The lichen book; handbook of the lichens of northeastern United States;
En daarbij voegde zich nog in 1864 de Buit'eidandsche hlmsiekeUy die liij in admininistratie overdroeg aan Schadd en Fnnke. Op voorstel van den eerste wenschten zij de ge- heele serie over te nemen. Terwijl de serie op de laatste auc- tie voor plus minus 32 cent per deeltje was opgehouden, be- rekende Kruseman thans den prijs op 25 cent, in ronde som /* 6300. De aanvragers namen daar geen genoegen mede; zij verkregen de reeks in admijiistratie, behalve die deelen, die op dat oogenblik nog niet compleet waren: Macatday en DantSy raaar vermeerderd met Dickens' Kleine Bora en Slechte iijden in octavo en de Dickens^ serie in duodecimo \ Aanmerkelijk werd door al die voorvallen zijn dagelijksche werkkring ingekrompen. Levendig kan ik mij voorstellen, dat, waar bovendien nog de eigcnlijke arbeidslust ontbrak, zich een zekere tegenzin ging openbaren in die artikelen, welke hem nog overgebleven waren. Wat al onaangename herinneringen waren daaraau voor hem verbonden, als wezen ze hem terug op zijn dagen van glorie, aan tijden, toen hij nog droomde van bereikbare idealen, welke voor altijd verdwenen waren, aan uren, die nimmer zouden wederkeeren! In Juli 1864 was dan ook reeds in beginsel besloten tot een hemieuwde fonds- veiling. Nog geen twee jaar na de vorige auctie, was het de drang der orastandigheden, welke hem noopte zich, niet van alle, maar tocli van vrij wat, nl. 31 artikelen te ontdoen. De Ilidorkche vrouwni^ de geschriften van Busken Huet, en die waaraan zijn naam verbonden was {De geschiedenu van een hapje brood door Mace, La seule choae ?iecessaire en De acAl- fieii eeuiveu der Chrhferiheid door White), de Chris felijke- en de Vrakfische Volks-almauak, en de Aurora gingen o. a? in andere lianden over op de veiling van zijn fonds den 25 April door Van Kesteren en Schleijer gehouden; slechts een artikel, ^ NIeKwshlad vooi- den Boekhandel 21 en 28 April 1864. FONDSVEILING IN 1864. 87 dat in veiling gebracht werd^ Staring's Kaart voor natuurhunde 18C4. en volksvlijt werd opgehouden. Kruseman's fonds, zijn omgeving, zijn vrienden, zijn huis- gezin, alles wijzigde zich, alles werd anders, geheel anders als hij zich vroeger gedroomd had. Zijn woning in de Kleine Houtstraat, waaraan zooveel droeve herinneringen verbonden waren, werd hem te somber, te eng, te naargeestig. In 1866 verhuisde hij naar een villa aan het begin vandeDreef, onder groeuend en lachend geboomte. Daar zou hij tot rust en kalmte komen, en weer eenige levensmoed scheppen onder Gods vrije natuur. Temims edax rerum.. En al zouden de groote dagen van het drukke bedrijf zich niet meer herhalen, langzaam aan zou zich toch weer een zekere mate van meer onder- nemingsgeest opeubaren, die het bewijs zou levereu, dat de vroegere Kruseman niet geheel en al was ondergegaan en ver- nietigd was geworden door de slagen van het noodlot. Het faiiim speelt in het leven hier op aarde een groote rol, meer dan wij ons zelf wel willen bekennen. De mensch wikt, maar God. beschikt, is de uitdrukking van hetzelfde denkbeeld, en Kruseman had, onmogelijk als het hem moest geworden zijn die spreuk in haar eigenlijke beteekenis te onderschrijven, maar al t€ zeer moeten ondervinden hoeveel waarheid er toch inder- daad in gelegen is. Het fatum had beschikt dat de Haarlerasche Walsche gemeente in 1850 Huet tot haar voor- ganger zou beroepen; het fatum had beschikt, dat in twee achtereenvolgende jaren aan Kruseman de moed ontnomen zou worden en samengaan met Huet verder onmogelijk zou zijn. In 1863 in den diepsten rouw gedompeld, zou het jaar 1864 daarop de kroon zetten. Maar tegelijk daarmede zouden zich in 1864 al reeds sporen voordoen, dat een nieuw tijdperk in aantocht was. De Aarde en haar volken staat aan den aanvaug van het laatste deel van des uitgevers loopbaan en zou tot aan het einde van het uitgeversbedrijf een geliefkoosde onderne- ming blijken te zijn. VIII. xydperk iran meer opgrewektlieid. — Dozy, De Israelieten te Mekka. — Kronyk Toor g^schicdenis en wetenschap. — De aarde en haar Tolken. Ensclied^, Inyentaris Tan het archief der stad Haarlem. — Dante Alif^bieri, De Komedie, oyergebracht door Haeke van Mynden. — Kennis en knnst. — Fondsyelllngr 1867. 1864-1867. De toesiand, waarin Kruseman zich door den loop der om- standigheden in 1863 en 1864 zijns ondanks zich gebracht zag, was voor hem, eenmaal zoo actief en zoo hard arbeidende, niet zeer rooskleurig. Het zonnetje in zijn huiselijken kring was ondergaan ; den auteur, die zijn fonds gemaakt had tot het bij het publiek meest besprokene van zijn tijd, had hij moeten los- laten. Tusschen Januari 1863 en September 186.4 had een ge- heele ommekeer phiats gegrepen en als uitgever was hij wear vrijwel terug gekomen tot het punt, dat hij in 1851 inuam, zouder het vooruitzicht, dat een ander de plaats zou komen innemen, die Huet bij hem bekleed had. Als denkend, gevoe- lend mensch was hij geheel veranderd, toen „geloovig", thans modern — was het tot zijn schade of gewin als persoon? — MEVR. BOSBOOM-TODSSAINT. 