None
BËMËBKUNGEN UBSB SINIOB BILDER DES INDISCHEN THIERKREISES NACH ALT-JAVANISCHEN MONUMENTEN, vox Db. B. H. Th. FIBBACH, Corrup, Mängl, der König, Niederl, Akad, d. Wünschen. — Beobachtung ßbr Wiasenkreisungen in den Jedern Lösungen, lm Javanischen Thierkreis, der sich auf einer ziemlich grossen Anzahl von becheiformigen Gefassen aus der Hülse befindet, erscheinen im Allgemeinen die Abweichungen, die der Indische Thierkreis gegenüber dem Griechischenzeigt, jedoch sind auch einige characteristische Bilder darin, die sich auf den freilich aus sehr später Zeit stammen-den Abbildungen aus Indien nicht finden, und durch die Sanskritnamen der Bilder wenigstens nicht bestehen. Immer angelegt werden, wenn sich auch die Javanischen Bilder mit diesen Namen vereinigen lassen. Um nicht vom Kreba zu sprechen, der durch eine Krabbe (Jav. Kapitän) dargestellt wird, auch nicht vom Schützen (arcitenens) statt dessen wir entweder den Bogen haben (8kt, dannus) mit aufgiegem Pfeile oder eine Lamenspkze mü zwei Widerhaken, befestigt auf einer Unterlage, und vom Wassemann (aquarius), der wie in Indien nur durch ein Wassergefäße (Skt. Kumbha), das entweder geöffnet das Wasser überfiiessen lässt, oder auch mit einem Deckel versehen (!)), dargestellt wird, sage ich hier nur einiges über die Bilder, die bei uns Zwilling, Steinbock und Fische heissen. Ä. w. VON SOHLEGEL hat ein Hauptargument für die Ursprünglichkeit der Indischen Thierbilder in ihrer Ein-Factierten gefunden. Dies Argument ist bis jetzt nicht wiederlegt, und der Javanische Thierkreis bildet neue Belege für diese Einfluss und Natürlichkeit zugleich mit der Darstellung van Bildern, die nur am Inäueohen Ocean gefunden werden konnten, und in der Tat durch Tradition allen Sinn verloren haben, wenn sie (die Grie-chen) auch mit ihrer reichen Phantasie und alles um Einflussen den Mythologie getrachtet haben, die unerklärlichen (weil unerschöpft) Gegenstände in ihren Mythenkreis aufzu-nehmen. Schlecht zeigt uns das Waeeergefülles als Ursprung des Wassermannes, den Bogen statt. des Bogenschützen, einen Fisch statt zweier. Ich will hierbei nur ein Paar Worte über die drei oben erwähnten Zeichen fägen, indem ich eine weitere Behandlung des Gegenstandes noch hinausschiebe. Die Zwillinge heissen im Skr. müiuna, ein Paar, aber auch copulatio. Das Paar, Männchen und Weibchen, ist in Indien theils ausgedrückt durch zwei Gazellen verschiedenen Geschlechts, theils durch ein menschliches Paar. Von Zwillingen ist nirgendwo die Bede. Auf Java haben wir statt dessen ein Schaalthier, limulus Molluccanus, Javanisch müi, Mäleisch beläußt (d. i. Bajonet, wegen des spitzulaufenden und scharfen, zur Verteidigung dienenden Hintertheils) genannt. Es scheint also dass nur eine Figur da sei, indessen drückt. Diese Einheit doch zwei Individuen aus; man findet nämlich diese Thiere in der See immer paarweise, und zwar so daas das kleinere Männchen auf dem Bücken des grösseren Weibchens sich festhält. In der Abbildung S. rig. 1 — 5, erscheinen sie deshalb, wenigstens auf den mir bekannt gewordenen zehn bis zwölf Bechern, als ein Thier. Ich sehe hierin den Ausdruck der copulatio, ja es ist gleichsam eine copulatio in perpetuum. Nehmen wir an dass die alten Arier die Zeit des Freiens (bei uns den Monat Mai), durch dieses Bild darge-stellt haben, so führt uns dies Bild wiederum in eine Zeit wo Ariea noch nicht im Friihlingssolatium war, sondern Tauruê, fur den auch in der älteren Behebenden der Indischen Naxatras die Kriika, die Pleijaden im Kopfe des Stiers, als erstes Zeichen ein wichtiges Zeugnis ablegen. Ich deute dies hier nur an, da ich die Sache jetzt nicht erschöpfend behandeln kann. Der Steinbock. Dies Thier, dass von der Erde so ziemlich verschwunden ist, hat auch im Thierkreise keine Berechtigung. In Indien und auf Bali heisst es Makara. Jedoch waren schlechtes Ansichten über den Makara, indem er sich auf ziemlich moderne Indische Schriftsteller stützte, noch sehr unklar. Die Abbildungen von Indischen Thierkreisen, die er vergleichen konnte, sind aus so neuer Zeit, dass sie nichts beweisen. Makara ist nach den jetzigen Indem ein monslrum marinum. Schlegel hat an den Schwertfisch, pristis, gedacht; da ich sein Werk nicht zur Hand habe, vermuthe ich nur, dass ihn die vorgestrecktni Bömer (richtiger Scheeren) des Thieres zu dieser Erklärung führten. Was ist aber nur auf Bali und auf den Java-nischen Thierkreisen P Nichts anders als eine fürwürdige Sorte von Camale mit krebeähnlichen Scheeren, Palaemon, dall., oder vielleicht Redenball. Auch in Indien ist diese, wie ich glaube, erste Bedeutung des Wortes nicht unbekannt. Im Fantatratra (benziger, I, 178) erscheint in der Fabel vom Beiher und den Fischen im Teich, als Bacher der gemordeten Fische, der makara. Bbnvey über-setzt freilich Krebs, jedoch wegen der Analogie von Java und Bali glaube ich dass auch hier Garnale zu setzen ist. Jedenfalls ein Schaalthier mit Scheeren und durchaus kein monstrum marinum: ein solches konnte der Beiher nicht in seinem Schnabel tragen. Dass der Steinbock im grie-chischen Thierkreise eine hybride Gestalt hat, dass die Berechnungen, die man aus dem Stande des Steinbocks