Bijdragen tot de taal-, land- en volkenkunde
2 Castanheda, VII, 197—203; Correa, III, 269—741; Barros, IV, 2, p. 103-5; Couto, IV, 4, p, 878—85. 3 Zie hiervoor bl. 363, 403 hoe het kwam, dat hij van den vorigen gouverneur geen ant- woord had ontfangen. Hij zond nu onmiddellijk een gezantschap naar Malaka, dat hier met veel staatsie zijn intocht hield, en de vroegere aanbiedingen hernieuwde, zoodat de gouverneur niet schroomde hem een der zijnen als gezant naar Atjeh mede te geven, Deze werd wel plechtig ontfangen, maar als wij de Portugeesche berichten gelooven mogen, liet Ibrahim hem op zijn terugreis heimelijk van kant maken. Garcia de Sa, meenende dat hij op zee was verongelukt, liet thans een galjoen uitrusten en droeg aan Manuel Pacheco, die Maleisch verstond, op om daarmede naar Atjeh te gaan en met den sultan een ver- bond te sluiten. Pacheco, voor Atjeh gekomen, had de on- voorzichtigheid om zijn schip door lantsjaren van den sultan in de haven te laten sleepen. Zijn goed vertrouwen kwam hem duur te staan. De gewapende Atjehers klommen plotseling bij hem aan boord, en vdér de bemanning naar de wapenen kon grijpen, werden de meesten met hun kapitein om het leven ge- bracht. Zij die gespaard bleven zouden later met de gevangenen van Galvao’s schip om ’t leven gebracht zijn. Overmoedig over *t behaalde voordeel, zond thans Ibrahim eene vioot van lantsjaren naar de. straat van Malaka en liet aan Garcia de Sa weten dat hij hem dankbaar was voor het fraaie galjoen en thans alleen nog een brigantijn noodig had, maar dat hij dien des noods zelf wel zou nemen. In verstand- houding met sommige Maleiers, waaronder de genoemde Sinaja, maakte hij het plan om Malaka te verrassen op een tijd dat de meeste Portugeezen zich in de kerk bevonden. De Atjehers waren echter onvoorzichtig genoeg om bij een drinkgelag het geheim te verklappen, dat door gedienstige Maleiers aan Garcia de Sa werd overgebracht. Hij liet hierop Sinaja gevangen nemen en van den toren der vesting werpen. ! Sedert werd Malaka een tijdlang door Atjeh met rust gelaten , waarschijnlijk ten’ gevolge van binnenlandsche verdeeldheden in dit rijk, waar volgens Maleische berichten omstreeks dezen tijd Ibrahim van den troon gestooten werd door zijn broeder, wien wij later als een vurig bestrijder der Portugeezen zullen ontmoeten. 1 Castanheda, VII, 244—46; Barros, IV,.2, p. 1083—410; Couto, IV, 4, p. 378—91; Correa, III, 303—5. NEGENDE HOOFDSTUK. De strijd om het recht op de Molnkken. Junta te Badajoz en Elvas. Expeditie onder Garcia Jofre de Loaysa van Spanje uitgezonden. Een zijner schepen bereikt Tidore. De Papoesche eilanden door de Span- jaarden en Portugeezen gelijktijdig ontdekt. Oneenigheden onder de Pertugeezen op Ternate. Garcia Henriquez en Jorge de Menezes. Oorlog met de Spanjaarden. Cortés zendt drie schepen onder Alvaro de Saavedra van Mexico naar de Molukken. Hij komt daar met één schip; helpt Makian veroveren. Zijne vergeefsche pogingen om van de Molukken uit door den Stillen Oceaan Mexico te bereiken. a De Portugeezen, die zich op Ternate bevonden, hadden reden om te vreezen dat zich weldra Spaansche schepen in de Indische wateren zouden vertoonen !, want Spanje had zijn recht op de Molukken nog niet opgegeven. Na de terugkomst der Vittoria, het eenige schip van Magal- haes’ eskader dat de wereldreis volbracht had met eene koste- lijke lading specerijén, had het natuurlijk niet aan protesten van den kant van Portugal ontbroken tegen het voortzetten van de vaart op de Molukken door hunne stamverwante mede- dingers. Portugal toch beweerde op die eilanden recht te heb- ben, op grond dat zij binnen de grenslijn lagen die het ont- dekkingsgebied der beide mogendheden afbakende. Spaansche zeelieden en cosmographen beweerden echter het tegendeel. Kindelijk besloten beide partijen scheidsrechters te benoemen en intusschen de vaart op de Molukken te staken. In April 1524 kwan eene junta van rechtsgeleerden, sterre- en zeevaartkundigen te samen aan de grens van Spanje en Portugal tusschen Ba- dajoz en Elvas, en vergaderde beurtelings in beide steden om de kwestie te bespreken. Hr is wel zelden een congres gehouden dat minder kans van slagen had. Vooreerst weten wij uit de instructies der Spaansche afgevaardigden 2, dat zij eerst moesten 1 Zie hiervoor bl. 393. 2 Bij Navarrete, 1V, 328, 405 zorgen het onderling eens te zijn, voordat z1j met de Portugeezen samenkwamen, en hetzelfde zal wel aan dezen zijn voorge- schreven, zoodat al van te voren eene heslissing onmogelijk was gemaakt. Maar daarenboven stond de geographische kennis van die dagen nog lang niet op genoegzame hoogte om, al had men dit gewild, de kwestie uit te maken. In weerwil dat som- migen der eerste zeevaartkundigen van dien tijd 1 aan de junta hunne adviezen gaven, bleek ten slotte tusschen de Spaansche en Portugeesche kaarten in de bepaling van de ligging der Molukken een verschil te bestaan van niet minder dan 46 lengtegraden! Werkelijk was het recht aan de zijde der Por- tugeezen, maar bewijzen konden zij dit niet; integendee], met de gegevens die men toen bezat, was het waarschijnlijker dat de Spanjaarden gelijk hadden. Ook hielden de laatsten ‘t er voor dat de rechters der tegenpartij van hun ongelijk overtuigd waren, maar dit niet hadden willen erkennen 2. Men moest dus de uitspraak opschorten, totdat de ligging langs astronomischen weg beter bepaald zou zijn: 3. De uitrusting eener tweede vloot voor de Molukken, die men tijdens de onderhandelingen met Portugal gestaakt had, werd nu weder hervat, maar het duurde