Brieven uit insulinde
Tot onzen omgang behoort voornamelijk, behalve een Chinees en een Maleier, die zoo wat bavenmeester is, een jong mensch met een schoon en beschaafd uiterlijk, dat alle dagen op nieuw onze bewondering wekt door met een nieuw pakje voor den dag te komen. De groote deugd van dezen Abdoel-Rachman is echter, dat hi) zeer intelligent is en ik geloof wel, dat bet door hem is, dat de heer van der Tuuk voornamelijk achter de taal komt. Deze laatste wekt de algemeene verbazing op door de vaardigheid, waarmede hij nu reeds bet Sassalcsch begint te spreken - vergeet niet, dat deze taal met Balineesch verwant is, anders zou bet u al te ongeloofelijk voorkomen; zooals bet is, sta ik zelf bijna even verbaasd als de inlanders. Ik ben natuurlijk met mijn instrument] es niet minder merkwaardig en onze Chinees luchtte reeds een paar malen zijne ongeveinsde bewondering. Hij vindt het namelijk erg jammer, dat twee lui, die zoo knap zijn, geen rijst willen koopen, want daar zijn zulke goede zaken mede te maken. Dit is de derde maal binnen weinige weken, dat ik een karakteristiek staaltje zie van de wijze, waarop de Chineezen alles tot gelds waarde terugbrengen. Toen ik den resident van Soerabaja een afscheidsbezoek bracht, zat daar ook een Chinees, terloops gezegd met twee prachtige vrouwen, zijne vrouw en zijne zuster. Bij de presentatie gaf de resident zich alle moeite, om den Chinees uit te leggen, waaruit mijne werkzaamheden bestaan en verhaalde hem ook, dat ik dit uit eigen liefhebberij doe. Dit vond de man klaarblijkelijk niet pluis; hij zat eenige oogenblikken na te denken. Op eens schitterden zijn oogen: «dan scbrijft Mijn- heer thuis zeker een dik boek en krijgt daarvoor heel veel geld». -Dat had de resident voor zijne moeite. Denvolgenden dag bracht ik een pak waarnemingen bij een bankier, om 9 130 die in zijne brandkast te bewaren. De bankier gaf het on- verzegelde en met weinig zorg gesloten pakket vrij onver- schillig aan den Chineeschen kassier. Deze toonde duidelijk, dat zoo lets het verblijf in de brandkast niet vvaardig was en vroeg op een toon, waarin evenveel verontwaardiging als achterdocht lag, welken naam hij er op zou zetten. De bankier, met mij in gesprek , zeide losweg : « geen naam , het heeft geene waarde». De Chinees zei niets, maar ik wilde , dat gij den blik kondet zien , waarmede hij ons aan- staarde. Daarin was duidelijk te lezen : « zijt gijlieden krank- zinnig , of houdt gij er mij voor ? » Moet ik u, na deze drie verhalen, de Ghineezen nog verder beschrijven? Behoef ik u teverklaren, dat het overal de rijkste lieden zijn en hoe het den Europeanen te Singa- pore even goed als bij ons moeielijk valt, tegenover de langstaarten zich in den handel te handhaven? Maar ver- wondert het u ook niet te hooren, dat op de meeste groote kantoren juist de kassier een Chinees is, terwijl de zonen van het Hemelsche rijk toch anders niet als strikt eerlijk bekend staan. Het is volkomen waar, dat zij zich vooral weten te verrijken in bedrijven, die wij niet onder de loffe- lijksten tellen, en dat men in den kleinhandel verbazend moet oppassen , om niet door hen vergauwd te worden. Maar er zijn weder andere zaken, waarin men hen beter vertrou- wen kan dan enkele Europeanen. 30 October. Lombok heeft .weder afgedaan ; morgen gaan wij aan boord. 131 Ik beklaag onze jongens , want het stormt alle dagen en de branding is zeer sterk. Gisteren hebben wij de rivier eens doorwaad en zijn de smalle landtong overgestoken , die hier de rivier van de zee scheidt. Het was werkelijk de reis waard, om de branding te zien; eenmaal konden wij zelfs niet spoedig genoeg uit den weg komen en kregen gratis een bad. De vorst blijft steeds even beleefd. Verbeeld u, heden hebben wij eene gansche koe ten geschenke gekregen. Jam- mer, dat het dier niet vroeger kwam. Ons menu toch was hier op Ampenan voor mijn smaak wat al te visschig, en nu zijn wij verplicht , het vorstelijke geschenk in allerijl te laten slachten en het vleesch aan boord mede te nemen, waar de matroosjes er wel het meeste van zullen genieten. Wij hebben den tolk gestuurd, om onzen dank over te brengen en voor ons afscheid te nemen. Natuurlijk hadden wij weinig lust het bezoek te herhalen, maar ik vrees toch wel, dat wij niet beleefd genoeg geweest zijn. A. b. van de kruisboot, 3 November. Als ik u vertel , dat ik weder in het gezicht van Goenoeng Sendano ben, dan kunt gij eenige brieven terug slaan om dien berg op Java's Oosthoek terug te vinden en zult gij zien, dat ik den steven weer naar Java heb gewend. Van de laatste lichtstralen maak ik gebruik , om u den terugtocht te beschrijven. Onze laatste dag op Lombok was tragisch, want die kostte een menscheleven , ten minste een dieve- leven. De tolk, dat onnutte, vervelende ornement van onze hofhouding, had zich door een oplichter, die waardig was Europeaan te zijn, een kris van eenige waarde laten ont- futselen. Het feit was des te erger, omdat de dief gebruik gemaakt had van den naam van een vorstelijk persoon en omdat hierdoor de gastvrijheid geschonden was , en dat nog wel in een huis, dat aan den radja toebehoort. De vorst wist den dief te laten oppakken , wat misschien op Java niet 132 zoo spoedig zou gebeurd zijn. De kris werd