Bijdragen tot de taal-, land- en volkenkunde
wWant alle donatién, afstanden en renunciatién die men van de »Koningen van Ternaten, ten faveure der E. Comp. vind, is wdat sij anno 1683 verklaart: dat Solor en die buurt al over w#de 60 jaren aan d’K. Comp. wettig toequam en al haar regt wdaarop aan haar afgestaan heeft; doch sulcx grijpt geen plaats vals na den oorlog met den Portugees; dus dient men nu wgansch andere wegen als men tot heden voor ’t behoud dezer m\anden ingeslagen heeft in te slaan, om ons dese landen te »verzekeren en den Portugees sonder de minste reeden tot een wvreedebreuk te geven, te doen delogeren. Mijns bedunkeng 482 wmeen ik niets zekerder en valabelder te zijn, als dat wij in wstede van ons op te houden met een reeks ongegronde be- wwijsen, eenvoudig allegeeren dat ons ten tijde wij met de Kroon Portugal in een openbaren oorlog waren, de Koningen wvan alle dese Eylanden hebben ingeroepen en d’E. Comp. wversogt hun bescherm- en leenheer te willen.sijn; gelijk sulx wsijn beslag heeft genomen met alle die Koningen, Princen en wRegenten, die tot heden in ’s Comp. verbond continueren; wschoon de Naymoutiers door opstoking der sogenaamde Por- wtugeesen eenige deser Vasallen door geweld hebben weten van whun verbond te detourneren, die egter heden weder dese vNaymoutiers hebben verlaten en in ons verbond getreden sijn; »behalven dat ons ’t regt des oorlogs, waarin wij toen ter tijd mmet Portugal gewikkeld waren, tot ‘t maken van conquesten wwettigden. wWat menigvuldige reden van klagen en van represaille te mnemen ons, dan de blanke dan de swarte Portugeesen onder wden naam van vrije volkeren sedert ons etablissement op die weylanden successivelijk hebben gegeven, kan men, doordien alle egeschriften daarvan vol sijn, niet ignoreren; hebbende de Por- mtugesen althoos en allesints de soo heilige tractaten van vrede men bondgenootschap tusschen Sijn Allergetrouwste Majestijt wen H.H. Mog. de HH. Staten-Gener. op onwettige en frivole mpretexten gevioleerd; dan met °t arresteren van onse vaartuygen wmet volk en goederen, schoon die niet anders voeren, als wop plaatsen die ons en onse Boudgenooten en Vasallen toebe- whooren, en schoon ons volgens dat tractaat art. 7, 11 eu #12 geoorlooft is op alle Staten van S. M. handel te dryven. »Dan met het protegeren en ondersteunen onser onderdanen in mhunnen rebellie tegen hunnen wettigen Souverain d’E. Comp., wgelijk met die van Rotty, Timor en Solor met allerley ammu- mnitie, kruyd en Jood in den jare 1750 geschied is. En wanneer vouse Opperhoofden haar daar over bij de Portugeesche Rege- mring beklaagde, durfden die nog wel de onbeschaamdheid whebben frivolyk voor te wenden, dat dese eylanders wettige wonderdanen van den Koning van Portugal sijn ven dierhalve vverpligt wasy hun NB. in dese rebellie te ondersteunen en wdese landen onder de gehoorzaamheid van S. M. te brengen; wschoon sij de minste schaduw van eygendom, regt of pretentie wniet Kkonden aantoonen. Kn genomen sij eens konden bewijsen, wdat sij er voor de Hollanders op gevaren hadden, maakte dat 483 wmog geen regt van eigendom uyt; dat wij egter nooyt sullen wtoestemmen, soo soude immers dat tot nadeel van haar lieden wde Portugesen selfs geallegeerd sijn. Want soo sij er op gevaren whebben is dat geschied voor den oorlog tusschen Portugal en wden Staat, in welken tijd wij dese eylanden hebben gecon- questeerd en bijgevolg volgens de regten des oorlogs ons wettig wtoekomen; ten ware sij die ‘t contrarie pretenderen kunnen waantoonen, dat de Hollanders dese veroverde plaatsen, met ’t wmaken van den vrede, weder aan Portugal hadden gecedeerd , wmimmers neen! Voorts met *t gevangen nemen en in de gevan- wkenisse met allerlei soorten van tormenten te doen sterven wvan ’sComp. dienaren en onderdanen, die deze tormenten niet wals met de versaking van hnn gelove ten faveure der Room- wschen konden ontgaan. Ja met het opstoken der Naymoetiers wom de Koningen van Belo, Ade, Manetoetoe en meer andere wVasallen, van d’E. Comp. met geweld te dwingen hunnen wwettigen souverain te verlaten en sig aan haar te onderwerpen, wen eyndelijk met duysend insolentién hier te lang om te ver- whalen, altoos onbeschaamdelijk en openbaar g’ageerd hebben. wNog iets, dat niet alleen tot verwondering van de gansche vwereld maar van de minst geciviliseerde natién moet strekken, wen dat 8. M. van Portugal, volgens derselver equiteyt en vonbeproefde regtvaardigheyd, als sulke gruweldaad van hare vministers ter ooren komt, zal doen straffen, is geweest, de wopenbare aanhitsing en ondersteuning der Naymoetiers of soge- mnaamde swarte Portugesen, die in den jare 1750, door de © whulpe, den raad en de ondersteaning der Roomsche Priesters, wonder commundo van den Teniente Generaal Gaspar du Costa, met »’s Konings van Portugals vlag, standart en baniere, bij haar el # Real genaamt, niet allen sooverre hebben durven emanciperen wom met 50,000 gewapende uyt die natie het grondgebied van wons ouderdanen en vasallen te veroveren; ’t selve met moorden, wrooven, steelen en 't plegen van allerley gruwelijkheden door mte trekken, maar sonder de minste declaratie de stoutheyd »gehad haar tot op een 3 uurs na, voor ons fort Coupang te »vertoonen, met die intentie ’t selve te overrompelen, stormen- #derhand in ’t nemen en alles gevankelijk weg te voeren, hadde wde Goddelijke Voorzienigheyd, die altoos in sulke snoode onder- wnemingen een mishagen heeft, daarin niet voorsien en onse » verweerende wapenen gesegend. Dit bewijat seker brief van wdesen Teniente-General aan den Koning van Amarassie, die 484 wsig bij hem gevoegd had, geschreven, en die of vermits desen » Teniente-General in dese actie met meest de gansche magt op wt slagveld bleef, bij hem gevonden is. Integendeel sal men waan de kant der K. Comp. van haar Etablissement aldaar, walle mogelijke inschikkelijkheid, toegevendheid en bewesen wdiensten in tijd des noods gewaar werden, dewelke