Werken uitgegeven door de Faculteit van de Letteren en Wijsbegeerte
Hier moet nog aangemerkt worden, dat de accusatief van het persoonlijk voornaamwoord bijna uitsluitend na een voor- zetsel gebruikt wordt. Is het wederkeerend voornaamwoord als voorwerp gebezigd, dan omschrijft men het gewoonlijk door het bezittelijk bijvoegelijk voornaamwoord, gevolgd door eigen. Men zegt wel: ik em ma zîr gad6n, maar men zegt toch veel meer: k em moan ayga zîr gadén. — De vormen man aygo, 2wayga, enz. kunnen niet door zelaf versterkt worden. Men zegt dus nooit : man ayge zelaf. § 97. — Het wederkeerig of wederzijdsch voornaamwoord is malkaar (malkôr of makjidara). Het wordt hoofdzakelijk voor den 2" en den 3" persoon gebezigd : ga zylt makjdara nog on onalyk dun. In den 1" persoon, wordt het ook wel gebruikt, maar kan toch niet opwegen tegen het gebruik van den objectieven casus van den 1" persoon meervoud : ma zylen ons lôtar spréka! (We zullen malkaar later spreken !). — 73 — § 98. — BEZITTELIJKE VOORNAAMWOORDEN. — Alhoewel het gebruik van bezittelijke voornaamwoorden in het Antwerpsch bekend is, hoort men ze toch betrekkelijk zelden. Meest altijd worden ze omschreven door het voorzetsel van, gevolgd door den objectieven casus van het persoonlijke voornaamwoord; men zegt dus wel : da sen 4 buka, en da sen da mayn, maar men zegt veel meer: da sen a buka, en da di zen vam may. Zooals uit het eerste voorbeeld blijkt, zijn de bezittelijke voornaamwoorden de bezittelijke bijvoeglijke voornaam- woorden, voorafgegaan door het lidwoord. Het bezittelijk voornaamwoord duidt nooit een persoon aan; vormen als gij en de uwen zijn heelemaal onbekend. Men zegt in dit geval, gay en a famila of a kigdara; ik noem me den uwe wordt : ik it may Awa vrigt of Awan dinar. § 99. — AANWIJZENDE VOORNAAMWOORDEN. — De vormen der aanwijzende voornaamwoorden zijn : Enkelvoud mann. don déza dan di da géna vrouw. da dés da di da gén onz. tés da(d) t hén Meervoud da des da di da gén De aanwijzende voornaamwoorden, of ze betrekking op per- sonen of op zaken hebben, worden steeds, behalve da(d), zelf- standig gebruikt. Het voornaamwoord da gén komt nog zelden voor. Men duidt een dichtbijliggende voorwerp door tés aan, een verder door da(d); zijn er drie voorwerpen, dan zegt men ofwel tés, da of thén, ofwel en gewoonlijk tés, dad ir en da tôr. Gaat het aanwijzende voornaamwoord terug op een zaak, en wordt het voorafgegaan door een voorzetsel, dan omschrijft men het altijd door het bijwoord ir of dôr, gevolgd door het met het voorzetsel overeenkomend bijwoord : ir mé, dór böva. Een ander aanwijzend voornaamwoord is dozelofsts, tselofsta. | Wordt het aanwijzend voornaamwoord verbonden met een — 4 — relatieven zin, ingeleid door die, dan gebeurt het wel eens dat men het lidwoord weg laat : di wóht, di wint; di lupt, di krayht tan ista prays. | 8 100. — ONBEPAALDE VOORNAAMWOORDEN. — Zij zijn Imant, nimant, it, niks, wa, anjdar, za. Opmerkenswaardig is, dat de vorm it nevens den vorm niks bestaat, zonder dat beide eenigen invloed op elkander schijnen uit te oefenen. Nimant wordt dikwijls omschreven door gin în (geen een); imant, door na mens (een mensch) : dor wist na ginon finan It fan; na mens sa vorstit stotar van stil (daar wist nu toch niemand. iets van; iemands verstand staat er bij stil). Men komt slechts voor in enkele spreuken, zooals in : al dunds lirt men (al doende leert men); anders wordt het regelmatig vervangen door za, 3" persoon meervoud van het persoonlijk pronomen. Het voornaamwoord anjder wordt gebezigd in uitdruk- kingen, als ik en anidar (ik en een ander). $ 101. — VRAGENDE VOORNAAMWOORDEN. — Ze zijn : WI, Wa; b. v. van wij iz din it? wa stotar up? Komt wa achter een voorzetsel, dan wordt het omschreven door wór, gevolgd door het met het voorzetsel overeenstem- mende bijwoord : worón, worup. Wat voor een (wa far na) heeft steeds eene misprijzende bijbeteekenis : wa far na vent iz da? $ 102. — BETREKKELIJKE VOORNAAMWOORDEN. — De be- trekkelijke voornaamwoorden zijn de aanwijzende voornaam- woorden die, dat, niet zelfstandig gebruikt; zij dienen : 1° om een zin onderschikkend met een naamwoord van een anderen zin te verbinden : da juga, di dar lupt, is mam brÿr. 22 om als oneigenlijk onderwerp te dienen in eenen Zin, waarvan het echte onderwerp voorop staat en den nadruk heeft : da kigt ta kompt tar! (dat kind komt er /). Mi of me wi of wa wordt steeds omschreven door wormé. — 715 — VIJFDE HOOFDSTUK. Het Lidwoord. 8 103. — Het bepalend lidwoord is da of dan in het manne- lijk, da in het vrouwelijk en t of at in het onzijdig. De vorm dan komt voor : vóor alle mannelijke substan- tieven, die met eene vocaal (de vocaal achter de in't Ant- werpsch weggevallen NI. h inbegrepen) of die met een der volgende consonanten b, d, t, m, n beginnen. Vóór m en b wordt de n noodzakelijk een m : dam bir, don drayuk, dan tin, dan nós, dam morgat, dan os, dan úp (de boer, de drie- hoek, de teen, de neus, de morgen, de os, de hoop). De vorm da komt voor : voor alle mannelijke substantieven, die met een ander consonant dan b, d, t, m of n beginnen : de floyter, da gist, da kénink, da lirjuns, da pótor, da redar, da spidzbüf, da varwdrgar, da wârokor, da zalam (fluiter, geest, koning, leerjongen, pater, redder, spitsboef, verwurger, werker, zalm). In het vrouwelijk heeft men steeds da; alleen vóór vrouwe- lijke substantieven, die met een vocaal beginnen, valt weg : d înat, de eenheid. De vormen t en at van het onzijdige worden zonder onder- scheid gebruikt. Het meervoud is da, waarvan de a wegvalt als het volgend woord met een vocaal begint. 