Corporate financial management
Zij vooral vertegenwoordigen ons de bevolking van Sumatra v6(5rdat zij den beschavenden in- yloed der Hindoes ondervond. Zij hebben geene vaste woonplaatsen, maar breogen den nacht in hoUe boomen of onder eene beschutting van takken en digt gebladerte door. Zij heb- ben geene kleeding dan een lap gestampte boomschors om den middel; maar besmeren zich de huid met bars of klei om haar tegen de steken der in^ekten te beveiligen. Zij heb- ben zelfs geen zweem van landbouw, maar leven van de wortels en vruchten, de slangen en andere dieren, die bun de wildemis op- lev ert. Zij hebben in het geheel geene Hoof- den: elke familie doolt op zich zelve rond, vergezeld door groote honden, die haar bij de nadering van tijgers of meuschen waarschu- wen. Zij hebb^ geene gemeenschap met do 730 SU. overige beToiking des lauds, maar brengen, Yoor zoo verre zij met haar eenigen railhan- del drijven, de iugezamelde boschprodukten naar dezelfde plaats, waar zij, sa door het slaan op een bekken of hollen boomstam ge- waarschawd te zijn, eenige lijnwadeD, rijst of zout door Palembangsche kooplieden vinden nedergelegd. De middelen van bestaan van Sumatra's bevolkiug hebbeu mj in het algemeen reeds door ous overzigt van de delfstoffelijke, plaut- aardige en dierlijke voortbrengselen leeren kennen. Over sommige echter willen vrij nog in eenige nadere bijzonderheden . treden. De landbouw staat op Sumatra in het al- gemeen op een lagen trap ; maar er is te dien aanzien groot verschil tusschen de verschil- lende gewesten, en, door de aanhoudende zor- gen van het Europeesch bestuur, in sommige, Yooral in de laatste jaren aaumerkelijke Yoor- uitgang te bespeuren. De rijstkultuur is schier oreral de hoofdzaak, maar de wijze waarop zij gedreven, en het gereedschap dat daarbij ge- bruikt wordt, zijn in yele streken zeer gebrek- kig; en het is moeijelijk daarin verbetering te brengen, daar de bevolking meestal hardnekkig aan oude gebruiken vasthoudt. De betere uit- komsten der laatste jaren zijn dan ook minder aan eene Terbeterde werk wijze, dan aan het ontginnen van steeds uitgebreider terrein en inzonderheid aan vemieerderden sawaA-houw toe te schrijven. In de adsistent-residentie Benkoelen, waar yroegcr alleen een ruwe rijstbouw op drooge gronden, op de wijze van den yo^fl-bouw op Java, in zwang was, en een belangrijke invoer yan rijst noodig was om in de behoeften der bevolking te voorzien, is die invoer, ten ge- volge der invoering van den satoah-houw, in de laatste jaren zeer verminderd. Van 1858 tot 1861 is door de regering jaarlijks eene som van/ 2,000 beschikbaar gesteld om de bevolking van Benkoelen door Maleijers uit de Padang- Bche bovenlanden in den aanleg van sawaVs te doen onderrigten en vele ^atraA-ontginniD- gen zijn daarvan het gevolg geweest. De in- voer van rijst bedroeg in 1860 nog 19,222, in 18')1 15,941-, in 1862 13,001, in 1863 slechts 10,085 pikols, en heeft voornamelijk plaats uit het Gouvemement der Wcstkust (Padang, Pria- man en Painan). Maar hoe groot de eigen rijstproduktie van Benkoelen is, vind ik voor de laatste jaren niet opgegeven; in 1857 be- droeg zij 209,900, in 1858 229,085, in 1859 264,376, in 1860 253,909, in 1861 302,283 pikols gepelde rijst, dat is gemiddeld per jaai 250,000 pikols, De prijzen van de r^st ti- fieeren in dit gewest zeer sterk in de rer- schillende afdeelingen en beliepen in 1S63 van/ 3 tot/ 7.50 en in 1863 van/ 3.34 tot/ 8. Nog ongunstiger is de gesteldheid van den rijstbouw in de Lampongsche distrikten. Ook daar wordt de rijst meest verbouwd op drooge velden, die spoedig uitgeput zijn en een ge- ringen oogst van slechte hoedanigheid opleye* ren ; van den ploeg wordt geen gebraik ge- maakt, maar men laat den grond door buffels fijn trappen. Echter b in de laatste jarea ook hier belangrijke verbetering merkbaar. In het regeringsverslag over 1858 lezen wiji dat het bestuur den aanleg van sawalCt en het gebruik van den ploeg zooveel mogelijk be- vordert, en dat in gemeld jaar bijna 500 stub ploegen werden ingevoerd; terwiji bijna ieder volgend verslag van uitbreiding van den Mtnii- bouw door het aanleggen van waterleidingen en dammen, en van toenemenden aanvoer van land bouw < werk tuigen van Java en Singapore gewag maakt. In 1863 werden belangrijke waterwerken in het distrikt Telokh Betoog voltooid, die voor het volgend jaar het yoor- uitzigt op nieuwe ontginningen van lotnUV openden. Maar in weerwil dezer verbeterin- gen blijft de opbrengst nog zeer geriog. In 1862 werden verkregen 229,818 pikols fsS (rijst in den bolster), waarvan 97,453 vamtf* V)ah'8, In 1868 was de o(^t, ten gevolge ran het drooge weder, op vele plaatsen misiniten leverde slechts 174,399 pikols padi^ waaronder 61,235 van 8atoah*s. Deze produktie, die op een gemiddeld van 100,000 pikols gepelde rijst schijnt te wijzen, is nog niet toereikend yoq: de behoefte der bevolking, zoodat invoet Ta& Java en Palembang noodig is om het tekort aan te vullen. De hoeveelheid van Jara aan- gevoerd was in 1862 23,662 en in 1863 S4,561 pikols ; van den aanvoer uit Palembang vordt geen cijfer vermeld. Men beweert dat Tooral het groote voordeel dat de verzamelur van boschprodukten aan de .bevolking der Lampongs oplevert, aan de uitbreiding raa den rijstbouw in den w^ staat. De markt- prijzen van de rijst varieerden op de hoofii- plaatsen in 1862 en 1863 van/ 6 tot/W en stegen in de binnenlanden zel& tot/U per pikol. In Palembang is. de ontwikkeling der nij^er- heid in vro^er tijden zeer belemmerd door de willekeuiige handelingen der Yorsten, en heefi knevelarij en onzekerheid van bezit eene groot< SU- 781 ouTcrachilligheld te weeg gebragt. Ook hier sijn de akkergereedsohappen seer gebrekkig en de veldarbeid wordt voor een groot deel aan de viouwea orergelaten. De ladangs, veelal in moerassige streken aangelegd, ujn door- gsans aan OTerstroomingen blootgesteld, die aan den oogst niet selden groote schade toe- brengen. SawaA's vmdt men hoofdzakelijk in de landschappen Lematang Oeloe, Bawas en Ampat Lawang; in de laatste jaren zijn aj ook toegenomen in de nabijheid der hoofdstad. Omtrent de produktie vinden wij eenige op- gaven in bet regeringsverslag over 1863, die aidus luiden: 'De oogst in de binnenlanden #zou, volgens de Tandaar ontvangen docb M webig yertronwbare opgaven, bedragen.heb- #ben aan ryst 525,035 pikols en aan padi ^982,471, welke cijfers in 1861 zouden ge- ^weest ziju 433,063 en 1,222,244; en in 1860 #292,805 en 695,173. Aan deze cijfers, vooral #aau die ?an 1860, ontbreken echter de op- ^gaven van enkele division.