Corporate financial management
Is dit zoo, dan is de wijze van zoutwinning in de beide landen waarsohijnlijk dezelfde, en is nu eene betaling van / 10 voor Java vol- doende, zoo is er geene enkele reden, waar- om eene daarmede gelijkstaande in Siam geheel onvoldoende zou zijn. Uit die prae- missen komt men van zelf tot de gevolgtrek- king, dat, bij eene betaling van het Siamsche zout met / 84.83 Vs en zelfs met / 90 per kojan, daaronder begrepen / 10 voor den aanmaak, ruim / 747j a / 80 moeten verte- genwoordigen de winst, die, hetzij door den fabrikant, hetzij door den leveraucier, wordt behaald, bene v ens de onkosten, valleude op het transport naar Batavia en de levering in de pakhttizen aldaar; met andere woorden, dat het kostende wegens fabrikatie zou z\jn verhoogd met 700 a 800 pCt., eer dat zout in 's Lands pakhuizen te Batavia was inge- nomen. Dit is, dunkt ons, niet aannemelijk en het is derhalve veel waarsebijnlijker, dat het vervaardigen van Siamsch zout veel meer kost dan hetgeen daarvoor op Java wordt betaald, en daaruit vloeit mitsdien voort, dat de 1194 ZO. betaling op Java alles behalve voldoeDde is. Nog lets ten slotte met betrekking tot het punt, dat wij hier besprcken. Yolgens betgeen voorkomt op blad& 47 der Memorie Tan beantwoording van het Voor- loopig Yerslag der aanmerkingen, door de Tweede Kamer gemaakt op de Indische be- grooting voor 1868, schijnt er kvestie te zijn geweest van eeuen vrijen aanmaak van sont door de bevolking, die bij de zoutpannen in Let Grisseesobe werkt. Deze had ecbter wei- nig geneigdheid daartoe betoond en zelfs ver- kkardi te lui te zijn, om zonder bevel of dwang zout aan te maken. Het feit is te goed geconstateerd, om het, zoo ala het daar me- degedeeld wordt, in twijfel te trekken, en w^ zijn het volkomen eens met hetgeen op de aangehaalde plaate verder omtrent die bqzon- derheid vordt gezegd, dat namelijk de verkla- ring, welke die bevolking omtrent zich zeive aflegt, niet tot hare eer strekt ; maar of daar- achter niet eene geheel andtoe gedachte ver- borgen kan zijn geweest, dat is iets, wat wij niet zoo bepaald zonden durven tegenspreken. Gesteld dat eene betaling Van / 10 per kojan veel te gering is, — en wij kunnen het vermoeden niet van ons afwerpen, dat zij het is, — ■ is het dan niet zeer natunrlijk, dat die bevolking zich liever tot den daarvoor te presteren arbeid laat dwingen, dan dat zq vrijwillig daartoe overgaat en den schijn aan- neemt, alsof zij met de toegelegde betaling volkomen tevreden is? Indien men haar eene betere betaling, b. v. van /20, had toegezegd, zou zij dan toch eene gelijklaidende verklaring omtrent zich zelve hebben gegevenP De Ja* vaan ondervindt van alle kanten te veel, wat hem het gevoel rooet geven van niet altijd te kunoen, zoo als hij wel zou willen, dat hij maar zeer zelden voor zijne regte meening nitkomt, en het is waarlijk geene gemakkelijke zaak, om de kronkelingen van zijn gemoed te vol* gen en zoo te komen tot de kennis van het- geen hij waarlijk meent en verlangt. Zoo veel is zeker, dat, ai ia hij niet zoo actief als de £uropeaan, hjg tooh eene goede betaling ge- noeg weet te waarderen, om, zoo hem die wordt aangebodeu, niet liever vrgwillig arbeid daarvoor op zich te nemen, dan voor een appel en een ei daartoe gedwongen te worden. Na al het voorafgegane meenen wij tot de conclusie te mogen komen, dat op de vraag, of zelfe de verhoogde betaling van / 10 voor den aanmaak van zout als redelijk is te ach- ten, het antwoord bezwaariijk gunstig kan zijn. Over het tweede hierboveu gesteLde ver- eischte, waardoor het bestaande zoutmonopolie zich zou kunnen regtvaardigon, dat namdgk het zout van eene goede hoedauigheid meet wezen, kunnen wij korter zijn. Wij hebben reeds gezien, dat van het acmi van Tanara, en nog veel meer van dat van Pakkies, zeer ongunstig in de regeringsver- slagen wordt gesprokcD, terwiji daarentegen van de goede hoedauigheid van het Grissee- en Madura-zout, wat aangaat kleur en korxel, telkens, zoo vroeger als later, met lof wordt gewaagd. Het is mogelijk, dat na 1857, — want verder gaat de ervaring van schrijver dues met opsigt tot het Javasche zout niet, — de kwalit^t van het Grissee- of Madura-zout merkeUjk is ver- beterd; maar, terwiji ook y66t zoowei als na het zoo even gemeld jaar de kwaliteit van de beide soorten jaar voor jaar in de sq^eringa- verslagen wordt geroemd, kan schrijver deies, die zich in een gedeelte van Java heeft op- gehonden, waar geen ander zout te kiijgen wr -, dan hetwelk uit Soerabaja moest worden opgcv oerd, en dat waarschijnlijk van Grissee, misschien ook wel van Madura kwam, gerust vei- klaren, dat het zout, hetwelk hij te den kreeg, onooglijk was, daar het, in geene geringe mate met aarddeelen vermengd, en er uitziende alsof het peper en zout was, daarenboven eene vuile geelaohtige kleur had, zoodat, indien dat zout goed moot heeten, de Javaan in het westel^ gedeelte des eilauds, die hoogst waarschijnlijk voor z^ne oonsumtie geen ander zout daa dat van Tanara en Pakkies kan koopen, waarl^ zeer te beklagen is. Wel wordt er in de legerings verslagen, by gelegenheid, dat men van alle kanten zout moest ontbieden, ter aanvulling van den al meer en meer a&emenden voorraad^ geduiig gewaagd van de bijzondorheid, dat