Astoria, or, Anecdotes of an enterprise beyond the Rocky Mountains
B^ gelegenheid van de indieoing der coltunrwet van 1865 heeft de iKgeeriog eenige opgaren gedaan, waamjt bl^kt, dat op de soiker in 1836 / 394,746 is verdiend, maar van 1837— 44 niet minder dan / 9,929,579 is verloren. In dat- zelfile tgdsverloop, 1837 — 44, garen de thee en de kaneel Tweede Kamer (Zie Bijblad 1869/30, bli. 110, 141) het volgende niede- gedeeld omtrent de vermaketyke w(ize, waarop de ailat soms bntsUat •In hut Bantamsche reizeude, verwonderde het my, dat in eenige kam- • pongs al de vrouwen en meisjes voor hare huizen zaten. Ik vroeg inaar de redeu ; het antwoord was: het is hadat, dat wanneer asa- (zienmke personeu reiien, de mooie Trouwen en meisjes zich lea toow ■stelten. Het is een feit I Ik heb daamaar ondenoek gedaan, en wie ■had die hadat gemaakt? Een vroegere resident van Bantam. — De oGoaverneur-Generaal beefl onmiddellijk die hadat atgeachatt.! >) Geschiedenis van Nederland na 1830, 11, LetterL Aaat. b)B. 164. byGoogle lis DE UiTKOjtSTEN VAli HET CtJLTmiiaTBLSEi. gezimmerte een verlies van 864.337; das ist een gefährliche de indigo een winst van 10.020.751, die echter de genoemde Terliezeuelechts gedacht. Voor de-koffie koffie niet verder den tot 18.0; in dat jaar gaf de cuUuur van dat artikel reeds een belangräck voordeel. Men mag als waarsckynlyk aannemen, dat de best van het cultnurstelsel in de eerste 14 of 15 jaren nagenoe^ uitelni-tend van de koffie zyn verkregen; bg de overige artikelen zullen winsten en verliezen t^en elkander hebbea 0[^-wc^n. De koffie is altyd het artikel gebleren, dat het meeate voordeel aan het Rgk heeft verschaft. Ik heb beproefd een tabel te maken van de winaten en verliezen, die het cultuurstelsel van 1840 — 1874 heeft oj^eleverd. Met volstrekte manwkenrigheid was dit niet te doen, daarvoor zgn de le-geeiii^statistieken te onvolledig; toch mag ik aannemen, dat m^ne cjjfers niet ver van de waarheid zyn veirtvQderd. Glemiddeld is jaarlyks OPDEANDEKE ™oewon3'' 1840/44/ 8.055.527 jewonneu/ 187.189? erloren/ 7.868.338 1845/49 ff 4.909.808 " "2.101.555gewonn.// 7.011.363 4850/54*15.507.958 1 1.799.006 // 17.306.964 1855/59*21.119.814 „ /* 7.400.724 // » 28.520.538 1860/64 "25.231.738 1, « 6.452.513 « // 31.684.252 1865/69 « 24.299.021 H H 4.995.662 // * 29.294.683 1870/74// 28.778.711 <• / 4.061.206 » / 22.333.003 Volgens deze berekening is het totaal der winaten, na aftrek der verliezen, ruim /781 miilioen geweest, te vreten /639 miilioen op de koffie, /'142 miilioen op de andere artikelen; en van die / 142 miilioen heeft alleen de aniker f 115 miilioen op de andere artikelen; en van die / 142 miilioen heeft alleen de aniker f 115 miilioen op de andere artikelen; en van die / 142 miilioen heeft alleen de aniker f 115 miilioen op de andere artikelen; en van die / 142 miilioen heeft alleen de aniker f 115 miilioen op de andere artikelen; en van die / 142 miilioen heeft alleen de aniker f 115 miilioen op de andere artikelen; en van die / 142 miilioen heeft alleen de aniker f 115 miilioen op de andere artikelen; en van die / 142 miilioen heeft alleen de aniker f 115 miilioen op de andere artikelen; en van die / 142 miilioen heeft alleen de aniker f 115 miilioen op de andere artikelen; en van die / 142 miilioen heeft alleen de Ich gegeben. Zooals ik reeds opmerkte, zijn deze Gofers niet als volatrekt joist te beschonwen. Alleen Toor de jaren 1840 — 63 (eu zelfs hier niet eens) Toor alle artikelen, want Toor de koffie en de cochenille ont-breke zij) stonden mg de officieele statistielen ten dienst, die de regeering in 1865 heeft nige gegeven; al het overige moest berekend wordeo door vermenigmändig der aan het gouTernement geleverde lioeveelheden producten met beträchtigen de in- en netto rerkoopaprgzen in ieder jaar. Deze w^ze van berekening kan niet volkomen zoier zijn, daar steeds een gedeelte der in het eene jaar verkoren prodncten in het andere jaar zal zgn verkocht; en hoe- wel ik getracht beb de waarbeid naderbjj te komen, door de gemiddelde prässerchiUen in elke vijf jaren met de gezameniyke in dat t^dsverloop gelererde hoeveeUieden te TermeuigTuldigen, zoo is daardoor volkomen nanwken- rig Held stellig nog niet verkregen. Maar ik gelöst, dat de algemeene indmk, dien de boveastaande tabel achterlaat, toch joist kan heeten. Het is niet Yoor tegenspraak vat- baar, dat het caltnurstelBel alleen daarom met financieel sncces is bekroond, omdat de koffiecultuor groote roordeelen heeft aeworpen. Ook z^n die groote roordeelen nietrecht- streeks te danken aan bet stelsel zelf, maEiT veeleer aan de ge]akkige omstandigheid, dat de koffieprgzen zoo aanmerke- Igk zyn gest^en. In 1845 — 49 heeft de picol koffie zniver opgebracht gemiddeld / 16.59, in 1850 — 54 / 25.71, in 1855—59 / 33.44, in 1860—64 / 43.24, in 1865-69 / 41.31, in 1870 — 74 / 49.74. Ware de prgaverhot^ing na 1849 uitgebleven, dan zonden de baten van 1850 — 74 mim / 470 millioen kleiner zgn geweest. De Toordeelen ran het Gomment op de snikercul- tnur — hierop kom ik later nog terug — zu sedert de inroering der wet van 1870 niet meer afhankelyk van wis- eelende markt präzen. De fabrikanten leveren thans aan het Gomment geen sniker, maar betalen een øgns,' die in 1874 netto heeft opgebracht / 4.007.284.17 Vb. in 1875 / 4.095.334.17 •/«. Om nn een zuivere rekening te maken van de voordee-- Dicized by Google 160 DB DITX0II8TXN