Verhandelingen der Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen, Afd. Letterkunde
Tabarı II, 2009, Aghani XX, 104. cf. Iqd. II, 197: „Savez-vous, hommes de Médine, que nous n’avons pas quitté nos demeures et nos possessions ni dans une vaine excitation, nia la recherche du jeu et de la frivolité, ni à la récupération d'un droit ancien, ni à la quête d'un empire. Mais lorsque nous avons vu éteintes les lampes de la justice et maltraiter les propagateurs de la vérité et tuer les défenseurs de l'équité, alors notre pays si vaste nous a paru trop limité et ayant entendu le crieur appeler à l'obéissance du Miséricordieux, au jugement du Qoran, nous nous sommes rendus à l'appel d'Allah, car qui ne se rend pas à l'appel d'Allah celui- là n'aura point de refuge (Qoran XLVI, 31). „Et nous sommes accourus de diverses tribus, à deux ou à trois sur un seu) chameau chargé de notre nourriture, nous enveloppant à tour de rôle du seul manteau que nous avions emporté; nous étions peu nombreux, faibles et infimes sur la terre. Mais Allah nous a donné l'hospitalité et nous a fait partager sa victoire. „A Qodaïd nous renconträmes vos hommes et nous les appelämes à l’obéissance du Miséricordieux, au jugement du Qorän et eux nous appelèrent à l'obéissance de Satan, au jugement de Merwän et des fils de Merwan. Ils sont arrivés au galop, bruyamment, un joyeux cortège. Car Satan était gai parmi eux et leur sang bouillonnait de ses flammes, il les voyait comme il le souhaitait. Et les compagnons d'Allah accoururent en troupes, en escadrons et leurs beaux sabres de l'Inde brillèrent. Alors notre roue a tourné et a fait tourner la leur [à leur désavantage] avec des coups qui firent chanceler ces impies ...... 16 APPENDICE. senses ee „ Alors celui-là n'est pas injuste, peunle de Médine, qui prétend qu’ Allah impose à l’homme ce qui est au dessus de ses forces, qu’Allah demande là où il n’y a rien à donner? N’est- il pas un ennemi d’Allak qu'il est de notre devoir de combattre. „Peuple de Médine, dites-moi: Si dans son livre Allah a imposé aux forts huit parts pour les faibles qu'il aime et s’il en survient un neuvième, qui n'a pas même droit à une seule de ces parts, s'il les prend toutes pour lui même, s’il s’enorgueillit, s’il se soulève contre son seigneur, que dites vous d’un tel et de ceux qui sont ses aides? Peuple de Médine, on m’a informé que vous depréciez mes com- paynons; vous dites: ce sont des adolescents, des bédouins grossiers. Malheur à vous, peuple de Médine, et les compagnons du prophète, qu'étaient-ils sinon des jeunes et des adolescents. Des adolescents, par Allah, qui dans leur jeunesse déjà étaient des hommes mûrs, dont les paupières se baissaient devant le mal, dont les pas se ralentissaient devant la frivolité, qui avaient vendu leurs âmes mortelles pour des âmes qui ne périront jamais, dont la vie se passait en mortifications et dont les prières nocturnes alternaient avec les jeûnes de tous les Le même sur les premiers khalifes et les khalifes omayades (Aghani XX, 106). „Allah réy éla au prophète le livre renfermant les règles (sonnan) et ‘les institutions, qui lui apprirent ce qu’il faut faire et ce quil ne faut pas faire. Et il (le prophète) n’avangait ni ne reculait que selon les commandements d’Allah, jusqu’à l'heure où Allah l’appela à lui; il avait accompli sa tâche, il ne vous avait laissé aucun doute sur votre affaire. Puis succéda Abou Bekr qui observait les règles établies par le prophète. Il combattit les apostats, il se dévoua à la cause d’Allah jusqu’à l'heure où Allah l’appela à lui, le peuple des croyants avait été satisfait de son règne. Après lui Omar arriva au khalifat. Il s’en tint aux règles de ses prédécesseurs. Il organisa les armées, il les cantonna dans les provinces. Il administra le tribut des peuples conquis, il le partagea entre les musulmans. Il se montra actif et énergique, appliquant les quatre-vingt [coups de fouet] aux buveurs, partant pour la guerre sainte pendant le mois de Ra- madhän, combattant l'ennemi dans son pays, occupant les villes et les forteresses. Jusqu'à l’heure où Allah l’appela à lui regretté du peuple des croyants. Puis régna Othman fils d’Affan, qui pendant six ans suivit le chemin tracé par Abou Bekr et Omar et créa en- suite des innovations remplacées à leur tour par d’autres innovations. La corde de l'unité en fut ébranlée, chacun désira pour soi le kha- lifat. Chacun avait ses intentions secrètes mais Allah les a révélées, APPENDICE, 77 Alors Ali régna. Lui ne suivit pas le chemin de la vérité, il ne fut pas le fanal qui en montre la direction. Après lui régna Moawia, fils d’Abou Sofyän, maudit lui même, fils d'un père maudit par le prophète. Brutal parmi les bédouins, appartenant au reste des païens envahisseurs. Gagné à l'Islam par l’argent, relâché par la grâce du prophète. Il répandit le sang des innocents, il traita en esclaves les serviteurs d'Allah. Il s’appropria l’argent d'Allah, il détruisit la religion par la ruse et la perfidie, violant [honneur sacré des fem- mes, suivant l'impulsion de sa concupiscence jusqu’à la fin. Puis après lui son fils Yézid, Yézid le buveur et Yézid le chasseur, dres- seur de faxcons, de panthères et de singes. Il rejeta le Qoran, il consulta les kohhän (devins du temps de l'ignorance), il poursuivit ses désirs jusqu'à sa mort, qu’Allah le maudisse ct le punisse. Après lui vint Merwan expulsé et maudit, fils d’un père maudit par le prophète, noyé dans le vice et la débauche. Maudissez-le et mau- dissez ses pères. „Puis les fils de Merwan se succédérent