The lichen book; handbook of the lichens of northeastern United States;
Enschede en Zonen ook af en toe opdrachten gegeven, aan een eigen drukkerij raoest echter de voorkeur gegeven worden, te meer nog daar het zich niet liet aanzien, dat het aan die inrichting in den eersten tijd aan werk ontbreken zou; maar ook zou de uitgeverszaak voordeeliger gedreven kunnen worden, wenn du kunnever in een persoon vereenigd waren. Een achter het woonhuis gelegen brood bakkerij in de Korte afgedrukt, toen de heeren Burgersdijk & Niermans te Leiden mg zonden bet omslag van den eersten jaargang der Aglaja. Op dat omslag in steendrak nitgevoerd door E. Spanier te *& Gravenhage, staat als motto Schiller's bekende Ehret die Frauen, sie spinnen und weben Uns hinländische Rosen in. Sirdische Leben, OPENING DER DRUKKERIJ. 159 Veerstraat, thans de winkel van Com. Dyserinck en Zoon, werd issi aangekocht en verbouwd, en sprengig daarop kon in de HaarletMche Courant van den 1 November gelezen worden: Onder bescheidene aanbeveling geeft de ondergeteekende bij deze berigt, dat hij bij zijnnen boekhandel gevoegd heeft eene Boekdrukkerij, Korte Veerstraat, Wijk 2, N°. 1072. A. C. Kruseman. Haarlem, 1 November 1850. Het Chriatelijk Album en Hofdijk's De laaUte dag van Heents- kerk's belegen voor rekening en als eigendom van de Haarlemsche rederijkerskamer Lour ens Janszoon Coster wareii de eerste boekwerken die ter eigen drukkerijter perse gelegd werden, maar niet het Eerste drukwerk; dat was een oorkonde, die den 26 October 1850 getrokken werd door zijn oudste kind, den 3-jarigen Jan Nieuwenhuijzen Kruseman. Wanneer de Heer Boele van Hensbroek in het Nieuwshlad voor den Boekhandel zoo terecht schrijft: „Wie kende Kruse-raan's nitgaven niet, die uitgaven, niet de vrucht van een nabootsenden geest, die het beste wat het buitenland bedenkt, met een sauuie hollandaise weet te bereiden; maar die nitgaven vol oorspronkelijkheid, met kennis voorbereid, met beleid uitgevoerd, met koopmansgeest geexploiteerd P*^, dan mag het niet onbelangrijk geacht M'orden, na te gaan, welke inrichting Kruseman aan zijn drukkerij gaf. Het is niet zoo zeer, dat ik hier het oog het administratieve deel daarvan, als wel Den tweeden dräk in 1857 beg de Erven Loosjes te Haarlem verschenen. — By de eerste opvoeering van het stak door de genoemde redergkeramer (18 Maart 1851 in den Nicnwen Schönberg) vervulde Kmseman de rol van Aernont van den Velde. 25 jaar later werd hiervan een nieuwen „herinneringsdruk" ge-trokken. 20 April 1894. 160 DRUKKERIJ. LETTERVOORRAAD. 1851. Nu hieromtrent de letter voorraad van de nieuwe drukkerij bezien wordt, dan treft ois al dadelijk, dat de lettervoorraad meer uitmuntte in hoeveelheid dan in verscheidenheid. Van al die verscheidenheid in soorten wilde Kruseman niet veel weten. Zijn smaak toch viel gansch niet op gefigureerde letters, hetgeen vooral uitkomt in de keuze van titelletters; de titels toch raoesten uit een zoo eenvoudig raogelijke letter gezet worden zonder de minste versiering, „want een gewone boekletter met een mooie schraveering staat altijd goed" hield Kruseman herhaakle malen zijn zetters voor. De zoogenaamde Elzeviersnede was Het spgt mg dat ik de proef van de inteekeniDgslgst voor de Kerkklokstoonen niiet naar Tn^n zin kan kr^gen. Het hapert ons aan de begeerde langwerpige zwarte kapitalen, die op de modellyst voorko- men. De onzen zijn 6f te groot of te klein. Intassen is dit mg weder een spoorslag om te zorgen dat ik van die kapitalen voor ons een groater assortiment neem, en U in 'tvervolg in dit opzigt beter bedienen kan. Hebt ge er evenwel nog tijd me^, dan zal ik n6g bestellen; maar, wanneer ik ze van Parijs laat komen, dan zou er wel een week of vier minstens me wegloopen. — Onze zetter heeft er nu dat van gemaakt * wat hy kon. — Wat dunkt U er van? Het Ziet er ook anders fastsoen-lik genoeg uit; maar ik beken dat het model meer spreekt. Geschäftige of gefigureerde kapitalen hebben we genoeg, doch deze begeert geniet. (Brief van Van Zeggelen 8 October 1845). Mededeeling van den Heer P. Elffers, thans als zetter werkzaam by Job. Enscheden en Zonen, die voor een groot deel Bilderdgk's Divht-werken voor Kruseman gezet heeft. DRUKKERIJ. LETTBRVOORRAAD. It) I destijds gewild eu in hoeverre Kruseman met die mode mede- issi ging, waartegen iu de laatste jaren weer geacht kon worden te hebben, kan het best geacht worden uit de leveranties van de gieterij van Job. Enscheden en Zonen, door wie hij zich voor een deel(?) liet inrichten. Hoewel ik geen zekerheid daaromtrent heb, mag aangenoraeu worden, dat de posten, waarmede af eu toe Laurent et Debeniej en Ch. Derriey te Parijs, en Tetterode te Amsterdam gecred Tierend werden, eveneens betrekking zullen gehad heben op leveranties van drinkletters. Die leveranties zullen, naar alle waarschijnlijkheid, Brief van Van Zeggelen 30 October 1848: „Dat hoofdwoord: De gonden bruiloft was met engelsche letter gezet, die ook wel Elzeviersnede genoemd wordt. Degeen daar gij naar verwyst, is een fransche snede. Dezelfde als in Bogaerts' bundel