None
De praesidentia was het waarover getwist werd, aan dat leerstuk hingen alle andere geschillen. Hoe weinigen waren in staat de beteekenis er van te doorgronden! Geen dieper verborgenheid voor den denkenden, zich zelf beproevenden Christen, dan hoe naast Gods alwetendheid en albestuur de zedelijke vrijheid van den mensch bestaan. En daarover werd door onkundigen op wagens en schuiten, in de kroegen gedisputeerd: het was meer dan Gods naam die daar jemk gebruikt werd. Jaren lang had die twist al geduurd, en geduirdig werd hij heviger. Door zich aanhoudend en bijna uitsluitend met dit eene vraagstuk bezig te houden, begonnen de y veraars het voor het eene noodige aan te zien; een kerk, waarin het niet naar hun "Zin" besist was, waar hunne opvatting niet als de algemeene belijdenis was aangenomen, was hun geen kerk; liever dan het onbeslist te laten, wilden z^ de halve gemeente afsneden en aan Satan overleveren. Die zoo vurig waren wisten de gemeente te ontvlammen; de menigte, die naauwelijks begreep wat eigenlijk het punt in geschil was, hield zich aan hare ijverende leeraars. En zulk een feilen brand dacht de regering met goede woorden te blusschen! Als regters van het geschil lieten de Staten voor zich de hoofden der partijen hunne meeningen bepleiten; maar zij velden geen vonnis; zij wilden den twist beleggen, niet beslechten. In hunne plakaten vermaanden zij, „dat niemand zou gevoelen boven hetgeen hij behoortte gevoelen; zij gelastten den predikanten de geschillen niet op den kansel ter sprake te brengen; zij verklaarden de punten in geschil van ondergeschikt belang. De voorbeschikking van ondergeschikt belang! Zij betroffen het wezen der gereformerde belijdenis, oderzählen de regt zinnigen: het wezenlijke onderscheid tusschen roomsche en hervormde kleer was de leer der zaligheid, die volgens de roomsche kerk door goede werken, volgens de gereformerde kerk door Gods genade alleen te verwerven was; in het stelsel der roomsche godgeleerdheid wam dus de vrije wil van den mensch te pas; want zonder vränen will geen goede werken; maar in de protestantsche theologie mögt betroffen, waardoor de mensch Gods genade deelachtig wordt, niet aan's menschen vrijen wil, maar alleen aan Gods genadige beschikking, voor alle eeuwigheid genomen, eerbiedig worden toegeschreven. Dus was de voorbeschikking de groudslag waarop het geheele gereformeerde kerkgeloof berustte; en dien Grondslag zou men prijs geven, het ondermijnen er van zon men onverschillig aanzien, alleen omdat een libertijnsche overheid kon goedvinden het leerstuk onbeUmgryk te achten 1 Neen, zoo als de ware geloovigen den koning van Spanje minder gehoorzamd hadden dan God, zoo moesten z\j ook nu God meer gehoorzamen dan de verdoolde regering. 3. Grotiusy malgré toute sa science, ne comprenoit pas le sens et la portée de la Réformation, — Unité et repos à tout prix étoit sa devise et elle de Barnevelt. In het algemeen was de Groot aan de uiterlijke eenheid der kerk meer gehecht dan zij mij voorkomt te verdienen. Immers, wat beteekent uitwendige eenheid bij innerlijke tweespalt? Wat baat het of wij zamen komen tot denzelfden eerdienst, maar met verschillend geloof in het hart? En zal het niet altéd gaan als het in den tgd van de Groot gegaan is; zal de eene meening in de kerk de andere niet trachten te verdringen? Zoo brengt men den strijd van buiten naar binnen over; in plaats van strijd tusschen twee gezindheden krijgt men in een genootschap burgeroorlog. Nach eenstemmigheid, naar eensgezindheid te streven is goed; die te veinezen is nutteloos. Beter de tweespalt der meeningen door verscheidenheid van kerkgenootschappen aan den dag gelegd, dan ze vermomd achter een geweinsden vrede. De Groot, als ik mijn oordeel zeggen zal, had den aard der gezegende reformatie niet begrepen ; hij was niet protestant in den waren zijn des woords. Zijn ideaal was de eerste Christenkerk; hij haakte naar een, daaraan beantwoordende, algemeue, apostolische kerk, die, door eenheid alleen in het hoog noodige te vorderen en in al het twijfelachtige vr^heid te laten, alle Christenen, roomsche en onroomsche, zou kunnen omvatten. Daarom verkoos hij boven alle andere de bisschoppelijke kerk van Engeland, die, het midden tusschen katholiken en protestanten houdende, de geschiktste scheen om ze beiden op te nemen. En zoo oordedelde hij in den tijd, toen juist de steeds toenemende puriteinen bewezen, hoe ongenoegzaam zulk een tweeslach-tige kerk bevonden. Werd! Hij kon het den kerkhervormers niet vergessen, dat zij aan hun afkeer van de middeneeuwsche misbruiken de eenheid der kerk hadden opgeofferd. Hij begreep niet dat zij letzten, dat het herstellen van de apostolische kerk der eerste Christenen; dat zij, onbewust, naar de eiêcken van huû eigen tijd, niet naar het voorbeeld van een lang vervlogen eeuw, het ontarde Christendom hadden hervormd. Hij hiel niet van Luther, nog viel minder van Calvijn; Erasmus was de man naar zijn hart: Erasmus, geleerd als hj zelf, humanist, vrijzinnig, afkeerig van de middeneeuwsche misbruiken der kerk, maar nog afkeeriger van de uitspattingen eener eenzijdige overtuigende en van een vervolgzieken gedöckever; Er asmus, die, liever dan de eenheid der kerk le verbreken, de fewenschte hervorming had opgegeven. Met zulke inzigteu moest de Groot naturlik hetzelfde bedoelen, dat de Staten steeds op het oog hadden gehad, het bijeenhouden der geformeerde kerk, het beschermen der remonstranten in de kerk, het uitdooven van den ijver en het getwist. 