teruggegeven en de jeugdige boosdoener gekrist. De dief schijnt een Hollandsch onderdaan geweest te zijn en kort voor ons ver- trek hadden wij een allertreurigst tooneel, toen de vader van den gestrafte bij ons zijn beklag kwam doen. Wij kon- den niets aan de zaak veranderen , maar vernamen ook , dat het vonnis volmaakt wettig was. Het was toch reeds 's mans derde diefstal en die wordt volgens de Balineesche wet, ook onder ons gezag , met den dood gestraft. Zouden de Balinee- zen wel zoo geheel ongelijk hebben , dat iemand , die driemaal gestolen heeft , onverbeterlijk is en dus liever moet worden afgemaakt? Als onze tolk erbij gekrist was, zou de wereld weinig verloren hebben. Wij moesten reeds des morgens vroeg aan boord gaan, omdat de zeewind, die over dag doorkomt, de branding te hevig maakt, wat vooral voor mijne instrumenten gevaarlijk had kunnen zijn. En eerst des nachts ongeveer te twee ure konden wij onder zeil gaan. Al dien tijd lagen wij op ons anker te rijden. Aangenaam tijdverdrijf en dat in het gezicht van Ampenan, waar wij zulke aangename dagen hadden doorgebracht , en onder het genot van een zware regenbui, die eenige onbevoegden in onze kajuit bracht. Zeker waren zij onbevoegd er te liggen snurken , en ik beweer ook niet , dat onze lankmoedigheid zoover ging, hen nu en dan niet daaraan te herinneren. Ook gebeurde het, dat de edele Brachmaan op zijn gezicht getrapt werd. Waar een gezicht al niet liggen kan! De reis was gunstig: een dag sleten wij in ons gloeiende kistje en den volgenden bracht een gunstige windstoot ons plotseling tegen den middag te Boeleleng. Of ik ook aan rnijn vriendelijken gastheer in eenen avond veel vertellen moest en of ik ook pedant begin te worden op mijne reis, die niet velen gedaan hebben. Wasch tellen , inpakken , mond- behoeilen inslaan, veel te weinig slapen, ziedaar den avond genoeg gevuld. Wat was dat grappig wederom eens in een 133 echt bed te slapen. Heden morgen vroeg weder aan boord, wat de heer Amat wel wat vlug vond. Deze begint geluk- kig tegen de zee bestand te worden; hij bedient mij ten minste weder, al ziet hij op zijne bruine manier soms wat bleek. 4 November. Onder het genot van een kopje thee en van eene kwaad- aardige windstilte lig ik bijna op dezelfde plaats, waar ik, naar Bali been zeilende, anderhalven dag de meest uitge- zochte verveling genoot , afgewisseld door een bad in de tijgerbadkuip. Getrouw aan het systeem, u ook in de ver- veling te doen deelen, voeg ik hier met eene slechte pen nog wat bij, dat, hoop ik, leesbaar zal zijn. Gelukkig roeien de matroosjes nu en dan een eindje , wat zij ook best doen kunnen, want de rijst en de koe van Zijne Sassaksche Majesteit rnaken , dat zij er recht gezond uitzien , twee inzon- derheid, die bepaald mollig geworden zijn. Ook van mijne provision brijzelen zij genoeg, om er voordeelig uit te zien. Bij het roeien wordt gezongen. Mijne equipage heeft slechts twee dreunen , waarop een paar duizend coupletten gezongen worden. Een zingt voor, een jeugdige grappemaker, een soort recitatief van een regel en dan een refrein, waarbij alien invallen: e-e-a-e of wel e-e-ta-la-ro; belangrijker is het niet. Op elken vierden regel volgt een langer refrein , waarvan de inhoud even veelzeggend is. Het geheel is nog iets taaier dan Malbroek. Gisteren heb ik voor het eerst een kaaiheer gezien, maar zoo ver af, dat er haast even veel geloof toe noodig was als om de gemzen te zien , die elke Zwitsersche gids u altijd verzekert, dat gij zien moet. Aardiger zijn de bruin- visschen, waarvan er ook op dit oogenblik eenigen rondom mijn vaartuig spartelen. Groote, kinderachtige visschen, die bepaald schijnen te denken, dat zij alleen voor hun eigen pleizier in de wereld zijn en die bij zonsondergang soms 134 allergekst buitelen en duikelen. Tot afwisseling soms een vliegende visch. Heden morgen werd een dier gevangen van twee voet lengte, zoodat de matroosjes morgen alweer dikker zullen zijn. 7 November. De weinige wind, die er is, is steeds juist tegen. Reeds drie dagen heb ik bij Goenong-Sendano doorgebracht zonder verder te komen dan van den Oostelijken voet naar den Westelijken. Gelukkig is de belangrijke rol, die deze berg in mijne brieven speelt, niet zoo tragisch als zijn rol in de geschiedenis , want aan de landzijde van dezen reus ligt het bosch van Soember-Waroe , waar een onzer bloedigste veld- slagen geleverd is. Heden nacht bracht mij een flinke wind- stoot tot in het gezicht van Paneroekan, waar ik denk aan land te gaan, en ging toen liggen, zoodat ik even als Mozes het Beloofde land voor mij zie , zonder het te mogen betreden. 