Bijdragen tot de taal-, land- en volkenkunde
„De Engelscheny — zoo verhaalt Hageman, o.c. p. 229 — emaakten terstond na den overgang van Java onder een Fransch bestuur, zich gereed om het eiland te veroveren. De maanden April, Mei, Junij en Julij 1811 werden doorgebragt in het gereed maken van eene vloot van over de honderd zeilen, met 11.960 koppen landingstroepen. In Julij kwamen de eerste verkenners op de noord- kust van Java, nabij Batavia. Den 4™ Augustus verscheen de ge- heele vloot, en ontscheepten de troepen te Tjilintjieng, beoosten Batavia, op de dagen van 4 en 5 Augustus, zonder werkelijken tegenstand te ontmoeten. De Generaal Janssens had Batavia doen verlaten, en deed alle de produkten in de pakhuizen den 4 Augustus vernielen, verbranden en bederven, zoodat alle waarborg voor de leeningen, vernietigd werd. Ook deed hij al de watervaten in de huizen ledigen, en gebood den terugtogt naar Buitenzorg van alle ambtenaren, terwijl de overige inwoners zich niet buiten’s huis magten begeven. „De Engelschen, die drie jaren geleden, bij dergelijke landing te Buenos Ayres eene zware nederlaag geleden hadden, gingen zeer schoorvoetend te werk, gedurende de dagen van 4, 5, 6 en 7 Augustus. Eerst den 8 Augustus eischte de opperbevelhebber van het landingsleger, Sir Samuel Auchmuty, de stad Batavia op. De Kommandant der schutterij H. Hillebrink ', met het karakter van magistraat, gaf Batavia over. Toen trokken eerst twee kompagnién , — daarop 800 man, vervolgens het geheele leger binnen de stad, die doodsch en verlaten scheen, zoodat de Engelschen, voor verraad ~beducht, zich op de markt legerden. Gelijk in diergelijke gevallen „de gewoonte is, proklameerde Lord Minto, de Gouverneur generaal van Britsch Indië, en die den togt vergezelde, — de bevrijding 1 Er was geen schepen van dien naam, W. J. Cransen was President; P. Veeris, Baljuw. ka 256 AMENGKU BUWANA m1. (séPUH). van Java van het Fransche juk. De gemeente van Batavia scheen niet gezind om zich tegen den nieuwen heer te verzetten, maar liet alles aan het lot over.» Daarop — zoo gaat de Babad voort — werd er te Meester Cornelis slag geleverd; de strijd was uitermate hevig. De Gouv. Gen. Janssens verloor den slag ', omdat vele zijner soldaten djahat waren (hun plicht niet deden?). Hij vluchtte naar Bogor, slechts gevolgd van een adjudant. Bij zijn komst te Bogor wilden de tamboers hem eer bewijzen door de trom te slaan , * maar dat stond hij niet toe wegens zijne groote droefheid. Hij ging zitten zonder een woord te spreken. De overgebleven officieren , die niet gesneuveld waren, volgden al spoedig ook met hunne troepen. Twee dagen daarna begaf de Gouv. Gen. zich met al de troepen naar Samarang ; ook Pang. Natakusuma en zijn zoon en den Sultan van Bantam werd aangezegd zich naar Samarang te begeven, en daar in hetzelfde logies met de zieke officieren te verblijven. De Vorsten van Solo en Ngajogya verzochten om bevelen, of zij hulptroepen zouden leveren of niet? De Gouv. Gen. wilde die wel hebben, maar ieder Vorst moest op zijn minst 12.000 man leveren. Per slot van rekening leverde Solo, evenals Ngajogya, slechts 2.000 man. Toen de Gouv. Gen. bemerkte, dat er slechts zoo weinig kwamen, en van oordeel was dat deze hulp niet veel gaf, bekommerde hij zich verder niet over hen (of: nam hij verder geen notitie van hen.) Ook de Pangeran Prang Wadana maakte te Samarang zijne opwachting, met zich brengende 1500 man. Toen zij te Karang Sambung aan- gekomen waren, werd hun gezegd zich te Sropdol op te stellen. Er wordt verhaald, dat de Sultan te Ngajogya sedert het vertrek van Pangeran Natakusuma en zijn zoon Natadiningrat voortdurend in groote ontroering des gemoeds verkeerde, en met sterk verlangen naar hun terugkeer uitzag. Maar toen hij daartoe het verzoek aan de Compagnie wilde doen, dat zij hen mocht terugzenden, ver- zetten zich zijn zoon de Kangdjéng Radja ing Matawis, d.i. de Kroonprins-Regent, en de Rijksbestuurder Danurédja daar sterk tegen, zich verschuilende achter den Gouv. Gen. Daendels, die 1 an ray ayy ? a Oyen Ajeng REK AMÄNGKU BUWÂNÂ m1, (sépuH). 257 dat zeer zeker niet zou willen. Van dat oogenblik verdween alle toegenegenheid bij den Sultan jegens zijnen zoon, en bracht hij die op zijnen jongsten zoon den Pang. Mangkudiningrat over. Deze was het op wien hij nu al zijne hoop vestigde; dien hij prees, en een grooter apanage in sawah’s schonk. Toen nu de Kangdjéng Radja de bedoelingen zijns vaders doorzag, trachtte hij zijnen jongeren broeder Mangkudiningrat nauwer aan zich te verbinden, doch dit gelukte hem niet. Toen nu de Engelsche troepen te Samarang geland waren, werd Pang. Natakusuma, zijn zoon, en den Sultan van Bantam aan- gezegd, dat zij naar Soerabaja zouden gaan. Daar aangekomen, namen Pang. Natakusuma en zijn zoon hun intrek bij den Bupati ing kang anem, en de Sultan van Bantam bij den Bupati ing kang sëpuh. Toen had het gevecht bij Srondol plaats. De Generaal Janssens delfde weer het onderspit tegen de Engelschen. De Pang. Surja Prang Wadana vluchtte het eerst; * er sneuvelden velen van zijne troepen. De aanvoerders van de Sala’sche troepen hadden vergulde zonneschermen; maar zij durfden (wilden, purun) niet dichtbij (tjëlaqg) te komen; zij gedroegen zich alsof zij maar toeschouwers waren. De dapperheid van de Engelschen was buitengewoon groot; het op hen gerichte vuur der kanonnen kon hen niet tot staan brengen, De hulptroepen van Ngajogya zagen op verren afstand aan- dachtig toe; in de achterhoede zijnde, zagen zij naar eene gunstige gelegenheid uit om maar op de vlucht te gaan. Toen de Generaal Janssens bemerkte, dat velen zijner troepen ge- sneuveld waren, en de anderen op de vlucht sloegen, wilde hij naar Salatiga de wijk nemen, maar de brug over de Tuntang was al door de hulptroepen van Surakarta afgebroken. De Generaal Janssens was zeer ontroerd, toen hij deze wijze van doen der Javanen en der beide Vorsten bemerkte. Alleen van de Bupati’s der Pasisirlanden waren velen op het slagveld gesneuveld, De Generaal Janssens, in- gesloten (overmocht, kétangkén?) door de engelsche troepen, had eene ontmoeting met den engelschen bevelhebber, en gaf zich over * (mintaq ampun). Daarop groetten hij en den engelschen Admiraal elkander, en keerde hij per rijtuig naar Samarang terug. De engelsche 1 Bijdragen T.L, & Vk. 6° L p. 373. le chen nja eng 8 Den 18 September 1811 werd de capitulatie geteekend. B — AMANGKU BUWÄNÂ II. (sërum). 