Bijdragen tot de taal-, land- en volkenkunde
Door een vrouw, die op dat oogenblik geen menstruatie heeft, en op een eenigszins verheven plaats gelegd, waarna de doekoen in een parasapan — een schaal met gloeiende kolen — wat benzoë ontsteekt en den djihins, geesten, met wie zij bevriend is, onder HET ANIMISME BIJ DEN MINANGKABAUER DER het opnoemen van hun namen en woonplaatsen, aankondigt, wat hare bedoeling is, hen verzoekende, haar in het opsporen van den verloren levensgeest behulpzaam te willen zijn en dezen naar de woning van den patient terug te brengen. De doekoen gaat nu liggen en wordt dichtgedekt met een deken. Ongeveer een kwartier later besaart men aan het trillen harer beenen, dat hare soemangat het ichaam verlaten het ichaam verlaten het en op reis is naar de kampoeng der djthins. Daar aangekommen, vertelt zij aan haar vrienden en vriendinnen, wat de reden is van haar bezwek (dit hoort men echter niet), waarop de oondste der vrouwelijke djihins — Mandé Roebiàh — met eenige volgelingen, waaronder ook mannelijke, om den roover van de soe-mangat ontzag in te boezemen, de gevangene gaat zoeken. Somtijds, d. i. in een ernstig ziektegeval, bedingt de booze geest voor de terug-gave een offer, en, als onderpand voor het nakomen eener gedane belofte daaromtrent, een armband, kris of andere kostbaarheid. Die voorwerpen worden voor dat doel dan ook dikwijls aan de doekoen afgestaan. Gelukt het Mandé Roebiah niet de soemangat terug te krijgen, dan lijdt het geen twijfel of de patient zal sterven. Wordt zij haar echter afgestaan, dan brengt zij haar onder geleide van een grot gevolg, dat haar tegen de aanrandingen van nieuwe roovers moet beveiligen, terug en het herstel van den zieke mag alsdan verwacht worden. De komst der djihins, die den levensgeest ter ugvoeren, wordt aangekondigd door nieuwe trillingen in de beenen der doekoen die zelve echter — haar soemangat nl. — nog in de kampoeng achtergebleven is. De stemgeluiden, welke van onder de deken gehoord worden, worden dan ook gezegd van de in de doekoen gevaren djihins te zijn. De djihins verzoeken een titihan — balk of plank of iets dergelijks als overloop boven een diepte — klaar te maken, d. 1. in dit geval een verzoek om wat benzoë te branden, ten einde de soemangat, die nu op de trap staat, te verwelkomen. Aan de vreemde gasten wordt tevens verzocht van de klaargezette spijzen en sirihpruimps te willen nuttigen, waarna Mandé Roebiah aan de vrouwelijke djihins gelast, den leveusgeest in het lichaam terug te brengen. Deze dikins doen dat onder het opdreunen van de volgende pantoens: Baboeah-boeah si lakoei* De lakoep (een wilde mangga) draagt vruchten; Baboeah doeë poeloeëh Zij draagt er zeven en twintig; Soemangé* lah kami djapoei® Den levensgeest hebben wij gehaald; Badiri kabatang toeboeäh lij zetelt in het lichaam. PADANGSCHE BOVENLANDEN. 53 Baboeah-boeah si lakoei® De lakoep draagt vruchten; Baboeah sa kampië baih Zij draagt er een mandje vol; Soemangé* lah kami djapoei® Den levensgeest hebben wij gehaald; Badiri kadjari manih Hij zetelt in den ringvinger. Baboeah-boeah si lakoei® De lakoep draagt vruchten; Baboeah sa kampië pandan Zij draagt er een mandje vol; Soemangé* lah kamidjapoei® Den levensgeest hebben wij gehaald; Badiri ka indoea* tangan Hij zetelt in den duim. Baboeah-boeah si Jakoei* De lakoep draagt vruchten; Baboeah sa kampië padi Z Badiri ka indoea* tangan Hij zetelt in den duim. Baboeah-boeah si Jakoei* De lakoep draagt vruchten; Baboeah sa kampië padi Z Badiri ka indoea* tangan Hij zetelt in den duim. Baboeah-boeah si Jakoei* De lakoep draagt vruchten; Baboeah sa kampië padi Z Badiri ka indoea* tangan Hij zetelt in den duim. Baboeah-boeah si Jakoei* De lakoep draagt vruchten; Baboeah sa kampië padi Z Badiri ka indoea* tangan Hij z Draagt er een mandje vol; Soemangé lah kami dapoei* Den levensgeest hebben wij gehaald; Badiri ka indoed* kaki Hij zetelt in den grooten toon. Baboeah-boeah si lakoei* De lakoep draagt vruchten; Baboeah doed poeloeth asd Zij draagt er een en twintig; Soemangé* lah kami dapoei* Den levensgeest hebben wij gehaald; Badiri ka oerang-oerangmatö Hij zetelt in de pupil van ’t oog. Na aflöop van dit alles, vraagt men gewonlijk nog aan Mandé Roebiah, waar de soemangat verdeefd heeft, wat men voor den lijder nog verder doen moet, en welke geneemiddelen men hem zal ingeven; en dikwijls raadt deze geest dan aan, dat men een bad zal maken met limau manih er in, waarin de zieke zich, met het gelaat naar den eenen of anderen berg gekeerd, vór 12 uur, moet was-schen, en verder, dat men op een door haar aangeduide plaats, in de avondschemering, een ataran zal neerzetten, bestaande uit een gekookt kippei, in twee helften gesneden, rijst, sirih en tabak, waarnevens wat benzoë wordt gebrand. Deze ataran is dan het aan den plaaggeest beloofde offer. Mandé Roebiah bepaalt ook de geneemiddelen, of zegt, dat men zich daarvoor tot de doekoen wenden moet. Deze schrijft dan de medicijnen voor, maar meestal niet terstond na het terugbrengen der soemangat, aangezien zij op dat oogenblik nog te vermoeid is, zooals blijkt als zij uit hare bezw Jingling is