None
Het opschrift, in Kawi-quadraat karakter en Kawi-taal, is uit de negende eeuw na Çaka, tusschen 820 en 860; het jaartal in cijfers uitgedrukt, zoover de Heer fbiedbbich zich herinnert, 886, behoort tot een tijdperk, waarin het Baddhisme op Java de overmagt had; onderscheidene uit- drukkingen^ en het schrift zelve leveren daarvoor het be- wijs. De teekening is zeer verkleind en daardoor onduide- lijk, ook biedt zij verscheidene gapingen, zoodat de opspo- ring van den steen zelven voor eene juiste verklaring zeer te wenschen is. De twee andere opschriften, waarvan de teekeningen aan- wezig waren, bevinden zich op de v66r- en achterzijden van de trachietsteenen plaat, waartegen in hoog verheven werk een beeld is uitgehouwen, omringd van vier andere klei- nere beelden, allé in gedaante, houding, versieringen enz. aan het groote gelijk. Het werd met twee andere door den Heer BN6ELHABD naar Nederland gezonden; stond sedert voor het huis van Mevr. de Wed. sebvatids te Zuidlaren in Drenthe en werd na haar overlijden aan den Heer bóeb te 'sGra- venhage verkocht, waar het gedurende eenige jaren in den tuin van den Bazaar geplaatst was. Vroeger hadden nog (264) bij het leven van Mevr. sbrvatius over den aankoop van het beeld onderhandelingen plaats gehad met bet Moseam van Oudheden te Leiden, doch was de daarvoor gevorderde som te hoog geoordeeld. Toen de Heer boer eigenaar was geworden voor een vrij wat matiger prijs» was met dezen door den Directeur van het Museum nogmaals eene on* derhandeling aangeknoopt, doch zonder anderen uitslag dan de toezegging, dat bij eenig bod van eene andere zijde, aan het Museum van Oudheden de gelegenheid gegeven zou worden om op de zaak terug te komen. Aan die toezeg- ging is evenwel niet voldaan; en het beeld werd in 1861 voor de Koninklijke Museen te Berlijn aangekocht. In 1828 waren van beide opschriften, onder toezigt van den Heer westendorp, naauwkeurige teekeningen vervärdigd, die op last van het Koninklijk Nederlandsch Institut op steen gebragt, en waarvan eenige afdrukken gemacht zijn. De onnaauwkeurige afschriften, die de Heer fribdbbich in 1857 in banden kreeg, lieten geene naauwkeurige ontcijfering toe, maar deden toch met genoegzame zekerheid bet jaartal, eenige namen en vele belangrijke uitdrukkin-gen kennen, waardoor de voorname in hohe van het geheel aan het licht werd gesteld. Toen de Heer friedbbioh in het voorjaar 1861 te Leiden kennis kreeg van de zoo-even vermelde fac'similes van het  bij een onderzoek van het oorspronkelijke beeld te's Gravenhage, voldoende werden opgehelderd. Prof. LASSEN te Bonn, die door een exemplar van de fac-simile's van het Instituut reeds lang met beide opschriften bekend was geworden, had van het grootste der twee, in het lY^ Deel zijner Indische Alterthumskunde eene verklaring gegeven, doch daarbij het jaartal over het hoofd gezien; later in de Addenda tot dat IV^^ Deel^ vermeldde hij als de nitkomst van een nader onderzoek, den naam van Mandjnçri als op het grootere opschrift voorkomende, maar verstoken van de gelegenheid om de onduidelijkheden ofonnaanwkearigheden van de gelithographiëerde fac-simile's, door eene vergelijking met Heft oorspronkelijk op te heften, koD hij de bezwaren niet overwinnen, die aan eene juiste verklaring van den geheelen in de beteekenis van enkele woorden in den weg stonden. Ook een ander Duitsch geleerde, de Hoogleeraar gilde-meister te Bonn, had zich eenigen tijd met het onderwerp bezig gehouden. Toen hij in 1838 te Leiden zich ophield, had hij, naar het exemplar der in het Museum van Oudheden bewaarde lithographiën, in hedendaagsche Devanftgaii karakters, een afschrift genomen, doch de ontcij-fering niet afgewerkt, en ook den naam van Mandjuçri niet herkend. De Heer fbiedebich, die boven beide genoemde geleerden het voorregt genoemde van het oorspronkelijk zelf te kannen onderzoeken, en wien bovendien een vrij goed afdraksel in papier ten dienste stond, heeft zijne lezing en verklaring ook aan hun oordeel onderworpen, en gebruik kunnen maken van hunne opmerkingen en bedenkingen. De steenen plaat, waarop het beld is uitgehouwen, heeft een hoogte van 1,074, een breedte van 0,78 el. Het beld, eenigszins minder hoog, zit op de Oostersche wijze op een lotuskussen, heeft het benedenligchaam tot aan de enkels met den sarong bekleed, de ooren, den hals, de berst, armen, polsen, enkels, duimen, pinken en de groote teenen met de gewone versiersels, banden, ringen en de groote teenen versiersels, den banden, en de sjerp over den linkerschouder. Achter het hoofd de eenigszins als hoefijzer gevormde lichtschijl De oogen half gesloten nedergeslagen, de mond met een uit* (266 ) drukking van aangename rast. De linkerhand op de hoogte van de borst houdt een voorwerp, waarin Welligt een op-gerold beschreven lontaar-blad of liever nog een van de book op Java zoo dikwerf voorkomende steenen beitels, wagen of zoogenaamde bliksemtanden herkend moet worden; in de regts af omhoog geheven regterhand houdt hij een zwaard, schuins achter het hoofdkapsel met den punt op-waarts. Aan de regter- en linkerzijde verheffen zich lotusstengels. Eindelijk is het groote beeld omgeven van vier kleinere in alles aan het eerste gelijk, twee aan wederzijde van het hoofd, twee andere geheel onder aan op de stee-nen plaat uitgehouwen. Op de voorzijde van de steenen plaat, boven het hoofd van het beeld, is het eene der beide opschriften in twee regels uitgebeiteld; het andere bevindt zich op de achter- zijde in zeven regels, waarvan de zesde slechts gedeeltelijk gevuld is, de zevende alleen het jaartal bevat. Beide zijn in Sanskrit-schrift en -taal, en metrisch zaämgesteld. Het eer- ste opschrift wordt door den Heer f&ibderioh aldus vertaald : Door den opperkoning van het geslacht der Arya is Mandjuçri (s beeld) sierlijk opgerigt, in het jaar 5, 6. 