tot den 24 Juli 1525 eer zij van Coruiia uitliep. Zij bestond uit zeven schepen, waarover het opperbevel was toevertrouwd aan Garcia Jofre de Loaysa, commandeur der St. Jansridders van Rhodus, een ervaren krijgsman en zeevaarder; tot opperstuurman der vioot en kapitein op een der schepen was D’Elcano aangesteld. Van dit geheele eskader bereikte slechts een schip het doel van de reis. Dat van D’Elcano strandde nog, eer men aan de zeestraat van Magal- haes was aangekomen, waarna hij op ‘t admiraalschip overging, dat met drie anderen de zeestraat yelukkig ten einde voer, ter- wijl de overigen naar Spanje terugkeerden. Maar in de GZuidzee gekomen, werden de vier schepen door een storm verstrooid ; 1 Sebastian Cabot, Diego Rivero. Aan de onderhandelingen namen o. a. deel Hernando Colon, de zoon van den wereldontdekker, en Juan Sebastian d’Elcano, en van Portugeeschen kant Diogo Lopez de Sequeira, de gewezen couverneur van Indié. 2 Pt. Martyr, Epistolae, fol. 90, 91, 124 (Dec. VI, cap. 9, 10; Dec. VIII, cap. 9.) 3 De officieele stukken betreffende de junta vindt men bij Navarrete, tomo IV; een résumé bij Peschel, Gesch. des Zeitalters der Entdeckungen , S. 664; vgl. Die Theilung der Erde unter Pabst Alexander VJ und Julius JI, von O. Pesche] (Leipzig, 1871) S. 22 ff, 406 één schip kwam aan de kust van Mexico terecht, een tweede ging verloren en van een derde vernam men later, dat het op de kust van Sangir bezuiden Mindanao gestrand was. Het ad- miraalschip, dat wij nu alleen te volgen hebben, kruiste den Stillen Oceaan, bereikte den 42 September 1526 de Ladronen en liep den 8= October een haven aan de oostkust van Min- danao binnen. ! Loaysa en D’Elcano waren beiden op de reis bezweken, zoodat thans een Baskisch zeeman met name Martin Titiguez de Carquizano het bevel voerde. De kustbewoners 2 weigerden hun levensmiddelen te verschaffen, daar een Moham- medaansch Maleier $ hen, zoo het schijnt, voor de vreemdelingen had gewaarschuwd, die hij voor Portugeezen hield. Zij wilden zich nu naar Cebu begeven, waarschijnlijk omdat de weg daar- heen, door Magalhaes gevolgd, hun bekend, en daarenboven in hunne instructie voorgeschreven was, dat zij den snoorde- liken weg naar de Molukkenv moesten nemen om niet met de Portugeezen in aanraking te komen. * Maar de wind was hun tegen en daarom namen zij hun koers naar het zuiden, bereikten weldra den Serangani-archipel en vervolgens de Talaut- sche eilanden, waar 2zij ruim van mondkost voorzien werden. Den 290 October kregen zij Halmaheira in ’t gezicht en den 4n November liepen zij de haven van Samafo aan de noord- oostpunt van dit eiland binnen. Deze plaats behoorde aan Tidore ; zij vonden er een weggeloopen Portugeeschen slaaf, die hun van den stand van zakep in de Molukken onderrichtte. Iiiguez zond van hier uit eenige der zijnen in een prauw naar de vorsten van Djilolo en Tidore om hun van zijne komst te verwittigen. De groote verbittering tegen de Portugeezen 5 was oorzaak dat men hunne mededingers dubbel welkom heette. Den 18" November van Samafo uitvarende om zich naar Tidore te begeven, werd het Spaansche schip door tegenwind naar ‘t noordoosten afgedreven, en na Morotai te zijn omge- varen genoodzaakt voor ‘t eilandje Rau de ankers uit te werpen. 1 In het journaal van Mt. de Uriarte (zie hierna) heet dit eiland Polo; het blijkt uit de verhalen dat er niet San Juan mede bedoeld is zoo als Burney vermoedde (History of the discoveries in the South Sea, I, 4140) maar Mindanao; ook noemen Urdaneta en Oviedo het Bendanao of Vendanuao. 2 Bisayas. Van daar de naam Vizaya dien Urdaneta aan de haven geeft, en anderen aan ’t geheele eiland. 3 Un hombre de Malaca (Derrotero). # Herrera, IIT, 275. 5 Zie hiervoor bl. 394, 407 Tntusschen had Dom Garcia Henriquez op Ternate van de komst der Spanjaarden tijding ontfangen en zond nu een zijner offi- cieren met eene uitnoodiging aan liiiguez om met zijn scnip naar Ternate* te komen, waar hij met alle onderscheiding zou ontfangen worden; verkoos hij echter zijn eigen weg te yaan, dan zou hij hem als vijand moeten behandelen. Jiiiguez weigerde het recht van Dom Garcia tot het stellen van zulke voorwaarden te erkennen en antwoordde dat hij zou gaan naar welk eiland hij verkoos. De Portugeesche bevelhebber zond hierop een eskader onder Manuel Falcao naar de noordpunt van Halmaheira om den Spanjaard den doortocht te beletten , maar het gelukte dezen met een gunstigen wind het eskader voorbij te zeilen en Tidore te bereiken, waar hij den 1, Januari 1527 voor de hoofdplaats , aan de Z.O.kust van het eiland, het anker uitwerp. ! De Spanjaarden, meer dan honderd goed gewapende en strijd- vaardige manschappen, werden door de Tidoreezen ontfangen als redders. Na de verwoesting der hoofdplaats door de Por- tugeezen hadden de rijksbestuurders met den sultan, een knaap van twaalf of dertien jaar, de wijk genomen in het gebergte en de meeste inwoners waren hen gevolgd; thans keerden velen terug en hielpen zoowel mannen a‘s vrouwen de Spanjaarden bij het maken van verdedigingswerken om tegen een onver- hoedschen aanval beveiligd te zijn. En die voorzorg bleek niet noodeloos, want na eenige vergeefsche onderhandelingen voer den 17 Januari te middernacht Dom Garcia met de zijnen naar Tidore over om de Spanjaarden te verrassen. Maar deze waren op hunne hoede, en losten het eerste schot, zoodat later de Portugeezen konden voorgeven dat zij met vriendelijke bedoe- lingen gekomen waren; zij zouden daartoe dan een zonderling uur hebben gekozen. Door de waakzaamheid der Spanjaarden moesten