Bijdragen tot de taal-, land- en volkenkunde
De tegemworte orde van zaken heeft de onmiskenbare strekking om meensmelting der opgenoemde stammen met de overige Javenen te bequedigen. Wil men derhalve omtrent de Kalang’s, Pinggir's en Gadjah-atie berigten opzamelen, geschikt om de bestaande duisterheid te doen shamden, dan behoort het onderzoek niet te worden uitgesteld. Het Instituut voor de Taal-Land- en Volkenkunde van Neër. Indië vangt : a. Zijn heden nog onder de Javanen bekend de benamingen van Aang, Finggir en Godjeh-mati? 4. Hoe groot is han aantal in de vershillende provinciën of distrikten rm dew? e. Wet is de cossprong dier stammen, ook volgens hunne eigene overlewert? XXII VRAGEN. d. Wat was hun toestand onder de oorspronkelijke vormen van het Ja- vaansch bestuur, bij voorbeeld, onder de regering van den tweeden Pakoe Boewânä? Leefden zij toen in afzonderlijke dessa’s, onder eigene hoofden? Waren zij aan bijzondere lasten of dienstbaarheden onderworpen? Oefend En zij bepaalde beroepen uit en waren de overige hun verboden? Welke bijzondere plegtigheden waren eertijds en nu nog bij hen in gebruik, en wat is de beteekenis van deze? Wat is hun tegenwoordige toestand, zoo wel maatschappelijk, als godsdienstig? Zijn zij van de overige Javanen door ligchaamsbouw en gelaatstrekken onderscheiden? Zoo ja, dan zouden ophelderende teekeningen belangrijk zijn. 25. “Men vraagt een vertoog over den toestand der toonkunst onder de inboorlingen der eilanden buiten Java, en zulks met opgave der onderscheidene gebrückenen melodiën en hare verwantschap, en met eene beschrijving en afbeelding der muziekinstrumenten en van de wijze om ze te bespelen. 26. Men vraagt een beredene vertoog over het algemeinen ruilmiddel onder de volkeren der eilanden buiten Java, met opgave der uitgestrekteid van het gebruik, van de waarde in vergelijking tot eenig algemeen voor- werp, bij voorbeeld, tot de rijst, of tot het algemeen voedingsmiddel, en van de verhouding tot de in omloop zijnde Nederlandsche en andere munten. 27. Men wenscht te ontvangen, betreffende de kleeding der bevolking van de eilanden buiten Java, de beantwoording der volgende vragen: Waarin bestaat de kleeding der hoofden en van de verschillende klassen der bevolking bij gewone en bij plegtige gelegenheden, en waarin die der vrouwen en kinderen? Van waar worden de stoffen, daartoe gebezigd, verkregen? Welke is de waarde der stoffen van elders aangevoerd, en welke soorten daarvan zijn het meest gezocht? Hoe worden de inheemsche stoffen vervaardigd, en welke is hunne waarde? Hoe lang worden beide gebruikt? Hoe veel bedraagt het verbruik aan kleedingstukken voor eenen man, voor eene vrouw en Voor een kind, bij de verschillende standen der bevolking, gemiddeld per jaar? VRAGEN. XXI $8. Men verlangt een zooveel mogelijk volledige beschrijving van de tegenwoordige politieke en commerciaële toestand van het Rijk van (is op Sumatra, strekkende tot het staatje Troemon; een on ander met aanwijzing der bronnen waaruit geput is. 29. Men wenscht te ontvangen een op goede gronden steunend vertoog mer de afkomst der inheemsche bevolking van hetgeen gebleken is van eene nederzetting, in oude tijden, van eene boeddhistische volkplanting oder Padeng-lawvas en in de vallei van Groot-Mandkeling op Sumatra, met samwijsing van den invloed, welke die nederzetting op de reeds gevestigde bevolking dier streken gehad heeft, welke, immers wat Mandheling be-tre, oumiskenbear schijnt. 31. Men verlangt eene naauwkeurige beschrijving der gewoonten en roogal van de taal der nog overgeblevene Loeboes, in het binnenland der Westkust van Sumatra. 33. Men vraagt eene soo volledig mogelijk opgave der voorouderijkke wettelijke gebruiken, Aadaf, zoo als die bij de bevolking in het gebied ser Westkust van Sumatra bestaan, en wel met vermelding van de oor-eprunkelijk spreuken, waarin die Aadat vervat is, in de landtaal. $3. Men verlangt eene omstandige beschrijving der verschillende volk-cammmen, die den Archipel bezuiden de straat van Singapoera en die van tages bewonen, voornamelijk met vermelding hunner afkomst, taal en schruiken. 34. Men wenscht een vertoog over de sangelegenheden van het regt van eigandom en besit op Borneo. 35. Men vraagt eene zooveel mogelijk juiste beschrijving van den han-sal, die plaats vindt te Palo, aan de Westkust van Celebes, en Parigi, in 4g heei van Tomini. Zar bowen by n°. 10, 11 em 18. 36. Men wenscht te ontvangen cene topographische, ethnologische en efmategrsphische beschrijving van den han-sal, die plaats vindt te Palo, aan de Westkust van Celebes, en Parigi, in 4g heei van Tomini. Zar bowen by n°. 10, 11 em 18. 36. Men wenscht te ontvangen cene topographische, ethnologische en efmategrsphische beschrijving van den han-sal, die plaats vindt te Palo, aan de Westkust van Celebes, en Parigi, in 4g heei van Tomini. Zar bowen by n°. 10, 11 em 18. 36. Men wenscht te ontvangen cene topographische, ethnologische en efmategrsphische beschrijving van den han-sal, die plaats vindt te Palo, aan de Westkust van Celebes, en Parigi, in 4g heei van Chriving van het noord-oostelijk gedeelte van het eiland Crans, van de post Wahasi af tot den oosthoek des cilands, en binnenlands 108 het waterscheidend gebergte. XXIV VRAGEN. OUDHEIDKUNDE EN GESCHIEDENIS. 