Proeve van een Kaapsch-Hollandsch idioticon: met toelichtingen en opmerkingen betreffende land ...
Strakd heeft naast de gewone beteekenis in sommigo stre- ken ook die van zeehadplaats gekregen. In andere deelen des lands heeft baai dezelfde beteekenis, 02 ^ I 156 Stean(d) JUT, hyena. Volgens Chang, eig. een wolfsoort, die zich langs 't strand ophoudt. In ^t Ned. bet. het een stranddief; een gepaste benaming dus voor een hyena. Volgens Wieland is jut een verbasterde naam van den beruchten pans Johannes VIII. In mijn jeugd werd Joban door ons tot Joot of Jootje verkort. Deze afleiding komt me echter apokrief voor. Stravasi, Z. trawasi. Streep. Dit reent maar in eSn ■ deur = het regent maar aanhoudend door. Streepsuiker. lemand — ^-. gee^ slaag geven. Opmerking : Behalve de onder deurloop en elders genoemde woo den en uitdr. voor alaan heeft men nog : — iemand hijloop ; inloop ; insout ; inpeper ; uitpeper ; dons ; natgooi ; af' en uitstof; xnrij (eig. te paard achterhalen) ; uitvrett ; optel (oorspronk. een aantal geeselslagen doen geven) ; opneuJc; {opneuher heet in 't Holl. ook nog een slag); hromsit (doe^t waarsch. op ren straf uit den slaventijd); Hjs (rijs als znw. bet. in 't Ned. boomtak) ; riem ; spring; uiffonJc, vadrap (een uitdr. die moeders uit de latere klas- sen bezigen, wanneer zij een kind met slaag dreigen) ; korioat; haaljaag (waarsch. van de KafPers. die, als aij vluchtcn, hun karos afwerpen); inhlim ; aflek (een lik bet ook in *t Holl. een slag) ; skoon gooi ; bijspring ; ivurg (vooral onder kleurlingen); alaan dathij naar horing ruik ; dot hij ao hara ; trap ; uitkwint ; roakam (dit bet. echter ook scherp vermanen, berispen, kapittelen); ahrnap (schrappen). Voorts bedreigt men iemand met een pak slaag met do volgende woorden : jij bars net nou; jij aa^ nit nou aamhoh vreett of op jou herri krij, of geneuk raak (in *t N. Brab. bet. neuken nog een slag of stoot geven); ikaeljoit net nou moker (eig met een ijzeren knods of hamer slaan !) ; ek akepjou net nou op; ek aaljou rij aonder aaal en ioom ; ek ael jou laat grond vreet ; ik werk met jou ////'(zware bedreiging) ; ek ael jou di koddeU jona laat dans Uit deze overstelpende massa synoniemen van alaon blijkt wel, dat men indertijd met de roedo niet zuinig heeft omgegaan en Salomons raadgeving (*' ont* bond de roedo niet ") letterlijk genoeg h eft opgevat. Stebng. Over di trap, te ver, buiten zijn bevoegd- lieid gaan. Aan trekdieren ontleend. Steuk, slaan ; gelukken, b.v. die afferre sal ni m, die zaak zal niet gelukken ; atrijk hou, geregeld snel doorloopen van paarden ; van atrijk, in de war, uit zijn gewone doen (de beide laatste uitdr. zijn wel door misverstand uit de, aan bet kompas ontleende, zeemanstermen streek houden en van streek zijn ontstaan). Stbukbr, een paard dat goed vooruitkomt. Strijksteen, Z. kopsteen. Steoppi, riempje van ^t ossenjuk. Zeker 't zelfde als 't Ned. 8trop= strik. Sia^uis, stroo-huis, hut. Cf. klonk, Struwbl(ing) oi STROEWEL(iNa), moeielijkheid, bezwaar, Een verzachting van strubbelen, dat verwant is aan strompelen en struikelen. f TUiTBR, herhaaldelijk, gedurig. Stuitig, laf, flauw, gek, gemaakt aardig, van een jong- menscb in de vlegeljaren (van 13 tot 18 jaar) gebe- zigd. Stuk wordt eigenaardig gebruikt in den zin : gen ni = volstrekt geen. Ik sie gen meid ni : ik zie geen spoor van een meid. Ftuk. In sommige streken voor onthijt en soms voor eet- maal in ^t algemeen gebruikt. In HoU. beet bij de boeren ontbijten en 't avondbrood gebruiken ook een stik eten. Stulp, lampekap of balon; soms lampeglas (Z. skoorsteen). ook een gestold ei. In ^t Ned. bet. stulp of stolp een glazen kap of deksel in 't algemeen, of een nederige wonig. 158 Stuur, riohten, jsenden, Dit laatste wordt nooit gehoord. ScCHSLOOT, diepe greppel door wijngaard of bouwland cm h overtoUige water af te leiden. Van zuigen, SmoissEL, zeug- of melkdistel. ^t Eerste is volgens V. D. gew. Ned. ZeiLg is ^t Kaapsche zog en 't is bekend^ dat onder andere dieren de varkens zeer gek op deze plant zijn. SuiKERBROoD heeft, als in 't Ned., den zin van een soort van taart of gebak; doch een hoeveelheid witte suiker, tot een puntig brood gevormd, beet suiker- hoed, SuiIkeevoo'l, soort van Kaapsche kolibri, die zich met ^t sap {honing) van bloemen voedt. SuiWER. Hij is — uit : geheel blut, alles verloi-en hebbende. SuRELAMOENSAP. Hij laat er onder loop : hij knoeit. SuRiNQKiES, een fijn bolgewas met fraaie bloempjes van allerlei kleur ; een sieraad der velden, een onuitroei- baar onkruid in tuinen ; dus genoemd naar den aan- genamen zuren smaak der stengels. De gewone zuring (groente) beet ook bier suring ; een daarop gelijkende plant : wildo suring, Sussi, eig. zusje, naam der oudste dochter vali een gezin. Gf • boeta. SuuR, eigenaardig gebruikt in : di weer — in = de lucht betrekt. StjurTji, partje van een lamoen. Waarsch. ^t zelfde als zier, een kleine boeveelbeid of deel van iets, en met dit woord en andere (zeer, zuur, deren, teren, doom, en<.) van den zelfden wortel tar,, die aaaigrijpen en schade doen bet. (Terwen). Cf. huisi, StfUTJiES, zoetjes, langzaam, bedaard. De vergroocend trap biervan is suutjiser. 169 Suurvij'E; Z. Hotlentot8vij*e. SwAAi, znw. en ww. Z. Skoppelemaai, Swaa'ltji of swAWELTJi, zwaluw. Cf . boerehoontjiea, SwAAP, domkop, onnoozel persoon; van 't Du. Schwabe, een bewoner van een deel van Z. Duitschland, die ook bij zijne landgenooten als niet heel schrander staat aangeschreven. Bwaa'btji, eig. zwagertje, doch ook vertrouwelijk gebruikt voor vriendje, mannetje; enz. SwAETWOL. Bij het , d.i. : bij is een Hott., of heeft Hott. bleed in zioh. SwEBNooT, meestal als scheldwoord gebruikt in de nitdr* jou 's kind / of ik ael jou op jou gee ! Van ^t Du. Schwemother (gemeene vent), en dit weer van schwere Noth, valiende ziekte. SwBTS, vloeken. In 't Ned. bet. zwetsen veel en onbe- dacbtzaam spreken^ snoeven, pochen. T. Taai heeft naast den gewonen zin ook dien van kleverig. lemand se : iemand in 't nauw brengen. Taaibos, een welbekend struikgewas, welks taaie takken niet zelden de kweeperlat (voce) vervangen. Taaipit, Z. op pawie-perskt. Tabaksrolletji, soort van kleine slang. Tafelgenees, messen en vorken. Niet algemeen ; doch vanwaar ? Tak, schertsend van een veiioofde gezegd, ten op^ichte van haar minnaar, T