Bijdragen tot de taal-, land- en volkenkunde
In 't algemeen kan men als regel stellen dat én in ’t Kawi én in ‘t Javaansch de volledige verdubbeling van een stam het- zelfde uitdrukt als de toevoeging van ’t aanhechtsel an, waar dit den zin heeft van ver op lijkende» of het algemeene be- grip ‘des stams als het ware beperkt, van een geslachtswoord soortwoorden maakt. Zeer naverwant is het daardoor uitgedrukte begrip van een meervoud, want “t algemeene te splitsen in onderdeelen staat gelijk met het scheiden van een geheel in deelen. Terwijl bijv. «& 't algemeene begrip van kamer uit- drukt, dient «*m&~erg ter aanduiding van iets wat met een kamer te vergelijken is, van een compartiment ! of een samen- stel van compartimenten. Nog duidelijker komt deze functie van an uit in woorden als «mem, kanaal, sloot; #9 en¢ e, dgl. Een veelheid wordt er door aangeduid in emgeersng ; waarvan het Ngoko enzisunzis toont, hoe naauw de verwant- schap is tusschen verdubbeling en toevoeging van an. Op de- zelfde wijze is Kawi larulara == eqmiay, H. Kern. ' Zoo gebruikt in de Beschrijving van Batavia, door Raden Arjo Sastro Darmo, bi. 148 en 54. De vorm ontbreekt in 't Handwoordenboek. JAVAANSCHE MENGELINGEN. De Aanteekeningen van Meinsma op zijne uitgave der Babad Tanah Djawi bevatten onderscheidene toevoegselen en verbe- teringen op de bestaande Javaansche woordenboeken, waarover alle die weten hoeveel er aan die werken schort, hei ten zeerste erkentelijk zullen wezen. Bij *t doorlouopen dier Aanteekeningen heb ik "teen en ander opgemerkt waaromtrent ik wil mede- deelen wat ik in mijn exemplaar van Roorda’s Handwoorden- boek had opgeteekend. Op bl. 87 behandelt Meinsma de uitdrukking e»m yyy egeparg. » Ken OER SD ALIN is, volgens in der tijd van wijlen Prof. Roorpa ontvangen mededeeling, een korte kiel met kraag en korte mouwen, met knoopen aan de mouwen.” De juist- heid van die inlichting wil ik niet in twijfel trekken, maar alleen opmerken dat zulk eene omschrijving geen vertaling van *t woord mag heeten. In ’t gedicht Gala gala vind ik gesproken van een agn gaan aig 2H agen agp an » Waaruit ook al evenmin als uit de Babad blijkt wat men eigenliyk onder ‘t woord te verstaan heeft. In een ander werk, de Bandung, leest men van een (25d en 409 4p 00 » hetgeen niet bepaald in strijd is met de door Roorda gegeven omschrijving, maar in allen gevalle toont dat men voor de lexicale beteekenis van (“499-9974 er Diets bij wint. Ook blijkt er uit, dat de beteekenis »van gemengd ras, welke door ‘t Elandwoordenboek er aan toegekend wordt, onmogelijk naauwkeurig kan wezen, hetgeen men trouwens uit de formatie van “t woord reeds bevroeden kon. Als een Hollander iemand van gemengden bloede in Indié een vinlandsch kind» noemt, + dan volgt nog niet dat het Nederlandsch woord vinlandsch» 524 op zich zelve ~halfbloedy beteekent. Men mag in enkele bij- zondere gevallen onder den term iets meer of minder verstaan dan wat hij eigenlijk uitdrukt, maar daarom nog niet den ge wonen zin des woords over ‘t hoofd zien. Dit laatste is geschied met 23394724, dat herhaalde malen voorkomt in de, klaar- blijkelijk eigenlijke, beteekenis van landskind , inboorling ; bijv. in de Takon Kanumayasa bl. 25. Kenmaal dit wetende, mogen wij aannemen dat met (gia ax~3ry 49209 bedoeld ziju inlandsche kanonnen, d. i. kanonnen van inlandsch fabrikaat. Ook yz? rg yywy zal wel eenvoudig een inlandsch buis beteekenen, hoewel wij in ’t midden moeten la‘en of daaronder verstaan wordt een buis van inlandsche stof of een van inlandsch fatsoen. Of er aan zoo’n buis lange of korte mouwen zijn, en of die mouwen zoo gelukkig zijn knoopen te bezitten, is van ongemeen weinig belang. Hl, 285, r. 2. Hierop teekent Meinsma (bl. 