None
Een anderen keer gold het de versiering van het kabinet der koningin te Greenwich, welke hij aan RUBENS wilde opdragen, terwijl van andere zijde JORDAENS werd aanbevolen. Beiden achtte hij in zooverre hoog, dat zij niet mede gingen met het realisme van andere schilders en niet hun kracht zochten in „robustrous, boistrous, druncken-headed imaginary Gods.” Waar echter JORDAENS en RUBENS ongeveer gelijke prijzen vroegen, vond hij RUBENS het meest aan- bevelenswaardig : „the most gentilest in his representations, his landskippes more rare and all other circumstances more proper”. Evenwel, voegt hij op schalksche wijze toe, zinspelende op de geschiedenis van de Banquetting-hall, „painters pencills move not without musick”. De opdracht werd toch aan JORDAENS gegeven, misschien, omdat zijn prijs ten slotte slechts de heltt van die van KUBENS bleek te bedragen. Zijn ambt te Brussel gaf GERBIER echter tevens een uitstekende gelegen- heid om toe te geven aan zijn behoefte tot intrigereeren. De tijdsomstandigheden leenden zich daartoe bijzonder. Het wanbestuur der Spanjaarden, het plunderen der onbekannten gebleven troepen, die onbekwaam bleken om het land tegen de wapenen van FREDERIK HENDRIK te verdedigen, de beganstigend van Spanjaarden boven den inheemschen adel, had de bevolking der Zuidelijke Nederlanden tot. SAINSBURY: 1. a. p.: 1. April 1634, 10 Juni, 17, 31 Juli 3, 5 en 28 Sept. 1635. 2. SAINSBURY: 1. a. p. 25 Jan. 1640. Oud-Holland, 1903. 18 BALTHAZAR GERBIER. Wenn hoop gebracht. Daarbij kwam het vooruitzicht, dat bij den dood der reeds zeer bejaarde Infante elke zweem van zelfbestuur verloren scheen te zullen gaan. Bij enkele edelen kwamen nog persönliche grieven de ontevredenheid vergrooten en in het begin van 1632 traden graaf HENDRIK VAN DEN BERG en de graaf VAN WARFUSEE in geheime onderhandeling met den vijand, om, toen FREDERIK HENDRIK met zijn troepen langs de Maas zuidwaarts rukte, openlijk van de Spanjaarden af te vallen en de plannen van den Prins in de hand te werken. Venlo en Roermond gingen reeds na enkele dagen over; in vertrouwen op den steun van graaf VAN DEN BERG sloeg FREDERIK HENDRIK het beleg voor Maastricht, Was het onder dergelijke omstafidigheden te verwonderen, dat de Belgische adel er ernstig aan ging denken om door een verdrag met den vijand althans het behoud van de rechten des lands en van de Katholieke kerk te verzekeren!). De verwachte opstand bleef echter uit. Allerlei oorzaken droegen hiertoe bij, het meest wel het feit, dat het hoofd van den adel, de hertog VAN AERSCHOT, og het punt staande Brussel te verlaten, zich door de smeekingen der Infante liet bewegen haar te blijven steunen. Toch bleef de toestand hachigen genoeg, vooral toen alle pogingen om Maastricht te ontzetten mislukten, en de stad in handen van FREDERIK HENDRIK viel, die nu het hart van het land bedreigde en in een manifest de Belgen opriep om zich te bevrijden. Toen de Infante, bevresd voor algemeenen opstand, eindelijk de Staten-General bijeen riep, ging er van dit licham een krachtige aandrang uit om vrede met het Noorden te sluiten, het mocht dan kosten, wat het wilde. Daar nu de Prins van Oranje herhaalelijk en met klem verzekerde, dat het Noorden uitsluitend met de Belgen, niet met den koning van Spanje wilde onderhandelen, was het niet ondenkbaar, dat de opstand toch nog zou uitbreken, Met belangstelling had GERBIER gedurende den zomer van 16 32 den loop der gebeurtenissen aangezien; zijn onderhoudend geschreven depêches zijn voor de kennis van dit tijdperk van veel beteekenis, Maar hij bepaalde zich niet tot de rol van toeschouwer en trad al spoedig in relatie tot de ontevreden edelen, die na het terugtreden van AERSCHOT niet durfden door te tasten, Volgens GERBIER zou de eerste stap van de zijde der edelen gedaan zijn; op een nacht. was een edelman, door een masker onkenbär gemacht, bij het gekommen om de bescherming van den Engelschen koning in te roepen tegenover de Nederlanders en Franschen, die het land dreigden te veroveren, Nu leefde KAREL I in vrede met PHILIPS IV van Spanje; beide vorsten waren zelfs nauw verbonden. Toch ging hij in op de voorstellen van GERBIER De Boem: Het verraad van graaf Hendrik van den Berg en de veldtocht langs de Maas, Tijd. schrift voor Geschiedenis ‘1898. ’ BALTHAZAR GERBIER. 139 en gat hem volmacht nader met de edelen te onderhandelen en hen tegenover ieder, den Spaanschen koning uitgezonderd, bescherming te beloven. Weldra ging hij echter een stap verder en machtigde GERBIER het ontstaan van een Engelsch- gezinde partij in de hand te werken en niet alleen den adel, maar ook de ges- telijkheid en het volk op de voordeelen opmerkzaam te maken, die een aansluiting bij Engeland kon meebrengen ‘), Te eerder kwam hij hiertoe, omdat PHILIPS IV een voorstel om de Vlaamsche havens aan Engeland af te staan, waarvoor Engeland de rest van het land zou helpen verdedigen, met beslistheid had afgeslagen. GERBIER maakte een ruim gebruik van zijn volmacht; in zijn huis hadden herhaaldelijk des nachts bijeenkomsten der ontevredenen plaats, Hij ging nog verder en wist een pas te verkrijgen zoo het hete om den Prins van Oranje over vrede te polsen. Te Luik onderhandelde hij eerst met WARFUSEE en