Bijdragen tot de taal-, land- en volkenkunde
om pogingen tot ontviueltiog van den sultan te beletten. De man bedankte er harte.sk Voor: nf zou geene maatregelen er tegen kunnen nemen, was het antscorl, zonder oogenblikkelijk de grootste gewelddadigneden van Acnuals zijde uit te lokken. Men denke zich toch eens zed onze houding in. Achmad was de wettige, door ons oox als Zodanig erkende sultan: hij voerde het gezag: wij ontvingen gine gezanisenacrea in die hoedanigheid. Badroedin was daarentegen uiet meer taz een stile samenzweerder tegen dat wefag en Hu neuen wy lesen zeiden man ia den verm, zooals de ite. on den wettigen vorst te beletten van te doen, war deze zcettinsr! — Osman had zich ook voor Achmad turven vertoonen De zerdetug trof hem wel in zekeren staat van augerustie:d aan ten zevolze van de overdreven berichten, typische uitrass:re die terstent macs iens Soes zaren verbreid over het aantal vaartuigen en wuanselapver . Ne veger Palembang aangevoerd zouden wenden: doer fg veenisings terzen van Muntinghe’s brief en de besprekingen cis? Ostian zelf, smtenen de ongunstige indrukken weheel ze Pecven Wegoetimen. Wat eindelijk het heulen me Renkoelen Jeri, de ze ising Kon mets uitvinden, dat dit ver moeden Luder cevest st. Usene: swan te fut Amst, ve Muntek terug. Uit Badroedin: WEILETS Tot let ommcae ys caas van des broeders vlucht, maakte Musee of: tees DIRAC. aire ay dien dag naar Batavis rappertscMig. eats ff cite NAT, tat Se vlucht van zijn broeder door den vaten sten et as tier waascatnigk werd beschourd, UN Vat det ZET watt. at A vermvawde. zijne oogmerken doot hemden over Tit nerven: wel zonder ket plegen var veweldinag eten Te rn en vitesen”. Geruststellend was ook een berte Nar NS iere “stan verr ten commissaris had mede serch. de ge wear citatgingen van vriendschap, werd TOR : IES ZET felantasaap naar Muntinghe zou ALEA ME or EEN eN Ar verder Ur ainceiraat. dat met den commissaris OTR: corte reren en. Allen seinen ua eN =. Syar Va TE 7 schikken. De twijfel over woengelien Actros eren Rire er avert = Muntinghe er door versterkt. IK Horsch oe eve, secret Munthe over de vermeende banner eer cot neen Ar teen onzeker als te voren, mast ol ats antie og ov Mert eer is somenanee. welke de regeerende velt hee tree Tvs Jscnan. meende hij weder, was meer Co petten ver Batman, fan zen onbevangen beoordeelasr: PALEMBANG EN BANKA IN 1816—1820. 367 immers nu had de zendeling zelfs een aanzienlijk gezantschap van dezen reeds medegebracht, bestaande uit zijn jongsten meest gelief koosden zoon en twee schoonzoous. Doch overigens toonde dit ook wel, verklaarde de commissaris, de blijdschap, welke Badroedin's partij over Muntinghe's komst gevoelde, de groote ver- wachtingen, die men er van koesterde: „En ik geloof dan ook”, luidde het waarlijk nu reeds, „Uwe Excellentién te mogen geluk wenschen, dat onder het aanzien, welke de zaken thans nemen, de hinderpalen, welke de uitvoering van Uwer Excellentiën's bevelen nog zouden kunnen ontmoeten, niet zullen bestaan in Zet ontvlieden, maar, zoo zij zich opdoen, in het bieden ran tegenstand aan die maat- regelen, welke men zal aanwenden; en natuurlijk in een tegenstand van dien aard, als de regeering en aanhang van den tegenwoordigen vorst kan bieden!!’ — O, men was destijds enorm gauw met felicitaties; zij verdienden waarlijk wel dubbele uitroepteekens. Behalve met demang Osman, had Muntinghe nog gelegenheid om met eene andere persoonlijkheid kennis te maken, die vele jaren lang eene belangrijke rol in ons inlandsche geschiedenis zoude spelen en, zoowel den commissaris, als later schout-bij-nacht Wolterbeek, gewichtige diensten bewijzen, te weten, radja Akil. Hij was een prins uit het rijk van Siak, doch door den vorst aldaar, said Ali, die met Akil’s zuster gehuwd was, vandaar ver- dreven met velen der zijnen. Hij zwierf toen rond, totdat de Engelsche resident van Palembang, majoor Court, hem als een knap en ondernemend man leerde kenneu, waarom hij hem naar Billiton zond ten einde den depatie van dit eiland te onderwerpen, en zekeren radja Kling gevangen te nemen. Die radja Kling, een aanverwant van sultan Badroedin, werd indertijd als hoofd op Banka aangesteld en fungeerde er ook onder het Engelsch tusschen- bestuur, toen zekere inspecteur Brown, die, gelijk Heynis althans aan de regeering schreef , in dronkenschap een zoon van radja Kling met een schoen in het gezicht sloeg, er door de beleedigde familie vermoord werd. Radja Kling vluchtte naar Billiton, waar hij zich met rooven bezig hield. Akil had intusschen op Billiton geen succes ; hij vermoordde er het hoofd, den depatie, hetgeen hem zoo algemeen ge- haat maakte, dat hij het eiland moest verlaten (a). Hij ging naar Bata- via, waar hij Commissarissen-Generaal zijne diensten aanbood. Vandaar begaf hij zich in den loop der maand Juni 1817 naar Muntok en deelde ~— (a) Men zie ook over radja Akil op Billiton: Bruining bl. 67 vv. 366 PALEMBANG EN BANKA IN 1816—1820. om pogingen tot ontvluchting van den sultan te beletten. De me bedankte er hartelijk voor; hij zou geene maatregelen er tege kunnen nemen, was het antwoord , zonder oogenblikkelijk de groots gewelddadigheden van Achmad’s zijde uit te lokken. Men denl zich toch eens goed onze houding in. Achmad was de wettige door ons ook als zoodanig erkende sultan; hij voerde het gezag wij ontvingen zijne gezantschappen in die hoedanigheid. Badroedi was daarentegen niet meer dan een stille samenzweerder tegen di gezag en nu nemen wij dezen zelfden man in den arm, zooals ¢ typische