Corporate financial management
. 188,990V4bouwa Uit de kolom Aanmerkingen blgkt, dat Tan de met padi beplante gronden 9,652*/4 bouws later met tweede gewaasen s^n beplant. De> w^l dat c^fer opgenomen is onder het getal bouws met tweede gewas- sen beplant^ zoo schijat het om double emploi te vermijden, van het totaal te moeten worden af- getrokken, zegge .;.... 9,652*/4 Bit doende, verkrijgen w^' een cijfcr van 179,337 Vihonws of op 20 bouws na juist het cijfer, dat in de kolom 8 van den staat van 1858 als het totaal van de velden der bevolkiug ia opgegeven. Indien het egfer van 153,668 Vi bouws de wezen- Igke uitgestrektheid aanwgst voor de velden der bevolking iu 1858, en ook de hoeveelheid bouws met padi beplant juist is, — hetgeen wel aanae- meljjk is, — dan kan het niet anders of de hoe- veelheid bouws met tweede gewasseu beplant eu opgegeven ad 48,340 Vt bouws heeft bestaan uit eerst met padi betcelde gronden, niet ten bedrage Tan 9,652'/4 bouws, zoo als iu den staat van 1858 in de kolom Aanmerkingen, K d, wordt gezegd, maar Tan . . . 85,426*/4 bouws en uit gronden, alleen en opzet- tel\jk met tweede gewasseu beplant^ ten bedrage Tan 12,913>/4 „ te zamen. . . 48,840 Vs bouws dijig wordt gemaakt van werken ter berloeijing Tan eene grootere uitgestrektheid gronds^ zoo komt die vermeerdering van bijna 10,000 bouws eenigsius uit de lucht Tallen, en zal das daarbij moeten worden gedacht aan eene fantive op- gaafi tenaij men eene zoodaBigeaannemeomtrent de oi^veu der Tier Toorgaande jaren. Die zeer ongunstige Terhouding tussehen sawah's en tegal-gronden zaL waarschijnlijlc daaraan moeten worden to^geschreTeni dat de groote Solo-rivier, welke deie residentie nage- no€^ in hare geheele lengte doorstroomt^ de meeste bergstroomen, welke Tan de vecschil- leude ten suiden Tan haar gelq^en beigen ko- men, opvaugt; terwijl daarbij, volgena bet rege- ringsveralag over 1855 % uog komt het ge- bjipkkelde kalkaardige lage gebergte^ waaruit deze residentie bestaat, — door welk een en ander de gelegenheid Toor het maken van sawah's zeer gering is. Uit de tabel N**. 9 kan men rien, hoe de prodaktie Tan padi ^n per iandbouwend huis- gezin en nog Tee! meer per faoofd TOor de Toeding te kort schoot. Ofschoon op eich zelve beschonwd de /MM&'-prijzen in het bier behan- deld tijdvak tHj hoog zijn geweest, zijn zij evenwel, met het oog op de tekortkomst TOor de Toeding, als zeer matig te beschouwea. Sterke iuToer Tan elders kan er misschien toe bijgedragen hebben, om de prijzen binnen zekere grenzen te houden, -^ misschien ook de be- langrijke teelt Tan tweede gewassen, welke hier heeft plaats gebad, en eene uitgestrektheid gronds heeft ingenomen: . . 16,53375 bouws . . 48,228.75 t, . . 48,340.50 , . . 17,724.25 g . • 15,629,— r in 1856 Tan M 1857 ^ , 1858 ^ r 1859 ^ r I860 , Indien deze cijfers maar eenigzins den wer- kelijken omTang van die teelt aauwijzen, dan Terdient het Tooral opmerking, dat de groot- ste uitgestrektheid beplant is geworden in 1857 en 1858, in welke beide jaren de totale produktie Tan padi, berekend per Iandbouwend huisgeziu, Toor Eembaug betrekkelijk rulmer was uitgevallen dan in de 3 andere jaren -). *) Zie pag, 106 def ofllcigle uitgave. Hiermede wordt dan ook het vroegere vermoeden, dat men by de Tcrmccrdcring der sawaVs in 1860 met na- genoeg 10,000 bonws waarschijnl^'k aan eene fan- tive opgaaf te denken heeft, niet weinig Tersterkt, «} Zie tabcl N^. 8, twecde gedeelte. RI. C9 Vit dcA eanpUnt Tan tabak, ten beboeve van ^uUVaihcare OBdemefiners en opkoopers, is die gtwAwc ^itgcatrekthejd niet te verklaren *), toodAt -wij, ftangezien hct gebrek aan voedings- onddeten in de beide volgende jaren zeker m^ m'mder is geweest en de teelt van tweede gevassen in die beide jaren naauwelijks een tede hccft bedragen van die der jaren 1857 ea 1S58, tot de vraag komen^ of soms telenr- stelibg wegens de vcrkregen resultaten en daarop gevolgde ontmoediging tot de zoo groote venaindering in 18S9 en 1860 kan hebben b^edragen. — De regeringsvcrslagcn geven Ueromtrent volstrekt gecn licht, hoe wensche- ^ dii andera zon geweest zijn ten aanzten VBQ eene bevolking, wier lot voorzeker alles b^lve gunstig mag heeten. ^ 0)> welkeii grondslag de aanslag der land- rente wel moge bemst bebben, is ait de door de r^ering gegeven cijfers van de uitge- str^tiietd gronds met paii bej^bant^ de pro- daktie en de jwi^'-prijzea met geene mogelijk- heid a£ te leideo. — Wanneer men, met het oQg op de tabellen W. 3, i en 14, hondende opgaaf Tan de met fodi beplaute gronden, van de daarvan verkregen produktie en van den aanslag der landrente, de tabellen Iv'^ 15, tveede gedeelte, 16 en 17 inziet, en verder daarfaij let op de bij de tabel N°. 