EGMOND, die openlijk tegen de regeering in opstand waren gekommen. Hij moedigde hen an bij Engeland, niet bij Frankrijk steun te zoeken; daarna had hij in het kampte Maastricht een samenkomst met Oranje. Voor de persönliche van GERMAN is zijn houding in deze dagen bijzonder karakteristiek. Zooals wij zagen, had hij voortdurend moeite gedaan om de ontevredenen te weerhouden zich aan het Noorden te onderwerpen en hun daarvoor de ondersteuning van KAREL I voorgespiegeld. Oranje daarentegen, wien hij voorstellen tof vrede met Spanje moest doen, trachtte hij diets te maken, dat er in het Zuiden een talrijke partij gereed stond om zijn zijde te kiezen, wenn hij maar standvastig weigerde onderhandelingen met Spanje aan te knoopen en de belofte wilde afleggen België als vrije staat te erkennen. Naturlik was Oranje niet de man, om de dupe te worden van een intrigant al GERBIER; uit diens brieven moet men echter opmaken, dat de Prins aithans den schijn aannam op GERBIERS plannen te zullen ingaan. Toen het echter bleek, dat van een opstand niets te verwachten was, handelde hij naar omstandigheden en knoopte onderhandelingen aan met de Staten-General van het Zuiden, daartoe door ISABELLA gemachtigd. Het is hier niet de plaats om de Onderhandlungen, die het gevolgwaren, uitverwärts te schetsen; ik kan daarvoor naar mijn benedengenoemde studie over dit onderwerp verwijzen. Het zij genoeg erop te wijzen, dat GERBIER, die een’ voor de Republik voordeeligen vrede niet in ’t belang van Engeland achtte, zooveel Hardwicke State Papers Il: ss, 79 en vlg. Zie verder mijn „Friedens-unterhandlungen". Groingen 1898, pag. 39 en vlg. Een typisch staaltje van zijn onbetrouwbaarheid geeft SAINSBURY : t. a. p. 163. Hij had RUBENS oder eede de geheimhouding van een zaak beloofd, deelde echter alles aan den koning mee, en meende hiertoe gerechtigd te zijn, daar hij niet beloofd had, over de zaak niet te zuilen schrijven. Zie mijn Friedens-unterhandlungen zwischen Spanien und den Niederlanden, 43. 18° 140 BALTHAGER GERBIER, hij kon, het treffen van een vergelijk trachtte te vokorkomen. Hij bezwoer den Prins zijn belofte te Maastricht gegeven na te komen; nog nooit was een zaak hem zoo ter harte gegaan als deze; weigerde de Republik met den koning te onderhandelen, dan was een opstand zeker; in elk geval moest men sommige punten, waartegen de Spanjaarden vooral bezwaar maaken, zonder voorbehoud handhaven. Tegelijkertijd zocht hij zijn regeering te bewegen stappen te doen ten ‘behoeve der ontevredenen. KAREL I was naar het schijnt huiverig verder te gaan, maar gaf GERBIER toestemming om de zaak persoonlijk te komen toe- lichten®). Het gevolg was eindelijk, dat de gezant gemachtigd werd den edelen ‘s konings bescherming te beloven, Als men in opstand kwam en hem een landingsplaats wilde afstaan, dan zou hij een leger zenden om hen tegen ieder „none excepted”, dus ook tegen den Spaanschen koning, te verdedigen 5). Doch ook deze beloften hebben geen merkbaren invloed gehad. Aan opstand dachten de Belgen minder dan ooit te voren. Na den val van Maastricht was de algemeene toestand merkbaar beter geworden door den dood van den Zweedschen koning; bekwame en energieke mannen stonden de Infante ter zijde bij de verdediging van het land; het ergste gevaar was geweken. ° Toen GERBIER inzag, dat zijn intriges tot niets zouden leiden, wendde hij het over een anderen boeg. Als vertegenwoordiger van den Engelschen koning had hij zich verplicht geacht een schitterenden staat te voeren; neemt men daarbij in aanmerking, dat hij met een talrijk kroost gezegend was *) en dat de geldzenden uitbleven, dat is het niet te verwonderen dat een onbemiddeld man als GERBIER, die tevens slecht financier was, in groote moeilijkheden moest geraken. Hij had nu de laagheid, door bemiddeling van een tusschenpersoon aan de Spaansche regeering mede te deelen, dat hij bereid was mededeelingen te doen over de betrekkingen der Belgische edelen tot de regeeringen van de Republik, Engeland en Frankrij Voor het uitgeputte Spanje was de gevraagde geldsom, 20.000 Crusades, anvankelijk een bezwaar, temeer daar GERBIER desom enkel in specie wilde ontvangen en zich alleen bereid toonde tot het doen van mondelinge mededee-lingen. Na eenige aarzeling besloot men echter zijn eischen in te willigen; het geld werd uit de legerkas genomen; vp een nacht kwam cen monnik, gebogen er den last van het goud, bij GERBIER om zijn confidenties aan te hooren 4) Hij had toen vijf dochters en drie zonen. BALTHAZAR GERBIER: 141 De mededeelingen van GERBIER waren niet zoo belangrijk als de regee-ring vermoedde, toch gaven zij aanleiding tot gevangenneming van enkele voor-name edelen als AERSCHOT en BARBANCON, die lange jaren in hechtenis bleven; de andere slachtoffers wisten nog tijdig te vluchten. De onbeschaamde driestheid van GERBIER spreekt duidelijk uit zijn houding na het verraad. Zelf berichtte hij aan zijn regeering, dat blijkbaar iemand den verrader had gespeeld en de onderhandelingen met de edelen aan de Spanjaarden had overgebriefd. „Voor mij zal dat een onaangename toestand worden” schreef hij. „Mocht men er met mij over spreken, dan zal ik den storm kalm over mijn hoofd laten trekken, zooals het een diplomaat past, die