None
Dit boek is na oud dat het auteursrecht erop is verlopen, zodat het boek nu deel uitmaakt van het publieke domein. Een boek dat tot het publieke domein behoort, is een boek dat noort onder het auteursrecht is gevallen, of waarvan de wettelijke auteursrecht termijn is verlopen. Het kan per land verschillen of een boek tot het publieke domein behoort. Boeken in het publieke domein zijn een stem uit het verleden. Ze vormen een bron van geschiedenis, cultuur en kennis die anders moeilijk te verkrijgen zou zijn. Aantekeningen, opmerkingen en andere kanttekeningen die in het origineel stonden, worden weergegeven in dit bestand, als herinnering aan de lange reis die het boek heeft gemaakt van uitgever naar bibliotheek, en u Ich denken nur gebruik Google werkt samen met bibliotheken om materiaal uit het publieke domein te digitaliseren, zodat het voor edereen beschikbar wordt. Boeken uit het publieke domein behoren toe aan het publiek; wij bewaren ze alleen. Dit is echter een kostbaar proces. Om deze dienst te kunnen blijven leveren, heben we maatregelen genomen om misbruik door commerciële partijen te voorkomen, zoals het plaatsen van technische beperkingen op automaüsch zoeken. Verder vragen we u het volgende: + Gebruik de bestanden alleen voor niet-commerciële doeleinden We hebben Zoeken naar boeken met Google ontworpen voor gebruik door individuen. We vragen u deze bestanden alleen te gebruik door individuen. Voer geen geautomatiseerde zoekopdrachten uit Stuur geen geautomatiseerde zoekopdrachten naar het systeem van Google. Als u onderzoek doet  Google dat u onder aan elk bestand ziet, dient om mensen informatie over het project te geven, en ze te helpen extra materiaal te vinden met Zoeken naar boeken met Google. Verwijder dit watermerk niet. Houd u aan de wet wat u ook doet, houd er rekening mee dat u er zelf verantwoordelijk voor bent dat alles wat u doet legaal is. U kunt er niet van uitgaan dat wanneer een werk beschikbaar lijkt te zijn voor het publiek domein in de Verenigde Staten, het ook publiek domein is voor gebniikers in andere landen. Of er nog auteursrecht op een boek mst, verschilt per land. We kunnen u niet vertellen wat u in uw geval met een bepaald boek mag doen. Neem niet zomaar aan Dat u een boek overal ter wereld op allerlei manieren kunt gebruiken, wanneer het een maal in Zoeken naar boeken met Google staat. De wettelijke aansprakelijkheid voor auteursrechten is behoorlijk streng. Informaure over Zoeken naar boeken met Google Het doel van Google is om alle informaüe wereldwijd toegankelijk en bruikbaar te maken. Zoeken naar boeken met Google helpt lezers boeken uit allerlei landen te ontdekken, en helpt auteurs en uitgevers om een nieuw leespubliek te bereiken. U kunt de volledige tekst van  LETTERING. Zevende Deel. Zevende Deel. 1863. MÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜ It n n w m u 3udei I op den 14«ï«° April L862. blz. 1. • n H 12den Mei n H 6. 9 n II 2d« Juny n 56. n n H 8»*«n September a II 92. tl II II 18*«" October H II 96. V u H IQden November M n 105. M 0 H gften December » II 135. n II n 12d«n January 1863. 9 190. ß n II 9d«n February If n 210. n H H 9^«° Maart n II 216. 9 II n 13d«n Aprü * n n 244. II H II 11^» Mei n H 261. H II 8«teD Juny H II 269. H H n 14d«n September n H 280. VI IN HOUD. VERHANDELINGEN H. C. MILLIES. Opmerkingen over de bronnen voor de beoefening der Kerkgeschiedenis van Nederlandsch Ost-Indië blz. 12. J. C. G. BOOT. Over de Germania van facttüs, u 66. w. N. ROSE. Over de Groote Zaal op het. Binnenhof te's Gravenhage. 83. H. C. MILLIES. Over de Oostersche vertalingen van het beroemde Geschrift van hugo orotius: de Ferüate Religionia Christianae. 109. N. BEETS. Mededeeling omtrent eene voorgenomene nieuwe uitgave van hoofts Gedichten. J. VAN LBNNEP. Een en ander over Letters. 179. B. J. L. DE OEEB. Over P. MÜCIÜS, MANILUS en BRUTUS, in L. 2. § 39. D. de O. J. 196. INHOUD. YII L. H. TH FREDERICUS. Bemerkungen über einige Bündel des Indischen Thierkreises nach alt-Javanischen monumenten, bis. 337. j. B. SIX. Over de munten, die den naam van polb MAEUS SONS, dragen 385. j. HOFFMANN, über de besoefening der Nederlandsche taal in Japan n 889. H. c. miJUES. Opmerkingen over den oud-Javaanschen Dierenriem u 897. VERSLAGEN. Advies aangaande den Catalogus en der Muntverzammeling van de Koninklijke Akademie van Weten-schappen, uitgebragt in de Vergaderingvan 10 Jnnij 1861 door de Leden c. leemans en l. j. f. Jansen blz. 59. Yin INHOUD. Bapport over de wetenschappelijke waarde en het al of niet wenschelijke eener aitgave van den Codex van THOMAS REUBEN SPONTMOLOGIOON, op de Koninklijke Bibliothek te's Gravenhage blz. 141. Verslag der Commissie benoemd ter beoordeeling van Latjnsche Gedichten, ingezonden ter mededinging naar den Eereprijs uit het Legaat van hobufft. 