10 opg^ge- Tea /a^i>phjzen, dan zal men niets vinden dat kaa doen dcnken aan vaste regelen of giQodslagen* waarnaar of waarop bij dien aan* ahg wordt te werk g^aan. £6n voorbeeld is geuoegy om dit in bet belderst licht te plaatseo. In het jaar 1859 was de /Muft-pro- dnktie voor Remhem^ de slechtste van het gefaeeie vijfjarig tijdvak; zij bedroeg ruim 470,000 pikols minder dan die van 1860, en toeb vas de aanslag bijkans / 25,000 hooger, en dat in we^rwil dat het getal bouws met pa^ beplant niet zoo groot was en ook de psdlf-pr^a nagenocg gelijk stonden. OisdMiLSacfaen bbjkt bet, dat per pikol be- idcend de aanaJag, bij eene zoo ongelukkige *) In liet Bpcciaal over Kembang handelend arti- hSi \% ket geblekea, dat de teelt van tabak voor de Svopcseba markt, tea behoeve vaa partikaliereD, ene wtgestrektlieid van ongeveer 4000 boaws had iBgenumen. Voegt mea hierbg den aanpUnt van tabak voor binneolaadache conaumtie, daageloovea icji Iwt tbch er vopr te kaaoea hooden, dat in die koie iiicn. hoogstena */« l^edeelte der teelt Tan treede ^waaMa in tabak heeft bettaaa en dat KiostoM 40^000 bonwa voor de kultaur van andere gewMscii, waarschijolgk voor de voediag, zgo ge* Wxigd. tkt het b«doeld arlikel Deel in, pag. 34. prodnktie, vrij drukkeude moet zijn geweest. • Bij eene vergelijking met sommige andere resi- dentien komt dit niet minder uit. In vijf jaren tijds heeft de totale produktie van Rembang bedragen nog geen 67 7o ^*J^ die van Bantam, — de aanslag der landrente daarentegen bijna 94 7o' De totale produktie van Krawang bedroeg I^'/h "/o van die van Rembang, — de aanslag der landrente slechts 6V3 ^\^* De totale produktie van Rembang heeft be- dragen 33 7o va»i di© van Cheribon, — de aanslag der landrente daarentegen nagenoeg 70 •/,. De totale produktie van Rembang heeft be- dragen ruim 49 7o van <lie van Tagal, — do aanslag daarentegen bijna 120 ^\^, De totale produktie van Rembang heeft be- dragen nog geen 26 ^\^ van die van Sama- rang, — de totale aanslag daarentegen bijna 64 7o. Het komt ons voor, dat het vorenstaande alweder voldoende is, om te doen zien, hoe zonderling met dien aanslag wordt omgespron- gen. — Zelfs indien wij van het getal bouws aftrekken hetgeen mislukt is, en daarbg voegeii de uitgestrektheid der met tweede gewassen beplante gronden, krijgen wij voor den aanslag geen resultaat, dat ons brengt tot de veron* derstelling, dat bier de heffing per bouw kaii zijn berekend. Het heeft ons den indruk gege- ven, alsof het bier is gegaan met loven en bieden, behoudens de noodige zorg, om het eenmaal verkregen totaal bedrag der landrente zoo veel doenlijk te behouden en zoo roogelijk zelfs te doen klimmen. Soerabaja. In deze residentie is de be- volking toegenomen van 1,055,395 in 1856 tot 1,152,690 zielen in 1860. In 4 jaren tijds heeft dus de vermecrdering bedragen 97,295 zielen of ruim 975 ^/c Gedurende dienzelfden tijd steeg het getal landbouwende huisgezin- nen van 109,227 tot 124,864, hetgeen eene vermeerdering geeft van 15,637 hni^ezinnen of bijna 14Vs */o* Hierdoor is de verhouding der totale bevolking, welke in 1856 aanwees 9.66 zielen op 1 landbouweud huisgezin, ge- daald tot 9.23 in 1860. Gemiddeld over het gebeele tijdvak bedroeg zij 9.37 zielen op 1 huisgezin. Het ongunstige dier verhouding, welke nage- noeg gelijk staat met die in Cheribon en Tagal, wordt evenwel veel verminderd, wanneer wij in het oog honden, dat detalrijke bevolking der stad 70 RL. Soerabaja er toe bijdraagt^ en dat in dit gewest vcel handel en scheepvaart bestaat, twwijl dear- beid bij de vele suikerfabriekeo en bij den aan- maak van zout veel volk vereischt, dat aan den landbouw ootvalt. Eindclijk ook moet bierbij in rekening wordcn gebragt de nabijhcid van bet eiland Madura, waardoor een niet gering getal Madurezen uitgelokt wordt, om bier een middel van bestaan te zoeken^ en waarschiju- lijk onder de telling is begrepea geworden. Met dat allcs is bet een feit, dat ruim 46 ®/q der totale bevolking bier geacbt kan worden buiten bet genot van grohdbezit te zijn. Met de vermeerdering van bet getal land- bouwende buisgezinnen beeft de rijstbouw in bet tijdvak van 1856 tot 1860 geen gelijken tred gebonden. De teelt is niet alleen niet vooruitgegaan, maar zelfs was de uitgestrekt- heid, met padi beplant, in de beide laatste jaien belangrijk minder. TJit de tabel N**. 7 kan men dan ook zien, dat de uitgestrektbeid gronds per buisgezin beplant van 1.78 bouw of 890 vierkante Rijnlandscbe roeden in 1856 was vermiuderd tot 1,458 bouw of 729 roeden in 1860. — Tenzij men aanneme, dat de bier gegeven cijfers geen vertrouwen verdieneu, zoodat de vermeerdering, welke de cijfers van bet getal landbouwende buisgezinnen aanwij- zen^ eigenlijk gecne vermeerdering, maar slechts bet gevolg zijn van naauwkeuriger telling, — betgeen van eene residentie als Soerabaja ons zeer zou bevreemden, — is die vermindering een niet zeer gonstig verscbijnsel, betwelk slechts zijne verklaring kan vinden in bet gebruik, om aan een ieder, die zicbmetder woonineenedessa komt vestigen, na een verblijf van anderbalf jaar een aandeel in de dessa*s gronden te ge- ven, zonder, uaar bet schijnt, door eigen ont- ginning tot vermeerdering der uitgestrektbeid dier gronden te bebben bijgedrageu. Lit de tabel N*. 8 blijkt, dat de resultaten van de padi-tecM alles bebalve gunstig en ver beneden bet gemiddelde voor de gezamenlijke residentien zijn, zoodat een landbouwend gezin, boezeer bet gemiddeld meer dan I'/g bouw met padi beeft beplant, — eene uitgestrektbeid boven bet totaal gemiddelde, — desniettemin nog geen 23 Vs pikols padi jaarlijks beeft ge- bad, aangezien de produktie per bouw gemiddeld niet meer dan 14,83 pikols beeft bedragen. Uit de tabel N**. 9, waarbij die produktie, met een verlies van 46 °/,, is berleid tot ge- pelde rijst, kan men zien boe weinig zij toe- reikende moet zijn geweest voor de voeding van een landbouwend gczin» laat staan voor die der totale bevolking per hoofd. Alvorens over te gaan tot een ouderzock naar de oorzaken, waaraan de ongunstige rijst- produktie van Soerabaja wel zou knnnen wor- den toegescbreven, meenen wij evenwel de daar- van gemaakte berekening, voorkomende in de tabel N". 