Onder de Dajaks in Centraal-Borneo: een reisverhaal
Het Poenan-hoofd bleek op Moeara Lassan een paar malen geweest te zijn en had ook de vergadering op LSpet Hom- bak bijgewoond, welke onder leiding van den heer van Walchren een paar jaren te voren plaats had gehad en waarbij Si Liaoe galar Pangeran Mangkoe als opper- hoofd van den Boven-K^lai door alle Poenan-vorsten was erkend. Gedurende het gesprek, dat uitsluitend door man- nen werd gevoerd, hielden de vrouwen zich bezig met de jacht op het kleine wild, dat op de schedelhuid en tus- schen de lange hoofdharen dezer boschdochteren in groote menigte aanwezig was. De meegekomen knapen vonden op de breede rolsteenbank een geschikte plaats, om een spiegelge- vecht te houden, waarbij grashalmen als speren fungeerden. Eerst ten ongeveer acht ure gingen de Poenan's met een zak rijst en een petroleumblik zout huiswaarts. Met dit laatste zouden zij, zooals het hoofd met een van geluk stra- lend gelaat verzekerde, wel een heejaar kunnen toekomen. Na onze entmüde met de Poenan's verdächtig alle vrees vpor vijandelijkheden op onze reis in den Boven-KSlai. In zeer opgewekte stemming kookten de K^nja's den volgenden morgen hun rijst en lieten zij onder het ontbijt verschillende opmerkingen hooren over de Poenan'sche vrouwen, die ze den vorigen dag zagen. Hierdoor duurde het ontbijt wel wat lang, zoodat we later dan anders aan onze dagtaak be- gonnen, doch de goede stemming en de overvoUe magen onzer roeiers beloofden ons dien dag door het afleggen van een flinken afstand een schadeloosstelling voor het onder- vonden oponthoud. Hoe noodig het was, met een goed ge- vulde maag op weg te gaan, bleek al spoedig, want na 4 50 ongeveer een kwartier geroeid te hebben, werd de vaart uiterst moeielijk. De laatste dagen had het niet geregend, zoodat er volgens de bewering der K^nja's te weinig water in de rivier was, welker bedding uit een aaneenschakeling van rolsteenbanken bestond, die zich palenver uitstrekten. Thans was het oogenblik gekommen, dat de zwaar geladen prauwen over de steenen moesten worden getrokken. Dit vorderde van onze K^nja's groote krachtsinspanning; alien deden braaf hun best en Taman Loedjoek, die wel het meest van alien werkte, toonde daarbij volkomen berekend te zijn voor de taak, die hij als leider van het roeivolk op zich genomen had. Onder de hand regende het hevig, doch daar de KSnja's sedert eenige dagen steeds in Adam's kostuum waren, wanneer zij in de prauwen stonden of zaten te roeien of te boomen, werd hun taak door het val-lende hemel water juist een weinig verlicht, doordat ze niet zooals anders, veel last hadden van de zonnewarmte. Het duurde wel vier uren, eer onze drie prauwen over al de rostenbanken heen waren en hoewel de K^nja's een paaruren te voren naar regen verlangd hadden, viel hun het koude bad niet bijzonder mee. Bovendien bleken de voet-zolen van eenigen hunner tengevolge van het loopen over de onder water gelegen steenen zoo zeer geleden te hebben, dat verder staan bijna onmogel ijk werd. Op vele plaatsen had de huid, beginnende bij reeds aanwezige voetkloven, losgelaten, en het was te voorzien, dat het verder loopen over de onder. Water gelegen steenen, de aanwenden, van een ure besloten werd, rust te houden op een rolsteenbank aan de monding van een zij-rivier, den Pelai. Si Nu, een hartsterking hadden wij wel verdiend na de in- spanning van dien morgen; bovendien kon het overige ge- deelte van den dag besteed worden aan het drogen van onze bagage, welke ondanks alle voorzorgen voor een groot deel nat bleek te zijn. De bodem der prauwen had n. 1. door het sleepen over de steenen het wat geleden; op enkele plaatsen drong het water dan ook ongestoord binnen. Met bewamen spreken zetten de Kfenja's een l^pau (hut) op en bereidden zich een warmen maaltijd van rijst, varkensvet en groentensoep van varentoppen. Zij spraken met elkaar af, dat eenigen hunner na den maaltijd ons zouden helpen bij het drogen der bagage, terwijl de overigen met de werpnetten uit zouden gaan, om te trachten, ons een goeden voorraad visch te bezorgen. Het eerste bleek dien dag niet uitvoerbaar te zijn, want even na de beeindig van hun maaltijd begon het zoo hevig te regenen, dat iedereen zich een droge en warme plaats uitkoos en alle lust, om te gaan vischen, verdween. De bui hield tot vijf Uur aan; van drogen der goederen kwam dus niets, doch het trobele water in de rivier belöffde ons thans juist een flinken buit te bezorgen. De netten werden dus voor den dag gehänden en Taman Loedjoek en zijn trawanten wisten al spoedig ons te verblijden met eenige groote geschubde waterbe-woners, die geroosterd onze magen bijzonder aangenaam aanden. Den iiden November belöffde de hemel veel zonneschijn. On reisgezelschap stond na een rustigen nacht voor dag en dauw op en iedereen voelde den lust in zich opkomen, om zijn tijd eens nuttig te besteden. De Kfenja's gingen bet bosch in en kwamen terug met groote bamboekokers. Waarin zij hun nat geworden zout na droging bewaarden. Onze goederen werden uit de prauwen gedragen en op de breede rolstenbank te drogen gelegt. Ook onze rijst bleek in alle zakken nat te zijn, in enkele zelfs zoodanig, dat zij voor het gebruik niet