wel is waar ooren heeft om te hooren, maar geen tong om op dergelijke zaak te antwoorden, tenzij zijn souverein hem zulks gelast” Om ook verder geen argwaan te wekken, zond hij enkele weken later een dringende aanvrage om Gegen naar Engeland, klagende dat hij in 3 jaar tijds uit eigen fonden 2000 Pnd., in dienst van den koning had uitgegeven. In later jaren trachtte hij zooals wij later zullen zien de schuld van het verraad op den Engelschen minister COTTINGTON te werpen. Zijn verstandhouding tot de Spaansche regeering was trouwens niet altijd even goed. De last, die de Engelsche koopvaarders van de Duinkerker kapersonden, deed hem herhaaldelijk klachten richten tot de Infante en haar op volgers. Reeds in 1632 schrecken hij, dat Duinkerken op Algiers begon te gelijken ; de kapvaart toch werd bevorderd door de gewesten, die er finantieel bij gefunden waren, Kwam men met zijn klachten bij den rechter, dan was het dikwijls ook bij een gunstig vonnis onmogelijk om restitutie van het geroofde te krijgen. De rooverijen der Duinkerker kapers gaven nog'in een ander opzicht tot moeilijkheden aanleiding. De Hollandsche visschers waren in deze dagen gewoon van Karel I paspoorten te koopen, waarbij hun de vrije uitoefening der visscherij in Engelsche wateren werd toegestaan. De Duinkerkers namen hiervan echter : geen nota en vielen de Hollanders in de Engelsche wateren aan. Door omkooping der maitresse van den Kardinaal-Infant wist GERBIER ten slotte van dezen de belofte te verkrijgen, dat de paspoorten door hem erkend zouden worden ; de Spaansche admiraal evenwel achtte zich hierdoor niet gebonden en liet de kapers hun gang gaan. In het jaar 1638 kreeg de Spaansche gezant te Londen last de terugroeping. van GERBIER te e ischen. De Engelsche regeering was echter niet genegen hierop in te gaan, daar GERBIER juist belast was met een zeer belangrijke onderhandel. Zie mijn Friedensunterhandlungen pag. 148. Over de „none-such Charles” en over de meening, dat GERBIER later aan KAREL I het verraad zou hebben ten laste gelegd, zie echter pag. 146 van dit artikel. Zie verder Thurloe-papers VII 275. Waddington: la République des Provinces Unies, la France et les Pays-Bas Espagnols, I 175.. 142 BALTHAZAR GERBIER. ling, die naar men hoopte tot teruggave van de Pfalz aan den zoon van den Winterkoning zou leiden. Zoo tevreden was de koning toen nog over zijn diensten, dat hij GERBIER tot ridder sloeg, wat deze op hoogen prijs stelde daar het hem gemakkelijker maakte zijn dochters uit te huwelijken. Maar de Spanjaarden lieten het er niet bij rusten. Na den slag bij duins had er een scherpe woordentwist plaats tusschen den Kardinal-Infant en GERBIER waarbij de laatste zich vrij heftig uitliet. Opnieuw werd met klem op terugroeping van den gevolmachtigde aangedrongen ©); zij hadden zijn onbeschaamdheid lang genoeg verdragen, maar konden niet langer als gezant te Brussel een Hollander dulden, dien zij als rebel beschouwden. Daarbij kwam nog, dat hij door lieden uit zijn eigen omgeving bij de Engelsche regeering zwart gemaakt werd. God pardon those, who recommend such ministers of state in such times as these,” aldus GEORGE SHAWE in een brief an Sir THOMAS ROE, „the State is very much afflicted at his being here.” Een dergelijke stemming kon GERBIER naturlik niet verborgen blijven; hij begon meer en meer in te zien dat zijn dagen in Brussel geteld waren; in April 1640 schreef hij RUBENS, dat hij hem nog eens hoopte te ontmoeten, daar hij dacht spoedig te zullen vertrekken. „I calculate leaving this place, where I spent nine years, much in misery, amongst men who do not understand themselves, much less others. It is best for me and mine the choose another climate; Please God the great CHARLES will grant me such a thing”. Enkele maanden later smeekte hij WINDEBANK om een plaats als postmeester; hij was toen „in extreme need of somewhat to keep me fishing.” Tegen het eind van het jaar 1640 schijnt de Spaansche Regeering eindelijk een einde aan de zaak te hebben willen maken. Wij weten, dat GERBIER indertijd zoo voorzichtig geweest was, de Spaansche regeering alleen mondeling in te lich ten over de samenzwering van den Belgischen adel. Zij bezat dus geen bewijzen, die zij tegen GERBIER kon uitspelen; er kwamen echter geruchten in omloop, dat de hertog VAN AERSCHOT mededeelingen had gedaan, waardoor GERBIER zeer gecompromitteerd werd. Hij hield zich, also hij zich daardoor ernstig beleedigd gevoelde; „I am expecting, with much devotion, to hear from Spain, what satisfaction the good king will give to the king my master on the false accusations of that stupid Duke of AERSCHOT”, schrijft hij aan RUBENS. Hij schijnt echter zoo in het nauw gebracht te zijn, dat hij ten slotte tot een wanhopigen stap overging en brutaalweg de schuld van het verraad der bewuste. 1). 25 Mei 1628. WINDEBANK aan GERBIER (Sainsbury 317). 2). GARDINER. The fall of the Monarchy I 182. 3). Clarendon State Papers II 83. BALTHAZAR GERBIER. 