Bijdragen tot de taal-, land- en volkenkunde
bekend wegens den rijkdom aan rotan langs hunne boorden. Alvorens zich met de Kwarorivier te vereenigen schuurt de Kendilo, op haar loop vele scherpe bochten makende, tegen de rotswanden, terwijl zij op eene plek, genaamd Liang Mangkoelangit, onder de rotsen doorstroomt. Bij hoogen waterstand is die tunnel geheel gevuld en het verkeer gestremd. Het verval der Kendilo bovenstrooms Liang Mangkoelangit is gering. In den drogen moesson is het water troebel en nauwelijks drinkbaar wegens den onaangenamen reuk. Na hare vereeniging met de Kwaro-rivier stroomt de Kendilo of Pasir-rivier eerst hoofdzakelijk in Zuidelijke richting, en vormt op haren loop vele riams of stroomversnellingen. In vele bochten stroomt zij langs den West- en Zuidrand van den Goenoeng Melihat tot zij de Kasoe- ngei-rivier in zich opneemt. Vervolgens stroomt zij met minder bochten verder: in Zuidelijke richting, tot waar zij de Samoe-rivier in zich opneemt. Vandaar stroomt zij hoofdzakelijk in Oostelijke richting, tot hare uitmonding in de straat van Makassar. De rechterzijrivieren der Pasir-rivier, van af Loeasi tot aan kampong Pasir, zijn de Komam, welke met hare zijriviertjes Sarioeng , Toeloes en Langoen, den pas vormt, waardoor de weg van Batoe Botak (Pasir) naar Moeara Oeja (afdeeling Amoentai) loopt; verder zuidelijk de Samoerangan, de Bioe en de Samoe. De linkerzijrivieren der Pasir-rivier van af Loeasi zijn de Konjan, de Kasvengei, de Satioe en de Loean. Even benedenstrooms der hoofdplaats Pasir splitst de rivier zich in twee armen, welke zich, niet ver van de uitmonding in de straat van Makassar, wederom vereenigen. De linkerarm, de eigenlijke Pasir-rivier, heeft tot zijrivier de Seratei; de rechterarm, genaamd Belongkong, heeft tot zijrivieren de Laboeran Besar en de Laboeran Ketjil. In zee, vóór den mond der Pasir-rivier, bevindt zich eene bank, ter lengte van pl. m. een uur stoomens, waardoor het voor stoom- schepen moeilijk is anders dan omstreeks springtij de rivier binnen te stoomen, De rivier is langs den linkerarm voor stoomschepen bevaarbaar tot aan de hoofdplaats Pasir; de scherpe bochten tusschen Tanah Grogot en Pasir maken het echter moeilijk laatstgenoemde plaats te bereiken, reden waarom de schepen voor Tanah Grogot ankeren. De rechterarm der Pasir-rivier is wegens de vele bochten en ondiepten minder geschikt om door stoomschepen bevaren te worden. Bovenstrooms kampong Pasir is de rivier voor stoomschepen geheel onbruikbaar: zelfs laadprauwen Kunnen daar niet varen, weshalve men zich verder stroomopwaarts slechts bedient van BESCHRIJVING VAN HET LANDSCHAP PASIR. 549 uitgeholde boomstammen (meest kajoe boengoer) met bijgetimmerde zijwanden en kadjang dak. Is de Pasir-rivier wegens hare geringe diepte en de vele riams [stroomversnellingen] reeds een moeilijke verkeersweg, die moeie- lijkheid wordt nog verhoogd door de plotseling opkomende bandjirs. Bovendien wemelt de benedenloop van krokodillen, die reeds menig slachtoffer maakten. Ebbe en vloed zijn merkbaar tot voorbij kampong Pasir en bij springtij tot kampong Lampesoe. Als tweede hoofdrivier verdient vermelding de Telakei; deze heeft hare bronnen nabij die der Pasir-rivier en stroomt in Zuid-Oostelijke richting tot hare uitmonding in de straat van Makasser. Van den oorsprong af zijn hare rechter-zijrivieren de Tiwankiri en de Pias-rivier, terwijl hare linker-zijrivieren zijn de Lamili, Tawan Kanan, Lambakang, Nikan, Lamoean, Toejoek en Toealang. Wegens de menigvuldige stroomversnellingen is de Telakei- rivier slecht bevaarbaar bovenstrooms harer samenvloeiing met de Toejoek-rivier; van die samenvloeiing tot hare uitmonding in zee, d.i. over eene lengte van 6 geografische mijlen, is zij evenwel voor diepe laadprauwen goed bevaarbaar, en blijkbaar ook voor stoomschepen. De zandbank voor de Telakei-rivier maakt het moeilijk de rivier binnen te komen; slechts met springtij kunnen vaartuigen van meer dan zes voet diepgang de monding bereiken. Behalve de Pasir- en de Telakei-rivieren storten zich eenige kleinere rivieren in de straat van Makasser. Van Tandjoeng Aroe of Ruige Hoek noordwaarts zijn deze riviertjes de navolgende: de Dangesoe en Sagendang tusschen Tandjoeng Aroe en Kaap Langas; de Landing, Karang en Aparbesar, welke drie rivieren zich in de Apar-baai uitstorten; de Moeroeh of Pasir-Majang, de Semoentei of Lombok en de Adang, welke riviertjes in de Adangbaai uit- monden, en voorts benoorden de Telakei-rivier de Marohat, Serang- lang, Baboeloe, Labangka, Api-Api, Sasoeloe en Sapoenang of Toenan Alle zijn slechts voor laadprauwen met geringen diepgang bevaarbaar. Een uitgestrekt moeras is gelegen tusschen de Telakei- en Adangrivieren. Middels de Sirang- en Gosongriviertjcs staat dat moeras in verbinding respectievelijk met de Telakei-rivier en de Adangbaai. De Krajan-rivier heeft in gemeld moeras hare uitwatering. Een minder uitgestrekt moeras is gelegen ten zuiden van de hoofdplaats Pasir, en staat middels het riviertje Toei in verbinding met de Apar-rivier. 550 BESCHRIJVING VAN HET LANDSCHAP PASIR. : Waterleidingen worden in het landschap Pasir niet aangetrofen. Wegen en bruggen. Alleen de bestuursvestiging te Tanah Grogot heeft een net van wegen ter breedte van 6 Meters tot eene gezamenlijke lengte van 8} K.M. Overigens zijn binnen het laad. : schap Pasir de wegen, zelfs de z.g. groote wegen, slechts voetpaden, terwijl de bruggen op de meest primitieve wijze zijn gebouwd en meestal een aan den oever omgekapte boomstam daarvoor dienst doet. De kampongs en ook de alleen staande erven zijn onderling door voetpaden verbonden. Daar de kampongs echter voor het meerendeel aan de rivieren zijn gelegen, geschiedt het verkeer in den regel te water. De meest gebruikelijke verkeerswegen te land zijn: - a. een voetpad van Semborong aan de Kasoengei-rivier [een zijrivier van de Pasir) naar Pakoh Kwaro aan de Moeroe-rivier {Adangbasi], vandaar over Semoentei, Pakot Pait naar Oeloeng Kali [Telakei] en vandaar naar het Koeteisch gebied ; b. een voetpad van Pakot Pait aan de Andangrivier over Oeloeng Towo en Semboerak naar Oeloeng Toejoek aan de Telakei-rivier; e. van Tanah Grogot dan de Pasir-rivier over Tepian Batang naar Rerong [Adangbaai]; d. van kampong Pasir over Taberoek en