4. Les États de Hollande et Barnevelt, par leurs décrets de tolérance réciproque, étoient. Tolérant en apparence et persécuteurs en réalité. Niets scheen billijker, niets verdraagzamer, maar inderdaad los de handelwijer der Staten partijdig en onreguardig. De remonstranten verlangen niet meer dan dat hun gevoelen als Christelijk en gereformeerd geduld werd; zij waren dus met de uitspraak der Staten voldan. Maar de regtzinnige veraars — ten onregte, ik stem het volgaarne toe — achten het punt van verschil zoo gewigtig, dat zij met de remonstranten geen broederschap konden houden. Was het dan niet hard hen te dwingen vereeuigd te blijven met menschen, van welke zij zich ten duurste verpligt rekenden te scheiden? Werd het hun niet ondragelijk daarenbo ven te mögen zwijgen, als zij zijdlings den grondslag  dat zij het volk verbitterden. De regering had een gevaarlijken weg ingeslagen, waarop zij niet kon blijven stilstaan, en die tot volslagen overheifsching leiden moest. Un accord n'eût pas été difficile. Soit en faisant décider la question par voie légitime, sauf au parti débouté de fonner une Église séparée ; soit en tâchant d'amener dans l'église une séparation spontanée, le plus sûr moyen de réconciliation future. En toch, het lag voor de hand hoe op vreedzame wijs de sleede hooger klimmende twisten te eindigen waren. Een van beide: de regering moest zelf, of zoo zij zich onbevoegd rekende, door een synode langs den wettigen weg het godgeleerd geschil laten uitwijzen, en dan aan de veroordeelden vergunnen de kerk te verlaten en een eigen genootschap, zoo als de lutherschen en doopsgezinden, te vormen. Of verkoos zij aan beide partijen in de kerk gelijke regten te ver- zekeren, dan moest zij toelaten, bewerken ziel, dat zij zich van elkander tot twee gemeenten afzonderden, en het aan de Ter-zoeneude werking van den tijd overlaten ze naderhand te hereenigen. Yan zulk eene vrijwillige splitsing is meermalen sprake geweest, maar ernstig is zij wel nooit bedoeld; zij streed te zeer met de staatkunde tot nog toe jegens de kerk gevolgd: steeds hadden de Staten gertacht de protestanten van alle gezindheden binnen ééne staatskerkte vereenigen; zouden zij nu hun eigen werk gaan sloepen en van de ééne kerk er twee maken, beiden zwak en tegen de roomsche kerk niet opgewassen? Uit vrees voor zulk een scheuring hielden de Staten sedert twintig jaar elke synode tegen, die niet door het herzien der gelofs Belijdenis den toegang der kerk voor gematigde lutherschen en wederdooper wüde openstellen. La plupart des Provinces vouloient un Synode National à la religion réformée ayant dans les Provinces-Unies un caractère fondamental. Bien loin de là les Etats de Holland et Utrecht se résignaient à peine à un Synode 'provincial,' où leurs tendances caesaropapistes dévoient prévaloir. De godsdiensttwisten bepaalden zich tot Holland en Utrecht; in Overjessen en Gelderland waren maar weinige remonstranten, in de andere provinciën zoo goed als geene. Daarom wilden de Staten van Holland en Utrecht de twisten, als hnn alleen betreffende, alleen, bin alleen medeweten van de Staten der overige gewesten, afdoen. Maar dezen oordeelden dat de Nederlandsche gereformeerde kerk een geheel was, en dat de vrede dier kerk een aangelegenheid was van het geheele land. Zij wensch ten dat het geschil op een nationale synode onderzocht en beslecht zou worden. Juist hetgeen de Staten van Holland vast besloten waren nooit te gedoogen. Een provinciale synode, onder hun matigend toezigt, konden zij des noods nog toestaan, maar een nationale synode, die ongetwijfeld de partij, waartoe de meeste regenten behoorden, en die als de zwakste op de regering steunde, de partij der remonstranten, veroordeelen zou, — tot zulk een e synode zouden zu nimmer hunne toestemming geven. 7. En Hollande le peuple étoit contre les Etats., Dans les Etats mêmes, il y avoit une minorité considérable, dont faisoit partie la puissante cité d'Amsterdam. Buitendien het kwetste hun zelfgevoel dat met een aangelegenheid, die hun alleen aang, de Staten van andere provinciën zich durfden bemoeijen. Sedert Leicester de regering verlaten had, had Holland zich steeds eigenmagtig zelf gerend, en op den algemeenen gang der zaken een invloed uitgeoefend, gegenwärtig aan zijn welvaren, zijn magt, zijn bedrage tot de algemeene uitgaven. Dat had den naiver der kleinere gewesten gaande gemaakt, doch er had zich nog gegen goede gelegenheid voorgedaan om Holland te vernederen en te dwingen. Maar in deze kerkelijke twisten was de bevolking van Holland blijkbaar tegen de regering ingenomen: en van de Staten zelven werkte een minderheid, vaartoe het groote Amsterdam behoorde, de bedoeÜngen en besluiten der meerderheid tegen.  