None
gemengd. Dit had begnüglich plaats met het Tgîsei nù, koper of metaal, dat men dialepidosy van het Grieksch ke^iq, noemde; ook dit diende ad aspritudinem. De aspritudözeg Dr. Sichel was een oogziekte, die zich openbaarde door de yerschyning van granulatiën en van zekere droogte op de binnenwanden der oogleden. De safraan was daar-tegeü een verzachtend en welriekend middel. Ook Celsns (Yï. 6) beschrägt deze ziekte en wgst tevens de middelen an om ze te bestrgden. Het woord sycosis van onzen stempel duidt eigenlgk eene baard- of haarziekte aan, die zich in den vorm van kleine puistjes rond om de haarwortels openbaart. Deze zweertjes hebben de gedaante van het zaad der vgg En (Tvtuov); vandaar het woord sycosis. Streng genomen zon dus de ziekte, op onzen stempel vermeld, eene verz wering der wimpers aanduiden, maar in de heelkunst der oogen wordt zg in breederen zin genomen voor een ingewikkeld trachoma of voor granulation van meer ernstigen aard. De Romeine sehe geneesheer Scribonius Largus geeft in zu werk, De compositione medicamentorum (XXX), een collyrium tegen de sycosis der oogen ten beste. Dat deze oogziekte bé de ouden onder deze benaming bekend was, wist men dus sedert lang, maar het woord zele was tot hiertoe op geen enkel stempel gevonden. Onze vondst heeft dus in deze zaak een nieuw licht gebracht. Désigné de sycosis de oogen een ziekte is die niet verschilt van de aspritudo getuigt Dr. Sichel met de volgende woor-den: "Les mots de xerophthalmia, sycosis et hypersarcomata chez Gallien et d'autres médecins grecsont synonymes de réaxcofiora et de xqar^vrifirBq. Ils semblent désigner les granulations à leurs différents degrés de développement. Les auteurs latins et les cachets d'oculistes les citent sous le nom de aspritudo, quelquefois même de scabrities ou  de nombreux topiques. Us en avaient même de caustiques qu'ils appelaient ÇivloVf (ftvaçCov. (la lime), et vatriQ (le grattoir). La pierre ponce (TcUrOfiçig) qu'ils faisaient entrer dans des collères secs, leur servait également à user ces inégalités de la face interne des paupières. Toutefois ils les attaquaient aussi par des opérations chirurgicales, pour lesquelles ils avaient inventé des instruments particuliers. Aspritudo en sycosis beduiden dus en dezelfde ziekte maar in verschillende phasen; vandaar de reden waarom op ons stempeltje het zelfde collyrium wordt vermeld als dienende ter bestriding der aspritudo en der sycosis te gelk. Ten slotte moeten wg nog bemerken dat op on zegeltje sycosis voor sycoses te lezen staat. Dit is, zoals men weet eene andere schränge van den ace. plur. Wg vertalen dns ons eerste en derde opschrift door: collyrium van den oogarts Titus, samengesteld uit safraan, ter beschränge der ruheid en der zaadvormige puistjes op de binnenwanden der oogleden. Het tweede en vierde inschrift luidt: TITI BASILIVM AD CLA RITATEM OPOBALSAM(atum). Het oogmiddel Basilium komt zelden op stempels voorbeeld dat w^ daarvan kennen, troffen wg an op eenste van de artsen C. Julius Florus en L. Silius Barbaras te Bavay gevonden. Wg lezen daar: C. IVL. PLORI. BASILIVM. AD CH» » » L. SIL. BARBARI PALLADI. AD. CIC. De klassieke schrevers gewagen van dit middel volgens ons beste weten niet; maar Tochon Cacheta d'Oculistes en Grotefend De Stempel der Augenärzte en op hun voetspoor de uitgevers der nieuwe bewerking van het woordenboek *) Sichel, Nouveau recueil, p. 14. (152) van S^orcellinns, z^n van geyoelen, Dat het recept hervoor komende onder den naam van basiUunij hetzelfde is, als dat waarvan Galenus, Celsus en Priscianus onder den naam van Basilicon spreken. Galenas gewaagt zelfs van een BaaaiXMiov ipwçixov. 'Celsus schrgft over het colljrium basi- licon het volgende: Si scabri oculi sunt, quod maxime in angulis esse consuevit, potest prodesse iviv.... Nulluni tarnen melius est (remedium) quam Euelpidis, quod Basilicon nominabat. En wat verder, na de ingrediënten van dit middel beschreven te hebben, voegt hg er bg: Verum de basilico quoque coUyrio convenit, ad omnes affectus ocnlo* rum id esse idoneum, qui non lenibus medicamentis curantur. Dit middel was volgens de hier aangehaalde woorden van Celsus eene vinding van zgn tgdgenoot Euelpides, wienskunst hg meermalen op prigs stelt en dien hg aetate nostra maximus ocularius medicus noemt (VI. 6). Het was eeo colléryrium ad claritatem, dat is : om het licht der oogen te versterken. Wg vonden bg Grotefend en Sichel niet minder dan twaalf zegels met recepten van dien aard. Wg noemen daaronder een chelidonium ad claritatem, een chloren ad claritatem, een chloren ad claritatem, een chloren, een caenom, een diacinnabareos enz. allen ad claritatem. Zelfs vonden wg bg Dr. Sichel een recept van C. Dedemon dat ambrosium en melinum ad caliginem et claritatem voorschreef. Dit colléryrium werd dus te gelijk gebruikt tegen de zwakheid {ad caliginem En voor de versterking (ad claritatem) van het gezicht. Ons collyrium draagt dit bzgonder kenmerk, dat het is opobalsamatum, dat is met balsem gekruid. De balsem die beg de ouden als een der fijnste reukwerken werd beschouwd die tenste tevens tot geneesmiddel. Vele oogzalven vinden wg met balsem bereid; deze- behoorden voornamelgk tot dat soort welke ad claritatem dienden. Zoo vinden wg bg Tochon (Cachets d'oculistes N^. 