De melodie van het Nederlandsche lied en hare rhythmische vormen
S 2. — Hel danslied Hieii>oiren bespraken wij hat verhafend lied in de beteekenis vati dit waarop niet werd gedanst. Het is das voegzaatn odk ^en woord 'ovet belt danslied te zeggen, aangerien de oud^e dansan dooi* de maat va)i een gezang worden geregeld. De dans moge van de vroegste tijden bij onze voorouders in eere geweest zijn, de danswoede der geeselaars moge in de XIV* eeuw zoowel hier te lande als elders gebeerscbt hebb6n 3, ^ VorNfANH VON Fallerslebbn, Niederl&ndisck geisiHekss Uederintch, 'R'il8,blz.484. > lie D' Paul Premsrioq, Onxe historische voiksUederen, €efit, iS^, tit. A4. H&t Usd der Nederlandsche ikeselaars, en De secten der Geeselaars en der Dansers (IttMOiRts in l*Agad. roy. dk Bslgiqoe, t. LHI, 4«^m»., 1897). ( 296 ) een « danshuus d mag in 1426 te Arnhem ^, een dansscbool in 1507 te Brussel s, hebben bestaan, van dit alles is ons in muzikaal opz icht hoegen acht niets overgeleven. Wei spreckt in den aanvang der xiv eeuw Jan Boendale (f c. 1312) in zijn Brabant: ... deerste die vanl Van stampien die manieren, Die men noch hoert antieren, een dans die eenige jaren later ook in bet tweede deel van den Reynaert wordt genoemd : Men sprac daer sproken ende stampien Dat hof was al vol melodien K Doch van deze « stampien » die in bet Provencaalsch reeds in de xii® eeuw voorkomen, onder den naam van estampida, en ook in bet Hoogduitscb reeds als stampentm waren bekend, weten wij slecbts dat wij die als dansen met vedelbegeleiding moeten bescbouwen, dus als eeneersteproefopinstrumentaal gebied ^. De gescbiedenis van bet Nederlanscbe danslied met betrek- king tot de muziek en inzonderbeid in verband met de metriscbe vormen, is op te maken uit die liederenteksten waarvan men mag aannemen, dat zij tot de dansliederen beboorden; verder uit enkele tot ons gekomen melodieeu en * D' Kalff, t. a. p., biz. 503. * Vander Straeten, La mtisique aux Pays-Bas, IV, biz. 165, vlg. ' Uitgegeven door J.-Fr. Willems, Brussel, 1839, 1, vijfde boek, v. 134. * Uitgegeven door J.-Fr. Willems, Gent, 1836, tweede boek, v. 3507-3508. B Boendale's woorden moeten dus zoo opgevat worden, dat Vaelbeke de eerste was die stampien in de Nederlandsche taal dichtte. Zie D' Kalff, I. a. p., biz. 538; D' J. te Winkel, Geschiedenis der Nederlandsche letter- kunde, biz. 303; BdHME, Geschichte des Tanzes, I, 28. ( <297 ) ook uit de zangwijzen die ons door mondelinge overlevering bereikten ^. De geschiedenis van den Duitschen dans wordl door Bohme^ yerdeeld in : Minneliederen uitgaande van jongelingen die de lente en de liefde bezingen, en van maagden en geestelijke zusters die hun zielsverlangen aan gezellinnen kenbaar maken ; Historische liederen, oude Heldenliederen, Mystische gezangen en Sagen, waaronder de Duitsche lezingen van « Die mi te drineken gave » (van Vrou van Lutsenborch 3) en « le sach mynheer van Valkenstein 4-. » Verder worden nog door Bohme genoemd : Verwijt- en Spotliederen, waaronder ons Patersliedeken, liederen uit de Dierensage, waarvan er een verwant is aan ons « Daer zat een uil en spon ; » — Raadsel-, Wensch- en Leugenliederen en eindelijk Geestelijke dansliederen. Met meer zekerheid mogen wij als kenmerk der dansmelo- dieen aannen, wat Bohme de « lustige, schaukelndo und zum Springen einladende Tripeltakt » noemt, ofschoon niet alle dansen in oneven maat werden uitgevoerd. Door « Tripeltakt » is hier, naar onze meening, te verstaan, de moderne I - maat. *• WiLHELM SCHHERER, Zur Geschichte der deutschen Sprache, 2^ uitg., Berlin, 1878, biz. 624; — Physiologie und Metrik, brengt naar aanleiding van Ernst Brucken's werk, Die physiologischen Gmndlagen der neuhoch- deutschen Verskunst, Weenen, 1871, insgelijks den rhythmus in verband met den dans. * Geschichte des Tanzes, I, biz. 229 vlg. 3 Tekst, Antwerpsch bedeutet, biz. 32; melodic Souterliedekens, Ps. 137. * AUen de eerste twee verzen van den Nederlandschen tekst bleven bewaard; de melodie komt voor in Een devot en profiteck boecxken, biz. 227. Alhoewel de beide hier aangeduide bedeuten onder de balladen (Bdhme noemt ze « Sagenlieder ») moelen geteld worden, en het woord ball ade van ballare, dansen, wordt afgeleid, bestaat er, naar onze meening, toch geen hoegenaamde zekerheid dat ze in ons land onder het dansen werden gezongen. In Ab reeds zoo dikwijis door ons aangehaalde Soukr- liedekens, die overigens onze beste bron zijn, treffen wij enkele ^neiodieen aan met het opsehrift : « na die wijse s> van een dansliedeken, zoodat er over den oorspronkelijken aard der zangwijs geen twijfel kan beslaan. Onder deze zaingwijzen moeten worden gerangschiM de aeolischemeiodieen te vinden 0nder Psalmen 125 en 133, welke