The lichen book; handbook of the lichens of northeastern United States;
missie om Dr. A. M. Ledeboer, het eere-lid der Vereeniging, bij zijn tachtigsten geboortedag te, huldigen \ en werkte hij raede in de commissie om Potgieter door een buste te huldigen ^, en in de commissie om op Staring's graf een gedenkteeken te plaatsen *'. De feestviering van het honderdjarig bestaan der Nederlandsche Maatschappij ter bevordering van Nijverheid en de oi)ening van haar Museum van Kunstnijverheid, waarvoor Kruseman zich zooveel moeite en moeielijkheden met de fie- geering getroost had, gaven wel atleiding, evenals een reisje naar Parijs *, maar toch, hoe nader de 31 December kwam, hoe gejaagder hij werd. Besprekingen met zijn compagnon, of de nieuwe eigenaar de firma Kruseman & Tjeenk Willink zou blijven voeren, tauxatie van het fonds door arbiters, financieele regelingen, het ^en was al minder opwekkend dan het andere; de eind-t«rmijn naderde hoe langer hoe meer. „Het gevoel van raiju leven voor een groot deel te hebben afgeleefd en mij te moeten terugtrekken uit miju liandelsomgeving, die ik in veel opzichten nog zoo liefheb — dat drukt me pijnlijk'^ ^, schreef hij aan Muller en die zenuwachtige spanning nam meer en meer * Nieuivsblad voor den Boekhandel 3 April 1877. * Brieven van Job. C. Zimmerman 21 November 1877 en J. C. de Marez Oijens 22 December 1877. ' Brief van I. Sickesz 28 December 1877. * „Pariy6 heeft me werkelyk verkwikt. En toch, boe gebeel anders dan vroeger gevoelde ik mij in die groote stad, waar voor ieder zooveel te zien en te leeren valt! Vroeger, in dagen van opgewekte onderne- mingszucht, stond ik voor alle Boek- en Kunstwinkels stil, om te be- spieden of er voor mg ook wat na te vol gen en te verdienen viel. Drakkeryen en nitgevers-werkplaatsen trokken me aan, en nooit kwam ik terug of ik bad wat opgedaan; ik bad me klein en een sukkel ge- voeld in vergelijking van zulke groote voorbeelden, en onder alle bcwastbeid van eigen nietigbeid, trad ik mijn kleine zaakje binnen met nieuwen ijver en arbeidslust. En nu — wat bad ik met dat alles meer te doen? Mgn loopbaan was gesloten; al keek ik soms bunkerend naar nieuwe plannen — voor mij badden ze geen beteekenis meer!" (Brief aan Fred. Muller 22 October 1877). * Brief aan Fred. Muller 27 September 1877. 396 UIlTttEDING. 1877. toe. Eindelijk kwarn de laatste dag, de SI December 1877; aaii den Boekhaudel was bij circulaire de ontbinding der tinna Kruscman & Tjeenk Williuk bekend geraaakt. M. Bij mijn uittreden uit de finna KiiusEifAN & Tjeenk WiLLTNK heb ik er Ijehoefte aan alien, met wie ik gedu- rende mijn acht en dertigjarige loopbaan als Boekhande- laar en Uitgever in betrekking stond, mijn inuigen dank te betuigen voor de zoo vele belangstelling en toegenegen- heid mij betoond. Ik beveel mijn opvolger in de voortduring daarvan en mij zelven in uwe vriendelijkc gezindheid aan en blijf met alle waardeering. Uw Dienstwillige, Haarlem, 31 December 1S77 A. C. Kruseman '. ,,Kan 't eenvoudiger, vroeg Gebhard in het Nieuivsblad ^ ? Er treedt iemand van het tooneel af, zijn rol is uitgespeeld; hij heeft gezegd wat hij te zeggen had; als hij de kleedkamer heeft verlaten is hij een mensch als alle anderen. Dat gebeurt immers dagelijks. „Wel zeker; maar zoo heel onverschillig zal het toch wel niet zijn wie en wat die „iemand'' was; wat de beteekenis is van die stilte of van het applaudissement dat zijn heengaan vergezelt. „Waarom bij het lezen der circulaire van de firma Kruse- man & Tjeenk Willink, en den afscheidsgroet van Kruseman een ffevoel van ernst of van weemocd? Waarom van die cir- culaire niet, evenals van zoovele andere, eenvoudig nota geno- men en ze dan terstond in het loket op de letter K geplaatst * Nieutcsblad voor den Boekhandel 4 Januari 1878. ' t. a. p. 31 December 1877. urrrREDiNG. 397 oin over een paar dagen bij den hoop brieven van ^77 inge- 1877. pakt, geborgen en dan vergeten te worden ? Zou het niet de indruk zijn van dat meer of minder bewuste gevoel, dat er iets ver- loren wordt dat raoeilijk te vervangen is? dat er iemand heen- gaat die den naam van Boekhandelaar en Uitgever een eer- naain achtte, maar op zijn beurt de eer van den Boekhandel op hield? „Ik geloof niet, dat er onder jonge of oudere Confraters een vakgenoot is, die een ontkennend antwoord zou geven; dock mocht er een zijn, dan zal hij de verdenking niet kunnen ontgaan van ongevoelig te zijn voor ware verdienste, of dat voor hem de geschiedenis van den boekhandel en der biblio- graphic van de verloopen »38 jaren, waarin Kruseman onver- moeid met hoofd, hart en hand arbeidde, niets anders was dan een gesloten boek. „Maar zoover zal het in ons vak nog wel niet gekomen zijn. Integendeel; alien zuUen „den dank" van Kruseman „voor zoovele blijken van behxngstelling en toegenegenheid'' tot de hunnen willen maken en bij 't scheiden hem toeroepen: aan bns den dank voor zooveel energie, die leven en voordeel bracht in onzen handel; aan ons den dank voor uw streven en handelen, dat uit de vele schaduwzijden van ons vak licht wist te scheppen/' Het allerlaatste wat met Kruseman's naam als uitffever het licht zag, was het 52e nummer van J^Jige?i Haard: „Hij heeft niet minder dan een stuk onzer heldenhistorie geschreven", wjiren daar de laatste woorden van een bijschrift door J°. de Vries bij een gravure naar H. F. C. ten Kate. Tretfende overeenkomst van die woorden met Kruseman's streven en daden. Want ook hij had in zijn uitgevers-loopbaan zich steeds en steeds tot de eerste autoriteiten, o]) welk gebied ook, gewend en hen geschriften doen schrijven van superieur gehalte; zijn uitgaven, bestcrad om liefde voor het hoogere beginsel in 's menschen bestaan te kweeken, bedoeld voor een uitgebreiden kring van lezers, waren van superieur gehalte en daarom en daardoor had hij zelf er het zijne toe bijgedragen, meer nog was hij de stimalaus geweest, dat er zooveel en zoo tallooze 398 UITTREDING. 