Duizend-en-eenige hoofdstukken over specialiteiten
De opmerking is onjuist, maar v^elgemeend. Wie naar waarheid zoekt , mag en meet zoo spreken« Welnu , ik veroordeel niet alien. Ik sprak ditmaal niet van pen3onen. Myn uitval geldt noch regter, noch pruike- maker, noch jurist, noch minister, noch preeker, noch sokjesbreister , noch Schlachtenbummler , noch zelfs die on* zalige broodbakkers . .. In een woord : memand ! tk maakte my driftig tegen de domme afgodery met het hegrip : specialiteit. D&t is 't onkruidje • .. Wy zullen te-zamen voortwieden in een volgend hootd^ stuk. En dan geen v^oord meer over bakkers. IV. Bene vertelling. — 't Wordt tyd dat onze Frits een beroep kiest, zei m*nheer van ... 't Een-of-Ander tot z'n echtgenoot. Om 't geld is H ons goddank niet te doen , maar toch . .. En m'nheer . . . van 't Een-of-Ander streelde z'n bulk. In die hartelykheid jegens zichzelf , lag iets als bevestlging van zijne innige overtuiging dat het hem goddank om 't geld niet te doen was, en tevens eene voorspellende bezwering dat het ook zyn veelgeliefden Frits goddank nooit zou te-doen zyn om 't geld. Mevrouw van 't Een-of-Ander was het — zonder de minste inddcentie in gebaren, dit meet ik tot hare eer verzekeren — volkomen met m'nheer eens. Frits zou 'n beroep kiezen. Want: ocEen mensch moot noch iets wezen in de wereld. 9 Zoo had m'nheer van 't Een of Ander gezegd. Het is den lezer bekend hoe geleidelyk ik gewoon ben myne vertellingen aftevertellen. Nooit 'n zysprong. Nooit een byweg. Nooit 'n uitweiding. Zie eens dien Cervantes in z'n Don Quichot ... een boek S3 dat ik liever zou wenschen geschreven te hebben dan den Faust. Ik, in m'n hoedanigheid van sdiryf-specialiteit — ik moet toch dets» zyn — ik verzekeru, lezer, metverwyzing naar m'n Idee 30, datde Don Quichot meer 2^/ gekost h^eft dan GoTHE ooit bezat. Wat by gespleten en gebarsten moet geweest zyn , de vertrapte graankorl Cervantes , om dat boek te schry ven , een der treurigste gedenkstukken van wat een mensch lyden kan ! Dat wist ge niet, lezer t Ge meendet — van denwegge- bragt door de specialiteit die men school noemt, datheteen grappig werk was ? Gy , zelf tranen-lachend om zooveel kod- digheid , hebt de tranen van smart niet geziei} , die er druipen van dat boek. Ik zal u die later aanwyzen. Arme levenslange martelaar Cervantes , gy de byna eenige schry ver voor wien ik byna eerbied heb I En daarby behoort . . . myn vonnis dat uw schryvery , als z66danig , hier-en-daar beneden 't nulpunt staat. Wat drommel hebben wy te maken met al die malle vertellingen van her- ders en herderinnen, van liefdegekken en gekke liefden, waamaar ge telkens uwen held laat luisteren op z'n doomigen weg ter kruiziging? Zooveel voor 't vel? Arme, arme, lieve, Cervantes. De tranen die uw boek bevlekken, zyn er niet minder kostbaar om. Integendeel! — Ah, zegt de lezer die hier gevatter wil zyn dan hem past, het afbreken van de jonker-FRiTS-geschiedenis heeft dus ten-doel . .. De kat die nog altyd achter de kachel zit on her right place — attorn y RoUetten, neemt er een voorbeeld aan! — de kat is m'n getuige dat myne pen krast als 'n raaf. Dat ik voort- schryf met 'n snelheid van twintig knoopen in de seconde. Sneller, sneller, ik schryf als de bliksem, 't papier siddert , de inkt spat . . . vooruit . . . vooruit I Wat al letters noodig om dat woord te spellen, wat al woorden om dien zin te 3 3^ ronden . . . geen tyd , geen tyd . . . vooruit ! De gedachten dringen m; , stiiwea my , overstelpen my. Er woelen en tournooien meer Don QuidioUen in myn hoofd, dan ooit werden a^eranseld door 'n onriddeHyke werdd. Waaracht^, ik hel> geai uitweiding noodig, om luyn blaa4]es te vuHen! En 7-r praeti86h*overtaigend , naav ik hoop -^^ indien ^t het geval ware, zou ik my wel wachten myn £Etbriekm^k te bederven door u zoo'n denkbeeld in *t hoold to zetten. Waar ik uitweid , doe ik dit omdat het my lust. EenTOQdiger reden zat wel niet kunnen bestaan. Jk wyjL niet af van m'n onderwi^ , al schynt het zoo. Er is nauw verband tusschen myne sympathie met den lyder van den Don Quichot — schryver noemen ze dat! — en deze filippica tegen specialiteiten. Ook my zal men hier<-en* daar koddig vinden . .. Bovendien, de verhandeling die nu volgt over de aller- scherpste causticiteit van den Baron van ^t Een*of»Ander, behoort integraal: tot de geschiedenis van jonker Frits » tot de geschiedenis van onze eeuvr, tot de geschiedenis van zaagdeuntjes ^ tot de geschiedenis van den Ba91s-dienst der specialiteiten, tot alle mogelyke geschiedenissen alzoo . . , € vermaak er u mee'' gelyk de groote kinderdichter Hierontmus van Al- PHEN, enn. De baron van 't Een-of-Ander ging by buren, vrienden, magen, huis- stad- land- provincie- stand- en geloofe-genooten door , voor 'n goed mensch. En ook hy hield zich daarvoor. Maar hy werd door zichzelf en anderen miskend. Hy V7as meer dan 'n goed mensch. Hy was een diepdenkend wyi^eer* Een yrare amerikaansche padvinder in de geheimenissen van het Zyn; Hy was 'b speurhond, een jagtvalk^ een fret S5 op de jagt naar waati-h^id. En wat hy vond , wist hy gees- tig te uiten. Cervantes "was niets by hem. Zelfe ik niet. lEh — dit verheft hem n6g hooger , indien er hooger stend- punt denkbaar is — hy was zoo fondamenteel-ingekankerd- nederig, zoo