wij laten volgen en ^^uirvan slecbts de aanvangsregelen bekend zijn. Bij gebrek aan ver- deren tekst wagen wij het niet te beslissen of de melodie vaA Ps. 128 tot den gesprongen dans behoort en geven wij de notatie der Soulerliedekens weder, de noten met de beift der waarde verminderd : 4Js die Hever - kee-roiwou Die tan '•den der ge • (WenMUjk lied) : Den lascxteo dach van de - sen ia • re die 'brengt ons vrueehde : vanghen, Daer Sy - on me met groo-ten rou Glie - van-gen was, man cley-ne... -/1^ — I ^ vanghen, Daer Sy - on me met groo-ten rou Glie - van-gen was, man cley-ne... -/1^ — I vanghen, Daer Sy - on me met groo-ten rou Glie - van-gen was, man cley-ne... -/1^ — I vanghen, Daer Sy - on me met groo-ten rou Glie - van-gen was, man cley-ne... -/1^ — I vanghen, Daer Sy - on me met groo-ten rou Glie - van-gen was, man cley-ne... -/1^ — I vanghen, Daer Sy - on me met groo-ten rou Glie - van-gen was, man cley-ne... -/1^ — I vanghen, Daer Sy - on me met groo En - de vrou, Heb - ben wyvniechtont Fan-ghen BoHME, Altdeutsches Liederbuch, biz. 39S, en Erk und B^hms, Drnt-scher Liederhprt, II, 719, noemen dit lied, naar de wijs bij den Psalm aangeduid en hierboven wedergegcven. vermoedeUjk een Smt^ansdaas. Volgens de tafel der Soulerliedekens luidt de aanvang eehter : « Ok lancxte nacht, » enz. (see) Be ¥erabouw afgdeid uit de melodie en uU den onbebolpetai tekst der Souterliedekens is deze : 4 — 3 V De melodie te vinden onder Psalm 133, word! in de Souter-Uedekem genoteerd : enz. Het komt ons voor, dat deze notatie in moderne schrijfjze weer te gven is door I - of | - maat, aangezien de vorm N^ O*0 0*m = #•# #, bij herhaling, gemakkelijk over- gaat tot  le - ven Talt mi te Sljt, swaer... t^ Ghi al - len geeft hem ee - re En hem ghe - be - ne - dijt. En hem ghe - be - ne - dijt. En hem ghe  haren aard korte syllabe « ghi, » in het derde vers, waar deze tot een gansche maat uitgesponnen wordt, is misschien te wijten aan een buitengewonen sprong, veroorzakende, dat de taaimetriek hier door den dansrhythmus wordt overheerscht. < Zie biz. 176, aanteekening 2 in f. De vroeger aangehaalde aeolische melodie van Ps. 135, (c nae die wijse van een dansliedeken : Lynken sou backen i, » is, als zijnde stellig geene oorspronkelijke Nederlandsche dansv^ijs, voor ons van minder belang. De melodie van Ps. 127, « na die wijse van een danslie- deken : Die nachtegael die sanck een liedt, » enz., deelden wij reeds mede onder de dorische melodieen ^. De tekst beslaat uit zevenregeligestrophen, met herhaling, als refrein, van een deel van den vijfden regel (« en die wil ie niet laten, niet laten, ») De versbouw is deze : 4 a  apay, Want sy staet groen, Met criiyden soet van roken // ontloken Tot u verdoen // dus wilt u spoen T'ontfaen den mey vocrsproken ». Zie biz. 106. Zie biz. 68. De tekst is te vinden in Nieu Amstelredams bed-boeck, 1591, biz. 22. Bet vyoeger iob dea vijfden versregel vocrkomeud v^reia wordt hier door een ri)niwoord vervangen. Ala daosliederea wovden in de SouterUedekens nog opzettc-lijk vermeld de volgende meiodieen in modernen durtoonaard. S.431 Nu siet hoegoet|met Tniechden soet ghe - nae-ghe-lijek bi- (Wmldlijkliad): Ic quam al*dacr| ic weet wel waerjmet hey-me-lijc gbe na - men Ist Bchal - le. daer die broe-den met ac-coorty8oe dsjt ba-boort^EtA dracb-tich bier yer sa - men ^. Vijf verzen waanrvaii bet eente met brmienrijii : a I 2 ^ ^ ^ b 4 — c 2 - c 3 V 6 — <^ <t * In de latere uitgaven der Souterliedekens wordt deze melodie met aangegeven. Slechts de beide eerste versregels van den wereldlijken tekst zijn bekend. (803 ) De volgende metodie « na een dansliedekea » die in d^ latere uitgaven der Souterliedekens met (p voorkomt, is in de moderne | - maat weer te geven. Men verlieze echfer daarbij niet uit het oog, dat vroeger, bij dans en zang, het tempo in het algemeen veel trager genomen werd dan thans : (Wereldlijk lied) : Cost h h h h ic die ma - ne scbyn be - dec - ken | Hoe ^^ gaemsoud ic hi nach-te gaen... ^^^g^^^^^^^^^^S tr:rr-K-rv ■/?N Ziedaar de danswijzen uHdrukkelijk in de Souterliedekens vermeld. Hde de daarbij behoorende dansen werden uitgevoerd is niet allijd te bepalen. Melodie ■/?N Ziedaar de danswijzen uHdrukkelijk in de Souterliedekens vermeld. Hde de daarbij behoorende dansen werden uitgevoerd is niet allijd te bepalen. Melodie ■/?N En als een le quälz alderman, wel wie weit wieder einige weit, die nachteilte sind, dass man nicht, Souterliedekens, achter de psalmen, ein den lösten der drij kinderen in den vierigen oven. Sie schließen einige versorgelten versorgelten van den weiteren zijn bekenden. Zu den ongetwijfenen voor den echt populären rei- of rondedans heben gedeißend. Voor hetgeen de laatstgenoemde