143 samenzwering op den minister COTTINGTON wierp en dezen bij de „House of Lords’ aanklaagde. In Juli 1641 werd de zaak voor het Hoogerhuis behandel en GERBIER was niet in staat zijn beschuldiging waar te maken, daar twee zijner voornaamste getuigen hem in den steek lieten. Het gevolg was naturik, dat hij niet in zijn ambt kon worden gehandhaafd en in de grootste moeilijkheden kwam. GERBIER can get neither countenance nor money, schrijft zijn gewezen secretaris uit Brusse naar Londen en deelt verder mee, dat hij zoo diep in de schulden zat, dat hij niet eens zijn familie kon laten weggaan. „Poor GERBIER is in bad predicament and must brooke it best, he may.’ Zijn familieleden zullen langzamerhand moeten vertrekken. Al naar er geld komt om de schulden te betalen: „They shall creep away by degrees.’ Ook nu nog bleef de koning, hoewel hij zeer ontevreden was, dat GER BIER, zonder daartoe verlof te vragen, met de aanklacht tegen COTTINGTON voor den dag gekomen was, hem beschermen en benoemde hem tot „Master of Ceremonies”, welk ambt hem reeds lang te voren schijnt te zijn toegezegd. De bescherming van den koning kon het echter weinig hatte, De omwen-teling stond uit te breken en het was gevaarlijk als gunsteling van den koning bekend te staan. Dit ondervond GERBIER, toen in Sept. 1642 zijn huis door bet volk werd aangevallen, omdat men meende, dat hij er katholieke priesters verborgen hield. Verontwaardigd vaardigde hij een pamflet uit: „a wicked and inhumane plot against Sir Balthazar Gerbier”, waarin hij betoogde, dat hij een trouw Protestant was. Daar hem evenwel op dergelijke wijze het verblijf in Engeland omgeldijk werd gemaakt, wist hij vergunning te krijgen om het land te verlaten en vertrok naar Frankrijk, voorzien van een brief van KAREL I aan LODEWIJK XIII,.die evenwel, toen GERBIER in Mei 1643 te Calais an wal stapte, reeds overleden was, Hij richtte zich nu tot de regentes en tot MAZARIN, die hem, naar het schijnt, welwillend ontvingen, toen hij vocr den dag kwam met plannen, die hem ook reeds in Engeland bezig hadden gehouden. In de Spaansche Nederlanden was hij van nabij, wellicht ook door persoonlijke ervaring Bekend geworden met de werking van banken van leening; aan KAREL I had hij vorgestellungen van dien aard op te richten, waarvan evenwel niets gekommen was. Dergeklijk aanbieding deelde hij nu aan de Fransche regeering; bovendien deelde hij mee bekend te zijn met het bestaan eener rijke goudmijn in oostelijk Guyana, welk geheim hem tijdens zijn verblijf in Spanje door een ontevreden ambtenaar zou zijn medegedeeld. Nu trok juist in deze dagen Guyana in bijzondere mate de Mededeelingen over het proces in de Cal. of State Papers, Dom. 1641 p. 36 e.v, Zie ook 1640: 618, 265. BALTHAZAR GERBIER. Aandacht der Franschen. Een compagnie van Rouaansche kooplieden, die reeds vroeger emigranten naar Guyana had gezonden, zond in Augustus 1643 andermaal een driehonderdtal derwaarts. GERBIER mocht dus hopen, dat zijn voorstellen de belangstelling der regeering zouden opwekken; hij werd echter teurgesteld, daar MAZARIN niet op zijn plannen ingen hem zelfs machtigde zich tot Spanje te wenden, dat, zooals GERBIER voorgegeven had, een aanzielijke som voor het geheim had geboden. Wel ging hij in op het andere voorstel, hoewel zich daartegen een sterke oppositie openbaarde. Van verschillende zijden betoogde men, dat men aan een ketter niet zulk een belangrijke opdracht moest geven; zijn vijanden uit Brussel werkten - hem ook hier tegen, terwijl de Engelsche gezant in Paris, bezorgd dat hij door GERBIER verdrongen zou worden, zijn handelingen met argwaan gadesloeg 1). Met groote handigheid wist GERBIER aanvankelijk deze bezwaren te boven te komen, In een aantal vlugschriften?) zette hij de werking der leenbanken uiteen. Wier nut volgens het alleen door de woekeraars in twijfel kon worden getrokken. Een groot voordeel was het voor hem, dat hij enkele der voornaamste edelen voor zijn plannen won en zelfs den hertog van Orleans eu den prins van Condé wist te bewegen zich aan de onderneming verbinden, Zoo scheen hij zich dan weer een schitterende positie verworven te hebben; in het jaar 1645 begaf hij zich naar Holland om te trachten daar een aantal aandelen aan de markt te brengen. Niet minder dan 60 banken van leening zouden worden opgericht, welke er zijn leiding als,,surintendant-general zouden staan en verschillende contracten, in onze Notarieele Archieven bewaard, spreken nog van GERBIER's werkzaamheid 8). Zeer onverwacht, naar het schijnt, vielen al deze schoone plannen in dingen. Waarschijen liebben zijn vijanden gebruik gemaakt van zijn afwezigheid om het te brengen, Hoe de zaak zich heeft toegedragen, is niet bekend; volgens meededeeling van GERBIER hadden Engelsche uitgewekenen, vooral een zekere WILL CRAFT of CROFT, het gerucht uitgestrooid, dat GERBIER niet de vader zijner dochters was en deze met geweld tot het Protestantisme had gebracht. Drie zijner dochters werden daarop in het Engelsche nonnenklooster Sion te Parijs gebracht; hij zelf moest zijn plannen opgeven en het land verlaten en zou zelfs. 1) EVELYN: Memoirs II Addition: 265. 3) Manifeste du Chevallier Balth. Gerbier (THYSIANA 4254 en 4255). Remonstrance très humble..... touchant le mont de piété et quelques mauvais bruits que nombre d’usuriers sement contre ce pieux, utile et nécessaire établissement (1643). Zie verder in DANyou: Archives curieuses de l’histoire de France 11° Serie, Tome 6. Justification particulière des intendants des mont-de-piété. Exposition sur l'establissement des monts-de-piété (1642). 