None
Toen reeds een ligte schemer op de kim aenkon- digde dat de morgendstond naderde, was Walter juist bezig met het verhael van den grooten zeeslag voor Gibraltar, waer de heldhaftige maer ongelukkige Admirael Heemskerk, in 1607, eene ontzaggelyke Spaensche vloot vemielde en den schoonsten zege- prael bevocht, die Nederland's zeemagt ooit te beurt vie\, De Serjant schilderde met levendige kleuren eh met sidderende stem, de hitte van den stryd en de onverd'aegdheid van Holland's bootsvolk. cc Ja n zegde hy « de kanons- van ' wederzyde braekten onophoudend dood en verdelging uit dui- zend en doizend monden; de hemel was een kolk van rook en vuer; vele schepen stonden in brand; de zee f — 146 — scheen rood van bloed; kanonballen en kogels vielen op de manschap als een moorddadige regen; men hoorde niets meer dan het gebulder der kanons^ het gehiiil der gekwetsten en het gekraek der brekende xnasten Het lot is onzeker : niemand kan gissen wien God den zegeprael zal gunnen Op dit oogen* blik wil Heemskerk het geluk geweld aendoen, en, door eene stoute pooging, het bloedig pleit ten vogr* deele van Holland beslissen. Hy ziet den Spaenschen Admirael achter dry Gallioenen liggen, en besluit, kost wat kost, hem te naderen, en hem aen boord te klampen. Heemskerk moedigt zyne mannea aen tot die stoute ondememing; hy belooft honderd Realen aen dengene die de Spaensche admiraelsvlag zal nederhalen; en geeft daerop bevel om, dwars door de andere vyandlyke schepeni op den Admirael aen te zetten. Deze bemerkt het inzigt der Hollanders en hakt zyn ankertouw los om de wyk te negien; maer Heemskerk^ die als een arend op hem losschlat, heeft hem welhaest bereikt en klampt hem vast. Hier begint nu een allerschrikkelykst gevecbt; de Span- jaerden weeren zich dapper; bloed vliet in stroomen tusschen de beide schepen; vriend en vyand vermen* gen zich, kampen man tegen man, en huilen van ^ — 146 — razerny onder het stryden. Welhaest echter zyn de Hollanders op het dek van den Spanjaerd geraekt, en een hunner heeft de admiraelsvlag des vyands nedergehaeld. Heemskerk, die voor den grooten mast van zyn schip staet en met koelen moed den stiyd beheerscht, ofschoon ballen en kogels hem rond het hoofd fluiten, ziet de Spaensche vlag nederdalen, en juicht by dit voorteeken van eenen roemryken zege- prael ; maer op dit oogenblik komt er een kanonbal en slaet onzen dapperen Admirael den bil van het lyf weg. Van Mxtkbsn, Nederlandtehe HiHorie. 28* Boek. — 148 — spanden de kracht hunner oogen^ om te kunnen raden, wat het was, dit grauw en donker gordyn, dat in den nachtelyken nevel scheen te bewegen en over den grond te vlotten. Welhaest echter nam de morgenklaerte merkelyk toe, en men begon alsdan de vyandlyke drommen te onderscheiden, die in de verte, tosschen de stad Jakatra en de Hollandsche Factory, stonden ge« schaerd. Walter wreef zich de handen van biydschap, en riep tot zyne gezellen : c( Mannen, het zal emstig worden! Hier zoUen wy gelegenheid vinden, om te toonen dat ons nog zuiver Nederlandsch bloed door de aderen vloeit. Ik wenschte dat wy reeds met de geele menscken aen den gang waren; my hygt de borst van moed en strydlust ! » « Walter, Walter » riep de Vaendrig op begeea- terden toon « wy zullen vechten als Leeuwen voor Holland's eer. Laet de boel ginder maer eens in de war gaen, dan zal ik myn vaendel te midden des vyands dragen en u alien dwingen tot wonderen van onversaegdheid I » « Maer wat maken de Javanen aen den linker — 149 — kant van hun leger ? » mompelde de Luitenant. « Zy Bchynen my in menigte voor eenen wagen gespannen en vervoeren eenen zwaren last. Ik ^e, in het zwakke morgenlickt, lets blikkeren als ware het een metalen atuk geschut ? » cr Dit is het inderdaed^heer Luitenant » antwoordde de nevensstaende schildwacht. cc Misschien zyn myne oogen beter aen de schemering gewend; ik ontwaer ginder, regt voor u, in de rigting van Jakatra> eene stormkat; en daer, aen den anderen vleugel van het vyandlyke leger, nog eene. * » « Waerlyk » antwoordde de Luitenant « ik meen ze insgelyks te bemerken. Ah, dit is nu de verklaring van het gebruis dat wy den ganschen nacht hebben gehoord. De Javanen hebben aerde aengevoerd en stormkatten opgeworpen. Zy zullen ons dus ook met kanonkogels begroeten. Ja, ja, de zaek zal erger worden dan wy hebben gemeend. » <c Zie, zie, een Hollander op de Javaensche storm- kat ! » zegde de schildwacht. « Hy heeft eenen langen jas, en eenen hoed met veder en band! » ^ Men besloot de sterkte der Nederlmden met eenige Achanaen daer Engelsch geschut op geplant werd. Waoenaeb, Vaderlandiehe Eiitorie, B. XL. — 150 — (c Wat? een Hollander op de vyandlyke stonnkat? » lachte de Luitenant. cc Dit is de Engelschman, myn jongen, de Engelschman, die in vrede is met ens vaderland en hier de Javanen kanons en buskruid geeft, en hun leert hoe zy ons moeten bestryden ; maer dat ik er eenen onder myne handen kryge ! » i< Houdt u goed, makkers ! » riep de Yaendrig. <( Ginds is de heer Stedevoogd, die met onze Hop- mannen de wallen beklimt. » De Stedevoogd Koen, door de Hopmannen Van den Broeck, Dircksz en Van Ray gevolgd, verscheen een weinig verder boven den wal, en blikte eene lange wyl naer het vyandlyk leger, welks ontelbare drommen in de verte