sur le trône, issus d’une maison maudite, expulsés par le prophète, relâchés par sa grâce, qui n'étaient pas du nombre des compagnons (mohädjir), ni des défen- seurs (ancar) ni des suivants-dans-la-bonne-voie (tab: bi ihsan). Ils mangèrent l'argent d’Allah, ils se jouérent de la religion d’Allah, ils emmenèrent en esclavage les serviteurs d'Allah. Et ces perversités se continuèrent sous leur règne, car les fils en héritaient de leurs pères, 6 peuple de Mohammed que tu étais malheureux et abandonné! „Ainsi ils gouvernèrent insoucieux du Livre d'Allah, qu’Allah les maudisse, et vous, maudissez-les comme ils le méritent. Omar fils d’Abdalazfz était de leur nombre; certes il se donna beaucoup de peine, mais il ne put accomplir sa tâche. Et lorsqu'il eut terminé sa carrière, Yézid fils d’Abdalmélik Jui succéda. Un enfant, un étourdi, irresponsable de sa conduite, incapable du moindre acte de gouvernement. li n'avait pas atteint la maturité ni d'âge, ni de discernement. Allah a dit [Qoran II, 5]: sö vous voyez en eux [les orphelins] du discernement, livrez leur leurs possessions. Or la cause du peuple de Mohamined, le maintien de ses lois et de ses institutions, est encore plus important [que le bien des orphelins] avec tout l'intérêt qu’ Allah y attache. Puis Yézid était un dé- bauché, buveur et mangeur de choses défendues, s’habillant de vêtements défendus. Il se fit tisser deux pièces de laine, il les paya mille dénares la pièce, dépensant en matière indigne l'argent acquis de mauière illégale, pour lequel il y avait eu des hommes battus et des têtes tondues. Ainsi il se permettait ce qu’Allah n'avait permis ni à ses serviteurs dévots, ni aux prophètes ses envoyés. Il s’assit 18 APPENDICE. plaçant à sa droite Hababa et à sa gauche Salama, pour qu'elles lui chanassent et lui jouassent des instruments de Satan. Et il but le vin pur dont l'usage est interdit expressément dans le texte sacré et quard il en eut subi l'influence dans son âme, dans sa chair et dans son sang, quand il eut l'esprit troublé, il déchira ses habits et ze tournant vers ces femmes: , Voulez-vous que je m’envole’, leur demanda- t-il. Oui, envolez-vous à l’enfer, à la malédiction d’Allah, là où l'on ne viendra pas vous délivrer” ...... V. DES MAHDI’S EN DEHORS DE LA MAISON DU PROPHÈTE (v. p. 59, 62). Mousa ibn Talha est nommé Mahdi dans la tradition d'Ibn Sad que nous avons traduite à propos de l'attente du hardj. Je ne donne ici que le texte. Ibn Sa'd, Tabaqat. Cod. Goth. 1748 f. 1082 suiv. Vois 25,0) Jel Sym» Ale nn, Zi) duc us! y? JES) eos JY pr 2 oils call sgl Gat WU ashe ud datés Galil) ze (el puis GU ore a sail UY HAG UB) pled ons Ia, Ley JU gh BTA, je be „IN Jul Le ame LU agit ge de JS hit del, 135 MS Taye wl ge cdl Cel le) S58) er bey JU pel Gandy) EEG ut tl, sh 5 de pal de Cull) Elu 3 Zell) ody a JE dns pal alll Jy gent 3 Jus al, de 00 lie gS A all ply CSSS gry agile Keb UD on JE pu pi JE Cod lo gaily de bele 49 Loy) pe pf de de ut Gi) ayy US Lely alow Led ho duc Uy) ne og alll sue GU 5 tt Fay Ad Le all, ad ply ii pb aa age Sl pale all Jp Ibn Hadjar III, 990, 6, nous apprend de même qu'on regardait Mousa comme Mahdi. La tradition du hardj se trouve aussi dans le Faiq de Zamakhchari. APPENDICE. 19 Omar ibn Abdalaziz est représenté comme ,celui qui remplira la terre de justice” dans les traditions suivantes emprutées à lbn Sad. Shut) ge espa Ed A pe JE JU SU ye el Bae El Je YS pe el ged dS IE pe gl ye GU Woe le esi pe et) JE Wwe VON La Lede sey CF pet aly ye SN Ma ye os pat par pe Sly ze Jeg Eel) sin do de dig Vall lie jl tras US U ald ep lS) poe ot A) Me JU ge Jp WIG JE A mms pe Ya all une gt gele end ale pl daly all sue test all Ae sie J das Sy oN) Paars Op! Jans JU ist a hye ap Blo bé dy JS of MS ge L QU diss!) dow!) age y all auc Fo) del ge add ES oI JUS ese ye dare LL JUS Je) thay Cult oy sam cage JE yee gl re Wob JU ve) DP why JO Jao QU IJE oh „Io EREN Maw à vil, eel) els ole Wo Jed de Jel ghb EU pal ue un Del le lo edn a LU U ted Sta Hem À eine Art BEI ed, IJ gel Ly Cl op dames JE A NR yi} las zomen JE jaja) die of Ele EAI 36 JS pad JU ys yall de ce Wj zal Se By eet ME aye EE) Le AN Jp de ue Sane ae U jd plane Gaël jal) ue gt pe BUS LS Vin, JUS all ue ue jee N aa pins pdm JF Gall Fadl op ee Sr ro) ur oli ol de ep SOM ee JU UN wir a dye AN Me op pe gh AIS JU Qu Oe oe ye AI) EINES ES JE ef. Tabari II, 1362, 12 suiv. Ya’qoubi (Houtsma) II, 369, 2. VI. SOLAÏMAN IBN KATHIR ET LES KaFFIA (v. p. 51, 53, 66). Magrizi, Mogaffa. MS. de la Biblioth. nation. f. 80 v. este ele) st) ze) ins pl pad WU PU pe sch AS op hale QS 80 APPENDICE. BAS pind U ani, alll aay 5 0d, abe pls Casi US Ü à JU plus 1 LG plane 2) gD poll at pla 5,6 las LS pt lela op dare US aile Su w el Jy Hest yon lll zel ol pilyed Aas oh Ile LAS IG! ge ui spol ist As Wal Le Udo of JU HAI bad Aai) ge LS Ye ela) ol pl ale det the (est ple U} ae ald le U) ies A ya ré) JB ne Säle SS) wh ges 3 Lane, Sig) olde 2 se Je US CSS, pisse ist, & dé géo élue p JUS Lot US Le Jb „Solaïman ibn Kathir Khozaïte était du nombre des nagib’s. Lors- que Abou Dja’far, frère d’Aboul Abbas (le khalife), vint visiter Abou Moslim, Solaiman lui dit: Nous avons toujours désiré que votre cause fût menée à bonne fin et comme cette fin est arrivée par la gloire d’Allah et par ses bienfaits, nous allons tourner l'affaire con- tre lui (Abou Moslim) si vous le voulez (cf. Tabari III, 61, 4 suiv.) Mohammed, le fils de Solaiman ibn Kathir, était Khidachite (des sec- taires de Khidache), il trouva mauvais que son père livrât l'affaire (la direction