1877. uitgaven tusschen 1840 en 1876 in de wereld zouden zijn voorzien van zijn adres, waarmede in de allereerate plaats rekening gehouden zal moeten worden door een ieder, die de geschiedenis van ons Nederlandsche volk in dat tijdvak op literair, ethisch en voor een deel ook wetenschappelijk en artistiek gebied zal willen behandelen. Op zijn teri-ein had Kruseman mcdegeholpeu om de boiiwstoffen te vorraen voor een stuk van onze geestelijke heldenhistorie in de negentiende eeuw. Dat gehalte zijner nitgaven was in de eerste plaats hem- zelven ten goede gekomen als persoon; hct had het boekhan- delaarsbedrijf meer in aanzien gebracht bij het pnbliek; het had stotfelijk voordeel aangebracht aan den debiethandel ; de debitaut zou winsten hebben moeten derven, had hij geen uitgaven gehad om te verkoopen als die, welke liem door Kruseman ter exploitatie toevertrouwd waren. Was het daarom wonder, dat de Boekhandel van zijn kant hem een stotfelijk blijk van hulde wilde brengen? En weer was het Gebhard, die daartoe liet initiatief nam en zich met Beijers, Funke, Kramers, Fred. MuUer, Mart. Nijhoff en .D. A. Thieme tot een eommissie vormde om aan Kruseman, den man die zoo exceptioneel werkte ook een exceptioneele waardeering en hulde laten te brengen door den geheelen Boekhandel, zoowel ledeu als niet-leden der Yereeniging. In het begin van Februari 1878 had de aanbieding van het ApoUobeeld plaats; een voortreflelijk denkbeeld was daarmede ten uitvoer gebraclit en op haar beurt moest de Commissie zich openlijk daarvoor in het Nieuwsblad * dank zien betui- gen door De Voogt te Breda. Kruseman werd door den Boekhandel gewaardeerd; de keni van den Nederlandsclien Boekliandel bleef daarbij uiet achter; toen Loman, de Yoorzitter der Yereeniging, aan de Algemeene A'ergadering van 1878 dan ook het voorstel deed om hem tot eere-lid te beuoemen, was het spontane handgeklap wel het • ■ 12 Febraari 1878. UITTREDING. 399 beste bcwijs, hoezeer ook de aanwezigen op liun wijze daar- 1877. mede Kruseman wilden huldigen. De uitgevers-loopbaan was daarmede onherroepelijk afgesloten ; acht-en-dertig jaar laiig had Kruseinaii zich met hart en ziel aaii zijn raaatschappelijke betrekking gewijd. Niet minder dan ruim 17 ton * had hij in dat tijdsverloop in zijn zaken gestoken. Een eerbiedwekkend cijfer, waar in betrekkelijk zoo korten tijd door een persoon zooveel omgezet kon worden in een handelsartikel, dat zoo goed als geen afzet kan hebben buiten de grenzen van ons kleine landje. Een eerbiedwekkend cijfer, waar een persoon zooveel durfde wagen in die korte spanne tijds in een betrek- kelijk incourant artikel ora zelf winsten van te trekken. Maar ook een eerbiedwekkend cijfer, waar in het boekliandelaarsbe- drijf dat kapitaal met winsten terugkwam en een bewijs levert van den handelszin, den ondernemingsgeest, het kloeke, fiere vrije, vroede karakter van den exploitant, van A. C. Kruseman. Den boekhandel had hij lief, met hart en ziel; hij had zich gehecht zooveel hij maar ook kon aan zijn vak en hij zou dat blijven doen. In de voile kracht van het I even, nog vervuld van plannen voor de toekomst om als vakman ten uitvoer te leggen, hadden omstandigheden hem genoopt de praktijk van den handel vaarwel te zeggen. Den boekhandel in de engere beteekenis van het woord had hij verlaten, den boekhan- del in den algemeenen zin zou hij met heeler hart blijven aanhangen; de practicus werd historicus van zijn vak. Waar geen boek meer zou verschijnen met den naam A. C. Kruse- man aan den voet van de titelpagina, zou die naam een sport hooger treden en glansrijk en glorierijk nog een viertal raalen op het midden van den titel verschijnen; de oud-uitgever Kruseman zou de geschiedenis van zijn vak in Nederland ter hand nemen. De beteekenis van zooveel van zijn tijdgenooten zou hij gaan aanwijzen; de kluisters waarin de Boekhandel in den Eranschen tijd geslagen was zou hij schetsen; het bedrijf Het juiste cijfer geef ik in Bijlage II gespecificeerd. 400 uirrREDiNG. 1877. van de groote uitgevers uit de vorige eeuwen zou hij pogen te boek te stellen. Daardoor zou hij blijveu beantwoorden aaii de roeping, die hij zichzelf van meet af gesteld had, eeret nietterdaad bewezen, later door bewijsgronden gestaafd, dat geen handelsvak hooger staat noch meer ipvloed kan oefenen dan het boekverkoopers-, het uitgeversbedrijf, het vak zijner keuze, het vak zijner liefde. XI. Uitgever in rnste. — Frederik Muller, In Memorlam. — Bonwstoffeii roor een gesehledenis Tan den Nederlandschen BoekhandeL — De Fransche wetten op de Hollandsche drnkpers. — Aanteekenin- gen betreffende den Boekhandel Yan Noord-Nederland. 1878—1894. Zoo was dan de raaatschappelijke loopbaan ten einde ge- bracht. Kruseman was niet meer uitgever. Geen correspondeutie over nieuwe uitgaven zou hij voor eigen handelsbelang meer voeren; geen briefwisseling zou hij meer hebben met den boekhandel over het debiteeren van zijn uitgaven; bijkans geen zorgen zou hij dragen voor de financieele uitkomsten van zijn scheppingen. Maar zou hij daarom, nu de rust was inge- treden, ook insluimeren en de dagen, die hem nog gegeven waren te leven doorbrengen in een dolce far niente? Zou hij den tijd, die nog voor hem lag verkwisten door een niets doen en zichzelf herscheppen in een nutteloozen verspiller van zijn ouden dag? Daarvoor voelde de bijkans 60-jarige oud-uitgever zich nog te jong; zijn leven lang had hij getoond geen ijdele woorden te spreken met zijn zeggen, dat men werken moet zoo lang het dag is en hij zou blijven doen, wat zijn hand vond te doen. 402 MUSEUM EN SCHOOL VOOR KUNSTNIJVERHEID. 