Bijdragen tot de taal-, land- en volkenkunde
Tegenover tangtangna, in 't eerst, ten eerste, staat doengna, ten slotte. De van de adv. numeralia gevormde ranggetallen vertoonen eveneens pé- en -kén, en men zegt: pélogue-wakalikén. Geheel naar dit model vormt men ook onze bij- woordelijke bepalingen van tijd: Op den tweeden dag, of tweeden dagen later = pédoewa oe wa- rikén (pédoewabérngikén); dit is het derde jaar, dat de ladangs gebruikt worden = Enggo pétéloetahoenkén djoema e. Overmorgen, over drie, vier dagen en nordwel anders weergegeven. 't Meest worden gebruikt : kidoen, kétéloen. Men kan ook wel zeggen kémpatén, kéliman ete. maar men bezigt liever Empat, lima bérngi nari. Uit den vorm kédden blijkt dat men de afleiding van doewa niet meer voelt. Men zou kédoewan verwachten. Blijk- baar is ködoen ontstaan uit een streven om het in klank gelijk te maken aan këtëlöen. Kar. niet. Ten gevolge van at levendig handelsverkeer met de Mal. benedenlanden begint men wel hier en daar den Mal. vorm er voor te gebruiken, maar over 't geheel wordt deze niet verstaan, hoewel anders pértelo, pérlima enz. be- teekenen, in drieën, in vijven deelen, en de subst. vorm dus welgeschikt zou zijn, om als breukenaming te worden ingevoerd, waar zich de behoefte daaraan zou doen gevoelen. Men omschrijft dus meestal de breuken, en volgt daartoe meer dan een weg. Veel hoort men: op de zooveel, zooveel, bijv. i bas sipoeloeh sa, één op de tien. Of men omschrijft met bagi, deelen, bijv. bagi lima, doewa adjangna, verdeel [het] in vijven en geef hem twee, dus: geef hem 2 deel. Zegt men zonder meer: geef zon en zooveel deelen, dan wordt stilzwijgend veronderstellend, dat er slechts een deel overblijft. Overigens heeft men weinig behoefte aan brenken in het gewone dagelijksche. Opgemerkt moet evenwel worden, dat er van doewa, een korteren vorm (wortel) nl. doo in gebruik is geweest, gelijk blijkt uit: ngindoewi, rijst voor de tweede maal stampen; rindoe, tweltingen zijn; anak rindoe, twelting, beide van den stam indoe. KARO SCHE TAALSTUDIËN. 599 leven. Voor zooverre men daar met waarden, maten en hoeveelheden te doen heeft, heeft ieder onderdeel zijn eigen naam. De algemeene benaming voor helft is sitëngah. Andere benamingen hebben meestal een zeer concrete beteekenis: zoo is sim béka (lett. één splijtsel), een halve dollar. De distributiva worden genoemd door voorvoeging vau tër- voor „t hoofdtelwoord. Voor „ieder éen’ bezigt men térnonggal. Dat ook de herhaling van het telwoord somtijds dist Bekenis heeft, heeft we bewogen gezogen. Fen enkele maal vindt men tér- en de herhaling vereenigd. Eigenaardig is 't gebruik van hulptelwoorden, dat is van bepaalde substantieven, die noch achter het telwoord gevoegd worden. Ofschoon niet zóó overvloedig toegepast als in 't Mal. is hun aantal toch tamelijk groot. De keuze hangt af van den aard der te tellen voorwerpen, daar toch deze hulptelwoorden eene of andere hoedanigheid, lang niet altijd de meest in 't oog springende, min of meer doen uitkomen. 't Eene laat ook ruimer toepassing tve dan het andere. Zoo is kiboel, dat eigenlijk rond, massief be- teekent, niet altijd op zijne plaats, maar 't heeft meer den algemeenen zijne van stuk gekregen, gelijk in 't verkeers-Maleisch alles haast bij bidji geteld wordt. Het Hollandsch ontbeert deze soort van woorden niet geheel (drie stuks pennen bijv.) maar 't gebruik daar is in den regel eenigszinsanders. De verder eenigszins met de hulptelwoorden te vergelijken woorden zijn die, welke tevens een zekere hoeveelheid, 't zij bepaald of onbepaald te kennen geven, terwijl dan 't subst. zeer dikwijls (maar niet altijd) een stopnaam is: een streng katoen, een klos garen, een rist vruchten ek. om niet te spreken van paar, snees, anker en dergel. Hieruit blijkt, dat de overgang van hulptelwoorden tot hoeveelheids-benaming een geleidelijke is, en ook 't Kar. heeft enkele dier woorden, waarin beteekenissen samenvloeien. Ik behandel ze hier dus samen, ook om een gemeenschappelijk formeel verschijnsel, bet in bepaalde gevallen optreden van een nasaal tusschen telwoord en hulpwoorden. Zulke hulptelwoorden zijn: kalak, mensch, persoon, dat evenwel niet gebruikt wordt, als 't getelde voorwerp zelf k. Alak is, (in der erneu dus van ‘t Mal. waar men wel delegijk sa’orang orang 530 KARO SCHE TAALSTUDIËN. zegt.) Een enkele maal hoorde ik wel eens sékalak djélma, ‘n mensch. lambar (letterl. lap, vel), voor kleeren, atap, idjoek tuinen (men verg. ons: een lap grond). kiboel, in ‘t algemeen: stuk(s), maar liefst voor massieve, min of meer ronde voorwerpen. kadjang, vel, alleen van papier. ikoer, staart, bij het tellen van dieren, maar dit is waarschijnlijk een Malayisme. Zeer vele nemen als hulptelw., eerst kë- voor zich. Dit zijn: boewah, béna, babah, lawir, raoek, rimah, lais, bélit, rangke, rambingén. béras téloe-ng-kéboewah, drie korrels gepelde rijst. boeloeh doewa-ng-kébéna, twee stoelen bamboe. kata téloe-ng-kébabah, drie woorden. bési, boeloeh, isap si-ng-kébéwir, een staaf ijzer, een bamboe, strootje Nakan si-ng-kéraoek, een handvol gekookte rijst. Nakan si-ng-kérimah, een ziertje gekookte rijst. Atap doewa-ng-kélais, twee lagen atap. Takal-takal pitoe-ng-kébélit, zeven omwindingen doods-hoofden (in *t verhaal v. Pawang Térnalém). Djaoeng lima-ngkérambingen, vijf bosjes (van +) mais-kolven. boewah si-ng-kérangke, een rist vruchten. _ Wat nu de sluiting met, of juister gezegd misschien, de tusschen-schuiving van een nasaal aangaat, indien het telwoord op een klinker uitgaat: „deze heeft altijd plaats zoo het hulp-telwoord of de hoeveelheidsbenaming met een mede-klinker aanvangt, waarnaast een nasaal van hetzelfde geslacht (alleen de palatale n ontbreekt; hiervoor treedt de Bat. n op die 't midden tusschen dentaal en lingnaal houdt) bestaat, dus k, g, b, p, d, t, dj, s(tj), en tevens een apsrracr zelfst. nw. is, d.i. in dien vorm alleen als hulptelw. of hoeveelheidsbenaming in gebruik is, Nier tevens de naam is van een voorwerp. Hieruit laat zich verklaren, waarom kalak geen nasaal voor zich neemt: tevens, waarom men zegt: page sikaroeng, s1-toemba, sigantang, omdat deze woorden, behalve eene Hoeveel- Heide te beteekenen, ook de namen zijn resp. van een groote rijstzak, en maten van bamboe. KARO SCHE TAALSTUDIËN. 