Brieven uit insulinde
De kapitein heeft ook zijne vrouw met een kindje aan boord , zoodat ik den dag doorbracht met complimentjesafte vuren « a brule pourpoint » , die met huid en haar werden inge- zwolgen. Behalve natuurlijk mevrouw , is bet beste aan boord de kok. Hoe ingenomen ik ook ben met de Indische tafel, is bet geen onaardige afwisseling, eens eene goede Fransche keuken te genieten , voor zoover die in Indie mogelijk is , maar een Parijsche kunstenaar weet ook van Indische ingredienten wel Fransche gerechten klaar te maken, 352 en natuurlijk is de «chef» van de «Avemr>> daar hij de eenige Fransche kok in deze streken is, ook de grootste kunstenaar. Hij moet dan ook geheel Makasser door een diner in geestvervoering gebracht hebben. Jammer, dat ik toen juist op mijne kruisboot zat, waar ik minder goed dineerde. Den nacht moest ik boven doorbrengen , daar het scheepje in het geheel met op passagiers is ingericht. Ongelukkig was het een koude stormnacht, zoodat, niettegenstaande de waarlijk vriendelijke zorg, die men voor mij had, de koude ver van aangenaam was. Ook schommelden wij zoodanig, dat ik mij steeds moest vasthouden, waardoor slapen tot de illusien behoorde. Waar mijn vrij talrijk gevolg een onderkomen vond , weet ik niet. Behalve mijn jongen heb ik toch ook een kok medegenomen, en de gouverneur had de goedheid, den tolk voor de Boegineesche taal, die brie- ven moest overbrengen , aan mij mede te geven. Deze vindt natuurlijk weer, dat zijn rang hem niet veroorlooft, zonder bediende te reizen, want zoodra een inlander maar eene betrekking heeft, moet hij ook gevolg hebben. Zoo reisde een zoontje van zijn broeder met den tolk mede, om den stand van zijn oom op te houden. Deze zelf is iemand met een fatsoenlijk en verstandig uiterlijk, en staat dan ook werkelijk hooger dan het gros der inlanders. Hij heeft voor schoolgebruik een Boegineesch boekje geschreven, datzeer geroemd wordt, en waarvoor de regeering hem eene be- looning toekende. Hier is dus eens een inlander , van wien men leeren kan. Maar in elk geval verzoek ik u, niet schouderophalend van mijn gevolg te spreken; het is vrij voornaam. Heden morgen was ik reeds met het eerste daglicht hier aan wal. De vrij sterke branding had gelukkig mijn goed niet al te zeer nat gemaakt, dank zij de behendigheid der dragers, en zeer spoedig zat ik in een huis, ten minste in iets, dat den vorm van een huis heeft, maar dat eigenlijk 353 meer aanspraak op den naam van mand mag maken. Een echt model van Celebes, zooals ik u wel reeds beschreven heb, hoog op palen, en waarin de groote ruimte slechts door weinige bamboewanden in vertrekken gedeeld is, die verder, al naar behoefte, door groote katoenen lappen, weder gesplitst worden. Zoo is dan ook voor mij eene keuken en eene kamer afgescheiden , en eene kamer voor mijn gevolg. In de overige deelen van het huis wonen zeker nog wel eenige huishoudens , door doorluchtige wan- den van mij gescheiden. Doorluchtig is ook de vloer van latten van gespleten bamboe vervaardigd , die telkens ongeveer even veel ruimte open laten , als eene lat breed is. Deze vloeren zijn niet onaangenaam, maar glad, zoodat het met schoenen moeielijk wordt, er op te loopen. Maar schoenen heb ik al lang als een artikel van weelde leeren beschouwen, alleen voor plaatsen bestemd met eene verfijnde beschaving gezegcnd , als bijv. Makasser. Toen ik daar dagelijks schoenen aanhad, had ik al spoedig eene voetwond, zoo was ik die plaag der beschaving ontwend. Vooral om op te zitten, of te slapen , zijn die zeer veerkrachtige bamboelatten lang niet verwerpelijk. De vuurhaard bestaat uit een aschlaag van een paar handbreedten dikte, door latten bijeengehouden. Het huis, dat op een klein pleintje tegenover de woning van den radja ligt , is overigens in zijne soort weelderig. De buitenzijde is smaakvol met snijwerk voorzien. Het dak, vooral op de hoeken , is gebeeldhouwd , de raampjes hebben blinden van doorbroken ornement , dat zeer sierlijk bewerkt is. Ook boven de deur is eene soort van portiek van ge- sneden hout. Deur en ramen zijn klein , — het overige doen de tallooze reten , maar toch heerscht binnenshuis een half- duister, dat misschien niet ongunstigis, aangezien men dan twijfelen kan , of de eenvormig grijze tint aan de verlichting of aan het vuil te wijten is. Na mijn namiddagbad in eene niet heldere rivier, vond ik op Tiet pleintje voor mijne woning al de jongelieden aan 23 354 het balspel. De bal was van gespleten rotan ineengevlochten en wel zoo sterk, licht en veerkrachtig als onze beste Eu- ropeesche ballen. De kunstenaars in het vak houden den bal eerst zelven eenige oogenblikken in beweging, nu op de hand, dan op de knie, rneestal echter op de zijde van den voet, dien zij daartoe op onbegrijpelijke wijze krommen. De bal schijnt te dansen , en de slanke lichamen der spelers komen allervoordeeligst uit. Op eens drijft een flinke zet het projektiel hoog de lucht in , en een andere speler vangt het op om het op zijne beurt eerst wat te laten dansen , en dan weg te slingeren. Natuurlijk bij ongeluk kwam de bal een paar maal bij mij te land, en weldra deed ik mede. Nadat twee gelukte slagen mij eenige achting had den be- zorgd, sloeg ik weldra aan mijn aanzien radikaal den bodem in door een misgreep , die mij als een tol in het rond deed draaien en de jeugd luidkeels deed lachen. Gij behoeft niet te vreezen, dat ik het prestige te grabbelen gooide, ons dierbare prestige. Ik was reeds verwittigd, dat een der jeugdige spelers de radja was. Een schoon gebouwd ventje van misschien veertien jaar, met een dom uiterlijk, lang niet zoo vuil en zoo onbeschaafd als zijne collega's in de bocht van Tomini. Madjene, de voornaamste plaats van het rijk van Mandar is dan ook door den handel zeer wel- varend ; de plaats is ruim gebouwd , de landstreek vruchtbaar, de huizen zijn groot en alien vrij net. De bevolking, - de mannelijke namelijk, — is niet schuw, zelfs minder, dan mij wenschelijk voorkomt. Geen mooi volk, doch wel gevormd, en ik zag niets van afzichtelijke huidziekten, die vooral in de Molukken zoo welig tieren , en die wel grooten- deels aan slechte voeding zullen te wijten zijn. Nu ik juist over een inlandsch spel spreek, wil ik er nog een paar noemen, om u te doen zien, hoe kinderen overal dezelfden zijn. Over de menigte vliegers, die men op sommige tijden van het jaar ziet, heb ik zeker van Java uit reeds geschreven, want dat spel is voornamelijk 355 daar in eere. Bij flinken wind wordt eene kampong reeds op grooten afstand aangekondigd door de tallooze vliegers, die boven de boomtoppen in de lucht zweven. De aardig- heid daarbij is, om de touwen van twee vliegers over elkander te doen schuiven, tot er een breekt, waarvan de eigenaar dan verloren heeft. Daartoe worden soms de touwen met kleine glasscherven of zand bezet. Een ander groot vermaak zijn de tollen, die op onze priktollen gelijken, maar die geheel anders opgezet worden. Vervolgens het damspel. Het dambord, van anderen vorm dan het onze, wordt met krijt op den grond , of met den vinger in het zand geteekend, en dan met steentjes van twee kleuren bespeeld. Het spel houdt. het midden tusschen ons gewone damspel en het molenspel, dat op de achterzijde van de ouderwetsche damborden voorkomt. Verder heb ik een spel zien spelen, dat veel op het «schaar» van onze jongens gelijkt, en meer anderen van dien aard. Het paleis verschilt in geen enkel opzicht van verschil- lende andere huizen; het mijne is zelfs meer versierd. Zelf heeft Z. M. een broekje aan, dat zich door een weinig zilver van de overige broekjes onderscheidt. Het jonge mensch is nog wel iets vrijmoediger dan zijne onder- danen, die ook met hunnen vorst vrij huiselijk omspringen. De koningen op Celebes schijnen het onvervalschte type te zijn van den constitutioneelen vorst. Tot mijne schande moet ik bekennen , dat ik nog slecht op de hoogte ben van den regeeringsvorm , maar het schijnt, dat de radja niets mag uitvoeren -zonder zijnen «hadat» of raad van rijks- grooten , die den vorst kiezen , en zelven door het volk ge- kozen worden. Alle ambten schijnen voor levenslang bezet te worden, en de keus is tot bepaalde familien beperkt, zoodat, al wordt niet altijd de zoon gekozen in de plaats van den vader, feitelijk alles zoo goed als erfelijk is. Oor- spronkelijk dus eene republiek met een vrij denkbeeldigen koning, maar in eene ergerlijke oligarchic ontaard. Onze 356 regeering sluit dan ook hier alle kontrakten met den hadat. Deze regeeringsvorm is lang niet tot Celebes beperkt , maar komt min of meer gewijzigd veel in den Archipel voor. Maar zeker is het geene zeer primitieve staatsinrichting en als zoodanig komt zij mij nog al opmerkelijk voor. Mijn tegenwoordige vorst ziet er echter niet uit, alsof het hem ooit erg hinderen zal, dat hij het roer van staat niet zelf in handen mag houden. Voor zoover ik weet, is er nooit een afzonderlijk werk geschreven over de verschillende regeeringsvormen in den Indischen Archipel , en er zijn er heel wat. Die arbeid zou waarschijnlijk van groot nut zijn, en die moet gedaan wor- den , voor het te laat is , want door onze heerschappij zullen de oorspronkelijke instellingen hoe langer zoo meer onken- baar worden. Vooral voor de ethnographic zou zulk eene verzameling van groot nut kunnen zijn , want , bij het eigenaardige conservatisme der inlanders, kan het niet anders, of de regeeringsvormen, onderling vergeleken, moe- ten verschillende vingerwijzingen voor de afstamming geven. Niet lang geleden maakte een vreemdeling in mijne tegen- woordigheid de opmerking, dat de Hollanders voor de ethnographic niet al te veel geleverd hebben. Ik schaamde mij een weinig, want ik vrees, dat het verwijt verdiend is. In andere richtingen hebben wij gedurende ons lang- durig bezit de wetenschap, wat Indie aangaat, meer be- vorderd, dan in deze richting, behalve op het gebied der taalkunde. Het verwondert mij echter, dat de taalstudie niet meer tot de eigenlijke ethnographic gebracht heeft. 