2. maan (= 1265), tot vermeerde- ring van het gdoof (aan de ware leer) in de plaats der Buddha^s. Het tweede opschrift: In het rijk (Java), dat door den held der voortreffelijke koningen veroverd werd ; uit zijn geslacht heeft Suddhadhih, gesticht in het land Djâva^ ook hij door zijne voortref- felijke eigenschappen een Adityavarman, vertrouwende (of steunende) op de Rijksgrooten, in de Pura (stad P) der Buddhaplaats^ eenen wonderbaren^ f/rach- tigen tempel, met het doel, om moeder, vader en verwanten tot ge* meenschappelijk geluk uit dit bestaan (over) te brengen. ( 267 ) In hä jaar na Çaka J 266. Hoogstwaarschijnlijk is Suddhadhih in het tweede op- schrift dezelfde persoon, die in het eerste als de opperkoning^ die het beeld deed vervaardigen en wijden, wordt vermeld. Mafdjuçri is de stichter en de verkondiger van de leer van ädibuddha, die door de deistische afdeeling der Budhisten als eene godheid wordt geërd. Hij is vooral bekei)d bij de noordelijke Buddhisten in Nepal en Tibet; bij de Mongolen is hij het als zendeling of apostel. Het is bellingrijk dezen persoon ook op Java vermeld en hoogvereerd aan te treffen, nadat de Heer fbiedbjch reeds vroeger het bestaan der meeste Dhyanibuddha's, hunneçakti's en hun Tantrikagevolg op Java het eerst had doen kennen. Of de BuddhaplaatSy Djinalajapura, in het tweede op-schrift een eigenen is van een stad, dan wel eene Budhistische. tempelgroep aanduidt, is niet geheel zeker. De Heer friedbrioh acht het laatste het waarschijnlijkst. Het „gemeenschappelijk geluk', dat Suddhadhih door de oghing van het beheld en de stichting van eenen prachten tempel voor zijne moeder, zijnen vader en verwanten. Wilde bevorderen of verwerven, is de vernietiging, de opossing van het bestaan, de moxa, in tegenstelling van het aardsche bestaan of bhana. Deze mededeelingi die door platen wordt opgehelderd, geene aanleiding tot discussie. De Heer lebhans bericht, dat de snij- en  gedaan wordt ter ontdekking en bewaring der rnïne van Brederode. Door het opraimen van de opgehoopte aarde zijn vele stokken maurwerk voor den dag gekomen, en wordt de mogelijkheid opgehoopte aarde zijn vele stokken maken en het tegen verder verval te beveiligen. Bij de Commissie voor de overblüsselen der Vaderland, sehe kunst is ingekommen een bericht van den Heer a. c. BON van Westschouwen. Daar niemand verder het woord verlangt, wordt de Vergadering door den Voorzitter gesloten. GEWONE VERGADERING DEB AFJX£LIMa TAAL, LETTER-, GESCHIEDKÜNDIGE EN WIISGEERIGE WETENSCHAPPEN, 6IH00DSN tm 8<M JDNU 1868. Tegmiooordig de Heeren: c. w. opssoohkr, a. j. kobncn, L. t. r. JANSSEN, M. DB TRIBS. J. C. G. BOOT, O. DB YRS, AZN., O. H. M. DEBAPBAT, R. C. BAKHUISCHEN TAN DEN BRINK, C. LEEMANS, i. H. SCHULTEN, J. E. GOVDSMIT« W. G. MBES^ W. G. BRILL, J. P. sa, w. MOLL. Afd. Natanrk. P« bleekbr. WN/NA/NA/N/VN/V Door den Heer boot, die als waarnemend Secretaris de forigc Vergadering heeft bijgestaan, wordt het Proces-Verbaal dezer Vergadering voorgelezen en door de Vergadering vastgesteld. Wordt voorgelezen eene Missieve van den Heer brumndnde Predikant alhier, die de Vergadering namens de Weduwe mededeeling doet van het overlijden zijns broeders, Correspondent der Afdeeling. De Vergadering hiervan kennis genomen hebbende, machtigt den Secretaris deze mededeeling door eene missieve van rouwbeklag te beantwoorden. De Heer Janssen spreekt over de jongste ontcijferings-proeven van het etruskisch, door den Qraaf conrstabile. USL. iH mbdxd. afd. lbttbbk. obbl VII. 19 (270) Hij herinnert vooraf^ dat de étraskische taaloverbüjfselen, in opschriften beständig weerstand geboden heben en nog blijven bieden aan de ontcijferingspogingen der geleerden; dat aQe eduopesebe en vele aziatiscbe talen, elk afzonderlijk, vruchteloos om den sleutel er van gevraagd  maar dat die proeve juist het tegenovergestelde had geleerde, zoodat men nu voor goed weet, dat het uit het semitisch niet te verklaren is. Dat spreker, door zulke Ondervinding voorgelicht, zich niet opgewekt zou gevoeld hebben, dit vraagstuk, na ons medelid v. d. beroh ^)f nogmaals in deze vergadering te brengen, wanneer daarvoor niet een geacht buitenlandsch lid der Akademie, Graaf o. conestabile, hoogleeraar in de archeologie te Peru-gia, zeer onlangs eene opmerkelijke ontcijferingsproeve uitgegeven had, onder den titel : Sur inscription d'une statuette étrusque, publiée — dans les Annales de Clutitut Archéologie de Rome (Paris, Lahure, 1868); dat hij die verhandeling had in het licht gezonden met het bepaalde oogmerk om er het gevoelen van deskundigen over te vernemen, en dat hij met dit oogmerk een exemplaar aan deze Akademie had toegezonden; dat spreker. Bij het overhandigen van dat exemplar, gemeend had niet beter te kunnen beantwoorden aan het wetenschappelijke streven van den schrijver, dan door de aandacht der vergadering kort bij den inhoud te bepalen; dat dit het nut kon hebben, van