idleen het Siamsohe zout, wegens z^ue overeenkomst met het Javasche, aftrek vond, zoodat zd& het Liverpoolsche zout — over het aange- kochte Persische en Chineache zout kunnen wij niet oordeelen — onverkoopbaar was; maar die bijzonderheid pleit in ons oog niet zoo zeer voor de deugdeUjkheid van het Java- sche zout, als wel voor de ondervinding, die men overal kan opdoen, dat de menscb een wezen is, hetwelk zich aan het minder goede zoo kan gewennen, dat het heel wat voeto in de aarde heeft, om hem dat mindere met het betere te doen verruilen. Om zich van die waarheid te overtuigen, behoeft men alechts hier te lande om zich been te zien. zo. 1195 Gedurende de Frausche overheersching, toeii de koffij peperduur was geworden, mo est een groot gedeelte der naUe, hetwelk den hoogen prijs der kofSj niet kou betaleiiy zich in stede daarvan met een aftreksel van chicorer be- helpen> terw^l de meer bemiddeldeoy om niet te Tcel koffij te gebrniken, er gebrande stroop aan toevoegden. Men raakte aan die suirogaten £00 gewendi dat men, nog lang na bet einde dier overbeerscbing, niet weiu^en kon en zelfs nog beden ten dage kan aantreffeu, die meenen, dat zonder toevoeging van een dier beide ingredienten koffij niet goed kan smakeu. En hoe veLen zal men niet nu nog in Friesland en Oroningen aantreffen, die aan den stinkenden Friescben baai ver de voorkeur geven boYen den genrigen Vaiinas, zelfs boven de heerlijk- ste Manilla- en Havana- sigaren? Is boitendien de bewering, dat de Javaan bet Javasebe zout boven alle andere soorten ▼erkiest, zoo geheel ouvoorwaardelijk aan te nemen? Of zou men soms ook bier te doen kunnen bebben met €6n van die zouderlinge yerscbijnselent boedanige men er in Indie meer dan 6^n opdisebt^ en bij welke men dikwijls geneigdbeid gevoelt, om de vraag te doen, of niet te vele belangen zich acbter bet behoud Tan bet bestaande yerschuilen, zoodat bet soms zeer moeijelijk is, om tot de regte vaarheid te komenP Er is eene bijzonderbeid, welke ons met betrekking tot dit pnnt aanleiding geeft tot bet doen dier vraag. Het is namelijk bekend, dat de boter uit Holland naar Java verzonden wordt in dub- belfust, en dat ter bewaring van bet artikel de niet onbelangrijke ruimte tossoben bet boitenste en binnenste vaatje aangevold wordt met zoogenaamd grof keokenzout. Wie die eenigen tijd zicb in de binnenlanden beeft op- gebouden, en de moeite genomen beeft, om de saak na te gaan, beeft er zicb niet van kun- nen overtuigen, dat de Javaan met gretigbeid en desnoods op ongeoorloofde wijze, zicb van dat zout tracbt meester te maken? £r moet dan ook, naar onsinzien, niet te veel gewigt gebecbt worden aan de door de regering medegedeelde bijzonderbeid, dat de bevolking op Java aan bet Javascbe zout de voorkeur geeft boven de betere, witte soorten. Wij willen die bijzonderbeid niet in twijfel trekken, maai meenen tocb weder de vraag te moeten doen, of men er zicb vau verzekerd kan bouden, dat er geene redenen kunnen bestaan voor die preferentie van bet miiider goede zout. Zou het, — - om maar lets daaromtrent in het midden te brengen, — zou het soms niet mogelijk zijn, dat bij de bevolking de vrees beeft bestaan, dat zij te eeniger tqd zich verpligt zou kunnen zien, om dat betere zout, zoodra bet ingang bij haar had gevonden, weder duurder te moeten betalen? Ook is bet, in verband tot het zoo even medegedeelde omtrent bet grof keukenzout, hetwelk bij de verzending van boter uit Holland wordt gebezigd, niet on- mogelijk, dat men in de keus van het zout, dat tot verbruik onder haar werd gebragt, niet gelukkig is geweest. Dooh wat hiervan wezen moge, zoo gelooven wij het er voor te mogen bouden, dat dehier bedoelde bewermg niet boven alle tegenspraak verheven is en wel eenig meerder onderzoek vereischt, terwijl het daarbij van belang zou zijn, om er behoorlijk op te letten, of eninhoe verre bij velen het belang om den bestaanden staat van zaken te blijven behouden soms van in- vloed kan zijn op de uiting hunner meening of op de mededeeling van feiten. De vraag, -^ en bier zijn wij gekomen tot het derde der gestelde vereisohten, door wier vervulHng bet monopoiiestelsel zich ecnigzins zou laten regtvaardigen, — - de vraag, of er onder het bestaand monopolie voor gezorgd is, dat een ieder de gelegenheid beeft, om zicb zonder veel moeite zout te verschaffen, meenen wij, dat ook voor geen ouvoorwaardelijk gunstig antwoord vatbaar is, hoezeer wij gaarne toe- geven, dat er in dit opzigt veel tot verbete- ring is gedaan. Bij het besluit van Komnussarissen Genertal van 14 Julij 1818, Staatsblad van Nederl. Indie N^. 60, werd het getal der verkoop- pakhuizen bepaald op 33. -— Hoezeer de resi- dentien Banjoemaas, Bagelen, Madioen, Kediri en Patjitan toen nog niet onder ons onmid- dellijk gezag waren gebragt, was tocb dat ge- tal veel te gering. Langzamerhand groeide het evenwel aan, terwijl in 1851 bij een be- sluit van den IG^en December, Staatsblad van Nederl. Indie N^. 74, last werd gegeven tot oprigting van 45 nieuwe verkooppakbuizen, en later van nog ettelijke, zoodat op dit oogenblik, zoo wij ons nist bedri^en, het cijfer is geklommen tot 122, waaivau 45 onder beheer van Europesche ambtenaren, en de uve- rigen onder dat van inlandscbe pakhuismees- ters gesteld zijn ^). <) Een debiet van meer of minder dan 200 ko- jans per jaar is het criteriam, waarnaar de plaat- sing van een zoat7erkoop-pakhais onder het beheer ?an een Earopeaan of van een inlander sich regelt. 