^' In bet verslag over 1863 worden geene zoodanige opgaven aangetroffen. De gegevens ziju derbalve on- toereikend om eene raming te maken der ge- middelde opbreng&t, maar geven ons bet regt niet om deze booger dan ongeveer een millioen pikols gepelde rijst te stellen. De aanvoer nit de binnenlanden ter hoofdplaata bedroeg als Tolgt: Pikols rijst. Pikols pacU. In 1860 .. . . . 76,127 49,028 J, 1861 . , . . . 78,813 76,746 , 1862 .. . . . 61,138 40,593 , 1863 .. . . 25,489 54,969 In 1862 varieerde de prijs der rijst in de binnenlanden van / 4V9 tot / 6 den pikol, terwijl bij ter boofdplaats / 7 ^ / 8 beliep. In 1863 bedroegen de prijzen in de binnen- landen van / 6 tot /9 en ter boofdplaats ge- middeld / 7 per pikol. Gnnstiger is de stand van de rijstknltuur in bet Gonvernemeut der Westkust, inzon* derbeid in de Padangscbe boven- en beneden- landen. Het versbig over 1862 zegt daar- omtrent bet volgende: # De rijst vordt voor ,het grootste gedeelte op natte velden (sa- , ufoh's) verbouwd, met nitzondering van eenige , streken in de residentie Tapanoeli en de af- ,deeling Ajer Bangles en Ran, alwaar men ,nog vele drooge rijstvelden (ladang») aan- ,treft, die een ruim prodnkt leveren, docb , reeds na twee of drie oogsten worden ver- ,laten. In laatstgemelde afdeeling en in # Tapanoeli is eene goede contrdle over de rverscbillende werkzaambeden der rijstkul- # tunr nog voortdurend noodig '). #In de Padangscbe boven- en benedenlan- #den, waar slecbts enkele ladanys zijn, wordt #veel zorg aan de bewerking der satoah^s be- # steed en Lb de rijstkultnnr eene der rijkste #bronnen van welvaart voor de bevolking. f Gronden aan rivieren gelegen, en waarop #van booger streken gcen water te brengen #is, worden besproeid door schepraderen, van # llgte materialen vervaardigd, welke door den #stroom in beweging gebragt worden. In de #znidelijke afdeeling van Padang werd dit #jaar een aanvang gemaakt met bet aanl^- i'gen van acbt waterleidingen van eenig ge- #wigt." De bnitengewoon gunstige nitkomsten der rijstknltnnr in bet Gouvernement der West- kust in 1863 gaven in bet verslag over dat jaar nog tot de volgende opmerkingen aan* leiding: ,Deze gunstige uitkomst was niet f alleen toe te schrijven aan bet vrij gunstige #weder,' maar ook aan de omstandigbeid dat ,de bevolking meer en meer bare ladangt rdoor saioah's vervangt, en dat in de land- #scbappcn Oelakan en Priaman dit jaar, door ,bet aanleggen van nienwe waterleidingen, # groote uitgestrektbeden braakliggende gron- ,den in rijstvelden berscbapen waren." Het verslag over 1860 doet opmerken, dat men bet in de Padangscbe boven- en benedenlan- den in bet aanleggen van besproeide velden tot eene groote boogte beeft gebragt, en dat do praktisobe blik van den inlander bem met een oogopslag den loop eeuer te graven water- leiding doet bepalen, daar waar de Europeaan I zlcb door opmeting en waterpassing van de nitvoerbaarbeid zou moeten overtuigen. Maar ook de wedrsgesteldbeid werkt in deze streken doorgaans tot den goeden uitslag van den rijstoogst mede. #De voortdorende afwisse- *) Het verslag over 1860 zegt hieromtrent: ,Hot lyStreven der Europesche ambtenarea bleef steeds 0om den r^'stboaw zooveel mogelijk aan te mo&> ydigen, 'hetgeen in de resideotie Tapanoeli bepaal- „delijk noodig was, wilde men gebrek aan ryst 0 voorkomen, daar de lorgelooze Batak den goeden yt^d voor het beplanten zou laten voorbggaan. yin dit Gou?eruemeut wordt dan ook in het al- „gemeen, en vooral in het evengenoemde gewest, ^de dag van de opening der waterleidingen, van „het oitwerpen der zaad-jMcift enz., door het Euro- ^peesch bestuur in eene algemeene vergadering „van Hoofden bepaald en aan den volke med&> „ dceld, op de naieving waarvan streng toezigt jygehouden wordt," 733 SU. y rling VMi regen en droogte," «egt het yeralag o?er 1862, # en het gemis der moesons maken #(lat het gewas selden mislukt, zij het ook dat ,de oogst in het eene distrikt beter uitT&Lt #dan in het andere.*' Met de verbetering van den rijstbouw schijnt ook dc kwaliteit van de rijst te zijn voornit- gegaan. In de verslagen over 185d en 1853 wordt gezegd, dat de rijst van Sumatra's West- kust niet geschikt is voor rerzending naar £iLropa, omdat sij niet dnorzaam is en spoe- dig door de klander wordt aangetast. De re- gering heeft sich Teel moeite gegeven om door den aauToer van caad-jDoJi ait Java een dengd- samer gewas te verkrijgen, en deze pog^ngen schijnen werkdijk tot verbetering geleid te hebben. De proeven van 1851—1857 en we- derom in 1860 en 1861 met Garolina-r^st ge- uomen aijn eohter mislukt, daar de korrel ver- basterde en de opbrengst minder was dan van de Sumatrasche soorten. Sodert 1853 vinden wij in de r^eringsver- alagen opgaven van de uitkomsten van den rgstbonw in het Gouvernement der Westkust, die op schattingen van de inlandsohe Hoofden berosten en, ofechoon niet geheel