zangwijze aangaat, meenen wij dit nog te mogen afleiden uit den lateren tekt: "Oh, dochters fray, comt maeckt een ray". Nach alle waarschijnlijkheid trad in deze liederen een voorzanger op die een deel van de strophe zong, welke dan door den rei, hel koor, werd voleind. Gewonlijk viel bet koor zingend in bij bet refrein. Zoo ging bet, zoo gaat bet op enkele plaatsen nog, met ons Patersliedeken, waar bet refrein a Ei, it was in de mey // zoo bly » ten duidelijkste de tusscbenkomst van bet koor aanduidt ^. Voor bet lied « Ic quam aldaer » wordt bet refrein niet aangegeven, wat nocbtans niet belet, dat bet uit een berbaling van bet een der stropbe kan beb-ben bestaan. In den tekst a Die nachtegael » treffen wij een refrein aan, bestaande uit een enkele uitroeping. Misscbien wordt bierdoor de plaats aangeduid waar bet koor inviei en misscbien ook bepaalde zicb deze tusscbenkomst bij deze enkele uitproeping. Het gebruik om den voorzanger, den solist, op deze wijze door bet koor te laten begeleiden, klimt tot de boogste oudbeid op ^. In  v. Chr.), on distingue jusqu'à cinq modes d'execution pour la poesie chorique. Premiere combinaison : una seule personne execute la partie vocale... tandis que tout le choeur dans el se contente de renforcer en certains endroits le chant du soliste par des exclamations formant refrain... (Gevaert, Histoire et le Mémoire de la imisique de Vantiqui, II, biz. 365). Biz. 95, 115, 117, 118, 120, 121, 129, 138. Men treft daarin en stichtelijk bedecken aan a op de wijse van Passemede la douce, » gevolgd door een ander op de reprinse van de voorgaende Passemede, » een herhaling met variaties van het voorgaende thema, en nog een derde stichtelijk bedecken (e op de Galiarde van de voorgaende Passemede 4. » Deze benamingen duiden echter geen populaire, gezongen dansen aan, maar kunstdansen, hoofsche dansen door speeltuigen begeleid. Overigens waren sedert het eerste vierendeel der XVI® eeuw, indien niet reeds vroeger, hier te lande en wel aan hof van Margareta van Ostenrijk Fransche dansen in gebruik, zoo als blijkt uit de aan haar toehehoord hebbende verzameling voorhanden in de Koninklijke Bibliothek te Brussel. Het in 1851 te Antwerpen door Tielman Susato uit-gegeven « derde musyck-boecxken, » door den uitgever zelf « ghecomponeert ende naar dinstrumenten ghestelt, » bevat populaire, meestal Fransche dansliederen s. Ziehier een staaltje van Fruytiers* rijmelarij, op de voor-melde wijs « Passemede la douce : » Die sijn op - dat kint lief heeft, die bout dat on -der by bier na-maels yruecb-de weeront en engen, enz. Passemede (Passemezzo) en Galiarde (Gagliarda), de eerste van zachten, rustigen, de tweede van lustigen, vroolijken aard, zijn 16"-eeuwsehe dansen van Italiaanschen oorsprong. Zie de titels dezer dansen opgesomd door Commer, Collectio operum musicorum Batavorunif XI, biz. iv. Zestien dezer stukken werden in parlituur uitgegeven, ook met een klavierbewerking, door Rob. Eitner, Monatshefte, 1875, bijlagen. Efui eeuw later ziet M er met de gedrukte biK)Qnea al nie( Vi^ beter uit, en moet men zich met enkele uitdrukkelijk aan-g^^uide danswij^Kea vergenoegen, zooalsi eeo a Rondeadana o^ d^ bruydt te bedde te danssen, » met wijsaanduldiog c(.Q myn Engeleyn, 6 myn teubeleyn, etc. » Elders zijn t^et stemopgaven die getuigen van den invlped. v^n het in den aanvang der xvii® eeuw tot stand gekomen g(^zongen of gedanste ballet, voorlooper der opera. Zoo viodt n^en bij Starter en bij Valerius aangegeben. Von: Courant Serbunde, Courante français, La Chine, L'Orangée, Eist-ee Mars, La, Dolphine, L'Avignonq, enz. Zoo de dichters van de Souterliedekens en van den Ecdesias--ticus eenige hunner stichtelijke liederen op melodieen van dansliederen stelden, anderen waren het daarin toch reeds sedert lang voorgegaan. Onder onze geestelijke liederen die van voor de Hervorming dagekenen, is er stellig meer dan een op een danswijs gesteld. Dit zal, te oordeelen naar de melodie, althans wel het geval zijn met het liedeken: Tis guet in goeds * ta - weer - ne te gaen, Be- U - len is daer off ge-daen, Dat seitons sin-te Jo ban, enz. Starter (1621), biz. 123, de melodie is van Düssehen oorsproDg; zie Dr Land, Luitboek van Thysius, n'IT. In het door Düssehen werk zijn de « inheemsche » dansen, ten getale van vier : « Den boeren dans, » — a Den studenten dans, » — « Schagervoetgen, » — « Den Gulicker dans; » terwljl men daarentegen in diezelfde verzameling ouveer honderd-vijftig « uitheemscbe » dansen vindt. Goeds -> Gods. Het lied is te vinden bij Baumker, t. a. p., biz. 394. In de reeds meermalen aangehaalde verzaraeling Het priedj Brugghe, 1609 » viodt men « op de wijse alsoot beghint » voor het lied « Schepper