89 en uitingen van een bijbelsch standpunt uitgaande moesten dan i864. ook op hem den beoogden indruk niet kunnen maken^ hoe goed ook gemeend, al gingen zij ook uit van hen, met wie hij in hartelijke betrekking stond. Het was in IS 04 dat hij een brief ontving van mevrouw Bosboom, waarin zij zich oj) het be- kende standpunt stelt; een brief daarom des te belangrijker hier af te drukken, omdat hij gericht was aan den uitgeyer der godgeleerde werken van Iluet, die de schrijfster twee jaar te voreu juist over haar theologische denkwijze in een open brief aangevallen had. Hoog geachte Heer en Vriend ! Hartelijk verheugde mij uwe toezendingen van G. Eliot's Hontjola — en — ik moet de waarheid zeggen niet het meest om 't bezit van het boek, hoezeer ik het op prijs stelle, daar ik het reeds eenigermate kende, uit de artikels daarover geschreven in de buitenlandsche revues en in Ben Gids, Maar, ik herhiial het, meer om den gever nog dan om de gave was het mij welkom, bovenal dat het bijgevoegd schrijven mij eene gewenschte gelegenheid schenkt om onze, wat ^1 te lang rustende correspondentie weer te hervatten, die mij nooit tot last altijd tot lust is geweest, iets wat ik met opregtheid niet van die met andere uitgevers zeggen kan — maar uwe wijze van zijn tegenover mij was ook altijd zoo verschillend van 't geen ik in mijne nu bijkans dertigjarige auteurs-carriere van de meesten hunner heb ondervonden, dat zij in mij harte- lijke vriendschappelijke gevoelens had opgewekt en ik u in gedachte altijd meer beschouwde als een vriend die mij waardeerde en voor wien ik hoogachting had, dan als den man met wien ik zaken deed. Die laatste relatien nu zijn wel opgehouden sinds gij zelf u meer en meer aan de ge- wone handelszaken onttrokt en die aan anderen over liet — wat gij vroeger zelf hadt gewild — maar toch waarom zou de goede indruk eens ontvangen, de vriendschappe- lijke gevoelens eens opgevat niet kunnen blijven nu door 90 MEVR. BOSBOOM-l^OUSSAINT. 1864. zulke betrekkingeii uit den aard der zaak niet meer kun- nen bestaan. Mij althans zou het onraogelijk zijn cen ander dan een aangenaam herdenken vast te houden van dat voorleden — en ik geloof van u hetzelfde. De ken- nismaking met uwe lieve echtgenoot en het zijn in uw huis heeft mij natuurlijk niet zonder de innigste belangstel- ling gelaten in de trefiende herhaalde verliezen die u en haar moesten tretfen, en zeker had ik u — ook zonder daar- toe van Uwe zijde bepaald te zijn uitgelokt van mijne deelneraing de betuiging gedaan, ware het niet, dat ik bij eiTaring wist hoe men h\ te pijnlijke al te schrijnende zoo heel ligt door aanraking smartelijk kon doen treft'en als men niet weet Jioe zij verpleegd willen zijn, en als men de balsem niet kent waarmee men ze zou behooren te verzachten. En dJlt, geachte Vriend, is in opregtheid de oorzaak van mijn zwijgen bij het vernemen van de huiselijke rampen die u getroffen hadden. Ik wist dat gij door uw werkkring zelf waart medegevoerd op „dien throon der Wetenschap" zoo als gij dat zelf omschrijft, en ik . . . [jtic] voelde niet in mij het vermogen om tegen dien stroom op te roeijen waar het anderen geldt, al is voor mij het geloof de rots waartegen die zich alleen verheft om te breken. Tk overwoog met innerlijk leedgevoel, dat ik de lafenis die ik het lijdend ouderharte zou willen brengen alleen kon putten uit die bron door de weten- schap voor onzuiver verklaard, en ik duchtte dat gij met die uitspraak zoudt jnstemmen; daarom zweeg ik liever want om tot u te komen met de banale uitdrukking van deelneming en troostwoorden zonder groud die de menschen gewoon zijn elkaar bij zulke gelegeuheden te zeggen d^t kon ik niet. Ik M-eet er ee7i> die uit de voile warrate van zijn hart en uit do voile kracht van zijn geloof tot u zou gesproken liebben bij zulke diep aandoenlijke gele- genheid, met dof, rustig [?], laat mij het eens zoo noe- men Don Quyotisme des geloofs, dat zich aan niets stoort om op haar ideaal af te gaan — maar, uw en mijn vriend Da Costa is er niet meer om ten uwen behoeve MEVR. BOSBOOM-TOUSSAINT. 91 nog weer de worsteling met de wetenschap te ondernemen, 1864. en ik lean alleen zeggen dat het uiij innig grieft uonder de beheersching van die troostelooze meesteresse te weten, die jaist dddr zwijgt waar wij het meest een antwoord zouden noodig hebben. Ik voor mij kan er mij niet mee vindeu, en ik zou onder dat deel van des levens last dat mij is opgelegd zekerlijk bezwijken, als ik niet de smarten en de moeiten van deze aarde kon zien in het licht der Eeuwigheid, ook voor mijne vrienden — vijf van de zes! Het is te bit- ter hard, het is t& pijnlijk zelfs om in te denken als men niet gelooven kon, dat er een doel moest zijn, een god- delijk groot doel met zulke l)erooving. Dat doel kan toch zeker niet zijn om een man zoo als gij zijt nog in de voile kracht des levens met de verslagen hoofdbuiging der onmagt van levensmoed en levenslust beroofd op aarde te doen voortwandelen. — Neen, neen! Uwe vijf lievelingen kunnen niet voor u verloren zijn, noch gij voor hen. Hoog omhoog! het hart naar boven, Hier beneden is het niet, 't Ware leven Ueren loven Is maar daar men Jezus ziet I ' zingt. de gemeente elkander troostend toe, en al zou de wetenschap dan met haar glimlach hoofdschudden[d] zeggen, dat de Ilerael niet steeds dove?i ons zijn kon, och ! wat beteekenenen die geleerde woordenzifterijen tegen die stralen van licht en van kracht, waarmede dat geloof aan 't onzienlijke ons verblijdt. 