Werken uitgegeven door de Faculteit van de Letteren en Wijsbegeerte
Zelfs in zijn afzonderlijke beoordeeling der ten onrechte van elkaar gescheiden stukken begaat Schwan, volgens ons, een misslag. Want wij houden staande dat het parallelisme alleen, wel kan wijzen op Euphuistischen invloed. Noch Lyly, noch de andere schrijvers zijner school hebben deze rhetorische figurative uitgevonden ; maar zij hebben er een overdreven gebruik van gemaakt, en daar bestaat hunne eigenaardigheid op dit punt. Parallelisme tusschen two of drie zinnen, zal men wel hier en daar bij alle mogelijke schrijvers vinden ; maar ontmoet men, als in de door Schwan verworpen woorden van Don John, een lange reeks parallele zinnen ; of komt men ze in een samenhang herhaalde malen en met kleine tusschenruimten tegen ; of is het parallelieme niet eenvoudig, maar ingewikkeld, dat iste zeggen : voor elk zindeel volgehouden, zooals het eveneens met Don John's woorden het geval is ; dan heeft men met geraffineerd parallelisme, met Euphuistischen invloed te doen. Let dergelijks zouden wij voor ieder der andere syntact. Leine kenmerken van het Euphuisme kunnen zeggen. Kortom, het schijnt ons boven allen twijfel verheven dat een stijl wel een erkenbaren invloed kan doen gelden, zonder daarom, onder uitsluiting van alle verzwakking. wijziging of weglating van sommige zijner elementen, in zijn geheel te wor- den opgenomen. Wanneer wij dus in Shakespeare’s werken een element van Lyly’s stijl aantreffen — en wij herhalen dat wij daarbij steeds in het oog houden wat Lyly’s en wat een ander's of eenieder’s eigendom is — dan zullen wij de plaats niet voor zuiver Euphuisme uitroepen, maar wij zullen ze aanzien als Euphuistisch gekleurd, als zijnde geschreven, bewust of on- bewust, naar het voorbeeld van Lyly en zijne medeeuphuisten. Van een anderen kant zijn de elementen van het Euphuisme zoo eigenaardig, en vooral zijn evenwichtssysteem, zoo in het oog springend, dat men ze, waar zij zich vertoonen, dade-lijk herkent. Alleen de eenvoudige alliteratie biedt te dien anzien eenige moeilijkheid : wij hebben immers gezien dat zij eveneens van het Italianisme deel uitmaakt. Ook is geïsoleerde alliteratie niet noodzakelijk een bewijs van Lyly’s invoed ; iets anders is het echter wanneer in den zelfden samen hang nog andere kenmerken van onzen stijl te bespeuren zijn. Zooveel voor de zuiver syntactische, voor de hoofdzakelijke zijde van het Euphuisme. Wat nu de andere zijde betreft, zoo laten wij de vergelijkingen aan de Oudheid ontleend buiten rekening, om on alleen bezig te houden met de « exempla » uit fabelachtige eigenschappen van dieren, planten en steenen getrokken : de eersten zijn gemeengoed der Renaissance; de laatsten alleen zijn voor het Euphuisme bepaald specifiek. Aldus hebben wij, Voor het opsporen van het Euphuisme, onzen maatstaf vastgesteld. Is het nog noodig het zelfde voor de andere geaffecherde stijlen te doen? Wij denken het niet. Immers is het geen wij over Euphuisme gezegd hebben in hoofdzaak ook opde andere schrijftranten toepasselijk. Daarbij is er alleen dit verschil op te merken, dat bijna alle elementen van het Euphuisme ook in de naturlikke taal kunnen vórkomen en dat de affectatie daar alleen in het veelvuldig aanwenden der besproken figuren bestaat. Terwijl ieder element der overrige stijlen op zich zelf een affectatie is, hetgeen alle verwarring met de gewone taal onmogelijk maakt. Kunnen daartoe alleen aanleiding geven: de repetitie en de antime-tabole van Sidney, die ook in den eenvoudigsten stijl worden ontmoet: bij deze rhetorische figuren is het dus de kwantiteit en niet de kwaliteit die moet beslissen. § 3. TOEPASSING OF SHAKESPEARE. Hebben wij aldus den echten maatstaf bepaald die bij onsonderzoek dient gebruikt te worden, en vragen wij ons af: Is het Euphuisme in Shakespeare's w. Erken vertegenwörde, dan denken wij zonder aarzelen te mogen antwörde: JA. Het schijnt ons, bij voorbeld, onmogelijk in de beroemde toespraak van Brutus den Euphuistischen zinbouw te loo-chenen. Brutus, — Romans, countrymen, and lovers! hear me for my cause, and be silent, that you may hear: believe me for mine honour, and have respect to mine honour that you may believe: censure me in your wisdom, and awake your senses, that you may the better judge. If there be any in this assembly, any dear friend of Caesar's, to him I say, that Brutus’ love to Caesar was no less than his. If then that friend demand why Brutus rose against Caesar, this is my answer: — Not that I loved Caesar less, but that I loved Rome more. Had you rather Caesar were living and die all slaves, than that Caesar were dead, to live all free men? As Caesar loved me, I weep for him; as he was fortunate, I rejoice at it; as he was valiant I honour him: but as he was ambitious, I slew him. There is tears for his love; joy for his fortune; honour for his valour; and death for his ambition. Who is here so base, that would be a bondman? If any, speak; for him have I offended. Who is here so rude that would not be a Roman? If any, speak; for him have I offended. Who is here so vile that will not love his country? If any, speak; for him have I offended. I pause for a reply. All. — None, Brutus, none. Bru.