8) O. a. 6 Juni, 18 Aug. 1645, Not. VAN NIEUWLAND, Amsterdam. 10 Juni ” >» VAN DER VEN, ” 20 Juli, 12 Aug. „ » VAN SWANENBURGH, Leiden. (volgens mededeeling van Dr. Brepius.) BALTHAZAR GERBIER. 145 tusschen Rouan en Dieppe door een aantal ruiters van zijn geld en papieren berofd zijn, Ik meen evenwel, dat er reden is om aan de juistheid dezer mededeelingen te twijfelen, die wat al te veel aan het melodrama herinneren. De dochters van GERBIER, die in katholieke streken opgegereid en in een geheel katholieke omge- ving achtergebleven waren, hebben zich vermoedelijk tijdens de afwezigheid van den vader laten bekeeren. In hoever het mislukken zijner finantieele onderne- mingen het gevolg is van deze zaak en of dit. niet veeleer moet worden toege- schreven aan ’s mans geringe bekwaamheid op dit gebied, is voor mij niet twijfelachtig. De geheele houding van GERBIER draagt overigens niet den stempel van oprechtheid ; krachtige pogingen om weer in ’t bezit zijner dochters gesteld te worden, schijnt hij niet te hebben aangewend. Wel is waar gaf hij verschillende vorgeschriften over deze zaak uit, maar de titel van deze: „dernières admonitions de messire Balth. Gerbier, chevallier, à ses filles Elisabeth et Susanne” bewijst, dat hij zich al dadelijk bij het feit zelf heeft neergelegd. De „larmes” op den band van éen dezer handschriften moge een offeren aan de mode geweest zijn, look in andere opzichten krijgt men de overtuiging, dat er in de droefheid van GERBIER een neiging tot poseeren niet te miskennen valt. In elk geval heeft hij zijn dochters niet teruggekregen; nog in 1653 spreekt hij van pogingen, die hij daartoe wilde aanwenden. Het was waarschijnlijk éen dezer meisjes, die wij enkele jaren later als „fille d'honneur” bij de prinses VAN CONDE aantreffen en die tijdens de Fronde en belangrijke rol in de romantische vlucht der prinses heeft gespeeld. In het jaar 1650 had MAZARIN den prins VAN CONDÉ en den hertog VAN LONGUEVILLE gevangen genomen. De burgeroorlog brak daarna met nieuwe woede uit; Spanjaarden, door Franschen geholpen, trocken de grens over en het stond te vreezen, dat de prinses VAN CONDÉ, die zich aan het hoofd der ontevredenen in 't Zuiden zou stellen, waarom MAZARIN haar verzocht naar Parijs te komen. Men bracht de bode bij mejuffrouw GERBIER, die zich in het bed harer meesteres had begeven en veinsde te ongesteld te zijn om te reizen. Petitot) LVIII, p. ı9r e.v. Oud-Holland, 1903. | 19 146 BALTHAZAR GERBIER. d’esprit et de gentillesse, speziell hare rol voortreffelijk. Zoo volmaakt bootste zii haar meesteres na, met haar geveinsde tranen en haar klachten over de koningin en den kardinaal, dat de zendeling van MAZARIN geen oogenblik twij-felde, vooral toen men hem bij het zoontje van den tuinier bracht, dat men de kleeren van den hertog VAN ENGHIEN had aangetrokken. De prinses had zoo-doende gelegenheid om te ontvluchten en zich naar Bordeaux te begeven, waar juffrouw GERBIER zich later bij haar voegde, Doch het wordt tijd dat wij tot GERBIER terug keeren, Na het mislukken zijneronderneming zal hij in moeielijke omstandigheden verkeerd hebben; als gunsteling van Karel I was het in Engeland ook niet geheel veilig voor hem, zoodat hij meest in het buitenland schijnt te hebben vertoefd; zoo werd bij zijn afwezigheid een huiszoe-king bij hem gehouden, bij welke gelegenheid beslag op een gedeelte zijner papieren werd gelegd om voor het proces van den koning te  het Engelsche volk, die hem daartoe gebracht had. Hoe verkeerd was het toch, de jongelieden tot volk. De volledige titel is: The none-such Charles, his character extracted out of divers originall Translations, dispatches etc. Londen, 1651. Ik trof een exemplar aan in het Britsch Museum. Aanvankelijk helde ik vooral op gezag der Dict. of Nat. Biogr. BALTHAZAR GERBIER. 147 Tooiing hunner studiën naar het vasteland te laten reizen. Bij hun terugkomst bleek dan niet zelden, dat zij enkel geleerd hadden zich op uitheemsche wijze te kleeden, terwijl hun taal van vloeken en godslastering samenhing. Hoe licht konden daarbij in deze verdorven eeuw de jongelui niet in slecht gezelschap komen van lieden, die zich tegen beter weten in als atheïsten voordoen, hoewel hun gezond verstand hun moest zeggen „qu’il y a un Dieu véritable, qui est la source et la cause première de toutes choses et qui de soy mesme est de toute éternité”. Na deze uitweiding, die aantoont, dat GERBIER besloten was met den stroom der tijden mee te varen, ging hij het program der school uiteenzetten, Dit was rijk genoeg; onderwijs zou worden gegeven in allerlei wetenschappen, Behalve de moderne talen, ‘t Fransch, Italiaansch, Spaansch, Duitsch en Vlaamsch, waaronder misschien het Nederlandsch moet worden verstaan, werden ook reken- kunde, meetkunde, cosmographie, geographie en perspectief onderwezen. Voorts Proefondervindelijk wijsbegeerte, dubbel boekhouden en bouwkunde, „tant pour le bastiment que pour les représentations magnifiques, des secrets mouvements de scènes et choses semblables”; wij zien dat GERBIER niet voor niets de feesten voor Buckingham had georganiseerd. Maar vooral zocht hij te pas te