Bijdragen tot de taal-, land- en volkenkunde
Om de insnijdingen in de wortels te maken, werkt men den grond daaromheen met den patjol om, waardoor de wortels bloot komen te leggen. Dwarshouten, die met rotantouw of dunne reepen boom-schors aan de luchtwortels bevestigd zijn, stellen den persoon tevens in staat de insnijdingen tot aan den top van den boom voort te zetten. Lijn de insnijdingen op die wijze bewerkstelligd, dan wordt het dikke kleverige sap, dat vijf dagen daarna uit de wonden vloeit en zich tot een harde massa verhardt, met de arik of de loenas ingezameld; de arik is een ijzeren staafje, dat aan het uiteinde ongebogen is en in een scherpe punt eindigt; de loenas een stukje an het einde zeer scherp gesneden bamboe. De ingezamelde getah wordt in een plandoengan gedaan en, zoo deze geen getah meer bevatten kan, in een kroeng overgebracht; de kroeng is eene kleine vierkante — zelden cylindervormige — ruimte, omsloten door breed reepen boomschors, met de uiteinden aan vier in den grond geplante houten of bamboezen stij. Len vastgehecht, en welker bodem uit boom-schors bestaat. Is de kroeng tot aan de oppervlakte met getah gevuld, dan wordt daarop een reep boomschors geplaatst en met groote steen of blokken hout bezwärts, met het doel om door de drukking, die het gewicht daarvan op de massa uitoefent, hare vastere aaneenplakking te bevorderen. Het aantal kroengs hangt natuurlijk af van de hoeveelheid van het ingezamelde product. De karèt blijft onder dien drin minstens drie maal vier-en-twintig uren in de kroengs en wordt dan, nadat de reepen boomschors van de stijlen zijn losgemaakt, opgenomen en naar het nachtkwartier (een kleine pondok) der inzamelaars gebracht. Bij het huiswaarts gaan wordt het product in broenangs, die op den rug gedragen worden,'getransporteerd; het gewicht, van een mt varieert van 20—60 kati. Alhoewel drie personen voliloende zijn, om di regeld en spreedig te doen afloopen, geschieden die een vijftal; voor het maken der insnijdingen in de karèt van een boom, die 1} pikol produceert, het drietal dagen noodig; de tijd voor het maken noodigd bedraagt meestentijds het dubbele van dij De productie van een boom hangtaf van den o van 2 kati — 10jarige boom — tot 3} pil productie bedraagt echter 14 pikol. De karèt wordt, zonder gezuiverd te zijn, aan de handelaren te Pasar Kroë of Semang J 125 & f 150 de pikol, afhang De karèt wordt, zonder gezogen te zijn, aan de handelaren te Pasar Kroë of Semang J 125 & f 150 de pikol, afhang De karèt wordt, zonder gezogen te zijn, aan de handelaren te Pasar Kroë of Semang J 125 & f 150 de pikol, afhang De karèt wordt, zonder gezogen te zijn, aan de handelaren te Pasar Kroë of Semang J 125 & f 150 de pikol, afhang De karèt wordt, zonder gezogen te zijn, aan de handelaren te Pasar Kroë of Semang J 125 & f 150 de pikol, afhang De karèt wordt, zonder gezogen te zijn, aan de handelaren te Pasar Kroë of Semang J 125 & f 150 de pikol, af ende van de qualité van het product; de pris, dien de pi Batavia behaalt, bedraagt f 140—/ 170. Wor de handelaren op de woonplaats van den inzame wordt voor de pikol slechts # S3} betaald. Alvorens de handelaren het product verzendt, c handen een zaiveringsproces; de karêt wordt n of wel een paar uren in warm water gelegd, doo zij rek- en kneedbaar wordt, gemakkelijk gesneden stoften en bijmengselen kan worden gezuiverd; t dan zuivere karét over. De bijmengselen bes steenen en kleine stukjes hout. Daarna legt mei op elkander en wordt de massa gedroogd. Na he product in vierkante schijven van 20—50 katis zakken verpakt, die stevig met rotantouw worde In de laatste jaren wordt in de afdeeling veel van de inzameling der rotan segâ (hoewi sesah). daartoe op éen span afstand van den grond afg volgens naar beneden getrokken (redoet) en dan gi totdat de rotan een gele kleur heeft verkregen. De waarde van 1000 stuks bedraagt f° 10—f De inzameling van de eetbare vogelnestjes levert n gezinnen een middel van bestaan op. De pluk, waz benoodigd zijn, heeft vier malen ’s jaars, in de ma October en December plaats, en geschiedt op de 1 In het Kroeösche wordt alles op den rug gedragen. ETHNOGRAPHISCHE KENNIS DER AFDEELING KROE. 593 Tegen de karang of napalwanden nabij de holen, waarin de Lalajang zijne nesten heeft gebouwd, wordt een ladder geplaatst, die door vier personen wordt vastgehouden, om het wegschuiven daarvan te voorkomen. Een persoon bestijgt de ladder en is belast met den pluk. Het ingezamelde product plaatst hij in een mand, waaraan een touw is bevestigd, dat om de ladder is heengeslagen en welks uiteinden door vier personen worden vast- gehouden, wier arbeid alleen bestaat in het op- en nederhalen van de mand. Het reinigen van de nest jes bepaalt zich slechts tot het af krabben der vuile bestanden aan den buitenwand van het nest met een mesje en ‘t verwijderen van zand of andere onreinheden uit de holte van het nest met een kaboes (vezelige bast van den kokospalm). Zijn al de nestjes alsdan schoongemaakt, dan worden zij in den wind ge- droogd en vervolgens in goenizakken verpakt, ter markt gebracht. De meeste uitvoer heeft naar Moeara doewa plaats; slechts een kleine hoeveelheid wordt naar Batavia uitgevoerd. De wäarde, die 1 pikol zwarte vogelnestjes te Kroé, Moeara doewa en Batavia vertegenwoordigt, bedraagt gemiddeld respectievelijk f 80, f 100, f 120, f 120, £110; de witte vogelnestjes kosten op die marktplaatsen f 150, £180 en f 200 de pikol. Van de namen der holen en grotten, de vindplaatsen en de gemiddelde jaarlijksche opbrengst geeft de volgende tabel een overzicht. Gemiddelde jaarlijksche opbrengst gedurende de jaren 1879 tot en met 1884. Doorloopend nummer 1 |Sarang roegoek....... Oeloe Kroëll 49, pikol zwarte vogelnestjes & £90-f120 de  idem veo " " " re nn " of Sarang renik Wei-ngison 4 |Sarang Roepit. beenen: Bengkoenat tb: „witte, nf20-f 40 do kati 5 |Sarang Pangkallan..... idem 7 [Sarang Ballak........ idem ts " " " mone mom ot 8 |Sarang Laboes....... idem 9 |Sarang oel oe Wei...... Blimbing | +h n zwarte " nf 90-f120 de pikol Tijas of kerrak gedang.. Vis " witte " " f20-f 40 de kati 10 |Sarang ilir Wei...... idem 5 " zwarte " £90-f120 de pikol Tijas of korrak ketjil... rou " witte " nf20-f 40 de kati 11 Wei nabah.......... idem ré0 " " " Ww Wwe oo " " 594 _ muptAor vor DE ORDORAPHISCHE, Van de veestapel 2350 karbouw paarden, 907 geiten en 36 schapen. Geiten en schapen worden hier alleen gehoude De karbouw is voor den beworke der strandmai belangrijkste dier; hij is zowel vracht- als trel zakelijk bij de bewerking der sawahs gebruikt, de karbouw het gewone slachtvee bij groote fee Naar de kleur der huid en den vorm der ho Tamponger de kebau halom, de kebau handal de kebau rangga, de kebau tjangei. | De koe (sapi) wordt alleen te Pasar Kroë, Pisang gehouden voor de melk en als trekt palankijns. De meeste paarden worden in de bergdistricte zij vooral als pikolpaard (koeda pedati) voor naar de benedenstreken gebezigd worden. Slech paarden onder den man gebruikt. Het fokken van paarden heeft slechts door é Kroë plaats. De paardenkennis van den Tsamponger heeft en berust veel op bijgeloof.. Het tam gevogelte, door den Lamponger slechts tot hoenders en eenden. Kippenvleesch v hem genuttigd en is o. a. bij kleine feesten het Eenden worden nooit geslacht, doch alleen hunne ei F. Maatschappelijke toestand der ber lo, 1 Aantal kaboewajan's; betrekking van dt de indeeling der margas; aautal soekoes, soekoet 20. Grondbezit. 8e, Rechtspraak. 40, Verplichte diensten. TI. Aantal kaboewajan’s; enz. Zooals reeds vroeger werd vermeld, leiden Vgl. Wilken, Over de verwantschap en het huwelijks van het maleische ras. ETHNOGRAPHISCHE KENNIS DER AFDEELING KROË. 595 afdeeling, uitgenomen die der margas Poegoeng-Malaja, Poegoeng-Bandar, Bengkoenas, Blimbing, Wei-napal en de inwoners van Pasar Kroë en Pasar Poelau-Pisang hun afkomst af van de Ratoe's Boewei Njeroepa, Boewei-Djalan di wei, Boewei-Pernong en Boewei-Bloengoe. Oorspronkelijk zijn er dan ook 4 stammen geweest met boven-genoemde ratoe’s als stamhoofden en bewoende iedere ratoe’s als stamhoofden en bewoende iedere ratoe’s als stamhoofden en bewoende iedere ratoe’s als stamhoofden en nakomelingen een doon. Bij toename der bevolking zullen leden van iederen stamde de moeder-doeson hebben verlaten, zich elders in de afdeeling neeregezet, eerst gehuchten (oemboel) en vervolgens dooms (pekon) hebben gesticht. [n den loop der tijden zullen uit die doesons nederzettingen zijn uitgegaan, die opnieuw de hare uitzonden. luangzamerhand zullen margas gevormd zijn, doordat of de moederdoeson met de van haar uitgegane nederzettingen een geheel bleef uitmaken of de nederzettingen een geheel vormden. In beide gevallen zullen die aldus ontstane margas bewoond ziju door nakomelingen van het oorspronkelijk stamhoofden en de opgezetenen dus“tot leden van éen stamhoofd en de opgezetenen dus“tot leden van Twee of meer doesons uitgegaan, die door nakomelingen van twee of meer stamhoofden werden bewoond; de bewoners der aldus gevormde margas zullen dan tot leden van twee of meer stammen, dus tot leden van verschillende kaboewajan’s behoorende, zonder dat evenwel stamvermenging heeft plaats gehad. Betreffende de suprematie zal het recht van den sterkste gegolden hebben. Nog éen geval, dat eene marga door leden tot verschillende kaboewajan’s behoorende, bewoond wordt, is denkbaar en wel indien leden van een of meer kaboewajan’s zich in den loop der tijden hebben gvestigd in een marga reeds gevormd door leden van een anderen kaboewajan. De leden van den stam, die de marga hebben gesticht, behielden de suprematie over de later ingekomenen. Voorbeelden van de vorming eener marga door nakomelingen van het oorspronkelijk stamhoofd geven ons de margas Liiwa, Kembahang , Boewei-Bloengoe, Boewei-Kanjangan en Oeloe-Kroë; margas die door leden van verschillende kaboeajans worden bewoond, zijn o. m. de margas Soekau, Ngamboer en Soewo; in beide eerstgenoemde margas treft men nevens nakomelingen van den Ratoe Boewei njeroepa ook leden van den kaboewajan Ratoe Boewei Djalan di Wei aan en in laatstgemelde marga zoowel leden van den stam Ratoe-Boewei-Pernong als die van den stam Ratoe Boewei-Bloengoe. Se Volgr. IV. 38 596 BIJDRAGK TOT DR GEOGKAPHISCHE, GEO! Nevens die hoofdstammen met de 4 ratoes als tevens zijtakken voor, eveneens kaboewajan gel evenwel geen afstammelingen in de rechte lijn val De margas Poegoeng-Tampuk, Wei-Sindi, Pangg Panggawa-Lima-Tengah, Panggawa-Lima-Ilir worde) dergelijke kaboewajan’s bewoond. De ingezetenen der margas Poegoeng-Malaja, en } Bengkoenat en Blimbing en Wei napal behooren ta de Ranau-districten, Semangka en Kauer afkomstig De bewoners van de Pasars Kroö en Poelau-Pi soekoes verdeeld: Soekoe Semangka, Soekoe Bei Pau en Soekoe Anak Soengei, die respectievelijk De Datoek Kandang, Djawa damar en Djoeroemoedi hoofden hebben. Nevens de verdeeling in kaboewajan’s treft n eene onderverdeling der bevolking in soekoes e De kampong is eene vereeniging van gezinnen soekoe eene vereeniging van eenige kampongs, wie) stamvader en dezelfde stammoeder hebben. Aan het kampong staat de anak mantoha t en aan het soekoe de panggawa. Beide waardigheden zijn erfelij vader op den oudsten zoon over, Bij ontstentenis van 2 heid van dochters alleen wordt de echtgenoot van de c die bij adat tjambar soembei is uitgehuwelijkt, daartc ontstentenis van zoons en dochters gaat de waardig oudsten broeder van den overledene of diens oudste Te Pasar Kroë en Pasar Poelau-Pisang is de soe ging van gezinnen (kaoem). Ook de waardigheden + en kapala soekoe zijn erfelijk en gaan van vader over en bij ontstentenis van zoons op den oudsten titularis of diens zoon. In de afdeeling kunnen gevoegelijk de navolgend onderscheiden : 1e. de margahoofden ; 20, de proatins; 3°, de pemangkoe marga en de pemangkoe does: 40, de peg Auzeige, de pegawi doon en de 5°, de vrije ingezetenen. 1 Anak mantohs of anak matoha. ETHNOGRAPHISCHE KENNIS DER AFDEELING KROË. 597 De pasirahs en proatin's voeren naarmate van hunne afkomst nog andere titels, als: pangéran, dalom, Radja, Kapitan, Depati en Radien. 2. Grondbezit. Ten aanzien van den rechtstoestand der gronden zij het navolgende medegel. In de afdeeling komt zijn individueel als communaal bezit voor. Alle gronden, zoo bebouwd als onbebouwd, behoore in eigendom aan eenige personen gezamenlijk. De bebouwdde gronden zijn individueel eigendom; daartoe rekent men de gronden, waarop de huizen staan, de erven, tuinen, sawahs, ladangs en koelams. Zij zijn nauwkeurig door omheiningen aangewezen of uit anderen hoofde algemeen bekend. De eigenaar heeft daarop een onvervreemdbaar recht, kan die eigendommen verpanden, verkoopen, en bij overlijden op zijn erfgenamen doen overgaan. De onbebouwdde gronden, die een aaneengeschakeld geheel uitmaken, behoore in communaal bezit ten aanzien dier gronden is ten eenemale onbekend, zelfs in strijd met de adat. De onbebouwde gronden kunnen in 6 groepen worden verdeeld: lo. in groote wildernissen, het urwoud (poelan toeha); derhalve maagdelijke grond; 20. in gronden, die na verlaten te zijn, weder na verloop van jaren met een dikke laag humus en eenig zwaar geboomte bedekt zijn ‘en geschikt kunnen worden geacht voor ontginning (beloekar toeha); 80, in gronden, die nog niet voor ontginning in aanmerking kunnen komen (beloekar moerah); 4°, in alang-alang velden (padangan lioh); 5°. in gronden geschikt voor den aanleg van sawahs (lakaran sabah); 6°. in verlaten gronden (tanah tinggal): a. gronden, waarop sawahs zijn aangelegd geweest. Deze gronden worden tot de onbebouwde gerekend, zoodra zij met jong geboomte zijn bedekt. Tot aan het bestuur van den controleur Ecoma Versteghe! gold nog als regel, dat de ont- ginner op de sub a. vermelde verlaten gronden eeu erfelijk individueel recht kon doen gelden, al werd de sawah sinds jaren niet meer beplant; wilde een ander persoon dien grond weder exploiteeren, dan was hij verplicht den eigenaar daartoe vergunning te vragen. Later Resident van Bangka. 598 BIUDRAGE TOT DE GEOGHAPIISCHE, oai Genoemde controleur bepaalde daarop in overleg met) dat gronden, voor sawahs gebezigd en na 3 jaren 4 tot de woeste gronden moesten gerekend worden; de dan na dieu tijd het recht op den grond. Geld voor alle onbebouwde gronden in de mar daarop een communaal recht door de bewoners uitgeoefend, in een geval evenwel wordt van dien worden nl. door een persoon op de gronden sub T baomen ontdekt, dan heeft hij niet alleen eigen boomen verkregen, doch tevens een zeker recht op durende den tijd van exploitatie is niemand am gronden tot een of ander doeleinde te ontginnen die boomen zijn eigendom zijn, wordt het terrein schoon gemaakt (tjetjar) of in de boomen een inke van een kruis (selongkar) gemaakt. Wil cen perso bouwden grond ontginnen, dan geeft hij daarvan hoofd kennis; het hoofd is dan verplicht hem da te verleenen, ingeval door geen anderen «persoon aangevraagde stuk is beschikt. Is de vergunning ve de aanstande ontginner het margahoofd #1 a, naar gelang de grond voor den aanleg van ladang: benut worden. De ontginning moet dan zoo spoedig hebben. Is de aanstande ontginner bijv. door zi in de gelegenheid, dan is hij gehouden ten bew grond na zijne ziekte exploiteeren zal, een rot Antot boomtakjes aan eenige boomen op het terrein te + persoon evenwel een geruimen tijd voorbijgaan, z vraagde stuk grond te ontginnen, dan is het margal geving aan dien persoon, gerechtigd om den grond persoon, die daarvoor aanvraag doet, ter ontginnir mag zulks door het margahoofd plaats heeft gehangen. Ook kunnen personen uit een marga in een andter ontginning aan den betrokken pasirah vragen een grond afestaan, mits zijne onderhoc laten dier personen geene schade hebben. Voor de ning betaalt de aanvrager een grondhuur (sasih), en ladangs respectievelijk f 2 en f'1 per bidang bedr brengt tevens