bijgekommen. Het is hier de meest geschikte plaats, om, alvorens verder te gaan, nog het een en ander over deze doekoens en hare practijken te zeggen. Gelijk uit het medegededelde te bespeuren is, is de doekoen, die hare — soemangat uitzendt om de djihins te halen en die later door deze djihins bezeten wordt, welke door haren mond spreken, een shaman!. Hierover leze men: Het shamanisme bij de volken van den Indischen archipel door Dr. G. A. Wilken, Bijdragen tot de T. L. en Vk. van Ned. Indië, vijfde volg-reeks, di. II, hls. 427 vv. 54 HET ANIMISME BIJ DEN MINANGKABAUER DER Vandaar dan ook de benaming oerang kapitoeroenan — van toeroen = dalen, nederdalen, dus: persoon in wien geesten plegen neder te dalen — waaronder de doekoens ook bekend zijn. Niet altijd echter geschiedt de ziektebezwering op de zooeven vermelde wijze. Somtijds n.1. gaat de doekoen voor dat doel achter een koe- lamboe (gordijn) staan, na vooraf den patient, die zijn hulp kwam inroepen, en alle personen, die bij hem mochten zijn, ernstig op het hart gedrukt te hebben, bij alles wat zij zien of hoore mochten, een diep stilzwijgen te bewaren. Na eenige oogenblikken verschijnen er voor den doekoen achter het gordijn een of meer met hem be- vriende geesten, en hoort men hem dezen over het ziektegeval raad- plegen. Daarna komt de doekoen weêr te voorschijn, om den zieke te vertellen, waar deze ongesteld geworden is, en hem de noodige genees- middelen te geven, die hij bespuwt en waarover hij een tooverfor- mule uits Prakt. Aangezien de Minangkabauer zegt, dat, tijdens de conferentie achter het gordijn, niet de stem van den geest, maar wel die van den doekoen geholord wordt, heeft men blijkbaar in dit geval niet te doen met een persoon, in wien de geesten nederdalen, doch met iemand, die de geesten opropt ten einde hen te raadplegen. Hoezeer men hecht aan het gelöst, dat de soemangat een tijdlang buiten het licham kan rondwaren, vindt men bevestigd in het sprookje van den hantoe haroe-haroe. Het gebeurt wel eens, zoo vertelt de Minangkabauer, dat iemand, in de duisternis onderweg zijn ende, een geheimzinnig persoon tegenkomt, die veel gelijkenis heeft met zijn broer of oom of met een van zijn goede kennissen. Deze noodigt hem uit, hem te volgen naar zijn huis of naar een of ander feest. Voldoet hij daaraan, dan vindt hij zich eensklaps geplaatst in een wonder- land, vol breede wandelwegen en schoone bosschen, waar de geur van de welriekendste bloemen hem tegenwaait. Verre, verre wordt hij door den dwaalgeest, hantoe haroe-haroe, weggevoerd, totdat hij aan- komt in een fraaie kampoeng, met prachtige huizen, speel- en badplaatsen. Schoone vrouwen en levenslustige paarden gezeten, galoppeeren er in de sier- lijkste wendingen, en ook hij ontvangt een vurig ros Om het te berijden. Frissche maagden maken er de welluidendste muziek en noodigen hem tot meedoen uit; dansers en danseressen bewegen er zich, op. Hantoe = geest, gewoonlijk: booze geest, spook; — haroe = I. verontrusten, storen; II. naam van een boom. Sommigen leiden den naam van de eerste, anderen van de tweede beteekenis af. PADANGSCHE BOVENLANDEN. 55 de maat der heerlijkste tonen, met lichte en losse bewegien in 't rond. Door gulhartige gastheeren wordt hij onthaald op spijzen en dranken, wier geur en smaak hem geheel onbekend zijn. Gaarne zou hij in dit schoone feeënoord willen blijven. — Wij hebben hier met niets anders te doen, dan met een droom onder een bijzonderen vorm, zooals blijkt uit hetgeen de Minangkabauer verhaalt omtrent het opsporen van zulk een betooverde. Deze wordt namelijk opgezocht onder het slaan op verschillende instrumenten, zooals degandang, tjénang, enz., waarbij men onophoudelijk zijn naam uitschreeuwt, door welk rumoer hij dan ook weer tot zijn zinnen komt. Gewoonlijk wordt hij gevonden onder een grooten boom of in het kreupelhout. Dat de soemangat het licham kan verlaten en daarin terugkeeren, is een opvatting, waarop het zoogenaamde manggasiëng! be-rust, een tooverij, die vaak wordt toegepast door wraakzuchtige minnaars. Deze namelijk hebben de overtuiging, dat zij door die tooverij de hulp kunnen erlangen van booze geesten, om de soemangat weg te voeren van de vrouw, die hen afwees, en haar zoodoende in een toestand van razernij te brengen, die bekend is onder den naam van Si Djoendai 2 en veelvuldig onder de vrouwen in de Pa-dangsche Bovenlanden wordt aangetroffen. Voor dat doel zoekt hij in t bezit te komen van het voorhoofdsbeen, tangkoera®, van een gestorven oerang barani 3 of oerang barélémoe 4, en van eenige hoofdharen zijns slachtoffers. Aan dat been geeft hij den vorm van een schijf; hij windt er de haren om heen en boort er een paar gaten in, zoodat het werktuigje door het heen en weer trekken aan een koord, dat door de openingen gebracht is, een snorrend geluid voortbrengt. Met deze gasiëng, waarover een tooverspreuk wordt Uuestrokken, begegnete hij zich, gewonlijk des avonds, naar de eene of andere heilige plaats in het bosch, waar hij, aan het koord trekkende, voor zijn doel de hulp der geesten inropt. Is zijn toeleg gelukt, dan begint de vrouw te lijden aan vlagen van