Geschiedenis der Fransche Protestantsche vlugtelingen, van de herroeping van het Edict van Nantes, tot op onzen tijd. Uit het Fransch vertaald en gedeeltelijk verkort en omgewekt
Feedemk Willem stierf in 1740, en liet aan zijnen opvolger, Frederik II., 8,700,000 daalders, en een wel gedisciplineerd leger vanruim 80,000 man. Frederik II. had van kindsbeen af eene geheel fransclie opvoeding gehad; en toen hij aan de regering kwam, om- ringde hij zich niet alleen van fransche geleerden, maar begaf zich ook in briefwisseling met Rollin, Fontenelle, Voltaire en anderen. De akademie, door zijnen vader verwaarloosd, werd door hem tot het toppunt van blister opgevoerd. Niets werd ontzien om dit doel te bcreiken. De Geheime Eaad Jordan ontving onbe- paalden last om de akademie op nieuw te organiseren. In hetzelfde jaar schreef Frederik aan Voltaire : " Ik heb den grondslag van onze nieuwe akademie gelegd. Wolff, Maupertuis en d'Algarotti heb ik al ; Vaucanson, 's Gravesende en Euler zijn uitgenoodigd. Ik heb ook een nieiiw college opgerigt voor handel en fabriekwezen, en ik neem schilders en beeldhoiiwers in mijne dienst." Jordan werd in zijne taak geholpen door Formey, die eene halve eeuw do voornaamste persoon in de akademie was. Het ontbrak voorts niet aan geleerden, als Achard en Beausobre, de dichter Bitaubc en anderen, die aan de regering van Frederik luister bijzetteden. In den zeventigjaiigen oorlog behaalden de vlugtelingen onver- welkbare lauweren. Wij zwijgen van Chevenix de Beville en le Fevre, om meer bijzouder melding te maken van den generaal Baron de La Mothe-Fouque, die, met 8,000 Pnusen, het hoofd bood aan Laud on, met 28,000 OostenrijkeiC Een bataillon carre gemaakt h(5bbende, hield hij zich acht iiren lang staande tegen de vij- andelijke ruiterij ; en toen al zijn kriiid verschoten was, hield zijn volk nog vol met het blank geweer te vechten, tot dat zij door overmagt overrompeld werden. " Deze stoute daad," zeide Frederik, " kan bij nicts vergeleken worden dan bij het heldcnstuk van Leonidas 109 en zijne dappcrcn in fleu bergpas dev ThefmopylfV . Xegon fransche geueraals hielpeu in dieii oorlog Pridssen tegen Oostetirljk, Frankrijk eu Rusland verdedigen. Deze oorlog kostte stroomen bloeds, maar stelde Pruissen voortaan op eene rij met de grootste mogendhedeu van Europa. Na den vrede van Hnhertshnrg kon Predeuik zijne aandacht vestigen op binnenlandsclie aangelegenheden. De wolfabrieken hadden gebrek aan spinners. Hij ontbood binnenlanders genoeg om tweehonderd-en-taclitig nieuvve dorpen aan te leggen, elk van tweehonderd Imisgezinnen. In alle steden werden nieuwe fabrieken aangelegd. Goudsmids- en jiiwelierswerk werd onder anderen bijzonder aangemoedigd. Er moesten jaarlijks een zeker getal gouden snuifdozen, met edelgesteenten bezet, aan den koning geleverd worden, en hij betaalde die kunstwerken iiaar evenredigheid van de uit- voering. Daar bleef het nietbij : hij liet dikwijls de vervaardigers bij zich ontbieden, sprak minzaam met hen, en gaf hnn wenken, die van zijnen smaak getuigden. Hierdoor kwara het, dat de juweliers- arbeid van BerUjn eerlang met dien van Parijs kon wedijveren. De hoven van Rusland, Volm en Saksen, waar de weelde in die dingen groot was, gun den hunne bestellingen aan Berlijn. In weei-wil van het guve klimaat Averden er moerbezicnboomen aangekweekt voor de zijdeteelt. Kanon- en kogelgieterijen werden aangelegd, waar de nabijheid van het metaal en van de brandstof zulks toeliet. Groote moerassen langs den Oder werden droog gemaakt, en wel met dat gevolg, dat 1,200 huisgezinuen er een bestaan vonden. In een woord, landbouw en nijverheid werden zoo krachtdadig bevorderd, dat Pruissen, ten aanzien van rijkdora en bevolking, verdubbeld werd. VijFDE Afdeeling: — Afstammelingea der vlugtelingen gedurende delaatste zestig jaren ; en tegenwoordige staat der fransche kolonie te Berlijn. Pruissen heeft in de laatste zestig jaren vele mannen van uitste- kende bekwaamheden en verdiensten voortgebragt, wier voorouders fransche vlugtelingen waren. Sommigen banner bleven aan de akademie luister bijzetten. Allen op te noemen zou ons bestek niet gedoogen. Wij bepalen ons derhalve tot de uitmuntendste. Louis Ancillon, 1740 te Berlijn geboren, is een wijsgeerig schrijver van den eersten rang. Peederic de Castillon, te Berne geboren, 1747, werd in ISOO lid van de Akademie van Berlijn, en vestigde zijnen roem door zijne werken over Kedeneerkunde, Zielkuude enz. Adalbert Ciiamisso, 1781 geboren, had grooten aanlcg voor de 110 duitsclie dichtkunst en wijsbegeerte. Hij schreef, 1813, liet zouder- linge werk : Fieter Schiemil ; of de mem, die zijne scJiadim verkocht. Deze vertelling, in het Hoogdiiitscli gesclireven, werd terstond in het Franscli, Engelscli, Hollandscli en Spaausch vertaald. Hoffmann, \viens verdichtselen in dienzelfden trant vallen, erkende, dat hij een kweekeling van Chamisso was. Hij deed later, met Otto van KoTZEBUE, eene reis om de wereld. Maar de twee voornaaraste lichten nit het nakroost der vlugtelingen zijn Frederic Ancillon en Savigny. De eerstgenoemde, 1765 te Berlijn geboren, eerst predikant, daarna hoogleeraar in de geschiedenis aan de militaire school, en geschiedschrijver van Braudenhurg, werd 1803 lid der akaderaie, Zijne letterkundige werken en zijne diensten in hooge betrekkingen aan den staat bewezen, hebben hem duurzame achting verworven. Plij stierf als eerste minister, 1837. Frederic Charles de Savigny, iiitranntend regtsgeleerde, 1779 te Frank- fort geboren, en nog in leven, heeft over het vak zijner beoefening veel licht verspreid. Onder zijne werken is eene welbekende verhan- deling : Over de roeping van onze eemo tot de beoefening der Regts- geleerdheid. La Mothe-Fouque, kleinzoon van den held