die on- » dankbare niet ais in hare turbuleuse desseynen hebben gestijfd wen gesterkt; nooyt begeerd hebbende op onze regtmatige klag- wten, protestatiéu en vertoogen, hoe gefundeerd en overeen- »komstig die ook met de allerheyligste tractaten en *t regt der wvolkeren waren, eeniye de miuste satisfactie te geven, maar w integendeel ons arrogant daarop geantwoord en aile mogelijke wafbreuk en hinder in onse of onser onderdanen landen doende; w ageerende ieder Gouverneur van Liphao despoticq na sijn eygen » welbehagen met ons, onse vasallen en onderdanen; sig om ’t weloignement weynig of niet storende aan de ordonnantién van wsijnen Souverain en nog minder om die van den Vice-Koning »van Goa. mtaat, als dat van ons onverwagt met 50,00U man, met meening “ons fort te overrompelen en ons land te vermeesteren, gelijk m reeds hiervoren gesegt, te ondernemen, protesteerde en satis- mfactie eischte. Maar ‘t tegendeel is gebeurt, so dikwijls dat 485 # wanneee wij of onse vasallen slegts deze roovers en stroopers w verweerender wijze afkeerden en uyt onse limiten verdrijven, »dan weten de Gouverneurs en missionarissen niet hoe enorm , »hoe swart, hoe hoog, hoe lang, hoe breed sij dese misdaad » sullen uytmeten. Dan sijn *t geen roovers, stroopers, afvalligen wsonder Koning of wet levende, en aan niemand obediérende » volkeren, maar goede en getrouwe onderdanen van S. M. van # Portugal. Sict den brief door den Gouverneur van Liphao w onbeschaamdelijk, naar de nederlaag . en ‘t verjagen der overige nog ontkomen en aan ons ministerium op Coupang geschreven. » Kn dus hebben haar, volgens dier Gouverneurs zeggen , de Hol- » landers en hare vasallen, omdat se hun fort niet hebben laten w attacyueren en niet goedwillig met vrouw en kinderen, have wen goed overgeven en alles gevankelijk weg laten voeren, maar mdesen snooden hoop met de segepralende wapenen verjaagd, »schuldig gemaakt aan een formeele vredebreuk met de croon #van Portugal; schoon de Gouverneur Corea, een jaar van te »voren, op de klagten van van den Burg over desen onverwagten winval der Swarte Portugesen antwoordde, dat deze Naymoetiers v absoluut geweygerd hadden hem, in ’t afraden van de executie w deses gevaarlijke proyects af te sien, te gehoorsamen ; daarbij wvoegende dat hij over dese voikeren, die over lange als vrije # waren aangemerkt en niet onder hem maar onder de Teniente- » General, die sij selfs verkosen stonden, niets te gebieden had. wZiet sijnen brief aan *t ministerium van Coupang in antwoord wonser doleantién geschreven. w Uyt alle dese dingen blijkt dan souneklaar, dat ’*t de Por- w tugeesche natie op Timor, door middel deser Naymoetiers of » Swarte Portugesen, die se, soo reeds gesegt, dan eens rebellen, w baldadige roovers, stroopers en volkeren die geeu heer of wet »kennen als die zij selfs na hun welbehagen kiesen, en dan » weer goede en getrouwe onderdanen van S. M. van Portugal »noemen, nadat het met ‘t belang en intrest der Gouverneurs w overeenkomt om ons te chagrineren, nooyt aan een pretext wsal mankeeren, om ous onse vasallen eu onderdanen, door wmiddel deser Naymoetiers, die sij naar hun welbehagen en #wanneer sij sulx voor haar intrest of haren bizarren aard te »voldoen, noodig oordeelen, tot het rooven en stelen zooals w heden en. dagelijks nog geschied, aanzetten. # Kin dierhalven, “t sij dat dese Gouvernears in ‘t allegeren wvan *teen of ander gelijk hebben, dat is: dat dese Naymoetiers 4e Volgr. I. 32 486 wwesentlijk onderdanen van Portugal of dat sij afvallige en wrebellen van die croon sijn of niet; dit is altoos zeker en met »deser Gouverneurs eygen handschriften te bewijsen, dat sij wniemand gehoorzamen en dikwijls de Portugesen gewapender- »hand aanvallen. En genomen ‘t ware eens waar, dat den Koning »van Portugal dese trouweloose hoop voor S. M. wesentlijke w onderdanen aanmerkt, sijn wij dierhalven verpligt sulke gruwe- » lijke attentaten (als hiervoren aangehaald is) en gedurige » strooperijen en moorderijen die tot heden haren voortgang whebben, te verdragenP Spreekt het dan niet van zelfs, dat » wanneer wij vrugteloos aan onse sijde alles hebben gedaan wat goede en vroome Bondgenooten verpligt sijn te doen, wij ten walleruytersten verpligt sijn om ons volgens de wet der natuur » der volkeren en die der represaille een weg tot satisfactie ter » vergoeding van schade en tot herstelling onser ruste te banen, wwillen wij ons niet schuldig maken aan een onverant- » woordelijke - nalatigheyd van een pligt, die wij onse onder- wdanen onvermijdelijk verschuldigt sijn. Ik segge dan nog, dat ik om die suffisante reden, en om eens van dese enormiteyten, w onverdragelijke vexatién, concessién en extensién een eynde te »maken, en voor altoos voor te komen, geen de minste zwarig- wheyd maak om de Opperhoofden serieuselijk te recommanderen meens deze quaestie, die hoe ongefundeert.ze ook aan de »kant der Portugesen mag sijn, echter niet nalaat ons, onse wvasallen en onderdanen veel schade en ongerustheyd toe te mbrengen, en soo veel onheylen veroorsaakt, ja dat meer ms, die d’K. Compe met °t verlies harer conquesten drijgt, wbi) wege van represaille met ’t onderbrengen en veroveren wdeser quaeddoenders te determineren; om alsoo sonder quetsing wder heilige tractaten of eenige reden van misnoegen aan sijn waldergetrouwste Majest. te geven, de rust op dese eylanden, wso voor ons, als de Portugeesche natién selfs, die dese gevaar- miijke ruststoorders vijandelijk hebben durven attacqueren en mog dagelijks drijgen te sullen doen, te herstellen en altoos wte verzekeren. ; “Het eerste dat in sulcken geval den ondernemer van dit wwerk behoord te doen, is, dat hij op de frontieren van ons vgebied, bij de goudgevende rivier Jeytafla een veldschans moet wdoen opwerpen, of die geen die g’ordonneert is te doen vol- mtooijen en met een redelijk guarnisoen beset houden. Dat in vdier voegen gedaan sijnde, moet hij op d’ordimaire tijd en 487 wplaats