Karang naar Tjingal [Tanah Boemboelanden]. e. van de boven-Samve over het waterscheidend grensgebergte naar Balangan (afdeeling Amoentai) ; J. van Batoe Botok [Pasir-rivier] over het waterscheidend grens- gebergte naar Moeara Oeja (afdeeling Amoentai) ; g. van Oeloeng Sorang [Kendilo-rivier] over het waterscheidend gebergte naar Rewelang aan de Kominsie-rivier, een zijrivier der Teweh (afdeeling Doesoenlanden). Telegraaflijuen. Het landschap Pasir wordt vau West naar Oost doorsneden door de telegraaflijn Amoentai-Balik Papan. Gelegen- heid tot telegrafeeren bestaat echter binnen Pasirsch gebied niet. Slechts kunnen Gouvernements spoedberichten door tusschenkomst van inlandsche lijnwachters telephonisch worden overgebracht. Die lijnwachters zijn gestationneerd te Koman, Semborong, Pakot Kwaro Semventai, Oeloeng Kali en Api-Api. Weersgesteldheid. De zoogenaamde Oost- of droge moesson nme en | | en { ii BESCHRIJVING VAN HET LANDSCHAP PASIR, 551 duurt, met inbegrip van de najaarskentering (gedurende pl, m. 1 maand) gewoonlijk 6 maanden, van omstreeks einde April tot einde October; de zoogenaamde Westmoesson of regentijd, met de voor- jaarskentering, den overigen tijd van het jaar. In de vlakte variëert de temperatuur van 65° Fahrenheit (laagst waargenomene bij nacht) tot 97° (hoogste bij dag). De gemiddelde temperatuur kan op 80° gesteld worden. Voor de bergstreken ontbreken dergelijke gegevens. Het laagst is de temperatuur des nachts in de maand "Augustus, wanneer overdag ook de grootste warmte heerscht. Gedurende de maanden Januari en Februari vallen de meeste regens; vooral in het gebergte kunnen zij bijzonder hevig zijn eu hebben dan een plotseling buiten hare oevers treden (bandjir) der rivieren ten gevolge. Het jaar 1902 was een exceptioneel droog jaar; op vele plaatsen ontstonden hilalangbranden, terwijl °s morgens vroeg een dikke rood- gekleurde mist over den grond hing. Evenals elders komen ook hier gedurende den drogen tijd het menig- vuldigst ziekten voor, tengevolge van onvoldoend of slecht drinkwater. De malariamuskiet (anopheles) wordt ook hier aangetroffen. C. Samenstelling van het landschap , met opgave van kampougs. Uit niets blijkt dat het landschap Pasir van ouds in districten zoude zijn verdeeld, die vereenigd het Sultanaat hebben gevormd. Slechts kan worden geconstateerd dat de vorstentelgen (Adji’s) zich over het landschap hebben verspreid en op de plaats hunner vesti- ging en in den omtrek daarvan, al dan niet met goedvinden van den Vorst, diens rechten hebben uitgeoefend. Dit vooropstellende, kan het landschap Pasir thans worden beschouwd als uit de na te noemen politieke eenheden (districten) te zijn samengesteld, I. Het stroomgebied van den benedenloop der Pasir-rivier, d.i. van hare uitmonding in de straat van Makasser tot waar zij de Samoe-rivier opneemt. Daartoe behooren de navolgende kampongs: Kampong Badjou, gelegen aan den mond der Pasir-rivier eu bewoond door Badjoreezen en Boegineezen die voornamelijk van de vischvangst leven ; de kampoug telt pl.m. 400 zielen. Tabanio, bewoond door Boegineezen. Tanah Grogot met 332 552 BESCHRIJVING VAN HET LANDSOHAP PASIR. zielen, waaronder 7 Europeanen en 34 vreemde Oosterlingen ; stend- plaats van den Controleur bij het Binnenlandsch Bestuur. Pabentjongan, bewoond door Boegineezen. Tapian Batang en Pakot Lolo, gelegen aan de Seratei-rivier en bewoond door Pasireezea, Pasir, de zetel van den Sultan, met 1666 zielen, grootendeels be- woond door Boegineezen ; de kampong , die gebouwd is aan beide zijden der Pasir-rivier, heeft geheel het uiterlijk eener plaats op Celebes, Sangkoeriman, bewoond door Pasireezen, evenals de volgende kampongs : Pakot Baroe, Pakot Bekasa en Rantau Gedang, Pakot Lampesoe. Pakot Damik, II. Het stroomgebied der Samoerivier. De bevolking , meest Dajaks, woont verspreid. IIT. Het stroomgebied van den bovenloop der Pasir-rivier, d.i. van hare sameuvloeiing met de Samoe-rivier tot haar oorsprong. De bevolking, voor het meerendeel bestaande uit heidensche Dajaks, woont verspreid in het binnenland. Langs de boorden der Pasirrivier ontmoet men stroomopwaarts de navolgeude kampongs, bewoond door tot den Islam overgegane Dajaks [Pasireezen] : Oedjoeng Polak, Batoe Botak, ! Toekarsama , Oeloeng Soeroe, Semborong, Terobok , Sebentang (Barashoeri ?) Loeasi , Roesoei , Sawah Djamban, Salinan, Djamban en de door Dajaks bewoonde kampongs: Tandjong Djebok (Oeloeng Loesang), Oeloeng Roeroen en Koejoe, Oeloeng Sarang. IV. Het stroomgebied der rivieren, welke bezuiden de Pasir-rivier en benoorden Tandjoeng Aroe of Ruige-Hoek in de straat van Makassar uitmonden. Terwijl ook hier de Dajaksche bevolking ver- spreid in het binnenland woont, verdienen de navolgende kampongs, bewoond door Boegineezen en Pasireezen, vermelding : Bekang, Taberoek , Paron, Pat en Karang, Landing. 1 Deze kampong is bekend wegens de hulp, die door haar aan de op- standelingen tijdens den „Bandjermasinschen krijg" werd verleend. Van Rees: Deel II, bl. 317. BESCHRIJVING VAN HET LANDSCHAP PASIR. 5538 V. Het stroomgebied der Moeroe- en Lombok-rivieren en dat van den benedenloop der Adang-rivier. Aan de mondingen van elk der genoemde rivieren vindt men eene door Badjoreezen bewoonde visscherskampong; die aan de Adang-rivier telt pl.m. 500 zielen; de beide andere zijn kleiner. Verder verdienen vermelding : Lemo Lemo aan de Adang-rivier, bewoond door Boegineezen ; Samoentai aan de Lombok-rivier, Pabot Kwaro en Pasir Majang , beide aan de Moeroeh-rivier. ; VI. Het stroomgebied van den bovenloop der Adangrivier. Ook hier woont de bevolking, die voor het meerendeel uit Dajaks [heidenen] bestaat, verspreid: in het binnenland. Vermelding ver- dienen slechts de kampongs: Pakot Pait, gelegen aan de Pait-rivier [zijtak der Adang-rivier], Oeloe Towo en Oeloeng Itis, beide gelegen aan de Adang-rivier, Krajang en Kempen, beide gelegen in het binnenland tusschen de Adang- en Telakei-rivieren. VII. Beneden-Telakei. Aan den mond der Telakei-rivier vindt men mede eene Badjoreesche visscherskampong van pl. m. 400 zielen. Verder stroomopwaarts zijn gelegen de kampongs: Sahakong met pl. m. 600 zielen, grootendeels bewoond door Boegineezen. Ambaloet , Soemik , Oeloeng Kali, Sekoelit en Mendik, Telak Moenggoe, met eene gemengde bevolking van