56) een stactum opobalsamatum ad claritatem van den oogarts L. Junius Philinus; bg Grotefend (N^. 91), een dergelgk van C. Sulpicius Hypnus ge- Sichel, Nouveau Recueil p. lé. tonden te Mandeore en een derde van T. Flavins Respectas (N°. 32) gevonden te Worms. Grotefend ma M. akt verder een cacliet bekend (N^. 44) van L. Jnlins Docilas, gevonden te Besançon met het recept: Ambrosinm opobalsamatnm ad claritatem en (N^. 70) een zegel van Maritumus gevonden te Bourg, met het collyrium aegyptiacnm opobalsamatnm ad claritatem. Onder opobalsamum verstonden de ouden een geneemiddel, getrokken uit een plant, die de naam van balsem van Arabie of van Mecca draagt. Plinius noemt het balsem van Judea en geeft van die plant en dat heelmiddel (XII. 54) eeoe uitvoerige beschräving. Omnibus odoribus — zoo verhaalt hg — praefertur balsamum uni terrarum Judeae concessionum, quondam in duobus tantum hortis, utroque regio, altero jugemm XX non amplius, altero pauciorum. Dan besprechend hg den vorm en de gedaante van dit kleine struikgewas en hoe dat meer op een wgnstok dan op een myrtenstruikje gelgkt. Over de manier van het opobalsamum te bereiden, zegt hg verder: succus e plaga (arbusculae) manat, quem opobalsamum vocant, suavitatis eximiae, sed tenuis gutta Ploratu; lanis parva colegitur in cornua. Ex his novo fictili conditur, crassiori similis oleo, et in musto Candida. Rubescit deinde simulque durescit e translucido. Cornelius Celsus (Y. 23,3) noemt van zgnen kant het opobalsamum als ingredient van een nobilissimum antidotum door Koning Mithridatee gebruikt, om zich tegen vergiftiging te behoeden. Tot dusver over het opobalsamum. Na dit alles kunnen wg, dunkt ons, het Inschrift der tweede en vierde zgde van oollje aldus vertalen: basilium met balsem gemengd van den oogen te versterken. Hiermede eindigen wagen onze aanmerkingen op deze ge-neeskundige voorwerpen. De vondst geeft ons eenig denkend. De schryvers der: Notes sur les cachets d'oculistes, in den Bulletin monumental, Aimée 1882, geven bl. 143 de teekening van den balsem-itroik uit Judea. Behold Tan de hoc, waarop de heelkunst bewerkenden gegen de oude Romeinen gestaan heeft en van de beschaying tevens der geromaniseerde bewoners van ons land ait den lateren kei-zert. Deze waren geen barbaren meer, zoals eenige monderne geschiedschrgvers beweeren, maar een beschaafd volk dat op Romeinschen voet leefde. Onze voorouders kenden toen alle goed en kwaad, dat de Romeinen hadden ingevoerd en maakten er een menigvuldig gebruik en misbruik van En niet alleen onze voorouders uit dien tgd, maar ook die der mid- deleeuwen, hebbeu hun voordeel geti'okken uit de beschaving hun door de Romeinen aangebracht; zg bleven teeren op den roem der ouden: instrumenten en recepten, eenigzins gelgk aan de onzen, waren nog in gebruik bij de heelmees- ters der vorige eeuw; enkelen zgn het nog het nog het. Wel een bewgs dat die der ouden deugdelgk waren. Wg hebben voor ons eigen onderricht de hierboven besproken voorwerpen aan twee kundige geneesheeren der stad onzer inwoning getoond. Deze erkenden op den eersten oogopslag de bestemming van vier der vgf instrumenten van den B.omeinschen arfcs. Ook van de twee collyrièn wisten zg de strekking te bepalen. De zalven door den oogarts Titus voorgeschre Venn schgnen dus geen kwakzalversrecepten, maar probate middelen geweest te zgn. Wat er ook van 2^9 wg hopen door het bekendmaken dezer ontdekking eene kleine bgdrage geleverd te hebben voor de geschiedenis der geneeskunde hier te lande ten tgde der Romeinsche over-heersching. GEWONE TERGADE D£B AFDEELINQ TAAL-, LETTER., OESOHIEDETINDIAE EN WLTSOEEBIOE WETENSCHAPPEN, 6BH00DBN DBS 11^« NOTBHBBR 188S. Tegenwoordig de beeren: opzooheb, voorzitter, lbehans, M. DE Y&IES, BRILL, G. DE VBIES AZ., MÉES, BEETS, KÜENEN, KABEE, FEANCKEN, HOEESTEA, KEEK, J. A. FBtJIN, DE GOEJE, TAN ŒEWEEDEN, VOSMAEB, LAND, DE HOOP SCHEFFER, CAMPBELL, DE JONG, PLEJTE, SPEUYT, TIELB, WUNNE, MATTHES, VAN DE SANDE BAKHUZEN, VERDAM, DE LOUTER en BOOT, Secretaris. Het proces-verbaal der vorige vergadering wordt gelezen en goedekeur. De secretaris bericht dat al vroeger is ingezonden een latgnsch gedicht voor