fier, » en alsof die wijs oorspronkelijk bij dit lied behoorde, een melodie die geen andere is dan de bij Valerius te vinden « Passemede d'Anvers. Een 16<^-eeuwsch geestelijk liedje, waarvan echter de melodie niet tot ons kwam, voert tot opschrift : « Noch een lied / een dans lieds wijse. » Wij laten hiervan de eerste strophe met de sansie volgen : Als ic aensie dat leven mijn. I I Die tijdt die gaet voorby; ick heb soo menighe sonde ghedaen, i i • I daer made soo ben ick belaen, Heer, ontfermt u mijn. Onder de geestelijke danswijzen werd ons door mondelinge overlevering een zeer merkwaardige begrafenisdans bewaard, die nog omstreeks 1840 te Belle in gebruik was. De Cousse-maker doet ons de gelegenheiten kennen, waarbij deze dans werd uitgevoerd 3. Wanneer een jong meisje gestorven was, werd haar lijk door hare vroegere speelgenootjes ter kerk en vervolgens naar het kerkhof gedragen. Na de plechtigheid, keerden al deze meisjes, met de een hand het lijkkleed (de pelle of baarkleed) vasthoudende, naar de kerk terug, onder het zingen van den dans der maagdeu, en dit met een warmte, een verhefBng, die men zich moeielijk kan voorstellen. Met de Coussemaker ziet D' Kalff in dit gebruik een heidenschen oorsprong. Naar de meening van den eerstgenoemde, zou Sommighe andere. DE Coussemaker, biz 100; besproken door D^ Kalff, t. a. p., biz. 529. Echter de melodie niet oud zijn, en is zij ook niet van gods-dienstigen aard. Dit laatste, wij behoven er niet op aan te dringen, heeft zij met veel andere zangwijzen gemeen, die dan toch — klonk het niet, zoo botste het — bij geestelijke liede-ren werden aangewend. De bedelde begrafenisdans kan werkelijk niet oud zijn, of moet gemoderniseerd zijn. Hij heeft tot schema : 4 — 2 — 4 — 2 — Ziehier de aanvang der melodie welke tot de zeer gerhythmeerde zangen behoort en die wij naar de taalmetriek noteeren : In den he-mel is een dans, al - le-lu - i - a! Daer dan - sen all' de maeg-de-kens, be - ne - di - ca - mus Do - mi - no, al - le - Itt - i - a, al - le - lu - i a! enz. Het gewone kenmerk van het danslied, zeiden wij (biz. 297), is de driedeelige maat; daardoor onderscheidt het danslied zich van het lied dat niet met dans vergezeld gaat. De drie-deelige maat als dansmaat komt ons zeer naturlik voor; nochtans schijnt de tweedeelige maat van alle muziekmaten de meest verspreide. Bij de Grieken werd zij \6ot alle andere aangewend. Aan een anderen kant was de driedeelige maat, sedert de verste oudheid en tot op onze dagen, de gelief koosde rhythmus der langs de kusten der Middellandsehe zee wonende volken. Uit de landelijke en populaire kunst ontstaan, waar-door de feesten van den veld- en wijnoogst werden verlustigd, verwierf zij onder de handen der dichters-musici allengskens meer en meer volmaaktheid, tot dat ze eindelijk de overwegende rhythmus in de Grieksche muziek werd 4. De vorm die zich in die maat het meest voordoet is de iambus (springer) : 8 # I #,die dan ook kloeker, geweidiger isdan de ^roc/iaet^^ 8 J h oichoraeus (walser of valler): s # # s. De tweedeelige maat drukt beter de kalmte en de rust uit, terwijl de driedeelige de muziek leven en beweging bijzet. Het gebruik der eerste staat in nauw verband met de rhythmiek der taal; in de tweede daarentegen is de muzikale rhythmus niet zeiden overwegend, zoodat de taalmetriek wel eens over het hoofd wordt gezien. In verschillende der melodieen ons door de Souterliedekens toegekomen en daar uitdrukkelijk aangeduid met de stem- opgave cc na die wise van een dansliedeken, » hebben wij het gebruik der driedeelige maat kunnen vaststellen, en namelijk in de liederen : « Hoe sonde ic vruecht bedriven, » — Die nachtegael die sanck een liet, » — cc Ic quam aldaer 3. » Elders hebben wij de dansmuziek afgeleid van de melodie zelve. Dit was namelijk het geval voor de melodie cc Tis guet in goeds (Gods) taweerne te gaen 4, » een geestelijk lied dat, ^ Gevaert, Histoireet thiorie dsla musique de Vantiqvite, II, biz. 19 vlg. ^ Gevaert, t. a. p., biz. 121. » Zie hierboven biz. ()8 en 299 vlg. * Zie hierboven biz. 306. (310) naar bet ons voorkomt, op de melodie van een danslied werd gedicht. Als tot het danslied behoorende zien wij insgelijks de melodieen van de twee hierna genoemde IB^'-eeuwsche lie- deren aan. Beide teksten zuUen, volgens een toen reeds * Zeer oude gewonte, op danswijzen zijn gebracbt. Het eerste lied, een Marialied, gezongen op de wijs: cc Tliefste wyf beeft my versaeet, » bebben wij vroeger medegedeeld 3; bet tweede, waarin een devote ziel baar bemelzucbten uitstort, werd gezongen op een wijs die, naar alle waarscbijnlijkheid, tot een vroegeren meidans behoorde : Na is doch been des winters stryt, en nu genaect die zute tyt >. ^ t^' l ^^.rH Nu is doch been der hei - li - ghe stryt, si syn nu Sy wa - ren vroem en wel ghe - moet, rechtveerdich mit God zeer ver - blyt in o - yer gro - ter weel en -de dair-toe goet al tot -ter les - ter ston den. den. Dat lie den is nie heen gegen, en groß loon Ilisschien te lezen, bat liefste, daar de in het Dietsche vers gewone voorslag hier ook door den algemeenen gang der melodie schijnt aan- geduid. Tekst en melodie bij Baumker, Niederldndische geistliche Lieder, nr56. Zie hierboven biz. 15; zie mede biz. 119. Baumker, t. a. p., n^ 59. Beb - ben si ont - faen, al son - der waen, in won - der J'j'J^J'-h li - ker min nen, enz. In het tweede vers van de bovenstaande strophe, volgens de ihuzieik 'gescai^de'^rd : Si syn nu mit God zeer verblyt, is de rol van den muzikalen rhythmus overwegend. De echte scansie Ware : I. i Si syn nu mit God zeer verblyt. Het vers ware overigens te verbeteren door : Si syn mit God nu zeer verblyt. Het lied « In dulci iubilo » mochten wij gaarne tot den geeslelijken dans terugbrengen : Het lied « In dulci iubilo » mochten wij gaarne tot den geeslelijken dans terugbrengen : Het lied « In dulci iubilo » mochten wij gaarne tot den geeslelijken dans terugbrengen : Het lied « In dulci iubilo » mochten wij gaarne tot den geeslelijken dans terugbrengen : Het lied « In dulci iubilo » mochten wij gaarne tot den geeslelijken dans terugbrengen : Het lied « In dulci iubilo » mochten wij gaarne tot den geeslelijken dans terugbrengen : Het lied « In dulci iubilo » mochten wij gaarne tot den geeslelijken dans terugbrengen : Het lied « In dulci iubilo » mochten wij ga In dal-ci iu - bi - lo, sin-ghet en - de we set Baumkbr, t. a. p., n' 63. (31) H u vro, al on - se hart - zen won ne leit m pre - se - pi o. Wellicht mag men ook onder de danswijzen rekenen de melodie van het volgende geestelijk lied voorgedragen op de wijs : « Tis al gedaen myn oestwairts gaen » H l-yrji: y- t Een cort io - lyt in de - ser tyt, al hier Ter - P^=P^ feSB U-l— k 1?: CO - ren, dat ze - ker - lye Toir be • mel - rye tc veel Ter - lo - ren. « Wellicht te lezen \eef. * Baumker, t. a. p., n' 78. — Oestwairts gaen, in den zin van naar het Oosten, naar het verre land reizen. (313) De wijsaanduiding : u na een dansliedeken, » waar zij voorkomt, laat natuurlijk geen twijfel bestaan nopens den oor- sprong der zangwijs. Dergelijke stemaanduiding troffen wij aan (biz. 307) voor bet lied « Als ic aensie dat ieven myn, » en vinden wij ook voor een wereldlijk 15-eeuwscb lied : Het voer een ridder jagen, jaghen aen dat wout hy en vant er niet te jagen Het voer een ridder jagen, jaghen aen dat wout hy en vant er niet te jagen Het dan twee schone maechden sy waren van dagen [niet] out *. Die stemanduiding is echter nog geen bewijs, dat op een dansmelodie gebrachte liederen op hunne beurt werden gedanst. Zoo scbreef Adam de la Bassée, kanunnik der collegiale kerk te Rijsel, in de xni^ eeuw ^, een geestelijk bedeckt. Den een gezongen danslied met deze wijsaanduiding : Qui grieve ma cointise se jou lai, Ge me font amouretes cau cuer ai, maar daaruit volgt niet dat bij dit geestelijk bedeckt en gesprongen. Ook door den strophenbouw is bet gedanste lied van het verbalende te onderscheiden. (n dit laatste zijn de elkander in WILLIAMS, Oude vlaemsche liederen, n' 61, biz. 160, en handschrift n' 001^ der Gentsche Bibliothek. *Zie de melodie bij F. van Duysb^ Het eenstemmig.., lied, 1891, biz. 52. (314) de strophe opvolgende verzen zeer dikwijls uit een gelijk getal accenten samengesteld : Als alle die cruydekens spruyten ende alle dine yerfravt, ick wil mi gaen vermuylen, ick ben mijns liefs te buy ten. Het compas gaet al verdrayt, it is recht (schoon lief), ic bens ontpayt*. Op andere plaatsen wisselen drie accenten af met vier : Ic mach wel segghen, tis al om niet, • I I dat ic aldus labuere : dies wil ic singhen een vrolick liet, verlangen ghi doet mi troeren *. In het danslied integendeel, vinden wij niet zelden verzdn met vier accenten, gevolgd door verzen met twee accenten, wat an den zang en aan den dans meer leven bijzet, of * verzen met vier accenten en binnen, eigenkommen verzen met werden. Voorbelden daarvan leveren de reeds aangehaalde lieden: a Die nachteilte die sanck een lied; — « Ghy dochters fray, » — « Ic quam aldaer 3. » Ook de aanwezigheid van een refrein binnen de strophe of ook het einde derzelve — alhoewel het refrein zich ook wel in niet gedanste liederen voordoet — duidt het danslied aan. Just deze twee kenteekenen, afwisseling in den versbouw Antwerpch liederhoek, n' 1, bl. 2. In het zesde vers zijn de tot een stereotype uitdrukking beboorende woorden, schoon lief, overtollig; zie hierboven biz. 268-269. Antwerpch liederhoek, n' 3, biz. 4; zie mede biz. 287 hierboven. 