staat, zou voor ons te groot zgn; dewijl wg zulk een grooten regel hebben. De Elzeviersnede is tegenwoordig de smaakletter. — Hebt ge nu evenwel geen zin in de beide soorten.... wees dan zoo goed en bestel gij namens ons bij Enschede het woord De gouden bruiloft." Tot recht verstand van hetgeen hier met „Elzeviersnede" bedoeld wordt, kan ik Het volgende opmerken. De Engelsche lettergieterg van V. & J. Figgens te Londen had tusschen de jaren 1840 en 1846 eenige serien boekletter in den handel gebracht, die zg gedoopt had naar bekende typographen als Baskerville en Elzevir [sic]. Voorai de laatste serie verkreeg hier te lande een groote vermaardheid en nog heden ten dage wordt die naam „Elzevier letter" daaraan gegeven, zonder dat men maar eenigszins de bedoeling heeft bet karakter der 17o en 18e eeuwsch Nederlandsche letter daarmede te willen aandaiden; met een letter, vroeger door een Elzevier gebraikt, de tegenwoordige mediaeval is geen enkel verband. De geheele serie van deze zoogenaamde Elzevier letter komt voor in de Letterproef van Job. Enscheden en Zonen. (Haarl. 1895) Dl. I (Voorloopige proef) biz. 50 en 51 Als serie 26. In de Painer-Zeitung herausgegeben von C. Hoffmann van 6 Mai 1897 S. 1279 lees ik: „/e/m Gebofe’, die Frank Colebrook als Haupt-inhalt der Gedanken William Morris, kurzlich veröffentlicht hat. — Voor zoover het de aesthetische denkbelden betreffend, ben ik het daar-mede geheel oneens; vooruitgang in de typographic moet niet gezocht. worden in een terugkeer tot den eersten tijd der boekdmkkunst, toen de typographie nog in cutme was. Over Morris' beteekenis schreef o. a. L. Simons in De Gids. 1897 Dl. I biz. 126. DRUKKERIJ. BESCHOUWING OVER DE TYPOGRAPHME. In het algemein gesproken, denkelijk geen ander karakter in stij gehad hebben, dan die der Haarlemsche lettergieterij en zou- den daarora wel geen wijziging in mijn oordeel te weeg kunnen brengen. Trouwens, het was in 1850 een gansch andere tijd dan tegenwoordig, nn, vooral door den invloed van de Duitsche vakbladen, zich het juiste beginsel heeft baan gebroken, dat eenige hoogere aesthetische waardeering aanspraak wil maken, van het begin tot het eenige het eenheid in het gebruik der letters en der omamen-ten moet vertoonen, welke eenheid door denzelfden William Morris weer gezocht werd in de drukwerken van omstreeks 1500. Juist de tijd, waarin Kruseraan zijn drukkerij begon, maakt dat zijn eigen drukwerken niet beoordeeld mogen worden naar de eischen, die heden ten dage gesteld zouden raogen worden. De hoogere eenheid daarin thans geeischt, is bij hem niet te vinden. Maar aan den anderen kant wijzen de bovenge-noemde oordeelvellingen van Kruseman zelf over de typographie, dat hij reeds voelde, welke richting de boekdrukkunst een 30 jaar later uit zou gaan en uit dat oogpunt zijn de drukwerken van hem, die later zulk een warm pleitbezorger zou worden van de kunst, toegepast op nijverheid, niet van belang ontbloot voor de kennis van de ontwikkeling der boekdrukkunst hier te lande, ook in die afdeelingen Der technische, waarin hij niet slaagde, het drukken van houtgravuren grooter dan vignetten. Beter dan tot nu toe het geval was, toen hij schriftelijk moest onderhandelen met de patroons van de drukkerijen, kon hij thans onmiddellijk met den zetter, zijn werkman, de typographie van zijn uitgaveu bespreken en behartigen, en reeds een jaar na de o})ening van de drukkerij kon hij lezen, hoe E. J. Brill de typographie van de Bijbelsche vrouwen en van de Aurora prees ". Begonnen werd het drukkerijtje met een pletjers door L. Vaz ^ te Parijs voor/* 528 geleverd en met twee handpersen, van * Zie hierover Die Kunst ini Buchdruck. Berichte fiber zehn Vortrqde von Dr, P. Jessen. Sonderabdruck aim der Papier-Zeilung J897, *  betrok Krnse- DRUKKERU. PERSEN. 163 H. P. Holtz te's Gravenhage en van Heerde te Amsterdam. ism, Maar toen de gestadige vermeerdering van eigen werk vergrooting ook van deze afdeeling wenschelijk maakte, werd spoedig een derde handjørs uit de fabrik van Giroudot te Paris aangechaft de twee laatste werden in 1855, toen de groote BildeTdijk-uitgaaf ter perse gelegd zou worden, door tusschenkomst van Sijthotfe le Leiden vervangen door een snelpers uit de machinefabrik van C. lleichenbach te Augsburg voor /'11S9.12, die kort Daarop nog in 't zelfde jaar door een tweede gevolgd werd. De drukker stelde roem op het bezit van die machines, want stond vroeger op zijn uitgaven te. lezen dat ze gedrukt waren bij A. C. Kruseman, thans drukte hij op de verso van het titelblad „Snel)ersdruk van A. C. Kruseman. Wäre zijn werklieden in den beginnene niet flink op de hoogte met de behandeling dezer nieuwe werktuigen, in weerwil van Sijthof's zeggen, dat de behandeling van deze ma-chines geen deskundig persoon vereischte, Kniseman hiel, dat die bezwaren weldra overwonnen zouden worden, en verwachting, die wat den boekdruk aanbelangt, niet be-schaamd zou worden, toen lleichenbach hem tijdelijk op zijn verzoek een snelpersdrukker had afgestaan. Was voor eigen gerief, want smoutwerk bleef geheel