Rules of golf
bolltoerk, mnl. boltoerc, eng. bulwark, dee. bulvark, zw. balverk; en verder in andere talen overgenomen : poolsch bohoark, russ. bolverk, fr. boulevard (voor- heen boulever), it. baluardo. De afleiding staat niet vast; mhd. bolwerk beteekent ook: werptoestel (zie D. Wtb, 2, 234), hetgeen doet denken aan eene samenstelling met Bol (I), in den zin van: kogel, of althans aan verwantschap met het by Bollbn ( I ) vermelde ohd. bol^n, mhd. boln, slingeren, vanwaar ook mhd. boler, nhd. boiler (ook bg ril.:. Boiler vet. j. donderbusse. Balitta**). Uit debet.: werp- toestel zou zicb dan die van: sterkte met werp- toestellen, vervolgens in 't algemeen: sterkte ont- wikkeld hebben. Eene dergelgke etjmologie vindt men bg s. stevtn, Sterctenbouw. 1: .Bolwercken sgn de ugtstekende hoofden der sterckten, . . . Alsoo crgcht dit hooft den naam bolwerck, . . . twelck soo veel te segghen is, ab werck om te wederstaen de boUen of olooten des viants die daer op ghesohoten worden, oock om van daer bollen na den viant te schieten'*. Doch er schgnt meer grond te bestaan om dit woord bolwerk af te leiden van Bol (IV); het zou dan oorspronkelgk beteekend hebben : bout en schotwerk van palen of planken, palissadeering, later ook: aarden werk. Iliervoor pleiten o. a. som- mige plaatsen, bg schillbr-lubbbn aangehaald, voorts enkele plaatsen in het Gloss. Invent, v. Brugge, waar het met blockuus wordt gelgkgesteld („Men maecte van den boomen blochuyzen ende bolle- wercke''), en het beneden uit plant, en k.il. aange- haalde ; maar vooral strookt de blgkbaar zeer onde bet. 1 , ^) het best met deze afleiding. Verg. echter ook Bol- LAARD (II) on mnl. bolweert (vebdam). Allen grond mist de afleiding van Bol (I), in de bet. 8), die ook in de bovenstaande plaats uit stbvin doorschemert, of die van .80/ (VI), waarmede hutobns (2, 447) speelt: Wy maken Steden sterk met hoU' en boUe weroken^ Met YoU* en drooge gracht: wat winnen wy metstercken? 1) Eigenlgk. — a) In den vestingbonw. Uitsprin- gend, gewoonlgk vgfhoekig gedeelte van een fortifi- catiefront, bestaande uit twee naar buiten gerichte zijddu of facen, die onder een tophoek of saillant samenkomen , en uit twee fanken , die elk eene face met de naastliggende gordgn of ^Kr/in^ of den aurden wal verbinden. In de krggskunde thans door bas^ tion Terdrongen. In den TeutA. gelgkgesteld met veste, vesinisse, vestynge, berchfrede. || Bolwerck van eerde. Bastillon de terre. Agger. Bolwerck met palen. Boulener de pilotes. Vallum, plant. Bol-werck, block-'werck. Propugnaculum , agger, ... vallum, KIL. Een bolwerk beschieten, ondermynen, doen springen, mabtn. — Want ick sal een leger in 't ronde om n slaen, ende ick sal u belegeren met bolwercken, ende ick sal vestingen tegen u opwerpen, Jes. 29, 8. De gordinen der bolwercken . . . hebben . . . teghen het in vail en haer beschoeyinghen , s. stbvin, Sterctenbouw. 3. Dat de plomphouckichste of onscherpste bolwercken . . . voor de sterckste . . . ghehouden worden , 39. Hooge Too- rens voorzien met Bollewercken, v. mandbr, //. 211. Twee bolwerken, aan elken kant {van een doorge* stoken d^k) een, met geschut en soldaaten voor- zien, hielden den doorgang toegeblokt, hooft, iV. if. 296. De beleegherden . . . gingen ... een halve maan ... van slyk en andere bondighe stofi^e, opwerpen; hechtende de einden , elk met een hoogh en vast bol- werk, . . . aan d' ouwde vesten , 302. Op de Stadts Mne- ren sgn bier , ende daer eenige houte Bolwercken , in welcken eenige Soldaten de wacht houden , Begin e. Voortg. 12, 12 «. Dat een Flanc in 't Front ge- noegsaam bedekt was, wanneer men voor de punct van *t Capitale Bolwerk een Halvemaan leide, V. cobhoorn, N. Vestingb. 1. Zesen twin tig ... Bolwerken . . ., met steen bemuurd, en, door hooge steenen gordynen of muuren, die voor de aarden Digitized by Google 317 BOLWERK. BOLWERK. 318 wallen lagen, aan elkanderen gehegt, wagbn., Jmst. 1 , 48 a. Be walgang der bolwerken . . . volgens eene getrokkene Ign door de keelen van de eene gordqn tot de andere, B. W. a. 580, !<>. Het geweldige kasteel ..., dat met twee ZQner bolwerken in den stroom baadde, slbbckx 8, 109. De Britsehe gaeldery raeokt na de pant van *t bolwerck. Men mtfnt van wedertyds, men wroet gel^ok de molsterck. De walachenn ipringt in t end, door kracht van 't mon- [nloxkrayd. TONDCL 2, 620 (zie ook 2, 724; 3, 20). — In vele steden zgn de bolwerken vanoads als be- graafplaatsen gebrnikt. || Er liggen al drie {kinderen) ▼an hem op bet Bolwerk , op de begraafplaaU, — Men sal de begravinge van de afgestorven Licbamen binnen dese Stadt doen . . ., alleenl\jck op de Begraef- plaetsen op de Bol-wercken deser Stede, Keuren v, Leyd, 115. Men stopt ze {de armen) in eenegrenen- boaten kist , draagt ze . . . langs aobterstraten naar een afgelegen bolwerk ens., hassbbokk., Waarh, en Dr. 7- — B\i bet slechten der vestingmaren iqn in onzen tgd vele tiadsbolwerken , met bebond van den ouden naam, tot wandelplaatsen aangelcgd. 2iOo beeft men te Haarlem bet Staten- en bet Frintenbolwerk ^ te Utrecbt bet Lucasboltoerk. Verg. de bedendaagsebe beteekenis van £r. boulevard. || H j placbt voor den ontbjt een bolwerkje om te wandelen. — Zelden in toepasring op eene binnen eene stad opgeworpen versterking (verg. Bolwbbkbn , b^ 1 ). || Be magistraat ricbtte een bolwerk binnen de stad op , dat met bosscben en kmid voorzien werd, om de gemeent« in bedwang te bonden, bild., Oeech. d. Fad. 4, 29. b) In den dgkbonw. Paalwerk, bestaande nit bal- ken, verbonden met gordingen en gzeren boaten, dienende ter versterking van een zeedgk. Zie Handv. r. Ri/nl. 95 v]gg.; Q. DB vbibs, D^ks- en Mb. 2^1. Evenzoo eng. bulwark, nnd. bollwark (zie bbbghaus). Veronderd. (| Dat sy gbeordonneert bebben een Bol- werck ende Platinge van bout ende van jaer te maken aen den Dgck tot Ypesloot, buy ten ende binnen 'sDjjcx, Handv. v. Jmst, 861 a (a^ 1440) (zie ook 862). AUe Bolwercken . . . an den Dgck toscben Amsterdam ende Sparendam, 826 a {tfi. 1544). Deo voorscbreeven dyck met den bolwercken ende bepaalingen . . . alsoo na te volgen ende . . . alsoo bepaald te onderbouden, Handv. v. Haerl. 