531 Däentegen zegt men page si-m-pélgan, als hoeveelheids- benaming (20 toemba). De substantivorm van  piga, hoeveel, waar- van ‘t eerste naar de hoeveelheid in haar geheel, ‘t laatste naar het aantal vraagt, m.a.w. asakai = how much; piga = how many. Asakai i-toekoer kam koeda ena, voor hoeveel hebt ge dit paard gekocht? Piga-ng-kiboel i-boewatna, hoeveel stuks heeft hij genomen? BIJDRAGE TOT DE KENNIS VAN DEN GODS- DIENST DER DAJAKS VAN LANDAK EN TAJAN. noor M. C. SCHADEE. Controleur bij het Binnenlandsch Bestuur. (Vervolg van deel LV, blz. 343). B. Divinatie-middelen. § 24. 1. Oniromancie. Wilken. Het Shamanisme bij de volken van den Ind. Archipel. Bijdragen tot de T. L. en V.-kunde van N. I. volgreeks V, dl. II p. 436. Ling Roth. Natives of Sarawak I. p. 231. W. W. Skeat. Malay magic p. 667. Bij de Dajaks der Westerafdeeling van Borneo bestaat evenals elders bij de volken van den Indischen Archipel algemeen het geloof , dat de ziel in den slaap in een ander lichaam overgaat en dit andere lichaam overal rondzwerft en zoo de droomen teweegbrengt. Hetgeen men droomt is wat de ziel bij hare omzwervingen onder- vonden, wat zij vernomen, wat zij gezien heeft. Vandaar het groote gewicht, dat aan droomen gehecht wordt, dat de voorspellingskunst uit droomen, de oniromancie onder de divinatie-middelen zulk een belangrijke plaats inneemt. Er zijn droomen, welke voorspoed en droomen, welke tegenspoed voorspellen. Hieronder laten wij van beide soorten er eenige volgen uit den mond van Dajaksche hoofden opgeteekend : Voorspoed voorspellend is het, wanneer men droomt: dat men paddenstoelen zoekt of visch vangt — men zal voordeel hebben in den handel; dat het water in de rivier wast — de levensbenoodighed- heden zullen goedkoop worden; dat men een berg beklimt — men zal een hoogeren raug krijgen; dat men varkensvleesch eet — dit voorspelt geluk in het bosch — dit belooft een lang leven; dat men varkensvleesch eet — dit voorspelt geluk in het spel; dat men groote pudenda of lang haar heeft — men zal onverlet uit den oorlog terugkomen. Ongunstig zijn dearentegen de volgende droomen: door storm overvallen te worden — men kan zeer zijn twist te krijgen; dat men zal door zijne ouders verstooten © worden; dat men zur eet — de handel zal slechts nadeel opleveren; dat men zur eet — de handel zal slechts nadeel opleveren; dat men zur eet — de handel zal slechts nadeel opleveren; dat men zur eet — de handel zal slechts nadeel opleveren; dat men zur eet — de handel zal slechts nadeel opleveren; dat men zur eet — de handel zal slechts nadeel opleveren; dat men zur eet — de handel zal slechts nadeel opleveren; dat men zur eet — de handel zal slechts nadeel opleveren; dat men zur eet — de handel zal slechts nadeel opleveren; dat men zur eet — de handel zal slechts nadeel opleveren; dat men zur eet — de handel zal slechts nadeel opleveren Dat men suikerriet eet — een bloedverwant zal weldra sterven; dat men de pudenda eener vrouw ziet — men zal binnenkort eene wonde bekomen; dat men in een spiegel ziet — men krijgt spoedig een doode te zien. § 25. Dieren-orakels. Richard Andree. Ethnographische Parallelen und Vergleiche p. 11 sq. Wilken. Handleiding voor de vergelijkende Volkenkunde van N. I. p. 585. Ling Roth. Natives of Sarawak, Vol I. p. 221. De voorschriften en de waarneming van voorteekenen nemen waar-schijnlijk een grooter aandeel van de gedachten van den Dajak in beslag, dan eenig ander deel van zijn godsdienst of bijgeloof, en k kan mij niet voorstellen, dat er ooit ergens een volk is geweest, dat een onbepaalder geloof in voorteekens stelde, dan de Dajaks doen '. Aldus Perham over de See-Dajaks van Sarawak. Van de Landak-Dajaks kan hetzelfde gezegd worden. Hoe gecompliceerd de regelen zijn, welke omtrent die voorteekenen van kracht zijn, kan blijken uit de volgende opgave, ons door Hadji Raden Pémbékél te Darit verstrekt. Opgave van het Maleische hoofd te Darit omtrent de vogel-orakels bij de Menjoeké-Dajaks. $ 26. Vogel-orakels. Boeroeng jang djadi rasì bai’ Vogels welke volgens de adat pada adat daja*, djika berdjalan der Dajaks goede orakels zijn. Aangehaald uit Ling Roth’s „Natives of Sarawak”, vol. I p. 191. kamana? tiadalah dapat soesah seperti berladang at Au tjahari ka-hidoepan malainkan bai. Dijika berboenji boeeng kéto* kiri kanan, jang kanan dahoeloe boenji, kamoedian disa-hoet oleh jang kin tetapi dia boenji tida* bersenentangan (selisih sedikit) serta djaring-djaring boe-njinja dan bersahoetan kiri kanan menjamboet kata kéto* jang berboenji tadi itoe tanda bai*djoega. Apa lagi kéto* boenji dia kanan, boeeng njoera* boenji di kiri itoe terlebih bai’. Adapoen boeeng koeta* berboenji dia didalam berdjalan, djika dia mendengar nistjaja dia berhanti sebantar, djika dia troes berdjalan, malainkan banja* dapat idap badi (soesah) mengertinja berhanti itoe bertemoe djoega tetapi tiada dia idap badi dan soesah poen sedikit. Dijika bérbvenji boerveng soedeh dikanan, kéto* dikiri toepoen tanda bai’ djoega, apa Lagi kéto boenji kanan, serta soeöeh poen boenji kanan terlebih baiknja. Segala apa pekerdjaiin sigra BIJDRAGE TOT DE KENNIS VAN DEN GODSDIENST indien men ergens heen gaat, komt men niet in ongelegenheid, indien men rijst plant of levens- onderhoud zoekt, kan het niet anders of zal men succes hebben. le Indien de kéto’s zich links en rechts doen hooren, eerst die ter rechts doen hooren, dan die ter linker- zijde, maar miet juist tegenover elkaar, (met een beetje verschil) en dit gebeurt bij tusschenpoozen en elkaar beantwoordende, dan is dat een goed teeken. 