259 Pang. Natakusuma en zijn zoon waren te Surabaja in dagelijksch verkeer met den Heer Goldbach, landdrost van den Oosthoek. * De engelsche bevelhebber, Admiraal Fronseldyk * maakte een rondreis door de Oostelijke Pasisir-landen van Java. Al de Bupati’s onderwierpen zich. Toen hij weer te Surabaja aan wal kwam, kwam hem de Heer Goldbach te gemoet, met de beide Adipati's van Surabaja ; de heer Admiraal Fronseldyk had tot gevolg een Kommandeur en een Kommissaris, alsook de zoon van den Sultan van Madura. In de stad gekomen deelde de Heer Goldbach hem mede, dat de Pang. Natakusuma en zijn zoon te Surabaja waren. De Admiraal zou hen den volgenden morgen ontvangen. Ook sprak de Heer Goldbach hem over den Sultan van Bantam. Deze werd daarop teruggezonden naar Bantam. * Den volgenden morgen begaven Pang. Natakusuma en zijn zoon met den Heer Goldbach zich naar de Lodji. Bij de ontmoeting kuste de Admiraal den Pangeran en zijn zoon, en noodigde hen uit in zijn kamer te komen. De Admiraal vroeg den Pangeran nu door eenen tolk, wat er met hem was dat hij zoolang uit zijn land verwijderd was geweest, en wat hij nu verlangde? De Pageran antwoordde, dat hij nu niets verlangde; dat hij alles overliet aan hen die het bestuur en de macht in handen hadden. Het was nu voor de derde maal dat die in andere handen overgingen. Door Gods wil was hij nog in leven. Al de stukken op zijn zaak betrekking hebbende, bevonden zich op het kantoor te Batavia; als de zaak nu weer op nieuw behandeld zou worden, zou hij alles weer opmeuw mededeelen. Maar al de Idlir's, aan welken hij vroeger zijne zaak had meegedeeld, waren allen nog aanwezig. Doch als nu weer zijne zaak rechterlijk behandeld zou worden, wie zon dan zijn pleitbezorger zijn? En wie zijn djaksa, zijn rechter, zijn, die de leiding van de twistzaak in handen had? Daarbij was hij zonder getuigen — wie zou zich zijne belangen aantrekken? Degene, die 1 De Jonge, o.c. X (XIII) pag. XCII, 524. Het H. S. spelt: wy voogd gemeen gg Brod Beria ag om dag En un B: engin roo Spang Bij J. Hageman o.c. p, 232 lezen wij van: „De Engelsche Admiraal, Stopford, lag in onmin met den opper- bevelhebber (d.i, sir Samuel Auchmuty), daar hij zijne vloot binnen de haven van Soerabaya wilde brengen en niet te Samarang ankeren, zoodat de troepen doorzeilden.” 8 Zie de Noot pag. 254. = 260 AMÄNGKU BUWÄNÂ II. (sëPuH). zijn veroordeeling zocht, was de vorst. Tot wien zou hij zich dan om recht wenden? Zijn Djaksa deed zelfs mee in hem onrechtmatig te behandelen en zijnen dood te zoeken; hij, de Djaksa was met ontzettend veel geld omgekocht geworden; hij had het geld tot zich genomen, en daarom was het vonnis van het gerecht, kuku ming landrat, partijdig, en bleef hem alleen maar over te zorgen dat hij, de Pangeran zou gedood worden, En het had dan ook maar weinig gescheeld of hij was gestorven. Maar de Almachtige waakte nog over hem, Wat zijn eigen verlangen was — dat was niet anders dan dat hij in welstand naar zijne woning mocht terug keeren. En dat de heer des lands, kapalanipun ing ngrat Djawi, de Gouverneur generaal, als Djaksa recht zou spreken — De heer Goldbach voegde daar nog aan toe, dat de oorzaak van dit alles was de heer van Braam; die daarom die groote misdaad had begaan om er zich door te verrijken; hij stelde zijn vertrouwen (anggéga) op onruststokers, en verbond hen aan zich, overwegende het daardoor te winnen vele geld; als dat zooveel mogelijk zou zijn geworden, zou hij onmiddelijk hen van zich stooten. Het was hem maar alleen om rijk te worden te doen; om andere menschen bekommerde hij zich niet; * hij maakte de menschen bang met den heer Daendels, die al even listig en trouweloos was als hij, en in miets dan vrouwen en geld behagen schepte. De Heer van Braam was inderdaad een valschaard (tijang palsu), maar de Generaal Daendels overtrof hem, en was één van hart en ziel met dien van Braam. Toch was “hij nog in leven, zonder schaamte dat hij trouweloos zijn woord had gebroken. Het was de Heer van Braam die den brief, waarin besloten werd den Pangeran N. K. en zijn zoon te dooden, ge- schreven had, maar door de reddende hand Gods had geen der vergiften doel getroffen, Slechts eenmaal was de Pangeran er ernstig ziek door geweest, Terwijl de admiraal Fronseldyk luisterde kwamen hem de tranen in de oogen. Hij zeide tot den Pangeran, dat de Generaal Daendels op zee reeds in de handen (der Engelschen?) was gevallen (këtjakup) en in een uit één stuk ijzer bestaand blok was gesloten (dipun béloq). Hij was ontzettend rijk; naar men dacht, was er nog geen generaal geweest, die zóó rijk was als hij aan gouden voorwerpen, geld of edelgesteenten; toch bezat hij nu niet meer ter waarde van één ' Waarop volgt: dag a9 20 ey ah Bax yn ten abn gg 99 13390 png eon 03 Boog vpn AMÄNGKU BUWANa II. (sëpum). 