Corporate financial management
m 1838, 1840, 1849, 1850, 1855 en 1863. De hevigsie schijnen de aardberingen van 1686, 1840 en 1856 geweest te zijn. Die van 1855 lieeft groote schade en rervoestingen aange- rigt. De dalem van den Saltan werd vemield, waarbij 34 penonen hun leven verloren. Het dak van het residentiehuis stortte in, zooook de daken van rele andere hoizen, Het eiland Ternate heeft, bij eene opper- ▼lakte van 1.6 yierkante geogiaphische mijlen, Tolgens Mblyhii yah Caenbee, eene ni^enoeg ronde gedaante. Slechts een klein gedeelte van dit eiland behoort aan het Oonvernement, beslaande het grootere gedeelte der hooTdplaats, dat Malajoe beet, daar het overige gedeelte van het eiland tot het grondgebied yan den Sultan behoort en meer bijsonder den naam yan Ternate draagt. De hoofdplaats Ternate strekt zioh langs de Oostzijde des eilands nit, waar yerreveg het giootste gedeelte der be- yolking woont, terwijl de oyerige bewoners aan den yoet en de lagere hellingen des bergs yerspreid aijn. Het getal der beyolking yan dit eiland bedroeg op ultimo 1854 8,594 zielen, als 109 Europeanen, 345 klenrlingen, 21 Ara- bieren en andere yreemde Oosterlingen, 385 Chinezen, 2,056 inlanders onder het Gouyer- nement, 323 slayen, 5,250 inlanders onder den Saltan yan Ternate, 115 militairen yan het ganiizoen, alsmede eenige leprozeu, welke een gcatichtaandeZuidkust des eilands, te Castella» bewonen, en eenige kettinggangers. De beyolking gaat gebukt onder de lasten, die ZLJ moot opbrengen aan den Saltan. Zij wordt geprest tot het doen yan onbeloonde heerendiensten, gedwongen ^ot het opbrengen zonder betaling yan parelen, iripang, karei, yogelnestjes, rijst, sago, muskaatnoot en foelie. De Yorst zou zoudqf holp yan het Gouyer- nement de orde in zijn eigen rijk niet knnnen handhayen en zijne onderdanen, gedrukt als zij zijn, hebben geene achting en weinig ont- zag yoor den Yorst en zijne familie. Door de yrijyerklaring der havens van Makassar, Kema en Manado is op Ternate de handel zeer achteruitgegaan, en yelen, die hun bestaan in den handel yonden, hebben zich naar Celebes verplaatst, of zijn in armoedige om stand igheden gebragt. De aardbevingen, welke dit eiland zoo zeer teisterden, hebben ook niet weinig tot de armoede der beyolking bijgedragen. De landbouw is nog weinig ontwikkeld en kwijnt. De visscherij bloeit niet. De Chinezen bestaan door den handel en het pachten yan 's lands middelen. De weinige Arabieren zijn ijverig en lev en yan den handel met Java, Makassar en Manado. De inyoer bestaat in sago yan Gilolo, daar de sago, die op Ternate groeit, niet yoldoende is yoor de behoefte, in Euro- pesche en inlandsche lijnwaden, rijst, zont en olie, welke artikelen grootendeels yan Java en Makassar worden aangevoerd, in tabak, boomwol en muskaatnoten, welke yan de om- liggende eilanden wOrden aangebragt. De oyerige yreemde Oosterlingen op het Qou- yemements grondgebied, Jayanen, Makassaren yan Boeginezen, ley en yan een weinig landbonw, en de yischyangst, den kleinen handel met de omliggende eilanden en enkelen ook yan de nitoefening van eenig ambacht. Te Ternate wordt fraai in paarlemoer gewerkt. Onder de Europeanen*yan Ternate had men in 1854 23 Gouyernements dienaren, 6 gepensioneerden, 15 kooplieden, 11 zeevarenden, 3 smeden, 4 timmerlieden, 4 kle^rmakers, 9 schoenmakers, 1 kammaker en 35 mannen zonder beroep. De beyolking yan Ternate is grootendeels Mohammedaansch. Ook is er eene Protes- tantsche gemeente, die eene kerk heeft. De inlandsche Christenschool moet in zeer gun- stigen toesiand yerkeeren. In het dierenrijk heeft men op Ternate het hertzwijn, de boschkat, drie soorten yan yleder- muizen, alle Indische tamme zoogdieren, met uitzondering yan deu buffel, roofvogels, jaar* yogels, papegaaijen, duiyen, krokodillen, krab- ben en 233 yischsoorten. De opbrengst yan koffij, kakao, peper, muskaatnoot, kruidnagelen en mais is yan weinig beteekenis, hetgeen yoomamelijk aan de zorgeloosheid der planters is toe te schrijyen. Men heeft op Ternate het bouwen yan tabak en indigo te yergeefs beproefd. Ook wil de klapperboom er niet tieren. Wei is de grond geschikt yoor de ka- toenheester en den sagoweerpalm. Boom- en aardyruchten worden er aangekweekt en yinden op de markten yeel aftrek. De dampkring is aangenaam en gezond, daar de hitte door de frissche zeelucht en bergwind yerkoeld wordt. De thermometer teekent aan de strauden op den middag 85** ^ 90* en op den top yan den berg 58**, terwijl hij daar des nachts tot 40'' daalt. NaJannarij waaijen hier oostelijke, en na Junij westelijke en noordelijke winden, die echter niet zoo vast en bestendig zijn als op de Socnda- eilanden. De grond is zandig en steenachtig, maar desniettegenstaande is de groei erwelig. De beklimming yan den berg van Ternate is hoogst moeijelijk en heeft reeds menigeen het leven gckost. Op bijna eeii yierde der hoogte is een wachtliuisje en ylaggestok op- 938 T£. gerigt, cm aaa den Resident beneden in het fort kennis te gcven van de aan- of voorbij- komende schepen, welke ?an liier op eeuen grooten afstand gesien kunnen worden. Niet verre van dat vaohthniBJe ia een plein, om- geven door hooge kanarie-boomen, waarop drie grafplaatsen gevonden worden van eenen Temataanschen heilige en zijne beide zonen. Onder de menigvuldige vilde vogelen zijn bier de witte kakatoewa's overvloedig, die bun scbel geluid in de lucbt doen weSrgalmen en zioh aan de kanarie-vrachten vergasten. Al- lenga vordt de veg na steiler, totdat hij eensklaps bijna loodregt wordt, waiineer men mim lialverw^e den top gekomen is. Hier moet men zich een eind weegs op de zamengevonwen banden van twee inlanders naar boven laten dragen, wier buitengewone vlngheid en kraoht zeker de bewondering van elken reiziger in deze streken moet opwekken« Op den top gekomen^ vergeet de beminnaar der