1878-1894. Kraseman werd al dadelijk lid van Teyler's tweede genoot- schap eu twee jaar later mede-bestuurder van het ToUens- fonds *; wanneer literatoreu als Conscience en mevr. Bos- boora-Toussaint gehuldigd wcrden, of wanneer een stoffelijkc hulde gebracht moest worden aan de nagedachtenis van mannen met wie hij in zijn uitgevei-s-loopbaan verkeerd had, zooals aan Staring, aan Potgieter, kan men vrij zeker zijn ook zijn naam te vinden onder hen, die het initiatief genomen hadden. En evenzoo in zijn vaderstad Haarlem : in plaatselijke comite's en stichtingen was hij werkzaam; in de Departementen van de Maatschappij tot Nut van het Algeraeen en van de Maatschappij ter bevordering van Nijverheid, in de Haarlem- sche Hulpbank, in de Commissie van toezicht op het Stedelijk Museum, in de directie van de Haarlemsche Tramway Maat- schappij. Naast de Maatschappij tot Nut van 't Algemeen, bij wier honderdjarig bestaan hij een levensschets van Dr. Mariinm Nienwenhuyzen zou schrijven in den Volks-almanak voor J885, zouden ook de stichtingen van de Maatschappij ter bevordering van Nijverheid zijn bijzondere voorliefde heb- ben ; het Museum van Kunstnijverheid te Haarlem en de daaraan verbonden school, de eerste gesticht in 1877, de tweede in 1879, zijn — ieder weet het — voor een groot deel Kruseman's werk. En aan die instellingen zou hij, naast zijn liefde voor den boekhandel zijn beste krachten besteden. Waar- toe anders artikels en vlugschriften als : Een aangenaatfi bezoek. Ook vruchfbaar? (1879); Het feekefionderioijs op de lagere * Uit een brief van De Bull dd. 14 December 1880 blijkt, dat het denkbeeld van dit fonds indertijd van Kniseman was nitgegaan. De voorzitter Hasebroek schreef (16 December 1880) : „Zoo ontmoeten wij elkaar opnieuw op het letterkundig terrein. Eens bij het graf van Da Costa — nu bij dat van Tollens. En op een andere wijze: zoo komen wij aan de beide uiteinden van ons openbaar leven samen: in het begin bij het gelui der Kerkklokstoonen van Strauss, nu bij de doodklokgal- men van onzen nationalen dichter. Ik verheug mij — Da Costa noemde dit, in die rijmen der voorzienigheid , en dubbel, omdat ik weet, dat rijm en harmonie hier samengaan." MUSEUM EN SCHOOL VOOR KUNSTNIJVERHEID. 40»S school (1880); Kmistnijverheids-opleiding (1883) en Nog eens 1878—1894. kuminijverheid (1888); Wat moeteii mijn jongens worden? (1885), zijn Toespraak bij de openi?ig van de teelcenschool voor kunstnijverheid te Haarlem (1879) en zijn Toespraak hij de opening der tenioonstellmg van Uekenproeven , gehovdeu te Arnhem (1879), zijn Vooruit, lien traktaatje voor jo7ige werk- lied^n? (1881). Bewijzen zij uiet, dat hij voor alles wenschte, dat de geest van de roemrijke dagen der 16e en 17e eeuw, door Potgieter zoo tallooze malen ten voorbeeld gesteld, meer dan tot dus- ver het geval was, weer ten troon zon zitten? Bewijzen zij niet, dat hij thans zooveel hem mogelijk was wilde medewer- ken de kunst weder een plaats te bezorgen in het practische leven, dat zijn vriend Vosmaer voor hem althans niet te ver- geefs geschreven had zijn populaire boeken over kunst ? Zeker, Kruseman was daarvan overtuigd tot in merg en nieren. Waarom zon hij anders reeds in 1856 begonnen zijn met het uitgeven van het geiUustreerde Yamilie-magazijn , later van den FamlUe- bijbel, van De aards en haar volken^ de Ke7mls en kunst en de Dantey als hij reeds toen niet begrepen had, dat de kunst niet naast het alledaagsche leven moet staan, maar dat moet .door- dringen, beheerschen en daardoor veredelen en beschaven ?' Destijds had hij dat reeds met wisselenden financieelen uitslag beproefd op zijn terrein, thans zou hij als veteraan van den Boekhandel pogen om met goeden uitslag het principe door te voeren. Toch zou, en hoe kon het anders, de Boekhandel zijn en blijven het voomaamste kind zijner intellectueele liefde. Al was hij dan ook niet meer een werkend lid in het corps der Vereeniging, voor de Vereeniging zelve zou hij blijven werken met hart en ziel. En de Vereeniging zelve begreep ten voile welk een kracht voor haar was uitgegaan van Kruseman's onvermoeide en rustelooze uitgeverswerkzaamheid ; hoe zijn arbeid haar eigen streven had helpen verhetfen in de oogen van het groote publiek. Zoo ooit verdiend dan was het wel zijn benoeming tot eere-lid. En die benoeming zou hij met winst aan de Yereeniging teruggeven. 404 PREDERIK MULLERFONDS. 1878-1894. Zooals gczcgd is was Kmseman's laatste boekverkoopers- daad geweest een biographie van Prederik Muller in Eigm Hoard, De plaats, die Muller zich zoo gaandeweg in Kruse- man's huiselijken kring en maatschappelijk leven had ingeno- men, zou hij blijven behouden. Is het wonder dat bij een dergelijke hartelijke vriendschap, over en weer, de een trouw, rond en openhartig met den ander alles behandelde wat hem het naast aan het hart lag, in alles raad vroeg en dat de ander den een even trouw, rond en openhartig met raad en daad ter zijde stond, intellectueel en daadwerkelijk ? Tal van brieven in de jaren 1878, 1879 en 1880 geven ervan blijk, welk een gewichtig aandeel Kruseman had in de plannen, die Muller nog met zich omdroeg en die hij hoopte nog voor zijn verscheiden tot stand te kunnen brengeu. Muller ging zwanger van een algemeene bibliographic van Nederland nu zijn arbeid over de Nederlandsche historie- prenten ten einde Hep. Begrijpende, dat dit werk zijn krachten en we gens den omvang van den arbeid en om zijn levensjaren to bovenging, wilde hij een commissie vormen van Tiele, Bierens (le Haan, Israels en Campbell ', om het begonnen werk na zijn .overlijden in zijn geest voort te zetten; in Juni 1878 verzond hij een gedrukte Voor slag tot eene Neihrlandsche bibliographie door verschlllende letterhundlgen y hopende zoo te kunnen tot stand brengen een werk op de wijze van Brunet's Mamiely doch in den geest van Lowndes' Manual of Engluh lifsrature, Zooals te verwachten was, kreeg hij tal van moeie- lijkheden met de personen die hij aangezocht had, de onder- deelen te behandelen; de een wilde niet verder gaan dan 1800, een ander gaf geen keuze der best's boeken met aanteekeningen, doch slechts de titels van alle hem bekende boeken alphabetisch geschikt. Telkens kwam hij Kruseman om raad vragen, hoe te doen, hoe de moeielijkheden uit den weg te ruimen, hoe het formaat te kiezen, waar te drukken. Kruseman, geen bibliograaf, werd zijus ondanks geheel in de bibliographische geheimen ingewijd. ' Brief van Fred. Muller 18 Mei 1878. PREDERTK MULLERPONDS. 