Bijdragen tot de taal-, land- en volkenkunde
De krachtdadigste middelen waren onvermogend hun aantal te verminderen veelmin hen uitteroeien. Bijtende sublimaat had de uitwerking hen als verwoed op elkander te doen aanvallen en waar men hen zocht te verbranden wierpen zij zich in zulk eene menigte in de viammen dat het vuur er door uitdoofde. Het gouvernement van Martinique loofde een prijs uit van een _ milhoen francs; dat van Grenada bood 20,000 pd_ st. voor een middel om hen te verdelgen, doch vruchteloos en het was alleen de orkaan van 1780 die deze bezoeking kon doen verdwijnen. In 1814 vertoonden zij zich op Barbados plotseling voor de tweede maal in ontzettende mate, doch verminderden ook weer even spoedig, sedert welken tijd zij daar, hoewel in geringen getale, aanwezig zijn gebleven. Over de oorzaak van dit laatste verschijnsel laten de auteurs zich niet uit, doch niets is natuur- lijker dan de gevolgtrekking, dat deze gevreesde mieren eindelijk een tegenstander hadden gevonden om hunne overmatige aan- groei in getalsterkte tegen te gaan, en aldus het evenwicht dat zij vroeger verstoorden te herstellen. De groothoofdige mier (F. Cephalotes Fab.) de Cushi der ' History of Barbados als boven. 200 negers in Guyana ! en onder die van Curacao als Hane-hane bekend, is wellicht niet minder geducht dan de vorige en zoo hare verwoestingen ook al binnen engere grenzen beperkt zijn gebleven, is zulks alleen daaraan toe te schrijven dat ze zich nog nimmer in gelijk aantal heeft vertoond. In Guiana bepalen zij zich meestal tot het vernielen van aardvruchten, | z. a zoete bataten, cassave, yams en moeskruiden , waarvan 2ij de stengels en bladen afknabbelen, terwij] zij van Turksche tarwe (Zea maize L.) waar die te veld staat de aren afbijten en die medevoeren. Bij zulke gelegenheden vertonen zij zich ont- gachwekkend genoeg om menschen en dieren voor zich te doen wijken. In millioenentallen marcheren zij dicht aaneengesloten voor- waarts onder de leiding van hoofden en guides, zonder zijdelings aftewijken, onverschillig wat hun in den weg komt, woningen en provisiégronden binnendringende terwijl deze door de eigenaars worden ontruimd. Op de West-Indische eilanden echter hebben zij zich, meen ik, nergens in die mate vertoond en ook nimmer belangrijke schade aangericht, hetwelk redelijker wijze alleen kan worden toegeschreven aan het bestaan van een of ander vijandig ras dat hunne vermenigvuldiging daar beperkt. Ts het ons nu niet wel doenlijk de oorzaak natesporen die de in den grond levende mieren zoo eensklaps in de boven- vermelde mate doet vermenigvuldigen, welke verontschuldiging hebben wij dan voor onze onwetendheid als het de in de vrije natuur levende, parende en eijerleggende vlinders betreft. Hoor wat Du Tertre ons verhaald: »Apres cet Ouragan 2 il demeure une certaine infection dans l’air, qui engendre une telle quantité de chenilles, que la terre en estoit toute couverte ; elles estotent si prodigieusement longues et grosses, que jamais on n’en a veu de pareilles dans l’Kurope; elles broutoient les habitations en si peu de temps et d’une si deplorable maniére, qu’on eut cri que le feu y avoit passé” 8. Hier worden zij uitgebroeid door de lucht, doch in zijn Histoire Naturelle van het eiland wordt van Papillons of van Chenilles, waarvan, er onderscheidene op het eiland aanwezig zijn, geen het minste gewag gemaakt. Niet meer licht ontvangen wij van Sir Robert Schomburgk die een dergelijk geval verhaalt als in 1846 te hebben plaats 1 History of Barbados, Zie ook Dalton’s Ilistory of British Guyana, vol, 44, p. 296. 2 Die van 1656 te Guadeloupe. 3 Histoire général des Antilles. T, 1, p. 497, 201 gehad nabij Colleton op Barbados; waar cen veld zoete bataten (Batatas edulis Chois.) van tien acres (5 hectare ongev.) in een enkelen nacht van zijn loof werd beroofd door een zwerm rupsen. Zoodra dezen het veld hadden schoon geveegd trokken zij in gesloten gelederen dwars over den grooten weg naar een ander veld, in welke flank marsch duizenden er van door de hoeven van paarden en wielen van rijtuigen werden fijn gekneed. Ken zware stortregen die juist toen inviel, spoelde geheele hoopen er van in de greppels langs den weg, waar Schomburgk ze zag liggen. Voor de oorzaak van hun plotselijk ontstaan waagt deze begaafde reiziger zich echter zelfs niet aan een gissing en is het al veel dat wij iets te weten komen van het geslacht der Lepidoptera waartoe zij behoorden , hetwelk hij zegt waarschijnlijk de Chcerocampa te zijn geweest. Op het suikerriet schijnen onderscheidene der gelede dieren ongemeen verlekkerd te zijn, die daarbij het vermogen bezitten om de geleele aanplant er van, zelfs over uitgebreide land- streken, jaren achtereen te doen verloren gaan, echter altijd, voor zooveel ik heb kunnen te weten komen, alleen in de landen waar het niet inheemsch maar van elders is overgeplant. In West-Indié wordt geen van deze door de planters meer ge- vreesd dan de Boorworm, de Yellow blast der Engelschen , zijude de larve of rups van een Mot,-beschreven onder de naam van Diatrea Sacchari van de orde der schubvleugeligen (Lepidoptera) 1. Deze op het oog nietige worm doorboort het riet aan de leden, waar de Mot hare eijeren onder de daar aaugehechte bladeren, heeft gelegd, door welke opening de lucht binnen dringt en het sap verzuurt, zoodat het met sap van onbeschadigd riet vermengd zulks eveneens bederft. Het was tegen de Boorworm dat op St. Eustatius in 1789 door den Gouverneur a. i. Joannes Runnels, een vast- en bedendag werd uitgeschreven. Dat het insect later verdwenen is en het zich daarna — altans tot het jaar 1847 — op dat eiland niet meer vertoond heeft is zeker, doch of zijne verdwijning onge- merkt heeft plaats gehad dan wel of daartoe eenige zichtbare agent is gebezigd, wordt niet vermeld. Het zal dus hoop ik bestaanbaar worden geacht met gevoelens van het diepst ontzag voor het opperwezen als ik aanneem dat het laatste werkelijk het geval is geweest. ' History of Barbados als boven. 