None
Al degen den tot nog toe over D'HEERE geschreven hebben, tot en met KALFF toe *), beschouwen deze psalmen als zijnde de uiting van een Katholiek. Na hetgeen wij hooger over D'HEERE's godsdienstige gevoelens meenen aangetoond te hebben, komen ons die psalmen als het werk van een Protestant voor. In het voorbericht van „den Drucker tot den goedwillighen Lezer, oft Zangher”, wordt o.a, het volgende gezegd: „Al hebben de Psalmen Davids van overlangh in nederlandsche spraecke ghemaeckt gheweest nochtans en zal men desen nieuwen aerbeit niet te vergeefs achten. Ten eersten, omdat eenighe van d'oude Psalmen ghemaeckt zijn op lichtvaerdighe voysen daer by theyligh woord Gods dickmael is mesbruuct gheweest, in danssen en ander wulpscheden.” Vervolgens is die vertaling gemaakt op de voysen en mate, van Clement Marots Psalmen, zooals de titel luidt, Ten onrechte. Want van de 37 vertaalde psalmen zijn er acht die vervaardigd werden naar de overzetting van THEODORE DE BÈZE. En het doel van D’HEERE was dich Der bij den zin van het oorspronkelijke te komen en de verzen regelmatiger te maken, Hij heeft de vertalingen gevolgd van HIERONIMUS, AUGUSTINUS, ARNOBIUS, e.a.; om duistere plaatsen te verklaren heeft hij in margine de uitleggingen „der Doctoren van der Kercken’’ als die van TITELMANUS, FLAMINIUS, CAMPENSES, e.a. toegevoegd. Het onderscheid dat tusschen deze vertaling en andere bestaat is te wijten aan de verschillende wijze van opvatting en verklaring van het Hebreeuwsch. En voegt hij er bij: „Al twelcke (beminde Lezer) is ghedaen tot dier meeninghe, op dat hier mede zauden ontwent worden. Er zijn slechts een paar gedagteekend: éen is van 1559, een ander van 1563; zijn gedicht „And'excellente Roseane” moet van vóor 1560 zijn, daar zij in dit jaar stierf. (Zie een artikeltje van PRUDENS VAN DUYSE in Belg. Museum II, blz. 96). 2) Het werkje werd later op den Index geplaatst. Het is nochtans zonderling dat wij daarop zijn ersten bundel niet vinden; de boeken van Protestanten die verschenen waren tijdens zij nog tot het Katholisme behoorden, werden na hun overgang verketterd. Hoe zou het komen dat de Hof en Boomgaerd daaraan ontsnapt is? 8) Geschiedenis der Nederl. letterk. in de 16e eeuw. II, biz. 112. Hij steunt daarbij op de voorrede en juist op die plaatsen welke wij in tegenovergestelden zin uitleggen. Hoe dubbelzinnig men dus soms in die dagen was, omdat men voorzichtig moest zijn, blijkt daaruit eens te meer, en het is ons een arpument voor hetgeen wij hooger beweerden. LUCAS D'HEERE, och Veil onstichtelicke, ende ketterelicke Bedekins, die hedensdaeghs (God betert) zer ghemeen zijn. Het is zonderling om te beginnen dat D'HEERE hier zijn drukker aan het woord laat, terwijl hij zelf slechts op het eenige van ’t werkje een woord tot den lezer of den zanger richt, alleen om eenige denkbelden over den vorm der gedichten te uiten). Zouden wij misschien uit dit feit iets moeten afleiden? Wilde D'HEERE soms, voor zijn gelöstgenooten, den schijn niet op zich laden als trok hij tegen de Hervormden te velde; stuitte zulke dubbelzinnigheid hem tegen de borst? Wat de eerste aanhaling uit het voorbericht betreft, die behelst hoegenaamd niets dat bijzonder Katholiek is; het verzet tegen het zingen van wulpsche bederen is veel eer protestantsch, een diep godsdienstig man moest aanstoot nemen’), En wat het woord Ketterlicke