te vertrou- wen, toch eenig denkbeeld van den omvang en de toeneming van desen tak van industrie kunnen geven. Bij deie opgaven is aangeno- men dat 2 pikols Tpadi of rijst in den bolster noodig zijn om 1 pikol gepelde rijst te leve- ren *). * Op Java rekent men gewoonlijk het verlies aan gewigt bij de ontbolstering op 46 per cent, en men mag das Meruit opmaken dat de pelling op Sumatra vooral niet met <) la het venlag over 1859 wordt de opbrengst in ftidi van dat jaar g«eekat op 5,405,482 pikols, en dus bg berekening de opbrengst in rgst op 2,702,741 pikoU. Dock in het volgcnd verslag worden als werkelgke opbrengst van den rgst- oogst van dat jaar slechte 2,616.992 pikols rgst opgegeven, waanit men son opmaken dat de pel- ling nog minder d|A 50 per eent heeft opgele- Terd. Ook voor 1854 en 1857 vind ik verschil- lende opgaven (2,796,271 en 2,683,918; 2,839,000 en 2,174»896), die rich wcUigt op deselfde wg»c knnnen laten verklaren, en waarvan ik om die re- den in ondertUande tobel de Imagste i^aomen heb. meer sorg dan op Java geachiedt. Zq heeft dan ook doorgaans plaats in het rijstbldk, of< Bchoon bier en daar in de Padangsdie Wen- landen handmolens gebraikt worden, en de afdeelingen Padang en Pnaman vele pelmo' lens tellen, die door water worden gediereo. De bedoelde opgaven omtrent den rqetoogst moeten in twee periodes verdeeld worden. In de eerste periode, van 1853 tot 1860, vordt slechts het totaal der opbrengst medegedeeld; in de tweede, van 1861 af, wordt boTendien opgegeven hoeveel de bijzondere afdeeUnges tot dit totaal hebben bijgedragen. EEBSTE PEEIOPE. Jaren. Opbrengst in gepelde rijst. 1853 2,271,305 pikols 1854 2,633,913 1855 2,553,438 1856 2,440,000 , 1857 2,174,396 , 1858 2,668,807 # 1859 2,616,992 , 1860 2,809,597 , In deze periode is dus, volgens de verstrekte opgaven, de opbrengst fluctuerend zonder in het oog loopenden vooruitgang. De genud- delde opbrei^t per jaar is mim 2V3 imllioa pikob. De uitvoer over see van Padang en Priaman bedro^ in dit tijdvak in IS^ 68,700, in 1857 72,000, in 1858 82,034, in 1859 84,748, in 1860 61,580 pikols *}. Tan den tdtvoer over land naar de oostel^e dis- trikten komt alleen in het verslag over 1S56 eene raming voor, waarbij dese op 30,000 pi- kola wordt gescfaat. *) Voor 1851 en 1852 worden nitvoeren orer kc van 142,201 en 148,947 pikob opgegeven. .Den belangrgke nitvoer," segt het verslag over 18S2, ,i8 te opmerkelgker, daar sleckta weinige jareD ygeleden niet onaaniienlgke invoeren ?in njit 9 voor de behoefte ter Sumatra's Westkust platti ^hadden." Maar de egfers zelve hier gegeven, dk het bedrag van den nitvoer lelfii in het gniotigite jaar der laatste periode schier evenaren, komca mg seer verdacht voor. su. 783 TWXKDS PKBIOBB. Opbrengst in gepelde rijst. Jaran. Padang. Priaman. 4^]er Bangles en Ran. Padangsche bovenlanden. Tapanoeli. Totaal. Uitvoer over zee. 1861 1862 1863 pikols. 363,079 378,794 354,013 pikols. 205,758 215,370 242,700 pikols. 135,285 94,410 94,698 pikols. 1,913,282 2,216.000 3,444,554 pikols. 163,417 186,896 188,629 pikols. 2,810,828 3,091,183 4,324,594 pikols. 83,015 157,072 47,609 In deze jaren zien wij dns eene belangrijke venneerdering van de rigatprodnktie, inzonder* held Id de Padangsche bovenlanden. De ge- middelde opbrengst over deze drie jaren is bijna een millioen pikols hooger dan in de periode van 1853 — 1860. Ook de uitvoer over zee is aanmerkelijk toegenomen en be- reikte in 1862 een hooger bedrag dan ooit te Yoren. Daarentegen is de uitvoer in 1863, volgens de opgaven, tot beneden een derde van dien van het vorige jaar gedaald, en daar znlk eene aanzienUjke en plotselinge vermin- dering onverklaarbaar schijnt, wagen wij de gissiog dat hier eene drukfout bestaat en 147,609 pikols moet gelezen worden. De uit- Toer over land naar de oostelijke distrikten wordt in het verslag over 1861 op 8,000 a 10,000 pikols, in dat over 1862 op 6,000 ^ 8,000 pikols geraamd en in dat over 1863 eene belangrijke hoeveelheid genoemd. De prijzen der rijst varieerden in 1861 — 1863 in Padang van / 4 tot / 5, in Priaman van y 3 tot / 4.40, in Ajer fiangies en Eau van f 3.75 tot / 5, in de Padangsche Bovenlan- den van / 4 tot /4.60, in Ti4)anoeli van / 5 tot / 7. Omtrent den rijstbouw in de overige deelen Tan Sumatra bezitten wij in het geheel geene opgaven. Alleen lezen wij in het verslag over 1S62, dat in het Siaksche rijk, waar de grond zich tot velerlei kultuur eigent, de landbouw nog weinig beoefend wordt, en dat, ofschoon er eenige rijst wordt geteeld, de hoeveelheid op verre na niet genoegzaam is» zoodat dit artikel grootendeeb van elders moet worden aangevoerd. Indien wij ons bepalen tot de vier meer bekende gewesten: het Gouvemement der Westkust, Palembang, de Lampongs en Ben- koelen, dan verkrijgen wij, volgens de boven gegeven berekeningen, eene gemiddeld rijst- produktie van: 3,600,000 pikols voor het Gouver- nement der Westkust, 1,000,000 , , Palembang, 100,000 # 9 de Lampongs, 250,000 , , BenkoeloD, of te zamen 4,850,000 pikols voor eene bevol- king, die wij vroeger op 1,600,000 zielen ge- schat hebben, dat is ruim 3 pikols per hoofd. Op Java en Madura werden, met uitsluiting der Yorstenknden en der partikuliere landen, verkregen : landbouwende pikols padi, huisgezinnen. In 1861 . . . 33,668,511 op 1,459,092 t 1862 . . . 32,651,269 , 1,472,593 9 1863 . . . 