Bijdragen tot de taal-, land- en volkenkunde
Zoo vinden wij er een en ander over in de beschrijving van een Dajaksch feest door W. Tromp in de Bijdragen tot de Taal, Land- en Volkenkunde van Ned. Indië, 5% volgreeks, 5% deel, eerste aflevering. Verder in het aardige reisverhaal van Dr. A. F. Eilerts de Haan „Een inspectiereisje in de Westerafdeeling van Borneor, geplaatst in Eigen Haard, 1892. 490 BIJDRAGE TOT DE KENNIS VAN DEN GODSDIENST Ook in Kühr's Schetsen uit Borneo's Westerafdeeling in deze Bijdragen, 6% volgreeks, 2° deel, blz. 88 en ten slotte in het Over. zicht der Afdeeling Soekadana door J. P. J. Barth, blz. 107. Het eerste stukje betreft de Boven Kapoeas, het tweede Sambas, het derde Nanga Tébidah, het vierde Djélei, dus het noordoosten, noord-westen, oosten, en zuiden der residentie. Bij de Landak en Tajan Dajaks is het medium-wezen (shamanisme) van groot en overwegend belang, innig samengeweven met alle andere plechtigheden en gebruiken in den cyclus van het familie- leven, waarom eene uitvoerige beschrijving hier niet overbodig kan geacht worden. Het woord shamaan is een verbasterd Indisch woord, dat over China tot de Mandzju’s en Tunguzen is doorgedrongen, waaraan men in Europa bij voorkeur het denkbeeld van ecstase en wichelarij hecht. ! $ 51. Hoofdvormen van medium-wezen. Wilken onderscheidt twee soorten van Shamanisme, welke ook bij de Dajaks van Landak en Tajan voorkomen. Bij de eerste soort wordt de shamaan door een geest bezield, die in hem opstijgt of nederdaalt; het is dan niet de persoon zelf, welke geacht wordt te spreken, maar de geest, die in hem gevaren is; die persoon is dus medium tusschen de geesten en den mensch. Bij de tweede soort neemt het medium de geesten, die geraad- pleegd moeten worden, niet in zich op, doch zendt hij zijne ziel naar de boven- en benedengewesten, ten einde daar de noodige openbaringen te halen. Het verschil is niet zoo groot, als men oppervlakkig wel zou meenen ; bij de eerste soort is het medium toch niet geschikt, den geest in zich op te nemen, alvorens zijn eigen ziel het lichaam ver- laten heeft (Zie Wilken, Shamanisme). Men kent in Landak en eigenlijk Tajan twee hoofdvormen van medium-wezen: het bérlénggang en het babalian. Over Meliau spreken wij hier niet. Het medium bij het bér- lénggang heet -lénggang» of -toekang lënggang#, bij het babalian vbalian.» Alleen de l€nggang behoort tot de 1 Zie H. Kern, Over de Godsdienstleer der Burjaten in Verslagen en Mededeelingen der Kon. Akademie van Wetenschappen, 1894. Zie ook Wilken’s Handleiding voor de Vergelijkende Volkenkunde v. N. I. blz. 564 en Shamanisme in deze Bijdragen, 5-2-pag. 441. DER DAJAKS VAN LANDAK EN TAJAN. 491 soort van mediums, die geesten in zich opnemen. Men noemt dit in Landak ~bérsaroeng.” Saroeng = etui, scheede, koker, om iets in te steken, een rok of kleed voor het onderlijf. De bedoeling zal dus zijn, dat de geest gebruik maakt van het lichaam van het medium, als een kleed, waarin hij zich steekt. Vergelijk ook de woorden karoeng = zak en koeroeng = kooi. Het lichaam wordt ook wel de koeroengan van de ziel genoemd. Vergelijk „Sporen van Animisme in de Maleische letterkunder door Dr. H. H. Juynboll iv het Tijdschrift van Ned. Indië, 1898, p. 686. Ook in de Z. en O. afdeeling van Borneo kent men het woord sarong in evengenoemden zin. Zie Hardeland’s Woordenboek. Het is mogelijk, dat de Landak Dajaks onder saroeng ook een bepaald gedeelte van het lichaam verstaan; tijdens ons verblijf in Landak is het ons echter niet gebleken. Balians zijn mediums, die hunne ziel uitzenden naar het verblijf der geesten; het »bérsaroeug» komt bij hen niet voor. § 52. Verspreiding der hoofdvormen. Het ~bérlénggang~ is eene Maleische instelling; het »baba- lian» is specifiek Dajaksch. Het eerste is gebruikelijk bij de Ma- leiers van het landschap Landak, bij sommige Dajaksche stammen, o.a. bij de Ajoeh — Béhé — Dait — Manjoeké — Témila — Séngah ' en Batang Tarang — Dajaks en niet zelden roepen ook Chineezen uit het landschap Landak den lénggang te hulp. In Tajan is het bérlénggang door den Panambahan als te zeer indruischende tegen de leer van den Islim aan de Maleiers verboden; het gebeurt er echter nog wel clandestien. De Dajaks kennen het echter ook. Wij behandelen eerst het bérléuggang. a. Het bérlénggang. $ 58. Beteekenis van het woord vlénggangy» Lénggang is slingeren, heen en weer gaan. De naam ziet waarschijnlijk op de slingerende beweging van het medium bij 1 Bij de Sèngah-Dajaks komt evenveel bérlénggang als babalian voor, in Témila meer bérlénggang. Bij de Manjoeké-Dajaks is het bér- lénggang weinig geliefd, bij de Karangan-Dajaks komt het niet voor, evenmin bij de Paréngoewan-Dajaks. 492 BIJDRAGE TOT DE KENNIS VAN DEN GODSDIENST het menarién (tandakken — inlandsche dans), dat erbij gebruikelijk is. Althans deze verklaring werd ons door Maleiers gegeven. Lénggang is echter ook heen en weer zweven, schommelen. Onder de vertooningen van de Landaksche balian’s komt het heen en weer slingeren in eeu in de soerambi opgehangen schommel meermalen voor. Wellicht deden de lénggang’s dit oudtijds ge- durende hunne séances ook en hebben zij daarvan hun naam be- houden. Vergelijk het bérua = slingeren, van het medium bij de Sérawak-Dajaks, een der »pélian’s” of manang-vertooningen, be- schreven door Perham. Zie Ling Roth, The natives of Sarawak, [, blz. 279. Het gewone doel van het bérlénggang is het zoeken van genezing van een kranke, gewoonlijk een ernstig zieke. Om zich een goed begrip te vormen van de diensten van het Dajaksch medium, moeten wij eerst nagaan, welke opvatting bij dit volk omtrent ~ziekte” bestaat. $ 54. Ziekteleer. De ziekteleer der volken van den Indischen Archipel is zeer een- voudig. Zij gaat uit van het begrip, dat in elk lichaam slechts een be- paalde hoeveelheid »geesty aanwezig kan zijn. Het woord ~geesty hier op te vatten in alle beteekenissen, die het heeft: als „datgene wat in den mensch aanwezig is, staande tegenover het stoffelijk omhulsel van het lichaame , dus „ziel, levens- aether, levenskracht”, welke begrippen niet van elkaar worden onderscheiden: verder zgeest, onstoffelijk persoonlijk wezen. Reeds boven zagen wij, dat geen medium geschikt is om een geest in zich op te nemen, alvorens de eigen ziel het lichaam verlaten heeft. De eigen ziel is dus hier aequivalent opgevat aan geest, onstoffelijk persoonlijk wezen. Bij het bérlénggang is het de in het medium nedergedaalde geest, welke de cigen ziel verdrongen heeft — die ageert, bij het babalian is het de, uit het lichaam van dit medium verdwenen eigen ziel of geest, die rondzwervende is, om den kranke tot nut te zijn. Slechts één geest dus in één lichaam. In de ziekteleer der Dajaks merken wij hetzelfde op. De ziekten worden veroorzaakt, doordat een kwaadwillende geest zich van het lichaam heeft meester gemaakt, het verschijnsel wat DER DAJAKS VAN LANDAK EN TAJAN. 