The lichen book; handbook of the lichens of northeastern United States;
1844. "Uit" het Duitsch of Fransch ai dien armei drommel, dien ik u heb aanbevolen? Houdt het eens in uw gedachten, zoo ge kuiit. Gaat het met Helo7i9 Bedevaart nog al? Wat blijven di^ Ned. Volksahnanak en die Schone en goede uit! De eerste interesseert mij meer dan de laatste, die met ieder jaar een grooter vod wordt. Ik geloof, dat ik er niet meer in werken zal. Trouwens wat heeft men aan al die boekjens? Niets! Ik geloof dat Fuhri mooi het land heeft met die Fyziologie Laat hij er aan verdienen; zijn naam heeft er mee geleden, al heeft J [onckbloet], wiens gelijkend portret het hoofdstuk XVIII versiert (?) den zijnen geknaauwd v Sint Keyne is zeker een der beste väersjens van de Aurora. Ik vond möt u, dat ze niet niet nicht, hoewel de beschrijving van Malta door Jufvr. Toussaint de aankoop van het boekjen waard is, al staat hare novelle De fwee-lingen van Malta ook onder haar model van dien Franchen schilder Mignard in de Vergeet inij niet. Onder de beste dingen daaniit rangschik lokalier's Wint'Crtjens schildern. Ten Kate's Nanr tmlten en Kneppelhout's Wansantnig Truken. Mag ik het rest j en maar naar noemen? en Heldring's gewawel met den weinig flatteusen naam van pispraat bestempelen. Waar ter waereld wordt een redak- Nach dem Tod. (Korrek) nicht erne vor der Palm en opheldorende aaten konnten, jeden J. H. van der Palm en opheldorende aaten konnten. J. Clariisse. Amsterdam. J. van der Hey & Zoon 1823. 2c uitgave De rer fating herzien, jeden S. Beets. Amsterdam. P. Meijer Warnars en G. J. A. Beijerinck 1843. W. F. Gr. L. Fran(;ois] Een achtiende hoofdstuli eoor de Physiologic, ran den Haag. Door er.n Hagenaar.'s Gravcnh. 1843. Wel my dear, wat zegt gy van uw ouden Haagschen baas? Dat is eerst een furie van een uitgever. De residentie heeft in een soortvan letterkundig oproer verkeert bij de verschijning der physiologic en met koortsig ongcduld verwachtte men het achtiende hoofdstuk." (Brief van Van der Vliet 10 November 1843). De Bron van Sint Keyne, door W. J. van Zeggelen {Aurora voor 1844 biz. 11 1\ LBiSSINBICHTlNG. 57 tear gevonden, die zoo'n ding zou willen opnemeu als de iwt-pnil, die de 4^[erffeei) w»[> heeft geredigeerd. De C/trUL Folkmh LBiSSINBICHTlNG. Nanak van Kampen ziet er niet kwaad nit. De Tijdspiegel bevalt mij best. Hoeveel tijdschriften krijgen wij toch wel? Ik raak nitgestudeerd. Alleen nog dit. De Braga houdt met December op. En misschien komt er een tweede nippokreen'ontzwareling van Dr. Hecker, die ook de eerste geschreven heeft. Sub rasa dit. Mijn vrouwtjen en mijn kroost varen, Goddank, wel, mijn zoon heeft twee tanden en schijnt er nog al aan te lijden, want hij ziet soras fameus bleek. Ontfang dezen met uwe lieve Anna en uwe verdere betrekkingen, zoo mede de hare in goeden welstand en geloof mij als altijd Uto yriejid S. J. VAN DEN BERG. Donderdag 16 Nov. 1848. Tusschen al dergelijke bemoei'ingen als uitgever, werd on der der gelijke bedrijf, waar voorloopig althans de finan- cieele basis in gevonden raoest worden, de winkelzaak, niet uit het oog verloren. De administratie van de leesinrichting, die onder den koop van Beets begrepen was, nam een goed deel van- den tijd in beslag. Door aankoop van nienw verscheneu uitgaven en van sommige oudere vcel gezochte werken, trachtte liij dien voorraad tot een uitgezochte verzameling te maken van Hollandsche, Fransche, Engelsche en Hoogduitsche boeken. Toch komt het mij voor, dat hij zich niet onderscheidende in ge- halte van andere dergelijke inrichtingen; een doorlezing van den catalogus en van vier daarop verschenen vervolg(^n, geeft mij gegen Aanleiding er lang bij stil te staan. Alleen dit, dat Kruse-man zijn inrichting uitbreiddt' door er aan toe te voegen eenige maandwerken, en wel: Het ljHenkabintt, Earopa, Iris, De Gids, Vaderlandsche letteroefeuufgca gh J)e Beceusejit^wAni hij op het omslag van den catalogus medewerking inriep tot het 58 DEBIETZAAK. i»V4. oprichten van leesgezelschappen in bijzondere vakken van lite-ratuur en wetenschap, zoo als van staat-en geschiedkunde, taal- en dichtkunde, rechtsgeleerdlieid, geneeskunde, godgeleerdheid, enz. Op die wijze was hij als debitant werkzaam in liet begin van zijn loopbaan en hij trachtte daaraan grooter vertier toe te brengen, door in zijn winkel te organiseeren driemaandelijksche boekbeschouwingen van de nieuwste Holandsche. Fransche, Engelsche en Hoogduitsche werken inalle vakken van wetenschap en literatur. Er zu allen dus naar evenredigheid van de bekrompen ruimte in zijn winkel, vrij wat boeken voor het lezend en koopend publiek beschikbaar zijn geweest. Haarlem was niet aUeen de stad, die geestelijk voordeel kon genieten van den boeken voor-raad daarin opgeslagen; ook naar buiten — ik den hier in de eerste plaats aan J. C. Hacke te Amersfoort, den lateren vertolker van Dante's Bivlna Comedia en een Haarlem van geboorte. — werden de werken uitgezonden, wtiarvan en overmijdelijk gevolg was, dat de toestiind der biblio-tlieek bij het drukke gebruik, dat van de boeken gemaakt werden aanvulling was een partijtje boe- König, meestal raoderne lectuur, bijzonder geschikt voor een Cabinet de lecture, waarvan in 1841 wegens geldgebrek de zanger W. P. de Chavonnes Vrugt, de propagator van het ons opgedrongen Wien Neerlandsch hloedy zicli ontdeed. Maar daarbij bepaalde de ueering zich niet alleen. Boekverkooper, zooals Kruseman zich bij voorkenr in advertentien en brieven noemde, te zijn, en wel in de superieure beteekenis van het woord, was steeds zijn streven. Aan de eischen door liem aan den wetensehtip])elijken boekverkooper gesteld, kwcim ouderen van dagen is er ten be wijze voor — niet te kort, toen reeds doordron-gen van zijn op latere jaren geschreven woorden. „Treed het magazijn van den beschaafden assort Instrument-handeläar binnen en verkwik alle erst uw oogen aan dien overvloed van keurig. Advertentie in Opregte Haarlemsche Courant 2 Augustus 1842. DEBIETZAAK. 