261 Je cent (satu sigar, eig. eeu halve duit of penning); slechts at hij hoog noodig had werd hem gegeven, ME De tolk vertelde Pangeran Natakusuma dat de Admiraal over drie memen scheep zou gaan naar Batavia, om verslag te doen aangaande e= _ zaken van Oost-Java, om die aan het oordeel van den Gouv. kem. te onderwerpen. Buiten gekomen, ontmoetten zij den zoon van Kerr sultan van Madura, alsmede de Tuwan Tuwan Sajid die tot met gevolg van den Admiraal behoorden. Den vierden dag ging de A Ämiraal inderdaad scheep naar Batavia. mm Toen de Generaal Janssens pas het bestuur in handen had, was hij volstrekt niet ingenomen met den Heer van Braam. Hij ontsloeg hem uit zijne waardigheid als Idlir te Samarang, (want hij wist dat het door zijne vrouw was dat hij tot die waardigheid was op- geklommen), en benoemde hem weer tot Minister te Soerakarta, Maar de Generaal Janssens kon zijn toorn jegens den Heer van Braam niet van zich afzetten, en daar het hoe langer hoe meer bleek, dat hij een tijang palsu, een valschaard was, ontsloeg hij hem ook als Minister. Van den Sultan van Ngajogya bericht ons de Schrijver, dat hij wegens de groote beschaming en schande die hem getroffen hadden, erg afgevallen (susud) was. De moeder van Pangeran Natakusuma was zeer dikwijls ziek, want zij was al bejaard, en had veel hartzeer. De kinderen van Raden Tuménggung Natadiningrat werden door hun grootvader den Sultan zelf verzorgd; hij was hun buitengemeen genegen; waar hij ook was, mochten zij geen oogenblik van hem wijken; hij beval, dat zijne kleinzonen hun vader Raden Tuméng- gung Natadiningrat moesten opvolgen. De apanage-sawah’s van Pang. Natakusuma waren reeds, als eene erfenis aan zijne bloedverwanten toebedeeld (pinrail), en onder de Putra’s en Santana’s verdeeld. Zijne woning was in gebruik genomen door Pang. Adikusuma op verlangen van den Rijksbestaurder, en de Kangdjéng Radja, d. í. de Kroonprins-Regent, had dat goed gevonden. — De Sultan ver- leende i in deze dagen aan zijne dochter de Kangdjéng Ratu Anom, d.i. de echtgenoote van Natadiningrat, den hoogeren titel van Kangdjéng Ratu Aju. Haar werd onophoudelijk voorgesteld een nieuw huwelijk aan te gaan, maar daar wilde zij niets van weten; hoe _ a 262 AMÄNGKU BUWÄNÂ 1. (sërum). lang het ook mocht duren, zon zij op de terugkomst van haar echtgenoot Natadiningrat blijven wachten. De titelnaam Ratu Anom werd geschonken aan de Raden Adjéng Suratmi, die uitgehuwelijkt werd aan deu zoon van Pang. Ngabehi, welke den titelnaam Raden Tuménggung Purbakusuma kreeg. Tijdens de bruidsdagen liep de Rijksbestuurder ernstige berisping op, omdat hij het bruidspaar geen hormat, hulde genoeg bewezen had. — Tot Wadana Mântjanagam werd als opvolger van Raden Rängga de Pang. Dipakusuma aangesteld. In die dagen was er in de hoogere kringen verschil van meening, - bij wien men nu eigenlijk zijne opwachting moest maken; bij den Sultan of bij den Kroonprins-Regent. Deze twee lagen nog altijd met elkaar overhoop over het gezach. Ten slotte hadden zij beiden daardoor verdrietelijkheden. — De Rijksbestuurder Danurëdja werd vreeselijk mager, doordat hij radeloos was. Sedert de Gouw. Gen. Daendels te Ngajogya was gekomen en den Sultan had afgezet, en in zijne plaats den Kroonprins had aangesteld, was de Sultan zeer vertoornd op hem; onophoudelijk nam de Sultan een talémpaq, een piek in de hand, maar de Putra's verhinderden hem krachtig in zijn voornemen; de Kangdjéng Radja zelf omvatte zijne voeten, zeggende, dat vader toch bedachtzaam mocht zijn; of hij dan geen medelijden met hem zijnen zoon had? — Langzamerhand stilde des Sultans toorn. Doch Raden Tuménggung Sumadiningrat drong er op aan, dat het het beste was maar een oorlog te beginnen, — In deze dagen hield de Rijksbestuurder zich schuil; hij was niet te zien, Tijdens zijn verblijf te Ngajogya had de Gouv, Gen, Daendels geen enkele maal den Sultan ontmoet; slechts in de Kadipaten woonde hij dikwijls een feest (pista) bij; en ook de Kroonprins wederkeerig in de Lodji. Raden Rängga Prawiradirdja werd, evenals de Tuménggung Samanagara, na zijnen dood in een doodkist opgehangen (dipun gantung). De drie echtgenooten van den Kangdjéng Radja werd door Daendels gelijkelijk den titelnaam van Kangdjéng Ratu verleend. Maar wat den Pradjurit’s betrof, stond de Sultan er op, dat het gezach over hen bij hem alleen verbleef, en was daarvoor buiten- gewoon op zijn hoede, Na de mededeeling van al deze bijzonderheden, die ons een blik laten slaan op den toestand van den Sultan en zijne omgeving, ver- 264 AMÄNGKU BUWÂNÂ II, (séPUH). tot Kommissaris benoemd, om den toestand in de Vorstenlanden te onderzoeken, en den Sultan en Kroonprins-regent, op grond van de klachten van den Minister P. Engelhard, ter zake van de inbrenken die de oude Vorst, vooral na de overgave van Java, op het gezach van zijnen zoon maakte, de beide vorsten herhaaldelijk te kennen gaf: „dat de toestand van zaken onveranderd moest blijven, zooals die door den maarschalk Daendels was bepaald, en dat ook de Minister, voor en van wege het Engelsch Gouvernement handelende, in het volle genot van zijn gezach moest gelaten worden», Deze officier schijnt ook eenen brief van den Britschen Generaal voor de beide Vorsten overgebracht, en daarop een antwoord ontvangen te hebben. Weinig indruk schijnt de verklaring van kapitein Robinson echter op den ouden Sultan te hebben gemaakt, die de kans toen te schoon achtte, om zich weder in zijn gezag te herstellen, en wraak te nemen op hen die hij vermeende, dat hem het verlies van zijn gezach en zijne overige vernederingen hadden berokkend, Nauwelijks was dan ook de Engelsche kommissaris vertrokken, of de Sultan stelde zijnen zoon den kroonprins-regent, tot kroonprins terug, en nam zelf, ondanks de vertogen van den Minister Engel- hard, de teugels van het bestuur weder in handen. Men vindt wel, naar