2° Indien de kéto en de tjerja zich doen hooren, elkaar links en rechts antwoordende, (de tjerja) het gelud van den kéto* overnemende, die zich eerst deed hooren, dan is dit ook een goed teeken. Nog beter is het wanneer de kéto* rechts gehoord wordt en de njoera® links. Dan heeft men nog de koeta’, wanneer hij wanneer men op weg is schreeuwt en men hoort het, dan moet men stellig even op- houden, indien men toch  boenji boegoeg tjerjap boenjinja wbékérr sama ada di kiri di kanan jalan atau diatas diatas diatas diatas dia tienen, bersahoet sahoetan, itoe tanda dia boenji serta bertangkap tangkap itoe lebih djahatnja, dan djika bertemoe dengan boe- roeng soeüeh doewa èkor berboenji serta bertangkap atau berpatokpato® itoe poen tanda djahat djoega — dan djika boeroeng koeta* dia berboenji di kiri kanan djalan, tanda tida® bai djoega, djika satoe kali sahadja boenji tengah melangkah djalan itoe | terlebih djahat, dan djika maoe toeroen dari roemah maka berboenji sa- hadja kéto* dan tjerjap atau dia soedah melangkah djalan, ber- boenji serta terbang dari tanah sekira satoe hasta tingginja dia boenji, maka tiadalah djadi ber- djalan malainkan koembali. Segala boeroeng jang berboenji terseboet diatas tanda djahat sa- moewanja. Dijika berdjalan djoega malainkan dapat soesah dan roegi. 535 voorspoed van stapel, indien men iets najaagt krijgt men het. Indien men onder weg slechts het vogeltje #djidjit» genaamd hoort, is dat een goed teeken; indien men voordeel zoekt, krijgt men het spoedig. Een slecht voorteeken voor een Dajak is, indien hij onderweg het geluid hoort van tjerjaps, klinkende als „bàkèrr om ’t even of het rechts of links van den weg is of boven hem, met veel drukte elkaar antwoordende, dat is een slecht teeken, maar nog veel erger is het, wanneer ze onder het geschreeuw elkaar vast- grijpen, en wanneer men soeöehs ziet twee stuks, die elkaar toe- schreeuwen, vastgrijpen en pikken, dat is ook een slecht teeken, en wauneer koetaks zich links en rechts van den weg doen hooren, dan is dat ook geen goed teeken, indien slechts een keer en het geluid komt dwars over den weg, dan is dat nog slechter, en indien men uit huis wil gaan, en de keto“ en de tjerjap doen zich hoore, of zij zijn reeds dwars over den weg gevlogen, schreeu- wende, en opvliegende van den grond ter hoogte van ongeveer een hasta en weer geluidgevende, dai komt er niets van het op reis gaan, maar gaat men terug. Het geluid van alle v ogels zoo- als bovenvermeld is een slecht voor- teeken, indien men toch doorreist krijgt men teurstelling en verlies. 536 BIUDRAGE TOT DE KENNIS VAN DEN GODSDIENST $27. Andere voorspellende dieren. Andere slechte voorteekenen bij de Menjoeké-Dajaks en de hen nauw verwante stammen zijn: het schreeuwen van een hert of een kidjang (klein soort hert), indien men naar het rijstveld gaat of op wandeling is, het neervallen van een doode tak bij windstilte (adan), het kruisen van den weg door een kantjil (dwerghert) voor iemand die op snellen uit is, het trekken van een zwerm bijen over een ladang met rijpe padi. of over een huis, dat in aanbouw is — men stelt het oogsten dan een dag uit, of herbouwt het huis op een andere plaats!. C. Pantang-voorschriften. Vergelijk deel LV, blz. 323, § 3. § 28. Verboden op het uitspreken van de namen der ouders. Het is pantang (verboden) den naam te noemen van ouders, groöouders, soms ook overgroöouders (Padé-Dajaks), ook die van zijne vrouw, hetzij zij leven of reeds gestorven zijn. Vergelijk: Andree, Ethnographische Parallelen und Vergleiche, blz. 179 en 182. E. B. Tylor, Researches in the Karly History of mankind, blz. 241 sq. Het spreken van schoonönen met schoonönen is in Landak en Tajan nergens verboden. $ 29. Het uitspreken van eigen naam is niet pantang, men doet het echter toch zeer ongaarne, hiervan als reden opgevende, dat men verlegen is zulks te doen. ' De Dajaks uit Koetei kennen bijna dezelfde omineuze teekenen betrefende herten en dwergherten. Zie Tromp, Uit de Salasila van Koetei Bijdr. T. L. en.V. Reeks 5, deel 3, p. 69. Ook de Land-Dajaks van Sarawak. Zie Ling Roth’, The Natives of Sarawak, Vol I, p. 127. Bij de Boegineen en Makassaren is het eveneens cen omineus-teeken, indien een hert in de kampong komt. Evenzoo indien een slang in huis komt. Zie Niemann, Boegineen en Makassaren, Linguistische en Ethnologische Studien. Bijdragen tot de T. L. en V.kunde van N.-I. Volgreeks V, deel 4, p. 276. DER DAJAKS VAN LANDAK EN RAJAN, Vraagt men een Dajakschen getuige zijn naam, dan veracht hyen der omstanders, dien te zeggen. Merkwaardig is hetgeen Grabowsky hieromtrent mededeelt, (Verwantschaft und Freundschaft bei den Olo-Ngadju in N, 0, Borneo, Bijdragen tot de T. L. en V. van N. 1. Volgrevks 5, deel by p. 447. Ook de Sumatraan gaat er niet toe over, zijn naam te noemen. Marsden, Sumatra, p. 317. § 30. Eten van hertevleerch, De pantangans omtrent het eten van herte en dworghortevleench zijn plaatselijk verschillend. In Setonah (Manjoeké) gaat het verbod iedereen ann, in overig Manjoeké en Sengah is het verboden ten opzichte van mannen, echter niet voor vrouwen en nog onbesneden jongens, Bildern in het alleen pantang voor de lieden van goeden stand en afkomeat, Weer op andere plaatsen bestaan daaromtrent in het geheel geen verbode bepalingen: in Boven Tajan (Riboen-Dajaks) in het echter nan de vrouwen verboden, maar aan de mannen geoorloofd, Bij de js boon: Dajaks is het eten van hertenvleesch geoorloofd, men mag het echter niet in huis koken, braden of roosteren. Runderen bezitten de Landak en Tajan-Dajaks niet, wel de Malesere, Het ts mij niet bekend of het eten ervan voor hen pantang ie, Het verbod