0! mogteu ze in u lichten, mogten ze u rijkelijk met moed tot leven en werkzaamheid bezielen want ik geloof dat uwe lieve vrouw de wijste partij heeft gekozen met zich bezigheid te zoeken. 0! geef u zelven niet te veel toe aan dat Gezang XLIII : 1. 92 MEVR. BOSBOOM-TOUSSAINT. 1864. gevoel dat uw iijd voorbij is — het werkt zoo vemieti- gend op alle veerkracht. Vergeef mij al dit geschrijf. Mogt er niets in ziju dat u gegriefd had — een of ander dat u goed geweest was, ware 't slechts voor het oogenblik. Gij ziet er ten minsten uit dat ik niet onverschillig ben over 't geen u treft. Ik zelve werk nog altijd maar bij tusschenpoozen en in den laatsten tijd meest wat niet te veel studie eischte. Toch heb ik dozen winter weer een groot werk opgevat. Maar niet de Portugeesche Joden — die zullen wel in de pen blijven. Het was een goed moment toen wij die in verbceldiug al op uwe pers nederlegden! Ik moet eindigen. Niet zonder u de hartelijke groeten van B. te hebben overgebragt en u verzocht te hebben mij in liefde van uwe echtgenoot te herinneren. Geloof mij met de meeste hoogachting en vriendschap Uw heilwenschende dw. Vriendin A. L. G. BOSBOOM-TOUSSAINT. 's Hage 26 Februarij 1864. Had die brief een weldadigen invloed op Kruseman? Het blijve in het midden, want de op handen zijnde gebeurtenissen . met Huet, gaven genoeg beslommeringen. Zooveel is zeker dat in 1864 de plannen ontworpen werden voor De aafdsenhaar volhen^ waarvan het eerste proefblad in November van dat jaar verscheen. Vooraf hadden een paar andere uitgaven het licht gezien: een door N. G. Pierson bewerkte vertaling van Goscheu's The theory of the foreign exchanges ; de Isra'eliten te Mekka door Dozy, de eerste aflevering van de Geschiedsuis van het prates- tayitlsme door Rauwenhoff in J)e voornaaniste godsdiensten\ een vertaling door Winkler van Page's The. philosophi/ of geology verschenen als Drie vragen op het gehied der geologis en De oudsfe geschiedenis van het ChrUteudom naar W. Lang uit het Daitsch vertaald door Bergsma. DOZY^ DE ISUAELIETBN T£ MEKKA. 93 De tweede van deze titels staat in nauw verband met De 1864. voornaamsle godsdveTtstetiy zoozeer, dat hoewel gewoonlijk daar- toe uiet gerekend, hij in April 1864 door Kruseman zelf wel degelijk opgenomen werd in een prospectus van die serie. En zoo blijkt het dan, dat ook de voornaaraste uitgaaf in 1864, die zich niet onmiddellijk bewoog op het terrein der moderae theologie, niettemin, evenals deze, het gevolg was van vroeger aangevangen arbeid. In November 1862 had Dozy, als gevolg van zijn arbeid over Het Islamisme, een streng wetenschappelijk werk beloofd, dat van groot gewicht zou kunnen zijn ook voor de Bijbelsche the- ologie \ Het nieuwe resultaat waartoe hij gekomen was, zou naar hij vreesde onder zekere kriugen een geweldige ergernis verwekken, zoo hij het in een populair wetenschappelijk ge- schrift te boek stelde ^ ; als werk, alleen voor geleerden bestemd, zou het zijn nut kunnen hebben, maar bovendien, wilde hij zijn meening voldoende bewijzen, dan was het citeeren van teksten gedrukt in Hebreeuwsche en Arabische letters strikt nood- zakelijk. Den 2 Mei 1863 was de kopy van He/^ Islamisfne afgewerkt. Drie maanden later kwam hij Kruseman voorstellen ook zijn verhandeling uit te geven, waarover hij in zijn hlamisme ge- sproken had. Juist tot Kruseman wendde hij zich, omdat dit geschrift bij hem als uitgever tehuis behoorde. Tegelijkertijd gaf hij den wensch te kennen zijn werk ook in het Fransch te doen vexschijnen. „Mijne meeningen zijn te nieuw en strijden te zeer met de heerschende voorstellingen dan dat zij geen tegen- spraak zouden vinden; maar belangstelling en koopers zal het stuk genoeg vinden, daarvan houd ik mij overtuigd" ^. Kruse- naan nam het aanbod gereedelijk aan en Dozy zette zich aan het verder vermeerderen en bewerken van zijn gegevens. Het opsporen der bronnen, die hij noodig had, ging boven ver- wachting vrij vlug van de hand en hij zelf geraakte hoe langer Zie hiervoor Dl. II biz. 20. Brief van Dozy 28 November 1862. Brief van Dozy 27 Augustus 1863. 94 DOZY, DE ISRAELIBTEN TE MEKKA. 1864. hoe meer ingenomen met de resultaten, die hij verkreeg. Een gelukkig oogenblik deed hem den sleutel van het alphabet aan de hand, dat hem leerde hoe de onuitgegeven inscriptie op de steen te Mekka, de zoogenoemde „9tandplaats van Abra- ham'' ^ verklaard moest worden -. „Mijn resultaten zuUen vreemd genoeg klinken, herhaalde hij weer een paar maanden later ', maar mijne bewijzen zijn thans, geloof ik, zoo menig- vuldig en overtuigend, dat er niet heel veel tegen te zeggen valt; — althans niet uit een wetenschappelijk oogpunt, en wat de heeren dogmatici en supranaturalisten zeggen of niet zeggen, is mij tamelijk onverschillig; hun rijk is toch uit en zij zullen wel doen, eerst liet historisch-kritisch onderzoek van mijn vriend Kuenen te refuteren, eer zij poleraiek gaan voeren tegen mij, te meer daar zij op mijn veld „vreemdelingen zijn „in Jeruzalem'\" De Israelieten te Mekka van Davids tijd tot in de vijfde eeuw onzer tijdrekening verscheen in April 1864, en kort daarop kwam de Duitsche vertaling door tusschenkomst van Otto Petri te Rotterdam en