aanleiding van het daarvan door den Heer Engelhard gemaakte rapport, eenen brief van dien kommissaris d.d. Samarang 1 October 1811, waarbij hij dit gedrach van den Sultan afkeurt, maar het blijkt niet dat zulks eenigen invloed heeft gehad. Onze Badad stelt deze zaak geheel anders voor. Volgens haar was het het Engelsche Gouvernement, dat den Sultan weer in zijne vorstelijke waardigheid herstelde. Alleen met den Rijksbestuurder ging het niet zoo naar zijn wenseh. Allereerst viel hij in ongenade bij den Gouverneur te Samarang, wien hij door het aanbieden van kostbare geschenken voor zich trachtte te winnen, maar bij wien hij aan het verkeerde kantoor was gekomen. De Gouverneur zeide hem, dat hij niet was de Heer van Braam of de Heer Raffles (sic!) ook niet de Heer Daendels. De Engelsche troepen waren niet op Java gekomen om ten koste van de Javanen zich te verrijken; zij wilden alleen de door de Franschen aangerichte verwoestingen herstellen. Desniettegenstaande ging de Rijksbestuurder toch onafgebroken voort in het geheim te kuipen, en ontrouw jegens zijnen Vorst te handelen, Maar ook de scheiding tusschen den Sultan en zijn Patih werd hoe langer hoe grooter, daar hij wist, dat Danurédja 266 AMÉNGKU BUWÄNÀ 11. (s bezat om eene stoutere houding aan kik ne pag. 234 — vter zake van ziekelijke on in Tijdschr. v. N. T. 6° III p. 285, — vangen door John Crawfurd, (15 November | die 300 man militairen meebracht, en den titel droeg, waarmee die van Minister afgeschaft wa Als bewijs hoe grooten haat de Sultan jegens hard koesterde,- weet het Tijdschr. v. N. ie BEM, verhalen, dat de Heer Engelhard op zijne reis va aj Samarang te Djambu overnachtende, door een bende overv beroofd werd; en dit — naar men verhaalde — op van den Sultan, om hem dan tevens van het leven ov doch toen niet gelukte. De Schrijver zelf, is volgens dat » naai À verhaalt» blijkbaar niet zeker van de waarheid van het wi kunnen wij het dus laten voor wat het is. Na den dood van den Rijksbestuurder — zoo gaat de B voort — gevoelde de Kangdjéng Radja, de Prins- zijne woning niets op zijn gemak. Dag en nacht zwierf de stad rond, doorkruiste het platte land, en overnachtte dikwi op eenzame plaatsen als blijk van dechacasmeiett in het den Rij! stuurder wedervaren lot. ! Toen de Gouverneur te Samarang vernam, dat de ie Rijksbestuurder had gedood, zich alzoo niet houdende aan py tract, was hij zeer boos; de Rijksbestuurder toch bestond zoowel door den wil van de Compaguie als van den Sultan; hij was geen dienaar van den Sultan alleen; gesteld dat de Sultan het een of ander ten opzichte van den Rijksbestuurder verlangde, en hij gaf daar behoorlijk kennis van aan de Compagnie, dan zou zij den Sultan ook zeker ter wille zijn. De Gouverneur wilde den St tot rede brengen opdat hij tot inkeer zou komen; hij zond 500 man troepen naar Ngajogya, en stelde den Sultan de keus tusschen oorlog of vrede; koos hij het eerste — de Engelschen waren gereed; koos hij het laatste, en betoonde hij zich oprecht en ter goeder trouw, dan zou het Engelsche Gouvernement zich ook trouw aan de kon- tracten houden, eu hem vergiffenis schenken als hij die verzocht. In deze dagen leefden de Vorsten van Sala en Ngajogya in on- eenigheid, elkander grondgebied betwistende, tot groote schade voor de desa. t Wij hectonecen hierbij aan het boven pag. 113, 171 verhaalde verbond met eedeweering tusschen den Kroonprins en Rijksbestaucder gesloten. —_ PE 270 aminexu Buwani m1. (séroH). vingen zij een eeresaluut van elf kanonschoten. ging de reis van Klaten tot Djénu, Een omt atas den Minister Crawfurd te Ngajogya had dezen van hun komst ver wittigd, ten gevolge waarvan zij den kommandant van Noh met een geleide van dragonders te Djënu aantroffen. Na we begroeting, werd de reis voortgezet, en kwamen des Maand, Ngajogya aan, Toen bij hun komst het eeresaluut weerk ‚8 raakten de Rijksgrooten in beroering, daar zij de beteekenis er van misverstonden. De heer Crawfurd toonde zich bij de ontmoeting bijzonder verblijd; als een zieke die medicijn krijgt; of als een reiziger wien in een zeer donkeren nacht door iemand een kaars wordt gegeven; 200 verruimd was zijn hart. Pang. Natakusuma zeide hem dank voor deze woorden, en maakte hem met het doel van zijne zending door den G. Gen. bekend. De heer Crawfurd zeide, dat de Sultan blijk- baar vermetel (nakal) was, zooals bijv. een muis die een tijger zou aandurven. De Minister haalde toen het journaal der Ngajogya'sche zaken voor den dag, en gaf er den Pangeran inzage van. Na het doorgezien te hebben, zeide hij dat hij zich nu daar niet mee bezig kon houden; dat hij alleen maar gekomen was om het hem door den G. Gen. voorgeschrevene te behandelen; als dat afgeloopen was zou hij terstond naar Samarang terugkeeren, De Minister deelde hem daarop mee, dat de G. Gen. hem had bevolen, dat de Pangaran miet naar Samarang behoefde terug te keeren; de G. Gen. zou te Ngajogya komen, en daar den Pangeran ontmoeten. Ter zake van zijnen zoon moest hij zich niet ongerust maken ; die werd goed verzorgd door den Adipati van Samarang. De Pangeran bedankte hem voor deze mededeeling. Zij werden in hun gesprek gestoord door de komst der Bupati’s in de Lodji om den Pangeran te verwelkomen. De Minister deelde den Patih mee, dat de Pangeran door den G. Gen. in Commissie was gezonden om met den Sultan te spreken. De Pangeran begaf zich daarop in een kamer, en ontbood daar den Rijksbestuurder, wien hij over de beteekenis van zijn komst te Ngajogya onderhield. Maar de Rijksbestuurder was zeer bevreesd dit aan den Sultan over te brengen, en meende dat het beter was Pang. Dipakusuma te ontbieden. Waarop Pang. N. K. hernam, dat deze zaken bezwaarlijk door een ander dan den Patih konden behandeld worden, daar dit onderhoud een laatste behandeling der zaken zou zijn; als de Sultan nu niet volgde, zou hij daar zeker zwaar voor moeten boeten; de G, Gen, zou hem geen vergiffenis schenken. eN = AMÉNGKU BUWANA 11. (sum). 