— Then none have I offended. I have done no more to Caesar than you shall do to Brutus. The question of his death is enrolled in the Capitol; his glory not extenuated, wherein he was worthy, nor his offenses enforced, for which he suffered death. Julius Caesar, III, 2, 121, Wij halen steeds de «Globe edition » van Shakespeare aan, Bedrijf, tooncel en regel of vers worden door de cijfers achter den titel van het stuk aangeduid. Wij heben hier te gelijker tijd Lyly’s antithese en zijn parallelisme ; zelfs vertoonen bovendien de woorden « As Caesar loved me en zeer merkwaardig voorbeeld van kli- max, een van Lyly's geliefkoosde figuren. Zeker komen er in de aangehaalde passage oneuphuistische zinnen vór; wij hebben die opzettelijk niet weggelaten, om te toonen hoe een samenhang over het algemeen Euphuistisch gekleurd mag heeten, zonder daarom in ieder afzonderlijk gedeelte, aan den besproken zinbouw onderworpen te zijn. De Euphuistische antithese komt nog vóor in de volgende uttreksels : Portia.... — I can easier teach twenty what were good to be done, than be one of the twenty to follow mine own teaching. The brain may devise laws for the blood, but a hot temper leaps o’er a cold decree : such a hare is madness the youth, to skip oer the meshes of good counsel the cripple.... I may neither choose whom I would nor refuse whom I dislike; so Is the will of a living daughter curbed by the will of a dead father? Is it not hard, Nerissa, that I cannot choose one nor refuse none? The Merchant of Venice, I, 2, 16. Rosalind. — With a priest that lacks Latin and a rich man that has not the gout, for the one sleeps easily because he cannot study. Add the other lives merrily because he feels no pain, the one lacking the burden of lean and wasteful learning, the other knowing no burden of heavy tedious penury. As you like it, III, 2, 337. Duke —..... and it is as dangerous to be aged in any kind of course, as it is virtuous to be constant in any undertaking. There is a truth enough to make societies secure; but security enough to make fellowships accurate. Measure for Measure, III, 2, 237. Ziehier nu twee voorbeelden van lang volgehouden parallelisme : Nathaniel. —..... your reasons at dinner have been sharp and sententious, pleasant without scurrility, witty without affectation, audacious without impudence, learned without opinion and strange without heresy. Love's Labour's Lost, V, 1,2. Speed, uit de « Two Gentlemen » antwoordt als volgt op de vraag zijns meesters : « waaraan erkent gij dat ik verliefd ben? » Marry sir, by these special marks : first, you have learned, like Sir Proteus, to wreathe your arms, like a malecontent; to relish a love-song, like a robin-redbreast; to walk alone, like one that hath the pestilence; to sigh like a school-boy that hath lost his A. B. C.; to weep like a young wench that hath buried her grand-dam; to fast like one that takes diet; to watch like one that fears robbing; to speak puling like a beggar at Hallowmas. You were wont, when you laughed, to crow like a cock; when you walked, to walk like one of the lions; when you fasted it was presently after dinner; when you looked Sandy, it was for want of money; and now you are metamorphosed with a mistress, that, when I look on you, I can hardly think you my master. The two Gentlemen of Verona, II, 1, 16. Parallelisme, alliteratie en wellicht ook onechte rijm zijn te vinden in de volgende woorden van Cressida : [Pandarus. — You are such a woman! one knows not what ward you lie.] Cressida. Upon my back, to defend my belly; upon my wit to defend my wiles; upon my secrecy to defend my honesty; my mask to defend my beauty; and you, to defend all these. Troilus and Cressida, I, 2, 284. Wij laten hier nog eenige voorbeelden van Euphuistischm gekleurd proza volgen : The remembrance of her father never approaches her heart but the tyranny of her sorrows takes all livelihood from her cheek. Alls well that ends well, 1, 1, 1, 56 They say miracles are past; and we have our philosophical persons to make modern and familiar things supernatural and causeless. Hence is it that we make trifles of terrors, ensconcing ourselves into seeming knowledge, when we should submit ourselves to an unknown fear. | Ibid, II, 3, 1. | But the comfort is you shall be called to no more payments, fear no more tavern-bills; which are often the sadness of parting, as the procuring of mirth; you came in faint for want of meat, depart reeling with too much drink; sorry that you have paid too much and sorry that you are paid too much... the brain the heavier for being too light, the purse too light being drawn of heaviness. Cymbeline, V, 4, 160. ..... For Bardolph, he is White-livered and red-faced; by the means whereof a faces it out, but fights not. For Pistol, he hath a killing tongue and a quiet sword; by the means whereof a breaks words and keeps whole weapons. King Henry VIII, III, 2, 32 Het sprecht van zelf dat het Euphuisme bij uitnemend heid een prozestijl is; de moeielijkheden van zijn ingewik kelden bouw met die van rijm en maat te paren zou de ingeving des schrijvers zoodanig aan banden leggen, dat zijn werk zeker in een vormknutselarij zou ontaarden. Ook kan er van een sanzienlijken invloed van Lyly’s stijl alleen in het proza sprake nin Dat hij echter niet geheel en al met het vers onvereenig- baar is, toonen de volgende twee voorbeelden, overigens nage- noeg de eenige die wij bij Shakespeare gevonden hebben : Let's carve him as a dish fit for the gods, Not hew him as a carcass fit for hounds. Julius Caesar, II, 1, 173. Ah ha! my lord, this prince is not an Edward : He is not lolling on a lewd day-bed But on his knees at meditation; Not dallying with a brace of courtezans, But medidating with two deep divines; Not sleeping, to engross his idle body, But praying, to enrich his watchful soul. King Richard III, III, 7, 71. What wij even over de verhouding van het vers tot het Euphuisme zegden geldt natuurlijk alleen voor de synt Achte bestanddeelen van dien stijl. Niets beteinde inderdaad Shakespeare zoowel in vers als in proza vergelijkingen uit Lyly’s onnatuurlijke natuurlijke historie » over te nemen. Daar wij over dit onderwerp in het