VAH HBT Cm,TinJK8TELBEL. IflD, dw door het cultaonrtelBel agn verkregeii, sou men nog twee posten in aanmerking moeten uemen, die echter geen van beiden roor een naowkenrige echatting vatbaar z^n ; de eene isou het eindc^fer rerkleiaea, de under zoa het veigrooten. In mindering zou men moeteo breageo de som, die op den dunr aan Itmdrenten meer zou verkregen z^n, indien het cnltanrBtelBel niet ware iagevoerd. Doch wie zai die som berekenen? Dit alleen weten wy nit de ges chiedenia, dat het cultunrstelsel aan de herzieniug en Ter- hooging der landrenten in dea weg heefb gestaan '), en dat de opbzei^st dezer belaating, die ran 1820 — 1829 meer dan 50 pCt. gest^en is, van 1829 — 1864, das in een viramaal grotter t^dsrerloop, niet veel meer dan 100 pCt. ie to^e- nomen «). Reeds in 1844, toen za roim / 8.000.000 op-bnu^ beiekende de toenmalige diiectenr der cnltnree, de hoer G. L. Band, dat zg tot / 15 miUioen zou knnnen stggen, indien z^ aan een dengdel^ke herziening werd onderworpen »). Ofschoon Aus niemand met zekerheid kan oj^eren, hoeveel de regeering door het cnltanrstelsel aan Termeerdering Tan landrenten heeft moeten derven, zoo sweet todi een ieder dat het bedrag niet onbelangr^k kan z^n. Das neueren zon men het eindelver meisten verhören met de assnrsntiepreißen, die de rekering bei bald heeft boren helfen zu sein schade. Der gewöhnlich het genoten, en met de eom, die zu meer aan vrachten heeft uitgängen, den by een atelse. Der konciirreatie het geral zu zu geweest. Deze bedrängt, waarmede de baten ran het coltuurstelsel willekeur zu fermind, mögen wie in. In hoofdstuk viel zal dit nader worden toegelicht. De opbrengst was in 1820 / 3.392.1H 1839 t 5.016.373 1864 ) 10.S09.551. Na 1864 is de ryiing weder zer belangrig geweest. In 1874 was de opbrengst / 15,339.765. Zie Van Deventer, II, 139 en de koloniale verslagen. Van Deventer, II, IBS. Dicized by Google DB OmCHSTEN TAM HET CCLTOC&STKLSBt. IM anmeiliiig nemea, om nanwkeor^ te b^wkeneu, wellte zu Tiere winetea liet Btelsel heeti opg«leverd. Ik overdi^f zeker niet, door ze voor de jaren 1840 — Dicized by Google DB OmCHSTEN TAM HET CCLTOCSSTKLSBt. IM anmeiliiig nemea, om nanwkeor^ te b^wkeneu, wellte zu Tiere winetea liet Btelsel heeti opg«leverd. Ik overdi^f zeker niet, door ze voor de jaren 1840 — Dicized by Google 64 op / 35 a/ 40 millioen te fftellen; immers, bet is bekend, dat reeds ran 1839—1848 de schatkist niet minder dan / 4.700.000 zon hebben bespaai^, indien de goederen onverzekerd waren OTergeroerd •) ; en wat de vrachten betreft: als wg reke- nen dat van 1840 — 1864 sleckts / 20 per lart minder zoa zijn bestead, indien het stelsel van vrye concurrentie ware gevolgd s), dan maakt dit Toor de &8000 lasten per jaar, die in dat tgdsrerloop voor gouTernementsrekening z^n orei^evoerd, reeds een verschil van / 29 nuHioen. Hoewel ket in verband met ons onderwerp niet noodza-. kelgk is, zoo willen w^ toch in bet kort nf^aan, welk ge- bmik de Indieche regeering ran de nit het oaltuuTBtelsel Teikregen winsten gemaakt heeft. Wanneer vn^ one herin- ueren, met welk doel het stelsel ie ingevoerd, dan vermoe- den wg reeds dat zg niet ten bate yan Java, maar van Nederland zgn aai^ewend, en dit vermoeden ie jnist. Yol- geng een berekening ran den hear E. de Waal, beeft het bebeer van Java in de jaren 1841 — 1863 aan de Neder- landsche ataatskas een batig saldo opgeleverd van / 468 '/s m^lioen 3). Nn bljkt nit de hierboven gegeven tabel, dat ') Zie Hr, H. W. rydeman, de Nederlandsche Handel'HaatschappiJ, Bijiage D. ') Het middeneijrer der betaalde vrachten van 1840 — 1864 is ruim /131 per last. ') E. de Waal, Aanteekeningen over koloniale ond^rwerpen, II, 151. Gaarne had ik deze berekening voortgezet tot 1874, maar daartoe had ik de speciale kennis moeten bezitten, die de heer de Waal door lang- durige studie en ervaring op het gebied der Indische flnan Es heißt, verkommen. Laat ons höchst, dat de kandige schrift der AanteekeiDgen ons in liJD Nieuwe Reeks het vervolg levert op z\n vroegeren arbeid. Aan een nadere tochterte der Indische financien is dringend behoefte en zoo de heer de Waal ons die verschaft, doet hij een nuttig werk. De opgaven der regeering missen de noodige klaarheid en lijn — achtans voor het ongeoefend oog ■•■ niet alt^d met etkaar in overeen- sdbyGoogle 152 DE mTKOUSTEN VAN HET CULTIVISSTELSBL. de winsten op de Terschilleode cultaree Tan 1840 — 1864 netto mini / 461 millioen heben bedragen. Hiemit zien wj', dat het Government Tan 1840—1864 al de uitgaven c^ Java uit intomessen, bniteu het culturstel Bel rerkr^n, lieeft knnnen bestragen. Ais middel ter Toorzienii; in Java's eigen koeten kan bestuur is dit stelsel gednrende het bedelde tgdvak derhalve oiet nood^ geweest; heteftnit- slnitend gediend om de finantiea van het moederland te steaneu. Was het nooit ingevoerd, dan zou Java van 1840 — 1864 miaschien wel geen baten heben gegeven aan de Nederlandsche schatkist, doch haar eTemnin verlies heb- ben berokkend. De kolonie zoii hare kosten hebben goed- gemaakt. Onderzoeken yry thane, welke uitkomaten het stelsel heeft oj^lererd voor de teelt van voortbrengselen van Enrope- each Terbmik op Java, helgeen hetzelfde ia, ala te vra- gen, in weike mate het bevorderl^k is geweet aan onzen handel en onze Bcheepvaart. Men kan van Het ein einziger, nicht das einzige, viel gewordenen, viel gewordenen, viel gewordenen; noch het ein, noch het und er wenach ist verzwungen. Ten gnädige van het ein gewordenen, dat het in zwei korten gewordenen, dat het in zwei korten gewordenen, die het in zwei korten gewordenen gewordenen, zwei große als de viel cultur uitbem gewordenen, zwei große als de viel cultur uitbem gewordenen. Java was Toor reertig jaren in Europa schied, onbekend land. Sie schließt het ein denken, die het bevatte, en nog kleiner was het getal ran het, die den moed bezaten om er landbouwondemingen te veaten. Ein gelöst dal viel gelöst, die het gelöst, den heer de Waal leer dankbar lullen lijii, wanneer his ons in lijn tNieuwe Reeksa over de Bedert verloopen jaren lulk een offerticht geetl, als die vinden is op bli. 100 — 199 y&o Deel II der EAante^keningenti DE DISTKOMSN TAN HBT COLTCirMTELaEL. 