Corporate financial management
aangemaakt voorhanden 1854 koj. 33,406 20 koj. 30,118 — 1856 ^ 51,278 — ^ 48,872 — 1856 n 17,268 — , 23,023 — 1857 r 29,905 — , 35,350 — 1858 , 15,886 25 , 21,253 4'/, 1859 „ 18,297 28 , 22,801 4V, te eamen koj. 166,042 13 koj. 181,417 9 Daarnit bUjkt: 1". dat in geen enkel jaar de voorraad over- eenstemt met het cijfer van den aanmaak, 2®. dat in de twee eerste jaren het voor- handen nienw zout respectivelijk kojans 3,288 en kojans 2406 minder bedraagt dan er aan- gemai^t is; 3". dat in de vier daarop volgende jaren daarentegen de voorraad den aanmaak be- langrijk overtreft, en wd voor die vier jaren respectivelijk met een verschil van 5,756, — 5,445, — 5,367 en 4,504 kojans; terwijl 4^. bij eene opteUing der zes jaren het voorhanden nienw zont bij slot van rekening 16,375 kojans meer bedraagt dan het aauge- maakte *). Wij zijn er ver af, om in de twee vooraf- gegane voorbeelden, die wij van Indische sta- tistiek meenden te moeten geven, bewijzen .te willen vinden voor kwade tronw of oneer- lijke praktijken, en nemen des noods aan, dat de zont-administratie ingerigt is op de meest volmaakte wijze; toch, — al is het, dat alle verdenkingen of vermoedens gemst ter zijde knnnen gezet worden, — toch rijst bij het aangevoerde onwillekenrig de vraag op: wat het beteekent, om zulke cijfers voor te l^gen aan de Staten-Generaal, voor wie het van het grootste belang is, om met den waren stand van zaken bekend te worden gemaakt. Alvorens er toe over te gaan om mede te deelen, wat wij aangaande de bnitenbezittingen *) Aangezien het nienwe zout ia de zoutdepdts wordt opgeslagen, terwgl het oade zoat naar de verkooppakhaizen wordt verzonden, pleit de hier gegeven berekening niet voor de naatrwkearigheid van de admiuistratie der zoutdepdts, die nog wel onder Europesche beambten zQn gesteld. hebben te zeggen, vermeenen wij nog voor eenige oogenblikken de aandacht op een be- langrijk punt te moeten vestigen. Telkens wanneer de aanmaak van een jaar tegenvalt en blijft beneden de door het lu- disch bestaarbepaalde hoeveelheid, wordt eolks in de regeringsverslagen toegeschreven aan veelvuldige regens. Uet valt ligt te begrijpen, dat, bij eenen aanmaak in de open Incht, waarbij men blootgesteld is aan al de wissel- valligheden van het weder, regens, — > en die hebben in tropische klimaten nog al wat te beteekenen, — eenen hoogst nadeellgen in- vloed moeten hebben op het zoutgehalte van het in de zontpannen ingelaten seewater, daargelaten nog, dat regenaohtig weder en be- wolkte Incht voor de verdamping niet voor- deelig zijn. Die bijzonderheid, in verband gebragt met de omstandigheid dat er in zoo vele andere landen zout wordt gewonnen op dezelfde wijze als op Java, namelijk in de open Incht, moet, dunkt ous, van zdf aanleiding geven tot de vraag : of men dMr niet te kampen heeft met het ongerief, dat de regens veroorzaken, en of men dns d^r ook niet evenzeer blootgesteld is aan het gevaar van wanoogsten ten gevolge van veelvuldige regens. Zoo ja, welke mid- delen worden in die landen dan wel aangewend, om dat gevaar, zoo al niet geheel te vermij* den, althans te verminderen, — en, indien dit doel aldaar werkelijk bereikt wordt, zonden dan dezelfde middelen ook niet op Java zijn aan te wendeQ ? Zoo neen, en valt er niets daar- tegen te doen, wordt het dan niet tijd, eens in ernstige overweging te nemen, om de tot dus ver gevolgde wijze van zoutwiuning te doen vervangen door eene &briekmatige be- reidiug van het artikelP Wanoogsten hebben in deze een dubbel na- deel. Yooreerst toch wordt daardoor de be- volking, die bij de zoutpannen werkzaam is, en wier beloouing waarschijnlijk op zioh zelve reeds niet heel ruim is, zelfs van die geringe belooning verstoken. Wel zoa men knnnen meenen, dat dit veelal opgewogen wordt door eenen mimeren oogst in een volgend jaar; maar, daargelaten dat, gelijk men nit de hier- boven gegeven cijfers omtrent den aanmaak heeft knnnen zien, de oogsten soms jaren ach- tereoi, zoo als in de jaren 1856—1860, tegen knnnen vallen, zoo komt daar nog bij, dat de Jayaansche bevolking — zonder er nog op te wijzen, dat zg zich niet in zulke ruime om- atandigheden bevindt, om van de verdienste van een jaar zoo veel over te houden, als 1804 ZO, noodig is, om daarop in eea volgend jaar te teren, — zelfs, zoo haar dit mogelijk was, over het algemeen te weinig overleg heeft, om bij eene afwisseling van goede en kwade jaren er Toor te zorgen, dat de tegenspoed haar niet geheel weerloos daartegenover vindt. Als er een voordeelige tijd voor haar aankomt, dan geniet zij er van zonder te denken aan de mogelijkheid, dat het spoedig geheel kan verkeeren. Daarbij komt in de tweede plaats, dat het gevaar yan wanoogsten, gelijk dit dan ook het geral is geweest, de regering in de verpligting brengt, om al grooter en grooter voorraden er op te moeten nahouden, en wie zal zeggen, wat daarmede aan rente wordt verloren op het aanzienlijk daartoe benoodigd kapitaalP Nu is er reeds bepaald, dat de voorraad op 200,000 kojans moet worden gebragt, en meer dan waarschijnlijk is op dit oogeu- blik dat cijfer reeds bereikt, zoo niet over- schreden. Die hoeveelheid wordt voor het tegen woordige geacht noodig te zijn voor . het debiet en de consomtie van een vijf of zestal jaren, — derhalve is de consumtie van elk jaar belast met de rente van 5 of 6 jaren. £n dit Is nog niet alles, want daarbij komen nog zoowel het gevaar van deterioratie en - vermindering, hetwelk niet gering is, dewijl het zoat zeer vochtaantrekkeud i , als ook het groote bezwaar, om over zulke enorme kwantiteiten een wakend oog te houden t^en oneerlijke praktijken. Tegen dat alles weten w^ geen beter mid- del aan de band te geven dan eene fabriek* matige bereiding van het zout. Eene iabriekmatige inrigtiug, die, zeker zijn- de