Boegineezen en Pasireezen. VIII. Boven-Telakei. Voor het meerendeel bewoond door Dajaks [heidenen]. Vermelding verdienen de kampongs: Oeloeng Toejoek , Oeloeng Nikan en Baur Lalang, Moeara Lambakang. Loetar, IX. Het stroomgebied der Pias-rivier [eene rechter zijrivier der Telakei]. De bevolking, slechts uit heidenen bestaande, woont verspreid. De eenige kampong is Semboetak. De bevolking van elk der genoemde kampongs bedraagt, voorzoover niet afzonderlijk vermeld, minder dan 250 zielen. D. Grondgesteldheid.. In het Westen en Noorden is de bodem zeer bergachtig, in het 554 _ BESOHRIJVING VAN HET LANDSCHAP PASTE, Zuiden en Noorden vlak. De benedenstreken bestaan uit aange . spoelde (alluviale) gronden. Op sommige plaatsen is de bodem wer laag en hebben zich moerassen gevormd, o. a. tusschen de Telakei eu de Adangrivieren, zoomede bezuiden de hoofdplaats Pasir. Voor zoover bekend, is de bodem weinig vruchtbaar. De humuslaag is gerne; onder die laag wordt in de benedenstreken meestal witte kler nan- getroffen, vermengd met roode aarde. Op de hooger gelegen gronden bevindt zich, onder eene dunne humuslaag, wit zand en steen. Op meerdere plaatsen “vindt men reeds boven de humuslaag den bodem bedekt met groote steenblokken. Voor den Enropeeschen landbouw schijnt de bodem minder geschikt. Wel is waar wordt door de Dajaks in de bovenstreken een weimg tabak verbouwd, doch eene cultuur van tabak op groote schaal zou niet veel beloven omdat die cultuur gronden behoeft, vermengd met vulkanische stoffer, welke stoffen, voor zoover bekend, in het landschap Pasir niet aan wezig zijn. De gebergten bestaan voor een deel uit kalk gesteenten. Petroleum wordt aangetroffen aan de samenvloeing der Pamoe- rajan en Kendelorivieren, ook wordt gezegd dat in den omtrek der Adanghasi petroleum-vindplaatsen zijn. Steenkolen worden op meerdere plaatsen aangetroffen, o.a. in den omtrek der Adangbaai, langs de Serateirivier, en nabij Lampesoe. Goud wordt zoowel in lossen vorm als stofgoud in de rivieren, als in vasten vorm in de gesteenten aangetroffen. In vasten vorm is het aanwezig op den Goenoeng Melihat en de bergen van boven- Apar. Im lossen vorm wordt het door de bevolking middels waschborden (doelangs) uit de bedding der Kendilo-[Pasir-]rivier ingezameld. IJzer vindt men in den vorm van ijzer-oer iu de Laboeran- rivier. IJzerhoudende gesteenten worden in de gebergten langs de Adangbaai, o.a. op de n Goenoeng Djangong aangetroffen. Het ijzer wordt door de inheemsche bevolking gebezigd tot het vervaardigen van lanspunten, messen enz. EK. Middelen van bestaan. Nijverheid. Niet onbelangrijk is de weverij, welke tak van nijverheid uitsluitend door Boegineesche vrouwen gedreven wordt. Het weven bepaalt zich tot het maken van sarongs, korte broeken, hoofddoeken en doodskleederen. Dikwijls worden de sarongs met BESCHRIJVING VAN HET LANDSCHAP PASIR. 599 goud- en zilverdraad doorweven. Over het algemeen munt het ge- wevene niet uit door bijzondere patronen of fijn werk, maar wel door deugdzaamheid. Uitvoer van geweven stoffen heeft weinig plaats. Door de inheemsche bevolking wordt voornamelijk werk gemaakt van: a. Het winnen van bruine suiker [op Java aren-suiker genaamd ). b. Het smeden van ijzer tot krissen, mandaus, lanspunten en voorwerpen voor huishoudelijk gebruik. Nabij de meeste Pasireesche woningen wordt eene kleine smederij aangetroffen. c. Vlechtwerk. De materialen, gebezigd voor het vlechten zijn rottan en bamboe. Bij het vervaardigen der reepen, die voor het vlechten zullen dienen, wordt gebruik gemaakt van een smal mesje met lang gevest dat, bevestigd aan de mandau, in eene smalle bijscheede wordt gedragen. Als kleurstoffen worden gebruikt kassoemba [rood en blauw) en karamoenting [zwart]. De gespleten bamboe of rottan wordt met de kleurstoffen gekookt en eerst daarna gevlochten. Velerlei voorwerpen worden op bovengenoemde wijze vervaardigd als draagmandjes voor eten en goederen [randjong], draagmandjes voor kleedingstukken [andjat], matten [apai], manden [kepi], hoofddeksels [seran] enz. Deze voorwerpen worden voornamelijk voor eigen gebruik gemaakt, doch ook op den passar te koop aan- geboden. Goud- en zilversmeden worden iu geringen getale aangetroffen en hun werk is beneden het middelmatige. Timmerlieden van beroep zijn uitsluitend eenige weinige hier aanwezige Bandjareezen. Lieden, die zich speciaal met scheepsbouw bezighouden, vindt men hier niet. De langs de kust wonende Bandja- reezen vervaardigen hunne visschersvaartuigen voor eigen gebruik. Landbouw. Nagenoeg de geheele inheemsche bevolking van het landschap Pasir houdt zich met landbouw bezig. De Boegineezen en andere vreemdelingen slechts gedeeltelijk, omdat velen hunner een middel van bestaan in den handel vindeu. Het voornaamste product is de rijst, op welks verbouwing zoowel de vlaktebewoners die der bergstreken zich toeleggen. Natte rijst- velden [sawahs] worden slechts in de nabijheid der hoofdplaats Pasir aangetroffen, alwaar zij het eigendom zijn van Boegineezen. Overal elders wordt de cultuur op droge rijstvelden [ladangs] gedreven. 556 BESCHRIJVING VAN HET LANDSCHAP PASIR. De rijst is er over het algemeen inferieur aan die van Java, zoowel wat grootte van korrel als voedingswaarde betreft. Minder goede grondbewerking, geringer zorg bij de keuze der zaadpadi en het slechte wieden zullen hiervan wel de oorzaken zijn. Het oogsten geschiedt met een klein mesje, dat een eenigszins gebogen vora heeft. De halmen worden één voor één gesneden, hetgeen tengevolge heeft dat bij een overvloedigen oogst soms handen voor het snijden te kort komen. In dat geval neemt de eigenaar van het veld per sonen bij zich in dienst, die mede helpen snijden tegen vergoeding van 4 van het gesnedene als loon; soms bedraagt dit ook wel de helft. Het bewerken der velden, het uitzaaien en overplanten ge- schiedt in den regel door mannen; het wieden door vrouwen en het oogsten door mannen, vrouwen en kinderen. Bemesting heeft nimmer plaats, tenzij men als zoodanig het branden der ladangs en het afbranden van de na den oogst op het veld achtergebleven stengels wil beschouwen. De padi wordt meestal in de woningen zelve opgeschaurd. Slechts bij de aanzienlijken treft men kleine padiloodsen aan. Tot het aanleggen van rijstvelden heeft de bevolking