den wedstrgd, getiteld Rosa Gueldraea, met het motto uit Horatius: »Operosa parvus carminafingo,' eon onlangs een tweede Judiiha,  dat de stelling van R. Eoser, dat Voltaire wat hg in het eerste boek schreef over den toestand van Bnsland in dieu täd, bgua geheel onleend zou hebben aan een geschrift van Vockerodt, dat in 1872 is uitgegeven, ongegrond is. De spreker biedt zgne bgdrage aan voor de Verslagen en Mededeelingen. Daar de beschrgvingsbrief geene andere sprekers noemt, volgt de rondvraag. De heer Verdam sprecht den wenschauen uit dat, nu de Hollandsche mächtig der wetenschappen zich aan de uitgaaf van Huygens volledige Nederduitsche gedichten ont- trokken heeft, die taak door de Akademie zal worden opgevat, en maakt daarvan een voorstel. De secretaris deelt mede wat over dit onderwerp in 1873 is gehandeld en besloten. De heer M. de Vries acht het eene moeielijke onderne- ming, die geen kans op welslagen heeft, zoolang niet iemand gevonden is, die genoegzame bekwaamheid met lust en tgd daartoe paart. De heer Beets gelooft niet dat het werk moeiel^k en om- slachtig is, als men slechts niet te veel eischt. Naar z^n oordeel is eene nauwkeurige afdruk van hetgeen nieuw en onuitgegeven iu onze hands chriften wordt gevonden, voldoende. De voorzitter verzögte den heer Verdam een schriftelgk voorstel bätte bestuur in te dienen, en deze verklaart zich daartoe bereid. De heer Naber vestigt de aandacht op eenige plaatsen van de Odyssee, die of geheel niet of niet zooals ze nu gelezen worden het werk van Homerus kunnen zijn. Hg toont an dat I, 292 en II, 223 in strgd zijn met het in dien tyd geldend huwelgksrecht en daarom geschrapt moeten worden; dat verder het verhaal van Helena biet troiaansche paard een geheel gewgzigden en dan eerst gevonden zin krigt door in IV, 282 de woorden ij e^6Xd'{ii6vai te veranderen in ijè aéy' slöiiievai. Zoo wordt ook door eene verbetering van den tekst in VI, 63 bewerkt, dat twee der broedera van Nansicaa niet getrouwd, maar kinderen zyn, hetwelk door andere plaatsen geeischt wordt. Neptuuus heeft Het schip der Phaeaciers wel ia een rots veranderd, maar de stad zelve niet door een bergrug omgeven, eu dus wordt de onechtheid van twee versen in het dertiende boek bewezen. Ook XXI, 127 moet onecht zgn. Telemachus beproefde wel den boog te spannen, maar hoop om de pyl door de bélsteelen te schieten kon hä niet hebben. Want hg had dit kunststuk nooit gezien (v. 122), laat staan beproefd. Deze mededeeling, die niet voor de uitgave in de V. en M. wordt aangeboden, geeft aanleiding tot enkele opmer-kingen aan de beeren vau Herwerden en Tiele. De heer Spmyt bestrgdt het standpunt, waarop de heer Naber zich la zgne kritiek der Odyssee plaatst. In Homerus' tgd rede-neerde men niet zoo logisch. Hiertegen verklaren zochten alleen onderhoudend te verhalten. Hiertegen verklaren zich de heer Francken en de spreker, volgens wie de Odyssee zonder verwundering van interpolation onleesbaar is. Dit hebben de Älexandrgnsche critici al begrepen en aangewezen. Door de beeren van de Sande Bakhuijzen en Land wordt medegedeeld, dat bei den boekhandelaar de Charavej te Paris en in het Britsch Museum nog onuitgegeven brieven van en aan Const, en Christiaan Huygens bewaard worden. Daarna wordt de vergadering gesloten. TWEE VBAGEN BETBEFFENDE YOLTAIBE'S HISTORIE DE CHABLES XH. BUDliAQB TAV J. A. W U H H S. OngeTeer van 't oogenblik af der geboorte van de Beyae historique' las men op de keerzgde yan het titelblad van alle afleveringen, die in de jaren 1876 — 1881 uitkwamen« de aankondiging, dat één of meer der eerstvolgende numbers zouden behelzen »Pingaud, étude sur les sources du siècle de Louis XIV de Voltaire." In de aflevering van Juli — Augustus 1881 vlg. werd daar voor in de plaats gelegentlich gesellschaft, een een der de Richelieu en Russie"; later een ander toekomstig artikel van dien auteur. Dientengevolge, dunkt möchte, begint het uitzicht op de vervulling, althans op een sprengen vervulling der eerst gedane belofte van liever- lede te verdwenen. Had de heer Pingaud den arbeid, waar- naar velen ongetwgfeld reikhalzend uitzagen, ter hand genomen, het zou een bewgs te meer zgn geweest van de zucht, die de geschiedvorschers in deze eeuw bezielt om niet te rusten, tot dat zg een historisch werk zooveel mogelgk in al zgu bestanddeelen ontleed, de herkomst dier bestenddeelen nagevorscht, de eerste zegslieden opgespoord hebben, een streven, dat op het gebied der Grieksche en der Romeinsche historie bg uit Stek zicht baar ist alzoo, dat de oplossing van het vraagstuk: waaruit heeft Volteire bei het samenstellen van zgn «Siècle de Louis XIV" geput? zich nog wel eenige jaren zal laten wachteUi met betrekking tot een ander historisch werk vau. Volteaire, de »Histoire de Charles XII, roi de Suède', is men gelukkiger geweest. Maar yerdient dit geschrift den naam »historisch werk?'