van de jaarlijksche levering eener vast be- paalde hoeveelhedd, er op aangelegd is, om die te kunnen maken, kan lustig en goregeld voortwerken, zonder dat de arbeider, die daarbij gebezigd wordt, eenige vrees behoeft te hebben *) Hierbg moet niet ait het oog verloren wor- den, dat in de streken, waar men de zouipannen heeft aangelegd, de gronden voor den landbouw over het algemeen weinig waafde hebben en dat mitsdien de bevolking, welke bg de zoutpeoaen werkt, voor haar levensonderHoud grootendeels afhankelijk is van hare verdienste bij den Koat* aanmaak. met opzigt tot zijn loon, terwijl daare&tegen de zekerheid van jaarlijks de benoodigde hoe- veelheid zout te zullen ontvangen, de regering ontslaat van de verpligting, om steeds groote hoeveelheden in voorraad te moeten hebb^L Dat dit eeue belangrgke besparing van uitgaven moet ten gevolge hebben, ztl wel niet aange- toond behoeveu te worden; en aangezien daar- uit van zelf de mogelijkheid ontstaat eener vermindering van den verkoopprijs, zoo kan dit niet anders dan gunstig temgwerken tot ver- meerdering der consnmtie. Het grootste bezwaar tegen eene vervesen- lijking der hier aangegeven denkbeeldea isge- legen in de vraag, of het alzoo CabridEmatig bereide zont onder de bevolking aftrek sal vindeu. Wij hebben reeds medegedeeld, wat uit de regeringsverslagen blijkt omtrent het ongunstig onthaal, dat het Fersische, Gkinesche en Liverpoolsche zont onder liaar heeft onder- vonden, terwijl tevena beweerd wordt, dat zij over het algemeen weinig ingenomenheid aan den dag legt met het zout, dat, door eene betere bereiding, in kleur en hoedanigheid het Java- sche zout overtreft; doeh wij hebben tevens de reden aangegeven, waarom naar ons inaen aan die bewering niet te veel waarde moet worden gehecht. Met opzicht tot het Fersische en het ChineBehe zout toch zou nog de vraag te pas komea, of het niet, in weerwil dat het uitwendig aan- zien er van beter kan zijn dan dat van het Javasche zout, eenen smaak kan hebben gehad, waarmede de bevolking geen genoegen heeft genomen. Van het voortreffelijke Liver^ poolsche zout kunnen wij ieta dergelijks ook zeer goed aannemen, uithoofde van de groote kracht, die het bezit, eu die de kraeht van het met aarddeelen zoo bezette, en veel flaauwer Ja- vasche zout minstens drie en viermalen over- treft, zoodat het niet onmogelijk is, dat de bevolking, niet begrijpende, dat eene geringe hoeveelheid dezelfde kracht had als het drie of viervoudige aan Javaansoh zout, er te ved van gebruikte en het daardoor niet naar ha- ren smaak vond. Doch wat van dit alles wezen moge, wan- neer der bevolking voor hare consumtie op Java hereidzout wordt aangebodeu vanbetere kwaliteit en fraaijer van kleur, en zij zich er tevens van verzekerd kan houden, dat zulk zout haar niet alleen niet duurder, maar zelis goedkooper zal worden verkocht, dan wil het er niet bij ons in, dat haar tegenzin tegen dat betere niet zou kunnen worden overwonnen. lu alien geval is er niets, dat belet, om daar- zo. 1806 mede eene proef op kleine schaal te nemen en daarbij de zaak, te weten bet debiet van zulk sout, toe te vertroawen aan Europesche, mis- scbien beter nog aan inlandscbe beambten, van wie men niet te yreezen heeft, datzijjgedreven door de zucbt om de oude sleur te volgen, of door andere minder edele nevenbedoeliugen, baar daardoor zuUen doen mislukken. Nu ten slotte nog lets omtrent de boiten- bezittingen. Volgens de Wet van 3 Julij 1865, te vinden in bet Staatsblad van Nederl. Indie van dat jaar N^ 99, en boudende vaststelling der ta- rieven van in-, uit- en doorvoer in Nederl. Indie, voor den tijd van zes jaren, te weten van 1 Januarij 1866 tot ultimo December 1871, strekt zieb bet verbod van invoer van zout nit over de volgende, bniten Java en Madura gelegen Nederl. btaittingen in den Arcbipel, als: 0. bet Gouvernement van Sumatra's West- kust,' — b. de Adsistent-residentie Benkoelen, — e, de Residentie derLampongscbedistrikten, d. de Residentie Paleiflbang, daaronder tevens begrepen bet rijk van Djambi, — - e. de Residentie Banka en onderboorigbeden, /. de Adsistent-residentie Billiton, en ^. de Residentien Wester-afdeeling en Zuid- en Ooster-afdeeling op Borneo; en zijn van dat verbod vrijgesteld: 1**. Riouw, — met uitzondering evenwel van bet daaraan onderboorige, op de Oostknst van Sumatra gelegen rijk van Siak, alwaar, vol- gens de ordonnantie van den 13 September 1866, Staatsblad van Nederl. ludie N^ 100, de invoer en de verkoop van zout vrorden verpacbt, 2\ bet Gouvernement van Celebes, 3**. de Residentie Manado, dp bet eiland Celebes, 4fi, de verscbillende Residentien in de Mo- lukko's, als Amboina, Banda en Ternate, en 6*. de Residentie Timor. Bij art. 10, 2e aUnea, der zooeven vermelde wet is nog aan den Koning voorbebouden, om den yrijen invoer uit te strekken tot de beide reeds genoemde Residentien op Borneo; maar tot nog toe beeft zulks geen plaats gebad. Ten aanzieu van die buitenbezittingen, al- waar de invoer en verkoop van zout vrijge- laten zijn, zijn wij niet in staat eenige opga- Ten mede te deelen, hetgeeu te meer te be- treuren is, omdat men daardoor in de gele- genhdd zou worden gesteld, om, in verbouding tot de sterkte en de gegoedbeid der respective bevolkingen, met opzigt tot de oonsumtie en den prijs, waarvoor bet zout verkocbt wordt, eenige vergeiijkingen te makeumet de gegevens, lU. welke wij omtrent bet zoulmonopolieontvangen. Alleen blijkt uit bet regeringsverslag over 1854, dat, ofschoon in Manado geen Gouver- nements-monopolie bestond, vd^r dat jaar toch zout van Gouvernementswege werd ingevoerd, maar dat men daarmede beeft moeten opbou- den, omdat, boezeer de prijs van bet Gouver- nements-zout er niet meer bedroeg dan / 5 reo. per pikol, inlandscbe bandelaars bet zout al« daar verkocbten tegen / 4 k / 6 koper, bet