van het eten van het eten van het van Keetei, Jie Iets over de Salasila van koeten, Bijdr. tot de Taal-, band En Volkenkonde van N. I. volgreeks V, deel 4, pag. 69. Jie ook Spencer St. John. Life in the forests of the far East. blz, 172 en $77, De Land-Dajazs eten geen rondeleswh, omdat hant sermeontlere in deze Aeren voorthestaan, Dat de Mohammedanhe Maleere gesn Varkenstiensch gebriixen. verklaren zij daardor, dat hon serstemtiere In deze onreine dieren veracderd zijn. F, biz. 174. ziten Bornes, Sint men Het sert van Het eten zat feito: en Fariten i den baduenen arenge o.a, ti, Ae erwemete var Cena See Bowie. Berten. vigreeze Vo dem bg Al er, de Nims. t+ Leelee vete van Wosdasan fat. (rte. ae: ma Lobe) Zet Termien was Kupe Rereier.t val fon MA tet 125 -3 Abbot reacgeen La made - MA OW LALA OTL eens KERNEL wee Let Cra SP Oz GAT er Treek vam if Laa run 2. EE 2 ha. Papers veen OW ger hice. Do Orite „Sh 4. MV. 538 BIUDRAGE TOT DE KENNIS VAN DEN GODSDIENST De verklaring van het verbod door de Landak-Dajaks zelven is hieronder te vinden § 39. $31. Maken van matten en rijstblokken. In vele kampongs der Landak-Dajaks, bijv. in de pandjanangan Djering, Setolo en Ringan-Sekonjéng behalve Meramoen en in kampong Betoeng is het verboden klassa (vloermatten) te maken. In andere mogen geene rijstblokken vervaardigd worden. Soms be- paalt zich het verbod slechts tot enkele families in een kampong. In de Manjoeké-kampongs Bajo ( Bandong) en Majoen vindt men ongeveer evenveel pintoes, waar het maken van klassa verboden als waarop dit verbod niet rust. Dergelijke familie-pantangans zijn alleen erfelijk in de vrouwelijke lijn. § 82. Aannemen van titels. Bij de Kendajan-Dajaks boven Meranti (Béhé) is het pantang, dat de hoofden titels aannemen. Een enkel sterfgeval van een hoofd, kort nadat hij van den radja een titel had gekregen, schijnt hier- van de oorzaak te zijn. § 33. Dragen van maskers. In kampong Sidik en in Soengei Anih is het verboden op een feest maskers te dragen, wat bij de Temilah Dajaks zeer gebruikelijk is. Komen de bewoners van Sidik op deze feesten, dan bedekken zij het gezicht in plaats van met een masker met een hoofddoek. § 34. Weven. Aan de Landak-Maleiers is het wegen verboden. De vrouwen houden zich daarom bezig met het maken van hoeden (tanggoi) en spijsdeksels (toedoeng sadji). Het verbod van weven bestaat ook in de Manjoek-kampongs Djering, Setolo, Sikandis, Majoen en Betoeng. D. Theogonie. S 35. Batara Goeroe. De opperste goden zijn Batara Goeroe en zijne rijksgrooten (mantri’s) Batara Kala en Batara Djangga. Hunne namen worden vaak in legendarische verhalen genoemd, maar van veering dezer goden hebben wij nimmer eenig spoor kunnen ondekken. DER DAJAKS VAN LANDAK EN TAJAN, 539 $36. Dewata, De goede geesten, de dewata’s — bij de Menjoek Dajaks djoe- bata — leerden wij reeds kennen. Hun aantal is ontelbaar: elke rivier, elke beekje, elke bosch, elke heuvel, elke berg heeft zijn dewata’s. De voornaamste onder hen wonen echter op hooge bergen, inzonderheid de Goenoeng Bawang nabij Béngkajang, in de onderafdeeling Lara en Loemar. Apé (voor Oder Mantelier wordt als de Radja van de Goenoeng Bawang genoemd. Enkele der dewata’s worden genoemd naar hunne eigenschappen, de meeste echter naar de plaats hunner herkomst. Panampa en Padjadi zijn beide woorden voor schepper, Pangoeloe, Poring de begeleiders van den mensch door het leven, Pangoeloe, de dewata van maten en gewichten. Pangoeteng, de dewata van het voordeel. § 37. Dewa. Behalve de dewata van de Landak-Dajaks Dewa’s en Kamangs. De eerste zijn gekleed als Maleiers, de Dajaks noemen hen vaak orang aloes, orang bérissih (subtiele, fijne wezens). Varkens en honden mogen hun niet geofferd worden. Hun woonplaats is de kajangan (= Jay. kahjangan, afgeleid van hjang = geest). Het geloof aan déwas is van Maleiers of van Hindoesche overheerschers overgenomen. Batara goeroe en zijne rijksgrooten worden wel de oppersten der Dewa’s genoemd. § 38. Kamang. De Kamang is van zuiver Dajakschen oorsprong. Hij draagt een tjawat (lendekleed) en een hoofddoek van rood en wit katoen om elkaar geweld (tang koelas), waaronder de lange haren vrij over den rug hangen. Dit is de dracht van koppensnellers, wanneer zij, van een gelukkigen sneltocht teruggekomen, thuis feestvieren. Zij worden dan ook behalve bij het barbalian (het genezen van zieken met behulp van baliaus) bij snelfeesten en -tochten aangeroepen. Zij zien en drinken gaarne bloed, dat bij die feesten in de hoogte geworpen wordt, evenals de dewatas aangeroepen worden door het opwerpen van gele rijst. 1 Vgl kumang, enz. in v. d. Tauk’s Kuwi-Bal. Wdb. Prof, Kern. 540 BIUDRAGE TOT DE KENNIS VAN DEN GODSDIENST Kamang Trio. De voornaamste der kamangs is de Kamang Trio, de patroon der koppensnellers. Hij is eenigszins een ander soort kamang dan de overigen, welke gebroeders zijn, zeven in getal. Hunne namen zijn: 1. Boedjang Njangko*, de oudste (boedjang = jongeling). 2. Bo Ejang Pabiras. 3. Saing Sampit (sam pit = nauw, eng). 4. Saing Barinas (sam pit = nauw, eng). 5. Gagar boeloe (gagar = beven, boeloe = haar). 6. Boeloe Lajoh. 