Onder de Dajaks in Centraal-Borneo: een reisverhaal
Dit bock is ua oud dat hct autcursrecht erop is verlopen, zodat hct bock nu dccl uitmaakt van hct publickc domin. Ecn bock dat tot hct publickom, is ccn bock dat noort onder het auteursrecht is gevallen, of waarvan de wettelijkc autcursrecht is verlopen. Hct kan per land verschillen of ccn bock tot het publickom behoort. Boeken in het publickom zijn ccn stem uit het vcrlcden. Zc vormen ecn bron van geschicdenis, cultuur en kennis die anders moeilijk te verkrijgen zou zijn. Aanstekeningen, opmerkingen en andere kanttekeningen die in het origineel stonden, worden wccrgcvcn in dit bcstand, als hcrinncring aan dc lang reis die het bock hccft gemaakt van uitgever naar bibliothek, en uiteindelijk naar u. Richtlijnen voor gebruik Google werkt samen met bibliothekcn om materiaal uit het publickom te digitalisien, zodat het voor iedereen beschikbaar wordt. Boeken uit het publickom behoien toe aan hct publickom; wij bewaren ze Alleen. Dit is echter een kostbaar proces. Om deze dienst te kunnen blijven levercn, heben we mängelen genomen om misbruik door commercicle partijen te voorkomen, zoals het plaatsen van technische beperkingen op automadsch zocken. Verder vragen we u hct volgende: Gebruik de besianden alleen voor niet-commerciSle doeleinden We hebben Zoeken naar boeken met Google ontworpcn voor gebruik door individuen. We vragen u deze bestanden alleen te gebruik voor personellijke en niet-commercicle doeleinden. Voer geen geautomatiseerde zoekopdrachten uit Stuur geen geautomatiseerde zoekopdrachten naar het sy steem van Google. Als u onderzoek doet naar computervertalingen, optische tekenherkenning of andere wetenschapsgebieden waarbij u toegang nodig heeft tot grote hoeveelhe-den tekst, kunt u contact met ons opnemen. We raden u aan hicrvoor materiaal uit het publickom te gebruiken, en kunnen u misschien hicrmee van dienst zijn. Laat de eigendomsverklaring staan Het "watermerk" van Google dat u onder aan elk bestand ziet, dient om mensen informatie over hci project te geven, en ze te helpen extra materiaal te vinden met Zoeken naar boeken met Google. Verwijder dit watermerk niet. Houd u aan de wet Wat u ook doet, houd er rekening mee dat u er zelf verantwoordelijk voor bent dat alles wat u doet legaal is. U kuni cr niet van uitgaan dat wanneer een werk beschikbar lijkt te zijn voor het publiek domein in de Verenigde Staten, het ook publiek domcin is voor gebniikers in andere landen. Of er nog auteursrecht op een boek mst, verschilt per land. We kunnen u niet vertellen wat u in uw geval met een bepaald boek mag doen. Neem niet zomaar aan dat u een boek overal ter wereld op allerlei manieren kunt gebruiken, wanneer het een maal in Zoeken naar boeken met Google staat. De wettelijke aansprakclijkhcid voor autcursrechten is bchoorlijk strcng. Informatie over Zoeken naar boeken met Google Hct docl van Google is om alle informade weieldwijd toegankelijk en bruikbaar te maken Zoeken naar boeken met Google helpt lezers boeken uit allerlei landen te ondekken, en helpt auteurs en ui tgevers om een nieuw leespubliek te bereiken. U kunt de voUedige tekst van dit boek doorzoeken op hct web via |http: //books.google.coml I V* '■^^ARl'S'^ ONDER DE DAJAKS IN CENTRAAL-BORNEO ONDER DE DAJAKS IN CENTRAAL-BORNEO EN REISVERHAAL J. E. TEHUPPERIOR DE CENTRAAL-BORNEO- EXPEDITIE V 1903—1904 Met IS afbeeldingen en t"wee kaarten DOUBLET. G. KOLFF & C. B ATAVIA 1906 BoEKDRUKKERij voorhecn E. J. Brill — te Leiden. Aan den Heer E. A. F. VAN A/A/A/A/A/A/A/A/A/A/A/A/A/A/A/A/A/A/A/A/A/A/A/A/A/A/A/A/A/A/A/A/A/A/A/A/A/A/A/A/A/A/A/A/A/A/A/A/A/A/A/A/A/A/A/A/A/A/A/A/A/A/A/A/A/A/A/A/A/A/A/A/A/A/A/A/A/A/A/A/A/A/A/A/A/A/A/A/A/A/A/A/A/A/A/A/A/A/A/A/A/A/A/A/A/A/A/A/A/A/A/A/A/A/A/A/A/A/A/A/A/A/A/A/A/A/A/A/A/A/A/A/A/A/A/A/A/A/A/A/A/A/A/A/A/A/A/A/A/A/A/A/A/A/A/A/A/A/A/A/A/A/A/A/A/A/A/A/A/A/A/A/A/A/A/A/A/A/A/A/A/A/A/A/A/A/A/A/A/A/A/A/A/A/A/A/A/A/A/A/A/A/A/A/A/A/A/A/A/A/A/A/A/A/A/A/A/A/A/A/A/A/A/A/A/A/A/A/A/A/A/A/A/A/A/A/A/A/A/A/A/A/A/A/A/A/A/A/A/A/A/A/A/A/A/A/A/A/A/A/A/A/A/A/A/A/A/A/A/A/A/A/A/A/A/A/A/A/A/A/A/A/A/A/A/A/A/A/A/A/A/A/A Mijne verblijf van eenige maanden zoo sympathiek geworden zijn. Bij mijne terugkomst te Batavia vond ik de Heeren Kolff en Co. bereid de reisbrieven, welke wegens gemis van postgelegenheid niet naar Java waren kunnen verzonden worden, in een geillustreerd boekje uittegeven. Dat dit boek een gunstig onthaal bij het publiek moge vinden, is de wensch van Mr. Cornells 1905. Den Schrijver. INLEIDING. Door de eigenaardige omstandigheden, waaronder het bestur over Nederlandsch-Indie moet worden gevoerd, zijn de daar gevestigde ambtenaren dikwijls verplicht, om in hunnen werkkring onder groote ontberingen dingen te volbrengen, die in eene andere omgeving zeer de algemeene opmerkzaamheid tot zich zouden trekken en waarvan de verslagen inderdaad een beter lot verdienen als in het officieele graf der archieven opgenomen te worden. Menigeen verricht in onzen Oost zeer merkwaardige daden, zonder dat men er in Nederland op andere wijze als door een vluchtig courantenbericht kennis van krijgt. Dit was een der eerste overwegingen, die er mij toe brachten, gaarne op het verzoek van den schrijver en den uitgever van dit boek in te gaan, om op de uitgave ervan toezicht te houden en er een inleidend woord aan toe te voegen. Onder de lezing van het boeiend reisverhaal kreeg ik tevens de overtuiging, dat het voor de Nederlanders aan deze zijde van den oceaan