bedenkingen of wenken uit te lokken, vruchtbaar mis-schien voor de verdere beoefening van het etmskisch, en dat het ook voor sommige leden niet onbelangrijk. («71) 2oa zijn, te weten, hoe ver men het thans in het bättenlaud in de ontcijering van het etruskisch gebracht het etruskisch gebracht het etruskisch gebracht te worden. Etrasker van afkomst en levensbetrekking, — tusschen de etruskische monumenten van den voortijd groot geworden — verdienstelijk door (op het voorbeeld van geleerde voorgangers, als de Lanzi's en Vermiglioli's) het verzamelen en uitgeven van etruskische taaloverblijfelen, — bekend met alles wat voorgerer door geleerden op dit gebied gewrocht is, paart hij aan vlijt en waarheidsliefde eene zeldzame bescheidenheid, en wenscht zijne ontcijferiugsproeven ook meer als waarschijnlijke gissingen, dan als met z Eckerheid gewonnen resultaten beschouwdte te hebben De ontcijferingen hebben betrekking tot het opschrift van een voetstuk van een bronzen vrouwenbeeldje te Rome, in bezit van den Heer l. depoletti, en in 1861 voor het eerst uit- gegeven 'door Dr. brukn, in de Annali delV Inêiit, di Corr. Arck Tom XXXIII, Tav. agg. T. 2, cf. p. 4ia. Het beeldje stelt eene jeugdige vrouw of maagd voor, bekleed met eene tunica met korte mouwen, waarover een paUium geslagen is, dat om het lijf getrokken, bevallig over haren linker arm hangt. Zij heeft lange oorbellen in de ooren; het hoofdhaar is van voren gescheiden en om de kruin en achter sierlijk gevlochten, terwijl de voeten van hooge toe- schoenen voorzien Zijn houdt den rechterarm zijwaarts van het lijf en de linkerhand open, als de geste van eene biddende; de linkerarm is omnêergestrekt, en uit de omgebogen vingers dier hand is af te leiden dat zij daarin iets gedragen heeft, mogelijk een krans of andere gave. Het beide is als kunstwerk middelmatig van bewerking. Onafhankeiyk hiervan cyn de etniskÏBche stadiën van ons geacht medelid vam obm behob, die spoedig In kuhks ZetUchrtß snl« len nitkomen. (272) en schijnt in oderdom den eersten romeinschen keizertijd niet te boven te gaan; het opschrift is dos niet zeer oad, maar de letters zijn^ op elk der vier zijden van het voet« stukje, keurig gegraveerd. Het opschrift luidt: aDa=itvat:AOio>i8vo:iAaaiA:iAa:)avt:iAa, d.i. volgens gonbstabile: Titiu8 lubens danavit, divinitatis anAxüio invocato (statuam hanc) dedicavil. Tot die vertaing komt hij langs dezen weg. Het eerste woord, TITE^ als voornaam. En als familienam bij de Etruskers zeer ge-woon, is hier de naam des toewijders, TITIVS. In het tweede woord, ALP ANS, dat met kleine varianten op onderscheidene etruskische toewijdingen, ook op den fraaien bronzen knaap in het Leidsche museum voorkomt, ziet hij, met fabretti, geen eigennaam, omdat het, volgens zijn oordeel, niet aannemelijk is, dat van een en denzelfden person bijna alle tot ons overgekomene toewijdingen afkomstig zouden zijn. Hij zoekt er daarom een beteekenis voor, die op alle toewijdingen past, en vindt deze in bet latijnsche lubens, door verplaatsing van de twee eerste letters AL in LA = LV. Het derde woord, TVRCE, komt, even als het voorafgaande, meermalen in etr. toewijdings- Opfchrifben voor, o. a. op een kandelaber en op een ar- chcüstischen krijgsman in het Leidsche museum; daarom zal het eveneens eene beteekenis heben, die algemeen in toe- wijdingen of geschenken past. De meeste £truskologen hebben het dan ook door ofonum, verwant met het gr. (^û/Mv, vertaald. Conestabile ziet er, wegens den uitgang C£, een verbalen Form in, overreenkomstig met het gr, MapTixs = donamt Het volgende woord, AISERAS, beteckent dei of divinitatis. Suetonius berigt, in het leven van AUGUSTUS, cap. 97, dat het woord AESAB bij de Etruskers God beteekent. Bij gelegenheid van een lustratie was de bliksem geslagen in het opchrift van het standbeeld van AUGUSTUS en had de eerste letter van den titel GAE-SâB weggenomen; toen hadden de haruspices de aan-slaande apotheose van augustus voorspeld, omdat AESAR bij de Etruskers godheid beteekent. De uitgang AS wordt hier genomen als de tweede naamval van het enkelvou-dige, en wel wegens het te veronderstellen uaauwe verband van Dit woord met het volgende THYFLTHICLA of THYFLTHIA. Conestabilb voert gronden aan, waarom de lezing THYFLTHIA de voorkeur verdient, en waarom men er twee verschillende woorden in behoort te zien, in weerwil van het ontbreken van een scheidteeken, te weten: THYFLTHIA en CLA. Nu is THYFLTHIA naauw verwant met het elders op etr. votiefopschriften meermalen voorkomende THYFLTHIA, THYFLTHIA en THYFLTHIA, en hij ziet in dit woord, naar het voorbeeld van LANZi, verwantschap met het gr. Q«f>sXe<uj houdt het evenwel niet, gelijk deze, voor een verbaal, overeenkomstig met het part. M^sX^i^ii^a, maar voor een substantief overeenkomstig met àiftùnffiç (in den ablat. wptiXnct), met ver wissing van de thi in si en met weglating van de adspiratie TH, terwijl de V de plaats inneemt van de lange o, den Etrusker onbekend. CLA is, volgens C, niet op te vatten in de betekeuis van het bekende en dikwijls voorkomende etruskische CLAN en CLEN, natus of e genere, maar zal de beteekenis het van het partie, van xaXclv =ccdare, vocare invocare, en dus in den ablativus vertaald moeten worden: invocaio se. divinitatis auriliou tiet laatste woord TRVTFECIE, elders niet voorkomende,. zou wei een eigenen kunnen zijn, meer of