5 Zie biz. 304-302. En refreih, vinden wij in bet dool* D' Kalff^ v^itnelde 14<'-eeuwlK; be datislied ^ : Ic hadde een lief vercoren, soe 68 sedert lane, soe hadde een ore verloren, daer toe ghinc si mane. Soe diende so wel na minen danc, seidic neen, soe seide ja : nu gaet voren, voren, du (nu) gaet voren, ic yolge na. De tweede strophe van dit niet ongeschonden tot ons gekomen stukje, laat beter toe den vers^ etl stropbenbouw te bepalen : I I « Ic sei [raijn] : « soete minnekijn, nu gaet met mi ; I wiile aitoos u eighen zijn, t « 80 waer ic zi. I I'I Mijn herte is u so naste bi ', mine roue waer dat ic ga; nu gaet voren. voren, vdren, nu gaet voren, ic volg u na. Ook het tweede door denzelfden scbrijver aangehaalde 14"-eeuwsche liedje, met zijn tamelijk ingewikkelden en  71. Dr J. Verdam in eene studie aan de Oudvlaemsche liederen gewijd, Tijdschr. voor Nederl. taal- en letterk., IX (1890) biz. 273-301, stelt voor vcLSte bi; misschien moet men lezen naeste bi, voigens de nog ten hundigen dage gebruikte Vlaamsche uitdrukking. (316) liederen worden gerekend. De laatste drie verzen der strophe maken het refrein uit. Ziehicr de eerste strophe die aan den minnezang herinnert : Wei an, wel an, met hertzen gay, die der minnen knechten zijn; in deere van der minnen vray, God groete haer lievelic aanschijn. Willie ons zinghen een bedekijn, elc groete tsijn, ic groete tmijn. Nu willi treuren avelaen; wel of, wel of I met drouven zinne, die niet ne draghen reine minne, die moeten bachten danse ständen. Ongelukkig is uit de stippen waarmede deze liedes vergezeld gaan, de muziek met geene hoegenaamde zekerheid op te maken. Stellig moet een derde door D' Kalff vermelde stukje tot de gedanste liedereii der xv^ eeuw worden terug gebracht ; ziehier het schema : V. 1 4 — a V. 2 2 — a (refrein;. (2 V ^ 1 V. 3 < [ =z b \^ 6 met binnenrijm. I 2 N, ^ ) (2 V, ^ ) V. 4 J / = ^ v 6 met binnenrijm. i ^ ^ b ) V. 5 5 — a V. 6 2 — a (refrein). * Oudvlaemsche liederen, n' 19, biz. 75« * Antwerpsch liederboek, n' H, biz. 23. (317) Het stuk bestaat uit negen strophen. In al de strophen rijmen het eerste en het vijfde vers op anck, en zijn beide gevolgd door het refrein cc Ey, God danck! », terwijl het derde en het vierde vers op elkander rijmen en daarbij nog binnenrijm hebben. Die wondere rijmvaardigheid van « een ghilde » — ook wel een dichter — a die dit liedeken eerstwerf sane, » schonk ons hier een van glinsterende levensvreugde doortinteld tafereeltje. De muziek van dit stukje is ons niet bekend; doch de woorden springen en zingen vanzelf en duiden genoeg aan hoe het daaromtrent moet geklonken hebben : Cop - pelt aen eeo, den nacht is knck, Ey, God danck t Wel gbe - ne • ren, druc ont - be - rep, Ghelt ler - te - ren, en mach niet de - ren; Dus mo-ghen wi .Hj^iij.i;s7 is H^f^\ dan -sen Try en -de Tranck, Ey,God danck I D' KalflF stelt de vraag of wij in n' 21 van het Antwerpsch lie- derboekj mede een 15*-eeuwsch liedeken, niet met een aan de (818) oiide stampim berinnerende dansstukje te dojen heb][>eQ. Wi] sc]l]urijveq hier het refrein af : Ick en mach niet meer ter molen gaen hillen billen metten iongen kneehten; stampt, stamperken^ stampt; stampt, hoerekim, stampt, stampt, stamperkin, inde molen. Of ^ieT' waarlijk aan de l^^-eeuwscbe stampien wordt her- da^t eq of.wij bier meer daa een oiideugend niQlenaarsliedje hebben, is moeielijk te raden. Haar of het stukje gedanst werd of niet, zeker zal de niet teruggevonden melodie tot de vroegd nabootsende muziek hebben behoord. De rhythmus zal, daarbij eene niet onbelangrijke rol hebben gespel, en moet aan het refrein daaromtrent deze scansie hebben verleend : 69  ^ : 3 X, 2 — 4 — 2 — Ro-sa, wil-len wy dan-sen? Danst Rq - aa, danst zang P ^ d J tz=tz ^ Ro-sa. Ros' he' bloe - men op hen - ren hoed; Zy. had -de geld^maer wey - nig goed. Danst Ro - sa zoet En voor ditzelfde dansliedje hebben wij dan nog, bij toemaat, een andere niet minder fraaie melodie 3, om getui- Chants populaires des Flamands de France, n» 101-117, biz. 323-345. « Ibidem, n' 107, biz. 330. Zie mede biz. 221 hierboven. DE GOUSSEMAKER, t. 3. p. (320 ) genis te geven van de onuitputtelijkheid van het muzikale volksgenie. Niet alleen in onze oude volksgezangen, maar ook in de melodieen van andere volkeren straalt de dansmaat met § overal door. Tot de vroegste oorkonden der populaire muziek behooreen bij voorbeeld de melodieen te vinden in Adam de la Halle's zangspel, Li Gieus de Robin et de Marion, omtrent 128S te Napels opgevoerd, en in den Renard noviel, het satyriek gedicht in 1288 door Jacquemart Gel^ te Rijsel geschreven. Men mag gerust aannemen, dat de volksdeuntjes waarmede die werken