nuttig kon zijn, kennis te nemen van een litterair werk als dit, uit Indie af komstig en geschre- ven door iemand, die in den Indischen Archipel geboren is en daar zijne geheele ontwikkeling doorloopen heeft. Van- daar, dat ik het handschrift van den heer Tehupeiory, in- landsch arts te Meester-Cornelis, heb laten drukken, zooals hij het geschreven had, zonder, behoudens eene enkele uit- zondering, aan taal of stijl wat te veranderen. De reis is geheel als reisverhaal beschreven, maar daarom dienen daaraan voor hen, die in de streken en in de be- volking, waarheen zij voerde, werkelijk belang stellen, omtrent deze wel eenige nadere bijzonderheden te worden toege- voegd en bovendien zou menig lezer onwillekeurig vragen, wat de aanleiding tot het ondernemen dezer commissiereis geweest is. Het volgende moge daarom ter aanvulling dienen. Onder Apo-Kajan, het de van den tocht, verständen de bewoners van Ost-Borneo het land, dat zich ten noorden van den Boven-Mahakam en ten oosten van den Batoe Tibang uitstrekt; het is het brongebied der Kajanrivier of rivier van Boeloengan en het stamland van de vele Bahauen Ksnja-Dajaks, die de dalen der in deze streek ontsprinngende groote rivieren van Borneo's noord-, west en oostkust: Baram, Batang Redjang, Kapoewas, Mahakam, KSlai en Kajan, bewonen. Het land draagt het karakter van een sterk afgespoeld oud leisteengebergte, waarin de rivieren op ongeveer 600 M. hoogte boven de zee loopen en de hoogste toppen zich tot 2000 M. verheffen. Oorspronkelijk moet het geheel met zwaar bosch bedekt zijn geweest, zooals de overblijfselen getuigen, die de hoogere berghellingen nog tegenwoordig bedekken. Lager heeft de KSnja-bevolking de wouden bij den aanleg barer droge rijstvelden uitgeroeid; in plaats daarvan zijn nu jong bosch, kreupelhout en al Ang- Alang opgeschoten. Het klimaat is er door de hooge ligging veel ruwer dan dat in het 400 M. lager gelegen dal van den Boven-Mahakam. Als gevolg hiervan heerschen in Apo-Kajan eenige tropische ziekten o. a. malaria in minder hevige mate en dit heeft op de ontwikkeling van de bevolking zulk een gunstigen invloed gehad, dat zij talrijker en lichamelijk en geestelijk krachtiger geworden is dan de Dajakstammen in de lager gelegen streken. Daarom is de tegenwoordig daar wonende bevolking nog veel dichter dan de Dajakstammen elders in Borneo ondanks het feit, dat gedurende de laatste eeuwen vele Bahau- en KSnja-stammen uit Apo-Kajan naar de omliggende rivierdalen verhuisd zijn. Das  moeilijk te bereiken is en door eene bijzonder talrijke, ondernemende bevolking bewoond wordt, die hare overtoileige energie naar's lands wijs in nimmer eindigende oorlogen met nabijwonende stammen verbruikt. Daar deze ten deele den Boven-Batang Rijang en de Baramrivier bewonen en in de laatste jaren door Sarawak zijn onder-worpen, zoo leveren de verhoudingen in deze streken een voortdurend ernstig gevaar voor Internationale moeilijkheden met Engeland op, welke op een oogenblik, wanneer zij in een acuut stadium verkeeren, hoogst bezwaarlijk te beheer-schen zouden zijn. Hoe de toestand tusschen de stammen an weerszijden van de grens is, daarvan geeft dit reisverhaal eene goede illustratie; tot welke kwesties met Engeland deze aanleiding kan geven, springt daarbij reeds dade-lijk in het oog en wat daarvan bij onthouding onzerzijds de gevolgen daar ter plaatse zouden kunnen zijn, daarvan legt de in 1885 door Sarawak op ons gebied aan den Boven- Mahakam georganiseerde strafexpeditie, die met gruwelijk roovende en moordende Dajaksche benden werd uitgevoerd, welsprekend getuigenis af. Dit alles brach er mij in 1899 toe, om niettegenstaande onderhandelingen gedurende een jaar lang met de angstige Dajaks van den Boven-Mahakam, die zuweilen de KSnja's van Apo-Kajan als het tegen mijne reizen kuipende Zelf- bestuur van Koetei vreesden, toch te blijven pogen, om met behulp der hoofden van den Makaham in dit gebied door te dringen en met de KSnja's aldaar verschillende hangende kwesties te bespreken, wat ten slotte in 1900 ge- lukte. In diezelfde overtuiging droeg de Indische Regeering aan den controleur van Berouw E. W. F. van Walchren in 1903 op, opnieuw Apo-Kajan te bezoeken, dat na mijn terugkeer een Engelsch beambte uit Sarawak daar gereisd zou hebben. Trouwens uit dit reisverhaal blijkt genoeg, dat de bemoeiin- XIII XIII  gedeelten van onze Oost-Indische bezüglich von voorvelen verhoogenen en bijdragen tot het opwekken der belangstellende, die het zoozeer verdient. Leiden Mei 1906. A. W. NiEUWENHULS. I N H O U D. EERSTE HOOFDSTUK. Biz. Inleiding. — Voorbereidselen tot de reis. — Vertrek van Meester- Cornelis. — BSraoe. — Kennismaking met de Kfinja's. — Dajaks op Tandjoeng. R6dSb. — Diner aan boord van Hr. Ms. Macasser. — Vertrek der expeditie uit Tandjoeng RfidSb. — Maaneclips. — Vorstin Si Ping Long Wong. — Koppensneller Si Ban Hing. — Vergade- ring en polikliniek op Moeara Lassan i — 22. TWEEDE HOOFDSTUK. Si Ba, vorstin der Sägai. — Dajaks. — Invloed van het Gouverneement en het Sultansbestuur op de toestanden in de door Dajaks bewoond binnenlanden. — Maleische rotan- en getahpertja-verzame-laars. — Doppelspel onder Maleiers en Dajaks. — Pandelingschap. 