15S gen. Het is mt^l^k, zeer denkbaar zelfe, dat, byaldien een Trggeviger gteisel vare toegepast, Java thans eveiiTeel, ja veel m«er, goederen van EnropeeBcfa Terbniik zou opbren- gen; maar bet is niet waarscb^nlgk, dat zyn productie van zoodaaige goederen in koiien tijd tot die ho<^te zon zgn geklommen, die bet door middel van het cnltuuTBtelsel in weinige jaren het cnltuuTBtelsel in weinige jaren heeffc bereibt. Letten wij ecbter ook op de keerzijde. Het stelsel ran Van den Bosch beeft aan de teelt van roortbrengselen van SnropeeBch Terbniik op Java een zeer saelle oitbreidiog gegeTen; maar toen dit eenmaal was geschied, bleek z^ne opwekkende bracht als met Terlamming gesl^en te zgn. De indigo-prodoctie — een weinig statjstiek is ook tbans onTermijdelijk — steeg in 1840 tot 2.232.097 «; toen daalde z^ snel, en re de. Eds in 1847 was zg tot 1.097.024 % Terminderd *). De kolliecuitunr bleef gednenden 35 jaren geheel op dezelfde hoc. De prodnctie bedro^ gemiddeld in eder jaar: in 1840/44. ... 912.654 pikols , 1845/49. ... 722.296, , 1850;54. ... 939.534 „ , 1855/59. ... 893.582, , 1860/64. ... 824.162, , 1865/69. ... 882.997, , 1870/74. ... 844.842, De suikerproductie is wel oanmerkelgk Tooruitgegaaa; maar reeds in 1852 was daarroor eene uitgestrektheid gronds in caltuur gebracht, die de tegeawoordige OTertreft. Daar-enboTen z^n alle cnltiires, behalre die van suiker en kofBe, thans ingetrokken. Het bl^kt dus, dat het stelsel Tan Van den Bosch onmachtig is geweest cm aan JaTa's productie eeen blgTende Termeerdering te geren. De Termeerdering is ') Zie Woordenboek voor N. I., I, 522. In 1852: 42276 bouwa, in 1874 38605 bouws. Zie de Koloniale V ers! agen over die jaren. Diese geweest, reel aneller waarsdøn, dan onder een sbbl- sel van vrijen arbeid had knnne geachiedea; maar zg is niet TOort;g^aaii. Op de spaedige aitbreiding ie stilBtand, ja achteroitgang gevolgd. Waaraan is dit toe te BchryrenP Het antvoord op die vra^ 18 reeds g^feven bg het oTeraicht Tan de geachiede- nis dor Toomaamste cultures. Zoowel het belang der achatkist als dat der bevolking heeft tot inkrimping en beper- king Tan cnltnreB geleid. De r^eering heeft niet anders knn- nen handelen dan zg gehandeld heeft. Waarlgk, indien zg de nv^l^kheid had ingezien Tan het cultaurstelael Terder te ontwikkelen, in stede ran het gednrig in te krimpeo, dan gelof ik niet dat zg maatr^elen son genomen heb- beo, die het, wel beschonwd, in een ongunetig daglicht pla. Sedt. Doch Termoedelgk gelt dit antwoord niet iedereen teTre- den. Al geeft men toe, dat het gedrag der i^eering noodzakelgk was, men Terlangt de reden Tan die noodzakelgk- heid te kennen. Waarom heben financieele en philanthropische oderwegiagen het Gouremement gedwongen al- dns te handelen? Kon het cultnoTBtelsel niet op zulk een Toet worden ingericht, dat zoowel de beTolking als de schat- kiat er in alle opzichtea voordeel big Tond en dnnrzame aitbreiding mogelgk wasP Waarom, zoo TTaagt men zich af, moeaten de GrOUTemementscultnres stationair bl^Ten, ja ge- deeltelgk worden ingetrokkenP Waarom? Omdat een GionTemementscaltanr in den r^el slechts Toordeel kan geTen bg baitengewoon lage produ- tiekoaten ; oradat een r^eering, die planter ia, het ideaal, dat wg onB Tan een Teratandig planter Tormen, nageuo^ in geen enkel opsicht verwezenlgkt ; omdat gedwoi^en ar- beid meestal een alordige, een alecht g'eregelde arbeid is. Men were een blik in de jaarlgksche koloniale rerslagen en in de bglagen Tan het versli^ over de kofGe-enqnfite, pm ^eq denkb^)d t? krggen Tai; de w^ze waarop de Qou- DE UnXOUCTH VAU HEX CULTTDBSTKLSKL. 155 Temeiii«n.tB-kofieciiltaur op Java gedreTen werd. ^Terw^l" zoo leest men in bet koloniaal rerslag Tan 1862, ^op f Java alecht« in de b^ nitstek michtbare boachgronden de ffkofEeboomeii 20 en meer jaren oud worden en op min- pder goede gronden Blechte een oaderdom ran 6 — 12 joren wbereiken en daardoor gedorig verwisseld moeten worden, yweten de Ceyloneesche kofBeplanten het door zorgmldige fbehandelii^; van den boom en doelmatige bemeeting zoo irver te brengen, dat de aonplantingen zel& op minder fgoede gronden meer dan 20 jaren ond worden en een gveei gel^kmatiger product afwerpen.