natunr de moeije- lijkbeden der beklimming, door het soboone scbonwspel, dat zioh aan zijn oog voordoet; in de verte aanschouwt hij de hooge piek van Tidore, het gebergte van Qilolo en soms dat van Manado, en ontelbare eilanden in een eeuwig groen gedost. Aan den voet des bergs ontdekt hij de stad Temate en het fort Oranje. De doortogt tnsscben Temate en de Noord- zijde van Maitarre naar de reede van Ternate is met een open wind zeer goed, doch met flaanwe koelte eenigzins gevaarlijk om in te loopen, door de zeer veranderiijke winden, die men daar te wachten heeft. In alle geval dient men den wal van Temate digter te bouden, daar van de Noord- en Wcstzijde van Maitarre een rif afsteekt. Over de reede van dit eiland zie men op de hoofdplaats. De boofdzetel van de Moluksche magt was in oude tijden op Gilolo, maar door de dwin- gelandij van een der Koningen hadden van daar volksverhuizingen naar Ternate en elders plaats, omstreeks 1250. De berg van Ter- nate was destijds nog geen vnlkaan, zoodat nabij zijn top de stad Tobana werd gesticht, zijnde de hoofdplaats, waaruit het vorstelijk stambuis oorsprong nam. In het jaar 1522 kwamen de Portugezen op Temate. De Hol- landers zetten cr bet eerst voet aan wal op den 22a Mei 1599, onder bevel van den onder- zeevoogd van Wakwwk. Ternate is in de gescbiedenis van Nederlandsch Indie zeer vermaard, zoo door de herbaalde uitbarstiugen van zijn nog altijd brandenden berg, als, en wel voornamelijk, door de staatkundige ge- benrtenissen, die sedert de ve8tlgln{der£BI0• peanen tot aan het begin dezw eeaw bebba plaats gehad, waardoor de roem der Ndtr* landers in deze streken is uitgebreid. Temate, hoofdplaats van de redde&iie Ternate, gelegen op het eiland van gel^ naam, langs de Oostzijde, aan den Toet m den berg. Het grootste en znidelijke gedeelte dezer stad is Gonvcrnements grondg^lede: wordt veelal Malajoe geuaamd. Het vori; door zoogenaamde Mardijkers bewoond, dat zgn Christenen, deels van Portogesehe, deda van Nederlandsche afkomst, die geeneheerea- diensten behoeven te verrigten. Het beT&l de Gonvernements en openbare gebouwen, vau- onder eenige vrij goed gebouwde steeneakm- zen, als het residentiehuis, dat echter vusig opmerking verdient, de Proteatantsche ketk, in welke de dienst door eenen Zendelbgwofdt waargenomen, de Gonvernements sctiooli bet diakonie-armenhnis, bet weeshnis, de Ye& kamer, het hospitaal, een gebonw voor des Raad van Jnstitie, de marktplaats, eenige vo- ningen van Europeanen en enkele pakbnizee. Niet ver van het residentiehuis staat een g^ bonw, dat den Sultan van Tidore toebehoort, en hem of zijnen rijksgrooten bij aanwezigliiii te Ternate tot verblijf strekt. De noordelijke en kleinste helft der stad behoort geheel aan den Sultan toe en diaf den naam van Ternate. DiL&r is het paleii des Sultans op eenen heuvd gelegen^ in Euro* peschen stijl gebouwd, binnen eenen omh^- den omtrek. Een fraaije w^, die er hes geleidt, heeft aan weSrskanten een zeer lcI grasveld van honderd voeten in het vierk^t. Men nadert door eene poort en'treedt^ \asSi dertig steenen trappen, in de pendoppo, £ vervolgens in het paleis. Deze dalem storti; bij de aardbeving van ^1855 in. De v^ti van het eigeulijke Ternate, die jdeh vrij ^s langs het strand, tot aan het fortje TerloUo of Hollandia, uitstrekken, zijn door meer dui 4,000 Ternatanen, onderdanen van den Siilt«:i» bewoond. £ezuiden het paleis komtmenreeci spoedig op 's Gonvernements grondgebie^, voornamelijk in het kamp der Maksssare. waarin meer dan 1,000 inwonere verblijf bou- den, en alwaar eene drnk bezochte markt is. Aan het einde van dit kamp staat in de lomiae: eene moskee, met zeven didten boven eUtande:, die in plaats van de, in 1705 a%ebrande, ge- bouwd is. Ten Zuiden van de MakawaarscL* wijk heeft men bet fort Oranje^ dat raeudoc: een in zee uitloopend hooid nadert. Heii^ gelegen, volgens Mxlvill vas CAXSSii,^ TX. 9S9 0** 48' N. Br. en 127' 24' 0. L. Hct werd in 1607 door den Zeevoogd CobkxlisMaisuev gebouwdy en door hem naar het aldaar be- Btaan hebbende inlAndsche fort #Malajoe/' doch in 1609 door den Zeevoogd EBAIV9018 WniXBX #Oranje" genoemd. Dit fort, dat in 1850 aanmerkel^k is verbeterd, wordt als een der beste forten van Nederlandach Indie beschouwd. Het heeft hooge, dikke muren met bastions en vele schietgaten en is goed nabij het strand gelegen. Het garnizoen bestaat nit 173 man infanterie en artiilerie, met 6 of 7 Officieren, t. w. 1 Kapitein-Kommandant, 1 Ofli- cier van Gesondheid der 2^ klasse, 1 Officier der administratie^ 1 Officier der artilierie en 3 of 3 Offioieren der infanterie. Het geheele garnizoen, met nitsondering van den Officier Tan Gezondheid, die naby het hospitaal in de Eoropesche wijk woont, is in het fort ge- huisvest, in vi^ goede en luohtige woningen en kazemen. In het fort zijn 00k verschiUende magazijnen en pakhuizen. Ten Zuiden wordt dit fort begrensd door het Chinesche kamp, dat vele goede huizen bevat. Een schoone, breede WQg geleidt naar het op eenige palen ten Zuiden der hoofdplaats gelegen veryallen fortje Kajoe Merab. Op dezen weg worden vele gemetselde palen met opschriften aange- troffen, die weleer de ingangen van buiten- plaatsjes aanduidden. Op 3 mijlen Zuid-Oost- waarts van het fort Oranje is het vervallen fort Gamma Lama gelegen; tosschen dit en Malajoe is een meer, Lagoena genoemd, dat eene mijl in omtrek en 60 vademen diepte heeft, De haven van Ternate is in 1854 tot vrij- haven verklaard. De reede is digt tegen den wal op eene bank, die stdl afioopt aan de Oostkost, en beschut tegen de winden van het Noordea tot het Zuid-Westen. ZnidelLjke winden, die soms sterk kunnen doorwaaijen, veroorzaken hier hoi water, terwijl Ooste win- den zeldzaam zijn. De stroomen zijn ongere- geld. De beste ankerplaats is vddr Ternate in 13— '15 vademeu zandgrond, op 2 — 4 kabel* lengten