23 — 30. DERDE HOOFDSTUK. Het raadplegen der profetische vogels (ala njaho.) — Bassap-Dajaks. — Aankomst van den topograaf. — De leden der expeditie. — Vettrek uit Moeara Lassan. — Booze plannen der Poenan-Dajaks. — De bange nacht van den loften op den ijden November. — Het passeeren der groote stroomversnellingen (k. Boemboe en k. Lingkoeng.) — De woeste kloof. — De laatste kihamreeks. — Koppensnellers. — Aan de Long Sfimbling, het begin van het berbergpad naar de Kajanrivier 31 — 75. VIERDE HOOFDSTUK. De legerplaats aan de Long Sfimbling. — De bergweg. — Over-bi^engen der goederen. — Voedingsvraagstuk. — Goederenhut op den Moedoeng (berg) Boetoe. — De waterscheiding tusschen Kfilai en Kajan. — K VII. Sina's offer. — Hongersnood. — Aan den Kajan-ok. 76 — 94 Eil Vrrr-E hc-.^fdsttk. Sr-E HOOFTtS Vrr ir r 'c^. * i A: .^^ ^^>^* -^^* n^ PC-w •w^ ^'■^w'w ^ 205 J r.-^-g.T Sw 1 14 — 160. ZEYEXPE HOOFDSTUK. Politikbe ^VT^BilcziBS op Dag:g. — AiMbti wxti TcraKori. — 161 — ^216. • r iir— 119- EERSTE HOOFDSTUK. Inleiding. — Voorbereidselen tot de reis. — Vertrek van Meester-Cornelis ~ BSraoe — Kennismaking met de KSnja-Dajaks op Tandjoeng RSdSb. — Diner aan boord van Hr. Ms. Macasser. — Vertrek der expeditie uit Tandjoeng RgdSb — Maaneclips. — Vorstin Si Ping Long Wong. — Koppensneller Si Ban Hing. — Vergadering en polikliniek op Moeara Lassan. Voorzeker zu liefern ein weibliches weibliches weibliches zijn, die bij het der hand niemals van dit boek niet met entzetting denken aan de gruwelijke moordtooneelen, welke het altoos in de verre binnenlanden van Borneo plaats vinden, en aan de beruchte sneltochten, waarop de Dajak met zijn vlijmscherpe mandau zonder eenig medelijden osschuldigen neervelt en weerlooze kinderen als slaven weg-voert. Ook mij bezielde deze gedachte, toen mij een jaar geleden het aanbod werd gedaan, om aan de Centraal-Borneo expeditie ander leiding van den heer E. van Walchren, contrake van Beraoe, als medicus deel te nemen. Aangegrepen door een onuitsprekelijk verlangen, de Dajaks van nabij te leeren kennen en niet weinig aangetrokken door het vooruitzicht, onder deze wilde, onbeschaafde stamverwanten ook zieken te zullen vinden, die mijne hulp niet versmaden, besloot ik de zoo schoone gelegenheid, welke zich wellicht nimmermeer voor mij zal voordoen, niet ongebruikt te laten p asseeren en nam ik het aanbod dankbaar aan. i) mandau-zwaard. Een verklaring van de vreemde woorden wordt achterin het boek gevonden. I Het was toen medio Juli en daar het vertrek van uit Batavia aanvankelijk op half September bepaald was, had ik twee maanden tijd, om de noodige voorbereidende maatregelen te treffen. Overal werd om inlichtingen gevraagd; elke Bor- neo'sche oudgast, die op eenigerlei wijze te bereiken was, werd opgezocht en steeds werd mijne moeite met eenige nuttige wenken beloond. Zoo beschikte ik reeds na enkele weken over een schat van inlichtingen, opmerkingen, wenken en waarschuwingen, die mij alle dan te pas zouden moeten komen. Het zal wel onnoodig zijn, hier te vermelden, dat ik van menigen nuttigen wenk gebruik maakte, doch dat ook zeer vele inlichtingen en waarschuwingen, hoe welwillend ook verstrekt, zoo zeer tegen mijn gezond verstand in- druischten, dat ik, zooals later trouwens op mijne reis bleek, wijs deed, er niet meer aandacht aan te wijden dan ik be- leefdheidshalve wel verplicht was. Een zeer goede raadsman was mij in die dagen het groote werk van Prof. Dr. Nieu- w e n h u i s ') Dankbar werd van de daaromme wenkommende wenkommende wenkommende wenkommende, dat ik later met een betrekkelijk kleine apotheek, waarin slechts de in Centraal-Borneo meest te pas komende geneemiddelen in ruimen voorraad werden opgenomen, aan zoovele zieken hulp kon verleenen. Dat de weinige tijd, die mij na mijne dienstbezigheden op Meester-Cornells restte, door een en ander geheel in beslag werd genomen, ja zelfs nog te kort bleek, behoeft wel geen betoog. Toen mij dan ook in de laatste Augustus-week het telegrafisch bericht van Bandjermasin bereikte, dat ik per eerste gelegenheid — 3 September 1903 van Soerabaja — mijne bestemmung moest volgen, bleef er nog zijn. Gelukkig werd mijne taak de laatste dagen verlicht door de overgave van den dienst aan mijn collega Van Joost, zoodat ik al mijn tijd aan de voorbereiding tot de reis kon besteden. Eindelijk dan stond ik in den vroegen morgen van den 3isten Augustus met eenige vrienden op het station Wel- tevreden. Met ongeduld verwachtte ik het sein tot vertrek, doch het scheen, alsof de wijzers der stationsklok dien ochtend trager waren dan ooit. Mij althans schenen die enkele oogen- blikken wachtens op het perron een eeuwigheid toe; wellicht was het gevolg van het ongeduld en de brandende be- geerte, om zoo spoedig mogelijk den eersten stap te doen naar die verre, onbekende streken. Doch aan alles komt hier beneden een een eenig! De eeuwigheid van zooeven vloog al spoedig henen; het verwachte sein bereikte mijn oor, een hartelijk afscheid van mijn vrienden werd genomen en het volgend oogenbl ik zat ik in den trein, die mij in geleidelijk toenemende snelheid wegvoerde. In den vooravond van 3 September zat ik als passagier aan boord van de ^Alting" ter reede van Soerabaja. De gedachte, over enkele oogenblikken aan den gezichtseinder het eiland te zien verdwijnen, dat mij  loden September aankwam, het verblijf daar ter plaatse tot den 30sten daar- aanvolgenden in afwachting van scheepsgelegenheid naar B^raoe, zal ik hier niet in den breede beschrijven en mijne lezers, die mijn spoor na den gezelligen avond in de straat Madoera kwijt zijn, vinden mij precies een maand later terug aan boord van den vrachtstoomer ^Tasman", dobberende op de wateren van de straat Makasser, tusschen Donggala en BSraoe. Het was