35,456,608 r 1,549,349 d.i. over dc3 jaren 101,776,388 pikols paH of, na aflrekvan 46 ^/^ verlies bij de pelling, 54,959,250 pikols rijst op 4,481,034 landbouwende huisgezinnen. Dit geeft slechts ruim 12 pikols per huis- gezin van gemiddeld 5 personen, zoodat de uitkomst op Sumatra aanmerkelijk gunstiger schijnt te zijn. Maar nog veel gunstiger wordt deze, wanneer wij alleen de Padangsche boven- en benedenlanden, die verreweg het grootste rijstprodukt leveren, aau Java oversteUen. In die gewesten zijn dan ook de pr^zen van de rijst veel lager dan in Tapanoeli, Benkoelen, Palembang en de Lampongs, en betaalde men van 1861 — 63 gemiddeld voor een pikol ge- pelde rijst niet meer dan op Java voor een pikol jpoit. Wat voor zaad-/)ai» benoodigd is hebben wij hierbij niet in rekening gebragt, omdat dit de verhoudiug niet verandert. En ofschoon, wat Sumatra betreft, de schatting zoowel der bevolking als van den rigstoogst op zeer gebrekkige gegevens berust, vindt de uitkomst in de prijzen van de rijst in het al- gemeen eenigen steun. 784 SU. Van iweede gewassen wordt op Sumatra's Westkust over het algemeen veinig werk ge- maakt; want vat op Java als tweede gevas wordt geplant, wordt hier in de meesie ge- vallen op afzonderlijke stukken grond gekweekt, zoodat de rijstvelden een gededte van het jaar braak blijven liggen en tot weide strekken Yoor het vee. Hierdoor wordt ook eeniger- mate in de bemesting voorzien. Bovendien zijn de landbouwers gewoon bij het beplanten der 9aioah*9 de plantjes te doopen in fijne, gebrande karbouweumest, wat zij als een voor- behoedmiddel tegen het ongedierte beschonwen. Waar bij uitzondering, w^ens de bijzondere Tmchtbaarheid van den grond, tweede gewas- sen geplant worden, bestaan deze in uijeu, boontjes, aardappelen, Spaansche peper, katjang en, djagwg* Dit heeft bijna alleen plaats in de afdeeling Agam. In Palembang en de Lampongs komen, behalve katoen, toidjen^ katjang ^ djagong en aardTruchten, in de Lampongs bovendien ook tabak, en in Benkoelen yooral djagong als tweede gewassen voor. Over al deze gewassen en andere, die op kleine schaal hier en daar ver- bouwd worden, alsmede over de kultuur van kofiBj en peper, is reeds bij hetoverzigtder plant- aardige voortbrengselen het noodige gezegd. Nevens den landbouw komen mijnbouw, veeteelt, jagt, visscherij, inzameling van bosch- prodakten, de fabricatie van sommige artike- len en de handcl, als middelen van bestaan der bevolking, het meest in aanmerking. Na het vroeger gezegde kunnen wij over de vijf eerste hier het stilzwijgen bewaren en onze opmerkingeu tot de twee laatste bepalen. In de nijverheid der Sumatranen neemt de bewerking der metalen de eerste plaats in. De Maleijers en Falembangers munten uit als gond- en zilversmeden, vooral in het draad- of zoogenaamde filigraan-werk, datzelfs door £nropeanen bewonderd wordt. Yooral is Kota Qedang in Agam, nabij Fort de Kock, voor deze soort van werk beroemd. Men ziet daar geheele moskeeen, woonhuizen, paarden- stallen uitvoerig in zilverdraad nagebootst. De Bataks zijn ervaren in het smelten, vermengen en bearbeiden van koper, en vervaardigen nit dit metaal tabakspijpen, die van Va tot 4 voet lang, eeuige ponden zwaar en over de geheele lengte met allerlei fignren en relief bewerkt zijn. Atjih heeft eigen koper en muntstukjes, waarvan 180 een Spaanschen mat gelden. Uit vroeger tijd zijn tinnen en gouden mnnten van dat rijk in de mnntverzamelingen voorhanden, gelijk ook tinnen munten of zoogenaamde pUw van Palembang en Djambi; en men nag daarbij als bewijs van kunstvaardighetd vennd- den, dat in 1824 valsche ropgen van tin te Palembang vervaardigd zijn in vormenuithet zachte gaboet-hoMi {AUionia SeAolaru) gesne* den. Het ijzer weten de Maleijers enfakn- bangers goed te harden en te verwerkeu tot lilla's, geweren, krissen, klewangs, messen a andere wapenen en werktuigen. Ook gietea zij kogels van tin en vervaardigen boskraii Vooral in de Palembangsche afdeeling Bavu heeft men bekwame geschutgietera, die zelfs goede draaibassen vervaardigen. Het spinneii, weven en rood- of blaauwverwen van katoen is bekend en in gebruik bij de Bataks; noar de vrouwen der Maleijers en Palembangen hebben daarin grootere bedrevmiheid en ver- vaardigen lijnwaden van allerlei kleuren, dik- wijls met goad- en zilverdraad doorwereu. Ook zijden kleedjes, borduur- en kantverk worden te Palembang vervaardigd. Vooral geacht en m den geheelen Archipd gesockt zijn de met goud door weven sarongs, die te Palembang door aanzienlijke vrouwen door de zamenspinning van ruwe zijde met anasas- vezelen vervaardigd worden en, daar ze door stevigheid en duurzaamheid uitxnunten, sonu met 100 en meer gulden betaald worden. De Heer Gboock£WIT zag een zijden doek met gouddraad, te Kota Gedang vervaardigd, uet grooter dan twee voeten in het vierkimt en op eene waarde van /300 geschat '). Orer de kunstige vischnetten der Sumatranen ▼erd reeds vroeger gesproken. Het vleohten vao fraai mand- en matwerk uit roian, stroo of biezen is vooral te huis in Palembang, niet het minst onder de Pasoemanezen. Defiatab snijden uit ivoor armringen, die zoo volkomeo rond en zoo glad gepolijst zijn abof ze gedraaid waren. Ook munten zij uit in de bearbeidin^ van hout, zooals blijkt uit het snijwerk aan de balken en stijlen der huizen van huone radjt^s en der soppo's of gemeentehuzen, es uit hunne ebbenhouten, met snijwerk versierde krijgsbanieren, waarvan het bovenste gedeelte een menschenhoofd voorstelt. Ook het smjverk in hout en bamboes van het meermalen genoemde Kota Gedang heeft eenigevennaardheid. Palem- bang heeft goede kunstdraaijers, meubelmakers, timmerlieden, steen- en panneubakkers en sobefp- makers, en is vooral beroemd door zijne/Ki^/«- langs, eene soort van vaartuigen, die soxqs ter lengte van 60 en ter breedte van 6 a 7 ^oct uit €6n boomstam vervaardigd worden* Giof >J Gids voor 1866, DU IV, bb. 898. 