None
Zeker, een arend in Artis kan zijn vleugels niet uitslaan, maar toch ziet ge terstond aan de manier waarop hij door zijn kooi wipt, en achter zijn tralies op den tronk springt, dat deze vogel een konink- lijke vogel is. Ge herkent zijn ras. En zoo nu ook, zult ge bij een kunstvol architect, tot in het eenvoudigste gebouwtje, dat hij voor een dorpsgemeente optrok, iets doorgluren, dat aan een grootsche gedachte herinnert, en er de trekken in terugvinden van een edele conceptie; en het is billijk dat veler oog hiervoor allengs ontsloten worde. Niet toch om het popperige, niet om het pedante, niet om het mooie en pronkachtige is het te doen, maar om een opvatting, waar een motief in schuilt, zoodat niet geprobeerd en gegist en geraden wordt, maar in stille, rustige gehoorzaamheid in gehoorzaamheid aan het kunstmotief worde doorgewerkt. En al zou het nu de moeite niet loonen, zich al den ontzaglijken arbeid, dien het doordenken van zulk een motief vordert voor een enkele kerk op een klein dorp te getroosten, wel is het de moeite waard, dat onze architecten, die telkens opnieuw tot bouwen geroepen worden, zich doordringen van eene leidende gedachte, en telkens opnieuw de poging wagen, om, ook op eenvoudige schaal, die leidende gedachte tot uitdrukking te brengen. Verder kunnen we hierop niet ingaan. Zoodra het op kunst-conceptie en kunstuitvoering aankomt, moet niet de theoloog, maar de kunstenaar zelf de zoeker en vinder zijn. Wat de theoloog te doen heeft is het gebruik, waartoe het gebouw dienen moet, duidelijk te omschrijven, en hieraan is, zoo we meenen, in onze uiteenzetting voidaan, maar hoe nu met het oog op zulk een doel en gebruik, de kunst steen en hout kan laten spreken, is de zaak van den architect. Dat kan niemand hem aanpraten, dat moet opkomen uit zijn eigen zinnende verbeelding. Slechts tegen eene vergissing waarschuwen we. Zoo licht zou men kunnen wanen, dat de oude basiliek-sti\\ voor onze gebouwen daarom de meest doeltreffende was, omdat ook de Romeinsche basiliek als ver- gaderzaal dienst deed. Dit nu is zoo, en het feit, dat de Christenen begonnen zijn, met dezen stijl voor hun gebouwen te kiezen, toont zeer zeker dat destijds nog gevoeld werd, hoe de idee van een ,,ver- MET KERKGEBOUW. 145 gadering der geloovigen" op den voorgrond stond. Maar verder gaat de toepasselijkheid niet. De volksvergaderingen te Rome droegen een geheel ander karakter dan onze samenkomsten, en het klimaat veroor- loofde daarbij een geheel andere bouworde, dan ons voegt. Bovendien heeft al zeer spoedig de Christelijke basiliek zich geheel ontwikkeld in den geest van den priesterlijken offerdienst, en behoeft men de be- roemde basiliekkerken te Rome slechts binnen te treden, om aanstonds te zien, dat ze voor onze vergaderingen geheel ongeschikt zouden zijn. En evenmin mag de gedachte van het Bedehuis te sterk den bouw beheerschen. Zeker, men gaat ook op, om te aanbidden, en het gebed van de geheele Gemeente saam heeft een eigenaardige beteekenis. Maar toch, de Sionitische gedachte, also! het gebed op Sion, omdat aldaar de tegenwoordigheid Gods tusschen de Cherubim zetelde, een gebed van hooger orde was, dan het gebed in huis en op den akker, kan de onze niet zijn. Bij Rome vindt men die idee nog. Daarom staan haar bedehuizen veelal open, en ziet men gedurig enkele mannen en vrouwen er in gaan, die evengoed thuis konden bidden, maar wanen, dat een gebed in de kerk hooger staat. Dit nu mogen we niet voeden. Het gebouw zelf is niet heilig, en de plek waarop het staat is ons niet gewijd. nGa in uw binnenkamer," zegt onze Heiland, en door dat e*ene woord is het gebed in huis en in de binnenkamer geheiligd. Bovendien, al wordt er in onze kerken 66k gebeden, dat bidden is niet het een en al van den dienst, en mag daarom niet heel het karak ter van den bouw beheerschen. En veel minder mag nog gezegd, dat het gebouw zelf de expressie van aanbidding moet zijn. Niet het gebouw moet bidden, maar de Gemeente die er in saamkomt. Niet ten onrechte hebben onze goede architecten uit vroeger dagen dan ook van de Gotische bouworde afgezien, en meest zich tot den Renaissance-stijl aangetrokken gevoeld. Immers juist die stijl is het, die de gezonde, onbedorven klassieke kunstvormen het zuiverst ter beschikking stelt, het best zich aan doel en gebruik aanpast, en de meeste vrijheid laat voor de behandeling. Van den toren durft men bij de beperktheid van de middelen bij zeer kleine gemeenten ter nauwernood spreken, maar nu we den kerkbouw geheel op zichzelf behandelen, mag toch niet verzwegen worden, dat elke kerk uit haar aard om een toren roept. De vingerwijzing naar boven. De gestadige herinnering aan ons burgerschap, dat in de hemelen is. 10 146 BIJLOKALEN. XXXIII. Bijlokalen. Eer we van het kerkgebouw afstappen, dient nog een woord gezegd te worden over de bij-lokalen. Vooral bij ons klimaat zijn die onmisbaar. In streken, waar men geen last van de koude heeft, kan bijna alles in het kerkgebouw zelf worden afgedaan. Dan worden alle catechisatien in de kerk zelve gehouden, en heeft men geen afzonderlijk catechisatielokaal noodig. Ook Zondagsscholen, voorzoover die nog noodig zijn, kan men dan in de kerk houden. Zelfs de kerkeraadsvergaderingen vinden daar, zonder zweem van bezwaar, in de kerk zelve plaats, gelijk wij nu nog onze Generale Synoden bij voorkeur in het gebouw zelf houden. En dit kan, wijl het dan zomert. Maar de koude is een harde meesteresse, en maakt zoo iets al spoe- dig ondoenlijk. Want wel kan men des Zondags, gelijk het behoort, deze koude breken door het plaatsen van kachels of door het aan- brengen van een calorifer, maar het geheele gebouw te verwarmen voor een kleine bijeenkomst van kerkeraadsleden of catechisanten zou geld wegwerpen zijn. En de koude te trotseeren en in het onverwarmde gebouw saam te komen, als de ijsbloemen op de glazen staan, is wel heldhaftig, maar ongeoorloofd. Daar lijdt de gezondheid onder, en in zoo ongezellig samenzijn vordert men niet. Warmte vereenigt, koude scheidt, en wat men bij al zulke samen- komsten juist noodig heeft, is aaneensluiting. Vandaar de al spoedig gevoelde noodzakelijkheid, om behalve de eene groote vergaderzaal, die we kerk noemen, nog een of meer klei- nere lokalen er bij te bouwen. De grootte der Gemeente wijst hier uit, hoevele van zulke bijlokalen er zijn zullen. In zeer kleine Gemeenten doet men dit met een bijlokaal af. In zeer groote heeft men een kostershuis, een kerkeraadskamer, een diaconie- kamer, een telkamer voor collectanten, een doopkamer, catechisatie- kamers enz. Ook op deze bijlokalen nu dient meer dan dusver de aandacht te worden gevestigd. BIJLOKALEN. 