overvloedig gronden te harer beschikking. Op de uatte velden [sawahs] kan jaarlijks worden geplant; op de droge [ladangs] twee jaren achter elkaar, indien zij zijn aangelegd op oude boschgronden; anders slechts één jaar. Is een stuk grond als ladang bebouwd geweest, dan wordt het. in den regel 7 jaren niet meer gebruikt. Het herhaaldelijk verwisselen van ladangs heeft tengevolge dat de inheemsche bevolking dikwijls verhuist. In de benedenstreken zijn wilde varkens en muizen de vijanden der rijstcultuur; in de bovenstreken gaat jaarlijks een gedeelte van den oogst door over- stroomingen verloren. De oogst is, zelfs wanneer deze bevredigende uitkomsten oplevert, nog niet voldoende voor de behoefte, zoodat rijst van buiten moet worden ingevoerd. Gedurende de maanden Januari tot en met September 1903 werden van Singapore ingevoerd 230550 KG. rijst [gepelde Siam- en Rangoenrijst]. Van Java werd geen rijst ingevoerd. Als tweede gewassen worden djagong [maïs], katjang en oebi met gunstig resultaat aangeplant. Suikerriet wordt algemeen op of in de nabijheid der erven geplant, voornamelijk voor eigen gebruik teu einde als versnapering te worden genuttigd. Nabij Tanah Grogot wordt een weinig aan pepercultuur gedaan ; BESCHRIJVING VAN HET LANDSCHAP PASIR. 557 van bepaald aangelegde tuinen van vruchtboomen is geen sprake. Op of in de nabijheid der erven worden echter algemeen vrucht- boomen aangetroffen. De bevolking besteedt er weinig zorg aan, de tuinen ziju niet van heggen voorzien ten einde de jonge boompjes tegen herten eu wilde varkeus te beschutten, ook worden de doode takken der boomen niet behoorlijk verwijderd. Vruchten zijn dan ook schaarsch. Klappercultuur wordt voornamelijk in de benedenstreken door Boegineezen gedreven; deze cultuur heeft evenwel veel te lijden van wilde varkens. Ook schijnt de bodem alhier voor deze cultuur niet bijzonder geschikt te zijn, want de boomen zijn over het algemeen weinig vruchtdragend. Erkend moet echter worden dat de bevolking aan de cultuur niet veel zorg besteedt. Klappers worden in geringe hoeveelheid uitgevoerd naar Balik- Papan en Samarinda [Koetei]. Pinangboomen treft men algemeen in de nabijheid der erven aan. Uitvoer van pinangnoten heeft plaats naar Mandar [Celebes]. Tabak wordt in geringe hoeveelheid in de bovenstreken door Dajaks verbouwd voor eigen gebruik; overigens wordt in de behoefte voorzien door invoer van Chineesche en Java-tabak. Pisang wordt algemeen aangekweekt, vooral langs de boorden der Telakei-rivier. Uitvoer van daar heeft plaats naar Balik-Papan [Koetei]. Nipah wordt langs de oevers der rivieren, voorzoover deze zout water bevatten, overvloedig in het wild groeiende aangetroffen. De bladeren worden algemeen als dakbedekking gebezigd, terwijl de vruchten ook wel gegeten worden. Bamboe wordt weinig geplant, doch komt in het wild groeiend voor. Brandhout is overal overvloedig aanwezig. Oelin of ijzerhout is schaarsch. Langs de oevers der Laboeran-rivier vindt men goed timmerhout, w.o. van de soort balangiran. Boschproducten. Het landschap Pasir staat bekend wegens zijn rijkdom aan rotan. De Pasir-rotan van de soort »segah” staat op de markt te Singapore als de beste rotan van de geheele Oostkust van Borneo bekend. Eene inferieure soort, ~soeltoepy, komt eveneens veelvuldig voor, voornamelijk in het stroomgebied der Telakei-rivier. Het inzamelen der rotan is alleen aan de inheemsche bevolking geoorloofd. Boegineezen en andere vreemdelingen worden, voorzoover 558 BESCHRIJVING VAN HET LANDSCHAP PASIR. zij niet in dienst der hoofden zijn, geweerd omdat het dezen vreem. delingen meer om de quantiteit dan om de qualiteit van het inge- zamelde te doen is en zij de jonge plantjes niet ontzien. Bij het inzamelen wordt stelselmatig te werk gegaan. Is nl. eene landstreek afgezocht, dan wordt deze gedurende eenige jaren voor de inzamelaar gesloten, teneinde de jonge planted gelegenheid te geven tot volkomen wasdom te komen. Rotan van de soort «segah» wordt ook aangeplant. In de bosschen wordt mede getahpertjah, caoutchoue en was {ilin] aangetroffen, doch in geringe hoeveelheid. Langs de boorden der Adangbaai en de in die baat nitmondende riviertjes en kreeken worden overvloedig in het wild groeiende tingi- en bakauboomen aangetroffen. De' bast dezer boomsoorten, vooral die der eerstgenoemde, wordt ingezameld en naar Java [Soerabaja] uit gevoerd. Zij levert eene roode kleurstof op. Veeteelt. De veeteelt is van weinig beteekenis. Karhouwen worden in de bovenstreken geteeld door de hoofden, Zij worden niet gebruikt bij de bewerking der rijstvelden, doch dienen slechts om bij feestelijke gelegenheden geslacht te worden. De kleine man is zelden in het bezit van karbouwen. Runderen worden nu en dan als slachtvee van Madoera ingevoerd. Paarden zijn niet aanwezig. Geiten vindt men bij enkele exemplaren in nagenoeg alle kampongs, het meest in de bovenstreken. Evenals karbouwen dienen zij tot slachtvee bij feestelijke gelegenheden en tot offeranden. Het pluimvee wordt nagenoeg uitsluitend vertegenwoordigd door kippen, die in de laag: landen algemeen, doch in bergstreken schaars voorhanden zijn. Ganzen worden, voorzoover bekend, nergens gevonden. Eenden treft men zelden aan. Jacht. Veel werk wordt gemaakt van de hertenjacht, echter niet voor genoegen, doch met de bedoeling het vleesch versch of gedroogd in den vorm van dendeng te verkoopen. De huiden en hoorns worden uitgevoerd naar Singapore en Makasser. De Oost- of droge moesson is de gunstigste tijd voor de jagers, omdat de dieren zich dan uit gebrek aan drinkwater tot nabij de grootere rivieren vertoonen. Vlakten begroeid met alang-alang worden in brand gestoken, waarna men alvorens op de jacht te gaan eenige dagen wacht, tot de jonge spruitjes, waarop de herten verzot zijn, uitschieten. BESCHRIJVING VAN HET LANDSCHAP PASTR, 559 Op wilde varkens worden ter beveiliging der te veldstaande ge- wassen nu en dan drijfjachten gehouden. Wilde of beter gezegd verwilderde buffels komen wel voor, doch er wordt zelden op gejaagd. Op vogels, zooals boschkippen, wilde duiven, euz. wordt nagenoeg nooit jacht gemaakt. Visscherij. Door de Badjoreezen en de met hen door aan- | huwelijking verwaute Boegineezen wordt de zeevischvangst uitgeoefend. In diep water geschiedt die met lijnen en harpoenen; in ondiep water met fuiken. Kampongs van Badjoreesche visschers vindt men aan de mondingen der Pasir-, Moeroeh-, Lombok- Adang- en Telakei-rivieren. Zij voorzien het binnenland van visch, die in gezouten, gedroogden of gerookten toestand wordt in den handel gebracht. Door de inheemsche bevolking wordt in de rivieren met fuiken, hengels en netten gevischt. Ook wordt om de visschen te bedwelmen toeba gebruikt, waarna zij met harpoenen worden opge- haald. Vischteelt op sawah’s is hier onbekend. Handel en Scheepvaart. Op de havenplaatsen is de handel voornamelijk in handen van Boegineezen en enkele Vreemde Ooster- lingen, Het vorige jaar opende de Koetei-Compagnie te Tanah Grogot een filiaal harer vestiging te Samarinda.