aangaat, waarin KALFF het bewijs put, dat de Psalmen (tot de katholieke litteratuur moeten gerekend worden. Ook dit is geen bezwärtigen tegen de hervorragende strekking van het boekje. Want Zetterlick is niet uitsluitend op te vatten als anti-katholiek. Het beteekent dagegen waren godsdienst, zoals die door den spreker of den schrijver begrepen wordt. Doch er zijn duidelijker bewijzen uit D'HEERE zelf, die ons gelijk geven. In zijn contractaet ofte Handelinge van de Kercke, verschenen in 1580, een vertaling van het werk van PHILIPPE DE MORNAY: Trait de église, op een oogenblik dat er aan D’HEERE’s Protestantisme geen twijfel meer bestaat, gebruikt hij herhaaldelijk het woord „ketterlijk” of „kettersch” in de beteekenis van Roomsch. Uitdrukkelijk zegt hij (blz. 23): „Maer wy segghen dat sy [nl. de Roomsche kerk] een Kettersche Kercke is’’”), En wij moeten dus onder de „ketterlicke liedekins” waarvan hier gerept wordt, de katholieke liedjes verstaan, die toen naturlikig menigvuldig gezongen werden. 1) Opmerkenswärter is ook dat in zijn Hof en Boomgaerd juist het tegenovergestelde plaats heeft: daar schrijft D’HEERE het voorwoord, en de drukker voegt er eenige opmerkingen betreffende den vorm der verzen aan toe. 2) In het voorwoord van Dathenus' Psalmboek zegt deze: „Eerstelic datter een groot onderscheyt is, tusschen dat lichtveerdigh singen daer met die werelt omgaet, ende dat singen der Psalmen Davıns.” En in bet gedicht „Tot de Ghemeente Christi”, dat D’HEERE er in plaatste zegt bij: Wilt dan dees liedekens leeren, ende verdommen Die wellustige onstichtelicke schimpige dingen Daer de menschen met rechten souden af verschrommen. 3) Andere bewijzen in hetzelfde werkje op biz. 12, 18, 45 en 241. 4) Zie KALFF. oc. IL biz. 102 en vgg. In ADRIAAN UYTTENHOVEN. Geschiedenis der hervormde kerke te Antwerpen lezen wij op ble. 123: „In het jaer MDLXII begonnen de Fransche vluchtelingen van den Hervormden Godsdienst. de gemoederen der Nederlandsche Protestanten aanteb Laazen, en hen van hunnen geest medetedeelen: men begon te Doornik, Valenciennes en elders, vergaderingen te houden zingende de Psalmen in de Fransche taal, berijmd door CLEMENT MAROT en THEODORUS BEZA : en het duurde niet lang, of die yver sloeg ook tot Antwerpen over.” Dus waarschijnlijk juist op het oogenblik dat D’HzERE er zich bevond. Oud- Holland, 1903. 102 - LUCAS DREERE, Ik meen  tot de partij welke die gewelddaden beging, over te treden? Is het niet veel waarschijnlijker dat, moest hij tot dan toe Katholiek geweest zijn, hij daardoor in zijn geloof zou versterkt geworden zijn? Daarbij was hij voor zijn tijd tamelijk gematigd; later, tijdens de onlusten te Gent onder HEMBYZE en RYHOVE, zien wij dat hij tot de bezadigde partij, die van den Prins, behoort. Buitendien is het veel aanemelijker dat een gewon mensch, een die zich laat leiden door indrukken en hartstochten, die ras van het een uiterste in het andere vervalt, zich in abnormale oogenblikken als die van het jaar 1566, door de toestanden laat meesleepen; maar bij een ontwikkeld man, bij een die alles aan de rede toetst, is zoo iets al heel onwaarschijnlijk, D’HEERE nu was een geleerd man; daarbij een man van karakter, die voor zijn godsdienst tweemaal het land verliet, zijn huis, dat in de Bennesteeg stond, in handen der vijanden gelaten het land verliet, en niet, als VAN DER NOOT en