None
Een eigenlijken ommegang, driemaal herhaald, heb ik in de Avesta-literatuur niet aangetrofi'en. Nauw verwant is echter de reinigingsplechtigheid „bareshnum" geheeten, waaraan zich die- gene heeft te onderwerpen, die met een lijk in aanraking geweest is en bijgevolg door het Lijkenspook bezeten heet te zijn. Ik zal geen uitvoerige beschrijving van dezen langwijligen *) o. a. Kuhn und Schwartz, Nordd. Sagen p. 450. -) Marq^uardt, Staatsverwaltung III. 178; Valeton, Mnem. XVII. 311, 313. 3) bij Athen. IV. p. 152. *) Simpson p. 188. VERSL. EN MED. AFD. LETTERK. 4«*« REEKS. DEEL II. 20 ( 304 ) lustratieritus geven, doch volstaan met de mededeeling, dat het trekken van drie voren om zekere in den grond gegraven kuilen er een gewichtig bestanddeel van uitmaakt '). Bij den Iraanschen stam der Osseten wordt nog tegenwoordig de drie- maal herhaalde ommegang èn van de bruid rond den haard 2) èn van het voor den doode in gene wereld bestemde paard om het graf aangetroffen ^). Voor de Grieken herinner ik er aan hoe Achilles met zijne Myrmidonen driemaal om het lijk van Patrokles rijdt en later het lijk van Hector driemaal om het graf van zijn vriend henen sleept *) ; hoe. op den vijfden dag na de geboorte het kind rond den huiselijken haard gedragen wordt (i/-tCp/SjOö/-t/aj) ^) en hoe in 't hedendaagsche Griekenland bruid en bruigom driemaal om het altaar gevoerd worden ^). Herhaaldelijk komt bij de Eomeinen — om van den reeds zoo vaak besproken ommegang bij de huwelijksvoltrekking, dextrum in orbem, niet te gewagen^) — in de Epische poëzie de bedoelde ommegang bij lijkplechtigheden voor. Hier moet men zich de vraag stellen of het geschilderde gebruik wel zuiver Latijnsch en niet veeleer eene navolging van het uit Homerus bekende is, daar toch de Epische gedichten, waarin het vermeld wordt, veelal Grieksche sagen behandelen. Men bedenke echter, dat ook bij de bijzetting van vele aanzienlijke Romeinen deze zoogenaamde decursio plaats vond : om den rogus van Sulla ^), van Augustus ^), om het graf van Drusus '®) 1) Vendid. IX; vgl. West, S. B. E. XVIII. p. 431 Spiegel, Er. Alterthumskunde III. 698. -) V. Schröder, die Hochzeitsgebr. der Esten p. 129. 3) Z.D.M.Ö. XLI p. 670 vlgg. ^) II. XXIII. 13; XXIV. 16, 417; Od. XXIV. 69. ») Schömann, gr. Alterth. II. 499. ß) Wachsmuth, das alte Grriechenland im neuen, p. 91. 7) Rossbach, röm. Ehe, p. 109. 314. «) App. b. c. I. 106. 9) T)io Cass. LVI. 42. 10) Suet. Claud. 1. ( 305 ) en bij de crematie van Septimius Severus ') en dat in 't alge- meen de driemaal herhaalde ommegang bij andere gelegenheden zuiver Latijnsch is, bijv. bij het rondvoeren der suovetaurilia om eene stad of een akker te lustreeren ^), bekend ook uit de tabulae Iguvinae. Onder 't volk werd die' ommegang, naar 't schijnt, bizonder vaak in praktijk gebracht; om bijv. een veld tegen koolrupsen te vrijwaren liet men eene vrouw barre- voets met loshangende haren en kleedij driemaal er om heen loopen '). De afdruk van den rechterpoot eens koekoeks krijgt zekere tooverkracht doordat men hem uitgraaft na er cirkels (zeker wel . drie) om heen getrokken te hebben *), desgelijks de zwaardlelie, nadat men er een drievoudigen kring omheen getrokken heeft met de punt van een zwaard ^). Een schorpioen heet de plaats niet te kunnen verlaten, waar men met den stengel van een zonnebloem drie cirkels om heen getrokken heeft ®) enz. Men mag het dus ongetwijfeld voor echt Latijnsch gebruik houden, de personen, die aan eene lijkplechtigheid deelgenomen hebben, driemaal door middel van een groenen olijftak rondom met water te besprenkelen ^), een beeldtenis driemaal rond het altaar te dragen *), een van waanzin verdacht persoon te „omdragen'' ®), — waarmede zonder twijfel bedoeld is een stuk brandend hout of water of eene andere zelfstandigheid driemaal om hem heen te dragen of hem te besprenkelen *®) — en iemand, dien men het weggaan beletten wil te „circum- mingere" * *). Ofschoon slechts bij uitzondering omtrent deze rondbewegingen overgeleverd wordt met toekeering van welke O Dis Cass. LXXVI. 15. 3. 2) Marquardt, Staatsverw. III. 201. ») Plin. HN. 28, 23; 17, 47; Colum. X. 357; Pallad. I. 35. *) Plin. HN. 30, 25. 5) ib. 21, 20. 6) ib. 22, 29, vgl. verder 29. 26, 32; 30, 52. 7) Verg. Aen. VI. 229. s) Verg. Ecl. VIII. 74. 9) Plaut. Amph. II. 2, 143; Menaech. II. 2. 67. 10) Ov. Met. VII. 261; Tib. I. 2. 63. »O Petron. 57. 20* ( 306 ). zijde ze verricht moeten worden, heeft hier toch vermoedelijk geen willekeur geheerscht, maar is de onbekendheid van dit punt eerder aan de onvolledigheid onzer berichten te wijten. Des te gewichtiger is de beschrijving van een ommegang ons door Statins in zijne Thebaïs gegeven. Eond den brandstapel, die het lijk van Archemorus draagt, rijden zeven afdeelingen ruiterij met omgekeerde insignia „in linkschen kring" d. i. met toekeering der linkerzijde. Deze lustratio (want liistrare is het hier gebruikte woord voor „omrijden") schijnt driemaal plaats te hebben, „doch nu", zoo staat er letterlijk, „beveelt de ziener, ofschoon hij gevoelt, dat het omen waarheid bevat, den rouw en het voorteeken van een tweede, sterfgeval te niet te doen door den rechtse h en kring en zij komen, de lansen drillend, in de aangeduide richting terug" *). De dood van Archemorus, gepaard aan de rondbe weging met toekeering