8U. 736 aardeverk wordt yervaaifdi^ door de Palem- bangers en Maleijen; Toond de smeltkroesen, die TToeger op Banka voor het smelten van tin werden gebezigd^ waren in Palembang een belai^jk fabrikaat. De Maleijers houden zich ook bezig met de &brioatie van renkstoffen tot eigen gebmik. Bijzonder verdient nog de aandachtf dat in 1856 door den Resident van Palembang, sb Brattw, aan het Batayiaasch Genootachap een ezemplaar van den Koran ten gesohenke werd aangeboden, dat door ze- keren Hadji Mohammed Azhari, te Palem- bang geboortig, maar die Tele jaren te Mekka had doorgebragt, yervaardigd was. Bij onder- zoek is gebleken, dat deze inlander zich te Singapoera voor / 500 eene lithographische pers had aangeschaft en daarmede eenige hon- derden Eorans had gedmkt, waarvoor hij, te- gen /35 het stnk, gereede koopers vond '). Dit een en ander getuigt voor den goeden aanleg, waardoor zich de meeste volksstammen van Sumatra ondersoheiden, en het ontbreekt in den laatsten tijd niet geheel aan pogingen tot aanmoediging van de zijde der Nederland- sche Eegering. Zoo werd onder andere in 1865 te Fort de Kock eene tentoonsteUing van vee en voortbrengselen van landbouw en nijverheid gehondeu, waarvan de Heer A. E. Ceoockxwit, die haar bezocht, het volgende verhaalt *) : #. Yeel rijker dan ik verwaoht had m was de versch^ideuheid van nijverhfeidsvoort- 9 brengselen ; men vond hier niet enkel de 9 bekende gond- en zilverwerken, met goud- 9 draad bewerkte stoffen, gebeeldhouwde (ge- #sneden) sigarenkokers en krisgevesten, maar ,ook velerlei artikelen van koper- en ijzer- ,werk» geheel door Maleische industrielen , yervaardigd. En onder de katstbedoelde zag ^ik, niet zonder eenige bevre^ding, behalve 9 landbonw-gereedschappenjhuisraad, wapens eu ^dei^^jken, ook sloten met hunne sleutels. ,Het is waar, de voorwerpen der Sumatra- , sche ijzer-indttstrie konden» wat fraaije vor- ^.men en nette afwerking betreft, in geene t vei^elijking treden met hetgeen de Eugel- ,sche en Doitsche iabrieken opleveren; maar ,besehouwen vij de gebrekkige gereedschap« #pen, waarmede de Maleische werkman zijne 9 tftft^^ volbrengtf dan moet het onze bewonde- ,riiig opwekken, dat hij nog zulk goed werk , leveren kan, en onwillekeurig dringt zich de 9 gedachte aan ons op, dat het Maleische volk 9 voor groote ontwikkeling vatbaar is, zoo het I, slechts behoorlijk wordt opgeleid." i) Zie Tijd^ehrifl v. K Bai, Oen., Dl. VI, bl«. 198. •) Oidt Toor 1866, Dl. IV, biz. 305. Door de menigvoldige voortbrengselen van de natunr en de nijverheid van Sumatra wordt, in de laatste plaats, een handel gevoed, die, ofschoon nog voor belangrijke ultbreiding vat- baar, reeds nu niet onaanzienlijk kan genoemd worden. Wij willen onze beschouwing van dit onderwerp door eenige statistieke opgaven uit de regerings-verslagen en andere bronnen geput laten voorafgaan. De nitvoerigste mededeelingen bezitten wij hier weder omtrent het Gouvernement der Westkust, waar trouwens te Padang de hoofd- zetel van den Snmatraschen handel is geves- tigd. Er is daar een agentechap van de Ne- derlandsche Handelmaatschappij, terwijl erhet aantal Europesche handelshuizen, volgens den E^mt^/s-Almanak voor Ned. IndiS van 1866, 14 bedraagt. Behalve Padang zijn hier voor het overige nog de havens van Ajer Bangies, Siboga, Baros, Singkel, Natal en sedert 1858 ook Priaman voor den algemeenen en transito* handel opengesteld. Van 1822—1830 is, vol- gens het regerings-verslag over 1850, de in- en idtvoer van het Gouvernement Sumatra's Westkust over zee geweest als volgt: Jaren. 1822 1823 1S24 1825 1826 1827 1828 1829 1S30 Invoer. /1,870,429 ,1,866,418 9 1,507,772 9 1,317,676 , 2,175,095 , 1,959,675 , 1,682,341 9 1,376,657 , 1,093,996 Uitvoer. /1,597,709 / ,1,168,641 , ,1,034,511 , ,1,142,435 , ,1,776,049 , ,2,066,433 , ,1,542,474 , ,1,451,865 , # 973,427 M Totaal. 3,468,138 3,035,059 2,542,283 2,460,111 8,950,144 4,026,108 3,224,815 2,328,523 2,076,423 Te zamen. . . / 27,602,603 of gemiddeld 's jaars ruim drie millioen gul- den omgezet haudelskapitaal. Hetzelfde verslag stelt ons ook de resultaten voor van een later, eveneens negenjarig tijd- vak, te weten van 1842 — 1850, die wij hier- onder laten volgen: Jaren. Invoer. Uitvoer, Totaal. 1842 / 4,213,919 / 3,996,912 / 8,210,831 , 3,853,55» , 3,988,891 , 7,842,443 1843 1844 1845 1846 1847 1848 1849 1850 , 3,143,961 , 4,164,857 , 5,187,122 , 5,197,003 , 4,788,972 , 5,028,067 , 3,725,614 if 3,648,877 , 4,685,976 , 3,885,055 , 4,072,666 , 4,064,562 r r r t It 4,877,406 ,3,816,281 6,869,575 7,813,734 9,873,089 9,082,058 8,861,638 9,092,629 8,693,687 fp Te zamen. / 76,839,684 736 8U. of gemidddd 'a jaars bijna 8^9 millioen gul- den omgexet handebkapitaal. Doch bij de yergelijking der beide tijdTak- ken mag niet worden uit het oog verloren, dat BaroB eent in 1889 en Singkel in 18iO aan het Nederlandsch gezag onderworpen wa- ren, en deze beide havens in 1841 Yoor den algemeenen handel waren opeugeeeU In de jaren 1843 — 1850 bedroeg de inyoer in dese beide harens / 6,844,382, de uitvoer yandaar / 5,244,618, te zamen / 11,088,820. Dese be- hooren dus, om de yergelijking zniver te ma- ken, van het totaal der jaren 1 842— 1 850 te vor- den a^etrokken, ala wanneer roim 66 milloen oyerblijyen, d. i. gemiddeld '8Jaar8 7V4 millioen. Met dexe opgayen konnen nog oyer de jaren 1846—1860 yergdeken worden die in de Over' Mifften van den handel en de sekeepvaari in de KederUmdsche bezUHngen in Oosi-Indie buiien Java en Madura^ oyer de jaren 1846*-1862 afEonderlljk door de Regering pnbliek gemaakt, en boyendien geresomeerd, wat de jaren 1846— 1866 betreft, in Bijlage Y yan het regerings- yerslag oyer 1866, en wat de jaren 1867 — 1869 aangaat, in Bijlage E£ yan het regeringsyerslag oyer 1861. Zij leyeren met de opgayen nit het aangehaalde regeringsyerslag oyer 1850 een be- langrijk, nu eens na-, dan weder yoordeelig yer- scMl. Om deze opgayen met deyoorafgaaude te kannen yergelijken, was het noodig de uitkom- sten yan den handel yan Benkoelen en onder- hoorigheden, die in de Overzigten bij die yan het Gouyernement der Westkust geyoegd zijn, daaryan af te trekken en de bedragen in specie met die der koopmanschappen zamen te trek- ken. Zoo doende krijgen wq ^e yolgende uit- komsten: Jaren. Inyoer. XJityoer. Totaal. 