uitdrukking luidde, om den wettigen vorst te belette van te doen, wat deze goeddunkt! — Osman had zich ook vo Achmad durven vertoonen. De zendeling trof hem wel in zeker staat van ongerustheid aan ten gevolge van de overdreven berichte die terstond na ‘s commissaris’ komst waren verbreid over het aant vaartuigen en manschappen, die tegen Palembang aangevoerd zoud: worden; doch de vriendelijke termen van Muntinghe's brief en | besprekingen met Osman zelf, schenen de ongunstige indrukk: geheel te hebben weggenomen. Wat eindelijk het heulen m Benkoelen betrof, de zendeling kon niets uitvinden, dat dit ve moeden nader bevestigde. Osman kwam den 29" April te Muntok terug. Uit Badroedir weigering tot het onmogelijk maken van des broeders vlucht, maak Muntinghe de gevolgtrekking, gelijk hij dien dag naar Batav rapporteerde, „van de eene kant, dat de vlucht van zijn broed door den ouden sultan niet als zeer waarschijnlijk werd beschouw en van den anderen kant, dat hij vertrouwde, zijne oogmerken do bemiddeling van het Gouvernement wel zonder het plegen v: gewelddadigheden te zullen bereiken’. Geruststellend was ook e brief van Achmad, dien Osman voor den commissaris had med gebracht. In de wijdluftigste betuigingen van vriendschap, we medegedeeld, dat eerstdaags een gezantschap naar Muntinghe z afgaan en tevens de verwachting uitgedrukt, dat met den com missa: eene goede verstandhouding zou heerschen. Alles scheen zich dus gemakkelijk te zullen schikken. De twijfel ov mogelijk verraad met Benkoelen werd bij Muntinghe er door versterl „Ik beschouw dezelve”’, schreef Muntinghe over de vermeen intriges, „dan ook niet alleen als even onzeker als te voren , ma zelfs als merkelijk verzwakt door de contenance, welke de regeeren sultan schijnt te houden” Die Osman, meende hij weder, was me een partijgenoot van Badroedin, dan een onbevangen beoordeelaa PALEMBANG EN BANKA IN 1816—1820. 369 VI. Muntinghe’s „Verdeel en Heersch” te Palembang: Juni 1818. Muntinghe had Badroedin’s vdoorluchtig gezantschap", zooals hij zich in zijn rapport aan de regeering uitdrukte, niet willen ontvangen, alvorens Achmad’s komende zendelingen hun compliment konden maken; vonder beleefde voorwendselen”, liet men de menschen dus wachten. Dat behoefde trouwens niet lang. te duren, want weinige dagen later kwam het gezantschap des sultans aanzetten. Maar wat het nu te vertellen had, viel Muntinghe zóó tegen, dat hij toch weer aan verraad begon te gelooven. Geen enkelen steïligen last brachten de heeren mede; zij bepaalden zich slechts tot het overbrengen der gewone gelukwenschingen en waren overigens, zoowel in hunne gedragingen als in hunne gesprekken, hoogst voorzichtig. Intusschen vleide zich de commissaris er in geslaagd te zijn, de achterdocht en vrees te hebben verminderd, waarom hij nog steeds aan eene goede verstandhouding niet bleef wan-: hopen. Geheel anders echter vertoonden Badroedin’s gezanten zich; dat waren me nu eens menschen! Zij toch hadden een groot ver- trouwen in onze regeering aan den dag gelegd, „waarin ik hen ook meer en meer heb zoeken te bevestigen’, rapporteerde de commissaris dd. 15 Mei 1818, voor zoover hunne wenschen mij niet voorkomen overdreven en onredelijk te wezen”. Ongesteldheid verhinderde Muntinghe zijne reis naar Palembang “ zoo spoedig voort te zetten, als zijn voornemen was geweest; doch hij gebruikte nuttig den tijd met het inwinnen van gegevens, waartoe vooral radja Akil hem bijstond. Een paar dagen vóór zijn „vertrek van Muntok naar Palembang, namelijk den 25" Mei 1818, zond de commissaris als een der vruchten van deze besprekingen met Akil, een hoogst belangrijk rapport over de zeerooverij naar Batavia, dat blijvende waarde bleek te hebben (a). Intusschen ging de Eendracht alvast vooruit naar Palembang (4). (a) Cornets de Groot in zijne „Notices historiques” etc. en Kniphorst in zijne „Historische schets van den zeeroof’”’ hebben er geheele gedeelten uit mede- gedeeld. Zie, wat het laatste werk betreft, bl. 718 en verder aldaar. Verg. ook Veth’s Westerafdeeling van Borneo II 152. (5) Rapport dd. 25 Mei 1818. 370 PALEMBANG EN BANKA IN 1816—1820. Waarom dit werd bevolen en niet eenvoudig op *s commissaris’ herstel gewacht, is mij onbekend; de verschijning van de korvet in de Soensang maakte toch Achmed zóo ongerust, dat hij nu werkelijk de hulp van den luitenant-gouverneur van Benkoelen inriep (u). De zwakke vorst had echter ook dit niet zoo maar gedaan. Hij was er toe gekomen. doordien Raffles hem gezanten had gezonden met een brief aan den sultan, waarin de luitenant- gouverneur zijn optreden mededeelde. Dat de gezanten wel wat meer zullen verteld hebben, toen hij ze den 23° Mei ontving, laat zich slechts raden. De sultan liet niet na deze receptie Mun- tinghe mede te deelen en hem tevens te berichten, dat hij de zendelingen had laten teruggaan met een brief aan den luitenant- gouverneur, houdende vut alles wel en in orde was en er geene cer- anderingen waren voorgerallen, Ken leugentje om bestwil dus, maar de eene leugenaar was tegen den ander opgewogen. Hij hoopte verder, dat de commissaris deze briefwisseling met den heer Raffles niet kwalijk zou nemen, daar hij sinds lang met hem in vriend- schappelijke betrekking stond. „Hij heeft ons tot sultan gemaakt”, herinnerde de vorst, niet onnatuurlijk, wen wij kunnen dit ook niet vergeten” (4). Muntinghe ontving dit bericht den 27" Mei, toen hij gereed lag om op een kanoaneerboot naar Palembang over te steken, doeh daarin door tegenwind werd verhinderd. Hij gevoelde er al