822. Verslag wegens het Charterboek van Holland en Zee-land, uitge bracht door den Heer r. c. bakhuizen VAM DEN BBINK k 250. GEWONE VERGADERING DER AVDEEUNG TAAL-, LETTER-, GESCHIEDKUNDIGE ËN WIISGËERIGE WETENSCHAPPEN, 6KB011DGN DEN U^en april 1862. Tegemooordig de Heeren: h. j. koenen, o. de vries az., J. bake, W. MOLL, J. C. G. boot, B.i, L. DE GEER, G. MEE8AZ., D. HARTING, R. G. BAKHUIZEN TAN DEN DRINK, H. C. MILLIES, J. A. C. VAN DEUSDE, L. A. TE WINKEL, S. KARSTEN, M. DB VRIES, L. J. F. JANSSEN, C. LEEMANS, J. H. SCHOLTEN, G. H.M. DBLPRAT, W. G. BRILL, J. H. HULLEMANM. H. GODEFROI // Het Proces Verbaal der vorige Vergadering wordt voorgelezen en vastgesteld. De Secretaris bericht dat van den Heer den beebpor- TCGAAL is ingekommen een exemplar eener brochure door hem uitgegeven over de aan het vernieuwde gebouw op bet Binnenhof in Oravenhage te geven bestemming, met begeleidende Missive. Met dankzegging aangenomen voor de Bibliotheek. Nog bericht de Secretaris, op uitnoodiging van den Voorzitter, dat door hem aan den Heer delprat bet denkbeld is gepperd, om diens historische Verhandeling over het Interdict tijdens de regering van ploris V over dien vorst TKBBL. BH UBDED. AFD. LETTE RK. DEEL Vil. 1 (2) Ungewöhn, in eenige opeenvolgende stukken der Verslagen en Mededeelingen op te nemeUi aangezien het Bestuur der Akademie, viegens de finantièle omstandigheden der Instelling, tot het schorsen van de uitgaaf der Quarto-werken besloten heeft; waarover de Voorzitter voorstelt, het oordeel der Vergadering te vernemen. Door de Heeren JAKSSBNy LEEMANS en MILLIES wordeu zwarigheden tegen deze schikking gepperd, weshalve de Voorzitter den Heer DELPAT verzoekt, liever aan een vroeger Door hem geut voornemen gevolg te geven, door de wijze van uitgave in de Vereenigde Zitting der beide Afdeelingen ter sprake te brengen. Op voorstel van den Heer bakhuizen van den brink wordt besloten, dat ter gelegener tijd, door de Commissie benoemd ter zake van het onderzoek der stukken^ door den Heer bose betreffende de groote Zaal op het Binnen- hof in den Haag overgelegd, en inzonderheid wegens den uit* slag harer nasporingen omtrent de daarop betrekking heb- bende rekeningen, verslag zal worden uitgebracht. De Heer bakhuizen van den brink doet eene mededee- ling over een door het Rijksarchief verkregen stok, be- helzende de eigenhandige Confessie van Balthazar e- RABDS wegens zijnen moordaanslag op Prins Willem I. De Heer van den brink vermeldt, dat de laatste eige-naars op edelmoedige wijze daarvan afstand aan het Rijks-archief hebben gedaan. Hij gaat de geschiedenis van het HS. na, dat aanvankelijk bij den Delftschen Magistrat zeer geheim bewaard is geweest, later door een Regeringslid van die stad uit de Gharterkamer aldaar is gelicht geworden; hetgeen reeds moet zijn geschied vór 1618, toen ge- meld locaal door een zwaren brand is verwoest geworden. Spreker herinnert aan de polemiek, voor eenige jaren tus'sehen onderscheidene Oudheidkundigen in België gewerd over de echteid of onechtlieid van een ander Afschrift, nog in het bezit der Belgische Akademie, het bezit der grond van het relaas door de viIiUERS heeft Ungemächtigt, En wärzemächtig Spr. een facsimile aan de leden der Vergade, vertoont Het thans gevondene stuk bevat alle blijken van echteid, zoo als door den Spreker op onderscheidene gronden in het breede wordt uiteengezet. De Heer van den brink is voornens, zijne beschouwingen over dit onderwerp eerlang in het tweede stuk zijner Historische Schetsen en Studiën te doen in het licht verschijnen. Nach aanleiding der mededeeling geeft ook de Heer dsl-RAT naricht van belangrijke papieren van HX^o orotius, te Rotterdam door hem opgespoord, en gemeenschappelijk met den Heer bakhuizen van den brink onderzocht. De Heer van den brink doet opoierken, dat die zaak door hem het eerst in eene buitengewone Vergadering is ter sprake gebracht, en meldt, dat hij nog niet in de mogelijkheid is geweest daarover een afdoend rapport uit te brengen, doordien hij nog altoos te vergeefs heeft gezocht naar de levensbijzouderlieden van zekeren karijn of ma-RiNi, die in deze papieren eene belangrijke plaats vervult« Overigens zijn de Heeren van den brink en dblprat van gevoelen, dat de gevondene, tot dusver slechts ten deele bekeende brieven van en aan. Orotius veel licht over de toenmalige tijdsomstandigheden kunnen verspreiden. De Heer bake komt terug op het in de vorige vergaddering door hem medegedere omtrent het Eporumologium van rbinesiüs. Hij vermeldt omtrent den Auteur en zijne andere geschriften eenige letterkundige bijzonderhe den Spreker onder anderen ait de rijke boekerij van den Heer de wal verschaft, stelt voor, eene Commissie te be-noemen, bestanden uit de leden Janssen, hüllbhan en van. HEUSDE, ten einde aan de Vergadering verslag uit te brengen wegens het gebruik, dat dit veel omvattende US,, waarvan de Spreker eenige proeven overlegt, zou kannen worden gemaakt. De Heer koenen leest zijne bedenkingen voor Over het doel en de Werkzaamheden der Madridsche Société de la Langue universelle. Hij betoogt de onmogelijkheid van het uitvinden eener zoodanige nieuwe taal, deels op grond vau. het menschelijk spraakvermogen in het algemeen; deels uit aanmerking van de geschiedenis der talen; en