22 September. Niettegenstaande een hevigen wind, die in de woning giert even goed als daarbuiten , kon ik goede waarnemingen doen, en denk ook overmorgen te vertrekken. Zoo aange- naam is het verblijf ook niet, dat ik dit betreur. Voor het eerst ben ik in de gelegenheid, duidelijk te besetTen 357 hoe verschrikkelijk het is, om in Indie de thee te moeten missen. Het water is daarvoor hier te brak , wat ook maakt , dat het op zich zelf onaangenaam is, om te drinken. En hoewel het geheele land vol klapperboomen is, — ik zie niets anders , — zegt mijn kok , dat hij geen jonge klappers kan krijgen. Ik denk, dat men de jonge vruchten niet wil verkoopen, daar hier een groote handel in olie is, en die wordt van de rijpe vrucht gemaakt. Gelukkig heb ik eenige kruikjes Apollinariswater. Het is verbazend, in welke hoe- veelheden dit in Indie verbruikt wordt; het is bezig, alle minerale wateren te verdringen. 23 September. Op audientie geweest. De tolk zeide mij namelijk, dat dit mijn plicht was. De etiquette schijnt hier dus anders te zijn, dan op Noord-Celebes , waar de majesteiten bij mij kwamen , en zelfs van een tegenbezoek niet gediend waren. Ik kwam een paar uur later, dan het bezoek aangezegd was, omdat de tolk niet te vinden bleektezijn. Deze schijnt het dus zelf met de vormen niet zoo heel nauw te nemen. Alleen wilde ik niet gaan, omdat de radja geen Maleisch verstaat, of niet genoeg, om het te durven spreken. Dit had het nadeel, dat de nacht ingevallen was, en de plech- tigheid bij het licht van een paar oliepitjes plaats had. In het paleis was waarlijk een stoel voorhanden, maar geen tweede, zoodat een der mijnen mij werd nagedragen, en zoo namen wij stom over elkander plaats. Hoe groot was niet mijne verbazing, dat de vorst, dien ik een uur te voren nog, als naar gewoonte, bijna naakt had zien bal- spelen, met een jasje met zilveren tressen prijkle! En het jasje was nog netjes, maar het manneke zit eerst een jaar op den troon --of stoel. Als hij zoo oud geworden is, als zijn collega vanTomini, zal het jasje ook wel vies geworden zijn, want hij draagt het natuurlijk over zijne naakte huid. Hier is alles werkelijk eenige graden beschaafder, dan aan 353 de hoven, die ik in de laatstverloopen maanden bezocht. In huis is niet die smerige rommel, en er was voor het bezoek een en ander in gereedheid gebracht, gebak, dat eetbaar was, en klapperwater , dat waarlijk uit glazen werd gedronken. Een der ministers was een grappemaker, zoo- dat het gesprek , met horten en stooten , nog al goed vlotte , wat , met een ceremoniemeester als de tolk , ook beter gaat , dan met den stuurman eener kruisboot als tusschenpersoon. Wanneer de vorst ernstig tracht te zijn, zooals nu de ge- legenheid medebracht, ziet hij er nog schaapachtiger uit dan anders. Het is grappig om te zien , hoe hij nu en dan op den weg op mij toeschiet, om dan in eens, een paar pas van mij verwijderd, te blijven staan, mij aanziende, alsof hij zoo gaarne een praatje zou maken. Die torenbouw te Babel is toch voor het menschdom eene slechte speeu- latie geweest, wel de oudste van de slecht geslaagde bouw- ondernemingen! Heden morgen had Z. M. verlof laten vragen, om mijne instrumenten te zien. Ik liet hem een en ander kijken, maar kon den vriend toen maar niet aan hel verstand brengen, dat hij mij nu het grootste bewijs van zijne koninklijke genade kon geven, door weer weg te gaan. Wat ik of mijn jongen ook zeide, de vorst bleef roerloos en hulpeloos op een stoel zitten, de tolk was ner- gens te bespeuren, en ten einde raad nam ik ten slotte den radja bij een arm en voerde hem weg. Bit was eene taal, die de man begreep. De toeschietelijkheid is hier over het algemeen wel wat groot. Ik had natuurlijk voor de plechtige audientie iets meer toilet dan gewoonlijk gemaakt , even als de vorst. Toen ik later nog eenige oogenblikken op den hoogen trap voor het huis zat, was ik weldra van inlanders omringd, die mijne geheele Weeding stuk voor stuk monsterden. Vooral mijne schoenen en kousen werden als echte pronk- stukken van het menschelijk vernuft betast, bevoeld en bewonderd. Eenigen snoven de asch op van mijne sigaar, 359 en vonden , dat die lekker rook ; de stap was natuurlijk niet groot , om eene sigaar te vragen , waaraan ik lang niet be- reidwillig gehoor gaf, want op Makasser was het moeielijk aan sigaren te komen, zoodat ik er niet te veel heb. Maar er kunnen meer dan een van eene sigaar genieten. Zelfs laat men mij niet alleen baden; de eerste maal was mij eene bende jongens achterna geslopen, die zoodra ik uit- gekleed was , uiteenstoof met den uitroep : « Ada poeti semoa sekali» (hij is geheel en al wit). Gij kunt iets dergelijks ook in vele reisbeschrijvingen vinden, maar het is lang niet de eerste maal, dat ik zoo een bewijs krijg , dat de inlan- ders nooit gelooven willen , dat wij geheel blank zijn. Zij zijn vast overtuigd , voor zoover zij weinig met Europeanen verkeerd hebben, dat wij bruin als zij zelvenzijn, en door eene kunstgreep gezicht en handen wit matfen. Zij nemen dan ook zeker aan, dat er ook zijn, die die kunst