147 Veelal heeft men ze slordig behandeld. Als er maar zoo'n soort lokaaltje was, donker, muf, ongezellig en stug, was men tevreden. Daar moest dan gecatechiseerd worden, en kerkeraad worden gehou- den, maar reeds bij het eerste binnenkomen kreeg men den indruk dat er weer uit te komen, winst zou zijn. De vergaderingen van den kerkeraad maakte men dan ook zoo kort mogelijk. Men zat er zoo onhuislijk. Om een kleine gewone tafel op ongemakkelijke stoel. En daarom hoe eer men er weer uit was, hoe beter. Dit nu mag niet. Die onooglijke lokaaltjes ontstemmen, en zijn maar al te vaak oorzaak geworden van zeer verkeerde besluiten en bittere woorden. Men moet een vergadering aangenaam weten te stemmen; men moet in zulk een vergadering zich tot elkander aangetrokken gevoelen ; het geheel moet tot vergaderen uitnoodigen. Het moet u iets kosten om het gebouw weer uit te gaan. Dit doel nu kan bereikt worden door den vorm dien men voor het lokaal kiest, door de wijze waarop men licht aanbrengt, door het zor- gen voor een goede, ruime, met groen laken gedekte tafel, door het aanbrengen van stoelen met leuningen, door te zorgen voor goede ventilatie, door de kleuren en ornamenten met zorg te kiezen, en door den indruk te geven, dat men hier werkelijk in een kerkelijke verga- derzaal komt te zitten. Natuurlijk moet ook hier met de kosten worden gerekend, maaraan kosten scheelt het zooveel niet, of men met smaak of smakeloos werkt en eenige kosten is het doen harmonieeren van zaal en vergadering wel waard. Of men voor de zeven a acht stoelen die men meestal voor den kerkeraad noodig heeft, gewone matten stoelen van / 2.50, of leu- ningstoelen van / 6 neemt, geeft geen meerder verschil dan van even / 25. Zulke goede stoelen gaan minstens 25 jaren mee. En al die meerdere kosten komen dus ongeveer op / 1 per jaar. De kosten deden het hier dan ook niet. Het was meer dat men er niet op dacht, en niet het belang inzag om het lokaal goed en deugdelijk en prettig in te richten. We kennen zelfs kerkeraadska- mers, waar men nog aldoor vergadert op een steenen vloer. Van niet minder belang is het te zorgen voor goede Catechisatiekamers. Ook die lieten dusver, tot groote schade voor de kerk, maar al te zeer te wenschen over. 148 BIJLOKALEN. Nu hinderde dit vroeger zoo niet, omdat men in vroeger eeuwen aan minder comfort gewoon was, en de kinderen op school ook vaak in lokalen zaten, die meer aan een stal dan aan een schoollokaal deden denken. Maar de tijden zijn veranderd. De schoolgebouwen zijn thans veelszins prachtgebouwen geworden. De kinderen hebben het er vaak netter, beter ens ierlijker dan thuis. Op school is alles in orde, goed verzorgd, net ingericht, goed in de verf, gemakkelijk bij het zitten door keurige banken. En terwijl nu onze kinderen op school aan zulk een netheid en frischheid gewend zijn, geeft men hun voor de catechisatie nog maar al te vaak een geheel smakeloos lokaal, soms muf en duf, en plaatst ze daar op stoelen en banken, in een manier die alle denkbeeld van goede orde uitsluit. Ook de hulpmiddelen voor het onderwijs, die op school zoo uitnemend zijn en niets te wenschen overlaten, zijn in het catechisatie-lokaal meest hoogst gebrekkig. Een orgel, om saam te zingen, is er meest niet. Niet zelden laat zelfs het licht heel wat te wenschen over. En de verhouding tusschen de kubieke ruimte en het aantal catechisanten is vaak zoo onevenredig, dat de lucht er ongenietelijk wordt, en alle frischheid ontbreekt. Gelooft men nu niet met ons, dat dit schadelijk werken moet ? Dat dit op de kinderen den indruk moet maken, dat het schoolonderwijs veel gewichtiger, en die catechisatie maar bijzaak is ? Vergeet niet, meestal catechiseert men maar een uur in de week. Dit is toch al zoo uiterst weinig. En als nu dat eene uur nog een zoo fatalen indruk achterlaat door de ongenoegzaamheid en de achter- lijkheid van het lokaal, waant men dan waarlijk dat dit geen invloed heeft op het onderwijs zelf? Zelfs van den predikant zouden we durven beweren, dat hij veel beter zal catechiseeren in een frisch en goed ingericht lokaal, dan in een ruimte die meer op een hok gelijkt. Waar nu in den regel eenzelfde lokaal dienst doet en voor de ver- gaderingen van den kerkeraad, en voor het houden der catechisatie, springt het toch in het oog, van hoe groot en overwegend belang het is, aan den goeden bouw en de behoorlijke inrichting van dit bijlokaal meer dan dusver zorg te wijden. lets waar te eer en te meer op mag worden aangedrongen, omdat het maken van zulk een lokaal een meter hooger b.v. betrekkelijk o, zoo weinig kost, en men met eenigen goeden wil, zeer wel in elke Gemeente een goed, geschikt lokaal hebben of bekomen kan. BIJLOKALEN. 