128 bepaa (a*. 1 (a*. 1467). *t Zee^ewormte rand YO<»iaan Honten wal nooh bolwerk aan; *t Zal nocb paal noch gordlng knaagen, Kn, langt de oevers van dit oord, Zwaare ke^ *t water weeren. ▼. wiima, Amst, 78. Oa, Ketoland, volg Vatonr, en dek aw koekbre d|jken, Toor d'aanval van een vloed die alles doet beBw]}ken, 6 Dek se voor dien ttorm met bolwerk en ravet, Die '1 waters heirspits breekt wanneer het ttrandwaart zetl BILD. 6, 886. — Spreekw. zegsw. £en otter in het bolwerk (oauLBB. 1, 75 a), er is onraad (t. w. omdat otters de bolwerken doorknagen). 0. a. als titel van een bekend bekeldicbt van vondbl (3, 88). 2) Pigunrl^jk. — tf) In toepassing op eene streek , stad eoz., die ter besobutting van een land strekken. || Bamba {eene streek) is als bet Bolwerck des Rjjckx, vermits de Lnjden daer alder-conragieuste zgn. Begin e. Voortg. 16, 11a. Het {ons land)\\^, ab een bolwerk, aan bet eene uiteinde der Franscbe verdedigings-linien , v. D. paxm, Oedenkschr. 26. Met z^ne wapens in Spapje te voeren, maakte bq bet Pjreneesoh gebergte tot een bolwerk voor zuide- l^k Frankrgk tegen diens gednobte v^'anden.DAviD, Hist. 8, 140. B0 *t naadren van gevaar Omgordde 10 haar borst, ten bolwerk voor den lande. LiDEOANCK 146 (AoH AtthcerpeH). — Met betrekking tot beginselen , denkbeelden enz., in een 2^^^ nv. genoemd , die gebandbaafd en verdedigd worden. || Nederland was in de 17'*« eeuw een bol- werk van bet Protestantisme. — Ja, een bolwerk der vrybeid is i^ {de Leidsche Hoogeschool) geweest, van bare stiobting af tot op beden, m. db ybibs, De Vad. d. Fad. 25 Hg {Fom Stein) beeft... Prnisen tot een politick, maar bovenal tot een maat- scbappelgk bolwerk van voomitgang in Duitsob- land gemaakt, <%uack, Stud. 15. 3) In toepassing op personen die een ander tot scbnts verstrekken, op wie iemand bonwt. Diobter- Igk. II Eene nitverkoren scbaar: 's Lands bolwerk in den nood, 's lands toevlugt in 't gevaar, H. h. KLIJN, Zwits. 86. Hy (Ood) is Yoorwaer mQn rotse sterok, MQn heylandt ende bollewerck. MAiNix, P». 62, 1 (xie ook CAMPHurzur, P». 28, I). Zoo meet aw Echtgespan den Staet Een bolwerk, stat en toeverlaet, Yerttrekken. K. BEAHDT, Poi»lff 168. ^) In toepassing op onstoflfelgke zaken, die ter besobutting strekken, als eene verscbansing waar- binnen lets veilig bewaard is. || Dat de Gierigbeydt . . . gestelt was in u berte binnen dat vast sobgnende bol-werck des Logens, op sale vroedtmaken gevest zgnde , ooobnhbbt 1 , 805 d. Dewgle onse moeder de H. Kercke dat seine ( Met woord ^sacrament" ) tot bare steroste bolwerck gebmyct, ende altgt inden mont beeft, mabnix, Byenc. 8, 2 (bl. 171a). Konden vestingmaren door trompetgescbal ten val gebragt worden, op bet klinken van Da Costa's koperen speeltaig zoaden de bolwerken van betgeen bg noemde den geest der eeuw te gruizel zgn ge- stort, fiUSKBN HUBT, Fant. 1, 170. Zwitserland is bescbut door een bolwerk sterker dan allelegers, door de genegenbeid der volkeren, bbbomann, Nov. 261. Doen sach de 6paei\}aert eerst . .. Waer onse sterckten syn en rechte boUeweroken. En dat de mnyr, de wal, seer weynich daer toe doet, Haer dat de vryheyt licht gegraven int ^moet. Hcursius, Ned. Pohn, 6. — Yergezeld van eene bepaling met tegen, dat- gene vermeldende wat afgeweerd moot worden. || Zg . . . vind in baare onversobilligbeid een onver- winbaar bolwerk tegen alle verdriet, JFildsch. 6, 144. De groote meesters van vroegeren tgd badden baar eene wet gegeven, die een bolwerk was tegen alle platbeid, onbedoidendbeid en kleinbeid, to8- mabr, Amag. 86. 't WQsgeerigr denkbeeld is verdwenen, Dat stevig bolwerk tegen *t leed. v. ACKEas, WitUtrbh 88 {De LamarHne in z^tu ramp), d) hi andere fignurlgke toepassingen. jj Hy beeft my rontom besett ende besloten, als met boUe- weroken der elenden, Kantt. op Klaagl. 8, 5. Oy (proNir), bl^f in n bevang; daer t^n uw vaatemueren, Uw dot, uw boUe-werck, uw rots, nw tronwe vest. CATS 1, 866 a. Katuor sorghvaldlgh om ons hler in te verstercken, Heeft onsen mond versorght met dobb'le boUeweroken, Op dat de losse tongh niet llcht uytbarsten mocht Met eenlgh schand'ljck woort mw. VOlfDEL 1, 241. Afl. Bebohoerkeny ontbolwerken (zie die woorden). Samenst. In de bet. 1, a). Bolwerksgord^n , gordgn tusscben twee bolwerken ( 8. 8TBViN,«S/«-<rfe/»- Digitized by Google 319 BOLWERK. BOLWERKEN. 320 bouvj. 4, 9, 45 — 47 enz.)j bohoerksgraeht („baiten in de holwerksgracht ^ Volgt, door 't gekreukte liscli , Een Twe^e schaar het dof gerucht", staeing 1, 66); bolwerhhoek y een der (v^f) hoeken van een bolwerk („Waer deur de bolwercx houcken H ende K oock te scherper of onplomper vallen, ende vervulgliens te crancker sijn**, s. stbvin, Stercien- bouw. 76); bolwer/uoor y ronde uitbonw in een der schouderhoeken van een bolwerk, thans orillon ge- noemd; bolwerk{t)paal («Een Dnitsche buurling . .. klanterde op een bolioeripaal", tollbns 10, 83); bolwerkspunt, spits , tophoek van een bolwerk ( ruse , Vent. Vest. 82); bolwerksatichfer (bild., Oesch. 4, 29); bolv?erk{8)itraat t hier en daar, b. v. te Leiden, als naam eener straat die naar een (voor- malig) bolwerk leidt; bolwerkstoren , toren in een bolwerk of van een bolwerk voorzien; bolwerkewal. — Als tweede lid. Hoorn-, kroonbolwerk (.Zelfs de oudste inwoners (weten) de ligging der vroegere ,.,hoorn-y kroon- en andere boUoerken {der oude citadel van Anttoerpen) niet meer . . . aan tc wgzen", 8LBBCKX 12 , 5 ) ; platbolicerk (s. stbvin, Sterctenbouto. 6); sUuUbolwerk. Voorts: Ombolwerken (zie ald.V BOLWSHKEN, bedr. zw. ww.; bolwerkie, heeft gebolwerkt. Van Bolwerk. 