der linkerzijde om diens rogus, is dus een malum omen en om dit op te heffen ^) gaat men r e c h t s om terug. Wie wordt hier niet getroffen door de overeenkomst met den boven uitvoerig beschreven ritus der Hindoes, die eveneens na den ommegang met toekeering der linkerzijde waarbij zij hunne hoofdharen laten hangen, driemaal teruggaan met toekeering der rechter- zijde en opgehouden haardos? Ook bij den doof Statins be- schreven ritus is op de tegenstelling gewicht te leggen, hoe de troepen eerst rondgaan insignibus versis maar hastis vibran- tibus terugkeeren. Denkelijk is met deze wijze van ommegang het door Servius beschreven minmculwn sacrum verwant, het- welk daarin bestond, dat men rond het altaar ging, zich dan weder temgbewoog en dan stilstond. Van de ßoemeensche plattelandbewoners in Zuid-Hongarije wordt bericht ^), dat op den morgen na de begrafenis eene ver- . wante van den doode of eene daartoe opzettelijk gehuurde oude vrouw zich naar *i graf op het kerkhof begeeft en hier drie- VI. 213. ") Placid. Lact. a. h. 1.: sinistro orbe quia nihil dextrum mortuis convenit. Ut funerihus absolverentur dextro ordine redeunt. 3) aiobus LXIX. 198. ( 307 ) maal om heen loopt, termjl ze den grafheuvel duchtig be- wierookt. Deze ceremonie wordt zes weken lang dagelijks her- haald. Te betreuren is het, dat niet aangegeven wordt, welke zijde het graf toegekeerd wordt. Dat bij de stammen van Germaansche afkomst de driemaal herhaalde ommegang ook nu nog algemeen in gebruik is, be- wijst het overvloedige materiaal door Wuttke bijeengebracht in zijn: „der Deutsche Volksaberglaube der Gegenwart.'^ Drie- maal gaat men om eene brandende woning heen om het vuur tegen te gaan ^), om het veld, ten einde de koolrupsen te verdelgen ^), om een persoon, dien men verdenkt een weer- wolf te wezen, ten einde hem te noodzaken zich in zijne ware gedaante te vertoonen ^), om boomen, ten einde daar- in de ziekte, waardoor men bezocht is, te doen overgaan *), om het paaschvuur, om de kerk en bij vele andere gelegen- heden. Driemaal ook leidt men de bruid ^) en jaagt men de nieuwe dienstbode ^) om den huiselijken haard of de ketel- haak, opdat zij zich aan de nieuwe woning zullen hechten en niet zullen wegloopen. De aan het voorwerp toe te keeren zijde wordt zelden vermeld. Om een dief in handen te krijgen, gaat men driemaal om de plaats, waar men vermoedt dat deze zal komen, terwijl men er zich voor wacht achter zich te zien en er voor zorgt, juist op dezelfde plaats te eindigen, waar men begonnen is; 's anderen daags is men dan zeker den dief op de betooverde plaats te vinden. Men kan hem nu be- vrijden door de volgende spreuk over hem uit te spreken: „stehst du hier in Teufelsband, so gehe hin in Gottes Hand, ich stosse dich von mir mit meiner linken Hand'' ^). Dit doet vermoeden, dat ook de ommegang met toekeering der O Wuttke § 618, A. Kahn, Sagen u. s. w. aus Westf. II, n^ 295. -) W. § 648, 655. 3) W. § 408. ^) W. § 486, 489. ') W. § 566. «) W. § 623. ^) Kuhn — Schwartz; Nordd. Sagen und Gebr. p. 410. ( 308 ) linker zijde geschied is. Het volgende bewijst, dat het er wel degelijk op aankwam welke zijde men het voorwerp toekeerde. Wil een vrouwspersoon heks worden, dan moet zij zes weken lang dagelijks een heksengebed opzeggen en dan met eene zwarte kip in den arm driemaal tegen de zon in rond de kerk gaan ^). Aan zekeren boer, dus vertelt ons Grimm in zijne Deutsche Mythologie ^), gaf de Pest den raad, „sich nackend aus(zu)ziehen und . . . sein kesselhaken (zu) nehmen, . . . aus seinem haus aus (zu) gehen (und) mit der sonnen umb sein hof arumb (zu) laufen;'^ de boer is de Pest te slim en verricht den ommegang om het geheele dorp, dat nu door de Pest gespaard blijft. Ook in den doodenritus leeft het gebruik op het platteland voort, in Saksen en in de Mark ^). Bekend is het hoe. twaalf helden om de plaats heen reden, waar Beo- vulf verbrand werd. Treffend is de overeenkomst van het Keltisch gebruik met het Indische. De meeste godsdienstige handelingen der Druiden werden waarschijnlijk geopend en gesloten met de ceremonie van den driemaal herhaalden ommegang om het altaar, en wel in de richting der zon, van het Oosten over 't Zuiden en Westen naar ^t Noorden. Tegenover dezen zoogenaamden des- sel (deasul) stond de beweging tegen de zon in, dus over 't Noorden, Westen en Zuiden naar 't Oosten (cartua-sul) *). Op 't eind der vorige eeuw werd dit gebruik nog bij vele gele- genheden toegepast. Het reeds geciteerde werk van Simpson geeft eene reeks interessante voorbeelden, waarvan ik slechts deze vermeld, hoe op nieuwjaarsdag de parochianen van zeke- ren geestelijke rond zijne woning den deasul hielden ^) ; hoe in de Perthshire hooglanden de herder op midzomerdag driemaal om de kudde placht te gaan met een brandend stuk hout in de hand, in 't vaste geloof, dat deze maatregel de dieren voor ') W. § 381. 2) pag. 993. =^) Globus LXX, p. 339. 4*) John Smith, Galic antiquities, Edinb. 