8 104. — Het onbepaalde lidwoord is na of nan voor het mannelijke, an voor het vrouwelijke, a of an voor het onzijdige. De vorm nen komt voor alle woorden, die mannelijk zijn, voor, als ze met een vocaal of met een b, d, t, m of n beginnen; in alle andere gevallen zegt men na : nem bûr, non tin, nan ovat, ne gist, no zalam. De vorm an van het onzijdige komt voor, als het volgend woord met een vocaal of met een b, d, t, mofn begint; in alle andere gevallen zegt men a: an oys, am biëa, an ddéa, a goval, a lit (huis, beetje, duitje, geval, land). ZESDE HOOFDSTUK. Het bijvoeglijke naamwoord. S 105. — DE QUALITATIEVE ADJECTIEVEN. A. ATTRIBUTIEF GEBRUIK. Het qualitatieve adjectief komt voor op de volgende wijzen: Enkelvoud. Meervoud. Mannelijk da shûnon dah da shan dóga ne shúnan dah shin dóga da gúja vent da guj venta dam brava kéral da brava kérals Vrouwelijk da shan vra da shûn vrawa da guj vra da guj vrawa da brava vra da brava vrawa an shin vra shan vrawa Onzijdig t sha kint da shún kindara t ha kint da guj kindara d braf kint da brava kindara a shû kint shin kindora Uit deze voorbeelden ziet men dat de uitgangen verschillend zijn, volgens de beginletters van de volgende woorden. Voor het mannelijk enkelvoud kan men het volgende bepalen : de uitgang is an voor een volgende vocaal, een b, d, t, m of n, — 3 in elk ander geval. Voor het vrouwelijk enkelvoud heeft men den uitgang a of in ’t geheel geen uitgang; de uitgang is a, wanneer de beklem- toonde vocaal van het hoedanigheidswoord, ofwel kort, ofwel een 4 is, of wanneer de uitgangs-a door meer dan een conso- nant, wanneer de laatste geen m is, voorafgegaan wordt. In alle andere gevallen is er geen uitgang. Het spoor van den — 7 — geren algemeenen uitgang vinden we in het voorbeeld : guj vra, waarin guj ontstaan is uit goede; de d is gesynco- rd nog voor het wegvallen der a. let onzijdige enkelvoud vertoont geen uitgang. In enkele allen, die hooger voorzien zijn, valt een n weg, soms ook t. e uitgang van het meervoud der drie geslachten komt ‘omen met den uitgang van het vrouwelijk enkelvoud "een. B. PRAEDICATIEF GEBRUIK. lorden de adjectiva praedicatief gebruik, dan blijven ze sranderd. Alle adjectieven hebben de voegere uitgangs-9 oren : dij oyza zen shin, di buka zen git, di bluma zen lie huizen zijn schoon, die boeken zijn goed, die bloemen zijn le C. TRAPPEN VAN VERGELIJKING. e trappen van vergelijking worden zooals in het NI. yrmd; men zet echter dar in plaats van ar in den compa- af, achter een n, 1, of r : bróndar, stildar, zwordar iner, stiller, zwaarder). yoals reeds vroeger gezegd werd, brengt de st van den rlatief altijd verkorting van de stamvocaal te weeg. halve de aan het algemeen NI. gemeene onregelmatige nen van de trappen van vergelijking, heeft men in het werpsch de twee hoedanigheidswoorden grat en shan, die aats van een u in den vergelijkenden en den overtreffenden een y vertoonen : grytar, grytst, shyndor, shygst. e comparatief van minderheid wordt omschreven door noses niet : Pieter is minder groot dan Jan, luidt in het werpsch : pir is ni su grit as jan. et voegwoord tusschen de twee termen van den verge- nden trap is uitsluitend as (a/s), nooit dan. a volstrekte superlatief wordt gevormd door il (heel); zeer bekend. Dim bârag iz il th (Die berg is heel hoog). Ook wordt hij aangeduid door samenstellingen en analogievormen naar zulke samenstellingen : blútáram, pekwit, stokrayk, pottûf (gewoonlijk omschreven als : zu dúv as na pot). S 106. — HET DETERMINATIEVE ADJECTIEF. A. HET POSSESSIEVE. — Dit vertoont zich onder twee vormen, een beklemtoonden en een onbeklemtoonden : Beklemtoond. Onbeklemtoond. 1° persoon enkelvoud mayn mo 2° persoon » a(w) a(w) 3° persoon > mann. zayn zan > » » vrouw. ör er > > > onz. zayn zan 1* persoon meervoud ons ons 2° persoon » ola ola 3° persoon > yn yn Alleen de vormen, die vóor een woord, dat mannelijk is, staan, vertoonen, wanneer dit met een vocaal, een b, d, t, m of n begint den uitgang on : maynon, monon, awan, swon, enz. Anders is er geen uitgang. De n van mayn en zayn, man en zen vallen in zekere gevallen voor een onzijdig woord weg. Over die gevallen werd hooger gesproken, B. HET AANWIJZENDE. — Dit is di voor het mannelijke, di voor het vrouwelijke en da(d) voor het onzijdig. Voor manne- lijke woorden, die met een vocaal, een b, d, t, m, n beginnen, vertoont di zich als din. Over de eind-d van dad werd hooger gesproken. In tijdsbepalingen heeft het bepalend lidwoord, verbonden met van, kracht van aanwijzend bijvoeglijk naamwoord : van de wintar, van t jor — deze winter, dit jaar. ZEVENDE HOOFDSTUK. Het telwoord. $ 107. — De hoofd- en rangtelwoorden vertoonen zich in e volgende gedaante in het Antwerpsch : htelwoorden. in twi ) veftin ‚ zestin ' zévoatin Rangtelwoorden. ista twide dardo . virda vevda zezda zévasta ahsta négosta tinda (tigsta) elofsta twelofsta dartinsta virtinsta veftigsta Hoofdtelwoorden. 