Bijdragen tot de taal-, land- en volkenkunde
Hier zoowel als op andere plaatsen, moest men zich in acht nemen voor den bedriegelijken aard der Papoeëten, wom niet „te nabij en onder het bereik hunner pijlen te komen, die zij wim een groote menigte weten uit te schieten.» Er zou echter voor hen hierin geen nood zijn, vindien het geschut en geweer nmet overleg en voorts soldatesque gebruikt werd „en men er zorg voor droeg dat sommigen van hun volk zich niet al te ver en van elkander verwijderd boschwaarts in begaven. Van Oning moesten zij zich begeven naar Batanta, vervolgens naar Way- gamme en Waygeeuw (Waigioe) en daarna Misool over zijn geheel, bij de kastijding, nauwkeurig onderzocht, doorkruist, en bij het ontdekken van specerijboomen, op de vroeger aan- gegeven wijze gehandeld worden. Nadat dit alles zou verricht zijn moest de vloot, zoo weer en wind dit toelieten , zich spoeden naar Ceram-Tsaut, gelegen op 8° 49° ZBr.; ook daar zou de uitroeiing der specerijboomen , zoo die er gevonden werden, dienen te geschieden. Aldaar zou men den Inlander, evenals op alle andere plaatsen, welke geen roofnesten waren, in minlijke termen vermanen , zich van rooverijen en omgang met vreemde natiën, soowel Europeanen als Makas- saren, Boeginezen enz. te onthouden, .en zich vooral te wachten voor het sluiken van specerijen; bij ontdekking er van zouden zij in het aanstaande jaar „slimmer gestraft worden» dan den Papoeézen te beurt gevallen was. Deze aanmaning moest mede gedaan worden aan alle de Papoeézen, die zich onderwierpen. Van Ceram-Laut moesten zij zich begeven om de West en be- noorden Ceram’s kust naar Saway, daar dezelfde vermaning doen hooren, en den jongen Radja dier negorij , zoomede den trouwhartigen Orang Kaja van Hatuwe zooveel mogelijk, ten aanzien van hunne welwillendheid, wcaresseren.» Men kon hen ook vertrouwen, indien er iets ten behoeve der vloot noodig mocht zijn, doch zich daarentegen moeten wachten voor den Orang Kaja van Keffing, en hem, indien hij aan boord mocht komen, onverschillig be- jegenen, m het minst niet vertrouwen; had men iets noodig , dan zou men zich liever verstaan met den Orang Kaja van Poeloe Gisser, Caylolo genaamd. Had men hier zijne taak volbracht, dan moest de koers weder om de Noord worden genomen naar Poeloe Pisang, om- trent twee mijlen in omtrek groot; dit eiland moest in tin 309 DE REIZEN NAAR DE geheel en wel voornamelijk aan de Z. O. en N. kant nauw- keurig doorzocht, en van het menigvuldig aldaar groeiende specerijgewas volkomen worden gezuiverd, zonder dat er iets van overbleef, al ware het dat de Ternatanen of Tidorezen , dan wel beiden, zich hiertoe onwillig toonden wof andere imperti- nenten daar tusschen kwamen,‚r in welk geval het door hun eigen volk moest worden gedaan. Men moest tevens wel verdacht wezen dat de schepen en vaartuigen aan dat eilandje niet konden leggen, maar bij het nabijgelegen eilandje Popa moesten ten anker komen, bij welke gelegenheid dat eilandje mede moest onderzocht en bij bevin- ding de specerijboomen worden uitgeroeid. De opgegeven koersen waren met overleg met den reeds ge noemden Koopman Jonkers en andere kundige lieden besproken, en er viel alleen nog op te merken, dat, wanneer het soms mocht gebeuren dat door verleiding van stroom als anderszins, die route niet nauwkeurig kon worden gevolgd, het aan hun goed beleid en zeemanschap werd overgelaten, hoe het best diende gehandeld te worden. Indien men verzekerd was, dat er geen schepen van eenige Europeesche natie in het vaarwater waren, kon het misschien dienstig wezen, dat men het alleree'st de negorij Tuamma, aan den Westhoek van Misool gelegen, aandeed, om aldaar de Makassaren en Boeginezen te verrassen, want het was een hunner voornaainste sluiknesten; doch daar men hierop niet vast kon aangaan, kon men het hun niet aanbevelen, tenzij men oordeelde dat het in het voorbijgaan en zonder verlies van weinig of geen tijd kon geschieden. Maar daar al de opgenoemde plaatsen, voor zooverre men wist, niet juist allen even schuldig waren aan de nu sedert eenige jaren gepleegde rooverijen en sluikerijen, achtte de Gouverneur het noodig den meest schuldigeaan te wijzen ; Sala- wati was het allervoornaamste, voorts Oning of Wony, Waygamme en Misool, schoon het ook wel wezen kon, dat de bewoners van Batanta en Waigioe met meer anderen daaraan deel hadden: doch de Koning van Tidor verontschuldigde die van Waigioe: derhalve mocht men diegene, die men wist dat on- of minschuldig waren, eenigermate zachter behandelen.” Doch of op alle de opgenoemde eilanden, nam. : Salawat:, Misool, Batanta, Waygamme en Waigioe, mitsgaders Gebe en Popa, wel specerijboomen te vinden zouden zijn, hieraan mocht a PAPOESCHE EILANDEN. 