beantwoordt de vraag, of men van zoodanige nieuw te scheppen taal, ondersteld dat de uitvinding mogelijk ware, meer en beter diensten zoude te wachten hebben, dan van de vroegere algemeene taal der geleerden, het Latijn« Op alle deze vragen wordt door den Spreker in ontkennenden zin geantwoord. De Heer delprat maakt de bedenking, dat het denk- beeld eener algemeene taal toch reeds door leibnitz is ge- opperd, die zich sterk maakte met algemeen aan te nemen teekens alle begrippen en denkbeelden te kunnen uitdruk- ken, even als men dit ten aanzien der getallen door de Algebra doet. Deze Spreker achtte zulk eene teekentaai vooral voor philosophische en theologische onderzoekingen, niet geheel onmogelijk. De Heer koenen antwoordt, dat het hem heeft getrof- fen, dat dit plan bij 'algemeene denkbeelden is gebleven, en men, voor zoo ver hem bewust is, van zulk een kunsttaal, nog nimmer eene bruikbare proeve heeft kunnen geven. De Heer brill deelt zijne beschouwingen over het be- sprokene Onderwep uitvoerig mede. Men moet aannemen, ( 5 ) dat er hier bij degenen die eene nieuwe taal willen schep- pen, eene groote vergissing plaats heeft. Niemand kan ter goeder trouw meenen^ dat hij eene nieuwe taal zal scheppen. Alles wat onder die benaming begrepen wordt, heeft eènig en alleen betrekking op een algemeen schrift of pdsigraphie, welke begrippen en denkbeelden uitdrukken kan, en hoedanig reeds werkelijk in het Schrift der Chine- zen aanwezig is. De Ontwerpers van het plan hebben zich dus gansch verkeerd uitgedrukt. Hetgeen de Heer sotos OCHANDO verlangt^ is zonder twijfel eene nieuwe proeve van zulk eene teekentaai. De Heer koenen voert hierover nog nader het woord. Hij doet zien, hoe het geheele denkbeld van leibnitz in verband staat met de mechanische beschouwing die nog in zijnen tijd heerschte omtrent de Logica, door welke men omtrent de Logica, door welke men omtrent de kunstmatige stelsels op zich nemen, die nimmer tot het beoogde doel geleid hebben. De Heer de veies wijst nog op zeker pasigraphisch tijdschrift van den geleerden von gabeler, dat reeds sedert eenigen tijd te Berlijn wordt uitgegeven, maar geen den minsten invloed op het algemeen heeft gehad, en naar het oordeel van den Spreker ook geene toekomst heeft. Eindelijk legt de Heer de vries nog de 18^« Afl. van den Spieghel Historia van Maerlant, namens den bewerker, den Heer verwijs, over, en bericht dat het Werk met nog vier Afleveringen complet zal zijn. Ook deze Aflevering wordt met dankzegging voor de boekerij aangenomen, waarna de Vergadering, daar er nog eene buitengewone dient gehouden te worden, door den Voorzitter wordt gesloten. GEWONE VERGADEIUNG DER AFDEELINO T44L-, LETTER-, GESCHIEDKUNDIGE EN WIISSGEËRIGE WETENSCHAPPEN, GBHOUDBN DEN 12den MEI 1862. Tegenwoordig de Heeren : w. moll, m. j. KOENEN, c. leemans, L. J. F. JANSSEN, W. 6. BBILL, H. C. MILLIES, J. O. HULLEMAN, J.li. SCHULTEN, G.MEES, AZ., D. 4. L. DE GEER, J. P. SIX,S. KARSTEN, J. G. G. DOOT, M. B. GODEFROi, J. VAN LENNEP. Het Proces- Verbaal der vorige Vergadering wordt voorgelezen en vastgesteld. De Secretaris meldti eene nota van de Heer bakb te hebben ontvangen, behelzende ophelderingen eu specimina van het Werk van den geleerden kbinesius. Wordt beslo-ten, dat deze nota zal worden medegedeeld aan de Commission benoetnd ter overwegging van het voorstel van den Heer bake. Van de Commissie benoemd tot onderzook der rekenin-gen en verdere bescheiden op het Rijksarchief betrekkelijk de Grafelijke hofzaal te's Gravenhage is alleen de Heer LEEMANS tegenwoordig, die mededeelt, dat deze Commissie, voor zooverre hem bekend is, met de uitvoering vau' hare taak nog geen aanvang heeft gemaakt. Hij geeft zijnen vensch te kennen, om van die Commissie ontslagen te worden, en meent te moeten verklaren, dat bijaldien zij v66t de Volgende Vergadering geene teekenen van leven en werkzaamheid geeft, hij zich van haar lidmaatschap zal ontslagen achten. Daarop verleent de Voorzitter het woord aan den Heer LEEMANS tot het docn zijner mededeeling betrekkelijk de Egyptische hieratische papyrussen van het Museum van Oudheden te Leiden, De Heer lkemans geeft een overzicht over de Egyptische HSS. op papyrus in gemeldet verzammeling aanwezig : deze zijn van godsdienstigen of geschiedenen of geschiedenen of hebben op de lijkplechtigheden beklagt. Zijn zijn vervat, bf in het eigentlijke hieroglyphische schrift, of in. het hieratische, 'twelk daarvan eeiie verkorte schriftze uitmaakt; of iu het demotische, 'twelk op nieuw eene verkorting van het hieratische schrift is. Het hieratische schrift diende meer voor het geleerde pübliche; het demotische voor het gebruik. Spreker beschrijft de voorhanden papyrussen, waarvan sommige eine zeer aanmerkelijke lengte en breedte hebben. Op zijn voorstel had het Gouvernement hem gemachtig, de hie-ratische papyrussen van godsdienstigen of geschiedkundigen inhoud, die in het gropte, door hem op last der Regering nitgegevene Werk: De Egyptisisdie Monumenten van über Nederlandsche Museum van Oudheden te Leiden, bekend zijn