271 De Rijksbestuurder begaf zich daarop naar de kraton, en deed den Sultan verslag van zijn onderhoud met Pangeran N. K. De Sultan liet al de Putra’s en Santana’s te samen komen. Op voorstel van den Kroonprins liet de Sultan Pang N. K. ontbieden door den Rijksbestuurder, en den Pang. Dipakusuma. In de Lodji gekomen brachten zij hun boodschap over; maar de Minister zeide hun op barschen toon dat hij daar volstrekt geen genoegen mee nam. Behalve dit: als hij in de kraton kwam, zou hij dan op een stoel zitten of op den grond? — Pang. Natakusuma antwoordde daarop, dat dit maar eene kleinigheid was, die wel eenigszins naar behooren te regelen was. Den volgenden morgen was de Sultan gereed zijne gasten in de Sriménganti te ontvangen. Al de Bupati’s, Mantri’s, en Pradjurits- lébét waren voltallig bijeen, volledig gewapend toegerust. De Sultan beval den Putra’s en Santana’s zich schuil te houden. Pang. Natakusuma en de Minister vertrokken van de Lodji, be- geleid door dragonders (pradjurit drugundér sipahi); hunne officieren omgaven links en rechts het rijtuig. In tegenwoordigheid van den Sultan gekomen, bewees Pangeran N. K. hem de gewone hulde; de Minister complimenteerde den Sultan. Toen men elkander verwelkomd had, zeide Pangeran N. K., door den G. Gen. ge- zonden te zijn; ten eerste om den Sultan de vele groeten van den G. Gen. over te brengen; ten tweede, dat de Sultan het rijksgezach , hetwelk hij volgens de regeling van den G. Gen. Daendels aan zijn zoon den Kroonprins had overgedragen, en dit zoo had voortbe- staan onder den G. Gen. Janssens, nu, bij den overgang van het Bestuur aan Engeland, weer aan zijnen zoon ontnomen had, zonder eenig bericht of kennisgeving aan den Engelschen G. Gen., hetwelk een breuk in de vriendschap veroorzaakte. De G. Gen. verlangde, dat de Sultan de regeering weer aan zijnen zoon zou teruggeven. Later, als de vrede tusschen den G. Gen. en den Sultan weer her- steld was, kon hij zijn verlangen te kennen geven, en in overleg met het Gouvernement de zaak tot een goed einde brengen. En voorts, dat de Sultan vergiffenis zou verzoeken wegens het dooden van den Rijksbestuurder. Dit hoorende kon de Sultan van ontsteltenis niet spreken, schudde geruimen tijd het hoofd met een bloedrood gelaat, en weende erg. Eindelijk zeide hij tot Pang. Natakusuma: „Wat is dat nu? Al verbreekt men de goede verstandhouding van een vader met zijnen zoon — later zullen zij zich toch weer vereenigen; het is als water 272 AMÁNGKU BUWÂNÄ 1, (spun), dat men verdeelt en zich toch weer vereenigt. * nee tusschen ons volstrekt geen verschil; mijn zoon neemt genoegen, en wij leven nu in de beste verstandhoudi strekt geen plan mij van het Gouvernement los’ te geze vroeger als tegenwoordig is het mijn plan nauw aan het Go ment verbonden te blijven.» — De Kroonprins zeide d zijn Vader geen vertrouwen moest schenken aan hetgeen ‘oe zeide; als de regeering weer aan hem teruggegeven werd, zou dat eene buitengemeene krenking zijn. — De Sultan zeide daarop, dat hij hem als regeerend vorst, en ook den Kroonprins, meer dan genoeg in hunne eer gekrenkt had. Behalve dit wist hij niet wat er van te moeten denken: reeds tweemaal had hij om de terugkeer van den Pangeran verzocht, maar kreeg niet eens antwoord op zijne brieven. De Sultan zoowel als zijue dochter, de Kangdjéng Ratu Aju ? zagen sterk verlangend uit naar de komst van haren man; ten slotte wordt hij nu als gezant gezonden om hem uit de vorste- lijke waardigheid te ontzetten. Daar kon hij volstrekt niet uan vol- | doen. — Pang. Natakusuma merkte op, dat deze zaak wel zoo in het geheim afgedaan kon worden, dat er den „Kleinen many niets van bleek; alleen de titel zou weer teruggegeven worden. En als de Sultan later den G. Gen. zou ontmoeten, welk bezwaar zou er dan voor hem in bestaan, alle qunesties tot aller genoegen uit den weg te ruimen? — De Sultan schudde het hoofd en sprak geen woord. — De Kroonprins verzocht zijnen vader maar te zwijgen. en geen geloof te schenken aan hetgeen zijn Oom zeide. — Aan Raden Tumëénggung Sumadiningrat * — die, naar het schijnt ook de eene of andere opmerking had gemaakt — zeide Pang. Nata- kusuma, of hij hem gelijk wilde stellen met een geringe santana, bang om te sterven; hij had voor deze zending geen loon geéischt; inderdaad was hetgeen hij gezegd had een heilsboodschap. Wilde men die niet aanvaarden, welnu! dan heb ik afgedaan! De Minister stond nu op, en stelde Pangeran N. K. voor naar de Lodji terug te keeren. Na gegroet te hebben vertrokken zij. Nauwelijks in de Lodji teruggekeerd, schreef de Minister onmiddelijk , qeenrmaandd Ay Jav. Zam. IL, p. 57. N° 380. 2 Zooals boven reeds meermalen bleek, was deze eene dochter van den 2” Sultan bij de Kangdjéng Ratu Kenkjana Wulan, en de vrouw van Raden Tuménggung Natadiningrat, de oudste zoon van Pangeriit Natakusuma, 8 Deze was de bekende schoonzoon van den tweeden Sultan, om = AMÄNGKU BUWÄNÂ 1. (sépun). 