7. Kamang boengsve (boengsve = jongste). De opgave hunner namen is niet altijd dezelfde, sommige Dajaks lieten een der genoemde namen weg, maar spraken nog van een Saingsa laloe, soms ook van een Kamang Lidja'. Bij de Paréngoewän-Dajaks hoorden wij als kamangs noemen: Boedjang njangko’, Sama’ Boewé, Kamang Moeda of Sinto langan, Satimé boeloe dada (= Satimé met een harige borst), Sanjaro” batanga tangkin (= Sanjaro” met een trap van zwaarden). Boedjang Njangko is een altijd goede geest. De andere zijn nu eens goed, dan weer boos. Saing Sampit, Sasa’ Barinas, Gagar boeloeh, en Boeloeh Lajoh hebben vaak booze luimen en veroorzaken dan ziekte en sterfte. Boedjang njangko’ is volgens het volksgeloof de stamvader van de hoofden der Manjoeké-Dajaks, die de „bahasa pakoewar spreken (Boekit-Dajaks). Zijn zijn over deze afstamming van een kamang tegenover Maleiers eenigszins verlegen. De kamangs waren op aarde rond, wanneer het regent en gelijk-tijdig de zon schijnt.? De menschen zijn daarom bang zich gedu- Ook de Land-Dajaks van Sarawak kennen Kamangs en Trio. Bij hen zijn het echter elkaar vijandige geesten. Zie: Sarawak, its Inhabitants and productions by Hugh Low, pag. 250. Ook bij ons sehijnt men dan aan duivels gedacht te hebben: men vergelijke de uitdrukking „de zon schijnt en het regent, het is kermis in de hel.” In het Maleisehe schiereiland bestaat het geloof, dat de booze geesten bij zonsondergang en overdag bij lichten regen en zonneschijn het gevaarlijkste zijn. Skeat, Malay Magic, p. 15 note 4. In de Padangsche Bovenlanden zal niemand vergeten, om de Daemonen te groeten „basi tabié*” wanne Er het stoffregent en tegelijker tijd de zon schijnt, uit vrees door cen hunner aangeproken te worden, waarvan een spoedig daarop volgende ongesteldheid het gevolg is. (Van der Toorn. Het animisme bij de Minangkabauers der Padangsche Börenlanden. Bijdragen tot de T. L. en V.kunde van N-I. Volkgreeks 5 deel 5). DER DAJAKS VAN LANDAK EN TAJAN. a+] rende dien tijd buiten te bewegen, zij zullen op dat oogenblik nooit uit huis gaan, en treffen zijnde, dan plukken zij een blad van een blad van een boom, om dit als versiering op de hoofddoek te steken. Komt een Kamang hen dan tegen, dan kan hij tenminste zien, niet met den eerste den beste, maar met een fatsoenlijk man te doen te hebben.  kamangs heben eenige overreenkomst met de kambä der In de agit huist een moed aanbrengende kracht, een uitvloeisel van het geloof aan sympathetische werking. De strijdlust der verscheurende dieren, uit wier tanden de agit bestaat gaat over op den drager. Het hert daarentegen is het zinnebeeld van vreesachtigheid. Van daar het verbod om hertenvleesch te koken in de nabijheid van de agit en het eten voor dengeen die den agit vereert of als talisman bij zich draagt. Vergelijk hetgeen Spencer zegt van de Land-Dajaks § 30 van dit Hoofdstuk. De agit komt overreen met de penjang der Olo-Ngadjus, waarvan Hardeland zegt: Penjang sind Tigerzähne, Krokodillzähne, kleine Holzpuppen etc., welche man als tapfermachende Zaubermittel im Gurtel trägt. Grammatik der Dajakschen Sprache, S. 349 n° 16. 2 Bij de Ajoch-Dajaks is het eten van hertenvleesch alleen verboden aan hen, die een agit in huis hebben en bij de Riboen-Dajaks bestaat eveneens het verbod, trassi binnenshuis te roosteren. 7° Volg. IT. 35 542 BIUDRAGE TOT DE KENNIS VAN DEN GODSDIENST Olo ngadju, welke men beleedigt door ‘savonds nabij hun woon- plaats visch te braden en aan wie men vooral honden offert. (Har- deland, op. cit. 1. v.) De Landaksche kamangs leeren wij nog nader kennen bij het babalian. § 40. Poedjoet. Een soort geesten van minderen rang zijn de poedjoets. Zij zijn onzichtbaar voor iedereen, slechts de reuk, die zij verspreiden, kan door den mensch waagenomen worden. De Dajaks weten echter toch, dat de poedjoets van het vrouwelijk geslacht zijn! De woonplaats van deze geesten is volgens sommigen de kajoe ara, een boom die tot het geslacht der ficeae behoort, en ook op andere boomen groeit, die hij dan grooter wordende door zijn wortels doodt, als het ware wurgt. Volgens het Mal. woordenboek van Pijnappel is poedjoet = koedjoet; méngoedjoet = worgen, zooals bijv. een gewone doodstraf voor vrouwen is. Ook Hardeland noemt Poedjoet in zijn Woordenboek. § 41. Tajam. Volgens de Dajaks, welke tot den Koemba-stam behoore, wordt de kajoe ara bewoond door den ~tajam~, een geest, die krankzinnigheid veroorzaakt. Mawing is een geest die bij voorkeur vertoeft in open plekken in het bosch. § 43. Pontiana. Bijzondere vermelding verdient nog de »pontiana». Zooals bekend is, bestaat in den Indischen archipel algemeen het geloof, dat de tijdens hare zwangerschap gestorven, vooral echter de in het kraambed voor de verlossing bezweken vrouwen miet in het grraf blijven, doch als spoken in de wereld der levenden terugkeeren. Deze spoken dragen den naam van pontiana. Zoo ook in Landak. 1. Op den weg van Darit naar Prigi bevindt zich ongeveer halverwege een kajoe ara boom, die men niet mag passeeren zonder er een kap met een mes of sabel in te geven. Voor ons deed zulks steeds uit eigen beweging een der ons vergezellende politie-dienaren, opdat het niet,siél” zoude wor- den over ons. DER MAJAKS VAN VAN VAN EN (agar, +43 In haar rag hebben mj eM Chol gal, Waatom gij het haar stands loshangend dramen, am ait ve dnek heen, Om te voorkomen, dat vrowwen, Ge Yao het hmambed seren in pontianaks veranderen. wondt haar Mk op come bysendere wijze behandeld. Zoowel bij Malerers ak bij Dajaks is het gewvonre Mm het hart, onder den voet, en in de palm van de hand naalden zander gaatjes te steken: hierdoor met kunmende opstaan of wer ches. worden zij belet pontiana’ te worden. De pontianaks. die de moedervreugde niet hebben mogen smaken, gunnen die ook aan hare zusteren niet, en gijn er dus vooral opuit, miskramen te veroorzaken. of m het algemeen zwangeren leed Te doen. Ook in Landak treft men dit gelöt aan. Het te echter in het bijzonder op vrouwen, welke voor het eerst moeder worden en die, welke een kind van het mannelijk geslacht baren, dat zij het gemunt heben. Het is daarom gewoonte, bij een bevalling onder het huis, waar van deze plaats heeft, damar te branden, waarvan zij de lucht niet verdragen kunnen, de door hen gevresde koendver-vruchten (soort kalebas) te leggen en herhaaldelijk te schieten, om hen op de vlucht te drijven. Met hetzelfde doel wordt het boveneinde van de Dajaksche travak uitgesneden in de gedaante van een menschelijk hoofd. De vrees van pontianaks voor koendoer-vruchten kon niemand ons