gemaakt, eenige afzonderlijke exemplaren te zen-den enkele buitenlandsche geleerden, die zich meer opzettelijk met nasporingen op het gebied der Egyptische Paleontologie onledig houden, de Heeren sakuel biachte Londen, eh. de bouge, Conservator van het Egyptische Museum van het Le Louvre te Paris, aan Prof. h, ldpsiüs (8) Le Berlijn en aau den Heer f. chabas te Chalons sur Saône. De laatstgenoemde vooral heeft zich met groote zorg en goed gevolg met de ontcijfering bezig gehouden, en zijne verklaringen zullen dan ook in de eerstvolgende Afleveringen van het Egyptisch Museum door den Heer LBEMAifs opgenomen worden. Tot een geregeld overzicht van de boven bedoelde papyrrusteksten des Leidschen Museums brengt Spreker, naar anleiding van den arbeid des Heeren chabas, daaraan besteed, deze tot de acht volgende rubrieken : § 1. Too verf ormuliereu {papyrus magiques,) § 2. Amuletten, welke aan koordjes vastgehecht en om den hals gedragen werden. § 3. Grond Regels, spreuken en waarheden van practische levenswijsheid. § 4. Lofzangen aan de Godheid. § 5. Briefwisselingen en officièle rapporten. § 6. Biekeningen en comptabilité. § 7. Kalligraphische proeven. Zeer schoon schrift, dat tout een hooge oudheid opklimt. § 8. Eene bezwering van eene overleden vrouw door haren echtgenoot, die, naar het schijnt, door de schim der overledene bestendig geplaagd werd, en haar deswege eene soort van zelfverdedigung voordraagt. De meeste dezer stukken klimmen op tot den tijd van de XIX^. Dynastie, waaronder mozbs in Egypte geleefd heeft. Yan al deze teksten worden proeven der door den Heer CHABAS geleverde vertalingen medeged. Daaruit, en ook uit de in alle hoofdzaken overeenstemmende vertolking van een der stukken, door drie geleerden van verschillende landen onafhankelijk van elkander (de Heeren birch te Londen, brvgsch te Beriijn en chabas te Chalons) gegeven, blijkt, volgens den Spreker, op afdoende wijze, hoe onbillijk en onwaar door sommigen nog altoos beweerd wordt, dat de moeite aan de ontcijfering dezer monumen ten besteed, vergeefiscli zoude zijn, en tot geene betrouwbare uitkomsten geleiden. De Heer lebmans stelt vooral in he Ticht, hoe groote verplichten de wetenschap aan de onderzoekingen van den Heer chabas heeft, en hoe veel die hebben bijgedragen, om nog verder tot nieuwe verrassende ondekkingen te geraken. Over deze mededeeling entschaft entstehen wissselung tusschen onderscheidene leden der Vergadering. De Heer KOEBN, die den Spreker met een enkel woorden van den geleerden seyffabdt en nieuwen discipel diens Gelder-den, door welken zijn denken onlangs op nieuw zijn er sprake gebracht, heeft hoore melding maken, vraagt eenige inlichtingen omtrent het stelsel van dien schrijver, wiens tijdrekening zeer aanmerkelijk van die van lepsius en BUNSEK schijnt af te wijken en meer met de gewone over-een te komen. De Heer leemans roemt het karakter en de heuschheid van dien Geleerde, maar zegt, dat zijn zonderlinge denkbeelden en stelsels van ontcijfering voor de wetensch Au geene waarde hebben. De Heer brill vraagt, of de Syrische godheden, die in de Egyptische tooverformules vermeld worden, allein tot de volksbegripen behooren, dan of zij ook in offiziell stukkeu voorkommen. De Heer leemans komt nader op zijne mededeeling terug, waarin gezegd werd, dat de oudste godsdienst in Egypte monotheiistisch was, en dat Egypte zijne beschaving ott Azië en het Noord-Oosten, en niet uit het Zuiden, dat is uit Ethiopië, ontvangen moet hebben, of zoo er een zui-delijke invloed opgemerkt wordt, dat deze alsdan van veel latere dagteekening is, en tot eene beschaving behoort, die van Egypte zelve afkomstig was. De Heer kenen richt nog de vraag tot den Spreker, in hoedanige verhouding de lalerc egyptologischc ondekkin- (10) Den het stelsel vau champollion L£ jbuns, wiens verklaringen v66r een veertigtal van jaren ook hier te lande zooveel toejaiching hebben gevonden. De Heer lebhans antwoordt, dat de grond van genoemd stelsel onaangetast is gebleven, maar dat natuurlijk het overgroote aan het licht gebrachte overblijfselen in de toepassing op vele ondergeschikte bijzonderheden nog al eenige wijzigingen hebben doen ontstaan. Champollion heeft zeer veel op de monumenten die hij kende goed gelezen, maar de voorraad van teksten is sedert niet slechts vertien-, maar verhon derdvoudigd, en daardoor zijn vele ges (10) chieden en takun-dige opvattingen gewijzigd geworden. Ook de Heeren 6. MSES en MILLIES voercti nog te dezer zake het woord: de laatstgenoemde vraagt eenige inlichtingen aangaande de herkomst, der vermelde papyrussen, en herinnert aan de laatste ontdekkingen van dè Heeren mâriettk en DÉ Rouoé aangaande de merkwaardige monumenten der Hykschos in het oude Tanis, die een geheel ander licht over de verhouding der Semietische Veroveraars tot de Egyptenaren hebben doen opgaan. De Heer leemans deelt mede, dat men inderdaad in den laatsten tijd in het oude Avaria of Tanis monumenten van de Hykschos heeft gevonden, waardoor men deze Dynastie thans juister en onpartijdiger dan vroeger