None
De lezer zal dan ook vinden, dat ik getracht heb niets aan te nemen nit de Contra Deduetie, dat niet uit andere bronnen te contro- leren is, en dat ik steeds de verklaringen zoveel mogelik aan andere gegevens toets. Er is nog veel in de Contra Deduetie, dat uitteraard minderwaardig is als getuigenis. De moeilikbeden, waartegen Tas en van der Heiden, bij het verzamelen van getuigenis te kampen hadden, waren zeer groot : — de vrees voor onaangename gevolgen, de ouderlinge haat, de grote afstanden, die de burgers van elkaar scheidden, de onwil, die steeds bij de ambtenaren ondervonden werd, wanneer er een verklaring moest gemaakt worden,i \xet vertrek van velen, die zeer belangrijk getui- genis hadden kunnen geven, de dood van anderen, enz. Om saam te vatten : de Contra Deduetie is een bron van de grootste betekenis voor de studie van ons vraagstuk. De bewijs- stukken, die zij bevat, zijn op zichzelf zeer belangrijk, en bovendien, voor zover zij gecontroleerd zijn, echt en onvervalst bevonden. Zij is derhalve volstrekt niet te vergelijken met de Deduetie, die ^ Toen b.v. Tas e.a. een verklaring wilden passeren waarin, " die iiber grosse THE COMPLAINTS AGAINST W. A. VAN DER STEL 177 The colonists, therefore, had not the slightest opportunity of employ- ing undue influence whilst engaged in the collection of their evidence. The suspicions of the officials would speedily have been aroused, and any attempt of the kind nipped in the bud. So that wherever the Secretary drafts a deposition at the request of Tas and van der Heiden, we can scarcely suppose that such deposition was not really voluntary. Had there been the very slightest attempt to obtain a statement by improper means, it was the easiest thing in the world to decline, or to appeal to the Government, whose attitude to the burghers was distinctly hostile. At the same time it is none the less incumbent upon us to subject to a careful examination whatever evidence we derive from these depositions. For the most part they relate to events which took place four years or more previously, a circumstance to which objection may legitimately be taken, and now that the hated tyrant had fallen it was a temptation for the witness to exaggerate the oppressive character of his rule. We must therefore check every statement by a reference to some entirely independent authority (or authorities), and where we find a substantial agreement between our sources, we may conclude that we are not far from the truth. Where no such comparison is possible, we must weigh the general circumstances, the credibility of the statement, the probability of the facts alleged, and so on, precisely as with any evidence submitted to us by a party in an action at law. The reader will find that I have endeavoured to exclude any evidence furnished by the Counter Defence that cannot be verified from other authorities, and that wherever possible I invariably check the affidavits which I cite by comparison with independent data. There is much other matter in the Counter Defence that from the nature of the case is of less value as evidence. The difficulties with which Tas and van der Heiden had to contend, when engaged in the work of compilation, were very considerable — the fear of unpleasant consequences, mutual animosities, the great distances which separated the colonists from one another, the reluctance invariably displayed by the officials when a deposition had to be drafted, the departure of many witnesses who were in a position to furnish extremely important evidence, the death of others, and so on. To sum up, the " Contra Deductie " is an authority of primary signifi- cance for the study of our problem. The documentary evidence which it contains is extremely important in itself, and where verification has been possible, has been found genuine and free from falsification. It is therefore in no sense to be compared with the " Deductie," which Falschheit des Secretarii Abraham Poulle," geopenbaard zou worden, werden liuu de diensten van 't gerecht goweigerd. (Kolbe, 825.) N 178 DE KLACHTEN TEGEN W. A. VAN DER STEL bijna geen enkel stuk bevat, dat niet op de een of anderc wijze ver- draaid of vervalst is. Verre van geen " evidence " te zijn, en als " utterly worthless " te verwerpen, vormt zij de belangrijkste verzameling dokumenten over de van der Stel kwestie, die wij in druk bezitten. § 2. De Tijdgenoten. Buiteu deze werken, door de twee partijen uitgegeveu, hebben wij nog de verslagen van tijdgenoten, die de strijd tussen Gouverneur en kolonisten van buiten hebben aanschouwd. Drie schrijvers komen als zodanig in aanmerking, — Bogaert, Kolbe en Valentijn, A. Abraham Bogaert i kwani 4 Februarie 1706 met de retourvloot uit Indie aan de Kaap.^ Hij kende de Kolonie goed, daar hij er vroeger reeds verscheiden nialen geweest 3 was. Hij logeerde, gedurende zijn verblijf, bij een van de samenzweerders, en vertrok met de vloot naar Nederland op 4 April 1706.