18 ahtin 19 négatin 20 twintoh 30 dârtoh 40 firtah 41 in an virtoh 50 feftoh 51 in on veftah 60 sestoh 61 in an sestah 70 sëvotoh 80 tahotah 90 nëgotoh 100 ogdort 1.000 dÿzat zestinsta 1.000.000 a miljug zévotinsto Rangtelwoorden. ahtinsto nëgotinsto twigtahsta dârtohsto firtohsto in an virtohsto feftohsto in on veftahsta sestohsto in on sestohsta sévatahsta tahotohsto nëgotohsto ondarsta dyzasta — Nevens de rangtelwoorden dan ista, dan twide, dan darda ieeft men nog t ist, twit, tart, tfirt, enz. : új ís de eerste. In firtah en feftah, sestah en sévatah hoort men een stem- ooze spirant, onder den invloed eener weggevallen t, over- rebleven in tahatah. In de samenstelling met de eenheden van eertig tot zestig treedt de stemhebbende spirant regelmatig veer, van zestig tot tachtig niet : în an virtah, zez an veftah, lray an sévotah, négan an sestoh. ay is t ist, — 80 — Tachtig wordt in het Antwerpsch tahatah, waarvan de 2 tusschen de h en de t waarschijnlijk naar analogie van sévatah en négatah gevormd werd. Men kan het oude ander (als jder uit te spreken), nog wel eens hooren op verkoopingen : in wáraf, ¡dar waáraf, — galyk! (een werf, ander werf, — geluk !); men heeft het ook nog in Ovar jdaran dah, idor Svarjt, onderalef (waarin de a, bij gebrek aan klemtoon tot o is geworden) (om de twee dagen, iedereen beurtelings, anderhalf). Eens wordt in het Antwerpsch is of is, volgens de klen- toon er al of niet op ligt; is komt veel met na kir versterkt voor :is na kir : dar waz is no kir … (daar was eens …). Twee malen, drie malen, … veel malen zijn onbekend; men zegt uitsluitend twi kira, dray kira, … vól kira. Om het Fransche à nous deux, à vous trois, enz. uit te drukken, zegt men te Antwerpen : mej ons hatwija, mej ola godraya, mej yy avira, enz., of ook wel ogder ons hozess, onder yy atina. Om bij benadering een getal aan te duiden, gebruikt de Antwerpenaar wel eens : pór, paar, om een kleine hoeveelheid aan te duiden, enahta of sumahta (eenige, sommige), of uitdruk- kingen als : a styk of fir, of fayf. Soms wordt a styk of … voorafgegaan door zú(w) : zûw a styk of …, welke uitdruk- king ook nog als zún styk of … voorkomt. (Wellicht zijn hier zú en an in malkaar versmolten, toen an nog algemeen vóór onzijdige naamwoorden was.) $ 108. — Onbepaalde telwoorden zijn : völ, waynoh, inahta, sumohts, mensh, mir, mist, wA, dikols, sumtets, hier zijn ook nog samenstellingen met als bij te rekenen : ala twi, ala dray .... alomól (veel, weinig, eenige, sommige, menige, meer, meest, wat, dikwijls, somtijds, alle twee, alle drie, … allemaal). Allebei of bei is niet bekend. — 81 — ACHTSTE HOOFDSTUK. Het Werkwoord. § 109. — In het Antwerpsch vervoegt men over het alge- meen de werkwoorden op dezelfde wijze als in het NI. ; alleen de conjonctief is overal verdwenen, en met den indicatief samengevallen. S 110. — Over den INFINITIEF zelf is niets bijzonders te zeggen; enkele afwijkingen zullen in den loop van de behande- ling van het “werkwoord besproken worden. De infinitief komt met ta voor in de gevallen, die in het NI. bekend zijn : ta dun, bagina ta lúpa, enz. Zoo ook in t pra — te huren. Wat zonderling mag schijnen, is dat men te Antwerpen steeds t ÿro zegt, maar nooit te koopen. Een huis is te huren of te koop (oys t $ra of ta kúp). Men schrijft zooals men spreekt, en op aanplakbiljetten kan men niets anders lezen. S 111. — HET PRAESENS VAN DEN INDICATIEF. Het praesens wordt op dezelfde wijze gevormd voor de zwakke als voor de sterke werkwoorden. De uitgangen voor de personen zijn dezelfde als in het NI. De oude 2° persoon enkelvoud met du is weggevallen; de 2° persoon meervoud vervult tegenwoordig zijne taak. De persoonsuitgangen zijn : 1° persoon enkelvoud, niets; 2° persoon en 3° persoon enkel- voud d, 1° persoon meervoud a, 2° persoon meervoud d en 3° persoon meervoud a. De d wordt in den auslaut en achter stemlooze consonantent, vóór vocalen en achter stemhebbende consonnanten d. Zoya = zaaien balina — beloonen vayza — rijzen baka — bakken ik soy ik balan ik fays ik bak gay zoyt go balúnt gay vayst go bakt ay zoyt a balúnt ay vayst a bakt way zoye ma bolûns way vayzo ma baka gola zoyt ge balúnt gola vayst ga bakt zola zoya za belúna zola vayza za baka Wordt de t van zoyt, balúnt, of vayst door een vocaal gevolgd, dan wordt ze d: gay zoyd ub dan akar vam mam brÿr, a balúnt a ni git (gij zaait op den akker ran min broeder, hij beloont u niet goed). Wordt de t echter door een oorspronkelijk stemlooze consonant voorafgegaan, dan blijft de t : ay bakt al vir ÿron on a styk; is daarentegen de conso- nant die voor t staat, oorspronkelijk stemhebbend, dan wordt t een d en de stemhebbende consonant keert terug : t vayzd al, t wijst al. In den vragenden vorm heeft men : zoy okik balan 2kik vayz okik bak okik zoydagay balúndagay vayzdogay baktagay zoyday (zoytem) balúntam vayzday baktom zoyoms balúnama vayzoma bakoms zoydogols balúndagola vayzdogols baktogols zoyazola balúnazola vayzazola bakozols Indien de stam van het werkwoord uitgaat op k, 1, p oft dan wordt de lange of gerekte stamvocaal (of diphthonge), volgens de bekende regels verkort in den 2" persoon, en in den 3" persoon enkelvoud; a sprekt, a stelt, ga rupt, ga slöt (hij spreekt, hij steelt, ge roept, ge sluit). Het werkwoord dóga (deugen) bevindt zich in hetzelfde geval : da tögt Ir ni (dat deugt hier niet). De vervoeging van zulke werkwoorden is: ik sprék, spreek: ik stél, steel ik kroyp, kruip ik 1ôt, laat ge sprekt ga stelt go kröpt go lot a sprekt a stelt a kröpt a lot way spréko