den Landraad doen convoqueren , en wanneer verscheyde »Koningen onse vasallen, en insondéerheyd die van Belo, Ade wen Manitoetoe of die in de nabijheyd deser Naymoetiers resi- wderen, weder over gepleegd geweld, roof en doodslag klagtig © wsullen vallen, en- van d°E. Compe hunnen eenigen Leenheer whulpe en adsistentie sullen versoeken en aanhouden, zal] *t Op- wperhoofd en den Raad haar ordonneren dese hunne klagten en wversoeken naar gemoede en in waarheyd inscriptis optegeven , wen door allen die beleedigt sijn, onderteykend, indienen. Bij wdit schriftuur, dat, om alle suspitie voor te komen, alsmede van de overige Koningen hunne Bond- en eedgenooten, de wKoningen van Rotty, Savoe, Solor en Sumba, welkers inte- wrest door dat tractaat aan ’t onse onafscheydelijk, sijnde een wgemeen interest moet uytmaken, in de Maleische taal moet mgeschreven sijn, moet sorgvuldig en getrouwelijk alles werden vaangehaald hoe dikwerf sij door dese booswigten sijn aange- wvallen, de wijse hoe, wat schade sij hebben geleden; en dat #sij ingevolge ’t laatste met den Commissaris geslooten tractaat wvan d’E. Compe hun Leenheer maintenue en een soodanige wadsistentie versoeken; waardoor sij niet alleen kunnen -hopen wdesen schadelijken hoop van hunne grenspalen te sullen kunnen wverjagen, maar ook daarenboven bij wege van represaille wwegens de geleden hoon, smaad, schande en schade, soo- wdanig beteugelen en haar magt besnoeyen, dat sij nooyt wmmeer in staat mogen geraken suike gevaarlijke attentatién op ws Compe: bezetting te ondernemen, nog hare dierbare rust vin ’t possideren bunner goederen meer te turberen. Deduce- wrende en protesterende verder, dat sij met dat te doen gan- wschelijk niet van meening of van sints zijn S. M. van Portugal: vdaardoor te beleedigen; sijnde behalven de menigvuldige de- vclaratién van de Gouverneurs die deze menschen voor soo wdanig als boven verm. is, hebben gedeclareerd, al te wel van wsijne getrouwste Majest. aequiteyt g’informeerd en overtuygd, vdan dat sij haar souden kunnen imagineren dat 8S. M. “Dit gedaan sijnde behoefd ’t Opperhoofd niets anders te doen wals dit volgend manifest aan de Iiphaosche Gouverneur af wte vaardigen. !) wDit gedaan sijnde, moet men dese vasallen Jaten ageren en vde uytlandsche vorsten tot haar adsistentie over laten komen, wvoegende men slechts soo men wil een paar honderd wel gedis- vciplineerde Baliérs onder goede officieren en eenige weynige »Europeesen daaarbij, fourniserende haar sooveel’ krayd en lood wals sij gevoegelijker wijze noodig hebben; doch niet veel te vgelijk. En om alle confusie, questie en desordres voor te wkomen, zal ten hoogst noodzakelijk zijn dat er een goed regle- wmeut gemaakt worde volgens ’t welke alle de Koningen haar wstiptelijk zullen moeten gedragen. Alleen den buyt, bestaande win krijgsgevangenen of andersints sal, na ’t eyndigen van den “veldtogt, verdeeld moeten worden onder haar naarmate van den waandeel dat ieder in den oorlog heeft gehad. Want “t soude mniet Dbillijk zijn dat iemand die met 500 man ten oorlog is wgetrokken soo veel genoot als die geen die met 5000 geageert wheeft; de verdeeling moet door “t Opperhoofd en den Raad vgeschieden, na alvorens sooveel krijgsgevangenen van de hoop, 1 Volgt cene opgave van de menigvuldige grieven hierboven reeds aangehaald. 489 vals er noodig zijn, om tegen 10 Rd. ’t ps. gerekend, de oorlogs- wkosten goed te maken. En die hunne krijgsgevangenen sullen wwillen verkoopen, sullen suix aan niemand anders als aan de Comp. mogen doen en daarvoor genieten voor eea kloeke jongen wof meyd 10 Rd. wDit alles met een goed succes in dier voege verrigt sijnde, wdaar niet aan getwijfeld moet worden, kan men dese verrigtingen wmet min of meer veranderingen tot een model voor t veroveren wvan Jrentoecque gebruiken. Want NB. ook dit nest staat wonder den Teniente-Generaal, invoegen dat wanneer dit ten wondergebragt is J.arentoecque ook moet volgen; doch daartoe is wweynig magt noodig en men behoeft slegts onse Soloresen , die wons ook daartoe inscriptis moeten versoeken, te adsisteren, en wvervolgens met een soodanigen magt, als men denkt na de wcoustitutie van zaken-en tijden te behooren, in t Belonees in- wrukken; hare goud uitheverende rivieren nauwkeurig examineren wen den Iniander met zagdzinnigheyd tot ’t opduyken van ‘t wgoud sien te persuaderen, tot wij alle dese rivieren kennen, wen de wijse door dewelke sij dat goud opduyken aan onse wvreemden ’t sij Baliérs of andere, dog vooral geen Bougi- vmesen sullen geleerd hebben. wDese vreemde opduikers van "t goud moeten ’t Belonese be- wsetten, en men moet onder haar de allernauwkeurigste en wstrengste discipline onderhoaden ; ook dienen sij, om den diefstal vten opzigte van *t goud, dat een zoo kleyne volume is en so wligt geborgen kan worden, onder een wet te staan, die ’t vstelen van 74 reaal aan goud met de galij straft en alle min- wdere feytelijkheden pro rato een strenge straf onderworpen wzijn. Dog dese, vreemden moeten voor al niet van Batavia, wmaar van Baly of de plaatsen daar men die negotieerd daar maar toegebragt werden, en wanneer sij in de quade mousson ndoor *t opswellen der rivieren buyten staat sullen sijn ’t goud vop te dayken, konnen sij als dan haar besigen met peper, mndigo en andere producten te planten.” Nadat over dit onderwerp breedvoerig was beraadslaagd en gelet was op het gevoelen van den gewesen Commissaris in cas ~subject, werd goedgevonden en verstaan vdat snoode gebroedsel vniet langer te menageren, mitsgaders de Timoreesche bedienden op ’t nadrukkelijkste te gelasten, bij de eerste hostiliteit die de Zwarte Portugezen, ten opzichte der Compe of hare Bondgenooten weder mochten plegen, zonder dat van ’s Comp wegen daartoe 490 aanleiding was gegeven, als dan dadelijk tot het nemen van represaille over te gaan en hen ten dien einde met de wapenen der Compe en die der Bondgenooten aantevallen, »mitgaders vdes mogelijk totaal te ruineren, sonder welke strenge maat- vregelen men ginter nooyt in ruste zal kannen leven.» Vervolgens werd besloten dat door P. op eene voldoende wijze zou worden aangetoond : 10, waar de 106 personen waren gebleven die bij het ver- overen van het Rijkje van Anthony Roetoedoe gevangen waren genomen ; 20. waar te vinden waren de 1300 Rijksd. van den verkoop der tuin van het gewezen Opperhoofd van den Burg ; 30. aantetoonen of het familiegoud, dat door van den Burg den Koning van Amacone zou zijn afgedwongen, benevens de som van 270 Rijksd. Op het voorstel van den Gouvern.