waren ontplooid. Hy bemerkte insgelyks de stormkatten, en kon nu reeds het geschut bemerken dat men erop had gesteld. Walter en zyne makkers hielden het oog op den Stedevoogd gerigt; en^ daer deze nu met de Hopmannen sprak, poogden de soldaten aen zyne gebaren en aen de beweging zyner lippen te raden wat hy zegde. Wei klaerblykend raedpleegde de Stedevoogd met de Hopmannen over hetgeen men, in de onwtandigheid waerin men zich bevond, te doen had : of men den vyand binnen de Factory zou — 151 — verwachten, en of het niet beter ware hem in het veld aen te tasten, zyn geschut te vernagelen en zyne stormkatten neder te halen P « Hoezee, voor onzen dapperen Hopman ! » riep Walter met teruggehoudene stemme. « Hy zegt dat wy den vyand over het lyf moeten loopen. O, mogt hy het pleit winnen ! » « Hoe kunt gy weten wat onze Hopman zegt P » bemerkte de Luitenant met eenen glimlach. « Hy staet wel vyftig stappen van ons af. » <c Maer ziet hoe hy zyne spies ten gronde stoot en de gebalkte vuist tot den vyand steekt » ant- woordde de Serjant. « Het vuer der dapperheid vonkeit hem in de oogen!.... Zoo! de Stedevoogd knikt ja; hy schynt onzen Hopman gelyk te geven.... » Een kanonschot bulderde over de vlakte, en de kogel vloog hnilend over het hoofd van den 3tede- voogd weg. Deze bleef onbewogen staen en zette nog eene wyl zyne samenspraek met de Hopmannen voort, tot dat men een besluit scheen genomen te hebben. <c Ah, daer dalen onze oversten van de wallen » riep Walter cc het gaet beginnen ! » En, velen der soldaten met geestdrift €e handen drukkendi zegde hy : HATAVIA. 11 — 162 — c£ Mannen, breeders^ laet u de borst zwellen door bet gevoel der pligt ; verbeft uwe Garten tot de beldbaftigbeid der voorvaderen; ons bloed gaet vlieten voor Holland's eer 1 Ik mag op u staet maken, niet waer? Gy ziilt my volgen; my uwe bulp leenen, om dingen te doen, die ons Vaendel roemryk moeten onderscheiden ? Gy zult zegepralen of sterven met uwe oversten, en met my, met Walter, uwen Serjant en uwen vriend ? » Met tranen van ontroering in de oogen beloofden de soldaten, dat zy hunne oversten onverschrokken zouden volgen; en bovenal zwoeren zy, bunnen Serjant nooit te verlaten, al moesten zy ook al te samen met bem te midden des vyands sneuvelen. Men zou dien dag van Hopman Van Ray's Vaendel booren gewagen ; en de nieuw aengekomene werve- lingen zouden de oude soldaten toonen, dat ook bun bet bart aen de goede zyde lag. Reeds lang waren zy dus bezig met elkander tot onversaegdbeid aen te manen, en nog was bun geen bet minste bevel toegekomen. Van tyd tot tyd vloog nog een kanonbal over bimne boofden; en, alboewel zy onder elkander over de onbandigbeid der Javanen scbertsten, benevelde allengs de spyt bun — 163 — gemoed, dewyl zy meenden dat zy zich, in hunne hoop op eenen omniddelyken stryd, hadden be- drogen. Dan, zy zagen weldra eene talryke bende gewa- pende bootsgezellen de wallen beklimmen. Een gededte dezer mannen kwam op de stormkat, en hun overste boodschapte den Luitenant, dat by werd afgelost en met zyne soldaten zieb naer bet binnen- plein der Factory moest begeven. Terzelfder tyd hoorde men de trommen der Yaendels veryaderiny slaen. Toen de Luitenant met zyne mannen op bet plein kwam, waren daer abeeds de twee andere Yaendels in gelederen geschaerd; en by insgelyks schikte zyne soldaten op de bnn bestemde plaets, aen den linker vleugeL De Hopmannen stonden v66r de slagorde byeen, en scbenen met aendacbt te Inisteren op betgeen de Stedevoogd bun zegde. Waerscbynlyk deelde by bevelen uit en verklaerde, met nauwe byzonderbeden, hoe by den ontworpen aenval begreep en wilde uit- gevoerd zien. De krygsmagt, welke bier gereed stond om ten stryde te gaen, beliep (ot iets meer dan dry bonderd — 164 — man, en was verdeeld in dry Yaendelen of Kompa- gnien. Elke dezer bestond uit ongeveer vyftig Mus- kettiers en vyftig Piekeniers. De eersten hadden een musket of vuerroer tot wapen, dat zy met de regter- hand nevens hunnen voet regt hielden, terwyl zy in hunne linker het vorket droegen, waerop, onder het schieten, hun musket moest rusten. Tusschen hunne vingeren glinsterden de twee brandende einden der lont; want in dien tyd kende men het gebruik der vuersteenen niet. Over den schouder van elken Muskettier was een breede bandelier geworpen; aen dezen hingen, voor de borst en aen koordjes, een tiental lederen maetjes, die ieder eene lading buskruid behelsden, en telkens op voorhand werden gevuld. Aen dien draegband, langs de regter zyde, hing nog een lederen zakje met looden kogels, en voor en achter^ nog twee opge- wonden strengen vuerlont, tot voorraed. De Piekeniers hadden geen ander wapen dan eene spies of piek, van ongeveer tien voet lengte, en vooraen met een puntig yzer voorzien. Zy droegen yzeren stormhoeden, een hamas, eenen ringkraeg en breede bilplaten, in dier voege dat zy faagenoeg gansch met yzer waren bedekt. Dewyl, eventwel, — 155 — annen en beeoen van znlk zwaer beschutsel vry bleven , verhinderde deze uitrusting geenszins de snelheid hunner bewegingen. De Hopmans droegen eene spies gelyk de Fieke- niers; de Luitenants kon men herkennen aen een ander soort van lans, die men pertuisane noemde, en welke van wederzyde eenen platten en scherpen weer- haek had ; de Serjanten