* Zoals de lezer weet, had hij bij zijn vertrek hefc Klachtschrift der vrijburgers tegen de Gouverneur, die hemel en aarde bewogen had het in bezit te krijgen, in bewaring genomen. Bogaert heeft dus de woelingen aan de Kaap met eigen ogen gezien. Hun " beginne en grootste hevigheid," zegt hij, heeft hij " met eigen oogen beschouwt." Hij geeft een zeer nauwkeurige beschrijving van de " kaapsche Zaken," waarin zowel de gebeurtenissen als de inhoud van allerhande stukken zorgvuldig en korrekt worden weergegeven. Zijn relaas is op sommige punten vollediger dan dat van Tas en van der Heiden in de Contra Deductie. Hij geeft ook een verhaal van wat er aan de Kaap voorviel na zijn vertrek, en dit is niet minder vertrouwbaar. Met de leidsmannen der vrijburgers, voor wier zaak hij een levendige sympathie gevoelde, stond Bogaert in nauwe betrekking. Hij heeft dus ook inzage gehad van de stukken, beedigde verklaringen, enz., door hen bijeengebracht, ter verdediging van hun zaak. Zijn verhaal bewijst, dat hij zich van die dokumenten bediend heeft. Hij bleef ook nog later hun vriend, en toen, in 1711, hun Contra Deductie verscheen, schreef hij hiervoor (naar de mode van de dag) een inleidend vers. Zijn verhaal heeft, op een aantal punten, een eigeuaardige overeen- komst, in uitdrukking en zinswending, met het bekende, anoniem verschenen, vlugschrift, de " Neutrale Gedagten." Of Bogaert werkelik 1 Abraham Bogaert, " Historische Keize door d' Oostersche Deeleu van Asia, enz." Amsterdam, 1711. THE COMPLAINTS AGAINST W. A. VAN DEE STEL 179 scarcely contains a single document that has not been tampered with, one way or another. So far is it from being " no evidence," or from deserving to be dismissed as " utterly worthless," that it constitutes the most important collection of documents relative to the van der Stel controversy, that we possess in printed form. § 2. The ConUmporaries. Apart from these publications of the two opposing parties we have also the accounts furnished by contemporaries who were outside witnesses of the struggle between Governor and colonists. Three writers call for mention under this head, Bogaert, Kolbe, and Valentijn. A. Abraham Bogaert reached the Cape on February 4, 1706, on board the return fleet from India. As a result of several previous visits he Ivuew the Colony well. During his stay he took up his quarters with one of the conspirators, and on the 4th April, 1706, he left with the fleet for the Netherlands. As the reader is aware, he was entrusted upon his departure with the charge of the Memorial which the colonists had drawn up against the Governor, and which the latter had been moving heaven and earth to secure. Bogaert was therefore an eye-witness of the disturbances at the Cape ; as he tells us himself, he had " with his own eyes beheld their breaking out and their greatest violence." He gives a most exact account of the position at the Cape, not confining himself to a mere narration of events, but reproducing with care and accuracy the contents of all manner of documents. In some respects his narrative is fuller than that given by Tas and van der Heiden in the " Counter Defence." He also gives us a no less accurate account of what happened at the Cape after his departure. With the leaders of the colonists, for whose cause he felt a lively sympathy, Bogaert was in close touch. He therefore had every opportu- nity of perusing the documents, sworn declarations, etc., which they had brought together with a view to establishing their case, and his narrative indicates that he did not allow the opportunity to pass. He continued to maintain friendly relations with the colonists, and when the Counter Defence appeared in 1711 he composed, according to the fashion then prevailing, some introductory lines. In style and expression his narrative displays at a variety of points a remarkable degree of similarity to the well-known anonymous pamphlet, the " Neutrale Gedagten " or Impartial Considerations. Whether - Op. cit., 465. ■' Ibid., 519. * Ibid., 538. 180 DE KLACHTEN TEGEN W. A. VAN DER STEL een hand i,^ehad hceft in de saraenstelUu<^ van dit werk, dan of hij het alleen geraadpleegd heeft, zou een nader onderzoek moeten vaststellen. Belialve wat Bogaert van de vrijburj?ers, bij wijze van dokumentatie, zou kunnen gekregen hebben, heeft hij nog duidelik andere bronnen van inlichting gehad. Hij geeft de inhoud van enige stukken, die hij alleen van de hoofdkantoren der Compagnie kan verkregen hebben. Hoe hij die bemachtigd heeft, is niet duidelik ; men mag echter ver- moeden, dat hij die door de invloed van een of ander hooggeplaatste ambtenaar gedaan gekregen heeft. Wij weten, dat hij vrienden onder de Bewindhebbers had, en misschien ook aan enkelen geparenteerd vvas.i Zijn verslag is de volledigste, en tegelijk de uauwkeurigste beschrij- ving, die wij hebben van de beweging tegen van der Stel. Theal heeft volkomen gelijk, waar hij zegfc, dat Bogaerts beschrijving de allerbeste is, die wij uit die tijd bezitten. Hij is sterk ingenomen voor de vrij- burgers en tegen de Gouverneur, maar laat zich nooit verleiden tot enige onnauwkeurlgheid ; en zijn oordeel over de gebeurtenissen en over de karakters der acteurs in de tragedie, hoewel dikwels scherp, is nooit onverdiend scherp, of onbillik. Hij zegt niets, dat men, na een zorgvuldig onderzoek van de hele kwestie, niet zou kunnen, (of moeten) beamen. B. Kolbe^ kwam naar de Kaap in 1705 en bleef er tot 1713. Zijn beroemde Beschrijving van de Kaap, — de uitgebreidste uit die tijd, — bevat ook een omslagtig verhaal van de verwikkelingen tussen de Gouverneur en de vrij burgers. Het is voor een groot gedeelte geput uit B6gaert en de Contra Deductie. Hoewel een vreemdeling en door van der Stel bij zijn aaukomst zeer vriendehk onthaald, koos Kolbe spoedig partij voor de burgers. Zijn verhaal is sterk gekleurd door zijn partijdigheid. Zijn werk blijft echter een belangrijke bron, daar hij van zijn persoonlike ervaringen spreekt, en hier en daar biezonderheden geeft, die elders niet voorkomen, Zijn beweringen moeten steeds aan andere gegevens getoetst worden. C. Valentjin ^ was gedurende meer dan twintig jaar af en toe aan de Kaap, als