Brieven uit insulinde
Thans wil ik tot het feest terugkeeren. De kwe-kwe be- stond uit de bekende, walgelijk zoete konfituren, soort bij soort op zeer kleine schoteltjes smakelijk uitgespreid. In het midden stond een glaasje met water, waarin zeer kleine vorkjes staken, drie vingerbreedten lang. Daarmede pikt men uit de schoteltjes en als men genoeg heeft gaat het vorkje weder in het water. De groote pret was natuurlijk, om de dames te voeren, wat mij levendig herinnerde aan het « een cent een lik » van een straatjongen , die een pijp drop veroverd heeft. De naam van dit feest is Tjapgomeh, wat gewoonlijk ver- 286 taald wordt als Bloeraenfeest of Lantarenieest. Er wordt rondgeloopen met alles, wat maar licht geeft of leven maakt, met fakkels en lantarens, met vuurwerk, dat meer knettert dan schittert, maar vooral met afschuwelijke muziek, die er het meeste van heeft, alsof men regelmatig op een ketel slaat, zoodat de geheele stad wel eene grofsmederij gelijkt. Ook worden enkele Europeesche instrumenten door inlanders bespeeld. Het glanspunt van den avond zijn de verschillende stellages, die tusschen overvloed van fakkels worden rond- gedragen. Op een ijzeren stang, die aan het uiteinde van eene groote draagbaar omhoog steekt , zijn hoog in de lucht een of twee kinderen bevestigd , met de prachtigste kleederen aan van bont gekleurde, zwaar geborduurde zijde. De stel- lage en de stang zijn geheel verborgen tusschen kunstig gemaakte bloemen en gedrochtelijke dieren, zoodat het ge- heel een bonte massa van goud en van kleuren is. Elk van die pyramiden — want er gaan er heel wat rond - - stelt , zooals men mij zegt , een der teekenen voor van den Chi- neeschen Dierenriem. Met die toestellen wordt uren lang rondgeloopen en uren lang zweven de arme kinderen in de lucht , bedwelmd door den walm der talrijke flambouwen en natuurlijk stevig vastgebonden. Het zal u dan ook niet verwonderen , dat zij het vaak met den dood bekoopen en ten minste meestal bewusteloos naar beneden gehaald wor- den , wanneer de langdradige plechtigheid afgeloopen is. Maar dat is minder, want als het kind dood is, krijgen de ouders vijfentwintig gulden — vaste prijzen — en daar schijnt een Chinees meer aan te hechten, dan aan een enkel kind meer of minder. Het verwondert mij , dat de regeering aan die gruwzame voorstellingen geen einde maakt. Eene pop zou toch even goed zijn, al is het misschien niet zoo orthodox. Er gaat op dezen avond heel wat geld om. Het gansdn- jaar sparen de Chineezen om hunne vertooning luisterrijk te doen zijn. Het schijnt, dat verschillende vereenigingen elk bun eigen vertooning maken. Of dat vaste vereenigingen zijn, 287 en hoe of die bij elkander kornen, weet ik met. Den avond van het feest nu trekken zij met hunne groote meubels op, en houden stil voor de huizen van hunne rijkere land- genooten, waar juist groot gezelschap is en waar zij dan fooien krijgen. En dan schijnt zoo'n rijke Chinees er zeer vereerd mede te zijn , wanneer gansche benden Europeanen bij hem de peentjes komen opscheppen en alles bekijken, zonder notitie van den heer des huizes te nemen. Gisteren avond was zelfs de familie van den gouverneur-generaal bij een Chinees op bezoek, wat de verbolgenheid opwekte van eenige Europeanen, die zulke bezoeken niet krijgen. Natuurlijk deden wij ook eene wandeling op straat en bezochten nog andere zonen van het Hemelsche rijk. Zoo in een troepje te wandelen te midden van eene woelende menigte , twee aan twee , arm in arm , is even grappig op Batavia als op eene Hollandsche kermis, waaraan dan ook alien dachten. Zelfs stelde een ondeugd een hospartijtje voor , wat met afgrijzen werd afgeslagen. Ook hebben wij het theater nogmaals met een bezoek vereerd , maar heden zijn er allerlei troepen, die hunne stukken zoo maar op straat uitvoeren. Een troep komt voor uwe deur. Eerst wordt het orkest geplaatst; als stoel en als tafel tegelijk dient een bamboebank, waarop het geheele orkest plaats neemt. Het voornaamste instrument bestaat uit bamboezen of bronzen staven , die aangeslagen worden , wat dus niet veel anders is dan het hout-en-stroo-instrument of de glasharmonika. Het geluid is dan ook van dezelfde soort. Verder eene soort viool met eene snaar en eenige andere instrumenten , waar- van het vermogen om geluid te geven in kracht toeneemt, naarmate het in welluidendheid vermindert. Daarna wordt het tooneel opgeslagen. Twee koelies hangen elk een touw om den hals, waarin eene lange bamboe hangt, een paar voet boven den grond, in horizontale rich ting. Dit scheidt de toeschouwers van de spelers en maakt het geheele tooneel uit. De acteurs zijn zelden meer 288 dan twee in aantal , waarvan een , die de dame voorstelt , afschuwelijk uitgemonsterd is. Behalve de liefelijke fausset- stem, die ik u reeds beschreven heb, versiert haar nog een geheel witgekalkt gelaat en eene groote pruik van kokos- nootvezelen, waaronder de staart verborgen wordt. Die stem , als van eene deur , die in hare hengsels krast , wordt vooral zeer welluidend als de dame zingt, want opera wordt