Studies
Hiervoor heeft ieder mensch latente capaciteit. En in de ideale evenwichtstoestand waarop het streven der sociale evolutie gericht schijnt, heeft ieder 00k gelegen- heid tot ontwikkeling dezer capaciteit. Ja, voor den wijsgeerig denkende is er alle reden om in de latentie, de sluimerende mogelijkheid dezer eigen- schappen 00k de reden te vinden voor hun verwerkelijking. Wij menschen willen zoo, bewust of onbewust, en wij hebben geen ander beletsel dan elkanderT Bij vol- komen verstandhouding verdwijnt dus alle beletsel en wordt het gewilde bereikt. Natuurlijk blijft er voorbehoud, een nieuwe ziekte, kosmische katastrofen kunnen het menschdom uitroeien. Een vaste waarborg voor de bereiking van een maat- schappelijk ideaal hebben wij niet en behoeven wij niet. Ons streven blijft al^vel even krachtig. 0ns hoogste doel beseffen wij niet aan tijd of plaats gebonden, dat is niet 't eind van ons streven, maar de beweeggrond en sluit het streven in. Bij de hoogste vorm van maatschappelijke organisatie dus, die wij ons kunnen vobrstellen, type B» bestaat de samenleving uit gelijke, elk zoo hoog mogelijk zelf ge- 254 ARTIEST EN SOCIAUST. oi^aoiseerde deelen, die zoo min mogelijk van elkander afhaDkeltjk zijo. Elk deel leuot zoo weinig mogelijk op anderen, is zelf in evenwicht, en maakt daardoor het gemeeDschappelijk evenwicht het stadigst. leder lid der samenleving kan, des noods, op zich zelf staan, het kan, des noods, elk ander deel ver- vangen i). Het hceft alle physieke en intellectueele geschiktheden ontwikkeld en in bereidheid, die noodig zijn voor zijn materieel bestaan. Door liefdevolle en schrandere samenwerking bereikt het bovendien de be- vrediging van vcel ho<^ere, boven het enkele materiecle welzija gaande behoeften : de schoonheid der levens- vormen, de verruiming van begrip en kennis, de ver- sterking der heilige gevoelens, de vermijding van het noodelooze kwaad. Dit is, naar ik meen, het schoone gronddenkbeeld diergenen die zich anarchisten noemen. En als ik hierin niet dwaal, dan is het te hopen dat wij alien spoedig den naam van oprechte anarchisten mogen verdienen, strijders voor den ondergang van alle persoonlijke en l) Dit beantwoordt aan het Grieksch liegrip der Autackia {ai-TugAtia) de geschiktheid om voor zichzelf te zorgen, door Mail bet tegendeel genoemd van de „Farcelliriing der Menschea" tengevotge van de kapi- lalistische arbeidsverdeeliag. (Karl Marx, das Kapiial. I 369). „die Ungeheuerlichkeit einer elenden, filr das Wechselnde Exp1oEta~ lions-licdilrriiUi des Kapilals in reserve gehaltenen, disponiblen Arbeiter- bevolkruni; lu ersetien durch die absolute DisponibililSt des Meoschen fut ivcchselnde Arbeita-erfOrderDlsse ; das TheiUindividuum, den blossen Trager einer geiiellschafllicben DetailfuDction, durch das total entwickelte Indivlduum, fUr Welches verschiedene Gesetschaftlicbe Funktionen eiaander ablijsende Eethiit'gungs-weisen Bind." (Das Kapital. I. 504). or dc hret van der Goes dit na ook „onzinnige, alle dit-en-dst in 't gezicht slaa.nde....iitopistery" noemt? ARTIEST EN SOCIALIST. 255 menschelijke gezag, en voor de zegepraal van het on- persoonlijke en goddelijke gezag. Maar natuurlijk is er niets ongerijmder dan op dit oogenblik anarchistne te laten gelden als leuze van actie. Dit staat gelijk met het stemrecht 00k uit te breiden tot in de bewaarscholen, of een vader te ver- bieden de vrijheden van zijn driejarigen zoon te be- korten. Anarchisme ondersteit een gemeenschap van mon- digen. En mondig, in socialen zin, is alleen hij die geschikt is tot volkomen verstandhouding met zijn medemenschen, door intelligentie en gevoel. Eeuwen en eeuwen lang nog zai de menschheid 00k gescheiden blijven in groepen, staten of naties, zich kenmerkend door eigen taal en zeden. En hiervoor zal 00k hetzelfde genoemde principe gelden, dat het evenwicht van 't geheel berust op het evenwicht der constitueerende deelen, dat dus elke staat zoo min mogelijk materieel afhankelijk behoort te zijn van zijn mede-staten^ en bij machte, des noods, geheel voor zicb zelve te zorgen. Steeds levendig moet in ons blijven het begrip der gradatie, der geleidelijke overgangen. Als richt-baak, als ideale, misschien oneindig ver afzijnde toekomst, gelde het anarchisme, — als leuze van actie het socialisme^ het streven naar het sociale evenwicht, de volkomen verstandhouding, de onderlinge eenheid. Het is niet mogelijk ons deze eenheid anders te den- ken als een religieuze. Want alle niet-religieuze, we- reldsche of stoffelijke belangen zijn .van tijdelijken en niet van universeelen aard. Daarom zijn ze ten eenen- male ongeschikt ons alien te binden, of ons aan te 146 ARTIEST EN SOCIALIST. menschheid in slavernij leeft en door harde levensvoor- waarden omkomt, ten bate van *t geheel. Nu moet men goed bedenken dat er twee soorten van maatschappelijke organisatie mogelijk zijn: A, waarbij de kennis van het geheel, het overzicht, alleen bestaat bij een leidend centrum van enkelen of van ^^n, B, waarbij elk lid der organisatie 00k in deze ken- nis of dit overzicht deelt. Het beste voorbeeld van type A geeft de armee van een autocratisch koning. Tot goede functie der orga- nisatie is noodig : onbeperkt gezag van het hoofd en onvoorwaardelijke gehoorzaamheid aller deelen. Gelijk- heid der individuen is schadelijk. Elke enkelling heeft andere functies, en andere rechten. Het beste voorbeeld van type B geeft een corps van gymnasten. Hier is noch persoonlijk gezag, noch blinde gehoorzaamheid, maar volmaakte samenwerking door een vrij en willekeurig volgen van den tijdelijken leider. Alle leden van *t geheel zijn gelijk, en ieder kan de functie van leider op zich nemen. In de ideeele wereld zijn de beide typen 00k zeer duidelijk vertegenwoordigd. Type A door de Katho- lieke kerk met haar stelsel van persoonlijk gezag en onvoorwaardelijke gehoorzaamheid. Type B door de natuurwetenschap met haar vrije samenwerking. Nu schijnt het mij onbetwistbaar dat de tweede vorm, type B, is een hooger vorm van organisatie. Het onderling verband is veel inniger en vaster. Er is dezelfde volgzaamheid, maar bovendien eigen begrip. In type A hangt de goede orde van 66n enkele af, in ARTIEST EN SOCIALIST. 