de la da'wa) à Abou Moslim et celui-ci, arrivé au pouvoir après s'être soulevé ouvertement, fit tuer Mohammed. Alors Solaiman alla chez les Kaffia, c'est-à-dire ceux qui avaient prêté serment de n’accepter aucune solde et de livrer au besoin leurs propres possessions pour mériter le paradis. D'autres disent qu’ils recevaient leur rançon de blé par poignées et qu’ à cause de cela on les nommait Kaf- fia. Solaiman leur dit: nous avons percé le canal de nos propres mains, puis un autre vint et y fit passer l’eau, c’est-à-d. Abou Moslim. Ces mots ayant été rapportés à Abou Moslim, il en montra son mécontente- ment. Sur ces entrefaites le dat Abou Torab, Mohammed ibn Alwan de Marwaroudh et d’autres vinrent accuser Solaiman en présence d’Abou Moslim, qu'ayant pris dans la main une grappe de raisins, il s'était écrié: Allah! noircis le visage d’Abou Moslim comme tu as noirci cette grappe; abreuve-nous de son sang. Ils déclarérent aussi que son fils était Khidachite, qu'il avait soui:lé de son urine la lettre de l’imän. Alors Abou Moslim ordonna à l’un d’eux: Prends-le, expedie-le à APPENDICE. 81 Khwarezm (c'est ainsi qu'il s’exprimait quand il voulait faire tuer quelqu'un) et on mit à mort Solaiman.” Ce passage, plein de détails intéressants et de petits traits qui lui prêtent une couleur locale, ne se rencontre chez nul autre historien arabe. Maqrizi en donne quelques extraits dans son livre: al-niza’- wal-takhagom fi-ma baina bani Omaya wa bani Hachim (ed. Voss, p. 52). Il est regrettable que Magrizi ne fasse presque jamais mention de ses sources. Il se peut très bien que les historiens antérieurs aient omis des détails compromettants pour la dynastie des Abbasides, dé- tails qu’il était sans danger de publier dans le temps de Magrizi. or mn an a N EE Kenn Ne, à So De Reever Aröber-Bakels. Tes 4 Durs De Germaansche Volken BIJ JULIUS HoNORIUS en ANDEREN DOOR Mr. S MULLER Hzn. eg mes Verhandelingen der Koninklijke Akademie van Wetenschappen te Amsterdam. AFDEELING LETTERKUNDE. Deel I. N°. 4. (Met een kaart.) AMSTERDAM, JOHANNES MULLER. 1895. De Germaansche Volken BIJ J ULIUS Honortus EN ANDEREN DOOR Mr. 5. MULLER Hzn. Verhandelingen der Koninklijke Akademie yan Wetenschappen te Amsterdam. AFDEELING LETTERKUNDE. Deel L N’. 4. (Met een kaart.) SWOON AMSTERDAM, JOHANNES MÜLLER. 1895. De Germaansche Volken bij Julius Honorius en anderen. In de twee verhandelingen over de Romeinsche Wereldkaart, die in het Derde Deel der Deutsche Alterthumskunde zijn opgenomen, heeft Müllenhoff het groote belang aangetoond van de lijsten van Germaansche volken, die in de Cosmographieën van Julius Honorius en den pseudo-Ethicus voorkomen. Maar de conclusiën, door hem uit die listen getrokken, zijn niet geheel juist, voornamelijk ten gevolge van het trouwens door hem gevoelde gemis eener goede uitgave der teksten. De Geographi Latini Minores van A. Riese van 1878, waarin zoowel een onberispelijke uitgave dier Cosmo- graphieën als een afdoend onderzoek naar hun onderlinge verhouding voorkomt, stellen ons thans in staat om Miillenhoff’s misvattingen aan te toonen en zijn conclusiën te rectificeeren. Van de Cosmographie van Julius Honorius bezitten wij drie recensies. De oudste, bij Riese en Müllenhoff (Germania Antiqua 1873 p. 159) A genoemd, is slechts in één handschrift bekend, den door Müllenhoff „arg verderbt und selbst verstümmelt” geoor- deelden Parisinus 4808 der zesde eeuw, en is de eenige, die den vermoedelijk oorspronkelijken vorm van het boekje bewaard heeft. Uit die recensie blijkt, dat Honorius het boekje alleen heeft opgesteld als index bij zijn exemplaar der wereldkaart, ten gebruike bij het door hem gegeven onderwijs, en dat het tegen zijn wil door een zijner leerlingen is uitgegeven onder den titel „Excerpta eius Sphaerae vel Continentia”, in een met het doel van Honorius geheel over- eenstemmenden vorm. Riese stelt met Müllenhoff (DA. III 221) zoo- wel de Sphaera van Honorius als zijn boekje kort voor 376, maar daar juist de Germaansche volksnainen de voornaamste aanleiding 1* 4 vormen voor die tijdsbepaling, is het voorzichtiger voorloopig alleen dit als vaststaande aan te nemen, wat uit verschillende gegevens is op te maken, dat het boekje posterieur was aan Constantijn den Groote. Over de tweede recensie, door Riese en Miillenhoff B genoemd (over welker twaalf hss. zie Riese Proll. XXX VII sqq.), resumeert gene zijn oordeel aldus: ,Atqui luce clarius est hanc recensionem et post eam quam À dixi et ex ea factam esse, et qui eam fecit tabula usum esse vel eadem atque Honorium vel certe ei simillima, eum- que eo consilio rem egisse, ut sphaerae vel tabulae pictae quae libri quasi mater fuerat memoria oblitteraretur (quod facere tantum uno loco neglexit) utque liber a tabula illa separatus in plurium ho- minum manus veniret’ (Proll. XXII). Te dien einde is door den opsteller dezer recensie zoowel de titel veranderd in dien van ,Cos- mographia” als de naam van Honorius en het bericht over de uit- gave van het boekje weggelaten. Daarentegen komt eerst bij haar de bekende notitié voor over de opmeting van het Romeinsche Rik onder Augustus door vier met name genoemde landmeters, welk bericht Riese terecht weigert om met Miillenhoff (1.1. 