in Äegjptischen Thierkreisen gemacht hat aus anderen Grunden in ihr Nichts zu. erfallen, ist allgemein bekannt. Die erste Erklärung aber des Entstehens einer solchen Figurscheint mir in den Javanischen Thierkreisen gegeben zu sein. Wie so manche neue Ungeheuer und merkwürdige Gesätzen den Ärzte bei ihrem Fortrücken an die See (den Indus entlang) begegneten, so musste auch wohl dies sonst derbare Thier ihrer Phantasie besonders auffallen. Ganz characterisch ist es dann auch auf den Bechern darge-stellt, der Leib gekrümt, die Fusse auf dem beiden meisten Bildern vorkommenden Fussstück, die Spitze Verlängerung des Kopfes mit dem Auge vorwärts gestreckt, darüber aber noch die eigentliche Waffe, die beiden Scheeren, geöffnet zum Begegnen des Feindes, S. Fig. 6 — 8. Im Mittelländischen Meer, das die Griechen allein kannten, kommt dies Thier ebensowenig vor als der Mimi und der Wallfisch über den wir noch zu sprechen haben. Aus den vorge-streckten Scheeren sind die Hörner des Steinbocks bei den Griechen entstanden; das Übrige folgte. 8) Die Fiäche, die ihre Führer kennen nur einen Fisch (infftOy oder matsya), wie schleoel schon angeführt hat. Unser Javanischer Thierkreis bietet uns einen Fisch mit Elephan-tüssel und Schlagzähnen, auch der Unterkiefer ist ganz der des Elephanten, S. Fig. 9 — 12. Dazu kommt, dass in Bali der Gadjandna, der Elephantfisch, bekannt ist, und dass die hölzernen Kisten in denen Leichen verbrannt werden, bei der Sudrakaste häufig die Gestalt des Gcuijamtna haben, während die hölzernen Kasten eine weisse oder schwarze Sierge. 2. Dazu wählen. Endlich nennen die Maieier das Wallross Gadjarmna, da es zwar keinen Küsseli aber doch die Schlagzähne des Klephanten hat. Bei ihrer Erfahrenheit zur Seemassten sie sich überzeugen dass ein Gadjamtna, wie ihn der Thierkreis darstellt, nicht vorhanden ist. Wie kamen nun aber die Hindus zur Bildung dieses Ungeheuers, das den Beweis liefern könnte, dass auch sie statt des Einfachen, Natürlichen, das Phantastische, Monströse wählten, welchen Vorwurf eher den Griechen hinsichtlich des Thierkreises machen möchte? Ich glaube dass sie in demselben Falle waren wie Nearch, der seine Trompeten erschallen Hess, um die feindliche Macht (der Wallfische) im Indischen Meere zu bekämpfen. Von der Küste sahen sie Seeungeheuer, die Wasser in die Höhe spieen; sie meinten also dass die selben dem Elephanten ähnlich einen Rüssel haben müssten, durch den sie das Wasser hinaufsandten. Es können Jahr-hunderte vergangen. Sein, ehe man sich auf die Jagd dieser Thiere hinauswagte, und unterdessen hatte die Mythe ihren Gadjamina gebildet und in den Thierkreis versetzt, ohne sich um spätere Entdeckungen und Berichtigungen zu lärmigen. Man hat mir högen eingeworfen, dass oft todte Wallfische auf die Küsten geworfen werden; jedoch war es nicht nötig, dass der einmal gefasste Begriff dadurch verändert worde; wenn auch diese Thiere keinen Rüssel zeigten, so konnte in dem unendlichen Meere doch eine andere Art mit Rüsseln bestehen, die dann wahrscheinlich ihre Todten in anderen Gegenden Hessen. Noch habe ich ein Wort zu sagen über die Meinung, dass Hindus, und selbst Javanen, aus eigner Willkür den Griechischen Thierkreis modificiert und den Erscheinungen ihres Landes angepasst hätten. Was die Javanen angeht, und namentlich die Balinesen, die jetzigen Stellvertreter des Javanischen Hinduismus, so glaube ich versichern zu können, dass ihre Ehrfurcht Vor der alten Überlieferung so gross ist, dass man sie willkürlicher Veränderungen in solchen Dingen gewiss nicht beschuldigen kann. Was wir bei ihnen verkehrt und missverstanden vorfinden, ist auf Java dem Mohammedanischen Einführung und der Nonchänkane des Volkes, die jedoch auch erst unter dem Mohammedanischen Einführungen zuzuschreiben, auf Bali der grossen zu sehen. Dass auf Bali bei den vornehmen Priestern eine ausserordentlich getreue Tradition alles aus Indien stammenden geistigen Besitzes bewahrt ist, habe ich schon öfter früher angedeutet. Was nun die Veränderungen des Griechischen Thier- kreises von Seiten der Inder angeht, so ist die in der That eine sehr eigenthümliche ! Es ist, glaube ich, in der ganzen Welt Grundsatz, dass das Zusamengesetzte auf das Ein- fache folgt ; nur die Bilder des Thierkreises haben die Inder nicht complicirter gemacht, sondern vereinfacht! Natürlich drehe ich die Sache um, und beschaue die Inder als Er- finder — nicht der Berechnung der Dodekatemorien, die wird wohly nach idelee, von den Babyloniern gemacht und über See (durch die Phönizier, Ophir = Abhîra, Tylos und Abjdos im Persischen Meerbusen) den In- der mitgetheilt sein — , sondern der Zeichen des Zodiacus. Ich bin hier weiter gegangen in der Mittheilung, als ich beabsichtigte; jedoch trieb mich dazu die feste Ueberzeu- gung von der Nichtigkeit der Griechischen Ansprüche. Um die Sache ausfuhrlich zu behandeln, wären auch die neuern ägyptischen Untersuchungen, namentlich von rouoe im Athénée Français^ zu berücksichtigen, während die Biotscheu Chinesen wohl zu beseitigen sind, wie schon ihre ursprüng- lichen 24 (statt 27) Naxatras vermuthen Hessen. R.rHJUDmirif T„d Thifrir ;|^^ '^ ^ ^^ ^ 4fv V^- %^^ ^/^'V :!