* Er Egn er, die het ontkennen. De heer Heigel, die Wütels" boeker in Schweden^ kenschetst den aard van 't boek in deze woorden : » lm Ganzen ist Voltaire's Biographie mehr Roman als Geschichte" ^) en zegt een paar bladzgden yerder: »Was Voltaire yon der Jugend EarPs erzählt ist vielfach roman- haft aui^eschmückt" ^). De eerste dezer uitspraken doet h^, na te hebben overgenomen de bekende schets van 't karak- ter van Earol XH, die in 't begin van die levensbeschrg- ving voorkomt en die door den heer Heigel in 't Duitsch wordt aangehaald. Zg luidt aldus: »L'homme le plus extra- ordinaire peut-être qui ait jamais été sur la terre qui a réuni en lui toutes les grandes qualités de ses aïeux et qui n'a eu d'autre défaut ni d'autre malheur que de les avoir toutes outrées" ^). Dit oordeel, door Voltaire over den koning van Zweden geveld, voor tamelijk juist, »nicht ohne Berechtigung", ver- klarende, laat de heer Heigel niettemin de boven aangevoerde nitspraak daarop volgen. Hg wil nog voorbgzien, »des üm- stands nicht gedenken", dat Voltaire nu en dan bg ge- legenheid in brieven met zgn eigen oordeelvelling over Karel XH »in bedenklichstem Widerspruch gerieth". Als bewgzen dier tegenspraak worden aangehaald drie plaatsen uit die brieven. Vermoedelgk zgn het deze plaatsen: »celui que vous appeliez tous Mandrin^), il y a deux ans, il y a 0 Heigel, die WUtekbacher in Schioeden, 1881, blz. 23. ») lèid., blz. 27. De heer Heer, verwijst naar Oeuvres, XXII, 30. In de uitgaaf der Oeuvres complètes, Paris, Dupont, 1823, vindt men de aangehaalde woor-den XXII p. 32; in de Collection complète des Oeuvres, première édition, 1757, VI, p. 44; in de editie van Beuchot, XXII, p. 40; in de editie van Beuchot, XXII, p. 40; in de editie van Beuchot, XXII, p. 10. Bgnaam, aan Frederik II gegeven in bederen, die op de stf aten van Versailles en van Fargs werden gezongen. Zie Oeuvres de Voltaire, Ed. fienclioty LVn, p. 170, noot 8. Jandrin was een sluikhandelaar, zie m., L, p. 271. vénements" le czar Pierre n'était qu'un sage extraordinaire, et Charles XII un fou extraordinaire qui se battait, comme don Quichotte, contre desmoans à vente; Saint-Lambert m'a mandé que le roi Sta-nislas n'était pas trop content que je préférasse le législateur Pierre au grand soldat Charles. J'ai fait réponse que je ne pouvais m'empêcher en conscience de préférer celui qui bâtit des villes à celui qui les détruit et que ce n'est pas ma faute, si Sa Majesté polonaise elle-même à fait plus de bien à la Lorraine par sa bienfèresse que Charles XII n'a fait de mal à la Suède par son opinionaire. Ik geef toe, dat deze plaatsen uit de brieven niet in allen opzichte overreenkomen met de bovenstaande schets van 't karakter van Earl XU; maar dat zg er mede in »bedenkelijke weerspraak" zijn, schijnt mg betwistbaar. Ook op andere bladzgden zguer werken uit Voltaire in 't voorb^gaan een meeniug over dien vorst, die, zonder juist hetzelfde te zeggen als de schets van 't karakter, er daarom niet mede strgdt. In 't begin zgaer »Histoire de l'empire de Russie sous Pierre le grand" roemt hg de »valeur personnelle" van Karl XII, maar voegt er hg, dat zg meer de dapperheid is van een soldaat dau van een koning. Elders beschräft hg hem als »plus courageux mais moins utile à ses sujets que le cz. Ar Pierre, fait pour commander à des soldats et de heer Heigel haute: Oeuvres, LX, 411. In de uitgaaf van Dupont, 1823 vlg. is het LX, p. 423. Daar het Deel hier en by de beide volgende plaatsen hetzelfde is, kan ik niet gelouven, dat een an-dere editie wordt bedoeld. In de editie van Beuchot is het LYII, p. 542. De beide volgende plaatsen zijn door mij niet nageslagen in de uitgaaf van Beuchot. Aangehaald wordt LXI, 23. Bij Dupont is het LXI, p. 25, Aangehaald wordt LXI, 850. Bij Dupont is het LXI, p. 363. Bij Dupont XXin, p. 25. Eveneens in een brief aan den generaal van Frederik Augustus 1, keurvorst van Saksen en koning van Polen, Schulenburg, bij Dupont XXII, p. 11, en ibid,, LI, p. 256: #Charles XII aété le premier des enadiers, et le roi de Prussia est le premier des jrois, non à des peuples, als iemand a qu'à ce que le premier des héros de son temps, mais qui est mort avec la réputation d'un roi imprudent. Nog weer op een andere plaats, tegen 't slot zyner Histoire de Charles XII", treft men die uitvoerige tee-kening aan der persönliche van dezen vorst, welke als een uitbreiding is van de boven aangehaalde. Ainsi, périt, à l'age de trente-six ans et demi, Charles XII, roi de Suède, après avoir éprouvé ce que la prospérité à de plus grand et ce que