evangelisch-kinderlyk-onnozel , dat de regterhand van z'n oordeel niet wist welke paarlen de linkerhand van z*n welsprekendheid te^rabbel wierp. Als gy eh ik zeggen dat we onszelf als dom of onwetend beschouwen, houden \^y onsmaar zoo. Wy bewereneigenlyk, op diftn keper b6schouwd 2eer intelligent te we^en. Ik noetti dus zoo'n voorgeven maar nederigheid aan den buitehkant. Maat onze baron was indedaad van-binilen even sterk over- tuigd van z'n intellectuele onwaarde, als ander^n van de fatsoenlyke noodzakelykheid om zich nederig voortedoen. Lang leve dus de baron van 't Een-of- Ander I Maar, nogeens, hy werd miskend. Indien ge my nu al hierin op myn woord gelooft, lezer, zult gy io6h zekerver- wonderd zyn te vernemen dat onder al die miskenners iemand is , die u van naby bestaat , of dien ge , volgens h4t op- schrift van den Delfi-tempel -^ ook al tot deun verlaagd ! — dien 't uw jpUgt was van zeer naby te kennen. Ik bedoel uzelf, lez^r. (jy, gy gaaft onzen baron van 't E. o. A. niet wat hem toekomt. En ook omtrent my hebt ge misdreven. Ik steldie u goiedmoedig in-staat den man te be- oordeelen , te vereeren , te aanbidden , en gy . . . gaat voorby alsof er niets geschied \irAre ! Ik zal my moieten getroosten de geschiedenis van jdnker Frits nog eens te vertellen, in de hoop dat ge ditmaal wat minder . . . lieve hemel , hoe meet ik zeggen om niet bybelsch-onbeleefd te zyn ? Ik bedoel dat ge *t parelsnoer in eere houdt dat ik u — 't is een gesdhenk van den baron — zoo edelmoedig toewierp, Ik sla nu den buik over. Ook H geld «waarom 't goddarik niet te doen is.» En we Stappen i^streeks toe op de schat- kaihei* der i^^^yshdd . .. d6 Zie, gierig is hy niet. Daar geeft hy ons dezelfde kost- baarheid nogeens — Een mensch moet toch ieta zyn, hooren wy hem an- dermaal zeggen. Eigenlyk is myne geschiedenis van jonker Frits hier uit. Of althans ik behoefde , w^l beschouwd , niet voorttegaan die te schryven. "Want 6f de lezer valt flauw van bewondering voor 't genie dat ik sprekend invoerde, 6fhy valt niet £[auv\r, en is dan niet v\raardig de schoenen van den flauw-gevallen anderen lezer te poetsen, laat staan het slot van deze ver- telUng tie vememen. Ik schryf dus nu een tydje voort, voor m'n eigen liefhebbery. — Juist, edele man, juist! De mensch moet, om niet niets te zyn, ieU wezenl En gyzelf? — Dykgraaf , lid van . .. ~ Precies ! Lid van . . . een-en-ander. Baron van . .. Een-of-Ander. Welnu, ik heb u — de eene helft myner lezers ligt in zwym, 'tis uw schuld, verheven wreedaardi De andere helft is bezig met geen schoenen te mogen poet- sen — ik heb u dykgraaf, baron en lid van . . . een-en- ander • •. — Ook van 't Bybelgenootschap . .. — Ook van 't Bybelgenootschap ! Ik heb u . . . een-en- ander te zeggen. Ik greet u met den naam van . . • Een-of- Ander. — Niet waar, een mensch moet iets zyn? — Zeer juist ! En niet alleen iets , maar zelfs • . • een-en- ander. Ge zyt dus . . . Dykgraaf? Ge zyt lid . .. — Van een-en-ander. En 'i Zendeling genootschap I En de School-commissie ! En 't Roode Kruis ! En 't Blaauvre . .. — Om der liefde vril, overstelp my niet! 't Is om te bezwyken. — En de Javaannut-miaatschappy I — Houd op ! Het duizelt me. Maak myn lofzang niet on- 37 mogelyk door overkoking der stof. Ge zyt, om ieia te zyn ... — Och, ik beroem er me volstrekt niet op. Reeds m'n papa was regent van een oude-mannenhuis. En hy zeialtyd: een mensch . • • — Een mensch moot iet8 wezen. En uw zalige papa -w&s lets. — Hy was regent van 'n oude-mannenhuis. Ook gewezen oud-garde-noble van koning Louis . . . Een mensch , zoo zeide hy altyd , een mensch • .. — Een mensch moot ieta zyn. Ik zie het, gy zoogt met moedermelk der vadren wysheid in. Om uwen lof . .. — Lieve hemel , ik vrist niet . . • — Dat ge zoo verdienstelyk waart ? Zoo even vertelde ik reeds een-en-ander ... — Zoo heet ik. — Ja, zoo heet ge, en dat zyt gel Nu, ik deelde iets over uw nederigheid aan m'n lezers mee. We zuUen haar echter niet ontzien. Ik schroom niet u te zeggen dat ge reeds v66r uwe geboorte een groot man waart, door de verdienste uws vaders, die om niet nieU te zyn, zich garde-noble had laten maken , en regent van een besjes-gesticht . .. — Van 'n oude-mannenhuis • . • — Van 'n oud-mannetjeshuis ! Gy waart voorbeschikt . .. een-en*ander te zyn. Gy voeldet uwe roeping, gy ruimdet alle hindernissen uit den weg , gy verhieft u boven stof en onstof , gy zweefdet en doorvleugeldet . . • — Gut, ik wist niet dat ik zooveel byzonders uitrigtte. Ik ben dykgraaf geworden , en lid van . • • — Van een-en-ander 1 — Ja, omdat m'n vrouw zei dat het rondslenteren van een man in huis , zoo lastig was voor de booien , en dat myn gekibbel met de tuinknechts het humeur bederft. Ook heb ik aanleg tot zwaarlyvigheid . •. 