kleinere provinciën tegen het overmagtige Holland. Holland werd vertegenwoordigd door Oldenbamevelt. Tegenover dezen stelde zich prins Maurits als vertegenwoordiger en handhaver der generalität. Sints lang waren Maurits en Oldenbamevelt van elkander verreemd, en de hoofden geworden waarom zich de twee partijen in de republik schaarden. Er was een tijd geweest toen beiden aan het hoofden van een en dezelfde partij gestaan hadden, tegenover Leicester : toen Oldenbamevelt zijn invloed gebruikte om Maurits van vijf provinciën stadhouder te maken, en Maurits, zich uitsluitend met het voeren van den krijg bemoeijende, aan Oldenbamevelt de leiding der politik overliet. Maai die tijd was lang vervlogen. De togt tegen Duinkerken, door Oldenbamevelt en de Staten aan den onwilligen Maurits opgedrongen, en door dezen niet naar hun zin volvoerd, had de eendracht verstoord, en sedert was de tweespalt gestadig grooter geworden ; bij de onderhandeling over vrede en best. and met Spanje had de een den oorlog, de ander den vrede, als onmisbaar voor het land, met alle middelen voor het land, bevorderde. Maurits gaf gehoor aan den laster, die den advokat van verstandhouding met den vijand betichtet; Oldenbamevelt was beducht dat de stadhouder zich met revolutionair geweld tot souverein van het land zon opwerpen. Met zulke verdenking in het gemoed konden zij zich niet ter goeder trouw verzoenen; schijnbaar naderden zij weer tot elkander, inderdaad bleven zij vervreemd; er was maar een Ugte aanleiding noodig om den twist op nieuw te doen uitbreken. Thans bij de kerkelijke geschillen stonden zij weer tegenover elkander. Oldenbamevelt Beginstig de zwakke, afhankelijke remonstranten; Maurits gerade zich door zijn godsdienstige overtuiging zoowel als door staatkundige bewegredenen tot de contra-remonstranten aangetrokken, die h|i de ware religionsverwanten noemde, de vrienden die zijn vader ophet kussen hadden geholpen. Toch duurde het lang eer hij, die zich met het staatsbestuur van Holland weinig bemoeide, aan de twisten deel-nam; hij hield zich onzijdig, al verborg hij zijn sympathie niet; hij maande tot bevrediging, tot eendragt. Eerst toen de contra-remonstranten verdrukking begonnen te lijden, toen men hunnen predikanten, noch in noch buiten de kerk, de leer, die zij voor de zaligmakende hielden, toeliet te verkondigen, kwam Maurits voor hen op; als stadhouder had hij gezworeâ de Gereformerde kerk te beschermen, hij achtte zich verpflicht voor de ware gereformerden tegen de Staten partij te kiezen. Zoo werd Maurits het hoof der contra-remonstranten, die op heute steunende zich opfernen, en zelfs tegen de Staten van Holland opfonden; hij werd de vertegenwoordiger der generalität tegenover Holland, de leider van de minderheid der HoUandsche Staten; om het schaarden zich allen die den advokat vijandig waren; het land werd in twee groote parijzen vanegescheurd onder aanvoering van Mausits en van Oldenbabnevelt. 9. Maurice donna à Barnevelt un avertissement très-intelligible, en assistant à la Haye au culte des contra-remontrants. De Haagsche contra-remonstranten hadden, door toedoen van den stadhouder, een kleine kerk verkregen om daar a&onderlijk hunne godsdienat te oefenen Spoedig werd die te bekrompen voor den toeloop. De ruime kloosterkerk, die juist vertimmerd werd, bemagtigden 29 op zekeren zondag, tegen den wil der regering, die zich echter niet steik genoeg rekende het geweld te straffen of zelfe maar de keik te hernemen. Veertien dagen na die overweldiging, den drieëntwintigsten Julij 1617, begaf Maurits zich openlijk naar de scheurkerk, zoo als zij tot nog toe genoemd was, de prinsenkerk, zoo als haar de contra-remonstranten voortaan betitelden. Dat was de oorlogwerklaring van Maurüä aan den advokaten. Van nu af monsterden beide partijen eiken zondag haar krachten bij den kerkgang: Maurits werd door een drom van hovelingen en invloedrijke personen gevolgd; met den advokaten gingen de weduwe van prins Willem en haar zoon Frederik Hendrik, de Geommitteerde Baden en andere staatslieden naar de groote of naar de hofkerk. Gedur I werd het uitzigt op bevrediging flaauwer. Maurits verklaarde ronduit dat de wapenen zouden beslissen. En de wapen van den Staat waren in zijn hand: h^ had als kapitiein-generaal van vijf provinciën het bevel over de kqjgsmagt, grootendeels uit vreemdelingen bestaande, die hem alleen gehörzamen zou. En hij gaf duidelijk te kennen dat hij de garnizoenen niet tegen de contra-remonstranten gémdkt toüde hebben. Bij oproer waren dus de meeste stadsregeringen magteloos; want op de schutterden, die even als de bevolking grootendeels contra-remonstrant waren, viel niet te rekenen. En maakte een stadsregering van haar absoluut regt gebruik, en wees zij verdachte ingezetenen uit de stad, dan trokken zich de hooge geregtshoven de zaak aan en verleenden aan de balingen tegen hunne regering regtsingang.  