87. Gelijk overal elders, zoo worden ook op Java, als overblijfsels van vroegere onbeschaafde of minder bewoners, eene menigte uit verschillende steensoorten bewoners, wier bestemming en gebruik als wapen, werktuigen of gereedschappen, in eenen tijd waarop de bewerking van metslen niet bekend of algemeen ingevoerd was, als genoegzaam zeker kunnen worden aangenomen. In den latsten tijd is de aandacht ook op Java, meer dan vroeger, op dergelijke aldaar voorkomende overblijfsels gevestigd. Als bouwstoffen en tot voorbereiding van een opzettelijk onderzoek oderzukonkom trent dit onderwerp wenscht men te vernemen. A. Wéár die steenen werktuigen, wapen en enz. op Java, Sumatra, Borneo en Beli, of ook op andere eilanden onzer Oost-Indische Bezittin-gem, als owerblijfsols eener vroegere bevolking of eerste beschaving gevonden worden? Wéár en in welke gedeelten vooral op Java? — Bevestigt zich daarbij de opmerking, dat zij niet, of zeer zelden, im het oostelijke gedeelte van Java, dat rijk is in prachtige steenem gebouwen en beelden, voorkomen, en daarentegen in groete menigte gevonden worden in de westelijke gedeelten, waar die oude overblijfsels van bouw- en beeldhouwkunst ontbreken? Zoo je, welke redenen meent men hiervan te kunnen geven? 6. Welke zijn de vormen, afmetingen en steensoorten dier oude werk-tuigen enz. Waarin onderscheiden zich die steenen voorwerpen (wiggen, hamiers, bijlen,  aan die voorwerpen ook eenige heiligheid en kracht tee, of stellen zij hun bezit om andere redenen op eenige prijs? Zoo ja, welke zijn die redenen? d. Onder welke omstandigheden en bijzonderheden, door behoorlijk ge- VRAGEN. xXXV mg hebbende een vertrouwen verdiende opgaven gestaafd, werden zij ge- ronden” In welke legen? op welke diepte? met welke andere voorwerpen? enz. $8. Ten einde later in staat te zijn om, in zijn geheele uitgestrekteid, dem invloed te beoordeelen, die, waarschijnlijk door de uitgebreide magt van het vroegere Javaansche vorstendom Madjapait, de Hindoesche godsdienst ok op de andere eilanden van den Oost-Indischen Archipel gehad heeft, venscht men vooreerst de aandscht te rigten op de godsdienstige monumenwe van Hindoeschen oorsprong, welke op verscheidene plaatsen buiten Java en Beli gevonden worden. Men zoude daarom gaarne iets naders te weten komen van: a. De ruïne van een tempel in de binnenlanden van Djambi, 8. De menigte van dergelijke ruïnes in Kwantan, e. Ken vervallen tempel te Boetar, in Deli, op de Oostkust van Sumatra, d. Hindoesche belden in de binnenlanden van de Kapoeas Bohang, e. Hindoesche eben in der ganzen landen van de Kapoeas Bohang, e. Te Moeara Kaman, in Koetei. g- Eene begraafplaats te Lamoeroe, in 't Zuiden van Celebes; en im ‘t algemeen alle berigten en beschrijvingen willen verzamelen van eu er reeds nu van zul ke overblüffselen van Hindoesche bouw- en bekend is en in 't vervolg nog bekend worden zal. $9. Men vraagt eene geschiedenen der Portugezen in den Oost-Indi- ezen Archipel, waarin voornamelijk in het licht gesteld worden, de aard n de imvloed hunner heerschappij in die streken, benvens de redenen van zaag verval, en waarin al datgene wordt aangetoond, wat nog heden van „ra invloed in taal, zeden en gewoonten overig is, en in eenc eerste plaats r« det gedeelte der bevolking wordt beschreven, dat nog steeds naar hen uoesnd wordt. Alle belangrijke bijdragen ter beantwoording van deze vraag >.dem welkom wezen. 48. Kemen geschiedenis van den handel en het verbruik van Opium in Neversvianderh Indid, verdeelt in vier tijdperken, als: a. Het bijdeek wearin de Nederlanders geen invloed op den Indischen emmbandel witöfenden, eindigende met het jaar 1600. b. Daf, waarin die invloed slechte op cone middellijke wijze bestond, en - XXVI VRAGEN.. door geen witgestrekt territorial bezit werd ondersteund, en - XXVI VRAGEN.. door geen witgestrekt territorial bezit werd ondersteund, aanvangende met 1740. d. Het tijdperk, aanvangende met de herstelling van het Nederlandsche gezag in 1816. / Beantwoord in het 1 deel van dit Tijdschrift, bl. 79 en volgg. LANDBOUW. LL 41. Rijstkultuur. a. Kent men, in de gedeelten van Neërlandsch Indië, thans of vroeger, door u bewoond, soorten van rijst, die, onder gelijke omstandigheden, meer of minder tijd behoeven om tot volkomen ontwikkeling te komen, dan andere? b. Zoo ja; dan vraagt men pene opgave van hare namen, in het district waartoe uwe opgaven betrekking hebben, met bijvoeging, voor elke soort, van den tijd, die gemeindijk verloopt, van den dag der verplanting uit de zaaibedden, tot dien van den oogst? (NB. De rijstsoorten die in kleine hoeveelheden en tot bijzondere einden worden geteeld, worden in deze vraag niet bedoeld, zoo als de roode, witte en zwarte kleverige rijst (oryza glutinosa — Jav! ketan. — mal. poeloet.) c. Welke zijn de onderscheidende kenmerken der in de vorige vraag bedoelde soorten met opzigt tot de volgende bijzonderheden : a. Uitwendigen vorm en kleur der korrels. b. Gewone evenredigheid tusschen de gezaaide en gezaaide en gezaaide korrels. Gewigt van cen bepaald getal, bij voorbeeld, 5000 korrels. d. Oordeel der Inlanders over de voedende eigenschappen van elke soort tot bewaring en verzending. Weet de landman dadelijk te onderscheiden, of de korrel, die hij onder de oogen krijgt, vroeg of laat zal rijpen? VRAGEN. XXVI C. Wat bepaalt in het algemeen de beslissing des landmans, wanneer ts tusschen het zaaljen van eene der bekende rijstsoorten, bepaaldelijk tus- «nee iste en vroege rijst, te kiezen heeft? Welke is, in het algemeen, de evenredigheid tusschen den tijd der wikkeling van bepaaldelijk voorbeelden umgewenen te zien? Men wenscht dit door voorbeelden umgewenen te zien. Wear zijn, in betrekking tot de hoogte boven de oppervlakte der ze, de grenzen der rijstkultuur? A In welke gevallen wordt, na het snijden der rijst, een tweede gewas, = hetzelfde veld, geplant, hetzij van rijst, hetzij van andere voorwerpen ra kultuur? — Welke zijn die voorwerpen? — Wat bepaalt gewonlijk de cae des landmans in dese? en is het winnen van een tweede gewas meen? Welke van die Voorwerpen van tweede kultuur worden de In- ders beacbouwd als uitmergelend, en welke als onschadelijk of nuttig r dem grond? Worden in het eerste geval meststoffen, en, soo ja, welke, welk gewigt aan gezuiverde rijst wordt bij eenen middelbaren oogst in dtrict over het welk uw antwoord loopt, opgeleverd door twee velden = 500 wierkante Rijnl. roeden, en van nagenoeg gelijke vruchtbaarheid, "ast, bet eene met de rijstsoort die het vroegst, en