minder overeenkomende met den umbrischen TRVTIDIYS vertaald wordt; maar in dat geval zou hij met het ver verwijderde TITE in verband moeten gebragt Worden, en dit is niet wel doenlijk; daarom vermoedt hij er een verbale in,  kunnen gemaakt worden. Hij voelt zich zelfs gedrongen van deze laatste er eene enkele aan te voeren. Bij de verklaring van het woord ALP ANS, door lubens, was door den Heer G. geen gewag gemaakt van het reeds door a o. küller voor aanvoelide gevoelen, dat dit woord ALBUS zou beteekenen; zulks had spreker eenigermate bereemd, omdat MÜLLER er gronden voor aanvoelide, die wél overweging verdienen; hij wijst namelijk op pestus (paul. DiAC. p. 4) als berichtgever, dat het latijnsche albus in het oud-sabijnsche alpun heet. Wanneer nu die overlevering gegrond is, zou men er bezwaarlijk aan kunnen twijfelen, dat het etruskisch en oud-sabijnsch ailezins verwantschap bestond; zoo heet b. v. ie Zonnegod in het oud-sabijnsch Atàed en in het etruskisch Usü of Uscfid. Daarom heeft dan ook Dr. b. hübneb hetzelfde etuskische woord alpan, in twee toewijdingsopschriften van bronzen beeldjes, die in 1847 te Cortona gevonden zijn, zonder van andere opvattingen te gewagen vertaald door candidwn se. donum. CoNSSTABiLB zict in het woord TVRCE niet, gelijk  dat overal elders waar bet etruskische CLAN (CLA, CL) voorkomt, er de betee keois van natus of e genere aan behbort toegekend te worden, gelijk C. ook zelf erkend heeft. In weerwil van de zeer gelukkige verklaring van het woord AISE&AS, door dimnitatis of dei, vraagt men toch onwillekenrig naar den naam dier godheid, gelijk die in alle andere oond-italische toewijdingsopschriften pleegt voor te komen, en dien men bij een zoo polytheistisch volk als de Etruskers waren, hier allezins zou verwacht hebben. Maar in weerwil van soortgelijke bedenkingen gelooft spreker, dat men op den door oonestâbile betreden weg van ontcijfering behoort voort te gaan. Nadat nevens het semietisch, ook het baskisch en finnisch vruchteloos geraad- pleegd was, werd men wel gedrongen met de indu-ger- maansche talen te rade te gaan, gelijk dan ook in de laatste jaren door de beste beoefenaren van het etruskisch, b. v. A. MAURY, geschied was. Spreker brengt hiervoor eenige nadere gronden bij, maar herinnert tevens, dat de ondervinding van den schralen oogst, dien tot dasver de vergelijking met indo-germaansche talen heeft opgeleverd, weinig hoop geeft ooit den volledigen sleutel tot het etros kisch te zullen vinden, wanneer er niet e En einer uitvoerige twee-talige opschriften ondekt worden, en die dus meer bevatten dan de kleine sepulchrale binues, waarin men enkel de latijnsche transcriptie van naam, afkomst en leef- tijd aantreft. Tot het vinden daarvan blijft de hoop bestaan; een volk ontwikkeld als de Etruskers, bloeiende door kunst en uitgebreiden handel, heeft zeker monumenten nagelaten, uitvoeriger beschreven dan de tot nu toe gevon- dene. Inmiddels wenscht spreker, dat men naar het voprbeeld van GONSTANTIO voortga de alom verspreide en nog verborgene etruskische opschriften te verzamelen en uit te gevon, en de vroeger uitgegevene kritisch te herzien. De grootst mogelijke massa van gezuiverde bouwstoffen is voor- shands voor die studie van het groot Ste belang. Spreker heldert dit laatste nog op door te wijzen op een paar voorbeelden van gebrekkig uitgegeven opschriften, het een twee-talig gra&chrift bij fabretti, Imct., p. 696, N<>. 171, het andere een bijschrift op den fraalen etruskischen scarabé in het Kon. Kab. van gegrav. steenen te'sGravenhage, volgeus visoonti voorstellende den dichter tybtasus, als held. Visconti had het etruskisch op dezen scarabé gelezen 3. Obdachte Cohbstabile echter had, na naanwkeurig onderzoek van den steen, gevonden, dat het opchrift behoorde gelezen te worden 1.0. (übtrüi) of S'lf QVI (übtrüi). Doch ook hiermede scheen het pleit om de ware lezing te vinden nog niet geheel beslist; spreker althans, ofschoon gaar den voorrang erkennende van de jeugdiger oogeu van conbstabilb, had gemeend op dien steen te lezin (püetpbJ. Ware deze lezing de juiste, dan zou de Tyrtaeus). V van visconti ofschoon langs een anderen weg, kannen behouden blijven. Na deze mededeeling worden door andere leden vele bedenkingen tegen de verklaring van den Heer gonesta-BiLB gemaakt. De Heer goudshit tracht door het voorbeeld eener geheel verschillende vertaling aan te toonen, dat hier alles onzeker moet gerekend worden. De Heer boot meent, dat men zelfs het Etraskisch alphabet niet genoegzaam kent, veel min over taal en taalvormen kan oordeelen en vraagt hoe veel letters dat alphabet bevat. Ook de Heer M. DB vBi£S voegt zich bij de twijfelenden. Hij zegt dat, indien het Etraskisch gelijk de Heer C. onderstelt, eene indo-germaansche taal is, de vormen (b. v. de Nomina-tivas op «• eindigende) dit zonden moeten doen bespeu- ren. De geheele methode schijnt hem onzeker te blijven. Ook hij heeft bezwaren tegen de omzetting van letters, welke voorgeslagen is, en die hem willekeurig toeschijnt. Het geheele consonantisme heeft zoo weinig van dat der indo-germaansche talen, dat eene verklaring uit die talen hem onwaarsi^hijnlijk voorkomt. Hem heeft zich de vraag ook voorgedaan, of in de Inacriptianes bilingues wel het onderste opschrift altoos eene bloote vertaling van het bo* venste is? De Heer lsbmans vindt, dat men in zijn twijfel te ver