zonderen eed te stellen. EindeLgk verbood zij den Hoogen Eaad en het Hof van Holland rectdngang te verleenen aan burgers die, door hunne regering buitengewoon gestraft, daarover bij hen in beklag kwamen. Roekeloos en gevaarvol was deze resolutie in de hoogste mate; onwettig was zij gelöst, kalte in zoo ver, als zij de soldaten der Unie, die hun kapitein-generaal gehörzaamden, met afdanking berede; noch het ligten van waardgelders, noch het verbod aan de geregtshoven ging de bevoegdheid der Staten te buiten; voor beide maatregelen bestonden goede antecedenten. En de nood wettigde het besluit bovendien; als de Staten niet wilden wijken, konden zij nietanders handelen. Maar die noodzakelijkheid had hun moeten leeren dat zij op een dwaalweg waren: een regering, die noch op haar leger, noch op hare gewapende burgerij vertrouwen kan; die, om zich staandü te houden, eigene trawanten behoeft, is op den weg van overheersching en. omitting; haar hoogste regt ontaardt in onregt. De Staten, in twijfel er niet aan, waren heilig overtuig dat zij in het welbegrepen belang des volks regeerden; maar zij konden het zich wel niet ontveinzen dat zij tegen den vasten en uitgedrukten will van de meerderheid des volks handelden. En een vrijheidlievend volk verstaat niet dat men het gelukkig maakt tegen zijn wil. Wat moest er van het land worden, als, gelijk te voorzien was, de soldaten hun bevelhebber meer dan hunnen betaalheeren gehoorzaamden; als de geregtshoven weigerden het hun opgelegde verbod te ontzien? Zouden dan die hooge coDegiën afgezet, zouden de geregelde regimenten door, de waardgelders ontwapend moeten worden? Een burgeroorlog lag in de resolutie opgesloten. 11. Barneveil n'avoit pas fait ce pas pour reculer. Il se préparait à des mesures encore plus violentes. Il voulait l'encore la meilleure partie des troapes de la République; former une armée dépendante de la Hollande par un serment provincial, et dont le frère de Maurice, Frédéric-Henri, serait le chef. Oldenburg had berekend dat het 200 ver niet komen zou. Zijn plan met de waardgelders, zoo veel wij er van bemerken, was wel overlegd. Be kern van het leger, de Fransche regimejiten, die volgens verdrag door Frankrijk bezoldigt moesten worden, waren wegens de uitputting der Fransche financiën onbetaald gebleven, en Holland had hun de soldij voorgeschoten. Nu dacht Oldenburg, op grond dat Holland niet meer voorschieten wilde, die vreemde troepen af te danken, en met het das bespaarde geld de waardgelders te onderhouden en te vermeerderen, en, zoo doende, in plaats der regimenten in den eed van de generaliteit, een nieuw leger in bq-zonderen eed der Hollandsche steden aan te werven. Aan het hoofd van dat nieutce leger dacht hij Frederik Hendrik te Plaatenen y den broeder tegenover den broeder. Maar tot het volvoeren van een zoo verreikend plan was meer tém noodig dan aan de Staten van Holland gelaten werd. Enfin Maurice, afin de prévenir la guerre civile, se décida à couper le noeud gordi. De verwarring in het land werd grenzelos. De minderheid der Hollandsche Staten protesterete tegen de scherpe resolutie der meer-derheid. De Hoven en de stadhouder weigerden zich ilpAmaar te gedragen. De Staten-Generaal, zonder zich langer om Hollands tegenstand op te houden, besloten te Dordrecht een nationale synode byen te roepen. Daarentegen zocht in de Staten van Gelderland en Overjesssel en Hollandschgezinde minderheid de meerderheid te belemmeren. Overal was de bevolking onrustig. Een vreedzame ontknooping langs wettigen weg was niet l Aanger te hopen. Mauritê begon den knoop door te hakken. De stad Nijmegen had order de Staten van Gelderland zich het overgünst. Maar sedert de verovering der stadouder, was de keus der regering gedurende den ersteren grootendeels an den stadouder overgelaten. Maar makte van dit regt, dat hy gedurende het bestand had laten rusten, thans gebrük, en veranderde de regering, in dier voege dat hij geen tegen-werking meer van haar te vreezen had. Die erste nederlaag verschriekte de Hollandsche regenten zier; zij zagen daarin het voorspel van de tragedie die bij hen vertoond zou worden. Het bolwerk hunner partij was Utrecht, dat op het voorbeeld van Holland met waardgelders Toorzien, maar tevens als vesting door troepen der generalität bezet was. Die st. Ad was het, waar de Staten-General beginnen wilden hungezag te doen gelden; de tabrijke bezetting maakte het daar gemakte Ujker dan in de groote steden van Holland. Zy magtigden den stadhonder en een commissie uit hun midden de Staten van Utrecht te overreden om de waardgelders af te danken. Zoo als te begrijpen was, de Staten lieten zich niet overhalen; om hen tot volbarden te bemoe-digen, waren de Groot en eenige anderen door de Staten van Holland opzettelijk naar Utrecht afgevaardigd. Toen de overreding fiuilde, ging Maurits tot geweld over. Zijn last en sijn bevoegdheid overtredende dankte hij zelf de waardgelders af, die geen moed hadden om zich met de troepen der bezetting te meten, en hij veranderde buiten tijds de regering der stadt. Die éène forsche slag wierp het gehele gebouw van Hollands heerschzucht omver. De Staten stonden magteloos tegen over het leger der generalität. Er viel niet aan te denken tegen dezen met de ongeoefende, onkrijgshaftige waardgelders den strijd te wagen. Zij begrepen dat zij moesten toegeven. Zoodra de Staten-General — alweer hunne bevoegdheid te buiten gaande — gelastten de waard-gelden overal 'af te danken, gehoorzaamden zij. Zij toonden zich zelfs bereid in het houden der nationale synode toe te