1) Eigeuljjk. — a) Bolwerk in de bet. 1 , a ). Van steden, soms ook b^ nitbreiding, van landen. Ze met bolwerken voorzien, bevestigen, versterken, verschansen. Nagenoeg verouderd. || Bol-wercken. Emunire, munire propugnaculo , aggere^ vallo^ val- lare, kil. — Ghy siet n land bolwercken, met ste- den , schanssen sterck , starter 8] . Een stat . . . Die ronts-om is gestercket En vast geboUewercket, rbvius, Pt. 81, 17. — In den zin van : barrioadeeren , betzjj met eene plaats of met de personen als voorwerp. || Datter een zeer groote beroerte in stadt was, alsoe dat de bourghers al in wapen waeren ende bollewercten de straeten, deen tegben dander, J. db pottre, Dagb. 89. Zy bolwerkten hen {zich) aldaar {by eene poor t) , zoo veel als de tydsgelegentheidhen todiet, v. goor, Beichr. v. Breda y 149. — Absolunt gebezigd: bolwerken opwerpen; ook figuurlp (verg. ook beneden, bij 3). || Dat elk poorter eeneu jongen oft maaght te hunren hadde: om *t krysvolk te helpen bolwerken, hoopt, N. H. 613. Yersreefe hy rich besch&nst die droomt haer (Gods wraah) [uyt te sluyten, Te fpftde bolwerokt hy die haer geweld wil stuyten. VONDEL 1, 679. b) Bolwerk in de bet. 1, b). Van djjken. Ze met paalwerk versterken. Veronderd. || Dat den . .. Seed^ck ... mit hontwercke ende yserwercke daertoe dienende g^maect, ende gebollewerckt {er staat: gepollewerct) sy, Handv. v. Bijnl. 95 (a**. 1466). Sekere persoonen , die niet machtigb en waren , . .. haren Dgck, tot haers selfs kost te bolwercken, Handv. v. Amst. 326* (a^. 1466). c) Scbeepsterm. Een echip in zee bolwerken, de goederen of den last in een schip verleggen (witsbn, Scheepsb. 485 i). Verouderd. 2) Figuurlgk. Als met bolwerken insluiten ; verg. Om- bolwerken , 2). Meest in het verl. deelw. : omschanst , aan alle kanten omringd. || Daar gy gebolwerkt zat in 't midden van uw boeken, antonidbs 2, 216. — VoNDEt spreekt (6, 538) van ,de gebolwerckte wgsheit'* ter vertaling van hor., Carm. Ill, 28: munitae sapienfiae. — Oebolwerkt in — , rondom ingesloten t», en dns daardoor beschnt. || 't Hart, in ware deagt gebolwerkt, hoogvitet, Abr. 233. 3) In eene andere figunrljjke opvatting. JTif/ {dat) bolwerken, iets gedaan krggen, tot stand brengen, klaarspelen; ook: het nithouden. Denkelgk is deze be- teekenis ontstaan nit het begrip : sterk en vast maken, voor inzakken behoeden, beveiligen; verg. vestigen naast bevestigen, redderen naast redden. In gemeen- zame taal. || Laat hem maar betgen met die onder- neming: hg zal het wel bolwerken. Hg kan het niet bolwerken in die betrekking : de eischen zgn te hoog. — Ook voor: het er mee kunnen doen, stellen. || Met dat viertalletje {vier minnar^ssen) , en igne vrouw er bg, kon hg {Hendrik IV) het even wel nog maar ampertjes aan bolwerken, vokre, B. R. 4, 47. — In Friesland en Grooingen zegt men Er niet tegen kunnen bolwerken voor: er niet tegen op kunnen, er niet tegen opgewassen zgn; er voor moeten bolwerken, er hard voor moeten werken (zie HiLBERSMA 442, MOLEMA 49*, en verg. doornk.- KOOLM. 1, 201a). Deze beteekenis schgnt te zgn ontstaan uit de absolute van : zwaar werken , die in 't Oostfriesch bekend is. Zie echter ook beneden, de Aanm. Namenst. In de bet 1, *). Toebolwerken , ver- sperren, barrioadeeren, ook oneigenlgk (»Een deur toe bolwerken. Bottcher une porte, en fermer Ventrie avec des coffres, det armoires", marin; „Daar op zgn de Poorten gesloten en toegebolwerkt", schrbvel., Harlem. 46). Aan IN. In Gelderland wordt bolwerken gebmikt voor: den grond ontginnen door dien om te zetten of te riolen. Waarschgnlgk is dit een gansch ander woord, misschien wel samengesteld met Bol {III). BOLWEBP — BOLLEwoRP — , znw. m., mv. -en. Uit Bol (I), in de bet. 2), en fVerp {Worp). De afstand waarover de worp van een bol gewoon- Igk draagt; verg. bolsckeut, boogsckeut, steen- worp enz. Ook: de tgd noodig om een bol den stek te doen bereiken. In Znid-Nederland ; zie ook SCHUERM. II {Eene) nederige beek, welke eenigebol- werpen verier hare . . . waterstralen in {de) Leye stort, DELCR01X, Morgend, m. en a. 10. BOL WORM — BOLWURM — , znw. m., mv. -en. Uit Bol (I), in de bet. 8, b), en fVorm. 1) Eigenlgk. Larve van een ingewandsworm , die zich in de hersenen der schapen ontwikkelt en bg deze de draaiziekte veroorzaakt, ook Aersenblaasworm geheeten; Taenia coenurus cerebralis. 2) In verschillende zegswgzen, voorheen in de volkstaal gebruikelgk met betrekking totmenschen, waarbg iemands krankzinnigheid (of zwakker: alecht humenr, booze luim, gril) schertsend aan hetsteken van den bg 1) genoemden worm ge weten werd. || Bol worm, a Maggot in the pate , frentg , sewbl. De bolwurm steekt . hem we^r , halma. — Omdat wg van haer (t. w. de „Hottentoos") noch rede- Igcke accomodatie genieten met brandhout halen, hoewel haer daer(/7m) genoechsaem moeten bidden ende smeecken, ende als hun de bolworm rgt, willen oock wel gansch niet doen, v. ribbbek, Dagverh. 1, 446. Me dunckt dat jou de Bol-wnrm qnelt, DE BRUYN-BEECK, Vyoenscke Beys, 12. 'k Den k niet dat jou de bolwurm maalt, alewijn, J. Los, 10 (zie ook 41). Als of iok mal en sot, door dronckenschap berooft, De sinnen had van hays, de bolworm in het hoofd. PEBS, Bacch. 77 (zie ook 65). BOLZAAD, znw. onz.; zonder mv. Uit Bol (I) en Za€ui. 1) Bol in de bet. 6, b, a). Wit papaverzaad. 2) Bol in de bet. 6, b, (i). Het uit de zaad- boUen gedorschte lijnzaad, gezuiverd van kluitzaad en bolniap. Digitized by Google 321 BOM (I). BOM (II). 322 BOM (1), tnsschenwerpsel , dat den slag van een zwaar neervallend liohaam of een ander dof ge- luid, Kooala Tan een trommel, eene kick enz. nabootst. Ook aU uitroep bg bet zien , booren of yer- tellen van ieta geweldigs of plotselings. Verg. Bof (I), BoNS (I), alsmede de bier volgende artikels Bom en Bombam. || Boml daar valt in eens een groot pak voor m|j neer op den grond. Bom, bom, bom! irie komt daar zoo bard de trap afstormen? Bom, bam, beierent De koster {of: De klok die) lost geen eieren ens. V. nxrriN, Balegr- «i» KincUrr. 