-?^!)i .-''i-'.z VCUSL ES MKIIK» .U'IJ. I.KTTEUk". nEEl.VIl ( £43 ) NB. Die Abbildungen 1 — 11 sind von Bechern im Nie- derländischen Reichsmaseumdeï Âlterthûmer zu Leiden : «'. 1. von dem Becher in dem Inventar des Museums gemerkt I. C. a. 20. )t 2. (auch auf dem Originale umgekehrt vorgestellt) • L C. a. 21. >j 3. D. E. 2. fj 4. D. E. 1. • -»^ 5. I. S. 9. « 6. I. C. 0. 20. » 7, D. E. 2. " 8. I. S. 9. 9. I. C. 0. 20. " lo. D. E. 2. ' 11. I. S. 9. « Va. von einem Becher im Museam der Kataviaschen Gesellschaft der Künste- und Wissentchaften zu Batavia, nach einer Abbildung im XXII. Th. der Verhandlungen, Taf. 19. Das Original ist, leider, verschwunden. Gewöhnen, 8. Februar 1863, GEWONE VERGADERING DES AFDEELIMG TAAL-, LETTER-, GESCHIEDKÜNDIGE EN WUSGEERIGE WETENSCHAPPEN, GRHODDEN DIN 1864. Tegenwoordig de Heeren: c. w. opzoombr, h.#. koenbn, L. I. F. JAMESEN, 8. TUSBRIffO, G. H. M. DELPRAT, C. LBBMAMS, R. C. BAKHUIZBIf TAN DBlf BRIffK, J. C* O.  DEN BERG, JT. H. SCHOLTEN, L. A. TE WINKBL, N. BBBTB, M. DB TRIBES, S. KARSTEN, W. MOLL. Het Proces-Verbaal der vorige Vergadering wordt voorgeleisen en, na eenige toevoeging, vastgesteld. Ingekomen is eenige Missive van den Secretaris van de Commissie voor het oprichten van het Museum ter nagedachtenis van Koning Willem I, begeleidende de Circulaire en het Museum ter nagedachtenis van Koning Willem I, begeleidende de Circulaire en het Museum ter nagedachtenis van het Museum, ten eenige de onderstünden en bevordering dezer onderneming den leden der Akademie aan te bevelen. De Heer van den brink brengt verslag uit over de Verrichtungen der Commissie voor het HoUandsche en Zeeawsche Charterboek, hetwelk hier achter zal opgeno-men worden. Nach het uitbrengen van dat Rapport wordt overgaan tot de behandeling der mededeeling van het Corresponderend lid Dr. FERDEKICH, Over een drietal ieekens van den oud^ Javaanschen Dierenriem, door den Heer lebmans in de Vergadering van Maart voorgelezen. De Voorzitter verleent daartoe het woord aan den Heer millibSj die eene uitvoe-rige bijdrage voorleest over de teekens van den Dierenriem, hunne namen, en de wijze van voorstelling op de Indische monumenten, onder verwijzing naar verschillende schrijvers, die dit onderwerp behandeld hebben en met toelichtingen onleend uit een door hem ter tafel gebrachten bronzen Oud-Javaanschen beker, waarop de 12 teekens van den Dierenriem zijn voorgesteld, en afkomstig uit de verzameling van den Baron van deb gapellbn, alsmede van eenige Indische munten en steenen met gelijksoortige voorstelliugen uit de verzameling van den Spreker. In den loop zijner mededeeling zegt hij zich niet te kunnen verwenigen met het denkbeeld van den Heer fribdebich, dat de meerdere eenvoudigheid der door hem behandelde voorstellingen pleit voor hare meerdere oorspronkelijkheid en hoogeren ouderdom, dan die der meer zamengestelde voorstellingen van den Griekschen Dierenriem. De Heer leemans, het woord daarop erlangende, verklaart in eenigzins moeijelijke stelling te verkeeren, daar hij vooreerst de aanmerkingen te beantwoorden heeft, gemakt tegen een opstel dat niet van zijne hand is, een taak die alleen de schrijver zelf voldoende zou kunnen volbrengen; ten anderen, dewijl geene discussie heeft plaats gehad, zoo als door het Reglement bedoeld is, maar een geschrevene mededeeling of verhandeling is voorgelezen over den geheelen omvang van een onderwerp, waarvan slechts een gedeelte door den Heer friederich behandeld was; eindelijk, daar alleen eenige korte opmerkingen in de voirige Vergadering ter tafel waren gebracht Wilde hij den thans door den vorigen Spreker ingeslagen weg volgen, zoude hij med Eine vollzige Verhandlung möglich mehr als voorbefehlen, bij voorbefehlen over de Naksjatra's der onde Hindoes en hanne betrekking tot de teekenen van den Dierenriem, of over de overreenkomsten en afwijkingen der Oud-Indischen voorstellingen van den Dierenriem bij de Sinezen, Japanners en oude Egipcnaars voorkomende. Hij meent echter dit veld niet te moeten betreden en zal dus enkel anworken, op de aanmerkingen, naar aanleiding van de mededeeling van den Heer führen in het miden gebracht, en waarvan hij toen aanteekening heeft gehouden. De Heer hillies had zijn bewegend, dat de Heer friedbrioh bij de behandeling niet op het werk van RAFFLES heeft verwezen. De Heer leemans meent, dat de Heer F. daarin zeer verstandig had gehandeld. De afbeel dingen, die RAFFLES van de voorstellingen der bedoelde tekens op Javaansche monumenten (een bronzen beker en een oud Javaansch H.S.) gaf, zijn zeer gebrekkig, en tötlichting of verklaring zoekt mep bij raffles voor dat onderwerp te vergeefs. In de afbeldingen van den Dierenriem uit het Cheribonsche H.S. zijn de beiden naauwelijks te erkennen, maar bovendien zijn er de teekens van het andere gesteld: eene vergissing, die door den Heer millies. Niet schijnt bemerkt te zijn. De Heer F&iEDBRiCH had gelijk, dat hij,  nu onder die drie teekens dat van den Singa niet behoort, is het naturik, dat de Heer TRiKDEBiCH even min over dit laatste, als over de acht an der door hem thans niet behandelige teekenen gesproken, maar zich die tot eene