405 Bij zooveel klippen te oiitzeilen was bet duidelijk, dat onder i878-i894. MiiUer's bestier de Nederlandscbe Brunei feitelijk niet tot stand zou knimeii komen. Na zijn overlijden in 1881 bleek, dat bij der Vereeniging een fonds gelegateerd bad tot bet sameustellen en publiceereu van eene algemeene Nederlandscbe bibliograpliie en dat bij gewenscbt bad dat in bet Bestuur van bet Frederik Miiller-fonds zitting zouden neraen Dr. M. F. A. G. Campbell, P. A. Ticle, A. C. Kruseraan, F. Adaina van Sclieltema en Mr. S. MuUer Fz., waaraan de algemeene vergadering in liaar zitting van 1881, waarin bet legaat aanvaard werd, Marti nus Nijboff toevoegde. Zoo was door bet lidmaatscbap van Kruseman in dit be- stuur de zekerbeid verkregen, dat voortgewerkt zou worden in den geest als door den erflater bedoeld werd. Niemand tocb was er die beter zijn geest begreep en kende. En wonder was bet dan ook uiet, dat aan Kruseman, reeds eenmaal in Eigen Ilaard oj)gotrcden als zijn biograaf, in de allereerste plaats gedacbt werd, tocn bet gold een levensbericbt van MuUer te scbrijven voor de Leve?isberichten van de Maat- scbappij der Nederlandscbe Letterkunde. De bezwaren zijrierzijds tegen bet scbrijven van die necrologie ingebracbt, bleken bij Prof. De Yries, nocli bij de nabestaanden van den overledene instemming te viiiden. Kruseman liet zicb overbalen, en onge- veer tegelijkertijd dat de bundel Leve/nsherichien bet licbtzag, verscbeen eveneens, als berdrukt daaruit, voor vrienden Kruse- nian''s Frederik Midler, In Memorlcvni, Als „een kleine attentio van den scbrijver" bood bij o. a. aan ben, die bij zijn uit- treden uit den boekbandel, vier jaar geleden bem met een blijk hunner belangstelling vereerdeu, een exeraplaar aan. Onnoodig lijkt bet me veel te zeggon over deze uitgaaf. Gedrukt bij Job. Enscbede en Zonen op Hollandscb klein- kwarto papier met een zoogenaamde Elsevier-letter, gesierd met een uitnemend portret van MuUer door Arendzen, beantwoordt bet uiterlijk aan de stemming van den tekst. „Der uagedacbte- nis eener veertigjarige trouwe vrieudscbap toegewijd", luidt de opdracbt. Die trouwe vriendsubap deed bij bem na zijn dood gestand. „Het bart van dien vriend beeft bem aange- Deel II. 27 406 PREDERIK MULLER. IN MEMOEIAM. 1878-1894. haiigen'', schreef het Uandelsblad ', en iiiet ten onrechte. Een beeld van Muller's streven, van zijn idealeu, van zijn biblio- graphische talenten was gegeven; de Boekhandel toonde zich hoogelijk ingenomen. Een i)aar citaten uit brieven, gesclireven door coryphaeeu in den handel moge i^w bewijze strekkeu. „Het zal u niet verwonderen, dat ik met ontzaggelijk ge- noegcn gelezen heb wat u over M. als boekhandelaar in den uitgcbreidsten zin hebt gezegd .... Hoe gelukkig een man als Muller die zoo onafgebroken naar hartelust kon werken. . .. De boekhandel staat tocli achter bij aile onzinnige- en andere maatschappijcn. De laatsten hebben maar te spreken en raillioenen staan ter beschikking; de eerst* vragen en het aut- woord luidt: „waarop"?"2. „De heer Nijhoff gaf ons Mailer's monument van brons of iets anders hards op 'n hoekig stevig marmeren voetstuk; een herinnering aan een doode. Gij daarentegen gaf ons een levend beeld, zoo frisch en flink als het maar kan. Die kleine, voor sommigen onbeteckeneude karaktertrekken, zoo'n woord bij de Haarlem sche Halsen enz. teekenen zoo prachtig. U vindt het misschien bespottelijk, maar in uw geschrift vind ik iets reli- gieus, en ik zou die prachtige laatste bladzijden niet gaarne willen missen. Die heerlijke woorden spreken tot het hart" ^ .„Veel dank voor het mooie boek over Muller, waarin u voor leeken, op waarlijk eenige wijze, den boekverkooper bij uitnemendheid hebt geschetst! Wij mogen er u alien dank- baar voor zijn, dat gij de gelegenheid hebt aangegrejjen om het groote publiek eens te beduiden wat een boekverkooper kan en meet zijn" '*. „Ik heb nooit iets van u gelezen wat mij meer heeft ge- troffcn dan uw In Memoriam van onzen Frederik Muller, zoowel wat inhoud als vorm betreft. . . 't Opkomend geslacht 7 Januari 1882. Brief van J. L. Beijers 20 December 1881. Brief van P. A. M. Boele van Hensbroek 21 December 1881. Brief van Mart. Nijhoff 23 December 1881. PllEBEttIK MIJLLER. IN MEMORIAM. 