stemmen. Het scheen dat alles nog in der minne geschikt zou worden, dat met de verwijdering van Oldenbarnevelt en enkele zijner vertrouwdste vrienden uit het staatsbestuur, de omwenteling haar beslag zou krijgen. L'arrestation de Barnevelt n'entroit pas dans les des-seins de Maurice. Il y fut contraint. En bezeling verijdelde die hoop, en bragt het land in beroering en ongeluk. Tot gematigdheid gezind, was Maurits, naar het mj voorkomt, tevreden met z'ne overwinning, en n et voornemens zijn tängere Zeiten geheel te verderven. Als de ontwändige Staten van Holland en Utredit zich thans gezeggelijk en inschikkelijk betoonden, en onvoorwaardelijk het houden eener synode tot beslechting der godsdiensttwisten inwilligden, was hij genegen het daarbij te laten. Zijne aanhangers, de persoonlijke vanden van den advokaat, dreven hem tot harder maat-regelen; maar niets bewijst dat hij hun gehoor gaf. Doch de Staten, van den eersten schrik bekommen, begonnen den ouden tegenstand op nieuw, en toonden dat zij zich niet overwonnen gevoelden. Zij stemden toe in de synode, mits deze niet beslissen, maar sekikien zou. Dat beteekende, zij wilden een synode, zoo als zij er altijd een gewild hadden, geen zoo als de Staten-Generaal bes Loten had den er een te houden. De discussie in de Staten-vergadering over dit onderwerp was heftig; men kwam in de eerste zitting tot geen beduit. Maar nu besloot Maurits er een een een aan te maken, en den coup dViai, waartoe hij reeds lang was aangezocht, te volvoeren. Hij liet zich en de commissie nevens hem in groot geheim door de weinige beeren, die in den verwarden toestand der regering de Staten-General vertegenwoordigden, volmagt geven te doen wat zij ten dienste van de landen bevinden zouden noodig te wezen, en den volgendrai dag am hij Oldenbarnevelt en Hogerbeets en de Groot in hechtenis, vervolgens ook Ledenberg en Moersbergen, de dravers der Utrechtsche Staten. Zoo als hij het uitdrukte: nu h^ de waardgelders had afge-dankt, zette hg ook de oversten af. 14. Maurice étoit convaincu de la culpabilité de Bamevelt. Niet genoeg te bejammeren is het dat Maurits tot dit uiterste gekomen is. Want, al gaf hij voor dat hij slechts uitvoerde hetgeen hem door de Staten-General gelast was, hij is het, die den slag geslagen hetgeen hetgeen hetgeen. Hij, die den Staten van Holland zoo lang weerstaan had, zon zich niet tegen zijn zijn zijn zijn door de veel minder magtige Staten-General als werktuig hebben laten gebruiken. Maar tot zijn zijn verontschuldigung moeten wij opmerken dat hij zich innig van de schuld van den advokat overtuigd hield, dat hij ter goeder trouw gelöst is hetgeen it. Laster verbreid had, dat de advokat in verstandAoudinç met Spanje stond. HoeTelen gelöst den anderen kant de lasteringen, die tegen Manrits in omloop waren » als bedoelde hg zich zelven souverein te. Maken. Noch het een noch het ander was gegrond. Een die Manrits van nabé kende, heeft teregt geschreven dat deze met zijn coup iétai bedelde af te breken, niet op te bouwen, Oldenbamevelt van den zetel af te stooten, niet zelf een troon te beklimmen. En even onschiüdig was de advokat aan de hem toegedichte landverraderij. Ho en zijne partygenooten hadden het land beroerd en benadeeld uit heerschzuoht en hardnekkigheid, maar niet met verraderl^ke oogmerken. 15. Maurice aaroit désiré accorder un pardon que Barnevelt ne pouvoit demander. Bamevelt en zijne partjgenooten hadden hunne magt misbruikt tot overheersching, maar zij hadden hunne bevoegdheid niet of weinig overseer. Hunne tegenpartij daarentegen heeft zich èn b g de omwenteling èn bg het proces der gevaiïèenen een reeks van onwettigheden veroorloofd. Het ongeluk was dat de gevangennemem empfinden werde. Zoo als de Eransche revolutionaire de doodstraf des konings eischte, omdat anders het uitroepen der republik een misdaad was, zoo zou de coup SétaJt een misdaad en een gevaar voor de daders geweest zgn, als de gevangenen onschuldig bevonden en vrijgesproken, of zelfe ligt gestraft waren. Dat voorzag Ledenberg en hij bragt zich in den kerker om het leven.,Mg wachtte" — zoo schreef hg tot Teronschuldiging van zijn zelfmoord — „een verraderlijk proces, de pijnbank misschien, een valsch onteerend vonnis; want zoo moeten zij doen om mgne gevangenneming te verantwoorden." Het was juist niet noodig de gevangenen ter dood te brengen; niemand dacht in den beginne aan de Mogelijkheid van een doodvonnis; maar zij moesten schuldig verklaard, onteerd worden. In hen, in de hoofden, moest de gehéele partij worden en geschandvlekt en voor het vervolg onschadelijk gemaakt. Yoór de synode nog gescheiden was, was Oldenbamevelt omgebragt. Zijn misdrijven, zoo als zg in zgn vonnis staan uitgedrukt, zoo als wij ze in zijnne, zorgvuldig geheimgehouden, verhooren zien toelicht, waren zeker niet zwaar genoeg om een doodvonnis te regt vaardigen. Zijne vijanden erkennen dat men hem met evenveel reden tot levens lange gevangenschap had kunnen verorden. Zij spiegelen ook iets voor van nog andere misdrijven, niet in zijn vonnis vermeid, van verstandhouding met den vijand en soortgelijke, die het best was maar in het duister te laten. Also de haat iets verzwegen