way stélo way kroyps way lôta gole sprekt gola stelt gols kröpt gola lot zola spréka zola stéla zola kroyps zola lôta sprékokik stélakik kroypokik 10tokik sprektogay _steldagay kröptagay lotagay sprektom stelday kröptom lotam sprékomsa stéloms kroypama l6tama sprektogols steldagola krdptagola lotagola sprékazola stélazola kroypszols lôtszols — 83 — Nooit wordt door het volk een misslag begaan in de toepas- sing der regels van de verkorting; de analogiewetten, die het verschil reeds lang hadden moeten doen ophouden, zijn tot nog toe machteloos gebleven. Zal het opkomend geslacht, nu de invloed der school zich begint te doen gevoelen, die afwisse- ling van lange en korte vocalen levendig bewaren? Of zal het ze laten te loor gaan? De werkwoorden, waarvan de d tusschen twee vocalen gesyncopeerd is, worden in het praesens vervoegd zooals de werkwoorden zoya, bluja (zaaien, bloeien). Wordt de 2e persoon of de 3° persoon enkelvoud onmiddellijk gevolgd door at, dan valt de uitgangs-d (d of t) weg : régan at? go lig at (regent het? ge liegt het). Over de g van égat, légat werd in $ 64 een woord gezegd. De werkwoorden zeggen, leggen en liggen hebben in den 3" persoon enkelvoud van het praesens : a zét, 18t en let (hij zegt, legt en ligt). Slecht in dezen persoon stemmen leggen en liggen volkomen overeen : a 18 ta tôr, t le tôr (hij legt dat daar, het ligt daar). Gén en stôn hebben als 1" persoon enkelvoud : ik gôn en ík stôn. De werkwoorden zin, zayn en dun vervoegen hun pracsens indicatief op de volgende wijze : ik sin (of sin) sayn (of sen) dun (of din) ga zit of zi ze dû of dat a zit of zi is da of dit way zin (of zig) zayn dun (of din) gole zit of zi ze dá of dat zolo zin (of zin) zayn dun (of dain) B. v. : ga dá ta ni hit; ga da ni hat; a dû mis; ga ze swart, ge zi ni hut! (ge doet dat niet goed, ge doet niet goed, Heij doel mis, ge zijt zwart, ge ziet niet goed). Nevens ik sayn en ik sen, bezigt het opkomend geslacht _ U — ik ben, een schoolwoord. Ouderen van dagen gebruiken uit- sluitend ik sayn of ik sen. Willen heeft als derden persoon enkelvoud : wilt, bijv. : a wilt. Is de algemeen gebruikte uitdrukking ga zi swart (ge ziet zwart), voor ge zijt zwart, terug te brengen op de oude uitspraak van ij als 7, die in dit woord zou zijn overgebleven [in shéraslip hoort men ook de i, alhoewel men heden uit- sluitend slaypa zegt|, of heeft men hier werkelijk te doen met het werkwoord zien, dat, in dit speciale geval, de beteekenis « er uit zien » zou hebben? Zien wordt regelmatig in alle personen gebezigd : zig k swart? a zi rût. In het imperfect gebruikt men door malkaar tras, waren, zag, zagen: go wort swart, a was rit, zo zag broyn, ma zôge gél. Opgemerkt moet nochtans worden dat zag en zagen weinig gebruikelijk zijn. — Nevens ge zi swart, zegt men ook, doch zelden ga ze swart (ge zijt zwart). 8 112. — De IMPERATIEF. — Deze kent slechts den 2° persoon meervoud : soyt, balúnt, vayst, bakt, sprekt, stelt, kröpt, lot, dat. Wil men nadruk op den handelende persoon leggen. dan zegt men ga achter het werkwoord in den imperatief : bakt ha, soyt ha mor (bak, gij; zuai maar, gij!). De 2° persoon enkelvoud stemt met den 2" persoon meervoud overeen. De andere personen worden omschreven door laat ons : lot ons, laat hen, lot yn, laat me, lot ma. Een overblijfsel van een imperatief, 2" persoon enkelvoud. is te vinden in si, ne, kom, zeh (zie, neem, kom, zeg), die als tusschenwerpsels gebruikt worden; si, zie, beteekent zooveel als het Fransche tiens : si, dor légat. Ne, verkort uit nem, beteekent neem aan, en komt in beteekenis overeen met are. Kom beteekent zooveel als och, laat ze maar zeggen of doen : kom, shrit ar na mor ni fbr: (kom, huil er nu maar niet om). Zeh dient als middel om een persoon van gelijken of minderen rang aan te spreken : zeh, ard is. De t valt soms weg voor spiranten en voor m in de hooger bepaalde gevallen : sto stil, go mor dór, bazi ma (sta stil, ga maar verder, bezie me). Dat we hier met het wegvallen eener t te doen hebben, bewijzen de verkorte vormen sto go, die anders stô en g6 zouden zijn. § 113. — Her TEGENWOORDIG DEELWOORD. — Het parti- cipium praesens wordt steeds door al voorafgegaan; in elk ander geval wordt het door een zin, met di, di of da(d) ingeleid, omschreven : al dunda lirt men. Het wordt gevormd door de aanhanging van de aan den infinitief van het werkwoord. § 114. — Her IMPERFECT DER ZWAKKE WERKWOORDEN. — Het imperfect wordt gevormd met een van de twee suffixen «da of -to aan den stam van het werkwoord te hangen. De uitgang is dezelfde voor de drie personen, zoowel in het enkelvoud, als in het meervoud. Men gebruikt to, als de stam op een der volgende consonanten uitgaat : f, h, k, p, s of t. In alle andere gevallen gebruikt men het suffix -da. Het verleden deelwoord van deze werkwoorden gaat uit op d of t, naar gelang het imperfect met een der suffixen -da of -ta gevormd is. De d van het verleden deelwoord klinkt in den auslaut als t, maar wordt in de verlenging opnieuw  gelapt,. gestraft, goprost, gabykt, gakyht, golot, ganoyt (voor — 8 — gonoyd), galéft (voor galévd), goyst (voor goyzd), galét (voor galéd, staande voor galegd), gawet (voor gawed). De twee suffixen -ta en -da zijn van verschillenden oor- sprong. Indien de t van ta uit de d van da verscherpt was, zou ze noodzakelijk d moeten worden, achter een f, s, k, h (cf. § 77). De da achter een stam-d verscherpt deze niet tot t: a weda (wedde). De werkwoorden, waarin een mediane d gesyncopeerd is, vormen hun imperfect, naar analogie van de werkwoorden noya, bluja. Eindigt de stam van het werkwoord op een van de consonanten k, 1, p, t, dan wordt de lange of gerekte stam- vocaal volgens de bekende regels verkort; zoo zijn de imper- fecten van môka, stéla, snúpa en bléta respectief ik mokta, stelda('), snupta en bleta. Het verleden deelwoord vertoont in dit geval ook de verkorte vocaal : gamokt, golt (gehaald), gosnupt, goblet. In den vragenden vorm vertoont zich het imperfect, als volgt : laptonik byktonik moktonik bletonik laptogay byktogay moktagay bletagay laptanay byktanay moktanay bletanay laptama byktama moktama bletama laptagola byktogols moktogols bletagola laptazola byktazola moktazola bletazola Hieruit blijkt dat tusschen het werkwoord en den 1? en 34 persoon, zich een overgangs-n ontwikkeld heeft; de a is een van die a's die niet kunnen wegvallen; om den hiatus te vermijden werd de sandhi-n tusschen de a en de vocalen waarmede de twee pronomina beginnen, geschoven. — ee a — AAA A A A A A > A (1) Stelen is zoowel zwak als sterk in het imperfect, alleen sterk in het verleden deelwoord. — 37 — Aan te merken is dat het pronomen zich nooit verdubbelt achter een imperfect, zoodat vormen als laptanokik, lapto- dogay, laptomaway niet mogelijk zijn. Het pronomen dat zich in den vragenden vorm achter het werkwoord vertoont is ofwel ik ofwel ak, nooit k voor den 1" persoon enkelvoud, gay, nooit a voor den 2" persoon, ay of am, zay of za, at voor den 3" persoon, ma of way voor den 1" persoon meervoud, gola voor den 2" persoon, en za of zola voor den 3" persoon. De uitgangs d (d of t) van den 2" persoon is volkomen weg- gevallen. Het imperfect van zeggen en leggen is : ik sé le gay ze le a zé le way zéjo léja gola zé 1é zolo zéje leja Het verleden deelwoord is gazét, galét; legyen heeft soms ook het imperfect legda, maar dit is zelden in gebruik. In den vragenden vorm is de vervoeging van die twee werk- woorden de volgende : zéjokik léjakik | zédagay lédagay zéj om lëj om zéjamoa léjawola zédagola lédagola zéjazola léjazola Hieruit blijkt dat de vervoeging volkomen overeenstemt met die van het imperfect der sterke werkwoorden; de verdubbeling van het pronomen heeft plaats en de uitgangs d van den 22 persoon komt terug. Men lette er wel op dat de beteekenis van liggen en die van leggen nooit met malkaar verward worden, wat in andere dialecten dikwijls wel het geval is. — 88 — De werkwoorden brengen, denken, koopen en zoeken zijn onregelmatig. brena broht gabroht denka doht gadoht kapa koht gokoht zÿko zoht gozoht Bij denken moet aangemerkt worden, dat de Antwerpenaar wel de uitdrukking me dunkt (ma dynkt) kent, maar niet het praeteritum er van : me docht. Hij gebruikt, om dat denkbeeld uit te drukken, steeds het imperfect van denken en zegt : ik doht. Het zwakke imperfect voor het gewone van sterke werk- woorden, in den mond van kleine kinderen, 1s iets van dage- lijksch gebruik; hier volgen de werkwoorden de regels van de echte zwakke, en zoo zegt men : ik rupta, nemda, stelda, beta, slöta (riep, nam, stal, beet, sloot). Eenige dier defectueuze imperfecten beginnen in de alge- meene taal wortel te schieten, vooral de sterke werkwoorden van de 1* en 2° klasse : ik beta, slöta, gita (beet, sloot, govt). Imperfecten als kupta, zykta zijn lang niet ongewoon bij het volk. Nevens het particiep met ga hebben een aantal werkwoor- den er een zonder goa, dat volkomen aan den infinitief gelijk is, en dat alleen gebruikt wordt, als het door een infinitief ge- volgd wordt. In dit geval bevinden zich : blayva, darava, dun, koma, kyna, liga, môgs, myta, stón, ura, wila, zin, zita (blijven, durven, doen, komen, kunnen, liggen, mogen, moeten, staan, hooren, willen, zien, zetten), alle zonder ta voor zich, bogins en wëts met ta. $ 115. — HET IMPERFECT EN HET VERLEDEN DEELWOORD DER STERKE WERKWOORDEN. — De uitgangen voor de personen zijn dezelfde als in het Nederlandsch, met dit verschil dat de n in den 1" en 3" persoon meervoud is weggevallen. Voor het imperfect heeft men : 1* pers. enk. —, 2° pers. t, 3° pers. —. — 89 — 2rs. meerv. 9, 2° pers. t en 3° pers. a, voor het participium : ARC * dient bijgevoegd te worden, dat er een neiging ontstaat n den 2" persoon de uitgangs-t te laten wegvallen, gelijk reeds bij de zwakke werkwoorden niet meer bestaat. Ze t echter regelmatig weer — als ze weggevallen is — in vragenden vorm, vóór het pronomen agay. bleef 15h, loog bont, bond blunk, blonk drth, droeg fil riel sf(t) 10h bont blunk drüh vil ? 