7 November des avonds. Op den middag ben ik toch nog aan wal gestapt. Ik had nog eenige vrees, dat ik niet eens zou mogen landen, om- dat officieel op Bali de cholera heerscht, zoodat ik eigenlijk aan de quarantaine had moeten gelooven. Doch mijn bruine gezagvoerder begreep, dat het hijschen van de gele vlag alleen voldoende was en gaf mij verlof aan wal te gaan. De man dacht zeker, dat die gele vlag eene toovermacht bezat en ik begreep natuurlijk aan zijne orders gevolg te moeten geven , In de baai van Bima a. b. van het ss. Gouverneur-Generaal Mijer , 29 December. Maak u ditmaal op weinig gevat, want deze brief moet, op stratTe van twee maanden te wachten , met dezelfde boot doorgaan. De Molukken toch moeten het met een maande- lijksche mail voor lief nemen. Ik kan u dus alleen resu- meeren, wat aan boord gebeurt en dit lost zich op in whisten, eten, en dan weer eten en whisten. Eergisteren- avond laat aan boord gegaan, hadden wij. reeds hedenmor- gen een hoogen berg in het gezicht, een voorpost van Soembawa. Een onzer passagiers verzekerde ons, dat het een vulkaan is, want hij zag uit twee kraters rook opstij gen. Maar die rook had heel veel van wolken en zeer spoedig rookten er al zeven kraters, zoodat wij ondeugend genoeg waren , om aan den berg den rang van vulkaan te betwisten , hoewel het er ongetwijfeld een is. Welk eene heerlijke invaart! Als gij Soembawa op de kaart zoekt , vindt gij eene baai , die zich lang en smal land- inwaarts werkt, als een paalworm in een dukdalf. Men ziet nauwelijks den ingang tusschen de schoonbegroeidebergen, die hoog schijnen zonder het te zijn , en die door de ochtendzon heerlijk verlicht zijn met zware, hoekige schaduwen, waar enkele boomen, door den regentijd in hun meest frissche groen getooid, uitsteken als groote pluimen of als reusach- tigen prieelen. Toch vinden wij eenen ingang , die zich weder achter ons schijnt te sluiten, en kreek op kreek, bocht op bocht , doen zich aan ons oog voor. Alles is groen , lichtgroen is het gras , donkergroen zijn de boomen , door onze kijkers zien wij gansche kudden van de beroemde Soembawa-paarden. Het verschiet wordt gevormd door zoo mistige, zonnige bergen, dat de huisjes van Bima, die wij eindelijk te zien krijgen, met het heldergroene water als voorgrond, recht schilderachtig tegen den donzigen achter grond afsteken. Hier waait een och zoo klein Hollandsch vlaggetje op een vervallen fort — toch welkom — , ginds duidt de Kambodja- boom eene begraafplaats aan , en zelfs diens bolronde kruin is door den regen met helder groen getooid. De baai van Bima is schoon, al beloven de wijzen der aarde mij nog veel meer van Ambon en van Banda. Hier en daar is de gelijkenis met een Noorsche Fjord onmiskenbaar. 136 30 December. Van Soembawa niet veel meer gezien. Wij stoomden tusschen den twijfelachtigen vulkaan en het groote eiland door en passeerden, helaas! des nachts straat Sapi tusschen Flores en Soembawa. Deze moet zeer schoon zijn, maar was er op gesteld mij aan het verstand te brengen, dat men niet alles genieten kan. Nu stoomen wij langs de Zuidkust van Flores, maar blijven er teveraf, om , bij het sterke licht, meer dan omtrekken te zien. Die zijn fraai. Niets dan bergen , zeer afwisselend van hoogte , steeds van den sacramenteelen kegelvorm. Alles ziet er geweldig dor en onvruchtbaar uit. Wij treffen het dan ook , dat wij niet- tegenstaande den regen-moesson, sedert ons vertrek van Makasser nog geen droppel regen gehad hebben, maar daarentegen eene meer dan gewone warmte. Vooral in de hutten is het des nachts onuitstaanbaar. TiMOR-KoEPANG, 1 Januari. Om met a te beginnen wil ik eerst beschrijven, hoe Koepang er van boord af uitziet. Schilderachtig genoeg, maar het schilderachtige is van die soort, die van binnen gezien heel wat te wenschen overlaat. Niets dan rots en steen , spaarzaam begroeid en toch is alles groen ; ik geloof , dat in Insulinde zelfs de rotsen groen zijn. Op eene reeks klippen dan liggen de nette, wit gepleisterde huisjes recht zonnig , dicht bij elkander en met eene bepaalde verachting voor de rechte lijn als basis. Rechts wordt de huizereeks afgesloten door de benting, die op een hoogere klip ligt en die eene zeer aardige figuur maakt met hare vlag hoog in de lucht, met hare schietgaten en grijnzende rnuren, die waarschijnlijk reeds voor een pistoolschot zouden sidderen. Aan den voet van de klip , waarop het fortje ligt , ziet men de monding der rivier , waarin eene menigte inlandsche vaar- tuigen liggen , die levendigheid aan het tafereel bijzetten. 137 Ik zal u maar niet verhalen , hoe ik zoo spoedig doenlijk aan wal ging, in hulpvaardige handen viel, doch door een misverstand lang moest wachten, eer ik den resident kon spreken. Bij slot van rekening vond ik in dezen een vrien- delijken gastheer, die mij weder eens een kruisboot zal toestaan. Van die weelderige reismethode kan ik maar niet genoeg krijgen, en wacht maar, er is zeer goed vooruitzicht op tegenwind en dus op eenige jammerklachten , als ik zelfs niet te veel uit mijn humeur ben om dezen neer te schrijven , dan wordt een hardnekkig stilzwijgen uw deel. De (*) resi- dent is een goedhartig man, maar wat ruw, een handig autokraat , niet altijd kiesch in zijne middelen. Eene groote menigte kinderen, waarvan eene goedige, bruine, niets zeggende vrouw de moeder is, benevens eindeloos veel honden , katten en apen vullen bet huis. Een zoon is reeds totaal mislukt en een paar anderen zijn bezig op Soerabaja te mislukken, wat in Indie, helaas! niet tot de bijzonder- heden behoort. De eerste opvoeding is maar al te vaak niet van dien aard, om er later veel van te verwachten. De Europeesche mama is te zwak van lichaam, de Indische mama te zwak van karakter om de kinderen, als er veel zijn , naar behooren op te voeden. De oudste dochter is eene flinke, leelijke, vroolijke meid, die hare spichtigheid van mama en haar kroeshaar van papa heeft en haar leelijke gezicht van beiden. De resident weet alleraardigst om te springen met zijne vrouw, die uit linialen schijnt te zijn samengesteld. Het is eene zeer inlandsche dame, die in huis de waarde heeft van keukenmeid en die naauwelijks toegesproken wordt, zoodat het voor den gast wel eenigs- zins moeielijk wordt, om haar als vrouw des huizes nog een weinig in eere te houden. Eene van die wezens, die goedige nullen zijn, zoolang het hun belet wordt te intri- (*) Deze familie is van eigen vinding, de familie van den tegenwoordigen resident is in Holland. 