volgend hoofdstuk breedvoerig handelen en aldaar een volledige lijst dier zonder-linge stilsierraden geven, houden ‘wij ons’ tevreden met er eenige neer te schrijven : Sweet are the uses of adversity Which, like the toad, ugly and venomenous Wears yet a precious jewel in his head. : As gou like it, II, 1, 12. Se... Gloucester's show Beguiles him as the mournful crocodile With sorrow snares relenting passengers. King Henry VI, III, 1, 225. What, art thou, like the adder, waxen deaf? Ibid. WI, 2, 76. Shrieks like mandrakes' torn out of the earth That living mortals, hearing them, run mad. Romeo and Juliet, IV, 3, 47. Some say that ravens foster forlorn children The whilst their own birds famish in their nests. Titus Andronicus, II, 3, 153. De hierboven medegede uitreksels uitreksels uitreksels uitreksels genoeg te zijn om te bewijzen dat er op de opinie van D" Schwan en anderen veel af te dingen valt, en dat er in de werken van den grooten dichter, zoowel wat zijnbouw als wat fabelachtige vergelijkingen betreft, wel degelijk sporen van Euphuisme te ontdekken zijn. Dat zij zelfs zeer talrijk zijn zouden wij gemakkelijk door een massa aanhalingen kunnen bewijzen; daar deze echter later den lezer noodzakelijk onder oogen zullen komen, denken wij ons vooralsnog, tot vermijden van nuttelooze herhalingen, tot de vooraande te mogen bepalen. Watnudeanderezest Iende eenwsche affectatieën aangaat : het is sinds Jang door ieder deskundige aangenomen dat hun invloed Shakespeare zoowel als zijn tijdgenoten heeft aan- getast. Een bewijsvoering zooals de toestand der algemeene meening het voor Lyly’s stijl vergde, zou dus in dit geval overbodig zijn. Maar ware dit niet zoo, dan zouden de talrijke uittreksels die wij in een der volgende hoofdstukken zullen mededeelen afdoende zijn om allen twijfel te dien aanzien onmogelijk te maken. Nu blijft ons echter nog het voornaamste gedeelte van ons onderwerp te behandelen. Zeer natuurlijk dringen zich namelijk de vragen op : Tot hoeverre gaat de invloed van de verschillende stijlaffectatieën op Shakespeare? Moeten wij hem een onbewust navolgen of een bewust aanwenden toeschrijven? In het laatste geval, met welk doel ? Waarop wij zoo nauwkeurig mogelijk zullen pogen te antwoorden. Daar nu Shakespeare’s houding tegenover Lyly’s fabel- achtige natuurwetenschap merkelijk verschilt van die welke hj tegenover de overige bestanddeelen van het Euphuisme en tegenover de andere stijlen, aanneemt, zoo zullen wij deze tijde onzer vraag afzonderlijk beschouwen. HOOFDSTUK III. ONNATUURLIJKE NATUURLIJKE HISTORIE BIJ SHAKESPEARE. § 1. EEN WOORD OVER HAREN OORSPRONG. Dat de fabelachtige wetenschap door Lyly zoo rijkelijk aangewend bij Guevara niet gevonden wordt, en dat zij eerst in Engeland een element van het Euphuisme geworden is, zagen wij vroeger. Wie ze echter invoerde is ons niet duide- lijk Volgens Landmann, die overigens dit gedeelte van zijn onderwerp aan geen bijzonder onderzoek heeft onderworpen, zou het Lyly zijn. Maar hij zelf haalt in zijn proefschrift !) eenige regels aan uit Pettie's Pallace of Pleasure *), een Euphuistisch werk dat in 1576, twee jaren vóór Euphues, verscheen, en waarin wij de volgende, door al de Euphuisten zeer gebruikte vergelijking aantreffen : As the hearbe Camomile, the more it is trodden downe, the more it spreadeth abroade..... 3). Dergelijke toespelingen op dieren, planten en steenen 1) Blz. 75. 2) Zie bibliogr. op Pettie. 3) Uitg. 1576. (Nr 705 der Malone-verzameling op de Bibliotheca Bodleiana.) Fol. 11 (of C 2) verso. 55 hebben wij nog elders in het boek ontmoet !). De onzekerheid over de chronologie van Lyly's dramatische werken — waaruit Pettie kan geput hebben — belet ons echter dit feit als bewijs tegen Landmann’s beweering te gebruiken. Evening als wij de beslissing dezer vraag ondernemen, zullen wij ons aan een andere wagen, die, even belankrijk voor de geschiedenis van het Euphuisme zelf, voor onder- werp van minder gewicht is, te weten : onder welken in- vloed drongen die zonderlinge figuren in het Euphuisme? Landmann deelt de tot hiertoe algemeen aangenomen meening dat zij aan Plinius onleend werden ; Lauchert?) wil naast Plinius ook den Physiologus als bron doen aannemen, en wijst op verschillende eigenschappen, door Euphuisten aan een of ander wezen toegeschreven, die, volgens hem, in Plinius niet, maar in den Physiologus wel te vinden zijn. Landmann en Lauchert maken beiden de opmerking dat zulke vergelijkin- gen ook wel vór het ontstaan van het Euphuisme werden aangewend ; wij zouden kunnen bijzonder dat vele tot op onzen dag in zwang zijn gebleven. Maar het is in allen gevalle zeker dat zij door toedoen van de Euphuisten bijzonder in de mode kwamen, blijkens de omstandigheid dat diegenen onder Lyly's tijdgenoten, die Euphuisme aanvallen, hem en zijns gelijken vooral, die affectatie ten laste leggen. Al wie den moed heeft Lyly’s book door te lezen zal zich van het gegronde dezer beschuldigt kunnen overtuigen. § 2, OVERZICHT VAN SHAKESPEARE'S FABELACHTIGE NATUURGESCHIEDENIS. Shakespeare, die in de Euphuistische letterkunde, voor-namelijk in Lyly, Greene en Lodge zeer belezen was, die zelfs Euphuistische novellen tot grondslag van twee zijner tooneelspelen maakte, moest natuurlijk door deze massa eigenaardige. fol. 2 verso; 4 v.: 16; 343 82, v.3 84, v. In zijn reeds geciteerd artikel der Eng. Stud. XIV, 2 blz. 188 en vig, 3) Zie de aanvallen van Sidney, Harvey en Nash bij Landmana, Der Euph. blz. 89, 90, 91 en 93. 