geen, berekend naar bet tegenwoordig munt- stelsel, neerkomt op/ 8.33 a/ 4.17 per pikol. Deze bijzonderbeid, boescbijnbaar onbeduidend op zich zelve, verdient tocb in zoover deaan- dacbt, dat zij ingeene geringemate bet resultaat bevestigt, waartoe wij bierboven zijn gekomen, toen wij beweerden, dat zelfs onder een Gou- vernements-monopolie voor Java een prijs van / 105 k f 120 per kojan, of van / 3V, ^ / 4 per pikol, zoo remuneratief is, als in bil- lijkbeid kan worden verlangd. Want ofsoboon in Manado, in verband tot de omstandigheid, dat aldaar de bavens van Manado en Kema vrijbavens zijn, bet zout. aan geen invoerregt onderworpen is, zoo staat daartegenover, dat, wegens bet geringe handelsverkeer, op die be* zitting, de aanvoer niet goedkoop kan zijn. ' Ook uit een ander oogpunt verdient de be- doelde bijzonderbeid de aandacbt. Terwijl op Java bet zout, ofsoboon bet al- daar wordt vervaardigd, zoo als wij gezien hebben tegen gemiddeld/6.67 per pikol is verkocbt, blijkt bet, dat bet op Manado door bet Gouverne- ment verkrijgbaar is gesteld voor/ 5. — • in weer- wil van bet meer kostbaar transport derwaarts. Docb keeren wij terug tot de buitenbezit- tingen, in welke bet zout-monopolie bestaat, en dan moeten wij weder wijzen op bet wei- nig overeenstemmende tusscben de opgavenin de regerings-verslagen omtrent bet naar die bezittingen verzondene en betgeen daarom- trent uit de bandelsverslagen blijkt. Yolgens de regeringsverslagen beeft men, gelijk wij hierboven gezien bebben, in bet tijd- vak van 1854 — 1865 nnar de buitenbezittingen verzondeu eene boeveelbeid van kojans 70,106.7 pikols, docb uit de bandelsverslagen blijkt, dat ^n door bet Gouvernement ^n door partikulieren uitgevoerd is: in 1854 koj. 4,763 6 , 1855 r .5,775 15 ^ 1856 r 5,012 20 , 1857 , 7,424 7V, , 1868 , 6,040 — , 1859 , 19,403 16 , 1860 , 8,600 — 77 1806 ZO. * 1861. Transport. 8,066 — , 1862. , 1863. , 1864. , 1865 4,676 29V, 4,126 7V, ■ • • m 1,099 — 8,090 — te zamen koj. 77,976 lOV, terwijl bovendien bepaald door het Gouverne- ment, doch zonder opgaaf der hoeveelheid, is uitgevoerd voor eene geliiswaarde: in 1858 van M 1859 ^ 1861 f 12,650 , 10,120 , 584,982 tQ aamen/ 607,75 2 wolke 8om de waarde vertegenwoordigt van 3 it 4000 kojans, soodat, volgens de handeb- rerslagen, de mtvoer in het tijdyak van 1854 — 1865 ongeveer 11. ^ 12000 kojana meer schqnt te hebben bedragen, dan bij de rege- lingBverslagen wordt opgegeven. Niet all^ komen voor geen enkel jaar de opgaven, Yoorkomende in de beide soorten yan -renlageu, hoeseer ze beiden van de regering uitgaan, met elkander overeen, — dit sou des- nooda daardoor konnen -verklaard wordeu, dat niet elke nit 'a lands pakhnizen afkomstige hoeveelheid zout, in eenig jaar voor nitToer bestemd of yerkocht,. ook in datzelfde jaar wordt yersonden ^), ^^ maar een versohil yan 11 ^ 12 duizend kojans oyer een tijdyak yan IS jaren is niet te yerklaren en strekt niet tot yermeerdering van het yertronwen op offers, waarop als offidele met eenige zeker- heid moest konnen worden gebouwd. Omtrent het debiet yan zout in de bniten- •) Hoeseer het toeh sltgd yreemd blgft, dat, nadat in 1854—1868, yolgent de regeringsrersla- gen, de uitvoer hecft bedragen koj. 27,804. 6, en Tolgens de bandelsyeralagen, koj. 29,015.18Vii of 2000 kojans meer, de tweeledige opgaaf voor het jaar 1859 zoo geweldig uiteenloopt, dear in dat jaar de vitvoer son hebben bedragen, volgena het regcringsvershig, koj. 5,841.16, en volgens het handclsverslag, koj. 19,408.16, of rnim 14,000 ko- jans meer. Omgekeerd gecft de tweeledige opgaaf voor het jaar 1864 een yersohil van niet minder dan 5240 kojans, wegens mecrderen inroer, volgena het regeringsverslag, dan bij het handeUverslag wordt aan^ewezen. bezittingen, alwaar het zoutmonopolic bestsai hebben wij slechts opgaven, loopende over de jaren 1862 — 1865, en te vinden in 1^ Ieg^ ringsverslag van 1865. Daamit blijkt: 1**. ten aanzien van het GouvememeDt tsd Sumatra's Westkust, dat het debiet heeft bedragen: in 1862 koj. 639.25"/n , 1863 n 630.26»/33 ^ 3864 M 653. 6»/a , 1865 , 588.18«/a te zamen koj. 2^262.17'/! die hebben opgebragt: in 1862 / 105,546 16* , 1863 # 128,023 88* g 1864 ' 108,581 16» g 1865 r 107,258 83* te zamen / 444,409 — of nagenoeg / 6.55 per pikol, 2*. ten aanzien van Benkoelen, dat het debiet heeft bedragen: in 1862 koj. 259.16"/„ r 1863 # 802. 7«/a , 1864 # 298J3 , 1865 r 313.15Va te zamen koj. l,173.22*/]i die hebben opgebragt: in 1862 / 51,911 S5 . 1863 # 60,452 08* , 1864 # 69,686 66 , 1866 ^62,700 41* te zamen / 234,750 41 of mim / 6.66 per pikol. 3^. ten aanzien van Ftelembang, dat het debiet heeft bedragen:  4016.86 zo. im die hebbea opgebragt: in 1862 / 175,630 — M 1868 > 176,458 33» , 1864 M 162,103 23 r 1865 g 188,810 10 te zamen / 703,001 66* of rnim / 5.83 per pikol. 4". ten aanzien van Borneo's Wester-afdee- ling, dat het debiet lieeft bedragen: in 1862 koj. 801.12"/st , 1863 # 832.17 M ;i864 ..... , 810.10»/j, , 1865 f 778. 