nog zeer vroeg in den morgen, toen de kust van Borneo opdoemde uit de haast eindelooze water- vlakte. De maan, die eenige uren te voren haren zilveren glans zoo kwistig op de wateren deed nederdalen en de passagiers tot zeer laat gezellig bij elkaar hield, verbleekte al meer en meer. Aan den oostelijken horizon vertoonden zich de eerste gouden stralen der morgenzon, die van lieverlede uit de wateren opdook en de donkere kustlijn al scherper en scherper deed uitkomen. Spoedig konden wij, hoewel nog een aanmerkelijken afstand van de kust verwij derd, de nipah enderscheiden, deze trouwe vrienden van Borneo's kusten en vielen. De blauwe werden al lichter en lichter van kleur, de kust kwam al nader en nader en waar men eenigeuren te voren tevergeefs land trachtte te ondekken, werd thans het oog verrast door de dichtbegroeide oevers van de Soengai BSraoe, die zich aan beide zijden van het schip uit-strekten. Na een vaart van zes uren op de rivier, waarbij de "Tasman" eenmaal op een bank kwam te liggen, doch gelukkig een kwartier later weder vlot raakte, bereikten wij Tandjoeng R^deb, de standplaats van den controleur van Bgraoe. De breede stroom, ontstaan uit de samenvloeiing van de Soengai Kelai en de Soengai SSgah, biedt hier een uitstekende ankerplaats aan voor schepen van zelfs de grootste soort en diepgang. Onze boot kwam aan een der vijf steigers, die Tandjoeng RSdSb bezit, te liggen op eenigen afstand van Hr. Ms. ^Macasser", die hier tijdelijk gestationeerd was. Gelijk het op kleine plaatsen toegat, is ook hier de aan-komst van een boot een belangrijke gebeurtenis van den dag. Bijna heel Tandjoeng RSdSb Hep, ondanks de middaghitte, uit en Goenoeng Taboer en Sambalioeng, de residentie's der B^raoe'sche sultans, zonden vertegenwoordigers, gezeten in sierlijke djoekoengs, welke zich snel over de watervlakte voortbewogen onder de krachtige roeislagen der orang-orang benoewa. De controleur ontving mij allervriendelijkst en bood mij an, de enkele dagen, die mij tot aan het vertrek naar het binnenland nog restten, te zijnen huize door te brengen, welk aanbod ik dankbar aanvaardde. Den tweeden dag van mijn verblijf te Tandjoeng Redeb deelde mijn gastheer mij mede, dat ons vertrek op den 6<ien October zou plaats vinden. Hoewel de topograaf, die mede aan den tocht zou deelnemen, nog niet ter plaatse was, wilde de heer Van Walchren den datum van het vertrek, dat reeds zoo dikwijls uitgesteld was, niet meer verschuiven, daar wij juist ge Legenheid had den op reis te gaan met een twaalftal Kenja-Dajaks, die zich op Tandjoeng R^d^b bevonden en op dien dag naar Apo-Kajan (Boven-Kajan), de streek, waar ze tehuis behooren, wilden terugkeeren. Behalve Taman Loedjoek, het hoofd van den troep, waren het alien jonge mannen, die pas voor de erste maal de reis naar de Soengai KSlai en de Soengai S^gah maakten. Ongetwijfeld troffen onze Kgnja's het bijzonder goed, tijdens hun verblijf op Tandjoeng-RSdSb twee schepen tegelijk te zien. Bij een bezoek, dat zij met den controleur aan boord brachten, kregen onze bijna geheel naakte vrienden van de scheepsofficieren eenige jassen, broeken en schoenen, waar- mede zij zich de eerste uren uiterst gelukkig gevoelden. Met van vreugde stralende oogen liepen zij deftig op Tandjoeng rond, doch lang duurde de pret niet, want al heel gauw vonden zij die mooie kleeren wel wat al te zwaar en te warm, zoodat ze weder hun toevlucht namen tot hun ouden abSt, dien ze een uur te voren met een zekere minachting losge- maakt hadden, toen zij de lange Europeesche broeken aan- trokken. Reeds eenige maanden te voren werden de KSnja-Dajaks in Apo-Kajan van uit Long Eram (Boven-Mahakkam) met onzen voorgenomen tocht in kennis gesteld. Dit bericht werd met groote vreugde vernomen en toen Taman Loedjoek en zijn reisgezelschap op Tandjoeng R^d^b van het op handen zijnd vertrek van den controleur vernamen, stelden zij zich onmiddellijk beschikbaar, met dien ambtenaar op reis te gaan, wel begrijpende, dat dit voor hen natuurlijk voordeelig zou zijn. Volgens mededeeling van Taman Loedjoek zouden zich op Moeara-Lassan, de laatste Maleische kampong aan de Soengai KSai, nog een honderdtal K^nja's bevinden, die ook spoedig naar Apo-Kajan dachten terug te keeren en zeker gaarne met ons op reis wilden gaan. Daar onze mede te nemen bagage aan levensmiddelen, geschenken, ruilartikelen en geneesmiddelen, ondanks wij ons tot het strikt noodige bepaald hadden, ten slotte toch nog het respectabele aantal van 125 colli's uitmaakte, was het natuurlijk van hetgrootste I N H O U D. EERSTE HOOFDSTUK. Biz. Inleiding. — Voorbereidselen tot de reis. — Vertrek van Meester-Cornelis. — BSraoe. — Kennismaking met de Kfinja's. — Dajaks op Tandjoeng. R6d6b. — Diner aan boord van Hr. Ms. Macasser. — Vertrek der expeditie uit Tandjoeng R6dfib. — Maaneclips. — Vorstin Si Ping Long Wong. — Koppensneller Si Ban Hing. — Vergade-ring en polikliniek op Moeara Lassan i — 22. TWEEDE HOOFDSTUK. Si Ba, vorstin der S^gai. — Dajaks. — Invloed van het Gouverneement en het Sultansbestuur op de toestanden in de door Dajaks bevvoonde binnenlanden. — Maleische rotan- en getahpertja-verzame-laars. — Doppelspel onder Maleiers en Dajaks. — Pandelingschap. 