-Gener. gedaan werd als nu goedgevonden en verstaan ~de wijdloopige besoigne over ‘t vuakelijke bij het voorsz. Commissoriaal Rapport beschreven mstaande, hiermede te houden voor finaal afgedaan.y Over de andere daarin gevonden punten betreffende deze en gene parti- kuliere zaken en die aangemerkt of gerekend konden worden onder de zoodanige die door de vergadering werden gedesa- vvoueert, zou niet spetiaal worden gedisponeert», maar het een en ander worden begrepen onder degene »waarover (hij P. mten regten bij het afloopen dezer zaken ernstig staat gere- mprocheert te worden.” Hiervan bleef uitgezonderd de door den Directeur-Gener. bij zijn schriftelijk advies gedane vraag nopens de 800 honderd Landonezen, die P, aan zijuen gemachtigden had overgezonden , ‘waarover de dispositie bleef uitgesteld tot een volgende verga- ' Timor en Bandjermasin. 491 dering, omdat de Direct.-Gen. niet tegenwoordig was; alsmede _ datgene wat bij het Rapport ten laste van den Klein Winkelier Aitsma was gebracht. Nog werd door den Gouvern.-Geuer. ter tafel gebracht een afschrift van het 5 en 6 artikel van het met de Koningen en Regenten van Timor gesloten contract, 7waarbij vSijn Edelheyd hadden doen sublineren al ’t geen ingevolge het wgeresolveerde op den 29 Maart te voren, soude dienen te vworden geroyeerd.» Na genomen inzage van dat stuk, werd verstaan, om al hetgeen daarbij onderhaald was bij de originele contracten, zoomede bij de daarvan gemaakte authentieke af.- schriften in dier voegen te laten doorhalen dat het onleesbaar werd, en dit te laten verrichten door den Kersten gezworen klerk van de Algemeene Secretarie. Hiervan zou niet slechts bijzondere melding worden gemaakt bij de te ontwerpen acte van ratificatie, waar tevens de bedienden te Timor te gelasten mede zoodanig te werk te gaan met de aldaar gevonden wordende contracten. De heer Hooreman verzocht aanteekening te houden, dat hij bleef persisteren bij zijn schriftelejk advies gegeven ! op den 29 Maart, en den heer de Klerk 2 dat hij zich refereerde aan zijne schriftelijke aanmerkingen op het contract en almede op den genoemden datum in de nptulen der vergadering opgenomen. Bij resolutie van den 5 April werden de door P. met de Koningen en Regenten van Timor op den 9 Juli van het vorige jaar gesloten contracten geapprobeerd. In dezelfde vergadering kwam nu weder ter sprake de zaak betreffende de 3C0 slaven die door P. naar Batavia aan zijne gemachtigden zoudeu gezonden wezen, en waarover de Direc- teur-Generaal in de vergadering van 24 September zijn advies schriftelijk had ingediend, en alsnu nog verklaarde , dat hij toen niet anders geweten had of die menschen waren volgens de toen loopende geruchten alle Landoneesche krijgsgevangenen. Na eenige beraadslagingen werd er goedgevonden en verstaan, die zaak daarbij te laten berusten, doch de Raden van den Velde, de Nijs en de Klerk ,rpersisteerden bij hunne op den 29 Maart ingediend en by de ten dien dage genomene » resolutie ingeschreven advies. 3» | Betrefflende de klachten van P, over den Klein Winkelier werd gelezen een verantwoording van dien bediende, als bij- ' Biz. 456. 2 Als voren biz. 461. 3 Zie blz. 460. 492 lage gevoegd bij het advies door den Direct.-Gener.op 29 Maart ingeleverd, en waarover nog het een en ander donr hen werd ip het midden gebracht, waarop de vergadering besloot met de verantwoording yenoegen te nemen » mitsgaders die zaak te # passeren. ” In de vergadering van den 18 Mei werden door den Gouver- peur-Generaal ter tafel gebracht twee stakken hem door P. geworden, inhoudende «de gerequireerte elucidatie en verant- woording » op de vijf punten hiervoren op biz. 490 genoemd . es wel op het 1°. pant: dat de honderd gevangenen bij het ver- overen van het rijk van Anthony Roetoekoe naar’s land: wijze en aloud gebruik en ook volgens art. 10 en 11 van het nieawe contract, na aftrek van den tienden persoon voor de Comp. waren toegewezen aan zekere Don Bastiaan van Amanoebang, een Broeder en eerste Rijksbestierder des Konings van dien naam en die ook het Hoofd der Belonese krijgsexpeditie was geweest, en volgens het aangevoerde, verzocht had hem die tot eene belooning te willen schenken. Dit argument werd m op- merking genomen en na eenige deliberatie goed gevonden en verstaan, zich ten opzichte van dat onderwerp te houden voor voldaan. Wat het 2de punt aanbelangde, namelijk het geld, geko- men van den verkochten tuin van het gewezen opperhoofd van den Burg, daarvan werd bij het rapport en in de daartoe betrekkelijke papieren gevonden: dat het niet alleen had bedragen de somme van 1300 Rd.: maar bovendien de opbrengst van de verkochte meubelen en slaven tot de nalatenschap behoord hebbende, na aftrek van alle onkosten, had bedragen de som van Rd. 2416-20, dus te zamen uitmakende Rd. 3716-20. Deze gelden waren te Timor verrekend geworden tegen de lasten van den boedel, bestaande in het door van den Burg afgedwongen familitegoud van den des tijds gedetineerden Keizer van Amacone, ter somme van 5000 Rd.: nog 270 Rd. wegens de door hem onverant- woord geblevene 12 vaatjes busxruid; zoomede 7000 Rd. voort- spruitende uit de pretensién der vijf Koningen, voor de door hen geleverde materialen tot het in orde brengen van eden meergewaagden en zeer geextendeerden thuyn van het Opperhoofd. Deze som van Rd. 12270, die nog eenigszins kon worden vermeerderd door eenige uitstaande schulden, waarvan de in- palming aan den Fiskaal aldaar was opgedragen, moest het kantoor Timor betalen; was die niet toere‘kend, dan moest te Batavia het ontbrekende uit den boedel van hem gevonden worden. 