brengen zijn kennis van versterkingskunst, die hij vermoedelijk bij MAURITS had opgedaan; „surtout on y enseignera ce qui est de plus excellant de la prac-tique des mathématiques, à sçavoir les fortifications, les sièges et la diffense des places, les feux d’artifice, l’ordre des batailles et la marche des armées”. Met het nicht zou ook het aangene vereenigd worden: „la musique à touscher toutes sortes d’instruents, la dance, faire des armes, monter à cheval, comme aussi à combattre à cheval selon la nouvelle façon. Et s’il y a des vertueux, qui ayent enclination au dessein, à la peinture, miniature ou la sculpture ils seront aussi exactement instruits en ces sciences là”. Bovendien zou een zaal worden open gesteld voor arme kinderen, door de overheid daartoe aangewezen, die gratis les zouden ontvangen. Elken Zaterdag zou er van 3—4 een publieke les zijn, welke ouders of „beminnaren der deugd” zouden kunnen bezoeken 1). Voor ’t geven van inlichtingen betreffende de nieuwe academie stelden zich de heeren WILLIAM KIPP, vermoedelijk GERBIER’S schoonvader, en SAMUEL HARTLIB beschikbaar; het prospectus eindigde met het uitspreken van de hoop, dat het bezoek der universiteiten van Salamanca, Padua en Parijs nu overbodig zou blijken, Heeft GERBIER zich voorgesteld, dat na deze pompeuse uiteenzetting zijn leerlingen zich in zijn Hus in Bethnall-Green zouden verdringen, das is bis bei den program „the Interpreter of the Academy for foreign Languages etc.” in het Präsidenten-Kabinet van het Rijks-museum te Amsterdam. 19* 148 | BALTHAZAR GERBIER. Drogen uitgekommen. Hij ontmoette tweeërlei tegenwerking; sommigen trokken zijn patriottische gezindheid in twijfel, waarop hij als altijd vaardig met de pen in een vlugschrift zijn goede bedoelingen in ’t licht stelde; anderen, en zij waren het gevaarlijkst voor hem, lachten eenvoudig om de geheele onderneming!). Wat onderwijs bekend geworden is, bewijst, dat zij geen ongelijk hadden. GERBIER heeft n.l. een aantal van zijn eigen voordrachten, en eenkele waarin van „my academie-reader’ wordt gesproken, gepubliceerd en sommige daarvan gevven ons kostelijke staaltjes van het door hem gegeven onderwijs. Om dit te kenschetsen neem ik het een en ander over uit een voordracht over Cosmographie, opgedragen aan den voorzitter van den Raad van State?). Nach eerst de bewegenden van den het de aanwezigheid van 10 feren te hebben verklaard, die zich alle met verschillenden om de aarde wentelen, gaat hij over tot een beschouwing der elementen, vier in getal nl. vuur, licht, aarde en water, Verbrandt men b.v. een groene stok, dan valt deze in zijn elementen uiteen, n.l. vuur, rook, asch en schuim, Het vuur is heet droog en zeer licht; ’t komt het dichtst bij de maan voor; daarom wendt zich alle vuur naar boven! Het heeft daar geen kleur en is dus, hoewel 40.000 mijlen dik, onzichtbaar; de hemel is onbrandbaar, De lucht, zeer vochtig en middel- matig heet, bevindt zich onder het vuur; de bovenste luchtlaag is het hetst, zoowel door de nabijheid van het vuur en de wenteling der sferen,als door de „anty peristasis, that is to say by a contrary force, which a contrary element makes strengthening it selve against a greater strength of a contrary element.” Het water is zeer koud en matig vochtig. Het behoorde eigenlijk de aarde te omringen, maar is door God Nad de diepten verwegen. De aarde is zwei droog en matig koud; aarde is zwaarder dan water, want een steen zinkt. Eigensaardig is het daarom, dat de regen niettemin in de aarde dringt en dat er in de aarde bronnen zijn. Deze worden echter door de zee gevoed; het zout wordt door de nauwe openingen tegenhouden! Wat de hooge ligging der bronnen en het opstijgen van het water in den bodem betreft, dit is ufterst eenvoudig te verklaren: „it is a motion made bij attraction” Het merkwaardigste gedeelte van het betoog is evenwel de bestrijding van wat GERBIER het stelsel van COPERNICUS gelieft te noemen, De aarde beweegt zich noch om de zon, noch om een as. Tegen ’t eerste strijdt het feit, dat wij altijd de sterren even groot zien. Bij wenteling om een as zouden alle gebouwen omver geworpen worden; vogels en wolken zouden naar ’t westen vliegen; een in de St. de doen. Second lecture on cosmography — read publiquely at Sir BALTHAÈRE GERBIER Academy on Bednall Green. (K. B.) BALTHAÈRE GERBIER. Lucht geworpen'steen zou op een afstand van 5 of 6 mijlen neervallen en dit is imimmers nooit waargenomen. Als men de aarde laat bewegen, moet men de zon wel in het midden plaatsen, wat geheel om meer hartstocht dan verstand bezitten en dingen verdedigen die ze weten, dat onwaar zijn, alleen om hun geest en welsprekendheid te doen uitkomen. Laat ons daarom God danken, die in zijn onbeschrijfelijke goedheid deze hemelen voor oons nut geschapen heeft, daar Hij ze zelf niet noodig had; zij beschamen de blinde atheist, die men meer moet verafschuwen dan duivels, want de duivels erkennen ten minste God, al gehoorzamen ze hem niet”. De andere voordrachten ') minder curieus, zijn niettemin zeer oppervlakkig, rijk aan phrases en geven geen hoogen dunk aan het onderwijs. Het ging dan ook de inrichting niet voorspoedig; tevergeef S trachtte GERBIER, door de voordrachten aan verschillende