XKBEh AT, leiterl. tak zijn lat, d.i. ]at (twijg) eens taks ; welke uitdr., waarsch. cm de inniglieid der vorbinding i 160 hierdoor uitgedrukt, schertsend voor een lief, bemin- nelijk meisje of verloofde wordt gebruikt. Z. biesies- pol. Tali. HiJ draai rontom — — : hij draait rond. TAM,bet. niet mak, getemd, maar afgemat (van trekdieren); ook zegt men hiervoor^^w of lam. Tamaai, groot. Alleen in 't Bovenland gebruikt. Tamaai- rfa^, helder, klaarlichte dag; tamnaikerel, eenrem van een kerel. Van 't Portugeesch tomanhoy zeer groot? Ook dit woord komt waarscb. nit Indie, 't Perzisch tamm bet. geheel, volkomen. Tamboer, bijna uitsluitend voor trommel gebruikt. Tammeletji (verb, van 't Fr. tablettty tafeltje, plaatje), een grootere soort van brok, babbelaar of kussentje, in een papieren vormpje. Tablette is hier op dezelfde wijze tot tammelet (ji) geworden, als men in Holl. uit kabinet (kast) kammenet maakt. Scbertsend gebruikt men 't ook voor een erfporticy een kwitantie (Eng. receipt)^ of wel voor een pak slaag, Tandetbekker wordt op minder vereerende wijze (voor de vroegere heeren van 't vak zeker !) gebruikt in den zin : hij lieg as ^n. Tante, Z. op neef. Tas, zak. Spreekwoord : Steek injou — , dit hom van pas. Tater of TARTER, minachtend van een zwarte gebezigd. Tatta, vader (bij de kleurlingen) ; ook met 't voorgevoegde ouy min of meer onderscheidende benaming, waarmee blank en een ouden kleurling aanspreken. Volgens Chang, van 't Oud-HoU. tate. Zelf heb ik dit woord in geen Wdb. kunnen vinden. Tawwertji, of soms nog tabbertjiy vrouwenkleed, japon. In een hand vest van Amst. van 1682 komt 't woord tabbett als vrouwekleed voor (De Standaard, 10 161 Juni 1880). Nergeus anders heb ik 't in dien zin gevonden. 't Is dus hoogstwaarsch. in de eerste jaren der Kolonie door de Amst. weesmeisjes reeds herwaarts ' overgebracht. In 't Ned. bet. tahhaard of tabberd alleen een lang staatsiegewaad, toga (Eng. gown\ van 't Volkslatijn tabardum. Te wordt met al als bijw. van graad in goeden zin gebruikt, b.v. : ik is al te danig blij of dis ver mi; al ie snaaks (ik vind 't hoogst vreemd, zonderling, wonderlijk). In Bredero's staaltjes van Amst. dialect wordt ie in gelijken zin gebruikt, b.v. De Meysjes van de Vecht en van de Vinckebuurt^ Die hadden hun tuychje te wongderlijck eschuurt, Teel, telen, voortbrengen ; wordt op weinig kiesche wijze gebruikt in : die vrouw teel skerp (krijgt veel kin- deren), Tee'n, of teu'n, tegen, komt nog in de Oud-Holl. betee- kenis van bij voor, b.v., teu'n di ravief, bij de rivier. Tender, inschrijven naar, of aannemen van eenig openbaar werk (Eng. to tender). De groote massa kent geen ander woord. Tender wordt ook klakkeloos 't Eng. nagezegd voor kolen- wag en (van een lokomotief ). Tentkar, Z. kar. Opalaan- of afslaantentkar noemt men 't rijtuig dat in Ned. sjees, tilbury of kriekel (Fr. en Eng, curricle) heet. Ter komt voor in de veelgebruikte, hoewel minder fijne uitdrukk, ter duiwely waarsch. door verscherping der d uit 't Du. der Teufel ! TERRENTaAL, TaRREMTAAL, TRAMTAAL of TRANTAAL, poelepetaat, parelhoen. Poelepetaat is een verb, van 't Fr. poule pintade (Sp. pintado, pintar = Lat. pingere =« verwen, kleuren), d.i. gespikkeld hoen» Terrentaal is waarsch. verwant aan 't Maleisch en ^ 162 Perzisch (aranff, goluidy geschreeuw, eu dua zou 't eigenlijk sehreeutoer beteekenen, eeu tx^yM^y w^arop 't bedoelde dier wel aanspraak heeft. T^BT, taart. Tessi, eig. testje, verkleinwoord van iest^ in Ned. een fiteenen^ hier een ijzeren vuurpotje in een stoof, welke ter onderscheiding van stoof (voce) sto^^ vuur- of voetstoof genoemd en alleen door oude vrouwen gebruikt wordt. Lat. testa = aarden vat. Cf. boereboontjics. Tet, vrouweborst. Teu'nswoordig, tegenwoordig. In gew. .HoU. hoort men nog tegenswoordig^ en teg hens voor tegen komt bij I7de-eeuwsche schrijvere herhaaldelijk voor. Theegoed, ontbijtbordjes, kopjes en verdere benoodigd- beden voor 't ontbijt of avondbrood. Theewateb, aftreksel van thee in gewonen zin, maar ook schertsend voor sterken drank. 7a. op dronk. ThuISBLIJ. nj het uitgerij met Jan^ThnisbVj sij karretji, is een aardige uitdr. die zich zelf verklaart. Ticket, dat bijna bopeloos 't goede Ned. woord (plaatsy haartje verdrongen heeft, komt nog voor in de uitdr. : Mj stoot sijn daary bij vrijt naar een meisje. Z. akkelpienies. Tie'b, tijger, eig. een soort van luipaardy welken naam men ecbter ook nog voor een andere soort bezigt. Tiethoorn, een tot zuigflesch ingerichte hoorn, waarmee men lammeren opbrengt. TiNHA of TiNKA, de middelste van drie albasters, bij een zeker spel. Tjakki-tjakki, voor de leus (bij 't albastersfel). Z. fiiikonta. 163 Tjali, oirelagdoek. Misschien 't Ned. sjaaly Eng, shawls van 't Perzisch en Hindoesch shdL Tjap, dwaselijk gebruikt voor stempet, pestmerk. *t Eng. chap. Tjobk, klip waarmede men bij 't albasterspelen werpt ; ook 't werpen zelf. Cf. stonk. TjoJSKij gevangenis. Z. tralies* Tjoema, om niemendal (bij spelen). Cf. tjakki tjakhi. T JOEP, iemand te slim of te glad af zijn. Cf. doodsit. Tjoerang, of KURANG, valsch (bij 't spel). ToCH wordt dikwijls overbodig gebruikt, of dient tot ver- sterking, als in : die weet ik toch niy dat weet ik (wer- kelijk) niet. Toch, tocht, een handelsreis naar 't Binnenland. ToCHGANGEB, iemand die handelstochten naar 't Binnen- land doet. Tochwaa', wagen voor zulke tochten bijzonder ingericht. Toe wordt als verkorting van toegesloten als bvnw. gebruikt in uitdr. als : met toe'e oo^e^ enz. Toe wordt als voorz. achter 't beheerschte znw. geplaatst in : huis^toe (naar huis), Kaap^e (naar de Kaap- stad), enz. Toe, tw. van aanmoediging en toestemming. Ock toe-maar ! zeer algemeen gebruikt. Toelate, In navolging van 't Eng. zegt men soms : ik teas niet toegelate^ enz. (^I was not allowed^ etc.) in plaats van : men liet mij niet toe, of beter en korter : ik mocht dat niet (doen). De Hjdende vorm van toelaten bet. in 't Ned. toegang erlangen tot 't een of ander gebouw of plaats. ToET, uitstekende lippeu. Verwant aan tuit. 164 ToETREK, betrekken (van de lucht). Z. opetrek, ToKTOKKi, een soort van kever, dus genoemd naar zijn eigenaardig geluid ; een vogeltje om dezelfde reden zoo genoemd ; ook een kwajongensstreek, daarin bestaande^ dan men aan iemands voordeur een aan een .draad bangend