4de Volgr. I, \4 202 In 1854 werd door het Gouvernement van Mauritius een belooning van 50,000 francs uitgeloofd voor een middel tegen de Boorworm die destijds op dat eilaud het suikerriet verwoestte t. Voor het oogmerk van een krachtvoller plantsoen te kweeken had men daar riet-toppen uit Britsch-[ndié doen aanvoeren, doch men had tevens het Trojaansche paard ingehaald, want van stonden af aan verspreidde zich de Boorworm, die tegelijk met de toppen was overgekomen, onbedwongen door dien natuurlijken vijand welke op het vaste land zijne vermenigvul- diging zoo zeer had tekeergegaan dat men van zijn bestaan niet eens kennis droeg. Als plagen van het suikerriet vindt men bij Sir Robert Nchomburgk nog vermeld de door de negers genoemde grou-grou wortn, de larve van Calandra palmarum Fabr. 2 alsmede de Groote Borer (Calandra Saccharis Guild.), terwijl na de orkaan van 1851 zich op dat gewas bovendien een ~Rietvliegw van de onde Hemiptera en in latere jaren nog twee andere hoogst m:hndelijke insecten, waarschijnlijk behoorende tot de Aphiside en Coccule, hebben vertoond, als om vereenigd met de eman- erpatic der nogers, den geheelen ondergang van de suiker-cultuar m W. J. en daardoor die van de daar gevestigde Europesche volkeplantingen te voltooien. fo kokosboom (cocos nucifera L.) ofschoon in West-Indié were yor) kiunnende aarden, voor zooveel het klimaat en den bawlem bhelreft, is daar echter sedert de laatste veertig jaren weiter (en prool aan insecten dat, tenzij eenig middel gevonden wordt oo deen te verdrijven, men naar, het zich laat aanzien etiny hoop heeft die schoone en nuttige palmen daar te be- iooden Op Barbados, waar in de reeds boven aangehaalde orvaan yan ISI iwmneest alle kokosboomen verwoest waren , werd dat scshen weldra door een nieuw plantsoen hersteld, doch dauatliyke wan dit begonnen vruchten af te werpen toen een tot Avie byl dae onbekend insect s— in de ~Gardiners Chronicle van 4 Me, 144A Aleyrudes Cocois genoemd — zich over de blad- ir 'oA in bet plantenrijk onder redactie van Becker Scalongue en A oe be gaarp. 1871 ‘oye oe eh cee: eijeren echter bij voorkeur in den stam van palm- tur on, th dhatnelyh m die van de <Acrocomia fusiformis, AY of Bs; tagene beatles worden zyne larven gevonden in het hart van de koolpalm tiie de Ae od Adie cle naam is van Oreodora oleracea. Mart., H. of B. G. 208 kroonen verspreidde en deze vorstelijke gewassen in korten tijd tot op den laatsten toe deed omkomen !. | Deze gebeurtenis is beschreven door den beroemden geschied- schrijver van dat eiland, wiens naam reeds 200 dikwijls in deze bladen is aangehaald en hij voegt er ten slotte bij dat het insect toen reeds bezig was zijn vernielingswerk voorttezetten over Antigua, Nevis, St. Christophel en andere etlanden, waarin Martinique als in dezelfde lijn gelegen begrepen is. Van dit laatstgenoemde werd het in 1837 met Z. M. Brik de Echo, op welken bodem ik destijds als Luitenant diende, waarschijulijk ter gelegenheid van het overbrengen van een aantal met aarde gevulde bakken waarin Nopal-planten stonden die met het Cochenille insect bevolkt waren, naar Curacao overgebracht, ten gevolye waarvan ook op dat eiland de geheele aanplant van de genoemde palmsoort, ongeveer 20.000 in getal, nog voor het einde van het jaar 1839 vernietigd werd. Ofschoon nu wat de overbrenging van het insect uit Marti- nique betreft, zulks nimmer officieel geconstateerd is, zoo valt het toch niet te betwisten dat genoemde vcorlogsbrik in Maart van het opgenvoemde jaar te St. Pierre Martinique Nopal- of cactusplanten heeft ingenomen, dat volgens later in de Curacaosche Courant van 138 Julij [839 vermelde berichten uit Martinique de kokosboomen op dat eiland door een insect zijn vernield geworden en eindelijk dat de door Sir Robert Schomburgk ge- leverde beschrijving van de wijze waarop de vernieling van de kokosboomen op Barbados zich heeft toegedragen, woord voor woord overeenkomt met die welke is waargenomen te Curacao 3. (Zie Bijlage II.) 1 Nader leest men dienaangaande dat de correspondent van het opge- melde nuttige tijdschrift aan de onderziyde van het kokosblad twee ver- schillende insecten ontdekte, een waarvan het bovengenoemde, het andere een coecus (schildluis) was. History of Barbados, p. 649, 650. 