(Koetei}, aan welks hoofd een Europeaan staat. De invoer had vroeger nagenoeg uitsluitend plaats van Singapore | en Celebes, doch sedert de opneming van Pasir in ons tolgebied worden ook goederen van Soerabaja, Bandjermasin en Koetei betrokken. De uitvoer heeft thans nog, evenals vroeger, nagenoeg’ geheel plaats naar Singapore. In het binnenland is de handel voornamelijk in handen van Boegineezen en Bandjareezen, welke hunne handelswaren op de handelsplaatsen inslaan en deze dan met prauwtjes overal in het binnenland te koop aanbieden. Voornamelijk begeven zij zich naar de markten [pakot], die op sommige plaatsen éénmaal per week op anderen eens in de veertien dagen worden gehouden. Op deze marktdagen komen Pasireezen en Dajaks eveneens hunne koopwaar [bruine suiker, vlechtwerk, vruchten enz.] aanbieden, De drukste marktdagen worden gehouden te Pakot Kwaro, Pakot Pait, Pakot hae a iia 560 BESCHRIJVING VAN HET LANDSCHAP PASIR. Domik, Pakot Lampesoe, Pakot Panaran, Pakot Soemik, Pakot Sambengei en Pakot Lolo. Als ruilmiddel wordt onze munt gebruikt. Dubbeltjes worden echter slechts tegen S cents aangenomen. Papiergeld wordt door de handelaren op de havenplaatsen aaugenomen, doch is elders minder gewild. Als lengtemaat wordt door de Boegineezen en andere vreemde lingen gebruikt de Engelsche ~yard». Algemeen wordt mede de vadem [depa] als lengtemaat gebezigd. De Pasireezen en Dajaks rekenen bij litjoe’s, één litjoe = 5 X tendok sikve lain kajang [= 5 X de afstand tusschen elleboog en gespannen hand]; tendok sikoe beroekoet = de afstand tusschen elleboog en gesloten hand], djaka: span der hand tusschen duim en middenvinger ; djaugkang, span der hand tusschen duim en wijsvinger, opang = breedte der gesloten 5 vingers. Voor inhoudsmaten worden gebruikt de vierkante flesch, de gewone heele wijnflesch, ajer blanda flesch, kopjes, klapperdoppen en kokers van boomschors [passve] van verschillende afmetingen. De eenige gewichtsmaat is de datjing [uuster] waarbij als een- heid de kati wordt gebruikt (= +5} pikol van pl.m. 62 KG.) Eene vrij drukke gemeeschap wordt in den Oost- of drogen moesson met den vasten wal van Celebes onderhouden middels op inlandsche wijze getuigde zeilschepen [pelari pedangkang, gale- kan], welke het eigendom zijn van op Celebes tehuis behoorende Boegineezen en Makassaren. Met Singapore, Bandjermasin en Koetei wordt de gemeenschap in de laatste jaren nagenoeg uitsluitend met stoomschepen onderhouden, nl. door de Koninklijke Paketvaart-Maatschappij, alsmede door te Bandjermasin tehuis behoorende stoomschepen. Dit heeft tengevolge dat de te Pasir tehuis behoorende schepen miet meer iu de vaart zijn. Bedroeg het aantal te Pasir tehuis behoorende op Europeesche wijze getuigde schepen op ultimo September 1857 nog 11 met een gezamenlijken inhoud van 1467 tonnen, thans is nog slechts één op Europeesche wijze getuigd zeilschip met een inhoud van 75 tonnen aanwezig. Gedurende de maanden Januari en Septem- ber 1903 arriveerden te Tanah Grogat 28 stoomschepen, 2 vp Europeesche wijze getuigde zeilschepen en 48 op inlandsche wijze getuigde zeilschepen. Bovendien vertrokken dagelijks laad prauwen (sopit) over zee van Tanah Grogot (Pasir) naar de binnen het gebied van Pasir gelegen kustplaatsjes Apar, Adang, Telakei, enz. BESCHRIJVING VAN HET LANDSCHAP PASIR. 561 Gedurende de maanden Januari tot en met September 1903 werd - op het tolkantoor te Tanah Grogot (Pasir) ontvangen aan: Invoerrecht. Uitvoerrecht Accijnzen,. Andere ontvangsten. Totaal Gedurende hetzelfde tijdvak werd op het mede binnen het land- schap Pasir, gelegen tolkantoor Telakei niets ontvangen, aangezien de in- en uitvoer aldaar slechts plaats had van en naar Tanah Grogot (Pasir). f 3496.84 - 11715.60 - 2540.41 - 245.— f 17997.85. Gedurende de maanden Jannari tot en met September 1908 werden langs het tolkantoor te Tanah Grogot de nagenoemde goederen ingevoerd : Benaming der goederen. Aardewerk n.a. g. Drogerijen en Medicijnen. Eetwaren n.a.g.. Idem. Idem. Gambir . i a Garen (om te weven). Glas en glaswerk. Goud (gemunt) IJzerwerk n. a. g. Kleederen n. a. g. Koolteer Koper (in bladen en platen). Kramerijen n. a. g. Idem. Lampen. Manufacturen (ongebleekte). Idem. (geverfde). Idem. n.a.g.. Idem. idem.. Meel n.a.g..  of waarde. 1166 39 2834 536 1189 2334 6 168 480 1728 271 125 100 481 27 12 8775 4529 12798 643 8448 460 zo ad to oo 40 564 BESCHRIJVING VAN HET LANDSCHAP PASIR. De titels der Vorstentelgen, zoowel van mannen als van vrouw, is Adji (toengkoe op Sumatra's Oostkust en goesti in het vow. malig Bandjarmasinsche - rijk). Verwijderde bloedverwanten heeten Andin. Voor zoover deze aan het hoofd van kampongs staan, blijven zij die titels behouden. De overige kamponghoofden heeten bij de Boegineezen Kapitan, bij de Badjoreezen Kapitan en Poenggawa, bij de Pasireezen en Dajaks Rangga, Temauggoeng, Poenggawa, Kjahi en Raden. De inkomsten van het zelfbestuur bestaan in de eerste plaats uit de door het Nederlandsch-Indisch Gouvernement te betalen schadelousstelling wegeus de overdracht bij suppletoire overeeukoms dd. 25 Juli 1900 aan dat Gouvernement van het recht tot heffing van in- en uitvoerrechten en accijnzen en de erkenning van het recht van het Gouvernement tot invoer, bereiding en verkoop van opium en van den aanmaak of invoer en tot verkoop van zout. Die schadeloosstelling bedraagt f 16800 ‘s jaars, waarvan f 11200 aan den Sultan wordt uitgekeerd en f 5600 aan de gezamenlijke laudsgrooten. Van laatstgenoemde som ontvangt ingevolge eene door den Sultan in overleg met den Resident gemaakte regeling de Sultan moeda f 1100 en elk der vijf landsgrooten f 900 ’s jaars. Overigens heeft volgens artikel 32 van het jongste politiek contract van 1 September 1902 het zelfbestuur het recht, de uavolgende belastingen te heffen. 