HAUWAERT, die eerst Protestanten waren, doch weder tot hun ouden godsdienst terugkeerden, omdat zij er voordeel in zagen, naar zulk voordeel trachtte. En hartstochtelijk schijnt D’HEERE ook niet geweest te zijn, misschien zou hij zich in dit geval ook grooter kunstenaar betoond hebben. Hij was een man van gezond verstand, Wij hebben dus in zijn bekeering niets anders te zien dan de losbarsting van sinds jaren ver zamelde krachten, die niet in werking konden treden. Als éen zwaren drücken is, moet hij zich gevoeld heben, den dag dat hij voor zijn meening kon uitkomen, dat hij niet elk woord behde te wegen, dat hij niet om zich 1) Alle de Psalmen Davids..... Door PETRUS DATHEEUM..... Ghedruckt in den Jare ons Heeren M.CCCCC.LXVI. z. n. v. pl. n. dr.! 3) Zie DE BUSSCHER, t. a. p. blz. 305. s) KALFF. II, blz. 32 en 249. LUCAS DERE. 103 Most zien of de oogen van spionnen hem niet begluurden, of er geen monden geopend waren om hem aan te klagen, en geen handen gereed om hem te grijpen. En waar hij zoo lang tot zwijgen gedwongen was geweest, daar moest hij zich nu bij de intredende reactie met des te meer warmte voor zijn principes in den strijd werpen. Hij toonde in het kleine het beeld van de gansche omwenteling! In elk geval moet hij nog al wat op zijn geweten gehad hebben, toen ALVA in Augustus 1567 zijn intrede in de Nederlanden deed, want hij vond het raadzaam de vlucht te nemen. Bij VAN VAERNEWICK *) lezen wij: „Hoe datter up den Aschdach, anno 1567, drije destijncte brieven, te Ghendt... upgheslaghen waren, waer bij inneghedaecht waren hondert mannen van Ghendt..., te compareren teenen zekeren daghe voor den duuck Dalve, up de verbuerte van eeuwich ghebannen te zijne ende alle haer goeden gheconfisquiert, waer af dat niet eenen ghecompareert en es.” En als No, 6 staat vermeld: LUCAS MIJNSHEEREN, een constich schilder ende zeer verstandende ende studiues, tot verwonderens toe naer zijn joncheyt, ende was ghehuwet an een dochter in Zeeland". D’HEERE verscheen naturlik niet, en bij vonnis van den raad van ALVA, geveld den 27n November 1568, werd hij verbannen verklaard". Hij vluchtte naar Engeland. Volgens LIONEL CUST zijn er weinig bewijzen over van zijn verblijf in Londen. Van 1568 dagteeken een ode die hij „op de Visioenen van mijn Heere VAN DER NOOT” schreef, welke zich toen eveneens te Londen bevond. Verscheidene zijner schilderijen dagteekenen van 1569. Zijn „Poeme heroique sur la devise de Monsieur Thomas Gressem Chevalier”, moet, volgens DE BUSSCHER „ dagteekenen van 1567 à 1569, toen de nieuwe beurs te Londen werden opgericht". In 1571 wordt zijn naam vermeld onder de onderlingen der Hollandsche kerk, de Austin Friars. Het is slechts uit 1576 dat wij meerdere bewijzen van zijn verblijf te Londen hebben. In dat jaar, 31 Mei, was hij peter van zeke SUSANNA DROSSAERT; toen maakte hij het grafschrift op Wybo’s; 1) Zijn bekeering zal hem toch niet verhinderd hebben met Katholieken in betrekking te blijven? In de Description de Tout le Pais-Bas... par LODOVICO GUICCIARDINI. En Anvers, Par GUILLAUME SILVIUS. M.D.LXVIII, werk dat opgedragen is „au grand roy catholique” vinden wij een Fransch sonnet van hem, Of is het een afdruk van een vorige uitgave? 9) Van die beroerlike tijden. II, 273. 8) In het Memoriebeck der stad Gent II, 358: „te comparerene in persone binnen der stede van Bruussele... op den vj™ Sporcle Lxvij”. 