2 Laat niemand zich verwonderen dat zelfs nog kort geleden de ver- nieling van de kokosboomen op Curacao door «een geleerde» is toege- schreven aan de rups van een avondvlinder. Zulke viinders op 60—80 voet boven den yvrond te laten zweven om hunne eijeren te leggen in de kroon van kokosboomen, is reeds ongelvollijk genoeg, doch dat zij de bedoelde boomen op Curacao zouden hebben vernield is even onwaar als dat — zooals op de hoogere Burgerscholen in Nederland underwezei wordt — de dalgronden op Curagao voordeelige mais en SUIKEROOGSTEN opleveren, en St. Eustatius veel katoen , tabak, indigo en koffie produceert. NB. Een voordeelige tmais-oogst is op Curagao een even groote zeld- zaamheid als een plant suikerriet, en wat St. Eustatius betreft, het 204 Het hier bedoelde insect of wel larve — hetzij dan van de genoemde Aleyrodes, hetz1j van een schildluis, geliyk het in de Curacgaosche Courant van die dagen genoemd werd, — heb ik van September 18388 tot November 1839 op de plantaadje klein St. Joris in de oostdivisie van het eiland, schier dagelijks onder de oogen gehad terwij] ik al het mogelijke in het werk stelde om het van de boomen te verdrijven, op grond waarvan ik kan verklaren dat het zich niet anders vertoonde dan als platie cirkel- vormige vliesjes van één millimeter in doorsnede welke bij williarden onheweeglijk, als zaten zij vastgekleefd, de frondes en vruchtmakende deelen overdekten 1. Omstreeks denzelfden tijd dat aldus de kokosboomen op de W. I. eilanden voor een lange reeks van jaren werden uit- geroeid, — eerst. sedert kort begint men op Curagao hoop te voeden dat een nieuw plantsoen tot vollen wasdom zal komen — werd dat gewas in de landstreek van Guiana geteisterd , even als het nog steeds gedaan wordt, door een kever die volgens de berichten van ooggetuigen, elgenaars van plantages, aan den voet der boomen in den grond gravende — alleen in zandgrond wil hem zulks niet gelukken — zich, vergezeld van het wijfje, een weg baant naar het ondervlak van den wortelstok, in het centrum waarvan, als zijnde het zachtste deel, hij een gat boort om er in te komen en eenmaal daar binnen gedrongen, met zijn ge- zellin door het losse weefsel in het hart van den stam, den top weet te bereiken, waar beiden, vereenigd met de later uitkomende larven, de zachte en malsche palmiet wegknagen, zoodat de boom sterft nog vddr dat de frondes teekens geven van zijn veegen toestand. De hier vermelde wijze van werken dezer kevers werd voor het eerst bekend gemaakt door den heer W. Russell, planter in Demerary, die hen lang en zorgvuldig heeft nagespoord en van zijne bevinding het verslag heeft voorgedragen in een der maandelijksche vergaderingen van de Royal Agricultural and Commercial Society te dier plaatse, waarna het is overgenomen in The Royal Gazette, Georgetown British Guyanas van 4+ ecnigste wat het ooit geproduceerd heeft is een weinig suiker en yams, doch sedert de etnancipatie van de slaven, niets dan het laatste artikel voor eigen verbruik. ! De Jarve van Aleyrodes Chelidonii, zoodanig als die in de boeken is afgebeeld, o. a. in Snellen van Vollenhoven’s «De Insecten», bl. 133 geeft ven vrij goede voorstelling van bovenbedoelde. 205 Maart 1876, terwijl het in elk opzicht bevestigd wordt door de reeds vroeger gedane waarnemingen van een geacht vriend, den heer A. D. van der Gon Netscher, voormalig eigenaar van de plantage Klein Poederooyey in bedoelde landstreek gelegen, saamgevat in een bericht mij welwillend in handen gegeven. Taatetgenoemde heer is tevens bezitter van een paar der bedoelde kevers, ongetwijfeld jf en ©, door een zijner koelies in den vroegen morgen — de eenigste tijd dat zij te vangen zijn — op heeter daad betrapt en gevangen genomen, terwijl zij ge- zamenlijk bezig waren hun loopgraaf naar een kokosboom te openen. Beiden zijn mij gebleken volkomen te beantwoorden , het mannetje aan de opgegeven kenteekenen van Scarabecus Aloé, het wijfje aan die van S. dloéus, in de 7vCatalogus Systema- ticus Coleopterorumy van Dr. Voet en daar als uit Suriname afkomstig opgegeven. Over de mate van verwoesting door deze soort kevers op genoemde plantage aangericht laat de heer N. zich aldus uit: »Met het oog op het belangrijke en zekere voordeel aan het bezit van kokosboomen verbonden, deed ik reeds in 1842 eenige honderden jonge kokosboomen op daarvoor best geschikte plaatsen uitplanten. Bijna allen kwamen weelderig op en van jaar ‘tot jaar daarmede voortgaande had ik niettegenstaande het telkens wegsterven der 4 en 5 jaar oude boomen in 1857 reeds meer dan 20.000 boomen geplant, waarvan geen duizend leefden, en ben ik tot mijn groote spijt overtuigd geworden dat de kevers de verwoesters waren, waarvan ik er u twee — men zeide mij, het mannetje en het wijfje — tot kennisneming en onderzoek aapbood. » Ik moet hier evenwel opmerken dat de heer Russell de door hem in de vergadering vertoonde kever door zijn vriend Dr. Whitlock Passalus tridens laat noemen, hetwelk zou doen denken dat de Scrarabeus niet alleen staat als ver- nieler der kokosboomen in Guiana, doch behalve dat genoemde Passalus, die ik door de vriendeliyke vergunning van den heer Ritsema in het museum te Leiden gezien heb, geenszins gevormd schijnt om tot in kokosnoten gaten te maken alsof zij — gelijk de verslaggever het uitdrukt,—— met een avegaar geboord zijn, komen ook de door den heer Russell opgegeven kenteekenen overeen alleen met de Scarabceus Aloé, hoewel het mogelijk is dat de Passalus dezen in de door hem gemaakte opening achteraan sluipt. — In de door Dr. Dalton in zijne »History 14° 206 of British