149 Zelfs weegt dit belang bij ons zoo zwaar, dat we kerken die dusver zich met een ongeschikt lokaal behielpen, niet dringend genoeg raden kunnen, hierin verbetering te brengen. Niet alleen kerken, die nu pas bouwen gaan, dienen hier toe te zien, maar ook kerken die reeds een lokaal bezixten, hebben zich de vraag te stellen, of het z66 als het is, dienen kan. Vergeet niet, veel predikanten hebben juist omdat die lokalen zoo slecht zijn, zich aangewend ,,aan huis te catechiseeren", en hoe goed dit ook bedoeld zij, toch breekt het de kerk af, en bevordert hetver- keerde denkbeeld, also! de predikanten personen zijn, die persoon- Hjke kringetjes om zich verzamelen. Al wat vanwege de kerk uitgaat, moet aan het kerkgebouw ver- bonden blijven. Telkens moet men weer naar de kerk toe. Een ieder moet weten, dat ook de catechisatie niet iets privaats van den prediker, maar een zaak der kerk is, waardoor de kerk haar leden van den heiligen Doop naar het heilig Avondmaal brengt. Over de andere bijlokalen spreken we niet. Kosterswoning, doopkamer, telkamer, wachtkamer en zooveel meer staan niet rechtstreeks met het wezen der kerk in verband. Ook worden deze overige bijlokalen alleen in grootere steden gevonden, en richten zich dan naar de behoefte. Maar wel dient de vraag nog overwogen, waar zulke bijlokalen te plaatsen zijn. Wie op den Dam te Amsterdam de wijze ziet, waarop men daar een kerkeraadskamer dwars voor het kerkgebouw der Nieuwe kerk zelf geplaatst heeft, zal toestemmen, dat dit wansmaak is, en we zijn er dan ook zeker van, dat de Hervormden zelven niets liever wen- schen, dan dat ze dit gebouw vervormen of verplaatsen konden. Veel bijlokaaltjes buiten- aan het gebouw aangebracht zullen er in den regel den indruk niet van verhoogen, en laten er zich moeilijk bij aanpassen. In het grondplan van kerkbouw, waarop wij zinspeelden daaren- tegen zou de noodige ruimte voor deze bijlokalen vanzelf te vinden zijn, zijwaarts aan de beide kanten van het boogsgewijs ingerichte platform, en wat de kleine lokalen betreft vlak achter den voorgevel, die altoos door de dubbele deur en de trappen, op zekeren afstand van het eigenlijke lokaal zal komen te staan. In Engeland heeft men ook wel een geheel anderen weg ingeslagen, en het kerkgebouw zelf, voor wat de groote vergaderzaal betreft, een paar meter uit den grond opgetrokken, een meter in den grond gegra- 150 SCHIKKING DER ZITPLAATSEN. ven, en zoodoende een groote localiteit onder heel het gebouw door- loopende verkregen, die ruimte, en overvloedige ruimte aanbood voor alle behoeften. Daar dan in den voorgevel vanzelf een breede hooge trap moet komen, die twee meter uit den grond gaat, geeft dit gelegenheid, om het gebouw sterk-sprekend en indrukwekkend te maken, en de ruimte waarover men beschikt, wordt er door verdubbeld. Dit is echter onuitvoerbaar als het gebouw niet zeer groote afme- tingen heeft. Twee meter uit den grond kan men niet gaan, zoo het gebouw niet forsch breed en zeer hoog is. Al geven we dus toe, dat deze wijze van bouwen der bijlokalen het meest verkieselijk ware, toch betwijfelen we, of het in den regel doel- matig zal blijken, en .... mogelijk zal zijn. Doch genoeg, zoo maar ons doel bereikt is, om op de beteekenis en het gewicht van een goede kerkeraadskamer en een goed catechi- satie-lokaal meer dan dusver de aandacht te vestigen. Wat in loco hiervoor doenlijk is, kan alleen op de plaats zelf, met het bestek voor zich, blijken. XXXIV. Schikking der zitplaatsen. Overgang tot den Dienst zelf vormt de vraag, hoe men zal gaan zitten. Dit is bij elke samenkomst, aan elken disch, bij elke vergade- ring de eerste vraag, die zich voordoet. Die vraag zou zich dan ook blijven voordoen, al ware het, dat alle zitplaatsen gelijk waren. Maar die vraag klemt te meer nu de plaatsen zeer ongelijk zijn, en men uit de historic zelfs van staten en volkeren, evenals uit de Schrift weet, wat de ,,vooraanzitting" en hetgeen met dit booze woord samenhangt, te beduiden heeft voor het licht prik- kelbaar menschelijk hart. Zelfs al kon men den predikstoel in het midden zetten met de leden der kerk als een cirkel er omheen, dan nog zou die booze quaestie opduiken, want ook dan nog zou er tweeerlei onderscheid bestaan : 1°. vlak bij of verder af van den preekstoel, en 2° voor of achter of bezijden van den prediker. Kwam men nu in zulk een kerk met louter gevoelens van Christelijke SCHIKKINQ DER ZITPLAATSEN. 151 nederigheid in het hart, zoo zouden de plaatsen achteraf het meest gezocht zijn. Maar in den regel neemt een kerkganger zijn ,,hoog- heidsprikkelaar" mee naar de kerk, en daar anderen dat eveneens doen, komt er dan een nijdig paar oogen en het zich ergeren aan elkaar. En zegt men nu : ,,Bemoei u daar als kerkeraad niet mede, maar laat wie eerst komt, eerst gaan zitten, en dan natuurlijk waar hij wil," zoo opent ge een wedstrijd voor het vroeg komen, en geeft ge aan den opgeschoten jongen, die vroeg van huis kan, een privilege boven de nijvere huismoeder, die, eer ze kerkwaarts ging, nog zooveel thuis te verzorgen had. Of ook, wijst ge omgekeerd voor ieder een eigen plaats aan, dan ontstaat weer dat noodeloos voorbij elkaar schuiven en voorbij elkaar dringen, en storen de laatkomers anderer ruste. Bovendien hebt ge dan het bezwaar der open plekken, of het later inschuiven naar plaat sen die open bleven. Het vraagstuk is dan ook metterdaad bij uitnemendheid moeilijk, en een wijze van doen die alien bevredigt en in beginsel verdedigbaar is, is dan ook nog nimmer gevonden. Uit beginsel, dit springt in het oog, kan slechts eene onderscheiding worden toegelaten, die dan haar grond zou vinden in het lidmaatschap zelf. Leden gaan voor vreemden, heele leden voor onvolkomen leden. Dit volgt uit den aard der vergadering. Uit dien hoofde zou men derhalve de toegelatenen tot het heilig Avondmaal vooraan kunnen plaatsen, daarna de leden die nog niet toegelaten zijn, en daarachter de binnenloopers. In de oude Christelijke kerk heeft men die onderscheiding dan ook toegepast, en dat soms zeer scherp, ook door indeeling van het lokaal. In den tijd der Reformatie is men hierop echter niet teruggekomen, waarschijnlijk om de kinderen niet te veel op een hoop te zetten, wat licht tot onordelijkheid aanleiding geeft. Men wilde de kinderen liever naast hun ouders hebben ; iets waar veel voor pleit. Toch zou het overweging verdienen, dit met een leeftijd, zeg van twintig jaren, een einde te doen nemen. Een jongman of jongedochter van 20 jaar gaat niet meer aan een handje mee. En er zou wel iets goeds in liggen, indien op dien leeftijd zij die nog geen toegang tot het heilig Avondmaal zochten, dan ook maar achteraan gingen. Hierin zou een prikkel voor hen liggen, om tot het doen der openbare be- lijdenis te komen. De zaak zou meer spreken, en er zou een bestendige roepstem voor de anderen in liggen, om hen te doen gevoelen : Daar achteraan hoort ge niet meer. Bereid u ten Avondmaal. 