35 pit was zoo. We soagep dien bulk r^e^is optredeaalsgetm^ ge tegen mogelykheid van geldgebrek, — Ik werd wat dijt. Ea als iy)igc^s£ doe ik nu ^ens in de maand 6e^ toartjen oni de sitting van 't koUegie byte- wonen. "Want ik zeg maar , een mensch moet . .. — E^n me)ft$ch moet ief^ zyn. Juist daartoe l^eeft de Voor- zienigheid ons hoog-water gegeven , om 't menschdom in-staat to ateUen tot het voortbreng0n van dyjsgraven. «N^em *t \y:at^r weg , g^en dylj;en. Zonder dykqn geep Graven. Zonder Graven. . . een man te veel over den vloer, engekibbel met tuinlui. JJlah akhar . . . m'nheer van Een<rof^Ander , aUah akhmr! gelyk de groote Prefect zoo wel gezegdheeft, zonder nog iets te weten van dykgraven ^ hoog-water. De mensch moet ieU zyn. Qrij hebt het gezegd. Niet de waanwyze Pythagoras heeft ditmaal gesproken , maar gy , ^y» ay*' W4t hebt ge gezegd ? De mensch moet %&%% zyn. M,oe hebt ge dat gezegd? Met de daad bewysjende dat ge opregt waart. Ge werd iets , dykgraaf en . . . een-en-ander. Waarom hebt gy 't gezegd? Omdat uw verheven vader lid was in eenbesjes- huis ... — Regent van 'n oude-mannenhuis . . • — Regent van 'n ouwe-mannenhuis I In welke omstan- dighede^ hebt ge 't gezegd? Te-midden van «booien3> dien ge in den weg liept, en kibbeleud met 'n tuinknecbt. We kunnen nu overgaan tot de schepping der wereld. In Genesis I vers 27, zien we den mensch verschynen. Dat was zoo'n groote kunst niet, en wel beschouwd is Adam's verdienste bitter klein. Gy, Adam II, vergenoegdet u niet met de verschyning . . . gy zaagt in dat men iets wezon moest , en yet u dykgraaf maken en lid van . . . een- en-ander. — Maar ik wist indedaad niet . .. ' — Verheven onkunde! Schitterend wanbesef van ^igen m volkomenbeid I Nedekigk^ in oneindige magtoveiiieffing ! Ge wist hei niet ... ik zai u irwe verdiensten onder 't oog bren« gea, Rjk was iiw yadier^ en rjk zyt gy . • • — Ja, om 't geld is het my goddank niet te-doen. -^ Dat hoorden we zoo-evem, toen gy uwen buik streeldet. Ge waart ryk, maar met uwe scherp:dmk^heid zaagt gein dat alle boeren achter iiwen rug u uitmaakten YO(»r een stommerik , die geld had • • . maar ook niets dan dat. <*-''tIs waar, er is lomp volk onder die boeren. -*-* Toch niet. Lomp zouden ze geweest zyn, indien ze u zooHlets in 't gezigt hadden gezegd. LaatonsYOortgaan. Straks zal de eene helft myner lezers ontwaken uit de iSauwte, en dan meet ik u verlaten. Gy hebt gevoeld . . . eigenlyk . •. wel beschouwd . . . van zeer naby bezien » . . niemendal te wezen I St . . . st . . . spreek me niet tegen , uit nog verder gedreven nedimghftid; Uwe scherpzinnigh^d en zelf kennis is buiten twyfsl en buit^a: diebat.. Uw vader in 't besjeshuiis • •. — Bege&t yaa ^t oude^mannenhuis. -^ Uw trader, de regent van 't ouwe-manneljeshuis ^ was in den hemel. Qm daar te komen meet men iets zyn« En hy werd toegelaten als gewezten oud^garde-noble van koning LodEiWiYK.. Ge hoopt uwen vader weertezien, en wilt niet beschaamd staaa op de^ vraag.: wie klopt daar? Uw adres*- kaort moest boeren, tuinlufc, kuisbedienden en hemielwacMeors eerbied inboezemen. Heit besefl uwer onwaarde deed u omzien naar lidmaatschappen^, waartoe men* nuUen gebniiken kan. Uit aehaamte over uwe nutteloosbeid zocht ge near gelegeoh heid iel£i te schjnen. Gy eet,. drinkt, slaapt, als een beest. Gy geniet en verted als een beest. . . maar veel meerdan een beest. Als 'n rivierpaard sobeert gy de oevers kaal, en bca^ niets voort . .. Ja tocbJ Hy bragt wel iela voovt : Fjiivb t Frits , die sedert bet begin myner vertdling e^ kouappe 40 jongen van twee-en-twintig jaar is geworden, stapt de kamer in. De lezers , die tot straf hunner botheid geen schoenen mogten poetsen, worden weer ten-gehoore toegelaten. Ook de anderen zyn weer by-de-Kand. In een jaar of acht kan veel gebeuren , en zoolang duurde 't medegedeeld gesprek. Frits was na de vaderlyke ontdekking dat een mensch iets wezen moet, naar 'n schoobneester gezonden, die de specialiteit beoefende jongens cc klaartemaken :s> voor Medem- blik en Breda. Als adelborst had hy niet slechter opge- past dan de anderen , was naar zee gezonden, maakte 4en reisje naar de Middellandsche zee, e^n naar de West, e^n naar Indie, vond daar z'n aanstelling tot luitenant tweede klasse, en was onlangs <( thuis-gevaren.i) Hy was by z'n kameraden . . . « bemind y> is 't woord niet , doch daar hy niemand in den weg stond, behoefde niemand zich de moeite te geven hem te haten. Zyne chefs waren over hem tevreden, omdat hy bun nooit door iets buiten- gewoons lastig-viel met de noodzakelykheid eener byzondere behandeling. Als pracht-exemplaar van aller-onbeduidendste ordinairheid , was hy juist intelligent genoeg om z'n dienst te doen zoo-als hy die geleerd had, zonder ooit zich te wagen aan eenig pogen dat hem niet geleerd was. Hy be- toonde zich omtrent alles wat niet letterlyk was voorge- schreven, niet onverschiUiger dan anderen, zoodat hy zelfs in slordigheid of dienstverzuim zich wist te onthouden van uitstekendheid. Op onderscheiding had hy geen andere aan- spraak, dan dat hy niet de minste aanspraak maakte op onderscheiding , en tot berisping gaf hy niet meer aanleiding dan noodig was om onschuldig te zyn aan irritante vlekke- loosheid. Als onnut nummer op den tractementstaat , was hy zoo onschadelyk als die nutteloosheid maar eenigzins gedoogde , en wie hem een (n slothout j> noemden , zouden w^l de waarheid, maar niet al de waarheid gezegd hebben. 