zijn versierd, sedert lang populair waren toen zij in die v^erken werden opgenomen. Overigens was het vroeger hoegenaamd geene zeldzaamheid, dat melodieen gedurende een of twee eeuwen en langer, in den volks- mond voortleefden. Welnu, de meeste dier stukjes klinken on tegen in driedeelige maat. Comme c'est aux airs à danser, zège H. Lavoix, que notre musique moderne doit en partie la vivacity de ses éthmes, il faut, par consequent, supposer que la danse au lieu siècle prendra aussi grande part au développement de la musique mesurée. Dans les chansons qui nous sont restés, dans les citations des auteurs, nous la voyons établie en reine; tout un genre de poète et de musique est destine. La danse, sous le nom de vaduries, mot qui est lui-même un refrain (een woord waarvan de zin dus niel te ontleden is). Le manuscrit de Montpellier abondante en refrains de loutes sortes... et les auteurs y parlent non seulement de couplets spécialement reservés aux danses, mais aussi de plusieurs des figures encore traditélles dans nos provinces de France. En aantal dezer melodieen munten uit door frischheid en klinken even liefeiijk en jeugdig alsof ze pas gisteren waren. G., dringt aan op den vorm van het danslied en op het daarvan deel uitmakende refrein. (321) geboren ^. Ongeiwijfeld zal deze vroege kunst ook op de onze faaren invioed uitgeoefend hebben; trouwens in de xii® en in de zuidelijke Nederlanden Fransche Trouvères en wel in zooverre, dat een aanzielijk getal der gedichten, die de Fransche letterkunde van dien aard uit-maakten, in onze streken was ontstaan. Van den Fransche invioed getuigt mede onze vroegere romanletterkunde, die eene Fransche letterkunde was 2. De oudste Duitsche danswijzen kunnen insgelijks tot staving onzer zienswijze worden ingroepen. Een aantal der door Erk en Bohme uitgegeven dansmelodieen zijn in driedeelige maat genoteerd 3. Luisteren wij even naar het door deze schrijvers, als een « Tanz im Elsasz vor 4490 » en « Ael tester Oreher », » een soort van walz of rondedans, medegedeelde liedje en dat tot litel voert « Der Schafer von Neustadt s : » Der schef • fer von der nu-wen stat der hat myn Ich hab se im dick und vil ver - seit, ich meyn ich * Zie eenige voorbeelden daarvan bij F. van Duyse, Het eenstemmig... lied, b\z, 41 vlg. * D' J. TE WINKEL, Geschiedenis der Nederlandsche letterkunde, biz. 78 en 83. Zie mede aidaar de aanhalingen aan de romanletterkunde ontleend. ' Deutscher Liederkort, II, biz. 709 vlg. * De « Drehtanz », volgens BOhme's Geschichte des Tames, I, biz. 61, was « vermuthlich ein dem Walzer ahnlicher Tanz oder eine Art von Ronde (Rundtanz); wenigstens kon * Nie viele auf einmal tanzen. Deutscher Liederkort, II, n' 933, biz. 714. De laatste vier maten die in het origineel onlbreken, werden door Bdhme voltooid. Zie mede airdaar n' 928, biz. 711, het « Tanzlied von Neidhart » (minnezanger) uit de xnie eeuw. doch-tor gar ge - ren. well se im ge - beD. Nun hab dirmyn dochter, ich gib dir myn doch-ter: Dis sin -gent die scbef-fer al le. Bohme vindt die zangwijs, voor haren tijd, «Überraschend schon. » Niet minder fraai zijn de melodische vormen van den volgenden 13^-eeuwscben kerkzang « in festo Corporis Christi : » AG Facd c de fe dc c \ cc aGa ^ baGa FGotMi GF F sa - crumcon-Yi - vi-um in quo Cbri-stus su - mi^tnr! * En dat die door Bohme 200 wonderbaar schoon geheeten vorm 00k wel in de Nederlanden was bekend, leert men uit en liedje van den dichter-rederijker Casteleyn 2 : Deze melodie hehoort tot den normalen hypolydischen modus ; zie Gevaert, La Melopé, biz. 371. Diversclie liedekens, uilg. Rotterdam, 1616, n' 9. Zie biz. 130 hier-boven. W=^ m Ick vrydd' een vrau-kin • al - soo fijn En droegh baer g06 • de Die al ver. teer-de tgoeyken mijii;Want sy was loos van ^^ i V min - ne, zin - oe. Sy zey : « komt naer, scboon lief eer - baer, Wy wil - len vreugbt ^^ i V min - ne, zin - oe. Sy zey : « komt naer, scboon lief eer - baer, Wy wil - len vreugbt ^^ i V min - ne, zin - oe. Sy zey : « komt naer, scboon lief eer - baer, Wy wil - len vreugbt ^^ ^ ^ min - ne, zin - oe. Sy zey : « komt naer, scboon lief eer - baer, Wy wil - len vreugbt ^^ ^^ ^ min - ne, zin - oe. Sy zey : « komt naer, scboon lief eer - baer, Wy wil - len vreugbt Ont - sluy-tenin Feg ginc tot Baer, Om d'aenschijn klaer, Macr thoer-ken sloot my Bny - ten. Deze melodie werd door Casteleyn benutigd voor een liedje op de geboorte van Kcizer Karels zoon Philips II (1527). Dit stukje, te vinden onder n"^ 19 der Divereche liedekens, vangl aan : Springht alle zeer wijfs ende mans, Knechtkins en roeyskens tzaroen. Het valt dus niet le betwijfelen, dat deze zangwijs — hier- voren biz. 130 in de oorspronkelijke notatie gedecltelijk weer- gegeven — bij een dansliedje behoorl en in moderne notalie te vertolken is door | - maal. In England vinden wij insgelijk de driedeelige maat voor de vroegste danswijzen gebruikt. De volgende melodie dagteekent van omtrent 1300 : J.'J.