152 SCHIKK1NG DER ZITPLAATSEN. Scherp daarentegen werd in onze kerken de scheiding tusschen manlijke en vrouwlijke leden doorgetrokken tot zelfs aan het heilig Avondmaal. Men gaf het middenvak aan de vrouwen, en de mannen namen links en rechts plaats. En voorts kende men mannentafels en vrouwentafels. Uit beginsel is echter deze scheiding niet te verdedigen. Er is in Christus noch man noch vrouw, en wat men gezegd heeft, dat deze scheiding noodig was, om verkeerdheden te voorkomen, moge gelden in den wilden hoop van een volkskerk, maar geldt van een goed- Gereformeerde kerk niet. Veel beter ware daarentegen de onderscheiding naar de huisgezinnen. Vader, moeder, kinderen, en zoo ze van elders zijn, ook de dienst- boden, hooren bijeen. In die eenheid komt zelfs de verbondsgedachte uit. De band tusschen het natuurlijke leven en het genadeleven. En kon men dit doorzetten, dan verviel hiermede vanzelf het straks be- doelde bezwaar, en zou tegen het dooreenzitten van mannen en vrouwen langer geen bedenking rijzen. lets wat dan natuurlijk ook aan den Disch des Heeren moest worden doorgezet. Doch overigens is geen onderscheiding toe te laten. Of men rijk of arm is, doet er niet toe. Hoog of laag in de maatschappij maakt geen verschil in het midden der Gemeente. Waaruit tevens volgt dat alle plaatsen eender moeten zijn. Niet breede en smalle banken. Maar voor een ieder een plaats, die, wat stoel of bank betreft, gelijk is aan die van een ander. Voorkeur behoort hier niet. Bezit nu de kerk maar een kerkgebouw, dan vindt zich het overige wel. Aan ieder huisgezin kan men dan naast elkaar zooveel plaatsen aanwijzen als dit gezin noodig heeft, en opdat niemand wordeachter- gesteld of onder willekeur lijde, kan men de gezinnen plaatsen, hetzij alphabetisch, hetzij naar het lot het uitwijst, hetzij, wat nog verkies- lijker is, met jaarlijksche omschuiving, zoodat men na verloop van een jaar, naar toerbeurt, van plaats verwisselt. Ook in groote steden zou ditzelfde toepasselijk zijn, indien men er het kerspel invoerde, d. w. z. indien de geheele Gemeente naar het aantal kerkgebouwen werd ingedeeld, en ieder gezin in eene der ker ken een rij plaatsen kreeg. Laat men daarentegen de geheele Gemeente zich telken Zondag, naar de prediker trekt, over meerdere gebouwen verdeelen, dan is natuurlijk geen ordelijke indeeling mogelijk, en is het niet aan het beginsel, maar aan deze manier van doen te wijten, indien rustige, ordelijke plaatsing der leden onmogelijk blijkt. SCHIKKING DER ZITPLAATSEN. 153 lemand recht voor zich en zijn gezin op zeker aantal naast elkaar gelegen plaatsen te geven, zoodat anderen die niet mogen bezetten, eer de Dienst is aangevangen, geeft bij zulk een maniervan doen bestendig aanleiding tot wanorde en verstoring van de stilte. Doch op dit standpunt is dit nu eenmaal niet te verhelpen. In stelsel- looze ordeloosheid kan geen orde worden aangebracht. Over de dooven behoeft, na wat we vroeger deswege opmerkten, hier niets meer gezegd, en zoo rest ons alleen nog te wijzen op de goede gewoonte, die men in Amerika volgt, om de banken zoo ach- terwaarts te buigen, naarmate ze dichter den preekstoel naderen, dat men het hoofd niet op vermoeiende wijze achterover heeft te buigen, om den spreker aan te zien. Vooral wie ooit wat dichtbij een hoogen predikstoel zat, heeft al het pijnlijke en vermoeiende daarvan onder- vonden. Heel dichtbij geeft men het dan ook op en ziet voor zich wat tegen den regel is. Alleen over het verhuren van zitplaatsen voegen we hier, nu men van meer dan een zijde aandringt, nog een kort woord aan het ge- zegde toe. Verhuren of verpachten van zitplaatsen is sinds eeuwen her ten onzent gewoonte geweest, en ook in het buitenland volgt men nog veelal die aloude gewoonte, en feitelijk is hiertegen dan ook niets in te brengen, mits men er geen handel van make. Handel drijven komt in de vergadering der geloovigen niet te pas en is in strijd met haar aard en wezen. ,,Maak niet het Huis mijns Vaders tot een huis van koophandel !" Handel nu wordt het verhuren en verpachten van zitplaatsen, bij het jaar, of bij de beurt, dat doet er niet toe, zoodra men aan den huurder of pachter de keus laat, op wat stoel of bank hij zijn oog richt, en zoo men of hem zelf laat bepalen, wat hij er voor geven wil, 6f wel zich bij zijn prijsbepaling richt naar den regel van vraag en aanbod. Dan toch herhaalt zich in de kerk, wat regel op de markt is, dat de rijkste met het beste heenschuift, en dat de prijs bepaald wordt door de concurrentie. Kan A het meest betalen, dan neemt hij voor zich de beste plaats uit heel de kerk en moet hij voor die plaats dat jaar zeg f 10 be talen, omdat zekere B f 9 bood, dan doet hij een volgend jaar af met f8, omdat die B stierf, en hiermede zijn zwaarste concurrent wegviel. Of ook het blijft handel, zoo de kerk prijzen vaststelt naar vraag en aanbod. Dan toch moet zij de plaatsen in soorten indeelen : Beste 154 SCHIKKING DER ZITPLAATSEN. plaatsen, goede plaatsen, gewone plaatsen, achterafplaatsen, en noteert die voor/10, /5, /2.50, en /I. Zij deelt dan in naar er standen in de maatschappij zijn, en weder- om bezetten de rijken de beste plaatsen, de welgestelden de goede, de ordinaire burgers de gewone, en blijven de achterafplaatsen voor de werklieden, en dan komen er nog armenplaatsen voor wie niets heeft. Prijst de kerk nu te hoog, dan blijft ze met de beste plaatsen zitten, juist als een koopman die te veel vraagt ; en dan prijst ze een volgend jaar lager. Feitelijk nu komt dit er op neer, dat naar evenredigheid juist de rijksten het minst betalen. Stel een gezinshoofd met vrouw en drie kerkgaande kinderen, neemt vijf plaatsen van /10 elk, zoo maakt dit /50 'sjaars, terwijl de werk- man plaatsen ad /I neemt en dus /5 betaalt. Doch als nu de eerste 'sjaars duizend gulden overlegt, en de ander nauwelijks in den nood van zijn gezin kan