56. vergelijkingen getroffen worden. Het is dus niet meer dan natuurlijk dat vele der bedelde « exempla » in zijn geheu- gen geprent bleven en hem dan later onwillekeurig onder de pen kwamen. In zijn belangwekkend artikel deelt Lauchert eenige treffende voorbeelden van Shakespeare’s onnatuur- lijke natuurlijke historie » mede ; wij laten hier een nagenoeg volledige opgave volgen van al de plaatsen waarin de dichter zich in deze valsche wetenschap bedreven toont, en wij rang- schikken ze onder de namen der wezens waarop gezinspeelt wordt!). ADDER. Van dit dier wordt verteld dat het zich, om an de bezweringen van den toovenaar te ontsnappen, de ooren toestopt : van daar dat Shakespeare op de doofheid van den adder zinspeelt : In so profound abysm I throw all care Of others’ voices, that my adder's sense To critic and to flatterer stopped are. Sonnet 112, vers 9. es... for pleasure and revenge Have ears more deaf than adders to the voice Of any true decision. Troilus and Cressida, II, 2, 172. What, art thou like the adder, waxen deaf? King Henry VIN, 111, 2, 76. Zoo ook in Lodge's Rosalynd, blz. 48 * All adder like I stop mine ears, fond swain. O het bijgeloof dat de adder zich met zijn moedet's- vleesch voedt, en bij zijn geboorte haar lijf openbijt, dacht de dichter waarschijnlijk toen hij de volgende verzen schreef : Civil dissension is a viperous worm That gnaws the bowels of the commonwealth. King Henry VII, MI, I, 72. Das Pericles en Timon of Athens slechts gedeeltelijk he werk yan den dichter zijn, en het ons niet uitgemaakt schijnt waar Shakspeare's hand wel, en waar zij niet te herkennen is, zoo laten wij dezes twee drama's in al onze beschouwingen buiten rekening. 2) Uitg. Morley in Cassell's National Library. 57: Vg. Euphues, blz. 215 : I should with the viper loose my blood with mine own brood. en blz. 417 : But it falleth out with those that being constant and yet full of babble, as it doth with the serpent Jaculus and the viper, who burst with their own brood, as these are torn with their own tongues. ALRIN. Aangaande die plant bestaat de zonderlinge overlevering dat wie haar uit de aarde rukt, door den jam- merlijken kreet dien zij slaakt wordt gedood of met zinneloos- heid geslagen : Would curses kill, as doth the mandrake’s groan... King Henry VIT, III, 2, 310. -.. shrieks like mandrakes' torn out of the earth That living mortals, hearing them, run mad. Romeo and Juliet, IV, 3, 47. Basilisk. Een slangvormig dier, even fabelachtig als de doodende macht zijner oogen. Shakespeare noemt het nu eens basilisk, dan weer cockatrice }), ... Your eyes, which hitherto have borne in them Against the French, that met them in their bent, The fatal balls of murdering basilisks : The venom of such looks, we fairly hope Have lost their quality. King Henry V, V, 2, 15. Look not upon me, for thine eyes are wounding : Yet do not go away : — come, basilisk, And kill the innocent gazer with thy sight. King Henry VI, Ill, 2, 51. ... Poison be their drink! Their chiefest prospect murdering basilisks. King Henry VII, Ill, 2, 324. I'll slay more gazers than the basilisk. King Henry VII, Ill, 2, 187. ... Make me not sighted like the basilisk: I -have looked on thousands, who have sped the better By my regard, but killed none so. The Winters' Tale, I, 2, 388. It is a basilisk unto mine eye, Kills me to look on it. Cymbeline, II, 4, 107. Gloucester. Thine eyes, sweet lady, have infected mine. Anne, Would they were basilisks, to strike thee dead. King Richard III, 1, 2, 150. Here with a cockatrice’s dead-killing eye He rouseth up himself, and makes a pause. Lucrece, vers 540. Ve. Euphues and his England, blz. 363: ... the Basilisk, whose eyes procure delight to the looker at the first glym, and death at the second glance. En thid. blz. 409: We shunne... the sight of the Basilisk, for dread of death. BEER. De uitdrukking « ongelikte beer » is heden ten dage nog zeer bekend; minder is het de sage waarop zij berust. Volgens deze komt het dier ter wereld als een vorme- looze massa waaraan de moeder slechts later, door het te lekken, de gedaante van een beer geeft. Met deze bijzonder heid is Shakespeare vertrouwd : Why, love forswore me in my mother’s womb; And, for I should not deal in her soft laws, She did corrupt frail nature with some bribe To disproportion Me in every part; Like to a chaos, or an unlicked bear-whelp That carries no impression like the dam. King Henry VIUL, KI, 2, 161. Een andere eigenaardigheid van den beer bestaat hierira Dat men hem vangt door hem een spiegel vór te houden: For he loves to hear That unicorns may be betrayed with trees And dears with glasses..... Julius Caesar, II; 1, 203. BENEDICTENKRUID *), Een soort van distel dat voor een middel tegen de koorts en ook tegen de liefde doorging. Dit legt uit waarom, in Much ado, Margaret, wetend dat Bea- trice op Benedick verliefd is, op hare klacht dat zij ziék is, aldus antwoordt : Get you some of this distilled Carduus Benedictus and lay it to your heart : it is the only thing for a qualm. Waarop Beatrice, die de woordspeling wel begrijpt, met geveinsde verwondering uitroept : Benedictus | why Benedictus? you have some moral in this Benedictus, Much ado about nothing, III, 4, 73 Op deze medicale eigenschap der gezegende distel steunt de uitdrukking « a cooling card » die beteekent : alles wat tot een plotseling bedaren brengt ; daarop zinspeelt : There all is marr'd; there lies a cooling card. | 7 King Henry VII, V, 3, 83. In Lyly’s boek *) schrijft Euphues een vermaningsbrief aan zijn vriend Philautus; de woorden « a cooling Carde for Philautus and all fond lovers » waarmede Lyly dezen brief betitelt is eveneens een toespeling op de wonderbare deugden van den « Carduus benedictus ». Vg. ook Euphues and his England, blz. 319 : | Is thy cooling Carde of this propertie, to quench fyre in others, and to kindle flames in thee ? _ _t) Lat. Carduus benedictus ; Fr. chardon béni; Duitsch Heil- distel; Mod. Eng. blessed thistle ; Nederl. Henedictenkruid, of geze- &tude distel of cardobenedictenkruid. 