None
De goederen van OLDENBARNEVELT zijn bij zijn terechtstelling verbeurd verkehrt, wäardoor zijn weduwe en kinderen beroofd werden van de niet onanzienlijke inkomsten, welke zijn daaruit getrokken hadden. In 1624 is Stoutenburch echter weder in handen gekommen van de wettige erfgenamen. Daar van de zonen, na de beruchte samenzwering, geen sprake meer zijn kon, werd op 13 December 1624 ADRIANA VAN BREDERODE, dochter van REINOUD VAN BREDERODE, heer van Veenhuyzen, en ADRIANA VAN OLDEBARNEVELT, die reeds in 1601 overleden was, met de Heerlijkheid beleend. Na haar dood werd het leen op rt Augustus 1627 verheven door hare zuster DELIANA, welke getrouwd was met THEOPHILUS VAN CATS, heer van Heilo, Ik gis dat DELIANA omstreeks 1630 gestorven is, want de voormalige hofprediker JOHANNES WTENBOGAERT schreef den 25sten Mei van dat jaar aan PETRUS CUPUS, die als predikant van Woerden in 1618 verbannen was: „De Staten van Utrecht hebben aan de kinderen van den Advocaat teruggeven al hunne goederen in het Sticht gelegen, puur En simpel, met al de genoten vruchten tot op dezen dag. Die goederen, waaronder ook Stoutenburch, schijnen enkele jaren in het gemeenschappelijk bezit geweest te zijn van THEOPHILUS VAN CATS, die opkwam voor de nakomelingen van OLDEBARNEVELT’S oudste dochter ADRIANA, CORNELIS VAN DER MYLE, zoon van CORNELIS VAN DER MYLE en MARIA vAN OLDEBARNEVELT, en ADRIANA VAN NALDWIJK, als gehuwd met FRANGOISE, dochter van REINIER VAN OLDEBARNEVELT. Door opdracht van bovengenoemden werd Jhr. JACOB DE BEY op 18 November 1637 met Stoutenburch beleend. De voormalige knecht van den Advocaat, JAN FRANKEN, was onder dezen schout van het gehucht Stoutenburch. Uit de handen van JACOB DE BYE ging de Ambachtsheerlijkheid den roden Augustus 1671 over op zijn neef Jhr. JOHAN DE BYE, die het goed nog door aankoop van grond vergrootte. Blijkens den verleibrief van 8 Januari 1681 bleef zijne weduwe, vrouwe JOHANNA DE HERTOGHE, na zijn dood in het bezit ervan. In de zeventiende eeuw heeft er eene splitsing plaats gehad. Vrouwe 1) Volgens een „Extract uit den inventaris van de goederen van OLDENBARREVELT, overgelevert door den rentmeester HALBERG", gevonden in de aanteekening van G. VAN HASSELT, verkocht in auctie NiIJHOFF 1862 (Catal. bl. 44). Dit Extract komt overeen met de opgave der „Goederen van Barneveit in 't Sticht in 1623") (Tijdschr. v. geschied., oudh. en stat. v. Utrecht, jaarg. 7, blz. 67vv.) STOUTENBURGH. 171 JOSINA MARIA DE BYE VAN ALBRANDSWEERD, erfgename ab intestato van haar broeder Jhr. WILLEM JACOB DE BYE, op wien den 4den Juni 1737 Stoutenburch was overgegaan, legateerde de helft aan JOSINA DE ST. MART JOSINA DE ST. MART IN, gehuwd met JACOB MAUDRY, die den roden Juli 1751 met de Heerlikheid verleid werd. De wederhelft kwam aan WILLEM DE BYE, als legataris van Vrouwe JOSINA MARIA. Dit laatste deel vinden wij achtereenvolgens in het bezit van CORNELIS PANNEKOEK (15 Juli 1752), JAN FRANCIS VAN LIELAAR (19 Oct. 1754) en Baron PETRUS LEONARDUS HEILMAN, gehuwd met LUCIA THERESIA VAN LIELAAR, successe-resse feudaal van haar vader JAN FRANÇOIS na diens dood op 12 October 1793. Het andere deel ging door opdracht van 15 Juli 1752 over op HENDRIK, broeder van CORN, PANNEKOEK, en van dezen door koop op LIELAAR en HEILMAN, zoodat ten slotte beide deelen weder vereenigd waren. De Ambachtsheerlijkheid was toen groot 804 morgen en 300 roeden. Zij had twee burgemasters, vijf schepenen, een schout en een secretaris?), Onder VAN LIELAAR waren de be-tretkkingen van schout, secretaris en gaardermeester in den persoon van ABRAHAM van BEMMEL vereenigd. HEILMAN breidde de bezitting belangrijk uit door in 1802 voor twintigduizend gulden van J. BOTTENHOVE het goed Emelaar aan te koopen. De oude hofstad behoorde met Groot- en Klein-Emelaer tot de Baronie van Ysselstein. In 1679 werd de bekende vriend van Prins WILLEM DE DERDE, WILLEM BENTINCK, graaf van Portland, er mede beleend. Uit den leenbriet van Prins WILLEM DE VIJFDE als baron van Ysselstein, ten behoeve van WILLEM graaf BENTINCK, heer van Rhoon en Pendrecht (1769) en volgende leenbrieven blijkt, dat Emelaer in het bezit van diens nazaten is gebleven, tot het HECHEMAN werd gekocht. Deze heeft, naar ik vermoed in den Franschen tijd, het goed met een hypotheekhek bezwärts, die noort werd afgelost. Het was in 1833 in handen van den hypotheekhouder HENDRIK OIJENS, makelaar te Amsterdam, toen de heer ANTHONY LUDEN het kocht, volgens acte van hypotheek-zuivering bestaande uit „een Heeren-Huizinge met twee erven en goederen genaamd Grooten Klein-Stoutenburg, met de boeren-huizinge, bergen en schuren, boom- en houtgewassen daarop staande en de landerijen daaran behoorende, blijkens opdragt van 1778 voor schout en schepenen van Stoutenburg gepasseerd’, Stoutenburch, nu met Emelaer verbonden, heeft in de vorige eeuw groote veranderingen ondergaan. Door den heer LUDEN zijn geen kosten gespaard om zijn bezitting te verfraaien en te verbeteren. Hij liet het stijllooze heerenhuis af breken en schreef in 1861 een prijsvraag uit voor het bouwen van een nieuw kasteel. 1) Met verzügens bij overlijden van Jhr. JOHAN DE BYE. 3) Tegenw. staat van Utrecht. In 1639 had de Heerlijkheid schepenrecht in plaats van burgerrecht verkregen. 