407 in den Bockhaiidel moet er van doordrougen worden wat de 4878-1894, vrucht is van wilskracht, energie, oefeuiiig, werkzaainheid en strcven naar eeii bepaald doer' V Een aaninerking hield Geb- hard in hetzelfde sclirijven niet achter; ik laat die hier met des te meer voorliefde volgcn, onidat ik ze volkomen onder- schrijf en ook in onze dagon, nu een Heine tvvintig jaar later, nog volkomen van toe passing vind. „Bij alle sympathie voor uw geschrift, waarvan ik niets terugncem, moet mij de vraag van 't hart, wat u bewoog om de kopieeriust van de/en tijd in den uiterlijken vorm te liul- digen. De Franschen zijn ons eenige jaren geledcn in die kopieermanier naar de Elzeviers voorjpgaan '^, onze Verceniging zelfs ging denzelfden weg op in liaar afdruk van de nieuwe wet op het auteursreclit, en nu is ook uw goschrift in liet oude klced gestoken. Mijn raeening is dat wij liet goede in de ouden inoeten volgen, met belioud van individualiteit in de eischen van den tijd waarin wij leveu, maar de ouden in bun vormen niet slaafsch moeten kopic(;ren en nahinken/' Ook van een ander hoorde Kruseman eene aanmerking. Ook deze vinde bier een plaats, niet zoozocr omdat ik bet er raede eens ben, maar wel omdat bet mij toeschijnt dat Kru- seman's verkeerde opvatting een karakteristiek levert van zijn denkwijze. P. A. Tiele sclireef den 22 December 1881 o. a. : „Gij hebt M/s voortreffelijke eigenscbapp(ui volkomen recbt gedaan. Mag ik een enkele opmerking maken? Gij zcgt: M. had bibliotliecaris of archivaris kunnen worden als hij er maar ' Brief van Gebhard 24 December 1881. * Ik ontleen aan Le livve du bibliophile 2° ed. Paris, A. Lemerre, 1874 de wetenschap, dat ongeveer gelijktijdif^, omstreeks 1855, door dsn Lyonschen drukker Perrin en den Parijsschen drukker Glaye 16«lo-eeuwsche stempels en matrijzen teruggevonden werden in de oude Lyonsche gieterij van het geslacht Rey. Op hun voctspoor werden nieuwe stempels in den ouden stijl gesneden voor Jannet, die den nieuwen lettervorm vooral sinds 1865 ingang deed vinden. Waarom en sinds wanneer deze genocmd wordt naar de Elseviers, blijkt niet. Trouwens als boekdrukkers waren zij in gcen eiikel opzicht beter dan hun tijdgenooton en een lettertype, in stijl afwijkende van die in bezit van hun Hollandsche confraters hebben zi) ninuner gehad. 27* 408 FREDERIK MULLER. IN MEMORIAM. 1878-1894. een vinger voor had uitgestoken '. Ik wil dit gelooven — hoewel voor archivaris altlians eene aiidere opleiding noodig was geweest — maar dU aclit ik zeker, dat M. in zijn be- trekking, die geen grein inirider was, eeii eei^ste man is geweest en dit nooit zou geworden zijn als biblioihecaris of archivaris. Ik herinner raij nog zeer goed dat hij er met mij over sprak na 't overlijden van prof. Geel, tocn Tissering moeite wilde doen hem te Leiden te doen benoemen. llet terrein was hem niet breed genoeg aan een Bibliotheek, en voor een geregel- den arbeid die dagelijksch terugkwam, liad hij geen geduld genoeg. Ook is ordenen, zooals gij weet, nooit zijn sterke zij geweest en dit komt aa^^ bibliotheken en archieven toch in de eerste plaats te pas.^' Deze aanmerking is voor Kruseman zelf kensehetsend. Hij zelf toch, geen bibliograaf, geen antiquaar, geen historic us, maar wel een man van het practische, moderne handelsleven, kende niet meer dan zeer oppervlakkig en van hooren zeggen de eischen aan archivariaat en bibliothecariaat gesteld. Hoe menigmaal wordt een boeken- of oudheid-liefhebber geacht geschikt te zijn voor ambtelijk werk aan oude administratieve of wetenschappelijke instellingen ! Hoe dikwerf schijnt een antiquaar de aangewezen persoon voor wetenschappelijk be- heerder van oude papieren of boeken. Maar toch, hoewel de vakken in elkaar grijpen, liggen zij tocli feitelijk naast elkaar, waar de een voor alles de handelszijde, de ander de administra- tieve of wetenschappelijke zijde op den voorgroud moet stel- len ^. Juist dat begreep Kruseman niet, zelden of nooit als hij met bibliothecarissen of archivarissen in aanraking geweest was. Maar vond zijn arbeid hoogc waardeering bij den Boekhan- ' biz. 6. * „Ach, waren de leerlingen, die kennis en gver, lust en belangstel- ling hebben als deze meester [Fred. Mailer], wat talrijkcr ! Er is veel in te doen en veel in te verdienen, maar de lust is weoj :cn indenboekwinkel moet de bibliograaf gevorrad worden, niet in de bibliotbeek, liier wordt zijne kennis uitgebreid, welke hij elders had begonnen te verzamelen." (Brief van Dr. W. N. du Rieu 22 December 1881). FllKDElilK MULLEll. IN MEMOUIAM. 409 (lei, omdat hij op treHelijke wijzc er het zijne toe bijgednigeu 1878-18D4. had den raaatscluvppelijkeii stand van den boekverkooi)er meer bekend te maken en daardoor betcr te doen apprecieeren, bij literatoren en geleerden ontmoette hij niet minder ingenomenheid. Ten bewijze daarvan nog een paar citaten. Hasebroek schreef den 23 December 1 8S1 : „Wat lieb ik genoten bij de lektuur, wat heb ik er uit geleerd ! wat heb ik er bij gcsmaakt ! Waarlijk gij deedt wel, in uw leven zoovecl pennen aan 't werk te stellen, maar gij deedt kwalijk met uw eigen pen te laten rusten. Ueeds de aanhef is een meesterlijken greep en liet slot allervoortreffe- lijkst. Kom zoo eens meer uit den hoek." En Quack schreef den 21 December ISSl: „ Waarlijk, hij behoorde tot de arbeiders wier leven en stre- ven door u zoo uitnemend op pag. 39 en 40 van uw biografie is geschetst. Bedrieg ik mij, wanneer ik meen dat wat daar door u geschreven is de kern is van uw geheele opvatting? In F. MuUer was allcs wezen on ^,en schijn. Door hem werd het dagelijksch werk niet opgenomen als een last. „Onwillekeurig denk ik, aan u schrijvende, dat u onder de Nederlandsche boekhandelaara van onzen tijd nog ev.u tweede figuur is, die op andere wijze, doch in denzelfden gee^t, be- zieling en kracht van zich heeft doen uitgaan. Maar ik wil niet verder gaan, ik dank dien evenknie van Fr. Muller." Kruscman de evenknie van Muller. Zijn laatste levensjaren zouden als het ware nog geheel beheerscht wordeu door Muller. Wat de laatste gewenscht had, waarop hij telkens aangedron- geii had, zou tot uitvoering komen; als oud-uitgcver zou Kruseman in de eerste plaats de geschiedenis van den haudel gedurende zijn tijd gaan beschrijven: de Bouwstoffen voor een geschiedenis van (leu Nederlandscheu hoehhandel^ gedurende de halve eeiiw J830 — J880 zijn geschreven op aandrang van Muller. In zijn Verslag over de Bihlioiheek