voor rekeniilg van Kruseman, in het licht bij W. Engelmann te Leipzig. Beide editien waren om de Oostersche tvpen niet gedrukt bij Van Asperen van der Velde, Krusemau's oude drukkerij, maar bij Joh. Ensched^ en Zonen *. Dozy's resultaten trokken de aandacht bij de buitenlajidsche geleerden. Voor zooveel ik van die buitenlandsche critieken tennis gekregen heb uit de door Kraseman ontvangen brie- ven, noem ik ze hier op. Bishop CoUenso gaf een uitvoerig ^ In een handschrift van de Leidsche Universiteits Bibliotheek. * Brief van Dozy 27 Augustus 1863. '' Brief van Dozy 27 October 1863. * De Duitsche editie heeft nog als ondertitel Ein Beitrag zur alt- teslamentlichen Krifik und zur Erforschung des Ursprungs da Islanis. Op de verso van het titelblad staat : „Druck von Breitkopf und Hartel in Leipzig". De fondsboeken van Kruseman, evenals de drukkeryboeken van de firma Joh. Enschede en Zonen geven echter de meest stellige zekerheid, dat het werk bij deze Haariemsche firma gedrukt is; Breit- kopf und Hartel zijn slechts de drukkers van den los ingeplakten titel en van den franschen titel. DOZY^ DE ISRAELIETEN TE MEKKA. 95 overzicht, bijkans een vertaling van het hoofdstuk over de 1864. Simeoniten^ in zijn The Pentateuch and Books of Joshua cri- tically examined * ; evenzoo was de zich niet noemende recen- senten in Von SybeVs Historische Zeitschrift ^ er uiterniate roede ingenomen, niet anders De Khanikoff ^ in het Journal asiatique *, die Dozy's bewijzen "presque mathematiquenient rigou- reuses'*'' noemde ; Sprenger gaf in het Ausland een beschouwing^ die naar Dozy's oordeel kant nog wal raakte ^; Dr. Zastrow behandelde Dozy's raeening zeer uit de hoogte in FrdnkeVs iheologische Monat-schrift ^; de Gottiugische gelehrte Anzeigen drukten van de hand van Dr. Ewald — „ieniand die zichzelf voor een vokaal houdt", schreef Dozy ^ — een vernietigeude kritiek; de IFestmitister Review en de Saturday Review lieten zich gunstig uit, in de Allgenieiyie Zeitung der Jiiden plaatste * "Prof, Dozy of Leyden^ in his work lately published De Israeliten te Mekka, has given to the world an exceedingly interesting account of his researches into the early history of the sanctuary at Mekka and of the religions which existed there before the tune of Moham- med. His reasoning is very ingenious and original; and the conclu- sions to which he has arrived are of considerable importance^ in their bearing upon the early history of Israel, and especially on the results arrived at in this volume, I shall here endeavour to set before the English readers an abstract of the chief points in these new disco- veries^ stating them generally in Prof, Dozy^s oion words, but not confining myself to these, nor following exactly the course of his arguments. But the merit of fuiving first made new investigations, a^ d applied his intimate knowledge of Arabian writers to throw light upon some obscure pas<ages of Scripture, and reveal a hitherto un- knoum portion of Israelitish histortj, is entirely his o?«j«." (Brief van Dozy 5 Augustus 1865). * Bd. XIII. Mtinchen 1865 S. 270: "So sehr sich indessen uber manchen Beweis und manche Erklarung des Verf. strciten Idsst, vcr- dient doch seine geistreiche und scharf sinnige Sclri ft voile Bctrachtung und wird man gewiss in manchen einzelnen Punklen ihm beistimmen WlMMCn." Brief van Dozy 5 Augustus 1^65. Octobre-novembre 1864. (Brief Dozy van 12 Januari 1805.) Brief van Dozy 24 Augustus 1864. Brief van Dozy 3 September 1864. 6 September 1864. 96 DOZY, DE ISRAELIETEN TE MEKKA. 1864. Philippson een scheldartikel ^; in de Hehraische hibliogra- phie ^ gaf Steinschneider een vinnig artikeltje ; Prof. Weil was in de Heldelberger Jahrbilcher van Augustus zeer wel- willend gestemd ^, In het Joodsche tijdschrift Ben Chanatija * leverde Kirchheim een zeer welwillende en over het gcheel gunstige recensie. Daarentegen was het Zeiischrift der Deut- schen morgenUindiacJtefi GeselUchaft ^ alles behalve met het werk ingenomen. In 21 eomi)res gedrukte bladzijden leverde K. U. Graf t« Meissen een zeer ongunstige kritiek. nFragen WIT schliesslich^ was die wirkliche, wissenschaftlich begluuhigU Geschichte durch die mit so grossem Aufwand vo7t Sckarf- siun und Gehhrsamkeit gefiihrte UfiUrsuchung des Vf, gewonnen hat J 80 ?nilssen wlr mit Bedauern antworten: nichtSy gar nichis, Jeder Andere ah er vnrd in den mit so grosser Zuversicht als hisforische^ nnzweifelliaft ertoiesene Thatsa^he au/gestellfen Er- geb?iisse?i nic/its welter se/ien als ein Gewebe lUf tiger Hypothesen^ gewagter ufid abeuteuerlicher Folgerungen und Zusamm^enstel' lungen^ und sich niir iiber die Leichlfertigkeit icundern, mil weleher oft aus unerwiesene?i Vorauszetzungeu die weifgehend- sien Schliisse gezogen loerden^ wdhrend die vielfachen Wider- sprUche^ die dabei hervortrelen^ urn von Unwahrschehdichkeit&n oder Untfwglichkeiteu gar nicht zu reden^ ganz unbemerki bleiben. Alles schwebt in der Luft^ nicht s ruht auf einem sichem, wissenschaftlich geebneteii Grunde^ iiberall tritt in grellsier ITeise der Mangel a?i festen kritischen Regeln hervor. . . Nur Bins geht mit Sicherkeit ah Ergebniss aus der Arbeit von D. hervor : das wir uns nach wie vor bis auf weiteres bescheiden fniissen, — fiber die alter e Geschichte von Mekka und von Arabie7i iiber haupt — nichts zu wisse7i.