bezoeker. Hij heeft er echter nooit langen tijd vertoefd. In 1705 schijnt hij een tocht naar het distrikt Stellenbosch gedaan te hebben. Hij was een nauwkeurige en oplettende schrijver, die van alles nota maakte. Door de van der Stels, vader en zoon, werd hij steeds zeer hoffehk behandeld, en geholpen met inzage van kaarten en dokumenten, die hij nodig had voor zijn Beschrijving. Willem Adriaan vooral schijnt geen moeite gespaard te hebben om op Yalentijn een goede indruk te maken, en nam hem in 1705 mee in * Vgl. zijn " Gedichten." Amsterdam, 1723. * P. Kolbe, " Caput Bonae Spei Hodiernum," &c. Niirnberg, 1719. THE COMPLAINTS AGAINST W. A. VAN DER STEL 181 Bogaert actually had a band in the compilation of this work, or whether he merely used it as an authority, is a question to be determined by a more detailed investigation. In addition to what Bogaert must have been able to obtain from the colonists in the way of documentary evidence, it is clear that he had other sources of information. He gives the contents of several documents which he can only have procured from the head offices of the Company. How he obtained possession of these is doubtful, but we may presume that it was through the influence of some responsible official. We know that he had friends amongst the Directors, some of whom may even have been his relations. His narrative is the fullest and at the same time the most accurate account that we possess of the movement against van der Stel. Theal is altogether correct when he affirms that Bogaert's description is easily the best that has come down to us from a contemporary source. He is strongly on the side of the colonists and against the Governor, but he never allows himself to be led astray into any inaccuracy, whilst his judgment upon the events, and upon the characters of the dramatis personae, although frequently incisive, is never undeservedly so, and never unfair. There is not a word that a careful investigation of the whole question does not enable ns, or rather oblige us, to endorse. B. Kolbe arrived at the Cape in 1705 and remained till 1713. His famous description of the Cape — the most comprehensive belonging to the period — includes a detailed account of the complications between the Governor and the colonists, based largely upon Bogaert and the Counter Defence. Although a stranger, and the recipient upon arrival of much attention from van der Stel, Kolbe speedily allied himself with the colonists. The complexion of his narrative is strongly partisan. At the same time, as he reports his personal experiences, and here and there furnishes details not elsewhere found, his work is not without value as an authority. But his statements must invariably be checked by a reference to independent data. C. For more than twenty years Valcutijn was an occasional visitor at the Cape, though his visits were never of long duration. In 1705 he seems to have undertaken a journey to the district of Stellenbosch. He was a careful and observant writer, who took notes of everything. He was invariably treated with great courtesy by the van der Stels, both father and son, who placed at his disposal the maps and documents required for his Description. Willem Adriaan in particular seems to have spared no trouble to impress Valentijn favourably, and iu 1705 lie took ^ Francois Valontijn, " Oud en Nieuw Oost Indien," Xe. Boek, " Beschryvinge van de Kaap der Goede Hoopo, met de Zaakcn daar toe behoorendo." Amster- dam, 1726. 182 DE KLACHTEN TEGEN W. A. VAN D:^^K STEL zijueigen karos met zes paarden bespannen, om hemzijn buitcn, Verge- legen, te tonen. Over de beweging tegen de Gouverneur laat Yalentijn zich niet uit, hoewel het duidelik is, dat hij sterk met van der Stel sympathiseert. Over de burgers en hun klacliten is hij slecht te spreken.i Zijn boek was bestemd de roemruchtige daden der Nederlanders in do Cost te verheerliken, en derhalve liet hij onvermeld, wat hij als ongeschikt voor zijn doel achtte.2 Voor de studie van de van der Stel kwestie heeft het werk diis weinig waarde. Het bevat echter allerhande gegevens omtrent de regering en de ekonomiese toestanden, die uit de officiele bronnen geput zijn. § 3. Archivalia. A. Uitgegeven. — "Wat de officiele bescheiden betreft, de papieren der Compagnie, hiervan hebben wij in druk de korrespondentie van Gouverneur en Raad, met hun overheid, en met hun ondergeschikten aan de Kaap, uitgegeven door Leibbrandt, in de Letters Despatched (1696-1708), en Letters Received (1696-1708).3 De brieven zijn voor ons doel zeer belangrijk, hoewel wij steeds hun " officieel " karakter voor ogen moeten houden. De ambtenaren zijn bier de aangeklaagden, en hun brieven, de beweringen van de ene partij bij het geding, zijn dus geenszins als ueutrale bronnen te beschouwen. B. Onuitgegeven. — Veel meer belangrijk dan deze korrespondentie zijn de stukken in 't Kaaps Archief en op 't Koloniaal xirchief in den Haag, die tothiertoe nog niet 't licht gezien hebben. De lezer zal bemerken, dat hiervan een ruim gebrnik gemaakt wordt, bij wijze van aanvulling en vergelijking. Verder verschaffen de Erfbriefboeken, op 't Kantoor van de Land- meter- Generaal te Kaapstad, kostbare gegevens van geheel neutrale aard. § 4. Het Daghoek van Adam Tas. Een bron, die onder de meest belangrijke moet gerekend worden, is 't Dagboek van Adam Tas.