mede, dat den pasirah een geschenk a bestaande uit cen weinig rijst, twee eieren en een paar klappers, ten teeken van onderdanigheid. Het geven van het geschenk gaat gewonlijk het verzoek om aanvrage vooraf. Als voorwaarde, waarop de grond wordt afgestaan, wordt tevens gesteld, dat de aanstaande ontginner niet dan met vergunning van den pasirah uit de bosschen producten mag inzamelen of hout voor huisbouw kappen; alleen de materialen voor de daarstelling van ladanghuisjes en omheiningen der velden mogen door hem zonder vooraf erlangde vergunning worden aangekapt. Den afgestanen grond mag de vreemdeling behouden, zoolang hij den huurschat betaalt En komt de grond bij zijn overlijden aan de erfgenamen; het recht van verhuur, verkoop of verpanden van den grond heeft hij evenwel niet. Bij vertrek uit de marga komt de grond weer tot de commune terug en kan een bewoner der marga tegen een kleine schadeloosstelling aan het marga-hoofd dien grond krijgen, onverschillig of de grond tot ladang of sawah is ontgonnen. Het spreekt van zelf, dat bij niet-ontginning van den aangevraagden grond, deze aan de marga vervalt. De gewoonte, die destijds bestond om die personen te onderwerpen an de lasten, die op de marga vervalt. | Alle standen hebben hetzelfde recht op de beschikking over de woeste gronden, uitgenomen over die gronden, welke gereserveerd zijn uitsluitend voor de inzameling van boschproducten en voor het aanschaffen van timmerhout. Een gelijk recht op de naturlikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikikik Ragt 600 BIUDRAGE TOT DE GEOGRAPHIC, GEOLOGI de hagil het 4 van de wuarde, die tand of hoorn Van de ontvangen hail wordt door den pasù aan den betrokken proatin uitgekeerd | Evenals de bewoners eener marga gelijke rech onbebouwde gronden dier marga, en op de inza, producten op of in de gronden, zoo oefenen zij bronnen, beeken en rivieren, zoomede op den in} mits zulks niet tot nadeel van anderen strekt; enk zijn van bovenstaande regeling uitgezonderd, nl. Water is ageleidter bevölkert; aan boden om, zonder toestemming van hen wier sawahs stroom besproeid worden, het water van dien stro einde zijne sawahs daarmede te voeden. Wil een per: venige personen gegraven waterleiding gebruik ma zich tot die personen, die, ingeval er genoegzaam hem daartoe verguuning geven tegen eene betaling hangende van de uitgestrektheid der te bevloeien is dan ook verplicht aan het schoonmaken en he leiding medetewerken. Het visschen met den hengel of met netten in die eene marga doorstroomen, is een ieder toegest De over der rivieren, zoo zij niet bebouw. aangeslibde gronden en drooggemaakte plekken, bin legen, worden gelijkgesteld met onbebouwde gronde het recht dat men daarop kan uitoefenen, verge sub J dienaangaande van de onbebouwde gronde Evenens is dit het geval met het strand en de die de gronden eener marga bespoelt. Personen tot een andere marga behoorende hebben dezelfde rechten als de bewoners der marg vergunning van het margahoofd hebben; de gewo dat de begunstigde een  zich tot hun pang-gawa, het hoofd hunner soekoe. Is ook dit hoofd niet in staat partijen te verzeoenen en het geschil bij te leggen, dan wenden zij zich tot den proat, die alsdan de rapat proatin, waarin de anak mantoha, de panggawa de panggawa doon en de oudsten der doon zitting nemen, belegt en het geschil onder zijn praesidium beslecht. Wordt in de uitspraak van de rapat niet berust, dan kunnen partijen hun geschil voorbrengen bij de rapat pasirah, waarin het margahoofd, de proatins der marga, de anak mantoha en de panggawa zitting hebben. Onder ‘spasirahs praesidium wordt de zaak opnieuw behandld. Neemt de in ‘t ongelijk gestelde partij met de beslissing van die rapat ook geen genoegen, dan verzoekt zij aan de rapat afdeeling, waarin alle pasirahs en de datoeks van Pasar Kroé en Pasar Poelau-Pisang zitting hebben, om het geschil in hooger beroep te berechten; onder leiding van den controleur wordt nu in hoogste instantie uitspraak gedaan Rijzen er kleine geschillen tusschen partijen, tot verschillende Kampongs of soekoes behoorende, dan worden die onmiddellijk door de rapat proatin, waarin dan de pemangkoe doeson, de oudsten der doeson, de betrokken anak matoha en panggawas zitting nemen, wonder oat praesidium van den proatia berecht. Gewonlijk evenwel nemen in de rapat proatin dan slechts zitting de pemangkoe doeson en de oudsten der doeson onder praesidium van den proatia. Zoo de partijen in verschillende doesons wonen, ver-voegen zij zich tot de rapat pasirah, waarin dan de proatins der marga alleen of wel gezamenlijk met de betrokken anak mantoha en panggawas zitting nemen onder praesidinm van den pasirah. Zijn de partijen uit verschillende margas afkomstig, dan worden de geschillen berecht door de rapat afdeeling. De rapat prostat mag alleen kennen van civiele gedingen benedecen de f 20 en van overtredingen, waarop geen hooger boete is gesteld dan 9 realen: de rapat pasirah neemt in eersten aanleg kennis van civiele acties beneden de f 40 en in hooger beroep van de uitspraken van de rapat proatin. Voor elke rechtsbedecling in schuldzaken wordt van het bedrag der schuld als rechtskosten gehe betreffende grondeigendom of pand een bedrag vai recht gesproken wordt door de rapat proatin eu zu zulks geschiedt