onderscbeidde men aen den heUebaerd, zynde dit eene esschenhouten schacht van vyf voet lengte, voorzien van eene breede lans, om te steken, en eene byl, om te hakken. Dit wapen, in de hand van een moedig en goed afgerigt soldaet, kon vreeselyk worden, wanneei' men, by eene nadering, den vyand man voor man te bekampen had. V66r elke kompagnie stond een officier met een vaendel, dien men, uit hoofde van zyn ambt, Vaendrig Doemde *. Na eene wyl nog op de nitleggingen en bevelen des Stedevoogds te hebben geluisterd, gingen de Hopmannen tot hunne Vaendels. Pieter Van Ray deed den Luitenant, den Vaendrig, ^ Al de l^zonderliedeii oyer de wapens en inrigting der vaendels of kompagnien, te dien tyde, hebben wy getrokken uit het werk : Fertoogh fOM de kryghtoeffeninge enz. door Johan Boxel, — 166 — de twee Serjanten en de dry Korporaels voor de Blagorde tot hem komen, en zegde hun : cc Wy gaen tot den vyand. U aenmoedigen tot dapperheid ware overbodig; wy hebben elkander op see leeren kennen. Ziet hier welken last wy van den beer Stedevoogd hebben ontvangen. De dry Yaendels zuUen ieder afzonderlyk de Javanen aenvallen. Wat de twee anderen te verrigten hebben, raekt ons niet. Wy moeten de stormkat innemen die voor den reg- ter kant der Factory is opgeworpen, de stukken ver- nagelen, en, is het mogelyk, 's vyands werken op die plaets gansch vemielen. Dan, overweegt wel dat eene te groote strydhaftigheid ons verderfelyk worden kan; zy zyn duizenden, wy slechts dry honderd. Indien wy onvoorzigtiglyk tot in hun midden dron- gen, zouden wy onfeilbaer alien neergesabeld worden, al kon ook elk onzer twintig vyanden dooden. Het pynt my d^it ik zoo tot u meet spreken ; ik ook zou liever met blinden moed op die halfnaekte Indianen losbreken; maer de Stedevoogd wil het niet, en hy heeft gelyk. Zegt dus aen de mannen, dat zy wel acht moeten geven op het minste bevel hunner over- sten, en bovenal dat zy de wyk moeten nemen en langzaem uit den stryd wederkeeren, zoo haest zy uit — 157 — de factory een enkel zwaer kanonschot hooren gal* men. Pit is het sein tot eenen algemeenen aftogt; wie het niet in acht neemt, zal nit het Yaendel gebannen worden en^ met het eerste schip het beste, als ongehoorzaem en onweerdig, naer Holland worden yervoerd. Zoo zyn de uitdnikkelyke bevden ?w onzen heer Stedevoogd. Hy zal boven de wallen staen, en zien welk Yaendel zich het best gedraegt. Gaet nu; elk doe zyne pligt ! » Er naderde op dit oogenblik een soldaet, die den Hopman eenen hamer en eenige lange nagelen aen- bood. Walter werd teruggeroepen, en de Hopman zegde hem, terwyl hy hem den hamer en de nagelen ter hand stelde : « Serjant, ik betrouw op n voor het vervnllen van het voomaemste gedeelte onzer zending. Gy zult a by de Piekeniers houden, en, wanneer ik u daertoe bevel zal geven, zult gy de stormkat beklimmen en metterhaest de stukken des vyands vemagelen. Zie dat gy uwen slag niet mist. Loop nu haestig naer uwe plaets; daer slaet de trom : wy vertrekken » Het Yaendel van Hopman Yan den Broeck bewoog zich het eerst; hierop yolgde het Yaendel van Dircksz, en eindeiyk het Yaendel van Pieter Yan Ray. Gansch — 188 — het kleine leger staple, op de maet van den trommel- slag, langzaem over het pleiD. Walter moest met zyne kompagnie voorby het huis waer Aleidis woonde ; op dit plegtig oogenblik klopte hem het hart fel in den boezem» by het nade- ren dezer plaets. Ging hy niet naer een gevecht dat welligt vreeselyk en moorddadig kon zyn? En indien de dood hem trof? Dan zou hy haer nimmer op aerde wederzien ! Deze gedachte deed hem sidderen; en het was vol ontroering dat hy, in het voorbygaen, den blik op Van den Broeck's wooning hield gerigt. Daer zag hy Aleidis voor het open venster sta^i. Zy schonk hem eenen onuitsprekelyk zoeten glimlacfa, waeruit medelyden , hoop en liefde hem tegenstrael- den; en, dan de handen samenvouwende en de oogen ten hemel heffende, scheen zy Walter te willen doen begrjrpen, dat zy, gedurende den stryd, God voor hem zou bidden. De jongeling werd nog dieper geroerd, sloeg het gezigt ten gronde, en ging droomend voorby ; maer welhaest hief hy het hoofd weder op. Er blonk een heldere glimlach op zyn gelaet, en het vuer des heldenmoeds vonkelde hem in de oogen. Aleidis — 169 — volgde hem met den geest, en terwyl hy zyn leven ging wagen om barer weerdig te worden, zou zy zynen naem met den naem haers vaders ten hemel "stuien I Voor hem bidden 1 Dit gepeins vervulde hem met blakende begeerte tot den stryd; zyne borst zwoegde van ongeduld. Buiten de Factory gekomen, werden de Vaendels op grooten afstand van elkander verwyderd. Dircksz zou tegen de stormkat ter linker zyde optrekken ; Van den Broeck zou den middelsten drom der Javanen aentasten, en Van Ray zou de stormkat aen de regter zyde poogen te veroveren \ Het bevel tot den optogt werd gegeven, en de Vaendels stapten langzaem vooruit over de vlakte. Toen men binnen scheut genaderd was, begonnen de Muskettiers hunne vnerroers te lossen ; en telken- male dat een gelid het geweer had ontladen, trad het volgende gelid eenige stappen vooruit, om insgelyks 1 ' Achtervolgens het Toorgenomen bealait, zoo hebben d' onzen ban Tolk gewapent en in drie troepen Terdeelt. D' eente en voomaemste wierdr door Fieter van den