FlaD ook af en toe drukinkt van L. Vaz. Deze welbekende commissionair Parya was in 1857 o. a. vertegenwoordiger van Marinoni voor diens Keipersen Nieuwblad voor den Boekhandel 5 Maart 1857. In 1860 As, Tetterode te Amsterdam uitsluitend belast met het leveren van prsexxier firma tier te lande (Nieuwblad voor den Boekhandel 19 Overigens komen in de kasboeken ook voor als leveran- ii^^ "v-^in drukinkt: H. A. van Wijk en Fr. Neckhaos. Het andere i *^^*~»niaterieel (galeien, zethaken, enz.) betrok Kniseman van Bakels , -^^i^uwsblad voor den Boekhandel 25 October 1855. a. p. 1 November 1855. Van der Meulen. Een veertigjarige uit- [^ r^ ^ ^=^opbaan. A, W. Sijthoff, Amst. 1891 biz. 295. Vgl. Nieuivsblad J ^"^^1 en 9 Augustus [^ r^ ^ ^=^opbaan. A, W. Sijthoff, Amst. 1891 biz.  gegeld ruin 20 man hun brood vonden en kon Kruseman samen met de Enen Loosjes bij gelegenheid van de typographische teiitoonstelling te Haarlem in 1856 de afdeeling zetterij en drukkerij en gedeeltelijk ook binderij voor zijne rrke-ning nemen. En dat die uitbreiding werkelijk geen overdaad was, blijkt voldoende wanneer later besproken zal worden bet groot aan de personen tot aan de voltooiing der Bilderdijk-uitgaaf overvloed van eigen werk bezorgde. In den beginnen moet de boekhouderij van deze afdeeling wel wat tc wenschen overgelaten hebben en dat kan geen verwundertung baren. Een e Gedanken, die Drukkers-opleiding had Kruseman nötigen genoten en bij zijn vroegere patroons was hij si edits vrij oppervlakig bekend geworden met de techniek van de typographie. Het onkosten-boek geeft in de eerste jaren dan ookt voor de eigen drukwerken. Er zijn mg, slechts nit andere bronnen, bekend als gedmkt by Kruseman voor rekening en ten behoeve van anderen eenige aanplakbiljetten, jaarlijksche catalogussen van bloembollen voor de bloemisterijen van Schertzer en Zoon (firmant Kruseman's tweede broeder), van E. H. Krelage en Zoon en van A. C. van Eeden en Zoon, in 1855 en Ver-Utfj van de eerste algemeene venjadering der Haarlenfiche Jonge-lingsverereeniging terwgl af en toe.ook leveranties van drukwerk voorkomen V van plaatselijke instellingen als de Haarlemsche Hnlpbank. Geen van deze laatste drukwerken heb ik gczien. Uit het Rcgleiyient^ voor de boekdrukkerij ivrn A. C. Kruseman, neem ik bier alleen den slotzin over: ^Stipte vervnlling der pligten, goede voortgang in bet werk, maar tevens een wederkeerige goede ver- standhonding en aangename verrigting van den arbeid worden door den Patroon in alien opzigte gewenscht." ' Wanneer Kruseman {Bouwstoffen Dl. II biz. 781) mededeelt, dat op die tentoonstelling ook een snelpers nit zijn drukkerg ter working te zien was, speelt zgn geheugen hem bier parten. Zie Catalogue tvin de typo- graphische tentoonstelling (1856) biz. 47 en J. J. F. Noordziek. Gedenk- boek der Costprs-feesten. Haarl. 1858 biz. 196. Krnseman had voor eigen gerief een snoeimacbine van John G. Sherwin, 5 Cumberlandstreet, Curtain road, London, gekocbt in 1854 voor M 11,15. I>ltrKKERIJ. PRIJSBEREKENINCJ VAN DRnKWERK. 165 Maar ook hierin kwam allengs een juister toestand. Laat ik ^^>^ ten bev^rijze een aanhaliiig doen uit een brief van Fuhri, M'ieus inrichting ook hierin wel voor een deel als voorbeeld gediend zal hebV>en. Door de kennis opgedaan in eigen drukkerij meende Kruseinan in 1851 gegronde aanmerking te kunnen maken op een factuur van zijn vroegeren patroon. Die aanmerkingen blij- ken ait het volgende schrijven van Fuhri dd. 26 Juni lb51. ... Ik moet U met een enkel woord repliceren op Uwe aanmerking betreffende mijne drukrekening. Deze zijn inderdaad geheel en al ongegrond en hebben mij niet doen bloozen. Het getuigde mij slechts dat gij nog niet regt op de hoogte zijt van winstberekening op drukwerk. .. Voor de omslagen van het Chrisfelijk Album en Aglaja is U meen ik /'3. — per duizend gerekend. Dat loopt nu wel op maar al bedroeg het totaal ook een millioen guldens het blijft toch altijd slechts f 8. — per duizend. Die omslagen waren daarenboven niet geheel en al stereotypy maar vorderden maar vorderden maar vorderden maar vorderden. Al wat gij u zelf minder dan /3. — per duizend in rekening brengt is verlies voor U. Mijne prijsberekening voor een particulier zou fh, — per riem geweest zijn, of liever per 500 Exempl. dat is duidelijker gesproken. Doorgaans is de verdubbeling van het eigenlijke werkloon mijne maatstaf voor de prijsberekening. Let dat mij /' 1.50 kost moet mij /' 3. — opbrengen, die tweede daalder strekt dan voor gebruik van pera, inkfy materleely lokaal, vuur, lichf, mterest en tomst. Voor pletten heb ik U 50 cents per 1000 stuks in rekening gebragt en kan dat voor ieder verantwoorden. In het geheel kan ik maar 2000 stuks op een dag pletten. Mijn pletter kost mij /' 3. —'s weeks, en mijne plet-pers en pletbladen wel /' 1 200. —, behalve het jaarlijk-sche onderhoud. Kortom mijn vriend! als gij, als drukker, uzelven, als 1840—1851. uitgever minder in rekening brengt dan op luijne nota staat, geeft ge U over aan zelfbedrog, en wat ge op die wijze als uitgever profiteert, verliest