8, eenigzins te moeten rectifieren, — omdat die tabel aanwijst de produktie per bouw, zoo als die verkregen is van de gebeele uitge- strektbeid, met padi beplant, met inbcgrip der- balve ook der mislukte velden, — en bet ons rationeler voorkomt, deze laatsten buiten reke- ning te laten. Uit de regeringsverslagen blijkt: dat vande met padi beplante velden, zoo als die opgege- ven zijn in de tabel K°. 3, mislukt zijn: in 1857 14,313 bouws , 1858 4,636 , M 1859 21.278 , , 1860 32,935 , zoodat de in die jaren verkregen produktie werkelijk is geoogst: in 1857  verkrijgen wij eene produktie per bouw: in 1857 ad 14.547, pikols r 1858 , 17.327, , M 1859 , 18.29 M # 1860 , 17.767, » en gemiddeld over de vier jaren 16.94 pikols of ruim 27io pikols meer dan bij de tabel ^''. 8 voor bet gebeele vijQarig tijdvak is aangewezen. In deze berekening is wel is waar niet bc- grepen bet jaar 1856, volgens de tabel N**. 8 nog wel bet ongunstigste van bet gebeele tijd- jrak ; maar om eenigzins naar waarbeid bekend te worden met de produktie per bonw, komt bet ons voor, dat bet veiliger is, bet bedoelde jaar buiten rekening te laten, omdat, boezeer van geene mislukking in dat jaar melding wordt gemaakt, bet tocb onwaarscbijnlijk is, dat er geene zou bebben plaats gebad; terwijl de bijzonderbeid, dat er van dat jaar geene opgave van mislukte velden wordt gedaan, bier weinig afdoet, omdat de regering met bet doen van die min of meer geregelde opgaven van mislukte velden in de verschillende residentien I blijkbaar eerst met 1857 is begonnai. RI. 71 Mau votdt door onze nadere berekcning de Soenbajaacbe |>adi-produktie per boow eea paar piiob hooger, dan bij de tabel N*. 8 is opge- geren, •— in bet wezen der zaak, namelijk bet geiieel ontoereikende er van voor de voeding en bet ongunstig resultaat van den rijstbovw zdren vordt daarmede weiuig of geeue ver- ijidgxmg gebragt. Met betrekkiag tot dit iaatste komt bet ous zelfs voor, dat door die berekemng op de Soerabajascbe rijstpro- duitie een nog ongunstiger licbt wordt ge- Torpen; want wat beteekent tocb wel eetie proiiuktie ran nog geen 17 pikols per bouvr, Terkregeo, niet ran den geheelen aanplant, loaar van dat gedeelte er van, betwelk dan bceten moet te zijn jeslaa^dF N& dit te hebben laten voorafgaan, kuunen vij alsDu Toortgaan met bet onderzoek naar de oorzaken eener zoo onvoordeelige prodaktie, en alsdaa is onze aandacfat in de eerste piaats gevallen op de ongnnstige verbonding tusscben de vekleB* die wel, eu die niet gdrrigeerd kunoea worden. Maar ook bier, roor de aan- tooniag namelijk van die onguustige verbou- ding, stooten wij op opgaven, die, wat de twee eerste jaren van bet vijfjarig tijdvak aan- gaat, blijkbaar fautief zijn en dus geen ver- trouwwn verdiencn. — Volgens die opgaven tech bealoegen de velden der bevolking eeue litgestrditbeid : in 1856 van. 1857 ^ , 1S5S , , 1S59 , f 1S60 0 warran aan sawah's: 236,596 bouwa 237,2237, , 238,3907, , 239,241 , 243,172 M 1111956 0 1857 » 1858 t 1859 , 1860 126.253 bouws of 537j 7o 126,720 r # 53-7j , 88,724 ^ , 3774 ^ 89,1217, , , zru r 92,910 r F 387s ' Met betrekking tot de sawah's moet dadelijk h. bet oog Tailen de geweldige vermindering in 1S58 net bijkans 38,000 bonws van de in 1857 tzawezige uitgestrektheid. Wat is dus in die apeaaf hei ware, — de cijfers voor de twee eerste jareo, dan wel die voor de drie laatste juen raedegedeeld? Naar ons in'.ien scbijnen die der laatste ja- tea ncer overeeokodistig dc waarbeid te zijn, dav bet wel te veronderstellcu is, dat lueu^ in den beginne zicb bepalende bij opgaven, die I op geene deugdelijke onderzoek ingen gebascerd warcD, later getracbt beeft meer tot den wa- ren stand van zaken te komen. Het is wel te bejammeren dat de regering bare opgaven van de reaultaten der/>tf</i-kultuur residentiesgewijs en bloc doet, zondcr eene split- sing der residentieu in regentscbappen, en van deze weder in distrikten. — De daaruit ont- staande meerdere moeite zou zeer gering zijn en ruimschoots worden opgewogen door bet licbt^ dat daardoor op de /^ae/t-kultuur wordt geworpen; en meuige onjuiste gevolgtrekking; waartoe bare zeer onvolledige statistieke gt^^- vens aanleiding kunnen geven, zou alzoo wor- den voorgekomen. Had zij dit gedaan, waarscbijnlijk zou bet dan zijn gebleken, dat een groot gedeelte, niet alleen der met padi beplante tegal-velden, maar ook der mislukking zelve te vinden is in de uitgestrekte, tot de residentie Soerabaja be- boorende adsistent- residentie Grissee, waar tot bet aanleggen van sawab*s niet alleen weinig gelegenbeid bestaat, maar ook de grond over bet algemeen aJs niet zeer vracbtbaar bekend staat. In bet eigenlijke Soerabaja tocb en vooral langs de boorden der Kediri-rivier, als ook in de streck tusscben die rivier en de residentien Pasoeroewan en Kediri, zijn niet alleen de gronden zeer vrucbtbaar, — gelijk ten overvloede kan blijken uit de zeer gunstige re- sultaten, welke de in die streken bestaande uit- gebreide Gouverneroents suikerkultuur gedu- rende een reeks van jaren beeft opgeleverd, — maar zal ook waarscbijnlijk bet grootste ge- deelte der sawab's te vinden zijn. Is dit zoo, dan kan bet niet anders of juist die aanzienlijke suikerteelt moet tot de minder gunstige /Ki(f»-produktie mede bebben bijgedra- gen, wel niet