22* 172 STOUTENBURGH. Er kwamen twintig ontwerpen in, van welke dat van den architect H. J. VAN BRINK werd gekozen en uitgevoerd. Het gebouw, ontworpen in ‘kasteelvorm van de. 16de eeuw, gewijzigd naar de tegenwoordige behoefte, kwam in 1864 gewijzigd naar de tegenwoordige behoefte, kwam in 1864 gewijzigd. De achtergevel was geflankeerd door twee 35 el hooge torens. De achtergevel, be-sloten tusschen voorspringende vleugels, had in het midden een half-achtkanten uitbouw, en langs de geheele breedte, tusschen de vleugels, een breed terras. Doch ist onthändig van een verdere beschrijving; wie de moeite will nemen de aisbeelding te zien '), zal wel toegeven dat het een smakeloos gebouw was, weinig gelijkende zeker op den burcht, die er eens zal gestaan hebben. Daarbij bleek het te lijden aan groote gebreken, zoodat het na den dood van den heer LUDEN (1874) weder werd gesloopt, De oude heerlijkheden, meer dan 750 bunders groot, gelegen tusschen Amersfoort, Hoevelaken, Leusden en Barnevelt, zijn tans in het bezit van zijne dochter Vrouwe M. LUDEN VAN STOUTENBURG, gehuwd met ridder HENRY SOULIER, lid van het Italiaansche Parlement. Op een geheel andere plek, aan den rijweg die langs het goed loopt, hebben zij een nieuw huis doen verrijzen naar het ontwerp van de heeren VAN ROSSEM en VUIJK. dat met hoektoren en kanteelen het voorkomen heeft van een klein modern kasteel, Toen de kroonprins van Italië, thans koning VITTORIO EMANUELE III, in 1891 on land bezocht, bracht hij ook een bezoek aan de familie SOULIER op Stouten-burch, Een latijnsche inscriptie op een der marmeren pilaren in de ruime vestibule van het Huis vermeld dit feit, terwijl de Kroonprins op den zandsteenen schoorsteenmantel van de eetzaal eigenhandig zijn naam teekende. Het kasteel Stoutenburg nabij Amersfoort, ontworpen, uitgevoerd en beschreven door H. J. van Brink, Uitg. door de Maatschappij tot bevordering der bouwkunst, Met zes platen. Amst. 1866. DAS ALTARWERK MARTEN HEEMSKERCKES FÜR DIE LAURENTIUSKIRCHE ZU ALKMAAR VON : AXEL L. ROMDAHL. N dem schönen alten Dom zu Linköping in Schweden (Provinz Ostgothland) hängt — leider an einer in jeder Hinsicht ungünstigen Stelle — ein kolossaler Flugelaltar von MARTEN HEEMSKERCK. Er wurde im Jahre 1581 der Kirche von dem damaligen Könige Johann III geschenkt. Ein Notizverfasser aus dem Ende des 17ten Jahrhundert wollte wissen, dass das Werk anfangs für Gross-Novgorod bestellt, dann aber durch Schiffbruch nach Schweden gekommen wäre, hat sich bisher sonst nicht ermitteln lassen; von der ersten Bestimmung und der Herstellung desselben geben uns dagegen einige Aktenstücke in VAN DER WILLIGENS „Les Artistes de Harlem” die reichsten und sichersten Auskünfte. Es sind die Kontrakte und Rechnungen, die sich auf ein Hauptwerk MARTEN HEEMSKERCKS, den grossen Flügelärter für die Laurentiuskirche in Alkmaar, beziehen. KAREL VAN MANDER spricht von demselben als verschollen, durch Vergleich der Urkunden mit dem Altarwerke zu Linköping lässt er sich aber wiederfinden. Nach dem ersten Übereinkommen von dem 25 September 1538 sollte in den Mitteltafeln oben die Kreuzigung und unten die Kreuztragung dargestellt werden. Dies ist auch in Linköping der Fall, und die Kreuzigung ist bezeichnet MARTIN'S HEEMSKERCK ME FECIT FIERI Ao MDXL, eine Jahreszahl, die mit der festgestellten Vollendungszeit der Alkmaarer Mittelbilder völlig übereinstimmt. Dagegen fehlen die Grisaillelunetten mit Propheten und Sibyllen, die in dem Kontrakt genannt sind. Wahrscheinlich sind sie geopfert um einen grösseren Figurenmasstab zu ermöglichen. Von den inneren Flügelbildern wurde am 18 November 1539 kontrakt, 174 DAS ALTARWERK MARTEN HEEMSKERCKS u. s. w. Links oben wollte man eine Darstellung Christi mit einem Bildniss des Bisschofs von Utrecht, GEORG VON EGMOND, haben und in der entsprechenden Tafel rechts die Auferstehung mit einem Porträt des Abtes von dem Stiftgegend, WILLEM VAN DER GOES, Statt des Letztgenannten, wenn er sich nicht gemalt wünschte, sollte ein anderer z. B. PIETER CLAESZ. PALINCK!), abgebildet werden. Die unteren Tafeln waren für Passionsscenen und Bildnisse des Pfarrers J. HERONIMUS JANSZ. Bestimmt. Der Altar zu Linköping zeigt links oben die Darstellung Christi vor dem Volke, rechts oben die Auferstehung, unten links die Stäupung und rechts die Verspottung. Das Bildniss des Bischofs ist in dem Auferstehungsbild; er kniet im Amtsgewand vor einem mit den Initialen G. E. und seinem Wappen geschmückten Betzüglichkeit. Unter den lärmenden Gestalten auf dem Ecce Homo-bilde bemerken wir einen ruhigen und würdigen Herrn in blauem pelzbesetzten Mantel und grauen Handschuhen, Durch einen Zettel als Nicodemus gekennzeichnet, ist es doch sicher ein Porträt, nicht unwahrscheinlich von dem erwähnten PIETER CLAESZ. PALINCK. Die unteren Innenflügel entbehren Bildnisse. Der Maler hat einen besseren Platz für die betreffenden Herren gefunden. Am 12 März 1541 wurden die Äusseren Flügelmalereien bestellt: oben das Martyrium des heiligen Laurentius und die Vertheilung des Kirchenschatzes unter die Armen, unten das Abendmahl und Christus