latere mededeeling voorbehouden heeft. Eindelijk had de Heer millies in de laatste Yergade-ring gemeend, dat de opvatting van den Heer friedbichongegrond was, dat de voorstelling van het beeld, beantwoordende aan dat der Tweelingen, bij de Javanen mimi Sanskr. mithuna geheeten, op het in den Indischen Archipel 'algemeen bekende en steeds paarsgewijs voorkomende schaaldier, den limulus molttecaMis te huis bracht van dit denkbeeld schijnt het geachte lid bij nadere raadpleging van goede bronnen te zijn teruggekommen. En inderdaad, door een drietal teekeningen meende de Heer leemans genoegzaam te kunnen staven, hoe noodig het is voor dergelijke onderwerpen oorspronkelijke gedenktenen, en wod zoovele mogelijk, te raadplegen; een vereiscbte, waar-voor wij in den rijken voorraad van Javaansche Becker met de bedeutenden voorstellungen, in het Leidsche Museum van Oadheden aanwezig, zulke uitnemende bijdragen bezitten. Hij de deed zien, hoe men in den mühuna van eenen dier (^'^S ) bekers nimmer den limulus moltiecanua zou kannen herkennen, wanneer niet de voorstelling van hetzelfde teeken op andere bekers den overgang toonde en de overreenkomst boven allen twijfel verhief. Ten aanzien van de Verhandeling door den Heer mil-LiES in de tegenwoordige Vergadering voorgelezen, bepaalt de Heer leemans zich voor het tegenwoordige slechts tot twee korte opmerkingen. Vooreerst nopens de naar zijne meening onjuiste opvatting van het geachte lid, die in het beheld van het teeken aan den Steenbok beantwoordende eene kreeft meent te zien, terwijl de vergelijking van de monumenten met de deren in natura in het Leidsche Museum van Natuurlijke Historie voorhanden, de meening van den Heer friederigh bevestigt, dat eene bijzonder groote garnaaoort (Palaemon) voor de Indiërs het voorbeeld geleverd. heeft. Ten tweede nopens het bevestigte het bevestigte het bevestigte, den Gadjamjni, waaraan de Heer M. menschenbeenen meende te bespeuren. De Heer LEEMANS durfde gerust op grond van eene vergelijking met andere afbeeldingen staande houden, dat daarvoor geen grond voorhanden was, ofschoon de vrij ruw en onnaauwkeurig beker uit de verzameling van den Baron VAN DEB CAFELLEN hicrtoc aanleiding had kannen geven. De Toorzitter vraagt aan de beide Sprekers, of zij de door hen voorgedragene Bijdragen voor de Verslagen en Mededeling bestemd hebben. De Heer leemans drukt namens den Heer fbiedebich den wensch uit, dat de bijdrage van dien Heer in het Hoogduitsch, waarin zij is opgesteld, uitgegeven worde; waarmede de Vergadering genoegen neemt. Later zal de Verhandeling van den Heer millibs, die haar nog nader wenscht te herzien en an te vullen in het Tijdschrift der Afde Lingang kunnen worden opgenomen. Bij de laatste omvrage biedt de Heer jXnssbn voor de Bibliothek aan, het werk van Dr. g&otefbnd, Imperium Rofnanum tributim deacriptum. Hannov., 1863. De Heer leemans vermeldt, dat bij de Commissie voor de Oude Monumenten is ingekomen eene Medeeliug van àen Heer m. berntsen, Onderwijzer te Beek (gemeente Berch in Gelderland). De Heer van den brink biedt aan voor de Bibliotheek het tweede Deel zijner Studiën en Schetsen: en de Heer BOOT, namens den bekroonden Dichter josbph giacoletti, twee bundels Latijnsche gedichten, den één getiteld: JDe Faporej en den ander een Supplementum daartoe behoorende met eene Italiaansche Yoorrede en vertaling van den La- tijnschen tekst. In de Yoorrede wordt het vraagstuk om- trent de studie en het gebruik maken van het Latijn in onze dagen besproken. De Auteur is voornemens in een uitgebreid Latijnsch gedicht in vier boeken den Stoom in den niimsten omvang te behandelen. Daar niemand iets verder ter tafel brengt, wordt de Vergadering door den Voorzitter gesloten. VERSLAG WBOmS HBT CHARTERBOEK VAN HOLLAND EN ZEELAND, UITOBBSAOHT DOOR DBN HBBB B. C. BJLKHÜWEN ¥AN DBM BBIWK. Het is ons angenommen ten derdenmale voor uwe voor uwe verging rapport te doen over de verrigten uwer commissie voor het Hollandsch en Zeeawsch Charterboek, te aangenamer, omdat dit rapport ofschoon van langsamen vooruitgang, toch van vooruitgang getuigen mag. Wij schromen niet het woord langzaam te gebruiken. Wanner wij het oog vestigen op de uitgaven van charterboeken en cartulaires, die buitenslands, in Dnitschland en Frankrijk, elkander opvolgen en als verdringen, dan mögen wij ons echter niet in de begoocheling verliezen, dat er daar voortvarender of ijveriger zou worden gewerkt Wij moeten in rekening brengen hoe veel voorbeereiding de voortreffelijke regesta van erhard gekost hebben en hoe de verdienstelijke geleerde bezweken is, eer de helft van Zijnen arbeid tot stand kwam. Wij mogen niet vergeten, hoe vele jaren er over het voortreffelijke Urkundenbuch van LACOMBLY ziju heengegaan; hoe bij stukken en brokken de geleerde boehackb zijne vroeger bijeengebragte regesta ver- (2^1 ) En vermeerderd heeft om tot de nieuwe uitgave van dit werk over te gaan; hoe de aanmoediging van geldelijke belooning in het naburige België niet heeft kunnen teweeg brengen, dat het bijeenbrengen van oude charters anders dan schoorvoetende zijn gang gaat. Voeg er bij, dat Duitsehe Archivarissen veelal in gesloten