1780. ^) pag. 187. ( 309 ) ziekte en ongeval zou behoeden ^); hoe aan het houden van den deasul rond een zieke genezende kracht werd toegekend en hoe oudtijds ook om graven de deasul gehouden werd ^), De cartuasul daarentegen werd door heksen om heilige plaatsen ver- richt en door haar in acht genomen bij den dienst der Geesten, die zij aanhingen^). In het ritueel* der Schotsche vrijmetse- laarsloge leeft de deasul nog hede ten dage voort, zooals uit de door Simpson medegedeelde voorbeelden blijkt *). Ook bij ons te lande wordt op de eerste bijeenkomst na den dood van een der broederen om een katafalk driemaal door al de aan- wezigen een ommegang, waarschijnlijk met toekeering der rech- terzijde, ter eere des overledenen gehouden. Bij ons is het Schot- sche ritueel in gebruik, zooals bekend is. Nog blijven de Slavo-lettische stammen ter bespreking over. Bij de oude Pruisen werd bij 't huwelijk de bruid om den haard gevoerd ^) en bij de Wit-russen gaan de bruiloftsgasten om de bruid of den bruigom, die men op een ledig vat heeft doen plaats nemen, driemaal rond met den bruiloftskoek en twee brandende kaarsen in de handen. Later, voordat het jonge paar van hun voertuig voor de kerk afstapt, gaat de leider van den stoet driemaal om hen heen, met een stok kruisen in de lucht slaand ^). Het lijdt geen twijfel, of ook hier werd de rechterzijde toegekeerd , immers in het doodenritueel wordt uitdrukkelijk het tegenovergestelde vermeld. Op de Oud-servi- sche grafmonumenten van Bosnië ziet men meestal de voor- stelling van den doodendans, uitgevoerd door negen jongelin- gen, die elkaar bij de schouders houdend van rechts naar links dansen. Ook in het Guslaren-lied wordt deze dans vermeld: de bruidegom is dood ter aarde gezonken en: O pag. 204. 2) pag. 190; Mooney, funeral customs of Ireland p. 47 vlg. ^) pag. 188. ^) pag. 204. 5) V. Schröder, Hochz. gebr. der Esten, p. 128. «) Am Urquell II. p. 138. (310 ) „als dies die schmucken Hochgezeiter sahen, so nahmen sie verkehrt znr Hand die Lanze, und hüben an den Reigentanz nach rückwärts, und hüben an ein Trauerlied zu singen^' ^). Ook onder ons zelven leeft het gebruik nog heden voort: in den Katholieken ritus: bij den doodendienst, bij 't wijden van kerken, enz.; bij een sterfgeval op zee wordt de doode driemaal van den groeten mast tot halfweg den bezaansmast langs stuurboord en bakboord, dus met de zon om, gedragen^); met de zon om bewegen zich onze uurwerken en geven wij aan de speeltafel de kaarten rond. In eene provinciestad placht, naar mij een ooggetuige verzekerd heeft, aan de whisttafel een speler driemaal om zijn stoel heen te gaan, ten einde de for- tuin te bezweren. Y. Ieder gevoelt al aanstonds, dat tusscheu dit gebruik en den schijnbaren loop der zon verband bestaat. Maar wat mag de juiste beteekenis er van zijn? Het Oosten is het begin van alle dingen, daar immers komt de levenwekkende Zon op, terwijl het Westen het einde van alles schijnt te wezen. Alles dus, wat zich met de Zon om beweegt en haar in haren loop volgt, gaat den normalen gang van zaken; deze beweging is dus omineus in goeden zin, omgekeerd die, waardoor men zich van rechts naar links om- wendt, „zich tegen de Zon in beweegt'\ Den gang nu, dien de Zon neemt, daar zij de aarde hare rechterzijde schijnt toe te keeren, haar van links naar rechts schijnt te omwandelen en dit doende den schepselen dagelijks nieuw licht en leven *) Ara Urquell III. p. 21; Vuletic Vukasovic, Usi e riti funebri presso gli Slavi meridionali, Zara 1894, pag. 12. 2) Ten Brink, Nederlandsche dames en teeren, p. 7. (311 ) brengt, doch de angstverwekkende duisternis verdrijft, dien gang volgt men op aarde na, verwachtend dat hij, wien men de rechterzijde toekeert, daardoor zal beveiligd worden en van het kwade, dat buiten den getrokken kring is, niets te duchten zal hebben. Men heeft hem immers door een toovercirkel ingesloten en wel een die driemaal d. w. z. een ontelbaar aantal malen getrokken is. Gelijk men nu een persoon of eene zaak beveiligt, door driemaal met toekeering der rechterzijde er om heen te gaan, zoodat het kwade buiten den cirkel hem niet kan bereiken, evenzoo gaat men driemaal naar links om, ver- wachtend dat datgene, 't welk men zoo omsloten heeft, niet buiten dien toovercirkel zal kunnen komen of althans zijn kwaden invloed niet over den kring zal kunnen doen gevoelen. Doch, slechts de ommegang naar rechts, met de zon om, of achter de zon aan, zooals de Indiër zich uitdrukte, is van goede beteekenis. Wie dus de tegenovergestelde beweging maakt, loopt gevaar, terwijl hij zich voor een ander hoeden wil, zich- zelven te schaden. Daarom liet de Indiër en, zooals wij zagen, waarschijnlijk ook de Eomein, den ommegang met toekeering der linkerzijde veelal door een ommegang in tegenoverge- stelde richting volgen. De laatste ommegang heeft dan betrek- king, niet meer op 't object, waartegen de handeling gericht is, doch op den persoon zelven, die hem verricht. Dit blijkt vooral duidelijk hieruit, dat bij het omgieten of omdragen met een brandend hout, de ommegangen in tegengestelde richting gemaakt worden, nadat men de waterkruik of het stuk hout heeft nedergezet. In de brâhmana's schemert nog de waarheid door, waar zij beweren, dat men bijv. bij het offer aan de Manes (de pitryesti), dddrom driemaal om de offergave hun geboden, heen gaat, zich terugbewegend van links naar rechts, omdat men daarmede de drie voorvaderen, die men achterna gegaan is, toen men hun de linkerzijde toekeerde, nu weder verlaat en naar deze, zijn eigen wereld terugkeert ^). In den- *) Sat. br. II. 6. 1. 