gaat. Hem zou het bijna onverklaarbaar zijn, indien eene taal van zulk eenen beslissenden ihvloed in Italië, en die door zoovele Romeinen verstaan en gesproken is, niet vroeg of laat voor verklaring mocht vatbaar worden. Hij ver- meldt eenen landgenoot van conestabile, met name beb- TAm, die de Etruskische opschriften regelrecht uit het Sans- krit heeft zoeken te verklaren. De Heer Janssen doet op- merken, dat Qraaf conestabile het geschrift; van bebtani zeer goed gekend heeft, doch dat deze slechts eenige vruchten ( 27« ) van onderssoek, tot eigen oefening in het Sanskrit» heeft gegeven. De Heer opzoomeb wenscht vóór alles te weten, of er in de verklaring der Etruskische opschriften reeds iets bo- ven allen twijfel verheven is, dan of men nog geheel van gissingen afhangt. De Heer Janssen doet o.a. opmerken, dat eenige oude schrijvers enkele Etruskische woorden op- geven en verklaren, en dat deze een veilig hulpmiddel aanbieden. De Heer m. de vbiss wenschte al deze door oude schrijvers verklaarde woorden als grondslag van ver- der onderzoek bijeengebracht en. behandeld te zien; een arbeidi waartoe hij den Heer Janssen opwekt. De Heer brill drukt den wensch uit, dat men man« nen, die aan de ontcijfering van dit raadselachtig schrift een onvermoeibare volharding, stalen vlijt en groote scherp- zinnigheid besteden, niet moge ontmoedigen door alleen op de onzekerheid van de uitkomsten en het uiteenloo- pende der gissingen te wijzen, en maakt nog eenige op- merkingen tot ondersteuning der woordverklaringen van CONESTABILE. De Heer Janssen, door den Voorzitter uitgeuoodigd om voor het Proces-Verbaal dezer Vergadering een inhouds-opgave zijner Bijdrage aan den Secretaris mede te deelen, neemt dit op zich. De Heer boot deelt mede, dat de Gedenkpenning aan den bekroonden dichter van het Latijnsche Prijsvers van wege het Bestuur der Akademie is toegezonden, nadat deze in overleg met de Commissie van beoordeeling verscheidene verbeteringen in zijn dichtstuk had gebracht. De Heer van den bink geeft de Vergadering bericht, dat het Bapport wegens het Charterboek niet i$ geteekend door den Heer van den beroh, daar deze thans te London werkzaam is om Charters, daar ter plaatse voorbanen, voor het ondernomene werk af te schrijven, en dat men van deze Werkzaamheid voor de onderneming goede vrachten mag te gemoet zien. Daar een der leden na deze gewone nog eene buiten- gewone Vergadering verzocht heeft wordt de mededeeling van den Heer lärmung verzocht, en de Vergadering door den Voorzitter gesloten. GEWONE VERGADERING DES AFDEELING TAAL-, LETTER-, GESCHIEDKÜNDIGE EN WIISSGEERIGE WETENSCHAPPEN, GBHODDEN DEN i4<i«" SEPTEMBER 1863. Tegenwoordig de Heeren: c. w. opzoomer, h.s, KOEfiBf«f T. ROORDA, ^. P. SIX, L. J. F. JANSSEN, J. G. O. DOOT, S« KABSTBIf» J. VAN LENNEP, J. HOFFMANN, N.BEETS, D. HARTING, W. G. BRU^L, J. H. BOLWBRDA, H. C. MILUBS. /v%/\/\V\V\V\V\V\V\V\V\V\V\V\V\V\V\V\V\V\V\V\V\V\V\V\V\V\V\V\V\V\V\V\V\V\V\V\V\V\V\V\V\V\V\V\V\V\V\V\V\V\V\V\V\V\V\V\V\V\V\V\V\V\V\V\V\V\V\V\V\V\V\V\V\V\V\V\V\V\V\V\V\V\V\V\V\V\V\V\V\V\V\V\V\V\V\V\V\V\V\V\V\V\V\V\V\V\V\V\V\V\V\V\V\V\V\V\V\V\V\V\V\V\V\V\V\V\V\V\V\V\V\V\V\V\V\V\V\V\V\V\V\V\V\V\V\V\V\V\V Het Proces Verbaal der voorhete Vergadering wordt voorgelezen en vastgesteld. De Secretaris leest voor het in Juni 11. ingekommen doch den Heer nijhoffen en meldt, dat hij een brief van rouwbeklag aan de Weduwe van den overledene heeft geschreven. Is ingekommen eene Missive van den Heer arnold SCHAEPKENS teu geleide van een exemplar van zijn werkje Uart religieux. Souvenir des frères van eijck. Aangenomen voor de Bibliotheek. De Heer boot deelt mede, hoe ver men is gevorderd met het afdrukken van het bekroonde Latijnsche Prijsvers. Er zal een keurige staalgravure aan worden toegevoegd, en eerlang zal het dichtstuk in het licht verschijnen. De Secretaris leest een woord ter nagedachtenis der overledene medeleden der Akademie de größte en nijhoff. De Vergadering verzoekt, dat dit woord moge worden gedruckt; de Secretaris verklaart dit te zullen in overwegging nemen. De Heer six doet mededeeling van een afbeelding van een Monument in de Domkerk te Ments ter gedachtenis van SIEGFRIED VAN ECKSTEIN, Aartsbisschop van Ments. De Aartsbisschop kroont met de rechterhand Hendrik van THÜNINGEN, met de linker willes van holland tot Roomsch-Koningen, en vermeldt dat een afg Etsel daarvan bij de Maatschappij Arti et Amici Hais is ingekommen. Datzelfde id spreekt over eenige munten van de eerste Ptolemeën, in de schikking van welke gedenkommen de Numismaten, een lenorhant schledehaus en grote zijn insens nog niet zoo gelukig zijn geslaagd als in andere hunner onderzoekingen. De Heer su komt, na het gevven van eenige beschouwingen over een zeker aantal door hem ter vergadering medegebrachte muntstukken, tot bet resoltaati dat vele der gouden en zilveren munten, die men tot dus ver aan ptolemasus I toeschreef, niet in Egypte, maar in Phenicië, en eerst geruimen tijd na den dood van dien Yorst geslagen zijn. Op verzoek van den Heer Janssen is de Heer sec gaarne bereid om deze mededeeling, naauwkeurig geformuleerd, aan den Secretaris te doen geworden. Andere Numismaten zullen daardoor gelegenheid erlangen, meent dat Hd, om op de verkregen resultaten voort te bouwen. De Heer van lennep wenscht de Vergadering eenige oogenblikken te onderhouden over den oorsprong van