krankzinnigheid, die zich in zulk eene woestheid openbaren, dat zij gillend overal tegen opklimt en de kleederen zich van het licham rukt of. Gasieng is een speeltuigje, bestaande uit een plat schijfje van bewegden, met twee gaatjes er in. In deze gaatjes wordt een koord gestoken, waaraan getrokken wordt, om het werktuigje in bewegden en een snorrend geluid te laten maken. Si Djoendai is ook de naam van het toovermiddel-self. Oerang = mensch, persoon; barani = dapper, stoutmoedig. Oerang barélémoe beteekent gewoonlijk: jemand, die allerlei kunstena- rijen kent. HET ANIMISME BIJ DEN MINANGKABAUER DER stuk scheurt, daarbij onophoudelijk den naam van haren minnaar uifroepende. Het eenige middel om dezen toestand te doen ophouden, is dat een der bloedverwanten van de betooverde, insgelijks door toedoen van het manggasiëng, de booze geesten terugdrijft of hen overhaalt, de soemangat van den belager eveneens te kwellen. De Si Djoendai Paka®t iseen dergelijke ziekte, die echter niet door het manggasiëng ontstaat, maar door het eten van allerlei vui- ligheid, die de afgewezen minnaar de vrouw heeft weten te bereiden 2. Een ander gebruik, dat op deze opvatting wijst, is het zooge- naamde maninggam, dat in ‘t kort hierop nederkomt. Wanneer iemand zijn wrok niet koelen kan of zijne liefde op den duur onbeantwoord ziet, roept hij de hulp in van een oerang baré- lémoe om het Voorwerp zijner haat of wanhopige liefde de ting- gam te bezorgen. Nadat hij den toovenaar de noodige inlichtingen heft gegeven omtrent naam, gedrag, lichaamsgestalte, woonplaats en familie van de bewuste persoon, maakt hij een pop, die het slachtoffer moet voorstellen, en begegnet zich daarmede naar het woud, waar hij de beeltenis aan een geheel alleen staanden boom ophangt. Onder het prevelen eener tooverformule steekt hij dan door den navel der pop zoolang in den boom, dat het sap van dezen door de ontstane opening heendringt. Dit sap is, volgens de voor- stelling, de soemangat van het slachtoffer. Spoedig daarna openbaart zich bij dit laatste de tinggam 3, die hoe langer hoe erger wordt, en alleen genezen kan, wanneer het aan de bloedverwanten gelukt, een stuk hout van bedoelden boom machtig te worden. Slagen zij daarin niet, dan moet de zieke sterven. Bestan er, zooals wij uit 't bovenstaande zien, middelen om een afwezige soemangat in het licham terug te voeren, men kan ook in sommige gevallen haar heengaan voorkomen. Vandaar dat men bij voor-beeld een kraamvrouw somtijds een streng garen of een koord om den pols of de lendenen bindt. De soemangat, die ontvluchten wil, vindt hierdoor den aftocht gesloten. Wij komen nu tot de vraag, in welken vorm of in welke gedaante de levensgeest het lichaam verlaat. De opvatting daaromtrent is verschilend. Bij de meesten treft men heden zelfs de meening aan, dat de geest, iets onstoffelijks zijnde, geen vorm of gedaante bezit. Dat echter Hebben bestan, blijkt o. a. uit den houd van bovenaangehaalen pantoens, en uit het gezegde »de soemangat staat op den trap», waarmede haar terugkomst in de woning van een zieke wordt aangekondig. Terwijl sommige doekoens verder beweren, dat de soemangat heengaat en terugkeert als homunculus, zijn andere van gevoelen, dat dit geschiedt als rangi“, vlieg, en vandaar het gebruik om spijzen klaar te zetten, ten einde haar wederkeeren te bewerkstelligen. De eerste rangi“, die zich daarop nederzet, wordt als de ontvloden levensgeest beschouwd. Een ander voorbeeld, als blijk van bedoelde opvatting, vinden wij m. i. in zekeren lijkzang rato“ patimah geheeten, die dient om de door een sterfgeval getroffen familieleden te troosten, kapalengah- lengah hati nan kamatian, en o. a. dichtregelen telt, zooals de volgende: Ditjantjang tjantjang dö radawan. Ditjantjang tjantjang dö radawan. Lah tarabang boeroeäng pingai Tarabangnd manjisi awan. Ditjantjang-tjantjang batang hinai. Dibart dimakan hajam Ma” tarabang hoeroeekng pingai Tinggalah sangka tampat diam. Ditjantjang-tjantjang batang hinai. Ditjantjang laloe ka pangkand Ko* pai si boeroeing pingai Lah tingga tangka karosongno® De hinaistengel wordt aan stukjes gehakt; Hij wordt aan stukjes gehakt meteen radawan; De vogel pingai is weggevlogen ; Hij is weggevlogen langs het hemelgewelf. De hinaistengel wordt aan stukjes gekapt; En aan de kippen te eten gegeven; De vogel pingai wilde heen vliegen; Zijn kooi, waarin hij woonde, is achterge- [bleven. De hinaistengel wordt aan stukjes gekapt; Hij wordt gekapt tot aan zijn boveneinde; Mocht de vogel pingai zijn heengegaan; Zijn kooi en de afgelegde huid zijn achter- [gebleven. Duidelijk genoeg komt in bovenstaande regelen de voorstelling uit, die men had en soms nog heeft, dat de ziel in de gedaante van een vogel haar omhulsel verlaat. Dr. Wilken wijst er op, hoe het woord koer of koeroe bij sommige volkeren in den Archipel wordt gebezigd, om de soemangat, alsof zij een vogel of hoen ware, te roepen, hetzij om te voorkomen dat zij wegvliege, hetzij om te maken, dat zij terugkeere, wanneer zij reeds weggevlogen mocht zijn; en zoo ook dat koer soemangatnja! een zeer gewone uitroep bij plotselinge ongesteldheid of schrik is, in