303 men wel twijfelen. Men had ten minste in de jaren 1703 en 1705, dat er eene visite door de onzen had plaats gehad, op Misool, Salawati, Gebe, Waigioe en Batanta er geen gevonden. Ook had de Gouverneur nog niet gehoord, veel minder kunnen ontdekken dat op die eilanden zelven specerijen groei- den, maar wel op Oning of Woni en Poeloe Pisang. Desniette- min achtte de Gouverneur het plichtmatig, dat er nauwkeurig naar werd vernomen, en ingeval er maar het minste vermoeden bestond dat er verholen perken mochten schuilen, door het beloven van zware premiën te trachten die te ontdekken en daarna uit te roeien. Bij deze gelegenheid zou de Gouverneur hun wel aanbe- velen, de negorij :Monfoor, gelegen op circa ....? ! mijlen Oostwaarts op Nieuw-Guinea dan Oning, dat mede een der voornaamste roofnesten was, te kastijden; doch hij oordeelde dat het te ver uit den koers lag voor de vloot , en men derhalve voor het tegenwoordige zich daarmede niet zou bemoeien, te meer, daar hij vernomen had dat de inwoners slechts voornamelijk han- delden als hulpbenden van het Salwats Vice-Koninkje. Mocht de gelegenheid zich echter daartoe voordeelig voordoen, en men nader vernemen dat de bestraffing noodzakelijk was, dan werd het aan hun goed beleid overgelaten. Wat de vreemde Europeesche schepen, die zij te Salawati of daaromstreeks mochten ontdekken, betrof, moesten zij zich gedra- gen aan de Instructie van de H. R.; alleen kon hij hun aan- bevelen in dat geval altoos verdacht te wezen, dat zij zich gedroe- gen als auxiliairen van de Tidorsche en Ternataansche Vorsten , onder wiens gebied zij de vreemdelingen aantroffen, te handelen ; doch geenszins uit den directen naam „van de Compagnie; verder moest voorts de uiterste voorzichtigheid, gepaard met goed overleg en dapperheid, worden gebruikt. Van onvoorziene ontmoetingen en toevallen die hun mochten bejegenen, zoowel als van alle voorname zaken, moesten zij hem door een corra-corra of een ander der kleinste vaartuigen be- richt geven, en op dezelfde wijze handelen, indien de vloot iets van hem noodig had; voor alles was het hun plicht om naar hun beste vermogen zorg te dragen, dat de goede verstand- houding tusschen de Ternatanen en Tidorezen niet verbroken , maar 700 veel mogelijk aangekweekt werd, vopdat door hen geen mesusen gepleegd werd.» t Niet ingevuld. Be Volgr. X. AN 804 DE REIZEN NAAR DE Nogmaals drukte hij hun op het gemoed, om te trachten den Vorst en den Kapitein-Laut van Salawati, en den Kapi- tein-Laut van Misool, op eene zekere wijze naar Ternaten te zenden of in persoon over te brengen, zoo zij dit het beste oordeelden, doch wel oppassen dat zij hun niet weder ontglipten. Door de vlotelingen mochten geen Papoeëzen als slaven over- gevoerd worden. Alle andere buit moest onverminderd naar Ternate worden overgebracht om aldaar onder de vlotelingen te worden verdeeld. Alle vermeesterde Makassaarsche en Celebesche vaartuigen moesten onaangeroerd ter nadere beschikking van den Raad almede naar dat gouvernement worden overgebracht, Eindelijk beval hij hun nog aan, nauwkeurig te vernemen waar de Engelsche schepen Pitt en Holderness ín 1759 de nagelen verkregen hadden, die in 1760 in Engeland door de Oost-Indische Compagnie tot eene hoeveelheid van 3625 pd. pubhek waren verkocht. Toen alles gereed was, vertrok de kruisvloot den ISden September 1762 van de reede van Ternate ter opvolging van hare bestemming, en er werd een begin gemaakt met de voorgenomen reis naar de Papoesche eilanden, doch zij mochten die niet naar wensch volbrengen. Bij het ontbreken der journalen zijn wij niet in staat hen op hunne reis te kunnen volgen; doch wij vinden in den al- gemeenen brief van den 3lsten December 1768, door de H. R. aan de Bewindhebbers geschreven, met eenige weinige regelen __den ongelukkigen afloop vermeld. Toen de vloot bij Salawati was gekomen, werden in het laatst van November, zoowel de Hoofden als de minderen door wplotselijke ziektens en sterftens overvallen ‚„ dat het al- leen overgebleven Hoofd t der expeditie, de schipper Gonzal, den 12den December de Hoofden van alle de vaartuigen aan zijn bodem deed vergaderen, en hun voorstelde het groote gevaar waarin het geheele vlootje bij een langer verhlijf in die on- gezonde luchtstreek stond te vervallen; waarop eenparig het be- sluit werd genomen, dat men uit nooddwang genoodzaakt was 1 Van de Hoofden waren overleden: de Koopman Jonkers; de Kapitein Baljard; de Onderkoopman van Masson; de Onderkoopman van Sche- vichaven; de Vaandrig Manus; de Gezaghebbers van de Princes van Oranje en de Buys; een Opper- en Onder-Stuurman; een Opper-Chirurgijn; twee Inlandsche Kapiteins en een Vaandrig. PAPOESCHK ELLANDEN, 805 geworden de stevens vandaar weder naar Ternate te wenden, waar zij dan ook den 2den Januari 1763 terug kwamen; de overgeblevenen waren meest allen lijdende aan lammigheid en zware zwelling aan handen en beenen. Toch schijnt Gonzal gelegenheid te hebben gehad, een kopij over te brengen van eene verbeterde kaart van het eiland Sala- wati door hem gemaakt !; want volgens een brief van de H. R. aan den Gouverneur van Ternate van den 3lsten December 1763 werd zij te Batavia in de secretenkas gedeponeerd. Het was eene geruststelling voor de H. R. dat zij door hem mochten vernemen, dat de Engelschen zich noch op Salawati noch op eenige andere plaats hadden nedergezet, zooals de geruchten hadden vermeld. Uit dezen tijd is ons nog bekend geworden een M. S. kaart van de Moluksche en Papoesche eilanden, vervaardigd door den Baas Kaartenmaker te Batavia, den Kapitein Luitenant ter Zee Gerrit den Haan 3. | Deze kaart heeft eene grootte van 1.09—0.91 M., de schaal is van 1° = 25 D. M. = 115 m. m. De breedte gaat van 2° 30: N. tot 6° 40’ Z, | Het komt ons voor dat het, voor zooverre het de Papoesche eilanden betreft, een kopij 1s van de kaart van 1711 en hier vroeger beschreven. Maar ’t was niet in allen deele eene getrouwe kopij , want behalve de fouten in die van 1711 tegen die van 1705 opgemerkt, en die ook in deze van 1760 voorkomen, ziet men op deze kaart de Straat Gallewo of de Naeuwe Straat van Weijland, niet af- gelood, terwijl ook aan de Zuidkust van Salawati geen diep- tens worden aangegeven. Aan het eiland Popa komen op de kaart van 1705 meer loodingen voor dan op die van 1760; ook in de spelling der namen bestaat tusschen de beide kaarten mede verschil, terwijl ook niet alle namen van die van 1711 op die van 1760 zijn overgebracht. Wij kunnen deze opmerkingen wel vermeerderen, maar het zal voldoende zijn om tot het besluit te komen, dat onze kennis van deze eilanden tusschen de jaren 1711 en 1760 niet zoo vooruit is gegaan als in evenredigheid tusschen die van 1705 en 1711. t Wij hebben deze kaart niet kunnen opsporen. 