am Oelberg. Wir sehen in Linköping das Program gefolgt, freilich mit der Änderung, dass die Geburt Christi statt des Oelberges dargestellt ist. Bei der Vertheilung des Kirchenschatzes (rechts oben) ist der heilige Diakon von den Vorstehern der Laurentiuskirche assistiert. Da haben wir also den Pfarrer und den Schatzmeister zu suchen, die in den unteren Innenflügeln nicht mitkamen. Auch bei dem Martertod des Heiligens ist ein Stifter in Zeitteracht anwesend, und zwar — wie es scheint — ein Klostergeistlicher, wohl der Abt WILLEM VAN DER GOES, Die Aussenflügel sind ganz oben mit der Jahreszahl 1542 bezeichnet, was auch zu den alten Aktenstücken pass. Der Eindruck den wir von dem grossen Altarwerk zu Linköping bekommen ist jedenfalls nicht sehr erfreulich. Der Ton ist unangenehm kalt, blau und im Nachten stumpf rötlich, die Gesichter sind schrecklich, leer und grimacierend, nur die Bildnisse sind etwas bessef; kurz — wir erkennen MARTEN HEEMSKERCK wie er auch sonst sich zeigt. Holland hat mit diesem Gemälde nicht viel verloren, Schweden nicht viel gewonnen, aber historisch verdient es einige Aufmerksamkeit wegen seiner Grösse und wegen der Vollständigkeit, womit wir die Herstellung desselben kennen. De graaf van Leicester te Alkmaar DOOR C. W. BRUIN VIS. NZE kronijkschrijver CÖRNELIS VAN DER WOUDE verhaftet en BOOMKAMP herhaalde het op zijn gezag, dat de graaf VAN LEICESTER in 1586 te Alkmaar met groote eer werd inge-haald, en dat, toen hij op een Zaterdag naar Hoorn zou ver- “sk trekken, de huislieden „uit het Noorderkwartier, nieuwsgierig “ Om hem te zien, hem met honderden in hunne schuitjes bij de Monnikenbrug (waar toen nog de Langedijker vaart doorging) opwachten, hetgeen hij met verwondering aanzag. VAN DER WOUDE had tot zijn beschikking de aatenekeningen van den burgemester JACOB DIRKSZ. WIJNKOOPER, met het origineel waarvan EIKELENBERG nog een door WILLEM VAN SCHUILENBURG gemaakt afschrift kon verge- lijken, In dit afschrift stond LEICESTERS komst dus vermeld: „1587 in de maand October is de graaf VAN LEICESTER in de stad Alkmaar gekomen en bleef daar 10 of 11 dagen en is toen gereisd naar Amsterdam.” De notaris CROLL, die van 1746 tot 1764 eerst te Oudorp en vervolgens te Alkmaar resideerde, vond het dienstig de vergelijking nog wat nader in te stellen, en noteerde als resultat daarvan o.a.: 1586/7 kwam de graaf VAN LEICESTER binnen Alkmaar, werd daar wel ontvangen en bleef omtrent 10 dagen, reizende daarvan naar Amsterdam.” Hij schijnt reden van twijfel gevonden te hebben nopens het jaartal 1586, maar niet in staat te zijn geweest om eene keuze te doen tusschen dit en 1587. ‘BOOMKAMP maakt zich de z Aak gemälijk door den graaf teemaal alhier te doen komen, namelijk op nieuw in October 1587, en voegt daaraan uit BRANDT'S Historie der Reformatie toe, dat hij, hier vernemende hoe de aanslag zijner anhangers op Leiden mislukt en bloedig gestraft was, zeide: „t Is nu tijd dat ik mijn hoofd bewaar,” en kort daarop naar Engeland terugkeerde. In der resolutiven der vroedschap is van een bezoek in 1586 hiets te vinden, over dat in 1587 komt een drietal aanteekeningen voor, De thesauriers-rekeningen van beide jaren ontbreken, maar wel zijn uit dien tijd voorhanden eenige door den stads-secretaris LUBBRANT JACOBSZ. COREN keurig geschreven specificatiën van buitengewone uitgaven, uit de door hem gecollecteerde gelden der verpondingen voldaan, Eene daarvan betreft de bezoeken van LEICESTER in bei laatst van October 1587, van ADOLF VAN NIEUWENAAR, graaf van Meurs, wel-licht even te voren, en van de Prinses van Oranje op haar doortocht van Mede mblik naar Haarlem in de maand November; en met de daarbij behoorende voldane rekeningen leert zij ons vele bijzonderheden kennen. De toenmalige burgemeesteren zijn gewis ten volle bekend geweest met de zeergespannen verhouding tusschen den, op zijn gezag naijverigen en tot handhaving daarvan geen middel ontzienden, Landvoogd en de Staten; maar evenals kort te voren te Amsterdam geschied was, wilde men niet te kort doen aan de eer. Zijn rang en de Koningin, die heute erhoben der Nederlanden gezonden haben, tote-komende. Moeite noch geld werd danook ontzien, om het werdig te ontvangen en het vertoef te veraangenamen. Men zond een man te paard naar Medemblik om den tijd van aankomst te vernemen, en zorgde in de eerste plaats voor logement van den hoogen gast en zijn gevolg. Daartoe werd gekozen het benoorden de Groote kerk staande Hogehuis, eene aaneenschakeling van gebouwen met een voorplein, dat door een muur van den openharen weg gescheiden was. Het behoorde toen ter tijde an MAERTEN MEESTERS of MEVSTERS, die het vermoedelijk gekocht had uit de met schuld bezwaarde nalatenschap van DIRK VAN TEYLINGEN, overleden in 1577, dien wij bij BOOMKAMP in 1572 genoemd vinden als rentmeester over het graaf-schap Egmond en rentmeester-particulier voor het kwartier. van West-Friesland. De localen werden schoon-, tafels, bedsteden en andere dingen gereed gemaakt, tafels, banken, bedden, turf, kaarsen enz. aangevoerd, van 2 lakenkoopers wollen lakenen, van andere burgers lijnwaad geleend, voor zoover MEESTERS aan glas en tin te kort kwam groote en kleine roemers en bierglazen gekocht, en van 4 tinnegieters schotels, borden, kroezen En zamen tot een gewicht 1348 ponden, DE GRAAF VAN LEICESTER TE ALKMAAR. 