300) en J. Partsch (Die Darstellung Europas in dem geographischen Werke Agrippas 1875 p. 76) voor verzonnen te verklaren en voor een toe- voegsel uit een onbekende bron houdt. In het algemeen is deze opvatting der recensie B onbetwistbaar juist, doch op één punt, dat voor onze lijsten van veel gewicht is, tast Riese m. i. mis. Hij houdt nl. alle namen en feiten, die B meer heeft dan A — één niet te loochenen lacune in § 8 in A uitgezonderd — voor niet tot den oorspronkelijken tekst van Honorius behoorende interpolaties van den auteur der recensie B, en daarvoor ontbreekt voldoende grond. Het is niet te betwisten, dat de oorspronkelijke tekst der „Excerpta in B uit een wereldkaart moet zijn aangevuld, want o. a. de Gallische steden aan het slot van $ 19 zijn kwalijk op een andere wijze te verklaren; maar het feit, dat wij dien tekst A slechts uit één „arg verderbt und selbst verstümmelt” handschrift kennen, verbiedt om alles wat B meer heeft dan A zonder meer voor interpolaties te houden. Wanneer Riese van het bericht over de vier landmeters zegt: „narrationem de quattuor mensoribus si Honorius (ex quocunque fonte) sumpsisset, satis mirari non possemus prio- rem Honorii recensionem cam omittere, posteriorem tantum eam exhibere” (Proll. XXVIII) — welk argument blijkbaar zijn geheele redeneering bevat voor alle niet in À voorkomende namen en feiten — dan concludeert hij ten onrechte uit het ontbreken in den Pa- risinus 4808 tot het ontbreken in den oorspronkelijken tekst van 5 Honorius. Zoo ergens, dan is hier een argumentum ex silentio on- geoorloofd, want de bestemming van het geschriftje tot schoolboek maakt het waarschijnlijk, dat in de eerste eeuwen de meeste exem- plaren der Excerpta van Honorius wel in denzelfden gehavenden toestand zullen verkeerd hebben als het eenige handschrift, dat van de recensie À bewaard is gebleven. Trouwens de tekst zelf toont het voldingend aan. Honorius splitste de Excerpta naar de hemelstreken in vier deelen, daarbij volgens Riese's even scherpzinnige als over- tuigende verklaring uitgaande van de vier koninkrijken van den profeet Daniël. Het oosten correspondeert met het Perzische Rijk, en het is aan het slot van de daartoe behoorende gentes, dat een deel van de tot het westen (het Romeinsche Rijk) behoorende vol- ken verdwaald is geraakt. Alleen op interne gronden kan natuurlijk van bepaalde namen of feiten worden uitgemaakt, of dit al dan niet het geval is geweest. De derde recensie eindelijk is degene, die vroeger verkeerdelijk op naam van Ethicus Ister werd gesteld. Ze werd door Müllenhoff C genoemd, welke aanduiding ik zal volgen. Müllenhoff (1.1. 228) nam aan, dat ze op dezelfde wijze uit B is tot stand gekomen als deze uit A, nl. wederom met behulp eener wereldkaart; maar Riese zegt terecht: „in ipsis rebus praeter paucissima quaedam nomina (welke geenszins alleen uit het gebruik eener wereldkaart te verklaren zijn) nihil novatum invenimus, nisi quod compilator ubicumque poterat Italiae Romaeque laudes et Honorianis et Orosianis 6 (de eerste helft der Cosmographie is aan genen, de tweede aan dezen ontleend) inseruit, Italiaeque montes provincias oppida Tiberisque deseriptionem Honorio (die Italië geheel had weggelaten) addidit.”’ De samenstelling ervan kan niet lang na Orosius hebben plaats gehad, waarschijnlijk in het tweede kwart der vijfde eeuw. Daar de inhoud van den tekst (afgezien van den vorm) stellig aan een exemplaar der recensie B ontleend is, heeft de recensie alleen eenige waarde voor de reconstructie van den oorspronkelijken tekst van B, en kan zij daarom in enkele gevallen bij verschil van A en B den doorslag geven. Maar waar deze overeenstemmen, kan zij geen gewicht in de schaal leggen, daar dit alleen dan mogelijk zou wezen, indien èn À èn de archetypus der bewaard gebleven hss. der recensie B zich beide, onafhankelijk van elkander, dezelfde afwijking van den oorspronkelijken tekst hadden veroorloofd, wat niet licht zal gebeurd zijn. Zien wij thans, hoe de lijsten van Germaansche volken er blij- kens de uitgave van Riese in elke recensie uitzien. Ze bestaan uit twee bijeenbehoorende stukken (Müllenhoff LI. 225), waarvan het eene onder de volken van het oosten is verdwaald geraakt, het andere op zijn plaats in het westen staat. Ze luiden aldus: end 13. In Oceano Orientali (Riese p. 32, 71). 4 |. 2B 0 CAZZI. CAUCI. CATTICAUCI. CATTICA UCI. CERISCI. CERISCI. CERISSI. USIPPI. | USIPPI. USI PPI. QUADI. QUADI. UACCEI. UACCEI. UARDEI. UARDEI. FRUSIONES. FRUSIONES. x CANNIFATES. CANNIFATES. © AJ.LOBROGES. ALLOBROGES. r ALAUDES ALAUDES. pe RUTTRENI. RUPTRENI. oO THEUTONI. THEOTONI. CIMBRI. CYMBRI. ANTEQUINI. ANTEQUINI. CENOMANNI. CENOMANNI. ' HEDI. ODICENSES | VELHEDI. 7 § 26. In Oceano Occidentali (Riese p. 40, 84). À. | B C TOLOSATES. NOUEMPOPULI. NARBONENSES. MORINI. FRANCII. ALANII. AMSTUARI. LANGIONES. SUEBI. LANGOBARDI. TUTUNCII. BURBUNDIONES. ARMILAUSINI. MARCOMANNI. MANNII. HERULI. QUADI. SARMATAE. BASTERNAE. CARPII. GOTHIT. DULI. CIPPEDI. TOLOSATES. NOUEMPOPULI. NARBONENSES. MORINI. FRANCI. ALANII. AMSIUARI. LANGIONES, LANGOBARDI, TUTUNGRI. SUEUT. BURGUNDIONES. ARMILAUSINI. MARCOMANNI. MANNI. HERULI. *) QUADI. SARMATIAE. UASTERNAE. CARPI. GOTHI. DULI. GIPPEI. LANGIONES. GOTOS. TURINGOS. HERULOS. SARMATAS. MARCOMANNOS. LANGOBARDOS. SUEUOS, ALANOS. FRANCOS. ALAMANNOS. TOLOSANTES. GENTES NOUEMPOPULUM. NARBONENSEM. MILITEM ARMORICIA- NUM. MORINOS. AMSIBARIOS. LANGIONES. BURGUNDIONES. GIPPIDAS. ARMOLAOS. MANIANOS. QUADIUASTOS. NECAPIDULOS. HETTIOS. GIPPEOS. HUNOS. SATURIANOS. FRANCISCANOS. RUGOS. HASMOS. VARROS. TUNGROS. BASTERNAS. CARPICOTOS. ") In het oudste en beste handschrift van B is de volgorde: quadi uasternae carpi- duli langiones heruli sarmatiae ghoti gippet. 