maar half verstaan. Ik heb bemerkt, dat alles hier ongeveer aan een hadji toebehoort. De godsdienst schijnt ook hier zeer bevorderlijk te zijn tot het verkrijgen van aardsche goederen. Intusschen is dat heer mij niet ongenegen , daar ik hem zijn huis en zijne prauw, die ik gebruiken zal, goed betaal. De man schijnt heel veel invloed te hebben, het is dus goed, met de kerk in vrede te leven, waartoe hier geld het beste middel is. MAMOEDJOE, 28 September. Eene reis zoo vol ellende, als mij nog niet te beurt viel. Eene veel te kleine prauw, hoewel de inlanders, die altijd op alles «goed» en «ja» antwoorden, mij natuurlijk verze- kerd hadden , dat die uitstekend was ; en vier man van de zes, die mij toegezegd waren, zoodat, bij den slechten wind, van roeien ook al geen sprake was. Mijn domme kok had zoo slecht gepakt , dat eten en wijn niet te bereiken waren , en ik op randen en hoeken van kisten liggend, hoogst on- 360 genoegelijke nachten en dagen doorbracht. Alles lag door elkander, zoowat in het water, helaas! voornamelijk de plunje van den jongen , die er dus nu vuiler dan ooit uitziet. De ruimte was zoo klein, dat ik nooit rechtuit kon liggen; toen ik de koorts kreeg, en bovendien het neefje van den tolk, dat ook al ziek was , nog binnen liet leggen , werd het al te erg, en ik liet mij voor eenige uren aan wal zetten, om in eene kampong te liggen, tot de koorts voorbij was. Toen kwam er natuurlijk juist een goede windvlaag, dien ik zoodoende weer misliep. Heden morgen kwam ik hier, en vond tot mijn troost een goed huis, eene heerlijke rivier om te baden en een helder zonnetje om te observeeren. Wat ik niet verwacht had , de inwoners schijnen mij hier nog wat meer beschaafd dan op Madjerie , dat zooveel dichter bij Makasser ligt , want Mamoedjoe ligt noordelijker, ongeveer onder denzelfden me- ridiaan als de vorige plaats. Er zijn er hier meer die Ma- leisch spreken, de lui zijn vrijer, ook de vrouwen , die zich alien vertoonen , en toch veel bescheidener. Het kost mij hier niet half zooveel moeite, de kijkers af te weren. Ove- rigens hier, even als daar, een sterk gebouwd, doch niet schoon ras. Wat de schoonheid van de bevolking aangaat, verkies ik verre Noord-Celebes , met de fijn gesneden neuzen , die het uitsluitend eigendom der Alfoeren schijnen te zijn. Ook is de vlakke kuststreek , die alles uitmaakt , wat ik hier te zien krijg, heel wat minder schoon dan de granietreuzen , die de golf van Tomini omgeven. Maar toch zou ik wen- schen u het riviertochtje te kunnen laten mededoen, dat ik dagelijks in een uitgeholden boomstam doe, om te gaan baden. Het is zeer karakteristiek. Eene groote rivier stort zich een eind van hier verwijderd in zee, maar een kleine arm loopt dicht bij mijn verblijf dood in een moeras. Even boven de scheiding der twee armen vind ik een helder water en een grintbodem om te baden. Daartoe moet ik onder een dichte massa van nipa doorvaren, waarvan de lange 361 vederen zich boven mijn hoofd welven en kruisen endoor- eenstrengelen, nu eens laag, zoodat de vaart door een tunnel schijnt te gaan, dan hoog genoeg, om een koel ge- welf als van een kloostergang voor te stellen. Daar dringt het zonlicht slechts gezeefd doorheen , en werpt slechts hier en daar een scherp lichtpuntje op het ongerimpelde water , of op de onderste bladeren , levend en groen of verdord en roodbruin. Daarvan laat het eene in sierlijke bocht gekromd zijne vederen als een scherrn nederhangen , een ander hangt gekreukt in het water en spiegelt zich in de heldere opper- vlakte. Hier en daar is eene opening, waardoor een edele klapperboom zichtbaar is , of eene groep van groene pisang met wijnroode vruchtknoppen , of de goed bebouwde velden dalen van een heuveltop tot aan den oever af. Ik dacht waarlijk tot nu toe niet, dat de afgrijselijke nipa ooit een aangenamen indruk op mij zou maken! Deze kust moet zwaar bevolkt zijn , want de kampongs zijn ongeloofelijk groot. Reeds Madjene trof mij door de uitgebreidheid , maar Mamoedjoe , dat eene groote baai geheel omgeeft, schat ik op eene lengte van drieuurgaans terwijl er, voor zoo ver ik zie, overal drie of vier rijen huizen staan, zonder echter geregelde straten te vormen. Daar voor zijn er echter ook groote gedeelten van de kust onbewoond. Verdediging en handelsbelangen mogen erhier toe bijdragen om de inlanders groote, doch ver uiteenlig- gende plaatsen te doen voortrekken boven kleinere doch in grooter aantal. De wouden van klapperboomen getuigen ook voor den nijveren zin der bevolking, maarhelaas! ook groote kale plekken op de heuvels, waar het bosch voor eene kortstondige beplanting is weggehakt. Het groote verschil tusschen deze streek en tusschen Noord-Celebes is echter voor een klein gedeelte slechts schijn. Daar had ik grootendeels met lieden van Alfoerschen af komst te doen , hier met Boegineezen. De laatsten wonen steeds, zeevaar- ders als zij zijn, aan het strand, en in het binnenland 862 schijnen niet veel meer te zijn, dan eenige zeer gevreesde « orang-goenoeng » , die , in