1ôh bogt blugk drúh vil leva logo bonds blugka drügo vilo éf(t) 16h bont blunk drüh vil Eva logo bonds blunke drügo vila Verleden deelwoord. >lëva gológa gabogda gablunka gadróga govalo Vragende vorm. logakik bondakik blunkakik drûgokik vilokik y logdogay bondogay blunktogay drúgdagay vildagay l6ham bontam blunkam drühom vilom lógama bondama blunkama drúgama viloms la l0gdagola bondagola blunktagola drügdogols vildagola » logazola bondozols blunkazola drúgazola vilazolo et gebruik van den 2% persoon in het imperfect wordt vijls vermeden; wor blévdagay luidt gewoonlijk wor » gabléva, zonder dat er verschil tusschen de twee uit- kingen bestaat. in den infinitief cen mediane d weggevallen. dan blijft ze weg in het imperfect; zoo zegt men: ik sné, gay sné, enz. > th sneed, gij sneedt, enz. S 116. — Eerste ABLAUTENDE KLASSE. ay é Infinitief Imperfect ayga hijgen éh boyta bijten bet banaya benijden bané bazwayka bezwijken bazwék blayka bleeken blék blayva blijven bléf braya breien bré drayga dreigen dréh drayva drijven dréf galayka gelijken galék grayza weenen grés kayka kijken kek kayva kijven kéf krayga krijgen kréh (kraysa) krijschen (krës) laya lijden, leiden le maya mijden mé naypa nijpen nep ontayga aantijgen tég ón playta pleiten plet raya rijden ré raygo rijgen réh rayva rijcen ref rayza reizen, rijzen és shayna schijnen shén shayta schijten shét shrayve schrijven shréf slaypa slijpen slép slayta slijten slét smayto smijten smét snaya snijden sné (spayta) spijten (spét) spraya spreiden spré 90 — é Verleden Deelwoord (géga) gabéta bonéja bazwéka goblëks gabléva gobrëja godréga godréva golëko gogréza gokëko gokéva gokréga (gokrésa) golëjo goméja gonépa énatéga gopléta gorëjo gorëgo goréva goréza goshëns goshéta gaschréva goslëps goslëto gosmèto gosnéjo gospéta gospréja 9 — ay é é Infinitief Imperfect Verleden Deelwoord stayva stijcen stef gastéva strayo strijden stré gastréja strayka strijken strek gastréka vayla vijlen vel govéla vayza vijzen vés gavéza vordwayns verdwijnen vardwén vardweéna vlaya vleien (vlé) govlëja vraya vrijen vré govréjo vrayva wrijven vref gavréva waya wijden we gawéja wayza wijzen wés gawéza zayka pissen zek gazéka zwaygo zwijgen zweh gozwéga De zachtlange & heeft in de personen van het enkelvoud van het imperfect de scherplange & vervangen. De werkwoorden rayza en laya hebben de twee beteeke- nissen van rijzen en reizen, en van lijden en leiden : ik em di star zin rayza; zis haréza, k ben of k sen gon rayza, ik em van Brysal nor Gent gorëzs, di man é vól galéja, ik em di man ront ta stat haléja. Onze drij gasten bleven nog eenige dagen in de kluis; dan maakten ze pak en zak en rezen verder (Ons Volksleven, 3, 66). De werkwoorden kayka en kraysa worden nog weinig gebruikt; het eerste is verdrongen door zin, het tweede door grayzo. Het werkwoord vayla (vijlen) wordt gewoonlijk zwak ver- voegd; de sterke vervoeging is verouderd en komt nog spo- radisch voor. In het werkwoord grayza (*grijzen, *yreizen) is de n weg- gevallen; het staat voor greinzen. Het beteekent uitsluitend weenen; ge kunt denken hoe dat ze grezen, hoe dat ze bidden en jammerden (Ons Volksleven, 3, 88). 92 S 117. — TWEEDE ABLAUTENDE KLASSE. 1° oy O O (bakroyz3) ruil maken (bakros) bekrözo boyga buigen boh gabdéga floyta fluiten flot gaflóta kroypa kruipen kröp gakrópa shoyva schuiven shöf geshövo sloypa sluipen slop goslópa sloyta sluiten slot goslöta snoyva snuiven snöf gosnöve spoyta spuiten spöt gaspota stoyva stuiven stof gostovo zoygo zuigen zoh gazogo zoype zuipen zöp gozopa 2° 1 6 6 bija bieden boy gaboya badriga bedriegen badróh badróga gita gieten got gogota kiza kiezen kös gok0za kliva klieven klof goklöva liga liegen 16h galoga rika ruiken, rieken rok goröko shite schieten shot goshôts varlira verliezen varlor vorlora vliga rliegen vloh govloga vrizo vriezen vrös govróza (zija) zieden — gezoya De zachtlange o, die slechts de vocaal van het meervoud was, heeft de scherplange o, de vocaal van het enkelvoud, volkomen verdrongen. De werkwoorden duiken, kluiven, pluizen en schuilen zijd uitsluitend zwak in het Antwerpsch; daarentegen is klieren uitsluitend sterk, — 93 — infinitief van verloor, verloren, is een analogievorm : en. Een infinitief verliezen (varliza) begint echter in de loor te dringen. Het imperfect en het verleden deel- _ van vriezen zijn vroos, gevrozen; vroor en gevroren in niet. rens het weinig gebruikelijke zija (zieden), heeft men nfinitief zoya (*zoden), uit het verleden deelwoord id. werkwoord rika (rieken) heeft de beteekenissen van ten rieken in zich opgenomen. rens het verleden deelwoord bekrozen, kent het Ant- ch een infinitief bekruizen en een imperfect bekroos. Het werkwoord is echter weinig gebruikelijk. werkwoorden sluipen, sluiten en snuiven geraken, re in het praesens, in onbruik; men omschrijft ze mlijk door : stil loopen, toe doen en een snuifje nemen. [8. — DERDE ABLAUTENDE KLASSE. i of y O O ) beginnen bagon (bagost) bagone (begost) ) bezinnen — bozons binden bont gabonda plukken plok goploka schelen shol gashola ) smelten smolt gosmolta spinnen spon gospona vinden vont gavonda | winden wont gewonde winnen won gewone 19 verzinnen (varzon) varzona i of y u u blinken blunk gablunka dringen drun godruns ) drinken drunk gadrunka dwingen dwur godwuna i of y u u klyma klimmen klum gokluma krympoa krimpen krump gokrumpa klinko klinken klugk goklunks pinka pinken punk gopunks sprina springen sprun gospruno stinks stinken stunk gostunke vrina wringen vrun gavruno zine zingen zur) gozuno zinko zinken zunk gazunka 3° e,aofa o of 3 o of ö baraga bergen börsh goborga barsta bersten — gabarsta elpa helpen olap golps melaka melken molok gomolka reke rekken rok goroka trefs treffen trof gotrofs treka trekken trok gotroka vehta (vihta) rechten voht gavohta viehta vlechten vloht gavlohta zenda zenden zont gezonde zwema zwemmen $zwom gozwoma go u u shenka schenken shunk goschunks Van schenden ken ik slechts het verleden deelwrord ye- schonden. Het werkwoord plyka is sterk in de beteekenis van een bloem plukken; in de