Corporate financial management
De aanplant der fabriek Djati ad 600 bouvs geschiedde in de distrikten Berbek, Ngandjoek en Godean. Eene vermindering van den aan- plant tot 400 bouws werd evenwel tijdens het onderzoek wenschelijk geacht, omdat van groote aanplantingen, gelijk men meende, niet de voordeelen worden getrokken, welke de suiker- kultunr kon opleveren en eene vermindering hier 00k eene betere regeling van den kultnnr- arbeid door doelmatiger indeeling van dessa's mogelijk maakte. Daarbij kwam, dat de voor* gestelde vermindering de gelegenheid zou ?er- schaffen tot het oprigten van een paar nieuwe fabrieken met 150 ^ 200 bouws, of van eene met 400 bouws aanplant. Tot op het jaar 1864 evenwel bleef de aanplant van Djati op dezelfde uitgestrektheid, maar werd toen, toI- gens den Almanak voor Hederlandsck Indie voor dat jaar, gebragt op 350 bouws. Het blijkt evenwel niet, dat met die vermindering, vrelkc aanzienlijker was dan men zich had voorgesteld, sv. 693 4e oprigtbg eeiier meiiwe ondeniemmg ge- paard is gegaan. Ten aansien van den aanplant der fabriek Modjo Pangoong, die 850 bouws groot was, weid, tijdeoa bet onderzoek naar de suikpr- kaltuur, bij de voor die fabriek geleverde monographie de mogelijkheid aangetoond, om dien geleidelijk tot eene uitgestrektheid van 400 bouws nit te breiden. £erst in 1863, dtiB bet jaar n6 bet voor oos onderzoek geno- men lesjarig tijdvak, bad, volgens den Ahnamak voor NederUmduk Indie, eene uitbreiding tot 325 bonws plaats. Van latere uitbreiding is oos niet gebleken. In verband tot bet voorafgegane beeft dns de totale suikerriet-aaoplant voor Kediri be- dragen: van 1857—1862 1,900 bouws in 1863 1,976 , eninl864 1,725 , Blijkens bet overzigt van den staat der snikerkultuur in dit gewest, te vinden onder de door de regering gepublioeerde stukken betreffende bet gedane onderzoek naar die kul- tnur, verwacbtte roen hier, zoowel voor de saiker- als voor de kofBjteelt, eene belangrijke verbetering van eene ophe£Bng van bet stelsel der fictive landrente, — betwelk, gelijk bekend is, medebragt, dat, in verrekenlng van ver- schnldigde landrente, de bij de kultures inge- deelde bevolking voor haren arbeid daarbij een lager gesteld vast loon ontving, — en van eene vervMiging er van door eene kwij- tmg der landrente in geld, waartegeu dan de kultuurpligtige bevolking, betzij voor de koffij, betzij als plantloon voor bet saikerriet, de voile betaling. zoi| ontvangen, gelijk die werd ge« noten in andere residentien, waar bet fictive landreute-steisel niet bestond, en de landrente in geld werd gekweten. Bet kan niet ontkend worden, dat er in bet fictive landrente-stelsel, — afgeacheiden nog van bet irrationele van zulke exoeptionele toe- standen, — eene groote onbillijkbeid geiegen WES, daarin bestaande, dat de landrente, boezeer rerschuldigd door de gebeele landbouwende bevolking met velden, geheel of althans voor Ter bet grootste gededte moest worden op- gebragt door bet bij de kultures in bet werk gestelde deel dier bevolking. Als een maat- regel van strikte regtvaardigbeid en om een dnde te maken aan eene zoo ongelijkmatige rerdeeling van lasten, verdiende derbalve de opbeffing yan dat stelsel alle aanprijzing. In HL de artikelen Kediri en Rijst bebben wij dan ook de invoering van bet elders in werking zijnde stelsel van kwijting der landrente in geld in eenen algemeenen zin en uit bet aangegeven oogpunt niet anders dan kunnen toejuichen. Hoe bard bet evenwel voor de kultuurplig- tige bevolking mogt zijn, dat op haar speciaal de verpligting drukte tot bet opbrengen eener belasting, die zij slecbts voor een gedeelte ver- scbuldigd was, zoo was niettemin van de ()p- ruiming dier zoo regtmatige grieve bezwaarlijk met eenigen grond te verwacbten, dat zij sou bijdragen tot verbetering der koffij- en suiker- kultuur en wri om de eenvoudige reden, dat ouder bet fictive landrente-stelael, — zfAh met de groote onregtvaardigbeid, die daaraan kleef- de, — de toestand der kultuurpligtige bevol- king zoo niet beter, zeer zeker niet minder was dan die der kultuurpligtige bevolkingen in residentien, waar de kwijting der landrente in geld plaats vindt. Ten aanzien althans der Kedirische suiker- rietplantende bevolking kan dit niet beter aan- getoond worden dan door de volgende op cijfers gebaseerde vergelijking tusschen baren toestand in 1858, bet jaar v66r de ophefling van bet fictive landrente-stelsel, en dien in 1859, of bet jaar, waarin de kwijting der landrente in geld eenen aanvang nam. In 1858 ontving zij, na verrekening ran een bedrag van / 61,777.83 voor fictive landrente, aan