van LandsJmt, na, als luitenant der ruiterij, de veldtogten van 3, 4 en 95 gemaakt te hebben, wijdde zich geheel aan de beoefening der letteren. In 1813 vatte hij de wapenen weer op, en streed dapper te Ltitzen, Kiilm en Leipzig. Hij schreef onderscheidene romans, waarvan zijne Ondine verre weg de bevalligste is. Charles Frederic Michelet, een der voornaamste leerlingen van Hegel, hoogleeraar aan de hooge school van Berlijn, heeft zich beroemd gemaakt door eene bekroonde verhandeling over de bovennatuurknnde van Aristoteles, en eene geschiedenis der nieuwe duitsche wijsbegeerte. Ook aan kunstenaars van fransche afkomst, als Rodolphe Jordan en Bar- thelemy Pascal, wier schilderstukken zeer gezocht zijn, heeft het niet ontbroken. Vele praissische afgezanten aan vreemde hoven, zijn ook nu nog van fransche afkomst, en menig afstammeling der vlugtelingen heeft zitting in het pruissisch parlement. In den krijgsmansstand, in het koopmanskantoor, in de fabrieken — kortom, overal treft men ze aan. Van alle takken van nijverheid, die Pruissen verrijkt hebben, heeft niets beter stand gehouden dan de zijde en fluweel fabrieken. In 1837 bestonden er nog in dat land 14,111 weefgetouwen voor zijde en fluweel, waarvan 1,575 te Berlijn, 390 te Fotsdam, 350 te Frankfort aan den Oder, 310 te Keulen en 11,137 to Elberfeld en Crefeld. Ill •~ Men telt nog in Berlijn vvel 6,000 afstaminelingen der fransche volkplanting, en bij den lioop genomcn, onderscheiden zij zich voordee- lig van den kant der zeden. Dc stipte geest van Calvijn is nog niet geweken nit het nakroost zijner verbamien volgelingen. De fransche taal heeft lang opgehouden moedertaal te zijn. De hcrvorming van den staat in L808 heeft de fransche gemeenten ingesmolten, en hare oorspronkelijke instellingen, waardoor zij in het wereldlijke, zoo wel als in het geestelijke van den staat gescheiden waren, te niet gedaau, Het kon den Duitscher, wiens letterknnde zich meer en meer begon te ontwikkelen, op den duur niet welgevallig zijn te zien, dat eene \Teemde taal boven de zijne werd voorgetrokken. Fredeeik II. was uaauwelijks overieden, of de terugwerking werd zigtbaar. Uit vijftien leden, in de akademie gekozen, waren er slechts diie van fransche afkomst. Na den val van Napoleon werd vooral de verkiezing voor al wat fransch was vrij wat minder. Men begon, ge- lijk in Holland, de familienamen te vertalen : Lacrois werd Kreutz ; Laforge, Schmidt ; Duprc, Wiese ; enz. Andere verbasterden himne namen door verandering van spelling : Boutemont werd BuTTMAN, en anderen werden nog onkennelijker. Tot in 1819 waren er nog in Berlijn zeven fransche kerken. Sedert 1830 is er maar eene, daar in gehroken fransch gepreekt wordt. Het tegenwoor- dig geslacht is geheel Dnitsch en voelt geene betrekking meer op het vaderland zijner voorouders. HOOFDSTUK 11. De Fransche Vlugtelingen hi de kleinere staten van DuUschland, In de luthersche staten van Bidtschland werden de Franschen, als Calvinisten, met minder belangstelling opgenomen, en op vele plaat- sen moesten zij onverdraagzaamheid ondervinden. Tot ambten, ja zelfs tot liandwerksgilden, werd liun veelal de toegang ontzegd. In menig oord vermogten zij geene eigenaars van vaste goederen te worden. Bij zulke voorwaarden kon de toevloed zoo groot niet zijn als in Brandenhurg . Eenige huisgezinnen hadden zicli in Leipzig en Dresden gevestigd, maar mogten er niet in het openbaai* hiinne godsdienst uitoefenen. Die van Leipzig verkregen niet voor 1701 verlof om eenen leeraar te beroepen. Voor dien tijd moesten zij in het naburig E.aUe ten avondmaal gaan. Te Franl-fort ami den Mein en in Hamburg was het niet beter gesteld. De eerste vlugtelingen, die naar Franl-fort kwamen, waren Walen, die voor de verdrukking van Aha gevhigt waren. Zij maakten omtrent 300 personen uit, toen de hun aangewezen kerk op last der overheid gesloten werd. Hierop besloten velen tot eene tweede verhuizing, en begaven zich naar de Paltz, alwaar zij eene kleine volkplanting aanleiden te Klooster Franlxentlial, De teruggeblevenen verkregen in 1601 verlof om een kerkje buiten de stad, in het dorp Bockenheim op te rigten. Toen dat gebouw zeven jaar later door eenen brand verwoest werd, ontbraken waarschijnlijk de middelen om het te herbouwen. Althans werd de dienst voor de fransche vlugte- lingen het jaar daarop, door vergunning van Wolfgang, Prins van Isenhirg, te Offenbach gehouden. Na de herroeping van het Edict van Nantes kwamen zich vele vlugtelingen aan de gemeente van Frankfort aansluiten. Zij moesten zich op allerlei wijze in de uit- oefening hunner godsdienst behelpen, en niet voor 1787 werd hun door het stedelijk bestuur de gewenschte vrijheid toegestaan. Deze kolonie bestaat thans nog uit een klein getal huisgezinneU; die de taal hunner voorouders niet vergeten hebben. Zij voorziet door handel en nijverheid, gepaard met overleg, in al hare behoeften.* * De kleine gemeente had in 1825 nog twee Iceraars, Zwitsers van geboorte, die beurtelings, in een zeer net kerkje, de dienst waarnamen. — V. 113 De oorsprong der fransche kolonie in Hamburg was volkomen dezclfde als die in Frankfort. Ook zij verkregen niet voor 1761 vrijheid om hunne godsdienat uit te oefenen. Onder de reeders en bankiers van die handelstad, getuigeu de namen van God E fro y, Chapeaurouge en meer andere van hunne afkomst, Er bestaat nog eene fransche kerk, die echter weinig bezocht vpordt. In Bremen en Lnbek moesten de vlugtelingen dezelfde onverdraagzaam- heid ondervinden als in de reeds genoemde steden. Beter werden zij onthaald in de &taten van het huis van Bruns- toijk, hoevvel deze tot de luthersche gezindte behoorden. Sophia, hertogin van Britnsicijk-Hanover en dochter van Frederik V., koning van Boliemen, was in de hervormde godsdienst