* De eerste vraag, die bij de beoordeling van een dergelijk stuk op- komt, is deze : Is de schi'ijver ongeveinsd ; zijn de aantekeningen inderdaad 't uitvloeisel van zijn eigen gemoed, voor eigen ogen alleen bedoeld, of zijn ze met bijbedoelingen neergeschreven, om anderen te misleiden ? Er kan, m.i., in dit geval geen twijfel bestaan. Tas 1 Op. cit., 136 en passim. - Op. cit., 136, 159. THE COMPLAINTS AGAINST W. A. VAN DER STEL 183 him in his own coach, drawn by six horses, to show him his country seat, Yergelegcn. Yalentijn has little to say upon the movement against van dcr Stel, although it is clear that his sympathies are all in favour of the Governor, and that with the colonists and their complaints he has but little patience. The object of his book was to immortalise the famous deeds of the Netherlanders in the East, and he therefore omits what he regards as unsuitable for his purpose. His book is of little importance for the study of the van der Stel question, but it includes data of all kinds, drawn from official sources, relative to the system of government and the economic situation generally. § 3. The Records. A. PiiUisTied. — As regards the official records, the papers of the Company, we possess in print the correspondence of the Governor and Council with their superiors, and with their subordinates at the Cape, published by Leibbrandt in "Letters Despatched (1096-1708)," and "Letters Received (1696-1708)." The letters are most important for our purposes, although we must never lose sight of their "official" character. The officials are here on trial, and their letters are by no means to be regarded as a neutral source ; they represent the plea for the defence. B. Unpuhlished. — Much more important than this correspondence are the documents in the Cape Archives and in the Colonial Archives at the Hague, which up to the present have never seen the light. The reader will observe that these have been freely used for purposes of supplement and comparison. The Land Registers in the Surveyor- General's office at Capetown also supply valuable data of an essentially impartial character. § 4. The. Diary of Adam Tas. Amongst the authorities which must be reckoned as of primary importance is the Diary of Adam Tas. The first question which presents itself when we endeavour to form an estimate of any document of the kind, is this : Is the writer straightforward ? Are his notes in point of fact the expression of his own feelings, and designed solely for his own eye, or have they been committed to writing with ulterior motives, with the intent to deceive others. In the present instance the good faith of the author seems to me unquestionable. Tas assures ' In zijn " Precis of the Archives of the Cape of Good Hope." * Over 't Origineel en do kopicen, zie boven, Inleiding, bl. xxx. 184 DE KLACHTEN TEGEN W. A. VAN DER STEL verzekert ons later, dat zijn Dagboek voor hem alleen bedoeld was ; i en ook B6gaert betoont met klem, dafc Tas bet " nooit mensch ter werelt vertoont of voorgelezen bad, noch immer vertoonfc of voorgelezen zou hebben." 2 Deze verzekering is onnodig : bet Dagboek op zichzelf bewijst, dat de schrijver nooit kan gedacht hebben, dat de tijdgenoten hat in lianden zouden krijgen. Wij wijzen alleen op enkele punten ter staving van deze bewering : de ongebonden wijze, waarop Tas een ieder kritiseert, zelfs met zijn vrienden de draak steekt, de naieve ver- klapping van zijn eigen oneerlikheid omtrent de opgaaf van zijn bezit- tingen, van zijn slemppartijtjes, bewijzen zijn openhartigheid. Hij scbaamt zich later hierover en zoekt zich te verontschuldigen. Nog raeer : de gretigheid, waarmee de Gonverneur zoekt gebruik te maken van 't Dag- boek, als getuigenis tegen Tas, en diens doen en laten, en de zorg waar- mee hij tevens alles achterhoudt, dat hemzelf zon kunnen schaden (de laatste drie maanden, b.v.), getnigen, dat van der Stel altans niet twijfelde aan de oprechtheid van de schrijver, of aan de waarheid van zijn aante- keningen. Dat de ambtenaren inderdaad reden hadden de inhoud van 't Dagboek te vrezen, wordt verder bewezen, door Starrenburgs muti- latie ervan, eer bet in handen van de justitie zou vallen, en ook door de latere verduistering van 't origineel. Indien de ambtenaren niet overtuigd waren, dat er gevaarlike waarheden in 't Dagboek stonden, zouden zij deze vrees niet getoond hebben. Immers, alleen de waarheid kon hun schadelik zijn. Voor de kennis van de " inner history " van de beweging is 't Dagboek van de grootste betekenis. Feiten en gebeurtenissen zijn zeer nauwkeurig opgetekend, zodat een strenge toetsing aan andere bronnen geen afwijkingen van de waarheid heeft kunnen aantonen. Het is vooral kostbaar als zielkundig dokument : dank zij de schrijflust van Tas en zijn positie als middenpunt van de samenzwering, kunnen wij tans de ontwikkeling van de beweging volgen, en doordringen in de gevoelens en geheime drijfveren der leiders zoals nooit te voren ; — en wel met de zekerheid, dat alles, wat wij leren, uit de eerste hand is. • Contra Ded., 125. « Bl. 518. THE COMPLAINTS AGAINST W. A. VAN DER STEL 185 us at a later date that his diary was written for himself alone, and Bogaert lays strong emphasis upon the fact that Tas "never to any person upon earth did discover or read the same, nor ever did cherish such intent." The assurance is not required. The Diary is evidence in itself tliat the author can never have contemplated the possibility of his contemporaries gaining access to it. We need no more than instance the outspokenness with which he criticises and pokes fun at everyone, his friends included, and the naive betrayal of his own dishonesty in the matter of his property returns, as well as of the intemperate complexion of some of his festive gatherings ; all serve as evidence of