ge als drukker. Ge moet die twee persoonen in U scheiden. Beiden moeten verdienen. Er blijft meer aan de raaat en strijkstok han- gen, dat men ligt over het hoofd ziet, dan oogenschijik wel lijkt. Maar al scheen Fuhri Kruseman's administratie niet geheel in den haak, zoo meende hij in hem niettemin een afnemer van zijn materieel te kunnen vinden. Zijn groote menigte houtjes en buitenlandsche afgietsels b. v. af komstig van de Houtgraveerschool of voor eigen uitgaveu aangechaft, plus munnus 7000 stuks, bood hij in Mei 1851 tegen een ongehoord prijsje ter overname en bloc aan. Maar de vlieger ging riiet op, zoodat hij op de fondsveiling van den 7 Augustus 1852, door J, C. van Kesteren te's-Gravenhage gehouden, het restant, oeneveer 4600 stuks in veiling bracht. Frederik Müller datir-entegen kwam bij den drukker Kruseman om raad vragen over de typographische uitvoering van zijn Portref-calalogus. Kruseman om raad gevraagd door een confrater! Dat te-kent meer dan woorden kunnen zeggen, hoe hij stond aan-geschreven. En werd bij hem om inlichting aangeklopt over een vak, waarin hij nu nog niet zoo geheel het naatje van de kous wist, dan kan het allerminst verwonderen, dat al reeds in vroeger jaren de boekhandelaar-uitgever aangezocht was geweet om van advies te dienen. De eerste maal, dat dit voor zoover ik weet voorkwam was in 1S47, toen Sam Jan de bemiddeling van zijn Haarlemschen vriend inriep bij het van de hand doen van zijn brooders boekwinkel te's-Gravenhage. Drie jaar later verzocht jufl'r. Toussaint aan Kruseman haar geeliil met Beijerinck bij te leggen, die meende dat haar uit-gave van het Gedeukschrlft van de inhuldigmg. Van Willem III bij Kruseman een inbreuk was op de overeenkomst met haar Brief van Fred. Muller 22 November 1851. Vgl. hiervoor biz. 65. KELATIE MET CONFRATURES. 167 gemaakt over de voltoiing van De vrouwen uit het Leicester- i840-i85i. ^che tijdvak * en Gebhard te Amsterdam raeende het volgend jaar niet beter te kunnen doen dan zich tot Kruseman te wenden om te weten te komen^ welke de geschiktste wijze was om lets ten voordeele van ongelakkigen^ i« casu Gendringen uit te geven ^. Ook als persoou van wetenschap en van literairen smaak zag tij zich reeds erkend ^. Fuhri verzekerde zich van het oordeel van Kruseman over de nieuwe uitgaaf van Nieuwenhuis' ^oordenboek van kun^leii en loeteMchappen en het Aanhangsel daarop en was het in hoofdzaak met diens meening over de keuze van medewerkers eens * niet alleeu, maar zag in hem ^ok den uitgever, die de onderneming, als het moest zou kun- ^eu vervolgen ; op Fuhri's aandrang verbond Kruseman zich — ^Q de Bouwshffen Dl. I biz. 794 staat eenvoudig „een • ander" — bij circulaire van den 1 April 1853 bij zijn onver- boofit overlijden de nieuwe uitgaaf voort te zetten; het bleek ^chiet een noodelooze verbintenis te zijn, daar het kopyrecht net volgend jaar aan Sijthoff overging, en evenzoo riep Cre- fP^^ met wien Kruseman in relatie was gekomen naar aaulei- v/Q^ Van een voorgenomen en tot stand gebrachte staalgravure ^«r ecu ,van diens schilderijen op de Haagsche Tentoonstelling ^^ cle Aurora va7i J852j zijn gevoelen in, toen hij hem zijn fio^l vroeg over de Haagsche lelie ^, zijn eersteling op I ^^'fcixindig gebied. Dat oordeel mag niet ongunstig uitgeval- ,. ^^^jn, althans Noordendorp te Amsterdam werd de uitge- . ^^ ^^n Cremer's De lelie van * 8-Gravenhage, Een verhaal, bnif-^ te gader waren dit bemoeiingen, die feitelijk omgingen het materieele van het bedrijf aan den omzet van boe- \t irief van A. L. G. Tonssaint 6 April 1850. fioc'v ~^^^®f van Gebhard 7 September 1851. Betreff: A. H. van der '^^ ^^'^U beb ik, waarom weet ik niet, van den begin aan onbepaald ^el"^ ^-^Xiwd, in U niet enkel den soliden uitgever, maar veelmeer een V(jr^^^^«nend, onbaatzuchtig menscb gewaardeerd en dat doet mij zoo zon^ "^^^Tiwd en gulhartig met U redeneeren. (Brief van Elise Schottling » la40-i«ii. ken, als debitant en als uitgever. Ongelukkig zijn er slechts in vergelijking met de onderhandelingen met auteurs uiteret weinig gege vens te mijuer beschikking, die een gewöhnlich zonden kunnen verspreiden over den haudel. ^^iettemin mag uit het somtijds aanziellijke bedrag en ook uit de talrijke door Ilaarlemmers betaalde posten het gevolg getrokkeu wordeu, dat de debitant wel niet achter gestaan zal hebben bij den uitgever en dat ook de laatste in den eerste een waardige evenknie gevonden zal hebben. Het verzoek van April 1840 aan de confraters om commissiegoed te mogeu ontvangen had het gehoopte gevolg gehad en spoe-dig na de vestiging kwamen reeds verzoeken in van parti-culieren om zich met het debiet van een of ander werk te belasten, van Ds. Iladijs te Doesburg van P. Bleeker te Batavia als lid van de redactie van het Natuur- en geneeskundig archie, rati Neerlands- Indie y toen de vroegere onderhandlingen over dit tijdschrift met Tjeenk Willink en Kemink tot niets schenen te leiden van Prof. Siegenbeek om een honderdtal exemplaren van zijn Geschledenis der Leidsche Hoge school te debiteeren, 't geen Kruseman echter meende te moe-ten Aftaan Je rerschillenze herektkeen en tvisselinten van haar leien. Brief van Bleeker 18 April 1846. Brief van Sieenwerk 16 Januari en 23 Januari 1849. Brief van Withuys, September 1849. Advertentie van Van der Yliet in Sienivsblad voor den Boekhandel 27 September 1849. LID DER VBREENIGING. 