door de rapat pasirah. Alle gerechtskosten komen ten bate van de led, genoemde rapat zitting nemen. De gerechtskosten (wang médja), die door d voor elke rechtsbedeling in schuldzaken en in betreffende “goederen, zoowel roerende als onroeré heven, bedragen 10 pct. van de grootte der waarde dier goederen en in gedingen aangaande cij bouwde gronden, een som van f 5 voor iedere par tjogok). Ook deze gerechtskosten komen ten bate van van Van overtredings- en crimineele zaken Wor der kosten geheven. In ärger rapat neemt tevens een geestelijke rechters in zaken, den godsdienst betreffende zoodanig fungeert in de rapat afdeeling de peng in de rapat pasirah of rapat proatin de betrokke, imam doeson. Aan den geestelijke is inzonderheid den eed opgedragen. Alhoewel voor den moslem het afleggen van Koran een straf genoemd mag worden, toch wordt daaraan door de bewoners der afdeeling zeer weini, Voornamelijk moet dat worden toegeschreven aan kendheid met de beteekenis van den  bestorven. Van kinderen, blinden, dooven, zinneloozen, de bloedverwanten der beklaagden, mag geen eed wo daar zij niet als getuigen kunnen worden aanger mogen zij in hunne verklaringen worden gehoord. De eed bij den Koran bestaat in het uitspreken v dat door den Priester wordt voorgezegd en door den beéedigde, boven wiens hoofd de Koran gehouden wordt, nagezegd. Behalve den Koran wordt ook nog gezworen bij de kris Belampou en de Lesom Belampou. Het afleggen van deze eeden komt nog in de bergdistricten voor, voor de rapats pasirah en proatin. letzt zweren bij de Tsesom Belampou, dat vroeger ook in sommige margas om de Zuid gebruikelijk was, heeft daar thans niet meer plaats; dit moet zeker worden toegeschreven aan de meerdere bekendheid van den J.amponger met de voorschiften van den Koran. De kris Belampou is volgens de in omlop zijnde legende afkomstig van Opemoe manik Sekenoei, die omstreeks de 14e eeuw in de doeson Belampou (marga Boewei-Bloengoe) leefde. Als toovenaar stond Sekenoei door de wonderen, die hij met een kris, van een-voudig maaksel, door hem zelf vervaardigd, deed, niet alleen bij zijn meedoesoningezeten, doch wijd en zijd in hoog aanzien en in een reuk van heiligheid. Na zijn dood werd zijn graf als een Kramat vereerd, waarheen nu nog bedevaarten worden gedaan. De kris werd na Sekenoei’s overlijden als een poesaka door zijn nako-melingen met de meeste zorg bewaard en als heilig beschouwd. Thans berust hij bij den proatin van Belampou. Daar de kris niet met de bloote hand mag worden aangeraakt, is hij in een foudraal van wit kain gehuld; de kain wordt, zoo ze  niet anders dan zuiver water of azijn, waarin men gedurende eenigen tijd de punt van de kris Belampou gehouden heeft. Bij het afleggen van den eed bij de kris Belampou en de Tuesom Belampou moet de beëedigde in zittende houding op den grond plaats nemen en het navolgende formulier, hem door den priester, die den kris of een kopje met Lesom Belampou boven ’t hoofd houdt, opge- geven nazeggen : Adja sedao (nadao) boesoempah kie wat boehong di koenik kris (lesom) indji, kie mawah njakkoe boehong, hoerik mendjadi selama hoerik (Ik Sianoe zweer bij dezen, indien ik onwaarheid gesproken heb, moge de kris of de Lesom mij treflen, indien ik onwaarheid heb gesproken heb, moge de eeuwigheid blijven leven. In de raargas om de Zuid werden vroeger ook eeden afgenomen 604 BIJDRAGE YOY DE GEOGRAFISCHE, GEO bij erfgoederen; die eedsafleggingen, (soempah pen niet meer in gebruik, | Aan bovenstaande rechtspraak is alleen onderwo die behoort tot de inheemsche bevolking buiten d personen, niet onder die categorie te rangschik gesproken ingevolge de bepalingen, vervat in de QO Gouverneur Genernal dde. 2 Februari 1880 (Staat waarbij de regeling van het rechtswezen in het Sumatra's Westkust (Staatsblad 1874 ne. 94%) van t is voor het gewest. In zaken van overtredingen, waarop geen awa steld dan eene geldboete van f 100 of ten arl publieke werken voor den kost zonder loon va) gevangenisstraf van acht dagen, met of zonder } wordt door den magistraat recht gesproken. Met belast de controleur der afdeeling en bij diens on rant-controleur, Overtredingen en zaken van misdrijf, niet | competentie van het magistraatsgerecht in civiele persoon, niet behoorende tot de inheemsche be hoofdplaats, als gedaagde optreedt, worden berecl raad ter hoofdplaats Benkoelen. Alvorens van dit onderwerp aftestappen is he ontbloot een historisch overzicht, de rechtspraak 1 hoofdstuk toetevoegen. Toen de margen nog onder de souvereiniteit va Bantam (Banton) stonden, werden kleine geschil zetenen van een doeson gerezen door den proatins uspraak zij moesten berusten. Deden er zich geschil de betrokken partijen uit verschillende dooms in stig, dan kwamen de mannelijke bewoners dier de gewapend met pieken (panggala) en schilden van werden door hen onder het houden van een tournooi van het geschil gezocht; deze bijeenkomst heet! nooien hielden gewoonlijk twee dagen aan; op den c de ingezetenen van een onzijdige dooms zich na scheiden hen van elkander en brachten dan de z trokken pasirah, die daarop een rapat (paboen) bel tot cen einde bracht. In de paboen hadden onder dium, de proatins der marga en de oudsten der dooms woonden, zoomede de betrokken anaks mantoha en panggawas zitting. De paboen hield dikwijls