Guijana opgenoemde acht soorten van het geslacht Passalus, als in die landstreek voorkomende, wordt P. tridens niet gevonden. Overigens handelt het zeer wijdloopig verslag van den heer R. over de Alevjrodes Cocois welke zich, zoo men daar leest, drie jaren te voren almede op de kokosboomen in Guiana is beginnen te vertoonen en daar meer dan eenige keversoort die edele palmen met totale vernietiging bedreigt. Bovenstaande bijzonderheden, schier uitsluitend de W. LI. kolonien betreffende, meen ik niet geheel van belang ontbloot te zijn ook voor de Nederlandsch-Indische bezittingen, waar aanplantingen van onschatbare waarde z. a. die van den koffie- boom, om niet van andere te reppen, aan dezelfde gevaren bloot staan als die welke hier zijn aangehaald. Met elken dag kan er, vooral bij gelegenheid van het overbrengen van vreemde gewassen naar de Botanische tuin te Buitenzorg, een insect worden overgebracht, hetwelk z. a. in onderscheidene gevallen elders gebleken is, onberekenbare schade kan aanrichten en eenmaal over het land verspreid niet meer uitteroeien is of eerst na jaren tijdverloop verdwijnt. Om zulke gevaren te ont- wijken wordt een kennis vereischt die alleen door onderzoek in de vrije natuur —-niet in de studeerkamer — te verkrijgen is, namelijk die van de soorten der gekorven dieren welke van nature bestemd zijn elkanders overmatige vermenigvuldiging tegen te werken. Toen de Aleyrodes Cocois als in een oogwenk op Barbados vermenigvuldigde gelijk het zand der zee, zeide een uitstekend entomoloog: vit is remarkable that no parasitic insect should have appeared to check its increase, but this may arise from the disease having been imparted without its usual antidote!” Hetzelfde past voor de overbrenging en verbreiding van zooveel anderen, en ziedaar de oorzaak van het euvel zoowel als het geneesmiddel. Ware ons een parasiet of autagonist van elk der coleoptera bekend, wij zouden in Nederland niet behoeven te sidderen voor de komst van de Colorado-kever. Op St. Eustatius zag ik zulk een tegen de vliezige wants, meer bekend onder den naam van weegiuis, en de geredelijkheid waarmede men daar als het tepas komt Jedekanten en bedden binnen weinige uren op de meest radikale wijze van dat onge- dierte zuivert, eeniglijk door er zekere soort klefne zwarte brandmieren in aantebrengen die in een enkelen nacht tot zelfs de eijeren er van vernietigen, zou tegenwoordig in Frankrik menig 207 wVignerony den mond doen wateren bij de gedachte aan een dergelijk middel tegen de Phylloxera die zijn wijngaard verwoest. De europesche Aleyrodes wordt door de Sczjmnus omgebracht ; in QO. I. heeft de Termes vermogende vijanden onder de mieren enz. Zulke voorbeelden leeren ons dat men op soortgelijke wijze ook andere insecten-plagen zal kunnen bestrijden en wat mij betreft: vassuming the well being of the human race to be the end of all knowledge,» ! ken ik geen nuttiger toepassing van de kennis der insecten. Hij die er in slaagt in vvorkomende gevallen zulk middel te verschaflen zal er roem en voordeel mede behalen, de menschheid een onschatbaren dienst bewijzen en entomologie verheffen tot de eerste en gewichtigste tak der natuurwetenschap. A. H. Bisschop GREVELINK. *sGravennaGeE, Februari 1877. 1 Lord Bacon, De Augmentis Scientiarum, in Macaulay’s Essays. BIJLAGEN. T, Verhaal hij Ilerrera (vertaling van de la Costa) Tom. 2. Livre 11I p. 222—6. v\.e soin que prenoient les Peres Hieronimites ne s’étendoit pas seulement sur les Indiens; mais ils faisoient ce qu’ils pouuoient pour le persuader aussi aux Castillans, afin qu’ils s'adonnassent au labourage, parce que cette terre est fort fertile. Kt comme en l’an 1506, wn habitant de la Vega, appellé Aguilon, y transporta de Canarie des carines de sucre, et les planta, elles creurent aussi de telle facon, qu’un nommé Vellosa, habitant de St. Dominique, chirurgien, natif de Verlanga, s’adonna a faire pulluler ce plan de telle sorte que par le moyen de certains instrumens il en tira du sucre, et en fit enfin vn Trapiche !. De sorte que les Peres Hieronimites voyant que de sa nature cette terre estoit fort fertile, et reconnoissant qu'elle estoit extrémement propre pour profiter, ils ordonnerent que l’on prétast cing cens poids d’or a chaque habitant pour faire des engins a sucre, et par ce commencement il s’entrouua en peu de temps quarante & eau et A chenal. [1 faut noter qu’anciennement il n’y auoit point de sucre que dans Valence, et en suite dans Grenade, d’ou il passa en Canarie, et dela aux Indes, ce qui donna sujet d’y faire passer des Negres, pour estre gens de grande fatigue. I.es Negres esprouverent aussi dans l’isle Espagnolle, gue !’on eut opinion que si l’on ne pendoit un Negre, il ne mourroit iamais, parce que iamais l’on n’en & vel aucun finir par maladie. Ainsi donc les Negres trouverent dans |’Kspagnolle leur propre terre, comme les oranges, qui leur est plus naturelle que leur Guinée. Jes castillans commencant donc A iouir du fruit de leurs trauaux, et a accomplir lesperance du gain qu’ils en preten- doient tirer, Dieu ennoya sur isle Espagnolle et particuliere- ment sur l’isle de Saint Jean, vne playe que sil eust. falu quelle eust duré, elle eust depeuplé I’Isle entierement ; c’estoit 1 Trapiche est lo lieu et Fengin avec quoy l'on fait le sucre. 