493 wij uitdrukken met „door een boozen geest bezeten zijn” (daemono- pathie). De Maleier noemt dit kéna = geraakt; het bezeten zijn toch wordt veroorzaakt door aanraking; oorzaak en gevolg zijn dus hier met elkaar verward. Door de opname van den kwaden geest is dus de eigen ziel uit het lichaam verdreven. Tweeerlei redenen vinden wij dan ook steeds naar de opvatting der volken van den Indischen Archipel opgegeven als ziekteoorzaak: le de afwezigheid van de ziel, die tijdelijk het lichaam verlaten heeft, 2e het bezeten zijn door een boozen geest of de aanwezigheid in het lichaam van vreemde artikelen, welke oorspronkelijk de incarnatie dier geesten zelf zijn, maar thans, naar het meest voorkomend volks- geloof, daarin door booze geesten geplaatst zijn. Deze vreemde lichamen zijn bijv. steentjes, pluisjes, vischgraten , stukjes hout, soms levende wezens, schorpioenen, duizenpooten, wormen etc. Men heeft het bestaan dier voorwerpen of wezens dus zoo op te vatten, dat zij de ziektedaemoven zelve zijn, welke de gedaante ervan hebben aangenomen. In overeenstemming met deze hypothese is dat bij de Tjams deze voorwerpen vyang” d.i. geest heeten. (Nieman, Ethnographische mededeelingen omtrent de Tjams, Bijdragen voor de T. L. en V. kunde van Ned.-Ind., volgreeke VI, deel I, p. 344.) Dat geesten of zielen in de gedaante van kleine dieren of voor- werpen gedacht worden, is in de ethnographie een veelvuldig voor- komend verschijnsel. Bij droomen of ziekte verlaat de ziel het lichaam in de gedaante van een slang, krekel of haarbosje (Wilken, Ind. Gids, 1884, I, blz. 939.) § 55. Behandeling van den zieke. De behandeling van den zieke bestaat dus overeenkomstig deze begrippen: 1° in het terugbrengen der ziel in het lichaam. 2e het uitdrijven van den daemon. 3e het verwijderen der ziektevoorwerpen of ziektewezens uit het lichaam. Voor dit onderwerp is vooral belangrijk Wilken’s Shamanisme in de Bijdragen der Taal-, Laud- en Volkenkunde van Nederlandsch- Indië, volgreeks V, deel II. In noot 177 geeft Wilken eene opgave van de volken in den 494 BIJDRAGE TOT DE KENNIS VAN DEN GODSDIENST Indischen Archipel, bij wie het gebruik bestaat om de materia peccans onder den vorm van het een of ander voorwerp uit het zieke lichaam te verwijderen. Aan deze opgave is nog toe te voegen de bevolking van Windesj op Nieuw Guinea (Tijdschrift Ind. Taal-, Land- en Volkenkunde, Dl. XL, p. 165). Een sterk sprekend voorbeeld van daemonopathie in den Indischen Archipel is de boeröng-bezetenheid in Atjeh, waaraan vrouwen lijden in de zwangerschap of kort na de bevalling. De boeröng is een booze geest, elders poentianak of patianak geheeten, ge- woonlijk de geest van eene in het kraambed overleden vrouw (Snouck Hurgronje. De Atjehers, Deel I, p. 414). Wij zullen hieronder zien, dat de ziekteleer der Dajaks van Landak en Tajan niet van de bovenstaande verschilt. Na deze uitweiding komen we terug op de Dajaksche mediums — welke zelve volgens deze leer ook zieken zijn, hetgeen de lezer wel reeds bemerkt zal hebben — aan wie de Dajaks de behandeling hunner zieken toevertrouwen, zoodra zij meenen dat het geval wel eens een ongunstig verloop zou kunnen hebben. Het beroep van lEnggang wordt zoowel door Dajaks als Maleiers uitgeoefend. Het is veelal in eene familie erfelijk. § 56. Offer aan booze geesten. Men vangt de genezingswerkzaamheden aan door voor het huis bij den ingang van het erf een soort mandje op te hangen, gemaakt van jonge klapperbladen, welk mandje voorzien wordt van ver- schillende spijzen als kip, rijst, pisang, tjoetjoer (een soort gebak), eieren, strootjes (sigaretten) en betelpruimpjes. Zulk een mand heet toempang. § 57. Kunstmatige boom der mediums. Daarna richt men in het midden van het voorvertrek een soort boom op, met onzen kerstboom te vergelijken. Deze boom heet taman of kolam. De stam ervan wordt gevormd door een bamboe, de takken en bladen door den aarvormige bloesem (majang) van den pinang-palm, de bladeren van den bringin-boom (een svort kajoe ara, waringin) en de onderste bladeren van een sim bar agong (platvcerium alcicorne -— hertshoornvaarn) een woeker- plant. wier schelpvormig opstaande bladeren om den stam van een boom groeien, zoodat zij gelijkt op een schaal, uit welks DER DAJAKS VAN LANDAK EN TAJAN, 405 nidden zich een stam verheft en waarin afgevallen boombladeren ala roedsel neervallen. Naar onder hangen eenige frani ala krullen ge- rormde bladeren af. De simbar agong is de geliefkoosde ver- lijfplaats van een*soort geest rdewa* genaamd. Dergelijke kunstmatige boomen ziju ook elders bij medium- seances in gebruik. Zoo zagen wij ze bij de Méliau-Dajakn, Wilken maakt er in zijn #Shamanismex melding van als voorkomende bij de Sakeis van het schiereiland Malnkkn. Grabowsky meldt, dat toen hij een medium-seance bij- woonde bij de Olon-Lowangan der 4. en Oosternfdeoling van Borueo (Ausland, 1888, p. 584), hij eerst ingezegend werd met pinangbloesems en men hem daarna vein christhaum- ähnliches Gestell mit Wachslichtern” op zijn hoofd plaatste. Barth deelt in zijn overzicht der afdeeling Soekadana op pag. 107 mede, dat bij de Djëlai-Dajaks door een medium een bamboestaak van circa + M. lengte overeind gezet werd en opgesmukt met op verschillende mauieren ingesneden of gevlochten klapperbladeren, zoodanig dat het geheel het nan- zien had van een boom. Een dergelijken boom vond hij ook bij de Kénda wangan-Dajaks (blz. 120), waar hij nog ver- sierd was met oemboet pinang (kruin van den betelpalm). Deze boom heet mémbajoengan of bémbajvengan (blz. 122). Ook Tromp maakt er melding van in de Salasila van Koetei (Bijdr. T. L. en V.