het gewicht van; want nu had toch de sultan, niettegenstaande de stellige aan Heynis gegeven belofte, buiten het Nederlansche gezag om, verbindingen aangeknoopt, en Achmad wist evengoed als Raffles, dat, bij de verhoudingen, die tusschen inlandsche vorsten en de suzereine regeering bestaan, zulks niet te pas kwam. Mun- tinghe rapporteerde dan ook het geval dd. 31 Mei aan de regeering, met de verzeking, dat hij zou weten te toonen: »wat plicht en instructie van mij vorderen”. In de rechte stemming tot hardhandig optreden, — want Man- tinghe’s hartstocht kon enorm zijn — , vertrok de commissaris den 1" Juni naar Palembang, waar hij in den ochtend van den ¥ (a) Zie den brief in het Hollandsch op bl. 258, afl. Februari 1898 van De Gids in mijne verhandeling „De geschiedenis ran een Engelschen raid”: en in het Engelsch op bl. X--XI van Mr. Hoek's „Herstel van het Nederlandsch gezag”. Wy Achimad’s brief aan Muntinghe in bijl. A. van mijn Gideartikel. PALEMBANG EN BANKA IN 1816—1820. 371 aankwam (a). De commandant van het garnizoen had er tot dusver ons gezag vertegenwoordigd; de commissaris trad nu in de plaats. Verder trof hij als burgerlijke ambtenaren aan: de commies Vulckenaer , de klerk De Groot en de als inlandsch schrijver in dienst zijnde Van de Wetering Buis. Deze personen zouden eerlang geroepen worden tot werk- zaamheden, waarvan het belang zeker niet in verband stond met de bescheiden positiën, die zij innamen. Over den laatste was trouwens reeds heel wat heengegaan. Immers hij behoorde tot de enkelen, die van den rampzaligen moordaanslag in JS811 het leven had behou- den. Buis maakte destijds deel uit van het garnizoen en had zich door het aantrekken van inlandsche kleederen weten te redden. Als inlandsch kind kon de donkere kleur van zijn gelaat hem in de eerste oogenblikken niet verraden; spoedig echter gevat zijnde, onderwierp hij zich aan de kunstbewerking van den Mohanmedaansche gods- dienst, — minder gelukkig dan die Furopeesche gevangene uit den Diponegoro-oorlog , wiens zondige Venus-aanbidding hem voor den christenhemel bewaard hield — en leefde nu verder als onder- wijzer in een doesoen, tot Gillespey’s komst hem ruimer ademen deed (J). — Klerk De Groot zou eerlaug toonen, dat hij flink kon loopen of varen. Valckenaer dat hem heel wel onder moeilijke omstandigheden het plaatselijk gezag was toevertrouwd. Den 5° Juni werd de commissaris in het openbaar door den sultan ontvangen; den 6" had de plechtige uitreiking van een door C.C.G.G. aan Achmad geschreven brief plaats; den 7" eerst barstte de bom tegen den man los. Er was toen namelijk eene besloten samenkomst, waarbij verder niemand anders tegenwoordig mocht zijn, dan een van ’s vorsten broeders, de pangeran adipatti en Achmad’s beide zonen. In deze audientie van drie uren werden notabene als gematigde voorstellen, den sultan medegedeeld, dat hij gepensionneerd zou worden, dat Badroedin den kraton moest betrekken, dat omgekeerd Achmad naar Badroedin’s huis zou gaan. (a) De heer Elout schreef dd. 21 December 1817 een brief aan den departe- mentschef voor de Koloniën Goldberg, die Van Deventer in bijl. XL VI heeft opgenomen. In dien brief staat o.a. „De heeren Muntinghe en Smissaert zijn naar Banka en Palembang vertrokken”. De heer V. D. stelde daarop een nootje, zie bl. 211, van dezen inhoud: „De heer P. Mijer zegt dan ook ten onrechte in zijn Kronyk van Nederl. Indië, dat Muntinghe eerst in Juni 1818 te Palembang is gekomen.” Neen, Mr. Mijer zeide dat volkomen ten rechte. (b) Zie Tijdschrift voor Ned.-Indië 8° jaarg. 1846 dl. III bl. 334, zoomede zijne verklaring en die zijner bloedverwante in Baud’s „ Palembang” bl. 32 en 35. 370 PALEMBANG EN BANKA IN 1816—1820. Waarom dit werd bevolen en niet eenvoudig op ’s commis herstel gewacht, is mij onbekend; de verschijning van de k in de Soensang maakte toch Achmed zóo ongerust, dat h werkelijk de hulp van den luitenant-gouverneur van Benk: inriep (a). De zwakke vorst had echter ook dit niet zoo gedaan. Hij was er toe gekomen, doordien Raffles hem gezi had gezonden met een brief aan den sultan, waarin de luite: gouverneur zijn optreden mededeelde. Dat de gezanten wel meer zullen verteld hebben, toen hij ze den 23° Mei ont laat zich slechts raden. De sultan liet niet na deze receptie. tinghe mede te deelen en hem tevens te berichten, dat h zendelingen had laten teruggaan met een brief aan den luite: gouverneur, houdende dut alles wel en in orde was en er geene anderingen waren voorgevallen. Een leugentje om bestwil dus, de eene leugenaar was tegen den ander opgewogen. Hij h verder, dat de commissaris deze briefwisseling met den heer R niet kwalijk zou nemen, daar hij sinds lang met hem in vr schappelijke betrekking stond. „Hij heeft ons tot sultan gema: herinnerde de vorst, niet onnatuurlijk, ren wij kunnen dit niet vergeten” (J). Muntinghe ontving dit bericht den 27" Mei, toen hij g lag om op een kanonneerboot naar Palembang over te ste doch daarin door tegenwind werd verhinderd. Hij gevoelde het gewicht van; want nu had toch de sultan, niettegenst: de stellige aan Heynis gegeven belofte, buiten het Nederla gezag om, verbindingen aangeknoopt, en Achmad wist evengoe Raffles, dat, bij de verhoudingen, die tusschen inlandsche vo en de suzereine regeering bestaan, zulks niet te pas kwam.. tinghe rapporteerde dan ook het geval dd. 31 Mei aan de regee met de verzeking, dat hij zou weten te toonen: „wat plicl instructie van mij vorderen”. In de rechte stemming tot hardhandig optreden, — want. tinghe's hartstocht kon enorm zijn —, vertrok de commi den 1° Juni naar Palembang, waar hij in den ochtend vand (a) Zie den brief in het Hollandsch op bl. 258, ati. Februari 1898 vr Gids in mijne verhandeling „De geschiedenis van een Engelschen raid” ; het Engelsch op bl. X—XI van Mr. Hoek's „Herstel van het Nederl gezag”. (6) Achmad’s brief aan Muntinghe in bil. A. van mijn Gidsartikel. PALEMBANG EN BANKA IN 1816—1820. 