^ Daarmede vergel^ke men wat in de straks genoemde bgla^n Toorkomt. Omirent Bantam wordt bericht: met den kofHepluk gaat bet raw toe Ladders wolden noch gebesig, i^men vindt de koffiebomen dan ook zeer 'gebavend en in de koffletinen eea groen tapgt van ontkiemende koffiezaden," betgeen bet geTolg i van onyoldoenden napluk '), Omtrent Banjoewangie ») : verschillende tninen zgn zeer oud en er ia te wei-nig aangeplant. Niemand beeft belaiig 1:^ uitbreiding der celtur. Het Koropesch tozicbt is gebrekkig. t/'Eea aaeis-tent-resident in een afdeeling zoo nitgestrekt als Banjoe-wangle, tevens fnngeerend noiaris, ambtenaar van den bnrgerlijken stand,^ enz. enz., yboe zal die nog t^drindenom zicli met den last yaa de koffiecnltuur zoo gestadig te be-moeien," ale noodig ia? — Maar dan de inlandacbe boofden, die immers caltanrpercenteQ trekken? Naaet de zeer mime inkomsten en diensten, waarran de boofden bet genot bebben, verdw^nen de koffieperceaten, boezeer betiekkel^k boog, in bet niet. Zg knonen veel meer voordeel kekken ran de berolking, door baar Toor ban Eigen doeleinden te bezigen J. — De resident van Samarang wäst er op, dat van B^lagen van het verslag van de Hand, der St. Gen. 1870—71, bh. 1345-46. *) Jk volg de orde der verslagen, vaudaar de geognphiache sprong. ■) BijIageD 1870-71, bh. 1363-63, Dicized by Google 156 DE KITKOMSTEN VAN HBT CULTUUBfiTBLSEL. 1853 — 64 de pftrticoliere landen iu zgn gewest gemiddeld 4,61 picoU kofiBe per bouw hebbea opgeleverd, de gonver- □ementstamen slechts 3,45, hoewel //Over het algemeea de minat geschikte grondea aan de partikalieren in htmr zgn afgestsan" i). — Veel kofSe gaat bg den pluk verloren ; ^een gevolg zeer zeber van mindei billijke betating en slecht toezicht in bet algemeen" ■). — De reeident van Japara klasgt over de scbuidel^ke knoeier^en in de dnK^schuren ; de in- Isnder krggt minder droge koffie dan hem toekomt. — In sonuuige desaa's is de afstand tot de pakhnizen 25 palen, dat is aclit nren gaans, zoo rer als van Amsterdam naar Utrecht! ») Die verre afstanden, niet alleen van de pak- hnizen, maar ook van de tuinen, is op vele plaatsen ton alien t^de een emstig bezwaar geweeet. Om daaraan te ge- moet te komen, beeft de Indiscbe regeering den 1 Septem- ber 1866 bet beslnit genomen om alle aanplaotingen op een grootereu aistand dan vier palen (80 minnten gaans) van de woonplaatsen der inlanders te verbieden ; maar dit verbod te handhaven, zonder groote schade te doen aan de kofSecnltaar, bleek onmi^el^k. Reeds den 26 Juni 1867 ishetii^trokken.. Een controleur in Bagelen kreis het volgende antwoord van een inlander, wien het gevraagd had, waarom de boomen in de Gouvemements koffietuinen zoo spoedig sterven en zoo weinig vmcht geven: ^de koffiek op het cultum-stelael! Welk een kritiek op het cultum-stelael! Wil men nog meer van dien aard vememen. Menlezehet volgende, dat betrekking heeft op de gouvemements-indigo-cnltaur. ^Ik had mg gevleid* — zoo klat^ de beer Roclms-sen in de Toelichtii^ en Yerdeding van enkele daden van zijn bestanr ") — wik had my gevleid de middelen tot weder- >> t. a. p. Wi. 1403. ') I. a. p. biz. 1542. ') Bijlagen Hand, der Staten-Gen. 1871—73, biz. 2391, ') Bli. 136. Ed by Google DE LITERATUM VAN HET COUSTUMES. 15 Opheuring van dien belangrängt kein tak van cultur te zu lernen Tinden, deels door konatmatige bemüdling vaa den grond, deels door aau de bevolking een meer voldoeade belooning Toor het plaaten, onderhouden en wieden toeteetaan; deels eindelk ook, door de fabrikatie op andere grondslagen te doen rosteii, dan wauvp zy op Java geyestigd is; doeh het te werk gestelde onderzoek was nog niet tot rgpheid geko- men, toen ik het bestuur nederl^de." Volgens den heer Rochussen was dus na twintig jaar eiudel^k gebleken, dat voor de bemesting der iudigoveldea geen behoorlyko zoi^ werd godrogen, dat de bevolking te weinig loon ont- viag cm zich by bet planten, ouderbouden en wieden de noodige moeite te geven, ja zel& dat de gebeele fabrikatige bewerking op yerkeerde grondslagea rustte! Het koQ niet ei^r. Wat nn het bedoelde onderzoek betreft, dat was tien jaar later nog niet ^tot rgpheid gek Ein regereringsverslag maskte melden van nieuwe proeven, die altyd veel belöffenen en wein, gänzlich einige Igk vemam dat het Gouverneur de verstandigte party gekozen ein de geheele einheiten oj^emimd had. Ook de suikercultnur — boewel de tusachenkomat van partdenlieren daar gunstig beft gewerkt — is, zoals wg gesien hebben, na 1852 niet voor tiitbreidiug ratbaar ge- bleken. Hare gescbiedenis verdient reeds daarom onze be- langstelling, omdat zg leert hoe een Gouvernement, dat rechtstreeksche handelsvoordeelen beo<^ voor de schatkist en tocb zyne plichten t^enover zgne ondetdanen niet geheel en al yergeten wil, in een altgddorende moeil^kheid is ge- plaatst. Znlk een Gonvernement is steeds met zich zelf in str^d. Om het den contractanten mt^elgk te maken tot lage pryzen sniker te leveren, moest de r^eeiii^ de plant- en koelieloonen niet al te hoc^ opvoereu, en daarbg de beste *) Verg. iDe indigocDltuur van pai-ticulieren ea de officieele cultuur,* Tijdscbrift voor N. L, 1660. II, 1-20. Dicized by Google 1^$ Di CtTKOMaTEM TAN HBT C0LTCUE8T8t. Tgstreldeu in besl^ nemeo. Maar zoowel het eeo als * Het andei was in het nadeel der bevoUdng, en deze overweg alleen verbood reeds verdete tdtbreiding, toen eenmasl eenze zekere jaren een periode van stilstand intreden en het cnl-tnnrstelsel audermaal z^n machtelooBheid bewijzen om een daorzame Termeerdermg te geven aan Java's productie. Wie met eenige scberpzinn^heid was begaafd, had dit reeds in de d^n van Van den Bosch konnea Toorspellen. De bezwaren tegen de snikercultuur waren velerlei. In den lateren täglichen zu de plantlosen wel niet laag geweest; doch het geld kwam niet alt, dass aan den rechten man en erst