Bioek geyoert. Be tweede stont onder Pieter Dirkn, en de derde trok met Pieter van Ray op. Hier mede vielen d' onzen uit, en bestormden 's vyants yeaten op drie wyken f effena. « JoHAir NiEuuoF, bh. 220. — 160 — vu^ te geven. Zoo naderde men wd langzaem, doch onophoudend tot den vyand. De kogels troffen meest altemael hun doel, want de geweeren, wanneer men ze afschoot, weiden op de vorketten gelegdi en dit vaste ' rustpont gaf eene groote juistheid aen het schot* Daerenboven, de Javanen stonden in digte drommen, en, ofschoon sj nog op verren afstand verwyderd waren, boorden eventwel de kogels gemakkelyk door hunne schier naekte lichamen. Toen de vyand merkte dat de Hollanders het op hunne stormkat gemunt hadden, schaerden sy in allerhaest eene groote menigte boogschatters voor die versterking, en begonnen eene wolk pylen naer de Hollanders te zenden. Dezen, in de gedachte dat de pylen met venyn mogten vergiftigd zyn, schenen te aerzelen om zich langen tyd aen dit yzingwekkend gevaer bloot te stellen; en smeekten den Hopman het bevel af, om tegen den vyand te mogen inloopen. Van Bay deed de Fiekeniers vooruitkomen en deelde ze in twee benden ; de eene stelde hy onder bevel van den Luitenant, en het andere onder bevel van Serjant Walter. In allerhaest zegde hy, hoe zy de stormkat te gelykertyd langs twee zyden zouden — 161 — aenvalien. Hy intusschen zou met de Muskettiers langzaem vooruit dringen en den vyand spel genoeg leveren. Op het woord : Vooruit 1 begonnen de twee trom- melaers Btorm te slaen, en de Muskettiers, zich in twee vleugels verdeelende, braken met onversaegden moed op de Javaensche boogschutters los. Yoor de Javanen was de spies of piek een schrik- kelyk wapen; want bet had zulke lengte, dat de Indianen getroffen werden, zonder bunne zweerden of bunne krissen te kunnen gebruiken. .Ook lagen er in korten tyd eene menigte bunner in bun bloed te spartelen. Walter deed wonderen met zynen beliebaerd; by sloeg, by bakte, by stak langs alle kanten ; de belm- byl bliksemde in zyne banden ; en, badde by zicb alsdan bet bevel des Hopmans niet berinnerd, by ware ongetwyfeld alleen dwars door de Javanen tot sen den voet der stormkat doorgedrongen. Welke vreeselyke slagting Walter en zyne Pieke- niers onder de vyanden ook aenregtten, er kwamen er nieuwen en altyd nieuwen, om de gesneuvelden te vervangen. Het was een gescbreeuw en een gebuil van de Javanen op ganscb de slagorde, dat men niets — 162 — meer hoorde don eenen enkelen doch ontzaggelyken galnr, waeronder zelf de knal der kanonnen ver- doofde. Eindelyk hadden de Piekeniers, niet zonder ook al eenige mannen te verliezen, zoo vele Javanen geslagt, dat hunne lichamen als een dyk lagen opgehoopt en den vyand tot borstweer verstrekten. Dan, er kwam eventwel een soort van aerzeling onder de Javanen, en zy schenen te willen terugwyken voor den onweer- staenbaren aendrang der HoUandsche Piekeniers. c( Mannen, mannen! » riep Walter eensklaps. « Nog eene pooging ! Vooruit, vooruit ! Aen ons de ^ stor^at! » -En, door zyn voorbeeld aengemoedigd, wierpen de Piekeniers alles omverre wat hunnen loop verhin- derde, en klommen, hunnen dapperen Serjant ach- terna, tot boven de vyandlyke sterkte. Over zulke vermetelheid verbaesd en door de spiesen der Piekeniers vreeselyk teruggedreven, zak- ten de Javanen, langs den anderen kant, de storm- kat af. Walter vemagelde in een oogenblik de vier stukken geschut, welke hier gesteld waren. Dan stak hy zynen hoed boven zynen hellebaerd en zwaeide hem in de — 163 — hoogte, terwyl het zegewoord : « Hoezee ! Hoezee ! » nit Zjrneu mond over de vlakte galmde. Maer daer zag hy eensklaps, hoe zynen Luitenant, beneden de stormkat, en zelfs zynen Hopman met de Muskettiers, plotselings door een duizendtal Java- ncQ waren omsingeld geworden, en wanhopig tegen die pletterende overmagt worstelden. Een schreeuw van razerny ontsprong zynen boezem, toen hy zynen vriend, den Vaendrig, zag sneuvelen, en het vaendel der kompagnie, onder zyn oog, door een Javaensch veldoverste, werd gegrepen. « Makkers, gauw ! Stormt naer beneden ! » kreet hy. a De vyand heeft ons vaendel! » Wanneer de Muskettiers, overrompeld zoo al^ te dozer plaetse, hunne vuerroers niet meer gebruiken konden, waren zy niet zeer sterk in den stryd ; en, alhoewel zy zich met den kolf der musketten ver- weerden, en vele vyanden den kop insloegen, toch werden er velen onder hen gewond, en ook eenigen vonden eene spoedige dood, by dezen onverwachten overval. Ongetwyfeld zouden zy alien bezweken zyn, indien Walter met zyne zegevierende Piekeniers niet van de stormkat ware nedergedaeld om hun ontzet te brengen. — 164 — De Serjant viel met zyne mannen de Javanen onverwachts van achter aen, en wierp er eenen ganschen hoop ten gronde, vooraleer zy zich konden omwenden, ten einde hem het hoofd te bieden. Hy boorde met razerny door de Javaensche drommen en naderde tot zynen Hopman. Door deze afleiding van des vyands aenval kreeg insgelyks de Lnitenant de handen viyer, en kon zich met de overige mannen van het Yaendel vereenigen. Nu« alien te gelyk versterkt, begonnen zy met nieuwe woede op de Javanen te hakken, te steken en te slaen, tot dat er een ydele kiing rond hen zich vormde. Walter zag het Hollandsch vaendel> op eenige