opgebragt. Haar echtgenoot, Hertog Ernst Augustus, vaardigde in 1685 een edict ten gunste der vlugtelingen uit, waardoor huii alle vrijheden en voorregten werden gewaarborgd. Vele huisgezinnen van rang en aanzien begaven zich naar Hanover, en bekleedden er ambten in den staat en bij het leger. Deze kolonie was in bestendige briefwisseliug met hare landslieden in Engeland, en heeft het hare toegebragt tot de acte van het parlement, waarbij in 1701 de troonsopvolging in Engeland bepaald werd. De stad Zell was de voornaamste wijkplaats der Eranschen in Brunswijk. De Hertogin vah Zell was eene fransche vrouw van hooge gcboorte, die zich door bevallig- heid en deugd onderscheidde, en aan hare geloofsgenooten een onthaal verschafte, dat niets te wenschen overig liet. De beijersche steden, BaireutJi en Eh'langen, hadden ook veel aan de fransche vlugtelingen te dauken. De laatstgenoemde werd bijna geheel door Eranschen gebouwd, en behoort onder de fraaiste steden van Duitschland. De Hertogen van Nassau en van Saxen-Hildburghausen en andere kleine vorsten, ontvingen de vlugtelingen met veel heuschheid. De Keurvorst van de Paltz, Philip Wilhelm, die calvinist was, ont- ving vele huisgezinnen, die zich over zijn gebied verspreidden. Sommige vonden het raadzaam buiten 's lands hunne namen te veranderen, om vervolging voor te komen. Zoo ging het, b. v., met de familie Guinand, die in Beijeren, met het ontginnen van mijnen, een vorstehjk vermogen bijeen bragt. De eerste van dien naam, die Frankrijk verliet, schreef, over de grenzen gekomen zijnde, voortaan zijnen naam Gienanth, Dat deze voorzorg niet geheel overtollig was, blijkt uit het geval van Jean Caruel, voornaam fabrikant van p 114 Tours, die in Manliehn eene groote zijdefabriek had opgerigt. Door list naar zijn vaderland gelokt, werd hij daar in den kerker van Viucennes opgesloten, en vervolgens naar de bastille gevoerd, alwaar hij, na dertigjarige gevangenschap, overleed. Van alle duitsche vorstendommen was het, na Pmissen, Hessen Cassel, dat de meeste vlugtelingen ontving. Aan het hoofd van dien kleinen staat, die toen ougeveer 350,000 zielen telde, stond Karel I., een jeugdig en eerzuchtig prins. Hij was calvinist, en buitendien, om staatkundige redenen, den vlugtelingen toegedaan. Hij wachtte dus niet tot de herroeping van het Edict van Nantes om zijne geloofsgenooten uit te noodigen, maar stelde reeds in April 1685 bekend, welke voorregten en vrijheden hun, die zich in zijne land- palen kwamen nederzetten, toegedacht waren. Deze voorregten waren nagenoeg dezelfde, die door den Keiirvorst van Brandenburg waren toegezegd. Hierop kwamen terstond eenige vlugtelingen uit BaupJiine, Champagne, Plcardle en Mess'm. Gedurende den winter werd de verhuizing opgeschort. Intusschen geschiedde in December eene herhaalde uitnoodiging, en met de lente kwamen de vlugtelingen in menigte aan. Eerlang telde de fransche kolonie van Cassel 3,000 zielen ; en gedurende de vijftieu volgende jaren gi'oeiden deze tot meer dan 5^000 aan. Omtrent 150 hoofden van huisgezinnen waren edellieden, gewezen ambtenaren of kooplieden ; de overige, hand- werkers en landbouwers. De rijken vestigden zich te Cassel en te Hanau ; de anderen verspreidden zich door het land. De stad Cassel had toen eene bevolking van 18,000 inwoners, die slechte houten huizen bewoonden. Maar zoo groot was de welvaart, die uit het nieuwe fabriekwezen ontstond, dat in 1688 de stad moest uitgezet worden. Men bouwde dan ook de zoogenaamde Nieuwe Stad, het eenige kwartier van Cassel dat door vreemdelingen voor bewoon- baar gehouden wordt. Met andere namen vindt men in de kolonie van Cassel hetzelfde weer, dat wij uitvoerig van Brandenburg gemeld hebben, te weten : verdienstelijke fabrikanten van velerlei soort, geneesheeren, bouwkunstenaars, kiijgsofficieren enz. De kolonie van Cassel en die van Hanau hebben naauwelijks eenige sporen van een franschen oorsprong behouden. Ten platten lande waren er niet minder dan achttien kleine volkplantingen van landbouwers, Zij maakten vele woeste streken vruchtbaar, en verbeterden in velerlei opzigt al wat tot landbouAV, veeteelt en boerderij behoort. De kleine kolonie Friedrichsdorf, gelegen in Hessen-Homburg, omstreeks drie 115 ureii gaaus van Frankfort, vcrdient in tie geschiedenis der vlugte- lingen eene afzonderlijke verraelding. In 1687 gesticht, heeft zij van alle fransche kolonies in DuitscJdand liet langat hai'e taal en eigendommelijkheid blijven bcliouden. Zij bestaat op den luudigen dag uit 900 personen, die nog liet Fransca spreken van den tijd van LoDEWiJK XIV. Straatsburg was in de eerste tijden der hervorming een toevlugts- oord voor menigeen, die om zijn geloof vervolgd werd Calvijn. zelfs had ev veiligheid gevonden. Naderhand, toen de luthersche regtzinnigheid boven dreef, kwain ook de onverdraagzaamheid. In 116 1577 werd de kerk der calviuiaten gesloten, en zij, die verkozen te blijven, moesten voortaan liiinne godsdienst gaan waaniemen in het dorp Woljisheim, dat aan het graafschap Hanau behoorde. Niet voor 1789 wei'd him toegestaan eene kerk in Straatsburg te hebben. HOOFDSTUK III. De Vlugtelingen in Engeland. Eerste Afdeeling : — Vestiging der vlugtelingen in Engeland. Verbond der Protestanten van Frankrijk met Engeland in de zestiende eeuw — Elizabeth — Jakob I. — Karel I. — Cromwell — Fransclie vlugtelingen in Enge- land in de zestiende eeuw — Fransche kerk in Londen gesticlit — Jean a Lasco — Voortgang der fransche kolonie onder Elizabeth — Organisatie der vlugte- lingen onder Karel I. — Hun gedrag gedurende de beroerten — Bescherming door Cromwell verleend — Fransche kerk en in de graafschappen — Edict van Hami!