247 type B kan elk individu getnist worden zonder dat de orde verbreekt. Het geheel van B is dus tegelijk ster- ker en leniger. Maar hierbij moet men in acht houden dat ik de beide vormen in hun soort volmaakt onderstel, zooals ze in werkelijkheid nooit gevonden worden. Wat men in werkelijkheid vindt zijn mengvormen, gradueele overgangen van A tot B. En wel zoodanig, dat de aanvankelijk blinde gehoorzaamheid gradueel plaats maakt voor volgzaamheid uit inzicht. In de moderne oorlogs-armeeen is volkomen subor- dinatie aan superieuren nog steeds vereischte. Maar toch is het niet meer dezelfde blinde gehoorzaamheid die een oud Egyptisch of Persisch soldaat zijnen ka- ning betoonde. In den Amerikaanschen burger-oorlog wist elk sol- daat waarvoor hij streed ^). Hij gehoorzaamde den generaal uit vrijen wil, maar voelde zich als mensch zijn gelijke. En het is bekend dat er nooit machtiger en voortreffelijker legers geweest zijn dan die van Grant, hoewel ze waren samengesteld uit gewone burgers, planters en kooplui^ nimmer in oorlog gehard. De strengste tucht kan niet opwegen tegen een gemis aan begrip, aan intelligentie der soldaten, — geen slaafsch- heid is in staat te vervangen een groot idee dat alle deelen der gemeenschap vervult en aandrijft. Maar het is duidelijk dat waar het inzicht derindivi- duen niet volkomen is, gehoorzaamheid 'in de plaats i) Id den laatsten veldtocht van Grant tegen Lee heeft het leger der Noordelijken, op advies van den opperbevelhebber, meegestemd in de faerkiezing van Lincoln. Deze politieke actie van een armee te velde is zonder voorbceld. 248 ARTIEST EN SOCIALIST. moet treden. Daarom is overal, waar een totaal inzicht in de werking van 't geheel voor de individuen onbe- reikbaar is, tucht pf discipline een vereischte. i) Deze noodzakelijkheid van gradatie wordt in den strijd der meeningen telkens vergeten. De een strijdt v66r gezag, de ander er tegen, zonder te bedenken dat het een zaak is, niet absoluut en onveranderlijk, maar waarvan elk tijdstip een andere vorm en een ander quantum behoeft. De tendens der cultuur is echter zonder twijfel naar de vervanging van gehoorzaamheid door volgzaamheid uit inzicht; en van persoonlijk door onpersoonlijk gezag 2). Naar de wijziging dus van het organisatie-type A in type B. De natuur levert ons van het type B geen zuivere voorbeelden. In bijen- en mierenkolonies is zeer in 't oog vallend verschil der individuen, overeenkomend met verschil van functie. De bijenstaat gelijkt nog 't meest op een monarchic. Het is geen wonder dat de wijzen der antieke wereld zich geen zuiver beeld dezer hoogere organisatie konden maken, ook niet als ideaal. Geen Brahmaansch wijsgeer heeft zich weten te ver- heffen boven het begrip van Kaste-verschil. In de Bhagavad-Gita heet Kaste-vermenging nog een zonde van hoogsten, transcendenten aard. 3) i) Zoo blijft er in de idee^le organisatie der natuurwetenschap altijd een zekere mate van autoriteit, toegekend aan „gezaghebbende speciali* teiten", omdat niemand een voUedig inzicht in 't geheel kan hebben. Persoons-vereering is hierbij uitgesloten, ieder weet dat ieder slechts de onpersoonlijke waarheid dient. 2) Verg. pag. 161. 3) B. G. cap. I. 44. Sacred Books of the East. Vol. VIII pg. 41. ARTIEST EN SOCIALIST. 249 En men weet dat noch Plato, noch Aristoteles heeft kunQen denken boven slavernij uit. Evenwel, de tendens tot wijziging van A in B was ten alien tijde merkbaar. Ik zie haar in de overmacht der kleine Helleensche en Romeinsche legers tegenover de barbaren-legers, in de groote beteekenis der Atheen- sche, Romeinsche en Florentijnsche republieken in de wereldgeschiedenis, eindelijk in de verwonderlijke zege- praal van het oudste Christendom. Overal waar een organisatie beruste op gelijkheid der samenstellende deelen, en op volgzaamheid uit inzicht, niet oponvoor- waardelijk gezag, daar bleek zij sterker en van dieper invloed. Behalve in Athene en Rome vallen 00k in andere volken (Florence, Holland, Frankrijk) bloeitijd of diepen invloed op de wereldcultuur samen met een toenadering tot den tweeden organisatie-vorm. Dat zulk een toenadering onmiddelijk gevolgd werd door reactie, dat Athene, Rome en Florence despoten hebben gekregen, dat de oorspronkelijke Christelijke gelijkheid is gevolgd door de Katholieke hierarchie, evenals de Fransche revolutie door een despotischcaesaris- me, dat bewijst niet tegen het voortgaan der tendens. Opmerkelijk is dat in al die gevallen de terugslag samengaat met een grooter uitwendige schittering, en spoedig wordt gevolgd door verval. Terwijl dan einde- lijk de oorspronkelijke tendens in nog krachtiger mate zich weder verhief, onder andere condities of op andere plaatsen. Zoodat heden ten dage voorbeelden bestaan van het tweede organisatie-type, zoo zuiver als ernooit te voren werden bereikt. 1) i) Ik bedoel natuurlijk onze machtige, constitutioneel-democratisch ge- regeerde staten. 2 so ARTIEST EN SOCIALIST. Men mag zich, bij het overwegen van mogelijkheden in den voortgang der cultuur, niet beroepen op gemis aan voorbeelden in 't verleden. De menschheid, zooals ze nu is, is ten eenenmale zonder voorbeeld op deze aarde. Maar in 't oog houdend deze onmiskenbare tendens om in het maatschappelijke verband de oude onvoor- waardelijke subordinatie, physiek en moreel, te vervangen door vrijwillige subordinatie met genjeenschappelijk inzicht^ moeten wij gestadig trachten de onderlinge samenhang te bewaren, of krijgskundig uitgedrukt, voeling te houden met alle deelen der menschen-armee. Te veel ziet men de groepen zich afscheiden. De geleerde leeft in het kringetje van zijn speciale studie, de artiest beschouwt de wereld als een voorraad mooie verschijnselen of gevallen die hij te schilderen of te beschrijven heeft, maar waar.hij niet in meedoet, — de politicus drijft mee het practische, materieele leven, gaat op in de dagelijksche voorvalleo, in couranten en verkiezingen, en acht kunst en wetenschap dikwijls niet meer dan aangenaam en nuttig tijdverdrijf, waar men zich ook even goed geheel buiten houden kan. Zelfs de dichter en de wijsgeer — van wie men toch de meeste universaliteit zou verwachten, scheiden zich af. De een zoekt het schoone woord en voedt een weerzin tegen alle abstractie, — de ander leeft in het dorre logische systeem, en verliest de vatbaarheid voor en de belangstelling in poezie, terwijl zij beiden zich evenzeer van het actieve sociale leven afwenden. Hoe innig dwaas is dit I hoe in-zich-zelf onlogisch 1 Waar blijft dan onze eenheid ? Wat zai ons dan bijeen- houden ? waarin moet dan onzen samenhang, ons verband gevonden worden ? wat zullen wij dan nog gemeen hebben ? ARTIEST EN SOCIALIST. 