uit den wal. Aan de Noord-Westz^de ligt een eilandje Hieri, aan welks Noordzijde eenige klippen boven water liggen. Terobi of Zuid-eiland, eilandje in den Archipel van Biouw, ten Zuid-Oosten van het eiland Gin, op 0° 43' N. £r. Teroemsgne, kampong in het Noord-Oosten van Midden-iFlores, bewoond door Wogo's. Teroembang, dorp in Borneo's Zuid- en Oosterafdeeling, distrikt Doeson Oeloe, aan de rivier Teweh. Het is de verblijfplaats van het Opperhoofd van den volksstam Tabojan. Teroemboe Setan of Alang Eattan, 00k Ilohester's droogte genoemd, naar het schip dat haar in 1754 ontdekte, bank ten Zuid-OosteuvanheteilandLingga, op 0*26' 30" Z. Br, en 105** 0. L, Op het hoogste ge- deelte staat sleohts 1 vadem water. Teroengan, dorp op Java, residentie Ka- doe, regentschap en distrikt Magelang, aan de Progo. Teroenten, dorp op Java, residentie Che* ribon, partikulier land en distrikt Kandang Hawor. Teroesan, zie: Troesan. Terong, landschap en dorp op de Zuid* Westkust van het eiland Adonare, residentie Timor. Terong, dorp op Java, residentie Ma- dioen, distiikt Magettan. Terong, dorp op Java, residentie Djokdjo<* karta, afdeeling Goenong Kidool, in het Wes- ten van het distrikt Awoe Awoe. Terong, rivier op Java, residentie Sama- nu2g, regentschap Kendal, distrikt Selokaton, Terong, dorp op Java, residentie Samarang, afdeeling Demak, distrikt Hangar. Teronga, dorp op Celebes' Oostkost, rijk en distrikt Tomboekoe. Terongan, dorp op Java, residentie en regentschap Soerabaja. Terongan, dorp op Java, residentie Soe- rabaja, afdeeling Modjo Kerto. Terong Lerong, dorp op Sumatra, resi- dentie PadaDgsche Bovenlanden, landschap der IX Kota's. Terpatih, dorp op Java, residentie Ma- dioeu, regentschap Soemorotto, distrikt Djebang, Terrixnbo, dorp op Sumatra, in de Batta- landen, landschap Pagarau Lamboeng. Terromboeay dorp op Java, residentie Bantam, distrikt Parang Koedjaug. Tersana, dorp op Java, residentie Cheribon, afdeeling Indramajoe, distrikt Bleman. Er staat eene gelijknamige suikerfabriek, toebe- hoorende aan den Heer J. M. Gonsalviss, en met eenen aanplant van 480 bouws. TerBohelling, eilandje aan de Noordkust van Nieuw-Guinea, in de Groote Geelvlnk-baai, op 135'* 35' 0. L. Tersem, dorp op Java, residentie Samarang, afdeeling en distrikt Demak, op de grens van het distrikt Sambong. Tersidie, dorp op Java, residentie Bagelen, regentschap Koeto Ardjo, distrikt Pitoeroeh. Tersobo, dorp op Java, residentie Bagelen, regentschap Keboemen, distrikt Premboen. Tersobo, dorp op Java^ residentie Bagelen, 940 TE. afdeeling Poerworedjo, dat door de orentroo- ming Yam lebmwg 1861 Terwoest if. Tersono, boofdplaatB vtan hot diatrikt Ke- boemea^ op Jav% nssidentia Pekalongan, re- gentachap Bataag. Tersoao is de laatate iltappe, waar de zieken^ komende uit het hos- pitaal Tan Samarang en bestemd Toor het bad- ^tablisaement Pelantoengan, orernachteu. Voor de officieien zijn in het hais van den Demang goede vertrekken ingerigt. De soldaien hebben een kleiner TertreL TersonOy dorp op Java* reaidentie Sama- rang, regentschap Grobogan, in het Gulden Tan het diatrikt Wirosari. Teraono» dorp op Java, reaidentie £anjoe- maas, afdeeling "^Bandjar Negara, distrikt Ka- rang Kobar, met eene warme bron Kali Anget. Tortaky dorp op het eiland Madura, op de Zuidsqde van de afdeeling Madura. Terteky dorp op Java, reaidentie Kediri, afdeeling Ngrowo, diatrikt Toelong Agoong. Tertlek, dorp op Sumatra, reaidentie Pa- lembang, distrikt Ampat Lawang. Terwangi, dorp op Java, reaidentie ijama- nmg, afdeeling SakUiga, met een 360talinwoner8. • T^trwidie, dorp op Jaya» reaidentie Sama- rang, afdeeling Salatiga, bq de weatelijke grens Tan hei diatrikt Oengaran, met een 50tal in- wonera. TeeawelOf dorp op het eiland Ceram, on- der Wabaai, rqgentachap Batiling, bewoond door 3,100 Heidenen. Tesoe, Toomaam dorp op Sumatra, reai- dentie Palembang, landachap Lebong. Teflongan, ririer op Celebea' Oostkuat, r^ Tomboekoe. Tesora, zie: Taaora. Teaaan, poatatation op Jara, reaidentie Soerabaia, regentschap Sidiyoe, diatrikt Priedjik. Tetafta, dorp op Sumatra, in de Lampong* eehe diatrikten, op den Zuid-Oosthoek van de afdeeling Tebkh Betong. Tetagarangy dorp op Sumatra, in de Lampongache diatrikten, aan de ririer Pajong en aan de Semangka-baai. Tetajan, eihmd ten Noord-Ooaten yan Borneo, in den SoUok-Archipel. Tetang of Bomb6, baai aan de Noord- tniat ran Florea, bij den hoek Bomb6, met de opening op d*" 16' Z. ifo. en 120° 6' O. L. Digt Tddr deze aijn drie eilandjea geiegen, waaryan het ooatelqkate Longso heet, waaryan riffen afisteken. Tetap, landaehap en riyier op Sumatra, adaiatent-reaidentie Benkoelen, in het Weaten Tan de aBoding Kauer. Tete, dorp in het GouyemeacatyiBGde- bea^ afdeeling SttM^ai, diatrikt Lcnbaog, aei 7 huizen en 91 inwonera (1861)^ Tetea, dorp op Gelebea, rijk Gomtalo, aan den linker oerer der T^pa-riyicr. Tete-&dji, hoofdplaats yan het cgkSida. reng, op Celebea' auid-westetijk aohiereflaod, met eene markt Het Hoof d beet l4|M(a« (Kapitein). Tete-&dji atrekt aomw9tea tot to* bUjf aan den Radja. Teteaka, dorp in het Gouyeneaiaot ran Celebes, afdeeling Sandjai, diatrikt Kadju;, met 9 huizen en 64 inwonera (186i). Tetegoer, dorp op Jara, adaialoitwh deatie Krawang, diakikt T^ibug Boengin, a het Zuid- Weaten, aan de Tjitaroem. Tetej, dorp op Celebea, rwadwrtift Ifaaido, in de Minahaaaa, afdeeling Kema, distiikt Tonaea, met ongeTeer 280 inwonera, onder welke eenige Chriatenen. £r ia eoie scbooL TetelpO» dorp op Celebea, reaidentie ^• nado, in de Minahaaaa, diatrikt Tonaea, net eene Chrbtengemeente. Tetengolan, dorp op Celebes, reaidentk Maaado, in de Minahaasa, diatrikt Toadano Toelimambot, met ruim 300 inwonera, meest alien Chriatenen. Tet^ Oentoe, berg in Bomeo'a Zuid- a Ooaterafdeeling, diatrikt Kahajan Tengah. Tetep, dorp op Jaya, reaidentie