månden, nadat het werk was verricht, werden de hanen daar oder aan den rechten bekenden. Jk zw^g ran den gedwongen arbeid ten behoßen der fabrikken en bij het rietsn^den: nog in 1867 werden mit dien hoofde 1.470.000 dagdienaten Terricht *). Hieran is echter een eind gekommen. Sedert 1873 heeft het; verstärkt van arbeid van arbeid (weil een verheven opvatting Tan de mens^elgke persoonl^kheid spreekt uit dien ofheielen term!) oiet meer plaats. Een der redenen, waaroro het cultmiTstelsel niet krachtiger het gegen de vermeerdering van Java's productie, mofft, dinkt m^, hierin worden geaocht, dat die Termeerdering nooit het eenig doel is geweest van de Flee-ring. Zg wiMe niet alleen de teelt Tan Toortbrei^elen van Enropeescb verbruik op Java doen toeneoten, mirar ook Tooral, een batig slot Terkagen. Dit laatste doel echter ko a in den regel slechts bereikt worden door middelen, die ogensdiikt waren om bem de inlanders ingenomenheid te wekken met het caltnurstelsel. Misschien had dit stelsel, op zichzelf bescbonwd, nog wel knnnen dienen om dejsva-nen tot vr^willige teelt ran productea voor onze ma^aan. Die belangrijke redevoering van den heer Fransen van de Putte in de Tweede Kamer, van 28 Mei 1870, bU. 1566. Zie koloniaal veralug van 1872, bgUge LL en MM. bv Google bK UITKOlIaTSK TAN HBT CULTUtTRalVLSBi.. 159 te spona; nuuur na bet boofdzakel^k is gebezigd tot winat- bejag, ia dat doel gemist. Hei laat zich begr^pen, ja tot op zekere Koogto Terdedigaii, dat een Gouvemement z^ne onderdanen, wanneer zg van natare eenigsziiLs traag zgn en weiuig onderneminge^eeet bezitten, door maatregelen Tan dwang tot meec en veek^diger arbeid tracht te be- w^en; maar ztillen die maatregelen op]eidend zyn, zullen zg van liererlede zichzelve overbodig maken, omdat zij de beTolldng tot bet inzicht brengen : wat de r^eering ons beyeelt te doeo, is in oTereenstemming met osb belaog, dan moeten zg dat beiang ook werkelgk bevordereo en niet boofd- sakel^k de bevordering ten doel hebben van eeo andei be- iang, dat Tan de scbatkist eener overzeesche mogendheid. Wie de gescbiedenis van bet cnltaoistelsel beoefeot en daorby een oog heeft toot de macbt der zoc^enaanjde aseoeiatie Tan denk- beelden, yraagt zicb telkens af : kon ei een betei middel wor- den nitgeTondeu om de Jsvauen afkeerig te maken van de teelt van Toortbrengselen ten behoeve der Europeescbe markt i)P ■) Wie dit oordeel OTerdreven achl, raadplege aag sens de Bijiagan van het Algemeen Vsrslag van de uitkomsten der boRie-enquSte, die belangi'ijke bron van keanis voor de werking van het cultuarstelsel. Ztehier wat uit Proboliugo over de kodiecultuur in de afdeeling Lemad- jang wordt geschreveii: <De nitkomsten der gouvernements-kofllecaltuur zgu in een landetreek, die gestadig vooruitgaat, zoo in bevolking als in ontginningen, niet be- tmoedigend, want de productie is in de tweede les jaren (van het twaalf- (jarig tijdvak 1853 — 64) met 22Vi pCt. vermihderd, lerwyl de koffie- iplantende huisgezinnen met 13 pCt. zijn toegenomen.t De resident wijst drie oorzaken daarvoor aan; de derde is: de weertin tegen deza cultuur bij de bevolking, die men gedwongen heefl tot een w^ie van be- werking, waarvau zij wist dat >ij uiet deugde. De inlandsche ambtena- ren meenden daarom verplicht te zijn (haar met dwangmiddelen aan tden arbeid te brengen. De mishandeliog bleef oak nu niet achterwege, •want het gebeurde vroeger dikwijia, dat ve-len in het tblokwerden geslaten, als z)) uiet behoorlijk opkwamen, tterwijl enkelen, met het aangezieht uaar de loa gekeerd, •in de tuinen aan bamboezen werden gebonden.i fin weerwil van deze handelingen.s zegt de resident, awerd dietegen- tin niet gekeecd.t Dat •in weerwil* is kostelijk.— Zie B^l. tot deHandi byGoogIc l60 Dt DITKOMSTEN VAN HBT CnLTTJliaSTELSEt. M^n roomaamste grief tegeu bet stelsel is niet zoozeer, dat het op dwang was g^px>ii(l — dwang is wel eens noodig en kan uitatek^ad werken — maar dat die dwang niet beter is aangewend. Slecbts in wejnig streken van Java is de be- Yolking tot TrijwilligeQ arbeid aangespoord; in de meeste gevalleu moest dit het besluit z^n, waartoe de inaatregelen der r^eoring bsar brachten: bet is veel beter voor oos om geen suiker, geen indigo, geen koffie te teelen, maar ons te bepalen tot de rystcnltuur, want die andere caltoies patten ouze gronden uit en verscbafi'en ons een karig inkomen. Ingeaomenbeid te betuigea met de uikomsten Tan bet cultanrstelsel, is m^ derbalre onmogalgk. Ik erken gaame, dat bet in eommige gedeelteu van Java, waar b^jzouder gunstige omstand^beden bebben medegewerkt, welvaart heeft verspreid; maar de particuliere landbouw en iudustrie zou- den dit in dezelfde, ja in nog giooter mate bebben gedaan, waren zij aai^emoedigd in plaats van belemmetd. En bier- tegenover staat het onbetwistbare feit, dat bet cnltnurstelsel in vele r^dentien armoede en ellende beeft veroorzaakt, zoodat met z^ne inkrimping na 1850 een t^dperk van ver- boogden bloei voor de kolonie is begounen. Scbond bet niet ieder o<^nblik de aloude volksgebmiken, jiiist in datgene, waarin die gebruiken goed en weldadig waren? Braeht bet niet verwarrinj^ in het landbezit, bederf in de dorpsinstetlingen, demoralisatie in bet binnenlandscb beatuur? Ook voor onzen handel en onze scbeepvaart is het op den dnur niet weldadig gebleken. Het beeft die ty- Delbk wel een grooten bloei verleend, maar t^vens veroor- zaakt, dat gednrende een reeks van jaren Java's productie voor de Enropesche markt stationair is gebleveu. Terw^l me^ elders b^kans op ieder gebied van den handel leven en ontwikkelii^ vond, bleef de bandel van Nederland met z^ne Oost-Indische kolonien nagenoeg op dezelfde bo<^te. der St.