zoo zeer door uitputting van den grond, — boezeer wij bet tegendeel niet zouden durven volbouden, — maar omdat aan de padi- teelt jaarlijks worden ontnomen de voor de sui- kerkultuur benoodigde gronden, welke boogst- waarscliijulijk tot de beste sawab-velden be- booren; terwijl eene uitgestrektbeid, daarmede minstens gelijk staande, als bestemd voor den suikerriet-aanplant van het volgende jaar, niet anders dan met padi gendjah kan worden be- teeld, aangezien daarover reeds met de maand April moet kunnen bescbikt worden, wat met den vcrbouw van padi dalem uiet mogelijk zou zijn. 7« IB. Bij dat aUes komt nogk dftt booget ««aracbijii- lijk de bevolkisg, aan den eeaen jkant door bet verlies vau baren bij de GourerDeroeDts kultares gevorderden tijd, aaa den andereu kant dooi bet veelvuldig ind^nloopen van den arbeld bij de GouTernemente kaltures en voor baren jMK/f-verbonw te verrigten, van zelf er toe gebragt wofdt, cm de teelt yao padi daUm zelfs op bare sawab's meer en meer te vervangen door die van padi gendjah ^), welke "vrel min- der tijd en zorg rereisobt, msar ook minder uitlevert. Den invloedj welken bet eene zoowel ala bet andere op de Soerabajascbe padi-ietM kan bebben gehad» willen vij trachten toe te licb- ten door eenige becijferingeu, waarbij wij ons, wegens de waarsobijnlijk fautieve opgave der sawab's in 3856 en 1857, znllen bepalen tot de drie volgende jaren. XJit de tabel N". 3 blijkt, dat met padi zijn beplant: ^ in 1858 195,98174 bouws r 1859 182,0307^ r , 1860 182,004 , te zamen. . . 560,01578 bouws bierran aftrekkendc hetgeen ons gebleken is in die drie jaren te zijn mislukt, ad. . 58,849 , zoo bekomen wij voor de uitgestrektbeid gronds, waar- van de produktie werkelijk is verkregen, een cijfer van 501,1667j bouws welke mitsdien als geslaagd kunnen worden bescbouwd. Laat ons nu nagaan, uit welke soort van gronden die boeveellieid kan bebben bestaan en welke beplanting daarop kan bebben plaats gebad. Hierboven bebben wij reeds gezien, dat aan sawab's aanwezig waren: in 1858 -. 88,724 bouws ^1859 89,1 217a ' , 1860 92,910 , te zamen. . . 270,7557s bouws Te transporteren. . . 270,75578 bouws Transport. . . 270,7657, bouws wanneer wij daarvan aftrek- ken bet benoodigde voor de suikerkultuur ad 8,030 bouws 's jaars, of voor de drie jaren, 24,090 g dan blijkt de bevolking voor bare padi-UitM aan sawah*8 te bebben gebad.. 246,6657, bouws 246,665Vj 1) Over hetgeen bier als waarscbyQl\jk wordt ge- steld, heeft men vrg algemeen geklaagd, als ecn bijna onvermgdelijk gevolg van bet besUan van Gouver* nemonts kultures. Wanneer wij uu verder van de totale uit- gestrektbeid, waarvan dtpadi- produktie is verkregett ad. . 60l,1667j bouws aftrekken hetgeen er voor de padi'tetM bescbikbaar was aan sawah's ad. . . .. dan zou daaruit volgen, dat tot de Soerabajascbe padi' produktie heeft bijgedragen eene uitgestrektbeid tegal- gronden ten bedn^ van. . 254,501 7g bouws Maar.aangezien wij hebben beweerd, dat, be- halve bet benoodigde voor den jaarlijkscben suikerriet-aanplant ad 8,030 bouws, eene ge- lijke boeveelbeid, als bestemd voor den aau- plant van een volgend jaar, niet anders dau met padi gendjah heeft kunnen beplant wor- den, zoo dienen wij van de aan de bevolking verbleven sawab-gronden ad 246,6657$ bouws voor zoo ver daarop padi% dalem kon worden verbouwd, over de drie jaren nog af te trekkeu eene uitgestrektbeid van 24,090 ^ en bouden wij dus voor de teelt van padi dalem aan sa- wab's niet meer over dan. . 222,5757, bouws Langs dezen weg komen wij tot bet resul- taat, dat tot de j^dc^/i-produktie van Soerabaja in de jaren 1858 — 1860 bebben kunnen bij- dragen : a, sawab's, beplant met padi dalem 283,5757, bouws b, sawab's, beplant met padji gendjah, . . . 24,090 , e, te^-gronden. . . . 254,5017, » te zamen. . . 601,1667, bouws I of bet cijfer der velden, waarvan het gebleken is, dat de produktie werkelijk is verkregen, \ en die dus geacbt kunnen worden te zijn ge- daagd. m. n SteUen vij uu, dat met eeiie niet meer daa gtwone TTUchtbaarbeid van den grond 6t pro- dukUe is als volgt: a, Tvi eeae bouw sawah met padi daiem beplant 30 pikols, h. Taa eene bouw sawah met padi gend^ak bqikot 20 pikols, en eindelijk r. ran eene bouw tegal-grond 19 pikols, eo niemaud, die met de /)0fift-kaltuur op Java maar eeuigzins bekead is, sal kunnen bewe- ren, dat wij de cijfers hier. te hoog bebben ge- »teld, aoo sou de Soerabajasche j90(/»-kultuur, indien die met opzigt tot de verschiUende ka- tegorien ran gronden zlch had toegedragen, gdijk dit door ons is roorgestdd ei]| zonder belemmeringen, ook mogelijk sou ziju geweest, de Tolgeude produktie hebbeii moeten afwer- pen, ab: c Tan 222,575Vg bouws, bezant met padi daUm^ ad 30 pikols per bouw. . . . pikols 6,677,261 h, Tau 24,090 bouws, be- plant met padi gend^ak^ ad 20 pikols per bouw. ... , 481,800 c Tan 254,5017s bouws tegal-gronden, ad 12 pikols per bouw , 3,049,994 of te zamen. . . pikols 10,209,055 terwql Tolgens d^ label N^. 