(jtoncourt — Staatkunde van Jakob II. — Zrjn edict ten gunste der vlugtelingen — Hun getal — Zes-en-twintig nieuwe kerken in Londen gesticht — Kerken ten platten lande gebouwd — Fransche kolonie in Edinburgh — In lerland — ^Verontwaardiging van Engeland tegen Lodewijk XIV. — Ver- Icgenheid van Jakob II. — Koniuklijke mildheid — Dubbelzinnig gedrag van Jakob — Hij laat het boek van Claude verbranden — iSlechte uitwerking van dezen maatrcgel — Poging om de vlugtelingen te verwijderen — Oogluiking van Jakob II. ten aanzien van Lodewijk XIV. — Gezantschap van Bonrepaus — Verti'ek van 507 vlugtelingen — Val van Jakob II. — Staatkunde van Willem III. en de Koningin Anna — Parlements-acte in 1709. Engeland, niet minder dan Brandenburg, verleende eene toevlugt aan de Franschenj die bescherming tegen vervolgingen kwamen zoekcn. Meer dan eene eeuw had zij de protestantsche partij in Frankrijk ondersteuud, nu eens met de wapenen, dan weder door ondcrhandelingen. In 1563, toen het bloedbad van Vassy den godsdienstoorlog deed uitbarsten, teekende Koningin Elizabeth met den Prins van CoNDe het tractaat van Hamjdoncourt, waardoor 117 zij zich verbond om hem zesduizend man hulptroepcn te zenden, waar- Van de helft om Dieppe en Rouen te verdedigen, en de wederhelft om Havre te bezetten, dat de Protestanten aan Enyelaud afstonden. De nederlaag van Dreiix en liet verdrag van Amboise maakte een einde aan dat verbond ; en CoNDe streed zelf bij liet koninklijk leger, dat Havre aan den graaf van Warwick ontrukte. Maar Dandelot en CoLiGNY wisten zich buiten dien veldtogt tc houden, en eenige protestantsche edellieden, door geestdrift vervoerd, en hunne gods- ilienst boven hun vaderland schattende, drongen door in de belegei'de stad om ze te helpen verdedigen. Toen de twee partijen op nieuw naar de wapenen grepen, ondersteunde Elizabeth de Hugenotten met geld en met geschut. Na den St. Bartholomeus-moord wei- gerde zij verscheidene dagen den franschen gezant, La Mothe Fenelon, een gehoor. Toen zij hem eindelijk toegang verleende, ontving zij hem in eene binnenkamer, die het somber voorkomen had van een grafgewelf. Zij was omringd van een hofstoet in rouwge- waad. De gezant naderde door die sprakelooze menigte, wier gramstorige bUkkcn zich van hem afwendden. De koningin eischte van hem verantwoording wegens het grawelstuk door zijnen meester, Karel IX., bedreven. Daar bleef het niet bij. Zij veroorloofde Montgomery eene wapem'usting in Mngeland te onderuemen om La RocheUe, dat met een bcleg bedrcigd werd, te hulp te Snellen. Onder de regering van Hendrik III. nam zij een minder ^erkzaam deel aan de godsdienstige bewegingen van het njk, maar toen, na het overlijdeu van dien vovst, Hendrik IV. geuoodzaakt Avas om. aan de Ligiie en aan den koning van Spanje te gelijk het hoofd te bieden, zond zij hem onderstand in geld, benevens 3,000 man. Na den vrede van Fervins en de afkondiging van het Edict van Nantes, schreef zij aan Walsingham, haren gezant te Parijs : " Wij twijte- len geeuszins of gij neemt in aanmerking, hoe gewigtig het voor ons on ons rijk is, dat de fransche partij, die de hervormde godsdieust belijdt, staande gehouden worde. Overzulks is het onze wil en begeerte, dat gij in alle voorkomende gevaUen, waar ziUks mogelijk is, het uwe bijdraagt om het edict te doen handhaven." Deze last stemde volkomen ovcreen met het geloof, dat toen bij de Engelschen in het algemeen veld won, dat de val van het calvinisme in FranJcrijk een voorbode zijn zou van den ondergang van het protestantisme in Enf/eland. Jakob I. begunstigde, even gelijk Elizabeth, de Protestanten in Frankrijk. Hoewel vreedzaam van aard, en gansch niet gezind 118 om onderdanen in opstand tegen hunnen souverein te stijveii, zeide hij niet te min tegen den Maarschalk Bouillon, fransch gezant tijdens het regentschap van Maeia de Medici : " Indien uwe meesteres, de koningin, inbreuk maken wil op de edicten aan de Protestanten in haar rijk toegestaan, dan ben ik niet van meening, dat het verbond door mij met Frankrijk aaugegaan mij weerhouden moet, om bun te hulp te komen en hen te beschermen. Wanneer mijne naburen worden aangevallen, ter oorzake van een' strijd, die mij aangaat, dan eischt het natuurlijk regt, dat ik het kwaad tracht voor te komen, dat voor mij daaruit kan voortvloeijen." Karel I. bleef de bescherming verleenen, die de Protestanten in Frankrijk tot dus ver van Engeland genoten had den. Het tractaat van bevrediging van 1626, werd door zijne bemiddeling gesloten en door hem gewaarborgd, hoewel deze bemiddeling, welstaanshalve, in de geschreven overeenkomst niet vermeld stond. Maar Eiche- lieu had dit verdrag met geen ander oogmerk gesloten dan om zijne vijanden te verdeelen. Naauwelijks had hij den vi'ede met Spanje geteekend, of hij kwam La Rochelle belegeren. " Weest verzekerd," schreef Karel aan de inwoners dier stad, " dat ik u niet zal verla- ten, maar dat ik veeleer al de magt van mijn rijk gebruiken zal om II te ontzetten, tot dat het Gode behaagt, mij in de mogelijkheid te verplaatsen, om u een duurzamen vrede te verzekeren." In zijne aanspraak aan het parlement, in 1628, drukte hij zieh in dier voege uit : "Ik zal niet stil staan om u aan te toonen, dat gij u inspannen moet voor hetgeen ik u voorstel. Indien de noodzake- lijkheid om eenenoorlog, die tegen nwgeloofondernomenwordt, door te staan, om de godsdienst, de wetten en de vrijheid van den staat te handhaven, en uwe vrienden en boudgenooten te verdedigen, niet in staat is n te bewegen, dan zou ook dc welsprekendheid van men- schen en engelen niet voldoende zijn om u over te halen." Na deze woorden, die door eenige bitterheid gekenmerkt waren, beweerde de grootzegelbewaarder, Coventry, op zijne beurt, dat men in de bres moest staan voor de protestantsche godsdienst, die, volgens zijn zeggen, aangerand werd door mogendheden, die