plantloon voor bet suikerriet zuiver in geld eene som van / 118,467.82^}, betgeen, daar de produktie van dat jaar 64,487.47 pikols bad bedragen, ne6rkwam op eene betaling van ruim / 1.83 per pikol suiker. Hoe is bet nu, in vergelijking daarmede, met de zaak in 1859 gesteld geweest? Volgens de gepubliceerde stukken betreffende bet gedane onderzoek naar de suikerkultuur, bebben de sawah's der saikerrietplantende be* volking eene uitgestrektheid van 27,013 bouws, soodat zij, na aftrek van 1,900 bouws voor den totalen suikerrietaanplant, ruim 25,100 bouws overbield voor bare eigen kultuur. Naar rede van minstens / 2.28 Vs per bouw (zie de tabel N^ 15, op pag. 110 van dit Deel) heeft zij daarvan in 1859 aan landrente voor hare eigen kultuur hoogstwaarschijnlijk moeten op- brengen ruim / 67,353 terwijl daarbij komt voor landrente van 1,900 bouws met suikerriet ad gemiddeld / 4 per bouw . . . . # 7,600 zoodat zij in bet geheel opbragt • / 64,953 33 S94 SU. Daarentegen ontviikg lij voor het Tolle Ter- schuldigde pUntloon een som van / 186,890,42, weshaWe z^, na aftrek der betaalde iandrente ad / 64,953 te zamen, sniver oyergehottdea heeft een bedxag yaa / 121,937, betgeen, be- rekend over de suikerproduktie van dat jaar ad 67,494.09 pikolB, ne^rkomt op eeue betaling van lets xneer dan / 1.83 per pikol sniker, of betzelfde, wat zij in bet vorig jaar onder bet fioiive landrenie-stelsel bad genoten. Blijkt nu reeds ait deze becijfering, dat er aelGs in 1859, -*- toen, waarscbijnlijk om den overgang voor de bevolking smakeUjk te ma- ken, de Iandrente soowel van baie voor eigen kultiuir als van de met suikerriet beplante vel- den seer laag werd gesteld, •— in eeue op- beffing van bet fictive landrente^telsel voor haar geen dadelijk voorded gel^gen was, welke kon dan de uitkomst wel xijn bij latere suocessive verbooging dier belasting, om die, 200 niet gebee), dan tocb eenigans in even- redigbeid te brengen met betgeen in andere gewesten deswege wordt opgebragt? In 1862 beeft de Iandrente van de pwR' velden der bevolking gemiddeld bedragen / 3 per bouw en die van de suikerrietvelden, ge- middeld / 6 per bonw. In dat jaar ontving de bevolking aan plant- loon van bet suikerriet . . . / 184,054.19 daarentegen bragt zij op: aan Iandrente van de padi-veideu ad gemiddeld /3 van mim 25,000 bouws . / 75,000 aan Iandrente van de suikerrietvelden, ad / 6 van 1,900 bouws, ongeveer. *....# 11,400 86,400.— loodat nj zuiver overbield • . / 97,654.12 betgeen, berekend over eene suikerproduktie van 64,134.69 pikols, ne^komt op een plant- loon van zniver / 1.52 per pikol suiker. In dat jaar bedro^ derbalve betgeen de suikerrietplantende bevolking van baar plant- loon zuiver overbield, reeds 80 cents per pikol minder dan in 1858 onder bet fictive land- rente- stel'sel. En tocb zal in Kediri de land- rente zoowel van de padi- als van de sTiiker- rietvelden nog vrij wat moeten stggen, zal zij eenigzins gelijk staan met de beffing er van in andere giewesten. Terwijl dus reeds uit bet voorafgegaue ge- BO^zaam is nft te gaan, hoe weiiiig gegrond de verwacbting kon zijn omtrent den gunsti* gen invloed der opbeffing van bet fiotivelud- rente-stelsel tot verbetering der suikerkultant in dit gewest, wordt znlks ten overvbede nog door de uitkomst bevestigd. Uit de tabel N^ IILf, op pag. 481 van dit Deel, waarb^ wij eene berekening gaveo van de suikerproduktie per bonw in bet tijdrak van 1857—1862, blijkt wel, dat in de eente vier jaren eene vrij geregelde toenemiiig in de prodoktie bceft plaats gebad; nuuir, tenrql van die vier jaren twee bebooren totdeniijdi waarin bet fictive laiidrente-steisel nog van kracbt was, ziet men, dat zij in de twee vol- geude jaren (1861 en 1862) weder afgenomen is, en wel zdd, dat bet cijfer van 1869 lager is dan zelfis dat van 1858, bet jaar v6dr de opbeffing. Men zal dan ook moeten toegeveu, dat van een verscbil van een paai gulden per bouw aan Iandrente meer of minder op te brengpn, of aan plantloon per bouv meer of minder te genieten, de kwestie van den vooruitgang al- tbans der suikerkultuur niet kon affaanges; maar des te meer van de vraag, wat bg slot van rekening voor de bevolking voordeeliger en bij gevolg haar ook welgevalliger moet ztJD, — eigen kultuur of Gouveraements mi- kerkultuur ? Eene vergelijking van bet betrekkelijk voor* deel dier beide kuitures is evenwel bier niet met eenige naauwkeurigbeid te maken, <mb* dat, i— gelijk in de artikelen Kediri en Bijst bereids is aaagetoond, — zoo ergna, bier, juist in verband tot den maatregel van kwijting der Iandrente in geld, vertwijging der produktie, of