4 te ^men koj. 3222.13V8 die hebben opgebragt: in 1862 / 140,247 66 r 1863 f 145,699 17 # 1864 ' 141,809 43» # 1866 ' 135,997 S3» te zamen / 563,758 99 of ruim / 6.83 per pikol, en 6^. ten aanzien van Borneo's Zuid- en Ooster- afdeeling: dat bet debiet heeft bedragen:  zamen koj. 4,443 28V0 die bebben opgebragt: in 1868 / ?28,976 — # 1863 # 201,222 91» # 1864 # 230,210 83 M 1865 ' 228,888 74* te zamen / 888,792 49 of mim / 6.66* per pikol. Wat van de voora^egane opgaven bet eerst onze aandacbt heeft getrokken, is bet versobil in prijs, vo^rvoor het zout is gedebiteerd, en, welke prys per pikol gemiddeld heeft bedragen: Voor Pdembang / 6.83 # Borneo's Wester-afd. • • #5.83 ^ Sumatra's Westko^t . . # C.55 # Benkoelen 'g 6.66 en w Borneo's Z. en 0. afdeel. t 6.66» De redenen voor dat verschil kunnen gele« gen z^n geweest ht in de betere of min goede kwaliteit, ht in de meerdere of mindere kosten Tan het transport, bf eindelijk inomstandigheden van plaatselijken aard ; maar aangezien nocb om« trent het eene, noch omtrent het andere iets in de r^ringsverslagen wordt gevonden, moeten wij er ons bij bepalen, op het bedoeld verschU sleehts te hebben gewezen. In de tweede plaats is het 00k nog al op* merkelijk, dat in de meeste der hier opgenoem- de bezittingen het debiet in die vier jar en zoo goed als stationair is gebleven, in weerwil van het accres der bevolking volgens de cijfers, daarvan in de regeringsverslagen medegedeeld. AUeen maakt Benkoelen daarop eene uitzon- dering. Yoond is de geringe consumtie in het Gou- vemement van Sumatra's Westkust ^nigzins in het oog loopend. Berekend over de sterkte der bevolking aldaar, -• daaronder niet be- grepen die van I^ias en de MentawejL-eilanden, welke in de regeringsverslagen naar gissiug op 2qO,0()0 ik 230,0p0 zielen wordt opgegeven, — heeft in de vier jaren (1862~-1865) de eon- sumtie hoofdelyk niet eens 27t Amst. ponden bedragen. Dit geringe cyfer leidt dunkt ons eenigzins tot de conclusie» dat het Gouverne- ments-zoutmonopoUe niet in al de deelen van Sumatra's Westkust streng wordt gehandhaafd, of dat de bevolking, pngeaoht da.t monopolie, hetzg door eigen aanma»k, hetsg langs andere wegen, in hare behoefte weet te voorsien. In Benkoelen en Palembang daarentegen is de consumtie yrij aanzienljk geweest» en heeft ' zij, berekend over hei cyfer der bevolking dier beide bezittingen in de meergemelde jaren, gemiddeld per hoofd bedragen respectivelijk 97s ^^ ^Vs Amst. ponden. Heti ia evenwel niet onmogel^k en zelfo iiiet onwaarsohijnlijk, dat een gedeelte van het verkoohte Qouver- nements-zout door opkoopers wordt opgevoerd naar meer binnenwaarts gelegen landschappen, die, hoezeer aanonsgezagonderworpen,toGh nog niet onder een gerogeld werkendEuropeesch be- stuur zijn gebragt, en omtrent de sterkte van wier bevolking wel gissingen gemaakt, maar geene eenigzins te vertrouwen cyfers gegeven kunnen worden. Hetzelfde sohqnt ook eenigermate gezogd te kunnen worden van onze beide bezittingen r7^ 1208 ZO. op Borneo, — de Wester- en de Zuid- en Ooster Afdeelingen, — alwaar, berekend over de eenigzins offioieel geconstateerde sterkte der bevolking, de consumtie niet onaanzienlijk is geweest, en over de vier jaren per hoofd ge- roiddeld heeft bedragen S^/jq A mat. ponden in de cerstgemelde, en 874 Amst. ponden in de aatstgcmelde Afdeeling. Is evenwel onze yeronderstelling ongegrond, en hebbcn zich mitsdien bet debiet en de con- sumtie yan Goavemements-zout strikt be- piald tot de geconstateerde sterkte der bevol- kingen in de vier bezittingen, waar wij een niet onbelangrijk cijfer verkregen Yoor bet hoofdelijk verbruik, dan zou daarait weder Yolgen, — aan den eenen kant, dat in die be- zittingen de bevolking geeu middel heeft om zioh ander dan Gouvernements-zout te bezor- gen, -— aan den anderen kant, dat op Java, alwaar wij voor de comsumtie per hoofd tot een cijfer van naauwel^ks 6Vs Amst. ponden zijn gekomen — ofschoon er alle reden voor be- staat, om te gelooven, dat bet hoofdelijk ver- brnik er voor bet minst even groot, zoo niet grooter moest zijn dan in de hier bedoelde vier bezittingen — een niet gering gedeelte van bet zout, dat voor Gonvernements rekening vordt aangemaakt, aan de levering onttrok- ken en op clandestine wijze onder de bevol- king gebragt wordt. Wat van dit alles wezen moge, over bet algemeen vermeenen wij te mogen beweren, dat ons onderzoek naar de wijze, waarop het Gouvernements-zontmonopolie werkt, niet ge- scfaikt is, om daarover een gunstig oordeel te docn vellen, en dat het verre de grenzen over- schrijdt, binnen welke het zich had moeten houden, om in onze dagen nog boudbaar geacht te knnnen worden, te weten, niet als middel van exploitatie ten einde daarmede groote winsten te behalen, maar als bulpmid- del tot het verkrijgen eener redelijke opbrengst als belasting, welke op eene andere wijze modijelijk zou zijn te heffen; en wij hebben tot geene andere conolusie kunneu komen, dan dat het zontmonopolie, bij zoo veel dat getuigt van eene karige en bekrompene wijze van bandelen, een bewijs te meer daarvoor aan de hand geeft. Terwijl wij overal, waar dit maar eenigzins mogelijk was, getracht hebben, om het on- derste uit de kan te krijgen, hebben wij daar- entegen maar al te zeer nit het oog verloren, hoe men te werk moet gaan, om zulke onbe- schaafde, weinig ontwikkelde en over het al- gemeen ook weinig gegoede bevolkingen als die. welke in Indie aan ons gezag zijn ondenrorpen, tot welstand en langzamerhand hoe luiger hoe meer onder regelmatige belastingheffing te breugeu, op de voor haar minst dnikkendfi wijze. Oppervlakkig beschonwd schijnt het wel is waar op hetzelfde ne^r te komen, of de mil- lioenen, die men noodig heeft, gevonden wot* den door meer bepaald een enkel artikel Tan algemeen gebruik buitengewoon te beswaren, dan wel of men ze tracht te verkrijgen door den druk te verdeelen over verscbillende voor- werpen; maar inderdaad is dit toch zoo niet* vooral wanneer men, zoo als hier, te doen heeft met een artikel van algemeene consnmtie. Vooreerst toch zien znlke bevolkingen als die, waarmede wij hier ie doen hebben, niet zoo zeer in, dat het betalen van eenen hoogen prijs voor het zont subintreert voor eene hef- fing van andere belastingen, waartoe anders zou moeten worden oveigegun* — neeo, zq vinden den prijs eenvoudig enorm hoog. en trachten dns zich in de consumtie er van 100 veel mogel^k te beperken. Terwijl het gevolg daarvan u, dat het verbruik veel minder U^fl, dan het anders had kunnen worden, aoo komt daar nog bij, dat de hooge prijs, die in geene ver- bonding hoegenaamd staat tot dien, waarroor het artikel onder eene vrije concoirentie