138 geeren en kwaad te brouwen, en die in mijn oog juist dezelfde waarde hebben als het soort van dames, waar- mede men in Indie zonder huwelijk leeft. Van de gehuwden is het in alle opzichten te betreuren , dat men er nu eenmaal niet van af kan komen. De liniaal verschijnt alleen aan tafel , en spreekt niets dan Maleisch, waar de beide woorden «meneer» en «mevrouw» kunstig ingeweven worden. Wat men het meeste hoort is : « soeda » , wat minstens even veel zeggend is als het « bitte » van de Duitschers , alleen minder beleefd. Ik bewonder den resident , hoe hij in huis nog een schijn van onderdanigheid weet te doen in acht nemen voor zijne vrouw, die hij zelf tamelijk wel als voorwerp be- handelt , en hoe hij belet , dat de boel geheel in het honderd loopt. Natuurlijk hebben de bedienden in huis nog al wat te zeggen, wat in Indie een groote ramp is, vooral voor de beurs. De inlandsche bedienden zijn zoo handig, dat men steeds moet oppassen om nummer een te blijven. Het residentiehuis is goed , maar warm. Ik heb een klein logeergebouw , met een geheel gesloten achterpleintje , waar een heerlijke badkamer is en waar mijn jongen mijne kleederen in elke zonnestraal kan hangen , wanneer de boo/e west-moesson komt om alles vochtig te maken. Voor het oogenblik is het nog steeds mooi weder, wat eigenlijk niet zoo behoort te zijn. Beperkt tot eene strook gronds langs de kleine baai van Koepang is ons grondgebied nauwelijks de moeite waard, een resident te bezitten. Het is dan ook nog niet lang geleden, dat Timor nog onder Celebes behoorde, maar om politieke redenen is er een eigen resident geplaatst, die zijn tijd doorbrengt, met orde te houden tusschen inlandsche potentaatjes , waarbij hij echter meer invloed dan eigenlijk gezag heeft. Zoo even heb ik de nieuwjaarsreceptie bijgewoond en dus ongeveer het geheele publiek bij elkander gezien. Veel bruin en heel veel vorsten. Ik geloof meer dan een half dozijn, 139 rnaar ze zijn moeielijk te tellen. De meesten zijn namelijk Christenen en rekenen zich dus verplicht met een zwarten rok en toebehooren te verschijnen, waarvan het jongste artikel zeker reeds een kwart eeuw oud is. Zelfs dragen zij als kronen hooge hoeden van een roestbruin, dat eenmaal zwart was. Van de andere zijde zijn hier enkele Europeanen zoo bruin, dat het zeer moeielijk is de koningen deraarde van den laagst geplaatsten Europeaan te onderscheiden. Er was ook een zoon bij van den Sultan van Djokjokarta. Deze arme man is om politieke redenen hierheen verban- nen, liefst op verzoek van zijn eigen vader. Die goede oude Sultan! De arme man mag nu op het droge Koepang uit- drogen , omdat zijne moeder kuipte , om de troonsopvolging voor hem te verkrijgen. Had men liever de moeder gebannen , dit zou mij op Djokjo verschillende buigingen bespaard hebben en den Sultan veriest van eene oude tang. 4 Januari. Het observeeren gaat hier goed; drie dagen achtereen had ik heldere ochtenden, terwijl het tweemaal begon te regenen , juist toen ik klaar was. Maar welk een regen ! Daarvoor is geen bijvoegelijk naamwoord, is geene om- schrijving voldoende, zoodat ik maar mijne toevlucht moet nemen tot het welsprekende woord tropisch. En dan de onweders. Dat van heden was niet hevig, maar dat van gisteren, alsof het laatste oordeel was aangebroken; deware muziek bij eene schilderij van Wiertz. De eene slag was niet uitgebulderd , of de andere was al weder aan het zwellen , een geweld, dat alles deed dreunen en deed gelooven, dat het dak onmiddelijk zou instorten. Dit deed het gelukkig niet, maar het schijnt er toch onder te lijden, want het lekt aan alle kanten. Lekken wordt hier dan ook even koeltjes behandeld als bij ons het stoffen van den vloer. Als het maar niet in bed lekt, is men al zeer tevreden, en doet het dit al , welnu dan wordt het bed wat verschoven. 140 Bij dat al is het zoo onhebbelijk warm, dat het slapen moeielijk wordt. Ik betwijfel zeer, of dit weder gezond is, maar zelf bemerk ik er niets van. Ik wenschte wel, dat Ketjil (de opvolger van Amat) even gezond was ; hij sukkelt met koorts en ik geloof niet, dat eene groote flesch medicijn hem nog geheel genezen heeft. Zaterdag was het societeit-avond. Stel u vooreen lokaaltje, eenigszins onzeker in zijne hoofdlijnen, maar dat ook hoe- genaamd geene anderen dan die hoofdlijnen heeft, muren van een twijfelachtig wit, een paar balken en enkele pannen. Een speeltafeltje , waaraan wij zitten, en binnen twee Chi- nezen met den kastelein aan -net biljart, dat daar even trotsch en treurig huist, als de gepensioneerde majoor op een heel klein dorpje. Er waren eigenlijk spelers genoeg voor twee tafeltjes, maar