kan beoordeelen. Daarop erlangt de Heer millies het woord tot het voor-dragen zijner opmerkingen naar aanleiding van de meeting door den Heer koenen in de Maart-Vergadering der ängstige gedaan. Spreker zegt dat die mededeeling hem verrascht en verblijd heeft, daar hij meende dat het niet onbekend was, dat hij zelve sedert twintig jaren bouw-stoffen voor eene soortgelijke onderneming verzamelde. Ook de Heeren van dek meer van kuffeler Ic Samaraiig en. BEÜCUND, thans mede op Java, houden zich, naar hij meent, met dit onderzoek onledig. Van de door hem gevolgde beginselen, van den weg bij dit onderzoek bewandeld, van de door hem gebruikte of vruchteloos gezochte bronnen, wenscht hij nu eenige bijzonderheden mede te deelen. Erst wirst hij op de bestanden behoefte aan meer naanwkeurige kennis van het wezen en de inwendige geschiedenis der inlaudsche godsdiensten in den Indischen Archipel. Yervolgens duidt hij aan, dat de Geschiedenis van de verspreiding des Christendoms aldaar moet aanvangen met de Portugezen; slaat hij een blik op de bronnen voor de kennis van den godsdienstigen arbeid der Portugezen in den O. I. Archipel gedurende de zestiende eeuw, en deelt hij mede, dat hij in Portugal en Spanje vruchtelooze pogingen heeft aangewend om nadere inlichtingen te bekomen. Zoo had de Madridsche Hoogleeraar caldebon hem geschreveui dat al de bescheiden en oorkonden van de onderscheiden geschreiben orden, vroeger nog steeds bewaard gebleven, in Spanje gedurende de laatste halve e En de volgende Vergadering hoppen de Heer millibs zijn voorordracht te voleindigen. Bij de omvrage verzeekt de Heer boot, dat er maatägelen genomen worden, om de benoeming der nieuwe le den van deze Afdeeling der Akademie, welke nog nietter kennis van het Publiek gekommen is, algemeen bekend te doen worden: hetwelk aan de zorge van den Secretaris wordt aanbevolen; waarna de Vergadering door den Voorzitter wordt gesloten. OPMERKINOEN OVER DE BRONNEN ▼OOS OB BEOEFENING DER KERKGESCHIEDENIS VAS NEDERJiANDSCH OOST-INDIË, i>oos H. C. MILLIES. Groot was mijne verrassing, toen ik onverwachts verhinderd de voorlaatste Vergadering bij te wonen, uit liet Verslag in de Staats-Courant kennen kreeg van de mede-deeling van ons geferd medelid, den Heer koenen, over den door hem ondernomen arbeid. Ofschoon ik niet noodig had geacht dit openlijk aan te kondigen, heb ik er toch ook nooit een geheim van gemaakt, wisten velen mijner vrienden, dat ik mij onder anderen ook met een soortge lijken arbeid sedert ruim twintig jaren bezig hield. Meer-malen had ik aanleiding, aan veien, eens naar ik meen zelfs an den Heer koenen, op ontvangen aanvrage, naar mijn vermogen eenige inlichting uit dat gedeelte mijner studiën te geven, of waar de gelegenheid zich aanbood, enkele Punten daarvan ter sprake te brengen ; tweemalen zelfs, eens te Amsterdam, later te Utrecht, dit belangrijk onderwerp in afzonderlijke lessen met eenige studenten te behandelen. Bij mijne nasporingen was mij tot dus verre gebleken, dat  op ver-schillende wijze kan opgevat en behandeligend worden, bleek mij ook hier, uit het verschil in de aanleiding en het doel van het onderzoek bij den Heer kobnen en bij mij. De Heer koenen schijnt voor als zijn door de beschuldigingen; die buitenlandsehe schrijvers tegen onze voorvaderen hebben ingebragt, en meent hen door de resultaten van zijn onderzoek tot billijker waardering te zullen brengen. Mij is het oordeel en vooroordeel der buitenlanders op zich zelf tamelijk onverschillig. In den regel bestaat er bij vreemden weinig andere belangstelling in de kennis onzer koloniën, dan waar zij met eenig zelfzuchtig doel is verbonden. Het was waarlijk niet zoo zeer zuivere liefde voor de wetenschap, of bewondering voor de wijsheid der Nederlanders, gelijk somtijds ons bestuur in Indië scheen te  Archipel. Slechts daar heeft het oder deutschen landers voor mij bijzondere waarde, waar zij somtijds op onpartijdiger standpunt staande, de zaken juister beschouwden en voor oder deutschen dit toelieten; waar zij niet, door dwang of vrees weerhouden, zaken aan het licht bragten, die ten onzent het noodlottig stelsel van geheimhouding trachtte te verbeiden. In dien zin is, naar ik meen, van sommige vroe- gere buitenlandsche schrijvers nog wel iets op dit gebied te leeren. Het blinde voor oder deutschen van vele hedendaagschc (14) buitenlanders, uît onkunde geboren, door naijver gevoed, te willen wegnemen, zai, mijns inziens, wel meestal vru (14) ch- teloos blijken. Het zij mij vergund, hier ents van de beginselen, die ik gemeend heb te moeten volgen, van den weg, dien ik in mijne veeljarige nasporingen heb bewandeld, van de bronnen, door mij gebruikt, of noch steeds vruchteloos gebrochen, kortelijk te vermelden. Welligt kan dit aanleiding gevven tot nuttige teregtwijzing en leering voor mij zelven, tot het vinden van lang gezochte of mij nog onbekende hulpmiddelen, misschien ook anderen den weg tot onderzoek op dit uitgestrekte veld gemakkelijker maken. Naar mijne overtuiging is set Christendom, dat groote middel tot