1106 ZO. Hoe belangrijk die toeiieming ook zij, zoo komi bet ons tock voor, dat aau het gestelde vereischte niet zal ziju voldaan, zoolang er niet m elk distrikt minsteiis i^n verkooppakhuis aaiiwezig is, dat is, zoolang het getal verkoop- pakhuizea niet twee a driemaal zoo veel be- draagt als bet tegeuwoordig cijfer. llet gemak, waarmede, bij zoodanige ver- meerdering, bet zout voor de bevolking ver- krijgbaar wordt gesteld, moet, dunkt ons, kracbtig tot vermeerdering van bet debiet bij- dragen, vooral iudien gelijktijdig daarmede eene belangrijke vermindering wordt gebragt in bet minimom, dat aau een verkooppakbuis te koop kail worden gesteld. Op dit oogenblik bedraagt, zoo wij ons niet bedriegen, dat minimum, volgens het Indiscb besluit van 16 December 1851, Staatsblad N®. 74, nog steeds bet Vsi ^'^^^ ^° kojan, of ongeveer IIS Amst. pondeu. Men kan van de regering wel niet verwacbten, dat zij, be- halve als koopmau, bovendien uog als winke- lier optrede, om bij ponden cu onderdeelen daarvau te verkoopen; maar terwijl zij zicb heeft belast met de taak, om de bevolking van zoat te voorzien, en zoo lang zij dit blijft doen, brengt haar belang en dat der bevolking mede, dat zij in de vervulling dier taak zoo ver ga^ ala maar eenigzins kan 3 en danscbijnt eene verlaging van het minimum, dat verkocht zal mogen worden, tot Ve* ^^^ noods tot 7io pikol wel eeiiige overweging te verdienen. Uit de bier vooj^estelde vermeerdering van ver- kooppakhuizen behoeft geene belangrijke ver- meerdering van uitgaven voor het personeel van pakhuismeesters voort te vloeijen; want het gevolg van den maatregel zal waarscbijnlijk zijn, dat het debiet van verreweg het grootste gedeelte der meer aauzieulijke, onder bebeer van Europeancn staande verkooppakhuizen sterk zal afuemen, wesbalve die kategorie van lieverlede onnoodig zal worden, eu het zou ons niet bevreemden, dat uit betgeen het personeel bij een onder Europeesch bebeer staand verkooppakbuis kost, de uitgaven zou- den kuunen worden gevonden voor het per- soneel van twee, ja diie pakhuizen onder administratie van inlanders. Zoo het even- wel eenige vermeerdering van uitgaven mogt ten gevolge hebben, wat zeer wel mogelijk en zelfs niet onwaarschijulijk is, dan nog staat daartegenover de groote waarschijn- lijkheid van eene vermeerdering van het debiet cu dus van de opbrengsV- van het middel. Zeker is het, dat in het algemeen het bezigen van Europescbe ambtenaren in Indie zeer kostbaar is eu dat het dus voor een ziiinig bebeer van belang is, om inlanders te ge- bruiken in elke betrekking, voor welke een Europeaan niet strikt noodig is, en de om- standigheid, dat nu reeds nageno^ een SOtal verkooppakhuizen, zoo niet meer, door inlan- ders wordt geadministreerd, is naar onsinaen een voldoend bewijs, dat, behalve op enkele plaatsen, zoo als de drie boofdplaatsen aan bet Noorderstrand en welligt nog twee of drte andere, overal elders de administratie reilig aan inlanders kan worden toevertrouwd. En zoo zijn wij genaderd tot de twee laatste voorwaarden, onder welke het zoutmonopolie zicb naar ons inzien zou kunnen la ten verde- digen, te weten, dat het zout verkoopbaar moet worden gesteld tegen eenen prijs, waarop het, bijafdien de zaak geheel aan de exploitatie van partikulieren was overgelaten^ voor een ieder verkrijgbaar zou zijn, eu dat de winst, welke het monopolie afwerpt, zicb zou moeten bepaleu tot bet verscbil tusschen den be- doelden prijs ^) en bet kostende van den aan- maak. Yau al de hierboveu gestelde voorwaarden, welke een Gouvernement's zoutmonopolie niei geheel onaannemelijk kunnen maken, aijn de twee bier bedoelde puuten, — waarover wij om bun onder ling ver baud gelijktijdig willen spreken, — waarscbijnlijk die, waaraan het be- staand monopolie het minst beeft voldaao of nog voldoet. Bij de berstelling van ons gezag over Indie werd door Kommissarissen Generaal bij hua besluit van 14 Julij 1818, Staatsblad van Nederl. Indie N°. 50, de prijs van het zout bij verkoop bepaald op / 50 per kojan. Het schijnt dat ongeveer in het jaar 182U omstandigheden van tijdelijken aard eene ver- hooging van dien prijs noodzakelijk hebben gemaakt. Uit het Indisch Staatsblad blijkt niet, van welken.aard die omstandigheden sija geweest, en evenmin de juiste dagteekening van het stuk, waarbij de verhooging werd bepaald, en wdke prijs voor het zout moest worden betaald. AUeen ziet men uit eene pubiicatie van 11 Maart 1823, Staatsblad ^^ 9, dat de prijs meer dan / 75 moet hebbea bedrageu, want bij die pnblikatie werd bij ge- bragt op /75 en dit heette eene vermindering van de in 1820 bepaalde tijdelijke verhooging. <) Dasronder begrepen hetgeen het GouYemement op het artikel meeat te jnogea heffen, heUq aaa iakomend of aitgaand regt, hetz\j aU belastiag op de cousumtie. -ZO. 1197 Door deu Kommissaris-Generaal du Bus, die, behalve bet invoeren van bezninigingen, ook in last liad, om de inkomsteii in Indie te yermeerderen ten einde evenwigt te brengen tasschen ontyangsten en uitgaven, werd de prijs gebragt eerst op /96 *) en later op /180 per kojan «). Ofschoon wij er niet zeker van zijn, zoo is bet tocb zeer waarscbijnlijk, dat, in verband tot de omstandigheid, dat onder den Heer DU Bus het kopergeld circulerend medium was geworden, wij bij de zoo even vermelde twee prijsverhoogingen te denken hebben aan gul- dens koper, zoodat alsdan die verhoogingen, in zilvergeld berekend, zouden neerkomen res- pectivelijk op/ 80 en/ 150. Hoezeer dus toen reeds de prijs was ge- bragt op minstens het drievoudige van dien, door Eommissarissen-Generaal in 1818 be- paald, zoo belette dit evenwel niet om nog ver- der op dien weg voort te gaan. Wei zoekt men in het Staatsblad te vergeefs naar de besluiten, waarbij tusschen de jaren 1828 en 1851 ver- dere verhoogingen zijn verordend geworden en hoe veel ze bedragen hebben, maar uit een besluit van den Gouverneur-Generaal van 16 Deoember 1851, Staatsblad N°. 74, ziet men dat destijds het zout verkocht werd tegen /7 koper per pikol aan het Zuiderstrand en tegen /8 aan het Noorderstrand; terwijl bij het gezegd besluit de prijs voor den vervolge werd bepaald op/ 7 en/ 8 recepis per pikol respectivelijk voor elk der beide kategorien van verkoop. Terwijl dus tusschen het jaar 1828 en 1851 de prijs van /6 koper per pikol, zonder onderscheid waar het zout ver- kocht werd, reeds was verhoogd tot/ 7 en /8 koper per pikol, naar gelang van verkoop aan het Zuider- of Noorderstrand, werd die prijs in 1851 nog met 20 i)ct. vermeerderd. Deze laatste maatregel werd evenwel door den Koiiing niet goedgekeurd en dien ten ge- volge werd de prijs teruggebragt op / 7 en /8 koper, gelijkstaande met recepis / 5.10 en/ 6.80 »). In verband tot het later in Indie ingevoerd muntstelsel *) had eene nadere regeling van *) Zie zijn beslnit van 6 February 1827, Staata- blad N». 12. «) Zie het besluit van 21 April 1828, Staatsblad NO. 80. S) De galden-recepis, weike, zoo het hcette, ^^q gulden zilver moest vertegenwoordigeo, had 120 duiten. ^) Waarbij de koperen gulden van 100 duiten dien tweeledigeu verkoopprijs in 1859 plaats en werd hij vastgesteld op / 5.93 en / 6.72 per pikol, zoodat op dit oogenblik de verkoqp van zout door het Gouvemement per ko- jan opbrengt in het zuidelijk gedeelte van Java / 177.60 'en in het noordcSijk gedeelte / 201.60. Welk motief er voor die verschillende prijs* berekening kan hebben bestaan, is ons niet gebleken. Terwijl de plaatsen voor den aan- maak alien aan het Noorderstrand zijn ge* legen en dus het aan het Zuiderstrand te ver- koopen zout, wegens de meerdere kosten van transport, aan het Gouvemement duurder komt te staan en derhalve ook, oppervlakkig te oordeelen, daar duurder zou moeteu verkocht worden, zieu wij, dat het juist omgekeerd en aan het Noorderstrand de verkooppr^s hooger is. Waarscbijnlijk is de reden dat, dewijl het Zui- derstrand over het algemeen minder bevolkt en de bevolking er vermoedelijk niet bemid- deld genoeg is, om den hoogeren prijs te be- talen, er minder verkooppakhuizen onder haar bestaan, en dat men dus den verkoopprijs voor die streken lager heeft gesteld, ten einde* de debitanten in de gelegenheid te stellen om op voor de bevolking in die streken niet al te bezwarenden voet te zorgen voor de voor- ziening in hare behoefte. Misschien kan voor die bepaling van eenen lageren prijs ookeenigzins in aanmerkiug zijn gekomen de omstandigheid, dat het Zuiderstrand grootendeels onbewaakt is en dus meer gelegenheid tot smokkelen aanbiedt. Zoo veel is zeker, dat, gelijk wij later zullen zien, volgens de opgaven der regering omtrent de consumtie op Java en Madura en de daar- van verkregen opbrengst, in het tijdvak van 1854 — 1865 het zout gemiddeld is betaald met / 6.57 per pikol, weshalve daaruit is af te leiden, dat de consumtie in het noordelijk ge- deelte van Java grooter is dan in het zui- delijke ')• Hoe dit ook zij, niemand zal kunnen ontkeu- nen, dat bet Gouvemement van het monopolie van het zout dat het zich gereserveerd heeft, een waarlijk alles behalve karig gebruik heeft gemaakt, om zich daaruit een belangrijk in- komen te verschafFen. Terwyl een Gouverne- en de recepis-gnldeu, representerende den zilveren gulden van 120 duiten, werden vervangen door den zilveren gulden van 100 cents. 1) Bg eene gelijke consumtie zou de middenprijs f 6.82 z\jn geweest. 1198 Z0« ments-monopoUe, gelijk hierboven is gesegd, bij de bestaande modjelijkheid eener geregelde afdoende heffing van belasting, in ons oog slechia houdbaar is, voor zoo yer de daarmede ie bebalen winst, in zekeren sin alsopbrengst van belasting, zich bepaalt tot bet venchil tnsschen het kostende van den aanmaak en den prijs, waartegen het ariikel door partiku- Here ondernemers in consumtie son kunnen worden gebragt, zien w^, dat het monopolie soo IB begrepen, dat het GouTernement zijn 2oat Terkoopt tegen bijkans het twintigvoudige ▼an hetgeen de aanmaak er van gekost heeft, ongerekend nog de winst, welke de partiku- liere debitant bij verkoop en detail er op legt. Wei heeft hetzelfde plaats bij 'sGouverne- ments monopolie van opinm, maar de beide hier bedoelde middelen van inkomst zijn er ver van af, op gelijke lijn teknnnen geplaatst worden. Terwijl toch ieder weldenkende elken maatregel, van weiken aard ook, waardoor het verbruik van een zoo verderfelijk henlsap als het opium onder de