41 indien zy verzuimd hadden daarby te voegen: zulke dingen moeten er 66k zyn. Kon Fritsjen het helpen, dat anderen in die behoefte voorzagen, en dat hy dus — ook als z66- « danig — overcompleet was? In land- en volkenkunde bragt onze held het tot den Voyage en Orient van Lamartine , om iets te weten te komen van Smyrna, toen hy daar voor anker lag. De oude heer van 't Een-of-Ander was verbaasd over de poStische kennis, de klassieke belezenheid , en de geleerde po^zie van z'n zoon, die reeds, na slechts e^n vyg te hebben gegeten, precies wist waar Troje gelegen had , en welke indrukken de naby- heid dier plaats in elk regtgeaard OnentAezer behoort opte- wekken. Onze dykgraaf prepareerde z'n coUegen op eene verhandeling over den loop van den Simois, welks oevers sedert Homerus' tyd allermiserabelst bleken verwaarloosd te zyn. Hy was volkomen instaat, genegen en bevoegd — Spe- choUteiten^ voor/ — die zaak tot behoorlijke klaarheid te bren- gen, want z'n eigen zoon at vygen op de ree van Smyrna. Als er nog e^ns zoo'n brief van Frits kwam , zou hy . .. Helaas, de Simois moest zich getroosten ongedykt tebly- ven. Juist was de oude heer bezig zyn vrienden «precies}i) uit te leggen hoe die zaak in elkander zat , en met natten vinger — dat vn\ in onzen tyd zeggen: met z'n rotting in 't Zand — aan te wyzen . . • /era proelia Fmgit et eoriguo Fergama tota mero. cc Hac ibat Simois f hoc est , , , Och, de moerteekening kwam niet gereed. Onze dykgraaf zou juist ovei^aan tot het betoog dat die Priami regia ceha senis vierkant in den weg stond, en onteigend behoorde te wor- den, toen de postbode berigten bragt uit Konstantinopel, die de kleur droegen van 't romannetje dat Lamartine ver- ving, en v66r de oude heer gereed was met precies-weten 43 wat er baperde. aan da gezondheid des Turkscheu ryks , leverd}^ B«jri?outb stof tot sti^ naar azyn riekende therar peutiscbe besicliouwiiigen 9ver de Gholora, a^esdurevea uit het quarantame-reglement dat esm stuutftmaxusrleerling net*- jes in 0m lystj^ bad opgebaQ§9ii in dea Icmgroom. Juist be- gon cuaze B^kgra^Eif zicb zeer speoiaUteitig voortedoen aan den f la^ttelands boalno^ster — janlser Frita zelf had uit da mara dooi' % k^ker de lyksfcaatsie van aeja slagtoffer der ziekt^ Wiiiargenomeya -^ toen de geest dier hrieiven aiweder , veiraQderde , omdat Frits Idesp^^n had. Da chirurgyn-majoor had den armea jongen naar den tweeden dokter verwezen. Deza naaj^ dea derd^^^ galoof ik • . • — Ja, de geneeskundige (tienst by de marine laat veel t& vvenscfaen ovar, bad d^e hear van Een-of-Ander gez^d, na bet lezen van Frilsjens stuk over dit cMSKlerwerp. Het simA a: op p^ten ! 2> De oude-heei? zon daarvan eens terdegp. v^erkr^nafcen* Hy v^as nu in-ataait, geaegen en bevoegd — Sjk0€mlii0itm,, voir! — • die zaak intedyken^ Z'n eigen zoon had kiespyn aan boosdi. Wat val man meer ! hmg voor de r^organisatie van de genee$kundige dienst ter-zee , die uit dit alias niat voortvloeide , *lag onze Frits op de Gommewyne in een korjaal die hem naar 'n plantage wisgelde^ v^aapuit z'n overgrootvader veel suiker en wrelvaart getrokken had. Uit oude relatie at en dronk hy daar zeer vergenoegd , en cppieerde een paar artikels uit Surinaamsche couranten , over — vo(H' of te^n , dat weet ik niet — over den slavenhandel. Zyne beschouwingen v^rden afgebroken dvof ta^iLkundige opmerkingen over bet Neger-engelsch., en de gemakkelykheid vmavmede men zich dat diepzinnig idioom kan eigen makan* Na slecbte tv^ee dagen verblyf namelyk vAsA hy zicb m€t e«a QnheschxQomd (km no sabi :d ^) o\er^l verstaanbadT, t» maken. ').' «Ik waet bet niet^s 43 Zoo was dan eindelyk de kweatie over den Wesi-indisohen Vry^^-Ai^beid tot staat van v^sen geraakt. De oude hear van Een*of-Ander begon nu duidely k mtezien dat : < bet verschil van rassen . . . de vrygeboren menecb . . . Eur©- peescb overwigt -. . . graadwydte van den neuehoek . . 4 engelsche huichelary . . . concurrantie vandenbeetwortel. •< WiLBEEFOAGC . . • edel pogen . . • Ka'U? . . < ver$tokt- heid van die andere party . . . bybelsche dofapirong der slavemy,. . . Uncle Tom ...» Hy voelde isich iiiHStaat, genegen en bevoegd — Sp&cMi^ teitm , voor f — die zaak allergrondigst te behandelen. Z'n eigen zoon breakfastte op een plantage aan de Commewyne , en kon in zuiver neger^engelsch verzekeren dat hy iets niet wist. Zou dan de vader niet weten hoe die eroancipatie- kwestie eigenlyk in elkadr zit? Frits zelf had nueenfootboy met dikke lippen en yritte tandexi. Zou dan Fritqens vader geen verstand hebben van slavemy? Maar oeh , 't ging weer als met de indyking van deft Simo'is. Lang voor 't slechten of ophoogen d^ zandlaagjes die de slaverny moesten bedwingen of beschermen — ik verdenk Frits dat hy, na 't breakfast, brokstukken van tegen* voeters aan elkander lymde — lang v66r de oude-heer gereed was met z'n allerduidelykste uiteenzettii^ , was Frits te Batavia. In straat Sunda had een zwervende visscher geweigevd zich, voor een aan de matrozen gelevecd zoodjen^^tf» iaiap te laten betalen met een stuk spek en twee verroeste sehaat** sen. De man was «brutaali> geworden, en daarop door Janmaat geslagen. De arme kad-draaier i^ong over boord, en betaalde zich — voor visch en mishandeling ntetle dunr waarachtig I — met 'n oud woUen hemd dat hy in de vlucht ^^nam. Eenige maandi^ na dit voorval ver,Uaarde* sdch de^ ondsf beer van Een-of-Ander in^^taat, genegaii enr bevM^ -*%< 44 SpedoHteiten, voor / — het indische vraagstuk optelossen. Hy- zelf had nu een zoon die perfect maleisch verstond. Andjieng helanda/ had de vlugtende visscher geroepen, en dat woord stond — met rang van citaati *) — in Fritsjens