meer geschikt was. Door droging op rotan- en sangmatjes gelukte het, een vijftiental zakken te behouden. Nadat de goederen een behoorlijke plaats op de „krasik" gevonden hadden, zagen wij voor ons zelf naar een veilig hoekje uit, waar wij ons eens rustig konden verdiepen in het doorleefde gedurende de laatste dagen. De KSnja's schenen te begrijpen, waaraan wij na het dagenlang onge makkelijke verblijf in de prauw wel het meest behoefte hadden, een hunner haalde onze lange stoelen uit de booten en plaatste die onder een boom, waar het zoo heerlijk frisch was, als we maar konden verlangen. Daar gezeten, hadden wij voor ons den onstuimigen K^lai, die zich in tallooze kronkelingen een weg door de Oerwouden baant, terwijl Achter ons het oevergeboomte langzamerhand in de dichte bosschen overgaat, zooals die in Borneo's binnenland in zoo'n groot aantal gevonden worden. Dja Soaloon zette zijn werktafeltje op pooten en begon zijne vele aanteekeningen uit te werken. De Ksnja's als altijd nieuwsgierig, wanneer beschreven papier voor den dag werden gehaald, verdrongen elkaar om het tafeltje van den topograaf en vroegen om allerlei inlichtingen betreffende de opname en het in kart brengen der rivier. Met de geringe kennis der K^nja'sche taal, welke Dja Soaloon toen ten dienste stond, gelukte het hem wel niet, om de geheimen van zijn vak voor hen te ontsluieren, toch bracht hij het te konstellen, toch bracht hij het te konstellen, op een bepaald punt stilte houden; nu eens loog men hem voor, dat zich daar een verlagen, dan weer was het een onder water gelegen rots, weike maakte, dat aan het verlangen van den topograaf niet kon worden vold An. Nach den mächtigen, die ons dank zij de kip, welke wij van de Poenan's gekregen hadden, beteiligen van de Völker's gekregen hadden, vond Taman Loedjoek het in onze legerplaats te benauwd en ging daarom met twee zijner lieden het bosch in. Hij noodigde de tolken en pradjoerits uit, om mede en wandeling te maken, doch dezen vonden onder de scha-duwrijke boomen een te geschikte plaats voor een middag-slaapje, om dit voor het doelloos zwerven in de bosschen prijs te gevven. Eerst tegen vier ure zagen wij Taman Loedjoek en zijne volgelingen terug. Tot onze niet gering verbängt kwamen zij in een kleine prauw aanroeien; bovendien schenen zij op hunne wandelinges let bijzonders gezien of ontmoet te hebben. Reeds in de verte riepen zij hunne kameraden toe en hielden iets in de hoogte; wat later een hond bleek te zijn. Onze KSnja's waren zeer verheugd met den behaalden buit, want de door hen uit Apo Kajan medegenomen hond; Koele, had tot dusverre nog niets op onze reis gepresteerd. was also traen en toonde niet veel lust, om hen te volgen, wanneer ze het bosch ingingen. Zooals later blijken zal, deed zich langs den weg, dien wij volgden, dikwijs de gelegenheid voor, om wilde varkens te bemachtigen, waarbij een goede jachthond onschatbare diensten kon bewijzen. Eigenschappen van een jachthond hadden wij tot dusverre bij Koel, ondanks zijn mooien naam (Koele = panter) nog niet opgemerkt; zijn verre- gaande traagheid was onder het reisgezelschap overbekend en gaf niet zelden aanleiding tot nutteloos oponthoud, als hij's morgens bij het vertrek van een zandplaat of rol- steenbank, ondanks stokslagen en schoppen van zijn baas niet in de prauw wilde, doch liever op de steenen bleef lig- gen. Geen wonder, dat naar een nieuwen hond reeds lang door alien was uitgezien; zelfs had Taman Loedjoek bij de S^gai's op Moeara Lassan pogingen gedaan, om een hunner vele jachthonden te verkrijgen, doch niemand had er hem een willen afstaan. En nu konden zij, zonder er iets voor te geven, een Poenan-hond — want van wie anders dan P Oenan's kon hij afkomstig zijn — meden men. Juist het thuis behooreen bij de Poenan's deed alien veel verwachten, koesteren van de eigenschappen, die het dier als jachthond moest bezitten. Verblijdde Taman Loedjoek zijn volgelingen zeer met dezen levenden buit, nog meer won hij aller harten, toen hij uit de prauw een bamboekokertje aan, om zijn deel van den buit in ontvangst te nemen. Al- gemeen was men van gevoelen, dat die dag door de behaide voordeelen hoogst belangrijk was, want aan het bemachtigen van zulk een groote hoeveelheid pijlgift, een artikel, dat in Apo Kajan uiterst kostbaar en moeielijk te verkrijgen was, had men nooit kunnen denken. Het waren dan ook bijzonder gunstige omstandigheden geweest, die Taman Loedjoek in staat stelden, zooveel pijlgift te stelen. Het lag namelijk in een Poenan-hut, waarvan de bewoners waarschijnlijk op jacht waren. De goede menschen hadden natuurlijk niet gedacht, dat er vreemdelingen in hun kamp zouden komen gedurende hun afwezigheid; van stamgenooten waren zij nooit gewoon, diefstal te verwachten, zoodat ze zelfs v 55 Oor de kost- baarste pijigiften geen bijzondere bewaarplaatsen hadden, Tegen het van den avond verplaatsten wij onze stoelen naar den oever der rivier, teneinde meer dan onder de al donker en donker wordende schaduwen der boomen te kunnen genieten van de fraaie lichteffecten en de frischheid, die de naderende avond aanbracht. Opeens hoorden wij achter ons het gelud als van een voorwerp. Een der tolken kwam naar ons toe en