-kunde, volgreeks 5, deel 3, pag. s7—88 en 90). Over dezen boom zijn nog bijzonderheden te vinden in Grabowsky’s beschrijving van het tiwah of doodenfeest in Int. Archiv fiir Ethnographie, Baud II, p. 183—187, en eene afbeelding ervan biedt Taf. VIII, fig. 2. Het woord ~garing~ beteekent ~ivoory en wordt door Hardeland steeds vertaald als shet” of rde heerlijker. De lewu linu, het zielenland, bestaat uit drie heuvels; op twee daarvan staan huizen, op den middeisten de garing-boom, zooals boven beschreven. Deze wonderboom groeit alleen in het Sangiangland, Zielenland of Sangiangland is hetzelfde, Halewijn vermeldt ook (Grabowsky I.c.), dat volgens het geloof der Dajaks de afgestorvenen in deu hemel bij hun oppersten God Dewata Sanghiang komen. De boomen der Dajaksche mediums schijnen dus voorstellingen te ziju van de zielenstad-godenverblijf, Vandaar ouk. dat het medium, om de voortvluchtige Ziel van den krauke terug te krijgen, met de hand in de bladeren van den boom slaat eu haar daaruit schijnt te grijpen: hij haalt dan de ziel uit het ziclenland terug. Ver- gelijk $ 6s. Ook de déwas gaan uit deu boom in het medium over. Zie $ 62. 496 BIJDRAGE TOT DE KENNIS VAN DEN GODSDIENST In de taman of kolam meenen wij ook de voorwell; van het zielenland te herkennen. In overeenstemming daarmede is de beteekenis van het woord taman = lustoord, en kolam, waarschijnlijk = koelam (vijver). Intusschen is hiermede nog volstrekt niet verklaard, hoe men tot de vereenzelviging van een boom eu het zielenland is gekomen; wij hopen nog in de gelegenheid te zullen zijn, dit elders te doen. $ 58. Versiering van de taman. De taman wordt verder nog versierd met de roode bloemen van den papanggil,! in de taal van den lénggang dara mé& nauggo” = vhet visschende meisjer geheeten en de gele boenga lémas, die svboedjang ménambeiv = ~de wenkende, de roepende jongeling” genoemd worden. De top van den taman wordt gevormd door een ananas-vrucht met kroonvormige uitstekende bladeren. Een gelijke versiering met de kroon van een ananas-plant vindt men: 1° op den gevel van het eerste huis der zielenstad , zooals die volgens de voorstelling der Olo-Ngadjoe-Dajaks der Zuider- en Oosterafdeeling van Borneo is afgebeeld op den plank, waarop ook de teekeningen van de banama tingang —- het neushoornvogelschip — voorkomt, welke plank in het huis van den overledene wordt opgesteld, zoolang het ti wah nog niet heeft plaats gehad. Zie Grabowsky, o. c. pag. 154 en Tafel VEIL, fig. 2. 2e als puntversiering van cen pasah ontong d.i. de hut van het geluk, het offerhuisje voor Tempon Telon, die ook Radja Ontong, d.i. de Radja van het geluk heet, beschreven en afgebeeld door Grabowsky, Ueber ver- schiedene weniger bekannte Opfergebriiuche bei den Oloh- Ngadju von Borneo, Int. Archiv. f Ethn., Bd 1, p. 131. De voet. van den taman wordt bedekt met een stuk zwart katoen, waaronder een kom met water staat (ajar taman), waarin zich een dollar bevindt (batoe ajar — steen van het water) genoemd, het loon van het medium voor zijne diensten. Op den vloer staan daar nog omheen eenige borden met kip, rijst, pisangs, tjoetjoer, eieren, strootjes, sirihpruimpjes, benevens tjéugkaro® (geroosterde rijst), pérétih (geroosterde padi) en t In de Padangsche Bovenlanden heeten deze bloemen sipangie-pangie Vergelijk Bijdragen T., L. en V.-kunde, volgreeks V, deel 5, p. 51. Zie ook infra Hoofdstuk XII, § 25. DER DAJAKS VAN LANDAR EN CAJAN. hiv? béras koe njit (gele rijst), met cen weinig hleelvijnt, waar sich een stuk zilvergeld — een halve gulden bevindt, vu cou schuldige met witte rijst, waariu een stuk ijzer geleed ts. Boven den taman hangt een zelfde soort mandie (Hoe pag) als buiten aan den ingang van het ert. Beide toempang’s bevatten spijzen voor ven mrt uatjverijge cu booze geesten, hantoe’s genaamd, welke naar hot volhagolual de ziekten veroorzaken. Zij worden geacht bij de verschijning der dewa's, de porte geesten, welke in het medium nederdalen, de wijk te mueten nem. om hen dus niet al te zeer te ontstermmen, brengt osn beton even offers, een in de woning en een daarbuiten nau den Ingang van het erf, dat zij bij hun vertrek pasneeren, Het medium ueemt dicht bij den buon op den prowl plats. Voor hem zet men een waaier —- in de tanl der Jandakeche medinins lajar agong, het groote zeil — cen echanltye inet Iandende bento (kéménjan; eu een sirth-dooe gereed, Hij dekt zijn bet set een doek ‘slendang en blijft hewegingiegs Aten. Waarna siuges, de omstanders of liever de omuttenden ert eeulng gean wer waariu voorgegaan worde dor een eit van bet taart. ee. zoogeusamder diverse vaars. etter. a bera. Met gezag wedt? geac mpareemt fer aren Pesci en Pab teen vof ern LUD a tus Ba tit mit. LEE ert Berk rn etos ‘ as. Carr EL OSM OS aa. Pre Ae a eee Ceeg wl ALE TAG Sha Lei rr Paks Nome: ee oe ioet a a te fw Neopet DEE bei Nel pa Ee it NMeziare ver ME Ke ers te Wien nt ee Dee CET He 3, F ‘oat ‘ ERLE EEE ee mt en eps Ee et UE eV li Et - im Frit oF BO Rk AE SLU tee eo wae are ‘ Sr WL ee ae ett a. wet ‘ “eve te b aDLETER. Shee Sibi OI hath. d 5 Oh te ‘ ae Sr Gimp: naman te hai be Lowe! : ‘ 2 WL EE TE aS an © oe Rise. ks ‘ REL Eat nt CY et ar in en PRE 5 # 498 BIJDEAGE TOT DE KENNIS VAN DEN GODSDIENST Sédang lambat deri lacetan, kitar = paoet = naar zich toe Lambat ménanti ana’ méndéga, halen met de pagaai, kampal Lambat méngadang djoeroe batoe, brajoen, naam van het vaar Alir sadia si djoeroe moedi, tuig, letterlijk het zwevende schip, Sadia memang ana’ prahoe, djoewahkan? tipas = ps Térkolkan dajoeng,dendangtrompa, oet; deri == in, op; ana’ min Tiba bajolang datang bérpandang, déga = ana* prahoe == roeien, Menta ampon, daoen pora, méngadang = afwachten, slir Sahaja bértanja siapa gélar. == tjoekoep, voldoende, tér. Dendarg jung tiba? kolkan = vastbinden, trompa ==aan wal gaan, daoen pora= bladeren van de taman, baj olang == tiba = aankomen, komen. Bewierook de voorteekenen ! met witte benzoë! Voorteekenen, die juist zijn, daar ben ik verlangend naar, Wierook, die krachtig van werking is, die vraag ik, Werk in op het lichaam, wierook der dendang’s, Ga in het vleesch, wierook der kajangan *! Het schijnt, dat de bergbewoners ? roepen, Neem een anderen titel aan, dendang der zee, Verander Uw naam, dewa van den hemel, Maakt U gereed, dendang’s en dewa’s van den hemel, Gij allen dendangs, dendangs der zee. Het is lang geleden sedert de dendang van wal is gestooten. Licht het anker, gij Zwarte Stuurman, Trek naar U het roer van het zwevend schip, Haal de zeilen op, gij kleine Stuurman, Trekt de riemen aan, gij kinderen van het schip +! Reeds te lang zijt gij van de zee verwijderd geweest, Lang hebben de roeiers moeten rusten, Lang was wachtende de loods, Al het gereedschap is klaar, Stuurman, Klaar zijn ook de kinderen van het schip. 