2) Blz. 106. EN BiLzENKRUDD !). Were such things here, as we do speak about Or have we eaten on the insane root That takes the reason prisoner? Macbeth, 1, 3, 83. Ter uitlegging van deze verzen haalt Delius zer terecht de volgende woorden aan uit « Batman. Uppon Bartholome de proprietatibus rerum» een werk dat Shakespeare gekend heeft : « Henbane is called Zinsana, mad, for the use thereof is perillous, for if it be eate ur dronke, ik breedeth madnesse or slow lykeness of sleepe. Therefore this hearbe is called commonly Mirilidium for it taketh away wit and reason ». DUNDERSTEEN. Dat er bij elken donderslag een steen oarde valt, is een tot op onze dagen niet verdwenen bijgeloof. Daarop zinspelen de volgende extracten : For my part, I have walked about the streets, Submitting me unto the perilous night; And, thus unbraced, Casca, as you see, Have barred my bosom to the thunder-sione. Julius Caesar, I, 3, 46. Are there no stones in heaven But what serve for the thunder? Othello, V, 2, 234. Guiderius. Fear no more the lightning-flash. Arviragus. Nor the all-dreaded thunderstone. Cymbeline, IV, 2, 270. Vg. ook Euphues blz. 45 : The bird Taurus hath a great voyage, but a small body; the thunder a great clap, yet but a little stone. EENHOORN. Onder andere overleveringen stippen Wien opens dit fabelachtig dier de volgende aan: Wilhem een. Jager vangen, zoo hoeft hij zich slechts achter een boom te plaatsen: de eenhoorn heeft hem nauwelijks ontwaard of hy komt in blinde woede op hem aanloopen en blijft met zijn hoorn in den boom steken, zoodat men hem met alle gemak kan dooden: "See for he loves to hear That unicorns may be betrayed with trees." Julius Caesar, II, 1, 203. Fenks. De fabel van den uit zijn asschen herlevenden feniks wordt nog wel heden ten dage te pas gebracht, off- schoon zij reeds tot de verouderde gemeinplaatsen behoort. Ten tijde van Shakespeare moet zij echter, door toedoen der Euphuisten, een ongemeene popularité genoten hebben. Lyly's Euphues wemelt van vergelijkingen bij dien vogel, en het is ook op hem dat door Shakespeare het meest gezinspeld wordt : But from their ashes shall be reared A phoenix that shall make all France afeard. King Henry VII, IV, 7, 92, > My ashes, as the phoenix, may bring forth - À bird that will revenge upon you all. King Henry VIII, I, 4, 35. Nor shall this peace sleep with her; but as when The bird of wonder dies, the maiden phoenix Her ashes new create another heir As great in admiration as herself. King Henry VIII, V,5, 40. Devouring Time, blunt thou the lion’s paws And make the earth devour her own sweet brood; Pluck the keen teeth from the fierce tiger’s jaws And burn the long-liv'd phoenix in her blood.... Sonnet XIX, vers 4. De gewönnen om een persön feniks te noemen, die zich door een of andere zeldzame gave onderscheidt, berust op de overlevering, dat er slechts een feniks bestaat Die op éen boom, ergens in Arabië, nestelt. Deze eigenaardigheid vindt men in: In The Tempest; III, 3,21 wordt de eenhoorn alleen vermeld als zijnde fabelachtig, als niet bestaande. Zie voorbeelden onder feniks. Now I will believe That there are unicorns; that in Arabia There is one tree, the phoenix’ throne, one phoenix At this hour reigning there. The Tempest, 11, 3, 21. She calls me proud and that she could not love me Were man as rare as phenio. As you like it, TV, 3, 16. O Antony? O thou Arabian bird, Antony and Cleopatra, III, 2, 12. She is alone the Arabian bird Cymbeline, I, 6, 17. In de volgende verzen schijnt Shakespeare het dóns van den feniks voor bijzonder zacht te houden : Small show of man was yet upon his chin : His phoenix down began but to appear Like unshorn velvet, on that termless skin, Whose bare out-bragg'd the web it seemed to wear. A Lover's Complaint, vers 93. Zie ook Shakespeare’s gedicht « the Phoenix and the Turtle. Vg. Euphues and his England, blz. 312: As there is but one Phenix in the world, so is there but one tree in Arabia where-in she buyldeth. Haaepis. Aan dit volkomen argeloos diertje wordt een buitengewoon puntigen stekel toegedicht : ... Poison be their drink! Their softest touch as smart as lizards’ stings. King Henry VI, IV, 2, 324. 7 sers... to be avoided As venom toads or lizards' dreadful stings King Henry VI, II, 2, 137. KAMELEON. Op de vermeende eigenschap van den kame- leon, dat hij zich met (ucht voedt, hebben de volgende plaat- sen betrekking : - King. How fares our cousin Hamlet? Hamlet. Excellent, i King. Faith; of the chameleon's dish: I eat the air, promise-crammed: you cannot feed capons so, Hamlet, III, 2, 97. Though the chameleon Love can feed on the air, I am one that am nourished by my victuals and would fain have meat. The two Gentlemen of Verona, 11, 1, 178. Vg. Lyly's Endymion: Love is a camelion, which draweth nothing into the mouth but aire, and nourishes nothing in the body but lungs. Lyly's Dramatic Works, ed. Fairholt, I, 45. Dat de kameleon soms van kleur verandert is waar; maar dat dit van zijn wil afhangt is valsch, en het is op dit fabelachtig vermogen dat Gloster het heeft wanneer hij zijn eigen veinzery aldus beschrijft : 1 can add colours to the cameleon. King Henry VII, III, 2, 191. Vg. Lodge, Defence of Poetry '): Itis reported of the chameleon that she can chaunge herselfe unto al coolors, save whyte. Ziehier eindelijk een geestige toespeling op de beide eigenschappen te gelijk : Silvia. What, angry, Sir Thurio ! do you change colour? Valentine. Give him leave, madam; he isa kind of chameleon. Thurio. That hath more mind to feed on your blood than live in your air. | The two Gentlemen of Verona, IT, 3, 24. KAMILLE. For though the camomile, the more it is trodden on, the faster it grows, yet youth, the more it is wasted, the sooner it wears. | King Henry IVI, Il, 4, 443. Vg. Euphues, blz. 46: Though the Camomill, the more it is troden and pressed downe, the more it spreadeth, yet the violet, the oftener it is handeled and touched, the sooner it withereth and decayeth. t) Shakespeare Society 1853, blz. 18. 