altbans veel te lage taxatie van de opbrengst der padi^vtAdtn sebijnt plaata ie bebben gebad. Yooral bl^t dit daaruit, dat, terwijl de opgaven der regering op verminde ring der produktie in bet gebeel soowel ah per bouw wezen, daart^enover de rijstprijzen steeds daalden. Neemt men evenwel tot grondshig voor de vergelijking de gemidddde produktie van vroe> gere jaren, toen de bevolking esa hare hoofdeB nog niet kouden vermoeden, dat men eene opbeffing van bet fictive landrente-stelael ea eene betaling vaji Iandrente in geld in den zin bad, dan lijdt bet geen twiyfel» dat bet voordeel der Kedirisohe suikerprod^tie niet gelijk staat met dat der tedt van fo^ e> andere gewassen. Zelfs wanneer men de vergdqkmg mukt tusscben de uitkomsten van bet jaar 1S62| mh m valt zij niet ten Toorde«l« der suiketkultuur nit. in dai jaar bedroeg de uitgestrektheid der met ptuU b^plante velden 58,585 bouvs, terw^I de lendbcmweDde beyolking slechts 48,483 bouws aan natte rijstTelden bad. Trekt men nn van dit laatate oijfer af de 1,900 bonws Toor de BolkerkQltuar, dan beeft de landbou- wende bevolking van de met jMM^ftbeplanteuitgestrektbeidad 58,586 bouws aan sawaba niet meer kunnen liebben dan boogstena . • . 46,582 # SQodat Toor rnim . . • . 12,004 bonwa de padi-ieelt beeft moeten plaats grijpen op drooge gronden, waarvan de opbrengst, nocb w«t de kwantiteit, nocb vat de kwaliteit der padi betreft, met die der sawabs gelijk staat. Terwijl nn in bet algemeen, dat is over de drooge zoovel als over de natte rijstvelden, de produktie in 1862 gemiddeld 23 V. pikols beeft bedragen, is bet stellig niet te veel, wapneer . w^ voor de sntkerrietvelden, welke' tot de beste gronden bebooren, iudien zij met- padi beplaut waren geworden, eene produktie. van 27 pikols per bouv aanuemen« In 1862 bebben de boogste en laagste pr^zen det padi / 5.26 en / 8.70, of gemiddeld / 4.47V, per plkol bedragen, zoodat men met eene produktie Tan 27 pikols eene vaarde aan padi zou beb- ben gebad ten bedrage van ruim / 120 per boftw. Geateld ai - eens, dat de daarvan ver- sobuldigde landrente gdqk bad gestaan met hetgeen van de suikerrietvelden wordt gebe* Yen, -— boezeer dit nergens bet geval is, —I den staat daartegenover bet genoten plaatlooo, onsuiver ad gemiddeld / 87.13 per bouw (zie de Toorlaatste kolom der tabel N"*. ITa> op peg. 483); in mindering waarvan dan nog komen de kosten, welke vogr de suikerriet- aanpbintingeQ door de bevolking moeten ge- maakt wordeD, en in bet Kediriscbe stellig niet minder zijn dan die, welke voor de /Miit-teelt gevorderd worden. Wanneer men by al bet Toorafgegane nog in bet ^og lioudt, dat Kedici onder de vroe- gexe Soerakartascbe en Djokdjokartascbe Yor- sten een verbanningsoord was, — dat de be* volking, bebalve dat zij reeds door bare ber- komst niet tot bet beste gedeelte der Javaan- scbe bevolking beboort, daarbij door een boven- matig verbniik van opium in zedel^ gebalte niet vooruit is gegaan, — dat voorts door den waterweg, langs de ai^nzienlijke Kediri- rivier, bet bandelsvertier hier nog al wat te beteekenen beeft en aan de bevolking bij de teelt van klappers, tabak, djarak en kapas en den verkoop van buiden, iamtW-noten en bam- boe geen gering voordebl oplevert, dan meet bet dadelijk in bet oog springen, dat niet in eeoe opbeffing vanbetfictivelandrente-stelself-r- gesteld al eens, dat zij bij uitkomst werkdjjk Toordeeliger ware geweest, — des neen, eenige verbeieriiig te zoeken is voor de suikerkul* tuur, maar wel daarentegen in eene betere foebandeting der teelt zelve, en bovenal in een beter werken der fabrieken. Dat eene 'pro* duktie van 34.89 pikola per bouw, gel^kmen bier, blijkene de laatste kolom van tafcel K^. Illtf, op pag. 481, in een tijdvak van zes ja« ren gemidddd beeft gebad« voor geen van bei* den gunstig getuigt, beboeven wij ter naau- wemood te doen opmerken. Omtrent de produktie van 1859 laten w\i bier bet drietal. tabellen volgen, gelgk wij cHe voor de voorafgegane residentien bebben go- leverd. 58* 2ii 181 ■J S s J I «l.=.=t J-s'S Til? 1 1^13 -In <Oto''*i'<^l>ftf ;ll I r^t 111 fll «l CO wmSS ic 1 ! -^I Isss I.I., iSI «i S.I 55;-5SS 5 1^ ^ mm 1 i! 1 1 1 ii-iiii. 1 :=gsi, H > J 1 pi- 1 i 1 1 Ms II iJ 1 8U. 697 & no a ■? 1 & - « .a t ^ s *® 0» ^ 09 0« CO >D O OO • • • • «0 u» t^ «0 CO «0 CO CO CO « .9 J .3 I - oo I g P4 t^ o« o <o • • ■ • eo go kO o» lO «o to «o CO to * CO I .9 U3 I I a o t P 2 o §. -9 o 00 to CO kO oo kO kO • CO m eo o« kO kO 3 « kO O 00 s g S S • • • • eo 09 l!