25 1 En toch ligt in gemeenschap ieders behoud en kracht. Of meent men soms dat wij in het materieele gemeen- schappelijk kunnen leven en in 't ideeele gescheiden? Of omgekeerd ? Wij willen niet meer gaan als een domme kudde, gedreven door een herder. Zonder herder, zonder tiran, uit eigen inzicht en beweging willen wij gaan. Maar kunnen wij 00k gaan zonder verstandhouding ? leder een eigen kant uit ? Of ieder vastliggend aan ons eigen touwtje, grazend in het kringetje van ons vak? Als de mate van onderlinge verstandhouding niet toeneemt in rechte rede met de persoonlijke vrijheid, — volgt noodwendig des-organisatie en verval. AUe revoluties zijn schoksgewijze overgangen van type A naar type B. Na een tijd stilstand met toe- nemende spanning volgt een losbreken. Daarna reactie, d.i. schommeling terug door het al te ver overschreden evenwicht. Dan neemt de spanning weer langzaam toe. De meer of mindere weerstand die ondervonden wordt, bepaalt de hevigheid der schokken. Bij elke revolutie werd de mate van persoonlijke vrijheid te groot genomen naar verhouding van het individueel be- grip en de onderlinge verstandhouding. Van daar de reac- tie. Door een zeer krachtig individu werd dan de verbroken eenheid hersteld. Het persoonlijk gezag trad weer in de plaats van de nog te gebrekkige verstandhouding. Maar de intelligentie en het gemeenschappelijk ge- voelen van de leden der organisatie blijven toenemen, hun onderlinge toenadering wordt grooter, hun verband vaster en een nieuwe ommekeer beperkt het centrale gezag, en stelt het onder invloed der menigte, in staag benaderen van het eindelijk evenwicht. 252 ARTIEST EN SOCIALIST. Dit strekke tot verheldering van het vroeger gezegde i ),. dat de kleinst mogelijke afhankelijkheid der staten ea ook der individuen is voorwaarde voor grootst moge- lijke vrijheid en stadigst evenwicht. Men zal dit niet inzien als men type A verwart met type B, of als men de tendens tot ommekeer van A in B Diet opmerkt. In een organisatie met centraal gezag, ongelijke leden en volstrekte subordinatie, is vrijheid en onafhankelijk- heid der leden geen vereischte. Zulk een organisatie vormt b. v. ons lichaam. Maar de organisatie, waarheen de menschenfnaat- schappij onmiskenbaar streeft, in hoeverre toekomst dan ook, is een andere. Het centrale gezag wordt ver- vangen door een zich over alle deelen uitstrekkende eenheid van bedoeling, intelligentie en gevoel. Er blijft verscheidenheid van functie, maar deze wordt meer en meer ondergeschikt aan de gelijkherd der individuen. In dier voege dat elk individu al zijn latente vermogens tot ontwikkeling brengt en voor 't welzijn der gemeen- schap beschikbaar houdt. Er is dan niet meer een verdeeling in contemplatie-men- schen, vecht-menschen, bestuur-menschen, eet-en-drink- menschen, werkmenschen, met al de akelige mensch- vervormingen onzer arbeidsverdeeling, enz., maar elk mensch is een zoo compleet mogelijk exemplaar van zijn soort, met alle capaciteiten die den mensch eigen zijn in zoo goed mogelijk evenwicht 2). Vrijwillig, uit 1) Pag. 229. 2) Vergelijk de definitie van een ^beschaafJ mensch" door Hegel i» zijn Rechtsphilosophie : „Unter gebildeten menschen kann man zunachst solche verstehn die alles maclien konnen was Andre. thun." ARTIEST EN SOCIALIST. 253 liefde en iazicht, zal elk individu zich toeleggen op die dingen waarvoor hij een eenigszins grootere geschiktheid bezit, hij zal trachten tezijneengoed timmerman, ofeen goed administrateur^ of een goedastronooniy of eengoed violist, — maar behalve deze hoofdfunctie, zal hij zijn aadere geschikthedea voldoende ontwikkelen om mee te leven in alle sferen van het menschelijk bestaan, en met voile bewustheid en inzicht te omvatten wat er van deze gansche wondervolle wereld door een mensch omvat kan worden. Hiervoor heeft ieder mensch latente capaciteit. En in de ideale evenwichtstoestand waarop het streven der sociale evolutie gericht schijnt, heeft ieder 00k gelegen- heid tot ontwikkeling dezer capaciteit. Ja, voor den wijsgeerig denkende is er alle reden om in de latentie, de sluimerende mogelijkheid dezer eigen- schappen 00k de reden te vinden voor hun verwerkelijking. Wij menschen willen zoo, bewust of onbewust, en wij hebben geen ander beletsel dan elkanderl Bij vol- komen verstandhouding verdwijnt dus alle beletsel en wordt het gewilde bereikt. Natuurlijk blijft er voorbehoud, een nieuwe ziekte, kosmische katastrofen kunnen het menschdom uitroeien. Een vaste waarborg voor de bereiking van een maat- schappelijk ideaal hebben wij niet en behoeven wij niet. Ons streven blijft al^vel even krachtig. 0ns hoogste doel beseffen wij niet aan tijd of plaats gebonden, dat is niet 't eind van ons streven, maar de beweeggrond en sluit het streven in. Bij de hoogste vorm van maatschappelijke organisatie dus, die wij ons kunnen vobrstellen, type B, bestaat de samenleving uit gelijke, elk zoo hoog mogelijk zelf ge- 264 ARTIEST EN SOCIALIST. kennis-kritiek, Darwin voor de evolutie-leer, Marxvoor het socialistne. Hun werk is wellicht vatbaar voor vereenvoudiging, verheldering, verbetering, maar het is fondamenteel en bevat een onaantastbare kern. Geen kritiek kan het geheel vernietigen, elk nieuwer inzicht meet er op voortbouwen. Marx heeft verbonden een levendig rechtsgevoel met een scherp intellect, groote feiten-kennis en krachtig abstraheer-vermogen. Zoodoende heeft hij voor 't eerst bewezen, wat men nog maar bij intuitie besefte, dat het kapitalisme, volgens onzen maatstaf van recht, een onrechtvaardige macht is, en waarom. Dat er door de kapitaalbezitters moet geroofd, ge- stolen of gezwendeld worden, op een of andere manier, dat kan elk kind beseffen. Want het is voor hen moge- lijk overvloed te verwerven zonder te werken. Maar de rooverij gaat langs zoo duistere en verwonden wegen^ en is zoo algemeen en zoo geaccepteerd, dat men den fellen tegenspraak er van met ons eenvoudigst recht- besef niet meer kan voelen of opmerken. De grove woeker in ouderwetschen vorm wordt nog veracht, schoon de wetten ophouden ze te straffen — maar het reus- achtige en ingewikkelde woekerbedrijf van het kapitalisme wordt getolereerd, omdat men zijn wegen niet meer volgen kan. Marx heeft die wegen gevolgd en eens voor al, zonder mogeiijkheid op uitvlucht, bewezen koe wij stelen. Maar Marx is een verklaard materialist. Daardoor vormt zijn werk met zijn theorie 66n onafgebrokien contradictie. Hij toont ons namelijk ons rooversbedrijf met scherp gemarkeerde verachting, maar vergeet dat er in zijn ARTIEST EN SOCIALIST. 