15. en Kan va redactie van het Sat. br. (S. B. E. XII. p. 435). ( 312) zelfden geest laat zich een andere brâhmaçia-tekst uit: ,,door het offer aan de Manes dalen zij (de deelnemers) naar gindsche wereld af; de reden, waarom de priester nu zonder omgieten weder terug rondgaat, is, dat zij (de deelnemers) zich daardoor weder naar deze wereld terugbegeven" ^). In de ritueele handelingen der Indiërs, die boven medege- deeld zijn, heeft men echter meermalen kunnen opmerken, dat een omdraai naar rechts en een ommegang met toekeering der rechter zijde gevolgd worden door een omdraai en omme- gang naar links. Dat schijnt in tegenspraak te zijn met de door mij geopperde verklaring. Doch men bedenke ten eerste, dat wie zich van 't Oosten over 't Zuiden naar 't Westen gewend heeft, zich tevens naar de regio der Daemonen en der Godin des Verderfs (Nirj-ti) toe gekeerd heeft; om dezen invloed te niet te doen, keert men zich om de linkerzijde als as om, ten einde als 't ware de Daemonen en den Dood van zich af te scheiden. Dat deze opvatting juist is, leert het volgende. Aan 't slot van zekere gelofte ^) wordt door de Veda-scholieren eeue plechtige begroeting der hemelstreken ondernomen. Na 't Oosten toegesproken te hebben, keeren ze zich naar rechts om èn spreken 't Zuiden toe, weder naar rechts om en spreken 't Westen toe, dan naar links om en spreken 't Noorden toe en ten slotte weder naar rechts om en zien ten hemel op. Het Vedavers nu, waarmede ze 't Westen hebben toegesproken, bevat eene aanroeping van Indra tegen de booze Geesten {raksas), die immers in die streek hun zetel hebben. Op juist dezelfde wijze als de Veda-scholieren houdt de hotar op den morgen van het eigenlijke Soma-offer eene plechtige begroeting der hemelstreken ^), Een omdraai naar rechts of links is dus als 't ware een ommegang op kleine schaal. Ten tweede bedenke men, dat al vroeg de juiste beteekenis ook van deze soort van ^) Maitr. Samh. I. 10. 19 (p. 159, 10), waar, zoo ik mij niet bedrieg, te lezen is: atha y ad aparisincan punah paryetlniam va ete lokani punar upâvartante. 2) Sänkh. grhs. VI. 5. 6. 3) Sänkh. àrs. VI. 3. 4. ( 313 ) handelingen niet meer gevoeld werd. Alle afwijkingen nu van de door mij voorgeslagene uitlegging laten zich bevredigend verklaren uit het verloren gaan van het ten grondslag liggende denkbeeld. Het driemaal herhaalde ,,omdragen" {paryagnikarana) nl. van het gedoode oflFerdier geschiedt eerst met toekeering der rechter-, dan met toekeering der linkerzijde. Ik vermoed, dat hier de gang van zaken oorspronkelijk anders geweest is en dat ook hier vroeger eerst de ommegangen met toekeering der linker-, dan die met toekeering der rechterzijde gehouden werden, ten einde den geest van het gedoode oflFerdier te beletten zijn slachters te schaden, doch dat later de opvatting van deze handeling veranderde en men het omdragen beschouwde als een beschermen van het dier tegen de booze Daemonen ^). Werkelijk zijn dergelijke veranderingen in de opvatting eener ritueele handeling ook aan te wijzen. Terwijl oudtijds het rondgaan om en het bewaaien van een doode gepaard ging met ^t uitspreken van eene Vedaspreuk, die nog duidelijk de eigenlijke strekking van dit bewaaien doet kennen -) („drijf met uw gloed het booze (d. i. den dood) van ons weg"), werd later deze spreuk vervangen door eene andere, waarvan de inhoud hierop neerkomt, dat men den doode een koelen ver- frisschenden wind wil toewaaien. Ook bij den dienst van Eudra ^) Men vergelyke den ritus van het vaéâsamana volgens het Kaus. 8ü. (boven, pag. 299). Een argument voor de juistheid dezer opvatting vind ik verder in Kaus. br. X. 3 : paryagni paéum karoti^ raksasam apahatyâ; agnir vai raksasam apahantâ. trih prasavi (pu pradaksinarn) paryagnikaroti; tad yatha tisro ^gnihpurahkuryâd^evamtat.punafipa- rlhlty agnïdham brüyäd^ yam icchen 'na pracyaveteti. Hier wordt dus als grond voor den driemaal te verrichten ommegang in tegengestelde richting aangegeven, de verwachting, dat de verrichter (of eerder : de yajamana) daardoor niet pracyaveta^ d. w. z., zoo ik mg niet bedrieg, „zich niet uit deze wereld naar gene zal wegbegeven"; by pracyaveta is dan aantevuUen : asmal lokat, vgl. P. W. in voce pra-cyu. Dit verlangen heeft echter slechts dan reden van bestaan, wanneer de eerste drie ommegangen hebben plaats gehad niet pradaksiiiam^ zooals het geval is in den ons bekenden ritus van het paéubandha, doch prasavyam. 2) vgl. Altind. Todten- und Best. Gebr. p. 171. { 314 ) is de oorspronkelijke zin der handelingen op gelijke wijze ver- anderd als ik voor ^i paryagniharana aanneem. De begeleidende V^daspreuken geven nl. ten duidelijkste te kennen, dat Endra bij het Tryambaka-oflFer wordt vereerd als een schrikverwekkend god, die H op de menschen en vooral op hunne dieren voor- zien heeft ^) en dien men eerder van zich afhouden en ver- drijven wil dan aanroepen^). Ook datgene, wat onmiddellijk volgt na het Trjambaka-ceremonieel wijst op hetzelfde: men gaat heen zonder om te blikken en na water aangeraakt te hebben, maatregelen die gewoonlijk genomen worden na ver- eering der Manes en na lijkplechtigheden. Niettegenstaande dit alles wordt toch de ommegang bij het Eudra-offer door de meeste secten verricht met toekeering der rechterzijde en slechts door een paar scholen is het ritueel hier onvervalscht be- waard ^). Het is licht te begrijpen, dat de ommegang met toekeering der rechterzijde behalve de eigenlijke strekking om het zoo omwandelde voorwerp te beveiligen, reeds vroeg ook gold als een be\^djs van eerbied en hulde. Voorbeelden van dit gebruik vindt men in de gansche Indische literatuur in menigte; het is dus onnoodig er hier aan te voeren *). Slechts op een bizonder geval wil ik opmerkzaam maken. Wanneer het lijk van den Buddha op den brandstapel ligt, komt ook Mahäkas- sapa met vijfhonderd jongeren daar aan en nadat zij hun kleed op één schouder gehangen hebben en met samenge- voegde handen eene neiging gemaakt hebben, gaat eerst Mahä- kassapa driemaal om den brandstapel heen en daarna de jon- geren, er de rechterzijde aan toekeerend ^). Men ziet dat hier O Aàv. grhs. IV. 8. 