the ingenuous character of the Diary, for which at a subsequent date the author himself feels called upon to tender a somewhat shamefaced apology. Moreover, the eagerness with which the Governor seeks to exploit the Diary as evidence against Tas and his general manner of life, and the care with which, at the same time, he holds back everything that could prejudice himself (the second three months, for instance), are evidence that van der Stel for his part entertained no doubts as to the genuine character of the Diary and the truth of what it contained, whilst Starrenburg's mutilation of it before it could reach the hands of the Justiciary, and the subsequent suppression of the original, serve as additional proof that the contents were such as to inspire officialdom with a far from unintelli- gent apprehension. The officials would have displayed no such anxiety had they not been sensible that the Diary contained dangerous truths ; only the truth had power to injure them. The Diary is of primary significance for our knowledge of the inner history of the movement. Facts and occurrences are noted down with the utmost accuracy, so that strict examination in the light of other authorities has failed to detect a single departure from the truth. From the psychological standpoint the document is of especial value. We owe it to the literary bent displayed by Tas as well as to the place which he occupied as the central figure of the conspiracy, that we are now in a position to trace the whole course of the movement as it grows and develops, and to enter as never before into the feelings and inner motives of the leaders— and all with the full assurance that our information is everywhere first-hand. HOOFDSTUK III KOLONISTEN EN AMBTENAREN AAN DE KAAP § 1. Het Monopolie der Compagnie. De Nederlandse Oost-Indiese Compagnie was de vrucht van het geloof, dat het monopolie de grondslag is van de handel. Haar Oktrooi was de uitdrukking van deze opvatting, en haar gehele geschiedenis is eenvoudig de geschiedenis van haar onverpoosd streven dit monopolie-stelsel ongeschonden te bewaren. Het spreekt vanzelf, dat een handelmaatschappij met zulke opvat- tingen geen kolonisatie, in de eigenlike zin des woords, kon ondernemen. Haar kolonieen konden hoogstens als faktorijen, niet als volkplantingen, ontwikkelen. Immers, kolonisten uifc het moederland toe te laten in de kolonieen zou betekenen opheffing van het monopolie-stelsel, de hoek- steen van 's Compagnies welvaart. Over geheel het uitgestrekte gebied van de Oost-Indiese Compagnie ziet men dan ook weinig sporen van systematiese kolonisatie van uit het moederland. De Kaap de Goede Hoop was een uitzondering. Daar hadden de Bewindhebbers de kolonisatie uit 't moederland aangemoedigd, en daar alleen was een aanzienlik koloniste-element gevestigd. I)e redenen voor deze afwijking van haar vaste priucipes zijn niet ver te zoeken : de Kaap bood niets aan, dat de winzucht van kolonisten kon gaande maken, het was geen handelskolonie, maar alleen een verversingsplaats, — een noodwendige lastpost van het standpunt van de handelsonderne- mingen der Compagnie. De Compagnie had eerst getracht zelf de nodige levensmiddelen voor de verversing van haar vloten daar te kweken, docli had door bittere ondervinding geleerd, dat deze methode zeer duur en onbevredigend was. Daarom moesten er boeren komen, die dus moesten doen, wat de Maatschappij niet zelf kon doen, zorgen voor vers vlees, groenten, en koorn, ter verversing van de vloten. Om die kolonisten aan te moedigen, had de Compagnie reeds heel wat gedaan, en bij het begin van de XYIIIe eenw was er een sterke bevol- king van vrijburgers aan de Kaap gevestigd, die voor het merendeel boeren van beroep waren. CHAPTER III COLONISTS AND OFFICIALS AT THE CAPE § 1. The Mojiopolij of the Companij. The Netherlands East India Company originated in the belief that monopoly is the basis of all trade. This was tiie principle expressed in the Company's charter, and its whole history is nothing more or less than a never-ending struggle to maintain the principle in its integrity. It is, of course, self-evident that a trading company inspired by such ideals is in no position to undertake colonisation in the true sense of the word. At the most its colonies could develop as factories, not citizen communities. The admission to its colonies of settlers from the mother country would mean the surrender of the monopoly principle, the corner stone of the Company's prosperity. Accordingly throughout the whole of the widely extended territory in the possession of the East India Company few traces are visible of systematic colonisation from the mother country. The Cape of Good Hope was, however, an exception. There the Directors had encouraged such colonisation, and there alone had any considerable colonist element established itself. The reasons for this departure from the fixed principles of the Company are not far to seek. The Cape produced nothing that could awaken the commercial instincts of the colonists. It was not a trade colony, but merely a provision station, a station that from the point of view of the Company's commercial undertakings was indispensable but wholly uiiprofital»le. At lirst tlie Company had itself essayed to produce the commodities required for the victualling of its fleets, but bitter experience had soon taught the lesson that this method was both extremely expensive and extremely unsatisfactory. Hence the necessity for a farming population, which should undertake work of which the Company was itself incapable, namely, the provision of the fresh meat, vegetables, and grain required by the fleets for commissariat purposes. Accordingly as time went on not a little had been done by way of encouraging the colonists, and by the beginning of the eighteenth century there was settled at the Cape a considerable population of free burghers, for the most part engaged in agriculture. 