stappen boven de gelederen dea vyaads wapperen* a Hopman » riep hy a mag ik eens eene vermetele pooging wagen ? Ons vaaidel is genomen* Laet my het herwinnen, ik smeek a 1 » Een toestemmend gebaer zyns Hopmana was hem genoeg. « Volgt my, volgt my, Piekeniers I » achreeuwde hy. cc Ona vaendel temg, of de dood 1 » En met zyne getrouwe gezellen door de Javanen boorende, gelyk de logge romp van een oorlogschip, — 166 — in een orkaen voortgezweept, de zee doorklieft, wierp hy allea omverre wat hem hinderde in zyne held- haftige vaert. Met zyne byl kloof hy het hoofd van den Javaenschen overste, die met het Uollandsch vaendel wilde vlugten, en bragt, strydend als een leeuw, dit eereteeken terug by lynen Hopman. Op dit oogenblik galmde er een uiterst zwaer kanonschot over de vlakte. ledereen herkende dat die rollende donder uit de Factory was opgegaen. Het was das het sein tot den terugtogt. Immer strydende, en door de Javanen van naby gevolgd, weken de Hollanders langzaem achteruit, tot onder het bereik van het geschut der Factory. Wanneer van daer nog eenige ladingen schroot onder de Javanen waren gezonden geworden en er eene schrikkelyke vemieling hadden aengeregt, gaf de vyand zyne vervolging op, en deinsde terug naer zyne eerste standplaets, op de hoogte der storm* katten. By de poort der Factory stond Congo, die op eenen hoop aerde was geklommen en de soldaten te gemoet blikte, als poogde hy iemand tusschen hen te herkennen. Walter zag den zwarten slaef van verre en deed hem een teeken met de hand. Een schreeuw — 166 — van blydschap bonsde op uit Congo's borst, terwyl hy boven den hoop aerde eenen dwazen sprong maekte en juichend de armen in de lucht hief ; maer even ras nam hy zynen loop naer de poort en verdween als een pyl binnen de Factory. Het was blykbaer voor Walter, dat de neger daer gestaen had als bode van Aleidis, om haer de tyding zyner behoudenis tebrengen. Alhoewel gansch afgemat van dien heeten kamp en nog sidderend van zenuwjagt, vergat de Serjant al het gebeurde, om met gebogen hoofde aen haer te denken, wier liefde- ryke belangstelling hem in den stryd had gevolgd. Toen Hopman Van Ray met zyne dappere solda- ten het binnenplein der Factory bereikte, waren daer alreeds de Yaendels van Van den Broeck en Dirckss in slagorde geschaerd, om door den Stedevoogd in oogenschouw te worden genomen. Gedurende het gevecht had men, zoo veel mogelyk, de gekwetsen van het slagveld naer achter gedragen. Dezen waren nog al talryk en lagen op matten onder de kokosboomen, waer de heelmeesters bezig warrai hunne wonden te verbinden. Van den Broeck had onder den middeldrom der Javanen geene mindere vernieling aengeregt; Dirckaz — 167 — was er niet in gelukt^ de stormkat aen den linker- kant te overweldigen ; doch zyne mannen hadden honderde vyanden voor hunne voeten neergeworpen ; en men kon het genoeg zien, want zy waren meer dan de anderen met bloed besmeurd. Pieter Dircksz had eene wonde aen het hoofd ; alhoewel ze nog niet verbonden was, wandelde de koelbloedige Hopman voor zyne mannen^ en zegde den Luitenant, die hem aenried tot den heelmeester te gaen : <c Nu^ nu, het is niets : een lapje vleesch met wat haer, dat my op het voorhoofd hangt ; de chirurgyn zal my dat straks wel weder op de regte plaets vastkleven. » De Hopmannen, door den Stedevoogd voor de slagorde geroepen, werden vooreerst aenzocht hem hun verlies op te geven. Het bleek uit dit verslag, dat men in dezen eersten stryd niet minder dan ▼yftig dooden had gelaten, iets dat, op eene magt van dry honderd soldaten, als een zeer aenzienlyk verlies moest worden beschouwd. Ook was er over het gelaet des Stedevoogds eene iiitdrukking van kommer verspreid, en hy schudde nadenkend het hoofd, terwyl hy zegde : « Myne heeren, ik heb het sein tot den terugtogt BJLTATIA. 18 — 168 — gegeven, omdat ik de oveituiging kreeg dat onase dappere Vaendels, ondanks hunne onversaegdheid, eventwel gevaer liepeu van onder de overmagt des vyands te bezwyken. Wy moeten ons oorlogstelsel veranderen. Wei mogen wy over het gebeurde, als over eenen zegeprael, roemen ; want wy hebben meer vyanden uedergeveld dan wy al te samen in getal zyn ; maer nog twee of dry zulker overwinningen zouden onfeilbaer ons verlies voor gevolg hebben. De vyand kan zyne gelederen altyd vernieuwen ; wy kunnen geen enkei gesneuveld soldaet vervangen. Wy zuUen morgen overwegen, of er geen middel zou kuunen gevonden worden, om een of meer onzer schepen zoo digt onder den wal te halen> dat het geschut de legerplaets des vyands en zyne storm- katten moge bereiken. In afwachting zullen wy binnen onze muren bly ven en ons by het verdedigen onzer vesting bepalen. Doet my nu metterhaest ver- slag over uwe verrigtingen, en noemt my diegenen uwer mannen die, boven anderen, door hunne onver- saegdheid en hunnen moed hebben oitgemunt. » Van den Broeck en Dircksz voldeden eerst aen dit verzoek en noemden den Stedevoogd eenige himner soldaten. Dezen zouden dan, tot belooning, eene of — 469 — meer maenden handgeld ontvangen. Ook werden vier of vyf, in de plaets hunner gesneuvelde makkers, tot SeijaDt of Eorporael benoemd. Toen de beurt van Hopman Van Ray gekomen was, en hy begon te verhalen van Walter's daden : hoe hy alleen met eenige mannen de stormkat