^ a> a« eo eo 09 kO rH eo r-i oT rf tS kO OO oo S8. kO s 9 i-H s to 5 J p« S 3 O to oo ao kO o« m kO 9 kO kO CO t o» OO f-l o 3 o» <=J «? o> o ^ CO (>: o« o» «o o • o» r^ •o c» kO kO oo « •• > M •k eo CO t^ eo 00 r-4 I—I 04 rH 00 O rH to m CO CO 04 «k o» ^ P t no 1 a g 9 9 •B I no S a I. I kO o kO OO o oo eo kO Ck., 9 1 I ^ o P4 O O 08 M 5D8 8U. De opbreugst van sap per bouw, hoezeer , minder bedptgende dan het door ons verkregep ' gemiddelde voor de residentjen Soerabaja^ Pa- soeroewan, Probdinggo en Japara, tftaat boven hat gemiddelde der andere ^ewesten. Het riet op zich zelve muntte evenwel niet uit in sap- rijkbeid, zoodat men niet daaraan, maar aan het groot getal bossen riet, dat men gemiddeld per bouw verkreeg, deze redelijke opbrengst te danken heeft gehad. Het is wel waarschijnlijk, dat de gftringe verwiaseling der voor de suikerteelt bestemde gronden ') bijdraagt tot deze zoo groote op- brengst van weinig saprijk riet, alsook tot het zeer in 't oog vallend lage gehalte van het sap, daar dit een en ander wijst op gchraalheid der gronden; jnaar het lijdt ook geen twijfel> dat zoo wel de saprijkheid van het riet» als het lage gehalte van het sap door den langen duur van de vermaling van het riet bij de meeste &briek«n er niet op is verbeterd. Van het zestal fabrieken heeft slechts Modjo Pangoong, met eenen aanplant evenwel van oiet meer dan 250 bouws, in 117 dagen nfgewerkt; ter- wijl Toor de vQf overige fabrieken het getal werkdagen heeft bedragen 734, of gemiddeld 147 dagen per fabriek. Onder dat vijftal vindt men nog wel drie fabrieken, wier gezamenlijke aanplant slechts 650 bouws, dat is 216^/3 bouws per fabriek bedmagt, en die een eetal van 433 werkdagen kebben; zoodat bij ait drietal gemiddeld niet meer dan iVs bouw per etmaal is afgewerkt. in hoe ver die lange duur van den oogsttijd moet worden toegeschreven aan ongeno^zame beweegkracht voor de molens, of aan onvol- doende capaciteit der fabrieken, om meer sap per etmaal te verwerken, dan werkelijk is ge- daan, of elndelijk aan gebrekkige regeling van het snijden en aanvoeren van het riet, is niet bepaald aan te wijzen; maar opmerking ver- dient het, dat voor elke fabriek de opbrengst van sap per bos snikerriet afueemt, naarmate de vermaling langer heeft geduurd, gelijk u!t het volgende blijkt: Getal werk- NederLkanneo Modjo Pangoong. Poerwo asri . •. dagen. 127 • 134 sapper bos. 11.7 10.7 » Kingiran . • .. Pesantren « ... 143 150 10.03 9.- Djati ..... Meuang .... 151 156 8.98« 7.54 *) Uit het staatje op pag. -602 kan men zien, dat voor den totalen aaDplant .ad 1,900 boaws eene nitgestrektheid van slechta 4,312 bouws was afge- zonderd; zoodat men zieh vergenoeg^ met eene 2*}^ malige verWisseling, terwgl er mogel^kheid hestaat, nm 12 malen van grond te verwisselen, daar toeh onder de aan de suikerrietplantende velden, tolgens de geleverde monographien, er eene nitgestrektheid van Diet minder dan 23,182* bouws, geschikt voor de suikerknltuur, aanwezig moet z^n. Hoezeer^ wat aangaat het gehalte van het sap, het verband tusscfaen het cijfer der gn- den en den l^d der vermiding niet evenzoo is aan te wijzen *), zoo lijdt het toch geen twijfel, of dat gehalte zon, bij eene afwerking van den oogst in 110 dagen, gemiddeld min- stens 9** hebben kunnen bedrageu '). Indien men dit in aanmerking nemende, daarbij in rekening brengt, dat door eenspoe- diger afwarken van den oogst en door een krachtiger persen van het riet, — dat bier ook te wenschen schijnt over te laten '), — gemiddeld ten minste 1 TTederlandsche kan sap meer per bos waarschijnlijk had kunnen rer- ') Uit de verschillende opg^ven bl^'kt evenvel, dat Modjo Pangoong, bg welke fabriek men Het spoedigste heeft afgewerkt, het iioogsie gehalte heeft gehad; terwgl daarentegen, — wanneer men Djati uitzondert, waarvan de epgaaf hoogst wa«r8eki|JQ]j]ii niet naar waarheid is gedaaa, — van de 5 anden fabrieken Meuaog, die het langste heeft geirerkt^ het laigste gehalte heeft gehad. *) Een gehalte vao li en 12**, en hooger selfs, u vooral van het sap van Japararriel in het Kedirische geen ongewoon verschgnsel. Maar met ee&e zoo geringe verwisseling van gronden, als hier plasts vindt, moet, onverminderd het nadeel van eene zoo langdarige vermaling op zich zelf, ook M g^ halte van het sap er noodwendig onder Igden. *) Bg een gehalte van 7.381^, dat, ongerekend Djati, de vgf andere fabrieken gemiddeld hebben gehad, is hot specifiek gewigjb van 9.40* Nedc^ landsche kannen sap, dat mell gemiddeld van een bos snikerriet heeft- gekregen, -nagenoeg 10 Neder landsche ponden. Heeft men nn het riet zoo ge- perst, dat van het gewigt 70 % aan sap ii gekr^en, dan Tolgt daantit, dat met eene opbrengst aan lap