188 DE KLACHTEN TEGEN W. A. VAN DEE STEL Ilet monopolie-stelsel was echter f^eenszins prijsgegeven door de Maatschappij. De kolonisten konden niet naar eigen goedvinden handelen, kopen en verkopen. De liandel was en bleef onveranderlik in handen van de Oompagnie. Zij alleen verkocht aan de vrijburgers wat deze nodig hadden. Zij alleen kocht van hen wat de kolonisten te leveren hadden. Eerst als aan haar behoeften voldaan was, konden de vrijburgers, met behoorlik verkregen verlof van de Gouverneur, hun produkten aan anderen dan de Compagnie verkopen. De markt aan de Kaap was dus in de strengste zin des woords een gesloten markt, want zelfs de prijzen der waren werden door de Gouverneur vastgesteld in overleg met de Bewindhebbers. Voor alle produkten bestonden er vaste prijzen, en niemand mocht meer bieden of aannemen voor waren, zonder zware straffen en boeten op te lopen. Onder deze belemmerende omstandigheden kon de jonge kolonie geen al te grote vordering maken, en van de kant van de vrijburgers waren er gedurig klachten over de restricties op de vrije handel. Deze klachten waren reeds door de eerste vrijburgers begonnen, — wat heel natuurlik was.i De Bewindhebbers hadden van tijd tot tijd ingegeven, en meer voorrechten toegestaan, maar de positie bleef vrijwel dezelfde : de vrij- burgers waren volkomen af hankelik van de Compagnie voor hun bestaan. Hun enige markt was de markt der Compagnie, en de prijzen hunner produkten waren de prijzen, vooruit vastgesteld door de plaatselike vertegenwoordiger der Compagnie, de Gouverneur. Om de vrijburgers voort te helpen had de Compagnie, tegen het einde van de XVII eeuw haar eigen boerderij, bestaande uit grote kudden vee en zaaierij, afgeschaft.2 Voortaan zou zij geheel af hankelik ziju van de vrijburgers wat betref t vee, koorn en wijn. De veeteelt werd verder aangemoedigd door de herroeping van het verbod op de ruilhaudel met de Hottentotten. Het ruilen van vee van de Hottentotten was van de vroegste tijd aan de kolonisten ten strengste verboden, uit vrees voor moeilikheden tussen de kolonisten en de naturellen, en ook, omdat die veeruil een bron van winst was voor de Compagnie. Pas in 1699 werd de vrije ruil aan de kolonisten vergund. De Com- pagnie liet tegelijkertijd ook de leverantie van vers vlees voor haar volk over aan de vrijburgers.3 Onder deze omstandigheden werd in 1700 een kontrakt aange- gaan met Henning Husing, de rijkste vrijburger aan de Kaap, voor het leveren van al het vlees, dat de Compagnie nodig had.^ Wat de overige produkten, wijn en koorn, betrof , die kocht de Com- ' Vgl. mijn Evolutie van die Trekboer, bl. i. ^ Letters Rec, 61. THE COMPLAINTS. AGAINST W. A. VAN DER STEL 189 At the same time the Company was far from having surrendered the monopoly principle. The colonists might not engage in commerce and buy and sell as they pleased. All trade was in the Company's hands, and continued to remain so. Whatever the settlers required they had to buy from the Company, and whatever they had to dispose of, they must sell to the Company. Only when the Company's needs had been supplied, were the colonists entitled, the Governor's leave being duly obtained, to dispose of their produce in any other quarter. The Cape market was a closed market in the strictest sense of the term, even the prices being determined by the Governor in consultation with the Directors. Every commodity had its fixed price, and no one might offer more or receive more for his goods, without running the risk of heavy penalties and lines. In the face of such disabilities it was impossible for the young colony to make any real progress, and there were continual complaints upon the part of the colonists as to the lack of free trading rights. In point of fact, as was perfectly intelligible, these complaints dated back to the days of the earliest settlers. The Directors had indeed made concessions from time to time, and had granted extended privileges, but the general position remained unchanged ; the burghers were entirely dependent upon the Company for their means of subsistence. Their sole market was that of the Company, and the price obtainable for their produce was in each case that fixed by the Governor, the Company's local representative. "With a view to assisting the colonists, the Company towards the close of the seventeenth century had abandoned their own farming opera- tions, including both their corn-raising and their extensive cattle- breeding interests ; the idea was for the future to depend entirely upon the settlers for meat and grain and wine. Stock-breeding was further encouraged by the withdrawal of the interdict upon barter with the Hottentots. From the earliest times cattle barter with the Hottentots had been most strictly forbidden, so far as the settlers were concerned, not merely from fear of trouble with the natives, but also because the trade in question was a source of profit to the Company. Not until 1699 had the traffic been thrown open to the colonists. At the same time there was also made over to them the supply of fresh meat for the Company's establishment. Under these circumstances the Company, in the year 1700, entered into a contract with Henning Husing, the