te zamen spanden om de dwalingen van het pausdom op nieuw overal in te voeren. Men besloot dus tot den oorlog. " Zijne Majesteit," schreef de Hertog van Btickingham in zijn manifest, " heeft gedukl geoefend zonder wederga, zoo lang hij meende, door andere middelen dan geweld van wapenen, baat te kunnen brengen aan de hervormde kcrken van Frankrijk, zoo zecr zclf, dat hij den laatsten vrede hccft 119 helpen bemiddelen, onder ■vtIj ongunstige voorwaarden, die, zonder die bemiddeling, nooit wareu aangenomen. Zijne Majesteit heeft, om dit tc bewerken, niet geschroomd ziju gezag tegen die kerken te doen geldeu, en heeft zicli zelfs van dreigingen tegen haar bediend, om de eei" van den zeer christelijken koning te vrijwaren " De moed der ingezetenen van La Rochelle werd door dit aUes op nieuw verlevendigd. Dat edict, " bekracntigd door liet woord van den koning van Groot Britlanje," was algemeen het onder werp des gespreks. Maar de uitrusting van den Ilertog van Buckingliani, eindigde met eene jammerlijke mislukking. De koning van Enge- land maakte wel nieuwe uitrustingen, maar toen men te La Rochelle vernam dat Buckingham vermoord was, gaven de inwoners alle hoop op, en stelden zich in de handen van Kichelieu. Zij hidden het er voor, dat het hof van Londen slechts den schijn had aangeno- men van hen te willen beschermen, om het misnoegen des volks te matigen. Deze telem-stelling der Hervormden in Frankrijk, heeft uiet weinig bijgedi'agen om het misverstand tusschen Kakel en zijn parlement nog liooger te doen klimmen. De omwenteling van 1648, en het roeim'ijke dictatorschap van Cromwell, plaatste Engeland aan het hoofd der protestantsche partij in Europa. Het baatzuchtig aanbod van den Prins van CoNDe van de hand wijzende, die hem voorgesteld had zich tot de hervormde godsdienst te bekeeren en Guienne tegen het koninklijk gezag op te ruijen, verbond zich de Protector met Mazakin, en maakte dit verbond dienstbaar aan zijne staatkunde. Tijdens de wreede ver- volging der Waadlanders, in 1655, maakte hij den minister van LoDEW' UK XIV. beschaamd over deu rol, dien hij het fransche krijgs- volk had doen spelen. De kardinaal onttrok zijne gunst aan de krijgsoversten, die aan dezen wreeden oorlog hadden deel genomen, en trad bij Karel Emmanuel ten behoeve dier ongelukkigen in het midden. Cromwell schreef aan den hertog van Savoije een drei- genden brief, en deze haastte zich om zijn verdelgingsdecreet te herroepen. Hij lenigde door zijne hulp de rampen die de Waad- landers getroffen hadden ; en door bemiddeling van Lord Lock- hart, zijnen gezant te Parijs, strekte hij zijne beschermeude hand over de Protestanten te Nimes en in de Cevennes uit. Zoodanig was, gedurende eene eeuw, de staatkunde van Engeland tegen over de Hervormden in Frankrijk. Het was derhalve natuur- lijk, dcit de laatstgenoemden dikv/ijls eene toevlugt zochten op den gastvrijen bodem der diie koniugrijken, en wel vdor het eigeutlijk 120 tijdperk der vlugt, dat met de regeringen van Kakel II., Jakob II. en WiLLEM III. zamenvalt. Reeds met de tweede helft der zestiende eeuw, deden de St. Bar- tholomeus moord en de wreedheden van Alva, duizenden van vlug- telingen naar Migeland toestroomen, deels van Frankrijk, en deels van de zuidelijke provincien der spaansche Nederlanden. Het wel- berekend overleg, dat sedert Eduard III. in de beraadslagingen van de kroon den boventoon had, wasaanleiding dat zij met open armen ontvangen werden. Gelijk de koningen van Engelmid in de veer- tiende eeuw de vlaamsche fabrikanten aan zich getrokken had, die door de graven van het huis van Valois gckweld werden, ontvingen zij in de zestiende eeuw de fransche en waalsche vlugtelingen, in de welgegronde hoop, dat hunne nijverheid des volks welvaart zou verhoogen. Vandaar die vele fransche kerken in de hoofdstad en alom gesticht, en die tot aan het einde der zeventiende eeuw bleven toenemen. De oudste is die van Louden, onder de regering van Eduakd VI. gesticht, en waaraan de meeste fransche kerken in Engeland, Schotland, lerland en Ame7-iJca liaren oorsprong en inrig- ting te danken hebben. De fransche kerk te Louden werd gesticht in 1550. Zij was haar aanzijn verschukligd aan de vroomheid van den jeugdigen Eduard YI. en aan de bescherming van den hertog van Somerset en van Cranmer, Aartsbisscliop van Canterbmy. Bij laatstge- noemde hadden Martin Bucer, Pierre Martyr, Fagius en andere protestantsche vlugtelingen bescherming gevonden tegen de vervolging. Onder het getal der \airige voorvechters der nieuwe leer, wier leven op het vaste land gedurig bedreigd werd, bevond zich Johannes a Lasco, poolsch edelman, die de betrekking van prevoost der kerk van Gnezne en het bisdom van Vesprim, in Hongarlje, waartoe hij juist beroepen was, had opgeofferd, om, in 1544, eene protestantsche kerk te Emhden, in Oost-Vriesland, te gaan stichten. Op last van Karel V., in 1548, die stad verlaten hebbende, ging hij naar Engeland over en maakte kennis met Cecil, die hem aan den Hertog van Somerset en aan Cranmer aanbeval. Op den 24sten Julij 1550 ontving hij eene koninklijke aanstellhig, waarbij hem het oppertoezigt opgedragen werd over alle protestant- sche kerken van Frankrijk, Ztmtserland, Holland en DiiitscJiland, die in Engeland veiligheid gezocht hadden. Te gelijker tijd wees de Koning hun de kerk der Augustijnen aan, om daar hunne bijeeu- komsten te houdcn ter viering van hunne godsdienst, elk naar de 121 wijze van zijii land. Men voegde den algenieenen opziener vier leeraars toe : een duitschen, een hoUandschen en twee frausche, met name Francois de la Riviere en Eiciiard Francois. Om aan deze voorziening meerdere bestendiglieid bij te zetten, en ze voor eventueele veranderingen in Etigelaud te waarborgen, maakte de koning den opziener