None
Als bijlage hier achter voege. De hoofdinhoud der vroegere brieven is medegedeeld in de zonder vermelding van zijn^ naam door J. p. KiiVFEjrus bewerkte Latijnsche vertaling: Rerum a Societate Jesu in Oriente gestarum ad annum usque a Deipara Virgine MDLXVIII, Commentarius Efnanuelis Acostae Lusitani recogniius et latinüate donaius etc. Dilingae, 1571. kl. 8^. en later meermalen herdrukt; beter nog en tot het einde der XVI<lo eeuw voortgezet in het werk van den Franschen Jezuït P. pi£BES du ja&ric, Histoire des choses plus mémorables advenues tant ez Indes Orientales, que autres paîs de la descouverte des Portugais, en Vestablissement et progrès de la Foy Chrestienne et Catholique, etc. Bor^eaux, 1608 — 1610, S voll, in 4% Later in 1615, in the Latin verschenen te Keulen, on der den titel: R. P. P. Tholosani, Tholosani, Thesaurus, rerum Indicarum, in 3 (of 4?) dln. in kl. 8^., dat door de latere schrijvers meest alleen is gevolgd. Bij dit werk moet ik ook dikwerf van de uitgaven der brieven in verschillende talen geldt, dat de Latinische vertaling niet altoos naauwkeurig overeenstemt met den oorspronkelijken tekt. Zonderling, dat nog geen geleerde in Portugal, Spanje of Italië, waar misschien nog de autographa van vele dier brieven aanwezig zijn, aan eene nieuwe, volledige, naauwkeorige uitgave dier voor de zendingsgeschiedenis der Boomsche Kerk niet alleen, maar ook in vele andere opzigten gewigtige documenten schijnt. Gedacht te hebben. Heest alleen voor sprookjes en mirakelvertellingen is later die arbeid van gelöfferer en zelfopoffering geëxploiteerd, maar zelden voor een nuttig doel. Een enkel voorbeeld willen wij hier aanvoeren. In het leven van xaveüiüs wordt berigt, dat hij te Malàka zijnde, zich de Maleische taal (anderen, zoo als tursellinus 1. I. p. 103 vermelden ook het Makassaarsch) zoozeer had eigen gemaakt, dat hij een Catechismus in die taal zou hebbeu opgesteld. (24) Van dat nuttige werk nu, welligt het eerste Christe lijke geschrift in die taal, is zelfs in vroeger tijd en ook nn, waar ik ook heb laten onderzoeken, nergens  hâex: Didionarium MalaicO' Latinum et LatinO'Malaicum, te Home, in 1681, in 4^. door de Congregatio de Propaganda Fide uitgegeven, is wel geheel ull hollandsche bronnen geput. Voor een groot gedeelte der XVIe eeuw vinden wij nog eenige berigten over den O. I. Archipel bij den Spaanschen Jezuït lois de gozh/ln, in zijne HUtoria de las Missiones que han hecho los rdigioêos de la Campania de Jesus, para predicar el Sancto Euati" gelio en la India Oriental, y en los Reynos de la China y Japon, in 2 dln. in kl. i^., in 1601 te Älcala uitgegeven, als ook in de algemeene geschiedenis der orde door NIC. ORLANDiNüs, Historia Societatis Jesu 1540 — 56), waarvanik alleen de voortz Setting door sacchinüs (1556 — 1564) Antw. 1620. f^. heb leeren kennen, maar de vervolgen door possiNUS, JüVENNCiüs en coedaea even vruchteloos hier te lande heb gezocht, als het werk van den Portugeschen Jezuït FRANCISCO DR sousa: Oriente Conquisiado a Jesu Christo pelas Padres da Companhia de Jesus, da Provincia de Goa, Lisboa, 1710. 2 t. f^. In de latere jaren, sedert het begin der XTIP eeuw en de komst der Hollanders in O. L, schijnen de berigten meer geheim te zijn gehoaden, al werd ook de arbeid der Jezuïten nog lang hier en daaré zelfs met gevaar voor de heerschappij der Hollanders in de Molakken, in het verborgen voortgezet. De berigten door p. feb.ao ouebbetro, in zijn zoo zeldzaam geworden Rdaçao Annual das cousa que ßzeram os Padree da Compankia de Jems va India e Japao, over de jaren 1600—1608, te Evora en Lissabon, 1603—1611 in 5 Dln. in 4^ uitgegeven, bevatten slechts in de laatste ja- ren belangrijke mededeelingen over den Indischen Archipel. Iq de bekende latere brief-verzamelingen, de Lettres edißan' tes et curieuses^ écrites des Missions étrangères, Paris, 1717 — 74, 32 voll, en later, als ook in der Welt-botl van p. STÖCKLEIN en kblleb, te Weenen en Grätz, 1758, in 36 diu. komen maar zelden eenige berigten voor, die den Indischen Archipel betreffen. Enkele bijzonderheden geven de Voyages et Missiotis du Pire Alexandre de RHODES. de la Compagnie de Jésus, en la Chine et autres royaumes de V Grief, het eerst te Parijs in 1653, in 4°, het laatst weder aldaar in 1854, in 8°, versehenen. Eenige niet geheel onbelangrijke opgaven vond ik in een Hs. van de Bibliothèque de Bourgogne te Brussel, waarop de Heer BAKHUIZEN VAN DEN BRINK de gocdhcid had mij te wijzen. Ook in de Archieven der O« I. Comp., die schatkamer voor de kennis van Oost-Indië, heb ik een en ander daartoe betrekkelijk aangetroffen, en zeker is aldaar nog veel over dat onderwerp voor den lateren tijd te vinden. Werken, welligt van eenig belang voor de kennis van dit deel der Jezuïten-zendingen, die ik niet heb kunnen rädlegen zijn, behalve de reeds vermelde: bartou Asiatica hisioria Societatis Jesus, T. IL Lugd., 1667; — suahez de FinuEROA, Historia y anal relacion de las cosas que hizieron los Padres de la Compania de Jesus por las partes de Oriente, los catos passados de 1607 y 1608. Madrid, 1614; — tanner, Joaquín usque ad sanguinem et vitae profusionem mi' lans, Pragae, 1675; — francus, Annus ylorioms S. J. in Lusitania, Viennae, 1720; — francus, Synopsia Anna-Uum S. J, in Lusitania ob an. 1540 — 1725. Aug. YindeL et Graeciis, 1726; — Fß. colin, Labtyr evangeUca de la Campania de Jems en las islas Filipinas. Madrid, 1749. 