ook al vertoond. Maar dit moet ik zeggen, al versta ik er ook niets van, de Chineezen zijn klaarblijkelijk ge- boren tooneelspelers. Er is zulk een levendigheid en zoo- veel gang in mm spel, hunne bewegingen zijn vaak zoo natuurlijk komiek , zij spelen met zooveel vuur en eenheid , dat ik mij best kan voorstellen, dat de toeschouwers , die het stuk verstaan, er heel veel behagen in scheppen. Maar toch staat het groote theater, waarvan ik een paar malen sprak, heel wat hooger dan die ambulante troepen. Een familietrek hebben al de stukken, dat zij uren aanhouden en eigenlijk nooit schijnen te eindigen. Er zijn verschil- lende Chineesche stukken , die dagen lang duren , sommigen , naar ik hoor, een paar weken. Zoover heefl Wagner het nog niet gebracht. Verder schijnt alles conventioneel te zijn en ieder schijnt die convention te kennen, even als bij ons, wanneer het op het tooneel zoo stikdonker is, dat men zien kan als op den middag, of wanneer de heldin hare intiemste gedachten zoo zacht fluistert, dat duizend toeschouwers die vernemen. De Chineezen vergen maar weinig meer van de verbeeldingskracht , wanneer een acteur, die van het tooneel moet aftreden, zich eenvoudig omdraait. En dan de poppekast, en de gaarkeukens, en de speel- banken, en de menigte menschen op straat, en de flam- bouwen, en de oorverdoovende muziek, die op tien punten te gelijk speelt . . . . ik kan u verzekeren, dat men niets doet, en toch doodelijk vermoeid te huis komt. En toch zou ik den vroolijken avond niet gaarne gemist hebben, 289 maar heden avond zal ik maar kalm te huis blijven. In de stad zijn het dezelfde vertooningen als gisteren, en morgen wordt het feest op Meester-Cornelis voortgezet. Overmorgen keeren de vlijtige Chineezen weer voor een geheel jaar tot hunnen arbeid terug en er blijft van het veertiendaagsche feest niets over dan ledige beurzen en ge- wasschen staarten, want alle staarten worden voor het nieuwe jaar, maar ook alleen daarvoor, nieuw opgemaakt. Eenige dagen van te voren kan men alle Ghineezen des morgens met uitgekamde haren zien loopen en in den na- middag zien, hoe er overal een geduldig op een stoel zit, terwijl een ander een uurtje doorbrengt met zijn staart te vlechten. Want dat heeft natuurlijk alles op straat plaats. Het is jammer, dat de Chineezen niet even gaarne hunne vrouwen vertoonen als zichzelven. Bij al 'die feesten heb ik er geen enkele gezien. BUITENZORG, 9 Maart. Ik ben thans in het paleis gelogeerd. Twee groote ver- trekken, keurig gemeubeld, steken niet weinig af bij de koude en kale hotelkamers, die ik tot nogtoe in Indie heb leeren kennen. Toen na mijn middagdutje een livereibe- diende binnentrad met thee en toebehooren op een net zilveren blaadje, werd er een zeker gevoel van comfort bij mij levendig, dat na het roezige hotelleven weldadig werkt. Het gevecht, dat daar achter tafel de verschillende jongens om de schotels leveren , heb ik u reeds beschreven. Maar ook verder laat de deftigheid te wenschen over. Drie bor- den, een glas, een kopje staan in een kastje op uwe kamer, want dat heeft de jongen te verantwoorden. Wilt ge theedrinken, dan verdwijnt uw kopje in de richting naar de keuken en komt gevuld terug; wilt ge aan een bezoeker een glas wijn aanbieden, dan leent ge eerst een tweede glas van uw kamerbuurman. In enkele hdtels gaat het iets deftiger toe, maar het blijft altijd eene soort van 19 290 strijd orn het leven. Alleen vecht men dien hier in Indie niet zelf uit, maar laat het door zijn jongen doen. Kunt gij u voorstellen, hoe aangenaam de gewaarwording is, weder eens in nette kamers net bediend te worden? Wei is het waar, dat men het gemis van eene zaak dikwijls eerst dan bemerkt, als men die weder geniet. Een vreeselijke donderbui met zwaren regen heeft de lucht zoo afgekoeld, dat ik het, na de warme dagen te Batavia, op dit oogenblik werkelijk koud heb. 12 Maart Sedert gisteren zijn hier drie jeugdige Franschen gelo- geerd, die het voor de gasten bestemde gebouw recht vroolijk maken. Twee daarvan zijn rijke jongelieden, die, naar het schijnt, door de papa's de wereld rondgestuurd worden, om wat gewicht in hunne jeugdige bollen te brengen. Voorloopig schijnt het doel nog niet geheel be- reikt te zijn, want het zijn een paar echte jolige jongens, al is de een ook zes voet hoog. De derde man is een soort van gouverneur, die vergeefsche pogingen doet om een weinig ernstiger te zijn dan zijne leerlingen. De man noemt zich kapitein, maar het was een ongelukkig denk- beeld van een der adjudanten, om hem aan tafel naar zijn wapen te vragen , want toen moest het hooge woord er uit , dat hij niet anders dan bij de garde-mobile gediend had. Zoo iets van generaal bij de plattelands-schutterij. Als die luidjes in Frankrijk een licht moeten doen opgaan over onze kolonien , dan zal het wel een klein llikkerlichtje zijn. Maar licht is hunne reisbeschrijving nog even goed als die, \\vlke de graaf de Beauvoir niet lang geleden uitgaf en die overvloeit van de meest vermakelijke onjuistheden betreffende Java. Maar onze jongelui verschaflen