^^ Dat was het oordeel van den man, wiens bibliographisch systeera Dozy in 1846 als Adjutor interprets legati Warneriani Brief van Dozy 18 October 1864. N°. 41 September-October. Brief van Dozy 13 November 1864. 1865 n''. 48 en 49. (Brief van Roest 12 Jannari 1856.) Bd. XIX. Leipzig 1865 S. 330—351. (Brief van Roest 6 Juni 1865). DOZY, DE ISRAELIETEN TE MEKKA. 97 in hoofdzaak had overgenomen tot liet vervaardigen van een nieu- i^^*- wen catalogus der Arabica ter Leidsche Universiteits Bibliotheek. Nederland bleef eveninin achter met zijn oordeel. De be- s])reking, welke Kuenen er aan gewijd had in de Godgeherde Bij- dragen als De BdHlsdleust under Israely wcrd afzonderlijk als brochure uitgegeven; Oort gaf in zijn Be diensi der Baalim i?i Israel een uitvoerige bescliouwing en gedeeltelijke weerlegging *; H. Pierson behandelde het werk in 1864 in zijn Be kellige steeneu in Israel en twee jaar later in zijn Baetyliendiensi \ Zibmacher Zijnen noemde in de V aderlandsche letter oefenin gen - Dozj's studie „eene ontzettend rijke aan- winst" ; De Goeje besprak het werk in Be Gid^ ^ met enthusiasme; J. P. N. Land dorst al reeds dadelijk de over- tuiging uitspreken, „dat vele van [de nieuwe beschouwingen door Dozy gftgeven] proefhoudend zullen bevonden worden, zoo al niet dadelijk, dan toch op den langen dunr*' *; in Be Tijdspiegel ^ behandelde J. C. Matthes in 20 bladzijden de uit- gaveu van Dozy en van Oort, raaar toonde zich minder inge- nomen met Be Israelieten dan de andere recensenten; Waar- Aeul i?i lie/de ® maakt« de woorden van Oort tot de zijne, dat menig scherpzinnig geleerde door eenzijdig op den voor- grond te stellen wat voor de juistheid van een gevonden spoor schijut te bewijzen en het oog te sluiten voor dat, wat voor het tegendeel pleit, daardoor op een dwaalspoor geleid wordt; Be Heraut citeerde met ingenomenheid de hier bovenaange- haalde recensie van Graf, om te laten zien „hoe de mannen van DE wetenschap in Duitschland soortgelijke produkten, hier * Beide schryvers wijken onderling in hun resnltaten evenveel van elkander af ten opzichte van de Baalsvereering als zij elk in het bij- zonder van dat van Dozy verschillen. — De Goeje gaf een uitvoerig overzicht van het geheel in De GUis 1865 Dl. I biz. 531. * 1865. Bibliographie biz. 175. ' 1864 Dl. II biz. 297. " De Nederlandsche spectator. Arnh. 1864 biz. 227. * Arnh. 1864 Dl. II biz. 349. * Gron. 1865 biz. 372. — De anonieme recensent was Hofstede de Groot. Deel II. 7 98 DOZY, DE ISRAELIETEN TE MEKKA. 18C4. te lande met uitzinnige toejuichingen vereerd, beschouwen. . .. Men leze deze belangrijke recensie, wier gronden degelijk, wier betoog zegevierend en klemmend is, in haar gelieel. Mogt er iemand zijn, die over meer tijd te beschikken lieeft, dan de steller van dit artikel, hij vertale haar, zoo hij overigens voor deze taak berekend is, en houde zich verzekerd dat hij daar- door een dienst aan Wetenschap en Kerk in Nederland be- wijzen zal" ^, terwijl ten slotte ook Allard Pierson er zijn groot^ ingenomenheid mee te kennen gaf 2. In 1847 had Kruseman uitgegeven ])a Costa's Wackier! wai is er van den nacht?y in 1864 verscheen bij hem een weten- schappelijk werk, waarin in verband met de duistere woorden van Amos ** aan deze tot op dat oogenblik geheel onbegrcpen plaats uit Jesaia een gezonde verklaring gegeven werd *. Het debiet van de Duitsch^ uitgaaf was allertreurigst. Dozy zelf had er de grootst^ verwachtingen van ; geen zijner werken gaf hem zoo veel teleurstellingen. „Het is mij onmogelijk te zeggen, schreef hij den 14 Augustus 1865, hoe veel innig leed mij uw brief gedaan heeft. Moge het verlies, dat u door de Duitsche uitgaaf van mijn boek geleden heeft, door u ook met kalmte gedragen worden, mij is het zoo hard alsof ik het zelf geleden had. Het gaat toch zonderling in de wereld, ook met boeken. Menig boek heb ik uitgegeven en daaronder een groot aantal Arabische teksten, zonder vertaling, die door niemand gekocht worden dan door bibliotheken en door diegenen, die vlug Arabisch kunnen lezen. Hun getal is uiterst gering, want het Arabisch is buiten kijf de moeijelijkste taal die er is. Welnu, nooit is over debiet geklaagd ; integendeel, ik kan teksten uit- geven zooveel ik wil en word er nog voor gehouoreerd daaren- boven. Besproken worden die boeken weinig of niet; alios ' De Ileraut 6 October 1865 kol. 640. * „Wee8 zoo goed Prof. Dozy's onlangs verschenen ^Israelieten te „Mekka"even in te zien, indien gij het soms niet al verslonden hebt." (Pierson. Tot opheldering en verzoening. Haarl. 1864 biz. 26). " V 25 en 26. * De Gids 1864 Dl. II biz. 300. DOZY^ Dfi IS&AELIETBN TE MEKKA. 