verklaren. * Daartegenover staat haar lust in nangka-vruchten. De Dajaksche (en ook de Maleische) vrouwen zijn daarom baug, om des avonds op haar buik te trommelen, want de pontiana‘ komt dan onmiddelijk op het gelud der holle klanken af, in de meening, dat iemand op een rijpe nang klopt. Heeft daarom een onderzoek naar de gezondheids- toestand van haar buik gedaan door er even op te kloppen, dan zal zij onmiddelijk onkne enige slagen doen op haar hoofd- kussen, om de pontiana’ met de dofklinkende tonen in de waan te brengen, dat zij zich vergist heeft en de nangka niet rijp is. Elders legt men daartoe nog een een een in iedere oksel en cen glazen kraal in de mond. Zie Skeat, Malay Magic, p. 827 en Wilken, Animisme, Ind. Gids 1885, Dl. I, p. 58. Wilken o. ce. p. 51 sqq of p. 197 sqq van den overdruk. Het komt ons voor te doen te hebben met een soort sympathetische bezwering, berustende op de beteekenis van het woord „koendoer”, terug! Godstücke op genitalia. De pontianaks verontrusten vooral vrouwen, welke een jongen er werden brengen, omdat zij er vooral op uit zijn, longens en manuen te emasculeeren. Bij de Koemba-Dajaks bestaat de volgende legende, welke wij te Bentiang vernamen. Een man ontwechte een een vrouw, zittende onder een entawboom. Zij vroeg hem, eenige vruchten uit dien boom te plukken. Hij kom in den boom eu wierp er eenige naar beneden. De vrouw beweerde echter, dat zij onrijp waren. Welke wilt gij dan? riep hij haar toe. Zij wees hem toen op zijne geslachtsdeelen. Hij bemerkte nu, dat de vrouw een pontiana was en ontdeed zich daarop van zijn tjawat (lendekleed), rolde die op en wierp haar deze toe, zeggende: Hier hebt ge ze, haal ze maar mt de tjawat. De pontiana liep toen snel weg, maar tehuis stierf de man, want in plaats van zijn genitaha was zijne soemangat (ziel) in de tjawat verzeild geraakt, en de pontiana was er snel mede weg- geloopen. Ontdeed de man zich van zijn tjawat om de pontiana’ door bet vertoonen van zijn pudendum op de vlucht te jagen? Wij bekennen vergeten te hebben hiernaar te vragen. Voor vrouwen in gewone omstandigheden is de pontiana over het algemeen bevresd. Kenn man is daarom veilig voor deze geesten, wanneer hij een vrouwenrokje aan heeft Wellicht draagt daarom de balian een sarong op zijn reis naar het zielenland. S 15. Vrees voor hoorns. Als reden, waarom de pontianaks voor vrouwen de wijk nemen geven de Koemba-Dajaks op, dat zij haar haarvlecht voor een hoorn aanzien. Wij moeten echter verklaren, dat die gelijkenis in werkelijkheid maar zeer betrekkelijk is, maar opmerkelijk is het wel, dat ook elders de vrees van pontianaks voor hoorns bekend is. Volgens onzen zegsman berustte deze vrees weer op het gevaar, dat men haar darmede m de open wonde in haar rug zou stooten. 2 Zie „Een belangrijk boek over de Philippijnen” door Prof. H. Kern. Indische Gids, 1894, blz. 1202, en Animisme y. Wilken I. G. 1885, Dl. I, p. 58. Zie over het gebruik van hoorns als afweermiddel: Dr. G. A. Wilken’s „Iets over de beteekenis der ithyphallische beelden bij de volken van den Ten St. Paul van Trap. Deze verhaalde ons, dat wanneer de pontianaks “savonds door de lacht zweven. en hare kraten ak van eene schatorlachende von doen hooren. het zeer ongeraden is met. de hand het padendum aan te rakken, en vrouwen ook vermijden moeten, de hand op haar boezem te leggen. Opzwelhne en mekte dezer deelen zonden anders al ras het gevolg ervan zijn. Verklaren kon het hoofd ons dit gelömet. Onder de geesten, die gaarne kraamvronwen keellen, moet nog genoemd worden de polong pananggalan, welke vooral hij de Maleiers in slechten renk staat. Het is een soort vamp\r. die zichzelve des nachts het hoofd van den romp rijt. waarna de afgescheurde kop met de daaraan hangende ingewanden wegrhegt, om den persoon op te zoeken. dien hij kwellen wil. Ook deze geest is hij andere volken van het Maleische ras bekend. Zie over de antoeen der Z en O. afdeeling van Borneo: Perclaer ethuographische beachrijring der Dajaks, blz. 23, Zie verder Wilken’s animisme Ind. Gids, 1884, dl, 1, blz, 950 sq. en Skeat, Malay magic, pag. 327. $46. Hantoe. Behalve de reeds genoemde geesten dolen er op aarde nog talrijke andere rond. welke in het algemeen rhantoer heeten. $47. Pokkengeest. Sommigen worden met name genoemd. Zoo de rorang bagues” 2, welke de pokken veroorzaken. Zij wanen op den berg Raban, waar deze ligt is onbekend. De zielen van hunne slachtoffers nemen zij naar dien berg mede. Indischen Archipel" in de Bijdragen tot de Taal-, Land- en Volkenkunde van Ned. Indië, Deel XXXV. Zie ook Schedelvereering, aanteekening TIT in de Bijdragen, Deel XXXVII. Verder leze men vooral de studie van Serrurier over „Phallisme" in de «aTijdspiegel” van 1896. In engeren zin is de hantoe de geest van een afgestorvene. 3 De benaming „orang bagoes” = mooie wezens, voor geesten, wel Ke door de pokken geschonden zijn, komt overreen met het in Atjeh bestaande gebruik de pokken bloemen te noemen, en het verbod, woorden als „dood”, „blind, „krom” in tegenwoordigheid van pokkenlijders uit te spreken. Snouck Hurgronje, De Atjehers, Deel I p. 461. Het zelfde betreft „Hantoe Aloes.” 546 BIUDRAGE TOT DE KENNIS VAN DEN GODSDIENST ENZ. 9 48. Geest van het Gebrek. De Hautoe Apat veroorzaakt rijstgebrek en hongersnood. Men noodigt hem uit de kampong te verlaten op de volgende manier. Nadat de eerste nieuwe rijst geogst is, vervaardigt men een miniatuurvlot (rakit) of een miniatuur bootje, waarop men meuwe rijst, benevens andere spijzen en ingredienten voor het betel- kauwen plaatst. Onder begeleiding van géndang en tawaktawak slag wordt het vlotje naar den kant van de rivier gebracht en aldaar in het water geplaatst, opdat het met den stroom afdrijve. Het doel is, den Hantoe Apat uitgeleide te doen. De offerspijzen dienen hem als proviand tijdens zijne reis. Ook een "barima" heeft daarbij plaats. § 49. Hantoe Aloes en Hantoe Serah. Ziekte onder de padi wordt aan den Hantoe Aloes, muizen- plaag aan den Hantoe Serah toegeschreven. Ook deze geesten worden door zoenoffers tot heengaau genoodigd. Men vindt daarom in de rijstvelden vaak mandjes met vruchten voor hen klaargezet. Steeds gaat dit echter vergezeld van het »barimah», waarbij een kip gesl acht wordt. Tot het verjagen van booze machten schijnt dus steeds de dewata te hulp geroepen te moeten worden. (Wordt vervolgd). - ED co. Ft EPE OW Oe ZES OCT ORO zen Vi we me zi z t £ 2. ee meee ita rem OSS = $ t t hb. Tamer Sn hagen oee . 