493 De Vergadering hield zich met deze inlichting op de tweede vraag voor voldaan, en al verder werd besloten dat ouderwerp buiten beslissing te laten tot de Majoor Faber, die de wed. van van der Burg had getrouwd, zich zou hebben verantwoord ingevolge het besluit van de vergadering van den 19 April. Over het derde punt werd goedgevonden genoegen te nemen in hetgeen daarover door P. werd aangevoerd, namelijk dat hij kort na zijne terugkomst niet alleen de van Bandjermasin mede- gebrachte geschenken, maar ook het goud van den Koning van Amacone en Lislolok benevens eenige andere van Timor mede- gebrachte goederen, aan den eersten Koopman van het kasteel had overgegeven en waaronder ze alsnog herustende waren. Op het 4e punt werd door P. een rekening overgelegd van de uitgegeven geschenken enz. in zijne beide commissien groot Rd. 11933 —35. Nadat deze door de leden was nagezien, bracht de Gouverneur-Generaal in omvraag of men daarop eenige aan- merking had te maken, waarop de Directeur-Generaal »voor sijn advies verklaart en doet aanteekeneny dat hij vermeende het ruim genoeg genomen zou wezen, ‘als men hem hiervoor twee- derde of Rd. 7955—88 toetelde, daar hij van gedachten was dat ‘t niet genoeg was zulke gegrosseerde rekeningen aan te maken, mnog zonder qualificatie ongemeene spendatién te doen.” De leden van der Waayen, van der Spar, Loten, Hoore- man, van den Velden, van Rheden, van Basel, van Riemsdijk en de Klerk oordeelden dat men hem de geheele som zou res- titueren, nadat door P. zou zijn overgelegd de kwitantién ten bewijze dat die onkosten werkelijk door hem waren gedaan. De heer de Nys voegde zijn stem bij die van dei Directeur- Generaal, de Gouverneur-Generaal bij die der overige leden. De meerderheid besliste voor de teruggave der geheele som onder overlegging der verlangde kwitantién. De beantwoording van het 5 punt door P. betrof hoofdzakelijk de te Bandjermasin door hem gedane buitengewone geschenken en behoeft derhalve hier niet te worden opgenomen. In de volgende vergadering, den 17 Mei, werd door P. voldaan aan het genomen besluit van den 13 te voren; de leden namen daarmede genoegen en hiermede eindigde de zooveel gerucht gemaakt hebbende Commissie van P. naar Timor. | Zooals men zal hebben bespeurd, kwam P. er nog al wel af; het blijkt dat hij, hoewel de Directeur-Generaal en enkele 494 leden der H. R. tegen zich hebbende, de meerderheid de schaal ten zijnen voordeele deed overslaan, zoodat er noch van sus- pentie noch van het betalen eener boete meer sprake was, ja hij zelfs niet gedwongen werd met eigen handen te royeeren de verregaande insolente uitdrukkingen, door hem in het gesloten contract tegen eenige vreemde natién gebezigd, en daarvoor ver- giffenis te verzoeken. | UITSTAPJE NAAR HET BINNENLAND VAN NOORD-HALMAHERA DOOR DEN INSPECTEUR-HONORAIR DER CULTURES Jj. E. TEYSMANN, MET BEN WOORD TOT I[INLEIDING DOOR ROBIDE VAN DER AA. In 1872 bezorgde ik in dit tijdschnft de uitgave van twee bescheiden over Halmahera, die, hoezeer van oude dag- teekening, nog geenszins verouderd zijn wegens de geringe kennis, die wij in onze dagen van dit hoofdeiland der eigenlijke Molukken bezitten. Het eerste, een Rapport over Tidoreesch-Halmahera dd. 20 October 1825 van J. P. C. Cambier, destijds voor een korte poos als Assistent-Re-ident te Bitjoli gevestigd, is nog steeds de ‘eenige volledige be- schrijving der beide oostelijke schiereilanden; het tweede, de getrouwe afteekening eener in het begin der vorige eeuw voor Bewindhebbers der Compagnie vervaardigde kaart van het geheele eiland, is, vergeleken met onze nieuwste kaarten, een voor onze roeping als koloniale mogendheid beschamend gedenk- stuk, daar er ten duidelijkste uit blijkt, hoeveel nauwkeuriger onze vaderen de tallooze bijzonderheden van Halmahera’s wijd vertakte kustlijnen hadden opgenomen, dan wij. Te dier gelegeuheid gaf ik in een korte voorafspraak een beknopt overzicht van het- geen onze eeuw aan de kennis van dit eiland had toegevoegd. Dit betrof bijna uitsluitend het noordelijke schiereiland en be- stond vooreerst uit een belangrijk ethnologisch opstel van den kundigen Willer over de volksinstellingen der oorspronkelijke bewoners van Noord-Halmahera; voorts uit de reisaanteekeningen 496 van een ongenoemde, die in 1552 de distrikten Sahoe , Djailolo, Kauw, TabeiJo en Galéla bezocht; eindelijk uit de waarnemin- gen der twee beroemde natauronderzoekers Wallace en Bernstein. Van deze zodiogen bracht de eerste slechts een kort bezoek aan enkele der meest bekende piaatsen van Halmahera, terwil de laatste, die op zijne beide reizen naar de Papoesche Eilandes ook eenige om de Baai van Weda gelegen kampongs van het zuide- lijke en zuidoostelijke schiereiland in het voorbijvaren szandeed, zijn hoofdonderzoek bepaalde tot de oostkust van Noord-Halmahera en de daarvoor geiegen eilanden. Behalve hetyeen beide geleerden omtrent land en volk mededeelden, betroffen hunne ondergoekingen uit den aard hunner studién hoofdzakelijk de dierenwereld van dit etland. Was dus Halmanera’s flora tot dusver nagenoeg oa- bekend, des te belangrijker acht ik het, dat deze leemte thans eenigszins wordt aangevald door de hieronder volgende reis- opmerkingen van den heer Teysmann, die, in weerwil van zijn hoogen ouderdom, met rasteloozen ijver den Indischea Archipel im alle richtingen doorkruist, om het plantenrijk dier uitgestrekte ceilandenwereld beter te doen kennen en den reeds terecht vermaarden Plantentain van Buitenzorg aanhoudend met nieuwe gewassen te verrijken. ! In de Jaatste helft van 1871 verzelde de heer Teysmann met dit doel den Gouvernements-Kommissaris van der Crab op een reis naar de West- en Noordkust van