1 Met de bedoeling de slechte voorteekenen te bezweren. ? Kajangan — hemel — verblijf der jangs of hjangs, geesten. 3 Bergbewoners = menschen, tegenover de dendangs of wezens der zee, de geesten. 4 Kinderen van het schip = de roeiers. ww 7 DER DAJAKS VAN LANDAK EN TAJAN. 499 q Bind de riemen vast ', de dendang gaat aan wal, Daalt neder, om rond te gaan zien, Vergiffeuis, Pora-bladeren, | Ik vraag U hoe is de titel Van den dendang die nedergedaald is? Boven spraken wij het vermoeden uit, dat de boom van den lénggang de voorstelling is van de zielenstad, tevens het verblijf der geesten en goden, overeenkomstig de voorstelling der Olo- Ngadjoes der Z. en O. Afdeeling van Borneo. Het belangrijkste feest dezer Dajaks is het tiwah of doodenfeest, waarvan de bedoeling is de zielen der afgestorvenen naar die zielenstad over te brengen. Dit feest is uitvoerig beschreven door Grabowsky — Der Tod, das Begriibnis, das Tiwah oder Todtenfest, Int. Archiv fiir Ethnographie, Bd II, p. 177 — bovendien danken wij aan den onvermoeiden ijver van den zendeling Hardeland de kennis van de tooverzangen, welke daarbij gebruikelijk zijn. Deze toover- zangen, de „Augh olo balian hapa tiwah» d.i, rde spreuken der balians bij het doodenfeest» zijn als aanhangsel toegevoegd aan diens „Versuch einer Grammatik der Dajackschen Sprache.» $ 60, Voorstellingen der Landaksche medium’s ontleend aan tiwah-feest. Hetgeen de Landaksche mediums, zoowel de Maleische als de Dajaksche te zien en te hooren geven vertoont zulk een opvallende overeenkomst met hetgeen er op het tiwah-feest voorvalt, dat hunne handelingen ons voor een groot deel aan dat tiwah ontleend schijnen te zijn. De mediums zijn dus waarschijnlijk van het Oosten van Borneo naar het Westen overgekomen en hebben den ritus van het ti wah aangepast op de inzettingen, die zij aldaar vonden. Niet overal is het tiwah in de medium-verrichtingen te herkennen, maar op verscheidene plaatsen schemert de ware gedaante door het nieuwe kleed heen. * Het eerste gedeelte van de Augh olo balian bezingt den lof en de werking der „taboers d.i. shet gestrooider, de gele rijst, die wij reeds vroeger leerden kennen. Het Maleische medium gebruikt geen taboer maar wierook; ook de zielenvoerder der Olo-Ngadjoes bezigt deze, echter pas in de tweede plaats (Hardeland o.c. pag. 230). t Het schip schijnt dus op de plaats der bestemming gekomen te zijn. 2 Men behoeft hierbij niet aan ontleening te denken (redactie). 500 BIJDRAGE TOT DE KENNIS VAN DEN GODSDIENST Zoodra de Dendang's en Dewa's des hemels het roepen der menschen gehoord hebben, en zich naar hen op weg begeven, worden zij in de lénggangzangen aangemaand hun naam te veranderen, Waartoe dient dit? Naar wij vermoeden moet dit in verband gebracht worden met het feit, dat in het zielenland de woorden juist het omgekeerde beteekenen van wat zij op aarde voorstellen. Bitter wordt daar zoet, zoet daar bitter, staan daar liggen en om- gekeerd (Grabowsky, v.c. p. 187). $ 61. Zieleschepen. De denkbeeldige schepen, waarmede de balians der Olo-Ngadjoes de zielen naar de lewu-liau (zielenstad) overvoeren, zijn twee in getal. Het eerste is het hoofdschip en heet »banama rohong: d.i. zhet zwaard-schipy ovk wel de -banama sanamanr she ijzeren schip» genoemd. Het vaart zoo snel, dat degene, die er op vareu, steeds te laat zijn, zoo zij iets willen en er naar wijzen, omdat het dan reeds lang voorbij is (Grabowsky, o.c. p. 184). Het tweede schip is de »banama tingang» d.i. ~het rhino cerosvogel-schip.» Hiermede worden de zielen der afgestorven over. gebracht. De voorsteven wordt gevormd door den kop van een buceros- (jaar- of neushoornvogel), de achtersteven door diens staart. Op beide schepen staat Tempon Telon, de Dajaksche Charon, aan het roer. : Op de afbeelding Taf. VILL, L is het gelaat van Tempou Tel donker gekleurd. Is dit toeval? Het wordt niet in den tekst opgehelderd, maar eigenaardig is het, dat in den tooverzang van den lénggang sprake is van den Zwarten Stuurman. Misschien is zijn gelaat zwart geworden door het voortdurend passeeren van den Kiham Apoei — den vuurwaterval. Van zijne vrouw heet het wel, dat zij zwart is. Zij heet de „geheel zwarte vrouw” (Grabowsky, vo. c. pag. 196). Wij gaan voort met de beschrijving van de lénggang-voorstelling. Bij het zingen der woorden: „Nergitfenis Pora-bladeren, Ik vraag U hoe is de titel Van den dendang. die nedergedaald is” is er beweging in het medium gekomen. zijn boveulijf gaat langzaam sleepende heen en weer. Met de woorden #Pora-bladeren” bedoelt men den medium-boom. DER DAJAKS VAN LANDAK EN TAJAN. § 62. Mambang koening. Eensklaps trekt hij den doek van zijn hoofd weg, en zit hij met gesloten oogen. De toestand van ecstase is ingetreden, de déwa is uit den boom in het medium overgegaan. De muziek zwijgt stil en het medium antwoordt op de laatste vraag: Mambang koening. ! Dit is dus de naam van den dewa, die in hem is nedergedaald. De muziek valt weer in. Kantiba, baharoe kantiba, mambang koening , Djaceh dipanggil, djaoeh di lémpa, Lémpa samoea, dendang di laoet, Roepa mémanggil, orang di goenoeng, Ada kérdja, sébab manggil, Menta toeloeng, orang di goenoeng, Noeloeng samoea, dendang di laoet, Bantoe sakabèh, sapanakawan, Noeloeng saréwang, laksana lénggaug, Djaugan kapalaug, dendang ménoeloeng, Tida’ kapalang, bérsérah badau, Tida’ ada jang lain, kwat dipanggil, Tida* jaug boekan, maso* séraja, Bélas mémandang, orang di goenoeng, Kantiba = tiba = datang. Hier