209 des fonrmis, dont il y en eut vne si grande quantité que de quelque facon que ce fust, et par la quantité de monde qu’ll y avoit, on ne pdt iamais en arrester le cours. Celles de I’ Espagnolle faisoient beaucop de mal aux arbres, mais celles de Saint Jean piquoient, et leur piqueure estoit plus sensible que celle des mouches guespes; et il estoit impossible de sen defendre la nuit dans les lits, si Von ne se mettoit dessus quatre grands auges pleins d’eau. Celles de lEspagnolle com- mencerent A manger les arbres par la racine, et comme si le feu fust descendu du ciel et les eust embrasez, ils devenoient noirs et se sechoient; de sorte que c’estoit vne chose pitoyable de voir la ‘perte de tant et de si beaux iardinages. Hlles s’atta- cherent aux orangers, dont il y en avoit vne infinité, et de grands et de tres beaux n’en laisserent pas vn qui ne fust bruslé. Pour ceux de la casse, comme plus doux, ils furent bientost embrasez. Les peres de S. Francois auoient un iardin dans la vega, ou il y auoit quantité d’orangers qui portoient des fruits doux, secs et aigres de tres belles grenades, et de la casse qui produisoit de grosses cannes et longues de quatres palmes ou enuiront, qui perirent tous en vn moment. Il en arriua tout de mesme dans les heritages qui estoient situez dans la Vega. Or les arbres de casse qui y estoient plantez pouuoient | suffire pour enfournir a toute |’EKurope et l’Asie, quand on Yauroit mangée comme le pain; parce que cette Vega est tres- fertile et contient quatre vingt lieues d’vne mer a |’autre, et est arrosée d’une infinité de ruisseaux fort delectables. Quelques vis voulant chercher vn remede a cette playe, creuserent les arbres tout autour le plus auant en terre qu’ils pouvoient, et estouffer les feurmis avec de l’eau; d’autres fois ils les briloient avec du feu, et tronuoient a plus de quatre palmes en terre leurs oeufs et leur semence blanche comme de la neige; et il y auoit tel iour quils en bruloient vn boisseau ou deux, mais le lendemain ils y trouvoient des fourmis en plus grande quantité. Jes Religieux de Saint Francois de la Vega s’auiserent de poser une piérre de sublimé qui pesoit trois ou quatre liures, qu’ils appuyerent contre une terrasse, toutes les fourmis de leur maison y aborderent, et a mesure quelles le piquoient eiles tomboient mortes; et comme si elles eussent enuoyé des mes- sagers pour conuier celles qui en estoient esloignées 4 plus de demy lieu pour venir a ce banquet; les chemins en estoient tous remplis; et si tost qu’elles estoient montées sur la terrasse 210 et qu’elles auoient piqué cette pierre elles tomboient, si bien que tout le tour de la terrasse estoit noir comme du charbon. La mortalité de ces bestes dura tant qu'il y eut du sublimé; mais comme les Religieux virent que ce sublimé ne seraoit que pour apporter des ordures 4 la maison, ils resolurent de l’oster, et furent fort esmerueillez de deux choses; l’vne, linstinct que la Nature et la force donne aux creatures sensibles et insen- sibles, comme il s'est veu en ses petits animaux, qu'ils fassent guidez par le mesme instinct, et attirez par la vertu du sublimé. L’autre, que comme le sublimé auant que d’estre broyé et cassé, est dur comuie vne pierre d’alun, ou plus, et que des animaux si menus eussent tant de force de le mordre, et de le diminuer et cauer comme ils auoient fait celui la. Enfin comme lon vit que par toute d’isle !’on ne pouuoit trouver aucun remede pour se garantir de cette affliction, on eut recours 4 Dieu. L’on fit des processions de tous costez, pour le prier de les deliurer de cette playe par sa sainte misericorde; Et pour en receuoir plus promptement le secours de la diuine assistance, ils iugerent a propos de prendre quelque Saint pour Advocat, et celuy que par sort nostre Seigneur leur declareroit. Apres avoir fait une procession fort solemnelle, od assisterent |’Evesque, tout le clergé et toute la ville; ils ietterent le sort sut lequel des Saints qui sont dans les Litanies, la divine Providence leur donneroit pour Aduocat, et la sort tomba sur S. Saturnin. IIs le recuerent aussi tost pour leur Patron auec toutes les resiouissances pos- sibles, et celebrerent le iour de sa feste auec grande solemnité, comme ils ont toujours fait depuis, et font encore; et l’on vit par experience que la playe commenca a diminuer; et si elle ne fut pas entiérement appaisée, les pechez des hommes en furent la seule cause. Les plantes que ves bestes auoient atta- quées perirent entierement, comme si le feu y eust passé. Mais Yon en planta d’autres qui par bonheur produiserent des fruits incontinent aprés. La cause d’ou ces fourmis prirent leur origine, selon ce que disent la pluspart, procedoit de quelques ieunes plans de Plane que l’on auoit apportez de dehors. Mais enfin le plus souverain remede en semblables rencontres, est d’auoir recours &°Dieu, qui gouverne toutes choses selon sa volonté. Histoire Générale des voyages et conquestes des castillans, dans les isles et Terre ferme des Indes Occidentales. Traduie de (Espagnol d’ Antoine d Herrera, 211 II. Verwoesting der kokosboomen op Barbados. vThis class of insects (coccidce) has unfortunately not restricted its depredations upon the sugar cane. Previous to the awful hurricane of 1881 the coast