had ingenomen, hoe hy de omringde Muskettiers had ontzet, en hoe hy het genomen vaendel te n\idden uit den vyand had teruggehaeld, dan scheen de Stedevoogd met groot behagen te luisteren, en gaf zyne goedkeuring, ja zelfs zjme bewondering, door gebaren te kennen. Hy wenkte daerop met den vinger eenen persoon, eenen Schryver of eenen Koopman, die op eenige treden achter hem stond> en gaf hem in stilte eeu bevel, waema de geroepen persoon zich in de rigting der magazynen verwyderde. De Stedevoogd, zich tot de Hopmans keerende, begon met hen meer byzonderlyk over hunneu nieuwen toestand te spreken, en zegde hun welke maetregelen zy te nemen hadden, om de gekwetsteu te doen verzorgen, om de manschap een weinig rust te gunnen, en eventwel tegen alle verrassing bevei- ligd te blyven. De bootsgezellen zouden nog tot den — no — avond de wallen bewaken ; maer dan moest weder de helft der Muskettiers de nachtwacht houden. Tot dan zou men de vuerroers, met de brandende lonten erby, in reken zetten, en onderwyl de vennoeide soldaten wat laten slapen. Nu kwam in de verte de persoon terag, dien de Stedevoogd naer de magazynen had gezonden ; hy hield eenen degen en eenen zyden sluijer op den arm en eenen gryzen vilten hoed met eene wappe- rende veder in de hand. « Hopman Van Ray, doe uwen Serjant Walter Pietersen voor my verschynen ! » bevool de Stede- voogd. Van Ray deed eenige stappen en riep den aenge- wezen Serjant by zynen naem. Walter, door zynen Hopman geleid, verscheen voor den Stedevoogd. Deze zegde hem : « Serjant, gy hebt u met eere gedragen en eene onversaegdheid getoond, die het myne pligt is, in name des vaderlands, te loonen. Het vaendel dat gy te midden uit de vyandlyke scharen hebt terugge- haeld, zy voortaen u toevertrouwd. Walter Pietersen, ik benoem u tot Vaendrig, in de plaets van hem die heden zyn leven op het slagveld voor Holland's roem — 171 — ten beste gaf. Leg uwen hellebaerd neder, gord dezen degen aen, hang u dezen sluijer over den schouder, en wees een weerdig en ridderlyk officier ! » De mannen van Walter's Vaendel, die zagen hoe de Stedevoogd zelf hem den sluijer omhing en den hoed met de veder hem op het hoofd zette, juichten luid, alsof deze eere hun zelven geschiedde, en riepen hunnen nieuwen ^endrig een drydubbel Hoezee toe. Walter had het hoofd op de borst laten vallen ; by stond te beven van gelukkige ontroering, en verdwaelde in de zielstreelende gedaehte, dat hy nu reeds, als eene belofte op meerderen roem, den gewonnen degen aen Aleidis zou kunnen toonen. Zich naer zyne wooning rigtende, zegde de Stede- voogd tot Walter : a Vaendrig, kom met my. Gy hebt gister avond eenen brief van de heeren Bewindhebbers ten mynent afgegeven ; ik moet een oogenblik met u over den inhoud van dit schryven spreken. » Dc nieuwe Vaendrig volgde den Stedevoogd. Eenigen tyd daerna verliet hy de wooning van het Opperhoofd, en meende tot zyn Vaendel te gaen ; inaer Hopman Van den Broeck, die hem op het — 172 — plein scheen af te wachten, greep hem de hand, en deze drukkende, zegde hy -. <c Ik wensch a geluk, geluk uiterharte, beer Vaen- drig! Ik had geen voile betrouwen in uwe grootache beloften; maer nu moet ik wel bekennen dat gy magt en moed genoeg bezit om u roemweerdig te onderscheiden. Aleidis is zoo blyde over uwe ver- heffing! Kom, toon haer uwen nieuwen degen en uwen schoonen sluijer. » cc Vergeef my, heer Hopman » stamelde Walter, met ontsteltenis « ik moet my naer m3m Vaendel haesten; de Stedevoogd heeft my met eene boodschap voor mynen Hopman belast. » cc Ik zal u niet lang wederhouden *. gy zyt nog maer Vaendrig, heer Pietersen » antwoordde Van den Broeck, met eenen schertsenden doch minzamen lach. c< Dan, gy hebt u, volgens het verslag van myneu gezel Pieter Van Ray, zoo heldhaftig gedragen, dat ik meer dan te voren, achting en geneigdheid voor u gevoel. Kom, ga ^let my tot Aleidis. Groet haer slechts, dat zy u zie, en vertrek dan tot het vervullen van nweii last. Kom, Vaendrig, het zal haer zoo verheugen ! » Van den Broeck trad met Walter in zyne wooning. — 473 — en zegde, terwyl hy de deur der zael openstiet, waer zyne echtgeDote en zyne dochter zich bevonden : <c Vrouwen, ik heb de eer u onzen vriend, den Vaendrig Walter Pieterseu, voor te stellen. » « Walter, Walter, gy zyt Vaendrig ! » kreet Aleidis, de beide armen openende, als wilde zy den jongeling om den hals vliegen; maer zy omhelsde hare moeder, en riep : « Hy is Vaendrig! O, hoe goedertierend en hoe mild is God ! » <c Nu, Aleidis » sprak de Hopman, zyne dochter by den arm vooruitbrengend « geef den Vaendrig de hand en wensch hem geluk; want hy moet oogen- blikkelyk weder op zynen post. » Verbleekend van ontroering, legde de maegd hare hand in de hand des jongelings. fieiden sidderden en bleven sprakeloos ; maer zy wisselden, met eenen enkelen oogslag, eene gansche samenspraek van hoop voile en gclukkige woorden. cc Ga nu waer de pligt u roept, heer Vaendrig » zegde de Hopman « en wilt gy na den middag, meer op stade, een uertje met ons komen kouten, gy ziilt welkom zyn ; want, ik zie het wel, gy zult my toch nog dwingen tot het vervuUen myner belofte. » — 174 — (( Dank> dank al te samen ! » stamelde Walter, terwyl hy, gansch buiten zich zelven en met tranen in de oogen, uit de zael ging en des Hopnians wooning verliet. V BATAVIA BATAVIA HISTORISCH TAFEREEL UlT DE XVII« EEUW, DOOR • Hendrik CoDscience. Utt tmAtlf ^k\tn baor €t. Snjarbtn. If- ANTWERPEN, DRUKKSBT VAN J. P. YAN DIEREN EN COKP., UITGETERS. 