177 gehurd. Voor spijs en drank werd ook rijkelijk gezorgd, zoodat het niet aan allerlei soorten van vleesch, wild, gevogelte, boter, brood, fijn gebak, suikergoed, specerijen, fruit, wijn en bier zou ontbreken. Het geschut werd naar de wallen gevoerd, om den graaf bij zijn komst en vertrek te begroeten; een wacht in dienst gesteld van 36 man tegen een dag-loon van 4 stuivers; een paneel voor het stadshuis aangebracht, waarop VICTOR STAES een opschrift, 3 wapenen met 3 vergulde kronen en 12 rozen schilderde; een tooneel op het voorplein van het Hoogehuis opgeslagen voor het vertoonen van een „spel van zinnen” door de „gemeene cameristen van rethorica;’ het viertal schuttervaandels versteld, met rozen benaaid en door STAES elk met 2 vergulde kronen en 2 rozen beschilderd. Voorts werden maatregelen genomen om ook op het stadshuis een eeremaaltijd aan te richten; het werd inwendig gewit en geboend, en voor alles het noodige besteld, zooals aan FRANÇOIS MENTON het schilderen van 67 vanen en schilden, om op de pasteien te zetten en tot andere dingen te gebruiken, | LEICESTER met zijne edellieden en dienaren kwam herwaarts, begeleid door schutterij van Medemblik. Dit geleide werd in de beide Doelens Op brood, boter, kaas, visch en bier onthaald ten koste der gastreerende stad. Hoelang het hooge gezelschap alhier vertoefde is ons niet bekend; 24 man der wacht was 7 dagen, 6 acht dagen en 6 negen dagen in functie. Tot veraangenaming diende, behalve de rederijkersvertooning en de maaltijd ten stads-huize, ook een jachtpartij, vermoedelijk aan den duinkant, waar toen nog herten te vinden waren, en waarvoor 7 voerlieden met 8 wagens den graaf en zijn volk heen en weêr voerden. Wat de toerusting voor de vertooning betreft doen ons de rekeningen het volgende weten: WOUDER SWEERS, kastenmaker, het maken van het groote compartiment en de pilaar $25, arbeidsloon voor het oprichten en verzetten f 8 : 4. | CORNELIS BARTELMIESZ., slotenmaker, ijzeren haken, krammen, houvasten en pennen aan het nieuwe compartiment en de pilaren f 4:11. GRIET DIRCXDR., „schilster”, een fries, lang 30, breed 1% voet, grauw en zwart met een laurier [de kamer het groen laurier] in het midden; 3 kolommen met kapiteelen, marmer en grauw; 2 wapens van Alkmaar met Lauwer- | kransen, met goud gehoogd en de burgten van zilver; een roos van Engeland op zilveren grönd, met een leuw aan de een griffienen aan de andere zijde; 24 namen, „dienende tot die verthoningh ende het spell”; 2 rondassen „verlicht die tot het spell mede ghebruyct sijn." Na overleg met GHERRIT CLAESSEN en WOUTER SWEERSEN, die ordere eer een kroon meer dan een stuiver minder, gesteld op f 12. - Oud-Holland, 1903. 28 178 DE GRAAF VAN LEICESTER TE ALKMAAR. VICTOR STAES, schilder, de helft van het compartiment / 9. JAN VAN MALSSEN, schilder, de weder het wapen van den graaf met fijn goud f 4, het schild van Holland f 2, een pijler gekleurd 12 st, 2 masten gekleurd 15 st., een fries geschreven 15 st, een „die st. folye’’’ 12 st. te zamen f 17:14. Het is te betwijfelen of de vreemde gast iets van het ongetwijfel in het nederduitsch voorgedragene begrepen heeft, daar de jongen, dien hij als tolk bezigde (de concierge van het stadshuis PIETER MICHIELSZ. herbergde dezen) hem in dit geval moeilijk van dienst kon zijn. Maar de vroedschap was genoeg ingenomen met het geleverde, om den 18 December voor het leeren en spelen van de vertooning f 50 toe te wijzen, waarvoor CYPRIAEN HEYNDRICKS, JAN JANSZ., schoenmaker, en GERRIT JANSZ., lepelmaker, namens de medewerkenden witeerden. Vijftien schippers voorden ieder. met een schuit de bagage en ettelijke edellieden en dienaren van den graaf naar Amsterdam, 2 lieden ieder met een wagen zijn fourier en eenige edellieden naar Spaar Undam. Hij zelf vertrok ook in deze richtig, door onze schutters uitgeleid tot Beverwijk; dit laatste blijkt uit het den 24 November ter vroedschapsvergadering verhandelde, toen een verzoek van die plaats om haar te helpen dragen de onkosten van de komst der Alkmaarsche schutters aldaar, werd afgeslagen, op grond dat men hier voor die van Medemblik in de beurs getast had. Met een afreis over Beverwijk zijn niet overreen te brengen de schuitjes der nieuwsgierige landlieden. Toch mag de vermelde bijzonderheid niet verwandt worden. Of gold zij misschien een der bezoeken van Prins MAURITS in 1586, 87, 88 en 89? SCREVELIUS’ Harlemias schrijft, dat LEICESTER vórzün komst op April 1586 te Utrecht alle de steden van Noordholland heeft bezogen; misschien is zulks niet meer dan een haastige doortocht geweest, die on verplicht te berusten in BOOMKAMP’s dubbel bezoek. Maar wel opmerkelijk is het, dat VELIUS in zijn Chronijk van Hoorn op het jaar 1586 genoeg aan-dacht wijdt aan LEICESTER, maar geen woord aan diens komst aldaar in dat jaar en slechts van die in 1587 spreekt. Den 9 November 1587 besloot de vroedschap, „dat die oncosten bij burgemeesteren gedaen int verwellecomen ende vereeren van zijne Extie die grave van Leycester mitten aencleven van dien, als ter eeren van de stede gedaen bij de stede ende uyte innecomen van dien betaelt sullen werden.” Gaarne zouden wij wet En op hoeveel geld ’s graven bezoek de stad is te staan gekomen, maar dit is slechts ten deele en niet met juistheid mogelijk ; sommige rekeningen gelden alleen de ontvangst van LEICESTER, den graaf van De GrAAF VAN LEICESTER TE ALKMAAR. 