beteekenis van een hoen de pluimen uit- trekken, en in de daarvan afgeleide beteekenis van iemand door loensche middelen van al zijn geld berooven, is het steeds zwak. Het werkwoord pigke is bij sommigen sterk, bij anderen zwak. De werkwoorden smelten en zwellen vertoonen in den infi- nitief en het praesens een i; dit laatste werkwoord is me alleen in den infinitief en het praesens bekend. Van verzinnen en beginnen is me het imperfect onbekend. Het werkwoord vechten komt soms met iin plaats van een e voor, en is wel eens zwak. De shéper was aan *t vichten tegen ‘nen wolf (Ons Volksleven, 3, 89). Bersten heeft een zwak imperfect. De werkwoorden bederven, derven (voor durren), helpen, sterren, worden, werpen en zwerten vertoonen in het imperfect een 1, in plaats van een o of ö: badarava . bodirof badérva darava dirof gadórva elpa ilap golpa starava stirof gastórva wora wir gowöra (warpa) (wirap) — zwarava zwirof — Werpen is weinig gebruikelijk; het wordt meestal door guja (gooien) vervangen. Zwerren heeft een zwak verleden deel- woord. Helpen heeft nevens zijn imperfect flap ook nog een imperfect olap, zonder verschil van beteekenis. Nevens bagina, begon, bagona, heeft men bagina, begost, bagost. De hoofdtijden van kyna zijn kyna, kost, gakyno. Is het voorwerp van kennen een persoonlijk wezen, zegt men altijd kennen; als het geen persoolijk wezen is, zegt men kunnen : ay € zon les ni gakyna; z € ti vra ni hakent (hij heeft zijn les niet gekend, ze heeft die vrouw niet gekend). Kerven is uitsluitend zwak. B) lee a ô O bréka, breken brak brôka gobrôks köme, komen kwam(p) kwôma gokoma néma, nemen nam nóma ganóma spréka, spreken sprak sprókoa gasproks stéka, steken stak stôko gastoka 2° & (of €) o 6 Ô shéra, scheren shôr shóra gashóra stéla, stelen stól stole gostóla bavéla, bevelen bavol bavola bevöla vréka, wreken — — gavroka wéga, wegen woh woga gowodgoa zwêra, zweren zwor zwora gozwora Stelen en bevelen hebben in het gansche imperfect 6. Bereles is nog weinig in gebruik; het is bijna overal door komandër: verdrongen. Zweren beteekent zoowel een eed afleggen als etteren. Wreken heeft een zwak imperfect. Wegen behoort eigenlijk tot de 3° klasse C. Stelen en steken hebben een neiging om zwak te worden in het imperfect. Nevens gastöka huort men ook gastéke. C) é of i a Ô ë Eta, eten (at) óta gets ganéza, genezen — — ganéza géva, geven gaf góva gogéva léza, lezen — — goléga méta, meten — — gaméta vorgéta, vergeten — — vargéeto Wéva, weven 2 — gowéva zin, zien zah zÓgo gazin liga, ligyen lah lóga golëgo zita, zitten zat zôta gozëto Het imperfect is slechts regelmatig bewaard in geren, zien, liggen en zitten. Bij eten bestaat het nog wel, maar is gewoonlijk door een zwak imperfect vervangen; al de andere werk- woorden zijn zwak in het imperfect. Vreten en bidden (fréta cn bide) zijn allebei zwak : Ge kun denken hoe dat ze grezen, hoe dat ze bidden en jammerden (On: Volksleren, 3, 88). — 97 — Plegen, met de beteekenis de gewoonte hebben, heeft als imperfect plaht, plahto. Het verleden deelwoord is zwak. $ 119. — DE VIERDE ABLAUTENDE KLASSE. a of 6 a a of 6 baka, bakken — gobakoa dróga, dragen drüh godrôgs grôva, graven — gagróva jOga, jagen jah — kldga, klagen kiüh — loya, laden — galoya laha, lachen — galaha môla, malen — gomôls sléga, slaan siüh | gosléga stôn, staan stun) gastón VÓr3, raren — gavóra vrôgs, vragen vrüh — was3, wasschen — gowasa Alleen dragen, slaan en staan hebben een sterk imperfect bewaard; bij al de andere werkwoorden is het zwak geworden. Het imperfect van jagen, klagen en vragen is sterk geworden; het verleden deelwoord is echter zwak gebleven. Heffen wordt nog slechts in den infinitief en het praesens gebezigd. Varen vertoont zich op drie verschillende manieren, volgens de beteekenis : 1° als vóra, met sterk verleden deelwoord, als het beteekent den eenen of anderen uitslug verkrijgen : dw is am govóra? Zu zen akik haféra; 2° als vôrs, met zwak verleden deelwoord, als het beteekent bevreemden : t sal a gavórt ema!; 3° als vêra, volkomen zwak, als het beteekent met eene boot varen : ay € havért. Slaan klinkt uitsluitend slóga, een analogievorm naar het verleden deelwoord. Men kan alle dagen slagen voor slaan lezen in de te Antwerpen verschijnende |dagbladen; die vorm — 98 — is zoo gemeen dat zelfs Ons Volksleven, een tijdschrift, dat zich, benevens een boel andere dingen, met taalkunde bezig houdt, en dat dus meer dan een ander blad op een goede Nederlandsche taal zou moeten letten, hem dikwijls drukt: Te Sint-Lenaart aan Kolkvonder ligt een klok begraven. Met Kerstnacht, om twelf ure (sic), hooren ze die bescheelijk slagen, 1, 44. Die niet volgen kan met eene kaart van dezelfde kleur of soort, moet van den boek freten, zoolang tot dat hij kan opslagen, 1, 42. ’s Anderendaags kwam er een boer aan de smis om zijn peerd te laten beslagen, 3, 48. Het Nederlandsche werkwoord slagen is te Antwerpen onbekend; men zegt altijd galyka of lyka. $ 120. — DE REDUPLICEERENDE KLASSE. ana, hangen un gage awa, houden il gäwo bäwa, bouwen — gobawa blôzs, blazen — goblôzs brawa, brouwen — gobrawa broya, braden — gobroys daws, duwen — godawa gon, gaan guy gagón lóta, laten lit golôta lúpa, loopen lip golúpa rúpa, roepen rip garúápa slópa, slapen slip goslôps spana, spannen — gospans stata, stooten — gastúta vala, vallen vil govala vaya, vangen — govaga