1858 V. •I — Vyf dagen waren er verloopen sedert den eersten uitval der HoUanders. Dewyl zy niet twyfelden, of de vyand zou de Factory bespringen, hadden zy zich nacht en dag gereed gehouden om eenen storm- loop af te slaen. De afwachting van zulken aenval, hoe geweldig hy ook mogte zyn, bekommerde de Nederlanders niet zeer. £ene der twee grootste zyden hunner versterking was beschut door de rivier Tjiliwoeng, die schier onder den muer voorbyvloot; van dien kant had men dus niets te vreezen, en men kon — 6 — al de beschikbare magt aenwenden, om de zyde welke naer de stad Jakatra uitzag, te verdedigen. Daerenboven hadden de soldaten, en byzonderlyk de bootsgezellen, den verloopen tyd waergenomen, om den wal in die rigting merkelyk op te hoogen en met grof geschut te bezetten. Waerschynlyk hadden de Javanen in den stryd tegen de HoUandsche Vaendels eene aenzienlyke menigte dooden en gekwetsten gehad, en was bun, by den indruk dier schrikkelyke slagting, de moed een weinig ontzonken; misschien, zoo als een Chi- neesch overlooper het den Stedevoogd was komen berigten, hadden zy alle verdere pooging uitgesteld, tot de aenkomst van nieuwe hulpbenden en van meer grof geschut, dat hun door de Engelsehen van Bantam was beloofd. Hoe het zy, de Javanen waren nog altyd op dezelfde plaets gelegerd; de scharen die zy, voor hunne legerplaets, op een kanonschot afstand van de Factory, bestendig onder de wapens hidden, schenen de gansche vlakte tot aen de stad Jakatra te beslaen. Van de HoUandsche wallen gezien, ver- toonde die wolk menschen zich als een krielende mierenzwerm. Op de stormkat die door Walter Pietersen over- weldigd was geworden, hadden de Javanen of eerder de Engelschen nieuwe stukken geplaetst. De vyand bepaelde zich by het onverpoosde schieten met kanonballen, die, uit hoofde van den verre afstand en by gebrek aen goede rigting, meest over de Factory heenvlogen, en tot nu toe, niet meer dan twee soldaten hadden getroffen \ De Hollanders antwoordden, van hunnen kant, insgelyks door het lossen van grof geschut, en brag- ten ongetwyfeld den vyand meer schade toe, aenge- zien hunne stukken zwaerder waren, verder konden reiken en beter waren gerigt. Sedert vyf dagen hoorde men dus niets dan den aenhoudenden donder der kanons en het fluiten der ballen. In den eerste had dit ontzaggelyk gebulder de mannen in onrust gehouden en de vrouwen en dienaers met angst vervuld; maer men had zich welhaest aen het hooren van den knal der kanonnen gewend; en nu reeds scheen men er weinig acht 1 * Er stont mede eene hooge stonnkat gestoffeert met zwaer metale getchut, dat d' Engelanden Yan hunne schepen gelight en daerop geplant hadden Uet grof geachut donderde gedurigh aen wederzyden. „ JouAN NiEVHor, biz, 220. — 8 — « meer op te geven; want de vrouwen en kinderen der soldaten en bootsgezellen liepen over het plein en wandelden achter de wallen, alsof er geen gevaer meer voor handen ware geweest. Van den Broeck had Walter Pietersen in zyne w«„i„g Ur n„.M gen<K,digd. De jonge Vaendrig, met eene uitdrukking van geluk doch tevens van eerbiedigheid op het gelaet, zat tusschen den Hopman en zyne echtgenote. Aleidis bevond zich aen de andere zyde der tafel, nevens Pieter Dircksz, haers vaders zwaerlyvigen vriend^ die nog het hoofd met eenen doek omwonden had. De maeltyd was nog niet opgediend; maer men dronk, in afwachting, een glas Spaenschen wyn^ en sprak in gezeUigen kout over verschillige zaken. Congo, de slaef, hield zich achter de gasten met een wit linnen op den arm, en gaf acht om wyn te schenken waer het mogte noodig zyn. Wanneer het echter gebeurde dat Walter sprak, dan scheen de neger zynen dienst te vergeten, om in bewondering te luisteren op hetgeen de Vaendrig zegde ; en meer dan eens moest het strenge woord van zynen meester hem uit de achteloosheid opwekken. Aleidis was schier niet meer kennelyk; hare - 9 — lerangen bloosden ; een stille, doch heldere glimlach zweefde op hare lippen, en^ hoe zeer ook ingetogen en zedig, glinsterde haer blik van moed en bly dschap. Sedert dat Walter zich om zyne onversaegdheid door iedereen had doen bewonderen^ en hy den Vaendrigsdegen zoo roemvol had veroverd, was Van den Broeck ten zynen opzigte zeer minzaem en vriendelyk geworden, en had onbewimpeld getoond dat hy de genegenheid^ die er tusschen de beide jonge lieden bestond, niet afkeurde. Wei is waer dat by niettemin zyne belofte en de voorwaerden tot liare vervulling, staende hield ; maer hy achtte zich zoo zeker dat Walter, gelyk de zaken nu stonden, inderdaed Hopman worden kon, dat hy hem reeds eenigermate behandelde als den verloofde zyner dochter, en zelfs aen zynen vriend Dircksz de reden van Walter's komst naer Indie had bekend gemaekt. Paerenboven was de Vaendrig, ondanks dit gul- hartig onthael, zoo bescheiden en zoo eerbiedig jegens Aleidis, dat Van den Broeck zelf zich meer en meer voelde aengedreven tot hoogschatting en irriendschap voor den kieschen jongeling. De schynbare toestemming barer ouders had Aleidis geheel verlost