met de vier leevaars tot eene instelling van staatswege, en plaatste ze ondev de bescherming van de burgerlijke en kerkelijke overheden des rijks. Eenige maanden later verkregen do Franschen van het kapittel van Windsor de kapel St. Anthony, in Threudneedlestreet, qui aldaar de dienst in liet Fransch te verrigten ; en zonder zicli in andere opzigten van humie duitsche en liollandsclie breeders te sclieiden, hadden zij voortaan een afzonderlijk bestaan, dat weldra, door de aanwinst van gelieele scharen van fransche vlugtelingen, in kracht en duiu'zaamheid toenam. A Lasco schreef een boek waarin liet rcglement, of de kerke-orde der kerk aan hem toevertrouwd vervat was. De titel van het werk luidt aldus : Toute la forme et maniere du minister e ecclesiastique en Veglise des Eti'aiigers, dresse'e a Londres par le Prince tres-fidele Edouard VI., dat is : " Volledig voorschrift der heilige dienst in de kerk der vreemdelingen, opgerigt binnen Londen, door zijne zeer getrouwe IMajesteit, Eduard VI." Hij rigtte in die stad de eerste fransche di'ukkerij op, tot het uitgeven van sticlitelijke boeken. Eduard VI., die hem van harte genegen was, was zelf zeer met de fransche taal ingenomen. Hij schreef in die taal eeiie verzameling van plaatsen gerigt tegen afgoderij, welke hij aan zijnen oom, den hertog van Somerset, opdroeg ; en nog een ander twistschrift, ter bestrijding van de mishruiken der tcereld, tegen den Pans gerigt. Men zegt dat hij dit, twaalf jaren oiid zijnde, schreef. Toen Maria Tudor, na het overlijden van dezenprins, Engeland met denheiligen stoel verzoende, en het teeken gaf tot eene nieuwe vervolging, was A Lasco genoodzaakt zijn behoud in de vlugt te zoeken. Hij keerde nooit weder naar Londen terug. De kerk der vreemdelingen werd verspreid. Eenige barer leden keerden naar Vriesland terug, andere gingen scheep naar Benemarken. Eene menigte Engelschen, uit vrees voor de brandstapels door de sclioondochter van Karel V. ontstoken, volgdcn hen in hunne ballingschap, en werden te Straatsburg, Basel, Zurich en Geneve broederlijk ontvangen. Bij de troonsbekliraming van Elizabeth kwamen de Franschen op nieuw in het bezit van hun kerkgebouw ; en Grindal, Bissohop van 123 Londen, werd tot de opzienerswaardiglieid verheven, die doov het vertrek van A Lasco was opengevallen. De koningin bekrachtigde al de voorregten door Eduard toegekend : en gedurende hare lange regering hield zij niet op aan de fransche vlugtelingen veel deelne- ining te betoonen. B. v. : toen het bestuur van Kaeel IX, in 1563, vele koopgoederen van Engelschen, die in Frankrijk waren, in beslag nam, ouder voorwendsel, dat zij de Hugenotten begunstigden, deden de ministers van Elizabeth, bij wijze van wedervergelding, hetzeKde ten aanzien van de eigendommen der Eranschen in Enc/e- land gevestigd ; maar op voorstel van den Bisschop van Londen, liet Cecil de vlugtelingen ter oorzake van godsdienst van dezen strengen maatregel uitzonderen. Er waren toen in de fransche kolonie te Londen met meer dan 423 zielen. Maar de oorlogen, die Franh'ljk, onder Kaeel IX., als van een reten, en vooral de St. Bartholomeus-moord, deden het getal zoo sterk toenemen, dat de kerk niet meer in staat was om in de behoef- ten der verarmde aankomelingen te voorzien. De koningin beval hen aan de christelijke liefde van den Aartsbisschop van Canterhury aan, en deze kwam hun te hulp. Later, in 1586 en 95, beschermde zij hen tegen de vijandschap der handwerksgezellen der stad, en tegen de anibachtslieden en kooplieden, die, naijverig op de mede- dinging dier vi-eemdelingen, luidkeels en met bedreiging dreven, dat zij uit Engeland zouden gebannen worden. De opvolgers van Elizabeth betoonden zich den armen vlugte- lingen niet minder genegen. Jakob schi'eef hun bij zijne troons- beklimming : " Ik zal u beschermen, gelijk het een goed vorst betaamt alien te beschermen, die hun vaderland om hunne godsdienst veiiaten hebben, even gelijk de koningin, mijne zuster, die alom in de wereld beroemd is, gedaan heeft. Want zij heeft u in haar rijk opgenomen, en gij hebt voor haar gebeden. En bijaldien zich iemand verstouten mogt u eenigen hinder aan te doen, dan zal ik, zulks van u vernemende, u in dier voege regt doen wedervaren, dat zij zich voor geen tweede maal daaraan wagen zuUen." Bij zijne troonsbeklimming, in 1635, voerde Karel eene derge- lijke taal jegens de afgcvaardigden der fransche kerk. Het volgende jaar vaardigde hij een decreet uit, Avaarbij hij aan alle officiercn van de kroon den pligt opleide, om de leden der vreemde kerken en hunne nazaten, in het voile genot dier vrijheden te handhaven, die zij van zijne voorgangers ontvangen hadden, " aangezien," zeide hij, "het goed onthaal en de vriendelijke bejegening, die onzc 123 onderdanen en hunne kinderen in het overzeesche ondervinden." Maar in het begin der beroerten, die de groote omwcnteling van 1648 voorafgingen, werden de engelsclie bisschoppen naijverig op de vrijheid, die de staat aan de vreemde kerkcn toestond, van zich niet te voegen naar de voorscln-iften der gevestigde kerk. Zij. beweerden, dat de bisschoppelijke waardiglieid in hare eer verkort werd door die vergunning ; en dat de presbyterianen zich, vroeg of laat, op dit gevaarlijk voorbeeld beroepen zouden, om voor zich hetzelfde voorregt te eisschen. De raad, misnoegd over den geest van tegenstand, die zich in eenige fransche kerken openbaarde, liet aan de bisschoppen de handen vi-ij. Laud bedacht zich niet lang, om alle leden dier kerk, die in Engeland geboren waren, te gelasten, de eeredienst voortaan naar het voorschrift en gebruik der anglicaan- sche kerk in te rigten. De Franschen verzetteden zich tegen dit bevel, en onderscheidene leeraars werden geschorst en zelfs gevangen gezet, omdat zij