179 Nieuwenaar of de Prinses van Oranje, maar andere die van 2 dezer personen, weder andere die van alle 3, zonder aanduiding wien deze en wien gene post betreft, zoodat eene nauwkeurige splitsing ondoenlijk is. Wij hebben getracht den inhoud der door den stads-secretaris voldane rekeningen te ontleden en zijn daardoor gekomen tot deze rangschikking : I. De graaf van Meurs, Vervoer naar Petten en van daar terug en van Alkmaar naar Haarlem, en en ander met 2 wagens f 18. Il. De graaf van Leycester. De boodschapper naar Medemblik f 3. Het vervoeren en bewaren van het geschut f 17:10, Het herstellen en versieren der schutter-vaandels f 21. De wacht f 54. Het onthaal der schutters van Medemblik f 117: 2: 7. De toerusting, het huisraad en de bediening van het logies (waaronder f 57: 10:8 voor 191% pond verloren geraakt tin) f 222: 19: 12. Levensmiddelen, vuur en licht voor het logies (waaronder f 293 voor brood) f 452: 5: 14. Het paneel voor het stadshuis f 21: 10. De maaltijd op het stadshuis f 176: 2, De vertooning met inbegrip der gratificatie f 126: 0. Stalling van ’s graven paarden in het Gulden Vlies f 18. Kostgeld voor den tolk f 3. . Idem van een bode met een brief van SONOY f 2. Transporten van personen en bagage met wagens en vaartuigen (12 van de laatsten waren met hunne schippers van wege den graaf „gearresteerd geweest’ — ter beschikking gehouden —) f 136. en i te zamen (waarbij f 32:17 voor verloren lijnwaad, door de burgers geleend) f 142: 5: 8. II. De Prinses van Oranje. Brood, boter, banket, pasteien, vruchten, bier enz, en vervoer met 6 wagens naar Haarlem f 61: 11. II en III. Brood, vleesch, tongen, hoenders, banket, taarten, pasteien, geleien, suikergoed f 416: 12 : 12. 23° 180 DE GRAAF VAN LEICESTER TE ALKMAAR. _L Il en Ill. 11} aam rijnsche wijn f 720. Aan den secretaris COREN toegelegd voor zijn gehouden administratie f 40. Vier apothekers, waaronder een AUGUSTIN VAN TEYLINGEN, hadden aan de feestelijkheden nog een voordeeltje door leverantiën tot een bedrag van f 260:9, waarvan f 17:12 voor fijn goud „verbesicht tot het bancket”, f 68 voor van Amsterdam gehaald banketwerk ; voorts fijne suiker, marsepijnen, „scorffde hooffden”, pruimen, rozijnen, krenten, amandelen, suikererwten, kweeen in gelei, peper, kappers, vuurzaad, olijven, brandewijn, oliën, rozenwater, cinnaber, loodwit, sapgroen en fijn machiot. Komen dergelijke artikelen in apotheken ons veemd, de gebezigde kleurmiddelen komen ons zeer bedenkelijk voor. De kruidenier JACQUES VAN MELLE leverde mede dergelijke vruchten en specerijen, waaronder wij ook nog noten, gember, nagelen, foelie, kaneel, laurier, geconfijte erwten en amandelen vonden. Men hield blijkbaar bij een hartigen dronk van sterk gekruide spijzen, dat men ook aan geleien geen kleur spijzen, da Arvoor aan JAN PIETERSZ. schilder, betaald, ten behoeve van den maaltijd op het stadshuis, voor welken — voegen wij dit hierbij — niet minder dan 63 pond handkaas werd geleverd. Wij spraken reeds van verloren geraakt tin en liinwaad; aan MAERTEN MEYSTERSZ, viel ook te vergoeden f 26 voor vermist en gebroken een zilveren lepel, kristallijn-, glas- en tinnewerk en andere voorwerpen, aan JELIS JACOBSZ, f 12 voor schade aan 6 geleende wollen lakens, Voor het dagloon van een timmerman vonden wij 12, van een werkman 8, van een werkvrouw 7, met genot van kost 4 en 4% stuiver gerekend, Een pauw en een kalkoensche hen golden samen f 8:10, een haas f 2:5, een zwaan f I, een kapoen f—:5:5 a f 1:10, een kwek 6, een hoen 3 a 8, een houtsnip 3 a 3%, een duif of een konijn 1% a 3 stuiver. Kalfs- vleesch gold 3%, were- en schapenvleesch 3k, runder- en pekelvieesch 2, ossenvet 3, boter 4 stuivers en kaas 7 oortjes (ongeveer 9 centen) per pond. Voor banket- suiker rekende men 24, voor fijne suiker 14, voor succade 20, voor waskaarsen 16 stuivers per pond, een toorts koste 15 stuivers. In Augustus 1586 is Alkmaar bezocht geworden door den „swager van de huysvrou van den grave van Leycester”, voor wiens vertering de stad betaalde aan den waard in het Moriaanshoofd f 107:15, aan een waard te Egmond aan Zee f 34:17, alsmede aan 2 waarden voor 12 soldaten, die hem van Medemblik begeleid hadden, samen f 15:6. JACOB STRUYS DOOR Dr. W. ZUIDEMA. AN zijn leven wij niets. Alle totons gekommen drukken van zijn, blijkens opdracht of lofdicht, na zijn dood verschenen; de oudste zijn van 1631; uiterlijk in ’t begin van dat jaar is hij dus gestorven; tevens blijkt er uit, dat hij jong en niet lang te voren is gestorven — dat is alles, En daar ik hem in de Amsterdamsche begraafboeken van 1621—31 vruchteloos heb gezocht, kan men vermoeden, dat hij niet te Amsterdam is gestorven. Omtrent zijn maagschap blijkt niets; zoodoende is ook volstrekt zon okkere, of hij aan den bekenden reisbeschrijver J. J. STRUIJS verwant was. Zijn spreuk was Jck wil en can niet; dat hij hiermede, behalve een uederigheidsbetooging, ook een zinspeling op zijn naam bedoelde, leert ons JAN ZOET, die op het woord Struis in zijn „Zaale van Oranje”*) aanteekent: „een „Oostindiaansche Voogel, zwaar van lijf doch klein van vleugelen, in voegen „dat hy zig van d’aarde tot in de luj niet kan opheffen, hoewel hy zulks Dikwils Deze was te Durgerdam geboren. Nu bleek mij bij onderzoek, met welwillende medewerking van den heer RIJKEN, gem.