24 (zie ook~82). Rom, bom, bom, Zoo slaat de trom, Tamboer hon Je armpjet krom eiu, 60. — Zelfstandig gebezigd, als nabootsing van bet klokgelai. || De twaelfde bom van 't aerdEsobe klok- keubrons Was nog niet kond, v. dutsb, Vad,Foezy, 3, 126 (zie ook 2, 68). Hoort daer den Tlaemsohen beyaerd schaUen, We^rgalmende met bom by bom , door *• hemeb boog. T. ACKEKE, MadelieveHf 9. — Hier en daar ook als naam eener klok: te Breda onderscbeidt men b. v. de groote bom die over beide zgden getrokkeu wordt, en de kleine bom (Hoium, Bred. T. 78). Verg. Bom (II). Ajiam. Bg TUBBLrNCKX wordt bom ook vermeld in den zin van: erg ongeval. Denkel^k zalbiermede oorspronkelgk : klap, stoot bedoeld zjn, eene be- tcekenis die eenerzjds nauw samenbangt met de bovenvermelde — verg. Bop (I) en (III) — , ander- zgds kan overgaan in die van: ongelnk, flater; verg. vooral BoK (III), Etym. SaMeast. Bombam (zie aid.); bimbambom; bom- melaUre (zie stabtkr 495) enz. Verg. ook bomb^en (hrowiberen) , geweld maken, tieren (Groningen, Drente; zie Arch. v. Ned. taalk. 1, 258; molima). SOM (II) — voorbeen en gewesteljk nog BOMMB, waamevens bonob — , znw. vr., mv. -men. Denkeljk eene verkianking met de bet.: dik, rond voorwerp dat een dof gelnid geeft (verg. Bof (III)), en in dat geval eigenl\jk betzelfde woord als bet volgende. Er is ecbter een gelgkbeteekenend woord mnl. bonge^ mnd. mbd. nbd. bunge, trommel, viscbfaik , aardknol (verg. Bknokl en Bunoblbn ), dat tronwens eveneens van klanknabootsenden aard is; bet is moeilijk te beslissen of bom vanouds bier- naast beeft gestaan, dan wel biemit ontstaan is; verg. BoM (IV). 1 ) Handtrommel of tamboerqn (veelal met bellen) die, gewoonlqk door vrouwen, met de band gesla- gen wordt; voorbeen' inzonderbeid bg reidansen in gebmik. Tbans veronderd. || Bomme (bongbe, bnnge. Sax. Fris. Sicamb.) j. trommel. Tym- pammm, kil. — Dat sg als dwasen Bg nacbte gaen mommen, met bommen rasen, a. btjns, Re/, (ed. B06ABRS) 107 (zie ook 52). De Poezy ... beeft zieh , van onts ber , van bommen , tamboeren , Here , zingcnde en danssende Reien gedient, vokdbl 6, 888. Het getrommel der bomme, 6, 511. Het groot geraas, H welk aldaar met Trommels, Bom- men , Basnynen , en ander Inyt-ruftigb Speeltnygb gemaakt wierd, stbuts, Reys. 266. 't Razen van de bom, Het steken der trompet, tollbns 6, 27. Thyrsis . . . greep daer een fluyt en bom. En hief op ala my te tptlte, Een niea deon^en van de min. CATS 1 , 436 a. Wy viUen hoocb loyen tot aller stont Het heyl dat Ood ons heeft gegeven Met bon^en aen reyen, met hart en mont. REVIU8, Ovtr-Ts». Sang. 68. III. Hy seheide, all Miijam met baer reien In een' drom Yan vrouwen aentradt, en al zingende op haer bom Quam danssen, nafifeyolght van trommels en schalmeien. VOKDEL 10, 142. Ku rinklen de bommen, In 't vreugdegeschal. Ka dreunen de trommen. BTARIIfO 4, SS. En wete klonk snarenspel en bom, Wete swaaide men in cirkeli om. TB. v. KU8WU0K 46 a. Zie ook MARNix, Pt. 68, 12; co8TBtt96; vondbl 8, 287; 4, 551; 6. 420; 7, 277; .8, 87; 11, 425 enz. — Spreekw. De pi/p moet naar de bom xi/n (habrbb. 1, 75 a), van twee gepaarde personen of zaken, waarvan de een den toon moet aangeven. — Haten met bommen (tbans: met trommels) jagen, lets onmogelgks beproeven en dus vergeefscb werk doen. Bg mbtbb, Spreuken, 107 luidt bet nog: *t Is quaet hasen met bongen jagen-y verg. ook SCHILLBR-LUBBBN 1, 451. Ick sien wel, dat Ick al haaen met bommen iaghe; Uwen grammen moet en es noch nyet gheresen (d. L getonken). ZVoN m. bl. 155. 2) Bg vergelgking met de bet. 1). — a) Zekere soort van faik in den vorm van eene trommel wordt in bet Regl. op de visscher^' in Overijsel van 11 Nov. 1854 bong genoemd en gelgkgesteld met aal- of vischfuik. Evenzoo in verscbillende streken van Duitscbland (zie D. Wtb. 2, 524; wobstb 44^). Verg. ook trommel ^ naam van een dergelgk viscbtnig (zie de aanbaling bg Obbbb). b) In de boekdmkkerg is bom de veronderd e be- naming von bet bonten of gzeren, voorbeen met boom (bereid kalfsvel) bespannen raam, dat in bet timpaan eener bandpers past; tusscben bet timpaan en de bom worden de drukdoeken gelegd. Zie ook HALMA. 3) In toepassing op andere ronde, bnikige voor- werpen. In gemeenzame taal. a) Trommel of doos om iets in te bewaren. In de Overgselscbe volkstaal nog beden: Bonge, koffibungesken {Overijs. Aim. 1836); ook in "Westfalen (wobstb). || Mgn Huisvrouw endeSuseken . . . zenden bier nevens de bom gestoffeert met lekker- nyen, hoopt, Br. 2, 286. 't Was Mtoken soeten dier, 'tbedreef suoke ranoken. Doet nou begon te loopen by ttoelen, by bancken, Dan WMt after de garzynen, dan after de bom Daer de suycker in was. Hoorr, Otd. 2, 982. — Aaom. Bg brbdbbo 2, 198 leest men: Sy (t€n€ woutc) haalden eensdaags, een groot Linne web uyt [het middelste bom, Wat ginflfse doen? maer sy dielden daart noot was, mttich om. Mogelgk is dit betzelfde woord bom; docb de be- teekenis en bet onzijdig geslacbt maken bet niet onwaarscbgnlgk dat bier bon^ vak in eene kast be- doeld is (zie Bon (II), 1), betzg dit woord inder- daad bier en daar bom Inidde, betzg dat bet ter wille van bet rgm willekeurig veranderd is. b) Een groot glas sterke drank; zie molbma en verg. Bobbbl, 3), Bop (HI), II, 8) en voorts soortgelgke toepassingen in verscbillende tongvallen : bomy dikke steenen knikker (molbma, ^i>>. ; buttbn); bomme y boed (db bo); oostfri. nnd. bumme, groote blikken drinkkan; eng. bumper, groote roemer enz. || Hg ijsde , als bg een balQe bitter zag inscbenken op de Societeit, maar vatte twee beele bommen, als bg alleen was op zgne kamer, knbppblh. 1 , 230. Bommetjes bitter en glaasjes madera, 2, 328 (zie ook 1, 84). «De .bommen" bitter, en zelfs de i ,keldertjes" onzer nooit volprezen vooronders, be- ll Digitized by Google 323 BOM (H). BOM (in). 324 ginnen tot het histonBohe, ouderwetsche tjjdvak te behooren, lindo 8, 412. — Zegsw. Hy heeft gen(e) bom in *t lyf, hq is beschonken. c) In toepaasing op groote, vooral dikke men- scken of dieren; verg. bommekey korte, dikke vronw (rutten). II *t Is een bom van een jongcn. *t Waren bommen van baanen, v. dalb. d) Ook in toepaasing op eene groote hoeveelbeid van iets. || H^' beeft eene heele bom geld geerfd. Afl. Bommel (zie aid., !