265 geheele theorie geen enkele reden te vinden is waarom wij niet zouden rooven. Hij ageert krachtig en d66rslaand — maar uit motieve» die hij niet alleen verzuimt te noemen, maar zelfs for- • meel negeert. >Er ist nicht das Bewusstsein der Menschen das ihr Sein, sohdern umgekehrt ihr gesellschaftliches Sein, das ihr Bewusstsein bestimmtc zegt hij i). Later zegt hij, zoo mogelijk nog krasser en naiVer : > Bei mir ist umgekehrt das Ideelle nichts andres als das imMenschenkopfumgesetzte und ubersetzteMaterielle«.2) Men moet aannemen dat dit niet zoo zot gemeend is als het er staat. Het is een terugslag op de Hege- liaansche ideologie. De Hegelianen spraken alsof het de wapperende vlag der ideeen was, waardoor de wind ontstond. Marx zei >onze vlaggen wapperen zelf niet, maar dat doet de wind die wij niet zien. c Maar nu merkte Marx dit zeer curieuze feit niet op, dat zijn eigen vlag wapperde tegen den wind in, Als al onze ideeen gedwee volgen uit ons materieel bestaan, van waar dan het verzei? Hoe kan er in een brein, geheel en al opgebouwd uit passieve bestanddeelen, de notie komen dat die bouw niet deugt? de notie van wijziging, afkeuring en verzet? Het geheele werk van Marx gloeit van kwalijk inge- houden toorn. Overal spatten de scherpe, knetterende schimp-scheuten los. Lieve hemel 1 waarom ? waar van daan? mag men vragen, als het zich toch alles zoa i) Zur kritik der Politiscben Oekonomie, Vorwort. (Ed. K. Kautsky 1897 pag. XI). 2) Das Kapital. Vorwort zur zweiten Auflage. 266 ARTIEST EN SOCIALIST. gemoedelijk en noodzakelijk uit den wereldschen chaos heeft samengeklonterd ? i) Ziet men bij Kant iets van die bitterheid, of bij Darwin iets van die hartstocht? Niets verstoort hun sereniteit, al bespreken ze de tergendste domheden der menschen^ of de afschuwelijkste wreedheden en ellenden der bezielde wereld. Noch de genadelooze „ondergang der minder- waardigen*',^ noch de domme felheid zijner bestrijders ontlokten Darwin een moedeloos of schamper woord. Marx kan nooit laten een sarcasme op de schijnhei- lige dienaren van den geld-fetisch af te zenden en zijn tegenstanders noemt hij liefst „breimaulige Faselhanse". Ja midden in een economische beschouwing, waar het heelemaal geen pas geeft, krijgen de christenen eventjes een hak: „Das Werthsein (der Leinwand) erscheint in ihrer Gleichheit mit dem Rock, wie die Schafsnatur des Christen in seiner Gleichheit mit dem Lamm Gottes." 2) Dit is de taal van een ijveraar, niet van een wijsgeerig, wetenschappelijk beschouwer. Het zijn de capriolen van een vurig, actief gemoed, dat zich met overmaat van ijver beweegt in het gareel der abstracte be- schouwing. Dit hartstochtelijk rechtsgevoel, soms door blindheid onrechtvaardig, en zichzelf als drijfkracht onbewust, i) Marx spreekt van een „GeseIschafts-formation worin der Produk- tions-process die Menscben, der Mensch noch nicht den Produktions- process bemeistert" (1. c. 51). Maar als de ideefin een vormsel zijn der materie, zooals wolken een vormsel zijn van waterdamp, wat valt er dan te „bemeistern*' ? Wie moet wat „bemeistern" ? „Mens agitat molem", schijnt tocb nog bij Marx te zijn blijven hangen, uit zijn Hegeliaansche v66rtijd. Maar welk een kunststuk voor een uit stof geworden geest, de stof te „bemeistern" ! Zeus' Kronos-moord is daarbij kinderspel. 2) Das Kapital. I. 19. ARTIEST EN SOCIALIST. 267 was de sterkte van zijn machtig denken, en verhoogt de glorie van Marx als handelend mensch, — maar het treedt zijn eigen wijsgeerig theorietje onder den voet. Marx was vooral een sterk, gemoedsvol, actief denker — maar hij was niet een raan met heldere, serene aan- schouwing, met innige, diepe zelfbezinning. Geen wonder dat in de socialisten^ voor wie hij de heros, de vertegenwoordiger der diepste menschelijke wijsheid is, zijn zwakten op veel kleiner en hinderlijker wijze uitkomen. Doch in den actieven mensch is het ^^r vergefelijk en verklaarbaar, dat hij in zijn ijver en moeielijken strijd niet zoo gestadig indachtig blijft uit welke mysterie- volle diepten zijn beweegkracht opwelt. Voor den contemplatieven mensch, en zoo een is ook de artiest, is het een veel zwaarder toe te rekenen font, als hij den actieven mensch, den socialist, minacht om een antipathieken schijn, als hij niet eerbiedigt den misschien onbewusten, maar vroom en krachtig gevolg- den rechtsdrang die dezen aandrijft, als hij niet in hem erkent den eigenlijken bewerker der wereldsche gerech- tigheid, den uitvoerder van Gods wil, die de weg bereidt voor het schoone leven, die het aardvlak efFent waarop alleen de tempel van hoogste menschelijke heerlijkheid verrijzen kan. 1897. COOPERATIEVE RIJKSHOEVEN. I) De tegen mijn artikel >Werk en Brood c aangevoerde argumenten zijn vooreerst te splitsen in: 1. qualificeerende of kenschetsende ; 2. motiveerende of betoogende argumenten. Die van de eerste soort zijn 't overvloedigst, maar schijnen mij de minste waarde te bezitten en geen we- derl egging te vereischen. Het hoofd-thema er van is, dat ik een sentimenteel leek ben, die door onbeheerscht medelijden bewogen, ereis een plannetje heeft geknutseld en dat ondoordacht de wereld ingestuurd. Ik zie niet in, dat ik mijn bevoegdheid te buiten ben gegaan. Ik besprak zaken, die ons alien evenzeer aan- gaan, uit het oogpunt van iemand die zich voornamelijk met algemeene begrippen bezighoudt. Zoodoende maakte ik een combinatie, die, zooal niet nieuw, toch de over- weging der zaakkundigen waard scheen. Men heeft mij in 't geheel niet overtuigd, dat ik mij hierin vergiste. Integendeel, men heeft mij misverstaan en overhaasten ondoordacht langs mijn woorden heengepraat. i) Verschenen in de Gids van Augustus 97. Herdrukt zonder wijziging. COOPERATIEVE RIJKSHOEVEN. 