van nog geen 10 Nederlandsche ponden per bos suikerrie^ het gewigt van het riet niet meer dtn 14 Nederlandsche ponden per bos heeft bedrsgen. Bit komt neder op lets meer dan SVsonsperstok. Het bigkt alzoo, dat of het riet alles behalYe zwaar is, hf de pelting veel minder nitlevert dan 70 *fo van het riet. Op Kedawong woog het riet gemiddeld ad 0.464 pikol per bos, of bgna 28'/i Nederlandseh pond, en ruim IV7 Nederlandsehpond per stok, en daar is, gelgk wg nitgerekend hebben, niet meer daA 68 % aan sap verfaregen. Zie hier* boven op pag. 668. sv. 599 kregen worden, dsa kaa men nagaan, lM»e reedft fkM>r «poediger afrericen en kiachtiger person alleen do produktie van 1859 hooger zon srjn uitgerallen, dan werkelijk bet geval is geweest. Abdan toefa sou men, in stede ran 46,945,300, 51,887,955 kannen sap hebben gebad, waarin, met eea gemiddeld gehalte van 9% bet gewigt nuvere suiker 145,091 pikols in bet gefaeel, of 76«S6 pikols per bouw, aou bebben bedragen. Sa hadden dan de gesamenlijke febrieken niet beier gewerkt dan nu door bet vijjftal, zonder I>jati, Is gedaan, soo zon reeds daardoor alleen de produktie tot 90,696 pikols of 47.70 pikols per bouw, tegen nu slecbts 35Vs pikols, ziju gestegen. £n welke zou de uitkomst zijn ge- weeat, indien men, in stede van 62V) Vo> ^^° bet gewigt zuirere suiker, 75 % bad gemaakt, gelijk gemiddeld met de Pasoeroewanscbe fo- bridcen bet geral is geweest? ') Het werken der Kedirisebe fabrieken laat op bet stuk der suikerbereiding, o^choon bet gemiddeld resultaat, zelfs ongerekend dat van Djati, booger staat dan wat men in Soerabaja en Probolinggo rerkreeg, nog te reel te wen- achen ov^. Het resultaat der fabriek Djati, — boezeer er aUe redea is om de naauwkeurigbeid der opgaaf omtrent de faoeveelbeid en bet gebalte ▼an bet sap te betwijfelen, *— staat toch waar- scbijnlijk boren san, al wilde men aannemen, dat de opbrengst van sap bij die fabriek 1,000 kannen per boaw of 600,000 kannen in het geheel Meer beeft bedragen, en dat het ge- middelde gebalte ran bet sap 1* booger, dat is in stede Tan 5** op 6*, kan gesteld worden. In dat geval toch zou Djati, niet 13,784,100, maar 18,884,200 kannen sap hebben gehad, waarin, met een gemiddeld gebalte van 6**, bet gewigt aas zuivere suiker ruim 25,977 pikols aou bebben bedragen, in plaats van 19,266.60* pikob» soo als wij volgens hare opgaaf kregen. Hare werkelijke produktie ad 19,065.84 pikols sou alsdaa in gewigt toeh nog altijd ongeveer 77V4 ^/o bebben bedragen van bet gewigt der solvere suiker in bet sap. De uitkomst van deze laatste berekening, -— indien ig meer overeenkomstig de waarbeid mogt sgn dan die, waartoe de gedane opgaaf van sap en gehalte ons bragt, -— verdient we- der uit meer dan een oogpunt opmerking. Vooreerst toch zou daaruit blijken, dat, dewql Djati van het zestal der Kedirisobe fa- *) AUdaa zon men eene prodaktie hebben ver- kregen van ruim 108,818 pikols ip het geheel of 57 pikels per bouw. ' bridcen rerreweg den grootsten aanplant beeft^ de uitgestrektheid van den aanplant met het w^erken der fabrieken, voor zooveel namelijk aangaat het punt der bereiding van suiker uit het sap, weinig, zoo iets, te maken heeft. Daartoe wordt, bebalve eene doelmatige inrig« ting, ook en bovenal eene voldotode capaciteit der iiftbriek gevorderd tot verwerking van het sap, dat zij krijgt. Dat die capaciteit bij de fabriek Djati niet groot en t/e\h zeer onvoldoende is, blijkt daar- uit, dat zij, hoezeer, zelfs met onze verhoogde ber^ening der totale boeveelheid, de geringste opbrengst van sap per bouw gebad hebbende, toch nog altijd 15] dagen aan het afwerken van den oogst beeft moeten besteden. In zoo- ver haar definitief resultaat, — gesteld dat het ten naasten bij 77V4 ®/o ^^^ ^®* gewigt der zuivere suiker beeft bedragen, — niet ongunstig mag heeten, zoo is bet waarschijn- lijk, dat zij dit verkrecg, door dagelijks veel minder sap te verwerken dan zij badbebooren te doen, om in 110 dagen met den oogst ge- reed te kunnen zijn. Indien onze gevolgtrekking juist is, dan kan de reductie van den aanplant van Djati tot 350 bouws, waartoe die later is gebragt, geHjk wij bierboven zagen, niet anders dan voordeelig werken, aangezien de capaciteit der fabriek daardoor van zelve meer voldoeude meet zijn geworden en zQ in staat zal zijn, oro dezelfde boeveelheid sap dagelijks te ver- werken en toch 6 a 7 weken vroeger met den oogst gereed te zijn. Zij beeft nu 2,371 bossen riet per bouw gehad, en, boezeer het getal barer werkdagen 151 beeft bedragen, toch ge- middeld 9,421 bossen riet per etmaal moeten vermalen. Indien zij dezelfde