welke gevallen de soemangat geacht wordt het lichaam te verlaten 1. Mocht men voor dit koeroe of koeroe of koerde de juiste beteekenis nu niet meer kunnen aangeven, en het vrij algemeen voor een verbastering van koeroes = mager aanzien, — iets waartegen evenwel de uitspraak, die dan koeroeih zou zijn, opkomt, — een feit is Zie Indische Gids 1884, bls. 948, 58 HET ANIMISME BIJ DEN MINANGKABAUER DER koer de juiste beteekenis nu niet meer kunnen aangeven, en het vrij algemeen voor een verbastering van koeroes = mager aanzien, — iets waartegen evenwel de uitspraak, die dan koeroeih zou zijn, opkomt, — een feit is Het, dat dit woord nog bij enkele gelegenheiten uit den mond van den Minangkabauer gehoord wordt, o. a. van een moeder, wier kind schrikt, en die daarmede den ontvloden levensgeest van den kleine wil terugroepen. Zoo zegt de Minangkabauer somtijds ook koer of koeroe soemangè“, indien hij in verachtelijken zin over iets nuttigs of dienstigs spreekt, bevresd als hij is, dat zijn levensgeest, als straf voor zijn zonde, zal heengaan. Is het gebruik van deze woorden dus niet meer algemeen en kan men zich al geen goede rekenschap geven van hunne beteekenis, uit de aangehaalde voorbeelden mag men toch besluiten, dat, evenals elders in den Archipel, in vroegere tijden ook hier an de soemangat de gedaante van een vogel werd toegeschreven. Waar overigens in het menschelijk licham de soemangat haren zetel het heeft, weet de Minangkabauer niet te zeggen. Vele doekoens houden het er voor, dat dit in het hart is,en voeren als grond van hunne bewering het volgende aan. Wanneer iemand schrikt, legt hij erst de hand op het hart, omdat dit, ten gevolge van het weg- vieden der soemangat begint, te kloppen, darah koemir&*, zooals de Minangkabauer dat uitdrukt. En verder : al snijdt, men iemand armen en beiden af, al wordt hij ook aan het hoofd ten zeerste gewond, hij kan toch in “t leven blijven, maar als hij slechts met een fijne lidi (klappernerf) in “t hart gestoken wordt, moet hij sterven. Ook het zogenaamde manggajoek oerang! zou deze meening moeten bevestigen. Dit is namelijk een middel, dat wordt toegepast door iemand, die een ander haat. Terwijl hij voor zijn vijand allerlei onheil, ziekte en zelfs den dood afbidt, geeft hij hem met de hand of met een paar vingers ongemerkt een tik. Of ranken hin het den vöttet even an, zich daarbij voorstellende hem in het hart te treffen. Dit licham-deel toch is voorzien van een tali (koord), dat door de aanraking broken kan, in welk geval de dood spoedig volgt. Breekt het koord niet, dan zijn toch een langdarig lijden, hevige pijnen en tal van tegenspoeden de gevolgen. — Andere doekoens willen dat de soe-mangat in het geheele licham zit. Dit zou ook moeten blijken uit den regel badiri kabatang toeboeah van de hiervoren. PADANGSCHE BOVENLANDEN. vermelde pantoen, terwijl, te oordeelen naar de overige verzen dierzelfde pantoen, de ringvinger, de duim, de groote toon en de pupil van het oog de deelen zijn, waarin men zich de soemangat in het bijzonder gezeteld denkt. Als een bijzondere uiting van het leerstuk omtrent het onafhankelijk bestaan der ziel van het lichaam noemt Dr. Wilken de ly kanthropie. De lykanthropos, lezen wij, is iemand die in eenen wolf, of, met uitbreiding van de beteekenis van het woord, in eenig dier zich veranderen kan, juister wiens ziel het vermogen bezit het lichaam tijdelijk te verlaten en in dat van eenen wolf of ander dier over te gaan. Bij den Minangkabauer van de Padangsche Bovenlanden wordt de lykanthropie niet aangetroffen, en wezens, zooals de tjindakoe bij de Koerintjiers, waarvan de Heer Van Hasselt. vertelt, zijn hem on- bekend. Toch zou men, rekening houdende met enkele sprookjes, die hier en daar nog wel eens de rondte doen, tot de meening komen, dat althans vroeger het Gelöst moet heben bestan aan personen, die het vermogen bezaten, om reeds tijdens hun leven zich in eenig dier te veranderen. Zoo hoorde ik vertellen van een grassnijder, die, naar het bosch gegaan zijnde, niet meer terugkeerde. Zij, die hem gegen zijn grasmes en korf, maar hij-zelf was spoorloos verdwenen. Een paar dagen later ontmoetten eenige personen in het bosch een vreemdsoortig wezen, dat deels op een tijger, deels op een mensch geleek. Denkende aan den verdwenen grassnijder, wam men weldra tot de gedachte, dat het deze kon zijn, die bezig was zich van gedaante te veranderen, en deze gedachte werd overtuiging, toen men, het halfdier gevangen hebbende, dit door kracht van allerlei toovermiddelen weder den menschelijken vorm zag aannemen. Over het algemeinen hecht de Minangkabauer meer aan eene metamorphose, die geheel geleidelijk geschiedt, en behoort hij dus tot de stammen, die de jongere ontwikkelingsphase omtrent dit leerstuk zijn toegedaan. Aangezien de metamorphose voor den Minangkabauer erst na den dood plaats heeft, is eene verdere beschouwing daarvan hier miet op hare plaats en zal daarop teruggekomen worden bij de behandeling van de zielverhuizing. Wat het hekengeloof betreft, dat evenzeer een uitvloesel is van het leerstuk van het onafhankelijk bestaan der ziel, Dr. Wilken deelt daarover