l'adversité à de plus grand, sans avoir été amolli par l'autre. Presque toutes ses actions, jusqu'à celles de sa vie privée et unie, onété bien loin au-delà du vraisemblable. C'est peut-être le seul de tous les rois qui ait vécu sans faiblesse; il a porté toutes les vertus des héros à un excès où elles sont aussi dangereuses que les vices opposés. Sa fermeté, devenue étreté, fit ses malheurs dans l'Ukraine et le retint cinq ans en Turquie; sa libéralité, déénérant en profusion, a ruiné la Suède ; son courage, poussé jusqu'à la témérité, a causé sa mort; sa justice a été quelquefois jusqu'à la cruauté et, dans les dernières années le maintien de son autorité approchait de la tyrannie. Ses grandes qu'il n'attaqua jamais personne; mais il ne fut pas aussi prudent qu'implacable dans ses vengeances. U a été le premier qui ait eu l'ambition d'être conquérant, sans avoir l'envie d'agrandir ses états; il voulait gagner des Empêcha pour les donner. Sa passion pour la gloire, pour la guerre et pour la vengeance l'empêcha d'être bon politique, qualité sans laquelle on n'a jamais vu de conquérant. Avant la bataille et après la victoire il n'avait que de la modestie, après la défaite que de la fermeté; dur pour les autres comme pour lui-même, comptant pour rien la peine et la vie de ses sujets aussi bien que la sienne; homme unique plutôt que grand homme; admirable plutôt. Béré Dupont  et des défauts de la poésie et de Téloquence dans la langue française", gedrukt in de verzameling der werken van Voltaire en, zoals de uitgevers der editie van Kehl denken, onder zgn tozicht doch een zener leerlingen vervraardigd, wordt op deze beschrängig van Karels karakter als op een voorbeld van treffend ware schildering gewezen. » Le vrai, staat er, se fait sentir dans cette peinture. Je vois dans ces traits un résumé de toute l'histoire de ce monarque. L'auteur ne peint, pour ainsi dire, que par les faits. Ce n'est point lui qu'à par les héros. » Over 't geheel, zegt de heer Heigel, is de levensbeschriving meer roman dan geschiedenis, en 'T bgzonder is het gegen Voltaire van de jeugd van den koning van den koning van den koning van den trant van een roman opgesierd. Op die beide gezegden kom ik thans terug. Reeds a priori is er grond om twijfel te koesteren. Opalledi wgzen verzekert de auteur der biographie, dat hg de waarheid wil vermelden; hij tracht op meer dan op één plaats waarborgen voor die verzekering te geven. Daar, waar hg aanvangt van zijn held te spreken, zegt hg: On se propose d'écrire ce qu'on a appris de certain touchant sa personne et ses actions". In het discours sur l'histoire de Charles XII, dat hg vór den eersten druk plaatste, geeft hg rekenschap van de bronnen, waaruit hg putte: On a composé cette histoire sur des récits de personnes conniies qui ont passé plusieurs années auprès de Charles XII et de Pierre le grand, empereur de Moscovie, et qui, s'étant retières dans un pays libre long. -temps après la mort de ces Bij Dapont XXII, p. 354, 855, Op de naastvolgende bladzijden neeml Voltaire nog andere zijden van Karels persönliche in oogea- schouw. Bij Dupont XLVI, p. 458, 459. Ibid., p. 458, 459. Ibid. XXII, p. 32. Princes, véaient aucun intérêt de déguiser la yérité. Die erste dräk werd, gelök Voltaire zelf in dezelfde Toorrede opérekt, opérekt in 1728, zoals Quérard, la France littéraire, Paris, 1839, X, p. 354 vlg., heefi; opérekt, in 1727 en 1728. Uitgegeven werd hij te Amsterdam in 1731 of 1732. Wie die gelöckwärdige zeglieden zeglieden zeglieden zu wordt in de erste editie niet bericht, wel in de latere, b.v. in die Tan 1757, VI, p. 32, en in die van Dupont XXII, p. 7: M. Fabrice qui a vécu sept années dans la familiarité de Charles XQ; M. de Pierville, envoyé de France; M. de Yillelongue, colonel au service de Suède; M. Poniatowski même ont fourni les mémoires. Ongeveer hetzelfde wordt herhaard t^ En 't eind der » Histoire de Charles XII ^), en mede in het opstel, getügeld »Conseils à un journaliste", waar aan de getuigen nog wordt toegevoegd de broeder van de Torci », M. de Croissi, ambassadeur de France auprès de Charles xn *j. De zoo even genoemde personen zgn maar enkele van de velen, die Voltaire heeft geraadpleegd. Voorzeker waren zg op uitnemende w^ze in de gelegenheid veel te vernemen : zg waren 5f eenigen t:gd in dienst van Karel XII, óf ver- toefden een tgdlang in zgn onmiddell^ke nabgheid. Fabrice was een edelman uit Holstein, door den hertog van dit land ten tyde yan het verblgf te Beu der naar den koning van Zweden gezonden ^). Fierville kwam er terzelfder t:gd als af- gevaardigde van de regeering van Fraukr^k^). Eveneens begaf zich in diezelfde dagen de Villelongue, gesproten uit ») In de bedoelde voorrede zegt Voltaire zelf: in 1731. — Verkeerd is zeker, wat in latere uitgaven staat» b.v. in de eerste verzameling zyner werken, 1757, VI, p. 33, en bij Dapont, XXII, p. 7 : in 1739. Ook Quérard 1.1. heeft 173 1. Maar op den titel dier eerste editie leest men 1732. *) Bij Dupont XXir, p. 367. ») Ibid. XXII, p 324. *) Tbid. XLVI, p. 218. *) Ibid, XXII, p. 204, 243, 263. •) Ibid. XXn, p. 284. 