vertelde, dat het veroor- zaakt was door een stuk hout, dat van uit het dichte bosch in ons legerplaats met kracht geworpen was. Volgens het van niemand anders dan van Poenan's afkomstig zijn, die, waarschijnlijk vertoornd over den door Taman Loedjoek gepleegden diefstal, naar ons toe gekomen waren, om ons aan te vallen. Het werpen met stukken hout zou algemeen onder de Poenan's het teeken zijn van oorlogsver- klaring. Dat het ook in dien zin door de KSnja's werd op- gevat, bleek ons onmiddellijk, want Taman Loedjoek en de Zijnen grepen het volgend oogenblik naar hunne wapens, om vervolgens, zonder hunne kalmte te verliezen, onder de „lepau" te gaan zitten, waar hunne goederen lagen en de buitgemaakte hond ook een plaatsje bekomen had. Ten 7 ure's avonds voor de tweede maal een groot stuk hout in ons kamp, gelukkig zonder iemand te treffen. H et kwam terecht naast de mat van den tolk AdjiPanglima, die als vrome Moslim bezig was aan zijn avondgebed. De zaak werd nu ernstig; dat een aanyal plaats moest hebben, daaraan twijfelde niemand en iedereen bereidde zich voor tot den strijd. Daar er evenwel veel hoop bestond, dat door het schenken van wat zout, tabak of rijst het dreigende gevaar werd gekeerd, besloot men den Poenan's ons vrede-lievend plan mede te deelen. Adji Panglima en Taman Loedjoek hielden daartoe met luider stem een redevoering tot onze onze onzichtbare vijanden, vertelden daarin, dat we met goede plannen in hun land gekomen waren, dat we hun gaarne wat zout, tabak en rijst zouden geven, wanneer zij zulks als schadeloosstelling eischten voor het hun door Taman Loedjoek aangedaan verlies. Van uit het bosch liet zich evenwel geen antwoord hooren, zoodat we niet wisten, hoe wij het eigenlijk hadden. In ärden geworden was waakzaamheid zeer noodzakelijk, waarom de gewone nacht- wachten werden verdubbeld, zoodat telkens vier man voor onze veiligheid te zorgen hadden. Vertrouwende op die wacht, aarzelden wij niet, op het gewone uur naar bed te gaan. Ook deze nacht liep gelukkig, zonder dat zich iets bijzonders voordeed, ten einde. Hoewel onze roeiers meer gewaakt dan gespannten hadden, hatten zij des morgens van den 12. November toch veel lust, om de pränen verder te brengen, waarschijnlijk uit overwegging, dat bij een langer verblijf aan de Long PSlai het licht tot feitelijke vijandelijkheden met de Poenan's kon komen. Niemand begreep, waarom zij na de duidelijke oorlogs- verklaring ons niet aangevallen, ja zelfs geen enkel pijltje op ons afgezonden hadden, wat in dien donkeren nacht toch ongestraft had kunnen geschieden. Enkelen beweerden, dat het gemis van pijlgift hen weerhouden had, ons aan te vallen; anderen weder verdedigden de meening, dat ze in ons een sterken vijand zagen, zoodat ze stilletjes weder in de bosschen teruggetrokken waren. Tot ons genoegen werd er niet veel tijd besteed aan de besprekingen over de bonding der Poenan's en konden wij ten zeven ure de Long PSlai verlaten. De vaart werd dieh dag hoe langer hoe moeielijker en eischte van onze roeiers de grootste krachtsinspanning. Wij kw 57 amen ook al meer en meer nabij de plaats, waar de rivier uit het gebergte treedt en hoewel wij nog een dag roeiens verwijderd waren van de groote stroomversnellingen, konden wij thans reeds van uit onze prauwen genieten van onze merkwaardig woeste omgeving, welke ons den volgenden dag nog meer moeielijkheden zou bezorgen. Hoewel de zon hevig blakerde, betoonden de KSnja's zich zeer actief. Hun pagaaien namen ze nu zeu zelden meer te hand, daar deze door den fellen stroom en het op vele plaatsen ondiepe water niet veel diensten konden bewijzen. Thans werden de prauwen bijna uitsluitend met behulp van houten boomen en enterstokken voortbewogen. Ten two ure kwamen wij aan een gedeelte van de rivier aan, dat wel een woeste zee leek. Over een barrière van ongeveer 2 M. hoogte, gevormd door den rand van een groote rolsteenbank, stortte het water zich naar beneden en veroorzaakte duizenden woingen en kolken, welke wij moesten trachten te vermijden. Reeds in de verte zagen wij de dansende witte kopjes en voelden wij de schommelingen van ons vaartuig door de deiningen, welke aan dien val hun ontstaan dankten. Tt S8 Op een 20 M. afstand van den val werd stilgehouden en overlegden de roeiers, op welke wijze zij de booten er over heen zouden brengen. Daar de rand van de rolsteenbank zich schuin in de. bedding uitstrekte en niet de geheele breedte der rivier innam hadden wij langs een der oevers ^ over een breedte van ongeveer 2 M. een minder onstuimig vaarwater, hoewel ook hier groote oplettendheid van de be- manning werd vereischt, wilde de prauw niet tegen een der vele vooruitstekende rotspunten aankomen en kans loopen, verbrijzeld te worden S8 Op een 20 M. afstand van den val werd stilgehouden en overlegden de roeiers, op welke wijze zij de booten er over heen zouden brengen. Daar de rand van de rolsteenbank zich schuin in de. bedding uitstrekte en niet de geheele breedte der rivier innam hadden wij langs een der oevers ^ over een breedte van ongeveer 2 M. een minder onstuimig vaarwater, hoewel ook hier groote oplettendheid van de be- manning werd vereischt, wilde de prauw niet tegen een der vele vooruitstekende