Samanag, afdeeling en diatrikt Sidatiga, met ruim 400 inwonera. Teterang, rif aan den Zuid-Ooathoek m het eiland Boneratta, tot de Saleger-dlaaibt behoorende. Bij dit rif liggen eenige eihn^es, waarachter in 1843 zeerooyecaTaartoigen higeoi die gedeeltelijk door Z. M. atoomaoli^ Hddi yemield zijn geworden, Tetewoengan, dorp op Celebes, reaideaiie Manado, diatrikt Negri Baroe, met ruim 360 Chriatenen. ' Tetimi, docp in Bomeo'a WeateiaCdeeUagi rqk Sintang, landachap Sapauk. Tetjoilt onbewoond eiUn^je aan da Koord- kust yan het Papoeache eiland MiaooL Tetoda» kampoDg in het Noord-OostcB yan Midden-Elorea, bewoond door Wogo's. Tetoenate, kaap aan de Zuidkaat ran U eiland Ceram, in de baai yan Taroeno. Tetoepa, riyier en dorp op de Ziid-Oost- kuat yan het eiland Batjan« Tetter, naaai, dien men wel eeaa aaa y^ eiland Kiaaer geefL Zie dat woord. Tettok Ghour, dorp op Jaya, adsutoit- reaidentie Eurawang, diatrikt Ijabang Boi^ aan de Ijitaroem. TE-TH. 941 Venn, dorp op den Ootthoek yan het eUand Certm, residentie Banda, bevoonddoor 135 Heidenen.' Tenw, de: Teon. Tewa Keljil, -Korik en -Padjangan, drie dorpon in Borneo's Zuid- en Ooateraf- deeiing, distrikt Kahajan Oeloe. Het eerste telde in 1853 5 huisen en 100 invoners. Tewa Padjangan is in Maart 1855 yemield, daar het Tolk ach had scholdig gemaakt aan het herhaald koppenanellen in de benedenlandeu en yerder in open]^ verzet was gekomen. In 1859 heeft het getrouwheid aan one Goaremement belooM. Tewang. Jh't beteeketU op Borneo veraterkt dorp. Higrmede gamengetMde woorden zoeke men op het woord van wdeneheiding, Tewasen, dorp op Gelebesy teeideutie Ma- nado, in de Minahassa, afdeeling ^i^^o^^^^^S* distrikt Kawangkoang, met oirca 90 hnisge- sinnen (1859). Meer dan de helft daarvan sijn Christenen, die m^ Pondos eene gemeente uitmaken en ondcr de leiding van den Zen* deling te Koemelemboeai staan. Men heeft te Tewasen eene sdiooL Tewehy riyier in Borneo's Zuid- en Ooster- afdeeling, distrikt Doeson Oeloe. Zij ontspringt uit een noord-westelijken tak yan den berg Katem en yereenigt zich met de riyier -Ka- wensie, vaarna zij onder den naam yan Teweh dooryloeit en een ooster hoofdtak yan de Bajrito yonnt. Zij yait in deze op O"" 5' Z. Br. Hare steile oeyers zijn bezet met henyels. Het watergebled der Teweh is bewoond door 3,500 mensohen (1860). Tervrer, dorp op het Achterwals Aroe*eiland Watelai, rendentie Banda, Tawer, zie Teor. Tewerankan, dorp in Borneo's Zuid- en Oosterafdeeling, aan den linker oeyer der Mendawei, bewoond door 140 Dajaks (1853). Teweroe, dorp op Java* residentie en re- gentscbap Madioen, distrikt Kaoigoro, in het Zoid-Oosten. Tewoe, kanaal in Borneo's Zuid- en Ooster- afdeeling, distrikt Kahajan Tengab, aan den regter oever der Kahajan. De monding heeft eene breedte, gelijk aan die der Kahajan te dezer hoogte. Dit kanaal loopt een dag reizens het land in. Teynga, eiland in den Sollok-Arohipe!, op 6* 52' N. Br. en 121' 43' 0. L. Het is klein, zeer kag en met boomen begroeid. Aan de Noord-Oostzijde is een rif en aan de Znid- kust een kleiner rif gelegen. Tnsschen dit en de SangbojB-eilanden is het vaarwater ongeveer 1 mijl breed eu 8—10 vademen dlep. Tgalei, zie: Tegalei. Thabar, dorp op het Aroe-eiland Watelai* De inwoners zijn Heidenen. ThaiBapa, dorp in Borneo's Westefaldee^ ling, rijk Pontianak, aan de Mandhar^ivier. Thai eyoesan, berg in B<Hneo's Westo* afdeeling, adsistent^residentie Ma&ado, sabQ Koelor. Thames, hoek op de Noordkiut yan het Sandeihout-eiland, distrikt Sodo. Thang, kongsiehuis in Borneo's Wester^ afdeeling, te Montrado. Het is van hont; be- dekt met sirappen. Tha-oender, dorp op den Oosthoiek vwn het eiland Ceram, residentie Banda^ regeiitM^p Kabnoeri, onder eenen Oranff Kafa, Thau, zie: Amboina. Thealali, dorp op het eiland Amboina, schiereiknd Hitoe, kndsohap Hatoenoekoe. Thee, dorp op het eiland Soembawa, rijkje Bima. Thee. De maatregden door den Kommis- saris-Generaal iBnrggraaf DU Bub ds Gmai* GHEU genomen, om de tedt van dit artikel op Java in te voeren, werdenmetkrachtvoortgeiet door den Gouvernenr-GeneFaal vav dix Bosch. Deze maakte zioh daartoe de kennia en de ervaiing ten nutte van nu wijlen den Heer J. J« L. 1a Jacobson, die met moeite en niet zondergevasr zieh goede theepitten ter overplaatbg op Javai alsook de keunb van de teeit en bereidinga* wijze in China wist te yerachafEsn, en in de betrekking van Inspeoteur yoor detbee- knltaor, waartoe h^ later benoemd werd ter belooning van de vde dieasten, door iieni in de zaak bewezen, een handbook nitgaf, waarin hij ten aanzien van de kens van groaKbsii den aiuileg der toinen, de bebandeling van den theeheester, den pink der bladeren« en do be^ reiding van het prodnkt al die aaaw^JBtngen gaf, welke by voor Java noodig aohtte. Hoa» zeer aan den Heer Jacobson de room niel kan ontzegd wordeu, dat aan hem het bostaan der theekoltaur op Java voornamelijk tedan^ ken is, vonden zijue voorsohriften evenwel niet overal eenen onverdeddeii bgval. In het Le- doksche, waar de knltnur regtstreeks van w^ge en voor rekening van het Goavernement plaats vend eu tot in de laatste tijden is voortgeaet^ werd zij destijds gesteid onder de leiding van den Adsistent-Resident, later. Dircotenr der" knltures» Sonmr, die zijne eigen denkbeeldea volgde. Elders werd op de teelt toegepast het kontraktenstelsel, dat is, warden door het Gouvernement kontrakten met partikuliere ou« dememers aangegaan, waarbij deze zioh ver- 940 TE. afdceling Poerworedjo, dat door de OT«ntroo- ming Tan lebraarg 1861 Terwoest it. Tenono, hoofdplaatB nm het distrikt Ke- boemea, op Jav% residentia Pekalongan» re- gentachap Bataag. Tersoao ia de laatate iltappe, waar de zieken, komende alt het hoa- fkiiil yasL Samarang en bestemd voor ket bad- ^tablissemeDt Pelantoengan, OTeroachteQ. Voor de oflfioteren zijn in het huis van den