son te verkrijgen zijn, bovendien ook het yoor eene bevolking zoo demorali&erend effect heeft, d&tiij zich op allerlei wijze ten koste van 's lands belang tracht schaddoos te stellen, door ont- duiking of onttrekkiug. Hoe erg het daarmede gesteld is, kan onder anderen blijken uit eene kleine bijzonderheid, die ons in de regeringsverslagen wordt mede- gedeeld, — deze namelijk, dat op Java ved gedroogde en gezouten visch van Siam wordt aangevoerd, en dat men die visch van het sout weet te ontdoeu, natuurlijk om het tot ander gebruik te kunnen doen dienen. Deze indus- trie schijnt zelfs van zoo veel belang te zijn, dat men gemeend heeft haar krachtig te moe- ten tegengaan. Het ware te wenschen ge- weest, dat men, in stede daarvan, gekomen was tot het besef van de noodzakelijkheid eener meer vrijgevige opvatting van het monopolie. Als men evenwel, trots alle verschijnselen, die doen zien, hoe kwetsbaar zulk een monopolie als dat van het zout, niet op enkde, maar op eene menigte van punten is, toch op den ondea weg van schraapzucht blijft voortgaan, dan kan het niet anders, of de maatregden tot in- standhouding moeten hoe langer hoe stiingea- ter worden en het monopolie hoe langer hoe zo— zu. 1209 drukkender makeu^ totdat het als het ware zichzelf yernietigt, en als het kalf verdronkeu is, lioe zal men dan, geheel onvoorbereid als men dan zal zijn, den put wel kunnen dempen P Zoute RivieTy bonaming eener rivier op het eiland Madnra, op de Zuidkust van de afdeeling Madura. Zoute Bivier, zie: Ajer Asinen Palo. ^ Zuid-eiland, een der Zuid- Wester-eilanden, ten Zuiden van het eiland Loeang, residentie Banda, op 8^ 80' Z. Br. en 128° 55' 0. L. Zoid-eiland, eilandje dat door een rif aan de Noordpunt van Saleijer verbouden is, waar- tusschen een doortogt voor praauven wordt gevonden. Het ligt op 5^ 44' Z. £r. en, even als Midden-eUand, op 120° 3S' 45" 0. L. Zuid-eiland, eilandje ten Westen van het eiland BUliton, in de Stolze-straat, op 3° Z. Br. Zuid-eiland, ook Hoog- eiland of Sa- pata genoemd, een der Zuid-Natocna-eilaDden, residentie Biouw, volgeus Hobsbuugh, op 2^ 26' N. Br. Het is door vele eilandjes en rot- sen omringd. Zuid-eiland, hoog eiland in den zuidelij- ken ingaDg van straat Pantar, volgeus Gke- GOBY, op ongeveer 8^ 32' Z. Br. en 124^ 20' 30" O. L. Aan beide zijden is de vaart zni- ver^ hoewel die aan de Westzijde nog de voor- keur verdient. Zuid-eiland, benaming van een eiland aan Borneo's Zuid-Oostkust, aan de Zuidpuut van het eiland Laut, volgens Melvill van Cabkbeb, op 4° 8' 30" Z. Br. en 116* 0' 30" O. L., en volgens G&egoby, op 4^ 5' 50" Z. Br. en 116* 14' 20" 0. L, Van de Westpunt steekt een rif af. 'Zuid-eiland, eilandje bij het eiland En- gano, ten Westen van Sumatra. Het is met boomen begroeid en door een rif omringd, behalve aan de Westzijde, welke een zandigen oever heeft, die veilig te naderen is. Zuid-eiland, een der Karimata-eilanden, ten Westen van Borneo, op 1* 40^ Z. Br. Zuid-eiland, zie; Siompoe, Tawein en Terobi. Zuideljjke afdeeling, zie : S o e k a d a u a. Zuideljjke afdeeling van Padang, benaming van eene afdeeling op Sumatra, in de residentie Padaug, bestaande uit de Zui- derdistrikten en bet regentschap Indrapoera. Zij vordt ook afdeeling Painan genoemd. De hoofdplaats Painan is de zetel van een aisis- tent- resident, tevens vendu-meester, die wordt bijgestaan door een kommies. Yerder zijn er controlears der 3^ klasse te Ajer-adji en te Indrapoera, Opzieners der l^ klasse te Troesan en Batang Kapas en een Opziener der 2^ klasse te Bajang en Poeloet-Poeloet. Zuideiyke Passage, doortogt tusscben het Papoesche eiland Jobi en de Geelvink- punt. Hij geleidt naar de Groote Geelvink- baai. Zuid- en Oosterafdeeling, groote af- deeling, die de geheele Zuid- en Oostkust van Borneo inneemt, en verdeeid is in het zuide- lijk en het oostelijk deel. Onder het zoidelijk deel ressorteren: 1**. de afdeeling Sampit of Zuiderafdeeling, bestaande uit het rijkje Kota Waringin en de distrikten Pemboeang, Mendawei, Sampit, Ka- tingan en Semboeloe. 2°. de afdeelingen Groote Dajak, bestaande uit de distrikten Eahajan Oeloe-Tengah en -llir, en Kleine Dajak, bestaande^ uit de dis- trikten Poeloe Petak, Kapoeas llir,-Tengah en- Oeloe. Bij besluit van 11 Mei 1863 is de voormalige afdeeling Groote en Kleine Dajak in de genoemde twee afdeelingen gesplitst. 3°. de afdeeling Doeson en Bekompai, met de rivierschappen Doeson llir, -Oeloe, Moe- roeug. Slang en Bekompai. 4°. het, bij besluit van 11 Junij 1860, ver- vallen verklaarde rijk Bandjermasin, dat bij zijne vereeniging met het reeds in de Zuid- en Ooster-afdeeling aanwezige gouvemements- gebied werd ingedeeld in de volgende drie af- deelingen, : a, Amoentai, onder een Adsisteut- Resident, met eeuen Controleur der 1^ klasse te Alai en eeuen Controleur der 2o klasse te Amawang en verder inlandsch personeel. [Thans is Amoentai verdeeid in de distrikten: Amoen- tai (Ads.-re8.); Batang Alai, Laboean Amas en Balaugan(Gontr. !« kl.); Tabalong en Ka- loewa (Contr. 2e kl.); Amandit en Nagara (Gontr. 3^ kl.)]; 6. Martapoera, onder eeuen Adsistent-Resident, met eenen Controleur der 2'^ klasse te Pengaron en ecnen Controleur der 3o klasse te Margasari, benevens verder inlandsch personeel. [Martapoera is thans ver- deeid in de distrikten: Martapoera (Ads.- res.) ; Riam Kiwa en Iliam Kanan (Contr. Z^ kl.)i Margasari en Benoewa Ampat (Contr. 2« kl.)]; c, Kween, onder eenen Contr. der 3e kl., met verder inlandscii personeel. Yroeger behoorde reeds tot het Gouvernementsgebied de afdee- ling Talas of Bandjermasin, uamelijk het ei- land Tatas, welks hoofdplaats Bandjermasin is en waaraan thans Kween als onderafdeeliug is toegevoegd. 