zou hebben als hij iets had geweten! De eigenlijke misdaad, die de grijsaard met zijn leven boette, was zijne voortdurende betuiging van onschuld, en daarbij de onverschrokkenheid zijner partij. Uit de verslagenheid van het eerste oogenblik had de neergeworpen partij zich weer fier opgerigt. Zij erkende zich overwonnen, maar niet schuldig. Zij daagde hen, als het ware. Uit, de gevangenen van schuld te overtuigen en te dooden, zoo zij durfden. Wat schoot dezen over dan de uitdaging aan te men? Zij hoopten, tot het laatste toe, dat de gevangenen schuld bekennen en genade vragen zouden, of dat althans hunne betrekkingen bet voor hen zouden doen. Dan was de gracie, er valt niet aan te twijfelen, op onteerende wys verleend; de partyhoofden waren blijven leven, maar geschandvlekt; de geheele partij was in hen ver-nederd. „llet bovenstaande was reeds ter perse toen m^ het nieuwe deel der „Archives de la maison d'Orange-Nassau" in handen kwam, in welks voorrede Mr. Groen van Prinsterer juist de omwenteling van 1618, hare oorzaken en hare wettigheid bespreekt. Het kan niet bevreemden dat zijne beschouwing in meer dan een opzigt van de m\jne verschilt. De oogpunten waaruit hjj en ik de geschiedenis bezien, liggen te ver uiteen , dan dat de feiten op ons volkomen denzelfden indruk zouden maken. Des te meer voldoening gaf het m\j te bemerken dat er toch, bü Teel verschil, ook groote overeenkomst tusschen zgne opvatting en de mgne bestaat. — De in dit deel der „Archives" aan het licht gebragte bescheiden leeren omtrent de hoofdzaak niet veel nieuws. Alleen bljjkt daaruit dat prins Maurits nog huiveriger geweest is zich met de godsdiensttwisten te bemoeijen dan ik hem had vooi^gesteld, eu dat hij voornamelijk door zijn neef Willem liodewijk van FriesUnd tot stellig partij trekken voor de contra-remonstranten bewogen is." 101* 16. Le chute de Barneveit, vers l'expîration de la Trêve, fat salutaire pour le pays. Hetgeen de vijand beter wist, gelöde menige Hollander ter goeder trouw dat de advokat in verränderlijk verstandhouding met de aartshertogen gestan had, dat hij liever onder het huis van Ostenrijk dan onder Oranje zou geleefd heben. Men verbreidde dat Uytenbogaert en de andere uitgewekenen met de Jesuiten omgang hielden en zamen-spanden; dat Uytenbogaert had voorspeld dat de vijand, bij een inval in Overjesssel of Gelderland, geringen tegenstand ontmoeten zou. Rustte die voorzegging niet op maar al te goede gronden? Bij het hervatten van den krijg moest men er op rekenen, niet alleen een buitenlandschen vijand, maar nog verraders bovendien in eigen boezem, tegen zich te hebben. — En wat is er van al dien argwaan verwezenlijkt? Niets gelukkig. Na het eindigen van het bestand is het aan het voeren van den oorlog te zien, dat gedurende de wapenstilstand het krijgswezen vervallen is, niet dat inmiddels een zoo heftige tweedragt heeft beroerd. Remonstranten en contra-remonstranten gaan even ijverig den vijand te keer En wenden wij dan het oog naar andere landen, naar Frankrijk in het bijzonder, hoe geheel anders zien wij daar de overwonnene staatspartij zich steeds gedragen; om het verloren overwigt te hernen, aarzelt zij niet zich met den vijand te verbinden. Het tijdvak der geschiedenis, dat juist was geëindigd, en het nieuwe tijdvak, dat met de verheffing van Richelieu begint, zijn rijk aan voorbeelden. Op dit zelfde Oogenblik lieten de Hugenoten zich met den Spanjaard in, en zich door hem als een werktuig gebruiken om Frankrijk te beroeren en magteloos te houden. Maar niet alleen de onderliggende partij in Holland, ook de nieuwe regering, en Maurits aan haar hoofd, verdienen onze erkenten, daar zij zich noch door argwaan tegen de remonstranten, noch door den entredderden toestand des lands, van het hervatten van den krijg lieten afschrikken, en het verlengen van het bestand volstandig weigerden. Zij heben zich daardoor jegens het vaderland en jegens geheel Europa verdienstelijk gemaakt. Want hadden zij zich laten verleiden om den verraderlijken wapenstilstand te hernieuwen, dan hadden sdj de Spanjaards in staat gesteld eerst hunne Ostensche bondgenooten in het ten onder brengen der Duitsche protestanten te helpen, en vervolgens, door dezen weêrkeerig bijgestaan, met verdubbelde krachten de Nederlanden aan. te vallen, en, naar menschelijke berekening, insgelijks te onderwerpen. Misschien was het thans evenzeer in het belang des lands dat de vredelievende Oldenbamevelt, die hoogst-waarschijnlijk het bestand had willen verlengen, van het staatsbestuur verwijderd was, als het een halve een geluk zou wezen dat Jan de Witt voor Willem de derde moest plaats maken. Jammer maar, dat de oligarchische regering slechts door omwenteling en regts-verkrachting in andere handen kon overgaan. En 1861 dèjà j'ai fait mention de la perspicacité de M. Proin. Un écrivain dont la sagacité et Timpartialité historique sont reconnues, le professeur Fruin, dans le journal de Gt(f 5, a émis sur la conduite d'Oldenbamevelt, dans les dissensions religieuses, un jugement, soiu quelques rapports, pres. que plus sévère que le mien. Cet accord est d'autant plus remarquable, parcequ'il n'avait pas encore lu les