•*• art.). — In de bet. 3, c en d). £ommer(d), iets wat in z^ne soort groot van omvang, maar soms van binnen bol is (.Dat is een beele bommerd", bouman, Volkst. in N.-H. ). filaaieiiHt. Bombeeny -water (zie die woorden). — In de bet. 1). Bomslager (zie Navoracher 22. 187). — Als tweede lid. In de bet. 1). Binkelbom (zie aid.); tooverbom (,Hy (de priester) vat de grove tooverbom , bescbilderd door zgn band. Hy rommelt , draait baar over 't boofd, en znist den God in 't oor", BILD. 1, 69; verg. de aant. 1, 478); veldbom (.De Veldbom lokt de Herdersflnit", bild. 9, 58). BOM (III) — voorheen bommk, bombe, bomb — , znw. vr., mv. -men. Evenals nbd. bombe ^ eng. bomb enz., ontleend aan fr. bombe, dat afstamt van lat. bombuSy gegons, gedmiscb, oorspronkel^k eenklank- nabootsend woord, evenals Bom (I en II); met de laatstgenoemde woorden is bet bier bebandelde bom derbalve wel niet recbtstreeks verwant, maar tocb ten slotte in oorsprong een. Verg. ook Bombabdb. ) HoUe, jjzeren, met brand- of springlading ge- vulde kogel. voorzien van eene bonten, met sas gevulde bnis, en van twee gegoten Qzerenooren (om hem op te lichten en in den mortier te brengen ) ; ge- bruikt om vestingwerken te vemielen, gebouwen in brand te scbieten enz. Bepaaldel^k wordt thans de bolle kogel van 29 Ned. dnim middellgn aldns gebee- ten ; alle kleinere hoUe kogels z\jn zonder ooren en das granaten. |l Geprepareerde Vuyr-wercken , als Bom- ben, Houwidser-granaten , Hand-granaten , groote en kleyne Brand-koegels enz., v. bleyswtjck, Betckr. V. Delft y 636. De Vyanden . . . wierpen . . . eenige Bomben, docb zonder vracht, v. bbbkel, Amerik, Voyag. 138. De bombe een goedt stuk wegs been gevlogen bebbende, gaf nedervallende den slagb, DE BRUYN, Beigen, 2, 61 a. De grondt..., Ver- bryzelt en gescbokt door bomben en granaaten , bot- OAN8, Poezjfy 246. Uit bet aangevallen bastion be- wierp een mortier bem {den belegeraar) onopboude- l\jk met bommen, een bonwitser met granaten, B088CHA, Held. 3, 771. Baron Cbasse gaf . . . bevel om Antwerpen met bommen en gloeiende kogels te besobieten, coNsc. 4, 348 a. Thands xiet ge . . . heel een lucht vol , bomben vallen , En in uw* ringmuar losgebraaktl BILD. 8, 414 (zie ook 8, 164). Wedr wQst ztjn sabel naar het dot; Ren swerm van bommen anort er henen. Ze stygen, ploffen, slaan uiteen. BOGACR8 1 , 19. De korrels ( hagel ) , . .. Straki, Triesende aan 4^n, tot een kogel rergaArd, Der bombe geiyk, die de muren doet duizlen. TEN KATE, Schepp. 41. — Ook in ruimer toepassing, t. w. op bussen, kokers, doozen, van welken aard of vonn ook, gevuld met buskmit, dynamiet of eene andere ont- plofbare stof, en met de band geworpen of wel heimelgk ergens neergezet , by moordaanslagen enz. jj Gisteren is een bom gesprongen in een fabrick te ■ San Martin , waarb^ een . . . werkman gedood werd. \ Daar de aanslag aan anarobisten werd toegesobreven , werd eene bniszoeking gedaan, waarbg twee Orsini- bommen werden gevonden. Hoar I. Cour. 16 Maart, 1893. In de woning van den jacbtopzichter van baron S. te Eysden is eene bom geworpen , bestaande uit eene doos, gevuld met ond ^'zer, bnskniit en eene dynamie^troon , N. Rott. Cour. 19 Maart, 1898, II, A. — Zegsw. Alt eene bom {uit de lucht) ergene invallen enz., van personen en zaken die onverwacbt en plotseling voor den dag komen en opscbndding veroorzaken. || Pas is Joan teruggekomen , en bq beeft m^n bnis op stelten gebracbt! Eerst valt bg als een bom uit de Incbt en kr^'gt bjj rnzie met dien vriend van n, ... en vervolgens enz.y v. lbnnep. Bom. 2, 78. Kapitein Pulver . . . (was) de koets uitgesprongen ongeveer als een bom, die nit den ketel vliegt, 3, 288. Daar viel als een bom nit de lucbt bet Jannari-nummer van bet jaar 1865 {van De Qids)y quACK, Stud. 246. — Daar zal eene bom tpringen (harreb. 1,75 a), €U bom it lotgebartten. Verg. bq Bom (IV). — Duizend bommen en granaten! een bastaard- vloek. SameosC Bomgat (zie aid., 2<i« art.), -ketel y -vry (zie die woorden). Bom{men)brandtat (veelal genoemd roche h feu)y eene vaste sas, dieinstnkjes in de bombuis gestoken wordt, ten einde het brand- stiobtend vermogen der springlading te vergrooten; bombuity doorboorde bouten buis, met sas gevuld om bet vuur aan de lading der bom mode te deelen ; bomhaaky gzeren baak, waaimede men de bom aan de ooren oplicbt en in den mortier plaatst (zie V. OOENS, Handl. t. d. zee-art. 371); bomkanony kanon van groot kaliber waarnit bommen gescboten worden, vooral b^ de scbeeps- en kustartillerie in gebruik (zie landolt 1, 288); bomkrabbery qzeren krabber, om de inwendige ruimte der bommen van ingevallen stoffen, roest enz. te reinigen, voordat zg bepikt worden; bomkruiwagen, kruiwagen, inge- ricbt tot bet vervoer van bommen binnen de parken bommaly gereedscbap, dienende b\j H kenren van bommen ten opzicbte bnnner grootte of middellijn; bommen i m\jn met bommen geladen (zie landolt 2, 202); bommortier, mortier waaruit de bommen geworpen worden; bomoor, een der twee ooren van geslagen gzer, aan de bnitenzgde der bom aange- bracht om baar te dragen; bomroldery gzeren pin met twee veeren, aan een bouten steel verbonden, dienende tot bet verwerken van bommen ; bomworp , scbot uit een bommortier (»Met zeventien bomwor- pen is de blindeering verbrgzeld"). — In den vorm van H tav. Bommenmagazyn (bosscha, Held. 3, 767); bommenregen (zie de aanbaling bg Bomoat (II)). — Als tweede lid. Brandbom, bom met 3 tot 5 brandgaten , waaruit vlammen te voorscbgn komen , dienende om nabgzgnde voorworpen in brand te ste- ken (zie landolt 2, 124); roldom, bom die langs eene bouten goot op de bestormers eener vesting neerrolt; tpringbomy met krnit gevulde bom. Voorts: Dgnamietbom y Ortini-bom (zie eene aanbaling bier- boven) enz. BOM (IV) — voorheen bommb; daamaast ook bong(e), bonde — , znw. vr., mv. -men, Mnl. bonne y bonge (in bongegat). Van al deze vormen is bonde (zie ook de Afl.) de oudste , als bean twoordende aan mbd. punt{e)y gewest.