opbrengst van riet per bouw b^oudt, — hetgeen evenwcl niet waarschijnlijk is, omdat de vermindering van haren aanplant de gelegenheid tot verwis- seling der gronden, die nu zeer gering is, na- genoeg verdubbelt, en het dus zeer wel moge- lijk is, wel dat het riet zal winnen in sapr^k- heid, maar dat daarentegen de opbrengst van bet getal bossen per bouw zoo niet minder, zeer zeker niet grooter zal zijn, — dan zal zij, om in 110 dagen af te werken, slecbts 7,544 bossen of bijkans 1,900 bossen mbder dan nu te vermalen hebben, en alzoo vrij wat krach tiger kunnen person. Eindelijk verdient bet werken van Pjati ook nog daarin onze aandacbt, dat de suiker- bereiding er plaats vindt op de gewone wijze, dat is met uitdamping en afkoking in open pannen, zoodat ook hier weder feitelijk het 600 8U. bewijs is geleverd, dat de op die wiju werkende inrigtingen uiet behoeven achter te staan bij &- brieken, die van stoomtoestellen zija voorzien. Zoodanig eene is de fiibriek Pesantren, die beneden het resultaat van Djati is gebleven, zel& volgens onse becijfeiing met eene veel grooiere opbrengst van sap en een booger ge- halte er van voor laatstgenoemde ^). Het defi- nitief resultaat van Fesantren, hetwelk, in aan- merking genomen bet booge nommer barer produktie, veilig kan gesteld woiden op 67 7o van het gewigt aan zuivere suiker, waarvan das bet verlies 33 7o ^^^^ bedragen, is wel uiet ODgunstig, in vergelijking altbans met betgeeu op verreweg de meeste &briekeu op Java ge- maakt wordt; maar ook bier getuigt dese uit- komst, in verband tot den langen duur van den oogsttijd, niet voor de capaciteit der h- briek '). Om in 110 dagen af te werken bad er, zelfs met de nu verkregen matige opbrengst van sap, eene boeveelbeid van ongeveer 93,110 Nederlandscbe kannen gemiddeld dagelijks moe- ten verwerkt worden, terwijl dit niet meer dan 68,280 of bijna 25,000 kannen minder beeft bedragen; maar boe zou de rekening uitvallen, indien men een paar duizend kannen sap meer per bouw bad gehad? Van bet overige viertal &brieken laat de capaciteit veel te wenscben over. Wel beeft de fabriek Modjo Pangoong bet spoedigste gewerkt en slecbts 7 dagen meer besteed dan 110; maar daartegenover staat, dat baar re- sultaat ook niet gunstig is, en dat zij daaiin slecbts door de fabrieken Mingiran en Menang wordt overtroffen. Het spoedig afwerken beeft dus bij Modjo Pangoong blijkbaar ten koste eener zorgvuldige bereidiug plaats gebad. Die onvoldoende capaciteit der Kediriscbe fabrieken springt ook eeuigzins in bet oog bij ') Indien Djati in bare prodaktie niet meer heeft gekrcgen dan 77 Vi % van het gewigt der zuivere suiker, en in de geprodaceerde suiker ongeveer 93% znivere saiker is geweest, dan komt de zaak bg slot van rekening daarop neder, datz^ 71.84% zuivere soiker heeft gekrcgen. Het cqfer der pit)- centen bedraagt voor Peaantren alechta 09.61 ; maar daarentegen bestond bare geheele prodaktie uit N°. 18 en 16 en daarin is 96.3 % znivere suiker, zoodat voor Peaantren het definitief resultaat is mini 67% of waarschijul^jk 4.84% minder dan dat van Djati. *) Onder eapacUeii der fabriek verstaan wij niet alleen de noodige ruimte der gebouwen en het vol- doende der toestellen tot behoorlgke verwerking van het a«p in eenen betrekkclyk korten tgd; maar ook de noodige beweegkracht voor het vermalen van het riet. eene vergelijking van bet cqfer der proeenteii met de opbrengst van bet sap per bouw. Die vergelijking gaat wel niet op voor elke fabriek in het bijzonder, alsof bet cijfer der p^ocentenzou dalen, naarmate ^de opbrengst vaa sap per boaw toeneemt^ maar leidt tocb ten aanzien ?an de twee uitersten tot eene merkwaacdige uitkomi Waarscbijnlijk tocb beeft Djati^ — al nemea wij gaaf aan, dat bare opgaaf van sap en gehalte niet naar waarbeid is gedaan, — bet beste van bet zestal gewerkt; maar daartegenover staat ook, dat zij de geringste opbrengst van sap per bouw gehad beeft, zelfs dan, wanneer men die opbrengst, gelijk wij deden, met niet min- der dan 600,000 Nederlandscbe kanneu of 1,000 kannen per bouw vermeerdert. Daarent^en hceft Mingiran, met de grootste opbrengst van sap per bouw, ook het slechtste gewerkt. Na al het voorafgegane vermeenen wij ten aanzien der Kedirisebe snikerproduktie met eenig r<^t tot de slotsom te mogen komcn, dat, — terwijl van de plaats gehnd hebbende verandering in het steJsel van landrente voor die produktie, gelijk wij aangetoond hebbcn, weinig heil te wacbten was, — eene toenemende ingenomenheid der bevolking .met de suiker- teclt slecbts het gevolg zal kuonen ziju van eene meer doelmatige teelt, met eene