-Gen. 1872—73, N°. 5, 1, bli. 1 en 2. — Verg. verder t. a, p. Wi. 55. (Beioeki.) Dicizedb? Google VL HERVORMING. Het zg mg na rergand de aandaclit te bepalen by eeuige groote maatfegelen die — gedeeltel^k op aandraug en on- der medewerkiBg der Statea-Generaal — in den laatgtea t^d GOODMAN om den ecoaomischen toestand op Java te verbetereu. Achtereenvolgens wensch ik te vermelden: 1". Wärter geachtet is tot afschafdijk van den gedwongen ax-beid bg de sükercultunr, 2*', de hervorming ran het Pre-ai-stelsel, 3*. de ingevoerde verbeterir^n in de Gou-Temementa-koffiecultuur, i". de afsehaffing der blsndongdiensten, 5°. de uieawe reeling der landrente. Over de Agricarachte wet spreek ik eerst later (in toofdstuk- IX), want hat onderwerp, dat bij deze wet is ger^eld, Vereischt een geschiedkiiadige eu economische toelichtii^. D« arbeid ten behoere der suikercaltaur bestaat in anpiaat, sn^deu en vervoeren van riet, voorta in fobrieksarbeid ^n afvoer van het product. Yoor al die werkzaam-hedeo werden in de eerste 30 jaren van het eintaaratelsel, naar de reqdB rermelde ofScieele uitdrukking, //arbeiders verstrekt." Behouden^ eenige strekea in den Ooathoek (aoo leert ons de Slemorie van Toelichting der cultunrwei vaa 1865) is de feitelke toestand steeds geweat, dat bij de Gouvernement-suikereultaar allea in gedwongen arbeid geschiede, zelfs de opbouw en uitbreiding der fabrieken, benevens het TerBchaffen en aauvoeren der daarvoor benoo- digde bouwstoffen, en dat, niettegenstasnde van regeerings- wage voor bet bonwen en inriohten dezer fabrieken voorscbot- ten waren verleend onder beding, dat de contractanten voor dat doel geen verdere bulp zouden erlangen erlangen erlangen erlangen. ^Zoo Week in 1817, b^ gelegenheid van bet optreden van een nieuw hoofd van gewestelgk bestniir, dat in de reaidentie Tagal sedert lang, niet alleen roor alle diensten voor de fabrieken, niaar ook voor de bediening der ondernemers, van hunne <^)zieaer8 eo Chinesche mandoers, koelies tegen een loon van 12 a 15 doiteii da^e werden gebezigd eu men zel^B niet Bcbroomda om door bet beataur verstrekte koelies voor barren en w^ens te spannen tot bet vervoeren van brand- boat uit de bo eechen." In 1860 kwam een nienwe reeling der suikkünstiert tot stand; maar op bet pnnt van den gedwongen arbeid bracht tIq slechta verbetering in schönen, niet in werkelijkheid. Zg scbreef voot, dat de fabrikanische heißen häh den regel door werwilligt worden veniert: dan alleen, wanneer bet overtuigend bleek, dat dit vooreerst ni^ niet kon ge- bebieden, zou bet plaateel^k beataur bevoegd ziJQ — niet verplicbt — om v^^ulp" te verleenen. N(^ meer: voor bet vervor van riet en van suiker mochten in bet gebeel geenden worden verstrekt; voor deze werkzaamheden moest de fabrikant vrije arbeiders buren. Maar die acboone bellaen zijn een doode letter gebeel gebeel gebel gemacht. Weinige maanden na da vaststelling der Algemeene Grondslagen van 1860, ricbtte zg aen aaoscbr^ving tot de reaidentea, waarbg zy bet verbod om transport-koelies te verstrekt. Dit veibod — zoo luidde die toelicbtiug — beboorda fiiiet te beletten, dat hot bestunr bet trsosportwezen aan- moed^, door zgn sedel^ken invloed bnitensporige eischen d«r k. arreverders traeht tänen te gan en lien tot hübben plicht tradit te houden." ledereu begrypt was er aus sulk een aanscbrgviiig van den vrgen arbeid is gekommen. Maar welk een treiirig licfat valt hier weder op het cultnorstelsel: een Goarerneuient, dat zgn "zedelgken invloed" gflbmiki om de loonen te dmkkenl Eerst drie jaren later zgn emstige maatregeleu genomen om deo gedwongen arbeid bg de suikercultuur te beperken. Het koninklgke beleideten Tan 20 Joli 1863, waarover ik leeds in het vierde hoofdatnk heb geeprokcn, stelde ander- maal nieuwe regels rast Toor de suikeroultaar, en tot die tegela beboorde, dat het sngden en verroeren van. bet riet, benevens de rerdere werkzaamheden in en. bij de onderne- niing, in vrgen arbeid moesten geschieden. Alleeu die fa- brikanteu, die nit eigen beweging tot de nienwe roorwaarden zonden toetreden, mochten desgerorderd van rietsn^ders worden voorzien, t^en betaling bunnerzijds van 1 cent per bos van 25 stokken. Toen het eehter bleek dat die toetre- ding zeer traag gingi besloot het Indiach bestuur (4 M^ 1866) om de bepalingen, vervat in de Algemeene Grond- sl^en van 1860, kracbtiger te handhaveo: alechts dan zoa- den den fabrikant koelies worden verstrekt, wanneer hij te Térgeefs ^alle bestaanbare middelen' had aangewend om vrije arbeiders te huren. Om de naleving van dit voorschriit te verzekeren, verhoogde de r^eering tegel^kert^d de loo- nen To the gedwongen arbeid met ougeveer 50 pct, : het d'loon, van 20 & 25 op 30 a 35 cents, het nachtloon, van 22 & 30 op 33 a 40 cents. Dit beeft zeer gunstig gewerkt. Beeds een paar jaren later geachiedden al de tranaporten door middel van vrBwillige overreenkometen met de bevolking, wgeheel buiten bemoeienis van het bestnur." In 1871 is slechte aan €ea deide der &lHikanten hulp vetleend, wat betreften, den betreffenden betreffenden, en pok hierasn kwam spoedig een byGoogle 1 64 iiERVoaMttiei