55) te recht aan, dat 2niar_nnsusmy in *t Hdwdb. vertaald wordt alsof het alleen van vrouwen gebruikt wordt, terwijl het in de Babad van posten en bedieningen voorkomt. Het woord heeft nog eene beteekenis welke in ‘t Hdwdb. ontbreekt, namelijk die van wschaking.» Er bestaat een gansche bundel Lakons welke zulke alapalapaus ten onderwerp hebben. Volgens Gericke wort ook eeniw—soy in denzelfden zin gebezigd. In hoeverre die opgave juist is, kan ik niet beslissen. | Bl. 526, r. 1. De opgave in ’t Hdw. dat »pzsgaey z. v. a. anni ch way iz, wordt te recht door Meinsma bl. 78 gewraakt. De verklaring in “t Wdb. bevat drie fouten. Vooreerst heeft noch +9 794+14 noch nn ies ah aag lets met »angst» te maken. Ten tweede kan «n 7t7 wh aag niets anders beteekenen dan #zwee- terig. bezweet.” ‘en derde is de gelijkstelling van een subject inet zijn predicaat, zooals in ’t Wdb. hier geschiedt, geheel averechtsch en in strijd met de allereerste hoofdbeyinselen der spraakkunst. De argelooze leerling die een verbinding als a Ed T nee ying ontmoet, zal op ’t Wdb. vertrouwende goeds- moeds vertaien, althans mocten vertalen: »# zijn zweeten is swee ° 525 tende van angsty! Uit de plaats in de Babad reeds blijkt voldoende dat #42242 is »gudsen» of, wil men, ~ uitbreken (zooals zweet doet)”; vgl. den poétischen Damar-Wulan 119. Behalve *42g24 heb ik in dezelfde opvatting eenmaal aange- troffen enema, gevormd, zoo het schijut, als amen é2an st in ’t Brievenboek bl. 393. De Babad Mataram I, 10 namelijk heeft “2703 name eyg24, Een intensief- of frequentatiefvorm van ep zsgzig is om nizzenegray ; in *t gedicht Gala-gala heet het an anne Vege zy tag, Dit herinnert aan 7 74¢q 009124, dat in beteekenis er niet van verschilt en ook in klank in een naauw verband er meé staat, zonder dat ik evenwel de juiste ver- houding van ‘t eene tot het andere zou weten te bepalen. Bi. 547. Naar ’t Mscr. Wdb. zoa eran eh van «mugury komen en beteekenen »met geweld zich toeéigenen. » Noch ‘t een noch "t ander wil ik betwisten, hoewel op de aangetogene plaats der Babad die beteekenis al heel slecht past en men verwachten zou waan zich verbinden, » Hoe het zij, van meyer is afvze- leid ofhag ang azn oh 07g en wat hiermede bedoeld is, kan men leeren uit de poétische Babad (Leidsch HS. 64), waar verhaald wordt hoe men zekere juffer, om haar ‘t voorkomen eener zwangere vrouw te geven, een metalen kom om ’t middel bevestigt : qenenah rend annaa opr atnag ang asn fh afte. Het beduidt, als ik wel zie, bevestigen, zoodat *~eyeng slechts eene andere uitspraak lijkt te wezen van omeyeng Balin, mqaurengy, In de Babad Mataram I, 74 komt encrayeny voor. Bl. 318, r. 3 v. o. Onder de (gain orn sn (44 510m) van 't verbanningsoord Lodaya zullen wel booze geesten, duivels ver- staan zijn. Dat is ten minste eene der beteekenissen die men aan ’t woord hecht, ook thans nog, gelijk mij uit de Javaan- sche krant Bra-martani — ik weet niet meer welk nommer — gebleken is. Trouwens ook in ‘t Hdw. wordt het o. a. om- schreven met ©y«», Ook in de proza-omwerking van den Damar Wulan door Winter, bl. 119, wordt van de doortrapte schurken Layang Seta en Layang Kumitir gezegd dat zij duivels zijn in menschengedaante ” , oyun gs e199 cid sous ages ang no 2.031 wy 526 inG@xitna, De eigenlijke beteekenis van *t Skr. durbhiksha ia hongersnood ; de Javanen hebben dit substantief ook als adjec- tief gebruikt, gelijk zi) met zooveel andere woorden, als krodha, goka enz. gedaan hebben, en das genomen in den zin van hongerlijdend, hongerig. Daar nu onverzadelijke honger en vraat- zucht een vast kenmerk is der Bhita’s, duivels, laat het zich verklaren hoe men (genes als synoniem heeft gaan beschouwen met de overige zeer talrijke namen voor