32. ^) TS. I. 8. 6. h met de var. van Läty. V. 3. 5: avämba rudram ayaksmahy ava devam tryanibakani'^ TS. 1. c: k. 3) Zie boven p. 298. '*) Een voorbeeld van een deasul met deze strekking vermeldt Simp- son, o. e. p. 185. *) ekamsam civaram katvä anjallm panämetvä tikkhattiim citakam padakkhinam katva, Mahäparinibbänasutta VI. 45 — 47. ( 315 ) de uitdrukking: „met toekeering der rechterzijde^' volkomen overgegaan is in die van ,,eerbiediglijF' *). Op dezelfde wijze is het te verklaren dat bij den Keltischen doodendienst in lateren tijd de deasul, niet meer de cartuasul om het graf gehouden werd en dat de maçons bij de rouwloge de rechter- zijde aan de katafalk toekeeren. Het denkbeeld immers, dat men de zielen der afgestorvenen door eenige maatregel onscha- delijk moest trachten te maken, was reeds lang uit het volks- geloof verdwenen. . Doch hoe heeft men den driemaal herhaalden ommegang om den haard bij het huwelijk en andere gelegenheden op te vatten? Stellig niet oorspronkelijk als eene lustratie van of eerbewijzing aan den huiselijken haard; dat kan bijv. niet de bedoeling geweest zijn van het rondleiden der dieren bij 't Aévayujakarman, van het ronddragen van den jonggeborene bij de Amphidromia, van het dansen om de Paaschvuren enz. Mij dunkt, het Indische ritueel, waarbij de dieren om het vuur (de offerplaats) gevoerd worden, staat tot het Schotsche gebruik om een brandend stuk hout rond de kudde te dragen, juist in dezelfde verhouding als het omdragen van het kind bij de Amphidromia tot het eveneens Schotsche gebruik om een brandend stuk dennenhout (fircandle) driemaal rond het kind te dragen zoolang tot het gedoopt is, en in dezelfde ver- houding als het gebruik om de bruid rond den huishaard te leiden staat tot de nog in Z. Eusland in praktijk gebrachte *) Ook het omgekeerde in deze beteekenis komt voor: een Ariër, die zich onwaardig gemaakt heeft, wordt plechtig uitgestooten, doordat men hij zijn leven het doodenritueel voor hem verricht en hem dus dood verklaart. Een potscherf wordt daartoe uit de waterpot eener slavin gevnld en deze wordt met den voet omgestooten, waarhy de verrichter zegt: „ik heroof N. N. van water", d.w. z. van de waterofferande, die iederen eerlijken man na zijn dood toekomt; allen vatten daarh^ den persoon aan, die dit water uitgiet (onjuist zegt Jolly, Recht und Sitte p. 120: „wohei die Verwandten des ausgestossenen . . . ihn herühren*'), daarmede te kennen gevend, dat ook zg aan deze handeling deel nemen. Ten slotte keeren zg den uitgestootene de linkerzijde toe, èn omdat het doodenritueel aan hem verricht is, èn als teeken van geringachting (Vas. XV. 14; Gaut. XX, 3—5). ( 316 ) gewoonte om rond de bruid heen te gaan met kaarsen in de hand. Het is dus eigenlijk eene ceremonie ter beveiliging tegen alle kwade invloeden, waaraan bij het huwelijk het jeugdige paar en na de geboorte de zuigeling blootstaat. En zou niet de aquae et ignis conjunctio oorspronkelijk dâârin bestaan heb- ben, dat men water en vuur rond het paar droeg, om hen zoowel te beveiligen als in een onverbreekbaren band in te sluiten ? Ik meen dus aangetoond te hebben, dat eene beweging of een ommegang met de zon mede, naar rechts om, d. i. met toekeering der rechterzijde, als gunstig beschouwd werd voor den persoon, die zich keert en als beveiligend voor 't voor- werp, waarom hij heen gaat, doch dat eene beweging of een ommegang tegen de zon in als bezwerend voor den persoon gold, tegen wien de maatregel genomen werd. Er is echter één geval, waarin „met de zon om" en „van links naar rechts'^ schijnen met elkaar in botsing te komen en juist aan elkaar tegenovergesteld te zijn, namelijk wanneer de waarnemer zich buiten den kring bevindt, die beschreven wordt, of zelf het uitgangspunt der cirkelbeweging is. Wanneer wij bijv. aan de whisttaf el de kaarten ronddeelen, geven wij met de zon om, doch beginnend van rechts naar links. Deze zelfde com- binatie namen wij boven waar, toen wij de richting der bast- naden bespraken op den voor den offerpaal geschiktén boom, die met de zon om van rechts naar links liepen. Bij de Grie- ken uit den klassieken tijd heeft in dergelijke gevallen de richting naar rechts de voorkeur gehad, daar immers aan het symposion de spreekbeurten naar rechts omgaan. Zij gin- gen in dit geval tegen de zon in; voor hen had dus in dezen tijd de beweging met de zon om of tegen de zon in hare be- teekenis verloren. ( 317 ) VI. De bekendheid met het boven beschreven gebruik stelt ons ook in staat eene manoeuvre te begrijpen, waarvan in de epische poëzie der Hindoes