voorzien, is het toch duidelijk, dat de laatste ver- gelijkenderwijs veel, veel meer opbrengt. Verstaat men daarentegen onder verhuren, dat elk gezinshoofd zich vaste zitplaatsen ziet aangewezen, en dat hij voor die zitplaatsen die zonder klassen-indeeling bij het lot worden toegewezen, zooveel be- tale als, naar de hoegrootheid zijner middelen, 's jaars door hem voor het kerkelijk leven moet en kan worden afgezonderd, zoo bestaat hier- tegen geen enkele bedenking. Dan toch wordt het juist het omgekeerde van handel. De waar, d.i. hier de zitplaats, blijft dan voor alien eender, maar ieder betaalt, ongelijk, naar zijn vermogen is, wat dan gerekend moet worden naar een week inkomen Doch dan hoort er natuurlijk ook bij, dat niet de een wel, de ander geen plaats hure, maar dat alien dit doen, zoodat het feitelijk op een door alien te betalen jaarlijksche contributie neerkomt. Gelijk vanzelf spreekt, zou de Gemeente nog veel hooger staan, zoo ieder eigener beweging juist het door hem voor God verschuldigde in de collecte gaf, of vrijwillig inzond. Maar zoo hoog staat de Gemeente in den regel niet. In sommige kerken van Engeland is dit gelukt. Elke week werd dan aan- geplakt hoeveel er zijn moest, en hoeveel er inkwam, en de volgende week moest het tekort aangevuld, en dat geschiedde. Doch ten onzent tobt men daarmede. De schriele drijft op den milde. En dan natuurlijk moest de kerk doortasten. De uitgaven moeten gedekt worden. Sa2m besteedt men geld en saam moet men dat geld KERKELIJKE BEDIENDEN, 155 opbrengen. Van aalmoes of offerande is hier geen sprake. Het is rekening betalen. Het is eerlijk man zijn. Tegen weelde kan men opkomen, tegen onnoodige uitgaven pro- testeeren, maar wat noodig is, mod er komen, en moet er komen door- dien een ieder bijdraagt naar zijn vermogen is. Schoon is het nu, zoo dit goedschiks eerlijk gaat, en wie er dan op zondigt, dien zal God oordeelen, en er zijn er, die hier reeds om hun roof aan het heilige hard geoordeeld zijn. Want roof aan het heilige, dat ja, en niets minder is het, als iemand van datgene wat hij proportioned, naar zijn vermogen, aan de kerk schuldig is, een deel in zijn zak houdt. Maar komt het onmisbare, het uitgegevene, het verschuldigde geld er niet goedwillig, en blijkt nader vermaan of verzoek niet te helpen, dan moet de som eenvoudig over de Gemeente worden omgeslagen, en door de kerk zelve bepaald worden, hoeveel een ieder te geven heeft. En wil men die som, dit bedrag, dan als huurgeld voor de zitplaatsen van het gezin opvatten, zoo is hier alleen dit van te zeggen, dat een gewoon lid het best aan zijn zitplaatsen voelt, dat de kerk hem iets tastbaars geeft of afstaat. Doch hoe het ook ga, betaald moet er worden. Tekorten van eenig aanbelang zijn een aanklacht tegen de Gemeente. En waren eeuwenlang onze Gereformeerde vaderen geroemd om hun soliditeit en eerlijkheid in geldzaken, vrage men zich dan zelf af, of een Gereformeerde kerk, die haar schulden onbetaald laat, haar recht op den Gereformeerden naam niet verliest. Slechts herinneren we ook hier, wat we steeds op den voorgrond stelden, men heeft ook hierbij te rekenen met historische toestanden. Uit het verkeerde naar het betere voert de weg met geleidelijke tover- gangen het veiligst. XXXV. Kerkelijke bedienden. Aan de zitplaatsen-quaestie knoopt zich vanzelf de quaestie der kerkelijke bedienden. Vooraf echter nog een kort woord over het gevaar van paniek. 156 KERKELIJKE BEDIENDEN. Ook een kerkgebouw kan in brand geraken. Met lot dat Spurgeons Tabernacle te Londen trof, bewees het dezer dagen opnieuw. Dit kan door het inslaan van den bliksem. Het kan door gasontpl offing. Het kan door het omvallen van een stoof of zooveel meer. Paniek kan ook uit andere oorzaak voortkomen. En vooral vergete men niet, dat brandpaniek niet zelden aan twintig, dertig en meer menschen het leven heeft gekost, ook waar de brand zelf in een ommezien was te blusschen. En vooral verlieze men niet uit het oog, dat de slachtoffers van een paniek volstrekt niet alleen te zoeken zijn in hen, die bepaal- delijk doodgedrukt of doodgetreden worden, maar dat, o, zoovelen bij zulk een paniek een schrik of kneuzing opdoen, die eerst later haar noodlottige uitwerking toont. Nu is zulk een brandpaniek in de komedie veel gewoner dan in de kerk, om de eenvoudige reden, dat op het tooneel zooveel licht ont- vlambare stof, en zoo velerlei soort laag, gespreid licht aanwezig is. Maar op zich zelf staat een kerk er evengoed aan bloot, en schrijver dezes zelf heeft voor jaren eens zulk een paniek in de Hervormde kerk te Scheveningen bijgewoond bij een volgepropte beurt Het licht in het klankbord boven den predikstoel, dat te hoog opgedraaid was, deed plotseling even een vlam uitslaan, en dat gezicht voor een oogen- blik van een kleine vlam boven den predikstoel was genoeg, om in een seconde, heel de kerk overeind te doen vliegen, over banken en stoelen te doen klimmen en in minder dan twee minuten de kerk te ontruimen. De kerk was leeg, eer men binnen het dusgenaamde doophek zich rekenschap kon geven van wat gebeurd was. Nu gold het hier een forsche, stoere bevolking, die tegen een stootje kan, en zich niet ont- ziet in het duwen ook een stootje te geven, en ook een bevolking, waarvan het manlijk personeel aan klimmen en klauteren gewoon is. Vandaar dat alles zoo vlot liep. En ook het gebouw stond geheel vrij, en had uitgangen aan alle kanten. Maar als dezelfde paniek ware uitgebroken in een kerk met galerijen en trappen er in, en met slechts uitgangen aan een straat, dan is het geen oogenblik de vraag, of bij een gewone bevolking, die minder vast op de beenen staat en minder aan klimmen gewoon is, waren er dooden gevallen. Reeds bij het bespreken van het gebouw wezen we er daarom op, dat het zaak is, bij den aanleg van de trappen en uitgangen hierop te letten. lets waartoe de politie dan ook verplicht. Maar ook bij de zitplaatsen komt dat gevaar van paniek ter sprake, omdat men bij drukke beurten de gewoonte heeft, om alle looppaden en toegangen, en zoodoende heel de oppervlakte der kerk, van muur tot muur te bezetten. KERKELIJKE BEDIENDEN. 