het St. Nikolaasfeest. Het daarover door onze geleerde landgenooten van het St. Nikolaasfeest. Het daarover door onze geleerde landgenooten van het  de Spanjaarden het feest sapote noemden, en op ge lijke wijze als bij ons met het onderling toezenden van geschenken en Surprises aan hunne vrienden, vierden. Hieruit maakt de spreker op, dat wij onzen St. Nicolaas an de Spanjaarden verschuldigd zijn. Het zal dus waar schijnlijk het eerst bij de Hovelingen van filips den Schoone in zwang zijn gekommen, en van het hof tot het volk zijn doorgedrongen. Bij deze gelegenheid maakt de Heer van lennbp zijn medeleden opmerkzaam op het groot aanbelang dezer Brief-wisseling van Mevrouw de siviGNE, en op de geleerde noten die er aan zijn toegevoegd, tot opheldering van onze Geschiedenis. Bij voorbeeld omtrent den overtocht des Franschen legers in 1672 over den Rijn bevatten de in deze brieven voorkomende berichten eenige volkomen juisten bijzonderheden; alsmede omtrent onzen de bijzonderheden dar vermelding van das dood. Uit het een en aoder blijkt, dat de uitgever uit de beste bronnen hoeft gepot, en dat men hem dan ook in andere opzichten gerostelijk kan vertrouwen. De Heer büttet de opmerkingen van den Heer TAN LENBP, ook op grond van het woord mpate, dat in het Spaansch een schoen beteekent (gelijk het fransche sapote). De Heer millies maakt tegen het gevoelen van den Heer van lennep de bedenking, dat de viering van het St. Nikolaasfeest niet van de Hovelingen van filips den Schoone is uitgegaan, maar vooral onder de lagere volksklasse is in gebruik geweest. Hij vermeldt, hoe de Kerkeraad te Amsterdam tusschen de jaren 1640 en 1650 zich tegen de viering van dit ^^paapsche feest'' verzet heft, en heeft gezocht het door de Regering te doen af- schaffen. Het St. Nikolaasfeest vond, gelijk uit de hande- lingen des Kerkeraads blijkt, vooral onder de midden- en lagere klassen Grosse belangstelling; weshalve Spreker het bezwälkken als op het voorbeeld der Hovelingen doorge-drongen, kan beschouwen. De Heer van lennep, hoezeer niet ontkennende dat het feest reeds zeer vroeg ook bij het volk is gevierd, vraagt alleen, of /ulks plaats had op de wijze zooals dit thans in gebruik is. Te Amsterdam werd het, aangezien St. Nikolaus hier de Patroon der stad was, met bijzondere voorliefde aangehouden : de plaats van Mevrouw de séviGNÉ bewijst dat het onder de hoogere standen in haren tijd, ter gelegenheid van het huwelijk eener Prinses van Savoye, werd gevierd. De Heer hoppmann sprecht in het breede over de beoefening der Hollandsche taal in Japan. Die beoefening was een behoefte voor de Japanners sedert zij in het begin der zeventiende eeuw onder de andere natiën bijna suitsluitend met Hollanders in aanraking kwamen. De Spreker geeft een overzicht van hetgeen van dien eersten tijd af, ter beoefening onzer taal door Japanners geschied is, en verklaart zich, op voorstel van den Voorzitter, bereid, zijne bijdrage ter plaatsing in de Verslagen en Medeelingen mit te werken, en aan den Secretaris te verstrekken. De Heer holwerda brengt hulde aan de uitgave door den Hoogl. cobet van de HelUnica van xbnophon in het licht gegeven en de emendatiën die de. Hoogl. daaraan heft toegevoegd, doch maakt over sommige zijner conjec turen aanmerkingen en bedenkingen, die hij in het breede ontwikkelt, en voornens is later in het Latijn voor de Werken der Afdeeling te bearbeiden. De Heer brill» die voornens was geweest over de gewoonlijk verkeerdelijk beoordeelde gevolgen van het twaal^arig bestand te spreken, zal deze bijdrage wegens het vergevorderde uur tot eene volgende vergadering uit- stellen. Nadat de Heer boorda een exemplaar van zijn werk Diehimaat, versmaat en verAomo voor de boekerij der Aka- demie heeft aangeboden, en de Heer Janssen het onlangs uitgekomene werkje van den Graaf conestabile: Seeand Spicüegium de qtulques monutnentê  DRAGEN. DOOR J. P. S 1 X. De munten der Ptolemaën, koningen van Egypte, wachten nog steeds op eene behooflikke rangschikking, en hoe-zeer F. LENOBMANT in de Revue Numismatique en vooral A. SCHEDEHAUS in OOTE's Münzstudien er in geslaagd zijn om de Cyprische seriën (Cittium, Paphus en Salamis) met juistheid onder de latere Ptolemaën te verdeeleui zoo zijn echter op verre na zoo gelukkig niet geweest in hunne onderzoekingen van de seriën, die onder de eerste Lagiden zijn gemunt. De reden hiervan is, dat zij, zoo als als als als een geschiedt, de zilveren tetradrachmen, die het ge-wone type hebben: Kop van sotëe met dadeem, de hals met de aegis van Jupiter bekleed. Kz. Adelaar op den bliksem van Jupiter staande, met het opschrift ü TOAEMAIor ZQTHPOZ, toeschrijven aan ptolemaeus I soteb zelven. Lb- NOBMANT erkent echter, dat sommige dier stukken van lateren tijd, enkelen zelfs van de regering van ptole- maeus IV FHiLOPATOB schijnen te dagteekenen. Evenzoo worden de overige goud- en zilverstukken, die dezelfde ty- pen hebben, maar met het opschrift irroAEMALor BAliAEûZi VtKSL. BN XBDSD ATD. LKTTBRK. DEEL Vil. 20 ( 286 ) gewoonlijk gerekend te beginnen onder soteb en voort te duren onder zijn eerste opvolgers. Dit is echter onjuist, Soteb is, sedert bij in 305 v. Cbr. dien eernaam van de Rhodiërs ontving, geen meester van Phenicië geweest, en bet schijnt toch, dat A&6x de tetradrachmen met bet ( 286 ) Opfchrift 2ÜTHP02 zijn geslagen. Yan de stukken, die de eerste letters der