D&mang goede Tertrekken ingerigt. De soldalen hebben ecn klainer TertreL TeraonOy dorp op Java* reaidentie Sama- lang, regentschap GrobogaUi in het ^uiden Tan het distrikt Wirosari. Teraono, dorp op Java, residentie £anjoe- maas, afdeeling*Bandjar Negara, distrikt Ka- rang Kobar^ met eene warme bron Kali Anget. Tertak, dorp op het eiland Madura^ op de Zuidaqde van de afdeeling Madura. Terteky dorp op Java, reaidentie Kediri, afdeeling Ngrowo« distrikt Toeloug Agoong. Tertiek, dorp op Soaiatra, reaidentie Pa- lembang, distrikt Ampat Lawang. Terwangi, dorp op Java, reaidentie ijama- iang» afdeding Salatiga, met een S60talinwoners. • T^trwidie, dorp op Java, residentie Sama- rang, aideelbg 8alatiga» bq de weatelijke grens van hei diatdkt Oengaran^ met een SOtal in- wonera. Teeawele, dorp op het dland Geiam, on- der Wahaai, regentachap Hatiling, bewoond door 3,100 Heidenen. Tesoe, Toomaam dorp op Sumatra, reai- dentie Palembang, landschap Lebong. Teflongsn, ririer op Celebes' Oostkust, rijk Tomboekoe. TeaorSy zie: Tasora. TesBan, poatatation op Jaya, residentie Soeiabaia, regentschap Sidajoe, distrikt Priedjik. Tetafin, dorp op Sumatra, in de Lampong* Bohe distrikien, op den Zuid-Oosthoek van de afdeeling Telokh Betong. Tetagsrangy dorp op Sumatra, in de Lampongsche distrikten, aan de rivier Pajong en aan de Semangka-baaL Tetajan, eiland ten Noord-Ooaten van Borneo, in den Sollok-Archipel. Tetang of Bomb^, baai aan de Noord- kust ran Floras, bij den hoek Bornb^, met de opening op a"" 16' Z. Br. en ISO"* 6' 0. L. Digt yddr deze aijn drie eilandjes gelegen, waarvan het ooatelijkste Longso heet, waarvan tiffen afisteken. Tetapf landschap en riyier op Sumatra, adsistent-residentie Benkoelen, in het Weaten Tan de afikating Kaaar. Tete, dorp in het QouyememeBtvlBCd^ bea» afdeeling Sand^ai, diatrikt Leaihug, nei 7 huizen en 91 inwonera (1861). Tetea, dorp op Celebes, rijk Gorartiio, aan den linkar oeyef der Tepa^rtyisr. Tete-&dji, booSdidaats yan het cqk Siden* foog, op Celebea' zuid-westelijk aduereOaad, met eeae^markt Het Hoofd faeei £1^1 teiy (Kapitein). Tete-adyi strekt aomv^len tot tot- bUjf aan den Baija. Teteaka, dorp in het GouyememaBt na Celebes, afdeeling Sandjai, diatrikt KsdjsDg, met 9 huizen en 64 inwonera (1861). Tetegoer, dorp op Jaya, adusteainsl- dentie Krawang, diatnkt Tjabuig Boeogin, in het Zuid-Westen, aan de Tjitaroeao. Tetej, dorp op Celebes, residentie Msnado, in de Minahassa, afdeeling Kesui, distrikt Tonsea, met ongeyeer 380 inwoners, ooder welke eenige Christenen. £r ia eene school Tetelpo, dorp op Celebea, reaidentie Ma* uado, in de Minahassa, distrikt Tonses^ mei eeue Christengemeente. Tetengolan, dorp op Celebes, residentie Manado, in de Minidiassa, distrikt Tondano Toelimambot, met ruim 300 invoners, meest alien Christenen. Tet^ Oentoe, berg in Borneo's Zuid- ea Oosterafdeding, diistrikt Kahajan Tei^ah. Tatep, dorp op Jaya, reaidentie Samanng, afdeeling en distrikt Sidatiga, met ruim 400 inwoners. TeteraOLg, rif aan den Zuid-Ooathoek ya& het eiland Boneratta, tot de Saleijer^eilaades behoorende. Bij dit rif liggen eenige eiiaadjes, waarachter in 1843 zeerooyersvaartuigen li^, die gedeeltelijk door Z. M. stoomaohip HdcU yernield zijn geworden. Tetawoengan, dorp op Celebes, reaidentie Manado, distrikt Negri Baroe, met ruim 300 Christenen. ' Tetimi, dorp in Bomeo'a WeaterafdeeliDg^ rgk Sintang, landschap Sapauk. Tetjoiit onbewoond eilandje aan de Noord- kust van het Papoesche eiland Misool. Tetoda, kampong in het Noord-Oostea yan Midden-Flores, bewoond door Wogo's. Tetoenate, kaap aan de Zuidkuat yan bet eiland Coram, in de baai yan Taroeno. Tetoepa, riyier en dorp op de Ziud-Oosi- kust yan het eiland Batjan. Tetter, naam, dien men wel eeaa aaa het eiland Kisser geeft. Zie dat woord. Tettok GhonTy dorp op Jaya, adaistent- residentie Krawang, distrikt Tjabang Boeegia, aan de Tjitaroem. TB—TH. 941 Venn, dorp op den Ootthoek ran het eiland Certm^ residentie Band*, bevoonddoor 135 Heidenen.' Touw, zie: Teon. Tewa Keljil, -Korik en -Pa^jangan, drie dorpoa in Borneo's 2^id- en Oosteraf- doeling, dktrikt Kahajan Oeloe. Het eerste telde in 1853 5 huisen en 100 invoners. Tewa Pa4]angan is in Maart 1855 yemield, daar het Tolk aich had scholdig gemaakt aan het herhaald Icoppenanellen in de benedenknden en Terder in openlp venet vas gekomen. In 1859 beeft het getrouwheid aan one GouTemiement bdooftl. Tewang* Dii beiaekeiU cp Bomeo ren^kt dorp. Hiermede zamen0e$ielde woorden zoek0 men op het woard van ondenekeiding, Tewaaen, dorp op Celebes, reaideutie Ma- nado, in de Minahassa, afdeeling Ai^^o^^^^^fiT* distrikt Kawangkeang, met eirca 90 hnisge- ziunen (1859). Meer dan de helft daarvan zijn Christenen, die met Pondos eene gemeente iiitmaken en ondor de leiding van den ^en- deling te Koemelemboeai staan. Men heeft te Tewasen eene school. Teweh, rivier in Borneo's Zoid- en Ooster- afdeeling, distrikt Doeson Oeloe. Zij ontspringt uit een noord-westelijken tak ran den berg Katem en yereenigt zich met de riYier-Ka- vensi^ waarna zij onder den naam van Teweh doorrloeit en een ooster hoofdtak van de Barito Tonnt. Zy valt in deze op O"" 5' Z. Br. Hare steile oevers zijn bezet met henvels. Het watergebied der Teweh is bewoond door 3,500 menschen (1860). Tewer, dorp op het Achterwals Aroe^eOand Watelai, residentie Bandar Tower, zie Teor. Tewerankan, dorp in Borneo's Zuid- en Oosterafdeeling, aan den linker oerer der Mendawei, bewoond' door 140 Dajaks (1853). Teweroe, dorp op JaTa» residentie en re- gentscbap Madioen, distrikt Kaoigoro, in het Zoid-Oosten. Tewoe, kanaal in Borneo's Zuid- en Ooster- afdeeling, distrikt Kahajan Tengah, aan den regter oever der Kahajan. De monding heefl; eeue breedte, gelijk aan die der Kahajan te dezer hoogte. ]^t kanaal loopt een dag reizens het land in. Teynga, eiland in den