273 een brief aan den G. Gen, welken hij met een kapitein tegelijk maar Samarang verzond. En de Sultan belegde eene vergadering van al zijn bloed- en familieverwanten, Bupati’s en Santana’s. Die daar in de Lodji twas zou zeker moeilijkheden veroorzaken. De Kroonprins stemde Duitengewoon overeen met zijn vader, die het oneens (géséh) was met zijn oom. Hij gaf bevel aan al de pradjurits om zich onafge- broken rondom de béténg op te stellen. De moeder ‘ van Pangeran Natakusuma, zijne Echtgenoote, en al zijne nog jeugdige kinderen, benevens al zijne bedienden kwamen in de Lodji. De Sultan werd hoe langer hoe bezorgder, want zijn broeder Natakusuma bleef standvastig, en kon hij geen pressie op hem uit- oefenen, en de Minister had zijne partij gekozen. Bij gelegenheid van de Garébég in de maand Bésar (12° maand v. h. Moh. jaar) noodigde de Sultan Pang. Natakusuma in de kraton te komen, maar hij verscheen niet, waardoor de Sultan nog onaan- genamer gestemd werd. Daarop besloot hij een brief aan den G. Gen. te schrijven, waartoe alleen de Kroonprins, de Rijksbestuurder, Pang. Dipakusuma en de schrijver (tjariq) hem behulpzaam waren. Na mededeeling van de komst van Pang. Natakusuma, erkent de Sultan de beide fouten, en hij zich naar des G, Gen,’s verlangen zal gedragen. Het gezach had hij reeds aan den Kroonprins terug gegeven, maar verzocht die zaak zooveel mogelijk voor het volk verborgen te laten blijven; bij de komst van den G. Gen, zou hij het gezach terug verzoeken. Voorts erkent hij den Rijksbestuurder gedood te hebben, doch verzoekt daarvoor vergiffenis, Ten slotte verzoekt hij, dat Pang. Natakusuma tot hem terugkeere om hem weer in zijne vroegere waardigheid te herstellen, daar hij hem nu nog, evenals vroeger en ook later toegenegen was en zal blijven. De bestaande verhouding en afwezigheid strekten den Sultan tot beschaming en krenking in zijn eer. Hij verzocht dringend zijn terugkeer. Gesteld, Pang. Natakusuma ware nog in de Lodji als de G. Gen. te Ngajogya kwam, zou de Sultan dit niet kunnen ver- dragen, want dat zou wantrouwen wekken; al zijne bloedverwanten stemden hierin overeen. Deze zaak onderwierp de Sultan aan de 1D. i. Raden Aju Séngara van Kadu echtgenoote van den eersten Sultan. Zie Bijdr. K. Inst. T. L. & V. 6° VIII (LI) p. 298. a 274 AMÄNGKU BUWANA u. (seur). beslissing van den G. Gen. — De brief werd gesloten en van ’s vorsten stempel voorzien. De Rijksbestuurder en Pang. Dipakusuma brachten den brief naar de Lodji, en overhandigden dien aan den Minister, waarna zij terugkeerden. De Minister begaf zich tot Pang. Natakusuma, en liet hem „het ontwerp van den briefy (réngréngipun sërat) zien, met ver- zoek om zijn oordeel daarover. Maar Pang. Natakusuma onthield zich liever van het uitspreken van een oordeel; hij liet de behande- ling der zaak aan den Minister over, en ten slotte de beslissing aan den G, Gen. die over alles te bevelen had; hij zou zich geheel aan de beslissing van den G. Gen. onderwerpen. Hij kon geen raad geven, want hij stond geheel alleen; hij had alleen zijn zoon te Samarang. Hij zag alleen maar verlangend uit naar de goedgunstige hulp van den G. Gen., zonder zich ongerust te maken en met kalmte. — De Minister antwoordde daarop, dat het dan het beste zou zijn hij naar Surakarta ging, waar de G, Gen. zich nu al be- vond. Pang. Natakusuma vond dat uitstekend. Den volgenden morgen begaf de Minister zich terstond op reis naar Surakarta, Pang. Natakusuma aan de zorg van den Kommandant toevertrouwende. De G. Gen, had te Sala een zeer moeielijke zaak te behandelen. De Rijksbestuurder Tjakranagara had een groote fout jegens het Gouvernement begaan. Het scheelde maar weinig of hij was ter dood veroordeeld ; maar het was toch niet waarschijnlijk dat hij er aan ontkomen zou. Te Surakarta aangekomen, stelde de minister ‘van Ngajogya den G. Gen. den brief ter hand. Na er over beraadslaagd te hebben, gelastte de G, Gen. den Minister maar vast vooruit naar Ngajogya terug te keeren. De G, Gen, schreef daarna een brief in antwoord aan den Sultan, en verzond dien met het Lid uit den Raad van Indie Mr. H. W. Muntinghe, een buitengemeen beschaafd, kiesch en bekwaam man, naar Ngajogya. Te Ngajogya teruggekeerd, informeerde Pang. Natakusuma bij den Minister naar de beslissing van den G. Gen. De Mimister deelde hem mede, dat de G. Gen. den heer Muntinghe zou zenden, die naar alle waarschijnlijkheid weldra zou aankomen, en dan zouden alle quaesties voor goed afgedaan worden. Twee dagen later kwam dan ook de heer Muntinghe te Nga jogya, vergezeld van twee kapiteins. De Minister liet den Rijke bestuurder weten, dat de heer Muntinghe des avonds ten negen ure in de Kraton zou komen om zijne opwachting bij den Sultan te maken. oogenblik 1 Laat daar dns geep? w zijn, als Oom nu maar eerst weer wegging en Santana’s voegde!y — Pangeran N. K. 1 uit de tegenwoordigheid van den Sultan. — den G. Gen. eenige gerechten aan, maar hij de gebruiken. Alleen nam hij een sinasappel en bee a N. K. geven door den tolk Krijgsman, en daarbij ze niet bezorgd, en gerust moest zijn. De G. Gea; ï strekt niet wat de Sultan eigenlijk wilde, want di as all openhartig tegenover zijnen broeder. Alleen de G. an den Pangeran genegen. leder half jaar zou hem drie duizen gegeven worden. Maar nu waren er nog vele zake: den aanstaanden droogen moeson zouden zijne belangen geregeld worden. De Pangeran moest maar dankbaar la 1 tevreden zijn; hij had den Minister zijne bevelen g 5 Pangeran betuigde zijne groote dankbaarheid, en dat bi vereering de hulp van den G. Gen. aanvaardde. — Te dE keerde de G. Gen. naar de Lodji terug, om ten vier ure de reis naar Samarang te aanvaarden. De Rijksbestuurder verzond een brief naar Samara: z ol diningrat te ontbieden. De Raden Adipati pee en gaf hem aan den Gouverneur. Den brief rd Gouverneur erg boos; ten eerste omdat het papier i as; | tweede, omdat hij niet geteekend was door Pangeran N. K. door den Sultan of den Minister. Den brenger van aangezegd terug te keeren, en verzond de Gouvemeur « den Minister te Ngajogya. Deze begaf zich terstond r van dat schrijven naar den Sultan, en bracht hem tn onder het oog door Danurédja dien brief te laten s ‘iH. 8.: de ergs AMÉNGKU BUWiNa II. (sérUH). 