rotspunten aankomen en kans loopen, Die rotsige over, welke ons ten stolle nog het minst gevaarlijke vaarwater zou leveren, kon van begin af aan niet worden gevolgd vanwege de vele woelingen, zoodat niets overbleef, dan met de boot ons in den hoofdstroom te begeven en, eenmaal hier aangekommen, on te laten afdrijven naar de ietwat kalmere wateren van den anderen oever. Lang duurden de besprekingen der roeiers niet; binnen weinige minuten wist ieder, al naar de plaats, welke hij in de prauw innam, wat hij op bepaalde punten van den stroom te doen had. Even voordat men de boot voortbewoog, kroop ik van onder het kadjangdak naar buiten, ten einde niets van het schouwspel te missen, dat de val en de woelingen in den stroom hier aanboden. Eenige krachtige roeislagen brachten ons in den hoofdstroom; even dreigde onze prauwonder het vallende water bedolven te raken, of de sterke stroom joeg ons ranke vaartuig, terwijl de bemanning een verväarlijk geschreeuw aanhief, om de booze geesten te verjagen, met de snelheid van een sportrein naar den rotsi-gen oever, waar wij, dank zij de zekerheid en de vaste hand, waarmede onze booten werden bestuyrd, zonder eenig letsel aankwamen. Het verväarlijk geschreeuw van de bemanning, dat, toen wij over de woeste golven vlogen, het bruisen van den stroom dreigde te overstemmen, werd thans ten tweeden male als teeken van overwinning. Aangeheven. Even boven den val werd de stroom weer kalmer en legden wij aan voor een rolsteenbank, waar alien zich door een frisch bad en een stevigen warmen maaltijd versterkten. Dien dag werd verder gerieid en. daar het vaarwater geen moeielijkheden opleverde, ja zelfs weder het gebruik van pagaaien toeliet, roeiden de booten om het hardst, waarbij onze naakte K^nja's van tijd tot tijd in de rivier sprongen, om hunne door de zon verhitte lichamen wat af te koelen. Vooral, toen de hemelbol meer achter de bergen begon weg te schuilen, werd het tot een waren roeiwedstrijd, welke de vroolijke stemming onder de Dajaks zeer verhoogde. Den volgenden dag behield het voor-middag zijn vreedzaam karakter. Geen rotspunten, geen dansende witte kopjes, geen hooge rotenbanken vertoonden zich; onze omgeving was dan ook heel wat stiller dan de vorige dagen. Onder het lommerrijke oevergeboomte varende, verlustigden wij ons in den aanblik van de hoogebergruggen, welke zich mijlenver uitstrekten en slechts op enkele plaatsen een groen kleed misten. Van tijd streek een neushoornvogel met krachtigen vleugelslag over de haast eindelooze watervlakte, vloog dan omhoog, om vervolgens neder te dalen en suisend met zijne machtige vlerken den waterspiegel aan te raken. Ten tien ure verblijdde een profetische „kihing" onze roters, door van links naar rechts over den Steven onzer boot te vliegen, om daarop in het oerwoud aan den linker- oever te verdwijnen. De KSnja's staakten voor een oogenblik hun werk, haalden een weinig rijst voor den dag en strooiden die, terwijl zij Hunne wenschen uitspraken, als offer an de geesten in het water uit. Niemand dacht nach die gunstige voorspelling van den kihing aan onoverkomelijke moeilijkheden bij de stroomversnellingen en men beijverde zich, om door krachtig roeien dienzelfden dag nog over de groote kiham's te komen. Aan de mondig van den S&loei, een zijrivier aan den rechter oever, legden wij tegen den middag voor een zand- plaat aan en kookten de KSnja's een groote hoeveelheid rijst, voldoende voor twee maaltijden. Door de groote ver- moeienis, die de te passeeren kiham's van hen zouden vor- deren, was namelijk te verwachten, dat niemand des avonds nog veel lust zou hebben, om te koken en daarom maakten zij nu tegelijk hun avondeten klaar. Eenige visschen, met de werpnetten bemachtigd, werden geroosterd en bewaard, ten einoe de koude rijst des avonds wat smakelijker te doen zijn. Met een goed gevulde maag gingen wij ten 2 ure verder. Het eerste half uur bleef het vaarwater even kalm als des morgens, doch langzamerhand vertoonden zich groote steenen in de rivier, die onze roeiers tot oplettendheid aanspoorden. Gef de aanwezigheid dier steenen op sommige punten geen anleiding tot meerdere werkzaamheden, langzamerhand begon de bedding der rivier zich te vernauwen, zoodat wolle gedanken in den stroom ontstonden. Thans werden ook rotsblokken zichtbaar, die zich aan beide oevers verhieven, hunne scherpen punten op sommige plaatsen ver in de rivier uitstaken en het stroombed aanmerkelijk vernauwden. Met roeien alleen zouden wij niet verder kunnen komen, daar door de vele woelingen in den stroom de boot thans moeie-lijk bestuurbaar werd. Een deel der bemanning begaf zich daarom naar den oever en bracht ons vaartuig, door aan een rotanlijn te trekken, over de vele rotspunten been, tot dat bet bulderen van een op lo Meter afstand gelegen water-val ons noodzaakte, aan den rechteroever aan te leggen. De hoogerop 50 — 70 M. breede KSlai baant zich hier een nau-welijks 20 M. breeden weg tusschen rotsmuren en stort zijn onstuimig water bij een nog nauwer (15 M. breed) gedeelte over een 3 M. h Ogge barriere dwars in de bedding (kiham Boemboe) naar beneden, waar het in een door rotsen begrensde kom wordt opgevangen, waarna de rivier haar gewone breedte