het andere met die - ae het Zestal tot rijpheid komt. Was was, gedügende het tijdvak over het weit anwort loopt, -aderlinge verhouding der rijstweilen, met late en met vroege rijstsoor- urplant? Wase die verhouding dezelfde gedurende de laatste tien jaren? Zoo -—2 hoedanig en wanneer is zij veranderd? Wat is adaf omtrent de rijstkultuur? Geeft de adat aan den rijstplanter volkomen vrijheid in zijn bedrijf, » hej daarbij san eenig toezigt onderworpen, hetzij als cen waarborg =z sorgeloosbeid, hetzij in verband tot het gemeentegronden le dst toezigt hetzelfde, daar, waar de rijstvelden gemeentegronden XXVIII VRAGEN. zijn, en daar, waar, zoo als in Westelijk Java, individuéle grondeigendom bestaat P Fene bijdrage ter beantwoording geeft het eerste stuk van dit deel. 42. Is bemesting op Java bij den Inlander in gebruik, en zoo ja, op welke wijze en in welke gevallen? In ’t bijz 42. Is bemesting op Java bij den Inlander in gebruik, en zoo ja, op welke wijze en in welke gevallen? In ’t bijz 43. onder wenscht men dit te weten ten opzigte van de suiker- en koffij- en  van het Koninklijk Inetituut voor de Tadt-Land en Volkenkunde van Nederlandsch Indië opgegeven, zijn die betrekkelijk den rijstbouw in Nederlandsch Indië, niet de minst belangrijke f. In afwachting dat een volledige beantwoording een juist denkbeld zal gewigtige tak van landbouw thans bevindt, zal een blik in zijnne vroegere geschiedenis niet zonder waarde zijn. Krachtens het 14% der ‘Artikelen van reconciliatie en vrede, van den 11%» November 1748, moest geheel Java (dat wil zeggen, al wat ten Oosten van Cheribon ligt) jaarlijks aan de Compagnie leveren 5000 kojans rijst, voor den prijs van 10 Rijksdalers de kojan, in kontant geld te betalen aan de personen die de levering in de pakhuizen zouden doen®. Er had eene verdeeling plaats, waarbij elk regentschap was belast met eene leverantie, evenredig aan zijnne veronderstelde productie. Blijkens eene resolutie van 7 Augustus 1744, vergenoegde men zich in dat jaar met eene leverantie van 8800 kojans To den bepädigen prijs van 10 Rijkedalers ‚ en werd bevel gegeven tot het inkoopen van nog 2000 lasten voor 20 Rijksdalers het lasf, “om daardoor (zoo zegt de resolutie) “wat geld onder de rijstplanters te brengen, nademaal men reden heeft te “duchten, dat zij, van zoo weinig als de Compagnie voor het eerstge- ‘noemde betaalt, nog het hunne niet compleet krijgen Aan den der-waarts vertrekkenden Heer Commissaris VERYSSEL, werd in mandatis gegeven, “zich naar dat aangelegen punt exactelijk te informeren” Op het gunstig rapport van den Heer VERYSSEL, werd de leverantie hersteld op 5000 kojans, tot den prijs van 10 Rijkedalers, bij resolutie van 25 September 1744. Het bleek weldra dat het verkrijgen van deze leverantie met groote moei-jelijkheden had te kampen, uit hoofde, waarschijnlijk, van den te lagen prijs. De partikuliere handelaars, die hoogere prijzen besteedden, werden van ’sComp. wege belemmerd. Nu meende men sporen te ontdekken van vermindering van productie, immers er heerschte schaarschheid van levens-middelen onder de Javanen. Bij eene resolutie van 3 September 1754, werd bepeald, dat het inkoopen en vervoeren van rijst aan een ieder zou vrijstaan. De vaste prijs van 10 Rijked. of /24 per kojan, bleef wel voor de Compagnie leverantie bestaan, maar men hoopte aan de opgenoegzaamheid daarvan te gemoet te komen, door het geven van voorschotten, iss dubbelijes of ander courant geld. Fen verhoogde prijs (f 80 a f 36) werd bepaald voor betgeen de Compagnie meer zou behoeven dan 5000 kojans. Kort daarna werd ingezien dat de vastgestelde prijs van f 24 per kojan, niet voldoende was om den armoedsgen staat is welken de Javaan, ten gevolge van gevoerde oorlogen, algemeen ver keerde te doen opholden en hen aan te mocdigen om zich maer op de rijstkuliuur toe te leggen. Bij resolntie van 13 Augustus 1755 werd de prijs voor welke de rijstkuliuur toe te leggen. De Compagnie moest worden geleverd, verdubbeld en alzoo gebragt op 20 Rijkdalers of f48 de kojan. Strenge bevelen werden tevens uitgevaar-digd, opdat de Javaan den vollen uitgeloofden prijs zou ontvangen en alzoo de bedeelingen van de regering souden worden bereikt. De prijs van het contingent werd in 1759 weder verlaagd en gebragt op 15 Rijksdalers of f36 per kojan; maar in 1766 werd op nieuw bepaald, dat voor de rijs, welke boven en behalve het vast contingent ingekocht en geleverd mogt worden, zou kunnen. worden besteed 20 Rijksdalers of f48 per kojan. Van lieverlede was ook verandering ontständige in de oorspronkelijk rege- Eng. Aan sommige regenten was opgelegd het leveren van eene hoeveel- DE RUSTKULTUUR OF JAVA. 8 heid rijst aan de Compaghie om niet, eene bepaling, waarin wij eene toe- nadering bespeuren tot het later ingevoerd stelsel van landfenten. Soms werden distrikten, waar schraalheid heerschte, tijdelijk van die opbrengst ontheven. Zoo ontsloeg de Regering in 1781 de Regenten van Banger, Pesoeroean en Bangil, voor den tijd van drie jaren, van de verpligte le- vering van rijst. Het archief der O. I. Compagnie bevat vele bewijzen van de gestadige ‘waakzaamheid. den ambtenaren ten aanzien van de rijstkultuur ingeprent. Die voorzorgen en bevelen beletteden niet dat, nu en dan, op nieuw schaarschheid ontstond en dat, onder anderen, in het jaar 1804, de prijs van de rijst zoodanig steeg en de achterlijkheid van vole Regenten in het opbrengen van hun contingent, zoodanig toenam, dat de Hooge Regering zich ernstig verontrustte en een naauw keurig onderzoek ge- lastte in de residentiën Tagal, Pekalongan, Samarang, Djapara, Djapara, Rembang, Gresik, Soerabaja en Pesoeroean. Het doel van dat onderzook was, blijkens de daarvan nog aanwezige stukken “het opsporen der ware redenen van de presente schaarschheid en “duurte van de presente schaarschheid en “duurte van de nalatigheid der Regenten in het opbrengen “der verpligte