23 — 30. DERDE HOOFDSTUK. Het raadplegen der profetische vogels (ala njaho.) — Bassap-Dajaks. — Aankomst van den topograaf. — De leden der expeditie. — Vettrek uit Moeara Lassan. — Booze plannen der Poenan-Dajaks. — De bange nacht van den 10'^en op den iiden November. — Het passeeren der groote stroomversnellingen (k. Boemboe en Lingkoeng.) — De woeste kloof. — De laatste kihamreeks. — Koppensnellers. — Aan de Long SSmbSling, het begin van het bergpad naar de Kajanrivier 31 — 75. VIERDE HOOFDSTUK. De legerplaats aan de Long SSmbSling. — De bergweg. — Over- biycngen der goederen. — Voedingsvraagstuk. — Goederenhut op den Moedoeng (berg) Boetoe. — De waterscheiding tusschen KSlai en Kajan. — KSnja'sch offer. — Hongersnood. — Aan den Kajan-ok. 76 — 94 en waar de inlander zich ongaarne op reis begeeft, zonder het daarvoor meest gunstige uur af te wachten, handelt men zeker niet in zijn eigen belang, indien men bij het onder- nemen van een tocht zoals den onzen, waarbij men geheel van inlanders afhankelijk is, op die kleinigheden geen acht geeft. Den geheelen voormiddag waren eenigeorang-orangbSnoewa druk in de weer, om de vijf prauwen, voor de reis bestemd, onder leiding van Sjerif Maharadja Alam in te laden. Op het vastgestelde uur was alles tot het vertrek gereed, doch vervoegde Taman Loedjoek zich tot den controleur met de mededeeling, dat hij nog eenige zaken met een Chinees ter plaatse te bespreken had, zoodat hij eerst over drie dagen zou kunnen vertrekken. De controleur vond hierin niet de minste reden tot het uitstellen van ons vertrek, omdat we op Moeara Lassan toch nog eenigen tijd zouden blijven en Taman Loedjoek dus gelegenheid zou hebben, om ons in te halen. Ingeval hij niet genegen mocht zijn, om ons op de verdere reis te vergezellen, hadden wij nog altijd de honderd andere KSnja's op Moeara Lassan ter onzer beschikking. Zoo begaven wij ons dus, begeleid door de geheele Europeesche gemeente van Tandjoeng-Rede-b en de rijksgrooten van Sambalioeng naar de tot vertrek gereed liggende prauwen. Sjerif, die ons tot Moeara Lassan z vergezellen, noodigde den controleur en mij uit, in zijne „pSrahoe kSradjaan" plaats te nemen, een sierlijke elf vadem lange en 1^2 ^« breede djoekoeng, waarin wij onder het kadjangdak van de voor een prauw vrij ruime kajuit een paar zeer goede ligplaatsen vonden. Onder een tiental saluut- schoten van de Tandjoeng'sche gewapende dienaren van den heiligen Hermandad staken wij, gevolgd door een heir van prauwen en prauwtjes, van wal. Begunstigd door schoon weder en lagen waterstand in de rivier, vlogen de prauwen onder de krachtige roeislagen der orang-orang b^noewa over de effen watervlakte.. Spoedig waren Tandjoeng Red^b, Sambalioeng en Goenoeng Taboer dan ook uit het gezicht. De lage, zandige over van de Sengai Kelai werd van lieverlede hooger en hooger; op een kele plaats verhief zij zich steenachtig uit de diepte. Hier en daar kwam, gelekt door de regelmatig klinkende roeislagen, een apenfamilie van den oever kijken, om ons, onder het uitvoeren van de meest zware gymnastische toeren, van uit de verte haren. Groet te brengen de orang-orang b^noewa voort; zelfs de vallende avond vermocht hunnen roeislag niet te verstommen. Ten zeven ure's avonds kwamen wij te Pagat B^lakang Baik aan, een recherchepost van het sultanaat Sambalioeng. Besloten werd, hier den nacht door te brengen. In den loop van den avond vertoonde zich een maan-eclips, welk natuurverschijnsel op de orang-orang b^noewa niet den minsten indruk maakte; de vrede en rust, welke sinds eenige uren over woud en rivier nedergedaald waren. Nauwelijks kleurde den /den October de roode mor Gengloed de heuveltoppen van Pagat Belakang Baik, nauwelijks straide, het zonlicht op woud en rivier, of onze ijverige roeiers namen de pagaaien ter hand en brachten de prauwen in beweging. De grillen der Soengai Kelai beter dan iemand anders ken- nende, wilden zij van den lagen waterstand in de rivier zooveel mogelijk trachten te profiteeren. Tegen den middag begon de streek, die zich tot dusverre steeds boschachtig had voor- lagen, een meer bebouwd aanzien te vertoonen. Sierif vertelde dan ook, dat we niet ver meer verwijderd waren van LSp^t Hombak, de eerste SSgai-Dajaksche kampong. Hier zouden we den nacht evenwel niet doorbrengen, daar de orang-orang bij maanlicht wilden doorroeien. Ten vijf ure's namiddigs werd op Krasik Loeang Pikat, een zandplaat in de rivier, een uur rust gehouden, teneinde den roeiers gelegenheid te geven, door een frisch bad in het kristalheldere water en door het voldoen aan de eischen van den inwendigen mensch, nieuwe krachten te verzamelen voor de taak, die hen's avonds wachtte. Ook wij maakten van de schoone badgelegenheid gebruik, om vervolgens door een wandeling op de breede zandplaat onze beenen, stijf van de ongemakkelijke houding in de prauw, wat leniger te maken. Zoo langs den omtrek van de krasik loopende, zagen wij op verschillende plaatsen door het water gas uit den bodem oberrelen; het bleek brandhaar te zijn en deed het ver-moeden op methaangas rijzen. Dit werd door Dr. Bona relli, geoloog van de „Koninklijke Petroleum Maatschappij", bevestig, die, eenige weken later op zijn reis naar Moeara Lassan, eveneens deze gasplaatsen aantrof. Onder het zingen van een Maleische lagoe werd des avonds doorgeroeid. De kampong Lepet Hombak was reeds In diepe rust gedompeld, toen wij voorbij kwamen. Eerst ten elf ure werden de prauwen op Krasik Pagat Loeanggang aan een boomstronk vastgemeid en spreiden de roeiers op het helderwitte zand hunne matten uit. Sj erif waarschuwde hen, niet al te vast te slapen, daar wij bij nacht in de nabijheid eener Dajaksche kampong steeds op onze hoede moesten zijn. Den volgenden morgen kwamen wij het voor