regions were studded with cocoa-nut trees; the greater part of which were destroyed during that calamity. The plantations however were newly planted, and in some places, as at Maxwell's and Fontabelle, the proprietors reaped annually from #£ 300 to £ 400 from the sale of young cocoa-nuts. About three or four years ago an insect suddenly made its appearance, which lodged itself on the lower part of the leaf, where it found shelter against the inclemency of the weather, and increased most rapidly. It appears that no notice was taken of it in the commencement, when most likely its ravages might have been stayed. To the great astonishment of persons unacquainted with the cause, the lower leaves or fronds of single trees began to tarn yellow and wither, and ultimately to fall off; frond .after frond followed , until the pyramidical spire only was left; but this likewise began to droop; ultimately the crown fell off and the withered trunk alone remained standing. The disease spread, and began now to attract attention, but it was too late. In the above- mentioned plantations every tree was attacked; neither young nor old were spared, and those plantations which five years before possessed thousands of trees had at the time when the author quitted Barbados not a single healthy tree left. The injury however did not rest here; it gradually spread toward the east, attacking tree after tree. All the remedies used against such ravages of insects proved vain; and it is considered that the only means left to get md of this plague is to extirpate all the cocoa-nut trees in te island, and by a legislative act to prevent any being planted for several years until the insect has disappeared. It is distressing to see those majestic trees, at present crownless trunks, offensive to the eye; nor has the insect restricted its ravages to Barbados, but is extending them to Antigua, Nevis, St. Christopher’s and other islands. History of Barbados by Sir Robert H. Schomburgk , P. H. D. NOG IETS OVER AMBONSCH-MALEISCH. Nadat mijn Vocabularium van Ambonsch-Maleisch reeds «as afyedrukt , werden mij van uit Saparoea nog eenige aanteeke- ningen toegezonden, welke door mij aldaar waren achtergelaten. Die aanteekeningen met ’t Vocabularium vergelijkende, be- merkte 1k, dat door mij nog enkele woorden waren vergeten, welke hier thans eene plaats viuden. ajer, hier gebruikt voor »rivier, stroom, beek.» De woorden kali en soengei bezigt de Ambonees nimmer, doch hij spreekt steeds van ajer of ajer batang. — Kapala of mats ajer , bron der rivier' en kaki ajer, de monding. bliskin! scheldwoord , waarschijnlijk eene verbastering en om- getting van ons bliksem! forna, steenen vormen om sagoe in te bakken in allerlei grootte (forna baboenga). De mijt, opgebouwd van hout en koraalsteenen, die in brand wordt gestoken en waaruit aldus op ruwe wijze de kalk gebrand wordt, noemt men ook forna kapoer. lise-lise, kraauwen, krabben (het hoofd). lolang, rout om de sageroe rood te kleuren. musakeke, een van loleba gevlochten korfje, waarin de Ali- foeroe zijn sirih pinang en zijn proviand op reis bergt. primpang , vischnet, kleine soort red. tanasi, visscher van beroep. G. -W. W. G. vay Horvent.. EENIGE TOELLCHTINGEN TOT DE »MENANGKABAUSCH-MALEISCHE ZAMENSPRAKEN, OPGESTELD DOOR SI-DAOED RADJA MEDAN, HOOFD-ONDERWIJZER VAN DE INLANDSCHE SCHOOL TE PADANG. — ’S GRAVENHAGE, MARTINUS NIJHOFF, 1872.” ee ee ee oe Deze zamenspraken, door den hoogleeraar J. Pijnappel uit- gegeven met het goede doe] om veen eerste begin te maken” met het bestudeeren van het M&énangkabausch-Maleisch , schijnen nog weinig de aandacht tot zich getrokken te hebben van de beoefenaars van Qostindische taalstudie. Zou dit zijn te wijten aan te geringe belangstelling om eene taal aan te leeren die algemeen gesproken wordt in de Padangsche Bovenlanden, of aan onverschilligheid omtrent dit bijna eenig hulpmiddel dat daartoe is aangeboden, of aan onbekendheid met het bestaan _ van dit boekje? Naar ’t mij voorkomt, is °t veeleer toe te schrijven aan zeker besef van onvermogen om met deze gege- vens deze taal, ja zelfs deze zamenspraken, te leeren verstaan. Ook de uitgever schijnt hiervoor gevreesd te hebben, reeds hij “t schryven zijner voorrede; want, na de juiste opmerking (bladz, T en UV) wdat de heer S. Stthbe”, die hem deze zamenspraken met »woordverklaringen en vertalingen en andere verduidelijkingen ~ heeft bezorgd, ~ zich daardoor voor de Oost- indische taalkennis zeer verdienstelijk gemaakt heeft» en dat walle aanstaande beoefenaars van het Ménangkabausch-Maleisch, zoo 7ij billijk willen zijn, dat zullen moeten erkennen,» — verneemt men deze gulle doch tevens onwelkome belijdenis : » Met dat al is het er echter ver van af, dat ik, na die inlichtingen te hebben ontvangen, op de hoogte zou zijn om die zamenspraken zoo uit te geven en te verklaren als 1k zou verlangd hebben » Dit doet immers te dezen opzichte weinig hopen op ‘t veilig 4de Volgr. II. 15 214 geleide van dezen gids, die bovendien niet alle inlichtingen geeft die hij zelf mocht ontvangen; want de hem verschafte vertalingen en verduidelijkingen zijn achterwege gelaten. Met recht mag men dus zeggen dat men in dit boekje niet de noodige aanwijzingen heeft gevonden, en dat men, om het te kunnen gebruiken, naar