59 geschikte boeken en banden, naar nibriek en taal geondend. Loop de rijen langs en haal uw hart op aan dien veelzijdigeu rijkdoin van geestesgaven, waarvan reeds de titels u toesi)re-ken; aan die over de gansche wereld beroerade nanien, wierjongste arbeid in die bedrukte bladen u in de hand wordt gelegd; aan die weelde van uitvoering, waannec allerlei vakken van kunstnijverheid het boek weten te tooien. Benijd den bandelaar, die te midden van dien schat als tijdelijk eigenaar zich beweegt. Zie hem gretig gluren tusschen de bladen, opdat hij voor zich zelv' een voorsmaak moge genieten van hetgeen ter nauwemood de pers verlaten heeft en dat hij zoo straks zijn bezoekers als verrassende Nieuwheid zal voorleggen. Bespeur hoe zijn handelstact elk boek zijn plaats en zijn rang geoft in den omvang zijuer bibliographische bekwaamheid, en hoe hij zich voorbereidt om met dat geoffen overzicht alien die zijn boekenkennis begeeren te rädplegen zoo aaustonds te hulp te wezen. Zie hem omringd van de aanzielijksten en beschaafd-steu zijner woonplaats, opvangende wat ieder nit zijn eigen vak van studie of smaak hem mee te deelen heeft en zich daannee weer verrijkende ten eigen en anderer bate. Elke dag doet heih aanwinnen in kennis, ruimer worden van blik, scher-per van oordeel, iijner van smaak, een man zijn op zijn post te midden der geestelijke en zedelijke bewegingen van zijn tijd, een man zich voedende met het ed Elste dat de maat-schappelijke wereld oplevert en wederkeerig in die maatschappij bevorderend, wat haar beter en vruchtbaarder maakt. De boekverkooper Kruseman was meer dan louter gewon debitant; hij was de bibliothecaris van zijn magazijn, die zijn steeds wisselenden voorraad dienstbaar maakte aan de verbixiiding vijn wat goed en fraai en edel was. Desniettenstände werd het bedrijf van boeken te plaatsen niet verwaarloosd. Begonnen met een leverantie van jaarlijks en riem schrijfpapier aan den Krijgsraad, de eenige betrekkelijk vaste post, die aan den winkel van Beets verbouden was, had het debiet zich gaandeweg in zijn vadei'stad uitgebreid; de Bouwstoffen Dl, I biz. XXVII. 60 DEBIETZAAK. 1844. hulpvcoardigheid in hct bedienen der klanten ', ook daar waar iemand met meer eigendunk van zijn zelf liet aan ziju bediende zou overgelaten hebben, moest de goede uitwerking niet niissen. Zelfs Batavia maakte kennis met zijn werkzaamheid, waar hij in 1846 door bemiddeling van zijnriend Bleeker de levering trachtte te bekommen aan het geneeskundig leesgezelschap. Toen daar geklaagd werd over Kemink te Utrecht, aan wien dat opgedragen was. Ue wijze toch, waarop in onze koionien in de behoefte aan boeken voorzien werd, voldeed aan niemand; een eigenlijk gezegde boekhandel bestond er niet en de bezorging der boeken, want handel mocht het niet heeten, was overgelaten aan de welwillendheid van de Hoofd-opzieners of directeuren van de Lands-Drukkerij en Postdirecteuren van Batavia, altegader redenen, waarom E. J. L. Fuhri de verantwoordelijke Hoofd-opziener bij de Drukkerij van het Bataviaasch Genootschap van Kunsten en Wetenschappen, in 1848 besloot de proef te nemen om voor twee jaar een boek-handel te Batavia te vestigen. In hoeverre Kruseman naar aanleiding van dien wensch van Bleeker, in dezen eersten tijd opgetreden is als handelaar naar Indie weet ik niet; ik vermoed echter, dat die handel, zoo hij al tot stand gekomen is, inderdaad niet veel te beteekenen gehad zal hebben. Trouweus Nederland in het algemeen en Haarlem in het bijzonder was het veld dat in de eerste plaats voor den debitant openlag en het was nit den aard der zaak Nederland waaraan Kruseman vooral zijn aandacht boven Indie zou schenken. Onder dat dagelijksch bedrijf van verkoop van winkelvoorraiid, werden ook af en toe commissies waargeno- meu op boekverkoopingen en hield hij zelf er een den 13 Juni 1S4'3 in liet Hof van Holland te Haarlem *. ' Zie Jo. de Vries in Eigon llimrd. 1894 biz. 299. - Dat Kruseman in den eersten tijd reed seen win kelknecht had vindt zijn bevesti«i^in^ in twee advertentien in het Nieuwshlad voor den Boek- handrl (21 Januari en 12 November 1841). •'' Xieawnhldd voor den Boekhandel 8 Juni 1848. ^ Wat hier in veiling kwam weet ik niet. Daar mg geen catalogas der veiling onder de oogen is gekomen, kanik niet mededeelen of Kruse- man zich hier ook wellicht op het gebied van den ouden boekhandel begaf. RECKNSRERENDE TUDSOHRIPTEN. 