die wezens, welke in de Javaansche verbeelding geen geringer rol spelen dan in de Indische. Bl. 32, r. 5 v. o. De berg vue is de REshyamiika in Zuidelijk Indié. Hageman’s ~asegem jg nog een weinig erger “verbasterd dan de vorm in de Babad. Ik eindig deze mengelingen met de aandacht van den lezer te vestigen op eene in de Babad bl. 452, r. 6. voorkomende uitdrukking welke in ‘t Hdw. verkeerd verklaard wordt. Ik bedoel TUR? (2020), Dit heet te beteekenen : » een schoondochter afhalen van het huis van haar oudersop den vijfden dag van een bruiloftsfeest.7 Uit de Babad t. a. p. ziet men dat het juist anders om is; want de jonge vrouw wordt daar na eene week gehaald naar ‘t huis van haar eigen ouders. Hetzelfde is bedoeld in Winter's Zamenspr. 16, aan *t einde; alleen het tijdsbestek verschilt. Men leze Winter's eigen opstel in Tijdsch. N. Indié, V, bl. 482. H. Kern. AANVULLINGEN EN VERBETERINGEN, behoorende b+) de OPMERKINGEN OVER HET GOUVERNEMENT VAN CELEBES EN ONDERHOORIGHEDEN, voorhumende in de Bupracen, Derde Volgreeks, Deel VII. bi. 1 volg., door Dr, B. F. Marrnrs. | | Blade. 9. Bij de aanmerking op Bl. 181, r. 10, te voegen: De beek die de beide Tapparfiig’s verbindt, heet: La-Sdssatriwoe. Blads. 10. Bij bladz. 182, r. 16, heb ik den loop der Tjearana- rivier verkeerd opgegeveu. Ik deed dit wel volgens de mededeeling van hen die met de opname van Zuid-Celebes belast waren; doch het is hun thans gebleken dat zij gedwaald hebben. Men geeft dien loop thans in dezervoege op: De Tjehrina-rivier ontspringt werkelijk uit het meer van Témpe; doch bij Tempe valt de Bila-rivier, die uit het gebergte van Bila in het Latibédjongeohe ontspringt in de Tyjenrdna-rivier. Tusschen dit Tempe en Senghiay. valt de Waldnndé, die uit het Zuiden van het ge- bergte van Bastdéag* komt, in de Tjesrdna-rivier. En van wege deze ontmoeting (Boeg Sidotppa, van di+ppa N°. 2 ontmoeten, Boeg. Woor- denb. bl. 387, kol. 2) dier drie groote rivieren heet de Tjenr&na-rivier van Témpe tot aan Senghétig de La-Padéeppa of ontmoeter. Bladz 36. Bij bl. 268, r. 30. Achter “vuurschip bi Ldé-Ldé” in te lasschen “dat in 1870 vervangen is door een staand of vast licht, wit en rood, op eeu toren, 12 meters hoog, geplaatst op 900 Meters, ten Zuiden van het Monument of de naald van Losari. Bladz. 56. Bij bi. 291, r. 14, wat ik omtrent de mémoe’s beweerd heb, wordt nog altoos door vele Makassaren en Boeginezen volgehou- den, doch naar ik bemerk, is men het hieromtrent alles behalve eens, “en het getal van hen, die eene andere opinie voorstaan, is zeker niet minder groot. Die andere opinie is deze: De mémoe, welke vooral in de gebergten van T6li-téli en Kaili, of- schoon ook in die van Géwa en elders aangetroffen wordt, zou vol- strekt niet bij het berooken van Makassar-olie of doepa en stanggi te pas komen. Daarvoor zou men zich bedienen van een beest dat timpdoesce heet (het Mal. dimpaoes). Dit beest zou van onderen aan het ligchaam een soort van uitwas (klier) of zakje hebben, dat het voor het berooken der Makassar-olie vereischte vocht bevatte. Die zakjes zouden dan in het Boeg. oeldnjij4, in het Makass. Koeldéader¢ heeten, (verg. Boeg. Woordenb. bl. 889, kol. 1). Die klieren zouden dan met kippen- en geitenbloed (naar het heet tot weering van insecten) in bam- boezen kokers gedaan, en zoo naar Makassar verzonden worden, waar de kooplui ze dan eenvoudig met den naam van f/apdoesoe bestempe- len. Zij komen vooral van T6li-téli, Kaili euz. aan de W.: kust en verder van Menado, Banggaai ; Tabcenghoe, enz. Die van de Oostkust schijnen grooter en meer gezocht te zijn. Bladz. 71. Bij bl. 304, r. 16: De koning van Géwa woont thans niet meer te Botki-Tisggi maar te Djongaya, digter bij Makassar. B. FP. M. 