4) Archieven der Stad Gent. Reg. M. fol. 297”. 5) Biographie nationale, i.v. DE HEERE. 6) Dit gedicht komt voor in het hds. dat zich ter Gentsche bibliotheek bevindt, gecatalogiseerd als „Album amicorum Joan. Rotarii.” Daarin eveneens een Engelsche vertaling er van die ongeteekend is. Misschien look van D'HEERE? 7) Zie hooger, blz. 94. 18 ® 104 LUCAS DHEERE, van dat jaar dagteekent ook een „Ode aen Sr. Jan Rademaker”; toen was het eveneens, den 28n Maart, dat MARNIX hem een zilveren kop ten geschenke gaf, vergezeld door psalmen en sonnetten 2); dat hij aan EMANUEL VAN METEREN den 92 Juni het volgende sonnet toz. Ende heeft wel in het aensiasten wat schijn Van wélde en’ vreught, daer zy swaerelts dienaren Listigh by loct, als met ghesang en’ snaren Maer onder tsoet leyt schadelick venyn. Wat grooter grief comt wt misbruyck van wyn? Is vreckheyt niet den buel van die goet garen? Gheeft hoerdom niet menigh schendigh beswaren?, Wat sondaer doch kander wéldigh ghesijn? Oock dat meer is naer dees bedroefde vreught Volghet haeren loon, d’eeuwighe doot, dies meughdt Ghy daer by sien of zy gheeft wat profils. Schuwt dan de sonde, end’ volghät vast na de dueghdt Die ziele, gheest, endlichaem maect verheughdt Schade leer ü wys te werden in tyts. 4) In de jaren die D'HEERE te Londen doorbracht, moet hij ook in betrekking geweest zijn met meer dan éen persoon van aanzen; niet alleen wordt dit be- wezen door de portretten die hij van verscheidene Engelsche grooten maakte, door de vriendschapsbanden die hem aan MARNIX verbonden, maar ook door een Franschen brief, hem door WILLEM VAN ORANJE den 6n Juli gezonden, brief die aantoont dat D'HEERE zich toen ook met zaken van politieken aard 1) Zie Bijlagen. Cf. mijn artikel „Eenige onuitgegeven gedichten van Marnix, in Tijdschrift voor Nederl, taal- en letterk, XVII, blz. 107. 8) Het wordt medegedeeld en gefacsimileerd door L. Cust in zijn A Notice of the Life,enz. D’HEERE schreef het in het Album amicorum van VAN METEREN, dat zich nu in de Bodleana te Oxford bevindt, en voegde er een teekening aantoe, eveneens door CUST gefacsimileerd. Die teekening verbeeldt een 1) Zie Bijlagen. Meermin Die op een lyre speelt en met haar staart een schip voorttrekt waarvan de zeilen hol staan; de golven slaan hoog tegen het schijnen het te bedreigen. — Door Dr. H. C. ROGGE werd het eveneens in Oud- Holland, Deel XV, opgenomen. De denkbeelden in dit gedicht uitgedrukt schijnen tot de geliefkoosde van den schrijver behoord te hebben. Door MAX ROOSES worden in de Vlaamsche School van 1889, blz. 23, de volgende verzen meege deeld, die D'HEERE in het Album amicorum van ORTELIUS plaatste: | De sond’ is wel van een soet schoon aencommen Maer siet den steert, tot groot verderf sy strect: SCHADE LEER u daer af thebben verschrommen En leeft Christo SLEVENS EYNDE perfect: Als Abraham, door tgheloove verwect. Dn. Abrahamo Ortelio Geographo Regio, amico veteri depinxit hoc suum symbolum, LUCAS DHERUS. Andwerpie VI July 1580. De Heer Rooses voegt hierbij: „Het zinnebeeld van Lucas D'HEERE, door hem zelven hier afgebeeld, stelt een nymf voor op een harp spelende en een man, die uit een boot vallende, op het punt is van té verdrinken. Het aanzicht der nymf is schoon, maar haar licham eindigt in een staart.... Het zinnebeeld van ORTELIUS was Christus’ naamcijfer met de woorden : „VITAE SCOPUS"s LEVENS DOEL of s’ LEVENS EYNDE, zooals LUCAS D'HEERE het vertaalt.’ LUCAS D'HEERE. 105 heeft ingelaten, en dat de Zwijger, op aanbeveling van MARNIX, in hem een verkleefden en vertrouwbaren partijganger en zaakwaarnemer meende gevonden te hebben, die hem de behulpzame hand kon bieden bij de uitvoering van zijn plan om de stad Nieuport in te nemen, waartoe Koningin ELISABETH hem zou bijstaan, weswegen hij zich tot den Heer DE WALSINGHAM, staatssecretaris, moest w Enden 1. Weldra zou de gelegenheiten aan de verbannenen worden gegeven om in hun land terug te keeren: den 8n November 1576 was de Pacificatie van Gent gesloten. D’HEERE greep die gelegenheit dan ook onmiddellijk aan. Den 18n Januari 1577 was te Brussel de vorm van den eed afgekondig, waarin zij die het land hadden verlaten, beloofden de Spanjaarden en.hun aanhang uit het land te verdrijven, zich te voegen naar den inhoud van de Pacificatie, en zich er noch met woord noch met woord noch met daad tegen te verzetten, Reeds den 17n April daaropvolgende legde „Lucas MyNs HEEREN” den eed af*), Dit bewijst wel dat hij zich ten zeerste aan zijn geboortestad gehecht gevoelde, al zal hij zich te Londen niet over gebrek te beklagen gehad hebben, Den 142. Juli van dat jaar gaat hij met zijn vrouw naar Middelburg om er het avondmaal bij te wonen ®), In die dagen hield hij zich ook weer, maar hoe weinig, met schrijven bezig, en am hij deel aan de versieringen der stad Gent bij de intrede van WILLEM VAN ORANJE in 1577, en bij die van den Hertog VAN ALENGON in 1582. In ditjaar vinden wij hem ook vermeld als „Rekenmeestere”; auditeur van der rekeningamere, pensionnaris van den prince Oraingen en Saint-Aldegonde”, zoals de stadsrekening van 1585 luidt *). Verbonden aan die twee mannen, behoorde hij tot de gematigde partij, en verzette hij zich tegen de 1) Die briet werd echter door de Spanjaarden onderschept. Hij wordt medegedeeld door den Heer Cu, A. RAHLEWECK in zijn artikel:, Quelques notes sur les reformés flamands et wallons du 16e siècle refagiés en Angleterre", opgenomen in de Proceedings of the Hugenot Society of London. Vol. IV, no. 1, biz. 39. 3) Archieven der Stad Gent. Reg. R. fol. 575. 3) Cf. Broumazar. Levensschets, bla, az. 4) Zie DE BUSSCHER. o,c. biz, 213. 4) BLOMMAERT. t.a.p. biz. 23. In de Politieke balladen, Refereinen, Liederen en Spotgedichten der XVIe eeuw, door BLOMMAERT op last van de Vlaamsche Bibliophilen uitgegeven, komt op biz. 54 een gedicht voor: „Den Oorlof van graef Ian van Ghendt, ghemaect ende beschreven door den hooghgeleerden Doctor D. Pasquillus Eestatcus | Anno 1579", waarin HEMBYZE alles vertelt wat hij in Gent heeft bedreven; hij neemt afscheid van een massa personen welke in die dagen te Gent een rol gespeld hebben, hun daden opnoe-mende, en onder die personen is ook D'HEERE, die cen tegenstander van hem was. Hij spreekt aldus (blz, 79) Adieu, Lucas Dt HEERE, hooveerdigh ghedrochte, Eerste edelman van u gheslachte, ghy staeckt het wercken Door rapen en scrapen mach elck u fluweelen caussens mercken, Maer al verwildert ‘t onrechtveerdich goet, ghy mocht noch temmen, Als ghy met cen leere z ult in u graf clemmen. In welke verzen wij naturliche een toespelng op D’HEERE’s bediening als auditeur bij de rekenkamer moeten zien. Dit gedicht komt ook voor in de „Chronyke van Ghendt” door JAN VAN DEN Vivare, buitensporigheden van de