64 Krevir. Had den ‘naam van zeer sluw te zijn, terwijl juist het tegenovergestelde de waarheid is. Zoo dicht men hem de gewoonte toe om een naderenden vijand van zijn nest te verwijderen door op en grooten afstand daarvan zijn geschreeuw te laten hooren ; van daar dat hij ook voor een toonbeeld van onrechtschapenheid doorging : I would not, though 't is my familiar sin With maids to seem the lapwing, and to jest | Tongue far from heart, play with all virgins so.. Measure for. Measure, I, 5, 31. Vg. Euphues and his England blaz. 214: And in this I resemble the lapping, who fearing his young ones to be destroyed by passengers, flyeth with a false cry far from their nests, making those that look for them seek where they are not. Butendien zou dit dier zoo > haastig zijn de wijde wereld in te gaan, dat het met de eischaal op zijn hoofd wegloopt : Wasom het ook als voorbeeld van stoutheid en ondernemings geest wordt geciteerd : This lapwing runs away with the shell on his head. Hamlet, V, 2, 193. Vg. Greene, Never too late : Are you no sooner hatched with the lapwing, but you will run away with the shell on your head? Krokeniz. De krokodilstranen zijn heden nog bekend : If that the earth could teem with woman’s tears Each drop she falls would prove a crocodile. Othello, IV, 1, 256. Dat hij echter klachten en tranen gebruikt om medelij-dende voorbijgangers aan te lokken en dan te verslinden, wordt niet meer verteld : ........ Beguiles him, as the mournful crocodile With sorrow snares relenting passengers... King Henry VIT, III, 1 226. Vg. Euphues blaz. 75. The crocodile shrowdeth greatest treason under most pitiful tears. The lion moved with Pity did endure To have his princely paws pared all away. Titus Andronicus, II, 3, 151. Welke fabel hier herdacht wordt hebben wij niet kun- nen uitmaken. LEEUWERIK. Het feit dat de leeuwerik leelijke, en de-pad schoone oogen heeft gaf aanleiding tot de sage dat er tusschen beiden eene ruiling heeft plaats gehad. Some say, the lark and loathed toad change eyes; O now I would they had changed voices too, Romeo and Juliet, III, 5, 31. Pap. In Euphues staat alle oogenblikken te lezen dat de pad giftig is (zie onder hagedis : venom toads), maar in haar hoofd een diamant draagt. Zoo ook bij Shakespeare : Sweet are the uses of adversity Which, like the toad, ugly and venomenous, Wears yet a precious jewel in his head. As you like it, Il, 1, 12, Vg. Euphues blz. 53 : The foule toade hath a faire stone in his head, PELIKAN. De nu nog bekende overlevering dat de pelikan zijn eigen bloed vergiet om zijn jongen te voeden, wordt ook door Shakespeare aangewend : To his good friends thus wide I’ll ope my arms; And like the kind life-rendering pelican Repast them with my blood. Hamlet, IV, 5, 145. Vg. Euphues and his England, blz. 462 : This [Aoning in Elizabeth] is that good Pelican that to feede hir people spareth not to rend hir owne personne. In de twee volgende voorbelden krijgt de pelikaansage een gansch eigenaardige toepassing op menschen die hunne verwanten vermoorden of benadeeligen en aldus, in over- drachtelijken zin, als het ware hun eigen bloed vergieten. 5 et Was this flesh begot Those pelican daughters. King Lear, 111, 4, 76 et Was this flesh begot Those pelican daughters. King Lear, 111, 4, 76 et Was this flesh begot Those pelican daughters. King Lear, 111, 4, 76 et Was this flesh begot Those pelican daughters. King Lear, 111, 4, 76 et Was this flesh begot Those pelican daughters. King Lear, 111, 4, 76 et Was this flesh begot Those pelican daughters. King Lear, 111, 4, 76 et Was this flesh begot Those pelican daughters. King Lear, 111, 4, 76 et Was this flesh begot Those pelican daughters. King Lear, 111, 4, 76 et Was this flesh begot Those pelican daughters. King Lear, 111, 4, 76 et Was this flesh begot Those pelican daughters. King Lear That blood already, like the pelican, Hast thou tapp'd out, and drunkenly caroused. King Richard II, II, 1, 126. Lauchert wist er op, dat Shakespeare ook deze opvatting an Euphues kan onleend hebben, en citeert de volgende passage, waarin de handelwijze van den pelikaan als een daad van onzinnige zelfvernieling wordt voorgesteld. (Euphues blz. 124). We are no sooner out of the shell but we resemble the Cocyx which destroyeth it solfe thorowe self will, or the Pelican, which perceth a wound in his own breast. RAAF. Some say that ravens foster forlorn children The whilst their own birds famish in their nests. Titus Andronicus, II, 3, 153. SALAMANDER. Uit Euphues kan men over dit dit dier onder andere wonderen ook vernemen, dat het niet alleen in het vuur kan leven, maar er zich mede voedt en zelfs eindigt met het te blusschen. Van daar de koddige toepassing op een dronkaard’s gezicht, door Shakespeare in Falstaff’s mond geplaatst : O, thou art a perpetual triumph, an everlasting bonfire! Thou hast saved me a thousand marks in links and torches, walking with thee in the night betwixt tavern and tavern; but the sack that thou hast drunk me would have bought me light as good cheap at the dearest chandler's in Europe. I have maintained that salaman- der of yours with fire any time this two and thirty years. King Henry IVI, 111, 3, 46. Vg. Euphues, blz. 298 : As the Salamander, which being a long space nourished