bevolking zoo veei mo- gelijk wordt bemoeijelijkt en tegengegaan, dee noods ook door bovenmatige verhooging van den prijs, niet auders dan van harte kan toe- jnichen, moeten wq daarentegen verklaren, niet in te zien, hoe op maar eenigzins aan- nemelijke gronden zou zijn te verdedigen, dat een artikel, hetwelk gelijk het zout eene eerste levensbehoefte is, zoo duur mogelgk aan de bevolking wordt verkooht. In de regeringsverslagen wordt wel is waar gezegd, dat de gestelde prijs voor de bevol- king niet dmkkend is; maar dit is eene be- wering, die wij gelooven dat moeijelijk zou zijn te staven, indien men de daarroor aan te voeren bewijzen of feiten onbevangen en met waarachtige belangstelling jegens de be- volking beoordeelde en woog. Dat de con- sumtie toeneemt, beteekent in ons oog zeer weinig, zoo iets, omdat die toeneming geheel is een gevolg van het enorm acores der be- volking, waarmede zij naauwelijks gelijken tred schijnt te houden. Wij bezigen hier niet zonder bedoeling het woord tehijnt, omdat, in verband tot dc reeds vermelde bijzonderheid, dat namelijk van eene vermeerdering van het Enropeesch person eel bij de aanmaakplaats te Grissee alleen voor de residentie Soerabaja reeds een debiet van 200 kojans 'sjaars meer kon worden ver- wacht, er gecne enkele zekerheid bestaat, dat in de eerste jaren van het tijdvak van 1854 tot en met 1865, waaromtrent wij de sta-' tistieke opgaven later znllen mededeelen, de consumtie niet ved aaniienlijker kan njn ge- weest dan ons in de regeringsverslagen wordt opgegeven; zoodat het ons volstrekt niet zou bevreemden, zoo het bij onderzoek — Jammer maar dat zulks niet meer mogelijk is, — zoo het, zeggen wij, bij onderzo^ bleek, dat hoof- delijk de consumtie is achtaruitgegaan. De cijfers toch, die ons in de regeringsverslagen omtrent die consumtie worden medegedeeld, zijn zoo weinig te vertrouwen, dat, gelijk wq later zullen aantoonen, daarop geene bereke- ning van het hoofdelijk verbruik met eenigen emst valt te maken. Ondertusschen, aangezien het maken, aan- voeren en verkoopen van zout op Java ntm* mer eene zaak is geweest, die aan den parti- kulieren ondernemingsgeest is oveigelatea ge- worden, hebben wij geenen vastcn maat- staf, om eenige berekening te geven van den prijs, waarvoor de partikulier het sont in consumtie zou kunnen brengen, om daarmede te vergelijken den prijs, waarvoor onder hel bestaande monopolie het artikel verkrqgbaar is. Yoor eene aantooning, hoe verregaand van het monopolie misbruik is gemaakt tot eene verhooging van den prijs buiten alle verhou- ding tot hetgeen als billijk is te beschouwea, zijn wq evenwel niet geheel zonder gegevens. Uit de Indische begrooting voor 1868 blijkt, dat, ongerekend een post van / 86,200 voor de oprigting en het onderhoud van zou^Mk- huizen '), het zoutmonopolie aan het Gourer- nement gerekend wordt in dat jaar te sullen kosten / 2^79,879 waaronder voor aanmaak, trans- port, inpakken, inkoop van pa* tjols, maten en andere behoeften, mitsgaders voor koelieloonen en andere benoodigdheden* begrepen 18 eene som van. , 8,201,000 zoodat voor de administratie de uitgaven kunnen gesteld worden op / 178^879 Aangezien evenwel noch uit de begrooting, nooh uit de stukken, daaromtreut tuaaehea de regering en de Tweede Kamer gewisseld, blijkt, over welke hoeveelheid het kostende van den aanmaak is geraamd, zoo kunnen de zoo even gegeven cijfers ons niet brengen tot eene be- *) Van dien post wordt de aitgaaf genamd: voor Java en Madara ..,,/' 80,990, en voor de bittenbezittingen op » 5^06. zo. 1199 rekening van betgeen een kojan zoat» alles daaronder begrepen, aan bet GouTemement kost. Daarbij komt, dat de betaling, welke de zoutmakera ad / 10 per kojan genieten, nieta anders is dan eene ex plenitudine potes- tatis en dns tot zekere boogie gebeel wille- kearig vastgestelde, zoodatj al waren wij be- kend met de aau te maken boeveelbeid en bet koetende er van, met inbegrip van alle verdere uitgaven, dit ons nog niet in staat zau stellen tot eene berekening van betgeen bet zont op Java zou kunnen kosten ; wesbalve wij op die begrooting, welke buitendien niets meer dan eene raming is, niet bouwen kunnen, te min- 'der nog, omdat^ na de bepaling;, dat de voor- raad zal worden gebragt op 200,000 kojan, die boeveelbeid, daar zij strekken moet voor de beboefte van 5 & 6 jaren, berekend op 30,000 k 40,000 kojan 'sjaars, nog belast moet worden met 6^6 jaren rente. In verband evenwd tot de som van / 6,518,423, waarop de opbrengst van bet zout bij de ra- ming der middelen voor 1868 is gesteld ge- worden, kan de znivere winst veilig bere- kend worden te zullen bedragen / 4,138,544 of 174 pet. boven bet kostende *); terwijl waarscbijnlijk zelfs de winst nog grooter kan zijn, daar men, gel^k gewoonlijk bij ra> mingen van uitgaven en ontvangsten, ook bier, ten einde geene telenrstelling te onder- vinden, de uitgaven waarscbijnlijk booger en de ontvangsten daarentegen lager beeft ge- raamd, dan bij uitkomst zal blijken noodig te ajD. geweest. En boe moet men dan een monopoiie kwalifioeren, dat zicb uit eene dor meest algemeene eerste leveusbeboeften zulk eene enorme winst weet te bezorgen *) P Men vindt evenwel in de regeringsversla- gen eeuige gegevens, waarop wij reeds gewe- zen bebben, en