99 bepaali zich bij een succes /Tesfim^ onder een zeer beperkt 1864. publiek. Nu daarentegen heb ik eens een boek gegeveu voor een veel grooter aantal lezers; het wordt door een heirleger recensenten geprezen of verguisd, het maakt in alien gevalle eclal, en — het result^at^ uit een co?fu/tercieel oogpunt be- schonwd, is bitter bedroevend. „Het een en ander ware misschien anders in tc rigten ge- weest. Zoo bond ik mij overtuigd dat de drukkosten veel minder zouden geweest zijn, indien het boek Aier ware gedrukt in plaats van op de Enschede'sche drukkerij, over wier duurte door u indertijd geklaagd word \ Verder heeft Eugelraann la part du lioii genomen door voor zich 50% van de opbrengst te bedingen. Ik heb nooit begrepen hoe u, met die enonne belasting, rekening zoudt raaken. Toen ik pas begon heb ik op eigen kosten een boek uitgegeven^bij de toen nog bestaande firma Luchtmans ^, die, alles te zaraen gerekend, niet meer ontving dan 20% van de opbrengst, het overige % was zuiver voor mij, en zoo ben ik goed uitgekomen, maar anders ware 't onmogelijk geweest. En 't ware billijk geweest, dat Engel- mann niet meer nam, daar hij iiiels riskeerde. Eindelijk is de oplaag veel te groot geweest; de 1000 exemplaren die ik vroeg — een getal dat mij reeds hoog voorkwam — zijn door u tot 1500 gebragt. In dien tijd had u zeker de juiste voor- stelling nog niet, thans door eene treurige ervaring verkregen, van het debiet, dat boeken in 't algemeeu — niet alleen wetenschappelijke — in Duitschland vinden. Daaromtrent zijn mijne verwachtingen nooit zoo 8a7igui7dsch geweest als de uwe, maar toch was ook ik niet op zalk een rampzalig resultaat voorbereid, verre van daar. Het heeft mij geheel mismoedig gemaakt. Uit een literair oogpunt was ik anders geeuszins * De zet- en drukkosten, zonder het papier bedroe^en van de Neder- landsche editie (oplaag 1250 exemplaren) / 273 (/" 19.50 per vel), bij de Duitsche editie (oplaag 1500 exemplaren) /'250 (/'20 per vel). * Hhtoria Ahhndidaruni^ praetnissis scripforuni Arnhum de ea dynoAtia locis, nunc jirinuim editis. Lugd. Bat. S et J. Luchtmans 1846. vol. I. 4°. f 8. 7* 100 DOZY, DE ISRAELTETEN TE MEKKA. 1864. ontevreden. Dat het boek tegeustanders zou vindea wist ik en had u dat gezegd eer de druk begon. Maar daaraan was ik gewend. Toen ik in '49 mijn Recherche^ uitgaf en daarin be- weerde dat men tot nu toe van de geschiedenis der Arabiereii in Spanje nagenoeg niets wist en dat alles wat daarovcr ge- schreven was prulwerk was en leugens, ging er ook een vree- selijk geschreeuw op — en thans, nu er 16 jaar verloopen zijn, zijn alien 't eens dat ik volkomen gelijk had. Ook nu rekende ik op veel tegenspraak en op toestemming eerst bij een volgend, niet in H sop der routine zeilend geslacht. Het is mij dus zeer meegevallen dat velen, en daaronder mannen van eene gevestigde reputatie, mij dadelijk gelijk hebben ge- geven, vooral in Frankrijk, Engeland en hier. Maar uw brief heeft al mijn satisfactie doen verdwijnen, t« meer daar mij nu de hoop is afgesnaden, eenmaal in een appendix mijne tegenstanders op hun nommer te zetten en de onbeduidendheid hunner zoogenaamde refutatien aan te toonen. Wei is de wereld vol teleurstellingen.'" Van de Nederlandsche uitgaaf werden in 12 jaar 700 exem- plaren ^ /' 1.90 (boekverkoopersprijs) geplaatst; van de Duit- sche 251 &. /* 4.35 en dat nog wel terwijl Engelmann, zooals Kruseman in zijn Bouwstojfen * aanteekent het boek overal waar hij maar kon in bibliotheken gestopt had. De Neder- landsche editie dekte zich zelf dus, wellicht dank zij de 6000 prospectussen en 450 winkelbilletten. En waaraan dan de slechte uitkomst van de Duitsche uit- gaaf te danken? Gedeeltelijk is het toe te schrijven aan een reeds vroeger vermelde reden: Kruseman had geen kanalcn in het buitenland; in handeu van Brill of van Muller zou het werk denkelijk veel beter gegaan zijn. Maar ook gedeelte- lijk lag het aan den auteur zelve, aan den door hem gekozen vorm. „Dozy had dien van het wetenschappelijk onderzoek moetcn kiezen, waarbij elke stap verantwoord, elk gegeven voorzichtig besprokeu wordt, en dat eindigt met het opmaken der slotsom, hij had verkozen de verst reikende gevolgen van ' Dl. II biz. 71. i DOZY, DE ISRA^ELILTEN TB MEKKA. 101 zijn onderzoek en de vernuftige ouderstellingeu waartoe hem 1864. dit geleid liad, tot uitganspunt te nemen en een boek te schrijven dat ook voor niet vakgeleerden eene aangename lectuur zou zijn'' '. Dit in aanraerking genomen, volgt er hier onmiddelijk uit hoe Nederland in algemeene wetenschappelijke ontwik- keling ver boven Duitschland staat. Wat Van der Meulen zoo aardig weet te vertellen in Over de liefhebherij voor hoe- hen aangaande het debiet van pojjulaire wetenschappelijke wer- ken hier te lande tegenover Duitschland onder anderen over zijn eigen hier aangehaald boek in 1896 bij Sijthoff versche- nen ^, blijkt twee-en-dertig jaar te voren al even zoo geweest te zijn. Had Dozy zich er toe bepaald een ongenietbaar boek te schrijven, zwaar op de hand en voor iemand van gewone intellectueele ontwikkeling niet te verwerken, het zou wel- licht in Duitschland gegaan zijn. Nu hij dat niet deed en bovendien zijn betoog niet zeer streng wetenschappelijk argu- menteerde, bleef het succes in het buitenland achterwege, en het wetenschappelijk resultaat, dat hij beoogde, bleek bij zijn overlijden in 1883 geen schrede nader tot haar oplossing ge- komen te zijn ^. Er kwam met dat al weer eenig meerdere levenlust in Kruse- nian. Huet, die zich nog in de dagen, dat de harmonic tiis- schen hem en Kruseman niet gestoord was door zijn Aan /. //. Gutming, vrijwillig onttrokken had aan de behandeling van den Israelitischen godsdienst in Be voornaaimte godsdiensten^ zag zijn taak overgenoraen door Kuenen. In April 1864 schijnt deze verwisseling haar voUedig beslag gekregen te hebben ^, en dat als vaststaande aangenomen kan juist uit de bekwame * De Goeje in Jaarboek van de Koninklijke Akndeniie 1883 biz. 38 ' Biz. 300. ' De Goeje t. a. p. * Achter den eersten druk van Pierson's Onverdraagzaamheid opgenomen onder de Jongst verschenen boeken in het Nieuws- hlad voor den Boekhandel van den 24 Maart 18(34 wordt Huet nog genoemd in de Verdcre nieuwe uitgaven van A. C. Kruse- vian als bewerker van De godsdienat der hraHielen\ achter Pierson's 102 ONTVANGEN VOORSTELLEN. 