leverantie van dat graan aan de Compagnie, zoo mede in ‘de voldoening van duurte van hunne voorjarige achterstallen en voorts der middelen, “die zouden kunnen worden daargesteld, om de schaarschheid en verdaring van dat graan voor te komen, mitsgaders de Compagnie haar verpligte erregtkontingenten, ter behoorlijke tijd, te doen erlangen en ook de voorje-rige achterstallen der Regenten verevening te doen vinden.” Van de toen uitgebragte verslagen is slechts in ons bezit dat, het bewuste onderzook door den Gouverneur van Java’s Noord-Oostkust opgedragen aan de Heeren J. A. VAN MIDDELKOOP, A. H. SMISSAERT en Kiai Adipati SOERO ADIMENGOLO, Hoofd-Regent van Samarang. Deze Commissie begaf zich Nach dem demokratischen Demokraten, reichte een aan aan aan zijn de uitkomst opsekende, waarvan zijn de uitkomst opsekende, wasen zijn de uitkomst opsekende, en toen dit alles was afgeloopen, zond de Commissie het opsekende, en toen dit alles was afgeloopen, zond de Commissie het opsekende, en toen dit alles was afgeloopen, zond de Commissie het opsekende, en toen dit alles was afgeloopen, zond de Commissie het opsekende, en toen dit alles was afgeloopen, zond de Commissie het opsekende, en toen dit alles was afgeloopen, zond de Commissie het opsekende, en toen dit alles was afgeloopen, zond de Commissie het opsekende, en toen dit alles was afgeloopen, zond de Commissie het opsekende, en toen dit alles was afgeloopen, zond de Commissie het opsekende, en toen dit alles was afgeloopen, zond de Commissie het opsekende, en toen dit alles was afgeloopen, zond de Commissie het opsekende, en toen dit alles was afgeloopen, zond de Commissie het opsekende, en toen dit alles was afgeloopen, zond de Commissie het opsekende, en toen dit alles was afgeloopen, zond de Commissie het opsekende, en toen dit alles was afgeloopen, zond de Commissie het opsekende, en toen dit alles was afgeloopen, zond de Commissie het opsekende, en toen dit alles was afgeloopen, zond de Commissie het opsekende, en toen dit alles was afgeloopen, zond de Commissie het opsekende, en toen dit alles was afgeloopen, zond de Commissie het opsekende, en toen dit alles was afgeloopen, zond de Commissie het opsekende, en toen dit alles was afgeloopen 2°. Door het verloopen der moessons, de ongeregeldheid der saizoenen en de buitengewone droogten, welk een en ander aanleiding had gegeven tot ziekelijkheid van het rijstplantsoen en tot het vermenigvuldigen van schadelijk ongedierte. 8°. Door de meerdere consumtie van rijst in het Gouvernement van Java’s Noord-Oostkust, een gevolg van de toenemende bevolking. 4°. Door het uitmergelen van de rijstvelden, die gestadig met rijst en andere gewassen worden beplant, zonder dezelve te bemesten of braak to laten liggen. In den boezem van de Commissie bestond verschil van gevoelen over eenander punt, de vraag, namelijk, of de toenmalige duurte van opium, in vergelijk van vroegere jaren, ook onder de aanleidende oorzaken behoorde van de verschijnselen welke het voorname onderzoek van het onderzoek waren. De zakelijke inhoud van het gehouden onderzoek wordt den lezer aangeboden. Hij zal daaruit ontwaren dat er, behalve van de opium pacht en het circulerend medium, ook sprake is geweest van de vraag: of en in ho ver Hebben verhängen van dessas aan Chinezen schadik is te achten, eene vraag, die door sommigen bevestigend, door anderen ontkennend werd beantwoord. Reeds hebben wij gezegd, dat de overige verslagen niet in ons bezit zijn; wij voegen er bij, dat wij ook het gemis betreuren van het omstandig rapport, hetwelk de Gouverneur van Java’s Noord-Oostkust de Heer N. ENGELHARD, aan de Hooge Regering uitbragt. Uit hare resolutie van den 36“ November 1805 ‚ kan men echter eenigermate afleiden, wat de hoofdstrekking van dat rapport is geweest. Zie Bijlsge Ne. 1. De schaarschieden van düften en het opdringen van bonken, schijnt de Heer ENGELHARD te hebben beschouwd als eene medewerkende oorzaak der ontstane duurte van rijst. Doch hij schijnt ook te hebben gelöd, dat eene - meerdere tusschenkomst der bestehende magt noodig was, om de bevolking, echter op eene voorzigtige wijze, te dwingen, eensdeels tot het ontginnen van meerdere rijstvelden, en anderdeels tot het planten van padi dalm, in stede van padi gendjah. Daartoe werd hij bij het regeringebesluit gemagtig, on- der aanbeveling van behoedzaamheid. Het uitmergelen der gronden, door het beplanten der velden, na den pa- diopgst, met djagong, oebi en inzonderheid met katjang, schijnt insgelijks door den Heer ENGELHARD als eene oorzaak van verminderde productie te zijn aangenomen geweest. De Regering, daarmede instemmende, gaf hem in overwegging, of het niet geraden zou zijn, het beplanten der rijstvelden met die aardvrachten tegen te gaan. Zij gelöde ech ter niet, dat het-zonder afwisseling beplanten der velden met padi, eene oorzaak van onvruchtbaar- heid was, en oordedelde, met den gezaghebber van Java’s Oosthoek, den Heer ROTHENBUHLER, dat, wanneer dit werd aangenomen, de meeste rijst- velden reeds tot den hoogsten trap van onvruchtbaarheid zouden zijn geko- men, aangezien dezelven voor meer dan duizend jaren op die wijze zijn gebezigd. De Regering wilde intusschen niet tegenspreken, dat eeno tweede bebouwing der velden met rijst, in een en hetzelfde jaar, niet altijd zoo voordeelig uitvalt als de eerste beplanting, hetgeen welligt aan het min- der gunstig saìzoen moet worden geweten. Zij wilde voorts gezorgd heb- ben, dat voor zaad steeds van de rijkste en’ beste padi genomen werd, het buiten twijfel stellende, dat aan het tegendeel moest worden toege- schreven, dat de halm toen minder opleverde dan in vorige jaren. Uit het genomen beschuldt blüht mede dat de Regering de zaak niet genoegzaam toegelicht achtte; immer, den Gouverneur van Java’s. Noord-kust werd opgedragen om in alle Residentiën, Regentschappen en Districten, onder zijn gezag, nadere