157 Ontstaat er nu een paniek, dan staan in de looppaden niet alleen al die personen, maar wat haast nog erger is, ook al die stoelen of taboeretten. Men staat op, en laat zijn stoel of taboeret staan. Die worden omgeloopen. Een struikelt erover. Een tweede over dien eene. Zoo komt er een opstopping. En opeens is het doodsgevaar aan- wezig. En zulks te eer waar men mannen en vrouwen vaneen scheidt, en het sterkere geslacht bedacht op zelfbehoud, het zwakkere, en vooral de ouden van dagen onder het zwakkere geslacht omver- en overhoop loopt Het schijnt daarom raadzaam, de looppaden steeds geheel vrij te houden, en nimmer het neerzetten van stoelen, krukken of taboeretten in de looppaden toe te staan. Of ook, kan men daartoe niet besluiten, dan is het plicht kleppen aan de banken te maken, die, als men opstaat, vanzelf opslaan, en zoo het looppad weer vrij maken. Die kleppen zijn intusschen alleen aan banken te bevestigen, zoodat in kerken met stoelen bezet, onverbiddelijk op het niet bezetten van de looppaden moet worden aangedrongen. Daarbij echter is het raadzaam, geen looppad in het midden te maken, vlak voor den kansel. Middenin de kerk zijn de beste plaat- sen, en met name voor den spreker is het niet alleen onaangenaam, maar zelfs hinderlijk, en bij het spreken belemmerend, als hij vlak voor zich uit, niets dan vloersteenen ziet. Het raadzaamst is, de looppaden van beide zijden langs het midden- vak te doen loopen, en zoo breed te nemen, dat minstens twee man er nog door kan. Vooral als Gereformeerden moeten we ook in die uitwendige dingen toonen practisch en vaardig te zijn, en niet in geestelijken overmoed onzen God te willen verzoeken. Gods wet gebood aan Israel een leuning langs het dakplein te maken, opdat niemand een ongeluk zou krijgen. Dat te verzuimen, was zondigen tegen het zesde gebod. En zoo ligt ook hier zonde tegen het zesde gebod voor den kerkeraad, zoo hij verzuimt bij mogelijk gevaar voor het menschenleven te waken. En ook, als er ooit, wat God verhoede, zulk een paniek uitbrak, moet op de kloeke bezonnenheid van ons volk kunnen gerekend worden. Zulk een paniek levert nooit gevaar op, mits men kalm blijve en niet ga dringen. Juist dat dwaze dringen doet den dood aan. En daarom, wie rustig in zijn God, helder van hoofd en practisch van zin is, verstaat dat bij zulk een paniek, ieder zijn beurt heeft af te wachten, en dat, zoo men hierbij maar de tegenwoordigheid van geest 158 KERKELIJKE BEDIENDEN. bezit, zelfs de achterste er veilig uitkomt, lang eer het vuur hem kan aangrijpen. Natuurlijk moet wie in het looppad is, zoo vlug als hij kan er uit loopen, en moet men een kind of een oude vrouw desnoods er uit tillen, maar voor het overige is rustig zijn beurt afwachten bij alle paniek het probate middel om ongelukken te voorkomen. Dit over het gevaar van paniek, en nu een kort woord over de ,,kerkelijke bedienden," hierin bestaande, dat ze een onding zijn, en in Christus' kerk, uitzonderingen nu daargelaten, niet thuis hooren. Althans niet zoo men onder ,,kerkelijke bedienden" gehuurde per- sonen verstaat, die voor geld zich met allerlei diensten belasten. In de kerk moet alles vrijwillig zijn, tenzij men er geheel van be- staan en van leven moet, en dus zijn eigen bedrijf of beroep er voor moet aangeven. Dit is de eenige uitzondering die op kerkelijk terrein bezoldigingtoelaat. Een predikant moet er geheel van bestaan en leven, en moet dus door de kerk onderhouden worden. Blijkt het zoo in een groote stad noodig, dat een of twee ouder- lingen zich den geheelen dag aan het huisbezoek wijden, en hebben zij geen eigen middelen van bestaan, dan moeten ze leven van de kerk waarvoor ze leven. Besluit men een broeder-diaken, met zijn vrouw, in eigen persoon aan het hoofd van een weeshuis of dergelijke te plaatsen, wat altoos veel beter is dan een gehuurde ,,vader en moeder," dan moet die diaken leven van de kerk. Is er een bode noodig, die zoogoed als de geheele week op straat is, en heel de week door voor kerkelijke belangen heeft te zorgen, zoo moet deze geheel onderhouden worden. Maar diensten om en bij en in het kerkgebouw, die alleen voorko men op de Zondagen, en die niemand in zijn zaken hinderen, en hem vrij laten om als een gewoon burger in zijn beroep te verkeeren, moeten zonder uitzondering liefdediensten zijn. Is bij groote gebouwen een kosterij, dan kan men die als vrije woning aanbieden, maar meer is dan ook niet noodig. Zelfs de organisten moeten de kerk vrijwillig dienen, althans zoo de kerk die diensten alleen op Zondag vraagt. De kerk moet hen van een goed orgel, van goede muziek enz. voorzien, en mag hen niet als ondergeschikten, maar moet hen als broeders behandelen. Maar hun spel moeten ze aan de kerk geven, zelven verblijd dat ze de Ge- meente hierin dienen mogen. KERKELIJKE BEDIENDEN. 159 En alle overige diensten bij de vergadering der geloovigen moeten (5f door leden van den kerkeraad, 6*f door kerkvoogden, of door broe- ders, daartoe aangezocht, uit liefde bediend worden, zelfs al heeft men een toren met een klok, en dus een klokluider noodig. Op het collecteeren komen we later bij het bespreken van den Dienst zelven terug, we bepalen ons nu tot wat men onder het oude regime bepaaldelijk : kerkelijke bedienden noemde, en dan houden we vast aan den gestelden regel : Voor diensten op Zondag bewezen, en die iemand niet in zijn gewone beroep beperken of hinderen, mag door geen kerk geld worden vergoed. lets wat nu natuurlijk niet zeggen wil, dat men plotseling overal, ook waar dusver andere regelen golden, zijn geld moet inhouden, maar wat beduidt, dat men allerwegen bij nieuwe regeling of nieuwe aanstelling bedacht moet zijn op een overgang uit het verkeerde in het eenig goede stelsel. Voortaan alles anders te willen maken dan het is, is niet wijs, en velen, die thans inzien, dat er in velerlei opzicht vroeger niet uit het beginsel geleefd is, zouden zich verstandiger aanstellen zoo ze geduld wisten te oefenen, dan