dit stuitte af op het gebrek aan lampen. Goddank, dat het niet regende, want het dak van het voorgalerijtje, waarin wij zaten, bestaat uit niet aan- wezige pannen. Ik sprak daar van Chinezen. Die zijn hier opvallend talrijker dan de Arabieren. Die laatsten schijnen het niet te kunnen kroppen, daar, waar het godsdienstig prestige hen niet in staat stelt de bevolking in Allah's naam uit te zuigen. Nu de godsdienst er toch bijkomt, zal ik hier maar bij- voegen, dat ik van het Christendom, dat hier tamelijk verspreid is, nog alleen dit gezien heb, dat de inlanders gaarne min of meer Europeesch gekleed gaan , wat hun zeer boefachtig staat, en dat zij soms zeer dronken zijn, wat op Java het uitsluitend voorrecht der Europeanen is en van enkele hoogst beschaafde vorsten. Het Christendom is echter een niet genoeg te waardeeren hefboom voor ons gezag. Het is hetzelfde beginsel van « divide et impera», dat wij overal in praktijk brengen, door op Java de Chineezen te beschermen tegenover den Islam en op Bali daarentegen de Mohamedanen tegenover het Brachmanisme. Ik betwijiol echter, of het wel met dit heerlijke motief is, dat de geloovige 141 Christenen hier een godsdienst komen aandragen , waarvan zij verzekeren, dat dit nu de ware is. Ik kan den inlanders echter niet kwalijk nemen, dat zij dit niet zoo grif weg aannemen. Nu ik toch hierover spreek moet ik er bijvoegen , dat de Europeanen in Indie, zooals genoeg bekend is, zelven verre zijn van dien geloofsijver, die aanstekelijk genoeg is, om anderen over te halen. Daarin zijn de dweepende Moham- medanen ons ver vooruit en daaraan alleen geloof ik, dat men moet toeschrijven, dat de Koran in Indie heel wat meer veld wint dan de Bijbel , wat ik zeer betreur uit een politiek oogpunt, uit geen ander. Want ik geloof, dat het Christendom, vooral in zijn protestantschen vorm, voor de inlanders hoogst ongeschikt is. Doch hierover wil ik nu niet uitweiden, maar alleen spreken over de onverschilligheid der meeste Europeanen op dit punt. Het is werkelijk alleen onverschilligheid, die hier heerscht, geen afkeer van het Christendom. Het is dan ook volstrekt niet ongewoon, dat dezelfde lieden, die in Indie, den sleur volgende, niet naar de kerk gingen en ongedoopte kinderen hadden, later in Holland ook weer den sleur volgen en wederom onder den preekstoel zitten. En wie ook deze onverschilligheid moge wraken, onnatuurlijk is zij niet. De geheele natuur met hare eentonigheid , de verslappende warmte en het gebrek aan omgang, waaronder de meeste Europeanen, ten minste gedurende een gedeelte van him verblijf in Indie, te lijden hebben, wekken op den duur bij de meesten eenige onver- schilligheid in alle opzichten. Maar bij den godsdienst is meer in het spel. Het is zoo natuurlijk, dat men in Europa, ja, wel weet, dat er andere godsdiensten bestaan, maar er niets van bemerkt. In de praktijk is men Christen zooals men een jas draagt : het spreekt van zelf. Die eigenlijk geene Christenen zijn, verkondigen dit gewoonlijk niet van de daken. Hoevelen dragen er niet een jas en vinden het toch een leelijk kleedingstuk. Hier is alles anders. Men leeft 142 hier te midden van allerlei rassen en van allerlei godsdiensten , terwijl men vaak jaren lang niet in de gelegenheid is, zijn eigen godsdienst in praktijk te brengen. Maar ook gevoelt men hier zoo duidelijk hoe alle godsdiensten tamelijk wel dezelfde uitwerking hebben, al staat de eene zedelijk op een hooger standpunt dan de andere. Men ziet zoo duidelijk, hoe er overal domme dweepers zijn, sluwe dweepers en gemoedelijke dweepers; hoe er overal een kudde is om in Gods naam geschoren te worden, en priesters om tescheren. Verre van mij, dat ik hiermede alle priesters bedoel; ik heb hier onder alle godsdiensten edele voorgangers gevonden. Maar ook bij alien is er kaf onder het koren. Dit is het juist, wat zich hier zoo onwederstaanbaar aan u opdringt, dat de godsdienst den mensch en zijne natuurlijke neigingen kleedt , maar niet verandert. De menschen vatten den gods- dienst op, zooals die hun past, maar passen zich zelven niet in den godsdienst, dien zij a priori voor waar houden. Men vindt hier, even als bij ons, goede en kwade menschen in een kleed gehuld, dat voor den oppervlakkigen beschouwer van hetzelfde maaksel is. Ik hoop niemand te ergeren, maar het is onmogelijk in de Indische maatschappij te leven zonder naar de verklaring te zoeken van een zeer opvallend verschijnsel , dat men overigens betreuren kan of toejuichen. Maar het is hier zoo zichtbaar, dat de beschaving niet het uitvloeisel is van den godsdienst, maar de graad van beschaving en de om- standigheden den godsdienst determineeren. Daarom draagt men hier zoo lijdelijk een godsdienst, die men eenvoudig heeft, omdat men blank van huid is en daarom ook is die- zelfde godsdienst zoo ongeschikt voor de bruinen van huid. Gisteren avond gaf de resident receptie. Er was maar een stuk 1e zien, dat tien jaar uit de mode is; het overige was iets nieuwer , behalve de koningen , die even elegant gekleed waren als de vorige maal. De antiquiteit was eene zwart zijden mantille, die volstrekt niet bij het uur van 143 den dag paste, maar het is toch zoo'n kostelijk ding, dat de eigenares er maar niet toe besluiten kan, het