378 alle belastingen. Werd er eene zekere hoeveelheid rijst gevorderd, zoo beval het bestuur slechts hoeveel ieder dienstplichtige had op te brengen; als er van wege den sultan goederen met woekerwinst waren te verkoopen of beneden de waarde te koopen, dan gingen goederen of geld de desa in, waar, tegen de vastgestelde prijzen , de zaken werden afgedaan , overeenkomstig de instellingen van de fiban en de toekon (a). Het geheel was bij lange na geen model van belasting-~stelsel”’ ; het leek er niet naar; maar wij hadden ons ook nooit rechtstreeks met de bestuurszaken ingelaten; we hadden nooit anders gedaan, dan zelf winkeltje te spelen. En dat moest nu in eens ten onderste boven, terwijl ons gezag er nog zóo zwak geworteld was, dat de eerste de beste kranige inlander het zou kunnen wegblazen.... Maar Mun- tinghe zag dat niet in; hij nam immers den ondeugendsten blazer m den arm. Terwijl hij namelijk zijn best deed om Achmad gedu- rende den bedenktijd te overtuigen hoe heilzaam voorstellen waren, waarbij de vorst van zijn troon werd afgerold en het paleis een- voudig uitgezet, zat de commissaris met Badroedin te werken aan de totale herziening van Palembangs kaart. De slimmert was verrukt over 's commissaris’ fraaie, menschlievende gedachten. Hij zou voor de derde maal op den troon hersteld worden, doch ter wille van het weldadige doel, diende hij zich het offer te getroosten, dat het grootste gedeelte van het land aan Nederland werd afgestaan ! Den 20° Juli liet onze commissaris Badroedin bij zich in het residentiehuis komen, waar deze een contract teekende, dat de volgende bepalingen inhield (J): 1. De regeering schenkt „volkomen vergiffenis” en stelt in vergetel- heid alle schuld, die de sultan „in de treurige gebeurtenis van den jare 1811” mocht gehad hebben. 2. Hij wordt hersteld in den titel, naam en waardigheid van „Sultan van Palembang”. (a) Tiban: opdringen van voortbrengselen van buitenlandsche nijverheid tegen woekerwinst ; Toekon : afstand van producten op gegeven voorschotten. Zie De Sturler bl. 85. — De beschrijving van Palembang’s toestand in Muntinghe’s rapport dd. 31 October 1818. Hieruit werd vermoedelijk geput voor de „Bijdragen tot de kennis der oorspronkelijke instellingen van Palembang”, in het Tijdschr. v. Ned.-Indië 15° jaarg. (1853) dl. II bl. 454 vv. (b) Alles ontieend aan Muntinghe’s rapport dd. 11 Juli 1818. Het contract is geteekend: Palembang 20 Juni 1818. In zijn rapport staat echter dat het „gesloten” werd den 21°, gelijk dan ook Kielstra mededeelt op bl. 90 van zijn „Ondergang van het Palembangsche rik’ Gids 1892 dl. II. 372 PALEMBANG EN BANKA IN 1816—1820. Waarlijk het leek naar niets; doch wij waren belust op het Palem- bangsche gebied en Muntinghe op, wat men noemt, groot doen (a). De aldus onbezonnen veroordeelde vroeg en verkreeg bedenk- tijd, waarvan hij gebruik maakte om een tweede, nu dringend hulpverzoek tot Raffles te richten (4). Onderwijl zette zich Mun- tinghe ijverig aan den arbeid. Hij vond de Palembangsche maat- schappij verdeeld in vier klassen, nl. den vorst en zijne onmid- dellijke omgeving; de prijajies, die van vorstelijke bloede waren en tot het sultansgebied in betrekking stonden; de mantries , waar- onder alle beambten van de kroon en hunne geslachten, aan wie in het bijzonder het beheer van ‘s vorsten domeinen was opge- dragen; eindelijk het volk, waarbij speciaal viel rekening te houden net de bevolking der bovenlanden en de depatti’s met de proatins. hare hoofden (c). — Het gansche land, van Djambi’s grenzen langt den oorsprong van de Rawas, de Roepit, de Lakitan, de Blitie. de Klingie, met aansluiting van de Redjang tot de Moesi. de Ogan en de Kommering, was door eene strook omgeven sindang geheeten, ter diepte dikwerf van 5, 6, ja 10 uren gaans bevattende eene reeks van 10, 12, 15 gehuchten van den oor. sprong van iedere rivier nederwaarts gerekend; dit gansche ge deelte had geenerlei belasting te betalen, behoudens de enkele verplichting, dat de ingezetenen de wachters des lands zouden zijn m.a. w. het slechte volk, dat wilde vluchten, opvatten , in vallende roovers afweren; enz. Maar, naar het oordeel der Hollandsche meesters, was zulk eene belastingvrijheid sinds de Fransche revo- lutie niet meer op haar plaats. Het zou moeilijk zijn, begreep de commissaris, er een einde aan te maken; doch zoolang het geluk hem scheen toe te lachen, stond hij voor niets. En er viel nog heel wat meer te doen. De bevolking der bovenlanden was sinds den legendarischen soesoehoenan Tjindeh Balang verplicht, om voor elk dis- trict en elke desa een toenmaals vastgesteld aantal dienstplichtigen te leveren, mafa gawé'e geheeten. Het aantal kon door afneming dei bevolking wel verminderen ,doch niet grooter worden. Naar Muntinghe In staat was te berekenen, maakte het aantal dezer dienstplichtigen zelden meer, wel minder, dan +, deel der volwassen bevolking uit. Dat was dus wel niet zooveel, maar op haar drukte teven: (a) Zie over de audientie van den 7" Juni uitvoeriger Gids bl. 259—260. (b) Zie den brief op bl. 260 Gids; op bl. XII Hoek. (c) Zie nader bl. 280 vv. Tijdschrift Ned.