2 voll. fo. Ofschoon door de faam der Jeuïten verduisterd^ is de arbeid der andere orden in den Indischen Archipel niet gering te achten. Yoor de werkzaamheid der Franciscanen in den Indischen Archipel zijn de mij bekende bronnen niet alleen veel spaarzamer te vinden, maar meen ik ookte mogen stellen, dat deze orde vooral de geschiedenis harer zendingen te veel heeft verwaarloosd. Met de we-reldsche geestelijken, met andere orden, en vaak nog oderling in strijd, in verschillende afdeelingen gesplitst, wonder verschillende custodiën en provinciën geplaatst, is de innerlijke iurigting en de verdeeling van het arbeids-veld dier orde mij niet overal geheel duidelijk geworden. Beeds sedert 1502 in Indië gekomen, werd huu Convent, in 1510 te Goa gesticht, de e Erste Kweekschool Hunner zending in Oost-Indië. Erst sedert 1518 tot de Custodia van St. Thomas onder de Provincia Portugal verwendig, werden Observanten en Beformaten in 1571 ge- scheiden en ontstond de Custodia Madre de Deos, die in het begin der XVII^® eeuw te Malâka en in China een antal kloosters telde. Eenige Franciscanen trokken uit Nieuw-Spanje naar de Philippijuen en van daar naar Malak, waar zij in 1581 een klooster van Spaansche Be- collecten stichten. In 1584 werd Malak tot Custodia van St. Franciscus verheven, later met Madre de Deos vereenigd. Behalve van Maldka, hebben wij melding gevonden van hunne werkzaamheid in een aantal plaatsen van den Indischen Archipel, zoo ala op Formosa, Nieuw- Gaiaea, Solor, Makassar, in Oost-Java Balemboeaitg en Panaroekan, en te Atjih op Sumatra, welligt ook in  China, Tartarian Cochinchina, Malaca etc., van Fray marobllo de la Bodega in 4° uitgegeven. Nog minder beteekenend is het werk van p. fänger bijzonderbaren uit dit gebieden, gegen zogar: Ih origine Seraphicae Religionis Franciscanae, Boraae, 1587. i. Ook hier zijn er weder een aantal werken, tot dit onderwerp betrekkelijk, die ik niet heb kunnen rädplegen, als: paulo da tkinidadk, Conquisia spiritual do Oriente, — P. fulgence kerot, Abrégé histo-rigue de la vie des saints et saintes des trois ordres de St. François. Paris, 1779. 8 voll. — Fr. franc. Dil werk wordt vermeld by m. hüllbauer, UescJuchte der KatkoUachen Missionen in Ostindien. Freibarg in Breisgau. 1852. 8 voll. DB MONFORTE, Espino de Penüeides, e Chronica de la vida das Santos. Lisboa, 1754 f. ; — Fr. jekonihode belm, Chronica Seração da Santa Promencia dos Algarves, Lisboa, 1750 — 58 fo, ; — Chronica de la promencia de San Gregorio de religiosos de San Francisco, por P. Fr. j. franc. SAN ANTONIO. Manila, 1738 — 44. 8 voll, f. ; — Storia Universale delle missioni Francescani del P. mabcell. de oxvezza, Roma, 1857 sqq., waarvan reeds 4 dealen zijn verschenen. Nog minder bekend, maar belangrijker welligt was de zendingsarbeid der Dominikanen in den Indischen Archipel, die volgens sommige berigten in 1556, volgens andereu reeds veel vroeger zóa aangevangen hebben. De hoofdzetel was eerst te Malaka, waar P. gaspar da cruz in 1554 een klooster stichtte, en van daar strekte zich de werkzaamheid dier brde, behalve naar Panaroekan en Japara op Ja-va, naar Ternate, Ambon en Timor, maar vooral naar de minder bekende eilanden Solor en Ende uit. Na de verovering van Maldka door de Hollanders in 1641, werd de hoofdzetel dier werkzaamheid tot 1659 naar Makassar verplaatst, tot dat zij ook daar voor de heerschappij der Hollanders moesten wijken. Van de vele bronnen voor de ge-schiedenis dezer orde he Bekkekig het hoofdwerk kun-nemraadplegen: EHstoria de S, Domingos- particular do reinOf e conquistas de Portugal, por Fr. luis oaoeoas. Lisboa, 1767. III voll, in fo. met de voortzetting door Fr. LUCAS DE S. CATHARINA, in het IVe dl., aldaar, 1767. Weinig bijzonders levert het kleine werk van Fr. gaspar da cruz: Tradado mn que se contam muito por estenso as uesnes da China, het eerst in 1569, het laatst in het Vf^ Deel der Peregrinagao^de fernao mendez pinto — eene Cf. over dit werk met yerschillenden titel: jorge gesar de figa- yiEEE, DibUographia hisiorka PoNurjueta, Lisboa, 1851, pag. 247. N^. 1310. vreemde  de mij steeds ontoegankelijke werken-: pontana, Manumenta Dominicana. Romae, 167Ö.!?,; — joK6£ CABDOSO, Agiologo Lusitano dos Santos, e Varhes Illustres em viriude, do Reino de Portugal e suas Conquietas. Lisboa, 1651 — 66. 3 t. P.; — toron, übiire des ftommes ülusires  van D. vicente barbosa, Compendio da relação que veio da India o anno de 1691 a Elrei D. appi, da nova Missão dos Padres Clerigos Regulæres da Dimna Promenção na Ilha de Borneo, Lisboa, 1692. niet te zien heb kunnen krijgen, leerde ik die missie vooral kennen uit de berigten van den Italiaanschen reiziger ob-XELU OABERi, in zijn Giro del Mondo, Yenezia, 1719. Vol. m. p. 218 — 242; bij onzen jacx)B Janssen de roy, Voyage a and from the island Borneo. Lond. 1718. 8®., en vooral in de Portugesche geschiedenis dier Orde van D. thomaz caetano (30.) DE BEU: Memoriae hütorieaa chronologica dos elerigos regulares em Portugal, e suas conquistas na India oriental. Lis. Boa, 1792—1794. 2 dlii. K In de Bibliothèque Asiatique et Africaine, door H. teenaüx-compans, te Parijs in 1841 uitgegeven, vond ik onder N°. 2492 vermeld: Catéchisme en langue de Bornéo, Batavia, 1685. 