Archieven genesteld zijn, waar zij gezet en ongestoord met vereenigde krachten hunnen, om zoo te zeggen, umbratischen arbeid kunnen ten einde brengen, terw Ich een wenschelijke openbaarheid, zoo als die bij ons en in België plaats heeft, de beambten van het een onderzoek naar het andere drijft, en hen aan een verstrooijing prijs geeft, welke voor het publiek zer voordeel ig is, maar hen belemmert zichzelven een gedenkten van Titanische werkzaamheid te stichten. Wij spreken niet van Frankrijk; het eerste deel der verzameling van TBULST komt ons op het oogenblik in handen; alhoewel een vlagtig doorzien van dien arbeid ons te leur gesteld heeft in hetgeen wij daarin verwachten te vinden voor onze große betrekkingen met Frankrijk, wij heben eerbied voor die reusachtige onderneming en rekenen op haar welslagen, overtuigd dat de overheerschende wil van een kele, die Voor het ter beschikke stellen van ruime middelen niet terugdeinst, ook dikwijls op wetenschappe lijk gebied menig grootsch en lofwaardig gedenkteeken stichten kan. Evenmin als wij onzen geleerden van hunne langzaam- heid een verwijt maken, evenmin kunnen wij de Regering beschaldigen, dat zij niet naar gelang van hare middelen onze onderneming zou ondersteunen. Integendeel wij zien ons in staat daaromtrent de meest gewenschte mededeelin- gen te doen. Daar die mededeelingen echter in verband staan met onze huishoudelijke belangen, zullen wij, u. Mijn- heer de Voorzitter, verlof vragen die in onze buitengewone Vergadering van heden te doen. Voorzeker zouden wij niemand het: Busticis expecU dam définit amnis aanprijzen; maar toch heeft de vertraing ook zijn voordeel gehad. Uwe Commissie is des te beter in staat geweest den grooten omvang van de haar opgedragen taak te overzien en tot het besef te komen van het vele dat nog te onderzoeken viel, eer zij zich aan de voltooijing van den arbeid kon zetten. Misschien is het enigermate eene vracht van hare bemoeijingen, niet dat de Gemeentebesturen op het bewaren en ordenen van de Stedelijke Archieven meer dan vroeger zijn bedacht geworden, maar dat de met die bewaring en ordening belaste beambten met de Commissie in gelijke strekking zijn werkzaam geweest Het is ons een genoegen, hier de charter-registers van de Heeren van ben bbanbblek voor Dordrecht, soudendam voor Delft, SASSEN voor Delft, SASSEN voor's Hertogenbosch, te kannen vermelden, alle in den loop des vorigen jaars in het licht verschenen. Yoor Haarlem wordt iets dergelijks erlang van den ijverigen Archivaris Mr. ensghedi( te gemoet gezien. Het Alkmaarsche Archief is onder bewerking van den naauwkeurigen Dr. schelteha, en de gemeente Schoonhoven is, zoo wij vernemen, in onderhandeling om haar kostbaar maar sedert het einde der vorige eeuw^ toen zich de kundige Burgemester hoola van nooten de zaak der oorkonden zijner stad aantrok, verwaarloosd Archief aan eene nieuwe inventarisatie en rangschikking te onderwerpen. Eershal ve echter zij boven allen het register der oor-konden van Kampen vermeld, een arbeid, die Om zijnne voorbeißigke uitvoering het bestuur dier gemeentebesturen, den Archivaris Ds. molhütsen, aan alle Gemeentebesturen ten voorbeißigstens, den  hier een stap achterwaarts te doen. Met het begin des voorleden jaars was de lijst der charters, bestemd om in het eerste gedeelte van het Ghar- terboek te worden opgenomen en door ons geacht medelid Mr. L. PH. a VAK BEN BEROH bijeenverzameld, afgedrukt. Het belangrijke boekdeel is xx allen bekend. De uitgave daarvan had een dubbel doel: ten eersten werden deskun- digen uitgenoodigd, om, mogten hun Charters bekend zijn niet in onze lijst opgenomen, daarvan aan de Commissie mededeeling te doen ; ten tweeden, om wanneer de origine* len of de beste teksten niet aan ons bekend of onder ons bereik waren, de aanwijzing te geven van de plaats waar die te vinden waren, of de wijze, waarop die verkregen kon- den worden. Dit tweevoudig doel werd door de Commissie uitgedrukt in de Hollandsche en Fransche circulaire van April 1862, waarmede de exemplaren aan de geleerden en inrigtingen, voor welke zij bestemd waren, zijn toegezonden. Duizend exemplaren zijn er van die lijst gedrukt geworden: vijfhonderd ter beschikking van het bestuur der Akademie gesteld; vijfhonderd ter beschikking der Commissie. In eene van hare zittingen in het vorige jaar gehouden, heeft de Commissie de lijsten opgemaakt der personen en inrigtingen, aan welke zij het register zoo bin-nenslands meende te moeten tozenden. Bin-nenslands waren het Gemeentebesturen, Polderbesturen, bijzondere personen, zulke niet alleen van welke de Commissie inlichtingen meende te mogen verwachten, maar ook zulke die in het algemeen hunne belangstelling in de zaak hadden geopenbänder. Naar buitenslands is de toezen-ding geschied aan boekerijen en Archieven, waarvan men eenige bijdragen kon verwachten, en aan geleerden, die zich door Heut uitgeven van werken over de middelweise naar anleidend van oorkonden naam hadden verworven. Mannen als BOEHMBB, WAITZ, BBTHMANN, VOIGT ziju hiermede bedeld. VEKSL. BN MEOBD. AFO. LBTTBRK. DBBL VII. 18 De verzendiugen binnenslands heben door de tusschenkomst het departement van