naam aan de vorsten van het strand onderworpen, nu en dan slechts tot het doen van strooptochten , de onbewoonde landstrook overschrijden , die hen van de strandbevolking scheidt. Ik geloof , dat wij van die bevolking in de bergstreken weinig af weten, endatzij ook zeer weinig belangrijk is. Alleen van het zuidelijkste gedeelte van Celebes zijn ook de binnenlanden goed bevolkt. De Alfoersche stammen echter in het noorden wonen bijna nooit aan de kusten , en er is meestal dwang toe noodig, om hen daar zich te doen vestigen. Gij zult u herinneren, dat ik in de golf van Tomini de majesteiten meestal ver van het strand moest gaan opzoeken. Door dat verschil in levenswijze, schijnt het onderscheid tusschen de sterkte en de welvaart der twee bevolkingen dus grooter, dan het in werkelijkheid is. Maar dat de bevolking hier heel wat wel- varender , en heel wat minder onbeschaafd is , dan daar ginds, is toch geen schijn. Daarentegen vertrouw ik de lieden heel wat minder; ik geloof, dat, ware de Grieksehe mythologie hier uitgevonden, Merkurius weinig moeite zou gehad hebben , om de handelaars en de dieven tegelijk te beschermen. 29 September. Heden avond een bezoek gebracht aan de koninklijke dames. Z. M. zelf is namelijk op reis, naar eenoordwaar oorlog is. Daar juist was het , dat ik mij onderweg aan land liet zetten, en ik bemerkte niets van oorlogen of ge- ruchten van oorlogen. In het paleis wachtten mij twee vrouwen af, de vorstin, Jong, maar vervallen en tandeloos , en hare moeder. Deze , wier huis ik betrokken heb , is zelve van vorstelijken bloede, en al hare dochters schijnen vorstelijke huwelijken gedaan te hebben. De oude dame heeft hier klaarblijkelijk zeer veel te zeggen ; het zal wel voornamelijk door haar grooten rijkdom zijn, dat zij veel 363 invloed heeft. Maar toch kan ik nit de verhoudingen op de plaats volstrekt met wijs worden. Drie of vier dames schijnen van haren man of van haar eigen geslacht konink- lijken rang te ontleenen. Een van die titels is echter slechts een eeretitel , na een gelukkigen oorlog door onze regeering verleend. Zeker zijn hier, nog minder dan op Java, de wetten en gebruiken volkomen in overeenstemming met den koran. Mij treft ten minste op vele plaatsen de groote invloed, dien de vrouwen officieel schijnen te hebben; er zijn zelfs in heel wat Indische rijkjes vrouwelijke regeerders. Boni, Tanette, Tello, vele rijkjes op Timor hebben vorstin- nen. Ook elders is dit het geval; Atjeh bereikte zijn toppunt van bloei onder eene vrouw. De tolk spreekt dan ook niet van « ratoe », — koningin — , maar van « radja perampoean », wat men door vrouwelijken koning zou moeten vertalen. Dit zou wel aanduiden , dat die dames zelven zekere rechten hebben. Nu de vorst afwezig is, is het ook zijne vrouw, die de bevelen uitdeelt, niet de een of andere rijksgroote. Deze toestanden zijn zeker ouder dan de Islam, en ik hoop, dat men mij op Makasser daarvan eenigen uitleg zal kun- rien geven '). De vorstelijke mama is niet jong meer. Zij verhaalde mij dat zij naakt liep, toen het asch regende. Dit zal u vrij orakelspreukig klinken, mij ook, maar de tolk gaf de ver- klaring. Het was mij reeds bekend, dat de inlanders altijd hunnen ouderdom aangeven, door te zeggen, welke groote gebeurtenis plaats had omstreeks den tijd toen zij gekleed werden , d. w. z. geene kleine kinderen meer waren , dus van zeven tot negen jaar oud ongeveer. Zoo vertelde een Balinees, dat hij een broek aankreeg tijdens de groote expeditie naar Djagaraga. De tolk nu zeide mij , dat die aschregen afkomstig was van den vulkaan Tamboro op 1) De uitleg, dien ik kreeg , was weiuig bevrcdigend , en bevcstigde alleen het feit , dat eene vrouw op den troon niets buitengewoons is. Mij komt dit in Moham- medaansche landen wel buitengewoon voor. 364 Soembawa. Deze uitbarsting , die ongeveer de hevigste moet geweest zijn, waarvan de wereldgeschiedenis melding maakt, had in 1815 plaats, zoodat de dame ongeveer 70 jaar oud moet zijn. Zij ziet er nog veel ouder uit, en heeft eene krijschende stem als eene gescheurde klok, die het geheele huis vult , waarin wij te zamen wonen , zij achter, ik voor. Want weder zijn in de groote ruimte binnenshuis slechts houten zuilen , — hier versierd en geverfd — , en naar gelang het noodig is , worden de vertrekken door matten of gordijnen afgescheiden. De chique schijnt te zijn gebloemd katoen , met bovenaan een rand van donkerder goed, liefst vuurrood. De jonge koningin heeft een paar kinderen van een jaar of tien, die heel trotsch zijn, als zij wat van mijne in- strumenten mogen dragen, en die bij gelegenheid van het bezoek de ververschingen aanbrachten , die mij weder voor- gezet werden. Het gesprek vlotte heel goed; het glanspunt was, toen H. M. mij door den tolk een weinig liet vragen van het goed, waarmede ik mij wit verf! Ik hieldmijdom, en de man verklaarde mij ook al , dat zij mijne witte kleur voor kunst hield. Toen aan de vorstin werd uitgelegd, dafr ik werkelijk van nature wit ben , zweeg zij uit beleefdheid , maar ik zag, dat zij er niets van geloofde. 