zi} onverrichter zake terugkeeren. Sedert hadden op Tidore en de omliggende eilanden eenige kleine schermutse- lingen plaats, maar het duurde niet lang of Dom Garcia liet de Spanjaarden met rust; hun schip was door de reis en de schoten uit het Portugeesche geschut onbruikbaar geworden, ' Derrotero (van den stuurman Martin de Uriarte) bij Navarrete, V, 279—85; Relacion escrita por Andres de Urdaneta, aldaar p. 408—12 en in de Coleccion de documentos ineditos (! Madrid 1866) tomo V, p. 1 vv. Vgl. ook de overige documenten in ’t vijfde deel van Navarrete’s verzameling en voorts: Oviedo, If, 62—70; Herrera, HI, 344—47 , 349-51; Castanheda, VI1, 94—96; Barros, IV, 1, p. 94, 95; Couto, IV, 4, p. 181 —89, 408 en men verwachtte dat zij weldra nit nood onderhandelingen zouden moeten aanknoopen. Ook had Tiiiguez daartoe reeds stappen gedaan, toen Dom Jorge de Menezes in de Molukken aankwam. ! Intusschen hadden de Spanjaarden, die in Martin de Uriarte een wakkeren stuurman bezaten, de gelegenheid miet laten voorbijgaan om Halmaheira om te varen en de kusten op te nemen 2. In zijn journaal vinden wij de eerste vermelding van de Papoesche eilanden 3, waarvan hij er acht opgeeft, groot en klein. Hij deelt ons verder mede dat met uitzondering van het rijkje van Djilol!o geheel Halmaheira aan de vorsten van Ternate en Tidore onderworpen was; dat de beste kruidnagelen op Tidore groeiden, de minste op Batjan, en dat de jaarlijkache oogst op Ternate, Tidose en Motir ongeveer gelijk stond , 800 4 1000 bahar (3200 A 4000 centenaars). De vorst van Djilolo bewees de Spanjaarden veel vriendschap, daar zij hem voort- durend tegen de Ternatanen ondersteunden. ¢ Wij hebben vroeger verhaald 5, dat Simao d°Abreu het eerst van de Molukken naar Malaka boven Borneo om voer. De gewone weg was langs de Banda-eilanden, maar hier moest men altijd op den gunstigen moesson wachten om verder te komen, zoowel op de heen- als terugtocht, en dit was niet enkel tijd- verlies, maar gaf ook aanleiding dat de kapiteins hier dikwijls overhoop lagen. Toen nu Dom Jorge de Meneses zich naar de Molukken zou begeven om Garria Henriquez te vervangen, gelastte Pero Mascarenhas, de gouverneur van Malaka, hem de reisroute van Simao d’Abreu te volgen. Den 22 Augustus 1526 met twee schepen uitgereisd, voer hij, de zeeéngte van Singa- pura door, naar Burnei, wisselde geschenken met den sultan , vervolgde daarop zijn reis door de Balabak-straat ten N. van Borneo , en door de straat van Basilan bezuiden Mindanao naar de Molukken, maar vdér hij daar aankwam dreef de oostmoesson hem benoorden Halmaheira en Morotai om. Hier zagen de Spanjaarden te Samafo in November 1526 de schepen in 1 Castanheda, VII, 99-101; Barros, IV, 1, p. 96—99; Couto, IV, 4, p. 189-94; Correa, II, 174—78; Docum. bij Navarrete, intzonderheid No 14; Oviedo, 1, 71—76; Herrera, IV, 4—6. 2 Derrotero bij Navarrete, V, 287—88. 3 Islas de las (sic) Papuas. Hij moet die zijn langs gevaren in den- zelfden tijd, dat Jorge de Menezes op Nieuw-Guinea of cen der eilanden ten N. daarvan overwinterde. Zie later. 4 Urdaneta bij Navarrete, V, 413; Oviedo, II, 72, 75, $ Zie hiervoor bl. 391, 409 de verte voorbijvaren en ook de Portugeezen ontfingen bericht dat ze gezien waren, maar beiden verkeerden in het denkbeeld dat het Spaansche schepen waren, en wel zooals liiiguez hoopte van lLoaysa’s eskader. Menezes werd intusschen in Z.O. rich- ting voortgedreven en bereikte de Papoesche eilanden, waar hij in een goede haven bezuiden den Evenaar, die door Barros Versija genoemd wordt — misschien Warsai op Nieuw Guinea — overwinterde. Kerst in Mei 1527 vergunde hem een gunstige wind den steven te wenden naar de Molukken. Hij voer toen bezuiden den Evenaar, langs twee eilanden, door de inlanders Menufii en Buftt geheeten en die hij Ilhas dos Graos (graan- eilanden) noemde, naar den overvloed van graan dien men et vond, kreeg hierop de kust van Halmaheira in *t gezicht en voer bezuiden dat eiland om naar Ternate , waar hij den 31 Mei aankwam !, Zijne komst gaf tot groote oneenigheden onder de Portugeezen aanleiding, die door hunne geschiedschrijvers uitvoerig verhaald worden. Wij zullen hiermede korter zijn, maar moeten over de voornaamste oorzaak dier troebelen in eenige bijzonderheden treden, omdat deze niet zonder belang is voor de handelsge- schiedenis. Wij hebben vroeger gezien dat Antonio de Brito met den Sultan van Ternate een verdrag sloot, waarbij de prijs der kruidnagelen werd vastgesteld. Daar het evenwel de Portu- - geezen in de Molukken vrijstond om ook voor eigen rekening handel te drijven, was het misbruik ingeslopen dat zij onder- ’shands een hooger prijs betaalden dan waartoe de faktor ge- rechtigd was, zoodat ten slotte bijna geene nagelen meer aan de factori) werden aangeboden. Zonder twijfel droeg hiertoe bij dat de Spanjaarden (zooals Couto vermeldt) viermaal z00 veel betaalden als den ouden prijs. Dom Garcia, die het misbruik oogluikend had toegezien, begreep toch eindelijk dat men den faktor tevreden moest stellen en eischte nu dat de koopers een 1 Barros, IV 1, p. 101—4105; Castanheda, VII, 93, 94. C. had nog zoo weinig begrip van den grooten afstand tusschen Indié en Z.