4 de werkelijke produktie heeft bedngen: in 1858. r 1S59. , 1860. . pikols 3,314,034 2,940,419 3,648,249 9 8,908.702 of minder. . . pikols 1,306,358 Om aan de alzoo verkregen uitkonist, tot velke wij met eene zeer matige berekeiiing njn gekomen, nog meerdere waarde bij te setten, moeten wij boTendien doen opmerken, dat de produktie der drie hier bebandelde jsren grooter is geweest dan die der jaren 1856 en 1857, niet alleen wat aangaat het totaal-c^er der produktie ran ieder jaar, nisr ook met opsigi tot de opbrengst per bouw; wesbalve men niet kan beweren, dat vi) Toor ODs betoog de slechtste oogsten heb- bea genomen *). Mel de Toorafgegane berekenii^en lag het niet in oiize bedoeling, om tot de conclusie te komen, dat de jMK^i-teelt in de residentie Soe- rabaja, — indien de suikerkultuur er niet ware geweest, -~-> althane op bare tegenwoordige hoogte geheel zou hebben kunnen voldoen aan het benoodigde TOor de voeding der bevolkii^, hoezeer wij wel geloo^^n, dat, zonder de suiker- kultuur, aan deu verbouw van padi eene groo- tere uitbreiding gegeven en daaraan ook meer zorg besteed had kunnen worden; maar wij wil- den slechts betoogen, dat tegenover de voor- deelen, welke de suikeiteelt voor de daarbij betrokken bevolking ongetwijfeld afwerpt, staat eene haar in luire jsodlr-teelt toegebragte, gansch niet onbeduidende sohade, — eene sebade, waar- van wij door de berekening der verkregen min- dere produktie niet eens den geheelen omrang hebben aangetoond, —' omdat daarToor nog in aanmerklng zou behooren te worden gebragt niet alleeu de stijging der jD^re/t-prijzen ten ge- volge van eene ste^s toenemende ontoerei- kende produktie, maar ook de hoogere belas- ting, op die hoogere />a(fs-prijzen waarschijnlijk gebaseerd. Zoo vecl is ons uit al bet voorafgegane ge- blekeo, dat de Soerabajasche padi-i^i in een alles behalve gunstigen toestand verkeert; ter- wijl wij bij onze onderzoekingen genoeg heb- ben gevondcn, om ons hetzrj over de mistuk- king van een zoo groot aantal jMx^velden, hetzij over de groote uitgestrektheid gronden, die volgens de opgaven der r^ering in het vijf- jarig tijdvak onbeplant is g^bleven *), geens- zius verwonderd te doen staan. Dat, in weerwil van eenen vrij belangrijken aanvoer van rijst langs de Solo- en Kediri- rivieren en misschien ook over zee uit Bali, en van eene vrij beduidende teelt van tweede ') Ook beboeren wij niet te doen opmerken, dat^ MO vy de berekening hadden gemaakt» hetiij over het geheele v^fjarig tgdvak, hetzg over de twee eerste jaren er van, de uitslag nog vrij wat meer ter gunste van onze beweringen zou z|jn geweest, omdat wg alsdan in onze becijferingea zouden heb- ben begrepen de twee jaren, waarin niet alleen de slechtste oogsten zga verkregen, maar ook het ge- tal bouws aan sawah's zoo veel aanzienlgker was. *) Het onbeplant geblevene heeft in het vgQarig tydvak niet minder bedragen dan 116,1 14 V4 bouws, te weten: in 1856 12,443 bouws „ 1857 23,420V, n „ 1858 14,825V4 , « 1859 82,175 Vi „ „ 1860 38,250 n RL gevassen '), depflK/i-prijaseuhiervrijhoogzijnge- weest, zal men ligtelijk kunnea nagaan. Yolgens de tabel N°. 1 lieeft de bevolking van Soerabaja over het geheele tijdvak bedragen 5,515,417 zie- len, of gemidddd 'sjaarsruim 1,100,000 zielen, voor wier v oedi ng eeue hoe v eel heid van 2,2 20,000 pikols gepelde rijst stellig eerder veel te laag, dan te boog is gesteld. In die yijf jaren heeft de totale produktie bedragen 13,957j485 pikols padi, welke, volgens de tabel N**. 5, aan ge- pelde rijst hebben uitgeleverd 7,537,042 pikols of lets meer dan 1,500,000 pikols gemiddeld 's jaars, zoodat, zouder nog zelfs van de pro- duktie af te trek ken hetgeen benoodigd kan zijn voor zaai-j^^^t, met eene zeer matige be- rekening in een tekort voor de voeding van minstens 700,000 pikols gepelde rijst jaarlijks langs andere \7egen heeft moeten vrorden voorzien. fiij eene inzage der tabellen N". 15 (tweede gedeelte), 16 en 17, is het moeijclijk na te gaan, naar welken grondslag de aanslag der landrente hier heeft plaats geliad. Wei ver- toont de heffing per bouw de minste variatien, zoodat men genegen zou zijn, het er voor te houden, dat, behoudens eene klassiftcatie der gronden, zoo veel mogelijk eene vaste som per bonw is gesteld geworden ; maar wanneer men van het getal bouws, jaarlijks meipadi beplant, aftrekt die welke als mislukt worden opgegeven, dan verkrijgt men andere uitkomsten, dan die bij het tweede gedeelte der tabel N^ 15 aan- gewezen % en heeft het den schijn, dat men vrij geregeld heeft gestreefd naar eene verhoo- ging der per boaw op te brengen som. Wij meenen het er echter voor te kunnen bouden, dat daarbij eeue opdrijving der landrente niet zoo zeer in de bedoeling heeft gelegen, — *) Volgens de rcgeringsvcralagen heeft men daar- voor gebezigd: in 1856 21,416 bouwa « 1857 19,268 „ 1868 19,429 „ „ 1869 18,880 „ 1860 19,764 *) Terwyl voor het jaar 1856 geene opgaaf gedaan wordt van mislukking, maar slechts voor de 4 vol- gende jaren, zoo komt men na aftrek van de mis- luktc velden, tot eene heffing per bouw: in 1856 van / 6.31 , 1857 » » 6.79 , 1858 „ „ 6.75V, » 1869 „ „ 7.27Vi „ 1860 „ 7.67 want het totaal bedrag van deu aanslag van ieder jaar pleit er niet voor« — ^ maar dat men van de zijde van het bestuur slechts getracht heeft, om zoo veel mogelijk de opbreugst op dezelfde hoogte te honden. Bij eene iuzage der tabellen N**. 15 (2o ge- deelte), 16 en 17, valt het niet zeer in het oog, of en in hoe ver de aanslag voor de be- volking drokkend kan zijn geweest. Wei blijkt het uit de tabel N^ 15, dat over ' het geheele door ons behandeld tijdvak, de aan- skg per bouw gemiddeld heeft bedragen/ 6.38 ; zelfs komen wij, bij eene berekening van den aanslag over het getal bouws, waarvan, na af- trek van het mislukte, de produktie is geoogst, tot geen hooger cijfer dan van / 7.09 of 71 cents meer dan de tabel N°. 