5°. de afdeeling Tanah Laut of Laut Darat, met de onderdistrikteu Maloeko en Tabanio. liio zu. Hei oostdl^ deel der Zoid- en Ooster- afdeeling bevat: 1^. Tana.h Koesan, bestaande uit de land- Bcbappen Sembanban, Pegatan» Batoe Litjin, Koesan en Poeloe Laut. 2**. Tanah Boemboe, ^lestaande nit de r^- jes: Tjantoeng, Boentar Lant, Bangkakan, T^cDgiral^ Menoenggoel en Sampanahan. 3'. het rijk Pasir. 4* y » Koetei. 5*. # 9 Sambilioeng. 6*. 9 9 Goenong Teboer. 7'. B 9 Boeloengan. De drie laatste r^kjes tijn ook bekend onder den naam van Beroosobe landen. 8**. de Tidoengscbe landen. De Zaid- en Oosterafdeeling wordt bestnnrd door eenen B.esident, die te Bandjennasin verblijf houdt Zie venter over bet personeel op Bandjermasin. Volgens een Maleiscb bandscbrift veatigde zicb omstreeks bet einde der 14« eeuw aan de Negara-rivier eene Hindoescbe kolonie, onder sekeren Avpoz Djat Maka, die weldra de oorspronkelijke bewoners dea lands of Dajaks aan z^n gezag onderwierp. Ih de 17^ eenw vestigde zicb de Yorst van bet land te Marta- poera of Kajoe Tangi, en bet laud bloeide, totdat in bet laatst dier eeaw de welvaart afnam, ten gevolge der oneenigbeden welke er ontstonden. De bandelskantoren der Hol- landers, aldaar in bet begin der 17« eeuw ge- vestigd, werden w^ens de trouwelooebeid der berolking in 1669 opgebeven, De Engelscbe faktorij, op yenoek van den Sultan in 1698 aldaar opgerigt, werd in 1707 vernield en de bezetting Termoord, In 1711 knoopte de OostJadisobe Koinpagn^ nieuwe bandels- betrekkingen aan, welke ecbter door de Ban- djerscbe Yorsten berbaaldelijk werden yer- stoord, maar ook door de traktaten yan 1734, 1746 en 1756 telkens hersteld. In 1786 werd de Nederlandiscbe Resident te Bandjermasin om bulp yerzocbt door den Fcmgwan Nata:, om zijnen yijand Pangeran Amik wederstand te biedcn. De Kompagnie voldeed aan dit yer- zoek en zond er den Kapitein Hoffmab aan bet boofd yan 80 Gipajers been. Inmiddels was de yijand den zetel der regering meer en meer genaderd, zoodat Pangeran Nata zijnen ondergang yoor oogen bad, en lieyer bet ge- heele rijk aan de Kompagnie oyergaf, dan bet in banden yan zijnen mededinger te zien oyergaan. Kapitein HomiAH rukte spoedig tegen den yijand op, die weldra yerslageu en in ballingsohap naar Ceylon gevoerd werd. Alzoo kwam do Oost-Indiscbe Kompagnile, in 1787, in bent yaii bet rijk yan Bandjennasin, dat nogtans, bebalye eenige £strikten, waar- onder de booMstad zelye, aan Pimfferm Naxa werd in leen gegeyen. De Engelscben kwamen zicb in 1811 te Bandjermasin yestigen en werden in 1S16 weder door ons Gouyemement yeryangen, dat met den Saltan de oude traktaten yer- nieuwde. Tien jaren later, das in ISSiS, werd door bet Opperboofd Mr. H. RLxxwTji met den Sultan een uieuw kontrakt gealoten, b^ betwelk de yorenvermelde lataden (ait^ met uitzondering yan bet eerst in 1861 yerbeord yerklaarde Sultanagebied) in yoll^i eigcndom aan Nederland werden a^eataaH. De waud^- heid van Yorst yan Bandjermasitt is opgeUma na den moord op %7 Deoember 18S9 te Lot- ton-toeoor op de bemanning yan de Oanm gepleegd. Het gebeele yoormalige YoistBnkmd word! gescbat eene opperidakte yan S91.I yieriEaote geograpbiscbe mijlen te bezitten. De bevolking daaryan wordt bij bet algemeen yerslag der lesidentie oyer 1864 geecbat op 161,000 zie- len, doeb yolgens den fieer A. riM ssa Ybk, in lev en Resident der Zaid- en OoMer- afdeeling, moot dat getal 280,000 bedrageni boe- zeer dat naar zijn oordeei nogte laag is gesteki. De gezamenlqke bevolking der gdieele Ztid- en Oosterafdeeling wordt in de joagste opga- ven begroot op 827,268 zielen, vrsaxyan even- wel bet grootste deel, hamelijk de beyolkiag der Zuider-afdeeling en der gdieele Ooatkast (te zamen gescbat op 461,316), alechts gegist kan worden. Nadere bijzonderbeden zoeke men op de yerscbillende namen yan landen en diflttiktcn, waaruit deze residentie b zam^gesteld. Znider-Distrikty benaming van een dis- trikt in bet Noorder Kwartier der residentie Batayia op Java, dat oostwaarts bepaald irocdt door de rivieren Krokot en l)iliwoeng, noocd- waarts door de oude stad en Dgakatra, ea zoidwaarts door den weg van Weltevreden naar Tanab Abang. Hct vormt een langwerpig yierkant, binnen betwelk bet grootste gedeeite der Europesobe bevolking van Batayia geves- tigd is in de wijken Molenyliet, Noordw^, Rijswijk en Koningsplein. Op Rijsw^k bevat bet eene afdeeling yan bet kampement, alvaar de buzaren van bet gamizoen, ongeyen* 100 in getal, gebuisvest sijn. Dit distoikt is bet meest bevolkte en bevat met de daarloe be^ boorende kampongs circa 20,000 zielen, onder welke ongeveer 1,600 Europeanen. ihj. im ^tdder-Distrikten. Dns heeten de dis- trikten Painan, Batang Kapas, Ajer A4}i, Foeloet-Poeloet en Troesan, die, te samen met het regentschap Indrapoera, de Znidelijke af- deelliig (of afdeeling Painau) der residentie PadaDg op Sumatra's Westkost aiimaken. Znider-DlBtrikten of Takallar, afdee- ling op Celebes' zuidwestd^e landtong, gonver- oement van Celebes en onderhoorigheden, grea- zende ten Oosten aan Goa, ten Zniden aan Toeratea en ten VTesten aan Makassar. San- raboni splitst deze afdeeling in tweeen. De Znider-distrikten staan onder eenen Gezag- hebber, tevens Yendumeester en fungerend Ndtatis, een Klerk en tolk, tevens fangerend GtifB^r, een 2>faksa, een Friester, benevens de Eegenten van Topedjawa, Takallar, Bonto Lebang, Galesong of Glissong, Polombankeng Gandjang, Sanraboni en het eiland Tanahkeke* De bevolking dezer afdeeling wordt op 70,000 sielen geschat. Hieronder berinden zich goede krijgslieden en de Galesongers worden b^ roorkenr als matrozen gebezigd, daar zg als iib beste zeelieden bekend staan en verpligt rijn in geval van nood als zoodanig tfe dienen. In de Zuider-distrikten wordt zniver Makas- saarsch gesproken. Van de suikerknltuur wordt in die streken yeel werk gemaakt. Er bestaat geregeld'e communicatie met Makassar 1). Zuider Ewartiery voormalige afdeeling op