Sollok-Arohipel, op 6' 52' N. Br. en 121' 43' 0. L. Het is klein, zeer laag en met boomen begroeid. Aan de Noord-Oos^jde is een rif en aan deZnid- knst een kleiner rif gelegen. Tnsschen dit en de SangbojB-eilanden is het yaarwater ongeveer 1 mijl breed en 8 — 10 yademen dlep. Tgalei, zie: Tegalei. Thabar, dorp op het Aroe-eiland WateUu« De inwoners zijn Heidenen. Thaiaapa, dorp in Borneo's WesteraMee^ ling, rijk Pontianak, aan de Mandhar-«iyier. - Thai eyoeaan, berg in Borneo's Weater« afideeling, adsistent^residentie Ma&ado, aabQ Koelor. Thames, hoek op de Noordknat ran het Sandelhont-eiland, distrikt Sodo. Thang, kongsiehois in Borneo's Wester^ afdeeling, te Montrado. Het is Tan faont; be- dekt met sir^p^. Tha-oender, dorp op den Ooethoek two het ttknd Coram, residentie Banda, regetftidiap Kalmoeri, onder eenen Oran^ Kaja. Thau, zie: Amboina. Thealaft, dorp op bet eiland Amboina, schiereibmd Hitoe, landscfaap Hatoenoekoe. Thee, dorp op het eiland Soembawa, rijkje Bima. Thee. De maatregelen door den Kommis- saris-Generaal Burg^raaf du Bub ds Gmai^ GNIZ8 genomen, om de tedt van dit artikd op Java in te voeren, werdenmeikraohtvoortgeiet door den GouTemenr-GeneFaal vav dxv Bosch. Deze maakte zioh daartoe de kennia en de erraring ten nntte yan nu wijlen den Heer J. J« L. U Jagobson, die met moeite en niet zondergevaar zich goede theepitten ter o?erplaatbg op Jaya, alsook de keunis yan de teeit en berddinga* wyze in China wist te yerschaffen, en in de betrekking yan Inspeotenr toot de ifaee- knltnnr, waartoe h^ later benoemd werd ter belooning van de yde diensten^ door iieni in de zaak bewezen, een handbook nitgaf, waaria hij ten aanzien yan de kens van groodnii den aanleg der tninen, de behandeling van den theeheester, den pink der bladeren, en do be^ reiding yan het prodokt al die aanwijatngen gaf, welke hij voor Jaya noodig aohtte. Hoo« zeer aan den Heer Jacobsok de roem niet kan ontzegd wordeu, dat aan hem het boBtaan der theekoltnur op Java yoornameliik tedan^ ken is, yonden zijue voorschriften e?enwei niet overal eenen on?erdeddeii bijval. In het Le- doksche, waar de knltuur regtatreeka yan wage en yoor rekening yan het Goavernementplaats yond eu tot in de laatste tijden is yoortgeaet^ werd zij destijds gesteld onder de leiding van den Adsistent-Resident, late^ Direotenr der'' kultures, Sofimr, die zijne eigeu denkbeelden yolgde. Elders werd op de teelt toegepast het kontraktenstelsel, dat is, warden door het Gouyernement kontrakten met partiknliere ou^ dememers aaugegaan, waarbij deze zioh yet- in. in nu , # 1855. # 1856. w 1857. # 1858. # 1859. # 1860. r 1861. te samen. / 89,162^1» r 108,714.— , 149,623.— > 162,698.13 ^ 185,797.97» # 163,217.18 , 128,831.33 g 101,410.30 / 1,029,454.73 dat is per Amsterdamsoh pond: in 1854 . • , . ruim / • • • r 1855 1856 1857 1858 1859 1860 1861 ruim 9 bijna ruim jr a 9 9 0.69 0.69V4 0.68» 0.74 0.70V, 0.70 0.69 0.67V> en gemiddeld over bet geheel ruim / 0. 70 Ook in het bier yerkregen resultaat, ten opzigte van den gemiddelden prijs per Amster- damscb pond, is een groot verscbil met den prgs der Buitenzorgscbe tbee, welke, zoo ais w^ gesien bebben, met ruim 85^/4 cents ge- middeld per pond is betaald geworden. Men kan daaruit evenwel niet tot de geyolgtrek- king komen, dat de Krawang-tbee tegen eenen minderen prijs aan bet Goureruement werd geleverd, aangezien bet Gouvemement baar ontving in eenen staat ran voorloopige be- reiding, zoodat zq verder in bet 6tab)is8ement ▼an den Heer Wbbeb te Tjogrek in Bui- teuzorg, tegen eene betaling van 25 oents, moest worden afgewerkt, ongerekend andere daarop loopende kosten; veshalve de Kra- wangecbe gemiddeld nog ruim 10 cents per Amsterdaroseb pond duurder kvam te staan. De opgaaf der extra uitgaven, ipelke bet Gouvemement voor de Krawang-tbee te ma- ken bad, is evenwel in de Regeringverslagen zoo onvolledig, dat wij, om te kunnen komen tot bet juiste bedrag van bet kostende der Krawang-tbee, daarvan geen gebruik kunnen maken, roaar later daarop de aandacbt zullen vestigen, wanneer wij spreken van de gelde* lijke uitkomsten, wdke de tbeeproduktie in het algemeen gedurende bet tijdvak van 1854^ 1864 yermoedelijk kan bebbeu gebad. Fnanger Be^enisc^ppeH. In deze residentie beeft men gebad van 1854 — 1857 6, van 18S8*-1862 7, in 1863 6 fabrieken eii inl864 sleobts 66ne fabriek, waarvan het produkt aan het Oouvemement is geleverd. In verband hiermede bedfoag de mtgcstidLt- heid van den aanplant alhier: in 1854 1855 1856  1,429 1,422 1,422 ^ 1,422 820 358 13,«61««/j^bouwB terwijl bet getal plukbare beesters gezegd wordt te hebben bedragen: in 1854 , 1855 9 1856 9 1857 , 1858 , 1859 , 1860 9 1861 , 1862 , 1863 , 1864 6,889,568 6,909,300 6,740,000 6,649,000 7,250,000 7,350.000 7,350,000 7,350,000 7,350,000 4,300,000 1,500,000 te zamen. 69,637,868 Aangezien evenwel in de Regeringsrerslagea ook opgave wordt gedaan van aanwesige jouge beesters, zoo als: in 1854. . . 385,000 , 1S55 , . . 3X5,000 , 1856. . . . 380,000 9 1857. . . . 241,000 , 1858. . . . 190,000 , 1859 , > , . 130,000 , 1860. . . . 130,000 , 1861. . . . 130,000 , 1862. . . • 130,000 9 1863 , . . . 130,000 , 1864. t ( . . . 50,000 1 te ] oat len . . • 2,161,000 is bet moe^Ujk na te gaan, hoe Ted beesters men bier gemiddeld per bouw beeft, dewijl bet niet blijkt, of de opgegeven uitgestrekt- beid van den aanplant betrekking heeft slechts tot de tuinen met plukbare beesters, dap vel tot den totalen aanplant, daaronder begrepeo die der jonge beesters. m 94S In hd eenrte g«val heeft meu per bouw gehad: in 1854 4^1Spliikbarebee0ten 4,933 4»713 , 18^5 , 1856 , 1857 , 1858 , 1859 1860 1861 1862 1863 1864 4J33 5^68 5,169 5^69 5,169 5,169 5,244 4A90 r 9 W » § 9 en gemiddeld voor bet gebeele iijdvak • • 4,988 plakbare heesters In het tweede geval krijgt men aan jonge zoowel als plakbare beesters over bet gebeele tijdvak per bouw gemiddeld 5,143 beesters. in 1854. , 1855. # 1856 • 1857. 