kogeltje bevestigt, waaraan een andere lange draad is vastgemaakt, door welken men van de overzijde der straat 't kogeltje berhaal- delijk tegen de deur laat vallen en zoo een aanvanke- lijk onverklaarbaar en tergend geklop veroorzaakt. ToL-TOL SPEUL, met den tol spelen. Cf. bietji-bietju ToNGETJi (klein), algemeene benaming voor huig. Ook Geld. O.V., II, 2. ToNGVis, de in Eur. zoo zeer gezochtc en ook bier gelief koosde, docb minder voorkomende tong, een zekere platvisch. ToNTEL, tondel of tonder, gebrand linn en ; ook een plant met droge, wollige bladeren, die als tondel gebruikt worden. Tool, Z. op ffhoen. ToBNiJN, tonijn, een zeevisch. Tou, touw. Hij het amper di — opgegooi : hij was bijna dood (cf. hop en hlus). Nee jong^ jij kan maar — opgooi ! zegt men tot iemand, die vergeefsche moeite doet om lets (of een meisje) te krijgen. OoV di touw trap, te ver gaan, of zich aan drank te buiten gaan. Al deze uitdr. zijn ontleend aan den ossenwagcn. TouwiJS (eig. touwwijs)y 't Ned. bitwijs, opdentoomgeleerd (van paarden). Tralies. Achter di , bet., evenals in het Ned., In de gevangenis (Z. tronk\ Ook zegt men nog : in dihok (naar ik meen, ook gew, Ned.), en in di vrij^ of Vic- toria's hotel. •\ 165 Tbam&s, tw. bij 't naloopertje of krijgertje spelen, zooveel beteekenende als : uitstel ; wacht even ; laat me een oogenblik met rust ! Opmerking : Een andere uitroepbij *t zelfde spel is horreltjies waarmede men te kennen geeft, dat men in *t gehee 1 niet meer mee wil spelen. Ook zegt men, terwijl men, de recht^rhand uitstekende, den middelvinger over den wijs- vinger legt : di perd is op di horrel, en hieniit blijkt, dat dit woord horrelfjies samenhangt met *t Ned. horrelvoet, dat volgens Terwen verwant is aau horten (stooten) en ook aan 't Eng. to hurt De zin scbijnt dus te zijn, dat 't paard (d,i. liij die nageloopen wordt) iets aan zijn poot mankeert • en dus niet meer mee kan doen. m Tbansie of TRA88IE, kween, onvruchtbaar dier. Dit woord kan afkomen van 't Fr. transit verklemnd, ge- voelloos, in den zin van : zonder geslachtsdrift ; doch de Fransclien zelven gebruiken 't niet in dezen zin, altbans niet zoo ver mij bekend is. Transportpad, Z. grootpad. Trap, overrijden (van rijtuigen) ; b.v. di kar het op horn getrap. Trap, stappen, steken, halen, trekken, b.v. bij 'taankleeden van een kind zegt de meid : trap in en ti^ap uit voor : stap of steek in, en haal uit. Ook in N. Brab is 't gebruik van trappen algemeen (Z. Hoeufft). Tbappies, Z. stoep. Trapsuutjies, Z.jantjitrapsuutjies. TrawSl. of trawallo, moeilijkheid, onaangenaam of zwaar werk, een bapje of baantje (in ironischen zin) ; ook wel voor gevangenis gebezigd(Z. tronk). Van 't Port, trabalho, vermoeienis. Ook in 't Fr. travail liggen alle genoemde beteekenissen opgesloten. Trawasi, of soms stbawasi, moeielijkheid. waarsch. van 't Du. strapazze, vermoeienis, inspanning, afmattend 166 werk ; en dlt weer van 't It. strapdzzoy slechte be* handellng^^ afmattende inspanning. Treen, regelmatig voor sleep (van een vrouwekleed) ge- bruikt, alsof er geen good Ned. woord voor bestond ! 't Eng. train. Trek, trekken, verhuizen, zich verder landwaarts in be- geven (Z, voortrekker) ; ook slaan of slag. Tr6ns (cf. ffrSns) verschilt alleen in ultspraak van 't Ned. woord. Treu, samentrekking van teruff ; tw. dat men paarden toeroept om ze achteruit te doen gaan. Ook als ww. gebezigd : jij motjou perd . In sommi'^e streken zegt men troei. TrIPpSns (cf. ffrSns), verbastering van 't Eng. threepence, een drie-penny-stuk ; hij lijk as ^n nuwe ^ zegt men van iemand die zeer netjes gekleed is. Troei, Z. treu. Troewel, troebel. Trof, evenals in Ned. ook hier nog gew. voor tiog ge- bruikt; varkensbak. Tronk, gevangenis. Misschien van 't Fr. tronc in den zin van bus, kist ; gelijk men in 't Ned. 't woord doos schertsend in dezelfde beteekenis gebruikt. 't woord komt reeds in de Stellenbossche archieven van 1710 voor. 't Kan ook uit Indie komen en vervvant zijn aan 't Perzische turang, gevangenis. Cf, frank e.a. Trop, troep, kudde, groote menigte. Kiliaan vcrtaalt troppe o.a. ook door grejc (kudde) en noenit "t Vlaamsch. Vergis ik mij niet, dan is 't ook Gelderseh. Truitji-roeb-mij-niet, elg. kruidje enz. (Meer ontwik- kelden spreken nog wel van kruidje enz ; doch de groote massa kent geen ander /ir?«Wmeer dc^n onhruid 167 en huskruit), Dezen aaam geeft men echter niet aan 't In Ned. welbekende kasplantje (Eng. sensitive plant ; hier door enkelen letterlijk door gevoelige plant vertaald), maar past hem aardig toe op een groote wilde plant, die bij aanraking een onaangenamen stank van zich geeft. TcriT bet. niet alleen 't spits toeloopend einde (of buis) van een kan, pot of keiel, maar ook de klep van een pet, hier kapetji genaamd. TuLBAND (Turkse), soort van bloem, die eenigszins op 't bekende Turksche hoofddeksel gelijkt. Als naam van een gebak is dit woord weinig of niet bekend. TwAALF. Ek is oner as (Z. bakhies), ik ben niet van gisteren ; je zult mij niet zoo licht beetnemen. Zou dit getal aan den Bijbel ontleend zijn ? TwAALF-uuR. Dit woord, door geheel Z. Afr. eenslui- dend met middagmaaly bewljst hoe ""conservatief de Afrikaners zijn, daar men niettegenstaande 't ver- fichil van klimaat en omstandigheden nog steeds aan dit overgeleverde etensuur vasthoudt. In P. K.'s tijd was 't ook reeds zoo. TwAK, gew. uitspraak van tabak. Bij Nieuhof komt 't woord toebak voor, een vorm die lichter dan tobak tot bovengenoemde uitspraak kon leiden. De Duit- schers zeiden in de vorige eeuw ook nog vrij alge- meen tobak. Twee of twie (Bovenlandsch). Waar gaat julle 9 zegt men schertsend tot iemand die een nieuwen hoed op heeft en daar grootsch op schijnt. TwEEDE wordt, evenals in 't Du. en Eng., in de samen- stelling tweede^laa[t)ste gebruikt voor : op Sen na de laa(t)ste. Op twee na de laatste, enz. heet de derde laa{t)stei enz. 168 U. TJi, zooals te voren reeds is opgemerkt (Z. druiwe), heeft iiiet den helderen klauk van 't Ned., maar zweemt min of meer naar eu. DIt is ook zoo in Amst. O. V., II, 2. UiTEiNDELiJK, pleon. voor cindelijk, tenlaatste, gebruikt; misschien wel ontstaan uit belioefte om 't van efnt- Ilk (voce) te onderscheiden. UiTER, frequ. van uitejiy zich uitspreken. Door l7de-eeuw- sche schrijvers werd tdteren veel, en in N. Brab en Geld, wordt 't