zooveel mede, dat er hier met een enkel woord over volstaan kan worden. De opvatting van den Minangkabauer is, dat sommige personen de eigenschap is aangeboren, om zich des nachts het hoofd van den romp te scheuren en dit uit spoken te laten gaan, dan wel dit helsche werk met hun geheele licham te verrichten. Van deze heksen, die den naam van palasi hebben, zijn er dus twee soorten: de palasi® bangkai en de palasi Panangga, of, zooals zij meer algemeinen genoemd worden, de palasié koe-doekug! en de palasié sabatang badan of sabatangnö. Van de erste vertelt men, dat, terwijl het hoofd zich van den romp afzondert, de ziel daarin meegaat om rond te spoken, terwijl het afgelegde gedeelte levenloos achterblijft: Tegen den morgen keert het hoofd terug, en de gescheiden deelen vereenigen zich weder tot een levend wezen. De opvatting schijnt dus te zijn, dat de ziel, die zich vrijwillig uit het licham kan verwijderen, tevens het vermogen heeft, waar dit een begeerte of neiging van haar is, bekankelijk een enkel deel daarvan zich tot zetel te kiezen en dit van het overige gedeelte af te zonderen. Is men gelukkig genoeg deze heksen op haren rooftocht te overvallen en te bedwelmen, door zem met eenig toovermiddel te bespuwen, waarvan o. a. peper het hoofdbestanddeel is, dan werpt men ze een grooten klapperdop over het hoofd en drukt op dit laatste zoolang met een rijstamper, dat zij van pijn en benauwdheid gedwongen zijn, haren naam te Zeggen. Indien de palasi® sabatang badan uit de woning vertrekt, is hare pla At op de legerstede ledig. Hare komst op de kerkhoven wordt voorafgegaan door die van drie groote koembang tjiri® — stink-torren — en zij-zelve is vergezeld van drie witte honden. Op de plaats, waar zij een lijk wil rooven, slaat zij met een bundel van zeven klappernerven op den grond,  Minangkabauer Malasi = guigen, opzuigen, uitsuigen; palasi = de persoon, die dit werk verricht; koedoeang = afgekapt, afgehouwen. De uitdrukking palasis panangga beteekent: de palasi aflegger (soil. van den romp), palasiif sabatang badan of sabatangno daarentegen: de palasi® met zijn geheele lichaam, PADANGSCHE BOVENLANDEN. 61 aan menschen het bezit van een soemangat wordt toegeschreven; een paar voorbeelden moge doen blijken, dat ook dieren zulk een levensgeest in zich hebben. Mampatinggi soemangé andjiëng mamparandahkan goenoeing Marapi, d. w. z.: riets, wat het niet waard is, ophemelen, en wat werkelijk groot of belangrijk is, minachtenr, ‘is een spreekwoord, dat men den Minangkabauer nog al eens hoort gebruiken, en waaruit blijkt, dat aan den hond een soemangat wordt toegekend, zij het dan ook dat zij als niet veel bijzonders beschouwd wordt. De uitdrukking beteekent toch letterlijk: de Somangat van een hond verheften, en de Marapi (een bekende bergeben) verlagen. Van een buffel of koe, die ter slachtbank wordt geleid, zal men b.v. zeggen: inda® basoemangé bantiëng toe lai, dat beest heeft geen soemangat meer, doelende op de stille, droevige uitdrukking in de oogen en op den lusteloozen gang van het dier, wiens soe-mangat is heengegaan, en waardoor ook aan ons wel eens de uitdrukking ontlokt wordt: *t is alsof het dier een voorgevoel van zijn dood heeft. Wanneer de meester van een paard gedurende den tijd, dat hij dit in zijn bezit heeft, door veelvuldige ongelukken wordt getroffen, schrijft de Minangkabauer dat toe aan den tegenzin van de soemangat van dat dier, om het eigendom van dien heer te zijn, hetgeen hij eigenaardig uit drukt met de woorden: karêh soemangat is koppig. Dat de Minangkabauer overigens aan allerlei soorten van dieren het bezit bezit eener ziel toekent, of althans vroeger dit gedaan heft, is blijkbaar af te leiden uit de omstandigheid, dat er in de Minangkabausche legenden zoo menigvuldig sprake is van dieren, die als menschelijke wezens handelen en gevoelen. Zoo leest men o. a. in den Mandjau Ari 2 van een tijger, die tot een paar zwerve- lingen zeide: „Hier zal ik mijn eetlust kunnen verzadigen aan menschelijke wezens, die in het bosch verdwaald zijns. Een bladzijde vroeger, wordt iets dergelijks verteld van een bidaislang, en, op een volgende, van een varken. — In den Soetan Man Ang Kérangs ontmoten wij een hert, een rhinoceros en een tijger, die spreken kunnen. In dergelijke gevallen hoort men echter meer tinggi rasi de wrordenboeken van v. d. Wall en Pijnappel. Zie Verh. Bat. Gonvotschap, Dl. 45, v. d. Toorn. Bijdragen tot de T. L. en Vk. van N. I., 4de serie, dl. 10. 