wei- gerden zich naar het voorsclu'ift te gedragen. Eenige gemeenten werden opgelost, omdat hare leeraars haar liever verlieten, dan aaii voorschriften te gehoorzamen, die hun geweten geweld aandeden. Gelukkig voor de vlugtelingen, had de kerk van Louden, sedert 1581, jaarlijksche ringsvergaderingen en synoden ingesteld, waar de afgevaardigden bijeenkwamen van de kerken van Cauterbury, Nor- toich, Southampton, Bye, WhicJielsea, Hamptoyi en Thorney-Abbey. In deze godsdienstige bijeenkomsten, in navolging van die van Frankrijk ingesteld, behandelde men onbelemmerd al wat de geeste- lijke welvaart der kerken betrof, en beraadslaagde hoe men de leer van Calvijn in hare zuiverheid zou kunnen bewaren. Deze organi- satie, terwijl zij de kracht der fransche kolonien in een middelpunt vereenigde, stelde haar in staat om den Aartsbisschop van Canterbury het hoofd te bieden. De synode, die in 1634 te Louden gehouden werd, weigerde standvastig zich aan zijne bevelen te onderwerpen. De twist liep hoog, entoen Karel I., door den opstand der Schotten gedwongen werd een parlement te beroepen, rigtte de synode een verzoekschi-ift aan die vergadering, en deze gaf des te bereidwilliger gehoor aan hare klagten, omdat zij zich verheugden in de vlugte- lingen een nieuwen bondgenoot te vinden tegen het dwangbestuur des konings en der bisschoppen. In 1641, op het tijdstip dat de burgeroorlog uitbarstte, gevoelden de fransche kerken behoefte om zich digter aan een te slniten, ten einde den gemeenen vijand het hoofd te bieden. In eene nieuwe 12* syuode uamen zij eeii reglement aan, ouder den titel : Kerkelijke orde e)i bestuur, tot riytsnoer dienende voor de fransche kerken in het konlngr'ijk van Engeland vereenigd, onder de besclierming van onzen somerc'm, Koning Karel (icien God bij alien voorapoed beioare), zoo ah zij herzien is door de sgnode der meergemelde kerken, in den Jare 1641. Dit reglement, grootendeels uit het boek van A Lasco getrokken, bleef de grondvvet, die sedert de fransche kerk, in Louden zoowel als ten platten lande, bestuurd heeft. leder leeraar moest ze bij zijne aanstelling onderteekenen. Engeland was toen genaderd tot de omwenteling van 1648. Toen Karei, 1. op het schavot gestorven was, en eene republiek het eenhoofdig bestuur vervangen had, werden de fransche vlugtelin- gen door de nieuwe regering met weldaden oveiladen. Voortaan haddeu zij het spel gewonnen ; en, in weerwil van den val van Cromwell en de herstelling der Stuarts, scheen de instandhou- ding van het protestantisme in Engeland hun een genoegzame waar- borg te zijn voor de beveiliging hunner regten. " Ik verheug mij," Keide Karel II. tegen hunne afgevaardigden, " u gehoord te heb- ben ; en ik dank ii voor iiwe wenschen. Wees verzekerd, dat gij onder mijne bescherming zoo veel vrijheid genieten zult, als gij ooit onder mijne voorgangers gehad hebt." Wij zuUen weldra zien, dat de koning zijnen geloften gestand deed ; en dat Jacobus II. dev fransche kerk vooral niet minder genegen was. De voornaamste kerken voor het tijdstip der groote verhuizing in Engeland gesticht, en bestemd om met die van Londen de eer te deelen, van de slagtoffers der onverdraagzaamheid van Lode- "WIJK XIV. op te nemen, waren de volgende : — De kerk van Canterbury, gesticht 1561. „ Sandwich, „ onder Elizabeth. „ Norwich, „ 1564. „ Southampton, „ onder Eduard VI. ,, Glastonbury, ,, onder Elizabeth. „ Rye in Sussex, „ na den St. Bartholomeus-moord. ,, JFinchelsea, „ 1560. ,, Dover, „ 1646. „ Feversham, „ kort daarna in Ke}it. „ JVhittlesea, „ 1663. ,, Thorney Abbey, „ in Cambridge, 1^52. „ Sandlofty „ 163 I-, in Lincoln. ,, Ipswich, „ in den laatsten tijd van Karel II. 125 In londm zelfs waren, buiten cle kerk door Eduard YL gesticht, die van Snwije, door Benjamin de Rohan, in 1641, die van Marylebotie, door Cromwell, in 1656, en die van Cmtle-street, door Karel II. gesticht. Deze verscliilleude kolonies hadden En(/eland voorbereid era de nieuwe vlugteliugen te ontvangen, die de vervolgiug van Lode- WIJK XIV. dwingen zou hun vaderland te verlaten. Door de ondervinding geleerd, wisten de Engelschen hoe veel belang zij er bij hadden, dat duizenden van werkzame menschen, wier braafheid geen ander bewijs behoei'de, dan dat gij gewiUig waren aUes aan hunne godsdienstige overtniging op te offeren, zich onder hen kwa- men vestigen. Toen Louvois, in 1681, zijne eerste proeve van bekeering door middel van dragonders had afgelegd, maakten de fransche kerken zulke nadrukkelijke voorsteEingen bij hat bestuur, dat de ligtvaardige Karel II, die niet gebloosd had om van Lode- "WIJK XIV. eene jaarwedde aan te nemen om de belang en van zijn land te verraden, zich niet aan bemiddeling ten gunste der vlugte- lingen onttrekkea kon. Door een edict, gedagteekend Hamptoncourt, 28 Julij 1681, verklaarde hij, dat hij zich, door zijne eer en zijn ge- weten verpligt achtte, den Protestanten, die om hun geloof vervolgd werden, te hulp te komen. Hij schonk derhalve het burgerregt aan alien, die reeds in zijn rijk gevestigd waren, en beloofde bij het aanstaande parlemeut aan te bevelen, dat men hetzelfde aan aUe fransche vlugtelingen zou verguunen, die nog komen zouden, en verleende hun intusschen vrijstelling van aUe buitengewone belastin- gen. Niet aUeen maakte hij het hun in aUe opzigten gemakkeHjk zich in Engeland neder te zetten ; maar gelastte daarenboven den Aartsbisschop van Canterhiry en den Bisschop van Lovden, om hunne smeekschriften te ontvangen en te bevorderen. Ook Jacobus II., hoe gehecht auders aan den heiligen stoel, was niet vervolgziek. Bij zijne troonsbekHmming ontving hij de afge- vaardigden der fransche kerk met veel vriendelijkheid, en verzekerde hun minzaam, dat zij al de voorregten zouden blijven genieten, die zij onder zijne