2 Ligtende Zee-Fakkel of de geheele Oost-Indische Water-wereldt, Twee deelen. Eerste deel, no 16, 1760 MSS, 306 DE REIZEN NAAR DE Doch daarentegen komen op de kaart van 1760 eenige eilandjes voor, die op die van 171l niet worden gevonden, namelijk: Vlaming, Schoteroog, Claarbeek en Commerrust. Deze eilandjes liggen tusschen de eilanden Gagy en Popa nagenoeg in de strekking van Oost en West. Deze namen zijn die van de Compagnie’s schepen , en worden bij afwisseling tusschen de jaren 1718 en 1738 in Indië ge- vonden; doch wanneer en door wien die namen aan de ge- noeinde eilandjes zijn gegeven, bleef ons, niettegenstaande alle daartoe aangewende pogingen, onbekend. De tochten, die van nu af aan tot nagenoeg het einde der eeuw naar de Papoesche eilanden plaats hebben, vallen niet meer onder het bereik van het door ons vooropgestelde doel: de vermeerdering onzer aardrijkskundige kennis dezer eilanden. In dit tijdvak toch vallen de hooggaande oneenigheden voor tusschen de Vorsten van Ternate en Tidor, en toen werd , nadat in 1779 de Vorst van Tidor, Djamal Oedien, door de Comp. onttroond en verbannen werd, en de Prins Rigent Gaygira in 1780 overleden was, zijn zoon Patra Alam in het bestuur van Tidor gesteld, zonder dat er acht werd geslagen op de rechten die Prins Noekoe, zoon van den verbannen Sultan Djamal Oedien, daarop kon doen gelden. Dit gaf aanleiding dat Prins Noekoe zich van het Hof ver- wijderde en naar de Papoesche eilanden begaf; de eilanders verhieven hem tot hunnen Sultan, en werd hij van nu af een onverzoenlijke vijand en van Tidor en van de Comp, die van zijne stoutmoedigheid veel te lijden heeft gehad. Voor- beelden hiervan kan men vinden in onze opstellen: „De ver- dediging van ‘Ternate onder Budach (1796—1799) en van Cranssen (1799 —1801) t en die van den Heer de Roo. #J. W. Cranssen te Ternate 13 Sept. 1799—19 Junij 1801+: waarin men bijzonderheden betreffende Prins Noekoe vindt opgeteekend, en die uit de Ternaatsche, in dat tijdvak overgekomen pa- pieren, nog belangrijk zouden kunnen worden aangevuld. Hiermede zijn wij aan het einde gekomen van de taak die wij ons voorgesteld hadden te vervullen; men zal daaruit kunnen opmaken dat de Oost-Indische Compagnie, al was dan ook de 1 Tijdschr. voor Taal- Land- en Volkenkunde voor N.-I. 8 deel, N. V. 1865, enz. PAPOESCHE EILANDEN. 807 drijfveer, die haar bewoog Nieuw-Guinea en de Papoesche eilan- den te laten bevaren, minder edel, 1 betrekkelijk veel heeft toe- gebracht tot de kennis dezer eilanden. t Nog in 1783 werd de Perkenier Coss op Banda beschuldigd, van vele menschen op de Papoesche eilanden — door hem Moordenaarseilanden genoemd — te hebben beroofd. Hij ontkende het ook niet, maar volgens zijn zeggen zou dit ook onder de andere ingezetenen van Banda zeer ge- woon wezen. Niet zonder reden schrijft de H. R, in haren brief van 18 December , 1783 naar Banda: «dat dit dan ook wel de oorzaak zou wezen van alle de rooverijen en andere vijandelijkheden die door die eilanders (Papoeëzen) zoo veel jaren waren gepleegd.» AANTEEKENINGEN. Vergelijking van eenige punten voorkomende op de kaarten no. 489 Westelijk blad (1705) en no. 487 (1711) voor zooverre het betrekking heeft op de Papoesche eilanden, beginnende vaa den hoek Patani op Halmaheira, van het Westen naar het Oosten. 1705. De klippen tusschen Po Moar en den hoek van Patani hebben geen naam. Nieuw Po Vagie (Gebe) aangewezen. Het eiland daar benoorden heeft geen naam. Een klein eilandje iets noorde- lijker heeft den naam van clip Po Vagis. Niet op de kaart. Angeeuw (Waigioe) Angeeuw komt geheel op de kaart voor, het eiland Gammen is daarin begrepen; enkele hoeken zijn be- noemd met Hollandsche namen ; de eilanden gelegen tusschen het N. W. en Noorden zijn mede be- noemd, doch die bezuiden den Ge- broken hoek (Westhoek) gelegen zijn dit niet. Een rif en een anker- plaats aan de Zuidzijde wordt op- gegeven. 1711. Schildens Waak. T’ Eylant Gebi (Gebe). De voornaamste hoeken dragea Inlandsche namen, zoo ook de ne- gorij aan de Noord-Oost kust. Een eiland in een bocht aan de Zuid- kust heeft den naam van Pe Touw (Fow). Po Joey, en is met zijn revea omringd. Po Oeta als voren. Po Gagy. Enkele hoeken be noemd, omgeven met reven es banken. Waigioe. Van dit eiland komt slechts het Zuid- Westelijk en Zuidelijk gedeelte op de kaart voor. Alle hoeken dragen Inlandsche namen , de diepe inbochten worden aangewezen , £00 ook waar de negorijen zijn gelegen. De loodingen strekken zich vooral uit aan de Zuidkust, van den hoek Salee Oostwaarts tot den hoek Mackeree. De eilanden daarbij gelegen zijn AANTEEKENINGEN, 1706. Hoog Eylant, slechts aangegeven. De Staat Gemi Battenta (Batanta). - Van dit eiland worden de West- en Oosthoeken benoemd, Loodingen en ankerplaatsen worden aan de Noord- en Westkust gevonden; aan de Zuidkust in de Straat Sa- gewijn in de richting van het O. N. O. leggen een paar ongenoemde eilandjes. Beide kaarten hebben het eilandje Sagewien. Salliwaty (Salawati). Van dit eiland zijn dé meeste hoeken met Hollandsche namen benoemd, b. v. Oosthoek, le hoeck enz. en de negorijen aangegeven. Van de kust aan Straat Sagewien gelegen, is een gedeelte, en verder om de Zuid tot de straat Salliwatty, grootendeels alles afgelood en de reven en ankerplaatsen aangewezen; alsmede de eilandjes in die Straat, benevens de kust van Nieuw- Guinea met Hollandsehe namen voorzien, Aan de Zuidkust is slechts een eiland benoemd, namelijk het Zijl- Eiland. 