1846 / 4,816,380 / 3,766,740 / 8,583,120 1847 #6,054,119 ,3,581,128 , 8,636,247 1848 , 6,082,854 ,3,267,259 # 8,350,113 1849 ,6,865,062 ,4,620,924 ,10,485,986 1860 , 6,089,197 # 5,016,338 , 10,105,535 Te zamen. / 46,160,001 Nemen wij den handelsomzet yan dezelfde 5 jaren uit de hooger staande opgayen te za- men, dan yerkrijgen wij, bij al het yerschil yan ieder jaar in het bijzonder, een eindoijfer dat maar 5 ton met het hier verkregene yer- sohilt, te weten / 46,603,101. In ieder geyal is in die yijf jaren de gemiddelde handelsom- zet ruim 9 milloen gulden. De oorzaken der yerschillen hebben wij niet kuunen uityorschen. Wei zegt de Directeur der Middelen en Do- meinen, in eene missiye aan den Gouyemeor- Qeneraal g^laatst yoor het Overzigt yan 1849 tot 1863: ,De cijfers bij de onderwerpelijke oyerzigten zijn oyergenomen uit de staten van de autoriteiten op de Buitenbezittingen ontyangen. Yoor derzelyer naauwkeurigheid durf ik niet instaan, bij het yeelal wein% eryaren personeel op de bezittingen buitea Jaya, met de zaken der tolr^ten belast, speciaal ten aanzien yan taxation der waar- den yan de in- en uityoeren, waaromtrent meestentijds moot worden afgegaan op op- gayen yan de in- en uityoerders der goede- ren, die zich omtrent de juistheid hunner opgaye oyer het algemeen weinig bekomme- ren en dikwerf niet eens in staat zijn naauw- kenrige opgayen te doen.** Doch dit alles erkkart nog niet, hoe dezelfde autoriteiten n de Buitenbezittingen zoo yerschiUende op- gayen hebben kunnen yerstrekken. Ik laat nu yolgen de opgaye yan den han- delsomzet yan Sumatra's Westkust yan 1851 tot 1866, aan de boyengenoemde Overagien ontleend. Jaren . Inyoer. Uityoer. TotaaL 1861 / 7,198,670 / 6,829,268 / 14,027,938 1862 , 9,130,414 , 8,281,643 , 17,412,057 1863 , 8,754,190 , 9,766,002 , 18,519,192 1854 , 10,843,757 , 11,803,669 , 22,147,416 1856 , 9,811,147 # 9,270,730 , 19,081,877 1856 ,11,682,868 ,11,110,477 , 22,793,345 Te zamen. • ./ 113,981,825 of gemiddeld 's jaars bijna negentien millioa gulden omgezet handebkapitaal. Deze cijfers, al kan op hunne juistheid reel worden aangemerkt, zullen toch yan den yoor- uitgang des handels op Sumatra een denkbeeld geyen. Tot nadere toelichting der opgegeyen cijfers moot nog yermeld worden, dat daarin alleen partikuliere in- en uityoeren, met uit- sluiting dus yan in- en uityoeren yoor reke> ning yan het Gouyernement, bc^epen xgn, uitgezonderd alleen den inyoer yan Gouyeme- ments zout. Maar inzonderheid moot worden opgemerkt dat in die cijfers de geheele han- delsbeweging der yoor den grooten handel opengestelde hayens beyat is, 00k de handel tusschen die hayens onderling of de dooryoer in hetzelfde tolgebied daaronder b^repen. De handelsyerslagen der BuitenbexLttiogen na 1856 zijn naar geheel andere regelen <^ gemaakt en kunnen dus met de yoora%aande niet in yergelijking gebragt worden. Men heeft namelijk sedert 1857 de handelsbeweging tns- '» so. 737 sohen de Tenchillende havens onderling bm« ten aanmerking gelaten, ten gevolge waarran de handel, sch^baar, plotseling tot beneden de belft ten&ggaat. Ook moet nog worden opgemerkt, dat wij in de bieronder volgende opgayen lUIeen den in- en uitvoer van koopmanschappen, met ait* sloiting van dien van specieu, vermelden, ora- dat wij voor de laatste jaren onaer tabel, I860 — 1863, aUeen konden patten nit de Fer- geUjkende Staien van in- en uitvoer van koop- imuueJkappen in de verscbillende havens der Baitenbezittingen, medegedeeld in de rege- ringsverslagen over 1862 en 1863. De Over- sifften over die jaren waren ons niet ter hand, en dat over 1863 is nog niet uitgegeven. Zie hier bet oversigt van den handel van bet Gouvemement der Westkust van 1857 tot 1863, bet laatste jaar waaromtrent ons officiele opgaven verstrekt zijn: Jaren. Invoer. Uitvoer. Totaal. 1857 / 3,191,978 / 5,971,979 / 9,163,957 1858 ^4,028,148 ^6,017,449 ^10,045,597 1859 , 3,920,243 , 5,120,542 , 9,040,785 Te trausporteren. / 28,250,339 1860 1861 1862 1863 Transport. . . / 28,250,339 ,4,151,727 #6,137,504 ,10,289,231 ,4,759,004 ,6,919,351 ,11,669,355 ,4,228,647 ,7,368,684 ,11,590,331 ,3,922,303 ,6,832,018 ,10,754,321 Te zamen. / 72,553,577 of gemiddeld 's jaars ruim / 10,360,000, welk bedrag, met bijvoeging van den in- en uitvoer van speolen, tot ruim elf miUioen zou st^gen. Wanneer men de opgaven van deze laatste periode in bijzonderhedeu met de vroegere ver- gelijkt, dan blijkt bet, dat Ajer Bangles en Natal alleen van eenige beteekenis zijn voor den handel van haven tot haven in hetzelfde tolgebied, terwijl de invoer van en de uit- voer naar andere landen boofdzakel^k slechta te Padang plaats hebben, oCschoon Baros en Singkel, vooral door den handel met Atjih, in dat opzigt van eenig meer belang zijn dan de overige havens. Om dit te verdnidel^en zulleu wij bet jaar 1850, waarvoor de opgaven tevens den handel van haven tot haven bevat- ten, vergel^jken met bet jaar 1863, waarvoor deze niet in de opg^even cijfers begrepen is. Jaren. Padang. Ajer Bangies. Natal. Siboga. Baros. Singkel. Priaman. Invoer. 1850 1863 Uitvoer. 