-Amerika, dat hij ons verhaalt hoe Menezes verzeilde »in de golf tusschen de Mo- lukken en de Straat Magalhaes,» waar een storm hem versloeg naar de Papocsche eilanden. Correa (I1, 173) maakt het nog mooier; hij schrijft: «hij verzeilde (foy dar) in de golf der zeestraat van Magalhaes.» Andrada (1I, 28 vo) schrijft dit trouw ra. Men had de gevolgen van dezen verkeerden toestand reeds ondervonden. Terwijl de uitrusting der eskaders die naar de Molukken gezonden werden, de Regeering op hooge kosten joeg, moest zij de specerijen driemaal duurder betalen dan toen men ze van de vreemde handelaars te Malaka inkocht! Om hieraan. een einde te maken had Affonso Mexia, de directeur van den Indischen handel * te Kotsjin, aan Jorge de Menezes gelast, dat al de kruidnagelen voor de Regeering moesten worden mgekocht ; wat er na de lading der schepen overbleef kon dan aan de Portugeezen op Ternate verkocht, en uit de opbrengst de soldij en de tractementen der superieuren betaald worden. Toen Dom - Jorge het bestuur aanvaard had, maakte hij dit besluit bekend. Het verwekte bij Portugeezen en Ternatanen groote ontevreden- beid, en Kaitsjil Taruwes, de rijksbestuurder, verklaarde dat als zijn landslieden de kruidnagelen niet konden verkoopen aan wien zij wilden, zij geene levensmiddelen meer zouden aanbren- gen. Dom Jorge, die op reis veel volk verloren had, terwijl zijne overige manschappen voor een groot deel ziek lagen, kon zijn gezag niet laten gelden en was wel genoodzaakt om toe te geven. Maar dit belette niet dat men ’them nog op andere wijzen moeielijk maakte. ° Mascarenhas had aan Menezes den last medegegeven dat zijn voorganger Garcia Henriquez niet langs Banda, maar langs Borneo naar Malaka zou terugkeeren. Henriquez, die te Banda voor eigen rekening muskaatnoten wilde laden, weigerde onder allerlei voorwendsels aan den last van Mascarenhas gevolg te " geven en werd daarin gesterkt door de manschappen die hij zou medenemen. Menezes drong er nu niet verder op aan, maar Henriquez bleef wrok tegen hem koesteren en hield niet in het oog dat hij op Ternate geen gezag meer uitoefende, want toen 1 Volgens Castanheda een tiende, volgens Correa een vijfde. 2 Castanheda, VII, 100, 101, 130; Correa, III, 178. Vgl. Tombo do estado da India p. 112, 113 en Couto, IV, 1, p. 192, 3 Veador geral da fazenda, 4ll kort hierop Dom Jorge, zich door vijandelijkheden der Span- jaarden genoodzaakt vond met allen spoed een galjoot zeilreé te maken en daartoe ook eenige timmerlieden liet opeischen, die aan een jonk van Henriquez bezig waren, beweerde deze dat hij hem daartoe verlof had moeten vragen en gebruikte zulke beleedigende uitdrukkingen, dat Menezes hem arrest gaf. Het geschil werd echter bijgelegd en een tijd lang waren 2ij de beste vrienden. Maar de volgers van Henriquez vonden hier geen baat bij en vreesden, daar de tijd van vertrek aanbrak, dat hij aan Menezes zou vergunnen zoovelen hunner achter te houden als deze meende voor de verdediging van Ternate tegen de Spanjaarden te behoeven. Daar nu Henriquez zeer wantrou- wend was, wisten zij hem wijs te maken dat Menezes het op zijn leven toelegde en dat het geraden was hem vddr te komen en zich van hem meester te maken. Terwij] nu de bevelhebber een groot deel der zijnen op eene expedilie naar Makian had uitgezonden, noodigde Henriquez hem op een maaltijd. Dom Jorge, die niets kwaads vermoedde, liep in den val; hij werd in boeien geklonken, en Dom Garcia met zijne manschhppen namen bezit van de vesting. De soldaten, die van Makian terug- keerden, riepen thans de hulp der Spanjaarden in die zich op Tidore bevonden. Om het bezit der Molukken niet geheel in de waagschaal te stellen, zag zich Henriquez dus genoodzaakt om zijn opvolger in vrijheid te laten en de vesting te ruimen. Hij was echter schaamteloos genoeg om het geschut te vernagelen, uit vrees dat Menezes daarvan tegen hem gebruik zou maken. Ook blijkt uit het dagboek van den Spaanschen bevelhebber te Tidore, dat de schepen en ammunitie in de macht van Henriquez bleven en dat hij daarvan in de eerste dagen van 1528 gebruik maakte voor een expeditie naar Makian. De radja van dat eiland — hij wordt » Quichil Humary» (Kaitjil Omar?) genoemd — had zich namelijk kort te voren bij de Spanjaarden aangesloten , zoodat zich eenigen der laatsten daar bevonden. De Portugeezen maakten zich van de hoofdplaats meester, roofden wat 2ij konden en brachten vele inwoners om het leven, maar de Span- jaarden, die hen zagen aankomen, hadden den voorraad kruid- nagelen in brand gestoken. Ook verkregen de laatsten korten tijd daarna weder vasten voet op Makian door eene plaats te bezetten die bij hen Guaza genoemd wordt. Kerst den 15 Maart 1528 vertrok volgens de Spaansche be- richten Garcia Henriquez naar Malaka en let op Ternate slechts td 412 een paar schepen en 70 & 80 man achter. Menezes zond hem een vaartuig onder Vicente da Fonseca achterna, om den gou- verneur van alles te onderrichten en hulp te vragen. Hij trof Henriquez nog te Banda en weinige dagen later kwam hier van Malaka een klein eskader onder Goncalo Gomez d’Azevedo , met honderd manschappen, munitie en handelswaren voor de Molukken. Gomez werd aanstonds door Fonseca van het bedrijf van Henriquez op de hoogte gesteld en aarzelde niet om hem zijn schip te ontnemen en dit naar Ternate terug te brengen. Henriquez moest zich dus met een jonk behelpen die hem toe- behoorde en voer na deze geladen te hebben in Juli 1528 naar Malaka. De gouverneur, Pero de Faria, liet bij zijne aan- komst beslag leggen op zijne lading, doch door een toeval werd dit weder opgeheven. Er bevond zich namelijk te Malaka een gezantschap van den vorst van Panarukan op Java. Kenigen dier Javanen waren handgemeen geworden met de Maleiers en vddér men uit de vesting kon toeschieten om het oproer te stillen, had Henriquez met de zijnen er reeds een einde aan gemaakt. Erkentelijk voor dezen dienst, liet Faria hem, onder