8 Omtrent de in A ontbrekende namen in het oosten merkte Miil- lenhoff terecht op (ll. 225): ,Glaublicher ist, dass ein schreiber aus trägheit oder zufall oder weil er die fehlerhafte stellung der namen einsah, abbrach und wegliess, als dass jemand das unvol- ständige verzeichnis, an einem orte wo niemand gallische oder deutsche völker sucht, ergänzte, und zwar in einer weise, dass es sich aufs beste an das später folgende der völker des westlichen oceans anschloss.” Evenzoo had hij gelijk met de Gallische namen van $ 13 in verband te brengen met de vier, die aan het begin van $ 26 staan en daar natuurlijk niet thuis hooren. Maar hij tastte m. i. geheel mis in de verklaring van $ 26 in C, wat wij thans het eerst hebben te onderzoeken. Hij zegt dienaangaande (LI. 227): „Die vergleichung mit dem verzeichnis der ersten und zweiten re- cension lehrt dass die von Morini an fehlenden namen in fast regel- mässiger folge, aber umgekehrter ordnung jetzt im anfange stehen. Nur die Tutuncii (tutungri) sind an ihrer stelle vor Burgundiones einfach gestrichen, vielleicht weil man Turingi für denselben namen hielt, und Gippides ist nach Burgundiones eingeschoben, obgleich es noch einmal an seinem alten ort, wenn auch in entstellter ge- stalt, als Gipeos wiederkehrt. Die ungeheuer quadiuastos. necapidulos sind dann augenscheinlich entstanden aus Quadi Uasterne Carpi Duli, wie auch schon im Vat. Pal. 973 quadirasmatieuasterne. carpicotidulis geschrieben steht. Hettios ist wohl nichts als die aus- geburt eines eiligen schreiberrohrs. Wie Gippedi in Gipeos, so kehren endlich auch am schluss die Amsivarii (hamsi. varri Vat. Pal. 973) in Hasmos. Varros, Tutungri in Tungri und die Bas- ternen Carpen und Goten noch einmal wieder. Diese namen am schluss sind wohl erst, nachdem das übrige verzeichnis schon seine neue gestalt erhalten hatte, aus einer andern hs. hinzugefügt, in der meinung als seien sie noch nicht vorgekommen. Um aber die umstellung der namen zu erklâren, muss man wohl die benutzung einer der früher bei der ersten abfassung des verzeichnisses ge- brauchten ähnlichen karte annehmen, wo die Goten noch 1m osten an der untern Donau und am Pontus standen.’ — Dit is niet aannemelijk. Het gebruik eener wereldkaart naast het af te schrijven handschrift zou hier denkbaar zijn, indien de ge- heele volkenlijst in omgekeerde volgorde ware afgeschreven, maar het is niet in te zien, hoe het den afschrijver er toe zou kunnen verleid hebben om uit de lijst een aantal namen te lichten en die in omgekeerde volgorde vooraan te zetten. De regelmatigheid der omzetting wijst op een geheel andere oorzaak. Amsibarii en Lan- giones, Burgundiones en Armilausini, Maniani en Quadi, Uasterne 9 en Capi, Dulı en Gippei zijn telkens samen uit het origineel op hun plaats afgeschreven, en het zijn alleen de tusschenliggende, die naar voren verhuisd zijn. Dit wijst er duidelijk op, dat in het hs. van B, dat de auteur der recensie C voor zich had, de lijst in twee kolommen was geschreven, die elk twee rijen namen be- vatten, en dat de eerste kolom door hem, om welke reden ook, .van onderen naar boven werd afgeschreven. De zooeven aangehaalde vif groepjes van telkens twee namen vormden dan de tweede kolom, en de tien namen van Gotos tot Alamannos de eerste. De omzetting der namen is echter niet het eenige verschil van C met A en B. Müllenhoff had blijkbaar gelijk met C voor gein- terpoleerd te houden; maar in de verklaring der interpolatie tastte hij m. i. wederom mis. „Die namen am schluss sind wohl erst, nachdem das übrige verzeichnis schon seine neue gestalt erhalten hatte, aus einer andern hs. hinzugefügt in der meinung als seien sie noch nicht vorgekommen.” Dit is niet waarschijnlijk, want in den archetypus van C stonden Uasterne, Carpi en Goti, zoodat er geen aanleiding was voor de meening „als seien sie noch nicht vorgekommen”. De „räthselhafte und unbekannte” Saturiani en Franciscani wijzen m. 1. den weg. Dat de namen corrupt zijn, spreekt van zelf; maar wat stellen zij voor? Opvallend is het, dat in een vrij uitgebreide lijst van Germaansche volken uit de vijfde eeuw een der volken, die het allermeest op den voorgrond traden, de Salii, zouden ontbroken hebben. Het komt mij ontwijfelbaar voor, dat die in Saturianos moeten verscholen zijn. ,Maar de lijst noemde de Franci’, zal men zeggen. Juist dit wijst den weg. Dat de beide namen in den oorspronkelijken tekst geinterpoleerd zijn, staat vast. Welnu, plaats ze in margine naast den eersten regel, en het is duidelijk, dat ze een glos op Franci bedoelden: Sate Rlant moet ontstaan zijn uit sai ne: 7, FRANCISCANI FRANCI Aril Evenzoo moeten alle andere namen, die C meer heeft dan A en B (behalve Miles Armoricianus, waarmede vermoedelijk de onderdanen van Syagrius bedoeld zijn, doch waarvan de bron duister is), uit glossen of correcties ontstaan zijn. In margine sali TIPV franci aril onbekende langiones of armilausini, hasmi-varri bij amsibarii, tungri bij het in C uitgevallen tutungri, basteınae en carpi coti bij uaste’ne ca’pi duli; en samen werden die noten, alsof zij een derde kolom vormden, in C onderaan den inhoud der tweede kolom toegevoegd. En inter lineas moeten gestaan hebben: alamanni bij stonden: huni bij alani, bij franci, rugi bij de 10 alani, gippidae bij manii (waaruit door dittographie maniani), turingi bij het tweede langiores en gheti (waaruit hettii) bij duli. Uit alles blijkt duidelijk, dat Riese volkomen gelijk had met de recensie C voor uit B ontstaan en waardeloos te houden, en dat daarvan de enkele goede namen, die alleen in haar voorkomen, toch zonder beteekenis zijn voor den tekst van Honorius. Nemen wij thans A en B ter hand, dan vallen daar in de eerste plaats de beide onmogelijke namen manii en duli op, die in alle hss. staan en dus òf aan Honorius zelf òf aan een der afschrijvers tot en met den archetypus van A en B zijn toe te schrijven. In duli herkende Müllenhoff terecht het slot van Vandvli, den o. a. ook in de Peutingeriana voorkomenden vorm van den volksnaam (Wrede, Sprache der Wandalen p. 39). Maar waar is Van gebleven, en hoe is het weglaten ervan te verklaren? Het antwoord op beide vragen is direct gegeven, indien men zich de lijst in de gemeenschappelijke bron van A en B aldus op drie regels geschreven denkt. 