wealthiest member of the Cape burgher community, for the supply of all the Company's meat. The other commodities, wine and grain, were purchased by the Company direct from the farmers. Whatever ' Ibid., 205, Letters Desp., 141, * Ibid. 190 DE KLACHTEN TEGEN W. A. VAN DER STEL pagnie direkt van de boercn. Wat zij zelf niet nodig had, konden de boereu aaii de vrijbakkers en aan de pachters van het recht, sterke drank te slijten, verkopen tegen vastgestelde prijzen. § 2. Het Monopolk der Ambtenaren. De Compagnie was nu reeds een honderd jaar oud. Haar bezittingen waren zeer uitgestrekt, en het bebeer over haar duizenden ambtenaren zeer moeilik uit te oefenen. Ernstige euvelen waren diep ingekankerd in het bestuur. De ambtenaren bestalen de maatschappij overal en op de grofste wijze. Men ging naar de Oost cm spoedig rijk te worden. Geld moest bijeen geschraapt worden, — het kwam er niet op aan hoe. In Indie was veel gelegenbeid tot bedrog en onzuivere winsten van allerlei aard. Aan de Kaap echter was er bijna niets te stelen. Men moest daar anders te werk gaan, wilde men een fortuin bijeen schrapen ten koste van de Compagnie. Dit begreep Willem Adriaan van der Stel, die in 1G99 naar de Kaap kwam als opvolger van zijn vader, Simon van der Stel, de afgetreden Gouverneur. Reeds vroeger onder zijn vader in dienst van de Com- pagnie aan de Kaap, kende hij de toestandeu aldaar haarfijn. Hij wist, dat er geen vette winsten te maken waren op specerijen en andere oosterse waren. Hij moest het over een andere boeg wenden, wilde hij hier doen, wat de andere hooggeplaatste ambtenaren der Maatschappij elders deden, — zich in de kortst mogelike tijd een fortuin bijeen schrapen. Hij begon dan ook dadelik alle mogelike bronuen van winst, hem door zijn positie als opperhoofd opengesteld, te beproeven. Daar hij de vrijburgers tot alles kon dwingen door, in geval van tegenstand, de hele markt te sluiten, begon hij hun wijn te kopen tegen uiterst lage prijzen. Deze wijn liet hij dan bewerken, en " verbeteren," om die dan aan voorbijgaande schepen, tegen een paar honderd procent winst te verkopen.i Hij kon echter met wijnsnijden niet heel veel uitrichten. Spoedig begon hij dus uit te zien naar andere middelen om geld te maken. De enige nijverheid aan de Kaap was de landbouw. Hij besloot een boerderij op kolossale schaal te beginnen. Weliswaar was dit regelrecht tegen de zeer uitdrukkelike bevelen der Bewindhebbers. Zij hadden herhaaldelik bevolen, dat geen ambtenaren "haer eygen thuynenen bestiael sullen hebben, meeralshij off sij tot hun eygen gesin sullen van noden hebben." 2 "Wanneer bevonden werd, dat niettegen- staande deze bevelen, enkele ambtenaren de boer begonnen te spelen, » Vgl. Par. 15 van 't Klachtschrift. THE COMPLAINTS AGAINST W. A. VAN DEE STEL 191 was not required by the Company the farmer could dispose of, at a price fixed for him, either to the merchant bakers or to the concession- aires for the retail of strono- drink. § 2. The Moiwpohj of the Officials. By 1G99 the Company was one hundred years old. Its territories were of vast extent, and control over its thousands of officials was most difficult to exercise. Evils of a serious character had deeply infected the administration. The officials robbed the Company in every direction and in the most shameless manner. Men came to the East to amass wealth in haste. Money nmst be scraped together no matter how. In India there was ample opportunity for fraud and for dishonest but profitable traffic of every kind. But at the Cape there was practically nothing to steal. If an official desired to amass a fortune at the Company's expense, he must set to work along different lines. This was precisely what Willem Adriaan van der Stel had realised. He had come to the Cape in IG'Ji) to succeed his father, Simon van der Stel, the retiring Governor. He had previously been employed under his father in the Company's service at the Cape, and was acquainted to a nicety with local conditions. He was aware that there were no fat profits for him in spice and other Eastern commodities. If he wished to do as the other high officials of the Company did elsewhere, in other words to scrape together a fortune in the minimum of time, he must try other means. Accordingly he immediately began to tap every possible source of profit open to him in his capacity as Governor. The farmers were completely in his power, as in the event of non-compliance he was in a position to close the whole market against them. He therefore started out by purchasing their wine from them at the lowest figure possible. This wine he then treated and " improved," and sold to passing ships at a profit of some hundreds per cent. As a profession, however, wine-faking offered but poor prospects, so that he speedily began to look out for other means of amassing wealth. The one industry at the Cape was agriculture. He resolved accordingly to establish farming operations upon a colossal scale. It is true that this was diametrically opposed to the orders of the Directors, which were most explicit and precise. They had repeatedly issued instructions to the effect that no officials " shall have their own gardens and bestial above what they shall require for their own household." Whenever it was discovered that in spite of these instructions certain officials were • Brief van de XVII aan Commandeur Borghorst eu Raad, 26 April 1668. 