dessa's gewijze beplanting en eene meer ruime Ter- wisseling van gronden, — voortb Van een krachtiger persen van het riet en van een spoediger afwerken van den oogst, hetzij dit laatste verkregen worde door reduoiie van dan aauplant, om alzoo de capaciteit der fabrieken daarmede in overeenstemming te brengen, hetzij door de capaciteit te vei^rooten, om den bij de kontrakten bedongen aanplant b^oorlijk en met meer zorg te kunneu verwerken, opdatdoor dit alles de produktie zoo boog klimm^ dat, in vergelijking met de teelt van andere gewas- sen, het voor het suikerriet te genieten plant- loon werkeiijk als voordeelig te beschouwen zij. Hoe weinig evenwel tie regering op de hoogte 18, om met opzigt tot de bepaling van de uit- gestrektheid van den aanplant, met het wg niet alleen op de gelegenheid tot verwisseling der gronden, maar ook en wel bijzonder op de yoldoende capaciteit der fabrieken, steisel- nuttig en zonder oogluiking te werk te gasa, daarvan kannen ons de Kedirisebe fiibneken weder bet bewijs leveren. Nadat tocb de aan- plant der &briek Djati na 1859 van 600 tot op 350 bouws verminderd b gewordeu, — hetgeen niet te misprijzen is, — wordt bijkans gcHjktijdig die van Modjo Pangoong met 75 bouws vernieerderd, hoezeer die fabriek net de StJ. 601 Tcrwerkiiig van haren vroegeren aanplant van 250 bouws blijkbaftr meer dan genoeg te doen heeft gehad. Ons onderzoek naar deQouyernementssuiker- knltunr in de verschillende residentien, vaar die plaats vindt, en meer bijzonder naar aan- leiding ran de gegevens, die "wij bezitten om- trent de in 1859 verkregen resultaten bij de ▼erschillende met het Gouvernement iukontrakt staande ondernemingen, afgeloopen zijnde, zoo kunsen wy alsna er toe overgaan, om bijeea te. trekken; wat ons daarbij is voorgekomen ten aanaien van den aanplant, het persen van het soikenriet en het werken der fabrieken. Van de hier bedoelde ondernemingen had men in 1859 er niet minder dan 95^ waarvan in: fiibrieken. bouws. 10 met een aanplant ran 4,234 I zoodat ons onderzoek zich bepaald heeft tot 87 fabrieken met eenen aanplant van 36,343 bouws. In den loop daarvan is ons erenwel geble- ken, dat wegens hoogst waarschqnlijk fantiye opgaaf, hetzij van de verkregen hoeveelheid sap, hetzij van het gehalte van het sap, hetzq dndelijk van het getai werkdagen, geene be- rekeningen te maken waren op die bouws. van TjUedoek in Cheribon met 400 # Ketabang , Soerabaja , 240 480 368 294 Oembool , Probo^nggo , 528 Wonolangin # , , 475 Cheribon Tagal 8 Pekalongan 3 Samarang 4 Japara 9 B^bang 2 Soerabaja 18 Paaoeroewan 17 Probolinggo 10 Bezoeki 5 Banjoemaas 1 Madioen  2,200 320 800 1,900 Te zamen 95 met een aanplant van 39,322 ^) Daarvan zijn wegens gemis aan de noodigeop- gaven in ons onderzoek niet b^repen geworden fabrieken. bouws. in Cheribon 4 met eenen aanplant van 1,624 , Tagal % 9 9 , , 550 , Japara 2 # # 99 805 Tezamen 8 met eeneu aanplant van 2,979 ') Bit cgfer bedraagt 99 bouws minder dan de aitgestrektheid voor den aanplant van 1859 aan- gegeven bg .de tabel N^. I, op pag. 478. Het verschil ligt in het cijfer van den aanplant van Tagal, waarin bg die tabel de aanplant der fabriek Lemahabang is begrepen, gelijk dit 00k bg het regeringsverslag over 1859 isgedaaa. Aangezien evenwel Lemahabang reeds een paar jaren te vorea geen kontrakt met het Gouven^ement had en haar aanplant geschiedt krachtens met de bevolking en de Hoofden aange- gane overeenkomsten, zonder eenige tusschenkomst van het Oonvernement, hebben wg haar in het onderzoek naar de Gouvernements suikerkultuur er bniten moeten laten, — daargelaten dat hare opgaven rid:^ha«r geen vertrottwen verdienden. # Watoetoelis # # # 9 Kloerahan # Pasoeroewan # 9 Dankbaarheid # , , # Oembool , Probot^nggo # # Wonolantrin 9 » 9 Djati Kediri 600 Te zameu 8 fabrieken met 3^385 Bij dat achttal voegen wij bij deze nog de fiftbriek Soeko Redjo in de residentie Pasoe- roewan, omdat de bij die fabriek verkr^en resultaten, hoezeer ze niet geacht kunnen wor- den buiten de grens der mogelijkheid te liggen, tooh niet ver van het onwaarschijnlijke ver- wijderd zijn. Wij kunnen daartoe te eerder overgaan, omdat het opnemen dier resultaten in onze berekeningen niet weinig zoustrek- ken, om meer kracht bij te zetten aan hetgeeu ons onderzoek heeft aan den dag gebragt; weshalve het weglaten er van kan dienen tot bewijs voor de onpartijdigheid, waarmede w^ in deze wenschen te werk te gaan. Daarmede bepalen zich de door ons verkre- gen resultaten, voor zoover daarop staat te maken valt, tot een getal van 78 fabrieken met eenen gezamenlijken aanplant van 32,658 bouws. Dit hebben wij gemeend te moeten laten voorafgaan ter opheldering, waarom het drietal tabellen, — dat wij, gelgk van elke residentie in het bijzonder, nu van de gezamenlijke ge- westen hier laten volgen, — zich sleohts bepaalt tot dat getal fabrieken, waarvan de opgaven eenig vertrouwen verdienen ea die dus tot grondslag kunnen dienen voor de daaruit te maken berekeningen. Dit verklaart dan 00k, waarom in het nu volgend drietal tabellen de berekeningen in de tabellen N®. 