vawa, vouwen — govaws zauta, zouten — gozauta In het imperfect van hangen en gaan heeft men uitsluitend een u-klank. — 99 — Nevens gablawa, gabléza, gabrawa en gavawa heeft men sbaut, gablóst, gabraut en gavaut. Spuwen, raden en scheiden (spawa, groya en shija) zijn uit- luitend zwak. Heeten beteekent zoowel noemen als genoemd worden. § 121. — Behalve de reeds besproken werkwoorden, heeft meu er een aantal, welke een reeks onregelmatigheden ver- oonen,en waarvan een twee vormen heeft, een beklemtoonden sm een onbeklemtoonden. De nog te behandelen werkwoorden zijn : ema, kyna, darava, myta, zyle, wils, dun en zayn Faebben, kunnen, durven, moeten, zullen, willen, doen en zijn). Daar het overbodig zou zijn die werkwoorden in hunne gansche vervoeging na te gaan, zullen we alleen bij de afwij- Kangen van het Nederlandsch taalgebruik stil blijven. $ 122. — Ema == hebben. ik em em okik ik ot od kik g et edagay g ot od agay ay &(t) ¿tam ay ot otam way ema ema m oda odama golan et edagola golan ot odagola zolan ema emazole zolen oda odazola Over de m werd reeds hooger gesproken: Men zegt uitsluitend ay &, wanneer het werkwoord onmid- Lellijk op het onderwerp volgt. Volgt het niet onmiddellijk, is ret door een bijwoord of een particiep er van gescheiden, dan & de vorm uitsluitend &t. Volgt een stemhebbende consonant pp ay €, dan wordt die medeklinker stemloos : ay € huj Roâroko gadón, ay € ta hadón (hij heeft goede werken gedaan, taj heeft dat gedaan). Indien de klemtoon niet op &t ligt, wat Likwijls het geval is bij het hulpwerkwoord, dan zet men A plaats van ét den vorm €. 8 123. — Kyna = kunnen. Het praesens is regelmatig; het imperfect is : ik kost, Ea kost, enz. — 100 — Het verleden deelwoord is : gakyna = gekund. Zooals hooger gezegd werd, ging een gedeelte van de beteekenis van kennen op kunnen over. 8 124. — Dárava — durven. Het praesens is regelmatig. Het imperfect is : ik diraf, gay dirof, ay dirof, way dirava, gole diraf, zola dirava. Het verleden deelwoord is gadérva. De 1 van het imperfect is een analoge klank naar dien van | het imperfect van badárava (bederven). 8 125. — Myta — moeten. Het praesens is : ik mut (of soms myt), ga myt, a mut, me myte, gole myt, zola myte; dit praesens beantwoordt volkomen aan het praesens van müssen in het Duitsch : ich muss, ihr müsst, er muss, wir müssen, thr músst, sie müssen. Het imperfect is hetzelfde als in ’t NI. 8 126. — Zyla = zullen. — Het praesens is regelmatig. Het imperfect beantwoordt aan het imperfect van het Nl. Het vertoont echter een 6 in plaats van een A : ik sö, go 20, a zó, ma zöwa, gola zö, zolo zows. In het plat-Antwerpsch hoort men een klank, die naar een á zweemt : ik sa'*', ga za), a za", ma zawa, gole za", zola zawa. Een verleden deelwoord is niet in gebruik. § 127. — Wila = willen. — Het praesens beantwoordt aan het praesens van het NI. Alleen de 3° persoon enkelvoud ver- toont een uitgangs-t : a wilt. Die vorm is gewoon in gesprek en geschrift. Tybaert de Kater, een Antwerpsch weekblad “ voor verstandige lieden , draagt als motto : “ Wie sys will wesen, Moet Tybaert lesen , In “ Ons Volksleren „ komt diet ook voor : Ei! dat wilt den wijsgeer spelen! 1, 17. Wanner eene heks u betooveren wilt, enz, 1, 44. In een verhandeling — 101 — over volksuitdrukkingen bij het spel (8, 1-3) komt twee malen wilt voor, telkens met onderstreepte t. Het imperfect is : ik wa, ga wa, a wa, ma wawa, gole wa, zola wawa. De vorm wilda is ook bekend, maar weinig gebruikelijk. Het verleden deelwoord is : gawila. $ 128. — Duy — doen. — De 1° persoon enkelvoud gaat op n of y uit : k dain, k dun; voor ’t overige is er niets op de vervoeging van het praesens aan te merken. Het imperfect is : ik dé, ga dé, a dé, ma déja, gola dé, zola déja (ik: deed, we deden). Het verleden deelwoord is : gadón. $ 129. — Zayn en zen == zijn. — De beklemtoonde vorm zayn beantwoordt in het praesens aan de vervoeging van het NI. zijn; de onbeklemtoonde vorm zen, heeft als 2° persoon : ge ze. De verdubbeling van het pronomen van den 1" persoon meervoud, is niet mogelijk achter zayn of zen; men zegt uit- sluitend zaynwole en zemo. In het imperfect is aan te merken dat de 2e persoon altijd op t uitgaat : ge wort. Het verleden deelwoord is : gewest. In samengestelde tijden is het hulpwerkwoord : ema, bijv. : a € howest. $ 130. — Gón = gaan. — Hier is op te merken, dat de 32 persoon enkelvoud van het praesens, in den onbeklem- toonden vorm go is. De eerste persoon enkelvoud is : ik hón. 8 131. — Een durende handeling wordt aangeduid door een samengestelde vervoeging met een der werkwoorden liga, stón, zita, gevolgd door ta en het werkwoord, dat de han- deling aanduidt, in den infinitief : a 18 tor ta rupa; wa stug am dor ta zega? Zita t oyla = bezig zijn met huilen. $ 132. — De toekomende tijd is een samenstelling van het praesens van zyle of van gôn, of van de twee te zamen, met — 102 — den infinitief van het werkwoord, waarin de handeling ligt. Er is verschil tusschen de twee hulpwerkwoorden; in gún | ligt het denkbeeld dat de handeling niet te vermijden is, in zyla niet : k sal koma, k hon kóma (ik zal komen, ik kom zoo dadelijk). 8 133. — Met ema als hulpwerkwoord, worden vervoegd, behalve de in ’t NI. voorkomende gevallen, nog het reeds besproken zayn en alle intransitieven. Met bogins en var- geta wordt zayn en ema gebruikt. 