namen van Tjrus, Sidon, Qaza, Ptolemais, Stratonos Pyrgos, Joppe, zerzog, is bet zeker, van de overigen zeer waarschijk, en zonder eenigen grond heeft men eenigen als in Egypte gemunt willen doen voorkomen. Philadelphus darentegen is, kort nadat hem in 285 de regering door zijnen vader was overgegeven, welligt erstonden na den dood van selbücus I van Syrië in 281, meester geworden van Phenicië en van aanziellijke bezit-ingen in Kleiu-Azië. Zijn vrouw absinge sloeg te Tyras en Sidon gouden tetrastaters of octodrachmen met de jaartallen AA, AZ, AR (34, 37, 38) en diezelfde jaartallen met diezelfde stedenamen verbonden, vindt men op de Soter tetradrachmen. Het zijn, naar allen schijn, regeringsjaren van philadjblpuus. Dan is bet ook hoogst onwaarschijnlijk, dat soter zijn genegen beeldtenis op munten beeft doen plaatsen, iets dat toen nog niet in gebruik was, docb zeer naturilijk, dat PHiLADBLPHUS, na den dood zijn vaders, hem als een twee- den ZET2 laTHP op zijne munten afbeeldde, even als iysi- MACHTJS op de zijnen den kop van alexakdbb den Groote, als zoon van ahmon gehoornd, heeft doen graveren. Zijn de Soter tetradrachmen in Phenicië geslagen, dan zijn ze alle ouder dan 199, het jaar, waarin antioghus EEI die streken aan ptolbmaeus Y epiphanes heeft ontnomen, en ze weder met Syrië heeft vereenigd, nadat ze daar- van 80 jaren waren afgescheiden geweest. Hiermede stem- men overeen vier Sater tetradrachmen met de jaartallen SE, OB, OH en HA (66, 72, 78 en 84), die, als regering- ( 287 ) jaren van philadelphus gerekend, vallen in 221, 214 en 208 V. Chr. onder philopator en in 202 onder epipha- NBS, drie jaren vór dat hij Phenicië verloor. Hoogere jaren zijn niet bekend geworden. Maar er is ook geen grond om aan te nemen, dat de andere gouden en zilveren munten der Lagiden, (voor zoo ver ze niet, door het voeren der namen van Kimoy, IIA^ en lAhtfuc, blijken in Cyprus te zijn geslagen) in Egypte ver. vaardigd zijn, hoezeer ook f. lbnobmant gemeend heeft, in de daarop voorkomende letters en monogrammen namen van steden, in Egypte gelegen, te vinden. Integendeel kunnen die monogrammen even goed en beter de namen behelzen van steden, behoorende tot de bezittingen, die phiologus en EüEBGETEs op de kusten van Klein-Âzië en in Syrië hebben gehad. Hierbij komt, dat toen philometor in 147 een oogeblik koning van Syrië was, hij terstond zilveren tetradrachmen deed slaan, maar dat, toen antiocuus IY gedurende eenigen tijd, 170 — 168, Egypte beheerschte, hij aldaar niet in zilver, zoo als hij in Syric gewoon was, maar slechts in koper heeft gemunt. Ook is het opmerkelijk, dat bpiphanbs, onder wien Phenicië verloren Ging, de lästeste is wiens bei goudstukken wordt gevonden; dat de koperen munten in Egypte veel zwaarder waren dan in eenig ander land, waar men zilveren munt bezigde; en dat in den papyrus, door lbtronne uit-gegeven {Reoompenge promise à qui découvrira ou ramènera dat esdaves etc.), wel sprake is van goudstukken ter waarde van een mina zilver, aan een gezant, een Carier uit Al-banda, ontvreemd, maar dat de belooning aan den aanbrenger niet^in goud of zilver, maar in talenten en drachmen koper wordt uitgeloofd. Het schijnt dus, dat in Egypte alleen koperen munt wettig betaalmiddel was. Kunnen de munten, waarop sotbrs koport wordt gevon-den, niet van hem afkomstig zijn, zoo Zijn er toch anderen, die hem behoore. Vooreerst de staters en tetradrachmen met typen en opschrift van ALEXANDER den Groote, die door l. müllbk (Numismatique dH Alexandre le Grand) met regt als Egypstisch zijn erkend, en die blijkens den stijl eenigen tijd na ALEXANDERS dood ziju gemunt. Dan andere tetradrachmen, daarin van de vorige verschillende, dat zij den kop van Alexander, met diadeem, gehörnd als zoon van ammon en met olifantshild bekt, vertoonen. Voorts tetradrachmen en drachmen met denzelfden kop, en op de keerzijde Pallas Promachos, de adelaar op den bliksem, het opschrift AAESANAPOT en de monogrammen of namen van steden, waaronder dat van Gaza. Gaza is van 320 tot 315 aan soter onderworpen geweest, toen hij nog in naam van Alexander Boxanes zoon regeerde en van dien tijd dagteekeneu dus die munten. Eindelijk na den dood van den jongen Alexander in 311, halve gouden staters met de gewone type van Alexander en het opschrift IITOAEMAIOT. Ook koperen munten zijn er van sotbr in grooten getale en daaronder sommige, die gewonlijk in Veel lateren tijd worden geplaatst, zoo als schledehaüs dit onlangs heeft aangetoond. Maar al weet men, dat de munten, vroeger aan soter toegeschreven, hem niet behooren, zoo zal het toch moei- lijk zijn, om ze tusschen zijne opvolgers te verdeden, zoo lang er geene lijst bestaat van al de stukken, waarop jaar- tallen voorkomen, en het dus niet zeker is of die getallen regeringsjaren  eeuw het Japansche rijk alleen voor het verkeer met China en Holland geopend bleef, was van de Westersche talen alleen de Hollandsche van belang en spoedig werd een collegie van tolken op- gerigt, dat zich in het verkeer met de Hollanders te De- sima op de beoefening dier taal toelegde. Naar gelang men meer en meer met haar bekend werd, werd ook de belangstelling in de Nederlandsche literatuur meer en meer opgewekt, en wat in de eerste plaats de aandacht trok, waren de boeken over genees- en heelkunde« Om deze te kunnen verstaan, begonnen weldra ook Ja- pansche doctoren zich op de