andere hulp moet omzien. Zulk eene aanmerking uit te spreken zonder eenige hulp aan te bieden, ligt niet in mijne bedoeling. En mochten nu som- migen wellicht beweren dat ik zoo doende mij schuldig maak aan onbehoorlijke aanmatiging, — dan zal ik niet trachten mij te verdedigen door te betuigen dat deze toelichtingen van een ander zijn, maar integendeel stel ik gaarne mij verantwoordelijk voor de mededeeling van deze welgemeende poging; niet alle bezwaren zijn er door weggeruimd, maar toch blijkt een ernstig streven om zoo goed mogelijk den weg te wijzen op dit, ons nagenoeg nog geheel onbekend, gebied, Ziehier het geval. Toen in 1875 de heer W. Hoogkamer, die sinds jaren ter plaatse dit dialekt heeft leeren kennen, gedurende zijn kort verblijf hier te lande, mij bezocht, vroeg ik hem deze Zamen- spraken te doorloopen en van eenige toelichtingen te voorzien. Aan dit verzoek heeft hij terstond voldaan, niettegenstaande zijn tijd zeer beperkt was, en allerlei omstandigheden hem verhinderden om zijne aanteekeningen of andere hulpmiddelen te raadplegen. Het zijn dus deze toelichtingen welke ik nu hier pamens hem aanbied, doch niet zonder mij verontschuldigd te hebben voor ’t Jang oponthoud, veroorzaakt door langdurige ~ ziekte en de gevolgen daarvan; ik hoop te toonen dat het geene onverschilligheid was, die zoo lang mij weerhield deze toelichtingen uit te geven, door weldra nog eene kleine bij- ’ drage tot de kennis van dit dialekt te leveren. Daar het te bespreken boekje, behalve de Zamenspraken van Si-Daoed Radja Medan, eene woordenlijst van den heer S. Stibbe bevat en de voorrede van dr. J. Pijnappel, zoo zijn ook de toelichtingen van den heer W. Hoogkamer drieledig; eenige, welke op de voorrede betrekking hebben, handelen vooral over de uitspraak; andere zijn van lexicalen aard, en de weinige overige betreflen, als om een voorbeeld te geven, de eerate regels van deze Zamenspraken Geldt bij al deze toelichtingen de reeds gemaakte opmerking dat het mijn gewilligen vriend toen aan tijd en gelegenheid ontbrak om rustig te overwegen en de noodige vergelijkingen te maken, ik twijfel er niet aan 215 of zijne bijdrage zal toch erkettelijk worden ontvangen, en ik hoop hartelijk dat hij en anderen zich zullen aangespoord ge- voelen om onze hoogst gebrekkige kennis van dit dialekt verder aan te vullen. ! De kennis van het M&nangkabausch 2 is namelijk dringend noodzakelijk, en dus van grooter belang dan men uit de voor- rede van dr. P. zou vermoeden. Met duidelijke aanwijzing dezer noodzakelijkheid begint de heer H. zijne toelichtingen. 1k laat ze hier volgen. Mijne bijvoegsels heb ik met J. gemerkt. A. W. T. Juynsou... TOELICHTINGEN VAN DEN HEER W. HooGKaMER. . Beginnen we met de voorrede, waar we op bladz. IT, regel 8 van boven en verder, deze woorden van professor Pijnappel vinden: wIn die streken (vamelijk de Padangsche Bovenlanden) kon wmen zich met het gewone Maleisch behelpen, en daarbij is whet schrift, waarmee die taal geschreven wordt, het Maleische, wde woorden zijn Maleische, en wie het gewone Maleisch spreckt wwordt er verstaan; dat de inlanders onder elkaar een tongval wspreken, waarvan men naauwelijks een woord begrijpen kan, wdaarop heeft men niet veel gelet, daar de behoefte om dien nte leeren zelden moest gevoeld worden. ” 1k ben zoo vrij daaromtrent op te merken dat men zich nooit in die streken met het gewone Maleisch heeft kunnen behelpen; en dat wie het gewone Ma- leisch daar spreekt, door niemand wordt verstaan dan hoogstens door enkele hoofden, handelaars, politie-oppas- sers en door bedienden die veel in aanraking zijn geweest met KEuropeanen. Wil men zich dus verstaanbaar maken voor den- ' De in dit dialekt geschreven en door de heeren J. J. Van Limbarg Brouwer en I.. K. Harmsen uitgegeven stukken, voor- komende in het 2le en 28¢ deel van het Tijdschrift van het Bataviaasch Genootschap, worden misschien een volgenden keer besproken. 2 Deze Maleische tongval kent de @ niet,» schreef dr. H. N. Van der Tuuk in het Tijdschr. Bat. Gen. XVITT, bladz. 126. Moet men dit dialect derhalve niet Manangkabausch (of Minangkabausch) noemen in plaats van Ménangkabausch P 216 geen tot wien men spreekt, dan moet men bijna altijdin die streken de volkstaal gebruiken, d. 1. dien tongval welken de inlanders onder elkaar spreken. De behoefte om ‘dien te leeren kennen wordt dus terstond door ieder gevoeld die daar vreemd aankomt. ! Dat »het schrift, waarmee die taal geschreven wordt, het gewone Maieische » zou zijn, is ook niet geheel juist, zooals men reeds eenigermate uit het op bladz. V gezegde zou kunnen opmmaken, waar sprake is van »’t gewend raken aan de bijzon- derheden der Maleische spellingy namelijk in dit dialekt. De niet licht aan te leeren uitspraak der klinkers, en zoo ook , aan ’t eind cer woorden, van sommige medeklinkers, wijkt sterk van *t gewone Maleisch af, maar kan toch in *t Ménangkabausch- Maleische schrift zeer duidelijk uitgedrukt worden; en in zoo ver dit geschiedt, is er tusschen ‘t schrijven van dit diaiect en het schrijven van ‘t gewone Maleisch een vrij groot onder- scheid. 