door met zekeren wilden drang alles plotseling anders te willen maken dan het is. Alleen waar van het verkeerde een beginsel wordt gemaakt, moet onverbiddelijk weerstand geboden. Maar voor het overige is het altoos plicht, aangegane verbintenissen stipt te houden, en den vorm der overgangen zacht glooiend en niet oploopend steil te nemen. Ook moet de Gemeente van deze dingen onderricht worden. De veel hoogere eer van vrijwilligen dienst moet haar op het hart worden gebonden. Ze moest willig opkomen om vrij te dienen, niet als uit dwang, maar uit lust des harten. Bovenal, men moet de regeling goed en verstandig aanleggen. De kerkeraad moet de regeling niet op zijn beloop laten, maar nauwkeurig aanwijzen, wat bij den Dienst de broederen ouderlingen te doen hebben, met name wie bij voorkomend ongeval met gezag en regelend heeft op te treden. De predikant op den kansel kan er niet bij. Er moeten anderen zijn, die hindernissen wegnemen, of ongelegenheden afweren. En ook, om deze vrijwilligen dienst goed te laten loopen, moet men er niet te weinig broederen voor nemen. Zoo enkelen dit alles doen moeten, zijn ze aldoor in touw, en gaat voor hen veel van het stichtelijke verloren. Meer dan voor een dienst op een Zondag moest niemand ingespannen 160 V66R DEN DIENST. worden. In een tweeden dienst moest er een ander zijn die hem ver- vangt, opdat hij, als een gewoon kerkganger, zonder door lets afgeleid te worden, zich onder de schare kon nederzetten. En ook ware het te wenschen, dat enkele mannen van positie hieraan meededen, opdat toch nooit de indruk zich mocht vestigen, dat dit diensten van minder allooi zijn, alleen goed voor broederen van een lagere klasse. Al zulke gedachten zijn steeds uit den Booze en ontheiligen de saamkomsten. Wat nu eindelijk de weekdiensten betreft, zoo volgt uit den gestel- den regel, dat deze tot schadeloosstelling kunnen noodzaken, althans in groote steden, waar men ook 's avonds op kantoor als anderszins bezig is. Vele zijn die weekdiensten niet, en op een dorp waar men ten hoogste eenmaal weekdienst heeft, en dan laat, als alle arbeid is af- geloopen, levert dit geen bezwaar op. Maar in groote steden, waar weekdiensten en trouwbeurten soms tamelijk veelvuldig zijn, is het niet altijd mogelijk broederen te vinden, die zonder schade voor hun beroep, de kerk dienen kunnen. Wie ook dan vrij man is, ga daarom bij dezen weekdienst voor, en broederen die hun koetjes op het droge hebben, van pensioen leven, of althans hun zaken naar eigen goedvinden verschikken kunnen, zullen wel doen, daarin de kerk vrijwillig te dienen! Maar zijn de zoodanigen er niet, en is men verplicht zijn toevlucht te nemen tot personen, die er hun zaken voor moeten achterschuiven, en er winst om moeten derven, dan is het alleszins billijk dat ze hiervoor schadeloos worden gesteld, zooals dit met organisten kan voorkomen, die er particuliere lessen voor moeten opgeven. Doch dit loopt dan slechts over een zeer klein bedrag, en de hoofd- stelling blijft dan toch doorgaan, dat in de Gemeente als ze saamkomt, niet de een zich vreemd houdt tegenover den ander, en weigeren mag iets te doen, als hij er niet voor betaald wordt, maar dat al wie kan in liefde vrijwillig diene. Verdienen op den dag des Heeren zou zelfs met het vierde Gebod in strijd zijn. XXXVI. Voor den Dienst. Thans zijn we toegekomen aan de ,,vergadering der geloovigen" VOOR DEN DIENST. 161 zelve, en bespreken daarbij eerst het karakter van het bijeenzijn, eer de eigenlijke vergadering aanvangt. Zulk voorloopig bijeenzijn is in den regel niet te mijden. Reeds een kwartier, een half uur van te voren toch verzamelen zich de ge- loovigen met hun kroost. Bij zeer druk bezochte beurten, kan dat vooraf-samenzijn zelfs over het uur loopen, en te Amsterdam zijn tijden gekend geweest, dat er nog een half uur en meer voor de kerk- deur aan werd toegevoegd. Op een dorp, in een kleine kerk, waar ieder die komt, weet dat zijn plaats op hem wacht, loopt dat zoo lang niet, maar eenigen tijd vooraf vult zich toch ook daar het kerkgebouw, en bij fraai weder bestaat niet zelden de gewoonte, dat men een half uur van te voren buiten de kerk samenkomt, en dan op het klokgelui of op een ge- geven signaal gezamenlijk in stille, rustige orde het gebouw binnentreedt. Hoe ook bezien, er is dus altoos zekere tijd, kort of lang, dat alien of velen in of bij het kerkgebouw bijeen zijn, eer de dienst aanvangt En dit nu stelt de vraag : Welk karakter moet aan dit voorloopig bijeenzijn worden toegekend ? — teneinde daardoor tot de wetenschap te komen, wat men onderwijl te doen heeft en hoe men zich in dien tijd zal gedragen. En dan verhelen we niet, dat o. i. de daaromtrent in breeden kring meestal heerschende zienswijze niet strookt met het door ons beleden beginsel. Die heerschende zienswijze toch houdt in, dat men in de kerk ge- komen, na gebeden te hebben om den zegen, muisstil heeft neer te zitten, met zijn buurman rechts noch met zijn buurman links spreken mag, en in afwachtende houding heeft te blijven, tot de voorlezer de stilte afbreekt, onderwijl men met niets anders bezig zal zijn dan met het lezen in de Heilige Schrift of in zijn Psalmboek. De bedoeling is dan, dat de ,,godsdienstige aandacht" door niets zal worden afgeleid, maar geheel op de heilige dingen zal worden saam- getrokken, en zoo voorbereid op het aanhooren van de predikatie. Men wil daardoor het plechtige, het statige, het indrukwekkende verhoogen ; de ontvankelijkheid van de ziel bevorderen ; en wat men noemt ,,stemmig" maken. Enkelen dreven dit zelfs zoover, dat ze het hoog kwalijk narnen, als twee naast elkaar zittende geloovigen ook maar een oogenblik met elkander zaten te spreken, en omdat ze niet te fijn van gehoor waren, dit niet zoo zacht fluisterend deden, of er kon iets van gemerkt worden. 