269 De beschuldiging van dilettantisme heeft dan alleen kracht, wanneer men ze staaft door het verwijzen naar geschriften, waarin de door een schrijver als nieuw ge- geven denkbeelden reeds lang zijn overwogen, verdedigd of weerlegd, en waarvan hij bltjkbaar onkundig was gebleven, aldus toonende niet te zijn op de hoogtevan 't vak. Dit is niet geschied. Men heeft mijn hoofd-gedachte zelfs > fonkelnieuw € genoemd i). Hiermede kan alleen een combinatie bedoeld zijn. Want Rijkslandbouw, cooperatie en intensieve cultuur zijn toch zeker geen nieuwe ideeen. Is dit zoo, des te beter. Want een denkbeeld, dat zich niet door ie^s van andere onderscheidt, heeft weinig kans op meerder werkdadigheid. Maar niemand heeft gezegd: ziehier de boeken, de cijfers, de practische ervaringen, die uwen voorslag tot dilettantisme stempelen. Het werkje van Mils/ waarvan mijn denkbeeld ontwikkeling en correctie was, scheen weinigen bekend. Slechts enkelen hebben opgemerkt, dat mijn beschouwingen zich onmiddellijk aansloten bij de steeds sterker wordende beweging voor landnationa- lisatie, cooperatie en Staatsbemoeiing met den lahdbouw. De kwalificeerende- of gevoelsargumenten, die alleen werken door snggestie en autoriteit, kan ik dus voor- bijgaan. Men heeft over mijn persoon het hart gelucht, moge nu de aandacht tot de zaak worden bepaald. De motiveerende argumenten rangschik ik in drie rubrieken, n.l. : I. zielkundig-wijsgeerige ; II. economisch- theoretische ; III. practische. Bij het achtereenvolgens bespreken hiervan, geef ik i) Kroniek van 14 Febr. '97. 270 COOPERATIEVE RIJKSHOEVEN. dan een uiteenzetting van de zielkundig-wijsgeerige wording van mijn denkbeeld, van zijn economische theorie, en van het mechanisme van zijn practische uitvoering en werking. Ik zal trachten elk argument, dat mij teroorekwam, zoo goed mogelijk tot zijn recht te laten komen. Ik houd mij aanbevolen voor de aanwijzing van elk ver- zuim of eike misvatting. I. ZIELKUNDIG-WIJSGEERIGE GRONDEN. 1. De font is het geloof, dat het rechtvaardigheids- gevoel, als het maar sterk genoeg is, alles op de materie vermag. (P. L. Tak.) 2. Hoe men alle bedenkingen ter zijde stelt met de verklaring, dat uit een rechtvaardigen maatregel (altijd naar (des schrijvers) subjectief gevoel van rechtvaardigheid) geen kwaad kan voortvloeien, gaat ^s menschen verstand te boven. (Vaderland van lo Febr. *gy.) 3. Medelijden met den zieke mag niet brengen tot het beproeven van palliatieven die den doctor hinderen. (R^sum6 van Treub's eerste artikel in het Sociaal Weekblad van 13 Febr. 'gy,) 4. De voorstelling, dat de rijke den arme besteelt, is grievend en onwaar. (Amst. Courant en anderen.) 5. Als men de oorzaken der ongelijkheid wegneemt, * zal men spaarzaamheid en ondernemingsgeest COOPERATIEVE RIJKSHOEVEN. 271 dooden, en wellicht een gelijkheid doen ontstaan^ die ons in de diepste ellende dompelt. (N. G. PlERSON, Economist Febr. '97.) 6. Geduld en nog eens geduld. (Tak.) Een der gevaarliijkste gewoonten in polemiek is deze r dat men gereeder een totale afwezigheid van nadenken en verstand in den tegenstander onderstelt, dan een gering gemis aan opmerkzaamheid in zichzelf. Men neemt eerder aan, dat de ander niet goed bij zinnenis,. dan dat* men zelf niet zorgvuldig leest of goed verstaat. Dit moet den strijd noodeloos verscherpen en verwik- kelen. Argument i en 2 zijn terug te voeren tot een on- nauwkeurig lezen, 2 zelfs tot een onjuist citeeren van wat ik schreef. Bij de bespreking van mogelijke schadelijke gevolgen stelde ik deze algemeenheid vooral : er kan geen blijvend kwaad voortvloeien uit een waarlijk rechtvaardigen maatregel. Ik zeide dit volstrekt niet om bedenkingen ter zijde te stellen, want ik liet er onmiddellijk een be- spreking van sommige bedenkingen op volgen. Maar ik stelde dit principe vooraf om den lezer aan te moe- digen tot een ruim en onverschrokken denken. Zooals men een aarzelend strijder aanvuurt door de herinnering aan zijn goed recht. Wie dit doet geeft niet te kennen,. dat blind rechtsgevoel genoeg is om in elken strijd te overwinnen, — evenmin dat overdenken niet meer noodig^ is, zoodra men zich in zijn recht gevoelt. Maar het rechtsgevoel is in laatste instantie, de bron ea de leider van elke handeling. Het wordt gevolgd 00k daar waar overwinning onmogelijk schijnt. Wat wij op de materie ^72 COOPERATIEVE RIJKSHOEVEN. vermogen zai wel niemand vooruit kunnen bepalen. AlUs zeker niet. Maar zonder twijfel het meeste op -den weg der rechtvaardigheid. Dit is de uitkomst zoowel van intuitie als van ervaring. En al ware dit niet zoo, •dan zouden wij toch dien weg blijven volgen, eenvoudig omdat het de weg is dien wij verkiezen. Rechtvaardig noemen wij datgeen, wat de menschheid als geheel, en ieder enkeling in zijn diepste intuitie^ het meest ver- kieselijk vindt. Maar wie zal tegenspreken, dat er een lauge en diepe overweging noodig is om uit te maken wat rechtvaardig is, en hoe wij het zekerst rechtvaardig zuUen handelen ? Wie kon uit mijn woorden opmaken, dat ik zulk een overdenken overbodig heb geacht? Van mijn subjectief rechtsgevoel heb ik niet gesproken. Alle rechtsgevoel is subjectief, maar het vormt zich in liarmonie en balans met het rechtsgevoel van alien. Wij vinden iets rechtvaardig, gedeeltelijk omdat het ons zelven zoo toeschijnt, gedeeltelijk omdat wij onze overtuiging bij anderen terugvinden. Zoolang wij iets recht vinden in strijd met alle andere menschen, zullen wij min of meer aan onszelven twijfelen, al achten wij het soms niet onmogelijk, dat wij anderen v66r zijn, en dat de andere overtuigingen zullen worden als de onze. Maar wat recht is voor ons, achten wij ook recht voor ^edereen, dit sluit de aard van het rechtsgevoel in. Alle verschillen er over achten wij het gevolg van mis- verstand. Het denkbeeld, dat ieder voor zich een eigen rechtsgevoel zou hebben, verschillend van dat van an- deren, is geheel en al ongerijmd. Men kan Recht het meest subjectieve en tevens het meest objectieve van alle dingen noemen. Want de beoordeelinjg er van * COOPERATIEVE RIJKSHOEVEN. 