809 1711. merendeels benoemd, ook die welke bezuiden den Gebroken hoek (Hoek Sackebaliem) zijn gelegen, Het eiland Gammen fomt afzonderlijk op de kaart voor met zijn inboch- ten en reven, Is waarschijnlijk hetselfde met T’ ylandt Neew; dit wordt met de reven, die het omringen, aangegeven. Is de Straat van Neeuw. T'eylandt van Battenta (Batanta), Alle hoeken van dit eiland dragen Inlandsche namen; reven en klip- pen, die het omringen, aangetoond. In een vrij diepe bocht aan de Noordkust ligt een tamelijk groot eilandje sonder naam, verder om de Oost de eilandjes Pejool, Jes en Kaljoen. Van den Oosthoek Gegenlola om de Noord, tot Bankeleeuw aan de Zuidkust van Waigioe, is het vaar- water afgelood. De eilandjes in de Straat Sage- wien worden hier niet gevonden. T’ Lant van Sallawatty. (Salawati). Met uitzondering van de Noord- kust zijn alle hoeken en rivieren met Inlandsche namen voorzien en de negorij Sallewatty aangewezen. Van den hoek Dam Damy bij het eilandje Sagewien om de Zuid, tot in de Straat Gallowo (Salawati) is alles afgelood. Deze Straat is betrekkelijk stief- moederlijk behandeld, wel worden er eenige eilandjes, die inlandsche namen hebben, aangetroffen, maar op verre na niet zoo veel als er in de nevenstaande kaart voor- komen. Daarentegen zijn uitvoerig behandeld, de reven tusschen de eilandjes aan de Zuid-Westkas $10 1705. Po Moxel (Misool). Sleohts aangegeven; van de tal- loose eilandjes waarmede dit eiland omringd is, worden er maar twee met namen genoemd, als: het Pieter in ’t Huysjes eiland in het N. ten W., en Po Mattiea in O. ten zuiden. Enkele loodingen en ankerplaatsen komen voor onder den wal en bij de eilandjes in het Noordwesten gelegen. De Eylanden van Poppangh (Popa). Deze warden slechts aangegeven. AANTEEKENINGEN, 1711. gelegen, soo als: Gene, Deme, Dame, Cabooy, Cabon en eenige ongenoemde, Het vaarwater tusschen de Ge- brooken- en de Boomtieseilanden is afgelood. De fouten in dese kaart tea op: zichte van de hoek Salibo aan de Westhoek van Nieuw-Guinea ge- legen ens. begaan, sijm reeds ia den tekst aangewezen. T’ Eylaat Mioeoul (Misool). De meeste bochten, rivieren en hoeken van dit eilaad worden me Hollandsche ea Inlandsche names benoemd en de negorijen aange wezen. Met uitsondering van eea gedeelte aan de Noordkust bij de bocht Selatan en aan de Zuidkust tusschen de hoeken Joel en Latia om de Noord-Oost, is onder de wal alles afgelood, de klippen en reyen aangewezen. Een aantal eilandjes die het eiland Misool omringen dragen Inlandsche namen, bij vele worden de dieptens opgegeven. Grootere en kleinere groepen, dra- gen de namen van kleine Schilpate eilanden, de Eylanden Koenet- lolol, de eilanden van Gasbie, vaa Waaf, van Sloogoff ens dese liggen Zuid- en Zuidaostwaarts. Aan de Noordkust vindt men van bet Westen naar het Oosten, de eilandengroepen van Saecsen, van Way, van Pap, van Sitjoens (Seljoens) van Kakies en de eilanden Lawat. T’Eyland Popa Van het grootste eiland zijn alle hoeken met Hollandsche en In- landsche namen voorzien, en wordt AANTEEKENINGEN, 170%. De Eylanden van Beuw (Boo) Deze worden met reven ver- - bonden aangegeven. Jan Majeu KEvlandt off Hooge bergen. Met de reven aangewezen. Oost Pe Jappa / West Pe Jappa Als boven. Pe Gassar. Als boven. de Zuid-Oostkust, ‚ rondom afgepeild. Alle de kleirere _ hebben Inlandsche eenige daarvan worden de dieptens 311 1711. de negorij aan de Noordkust aan- gegeven. Op een gedeelte na, aan is het eiland eilgndjes, die het vooral aan de West en Zuidkusten omringen, namen; bij en reven aangewezen. De Eylanden van Boo. Met de reven aangewezen; bij de grootste worden de dieptens opgegeven; een dezer eilandjes wordt Esplee genoemd. Po Piesangh. (Pisang.) Met de reven aangewezen. Pe Lauwen. Als boven. Pe Kakeek. - Als boven. . ese” - sr ‘ = ™ —~ ij a = „ s . a . = . . = hdd “a — . &. „ a. hl = zaam i . „. wo ERE dE eee tee en ere. inge PA aman’ sah En Weide ie sitet A Veh c …… ge wee ee | "1 te hen _ aH - ee me ee a soe og oe m+ aot on 6 -_ ee & + + en eN a. NR serene. tee an an stee en tn AR adr %, .- ai? ita Sc hen * SN Sta — * CANKARA ÂCÂRYA'S COMMENTAAR OP DE APHORISMEN VAN DEN VEDANTA. VERTAALD DOOR Dr. A. BRUINING. (Vervolg van deel IX, blz. 282.) Derde Hoofdstuk. HULDE AAN DEN HOOGSTEN GEEST, 1. De grondslag van hemel, aarde enz. is het Brahma; dit blijkt uit het woord „zelfs „Kent dien éénen geest alleen, waarin de hemel, de aarde en het luchtruim bevestigd is, het gemoed (de inwendige zin) met alle levensgeesten; verwerpt andere woorden; hij is de brug tot onsterfelijkheid t; aldus leest men. Nu is het de vraag of met den grondslag van hemel, aarde enz., waarvan hier sprake is,, het hoogste Brahma of iets anders wordt bedoeld. Volgeus sommigen moet het iets anders zijn; dat blijkt vol- gens hen uit de woorden: vhij is de brug tot onsterfelijkheid.» Want wat men in het gewone leven een brug noemt heeft eene overzijde, en bij het hoogste Brahma kan van eene overzijde geen sprake zijn, daar de schrift zegt, dat het oneindig en onbegrensd is, Moet nu bij dien grondslag aan iets anders worden gedacht, dan kan dit zijn de in de overlevering erkende materie, want deze kan, daar zij de oorzaak is, de grondslag worden genoemd. Of het kan zijn de in de schrift bekende wind, daar er gezegd wordt: »De wind, o Gautama!.is de band, waardoor deze wereld en de andere wereld en alle schepselen verbonden zijn» 3 en de wind ook genoemd wordt de dam, die tusschen alles staat. Of het kan de individueele ziel zijn, daar ' Mund. Up. II, 2, 5. 