der Vereeniging over het rereenighigsjaar J810 — J81J had Muller reeds de wenschelijk- heid uitgesproken, dat de geschiedenis van den Nederlaudschen 410 ' BOUWSTOFPEN VOOR EE.V GESCHIEDENIS 1878-1804. Boekhandel zoii gesclireven worden. Sedert kwam liij telkens weer bij Kruseinaii aandriiigcu dat deze toch eeii geschiedenis vail zijn tijd zou sclirijven van Sjbrandi en Westerman af tot destijds * en Krusemau liet zich overlialen. In Juli 1870 was reeds tot liet verzamelen van bouwstoffen besloten, maar het scliijut door de beroeringen van het uittreden uit den uitgevers- zaak weer op den achtergrond germikt te zijn. Althans in October 1877 gaf Muller opnieuw een aansporing. Midzonier daaraanvolgende was Kruseman bezig met Johannes Allart. Dat zijn aandacht in de allereerste plaats op hem vie), is duidelijk. Kruseman had zich gevestigd in 1840 in een tijd dat nocc allerlei verlialen omtrent diens onsekende handels- tactiek de ronde deden ^^ en hij had zich destijds hem en zijn laatsten patroon Fuhri ten voorbeeld gesteld. Maar ook is het mij even duidelijk, dat Kruseman's poging moest mislukken. Wat al historisch weten, bibliograpliische kennis, en vooral speur- en zoektahuit behoort er toe het bedrijf van een vroe- geren uitgever te reconstrueeren uit de al te spaarzaam tot ons gekoraen bescheiden,. die bovendien nog heinde en ver verspreid zijn. Reeds meermalen heb ik gezegd, dat het Kru- seman ontbrak aan Vesjmi huiorique in de hoogere beteekenis van het woord. En al werd liij door niemand minder dan door Fred. Muller met raad en daad bijgestaan, toch moest hij alreeds na een paar maanden arbeids tot de overtuiging komen, dat het gcstelde onderwerp verre zijn krachten te boven giug. Ilij liet de verzamelde stoffen voorshands liggen om die een 15 jaar later weer opnieuw ter hand te nemen. Een maand later had hij zijn taak bepaald tot het beschrijven van zijn eigen uitgcvers-looplman : Kruseman rangschikte zijn boekverkoopers archief en sorteerde in de allereerste plaats de * Brieven van Fred. Muller 5 Juni 1874, 15 Juni 1874 (zie liier- voor Dl. II biz. 337), 5 Juli 1S7G, 17 October 1877, 13 December 1877, 31 December 1877, 21 Auorustus 1878, 27 Juli 1878, 24 December 1878, 17 Juni 1880, 2 Juni 1880, 17 Augustus 1880, 28 September 1880, 2 October 1880. * Zie hiervoor Dl. I biz. 22. VAN DEN NEDERLANDSCHEN BOEKHANDEL. 411 oTitvangen brieven. „Zooals ge weet, schreef hij aan Muller ', 1878-1894. beu ik tegeiiwoordig druk bezig met het schifteii en schikkeii mijuer correspondentie over 3S jaren. En dat is me een onbe- schrijfelijk geiiot. Ik kaii veilig zeggeii: 6ns beider handels- leven is geweest een leven bij den dag: iederen dag had zijn eigen drakte, zorgen en onafgebroken bemoeiing en inspanning. Er was geen tijd om om to zien; voort en vooruit, dit was het wachtwoord; het eene verdrong letterlijk het andere, en al wat afgedaan was ging bij den grooten hoop van 't verledene om vergeten te worden voor al wat er op 'fc moment en in de toekomst te doen over bleef. Geen adem voor geld, rejws allleurHt — En nu, bij 't ontpakken van die stomme stapels papier, die duizendea particuliere en handelsbrieven — wat /lerleven van 't oude en vergetene ! Wat herinneringen en aan- doeningen ! Wat uitroepen telkenmaal : „Goeden hemel, 't is „ wiiiir : hoe ik dat ooit uit de gedachten kon laten slippen Y ' En als ik dan bij het in handen krijgen ook van uwe menlgte epistels — die vaak een weerklank blijken te zijn van de inijnen — vooral in de Fuhri-periode vaii 1851 — 58, ons beider zorgen en zwoegen, ons beider gelduoady onze verzneh- tiugen en vroezen herleef, akelig en ellendig, letterlijk worste- lende om het hoofd boven water te liouden en elkander helpende eerst met kleine geldsommetjes, daarna met pakjes assignaties om te discomptecren, eindelijk nu en dan met wat effecten — toen waren wij al heele Heeren en zaten zamen aan de groene tafel van de Vereeniging! — en ik denk ons dan heden ten dage als renteniers op ons buitentje — zeg, mijn waarde, dan hebben wij, bij veel leeds en smarts, toch te danken voor oneindig veel goeds, ja zelfs boven droomen en dweepen!'' In dezen tijd zuUen dan ontstaan zijn de aanteekeningen genoemd door mij op biz. Ill van mijn voorrede sub 1 en 5. Losse aanteekeningen als voor begin van herinneringen aan eigen handelsleven. ' Brief aan Fred. Muller 1 Juni 1878. 412 BOUWSTOFFEN VOOll EEN GESCHIEDENIS, ENZ. 1878-1804. Djit leveii heoft eveiiwel voor geeii nietisch eenige be- teekeiiis dun voor inij persooiilijk. Ik bcii iir (his vau ufg(^staj)t oin mijn tijd zoo mogtdijk iets beter te best oil en. Todi verscbenr ik ze nog niet, omdat. ze mij biter liier of daar daarvoor nog zonden kunnen te pas komen. Nu mijn dood doe men ze in de suippermand. Hoe deze aanteekeningen nog gtjbruikt zouden worden door Kruseman zou blijken. Voorsliands waren bet arcbivaliscbe bemoeiingeii, die bem in beslag namen. MuUer bloef niet in gebrcke bem steeds aan te s])oren tot autenrs arbeid^ en in intieme kringcn ging liet A'erbaal reeds, dat Krnseraan zijn mcmoirf^a zou scbrijven. Weinig vermoe- dende, dat hot Mailer's eigen necroUigie zou zijn, selireef dezc bem eens ': „ Reeds beeft men mij gevraagd of ik niet wist boever gij met uw boek waart? Gij maaktet een book wat gij als antwoord op bet bewijs van acbting en vriendscbap, u in bet begin dezes jaars aangeboden, aan degonen, die daartoe bijgedragon bacbh^n, wildet zenden, en dat ook spoedig. Is dat zoo? Ik meende (en dat zou ik ^t beste vindeu) dat ge eenigen als ijUKHi van die en d'ui rigting wildet scbetsen, b. v. Fubri, V. Boekeren, H. C. A. Thieme, en audcren. Maar liaast u tocb niet. Zulke dinsjen kunnen maar eenmaal ffedaau wor- den, en moeten dan goed gedaan worden. En bet materiaal is in dezeu zoo moeijelijk te krijgen. We weten te weinig van ben af." Een maand later waren de brieven gerangscbikt en weer scbrcef Muller ^ : „Gij zoudt uu, naar me dunkt, wel eens ecu begin kunnen maken met een gescbied. v. d. boekbandel sederfc 1830 b.v. of 40, toen een gebeel andere geest in den bandel kwam en de nicuwe tijd begon. Maar durft gij den nitmcen tijd aan? Dien bescbrijven, karakteriseeren, beoordeelen? Met u en Eubri begint de uieuwe tijd. Welk vei'scbil in uitwen- digen vorm, de cartonuen banden van Klijn, Arnfzenius, Kinker^ ' Brief van Fred. Muller 27 Juli 1878. ' Brief van Fred. Muller 21 Augustus 1878. DE FRANSCIIE WETTEN OP DE HOLLANDSCHE DllUKPEKS. 