279 hij Natadiningrat ontbood. — De Sultan werd zeer ongerust, en schreef onmiddelijk een brief, dien hij zelf en ook de Minister onderteekende. Het gevolg van dit schrijven was dat Natadiningrat, naar Ngajogya vertrok, zich eerst tot den Minister wendde, en daarna door den Sultan ontboden werd, die uitermate naar zijn schoonzoon verlangde. Na gegeten te hebben keerde hij met zijne vrouw naar zijne woning terug. Er wordt verhaald, dat Kyai Danukusuma, na den dood van zijnen zoon den Rijksbestuurder, uit zijn ambt ontslagen werd. Maar de toorn des Sultans verdween maar niet, ja, werd zelfs nog heviger. Eindelijk liet hij den Kyai in het bosch van Patjitan dooden. Na de terugkeer van Pangeran N. K. bleek het den Sultan te duidelijker hoe de Kroonprins samenspande met den vorigen Rijks- bestuurder om hem van den troon te stooten. Hij werd er des te toorniger door, en liet al de volgelingen van den Kroonprins die in het geheim betrokken waren, gevangen nemen. Zeven zijner Lurah’s en personen van den Suranatan werden in verhoor genomen. Zes van de zeven Lurah’s werden vrijgesproken, en één gedood. De Kroonprins verbeet zich van woede, doch hij had den moed ver- loren. Daarop zond hij alle sieraden, zooals de Koninklijke ster, en het besluit waarbij de Generaal Daendels hem vroeger den titel van Radja had verleend, aan den Sultan. Maar deze wilde die niet aan- nemen, doch behandelde hem aldoor zoo dat hij er baloorig van werd. In dezeu tijd bleek het, dat de jongere broeder van den Kroon- prins Pangeran Mangkudiningrat op middelen zon om in de plaats van zijnen broeder Kroonprins te worden, De Kroonprins, door vrees gedrongen, nam een wanhopig besluit, zeggende dat hij slechts zijn leven wilde redden, en vertrouwde zich toe aan den kapala buntut, z. v. a.: het hoofd der staart- dragers, een chinees, genaamd Babah Djim Sing, ' en geholpen door den heer Secretaris, stelde die zijn zaak in handen van den Minister; de Kroonprins verzocht den Minister zeer dringend om hulp, daar hij wegens des Sultans toorn zeer bevreesd was dat deze hem zou dooden, zoonls hij van te voren den Rijksbestuurder reeds had gedaan, en nu ook diens vader. Babah Djim Sing beloofde hij, dat als zijn daprtoe strekkend verzoek door het Gouvernement werd toegestaan, hem duizend karja sawah zouden geschonken worden; namelijk als hij voor goed bevestigd was als regeerend vorst over Nga- 1 De Javanen maakten van dien naam Djisim — lijk. jogyakarta ; al liet het Gouvernement hem ook maar een xr gronds over, dan zou hij daar g a len, a Vorst werd. Maar van dit alles kon niets komen, nog Sultan was, want van dien kon hij u kwam nog bij, dat sedert diens Mane Sultan en Pangeran Mangkudiningrat ‘savonds niet of hij den volgenden morgen omgekeerd. Het Gouvernement mocht nu in ¢ goed achtte; hij wilde alleen maar zijn leven : De Minister antwoordde aan Babah Djim Si Kroonprins moest zeggen vooreerst maar gedald ed er nu pas den G. Gen. kennis van gegeven. Alle ij moc! kwaad spreken van Pang. Natakusuma, want deze was ee ling van den G. Gen.; als de Pangeran niet voor de z er niets van komen. Toen de Chinees dit antwoord van den Minister aan prins had overgebracht, vatte hij het voornemen op goe vergiffenis te verzoeken, maar daar kwam niet van t tegenover des Pangerans zoon Natadiningrat. Hij g maar een algemeen bevel aan zijn onderhoorigen, ast riem volgelingen van zijnen Oom met minachting mocht b vroeger; en aan al de Bupati's en Pangeran’s, op wel Natakusuma vroeger boos was, liet hij weten dat hij m niets te doen wilde hebben. Pang. Adikusuma gevoelde zich in die dage in eenen zeer onaangenamen toestand, eu sloot zich te nauwer aan bij Pangeran Mangkubumi en Pang. Panéngah. De Sultan gaf zich geheel aan zinnelijk genot over, en blameerde op allerl zijn zoon. Toen het te Surakarta bekend werd, dat de Sultan van k vernement vergiffenis had ontvangen, en de vriende: a rsteld , gevoelde men zich erg teleurgesteld, Men zond onmiddelijk i genaamd Ranawidjaja tot Raden genen Sumadi wijzen, dat Ne Natakusuma een aen was van den G . Get van wien de Pangeran alles gedaan kon krijgen wat hij ver ugde de Minister had slechts in last hem te bewaken; alles — a le Lodji was, was als het ware het eigendom van den Pang Rijksbestuarder van Surakarta Tjakranagara had persoonlijk tea rang opgemerkt hoe de G. Gen. den Pangeran behandelde. De Sunan hoopte daarom dat zijn oom de Sultan den Pangeran zooveel hij kon DEN re AMÄNGKU BUWANA II. (séPUR). 281 in het oog zou houden, want als des Pangerans toorn ontstak, zou hij gelijk zijn aan den Vorst van Mandaraka; het bovennatuurlijk vermogen van de Tjändabirawa (naam van een wonderdadig wapen van Vorst Salya, dat allerlei verslindende monsters te voorschijn bracht) der Engelschen zou in staat zijn geheel Ngajogyakarta te verslinden. En als dat gebeurde, zou Surakarta met den Sunan in het verderf meegesleept worden, Als de duizenden tot tien millioenen werden, wat zou daar het gevolg van zijn? Zeker alleen verderf veroorzaken. Ranawidjaja bleef twee dagen te Ngajogya bij Sumadiningrat, die het door Ranawidjaja hem namens den Sunan meegedeelde aan den Sultan overbracht. De Sultan was stom van verbazing, en gevoelde zich radeloos. Hij zou wel met Pang. Natakusuma gemeenzaam willen omgaan, maar hij moest den kroonprins ontzien; hij was bang voor de gevolgen als hij hem nauwer aan zich verbond, want hij had hem bij herhaling onrechtmatig behandeld. Maar het was bewaarheid dat de G, Gen. met den Pangeran was; zijne pradjurits waren velen en volkomen toegerust; en het was heelemaal niet te gissen dat daarvoor duizend karja sawah voldoende zou zijn ; dat was ontoereikend ; de menschen