2 Brh. Ar. Up. Ill, 7, 3. de Volgr. X. / OP DE APHORISMEN VAN DEN VEDANTA. 815 overy !. Maar dat heelaly en »Brahmay als gecoördineerde begrippen naast elkander gesteld worden, heeft ten doel, de voor- stelling der phaenomenale wereld te niet te doen, niet te leeren dat de geest uit verschillende bestanddeelen bestaat; want in de woorden: # Zooals een korrel zout geen binnenste of buitenste heeft, maar geheel zout alleen is, zoo heeft ook deze geest geen binnenste of buitenste; hij is geheel intelligentie alleen 2 » wordt geleerd, dat hij geheel één van wezen is. Derhalve is de hier genoemde grondslag van hemel, aarde enz. het hoogste Brahma. Wat nu boven gezegd is, dat de grondslag van hemel, aarde enz. iets anders moet zijn dan het Brahma, omdat hier het woord »braug» wordt gebruikt en een brug eene overzijde heeft, daarop antwoorden wij: Met het woord # brug» wordt hier alleen eene verbinding bedoeld en daarbij geenszins aan eene overzijde gedacht. Want men mag niet uit het feit, dat een brug (dam) in den gewonen zin des woords uit hout en aarde hestaat, het gevolg trekken, dat hier een brug van hout en aarde wordt hedoeld. Bovendien ligt in het woord setu (brug) alleen de beteekenis van verbinding, daar het is afgeleid van den wortel si, die »binden» beteekent. Volgens anderen evenwel wordt hier niet de grondslag van hemel, aarde enz., maar de kennis van den geest en het verwerpen van andere woorden , waarvan sprake is in de woorden: » Kent dien éénen geest alleen; verwerpt andere woorden#, de brug tot onsterfelijkheid genoemd, omdat deze het middel zijn om de onsterfelijkheid deelachtig te worden. Bij deze opvatting verliest de tegenwer- ping hare kracht. Q. Vit het zeggen, dat de verlosten daarin ingaan. En dat de grondslag van hemel, aarde enz. alleen het hoogste Brahma kan zijn, blijkt ook hieruit, dat er gezegd wordt, dat de verlosten daarin ingaan. Het overbrengen van het begrip geest (ik) op de lichamen, die niel geest zijn, zoodat de ge- dachte: » Dat ben ik» ontstaat, is de valsche kennis. Hieruit vloeit bij hoogschatting daarvan gehechtheid, bij geringschatting afkeer voort en uit de ervaring van hunne vernietiging volgt vrees en verblinding; deze altijd blijvende, in tallooze. vormen zich openbarende kwalen worden bij ons allen waargenomen, t Kath. Up. II, 4, 40. 2 Cat. Br. XIV, 7, 3, 13. $16 CANKARA ÊCÁRYA'S COMMENTAAR In tegenoverstelling daarmede wordt hier gezegd, dat zij, die van de smetten van valsche kennis, geneigdheid, afkeer enz, verlost zijn, daarin, in dien grondslag van hemel, aarde enz., ingaan. Nadat er nl. gezegd is: »De knoop des harten breekt, alle twijfelingen worden opgelost en alle daden worden vernie- tigd, wanneer iemand dat absolute wezen heeft gezien» 1, volgt er: »Zoo gaat de wijze, van naam en vorm bevrijd, in in de allerhoogste, de hemelsche ziely. En dat de verlosten ingaan in het Brahma, is eene in de heilsleer overal erkende waarheid, blijkens woorden als: „Wanneer alle begeerten , die in zijn hart wonen, worden opgegeven, dan is de sterveling onsterfelijk, dan bereikt hij het Brahmar 2 en dergelijke. Maar nergens komt voor, dat de verlosten ingaan in de materie enz. Voorts wordt hier in de woorden: „Kent dien éénen geest alleen; verwerpt alle andere woorden» gezegd, dat men om den grondslag van hemel, aarde enz. te leereu kennen , woorden moet verwerpen en dit wordt elders in de schrift van het Brahma gezegd ; want daar staat: „Hem alleen kennende, kome de wijze, de Brahmaan tot inzicht; hij overdenke niet vele woorden, want dat is het einde van het woords 8. Ook hieruit blijkt, dat de grondslag van hemel, aarde enz. het Brahma is. 8. Het is niet het resultaat van redeneering; want er is geen woord, dat dat aanduidt. De auteur zegt: Is er eene bijzondere reden, die aan het Brahma doet denken, er is hier niet eveneens eene bijzondere reden, die aan iets anders doet denken. Aan het resultaat van redeneering, de in de overlevering der Sânkhya's aangenoinen materie, kan hier bij den grondslag van hemel, aarde enz. niet worden gedacht; want er is geen woord, dat haar aanduidt. Er is hier geen enkel woord, dat aan de onbewuste materie doet denken, waaruit zou blijken, dat deze hier als oorzaak of grondslag werd aangeduid. Daarentegen is hier wel een woord, dat aan een zelfbewust wezen doet denken, nl. de uitdrukking: »Die alles kent en alles weetv. Daaruit blijkt eveneens, dat ook de wind hier niet met den grondslag van hemel, aarde enz. wordt be- dveld. 1 Mund. Up. II, 2, 8. 