11 162 VOOR DEN DIENST. Men wil plechtige stilte, een stilte als in de natuur aan een onweder voorafgaat, om straks den donder van Gods Woord, in de Schrift ook wde stemme Gods" genoemd, in heiligen eerbied en met diep ontzag te kunnen aanhooren. Dit standpunt nu is o. i. Luthersch, niet Gereformeerd, en we willen hiervan rekenschap geven. Volgens de Luthersche beginselen is er een ecclasia docens, d. w. z. er zijn ambtelijke personen, die de kerk in hun persoon vertegenwoor- digen, en die als met hoog gezag bekleed, aan de geloovigen op aarde een boodschap van den Heilige Israels komen aanzeggen. In verband hiermede is de kansel in echt Luthersche kerken altoos zeer hoog, zoo hoog als het dragen van de stem slechts even toelaat. De prediker moet dan als een bazuinende engel uit den hemel verschijnen,die van den top van Sinai of Sion tot de Gemeente spreekt. Die Gemeente bestaat dan uit ,,hoorders", hoorders die enkel om te hooren komen. Luisteren is hun eenige roeping, en wie goed luisteren zal, moet stil zijn. Doch zoo is onze Belijdenis niet. Wij houden vergadering, wij houden een samenkomst. Een vergade- ring van breeders en zusters. Een samenkomst van de geloovigen ter plaatse. En het is in deze ,,vergadering van geloovigen", dat straks een met het ambt bekleede broeder zal voorgaan, opdat de vergadering goed geleid worde, en aan haar doel beantwoorde. Doch hieruit volgt dan ook, dat de opgekomene broeders en zusters hun vereenigingspunt niet enkel vinden in den prediker die spreken gaat, maar ook evenzoo in den broederband die hen saambindt, en in wat ze saam komen doen. En op dit standpunt nu is het eer onnatuurlijk, dat de vergaderende geloovigen beginnen moeten met muisstil, en als waren ze elkander wildvreemd, naast elkander te gaan zitten. Als de vergadering zelve geopend is, dan natuurlijk moet ieder stil zijn. Dat is in elke vergadering zoo. Maar dat men ook vodr de vergadering niet zou mogen spreken, geldt nergens, en door dit te verbieden, maakt men de samenkomst stijf, ontneemt haar hetgezellig karakter van een vergadering, en maakt er een audientie van. Natuurlijk doet het rondpreeken in groote steden, zoodat er in elk gebouw telkens een ander ^gehoor" zit, aan dit vertrouwelijk en ge- zellig karakter der samenkomsten afbreuk. Men kent elkander niet. Men zit naast vreemden. Naast broeders en zusters, ja, maar van wier broederschap of zusterschap men niets VOOR DEN DIENST. 163 afweet, en voor wie men dan ook niets voelt. Alleen kerspelvorming zou hier in beterschap kunnen aanbrengen. Maar, gelijk vanzelf spreekt, niet met het oog daarop kan hier de zaak besproken worden. We nemen hier de ,,vergadering der geloo- vigen" in haar ideeel karakter, als van ,,broeders en zusters, die saam gemeenschap der heiligen oefenen en elkander kennen en liefhebben". En dan is het onnatuurlijk, dat men, elkander, na verloop van een week weer ontmoetende, geen stom woord tegen elkaar zou mogen zeggen, hoogstens met zijdelingsche buiging elkaar zou mogen groeten, en nauwelijks elkaar een hand zou mogen geven. In een kerkeraadsbank gaat dit dan ook gemeenlijk eenigszins anders toe. Daar kent men elkander, men geeft elkander altoos een hand bij het binnenkomen, ziet elkander aan, en vraagt naar elkanders welstand. Maar in het schip der kerk komt het herhaaldelijk voor, dat men gaat zitten naast iemand die u niet kent en dien gij niet kent, zoo dat ge hem niet eens een hand geeft, ternauwernood aanziet, geen woord spreekt, en straks weer opstaat, zooals ge zoudt opstaan uit de buur- schap van iemand met wien ge op een tram stondt, zoodat ge niet eens zoudt kunnen zeggen, hoe deze uw breeder, met wien ge verga- derd hebt, er uitzag. Dit nu is de broederschap verzaken, verzaken alle gevoel van saam- hoorigheid, en het karakter van vergadering vernietigen, en ge kunt er zeker van zijn, dat ze het bij de Haghepreeken, en in de dagen onzer martelaren heel anders deden. Nu koud als ijs voor elkaar, toen de warme gloed eener saambin- bindende liefde. En bij ons drijft men dit zelfs zoover, dat ieder onzer vaak zelfs aan den heiligen Disch heeft aan gezeten als met hem geheel vreemde personen. Op zichzelf zou het daarom het wenschelijkst zijn, dat bij elke kerk een ontvangzaal was, een soort antichambre, waar men voorloopig saamkwam, om straks als de dienst aanving, zich saam naar de ver- gaderzaal te begeven. In die ontvangzaal kon men elkaar dan elken Zondag ontmoeten, en de kennismaking voortzetten en levendig houden, om daarna, in het kerkgebouw, werkelijk als broeders en zusters te gaan nederzitten. Bij gemis daarvan behelpt men zich nu ten platielande, als het weer droog en niet te koud is, met de open plaats v66r het kerkgebouw, maar in onze steden gaat dit niet, en dan is er feitelijk geen andere 164 VOOR DEN DIENST. uitweg, dan dat men dadelijk in het eigenlijke gebouw inga, en zijn plaats inneme. Maar dan moet er ook naar gestreefd, dat men elkaar leert kennen, dan men elkaar niet als vreemden bejegent, in elk geval elkander de hand drukt, elkander in het oog ziet, en vraagt naar elkanders wel- stand. Tegen een zich daaruit ontspinnend gesprek, bestaat dan ook niet de minste bedenking, mits natuurlijk de bescheidenheid niet ver- zaakt worde, de een den ander niet poge te overschreeuwen, en het niet een dooreenwarring van allerlei stemmen worde. Zelfs het op- staan van zijn zitplaats, om een anderen breeder, wien men iets te zeggen heeft, even toe te spreken, of na herstel uit krankheid of der- gelijke hem de hand te drukken, zou in het minst niet in strijd zijn met het karakter der vergadering. Dat stijve, overplechtige en alle vertrouwelijkheid doodende van de grafstilte is gemaakt en onnatuurlijk. Daar ijveren we niet voor, maar daar stellen we ons uit freginsel tegenover. Vooral voor onze kinderen is dat glad verkeerd. Onder den dienst moeten ze uiteraard stil zijn, maar zoolang de dienst niet aanging, moet ge ze niet drukken noch benauwen. In de apostolische Gemeenten ontmoette men elkander zelfs met ,,een heiligen kus." Dat was Grieksche usantie, een usantie die bij ons niet gaat. Maar onze usantie is elkaar de hand te drukken en een vriendelijk woord te zeggen, en wie dit verzuimt schiet in Christelijke beleefdheid en vertrouwelijkheid tekort. 