ontwikkeling en heil des menschdoms, den volkeren gegeven om daarvan gebruik te maken tot hunne geestelijke verlossing en volmaking: hangt van dat gebruik bovenal hun toestand, hun Meerdere of mindere ontwikke, hun kracht en welvaart af. Meer in het bijzonder geldt dit voor die volkeren, die, op welke wijze dan ook, magt en invloed over anderen verkregen. Eene heerschappij van een volk over een ander alleen tot magtsbelooning, tot voordeelverkrijging, uit het regt van den sterkste geboreiii tot zelfverkrijking gevoerd, is, naar mijne overtuiging, niet alleen onchristelijk, maar onmenschelijk, moet evenzeer voor den overheerschte verderfelijk worden, kan onmogelijk vast en duurzaam zijn. De heerschappij van een Christelijk over een niet-Christelijk, van een hooger ontwikkeld over een minder ontwikkeld volk kan en mag alleen de heilige taak van ophefling en beschaving zijn, en de geschiedenis der bniten landsche vestigingen moet steeds het antwoord geven op de oude vraag: wat hebt gij met uwen broeder gedaan? Hoe hebben de Christelijk volken, die met dat gedeelte der wereld, den Ost-Indischen Archipel, sedert drie en een halve eenw in aanraking kwamen, elkander daar opvolgden, hun magt en invloed daar steeds, uitbreidden, aan hunne hoogere roeping beantwoord? Wat waren de beginseleui drijfveeren en bedoelingen, die hen bestuurden? Welke hoogere, geestelijke en zedel Like krachten zijn daar werk-zaam geweest en met welke gevolgen? Wat vonden de Christelijke overheerschers daar te doen, wat hebben zij gedaan, wat is daar nu nog te doen? Deze vragen moet bovenal de geschiedenis des Christendoms in den Indischen Archipel trachten te beantwoorden, door grondig en onderzoek van het voorledene, door naauwkeurige opporing van het voorledene, door ondekking van tal verborgene of onbekende zaken, door ondekking van het goede en kwade, van gebrekkige en verkeerde pogingen zoowel, als van de regte en doelmatige middelen, trachten mede te wijzen tot oplossing van een der onafwijs. Basten en heiligste roepingen t ook hier moet de geschiedenis de trouwe spiegel van het voorledene, de leermeesteresse der toekomst zijn. Toen ik dit onderzook begon, was de geschiedenis der Christelijke Kerk in den Oost-Indischen Archipel uitslui-tend mijn doel. Bij het nasporen der bronnen voor dat erwerp ontdekte ik echter een aantal bouwstoffen tot de geschiedenis van vele nog weinig, of in het geheel niet begende HoUandsche Hervormde Kerken in het buitenland, zoo als van de HoUandsche gemeenten in Busland, te Moskou, Thoela, Archangel, Petersburg, enz.; in de Levant, te Constantinopel, Smirna, Aleppo; in Amerika, in Nieuw-Nederland, Brazilië, Guiana, Suriname, de West-Indische eilanden; in Afrika, in Angola, de Kust van Guinea, de Kaap de Goede Hoop; op Geilon en op het vaste land van Indiê. Hoe verschillend toch de handelsmaatschappijen wa- ren, van waar die vestigingen uitgingen, steeds was daarmede ook de overplanting ca bewaring der Hervormde Evange- liepredikon en de zorg voor al de kerkelijke belangen der Nederlanders in zoo verschillende streken der wereld, werd grooteudeels door dezelfde collégien en bestätigen behartigd. Van daar zijn er dan ook voorbeelden, dat een predikant, vroeger in Angola geplaatst, later in Rusland werkzaam was, dat een ander, die in de Molukken had gearbeid, later naar Curaçao, anderen uit Nieuw- derland naar Brazilië werden gezonden. Bij mijne vele an- dere werkzaamheden ware het welligt veiliger geweest, die verschillende velden te verlaten om mij tot het grootc ge- bied van den Ost-Indischen Archipel te bepalen, maar de Kennismaking met zoo verschillenden en nog zoo wei-nig bekenden arbeid was mij te aantrekkelijk, dan dat ik, in de hoop nog eenmaal in staat te zullen zijn iets zamen-hangends daarvan mede te deelen, mij ook van die an-dere onderzoekingen zou hebbeu kunnen ontslaan. Bij deze gelegenheid zij het mij vergund, naar het voorbeeld van den Heer koenen, uitsluitend de aandacht op den Ostludischen Archipel te vestigen. Om den invioled van de komst en heerschappij der Christenen in den Indischen Archipel goed te leeren waar-deren, is het natürlich noodig den toestand, vooral de godsdienstige gesteldheid der talrijke volken in die eilan-wereld te kennen, maar hiertoe ontbreken ons nog grotendeels voldoende bouwstoffen. Wei weten wij, dat bij de komst der Portugezen in Indië, zelfs nog omtrent eene eeuw later, bij de eerste scheepstogten der Hollander- und naar het Oosten, de Islam op Java, Sumatra, Borneo, Celebes en. veel minder was verspreid, dan tegenwoordig, dat toen verschillende heidensche godsdiensten in meer oorspronkelijken vorm dan thans in den Archipel waren verspreid, maar welke en hoe die geweest zijn, laat zich nog wel niet met juistheid bepalen. Aan de Kennen van kusten en landen, van natur- en handelsvoortbrengsels. (17) An de kennis van den boden, van het planten- en dierenrijk in. Neërlandsch Indië is in drie eeuwen, vooral in de laatste vijftig jaren veel —, aan de kennis van den mensch, van het hoogste in den mensch, waaruit