een welkomsgroet. Zoo is „toewan datang”, den pas aangekomene toegeroepen, te ver- talen door ~Is mijnheer daar?» Lempa = panggil. sakabéh = allen = saré- wang, laksana=sapérti, gelijk, als, kapalang=olah?, kun- steu, grappen, boekan =lain, séraja = pékérdjain, werk, feest, bélas = kasihan, mede- lijden. Oemat =ségala; sé- 1 Mambang koening is volgens Pijnappel's woordenboek „de gele gloed” (liever wolken?) bij het ondergaan der zon. Op het Maleische schiereiland is Mambang koening een zeegod van den tweeden rang, welke woont in den gelen gloed van zonsondergang, welke zeer gevaarlijk wordt geacht voor kinderen. Wanneer zulk een gloed duidelijk uitkomt, neemt ieder, die het ziet, wat water in zijn mond (di kémam ajar) en spuwt het uit in de richting van het schijnsel, terzelfder tijd asch strooiende (di sémboer déngan aboe), waarbij men de woorden uit: Mambang koening, mambang klaboe Pantat koening disémboer aboe. Dit geschiedt om den gloed uit te dooven; de reden waarom dit geschieden moet is, omdat de gloed koorts bezorgt aan dengene, die niet erg sterk is (lémah sémangat). (Zie W.W. Skeat, Malay Magic, p. 93). Bij de Maleiers der Padangsche Bovenlanden heet deze geest Radjo Mambang, de geest die gebiedt over de kleurschakeeringen van het avondrood (Zie Van der Toorn-Animisme bij den Minangkabauer der Pad. Bovenlanden. Bijdragen T. L. en V.kunde, volgreeks V, deel 5, p. 100. Mambang is ook de naam van geesten bij de Toelak-Dajaks (Barth-Overzicht van de afd. Soekadana , p. 140). 502 BIJDRAGE TOT DE KENNIS VAN DEN GODSDIENST Kasih mélihat oemat doenia, lampit =tikar, mat, térgoli= Kwat térbaréng deri sélampit, barèng, slapen, séraga = Kwat térgoli deri séraga, bantal, kussen, lélah = létih, Tida* tértanggong pauas di badan, lémah, zwak, haroen g=sigals, Lélah térlaloe, haroeng badannja, kédjajan = kwat, bérin. Tida* kwasa, bértégah lagi, poen = koempoel. Tida kédjajan, bérlédang lagi, Itoe sébabnja, menka mémanggil , Itoe karéna taman térdoedoe*, Pada bérimpoen dewa kajangan, Rimpoen samoea, dendang di lacet. Wees welkom, wees welkom, Mambang Koening! Van verre geroepen, van verre uitgenoodigd, Allen zijt geroepen, Dendang’s der zee! De reden van het roepen der bergbewoners Is, dat er wat te doen is, daarom was al dat roepen. Zij vragen om hulp, de bergbewoners, Gij allen moet helpen, dendang’s der zee Allen zonder onderscheid moeten hulp bieden, Dewa’s van den Hemel, Biedt allen bijstand, al gij volgelingen, Helpt toch allen, op de wijze van een lënggaug, Maakt geen kunsten, de Dendang’s helpen Vertoont geen grillen, vertrouwt uw lichaam toe! Kr is geen andere, die vaak geroepen wordt, Er is geen andere, om het werk (nl. de genezing) op zich te nemen. Droef is het hem aan te zien, dien bergbewoner, Treurig, om al dat aardsche aan te zien. Vaak achterover op de mat, Vaak neergevallen op het kussen, Het is niet te houden, die hitte in het lichaam, Het is al te zwak, het geheele lichaam, Het heeft geen kracht om overeind te staan, Het heeft geen macht, om nog te verrijzen, Om die reden roepen wij, Om die reden is de taman opgericht, Om te verzamelen de Dewa’s van den Hemel, Allen te verzamelen, ook de Dendang’s der Zee. Tijdens het zingen dezer regelen naar een van oudsher over- ’ DER DAJAKS VAN LANDAK EN TAJAN. 503 geleverde modulatie gaf de lénggang met een waaier, die zijn | helper hem bij zijn ontwaken in de hand gegeven had, de maat aan. § 63. Mediumsteenen. Is het gezang uit, dan haalt Mambang Koening in de ge- gedaante van het medium uit een aarden bakje een steentje voor. den dag, batoe paniloe of tropong (= kijker) genaamd, gewoonlijk een stuk kwarts of bergkristal. Om de steentjes goed te bewaren is het bakje steeds met olie gevuld en van eeu dekseltje voorzien. Hij bekijkt het steentje met scherpen blik en ziet er den kranke in: ziet hij deze in zittende of staande houding, dan zal deze her- stellen; ziet hij hem liggende, dan is de afloop van de ziekte ongunstig. ! § 64. Orakels, Vervolgens legt Mambang K oening een aarvormigen pinan g- bloesem in de lengte op zijn hand en snijdt hem ter lengte van _ een kilan (een span) af, houdt hem even boven de brandende benzoé en wrijft hem met olie in; vervolgens wordt deze aar weder in de lengte op de hand gelegd en gemeten. Is zij langer geworden, dan is dit een gunstig teeken voor den kranke, korter zoo is herstel niet meer meer mogelijk. Een derde orakel bestaat uit twee naalden, welke boven de bran- dende benzoë gehouden worden en daarna voorzichtig in het schaaltje met water, dat zich onder de taman bevindt, neergelegd worden. ' De batoe paniloe zijn volgens den shamaan afkomstig van geesten. Voordat iemand shamaan wordt verkeert hij in een toestand van waanzin, hetgeen blijkt uit voortdurend zingen en onbestemd in de bosschen rond- dwalen; deze toestand duurt voort, totdat hij na een droom of bij toeval plotseling bevindt, zulk een steen in de hand te hebben, daarin neergelegd door een hantoe, Vergelijk over de batoe paniloe H. Ling Roth, The Natives of Sarawak and British North Borneo, I, pag. 273. Eene vertaling van het woord paniloe heb ik niet onder mijne aanteeke- ningen gevonden, Ook van de toovermiddelen der manang’s heet het „These charms are either inherited or revealed by the spirits in dreams as possessed of me- dical virtue.” Ook de Shamanen bij de Rambai en Sébroeang Dajaks gebruiken dergelijke steentjes. Zie Tijdschrift v. L T. L. en Volkenkunde, Deel XXV, p. 118. Ook Kühr deelt het mede van de Mélawi-Dajaks. Schetsen uit Borneo's Wester Afdeeling, Bijdr. T. L. en V., Reeks 6, Deel 2, pag. 217. — a 504 BIJDRAGE TOT DE KENNIS VAN DEN GODSDIENST Drijven of zinken beide, dan voorspelt dit onheil: zinkt slechts een, dan is dit een goed teeken. ! $ 65. Verwisseling van geest. Na afloop hiervan gaat het medium weder stil op den grond zitten: mambang koening trekt zich langzamerhand terug, plaats makende voor een auderen déwa, waarbij de tolk en de omstanders zingen : Toeloeng méndowa, dowa jang sidi, Sahaja tjintakan tawar jang mandi, Sahaja pohonkan sverat jang bisa, Pénawar dendang, njirap di badan, Pénawar deudang, njoesoer di daging, Emboes kajangan, moega di gëtih, Banjoe nang ning, soepaja