Toembit, de tweede SSgai'sche kampong. Deze werd aangedaan, daar de controleur eenige zaken had te bespreken met het hoofd van den Boven Kelai, Si Liaoe galar Pangeran Mangkoe, die hier resideerde. De pangeran had evenwel sedert eenige dagen Toembit verlaten en zoude zich bij een zijner vele vrouwen te Long Kloek bevinden, een kampong meer bovenstrooms aan de K^lairivier gelegen. Wij stapten dus niet aan wal, doch gingen, nadat de roeiers eenige vruchten van de bevolking aangenomen hadden, verder. Een half uur roeiens bracht ons voor Tanah Merah, de voor-naamste Segai'sche kampong in deie streek, en residentie van de Dajaksche vorstin Si Ping Long Wong galar Adji Dajang, die het be wind over het benedenstroom-gebied van de Kelairivier voert. Wij vonden er een vijftigtal aan elkaar gebouwde woningen, die alle op vrij hooge palen rustten, zoodat wij langs een hoogen ladder, die niet eens vaststond en nauwelijks een voet breed was, moesten k. Limmen, om in huis te komen. De vorstin noch de prins gemaal was thus; zij zouden heel vroeg in den morgen naar het rijstveld gegaan zijn en eerst tegen den avond huiswaarts keeren. De controleur besloot, hier een dag rustte houden en eerst den volgenden morgen door te gaan. Daar het plantijd was, was bijna de geheele bevolking op de ladang's, slechts enkele stokoude vrouwen en mannen en enen paar kleine kinderen vonden wij in de kampong. Op een zandplaat tegen over het vorstelijk verblijf werd de reistent opgeslagen en wachten wij met ongeduld op de terugkomst der vorstin. Tegen den avond kwam Adji Dajang, gezeten in een prauw, waarin nog drie andere vrouwen, den K^lai afzakken. Voor onze krasik aangekommen, werd de prauw door haar opgetrokken, waarna de vorstin en gevolg in de rivier spongen, om zich door een bad te verfrisschen. Nadat A d j i Dajang goed en wel in haar paleis zat, kwamen wij baar en bezoek brengen. Zij ontving ons allervriendelijkst, wees den controleur den eenigen stoel en mij een bed als zit-plaats aan en ging zelf, onder het vullen van de sirihdoos voor Sjerif Radja Alarii, op den vloer zitten. Het vorstelijk verblijf onderscheidt zich, behalve door zijn grootte en de aaawezigheid van eenig ruw houtsnijwerk an de palen, verder in niets van de gewone S^gai'sche woningen en bestaat uit een groot vertrek, dat zoowel slaap-, ontvang- en zitkamer als keuken is. Besprekingen met de oondsten uit het volk hebben niet in het paleis zelf, maar in een daarvoor bestemde vergaderzaal plaats, welke ge-scheiden van de woonhuizen staat en tevens tot verblijf van doortrekkende vreemdelingen dient. Als eenige wandversiering merkten Wij in het paleis de portreten op van H. M. de Koningin en Z. K. H. Prins Hendrik der Nederlanden. Adji Dajang is een ongeveer vijf en dertigjarige vrouw met mooi getatoueerde bovenbeenen, handen en voeten. Hare kleeding verschilden niet van die der overige Segai'sche vrouwen en bestond enkel uit de tasch, een blauwe sarong, welke van achteren over haar geheele lengte open is, om de tatouages aan de bovenbeenen te laten zien. Als eenig sieraad hingen aan hare tot smalle, vleezige lapjes uitgerekte oorlellen een groot aantal koperen ringen. Daar de Segai'sche vrouwen de tasch lager dan het middel vastbinden, blijven het grootste gedeelte van den buik en de geheele borst en rugs onbedekt. De vorstin, die goed Maleisch sprak, zeide, dat we den prins-gemaal, Si Lakin, niet konden ontmoe-ten, daar hij eenige dagen te voren door een wild varken op jacht verwond was en nog in een ladanghuisje ziek lag. Zij haalde liit een koffer een brief en een portret van den heer van Walchren, te voorschijn en vroeg den controleur, of te Tandjoeng Redfelsbegelegenheit bestond, zich te laten fotografeeren, daar zij zoo gaarne het portret van haar en Lakin an den heer Spa an wilde zenden. Het gesprek, dat aanvankelijk over verschil-lende onderwerpen Hep, werd later belangrijker en betroffen een paar politieke kwesties. Eenige dagen voor oons vertrek waren namelijk eenige orang-orang bSnoewa op hunne reis van Moeara Lassan naar Tandjoeng 'R^deb op een der zandplaten d.oodelijk door pijlen getroffen, die van den anderen oever der rivier op hen afgezonden waren door in de struiken verscholen Dajaks. Of het S^gai- dan wel nomadische Poenan-Dajaks geweest waren, wisten de overige b^noewa's niet te vertellen, daar zij de moordenaarsniet duidelijk hadden kunnen zien. Verder had zich het gerucht op Tandjoeng Redfelsbegegersen, dat een troep Segai-Dajaks van een snel-tocht zou teruggekeerd zijn Me met eenige schedels. Adji D a j a n g beweerde in het begin, niets van dat alles te weten, doch bekende later, dat een barer dorpelingen, Si Ban Hing, aan een sneltocht naar het Boven-Koetei'sche had deelgenomen en met een stuk van een verschen schedel op Tanah Merah was teruggekeerd. Als aanvoerder van den troep werd zekere Si I n g D a 1 a genoemd, thuis behoorende in den Boven-S^gah. De sneltocht was goed gelukt en men had twee koppen thuisgebracht. Op mijn verzoek werd mij het nieuwe schedelstuk, het aandeel van Si Ban Hing, vertoond, dat reeds een plaats in de rijke verzameling van schedels en schedelstukken bekomen had, welke onder de vorstelijke woning boven een voorhoofdsbeen te zijn, waar- aan nog een deel van een wangbeen en een neusbeentje vastzaten. De buit bleek de linkerhelft van een voorhoofsbeen te zijn, waar- aan nog een deel van een wangbeen en een neusbeentje vastzaten. De behaarde schedelhuid zat er nog aan, alleen