hij vooral verstaan moet worden, aan de kennis der Godsdienst bij de verschilenden inlandsche volken, is nog altoos het minste gedaan. Niet alleen aan de regeringen, maar vooral aan hen, die het Christendom wilden verspreiden, is het, gelijk in zoo vele andere landen, ook in Nederlandsch Oost-Indië tot groote oneer en schade geweest, dat zij de naauwkeurige studie der volkeren, van hunne taal, godsdienst, zeden en instellingen, met zoo groote onverschilligheid verwaarloosd, of in dwazen hoogmoed en traagheid verworpen hebben, en daardoor zich zei ven den voornaamsten weg tot heilzamen invloed hebben afgesneden. Dat verwijt geldt hier zowel de Portugezen, als de Nederlanders, het treft Staat en Kerk, zoowel onder de Oost-Indische Compagnie, als nog het onder het nieuwe Nederlandsche bestuur, en schoon minder welligt in het oog vallende, zijn de gevolgen van dit verzuim tot op. dezen dag hoogst nadeelig geweest. Tot de kennis der geschriften over de Mohammedan-sche godsdienst, in den Indischen Archipel versprend, heeft onlangs de Heer o. k. niemann in zijnne Inleiding tot de kennis van den Islam, eene belangrijke bijdrage geleverd. Of er onder de inlandsche volken vele geschriften bestaan, gegen tegen de Christenen en de Evangelie verbreiding, waag ik niet te beslissen. In het Malâkas kunnen welligt de korte vermelding van de verovering van de verovering van de verovering van de bekeering van de Christianen op eenen dag tot den Islam, waarschijnlijk uit het Arabisch ontleend, en uit lateren tijd de geschriften tegen het Christendom van den afgevallen riebat, in het Javaansch- misschien eenige Stukken van iäadji aumed arrifu'ï hiertoe gebragt worden. VEII5I.. EX VEDEI). AFf>. LETTKRK. DEKL. VII. 2 ( 18) Voor ons Nederlanders heeft natuurlijk * de verbreiding des Christendoms door ons voorgeslacht, de voort|)lanting der ware • Gereformeerde leer in Ned. O, I., gelijk de Va- deren plagten te zeggen, het meeste beteekenis. Maar om deze te verstaan, moeten wij vroeger in de geschiedenis opklimmen. Niet op een onontgonnen akker kwamen de Christelijke Hollanders, maar omstreeks eene eeuw lang vóór hunne komst hadden reeds de Portugezen op de twee hoofdpunten hunner magt in dat deel der wereld, te Ma- liika en in de Molukken, met al de kracht, die de Boom- sehe Kerk nog destijds bij uitsluitend Boomsche volken uitoefende, aan de verbreiding des Christendoms gearbeid. Die Portugesche periode van Christelijken arbeid in den Indischen Archipel is eene niet onbelangrijke, die, hoe dan ook haar aard en invloed mag geweest zijn, den weg heeft gebaand voor de Nederlanders. Al werd die arbeid der Boomsche Kerk^ na een eeuw van alleenheerschappij, door de overwinningen der Hollanders en den invloed der al- leenheerschende Hervormde Kerk schier overal tegengegaan en verdrongen, iangs velerlei wegen, door allerlei midde- len trachtte die Kerk in het geheim haren arbeid voort te zetten, zoekt zij in onze dagen met nieuwe kracht zich weder ginds te verheffen en den weg te banen tot hare veelomvattende bedoelingen. Die oude geschiedenis der Portugesche, of liever Boomsche Kerk in Neêrl. O. I. Bei eigenen bezwaren, deels in de gebrekkigheid en weinig toegankelijkheid der bronnen, deels in de moeijelijkheid gelegen om de kritiek op die schaarsche, maar meestal zeer eenzijdige en eigenaardig gekleurde berigten toe passen. Om van het laatste nu niet te gewagen, moet ik opmerken, dat bij de voornaamste Portugesche ge-schiedschrijvers van Indië, zoo als in de Commentanos de Afonao Dalboqaerque eapitao gerat ^ governador da India, door zijn' zoon in 1556 f», uitgegeven, (laatste uit- (19 ) (19 ) (19 ) (20 ) (21 ) (22 ) (23 ) (23 ) (24 ) (24 ) (25 ) (25 ) (26 ) (27 ) (28 ) (29  8 deelen in 80.), en den voortzetter van :sijn werk: DiOGO DO cooTO, 160Ä sqq^ (laatste uitgave 1778 — 1788. 14 illn. in 80.); bij pernao lopes ob castanheda, Misioria do descobrimento e eonquisia da India pelos Portugueses, 1551 9qq. 4^. (laatste uitgave: Lisboa, 1833. 7 din. 4^.); bij den weinig zelfstandigen Spaanscheu schrijver manuel DI FARIA Y sousA, in zijne Aeia Porluguesa, Lisboa, 1660. 3 vol. fo., de staatkundige geschiedenis zoo zeer op den voorgrond treedt, dat de godsdienstige niet tot haar regt is gekomen. Eenigzins anders is dit bij den Italiaansehen Jezuït JO. PETRUS UAFFËJUS in zijne llisioriarum Indicorum libri XV L Florentiae, 1588 P>. en dikwerf later herdrukt, het best in zijne Opera omnia latine scripta, Bergoni, 1747, 2 t. 4^. Niet onbelangrijke bijzonderheiden bevat het werk van den Franschen Jeznït joseph FRANÇÇAULI: Histoire des découvertes et conquests des Portugais dtms Ie Nouveau Monde, Paris, 1786. 