-Indië 8° jaarg. dl. III (1846). Ook vooral De Sturler bl. 79 vv. PALEMBANG EN BANKA IN 1816—1820. | 375 15. De keuze van den pangeran adipati en van den troonopvolger wordt geregeld in gemeen overleg ,,tot instandhouding eener bestendige harmonie en eensgezindheid tusschen het Nederlandsch Gouvernement en dat van Zijne Hoogheid den Sultan.” De samenstelling van dit contract had, evenals zijne wedergade, die weldra Achmad opgedrongen zou worden, niet bijzonder veel moeite behoeven te kosten, omdat in hoofdzaak de stukken reeds voor Muntinghe’s vertrek te Batavia waren ontworpen en wel over- eenkomstig de reeds vermelde instructie. Onze aanslag op Palembangs onafhankelijkheid was derhalve, gelijk ik reeds opmerkte, geen recht- streeksch gevolg geweest van Achmad’s houding, bij ’s commissaris’ komst bevonden, doch de sultan was al veroordeeld vóor men nog lets gedaan had om hem in het rechte spoor te houden. Feitelijk was zijne misdaad geene andere, dan dat het Engelsch tusschen- bestuur hem op den troon had geholpen; Badroedin's deugd geene andere; dan dat dit bestuur er den oude van had afgezet. — 't Is waar, we behoefden ons niet te storen aan de verbintenissen op Java, te Palembang enz. door de Engelschen gesloten; het leek van dezen aanmatigend in de hoogste mate om van de nieuwe regeering te vorderen, dat zij ze contractueel zou waarborgen; doch om zóo snel als C.C. G.G. deden, te toonen, dat we er geen den geringsten eerbied voor koesterden, was noch gepast, uoch ook politiek. We zien uit de met Badroedin gesloten verbintenis, dat volgens den aanhef hem volkomen vergiffenis werd verleend wegens de ge- beurtenissen van 1811, doch, volgens artikel 14, dat hij niettemin in vergoeding voor het destijds vernielde Nederlandsche fort ‘u ton gouds had te betalen; verder had hij nog eene schadevergoeding aan broeder Achmad uit te keeren (art. 9), die nader op eene halve ton werd gesteld, en welke deze onmiddellijk na de verhuizing zou ontvangen. — Muntinghe, in zoover zijn volkje kennende, liet onmiddellijk deze aderlating van Badroedin’s schatkist ten behoeve van den broeder plaats vinden. Bij lastgeving van den 21" Juni werd Valckenaer met De Groot daartoe gecommissionneerd. In den nacht van den 21" op den 22" gaven Badroedin’s tweede zoon, zijn schoonzoon en twee hoofden tien verzegelde kisten met specie aan de commissie over, waarna ze voorloopig in ’slands kas werden geplaatst. Achmad heeft inderdaad dit geld ontvangen; nochtans is weleens de meening geuit, dat Muntinghe zelf er zich door had laten omkoopen. Inmiddels had patient Achmad maar altijd niets van zich doen 374 PALEMBANG EN BANKA IN 1816—1820. 3. Zijn gebied zal zich echter slechts uitstrekken tot de daarbij omschreven streken. 4. Het zou hem binnen die grenzen vrijstaan „om in dezelve alle de van ouds gebruikelijke heerendiensten en verplichte leverancién van de voornaamste producten van peper, koffie enz. in stand te houden dan wel om door andere inrichtingen, tot grondslag hebbende eene vrijheid van handel en eene vrijheid van allerhanden arbeid, daarvan die voor- deelen te trekken, welke hij alsdan als Heer des Lands naar recht en billijkheid, door algemeene belastingen, daarvan zoude kunnen trekken.” 5. Handhaving van het Opium- en Zoutmonopolie voor het Gouver- nement. 6. De sultan zal tot geenerlei leveranciën aan het Gouvernement verplicht zijn. 7. Hem wordt gewaarborgd „de rechtsoefening over de ingezetenen zijner districten naar oud gebruik, met deze uitzondering alleen, dat alle wreede en verminkende strafoefeningen voortaan met overleg van het Nederlandsche Gouvernement eene menschlievende wijziging zal worden gegeven en dat in geene gevallen eenige doodvonnissen, ook over de onderdanen van Z. H. den Sultan, zullen worden uitgeoefend, dan door een gerechtshof, waarbij de Vertegenwoordiger van het Neder- landsche Gouvernement in deze gewesten zal voorzitten.” 8. Wering van dobbelkitten en hanenvechterijen. g. Sultan Badroedin wordt verzekerd binnen den kortst mogelijken tijd weder in het bezit te zullen worden gesteld van den door zijn broeder bewoonden Kraton, waartegen deze van sultan Badroedin zal ontvangen eene schadevergoeding. 10. Badroedin doet afstand aan het Gouvernement van het overige hem niet toegewezen gedeelte van Palembang. 11. Hij neemt genoegen, dat zijn broeder Achmad sultan blijft over de in dit artikel vermelde streken. 12. Het overig gedeelte van Palembang komt onder rechtstreeksch be- stuur van ons Gouvernement, waarmee sultan Badroedin genoegen neemt. 13. Ook dat dit Gouvernement zich in het bezit stelt „van de uit- en ingaande rechten in het Palembangsche rijk, van welker betaling echter alle vaartuigen en goederen, die voor eigen rekening van den Sultan mochten worden uit- of ingevoerd zullen blijven geéxempteerd.” I4. „In vergoeding der schade, welke door de verwoesting van het Fort en Loge in 1811 is geleden”, zal de sultan in den wederopbouw van een en ander behulpzaam zijn met f 100.000. PALEMBANG EN BANKA IN 1816—1820. 