mij een recht vroolijk gezelschap en de adjudanten dragen het hunne bij , om den tijd aangenaam te doen omgaan. Des ochtends wordt er gewandeld en te paard gereden in de nooit volprezen om- '291 streken van Buitenzorg. Welk een plantengroei ! Daarvan krijgt men op Batavia geen flauw begrip , doch hier heeft men een voorsmaak van wat het gebergte moet opleveren. Alles is begroeid , de grond , de steenen , de boomstammen , alles is groen. Voor mijn raam komen de damherten grazen in de schaduw van een waringinboom , die op een reus- achtigen stam zijn berkachtig loof hoog in de lucht ver- heft, om het in sierlijke bundels weder te laten afhan- gen. Maar de stam zou een botanicus dagen lang kun- nen bezig houden. Men ziet den bast slechts tot op een paar meters boven den grond, daar boven is alles ge- heel begroeid met mossen, varens, grassen en orchideeen. Er zijn varenplanten bij met ellenlange glinsterend groene bladeren, anderen met groote gevinde bladeren van een zilverachtig groen. Deze soort van waringins maakt geene luchtwortels , maar van de gewone soort is hier een geheele laan. De meeste boomen daarvan zijn zoo oud, dat de luchtwortels tot ware stammen verdikt zijn, zoodat elke boom op een woud van gekronkelde zuilen schijnt te rusten. Die laan is eenig in hare zonderling schoone uitwerking, vooral bij eene onzekere verlichting. Het maanlicht werkt hier echter eenvoudig tooverachtig , en men behoeft dan niet zeer bijgeloovig te zijn, om spoken te zien. Maar de schoonste plant van Indie is in mijne oogen nog steeds de bamboe met hare wuivende pluimen. Morgen denk ik weder naar Batavia te gaan. BATAVIA, 16 Maart. Langzamerhand beginnen de voorbereidingen voor de reis over Java. Met mijn reiscompagnon , den Heer Landry , een aangenaam jongmensch van mijnen leeftijd, trek ik nu en dan naar de stad om de noodige inkoopen te doen. Wij hebben een grooten en gemakkelijken reiswagen gekocht, waaruit de voorbank is weggebroken, om plaats voor mijne instrumenten te vinden; er zijn reeds trekpotten en koffie- 292 potten ingeslagen en een kleinc voorraad blikjes. Verder zijn wij beiden over nieuwe jongens in onderhandeling. Het spijt mii wel, dat Siman niet mede wil gaan, omdat hij pas getrouwd is, want hij was netjes en eerlijk. Ik zal nu waarschijnlijk een der jongens uit het hotel medenemen , die mij zeer geroemd wordt. Ik kan niet zeggen, dat het vooruitzicht mij onaangenaam is, Batavia eindelijk te verlaten en op reis te gaan. Want, ofschoon ik het hier te druk had, om mij te vervelen, en niettegenstaande de vele feesten, die ik bijwoonde, kan ik toch niet zeggen, dat ik het amusante van Batavia zoo recht inzie. Het is eene eindelooze plaats met al de pre- tentien van een groote stad, doch met al de allures van eene zeer kleine. Het is moeilijk u een denkbeeld te geven van de kleingeestigheid , waarmede'een aantal kleine kringetjes van elkander gescheiden zijn, waarbij geld en rang zoowat de eenige maatstaf zijn en beschaving het laatst in aanmerking komt. Bovendien is Batavia veel te Europeesch, of tracht dit te zijn, wat onder palmboomen een kluchtig effekt maakt. Zoo moet ik nog steeds glimlachen , wanneer ik op een bal de slachtoffers van lluweelen japonnen zie zwoegen onder hunne pracht. Daarbij komt dan de ge- dachte , dat mevrouw Deze en mevrouw Die niet op het bal komen , omdat zij geen lluweel en geen zijde kunnen betalen. Maar ik wil Vnijne zwartgallige opmerkingen staken; Batavia heeft die niet aan mij verdiend. Daarvoor heb ik er veel te vroolijke dagen gehad, al is de herinnering aan het- geheel eenigszins eentonig. Mijn wensch om eindelijk meer van de tropische natuur te zullen genieten, doet mij thans de grenzenlooze stad minder vriendelijk aanzien. Ons plan is dan ook, dadelijk dwars door Java te reizen, naar de Zuidkust, die nog vrij woest en onbezocht is. 22 Maart. Den jongen, waarover ik reeds gesproken heb, heb ik aangenomen. Wat mij het meeste deed aarzelen was zijn eisch van veertig gulden voorschot. Dat vragen van voor- schot is een ware kanker, waaronder de bedienden zelven het meeste lijden. Alles wordt hier per maand betaald, (voor zoover er niet gebeerd wordt namelijk) en toch kan men geen enkelen inlander voor eenig vast werk krijgen zonder zware voorschotten. Is er een feest — nieuw voor- schot , een sterfgeval of eene geboorte - - altijd weer voor- schot , en alles is onmiddelijk verteerd , zoodat de bedienden eigenlijk nooit buiten schuld zijn. Ik geloof niet, dat een gewone inlander ooit eenig geld vierentwintig uren in den zak heeft. Er zijn altijd oude schulden af te doen en als die er bij toeval eens niet zijn, dan is er altijd iets, waar- voor hij het geld onmiddelijk uitgeeft, zoodat men wel zou kunnen beweren, dat, op den tweeden dag van elke maand, geen enkele inlander met een duit op zak loopt. Sparen is hun volmaakt onbekend, en zij zien er niets in, om zich voor een feest voor jaren in schulden te steken. Feitelijk heeft deze gewoonte tamelijk wel dezelfde uitwer- king als de slavernij. Een fatsoenlijk bediende