11« (164) een adell^ke familie yan Champagne, aangetrokken door den roem van Earel XII, naar Turkse, ten einde zgn degen aan den dienst van dezen vorst te wijden ^). Graaf Poniatowski, de vader van den lateren koning van Polen, Stanislaus Po- niatowski, Katharina n*s gunsteling, was kolonel van de Zweedsche Igfwacht van Stanislaus Leszinsky, den door toe- doen van Earel XII tot koning van Polen verheven woiwode van Posen, en doelde in de lotgevallen van den Zweedschen monarch sinds den slag bij Pultawa ^). Croissi eindel^k ver- keerde veel met Earel XII ten tgde van het beleg van Straalsond, waar beiden ingesloten waren door de Beensche en de Pruisische troepen 3). Door 't gansche werk heen wordt naar deze zegsmannen verwezen. Doch zijn op verre na niet de eenige. Andere berichtgevers, op wie Voltaire zich in den loop van zgn verhaal beroept, zgn: koning Stanislaus Leszinsky; maarschalk Maurits van Saksen; de griffier der Staten-Generaal Frans Fagel; Bolingbroke; mevrouw de hertogin van Marlborough; de markies de Brancas, een tijdlang gezant in Zweden; de markies de Brancas, een tijdlang gezant in Turkije; de erste in rang van de tolken by de Porte, Bru, een verwant. p. 189 vlg., en LXXI, p. 432. Ibid. XXII, p. 306, 324 vlg. Vgl., behalve de boven aangevoerde j)laatsen, bij Dapont XXII, p. 153, 263 vlg., k76, noot a, 278 vlg., 306, 284 vlg., 289, 285 vlg., 201, noot a, 201, 207 vlg., a32, 237, 2.i9, 244, 369; XXII, p. 229. Bö Dupont XXII, p. 120, 284. Ibid. p. 132, 292 vlg. Ibid. p. 152. Ibid. p. 152. Ibid. p. 153. Ibid. p. 158. Ibid. p. 158. ( 165 ) van Voltaire i), om niet te spreken van de talrgke plaatöen, waar hg toont van zekere personen, die slechts in 't alge- meen worden aangeduid, te hebben vernomen wat hg ver- meldt, b.y. van twee Fransche gezanten in Zweden ^), van Zweedsche officieren 3), van officieren bij de Russische troe- pen ^j, van een gezant eener vreemde mogendheid te Con- stantinopel ^), van een Franschman, die uit nieuwsgierigheid naar Bender was gegaan en het een en ander van 'tgeen hg zag op schrift had gesteld ^), enz. Nog andere bewgzen van 't streven van den auteur om de waarheid te huldigen zgn in menigte voorhanden. Hg haalt in de eigen bewoordingen de opdracht aan, door Augus- tus II aan twee zgner dienaren gedaan, om Karel XII tot een redelgken vrede te bewegen 7), en evenzoo den woorde- Igken inhoud van een brief, door dien koning van Polen geschreven aan Stanislaus Leszinsky ^). Wanneer zgn ge- tuigen onder elkander verschillen met betrekkiug tot de be- weegredenen eener daad, onthoudt hg zich van een beslis- sing: »En ce cas tout ce que doit faire un historien, c'est de conter ingénument le fait^ sans vouloir pénétrer les mo- tifs, et de se borner à dire précisément ce qu'il sait au lieu de deviner ce qu'il ne sait pas" ^). >0n n'a pas avancé un seul fait sur lequel on n'ait con* suite des témoins oculaires et irréprochables" leest men in de voorrede, en eenige regels lager : » On est obligé d'avertir que plusieurs choses qui étaient vraies lorsqu'on écrivit cette his- toire en 1728 cessent déjà de l'être aujourd'hui en 1731" i^). ») Bij Dupont XXII, p. 223. *) Ibid, p. 3 k ') Ibid, p. 221. *) Ibid, p. 233. *) Ibid. p. 251. " Ibid, p. 379. " Ibid, p. 138. " Ibid, p. 143. " Ibid, p. 288 vlg. Vgl. p. 276, noot a, en elders. ZÖÓ in de uitgaaf van 1732. VgL boven biz. 163, noot 1, Was er toen reeds grond om w^'zigingen aan te brengen, later deed zich de noodzakel^kheid hiervan in nog dringen- der mate bespeuren. En Voltaire deinsde niet terag yoor dien arbeid. Ternauwernood had hg in 1741 vernomen, dat Norberg, de kapelaan, zooals hg hem noemt, van Earel XII, een historie bewerkte der regeering van dezen vorst, of hg schrijft: »Je suis sûr que le chapelain aura souvent vu les mêmes choses avec d'autres yeux que le favori et l'ambassadeur. Quel parti prendre en ce cas? celui de me corriger sur le champ dans les choses ot ce nouvel historien aura évidemment raison et do laisser les autres au jugement des lecteurs désintéressés" i). Hier neemt hij de mogelgkheid aan eener verplichting om tot een omwerking over te gaan. El' ders, in latere editiën, betuigt hg zich werkelgk van die taak te hebben gekweten, omdat zgn eerste berichtgevers hem in dwalingen hadden doen vervallen en dewgl inmid-dels een Zweedsch officier, Adlerfeld, een