het onbehaarde gedeelte van het voorhoofd was er afge- haald. Over de moordzaak der benoewa's kon Adji Dajang gegen inlichtingen verstrekken. Alleen gaf zij als hare meening te kennen, dat zij in dien moord het gevolg zag van den zoo goed als regeeringloozen toestand, welke in het rijk Sambalioeng heerschte, doordat er geen sultan aan het hoofd van het bestuur stond. De vorstin beweerde, dat het regent- schap, 't welk toen het bestuur over Sambalioeng in handen had, niet dien invloed op de bevolking kon uitoefenen, als een sultan dat vermocht, wanneer deze laatste door ver- standige rijksgrooten werd bijgestaan. Zij beschuldigde Sjerif Radja Alam, dat hij haar niet tijdig bericht had gezonden van het laatste bezoek van den resident, zij zoude anders persönlicijk voor den toewan bSsar op Tandjoeng R^deb verschenen zijn en zeker gedaan gekregen hebben, dat Datoe Ranik, zoon van den voorlaatsten sultan, op den troon kwam. Nach den dood van den laatsten sultan waren er namelijk twee prinsen, die [naar den troon van Sambalioeng dongen, Datoe Ranik, neef van den laatste en zoon van den voor- laatsten sultan en Si Bagian, wettige zoon van den laatsten vorst. Na langdurige overwegingen was onder invloed van enkele rijksgrooten de keuze op Si Bagian gevallen, doch deze, nog een knaap van tien jaar, was naturlik nog te jong, om tot sultan te worden uitgeroepen. Voor zijne op- voeding werd hij naar Bandjermasin gezonden en werd het bestuur over Sambalioeng in handen gesteld van de rijks- grooten onder leiding van den controleur van B^raoe. De keuze van Si Bagian scheen later, waarschijnlijk ook weder onder invloed van enkele rijksgrooten, niet in den smaak van een groot deel der bevolking te vallen; pogingen wer- den althans gedaan, om Datoe Ranik op den troon te plaatsen. Eenige maanden na den avond, waarop het ge- sprek in het huis van Adji Dajang gevoerd was, werd Datoe Ranik tot waarnemend sultan van Sambalioeng benoem Het recht op den troon blijft nog altoos in het bezit van Si Bagian, die thans nog op Bandjermasin voor zijne opvoeding is. Deze kleine toelichting is noodig, om onzen lezers de woorden van de Dajaksche vorstin te doen begrijpen. Adji Dajang sprak met heldere stem w^el een half uur lang onafgebroken over dit belangrijke onderwerp, zij scheen de zaak sedert lang ernstig gewikt en gewikt en gewogen te hebben; Sjerif Radja Alam, allerminst op een debat voorbereid, had de grootste moeite, de argumenten van de vorstin te weerleggen. Het was reeds lat, toen ik het vorstelijk verblijf, waar ik de laatste uren zooveel had gehoord, verliet en mijn bed in de prauw opzocht. Ik had mij dien dag zoovele toe-standen moeten voorstellen; ik had in gedachten de beide koppensnellers Si Ban Hing en Si In Dala op hun tocht moeten volgen; ik had de ongelukkige b^noewa's op iet noodlottige oogenblik op de zandplaat moeten zien nervallen en ten slotte de beroering in het land Sambalioeng moeten medemaken. Dit alles nu bracht een zekere vermoeidheid teweeg, welke mij al spoedig in het genot stelde van een heerlijken, vasten slaap. Den den October werd hevroeg in den morgen de re-sidentie van Adji Dajang verlaten. De vorstin was voor dag en dauw opgestaan en had zich naar haar rijstveld begeven, zoodat we haar niet aantroffen. Na een uur roeiens even-wel zeide Sjerif, dat haar ladang in de nabijheid moestliggen en werkelijk zagen we een oogenblik later Adji Dajang op den boomladder zitten, die haar rijstveld met de rivier verbond. Zij had ons hooren aankomen en was uit betuigde haar leed-wezen, dat zij door den minder gunstigen toestand in den Beneden-Kai en door de ziekte van den prins-gemaal Si La kin, den controleur op zijne reis naar Apo-Kajan niet kon vergezellen, zooals zij dat gedaan had, toen de heer Spaan de reis naar het Boven-Koetei'sche maakte. Toen waren de tijden ook beter, de rijstoogst was goed geslaagd en Si Lakin gezond als een visch, zoodat hij mede kon gaan. Ik bood aan, de wond Vien den prins-gemein, te verbinden en den de noodige medicien en verbandartikelen achter te laten, doch Adji Dajang zeide mij, dat ik me de moeite maar moest besparen, daar het ladanghuisje, waar de zieke zich bevond, heel ver van de rivier verwijderd lag. Den ganzen dag roeiden de böswah's zonder zich buiten de etensuren eenige rust te gunnen. Het was nämlich een mooie dag en we waren langzamerhand aan een gedeelte van de rivier gekommen, waar de prauwen onder het schaduwrijke geboomte van den oever een uitstekend vaarwater vonden. Woud en rivier baadden zich in een zee van licht en de witte kalkrotsen, welke we van afstand tot afstand voorbij voeren, staken scherp af tegen hunne groene omgeving. Hier en daar verhief zich het rotsgevaarte over een grooten afstand steil uit de diepte en werden wij te midden der steenmassa een poortje gewaar, dat toegang verleende tot het graf van een SSgai-Dajakschen vorst, die wellicht voor eetlwen met honderden op sneltochten verkregen menschenschedels en al zijn schatten naar zijn laatste rustplaats werd gedragen. Zoo herbergen vele kalkrotten nog heden schatten van dure oude kralen en andere kost- bare sieraden, toebehoorende aan Dajaksche vorsten uit overouden tijd, die daar aan den schoot der aarde waren To evertrouvord. De SSgai- en Poenan-Dajaks kennen al die graven; de groote vrees en eerbied, die ze voor de overleden vorsten koesteren, en hun bijgeloof doen hen over die graven waken, also hun wel en Wee daarvan afhingen. Wee den orang bSnoewa, wie