verlaat zijn meester nooit, zoolang hij in voorschot is, en dat is hij eigenlijk altijd. Zoodra uw jongen begint zijn maandgeld te laten staan, om voorschot aan te zuiveren, kunt gij er zeker van zijn, dat hij u wenscht te verlaten. Als gij een jongen van een ander overneemt, begint gij met aan zijn vorigen meester de uitstaande schuld terug te betalen, waarvoor de j en gen dan bij u in het krijt komt te staan. Twee redenen verklaren voldoende dezen karaktertrek. Ten eerste de eeuwen van despotisme, waaronder Java ge- bukt heeft gegaan. Wanneer men niet zeker is, dat het geld morgen niet afgenomen zal worden, is het verstandig er van daag zooveel mogelijk van te genieten. Lange jaren van een beter bestuur zullen nog noodig zijn om den in- lander de overtuiging te geven, dat hem zelf toebehoort, wat hij zelf verdiend heeft. Maar ten tweede leert de in- 294 lander niet sparen, omdat werkelijk nijpende armoede, be- halve op een paar groote plaatsen, nog niet bekend is. De inlander heeft dan ook aan zoo weinig genoeg. Een of twee stuivers daags is voor het noodzakelijke levensonderhoud voldoende. Een handvol rijst om te eten, twee lappen om zich te kleeden en de rivier om in te baden, dat is het eenige noodige; zelfs een huis is weelde. Bij het zorgelooze en fatalistische karakter van de Oosterlingen zijn deze beide redenen voldoende verklaring voor alles , wat ik hierboven schreef. Maar of het mogelijk zal zijn, zoo lang deze om- standigheden duren, veel aan de beschaving der inlanders te veranderen, betwijfel ik zeer. Zoolang zij geene hoogere behoeften kennen, zullen zij ook niet verlangen daaraan te voldoen. Ondertusschen heb ik een goeden jongen, dat is het voornaamste van deze lange redeneering. Voor het overige zijn wij thans in den kenteringtijd. Zoo noemt men den tijd van onzeker weder, van hevige stormen in allerlei onverwachte richtingen , die altijd tusschen het droge en het natte jaargetijde inligt. Daarop moet dan tegen het einde van Maart de oostmoesson volgen, die ons veroorloven zal op reis te gaan. Yoorloopig echter regent het dagelijks , en veel heviger , dan toen het eigenlijk volgens den almanak westmoesson was. Hier schijnen de seizoenen ook al in de war te zijn. Dit vond ook de regent van , die zich zelven voor conservatief houdt, of wiens resident conservatief is, wat wel op hetzelfde zal neerkomen. «Ja, « resident ! » zei de man , « de liberalen zetten alles op losse « schroeven , dat ziet u aan de moessons , zelfs Toewan Allah « (Mijnheer God) weet niet meer , hoe hij het moet in- «richten, om het der regeering naar den zin te maken ! » BUITENZORG, 4 April. Zulk een lange pauze heb ik nog zelden gemaakt, maar de laatste dagen te Batavia waren dan ook verbazend druk. Wij moesten den wagen volpakken en dat wel in twee ver- 295 schillende hotels, want Landry woonde met in hetzelfde als ik; telkens moest ik naar de stad om nog het eene of andere in te koopen, of om iemand te spreken en ik had eene geheele waschlijst van afscheidsbezoeken af te werken. Dan is iedereen natuurlijk verwonderd, dat gij nu al weg gaat, hoewel al sedert twee maanden uwe afreis bepaald was. De uitnoodigingen vallen dan als een hagelbui op uw onschuldig hoofd en zoo had ik het even druk met uit eten gaan als met inpakken, zoodat er van briefschrijven niets inkwam. Er zou dan ook niets bijzonders te melden ge- weest zijn, want na al die feesten is er op Batavia een geest van apathie nedergedaald , alsof iedereen in den pop- toestand verkeert. Zoo zal men den twaalfden Mei afwach- ten en dan zal Batavia weder als een schoone vlinder voor den dag komen. Komt het u bij het lezen mijner brieven ook niet voor, alsof Batavia over het algemeen vrij duf is en men elke gelegenheid tot feestvieren aangrijpt om eens voor een poos te ontwaken ? Het schijnt mij , alsof mijne brieven geheel gevuld zijn met eenige feesten als zand- korrels aaneen geregen. Maar ik geloof niet, dat dit de normale toestand van Batavia is. De gruwelijke oorlog, dien wij met Atjeh voeren, brengt eene zekere treurigheid over de hoofdstad, die zelfs bij de feesten hare rechten doet gelden. In eene zoo beperkte maatschappij is er niemand, aan wien de telegraaf niet bijna periodiek de doodstijding van vrienden of bekenden meldt, zoodat ieder in eene eenigszins gedrukte stemming verkeert , niet wetende , wat de dag van inorgen brengen zal. Het is dus alleen te verwonderen, dat men nog moed vindt voor zoo vele feesten , als ik bij woonde. Thans is de reis feitelijk begonnen en zijn wij gisteren met pak en zak hier aangekomen. Boven op een spoorweg- wagon stond ons reisrijtuig, volgepakt en de beide jongens er in. Goed, dat er op deze lijn geene tunnels zijn, want het geheel bereikte eene aanmerkelijke hoogte. Hier vonden, 296 wij gelukkig een onderkomen , hoewel het overal zeer vol is, daar menigeen, door de Paaschdagen verlokt, de Bata- viasche warmte eens met de Buitenzorgsche regens ver- wisseld heeft. Wij kunnen eerst Maandag van hier ver- trekken, want zooals gij weet, houdt het spoorwegje hier op en voor