62 HET ANIMISME BIJ DEN MINANGKABAUER DER en hulp verschaffen aan den held der Jegende, dien zij ieder tot aan de grens van hun gebied wegdragen. De vogels Siko© Samarlaoei* redden, na beraadslaging, prinses Andam Déwi uit den buik van een visch, en twee draken voeren haar, nadat zij vooraf twist gehad hadden of zij haar al dan niet zouden opeten, naar de rijstschuur van hunne meesteres Taroeih Mats. — In de geschiedenis van Poeteri Balkis t spelen vooral twee pauwen (mara‘) een hoofdrol. Die van de prinses was o. a. beleidvol, verstandig en welgemanierd en sprak altijd de waarheid. Eenmaal hoort men hem zelfs tegen de prinses zeggen, dat hij haar met den koning der wereld zal samenbrengen, en vin zijnen geest, haar reeds met den vorst (Soelaiman) ver- eenigd ziet. Die van Salomo was even verstandig en knap. In dit- zelfde verhaal komt ook een kraai voor, die spreken kan, en die door Soelaiman als afgezant wordt gebruikt. Deze vorst zeide o. a. : „Geesten, vog” els en andere dieren van het woud en menschen, verzamelt uallen, opdat prinses Balkis kan zien, dat ik haar met luster ontvang. Alle menschen kwamen daarop bijeen, de dieren verlieten het woud, de vogels kwamen uit de boomen, de geesten wamen van de eilanden, zoodat de uitgestrekte plaats vol raakte. Daarop beval Soelaiman weer: „Gaat nu allen geregeld staan, mijn onderdanen; vermengt u niet met elkander: vogels bij vogels, tijgers bij tijgers, slangen bij slangen, kruipend gedierte bij kruipend gedierte, herten bij herten, siamangs bij siamangs, neushoorns bij neushoorns, kippen bij kippen, mieren bij mieren,enz. Nauwelijks hadden zij de woorden van den koning gehoord, of het volk (hier- mede worden de onderdanen, dus allen die opgenoemd zijn, bedoeld) ging op weg. — De geschiedenis van Tjindoer Mats 3 brengt den lezer in kennis met een stier, Binoeang geheeten, die begon te schreien, toen de vorstin, zijn meesteres, afscheid van hem nam, terwijl de legende van Moerai Batoe 8 eveneens een vogel spre- kende en handelende opvoert. Mocht verder, wat het bezield-zijn van levenlooze’ voorwerpen aangaat, de Minangkabauer tegenwoordig meer de voorstelling toegedaan zijn, dat daarin de ziel huist van een geest, hetzij van een goeden of van een kwaden — een leerstuk dat dus eigenlijk bij Zie Verh. Bat. Genotechap, Dl. 41, Gerth v. Wijk. 3 Verh. Bat. Genootschap, Dl. 45, v. d. Toorn. 8 Van Hasselt, Volksbeschriving van Midden-Sumatra. PADANGSCHE BOVENLANDEN. 63 het fetisisme of spiritisme tehuis hoort — afgaande op hetgeen vooral van sommige natuurobjecten wordt verteld, zou men kunnen aan-nemen, dat het gelof aan eene wezenlijke bezieling daarvan vroeger wel moet bestaan hebben. Dit moge straks blijken. Wat de gewassen betreft, is het de rijst waaran de Minangkabauer thans nog bepaaldelijk een soemangat toekent. Dit blijktonder anderen uit de meening, die men wel eens hoort verkondigen, dat de rijst op de gewone wijze gestampt, lekkerder is dan die uit de pelmolens, daar bij deze laatste, ten gevolge van de ruwe be-handeling, de soemangat uit de korrels gevloden is. Doch vooral heben wijde aandacht te vestigen op de beschouwingen en gebruiken omtrent de zoogenaamde indoe&* padi. Evenals de Javaan, gelooft de Minangkabauer, dat de rijst onder de bijzondere bescherming staat van een vrouwelijken geest, Saning Sari geheeten, die hij zich met het gewas zoodanig vereenzelvigd denkt, dat hij dit laatste dikwijls naar haar het. In het bijzonder wordt echter Saning Sari vertegenwoordigd door enkele halmen of korrels, indoe&* padi, dat is letterlijk: moeder van de rijst, eene benaming die dikwijls ook aan den beschermgeest-zelven gegeven wordt. In het bestaan van deze indoe & padi vindt men den grond voor een aantal ceremoniën bij het planten, oogsten en bewaren van de rijst in acht genomen, waarvan wij er enkele in ‘t kort willen aangeven. Den dag voordat men op de kweekbedding de banih = de zaad-padi gaat uitstrooien, worden de daarvoor bestemde korrels in het late avunduur, als alles stil en rustig is, afgemeten, waarbij het een verbod is de soekat of maat af te strijken. Dit geschiedt onder het opzeggen van de doa: Bismillah moedjoek satangkai 1 Volgens Dr. Wilken sou de naam Saning Sari beantwoorden aan Sangijang Crt. Intusschen moet opgemerkt worden, dat die naam dikwijls anders wordt opgegeven. Zoo hoort men, naar men mij bericht, meermalen, respeotievelijk in Soengai Pagoe en in Oud-Agam, Si nan Sari en Sinang Sari. Aan sari nu geft de Minangkabauer de beteekenis, welke men er ook, nevens die van Ceres, in de woordenboeken voor vindt, namelijk: de quintessens, de vuedende bestanden, de proteine. De naam Si nan Sari zou dan beteekenen: de bij uitstek voedende. Wat Sinang Sari betreft, daarin zou sinang eene samentrekking zijn van si en inang = verzorgster, zoodat de naam zou zijn te vertalen door: de verzorgster van Sar, van de voedende bestanden. Elders hoort men spreken van Sänger, Sanan, Sanang, Saling, Silang, Sänger, en tracht men, onder allerlei gezochte verklaringen, zijne onkunde omtrent de beteekenis van deze namen te verbergen. 64 HET ANIMISME BIJ DEN  het, die de indoe& padi tot een geheimzinnigen steun verstrekken. De opvatting toch is, dat de toestand van de indoe&® van den meesten invloed op het gewas is, en een slechte oogst — er het gevolg van moet zijn, als zij ziek wordt of kwijnt. Om deze djoendjoeëäng plant men de indoe&* padi en daaromheen de gewone zaad- padi. Op weg naar de kweekbedding gaande, werpt men, op het erf voor de woning, een handvol van het laatste uit voor de kippen, daarbij roepende: koeroe ajam! sabanja* padi ajam mantjotò”, sabanja® padi dén! hetgeen beteekent: smoge mijn padi even menigvuldig worden, als de kippen oppikken!