nog gebruikt. UiTGEVREET, (plat), uitgegro6id, frischgebouwd ; b.v. een e herrel, Ook zegt men van een bediende, die in eenigszins vervallen toestand in dienst komt en, na goed doorvoed te zijn, spoedig weer heengaat : di kerrel was skaars uitgevreety toen het hij al laat vat. UiTHAAL, ontweiden, de ingewanden van slachtvee of wild uitnemen ; zijn best doen (ook gew. Holl.), en kwaad- doen. Dat uithaal geheel in de plaats van ontweiden getreden is, is waarsch. aan de zeelieden der O. I. Comp. te danken, daar 't ontweien van visch steeds uithalen lieet, UiTKEER, (klein) geld teruggeven. UiTKOM, naar de Kaap komen, zich hier vestigen. UiTLANDER, alg. voor vrcemdeling ; 't woord is echter ook Ned. UiTLEES, uitzoeken ; b.v. ertjies uittees. In 't Ned. niet meer in 't dagelijksch leven gebruikt. UiTPEUL, uitdoppen van erwten of boonen. UiTPiETS, uitkloppen, afranselen. Cf. j^eits. UiTSOEKERiG, kieskeurig. Citzoeker bet, ook in 't Ned. iemand die keurig is ; doch 't bvnw. wordt niet ge- bruikt. Cf. dooierig ? \ 169 UiTSPANPLEKKE, zekere stukken gouvemementsgrond op geregelde afstanden langs den weg, waar tocht- gangers en reizigers hun trekdieren vrij mogen uit- spannen en laten grazen UiTSPATTiNG, dat eig. losbandigheid^ ongeregelde levens- wijze, enz. beteekent^ wordt door velen verkeerde- lijk gebruikt voor uitspanning, verademing, Termaak. UiTTREK, uitkleeden (In dien zin ook in 't Oud-Holl, een enkele maal gebruikt), iemand van alles berooven. UiTTREKSELTJi, korte rekeuing, nota van gekochte goe^leren, UiTViNSEL, dat in 't Ned, meer den zin van een verziusel heeft, wordt hier geregeld voor iiitvinding gebruikt. UiTVLOER, beyloeren, met steenon (klippen) beleggen. UiTWAAi, met iemand iets uit te staan, te doen hebben. UiTWiKS, slaan ; van 't Du. auswichserty dat eig, (uit)poet- sen beteekent. Z. gewikst. Uiw(e), ui, meerv. uiwe. Men hoort ook eu[we). V. Opmei'king : — Als beginletter van een woord wordt de v scherper uitgesproken dan in 't N d., echter niet geheel z66 scherp, dat men ze door een / kan vervangen. Deze Bcherpe uitspraak is waarsch. toe te schrijven aan den invloed van 't Amst. Zie O.V., II, 2. en Opmerking op -4. Cf. Opmerking op oa'n^. Vaa'BOND, vagebond (van 't Lat. vagahundus, door 't Fr. vagabond, landlooper) ; ook, als in 't Ned., voor boef, schelm, gebruikt, ja zelfs scbertsend van een kleinen jongea gezegd. Vaak, alleen voor slaap gebruikt. Onder de mindere klassen hoort men zelfs : ik is vaak. Cf. honger, Vaal WATER wordt verkeerdeKjk voor vaarwater gebruikt \ 170 in : In lemands koniy iemand tegenstreven, ouder« kruipen^ enz. ; wel een bewijs, hoe weinig vaarwater men hier heeft. Na de oorspronkelijke bet. van 't woord vergeten te hebben, heeft de spraakmakende gemeente het dus eenvoudig in verband gebracht met de welbekende Vaalrivier. Cf. gehdkend. Vaab, vader, Scheldwoord, doch onder de Doppers nog in goeden zin gebruikt. Z. Doppers, pappa en moer. Vaablans, vaderlandsch, di. Nederlandsch. Nog ge- bruikelijk in : — pop, wassen pop, viooly speel- tuig. Een — meisi bet. een meisje van Afr. ouders ; een — skaap, een Afr. schaap ; doch — kerel, voor een Hollander, wordt niet meer gebruikt, zooals in den tijd van Chang, 't geval schijnt geweest te zijn, Val, steil gedeelte van een weg. Cf. afdrdante. VAL-EN-orsTAAN wordt als bw. gebruikt in den zin van : met vallen en opstaan, ongelijk, nu goed dan slecht. Vallen. Redenaars gebruiken soms de uitdr. : Daar is een woord gev alien van den vorigen spreker, in plaats van : Den vorigen spreker is een woord ontvallen, of de vorige spreker heeft een woord gebruikt. Deze uitdr. is een letterl. vertaling van 't Eng. a word has fallen fromy etc. en bet. voor den Ned., dat de spreker een woord (b.v. op den 'grond) heeft laten vallen. • ValsgeLIJKE, of soms door alliteratie^an^yeZyA^, insgelijks. Vansgelijke woord ook in Holl. gezegd. Vals^Ivier, een snel ronddraaiende dans. WaarscH. tut een verwarring van wals met de Vaal {rivier) ontstaan. Vangdam, dam waarin 't regenwater wordt o^gevtogen en bewaard. Cf. windam. Vaksleew^ese (eig. van^zijn-^leveh^zijn), oudtijdsche, tot een vroeger geslacht behoorende. Ook wel met mense verbonden voor oude luidjes gebruikt. 171 Vauk, varken. Hoe'tkomt, dat 't varken hier zijn spraak- kunstigen staart(f w) verloren en het hoen er een {er) gekregen lieeft, is mij niet duidelijk. 't Meerv . is echter nog varkensy hoewel 't in sommige streken reeds regelmatig varke geworden is. Varkblom, zeer onaesthetische naam voor den sclioonen aronskelk ; naar men zegt, omdat de varkens veel van den bol daarvan liouden, Varre, varen. Eng. fern. Vars, versch. Ook gew. Holl, Z. 't Amst. in O.V., II, 2. Vasgoed, vaste, onroerende (onroerbare) goederen. Vasmaakooi, een ooi, die haar lam niet wil laten zuigen en daarom vastgebonden moet worden. Cf. losmelk^ koei, Vasmelkkoei, Z, losmelkkoei. Vat doet als ww, voor verscheidene andere dienst. Zoo zegt men : Idat vat (Z. op laat) ; jij moet meer sout vat (je moet meer zout in't eten doen — tot een keuken- meid gezegd) ; vat vog een trossi f neem nog enz.) ; vatjou pad (ga uws weegs) ; vat (neem aian, daar I) ; ja, de kleurling zegt zelfs een vrou vat voor : een vrouw trouwen. In't Ned. Bet. wordt vatten ookbijna uitsluitend in plaats van nemen gebruikt. O. V. II, 2. Vat, watervat. Hoewel in den regel alle water voor huis- gebruik door pijpen en buizen uit rivieren of bronnen wordt aangevoerd, en pompen du3 welnig bekend zijn, noemt men dikwijls 't ?