beoefening van het Hollandsch toe te leggen, en de lijfartsen van vele vorsten werden ( 290 ) door de stadie dezer taal in staat gesteld, de Nederland- sehe werken over geneeskande te leeren kennen, en hunne lijders naar Earopesche voorschriften te behandelen. Het is het doel niet van den Spreker de uitbreiding van de beoefening der Nederlandsche taal en literatuur in Ja- pan geschiedkundig na te gaan en de namen der meest verdienstelijke mannen op te noemen. Hij wenscht zich te bepalen tot het vermelden van eenige feiten, die hij in den omgang met Japanezen heeft leeren kennen en die het meest zijne aandacht trokken. Terwijl bij de Japansche tolken de beoefening van het Hollandsch van den beginne af eene praktische rigting nam, en het leeren spreken een eerste vereischte was, za- gen de Japansche geleerden, die in onderscheidene deelen des rijks de vreemde taal uit boeken moesten leeren, zich van het voorregt, dat de Japansche tolken genoten, van den omgang met Europeërs verstoken, en zij konden zich met de juiste uitspraak der Nederl. taal niet bekend maken. À une op de omschrijving der Nederlandsche klanken door middel van het Japansch syllabaire, dat zelf zoo hoogst gebrekkig is, dat het niet eens toereikend is het Japansch te schrijven, zoo als het gesproken wordt, heeft men zoo goed of kwaad het ging aan het Nederlandsch eene uitspraak toegekend, die de ware niet is en niet kon zijn. Deze uitspraak ging van den vader op den zoon, van den leeraar op den leerling over en gold voor goede mant Een Nederlandsche tekst, door den eenen voorgelezen, werd immer door den anderen, die evenzoo had leeren lezen, verstaan. Toen evenwel de geleerden en doctoren, die het Japansch Gezantschap, dat verleden jaar Europa bezocht, waren toegevoegd, en die reeds door het vertalen van Nederl. bo ekwerken zich als gelukkige beoefenaars der Ne- derl. taal hadden doen kennen, hier met Nederlandezs in anraking kwamen, moesten ze tot hun leedwezen ondèr- (291 ) videi, dat de gesproken taal hun vreemd was — dat men hen zelven slechts weinig verstond en zijn toevlugt ne- men moest tot het schrift. Wat zij schreven, was correct Nederlandsch, de wijze van nitdrukking klaar en duidelijk, zoo lang er geene on- derlinge verwisseling van de l en r insloop. Hun oog was aan het geschreven woord gewend, mond en oor daarente- gen waren een^ weg opgegaan, die uu bleek niet de regte te zijn. Het verschijnsel is gezins vreemd: als de Engelsche geleerde het Latijn op zijn Engelsch uitspreekt, wordt hij doof collega's van het continent ook niet of toch zeer moeijelijk verstaan. Ein even als men te Oxford het Latijn op zijn Engelsch leest, leert men op de Hollandsche school, die sedert eenige jaren in de hoofdstad Jeddo is opgerigt, het Hollandsch op een eenige jaren in de hoofdstad Jeddo is opgerigt, het Hollandsch op een eenige wijze lezen. Volgens mededeeling van een mijner Japansche vrienden, die zelf deze school bezocht het gezantschap uit Japan, een zigtal leerlingen, die zich onder de leiding van meesters op het aan-leeien der Nederlandsche taal en op het vertalen van allerlei Nederlandsche boeken toelegden. Toen nog was het Nederlandsch de Meest beoefende vreemde taal in Japan, maar men gaat te ver, als men denkt dat het tevens de hoftaal is, of meent dat het die zou kunnen worden. Dit in 't voorbijgaan gezegd. Het Nederlandsch 'heft dus in Japan hetzelfde lot als het Ghineesch ondergaan. Ook hiervan heeft zich een uitspraak ingang verschaft, die op zich zelve staat en door geen Chinees verstaan wordt. Men heeft deze gebrekkige uitspraak van het Ghineesch wel een bepaald oud Ghineesch dialect willen doorgaan, maar spreker ziet er nog al bezwaar in deze meening te beamen. Spreker komt tot de moeijelijkhe^en, waarmede de Japaners in hunnen onvermoeiden ijver om het Nederlandsch magtig Te worden, te kampen heben. Tot de voorname moeijelijkheden behoort het groote verschil, dat tusschen het Japansch, als behoorende tot de AltaïBche taalfamilie, en tnsschen de talen van het Westen, de Indo-Germaansche, bestaat De hooger opgevoerde ontwikkeling dezer talen biedt den Japaner eene menigte verschijnselen, die hem geheel en al vreemd zijn, zoo als onze behandeling van het werkwoord, het gebruik van lidwoor-den en duizend andere schakeringen, waarvoor het genie der Japansche talon ongevoelig bleef. Eene andere moeijelijkheid biedt het spraakorgaan, dat an eene menigte klanken der Europesche talen niet ge-wend is, en slechts na groote inspanning en veel oefening de uitspraak daarvan kan magtig worden. Daar aan een zestal onzer Japansche gasten sedert Eenige maanden ten huise van den spreker door een' hoofdonderwijzer onderwijs in de Nederlandsche taal gegeven wordt, was hij van den beginne af in de gelegenheid, het eigenaardige van hun spraakorgaan te leeren kennen en daarvan ook aanteeke-ningen te houden. Geen van hen verstond aanvankelijk een weord Hollandsch. Het onderwijs werd aangevangen met het leeren der klanke a, e, t, Of oe. De uitspraak der a zweemde in den aanvang naar a in het Engelsche wall; de e naar de ê in het Fransche même doch minder helder; de o neigde veel naar de in ons in; oe was bij de meesten onverstaanbaar, alhoewel zij in het Japansch een zeer gewone klank is. Uiterst moeijelijk was eene goede uitspraak te verkrijgen van ons ij, au, ou, eeu aau, oei en uie, vooral van ti, eu en ut. 