Nieuw-Guinea. Van dien tocht te Ternate teruggekeerd , gebruikte de onvermoeide reiziger het te dier plaatse noodige oponthoud, om de talrijke door hem in Nieaw-Guinea verzamelde planten en zaden te doen drogen, tot een uitstapje naar de oostkust van Noord-Halmahera, waar ' De meeste verslagen van Tey<manns botanisehe reizen rn uit- gegeven in het Natuarkandig Tijdsehrift voor Nederi. Indsé. Ton bevat D. XI zijne reis :.aar Oost-Java en Bali in 185%; D. XIV die naar Sumatra's Westkust in {855 en 1856: D. XVIII een tocht naar Banka en Palembang in 1857; D. XXII het aievoerig journaal zijner eerste reis naar de Wolukken en Menado in 1850: D. XXV zijne bevindingen op een tocht naar Siam, werwaarts hg in 1802 een gezautschap onder den Algemeenen Sekretaris van Nejerlandsch Indié vergezelde; D. XXXIV het verslazg eener reis naar Banka, Riouw en Lirga in 1872 en het zeer uitgebreid dagboek der door hem een jaar later ondernumen reis naar Timor, de Ailor- en Solor- Filanden en naar het nog steeds 100 weinig gekende Fieres en Soemba, terwijl men in D. XXXVI op nieuw zijne aanteekeningen op een tocht in 1875 naar Billiton, de Karimata-Eilanden en het door zijne goud- en diamantmijnen bekende Landak in West-Burneo aantreft. 497 hij bij de daar sedert 1866 gevestigde zendelingen van het Utrechtsch Genootschap een gastvrij onderkomen mocht ver- wachten. De verslagen, die de. heeren van der Crab en Teys- mann van deze reis naar Nieuw-Guinea aan de Indische Regeering inleverden, werden met de journalen van twee latere reizen derwaarts van den heer Coorengel en van het stoomschip Soerabaja door het Departement van Kolonién aan het Instituut ter uitgave toevertrouwd, welks Bestuur mij met de vereerende taak belastte, daarvoor de noodige zorg te dragen en, waar ik dit noodig mocht achten, de mededeelingen dezer laatste Neder- landsche reizigers naar Nieuw-Guinea met die van vorige be- richtgevers over deze uitgestrekte terra incognita te vergelijken. Terwijl deze journalen naar Nieuw-Guinea eerlang in een afzonder- lijk boekwerk het licht zullen zien, achtte ik het wenschelijk , de beschrijving van Teysmanns tochtje naar Halmahera, die op zich zelf een eigenaardig geheel is, niet in dat groote, vrij omvangrijke werk optenemen, maar daaraan een afzonderlijk plaatsje in dit tijdschnft te gunnen. Juist was deze arbeid voor de pers gereed, toen ik kennis kreeg van de te Batavia uitge- geven Annales du jardin botanique de Buitenzorg, publiées par le Dr. R. A. C. C. Scheffer, Directeur de ce jardin, waarin reeds een uittreksel uit het journaal van Teysmanns reis naar Nieuw-Guinea en van het daarin beschreven uitstapje naar Halmahera voorkomt. Bij vergelijking bleek mij spoedig, dat dit inderdaad slechts een uittreksel was, waarin met weglating der meeste van Teysmauns geografische en ethnologische aanteeke- ningen, hoofdzakelijk alleen het botanische gedeelte is opgenomen. Er bestaat dus geen bezwaar, dezen arbeid alsnog het licht te doen zien, waarbij ik nu voor de juiste nomenclatuur der wetenschappelijke plantennamen de uitgave van den heer Schefler gevolgd heb. | Al is toch hetgeen de heer Teysmann over de plautenwereld van Halmahera mededeelt, door den gloed der nieuwheid het belangrijkste van dit opstel, niet minder trekt ons het schilder- achtig tafereel, dat hij hier van het Meer van Galéla en de daar onder de onbeschasfde Alfoeren gevestigde zendingposten schetst. Tot dusver was dienaangaande niets bekend , dan hetgeen uit brieven der zendelingen zelve is opgenomen in de e- rigten der Utrechische Zendingsvereeniging , een tijdschrift, dat gewoonlijk alleen in handen komt van de voorstanders en ondersteuners dezer missie, maar ook de aandacht der weten- 498 scnappelijke wereld verdient, niet alleen om de mededeelingen over den nog zoo weinig gekenden heidenschen godsdienst dezer Alfoeren, maar ook uit een adrdrijkskundig oogpunt. Als zoo- danig wijs ik vooral op het nommer van Augustus 1877 , waarin het verslag voorkomt eener reis, die de zendeling van Dijken in het begin van dat jaar langs de westkust van Halmahera deed , waarbij hij het eerst eene beschrijving geeft van het distrikt Lolodda, welks hoofd, hoezeer reeds sedert twee eeuwen aan den Sultan van Ternate onderworpen , nog steeds den aloaden vorstelijken titel van Kolano voert, al moest hij, wat zijn gezag betreft, de verklaring afleggen : »Mijn naam is wel Koning, mmaar ik moet gehoorzamen », (t. a. pl. bl. 137). Ongetwijfeld is het van belang, nevens hetgeen de zendelingen over hun eigen werk berichten, nu ook eens over hun arbeidaveid het oordeel te vernemen van een onzijdig persoon als de heer Teysman, die, zooals men uit dit opstel zien zal, omtrent de door hen te verkrijgen resultaten alles behalve optimistische verwachtingen koestert. Juist op dit oogenblik zullen mijus inziens nadere mede- deelingen over Halmahera de belangstelling wekken, nu op dit eiland, dat sedert een halve eeuw geheel aan ons rechtstreeksch gezag onttrokken was, een belangrijke opstand is ‘uitgebar- sten, welks onderdrukking reeds tot grootere inmenging met het inlandsch bestuur aldaar geleid heeft. Danoe Hassan, de laatste afstammeling van den in het begin dezer eeuw in de annalen der Molukken zoo beruchten Radja Djailolo, is toch in het midden van 1876 eensklaps op Halmahera verschenen , om zich tot Sultan van dit eiland te verheffen, waar hij onder de voor het meerendeel met het despotisch wanbestuour der Sultans van Ternate en Tidor ontevreden bevolking weldra groote ondersteuning vond. Hoewel hij, zooals men uit het Koloniaal Verslag over 1877 en uit de laatste berichten der zendelingen zien kan, voortdurend er naar streefde, om 200 met het Nederlandsch bestuur als met de evangeliepredikers op goeden voet te blijven, was onze reyeering uit den aard der zaak verplicht, tot handhaving van het gezag harer leenvorsten dien opstand te onderdrukken. Sedert zijn dan ook op her- haalde expeditién