brief, die van 't voorval melding maakte als tekst eener verhande- ling over indische toestanden. — De jongen is vlug ! Pas ruikt hy een land en hy ver- staat de taal al! Alzoo: cMenschenregt . . . nederlandsche beschaving . • . zweet van voorvaderen . . . oogmerken der Voorzienigheid . • . d^bou- ch^ voor Enschedesche &brieken en andere evangeU^n . .. handelmaatschappy , consignatie-stelsel , indigo , zeeroof en v^elmeenendheid . . . heil des vaderlands . . . verstoktheid van de andere party . . . zeer beminde koning . . . bedrogen raads- lieden der kroon... en — SpeciaUtevten^ vdar! — bevoegd- heid h Wei zeker: hevoegdhridf Frits zelf had een Javaan (cand- jieng belanda:^ hooren zeggen. *t Is weer te betreuren dat de rykdom van stof in vol- gende brieven , den ouden-heer van 't Een-of-Ander onvrucht- baar maakte door overmaat van bevruchting. Pas had hy een zaak goed begrepen, of hy v^erd z66 bezig-gehouden met het doorgronden van eene andere, dat hem de tyd ontbrak daarvan iets medetedeelen op de right place. Toch ging er niets verloren. De natuur is weldadig. Zy zorgde er voor dat het Meesterwoord bewaard bleef in de gemoederen van de onmiddelyke omgeving des edelen Een-of-Anders I "Wat hy niet kon plaatsen by 't Nederlandsche Volk, werd me- degedeeld aan den dorpsbarbier , den tuinman, den notaris *) Met rang van dtaat? Het is er een, en wel een historisch! Het bezat dezen rang, eeuwen voor die brutale dief overboord sprong. Zie Minnebrieven (uitgaaf 1865) biz. 71. 45 en de keukenmeid. De geheele omtrek werd aldra doorsuld met kennis van indische zaken, en toen Fnts eindelyk de kraan zyner openbaringen z66ver openzette , dat er een kist- jen Ambonsche-bloemen5lie , een paar potten atjar hamboe en een c pauwenveeren sigaarkoker uitspoot, dien hyzelf gemaakt had van bamboe :» . . . Zie verder in voce : Droog- stoppel, Havelaar hoofdst. zeventien, — En nu, papa, nu moet ik je zeggen dat ik genoeg heb van dat zwalken en zwabberen op-zee. 'tis een honde- baantje. Ik vdl m'n ontslag vragen. Met deze woorden heeft Frits de mededeeling gestoord van het gesprek, dat we zoo-even afbraken om hem acht jaren tyd te gunnen tot schoolgaan en iets-worden. — Ga je gang, jongen , zei papa. Om 't geld . .. De bulk werd tot getuige geroepen. — En bovendien, waarom zou je tegen je zin varen? Je b^nt nu toch lets . .. Wy zekerl Frits kreeg z'n ontslag en was . .. Een mensch moet iets zynl Frits bekleedde op z'ri twee-en-twintigste jaar de zeer gewigtige betrekking van gewezen zee-of&cier die nietlanger zwalken en zwabberen won. Maar hy wilde nog meer zyn. Hy maaktezichechtgenoot, vader en , na papa's dood , dykgraaf. Daama . . . waarachtig , Frits werd een-en-ander. En toen een-en-ander hem verveelde , als vroeger 't klein eindje zeeleven dat hy geleid had , toen hy met voorvader- lyke nederigheid begon te bemerken: dat hy, m weerwil van z'n iets, nog altyd nagenoegnie* .mendal was, dat hy de cbooien» in den weg liep, dat z'n vrouw hem aanzag voor een keukenpiet, dat de tuinlul hem lastig vonden, 46 dat de ^^Aied voor iytte ^tlinj>lbgii^che kennis van otn6r-z6e , aan 't verflau-wen ^Oeas , dat mi no sabi en andjieng helakda zeer gewone stop- en iSibheWv^o^efn vmren geWorden,'waarmee tnen geen baker ttie^r foppen, geen stalknecht meer beleedigen kon, dat het prestige van echtgenoot, vader, grondberitter , dykgraaf en . . . een-en-ander , begon te slyten, dat de boeren . .. Och, 't waii ikiet liittehottdenl ((Van tyd tot tyd openbaart 2ich de behoefte aan $peei- aliteiten op treffende v\^ys. Het vaderland dat op al de krach- ten zyner kinderen een heilig regt heeft . . . nog^ns : het vaderland . . . de kiezers ... de grondv^et . . . de onschend- baarheid des konings . . . donkere wolken aan den horizon . .. mannen die vaststaan in de ure des gevaars . . . vertroUwen zyner medeburgers . . . zeer geacht in het district welks belangen hy — met edele miskenning der regten van alle andere kiesdistricten — alleronpartydigst zal voorstaan . .. de zoon van een geachten vader die dykgraaf was, en een- en-ander . . . kleinzoon van een gev^ezen-oud-^of <?c-^^fe . .. hoop dat hy zich de keuze zyner medeburgers zal laten wel- gevallen . . . d66r-en-d66r-kundig , fatsoenlyk , doorkneed in een-en-ander . . . toewyding aan de zaak des vaderlands . . . ver- regaande onbaatzuchtigheid . • . nght man . . . nght place ... en : vooral de hehoefte aan een deskundige in de volksver- tegenwoordigmg , hy de hehandeUng der zoo vadk en voortdurend Derwaartoosde marine-za^en . . . :d Fritsje krygt meer stemmen dan er ooit onverstaan weg- Btierven in de woestyn, die maatschappy heet. Frits — een mehdch liloet ii&ts zyn , gelyk zyn zalige vader de dykgrarf-bafon van E^n-of-Ander zo6 w^l gezegd had — Frits U iets! 41 Het bloed der besjeshuizjen kruipt waar 't niet gaan kan : Fritsjen is lets! Neen — alien goeden geesten van dooie oud-gewezen garde- noble^ s, zj dank! — Frits is zelfe m^er dan lets I Hy die zoo kort geleden nog niets, niets, volstrekt nie- mendal zou geweest zyn , indien hy niet gewezen zee-officier geweest was, die niet langer zwalken en zwabberen wou. • Hy werd op eenmaal: de gids der gidsen, de voorlichter der voorlichters van de natie, de tooveres, de Pythonisse, de AppoUo van Endor, Dodona en