herkrijgt. In die vernauwing, welke zich over een 500 M. afstand uitstrekt, stroomt het water met een verbazende snelheid, welke nog wordt vermeerderd door een aan het begin der vernauwing gelegen watervallen, den kiham  leege prauwen door trekken aan stevige rotanlijnen over de vallen werden gebracht. Nadat de drie booten viel aan den rechter overder den val aangekommen waren, werden de goederen stuk voor stuk van onder de kadjang-daken gehälten en in de KSnja'sche draagmanden tot geschikte vrachten gebonden, De draag- manden zijn van gevlochten rotanbanden voorzien, welke over de schouders van den drager komen te liggen, terwijl de mand zelf dan op den rug rust. Daardoor heeft men de armen vrij en kan men tot steun bij het beklimmen der rotsen een speer of enterstok hanteeren. Het was merk- waardig te zien, hoe de KSnja's alles van zelf met de groste zorg deden, hoe voorzichtig zij onze kisten en pakken behandeln, zowel bij het halen uit de prauwen als bij het dragen over den rotsigen oever. Gewon als zij waren, over duizelingwekkende paden te gaan, zagen wij hen met de draagmanden beladen, de rotsen op- en afklauteren met zoo'n gemak, als gold het een wandeling over een goed onderhouden breeden straatweg. In weinige oogenblikken waren alle goederen boven den val verplaatst, zoodat aan het overt Krekken der booten kon worden begonnen. Aan stevige rotanlijnen, welke aan den voorsteven werden gebonden, werd de boot over den val naar boven getrokken. Dit moet met veel beleid geschieden, opdat het vaar- tuig geen kans loopt, door het vallende water tegen de rotsen te worden verbrijzeld. Ook moet gezorgd worden, dat de prauw niet te veel water opneemt, waardoor ze op een gegeven oogenblik te zwaar wordt voor de trekkende mannen. Even voordat men aan het werk ging, wees Taman Loedjoek zijnen jeugdigen volgelingen de moeielijkheden aan, welke zij hadden te overwinnen en drukte alien op het hart, hun best te doen tot het welslagen der onderne- ming. Met een vervaarlijk geschreeuw togen zij aan het werk; de boot werd van den over naar het midden van den stroom gebracht; even kwam zij voor den val, of men haalde haar met zulk een kracht naar boven, dat ze ineens met meer dan de helft barer lengte boven den val kwam te liggen, waardoor het verder trekken geen bijzondere inspanning meer eischte. Boven den kiham Boemboe gekomen, werden de go Ein de prauwen gebracht, ging er een deel der bemanning eveneens in, terwijl de anderen aan de rotanlijn bleven trekken, daar de boot tengevolge van den sterken stroom in de sterk vernauwde bedding niet veel luisterde naar de pagaaien der roeiers. Bovendien veroorzaakte de hooger gelegen kiham Lingkoeng zulke kolken in het engevaarwater, dat de prauw zonder dien bijzonderen maatregel niet vooruit kon komen. Dank zij de maatregelen, door Taman Loedjoek genomen en den ijver, door zijne volgelingen betoond, gingen de werkzaamheden zeer naar wensch en zag spoedig de booten mijner beide reisgenooten tusschen de rotsmuren verdwijnen. Aan den rechter oever gezeten op en rotsblok, met mijne goederen om mij heen, geraakte ikonder den machtigen indruk, dien de bulderende waterval an mijn voeten op mij maakte. Daardoor viel mij het uit-blijven mijner roeiers niet lang, hoewel ze op hun terugweg van den Iciham Lingkoeng op een paar groote biawak's jacht maakten. Deze waren hun evenwel te vlug af, zoodat zou hoop op een goed stuk vleesch bij hun avondeten moesten laten varen. Nadat de goederen weder onder het kadjangdak mijner präuw verdwenen waren, zocht ik mijn oude plaats in het bootje op en werd daarin gevolgd door een drietal K^nja's. De anderen volgden al trekkende aan de rotanlijn den rechter oever en brachten op die wijze mijne boot reeds tusschen de ste Je rotsmüden, die de lange woeste kloof begrensden, toen de prauw op eens van de lijn losraakte en met reuzensnelheid de rivier afdreef. Mijn drie roeiers wis- ten op het eerste oogenblik niet, wat zij doen moesten; elke seconde bracht ons dichter bij den waterval, waar aan redding der prauw en haar levenden en levenloozen inhoud niet te denken viel. Van onder het kadjangdak snelde ik naar buiten en zag hoe de KSnja's aan den oever in de grootste spanning ons stonden aan te kijken. Ik begreep, dat slechts een sprong naar den rotsigen oever ons kon redden en blijkbaar hield diezelfde gedachte mijne drie lotgenooten bezig, doch keken zij nog naar een geschikte plaats uit, welke men zonder verlies van arm of been kon bereiken. Een breed lag rotsblok vertoonde zich enkele seconden daarna voor ons; bijna op eenzelfde oogenbHk deden wij alien in de prauw een sprong en kwamen zoo op het droge. De prauw dreef intusschen met nog grootere snelheid de rivier af. Ik verwachtte niets anders dan haar over enkele oogenblikken tegen de rotsen verpletterd te zien en achtte mij gelukkig, er slechts met enkele schrammen aan de onde/r- beenen afgekomen te zijn, toen zij opeens door den kracht- tigen arm van Taman Loedjoek naar den oever werd gebracht. Bij het zien van het ons dreigende gevaar was hij namelijk niet bij zijnne volgelingen blijven staan, maar was hij tot even boven den waterval teruggesneld, had zich aldaar te water begeven en zoo de