377 Ratoe Achmat Nayan Moedien in de wreede en onmenschelijke behande- ling, den Hollanders in den jare 1811 aangedaan, niet alleen geen minder schuld gehad heeft dan zijn broeder de toenmalige Sultan Mohammed Baderoedien, maar dat Hij voorzeker nog meer van nabij en met de daad en hand daarin betrokken is geweest, zoodat hij, deze omstan- digheid in aanmerking genomen wordende, dan ook niet anders dan door eene loutere dwaling en onkunde van het Engelsche Gouvernement kan gerekend worden in plaats van Zijn broeder op den troon te zijn gezet. Ten derde, dat Zijne Hoogheid Ratoe Achmat Nayan Moedien zich reeds heeft schuldig gemaakt aan het plegen van dadelijke vijandelijk- heden, door te schenden het grondgebied van Zijne Majesteit den Koning der Nederlanden in de Lampongs, en toe te laten dat een zijner onderdanen, genaamd Anachoda Mohammed, op eene wijze, strijdig met de goddelijke en menschelijke wetten, een aantal van meer dan zeven honderd vrije menschen, de onderdanen van Zijne Majesteit den Koning der Nederlanden, door geweld heeft overvallen, wegge- voerd en als slaven verkocht of weggeschonken, gedeeltelijk zelfs op plaatsen, die men weet, dat voor Zijne Hoogheid Sultan Ratoe Achmat Nayan Moedien niet verholen konden zijn. Ten vierde, dat Zijne Hoogheid Sultan Ratoe Achmat Nayan Moedien heeft toegelaten, dat gelijke gruwelen en menschenroof door zijne onderdanen gepleegd zijn op het grondgebied der Edele Engelsche Oost-Indische Maatschappij onder Benkoelen gelegen; en waarvoor de rechtmatige klachten reeds bij missive van den 24 December Il. door den __ jongst afgetreden resident te Benkoelen Siddons onder het oog en ter kennisse van Hunne Excellentién, de Kommissarissen-Generaal over Nederlandsch-Indië, zijn gebracht, met verzoek om daarin door Hunne hooge autoriteit te willen voorzien. Ten vyfde, dat Sultan Ratoe Achmat Nayan Moedien de hoogheid van het Gouvernement van Zijne Majesteit den Koning der Neder- landen op eene tergende wijze heeft gehoond en gekwetst, door eerst in te roepen de beslissing van Hunne Excellentiën, de Commissarissen- Generaal, nopens zijne geschillen met den Sultan Mohammed Badaroedin, rakende de leverancie van rijst, roeiers en werkvolk, en naderhand diezelfde beslissing, nadat zij was verkregen, smadelijk te verwerpen en te veronachtzamen, hoezeer dezelve ook in alle opzichten op de rede en billijkheid was gegrond. Dat voorts Hunne Excellentién , de Commissarissen-Generaal, op grond van de hiervoor aangehaalde redenen gerechtigd zouden zijn om het gedrag en de gezindheid van den Sultan Ratoe Achmat Nayan Moedien als geheel afvallig en vijandig tegen het Gouvernement van Zijne Majesteit den Koning der Nederlanden te beschouwen, en hem uit dien hoofde door de kracht der wapenen geheel te ontzetten van de macht en waardigheid, waarmede hij thans nog is bekleed; 376 PALEMBANG EN BANKA IN 18]16—1820. hooren. Badroedin drong daarom aan op afdoening , den commissaris herhaaldelijk verzekerende, dat de sultan Benkoeleesche hulp had ingeroepen. Muntinghe kon het haast niet gelooven, te meer wijl ziju zegsman natuurlijk partijdig was. Daar ver echter altijd een sterk vermoeden bleef”, rapporteerde hij naar Batavia, werd ten slotte toch pressie noodzakelijk geacht. Aldus werden nu Achmad in den vorm van een extract-besluit de redenen medegedeeld van de eischen, die de regeering had gemeend hem te moeten stellen, terwijl daarbij gevoegd was een contract, dat hij binnen 24 uren moest tee- kenen! Ofschoon lang, is het besluit van te groote beteekenis voor deze verhandeling om het slechts substantieel of als bijlage te doen wedergeven. Uit dien hoofde volge het hier in zijn geheel In aanmerking genomen zijnde de last van Hunne Excellentiën , de Commissarissen-Generaal, om geene noodeloos uitstellen hoegertaamd toe te laten in de uitvoering van Hoogstderzelver bevelen ten aanzien var Palembang en Banka; De volledige opening, welke ten aanzien van Hoogstderzelver ver: langen bereids aan Zijne Hoogheid den Sultan Ratoe Achmat Nayar Moedien is gegeven; De luttele hoop, die er is om door verdere mondelinge onderhan- delingen iets op welvermelde Zijne Hoogheid te zullen verwinnen; De hooge noodzakelijkheid nochtans, om dezelve tot een spoedig besluit in dezen te brengen, en dat zulks niet beter kan geschieden dan door middel van een duidelijk en klaar vertoog in schrift, zoowel van de rechtmatige redenen van ongenoegen van Hunne Excellentiën, de Kommissarissen-Generaal, als van de ruime en edelmoedige aanbie- dingen, welke niettemin vanwege Hoogstdezelven zooralsnog aan Zijne Hoogheid werden gedaan. Zoo is goedgevonden en verstaan: Zijne Hoogheid den Sultan Ratoe Achmat Nayan Moedin bij extract dezes kennis te geven, dat de redenen van ongenoegen van Hunne Excellentién, de Kommissarissen-Generaal, voornamelijk hierin bestaan: Vooreerst, dat de klachten van het Palembangsche volk over het ge- brekkig bestuur van Zijne Hoogheid den Sultan Ratoe Achmat Nayan Moedin algemeen zijn, en hierop nederkomen: dat zij geene veiligheid meer genieten voor hunne personen, noch hunne bezittingen ; dat hunne vrouwen en kinderen hun dikwerf willekeurig worden ontroofd; dat de verplichte leverancies van goederen en producten hun dikwerf ondragelijk vallen; en dat er voor de verongelijkten in het land geen recht te bekomen is. Ten tweede, dat het Hunne Excellentiën, de Kommissarissen-Generaal, uit volledige en wettige bewijzen gebleken is, dat Zijne Hoogheid PALEMBANG EN BANKA IN 1816—1820. 