192 DE KLACHTEN TEGEN W. A. VAN DER STEL kwain er dadelik order van de XVII, dat alle ambtenaren zich van zodanige boerderijen moesten ontlasten.i Bij de ambtenaren was er echter geen liefde voor de kolonisten als zodanig. De ambtenaren beschouwden de vrijburgers over 't algemeen als indringers, die, indien zij niet de Compagnie zelf benadeelden, toch wel de ambtenaren in de weg stonden, en wegliepen met profijtjes, die anders aan dezen zouden vallen. Aan de Kaap ontstond er, bijna onmiddellik na de nederzetting van de eerste kolonisten, bij dezen een gevoel van wantrouwen tegenover de ambtenaren. De ambtenaren weer zagen de boerderij der vrijburgers met afgunst aan ; want wanneer zijzelf trachtten een handje in de boerderij te hebben, kwamen zij in botsing met de vrijburgers, die dan klaagden bij de overheid. Dit was herhaaldelik voorgekomen in de XVIIe eeuw. En langzamerhand was er een vrij sterke wrijving outstaan tussen de twee klassen. De amb- tenaren noemden zich de " echte kinderen " der Compagnie, de burgers de "onechte" kinderen, bastaards, die geen rechten behoorden te hebben.^ Het was derhalve ook voor W. A. van der Stel geen beletsel, dat de boerderij hem en alle andere ambtenaren streng verboden was. Hij wist heel goed, dat zijn vader en de andere hoofdambtenaren deze bevelen niet ernstig opnamen, en dat zij alien aanzienlike boerderijen bezaten. Toen hij dus in 1699 het beheer aanvaardde, liet hij dit bedrog rustig voortgaan,^ en in stede van er een eind aan te willen maken, zocht hij er alleen zelf bij te profiteren. Hij verkreeg in 1700 van de Commissaris Valkenier een stuk grond onder Hottentots Holland, groot 400 morgen, onder welke voorwendsels weten wij niet.* Hier begon hij dadelik een boerderij op de alleruitgebreidste schaal aan te leggen. Niet tevreden met de 400 morgen hem geschonken, voegde hij er spoedig nog 117 morgen bij, door eenvoudig dit stuk grond te " geven " aan een handlanger, (wat hij als Gouverneur kon doen), en daarna die grond van zijn agent te " kopen." Op deze plaats, " Vergelegen," liet hij nu ijverig planten en zaaien, grote wijngaarden en uitgestrekte plantages aanleggen, en 1 De Commissaris J. van Dam, die de Kaapse zaken in 1667 onderzocht, had zich stark uitgelaten hierover ; hij bemerkt " dat de Comnaandeur selffs, en schier alle des Comps. Dienaars van qualiteyt aldaar, haer eijgen groot en cleijn vee hebben om te vercoopen " (Rapport over de Kaapse Zaken, 10 October, 1667, Kol. Archief, Haag, 3979). De vrijburgers hadden ook hierover geklaagd. Het verbod van de XVII hielp echter niet veel, want reeds 't volgende jaar verkwanselt de Fiskaal weer schapen aan de Cie. onder voorwendsel, dat de burgers hem boeten betalen in schapen i.p.v. geld I (Resolutien, 5 Aug. 1669). Zie ook. Letters Rec, 205, en vooral, ibid., 381. THE COMPLAINTS AGAINST W. A. VAN DER STEL 193 launching out as farmers, the order at once arrived from the Seventeen that all agricultural enterprises of the kind on the part of members of the service must be abandoned. On the other hand, the officials felt no affection for the colonists as such. As a rule they regarded the settlers as interlopers who, if not representing an element directly prejudicial to the Company, were at all events in the officials' way, and appropriated whatever small profits would otherwise have fallen to the latter. Almost immediately after the settlement of the first colonists at the Cape, there sprang up amongst them a feeling of suspicion as regards the officials. The officials for their part watched with jealous eyes the farming operations of the settlers. So soon as they attempted something of the kind themselves, they came into collision with their rivals, who at once complained to the authorities. In the seventeenth century this had repeatedly occurred. And gradually there had grown up between the two classes a somewhat strong feeling. The officials styled themselves the Com- pany's " legitimate children," whilst the colonists were " illegitimate," bastards without legal rights. W. A. van der Stel was therefore in no way deterred by the fact that he and all other officials were strictly forbidden to engage in farming operations. He was perfectly well aware that neither his father nor the other head officials took this interdict seriously, and that all of them were possessed of considerable farms. So that when he assumed the governorship in 1699, the evasion of orders was quietly permitted to continue ; so far from seeking to put an end to the system, his one aim was to turn it to his own advantage. In 1700, upon what representations we do not know, he obtained from the commissioner Yalkenier 400 morgen of land in Hottentots Holland. Here he at once proceeded to lay out a farm of his own upon the most elaborate and extensive scale. Not satisfied with the 400 morgen with which he had been gifted, he speedily added thereto another 117 morgen, by the simple expedient of " making a grant " of the ground to a dependent, which as Governor he was entitled to do, and subse- quently " buying " the ground back from his agent. Upon this estate, Vergelegen, he now commenced busily to plant and sow, to lay out large vineyards, and extensive groves and orchards, 2 Kolbe, 703, 4. ' Vgl. Letters Dosp., 287, 288. Buiten Simon van der Stel badden nog Elsevier, Blesius, Berg en andere ambtenaren reeds plaatsen in 1699. ■• De biezonderbeden omtrent do boerderijon dor ambtonaren wordcn gcgoven benedon, Hoofdstuk V, A. bll. 29G-318. O 194 DE KLACHTEN TEGEN W. A. VAN DEE STEL gebouweu van uUerlei soort optrekken, werkplaatscn, schuren, een molen, slaveloges, smidswinkel, enz. De herewoning was een prachtstuk, dat de vergelijking met een Europees buiten zeer goed kon doors taan. 