Delfi, de Jupiter-Ammon van Opper-Egypte , de Velleda van 't haagsche Binnenhof — met vergunning de uniform te mogen dragen der korpsen v^aartoe al die dames en heeren behoord hebben — de hoofd-reverb^re op de vuurbaak van *s lands v\relvaart, de Noordster waarop de hulk van 't zinkend Vaderland den vermoeiden steven rigt, en nog . . . een-en-ander . .. Fritsjen is, als right man on the right place , specialIteit in de Tweede Kamer ... En zeg nu eens , als ge durft , dat de wegen die Nederland betreedt, niet goed geveegd worden, en dat de hoUandsche broodjes van Staat oneetbaar zyn! - — ■■ji-im?' V— MVI. Deze duizend-en-een hoo/dsiukken warden door den uitgever gewpprimeerd , dewyl zy niets hehelzen dan vervklende varian- ten van Fritsjens geschiedenis , met verandering slechts van naam en lero&p. Wy hehhen hier te-doen met Framje die in havallerie deed, en Gomelis die in-diefist was geweest hy de straatslypery. Lucas wordt ter hehartiging van '« Lands belong opgeroepen , omdat hy verstand heeft van Jcousen-weven , en Steven geniet die eer , in hoedanigheid van industrieel-windmole'- naar. Karelije Jcomt op H Jcussen om z'n verdiensten in hoe- danigheid van vndiscJi parvenu, i> Enz. , enz. Nadat de hoofd-specialiteiten door den schryver onder dak zyn gehragt, gaat "hy over tot de onderdeelen, Wy krygen speciaal-Fritsjens van groote-^aart en kleine-vaart, van stoom^ hust' oceaan- rivier- en trokvaart, van kanonneer- dublelr glad- driedeks' monitor- en modder-marine , verdeeld in zoo* veel deelen dls de deelhaarheid van den modder , enz, maar eenigzins toelaat. . . altemaal specialiteiten» Daa/rop volgen GomeUssen van hoofdstraten en hywegen , va/n stoepen , trot- toirs, stegen, achterhuurten en cul'de-sac's, FransjensvanUgte zware en middelhare kavallerie , tot en met huurkoetsiers ^ 49 palfreniers^ stalknechts en ezelmelkers, . . altemaal spedali* teiten. Wy warden voorts ontkaald op industrielen die Jcousen weven voor heeren en voor dames, voor neg&rs en negeritmen, Jcousen met en zonder Jelinhen. japcmsche Jcousen met duimen, Jcousen zonder naad , JcinderJcousjes , soJcJcen en slaapmuisen in alle mogehfJce sortermgen. Gp Lucassen die graan mdlen , Lu- cassen die hout zagen , Lucassen die niets malen, en zelfs d&n wind verwaarlozen waa/rmee ze lets of niets mdlen» Daarop volgen de Lucassen van Noordewind , van Zttid-westewind , van W. JV. 0. t. JV. \ Oosteloind. . . Jcortom , zooveel Lu- cassen ah er stralen schieten uit het middeJpunt der Jcompas' roos. Het spreeJct vemzelf dat de vndiscJie fortuin-industrielen warden onderverdeeld in Jcoffir suiJcer- thee- indigo- tabaJc- en Jca/neel-paroenus. In hinnenlandscJter buitenpost- en hoofdplaats- parvenus. In juridische , administratieve, militaire en civile par- venus. In vryarheids- en cultuurcontract-parvenus. In rystop- Jcoop-parvenus. In toko-parvenus. In maleische, soendaJiscJie , javaanscJie, hattaksche, dajaksche, alfoersche, en Fapoea- parvenus . . . altemaal specialiteiten van specialiteiten , en daar- van de zeer hgzonder uitgeJcipte onder-specialiteiten* Indien er voor Jiet weglaten van al deze smaJcehoze Jioofd- stukken verscTiooning fiood'g ware, zou die ruimschoots tevin- den zyn in des scJiryvers hlyJchare onJcunde , daar Jiy niei een- maal sch/nt te weten dat er in onze Tweede-Kamer voor zod- veel specialiteiten geen plaats is, een blunder die hem eens- voordl onbevoegd maaJct . .. Mvn. Nu, als de uitgever die hoofdstukken niet drukken wil . •. my well Ik heb den lezer in-staat gesteld die zelf tesohry- ven, en noodig hem daortoe uit. Maar eilieve, zou er in onze Tweede-Kamer indedaad geen piaats zyn voor al die kinderen der heeren van Een- of-Ander en myner fantasie? Is dat waar? Zekerl Duizend-en-^en individu^n kunnen niet geplaatst worden op slechts zeventig orakel-drievoeten. Welk nut doet dan de enkele dien men daar wel piaats geven kan? Heeft de spectaliteit meer dan ^en stem? Neen I 't Is toch jammer dat het balletje waarmee Ay voteert, geen grein zwaarder weegt dan 't kogeltje van z'n buurman die «zich niet zoo heel in 't byzonder heeft toegelegd» op de zaak die aan de orde is. De specialiteit-fabriekheer , al weefde hy nooit iets anders dan slaapmutsen, stemt in ma- rine-zaken even onbeschroomd en met gelyken invloed op den uitslag , als de marine-specialiteit over kwestien van Industrie of landbouw. Nmita de tauris, de ventis narrat 51 orator, De latynsclie spreukspreker was in de war, zooals men ziet. Zeventig uitverkorenen zullen 't land gelukkig maken. Daartoe is het w^l behandelen noodig , van elke voorkomende aangelegenheid. Die aangelegenheid behoort altyd tot zeker vak, tot zeker onderdeel van menschelyke kennis of kunde. In de vergadering bevindt zich een individu die in zoo- danig \ak gediletteerd heeft. Sy moot het weten. Welk nut trekt dan het vaderland van de andere negen- en-zestig? Zyn ze niet, wel beschouwd, nog al overtoUigof zelfs schadelyk? Is 't niet te vreezen dat zy, onspeciaUtei- tig mee-narrerende over winden en koeien — va^^stemmende , wat erger is ! — den dilettant-specialist zullen 6veniarreren , 6verstemmen ? Komaan, ik wil goedig zyn, en al de valsche specialitei- ten die myn uitgever zoo boosaardig supprimeerde , verheffen tot wdre specialiteiten ,- tot indedaad kundige, in