met de oorlogstoomers Pontianak en Banka de negorijen Weda en Maba, de hoofdzetels van den opstand, vernield en aan de viloot van Danoe Ilassan eerst in de tus- scnen Tabello en Gaiéla gelegen Baai van Papilo, daarna in 499 de tegenover Kauw liggende Bocht van Loelobato gevoelige nederlagen toegebracht. Daardoor werd de rust op de oostkust van Noord-Halmahera hersteld , zoodat de aanvankelijk gevluchte zendelingen, handelaars en Ternataansche ambtenaren reeds in den aanvang van 1877 derwaarts konden terugkeeren. ‘In Maart hield daarop de Resident van Ternate te Galéla een groote vergadering met de Ternataansche en Alfoersche hoofden, waarbij de door de laatste op te brengen belastingen en heere- diensten nauwkeurig bepaald zijn en elke inmenging van het Ternataansch bestuur met de Alfoersche volksinstellingen ver- boden is. Nog veel belangrijker zijn de na de indiening van het Koloniaal Verslag ontvangen mailberichten, van hetgeen in Juli en Augustus jl. op Halmahera voorviel. Daaruit weet men, dat Danoe Hassan, strijdens moe, zich aan de Nederlandsche regeering heeft overgegeven en weder uit dit eiland ver- wijderd is. Bleek het reeds wit het Kolon. Verslag, dat een kontroleur en twee posthouders met het toezicht der zaken van Halmahera zouden belast worden, thans vernemen wij, dat Nederlandsche ambtenaren met de noodige hezetting voorloopig te Galéla, Bitjoli en Patani gevestigd zijn, terwij! ook Gané, de hoofd- negorij van het onder Ternate behoorende Zuid-Halmahera , bezet zal worden. Evenals dit reeds in Maart voor Noord-Hal- mahera geschiedde, zijn thans in geheel Tidoreesch-Halmahera al de oude heffingen in produkten afgeschaft en door een vaste belasting in geld vervangen, terwijl de Sultan van Tidor met zijne rijksgrooten aan den Resident heeft toegezegd, dat de slavernij in zijne onderhoorigheden op Halmahera en Nieuw- Guinea zal worden opgeheven. Van al deze maatregelen mag men verwachten, dat er thans een nieuwe aera aanbreekt voor het te lang door het Nederlandsch gezag verwaarloosde Hal- mahera, welk eiland onder het rechtstreeksch toezicht van Europeesche ambtenaren en door het dagelijksch verkeer met de zendelingen na een niet al te lang tijdeverloop eene even schoone parel kan worden aan de kroon van Insulinde als de bloeiende Minahassa, wier oorspronkelijke bevolking zooveel 500 punten van overeenkomst met de Alfoeren van Halmahera aap- biedt. Laten wij thans den heer Teysmann het woord. "sage, Maart 1878. R. A. #Den 104ea November 1871 vertrok ik des morgens om acht uur van Ternate met een korra-korra van den Sultan, bemand met elf roeiers, naar Dodinga, waar wij des namiddags om half vier aankwamen. De Rivier van Dodinga is nog een eind weegs bevaarbaar tot aan een kleine kampong van Ternatanen, die vlak aan de rivier gelegen is; dit vaarwater is sedert 1860 aanmerkelijk verbeterd, daar onze prauw nu bij hoogwater tot voor de kampong naderen kon, hetgeen destijds alleen met kleine kano’s langs een geul tusschen de rhizophoren kon ge- schieden. Evenals toen loopt de weg steil omhoog naar een vervallen fortje, dat sedert eenigen tijd verlaten is en thans bewooud wordt door een posthouder met eenige oppassers. De kampong Dodinga, die daaraan grenst, is bijna geheel uit- gestorven door de pokken, die daar vroeger geheerscht hebben !. Ken vorig Resident heeft hier naast het fort een huisye laten bouwen voor tijdelijk verblijf bij zijne inspectie-reizen, waarvan ik gebruik mocht maken, om te overnachten. Het was den ge- heelen dag drukkend warm, doch des nachts werd het vrij koel. Den Llden November, des morgens om zeven uur, wan- delde ik over den Pas van Dodinga naar Babane, welken af- stand men in een goed half uur kan afleggen 2. De roeiers van Ternate waren aangenomen, om de geheele reis mede te maken, zoodat zij een gedeelte mijner baygage medevoerden, terwijl het overige door kvelies uit Dodinga gedragen werd ; de hoofden der kampong waren mij daarbij zeer behulpzaam, het- geen wel noodig was, want anders loopt het volk hier niet 1 De bezetting van Dodinga werd omstreeks 1868 ingetrokken, maar ten gevolge van den opstand van Danoe Hassan is daar in Dec. 1876 op nieuw een officier met 30 soldaten geplaatst. De hevige pokken- epidemie, van welker verwocstingen ook Bernstein gewag maakt (Tijdschr. Bat. Gen. XIV, bl. 419), woedde in 1861. R. A. 2 In de Molukken beteekent pas geen overgang over een hergrug, maar de Jandstrook, die verschillende deelen van een eiland aan elkander verbindt, zooals bijvoorbeeld op Amboina de Pas van Bagoeala; deze uitdrnk- king is blykbaar aan het Portug: esche of Spaausche passo ontleend. R. A. 50] hard. De prauw van den Sultan liet ik te Dodinga achter, daar het distriktshoofd reeds een andere vour mij te Babane tn gereedicid had laten brengen. Ware dit niet gewhied dau had men de reeds yebruikte prauw over den pas moeten sleepen ; nu kon ik mij reeds om half negen te Rabane inechepen, om terstond de reis voort te setten. Daar de wind ongunstig was, moest er savhoudend gerveid worden en de rociere, die door hun hoofd, den kapala-prauw, slecht werden aangespoord , maakten geen groote haast, zoodat wij niet voor tien wer des avonds te Kauw aankwamen. Wegens het bezwaar, om in dit late uur te landen, bleef ik maar in de prauw overnachten. Aan koken up dit vaartaig viel niet te denken, doch ik hed gekookte rijst van Dodinga medegenomen, waarmede ik reeds tnijn middagmaal gedaan had; nu gebruikte ik die ook aan den avonddisch, dien ik verder met cen blikje hazenpeper aanvalde. De oostkust van Halmahera, die wij heden volgden, tiep van het gebergte tot in zee ster! af en was geheel met woud be- dekt. Sporen van menschen of landbouw waren er niet; alechts cene enkele woning met ecnige klapperboomen kregen wij tegen den avoud te zien. In de nabijheid van Kauw ' trok het ge- bergte sich meer terug en werd het land langs de kust lager; zoo selfs, dat er sago-bosschen