onderzogen en opnemingen te doen beverkstelligen ‘in het belang van de bevolking, van de rijstkultuur en “van de veeteelt, met last om van zijn bevinding verslag te geven, met éhijvoeging van zijn consideratién en advies.” Aan dien hoogen ambtenaar werd wijders het vertrouwen der Regering te kennen gegeven, dat hij streng zou tegengaan alle verwaarlozing van waterleidingen en afdammingen, aangezien de Regering vermoedde, dat te laat werd overgegaan tot het herstellen van dezelven, waardoor de rijst-velden ook te laat in het saizoen beplant werden. De Vorsten van Solo en Djocjo en de Panoembahan van Madura werden op eene vriendelijke wijze aangezpoord, om ook in hunne landen eene verdubbelde aandacht te vestigen op de rijstk. ultuur. Het eiland Bawean werd destijds door Java van rijst voorzien. Ook daarop was de aandacht der Regering geworden, want (dus redeneerde men) eenige duizende zielen worden op die wijze gevoed, zonder zelf voort te brengen. Aan den Gouverneur van Java’s Noord-Oostkust werd daarom in overweg gegeven, “om de ingezetenen van dat eiland over te halen “om naar Java te gaan en zich daar, onder een hoofd uit hun eigen mid-den gekozen, te vestigen op een onbebouwd stuk land, b. v. in wester “Balamboeangan, ten einde dat voor de rijstkultuur te ontginnen” De Regering keurde het verder goed, dat de Gouverneur het slagten van wijfjes buffels, nog voor de voorteeling geschikt, had verboden, welk verbod mede te Batavia werd uitgevaardigd, de landeigenaren aldaar te-vens aanmoedigende om ossen voor den landbouw te doen bezigen, “zoo als dit plaats heeft op Java bij het beploegen van hooge landen’ An den Gouverneur werd zeer bijzonder aanbev Om te blijven vol-harden in het houden van een kundig op- en tozigt over het bestuur, Mensgeschap Demak, de korenschap van Samarang en ook van belang voor den vervor van rijst naar Batavia. Voorts werd hem op het hart gedrukt om op de rijstkultuur en de aankweeking van andere levensmiddelen te Sa- latiga en Oengaran en in het vruchtbare Djamboe, de meest mogelijk acht te slaan, met verdere last om zijn beste pogingen aan te wenden, “om “den Keizer van Soerakarta en den Sultan van Djocjocarta te overtuigen “van het ondoelmatige en onstaatkundige, om de rijst, als het voornaamste “levensmiddel, te doen onderhevig zijn aan de belasting der tolpoorten, hen “trachtende over te halen om den tolvrijen afvoer van rijst toe te staan.” De lediggang (dus werd verder bevolen) moest zoo veel mogelijk worden tegengegaan, door dezulken, die zich daar aan schuldig maakten,  alwaar nog voor " veel handen gelegenheid was tot nuttigen arbeid. Vooral werd de Gouverneur opmerkzaam gemaakt op het tegengaan der misbruiken, waarvan, zoo het schijnt, zijn rapport had gewaagd. Hij moest onder anderen zorgen dat in Demak, het inlandsche bestuur met gewarnt werd nagegaan, opdat de gelden van het verpligte contingent niet losbandig verkwist, maar aan den armen landman uitbetaald werden, An het bestaan van verkeerdheden, te dezen opzigte, schreef men de vele rooverijen toe, die destijds in Demak plaats hadden. Als een gevolg van het voorkomende in de voormelde resolutie der Hooge Regering, zond de Gouverneur van Java's Noord-Oostkust, in December 1805, aan de Residenten in zijn ressort, een aantal vraagpunten, betrekkelijk de uitgestrektheid der in de laatst voorafgaande tien jaren nieuw aangelegde en ontgonnen rijstvelden — de vooruitzigten tot verdere uitbreiding — de hoegrootheid van den oogst — het planten van het zoogenaamde tweede gewas — de middelen om dit te bevorderen — de veefokkerij — het aanmoe-digen en verbeteren van den landbouw — Heute aanleggen van nieuwe dessas — de verdeeling der rijstvelden onder de dessabewoners — de evenredigheid der rijstvelden tot de werkbare mauen — de verplaatsing van menschen uit de overbevolkte naar de minder bevolkte dessas — en het te werk stellen van ledigloopers, Van de op die vraagpunten ingekomen antwoorden zijn ons slechts bekend, die van den Heer ROTHENBUHLER, gezaghebber van den Oosthoek, en van eneenigen zijner ondergeschikten. Dat van den gezaghebber voert de dagteke-ning van den 19%" April 1806 en wordt den lezer insgelijks aangeboden!. Das verschieden betreffend op den residenten Soerabaja, Pesoeroean en Besoeki, zoo als zij thans zijn zamengesteld, daaronder begrepen het dis-trikt van Banjoewangi en het eiland Madura. Wij treden in geene uitvoerige ontleding van des gezaghebbers verslag, maar verwijzen den lezer naar den zeer leerrijken inhoud van dat stuk. Een paar aanmerkingen zal men ons wel willen ten goede houden. Aan de aandacht zal het niet ontgaan, dat de opgegeven uitbreiding der 1 Zie Bijlage N°. 2. & 8 DE RISTKULTUUR OF JAVA. rijstkultuur in den tijd van tien jaren, zeer gering was. Vergelijkt men daarmede wat in onzen tijd, in een gelijk getal jaren, is verrigt, dan zal men verbaasd staan over den toegenomen invloed van het bestuur op den gang der zaken en over de meerdere klem, waarmede van dien invloed wordt gebruik gemaakt. De Heer ROTHENBUHLER schreef veel kwaad toe aan het meer en meer toenemend gebruik van opium. Hoezeer wij niet willen beweren, dat deze aanmerking van grond ont Bloot was, met betrekking tot eenig bijzonder gedeelte van het eiland Java, zij schijnt, als algemeene bewering, onjuist, immer wanneer eenige waarde te het is aan de berekeningen, voorkommende in de onlangs door het Koninklijk Instituut uitgegeven Proeve van eenige Geschiedenis van den Opiumhandel in Nederlandsch Iidië*, tot uitkomst hebbende, dat terwijl het verbruik van opium in het jaar 1755 was ‘, ib per ziel, hetzelve in 1805 was verminderd tot, ib en tien jaren later tot ilse B per ziel. Overigens deelen wij in den wensch van ROTHENBUBLER, dat het gebruik van opium geheel kon worden belet. Ten slotte herinneren wij, dat de Heer ROTHENBUHLER een der Nederlandsche ambtenaren was, die door den Heer RAFFLES