-nbd. punt y punkt y pfunf ^ buntCy bunde (eng. bung is wellicht aan bet Nederl. ontleend), en aan het (uit 't Germaanscb o verge- nomen) fr. bonde y spongat, bondony spon; hiemaast staan vormen met eene t: ohd. mbd. tpunt, nhd. Digitized by Google 325 BOM (IV). BOM (VI), 326 tpundt nl. tpon (zie old. ). Den oorsprong dezer woor- den vindt men in lat. puncia, gestoken gat, en eene samenBtelling daaryan met ex-. Nl. bonde is waar- schgnlgk eenerzgds b(mg{e)y anderzgds bonne ge- worden; nit beide vormen kon, denkelgk aller- ecret in de gebmikel^ke samenstelling bon{ge)gat, bom J bomme ontstaan. De invloed der gel^kluidende woorden bom{me)y bonge (zie Bom (I — III)) valt hierb^ moeiljk te bepalen. ) Honten sch^fvormige stop cm de ronde opening in den bnik of in den bodem van een vat (bet bom- gal) te slniten; bier en daar onderscbeiden van tpon^ dat dan eene langere stop is. || Bomme oft bonde van *t vat. Operculum vans, obikuramen- ium doHif KiL. — Om Azgn te bonden r\jn suyr- beit. Neemt eenen Tap van groen Wilgen bout ge- maket, ende stopt (boven in) dat gat vanden Vate — die Ronde bomme , reyckende by na tot op den Bodem, Koockb. 125. Een ond balf vat, een dnim breed boven de bong doorgezaagd, Handw. 16, 45. Om bet Bier volkomen voor de Incbt, als mede ▼oor bet uitloopen nit de vaten . . . te beveiligen , legt men een vierkant gesneden stnk graanw pa- pier ... op bet bomgat, zet 'er de bom op, en skat deceive te zaamen met bet papier, door middel van de kois van een Bom-b^'l of Hamer, ter dege vast in bet bomgat, 16, 46. — Spreetw. zegsw. Hij slaai de bom op hei vat voor iei vol is (harrsb. 1, 75 a), bq acbt de zaak te spoedig beklonken. — De bom is gebarsten (voorbeen: uiigebroken) , bet gebeim is uitgekomen. Bg nitbreiding ook met betrekking tot voorvallen die, lang verwacbt, eene besliasende wending veroorzaken. Tbans meestal als Bom (III) opgevat; docb uit den vorm bom (niet bomhe) in de eerste aanbaling en de vergelgking met Bommel (III) blgkt genoegzaam dat men bier oorspronkelgk aan de spon van een vat met geest- rgk vocbt beeft gedacbt. || Endelick brak de bom uyt. Men vondt, by bet Marsepeyn, verscbeyde Minne-brieven , viverius, Winl, Av. 85. Een... ookundig liefbebber geeft bem bonderd franken voor sgne scbilderg ! Nn is de bom geborsten. ... II g wil en zal een atelier bebben enz., consc. 1, 56^. Afl. Bommel (zie aid., 8**« art.), bommen (zie aid., 2A^ art.); onibommen (zie aid.). 9«iBeB«t. Bombyl, denkelgk betzelfde als ^<md!f ^ mes (zie Bommel (III), Samenst. en eene der boven- staande aanbalingen); bomboor ^ kuipersgereedschap dieoende tot bet boren van bet bomgat in vaatwerk,, ook sponboor genoemd; bomgat (zie aid., 8<i« art.); bomsekiif, betzelfde als Bom (IV) (zie bbrkhby, ^V. H. 9, 424); boms f ok, elzen stok gescbikt om bommen uit te maken (tverlinckx); bomvol, van fasten: gebeel en al, tot aan bet bomgat toe, vol; bomzaag , bandzaag om bet bomgat in een vat te zagen (db bo). BOM (V), znw. vr., mv. -men. Hetzelfde als Bodem (verg. ook bet volgende art.). De aid. in de Aanm. bg 1, b) vermelde beteekenis wordt o. a. gevonden in de volgende plaats. || In sulcken gbe- valle, aoo sal de Oote tot bet ontfangben van de waeteren van beyde de dacken gbeleyt worden op eeoen goedett eecken-boom op den gbemeenen Mner, welken boom sal dienen voor plaete ende bom tot bet opetellen van de kepers, Ordonn. Oent, 18 Febr. 1716, a. 7. — Vandaar bommeloos , bodemloos ( „Een bomme- loosen niet", b^ db bo); bomstaak (zie Bodem, Samenst.) enz. Verg. ook Bommbrij. Ajuim. Over een ander bom voor boom zie Boom (I). BOM (VI), znw. vr., mv. -men. Platbodemd, breedgebonwd vaartnig met twee zwaarden (in de wandeling vaak minder jaist pinken genoemd), waarmede uit de zeedorpen der Zgd (d. i. de Noordzeekust ) aobtereenvolgens de verscbbaring- en de kustvisscberg ' wordt uitgeoefend. Waarscbgnlgk betzelfde woord ab Bodem , Bodm , dat in Vlaanderen en op sommige plaatsen langs de knst als bom wordt nitgesproken ; al tbans volgens wbiland (op Z^d) is gydsche bommen eene verbastering van gijdsche bodmen, eene soort van platboomde bookers. Verg. bet vorige art. en mnd. bomscAip, Of eng. bumboat, nnd. bumboot aan dit woord ontleend zgn, is moei- Igk te beslissen. Ofscboon bodem manlgk is, kan men aan dit woord bom, als naam van een scbip, kwalgk een ander dan bet vronwelgk geslacbt toe- kennen. || De vierkante logge votm der bommen brengt . . . een voordeel aan ; men kan namelgk den gesteurden baring in deze laadmimen zeer gelgkelgk vlgen , betgeen ... in de sober per gebonwde loggers met bnn kiel niet zoo goed kan worden gedaan, B. f. r. HUBRBCHT in Eig. Hoard, 1875, 117*. De bommen maken . . . meestal 4 of 5 reizen , terwgl bet aandeel der bemanning in de vangst in den regel iets booger is dan op de loggers, en circa 30% bedraagt, 118 a. „De zeilen geheseheni den vUeger in top!" Riep Bchipper de Zwart tot zQn vlsachengezellen , En haastig, om d'Engeltohen kotter te ontsneUen, Doorbmiste de bom het gepekelde sop. BOGAIRS 1, 256. l^ameBBt. Bomschip, betzelfde als Bom (VI) (booabrs, Ball, en Rom, 118; in de Oez. Bichtw. I, 256 veranderd in: bom)\ bomtchuit (zie aid.). BOMBAM, tusscbenwerpsel , dat bet gelnid eener klok nabootst; met klanlrwisseling \i\iBom{l) en Bam gevormd. Nnd. bumbam; verg. bimbam enz. en db jagbr, Versch. 199 vlgg. Zie ookMOLEMAen verg. Bom (I). || Bombam,bomlMmi! De groote klokke luidt, V. droooenbrobck, Zonnesfr. 28. — Ook als znw. gebmikt voor een voorwerp, dat evenals de klepel eener Inidende klok been en weer slingert (verg. Bommblbn, II), bepaaldelgk: bedde- kwast. Evenzoo in 't Nnd. Afl. Bombammen, gebombam (zie die woorden). SaaieBst. Bombambengelen , betzelfde als Bom- bommen (.Het geluyd der klokken, die . . . bombam- bengelden", gallitalo, Rabelais, 2, 62); verg. ook Bommblbn, Samenst. •ROTWRAMTWi wnf — bommbbammbn — , onz. zw. WW. Van Bombom. Nnd. bumbammen. De klok luiden. || Bombammen. j. beyaerden. Pulsare campanas, tinnire, RIL. — Ook van de klok zelf : galmen. || Dan kan des brandkloks bommebammen Verydelen gevreesden nood, SIX V. CHAND. 