in the fire, at last quencheth it... STIEFMOEDERKRUID. De fabelachtige hoedanigheid dezer plant wordt door Shakespeare zelf best uitgelegd : a 67 « Yet marked I where the bolt of Cupid fell : It fell upon a little western flower, Before milk-white, now purple with love's wound, And maidens call it love-in-idleness. The juice of it, on sleeping eyelids 67 « Yet marked I where the bolt of Cupid fell : It fell upon a little western flower, Before milk-white, now purple with love's wound, And maidens call it love-in-idleness. The juice of it, on sleeping eyelids Will make or man or woman madly dote Upon the next live creature that it sees. A Midsummer-night's dream, 11, 1, 165. TORTEL. De getrouwheid der tortel, die — trouwens meest in ironischen zin — nog immer spreekwoordelijk is, wordt door Lyly en door Shakespeare met voorliefde te pas gebracht (in ons eerste uittreksel, echter, wordt aan de lasct- vious turtle een minder vleiende eigenschap toegeschreven): Well [will find you twenty lascivious turtles ere one chaste man, The merry Wives of Windsor, II, 1, 82. We'll use this unwholesome humidity, this gross watery pum- pion, we'll teach him to know turtles from jays. Ibid, III, 3, 42. Will these turtles be gone? Love's Labour's Lost, IV, 3, 212. ... 80 turtles pair, That never mean to part. The Winter's Tale, IV, 4, 154. [1] am sure I scared the Dauphin and his trull, When arm in arm they both came swiftly running Like to a pair of loving turtle-doves. King Henry VII, 11, 2, 28. As true as steel, as plantage to the moon, As sun to day, as turtle to her mate. Troilus and Cressida, III, 2, 184. De thans verloren, zeer dichterlijke trek, dat de tortel, na haar weerga’s dood, zich nooit meer op een groenen tak ten eindelijk van droefheid sterft, vindt men terug in de volgende verzen: An old turtle will wing me to some wither'd bough and there my mate, that's never to be found again, lament till I am lost. The Winter's Tale, V,3, 132. In een gedicht door den Euphuist Lodge in zijne novelle Rosalynd gelascht leest men gelijkerwijze: A turtle sat upon a leafless tree Mourning her absent peer With sad and sorry cheer. Euphues, blz. 273. As the Turtle having lost her mate, wandreth alone, joying in nothing but in solitarinesse, so poor Fidus. VAREN. Het zaad dezer plant bezat de eigenschap onzicht baar te maken : We steal as in a castle, cock-sure; we have the receipt of fern-seed, we walk invisible. King Henry IVI, II, 1, 95, VISCHAREND *). Wanneer deze vogel langs de opper-vakte der zee heenvliegt, voelen zich de visschen door een onweerstaanbar en fataal instinct naar omhoog gedreven, en laten zich, zonder aan ontsnappen te denken, door hem vangen. Daarop zinspeelt : I think he'll be to Rome As is the osprey to the fish, who takes it By sovereignty of nature Coriolanus, IV, 7, 33. Talrijke sporen van « onnatuurlijke natuurlijke historie » laten zich dus bij Shakespeare ontdekken, en wij aarzelen niet dessal seen teeken van Euphuistischen invloed te aan-schouwen. Er valt natuurlijk niet op te denken, om voorbeelden in de Euphuistische literatur een tegenhanger te vinden, ofschoon wij het in meer dan éen geval hebben gedaan. Dit is overigens ook niet noodig ; zelfs kunnen zekere van Shakespeare's wonderbare beelden een one Uphuistische Bron hebben; chi lo sa? Wat wij echter gezocht en gevonden hebben is de neiging op wonderbare eigenschappen van levende of levens-looze wezens te zinspelen, en dat deze neiging aan de populär van het Euphuisme te wijten is, dienen wij niet meer te bewijzen. Uitg. Morley, blz. 131. ie 2) Fr. orfraie. § 3. QUANTO RECTIUS HIC! Laat zich nu Shakespeare door de heerschende mode eenvoudig medesleepen? Verre van daar. Reeds zal de lezer tusschen de manier waarop Lyly, en die waarop onze dichter met de fabelachtige naturgeschiedenis te werk gaat, een oneindig groot verschil opgemerkt hebben. Lyly brengt zijnne vergelijkingen op gansch werktuige- lijke wijze te pas; meestal wordt een denkbeld voorafgegaan en, als het ware, ingeleid, door een vervelende reeks « exempla », alle in gansch hunne langdradige lengte uitge- sponnen; zoodat men eerst dan te weten krijgt wat de schrijver eigenlijk wil zeggen, wanneer men zich door twee of drie zinnen met as..... so, of like..... so of though..... yet heeft heengeworsteld. Daarenboven zijn de vergelijkingen niet zel- den misplaatst en vergezocht: tusschen de vergeleken dingen bestaat er dikwijls slechts een zeer twijfelachtige, en daarom weinig treffende overreenkomst. Het is den schrijver duidelijk aan te zien dat hij veelmeer zoekt met valsche geleerdheid te pronken dan aan zijn stijl klaarheid of kleur bij te zetten. Is het dan te verwonderen dat zijn legioenen vergelijkingen tiet alleen belachelijk pedant zijn, maar bovendien nog den gang der gedachten gestadig onderbreken, den stijl verduiste- ren en den lezer vermoeien? En Shakespeare? Terecht roept Laucher tut: Quanto rectius hic, qui nil molitur inepti? Bij hem is de vergelijking met een of ander wonderbaar wezen geen voorwendsel tot pedanterie, maar een middel tot aanschouwelijk maken van een denkbeeld: zij bereikt dan ook des te zekerder haar doel daar zij niet door den schrijver gezocht, maar hem ingegeven wordt. Daar zij hem natuurlijk onder de pen komt, is zij dan ook juist en daarom treffend. Bovendien herschept hij gewoonlijk de langdradige vergelijking van Lyly in een stoute metaphore: zoo ont-vangt de geest te gelijker tijd het hoofddenkbeeld en het daar-mee vergelekene, en wordt door beider gelijkenis des te krachtiger en aangenamer getroffen, daar de vergelijking in weinige woorden geconcentreerd is, en beide denkbeelden tot aen eenheid zijn samengegroeid. Men vergelijkke