hooggeplätsten op te dragen, hun bescherming te winnen. Zijn „Art of well-speaking” droeg hij op aan het Parlement en aan ieder lid in ’t bijzonder: „You are the light of the State, you are the movers of the great body of the commonwealth, you are, [say, the publicque voyce and your voyce is as the voyce of God”. En deze kruipende vleitaal, onderteekend door ‚your most prostrate, humble and obedient servant” is gedateerd van 6 Jan. 1649. Vier-en-twintig dagen later stier GERBIER’S weldoener, de ongelukkige KAREL I, op het schavot! Niets mocht bieten en de instelling moest bij gebrek aan deelneming worden opgeheven. Dadelijk was GERBIER echter gereed om zich op een voor hem geheel nieuw gebied te begeven; hij gaf vlugschriften uit over economische vraagstukken van actueel belang. Een er van had betrekking op de visscherij en op de laken-nering der Hollanders, beide opgekomen ten kosten van die van Engeland. „Geenander volk zou toestaan, dat vreemdelingen de visch onder zijn kusten weg-haalden; zetelde de visscherij in Engeland, dan zou zij schatten opbrengen als de mijnen van Lima en Potosí.’ Ook moest men den uitvoer van wol en vollers-aarde op doodstaf verbinden, den invoer van ruwe zijde bevorderen en banken oprichten ten gerieve van den handel. Misschien had hij het aan deze pamfletten te danken, dat ten tijde van keizer TIBERIUS in de Arabische Zee Spanansche vlaggen werden gee vonden en dat de,koning van Zwitserland aan Metellus Indianen ten geschenke gef, die aan de Duitsche kust waren komen aandrijven. 2) Some considerations on the two grand Staple-Commodaties of England and on certain establishment wherein the public good is very much concerned 1651 (K. B.) A new year result in favour of the poor (1652). A discovery of certain notorions stumbling blocks (1652), With some particulars relating to the service. Wat hier heeft voorgesteld, is niet met zekerheid bekend; o.a. schijnt hin het aanbod te hebben gedaan te bewerken, dat een duizendtal Ieren in Spaanschen dienst zouden treden, een in die dagen meer toegepast middel om de woelige bevolking van het Groene Eiland osschadelijk te maken '). Ten slotte werd hem een gratificatie van 50 Pnd toegewezen; ook kreeg hij een pas om naar het buitenland te vertrekken. Misschien is echter uit laatst-genoemde omstandigheid af te leiden, dat men zijn diensten op diplomatiek gebied had ingroepen, ook in verband met de zending, waarmede hij zich korten tijd daarna belastte. Nach het uitbreken van den oorlog met de Republik was er in Engeland een krachtige partij, die aan de mogelijkheid gelöde om de geschillen op vreedzame wijze bij te leggen. Zij werd in deze meening versterkt, toen belangrijke voordeelen lang uitbleven, terwijl de groote uitgaven voor de vloot zwaar op het land drukten en voor een groot deel door verbeurdverklaring van goe- deren der royalisten moesten worden gevonden, Een der voornaamste ijveraars voor den vrede was HUGO PETERS, veldprediker van CROMWELL, die langen tijd predikant bij de Engelsche gemeente te Rotterdam was geweest en den strijd tusschen beide calvinistische volken als een broederkrijg verafschuwde, Op zijn aandrang wendde GERBIER zich tot de predikanten der Nederduitsche gemeente te Londen, ten einde deze op te wekken een versoek aan het Parlement te richten tot het hervatten der onderhandelingen. Door bemiddeling van PETERS hadden de predikanten daarop een onderhoud met CROMWELL, die zich een groot voorstander van een vredelievende oplossing der geschillen toonde en When met "seer vele extra-ordinaris beleitet" aanspoorde met het werk voort te gan. Daar zij evenwel de zaak wantrouwden en bevresd waren om in ongelegenheid te komen, maakten zij er echter geen verder werk van). Hoewel deze poging mislukt was, was toch duidelijk gebleken, dat CROMWELL niet tegen den vrede was; een sterke minderheid in den Staatsraad o.a. VANE, WITLOCK, PURRIFREY en BOND stond daarbij aan zijn zijde; kon men daarom de Republik bewegen een nieuw gezantschap te zenden, dan was het niet onmogelijk, dat de onderhandelingen tot resultaten zouden leiden. Zoo kwam het plan op, dat GERBIER naar de Republik zou gaan onder voorwendsel, dat hij stappen wilde doen om zich in 't bezit te stellen van eenige landerijen in den omtrek van Goes, die, naar hij beweerde, aan zijn vrouw behoorden; ook heette het, dat hij pogingen zou aanwenden om zijn dochters terug te krijgen. 1) Cal. of State Papers, Counsel of State, 1651, 18 Mei; 1652 21 Juli. 3) Verbaal van VAN BEVERNINCK. den Haag, 1725, Memoir van Dec. 1653. BALTHAZAR GERBIER. 