15 aanwijst; en wanneer wij daarbij bedeuken, dat dit laatste cijfer ongeveer 79 cents hooger is, dau, vol- gens die tabel, het gemiddelde voor de geza- menlijke residentien, hoezeer de Soerabajasche produktie, per bouw berekend, bijna 3 pikols beueden het totaal gemiddelde is geweest, dan kan de conclusie wel niet anders zijn, dan dat Soerabaja niet behoort tot de minst belaste ge- westen; maar het verschil zelve tusschen Soe- rabaja en andere resideuticn komt niet beter uit dan door eene vergelijking van hare pro- duktie en haren aanslag met die van somniige andere gewesten. Zoo blijkt ons, bij eene iozage der tabellen N^ 4 en 14, dat de totale produktie van Soerabaja in vijf jaren tijds heeft bedragen 156 76 van Hie van Bantam, — de aanslag daarentegen 214 7«« dat de totale produktie van Soerabaja iets meer heeft bedragen dan 90 ^^ van die van Cheribou, — de aanslag daarent^en ruim dat de totale produktie van Soerabaja heeft bedragen nog geen 135 7o van die van Ta- gal, — de aanslag daaieutegeu ruim 271 V<„ dat de totale produktie van Soerabaja heeft bedragen geen 72 ^1^ van die van Sama- raug, — de aaushig daarentegen ruim 145 7o» Wel is waar zijn, blijkens de tabel N'. 10, de padi'^ri]zeii in Cheribon veel lager geweest dan in Soerabaja, en kan in zoo ver de in ver- gelijking met Cheribou zoo veel hoogere aan- slag van Soerabaja eenigzins vcrdedigd wor- den; — maar welke redenen kunnen wel aan- gevoerd worden voor den minderen aanshig in Bantam, Tagal en Samarang, waar de padi- prijzen hooger geweest ziju? m. 75 Buiteudien wat bcteekent toch wel een aan- jiag naar hoogere of lagere joflrrft-priizen, wan- neer die prijzcD, zonder in eeuig opzigt tc wij- an op wclvaart, bedrijvigheid of handel, niets asders te kennen geven^ dan: of en in hoe ver er al dan niet onder de beyolktug gebrek heencht aan haar belangr^kst, zoo niet ecnig rodingsmiddel? £n hoe moet hij niet druk- kes op den landbouwer, wanneer deze zijue schuld niet kwijten kan, zonder bet reeds be- staand tekort in liet benoodigde roor zijn le- vensonderhoud en dat der zijueu nog grooter te maken? Om het gevigt dier bedenkingen weg te cij- fereo, heeft men wel is waar meermalen er op gevezen, dat de verdiensten der bevolking bij de kaltures haar tot de kwijting der verschul- di^ kndrente in staat stelleu ; maar, daargela- ten dat meer daa de helft der bevolking met de kaltures niet te maken en daarbij dus niet It Ycrdienen heeft, — daargelaten wijders de viaa^, of die breed nitgemeten voordeelen van liet kultnurstelsel opwegen tegeu de schade door hetzelve aan. den laudbouwer toegebragt Tcrens het gemis ran een gedeelte van zijnen TTond, de minder e zorg, die hij aan zijne eigene kiiltuur kan besteden, en de beschikking over men tijd, waardoor hem de gelegenheid be- aofflcn vordt, om met meer voordeel daarvan partij te trekken, — eindelijk wcgens de hoogere bekstiog zeive als een gevolg, niet van eene OTerrloedige produktie, maar juist van het ti^ovcrgestelde en van de daaruit ontstaande dtturte van zijn voomaamste voedingsmiddel, — zott men nog mogen vragen, of en in hoe ver iitt met gezonde denkbeelden van regtvaardig- beid en IjiUijkheid strookt, om, terwijl alle Goavemements residentien, uitgezonderd Ba- tata en Baitenzorg, deelen in het geluk van kultttiirpligtig te zijn, juist die gewesten het rwsarstc te treffen, welke, naarmate zij voor dat &telsel meer te presteren hebben, naar die sate door eigene kultuor minder voor zich Kireu kunnen zorgen, zoodat in effect e, naar- mate het ontoereikeude der eigene produktie toeneemt en daardoor de waarde van het pro- dnkt meer en meer stijgt, ook in die mate do u&slag zwaarder wordt. Wij stelien ons voor bij de beschouwingen, tot velke de uitslag van ons onderzoek ten slotte de stof kan leveren, op dit punt nader tenig tc komen, Maac afgescheiden ran het voorafgegane, nodeii wij weder met enkde voorbeelden wij- ttB op het zouderlinge, dat ook Mer de jaar- lijksehe aanslag der landreute, in verband tot de jaarlijksche produktie, in de verschillende jaren vertoont. In 1858 overtreft de produktie die van 1856 met 762,034V- pikols of bijua 30 ^/o, — de aanslag slechts met / 64,164.05 of nog geen In 1859 overtreft de produktie die van 1857 met 437,636V, pikols of 17V, 7o» — ^e aan- slag slechts met / 1,286.10 of iets meer dan /lO U ' In 1860 overtreft de produktie die van 1856 met 96,249V, pikols of ruim S'/* % en die van 1857 met 145,466 pikols of 5^5 <»/^, en nogtans is de aanslag van 1860 lager dan die van 1859 / 85,147.20 of bijna 7Vs "U ©a lager dan die van 1857 / 24,976.66 of bijna 2V5 "/o. Heeft ons onderzoek omtrent deSoerabajasche produktie tot resultaat gehad, dat vij di^ niet als gunstig kunnen bescbouwen, wij meenden de oorzaak daarvan in de eerste plaats te moeten opsporen in omstandigheden, meer in onmid- dellijk verband staande met depadi-teelt zelve, en voor zoo ver zij daarop eenen nadeeligen iuvloed hebben moeten uitoefenen ; maar er be< staat, behalve al het reeds aangevoerde, nog iets, wat wel op eene indirecte wijze, maar daarom niet minder krachtig, eenen verderfelij- ken invloed moet hebben gehad. Wij bedoelen de schrikbareude hoogte, tot welke de opium- consumtie in deze residentie is geklommen, en waarmede het StaaUblttd vau Nederl. Indie van 1861, N^ 98, ons heeft bekend gemaakt. Bij