herhaaldelijk melding gemaakt wordt, bizonder bij gelegenheid van den wagenkamp ^). Als Eäma vóór het gevecht met Eâva^a dezen op zijn strijd- wagen ziet aankomen ^), spreekt hij tot Indra's wagenmenner Mätali, die hem ter zijde staat: „Matali, zie hoe de wagen mijns vijands daar ijlings aan komt rijden; het schijnt, dat hij 't besluit genomen heeft onder toekeering der linkerzijde met groote snelheid (om mij heen) te rijden en mijzelven (daarna) in H gevecht te dooden. Wees dus opmerkzaam en ga gij op den wagen des vijands los; ik wensch zijn kracht te vernietigen/' Mätali is Eäma ter wille en stuurt den wa- gen op Eâvaça af, en terwijl hij Eâvaça's wagen de linker- zijde toekeert, doet hij het door de wielen opgeworpen stof op Eâva^a neerkomen '). De afloop van den strijd is bekend. Volgens deze duidelijk sprekende plaats meende dus hij, die om zijn vijand heen kon rijden, en wel zóó, dat hij hem de linkerzijde toekeerde, verzekerd te zijn van de zege; immers van den op deze wijze in den cirkel ingesloten vijand had men evenmin iets te vreezen als bijv. bij het Manenoffer van de schimmen, nadat men de plaats waar ze opgeroepen waren driemaal omsloten had. Deze • opvatting wordt gesteund door eenige andere plaatsen. Om den dood van Sisupäla te wreken komt de oâlvavorst Hariécandra de residentie van Kj-siia aan- ^) Over deze. manoeuvre handelt ook Hopkins, The social und mili- tary position of the ruling caste in ancient India, Journ. Am. Or. Soc. Xni. 1888. p. 253. 2) Kam. VI. 107. 7. vlgg. ') yathäpasavyam patata vegena niahatä punah samare hantum ätmänam tathänena krtä matih. 10. apasavyam tatah kurvan rävanasya maJiäratham cakrasambhütarajasä rävanam vyavadhünayat. 15. Op beide plaatsen verklaart de Schol, apasavy a onjuist aoorpradaksiTia, ( 318 ) vallen. Door de veldheeren van Kj^^a wordt echter zijn aan- val afgeslagen en Hariscandra trekt zich terng. Hij wordt evenwel door Pradyumna, den zoon van Kys^a achtervolgd, doch deze wordt na een tweegevecht met wisselende kansen ten slotte zóó door Hariécandra getroffen, dat hij zijne bezin- ning verliest en uit het gevecht wordt gevoerd. Als Pradyumna hierover zijn wagenmenner berispt, geeft deze zijn meester de volgende proeve van zijne bekwaamheid als wagenmenner: hij laat zijn span wonderbare kringen beschrijven, de ^yyamaka'' en de andere kringen, de linksche en de rechtsche kringen; zonder moeite rijdt hij om het leger des oâlvavorsten heen, de linkerzijde er aan toekeerend. De koning, die zich hier- door niet laat ontmoedigen, schiet op hem, doch de wagen- menner slaat geen acht op de pijlen en gaat door zijne krin- gen met toekeering der linkerzijde te beschrijven ^). In 'i ver- volg wordt vermeld hoe nu ook de oälvavorst door Pradyumna^s werptuigen doodelijk gewond wordt. Deze beide soorten van kringen, „de yamaka en de andere,'^ komen herhaaldelijk in Mahâbhârata en Eämäya^ia voor. Ge- wichtig is vooral de volgende plaats. In den strijd tegen de Kaurava^s stuurt Uttara, die als wa- genmenner voor Arjuna fungeert, zijn wagen op de vijanden af en bij het leger der Kaurava's genaderd doet hij zijne ros- sen wenden en brengt, door den kring met toekeering der rechterzijde' en den linkschen kring te beschrijven, de vijanden van hun stuk. Wanneer dan. later Kypa, een der vijandelijke aanvoerders, door Arjuna gewond, ontwapend en uit zijn strijd- kar geworpen is, komen diens vrienden tot zijne bescherming, door een regen van pijlen op Arjuna te doen neerkomen, doch Uttara, Arjuna's wagenmenner, beschrijft den . yäsw^Ä^a-kring ^) MBh. III. 19. mandalâni viciträni yamakänitaräni ca savyâni ca viciträni daksinäni ca sarvasah . . . vyacarams te hayottamäh ... ; so ^pasavyam camum tasya sälvasya... cakära.,.; amrsyaniä7}0 ^pasa- vyam. . . saubharät yantäram, . . hänaiJj, samardayat\ därukasya süfas.. hhüyaeva,,, prayayäv apasavyatafy. (81Ô) door hem de linkerzijde toe te keeren en weert hem (daar- door) af ^). Naar deze plaats te oordeelen is de yamaka-kring die, welken men beschrijft onder toekeering der linkerzijde. Meestal komt de combinatie voor: ,,de y amaka- en àeB.JiàGTe {i/ara) knagen'' ^ hetwelk tot de conclusie voert, dat, wanneer de yamaka-krirt- gen de drie kringen zijn, die men beschrijft onder toekeering der linkerzijde, die „andere" cirkels de drie zijn, onder toe- keering der rechterzijde beschreven, welke zooals wij gezien hebben, in het ritueel veelal op de eerstgenoemde volgen ^). Ook dit vermoeden schijnt zijne bevestiging in eenige plaatsen uit de Epische gedichten te vinden, waar herhaaldelijk, een paar malen ook in de beschrijving van een zwaardgevecht, van de kunstige kringen, de linksche en de rechtsche, sprake is '). Alle bezwaren zijn hiermede echter nog niet opgelost, o. a. dit niet, dat soms de kringen in omgekeerde volgorde vermeld worden: „de rechtsche en de linksche". Intusschen bedenke men dat deze beschrijvingen in gebonden stijl vervat zijn en dat bovendien wellicht reeds vroeg het gevoel voor de eigen- lijke beteekénis der beide cirkels evenals in het ritueel min of meer afgestompt is geworden. De Scholiasten tenminste spre- ken zichzelf tegen en geven verschillende uitleggingen *). *) M Bh. IV. 57, 5 vlgg.: punar ävartayäniäsa tan hay an,,, pra- dakfiiiujmi upävrtya niandalam savyani eva ca kurün saniniohayättiäsa ; 42 : tato viratasya süto ^savyani {m apasauyani) ävrtya vöjinah yamakam niandalam krtva tän yodhän pratyavärayat. Te vergelgken ook MBb. VII. 122, 66. ') In dit geval zou samenhang van yamaka met Yama als naam van den God des Doods mogelgk kunnen zyn. Niet uitgesloten is evenwel directe samenhang met yacchati „hg houdt tegen", vgl. Nîlakantha's definitie. ^) MBh. I. 134. 