1909 door den failleerenden debitant H. T. ten Bokkel te Amsterdam, 1885, dat „het [Kruseman's] voommen niet [was] om een jong confrater den zedelijken dolhiUek toe te brengen". Het was andeis een wonderlijke tijd in den Boekhandel, aan den eenen kant firma's, die voortteerden op den eenmaal verkrenen roem en zich hielden aan de eenmaal aangenomen gebrui-ken; aan den anderen kant jonge, voortvarende, stoere mannen, die waar noodig veraudering, verbetering, voor Uttgang wenschten. Onnoodig te zeggen dat Kruseman tot een dezer laatsten behoorde en op handelsterreiu zijn geestverwanten vond in Fuhri en Gebhard en kreeg in P. N. van Kampen, Fred. Muller, J. C. Loman Jr., D. A. Thieme, P. Kraay Jr. en zooveel anderen. De vestiging viel in den tijd, dat de eerzame, "confrerie" van den Boekhandel bestookt werd, in den gemacht-makenden tijd van Canongette, Nayler en jeel; al waren dat Broopers die  hoe Kruseman over deze bewegend dacht, daar hij op de vergaderingen der Vereeniging — reeds dadelijk na zijne vestiging had hij zich als lid laten vorstellen en. Mededeeling van Ten Bokkel in Nieuwsbhad voor den Boekhandel 4 October 1849. Bouivstoffen Dl. I biz. 228. Het is bekend, dat de Vereeniging in 1843 van dit onderwerp en präsvraag maakte, en dat Fubri en Gebhard voor bun antwoord bereond werden. Hoe de meeningen van een mensch veranderen kunnen! In de Bibliothek der Vereeniging berust bet eigen exemplar van Gebhard met de aanteekening in handscbrift: „Ik lees bet ding, dat ik reeds vergeten was, nog eens over. „Gebhard van 1866 staat verbaasd over Gebhard van 1846! Of moet de onzin op pag. 35 over de Vereeniging als gild, en op pag. 39 en 40 over allei niet minder onbekookts, een persiflage beteekeneu? Ik sweet bet niet meer maar wel dat in deze zoogenaamde „Bescboawing" hat goede niet zakelijke niet goed is. „Nov. 1866. J. H. Gebhard. 1840-1851. was in de Algemeene Vergadering van den 1 Augustus 1840 te gelijk met J. C. en W. AltorB'er te Middelburg, J. B. Wel- ters te Groningen en E. van Wijk Anthz. te Zwartsluis aan- genomen — aan de debatten geen deel nam. Een wonderlijke tijd, vergeleken met den onze, van journalistiek en publiciteit en reclame. Thans openbaarheid zooveel mogelijk om op het publiek te werkeu en het debiet van de boeken te bevorderen, toen tegenkanting van de redactie van het Nieuwablad^ dat dit vakblad ook door anderen dan door de leden van het gilde gelezeii zou worden, die daardoor een ongeoorloofden blik zoudeu kunnen werpen in den handel en het rabat^ dat de uitgever den debitant verleende, te wet^u zouden komen ^ Ook daarover werd onder de boekhandelaars heel, wat strijd ge- voerd : Kruseman sloot zich in 1851 aan bij hen, die den boekhan- delaars voortaan netto handels-prijzen zouden berekenen ^, hetgeen samenhing met het vereifenen der jaarlijksche rekening. Dat Kruseman zich bij die beweging aansloot kan niet verwonde- ren, daar de Algemeene Vergadering van de Vereeniging (9 Augustus 1847) hem op voorstel van den voorzitter G. T. N. Suringar met zichzählen, K. Fuhri, C. J. Borleffs, Fred. Muller, S. E. van Nooten en 11. Y. van Gogh benoemd had in een commission „tot het ontwerpen van bepalingen, waarbij voor de leden der Vereeniging — zoo mogelijk in verband met de jaarlijksche Algemeene Vergadering — een vaste tijd, plaats en wijze van vereffening der jaarlijksche rekeningen werd beraamd", welke commissie Kruseman op haar beurt tot rapporteur aanwees. Hij begreep ten voile de lasten en de lusten die het lidmaatschap van de Vereeniging met zich medebracht, dat die Vereeniging hoe langer hoe meer zou worden het middelpunt, waarom heen de Boekhaudel zich moest scharen, maar ook dat die Vereeniging haar hulde en dank moest brengen aan hen, die de Vaan de A^creeniging hoog hidden. Daarin was hij zijn mede-leden verre vooruit. Dat ondervond M. des Amorie van der Nietiwsblad voor den Boekhaudel 21 Augustus 1845 en 1 Juli 1847. T. a. p. 9 Januari 1851. Zie Bouwstoffen Dl. I biz. 587 vlg. Hoeven, practiserend advocat te Amsterdam. Naar aanleiding 1840-ikm van een uitgegeven lerer van Dr. H. Heemskerk, predikaiit bij de Remonstrantsche Geraeente in de Hoofdstad, was de vraag gerezen of het volgens de vigeerende wet op het kopyrecht van den 25 Januari 1817 geoorloofd was predikatien tegen den wil des redenaars af te schriven en uit te geven, een quaestie die tot veel polemiek aanleiding gaf en waarmede zich zelfs, toen de rechter in drie instantien tegen den uitgever S. de Greb- der Sr. geeu rechtsingang meeude te kunnen verleenen, oj) voorstel van haar medelid Mr. J. van Lennep de tweede klasse van het Koninklijk Nederlandsch Instituut bemoeide. De Vereeniging meende — en me dunkt terecht — dat in die geval, wel de deeken een ongeoorloofde daad te zien was, erger dan louter nadruk; dat het een daad was „in strijd met de aloude Vaderlandsche goede trouw, den gestrengen toets der zedelijkheid niet kumiende doorstaan" 2. Under de rechtsgeleerden, die zich schaarden aan de zijde der Vereeniging, behoorde Mart, des Amorie van der Hoeven, en toen deze in September 1850 op het tweede Nederlandsche letterkundig congres te Amsterdam zich nogmaals ten gunste van de aangerande w der Vereeniging uitliet was het Kruseman, slechts aan zijn overtuiging gehoorzaraende, niet meer dan een gewoon lid, Arrest van den Hoogen Kad dd. 22 Mei 1850. (Weekly van l'^Qi 11°. 