27^ berust altijd in laatste instantie bij het individu, maar het kenmerk van recht vindt het individu altijd in al- gemeen-geldigheid. Wanneer ik werkelijk kan aantoonen, dat de door mij voorgeslagen maatregel is een rechtvaardige, d. i. beantwoordend aan het universeele rechtsgevoel, dan zou ik daarmede genoeg gedaan hebben. De tegenwerping, dat er nadeelen^ gevaren, ellende het gevolg van zuUen zijn, mag dan tot groote bedacht-. zaamheid en zorg manen, maar is niet geldig om de uitvoering • te weerhouden. Evenmin als een gevaar voor leven en welzijn van zichzelf of anderen een goed man zal weerhouden te doen wat hij recht acht. In mijn aanmoediging lag de troost, dat het kwaad, dopr een rechtvaardigen maatregel gesticht, nooit blijvend is. Een feit door de historie immer gestaafd. Als een duidelijk en recent voorbeeld, noem ik de afschaffing der slavernij. Er is wel nooit in de men- schelijke historie een zoo ingrijpende maatregel geno- men, waarvan de slechte gevolgen zoo onfeilbaar waren te voorzien en zich zoo schrikkelijk hebben bewaarheid. Verarming der planters, verwildering der negers en de bloedigste burgeroorlog, die ooit gevoerd is, waren het onmiddellijk gevolg. Nu nog, na dertig jaren, zijn de kwade gevolgen niet geheel verdwenen, Maar de maat- regel is niettemin met beslistheid genomen en met de grootste vastberadenheid doorgezet over de geheelewe- reld. Want het universeele rechtsgevoel wilde het zoo. Er bestond geen twijfel, ondanks de gevaren. En er bestaat voorzeker geen berouw, ondanks het gestichte kwaad. En dit is het troostrijke en bemoedigende, 18 274 COOPERATIEVE RIJKSHOEVEN. * waaraan ik herinnerde, dat het kwaad niet blijvend is gebleken, dat de wereld er beter om is geworden, en dat zij, die door rampen en ellende niet afgeschrikt, moedig deden wat zij recht achtten, onze dankbaarheid en onze navolging verdienen. Waarom nu acht ik den door mij voorgestelden maat- regel rechtvaardig ? Hoofdzakelijk omdat zij is een bevrijding. Ta] geeft vrijheid, die mogelijk is, maar nu nog niet bestaat. Dat het universeele rechtsgevoel eischt de grootst mogelijke vrijheid voor elk individu, in evenwicht met de vrijheid van alle anderen, dit is, dunkt mij, een axioma, geleerd door het individueel gevoel en door de ontwikkelingsgang der beschaving. Dat de vorm der samenleving, waarin deze grootst mogelijke vrijheid, dit evenwicht bestaat, nog niet ge- vonden is, kan niemand ontkennen, dat zij gevonden worden zal, is zeker. Want de menschheid, alsgeheel, wil het zoo. De uitbreiding der vrijheid, die ik bepleitte, is deze: dat elk individu vrijheid zal gegeven worden zijn eigen levensonderhoud, de allernoodigste behoeften voor zijn bestaan, zelf te produceeren. Zoodat hem, zoo niet voor geriefelijkheden, dan toch voor zijn leven, de hulp van anderen minder onontbeerlijk worde dan thans. Gp die wijze wordt het individu zelfstandiger, en dit is eerste voorwaarde tot beter evenwicht. Dat zulk een vrijheid niet bestaat, is bewezen en bleef onweersproken. Dat zulk een uitbreiding, op de door mij aangegeven wijze, mogelijk is, werd betwijfeld, maar zooals ik zal aantoonen, op onvoldoende gronden. COOPERATIEVE RIJKSHOEVEN. 275 (Arg. 3). Wie mija vorig artikel kenschetst als de uiting van een door sentimenteel meelijden gedreven omstandpr, die het lijden der zieke maatschappij, met name der airmen en behoeftigen, niet langer kan aanzien^ en geen geduld heeft om de hulp van den schijnbaar ongevoeligen dokter te wachten, begrijpt de zielkundig- wijsgeerige wording van mijn denkbeeld geheel verkeerd. Niet de verdrukten en behoeftigen zijn de patienten, die genezing behoeven — maar wij, wij, gij en ik, die het goed en makkelijk hebben, wij zijn de lijders. Wij lijden aan verkromming van 't geweten. Voor ons eisch ik de vrijheid, die genezing brengen zal. Voor ons, of zoo wij te ver heen zijn, voor onze kinderen. En ik denk 00k niet dat de armen, die den druk van een gemakkelijk maar onrechtvaardig leven niet kennen, het eerst van deze gelegenheid gebruik zullen maken, maar de rijken of hun kinderen, die geleerd hebben dat eerlijke eenvoud verkieselijker is dan onrechtmatige weelde. Ik ben niet zoo ongeduldig. Het is al 20jaar geleden dat ik begon te voelen, wat er niet in den haak was in ons leven. Eerst leert men dat er zoo iets is als „fortuin", een grillig ding, dat sommigen begunstigt, anderen niet. Natuurlijk! dat ziet men overal. Het is treurig voor de misdeelden, voor de gezegenden reden tot ootmoe- dige dankbaarheid. Maar men gaat nadenken. Hoe zit dat? •Men heeft papiertjes in een kast, daarvan knipt men en hoeft verder niets te doen. Dat is fortuin. Is het dan opgespaard goed, door de vlijt van brave yoorouders? Zeker, maar het vermindert niet, Knip 2/6 COOPERATIEVE RIJKSHOEVEN. maar toe, het groeit weer aan. Je hoeft niets te doen, het groeit van zelf. Het is een ezeltjen-schijtegeld, een tafeltje-dek-je. Alleraardigst, wat een heerlijke instel- ling, wat een vernuftige tooverij 1 Het moest van tijd tot tijd coupon-scharen regenen, dan was de wereld volmaakt. Als we nu maar allemaal, al die armen en behoef- tigen, zulke papiertjes hadden, dan konden we allemaal knippen en lekker en makkelijk leven. — Neenl zegt de econoom, dan waren we allemaal in 14 dagen dood van den honger. — Maar waarom geeft men dan mij te eten? — U geeft den werkers kapitaal, dat ze noodigheb- ben om piee te werken. — Kapitaal? Ik geef niets. Ik krijg papiertjes en daar knip ik van. Ik hou alles wat ik heb. — Neen I u belegt, u leent. Uw bezitting is in andere handen. Natuurlijk secuur, — Dus er is kans dat ik het nooit terug zie. Dat mijn geld alleen goed wordt voor — huiselijke doeleinden ? — Ja, maar als u voorzichtig bent, weinig kans. — Dus voor die kans word ik betaald? — Ook al. Rente is een samengesteld begrip. Er hoort ook de risico-premie onder. — Is er ook loon voor verdienste bij? Is er nuttig werk of bekwaamheid noodig om rente te trekken? — Neen. Hoogstens een beetje overleg. — Winnen zonder verdienste, zonder nuttig werk, zonder bekwaamheid, met kans op totaal verlies, heet dat niet gewoonlijk dobbelen? — Dan zou bijna de geheele maatschappij dobbelen. — Wei mogelijkl maar ik wil niet dobbelen. Ik wil leven van eerlijken arbeid. Ik wil buiten dat gescharrel COOPERATIEVE RIJKSHOEVEN. 277 blijven van papiertjes, van kapitaal dat ik heb en niet heb, van rente die winst is zonder verdiensten, van dat leenen en knoeien onder elkaar, van dat geld dat ik opmaak en toch evenveel blijft, of in ^^ns weg is, dat schijnt mij maar een vuil en onzuiver boeltje. — Daar kunt u moeilijk buiten blijven. De geheele samenstelling rust op de instellingen van kapitaal en rente. In alle betrekkingen leeft men direct of indirect van rente. Niemand kan er buiten blijven. — Maar ik heb handen om te werken en ik ben gezond. Ik werk graag lichamelijk. Ik heb behoefte aan physieken arbeid. Ik wil het ruwste werk 00k doen. Maar ik wil niet meedoen aan dien zwendel-boel. — Het baat u niets. U kunt daglooner worden, dan hebt u een ellendig bestaan^ waar u met uw verwend lichaam kwalijk te pas zoudt komen. Uw moeite zou niemand gerieven. Ook dan nog zou een deel van uw loon ontleend zijn aan rente. — En dat zelfde schandelijke juk zal ook mijn kin- deren drukken. — Ja, ook uw kinderen. — Dan zal ik om vrijheid roepen, om vrijheid tot een eerlijk en natuurlijk leven. Vrijheid en recht, voor mij, of als ik er te oud en te verwend voor ben gewor- den, dan toch voor mijn kinderen. Maar wat geeft roepen in den blinde ? Wat geeft roe- pen om vrijheid, als men niet zeggen kan waar en hoe f Ikzelf de patient, machteloos liggend, en aandachtig luisterend naar het vdrwarde gekibbel der heeren doc- toren om mijn bed. Dat teekent den toestand beter. 