61 Overvloed van inkomsten gaven al die bemoeiingen niet; ih44 het jonge huishouden moest nog zcer zuinig beheerd worden, wilde de 70 gulden^ die Kruseman daarvoor in de maand kon afzondereu, geen deficit geven. Finaiicieele zorgen toch drukten nog steeds den ijver en de voortvareiidheid van den boekhan- delaar-nitgever. En daarbij kwam nog, dat hij op weinig steun kon rekenen van oudere gevestigde boekhandelaars. Andere grondbeginsels in den boekhandel als usance waren, brach- ten hem toch somwijlen in moeielijkheden met de confraters. Althans, ik wil dit tusschen de regels lezen in ordentstand briefje: Mijn Heer en Friend! Mij is een briefje van u, door den Heer Stemvers geworden over een voor de Letierungen, ter recensie verkocht exemplar van Annetje de St. Morin (roman, die ik met de mijnen met veel genoegen las) en waarin UEd. zich verschoont van het zenden, op grond van eenige drukfouten, die wellicht U zouden geweten worden. Die grond, houd het mij ten goede, korat mij zoo zwak voor, dat ik onwillekeurig daarbij terugdenk aan hetgeen verleden najaar plaats greep, toen ik TJEd. reeds beleefdelijk om een exemplaar ter huiselijke lectuur verzocht, doch dat niet konde bekomen, en ook nooit bekomen heb, ofschoon UEd. Toen slechts eenig uitstel begeerde. Andere confraters volgen ten dezen een andere methode dan de Heer Bohn en ook dan de firma Loosjes. Eerstgenoemde maakt geene bedenking in het bedingen van een gunstige recensie, of — betalen van het exemplaar! (Dit is nu toch wat heel erg). — Laatstgemelde bezigt de Letter-oeffeningen, als werktuig om het debiet weer wat op te warmen als de trek over is, en zendt daarom eerst na jaar en dag de boeken, en dan soms bij pakketten ter beoordeeling in. Beiderlei manier van doen viud ik alles og redecoc- teur was, gestuit en beleramerd tevens. Eene liberaler, minder kleingeestige deuk- en handelwijs zie ik zoo gaarne jonge conf raters vormen; en ziedaar de reden, waarom ik als oud-conf rater U dit melde, vertrouwende dat UEd. Bet zulk eenen, die U van heeler harte veel voorspoed in uwe zaken toewenscht, niet ten kwade zult duiden, terwijl hij zich, met alle achting gaame noemt. Uwen Dmistv. Friejid J. W. LTNTEMA. Vartigt 1 1 Mei 1843. Het bleek echter, dat de woning aan bet Spaarne te klein werde om het jonge huishouden een behoorlijke huis vesting te kunnen geven. De oude heer 11. D. Kruseman begreep dat, en kocht voor zijn zijn zoon voor 3781.09 een dubbelhuisje aan het Spaame aan de noordzijde van de Korte Veerstraat, waarheen in April 1844 de zaak overgebracht werd. Gesteund door een trouwe gade, en aangemoedigd door een eigen huishouden, zou daar aan de winkelzaak en aan het uitgeversbedrijf een Schwürg gegeben worden. Een geschiedenen roman van J. van de Capelle (pseudo- Een optrekje te Haarlem aan de Leidsche Yaart waar Intema zomers gedurende 15 jaar verblgf hield, en in 1838 (6 Juni) zijne ecbtgenoote Sara Heslinga door den dood verloren had. In 1844 trok hij naarArn- heni. Intema was uitgever en redacteurvande Vaderlaiuische IrJtcroc/e- ningen, toen met De Boekzaal en het Algemeen lettcriievend Maand- schrift de meestgezochte belletristische tydschriften^waartegen bet Jønge Holland en De Gids de strgdvaan opbieven. Een dikke burgerheer, in 't bruin met kopren knoopen, Vol van den bon vieux temps en kunstgeuootscbapsbry; Een vader die zgn gal gestaag voelt overloopen, Omdat zijn eigen kroost ve El knapper is dan bg; Een knorrige arrogant, wiens gunst ge alleen kunt koopen Door oppervlakkigheid en domme vleiery. {Braga l)ev. 1883. biz. 53.) Thans plaatselijk geteekend No. 62. KLEINERE UlTGAVKN. 63 niem van J. F. Bosdijk) te Schoonhoven, waarin de schrijver i»i4. Getracht had „iii levendige kleuren te doen zieu, hoe vooral Haarlem in diepen rarap en verdrukking geketend lag, hoe heilig de opstand was, hoe noodig en hoe begrijelijk een daama gevolgde raoedige en onbezwekene verdediging in het beleg was," werd als „fabriekswerk" niet aangenomen „een zelfde bescheid kreeg Ten Kate een paar dagen later, die aanbood Dfi Spiegel der volmaaktheid of gedachle over hei ware^ Iskomie en goed^ uit het tweede deel van Joh. Fried r. von Meyer's Hesperiden (29 Juli 1844). Behalve enkele kleiniglie-den als De wedloopen en hard^averijen^ gehoiid'en nahij Zijn vort^ d^n 6*®" e^i 7**" September 1844 [door Boudewijn] ^, „welk werkje door zijn geestigen inhoud zijn Koopers wel zou vinden, verschenen in 1844 een paar romans van Flygare Carleii, Schoppe en Ingemann. Van deze drie romans maakte de uit-gever een afzonderlijke aanbieding: Haarlem, December 1844. Door een zamenloop van teleurstellingen lieb ik eerst in het laatst van dit jaar drie romans kunnen uitgevcn. Het is mg niet gebleken, dat deze roroan evenwel het lichtgezien het beleg en de vevdediginfj van Haarlem reeds in 1833 te Schoonhoven bij Van Nooten verschenen was. Dit werk was echter bij Kruseman's letterkundige bentgenooten niet zoo ongnnstig opgenomen, daar Bondewijn er een fragment uit overdrukte in De Tijd (Dl. 1's Gravenh. 1845 biz. 257 vlg.) en dat versierde met een gezicht In Haarlem's Groote Kerk (stehendruk). De Haarlem scbilder Ehnle voelde zich door de lezing van dezen roman ge'inspireerd om een episode uit bet beleg met de Kleine Houtpoort als achtergrond op het doek te brengen. [De Tijd Dl. IV's Gravenh. 1846 biz. 185]. Ten onrechte door Dr. Ekama {Calalogus van boeken, pamfletien, z. over Haarlem. Haarl. 1874 n°. 