1) — FRANCI, ALANII. AMSIVARI.LANGIONES.SVEBI.LANGOBARDI. TVTVNGII. BYRGVNDIONES.ARMILAVSINI.MARCOMANNI.MAN DVLI. HERVLLQVADI.SARMATAE.VASTERNAE.CARPI.GOTHI.GIPPEDI. Uit MAN-DYLI is naar ik meen geworden: MANII op de oorspron- kelijke plaats, benevens DvLI een regel lager tusschen gothi en gippedi. In de volgorde der namen is een klein verschil tusschen A en B Terwijl gene (die als oudste recensie a priori de voorkeur verdient en daarom hier gevolgd is) de Svebi tusschen de Langiones en de Langobardi plaatst, heeft B hen tusschen de Tutungri en de Bur- gundiones. Eerst later zullen wij kunnen onderzoeken, welke plaats de oudste moet geweest zijn. Trouwens blijkt uit den eersten regel, waarin de volgorde — hoe men ook de Alanii moge opvatten — stellig corrupt is, dat aan de plaatsing der namen bij Honorius niet onvoorwaardelijk vertrouwen is te schenken. De met den naam Vandvli gemaakte fout moet zeer oud zijn, daar ze reeds in den archetypus van A en B stond. Maar toch is ze nog jonger dan de scheiding der twee apert bijeenbehoorende stukken der lijst in § 13 en 26. En nog ouder dan die scheiding moet de toevoeging aan de lijst zijn van een aantal Gallische en andere volksnamen, daar deze gelijkelijk in de twee stukken voor- * Uit een aantal gegevens is af te leiden, dat de woorden mare insula mons provin- cia oppidum fluvius gens bij elken afzonderlijken naam niet in den oorspronkelijken tekst kunnen hebben gestaan, en er eerst door een afschrijver bij zijn gevoegd; maar het zou mij te ver voeren dit hier uitvoerig te bewijzeu. 11 komen. Nu hebben wij nog een andere bron voor de reconstructie van den tekst van Honorius, die van de drie bedoelde fouten wel de twee oudste, maar nog niet de jongste (de splitsing van Vandvli) kent en daarom hooger opklimt dan een der bekende hss. van Honorius zelf. In de Etymologiae van Isidorus Hispalensis nl. uit het tweede kwart der zevende eeuw (L. XIV, C.9, § 2, 89—104) komt een lijst voor van Germaansche volken, die reeds C. Pertz (de Cosmo- graphia Ethici 1853 p. 5 sqq.) voor ontleend hield aan Ethicus, d. w. z. aan Honorius. De daar genoemde volkea zijn: Gothi, Daci, Bessi, Gipedes, Sarmatae, Alani, Alemani, Lon- gobardi, Vandali, -— Tolorates, Amsivari, Quadi, Turingi (al. Tungrii), Marcomani, Bructeri, Chamavi, Blangiani (in ed. Arevalo Vangiones), Tubantes, Suevi, Burgundiones, Saxones, Franci, Bri- tones, Scoti, Galli. (Müllenhoff LI. 256.) Müllenhoff bestreed de ontleening dier lijst aan Ethicus, hoofd- zakelijk op grond, dat de door Isidorus vermelde Turingi bij Ho- norius ontbreken, en behalve in de recensie C (waar Miillenhoff dien naam in Tervingi verandert) niet vóór Jordanes voorkomen. Maar die grond is uiterst zwak, want de ellendige toestand, waarin de tekst van Honorius tot ons is gekomen, laat alleszins de moge- lijkheid open, dat er een of meer, zelfs dat er een groot aantal namen zijn uitgevallen. En in allen geval weegt het argument niet op tegen de Tolorates, die het m. 1. onmogelijk maken een ander dan Honorius voor de hoofdbron van Isidorus te houden. Pertz vergiste zich alleen hierin, dat hij de Cosmographie van Ethicus (d. w. z. de recensie C van Honorius) voor de bron hield; want behalve Alemani en Turingi (waarover later) mist Isidorus al de namen, die alleen in C staan en blijkens hun ontbreken in A en B niet tot den oorspronkelijken tekst der Excerpta kunnen behoord hebben. De naam Vandali bewijst, dunkt mij, dat Isidorus cen hand- schrift van Honorius voor zich had, waarin dit nog niet in Manii en Duli gesplitst was, en het ontbreken van al de in À en B naar $ 13 verdwaalde Germaansche namen, in verband met het overnemen van Tolosates, dat in dat handschrift de Gallische namen reeds in de Germaansche lijst waren opgenomen, en dat het stuk van § 13 reeds uit § 26 was verdwenen. Honorius was echter niet de eenige bron der lijst van Isidorus. Müllenhoff vestigde terecht de aandacht op de merkwaardige over- eenstemming van een deel der lijst met de volgende passage in c. 18 van den in 321 door Nazarius gehouden Panagyricus in Constantinum: „quid memorem Bructeros? quid Chamavos? quid 12 Cheruscos Langianos ') Alamannos Tubantes? bellicum strepunt nomina et immanitas barbariae in ipsis vocabulis adhibet horrorem.” Ook bij Isidorus volgt op Tubantes: „quorum immanitas barbariae in ipsis vocabulis horrorem quendam significat.” De overeenkomst tusschen Isidorus en Nazarius is veel te groot om toevallig te kunnen zijn, en het weglaten van Cherusci door Isidorus, waaruit Müllenhoff afleidde, dat Nazarius niet diens bron kon geweest zijn, legt geen gewicht daartegen in de schaal. Vooral de Tubantes in de twee plaatsen zijn opmerkelijk, want ,die Tubantes sind sonst für die karte nicht bezeugt’’ (Müllenhoff 1.1. 