8°. Ofschoon het jaartal mij bevreemdde, scheen die opgave mij om verschilende redenen, vooral voor den toen nog zoo bloeijendeii werkkring der Kijnsche Zendelingen in Znid-Borneo en den arbeid door het Nederl. Bijbelgenootschap voor de Dajaks enderen, hoogst belangrijk. Op mijne aanvrage kon de Heer tbbnaux-compans mij niet meer berigten, van waar hij dien titel had ontleend: nergens anders vond ik het boekje vermeld. Daar het mij was gebleken, dat de Theatijer P. Antonius ventimiglia uit Mac. Au naar Bandjer-ma-sin was gekomen, liet ik door den bekwamen Franschen zendeling huc, destijds te Macao, aldaar onderzoek doen in de archievei van het klooster St. José; maar noch van dat geschrift, noch van die zending was iets te vinden. Ook de nasporingen van den geleerden afgevaardigde van het Nederl. Bijbelgenootschap, Dr. august hardblano, op mij.n verzoek gedaan, hebben geen zeker spoor meer van die zending onder de Dajaks doen ontdekken. Voor de kennis der Boomsche hiërarchie in Indië, zijn de lijsten der aartsbisschoppen van Goa en der bisschopjMjn van Malâka bij antonio castano de sousa, In Cdlecçao dos Documentos e Memorias da Acadenda Real de hialoria Portugueza, Lisboa, 1722. Num. I. bij d. m. de lsmos pauia. CASTOR, Politica Moral e Civilis Lisboa, 1751- Tomo Y. p. 464, 467, 47 O en bij P. paulinüs a st. bartholomaeo, India Orientalis Christiana, Romae, 1794. 4^. p. 31 sq. te vinden. Over de heiligen-beelden in den Indischen Archipelago van het Nederl. Bijbelgenootschap. 1859. pel bandelt het 8*« deel van het werk van Fr. agostinho DB SAKTA MARIA, Sontuario Mariano. Lisboa, 1720. 4^ Yngen wij na naar den invloed en de duurzame ge- volgen van dezen veelvuldigen arbeid, dan moeten wij be- kennen, dat wij weinig van eenige beteekenis daarvan heb- ben kunnen ondekken. Hoe het heeft kannen geschieden, dat de langdurige werkzaamheid van zoovelen, waar onder ook zeker mannen vol geloof en zelfopoffering, van groote gaven en ijver, boven velen voor hunne laak geschikt en in gunstige omstandigheden geplaatst, zoo weinig vrucht heeft gedragen, meestal zoo geheel spoorloos verdwenen is, dit is zeker eene zaak, een naauwkeurig en onpartijdig onderzoek overwaard. Hadden de Hollanders, die in den Indischen Archipel de Portugezen zijn opgevolgd, dat willen onderzooken, uit het voorbeeld hunner voorbeeld hunner voorbeeld hunner voorbeeld, voorbeeld van de voorbeeld van dien Christelijken arbeid meen ik voorbeid de volgende te moeten stellen: het algemeen slechte voorbeeld der Europesche Christenen, door de ongebondenheid van dwiogeiandij en rijkdom vermeerderd; de tirannij der stakundige magt en hare overheersching over de kerk; de verbreiding van. een meer uiterlijk Christendom, waardoor bet niet met de verspreiding van beschaving werd verbonüen, geen invloed had op de algemeene ontwikkeling en ook wel de zedenverbastering der geestelijken zelven. Zoo ontstond, gelijk overal wa ar vrijheid, ontwikkeling, vooruitgang wordt gefältig, waar dwingelandij, weelde, zedeloosheid heerschen, die adem des verderfs, die ook daar het vruchtbaarst zaad ten leven, het Christendom wist te dooden. Het was een ernstig waarschuwend woord, dat, naar men zegt, bij den val van Malâka, het laatste bolwerk der Portugezen in den Indischen Archipel, door een priester den Hollanders werd voorgehouden, dat ook zij Oost-Indië zouden verliezen, als eenmaal liunne zonden zoo hoog waren gestegen, als die der Portugezen. Na anderhalve eeuw van wanbestuur was Portugal- uit den Indischen Archipel verbannen, ruim anderhalve eeuw  der Hollanders in den Indischen Archipel, vroeger met die in zoovele andere, thans voor ons verloren landen en bezittingen in Zuid-Azië, onder éen bestuur, dat der magtige Oost-Indische Compagnie, verbonden. Om niet al te uitvoerig te worden, wensch ik mij thans hoofdzakelijk tot eenige opmerkingen omtrent de eerste eeuw der Hollandsche vestiging in den Oost-Indischen Archipel, te bepalen. Hier is het voorwaar niet het gebrek aan bronnen en bouwstoffen, maar veeleer de verbazende hoeveelheid en de aard dier hulpmiddelen, het bezwaar aan hunne opporings en hun gebruik verbonden, die eigenaardige moeijelijkheden medebrengen. Men zou de bronnen, die hier in aanmerking komen, naar haren toevalligen toestand, in uitgegeven, naar haar heerschend karakter, in staatkundige en kerkelijke kunnen verdeelen. Toch is deze laatste scheiding niet geheel mo-gelijk, want zoo ergens, dan was in N. O. I. de kerkelijke ontwikkeling ge Heel onafscheidhaar van de politiek magt, daardoor was zij gevormd, daarvan was zij steeds volstrekt afhankelijk. Slaan wij het oog op de uitgegeven bronnen, die het meest toegankelijk schijnen, dan belemmert reeds anstonds de hoeveelheid en de verstrooidheid der bouw-stoffen. Voor de geheele geschiedenis van de Ost-Indische Compagnie, hare staat-, handels-, krijgs- en zeevaartkundige geschiedenis is nog weinig, voor hare kerkelijke geschiebenis misschien nog het minst gedaan. Alleen het on-waardeerbaar werk van François valbntyn, Oud en Nieuw Oùd'Indiên, Dordr. eu Ainst., 1724 — 26, 5 diu. f., voor dien tijd een soort van encyclopaedie van de kennis van Ost-Indië, levert een zekeren grondslag, want onbegrijpelijk Veel Heft ich ige uagespoord, meestal met groote trouw de gevon- den bouwstoffen medegedeeld. Dat werk, een wonder van zijnen tijd, in de dagen der geheimhouding, ten spijt van het noodlottig stelsel der geheimhouding geschreven, is de krachtigste wederlegging van alle drogredenen voor de geheimhouding, want er is misschien tot op dezen dag geen werk verschenen, dat juist door zijnne naauwkeurige en over- vloedige mededeelingeu meer nut heeft gesticht voor Oost- Indië. Valentm's voorbeeld is schaars nagevolgd, nimmer geëvenaard; naast en met zijn werk moet inderdaad alles vergeleken, onderzocht, getoetst worden, wat vór en ua hem over den Indischen Archipel is geschreven. Maar ook hij kon niet alles opsporen, mögt niet alles inedelen, over veel meende hij te mötten zwijgen. Hoe goed ook meestal onderrigt in de kerkelijke zaken, was hij niet al- toos geheel onpartijdig, heeft hij meer het geraamte der geschiedenis, de kronijk der Ost-Indische kerk, dan de innerlijke en uiterlijke ontwikkeling dés Christendoms aldaar beschreven. Vór hem kunnen ten deele sebastiaen danck- AKRTS, JUSTUS HEUSNIUS, PHITJPPUS BALDAEUS, JOH. Jam recusua (sir!) et successu Evanfplii apud Tndo9 (hien- TEKSL. BK MBDED. AP. LETTEK. ItEEL VII. 3 (34) tales aucta. Uliraj. 