1136). 0. m. leest men in dat arrest, dat hier geen sprake 2(1 n van nadrnk, „vprmit8 de woorden [naar den Franschen tekst]: "P'ofit du proprietaire du manuscrit ou de Tedition primitive veron- ^ Aj^*ien, dat er een handschrift of manuscript bestaan hebbe, iets het- ^ ^^en noodzakelijk vereischte is voor eene leerrede, doordien dezelve ])y -5^^^ vuist kan zijn uitgesproken." (Vgl. Nederlandsche rechtspraak ^tot^^^^^ blz. 281). Zie over het verloop der zaak Kruseman. Bourn j^i^i. 1^1. I blz. 649 vgl. — In eenigszins gewijzigden vorm deed '"^i/ * quaestie zich voor in" 1872 over M. de Vries' Sederlands be- M'^Q^^ TU' Toespraak bij  achte den verdientigen van den eerlijken en eerlijken Boekhandel van zijn erkontelijkheid te doen blijken. Als boekhandelaar en uitgever, flink en fier, trouw en roud. Hij was zich dat bewust en kon dan ook rekenen op de instrument mögliche dor boekhandelaars, toen hij hun zonder meer, een-voudig weg verzocht wel te willen geloven, dat hij geheel verein das handelwijze van iemand, die te Leeuwarden, onder meer andere boeken, met Christolijk Albums en haakboekjes langs de huizen liep en deze aanbood voor verrainderden prijs. Dat ook de commissiehandel geen rozen zonder doornen was, zou Kruseman ook moeten ondervinden, al mag hij hierin ihn minder ongelukkig. Ewest zijn dan anderen; de naam van Sybrandi te Amsterdam, zijn hoofdcorrespondent, heeft een te goeden klank, dan dat zeKs maar verondersteld mag wordeu, dat van diens kant minder zorgvnldige behandeling aan Kruseman's pakketten ten deel viel; aan anderen moet dus de schuld gelegen hebben, dat het teruggaand commissiegoed niet altijd op tijd en in goeden toestand bij hem terugkwam. Het in commissie zenden der Bijbehcke vrouwen had hij in 1848 om die reden reeds moeten staken en met den meesten nadruk meende hij dan herhaaldelijk ook op voorziehtige en zorgvnldige behandeling te moeten aandringen. „Men doet mij daar eene wezenlijke dienst mede, omdat men mij het verdriet bespaart van stapels gehavende en onbruikbare boekdeelen terug te Zien' Die ongelukke pakken "teruggaand Commissiegoed" liggen steeds onder eene hooge mate van minachting, tot zelfs bij de loopjongens toe, die er mee sjouwen en omspringen, also f 't ballast ware. De arme uitgever, die handen vol geld en maan-den van zorg besteed heeft, om zijn goed er wat netjes te doen uitzien, krijgt vlagen van wanhoop, als hij die balen en kisten ontvangt, waaruit vaak zijn papieren kroost, gehavend. Brief van M. des Amorie van der Hmnen 2;) September 1850. Advertentie in Siemrshlad voor th'n Boekhandel G Juli 1848. — Opgvmerkt raajj worden, dat nit deze aanbieding blgkt, de goede roep, waaruit deze uitgaven stondeu. Vgl. hiervoor biz. 70. Advertentie in yieuwsblad voor Den Boekhandel 20 Janaari 1848 En geschonden, het reeds op den drempel van zijn huis te 1848 gemoet rolt. Men bedenke toch, dat het voor hem nog geen misdnik is, al wordt het op zijn zolder gestapeld" Behalve dergelijke onangenaamheden, was de tcrugzending van onverkocht commissiegoed ook alles behalve goed geregeld door de boekverkoopers onderling: men zond de pakketten terug, wanneer dat zoo eens in het rijm te pas kwam. Noorduijn & Zoon te Gorinchem zagen echter de wenschelijkheid van een zekere regelmaat hieromtrent in; Kruseraan sloot zich in het leven geroepen cm jaarlijks vddr Juni het commissiegoed van het vorige jaar terng te zenden en stelde daarbij voor zich zelven nog de vaste en algemeene bepaling, om na Juli noch vervolgwerken noch nieuwe artikelen te verzenden aan hen, die hem niet in staat gesteld hadden de rekening op te maken. De administratie was sind 1840 ook allengs uitgebreider geworden, zoodat Kruseman er in 1849 toe overging in de plaats van Van Dijk, deurwaarder bij de belastingen, die s avonds de boeken kwam bijhouden, een vasten boekhouder in dienst te nemen en dienen vond in den Heer J. J. Weeveringh, den broeder van de trouwe en zorgvuhlige medewerksters aan de Aglaja, om werkzaam te zijn in het beheer van de debiet- en uitgeverszaak; steeds was voor de dagelijksche bezigheden vermeerdering van personeel noodig, zoodat, tegen een winkelknecht bij de opening van den winkel in 1840, Kruseman tien jaar later, in Juni 1850, reeds tien bedienden had. Die uitbreiding was geen overdaad, want behalve nog de toenemende omvang van den boekhandel, de beslommeringen verbonden. Aan het be-stier van een eigen dnikkerij, had het fonds zele, behalve door eigen plannen en door voorstellen van anderen, verschilende uitbreidingen ondergaan door aankoop op fondsvcilingen van verschillende werken van Lavater (1845), van Ter Haar's Huibert en Klaartje (1849), Haafner's Reizen, Backer's Aard- Advertentie in Weekblad voor den Boekhandel 15 Januari 1853 en in Nieuwsblad voor den Boekhandel 20 Januari 1853. Advertentie in Weekblad voor den Boekhandel 12 Januari 1852. I 174 PONDSVELING. 