1. Hoofdgeld van alle volwassen mannelijke ingezetenen, onder- danen van den Sultan, van den leeftijd van 17 tot 50 jaar. en wel van de getrouwden f 2.50 en van de ongehuwden f 1.50 en van de voor de eerste maal aangeslagen wordende personen fl per jaar, alles behoudens de in billijkheid te verieenen vrijstel- lingen. 2. Padibelasting of vertiening op het rijstgewas. Een tiende van het rijstgewas, op te brengen in natura dan wel in geld, overeen- komstig billijke taxatie. 3. Belasting op de ingezamelde boschproducten. Een tiende van de ingezamelde boschproducten. t. Belasting op klapperboomen. Tedere eigenaar van klapperbvomen is verplicht, van elken vruchtdragenden boom per jaar 2 rijpe vruchten aan het zelfbestuur af te staan. 5. Heerendiensten. Heerendieusten worden verricht door de volwassen mannelijke ingezetenen, onderdanen van den Sultan. Bij besluit van den Resident der Zuider- en Oosterafdeeling van Borneo BESCHRIJVING VAN HET LANDSCHAP PASIR. 565 van 28 Maart 1908 n°. 149 werd de oprichting van een landschaps- raad goedgekeurd onder bewaring en beheer van den Europeeschen plaatselijken besturenden ambtenaar. De inkomsten, welke niet aan de hoofden ten goede komen doch uitsluitend ten bate van het landschap worden aangewend, bestaan uit: de helft van den eventueel voor vergunningen tot mijnbouwkundige opsporingen en concessién tot mijnontginningen door het Gouvernement te heffen cijns (art. 28 van het jongste politiek contract]; verder uit de na te noemen door het zelfbestuur ten behoeve van dat fonds aangewezen inkomsten : . a. de helft van de baten, welke het inlandsch zelfbestuur uit concessies voor landbouw of houtaankap geniet. b. de geldboeten, opgelegd door den karapatan ter hoofdplaats Pasir, zoomede de rechten, verschuldigd wegens door gemelden kara- patan behandelde civiele vorderingen. c. vrijwillige giften. De inkomsten der Mohammedaansche geestelijkheid bestaan uit hetgeen zij op het einde der vasten maand innen aau djakat en pitrah. Ieder geeft naar vermogen, zooveel hij missen kan. Door de hoofden wordt hierop geene dwang uitgeoefend. Bovendien ontvangt de geestelijke eene kleine belooning bij het sluiten en ontbinden van huwelijken. Geschiedenis. De eerste geschiedenis van Pasir dateert uit den voor dit landschap fabelachtigeu tijd. In die oude tijden werd Pasir alleen door heidensche Dajaksche stammen bewoond, alle onder hun eigen hoofden, totdat een dezer hoofden , zekere Toemeng- goeng Tokkio, het voor zijn land noodig oordeelde dat slechts een Vorst over het geheele rijk zoude regeeren. In overeenstemming met de andere hoofden en de bevolking ging hij er op uit om een Vorst te zoeken. Hij bereisde daartoe per prauw, voorzien van kost- bare geschenken, de geheele Oostkust van Borneo, doch keerde onverrichter zake terug. Toemenggoeng Tokkio, die van verdriet hierover geen voedsel meer tot zich kon nemen, viel in eeu diepen slaap. In zijn slaap verscheen hem eene oude vrouw, die hem den raad gaf naar zee te gaan, waar hij een stuk bamboe van drie geledingen drijvende zoude vinden. Toemenggveng Tokkio volgde dien raad op en bracht werkelijk een dergelijk stuk bamboe mede naar Pasir. Na drie dagen en nachten bewierrookt te zijn geweest sprong de bambve uiteen en een schoon meisje kwam daaruit te voorschijn, hetwelk Temenggoeng Tokkio tot zich nam en als eene prinses verzorgde. 566 ___ BESCHLIJVING VAN HET LANDSCHAP PASIR- Het kind wilde echter geen voedsel tot zich nemen uit mensche lijke borsten, weshalve het door een witte karbouw werd gezoogd, Dit zou de reden zijn waarom het vleesch eener witte karbouw tot op den huidigen dag door Pasireezen niet gegeten mag worden, evenmin als jonge bamboe [reboeng], aangezien daaruit de vorstiy zoude zijn gesproten. Een zoon van den Soenan van Giri [Grisee, Java] kwam te Pasir en huwde de prinses, Uit dat huwelijk worden twee dochters en een zoon geboren. Nog heden dragen de hoofden titels en namen welke ook op Java in gebruik zijn, terwijl ook in de taal Javaan- sche woorden voorkomen. Hieruit kan veilig de gevolgtrekking worden gemaakt dat Pasir destijds onder de suprematie stond van het Hindoe-Javaansche rijk Giri. De Islam werd te Pasir overgebracht door een Arabier [toean Said], die met eene dochter van den regeerenden vorst huwde, hetgeen de verspreiding van den Islam in de hand werkte. Boegineezen van Wadjo onder Aroe Paneiki vestigden zich in het landschap Pasir. Aroe Paneiki, die met een Pasirsche prinses trouwde, trachtte zich van het bewind meester te maken. Dit had een burgeroorlog tengevolge, waarbij de Boegineezen hunne positie handhaafden én zich sedert in grooten getale in het landschap Pasir vestigden. Aroe Paneiki bereikte echter zijn doel niet en keerde naar Wadjo terug. Gedurende dezen tijd droegen de vorsten van Pasir den titel van Panembahan. Eene juiste opgave der elkaar opgevolgd hebbend Panembahans is niet te geven. 1 Bij het vertrek - van bovengenoemde Aroe Paneiki nam de regeerende Panembahan den titel van Sultan aan en was hij onder den naam van Sultan Sepoeh de eerste Sultan van Pasir. Hij werd opgevolgd door zijn neef, den tweeden Sultan, Soeleiman die werd opgevolgd door zijn zoon, den derden Sultan, Machmoed, wiens moeder niet van vorstelijke afkomst was; laatstgenoemde vorst heeft zeer kort geregeerd en werd opgevolgd door zijn broeder, den vierden Sultan, Adam, wiens moeder {(Adji Ratoe)) eene dochter was van den eersten Sultan Sepoeh. 1 De eerste vorsten van Pasir schijnen in den tijd, dat de zeeroof deze kusten onveilig maakte, daaraan medeplichtig te zijn geweest. In P. J. Veth's „Westerafdeeling van Borneo” I, bl. 252 staat vermeld dat een der voorzaten van den Sultan van Pontianakop de reede van Pasir een koop- vaardijschip roofde, den kapitein, een Franschman, vermoordde en de opbrengst der geroofde goederen met den vorst van Pasir deelde. BESCHRIJVING VAN HET LANDSCHAP PASIR. 