5 En ont eR Ss - PE and ~ x ’ Fee N 21° Dai?’ 4 owe lle, W~7 = : — Ee Te N Zaan. Daal aa 6 ond GEE PANEL ‘ | 3 an OO EX onl - haf * <= ia. +4 VUT Cr ES 6 PSL MSA Ad u ; - Meal st art dà had ges, Nma OT er Deel Vaar oh wats on hd … +. BT - ds. Gi- Lat. $5. Ore van het Gebrek, Hante Apt $9. Hantoe Alves en Hanteer Nera PAIA VE AA ND! ug fp fr eget 44 KORTE BESCHRIENING VAN HET LANDSCHAP BILA '. (Met een kaartje). Topographie. Het landschap Bila ressorteerende tot de afdeeling Laboean Batoe, residentie Sumatra's Oostkust, wordt begrensd : Ten Westen: door het landschap Kwaloe, behoorende tot de afdeeling Asahan, en door verschillende niet onder geregeld bestuur gebrachte Bataklandschappen gelegen tusschen de afdeelingen Padang Lawas en Toba en Silindoeng der: residentie Tapanoelt eenerzijds en het rijk van Bila anderzijds; Ten Zuiden: door de afdeeling Padang Lawas voornoemd; Ten Oosten: door de inlandsche rijken van Kota Pinang en Panei, behoorende tot de afdeeling Laboean Batoe, en het Gouvernements- gebied Laboean Batoe; Ten Noord-Oosten: door de uitwatering der Paneirivier in de straat van Malakka. De grens tusschen Bila (Sumatra's Oostkust) en Padang Lawas (Sumatra's Westkust) is vastgesteld bij Gouvernements-besluit d.d. 26 Februar 1878 Ne 9 sub 2; die tusschen Bila en Kwaloe werd gegeld bij besluit van den Resident der Ostkust van Sumatra d.d. 1 November 1888 Ne 203, terwijl de greuzen tusschen de rijken van Bila, Panei en Kota Pinang bij onderlinge overreenkomst door de vorsten zelf zijn vastgesteld. Het rijk van Bila omvat het grootendeels in de benedenstreken gelegen eigenlijke landschap Bila; verder de in de boveustreken gelegen onderhoorige rijkjes van Si Pare Pare, Merbau, Poelau Djantan (deze drie landschappen zijn gelegen aan de Merbaurivier), en Rantau Prapat, Si Ringo-ringo, Si Bargot, Si Hare-hare, an de boven Bila-rivier gelegen. Het grootste gedeelte van het rijk van Bila is vlak, laag en moerassig terrein, en in de benedenstreken staat de grond gedurende den regenmoesson veelal onder water. Van het Departement van Koloniën ter openbaarmaking ontvangen. KORTE BESCHRIENING VAN HET LANDSCHAP BILA. In de bovenstreken, special in het gebied der onderhörde, wordt het terrein heuvelachtig en nabij de Bataklanden zelfs „waar gegen einige. Het gehele landschap Bila wordt doorneden door de Bila-rivier, welke ontspringt op den Dolok Marva, aan de grens van de Bataklanden en van de afdeeling Toba en Silindoeng der residentie Tapanoeh. Even voorbij de kampong Boekit Tinggi vangt zij aan door het gebied van Bila te stroomen, en neemt in haren verderen loop als rechter zijrivieren op de Ajer Selingsing, de Ajer Batoe Porkas, de Ajer Koendoer, de Soengei Aloeran Naga en de Ajer Bila en, al linker zijrivieren, de Ajer Katiak, de Ajer Bala Mingke en de Soengei Merbau. Even benedenstrooms van Laboean Bilik, standplaats van den contraeur der afdeeling Laboean Batoe, stort de Bila-rivier zich in de Panei-rivier. De Bila-rivier is tot aan de Kwala Merbau voor kleine, geringe diepgang hebbende stoombootjes zeer goed. bevaarbaar. Boven Kwala Merbau Is de Bila-rivier tot aan de kampong Goenoeng Maria voor vrij groote handelsprauwen bevaarbaar; ook de Soengei Merbau is tot aan de kampong van dien zelfden naam vrij goed bevaarbaar. In de bovenstreken is de grond vruchtbaarder dan in de benedenstreken. Waarschijnlijk tengevolge der jaarlijksche overstrooming van de benedenstreken, waardoor eene massa vruchtbare slib wordt aangevoerd, gedijt echter de njstcultuur in de lagere streken veel beter dan in de bovenstreken. In vroegere jaren was de rijstproductie van Bila zeer beduidend, en werd een groot gedeelte daarvan naar de andere aangrenzende rijken en naar Malakka uitgevoerd. Sedert de laatste vier jaren is hierin evenwel door voortdurend misgewas eene verandering gekomen. Van rijstuitvoer is sedert dien geen sprake meer, er wordt juist even voldoende geogst dat de bevolking daarmede in haar eigen und kan voorzien. Nast de rijstcultuur wordt thans in de benedenstreken allerwege op vrij groote schaal de klapper-, pinang- en nipahcultuur gedreven. De inlandsche hoofden en ook de bevolking verkrijgen door deze cultures zulke voldoende inkomsten, dat zij allen bij eenige inspanning In een voor inlanders zeer goeden doen kunnen geraken. Door voortdurend zijn land middels teroesans (kanalen) te drai- 550 KORTE BESCHRIJVING VAN HET LANDSCHAP BILA. neeren, heeft de Vorst van Bila reeds een belangrijk gedeelte van het midden-gebied van zijn rijk gedeelte of geheel weten droog te leggen. In dit gedeelte, speciaal in de omstreken van Negeri Lama, hebben zich een vijftien jaren gedeelte verschillende tabaksondernemingen gevestigd, die evenwel zooveel last van de jaarlijksche overstroomingen ondervonden, dat zij een voor een te gronde zijn gegaan. Tusschen Negeri Lama en Rantau Prapat werkt nu nog een Europeesche onderneming, Pangkatan-Fstate, waarop alleen Liberia- koffie en para (getah) geplant wordt. De inheemsche bevolking Der bovenstreken plant naast de padi zeer veel dajong aan, en dit product maakt dan ook een belangrijk deel uit van de voedingsmiddelen dier lieden. Vruchtentuinen, speciaal van doerian en