989j toegeschreven aan Beets. Advertentie in Nieuwblad voor den Boekhandel 19 September 1844. — Ook Potgieter maakte eengedicht op deze Zandvoortsche werden. (Groenewegen no. 441). Het laatste werk draagt het jaartal 1845, maar werd reeds v66r 12 December 1844 in commissie verzonden. (Advertie in Nieuwblad voor lien Boekhandel 12 December 1844). ANETEDINO VAN ROMANS. 1844. aan wier goed debiet ik overigens geene reden zou hebben om te twijfelen. Ik bedoel: N°. 1 riygare Carlen, He is de Bruidgom? 2 din. /4.60 /5.60. N°. 2 AraaliaSchoppe, /5/or/;;/.2dln., /4.20 /5.10. N°. 3 Ingemaun, Konivg Eric en de BannelingeUy 2 dn. /5.75 /6.90. (dit laatstc met Alle van auteurs wierken raijne aanprizing niet uoodig hebben. Niettemin vrees ik, dat ik in het voorjaar meer Exemplaren terug zal krijgen, dan inij lief is, wanneer ik niet door een extra rabat het verkoopen van dezelve in dit jaar voord^eXiger maak, dan in het volgende, en getroost mij liever deze betrekkelijk groot€ opoff'ering, dan de Ex. door het been en weer reizen beschadigd, terug te zien en zien en ze op nieuw te moeten verzenden. Daarom doe ik het volgend aanbod: Wie van bovenstaande drie romans ie zanian in dit jaar en stel voor rekening ueemt, sta ik tien percent extra korting toe, behalve de gewone vijf percent bij de afrekeni ng. De prijzen worden dan alzoo net Van N°. 1 / 3,934  niet de minste verandring behoefte te worden, voorgesteld, en dat eiikde werken in geen geval voor minderen prijs dan den bij de uitgave bepaalden, worden afgeleverd. Ik behoef niet te melden, dat in dit voorstel op eene ruime deelneming wordt gerekend. Maakt men van het zelve gebruik, dan verzoek ik per Convert antwoord. VAN DEN BERGH, EDMUNDS MANDOLINE. 65 Bij de aanstaaiide sluiting der rekeningen herinner ik De boekhandel maakte flink gebruik van deze aanbieding: ougeveer 400 exemplaren werden van elk dezer romans geplaatst. Behalve De Nichten en Ten Kate's Maria Magdalena was nog geen oorspronkelijk Nederlandsch belletristisch werk bij Kruseman verschenen; van beide was het debiet geheel onvoldoende, zooals bleek. Edmunds mandoline, een verzameling van een aantal tusschen 1835 en 1844 vervaraardigde gedichtjes van zijn vriend S. J. van den Bergh, dat in 1844 het licht zag, bracht daarin verandering. De uitgave gaf aanleiding tot een kleinen twist onder de Haagsche boekverkoopers, welke echter De uitgave van dezen bnndel had een kleine boekverkooperstwistten gevolge, schoon Kruseman daarin als uitgever slechts zgdelings betrokken was. J. A. A. van den Bergh, de breeder van den dichter, die sedert een paar jaar als boekverkooper te's Gravenbage geves-tigd was, had, zoodra hij van de voorgenomen uitgaaf kennis kreeg, bestellingslijsten bij zijn klanten doen rondgaan, nog voordat aan de andere boekverkoopers bestellingslijsten door den uitgever toegezonden waren. Toen in 1846 Van Zeggelen's Lack en Luim stond uit te ko-men, was het te verwachten, dat ook tbans weer door hem hetzelfde middel ter hand genomen zoude worden. J. M. van 't Haaff, de uitgever van het Nieuwsblad voor den Boekhandel, meende zich Tegen deze praktikte moeten verzetten en betoogde in een ingezonden stuk in het Nieuwsblad van den 26 Februar 1846, dat deze „bzørdereactivité" hoogst og espaar was tegen over de andere boekverkoopers, die daardoor achter bekendigt wissen. Dit stuk gaf aanleiding tot hevige woordenwisselingen tusschen de betrokken personen in's Gravenbage; een persönliche overkomst van Kinseman naar den Haag was noodig om de gemoederen weer tot kalmte te brengen, terwijl hij in het volgend nummer van het Nieuwsblad bekende, „hoe het hem leed heeft 1844. Niet nadelegter terugwerkte op het debiet; in tegenstelling met Be Nicht-en en met de Maria Magdalena zou de ondeme-miug voor Kruseman geen schadepost zijn. Iloewel Sam Jan voor honorarium niet onverschillig Icon zijn, had hij het kopyrecht om niet aan zijn vriend den uitgever afgestaan, en deze zag hier voor het eerst zijn vertrouweu in een Nederlandsch letterkundig werk niet beschaamd. Trouwens het werk werd door geestverwanten gunstig besproken; op verzoek van Alberdingk Thijm had Ten Kate zich belast met de recensie van Edmunds mandoline in De Spektor en zich daarvan vrijwel najir ge-noegen van Sam Jan gekweten ". Nog zijn er een paar uitgaven in dit jaar 1844 geschied, welke der vermelding waard zijn. In Maart verscheen Bij Kruseman een uitgave van de Wet hütendende tmsMelling eener hultengewofie belasting ap de hezit tingen, de zoogenaamde Wet op de gedwongen geldheffing van F. A. van Hall. Hiervan was de oplaag vastgest-eld op 1000 exemplaren in groot octavo, terwijl Kruseman van de Erven Bohn overnam de oplage in klein octavo voor / 24.70. Aan de tweede uitgave, die hier nog vermelding verdient, is evenzeer de naam Van Hall verbonden. gedaan, dat dit bundeltje reeds y66r zijne uitgave aanleiding tot onaan- genaamheden gegeven heeft tusschen längerne Confraters. Welke praktyken daar ook mede gebraikt zyn, h^ verzekert, dat hg er niet de minste kennis van gedragen heeft, en dat hij meent by de verzending naar recht en billykheid, en dus Zo by boopt ten genoegen van alien, gebandeld te hebben." Brief van Alberdingk Thijm aan fen Kate 18 Juli 1844, medegedeld door J. F. M. Sterck in Nederland. Amst. 1893 Dl. II biz. 202. De recensie zelé verscheen in De Spektator. Ul. V's Gravenh. 