afdrijvende prauw afge- wacht. Voor alle veiligheid werden thans drie stevige rotanlijnen aan den voorsteven der prauw gebonden en een oogenblik later voer ik weder tusschen de rotsen, tegen welker scherpe, uitstekende punten de boot telkens kans Hep, verbrijzeld te worden. De avond begon reeds te vall En, toen mijne prauw zich bij de beide andere voegde in een bocht der rivier, welke even onder den kham Lingkoeng ligt en door bijzonder groote steenen wordt begrensd. Even na zonsondergang legden de KSnja's zich ter ruste, om nieuwe krachten te verzanielen voor de werkzaamheden, die hun de nieuwe niorgen zou aanbrengen. Des nachts steeg het water in der rivier, wekte de op de steeen slapende roeiers en drong in een der prauwen, die, doordat ze met haar achtersteven onder een rotspunt lag, niet kon drijven. Door de groote vermoeienis had niemand lust, wacht te houden, zoodat het onderwatergeraken dier prauw niet werd opgemerkt, tot dat Dja Soaloon, die er in sliep, door het koude bad werk, doch als altoos hielten zij flink en zonder morren, terwijl onze pradjoerits en tolken bij die werkzaamheden door hunne afwezigheid schitterden. Den 14den November werd het voor ons alien voor ons alle voor ons het over den kiham Lingkoeng was en togen onmiddellijk na het opstaan aan het werk. Stuk voor stuk werde Onze bagages van onder de kadjang-daken te voor-schijn gehaald en over de groote steenen, welke den water-val begrenzen, naar boven gedragen. Hierbij bleek, dat het wassende water den vorigen nacht meer schade had Aange-richt dan het konnte bad, door Dja Soaloon odergaan. Evenals bij den kiham Boemboe nam Taman Loe- djoek ook hier de leiding der werkzaamheden op zich, wees den overigen Kfenja's de richting aan, welke men volgen moest en drinkte alien op het hart, hun best te *doen, 5 opdat de booten niet door den sterken stroom afdreven of tegen de steenen werden verbrijzeld. Op een grooten steen gezeten, genoten wij van het schouwspel, dat de bruisende val dan bood, welke elk oogenblik de ranke prauwen dreigde te ontrukken aan de rotanlijn en de krachtige armen der K^nja's. Evenals den vorigen dag ging alles zeer naar wensch; de prauwen kwamen zonder eenige beschadiging boven den kiham te liggen en waren binnen een half uur weder ge- laden. We voren thans over een zeer effene watervlakte en hoewel uit de gesprekken der roeiers viel af te leiden, dat er verderop nog tal van kiham's zouden zijn, deed de kalmte van het vaarwater ons de verwachting koesteren, dat die stroomversnellingen geen bijzondere moeielijkheden zouden operen. Na eenige minuten varens legden wij aan voor een groote rolsteenbank; hier werd het ontbijt klaargemaakt en werd besloten, een halven dag te blijven, teneinde alle natte goederen te drogen. Helaas bleek de rijst in eenige zakken door het ingedrongen water zoodanig geleden te hebben, dat een groot deel moest worden verwijderd. Ten 2 ure's namiddags gingen wij verder. Even na het verlaten der rolsteenbank veranderde het vaarwater van karakter. Een belangrijke vernauwing van het stroombed, bet verspreid liggen van steenen even onder de watervlakte, de kolken en woelingen in den stroom, de snelle afwisse-ling tusschen diepten en ondiepten maakten de taak onzer roeiers verre van gemakkelijk. Telkens moest van den eenen naar den anderen oever worden g evaren, teneinde een rotsig gedeelte der kust te ontwijken. Dat dit groote krachtsin- spanning en beleid eischte, behoeft geen nader betoog. Toen het dan ook tegen vier uur aan den al sterker en sterker wordenden stroom en de vuilgele kleur van het was- sende water daidelijk werd, dat we een overstrooming te wachten hadden, werd besloten tegen een gemakkelijk te bestijgen gedeelte van den rechter oever aan te leggen en den afloop van den bandjir af te wachten. Understands steeg het water meer en meer. Desondanks moest er volgens de Ksnja's nog het gebeuren, eer en in de nabijheid gelegen rolstenbank geheel onder water werd gelegen, Men legde zich dan ook des nachts zonder eenige vrees op die bank ter ruste.'s Middernachts verjoeg bet wassende water alle slapenden van de krasik, en daar in dien pikdonkeren nacht moeilijk een geschikte slaapplaats op den dichtbegroeiden oever kon worden gevonden, brachten zij het overige gedeelte van den nacht wakende door en letten zij zoo op onze prauwen, die telkens door den stroom van de rotanlijnen dreigden te worden afgesleurd en tegen den rotsigen oever te pletter te worden gestagen. De volgende morgen, Zondag, bracht geen hoop, een weinig vooruit te komen. De geheele.rolsteenbank van gisteren lag onder water en de sterke stroom in de rivier, die groote boomstammen met verbazingwekkende snelheid deced afdrijven, noopte tot het houden van een rustdag, die onzen roeiers juist zeer te pas kwam. Onmiddellijk na het ontbijt togen de Kenja's met him mandau's aan het Werk en maakten zich aan den hoogen rechteroever een veilige slaapplaats. Binnen een uur waren alien in Morpheus' armen en daar de pradjoerits en tolken ook dit voorbeeld volgden, heerschte al spoedig in onze omgeving een Zondagmorgen- stilte, welke slechts door het zachte bruisen van den stroom werd onderbroken. Op onze lange reisstoelen gezeten, hadden