1852. Reden gezocht worden ^ tot twee daden, die Kmseman kort na 185 L. deed: de fonds-veiling van 1852 en de verhuizing in 1853. Hetgeen de ongebonden verkooping, die den 7. Augustus 1852 door J. C. van Kesteren te's-Gravenliage in de Karechal de I Ture7ine gehouden uit Kruseman's fonds in andere handen zag I' overgaan, was niet van veel beteekenis; het waren bijkans 30 f titels, waaronder de Kerkklokstoonen van Strauss, drie bun- deltjes van Ten Kate, het Haakboekje van Benedictus, een I paar romans en de even te voren genoemde werken van Lava- ter; verschillende daarvan had hij reeds vroeger, ook bij stel- len tegen verminderdeu prijs verkrijgbaar gesteld. Toch was ! het niet de eerste vermindering die het fonds onderging. J. O. van Kesteren had reeds den 12. December 1849 De Nicklen en het Gesprek daar Over van Helvetius van den Bergh verkocht en daar niet meer voor kunnen bedingen dan 783.70, terwijl zij hun uitgever /' 809.40 gekost hadden. Die opruiming van het magazijn, waardoor Kruseman contanten in handen kreeg zal er ook wel iets toe hebben bijge-dragen, dat in het volgend jaar een nieuw perceel aangekocht zou kunnen worden. Sinds jaren was in het bovenste gedeelte van „Inde vier Heems-kinderen” aan het Spaarne een Boomsch-Katholieke hüskerk gevestig. Maar toen bij de invoering der bisschoppelijke hierarchic de Static van den 11. Franciscus bij Koninklijk Bessluit van den 11. November 1851 Nr. 35 opgeheven werd en het kerkgebouw in publieke veiling kwam, werd „Jan Hendrik * In de Hafarlemsche Courant van den 28. December 1850 adverteerde Kruseman, dat hy door aankoop eigenaar ge worden zgnde van Bilderdgk'8 Taal- en dichtkundige verscheidenheden en diens Nieuwe taal' en dickikundige verscheidenheden en die gelegenheit [wilde] stellen cm zich dit hoogst belangryke werk op een«i min-kostbare wgze * Aan te scbaffen. Zie bv. de advertentie in Weekblad voor den Boekhandel van den 10 Januari 1852: „Ik vertroaw dat deze Aanbieding attentie zal trekken". VERHUIZING NA.AR „DB VIER HEEMS-KINDEREN". 175 Dyseriiick, meester metselaar en steenkooper aan de Oude i853. Gracht te Haarlem, daartoe mondeling geraachtig dor de door Arie Conielis Kruseman, boekhandelaar en boekdrukker aan het Spaame", voor /3S80 kooper van dit perceel. Onmiddel-lijk na de aanvaarding (1 Mei 1853) werd de oude heilige plaats tot boekwinkel en drukkerij ingericht op dezelfde plaats waar in de zeventiende eeuw en der zes Haarlemsche Doopsgezinde Gemeenten, het zoogenaamde Lucas Pliilipsvolk, haar vergaderplaats had, wier leden zich overreenkomstig de oude Doopsgezinde leer „grootelijks hielden aan de letter van de Schrift, vooral van het Nieuwe Verbond, ond.er hetzelfde dak, waar in de volgende eeuw de priester zijn Credo in unum Deum. Pafrem omnipotentem factorem cieli et terra, vhibilimn omnium, et invisililium. Et in unum Dominum Jeum Cliris-fum, Filium Dei unigenitum gezongen hab, onder datzelfde dak zouden eerlaug tal van vellen bedrukt worden, die den eereten stoot zouden geven, waardoor het geloof aan den Bijbel als onfeilbare en eenige bron voor de kennis van Gods woord en geweldigen knak bij het groote publiek zou krijgen. De eigenaar en gebruiker van „De vier Heems-kinderen" zou gelijk De Haarlem teekenaar W. O. J. Nieuwenkamp ontwierp de hier tegenovergeplaatste af bewändig van „De vier Heems-kinderen", naar en bonwkandige teekening, welke de tegenwoordige eigenaaar en bewunder van het perceel, Mr. Th. de Haan Hagenholtz, wethonder der gemeente Haarlem, in 1884 v(Sor het sloopen van het huis liet maken. Heer C. Verkragsen, sind 1856 werkzaam in Kruseran's zaak, gaf goeden räum over enkele details. Aan beide Heeren räum dank voor hun lulp en medewerking. In 1883 verzonden de Gebr. Van Asperen van der Velde, destoigens eigens van Kmseman's drnkkerij in „de vier Heems-kinderen" een circulaire, waarbg gevoegd was een afbeelding van den gevel, geheel Mt typographisch materieel samengesteld. De vorm daarvan was gezet door den Heer J. H. Warnier, den tegenwoordigen eigenaar der drukkery. Onder de vroegere Noord Nederlandsche boekdrukkers die hun be-dryf nitoefenden in een pDye vier Heems-kinderen" noem ik Jan Zyvertsz. te Amsterdam c. 1530 (Moes. De AmstevdamscJie boekdrukters en uitgevers in de zeatiendc eeuw 2o afl. Amst. (1897) biz. 118). Blanpot ten Gate. Geschiedenis der Doofjsffezinden in Hollnnd^eland, Utrecht en Gelderland, Arast. 1846 Dl. I. biz. 138. 176 VOORBODEN VON EEN NIEUWE RIGHTING. 