418 en nu! Het dikke papier en nu! Het debiet! Weet gij wat 1878-1894, van de oplagen? Waar zijn de kantoorboeken van M. Wester- man en Zoon en Job. v. d. licy en I)u Mortier? Bestaan die nog? Kundt ge daarbij? Ilet is nu ter elfder ure ! Wij moeten onzen tijd gebruiken." Zoo dikwijls daartoe aangezet, was bet besluit dan ook gc- nomen: Kruseman zou niet zijn eigen uitgeverszaak bescbrij- vcn, wel een gescbiedenis van den Boekbandcl in zijn tijd. De Bouwatojjeii voor een geschmleniit van cleu Nederlandscheu Boekhaud(*l y fjeihiremle de halce eeiiio J8,W — J8H0 versclie- ncn acbtereenvolgens in vier stukken (twee deelen) in 18S7 en 1.S88. Het standaardwerk, dat een scliittc^rend bewijs gaf van zijn groote liefde voor den Boekbandel, te meer daar bet uitgcgeven werd gebeel ten voordtn^le van bet ondersteuningsfonds, vond on- verdeeblen bijval, zoo bij den Boekbandcl, als daar buiten. Spoedig na bet verscbijnen van bet laatste stuk in September 18S8, constituecrde zicb in lict volgend jaar een commissie bestaande uit J. L. Beijers, S. i). van Poesburgb, C. van Gorcum, G. van Ileteren, Tj. van llolkema, P. N. van Kampen, N. G. van Kampen, W. II. Kirbergcr, H. A. Kramei*s, J. C. Loman Jr., S. E. van Nooten, Mart. Nijboff, F. Adama van Scbeltema, C. IScbillemans, J. L. W. Seyffardt, W. P. van Stockura en H. D. Tjeenk Willink om bem een tastbaar Imkleblijk aan te bicden uit naam van den gebeelen Nederlandscben Boekbandel, als een blijk van waardeering voor betgeen bij door zijn Bouiv- afoffeu gedaan bad voor de Vereeniging. Bebandelen deze kloeke deelen den Nederlandscben Boekbandel in den tijd van ons koninkrijk, al bed spoedig daarna volgde in 1889 J)e Fraasche wet (en op dt IloUandsche drnkpers J 800 tot JSJ'iy door niemand minder dan door Prof. I'ruin een navolgenswaardig voorbeeld genoemd * en in 1893 de losse Aauteekeningen betreffe.nde den Boekhandel van Noord-Neder- la7id i?i de J7^^^ en J8^*^ eeuw. Programrna voor Teyler^s tweede getwotschap voor 1880. 414 AANTEEKENINGEN BETREFFENDE DEN BOEKHANDEL. 1878-1894. Het is hier niet de plaats de geschiedcnis van hct ontstaan dezer drie uitgaveii als het ware van dag tot dag te vervol- gen; zij liebben slechts belaiig voor zichzelven, ora hun in- houd, om hun auteur. Ja, ook orn hun autour. Want spreekt er niet uit elke bladzijde een liefde voor den Boekhandel en den boekhandelaar, zooals slechts hij kan hebben, die tot in zijn allerbinnenste doordrongen is van de hoogheid van die maatscha])pelijke betrekking? Gaat niet van elke bladzijde een wijding uit, die slechts hij te voorschijn kan roepen, die wat te zeggen heeft, die voelt, weet hoe hij dat zeggen moet en daarbij dat ook kan? En juist dat samengaan van weten, wil- len en kunnen raaakt deze boekverkooj)ers-boeken zoo merkwaar- dig voor de kennis van den persoon van den oud-uitgever niet alleeu, ook van den schrijver. Ilet kan toch niet ontkend wor- den dat het laatst verschenen deel, de Aauieeheningen befref- feude deti Boekhandel van Nuord-Nederlaiid iti de Jl^^ en J8'^^ eenw vcn*eweg het minste der drie geschriften is. Voor eeli deel mag dat toegeschreven worden aan de omstandigheid, dat dit werk vooral tot stand kwain na het overlijden van zijn vrouw in 1892, toen de wonden in 1S()J5 geslagen opnieuw openreten en hij cenzaam, zonder huisgezin zijn laatste levensdagen moest doorbrengen ; voor een deel mag het toegeschreven worden aan de kwalen van den. ouden dag, die zich meer en meer begonnen te o|)enbaren, een voldoende verklaring geven deze overwegingen niet. Veeleer moet de reden gezocht worden in zijn temperament, in zijn persoonlijke neiging, die hem tot nauw- gezette historische studien ongeschikt maakte. Had zich dat gedu- rende zijn geheele maatschappelijke loopbaan geopenbaard bij den uitgever, bij den auteuv kwain het des te sterker uit. Daarbij zijn idealist ische, bloemrijke sclirijftrant, die hij zoo gaarne bezigde, waar hij geen feiten te vermelden had, is inderdaad al vrij slecht in harmonic met het historisch karakter dat dit geschrift moest hebben; veelal moesten subjectieve beschou- wingen objectieve mededeelingen vervangen. Daarom lijkt me geen zijner geschriften beter dan juist de Aanieekenhgett ora ook den mensch Kruseman te leeren kennen met al zijn treff'elijke deugden en hoedanigheden, met al zijn fouten en gebreken. AANTEEKENINGEN BETREFPENDE DEN BOEKHANDEL. 