# enz. Het komt ons voor, dat deze melodie beler genoleerd ware aldus : enz. Dal de iambische dreun tot een internationale type van het danslied was geworden, moet geen wonder baren. Sederl eeuwen had de H. Ambrosius (omtrent 340-397) voor de door hem gedichte hymnen, zijn toevlucht genomen tot den dimeter iambicus : 6 1 4 4 C De - us cre - a - tor - inni * Chappel, The ballad literature and popular music of the olden time, I, biz. 27. Gevaert, t. a. p., biz. 67. Sederl eeuwen was deze versmaat in de ziel der bewoners van 't Westelijk Europa gedrongen. En dal het populair geworden metrum door het volk in eere werd gehouden, mag men afleiden onder andere uit de hymne « Conditor alme siderum » in de Ambrosiaansche maat geschreven en die eer St met de xiu" eeuw ontstond. Deze kerkzang gaf immer aanlei- ding tot het Reuseliedeken, dat ons tot het Reuseliedeken, dat ons tot het is bijgebleven en zich in onze Ommegangen nog laat hooren. De thans uit de kerkelijke hymnen verzwonden rhythmus — alle op maat voorgedragen en voor den eeredienst gebruikte zangen moeten nodlottig bun rhythmus verliezen — is in dit Reuseliedekm blijven voortleven. Ook ons Patersliedeken herinnert aan de Ambrosiaansche maat, die aidus wel de populaire maat bij uitste-kendheid is, en zich van den dans tot alle liederen heeft voortgezet waar lust en beweging bij te pas komen, zooals drinkliederen, enng, De iambische § - maat en de daarmede samengestelde maten, schijnen ons niet van Germaanschen oorsprong. De iambische dreun is ovcrigens in het Dietsch vers onbekend. Nog blijft ons over, een woord te zeggen van de dans-liederen in tweedelige maat. Zeker werd elke dans niet in I - of § - maat voorgedragen. Men verlieze echter niet uit het oog het verschil lusschen getreden en gesprongen dans, De maat laat zich voor den getreden dans lichtelijk begrijpen. Vele dansen echter vingen aan met tweedelige maat (voordans) en sloten met driedeelige (nadans). Zelfs dansliederen met § - maat, zooals ons Patersliedeken vielen in met getreden. L'estait que l'estait dans le monde plus ou moins exactement en mesure... » Le J (avee ses débats les plus méridionales) semble appartenir en propre la la race indépendante et particulièrement à ses ramifications les plus méridionales. » Gevaert, Histoire et autorid de la musique de Vantiquité, II, biz. «H33 ; zie mede de nota aldaar. Dans, om met gesprongen dans te sluiten. Onder de vele voorbeelden van voor- en nadans die men, ook bij de Duit-schers, aantreft, willen wij slechts noemen het liedje : « Das thu ich nicht door Erk en Bohme gevonden bij Petrus Scholfer, 1K13, en dal ook voorkomt bij Forster, 1540. Voordans: Lie - bes Feu-ster - lein an O- ei - nem H - h A - bend spa te; enz. Nadans: Sieh, lie - ber Ge - sell, es mag nit seiD, da - w=^ ram so lass dein War teo. Une foule de refrains nous indiquent que Taction était souvent joué en r^lit (Jbanrot, t. a. p, biz. 394). Zie biz. 304, aant. 1, hierboven. Deutscher Liederhort, II, n* 929, biz. 714. Deze melodie, welke bij Erk en Bdhme aeolisch klinkt, is geen andere dan degen die reeds ten onzent, in dorischen modus — waarschijniijk wel de echte — in de xv« eeuw bekend was. Zij diende namelijk voor het liedje « Doen Hanselijn » dat in de xv« eeuw thuis behoort s. Een Duitsche lezing van dit liedje schijnt schijnt d. Niet bekend, want Erk en Bdhme 3 brachten het in de Duitsche taal over en herdrukten de melodie in dorischen modus, naar de Souterliedekens. De overdenkomst tusschcn de Duitsche en de Nederlandsche zangwijs is aan deze schrijvers ontsnapt. Eenvoudigheid en oprechtheid, innig gevoel of luidruchtige levensvreugde, klaarheid en waarheid van uitdrukking, dat is het wat ons te gemoet klinkt uit onze oude melodieen, zij mogen dan al of niet tot het danslied behoore. Deze schoone eigenschappen deden haar jaren en jaren, ja zelfs eeuwen in den volksmond voortleven, en voor dezelfde redenen blijven zij de aandacht van den modernen musicus waardig. Voorzeker is, zoals wij in de inleiding van deze studie zeiden, een groot deel van onzen ouden liederschat verloren gegaan, maar toch is daarvan nog genoeg overgebene om te doen zien, dat ons land op het gebied der eenstemmige muziek evenals op elk ander gebied der kunst, vanouds eene eervoUe plaats in den rei der volken heeft bekleed. "Zie hierboven biz. 68 at 113. "Zie D' Kalff, Het lied in de middelweise, biz. 18i. "Deutscher Liederhort, I, 63«, biz. 222. "Inleiding 3 BESFiSnrB D ES E3 L. " 