379 verleend aan Zijne Hoogheid Sultan Ratoe Achmad Nayan Moedin, met intimatie, dat Zijne Hoogheid zich binnen den tijd van 24 (vier en twintig) uren na ontvangst dezes zal moeten verklaren aan te nemen, het Hem thans aangeboden contract van vrede en vriendschap, of dat anders andere wegen met Zijne Hoogheid zullen worden ingeslagen” Den 23" Juni des morgens ten 9 ure werden de gewichtige stukken aan des sultans schrijvers, inghebehi Tjarik en djoe- roetoelis Mohammed ter hand gesteld; zij brachten het met nog een anderen schrijver bij hun vorst. Was het wonder, dat Achmad voor zulk een vrede en vriendschap terugschrikte en -hij naar uitstel drong, in afwachting van naderende Benkoeleesche hulp? Doch om dezelfde reden, wilde de commissaris van geen uitstel meer weten; de Eendracht dreigde den kraton plat te schieten, zeker om den naam van het schip eer aan te doen; Badroedin’s aanhangers waarden als hyenas om den buit rond; onze soldaten stonden gereed. Ver- laten door zijn aanhang, die verzet onmogelijk achtte, boog Achmad voor de noodzakelijkheid en zag zich Muntinghe het con- tract met ’s vorsten naam en zegel binnen den gestelden tijd ge- bracht, namelijk in den nacht van 23 op 24 Juni, tusschen 2 en 3 uur. We zien, het is telkens nachtwerk. (a) Had de sultan, die aldus zijne eigen vernedering onderschreef, gelegenheid gehad om, evenals de Mrs Muntinghe en Elout, de Grieksche en Romeinsche deugden te heoefenen, hij zou er misschien, in navolging van een grooter staatsdienaar dan deze menschen waren, daaronder het V2 Coactus met nauw merkbare voorletters (a) Uitvoeriger in De Gids bl. 262—263. — In de noot (a) op bl. 371 hiervoren, wees ik er op, dat Van Deventer ten onrechte heeft vermeend, dat Muntinghe reeds in December 1817 te Palembang zou zijn gekomen. Onbekend met het feit, dat de destijds vertrokken commissaris tot Mei 1815 op Banka verbleef, en de schrijver niettemin toch die maanden op de eene of andere wijze willende plaatsen, schrijft hij op bl. blijkt ook uit het onmiddellijk daarop volgende: „Reeds had Raffles zendelingen naar Palembang afgevaardigd; en de onderstelling is wellicht niet gewaagd, dat de dubbelhartige vorst ten laatste slechts tot de sluiting van het verdrag met Muntinge overging met de bedoeling, het niet na te komen, en met de toezegging daarbij op Engelschen steun te kunnen rekenen.” Van onderstelling behoefde hier volstrekt geen quaestie te zijn. 6e Volgr. VII. 25 978 PALEMBANG EN BANKA IN 1816—1820. Dan dat Hunne Excellentiën, de Commissarissen-Generaal over Nee landsch-Indië — in overweging genomen hebbende, dat al het brekkige en beleedigende in het gedrag van den Sultan Ratoe Ach Nayan Moedien misschien minder aan zijn eigen hart en wil dan de inblazingen van verkeerde raadgevers is te danken; en dat buit dien de menigvuldige onheilen, welke het gevolg zouden zijn + strenge maatregelen veelal zouden nederkomen op het hoofd van. beste en onschuldigste gedeelte des volks van Palembang — uit zuiver goeden wil tot Zijne Hoogheid den Sultan en tot zijne welgezin onderdanen, den Commissaris voor Palembang en Banka nog hebb geautoriseerd, Zijne Hoogheid den Sultan Ratoe Achmat Nayan Moed een verbond van vrede, vriend- en bondgenootschap aan te biede op de volgende conditién.... Dit contract was een terugslag op dat, hetwelk Badroedin ree had geteekend; het bevatte in substantie de volgende artikelen: 1. Al het gebeurde wordt vergeven en vergeten. 2. Vaste en eeuwigdurende vrede, vriend- en bondgenootsch tusschen onze regeering en den sultan met zijne nakomelingen. 3. Handhaving van naam, titel en waardigheid van Su/tan moeda v Palembang. 4. Zijn gezag zal zich echter voortaan slechts uitstrekken tot daarbij omschreven landstreken. Artt. 5 t/m g, als de artt. 4 t/m 8 van het contract met d ouden Sultan. 10. De Sultan krijgt uit ’s Lands kas een inkomen van f 1000 Spaans matten ’s maands, en verstrekkingen uit ’s Gouvernements vo raden van zout en rijst voor de behoefte van hem en zijn Kraton, | groot op 100 a 200 koyang rijst en ongeveer 10 koyang zout ’s jaz 11. De Sultan moet na ontvangst der op bl. 45 vermelde vergoeding c Kraton verlaten en dien aan zijn broeder Badroedin inruim: terwijl de jonge Sultan zou betrekken den kraton van zijn broed „belovende de Commissaris over Palembang en Banka wijc te zullen zorgen, dat aan hetzelve kasteel binnen den kortst mc lijken tijd die verbeteringen, verfraaiingen en versterkingen zu worden gemaakt, als Zijne Hoogheid uit nevensgaand kaartje ontwaren.” 12. Als art. ro van het contract met den ouden Sultan. 13. Achmad neemt er genoegen mede, dat zijn broeder de im artikel vermelde landstreken in beheer als sultan erlangt. De artt. 14 t/m 16: als de artt. 12, 13 en 15 van het cont met den ouden Sultan. „Fn zal”, eindigde het fraaie staatsstuk, # Extract dezes wor PALEMBANG EN BANKA IN 1816—i820. 319 verleend aan Zijne Hoogheid Sultan Ratoe Achmad Navan Moedin, met intimatie, dat Zijne Hoogheid zich binnen den tijd van 24 (vier en twintig) uren na ontvangst dezes zal moeten verklaren san te nemen, het Hem thans aangeboden contract van vrede en vriendschap, of dat anders andere wegen met Zijne Hoogheid zullen worden ingeslagen” Den 23° Juni des morgens ten 9 ure werden de gewichtige stakken aan des sultans schrijvers, inghebehi Tjarik en djoe- roetvelis Mohammed ter hand gesteld; zij brachten het met nog een anderen schrijver bij hun vorst. Was het wonder, dat Achmad voor zulk een vrede en vriendschap terugschrikte en -hij naar uitstel drong, in afwachting van naderende Benkoeleesche hulp? Doch om dezelfde reden, wilde de commissaris van geen uitstel meer weten; de Eendracht dreigde den kraton plat te schieten, zeker om den naam van het schip eer aan te doen; Badroedin’s aanhangers waarden als hyena's om den buit rond; onze soldaten stonden gereed. Ver- haten door zijn aanhang, die verzet onmogelijk achtte, boog Achmad voor de noodzakelijkheid en zag zich Muntinghe het con- tract met °s vorsten naam en zegel binnen den gestelden tijd ge- bracht, namelijk in den nacht van 23 op 24 