wij het gezicht op den hoogen linker oever, die, gekroond met de veder- vormige kruinen van een achttal nangapalmen, onwillekeurig aan de onvergetelijke klapperboomen der Javaansche kampongs deed denken. Sinds lang was het oog niet bekoord door den aanblik van palmengroepen, die elders in den alles bedekkenden plantengroei de opmerkzaamheid tot zich trekken. Borneo is nie eenmaal geen land van palmen; de enkele klapperboomen, die men aan de kuststreken ziet, verdwijnen meer en meer, hoe verder men het binnenland ingaat, waar alles is een woesternij van groen, die door.hare reusachtige afmetingen een overweldigenden en somberen indruk op den reiziger maakt. Daarom worden steeds met vreugde begroet de van afstand tot afstand voorkomende nanga-groepen, welke niet alleen een vriendelijk voorkomen aan het landschap verkenen, maar ook den van alle levensmiddelen verstoken reiziger met nieuwe hoop voeden, om uit den nangapalm een wilde sagosoort te kunnen verkrijgen. Blijkbaar had kort te voren een reisgezelschap in slechte omstandigheden op deze hoogte van de rivier verkeerd; eenige, in de lengte gespleten, versche palmstukken, waaruit alle merg was verwijderd, wezen er althans op, dat er hoogstens een veertien dagen te voren sago uit geklopt was. Hoewel onze levensmiddelen zeer begonnen te verminderen, behoefden wij er nog niet an te denken, om nanga-meel te bereiden. De Gespieten Palmstukken kwamen ons dien dag echter als goten zer te stade. Het water in de rivier had n. 1. een zoodanige kleur, dat alle lust tot het nemen van een bad verdween. In onze naaste omgeving bevonden zich evenwel beekjes met helder water, echter nooit in die hoevelheid, welke noodig was voor een frisch bad. Door den inhoud dier beekjes in goten te verzamelen, gelukte het Dja Soaloon en mij, een kleine stortbadinrichting aan de expeditie te bezorgen, welke zeer goed in de gevoelde behoefte voorzag. Na een frisch bad overlegde ik, op welke wijze de dag het nuttigst kon worden doorgebracht. Op dagen, dat er gevaren werd, was deze vraag van ondergeschikt belang. Het voortdurend liggen of ongemakkelijk zitten in het kleine kalitje ontnam ons gewonlijk alien werklust; een weinig lezen en het bijhouden van ons dagboek waren gewonlijk de bezigheden gedurende zoo'n lange dagvaart. Toch is verveling een onbekende zaak; het voortdurende gezicht van de rivier, die nooit eentonig was, het voortdurend blijven onder den indruk, dien de geheimzinnige bosschen op ons maakten en het nagaan der bewegingen en werkzaamheden onzer roters op verschillende gevaarlijke punten van den stroom, dat alles bracht deri geest in een zekere spanning, die niet bevorderlijk is voor rustige, ernstige werkzaamheid. Daarom maakte ik van elke gelegenheid, zooals de morgen van den Ijden November aanbood, steeds gebruik om de KSnja'sche woordenlijst, waaraan ik reeds te Moeara Lassan begonnen was, te vervolledigen. Den volgenden dag was het water in den KSlai gelukkig jiveer zoover gezakt, dat we op weg konden gaan. Na een heerlijk ochtendbad namen wij van den pantjoeran afscheid. om een uiterst moeielijk gedeelte van de rivier te bevaren, dat uit een aaneenschakeling van stroomversnellingen bestaat. Hier hadden in den loop der tijden vele reizigers den dood in de onstuimige golven gevonden en een paar kiham's dra- gen dan ook den naam van den stam, waartoe het verongelukte reisgezelschap behoorde, zooals de kiham Ma Baka, waar de vorst Biloeng Dj along van den stam Ma Baka en drie lijfeigenen jaren geleden bij het afvaren verdronken waren en de kiham Ma Long, waar van een reisgezelschap van dertig Ma Long's uit den Boven-PMjoengan slechts een vijftal het levend afbracht. Ondanks den tamelijk lagen waterstand eischte het over- trekken dezer stroomversnellingen zer veel krachtsinspanning en beleid van one K^nja's. Als altoos wist iedereen, wat hij te doen had en zoo zagen wij achtereenvolgens kiham Ma Baka, k. Ma Long, k. P^sit, k. K^moeng ver achter ons liggen en kon Taman Loedjoekende zijnen ten 3 ure hunne krachten besteden aan het overtrekken van den kiham Batoe Ampar, de laatste en grootste dezer kihamreeks. Even na het inladen der bagages boven deze stroomver- snelling viel een hevige regen, die ruim een uur aanhield. Een opkomende bandjir maakte het doorvaren met de verkleumde Dajaks uiterst bezwaarlijk en daar zij voor het vallen van den avond zich een veilige, hooggelegen slaaphut moesten maken, legden wij ter zijde van een rolsteenbank aan nabij de monding van de linkerzijrivier Da. Ten 10 ure's avonds moesten de. prauwen een een eind in de zijrivier worden gebracht, daar het water sterk wies en ge- vaar dreigde, dat zij door den sterken stroom van de rotan- Lijnen werden afgesleur en met ons, haben levenden, doch slapenden inhörend naar de kham's toe afdreven. Den volgenden dag lag de groote rolstenbank onder water en achtte Taman Loedjoek het niet raadzaam, door te gaan, zoodat we weder een dag verloren. Gelukkig wisten de Kenja's ons voor dat verlies schadeloos te stellen, door in het trobele water een groot aantal visschen niet werpnet en hengelroede te halen, zoodat we ons in het genot van gebakken visch bij de rijst konden verheugen. Tegen den namiddag begon het