1864. spoed waarmede zulks plaats had, een gevolg gezien wordea van de grootere levenlust. De theologie in het algemeen en raoderne theologie in het bijzonder kreeg echter afgedaan bij den uitgever Kruseman. Verwoudering kan het daarom niet baren, dat hij het voorstel van Hartsen te Bloemendaal niet kon aannemen om uitgever te zijn van Toelichii7ig van nWaarom studeren toij /^* * Kruseman's richtiug wijzigde zich geheel. Hij kon dan ook niet aannemen het aanbod van De Geyter om het tweede boek van zijn epos Drie metischen van in de wieg tot in hei graf ter perse te leggen ? ^ Zelf daarentegen nam hij weer het initiatief voor nieuwe boeken. Met Campbell correspondeerde hij over Holbein's Icones mortis^ ) Amy de Leeuw te Rozenhage, een buitenverblijf aan het Singel te Haarlem, zocht hij te winnen om uit eenige Duitsche werken * een verstaanbaar Nederlandsch werk saara te st^llen over de leer der aesthetica ^ ; Pierson raadpleegde hij over een bewerking van Ueberweg's Grundriss der Geschichie der Phi- loaophie d^r vorchiHliche Zeify in het vorige jaar te Berlijn verschenen ^. Al te gader teekenen van nieuw leven. Opnieuw Tot opheldering en verzoening^ in dezelfde rubriek van den 28 April 18(>4: opgenomen is Knenen vermeld als schrijver van dat onderdeel van De voornaamste godsdienslen. — Daar de correspondentie over het eerste halfjaar 1864 ontbreekt, kan ik hier niets met stellige zeker- heid mededeelen. * Brief van Hartsen 4 Augustus 1864. — Lubach had Hartsen tot Kruseman verwezen ; op zijn beurt verwees hij hem naar Busken Huet, die het opstel niet geschikt achtte voor De Gids. * Brief van De Geyter 11 September 1864. ' Brief van Campbell 10 October 1864. * 0. a. Lessing's Laocoon^ Thiersch' handbuch fUr Aesthetik^Oeser^s Weitgeschichte fiir das iveiblichen Gesch lecht^hemcke^s PopufareAesthefik. * Brief van Amv de Leeuw 14 October 1864. * „Ik kan u de vertaling van dit boek niet zeer aanraden. Ik ben het volkomen met u eens, dat dit werk zich door duidelykheid van voorstelling en gemakkelijkheid van styl gunstig onderscheidt. Op die plaatsen waar ik het consulteerde, kwam het mij voor met zorg en GEDANB VOOllSTELLEN. 103 werkte hij met prospect ussen van Be vogeU van Nederla^idsch i«>* Indie van Schlegel en de Kaart voor natuurkunde en volks- vlijt door Staring; een nieuwe inteekening stelde hij open op de geheele reeks der Natuurlijke hUtorie * en als uitvlocisel van deze laatste reeks stelde hij aan Hartiug een veel uitge- breider Natuurlijke kistorie ^ voor. Kruseman's richting wijzigde zich geheel. Een auteur, die tege- lijk als vriend de plaats van Huet zou kunnen inuemen^ was er iiiet. Mannen als Buijs en Quack hadden Haarlem verlaten, of hadden te veel werkzaamheden om veel voor Kruseman te kunnen doen» Bij Pierson waren maar al te onbedriegelijke ken- t^ekenen op te merken, dat ook hij niet lang zijn maatschap- pelijke betrekking zou blijven bekleeden ^. Potgieter was nog kennis van zaken bewerkt te zyn. Doch — neem het als mijne subjec- tieve opinie — wat is het nut van een werk als het boek in kwestie. Ik bedoel wat geeft eene beknopte geschiedenis der filosofie. Ik geloof niet dat zij iemand veel wijzer maakt en wanneer men bedenkt hoe de geschiedenis der filisofie in onzen tijd begrepen wordt n.l. als een geschiedenis der beschaving in den ruimsten zin des woords, dan kan znlk een dor geraamte dat zich alleen met de eigenlijk gezegde filoso- fische stelsels bezig houdt den leergierigen niet meer voldoen. Uit dien hoofde zou ik dns niet voor de vertaling opineercn. Misschien is mijne opinie verkeerd, maar gi) verlangt mijne opinie. „Wenscht g^ iets te doen vertalen, dan kan ikn ten sterkste aanbevelen de u welligt reeds bekende Max Muller's Lectures on the science of language 1° and 2© series, een uitstekend boek, een popula- risatie van de ontdekkingen en vorderingen op het gebied der Indoger- maansche en Semitische taalstndien, zeer bevattelijk, zeer onderhondend, zeer belangrgk." (Brief van Pierson 25 October 1864). — Vgl. Nieuivs- hlad voor den Boekhandel 15 September 1864. * Nieuwsblad voor den Boekhandel 27 October 1864. ' Brief van Harting 16 September 1864. * Den 1 Maart 1865 meldde Pierson aan Kruseman: „Ik wil niet dat gij tegelgk met het groote publiek een omstandig- heid vemeemt die voor mijn leven uiet zonder belang is. Sedert lang is mij de vereeniging van praktische en wetenschappelijke werkzaam- heid uiterst bezwarend (?) geweest. Ik ben hier onwillekeurig in een tal van praktische beslommeringen gekomen, die mij op den duur te veel worden en verpligten te kiezen of te deelen. In denk dus eerlang 104 ALLARD PIERSON. i864. niet de vriend geworden, die hij eeu paar jaar later