waren zelfs meer. De Sultan zond er toen zijn zoon Pang. Mangkudiningrat op uit om Pang. Natakusuma en al zijn bloedverwanten die het met hem eens waren, te bespionneeren. Pangeran Natukusuma woonde nu weer in zijn eigen woning op verlangen van den Sultan, die haar uit toegenegenheid weer geheel in orde had Inten maken, want daar die zoo langen tijd onbewoond had gestaan was zij erg verwaarloosd; de Sultan was daar zelf ge- tuige van; dikwijls begaf hij er zich heen om zelf de werklieden na te gaan. Raden Sumadiningrat en zijn jongeren broeder Raden Djaningrat waren vreeselijk verbitterd. Dikwijls werden zij des nachts door den Kroonprins ontboden, en spraken zij over niemand anders dan den Sultan, dat die nu zoo nauw verbonden was met Pang. Natakusuma. Dit maakte hen bezorgd, en zou zeker den ondergang des Rijks ten gevolge hebben. De Kroonprins verlangde, dat Raden Sumadiningrat door Raden Bringtakusuma, die het oor des Sultans had, den Sultan zou gaan spreken, en hem mededeelen dat Sumadiningrat des Sultans verhouding tot Pang. Natakusuma niet goedkeurde, Pang. Natakusuma was een Europeaan geworden, en zou het Rijk wel niet welvarend maken; kortom: hij moest Pang. Natakusuma als een 7 Volgr. IV. 19 om, als hij dan volstrekt niets meer van d het dan ook klaar en duidelijk te es wilde schenken, dat dan ook de verhouding we veer a Hij moest klaren wijn schenken. — Maar d Minister verkeerd; hij verdacht zijn zoon den | en genen om hulp te verzoeken, 3 A te polsen en uit te hooren; tengevolge w Minister raadselachtig antwoordde: Vroeger en « hij den Kroonprins tot zijn opvolger; of hij sle De Almachtige zelf zal recht doen. Een zoon en n en een vader kan ook zijn zoon zoeken. ' De Minist antwoord niet, en verdacht den Sultan niet te ze wezenlijk dacht. De Sultan werd nu nog te meer vertoornd, eng den Kroonprins, de Kangdjéng Ratu Kadaton, h iu daardoor den Kroonprins bang te maken, want als een misdraagt heeft de moeder daar zeker verdriet van en won antwoordelijk voor gesteld; * want zij heeft hem dam en aangespoord; ware dit niet het geval, dan zo handelen. De kroonprins, hierdoor vreeselijk am gemaakt, schreef weer een brief, en liet dien door Ba den Minister aanbieden. Toen deze den brief gel 1 „Zoeken” hier in den ongunstigen zin van „iemand zc a a he ki Ahak : sun scrap sggeren garage aj irc oem egen gom en ag Zie Z << Amineku BUWÂNÂ 11. (sërun). 283 diep geroerd en had erg medelijden met den Kroonprins; en Babah Djim Sing maakte dat nog erger door allerlei kwaad van den Sultan spreken, dat die misschien den Kroonprins en ook Pang. Nata- _ kusuma zou laten ter dood brengen; de Sultan was tegenwoordig | onoprecht, en schrikkelijk argwanend ; een ieder die vertronwelijk met Mijnheer de Minister omging verdacht hij en haatte hij vreeselijk, omdat hij niet accordeerde met Mijnheer, en ook de „groote pasar” geheel had overgebracht naar »pasar gading”. De Minister dit alles hoorende, werd rood van woede, en schreef er over aan den G, Gen.; ook vergat hij niet op te merken, dat ma het vertrek van den G. Gen. de Sultan toonde Pang. Nataku- suma erg te haten en hij iu het geheel niet oprecht was, ook niet _ tegenover het Gouvernement. Toen de brief verzonden was, gaf de Minister aan den kommandant bevel al de kanonnen te laden en de soldaten gereed te houden want misschien wilde de Sultan den Kroonprins het leven benemen, en dan wilde de Minister hem dadelijk ter hulpe komen; en ook de woning van Babah Djim Sing moest door Sipajers (sepoy) bewaakt worden. Ook zond de Minister een bediende, Entjik Hamad, tot Pang. Natakusuma om te informeeren, of hij zich al op zijn gemak ge- voelde? Want de Minister had vernomen, dat de Sultan het op zijn leven aanlegde. Als dit werkelijk het geval was, verzocht hij hem terstond bericht naar de Lodji te zenden; dan zouden de de troepen van het Gouvernement hem terstond hulp bieden. Be- halve dit liet de Minister hem weten, dat het geld, hetwelk de G. Gen. hem vroeger had toegezegd, reeds geruimen tijd geleden was aaugekomen, en in de Lodji voor hem bewaard werd. Verder deelde hij hem mee, dat de heer Kolonel Adam te Surakarta was afgetreden wegens verschillen met den Sunan, en vervangen was door den heer Gofé te Samarang, waar deze werd opgevolgd door den heer Garnham. Het was het Gouvernement gebleken, dat de Sunan, in overeenstemming met zijnen Patih Tjakranagara, met den Saltan een verbond had gesloten om zich beiden van het Gou- vernement onafhankelijk te maken. Als Sala’sche bode diende daartoe de Mantri Ranawidjaja, wien Raden Sumadiningrat zijne mede- werking beloofde; terwijl de Sultan zijnerzijds als gezanten zond gia Bed Ibrahim en een Mantri-kétanggung, die 5 a diende in deze zaak als vertrouwd tusschenpersoon , ans zijde de Pang. Buminata optrad. De Minister de aD an vrienden werd met F een volgeling van den Kroonprins, gem zoon van den Kroonprins dikwijls op de be werden; maar dit waren Bupati’s die in dien t de een wederzijdsche rechtsquaestie. En wat den raag betrof of hij zich nu op zijn gemak bata ii zo uiet aangenaam gevoelen nu hij weer in zijne ge mr teruggekeerd? Voor hem bestond dag en nacht r wien hij zijn vertrouwen vestigde dan de M vervanger van den G. Gen. Al ware ook geheel i vijandig, zoolang deze hem genegen bleef en lief hac in het minst door schrik vervaard worden of zich or Ten slotte nam hij zijn toevlucht (zocht hij besch Almachtige. Maar een noodzakelijk vereischte was het ( te vertrouwen; waarvoor zou hij dan vrees koest Hamad hernam, dat de Minister hem ook om goede en gaat dan voort [Bloemlez. p. 224]: maen Gens generen dg Beg Fey sy terwijl op de Bsn: H term : ag sapje voorkomt. ' De hier bedoelde q welke in Art. 