1850 1863 / 3,457,936 , 3,645,020 • , 2,431,282 , 6,600,702 / 135,069 , 65 , 90,764 niets / 265,549 , 5,540 , 324,618 , 2,046 / 237,884 , 36,125 , 155,366 , 5,249 / 462,850 , 72,129 ,305,212 , 32,887 /318,188 , 123,423 , 299,699 , 153,459 , 40,011 ', 37^76 Hit deze cijfers kunnen wij ook bet best zien hoe zeer de handel van Padang is voor- Tiitgegaan, daar in 1863 de invoer merkelijk grooter is dan in 1850, en de uitvoer zelfs Teel meer dan bet dubbel bedraagt, ofscboon in de cijfers voor eerstgenoemd jaar de handel ▼an haven tot haven en de in- en uitvoer ▼an specien niet begrepen zijn, die voor een zeker niet onaanzienlijk bedrag in de cijfers ▼oor 1850 schnilen. In bet gebied van Benkoelen is slechts de ha^en der boofdplaats voor den grooten ban- del opengesteld, en men vindt daar geene handelsbuizen dan van vreemde Oosterlingen. De handel is van niet veel beteekenis en b^na Btationnair. Onze opgaven splitsen ziob bier in twee periodes. In die over de jaren 1846-** 1856 is de handel met de havens der West- knst, die met Benkoelen tot hetzelfde tolge- bied behooren, alsmede de in- en uitvoer van specien begrepen. De scbijnbare teruggang in de periode van 1857 — 1863 verklaart zich ook hier daaruit, dat deze twee posten niet in de opgaven voor die jaren bevat zijn. XEBSIE PEBIOPB. Jaren. Invoer. 1846 1847 1848 1849 1850 / 457,337 , 329,045 , 355,421 , 397,246 , 858,984 Uitvoer. / 233,563 , 207,083 , 284,729 , 268,024 , 204,289 Totaal. / 690,900 , 536,128 , 640,150 , 665,270 , 563,273 Te transDorteren. / 8,095,721 1 f38 SU. Jaren. Invoer. Uitfoer. TotaaL Transport. .. / 3,095,721 1861 / 384,334 / 298,735 , 613,069 185S , 349,353 , 298,378 , 647,730 1853 , 328,137 , 315.601 , 643,738 1854 r 607,020 , 351,564 , 859,484 1855 ^ 410,022 /r 292,347 , 702,369 1856 , 430,625 , 299,385 , 730,010 Te zamen. . . / 7,292,121 of gemiddeld 's jaan mim / 660,000. TW££DE PEBIODE. Jaren. InToer. UitToer Totaal. 1857 1858 1859 1860 1861 1862 1864 166,888 185,542 201,630 319,735 302,589 279,150 297,966 / 178,516 g 123,191 , 117,511 , 178,151 M 135,148 M 168,632 , 152,241 / 345,404 308,733 319,141 497,886 437,737 447,782 450,207 Te samen. / 2,806,890 of gemiddeld 'sjaars/ 400,000. In de Lampongs is eerst met 1 Jan. 1866 eene haven (Telokh Betong) voor den algemee- sen handel opengesteld en er wordt dus in de handelsverslagen daarvan nog geen gewag ge- maakt. De handel op de Lampongs vordt meest gedreven aan de Zoidkust door Javanen Tan plaatsen in Bantam en door eenige Boe- ginesen en Madorezen, gevestigd op Poeloe Pandjang, in de bogt van Bantam; ook wor- den z^ door enkele handelaars van Sumatra's WestkxLst, vooral van Benkoelen, bezocht. Geld is er in de Lampongs bijna niet, zoodat de han- del schier nitslnitend in de ruiling van bosch- prodnkten voor kleedingstoffen of andere be- noodigdheden bestaat. Omtrent de waarde van den in- en uitvoer kan ik niets vennelden ^). Wij wenden ons thans tot de residentie Palembang, waar, behalve de hoofdstad Palem- bang, ook nog voor den algemeenen handel is opengesteld de haven van Moeara Kompeh, in het rijk van Djambi. Voor deze laatste plaats, waar reeds de O. I. Compagnie een kantoor en fort had, en waar, krachtens het traktaat met Djambi van 1834, een nienwe sterkte werd gesticht en een militaire com- mandant en civiele gezaghebber gevestigd, verd, bij besluit van den Qouverneor-Generaal 1) Zie over den handel der Lampongs vooral het T^ehr, voor Ned, Indie, Jaarg. 18oS, Dl. I, bu. m. van 23 April 1847 {Ifid. SieaiM^ nM9),cen exceptioneel tarief vastgesteld, waardoor baar belangrijke voorregten en vrijdommen zgn Ter- zekerd. Dit exceptioneel tarief voot Moon Kompeh is gehaadbaafd bij art. 6 der Wet van 3 Jnlij 1865 {Ind. StaaUbl^ n^ 99), vsarbij een nieaw tarief van in*, uit- en doorToer voor geheel Ned. indie, behoudens dece exoep- tie en die der vrijhavens, is vastgesteld. Den handelsomzet te Palembang leereo vj kenuen nit de volgende door do ftegeriig verstrekte opgaven, in welke ook na 1866 de knsthandel schijnt b^prepen te djn, waarom wij hier geene vermindering in de oijfers vaar- nemen. Indien wij hier desniettemin twee p^ rioden onderscheiden, is het gesohied omd&t wij, om redenen die reeds vroeger »jn aange duid, na 1857 den in- en uitvoer vaa speeia niet in onse opgaven begrijpen. ££BSTE PERIODE. Jaren. Invoer. Uitvoer. TotaaL 1846 / 1,041,313 / 691,270 / 1,732,552 1847 1848 1849 1850 1851 1852 1853 1854 1855 1866 M 1,021,662 , 1,032,613 954,141 870,019 1,042,888 1,044,946 1,179,846 1,456.039  2,384,289 2.229,812 2,349,087 . . /19,632,647 of gemiddeld *sjaars bijna / 1,800,000. TWEEDS PEBIODB. Jaren. Invoer. Uitvoer. Totaal. 1857 / 1,196,643 / 748.272 / 1,943,915 1858 1859 1860 1861 1862 1863 1,266,756 1,899,255 1,913,140 1,699,553 1,407,664 1,462,914 797,966 9 868,658 9 1,253,761 , 903,053 9 915,625 9 9 9 1,131,104 Te zamen. •. 9 9 2,003,722 2,267,913 3,166,901 2,602,606 2,823,279 2,594,01^5. - /J6,902,854 of gemiddeld 's jaars mim / 2,400,000. De voomitgottg bij vergelijking met het vroegCR tgdvak, bUjkt eerst dan, wanneer wij biff bijvoegen, dat de invoer van speciSn gemid- deld 3 ^ 4 ton, de uitvoer IVs ik 2 too, — stel voor totaal van in- en uitvoer roim een )s^ su. 739 laiUioeQ 'a }aars» — sal bedragen hebben, soo- dat de geheele bandelsomzet, die in het cente tijd?ak gemiddeld lukauw / 1,800,000 's jaars bedroeg, in het tweede tot bijna drie millioeu gulden is gestegen. De handd van Moeara Kompeh kan niet bij dieu Tan Palembang gevoegd worden, de- irijl deze plaats, soo ak wij reeds opmerkten, een eigen tolgebied yormt, waarom ook ran knsihandel hier geen sprake kan zijn. Wij missen te haren aanzien de opgaven omtrent de jaren 1857 — 1859. Yoor de eerste periode, ▼an ] 846— -1856, is de zeer onbeduidende nit- en inyoer yan specien in onze cijfers begre- pen ; Toor de tweede periode, die hier alleen de jaren 1860 — 1863 omvat, b enkel de waarde *der in- en nitgeyoerde koopmansohappen op- gegeyen. EEBSTE PERIODE. Jaren. Inyoer. TJityoer. Totaal. 