1845 biz. 358 vlg. 401 vlg. Ten Kate onderteekent zijn recentie * c. Is zoo moeilijk een vriend oprecht te recenseeren : vooral iemant als den goeden Sam, die 6vergevoelig is voor lof en blaam, de waar- heid niet altyd penetreert en aan vormen blyft hangen. Hy isredelyk kontent; maar vindt mijn standpunt overdreven." (Brief van Ten Kate an Alberdingk Thijm 17 October 1845, medegedeeld door J. F. M. Sterck in Nedevland, Amst. 1893. Dl. II biz. 324.) VAN HALL, HANDLETDING KENNIS VAN LOCOMOTIEVEN. 67 Den 20 September 1839 was de eerste spoorweglijn hier in 1844. Nederland, die tusschen Amsterdam en Haarlem, geopend. Vijf Later, in October 1844, verscheen bij Kruseran, voor rekeuing van den schrijver C. C. van Hall,  Spoorwegen eerlang ook in ons Vaderland zu längerer, schreef de auteur in. zijn Wörter is er eene noodzakelijke behoft, aan die soort van werklieden, welke men gewon is Mackinisten of wel Geleiders der Locomotieven te noemen. Vele werklieden pogen zich te oefenen, ten einde zich hierte bekwaam te maken, maar zij zoeken te vergeefs in onze taal naar eene geschikte handleiding, die, gepaard met eene dagelijksche practiscke oefening, hun daartoe den weg zoude kunnen banen. In hoeverre het werk aan de verwachting voldeed weet ik niet, daar de oplaag mij niet bekend is. Ik vermoed echter, dat de uitgaaf aan haar bestemraing beantwoord heeft. In het begin van September 1845 toch werd de kopy met de overige exemplaren bij advertentie in het Nieuwshlud voor den Boek- Yler van Hall verloor daarby het leven. Snelheid, Hoop, Arend, Leven. In 1840 met de Amstel, in 1841 met de Vulcanus (deze beide ware van Nederlandsch fabrikaat door C. Verveer), in 1842 met de Komet, de Vesta en de Orion, in 1843 met de Sirius, de Salamander, de Phoenix en de Urania, in 1844 met de Pegasus en de Aurora. VAN HALL, HANDLEIDING KINNIS VAN LOCOMOTIEVEN. 1844. hafidel te koop aangeboden. Die verkoop kwam niet tot stand, want in April 1848 werd Kruseman zelf kooper van de 89 resteerende exemplaren met het kopyrecht voor 125; in de anctie J. C. van Kesteren en Zoon verkocht hij 12 December 1849 de overige 60 exemplaren met het kopyrecht aan Petit & C°. te Utrecht voor 156, zoodat hij in ruim anderhalf jaar omstreeks 250 aan het bezit van dit artikel verdiend had. Wanneer in onze dagen het spoorwegwezen zoo iets alle- daagsch is geworden, dat een locomotief een doodgewoon voor- werp geacht wordt, dan is de verklaring van het woord „loco- motief in dit werk gegeven, belangrijk genoeg voor de ken- nis van die dagen, om hier over te drukken ^. Wanneer men eene Stoommachine, in de plaats van op een' onbeweegbaren grond, plaatst op een beweegbaar werktuig, b.v. op eene boot, of een' wagen, dan noemt men dit werktuig een Locomotief. Locomotief is een nieuw woord, waaronder gerangschikt moet worden eene soort van werktuigen, alleen van elkan- der verschillende door den aard van het werk, dat zij moeten verrigten; zoo zijn er Locomotieven voor booten, voor gewone wegen en spoorwegen. Behalve deze algemeene beteekenis van het woord Loco- motief, wordt hetzelve meer bepaaldelijk gebruikt voor de werktuigen, welke op de spoorwegen dienst doen; en in dit geval wordt hieronder verstaan niet alleen de machine zelve, maar ook de ketel, de wagen waarop het werktuig rust, in een woord, het gehecle samenstel, hetwelk dient om de treinen op de spoorwegen voort te slepen. Hit lexicographisch oogpunt verdient hier genoemd te wor- den het EngeUch en Hollaud%ch woordenboek der Uchnuehe 1 11 September 1845. - Van Hall, Handleiding enz. biz. [5] Inleiding. — De Haarlem- srhe Courant van den 11 Maart 1843 vertaalde in haar verslag van liet bovengemelde spoorwegongeluk het woord locomotief in stoomtrekker. VAN HALL, HANDLEIDING KKNNIS VAN LOCOMOTIEVEN. 09 benamingen van de deelen eener loc()motieJ\ dat Van Hall aaii ih44. zijn arbeid toevoegde. Een o])80ini)iiiig vau enkele vertolkingen, hier en daar uit die lijst gegreise, versterkt mij  dat den invloed van zijn Handleiding en indirect daardoor het debiet. Het jaar 1845 gaf niet veel nieer verseheidenheid ilan het voorige: alleen verdient vermeld te worden, dat voor de nitgave van Daniel llamee Ueschiexhnis der bouwkiitist bij de oude volken, eene vertaling door J. H. MuUer van de Manud de r hlstmre gnieraleds V arckiteciure chez fous les jjeuples, en wvlka vertaling in Februari 1817 complet kwani, te vergeefs getracht werd een subsidie van /'2500 te verkrijgen van Z. M. nit het fonds ter aan-raoediging van goede onderneiningen; hoewel de regeering ophet werk intcekende, bleek de onderneniing dan ook ten slotte met een nadeelig saldo te slniten ^; dat er een plan gevormd Lees: cross shaft. Lees: d t^arsligger. Water uitwerpen tegelgk met den afgewerkten stoom. Gangkrnk is ook wel de naam voor het handel aan de stoomtoe-laatpijp. Lees: wheel gange. Fededeeling van den beer H. J. Abresch, adjunct-iogenieur aan de centrale werkplaats der Hollandsche IZeren Spoor wegmaatschaft. In de AlphabetlHcJu: tiaatnlijst van boeUrn vnz. (Ainst. Brinkman.) 1858 biz. 539?. v. Ramse) is de titel onjuist. Het is mij althansniet gebleken dat Krusenian meer uitgaf dan de (icsrhicdenisder bouwkunst bij de oude volken. Bovendien komt zoo ook de titel voor in den cata-logus der fondsveiling van 1852. Eveneens is het jaartal IS-tG door 70 KOLLN, HAAKBOEKJE. 