morgen heeft iemand anders de postpaarden besproken. Wij beginnen *dus dadelijk de kennismaking met de kleine bezwaren van het postreizen over Java; dat er nog heel wat meer komen zullen, heeft men ons van alle zijden verzekerd, heel wat moeielijkheden en heel wat van die kleine ellenden, die aan het reisvermaak eene eigenaardige kleur geven. Heden morgen heb ik nogmaals een bezoek aan Raden Saleh gebracht en een paar andere visites gedaan, en heden avond zijn wij op een groot diner ten hove genoodigd. SlNDANGLAJA, 6 April. De tocht per reiswagen is heden onder schitterende voor- teekenen begonnen. Prachtig weder, dat zich • eerst nu voorbereidt op eene regenbui in den avond , wat zeer gunstig is, want in de bergen regent het volgens de boekjes drie dagen van de vier. Ik zal maar eerst de schaduwzijden van de reis opsommen om u later eene flauwe afspiegeling te te geven van de heerlijkheden , die wij genoten. De onge- riefelijkheden bestaan uit een weg met onmogelijke hel- lingen, zoodat men den slakkegang gaat, uit een zeer slecht middagmaal, uit wolken, die u beletten het voile uitzicht te genieten, dat u toekomt, en uit wederspannige buffels. Zoodra de helling van den weg eenigszins belang- rijk wordt , worden de paarden tegen karbouwen verwisseld en dezen toonen een onverzettelijken wil te hebben, dien zij soms gebruiken om niet vooruit te gaari. Zoo stonden wij eens, en dat nog wel slechts een half uur van hier verwijderd, bijna een uur stil, terwijl al ons timmeren op de halstarrige beesten te vergeefs was. Als gij trouwens 297 de uitdrukking van kracht kondet zien van die logge lichamen en de uitdrukking van schranderheid van het lijne hoofd, dan zou het u even als mij verwonderen, dat die dieren soms nog zoo dom zijn, om wel te willen trekken. Maar alles kornt terecht en wij zijn aangekomen, en met mooi weder en eene maag, die niet weigert het zonderlinge eten te genieten, dat uw jongen koopt bij inlanders, die het voor Soendaneesche magen hebben klaargemaakt , is alles te overkomen, en het landschap vergoedt alles. Want wij zijn nu in de Preanger, wat als het schoonste gedeelte van Java bekend staat. Van Buitenzorg af stijgt de weg voortdurend, eerst langzaam tusschen groote par- ticuliere bezittingen door , waar hier en daar een huis staat met eene Europeesche familie in de voorgalerij. Uit eene der woningen wordt ons nog een hartelijke groet toege- wuifd. Dan volgt weder eene kampong, waar bruine ge- zichten u tegengrinniken , ginds is er aan den weg een gaarkeuken, waar wij even ophouden, om eene lading heerlijke vruchten in te nemen , ten einde ons tegen honger en dorst te vrijwaren. Bit eerst e gedeelte van den weg gaat in gestrekten galop, terwijl elke vijftien of twintig minuten de paarden verwisseld worden. Maar na de vier eerste posten wordt de weg op eenmaal versperd door een vrij steilen berg, den Megamendoeng. Daar men het in den tijd van Daendels verstandig heeft gevonden, den weg hier over heen te leggen , in plaats van er omheen te gaan , begint hier de kennismaking met de karbouwen. Wij zelven huurden een paar paarden , met het plan , om van den weg af te wijken. Daarentegen namen in ons rijtuig een paar dames plaats, die wij in een herberg aan den voet van den berg hadden aangetroffen , en die veel lust hadden om een dutje te doen, waartoe him karretje geen gelegenheid aanbood. Wij hadden waarlijk geen berouw over den mil, want vooral toen wij ter halver hoogte den grooten weg verlaten hadden, kwamen wij tot het besluit, dat wij tot 298 heden toe nog slechts een zeer zwak begrip van den Indischen plantengroei gekregen hadden. Hier was werke- lijk een ondoordringbaar woud; hier trokken wij tusschen twee muren van groen door. Hoog boven onze hoofden de kruinen van onbcgrijpelijk hooge boomen, daartusschen de slanke stammen en dichte kruinen van enkele palmen, daaronder de sierlijke schermen van groote boomvarens en daaronder weer varens en struiken vol bloemen, en dat alles met slingerplanten in elkander gewerkt, eene onein- digheid van verschillende bladeren met allerlei tinten van groen, eene dichte massa boven u, naast u en voor u uit, zoodat de weg slechts een tunnel schijnt te zijn, die in het groen is uitgehouwen. Op den hoogsten top staat een hek, de grensscheiding tusschen de residentien Batavia en Preanger. Deze laatste was vroeger een verboden paradijs voor de Ghineezen, die deze grens niet mochten overschrijden. Ons vaderlijke be- stuur wilde de Soendaneesjes van de Preanger tegen de afzettingen der Chineezen bcveiligen. Thans heeft men de Soendaneezen mondig verklaard, en de Ghineezen mogen ook de achterzijde van het hek bekijken. De helling aan de zijde van de Preanger is niet minder steil dan die aan den Buitenzorgschen kant. Bovendien duurt de daling zeer lang, zonder een enkel rustpunt waar . de helling voor een enkel oogenblik ophoudt. Er zijn boven- dien vrij scherpe hoeken in den weg , die vaak langs diepe afgronden voert. Met een ijzingwekkende vaart vliegt het rijtuig naar beneden, terwijl de paarden steeds in