sénang, Haroeng badannja, soepaja eld‘, Dendang di koeroengnja , Poelang samoela di poko* kajoe, Ada jaug soeka, bali’ kombali, Kombali dendang di laoet. Bangat giliran dendang di laoet, Gétah gantinan, membang di hoetan, Sédang lambat deri lavetan, tawar= péua war==afwer. middel. Emboes = tioep, moega = moedah?an = moge tok; gétih = bérsih, schoon; ban joe = water, ning = bérsih, schoon; haroeng = ségala, élo* = schoon; bangat = ban. ja’, veel = gétah; gantinan = giliran, afwisseling; mem. bang = dewa. De woorden v~poelang a+ moela di poko* kajoer doelen ' Zie over dergelijke divinatie-middelen Wilken's Shamanisme, Bijdr. V, 2, pag. A81 — 483. Evengenoemde orakels behooren tot de kunstmatige, ook wel mductieve divinatie-middelen, welke bij de Bataks niet door den Shamaan sibaso gebezigd worden, maar door een anderen persoon, welke ook bij den eeredienst eene belangrijke rol vervult, den datoe. Sibaso en datoe treden dikwijls bij zelfde gelegenheden op, vervullen niet zelden analoge functién, doch hetgeen de eerste onbewust duet, bij ingeving geleid door den geest, die in hem is, verricht de andere met vol- komen bewustheid, beredeneerd op grond van zijne wetenschap, die hij uit zijne boeken en geschriften, de poestaha’s put. De divinatie van den sibaso is wat men in de klassieke oudheid de natuurlijke of spontane, later ook de intuitieve noemde. De mediums der Landaksche Maleiers vervullen zoowel de rol van den datoe ala van den sibaso, Wij mogen hier wel uit opmaken, dat er onder hunne verrichtingen meer bedrog schuilt dan onder de handelingen van den Batakschen sibaso, dat de hypnose van den laatste zuiverder is dan van den eerste. Van andere divinatiemiddelen der Landak-Dajaks maken wij later melding. ‘Huwelijksgebruiken der Pade-Dajaks). Zie voor de afdeeling Soekadana Barth’s Overzicht p. 121. DER DAJAKS VAN LANDAK EN TAJAN. 505 Lambat ménanti ana* mandéga, op de ziekten, welke zich, naar Lambat méngadang djoeroe batoe, het volksgeloof, in de boomen Alir sadia djoeroe moedi, bevinden, en vandaaruit van tijd Sadia memang ana° prahoe, tot tijd de menschen bezoeken. Térkolkan dajoeng, dendang trompa, Tiba bajolang datang bérpandang, Menta ampon, daveu pora, Sahaja bértanja siapa gélar, dendang jang tiba? Help met bezweren, met formules, die juist zijn! Ik smeek om afweermiddelen, krachtig van werking, Ik vraag om spreuken, die vermogend zijn, iets uit te werken. Toovermiddelen der Dendang’s, treedt in het lichaam! Toovermiddelen der Dendang’s, gaat in het vleesch! Het belezene (of beblaasde) van den hemel, moge het zuiver zijn, Water, dat helder is, opdat aangenaam zich gevoele Het geheele lichaam, opdat schoon zij De geest in zijn kooi: Ziekten, gaat weer terug naar de boomen ! Er zijn er die gewillig zijn, terug te gaan; Zij gaan huiswaarts, de Dendang’s der zee, Wat is er eene afwisseling onder die Dendang’s der zee! Telkens lossen zij elkaar af, Dewa’s van het Bosch! Reeds lang zijt gij van de zee weg, Lang reeds wachten de roeiers, Lang vok is wachtende de loods, Al het gereedschap is klaar, Stuurman. Klaar zijn ook de kinderen van het schip. Bindt vast de riemen, de Dendang gaat aan wal. Daalt neder, om roud te gaan zien! Vergiffenis, Pora-bladeren ! Ik vraag U, hoe is de titel Van den Dendang, die nedergedaald is? Het medium antwoordt op de laatste vraag: „Tjarang kémoening” (= Loot van een këmoening boom, murraya sp, boom, die een geel en hard meubelhout oplevert, dat veel voor krisheften gebruikt wordt en met fraaie bloemen). 506 BIJDRAGE TOT DE KENNIS VAN DEN GODSDIENST Mambang Koening heeft dus het lichaam van het medium verlaten en is weer naar de zee teruggekeerd, terwijl de déwa Tjarang kémoening zijn plaats heeft ingenomen. ! § 66. Radja’s der Dewa’s. Daarna worden weer dezelfde liederen gezongen als voor Mambang Koening, echter op eene andere melodie. Tjarang Kémoening trekt zich op zijn beurt terug, wordt vervangen door Sari Koening (= de Gele Meeldraad) en deze weder door Mambang Koening Titi Bédjoewang (titi bédjoewang = tegen elkaar opstaande bruggen). Deze vier geesten zijn gebroeders en worden de radja’s der déwa’s genoemd. Zij houden zich niet met de genezing bezig, maar laten deze aan aan de mindere déwa’s over. Nogthans roept men hun hulp in, om van hunne onderhoorigen den noodigen bijstand te krijgen. Ieder hunner heeft echter voor ziju vertrek in de kom met ajar taman geblazen, waardoor dit eene bijzondere genezende kracht verkrijgt (ajar pénawar). Dit water wordt later met warm water aangelengd en dient, om den zieke te baden. Zijn de vier radja’s achtereenvolgens in het medium neder- gedaald en weder huiswaarts gekeerd, dan volgen tallooze kleinere déwa’s in onbepaalde volgorde. § 67. Andere Déwa’s. De woorden der gezangen blijven steeds hetzelfde, bij elken Déwa verschilt echter de melodie. Kenige hunner namen zijn: Ana‘ Siminang, Ma’ Sélémang, Intjee Tona, Awan Bérdjoempoe, Njai Anachoda mangkoe négara, Intjee nolei, Siti nandong Malim maulana, Si Awa, Ana“ Radja Batoe Bahara. 1 De achtereenvolgende verschijning van verschillende geesten komt vol- gens Wilken ook voor op de medium-seances der Alfoeren der Minahasa (Bijdr. V, 2, pag. 457), der bewoners van Bolaäng Mongondau (pag. 459) en der Alfoeren van Boeroe (pag. 467). Van de laatste wordt tevens vermeld, dat elke nieuw geest, die opstijgt, zieh door eene andere zangwijze doet kennen. Heeft men niets meer te vragen, dan verzoekt men den sanane beleefd, weder weg te gaan. De punten van overeenkomst met Landak zijn dus zeer merkwaardig. Ook bij de Bataks dalen verschillende geesten achtereenvolgens in het medium neer. Zulks blijkt o.a. uit eene mededeeling van den heer G. van Asselt, den eersten zendeling onder dit volk (Vader en Zoon, 2% druk, Ermelo, p. 49). eV d | DER DAJAKS VAN LANDAK EN TRJAN. 