4 vol. 8o. en het beroemde werk van den Spaanschen Geschiedschrijver der Molukken bartolome Leonardo de argensoIiA: Conquista de las islas Malucas. Madrid, 1609. f^. De verbreiding des Christendoms in dit tijdvak geschiedde schier uitsluitend door de geestelijke orden, en het is dus i de geschiedenis dier orden, dat bovenal het licht moet worden gezocht. Ongelooflijk echter en onverklaarbaar is liet, hoe zeer die geschiedenis, misschien wel de schoonste bladzijde in de gedenkrollen der nieuwe Roomsche Kerk, in die Kerk zelve is verwaarloosd. Overal ontmoet men gapingen, telkens ontbreken de berigten. Op mijne aanwagen in Portugal naar een onderzoek omtrent enkele punten in de archieven werd mij geantwoord, i\^i daar weinig of niets meer aanwezig was, ofschoon ik sedert, ook door het voorbeeld van Prpt kdnstmann te München, ben bevestigd in mijn vermoeden, dat zoo goed Werd gezocht, en bet war te wenschen, dat onze regering eens goed liet zoeken, daar nog veel zou te vinden zijn, wat voor de kennis en geschiedenis van den O. L Archipel van belang ware te achten. Vooral in Spanje hoopte ik eenig licht uit de oude archieven der geestelijke orden te kunnen verkrijgen. Op mijne aanvrage antwoordde mij de Madridsche Hoogleeraar serafik e. caldebon het volgende: „de berigten omtrent den arbeid der Katholieke beschaving in Indië en Amerika, nedergelegd in de chronijken der godsdienstige orden, in de levens en reizen der hei-ligen en der zendelingen, in hunne linguistische werken en in hunne gedrukte en onuitgegeven brieven, zijn in Spanje sedert ruim 50 jaren verdwenen. Vroeger was er geen klooster V van eenige vermaardheid, dat geene verzählung dier gedenkstukken bezat en wat op de eene plaats entbrak, werd ligt elders big de orde gevonden. Al die geschriften en boeken zijn verbrand of in de handen der kruideniers en papierfabrikanten verloren gegaan." — Maar zijn de bronnen dier geschiedenis nog slechts ten deele aanwezig, nog moeijelijker wordt het onderzoek door de bezwaren om de overgebreven gedenkstukken, hier en daar in enkele groote boekerijen in het buitenland verscholen, te zien te krijgen. Straks zal ik iets over onze openbare bibliotheken moeten zeggen, hier zal ik slechts opmerken, dat op de meesten in ons vaderland voor de geschiedenis der orden in de Boomsche Kerk bijna alles ontbreekt. Ook elders was ik niet altoos even geluk Kig. Bij het verlies van heerschappij, dat de Koomsche Kerk in de XVI^o eeuw in Europa had geleden, was het, gelijk weder in onze dagen, een der hoofdbedoelingen van de order van jkzus, elders daarvoor vergoeding te zoeken en een nieuw gebied voor den Paus te veroveren. Frâncisotjs XÂ.VBRIDS, al heeft latere overdrijving zijne waar-lijk groote figuur door ongerijmde sprookjes en fabelen schier belagchelijk gemaakt, is zeker een der merkwaar-digste personen uit dit tijdvak in Nederlandsch Oost«Indië. Zijn arbeid te Malàka en in de Molukken (van September 1545 tot Junij 1547) is beter nog dan bij de beste erzogenen tallooze Roomschc levensbeschrijvers, uobatius TCRSELUNCS f) ^Q ^OAM DE LUCENA §), uit zijue eigene brieven te kennen. Om niet van de eerste, zeker om Sedert ik dit schreef, mögt ik hot grootst gedeelte myncr vacan- tie in dit jaar in het Britsch Mnseum te Londen doorbrengen en daar een aantal werken Vinden en raadplegen, die ik hier nog ab onbe- kend moest Yermelden. De vita fbahcisci xaverii libri VI. Coloniae, 1610. 8**. en dikwerf elders. Ilistoita da vida do Padre 6'. Francisco oe xavier. Lisboa, 17S8. 4. Toll. 12'. ( 22 ) verschillende redenen gewîgtige, maar schier geheel ver- dwenen uitgave van sommige zijner brieven *) te gewa- gen, zoo moet ik ter loops opmerken, dat de beste onder de latere verzamelingen zijner brieven, die te Bologna is uitgegeven, zoo veel ik weet, in geen enkele openbi^re Bibliotheek in ons land is te vinden. Yoor de geschiedenis der orde in het algemeen zijn van belang de ZkUrae annuae S. /., sedert 1583 achtervolgens te Bome, Napels, Lyon, Antwerpen, Douai, DiHingen en Praag uitgegeven, die jaarlijksche Verslagen - bevatten uit schier ieder gebied der zending. Maar in deze, zoo ver ik ze heb kunnen raad* plegen, komen weinig berigten over den Indischen Ar- chipel voor t). De verzamelingen, afzonderlijk uitgegeven onder den titel van Epistolae Indicqe, Japanicae, enz. Loopen slechts over een zeker getal jaren, bevatten slechts enkele brieven uit den Indischen Archipel en zijn blijk-baar onvolledig, zoodat ik vermoed, dat er nog enkele mij onbekende uitgegeven verzamelingen, zeker nog vele ongedrukte brieven uit die zending zullen zijn. Het bekende werk van de H.H. augustin en alois de backer, Billio-thef^ue des Écrivains de la Compagnie de Jésus, Liege, 1853—1861. VII t. 8®. geeft ze tot dus verre niet af-zonderlijk op, en heeft zelfs sommige mij bekende brieven nog niet vermeld. Eene opgave van al de brieven der Jezuïten, na den tijd van xavIsrius, uit den O.I. Archipel geschreven, of waarin berigten over dat arbeidsveld voorkomen, voor zoo verre ik die tot nu toe in de mij toegankelijke briefverzamelingen heb leeren kennen, zal ik *) In : Cartas que us padres e i'rmTws da Companha de Jesus, que andao nos reynos de Japao eacreverao aos da mesma Companha da India e Europa, des o anno de 1549 ale o de 1566. Coimbra, 1570. 4». en in de nitgave: Ëvora, 1598. t) Ik heb slechte de jaren 1582, 1584, 1585, 1600-1605, 1608, 1610-1614, 1650—1654 kunoeu doorzien. 