18V). werd de Koamos van Von Humboldt in Nederlandsch gewaadte steken; dat ten behoeve van J. Y, van Druten te Sneek afgezien werd van de uitgave van een vertaling van Flygare Carlen's Paul JFdrnufig; dat van Da Costa's Al/ofisus de Eersie waar-van het kopyrecht (2 ex.) door Kruseman in September van dat jaar met dat van ProTnetheics (15 ex.) voor/'50 gekocht was uit He fonds van J. H. den Ouden, een herdruk bezorgd werd, en dat in het einde van het jaar verzonden werd M. Kom Haak-boekje. Onderrigi en voorbeeldeyi voor allerlei werk in het haken, een vertaling van Mina Korn Das weisse Hakelbuch. Met dit werkje dat Kruseman persönlicijk vertaalde en dat hij vermoedelijk in de wereld bracht om te voldoen aan de anvagen, die zijnrienden tot hem richten om patronen te verkrijgen voor hun vrouweu, had hij groot succes. De eerste druk met een oplaag van 2000 exemplaren, was binnen een paar maanden uitverkocht; de tweede oplaag in een zelfde aan-tal getrokken (Mei 1846) werd in Juni 1847 door een derde vermeerderde oplaag van 2500 exemplaren gevolgd en gaf bo- vendien in 1851 den prikkel tot de uitgave van F. Benedictus Haak'boekje, Onderrigt en voorbeelden voorallerlei gehaakt-e voorwerpen in kleuren, waartoe hij eene op dit gebied welbekende schrijfster had aaugezocht. Fliervan was de afzet echter aanmerkelijk. minder, daar in 6 jaar 2554 exemplai-en geplaatst werden. Brinkman gemeldet, onjuist. Op het titelblad staat 1847, overgreenkommende met de måde Februar van dat jaar, waarin de laatste (zesde) aflevring verscheen. Advertentie in het Niemysblad voor den Bückhandel lünge 1845,  liet vinden het kopyrecht over te doen. Zij was onderwijzeres op de Nederl.-TsraeliHsohe armenschool te Amsterdam. CHRTSTELIJK ALBUM. 71 Nog schijnt Krusemaii in dat jaar weer getorad te hebben 1846. An een oid plan: het uitgeven van een periodiek blad; althans het lean opgemaakt worden uit enkele brieven, die in het laatte halfjaar van 1845 door hem ontvangen werden. De Polickinel van 184?9 vond een voorganger in de (Jileuspiegel) zooals dat blad, naar me voorkorat, zou moeten heeten. Daar voorloopig althans van de zaak niets kwam, is het eenige erkwaarclige dat zich hieran vastknoopt een brief van Ilofdijk, g^chreven uit Alkmaar den 22 Juli 1845, wjiarin hij schrijft dat „het getal couranten die door H.H. Boekh. alhiev bezorgd worden is 'HaarL 15S HandelsbL ^MS — Arnh. 9 — Kmnper 24 — A7mt^ (Jour. 4 - - O^ev. 7 — Rotterd. -3 — chter toonde een gansch anderen aanblik; dat jaar zag Kruseman met een uitgave voor den dag komen, waarin hij voor het eerst zijn voile kracht toonen zou, nl. met het iiiaandwerk het Chruielijk Album ^ Woorden van sfichting m onze huhkayners, De menigte preken, welke in die jaren het licht zageu hadden aan Kruseman de overtuiging geschonken, dat het publiek gesteld was op stichtelijke lectuur. Maar juist die o vervloed raaakte, dat die vorm in discrediet geraakte; gods- dienstige vertoogen in losser stijl en door verschillende handen bijeen gebracht konden een w(dkomer lektuur zijn in den huise- lijken kring. Kruseman stelde zich in verbinding met Adriaan Loosjes, thans rustend doopsgezind leeraiir te Amsterdam. Schoon nog maar leerling van de Haarlemsche latijuscHie school was door dien veelbelovenden scholier met October 1, 1845, reeds complete bij De Jong te Arnhem uitgegeveu De paarlen den Bijbelsy dat in maandelijksche atleveriugen verscheiicii, grotendeels door hem geschreveu was. Ilij bood zijn mede-werking en met Kruseman's hulp de zorg voor anderer kopy an, daar hij wegens zijn jeuigdigen leeftijd als eigeulijk gezegd redacteur niet kon optredeu. Loosjes ging hulp zoeken bij zijn. Het postkantoor had hem geweigerd opgaaf te verstrekken. Zijn zegslieden in deze waren de loopjongens van Coster en van Van Vloten. CHRISTELUK ALBUM. vrienden van de Latijusche school, bij Ulile Duiciy bij dai kringetje van Haarlemsche jongel. Ui, wier namen in later tijd zulk een voomamen klank zouden hebben, en waartoe o. a. Kuenen, faubwenhotf en Mirandolle behoorden en slaagde bij Abraham Kueneu en bij Herman Broos Az., de eerste nog niet weder, de laatste reeds sedert geruimen tijd niet meer gymnasiat, maar beide apothekerlingen. De eerste en de tweede aflevering waren verschenen en om de animo er voor op te wekken liet de uitgever flink werken met deze beide eerste afleveringen en een daarbij verzonden prospectus. De Uitgever A. C. Kruseman, te Haarlem, acht het in zijn belang en tot genoegen van velen gepast, om de uitgave van het (^hiiisteli j k Album zoo veel mogelijk begend te maken. Hij verspreidt daarom dit Prospectus, ten geleide van de beide eerste afleveringen van het werk zelle fer inzage, terwijl hij alien, welke zich het Album wenschen aan te schaflen, verzoekt, den naam op te geveen van eenen Boekhandelaar in hunne woonplaifts, door wiens bemiddeling en tot wiens voordeel zij het exemplaar verkiezen te ontvangen. Overigens verwijst hij, wat het werk zelf aangaat, naar het onderstaande PROSPECTUS VAN DE It ED AC TIE. Aan u, geliefde Medechristenen, geleerd of eenvoudig, rik of minder vermogend, jong of oud, aan u alien, die Over de Haarlemische Latijnsche school na te zien vooral A. Loosjes. LIU de jpitgd van Abraham Ktienen \vLStemmenvoor wanvhe'idenvreiU*. Utr. 1894 biz. 25 vgl. — Wanneer ik hierbij Mirandolle noem, is dat, omdat het myn moeder, Mirandolle's oudste zuster, levendig voor den geest staat, dat hy in die dagen door Loosjes verzocht werd een stukje te leveren: een vertaling van een opstel uit een Duitschealmanak werd goedgekeurd. Het is mij echter niet geblekeu, dat een dergelijk op * Stel door Krnseman in drk werd uitgegeven. CHRISTELIJK ALBUM. 