*aif, waarin elk huis een zekere hoe vcelheid water bcwaart, de j)omp. Z. pomp. Vee of KLiJTNVEE nocmt men nitsluitend scliapen eh hokken (geiten) ; koeien, sticren en ossen (dus rnnderen) heeten uitsluitend bceste, ViEELS. Opmcrlimg : De nitdr. i^eeh gfhdc en vmU ie 'rei(l li)ewijzon» P 2 V 172 cvenals dikswely verjaarsdag e.a , dat dc Afr., alle begrip van een genitief verloren hebbende, op grond van valsche analogic zonder omslag de 8 op een plaats stelt, waar ze voor hem gemakkelijker rait uit te spreken. Vel, vacht of huid van een dien Voor vel (omslag van een boek) bezigt men oo^rtrekseh Veldkombers, een soort van haros, waarin men op reis zelfs in de open lucht warm en droog slaapt, Veldperd, of vbl(d)sperd, een paard dat, wanneer't niet gebruikt wordt, al of niet gekniehalterd in 't veld — weilanden in den HoU. zin kent men hier niet — rondloopt. Z. stalperd, Velskoen, eig. veldschoen^ een stevige schoen van een eenvondig maaksel voor veldarbeid. VeUkoen maak is een eigenaardige, verbloemde uitdr. voor: zich met zijn vrouw voor dezer bevalling naar 't dorp begeven. De boeren in 't Binnenland nl. die te ver van een dorp wonen om den dokter te knnnen ont- bieden, gaan, zoo hunne middelen dit gedoogen, tegen den bepaalden tijd naar't dorp, voor welke gelegenheid zij een paar nieuwe veldschoenen maken. Van daar deze uitdrukking. Veb, voor. Opmerking: Eigenaardig is 't gebruik van dit woord ter vervanging van den datief of ter aanwijzing van 't reeht- streeksche voorwerp ; b.v. Ek si ver jmt (ik zeg u) / ek het ni ver horn gesien ni (ik heb hem niet gezien). Ver voor voor komt dikwijls bij onze oude schrijvers voor. Zoo ook Verbij, voorbij. Vbrboekt, eig. op 't doodenregister overgeschreveni zegt men van een dier, dat er slecht uitziet en oogen- schijnlijk niet lang meer leven kan, Z. verpot. » Vebbbakd. £!en verbrande kerrely een vlugge, gladde kerel (in goeden of kwaden zin). 173 Verduld, verbastering van* verdui veld. Ook wel in Ned, gebruikt. Vererg, zich of iemand ergeren, aanstoot nemen of geven. Ik is banje , ik ben erg boos. Bij oude schrijvers (Anna Bijns, Velthem, e.a.) vindt men reeds : ver- erren voor vertoomen, bedroeven, en verert warden voor : boos, toomig worden. Verflakste, Z. afgedanks. Verfoest, verkorven, iets verkeerd gedaan te hebben. Waarsch. van 't Du. fusen (ijlen) en fuscheln ( ver- knoeien.) Vergange, verleden. Van 't Du. vergangen. Verjaarsdag, verjaardag. Z. op veels. Verkeerd. Jij is verkeerd^ voor : je hebt 't mis ; ge vergist u ; je bent in de war, enz, is een letterl. vertaling van 't Eng. you are wrong. Jij bent verkeerdhet. in 't Ned. 6f : jij bent op een verkeerde plaats, aan 't verkeerd adres, of: je bent een onhandelbaar mensch ; met jou is niets aan te vangen. Verkleurmannetji, zeer gepaste benaming voor 't kame- leon. Z. trapsuuljies. Verlee', verlegen. Iemand — maak : i-emand graag maken, naar iets doen verlangen. Verlep, algemeen en eenig gebruikelijk syn. van verwel- ken, verflensen. Verlies, meerv. verlieste, Ta. boste. Verlies, als WW. eigenaardig gebruikt in : di beeste verlies, de trekossen worden moe, flauw. Soms ook van menschen gezegd (Namaqualand). Verloor, verliezen. Cf. doUe. Vermaak, bedriegen, deren ; graag of jaloerscli maken. Z. op hond. \n Vermeer, of VEMEER bet. in 't K, H. vomeeren, brc^keUi en wordt dus niet als een samentrekking van vermeer- deren gebezigd, VEHNA3l^E, voorname^jk. Z. bename. Verne UK, minder fijn, doch zeer algemeen en niet zoo ge- meen als het in 't Ned, klinkt, voor bedriegen. In N. Brab. algemeen, O.V.,I, 4. Veuniel, als intransitief WW. gebruikt voor ; veel telijden hebben, afslijten, bederven. VerongluKj een ongeluk krijgen, zonder dat de dood erop volgt, Verpot, akelig, armzalig uitziend ; iets minder sterk dan verboeht. In HoU. meen ik een soortgelijke uitdr, gehoord te liebben. Verruil, Z. ruih VeRS, vaars, jonge koe, en ook vrouwelijk kalf, dat in Holl. kuisje heet. Verseg, onder bedreiging verbieden, VeRSi, versje. Ook in 't Amst. wordt de e dus gerekt uit- gesproken, Verslind wordt soms gebruikt voor verslaan, Zelfs van den kansel heb ik liooren bewereu, dat David een leeuw verslond ! Vekspot. Jij sal raak hij dl baas : gij zult gefopt raken, in moeielijkheid komen. Z. spot. Verstuit, verstuiken, ontwrichten. 't Uitvallen der k is waarsch. te dan ken aan verkeerde analogie met stuiten en stooten, Versuim, vertoeven, zich ergeus een poosje ophouden ; niet : nalaten. Volgens V.D- wordt 't in Vlaanderea ill gelijken zin gebruikt. m Vebvelig, verkeerdelijk voor vervelend gebruikt. Cf. dooieriff, YigiBWAAlCLOOS heeft ^aa^t ^QXk gewoneu ziu nog diep van : zich zoo gedragen^ dat men daardoor anderer achting verKest. ViEVERiG, gemaakt, onnatuurlijk. Als dit woord van 't Fr. vif, levendig, wakker, enz. afkomt^ is 't diep ontaard. Cf. dooierig. ViNGERGOED, voor vingerhoedy door alliteratie, of omdat men niet meer aan een hoed denkt^ maar veeleer aan goedy in de bet. van benoodigdheid, zooals b.v. poets^ goedy feilgoedy enz, ViNNE, vinden. Vinne of vijnen komt zelfs bij onze oudste schrijvers voor. ViNNiG, snel (niet : hevig, scherp of bits). Vlak heeft naast de bet. van gelijk, effen, ook die van on- diep. Onder de verschillende bepi^lingen van dit woord noemt V.D. ook : zonder diepte ; doch zegt niet, waar dit gebruikelijk is. Ylei, een meer of min nitgcstrekte waterplas, die 's zomers geheel of gedeeltelijk opdroogt. Samengetrokken uit valleu Vlek, opensnijden. Waarsch. gevormd van vlaky eu dus cig. vlak maken. 't Oude vUggen bet. scheuren, splijten. Gevlekte visch = als panharing opengesneden en gedroogde visch. Ylebk, algemeen voor vleugel. Dt-'-^ e ofi^nij^ een wreedklinkende uitdrukking voor kortwieken, Vlie'e, vliegen. Hij vang , aardige uitdrukking voor : met open mond staan kijken. VoEL, voelen, wordt door Eng. invloed verkeerdelijk niet- reflexief gebruikt in uitdrukkingen als ; ik voel banje 176 lehhery Ik voel mij zeer aangenaam ; ik voel koudy ik (ge)voel mij koud, enz. Ih voel lehker, enz., bet. letterl. : ik heb een lekkere manier van voelen, enz. ! VoER, voeder. Groen-^voer syn. met nog groen afgesneden havergerven, Cf. hoot. VoETGANGER, de vcmielende sprinkhaan, zoolang deze nog geen vleugels heeft. VoETJi-voETJi-SPEUL, 't voeren van geheime correspon- dentie onder tafel tusschen twee personen, door middel van de voeten. VoETKOUs, op kousen (zonder schoenen) loopen. VoETSLAAN, loopen. VOETTRAP, bijzondere wijze van spitten. Z. hildruk. VOETWISSCHEN, Opmerkinff : Evenals in Gron. (en elders ?) bestaat ook hier onder werklieden 't gebruik, bezoe- kers of kijkers bij 't binnentreden van een bijna voltooid gebouw met krijt een teeken op de schoenen te maken en dit niet eerder uit te wisschen, voordat dezen een klein fooitje hebben gegeven. Men uoemt 't hier echter chalky en dus schijnt 't gebruik door de Engelscheo ingevoerd te zijn {to chalk the foot), VoLLENS, door assim. uit volgens ontstaan. VoNS, verb, van vondst, alles wat men vindt. Voo'l, vogel, bij verkorting ook gebruikt voor vo6*lstruiSf struisvogel. VogeUtruis komt reeds bij Nieuhof voor. Jij kan gen. ov!vodl m)et kaf vunff