1699. kl. 8^; de navolging van J. hooen* bebk's werk, De Conversione Indorum et gentium libri duo, Âmst., 1669, 4^. door h. VLSB, onder den titel: Sorg en Raad^ aangaande de Evangelie-predikting m O. en W. L, gevoegd achter w. HOGsawAAaTS Afeeheids-reden tot 4e ge- meinte op Batavia,'s Oravenhage, 1732|4^; g. H. weendly, in zijn Mcdeische boekzaal, achter zijn Maleische Spraakkunst. Ainst. 1736, 8^, zijne Oratio in 1737 te Lingen gehouden: De Idnguarum Orientalium et Indicarum cognitione neoessa^ ria theologo ad Indos profecturo^ Amst 1738, 4° en herrücken in het IVe Deel der Tempe Helvetica. Tiguri, 1740, 8° p. 617 sqq.; enkele aanteekeuingen van H.vsLSBen o. u.&ü-PfiftTi bij: Naauwkeurige berigtm nopens de grondvesting des Christendoms onder de heidenen op Choromandel en Malabaar z.'sQravenh., 1739 — 68, 2 dln. 8°., die van den Hoogleraar schacht op millae's Histori van de voortplanting van den Christel, godsdienst. Amst., 1764, 2 dln., 4° en die van DB LA FONTAINE op FORMEY's Kort begrip der Kerkdijke historie. Utrecht, 1790; de drie prijsverhaudelingen bij de Hollandsche Maatschappij der Wetenschappen te Haarlem bekroond en in het XVIIe Deel harer Verhandelingen te Haarlem in 1776 uitgegeven, en vooral het werk van HOFSTEDE, Ost-Indischen Kerkzaken, Bott., 177 9 — 8 O, Z dln., 8% De latere schrijvers zijn meestal mannen geweest, die de zaken van O. L gebrekkig of in het geheel niet kenden en dardoor som de zonderlingste misslagen begingen. Om van geen levenden te gewagen, zal ik hier slechts wijzen op A. ypey. Geschiedenis der Kristelijke kerk in de 18° euw, die, waar het de kerkelijke zaken van O. I. geldt, zer veel onjuiste be-rigten geeft. Ook de Geschiedenis der Herv, NederL Kerk door YPBY en dermoüt, ofschoon de schrijvers zich voor de 18° eeuw eenige moeite in het opsporen der zaken heb-ben gegeven, is niet vrij van zonderlinge misslagen. Zoo zeggen b. v. deze schrijvers, III DL, aant. p. 38, noot (35) 8£, dat zij ergens gewag hebben gevonden, van eene Maleische Bijbelvertaling, die vervaardigd was door eenen VALIN, predikant in de Oost-Indien, terwijl de zaak van de Maleische bijbelvertaling van den straks genoemden FRANÇOIS VALENTYN gedurende een ige jaren een groot deel der O. I. kerk en ook velen in ons vaderland in beroering bragt. Maar ook bij allerlei andere schrijvers in en over Oost-Indië: in leveredenen en onderwijsboeken, in levensberigten, in landbeschrijvingen, in rapporten, vooral in de talrijke reizen van Hollanders, Daitschers, Engelscheni Franchen, in allerlei binnen, en baitenlandsche tijdschriften en verzamelwerken zijn, midden onder andere berigten, hier en daar verstrooid, vaak gewigtige mededeelingen over kerkelijke personen, zaken en toestanden te vinden. Zoo leverde b. V. de Boekzaal der geleerde wereld hier te lande vele biographische berigten, de Bibliotheca Bremeneis eenige brieven uit O. L, de Misrions-Nachrichten, sedert het begin der vorige eeuw te Halle uit gegeven, talrijke niet on-belangrijke mededeelingen over de Hollandsche vestigingen, vooral op de vaste kust vau Indië en op Ceilon, maar ook uit den Indischen Archipel. Vooral de verhalen van vele reizigers, vaak onontwikkelde, maar getrouwe berigtgevers, zijn dikwerf leerrijk. Zoo is b. v. ter staving van het verhaal van van den Zwitserschen soldaat herport niet onbelangrijk. Nergens echter is meer, dan op dit veld, kritiek noodzakelijk, want terwijl velen, gelijk in onze da-gen, slechts een klein deel van Indië uit eigen waarne-ming kenden, wilden zij toch gaarne over allerlei landen en zaken wat mededeelen, gaven Zij dikwerf gaanie toe Eme kurtze Otulindianische Reiss-Bescftreihung von albhecht HBR TOtn, Bern, 1669. 12». S. 74. 3* (36) An de zucht tot opfering en vergrooting. Bij deze bronnen is het geen gering bezwär, erst al die hulpmiddelen te leeren kennen, nog grooter is dan nog vaak het bezwärmen die boeken zei ven te zien te krijgen. Sommigen zijn gewon met geringschatting van de in ons land zoo lang verwaarloosde bibliographie te spreken: mij schijnt zij bij alle historisch onderzoek een der onmisbaarste hulpweten-schappen. Ongeloofelijk veel arbeid en moeite zou mij zijn bespaard, zoo een goede bibliographie mij voor vele jaren den weg had gebaand tot de kennis der litteratuur over Ost-Indië. Die hulpkennis, zonder welke hier niets te doen is, heb ik mij eerst moeten zoeken te verwerven, en nog en dan ontdek ik het bestaan. V van mij vroeger onbekende geschriften. Aan die verwalterung der bibliographie meen ik, voor een deel althans, den ongelöstlichen, steht onzer openbare boekerijen te moeten toeschrijven, daaraan mede te moeten wijten, dat ons land vooral in de laatste halve eeuw in belangrijke boeken op dit gebied zoo zeer verarmd is geworden. Want al weet men nu, dat deze en gene boeken moeten geraadpleegd worden, waar zijn zij te vinden? Laat mij uit velen een enkel, maar treffend voorbeeld noemen. De Heer koenen wees op de studie, welke men van zes talen zou gemaakt heben, om in die talen het geheel of een gedeelte der H. S. tot de inboorlingen te brengen. In het voorbijgaan zij het mij vergund op te merken, dat ik die opgave van zes talen minder juist moet houden. In het Javaansch was, zoo veel ik weet, v66r deze eeuw nog volstrekt niets aan Bijbelvertaling gedaan; Malabaarsch en Tamoelsch, door den Heer koenen als twee talen genoemd, waren bij onze vroegere schrijvers verschillende namen voor eene en de- zelfde taal. Die vergissing komt bij velen voor, zelfs tot mijne verwondering bij den Hoogl. J. willmet in zijn be- kend Rapport bij de EI^o klasse van het Koninklijk ( 87 ) Nederl. Instituut uitgebragt in 1812 onder den titel: Schets van den êtaat der Oostersehe litteratuur in Hol' landf in de 18«^® eeuw, bladz. 