hun spe- ciaal vak door-en-door bedreven personen . . . dan zelfs , en dan juist^ vraag ik of zy in de volksvertegenwoordiging on their right places zyn? Neen! Een goed militair-zeeman die tevens de hosse heeft van bevel-voeren en organiseren, behoort als right mem aan 't hoofd van de vloot , en allien , te staan. Men mag zoo'n schat niet bederven, door hem amalgamerend wegtestoppen onder zeventig. Tegen zoo'n alliage is H edelste goud niet be- stand. De Tweede-Kamer is geen kudde wyf jes-schapen , waar- van men 't ras verbeteren kan , door het aankoopen van een Thibet-bok of Merino. En zoo'n ingevoerde hamel mag nog 'n flinken bel aan den hals dragen , terwyl de Kamerras-verbeteraar by elke poging tot uitvoering van z'n speciaal mandaat, heel beleefd ver- schooning en permissie moet vragen aan 't geacht schaap \ \ 52 uit een of ander kiesdistrict, dat hy moeder wil maken van wat kunde. Die laatste zinsnede is minder scherp dan men meent. Het gebeurt meer dat men den naam dien ik geef aan eene bestaande zaak, aanstootelyk vindt, terwyl ik beweer dat de aanstoot behoorde gegeven te zyn door de zaak zelf , die vaak ruwer verwyt meebrengt, dan myne woorden, Deniet- spedaliteiten zien voorby, dat zyzelf begonnen zich tot nul- len te maken door 't waarde-hechten aan Fritsjens meening. En ook wanneer de speciale kennis van een lid indedaad boven zoo'n armzalig dilettantisme verheven is, volgen er uit de verkeerde toepassing van 't ri^ht placesteXsel , allerlei incongnuteiten. Het drukken op de byzondere bevoegdheid van den e^n, sluit de betrekkelyke — soms absolute — 6nbevoegdheid der anderen in zich. De splitsing der intellectugle vmardigheid van eene vergadering, in zooveel onderdeelen als er speciale vakken in die vergadering vertegenyroordigd worden, brengt hare v^raarde terug tot de onopgetelde cyfers der individuele intelligentien die men tot eene som vereenigen yrilde *) eene poging waartegen de ongelyksoortigheid der deelen zich lo- gisch — en dus triumfantelyk — verzet. *) Dit immers is het doel dat men zich voorstelt by het vormen of oproepen van coflegien, conventen, cowparitien, conferentien , coTiclaven, consulten, concilien, cowgregatien, c(Mnmissien, consis- torien, ^noden, en... parlementen? Naar myne innige overtuiging staan al zoodanige ^amenkomsten het vinden van waarheid in den weg, en daarom opende ik myne iDEeN met eenige korte stellingen over dat ontwerp, q. v, Het tegenwoordig stuk bevat van eenige dier theses de toelich- ting. Ik hoop gelegenheid te hebben, op die wyze al de kortere uitspraken in myne Idecn optehelderen. Doch liever had ik dat werk overgelaten aan jongeren. Indien zy zich met het preeken hadden belast , zoude ik meer teksten hebben kunnen leveren. 53 G^even: een schaakspeler, een kannibaal, een schaats- ryder en een hansworst, die zichvereenig^n omviribt^unUii lets beters te iever^n, dan aan elk hunner in 't byzonder mogelyk was. Meent men dat die Tweede-Kamer van vier leden , beter dan de schaak-specialiteit alleen , eene nieuwe ^omdi^combinatie zal tegenspelen ? Dat ze meer personen zal verslinden dan het tweede lid orberen zou, indien hy zich in eenzaamheid aan zyn vak van menscheneten kon toewyden ? Dat die leden 't met hun vieren zouden winnen van num- mer drie , in een kunstig beentjenover ? Dat zy ons hartelyker zouden doen lachen dan de laatste, overgelaten aan z'n in- dividuele vis eomica? Dl vergis me. De komieke specialiteit moet te-kort-schieten by den coUectieven indruk dien hy maken zou cum sociis. En meer incongruiteiten. A. is bekwaam m zeker vak, en erlangt daarom en als z66danig eene plaats in de Volks- vertegenwoordiging. Maar , ook vele anderen zyn in dat vak bekwaam, en hebben dezelfde aanspraken als hy. Sommigen zelfs staan als specialiteit hooger aangeschreven in de meening hunner coUega's die hierover, als zeer speciale speciaiiteiten immers , het best kunnen oordeelen. Waarom moeten nu al die anderen — zyne erkende meerderen misschien — zwy- gen waar A. spreekt? Waarom geldt hunne stem met, en wel de stem van A.? Ligt er niet lets onbillyks in, ^^ne persoon voor ofQcieel-wys te verklaren, en zoovele anderen buiten-te-sluiten, die met gelyk of grpoter succes dan hy, het vak beoefenden waarin hem 't meester-diploom wordt uitgereikt ? We hebben . . . oorlog — schrik niet , lezer , ik fanta- seer — we hebben oorlog met Engeland. De oorzaak ligt in de haringvisschery. Waarom nu ^en haring-specialiteit in de Kamer? Heel Vlaardingen moet er in. Al wat baring vangt, kaakt, zout, eet, koopt, verkoopt en kuipt. De scholen — schrik weer niet, lezer, ik ga voort met 54 fimtaseren — de scholen deugen niet. *) Waarom nu d^n schoolman in de volksvertegenwoordiging? Is er waarlykbe- hoefite aan speciale voorlichters op die plaatt , dan hoe-meer voorlichting , hoe-meer specialiteit , hoe-beter. Roep dan elken professer binnen, elken magister, elken geleerde, elken m'jeu, elken secondant, elken schooljongen zelfs... Meent men dat het de moeite niet beloonen zou, aan hinderen te vragen wat er aan 't onderwys ontbreekt. Men bemerkt dat de renommee van 't &briekmerk der brave hoUandsche boter aan 't dalen is. Alv^eer fantasie, schrik dus nog niet. De beschreven vaders voelen eene leegte. Zy betrappen zich op gebrek aan verstand