in 1813 werden gegrändet, alvorens hij het Contingentenstel afschaffte en dat der Landrenten invoerde. Mei 1858. Zie 1°. Jaargang ons Tijdschrift, bi. 160. DE RUSTKULTUUR OF JAVA. 9 BIJ LAGEN. BIJLAGE N° 1. Zakelijke inhoud van de antwoorden, gegeven door de onderte noemen personen, ter gelegenheid van een onderzoek naar de redenen van de in het jaar 1804, èn het regentschap Demak, geheerscht hebbende schaarschheid en duurte van rijst. Boven elke reeks van antwoorden is de naam gesteld van den ondervraag-den persoon. De voormige Regent van Demak. De dessas die hij aan Chinezen verpachtte, bragten ruim 800 kojans rijst en de niet verpachtte alechts 160 kojans op. Wat op zijn verpligt contingent te kort kwam en wat door de dessgs, volgens de van ouds bestaande schatting, niet kon worden opgebragt, kocht hij op de passars, tegen g ereede betaling, zoo als elk ander Javaan. Het verpachten der dessas aan Chinezen heft zijnne goede en kwade zijn de; de Chinezen baren wel meer moeijelijkhe- den, maar wanneer de Regenten niet knap en de dessas niet verpacht zijn, is het nog veel erger. De tweede Regent, aan de gevolgen van een armbreuk overleden, aan den Gouverneur-General VAN OVERSTRATEN dies gemaakt hebbende, dat het verpachten van dessas en passars aan Javanen goed zou gaan, gaf zijn Hoogedelheid aan hem (Regent) te kennen, dat hij in dien geest wilde gehandeld hebben; maar hij (Regent) had daarop geantwoord, dat de verpachting aan Chinezen de voorkeur verdiende, omdat die de kunst verstaan 10 DE RUSTKULTUUR OF JAVA. om het volk te doen leveren, het volk te doen leveren, het volk te doen leveren, het volk te kunnen doen, immer wanneer zijn niet knap zijn. Hij (Regent) is verpligt geweest de knoo-pen van zijn badjoe te verpanden, om rijst te kunnen koopen voor zijn conntingent, om het volk allerlei slinksche wegen insloeg, om geene leverantie an hem te doen en de rijst ter sluik van de hand te zetten. Hij ontving het geld uit de kas der Compagnie en gaf het aan de ‘hoofden der dessas, de kojan gerekend tegen 10 Spaansche matten, en daar de Compagnie 15 Rijksdalers Hollandsch betaalt, schoot er een dukaton over, die besteed werd voor den inkoop van stroozakken, om de rijst van de ver afgelegen dessas an té brengen. Was de rijst goedkooper dan 10 Spaansche matten, dan bleef het overschietende aan de hoofden, was de rijst duurder, dan werd het entbrekende door den gemeenen man aangevuld. De dessahoofden en mantries zijn wel eens traag in de voldoening van het contingent, om zijn soms het geld, voor het inkoopen van rijst bestemd, op eene andere wijze g ebruiken; zijn die hoofden nabestaanden van den Regent, dan durft het volk ze niet varklagen. De Chinesche pachters der dessas verkrijgen wel eens vergunning om een passar aan te loggen, daar waar veel rijst is; voor die vergunning befallen zij een of twee kojans rijst; op die passars koopen zij al de rijst op, om dezelve later weder ten duurste te verkoopen aan de hoofden, voor bet ontbrekende tot de aflevering van het contingent. Voorheen werd de kojan rijst van de Chinesche pachters aangenomen tegen 82 pikals, maar later werd dit op 34 pikols gesteld, zoo als hij (Regent) dezelve ook aan de Compagnie afleverde. De niet verpachtte dessas leveren 44 pikols rijet voor elken kojan; uit het meerdere wordt voorzien in de voeding der opvarenden van de kruisvaartuigen en van de prauwen, gebezig om de schepen te lossen en te laden. De Gouverneur bekwam daarvan voorts 20 kojans voor het onderhoud der personen, die gebruikt werden om tegen den uitvoer van rijst te waken, voor nieuwejaarsgeschenken em voor gehenken aan de gecommitteerden, die van Samarang gezonden worden om de klapperboomen en de houtbosschen op te neme. De Dessas die afgezonderd waren voor de werkzaamheden in de bosschen, leverden voorheen an ieder Regent 20 kojans rijst, tegen betaling van 10 Spaansche matten, maar hij (Regent) vermeant dat die dessas daarvan sedert bevrijd zijn. De tegenwoordige duurte en schaarschte van rijst schrijft hij toe 1°. aan de meerdere consumtie, omdat de bevolking van Java jaarlijks toeneemt; 2°, aan het tegenwoordig minder opbrengen der rijstvelden dan vroeger, niet-tenständen er veel nieuwe ontginningen hebben plaats gevonden. Eenige jaren geleden, bragt een djoeng 50 amat op en thans niet meer dan 45, bij wel slagen, en dikwijls slechts 40 of minder; de reden hiervan is, dat de gronden, door gedurig bebouwd te worden, uitgemeld raken. 98°. Aan veel ziekten, welke thans in het rijstgewas worden waargenomen, zonder dat men de redenen daarvan kan nagaan. 4°. Aan het minder hard en gegeld doorkomen van de regenmoessons, zoo als men dit jaar nog heeft endervonden. 6°, Eindelijk en voornamelijk, aan het in wandeling brengen van het Japansche kopergeld (Bonken), waardoor, niet alleen de rijst, maar alle andere waren duurder zijn geworden, doordien de verkoopers, om Gegen düssten te moeten te mögen, voor niet minder dan de waarde van een stuiverstuk willen verkoopen; hetzelfde wat men voor de werd van de korten kocht, moet men thans daardoor met vier duten betalen. Voorheen werd de rijst ook wel eens duur, maar slechts gedurende een korten tijd. Onder anderen, kort nadat hij het Regentschap Demak aan-vaard heeft, was de prijs van de rijst veel hooger dan thans; het gebrek was x00 groot, dat men voor geen geld rijst konde bekomen. Hij (Regent) is zelf in dat geweest. De landbouwers planten het liefst de rijstoorten, bekend onder de benachmanen van ombok en gendjak, omdat deze het spedigste geogst kunnen worden, waardoor zij spediger in het bezit van geld komen. Die soort padi heeft ook minder regen noodig dan de padi dalm die niet goed meer geplant kan worden, doordien thans minder regens vallen en het land minder overstroomd wordt dan vroeger. Nieuw ontgonnen velden brengen het eerste jaar weinig op, het tweede meer, maar het derde jaar het meest, waarna