34: pradaksinasavyani mandaläni. . . ceratur man- dalagatau; VI. 98. 30; IX. 58. 22 sq.; Râm. VI. 100. 26: ceratué caritam citram niandalaih savyadaksinaih-^ Har. 4297; 5107. *) Nîlakantha verklaart ad III. Id yainakani door sadtéàni, ad IV. 57. 41 daarentegen volkomen juisi y amakâmmandalamàooT: eatrünärn nirodhakam niandalam krtva ya^min krte éatrur upamünito lajjitas ti^thati. VERSL. EN MED. AFD. LETTERK. 4<^« REEKS. DEEL II. 21 ( 320 ) Ook bij de omina speelt de beweging van links naar rechts en omgekeerd eene gewichtige rol. Gunstig is^ zooals zich ver- wachten laat^ de vlucht van een vogel of het loopen van die- ren, het flikkeren eener vlam, het waaien van den wind, het kronkelen van den rook in het offervuur, de beweging van een meteoor enz., wanneer de beweging van links naar rechts, „met de zon om'' is; wat omgekeerd gaat, geldt voor ongun- stig en verkondigt neerlaag, ongeluk, dood ^). Vertoont zich een uil, dan bidt men, dat hij om het dorp moge vliegen er de rechterzijde aan toekeerend ^). Heeft zich, wanneer de bruiloftstoet van de ouderlijke naar de nieuwe woning op weg is, een huisdier of een wild dier van rechte naar links om de betrokken personen heen gewend, dan moet dit kwade omen door 't fluisteren van eene bepaalde spreuk te niet gedaan worden ^). Gaat na 't uitgieten van het agnihotra eèn zwarte rook naar 't Zuiden of drijft de wind den rook in een kring van rechts naar links, dan verkondigt dit den dood aan den „offeraar" *). Een omen op overwinning wijzend is het voor de Pâçdava's, dat de dieren des velds om hen heen gaan met toekeering der rechterzijde, doch voor het leger van Dhfta- rästra is 't een kwaad omen, dat ten opzichte van het zijne de dieren andersom gaan ^). Bij de geboorte van een Eâksasa wordt gemeld, dat de verscheurende dieren in kringen van rechts naar links loopen ^), en vóór den strijd tusschen Eäma en Eâvana vallen op den strijdwagen des laatstgenoemden O Vogels: Journ. Koy. As. Soc. V. 238; MBh. VI. 3.43; XVI. 1.2 Räm. III. 69. 23 (Gorr.). Dieren: MBh. III. 179. 43; Kam. I. 74. 10 Kathäs. sag. 49. 129. Vlam: MBh. VI. 3. 41, 65, 68; Kam. VI. 80.10 Var. Mih. 43. 2; 84. 1, 2. Meteoor: MBh. II. 80. 29. Verder vergelijke men de volgende aanmerkingen. 2) Hir. grhs. I. 17. 3. ^) Baudh. grhs. IV. 2: atha yadi gaur vgAvo va .^vanirgamahisamesa- varähadamstravanto vânyad va sväpadani apasavyam gacchet tafiya padani ahhyüksya japati tad visnoh paramam padam iti. ") Äp. srs. IX. 20. 10. ') MBh. V. 143. 16, 17. ( 321 ) bloedige regendrappels en waaien heftige wervelwinden van rechts naar links er om heen ^). De bizonderheden zal ik hier verder buiten bespreking laten, als ook de ingewikkelde questie aangaande de omina opgemaakt uit den gang en den stand der planeten. De hoofdzaak staat echter vast: wat van links komt en naar rechts gaat is gunstig, het omgekeerde ongun- stig 2). Nog ééne opmerking van grammatikalen aard. De woorden, die als adverbia beteekenen : „onder toekeering der rechter- of linkerzijde,'^ kunnen ook als adjectiva gebruikt worden, zoodat bijv. in plaats van: „een kring, beschreven onder toekeering der linkerzijde" gevonden wordt: „een lirik- sche kring*' ^) en in plaats van: „dieren, die zich begeven van links naar rechts": „rechtsche dieren" *). Het zij mij vergund hieraan eene opmerking vast te knoo- pen over de voorteekens uit de vogels en bliksemstralen in de Homerische gedichten. In de classical review van ]896 stelt Jevons de hypothese op, dat stt) 5fÇ/<i en £V' àpKTTspx van een vogel gezegd, beteekent: „met de zon om'' en „tegen de zon in." Mij hadden mijne onderzoekingen van dit punt reeds lang tot deze conclusie geleid voor ik met Jevons' opstel ken- nis maakte. . Wanneer men leest hoe een adelaar fV apirrrspx ^) Kam. VI. 107. 21. De Béng. lezing: vCita nmndalinaé cainamapa- savyani pracakramuh schynt verkieselyk boven die der Bombay-uitgave. -) Ook de besproken beteekenis van apasauî/a : „van rechts naar links" of „met toekeering der linkerzyde" vindt zich in alle plaatsen bevestigd. Deze opmerking is niet overbodig, daar zoowel de Schol, op 't Ram. als de laatste vertaler van het MBh. eene andere meening zijn toegedaan. Slechts één auteur, uit de 12« of 13e eeuw vind ik, waar apasavya soms, niet eens geregeld, schynt gebruikt te zyn met de beteekenis van daksirui, n.l. Vasantaväja (vgl. Prolegomena zu des V. Säkuna von E. HultzscL, Leipz. 1879), die bijv. Varähamihira's vämadaksinau (86. 51) vervangt door väniäpasavyau (IV. 14, ed. Hultzsch, 1. c. p. 43, vgl. pag. 55 ad 65). Daarentegen beantwoordt aan Varähamihira's (86. 44): apasavyäh sada aastä daniRtrinah sabileeayäh bij Vasantaräja (IV. 55): sarväganiair danistrihiläiUiiväsä v amen a y an to gaditâh prasastäh. ^) MBh. VI. 3. 43: vämam mandalam. ^) Duidelyk is vooral Varäh. Mill. 86. 44 {daksinäh^ apasavyäfi) ver- geleken met de reeds aangehaalde plaats van Vasantaräja. 