vollen ren gehouden worden, om niet onder de wielen te land te komen. Wei zijn de twee achterwielen geheel vastgebonden , maar toch wordt de vaart steeds grooter, en is het alleen de kalme houding van den bruinen koetsier, die in staat is, eenige gerustheid in te boezemen. Ik heb nooit een tweede voorbeeld van zulk rijden gezien en zou niet gaarne op dezen weg achter een Europeeschen koetsier zitten. Maar de bruine man zit daar boven op den bok zoo deftig en 300 bestuurt met zoo vaste hand zijn hollend vierspan, dat het niet recht mogelijk is om angstig te worden, hoewel men toch blijde is, als men na een goed half uur aan de ver- minderde snelheid begint te bemerken, dat men beneden is. De rit gelijkt op eene wilde jacht. Eerst geniet men nog van het heerlijke uitzicht en van het schoone woud, maar weldra danst alles in woeste vaart voorbij het oog, en ten slotte ziet men niets meer, maar is in eene soort van bedwelming. Als de geheele reis over Java zoo ging, zou ik er weinig meer van zien dan in een sneltrein. Tusschen den voet van den Megamendoeng en Sindanglaja moet men weder een steile helling op en hier was het juist, dat de onwilligheid der karbouwen ons een uur op- hield. Men is aan eene verlegging van den weg bezig, die ten minste dit gedeelte voor de toekomst minder bezwaar- lijk zal maken. Ik vond hier in het hotel, dat tevens een gezondheids- etablissement heet te zijn , een ouden kennis gevaarlijk ziek. Dit zal ons waarschijnlijk wel eenige dagen hier houden. Ons plan was trouwens, van hier uit eenige uitstapjes te maken en de plaats zelve ligt op een lang niet verwerpelijk punt. Van de hoogte achter het huis uit ziet men overde groene sawah's been juist den berg, dien wij overgekomen zijn met zijn schoone bosschen. 7 April. Heden een bezoek gebracht aan Tjibodas. Dit is een annex van den Plantentuin te Buitenzorg. Wegens het koelere bergklimaat kunnen hier planten gekweekt worden, die het beneden nog te warm hebben. Vroeger waren er op nog hoogere punten van dit bergmassief nog andere tuinen voor hetzelfde doel, doch dezen zijn in lateren tijd ontruimd. Het eerste gedeelte van den weg is niet zeer schoon , maar luchtig en door de vrij talrijke bevolking nog al vroolijk. Maar zoodra men den Gedeh nadert, aan den voet waar- 301 van Tjibodas ligt, is het bosch even genotrijk als altijd. Wij werden vriendelijk ontvangen en rondgeleid door een Hollandschen tuinman , die het opzicht over den tuin heeft , en die beloofde, ons morgen naar den top van den Gedeh te vergezellen, wat ons zeer bevalt. Op de terugreis na den middag genoten wij wel wat al te veel van de Indische zonnestralen , maar daar wij een anderen weg kozen dan bij de heenreis, zagen wij te veel nieuws, om daarop te letten. De schoonste punten op den weg zijn steeds daar, waar men een ravijn passeert, als een klein beekje zich diep in den bodem heeft ingegraven en de rijke natuur de daar- door ontstane steile hellingen weer geheel met groen be- kleed heeft. Op zekere hoogte voert eene ranke brug over de vallei en dan is men door het bosch aan alle zijden omringd , tot onder de voeten , terwijl nauwelijks een stukje blauwe lucht zichtbaar is. Diep in de diepte klatert het heldere riviertje, waarin de afhangende bladeren der varens zich wiegelend baden, en is er op den bodem van het ravijn maar het kleinste stukje vlakke grond, dan is er ook een sawah , waarvan het frissche , sappige groen helder afsteekt bij het donkere geboomte. Van zulk een koel, be- schaduwd plekje, met zijn beek en zijnbloemen, moet men zich telkens met eenige moeite verwijderen; men zou er willen blijven zitten. 9 April. De Gedeh en de Pangerango zijn niet te versmaden tweelingen. Dat die beiden altijd zoo te zamen genoemd worden, is, omdat zij door een kam verbonden, als een paar tweelingreuzen hoog boven alles in den omtrek uit- steken, en in de verbeelding bijna onafscheidelijk zijn. Maar het is zwaar werk om de beiden te bestijgen, vooral als men met echt Indische langzaamheid te kampen heeft en dus , in plaats van ten vijf lire , eerst ten zeven lire vertrekt , en dat op paarden , die nog alleen voor den vilder eenige waarde hebben. Arme dieren, die ons een weg op moesten brengen , die zeker slechts voor herten bestemd is. Het is onbegrijpelijk , hoe zulk een Javaansch beestje kan klimmen en klauteren, want zulk een bergweg is slechts een streep, waar het hout weggekapt is; aan het trace is niets ten koste gelegd. Ik hoop toch, dat mijne beschrij- vingen van de weelderige natuur u wel reeds hebben doen begrijpen , dat men , zonder weg , in deze wildernissen geen twee passen zou kunnen doen. En zooals het is , is de weg nog genoeg door omgevallen boomen versperd om ver van gemakkelijk te zijn. Bit ondervond Landry, die door een boomstam , waar hij dacht juist onder door te kunnen gaan , geheel van zijn paard getild werd en achter den staart ge- deponeerd. Het beest draaide zich heel gemoedelijk om en keek den zandruiter kalm aan, met eerie uitdrukking van « vindt jij dat beter dan op mijn rug te zitten , ik ook. » De