2/8 COOPERATIEVE RIJKSHOEVEN. (Arg. 4). 't Is waar, de rijken zijn geen dieven. Men moet de schakeeringen in het oog houden. Een dief is een kerel met een revolver, een breekijzer en valsche sleutels. Een gevaarlijk, maar royaal en ver- klaard vijand van de heele maatschappij. Zulke dieven zijn wij uiet, wij zijn maar zwendelaars. Wij houden den schijn op van een achtenswaardig, elkander steunend en liefhebbend gezelschap, wij be- konkelen elkaar met een vertoon van minzame recht- schapenheid, zoozeer in *t geniep, dat wij 't allemaal glad vergeten zijn. Eerlijk is eerlijk, maar zaken zijn zaken. Hebt je medemenschen lief, maar belegt in soliede fondsen. Er is in alles gradatie. Er zijn overgangen tusschen den schooler die een jas steelt en den professioneelen inbreker die een ' bank leegrooft. Tusschen den fles • schentrekker en den aller-eerlijksten koopman die zijn huisgenooten op een fijne flesch trakteert als hij een goeden slag geslagen heeft. Tusschen den boerenbe- drieger die wondermiddelen verkoopt op de kermis en den nijveren industrieel die zijn product aanbeveelt als het beste der wereld. Tusschen den vulgairen kwartjes- vinder en den voornamen beurs-speculant* Tusschen de eerzame burgerjuffrouw die een lootje in de staats- loterij koopt en den speler te Monaco. Tusschen den achtenswaardigen burger die schuldeloos-weg van zijn rentjes leeft en den Jay Gould dre binnen de grenzen der wet zich met millioenen verrijkt ten koste van anderen. Maar het principe blijft gelijk. Niemand leeft van eerlijken arbeid. Zwendelen doen wij alien, en of wij willen of niet, wij zwendelen lustig mee. En onze kin- deren moet het na ons doen. COOPERATIEVE RIJKSHOEVEN. 2/9 (Arg, s). Er is voor mij iets tergends in de ver- zekering dat het geven van grooter vrijheid en van gelijker rechten, goede kwaliteiten in den mensch^ zooals spaarzaamheid en ondernemingsgeest^ zal dooden. Het is alsof men mij geen waschwater geven wil en dan zegt: »als wij u toestaan u te wasschen dan zult ge nog maar onzindelijker worden, omdat ge u dan weer afwasschen kunt«. De wijze waarop ik mijn bestaan vindt lijkt mij in alle opzichten goor en knoeierig, hoewel ze inderdaad voor volkomen eervol en correct doorgaat. Een slechte toestand der samenleving dwingt mij, diensten, die behooren te zijn zuivere liefde-diensten, te verkoopen. De beste voortbrengselen van mijn geest, het mooie wat ik den menschen te geven heb moet ik verlagen en ontheiligen door het te verkoopen. Ondanks de verstomping en Jangzame misvorming van ons ge- weten voelt ieder nog de ontwijdende en verachtelijke beteekenis van het handeldrijven, het schacheren in zaken van liefde en schoonheid. Men voelt dus, even als ik, dat het verlagend, vernederend, ontheiligend, demoraliseerend is het goede te doen uit winstbejag. En dan houdt men mij v66r, dat gelijke rechten en gemis aan winst-prikkel het goede in den mensch zullen dooden I Er is maar ^en prikkel die tot arbeid drijven mag, en dat is vreugde om het te verrichten werk. Alle andere prikkels zijn valsch, onzuiver en verderfelijk. Dit geldt voor alien arbeid. Voor den ruwsten, mate- rieelen, als voor den hoogsten geestelijken arbeid. Goed wordt alleen gedaan wat men met vreugde en liefde doet, wat men doet uitsluitend om het werk zelf, 28o COOPER ATIEVE RIJKSHOEVEN. om het onmiddellijk resultaat van den arbeid. Dit geldt voor ploegen en zaaien, weven en eten koken, schil- deren en huizen bouwen. Ik heb ondervonden hoe de winstprikkel demorali- seert, hoe ze het beste in ons verlaagt, ont-edelt, be- zoedelt. En wij zijn alien van eender maaksel. Alleea kennen wij ons zelven niet alien even goed. Ik hoef maar te wijzen op het heerlijkste en schoonste bouwwerk dat de menschen in alle eeuwen gemeen- schappelijk gemaakt hebben, om te bewijzen dat mija gevoelen niet exceptioneel is. Welke ongelijkheid, welke concurrentie, weike winst- prikkel heeft de menschen gebracht tot het maken van kathedralen of van sterrewachten en van dat heele wonderbare stelsel dat natuur-wetenschap heet, het geweldigste en stevigste gemeenschappelijk geestes- gewrocht aller tijden? Tot stoffelijken arbeid zai ons blijven drijven de nood, die nooit weggaat*. Tot geestelijken arbeid de diepere menschelijke aan- driften. En beide soorten van arbeid mogen geen anderen drijfveer hebben, of ze ontaarden. Men hoeft niet te vragen waar de ontaarding in onze dagen van daan komst als men bedenkt dat er nagenoeg niets wordt verricht uit zuivere motieven* En dat dit bederf al sinds eeuwen in de sexueele keuze is geslopen. En wie kan te hoog schatten de zegen en de heil- rijke verandering die ontstaan zou als hierin verbete* ring gebracht werd? EUende gaat nooit weg, maar wel veel onrecht^ COOPERATIEVK RIJKSHOEVEN. 28 1 oazuiverheid, misvorming en leelijkheid. En reeds valt in 't breede te bepalen hoe. (Arg. 6). Geduld zou ik gaarne prediken aan de armen, als ik daar eenigszins recht toe had. Verzet predik ik zeker niet. Als ik zelf behoeftig en verdrukt was zou ik trachten het voorbeeld te geven van be- rusting en geduld. Maar het is voor een verdrukte en behoeftige om dol te worden als hem geduld wordt gepredikt door een die *t goed heeft. Dat kan zelfs geen wijsgeerig mensch verdragen, laat staan een onbeschaafd mensch. Dat wij bevoorrechten niet in armoede gaan leven kan niemand ons verwijten. Zoolang de immoreele instellin- gen onzer samenleving onaangetast blijven is het een nutteloos offer, wij zouden ons leven verleelijken, onze kracht ontzenuwen, niets veranderen en niemand ba- ten. i) Tegenover den behoeftige en verdrukte past ons alleen zwijgen en groote verdraagzaamheid. Maar tegenover ons zelven past geen geduld. Verzet predik ik onder de rijken. Ja die rui ik gaarne op en met een goed geweten. Ik begrijp dat de sociaal-economen boos op mij worden. Het verzet dat ik predik is tegen hen gericht. Tegen het sofistische in hun theorien die recht praten wat krom is, die met verwikkelde betoogen bemantelen i) Toch zal ik de moreele werking niet gering schatten van een held- haftig voorbeeld. Ik acht iemand beter dan mijzelf, die de kracht heeft de zij der roovers te verlaten en zich te scharen bij de beroofden, mits hij het doen kan zonder te verbitteren of te verzwakken, en ook niemand dwingt zijn oifer te deelen. 