eene week zitting; gedurende dien tijd waren partijen verplicht, zoowel in het onderhoud der rechters en getuigen al In dat van hunne volgelingen te voorzien. Zware overtredingen en misdrijven werden onmiddellijk door de paboen berecht. Rezen er quaesties tusschen ingezetenen uit verschillende margas, dan hadden in de paboen de betrokken pasirahs, de proatins dier margas en de oudsten der doesons, waarin partijen woonden, zitting. De straffen, door de paboen opgelegd, bestonden meestentijds uit boeten; was de veroordene niet in staat de boeten te volden, dan had zijn pasirah de bevoegdheid om hem in zijn huis te houden (pandjing) en hem als slaaf (boedak) te behandelen. Eerst, wanneer die boete betaald werd, mocht de veroordene naar zijne woonplaatsterugkeeren. Bij het plegen van sommige misdrijven als brand-stichten, zonder in staat te zijn de daardoor veroorzaakte schade in geld of goederen te restitueren, overspel met moeder of dochter, werde de schuldige uit de marga verbannen (tipisak djak pitak tan-darran selama hoerik). Als leidraad bij de terechtzittingen werden de Oendang-oendang menangkabau en Titi Sebatang gevolgd. Als gerechtskosten (pengalang saah) werden geheven tien ten honderd van de opgelegde boeten. Toen de Engelschen het gezag in handen hadden, kwam er weinig verandering in den bestaanden toestand; alleen misdrijven en grenskwesties tusschen margas onderling werden volgens de adat berecht. Door de Justice of Courts, waarin de besteutenden ambtenaar als voorzitter en al de margahoofden als leden zitting namen. Bij de overname van het bestuur door ons Gouvernement werdonder de eerste gezaghebbers geene verandering in dien toestand gebracht. Eerst onder den controleur Arnold in 1850 werden zuverlässig alle overtredings en misdrijfzaken door de rapat behandel. De paboen werd toen opgeheven. Er werd rechtgesproken volgens de oendang-oendang-oendang Titi Sebatang; moord en diefstal werden evenwel bij hooge uitzondering met geldboete gestraft, doch daarvoor den schuldige lijfstraffen opgelegd. Onder het bestuur van den Ass.-resident Walland werd in 1865 de oendang-oendang Titi Sebatang door de oendang-oendang Si Amboeran Tjahija vervangen; van dien tijd dagteekenen de door het bestuur erkende rapat pasirah en rapat proatin. Verplichte diensten. 608 BIUDRAGR TOT DE GROORAPHISCHE, GEO! verleant. Ben kleine en lage zoldering (akalan) plaats dient tot bewaarplaats van het keukengeret Bvenals de meeste inlandsehe woningen is ook Tamponger verstoken van goede ventilatie en door de deur ontvangt het slechts licht door (singkappan), aan een der zijden van de omwandi) gebracht en door een luk of venster op zij van 4 Daar deze luiken gewoonlijk gesloten zijn, bi alleen licht door de deur. Zelden worden behal nog een paar kijkgaten aangetroffen. De ruimte onder het huis (bah lamban) dier kippen en geiten en is tevens de bewaarplaats (djawan sarangan). k De hoofden en gegoeden hebben betere wonin men reeds een binnengalerij (hal) aan en is de meer binnenshuis, doch onder een afzonderlijk afdak boven zijn stijlen en de planken omwandiugen voorzien en is een planken vloer geen zeldzaamhe Aan de woningen van pasirahs en proatins wot kend; die namen worden gegeven tijdens het gn bij gelegenheid van hunne benoeming. Zu hetigen, bekannte bandar dalom, lamban dalom, lamban ballak en die der proatins, bandjar mas, soeka bandjar, op hetzelfde erf naast de woningen treft men i berghdistricten den paardenstal (lamban koeda) as bamboe gebouwd is, met bamboe gebouwd is, en nt voor de geiten op hooge stijlen geplaatst, waartoe: trap, waaraan op onderling gelijke afstanden + latten zijn aangebracht, den toegang verleent; 1 even buiten de doeson bevinden zich de rijstscht karbouwenkralen (kekoh). Rondom de omwandingen treft men de kooien a hanen en de tortelduiven en de legplaatsen voor. De woningen worden door de eigenaar van het aanstaande huis slechts in hun kost. In den regel is op zij en achter elke woning e door een heg van bamboe, levend hout of de aangrenzende erven is gescheiden. Op het erf w ETHNOGRAPHISCHE KENNIS DER AFDEELING KROË. 609 kembang tjangkei, kembang seratoes, ec. a. aangeplant en tevens voor moestuin en boomgaard aangelegd; midden in de doeson bevindt zich op het plein gewoonlijk een gebouw, dat zich van de andere woningen onderscheidt, daar het uit een enkel ruim vertrek bestaat en doorgaans grooter is. Het is de sesat, het raadhuis; het dient tevens tot verzamelplaats der doesonbewoners, die na hun arbeid de belangen der doeson en de aangelegenheden van den dag bespreken en niet zelden de bevelen en daden van het bestuur kritiseeren, benevens tot herberg van doortrekkende vreemdelingen. In enkele margas wordt slechts een sesat en wel in de margadienst opgericht. Als eigenaardigheid dient nog vermeld te worden, dat de omwaning- dingen binnen het geben. Ow niet zelden met karbouwenkoppen zijn versierd, afkomstig van de bij margafeesten geslachte karbouwen. Het huisraad is zeer eenvoudig en geëvenredig aan de woning: De slaapplaats (soelan) bestaat uit een mat of uit eenige op elkander gelegen matten (tikar) van rotan of van pandanbladeren vervaardigd; voorts uit een bultzak (kasor) en een paar kussens (bantal). In de berghdistricten gebruik de J.amponger daarenboven een deken