* De vrouwen, die dit doen, hebben de haren loshangen en gaan zich, na afloop daarvan, met limau-water reinigen eu baden, alles als zinnebeeld van een over- vloedigen oogst en uit eerbied voor de indoe&* padi. Is de tijd daar, dat de banih kan worden overgeplant, dan be-spuwt men de indoe&* padi met sirih en pinang toed of begiet men haar met rijstewater, waarna haar gewoonlijk in een hoek of in het midden van het veld een plaats word aangewezen. De doa, waar-mede dit gepaard gaat, luidt o. a.: Saning sari satangkai sa soeké*, saroempoen sakatidiéng; djan takadjoei* di goeroedh dan di patoeih, djan takadjoei* di oerang laloe; kd panéh bad gala’ kò“ riboei® rilahkan, kòf hoedjan pambasoe&h moekòöl d. w. z.: „Saning Sari, moge van een rijsthalm een soekat, van een stoel een mandvol komen; moogt ge djoendjoegug = staak, latwerk, waartegen klimplanten opgrveien. PADANGSCHE BOVENLANDEN. 65 niet bevreesd gemaakt worden, noch door den bliksem, noch door voorbij-gangers! Zonneschijn make u blijmoedig, met den storm moogt ge vrede hebben, en regen zij u het middel, om het gelaat te was Schen! Terwijl de rijst groeit, wordt deze indoea padi uit het oog verloren; doch vór de oogst van het veld gehaald is, heeft men een andere gevonden. De algemeen heerschende meening toch is, dat zij als be-schermengel of schutsgeest ook in de loemboedng of rijstschuur voor het product zorg draagt en dit niet zelden ook daarin doet vermenigvuldigen. Als de padi nu zoo rijp is, dat zij gesneden kan worden, gaat het oudste vrouwelijke familielid of eeu doekoen naar het veld, om de nieuwe indoe& padi te zoeken, of, zooals men elders zegt, om te mandjapoei® padi toedjoe&h samandòö, d. i.: om de zeven zusterhalmen af te halen. Onder het prevelen van een doa, wordt het gewas met limau-water besproeid en de planten, die zich dan het eerst buigen — volgens het gelöt van den Minangkabauer natuurlijk uit zichzelve — bevatten de indoek. padi, waarnaar gezocht wordt. Met een paar stengels, opzettelijk daarvoor meegebracht, worden nu de gevonden padihalmen bij elkander gebonden, doch deze niet afgesneden, vórdat men de zoo-genaamde oeloe tahoen huiswaarts heeft vervoerd. Deze is de erste vrucht van het veld, dienende tot een feestmaaltijd voor familieleden en goede kennissen en tevens voor de huisdieren, daar de beschermgeest wil, dat men ook dezen van hare goede gaven zal doen nuttigen. Na afloop daarvan, wordt de indoe&* padi afgehaald door eenige fraai uitgedoste lieden, die haar zeer zorgvuldig,onder een scherm, in een sierlijk gewerkt zakje of taschje — kamboei® — naar de loemboeing overbrengen, waar zij haar een plaatsje in het midden geven. Een en ander geschiedt in alle stilte, terwijl het opbergen van de indoed* padi met meerdere ceremoniën gepaard gaat, onder anderen met het branden van een wicrookoffer. Hiermede zijn de plechtigheden en formaliten tegenover de indoe Padi of Saning Sari niet ten einde. Is toch de oogst afgeloopen, dan wordt er, alvorens dat met het trappen, dat is het doch den, van de padi een begin wordt gemacht, aan den voet vandel lampoed = padihoop, een schaal gekookte rijst neergezet als voedsel voor Saning Sari. Zoo ook besprenkelt men, wanneer de rijst voor den eersten maaltijd bestemd, onder het te drogen liggen, gekeerd wordt, de palen, waarop de loemboeiing gebouwd is, met water, waarin lagoendi-en limau-manih-bladeren gedaan zijn, en legt men op het rijstblok, Be Volgr. V. 5 RET ANIMISME BIJ DEN MINANGKABAUER DER waarin zij gestampt wordt, een stuk lijnwaad. Die eerste rijst mag, ook de droogmat liggende, niet verlaten worden, ook niet als geschenk dienen, en moet zonder spreken worden genuttigd. Vór den zevenden dag mag men haar ook niet uit de rijstschuur halen. In verband met de opvatting van de rijst als een bezield wezen, bestaan bij den Minangkabauer een menigte pantang beteekent. Het woord pantang beteekent: ongeoorloofd, verboden, met het oog op de nadeelige gevolgen, die uit het doen van iets voortvloeien. Ongeoorloofde handelingen tegenover de rijst zijn o. a.: Op het rijstveld zijn baadje uittrekken om daarmede het hoofd te bedekken; — de padikorrels vallen er door uit de halmen; het lijk van eene in zwangerschap gestorven vrouw voorbij de padi te dragen; — de halmen rollen zich dan op en willen geen bloesems voortbrengen; natte kleeren te drogen hangen aan den keukenzol- der; — de rijstkorrels will dan bij het koken niet zwellen; terwijl de vrouw onrein is (de menstruatie heeft) in de nabijheid vande padi komen; — de rijstkorrels bederven er door; met ongedekt hoofd, boven- of onderlichaam op het rijstveld of in de loemboeäng zijn; — dit is een groote beleeding Saning Sari aangedaan, waarvan het g evolg is, dat de hoevel-heid padi vermindert; de padi anders, dan door ze te dragen, naar huis brengen; — zij wil, door deze oneerbiedigheid vertoord, niet in de rijstspuir blijven; onkuische taal op het rijstspuir spreken; — de rijst schaamt zich daarover en verliest haar soemangè“, d. w. z. zij wordt ziek of verliest kleur en smaak; de rijst, die men van ‘t veld gehaald heeft, onder het huis opbergen; — de smaak en het voedzame (sarin6) gaan er door verloren. Over het algemeen heeft dus hij, die moebazir! tegenover het gewas is, een vermindering van de kwaliteit der vruchten te wachten. Zooals sommigen zeggen, heeft het onlvluchten uit de loemboeëng plaats in den vorm van bijen- zwermen, en geschiedt dit onder aanvoering van Saning Sari. In het Riouwsch beteckent moebasir: verkwisting, hier echter: met machte of op vernederende wijze behandelen. PADANGSCHE BOVENLANDEN. 