200 *). Wie de zoogenoemde Malabaarsche spraakkunst bij onzen baldaeus, de mede- deelingen van RELAND, of de zoogenoemde Malabaarsche, lievor Tamoelsche vertaling des N. T., in haar geheel in 1759 te Colombo uitgegeven, inziet^ kan zich spoedig daarvan overtuigen, en het is niet moeijelijk te verklaren, hoe die verwarring is ontstaan. Van hetgeen op Ceilon in de vorige eeuw in het Tamoelsch en Singaleesch is ge- drukt, zijn reeds vrij volledige opgaven in de nalezingen van den geleerden Mr. j. t. bodel nyenhuis op de Verhan- deling van Dr. w. b. van HoëvELL : Geschiedkundig overzigt van de beoefening van Kunsten en Wetenschappen in NeerL Indié *) en in den Catalogus van de Leidsche Maatsch. van Nederl. Letterk. te vinden. — Maar gelijk in de 18^® eeuw de verspreiding des Christendoms onder de inlanders op Cei- lon, zoo was vroeger in de 17de eeuw de toebrenging der heidenen op het eiland Formosa inderdaad het lichtpunt in de Christelijke werkzaamheid der Hollanders. De dichter, die den geschiedschrijver volgde, heeft ten minste den naam van het eiland Formosa en van den moedigen- Evangeliedienaar ANTONIUS HAHBBOUCK tot het nageslacht overgebragt en in den naond des volks bewaard. Juist nu is het twee eeuwen geleden, dat die schoone bezitting door wanbestuur, door lafheid en onverschilligheid voor altoos aan Nederland ontviel, de schoone oogst van trouwen, volhardenden arbeid van Ne- *) Behalve eenlge drnkfouten komen ook daar grootc onnaauw- keurigheden voor. Wg wijzen bijv. slechte op do bewering biz. 200: • De Ooai-Indifiche Compagnie liet voor hut voldoen aan do gods* dienttige behoeflen niets ontbreken." •) De Verhandeling van Dr. w. k. van hocvkll verscheen in het lydschnjt voor NeerL Indtë. Der längerei, Hervormde Leeraars in bloed en vuur werd verdeldet. Dàar althans is onder en voor de het meest en het best gearbeid; dàar heeft de Nederlandsche Hervormde Kerk geleden en gestreden; dééx telde zij hare meeste bloedgetuigen. Van dien arbeid bestan nog eenige weinige, maar gewigtige gedenktenen. Voor die zijnning werd eenige vertaling in een der dialecten van het Formosaansch van de Evangeliën van hatthsub en jtohan-NBS, door den Predikant danibl oravidSi in 1661, te Amsterdam, in 4^. en in het volgende jaar een onderwijs boek onder den titel: 't Fortmlier des ChrétmdamSf mei de verklaringen van dien, in de SideiêPormoeaansche tale, door denzelfiden aldaar uitgegeven. De bekende gele Erde KLAPROTH en anderen kenden deze werken en trachten daaruit licht te putten voor de kennis der talen van Formosa. Bij den geleerden adblung wordt in zijn Mithrida- Berlin, 1806. I. Th. S. 578 nog een Catechismus vermeld, in het Formosaansch door den bekwamen en ijveri-gen Predikant aobsetus junius, te Delft in 1645, in 12o. uuggegeven. De kerkelijke papieren van dien tijd gewagen meermalen van deze en andere vruchten van den ij verigen arbeid der Neder. Hervormde Predikanten op Formosa. Na heb ik alle mij bekende catalogi van al onze openbare bibliotheken nagegaan en in ons gansche land is, zooveel ik weet, geen enkel exemplar van al die schriften meerte vinden t. In 1839 ontdekte de bekwame en ij verige Cf. Journal Asiat, Paris, 1822. vol. I. p. 195 sqq.; Asia Polygonis, p. 880 sqq. en later meer uitvoerig in zijne Mémoires relatifs à l'Asie, T. I. Pans, 1824. 8°. p. 554-a74. — Nouv, annales des Voyages, 1828. XIX. p. 417 sqq. Het tweede dier genoemde werken vond ik sedert in de bibliothek van bet Nederl. Zendelinggeoootschap te Rotterdam, oder den titel: Fatar ki tna-^msing-an ki Christang, Ka Tavki-papatar-en-ato tmœu\ig (ou Sou ka uiakla si^deia. Q/Ze, *t Formufier des Christendoms, Af et de Verklaringen van dien, Inde Sideis-Fonnosaansche tale, t* Amsterdam, hy MiCHiEL UABTOOo, Op dcu hoock van de Oude üooghstraet, 1662. 4°. geleerde, Dr, w. r. van HOëVBLL, in de Archieven der Her- vormde Gemeente te Batavia een handschrift onder den ti-tel: Woordboek der Favorlangsche taaly door gilbertus happart; hij moest eerst in een Tijdschrift vragen: waar dat Favorlangsch mögt te huis behooren, wie gilbertus HAPPART was gew geleerde, Dr. Eest? *). Zoo algemein was de heugenis van een der schoonste bladzijden uit de geschiedenen der Christelijke Kerk in Nederl.-Indië uitgewischt, had zelfs de marteldood harer trouwe dienaren de gedachtenis dier Kerk bij het ondankhaar niet kunnen bewaren. Ën dit voorbeeld staat niet alleen: ik zou een tal van geschriften kunnen noemen, niet alleen te Batavia, op Colombo en elders in Oost-Indië, maar ook hier te lande, zelfs in de laatste jaren gedrukt, waarvan mij nog nooit een exempla op eene openbare bibliotheek in ons land is voorgekomen. Hier in Amsterdam, dat door zijn wereldhandel groot en magtig is geworden, waar de hoofdzetel was der Indische Maatschappijen, waar de schatten van Oost en West, Noord en Z. Ud te zamen vloeiden, hier telde de Stads-Bibliothek, de Catalogus van 1796 bewijst het, bij den endergang der Post-Indische Compagnie, op zijn hoogst misschien 3 of 4 boeken over Post-Indië. Men vreesde. Cf. TijdsdiHft voor Nêerl. Indië. Ilde Jaarg., 1839, n«. 7. bl. 143, en verder N«. 