voor Krusenian zou zijn en aaii Sain Jan en Van Zeggelen was Kruseman ontwassen. Trouwens voor poezie was het de tijd niet meer; wat twintig jaar geleden als goede haudelswaar mijn ambt neder te leggeu, ofschoon ik door stadie en geschriften hoop te toonen dat ik naar de mate mijner krachtcn onze goede rigting help voorstaan, hetgeen mi) zeker buiten de kerk nog gemakkelijker zai vallen dan daar binnen. ,,\Yaar ik mg met mgn gezin etablisseren zal, is nog onzeker. Ik moet in elk geval naar een veel goedkooper plaats dan Rotterdam. „Eer8t over een paar weken kan ik er mijn kerkeraad van verwitti- gen. Gelieve dus de zaak nog geheini te houden. Gy kunt begrgpen dat het mij veel strijd en nadenken gekost heeft eer mijn besluit genomen was. Maar ik geloof dat ik thans pligtmatig handel.'' En een week later schreef hg (8 Maart) : „Hartelijk dank voor uw sympathieken brief. Ik vermoed dat gg de beteekenis van mijne aanvrage om enieritaat n zelve met eenigszins te donkere klenren afmaalt. Slechts zeer tijdelijk kan deze omstandigheid tot verkeerde interpretatien aanleiding geven en als zoodanig ontmoedi- gend op andere werken. Spoedig zal het in geschriften en ook door myn optreden hier en daar (op den kansel), waar het pas geeft, blijken dat ik mij niet alleen niet hostiel tegenover de kerk plaats, maar ook naar vermogen en zelfs in kerkelyken vorm aan haar bloei wil mede- werken. De praktische beslommeringen word en mg te drnkkend. Te meer omdat ik mg voorstel in het vervolg eenis^szins een andere Ign van litterarische werkzaamheid te volgen. Tot hiertoe heb ik moeten woekeren met snipperuren en heb ik das alleen d&t kunnen doen wat met de pastorale werkzaamheid zeer wel te vereenigen was. 6a ik nu aan een werk gelijk de Gesch. van het Kafholicisnie en soortgelijken, dan heb ik loisir noodig. En van soortgelijke plannen heb ik er velen in het verschiet. Daarvoor moot ik rust niahen ; na lange overweging acht ik het niet van mgn pligt mijn tijd en geest langer te 6y»arpillee- ren tusschen velerlei. Naarmate de eerste ambitien dor jeugd overgaan, en, vooral, nu ik eens geschreven heb wat ik geschreven heb en dit nit den aard der zaak voor geen herhaling vatbaar is, zoo meen ik mij door een kloek besluit aan die omstandigheden te moeten onttrekken, die juist zulk een tijds- en geestesverbrokkeling onvermijdelijk maken. „Beweert men dat diezelfde overwegingen mij indertijd reeds tot het aannemen van het professoraat te Groningen hadden behooren te leiden, ik kan daar alleen op antwoorden dat ik de zaken destijds nog zoo niet inzag, en niemand verpligt is in een zekere peri ode te handelen naar het licht, dat hem eerst in een latere periode is opgegaan. ,Jk neem de vrijheid u dit alles eenigzins omstandig te schrijven, TIJDSCHRIFTEN. 105 beschouwd werd, was dat nu allesbehalve \ Zelf verkeerde i864. Iiij iiiet in een stemming als een tiental jaren te voren het geval was geweest. Thans, hij zou zich echter niet meer uit den handel terugtrekken, waarover een jaar te voren ernstig gedacht was; het bedrijf zon hij blijven voortzetten, kalmer, bcdaarder, met minder zorgen, met minder afwisselende kansen. En waiir vroeger zelden over gedacht was, zou thans de rich- ting wezen, waarin het scheepken gestuurd zou moeten worden. In den grooten bloeitijd van zijn bedrijf waren het bij voor- keur afzonderlijke uitgaven, geen tijdschriften, in het laatste tijdvak van zijn bedrijf zouden juist de tijdschriften, periodie- ken en verzamelwerken de voornaamste plaats gaan inneraen: De aarde en haar volken (1865), Kranijk voor de positisve wHenscha2}pefi (1865), Kronijk voor de geschiede}tis van 07ize dagen (1865), Kenn'u en hunsi (1867), T>e oude tijd (1869), de werken van Schotel (1869), Natuurhuhrische bihliotheek (1869), Mayineu van heteekenis (1870), Meesfersfukken van het buitenland^ch iooneel (1871), Elck wat wils (187^), Album der Naiuur (1872), Katner-bibliotheek (1872), Aura (1873), Vragen omdat, wordt de zaak weldra in uw kring besproken, ook van u mis- schien een juister licht daarop geworpen kan worden." En nogmaals (13 Maart 1865) : „Ik moet thans leven van mgn pen, althans grootendeels, daar het bedrag van myn tractement my van de helft van myn jaarlijks inko- men berooft." Oni financieele redenen ging Pierson naar het buitenland, naar Hei- delberg, waar het goedkooper wonen was. Voor zijn verhuizing bad hij echter een aanbod gekregen van D. A. Thieme, bij wien hij ook reeds vrij wat had uitgegeven, die hem in bet vaderland wilde behouden,en hem een vast jaarlijks honorarium van f 4000 toegezegd had, ingeval by in vervolg van tyd uitsluitend bij hem wilde uitgeven. In dat geval zou Thieme zorg dragen zulke ondernemingen op te sporen, waarvan bij het goedmaken dier onkosten door bet publiek kon verwachten. (Brief van Pierson 30 Maart 1865). * nZijn er ook goede lezers [n.l. Nutsverhandelaars e. t. q.] ten uwent? Dat artikel wordt even schaarsch als de poeeten. En wie heeft ook lust in poezj? 'k Heb verleden week met moeite voor Hofdyk een vers gefabriekt. Het is bepaald leelijk." (Brief van Van den Bergh 10 October 1865). 106 KRONIJK VOOR GESCHIBDBNIS EN WETENSCHAP. 1865. des Ujds (1875), Eigen Uaard (1875), Kosmos (1876), Neder- landsche alrnanak (1876). 