2 Kath, Up. VI, 4. " Cat. Br. XIV, 7, 2, 23. OP DE APHORISMKN VAN DEN VEDANTA. B17 4. Noch de levensdrager. Ofschoon van den levensdrager, de individueele ziel, wel geldt, dat hij geest is en zelfbewust, kan toch ook deze, daar zijn kennen door voorwaarden beperkt is en hij dus niet alwe- tend kan genoemd worden, om dezelfde reden niet bedoeld zijn met den grondslag van hemel, aarde enz. Voorts kan de levens- drager, die door voorwaarden beperkt en niet oneindig is, niet naar waarheid de grondslag van hemel, aarde enz. genoemd worden. En waaruit blijkt verder, dat met den grondslag van hemel, aarde enz. niet de levensdrager bedoeld is? | 5. Hieruit, dat er onderscheid gemaakt wordt. In de woorden: » Kent dien éénen geest alleen » wordt onder- scheid gemaakt tusschen een kennend subject en een object van kennis. Hierbij is de levensdrager, daar deze behoefte heeft aan verlossing, het kennende subject, en dus moet het met den naam „geestr aangeduide Brahma, daar dit alleen overblijft, het object der kennis, de grondslag van hemel, aarde enz. zijn. En waaruit blijkt verder, dat met den grondslag van hemel, aarde enz. niet de levensdrager bedoeld is? 6. Uit het in dit boek behandelde onderwerp. Dit boek handelt over den hoogsten geest, daar blijkens de woorden : # Wat is dat, door de kennis waarvau al, wat bestaat, bekend is! van de kennis van dat ééne de kennis van alles afhankelijk is. Want het gansche heelal kent men, wanneer men den hoogsten geest, het wezen van alles, niet wanneer men alleen den levensdrager kent. ~ En waaruit blijkt verder, dat met den grondslag van hemel, aarde enz. niet de levensdrager is bedoeld P 7. Ook uit het werkeloos blijven en het eten. Nadat de grondslag van hemel, aarde enz. genoemd is, wordt in het vers: #'Iwee vogels, samen gepaard, elkanders gezellen » gesproken van werkeloos blijven en van eten; in de woorden : „De een eet eene zoete vrucht~ is sprake van het eten van de vrucht der handelingen; in de woorden: „de ander ziet niet etende toer van volkomen werkeloosheid. Uit dat werke- loos blijven en eten blijkt, dat daar het Opperwezen en de t Mund,- Up. I, 4, 3. $18 CANKAUA &CAaRYa's COMMENTAAR individueele ziel worden bedoeld, Indien nu met den grondslag van hemel, aarde enz, het Opperwezen bedoeld is, dan is daar de bespreking van het in hetgeen voorafgaat genoemde Opper- wezen, onderscheiden van de individueele ziel, gepast; in het andere geval zou die bespreking van iets, dat vroeger niet genoemd was, onvoorbereid en zonder samenhang zijn. — Maar drukt ook niet op uwe opvatting het bezwaar, dat daarbij de bespreking van de ziel, als onderscheiden van het Opperwezen , onvoorbereid is? — Neen, want deze is niet het eigenlijk bedoelde object. Want de individueele ziel, die als de persoon, die handelt en de vruchten der handelingen geniet, in een bepaald lichaam ver- bouden is met de voorwaarden van verstand enz, is in de gewone wereldbeschouwing erkend, en zij is niet het eigenlijke object, waarover de schrift handelt; maar het Opperwezen, dat in de gewone wereldbeschouwing niet erkend is, is het eigenlijke object der schrift en dat kan daarom zonder voorafgaande ver- melding niet besproken worden. Dat in dit vers van de twee vogels sprake is van het Opper- wezen en de individueele ziel, is in het 1lde aphorisme van het 2de hoofdstuk bewezen. Maar al is in dit vers sprake van het verstand en de ziel, zooals de Paingi-Upanishad verklaart, ook dan bestaat hier geene tegenstrijdigheid. Want in deze apho- rismen wordt gezegd: De ziel, die in elk afzonderlijk lichaam wordt vereenzelvigd met de voorwaarden van verstand enz., evenals het opene van een pot, die ziel is niet de grondslag van hemel, aarde enz, Maar de ziel, die zonder voorwaarden erkend wordt in alle lichamen, dat is geen ander dan de hoogste geest; evenals het opene van potten enz., afgescheiden van de voorwaarden, potten enz, beschouwd, niets anders is dan de groote ruimte, zoo is het ook met de ziel. Daar de ziel geen ander is dan de hoogste geest, kan niet ontkend worden, dat zij de grondslag van hemel, aarde enz, is; dat wordt derhalve alleen ontkend van de met verstand enz. vereenzelvigde ziel. Het hoogste Brahma alleen is daarom de grondslag van hemel, aarde enz. Dit is reeds bewezen in hoofdstuk 2, aph. 21, want in de daar be- handelde pericoop over de bron der schepselen komt de hier behandelde tekst voor; maar om hem vollediger te behandelen is hij hier nogmaals vermeld. & De groote is het Brahma; dit blijkt hieruit, dat hij gesteld wordt boven de volmaakte rust. OP DE APHORISMEN VAN DEN .VBDÂNTA. 819 De schrift zegt: »Den groote alleen moet men trachten te leeren kenneny; »Den groote zoek ik te leeren kennenw; „Waarbij men niets anders ziet, niets anders hoort, niets anders kent, dat is de groote; waarbij men iets anders ziet, iets anders hoort, iets anders kent, dat is kleins ! enz. Hier is het de vraag, of die groote is de levensgeest of wel de hoogste geest, Dat is onzeker, want uit hetgeen voorafgaat: »Grooter dan de begeerte is de levensgeest» schijnt te blijken, dat de groote de levensgeest is. Maar uit den aanhef van dit hoofdstuk: „Want dit heb ik van de Rshi's gehoord: Hij, die den geest kent, is het verdriet te boven; ik lijd, o heer! breng gij mij over het verdriet heen» schijnt te blijken, dat de groote de hoogste geest is. De vraag is nu, wat van beiden men moet aannemen en wat verwerpen. De meening, dat de groote de leveusgeest is, wordt ver- dedigd op grond dat er geen vraag en antwoord over iets grooters voorkomen. Want er wordt gevraagd: „Is er, o heer! iets grouters dan de naam?’ en het antwoord luidt: »De stein is grooter dan de nuam»; dan weder: „Is er iets grooters dan de stem? De inwendige zin is grooter dan de stem. Zoo is hier een reeks van vragen en antwoorden over iets grooters, van den naam af tot den levensgeest toe, maar dan volgt geen nieuwe vraag en antwoord; er volgt niet: Is er iets grooters dan de levensgeest? Dit of dat is grooter dan de levensgeest. 