de opbrengst weder afneemt en gelijk komt met die der gewone rijstvelden. De slijk die door de overstrooming der rivieren op de velden komt, geeft veel en goed voedsel aan dezelven; die overstroomingen zijn dus zeer gewenscht, mits dezelve komen voor het planten van de padi; daarna ko- mende ontwortelen zijn de plant. De padivekden gesneden zijnde, wordt op dezelve geplant: Djarak (Palma Christi), Oebi, Kapas en Djagong; de drie laatste producten zijn zeer Nadee-. lig voor den grond, omdat het droge planten met groote wortels zijn, die den grond uitputten; de Javaan plant dezelve echter gemakshalve gaarne. De Djarak is daarentegen voordeelig voor den grond, omdat dezelve voedsel aanbrengt. In vroeger jaren werd veel rijst uitgevoerd naaf Koedoes, Djawana en ‚naar de bergstreken, van waar dikwijls 200 draagpaarden te gelijk kwamen om met dat graan te worden beladen. Toen hij Regent van Demak werd, vond hij het land in vervallen staat. Om de bevolking te gemoet te komen, heeft hij zich vergenoegd niet meer dan een halven bos padi van 4 katies van ieder amat, instede van een heelen bos, zoo als zijne voorzaten, te heffen. Hij kan niet opgeven welke hoeveelheid padi door de tegenwoordige Regenten gevorderd wordt. 2°, De Regent van Batang. Het was te wenschen dat er geen offizielle geworden; het gebruik daarvan maakt veel lui en slecht volk; de prijs van hetzelve is zoo hoog, dat de bevolking geen middelen bezit om zich hetzelve te verschaffen; zij gaat daarom stelen en rooven. Fen liedje der voorvaderen zegt: “dat zoo lang de Ja-vanen opium gebruiken, onder hen geen goede trouw en vriendschap kan bestaan, want onder schijn van vriendschap komen zij bij elkander en ste-len en rooven bij die gelegenheid;” — het zelfde liedje zegt nog: “dat de opiumverbruikers vrienden zoeken te maken om dat doel te bereiken.” Voor den vermogende is het gebruik kwaad, omdat hij daardoor arm, voor den arme, omdat hij daardoor slecht wordt. Men moet het opium geheel afschaffen en doen vervangen door het gebruik van koffij, want die is goed voor den Javaan; hij wordt daardoor sterker. De Compagnie moest dit aan-moedigen, ofschoon door meerdere binnenlandsche consumtie minder van dat product aan haar zou geleverd worden, niettegenstaande de koffikul-tuur algemeen toeneemt. De Javanen z In groote liefhebbers van koffij en trachten die tegenwoordig reeds ter sluik op de passars te koopen. Zonder moeite zal men het gebruik dus algemeen kunnen maken, tegen verbod van het gebruik van opium. Voor een kati opium gaf men vroeger. DE RUSTKULTUUR OF JAVA. 13 Spaansche matten en thans 41 Spaansche matten koper geld; hetzelve is daasbij nu van minder kwaliteit en wordt meest gemengd met veel soorten van bladeren, onder anderen met de accana. Of de duurte van het opium de oorzaak is van de duurte der rijst en andere produkten van het land, dart hij (Regent) evenwel niet te versckeren; maar sangezicn alles veel duander is dan vroeger, vooronderstelt hij, dat de duurte van het opium asrtoe veel bijdraagt, te meer, daar een man die voor de waarde van 5 éuiten aan opium wil koopen, daarvoor een groot stuk kopergeld, ter waarde van 8 duiten moet besteden; het selfde heeft met andere inkoopen. Cok plasts. Slecht volk bekreunt zich hierom niet, maar de goede men-shen die nu en dan slechts een weinig opium gebruiken, geven daarvoor veel meer uit. Het gebruik van opium is voor de gezondheid zeer nadee-g, 200 dat men rekenen kan dat van de tien gebruikers, niet meer dan ce m laag leeft. De karbouwen (buffels) zijn tegenwoordig veel daurder dan vroeger; voor cen vet beest, geschikt om te worden geslacht, geeft men thans 18 matten, tam 38 dubbeltjes ieder, in koperen bonken; vroeger had men zulk een beest toor & a 9 zilveren Spaansche matten. De boekhouder WILLEM WEERMAN. De Regenten gaven de dessas aan Chinezen in pacht, betaalbaar in rijst, egen 10 Spaansche matten de kojan van 83 pikols. De op deze wijze verpachte dessas bragten meer dan 600 kojans rijst op. De Chinesche parhters gaven cen Spaanscho mat in voorschot aan de planters om hen am te mocdigen de velden bij tijds te beploegen; bij den oogst ontvingen zj eem amat padie voor intrest van dat voorschot. De Niet verpachtet comme volgden bet voorbeeld van hunne naburen en beplantien hanne velden vak im tijds. Hij (wenn) is daarom van oordeel, dat het beter is de ns aan Chinezen te verpechten, tegen betaling es rie, zoo als plagt + gebcurca, want nu deselve aan Javanen verpacht worden tegen betaling «= gid, komt er weinig rijst binnen. De Regenten ontvangen het geld ez steken bet op. De tweede Regent bezwaart de dessts onder zijn ressort, en detalken die vroeger } kqjan moesten opbrengen, thans de levering van @ kojan op te leggen, en zoo allen in evenredizhcid, ten einde op 14 DE RIJSTKULTUUR OP JAVA. Die wijze het verplicht contingent te kunnen opbrengen. De eerste Regent is in de levering van zijn contingent ten achteren, doordien hij te goed is en eene talrijke familie te onderhouden heeft. Door de zware lasten verloopt de bevolking en dit is de ware oorzaak waarom de contingenten van de Regenten niet voldan worden. Sedert het bestuur van Zijn Edelheid van OVERSTBATEN, hebben de Chinese weinig of geen dessas in pacht gehad en zijn de Begenten ook sedert dien tijd ten achteren geraakt met de voldoening van hunne contingenten. De bevolking voldoet tegenwoordig aan den tweeden Regent 44 picols en aan den eersten Regent 42 pikols per kojan, terwijl zij vroeger konde volstaan met de levering van 34 pikols per kojan aan beiden. Door het gedurig bearbeiden van de velden vermageren dezelven, waar-door ze minder rijst afwerpen dan vroeger. Het verbouwen van djagong, ofschoon nuttig als voedingsmiddel, is zeer nadeelig voor den grond, waar-voor de djarak daarentegen voordeelig is; die plant heeft zware en vette wortelen, die in den grond blijven n adat de plant afgesneden is, en