radicalen die HEMBYZE en RYHOVE aan hun hoofd hadden. Daarom behooreven wij ons niet te verwonderen, zooals DE BUSSCHER doet®, dat hij geen openbaar ambt in het beheeren van de gemeentebelangen vervulde; nergens vinden wij hem vermeld als deel uitgemaakt hebbende van de schepenbank. Bij het sluiten van de Pacificatie had men de regeling der gods- dienstquaestie ter zijde gelaten en ze tot later voorbehouden. Om aan dien toestand een einde te stellen, werd door den Zwijger den 22n Juni 1578 de Religievrede van Antwerpen uitgevaardigd, Doch de bepalingen, die er in vermeld waren, mochten geen genade vinden in de oogen der oproerigen en alleen Antwerpen nam den vrede aan, daar al de andere steden haar te bezadigd vonden. Ook Gent weigerde, De Prins wendde zijn persoonlijken invloed aan om de weer- spannigen te brengen. MARNIX kwam zelf naar Gent om over de zaak te onderhandelen en de tegenstanders tot het aannemen van het verdrag te bewegen, D’HEERE die zooveel als zaakwaarn Ein van der  genomen hebben na den moord op WILLEM VAN ORANJE (10 Juli 1584), zijn meester en vriend. In elk geval, toen. Opbrengen *; maar in 1594 was die som nog niet betaald, want in dit jaar stond 1) BLOMMAERT (blz. 21) slaat dus den bal mis, als hij beweert dat D'HEERE tot de partijgangers van HEMBYZE behoord heeft. 3) t.a.p. blz. 219. 3) Ik hoop dit te bewijzen in mijn later te verschijnen studie over D’HEERE. 4) Zie BLOMMAERT. o.c. blz. 23. LUCAS D'HEERE, 107 hij nog op de lijst der uitgewekenen, die hun schuld niet gedelgd hadden. Volgens VAN MANDER stierf hij den 292 Augustus 1584, waar is niet geweten; er wordt beweerd te Parijs. Ik weet niet of er reden bestaat dien datum in twijfel te trekken, zooals het gedaan werd, Want over het algemeen is VAN MANDER zeer nauwkeurig in het opgeven van feiten; en vervolgens wordt er uitdrukkelijk vermeld dat zijn weduwe in October 1584 het 67° avondmaal te Middelburg wam bijwonen. Zooals velen uit die dagen heeft dus ook D'HEERE zijn deel aan de ver- volgingen gehad, welke toen de Nederlanden in vuur En viel zetten. Zonder juist een voorvechter te zijn, was hij toch iemand die zich veel met de zak der Hervorming inliet, en daarbij ook zaken van politieken aard behartigde, Dat is zeer waarschijnlijk de reden waarom hij zoo weinig op zuiver letterkundig gebied. geleverd heeft, en dit zal ook wel de bevordering van zijn schilderkunst in den weg hebben gestaan. Dat wij met ophemelingen uit die dagen voorzichtig moeten zijn en geen geval als klinkende munt moeten opnemen weten wij. D'HEERE kreeg er naturlik ook zijn deel van, VAN VAERNEWICK, LAMPSONIUS, UTENHOVE, later SANDERUS en PAQUOT, stroolden lof over hem uit. Ook VAN MANDER, die hem tevens als bezitter van een mooie verzameling van oudheden en medailles vermeldt, heeft waardeering voor zijn ouden meer over, maar hij voegt er nochtans bij dat hij meer had kunnen werken „en hadde hy niet soo veel tijdt verloren by de Heeren en grooten, waer hy veel voortghetrocken en aenghehouden was, soo om zijn ghespraeckicheydt, soeten omgangh, als oock om zijn Consten, soo in het Schilderen als dichten” #). VAN MANDER, die in zijn werk alles weglaat wat maar eenigszins op politiek of godsdienst kan betrekking hebben, heeft hier waarschijnlijk wetens en willens de waarheid te kort gedaan; want hij kon best weten dat er andere oorzaken waren dan die welke hij aangeeft, waardoor D'HEERE van het voortbrengen van kunstwerken werd afgehouden. Antwerpen, October 1902, 1) Cf. Biographie nationale. 