vi, bet. zooveel als : 't is een slinmie vogel, of rat. Voo'lent, een gelukkig gevonden naam voor een woeker- plant, een soort van marentak of vogellijm (Eng. mistletoe), dus genoemd, omdat het zaad dezer plant door den mest der vogels van den eenen boom op den anderen wordt overgebracht, dus als 't ware geent. ■% 177 VOORDANSER, Z. op ouwerwets. VoORKEER, voorkeeren, tegenhouden, terugjagen. Z. m- keer. VOORSKOOTJI, 't eenig gangbare woord (zooals in Gron.) voor : voorschoot, schort, boezelaar. VOORSLAG. Z. hengsel. Onder di — kom, slaag krijgen. Cf. streepsuiker. VoORTREKKER, €611 dcr eerste Kolonisten, die uit onte- vredenheid over 't Eng. bestuur naar 't Binneuland ziJQ getrokken en later de stichters zijn geworden van Natal^ den Yrijstaat en de Transvaal. Syn. met pionier, baanbreker. VORT, of FORT, voort, wcg. Ook Amst. Z, fort Vrek, omkomen, sterven (inzonderheid van vee). Samen- trekking van verrekken (V. D.), dat waarschijnlijk uit 't Du. komt, aangezien verrecken daarin den- zelfden zin heeft {die Glieder starr ausstreckend sterben ; vora Viehe, verachtlicb von Menschen. Weigand), en 't woord bij onze oude schrijvers niet gevonden wordt. Jij vrek sonder nekie^ een niet zeer christelijke wensch, dien men iemand op een bedrei- ging toevoegt. Vrij, niet alleen minnekoozen, tot een huwelijk aanzoeken ; maar ook (wat trouwens ook door V. D, aangegeven wordt) door vleierij en andere middelen iets van iemand trachten te verkrijgen (inz. van kinder en gebezigd), Vrijplaas, Z. bof. Vrind, meer gebruikeUjk dan vriend. Amst. O. V., II, 2, Vrot, verrot; ook slecht, nietswaardig (van dingen, dieren en menschen gebezigd). Ook een jongens- spel (Holl. hrijfiertje\ waarbij men dengene. die de 178 anderen krijgen moet, tracht to vermijden, alsof deze verrot (oudtijds : stinkende) ware. Vbotpootjies, een zickte m boonen, aardappelcn, enz., daarin bestaande^ dat de pootjks (worteltjes) weg- rotten en dus de plant doen sterven. Vrouwens, minder welluidend meerv, voor vrouioen. VuiLSlEKTE, Z. kwaaisiehte. VuLLis (ook plat Ned.) vuilnis ; fig. gebruikt in : jij is — '=jij is vrot, d.i., niets waard, onbekwaam. VuBK, vork. Ook gew. Ned. VuuR. In di koniy in moeielijlsheid geraken. Waarsch. een soldatenterm. VuurhSrd, stookplaats in een keuken. Een vuurhaard in een kamer heet kachel (voce). VuuRHOUT Ji, een zeer juist woord voor lucifer. 'n — trehj een lucifer aansteken. Yuurvtaa', een zeer gepaste benaming voor locomotief. Een heel wat mooier en juister woord dan 't Eng. engine^ dat sommigen den Engelscben napraten en dan nog radbraken tot injin, w. OpmerJcing : Deze letter, die in *t Ned. eig. niets anders dan een breede zijwaarts uitgesproken v is, heeft bij som- migen den klank der Sng. w = o^, vooral na yoorafgaanden medeklinker. Zoo spreekt men dus 1(wee, dwaas, hwaad uit, als(;f men schreef : ioe-ee, doe-aas, Jcoeaad. Waa', wagen ; meerv. wadns. Sij waa! is gesmeer^ ze^ men spottend van een, die een pak slaag heeft gehad. Waa'pad, rij- of hoofdweg. OpmerJcing : Straatwegen zijn hier ten eenenmale onbekend, daar de grond bijna overal hard en steenachtig is en boven- dien de Afrikaner liever met zijn rijtuig bezijden den stiik- \ 179 gereden weg een nieuw pad baant, dan bet oude te her^ stellen ; behalve in meer bevolkte streken, waar de weg juist afgebakend Ir. Den weg met barde baksteenen uit te vheren^ zooals men in Ned. doet, zou bem dus nooit in 't hoofd komen ! Waa'wieloore of BAKOORE, wijd van 't hoofd staande ooren. Z. op per ski. WACH-'if-BiETJi> eep wUde hees^er, met ^chJei^Yijr^^ gebogen dorens^ die iemand 't voortg^an zeer kua- nen bemoeielijkeD. Vandaar die gelukkige naam. WAijFEji of WATTER, welk, wat voor e^ ? door samen- trekking en assim. uit watvevy toatooor ontstaan. Welk wordt in de spreektaal niet gebruikt. Z. op not en waiter, WakSj schoensmeer. Jn de Saks. prov. zeg|; men wihs. (Q.V.,I, 3). 't Du. wachs = was. Warm. In — water koniy in moeielijkheid geraken. Z. op viiur. Was, verl. tijd van wezen of ziju^ is 't eenige imperfectum dat nog geregeld gebruikt wordt, Opmerking : Bij alle andere ww. wordt deze tijd door 't perfectum (J.k het gelooj^y gegaan^ enz. voor : ik liep, ging, enz.) vervangen. Het ww. beeft trouwens geen andere tijd- vormen dan den onvolmaakt tegenwoordigerijden volm.tegenw. (of verleden)f den onvolm. toehomenden en den volm. toeJc, tijd (Jtegenw, of verl,) van de aantoonende wys en den on- volm, en volm, toeh. Hjd der voonoctardelijke vnjs. AlJe andere tijden raoet men door omscbrijving uitdrukken. Ten einde biervan een duidelijke voorstelling te geven, heb ik door sommige mijner leerlingen de volgende negen zinnen in 't K. H. doen overbrengen, welke ik bier met bun vertalingen laat volgen : Nederlandsch. Kaapsch-Hollandsch. 1. Ik las, terwijl bij sliep. Ik het gelees, so lang as hij geslaap het 2. Ik heh gelezen^ terwijl bij sliep. Als boven. 180 3. Ik heh gelSzen, terwijl hij geald- Ik het gelees en toe het hij gealaap, pen heeft. 4. Ik had gelezm, toen hij ktoam, Ik was klaar met lees, toe hij kom ; of : ik het al klaar gehad met lees, toe hij gekom het ; of : ik het al geleea al, enz. 5. Ik had gelezen, terwijl hij sliep, Ik het geleesy toen (so lang) hij ge* alaap het, 6. Ik zal lezethf als gij komt, Ik sal net /ee«, as jij kom. 7. Ik 1^/ gelezen hebben, als - gij Ik sal klaar wees (of ^) met lees, komt. as jij kom ; of : ik 8aZ gelees het al, enz. 8. Ik zou lezen, terwijl hij sH^, Ik sou lees, so lang as hij, skuip ; of ik was vanplan om te lees, enz. 9. Ik zou gelezen hehben, als hij Ik sou klaar gewees (geJiad) het kwaro. met lees, as hij kom ; of : ik sou al gelees het, enz. Het bestek van dit boek laat niet toe, over *t bovenstaande verder uit te weiden. Alleen aij nog opgemerkt, dat blij- kens Nos 2 en 5 alle onderscheid tusschen perfectum en plusquamperfectum is weggevallen, gelijk men dan ook dagelijks ik was gewees voor : ik ben geweest, hoort ge- bruiken. Dat dit verlies van onderscheid in tijdvormen bij de WW. in 't dagelijksch leven geen groote zwarigheden veroorzaakt, kan ik toestenmien ; doch, hoe men met zoo^n gebrekkig werktuig de fijnere schakeeringen der gedach- ten op wijsgeerig en wetcnscbappenlijk gebied zou kifn- nen uitdrukken, is mij nog een raadsel. Aan 't getal van " Ik mee/i^s " (voce) zou dan wel geen einde