1846 / 15,184 / 5,689 / 20,873 1847 , 36,686 ^ 2,269 ^ 38,955 1848 , 29,508 , 18,818 ^ 48,326 1849 , 32,336 , 33,825 , 66,161 1850 g 35,820 ^ 40,528 ^ 76,348 1851 , 34,738 , 42,641 ^ 77,379 1852 M 67,924 , 36,086 ^ 104,010 1853 , 227,101 # 139,086 „ 366,187 1854 , 147,751 * 102,469 , 260,220 1855 r 126,429 , 57,898 ^ 184,327 1856 g 105,607 , 57,589 , 163,196 Tczamen. . . / 1,395,982 of gemiddeld 's jaars bijna/ 127,000. TWEEDE FESIODE. • Jaren. Inyoer. Uityoer. Totaal. 1860 / 132,705 / 65,810 / 188,515 1861 g 232,837 # 87,793 , 320,630 1862 ^ 174,474 , 104,686 , 279,160 1863 g 220,521 ^ 193,336 , 413,857 Te zamen. . . / 1,202,162 ') of gemiddeld 's jaars rnim/ 300,000. Moeara Kompeh dr^ft yoomamelijk handel <) In de regeringsyenlagen, waarnit de egfers TOor deie tweede periode gepnt zijn, worden z\j gecegd den haodel yan Moeara Kompeh en Moe- tsK Saba te yertegenwoordigen. Peze tweede plaats 18 ons yan elders in hetgeheel nietbekend; s\j moet met Moeara Kompeh naaaw yerbondcn s^'n, of er zelfs een geh'eel mede nitmaken. met Singapoera en de oyerige Engelscbe neder- zettingen aan Straat Malakka, en dit is eyen- zeer, zoo niet in nog hoogere mate, het geyal met de oyerige handelsplaatsen op Sumatra's Oostknst en met die in het rijk yan Atjih. Van den handel dier plaatsen bezitten wij echter geene statistieke opgayen, zelfs niet voor zoo yerre zij thans tot de Nederlandsohe residen- tie Aiouw behooren. Alleen. is ons eene op- gaye der waarde yan den in- en uityoer te Bangkalis, Siak en Boekit Batoe oyer 1862 bekend, medegedeeld door den Heer J. S. G. Grahbebg *). De inyoer bedroeg namelijk / 112,876, de uityoer / 87,495. Ouder de oyerige handelsplaatsen der Oostknst schijut DMi wel de yoornaamste te zijn. Yolgens eene opgaaf yan den bandar in Augustus 1862, waren daar in de tien yerloopen twaalf maan- den uitgeyoerd, in ronde cijfers, 8,300 pikols peper, 2,000 bossen rqtan, 200 paardeu, 500 pikols jt»»tf«^-noten, 600 pikols notenmuskaat en foelie, 500 pikols tabak, 600 pikols gam^ biff 400 pikols geioA perlja, 300 pikols waa, 250 pikols findjen en 400 paar olifantstanden, De inyoer had bedragen 10 kisten opium en yoor eene waarde yan 10,000 Spaansche mat- ten of ruim / 26,000 aan zout, lijnwadeu, ijzerwerk, oorlogsbehoeften enz. De Heer Netsghxs, die deze opgayen mededeelt, aoht ze yeel te laag gesteld, althans wat den in- yoer betreft, daar de Bataks algemeen opium gebmiken en al het zout, dat zij noodig heb- ben, yan buit^n moet worden aangeyoerd '). Yan Indragiri yind ik aangeteekend, dat er, sedert de ontruiming yan onzen post aldaar in 1843, de handel zeer is yerminderd, en dat alle uityoerartikelen yan daar uitsluitend uaar de markt yan Singapoera worden gezonden '). Eenigzins beter dan naar deze onbepaalde op- gayen, kunnen wij oyer den handel der Oostknst en yan het onafhankel^k gedeelte yan Suma- tra oordeelen, naar de Engelscbe opgayen omtrent den handel dien de StraiU'SeitlemenU (Singapoera, Poeloe Pinang en Malakka) met Sumatra drijyen. De yolgende cijfers zijn ontleend aan het werk yan J. Cakeeon, Our tropical pouestiofu in Malayan India (London, 1865), en hebben betrekking tot het jaar ein- digende den 30sten April 1863, <) Zie zyne Seis naar Siak, in Tijdichr, v, k. Bat. Om^ Dl. XIII, biz. 628, 529. *) njdtchrift V, h. Bat, Oen., DL XIV, bk. 845. t) TUdtehnft v. Ned, Indie, Jaarg. 1852, DL I, biz. 281, 740 su. Invoer Tan Somatia. Te Singapoera. . £ 109,933 of / 1,319,196 , Poeloe Pinang. , 172,133 , , 2,065,596 , Malakka. . . # 8,217 „ r 98,604 Totaal. . € 290.283 of / 3,488,396 Uitvoer naar Sumatra. Van Singapoenu . £ 72,489 of / 869,868 , Poeloe Pinang , 310,496 , , 8,725,962 , Malakka.. . ^ 16,228 ^ , 182,736 Totaal. . £ 398,213 of / 4,778,556 Dese bedragen zijn yeel aanzienlijker dan men geneigd zou sijn te verwaohten, en bewij- xen dekt bet bezit van Sumatra's OostkuBt (ook dan wanneer men den handel met Pinang grootendeels stelt op rekeuing van Atjih en Teroemon), met het oog op den handel van meer gewigt is, dan men zicfa yeelal voorstelt. Caxxkon versekert, dat men sich op zijne cijfers volkomen kan rerlaten, en dat de zoo aanzienlijke handel van Pinang met Sumatra eenige jaren geleden van nog vrij wat meer belang was, terwijl de vermindering aan de uitbreiding van bet Nederlandsoh gezag op Sumatra en onze traktaten met de inlandscbe Vorsten wordt toegeschreven. Pinang isvooral de stapelplaats van de peper van Noord-Suma- tra; Singapoera ontvangt van dat eiland voor- namelijk sago, koffij, getah pertja, benzoe, mastik en ivoor. De invoer uit de Britsche bezittingen op Sumatra bestaat hoofdzakeiijk uit opium, katoenen stoffen, rijst (waarvan de Oostkust niet genoegzaam voor de beboefte yoortbrengt) en specien. Wij zullen bet belang der Oostkust voor den handel te beter beseffen, wanneer wij ons berinneren dat bijna alle groote, bevaarbare rivieren, des eilands naar deze zijde afvloeijen, zoodat zelfs die deelen der binnenlanden die veel digter bij de Westkust gelegen zijn, met de Oostkust veel gemakkelijker gemeenschap bebben. Langs die waterwegeu worden de barsen en gommen, de rotting en peper van Sumatra afgevoerd. Ter plaatse waar de ri- viereii bevaarbaar beginnen te worden, zijn doorgaans bloeyende handelsplaatsen gevestigd, die onder den naam van Pangkalaiu bekeud zijn, en ons boven in de^topograpbische schets des eilands herhaaldelijk zijn voorgekomen. Vooral op de rivier van Kampar, het gun- Btigst voor den handel met Singapoera gelegen, acbijnt het verkeer zeer levendig te zijn. Wij vonden aan bare versohillende bovenarmen de PangkalaM Kota baroe^ Kapas, Sari en Inda- lang, en op eenige mljlen van bare mondiiig bet bloeijende Poeloe Lawang, de hooMpkats van Kampar, # vanwaar,'* zegt de Heer Sal. 