die ons beter kunnen brengen tot eene bepaling, niet zoo zeer van denprijs, waarvoor bet zout zou kunnen verkoobt wor- den, als wel van een maximum, zoo raim gesteld. *) Zonder nog te spreken van de winst van den debitantj die zgne waar bij geringe kwantiteiten voor de dageiyksohe beboefte aan den vcrbroiker verkoopt. *) Ter eere van bet Nederlandsch Goavernement moet evenwel gezegd worden, dat ia vergel^king met bet zoutmonopolie in Britach Indie bet onze nog eene vrQ gnnstige vertooning maakt. Bg de BritschJndiscbe begrooting voor 1868/69 wordt dat monopoiie in aitgaaf geraamd op € 441,660 en in ontvangst op £ 6,016,000, of nagenoeg 14 maal bet bedrag der nitgaaf, zoodat in Britseb Indie de winst op bet zout 12 )k 18 booderd pet. bedraagt. dat bet niet wel kan worden overscbreden zonder aan de bilUjkbeid te kort te doen. Wij bebben reeds gezien, dat een partikuliere ondememer aan bet Gouvernement bet voor- stel beeft gcdaan tot bet aangaan van een konirakt wegens de levering van 8000 kojans 's jaars tegen / 50 de kojan ; en met eene zeer ruime berekening voor rente en winst op bet voor de onderneming beuoodigd kapitaal, bebben w^ gemeend bet er voor te moeten bouden, dat de fabriekatie-kosten van bet zont bem bezwaarl\jk op meer dan/ 35^/ 40 per kojan zouden komen te staim. £n dat dit niet te laag berekend is, kan nog daaruit blijken, dat, toen de voorraad zout in 1861 zoo zeer was verminderd, dat men van alle kanten zout meende te moeten laten ontbie- den, onder anderen ook zout van Liverpool is verkregen, tot eene boeveelbeid van 660 kojans, betwelk, geleverd in de verkoop*pak- buizen te Batavia en Samarang^ beeft gekost / 39 per kojan. Wij mogen bet er derbalve voor bouden, dat op Java een kojan zout, zelfs met eene re- delijke betaling van den arbeid voor den aan- maak, en van betere kwaliteii dan bet tegen- woordige, bij fabriekatie door partikuliere on- dernemers niet meer behoeft te kosten dan fU hf 40. Wel is bet ons gebleken, dat bet Siamscbe zout beeft gekost / 84 7t k f 90; maar bet komt ons voor, dat bier die prijs niet in aanmerking kan komen. Want niet alleen komen w^ daarbij niet te weten, boeveel bet kostende van aanmaak kan bebben bedragen, maar bet' is bovendien zeer waarscbijnlijk, dat de betaalde prijs zeer boog is geweest, omdat, ofscboon reeds in 1861 eene bestelling werd gedaan ten bedrage van 25,000 kojans, men in twee jaren niet meer dan de belft of 12,500 kojans beeft kunnen bekomen, terwijl eene tweede bestelling in 1863, weder van 25,000 kojans, naauwelijks in 1865 was afgeloopen; wesbalve daaruit blijkt, dat in Siam niet genoeg voor ezportatie wordt geproduoeerd en er dus alle reden bestaat, om bet er voor te bouden, dat men tot veel boogeren prijs beeft moeten inkoopen, dan anders bet geval zou zijn geweest. Nemen w^ alzoo aan, dat voor/ 35 a/ 40 per kojan op Java goed zout door parUku- lieren is aan te maken, en verboogen wijdien prijs desnoods met 200 pGt., niet alleen voor winst van den labrickant en den bandelaar in bet groot, alsmede voor kosten van emballage en van transport, maar ook voor belasting of aocijns aan den lande versobuldigdy dan komen 1200 zo. wij tot een oijfer van / 105 a / 120 per kojau of/ 37, Jk/ 4 per pikol »)• Zal derhalve het GouTernements-monopolie van het flout Yoor de bevolking niet eene be- teekeiiis liebbeD, gelijjk aan die van het kul- tuurstelsel^ van namelijk te zijn een xniddel van verregaande exploitatiej dan zou, donkt 0D8, het zout in geen geval hooger mogen worden verkooht. Het is niet onwaarschijnlijk, dat, zoo men daartoe overging, althans in de eerste tijden de winst niet zoo groot zou zijn, als die tegen- woordig behaald wordt; maar, daargelateo, dat het eene ellendige staatkunde is, om altijd en in alles het onderste nit de kan te wiilen hebben, en dat aan zoodanige staatkunde geene , geringe gevaren verbonden zijn, wanneer zij wordt in toepasaing gebragt tegenover bevol- kiugen, die uit den aard der zaak weinig in- genomen moeten zijn met het vreemde, haar opgedrougen gezag, en die, in stede van in die ongnnstige stemming versterkt te worden, voor dat Yreemde gezag veeleer gewonnen behoorden te worden, zoo komt het ons voor, dat eene be- langrijke toeneming van de consumtie spoedig zou doen zien, dat, behalve het belang der be- volking, ook wij fiDancieel er door zijn gebaat. Onze beschouwingen, welke niet gunstig zijn uitgevallen met opzigt tot de werking van het zoutraonopolie, kunnen wij nu eindigen met eenige statistieke, over het tijdvak van 1854 — 1865 loopende mededeelingen, welke daarom- trent in de regeringsYerslagen voorkomen, onder bijvoeging van de aanmerkingen, tot welke zij ons aanleiding hebben gegeven. De aanmaak van zout heeft uitgeleverd: in 1864 . . . . koj. 33,406 20 pik. Daarentegen heeft het debiet van zout op Java en Madura bedragen: 1855 1856 1857 1858 1859 1860 1861 1862 1863 1864 1865 . . r 51,278 — ^ . . , 17,268 — , . . „ 29,509 - ^ . . , 15,886 25 , . . » 18,297 28 ^ . . , 27,651 29 , . . r 6,719 19 , . . , 84,238 2 r . . , 2,872 22 r . . r 71,188 7 ^ . . r 101,818 12 , totaal koj. 460,130 14 pik. *) Dit 18 Dog/20 i/80 per kojan meer, dan men heeft moeten besteden voor het onder zeer bezwarende omstandigheden ingekocht Siamsch zout. in 1854 .. koj. 18,409 6 pik. . M 1856 .. , 18,241 25 , , 1856 .. f 20,892 9 , r 1857 .. «. r 21,423 3 r , 1858 .. r 22,823 4 *r , 1859 . , r 23,540 9 r , 1860 .. r 23,945 3 , r 1861 .. , 26,102 3 ' # 1862 .. , 26,221 18 , r 1863 .. , 26,916 23 , , 1864 .. J r 25,907 29 , r 1865. ■ r 24,429 22 ' totaal ko, terwijl, voor rekening i j. 278,853 4 pik. ran partikulieren zoo- wel als van het Gouvernement, naar de buitoi- bezittingen zijn rerzonden: in 1854 .... koj. 4,993 16 pik. ^ 1855. . , 5,380 20 < if 1856. r 5,480 28 i r 1857. , . 