borgtocht voor de aanspraken die Menezes op de lading mocht maken, met zijn jonk naar Indie vertrekken. Maar hier was de fortuin hem minder gunstig. Zijn jonk met alles wat hij bezat ging in een storm te gronde, en toen de nieuwe gouverneur Nuno da Cunha in November 1529 in [ndie aankwam, zond hij hem in verzekerde bewaring naar Portugal. ! Keeren wij naar Ternate terug. Lang voor ’t vertrek van Henriquez had Dom Jorge een zijner officieren, Vasco Lourengo, in een kora-kora bij gebrek aan andere vaartuigen naar Malaka gezonden om hulp te vragen, Hij moest den weg om Borneo nemen en den sultan van Burnei geschenken overhandigen. Toen hij te Burnei kwam, lag hier een handelsjonk van Malaka waarvan de kapitein Affonso Pags of Pirez heette. Deze was hier goed bekend en stelde Lourengo aan den sultan voor. Onder de geschenken, die hij hem aanbood, bevond zich een prachtig tapijt, waarop het huwelijk van Hendnk VILL met Katharina van Aragon was afgebeeld. Toen de sultan vernam dat de figuur met de kroon op het hoofd een koning voorstelde, verdacht hij de Portugeezen 1 Castanheda, VII, 127—54, 155, 167-71, 196—97, 241; Correa, III, 242—260, 268; Barros, IV, 1, p. 105—115; Couto, IV, 41, p. 250—70, 292—94, 303; Documenten bij Navarrete, V, p. 292—93, 346—47, 413 dat zi) het tapijt in zijn paleis wilden smokkelen om des nachts door een of ander toovermiddel den koning en zijn gevolg in het leven te roepen en met hen het paleis te overrompelen, zoodat Paes en eenige Mohammedaansche handelaars die er bij tegenwoordig waren groote moeite hadden om te beletten dat Lourenco en de zijnen in hechtenis genomen werden. Eerst toen men het tapijt voor zijn oogen verbrand had, was de sultan gerustgesteld. Lourengo begaf zich in de jonk van Paes naar Malaka en de kora-kora keerde naar Ternate terug. ! In *t zelfde jaar (1527) zond Menezes Diego da Rocha met een fust naar Mindanao en omliggende eilanden om levensmiddelen te zoeken. Ken storm dreef het schip naar het noordoosten af, waar men op 9 of 10° Nbr. een eilandgroep ontdekte, die den naam ontfing van den stuurman van ‘t schip: Gomes de Sequeira. 2 Galvao p. 168. Het jaartal 1525 aldaar is onjuist, want toen was Me- nezes nog geen ccapitam de Maluco.» Vgl. Cutou, IV, 4, p. 274 en daaruit overgenomen door Lavanha bij Barros, IV, 1, p. 109. De eilanden van Sequeira maken waarschijnlijk deel uit van den Palau-archipel. 3 De Ptg. kapitein Fernao Baldayo, die later stervende in de handen der Spanjaarden viel, zou dien moord bekend hebben. Maar dit verhaal (zie Oviedo, Il, 87) is suspect. 414 werden dus openlijk hervat, en indien de Portugeezen in Kaitjil Taruwés niet zulk een waakzamen en gevreesden bond- genoot gehad hadden, wiens zeemacht die zijner tegenstanders blijkbaar verre overtrof, zou han gezag zonder twijfel meer geleden hebben dan nu het geval was. Van den strijd op Makian spraken wij reeds. Ook op Halmaheira streden beide partijen met afwisselend geluk. De Tidoreezen onder hun rijks- bestuurder Kaitjil Rade ondersteunden hier den vorst van Djilolo tegen de Ternatanen. Op een dier tochten zagen de Spanjaarden die er aan deelnamen een schip in open zee, waarop eenigen hunner, vermoedende dat het aan hunne landgenooten behoorde, zich aan boord laten roeien. Hun vermoeden was juist: eindelijk kwam er hulp uit Spanje opdagen |. Dat die hulp zoolang uitbleef, was niet geheel de schuld der Keizerlijke Regeering. Nog geen jaar na Loaysa, den 8 Apni 1526, was een eskader van vier schepen onder den beroemden Sebastian Cabot van San Lucar in zee gestoken om door de straat van Magalhaes naar de Molukken te zeilen. Omstandig- heden hadden dit plan gewijzigd, voordat Cabot de zeestraat bereikte, en in plaats van een reis door de Zuidzee werd een onderzoekingstocht op de Rio de la Plata ondernomen. Intus- schen zond de Regeering een schrijven aan den gouverneur van Mexico, den ondernemenden Hernan Cortés, van wien zi} bericht had ontfangen dat hij in zijne haven aan de Zuidzee vier karveelen voor ontdekkingstochten had uitgerust 2. Zij -verzocht hem een of twee van die karveelen met spoed naar de Molukken te zenden om berichten in te winnen aangaande de daarheen gezonden eskaders. Dit verzoek was nog niet tot hem gekomen, toen een der schepen van Loaysa’s eskader, bij het verlaten van de straat van Magalhaes van “t admiraalschip afgedwaald , op ‘t laatst van Juli 1526 de westkust van Mexico bereikte. Cortés 1 Docum. bij Navarrete, tom. V. Vgl. de inleiding bl. 78—95. Het journaal van La Torre volgt onmiddellijk op dat van Uriarte. Zie voorts Oviedo, Il, 76—84; Herrera, IV, 6—11; Couto, IV, 41, p. 194—96. 2 In den brief der Spaansche Regeering aan Cortés (20 Juni 1526) heet het: «decis que las teniadas hechas para el proposito del descubri- miento de la especeria» (Cédula del Emperador a H. C. bij Navarrete V. 441). Dit is echter niet juist. Zie over de bestemming der schepen: Cortés’ Brief aan den Keizer van 13 Oct. 1524 in: »Cartes y Relaciones de Hernan Cortés al emperador Carlos V ‘colegidas por D, Pascual de Gayangos» (Paris 1866) p. 276, 3165. 