73 Met een warm gevoel beseft, dat wij op deze wereld zijn, 184*. om opgeleid te wordeii voor eene hoogere, wendeu wij oiis bij deu aanvang van onzen arbeid, waarvaii gij liier de cerate afleveringen voor u ziet. Wij willeu oris voor u en voor ons zelven nederzetten, en een rustig uur afzonderen van de overige, om het te wijden aan datgene, wat ons het naast aan het harte moet liggen: — om wijzer en beter te worden. Wie van ons, hoe veel of weinig geefend hin ook zijn moge, heeft niet vaafk behoefte aan eene hartelijke, stichtelijke toespraak? En waar gevoelen we die behoefte levendiger, dan in ons hnis, als wij uit onze maatschapplijke beslommeringen zijn teruggekeerd, of de ons opgelegde huiselijke bezigheden volbragt hebben? — Hetzij ons leven kalm en gelukkig daarheen gaat, en ons hart dankbaar is voor den zegen van boven, hetzij ons pad moeijelijk is en treurig, en er zich zorgen laden op ons gemoed: wij gevoelen zoo menigmaal, in de stille huiskamerter neer gezeten, eenen aandrang, om ongestoord en emstig te denken over ons zelven en over Hem, Die ons op deze aarde heeft geplaatst. En die in den Hemel onze Ander will zijn. Dan wordt ons het harte week voor goede in-drukken, en wij nemen als van zelve onzen Bijbel ter hand, als eenen goeden en getrouwen vriend, die ons spreken over datgene, wat ons hart gevoelt noodig te hebben. Maar, terwijl gij dien Bijbel voor u hadt, hebt gij zeker wel eens, ja dikwerf, nog naar een' anderen vriend gewenscht, een' vriend, die met n spreken kon over al het goede, dat er zoo lezende en denkende bij u omging; die eveneens voelde als gij, maar die het u in woorden bragt en u helder maakte; die uwe gedachten regelde, het gelezene toelichtte, Gods woord vergeleek met de wereld om u hecn, met uwe maatschajipelijke en huise-lijke verrigten. Met u zelven, en die uw hart en uw verstand zoodoende tot de vervuUing van uwe bestemming opwekte. Ziet! Zulk een' vriend wenschen m] u in i84ti. ons Chbistelijk Album te geven. Wij willen met u spreken over ons „beste deel": u en ons zelven trachten op te leiden tot een waarachtig Christelijk leven in Geloof, Hoop en Liefde. O, uit die gewijde bladeren komt ons telkens nieuwe stof tot onze gernoedelijke overdenkingen te gemoet; liet beste Boek gee ft ons zoo veel, dat nooit vermindert en nooit in waarde vermindert dat nooit genoeg kan overdacht en herlezen worden. Of wij verwijien bij de geschiedenis van Oods nitverkoren volk; of wij eerbiedig stil staan bij de oniwandelingen op aarde van onzeu dierbaren Ileiland; of wij de vermaningen en lessen overwegeiije die onze Bijbcl ons op edere bladzijde toeroept — overal, aitoos vinden wij voedsel voor ons verstand, en niet minder voor ons hart. In dien geest willen wij korte opstellen verzamelen tot een Album. Wat wij schrijven, zal niet gebonden zijn an een' enkelen, een' stijven vorm: het goede is goed in änderungen, en wij kiezen verscheidenheid naar den verschillenden smaak onzer Christelijke Vrienden. Wij wilen niet geleerd sehijnen, maar wij zullen eenvoudig zijn, te verstaan en te gevoelen voor alien; gemoedelijk en ernstig, willen waj als uit het hart spreken. Bijzondere leerstukken of meeningen raken wij niet aan; wij laten ieder vrij in zijn wijze van denken: alien, a//e// zonder onderscheid reikcn wij de hand der broederlijke liefde toe; alicj By die maar Christen heeten, welken nam zij overigens dragen mogen. Ons is het slechts te doen, om, wäte er BEHOEPrE aan hebben toe te spreken TOT VERHEFFIN(J DES MARTEN EN OP TE WEKKEN TOT EEN BILLIMOEDK; GELOOF, EENE WERKZAME liefde EN BENE VERTROUWENEN HOOP, DIE ZICII OPENBAREN IN EENEN CHRISTELIJEN EN WAN DEL. Daartoe schenke God ons Zijnen zegen! Redact le. De uitslag van deze onderueining belöffde bevredigend te zul- CHRISTELIJK ALBUM. 75 Lei zijn: de uitgave werd iu aflevering van de zijn: de uitgave werd iu aflevering van de stichtelijk maandsclirift, waarin de onderneinge bijdragen opgenomen waren: De verioren zoon Gij zijn  ontving. Voor een jaar ging het goed, dat het redacte schap aan zulke jeugdige handen was toevertrouwd. Maar toen het tijd-schrift, dat niet bij alle theologen met instemming ontvangen werde, wat opgang maakte — in Augustus 1847 moest een tweede oplaag van het eerste deel verschijnen, voor een groot In een aanteekening schrijft Kruseman zelf echter uitdrukkelijk, dat ook Kauwenhoff behoorde tot de medewerkers van dezen eorsten jaargang; hij zegt evenwel niet welke artikelen van zijn hand zijn. "Aan uw verzeek om medewerking zal ik echter niet kunnen voldoen, daar... ik geenszins deel in uwe meening, dat populaire gods-die nstgeschriften ter verpoozing kunnen opgesteld worden. Degelijke kost vordert behoorlgke bereiding. Wat door velen in een boekwerk 76 CHRISELJE ALBUM. H46 deel te datikeii aai deu colporteur P. Schiritz, die er in 1846 267 dageii voor werkte " — kon het