67 Hierboven werd gesproken van de meening bij den Minangkabauer, dat de rijst, onder den invloed van hare indelged, zich zelfs in hare bergplaats nog kan vermenigvuldigen. In verband met dit begrip staat een ceremonie, die nog in enkele streken wordt gevolgd bij den bouw van een padischuur. Als men hiermede n. |. gereed is, wordt er een feestmaal aangericht, waaraan steeds een hoogst zwangere vrouw moet deelnemen. Op deze zinnebeeldige wijze wordt de wensch geuit, dat de padi zich in een talrijk kroost verheugen moge. Treft men dus bij den Minangkabauer al geen echtpaar aan dat, evenals bij den Javaan, aan linggam en yoni offert om daardoor de teeldrift bij de rijst op te wekken, in het bovenbeschrevene kan men toch grond genoeg vinden om te onderstellen, dat de bevruchting, zooals die bij den mensch geschiedt, eenmaal ook van Der ersteren werde auch  het landschap Oud- Agam. De ceremonieren elders komen echter vrij wel op hetzelfde neer. In Natal b. v. wordt de indoe# padi opgespoord door een doekoen, die, onder het opzeggen van een doa, zeven malen met een doek over de rijst wuift, om te zien welke halmen zich het eerst bewegen. Van deze neemt hij zeven halmen, die met bana ng pantjaroenö, d. w. z. een draad van drieërlei kleur, omwonden en, na bewierookt te zijn, aan den hoofdstijl van de woning vastgebonden worden. In Soengai Pagoe wordt de indoe&* padi aan een boomwortel en een bamboe vastgehecht, welk werk men maoetjapi= roepen, uitnoodigen noemt. Gedurende de drie eerste dagen nadat zij is tehuis gebracht, mag de eigenaar van het rijstveld geen geld uitgeven en moet hij, gebrek hebbende aan iets, dit bij een ander leenen. Over- treding hiervan heeft den toorn van Saning Sari ten gevolge. In andere streken weer zoekt men zeven padi-st Oelen, en wordt voor de indoe&* uit elk daarvan een halm afgezonderd. Vandaar de naam van de huisgenooten tot elkander, hetgeen beteekent: laten wij een reukofter branden en een weinig bidden; laten wij tevreden onder elkander zijn, want de ziel van onzen afgestorvene zal zoo dadelijk tehuis komen. Gedurende die honderd dagen worden de zit- en ligplaats van den doode zijn en schoon gehouden, want diens ziel ergeren, door daarin nalatig te zijn, mag men niet. Met eerbied en erkentelijkheid wordt over den gestorvene gesproken: zijn ziel toch heeft het vermogen hulp te verleenen, en menigmaal wordt deze in moeielijke om- standigheden ingroepen. Gedragen de nagelatenen zich oneerbiedig, dan verlaat de ziel reeds vór den honderdsten dag hare woonplaats, om die dan te kiezen in het huis van vredelievende bloedverwanten. Nim:ner keert zij dan tot de haren weder; hulp verschaffen wil zij hun niet meer, en niet zelden wreekt zij zich over de onheusche bejegening haar aangedaan. Na den 100sten dag verlaat de ziel deze aarde en gaat naar het zielenland, de kampoeng achirat of nagari kakal, in het luchtruim, d. í., naar de door den Islam gewijzigde voorstelling, voor velen thans de siroegé, de hemel, het verblijf der braven, of de narakö, de hel, de plaats der boosdoers. Wel ke voorstelling men zich vormt omtrent dit heengaan van de ziel naar de kampoeng achirat of nagari kakal, blijkt o. a. nog uit de volgende verzen van de bovengenoende Ratö Patimah: Ditjantjang-tjantjang batang hinai De hinaißengel wordt aan stukjes gehakt; Ditjantjang laloe ka hoeratnjö Hij wordt gehakt tot aan den wortel; Lah tarabang boereeng pingai De vogel pingai is weggevlogen; Tarabang djöó soerd*-soeré* nd Hij is weggevlogen met zijn lotsbeschikking t Ditjantjang-tjantjang batang hinai De hinaißengel wordt aan stukjes gekapt; Boengönjö diambië ka oebat Zijn bloemen worden genomen tot geneesmiddel; Tah pai si boeroeXng pingai De vogel pingai is heengevlogen; Pai dibaö malaikat. Weggebracht door den doodsengel. Ditjantjang-tjantjang batang hinai De hinaißenden wordt aan stukjes gekapt : Boeahnjö dimakan djawi Lijn vruchten worden door de koeien gegeten ; Mamboeboekng si boeroeäng pingai De vogel pingai is opgestegen ; Dirintang ana* bidadari. De luchtgeesten zijn daardoor in groote drukte. Ditjantjang-tjantjang batang hinai De hinaistengel wordt aan stukjes gehakt; Diambié ka oempan poejoe En tot lokaas gebruikt voor de poejoe; Lah rahi si boeroeäng pingai De vogel pingai is verdwenen; Di sisi awan nan koelaboe. Langs het blauwe hemelgewelf. 1 In dien zin komt hot woord sverat meer voor. PADANGSCHE BOVENLANDEN. 69 Gelijk boven ts aangetoond, acht de Minangkabauer zich in het bezit van twee zielen, de eene njaö réhan ofsoemangé, de anderen ja önan sabananòö of eenvoudig njaö geheeten. Deze laatste wordt, waar het de ziel van een afgestorvene geldt, meermalen met het Arabische aroe&h aangeduid, zij he t dan ook dat men voor hilang somangé wel eens hilang aroe&h hoort gebruiken. 