415 gaf hiervan bericht aan den Keizer en voegde er bij dat hij den kapitein had voorgesteld , met nog drie schepen die hij daartoe uitrustte, naar de Molukken te gaan!. Het viel evenwel in dezen tijd dat Cortés door een kleingeestigen regeeringscommissaris werd legengewerkt, zoodat hij minder spoed met die uitrusting kon maken dan hij wenschte. Kerst den 81 October 1527 gingen twee kleine schepen en een brigantijn, te samen met 110 man uit de haven van Zacdtula in* Mexico naar de Molukken onder zeil. Het hoofd der expeditie heette Alvaro de Saavedra. Hij had o. a. in last om naar Cebu te yaan en daar onderzoek te doen naar de achtergebleven medgezellen van Magalhaes. Het schip van Loaysa’s eskader, dat eerst aan den tocht zou deel- nemen, moest achterblijven omdat het te veel door de zeewor- men beschadigd was.. Op den overtocht door den Stillen Oceaan deed deze sijn naam geen eer aan, want een storm joeg de schepen uiteen. Van het eene schip en de brigantijn werd nooit meer iets ver- nomen; dat waarop Saavedra zich bevond, bereikte na een reis van zestig dagen de Marianen en een maand later, den 2 Februari 1528 de Philippijnen. Aan de oostkust van Mindanao trof men een der manschappen aan van het schip Santa Maria de] Parral van Loaysa’s eskader; hij was bij eene schermutse- ling met de Bisaya’s: gevangen genomen en had met hen in een handelsvaartuig het eiland Cebu bezocht, waar hij vernam dat een achttal in leven gebleven Spanjaarden van Magalhaes’ eskader aan Chineesche kooplieden verkocht waren. De kust van Mindanao langs varende bereikte Saavedra den Serangani-archipel , waar hij wederom twee manschappen vond van het zoo even genoemde schip, die hem mededeelden dat het op ‘t nabij ge- legen eiland Sangir gestrand en de bemanning meerendeels omgekomen was; sommigen hunner medgezellen waren door de bewoners aan andere eilanden verkocht. Door hunne bemid- deling werden de Spanjaarden van levensmiddelen voorzien, en Saavedra kocht hen vrij voor 80 dukaten en een staaf ijzer. Na de Meangis-eilanden te zijn voorbijgevaren ontmoetten 2ij drie korakora’s van Ternate, waarin zich eenige Portugeezen be- 1 Zie den brief van Cortés in »Coleccion de documentos ineditos» etc. (Madrid 1863) I, 24. — De kosten der uitrusting worden specifiek opge- geven aldaar II, 405. Ze werden aan Cortés door den heizer vergoed (ald. p. 445.) 416 vonden, die van hen vernamen wie 2i) waren en het nieuws paar Ternate brachten. Wij hebben straks gezien hoe het schip vervolgens bij Dyilolo door landgenooten bezocht werd, zoodat Saavedra de verbouding tasschen de strijdende partijen reeds kende, toen Dom Jorge de Menezes twee officeren bij hem aan boord zond om hem onder groote vnendschapsbetuigingen uit te noodigen naar Ternate te komen. Saavedra sloeg die uit- noodiging natuurlijk af, en bleef‘dien nacht op de reede voor Djiloio. Toen hij den volgenden morgen naar Tidore zou over. steken, wilden de Portugeezen hem dit beletten , maar Hernando de la Torre, van zijne komst onderricht, zond hem een fust te gemoet dien hij op Dyilolo had laten bouwen, waarop de Portageezen zich teragtrokken en het Spaansche schip den 80 Maart 1528 voor Tidore het anker uitwierp. Hoewel het slechts eene kleine versterking aanbracht ', werd de moed der Spapjaarden verlevendigd door dit blijk dat de Keizer hen niet vergat en dat de overtocht van Mexico geene onoverkomelijke bezwaren inhad. Ook bracht Saavedra wapenen en andere zaken mede waaraan men groote behoefte had; daarvan wordt in de eerste plaats vermeld: eene welgevulde medicijnkist 2. De bondgenvoten der Spanjaarden maakten natuarlijk van hunne tijdelijke overmacht gebruik. De radja van Djilolo breidde zijn rijk op Halmaheira uit, en de Tidoreezen trachtten de Ternatanen uit de omliggende eilanden te verdrijven. De radja van Motir, door hen in het nauw gebracht, zond om hulp naar Ternate , waarop Taruwes met eene vioot in zee stak, ondersteund door een goed gewapende fust, waarop zich een veertigtal Portugeezen bevon- den onder aanvoering van Fernao Baldaya. Deze tartte de Span- jaarden uit om zich in hun fast met hem te komen meten, maar zijne snoeverij kwam hem duur te staan. Den 4de> Mei raakten de beide fasten slaags, tusschen Tidore en Maré, maar de Portugeezen dolven het onderspit, hun vaartaig werd ver- overd en de overgebleven manschappen gevangen genomen. Menezes had nu nog slechts een vijftigtal Portugeezen onder zijne bevelen en kon dus niet beletten dat de Tidoreezen zich 1 45 man volgens Docum. 23 by Navarrete; omstr. 30 man volgens Vic. de Napoles in Coleccion de docum. ined. V, 86. 2 «Una buena botica con muchas medicinas.» — Zie over de reis van Saavedia de verhalen bij Nava:rete V, docum. 36 en 37, het tweede uitvoeriger in Coleccion de documentos ineditos etc. (Madrid 1866) V vv. Vergelijk ook Navarrete’s inleiding, V, 95-—114; Herrera, 1V, 414, , 59. 417 met behulp der Spanjaarden van het eiland Makian meester maakten. Eene versterkte plaats op dit eiland werd zeer dapper verdedigd door eene inlandsche vrouw. Intusschen kwam Vicente de Fonseca van Banda terug ', weldra gevolgd door het eskader van Goncalo Gomez d’ Azevedo (22 Mei 1528). Deze ried Menezes in het belang van den. handel met de Spanjaarden vrede te sluiten. Dom Jorge zond hierop een gezant naar Tidore, en I.a Torre was niet ongezind om de door hem gestelde voorwaarden in te willigen, maar de eisch om het Ternataansche gedeelte van Makian weder te ontruimen vond hij te zwaar. Gomez ried nu oi het eiland aan de Spanjaarden te Jaten, maar Menezes wilde daar niets van weten. Hij zag echter wel in dat hij van Gomez niet veel hulp te verwachten had en besloot dus een der geladen schepen om Borneo heen naar Malaka te zenden met verzoek om bijstand. Dit schip ging aan de kust van Mindanao verloren. 