425. — Bg nitbreiding ook: bet gelnid eener klok nabootsen, of in H algemeen: een dof, vervelend gelnid doen booren (v. dai^). — Anderzijds ecbter ook : als een klepel (of bedde- kwast) been en weer slingeren. Zie ook molbma. BOMBANCIE , znw. vr., mv. -«. Uit fr. bom- bonce (waarnit eng. bombonce), bobance, it. bom- banza, eene afleiding van bet klanknabootsende lat. bombus, met de bet.: luidmcbtig gedruiscb, gejoel, feest , slemppartg ; de laatste opvatting is in de vol- gende plaats bedoeld. Tbans gebeel verouderd. || Alle bet gene dat by binnen den tgt zgns Pansdoms doorge- braoht badde , met Hoeren , met Boeuen , met bomban- cien, met pracbt ende prael enz., marnix, Byenc. 6, 4 (bl. 248 3). — Verg. ook Bombancerdag , een der onde namen van den Koppermaandag (zie ter gouw , Volksverm. 124). Digitized by Google 327 BOMBARDE. BOMBARDEERKORVET. 328 BOMBARDE, mw. vr., mv. -n, Mnl. bom- barde, eng. bombard. Ontleend aan fr. bambarde, mlat. it. bombarda, eene afleiding van lat. bombus, geraas, gebrom. Benaming der oudste soort van mortieren of bomketels, oonpronkelqk ook bestemd om steenen te werpen (sieenbtu); rie kutfus, OescA. d. Ned. Art. 1, 175. Thans, buiten den his- torischen stijl, alleen nog voortlevende in de aflei- dingen. || Eenige dosgenaamde bombarden, waar de Engelaohen . . . gebrnik van maakten, en {die) veel verwoesting stichtten in de Fransche gclederen, DAVID, HUt. 4, 626. — Voorbeen ook als benaming van een thans niet meer gebrnikel^k blaasinstrnment (sieviRDAM)en van zeker register (bromwerk) in een orgel (v. daxb). Afl. Bombardeeren, bornbarder (zie die woorden). BOMBABDEEREN, bedr. (voorbeen ook onz. ) zw. WW. Uit fr. bornbarder, of wel recbtstreeks afgeleid van nedl. bombarde; evenzoo nbd. bombar- dieren^ eng. bombard enz. 1 ) Eigenlgk. Van vestingen en versterkte plaatsen. Ze naar een bepaald plan gedurende eenigen tjd met bommen enz. besenieten, ten eiude ze te ver- nielen of tot overgave te dwingen. || Bombar- deeren, to Bombe, bombard, sbwel. — Den 27»*«» Oct. 1880 is de stad Antwerpen uit de citadel door genenud Cbasse, ondersteund door de vloot op de Scbelde, gednrende ettelgke nren gebombardeerd. — Voorbeen ook wel onzqdig: bommen werpen. || {De vijanden) wierden, niet tegenstaande bun ge- stadig vrucbteloos Bombarderen en Oranaaten wer- pen , . . . met over de drie duizent Kanonacbooten zodanig begroet, dat enz., v. bbbkkl, Amerik. Voyag. 188. 2) Oneigenl^k, in scberts. lemand of iets met ballon of andere voorwerpen bestoken, meestal voor de aardigbeid. || {Filipyn hem goo'^ende met huteiu) . . . Nn leer ik jon boe dat men bom- bardeert, langbndub 2, 861 (zie ook 2, 867). Des avonds (werd) . . . bet bois van Professor Scbol met sneeuwballen gebombardeerd, knbppelh. 1, 228. Eeuen kerel die . . . zgne ledige stonden bezigde om Mgnbeer Josepb met papieren ballen te bombar- deeren, bbbomann, Staas, 95. 3) In gewgzigde opvatting: leven, lawaaimaken; verg. BoMBABiB. II Zg {de mannen) snappen altoos van kinderen, ... en naanwlgks loopen er een stnk of vier door bet buis bombardeeren en baljaarden, of bet bumeur is in de war, Wildtch. 8, 42. Afl. Bombaar deer der, Samenst. Bombardeergaljoot , -kever , -korvei (zie die woorden). — In de bet. 1). Bombardeermeester (,De Bom- bardeermeester gereet staende , wert aen bet volk . .. een teken gegeven van wyken", dr bruyn, Reizen, 2, 62^); bombardeersckip , betzelfde als Bombarder („Te Asof zyn mede 18 Oorlogscbepen , een Bom- bardeersckip en een Jagt", a. w. 2, 61a). BOMBARDEERGALJOOT, znw. vr., mv. -galjoten en -galjoots. Uit Bombardeeren, in de bet. 1), en Galjoot. Tweemastgaljoot , die v6dr den grooten mast, in bet ruim of op bet bovendek, op eene daartoe ingericbte bedding twee zware mortieren of bomketels voert. Thans veronderd. •ROTWrR A •RTniili'.'R.tC M V ER , znw. m., mv. -«. 13 it Bombardeeren, in de bet. 8), en Kever. Naam van een kevergeslacbt uit de familie der Loopkevers , met draadvcrmige sprieten, een smal, hartvormig balsscbild en recbt afgeknotte vleugelschilden ; aldus genoemd omdat zg bg gevaar met boorbaar gelnid een blanwen stinkenden damp ontlasten; Brachiniu crepitans. BOMBARDEERKORVET, znw. vr., mv. -ten. Uit Bombardeeren, in de bet. 1), en Korvei, Knilkorvet, in bet ruim vodr den grooten mast voorzien van eene daartoe ingericbte bouten bedding van zware balken, waarop twee mortieren van 29 Ned. dnimen geplaatst worden. In deze eeuw in gebrnik geweest; thans veronderd. BOMB A RDEMENT, znw. onz., mv. -en. Uit fr. bombardement. Het bombardeeren eener stad of sterkte. || Het bombardement van Kopenhagen, van Algiers. — Het bombardement van Antwerpen . . . bad in Belgie den naam van Oranje-vriend zinverwant doen worden aan dien van Land verrader , BOSbCHA, Lev. V. W. II , 494. In den nacht ge- Inkte men er in , eenen nienwen stilstand van wape- nen te sluiten, en bet noodlottig bombardement van Antwerpen nam dan ook een einde, consc. 4, 848 <7. BOMBARDER, znw. vr., mv. -s. Van Bom- barde. Scbip dat op eene bepaald daartoe ingericbte bedding in het ruim een paar mortieren voert en bestemd is om een bavenmond te verdedigen; ook bombardeersckip gebeeten. Verg. Bombardbbr- OALJOOT, BOMBARDBBRKORVBT. BOMBARDIER, znw. m., mv. -s. Uit fr. bombardier. Oorspronkelgk een artillerist, uitslui- tend bestemd tot bediening der mortieren (landolt 1, 68); later zekere graad in de artillerie, gelgk- staande met dien van sergeant bg de infanterie (DIBBBTZ, Mint. Wdb. 10 a). BOMBARIE, znw. vr.; zonder mv. Waar- schgnlgk eene jongere vervorming van bombare, een bgvorm van Bomba{e)rde (zie aid.), met ver- duidelgking van den toonloozen uitgang, evenals in woorden als kerrie, ruzie enz. (zie db bo op Cieze). In de bekelsobriften op den windhandel van 1720 komt Bombario dikwgls voor als naam van den verpersoonlgkten windhandel; zie b. v. een boekje, getiteld: Quinquenpeaux , Bombario, of Boskam voor Dolle Actionisten , door philadblphus. In die boekjes wordt ook Bombardium als plaatsnaam genoemd. Wellicbt dagteekent het woord, als gemeen znw., ook van dien tgd. ) Rumoer, geticr, drukte; meest oneigenlgk: boeba, opbef, gezwets enz. Veelal in verbinding met maken. \\ Altemaal larie en bombarie, ved gescbreeuw maar weinig wol, bouman, Volksi. in N.