man had zich gelukkig niet bezeerd. Geloof maar niet, dat voor zulk een val veel onhandigheid noodig is; wij kregen weldra elk onze beurt. Van onzen tochtgenoot viel het paard op de knieen en de ruiter vloog over den kop been, zoodat ik, die achteraan reed, hem een oogenblik op zijn hoofd zag staan. Het zag er gevaarlijk genoeg uit, maar ook dit slachtoffer van den Gedeh bleek onbeschadigd te zijn. De een was er van achter afgegaan , de andere van voor, wat schoot er nu voor mij over? Mijn paard vond het verstandig om, bij wijze vanvariatie, geheel in elkander te zakken. Ik kwam heel kalm met elken voet op een boomstam te staan, zoadat ik het model had kunnen leve- ren voor den kolos van Rhodus , maar het arme paard bleef liggen, en werd eerst een half uur daarna op de been ge- bracht. Ik moest dus te voet verder en had nog menig uurtje te wandelen en dat juist op het steilste gedeelte, want eer men den kam bestegen heeft , is de helling gedu- rende een half uur zeer sterk. Een lastig punt van den 303 weg is daar, waar onmiddelijk naast elkander twee beken het pad doorsnijden. Daarvan is de eene bijzonder koud, en de andere zoo warm, dat men er nauwelijks in staan kan. De snelle overgang van het eene water in het andere is zeer onaangenaam. Ook zijn de vele kleine bloedzuigers minder vermakelijk. Al onze moeielijkheden wogen echter geenszins op tegen het schoone van den tocht. Reeds even boven Tjibodas is een overheerlijk punt, Tjiburrum geheeten, waar vroeger ook een tuin geweest is. Thans is het een klein groen plekje , aan de eene zijde door hooge boomen ingesloten, aan de andere zijde door een rotswand, waar langs drie kleine watervallen naar beneden storten. Zij zijn niet hoog en het zijn maar kleine beekjes, stel u dus niet iets voor, dat eenen overweldigend grootschen indruk maakt, maar het koele plekje is zoo liefelijk, dat men er met moeite van seheidt. In de onmiddelijke nabijheid is eene kleine grot, die men wegens den moerassigen bodem niet betreden kan. Het eenige merkwaardige er van was dan ook eene ont- zaglijke menigte vleermuizen , waarmede zij bevolkt is. Een schot, dat wij in de grot losten, verstoorde aanmerkelijk de gemoedsrust, waarmede al die halfslachtige wezens aan een nagel hingen te zwabberen. Een geheele zwerm kwam naar buiten vliegen en fladderde daar een tijd lang, door het daglicht verblind, doelloos om onze hoofden rond, tot zij ten slotte den weg naar den spelonk terugvonden, waar zij weer stil gingen hangen om elkander, als zij bij het invallen van den nacht wakker worden, te vertellen, wat zij van daag een boozen droom gehad hebben. Of zouden zij aan eene uitbarsting van den Gedeh gedacht hebben ? 304 Het meest treffende van zulk eene bergbestijging is echter de snelheid, waarmede men in weinige uren het karakter van de plantenwereld verschillende malen ziet ver- anderen. Wei is de rijkdom aan planten tot bijna op den top steeds even groot, maar telkens verlaten u bepaalde vormen en anderen treden op. Reeds even boven Tjibodas worden de palmen zeldzaam en er is maar eene lage soort, met waaiervormige bladeren en zonder stam, die nog eenige honderden voeten hooger voorkomt. Het is deze soort, die men in onze kamers zeer veel als sierplant ziet. Maar de palmen worden vervangen door heerlijke boom- varens, met hunne altijd cirkelronde kruinen van bladeren van tien of twaalf voet lang. Als op zulk een varenblad door het bijna ondoordringbare loofdak der hoogere boomen een zonnestraal valt, geeft dit alleen op de glimmende, zachtgroene oppervlakte een licbteffekt , zoo schoon als men maar verlangen kan. Op den kam tusschen de beide top- pen houden ook de varens op, na vroeger reeds grooten- deels plaats gemaakt te hebben voor andere soorten , waar- onder vooral de begonia's en vele soorten rhododendrons het oog boeien. Vooral de laatsten zijn hier schoon ver- tegenwoordigd door bloemen van de meest verschillende kleuren en nog steeds zijn de boomen omstrengeld door schoone slingerplanten. Vooral eene soort is treffend, die dikke trossen van scharlakenroode bloemen heeft en eene andere met groote pluimen van kleine witte bloesems. Langzamerhand wordt het woud al iets minder dicht en nadat men den kam bereikt heeft , krijgt de plantengroei een bepaald Europeesch karakter. Men is daar dan ook reeds op eene hoogte, waarop in het grootste gedeelte van Europa de eeuwige sneeuw eene grens aan het plan- tenrijk zou stellen. Beide bergen toch zijn meer dan tien- duizend voet hoog. Sommige planten zijn zelfs onmis- kenbare bloedverwanten van onze Europeesche soorten. Zoo groeit hier weelderig de kamperfoelie en eene aardbezie 305 met reusachtige bloemen en zeer llauwe vruchten. Ook enkele rhododendrons gaan nog lets hooger, maar de begonia's bedekken den bodem niet meer met hunne lange ranken en hunne schitterend gekleurde bloempjes. Maar het juweel van den Pangerango is eene primula, die hier in menigte voorkomt, maar die nog nooit ergens anders gevonden is. Verbeeld u een Stengel twee of twee en een halve voet hoog, die naakt uit een