257), en dit argument weegt zeer zwaar. Had Isidorus hen zelf op een wereldkaart ge- vonden, dan zouden zij stellig ook wel door een ander in een der vele lijsten zijn overgenomen. Na uitschieting der vier?) aan Nazarius ontleende namen blijkt dat 1° door Isidorus uit Honorius werden overgenomen: Gothi, Gipedi, Sarmatae, Alani, Longobardi, Uandali, Tolosates, Amsiuari, Quadi, Marcomanni, Sueui, Burgundiones en Franci; 2° niet door hem werden overgenomen de bij Honorius vermelde Nouempopuli, Narbonenses, Morini, Langiones, Tutungii, Armilausini, Heruli, Uasternae en Carpi; en 3° dat Isidorus daarenboven vermeldt de Daci, Bessi, Alemanni, Turingi, Saxones, Britones, Scoti en Galli. De meeste dier verschilpunten zijn direct te verklaren. Het kan evenmin van de drie Gallische namen van Honorius, die blijkbaar in de lijst niet thuis behoorden, verwondering wekken, dat Isidorus ze wegliet, als van de Armilausini, Uasternae en Carpi, welke in zijn tijd verdwenen waren. De Langiani van Nazarius deden hem vermoedelijk de Langiones van Honorius overslaan, en de Turingi — evenals in C geschiedde — de Tutungii. De andere verschil- punten zullen, voor zoover ze eenig belang voor ons hebben, later ter sprake komen. Uit den titel der recensie A, „Excerpta eius Sphaerae vel Con- tinentia”, in verband met de mededeelingen over de uitgave aan het slot, heeft Riese afgeleid, dat de geheele inhoud van het boekje direct moet zijn afgeschreven van de wereldkaart, die Honorius bij 1) De uitgaven hebben Vangionas, de hes. Lancianus en Chabionas (Müllennoff DA. III 212). 3) De Alamanni komen ook bij Nazarius voor; maar daar Isidorus hen op een andere plaats — niet tusschen de bedoelde vier in — vermeldt, en dit beter op andere wijze is te verklaren, zooals beneden zal blijken, zijn zij m, i. niet aan Nazarius ont. leend te achten. 13 zijn onderwijs gebruikte, met uitzondering alleen van enkele mede- deelingen over rivieren, ,quae quomodo in tabula pingi potuerint intellegi vix potest’ (Proll. XX). Op zichzelf is die ontdekking van Riese van gewicht voor de waarde van het boekje, daar deze natuurlijk veel geringer zou zijn, indien het een compilatie kon wezen uit verschillende oudere handboekjes, terwijl wij thans de wereldkaart, die Honorius voor zich had, als het ware uit de Excerpta kunnen afteekenen. Maar voor ons doel, het onderzoek der Germaansche volksnamen bij Honorius, heeft de ontdekking niet veel waarde. Want al staat of stond de ouderdom der Excerpta of der Sphaera vast dan zou daarmede nog weinig licht ontstoken zijn over den ouderdom der daarin voorkomende volkenlijsten. Het is van algemeene bekendheid, dat geen enkele der oude gengraphen en geen enkele der redacties van de wereldkaart van Augustus, waarvan sporen tot ons zijn gekomen, een bepaalden tijd zuiver en fouteloos zonder anachronismen weergeeft; en natuurlijk neemt bij allen zoowel het aantal als de grootte der anachronismen toe, naar mate men zich verder van het middelpunt des rijks verwijdert. Het is alleszins mogelijk, dat op de Sphaera van Honorius het Romein- sche Rijk grootendeels tot zijn tijd was bijgewerkt, terwijl de namen der. omringende gentes ongewijzigd waren overgenomen van een wereldkaart, die een of meer eeuwen ouder was. Ja, wat meer is: het is zelfs gewaagd om uit het feit, dat de volksnamen ‘eener streek sporen vertoonen van berichten uit een bepaalden tijd, te concludeeren, dat dan ook de volksnamen van een andere streek dienzelfden tijd zouden weergeven. De mogelijkheid is niet uitge- sloten, dat b.v. de volksnamen aan den Rijn een oudere of jongere redactie vertoonen dan die aan den boven- of beneden-Donau bij denzelfden schrijver. Voor het onderzoek der Germaansche volks- namen bij Honorius is het daarom zaak geheel te abstraheeren van den overigen inhoud van het boekje, en de lijst in stukken te splitsen, en die afzonderlijk ter hand te nemen. Beginnen wij met het middenstuk, waarin de zeldzaam voorkomende Armilausini den weg wijzen. | Behalve bij Honorius is deze naam tot nog toe slechts op twee plaatsen aangetroffen, nl. in de Tabula Peutingeriana en in de bekende door Mommsen gevonden zoogenaamde , Veroneser Völker- tafel’ (Müllenhoff GA. p. 157, O. Seeck Notitia Dignitatum p. 251, Riese p. 128). De Tabula Peutingeriana heeft deze list: CH AvC I.V Ar IL FR E STIL H a Tv VARI FRANCIA. BVRCTVRI. SVEVIA. HAM AVI.QVIE¢/RANCI. fl renvs. — ON P A T A V I A. , ALAMANNIA. MARCOMANNI. SILVA MARCIANA. — ARMALAYVSI. V A N DVLI. _QIVVATDVGL. I. BVR. TTT mm nn namen ennen nn Ba SARMATEVAGI | SOLITYDINES. SARMATARVM. AMAXOBIT SARMATE. im SL mr nun. SL LS St ENEN TDR NN TS en eer En LVYIONES SARMATE. VENADISARMATE. ALPESBASTARNICE. D a ce 1 a trans Ist r u m) B/ASTARNI. DAGPE:OPORIANI. ____ fl. agalingvs. __PITI. GAETE. DAcAE. VENEDI. fl. danvbivs. ONAN TL LE LE LS LP PRL EL LH Er is voorshands niet de minste aanleiding om de volgorde, waarin de namen hier voorkomen, voor corrupt te houden. Wel stonden *) Het is een communis opinio, door Mommsen in zijn bekende monographie van 1851 in Deel III p. 80—117 der Berichte der Sächs. Ges. d. Wiss. gevestigd, dat de Cosmographus Ravennas uit het vierde kwart der zevende eeuw ragenoeg dezelfde re- dactie der wereldkaart zou gebruikt hebben, die ook de bron was der Peutingeriana. Voor het geheele westen en noorden van Europa, speciaal voor de Germaansche volken, is dat m..i. stellig onjuist. De Ravennas heeft de stamverdeeling van zijn eigen tijd voor oogen. Achtereenvolgens behandelt hij Dania, Saxonia, Maurungania met Baias, Frixonia, Francia Renensis, Turingia, Suavia vel Alamannia en Burgundia (IV 13—26) ; en waar hij een enkele mual oude volksnamen noemt (b.v. de Marcomannen IV 20), is het uitdrukkelijk alleen als historische bijzonderheid en met aanhaling zijner bron. Als zijn bronnen voor Germanië noemt hij hoofdzakelijk een paar Gotische ,philosophi”, wier bestaan hoogst verdacht is. Maar in allen geval is zoowel voor Germanië als voor Gallië zijn verwantschap met de Peutingeriana zeer gering. In het algemeen zou het de moeite loonen, indien zijn werk nauwkeuriger dan het tot dusverre geschied is, met het overige geographische materiaal werd vergeleken, want op verschillende plaatsen heeft alleen hij de juiste namen of de vormen, die de waarheid het meest nabij komen. 