3 — Maar wanneer men onder den groote den levenageest verstaat, hoe moet dan de uitdrukking: » Waarbij men niets anders ziet» enz., waarin een kenmerk van den groote genoemd wordt, worden verstaan? — Het antwoord hierop is: Omdat men ziet, dat in den toestand van diepen slaap, wanneer al ‘de organen zich in den levensgeest (adem) terugtrekken, de gewone functies der organen, zien enz., op- houden, daarom geldt dat woord: » Waarbij men niets anders ziet, niets anders hoort» enz. ook van den levensgeest. Zoo zegt de schrift, door de woorden: „Dan ziet hij niet, dan hoort hij niets den toestand van diepen slaap, waarin alle werking der organen heeft opgehouden, aanduidende, in de woorden : ' Chand. Up. VII, 23. 2 Een ander argument, aan het tekstverband ontleend, is hier, even als later de weerlegging er van, in de vertaling weggelaten, daar beide zonder uitvoerige toelichting onverstaanbaar zijn, 320 CANKARA ÄCÂKYA'S COMMENTAAR „De vuren van den levensgeest alleen waken in die stad», dat in dien toestand alleen de vijfvoudige levensgeest (de adem) wakker blijft en leert daardoor, dat in den toestand van diepen slaap de levensgeest het hoogste is. Ook dit, dat van den groote gezegd wordt: „De groote is geluk», is met deze opvatting niet in strijd, daar de schrift in de woorden: „Dan ziet deze deva geene droomgezichten, dan is, wat in het lichaam is, geluks van dien toestand van diepen slaap zegt, dat daarin alleen geluk bestaat. En ook de uitdrukking: »De groote is het onsterfelijken is met onze opvatting niet in strijd, daar de schrift zegt: »De levensgeest ts onsterfelijk». — Maar wanneer men aanneemt, dat de groote hier de levensgeest is, hoe is dan te verklaren, dat in den aanhef van dit hoofdstuk het verlangen wordt uitgesproken om den geest te leeren kennen, zooals geschiedt in de woorden: # Die den geest kent, is het verdriet te bovenyP — Daarop antwoorden wij: Met den geest wordt hier alleen de levensgeest bedoeld. Want in de woorden : # De levens- geest is vader, de levensgeest is moeder, broeder , zuster, leeraar , brahmaan” ! wordt de levensgeest voorgesteld ala de algeest en hetzelfde wordt uitgedrukt door de daar voorkomende verge- lijking: »Evenals de spaken van een rad in de naaf beves- tigd zijn, zoo is in dezen levensgeest alles bevestigd.» En omdat de levensgeest hier als algeest voorgesteld en met de naaf, waarin alle spaken bevestigd zijn, vergeleken wordt, kan van hem gezegd worden, dat hij groot is. Op deze gronden concludeeren wij, dat de groote de levensgeest is. — Hierop wordt nu geantwoord: De groote kanhier alleen de hoogste geest, niet de levensgeest zijn: dit blijkt hieruit, dat hij boven de volmaakte rust ge- steld wordt. Met „volmaakte rusty wordt de toestand van diepen slaap aangeduid, zooals blijkt uit de afleiding; want volgens deze duidt het woord dien toestand aan , waarin de mensch tot volkomen rust komt; en ook hieruit, dat de volmaakte rust in de Brhad Aranyaka naast den toestand van droomenen van waken genoemd wordt. Indien toch’ de groote de levensgeest zelf was, dan zou het ! Chand. Up. Vil, 45, 4. OP DE APHURISMEN VAN DEN VEDANTA. 821 ongerijmd zijn, dat hij daarboveu werd gesteld. Want boven den naam wordt niet de naam, maar iets anders, nl. de levens- geest, gesteld, en zoo’ wordt telkens boven de genoemde objecten , van de stem af tot den levensgeest toe, iets anders gesteld. Zoo moet ook de groote, die boven den levensgeest gesteld wordt, een ander zijn dan deze. — Maar er volgt niet een vraag: Wat is grooter dan de levensgeest? en evenmin cen antwoord: Dit of dat is grooter dan de levensgeest; hoe kan dan gezegd worden, dat de groote boven den levensgeest wordt gesteld? — Hierop wordt geantwoord: Het noemen van iets anders behoeft niet juist te geschieden in den vorm van vraag en antwoord, daar het spreken over iets anders geschiedt dáár, waar er geen verband bestaat met hetgeen voorafgaat. Daar Narâda hier, tot zoo verre het onderricht gehoord hebbende, het stilzwijgen be- waart, onderricht Sanatkumâra hein uit eigen beweging verder, zeggende: „Door de kennis van den levensgeest, die tot de on- werkelijke phaenomena behoort, in een redetwist te overwinnen , dat is niet overwinnen. Maar hij overwint waarlijk, die door het noemen van het ware overwint~. Met dat ware nu wordt het hoogste Brahma bedoeld, daar dat de hoogste werkelijkheid is en de schrift daarvan elders ook zegt: » Waarheid, kennis, oneindig is het Brahma». Dat ware nu, dat boven den levensgeest staat, en waarvan de verklaring in de woorden van Sanatkumâra wordt beloofd, dat moet het zijn, dat hier de groote wordt genoemd. Daaruit volgt, dat de groote wordt gesteld boven den levens- geest. Derhalve moet hij een ander dan de levensgeest en wel de hoogste geest zijn. En zoo is het ook gepast, dat dit boek aanvangt met het uitspreken van het verlangen om den geest te leeren kennen. Want dat met dien geest hier alleen de levens- geest bedoeld zou zijn, dat gaat niet op, daar de levensgeest niet in eigenlijken zin geest is. En het ophouden van het verdriet kan alleen verkregen worden door de kennis van den hoogsten geest, daar de schrift elders zegt: » Een andere weg om op te stijgen is er niet tr, En terwijl dit boek aanvangt: # Breng gij o heer! mij over het verdriet heens, luidt het slot: » Hem wiens zonden zijn uitgewischt, doet Sanatkumâra het einde