415 Maar waartoe zouden deze laatste zorgvuldig nageplozen en 1878-1894. geboekt moeten worden? Dat ook hij ze had is duidelijk; niemand dezer wereld is volmtuikt. Eu is de historic uiet veel beter gebaat door ()i)soinini ng van het goedo dan van het kwade, daar in den strijd des levens het kwade ten slotte toch het onderspit raoet delven? Laten wij daarom eerlijk zijn en, al erkeunen wij dat Kruseman in zijn historische geschriften niet altijd schreef zooals de historisehe wetenscliap dat wel geeischt zou liebben, zoo moeten wij toch dankbaar zijn en den auteur hoogelijk loven en roemen voor het vele trefielijke, dat hij door deze publicaties gemeen goed geraaakt heeft. En wet<*nde, dat hij voor alles gewild heeft als boekverkooi)er in ruste er het zijne toe bij te brengen dat het boekverkoopers- vak meer gewaardeerd zou worden in de schatting van het groote publiek, dan kan volraoudig de verklaring afgelegd worden, dat hij hierin volledig geslaagd is. Ecn bewijs daartoe zie ik in den strijd in 1898 over de wenschelijkheid, dat Nederiand toetrede tot de Berner-conventie. Hoeveel niet-uit- gevers of boekhandelaars hebben daaraan deelgenomen ? Zouden die daaraan hebben deelgenomen, wanneer zij niet overtuigd waren van de belangrijke plaats, die de Boekhandel inneemt in liet intellectueele leven van ons laud? Immers neen. Maar die overtuiging zou niet als een vaststaand iets aangenomen hebben kunnen worden, ware het niet dat Kruseman als auteur die overtuiging had opgewekt en den weg reeds vooraf geelFend had. Zoo werd de tijd waarlijk niet nietsdoende doorgebracht : de oud-uitgever was het tegendeel van een uitgever in ruste. „Wij hebben te arbeiden eer wij rusten" *, was zijn devies geweest en hij bleef daaraan getrouw, ook in den laatsten tijd. Te veel was hij in dezen tijd doordrongen van de waarde der Vereeniging als middelpunt van den Boekhandel, dat hij niet in elk opzicht zich aan dat lichaam gelegen zou laten liggen, en omgekeerd was" hij te lang een volbloed Boekhan- delaar gewxest dan dat de Vereeniging niet gaarne een beroep ' Dl. I biz. 305. 416 BUDRAGBN TOT DE GESCIIIEDENIS 1878-1894. zou cloeii op zijii medewerkiiig, om voor haar te werkeii als oud-uitgever. Eu liet is dan ook zeer te begrijj)en, dat toeu in 1881 op de Algeineene Vergadering door Boele van Uens- broek voorgesteld werd „de artikelen van blijveudc waarde voor de geschiedenis van den Boekliandel, voorkomcnde in liet Nieuwshlad voor don Boek/iandel, van ziju ecrste verschijning tot heden en in het Weelchlad can d'^u lioekhaud^J, in een bundel vereenigd uit te geven", in de toelichting tot dit voor- stel zeggeude, dat Kruscinan wel verre van gedwareboomd te worden in zijn voornemen tot het sclirijven van een geschie- denis van den Boekhandel, daarrnede integendeel zeer ingeno- men was, Kruseinan en Petit rnet den vooretcller in een commissie benoemd werden voor liet „sainenstellen eener bloem- leziiig uit het Nienwsblad v. d. Boekliand^IT De drie cominissieleden gingen aan den arbeid, daartoe ge- bruik makende van een bibliographische oj)gaaf reeds vroeger door Petit aangelegd_, en zoo gaf het geen bezwaar den inhoud van het toekoiustige deel vast te stellen. Maar anders zou het zijn, hoe dien inhoud weer te geven. Kruseman verschilde hier in principieel met zijn commissiclcden ; hij meende zich ge- rechtigd in de oorspronkelijke reeds vroeger gedrukfe stukken correctie te mogen, zelfs te moeten maken, daarrnede lijurecht staande tegenover Petit en Boele van Ilensbroek. Laat ik dit toelichten door de correspondentie dienaangaande af te drukken. Onder dagteekening van den 3 September 1883 schrijft hij: Hierbij gaan de vijf vellen. . . Ik heb ze vluchtig met de pen in de hand gelezen en niet kunnen nalat^n, hier en daar correcties aan te teekenen en vrajren te doen. Ik geef toe, dat het meest kleinigheden zijn : kapitale letters en punctuatie, maar zelfs die behoorden tot onzen plicht. Al kwaraen wij overeen ieder aans])rakelijk te laten voor zijiie spelling, toch was het aan ons, te zorgen voor gelijk- vormigheid bij het zetten en er tegen te waken, dat de ops tell en niet ontsierd werden door taal- of zetfouten, door verkeerde punctuatie of ergerlijken stijl. .. { LVgV^llW VC^l \JLlijK^ ^'t5 VAN DEN NEDERLANDSCHEN BOEKHANDEL. 417 Ilet spijt mij innig, dat de zaak zoo vluchtig is be- 1878-1894. handeld. Zeker, de meeste lezere zulleii zich aan rneev of minder correctheid weinig lateii geltigen liggen. Maar daarraee zijn wij niet tegenover de anderer, en evenmin tegenover onze eigene conscieutie, verantwoord. Een bun- deltje door boekverkoopers voor boekverkoopers had alle blijken moeten dragen van geweten en zorg. En Boele antwoordde o. a. : Ik wil u opmerkzaam maken, dat het ons. . . . voor- kwam, dat de stukken door verscliillende min of meer geletterde personen geschreven op verschillende tijdstippcn, diplomatisch getrouw moesten worden afgedrukt. Tk ver- trouw, dat u ons beiden wel genoeg letterkundige ont- wikkeling zult toekenuen, om te bemerken, dat sommige stukken barbaarsch slecht zijn geschreven, doch ook die slechte stijl_, dat ontbreken van elke kunstvorm teekent en is dus belangrijk voor de ontwikkelingsgeschiedenis der boekhandelaren. Het is toch waarlijk niet onbelang- rijk te bemerken hoe de vorm wint van het eerste onbe- holpen geschreven artikel af tot uw levensschetsen toe. Natuurlijk was het, dat Kruseraan het in beginsel volko- men met hen oneens bleef; als uitgever van Bilderdijk's J)ichtwerken en De Jongc's Zeewezen had hij zich immers eveneens dergelijke vrijheden veroorloofd * ; zijn oud-uitgevers- hart bleef met alle kracht opkomen tegen een boek, dat, naast een groote ongelijkheid in zetsel, tal van aesthetische fouten had. Zelfs maakte hij ernstig bezwaar de voorrede mede te onderteekenen en zich mede aansprakelijk te stellen voor dit boekverkoopersboek. Het feit, dat er in de voorrede gezegd werd, dat de meerderheid der comraissie was voor het behou- den dier oorspronkelijke onregelmatigheden, gaf aanleiding, dat Zie hiervoor Dl. I biz. 355 en 447. 418 BIJDRAGEN TOT DE GESCHIRD. VAN DEN NEDERL. BOEKIIANDEL. 1878—1894. hij als miiiderlieid geen oppositie ineer maakte ter onderteeke- ning. Later zitting hebbeude in de ^Comraissie belast met liet bijeenbrengeii van bouwstoifen voor de ge^chiedeuis van den Nederlandschcn Boekhander', deden zich dergelijke geschillen niet meer voor. 