blijveud wel- slagen van het debiet niet afhankelijk gesteld blijven wor- den aan de bewaring van het geheim. Met een student van het eerste jaar als redacteur kon Kruseman niet voor den dag komen en zoodanig een was ongesehikt om een aantal bekende en genoemde medewerkers voor het Alburn, te winnen; er di ende omgezien te worden naar een bckend predikant om als vaste redactie aan het hoofd van het tijdschrift te staan. Op dringend aanzoek der Haagsche vrienden werd Gerard David Steringa Kuijper, toen hulpprediker te Opijnen in Gelderland, een van de Groningsche letterkundige club, wtvartoe ook Hecker, de Hippocreen-ontzwavelaar en Bennink Jans- Hierte bereid gevonden, tegen een honorarinm van 250. Schoon Knijper reeds enkele populaire novellen geschreven had en daarom de rechte persoon beloofde te zuUen zijn, logenstrafte de uitkomst dit gunstig gevoelen. „De keus kon niet slechter: de redacteur, zieke-lijk en zwaartillend deed niets, zoodat al de zorg voor kopy en briefwisseling met de medewerkers op mij [Kruseman] neder wam de groote afstand tusschen redacteur en uitgever moest een geregelden gang van zaken ook al. Niet in de hand werken, zoodat met 1.S49 naar een nieuwen redacteur omgezien moest worden, welke gevonden werd in Willem Carel Mauve, leeraar bij de Doopsgezinden te Haarlem. Wijziging of verandering onderging het Album onder diens redactie niet; alleen deze, dat terwijl de bijdragen in den eersten jaargang geheel geleverd wordt, mist doorgaaus ook die eenheid, waaraan men den naam van bepaald karakter geeft, en dat mij wenschelijk voorkomt." (Brief van F. J. Domela Nieuwenhuis 29 Mei 1846). De col porta gekosten beliepen in 1846 f 1291.45, voor de beide erste jaren /' 2580.45. Voor den jaargang 1848 verminderd tot /' 200. Een voorbeeld: Van Herwerden schreef Welke isde krachtran het Christendom in dezcn Tijdf Schoon eerst angenoraen voor het Christelijk Album ordeelde de uitgever het daarvoor niet geschikt, maarniet-temin belangrijk genoeg om afzonderlijk in brochurevorm bg hem het licht te zien (1848). CHRISTELUK AT.BUM. 77 Anonem verschenen waren en in de beide volgende jaargangen 1884 slechts hier en daar initialen te lezen zijn, eerst met het op- tieden van Mauve de opstellen regelraatig van initialen voor- zien werden. Ook werden eerst met dezen jaargang alle bij- dragen gehonoreerd en kon dit goedkoope en godsdienstige huisboek onder medewerking van in de tachtig predikanten uit alle streken van het land reeds op ruim 4000 inteke- naren wijzen. Welbekende predikanten als J. G. Boekenoogen te Wormerveer, J. ab Utrecht Dresselhuis te Wolfaartsdijk, T. van Duinen Jr. te Surhuisterveen, Prof. P. Hofstede de (jroot te Groningen, Dr. H. Heemskerk te Amsterdam, C. Hoijer te Zalt-Bommel, J. C. Schultz Jacobi te Rotterdam, Dr. R. Bennink Jansson Ius te Gravenhage, J. J. L. ten Kate te Middelburg, J. C. Kinderman te Edam, Dr. L. S. P. Meyboom te Nijmegen, H. C. Millies te Amsterdam, Prof. W. Muurling te Groningen, J. G. de Hoop Scheffer te Amsterdam en B. T. Lublink Weddik te Amsterdam noemt de Namust van meefle-arbeiders afgedrukt in het Prospectus van den jaargang 1850. Die breede lijst van medewerkers, waaruit ik hier schlechts enkele bekende namen mededeel, is wel het beste bewijs, hoe gunstig bij de toenmalige wbordvoerders van het godsdienstig leven hier te lande het Christ elijk Alburn aangechreven stond. Het was een allergelukkigste greep geweest, dit stichtelijke huisboek voor alle standen, dat aan andere uitgevers tot model diende van dergelijke ondernemingen, zooals Aan D. H. Fikkert te Amsterdam voor zijn Christelijk mnseum, aan Ij)en-buur en Van Seldam te Amsterdam voor hun ChrMelijke over-devkingen onder redactie van J. J. L. ten Kate. Een groote aanbeveling voor dit tijdschrift waren van den beginne af de staalgravuren, in kwarto formaat, die bij wijze van premie)laat telkens bij de eerste aflevering verzonden, later bij het komplete deel als titelplaat konden worden bij-gebonden. Niet alleen hierdoor, maar ook door g(dukkige colorage en door het uitzenden van prospectusscn 'werd het debiet gevestigd. De goedkoope prijs van 25 cent voor een maandelijksche aflevering van omstreeks drie en een half vel alleen was niet voldoende om in voldoende mate een genoegzaam debiet op te wekken; daartoe was„werkken" met de uitgaaf noodig geweest, maar ook d "Kank daaraan was het Christelijk Album, een tretfelijk denkbeeld, een nit-gave geworden, die de moeite en zorgen daaraan door den uitgever besteed, rnimschoots beloonde. Want dat het debiet werkelijk niet onaanzienlijk was blijkt nit de volgende uit de fondsboeken opgemaakte tabel. Oplaag. Debiet bij inteekening 1846 2500 ex. 3200 ex. herdruk 990 9) 1847 5500 19 3200 99 1848 5500 5000 99 1849 4500 4200 99 1850 4500 4000 99 1851 4500 3900 1852 5000 4000 99 1855 5000 4000 99 1855 3500 99 1857 3000 99  gekartonneerde deelen, zoodra de jaargang komplett was. Tot 1857 bleef Kruseman dit tijdschrift uitgeven, dat steeds met waardeering in godsdienstige kringen ontvangen werd, maar een steen des aanstoots was in streug orthodoxe. Christelijk Album of het Erangelisrfi Penning magazijn; &chtenwaardige maandschriften, doch geen organen in den geest van Heine' schreef Huet in 1864 {Lillerarische Fantasien en Kritiekeu Haarl. z. j. 