507 Er zijn dus zoowel vrouwelijke als mannelijke déwa’s, Elk hunner heeft zijne bijzondere eigenschappen en kenmerken. § 68. Zielevangerij. Tijdens dat de Ana’ Radja Batoe Bahara in den lénggang nedergedaald is, slaat deze met de hand door den taman en grijpt er de soemangat (ziel) van den kranke uit, welke hij snel in een klapperdop opbergt en met een stuk zwart doek bedekt, waarna hij de soemangat bij het oor van den kranke brengt en, door even te blazen, weer in diens lichaam doet overgaan. § 69. Verwijdering der materia peccans. j Njai Anachoda mangkoe négara is bekwaam in de artsenij- kunst, maar Si Awa, welke stom is, is het knapst van allen, om de ziekte uit het lichaam van den patiënt te verwijderen. Dit ge- schiedt door wrijven en knijpen, waarbij het medium een aarvormigen pinangbloesem of een blad van een réndjoewang-boom ! in de hand houdt, Soms gebeurt het, naar men mij verhaalt, dat hij bij dat knijpen stukjes hout of steen, welke oorzaak van de ziekte waren, uit het lichaam te voorschijn brengt, of ook dat hij het een of ander lichaamsdeel geheel opensuijdt en er de ziekte uit- neemt, en daarna weer onmiddellijk heelt zonder dat er zelfs een spoor van verwonding achterblijft. De woorden welke daarbij gezongen worden zijn: Toeloeng bérbongkar, bongkar samoea, Ménjisih = achteruitgaan, Panas di badan, djangan bértinggal, weggaan, mélajang = térbang, Mémbongkar samoea, biar ménjisih, vliegen, zeilen, —katibau; mé- Moega mélajang tempo angin, lonsong = vallen; embanan = ! Réndjoewang = léndjoewang in Pijnappel’s woordenboek, heet bij andere Dajaks sawang of sabang (Dracaena). Het is de roode varieteit; réndjoewang is dus waarschijnlijk = sabang darah —colodracon astro —sanguinea Hassk., door Kühr genoemd, Bijdragen T,- L.- en V.-kunde van N. L 6% volgreeks, deel 2, p. 66, 222 en 224. Vergelijk ook § § 69, 82, 144 en 148 en Hoofdstuk XII, § 25. Verder Nieuwenhuis, In Centraal Borneo, Deel I, blz. 153; Grabowsky, der Tod, das Begräbniss, das Tiwah etc. Int. Archiv für Ethnographie, DI. IT, p. 184, 191 en 202 en van denzelfden schrijver Die Theogonie der Dajaken in hetzelfde tijdschrift, deel V, p. 183. Vooral belangrijk is hetgeen Kruyt zegt over dezelfde plant in zijn „Het koppen- snellen der Toradja’s van Midden-Colebes” in Verslagen en Mededeelingen der Kon. Academie van Wetenschappen, Afd. Letterkunde, 4** reeks, 3* deel, p. 199 en 205. Zie ook sawang in Hardeland’s woordenboek en Schwaner, Borneo, II, 27 en 120 (redactie). =. 510 Banja’ koeda di bandar kling, Bilakan sama koeda dioeloe, Banja* dendang soedah di bandang, Bilakan sama dendang jang itoe. Poetjoe* pisang, kararas pisang, Daoen pétai béringgit ringgit, Doedoe* sédang, bérdiri sédang, BIJDRAGE TOT DE KENNIS VAN DEN GODSDIENST Veel paarden zijn er in het land der Klingen, Maar ze leggen het af bij de paarden uit de bovenstreken. Veel geesten hebben al gewed- ijverd , Maar zijn minder dan deze geest, De kroon van een pisang, de kararas(?) van een pi- sang, Pétaibladeren zijn rond Mémboewang limbei barang sédikit. als dollars. Een beetje zitten, een beetje staan. Dan weer menariën, al is het ook maar een beetje. Het bérlénggang duurt een of twee avonden, of beter gezegd nachten. § 71. Het bérlénggang in voldoening eener gelofte. Het gebeurt echter vaak dat de huisheer tijdens het bérléng- gang de gelofte (niat) doet, dat wanneer de patient geneze, hij later als herstel ingetreden is, nogmaals een lénggang-partij zal geven. Dit heet dan bérlénggang bajar niat d.i. bérlénggang om eene gelofte in te lossen, en duurt drie of vijf dagen, al naar men beloofd heeft, en geschiedt zoowel overdag als bij nacht. Hierbij komen natuurlijk de vertoningen, welke op het genezen betrekking hebben, niet voor. Het bestaat dus alleen uit zingen (ménjéni) begeleid door rébana en tawa‘-tawa® slag eu ménari. Dit laatste geschiedt door minstens twee personen; de lénggang zelf hanteert daarbij de slodang laoet, het schuitvormig, netjes uitgesneden omhulsel van pinangbloesems en een tweede persoou een van hout gesneden miniatuurprauw in gele vorstelijke kleuren (lantjing koening). Deze worden door de dansende paren in de handen gehouden en op en neer bewogen; het zijn weer de prauwen, waarin de déwa’s uit de zee naar de woonplaats der menschen heen en weer trekken. Bij het nederdalen der déwa’s in het medium heet het weer: Vergitfenis, duizendmaal vergiffenis, Welke titel draagt de déwa die aangekomen is? De déwa noemt zijn naam, waarna men zingt : DER DAJAKS VAN LANDAK EN TAJAN. 511 i, baharoe kantiba, di panggil, djaoeh di lempa, samoea, dendang di laoet, mémanggil, orang di goenoeng, toet djandji moesim jang dahoeloe, ; sëmaja, tahoen di bélakang, sémaja=djandji, gelofte. r oetan, orang di goenoeng, caoel sanak soedara, kaoel = niat, gelofte. r niat iboe soerinja, caoel ajah bondanja, in gédang, orang di goenoeng, gédang = groot. indjinja, moesim jang dahoeloe, taman, de boom, maar ook = jing koening, slodang laoet, doewa lusthof. soedara, mdjinja moesim jang dahoeloe, sorè == avond. in gédang, mdjinja moesim jang dahoeloe, er majang, di Pasir Soré, i-ramei di tanah goenoeng, woesim taman térdoedoe*, Slam, noeraja dendang, sélam =malam, avond, noe- boe batoe sélaka, raja = ménjoeroeh, gelasten. gandjaran dewa jang bangat, ésalin, déwa kajangan. gadé= boewat, om te dienen als, Teest welkom geheeten, weest welkom, an verre geroepen, van verre uitgenoodigd, llen zijt geroepen, dendang’s der zee! e reden van het roepen der bergbewoners is, mdat zij hunne gelofte wenschen na te komen van het vorige jaar, olgens de overeenkomst van het gepasseerde jaar, m de schuld te betalen der bergbewoners, m het woord in te lossen van broeders en kinderen, e gelofte te voldoen der moeders, m het woord in te lossen der ouders. e bergbewoners hebben een uitgestrekten lusthof aangelegd. at was de overeenkomst van het vorig jaar. ij hebben een gele lantjang (vaartuig), en een zee-slodang, twee gebroeders, gereed gemaakt. at was de overeenkomst van het vorige jaar, inangbloemen te strooien aan het Westelijk Strand, 512 BIJDRAGE TOT DE KENNIS VAN. DEN GODSDIENST ENZ. En een feest te hebben in het bergland. Vijf jaren lang blijft de lusthof bestaan, Vijf avonden, om de dendang’s uit te noodigen, Vijf duizend zilverlingen, — “Als loon van al de Déwa’s, Om als geschenk te dienen van de Déwa’s der kajangan. De twee vaartuigen — de lantjang koening en de slodang laoet — en de boom van de zielenstad (taman gédang = de groote taman), zooals zij in het zielenland vereenigd zijn op de afbeeldingen (Int. Archiv fur Ethn. Bd II, Tafel VIII, 1 en 2) worden hier dus bij elkaar genoemd. Wij herinneren ons niet hoe zulk een lantjang koening opge- tuigd is. In Méliau woonden wij echter eens een medium-seance bij, waar ook twee miniatuur-vaartuigjes bij te pas kwamen en waarvan het eene gewapend was met kanonnen. Ook de schepen van Tempon Telon zijn daarvan voorzien! Zie meergenoemde plaat. $ 72. Aanteekening. Dewa. Geesten, welke den naam dragen van „Dewar, komen ook voor in de Z.