komen. N.B. Het is een treurig feit, daft opgroeiend geslacht (dank zij de Engelsche opvoeding van den tegenwoordigen tijd) het Hollandsch minder zuiver spreekt dan oudere personen, die niet alleen in*t gebed (Z. mijn voordracht over 't Afrikaansch, Z.A.T. Aug. 1880), maar ook in *t gesprek met geletterden de sterke ww. nog vrij geregeld vervoegen. Was, wasschen ; iemand di hop — ^ doorhalen, berispen, Ook iu Ned. gebruikelijk. Wat is 't in de spreektaal eenig gebruikte betrekk. vnw. voor die, wie, dat, in alle naamvallen en geslachten ; b.v, di mail wat die gesS het: de man die datgezegdheeft. \ 181 enz. (Ook Amst. O.V., II, 2.) Als vrag. vnw. kan wat eeu voorzetsel v66r zich nemen : voor waty om wat, in plaals van waarvoor, waarom. Ook dit is waarsch. aan Eng. invloed te danken. Water, wateren. Sy mond water na di dinff, is de eenige uitdr. die men hier kent voor watertanden. Water. Dat is — op sij meule : dat komt hem van pas, te stade. In Ned. zegt men gewoonlijk : dat is horen op zijn molen; volgens V.D. echter ook wel water* Dat men hier nitsluitend wate7 bezigt, komt daarvan, dat bijua alle molens door water bewogen worden en dat water voor dit en andere doeleinden de groote levensvraag van Z. Afr, mag heeten. Water-aar, een stroom welwater (meestal uitwendig kenbaar aan den plantengroei in de onmiddellijke nabijheid), die zicb op een afstand als een groenen streep te midden van een woestenij vertoont. Waterdraa'r, waterdrager, hommelbij. Waterlemoen, door verwarring met lemoen, Kmoen, lamoen uit watermeloen ontstaan. Waterpas zegt men, zeer geestig, in ongunstigen zin van iemand die altijd koel en onverschillig blijft en voo^* niets geestdrift doet blijken. Waterrecht, overgeerfd of gekocht recht op een zekere hoeveelbeid water uit de rivier of gemeentesloot ter besproeiing van tuin of akker. In een land als dit een ware twistappel I Watter, Z. waffer. WdDUWEE, weduwe. Cf. skaduwee. Weer, Di weer is in di luck : daar is onweer of zwaar weer in de lucht. Weergaal of WEERGAL, weerga, gelijke. Opmerking : Door 't aaiibechten van letters ale 2 of r achter ^ 182 woorden als dit, bewijst de Afr., dat hij de oorspronkelijk beteekenis dier woorden niet meer begijpt. Hij voelt du hier niet meer, dat ga of gade verbondene beteekent en dat dus weer-ot wedergade eig. een van twee dingen of personen is, die een paar vormen. Weerwolp, een wolfsoort, ook maanhaarjakhals genoemd. In 't Ned. bet. dit woord een mensch in wolfsge- daante^ eeii schrikbeeld uit de oiide Germaansclie mytkologie, waarmee men thans nog kinderen bang- maakt. Weer is 't Gothisch vair^ 't Lat. vir = man ; weerwolfhet, dus manwolf. Weggooi wordt dikwijls als syn. van verliezen gebruikt. Voor den Ned, klinkt de uitdr. hij het sij boek wegge- gooiy alsof het boek met opzet ware wegge worpen. WiEOstAAN, naai" binnen slaan, schielijk opdrinken of inzwelgen. Wel-af ('t Eng, welUoff) verkeerdelijk gebruikt voor : ge- goed, welgesteld, bemiddeld, Wenakker, 't uiteinde van een stuk land, waar de ploeg omgeioend wordt. Wens. Ik het soo 'w voor : ik heb zoo'n verlangen naar. Wereld heeft bier in den mond van de meesten een zeer beperkte beteekenis. Er zijn in Z. A. ongeveer zoo veel wereldesih er bergreeksen zijn, die de eene streek van de andere scheiden. Zoo spreekt men van : 'w andere (een ander distrikt), ^nklipper — (een rots- achtige streek) 'w koren — (korendislrikt), enz, enz. Wei een bewijs, dat de aardrijkskundige kehnis van de meesten zicli niet ver uitstrekt. WfittK, werken, wordt ook gebruikt voor om'gaaii met, han- teeren, enz, b.v. Jij loerk vcrkeerdmct digranf saam : Jij hanteert de graaf verkeevd. WEttltSMAK, op grond van valsclic analogic (b.v, ow- 183 bachtsmmi) verkeerdelijk voor werkman gebezigd. Cf. dikswel e.a, WSrskaf, lets op ongewone, zonderlinge of luidruchtige manier verrichten. 't Oud-HoU. werscappen of waerscappen bet. een gastmaal houden, feestvieren. 't Du. wirthschafteTif huishouden^ beheeren, buiten- sporigheden begaan, een helsch leven maken^ slemt echter meer in beteekenis met 't ISiaapsche woord overeen, zoodat dit laatste iiit den vereenigden in- vloed van beide ontstaan schijnt te zijn. W^BSKAF, als znw., een zaak, een winkel ; ook een vreemde, zonderlinge of verwarde boel. Wewenaar (ook gew. Ned.), weduwnaar. Daar sleep*n , zegt men, als zich 't een of anderaau den sleep van een vrouwekleed heeft vastgehecht en achteraan sleept. WiEKE, een onkruid dat andere gewassen verstikt. 't Ned. wikke, WiET, samengetrokken uit wie dat, in een zin b.v. als wiet ook konif enz, Wi JS heeft in 't dagelijksch leven niet de bet. van verstandig (Z. slim\ maar die van brutaal, rad met den mond^ geneigd tot 't maken van scherpe aanmerkingen of antwoorden, voortvloeiende uit zelfgenoegzaamheid en ohverdraagzaamheid ; bedilziek. Schertsend van een kind gezegd, bet. het voorlijk, lets bevattelijker of vlugger dan de leeftijd doet verwachten. Van een dier gebruikt men het in den zin van : vol streken, nukkig, valsch, niet te vertrouwen. Opmerking. Uit al de voorgaande bepalingen bb'jkt, dat we hier sleclits met een wijziging van 't grondbegrfp toija (verstandig) te doen bebben. Ik ben due niet geneigd, met Dr. Chang, aan te nemen, dat dit wys nit vya of vies (kieskeurig) zou ontstaan zijn. Ook is 't niet moge- lijk, dat de overgahg van vies tot wijs hier pla&ts gebad 184 hebbe, daar de v als begin letter wel verscherpt, maar niet verzacht wordt. Eindelijk kent noch ^t hedendaagsch noch *t Oud-Holl. Let woord in doze beteekenis, en dus is *t hoogstwaarsch. wel hier in de dagen der 0. 