1858. 1859. 1860 «  1,299,160 1,092,034 616,559 A. p. 13,189,493 dat is 1 Attsterdamscb pond : in 1854 van 1855 , 1856 , 1857 9 1868 9 1859 , 1860 9 1861 M 1862 , 186S , 1864 , 6.74 plakbare beesters f.l5 5.28 5,61 6.02 6.18 6.07  • • beeft aan te uemen, 20odat in werkel^kbeid bet geleverde beeft bedragen : in 1854. 1855 • 1856. 1857 .. 1858. 1859. 1860.  1,299,160 1,092,084 616,559 A. p. 12,988,086 Het kostende der gelererde tbee beeft be- dragen : in 1854. , 1855. , 1856. 9 1857. , 1858. , 1859. M 1860. , 1861. , 1862. , 1863. 9 1864. te sameu / 813,188.5378 , 718,852.69 , 989,492.28 , 946,358.24V, , 1,132,087.637, , 997,216.40 ^ 1,107,263.96 , 996,930.29 t, 950,559.59V, ^ 754,468.82V, 9 459,188.237, / 9,865,606.69 dat is per Amsterdamscb pond: in  1864 ruim b^na  0.73 0.69 0.74 Het blijkt eyenwel, dat in sommige jaren de ondernemers eenige tbee ter eigen bescbik- king bebben gebooden, of dat bet Gouverne- ment een gedeelte der ]^rodaktie, waaraobijn- ~w. — , b^»^- ^- -^-^ ^i^b unwasr- lijk w^ens onyoldoende kwaliteiti geweigerd scbijal^k is^ dat de Yerpligtin|; tot betaling engemidd.07erbetgebeel bijna / 0.767, Al sobijnt bet bedrag yan betgeen de thee ait de Preanger Regentscbappeh gemiddeld per Amsterdamscb pond aan bet Gouvememeut heeft gekost voor de kwaliteit van het pro- dukt eenigzins te pleiten, zoo komt bet ons evenwel voor, dat de door bet Gouver- nement betaalde pr^s op sicb zelve tot bevijs voor de kwaliteit niet voldoende is, omdat bet niet onmogeliik en zelfs niet onwaar' 94B .tH. er van reeds dau uii de kontrakten voort- vloeide, wanneer xnaar bet produkt leverbaar was, zoodat het niet kon geweigerd worden, al viel er overigeus op de kwaliteii wel iets aan te merken '). Er schijnt'wel eeae keariog der geleyerd wordende thee'plaats te vindeu, gelijk trouwens blijkt liit de ' bijzonderheid, dat meer dan eena Diet o'nbelaDgr\)ke hoeveel- heden Preanger thee zljn afgekeurd geworden, xnaar wij beboeven bet naauwelijks te doen opmerken, dat zoo voor de keuring van eenig artikel eene groote mate vau'kennis en van probiteit gevorderd wordt, dit wel bijzonder ten aaiizien van de keuring van thee mag gelden. Of het na hot overlijden van deu Beer Jacobsok, die zoo doorkneed was in de kennis van bet artikel thee, en die alles er voor over had, om niet alleen de kultuur van thee op Java, maar ook de kwaliteit van het pro- dukt hoog op te voeren, in Indie niet heeft outbroken aan personen,aaawio, niet alleen we- gens hunne kennis, maar ook wegeos hunue on- afhankeljjkheid, zelf stand igheid en probiteit, de keuring van thee met gerustheidkon worden toe- vertrouwd, zouden wij niet durven verzekeren '). Maar hoe dit ook zij, de omstandigheid, dat er meer dan eens belangcijke partijen Preanger thee eijn afgekeurd gejvorden, -?- iets, waarvan wij ten aanzieu van tUee uit.andere residentien geleverd, geene melding vinden gemaakt, — die omstandigheid, gevoegd bij de door ons hierboven gegeven berekening van het geta] heesters, waarvan in de Preanger Regentscliap- *) Yii} kebben hier het oog op eeue dergelgke omstandigheid, die bij de le?ering van saiker op den Toet der onde kontrskten plaato vond. B^j die kontrakten waren geen standmonaters aange- nomen, en was slechta gfcstipaleerd de leveriog ?an iuiker 1^, 2^ en 8^ toort, en is bet goavernement meermalen in de verpligtiog -geweest om als Se soort snlker aan ta nemen iets, wat wei eenen soe- ten smaak had, maar OTecigens op het oog meer naar modderdannaar saiker geljMk; en daarvoor den bedongen prgstebetaien, alsof het Se soort saiker was. *) . Uit een der regeringsverslagen, dat ran 1860, blgkt, dat in de verschillende gewesten, waarthee bij kontrakt aan het gouvernement werd geleverd, de keuring gesohiedde door eenen ambtenaar, daar- voor door het hoofd van het gewestelgk bestnnr aangewezen. bonder de goedc trouvr en de naaaw- gezetheid dier ambtenaren in het minst in twyfel te willen trekken, meenen w\j het toch er ?oor te mogen houden, dat voor het kearen van thee eene grondiger kennis van het artikel vereischt wordt, dan in den regal kan toegekend worden aan amb- tenaren, die niet alleen bg het theevak geene op- leiding hebben gehad, naar bovendien gedorig aan Verplaatsing blootstaan. pen gedurende bet door ons behandeld tijdvsk 66n Amsterdamsch pond gemiddeld ia vokrc- gen, wettigt eenigzios de gevolgtrekkiag« dat de ondememers la de Preanger .Kcsgentaehsp- pen zich meer ap bet v^krijg;ea . van eoie groote kwantlteit dau van eene. gqede kwali- teit hebben toeg6kgd;.te^wyl oo^ bedoelde berekening zelfs op het ^onde^Iing yerachijnsd wijst, dat, hoe meer het tgd^ti^ niaderde van het verstrijken der met hel| .^ovvemement aang^ane kontcakten, .wier verlenglng niet meer te wachten wai^ des te ^ertnger het ge- tal heesters wordt, t«r verkrqging van 6en pond thee, en dat getal in 1864 zelfs daalt tot 2.43 0* Qet heeft wel eenigsins des schijn, alsof de laatst overgebleveu ondeme- mers nog gedurende de laatste j arena dat hunne kontrakten van kracht blevMij hunoea slag hebben willen slaan, of- wel, dat zij pro- dukt hebben geleverd, hetwelk zg langs an- dere wegen verkregen en aan het Go1ivera^ ment leverden als opbrengst van hunne aaa- plantingen, en dat daaria eene verklaring is te vinden voor den zoo ■ overvloedigen pluk der twee laatste jaren. • De minst ongunatige veroaderstelllng zou zijn, dat het getal pink- bare heesters veel te laag-is opgegeven. Den veronderstellbg evenwel kan des noods voor het jaar 1864 gelden, maar niet voor 1863, want in dat jaar bedroeg het getal plnkbare heesters per bouw meer dan- in eenig vooraf- gaand jaar. — Ook wanneer meu de produk- tie berekent per bouw* aan[^ani, zijn de re- sultaten in het oog valient want dan bUjkt het, dat 