Binuenlandsche Zaken plaats gehad; naar buitenslands door dat van Baitenlandsche Zaken plaats gehad; noen van de Commissie zelve gelegenheid de versprei- ding van het register te bevorderen; zoo als in Engeland door de welwillende tusschenkomst van den legatie-attaché Baron hackay, in Italiè door tusschenkomst van den ook ais historiscus bekenden Minister Cavalière oa&dtti, en onlangs in Hannover door tusschenkomst van den geleerden Ba- ron VON HOOENBB&O. Het resultaat dier Toezenden is voor binnenslands geweest het volgende: Yele brieven van dankbetuiging voor toegezonden exemplaren van eenige provinciale een verschillende gemeinte bestehen. Mededeelingen van den Archivaris van Amsterdam Dr. p. 8CHBBLTEMMA, die vooral uit een in het Archiv van de hoofdstad voorhanden H.8. van alkbmadb eenige bijdragen heeft verschaft, welke ons medelid van den bbbgh zich beijverd heeft in zijnne lijst op te nemen. Eenige opmerkingen van den Heer j, van den bbandb-LEB, Secretaris van Dordrecht, over eenige in die stad voor-handen Charters, van welke wij een naauwkeurige omschriving aan hem dank weten. Gelijke opmerkingen van den Heer Mr. g. n. db stop-PBLAAB te Middelburg, die op eeni]ge door ons overgeslagen Charters de aandacht heeft gevestigdi en eene onwillekeurig begane fout, maar die wegens een chronologischen misslag onze lijst ontsiert (bl. £7}, heeft verbeterd. Eene opgave van Mr. p. j. a. van lanschot, Substituut-Officier bij de Arrondissementsregtbank te's Hertogenbosch, van eenige Charters het land van Heusden en Geertruidenberg betreffende, welke hij teregt meende, dat in onze verzameling behoorden te worden opgenomen. Eene gel Oppave van Dr. a e. hbrmans, oad Archivaris van's Hertogenbosch, van gelijke strekking. De Heer Mr. h bgbisrts rissbevjw te Oostburg heeft ons evenzeer een bewijs van welwillendheid gegeven, door onze aandacht te vestigen op eenige Charters van de XII^® en Xni^ eeuw, welke het 4<l® en 5^® district van Zeeland be-treffen. Die geleerde oudheidkundige schijnt niet begrepen te hebbeUi dat wij die stukken, volgens een later door ons genomen besluit^ buiten ons programma hadden gesteld en an een eventueel Charters van Vlaanderen hadden overgelaten. Wij blijven echter hoogen prijs hechten aan de aangeknoopte verbinding met dien geefenden geschiedken-ner, en zullen gaarne^ waar het mögt voorkomen« zijne voor-lich Ting in progress. De Heer J. tüa fremeet van 8. Francisco heeft zich zijn verblijf in zijne geboorteplaats 's Qravenzande te nutte ge- maakt om het Archief dier gemeente te onderzoeken. Wij danken aan hem de ontdekking van een paar belangrijke Charters uit den tijd van koning willbk. Uit een onlangs voor het Bijks-Archief aangekocht cartularium der regulie- ren van *s Gravenzande, aan hem ten leen verstrekt, heeft hij ons een paar Charters van de XIII^® eeuw opgegeven, en tevens aangewezen, welke hij voor volgende eeuwen de opneming in het Charterboek waardig achtte. Eindelijk heeft de Heer pbek te Hilversum ons opgege- ven, wat hij in zijne verzameling voor Amstelland en Gooi- land had bijeengebragt. Wij nemen ons voor, van die me- dedeeliugen, waar het mögt voorkomen, een dankbaar ge- bruik te maken. Het is der Commissie eene aangename taak, aan de ge- noemde Heeren voor hunne hooggeschatte medewerking ha- ren opregten dank te betuigen. Gaarne begrijpen wij in die dankbetuiging tevens de Archivarissen van Haarlem en Rotterdam, de H.H. Enschede en scueffer, die zoo door 18» ( 256 ) mondelinge mededeelingea als het verstrekken van afschrif- ten onze onderneming hebben bevorderd. Bij de dankbetuiging- mogen wij eene herinnering voe- gen aan gedane beloften: aan ons geacht medelid Mr. 6. ▲. MBES voor de kaart van het graafschap Holland en 2iee- land bij het einde der Boergoensche regering; aan Mr. A. J. KLEïN, Procurear te Breda, voor eene met oorkonden gedocumenteerde kaart der grensscheiding tusschen Holland en Brabant in de tegenwoordige provincie Noord-Brabant; aan Mr. a. a. j. mëtlink voor bijdragen uit den rijken schat der door hem verzamelde oorkonden; aan Dr. p. scHELTEMA ten aauzicu der door hem ontdekte Charters in het Archief van Beverwijk. Nieuwe toeggingen heeft de Commissie ontvangen van Jhr. Mr. d. van akerlaken, van aanwijzingen, althans voor latere tijden, uit het Archief van Hoorn, en van Ds. h. (JANSSEN te St. Anna ter Muiden, die aan de Commissie zijne hulp heeft aangeboden voor het onderzoek der stukken, in het Archief van het Seminarie van Brugge voorhanden. Mogen wij op eenige ondersteuning van binnenslands ons beroemen, van buitenslands hebben wij niets ervaren. De redenen laten zich gemakkelijker gissen dan zeggen. Toch blijven wij veel verwachten van de goede overeen-stemming, welke er steeds tusschen de Archieven van België en de onze bestaat: van de door ons medelid van DEN -BERGH aangeknoopte verbindingen met Duitsche en Ëngelsche geleerden, zoo als bond te Londen en kaufte Stücken. Op het Archib van München was onze verwachten zer gespannen: wij hoopten om onze oude betrekkingen tot het Beijersche huis daar een en ander te vinden, wat uit onze Charterkamers oder keizerin MABGARETHA als later verdwenen was. Wij