einde, deels door de strenge bepaliugen ran § 19 der Amb' teljjke Voorachriften van 1871, deela door verhooging van het anyioD, dat in 1863 bepaald whs op 1 cent, maar nn op IVg cent pei boa van 25 stokken werd gesteld. Zel& bet werk in de fabrieken geachiedde in 1871 byna gebeel door vry willigers : slechts twee contractanten werden in dat jaar van fabriekskoelies voorzien. Nu duurde het niet lang meer, of alle j^verstrekking van arbeiders" ten behoeve der suikerondernen, de aanplant daoigelaten, had gebeel opgehouden. Op deze w^ze is in minder dan tien jaren tgds een zeer belai^r^ke bervorming tot stand gehracbt >). Door de uitvoering der wet van 21 Juli 1370 zal ook de verplicbte afstand en bewerking van grondten behoeve der snikercultuur van lieverlede vervallen. Het verdient opmerking, dat de sträd, die over deze wet, alvo-rens zu ward aaDgenomea, is gevoerd, schier uitslnitend geloopeu heeft over de vra^, niet of, maar hoe de verpliebte cultuur in een vrge zou worden of^elost. Te dien anzien bestonden twee meeningen. De eene was reeda vier of vgf jaren te voren beHcbaamd in art. 41 en 42 der /eultaurwet", een outwerp, dat door den minister, die het bad voorgedragen, den 18*'" Mei 1866 was ingetrokken. Volgens deze artikelien zou na alloop van ieder contract de gedwongen aanplant terstondzgn vervallen, maardere- geering nog gednrende twintig jaren aan de ondemere de bescbikkiug bebben verzekerd over den benoodigden grond, en wel tot een maximum van 400 bouws voor elke onder- nemii^. Het ontwerp, dat nu in behandeling kwam, luidde anderg: #Nieuwe invoering van de suiker-cultuur, op ho(^ gezag," zoo werd daarbg vooigesteld te besluiten, ^heeft niet plaats. Waar zi) bestaat, eindigt de beachikldng over gronden, door de inlandsche bevolking voor elgen gebruik *) Verg, lie Memo] ie \an ToelichtiDg der oultuurwet van 1865, en Jie der suikei'wet, ingediend in 1869. Voorts dp Kaloiiiale Verslageq. byGoogIc HERVOEMING, 165 ODt^nnen, met den aauplunt van het jaar 1890. Na den aaoplant van het jaar 1878 wordt, behilideng de rechten, bg het in werking treden van deze wet verkregen, die lie- schikking voor elke ondernemii^ jaarlijkB trapsgewiize ver- m Underd. Met andere woorden: in 1865 was voorgeateld om den veldarbeid vrij te maken, maar daarenten den verplichten afstand van groud nog gedurende 20 jaren te handhaven; thans werd vooigesteld om en den verplichten afstand, en de verplichte bewerking van den grond Tooreerst te bestendigeo, maar beide van 1778 tot 1890 trapsge-wijze af te scha£Fea. De gedwongen veldarbeid zou dus veel langer bliJTen beataan, daarentegen de gedwongen afstand van grond spoediger eindigen. Een belangrijke cedetwist over dit wetsontwerp is op het einde van Mei 1870 in de Tweede Kamer gevoerd. De voor-standers der in 1865 ontworpen regeling apraken aldns: De Javanen, het is algemeen bekend, zijn b^ voorkeur land-boiweis en daarom veel gemakkelijker tot veld- dan tot fabrieksarbeid te bewegen. Bovendien, wanneer men het suikerriet aan den molen heeft en geen werklieden om het te behandeleu, dan bederft het. In een groote fabriek kan men geen oc^enblik, geen ettkelen dag, ja geen uur z^u werkvolk misseu, of het fabrikaat loopt gevaar. Maar of het suikerriet op het veld een dag niet gewied, of de grond een dag later geploegd is, dat zal geen invloed hebben op den aanplant. Nu stelt de regeering voor — zoo Inidde inder-daad een andere bepaling van het ontwerp — om aan de Contraetanten voor den fobriekaarbeid, tenz^ bg vvolatrekte, telkens te bewgzen onmisbaarheid," geen koelies te ver-achaffen. De regeering ach^nt das niet op te zien tegen he meerdere, wel tegen het mindere. Zg durft er op rekenen, dat de Javaan, die van natuiir een landbouwet is, fabrieksarbeid zal willen verrichten, maar niet, dat h^ genegen zal zgn tot veldarbeid! De Miniater voerde hierten aan, dat het wel in atjr^d. is met de gebmiken van een Ostersch volk om tebeechikken oder zijn groad, luaar niet om to beschickkea ova zottorbeid; dasrom mocht bet eerste, de beachikking orer den groad (die, naar bet voorstol ran 1866, nog 20 jaren zoa doren), niet zoolang wotden bestendigd; veel spreepier, reeds BA eea achttal jaren, moest de r^eering bemoeD metbaar tfl doen eindigen. Yoorts beiiep zicb de Minister tea gunste van het denkbeeld, dat hy in zija ontwerp bad nedergel^d, op, het oordeel van bevo^de personen. Ten slotte evenwel wam hg eenigszins t^emoet aan de bezwaren der tegen-partg door in het ontwerp een "bepaling op to nemen, volgens welke de gedwongen aanplant #zoo spreedig doenl^k, in overleg met den fabrikaut' moet ophouden. Aldus ge w^zigd is het voorstel den 21't™ Joli 1870 tot wet verbeven. Bebalve het reeds geuoemde, bevat de wet nog andere bepalingen. Zoo schryft zg voor, ^dat gelykt^dig over niet meer dan een Tijfde der velden Van elke betrokken dessa mag worden beschikt, tenzij de berolking zelve afwähning ran dit voorstel mocht verlangen; dat de middelen tot verwerking ran het riet geevenredigt moet voorstel mögen aan de ugestrektheid van den aanplant;" dat de bevolking voor de afgifte van den grond behoorlijk moet worden schade- loos gesteld" — betgeen tot dnsver noort afzonderlgk was geschied — en voor haren atbeid behoorlijk beloond;" dat «voor bet dryven der molens of andere toestellen niet m^ beschifct worden over wat«r, benoodigd voor den eigeuland- bonw der bevolking", en eindelyk, ^dst aan den lande'een billgke egns moet worden verzekerd, zoowel over het pro- duct van den vryea, als over dat van den verplichten aau- plant." Over de wgze waatop deze drie laatstA bepalingen zgn nitgevoerd nog eenkel woord. De Schadeloosstelling is aidus geregeld. Er zgn plaatse- Igke eommissien benoemd, bestaande uit een Europeeschen en drie inlandache ambtonaren. Deze comuBden hebbm endeizocht, voor welke prysen de inlanders gewoou zgn om DiclzedbyGoOglC USBTOXJIINS. 