9. bl. 4.28 sq.; UUe Jaarg., 1840. N«. 6. bl. 633 sq. Later is dit Woordenboek door Dr. w. a. van hocvell, met het Vo-cabularium Formosanum, door Dr. -e. j. vak der vlis, uitgegeven in het 18<t« Deel der Verhandelingen van het Balaviaasch Genootschap van KuMten en Wetenschappen, Batavia, 1842. — Het eerste werd in het Engelsch vertaald door Dr. w. h. medhorst, Dictionary of the Favoritism dialect of the Formosan language by othbrub happart, written in 1650. Batavia, 1840. Verder nog de korte opgave van "Favorlangsche Leerredenen" enz. in het Tijdschrifi voor Indische taal- landen volkenkunde, uitgegeven door het Batav. Gen. Dl. VI. Batavia, 1857. bl. 103 sq. — H. C. von der Gabelestz, Über die Formosahe Sprache und ihre Stellung in dem tnalaüschen Sprachstamm In Zeitachrift der Deutschen morgenl. Gesellschaft, Bd. XIII. Leipzig, 1859. S. 50 sqq. Zeker al die Classici eu Rabbien in zoo vreemd en barbarchais gezelschap te brengen, en als ware het om de geringschatting nog scherper te doen uitkomen, vinden wij daar dan nog slordige opgaven als deze op pag. 167 : Biblia Malabarica (in plaats van Malaica), Batavia, 1558 (in plaats van 1758) Y voll. en dit nog eens herhaald op den Index. Wie waren wir, hoe het daarme ook nu gesteld iS| hetzij dan door de bezainigiugswoedci die vooral de bronnen van historische, geographische, linguistische, philosophische wetenschap treft, hetzij dan door de onverschilligheid en onkunde der verzorgers en opzieners, hij onderzoeke al onze akademische bibliotheken op het gebied van Oost-Indische godsdienst-, geschiedenis-, taal-, land- en volkenkunde; hij doorbladere het zonderlinge, geheel onbruikbare boek, onder den titel: Lijst der boe" Departement van Koloniën in 1858 te's Gravenhage gedruckt. Zelfs te Batavia, waar eenmaal zoo vele letterkunndige schatten waren, waar de kostbare bait der geplunderde kloosters van Malàka *) en elders Werd zamengebängt, is geen spoor meer daarvan te vinden. Reeds vroeger en nog voor eenige jaren schijnt daar van roof en verduistering van boeken en handschriften geheerscht te heben, dat inderdaad onbegrijpelijk is. De eenige groote openbare bibliotheek, die van de oudste onder al de geleerde vereenigingen door Europeërs in Azië gesticht, van het Bataviaasch Genootschap van Kunsten en Weten-schappen, heeft bijna niets wat de vroegere ontwikkeling, ook van het Christendom in Indië, kan doen kennen. Zijn boekerij is misschien geschikt voor eene vereeniging van Doel, 1st stuk. Utrecht, 1861, bl. 284. Naturkundigen; zij is niet die van een genootschap van Kunsten en Wetenschappen. In den Catalogus, Batavia, 1853, vinden wij bijv. geen enkele der vroegere of latere Bijbelvertalingen voor Neder!. Oost-Indië vermeld. Voor eenige jaren heb ik aan een onzer Ministers van Koloniën verzocht, dat ten minste de bibliotheken van elke onzer Hoogescholen een exemplar mogten ontvangen van hetgeen thans in Indië wordt gedrukt: dat verzoek, welwillend  voor altoos naar het buitenland ontvoerd. Gedurende langen tijd was de belangstelling in die boekwerken hier te lande ten eenenmale uitgedöörd, terwijl zij elders als met den dag aanwies. Bekwame handelaren wisten daarvan partij te trekken en een aantal letterkundige schatten, zeldzame boeken en pamfletten in betrekking tot de Kolonial van Nederland hebben voor altoos ons land verlaten. Wie nu de geschiedenis der Hollanders in Nieuw-Nederland of in Brazilië in alle bijzonderheden uit oude Hollandsche geschriften will leeren kennen, zal naar Nieuw-York en Rio-Janeiro moeten reizen. Dat moge zeer aangenaam en voordeelig zijn voor de handelaars in oude boeken, voor de beoefenaars der wetenschap is Heut ten hoogste belem-merenden entweder. Ook voor het onderwerp, dat wij thans bespreken, zijn vele der gedrukte bronnen vaak het moeijelijkst in Nederland te vinden. Maar nog bezit ons land rijke schatten in zijn archieven en bij deze, voor onderwerp nog weinig of in het geheel niet gebruikte bronnen, wensch ik nog even stil te staan. Misschien is er geen land, dat voor de kennis zijner koloniën zijner koloniën. Zulk een onwaarde berare brechen heeft bezetei, als ons vaderland in de archieven der Oost-Indische Compagnie. Dat was een wonderbar ligcbaam, dat onder de zonderlingste wijze van bestuur, veelhoofdigheid en eenheid, de meest verschillende zijden, buitengewonen ijver en wakkere ondernemingszuchtigkeiten en grootsche daden naast de afschuwelijkste vlekken vertoont. Hier te lande beheerscht door den invloed van participanten, van bewindhebbers in de verschillende stehenden, waar kamers der Compagnie gevestigd waren, door een opperraad van XVII^n, vaak nog onder den invloed van lands staten en d^n Prins Stadhouder; ginds aan de andere zijde van den Ocean onder het bestuur van een Oeneraal. Die met zijnen Raad oppermagtig over vele landen en volken gebood, een magt uitoefende, die alles, alle takken van bestehen, alle belangen, geestelijke en stoffelijke, het grootste en stoffelijke, het grootste en stoffelijke, het grootste en rijken, en rijken veroverde, nieuwe werelddeelen ontdecken en besluiten nam over de dräkfouten in een Bijbel vertaling, of over het uitgeven van een weekbrieQe der predikbeurten. Dat bestuur ontving onafgebroken, geregeld van al hare dienaren, in het grootst gedeelte van Zuid-, Ost- en West-Azië verspreid, brieven, berigten, verslagen over allerlei zaken; dat alles werd twee eeuwen lang Verzändeld, bewaard, afgeschreven, naar Holland overgezonden — en hier begraven. O zoo de Compagnie niet over zieh den vloek der geheimhouding had uitgesproken, zoo zij licht voor sich zieh, licht voor anderen