dat stuk werd eindelijk paal en perk gesteld aan de ouder het bestuur van den Gouverneur- Generaai Dthhaxb van Twist, in 1855, toe- gestane ongeiimiteerde verstrekkingen. — Wij mogen het er voor houden, dat de consumtie van Soerabaja, in 1859 en 1860, hoezeer de bevolking toen niet zoo talrijk was als in 1862, toch hooger is geloopen dan het maximum, bij de aangehaalde ordounantie voor de eonsumtie van Soerabaja in 1862 vastgesteld ^), en dat dus in die residentie het kwaad zoo was toe- genomen, dat men voor de consumtie van ^6n katti opium 40, hoogstens 50 zielen behoefde te tcllen. Wanneer eene regering z66 het be- lang verstaat eener aan hare zorg toever- trouwde bevolking, dan hebben wij er ons niet over te verwonderen, dat er bij het on- derzoek naar den welstand dier bevolking zoo «) Te weten; 20,688 katti's! Ongeveer de helft der consumtie von geheel Java in 1849. 76 RI. weinig gerondeu wordt, dat verblijdeud mag heeten ^). Fasoeroewan. De toeneming der bevol- king heeft hier bedragen 37,897 zielen, dat is op het cijfer van 1856 in vier jaren tijds na- geao^ 9 ^/g. De landboawende bevolkiug daareutegen is vermeerderd met 7,601 buisge- sinnen of 13^/j "Z^. Het gemiddelde der rer- houding tusscben de to tale ea de landbouwende bevolking is hier geweest van 7.25 zielen op 1 landbouwend huisgezin, zoodat iiagenoeg31% van de totale bevolking gerekeml kan worden buiten het genot van grondbezit te zijn geweest. Bit is lets meer dan het gemiddelde voor al de in ons onderzoek vallende resident ien; maar uit de tabel N^. 6 blijkt, dat hier de veihou- ding met elk jaar gunstiger wordt, zoodat zij van 7.5 in 1856 is verminderd tot 7.18 in 1860. Fasoeroewan is een gewest, waar veel handel en nijverheid bestaat, en wanneer men daarbij in aanmerking neemt, dat hier de koffij- en Buikerteelt eene groote nitbreiding heeft ge- kregen en dat hier ook eene Gouvernements tabaksteelt best-aat, voor welk een en ander men in I860, toen er 64,313 landbouwende haisgezionen waren, niet minder dan 53,726 huisgezinnen of ruim 837: °/o ^^ ingedeeld, dan komt ons die ver bonding niet ongnnstig voor, al is het dat de nit<;estrektheid gronds, gemiddeld per hutsgezin hier jaarlijks m%{ padi bq[)lant, geriog mag heeten. Die nitgestrekthcid heeft, blijkens de t^bel N**. 7, gemiddeld over het geheele vijfjarig tijdvak bedragen 0,828 bouw of 414 vierkante Bijnlandsche roeden. Het blijkt evenwel uit dezelfde tabel, dat zij met elk jaar vrij geregeld is afgenomcn en wel van 0,874 bouw of 437 vierkante Rijnlandsche roeden in 1856 op 0,812 bouw of 406 vierkante Rijnlandsche roeden in 1860. Hieruit ziet men, dat de padi-Xt^M geen gelijken tred heeft gehouden met de toeneming der landbouwende bevolking. Die geringe uitgestrektheid is evenwel ruim vergoed geworden door eene zeer gunstige pio- duktie, welke hier in het vijQarig tijdvak ge- middeld ruim 3574 pikols padi per bouw heeft bedragen. Uit de tabel N°. 9 kan men zieu, dat, wat de voediug aangaat, die produktie, met een verlies van 46 ^/^ bij de pdling, aan gepelde rijst gemiddeld heeft uitgeleverd ruim 153/4 pikols per landbouwend gezin en nagenoeg 27^ pikols per hoofd. Dit is wel geen ovcr- vloed te noemen, maar mag toch voldoende geacht worden, vooral in verband tot de vrij belangrijke teelt van tweede gewassen, waar- mede beplant zijn geworden: in 1856 14,706 bouws # 1857 14,5887^ ^ r 1858 15,33474 ^ M 1859 14,608 , „ 1860 14,610 r *) Uit de Mededeelingen van loege het Zendelinff' genooUehap, Deel VII, Stak 2, pasc- 169, kan men zien, hoc te Modjo Warno, in wcSrwil der pogin- gen en waakzaaniheid van den aldaar gevestigden Zendeling; de opiamconsumtie onder dc inlandsche Christengemeente weder de overhand begon te kr\j- gen. Wanneer d&ar in eene kleine, onder de be- langstelleude leiding van eenen Zendeling staande gemeente er over geklaagd wordt, hoe moet het dan niet gesteld z^n met dat veneweg grootero gedeelte der inlandsche bevolking, wclks geestelgk welz^u nieuiaad aieh aaiitrcktF Uit deze opgave blijkt, dat in het vijQarig tijdvak de voor de teelt- van tweede gewassen gebezigde gronden eene uitgestrektheid besloe- gen, die ruim 29 ^]^ bedraagt van de metjw^K beplante uitgestrektheid ; terwijl in het Verslag over 1855 wordt gezegd, dat men rich daarbij hoofdzakelijk bepaalde bij djagonff, als voedsel voor menschen, en van kadele^, ab voeder voor vee '). Nog wordt er bijgevoegd, dat van de djagong een aanzienlijke uitvoer naar Madura plaats greep, zoodat aanvuUing van het rijst- produkt voor de voediug blijkbaar geene speciale aanleiding tot die teelt schijnt te zijn geweest. De opgegeven jMi^/t-prijzen wijzen trouwens uit, dat Fasoeroewan aan zijne eigene produktie ge- no^ heeft voor dc voting. Behalve aan de vruchtbaarheid van den grond, waardoor Fasoeroewan ook met opzigt tot de kofBj- en suikerkultunr aan de spits der Javasche residentien staat, zal die voordeelige /wfl?f-teelt vermoedelijk ook moeten worden toegeschreven aan de omstandigheid, dat een groot gedeelte van de gronden der bevolking uit sawah's bestaat. De velden der bevolking besloegen eene uit- gestrektheid : in 1856 van . . . 71, !?49V4 bouws # 1857 , \ . . 71,2297^ , M 1858 f ... 72,68674 9 r '1859 r ... 72,442 ^ 73,849 <) Zie pag. 108 der officiele nitgave. Bekend is het, dat ill het Malangiefae de tabak onder d« tweede gewassen ^vl belangr\jk artikel uitmaakt. RI. 77 wBtma aan anrah's: in 1856. . 