-Oosterafdeeling van Borneo. Zie Hardeland’s Woordenboek, s.v. ! 1 Het woord is ontleend aan het Sanskrit (redactie). or ot or oe oS AAPA AAD rin or or Or or or oF O PD AR Ul kh Go a Ot OO Ll & OF He SO WO me © © “NDAD DARADW ADHD D — Oo BAA LATA AANA te INHOUDSOPGAVE. E. MEDIUM-WEZEN (SHAMANISME). . Berichten omtrent medium-wezen in de Wester-Afd. v. Borneo. . Hoofdvormen van medium-wezen. . Verspreiding der hoofdvormen. a. Het bérlénggang. ‚ Beteekenis van het woord lénggang. . Ziekteleer. . Behandeling van den zieke. . Offer aan booze geesten. . Kunstmatige boom der mediums (taman). . Versiering van de taman. . Lénggang-gezang. . Voorstellingen der Landaksche mediums ontleend aan het tiwah-feest. . Zieleschepen. . Mambang koening. ‚ Medium-steenen. . Orakels. . Verwisseling van geest. - Radja’s en Déwa's. . Andere Déwa’s. . Zielevangerij. . Verwijdering der materia peccans. . Lénggang-pantoen’s. . Het bérlénggang in voldoening eener gelofte. . Aanteekening. Déwa. 7 Volgr. IV. 37 HET LANDSCHAP DONGGALA OF BANAWA.' I. Het land. Grenzen. Het landschap Banawa, een der zoogenaamde Kailische rijkjes, bestaat uit drie niet aaneensluitende deelen, namelijk: 1e, Eigenlijk Banawa of Donggala, begrensd in het noorden en het westen door de straat Makassar; in het oosten door de basi van Paloe of Palos, en in het zuiden door het landschap Paloe of Palos, welke grens van de westkust af wordt gevormd door de rivier van Soeromana tot hareu oorsprong, vanwaar de grens in zuid-oostelijke richting loopt tot bezuiden Loli-Oge aan de Paloe-baai. 2e, Lero, begrensd in het noorden door Sirendjang of Sires (Towaeli); in het oosten door Parigi; in het zuiden door Towaeli en in het westen door de zee. Tot Lero wordt ook gerekend te behooren de enclave Pantalo- wang, die in het noorden, oosten en zuiden wordt begrensd door Paloe en in het westen door de Paloe-baai. 3e, Bala Esang en Dampelas, begrensd in het noorden door Tontoli, welke grens wordt gevormd door de rivier Ogo-Amasa van hare monding tot haren oorsprong; in het oosten door de met Moöeton verbonden landschappen: in het zuiden door Sirendjang of Siresa (Towaelt) en in het westen door de zee. Alhoewel de grens in Mei 1888 geregeld werd , maakte het inlandsch zelfbestuur nog bezwaren tegen deze grensregeling , omdat het toen niet gehoord was: blijkens verklaringen van het zelfbestuur van 29 Augustus 1596 werd de grens met Tontoli nog nader vast- gesteld. Het onlangs gesloten contract bevat de gebruikelijke bepaling omtrent de beslissing van grensgeschillen door het Gouvernement. ' Deze nota is samengesteld omstreeks het jaar 1888, ingevolge een last- geving van den Gouverneur van Celebes en Onderboorigheden, doch belangrijk aangevuld met onlangs uit dat gewest ontvangen gegevens. HET LANDSCHAP DONGGALA OF BANAWA. 515 Grootte en landschappen. De grootte van Banawa wordt schat op pl. m. 460.000 HA. In het westelijk gedeelte zijn gelegen’ de negorijen : ' Donggala met pl.m.. . . 250 huizen Bale Ws Reo man ca DUN oe Groot en klein Kabonga . . 40 = = » PAnggnng . 6 ae ea ce 5 Tasiboeri … … … vx sa 10 «# DB or ze: Ge aks a> oer AD Tatameya a ae ww en OE we  SO ow Tewale  en a Oy oe telt . . . 850 huizen het oostelijk gedeelte omvat de enclaves : Pantolowang met pl.m. . . 380 huizen Lero n eel in ek $0 ” Towaya Berk Hee sn EOP ot Marana ds a ee 20 2# Ti bo Ui ° e . e 1 0 ” Aliendaoe glow eg ag AD oe Batvesoeva a eee eee | Sikara o" . 2. 10 » de districten : Bala Esang oo» . . . . 70) » Pamaloeloe +7 .... 15 » Mapaga Beg es tae sa Se Tamboeng ee ae ot ON oe Dampelas WS tae ce we ANE telt . . . 510 huizen dus tezamen . . . 1360 huizen. Tot het gebied van Banawa behooren ook nog de eilanden : Pangalasia , Tiengowa of Toegoewan, ? Pasoso , Mapoete. Bij acte ddo 13 December 1902 aan het Nederlandsch Indisch Gouverne- nt afgestaan. (Zie beneden, sub LIT.) Sedert 1901 is met toestemmiug van het Inlandsch zelf bestuur op dat nd een vuurtoren opgericht. 516 : HET LANDSCHAP DONGGALA OF BANAWA. Rivieren. Alleen de Ogo Amasa, die de grens tusschen Banawa en Tontoli vormt, kan den naam van rivier dragen; de overige wateren zijn kreken, welker mondingen zelfs bij hoog water moeilijk te bevaren zijn met vaartuigen van eenigen diepgang. Bergen. Zoowel het westelijk als het oostelijk gedeelte van Bauawa worden door bergketenen doorsneden, die de uitloopers zijn vau het centranl-gebergte en waarvan de voornaamste toppen zijn de Lawi, geschat op 900 M. en de Pelaba op 800 M. hoogte boven zee. Meren. Meren worden in Banawa niet aangetroffen ; de eenige waterplas, die de bevolking met den naam zranor (meer) bestem- pelt, is de rano van Balesang of Bala Esang, eigenlijk een moeras van eenige kilometers in omvang. Wegen. De eenige aangelegde weg is die van de kampong Donggala naar de woning van den civielen Gezaghebber. — De kampougs en negorijen zijn door voetpaden met elkander verbonden. Landbouw. Dat in het landschap Banawa geen rijst wordt verbouwd, zooals vroeger wel werd beweerd, is niet volkomen juist. Evenals in elken inlandschen staat op Celebes wordt ook hier rijst- bouw gedreven, doch in zeer kleinen omvang. — Deze cultuur geschiedt op droge velden en in de geaccidenteerde streken op plateau’s, doch bij voorkeur tegen heuvel- of berghellingen met het oog op geregelden waterafvoer. Daar de productie bijgevolg van weinig beteekenis is, wordt in Banawa padi ingevoerd van Palos en Sigi, terwijl er van Java en Singapore geregeld rijst wordt aan- gebracht. Daarentegen levert de teelt van klappers der bevolking een ruim middel van bestaan op, vooral aan die der stranduegorijen, waar de grond er zich bijzonder toe leent en men uitgestrekte aan- plantingen ervan aantreft. Copra is een belangrijk artikel van uitvoer. 