niet eens te luchten. Het herinnert mij sterk aan de beroemde mantille van mijne gewezen hospita, die gedurende zes dagen van de week jak en rok droeg. Ik geloof, dat het stel koningen kompleet was ; de arme Javaansche prins was er ook. Verder nagenoeg alles , wat wit genoeg is en zelfs enkelen , die een anderen titel moeten hebben dan hunne gelaatskleur. "Voor de dames stondeti eenige stoelen in een vierkant, dat aan Solo herinnerde en na de thee presideerde de liniaal een spelletje Zwarte-Piet, terwijl de heeren in de voorgalerij ernstig zaten te whisten. Ik zag geen enkelen heer met eene dame spreken. Er is hier dan ook maar een ongehuwd heer voor vele dito dames. Het zou dus minstens even nuttig zijn , hier onder de Europeanen den Islam in te voeren , als onder de inlanders het Christendom. 5 Januari. Ik heb weer allerlei levensmiddelen gekocht en dejongen is naar den pasar. Ik mag hierbij niet onvermeld laten , dat hier alles bij drietallen verkocht wordt, wat bij kleine zaken nog al tijdroovend is. Men verhaalt mij zelfs, dat het wel eens gebeurt , dat , als een koopman van zes eieren er een breekt , hij hardnekkig weigert de twee die daarbij overschieten te verkoopen, omdat het drietal niet aan- wezig is. Ik heb Ketjil met eene groote deken gelukkig gemaakt, wat hij als een onfeilbaar middel tegen de koorts beschouwt. Het is dan ook moeielijk te begrijpen, hoe iemand, die slechts een weinig katoen aanheeft , buiten slapend , de koorts niet zou krijgen. Het jonge mensch heeft bovendien zijn verlangen te kennen gegeven naar een roode deken, zoodat het een roode geworden is. Hij verbeeldt zich zeker , dat zijne leelijke tronie er ten minste des nachts gunstig bij af zal steken. 144 In zee, 10 Januari. Mijn doel is drie punten aan te doen , Larantoeka op den Oosthoek van Flores , Ende aan de Zuidkust en Ngamessi op Soemba. De volgorde is echter aan de wijsheid van den bruinen kommandant overgelaten. In de eerste dagen nu was de wind zoo goed , dat ik reeds lang te Larantoeka had kunnen zijn, maar de djoeragan (kapitein) vond geschikt , om eerst Ende op te zoeken. Natuurlijk sloeg de wind om, toen wij er bijna waren en moest hij er wel toe besluiten , den steven naar Larantoeka te wenden. Om mij te plagen, veranderde het weder onmiddelijk daarop, zoodat ik met windstilte, met een sterken stroom, die meestal tegen is, niettegenstaande al het roeien der matrozen, zeer blijde ben, als ik geen terrein verlies. Zooeven heb ik mij juist overtuigd, dat wij sedert den morgen aanmerkelijk achter- uit zijn gegaan. Het ergste is, dat ik zeker ben, dat ik onder de omstandigheden Soemba reeds bereikt zou hebben , als het bruine monster dit goedgevonden had. En als de westmoesson eenmaal goed doorkomt , is dat punt in het ge- heel niet meer te bereiken. Mijn geduld wordt op eene zware proef gesteld , vooral door de hevige warmte en door het stampen van het schuitje. De kaart zal u toonen, dat tusschen Timor en Soemba een breede passage is , die vrijen toegang verleent aan den golfslag uit den Indischen Oceaan. Daarom is ook de vaart hier niet zoo geheel vrij van ge- varen. Veel stof tot vroolijkheid levert het gezelschap ook niet, want het zou moeielijk zijn eene tweede verzameling van even leelijke en domme gezichten te vinden, als mijne equipage oplevert. Zelfs bruinvisschen zie ik hier niet , zoo- dat ik mij schitterend verveel. 11 Januari. Nog ongeveer op dezelfde plaats. Wel was er heden nacht wind , maar de ingang van de straat is zeer nauw en als wachters liggen er een paar klippen voor, waarmede 145 niet te gekscheren valt, zoodat de djoeragan er des nachts niet in durft te gaan. Ik begin werkelijk aan het verhaal te gelooven van den engel met het vlammende zwaard. Alleen ziet Flores er lang niet paradijsachtig uit en ik be- speur Eva noch appelboom aan boord , zoodat ik niet inzie , welk kwaad ik bedreven heb, dat die engel zich juist voor mij zooveel soesah moet geven. Intusschen lig ik dicht onder den wal van Solor en geniet een prachtig uitzicht. Veel vulkanen, hoewel zij uitgebrand schijnen te zijn en geheel los van elkander staande, zoodat het maar zuiver toeval schijnt te zijn, dat hier tusschen twee bergen een zeearm, ginds echter weer land is; het is alsof meer ge- melde engel de bergen zooeven eerst heeft laten vallen. Alles ziet er vrij dor uit, maar toch is alles groen en de weinige boomen bezorgen eene recht schoone afwisseling, even als de bergen , die hier en daar plotseling als steile wanden uit de zee oprijzen. LARANTOEKA, 12 Januari. Eindelijk aangekomen, hoewel langs een gruwelijken om- weg, buiten Solor om. Het varen door straat Solor en door straat Adenara was zeer schoon. Nu eens schijnt een hooge berg u den doorgang te versperren , dan weder verliest zich de achtergrond in een blauw verschiet tusschen groene coulissen, of een gouden nevel omhult de bergen juist ge- noeg om stoute lijnen te doen vermoeden. Een andermaal denkt men op een meer met groene oevers te varen. Jam- mer, dat niet hier en daar een wit huisje uit het groen kijkt, want de kampongs zijn met hun dofie grijs nauwe- lijks zichtbaar. Wat zou een rood dak of een spits kerk- torentje prachtig afsteken tegen het schittorende blauw en het frissche groen. Maar