verrottende voedsel geven, doordien die plant zijnde, is volstrekt niet goed en staat gelijk met dagong en oebi. Doch indien de Javaan algemeinen darak planten en daraukomme meer winst behaalte, zou hij te lui worden om rijst te planten; dit is ook het geval met de kapas, te meer omdat het planten van djarak en kapas minder moeite gefen van het planten van rijst. Hij (WEERMAN) ontving het geld uit de kas van de Compagnie en betaalde dat uit aan den Regent, die het in zijn bijzijn en dat van de Patties, verdeelde onder de hoofden, in evenredigheid van de grootte der dessas, de kojan gerekend tegen 10 Spaansche matten. Zij ontvingen echter 12 Spaansche matten per kojan van de Compagnie en hielden alzoo een du-caton over voor den inkoop van zakken. In de behoefte van het huishouden van de Regenten werd voorzien door de inkomsten van de dessas die voor geld verpacht waren. De dessahoofden verdeelden het ontvangen geld onder de bevolking, van hunne dessa. Hij (WEERMAN) weet niet dat 1 Daar deze wijze van betaling door al de ondervraagde personen op gelijke wijze ís opgegeven, zal zij, korthaidshalve, niet meer her Hald worden. DE RUSTKULTUR OF JAVA. Toen hij te Demak geplaatst was, de gewoonte medebragt, dat de dessa-bewoners het geld dat zij van de Regenten ontvingen, aan hunne hoofden gaven, om voor hen de levering van rijst, in het pakhuis van den Regent, op zich te nemen. De dessas voor de boschwerkzaamheden bestemd, leverden voor ieder Regenten ontvingen van de dessas dus 40 kojans. Het gebeerdet wie dat sommige dessas door misgewassen niet in staat waren om de hun opgelegde hoeveelheid rijst af te leveren. In dat geval kochten de Regenten de ontbrekende rijst voor het contingent van de Compagnie op markten die zij hadden. Hij (WEERMAN) heeft wel gezien dat zij dan tot 22 Spaansche matten voor de kojan betaalden. Ten tijde van den Gouverneur sIBERG, kwamen dikwijls tot 200 draag-paarden te gelijk uit de vorstenlanden om in het Demaksche rijst op te koopen. Hij (WEERMAN) heeft zelf aan dien Gouverneur voorgesteld om zulks tegen te gaan, doch heeft die dit niet gewild, ter voorkoming van onge-noegen met den Keizer en den Sulthan. De kapitein Chines voerde jaarlijks 500 kojans rijst uit en kocht eene ge-lijke hoeveelheid op voor den Gouverneur. Twaalf zoogenaamde pas-praauwen voerden jaarlijks 5 à 600 kojans uit, en zekere Maleijer, mma ge-naamd, kocht ook eene hoeveelheid rijst op in het Grobogansche en in Selo. Dit heeft met zijnen dood opgehouden. De Regenten leverden hunne contingenten nogtans bij tijds af. Ten tijde van den Edel Heer vAN DER BURGH was alles steeds met ultimo Augustus afgeleverd, zelfs de katoenen garens, het hout, als anderzins. Een nieuw ontgonnen stuk land geeft het eerste jaar weinig, het tweede meer en het derde het best, doch is de opbrengst daarna weder afnemende. Vroeger was de djagong (maïs) goedkoop. Hij zelf heeft, voor hij Demak verliet, de 1000 stuks voor 4 dubbeltjes gekocht. De Javaan plant het liefst pads ombok of gendjak , omdat genoemde soorten spoediger tot rijpheid komen dan andere soorten, voornaamlijk de padi dalm, en hij daarvan dus eerder genot kan hebben; dit is omdat de gendjak minder regen vereischt dan de dalm welke soort ongeveer zes maanden te veld staande, niet rijpt voor het invallen der drooge moeson, wanneer de in. 16 DE RIJSTKULTUUR OP JAVA. grond scheurt, de kleine worteltjes der plant breken en de plant het noo- digo voedsel mist. | Hij (WEERMAN) kan de bestaande redenen voor de duurte en schaarschte van rijst niet met volkomen juistheid opgeven. Zeker is het dat de be- volking van Java en haar smaak om rijst te verbruiken zeer toegenomen zijn en de velden daarentegen minder opbrengen dan vroeger het geval was. _ Een djoeng die vroeger 50 amat padi opbragt, geeft thans maar 45 amat bij wel slagen van het gewas en anders maar 40 en minder. Het padi- gewas is daarbij aan meer ziektens onderhevig, waarvan hij de oorzaak niet weet, maar de moessons verloopen, zoo als men in dit jaar onder an- deren nog waargenomen heeft. Dit alles kan daartoe bijdragen, doch de voorname oorzaak is, naar zijn oordeel, te vinden, in het in omloop brengen van de Japansche koperstukken, doordien het voor den Javaan moeijelijk ‚is om voor die knuppels (bonken) iets van weinig waarde voor hem en zijn huisgezin te koopen, dat vroeger gemakkelijk was door den overvloed van Compagnies duiten in den omloop. De Chinesche wisselaars geven niet meer dan 6 duiten voor een stuk van twee stuivers, en 34 à 3 duiten voor een klein stuk van een stuiver. Ten tijde van den Edel Heer van Dex BURGH is het eenmaal gebeurd, dat men te Demak voor een pikol rijst 5 Spaansche matten moest betalen ; de duurte heeft veel menschen van Aonger doen sterven. Op de Paseban te Patti zijn tot 500 menschen geweest, die door zwakte niet voort konden en aan het zeestrand bij hem (WEERMAN) kon het volk door den honger niet meer werken; zijne vrouw heeft voor dat volk spijs gereed gemaakt, want zij waren zoo zwak, dat 30 à 85 man niet in staat waren om een wind-boom, 22 à 23 voet lang en 5 à 6 duim dik, op te ligten. Het opium kostte vroeger 720 Hollandsche zilveren Rijksdalers de kist ; het zelve is thans veel duurder en nogtans begrijpt hij, dat dit niet bijdraagt tot de duurte van de rijst en andere producten, wijl de Javaan nu maar minder opium gebruikt. Het gebruik van opium is zeer nadeelig, omdat de Javaan daardoor lui en slecht wordt, want geen geld voor den aankoop bezittende, gaat hij uit rooven en stelen, zoo als nu het geval is, daar er Tegenwoordig veel meer rooverbenden gevonden worden dan vroeger. Heilzaam zou het zijn, indien het opium geheel afgeschaft werd, en men het DE RIJSTKULTUUR OF JAVA. 1? Tolk koe gewennen om in plaats daarvan koffij of Tjoe (eene soort van ‘arie drank) te gebruiken. : De gewone prijs van cen buffel was vroeger van 5 tot 54 Spaansche matten. 