2 Hoewel de Spanjaarden voor het oogenbhik de Portugeezen konden trotseeren, zag Hernando de la Torre wel in dat hij zonder duurzamer ondersteuning zijner Regeering het op den duur niet tegen hen zou kunnen uithouden, want zij konden veel gemakkelijker uit Indié hulp ontfangen dan hij.uit Mexico. Het schip van Saavedra werd dus al dadelijk na zijne komst voor den terugtocht vaardig gemaakt, en toen het zeilree lag, voltooide Ia Torre het verslag van zijn wedervaren, dat voor ons bewaard is gebleven. Er blijkt uit dat de Spanjaarden veel gebrek leden; de verwoesting , door de Portugeezen op Tidore aangericht, had de inwoners verarmd, zoodat zij niet in staat waren een behoorlijken prijs te geven voor de goederen uit Spanje medegebracht; aile levensmiddelen moesten van elders komen, want op Tidore groeide niets dan nagelen, en de con- currentie der Portugeezen maakte den mondkost duur. Hij ver- zocht daarom dat men hem een grooten voorraad pitis 3 zou zenden, een kleine koperen Chineesche munt, in den archipel gebruikelijk en die men in Spanje kon namaken. 4 Den 13 Juni 1528 ging Saavedra onder zeil. Op zijn schip ' Zie hiervoor blz. 412. 2 Castanheda, VII, 176—74; Barros IV, 1, p. 118, 119; Correa, III, 260—62; Couto, IV 1, p. 294—99; Docum. bij Navarrete, tom. V en in- leiding p. 1144—20; Oviedo, II, 85—89; Herrera, 1V, 59-61. 3 La Torre noemt ze pijas of pias. * Docum. No 14 hij Navarrete, tom. V. 27* 418 bevonden zich dertig man, waarbij twee Portugeesche over- loopers en enkele gevangenen. De berichten van zijne reis, die tot ons gekomen zijn, stellen ons niet in staat met juistheid de route op te geven. Zooveel schijnt zeker dat hij op een groot eiland, door Papoes bewoond, waar men overvioedig levens- middelen vond, waarschijnlijk een der later naar Willem Schouten genoemde eilanden !, een maand lang op een gunstigen wind wachtte, en dat, toen hij zich gereed maakte om de reis voort te zetten, vijf Portugeezen in de boot ontsnapten. Deu 1 Augustus ging het schip weder onder zeil in oosteliike richting en kwam 14 dagen later 2 aan een eiland op 1° 40’ Zbr., waar eveneens Papoes woonden, die de Spanjaarden vijandelijk ontfingen en waarvan zij er drie medenamen. Van hier voer men noordoos- telijk , deed op 7° Nbr. eilanden aan met blanke $ bewoners (Carolinen-archipel) en werd op 14° Nbr. bij de Marianen door tegenwind genoodzaakt oi te keeren en naar de oostkust van Mindanao afgedreven. De Serangani-eilanden voorbijvarende kwam Saavedra op ‘teind van Qctober te Tidore terug. De Portu- geezen, die met de boot gevlucht waren, bereikten een eiland, waar drie van hen achterbleven; de beide anderen voeren in een kano naar Halmaheira en werden van daar naar Tidore gebracht en terechtgesteld. 4 Zoodra er een nieuwe boot voor hem in gereedheid was ge- bracht, ging Saavedra in Mei 1529 op nieuw onderweg. La Torre had hem geraden zijn weg te nemen om Kaap de Goede Hoop, daar men met wind en stroom in den Stillen Oceaan nog zoo weinig bekend was, maar de moedige en ondernemende kapitein wilde zijn plan niet opgeven om een veiligen zeeweg te zoeken tusschen Indié en Amerika en besloot dus de moeielijk- heden, die daaraan verbonden waren, nogmaals te trotseeren. Onze kennis van dezen tweeden. tocht bepaalt zich tot een kort 1 De naam van het eiland en de afstand van Tidore werden verschillend opgegeven. Bij Vic. de Napoles meer dan 250 sp. mijlen en de naam visla del oro;» bij Fr. Granado 200 mijlen en de naam Paine; bij Cas- tanheda 170 mijlen en de naam Hamey. 2 Den afstand van het vorige eiland schat Granado op 140 sp. mijlen. Hi noemt dit eiland Urais la grande. 3 De Polynesiers worden nu eens blank, dan bruin genoemd. 4 Relacion de Vicente de Napoles in Coleccion de Documentos ineditos etc. tom V (Madrid 1866) p. 88—-90; Relacion de Franc. Granado (docum. 36) en inleiding p. 124—26 bij Navarrete tom. V; Herrera, IV , 60, 61; Cas- tauheda, VII, 175 en daarnaar Barros, IV 1, p. 119 en Couto, IV, 4, p. 300. 419 reisverhaal en eenige bijzonderheden door Galvao opgeteekend. ! Saavedra volede denzelfden koers als de eerste maal, vond ook het eiland terug, van waar hij de Papoes had medegenomen en liet een hunner — de beide anderen waren reeds ontsnapt — aan land gaan om aan zijne stamgenooten mede te deelen dat de vreemdelingen niet kwamen met vijandige voornemens ; maar hij zag_uit de verte dat de bode door zijne landgenooten ge- dood werd. Galvao vermeldt dat Saavedra op 2° Zbr. eene kust (Nieaw Guinea) in ‘tgezicht kreeg, waar men goede anker- plaatsen aantrof, en die hij volgde tot 5° Zbr. Hierop wendde hij den koers in NO. richting, kruiste den Evenaar, deed eenige eilanden aan van den Carolinen- en waarschijnlijk ook van den Marshall’s-archipel en voer steeds in dezelfde richting voort. Toen men op 27° Nbr. gekomen was stierf ongelukkig de energieke bevelhebber; men voer nu nog tot op 31°, maar voort- durende oostewind noodzaakte hen wederom het plan op te geven en den steven te wenden. Langs de Marianen ev Palau- eilanden bereikte men in *t begin van December de haven Samafo aan de noordkust van Halmaheira. | Wat sedert hun vertrek in de Molukken was voorgevallen, verhalen wij in een volgend hoofdstuk. Ons blijft nog een en ander .te vermelden wat vddér dien tijd op Ternate plaats had. Jorge de Menezes had van de versterking, die Goncalo Gomez hem aanbracht, gebruik willen maken om de vijandelijkheden met kracht door te zetten, maar Gomez, die met handels- oogmerken gekomen was, liet zich daartoe niet bewegen. In November 1528 kwam Jorge de Castro op Ternate aan. Hij was met twee schepen van Malaka uitgezeild , Borneo omgevaren , en toen naar de kust van Celebes 2 afgedwaald, van waar hij met het eene schip Ternate bereikte; het andere kwam voor Banda terecht. De Castro bracht waren en geschut mede, waar- aan men groote behoefte had; Menezes zond hem naar Samafo op Halmaheira om de inwoners te straffen voor hunve onder- steuning der Spanjaarden. Hij verbrandde die plaats en voer toen naar Tidore om noginaals onderhandelingen met [La Torre aan te knoopen, die deze wederom verwierp, daar de voor- waarden hem onaannemelijk voorkwamen. Den 10 Februari 1 Relacion de Vic. de Napoles, a. w. V, 91-—96; verkort bij Herrera IV, 107—9; voorts Galiao p. 176--181. 