-secr. van Ransdorp, dat er geen doop-, trouw- of begraafboeken van Durgerdam bestaan, ouder dan de 18e eeuw,; dus van daar geen licht te hopen! 3) Uitstekenste Digt-kunstige werkken, Amst. 1675, bls. 177. 182 JACOB STRUYS. „poogt te doen. Derhalven deze Zinspreuk van hem afhangt: Ick will; maar kan niet.” Hij was, almede blijkens opdrachten en lofdichten, bevriend met KRUL, den Rodenburghiaan COLEVELT, en den mislukten Hooftiaan VAN ERP, BREDEROOS onhandigen vriend VELDEN, CORNELIS KEYSER, ons alleen bekend door zijn — niet naar méér smakend — klinkdicht op Styrus en Ariame, E. F. B. (wie is dat?), den eersamen jonghman ANTHONIS VAN DER HORST’); een schuilnaam-drager: „Humana vana;’®) en althans in 't laatst van zijn leven met iemand, die tegen deze allen kon opwegen — Dr. SAMUEL COSTER. Geen betrekking dus tot BREDEROO — die trouwens waarschijnlijk reeds dood was, toen hij begon te schrijven — HOOFT en zijn kring, RODENBURGH of VONDEL. Geen betrekking ook tot eenig regentengeslacht; en dit versterkt bet vermeeden, uit een plaats in zijn Romeo en Juliette rijzend, dat hij roomsch was; — maar dan een roomsche van het Roemer-Visscher-slag; ijver voor om ’t even welke Kerk of welk bijzonder leerstuk is nergens in zijn werken te ontdekken. In elk geval mag men er uit afleiden, dat hij een burgerjongen was. Van de klassieken wist hij dan ook eigenlijk niets, toen hij Albonus en Rostmunda schreef (zie aant. blz. 188); later is dit (onder invloed van COSTER?) anders geworden, blijkens de ontschaking van Proserpina en de zinspelingen in Styrus en Ariame. Zijn rechtstreeksche kennis beperkte zich echter, zoover blijkt, tot het 4°, 5e, ıo® en 14° boek van Ovidius Metamorphoses #); wat hij daarbuiten 1) Denkelijk dezelfde, wien VOSKUYL zijn Don Carel van Castilien opdroeg en die zich dankbar. toonde door een klinkdicht (Oud-Holland 1883, blz. 68.) %) Misschien VELDEN; immers zijn lijkdicht op S. eindigt: Syn sieltje rustij Voortaen met lust || in d’Heylighe Velden ;jj De vlugge Faem || Die sal sijn naem jj Onsterfflijk melden. 8) Opéne plaats weliswaar blijkt, dat de kerkelijke twist van zijn tijd hem niet beneden zijn aandacht scheen; maar de woorden zijn zóó onbepaald, dat men er even goed een aanval op de Arminianen als op de Gomaristen in zien kan; de menschen (zegt Vulcanus tot Pluto) .... klimmen op de sporten van een hooghe Leer *) Van 'tlogge Aerdenrijck na d’Hemel op en neer, Daer willen sy ’t voorschick ten nausten ondersoecken En snofl'en met de neus in d'Eeuwicheden Boecken, Sy willen het besluyt toecomend en 't gedaen Doorgronden uyt de ouw end’ verduysterde blaen, Ja eyscen rekeningh selfs van aller Goden Vader, Waerom hy dit, en dat, gescien laet, en niet quader Den een dan d’ander is, waerom hy d’een meer goet Sonder waerd of verdicnst dan d’anderen aen doet, En noemen selver hem een Beul vol wreed daden, Beletter van het goet, en werckheer van het quade, Alsof ghy Oom geen macht door uwe geesten hadt De levendighe klay te wysen ‘tslinc Xse padt. (Ontschaking v. Pros., re DI.) Dezelfde woordspeling als bij VONDEL: Haugtse aen uw rechte leer, Dat se rusten in den Heer. Een naam echter is nit Apuleius’ Metamorph.: Meroë in Styraus en Ariame. JACOB STRUYS. 183 vermeldt, als Hero, Medusa en derg., kende ieder die aan litteratuur deed; ook maakt hij een fout — Remnusia voor Rhamnusia — die bewijfelen, dat hij geen Grieksch kende en niet tehuis was in Catullus. Ja wij moeten betwijfelen of hij Latijn kende, daar hij niet alleen Pluto met Plutus verwart, maar hem in nom. Plutum noemt; en Zuropa en Leda als staande-rijmwoorden gebruikt, dus beklemtoont Europá en Ledá. En van de oude geschiedenis wist hij juist genoeg, om... Porsenna te verwarren met Scaevola: «+. Porsenna die / (wijl hy sijn moort sach bloen) Met onverschrocken moet, en aensicht o[n vertrocken Sijn vuyst afbranden / die’ ’t soo qualyck had doen locken. (Séyrus en Ariame, 5e DI.) Toch heeft hij niet met VAN MANDERS kalfje geploegd; want in diens Wileggingh op het 10° boek der Metam. ontbreekt juist bijna alles wat hij er uit vermeldt. Blijft over aan te nemen, dat hij zijn kennis, zoover ze ging, van Dr. COSTER had, of van zijn m. i. nog altijd eenigszins geheimzinnigen vriend VELDEN, wiens Veldzangen in den Amst. Pegasus niet alleen opgepropt zijn van mythologische geleerdheid, maar ook bewijzen, dat hij Latijn kende '); en die zich bovendien zeker geen Campanus zou hebben genoemd, ware hij geen geleerde van beroep geweest. | In de v66r of kort Na 1631 verschenen bedeckjes, die ik heb kunnen rädplegen, komen slechts twee stukjes van het voor, beide in Hollants Nachtel (1634); reeds hier te vermelden, omdat althans het tweeden eenig licht op zijn leven werpt. ROUW-LIEDIT (Aldaar blz. 252.) Stemme: O Schoonste Personagte. I. O Doot/ bitter en wreede Die niet aensiet hoogh ofte laegh te raken, Hoe comt gby mijn niet mede/ Trof met u Pijl als ghy mijn quaemt ontschaken Mijn Lief mijn Ziel] daer ick doorhiel/ Mijn vreughde en mijn lusten Want nu vol pijnen/ mijn leven moet verdwijnen vol onrusten. Princelijk Minnaers Jonghe Die hebt gebtrouw in suyver Min behagten Als mijn ziel is ontspronghe/ Soo wilt mijn lichaem na der aerde draghen/ En wilt met groen, en Lauwer-Hoen/ Mijn koude Leden cieren/ Om de liefd trouwe, die ick toe-draegh mijn Vrouwe so te vieren. 