Java, residentie Batavia, die thans te za- men met het Ooster kwartier, onder den naam van Afdeeling Meester Cornells, onder eenen Adsistent-B^sident staat. Zij ligt tusschen de Sonthar- en de Augk^-rivioren, en tdt 100 landerijen. Behalve yier landen die aan Chi- nezen toebehooren, is de geheele grond het \eigendom Van Europeanen. Het Znider Ewar- 1) Beze beschr^ving is in oyefeenttemtoing met hetgeen elders in dit "Woordenboek yoorkomt, en daaroiii behouden. Maar yolgens Ind. Staatsblad voor ISOC', Ji\ 69, heeft eene geheele reorganisa- tie der administratieve indeeling van het zaidel^ deel van Celebeff plaats gehad, als een gevolg der inl^ving bg het Nederlandseh grondgebied van de Toerateasche landen Binamoe en Bangkala. De Znider^districten bestaan thans nit de onder^afdee- llngen; V Bonthain (vroeger Tereenigd met Boele- komba; welk laatate thans eene afdeeling der Oos- ter-districten nitmaakt), onder een Ads.-res.; 2*. Binamoe en Bangkala (van welke landen eehter de distrikten Boembia, Taroang en Tino zgn af- gezonderd om by Bonthain gevoegd te worden), onder een Contr. 1^ kl. te Djeneponto, en een Contr. S^ kl. te Aloe; 8^ Takalar, onder een Contr. Sekl tier heeft twee CMnesobe Hck)fden, met den titel van Lnitenant, die te Bekasi wonen. Zuider BegentBOhap, zie: Lebak. Ztdder-Bif, b^naming eener ondiepte in den Eiouw-Archipel, ten Zniden van het eiland Bintang. Zuider Voorstad, wijk n^ 8 van de stad Batavia op Java, onder eenen Eoropesohen wijkmeester. Znid-hoek, znidelijkste pnnt van het eiland Boeton, volgens Hobsbttegh, op k*" 48^ Z. Br. en 122* 44' 0. L. Zuid-hoeky zie: Sal at an en Saavrj. Zuid-kaapi benaming van eenen hoek op het Tenimber-eiland Timor Laoi^ op 180^ 50^ 0. L. Zuidpkanaaly znidelijke doortogt in de Balabak-straat, gevbrmd ioot de Noord-Oost- zijde van Bangoeei en de Zuidzijde der Mangsi- eUanden, bij Borneo's Noordoosthpek. Hij wordt verre boven den andereu doortogt in die straat verkozen, wijl er goede ankergrond in 18 — 96 vademen water gevondeh wordt. Zuid-Oo0t-eiland. Zoo noemtHoBSBUBOR het eiland Foeteran. Zie dat woord, Zuid-Ooflter-eilanden, groep van vele eilanden in den Molnkschen Archipd, die na- genoeg een halven cirkel vormt, welke ten Oosten van Ceram een aanvang neemt en van het Noorden door het Oosten zuid- en einde- lijk westwaarts loopende, met Het eiland hUA eindigt, alwaar de keten der Zmd-Wester- eilanden een aanvang neemt. De Zuid-Ooster- tilanden zijn, volgens MBLVtix vab CABsrsiB, 14 vierkante geographische m^len groot. Zy liggen in de volgende orde: Tenimber, Goram, Sfldwati of Panti^ang, Manawoko, Matabella, Kessewooi, Koerekofe, Tewer, Been, Kaudar, Kanwer, Tello, Tianda, Kei Watela, Klein Kei, Groot £ei, Tadoal, Moei, Timor Lant^ Sjerah, Sikevoe, Woeremata, Boeto, Mese, Papenberg, Namegang, Teng, Kawoeter, Masside, Kebet, Ijat, Beroea, Yogel-eUand, Nila. Deze eilanden zijn over het i^emeen hen- velachtig en met bossohen bedekt. Zij zijn moeijelijk te genaken, wegens de koraalplaten waarop zq gelegen zijn, en welke meestiEd tot op eenigen afstand van de kust afiiteken. De Zuid-Ooster*eilanden leveren overvloed van visch, sohildpadden en iripang op. In de bossdien vin(U nien bosohduiven en ander wild gevogelte, zoo mede geiten en wilde varkens. Het plantenr^k levert kokos- en sagoboomen in menigte, tnrksche tarwe, eenige boonsoorten en verder tropische vruohten. De bevolking dezer eilanden woont niet in 1123 ZU. de binaenlanden, maar heeft xich nabij de strandea gevestigd, alwaar ankerplaatsen zijn. De Oost-lndische Kompagnie heeft met dese cilaDders, even als met de bewoners der Zuid- Wester-eilanden, betrekkingen onderhouden en er selfiB bet Christendom ingevoerd, doch se- dert langen tijd zijn dese eiknders geheel aan hnn lot overgelaten, waarvan de oorzaak te vinden is in de staatkundige gebcurtenissen der vorige en bet begin dezer eeuw. In den laatsten tijd sijn er drie inlaiidsche kweeke- liDgen nit het institnat van het Nederland- sche Zendelinggenootschap werkzaam, die er de Christeneu voorgaan en onderwijzen. On- der deze eilanders telt men ook Mohammeda- nen. Dit volk is rijzig van gestalte en vel- gemaakt en iets blanker dan de meeste vol- keren van den Archipel; onder de vrouwen komen schoone menschen voor. leder dorp staat geheel op zich zelf en wordt bestuord door eenen Orang Kaja, De eilanders, die van tijd tot t^d door zeeroo- vers van Ceram en Ceram Laut worden over* vallen en daarbij niet zelden tot slaveu ge- maakt, zijn desvege zeer wantrouwend van aard en doorgaans sterk gewapend. De wa- penen door hen gebezigd zijn slagzwaarden, ijzeren en bamboezen spiesen, vergiftigde pijl eo boog. De mannen vervaardigen hunne praauwen en vapens, en zamelen kokosnoteu en palmwijn in, terwijl de vrouwen zich met den tuinbouw, het hakken van hout en halen van water bezig houden. De opperhoofden en aanzienlijken gaan naar de Europesche wijze gekleed, hoewel niet naar den laatsten smaak ; de overige eilanders gaan bijkans geheel naakt. De woningen rusten op stijlen en beslaan een langwerpig vierkant* Op enkele eilanden is de huisdeur op zgde, op andere komt men langs eene ladder van ondereu door een luik in huis. Bij gcbrek aan ramen dienen enkele luchtgaten in den wand tot schoorsteen en tevens tot zuivering van den dampkring. Bij geboorten, huwelijken en sterfgevalleu worden er feesten aangerigt. Voor den overledene wordt het als eene bijzondere eer aangemerkt, dat hij onthalsd wordt, ten elude zijn hoofd, als eene gedachtenis, in zijne wooing op eene soort van altaarije prijke. Behalve de ver- minkende straffen is onder deze eilanders ook de straf van verbanning voor een bepaald ge- tal jaren in zwang. Jaarlijks komen er op deZuid-Ooster- eilanden eenige vaartaigen van Banda en Makassar aan, die ^r, slagzwaaiden, messen, koper- en