2 Daarenboven schrijven vele onbedreven inlanders , vooral in hun brieven, vaak zoo als de uitspraak luidt; en die uitspraak verschiit voor hetzelfde woord dikwijls aanmerkelijk met de uit- spraak in ‘t gewone Maleisch. Wie zou bijv. déréh en t)dpe herkeunen uit het gewone Maleisch d&éras en tjépatP En bovendien vindt men in zulke inlandsche geschriften dikwijls hetzelfde woord op twee of meer verschillende wijzen in den zelfden brief geschreven. Eu brieven van verschillende inlanders toonen dat gebrek aan consequentie nog sterker bij onderlinge vergelijking, ' Er hestaat dus naar het schiint voor ieder die in de Pa- dangsche bovenlanden met den inlander wil omgaan, even veel reden om Miénangkabausch te kennen, als voor anderen bijv. op Java om Javaansch enz. te verstaan. J. 2 De voorbeelden die de heer H. daarvan geeft, heeft hij ge- nomen uit de op bladz. VIL der voorrede genoemde woorden ; hij toont daarmede aan. dat er wel degetiik regelmaat in acht kan worden genomen in ‘t schrijven van zulke woorden in Maleisch schrift. Uit gebrek aan teekens kunnen wij echter deze voorbeelden lier niet afdrukken. De lezer zal voorts be- merken dat ik voorzichtigheidshalve de wijze vav transscriptie (ler Manangkabausche woorden van den heer EH. onveranderd heb gelaten. J. 217 Dit maakt de studie natuurlijk lastig. Doch waarom zouden wij hun niet kunnen leeren consequent en zooveel mogelijk grammaticaal te schrijven P Door daarentegen de Hollandsche letter in plaats van de Maleische bij ‘t schrijven van *t Ménangkabausch te stellen, zou men, dunkt mij, de verwarring zeer bedenkelijk doen toe- nemen, daar men toch ook vele aan ’t Hollandsch vreemde teekens zou moeten overnemen en uitdenken, zooals uit de meeste hier gegeven voorbeelden reeds eenigermate blijkt. Ook de woorden zijn niet de gewone Maleisehe; want zij verschillen zeer dikwijls in uitspraak, of invorm of in beteekenis. Voorbeelden van verschil in uitspraak zijn de zooeven genoemde woorden ddréh en tjipe’. Verschil in vorm is o. a. merkbaar in de Méu. woorden baroeh, djandjang en himbau, die in ‘t gewone Mal. bawah, tangga en panggil luiden. Verschil van beteekenis is bijv. op te merken in de volgende woorden : lapéh of l6péh Mén. = toestemmen, voorbiy zijn; daaren- tegen is 1 pas gewoon Mal. = orz, los; pondo’(qg) Mén. = kort; pondok in ’t gewoon Mal. hud. ! Doch ook uit de aanteekeningen van professor P. blijkt vol- doende dat het Ménangkabausch een dialect is dat zeer sterk afwijkt van “t gewone Maleisch. Zijue aanteekeningen, op bladz. VIII en verder, omtrent de | vitspraak der letters, hebben de verdienste van zeer duidelijk en geordend weer te geven wat elders verspreid aangetroflen wordt. Op de hier en daar voorkomende vragen zal ik trachten te antwoorden. Op bladz. VI wordt, naar aanleiding der opmerking: vin vele woorden heeft de open a eene uitspraak, welke met die t Een niet onaardig voorbeeld van verschil vind ikin Pegn- appel’s Maleisch-Nederduitsch Woordenboek. In beide talen komt — namelijk het woord rami voor; doch het Maleische rami be- antwoordt aan ‘t Manangkabausche ramin, en het Mianang- kabausche rami is gelijk aan het Maleische ramei. Het Maleische djangan == Ma&nangk. oesah, doch ’t Minangk. djangan = Mal. déngan. J. 218 van de fransche ew overeenkomt en deze wijst de a aan;~ door den heer P. gevraagd: ~Maar is die uitspraak dan aan geen regels gebonden?y — Daarop moet ik antwoorden dat ik die uitspraak der open @ als de fransche eu nooit heb opgemerkt ; althans ik herinner mij dat niet. Maar stellig hoorde ik (zie de eerste woorden der eerste zamenspraak, bladz. 3) menaérik steeds manaarie’(q) uitspreken, en bdnar altijd bana (r), de r namelijk uit te spreken als de Engelsche r in shore. Omtrent de woorden (bladz. TX) djoea, asa, timba enz. zij opgemerkt dat de uitspraak werkelijk luidt alsof achter de a op ’teind de Engelsche 7 uit shore of prefer stond, zoodat de opgegeven woorden aan niets anders, dan ’t geen door den heer V. d. T. is gezegd, kunnen doen denken. De vraag (op dezelfde bladz.) of de Mén. Maleijer de k aan het eind van een woord wel goed articuleert, is ontkennend te beantwoorden; vandaar dat hij bij ’t schrijven van die k of g zeer willekeurig is, door die veelal of geheel weg te laten of te vervangen door een hamza. Voor ’t behouden of weglaten der A aan het eid van een woord geldt als regel, dat de A geschreven wordt als de uit- spraak luidt voor den uitgang : ah met lichte aspiratie en verlenging der a, samen of af- zonderlijk ; | ih als ieéh, beter iejh | deze é is stom en de h& zeer oeh als oeéh of oewh licht geaspireerd. Aangaande de wijzigingen der klinkers véér de medeklinkers (bladz. X), zij opgemerkt dat de oet en oep minder nog als oei worden uitgesproken, dan wel als oej. — Hierbij vermeld ik ook nog de afwijking in uitspraak van de klinkers oe en ie védr de slot-ng; bijv. kampoeng luidt als kampoewng. koenieng als koeniejng, enz. Ook hoorde ik sommige woorden eenigermate anders uit- spreken, als daar vermeld wordt. Bijv. kardj4 hoorde ik meer karfidjé dan kadjo, art6 meer rfité dan ato, en dastar meer déta(r) dan dété uitspreken. Het. wegvallen van de k in de uitspraak (bladz. XI, regel 8), ook na een vokaal, is zeer algemeen. De woorden djawa, djiwa, bawa heb ik steeds hooren uitspreken djdw6, djiw6 en bawd “(q). ¢ 219 De opmerking omtrent de woorden man6 enz. (bladz. XII, regel 5) komt mij zeer juist voor 1. De eerste @ wordt echter uitgesproken als onze aa. 