2 en 3 ten aanzieu 1^. van het getal bossen riet per bouw en per pikoi suiker, 2*^. van het getal kannen sap per bouw, per bos suikerriet en per pikol suiker, 3*. van het gehalte van het sap^ cm 8X7. s g M 3 o > & * a to 5 H s to O •CO 1 • 1 1 <o S S2 Ok ^ t^ <♦ u> 09 to fc^ eo t to « fi 1 o to <D o* i-< f-4 CO CO  o« r~i CO s "* l!^ '* 00 CO ■9 M Oi O eo oo s eo r-i o r-l CO '^ « "* o CO CO ^ eo CD iH *o Ok QO t^ ^ 1 e 1 ril !>. lO CD a o» k « kO o" tC to 00 • • cu t^ oo to lO o rl -e o. t^ Ok c« «# 1 t*. ^ 1 f-4 eo O) r-l oo • 1 ! « fc^ o o o O) S oo o 09 t^ ^ o > O C3 ^ ? ts CO oo kO CO m Ot ^p ^5 o » c » Ol ^ ft. a {3 W3 eo •>* CO t^ l>- T#l to ■* Ol ^5 cc * r-l O ^ S' J S « .« .« t^ OO f-l kO M M •« ^ CO t«- OO Ol o- «r co-^ OJ ■* <* ak 1 rH "* s m ■* i-i o t* o a» t^ la oo o O. CO 1 c« s 00 U3 o t« 00 o o « CO OS > rH 1 0k J} « CD 90 o» ^ o to &" O to oc r ^ 1 00 S ^ 5z; "^Ji ^ 00 CO fr« r^ eo to fH 1 CO 1 o O* 1— 1 r^ 00 t§ S .a i g S ^ > 1 § s g s s o 00 CO oo o U3 eo oo a» CO § 04 s to tfl » eo t 9 QO -H CO O. in o» Ot rH CO ^ t« CO c > « « •> M •» # m k •• m A « ~ « M Ik •• IS ^ '^ s ^ a» CO "* CO CO lO m rH oo to o > CO J ^ 5 o u> ^^ CO rH to O) 00 O CO l> . 04 1 to o« 0» r-i 00 Ol CO •* o oo eo CO eo to 1 M iai 03 •» « «k •» ■ i * .» _ ^ • k •k • .-* S^ .5 ko •* ^ eo CO CO U3 o a» to ot 9S 1 C r-l 1-^ t« i' * ©• o -£ •r* *iS hM «^ a ^ 0 » « «8 • M I ^ • so eo u» 1 CO eo Ol OO i-H o« r^ t^ 00 Ok I-H o « -^ ^ be C CO b« CO oo iH f-l kO to 04 t^ *. 3 fc i§ 04 I-H r-i 9 « s s - o g a xa f a "S -£ J* "O ^ • CO o o o 1 s O Ok o $ oo Ok <8 s s s t 00 04 kO U) o» 1— 1 eo eo o Ok 04 eo oo CO ) CD 1 <N 0« i-N eo CO oT 1 r^ ' S p ^ 3 1 ua CO eo ^ • ©» CO "fl 90 lO r-l 09 to 00 Gc fabri r^ r-» t^ J « • k • • • k • • ■^ •«^ # 3 3 » • 1 c c 1 ll ll a i 1 ? 1 0 «( ' 1 i *% J • ^ •s C ► e > PM A i Pd t A4 04 iX A ;i 1 ii^ 90. oes ^ a o M t 2 41 •I o > <■* _ •^ i,-^ SsS • i Sa§>S>S a CO i-H *o o» 09 S 9 b. CO kO CO o» eo rH rH s ^ O I-H CO «. ^ !>• CO iH m m M rH V U3 "^ CM CO o) rH » t^ ^ 3 $ «o CM -* ^ oo t>» O i>. o Ol f^ OO 04 oo « a* 1 :2 rH I-H r^ rH • M "3 ^ a ts ^^^ ^ ^ s CM eo c» CO oo 3 b* kO OO O rH 3 5 ss s QO ko a t^ rH kO t^ kO CO O OO <« CO rH CO 00 CM £S ► - CO kO co'^ ^-^ tC o» OO —1 QO <« CO- 3 kO 8-S s> ^ t* <o o» 00 o» CO o> OO O 00 kO 00 OO ^1 ► ir pikol >uiker. o> •• g • ^ 0« rH o o S CO 04 00 kO • o» ll • %a oa • « • rH kA kO *^ OO rH O • • OO kO • o eo • II O t^ o» eo o« O O o> o kO CO eo O OD S, "" ■^■^- ■^— ^ «o to ko CO fc^ -* CO '•tft CO kO CO le o- •Q J2J J s ^ CO o> o k» r- CO ^ t* '^i CO ^ So o ;ii « • • O CO • • 'R CO • ■* oo • • kO CO ■ • • • kO • - 1. 2 " .— 1 o» o 0» 04 b-. CO CO o a* 00 b. o> r^ r-^ r^ rH r-K r^ r-K I-H • o» CO .— 1 O oo r^ r-^ O CO o> — CO OO CO g oo kO •* fc^ o t^ kO O t^ CO oo 1^ b«. CO J rH kA (M ta o OO oo t*. O kO t^ CM !>• M «« n » * •» m n •» •» .« .« M •% « rH o» o« b* to <M oo CO CO eo CO CO CO '^ Ii4 04 rH 04 pH cm rH m m o « r^ CM CM ot 1 S C^ SI'S S • OO •* '"ft t^ CO •* CQ o o 0> CO OO g oo g M •*• CO t^ CO eo O oo r-i ©O CO o a» 00 ll 1^ kO CO I-H 00 00 OO 00* kO Q9 CO- -r 1-^ CO oo o» kO PH 2- 5 J§ ons a J to o« kO ^ 00 lA oo r-* O QO oo fc^ 00 "^ JS «t3 4g 04 -* o» CO o> CO o> o» ^ CO rH ■* s. 3 •% '3)2 3 g CO ■k OS CM »0 "* O) kO 00 S« Q S <o CO OO o» fr« •* fc^ CO 00 O CO o kO tC V r-i a > J *^ .-H ■51 o kO oo o> s ^ S 00 09 oo 0» rH oo t>. eo r^^ % CO O) o« Sj »* rfl • • oo • kO CO ^ CO cd 00 O • CO • • h s o IlO kO t>> kA kQ CO \o kO 00 CO i>i kO s, - • •a ►• «r »« ■» »« CO t^ CO CO rH o« '^f* o» -Ol a» CO o> & *H o tn o CO ^ o> o OO r-* oo t<« o a» CO kA ^ o» a* f^ kO r-i 0> Tfl "* o» Od t^ rH » ^ •» •• ^^ ^ -« •« •» «« M •» m ik «4 I—I rH o« rH 04 r^ o« rH 04 O* rH o« Oi o« s. 1 2 J • 2 ■ S s.^' ^ »* M ■ ^ M 8 !s geuii wi dagen fabric ~ 1,^ -r • ^^^ 4 3 ' a - CM CO CM 00 1— 1 rH 8 S CO eo « «9 s $ rH rH ^ OO rH 0> IH S 5 rH rH M rH 09 o J> ■^ eoliddeld itgestrek held van plant pei fabriek. • CO o« «o kO 04 kO • «o o o» • o o 1 o £ $ ^ kO 9.$ rH $ CO 0> eo ^ ^ eo CO  1 S • to J • eroewan olinggo . 0 • 1 'Z • * • Gberi Taga 1 §• a 1 Paso Prob ll ••^ 1 604 fifU. 