30 September. Heden een bezoek aan eene andere vorstin, waarbij de oude mama ook al weder tegenwoordig was. Bij dit tweede bezoek heerschle nog meer weelde, dan bij het eerste; de vrouw des huizes was sierlijk uilgedoscht, er waren borden , kopjes, stoelen. Er werd natuurlijk minder op gelet, dat de vorken van mij geleend waren, en dat de thee, dien ik dronk , den vorigen dag bij mij gevraagd was. Zoo liet mijne gastvrouw mij heden om wat beschuit vragen, maar daarvoor zond zij mij dan ook een sarong ten geschenke. Morgen vertrek ik weder per prauw noordwaarts. 365 KROSA, 4 October. Zoek dit oord maar niet op de kaart , het zou vergeefsche moeite zijn; het twijfelt aan zijn eigen bestaan, zoo armoe- dig is het, - - maar een radja is voorhanden. Hoe ik er kwam, zal u wel blijken. Een oogenblik voor mijn vertrek kwam de jeugdige kroonprins aanloopen, terwijl ik voor het huis wandelde, stak eene hand uit, en vroeg om zeep. Ik begreep er niets van, maar kon geene verklaring krijgen, want «minta sabon» waren klaarblijkelijk de eenige woorden Maleisch, die het kind kende. Gelukkig kwam juist de tolk aan, en schaterde van het lachen, toen hij de zaak begreep. De koningin had gehoord (of gezien?) dat ik mij in de rivier met zeep waschte. Dat was dus het middel, waarmede ik mij wit maak! Helaas, moest ik ant woorden, dat mijn eenige stuk zeep reeds in de prauw geladen was, wat na- tuurlijk de meening der dame tot eene vaste overtuiging doet overgaan : ik wil het geheim niet verraden. Ik wed , dat zij onmiddelijk op Makasser zeep laat koopen, en zich alle dagen poetst, om alle dagen te vinden, dat zij wat blanker wordt. Kwaad zal het haar niet doen, zich eens te wasschen. Ditmaal kreeg ik een goede prauw; ik had ruimte in overvloed, en er kon gekookt worden. Toen ik echter gisteren morgen met den tolk eens goed de kaart bestu- deerde, was de slotsom, dat er eene schromelijke verwar- ring heerscht, waarvan ik wel eens het slachtoffer kan worden. De kaarten deugen niet, en het oord, waar de stoomboot mij zou afhalen, bestaat eenvoudig niet, daaris slechts eene onbewoonde baai vol riffen. Bovendien is er noordelijker eene landstreek, die denzelfden naam heeft, als het niet bestaande plaatsje op de kaart, zoodat ik in de grootste onzekerheid verkeer, wat de stoomboot doen zal, en of die mij vinden zal. Tot mijne groote verbazing vernam ik, dat niet ver van het bedoelde punt, een Hoi- 366 lander woonde, zoodat het dus maar verstandig was, in elk geval even bij hem aan te loopen. Niemand meer ver- wonderd dan de man zelf, die hier vier jaar was, in de hoop een handel te vestigen, en in al dien tijd nooit een blank gezicht zag, en nu bezoek kreeg, nu hij juist van plan was, heden het onherbergzame oord voor goed te ver- lalen. Gelukkig stelt hij zijn vertrek een paar dagen nit. Ik ben geheel besluiteloos wat te doen in de onzekerheid, of de stoomboot mij hier zal ontdekken. Er is hier eene zeer kleine bevolking onder een radja, die door zijnevrees- achtigheid volmaakt onbruikbaar is, en in den omtrek lig- gen eenige honderden van lieden uit het binnenland, die over vroegere zaken wraak willen nemen (d. w. z. brand- stichten en koppesnellen) en die slechts wachten, tot de eenige blanke inwoner vertrokken is. Het prestige is hier dus nog niet verdwenen! Maar bleef ik hier alleen, on- zeker van de stoomboot, dan zou de toestand lang niet geruststellend zijn. Bang ben ik eigenlijk niet, want die zaken worden altijd sterk overdreven, en ik ben overtuigd, dat de orang-goenoeng voor een blanke alien eerbied heb- ben, maar mijn gevolg is in een voortdurenden staat van siddering, mijn dappere jongen aan het hoofd. Komt de stoomboot dus niet spoedig, dan zal ik wel genoodzaakt zijn, te zamen met mijn lotgenoot te vertrekken, wat. in eene kleine prauw, met al zijn huisraad beladen, geen vermakelijk vooruitzicht is. Ik verheug mij overigens in eene kleine wraakoefening tegen een inlander. Van Mamoedjoe vertrok ik juist op den laatsten dag der groote vasten, die altijd door een groot feest gevierd wordt. Men wilde dus eerst den 2den ver- trekken , en ik den eersten , wat mij ten slotte ook beloofd werd. Alles was aan boord, maar de gezagvoerder ver- scheen eenvoudig niet. Deze kwam eerst den volgenden morgen, en verhaalde met een schijnheilig gezicht, dut hij had moeten slapen. Hoeveel ik er van geloofde, kunt gij 367 'denken. Hier nu wilde de man dadelijk na aankomst weer vertrekken, en ik kwam er achter, dat hij een snoepreisje naar Borneo in den zin had, waarvan de eigenaar der prauw niets weten mocht. De wind was hem gunstig, maar tot mijn spijt moest ik hem mededeelen, dat het geld sliep. Wei vier maal kwam de man terug, maar heden eerst liet ik het geld wakker worden. De wind is echter omgeslagen, en de man dus (link gestraft, waarin ik een boosaardig genot heb. MAKASSER, 6 October. Nauwelijks had ik het bovenstaande geschreven, of de boot kwam al aanzetten. Mijne waarnemingen te Krosa zullen door het kleine