militair journaal van Earels veldtochten had uitgegeven. Zelfs versmaadt hg het niet, eeuige verbeteringen te outleenen aan een ge-schrift van la Mottraye, een dienaar van Fabrice, dat aan-makken behelsde op zgn geschiedenis van Karel XII, overvloeide van onnauwkeurigheden en onbeduldendheden, maar toch eenige stof bood ter hervorming. Gar, zegt hg, en fait d'histoire rien n'est à négliger, et il faut consul Sie l'on peut, les rois et les valets de chambre. En tosn men he had aangetoond, dat hg ten onrechte in zgn eersten druk had gezet, dat Hamburg den Zweedschen general Steinbock had omgekocht om Altena in 1713 in braud te steken, liet hg in de volgende uitgaven die gansche plaats weg, alhoewel hg de kracht van het bericht, dat hem als zeer stellig was geworden, reeds in dien eersten druk had verzwakt door de bgvoeging »on disait". Bö Dupont XLVI, p. 218. XIX, p. 9 vlg. en p. 367. XIX, p. 10, p. 235, noot a, p. 276, noot a, p. 369, 370. XIX, p. 871 tig. Voltaire had dan ook de voldoening te erraren, dat cte geloofwaardigheid van zyn werk meer en meer werd erkend. Stanislans Leszinsky liet in 1759 door een zijner hoofd-officiereu een schriftelke verklaring opstellen en aan Voltaire toezenden, houdende de bevestiging der waarheid van ^tgeen bet leven van Karel XII bevat, dat hg ten deele zelf had beleefd. Hg verzekert, dat de auteur noch eenig feit, noch eenige gewichtige omstandigheid heeft vergeten of op een verkeerde plaats geboekt; dat alles aan den Ech der waar-heid beantwoordt; dat hg over Polen en over alles, dat er gebeurd is, spreekt als een ooggetuige. Zelf schrgfb Voltaire in een zgner brieven van 't jaar 1761, dat de »Histoire de Charles XII, longtemps combattue, est enfin reconnue pour véritable". Men begrgpt alzoo de rechtmatigheid der fiere uitdrukkingen, die hg zich nu en dan veroorlooft, als: «Je peux assurer que si jamais Thistoire a mérité la créance du lecteur, c'est celle-ci". »J*ai écrit une Histoire de Charles XII fondée sur les monuments les plus autentiques, ouvrage dont le seul mérite consiste dans l'amour de la vérité et de l'humanité". Neen, een geschrift, naar zulke grondregelen, met 200 groote zorgvuldigheid vervaardigd, is geenszins : » meer roman dan geschiedenis," al mogen er ook enkele trekken in voorkomen, die aan een roman herinneren. Bovenal is mg duister, hoe men kan beweren, dat datgene, wat Voltaire over Earels jeugd mededeelt, romantisch is opgesierd. Over die jeugd heeft hg niet meer dan een paar bladzgden, waarin slechts staat, dat de Zweedsche prins al zeer vroeg behagen schepte in paard rgden en in lichaamsoefeniugen ; dat hg Duuitsch en Latgn leerde, maar een afkeer had van het Fransch ; dat zgn meest kenmerkende hoedanigheden wareu onverzet-telgke halsstarrigheid en en roemzucht en welke blgken hg de verklaring bij Dupout XXII, p. 21 vlg. Ibid. LXI, p. 566. Ibid. LXI, p. 566.  artikel in 't licht gaf, in 1878, promovererde de heer Danielson bei de philosophische faculteit der universiteit te Helsingfors op een in 't Finsch geschreven dissertatie, getield : Voltaire beschouwd als geschrijver van Karel XXL Het is mg niet gebleken, dat de heer Heigel kennis van dit geschrift heeft genomen. Mijzelf, voor wien werken, in die taal opgesteld, gesloten boeken zijn, is het evenmin mogelg geweest het te rädplegen. Toch ben ik in staat te berichten, dat de slotsom, waartoe de auteur der dissertatie geraakt, is, dat Voltaire, behalve uit de door hemzelf genoemde bronnen, veel heeft getrokken uit een zeker aantal gedrukte geschriften; dat hg niet ze Iden heeft misgetast, voor zooveel kleine Bgzonderheden en anecdoten betreft, maar dat hg in de hoofdzaak zijn held juist, in sprekende trekken en getrouw naar het leven, heeft geschilderd. Dit deelt hg mede, die de dissertatie in de »lievue historique" heeft aangekondig, Eugène Beauvois, er, als zgn eigen gevoelen, nog bgvoe- gende, dat de vermaarde auteur zich zeker eenige vrgheid heeft veroorloofd in de vertaling der geestige gezegden, aan zgn personen toegeschreven, en in de rangschikking der dramatische tooneelen; doch dat hg in hetgeen het wezen der geschiedenis uitmaakt niets heeft verrascht, niets van het zgne er bg gedaan 3). O By Dupont XXII, p. 32 vlg. Vgl. Wijnne, Négociât, de M, le comte d'Aoaux en Suède, II, p. 181 noot 1; 381, noot 2; 111 (2), p. 156, 157. Revue hUt. Nov.