282 COOPER ATIEVE RIJKSHOEVEN. wat elk mensch die zija oogen open doet, zien kan. Tegen hun autoriteit, waarachter de bangen en be- krompenen en zelfzuchtigen zich verschuilen als men hen aanspoort iets meer te doen dan tot dusver. Tegen den schijn van wetenschappelijke stelligheid, waarmee ze het half-ontwaakte geweten der menschen gelegen- heid geven weer in te dommelen, omdat de zaak toch in deskundige en bevoegde handen is. Geloof ze niet, ztg ik, die beweren dat we van nature alien geldwolven, genotzoekers en luiaards zijn, die niets zullen uitrichten zonder immoreelen prikkel, die alles moeten doen uit hebzucht, en niets kunnen uit liefde. Geloof ze niet, die zeggen en uitrekenen dat de menschheid altijd verdeeld moet blijven in weelderige lediggangers en hongerende zwoegers. Geloof ze niet, die zeggen dat tijden nog niet rijp zijn voor iets beters. Overrijp zijn ze, rot zelfs. De officieele sociaal-economie houdt vol datdetegen- woordige toestand, dien ik noem een zwendelstaat, de normale physiologie is der samenleving. Dit nu verklaar ik, op grond van wijsbegeerte en zielkunde, een vervaarlijke en fatale onjuistheid. De tegenwoordige toestand is door en d66r pathologisch en abnormaal. En wat zou men van een heelmeester deuken die voor physiologie houdt wat pathologie is ? Kapitaal wordt ons gedemonstreerd als een nuttige en onmisbare instelling. Het kan zijn. Rente wordt genoemd een werkelijke zaak, geen fictie, maar in hoofdzaak het waardeverschil tusschen tegenwoordig en toekomstig goed. En in een subtiele redeneering wordt aangetoond dat het den kapitaalbezitter onmogelijk is COOPERATIEVE RIJKSHOEVEN. 283 rente hooger en loon lager te maken dan behoort. i) Dit nu kan elk n^ensch met gezond verstand en onbevangen blik denonceeren als een »sofisme ^cono- mique« van de gevaarlijkste soort. De feiten b.ewijzen dat de rente hooger en het loon lager is dan behoort, want het is mogelijk rijk te leven in lediggang en te verhongeren in vlijt. Maar als nu een autoriteit ons verzekert dat de zaak is zooals 't behoort, dan zullen de verontruste gewetens wel niet veel moeite doen de fout te zoeken die nood- wendig in de redeneering schuilen moet. Ze gelooven liever het gezag, dan hun oogen. Met een weinig nadenken vindt men echter spoedig dat de macht over de beschikking van het kapitaal berust in de handen eener minderheid en dat het in 't belang dezer minderheid, is het kapitaal schaarsch te houden, omdat 00k schaarschte de rente-stand ver- hoogt. 2) Dat zij ruimschoots de gelegenheid hebben deze macht te misbruiken en dat 00k behoorlijk doen, daarmede de productie kunstmatig tegenhoudend. Het kapitaal- en fondsen-spel is niet enkel een dobbel- spel, maar erger, het is valsch dobbelen. Want de eerlijke hasard-speler ziet zijn kansen op voordeel opge- wogen door een even groote kans op verlies. Op den langen duur zal hij niet winnen, noch verliezen. Maar wij kapitaal-parasieten hebben het in onze macht onze kans op verlies willekeurig te verkleinen zonder daar- mee de kans op winst te doen afnemen. Het t-belegt in soliede fondsen«, dat parool voor den i) Mr. N. G. Pierson. Leeiboek der Staatshuishoudkunde. $ 6, pag. 247. . . . het peil waarop zij behooren te staan. . .. 2) Ibidem pag. 231. 284 COOPERATIEVE RIJKSHOEVEN. fatsoenlijken burger, is van een maatschappelijk, niet- individueel standpunt beschouwd een volstrekt immoree] en gemeen beginsel. Wie van hasard leeft behoort van tijd tot tijd over den kop te gaan. Dat is eerlijk dob- belen. De waaghals die zijn kapitaal in allerlei onzekere ondernemingen steekt doet maatschappelijker, eerlijker, dan de voorzichtige burger die het aan de productie onttrekt, en daarmee valschelijk zijn eigen inzet ver- kleint zonder dat de voordeel-premie evenredig ge- ringer wordt. i) O, de spot van het nageslacht om ons kleine, domme, versufte papier-scharrelaartjes, die al meenen heel braaf te zijn en in onze zede-wetten opnemen: »hebt uw naasten lief en belegt in soliede fondsenc Niettemin, al wil ik verzet, waar een jonge weten- schap onze kostbaarste schatten van wijsheid zou aan- tasten, beroep ik mij toch vol vertrouwen op die wetenschap en wacht er de hulp en de uitkomst van. Want ik acht het al even onwijsgeerig en onmensch- kundig te meenen dat de gang dezer wetenschap nu juist door belangzucht wordt beheerscht en niet zooals die van elke andere, door een hardnekkig en niets- i) Hiermede is niet gezegd dat het geheele onrecht van het kapita- lisme schuilt in de geringe prbductiviteit van „soliede" beleggino[. In elken vorm is kapitalisme onrecht. En de beste karakteriseering van het onrecht is roof^ want het is toe-eigening van goed door machts- misbruik. Als algemeene uitkomst kan dit voor elkeen duidelijk zijn. leder begrijpt hoe de woekeraar misbruik maakt van zijn macht en po- sitie als bezitter, om den berooiden schuldenaar te berooven en te knij- pen, zonder iets onwettigs te doen. En ieder kan door de uitkomst zien hoe de bezittende klasse deze woekermethode toepast op de arbeidende klasse. Maar om de verwikkelde wegen van het machts-misbruik na te gaan, daartoe is aandachtige studie noodig. COOPER ATIEVE RIJKSHOEVEN. 285 ontziend naspeuren der ware verhoudingen en der eenheid. Elke jonge wetenschap doolt, meestal door het los- laten van wijsgeerige overtuiging, maar zij komt door haar onkreukbaren eerbied voor het juiste verband, vanzelve in het rechte spoor terug. En een curieus feit is het dat juist die personen, die als wetenschappelijk axioma aannemen dat de mensch niet werkt zonder belangzucht, meestal levende bewijzen zijn van het tegendeel. 11. ECONOMISCH-THEORETISCHE GRONDEN. 1. Het is eene onmogelijkheid in onze op ruilver- keer, concurrentie en arbeids-verdeeling steu- nende maatschappij bedrijven uit te oefenendie daarbuiten staan. (Treub.) 2. V. E. geeft de onmogelijkheid toe van de toepas- sing van zijn denkbeeld zonder voorafgaande i) omverwerping van de grondslagen onzer maat- schappelijke organisatie. 