151 Met het oog op de aan GERBIER verleende pas lijkt het mij zeer waarschijnlijk, dat de reis met medeweten van CROMWELL is ondernomen, Zonder opzien te verwekken kon GERBIER dus Engeland verlaten en over Vlaanderen naar Zeeland reizen, waar hij in September 1652 aangekommen schijnt te zijn. Den r4den van die maand toch berichtte DE WITT aan VAN BEUNINGEN dat „seecker persoon, met naeme GERBIER”, door de Engelsche regeering naar de Republik gezonden was; „wat deszelfs aanbrengen sal wesen, is nogh onbe- kent”, voegde hij er aan toe‘), _ Het betreden van den geboortegrond schijnt op onzen avonturier een eigenaardigen invloed te hebben uitgeoefend. De man, die zoo kort: geleden de Engelsche regeering tot maatregelen had aangezet, die voor ons verderfelijk hadden kunnen zijn, was nu op eens verkeerd in een vurig vaderlander, een „getrowhartich ingeboren patriot” Zoo richtte hij al dadelijk na zijn aankomst een schrijven aan de regeering van Vlissingen, om deze te waarschuwen tegen „„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„� de verränderliche, desseynen der Engelschen. Door een toeval toch was het ter ooren gekommen, dat deze een aantal „dangereuse” machines hadden verwandtig; in schepen geplaatst, welke naar onze havens gezonden zouden worden, moesten deze dienen om onze vloot en havensteden te vernielen, Zijn waarschuwing liet hij vergezeld gaan van een teekening met toelichting. „Door een cast van eykenhout inhoudende twee, drie, vier à vijfhondert tonnekens buspoeier, vast toegemaeckt met sterke isere banden’’ waren lonten gelegt. Het geheel was geplaatst in een „gemetselde machine van arduynsteen, omvattende de boven-gemelte houten Casse; de steenen sijnde aen malcanderen vastgemaeckt met isere platen in loot gegoten, in dewelcke boven de hondert bombes sijn. ’t Gemetsel van den bodem is vier voeten dick, weder sijden aght, boven twaelf, soo dat wanneer ‘t vier ‘truyt raeckt, 't effect daervan is soo machtich, als dat ’t schip waerinne voorgemelte machine gemetselt is (sijnde In een haven ofte dicht bij andere schepen, alles destrueert, dat daer omtrent is, jae soude de havens ende partijen van de stat neerslaen.” Daarom gaf hij den raad alle aankomende schepen te visiteeren en bij ontdekking de lonten vooral niet af te trekken maar af te snijden. 3) Dergelijke mededeelingen richtte hij ook aan andere havensteden, terwijl hij in een uitvoerige memorie aan de Staten-General het doel zijner komst uiteenzette. De teekening met toclichten is nog aanwezig in het Museum v/h Zeeuwsch Genootschap. Een bijbehoorend schrijven vond ik in het gemeente-archief van Amsterdam (Missiven van particulieren, 42.) BALTHAZAR GERBIER. toch zouden een aantal waaghalzen beproeven de dijken tusschen Rammekens en Vlissingen door te steken; bovendien zou men 10,000 „roode Cromwellsche Cosacken” laten landen, voor een deel bij Scheveningen, voor een ander deel in Groningen. Tevergeefs had hij in Engeland op het onmenschelijke dezer planzen gewezen; toen dit niet baatte, had hij eenige vlugschriften uitgegeven tot „het pacificeren der gemoederen en de schandemaeckinge der brandstichters” *) Ik vermoed, dat de Hollandsche staatslieden de mededeelingen van GERBIER wel „cum grano salis” zullen hebben aangehoord. Toch schijnen de Staten- Generaal er aanleiding ín gevonden te hebben een maatregel te beramen tegen de plannen der Engelschen; van welken aard deze geweest is, is niet bekend?). Van meer beteekenis was echter de vraag, tot Welke angenommen, der men zich dienan gegen groote verwachten behoefde te maken, bleek al heilige sprengen, die hij kon overleggen. In de eerste plaats was dit een, niet geteckende, instructie, krachtens welke hij gemachtigt heette te zijn te verzekeren „op vromen mannen woorde, wanneer Godt sal gelieven de herten van beyde de Natur te bewegen tot een vreedsame disposition, dat alle ’tgeene hem gecommuniceert is geweest, sal bevesticht worden.” Verder werd in dit stuk in algemeene bewoordingen gewezen op de welwillende gewezen op de welwillende geworden van de voornaamste leden van ’t parlement tegenover de Republik. Voorts legde hij over een aanbevelingsbrief van PETERS aan NIEUWPOORT, waarin er vooral op gewezen werd, dat men zich niet de zaak der STUARTS moest aan-trekken; „soo ghijlieden de querelle der STUARTS trowt, soo sijt ghijver verloren,” cen waarschuwing, waarvoor wel aanleiding bestond, daar herhaaldelijk vooral door Oranjegezinden betoogd werd, dat men zich op die wijze den steun der Engelsche royalisten kon verzekeren. Dergelijke mededeelingen konden naturikijk den grondslag voor meuwe onderhandelingen vormen. DE WITT had al dadelijk weinig gewicht aan GERBIERS voorstellen gehecht; den 23sten September reeds schreef hij aan VAN BEUNINGEN: „Mijn gevoelen is, dat daerop niet veel staets is te maecken, en dat dacrvan niets vruchtbaerlijcks te verwachten is”. Toch brak hij de onder-handelingen niet geheel af; ook VAN BEUNINGEN oordeelde, dat, al ware het geweest geweest cat op het „aanbrengen van GERBIER wat meerder fondament kon worden gemaakt, het e Guter soodenich niet is, dat men het geheel kon verwerpen ende dies dat men wel gedaan heeft, tselve aen de hant te houden. 8) Verscheyden Poincten en ouvertures van den Ridder GERBIER, 29 Oct. 1652, Engelant, Secrete Casse, Rijks-Archief, den Haag. Blijkens mededeeling aan VAN BEUNINGEN, Brieven V, 27 is een resolutie van dien aard genomen, die ik evenwel niet heb kunnen opsporen. Brieven, geschreven ende gewisselt tusschen de heer JOHAN DE WITT enz. 23 Sept, 12, 23 cn 28 Oct. 1653. BALTHAZAR GERBIER, 153 Den 23sten October bracht de commissie, aan wie de onderhandeling met GERBIER was opgedragen, de zaak in de Staten-General ter sprake; uit de resolutiën blijkt alleen, dat de papieren in de „secrete casse’’ zouden worden neergelegd, wat in dit geval zeker met een „ter griffie deponeeren” zal hebben gelijk gestaan. 