voorkwamen, dic men alleen in morrassige streken aantreft. De stank op de laatste prauw was in den aanvang afechuwelijk, waarom ik dacht, dat men trassi aan boord- had medegenomen. Bij onderzoek werd daarvan echter niets gevonden en het bleek nader, dat dit cen gevolg was van het uitlooien der nieuwe prauw in het seewater; de stank vermindenle dan ook langzamerband. Den 1248 November ying ik ’smorgens aan wal, om kofife te drinken en rijet voor middag- en avondmaal te leten koken; voor ontbijt gebruikte ik steeds droge beschuit. Kauw is een groote kampong en er wonen selfs Chineezen, die handel met de Alfoerea driven; x\j koopen hier rijet, sago, gedroogde viech, karet-echildpad en tripang en verkoopen lijnwaad en enais- e' Gewonnlijk wordt dit divtrikt Keee geneemd. De viteprask Kaow ic waartchijniijk jeister, daar 4it cord reeds ap de cude deer het inctitect witgegeren kaart van Halmahera en in andere stuhhen uit den tid der Compagnie steeds Cau of Canw genermd wordt, welke schrifwijse ack by Jehet meest met de taal der inbeorlingen vertreswde seadelingen in grbrurk is. R A. 4- Veigr. 1. ] 502 terijen. Langs het. strand vindt men een lange reeks van klap- perboomen, waartusschen hier en daar, ver van de eigenlijke kampong, nog huizen gezien worden. Om acht uur werd de reis naar Tabello voortgezet. Gedu- rende de vaart zagen wij bij afwisseling een zandig strand of rotsen, die tot in zee afdaalden; de huizen staan hier en elders alle op den vasten wal, niet ver van de zee, doch zijn niet op palen gebouwd, daar de aardbodem tot vloer strekt. Om half twaalf passeerden wij Poeloe-Bale; Tandjong Bian Medéhé ligt tegenover dit eiland 1. Hier kregen wij een weinig wind, om te zeilen; bij tusschenpoozen moest er echter ge- roeid worden tot Tandjong-Miti en het daartegen over liggend eiland van dien naam. De geheele kust van Tandjong Bian tot Tandjong Miti 2 is wel niet hoog, doch het lage gebergte loopt steil in zee af en de kust is geheel onbewoond. De eigen- aardige vorm van het eiland Halmahera. wordt nog zonder- linger, wanneer men behalve de vier groote schiereilanden ook de vele uitstekende kapen met de daarvour liggende eilandjes en de diep in het land indringende baaien in aanmerking neemt. Des avonds om acht uur kwamen wij voor Tabello aan, doch dewijl het zeer donker was en het Janden moeielijk viel, getroostte ik mij, weder in de prauw te overnachten. Vroeger was hier een lange brug, waar men aan het hoofd kon aan- leggen; doch hoe fraai die brug of steiger eenmaal moge ge- weest zijn, thans was zi] geheel onbruikbaar. Den volgenden morgen ging ik aan wal en ontmoette den zendeling Been met zijne echtgenoote. Hij heeft hier een lief huisje opgericht en is kraak zindelijk ingericht, hetgeen nog al eenig verschil oplevert met de vuile woningen der Alfoeren. - Het terrein om zijn huis is goed schoongehouden , met bloemen en vrochtboomen beplant en omheind tegen het indringen van geiten; de heesterachtige katoen tiert hier zeer welig. Ar- beiders zijn hier tegen 6 ’smaands genoegzaam te bekomen, hetgeen elders niet het geval is. Dit erf is een model voor de Alfoeren, maar het goede voorbeeld van den zeudeling vindt 1 Bi) Bernstein heet deze kaap Tandjong Patjikara en het daarvoor liggend eilandje Bobale, (Tijdschr. Bat. Ger. XIV, bl. 420). Ook in het Tijdschr. van N.-Indté voor 1856, D. II, bl. 227, heet dit eiland Babale, op de kaart in Petermanns Mittheil. voor 1873 Balili. R. A. 2 Deze kaap heet bij Bernstein (t.a. p. bl. 422) Tandjong Mauvéa. R. A. 503 bij hen nog weinig navolging. Zelfs heeft de heer Been hen nog niet z00 ver kunnen brengen, dat zij den weg en hunne erven in de kampong schoon maken; alles is er met yras en struiken begroeid. Er is hier evenals te Kauw een zougenaaind resideptie-huis, dat door den Djoegoegoe bewoond wordt en er even vuil en verwaarloosd uitziet, als het overige. Hier wonen meest Orang Slam, die niet beschaafder dan de Alfoeren en meestal nog werkelijke Heidenen zijn; ook heeft zich hier een Chinees gevestigd. De Alfoeren in de verschillende distrikten van Halmahera spreken evenals de bewoners van Nieuw-Guinea, Ceram, Celebes, Boeroe en Borneo, verschillende talen en dialekten !. Ook staan zij soms vijandig tegenover elkander; het gezag van den Sultan van Ternate maakt de twisten hier echter minder bloedig dan elders. Om 8 uur ‘smorgens vervolgde ik de reis naar Galéla, nadat ik bij den heer Been koffie gedronken en rijst voor de vaart gekookt had. Het land langs dit deel der kust is laag; het schijnt zeer vruchtbaar en is gedeeltelijk door Alfoeren bewoond, hoewel aan het strand geen kampongs te zien zijn. Meer binnenwaarts steeg nu en dan rook op; de Alfoeren houden zich toch niet alleen aan de kust op, maar wonen ook ver in het binnenland. Het strand is hier en daar zandig, verder- op ook met zwarte rotsblokken bedekt, die meer en meer toe- nemen, hoe meer men Galéla en den voet van den Goenoeng Mamoeja nadert, totdat eindelijk de kust voorbij Taudjong Lari 2 in een geheel zwarte vulkanische massa overgaat, de zoogenoemde Batoe-Angoes 3. De Goenoeng Mammoeja, die + 3000 voet hoog zal zijn, daalt met verscheiden ribben in zee af, waarvan Tandjong Tari de uiterste punt uitmaakt. Zoodra men deze laatste kaap omzeild heeft, valt het oog zoowel op 1 Men zie over de talen van Halmahera en de nabijcelegen eilandeu, waaronder die van Noord-Ualmahera eene 200 eigenaardige plaats beklec- den, mijn opstel in de Bijdragen van dit Instituut, R. 2, D. VII, bl. 267. Overigens blijkt uit het bovenstaande, dat de heer Teysmann onder het wourd Alfoer geen bepaald ras, maar eenvoudig den nog niet tot den Islam bekeerden inlinder verstaat; zie mijne aanteekening hierover in von Rosenberg, Reistochten naar de Geelvinkbaat, bl. 54. R. A. 2 Tandjong Loeari bij Bernstein (t.a. p. bl. 467 en 442) “R.A. 3 Ook op Ternate heeft men den Verbranden Hock of Batoe Angoes van batoe steen en angoes, brand. R. A. 