aantal wel niet veel waard zijn, maar ik was toch niet ondankbaar, een einde aan mijne twijfelingen te zien maken. De kapitein had op de aange- duide plaats gezocht en gezocht en mij niet gevonden , en geene kampong gevonden, niets gevonden dan een rif, dat een gat in zijn schip stootte. Onzeker watte doen, stoomde hij langzaam voort, en kwam zoodoende in ons vizier, waarop wij wanhopige signalen maakten. Er staan een paar ellendige vlaggestokken op de plaats, en toen mijn lotge- noot met eene prauw in zee stak om het schip binnen te loodsen, stond ik reeds met diens huishoudster met woe- denden ijver eene vlag op en neer te halen, terwijl de tolk met zijn neefje aan de andere stonden te trekkebekken , en mijn jongen been en weer Hep zonder iets uit te voeren , als de vlieg uit de fabel. Ik behoef u niet te zeggen, met welk eene vreugde ik vernam, dat op de boot eene vlag werd geheschen als antwoord. Hoe vuil het aan boord was na eene reis, zal ik niet trachten te beschrijven. Niets kan u daarvan een denkbeeld geven. Bovondien was het schip vol inlanders, die voor de regeering uit Toli-Toli waren afgehaald. De reis was echter gunstig RESIDENTIE AMBOINA. AMBON, 10 Maart. Reeds drie dagen zijn wij te Ambon en eerst sedert gis- teren ben ik aan wal ; den tusschentijd heeft de resident gebruikt om te bedenken , of hij mij aan transportmiddelen kon helpen. Zijne slotsom was , dat het niet kon ; de mijne was echter dat het wel kon , en tot deze overtuiging wist ik ook den resident te bekeeren, en zoo nam ik gisteren mijn intrek bij de familie v. G., die de Indische gastvrijheid schitterend handhaaft, door een geheelonbekende, meteene aanbeveling van een half onbekende, vriendelijk te huis- vesten. Ketjil, die op reis steeds zieker werd, liet ik on- middelijk naar het hospitaal brengen, waar hij sedert ligt te sterven. Daarbij moet ik u nog een klein voorval van de reis verhalen. De jongen lag gedurende het dekwasschen in het water en vroeg mij om een gemakkelijken stoel. Nu had een der passagiers , een zendeling uit de Minehasa , eenige meubels aan boord , en zoo ging ik hem om een stoel voor den zieke vragen. Wat denkt gij, dat het antwoord was? «En moet dat dan juist mijn stoel wezen? demijnen « zijn zoo wrak. » Als die man een godsdienst van liefde aan de inlanders predikt , mag hij er wel bijvoegen, «let top mijn woorden en niet op mijn daden.» Ik heb reeds een anderen bediende , een Christusmensch , die er zonder sarong of hoofddoek vrij gemeen uitziet ; deze beide stukken dragen deze afvalligen nooit, doch met een 369 broek en eene soort kiel van lichtblauwe stof zien zij er uit als schooljongens in de vlegeljaren. Mijn exemplaar heeft nog nooit gediend , wat wel kans geeft op eenige onschuld , maar veel dressuur noodig maakt, wat vooral lastig is, omdat het Ambonsche Maleisch nog al verschilt van dat van Java , zoodat mijne weinige kundigheden op dat punt mij nog niet eens veel helpen. Het vooruitzicht is overigens niet rooskleurig ; men heeft mij algemeen de Ambonsche Christenen nog al boefachtig afgeschilderd , lui, bijgeloovig, ongodsdienstig en oneerlijk - - al wel voor eene keer. Of het gouvernement wel doet, met hier uiterst liberale predikanten heen te zenden , weet ik niet ; het zou hier misschien wel beter zijn zulke lui met eene portie hel en duivel te lijf te gaan. A. b. v. h. ss. Anjer, 12 Maart. Heden morgen vertrokken , maar eerst gisteren avond nog het bericht ontvangen , dat de brave Ketjil overleden is. Het is mij een zeer groot verlies en een onaangenaam denkbeeld, dat het mijne reizen in den regentijd zijn, die hem het leven gekost hebben. Zijn opvolger doet zijn best en is voorloopig nog bang voor mij, wat geen kwaad kan, maar ook voor de toekomst is deze verandering ongelukkig , want de Ambonsche Christenen aarden nooit op Java , zoodat ik wel niet voor 't laatst van bediende veranderd ben. De Anjer is een gouvernements-stoomschip , opditoogen- blik belast met het overbrengen van troepen naarWahaai, ongeveer op het midden van de Noordkust van Ceram ge- legen. Daar is de eer van het gouvernement aangetast door de heeren Alfoeren, zoodat wij de krijgstrompet gaan steken. Wij moeten toch aan de Alfoeren bewijzen, dat het zeer natuurlijk is, dat wij, en niet zij, op hun eiland de baas zijn. Op dit oogenblik liggen wij stil in de baai van Sa- paroea, een eiland oostelijk van Ambon , waar boodschappen te doen zijn. Het weder is zonneloos , anders zou het uitzicht 24 370 werkelijk fraai zijn — eene ronde baai , waarvan de ingang bijna gesloten is door eene heuvelachtige landtong in de verte, en eene witte kontroleurswoning met eene benting boven op eene klip, die heel aardig uit bet groen komen kijken. Ik kan daarentegen maar niet vinden, dat de baai van Ambon , die ik nu tweemaal bevaren heb , den grooten roep verdient, die er van uitgaat. Ambon zelf is bepaald leelijk; een groot, dor plein, dat hoegenaamd geenuitzicht heeft, omdat bet fort tusschen bet plein en de baai ligt. Verder nauwe straten, waarop kleine