van boomschors (pijoe roelang) of een wollen deken (pijoe keboeloe) om zich tegen de koude te beschutten. Niet zelden hangt van een soort van henel van wit kain (lalangit) boven de slaapplaats een gordijn (klamboe) van wit kain of chits af. Ken ledikant van hout (katil) wordt ge-woonlijk alleen in de woningen der margahoofden aangetroffen. Kleine matjes (tikar) en kleine bultzakken (kasor pindik) dienen tot zitplaatsen. Stoelen en ander meubilair vindt men alleen in de woningen der hoofden en gegoeden. Verder behooreen nog tot de onmisbare zaken van het huisraad schotels en kapjes van aardewerk, waarin de toespijzen, bereid in jzeren pannen (kwali), aarden pannen (belanga) of aarden potten (prioek rajah en prioek boejong) op een koperen of houten bak (talam, boekor) rustende op een koperen of houten bak (talam, boekor) rustende op een koperen of houten bak (tempat penasian). Borden van aardewerk worden gewonlijk bij den maaltijd gebezigd, messen zelden, terwijl lepels en vorken ontbreken. De uitgeholde vracht van de tau poenaga (een laboesoort), nu en dan een karaf van glaswerk (goelita) wordt als drinkkan gebezigd. Ken kom met water (tjirik) stelt tevens den Lamponger in de gelegenheid de handen, waarmede gegeten  verder onmisbaar de sirih met het daarbij behoorend kwispeldoor (peloedah een bakje voor de sirih (tjambei), dat tampak z en tipak, zoo het van koper vervaardigd is, geno de pengasanin ook een plaats voor een stel d die kalk, tabak, gambir en pinang inhouden. De r reeds geraspt. De kalk wordt bijna altijd zelf ber van rivierslakken (sich); daartoe worden zij ver asch wordt opgekookt. Ken klein bamboelid m de tandeloozen de betelpruim met de ingredienten breekt ook nooit bij de sirihdoos. Voor de verlichting der woningen wordt damar lampes met petroleum, klapper- of djarakolie, hang- en staande lampen treft men alleen bij hoo an, die ze slechts bij feestelijke gelegenhen of ambtenaren aangestoken worden. Overigens bestät het huisraad nog uit de volge en kleine manden van bamboes gevlochten als: dé de kopjes te bergen; kisah, dienende voor bergpl pekerissan, om daarin te krissen te steken; dér plaatsen voor hoofildecken en hoofddeksels; verschiede of van rotan vervaardigd (tepioek) om de belalang of broenang, lange korven van rotan geonderen enger toeloopen. en waarin voorwerpen erug worden gedragen; de werktuigen voor spinnen voor de vischvangst; dikwijls eenige lontgeweren; en kleine bamboezen kokers (paroes), die het drin inhouden; en een of meer kisten of koffers (peti) van kleêren en preciosa. Wet huisraad vindt zijne plaats binnenshuis; aa! der woningen, in de keuken, in de slaapkamers, en de panggan. Buitenshuis ziet men alleen een met daarbij behoorende stampers. De Lamponger gebruikt drie maal tegen 6 uur's morgens (mangan ngin koude rijst met sija lalap, zijnde zout, en lomb (anak) Sija) op een plankje (rapak) gewreven; hei 1 Drink- en waschwater worden uit de rivieren geschept. | om ll uur v. m. (mangan betong) bestaande uit warme rijst als hoofdvoedsel, sija lalap en toespijzen (goeleijan), die zich alleen bepalen tot sajoer van pakoe (een varensoort) of van oemboe (de uit-spruitsele van jonge bamboes); het avondmaal tegen 7 uur s'avonds (mangan dibik), waarbij alleen warme rijst en sija lalap genuttigd wordt. Water is daarbij de eenige drank. Is de voorraad van padi bijna uitgeput, dan wordt in de berg-districten de rijst met djagoeng vermengd gegeten. Djagoeng wordt erschien, gekookt, slechts als lekkernij genuttigd. Bij feestelijke gelegenheiten worden aan de aanständen behalve rijst en sija lalap, toespijzen van vleesch, kip of visch, gekookte kladi en oebi kajoe en na afloop van den maaltijd vruchten, en gebak als: boeak goedi, boeak semprong, benevens pisang gorèng gepresenteerd. Als drank wordt behalve water ook nog koffie of thee voorgezet. | Het gebak wordt hoofdzakelijk van meel of ketan gemaakt. Het meest geliefkoosd vleesch is dat van karbouwen; zelden wordt vleesch van runderen of van vogels gegeten. In de benedenstreken is een geliefkoosd gerecht schildpadeieren. Het zout, dat voor de toespijs van den Lamponger een onmisbaar bestanddeel is, verkrijgt hij van het zoutpakhuis te Kroë tegen eene betaling van f 6,20 de pikol. De clandestiene aanmaak van zout, die vroeger in de strandmargas vaak plaats had, geschiedt thans niet meer, daar het zelf gewonnen zout slecht van qualiteit en bitter van smaak is en de aanmaak met zeer veel moeite gepaard gaat. De a Anmaak had plaats door het aanleggen van een groot houtuur, waarin voortdurend zooveel zeewater gegoten werd als ‘t vuur slechts: verdragen kon zonder uit te dooven. Was een voldoende voorraad zoutdeelen verkregen, dan werd de asch verzameld, gezeefd en opgekookt. Het alsdan verzameld zout werd in een houten of bamboezen koker verzameld en met den naam sija kajoe of sija pring bestempeld. Het rooken is zeer weinig in zwang. Opiumschuiven doen hoofd- zakelijk enkele bewoners van Pasar Kroë, alle ingezeten van Pasar Melija, sommige bewoners van Pasar Poelau-Pisang en van eenige strandmargas en de marga Soewo. Ia de bergdistricten (margas Soekau, Liwa, Kembahang, Boewei-Kanjangan en Boewei-Bloengoe) wordt geen opium geschoven. De dagelijksche kleeding der mannen bestaat uit cen kain (sindjang) Se Volgr. IV. 