1 bouw gemiddeld heeft opgeleverd: in 1854 A. p. 714 , 1865 r # 677 , 1856 M 0 892 , 1857 0 , 844 , 1858 , # 1,089 , 1859 , , i,ooa , 1860 , , 1,019 If 1861 , t 990 , 1863 , , 913 # 1868 , , 1,333 t 1864 0 0 1,723*) *) In het Handboek van den Heer Jacossos hebben wy niet gevonden, daft hjj b«paald aaogecft van hoeveei stoelen of heesters 1 Amaterdaaueh pond te verkrggen ia, maar op verachillende plaat- sen van het werk bl^'kt, dat h^ rekent op eese prodnktic van 1 Amsterdamseh pond per 10 stoe- len ; ofschoon hij ook, doch slechts zelden, spreekt van de mogelykheid eener prodnctie van J pood per 6 stoelen. *} Als men nagaat, dat Sn 1854 de wxifM ffi. 947 Indien once verondersteUingen niet alien grond missen, dan valt het ligt te begrij* pen, dat de Preanger produktie, weike raim ^^^ '/a gedeelte bedraagt' Tan de totale pro- duktie Tan Java-ibee, niet weinig moet hebben bijgedragen tot hef verlies, door het Gourer- nement op de gcleverde thee geleden. In het le Deel fan het Natuurkuftdig Tijd- tchrifl voor ITederUmdsch Tndie (Jaargang 1854) yindt men eeue uit ' het Transch vertaalde Verhandeling van Dr. A. OftATiN over de Java-thee. De rertaler, Dr. A. J. D. STBBKsraA Tot7S8Aiii7, die aan het stuk eenige aanmer- kingen heeft toegevoegd % beveert, onder opmerking, dat de theekultuur op Java, onder de bestaande lage pr^zeu, onmogelyk tegen de Cluna>thee kan concurreren, dat de reden, vaarom de Java-thee op de Europesche markt minder gewild is , en das slechte prijzen op- breugt, ook is te zoeken in de omstandigheid, dat de yerkoop er van is opgedragen aan de Nederlandsche Handelmaatschappij, terwgl de verkoop van China-thee in handen is van eene groote corporatie ran makelaars, wier eigen- behmg medebrengt, ojn eenen stelselmatigen tegenstand te bieden. aan de. invoering Tan eene nienwe aoort. yan thee, die niet door hnnne handen gaat, Het gevolg daarvan is, yolgens den Heer .SrvsKSxaA .Toussaikt, dat de Java-thec^ na te egn verkooht, weder ge- heel nit den handel yerdwijnt, soodat men yan niemand hoort, die Java- thee drinkt. Hij acht het niet onvaaEschijnlijk, ja meent met zekerheid te knnnen aannemen, dat de groot- handelaars hnn yoordeel doen met het mis- crediet, waarin de Java-thee staat, ten einde haar tegen lage piijzen in te koopen en, yer- mengd met China-thee, met groot yoordeel weder yan de hand te zetten. De schrijyer schijnt niet te weten, dat, al- thans zoo onze information dienaangaande eenigeins te yertrouwen zijn, een groot gedeelte der Jaya-thee in onze noordel^ke proyincien yerbruikt wordt en mede eenen uitweg naar Duitschland yindt/ Is het buitendien aanne* meHjk, dat een zoo magtijo; handdsligchaam heeft bedragen 858 boawB, en 'det het kostende der in dat jaar geleverde 616,569 Annterdamsche pon- den thee heeft bedragen /459|188.2di|i, dam yolgt daamit, dat per bonw berekead de Preaoger-thee^ reeda by de leyering, eene waarde heeft gehad yan nagenoeg / 1283.— I <) Wy kannen 9e lezing dier aanmerkingen aan- beyelen, omdat daarin ook yoorkomen zeer belang- rgke mededeelingen'omtrent de wiijie, waarop de th^e op Jaya wordt geplakt en bereid. als de Nederlandsche Handelmaatschappij) geene niiddelen zon weten te yinden, om een einde te maken aan znlke machinatien, als waarop de yertaler doelt, gesteld al eens, dat het be- staan er yan kon worden bewezeu? De resultaten, door ons ondcrzoek aan den dag gebragt, zijn, dnnkt ons, zoo yoldoende ter yerklaring, waarom de Java-thee verlies geeft, dat het niet noodig kan geacht worden, om daarvoor naar andere gezochte en geheel onbewezen oorzaken te moeteu omzien. De vertaler van het bedoeld opstel kon, toen hij zijne aanmerkingen maakte en nadat de Java theeknltnor de Enropesche markt reeds gedu- rende een twintigtal jaren met haar produkt bekend had gemiiakt, ter yerklaring van de slechte prijzen, welke de Java-thee bij voort- dnring maakt, geen beter argument aan de hand doen dan in zijne eigene woorden te yinden is, dat, namelijk # het voortbestaan der kultunr op Java door de kontrakten, welke het Gouvernement met de planters gesloten heeft, nog voor een aantal jaren verzekerd is." Wie toch zal het niet moeten toegeven, dat het er voor eene Industrie slecht uitziet, wan- neer zij op zulk eenen toestand haar heil moet bouwen. Voor zulk eene zal.altijd het oogen- blik, waarop aan die. kunstmatige instand- houdiug een einde komt, noodweudig ook het begin van haren ondergang zgn. Het is veel- eer te hopen, dat de slaking van den band der levering tegen vaste prijzen, welke alleen dient om den ondememer, die zeker is van vaste winsten, te ontslaan van het atreven naar een selfstandig bestaan, ^egrond op in- spanning van eigen kracht, ook bier gelijk dders sal leiden tot verbetering yan eenen eiekelijken toestand, Cheribon. In dit gewest had men in 1854 twee ondernemingen met eenen aanplant: in 1854 van < . ... 300 bouws , 1866 ,. . ... 800 M , 1856 ,. . . .• 300 , , 1857 r. , 1858 ,. ^ 1859 , . . . 285«»/,oo. . . .• 285"V.w. . ; .' . 800 , , 1860 ,. . ... 300 M , 1861 , , 1862 , , ... 800 , . . . . 800 , Na dit laatste jaar vindt men geene opgaven meer in de regeiingsveralagen betreffende de Chenbonaohe theeproduktie, waarachgnlijk in verband tot den afloop der. bestaande overeea- komsten wegens de levering van theOf 948 TH. In we^rwil van de af- en toeneming der nitgestrektheid van den aanplant in de jaren ISH, 1868 eu I860, en o&choon ook hier van geenen jongen aanplant melding wordt gemaakt, is het getal plukbare heesten on- veranderd gebleven op 1,660,000, dat ia ge- middeld ongeveer 6,243 per bouw. De prodnktie heeft bedragen: in 1864 .. . A. p. 184,033 » 1866. . , J, 189,129 , 1866 .. . , , 236,668 ^ 1857 . , . , , 186,682 0 1858. . M M 246,717 , 1869. . , , 240,294 , 1860. . . , , 224,494 , 1861 .. . , , 223,640 , 1868 .. , , 168,064 te camen. 