1. Comp. ontstaan, toen te midden der algemeene onwetendheid iemand met wat meer wijsheid dan de anderen licht tot de bovengenoemde ondeugden verviel. WiJSTER, wijzer ; ook gebruikt voor de tong of naald eener weegschaal. Cf. boste. WiLSAND, (eig. welzand), een losse5 onder water staande zandlaag waarin alles wegzinkt^ is niet^ als in 't Ned. syn. met drijfsand (voce). Wind. Hij maak sonder stof^ zegt men van een groot- spreker of windbuil. WiND-AF, v66r den wind. WiNDAM, of GROOTE DAM, dam, waarin men 't water van QQufontein (bron) leidt, ten einde 't voor velerlei gebruik te bewaren. Cf. dam en vangdam. WiNDGAT (plat), windbuil, blaaekaak, enz. Minder aar- dig dan donderpadde (voce). Wind-op, tegen den wind. WiNGERD, wijngaard {gaard = tuin ; Eng. garden)^ heef alleen den zin van een veld beplant met wijnstokken, die als de aalbessen op stam in Ned., tot zelfstandige boompjes gevormd worden. Men doet dit om daar- door de wijnstokken minder aan den vemielenden invloed van de sterke winden bloot te stellen^ Cf. prefeeL WiNGERDSTOK, of bij verkorting stok, druivenboom, wijn- stok. WiNGERDSTOMPiES, oude, uitgerooide wingerdstokken, die tot brandhout gebruikt worden. WiNTERSGOED, wintergoed of-kleeren. Voor epentbetische s cf. dikswely werksman. enz. \ 185. VViNTERSoORE, winterooren. Z icintersgoed, WiP, een toestel om moUen enz. te vangen. Wip bet. vroeger in 't Ned. een soort van galg (wip-galg) en daaraan moet deze naam ontleend zijn. Santhaaswip wordt soms schertsend xoorjijne kam gebezigd. WiTLOOD, loodwit, de welbekende verbinding van lood- oxyde met koolzuur en water, vooral als verfstof go- bruikt. De omzetting van 't juiste loodwit (een witte stof uit Zood verkregen) in 't onjuiste witlood (dat eig. een witte soort lood bet.) is toe te schrijven aan 't Eng. white lead, gelijk men ook, in navolging van 't Eng. red lead, rooilood zegt in plaats van roode menie. WiTSEERKEEL, een gevaarlijke keelontsteking, vooral bij kinderen. WoxDER. Ik wonder wordt verkeerdelijk gezegd voor : ik ver wonder mij, ik ben benieuwd, 't Eng. I wonder. Cf. voeL WoR, worden. Worre hoort men ook te Amst. en in Geld. O.V., II, 2, AVoRS. Hij soek — in di hondehok zegt men zeer aardig van iemand, die vergeefsch werk verricht. WoRTELS (witte), pastinaken. Eng. parsneps. Wrentig, verkorting van warendig, een verzachte vorm van waarachtig. Wrentjies, als boven. WuRGSiEKTE, juiste benaming voor de zoo gevreesde diphtheritis, WuRM, worm (meerv. wurms) ; ook voor rtips in 't algemeen gebruikt. Z. rispers. > AANHANGSEL. Ammala-doemini^ of YANG-YANG, krijgertje, een jongens- spel. Cf . hof en vrot. Bak; een in di — set, iemand overtreffen, overvleugelen, in *t nauw brengen. Opmerking : Dese aitdr. is ontleend aan 't wingerdspitten, waarbij aan iederen arbeider een vak tuBschen twee rijen stokken als taak wordt aangewesen. Daar alien te geUjk ' aan *t zelfde einde beginnen en steeds aohtemit vericen, bl|jft Boms de swakke of Inie arbeider met aijn ongMpit vak aohter, en raakt boo in den lak. Of. dood'sU, Beghieks, gek, mal, malkop. Dit woord kan verwant zijn aan begekhen, of misscliien aan hehekaen. Bok; hij het gaan bokke haal, enphemistische uitdr. voor : hi] is dood. Z. bokkeveld. DiSNES, achterblijver, sukkelaar. Verb, van 't Bng. dis- tance, een term aan 't wedrennen ontleend. Doer, gew. uitspraak van daar (voce). DouB, als boven. In sommige streken gebmikt men, om iets op zeer verren af stand aan te duiden, de om- slachtige uitdr. : daar waar H ver is ! GuNTEB, de eenige overgebleven vorm van ginder, ginds gene. Ook gew. Ned. Kalkoenman(ne)tji, gew. voor mannetjeskalkoen, of kal koenscben baan. E^ATPOOTJi ; 'n madky noemt men heel aardig 't bij elkaar brengen van de vingertoppen der hand, zoo- dat ze op de zool (onderkant) van een kattepoot gelijken. Op koude ochtenden, wanneer de vingers verkleumd zijn, maken de kinderen daarvan een spelletje. Oo'dieneb, oogendienaar, vleier, aanbrenger, klipspaan. Oo'bkant, znw. en vz., overzijde, aan gene zijde. Cf . dus^ kant. 188 Oo'eleeb, overleder van eea schoen. Met di — — gooi : schoppen. Peer, schertsend voor vuist gebruikt, feelijk 't Ned. muil- peer voor : slag in 't aangeziclit* SiNLiK bet. zindelijk, rein, net, en niet, als H Ned. zinlijk, of zinneKjk: wnlpsch, wellustig. Ofsohoon beide woorden waarscb. van denzelfden wortel afkomen en verwant zijn aan zien, dus iets zichtbaars of niter- lijks beteekenen, worden ze in 't Ned. streng onder- scbeiden. In 't Amst. der 17® eeuw scbijnt dit ecbter niet 't geval te zijn geweest (bij Bredero komt sirme- lijch = zindelijk, rein, net voor), en dus dankt ^t K.H. ook dit woord waarscb. aan 't Amst. — Daar men nu zinnelijk in den Ned. zin mist, gebruikt men biervoor Speuls, dat niet meer, als 't Ned. speelsch, voor : geneigd tot spelen, maar uitsluitend voor wellustig, geil, tocbtig (van dieren) gebruikt wordt. Z. brons, ViJFTAK, scbertsend voor band of vuist gebezigd. Z. band- om, VooRHUis bet. niet portaal, vestibule, maar een voorkamer, waar men, om zoo te zeggen, met de (voor) deur in 't buis valt. WiJSBEOUNE, of wusBRAME, wonkbrauwon. OpmerJeing : Over de afleiding van dit woord bestaat groote onzekerheid. Brauw is verwant aan 't Eng. Irow en 't Da. Braue of Braune, doch omtrent den wortel dier woorden is men 't niet eens. Dat de Afrikaner voor wenk wijs zegt, is hem niet zoo erg kwalijk te nemen, als men weet, dat men reeds in Kiliaans tijd niets meer van die eerste lettergreep verstond en beurtelings fvijn', wi^nd'^ wijngh'f win-, wim' en wimjphrauwe schreef. Zelfs Bilder- lijk, die anders niet licht met de afleiding van een woord verlegen was, wist er geen raad mee. Voor de hrame(n) is echter de Afrikaner wel verantwoordelijk. VERBETERINGEN. (ZIE VOORBERICHT.) LADZ 2, • reg. 11 v.b. staat ; schelwoord, lees : scheldwoord 5. »> 10 ,. 99 komt in,. 99 komt ook in 5, >» 23 „ >9 zij, 99 • zijn 7, >» 3 v.o. 99 andag. 99 andach 8. }} 14 v.b. » and're, 99 andre 8, 19 19 „ 99 aardig. 99 aardige 8, n 21 „ 99 voortgaan, 99 voortgang 11, » 12 v.o. 99 de. 99 di 15, »> 7 v.b. 99 de eene, 99 *t eene 17, n 14 v.o. 99 bietje, 99 bietji 19, >» 1 ., 99 de Ned., 99 den Ned. 23. j» 13 „ 99 ramhok, »9 ramhok 26, }) 18 v.b. 99 ingevoerd wordt, lees : ingevoerd, wordt 27, }) 8 v.o. 99 piatten, lees ; praten 35, »> 6 „ 99 of de, 99 of den 37, » 7 „ 99 self. 99 zelf 39, >» 13 v.b. 99 men, 99 meer 39, >> 4 v.o. 99 gebrruikt, 99 gebmikt 40, >> 4 v.b. 99 dunweltje, 99 dnwweltje 40, » 8 v.o. 99 of. 99 ook 41, » 1 v.b. 99 sclierpe, 99 scherp 41, i> 9 „ 99 verwanging, 99 vervanging 54, j» 12 „ 99 Brederos, 99 Bredero 63, >> 6 „ 99 jaloezies (,), 99 jaloezies (,) 6*, »> 18 „ 99 skijffi of skuiffi,, skijfi of sknifi 69, » 11 „ 99 die, 99 di 71, >» 9 „ 99 klandiesii, 99 klandiesi 72, »» 6 v.o. 99 qaintana, 99 qnintana 72, >j 5 99 99 due, 99 dns 75, » 16 v.b. 99 di. 99 die 79, 99 16 „ » wor. 99 was 81, JJ 12 v.o. >f di. 99 die 83, 99 18 v.b. 9> zooi. 99 sooi 86, 99 2 „ 99 veel., 99 verl. 89. 99 3 v.o. 99 de bast, 99 den bast 94, 99 7 v.b. 99 ziin. 99 zijn 99, 99 1 v.o. 