ijzer- draad, kommen, schotels on lijuwaad aanvoeren. ter railing tegen tripang en schildpad, geiten en varkens. Ook brengen de eilanders kokosno- ten, hoenders en varkens naar Banda. Zuid-Oost-haven, naam van de eenige ankerplaats van de Oostzijde van het Zuid- Pagei-eiland, Zuid-Oosthoek, kaap op Java, volgens Mblvill van Caanbeb, op 8» 48' ZO" Z. Br. en 114'' 34' 40" 0. L. Zuid-OoBthoek, zie: Hat en Oaw. Zuid-Oostklip, bij de inlanders Karmig Tonggara geheeten, klip in de zee van Java, op de reede van Batavia, nabij het eiland Groot Kombuis. Op het midden dezer klip staat ter diepte van 13 voet«n een wit kniis^ dat bij hoogen waterstand 12 voeten boven het water uitsteekt. Zuidwaohter, eiland gelegen ten W^ten van Celebes, in het Noordeu der straai van Makassar, op 0" 8' N. Br. en 119' 33' O. L. Het behoort onder de residentie Manado en is een der Zeven-eilanden. Zuidwaohter, eilandje ten Noorden van Java, volgens Melvill van Cabhbee, op ^^ 42' 7" Z. Br. en 106' 46' 30" O. L. Het is digt met boomen begroeid en door een steil rif omgeven, dat aan de Noord-Oostzijde bet verst afsteekt. Dit rif heeft digt bij 8 vade- men en op een paar sloepslengten reeds 24 vademen diepte. Zuid-West-eiland, hoog eikndje aan de Westzijdc van Groot Natoena, residentie Rionw, met de Zuidpunt, volgens Hobsbubgh, op 3* 34' N. Br. Zuid-Wester-of Yierde Distrikt.Dit is gelegen op Java, in het Noorder Kwartier der residentie Batavia, of, volgens de nienwe indeeliiig, in de afdeeling Stad en Yoorsteden, en bepaald ten Oosten door de rivier Kroko^ ten Zuiden en Znid-Westen door den weg, welke van Taoah Abang, over Djati, naar de Mokervaart geleidt, ten Westen door de Angk^ en ten Noorden door vervallen Enropescbe tuinen. Het is het uitgestrektste distrlkt van het Noorder Kwartier. De bevolking, ruim 10,000 zielen sterk, behoort onder het stede- lijk bestuur van Batavia. Zij bestaat nit 3,000 Chinezcn, eeu 30ial Europeanen en vcrd» uit inlanders. Behalve eenige kampongs bestaat dit distrikt nit rijst- en graanvelden. Het znidelijk deel wordt voor een der gesondste gedeelten van Batavia gehooden. Zuid-Wester-eilanden, eilandengro^ in de Banda-zee, tusschen den 7^ en 8*^ ^graad Z. Br. en 126** en 130' 0 L. Zg sluit zich aan dc Zuid-Ooster-eilauden aan en strekt zu-zw. 1213 £ich van Nila tot Timor uit. DeZuid-Wester- eilanden behooren tot de ads.-residentie Banda (die thans een deelTanderesidentieAmboinais), en zijn verdeeld in de volgende groepen : die van Babber, Sermatta, Letti, Roma, Damma en Wetter. De voornaamste eilanden van die groepen z^n: Tionw, Damma, Sermatta,Loeang, Lcikor, Moa, Letti, Kisser, Roma, Wetter, Brandend-eilaud, Luoipara en Schlldpad-eiland. Deze eilanden hebben in uiterlijk voorkomen, vruchtbaarheid en dampkring veel overeen- komst met de Zuid-Ooster-eilanden. Zij leve- ren kokosnoten, rijst, mats, obi^s, boonljes, uijen, tabak, sandelhout, honig en katoen, en vcorder overvloed van tropische vrnobten. Men heeft er vele varkens, schapen, paarden en karbouwen. De wateren zijn bijzonder rijk aan visch, die gedroogd en op de omlig- gende eilanden verkocht wordt. De nitvoer bestaat in iripang, karet en was, terwijl de artikelen van invoer lijnwaden, katoen, ijzer, messen, vijlen, koperdraad, koralen, grof aar- dewerk, kndd en vunrwapenen zijn. De hoe- veelheid van jaarlijks uitgevoerd wordende iripang begroot men op 680, de was op 325 en bet schildpad op 6 pikols. De bevolking bedraagt' ruim 50,000 zielen. Zij is aan ons Gouvernement gehecht en staat op eenen hoogeren trap van beschaving dan de Tenimberezen, Aroe- en Kei-eilanders. De bevolking der Zuid- Wester-eilanden is verdeeld in drie standen, te weten: adellijken, grond- bezitters of vrije landbonwers en slaven. Zij vinden hun bestaan in den landbouw, haadcl en nijverheid. leder dorp staat onder eenen Eadja of Orang Kaja, welke door bet volk gekozen wordt. De eilanden Wetter, Kisser en Moa bebben, ongerekend de dorpshoofden, elk een alge- meen Hoofd over bet geheele eiland, die den titel voert van G^^^ti-Radja of -Orang'Kaja, In de laatste tijden is bet Christendom op deze eilanden in verval. In 1825 werd de ZendeUng BaB op het eiland Kisser geplaatst en in bet daaropvolgende jaar nog acht Zen- delingen naar Timor en deze eilanden afge- vaardigd. Wienkotteb, die den 3" Mei 1828 op Letti aankwam, overleed reeds op 30 Junij, terwijl zijne vronw hem den 27^^ Maart 1829 in het graf volgde. De Zendeling Yekhaag was op Moa lang ziek en zag zich genood- zaakt, tot herstel van gezondheid, naar Timor te vertrekken. Hoveker bleef op Moa slechts tot 1834, in welk jaar hij, in het belang der sending, eene reis naar Batavia maakte, terwijl hij later, als door het Gonvernement bezoldigd leeraar, op Ternate werd geplaatst. De Zen- deling DouvEKS, die eerst op Kisser en later op Damma werkzaam was, verving Hovbkeb op Moa. De Zendeling Heyhbbiko, van 1828—1832 op Letti werkzaam, vertrok naar Timor. Alzoo bleven voornamelijk de Zende- lingen BaB op Kisser, Dokhzbs op Moa en LuTKE te zamen met Holtz op Letti, welke tot in 1841 de zending op deze eilanden, niettegenstaande de groote moeqelijkheden daar- aan verbonden, met ijver vervulden. Het Zen- delinggenootschap zag zich genoodzaakt de zending op deze eilanden op te heffen, zoo wegens de ongezondheid, waardoor de Zende* lingen en de hminen herhaaldelijk op het ziek- bed lageu, als om de onvruchtbaarheid van den bodem^ voornamelijk van Kisser, waar in den tijd van vijftien jaren vijf nuden hon- gersnood beerschte, terwql de aanvoer der- waarts van levensmiddelen nit Koepang aller- bezwaarlijkst ging. Daarbij bood de bevolking van de Zuid- Wester-eilanden nog zeer veel tegenstand aan het Christendom en eenige daartoe bekeerden vielen weSr af tot hnnne afgoderij. Het aantal Christenen werd in 1851 begroot op 2,250 zielen. 