55,193'/, bouws of 77V, 7o ,1857. . 55,719 ^ r 77»/4 ^ ,1858. . 55,964 ^ , 77 ^ ,1859. . 56,567 * ^ 78 r ,1860. . 58,232 , # 79 ^ loodtt, zei£s na aftrek der sawah's die voor de soikerkultuur kunneu zijn gebezigd ^), de yer- boDV Tan padi bijna geheel op sawah's heeft hnsen geschieden, en. mitsdien de teelt van t¥eede gewassen hoogst waarschijnlijk geheel op tegal-gronden heeft plaats gehad. Orer het algemeen geven de door de rege- ling medegedeelde cijfers omtrent de padi-^iMV taor ia deze residentie eenen zoo gunstigeu mdrak, als wij maar ?an zeer enkele andere gevesten bekomen. Wd is de uitgestrektheid van de velden der k&dboaweade bevolkiug niet groot, en moet deac Toor haren rijstboaWy yoor sooTer zij diartoe soo reel mogelijk uitsluitend sawah- KTonden bezigty zich beperken tot eene uitge- fttrdtlieid per huisgezin verre beneden het geaiddelde Toor al de in ons onderzoek be- grepea lesideaUen, maar het sou de rraag njA, of zij, bij eene zoo aansienlijke teelt van iveede gewaasen ala wij hier aantreffen, en bij de Tele verkzaamheden, welke zij bij de koffij-, siiker- en tab«ks*kultures te verrigten heeft, ^eae grootere uitgestrektheid zoa kunnen ver- bottweo^ loader te kort te doen aan eene zorg- midige bebandeling van de;»a«^i-teelt zelve. — Biaiua- en aan de noodige aotiviteit, voor £00 Ted wij het eene zoowel als het andere ^ eeae Oostersche bevolking kunnen verwach- tcQ, 9ch^t bet hier niet te hebben outbroken, gdijk, zoo nij meaieD, niet zonder grond kan voidea afgeleid aan den eenen kant nit de ^j aaoziduliike prod uk tie, en aan den anderen bat uit da geringe uitgestrektheid gronds, jtti TOOT jaar onbeplant gebleven '). ') ingenen voor de tabaksteelt, waarvoor hier M^ 141 boaws in 1860 Eijn ingenomeQ, geen si^-groodea noodig zijn. *} Als onbeplaBt gebleven wordt opgegeven: in 1856 758V,boaw8 .1867 865V4 n . 18o8 863V4 „ . 1859 800 .1860 856 te zamen . 4,143 bonwg ^ l^ \ van hei totaal der yeldeo in hetzelfde Welligt is op die gunstige resultaten niet zonder invloed gebleven de aanslag der land- rente, niet zoo zeer wegens het bedrag er van, dat vrij hoog is, ate wel wegens de gelijkmatig- heid, waarmede daarbij is te werk gegaan, en die in andere residentien bezwaarlijk hare we- dergade zal vinden. Als men de berekeningen, vervat in de tnbellen N^. 15 (tweede gedcelte), 16 en 17, nagaat, dan ontwaart men, dat de heffing zich beweegt: a. berekend per bouw padi^ tusschen eencijfer van / 13.767, als het hoogste en / 13.51 V,o als het laagste; b. per pikol jKidi^ tusschen een cijfer van 397, cents als het hoogste en 38 cents als het laagste, eu c. peroentswijs berekend van de door ons gecalculeerde waarde der padi^ tusschen een cijfer van 18.79 «^ als het hoogste en 18 % als het laagste. Bij eene percentswijze berekening van de verhouding der ieder jaar beplante velden, der daarvan verkregen produktie, der waarde dier produktie en der geheven landrente tot de bij de tabellen 3, 4, 10 en 14 aangevezen total^i voor het geheele tijdvak, komt die gelijkma- tigheid nog meer te voorschijn, gelijk bl^ken kan uit het volgende: Uitp strektneid met padi beplaat. Produktie. Waarde del padi. Aanslag der landrente. 1856 19.60 % 19.32 % 19.217o 19.60 % 1857 19.80 » 19.82 , 19.84 , 19.95 g 1858 19.83 g 19.99 „ 20.— , 19.95 , 1859 20.11 ^ 20.01 , 20.93 , 20.08 , 1860 20.65 , 20.85 , 20.92 , 20.42 r W^ meenen het er voor te mogen hou- den, dat hier tot grondslag voor den aan- slag gediend heeft eene per bouw vastgestelde som, aangezien daarin (zie tabel N^. 5) de minste variation hebben plaats gehad, en 00k omdat de gegeven percentswijze bereke- ning van de jaarlijksche uitgestrektheid het beste slaat op, en de meeste overeeukomst heeft met de, percentswijze berekening van den jaarlijkschen aanslag. Probolinggo. Blijkens de tabel N". I is de bevolking dezer residentie toegenomen van 290.107 zielen in 1856 tot 316,097 in 1860, dus in vier jaren tijds vermeerderd met 24,990 zielen of 8.61 ^^ *)« In denzeifden tijd ver- 1 I ■■■ ■■■■ ■■»■ i i^» ■<» ') In vcrbaqd tot de lal^r in deu tekst volgende 78 BI. meerderde bet getal kudbonwende huisgeEin- nen van 36.792 tot 57,788, dus met een cijfer van 20,996 huisgeziunea of ruim 57 7o • '^ Deze bovenmatige vermeerderiug doet odb bet er voor houden, dat of de opgaven der land- bouwende buisgezinneD in de eerste Tier jaren faatief sijn, — betgeen evenwel niet zeer aan- nemelijk is, omdat daarbij de toename kng- zaam en geregeld gescbiedt, -^ of die van bet jaar 1860, waarin eene vermeerdering van niet minder dan 17,019 huisgezianen of bijna 42 ^/o wordt vermeld, boogst onnaauwkeurig, welligt een drukfout is. — Hoezeer de bij bet verslag over 1860 gevoegde nota van verbete- ringen daaromtrent geen licht geeft, dewijl zij zicb slechts bepaalt bij den tekst van bet ver- slag en de bijlagen er van ouaangeroerd laat, ^meenen wij ons voor de tweede verouderstel- liiig te moeten verklaren, en wij zuUen ons bij bet onderzoek dan ook bepalen bij de eerste 4 jaren, gedurende welke de toeueming is geweest van 3,977 buisgezinnen of 10.8 ^o- Daaruit ziet men dat de vermeerdering, zelfs in die 4 jaren, onder de landbouwende buis- gezinnen grooter is geweest dan onder de totale bevolking, zoodat, terwijl men in 1856 op ^n landbouwend gezin bad 7.88 zielen, dit cijfer in 1858 was gedaald tot 7.31, om in bet volgend jaar weder te klimmen tot 7.54. 