Juni, tusschen 2 en 3 uur. We zien, het is telkens nachtwerk. (a) Had de sultan, die aldus zijne eigen vernedering onderschreef, gelegenheid gehad om, evenals de M™ Muntinghe en Elout, de Grieksche en Romeinsche deugden te beoefenen, hij zou er misschien, in navolging van een grooter staatsdienaar dan deze menschen Waren, daaronder het Vi Coactus met nauw merkbare voorletters (a) Citvoeriger in De Gids bl. 262—263. — In de noot (a) vp bl. 371 hiervoren, Wees ik er op, dat Van Deventer ten onrechte heeft vermeend, dat Muntinghe reeds in December 1817 te Palembang zou zijn gekomen. Onbekend met het feit, dat de destijds vertrokken commissaris tot Mei 181 op Banka verbleef, en de schrijver niettemin toch die maanden op de eene of andere wijze willende Plaatsen, schrijft hij op bl. CXCI de dwaasheid: „Nea een half jaar onder- hendelens (!), slaagde Muntinge” -.. blijkt ook uit het onmiddellijk daarop volgende: „Reeds had Raftles zendelingen haar Palembang afgevaardigd; en de onderstelling is wellicht niet gewaagd, dat de dubbelhartige vorst ten laatste slechts tot de sluiting van het verdrag Met Muntinge overging met de bedoeling, het niet na te komen, en met de Sging daarbij op Engelschen steun te kunnen rekenen.” Van onderstelling hoefde hier volstrekt geen quaestie te zijn. Ge Volgr. VII. 25 380 PALEMBANG EN BANKA IN 1816—15820. hebben geplaatst; nu meende hij niet beter te kunnen protesteeren tegen het ruw en dom geweld, dan door noch zijn zegel, noch zijne onderteekening, zelf er onder te stellen, maar dit te laten doen door den Pangeran Adipatie of Rijksbestierder. Deze streek, waardoor het stuk geene waarde had, bleef voorloopig aan Muntinghe ver- borgen. Eerst toen de na te noemen Kngelsche zendelingen geslaagd waren bij Achmad een onderkomen te vinden en dezen het aan den sultan toebehovrend exemplaar van het contract zagen, ont- waarde een hunner, de heer Garling, dat de vorstelijke hand- teekening, welke gesteld was onder de verbintenis, die zij met den sultan sloten, niet geleek op die, welke onder het Muntinghe-stuk stond, waarop Achmad de list mededeelde. Zoo is de voorstelling van Engelsche zijde; ik denk echter wel, dat Achmad in de eerste plaats de zendelingen op de formeele onwaarde van de Hollandsche overeenkomst zal hebben gewezen, ten einde hunne bezwaren tegen het sluiten van een nader verbond weg te nemen. Ook hebben zij van hunne ontdekking niets aan Muntinghe gezegd; deze hoorde er eerst tot zijne verbazing over uit een schrijven van de regeering , die het van Benkoelen vernam, als een argument voor de waarde van het nader gesloten Engelsche contract; doch wij loopen met een en ander den tijd vooruit. Zoodra Murtinghe het stuk uit Achmad’s handen had verkregen, drong Badroedin onmiddellijk op de verhuizing aan. De moordenaar van 1811 etablisseerde zich dientengevolge weder heel spoedig in zijn voormalig paleis. Terwijl voor de goudvaatjes en voor allerlei afstanddoeningen, die mettertijd toch wel in ’sregeerings macht zouden komen, gezorgd werd, had de commissaris alle geschut en wapenen, en dat was heel wat, in Badroedin’s handen gelaten, zoodat de ten derden male ten troon verhevene weldra weder zijne verdedigbare vesting had, terwijl de Hollandsche factorij aan de overzijde niets anders in steen tot afweer bezat, dan Badroedin's belofte om met °n ton, een fort te helpen bouwen, hetwelk zijn paleis zou bestrijken ! Achmad zelf toog met verbeten woede den kraton uit, be- trekkende nu de woning zijns broeders, waar hem de halve ton gouds gewerd. Alleen liet de afgezette een deel zijner vrouwen achter — waarom weet ik niet — in een tot zijn vroeger verblijf behoorend blok, hetwelk er echter door een hooge muur van was afgescheiden, en waartegen door den commissaris geen bezwaar werd gemaakt. Spoediger dan men verwacht had, zou PALEMBANG EN BANKA IN 1816-—-1820. 381 hijzelf zich daar ook gaan opschieten en zich hierdoor als gevangene constitueeren (a). Met deze verhuizing waren intusschen, gelijk wel kon verwacht worden, de schandelijke broedertwisten, die we zoo aangestookt hadden, geenszins ten einde. De commissaris werd daardoor telkens geroepen als vredestichter op te treden, en de strekking nader te bepalen van contracten, gegrond, gelijk hij in een schrijven van 3 Augustus 1819 cynisch memoreerde rop de driften en harts- tochten’, die bij beide broeders waren ontstoken! Achmad klaagde er o. a. over, dat het hem toegewezen aandeel in de landerijen minder was dan van Badroedin, en dat van de tot zijn gezag behoorende districten, er verscheidene waren, die geen of bijna geen bevolking hadden: raadsman Badroedin had daarvoor wèl gezorgd | — Muntinghe vervulde het daarenboven met kolossale ergernis, dat zijn nieuw gekroonde vriend zich grenzenloos ondank- baar, zelfs onhandelbaar toonde. Reeds weinige dagen na de inbezit- neming der hem toegekende districten, verklaarde hij eenvoudig er niet van te kunnen leven, ja, de tijgeraard trad weder zóo zeer aan den dag, dat onze commissaris, na eerst, blijkens de volgende bladzijde, de gereede schikking der aangelegenheden op den 25" Juni te hebben gerapporteerd, reeds den 11° Juli moest schrijven : „Uit het gedrag van den ouden Sultan, dadelijk na den intrek in zijn nieuw paleis aangenomen, is het blijkbaar, dat zijne gedwee- heid in het teekenen van al wat hem wierd voorgelegd, geen ander oogmerk heeft gehad, dan om slechts weder den voet in den stijgbeugel te krijgen”... Ziedaar de vruchten eener karakterlooze , onwaardige politiek al spoedig aan het rijpen. 