1) Er is o. a. een vertaling bij van de rei uit Sophokles’ Antigone, die de macht van Eroos bezingt; mogelijk een vertaling van een vertaling, maar dan toch van een Latijnsche. 184'JACOB STRUYS, Ik had moeite om mijn eigen oogen te gelooven toen ik hieronder las: Deuse Vrijer ’t pin is Dat sijn Lief niet sijn is, Doodt dese Trijn ls. Ick wil en kan niet. En gelof ook nu niet dat hij dit schrijvende, echt een liefje had, laat staan, echt een gestorven liefje betreurde. Of deinhoud is zuivere inbeelding, of het gedicht is voor een ander, die werkelijk zijn bruid door den dood had verloren, op verzeek of misschien bestelling gemacht; maar naturlik geleverd sonder 't onderschrift Niet onmogelijk hebben schaamte en wie, omdat hij had gedicht voor geld, den dichter, toen 't stuk naar de pers ging, het hondsche bijvoegsel ingegeven. De wensch in 't slotvers kan daarom wel oprecht zijn; hij had waarschijnlijk REINIER TELLE op deze wijze zien begraven; en was destijds zeker nog genoeg om er een diepen indruk van te krijgen. Daarentegen geloof ik, dat het tweede lied inderdaad zijn eigen toestandonder 't schrijven uitdrukt. De lezer oordeele zelf: (Zonder titel, a.o. biz. 320) Stemme: Als ick uyt wandelen gae. 1. Stervende leef ick ach/ wat konder swaerder zijn Ick ben nacht ende dach/ als in de helsche pijn/ Om dat ick sonder troost/ wanhopende mij vin Van min ghetrouwe/ doch eerst nu begonnen Min.1) ND Ick heb mijn zin gestelt op een de schoonste Männer (Die oyt de Son bescheen/ of nu de aerde draeght/ Wien ’k mijn niet waerdigh acht/ dit oorsaeckt mijn verdriet Ick moet haer missen/ en sonder haer leef ick niet. 3. Mijn hartje en gemoet/ en der/ helaes zijn gront Niet klagen aen me Vrouw/ maer dwingt de tongh en mont/ Wt vreese des onwaerts/ dan alleen mijn gesicht Dat graselt in de glans/ van mijnder zielen licht. 4. Waer door mijn ziele so gheparst wort tot mijn schoon Datevan haer blijvende/ ick sterve duysent doon/ O Rijckdom ick u vloeck/ want ghij sit het belet Van de rechte reyne liefd/ die Gode heeft geset. 5. Omdat ick heb geen schat noch aertsche heerschappÿ  en gemoet Moch haer spreken niet eens/ 't is wegh wat wil dees bloet. Deze regel is bedorven; doch ik weet hem niet te herstellen. JACOB STRUYS. 185 6. Daer ick nochtans God lof heb zinnen en verstant En ben een mensch zoo wel/ als de beste van ’t lant/ Het gelt en is geen deught/ of ick niet ben verrijckt Gods kunst soo wel uyt mij/ als uit een Keyser blickt. 7. Maer soo daerom u liefd’ een rijckaert komt met goet Onwetent/ in weld/ heel dartel opgevoedt/ Hij is u aengenaem/ niet om de liefde/ maer Om d’aerdsche rijckdom groot te brengen by elckaer. 8. Princesse vaert dan wel als täers niet wesen kan En dat ghij siet de schandt/ met trouwe liefde aen/,) Hanght soo de werelt an/ en vest u trouv op ’[t] Gout/ Siet dan hoe vredigh ghy u Echt te samen houdt. J. STRUYS// Amsterdamsche Juffertjen// Terent Com. 1, Scena 5, art. 4.//*) ’t Bedrogh bedrieght syn Bedrieger (Titelpl. zonder naam of monogram, voorstell. het slottooneel) T Amstelredam// voor GERRIT JANSZ. (enz.) Anno CIIIICXXXII. kl. 4e. Ik houd dit voor zijn eersteling. Albonus en Rosimonda is wel twee jaar vroeger gedrukt; maar ook toen was hij blijkens de opdracht reeds dood ; voor de tijdsorde van ’t schrijven bewijst dit dus niets. De kinderlijke tooneelaanwij-zingen doen vermoeden, dat hij nog niets met het tooneel had te doen gehad; bet ontbreken van opdracht en lofdichten, dat hij nog in 't geheel geen letter-kundige vrienden bezat. Het stuk is blijkbaar geschreven onder invloed van RODENBURGH. Van Romeo en Juliette laat zich in dit opzicht slechts zeggen: „als iemand er invloed op gehad heeft, was dat RODENBURGH of zijn leerling KRUL”; maar Styrus en Artame toont geestverwantschap met BREDEROO (Lucelle) in de stof, met KRUL en HOOFT — en invloed van SENECA — in de behandeling; Albonus en Rosimonda door liedje en kluchtig tusschenspel met BREDEROO, door bloedigheid en pseudo-klassieke geleerdheid met COSTER; de Ontschakinge van Proserpina eindelijk is geheel in den geest van diens Jtys en Polyxena, Er heeft dus een om Mekeer in de richtig van onzen dichter plaats gegrepen. Nu is Styrus en Ariame in den 3° drk (de 1° en 2e zijn nergens te vinden), na zijn dood, door den. uitgever opgedragen aan COSTER; dit zou zeker niet gebeurd zijn, ware hij in onmin met deze gestorven, Wij moeten dus aannemen, dat hij erst Eglantier-rancxken is geweest en later Academist, niet omgekeerd. En dan staat ons uit het aangegeven onderling verschil zijner stukken, tevens overwegende. Bedeld moet zijn: Andria, Act. IV, Sc. V; maar daar is niets te vinden dat op deze woorden gelijkt. Oud- Holland, 1903. 