voorzaten genoten hadden. Men vindt in de archie- ven der fransche kerk te Londen een stuk, gedagteekend 30 Juhj 1687, behelzende eene plegtige dankbetuiging aan zijne majesteit vvegens de vervulling dier beloften. De vlugtelingen, die in Engeland veiligheid zochten, waren van alle provincien van Franhnjk. Hun getal naauwkeurig te bepalen is niet doenlijk ; maar iiaar de registers der kerken te oordeelen, kan 126 men, zoiuler vrees voor vergrooting, 80,000 als iiabij de waarlieid aaiiiiemen. Een derde van die volksraenigte vestigde zich in de hoofdstad. In de jaren van 1686 tot 88 kwamen er lionderden zich ail at de kerk liercenigen, die, in dagen van benaauwdheid en angst, hunne godsdienst hadden afgezworen om liun leven te behouden. Het getal fransche kerken in Louden nam gedurig toe, en klom eindeiijk tot een-en-dertig, waarvan de meeste onder Willem III., Koningin Akna en George I. gesticlit werden. Versclieidene dier kerken namen in vervolg van tijd de anglicaansche kerkgebruiken aan, terwijl andere de hervormde eeredienst onveranderd bewaarden. Een zeker getal vlugtelingen, na zich eerst in Engeland gevestigd te hebben, verplaatsten zicli later naar Edinburgh. Deze waren voor- namelijk van Kamerijk, Amiens en Boornik afkomstig. Zij bleven gedurende het grootste gedeelte der aclittiende eeuw in bet gebruik der fransche taal volharden. Ook lerland ontving, na den val van Jacobus II., versclieidene duizenden van vlugtelingen, die zich in Dullin, Cork, Kilkenny, Waterford, Lisburn en Fo7'tarlington ver- spreidden. De fransche kolonien in lerland klimmen op tot het veertiende jaar der regering van Kakel II. De hertog van Ormond, die onder zijn bestuur vice-koning van lerland was, begunstigde de vestiging der Franschen in dat eiland, door hun velerlei voorregteu te verzekeren. Hij had zelfs zijne agenten in Frankrijk, om hen uit te noodigen dajir eene wijkplaats te zoeken, terwijl hij hun landerijen, bouwstoffen en velerlei gemak en gerief toezeide. Ook nam hij aan, hunne gelden op veilige voorwaarden te beleggen, en hun eene rente van tien ten honderd uit te keeren, tot tijd en vvijle, dat zij goedvonden anders over de hoofdsommen te beschikken. Zij, die het calvinisme wilden aankleven, moesten himne leeraars onder- houden ; maar die zich, in navolging van de kolonie van jDublln, aan de engelsche kerk wilden aansluiten, konden op onderhoud van den staat rekenen, Een aantal fransche officieren, die Willem III. gevolgd waren, en onder zijne banieren gestreden hadden, na den vrede van Rgswijk op half pensioen gesteld zijnde, sloten zich aan de kolonie van Dublin aan. Andere verbonden zich met die van Waterford, Lisburn en Portarlington. De Markies de Euvigny, die uitgebreide landerijen in de nabijheid der laatstgenoemde stad verkregen had, noodigde vierhonderd Eranschen uit om zich daar te vestigen, en liet voor eigen kosten een kerkgebouw en eene school voor ben oprigten. Benevens die niiUtaire kolonien, werd er te Cork een geplant, die 127 gelieel uit kooplietlen bestond. Zij bewooudcn vooniamelijk ecu kwartier, het tegenwoordig kerspcl van St. Paiilus, waarvan de lioofdstraat tot op den liuidigen dag den naara draagt van French Church-street. Omtrent de lielft van dc achttiende eeuw verkregen de fransche kolouien in lei'land een even aanmerkelijken als oiivervvachten aan- "was. In 1751 dwong de gestrenglieid van Saint-Priest, gouver- neur van Languecloc, eenc menigte van Protestanten tot eene verhaaste vlugt. In hun eersten sclirik begaven zij zicli naar Zwitserlund. Van daar zakten zij vervolgeus den Ithijii af naar Rotterdam, en door de waalsclie kerken van die stad edelmoedig bijgestaan, vervor- derden zij liunnc vlugt naar lerland, alwaar ben een giinstig onthaal verbeiddc. Zoo werden dan de vcornaamste kolonien in lerland, na de rege- ring van Jakob II. geplant. Maar de grootste verhnizing naar Engeland vond plaats onder den laatsten der Stuauts. Op het tijdstip dat die vorst de vlugtelingen met open armen ontving, waren het fransche en het engelsche gouvernement het volkomen eens. Terwijl Lodewijk zijne gcstevelde zendelingen gebraikte om zijne onderdanen te bekeeren, ontsloeg Jakob de Iloomschen in zijn land van de verpligting om het oppergezag van den pans af te zweren ; veroorloofde hun de vrije uitoefening hunner godsdienst ; heniep openlijk de Jesuiten, en onthaalde te Windsor den nuntius van Inno- CENTius XI, De schijnbare vooruitgang van het katholicisme in i'?2^e- land, boezemde Lodewijk XIV. een onbepaald vertrouwen in, en Jakob werd in zijne noodlottige verblinding gesterkt door de over- tuiging van de volkomen zegepraal van het roomsch geloof in Frankrijk. Maar de komst van zoo vele duizenden van vlugtelingen, het verhaal van hunne wederwaardigheden, dat van mond tot mond ging, en met aUe verzwarende omstandigheden geloofd werd door een volk, dat eene gelijke behandeling begon te duchten, wekten de gemoederen op, verontrustteden zelfs de Eoomschen en bezielden de Protestanten met een uieuw vertrouwen, hoe ook voor weinige oogen- blikken verslagen door de teregtsteUing van Monjiouth en de geregtelijke moorden van Jefferies. Jakob II. en de pauselijke nuntius verzochten den franschen gezant en den Markies de Bonre- PAUS, die met een' bijzonderen last van den minister van marine te Londen gekomen waren, de angstvalligheid der Koomschcn tot be- daring te brengen, door de hatelijke vervolgingen, die men Lode- wijk te laste leide, te logenstraffen. Zoo werden dan die twee 128 veitegeuwooi'digers van den grooteu kon'iny genoodzaakt de zonder- linge vol te spelen van de verdedigers van liunnen meester bij de Lords Castelmaine, Douvres en Tyrconnel, lioofden der katholieke aristocratie, in welke Jakob een onbepaald vertrouwen gesteld had. 