huizen uitkomen, die dicht naast elkander staan. Zelfs bet residentshuis , hoewel dit veel vertooning maakt, is niet veel bijzonders. De tuin is mooi maar verwaarloosd. Reede van BESSI , 15 Maart. Gisteren morgen bereikten wij Wahaai , maar, daar er bier eenige onderhandelingen aangevangen zijn, liet de militaire kommandant zich naar deze plaats brengen , die een weinig westelijker ligt en waar wij tot morgen middag zullen blijven. Gisteren hebben wij te Wahaai, een verloren post indien er een bestaat, een gezelligen avond gesleten bij den kom- mandant, die met zijne familie en met nog een officier hier bet leven van een balling leidt. Voor het oogenblik zijn er twee officieren meer en baadl zich Wahaai dus in vreugde. Daar wij die twee officieren hierheen brachten, is het tot nu toe aan boord zeer gezellig geweest. De kust van Geram is niet schoon , of was het misschien te mistig, om alles te zien? De baai van Bessi tenminste komt mij niet leelijk voor, zoodat ik benieuwd ben die mor- gen bij daglicht te zien. Maar verder was al , wat wij van de kust zagen, een glooiende oever, onafgebroken met zwaar bosch bezet. Het eiland Geram brengt zeer woeste Alfoeren voort, die groot en sterk zijn en nog koppesnellen , alsofzij niet wisten, dat de negentiende eeuw die der beschaving is; dan prachtigehoutsoorten, waarvan die reusachtige tafels 371 gemaakt worden, die de lui naar Holland meenemen en dan in onze kleine kamers niet kunnen plaatsen ; bonte schelpen , die gij in elk museum kunt bewonderen ; en ko- ningen zooveel als bij ons politieagenten ; en sago, die het eenige voedsel van die reuzen is, en zie verder Valentijn of iemand anders. Fraaier dan de Noordkust van Ceram zijn de stratenten noorden en oosten van Ambon en aan den Westhoek van Ceram. Altijd groene eilandjes , eene enkele maal door eene kampong verlevendigd en andere eilandjes in het nevelachtige verschiet. Wei doet menige plek het denkbeeld oprijzen : ahier eene villa, daar een koepeltje met een gondel » ; maar toch vallen mij de Molukken tot nog toe bitter tegen. De natuur heeft iets kleins, de vaart is zeer lief, maar vervelend lief, lief nit een doosje ; hier leert men eerst recht «leve Java!» roepen. Hebt ge dePreanger, Dieng en Patjitan be- zocht, dan zijn de kalme schoonheden van Ambon aan u verloren. Toch heeft de riatuur hetzelfde karakter, maar op verkleinde schaal ; als men Java liet zinken totdat alleen de bergtoppen als eilanden boven de zee uitstaken , dan zou men de Molukken hebben. 16 Maart. Ik heb mij niet vergist; zooeven hebben wij een zonne- nestraal gehad en toen was het landschap werkelijk schoon. Eerst een lage bergrug , van zeer afwisselende hoogte , waarvan het zware geboomte tot in het water afdaalt en in het naauwelijks gerimpelde water van die lange beelden geeft , die zich eerst onder uwe voeten schijnen te verliezen , of die op eens door een schitterende zilveren streep worden afgesneden. Boven dien rug rijst plotseling een steile berg omhoog met hoekige en kantigeuitloopers, terwijlhier en daar een naakte rots uitsteekt tusschen de woudbeklee- ding, die door de nevelachtige lucht blauw gekleurd is. Maar geweldig eenzaam is het schoone tafereel ; er staan 372 hutten , maar de bevolking is gevlucht en geen vogel fladdert boven de boomen , die daar slechts schijnen te staan om zich in hun eigen aanzijn te verheugen. Gisteren avond moest ik zeer voorzichtig zijn om bij het naar bed gaan niet op een koning te trappen. Daarvan lag een partijtje onder de etenstafel in de kajuit , zoodat het nauwe gangpad met eenige handen en voeten bezaaid was. Ik heb mij er echter gelukkig doorhenen gekronkeld. Voor het eiland GISSER, 18 Maart. Officieren en koningen hebben wij weder te Wahaai af- gezet en stoomden nog des avonds door. Gisteren morgen niets gezien dan de vervelende kust van Ceram , die er even dom uit bleef zien. Des middags kwamen wij bier voor anker en ik vond al dadelijk eene zeer geschikte observatie- plaats. Heden hebben wij Gisser rondgewandeld , een aller- kleinst koraaleiland , volkomen volgens model. Een ring van koraalzand , met laag, eentonig kreupelhout dicht be- groeid en slechts op eene plaats afgebroken , om aan de zee toegang te geven tot een zout binnenmeer. Dit meer was verrukkelijk , toen wij het zagen. Ter linkerzijde ging juist de zon onder en wierp hare gloeiende stralen over den vlakken waterspiegel , die ingesloten is door allerlei land- tongen , waarop het lage geboomte zwartgroen en scherp afgeteekend het gouden water van den gouden hemel scheidde. Hier en daar steken er vroolijk de lang niet armoedige woningen uit, en den achtergrond vormen de hooge bergen van Ceram, dat er aan dit einde uitziet, alsof de rolsen zoo even uit den hemel zijn komen vallen , zoo scherp en hoekig en bochelig zijn er de bergen , die dof loodkleurig getint waren, om tot het kontrast mede te werken. Het was een genotvol gezicht van de liefelijke , droomerige soort , die men in Indie het meeste waardeert, omdat zij het zeld- zaamste is. 