de bewoordingen waarin Lyly van den éenen, Shakespeare van den anderen kant, nagenoeg het zelfde denkbeeld (dwaze zelfvernietiging) uitdrukken : Om te zeggen dat de jeugd, door haar gebrek aan overleg en haar roekeloos gedrag, vaak zich zelf in den grond boort, gebruikt Lyly de volgende periode : We are no sooner out of the shell, but wee resemble the Cocyx which destroyeth itselfe thorowe self will, or the Pellican which perceth a wounde in hir own breast: we are either leade with a vain glorye of our proper personage, or with selfe love of our sharpe capacitie, either, enz. Hoe krachtig klinkt daarnevens Lear’s klacht dat zijne dochters, door hem te mishandelen, hun eigen bloed vergie- ten : «eve t was this flesh begot Those pelican daughters. Het denkbeeld waarvoor Lyly een uitvoerige vergelij- king noodig had, perst Shakespeare in een samengesteld woord samen. Wanneer, in de bekende liefdescene, Romeo door den zang des leeuweriks plotseling het aanbreken van den dag gewaar wordt, en vertrekken wil, dan poogt Julia hem terug te houden. Hoe liefelijk en dichterlijk is dan Niet haar zucht: Some say the lark and loathed toad change eyes; O now I  de poëzie te huis hoort: wanneer hij er op zinspeelt, is het inderdaad bijna altijd in verzen?). Shakespeare volgt dus wel den heerschenden smaak; maar hij wordt niet, zooals Greene, Lodge, en anderen, door den stroom der mode overrompeld; het wordt dezen niet toegelaten op ‘s dichters grondgebied een eigen bedding te graven en ongestoord, naar willekeur, hier- en daar heen te vloeien; hij wordt door Shakespeare overmeesterd, inge-djkt, en door zijn kunst zoo geleid dat hij geene schade, maar slechts vruchtbaarheid aanbrengt. SHAKESPEARE'S GEBRUIK VAN DEN EUPHUISTISCHEN ZINBOUW EN VAN DE OVERIGE GEAFFECTEERDE STIJLEN. S 1. OVERZICHT DER GEAFFECTEERDE PLAATSEN UIT SHAKESPEARE'S WERKEN. Hoe onafhankelijk de houding van Shakespeare tegen-over de « onnatuurlijke natuurlijke historie » is, zagen wij in het voorgaand hoofdstuk : Is dit ook het geval wat dé ove-rige bestanddeelen van het Euphuisme en wat de andere stijl-soorten betreft? Delius heeft op overtuigende wijze getoond! dat de afwisseling van proza en verzen in Skakespeare's drama’s niet het gevolg van het bloote toeval, van de gril des schrijvers is, maar volgens toestanden en personen en met volbewustzijn van den voortgebrachten indruk, berekend wordt : openbaart zich de zelfbewuste kunstenaar ook ten aanzien van de geaffecteerde stijlen en worden deze in zijne handen, al of niet, een middel? Ziedaar de vraag die wij moeten oplossen. Te tien einde hebben wij, bij herhaalde lezing van 1) In zijn reeds genoemde studie « Die Prosa in Shakespeare's Dramen ». Shakespeare’s werken, zorgvuldig alle plaatsen opgeteekend die hetzij den Euphuistischen zinbouw, hetzij sporen van de andere stijlen vertoonen; wat ons nu te doen staat is duidelijk: bij ieder daarvan vaststellen in welke omstandigheden zij voorkomt, en vervolgens nagaan of de zelfde omstandigheiden altijd op consequente wijze met het gebruik van de zelfde taal samenvallen; of zich in de verschillende feiten een zekere regelmatigheid laat ondekken; of zij onder een regel te brengen zijn. Bij een dergelijk onderzoek, dat het talent zelve van den dichter raakt, dient diens graad van ontwikkeling voor elk drama in aanmerking te komen. Ongelukkig is totnogtoe de chronologie van Shakespeare's stukken in de meeste gevallen een raadsel waarover veel geredeneerd, maar weinig uitge-maakt werd. Is dit gemis aan vaste gegevens nopens de tijdsbepaling van Shakespeare's werken te betreuren, zoo troost ons de gedachte dat het, voor ons doel, niet zoo zeer aankomt op het juiste jaartal van elk stuk. Das welte op de gertode uit sich dichters loopbaan waarin het te plaatsen is. Gelukkig weet men daarover met genoegzame zekerheid te oordeelen en is men het dan ook eens. De chronologische orde waarnaar wij de drama’s rang-schikken is die van Delius en beantwoordt aan de hooger vermelde vereischte ; ook is het alleen in die hoedanigheid, en niet omdat zij, wat de nauwkeurigheid der data betreft, de eenige juiste is, dat wij ze tot de onze maken. Om redens die wij reeds hebben uitgelegd, komen in het volgend overzicht noch Timon of Athens noch Pericles ter sprake. Titus Andronicus (vór 1589). Dit stuk, gen eersteling van Shakespeare, en wellicht het zwakste voortbrengsel vaa zijn talent, vertoont talrijke sporen van het Italianisme. Deze komen in tooneelen van allen aard vór, zelfs daar waar zij het minst op hunne plaats zijn. Tamora, veinzende voor den veroordeelden Titus Andronicus medelijden te gevoelen, smeekt haren echtgenoot den Come, come, sweet emperor, come Andronicus, Take up this good old man and cheer the heart That dies in tempest of thy angry frown. I, 1, 456. II, 1.— In deze dramatische scene, zooals in het gansc stuk is kelijk: vooral het veelvuldig gebruik der alliteratie opme Full well 1 wot the ground of all this grudge. IL, 1, 48. She is a woman, therefore may be wooed, She is a woman, therefore may be won, She is Lavinia, therefore must he loved. IL, 1, 82. For shame, be friends, and join for that you jar. IT, 1, 103. A speedier course than lingering languishment Must we pursue and have found the path. U, 1, 110. Single you thither then this dainty doe Come, come, our empress, with her sacred wit To villainy and vengeance consecrate... II, 1, 120. The woods are ruthless, dreadful deaf and dull, There speak and strike, brave boys and take your turns, TI, 1, 128. In hell to one of the gebruikt Demetrius twice Latinus Citaten: Il. Sit fas aut nefas, till I find the stream To cool this heat, a charm to calm these fits, Per Styga, per manes vehor. II, 1, 133. 