langsat, worden in geheel Bila veel aangetroffen; manggistantuinen komen in de buurt van Negeri Lama veel voor, eu zijn meest in particulier bezit van den Vorst van het landschap. Het inzamelen van boschproducten als rotan, getah, was, kajoe laka enz. maakt ook een belangrijk middel van bestaan der be- volking uit. De bosschen zijn rijk aan goede houtsoorten. Door den Vorst van Bila wordt met toestemming van het bestuur aan eenige Chinesche planken- en houtzagers vergunning verleend om die houtsoorten te exploiteeren. Aan delfstoffen is het landschap Bila niet bijzonder rijk. In de bovenstreken, namelijk in de nabijheid van de kampongs Si Ringo-ringo, Bandar en Si Bargot wordt in de Bila-rivier en hare kleine zijrivieren een weinig stoffgoud aangetroffen; echter in zulk eene geringe hoeveelheid, dat het wasschen van dat erts zelfs door de inlandsche bevolking als niet loonend wordt beschouwd, en daarom dan ook niet wordt bedreven. Tusschen de kampongs Bandar en Si Bargot komen belangrijke stellen voor. Dit terrein is thans in mijnbouwkundige vergunning uitgegeven aan den heer F. van Peski te Medan; het door dien heer in te stellen nader oderzook zal moeten aantoonen, of de steenkolen-exploitatie van dat terrein met Europeesch kapital mogelijk zal zijn. Bestuur en rechtspraak. In het rijk van Bila wordt het best Uur uitgeoefend door den Vorst en zijne landsgrooten. De vorstelijke waardigheid is sedert ruim 14 eeuw steeds in het- KORTE BESCHRIJVING VAN HET LANDSCHAP BILA. 551 zelfde geslacht gebleven, en van vader op oudsten zoon overgegaan. In het eigenlijke Bila zijn de landsgrooten de Datoegs der Soekoe Radja, der soekoe Rokan en der soekoe Oeloe die, te zamen met den Tongkoe Djaksa, de Karapatan van Bila vormen. Behalve bovengenoemde worden de Radja’s der onderhoorige landschappen van Si Pare-Pare, Merbau, Poelau Djantan, Rantau Prapat, Si Ringo-Ringo, Si Bargot en Si Hare-Hare eveneens tot de landsgrooten gerekend. De rechtspraak van den Vorst en rijksgrooten van Bila wordt beheerscht door de door dat inlandsch zelfbestuur, na overleg met den controleur van Laboean Batoe, op den 2den Maart 1900 vastgestelde en op den den Mei 1901 door den Resident der Oostkust van Sumatra goedgekeurde en bekrachtigde regeling. De plaats, waar de rechtbank zitting houdt, is Negeri Lama of Soengei Djawi-Djawi. In verband met de uitgestrektheid van het rijk van Bila en de groote last en kosten voor de bevolking van de bovenstreken om hunne zaken en geschillen voor de rechtbank (Karapatan) te Negeri Lama of te Soengei Djawi-Djawi te doen beslechten, werd — mede in verband met de positie der onderhoorige Radja’s in de bovenstreken, — bepaald dat in de Oeloe Bila en wel te Rantau Prapat mede eens in de drie maanden een rechtbank voor dat doleinde zoude zoude zitting n Men, waarin de Radja’s van de boven-streken als leden zouden optreden onder presidium van een door den Vorst van Bila, in overreenstemming met het Europeesch Bestuur, an te wijzen onpartijdig persoon. Deze regeling werd op 30 Juli 1896 vastgesteld en door den toenmaligen Resident der Oostkust van Sumatra goedgekeurd. Bevolking. De bevolking, zoomede het regerend vorstenhuis, is afkomstig van Pagarroejoeng (Sumatra's Westkust). Ruim 1} eeuw geleden hebben zij zich van Kota Pinang uit naar de Oeloe-Bila begeven, en zich het eerst te Bandar neergezet. Door de Vorsten van Bila zich later in de benedenstreken hebben gevestig, is daar oook snceessievelijk bevolking gekomen en wel hoofdzakelijk uit Mandheling. Het taaldialect, dat in het rijk van Bila gesproken wordt, is dan oook hoofdzakelijk de Mandhelingsche taal. Het rijk van Bila en ordhörde is schaars bevolkt. Nach het gebied der om Bila heen In de bovenstreken van Bila telegraafweg, eigenlijk ook een voetp door de bevolking der bovenstreken, zoo Westkust. Het vervor van groot vee, komende hoofdzakelijk uit Mandheling en | naar Asahan en Batoe Bahra, is langs beduidend. Dierenrijk. De Bila-rivier en hare z Tot in de bovenstreken van Bila algemeen door de bevolking uitgeoefend en | in hare behoefte. Groot wild als tijgers, rhinocerossen, bij vooral in de bovenstreken nog veelvuldig treft men zeer vele krokodillen aan, _ verscheidene personen gedood en verslonden KORTE BESCHRIJVING VAN HET LANDSCHAP BILA. 393 De veestapel in het mjk van Bila en ordhörde is zeer gering; paarden worden alleen ten getale van zes door den Vorst van Bila gehouden, het aantal karbouwen, runderen, geiten en schapen is eveneens niet noemenswaardig. : Huizen. Geregelde kampongs, waar vele huizen bijeenstaan KORTE BISCHLING VAN HET LANDSCHAP BILA. 393 De veestapel in het mjk van Bila en ordhörde is zeer gering; paarden worden alleen ten getale van zes door den Vorst van Bila gehouden, het aantal karbouwen, runderen, geiten en schapen is eveneens niet noemenswaardig. : Huizen. Geregelde kampongs, waar vele huizen bijeenstaan KORTE BISCHLING VAN HET LANDSCHAP BILA. 393 De veestapel in het mjk van Bila en ordhörde is zeer gering; paarden worden alleen ten getale van zes door den Vorst van Bila ge vindt men weinig in Bila. Deze zijn slechts aanwezig te Soengei Djawi-Djawi, Negeri Lama, Rantau Prapat, Si Ringo-Ringo, Goenoeng Marya, Bandar, Si Bargot, Tandjong Medan, Kwala Pinarik, Si Hare-hare, Poelau Djautan, Merbau, Si Pare-Pare, en de Oeloe Merbau de kampong Sielbonis en Tolang. Het grootste gedeelte der bevolking woont echter zeer verspreid langs de oevers der rivieren. Het tozicht over deze alleen wonende lieden wordt uitgeoefend door zoogenaamde Ketoea’s, dat zijn oondsten of hoofden der ladangs. Aan elk dezer ketoea’s is een bepaald gebied aangewezen waar-voor hij te zorgen heeft, terwijl de ketoea’s weder onderge-schikt zijn aan de hoogergenoemde Datoegs. De huizen staan alle op palen. Alleen aan de woningen der hoofden wordt eenige zorg besteed. 