had ontstoken, zoo de band van openbaarheid, van kennis en mededeeling Ne-derland en zijne koloniën had verbonden: hoe geheel anders zou het lot der Compagnie, de toestand van Ost-Indië, hoe geheel anders welligt de geschiedenen van Ne-derland geworden zijn; hoeveel verkeerdheid zou verbeterd, hoeveel jammeren voorkomen, hoeveel welvaart, geluk en zegen bevorderd, hoeveel roem en luister sou verworven zijn. En met dat ontzettend voorbeeld voorbeld voorbeld voorweinige jaren, den moed gehad een der noodlottigste beslu Iten voor Nederlandsch Oost-Indië, dat van 13 Januari 1854 te den men. Let is een aangriipend gevoel, wanneer men rond-doolt in dat wijde graf, dat archief der Oost-Ind. De begraven schat ging verloren; slechts enkelen hadden toegang, slechts weinigen gader den daar eenige kennis; de niet verspreide kennis stierf uit; de verborgen verkeerd-heden wanbestuur, zorgeloosheid woekerden voort; de natie genoot de schatten van Indië, zoo lang Indië schatten gaf, maar liet met de zorg ook de verantwoordelijkheid aan de regerders over; er was geen band, geen sympathie tusschen Nederland en Indië; het publiek was (en is nog grooten-deels, behalve voor het batig saldo) onverschillig voor dat erfgoed van sommigen, tot dat het te laat was, dood en ondeling zich openbaarde, Nederland geen Ost-Indië meer bezat. Die lang begraven archieven hebben veel geleden; dikwerf zijn zijn van zolder naar zolder, van stad naar stad verhuisd en b I menige verhuizing ging wel iets verloren. Vele stukken werden uitgeleend, die men vergatterug te gev. De zorg van sommige bewaarders dier oder papiermassa stil hadden bewaard, maar nog in deze eeuw, verhaft men, begrege zeker praktisch ambtenaar, met het tozigt over het archief der O. I. C. belast, dat van al deze papiermassa stil hadden het overge, kon wegdeen, die met de finantiën in verband stonden en hij dus het overge, dat op weten. (44) Schap, geschiedeuis, aardrijks-, zeevaartkuude enz. betrekking had gerust kon wegdeen. Nog voor weinige jaren zijn hier in Amsterdam de oudste soldijboeken der O. I. C. zoo belangrijk voor de k. In der personen in der XYII, eenw, om dat men gebrek had aan ruimte, op hooger order verneigd. Maar ook zoo als zij nu zijn, zijn die papieren, voor die ze weet te gebruiken, een onschatbare bron voor de meest veelzijdige, ligt nergens anders te vinden kennis van een groot deel van gansch Zuid. Sedert ik in 1843 toegang mögt erlangen tot dat archief, heb ik, zoo lang het in Amsterdam was, schier al mijn beschikbaren tijd daarin doorgebragt en heb ik zoo zeer de waarde daarvan ook voor de Kerkelijke Geschiedenis van den Ne-derlandsch Indischen Archipel leeren kennen, dat ik het als de grootste ramp bij mijne nasporingen op dit gebied heb ondervonden, toen die schat van de zolders in het West-Indische slagth. Us te Amsterdam naar het paleis van 's Rijks Archief te's Hage werd overgebragt. Naast en in sommige opzigten voor ons doel nog boven de genoemde Staats-archieven moeten wij die der Nederl. Hervormde Kerk stellen, als gewigtige bronnen voor de Kerkgeschiedenis van het Oosten, en aan de onbekrompen hulp en medewerking van de W.Eerw. Zeer Gel. Heeren J. PRINS, H. J. SPIJKER, J. E. DE VOOOT, H. STEENBERG, als ok kon den verlichten zin van den Kerkeraad der Ne-derd. Hervormde Gemeente te Amsteirdam, ben ik het verschuldigd, dat ik sedert vele jaren de belangrijkste dier boawstoffen voor mijn doel heb mogen gebruiken en nog fordunend kan rädplegen. Ook hier, in de betrekking Tan de Nederl. Hervormde Kerk in Nederland tot die In Oofit-Indiëy was het verband zonderling eu gebrekkig, maar dat gebrekkige werd voor een groot deel vergoed door den waren geest van Christelijk geloof, liefen en zorg vollen iver, die langen tijd alles bezield. In den eersten tijd waren het de Kerkeraden der groote handelsteden, die met de Provinciale Synoden de belangen der Nederl. Hervormde Christenen in de overzesche gewesten behartigden, die de Predikanten, de zoo nattige Krankbezoekers en Schoolmeesters voor de eerste Houlandsche schepelingen en vestigingen in OosMndië bezorgden. Weldra werd dit beter geregeld en de zorg voor de Indische vloten en voor de gemeenten in O. L gesticht, aan de Classen dier steden opgedragen, waar de kamers waren gevestigd der O. L G. Onder deze Classen zijn er vooral twee geweest, de Classen van Walcheren en die van Amsterdam, die zich door trouwe zorg en wakkenren ijver hebben onderscheiden. Tot gere gegen afdoening der talrijke werkzaamheden werden in die Classen eenigeu bij afwisseling aangewezen, Gedeputeerden tot de Indische zaken genoemd, aan wie de behandeling der gewone zaken werd oj^edragen. Wat van meer gebragt scheen, werd door hen in de Classen gebragt en daar beslist Was de zaak van bijzonder belang, dan kwam zij ter behandeling in de Provinciale Synode, waar ook jaar-lijks een kort verslag van de Indische zaken werd gedaan. Op die Gedeputeerden kwam de meeste, inderdaad bij hun gewoon ambtswerk, een zeer zware, veelomvattende arbeid, vaak met miskenning en ve Le onangen aig, en ik kan niet genoeg den doorgaanden ijver des geſölbe, de zelfopoffering der liefde dier mannen voor de bewaring en uitbreiding der Christelijke Kerk, meest gepaard met den geest van wijsheid en gematigdheid, bewonderen. Die verdienste möchte het dankbar uageslacfat te meer erkennen, und zij toen reeds meest verborgen, nu geheel vergeten zijn. Hier ter stede noemen wij bovenal petrus PLANCIÜS, QÜLDOEPIUS, MOÜBCOUETIUS, TIM. &OLANDDS, PKmUS wittewnngen en anderen. Die Hoofdclassen althans hadden eene geregelde briefwisseling met de kerken