567 Sultan Adam voerde oorlog met den Sultan van Koetei over het bezit van het stroomgebied der Telakei-rivier, Aanvankelijk was de Sultan van Koetei in het voordeel en had hij de zaken in Telakei | geheel naar zijn hand gezet; doch nauwelijks waren de Koeteische | benden weggetrokken of Sultan Adam toog weer naar Telakei, waar hij de inwoners, die de zijde van Koetei bleven kiezen, tot de vlucht noodzaakte na hunne eigendommen te hebben verwoest. Degenen die hem trouw beloofden nam hij mede naar Pasir, waar zij zich aan de boven Serateirivier vestigden. Met Sultan Adam heeft het Nederlandsch-Indisch Gouvernement het eerst een contract gesloten, nl. op 25 October 1844 !. Daarna werd hij reeds bij zijn leven door den vijfden Sultan, Ibrahim Chalil Oedin, opgevolgd, die echter slechts kort regeerde. Met dezen sloot het Nederlandsch- Indisch Gouvernement op 18 November 1850 een contract. Hij werd opgevolgd door den zesden Sultan, Moehmoed Khan, met wien het Nederlandsch-Indisch Gouvernement, nadat die vorst wegens zijne halsstarrigheid en het verleenen van hulp aan Gouvernements vijanden in het nog niet geheel ten onder gebrachte Bandjermasinsche rijk met eene tuchtiging was bedreigd [Gouvernements Besluit dd, 7 Juni 1862 No. 4] den 22 Juni 1862 een contract gesloten heeft. Hij werd opgevolgd door den zevenden Sultan Sepoeh Adil Chalifatoel Moeminin, die eerst den 18 November 1875 in zijne waardigheid werd bevestigd, na reeds een tiental jaren aan het bestuur te zijn geweest. Zijn grootste gebrek was zwakheid in het bestuur, hetgeen trouwens, voor zoover is na te gaan, een alge- meene karaktertrek der Pasirsche Sultans, tot op den huidigen dag, schijnt te zijn geweest. Nadat Sultan Sepoeh Adil Chalifatoel Moeminin op den 13™ December 1886 was overleden, dreigden aanvankelijk moeilijkheden te zullen ontstaan omtrent de troonsopvolgiug, doordien Pangeran Moeda, zoon van wijlen Sultan Adam, aanspraken maakte op den troon krachtens ecn testament, hetwelk Sultan Sepoeh op zijn sterf bed zoude gemaakt hebben, waarbij niet de bij Gouvernementsbesluit d.d. 14 Mei 1876 n° 15 aangewezeu troonsopvolger Pangeran Soeria, zoon van den in 1866 overleden 6% Sultan Machmoed Khan, maar Pangeran Moeda voornoemd tot de Sultans waardigheid werd geroepen. Ofschoon Pangeran Moeda door eene groote partij, waaronder vooral leden der vorstelijke familie, in zijne aanspraken werd gesteund , gelukte 1 Aldus volgens Resident Gersen’s nota, welke evenwel geen melding maakt van het tractaat, gesloten met Sultan Adam's opvolger, Ibrahim Chalil Oedin. 568 BESCHRIJVING VAN HET LANDSCHAP PASIR. het aan het bestuur, nadat de valschheid van het bovenbedoeld testament was gebleken, de beide pretendenten en hunne aanhangers tot overeenstemmiug te brengen en de wettige aanspraken van Pan- geran Soeria door Pangeran Moeda te doen erkennen. Na de daartoe bij Gouvernements Besluit dd. 8 December 1887 n° 10 verleende machtiging werd op den 14 Februari 1888 door Pangeran Soeris de vereischte akte van verband afgelegd en deze als Sultan van Pasir erkend en bevestigd ouder den naam van Mohamad Ali Adil Chalifatoel Moeminin. Pangeran Moeda werd als vermoedelijk troons- opvolger door het Gouvernement aangewezen. Op den 3 December 1889 werd met Sultan Mohamad Ali een nieuw politiek contract gesloten. Ofschoon Pangeran Moeda en zijn aanhang oogenschijnlijk op goeden voet stonden met den Sultan, althans zich uit vrees voor de tusschenkomst van het Gouvernement niet openlijk tegen hem durfden verzetten, heeft hunne partij voortdurend den Sultan tegen- gewerkt en diens gezag ondermijnd. Ten gevolge van de machteloosheid van den Sultan heerschte al spoedig veel wanorde en werden mis- drijven ougestraft gepleegd. Deze zeer ongewenschte toestand scheen in den loop van 1892 eene wending ten goede te zullen nemen tengevolge van de door den controleur van Pasir en de Tanah- Boemboelanden bewerkte aanstelling tot landsgroote, tevens hoofd der politie, van zekeren Daëng Mohamad Tahir, een vollen broeder van den waarnemenden bestuurder van Pegatan en Koesan, wiens vader intertijd dezelfde waardigheid in Pasir had vervuld. Dit flinke politiehoofd werd echter in het laatst van 1592 op aanstoken der andere landsgrooten, tegen wier kuiperijen en ongerechtigheden de Sultan niet scheen opgewassen te zijn, door dezen weder ontslagen. De goede maar zwakke Sultan bracht zich echter hierdoor nog verder in moeilijkheden. De ondergeschikte hoofden deden in hunne kampongs wat zij verkozen. In de bovenstreken had Pangeran Sjarif Nata de macht in handen, terwijl de vermoedelijke troonsopvolger, Pangeran Moeda, met behulp van den in 1893 als rijksbestierder opgetreden landsgroote Pangeran Mangkoe (de tegenwoordige Sultan Ibrahim Chalil Oedin), zich in de benedenstreken geheel van het bewind meester maakte en den Sultan buiten alle zaken liet. Het gelukte den Resident eene verzoening tot stand te brengen tusschen den Sultan en Pangeran Mangkoe, waarbij eene regeling werd getroffen omtrent de wijze van aanstelling en ontslag der landsgrooten en het aantal dier dignitarissen, alsmede omtrent de BESCHRIJVING VAN HET LANDSCHAP PASIR. 569 verdeeling der landsinkomsten, met de inning waarvan Pangeran Mangkoe werd belast. Toen echter de controleur zich in November 1895 weder in Pasir bevond, moest hij ervaren dat het waubestuur niets verminderd was; slechte en brutale sujetten hadden er vrij spel ; zij bleven, ofschoon verdacht van moord en diefstal, buiten ver- volging, en werden zelfs in de omgeving van den Sultan geduld. Tijdens de aanwezigheid van den controleur, nadat eerst de gewone beleefdheidsbezoeken gewisseid waren, verwijderde de Sultan zich heimelijk van de hoofdplaats, instede van orde te stellen op de uitlevering van de personen, die de Controleur kwam opeischen, en zonder dien ambtenaar daaromtrent eenig bescheid te geven. Door den Resident ter verantwoording geroepen met aanzegging de opgeëischte personen uit te leveren, antwoordde de Sultan met uitvluchten, vermoedelijk omdat hij zijne machteloosheid tegenover den Resident niet durfde bekennen. Aan het wanbestuur van Sultan Mohamad Ali kwam door dieus afzetting, welke zeer kalm verliep, in October 1896 een einde. Tot dezen maatregel werd echter door de Regeering eerst be- sloten, nadat de overtuiging was verkregen, dat ons herhaald optreden bij dien bestuurder niets ten goede uitwerkte. Tot uitvoering van