2 »Errando a viagem veio ter ao longo da Ilha de Macagar e della a Ternates (Barros), 420 1529 keerde Goncalo Gomez met de geladen vaartuigen naar Malaka terug en liet alle manschappen die hij missen kon op Ternate achter onder voorwaarde dat Menezes zorgen zou voor het volgende jaar lading te bekomen. De Castro ging met Gomez mede tot Banda op hoop van hier versterking en handelswaren te vinden voor de Molukken. Van zijn wedervaren spreken wij later. 1 P. A. TIELE. 1 Castanheda, VII, 2, p. 34—38; Barros, IV,1, p. 122—23; Documenten bij Navarrete, V, 349, 350. VERBETERING. QOp blz. 345 staat »de zeestraat van Sabang (Straat Durian ten O. van Sumatra).» Kene nadere vergelijking van oude en nieuwere kaarten heeft mij doen zien dat dit waarschijnlijk onjuist is. Straat Saboen en Straat Dunran wor- den door de eilanden Karimon en Sadoen (Segoepong) geschei- den, en hoewel de eerste thans voor schepen onbevaarbaar is, kan het zeer wel zijn dat zij in den tijd der Portugeezen het gewone zuidelijke verbindingskanaal was van Malaka met den Archlpel, evenals de oude zeestraat van Singapura benoorden het eiland om het noordelijke. OPHELDERING. Op blz. 351 ond. wordt gesproken van het eilland Tamao. Dit is volgens Ferd. von Richthofen (China, Th. I, Berlin 1877, S. 646) het eiland San-tshwan, het St. Johns eiland der zeekaarten. BESOGNES DER HOOGE REGEERING TE BATAVTA GEHOUDEN OVER DE COMMISSIE VAN PARAVACINE NAAR TIMOR 1756. DOOR P. A. LEUPE. »Koepang omstreeks 1750. is de titel van een opstel van Mr. J. A. van der Chijs in het Tijdschnft voor Indische T'aal- Land- en Volkenkunde, D. XVIII. Zeer juist schetst de schrijver naar aanleiding van het Rapport van den in 1756 naar Timor gezonden Commissaris J. A. Paravacini den toestand van de dienaren der Compagnie en die der burgerij aldaar, terwijl hij ons tevens een staaltje geeft van de wijze waarop de Compagnie met de aan haar onderworpen volken omsprong. Ter aanvulling van het door den Heer van der Chijs ons medegedeelde kan het weliicht niet overtollig wezen bekend te worden, hoe de Hooge Regeering te Batavia de zending van Paravacini opvatte en welke besluiten -zij daaromtrent nam; wij vinden dit opgeteekend in hare vergaderingen van Maart, April en Mei 1757. Den 29 Maart verscheen de Gouverneur-Generaal Mossel in de vergadering, en nadat er eenige voorafgaande zaken waren afgehandeld, stelde hij voor om een aanvang te inaken met het Besoigne over het commissoriaal rapport van den gewezen Com- missaris der Regeering Paravacini, concernerende zijne verrich- tingen te Timor, dat op den 25 te voren geen voortgang had gehad. | ~De Leden« sig daarmede confirmerende, ~gaf sijn Kdel- mheid de vergadering bij wege van introductie te kennen, dat #(hij) uyt hoofde van zijne zwakheid, thans niet in staat was een mlang discours te doen over dat schriftuur en de verrigtingen vdaarbij in “t breede gedetailleerd, dog dat hij na sijne ge- vdagten het zakelijke daar uyt ten papiere hadde gebragt, en 4e Volgr. [. 2x8 4.22 wvermeende het zelve van die aangelegenheid en consideratie te wwezen om op die poincten het nodige te resolverenv, Na het lezen van dit geschrift, werd het op zijn verlangen ingeschreven. Wij teekenen daaruit zoo beknopt mogelijk het volgende op. Hij oordeelde de handelingen van den Commissaris in het algemeen nuttig en voordeelig, zoo omtrent de Vorsten als de behaalde voordeelen. Er was verder een goed QOpperhoofd noodig vom dat wel gelegt werk te voltooien”, waaraan men tegen het najaar wel mocht denken. De goudmijn, waarbij de Post aangelegd was en die van Belo, diende te worden onderzocht en bewerkt, volgens het voorstel of naarmate men arbeiders kon bekomen, tot welk einde men een partij Balische slaven naar Timor moest zenden. De glinsterende erts kon als een proef naar Nederland worden verzonden. De indigo-cultuur kon men beproeven, doch moest men dit niet wte sterk aantastens, omdat het een groote lastpost was. De peperplantjes kwamen wel op, en zoo die daar wilden aarden, mocht men er iets goeds van verwachten, doch hier- omtrent moest geen dwang plaats hebben. Met den Koperberg had het mede geen groote haast »om niet te veel gelijk overhoop te haleny; een oplettend opperhoofd zou daaromtrent zijn tijd wel weten te kiezen. De inkoop van was i 28 rijksd. de 125 pond, was zeer voor- deelig tegenover 48 rijksd., die nu te Batavia daarvoor werden besteed. De inzaam van het saudelhout kon nu niet schaden dewijl de prijs van 7 op 3 rijksd. was teruggebracht. Van de monsters lijwaten op Timor vervaardigd, diende een nadere proef te worden genomen; in het bijzonder van die soorten die op Batavia werden gezocht, euz. Sumba ! verdiende opmerking; intusschen moesten overal op de omgelegen eilanden merkpalen worden geplaatst, en een korporaal of tolk die schrijven kon. De Zwarten, die onder den Tenenty (Teniente) of Luitenant Generaal van Toelan Ikan stonden, hadden wel verdiend te worden ten ondergebracht, wanneer zij zoo stout waren om de Compagnie aantevallen, zonder naar den Portugeeschen Gouverneur ' Soemba = Sandelhout? Eiland. 