zoek dat in Indie niet; daarom juist is het gezicht op Koepang van zee uit zulk een aan- gename verrassing. Larantoeka hebben wij eerst in 1851 door ruiling vande 10 146 Portugeezen gekregen. Het verhaal, dat men mij van die transactie deed, is te grappig, dan dat ik het u niet mede zou deelen, op gevaar af, dat het misschien een weinig opgesmukt is, wat ik niet kan beoordeelen. Tusschen Hol- land en Portugal was dan sprake van verschillende ver- anderingen in de grenzen der wederzijdsche bezittingen, die allerzonderlingst dooreen geworpen waren. Van onze zijde werd een resident gezonden en door de Portugeezen een gouverneur , met de speciale opdracht , om de zaak voor te bereiden. En wat deden die heeren? Zij sloten eenvou- dig een traktaat volgens hunne inzichten , waarbij zij beiden schenen te vergeten, dat de twee landen zich verheugen in het bezit van eene volksvertegenwoordiging. Toen nu de zaak te Lissabon voorkwam stak er een hevige storm op. Al de lang begraven zeehelden werden uit hunne praal- graven opgedolven , om te protesteeren tegen eenigen afstand van grondgebied, dat door het bloed der vaderen gekocht was. De rest van het vuurwerk kan men zich gemakkelijk voorstellen. De minister doodde echter alien tegenstand door de kloelbloedige verklaring, dat Portugal, dat het meeste grondgebied afstond, ongeveer anderhalve ton toe zou krijgen. Van die som was een gedeelte reeds in Indie afbetaald en noch de kas op Timor, noch die in het moederland was bij machte het voorschot terug te betalen. Op het Binnenhot' werd een ander stokpaardje bereden dan de oude zeehelden. Daar had men ontdekt, dat in het traktaat wel bepaald was, dat Nederland den Roomschen godsdienst, daar waar die bestond, zou beschermen, maar niet, dat de Portugeezen ook op hun nieuw gebied de Protestanten met rust zouden laten. De reden was zeer eenvoudig : er is daar geen enkele Protestant te vinden. Maar het. mocht niet baten, het traktaat werd afgestemd en onze regeering kon in Portugal gaan verzoeken om nog een klein artikeltje in dien geest aan het gewichtige stuk toe te voegen. 147 Zoo kwam dan het traktaat eindelijk tot stand, maar het beste moest nog komen. Bij de overgave bleek, dat beide mogendheden grondgebied hadden afgestaan, dat hun eigen- dom niet was. Zelfs het protectoraat was in sommige ge- vallen twijfelachtig en wordt door de inlanders op enkele plaatsen dan ook tot nu toe nog steeds niet erkend, zonder dat of Portugal of Nederland het de moeite waard achten die erkenning met geweld te verkrijgen. Het allereerste kwam deze grap aan het licht hier op Larantoeka. Er kwam een Portugeesch en een Hollandsch oorlogsschip voor de plechtige overgave, die wel eenigszins gestoord zal zijn, door de verklaring van den vorst , dat hij nooit Portugeesch was geweest en dus ook weigerde nu aan Holland verkocht te worden. Vrij logisch. Toch schijnt het er nu vrij goed te gaan, waarschijnlijk wel voor een gedeelte, omdat onze regeering hier eene Roomsche missie onderhoudt, wat onder de Portugeezen het geval niet was. Er zijn hier twee pastoors en twee leekebroeders, terwijl op een ander punt van Flores nog twee pastoors werkzaam zijn. De resident had mij eigenlijk geintroduceerd bij den civielen gezaghebber. Die wijdsche titel is een vlag, die eene magere lading dekt. Zoo iemand is een ambtenaar van lagen rang, die ergens op een verloren post voor een paar honderd gulden ons gezag vertegenwoordigt , doch zelf van dat gezag slechts een heel klein snippertje heeft. Er zijn er genoeg, die slechts een paar malen 'sjaars ge- meenschap met de buitenwereld hebben, zoodat die van Larantoeka zeer verheugd mag zijn zooveel Europeanen bij zich te hebben. Hij schijnt een net mensch te zijn, maar daar de man ziek was en de vrouw over een paar dagen een klein gezaghebbertje verwacht, ging ik bij de pastoors belet vragen, waar ik sedert recht aangenaam gelogeerd ben. Zelfs geniet ik mede van eene ongekende weelde, daar er hier zooveel koeien zijn, dat er overvloed van melk en versche boter is, in Indie eene groote zeldzaamheid. 148 46 Januari. Mijne waarnemingen zijn hier slecht. Waarschijnlijk ten gevolge van een grooten vulkaan in de nabijheid. Het wil mij niet gelukken dien invloed te neutraliseeren en gij zult dan ook dienten gevolge binnen kort van een uitstapje hooren. Het land is niet zeer vruchtbaar maar zeer schilderachtig. Er is bijna geen water dan de blauwe zee en er komt helaas ! maar geen regen. Heden morgen had ik mijne tent opgeslagen op eene plaats, die uitgezocht was voor eene eene villa. De nauwe straat vormt hier eene kleine baai en het land gaat van den oever af naar boven in terrassen, die zich als een amphitheater om de baai krommen. Het laagste gedeelte is dor en steenachtig; op de volgende ter- rassen staat struikgewas met enkele schoone bloemen en daarboven verheft zich een cirkel van hooge boomen, waar- boven de vulkaan uitsteekt, schoon van vorm en geheel begroeid. Aan de overzijde van de straat ligt het eiland Adenara, dat met zijne eveneens geheel begroeide heuvels er liefelijk uitziet. 