den last der Regeering begaf de Resident zich, vergezeld van een detachement militairen en eenige marine- troepen naar Pasir. De Sultan, met het besluit der Regeering in kennis gesteld , ver- klaarde zich aan den wil der Regeering te onderwerpen, ging aan boord en vertrok met zijn gezin naar Bandjermasin. Vóór zijn vertrek werd de aangewezen troonsopvolger, Pangeran Moeda, nadat deze de akte van verband had bezegeld en beeëdigd en de aanwezige hoofden beloofd hadden hem als Sultan te zullen erkennen, door den Resident als Sultan van Pasir geïnstalleerd onder den naam van Sultan Abdul Rachman. Tot onderhoud van deu af- gezetten Sultan werden f 150 °s maands uit de inkomsten van het zelfbestuur afgezonderd. ! Reeds spoedig ua zijn optreden leverde Sultan Abdul Rachman aan ons bestuur een misdadiger uit, die vroeger herhaaldelijk doch vruchteloos onzerzijds was opgeëischt. terwij hij ook zijne mede- werking verleende om uit Koetei ontvluchtte beklaagden, die zich 1 Meer in bijzonderheden is de afzetting van Sultan Mohamad Ali beschreven. in het Koloniaal Verslag van 1897, Hoofdstuk C., blz. 24 en 25. 570 BESCHRIJVING VAN HET LANDSOHAP PASIR, in Pasir schuil hielden, te doen opsporen. Sultan Abdul Rachmay overleed reeds in Mei 1898. De afgezette Sultan Mohamad Al - volgde hem in October d, u. v. in het graf. Zoo stond de Regeering wederom voor eene moeielijke Sultanskenze, aangezien sedert het optreden van Sultan Abdul Rachman geen troonsopvolger was aan gewezen en diens zoon Adji Andei (Pangeran Pandji) van moederszijie niet van vorstelijke afkomst was. ‘Thans zoude eene verkiezing door de daartoe gerechtigden plaats hebben en werd intusschen Pangeran Mangkoe belast met de waarneming van het bestuur. Hr werden meerdere verkiezingen gehouden, die alle onwettig werden bevonden, totdat de Resident in September 1899 eene verkiezing leidde, waarop de aanstelling van Pangeran Mangkoe (Djaja Kesoema Adiningrat) tot Sultan volgde. Bij. Gouvernements Besluit van 31 Januari 1900 ne 43 werd de Resident gemachtigd Pangeran Mangkoe als Sultan te erkennen en te bevestigen, nadat hij zich o.a. vooraf zonde hebben verbonden om mede te werken tot het sluiten van een nieuw politiek contract. Den 28" Juli 1900 had te kampong Pasir de erkenning en bevestiging van Pangeran Mangkoe Djaja Kesoema Adiminert onder den naam van Sultan [brahim Chatil Oedin als bestuurder van Pasir plaats; de acten werden goedgekeurd en bekrachtigd bij Gouvernements Besluit van 27 November d. a. v. n° 28. Bij Gouvernements Besluit van 8 Februari 1901 n° 18 werd goedgekeurd en bekrachtigd dat de bestuurder en de landsgrooten van Pasir, overeenkomstig ’s lands instellingen, tot eventueelen opvolger in het bestuur van dat landschap hadden aangewezen Adji Njesei, oudste zoon van Pangeran Sjerif Nata. Deze Adji Njesei werd reeds vóór de evenbedoelde komst van den Resident te Pasir — ten doel hebbende een troonsopvolger te kiezen — door de vorstelijke familie als zoodanig gekozen en was ook ingevolge het geldende erfrecht de aangewezen troonsopvolger, zoowel in de vrouwelijke als in de mannelijke lijn. Sultan Soleiman, de 2de Sultan, is zijn bet- en overgrootvader, terwijl Sultan Adam, de 4% Sultan, zijn grootvader is van moederszijde. Voor de afstam- melingen van den afgezetten Sultan Mohamad Ali werd gezorgd, doordien de Sultan hun in overleg met den Resident de inkomsten afstond van de landen Adang, Semoentei en Moeroe, gelegen in den omtrek der Adang baai. Den 28" Juli 1900 werden door den Sultan, in overleg met den Resident, drie nieuwe landsgrooten aangewezen, waardoor de raad van landsgrooten 5 leden telde, wier BESCHRIJVING VAN HET LANDSCHAP PASIR. 571 namen hiervoren reeds onder het hoofd „Bestuurs werden vermeld. Ter bevestiging van den nieuwen stand van zaken werd bij Gouvernements besluit van 3 Augustus 1900 ne 1 tijdelijk in het landschap Pasir een controleur bij het binnenlandsch bestuur geplaatst, die den 5" Maart 1901 zijn betrekking aanvaardde. Aan dien controleur werden toegevoegd een inlandsche schrijver alsmede een korps ge- wapende politiedienaren, bestaande ait een Europeeschen instructeur, 1 inlandsch sergeant, 2 Inlandsche korporaals en 20 minderen. Als standplaats van den optredenden bestuursambtenaar werd door den Resident aangewezen een stuk grond, genaamd Tanah Grogot, gelegen een uur benedenstrooms van den zetel van den vorst te Pasir, aan de samenvloeiing van de Pasir en de Seratei. Dit stuk grond was zoo hoog gelegen, dat het zelfs bij bandjir niet overstroomd werd, het was onbewoond en bedekt met bosch en hilalang. Met behulp van 25 dwangarbeiders werden bosch en hilalang nedergeveld en in brand gestoken; waarna successievelijk werden opgericht: eene tijdelijke kazerne voor de gewapende politiedienaren , met eene woning voor den instructeur en eene gevangenis, eene opzienerswoning met opslaglokaal voor de recherche en een aanleg- steiger, eene woning voor oppassers der recherche, zoomede een tijdelijk zoutpakhuis. Er werden wegen aangelegd, loopende om een plein van 150 Meter in het vierkant en verder langs den oever der rivier en parallel daaraan. Al spoedig begonnen handelaren langs die wegen huizen te bouwen en verhuisden een honderdtal Bandjareezen van kampong Pasir naar Tanah Grogot. Verschillend was de indruk, dien de vestiging van een bestuurs- ambtenaar in hun landschap op de bevolking maakte. Bij de Boegineezen heette het: „Die heer zal hier niet lang blijven, want hij zal spoedig aan de eene of andere ziekte sterven.» De Pasireezen eu Dajaks uitten in hoofdzaak het volgende als hunne meening: „Het kan ons niet schelen, dat die heer hier komt wonen, dat is eene zaak die alleen onze hoofden aangaat; maar als wij het hier niet meer kunnen uithouden dan verhui- zen Wij.” Op weinige uitzonderingen na, maakten alle hoofden en aanzien- zienlijken uit eigen beweging hunne opwachting bij den besturenden ambtenaar, met wien zij betreffende de aangelegenheden van hun land in overleg traden en bij wien zij hunne belangen voordroegen. 572 BESCHRIJVING VAN HET LANDSCHAP PASIR. Waar het vroeger gemakkelijk was ongerechtigheden voor het Europeesch bestuur verborgen te houden, kwamen deze thans gere- geld ter kennis van den bestuursambtenaar, die op herstel van grieven kon aandringeu. 