van de vraes, dat hare hoop BATAVIA. n 2 — 10 — en hare genegenheid bun mogten mishagen. Nu had een gevoel van geluk en dankbaerheid den dwang en de bescbaemdbeid in baren boezem vervangen. Hare stem, wanneer zy deel nam aen de samenspraek, was belder, vry en betooverend, door den loon van levens- last die baer bezielde. Hare moeder sprak weihig en scheen tosschen angst en vreugde te vlotten. Wei bekommerde haer de onophoudende knal der kanons, die bare wooning deed daveren , en haer telkens kwam berinneren dat bun toestand vol gevaer was, maer dan zocbt zy troost en kracbt op Aleidis gelaet, waer baer blik immer ziels- genoegen verrastte.en de voorteekeneneenerspoedige berstelling mogt lezen. Haer eenig kind, hare goede liefderyke Aleidis, had zy naer bet graf zien wandelen, en baer moederbart had reeds op voorhand bet schrik- kelykst ongeluk beweend; nu zag zy de levenskracht, als door een wonderwerk, in bare dochter wederkee- ren, en alles zegde baer dat de bermbartige God de dood van haer kind bad afgekeerd. Alhoewel deze oorlog haer verschrikte, by de gedacbte dat alien die zy beminde, in een dreigend gevaer verkeerden, troostte zy zich echter in de welgemoedheid barer dochter, en verborg bare innige benauwdheid. — n — De samenspraek der gasten had zich sedert eeni- gen tyd op de beschouwing van Nederland's spoedige ontwikkeling gevestigd. De jonge Yaendrig^ die de geschiedenis zyns vaderlands goed kende, antwoordde op eene vraeg van Aleidis' vader : « Inderdaed) Hopman, het is eene wonderheid, welke onuitputtelyke krachten het Hollandsche volk in zyne reuzenworsteling tegen Spanje heeft getoond. Grering in getal en levend op een zeer beperkt grond- gebied, vond het nochtans, in zyne vryheidsliefde en in de taeiheid van het Nederlandsch gemoed^ toerei- kende middelen om, gedurende veertig jaren^ de eens veroverde onafhankelykheid tegen de twee magtigste koningryken der aerde te verdedigen. Terwyl zjme krygsbenden opvolgend de ontzaggelyke legerscharen van Alva, van B;equesens, van Don Juan en van Parma overwonnen, of ze door vermoeidheid en nitpUtting deden bezwyken, zond het uit al zyne haven eene wolk schepen, om de vereenigde vloten van Spanje en Portugael te gaen opzoeken en, ook op den Oceaen, den vyandlyken scepter te verbryzelen, wiens gebied alsdan over de vier werelddeelen zich tdtstrekte. Ja, te midden van zulken oorlog, die de aenwending van al de krachten eener grootere natie — 12 — zou hebben vereischt, dorfde Nederland nog het ontwerp vormen, om Oostindie, en den speceiy* handel aldaer^ aen Spanje en Portugael te gaen be- twisten » a Wonderlyker nog » bemerkte Van den Broeck « het waren burgers en kooplieden die dit stout ont- werp vormden. Men zegt dat de eerste vloot uii niet meer dan zes schepen bestond. » « Met uw oorlof, uit vier slechts^ beer Hopman » wedervaerde Walter. « Het is ten jare 1595, dat negen Hollandscbe kooplieden zich vereenigden^ om de vaert op Sumatra en Java te beproeven. Deze ver- eeniging gelukte in hare eerste ondememingen, en haer voorbeeld deed er anderen ontstaen, tot dat al deze mindere handelsgenootschappen, in 1602, onder de bescherming der Yereenigde Staten van Nederland, zich tot eene enkele Maetschappy ver- smolten. Zoo vormde zich de magtige Oostindische Maetschappy, in wier dienst wy nu staen \ » (( Maer » viel Fieter Dircksz in a om van wat anders te spreken : volgens dat ik uit de woorden des Stedevoogds meen verstaen te hebben, zouden > Vak MsncuK, Nederlandtehe Hitiorie, foL 370 en 4C8. — 13 — de Nederlaoders het eiland Amboina verlaten^ om bier, by Jakatra, den aJgemeenen stapel van den handel der Maetschappy te vestigen. Dit schynt my niet voorzigtig. » « Gy bedriegt u » antwoordde Van den Broeck « dit is het inzigt der Bewindhebbers niet. Amboina zal men niet verlaten ; maer het is te verre van de Sunda-straet gelegen. Men hadde waerschynlyk aen het versterken onzer Factory te Jakatra niet gedacht, indien de Portugiezen en Engelschen ons niet in onzen handel op de Sunda-eilanden dwarsboomden en ons met vyandlyke aenvallen bedreigden, ondanks het twaelQarig wapenbestand^ dat nu tusschen deze twee koningryken en de Vereenigde Staten van Nederland is gesloten. Ik mag u niet verder ver- klaren, wat de Stedevoogd my, aengaende de inzig- ten der Bewindhebbers, toevertrouwd heeft; maer zyt zeker, indien wy hier onze vesting kunnen behouden, zal eens ons vaderland over Oostindie gebieden Ah, daer zyn de spyzen 1 Nadert tot de tafel, heeren, en zeggen wy het dankgebed ; — want, ik verberg het niet, de Spaensche wyn heeft mynen eetlnst aengevnerd. » Rosalia, de dienstmeid, door Congo geholpen, had — 14 — eenige geregten opgedischt, en was dan weder uit de zael verdwenen. Terwyl iedereen de spyzen nuttigde, heerschte er eene lange stilte, slechts nu en dan door eene enkele ■ korte bemerking onderbroken. Eensklaps deed een hevige slag het huis op zjme grondvesten waggelen, en een laid geratel van ver- bryzelde tichelen liet zich hooren. Het was een kanonbal die door het dak was gevlogen. De moeder van Aleidis en de jonge Vaendrig sprongen beiden regt en verbleekten; de anderen integendeel bleven onverstoord zitten^ en drukten hunne aendoening uiet anders uit dan door eenen schertsenden glimlach. 