21' ( 324 ) het uitspreken van een of andere tooverspreuk vergezeld. Het feit, dat dit gebruik zoo algemeen voorkomt en dat bij alle Indogermaansche stammen hetzelfde denkbeeld er aan ten grondslag ligt: beveiliging van het voorwerp, waaraan men de rechter-, en tegen het voorwerp, waaraan men de linkerzijde toekeert, doet het onwaarschijnlijk voorkomen, dat bij ieder van die volken zich het gebruik zelfstandig ont- wikkeld heeft, te meer daar bij vele van die volken in den tijd, waaruit wij hun ritueel kennen, het rechte begrip van het gebruik bezig is verloren te gaan. Nog meer zekerheid zou onze hypothese krijgen, wanneer wij konden bewijzen, dat niet-Indogermaansche volken het gebruik niet gekend hebben. Een onderzoek nu van het ritueel van niet-Indogermaansche stammen leert ons, dat in hun ritus vele volken niet, vele volken wel ommegangen houden. De Chineezen bijv. kennen den ommegang, naar mij de heer De Groot verzekert, niet; slechts bij de Boeddhisten komt hij voor en wel steeds met toekeering der rechterzijde; ook is de volgorde der hemelstreken in China niet „met de zon om", doch steeds : oost, w^est, zuid, noord. Aan de Semitische volken daarentegen is de ommegang wel bekend; meestal echter wordt hij bij hen zevenmaal en, naar 't schijnt, gewoonlijk met toekeering der linkerzijde verricht ^). Merkwaardige gevallen van tooverkringen en omme- gangen leveren ons ook de onderzoekingen, in de laatste jaren gedaan, van de gebruiken en het ritueel der Noord-amerikaan- sche stammen. Hier heeft intusschen de ommegang tegen de zon in, en wel vier malen herhaald, hetzelfde effect als de driemaal herhaalde met de zon om bij de Indogermanen ^). ^) Eene rijke verzameling van materiaal op de Arabieren en Joden betrekking hebbend vindt men wederom in het meermalen geciteerde werk van Simpson. 2) IXth Annual report Bur. of Ethnol., Smiths. Instit. p. 424 (too ver- kring); Vllth report, p. 339 (inzameling van geneeskrachtige kruiden); VlIIth rep. p. 101 (huisbouw); ib. p. 118 en p. 129 s. f. (oprichten eener Kiva); XIth rep. p. 122 (ommegang om het dorp wanneer men met een scalp terugkeert). ( 325 ) Ook bij andere dan Indogermaansche volken treft men dus den ommegang aan, doch nergens, voor zoover mij bekend is, den dubbelen ommegang met zijne verschillende beteekenis. Het mag dus in hooge mate waarschijnlijk heeten, voor zoover het wetenschappelijk onderzoek ons toestaat thans te oordeelen, dat het gebruik, hetwelk ik heden getracht heb te beschrijven en te verklaren, uitsluitend Indogermaansch geweest is. ÜQch al zou het later blijken, dat deze conclusie voorbarig geweest is, dan zou daardoor nog niet veel verloren zijn, daar het hier geleverde betoog wèl bedoeld heeft bij te dragen tot de recon- structie van zekeren lang vervlogen beschavingstoestand, doch zijn doel bereikt zal hebben, zoo het de verklaring gegeven heeft van een oud en eerwaardig gebruik. GEWONE VERGADERING AFDEELING TAAL-, LETTER-, GESCHIEDKÜNDiaE EN WIJSGEERIGE WETENSCHAPPEN, GEHOVDEN DEN r»"" MEI 1898« Tegenwoordig de beeren: kern, voorzitter, boot, van bone- VAL FAURE, NABER, DE GOEJE, QÜACK, ASSER, PLEIJTE, TIELE, VAN DE SANDB BAKHUYZEN, DE LOUTER, S. MULLER FZN., JOCKEMA ANDREAE, CHANTEPIE DE LA SAUSSAIE, SCHLEGEL, VAN LEEUWEN, KLUYVER, BLOK, VAN DEN BERG, DE GROOT, VAN DER LITH, ROËLL, ROGGE, DE SAVORNIN LOHMAN, GALAND en SPRÜYT, secretaris. Het Proces- Yerbaal van de vorige vergadering wordt gele- zen en goedgekeurd. De secretaris deelt mede dat ingekomen is : van de Accade- mia di Scienze etc. te Modena een uitspraak over de op twee prijs- vragen ingekomen antwoorden, en voor de boekerij: van den heer J. Sasse Az. een belangrijke verzameling werken, betrek- ( 327 ) king hebbende op taalwetenschap afkomstig uit de nalatenschap, van Dr. A. Sasse Jz. Daarna spreekt de heer De Groot over antieke keteltrom- men in den Oost-Indischen Archipel. Spreker behandelt de herkomst, beteekenis en rol der groote bronzen trommen, waarvan er in den ouden Sjiwaitischen tempel Poento-dewa op het Diëng- plateau , in Semarang, op Saleijer, Letti, Loewang, Koer en ßotti gevonden zijn, en die van hooge oudheid dateeren. Gegevens omtrent deze voorwerpen, die allen door de bevolking hoog in eere worden gehouden, leveren de ge- schreven oorkonden van den Archipel niet. Daar echter soort- gelijke exemplaren .ook in Achter-Indië en China zijn aange- troffen, ligt het voor de hand dat de trommen van onzen Archipel ook in die streken vervaardigd zijn. De Achter-Indi- sche geschriften geven op dit punt geen licht, doch de Chi- neesche des te meer. Spreker heeft daaruit verschillende gege- vens . verzameld en brengt die ter tafel. Zij leeren dat keteltrommen sedert het begin onzer jaar- telling vervaardigd werden in de provinciën Kwang-toeng, Kwangsi, Hoenan en Kwei-tsjioe, bewoond door de zooge- naamde Man's, die in den loop der eeuwen door de Chineezen van het Noorden langzamerhand werden overwonnen en inge- lijfd. De Man's bedienden zich van de trommen bij gods- dienstplechtigheden en om het volk bij guerilla te wapen te roe- pen. Men bewaarde ze in de woningen der hoofden, en in Boed- dhistische kloostertempels ter oproeping van de broederen tot het gebed. Yaak plaatste men ze bij de grooten der aarde in het graf, en steeds stonden zij te boek als zaken van hooge waarde, op wier bezit zeer veel prijs werd gesteld. 