water te zakken. Een regenbui ten 7 ure's avonds deed ons alle hoop, om den volgenden dag door te gaan, verliezen, doch ze bleek des morgens niet veel invloed op den waterstand gehad te hebben. Nach een halven dag varens kwamen wij aan de monding van de bronrivier Tabau. Was de richtig, waarin wij voeren, tot dusverre een Noordwestelijke, thans veranderde zij in een Zuidoostelijke, daar de Kelai, ter plaatse van de mon ding van den Tabau, een hoek maakt van ongeveer 30°. De bij Moeara Lassan 150 M. breede K^lai-rivier brengt het hier nauwelijks tot een breedte van 30 M. De stroom was 00k heel wat kalmer, zoodat we een goed eind vorderden. De volgende twee dagen, igden en 20sten December, leverde het vaarwater eveneens geene moeilijkheden van beteekenis op. De prauwen gingen goed vooruit en men wachtte niet zooals beneden op elkaar, omdat de bemanning van iedere boot in staat was, zonder verdere hulp, de moeielijkheden te overwinnen. Des nachts regende het geweldig en daar de waterstand in de smalle rivier aanmerkelijk hoog zou worden, maakte zoo'n nachtbui ons steeds dubbel ongerust. Onze bijgeloo-vige tolk Adji Panglima wist er dan altoos een oor-zaak van den regen op te ge Von een zou Taman Loedjoek door het visschen in den nacht gedurende tden regen de oorzaak zijn, dan weer was het Dja Soa- loon, die door het geluid maken onder het baden in de rivier de booze regengeesten vertoorden had. Een derde oor- zaak gaf Adji Panglima toen we op den morgen van den igden November het teeken vonden, dat er een troep KSnja'sche koppensnellers in de nabijheid geweest waren. Adji Panglima meende, dat de regen door de koppen-snellers gevraagd was, om ons reisgezelschap te doen insla-pen, dat ze dan goeden buit konden verklaren. Het snelteeken bestond uit een stuk hout, waaraan met een mes kruUetjes waren aangebracht, welke met hunne hoUe zijden tegenover elkaar geplaatst waren. Daar er drie van zulke stukken aanwezig waren, zou de duur van den tocht drie maanden zijn. Uit een ander, eveneens op hout aangebracht teeken bleek, dat de koppensnellers behoorden tot de Ka-jan's Oema LSkan uit Long Poera of Naha Kalo, de twee Noordelijkste kampongs van Apo-Kajan. De eigenlijke sneltocht zou niet aangevangen zijn; de Kajan's waren waarschijnlijk op het punt, waar wij het snelteeken vonden, het bosch ingegaan, om naar Poenan-Dajaks te zoeken, die hen op hun menschenroof wilden vergezellen. De bende wam eerst den 5 den Mei 1904 in Apo-Kajan terug met drie schedels, die zij bij de Oema-Alim's in den Boven-PSdjoe-ngan hadden gesneld, Den 21st November began even na het verlaten van onze legerplaats het vaarwater Onstuimig te worden. Een nieuwe reeks van stroomversnellingen lag voor ons, doch daar deze reeks de laatste in de K^nja's gewerkt. We voren meer en meer tüchtigen hooge rotswanden, samengesteld uit gelaagden steen van bijzonder harde natur, zoodat het den Kslai niet mogelijk was, ze in deii loop der tijden weg te ruimen. Op talrijke plaafsen bleek de invretende kracht van het water uit de talrijke uithol- lingen in de wanden, waartegen de golven woedend sloegen, doch het gevaarte in zijn geheel ^stond daar als een zeer ernstig beletsel voor de prauwvaart. Talrijke kolken en woe- lingen ontstonden in de enge kloof, waarin groote steenen verspreid lagen, hetzij geheel onder water of even met hunne kruinen uitstekcnd boven den waterspiegel. Na een halven dag varens verblijdde Taman Loedjoek ons met het bericht, dat wij waarschijnlijk tegen den avond al bij het begin van het bergpad aan de Long S^mbSing zouden zijn. Ongelukkigerwijze verdween de hond Koele na het middagmaal in het bosch, wat een paar uren opont- houd gaf, omdat Taman Loedjoek ondanks de* weinige diensten, die Koele presteerde. Toch niet te bewegen was, den hond in het bosch alleen achter te laten. Hierdoor werde de Long Sembling denzelfden dag niet bereikt, doch daar er even voor de monding dier zijrivier nog de kham Bio (groot) zou liggen, waarvan reeds de naam ons groote moeielijkheden bij het passeeren deed vermoeden, schikten wij ons in de noodzakelijkheid nog een nacht langer in de prauwen te slapen. Inderdaad gaf de kiham Bio ons den vjolgenden dag het werk. Alla bagages moesten uit de prauwen worden gehaald en over een zeer steil en rotsig pad aan den rechter oever worden gedragen. Ook wij moesten dit pad volgen, om boven den val te komen, wSar het water zich over een viertal groote steenen van een hoogte van ± 3 M. Nach beneden störte. Het oder verdächtige vor dein vollständigen punten vollständigen klagen den bruisenden störte en men behoefde slechts een kleinen misstap te doen, of men störte in de woelende kolken, die deze klärmen tot een der zer  Dank zij de kundige leiding ging alles zeer naar wensch. Hoewel langzamerhand gewoon geraakt aan dergelijke tooneelen, maakten de werkzaamhe- den bij het passeeren van een kiham steeds indruk op ons en met bewondering werdea wij vervuld voor de vaardig- heid, kracht en zorgzaamheid, weike de Dajaks daarbij ten toon spreidden. Een half uur varens bracht ons aan de monding van de Long SSmb^ing, waar wij met onze bagage na een vaart van een en twintig dagen de prauwen voor goed verlieten. VIERDE HOOFDSTUK. 