van boter. Het be- dreigd voorwerp, schuldig d^n ot miskend, moet in zynen rang hersteld , ne quid deMmenti, etc. Spoedig een boterman I Daar is by. X. heeft verstand van de zaak. Zeer wel. Maar . .. al de anderen die ocin boter doen}>... al de anderen die 't in de vervalsching van dat artikel nog verder bragten dan by ? Waarom niet ook bun een kussen aangeboden ? Met 'n plaatsjen er by , om daarop te zitten , tenzy ze — wat ik niet ongepast vinden zou — daartoe hun eigen botertonnetjes meebrengen, waaraan ze de aanspraak op die kussens te danken bebben. Indie gaat verloren — er is geen woord van waar, schrik dus nog altyd niet , ik'stel maar lets — Indien is in de war . .. a vry^arbeid • . • kultuurstelsel . • . algemeene ontevredenheid • .. ministeriele crisis . . . aardbevingen . • . echt-liberale meerder- heid . . . overstroomingen 2> . . . allerlei ongelukken : speciaH- teiten^ voorl A. kan kassi-api zeggen. Hy is dus een halve Maleier, *) In principe ben ik tegen de Onderwys-wet. Maar ik erken dat zy de scholen verbeterd heeft. Zy zal waarschynlyk bewerken dat we haar na twee, drie, geslachten kunnen ontberen. Edele zelf- moordenaarster! 55 en the right mem, Maar ... B. heeft het gebragt tot 'n Soendah's tjpkat sonoh , en Gp tot 'n ongestameld Javaansch dfcdook gni ... Is 't niet hard voor die twee laatste letters dat ze A zien plaats-nemen in den tempel, terwyl zy worden buiten- gesloten , zy en 't heele al&bet van de velen die 't nog verder bragten in speciaal-kennis van Indie? Moest niet eigenlyk ook de kat worden binnen-geroepen van de naaister der jufvrouw vvder grootmama's buurman eens zoo specialiteitig droomde van iemand die op 'n printje het portret had gezien van een doodgeboren wicht dat er misscbien eenmaal aan gedacht zou hebben hoe sommigen naar Indie kunnen gaan ... als H gelee^fd had 7 Dat ik in al die duizend-en-^n gesmoorde hoofdstukken my vergistte in de locaal-capaciteit der Kamer , kan waar zyn. Maar 't blyft even waar dat dit jammer moot worden gevonden door, ieder die meent dat die vergadering , om aan hare roeping te voldoen, behoefte heeft aan SpedaUteiten, En • . . nog meer ongerymdheid , nog meer schade , nog meer leugenl Wie in haringzaken de behoefte aan eene specialiteit staande-houdt, en niet genegen id heel Vlaardingen binnen te roepen, behoort uit de Vlaardingers eene keuze te doen. Wie worden met die keuze belast ? Experts ? Zaakkundigen ? Geenszins. De specialiteit wordt uitgekozen door ntet-sfeciB." liteiten, de bevoegdheid wordt beoordeeld door wtc^bevoeg- den, door kiezers. Zy die zich in de volksvertegenwoordiging doen voorlich- ten door vakmannen, vergeten gewoonlyk, dat het niet al- tyd de sommiteiten in zoodanig vak zyn, die door leeken worden waardig gekeurd de algemeene zaak voortestaan. Eq, dat bovendien juist zy die een vak met hart en ziel beoefe- nen, en *t daarin bragten tot lets uitstekends, den minsten lust voelen hunne persoonlykheid , die eene zeer spedale 56 waarde heeft , in gemeenschap van goederen uittehuwen aan eene vergadering, welker gemiddelde waarde dltyd beneden die van een middelmatig individu staat. pit laatste meenik in myn Idee 9 overtuigend te hebben aangetoond. Dat nu zoodanig wUtekend individu, ook wat pligt en roeping aangaat, zich niet zoo onwaardig mag laten gebrui- ken, valt my in het oog. Anderen schynt deze waarheid niet zoo duidelyk , en daarom zal ik trachten haar optehel- deren door de veronderstelde uitstekendheid by benadering te schatten in geldswaarde of maatschappelyke positie. Stellen wy dat er wryving van gevoelen bestaat over Ge- neeskundige-dienst , Hygiene ^ enz. en dat men alzoo in de kamer emstige debatten over die onderwerpen te-gemoet ziet. *) By vacaturen wordt gewezen op de «juist thanszoo *) Waaruit blyken zou dat ze, in zekeren zin, niet aan de orde zyn. In H bekende deliberante senatu wordt niet al de waarheid gezegd, Niet alleen ging Saguntum verloren gedurende 't gekibbel in den senaat, maar terwyl die stad belegerd werd, kibbeldemen in den senaat over andere dingen dan H beleg van Saguntum. In vergaderingen worden slechts eenige byzaken op haren tydbehan- deld, hoofdzaken nooit^ en ook zulke byzaken niet, welke dienen moeten om de hoofdzaken op den achtergrond te schuiven. Wat, om een voorbeeld te noemen, ons indisch vraagstuk aangaat, zien we nu sedert vele jaren slechts 66n kluchtspel in drie, vier bedryven opvoeren, om de aandacht afteleiden van het drama dat zyne ontwikkeling nadert. De naam der farce is Vry-arbeid of KuLTUURSYSTEEM, en de bedryven kan men betitelen: duiten- plaatjes, consignatie-stelsel, kadaster en agrarische wet. Dehoofd- rollen werden vervuld door Pahud, Fransen van de Putte en DE Waal. Pere noble's, verradersy clowns , jocrisse's, utilites en stomme flguranten ga ik nu voorby. Ik kan den lezer die niet op de hoogte der zaak is , een middel aan de hand doen om de juistheid dezer opmerkingte beoordeelen, door de vraag: hoe 't komt dat we op eenmaal niet meer veme- men van zaken, die maanden lang werden behandeld alsof da^- 57 diep gevoelde behoefte aan eene specialiteitD De kiezers zien dit in. Er is een geneesheer noodig. Geen heil buiten de medicynen alzoo. Een koninkryk voor *n doctor! Welken doctor meet men kiezen? Den bekwaamsten, denk ik. 