vernamen van goederhand, dat ondanks al den loffelijken ijver der Bei-jersche regering voor Duitsche geschiedenis, de oude oor- (267) Koden ran den staat zelven een chaos vormden, die nog Bteeds vergeefs op zijnen Prometheos wachtte. Meer hoop vestigen Vij op de onlangs aangeknoopte betrekking met Dr. BHMCK te Bremen. Onder toezigt van dien geleerde eeft die stad haar Gharterboek nit, waarvan de eerste aflevering tot het jaar 1200 onlangs het licht zag. Dr. BHMCK heeft zich tot ons om bijdragen voor zijnen arbeid gewend, en die zijn hem toegezegd onder voorwaarde van gelijke hulpvaardigheid van zijnen kant. Ook van de Hanoverche Archieven beloven wij ons door tusschenkomst van den Baron von hodenbeeo het beste. Daarentegen staan echter voor ons kwade kansen. Mannen op wier medehnlp wij vertrouwd hadden, zijn door den dood weggenikt : Dr. LB6LÂT te Kijssel verdient daarbij in de eerste plaats te worden herdacht. Uwe Vergadering gevoelt het: in vele opzigten heeft zich de Commissie naar eigen krachten verwezen gevonden. Gelukkig dat noch de middelen, noch de lust ontbraken. Het strekt ter eere van ons medelid den Heer van den BEROH, dat de nasporingen zoo binnen als buiten de Commission te werk gesteld op de naauwkeurigheid en volledigheid van zijnen arbeid de kroon hebben gezet. Nog geen vijftigtal Charters zijn wij in staat geweest aan zijne aanteekeningen toe voegen, en onder dit getal bevonden zich onderscheidene van zoo twijfelachtige waarde, dat wij ze alleenlijk volledigheidshalve opnamen. En echter, zie hier welke onze hulpbronnen waren: wij spraken, raeenen wij, in een vroeger Rapport "Van de belangrijkheid van het Archief der Domeinen door het departement van Financiën aan het Bijks-Archief overgegeven: in de eerste plaats van het tot dusverre genoegzaam ongekende, althans ontoegankel Arche der domeinen van het huis van Nassau. Het was van oudsher een uitstekend bewaard Archief, en toen uw rauponier zich onlangs met den Heer van den bekouen van den heer van den bekouen van den heer van den Franschen overheerscher had er de sporen van zijn geweldigen, maar niet altoos met kennis van zaken Sestanrden greep in achtergelaten. De oude oorkonden van het hnis van Oosterhont en Dongen hadden belangrijke verliezen ondergaan; vooral betreurden wij het gemis der beste en oadste helft der zogenaamde Dijk- en Waterschapsbrieven meest van den Lopikerwaard. Doch de smart over het gemis, wij -moeten het erkennen, is tevens opgewogen door de vreugde over het. gegen teruggevonden wordt. De afdeeling Maartensdijk was onder anderen gelukkig zer volledig gebleven, en de belangrijke originele stukken over de onderhandelingen van FILIP8 VAN BOUROONDië met JACOBA VAN BEiJEiusN en overhaar huwelijk met frank van bobbelen vielen ons op het onverwachtst in handen. In de Nassausche charters is, zoo als over het geheel in onze Vaderlandsche Archieven, de XIII° eeuw nog schraal vertegenwoordigd: eerst met de XIV** vloeit de stroom ruim en rijkelijk. Van daar dat aw.rapporteur geene verontschuldiging zal behoeven, wanneer hij verzekert, dat bij de Cutae secundae, waaraan hij de door hem bijeengebragte aanteekeningen onderwierp, hij verre bleek van die volle digheid, waarop zijn collega van den beroh zich kan beroemen. En op zulk eene volledigheid stelde hij te meer prijs, omdat juist het tijdvak, dat hij in zijn eerste afdee-ling wenschte te behandelen, dat van 1299 tot 1316, een zeer duister tijdperk in onze geschieden is. Uit kleine bijzonderheden moet de strijd tasschen den Graaf en het Kijk. de overstroking der Vlamingen en hunne verdrijving, het herleven der onafhankelijke Heeren en hun bewanderten onder het krachtig regiment van den voortreffelijken Willem III, de voortgezette ontwikkeling der gemeinen enngen, het overwigt van Holland op het Sticht, worden zamengesteld. Uw rapporteur had hier des te meer schroom als onbelaDgrijk te verwerpen stukkeu, waarorer hij in een later tijdperk luchtiger zou zijn heengegleden. Vandaar dat de verzameling, welke toen hij U die ruim een jaar gele* den overlegde ongeveer 200 bij van mierik niet opgeno* men charters bedroeg, thans tot bij de 600 is aangegroeid. Hij begrijgt echter ten volle, dat het ook voor hem pligt is ergens een punt te zetten en na nog een vlugtige herziening zal hij er toe overgaan, zijnen arbeid even als die des Heeren van dsn bsrgh ter perse over te geven. Voor uwen rapporteur, even als voor onzen medewerker den Heer Mr. van libiburg brouwer, zijn de Nassansche Archieven en de Domein-Archieven de groote voorraadschoren geweest, waaruit zij hunne verzamelingen van onuitgegeven charters hebben zamengesteld : voor den Heer VAN LIMBURG BROUWER. echter nog meer bijzonder de Archieven en registers der Hollandsche rekenkamer, welke obchoon deze eerst in 1446 tot stand kwam, de retroacta fan vroeger opnam en bewaarde. Uwe Commissie zal u niet behoeven te zeggen, hoeveel bij Inderzook dier registre hem voorkwam, dat tot dusverre onbekend, eene plaats in de oorkonden onzer geschiedenis verdiende. Gaven wij u bij eene vorige gelegenheit de verzering, dat de Heer v. L. B. zich met de voltoing van zijn arbeid bezig hield, thans