5,897 12 , , 1858. . , 6,351 20 , r 1859. . ^ 5,341 15 1 >r I860. . , 5,706 20 , , 1861. . r 6,217 11 , , 1862. . , 4,900 — , , 1863. . , 5,818 — 1 # 1864. . , 6,834 15. , 1865. , I 8,483 — > totaal koj. 70,105 7 pik. Het debiet op Java heeft opgebragt: in 1854 / 4,123,640 03 1855 1856 1857 1858 1859 1860 1861 1862 1863 1864 1865 4,113,570 37* 3,976,919 09 4,132,187 00» 4,364,444 95 4,534,862 87 4,630,745 W 5,056,295 8P 5,057,042 6S* 5,194,206 79 5,031,578 79 4,733,288 13 totaal / 54,948,782 37* dat is gemiddeld / 6.57* per pikol. Uit de opgegeven hoeveelheden voor het debiet op Java en Madura ziet men, dat de comsumtie ran 1854 tot 1860 langzaam toe- nemende is geweest^ dat zij in de 3 daarop- zo. 1201 volgende jaren (1861 — 1863), met eene be- langrijke vermeerdering in vergelijkiDg met de eerste zeven jaren, stationair is gebleven, om in de twee laatste jaren, 1864 en 1865, weder af te nemen. Aan welke omstandigheden de tijdelijke ver- meerdering in de jaren van 1861 — 1863 moet worden toegeschreven, is ons onbekend ') ; maar zeker is het, dat, berekend over de totale bevolking van Java en Madura, de oon- sumtie in 1865 lioofdelijk niet meer heeft be- dragen dan in 1854, veeleer is afgenomen. In 1854 toch bcdroeg de totale bevolking van Java 10,581,890 zielen, en het debiet in dat jaar kojans 18,409.6, hetgeen neerkomt op eene consumtie van mim 6^^/|oo Amst. ponden per hoofd, terwijl in 1865 het debiet van ko- jans 24,429.22, berekend over bet cijfer der totale bevolking in dat jaar ad 14,168,416 zielen, eene consumtie aanwijst van nog geen 6*^/iuo Amst. ponden per hoofd, dus ruim \/( Amst. pond per hoofd minder dan in 1854. Wij zijn er echter niet zeker van, dat de door ons gemaakte berekening omtrent de consumtie per hoofd geheel zuiver is, daar het uit de regeeriugsverslageu van 1863, 1864 en 1865 blijkt, dat voor de jaren 1859— 1865 onder het debiet op Java en Madura ook begrepen is het naar de Lampongs ver- zondeu zout, terwijl van de voorgaaude jaren daaromtrent niets gezegd wordt •). Dochj wat hiervan ook zij, het is hier de plaats, om terug te komen op hetgeen wij vroeger beweerd hebben, dat namelijk de in de regeringsverslagen medegedeelde cijfers weinig vertrouwen verdienen, en wij gaan er *) Niet onwaarschgnlgk is zg het gevolg geweest van de vermeerdering van het personeel voor het toezigt op de plaatsen van aanmaak, waardoor de clandestine verkoop meer of min tegengegaan en daarentegen de verkoop uit de verkoop-pakhnizen toegenomen is. In verband daarmede zou dan de vermindering In de twee laatste, op 1863 volgende jaren moeten worden toegeschreven, 6f aan verslap- ping in het toezigt, of aan eene bepaalde verminde- ring in de consumtie. ■) Van diezelfde jaren wordt in de aangehaalde veralagen opgegeven, ala in de consumtie van Java en Madura brgrepen, het verzondene naar Soera- karta, terwgl voor 1859 daarvan geen gewag wordt gemaakt. Heeft dus het cgfer van het jaarlijksch debiet v66r 1859 allecn beirekking tot de reside n- tien, regtstreeks onder ons bestuur staande, dan zou zulks nog een bewgs te meer geven voor de afgenomen consumtie, hoofdelgk berekend. £r is nog een reden waarom zulke berekenin- gen niet zuiver kunnen zgn. £r worden namel^k nu toe over om dit met een paar voorbeelden aan te toonen. Uit het regeringsverslag over 1864 bl^kt» dat op ultimo December van dat jaar, en dus bij gevolg ook op 1 Januarij 1855, de aanwezige voorraad zout bedroeg. . , . koj. 94,829..— Volgens de daarvan zoo even medegedeelde cijfers, heeft de aanmaak over de jaren 1855— 1864 (die van de jaren 1864 en 1865 ^) derhalve er buitenge- laten) bedragen , 324,910.12 terwijl bovendien in de jaren 1861—1864 nog ingekooht is eene hoeveelheid Siamsch zout ten bedrage van , 37,600.-- zoodat men, met den onder ul- timo December 1854aanwezigen voorraad, in de jaren 1855 — 1864 in het geheel heeft gehad koj. 467,239.12 Volgens de daarvan zoo even ge- geven cijfers heeft het debiet op Java en Madura over de jaren 1855—1864, (dus de jaren 1854 en 1865 er weder buiten gela- ten) bedragen koj. 236,014. 6 terwijl in 1855 — 1864 naar de buiteubezittin- gen is verzon- den eene hoe- veelheid van r 56,629.21 t 292,648.27 weshalve er volgens deze be- rekening ouder ultimo Decem- ber 1864 een voon-aad aan we- zig had moeten zijn van . .koj. 164,595.15 doch uit het regeringsverslag over 1864 blijkt, dat onder ultimo December de voorraad heeft bedragen slechts . . . # 105,135. 4 zoodat, indien de door de re- gering gegeven cijfers van den aanmaak, het debiet en de ver- niet onbelangrgke hoeveelheden zout vervaardigd uit de modderwellen van Koewoe en Selo. Bat zout wordt gebruikt in de afdeeling Grobogan en veel uitgevoerd naar de Vorstenlanden. De uit- voer naar de Gouverncments-landen buiten Grobo- gan is wel verboden, maar schgnt toch vaak op clandestiene wijze plaats te hebben. ') Wy moeten het jaar 1865 buiten onze bere- kening laten, omdat de onder ultimo December van dat jaar aanwezige voorraad niet is opgegeven. 