1851. een tweede ros Beyaert in die woning als een fier strijdpaard Kampen voor alles wat lieiu dacht beschaviug en kennis nader te kunnen brengen tot het Nederlandsche volk op letterkundig, op natuurwetenschappelijk, op godgeleerd terrein. Een woning in de Kleine Houtstraat, belendend aan „De vier Heems-kinderen" werd een jaar later in Juni 1853 als woonhuis betrokken „En daar, in die nieuwe hnizing zou het vertier van den boekverkooper, het bedrijf van den drukker en de handel van den uitgever weer met reuzenschreden voor-uit gaan. De jaren 1851 tot 1856, het voorspel van den grooten tijd 1856, stonden voor de dear: Buitenlandsche Kldssiekeny Lindo, Etagere edu, Album (ier Nafuur, Da Costa, Buijs, Huet, PrakiUche Volksahnunaky Dickens, Na-fuurlijke immer vor Nederlandj Bilderdijk, zouden achter-eenvolgens de uitgaven en de personen zijn, die de uitgeverbinnen den kring van zijn handelsondernenen zijn handelsondernen zou gaan trekken. De verbintenissen in de eerste 10 jaar van het bedrijf aangeknoopt, de kennis van den handel opgedaan, de pionniers met beleid en met tact uitgezonden zouden hoe langer hoe meer vruchten gaan afwerpen, de tijd naakte dat Kruseman zich tot dat welbekende hoege, dat alom beroemde voorname stand punt zou ophetten, en de Boekhand el de bewijzeu voor het grijpen zou krijgen, dat de surculus van Beets de ardor van Kruseman geworden was. 'Thais plaatselijk geteekend i)°. 13. 'Een uitgever, zal hy ondervinding verkrijgen, moet verliezen; voor een jong uitgever, die begint, is het wenscheiyk, dat hy verliest. Een uitgever, eenmaal nedergetuimeld van de hoogte, waartoe hij zgne verwachting had opgevoerd, een uitgever, eenmaal afgetrokken van het jedele droombeeld, 't welk hij zich van een zyner troetelkinderen gevormd had, zal als in een andere wereld ont waken, en de schellen zulen hem van de oogen vallen." (K. Fuhri. Adres aan de boekverkoop&s in Nederland. 1846 biz. 25). Últbreldinir Tan de Nachweis, Pains. — Tan der Pot, Jnlianns. — Büttenlandflehe Klasbien. — De werken Tan Walter Scott. — Etagrere editie. — Album der National — Beeher Stowe, De negrerhnt, — Da Costa, Politikke poesy. — Practische Yolksalmanak. — De werken Tan Charles Dlekens. — Landböttelen, Nütterheids Bibliothek, — Nationalisten historie Tan Nederland. - Costers-feesten. 1851-1856. Gelijk alle féeschiedkundige ontwikkeling van zaken als van )er9onen niet met plotselinge overgangen gaat, maar zich daarin'slechts voor den beschouwer uit de verte vrij duidelijk afgebakende lijnen vertoonen, zoo moet de aan het einde van het vorige hoofdstuk aangdulide kentering in de richting van den uitgever, geenszins zoo opgevat worden, dat de uitgaven wier bespreking thana aan de beurt zijn al reeds dadelijk zich iiaast de richting van het afgesloten tijdperk van 1840 — 1851 zonden plaatsen. Het tegendeel daarvan is waarheid. De Patdiis van Beets, de Kijkjes i?i het let>en van Van Zeggeleu en de Julianu-s (U AfvaUi^e van Van der Pot zijn van geen andere 12 178 VOORBODEN VAN EEN NIEUWE RIGHTING. 1851. Soort als andere boekeii, die in de vorige jaren hun tocht door Nederland uit het huis aan het Spaame te Haarlem ondernomen liadden; hun wordingsgeschiedenis echter viel sameii met de voorbereiding van de Bibliotheek van Buifanlandsche Mussieken en van het Album der Natuur, waaraan zeker niet, wat hun geest en streven betreft, een plaats aangewezen zou mogen worden in het voorbereidijk zien, dat in 1851 de oude richting door Kruseman wel niet geheel vaar-wel gezegd werd, maar dat zich in dat jaar een nieuw element bij het oude kwam voegen, dat — het zij hier in het voorbijgaan opgemerkt — weklra de boventoon ^ou krijgfen en van den volgeling V van den geest des tijds tot op zekere hoogte zou maken den toongever, die de kunst en de wetenschap tot bet publiek zou pogen te brengen. Die kentering in den aard der uitgaven viel ongeveer samen met andere verschijnselen, met de oprichtig der drukkerij, met de verplaatsing van den winkel en de uitgeverszaak. Omstreeks 1851 valt die afscheiding, een jaar, dat direct en indirect voor Kruseman gewichtige gevolgen zou hebben. In dat jaar toch had te Louden plaats de eerste wereldtentoonstellung, die Kruseman persönlicke bezoclit en op hem zulk een indrukmaakte, dat hij, een 30 jaar later, als „boekhandelaar in ruste" niet ophield telkens en telkens weer als van de daken te verkondigen, hoe van die tentoonstelling de eerste stoot uitgegaan was tot de groote omwenteling op het gebied derkunstnijverheid. De indrukken van kunst toegepast op nijverheid, te Louden verkregeu, zou hij al heel. Sproedig na 1851 trachten toe passeu, maar veelal zou hij het in de eerste tijden vooral, niet verder kuimen brengen dan de goede vn\, waar zelfs een bescheiden pogen om zijn denkbeelden tot een uitvoering te zien komen, moest afstuiten op het volslagen ge- * Bouwsto/fen Dl. I biz. 468 vlg. ; Toespraak hij de of)ening van de tcekenschool v)or kunstnijverheid te Ifaarlern. 1879; Het teekefi-imder- wiJ8 op de tag ere school (1880); Kunst nijverheids-opleiding. COENRAAD BUSKEN HUET. 179 brek hier te lande aaii kuustvaardige handwerkslieden, aan konstgraveurs^ aaii artistiek outwikkelde smoutzetters^ aaii konstboek binders. 