Prolégomènes du tôme second de cette Série et que des différences d'opinion assez considérables nous séparent. Il me semble avoir raison lorsque, sans révoquer en doute la bonne foi de Triglandt, n'admet pas la vérité du sinistre dessein que celui attribue à Oldenbamevelt. Il observe très-judicieusement que la simple dégétation de raccière n'eût pas réduit ses juges au silence, et que la chose ne fit pas demeurée secrète jusqu'à l'apparition de l'ouvrage de Triglandt en 1650. Je ne doute plus, comme alors, de l'authenticité de la Lettre 52 (voyez ci-dessus, p. 72) où Guillaume-Louis intercède pour Bameyelt. Une édition de la Matton d'Oranffe-Naasatt, V. p. cixTi. Ambassadeur d'Angleterre. V. Diaprés M. Motley, Caaleton est un des plaçon dangereux enneiné de Bameyelt. — Dès qu'il Entre en scène, il le stigmatise dans une page (n, 109) qu'il intitule Sir Carleton's enmity. Sir Dudley Carleton, the new English ambassador to the States, had arrived during the past year red-hot from Venice. There he had perhaps not learned especially to love the new republic which had arisen among the northern languages, and whose admission among the nations had been at last accorded by the proud Queen of the Adriatic, notwithstanding the objections and the intrigues both of French and English representatives. He had come charged to the brim with the foiologia of James against the Advocate, and provided too with more than seven visits of theological lorath. He was instructed to support the extreme views of the orthodox both as to government and dogma, and to urge the National Synod, as it were, at the push of pike... And faithfully dii the Ambassador act up to his instructions. Most sympatheti- cally did he embody the hatred of the King. An able, ezperienoed« highly accomplished diplomatist and scholar, ready with tongue and pen, caustic, censo- rious, prejudiced, and partial, he was soon foremost among the foes of the Advocate in the little court of the Hague, and prepared at any moment to flourish the political and theological goad when his master gave the word. Pour adoucir l'impression de ce portrait, je joins ici quelques fiag- ments des Lettres de ce redoutable personnage. On s'apperceyra qu'ao plus fort de la crise, il est plus calme et plus impartial que ne Test deux siècles plus tard M. Motley lui-même. — Je dis avec M. Fruin: a Laat ieder onbevooroordeeld de onschatbare correspondentie van den Engeischen gezant Carleton lezen en hij zal, ik twgfel er niet aan, met m^ instemmen.» Ci-dessus, p. 81*. %* Few men hated Barneveld more bitterly than did Cableton. Shallow observera considered the stmggle now taking place as a personal one. Ijovers of personal government chose to look upon the Advocate's party as a faction inspired with an envious resolve to clip the wings of the Stadholder, who was at last flying above their heads. There could be no doubt of the bitter animosity between the two men. There oould be no doubt that jealousy was playing the part which that master passion will ever play in all the afEairs of life. But there oould be no doubt either that a difference of principle as wide as the world separated the two antagonists. Even so keen an observer as Dudley Carleton, while admitting the man's intellectual power and unequalled services, could see nothing in the Advocate's present course but prejudice, obstinacy, and the insanity of pride. "He doth no whit spare himself in pains nor faint in his resolution," said the Envoy, "wherein notwithstanding he will in all appearance tuceumbere afore long, having the disadvantages of a weak body, a weak party, and a weak cause." But Carleton asked Barneveld, and considered it the chief object of his mission to destroy Aim, if he could. In so doing he would best carry out the wishes of his sovereign. 1. Situation orageuse et menaçante. 16 Oct. Les questions de Religion sont agitées avec la même chaleur soit dans les chaires, soit sous la presse, et aboutiront à quelque grand mal, à moins qu'on ne prenne de meilleurs arrangemens dans la prochaine assemblée. ée des États d'iTo/Zan^i? qui doit commencer dans quatre jours. 2. Lettre extrêmement remarquable. La simplicité digne et calme de Maurice contraste d'une manière frappante avec les airs de matamore que Motley lui attribue. 1617. janvier 14/24.... Ceux qu'on appelle ici à la Haye Contre remonstrées depuis huit mois d'une assemblée à l'autre, sans obtenir de satisaction sur leur demande, qui sont on qu'on lâche leur demande en Ministres dans leurs fonctions, on qu'on leur accorde on endroit particulier pour prêdier, afin de les délevrer de l'incommodité d'aller à Byiwick. Votant donc aujourd'hui la prodiaine assemblée renvojée si loin, ils ont perdu patience; et aîant loué secrètement une maison dans cette Ville, et l'aîant ajustée pour leur dessein, ils se proposoient d'y a sera sera sermon, il y eut dimanche passé quinze jours, le 29 du mois dernier; mais ce dessein axant été découvert par le parti opposé, le Magistrat de la Ville s'y opposa, et mit le Scellé sur les portes de la maison par autorité publique ; ce qui cependant ne leur fit pas d'un résolution, car ils allèrent de