien hebben, langs de rivier tot Napal-Litjin uitstrekken. Zand-steenen, doch verder mergels en kleisteen, worden ook aange-troffen in het Zuidelijke gedeelte van het gebergte, dat de Redjang-landen Oostelijk begrenst, liggende tegen de oudere augiet-andesieten, die de kern van dit gebergte uitmaken Mioceene zand-en kleisteenen ontmoet men nog langs de Lematang boven Lahat, hoofdplaats van de onderafdeeling Lematang-Oeloe. Beneden Lahat ziet men mergels en zachte fijne mergelzandsteenen, door Dr. Verbeek tot het plioceen gebracht, welke gesteenten ook langs de beneden-Enim, onder de bedekking van de bruine vulkanische klei van het zeediluvium, voor den dag komen, en evenzeer aan de Ogan-rivier boven Batoe-Radja, alwaar zij met geringe helling tegen den eoceenen kalksteen liggen. 