der duisternis zien». Met die duisternis wordt de valsche kennis, de oorzaak van het verdriet, hedoeld. En wanneer het onderricht eindigde met den levensgeest, dan zou niet gezegd worden, dat 1 VAjasaneyi-sanhith 36,8; Qvet. Up. UI, 8, Vi, AA, $22 CANKARA ÂCÂRYA'S COMMENTAAR de levensgeest rust op iets anders, en het brahmana zegt : Uit den geest komt de levensgeest voort». Zegt men nu: In het slot van het boek is er sprake van den hoogsten geest, maar hier wordt met den groote de levensgeest bedoeld, dan gaat dat niet op, daar blijkeus de woorden : » Waarop rust hij? Op zijne eigene grootheid», de groote tot het einde van het boek subject blijft. Eindelijk geldt ook van den hoogsten geest in de eerste plaats, dat hij groot is, daar hij de oorzaak van alles is. 9. En hieruit, dat de genoemde eigenschappen aan hem toekomen. Ook de hier aan den groote toegeschreven eigenschappen komen alle toe aan den hoogsten geest. In de woorden : » Waarbij men niets anders ziet, niets anders hoort, niets anders kent, dat is de grooter wordt van den groote geleerd, dat bij hem de functies van zien enz. niet bestaan en datzelfde wordt elders met betrekking tot den hoogsten geest geleerd in de woorden : „Waar alles alleen zijn geest is, wien zou hij daar zien en waarmede 1„. En ook de bovenaangehaalde woorden, waarin gezegd wordt, dat in den toestand van diepen slaap de functies van zien niet bestaan, hebbeu niet ten doel het wezen van den levensgeest te beschrijven, maar de volkomen onafhankelijkheid van den geest te doen kennen; want het hoofdstuk, waaraan die tekst ontleend is, handelt over den hoogsten geest. Eveneens heeft ook de tekst, die zegt, dat in dien toestand geluk be- staat, ten doel te leeren, dat geluk het wezen is van den geest, daar er gezegd wordt: # Dit is diens hoogste zaligheid; de overige schepselen leven van die zaligheid alleen”. En door hier in de woorden: # De groote is het geluk, in het kleine is geen geluk; de groote alleen is geluks het onvolmaakte geluk uit te sluiten, leert de tekst, dat het geluk, de groote, geen ander is dan het Brahma. En ook de onsterfelijkheid, die hier ge- noemd wordt in de woorden: » De groote is het onsterfelijke w, wijst op de hoogste oorzaak, daar de onsterfelijkheid der ver- schijningsvormen slechts betrekkelijk is en de schrift elders zegt: „Buiten hem is alles vergankelijk 27. Zoo komen ook de overige hier genoemde eigenschappen, dat hij het ware is, dat hij rust op zijne eigene grootheid, dat hij alomtegen woordig t Brh. Ar. Up. Il, &, AK. 3 Brh. Ar. Up. Ul, &, %. OP DE APHORISMEN VAN DEN VEDANTA. $23 en dat hij de algeest is, alleen aan den hoogsten geest, niet aan iets anders toe. [Tiermede is bewezen, dat de groote is de hoogste geest. 10. Het onvergankelijke is het Brahma;dit blijkt hieruit, dat het alles, tot het luchtruim toe, draagt. „ Waarin is de ether bevat en vastgehecht? Hij antwoordde : Dat is het onvergankelijke, dat de BrahmÂnen beschrijven als niet grof, niet fijny t enz.; aldus leest men. Hier is het de vraag , of met het woord » onvergankelijk (axara) » eene syllabe aangeduid wordt of wel het hoogste wezen. De eerste opvatting wordt ver- dedigd op grond dat het woord azara de gewone naam is voor - syllabe en het onlogisch zou zijn de gewone beteekenis voorbij te gaan, terwijl ook elders in de schrift van eene syllabe als object van vereering geleerd wordt, dat zij het wezen van alles is, daar er staat: »De syllabe om is het gansche heelal 2 +. — Hierop antwoordt de auteur: Met het onvergankelijke wordt de hoogste geest alleen bedoeld; dit blijkt hieruit, dat het alles, tothetluchtruim toe, draagt, dat het de geheele phaenomenale wereld, van de aarde af tot den ether toe, draagt. Want nadat van de geheele phaenomenale , over drie tijden verdeelde wereld, de aarde enz., in de woorden: „In den ether alleen is zij bevat en vastgehecht», gezegd is, dat zij op den ether rust, volgt de vraag: » Waarin is de ether bevat en vastgehecht?» en in antwoord daarop wordt het onver- gankelijke genoemd en ten slotte gezegd : # In dat onvergankelijke , o Gârgi! is de ether bevat en vastgehechty. Dit nu, dat het de geheele phaenomenale wereld draagt, geldt van niets anders dan van het Brahma. En ook de uitdrukking: » De syllabe om is het gansche heelal» moet, daar hij ten doel heeft het Brahma te doen begrijpen, als aanprijzing daarvan beschouwd worden. Derhalve kan het onvergankelijke alleen het hoogste Brahma zijn, daar dit eeuwig en allesomvattend is, — Dat moge zoo zijn; maar indien met het dragen van alles tot het luchtruim toe de afhankelijkheid van het gevolg van de oorzaak bedoeld wordt, dan past dit ook in het systeem van hen, die eene materie als oorzaak aannemen, en hoe kan men dan daaruit besluiten, dat hier sprake is van het Brahma? — ! Brh. Ar, Up. III, 8, 7—8, 3 Taitt, Up. I, 8, 324 CANKARA ÂCÂRYA'S COMMENTAAR Hierop antwoordt nu de auteur wederom: - 11. En dit is eene functie van het Brahma, dat blijkt uit het bevelen. Dat dragen van alles tot het luchtraim toe is eene functie van het hoogste wezen alleen; dit blijkt uit het bevelen. Want er is hier sprake van bevelen, daar er staat: # Op bevel van dit onvergankelijke wezen, o Gârgi! staan zon en maan elk op zijne afzonderlijke plaats,” Bevelen toch is eene functie van het hoogste wezen, maar kan niet aan de onbewuste materie worden toege- schreven ; want leem en dergelijke dingen, de onbewuste oor- - gaken van potten enz., bevelen niet over die potten enz. 