— Dec. 1879, p. 454 vlg. Onder de broanen. Door Voltaire in zgn werk genoemd, komt niet voor Vockerodt. Wie is dat? In 1693 geboren te Halle, werd hg eerst, in 1712, de leidsman der opvodings van den Russischen krggsoverste Bruce, later, in 1718, secretaris van den pruisischen gezant te Petersburg, Gustaaf von Mardefeld. De Russische taal en de Russische toestanden kende hg als een geboren Rus. In 1737 verliet hij Petersburg en vestigde zich te Berlgn, waar hg nog jaren lang in verschillende betrekkingen de koningen van Pruisen diende. Hij overleed in 1756. Dezen Vockerodt droeg Frederik, de kroonprins van Pruisen, op, een antwoord in te zenden op tw. Aalf vragen over Russische tötenden, die Voltaire, des ganzen van plan over Peter den groote te schriven, in Mei 1737 tot den kroonprins had gericht 2). In Augustus meldde Frederik aan Voltaire, dat hg die opdracht had gedaan aan een secretaris, die, na een verblijf van achten jaren in Rusland, pas was teniggekomen. In November had Vockerodt zgn taak ten eind gebracht en deed de kroonprins het geschrift aan Voltaire toekomen. In Januari 1738 had Voltaire het in bezit, Het duurt echter nog een twintig jaren, eer hij zich aan 't werk zet voor het beoogde doel, het schrgven eener geschiedenis van Rusland onder Peter I. Maar inmiddels had hg, gelgk hij in. En brief van 5 October 1757 mededeelt aan Darget, secretaris van koning Frederik II, voor de laatste uitgaven zg-ner levensbeschrgving van Karel XII gebruik gemaakt van tgeen Vockerodt had opgeteekend. In 't Geheime Staatsarchiv' te Berign bevinden zich * Ernst Hennan, Russland unier Peter dem (trossen, nach den handschrißlichen Berichten Johann Gottlieb Vockerodts und Otto Pleyer's, 1872, Einleitendes Vorwort, p. V, VI; Reinhold Koser in von St. Helens Hisi. Zeitschr., 1876, Heft 4, blz. 673 vlg. * Oeupres de Frédéric le grand, Berlin, 1853, XXI, p. 72, 73. Vgl, XXVI, p. 332, 333. * Ibid, p. 85, 86. * Ibid, p. 113 vlg. Vgl. p. 116 vlg., 147, 181. * Ibid, p. 136, 153. * Oeuvres de. Folfaire, éd Bouchot, 1838, LVII, p. 346. * Wee geläkulidende handschriftten van dat stak, beide gedagte September 1737, warvan het eene gegen ander opfertig heeft den Sept. 1737, het andere ten titel voert: Erörterung einiger Fragen, die unter Petri I. Regierung in Russland vorgegangene Veränderung betreffend. Met nog ein anderer sofortgelijk bericht gaf de hoogleeraar Ernst Hermann het gedenkschrift van Vockerodt in 1872 in 't lichtonder den titel: „Zeitgenössische Berichte zur Geschichte Russlands. Russland unter Peter dem Grossen, nach den handschriftlichen Herrichten Johann Gotthilf Vockerodt's und Otto Pleyer's". Het werk van Vockerodt is in die uitgaaf 118 bladzen groot. Eine Vergleichung der historische de Charles XII (vitalité de Historische Zeitschrift von Sybel, 1876, Jahrg., 1876, Heft 4, bl. 675, mit der Vockerodtschen Schrift ergiebt für den zusammenhängenden Excurs über Russland im ersten Buche, dass Voltaire nahezu Alles, was er beibringt, von Vockerodt entlehnte. Het heeft klaarblgkelyk niet in de bedoeling gelten van het, die där, in Sybels tydschrift, het boek van Hermann met nog een paar andere aankondigt, zu stelling uitvoerig te betoogen, of ook maar met vele bewijzen te staven. Eenige toelichting geeft hg evenwel: »Wenn Voltaire sich für die Erzählung von der theologischen Disputation, in welcher für den Schnaps gegen den Taback auf Grund von Matthäi 15, v. 17, 18 plädirt wird, auf einen schweren digne de soi" beruft, so ist dieser kein anderer als Vockerodt (vgl. s. 15 der Hermannschen Ausgabe seiner Schrift); über Peter's militärische Reformen bei Voltaire ist Vockerodt s. 36 ff. zu vergleichen; dass Peter als Kind sich vor dem Wasser scheute, weiss Voltaire aus Vockerodt s. 49; ebenso hat er von dort s. 115 seine statistischen Angaben über die Bevölkerung Russlands, u. s. w." Zooais boven is opgemerkt, heeft Voltaire het gedenk. schrift van Yockerodt in zij a biographie van Earel niet opgeteld onder de door hem geraadpleegde bronnen. Daaren-t^en erkent h^ gel^k mede boven is gezegd ^), in een brief van 5 October 1757, er iets nit geput te hebben in de la-tere uitgaven dier biographie: »L'écrit est parmi mes pape-rasses depuis 1738, et j*en ai même fait usage dans les dernières éditions de la vie de Charles XIF' ^). Na het later met andere documenten vergeleken te hebben, liep h^ er niet hoog mede. Je Tai négligé depuis — leest men in denzelfden brief — comme un échafaudage dont on n'a plus besoin. La plupart des choses que M. de Yockerodt a dites étaient vraies autrefois et ne le sont plus' ^). De vraag is bg mg g Erezen, Voltaire, toen het een uanderer aan 't geschrift van Vockerodt onleende, het zoo-zeer vertrouwde, dat hg, gelgk de heer Eoser meent, het bijna uitsluitend tot grondslag legde voor zgn uitweiding over Rusland in het eerste boek. Toetsen wij allereerst de bewgzen, door den heer Koser aangevoerd : 1. de plaats, be-trekking hebbende op het theologisch dispuut, waarin, op grond van Matthaeus 15, vers 17 en 18, gepleit wordt voor het drinken van brandewijn tegen het rooken van tabak. 