in Indië: aan die Classen deelden die verre, verstrooide gemeenten hare behoeften, zorgen en bezwaren mede; bij de Classen zochten zij raad en hulp, en met ijver en cordaatheid werd hun die verleend. Yan die archieven het ik het grootste eii gewigtigste deel leeren kennen, maar ook deze hebben door onbegrqpelijke zorgeloosheid, zoowel als door andere oorza-ken veel. Gedanken zoodat nog veel daaraan ontbreekt. Om hierin eenigzins ie voorzien, heb ik op verschillende plaatsen in Nederl. O. I. onderzoek laten doen, maar meestal zonder gevolg. Van Timor bekwam ik de meeste, van Makassar eenige weinige berigten; van Ambon werden ze mij toegezegd, maar heb ik ze niet ontvangen. Op andere plaatsen is de toegang tot die oude papieren geweigerd^ elders zijn zijn door brand vernield, elders, naar men ze door de Engelschen bij de teruggave der koloniën mede-genomen. Daar mij voor eenige jaren het geluk te beurt viel, toegang te verkrijgen tot de archieven der Britsche Post-Indische Compagnie in het toenmalig East India House te Londen en ik ze daar ouder de papieren, die tot den Indisc When Archipel betrekking hebben, niet heb kunnen vinden, moet ik veronderstellen, dat zij met zoo vele andere schatten voor de kennis van Nederlaudsch Ost-Indiê, bij het vertrek der Engelschen, naar Calcutta zijn overgevoerd. Batavia was nog een en ander aanwezig, maar daar die pa- paren door tijd en klimaat veel hadden geleden en weldra gebel dreigden verloren te gaan, niemand te Batavia zich toen daarmede bezig hield, verzocht ik den Minister kochts- SEN die papieren naar Holland te doen overkomen, opdat ik 2e mögt kunnen raadplegen. Goedgunstig werd mij dit umgt geopeiu), maar tot heden is dit zonder verder gevolg gebelven. Slaan wij nu een' algemeinen blik op de ontwikkeling en den gang der Hervormde Kerk in de XVII^ eeuw in Nederl. Ost-Indië^ dan meen ik^ dat het karakteristieke, de geschiedenis beheerschende punt in dit tijdvak in de vermenging en den daaruit ontstanen langdurigen, steeds heviger strijd tusschen Kerk en Staat is gel^n. Terwijl men nu, naar mijn inzien, tot verderf van den Staat, de beirekking tusschen Staat en Kerk geheel wil losmaken, was vroeger de band tusschen beiden zoo innig, dat de zoo-genoemde Staatskerk daarin dreigde te verstikken. Seeds hier te lande was die vereeniging der Hervormde Kerk met de Staatsmagt ten koste van de vrijheid der eerste ge-sloten; nog veel grooter werd die af hankelijkheid der Kerk oder Het gebi der O. I. C. en dat was geen bloote theorie, maar het greep in het geheele leven en den arbeid der Kerk in en beheerschte haar geheel In de eerste jaren gematig en welgezind, werd weldra het bewind der O. I. C. door voorspoed hoogmoedig en despotisch. Een Staat zonder Kerk, het droombeeld onzer dagen, kende men toen nog niet; waar de O. I. C. gebied verkreeg, moest ook de Hervormde Kerk gevestigd worden, maar als die nares, als werktuig der politieke overheid. Wel zorgde mea voor Predikanten, Krankbezoekers en Schoolmeesters, voor kerk- en schoolbehoeften, maar dit kostte geld, een kapital punt voor eene handelsmaatschappij, en ik gelöffniet, dat er onder de talrijke brieven, in deze een Enw door de kerken van het Oosten naar Nederland gezonden, vele zijn, waarin niet de klagte voorkomt over gebrek aan Predikanten, niet gedurig de dringende bede om meer Predikanten wordt herhaald. Door de bedienden der Compagnie aangesteldi beroepen, a%ezet, verzonden, werden zij de dienaren dier bedienden en ik gelöl, dat er in deze geheele eeuw weinig uitstekende Predikanten in O. I. zijn geweest, die niet op eenige ohaangename, vaak smadelijke wijze, afgezet en opgezonden, naar Nederland zijn weergekeerd. Hoe de leeraren der Hervormde Kerk in O. I. Hebben geworsteld en gestreden voor de vrijheid, waarmede Christus zijne Kerk heeft vrijgekocht, wat zij hebben geleden door de willekeur der brutaalste, vaak meest zede-looze dwingelandij, is ongeloofelijk. Voor omtrent twee euwen was het zoo verre gekomen, dat de Predikanten in Indië naar hun geweten niet langer de Kerk kunnende dienen, allen wilden aftreden en naar het vaderland terugkeeren. Zij bleven en de slavernij, slechts meer of min verguld, was voor altoos voldongen; de geest werd uitge doofd en tot op onze dagen is de Kerk in Nedcrl. Ost-Indië eene machine gebleven in het staatkundig raderwerk, die schier geheel losgemaakt van de vaderlandsche kerk, prijs gegeven aan  grondvesting en onderhouding van Europesche gemeenten en van het door de Portuguese gemeenten en van het door de Portugal, dan de voort (49) planting der Christelike waarheid onder de volkeren van den Archipel, op den voorgrond heeft gestaan. Al werd ook de laatfite in Octroyen vermeld, gedurig aanbevolen ; in de praktijk werd zij weinig bevorderd, vaak tegengewerkt. Maar zoo ver als in onzen tijd, is het bestnur der O. I. C. nooit gekomen, dat het de verbreiding des Christendoms und der Mohammedanen belemmerd, die van den Islam onbeperkt zou hebben toegelaten, daartoe ten minste hadden die mannen te helder politiek inzigt. Bij dat handelsligchaam was materieel voordeel het hoogste, het alles beheerschend bemüsel. Mogten enkelen onder de bestaorders in Nederland, onder de regeerders in Indië ook de belangen der Christelijke godsdienst hebben, voor het welzijn, niet slechts het uiterlijk, maar het geestelijk en zedelijk welzijn der inlandsche volkingen, alles werd toen, gelijk nu, overheerscht door de geldkwestie, die vaak in domme verblinding de beste Voornemens en pogingen verijdelde, de a&chuwelijkste en noodlottigste besluiten en maatregelen te voorschijn riep. 