190S ZO. Eending naar de buitenbesittin- gen, alsook die van de Toor- raden onder ultimo Deoember 1864 en ultimo December 1864 Daauwkeurig zijn, er in de tien jaren van 1855 — 1864 te soek moet zijn geraakt eene hoe- yeelbeid van niet minder dan koj. 59,460.11 of 1,783,811 pikols, die, tegen gemiddeld / 6.5 7 Vs per pikol« bij yerkoop hadden kun- nen opbrengen / 11,728,557. Het versohil is zoo groot, dat bet bijna onmogelijk is, om het ala waarheid aan te nemen ; want dit sou nog erger zijn, dan het* geen men in de tijden der Toonnalige O. 1. Compagnie beleefde, toea een tal van kanon-' nen en zilveren spaansche matten yerdonker- maand waren, en men daaryoor geene andere reden wist op te geyen, dan dat ze door de witte mieren waren yerteerd. Er is eyenwel iets, dat ons doet gelooyen, niet dat de witte mieren of andere omstandig- heden yan soortgelijken aard bier inhetspelzijn, maar dat men eenyoudig niet weet, wat en hoeyeel er eigenlijk yoorhanden is. Onder den Gouverneor-Generaal yah deb Cap ZLLEH namelijk werden jaarlijks belangrijke aanyragen, tot uitzending yan diyerse, yoor de dienst benoodigde goedereu, bij het Minis- terie yan Kolonien ontyangen, en steeds werd er aangedrongen op spoedige uitzending, omdat, gelyk beweerd werd, 's lands pakhuizen niet yoldoende waren yoorzien, en er dus groote behoefte aan het aangeyraagde bestond. Ter yoldoening aan de hem deswege gegeyen beyelen liet de Kommissaris Generaal Burg- graaf Dir Bus al spoedig na zijne aanyaarding yan het bestuur een onderzoek doen naar den yoorraad goederen in 's lands pakhuizen aan- wezig, en de uitslag er yan was, dat er yol- gens taxatie Yoor eene waarde yan 9 & 10 millioen aan yerschillende goederen yoorhanden was. Die taxatie berustte niet op hetgeen er werkeUjk yoor besteed was geworden, maar op den toestand, waarin op bet oogenblik yan de opneming de goederen zich beyonden, en die door het lang blijyen liggen in de pak- huizen er niet op yerbeterd was. Welke schade daardoor aan het land is yeroorzaakt, niet alleeu door deterioratie der goederen, maar ook aan rente op debe- langrqke sommen, besteed yoor den inkoop en yerzending yan goederen, die jaren lang ongebruikt waren bliJYen liggen, yalt ligt te begrijpen; maar geeft znlks geen hoogen dunk yan de wijze, waarop men in die dagen bij de I adminiatratie yan 's lands pakhuiaea te wcrk ging, moet dan, indien de door de regcring medegedeelde oijfers omtrent nAnmojilr^ defaiet en yerzending yan zout juist zijn, de door ons g^eyen en daarop gebaseerde berekeniog niet den indruk geyen, dat tot op dea huidigen dag de yerbetering niet groot is? Is daarent^en onze berekening juist» — ofBchoon wij hopen dat zulks niet het ge- yal moge zijn, -* dan kan men eeaigzina nagaan de schade, welke ia teweeggebragt^ het- zij door yerlies yan groote kwantiteiten, het- zy door het renteloos ongebmikt laten blgyen yan zulke groote waarden; — en dit niet al- leen, maar nit eene berdcening, die wq ge- maakt hebben en die iedereen uit de hier- boyen gegeyen djfers yoor zich kan maken, blijkt, dat, toen in 1861 yan alio kanten zout moest worden ontbodeo, omdat de yoomad, zoo meende men, gedaald was tot een cyfer yan kojans 44,333.8, de werkelijke yoorraad niet minder kan zijn geweest dan 63,899.19 of nagenoeg 20,000 kojans meer. Is die berekening goed en had men gevetea, dat er nog zoo veel meer zout yoorhanden was dan men dacht, zou men dan wei sQn overg^aau tot ontbieding yan zout, dat tegen hooge prijzen moest worden betaald? Wd was de door ons berekende hoeyeelheid ncg ruim 36000 kojans beneden het oijfer yan 100,000 kojans, waarop de yoorraad yolgeas de bestaande bepalingen moeet gehouden wor- den; maar toch was dc stand yan zaken niet zoodanig, dat er periculum in mora bestond en had men de zaak nog zeer goed een Jaar kunnen aanzien, als wanneer alle l^oefte aan bestelling zou zijn yeryallen, daar de «t*n'nfi»^ in 1862 het aanzienlijk cijfer van 84,238 ko- jans uitleyerde. Doch wi\j moeten nog een tweede bewijs leyeren yan de weinige zorg, waarmede men in de mededeeling yan cijfers te werk gaat. In de r^eringsyerslagen oyer 1854^ — 1859 worden, bij de opgaaf yan den in elk jaar on- der ultimo December aanwezigen yoorniad, to- kens de hoeyeelheden oud en nieuw zout medegedeeld, waaruit de yoorraad besiaat. Met het jaar I860 heeft men daarmede opge- houdeo, zonder dat het bl^kt om welke reden. Volgens eene eenyoudige, gezonde opyatting zou men natuurlijk niet anders kunnen denken, dan dat het in eUc jaar yoorhanden mexw zout ook in hetzelfde jaar is aangemaakt, en dat das de hoeyeelheid nieuw zout, elk jaar op ultimo December onder den yoorraad aanwezig, weinig, zoo iets, moet yersohillen met het zo. 1803 cijfer van den aanmaak in hetzelfde jaar. On- dertuBsohen 2ien wij, dat dit alles b^lve hot geval is, gelijk blijken kan nit de oijferB, die wij nn laten Tolgen, en waarvanj met opgaaf van het jaartal, de eerste kolom aanwijst de aangemaakte, en de tweede de voorhanden hoe- veelheid nieuw sent. 