15 enkele namen, die hier naast elkander staan, in een oudere redactie vermoedelijk boven elkander, b.v. Bvretvri boven Francia; stellig zijn ook de regels — als gevolg van het samenpersen van het oorspronkelijke ovaal (Müllenhoff 1.1. 307) in den bandvorm — in- eengedrongen; maar voor het vermoeden, dat de volgorde, waarin de volksnamen op het origineel stonden, op de Peutingeriana zou gewijzigd zijn, ontbreekt elke grond. De sleutel tot de verklaring van de volksnamen aan den boven- Donau in de omgeving van Armilavsi ligt als ik wel zie bij Sve- via. De groote afstand, die dezen naam op de Peutingeriana van Ivtvgi scheidt, maakt het onmogelijk om met Miillenhoff (11 315) in de laatsten een nadere bepaling van Svevia te zien en hen in het latere Schwaben te plaatsen. Bij zijn opvatting had noodwen- dig Svevia rechts van Alamannia, en Ivtvgi links van Armalavsi moeten staan, en er is niets, dat de onderstelling wettigt, dat dat de oorspronkelijke volgorde der namen zou zijn geweest, en dat de teekenaar der Peutingeriana die willekeurig zou hebben veran- derd. De eenige mogelijke opvatting van Svevia te dezer plaatse is daarom die van Zeuss, dat de naam in de oude, algemeene beteekenis bedoeld is.(p. 95, 308). Hij vergiste zich alleen hierin, dat hij de Chatten voor de bedoelde Sueben hield, want het betoog van R. Much schijnt mij moeielijk te wederleggen, dat genen nooit tot de Sueben behoord hebben, omdat ‚die Sveben bei Caesar nirgends auf nachmals chattischem boden erwähnt werden,’ en ‚die Chatten hingegen später nirgends als Sveben bezeichnet sind, im gegenteil von Tacitus (Germania 38) diesen ausdrücklich entgegengestellt, ebenso von Strabo p. 290 im gegensatz zu den Sveben den kleine- ren germanischen völkern zugerechnet” (Deutsche Stammsitze ın Beiträge XVII 1892, p. 18). Maar overigens wordt de opvatting van Zeuss vooral bevestigd door den vorm Svevia der Peutingeri- ana. Het verdient toch alle aandacht, dat vier volken aldaar ver- meld worden in den vorm van landsnamen, nl. Patavia, Francia, Svevia en Alamannia. Dit kan onmogelijk toeval zijn, want het zijn juist die vier (ook Patavia) en geen andere, welke meer dan één volk in één naam samenvatten. Tusschen Francia en Alaman- nia in staande, kan daarom Svevia moeielijk iets anders bedoelen dan de streek aan den rechter-Rijnoever benoorden den Main, die van de Flavii tot Gallienus een deel heeft uitgemaakt van Gallia Belgica (Mommsen V? 136—151). Wie waren nu de Sueben, waarnaar die streek heette? Deze vraag beheerscht de verklaring der geheele volkenlijst. Om haar te beantwoor- den, moeten wij eerst de derde bron ter hand nemen, waarin de naam 16 Armilavsi voorkomt, de lijst van den Veronensis. Zij luidt aldus: GENTES BARBARAE QVAE PVLLVLAVERUNT SVB IMPERATORIBVS. SCOTI. PICTI. CALIDONI. RVGI. HERVLI. SAXONES. CAMARI. CRINSIANI. AMSIVARI. ANGRI. ANGRIVARI. FLEVI. BRVCTERI. CATI. BVRGVNZIONES. ALAMANNI. SVEVI. FRANCI. GALLOVARI. IOTVNGI. ARMILAVSINI. MARCOMANNI. QVADI. TAIFRVLI. HERMUNDVBI. VANDALI. SARMATAE. SCIRI. CARPI. SCITAE. GOTHII. INDII. ARMENI. HORRO-. PALMOERNI. MOSORITAE. MARMERITAE. THEVI. ISAUR-. FRIGES. PERSAE. ITEM GENTES QVAE IN MAURAETANIA SVNT. MAURI GENSANI. MAURI MAZACESES. MAURI BAVERES. MAURI BACAUTES. CELTIBERI. TVROVLI. AVSITANI. CALPITANI. CANTABRI. ENANTES. NOMINA CIVITATVM TRANS RENVM FLVVIUM QVAE SVNT. VSIPHORVM. TVVANTUM. NICTRENSIVM. NOVARISEARI '). CASVARIORVM. ISTAE OMNES CIVI- TATES TRANS RENVM IN FORMVLAM BELGICAE PRIMAE REDACTAE. TRANS CASTELLVM MONTIACESENAM LXXX LEVGAS TRANS RENVM ROMANI POSSEDE- RVNT. ISTAE CIVITATES SVB GALLIENO IMPERATORE A BARBARIS OCCVPATAE SVNT. LEVGA VNA HABET MILLE QVINGENTOS PASSVS. EXPLICIT. Men weet: dit is het aanhangsel tot een omstreeks 297 vervaar- digde lijst der dioeceses en provinciae van het Rijk onder Diocle- tianus. Het aanhangsel zelf echter moet volgens Miillenhoff tusschen 300 en 350 worden geplaatst (DA. III 312), terwijl Riese daaren- tegen van oordeel is, dat het van den aanvang af met de lijst der provincién één geheel vormde, ,,ita ut orbis terrarum et intra et extra imperii fines descriptus sit” (Proll. XX XIII), en eveneens onder Diocletianus werd opgesteld (p. 129). Laten wij nu het eerste stuk, de gentes barbarae, voorloopig ter zijde, en bepalen wij ons tot het slot, de civitates trans renvm. Die notitie is verreweg de belangrijkste van het geheel. „Istae omnes civitates trans renvm in formulam belgicae primae redactae.” Dit ,,primae” bewijst, dat „die Notiz in ihrer ursprünglichen Form die Belgica schlechthin nannte” (Mommsen V3 138), want de verdeeling van Belgica in twee pro- vincies dagteekent eerst van Diocletianus, toen de civitates reeds weder een lıalve eeuw geleden verdwenen waren. De notitie moet dus dagteekenen van na Gallienus en van voor Diocletianus, dat is tusschen 268 en 292 ?). De vif civitates, die volgens de notitie bij het Rijk zouden zijn gevoegd, worden bijna eenstemmig benoorden of aan den Main 1) Riese zegt: literas se teste Luchsio non certas, cetera certissima. 