167 clkander huiitie rijetrelden tor beplanting met suikerriet te Terhuren, of, w»ar dit Diet voorkomt, voor welke pr^zen ^ geneigd zouden zyn dit te doeiij daaraa hebben zy de foiumen bekesd gemsakt, waarop, oaar huu oordeel, cte sdiadeloosstelling ia elk bgzonder geral bepasld moest wor- den. De belaogbebendea, die daarmede geea geno^eo ntmen, mochten Kich beklagen; het bedrag zoa alsdau door den recl^r worden bepaald i). Dit geval ecbter beeft zich neigens vooigedaan; de bevolking tooade orerol rolkomen terredenheid met de beelissingea der gecommitteeideo. TJit - bet Eoloniaal Yerslag ysu 1876 blgt, dat ia bet vooraf- gaaade jaai over 38605 bonws een som is betaald van - / 1.630 970, geniiddeld ruim / 42 per bonw of ongeveer /60 per bectare. Hierbg zg opgemerkt, dat de a&tand vaji grond, waarvoor de scbadeloosstelling wordt roldaan, van 14 — 17 maimdeii dnmi. Voor de reeling der plantloonen heeft men op soortgel^ke wgze gebandeld. Het weric is toevertrouwd aan dezelfde commissien, die plantloon en scbadeloosstelling voor vyf jareu bebben vastgesteld. Zooals men weet, was bet plantloon vroeger afbankel^k van de uitkomsteu der ordememing: de bevolking kreeg zd6veel guldens per verkregen picol auiker, bebondeos een minimum, dat in 1860 op /75, in 1863 op /90 per bonw was bepaald. Met dat onde stelsel van ^maatscbap tuascben de plantende bevolking en den fabrikaut^ is nu gebroken; bet plantloon is onafbankel^k gemaakt van de nitkomsten der ordememing, betgeen zeer biliyk is, te meer nu in dat loon slechts bezoldiging van arbeid, geen scbadeloosstelUng voor afstand van grond, is b^prepen, Ook voor den fabrikaut. Twedende Kammer, 1872/73, blj. 10(w. Diciemized by Google 168 HENRY. kant IB deze regelung veel beteiligt. Wei is wärmer moet façon konnte het bedoogen plantloon ten voile betalen, wanneer de oogat ten deele is mislukt; maar hieitenOTer stoat, dat hy geen hooger loon behoeft uit te keeren, wanneer h^ door betere bewerldng van het net meer siiiker daamit ver- krygt. Het plantloon is daarbg aanmerkelyk verhoogd ; bet bedraagt nu b^na /' 950.000 meer dan vro^er'). Streng wordt de hand gebooiien aan de naleving van bet Toorscbrift der wet: ^^voor het driven der molens of andere toeBtellen mag niet worden beachikt over water, benoodigd voor den eigeo landbotiw der bevolking. Na onderzoek is het dnidelgk geworden/ zoo lezen w^ in de reeds aangehaalde stokken, ywelke schatten in den TOrm van onmiddell^k verlies en winstderving de bevolking jaarl^ks ten offer brscht aan een contractsbepaling, als de molen met water werd gedreven." Men heeft no alle belai^^ met nauwgezetbeid overw<^en en elechts daar water to^e- staan, waar overvloed bleek te bestaan, of waar men, door ') Blijkens de koloiiiale verslagen bedroeg het in 1868—70 (cemiddeld /5.266.247 ; maar destijds werd de snikerplantende bevolking voor landrente aangeslagen tot een bedrag van ;'453.000en ontbrakdeschadeloosstelling voor den grond {nu / 1.630.970) geheei. Voor een vergelyking met het plantloon, dat thans wordt nitbetaald, waarvan geen landrente wordt ■ afgetrokken' en waarin geen schadeloosstelling voor den grond begrepeii is Mötten wij dus de 5.266.147 met de twee genoemde posten vermindern. Wij houden dan netto 3.182,277 over. In 1875 bedroeg het doou voor aanplanl, onderhoud eo bewakingt 4.130,626, hetgeen een Toordeelig verachil geefl van 948.349. Tot ongeveer deielfde slolsom (/ 985.897] komt de directeur van het Binenlandsch Bestuur in zijn >ambtsberlicht, medegedeeld aan de Tweede Kamer den 26 Aug. 1872. De directeur groepeert echter decijfers op een zonderllngen trant. H^ voegt plantloon, belooning aan de dessahoofden en cultuurpercenteu bijeen, en nog we) zonder het te z^gen, zoodat men, er niet op verdacht zijnde, geheei verkeerde resulten uit zyne mededeelingen zou afleiden, te meer omdat hij gedurig van <plantlaan« spreekt. Op de juistheid zijner redeneering heeft dit echter geen invloed, want de behraning der dessahoofden en da cnl-tuurperceulen ziji) aan beide kaiiten opganomei). Dicized by Google HEKVOBUTNG. Heer te onthouen, groot onrecht 50 hf. Aan met - under den 41 ondemers is liet gebniik van water alBdrijf- kracht verboden, hetgeea zeer tot vooc^el strekt van do daarbg belanghebende bevolking. Vroeger is het wel ge- benrd, dat z^, om de te veld staaude gewassen te besproeien, heimelgk het water nit de molenleiding heeft moeten af- tappen, of bet tot 10 a 15 cents per hectoliter beeft moe- ten koopen. Men noemt strekeu, waar de oude reeling, door mislukking van oogsten te veroorzaken of de gelegen- heid tot het plaoten van tweede gewassen te verminderen, jaarl^ks aan de bevolking op een verlies en winstderving van / 2900, ja van / 49000, is te staan gekomen. Naar waarheid kon dns gez^d worden, dat de gestrenge nale- ving van het voorschrift der wet van 1870 omtrent bet watergebruik j^een van de donkerste z^den der gedwongen cultnur" heeft doen verdwgnen. 