là en foule, et avec quelque desordres dans la maison d'un Officier de son Excellence, où ils eurent leur sermon. Le jour suivant six d'entrée qu'ils avoient députés pour leurs affaires, furent appelés devant le Conseil de la Province; là le Préident leur aîant parlé en termes assez durs, et leur aîant ordonné de se désister de leurs prétensions jusqu'à la prochaine assemblée des États d'Église, ils le refusèrent absolument, ne craignant pas de répondre d'un ton également haut, soit pour leur propre défense, soit au desavantage de leurs adversaires. Là dessus le Conseil eut recours à son Excellence, et lui demanda premièrement une partie de ses gardes pour contenir ces gens dans le devoir jusqu'à la prochaine assemblée; le Comte aîant demandé qu'on l'en dispensât, ils le prièrent de faire venir des soldats des autres Villes, ce qu'il refusa aussi disant que les uns étoient pour. La garde de sa personne, et les autres pour la défense des frontières contre l'ennemi, et qu'ainsi ils ne dévoient pas être employés contre leurs amis. Les Magistrats de la Ville étant allés chez lui pour le même sujet, répérént la même réponse. Le Vendredi et le Samedi suivans, qui étoient le second et le tôte de ce mois, ils laissèrent toutes leurs autres affaires pour ne s'occuper que de celle-ci ; leur haut Conseil, le Conseil de la Province, et la Chambre des comptes, n'aient formé qu'une seule assemblée dans la chambre du Conseil à l'Holland. Où le premier jour ils agitèrent l'affaire entrée, où l'affaire aîné. is aucune initiative. Proposé d'une manière favorable aux Rémontrans et au désavantage des Contre-Bemoutrans, ils lui demandèrent son avis. Là-dessus il se fit apporter les régîtres, où étoit couché le serment qu'il fit Tan 86, lorsqu'il prit possession de ses emplois; ce serment aïant été lu en présence d'eux tous, et son Excellence aïant fait remarquer cet Article en particulier, que lui et les États s'engagent mutuellement à défendre, même jusqu'à la dernière goutte de leur sang, la Religion réformée qui étoit le premier fondement de leur querelle; tant que je vivrai, "dit-il" je garderai ce serment, et je défendrai cette Religion. Cela causa beaucoup d'altérations, on fit tous les efforts possibles pour persuader à son Excellence, que l'introduction de ces Nouvelles opioms n'étoit point un changement de Religion, et qu'elles pouvoirient s'accorder avec l'ancienne profession; et s'iraaginant qu'ils lui donnèrent pleine autorité de faire venir devant lui l'après-midi les députés des Contre-Eémontrans dans la chambre da Conseil de la Province, où étant assis sur la même chaise, qui étoit anciennement la place des Comtes de Hollande, où il avait premièrement prêté serment comme Gouverneur-Général, ou Lieutenant. "No need here," he said, "of flowery orations and learned arguments. With this good sword, I will defend the religion which my father planted in these provinces, and I should like to see the man who is going to prevent me!" The words had an heroic ring in the ears of such as are ever ready to applaud brute force, especially when wielded by a prince. The argument, however, was the last plea that William the Silent would have been likely to employ on such an occasion, nor would it have been easy to prove that the Reformed religion had been "planted" by one who had drawn the sword against the foreign tyrant, and had made vast sacrifices for his country's independence years before abjuring communion with the Roman Catholic Church. When swords are handled by the executive in presence of civil assemblies, there is usually but one issue to be expected. La réminiscence de ce geste "A" clapped on his hand on his rapier appareil dans la page relative au Sharp Resolve. — "Thus the deed was done. The sword was drawn. It was drawn in self-defense and in deliberate answer to the Stadholder's defiance when he rapped his sword hilt in face of the assembly. II, 1811. De ces Provinces, et où il n'avoit point été appelle de députes, par manière d'avis et de prière, de vouloir bien, afin d'éviter le desordre, aller à Ryswick le lendemain, qui étoit le dimanche de communion, leur promettant sur sa parole, que le dimanche suivant ils auroient non seulement une maison, mais la principale Eglise pour leurs sermons, avec un prédicateur à leur choix, à des heures convenables pour que les Rémontrans pussent. avoir aussi leur tour. S'étant contentes de cela les Contre-Rémontrans allèrent le lendemain à Byswick en plus grand nombre qu'à l'ordinaire ; et là, après que le sermon fut fini, ils élurent tout de suite des. Diacres et des Anciens d'entrène; précipitation dont leui s'ennemis prirent avantage pour les accuser de schisme. Avant été appelés le lendemain devant son Excellence, ils soutinrent ce qu'ils avoient fait, en assurant constamment qu'ils ne voulont avoir aucune communion avec les Bémontrans, ni en entendrant qu'un de leur corps dans les offices Ecclésiastiques, disant pour leur raison, que les aumônes recueillies dans l'Eglise des Bémontrans pendant qu'ils étoient éloignés à Ityswick, n'étoient distribuées à aucun. Des pauvres de leur communion, et qu'ainsi on leur avoit donné l'exemple. 