kunnen wij u mededeelen, dat die voltooid is, en dat de verzamelaar niets liever wenscht, dan dat zijne lijst even als die van den Heer van den börgh, en van uwen rapporteur door den druk worde bekend gemacht. Tot het drukken der beide lijsten is op eene in de vorige maand gehouden vergadering door de Commissie besloten. £r is nog een ander besluit genomen: terwijl het dmkken dier lijsten onder handen is, zal de Heer van DEN BBROH de zijuc bcrzieu, ten einde de oorspronkelijke of beste teksten der door hem aangewezen oorkonden opte 8poren en naar gelang zijner bevindingen, sal tot het afMshriJYen der originelen worden overgegan en zoo die elders berusten, het verzoek daartoe gedaan of de laat daartoe gegeven worden. Kosten zijn er aan dien arbeid verbonden, doch daarover in het algemeen straks nader. Your het oogenblik is er een verzoek aan^ n, M. H. te rigten. Toen de Commissie hare taak a Anvaardde, aan-vaardde zij die onder voorbehood van de medewerking van alle de leden der Akademie, waarop de Commissie bepaaldelijk hare medeleden te Leiden, te Utrecht en elders gevestigd, zal moeten uitnoodigen haar in het a&chrijven en mededeelen van charters uit de plaatsen waar elk hunner gevestigd is, wel te willen bij-staan. Sedert het laatste jaar heeft ons de hulp van een ijve-rig en kundig lid onzer Commissie Prof. db wal ontbroken. De treurige toestand zijner gezondheid die aanleiding tot dit gemis gafj moest een spoorslag voor ons zijn om, gedachtig an het hora ruit, onzen ijver te Verdubbelen. Thans komt de tijding tot ons, dat ons geacht medelid weder binnen de grenzen onzes vaderlands is terugkeerd. Mögt het zijn in corpore sano, dat aan de mens saua, welke wij steeds in onzen voormaligen voorzitter vereerden, een duurzamen steun geefl. R. C. BAKHUIZEN VAN DEN BRINK. L. Ph. C. van den BERGH. G. H. M. DELPRAT. G. DE VRIES. AZ. GEWONE VERGADERING DEB AFDEEUNO TAAL-, LETTER-, GESCHIEDKUNDIGE EN WIISGEERIGE WETENSCHAPPEN, GIBBON DIN Uden HEI 1863. Tegenwoordig de Heeren: c. w. OFZOOMsa, c. leemaiiib, J. DIBK8, J. C. G. BOOT, G. DE TRIES AZ. L« J. F. LANSEN, J. TAN LEIENBP, 6. MEES AZ., J. H. SCHULTEN, H. C. BfflAIBH, W. MOIX, A. KUEIIKlf, J. H. BOLWERDA, D. HARTUG. Bij afwezendheid van den Secretaris wordt zijne taak waargenomen door het lid J. c. g. boot. Het Proces- Verbaal der vorige Yergadering wordt gele- zen en^ nadat de Heeren Millies en leemans een paar verbetehenden verzocht heben, vastgesteld. Ingekommen zijn Missieven van den Secretaris van het Eransche Instituut, inhoudende het bericht, dat de Aeadß' me des Inscriptions et bélles-Ures gaarne zooveel in haar vermogen is wil medewerken tot het leveren van bouwstof voor het Charterboek, en van den Minister van Binnen-landsche Zaken met het bericht, dat Zijn Majesteit de benoeming van de Heeren o. w. opzoomeb en w. MOLLIOT Voorzitter en Onder- Voorzitter der Afdeeling heeft bekrachte. (262) Yoorts nog een brief van Mevr. de Wed. Dei geben, Geb. JACOBS, kennis gevende, dat haar echtgenoot pr. o. DB OBBÖVE, rustend Lid der Akademie, den 29^^ April 1.1. te Groningen is overleden. Aan den Secretaris wordt Opgedragen, namens de Akademie, een brief van rouwbeklag aan de Weduwe te zenden. De Heer six is door bezigheden verhinderd de Vergändering bij te wonen en de aangekondigde numismatieke mededeeling te leveren. De Heer van lënnbp verklaart, dat hij voor ditmaal niet bereid is eeue bijdrage te leveren. Door het Corresponderend id der Akademie, Dr. b. h. th. FIBBDEBiCH, is an den Heer lbbmaks eeue Hoogduitsche verhandeling toegezonden over twee Oud-Indische op een beld van Mandjuçri, dat uit Java afkomstig, thans in het nieuwe Museum te Berlijn bewahrge wordt. Naar anleiding van dat stuk, doet de Heer lebmans eene me- dedeeling van den hoofdinhoud, met weglating der uitvoe-rige taalkundige toelichtingen, die uitsluitend voor de beoefenaars van het Sanskrit en van de Oud-Javaansche taal van belang zijn en voor eene mondelinge voordracht minder geschikt schijnen. In 1857 had de Heer fbiedbrich gelegenheid om te Batavia eene verzameling van teekeningen in te zien van Javaansche oudheden, afkomstig van wijlen den Heer N. BNGELHABD, in Icveu Gouvcmeur van Javaas Noord-oostelijk gedeelte. Behalve de oorspronkelijke teekeningen van onderscheidene platen, door rafflbs in zijne Ristory of Java opgenomen, bevonden zich in de verzameling ook een drie-tal afteekeningen van Oud-Javaansche opschriften, die vooral de aandacht van den Heer friebebich tot zieh trokken. Een opschrift was op vier zijden van eenen steen uitgehouwen, die met den tegenwoordig op Java gebniikelijken naam van Batu^tulis (beschreven steen) bestempeld wordt. O( en zoo ja, waar het oorspronkelijke nog aanwezig is, was onbekend. Indien de steen niet dezelfde is, dien baf-fles aan den Gouverneur-General Lord Marro, ten ge-schenke gaf (zie de Voorrede van Ueel VIII der Verhandlung van het Bat. Genooieehap), dan hoopt de Heer fbiedbbich Hem nog op de Java te zullen vinden. De uitvoering van de belangrijke hem opgedragen taak van het verzameleilen bekend maken en verklaren der oude opschriften van Java en Sumatra biedt daartoe de beste gelegenheid aan. 