krans van forsche bladeren omhoog schiet, doch bezet is met drie, vier, vijf kransen van gele bloemen. Dezen zijn juist als die van onze gewone primula veris, alleen iets kleiner. Het is eene vorstelijke plant en niet ten onrechte primula im- perialis genoemd. Zij moet mij dan ook wel getroffen heb- ben, dat ik, na Wallace, nogmaals waag haar te beschrij- ven. Zou men nog nooit getracht hebben haar naar Europa over te brengen? Het merkwaardigste van deze plant is echter zeker, dat zij zelfs op de omliggende bergen nooit werd aangetroffen , zelfs niet op den Gedeh. Zouden wij hier ook misschien te doen hebben met de laatst overgebleven exemplaren van een uitstervend geslacht? Tot bijna op den top van den Pangerango staan nog hooge boomen, hoewel wijd uiteen; op het bovenste plateau groeit nog slechts kreupelhout. Het bosch maakt gedurende hetlaatste gedeelte van den tocht vrij wel denzelfden indruk als het plant enkleed in Midden-Europa , hoewel de planten natuur- lijk niet juist dezelfden zijn. Wij sliepen op den top in een armzalige hut, die snel door de koelies eenigszins werd opgelapt en waar wij eene hevige koude leden. Wel hadden wij vuur en verschillende jassen en dekens en waren er heel wat menschen in eene kleine ruimte bijeen , maar de temperatuur daalt des nachts tot aan het vriespunt en de jammerlijke wanden verleenden vrijen doortocht aan den scherpen wind. Het grootste ge- deelte van den nacht heb ik doorgebracht neergehurkt voor het vuur, waarbij het nog steeds was, alsof de Noordpool 20 306 zich met de zorg voor mijn rug belastte. Het lichaam is dan ook in Indie zoo weinig aan koude gewend, dat zulk eene temperatuur dubbel onaangenaam werkt. Hoe de arme paarden het buiten uithielden, is mij onbegrijpelijk. Ik behoef u zeker niet te zeggen, dat wij heden morgen niet in de meest opgewekte stemming waren met onze verstijfde ledematen. Maar de koude zweepte ons voort, en zoo ging het in vollen ren den top af , en van den kam uit den Gedeh op, waarbij onze ijver spoedig genoeg be- koelde, want de weg is steil en niet gemakkelijk. Ik vrees, dat wij het uitzicht, dat men op den Pangerango genieten moet, niet genoeg waardeerden, maar ik zet iemand om bij zulk eene koude iets anders te waardeeren , dan het feit , dat men niet in ijskegels veranderd is. Is het voor een leek moeielijk om te zien, dat de top van den Pangerango niets is dan een groote , doch sinds lang uitgebrande krater , op den Gedeh wordt men reeds spoedig door de onaange- name zwaveldampen gewaarschuwd , dat men een vulkaan onder de voeten heeft. Wei schijnt het een stervende te zijn, maar met lange tusschenpoozen doet hij toch nog zwakke pogingen, orn zijn rang te handhaven. Al spoedig werden de zwaveldampen heviger en vrij hinderlijk bij het klimmen. Het houtgewas werd steeds armoediger en weldra hadden wij de laatste verschroeide struiken achter ons. Liefelijk is de wandeling niet, over een verbranden bodem van losliggende en rollende steenen met eene witte zwavel- laag overtrokken. Het is moeielijk u een denkbeeld te geven van het diep ellendige van zulk een landschap, waar niets leeft en waar de natuur steeds bezig is zelfmoord te plegen. Om haar voorbeeld te volgen zou men hier niet lang alleen moeten vertoeven. Doch nadat men een kleinen heuvel be- klommen heeft, is het tafereel, dat zich plotseling aan het oog voordoet, zoo grootsch in zijne droefgeestigheid , dat alle denken ophoudt en men niets meer doet dan zien. Stel u voor een grooten cirkel van kale, steile rotsen, 307 waarvan echter de helft verdwenen is, zoodat een amphi- theater overblijft van treurig witachtige steenen, dat eene woestenij omsluit van opgestapelde rotshlokken tot kalk verbrand. En voor uwe voeten ligt de tegenwoordige krater , een groote, gapende trechter, waaruit steeds een dikke wolk van zwaveldamp omhoog stijgt. Het is een tooneel van verwoesting, dat den toeschouwer vreeselijk aangrijpt. Ik dacht hier ' dadelijk aan dien wijsgeer der oudheid, die zich in den krater van den Etna stortte, en kon in deze omgeving den moed niet vinden , om den man uit te lachen. Het verschrikkelijke oefent zulk eene groote aantrekkings- kracht uit, dat het mij niet verwondert, dat zelfs een wijs- geer met eene toga er voor bezweek. De inlanders schijnen dezen weg niet gaarne te gaan ; zij zeggen , dat het soesah is, maar ik vermoed sterk, dat zij eenigszins bang zijn, wat ik mij eigenlijk best begrijpen kan. Bovendien heeft de weg voor naakte voeten weinig bekoorlijks. Slechts twee van onze koelies vergezelden ons. Lang hielden wij het in dien zwavel-atmospheer niet uit en spoedig waren wij weder tot aan den kam afgedaald. Even beneden den bergrug zijn bij eene heldere bron de sporen van een huis zichtbaar. Deze plaats Gedong-Badak ge- heeten, was vroeger nu en dan voor enkele dagen het ver- blijf van de gouverneurs-generaal. Ik kan best begrijpen, dat zij deze al te koude plek verlaten hebben. De naam van de plaats beteekent: verzamelplaats van rhinocerossen ; wij hebben dan ook sporen van die lieve dieren gevonden. 