39 612 _ BIDRAGE TOT DE GROGRAPUISCHE, Grou of een Atjehschen broek (tjelana), een baadje, katoen of chits of wel van boomschors wn (badkain van katoen), die om den middel bevest sindjang vasttehouden. Om het kort afgesneden hi doek (iket) geknoopt, zoodat het bovengedeelte ve dekt blijft. In plaats van de iket wordt ook wel; gedragen een fez of kalotje dan wel eeu topi vai of ander material. Bij de werkzaamheden op het toedoeng genoemde hoofdbedekkingen. Hadji’s dragy Bij feestelijke gelegenheden bestaat hunne kle kain van zijde of van boegineesch fabrikaat, een zijde, linnen of laken, een onderbaadje (kawi kawi en een gesteven hoofddoek, waaraan een m wordt, waardoor het hoofd bedekt is. De ongehuy (moranei) dragen daarenboven om den middel © (bebinting), die door een leeren of zilveren go houden. 1 Hoofden en Gegen den plaaten in plaaten een broek van laken, linnen of tricot (tjelana pani een korten kain. De vrouwen en meisjes zijn dagelijks zeer © een kort baadje (kawi) en een vrouwenrok (taj bestaande, onder de armen vastgemaakt en door ee basahan vastgehouden, maken de dagelijksche klee lange hoofdhaar wordt in een wrong (koendei of g achterhoofd vastgemaakt. Bij feestelijke gelegenheden dragen de gehuwde baadje van chits (kawi kedjoeng), een over den linkerschouder geslagen wordt en vaak r zijde met koralen bewerkt (awik djoedi). De vrou dragen als onderscheidingsteeken in stede van de awik betah — een sjerp, waarop zilver galon is a; De kleeding der jonge meisjes bij feestelijke gel uit een prachttapis (soeroek berak), die met goud en in welks weefsel lovertjes zijn ingenaaid, w baadje van gebloemde stof, zijde of satijn gedr slendang om de lendenen gewonden, een vierkar 1 Pasirahs, datoeks eu andere hoofden dragen bij officiéele Gouvts. Besluit dd. 6 October 1878 n° 82 B. B. 3810, voor ETHNOGRAPHISCHE KENNIS DER AFDEELING KROË. 613 bloemde stof of zijde, die over den schouder hangt en om den hals wordt vastgeknoopt, en een sjerp van zijde (awik setra). Eene hoofdbedekking, de toedoeng pios (pios is eene pandanen- soort) Wordt alleen bij den veldarbeid gebezigd. Kinderen loopen tot hun zesde of zevende jaar naakt; alleen meisjes bedekken nu en dan de schaamdeelen met een zilveren plaat (tjaping). Van schoeisel wordt weinig gebruik gemaakt. Hoofden, Hadji’s en gegoeden dragen nu en dan lederen zolen (sepatoe arab) of houten klossen (teroempah) voorzien van een pennetje met knop, dat tusschen de toonen gestoken en onder den voet bevestigd wordt. Pasirahs maken bij feestelijke gelegenheden en in dienst zijnde vaak van Europeesch schoeisel gebruik. De opschik der getrouwde vrouwen bestaat uit oorsieraden (soebang) betzij van buffelhoorn, hetzij van koper, zilver of goud, vingerringen (ali-ali boelas (glad); ali-ali oendang (klein en smal); ali-ali permasa (met een steen voorzien) en haarspelden (tjoetjoek koendei), beiden van genoemde metalen vervaardigd. De dagelijksche sieraden der jonge meisjes zijn de volgende: vinger- en oorringen, voorhoofdbanden (penekon; kakandoek), hals- banden (singkel), armbanden (gelang, onderscheiden in gelang boelat (rond en hol) en gelang keroentjong (rond en uit een stuk) van koper, goud of zilver. Bij feestelijkheden tooien zij zich daarenboven met halskettingen bestaande uit aan elkander geregen zilveren en gouden muntstukken, haarspelden en een tali njawa, bestaande uit twee gouden of zilveren platen aan een dunnen band van zijde bestaande, die zoodanig gedragen wordt, dat een plaat op de borst en de andere op den rug hangt. Het haar wordt in een wrong vastgeknoopt en door middel van een halfronde kam van zilver of goud (soewal) vastgehouden — bij het dansen hangt het hoofdhaar los over den rug. Daarenboven wordt het hoofdhaar los over den rug. Met de sigor tooien zich in den regel alleen de dochters van hoofden. | Eveneens bestaat bij de moeli’s (ongehuwde meisjes) de gewoonte om wangen en voorhoofd met moesjes (wawang) te versieren, het angezicht met de djernang, een mengsel van kurkema en kalk, rood, de lippen met asch van verkoolde kakanan zwart, nagels en palm van de hand met de quelen van den patjar bruin te werven. De bloemen en planten, die de kleurstof leveren tot het kleuren van door de moeli in een tuintje naast hare woning gef Over het algemeen kan gezegd worden, dat het ve tusschen de hoogere en lagere standen meer in fijn) heid van den stand dan in den vorm van de kleed De woonplaatsen der Bengkoeleesche ingezetenen en behoorende tot de soekoes Pau, Teba Hadji Semangkt Sheeten pasars en worden aangetroffen nabij de m rivier (Pasar Kroë) en op het eiland P, Pisang (F De woningen, waarvan het gebinte van hout is, 2 boven den grond gebouwd, hetzij op houten stijlen, neuten, De vloer is of van bamboe of, hetgeen geval is, van planken; evenzoo is de omwand, materialen gemaakt. Voor de dakbedekking gebj roembija of atap nipa, nu en dan ook pannen (ge die geheel van steen zijn opgetrokken, worden in veel aangetroffen. Een breede trap van hout leidt na (lepou), Een deur geeft toegang tot de midden- (hal) en van hier uit gaat men door eene lage deur die gewoonlijk in twee kamers verdeeld is en tot s Licht en lucht worden toegelaten zoowel door de vensters op zijde van de binnengallerij en van de | zonderlijk gebouwtje dient voor keuken. 