hij ook zijn moge, die een poging waagt, in de donkere spelonken af te dalen en zijne hand naar die sieraden uit te strekken. Den der den dag na het verlaten van Tanah M^rah werd Long Kloek bereikt. Dit is een Kgnja-Dajaksche kampong; de huizen zijn hier ook op palen en aan elkaar gebouwd doch hebben een gemeenschappelijke voorgalerij, welke de SSgai-Dajaksche woningen missen. Voor de kampong stonden een viertal houten menschenbelden, waaraan de KSnja's een zekere ziektewerende kracht toeschrijven. Veel schenen die vier houten mannen, waaronder een paar met een houten 2 I8 mandau in de rechterhand, evenwel niet te helpen; Si Liaoe galar Pangeran Mangkoe, heerscher over het boven- stroomgebied van de KSlairivier en zijn zoon waren, al- thans bij onze aankomst, ziek. Beiden wilden zich gaarne onder mijne behandeling stellen en zouden daartoe den volgenden dag naar Moeara Lassan gaan, waar wij, met het oog op de besprekingen met de aldaar aanwezige honderd KSnja's, toch zeker minstens tien dagen zouden moeten blijven. Nog denzelfden dag werd Moeara Lassan bereikt. De verte I8 mandau in de rechterhand, evenwel niet te helpen; Si Liaoe galar Pangeran Mangkoe, heerscher over het boven- stroomgebied van de KSlairivier en zijn zoon waren, al- thans bij onze aankomst, ziek. Nog denzelfden dag werd Moeara Lassan bereikt. De verte genwoordiger van Sambalioeng daar ter plaatse, Si Giring galar Datoe Maharadja Dinda, stond op de breede krasik voor de kampong op de komst onzer prauwen te wachten. Na ons welkom geheeten te hebben, zeide hij, dat hij reeds den vorigen avond door de richting van een paar bliksemstralen van onze komst verwittig was. Hij had daarom in het huis, dat de overleden sultan voor twintig jaren had laten bouwen en waarvan men nog maar alleen het dak in al dien tijd klaar had kunnen krijgen, een kamer met boombastomwanding laten maken, waar de heer van Walchren en ikin afwachting van reisgelegenheid naar den Boven-K^lai konden logeeren. Een ladder van acht sporten leidde naar ons eenvoudig hotel, dat uit een ruime kamer en een voorgalerij bestond. De ruwe boombastwanden waren van binnen met vlagge-doek behangen, terwijl een mat van rotan den uit naast elkaar geplaatste balken bestaanden vloer bedekte. Onze bedden waren spedig in de kamer gespreid; de goederen vonden een goede plaats beneden op den beganen grond, waar de beide ons vergezellende pradjoerits de volgende dagen proeven van hunne kookkunst zouden afleggen. Door tusschenkomst van Datoe Maharadja Dinda mochten wij ons den volgenden dag de weelde van een schrijf-tevens etenstafel veroorloven, een meubelstuk, dat in onze Maleische en Dajaksche omgeving zeker niet in elke woning gevonden werd. Een handige timmerman, Kadir, bezorgde mij een zeer goeden von wenstoel, zoodat wij, een paar dagen na onze komst te Moeara Lassan, naar omstan-digheden goed waren ingericht. Zooals te verwachten was, gingen de besprekingen met de KSnja's niet zoo vlug, als we dat wel wenschten. Men zou eerst op de komst van Taman Loedjoek wachten en als alle KSnja's dan aanwezig w. aren, zou er een vergadering worden gehouden, waarbij men ook gaarne Pan-geran Mangkoe en Taman Biloeng Oesat, hoofd van de bij Moeara Lassan gelegen Kenja'sche kampong Soeng Loengoen, tegenwoordig wilde zien. Hoewel Taman Loedjoek zich aan zijne belofte gehouden had en slechts drie dagen langer op Tandjoeng Redf beigelegt was, kon hij eerst den i/den October Moeara Lassan bereiken, daar hij op Long Kloek door de bevolking drie dagen werd aangehouden van wege „koedoeng parei." Bij de S^gai- en KSnja-Dajaks bestaat n. 1. het gebruik, om gedurende den plantijd van de rijst (parei) „koedoeng" te houden. Deze koedoeng (verbod) bestaat hierin, dat men zich niet van huis verwijdert, behalve om naar de velden te gaan. Gedurende de koedoengdagen mag geen vreemdeling, hetzij te voet, hetzij per prauw, de kampong passeeren, ieder reiziger wordt tot na afloop der koedoeng, die in den Beneden-Kelai 15 dagen duurt (7 dagen voor den vorst, 5 dagen voor de oudsten der gemeente en dagen voor de gewone dorpelingen) aangehouden, of lean na drie dagen zijne reis vervolgen, wanneer hij genegen is, eene boete te betalen, welke afhangt van den verderen duur Der kodeneng en van de positie van den aangehoudene. Onzen vriend Taman Loedjoek werd op zijn verzog, den derden dag verder te reizen tegen betaling van y20 boete, den prijs van een varken. Den dag na aankomst van Taman Loedjoek op Moeara Lassan kwamen alle Kfenja's met hunne hoofden bijeen, teneinde met den controleur en Datoe Maharadja Dinda over onze verdere reis te spreken. Zij waren gedeeltelijk van den stam der Oema Tau's waartoe Taman Loedjoek behoorde, gedeeltelijk van den stam der Oema Bakoeng's. Allen waren genegen, om ons te vergezellen, doch wenschten dadelijk te vernemen, op welk loon ze, in Apo-Kajan aangekomen, konden rekenen. Dit laatste nu was een moeielijke zaak. Wij konden naturlik op Moeara Lassan niet weten, hoe lang en hoe moeielijk de weg zou zijn; hiervan toch zou in de allereerste plaats hun loon afhankelijk moeten worden gesteld. Alvorens eenig bedragte noemen, wilde de controleur weten, wat de Kenja's voor de te verleenen hulp wel dachten te vragen. Zij kwamen Toen met buitensporig hochge eischen voor den dag en beweerden, dat de af te leggen bergweg uiterst moeielijk zou zijn en dat de bovenloop van den Kelai met zijne vele stroomversnellingen de uiterste krachtsinspanning van henzou vorderen. 