-H. — (Ik) verveel . . . mg bier varscbrikke- Igkl met boeren en boerinnen kan ik niet omgaan ... en de lieden van de Bni ten plaatsen maken mg te veel bombarie, kist, Eikenk. 4, 199. Dat is waaracbtig preken, vrg wat beter dan dat bombarie maken met de armen omhoog, dat nit- varen en schimpen van sommige predikanten , Tydsp. 1854, 2, 302 a. .Ei wat een gekheid!" zeide Leentje: „zoo veel bombarie te maken, om dat zg geen postscriptum zet", K. Zeo. 1, 197 (zie ook 2, 199). ^amenst. mfU Bombariemaker. BOMBAST, znw. m.; zouder mv. Overgenomen uit eng. bombast, een bgvorm van bombaee, bom- base, dat ontleend is aan ofr. it. bombaee, en dit uit mlat. bombax, katoen, een bgvorm met gewgzigde beteekenis van gr.-lat. bombyx, zgdeworm, zgde; verg. verder BoMBAzrjN. Deze mwe katoen werd veel gebmikt tot voering en opvnlling van kleeding- stukken enz. ; vandaar dat eng. bombast reeds in de 16<'« eeuw gebruikt werd in de beteekenis, welke bet woord nu in het Nederlandscb beeft : Gezwollen, hoogdravende, zinledige taal of stgl, bolle klanken. De klank van het woord, die aan woorden als bom- barie deed denken, heeft het in gebrnik komen er Digitized by Google 329 BOMBAST. BOMBAZUN. 330 ran leker begnnstigd. Be OTeraenkomst met den naam van den vermaarden nalnoronderzoeker uit de \6^ ecuw Ph. A. Tli. Paraoclraa Bombastus von Hohenheim , waarmede het woord ten onrechte vaak in Terband is gebracht, ia geheel toevallig. || Duisterbeid, bombast en barbaarsche woord voeging; door zoo yelen , belaas ! misschien misleid door Klop- stock , Toor dicbterl jjke taal gebonden , en daarmeae verwardl v. p. palm, Red. 8, 114. Hoe gg bet draait, bet zgn klinkende woorden zonder zin, en dat noem ik bombast, oekl 108. Bl^f mg met dien hoogdravenden bombast van *t l^f, K, Zev. 1, 58. Den bombast, waarvan Helmers beste verzen over- ▼loegen, potoitoer 1, 278. Daarbg U hei {de besehaving) niet, zoo als veelal bg ons, niterljjke bombast, grootspraak en oogenblindende pocberg, VOLST DB BE., Proza , 1, 62. Daarom is al betgeen (BeeW) Jose van zgn opstand tegen God en tegen bet menscbdom verbaalt bombast, buskbn hukt. Fant. 2, 112. Er ztfn er, aan wier »maak tlechta bombaat kan bekoren; Zfl roem«n elken zang, waarin zich die doet hooren, Terreden met den klank, schoon men in 't vers niets Yindt , D«n bi^ert zonder orde, en woordg^erel toI wind. X. c. V. HALL, Ged. 8, 209. Aabm. Een gebmik van met bombast, alsbgwoor- delgke bepaling van wgze, gelgk in den volgenden zin, verdient geene navolging, als in strgd met de beteekenis van bet woord. || ,Scbep moed, beb ge- d*ild, jengdige verdediger der weduwen en weezen", riep bg met comisoben bombast nit, beromann, StoM, 146 (zie ook bbromann, Nov. 378). AfU BombaetiscA (,Hoevelen zgn er dan ook niet, die bombast itch de meest afgezaagde zagergen voordragen!" mtoanck in Toekomst, 1867, 240). SaaMosl. Bombasteffect (v. zbgqilbn 6, 90); sylbembombast (,Zgt ge, als de zangen van de Her . . . verbeven silbenbombast Maer deugt gg inderdaad gecn zier?*' nomt de be., Ztoart op wit, 68). BOMBATEB. znw. m., mv. -*. Tot dnsverre alleen in de volgende plaats gevonden, kenuelgk in den zin van: mmoermaker, pocbbans, en dns op de ecne of andere wgze gevormd naar analogie van de bier bebandelde klanknabootsende woorden met bom- en bomb-. || Tot ontdekkinge van eenige bom- baaters, en staatmaakers op straat, hilaeides, PhaedrmSy Voorr. 86. BOMBAZUN — BOMozuN, bommezijn, daamevens bommkztjdb enz. — , znw. onz., mv. (in de bet. 2) -en. Uit fr. bombasin (eng. bombasine), mlat. bombasinum, een bgvorm van bombycinum , gelgk bombar van bombyx. Het laatste woord be- t^kende oorspronkelgk : zgdeworm, zgde, maar de bgvorm bombax en de afleidingen werden later ook toegepast op zoogenaamde boomzijde of boomwol, d. L katoen, zoodat bet woord dan ook niet zelden in etymologiscb verband werd gebracbt met boom. Verg. Bazijn en Bombast. Zekere geweven stof, oorspronkelgk bestaande ttit zgde, of nit zgde, kemelsbaar en katoen; kter ook nit ketting van zgde en inslag van kamgaren, of gebeel nit kamgaren vervaardigd ; zie kvypee, TechnoL 2, 492—493 en 538. Tegenwoordig bier te lande (althans te Leiden): Een plat weefiel, be- staande nit ketting en inslag van katoen, dat veel gebmikt wordt voor voering, werkmansondergoed enx. In de algemeene taal wordt ecbter niet zelden de naam bombazijn ten onrecbte gegeven aan de stof waarvan werkmansbroeken gemaakt worden (pilloia). Verg. voor een dergelgke toepassing van den onden naam op jongere gewgzigde fabrikaten Gesin (II). Vanhier ook de geslacbtanaam BommeM^n (te Leiden). 1) Zonder mv., als stofoaam. || Bombasgn, boombasgn, boom-wolle. Gossipium, jrytum, gossipium linum , xylinum , lana xylina , bom- basium ... q. d. boomsge, i. sericum arboreum, KiL. — Grofgrynen, Has, Stammetten, Bomme-zyde, Festymen enz., joostb, Gr. wond. Wer. viii. Het Ge- meen beeft ia {de jakken) meestal van zwarte of bruine Saai, Grein, of Bombazyn, bbekhbt, N. H. 8, 944. De twee blanwgekielde gasten en de derde in zwart en geelbmin bombazgn gedoste gast in de gelagkamer, bssbe, Twee Sproken, 69. De arbeid adelt, grove makkerl ... 'k Mag het slt|k van straat of akker Op *t Terkleorde bombasgn. scHUUfCL, N. G«d. 80. 2) Met mv., als benaming van verscbillende soor- ten (of van stnkken van zekere grootte) der onder 1) genoemde stof. || Dat de nog overige swarte leidse bombazinen nu van niemand als van de Switsers ende Hoogduitsers . . . gedragen werden , de la couet , Welv. 109. Lynwaet, Bomosynen, Fustanien em., J008TB, Or. wond. Wer. x. Winkeliers, doende in Sayen , Bombasynen , Diemitten , gestreepte Sergien , en andere, Handv. v. Jmst. 882a (a^ 1718). Afl. Bombazinen (zie aid.). HaMeaat. afl. Bombazynwerker (hooft, Br. 