24 JACOB STRUYS. Dat Styrus en Ariame in 1634 voor de derde maal gedrukt is en dus zeker wel tien jaar vroeger geschreven, terwijl de schrijver in 1631 nog niet lang dood was, zoodat dit niet zijn laatste werk zal zijn geweest — de bovenaangenomen volgorde tevens als tijdsorde af te leiden, behoudens dat À. en F. blijkens de voorrede nà St, en A. is geschreven. Dit Amst. Fuffertjen nu gelijkt op RODENBURGS Mellibea, Sigismund en Manuella, Mays-Spel en vooral Batavierse Vryage-spel. De hoofdpersoon Sirenus heft denzelfden aard als Polotheus en wordt zelfs met dezelfde woorden „een beveynst Jongelingh’’ aangeduid. Zijn knecht heet Schijn-schoon, een der sinne-kens, die Polotheus in ’t kwade stijven, Schijn-deught. Deze Sirenus nu maakt uit jidelheid zeven Amsterdamsche schoonen (van wie drie in ’t stuk optreden) het hot; en lacht haar achter haar rug terdege uit.... in ’t gezelschap van een Brabant-sche „lichte vrouwe Maria die eerlijck van naem maer oneerlijck van daed was, een Peste van alle eerlijcke Macht van dezen tegen haar op, terwijl Lucretia door hem Sirenus bekobeord, Rodrigo afwijst; en Laurentia uit gelijke oorzaak ongevoelig blijft zelfs voor een poging tot zelfmo Ord, door den vruchteloos smachtenden Drekans in haar bijzijn geplegg. Antonia's vader sport haar aan Sirenus te nemen, om dat hij geld heeft. Doch haar hardop droomen, door Lucretia, en Laurentia beluisterd, en daaruit volgend gesprek der juffers, brengen zijne dubbelhartigheid an ’t licht en haar tot samenzweren. Laurentia laat hem weten, dat zij hem ’s avonds, alleen, in haar kamer wil ontvangen; daar gekomen, wordt hij in den waan gebracht dat de bedoeling is: ook in haar bed; begint zich te ontkleed de straat op. De geslachtsnamen de la Payre, door Sirenus, en du Boys, door Laurentia gevoerd, bevestigen wat deze inhoud reeds doet vermoeden: dat het stuk gebouwd is op een Fransche novelle, die ik echter niet heb kunnen vinden. Opmerkelijk is nog een gesprek tusschen Sirenus en Maria over den aard der Amsterdamsche jufferschap: Sir. U brabandsche geslacht dat kan mijn [sic] meer vermaken Want ’t leeft met heur wat dat met handen zij aenraken Antwerpen geeft voorwaer veel schoone dochters uyt. Daer treckt ‘t hart beter na; doch waeruyt dat dit spruyt En weet ick selver niet; dan dit kan ick bemercken. Dat sy aerdiger zijn om liefd in ons te wercken: 1) Spurio en Rodrigo zijn al fraaie namen voor Amsterdammers, maar Drekans is toch nog fraaier ® - JACOB STRUYS. 187 Want hoofs en kluchtigh is dat over soete goet/ Dat het een huyv’ringh maeckt in ’t jeughdeljcke bloet Dit Amsterdamse goet is lomp/ plomp en onserdigh. En achten voor een Prins haer selven schier te waerdigh. Ghy sult een uur of two by haer te spreken staen. Eer datter sal een woord haer uyt de monde gaen: 'Tis al maer jae en neen sy weten niet te seggen. Die met heur spreken will die dient te werck te leggen: Sijn sin -en sijn verstant in alles wat hy praet: En sooje yets wat secht so wort Juffrou licht quaet En sooje yets wat secht so wort juffrou licht quaet En sooje haer versteurt (o mijn) so is 't verkurven. Want in een maent sult ghy met heur niet spreken durven. Daers gheen aerdigheyt in dit volk dat is te dom. Sy sien al dickwils suur en weten niet waerom, Doch nu beginnen sij een weynich oock te leeren. Vermits sy daeghlycks veel met Brabanders verkeeren. Da er kommt het haer van daen, Onder al 't Jufferschap niet een beleefde quam: 'r Is al nou laet me gaen, je hebt hier niet verloren. En om een kleine saeck sullen sy haer verstoren. En isser een die wel beleeftheyt wat verbiet. Die sal seggen: neen vaer, dat gat en boor je niet. Van haer spreck-woorden souden vele menschen grouwe 3) Voor mijn ick bender een dier gantselijk niet afhouwe. De Wetterse die zijnriendlijcker van gelaet. En worden om een leur zoo lichtelijck niet quaet: Want sy zijn vroolycker en aerdiger van wesen. En worden in mijn sin voor dit gespuys gepresen. Te Dellef zijnse in haer aensicht vrij wat schoon: Maer ick segh 'tgeen ick zeg/ Antwerpen spant de kroon. Den Haech die mach mee deur/ alleen omdat daer ’t Hot is/ En dat dat volckje daer vry wat van lichter stof is. Maria stemt hiermeê in en zingt ook nog den lof der.... Engelsche, Fransche en Italiaensche joffers: Ons Amsterdamsche adel en komt da er gants niet by. 8) Dit alles in den mond van een Don Juan en een lichtekooi gelegd, is natuurlijk door den dichter spottend bedeld. Ook hem beheerschte dus 't algemeen Amsterdamsche (maar daarom niet minder onbillijke en ondankbare) vooroordeel tegen de Brabanders; doch wij mogen hem den lof niet onthouden, dat niemand het minder grof of plomp heeft geuit, dan hij hier doet. 1) Thans germanisme, maar zie OUDEMANS op derven, 3; VERWijs en VERDAM op dorven, 2. 3) Dit is nog niet de slechtste alexandrijn in dit stuk. Met een maatfout hebben we in bovenstaand 28 reeds vele gezien, ®) Ditmaal een lettergreep te veel! En währ heeft STRUYS dien Amsterdamschen ade/ gezien? 24° 188 JACOBSTRUYS. 