17 Januari. Met de kruisboot uit spelevaren geweest naar de overzijde. Op Adenara ligt, juist op den hoek, waar de straat zich weder in de zee van Celebes opent, de kampong Woeri, waar de paters ook eene gemeente hebben. Daar het Zondag is, zou er juist een der heeren godsdienstoefening houden en ik ging mede , om ook daar te observeeren. Gisteren ver- trokken , waren wij met den hevigen stroom binnen het uur reeds hier. De straat is prachtig, maar vooral Woeri zelf ligt schoon. De opene zee draagt in de verte een paar kleine eilanden en is bezaaid met prauwen. De oevers zijn geheel met klappers beplant en aan de overzijde ligt links van ons de steile berg van Larantoeka met zijne schoone vormen, dan drie lagere toppen en daar achter in de blauwe verte de hooge berg van Floreshoofd. Wij wandelden even het U9 bosch in en zaten als echte herders een oogenblik op een boornstronk, maar het grootste genoegen hadden wij des avonds , toen wij een paar stoelen naar het zeestrand haalden en onze voeten lieten bekabbelen. Maar dit duurde met Ian g, want weldra zagen wij een grooten kaaiman voorbij zwemmen even statig en langzaam als de keizer van Solo , zeer philo- sophisch , maar zeer onooglijk. Ofschoon het gevaarte wel geen lust toonde om ons te naderen, vonden wij het toch wat ongezellig en krabbelden achteruit. Het grootste genot was echter de maneschijn, wat heerlijk is voor de lange zeereis, die weder staat te beginnen. Op de terugreis verhaalde mijn medgezel mij , wat er be- kend is van den oorsprong van Larantoeka. De bevolking toch is Maleisch , niet Alfoersch ; hun zuiver accent en hunne gelaatstrekken duiden dan ook aan, dat zij hier niet te huis behooren , en zelfs zegt men , dat de eerste Portugeezen , die hier kwamen , zeer verwonderd waren eene Portugeesche vlag te zien waaien en Roomsche inlanders te vinden. Van daar dan ook, dat zij later de plaats stilzwijgend als eene bezitting hebben beschouwd. De overlevering , door de in- landers bewaard , zegt , dat zij van het schiereiland Malakka afkomstig zijn. Toen de Hollanders het land op de Portugeezen veroverden, hebben zij zich niet willen onderwerpen, maar in massa hunne prauwen bestegen , en de zee bracht hen hierheen, waar zij een eigen rijkje stichtten. Onmogelijk is het verhaal niet. De vele heidensche gebruiken, die de geestelijken ook nu nog niet kunnen uitroeien, maar die een christelijk vernisje gekregen hebben, pleiten er wel voor, dat het Christendom maar zeer kort direkt op hen gewerkt heeft. Allerlei godsdienstige verrichtingen doen zij zonder de priesters af met een eigen voorganger en in de Portugeesche taal, ofschoon niemand die meer verstaat. Ook wordt met Paschen een groot feestmaal gegeven, dat ook uit heidenschen tijd dagteekent en waaraan de paters deelnemen om de feestvreugde binnen de perken te houden. 150 Ook daarbij komen vaste toasten voor , eveneens in verbasterd Portugeesch. Van de school bemerk ik weinig; er wordt heel veel ge- zongen; Hollandsch leeren de kinderen niet. Zij zijn echter zeer behoorlijk in hun gedrag en toonen veel eerbied voor de paters. Ik heb ook een bezoek aan den radja gebracht, wat vol- strekt niet belangrijk was. Het is een oude, suffevent, die nog al drinkt en die een bijzit heeft; een lief christelijk voorbeeld van den troon af. Ik geloof dan ook, dat de pastoors hem gaarne verbakken zouden. TIMOR, DILLI. 25 Januari. Daar zit ik op eens bij de Portugeezen. Ik zal u eerst verhalen hoe dat komt, want in al die dagen ben ik zoo geschud, dat aan schrijven niet te denken viel. Ende en Soemba heb ik niet mogen bereiken. Reeds in den nacht nadat ik des och tends Larantoeka verlaten had , waren wij dicht bij Ende, wat ongeloofelijk voorspoedig was. Maar ziet, daar stak een storm uit het Westen op en de djoeragan kwam mij sidderend verlof vragen, om naar Koepang terug te keeren. Diepe wanhoop, maar in zulke omstandighederi moest ik natuurlijk 's mans wildoen. Voort stoven wij, den wind achter in, met het doel der reis achter ons en, naar ik wel begreep, onherroepelijk. Den volgenden morgen, toen de storm bedaard was maar de golven nog lang niet, waren wij Koepang reeds ver voorbij, nu echter Oostwaarts; aan omkeeren viel niet rneer te denken. Eene menigte redenen brachten er mij nu toe, om naar Dilli door te gaan. Ik hoop, dat de resident mij deze verandering niet euvel zal duiden. Nog vier dagen ben ik bezig geweest om hier te komen, vier onaangename regendagen en vier slapelooze nachten, want ik werd geschud als waanzinnig. Meestal werd mij niet eens eten voorgezet, zoo onrnogelijk was en klaar- 151 maken en eten; kortom eene reis vol ellende. Een schip- breuk ontbrak er aan , om die te volmaken , en ook daaraan ben ik ter nauwernood ontsnapt. De gezagvoerder had mij niet durven zeggen, dat het vaarwater hem onbekend was, en gelukkig, want anders had ik de reis misschien niet durven ondernemen. Maar de reede van Dilli is geheel omringd door een kwaadaardig koraalrif met eene zeer nauwe opening. Die wist de man niet te vinden en ik was slechts eenige passen van het noodlottige rif. verwijderd, toen een der stuurlieden, die eens hier geweest was, door eene brutale wending ons alien het leven redde. Ik trok dadelijk naar den gouverneur, hoewel ik nog moeite had om zoover te komen, want ik vond niemand, met wien ik spreken kon , zelfs geen Maleisch , zoodat Ketjil zich nog minder wist te behelpen dan ik. 