3) BLOMMAERT, Schilderboek fol. 255b. BIJLAGEN. Wij laten hier de Nederlandsche gedichten van D’HEERE volgen, die in het ‚hs. van ROTARIUS worden aangetroffen en die tot nog toe onuitgegeven bleven: behalve de Ode, die vroeger reeds door DE BUSSCHER werd medegedeeld. Refereyn anM. JAN R (= RADEMAKER) ghemaect Anno 1568. Ziende en hoorende nu hoet in de wereld gaed: Hoe zeer dat alle quaed toeneemt onder de lieden: Hoe cranck dat de dueghd is, hoet gheloove nu staed: Ziende nu Christus woord vulcomelic gheschieden: Dat de goede niet en weet waer hem bergen of vieden Dat dongherechticheyt neemt d’overhand alom: Hoorende hauden den spot met Gods woord en ghebieden, En crom maken van recht, of van recht maken crom: Ziende veel Princen ooc, tsamen raed slaghen som. Jeghens Christum, zijn volc, en teghen zijne Leere: Ander, diet weten bet, slap vervaerd ende stom Welcke laten in druck de schapen van den heere Ziende haer voorstanders ooc, diese beschermen zeere Lyden nu groote pijne, en datter veel zijnd bleven: Bemoedende alom druck waer ic mij wende of keere, Hoe zaude dan min herte in vreughden kuennen leven? Ziende nu bovenal ons land in zulc verdriet Daer de waerheit onlancx hadde wat heerschappije: Maer die nu verdruct is, ghelycmen tquade ziet Altyd verdrucken tgoede in grooter tyrannye: Ziende weer opgherecht de Roomsche kremerye, En zoo menich vroom man uut den lande vermeighd Ghebannen en verdruckt, ia vermoordt nu ten tije Dan dit Spaensche ghespuus, daer elc schier over claechd Ziende hoe dat alle man daer af nu word geplaechd Hoe dus specken ons ghoed, rooven ende bederven: Hoe zy schoffieren ooc menighe vrouwe en maeghd. Hoe zy den buuteman schenden hoven en erven: Ziende hier deur deverynghe ooc vergaen en sterven: Die edle coopmanschap uut den lande verdreven: Als ic dit iammer hoore, ende zie menichwerven, Hoe zoude toch mijn herte in vreughden kuennen leven BIILAGEN. | | 109 Ziende dat zij ons land willen brijnghen int jock der Spaensche Inquisitie onrelic boven maten: Hoe wel, zy gheven haer eenen anderen kock: Merckende onzen eeldom, ons heeren, ende staten Som ghevanghen, veriseghd, ende eenighe verlaten: En dat ons in nood niemand en komt ter baten: En dat ons in nood niemand en komt ter baten: Als ic hoor dat nu roupt menich Papisch trauwant Waer is der Guesen God, Religie, en preken? Ziende ondertusschen ooc, dat in dit zelfde land Menich erreur toeneemt, en veel zijn afgheweken Die in haer eerste quaed weer tot den ooren steken: Ziende eenighe.onder tcruuce, ooc buughen, ende beven Zoo dat zy nau van God, of zijn woord derven spreken Hoe zaude toch myn herte in vreughden kuennen leven? Ziende, beminde vriend, der secten groot ghetal die willen alte mael Christen ghemeenten wezen daerder maer een en is, noch ooc wesen en sal die voor zijn duuve en bruud is ten rechten gheprezen: Ziende zulcke schuerijnghe en tweedracht boven dezen Zelfs onder diet betaemt te leven zonder twist: Ziende dat er zoo veel t'Evangelium lezen ‘ dies draghen haeren rom med schande en arghelist, Maer wiens leven en werck beter Epicurist: Ziende datter noyt meer spotters van Gods opquamen, Ende dat men Judas bijna nerghens en mist: datter veel Christen zijn med den monde en by namen: Merckende dat de lien tquaed haer niet meer en schamen daer by de gheesels Gods ons zijn te recht ghegheven Ghevoelende ooc mijn siecte en ghebreken altsamen Hoe zaude dan mijn herte in vreughden kuennen leven? T'oudste is tbeste. ODE. Aen Sr. JAN RADEMAKER. Ioannes, uwen naem Seer schoon ende bequaem Bediedt des heeren gaven Die u rycklic voorsien Van deughdt, en boven dien Van goeden, waerdt veel haven. Daer menich, soo ghy ziet, Heeft weynich ofte niet Van sulcke gaven rijcke: En nochtans, Lieve vriendt, Wel licht zoo veel verdiendt Als ghy oft uws ghelycke, Oud- Holland, 1903. 110 BIJLAGEN. Derhalven ziedy claer Gods goetheyt wonderbaer Tot u ionstich ghenegen Om Christi wille alleen: Dies prijst hem int ghemeen Als de danckbaren plegen. Want dees ghenade schoon Verbindt uwen persoon Sulck eenen God end’ heere, (Die u doet dees weldaet Daer hy veel ander slaet) Nu te beminnen seere. Dit zal u oock hier by an Maken int herte bly Ende gherust ten lesten, Wetende in u ghemoet Dat beyde quaet en goet Comt de goede ten besten. Den aluwen goetionstighen LUCAS DHERRE Anno 1576 den i Januarij Londini. VAN DE MISSE. Mishooren comt van duefheyt Licht Misdoen is quaet in woorden en sede Missien is ghebreck van ghesicht Mishandelen menich man ontsticht Missen heeft by gheraken stede Misselyck syn wel die vroukens mede Missende dat sy achten goet Misverstant veroorsact onvrede, Misbruycken alom veel hinders doet. Mistrouwen men ooc dicmals moet - Mishout syn is groote Pyne: Missegghen mach licht som arme bloet Misvallen is der Papen Ruyne. Misionnen en salmen niemant tsyne Misbruycken machmen by misdaet Mismaectheyt is wel schoon van schyne Misselyck watter al omme gaet Misclappen brenght menich in haet De missen hebben veel mishaeters Siet dan hoet met mismaecken staet Met mismaeckers, Priesters en Paters Die eertyts de nonnen en maters Misten als mistverkens vet Nu missen syt als aerme Paters Die met misrapen vaeren bet. Hun alghe-misterie met Die sy met strop hier en sweert Pleghen te houden valt nu doort net Ende en is niet een mispel weert. Schade leer u. 1580. AANTEEKENINGEN OMTRENT EENIGE DORDRECHTSCHE SCHILDERS DOOR G. H. VETH. ANVULLINGEN EN VERBETERINGEN, ADRIAAN BEELDEMAKER. EZE was zeker van huis uit geen Dordtsche schilder, daar hij te Rotterdam was geboren en het grootste deel van zijn leven te Leiden en den Haag heeft gewoond; maar toch schijnt hij ook eenigen tijd in Dordrecht gevestigt te zijn geweest, Ik vond de volgende aanteekening in het register der dooden: 1662 September, den 22, een baer voor de vrouw van Adriaen Beeldemaker, schilder, op de Engelenburger kade. Wanneer hij zich te Dordrecht vestigde is mij niet gebleken, maar dit moet zijn na 1655, want toen woonde hij nog te Leiden. Waarschijnlijk heeft hij na het- overlijden zijner vrouw nog eenigen tijd in Dordrecht gewoond en daar kennis gemaakt met SARA TEGELBERG, vermo 1762. Eene verwandte van CORNELIS TEGELBERG, die een der hoofden was van de bewegging tot de scheiding der schilders uit het gild der vijf neringen. Zie over dezen schilder o.a. den Catalogue Raisonné du Musée Royal de la Haye 1895, p. 14. Zie HOUBRAKEN D. I. blz. 238, Van dezen TEGELBERG, van wien ik overigens niets heb kunnen veden, komt in den Inventaris van de nalatenschap van ANTHONIJ V. D. BEEK, opgemaakt den a5 Juni 1666. Dordrecht, onder No. 15 voor: een groot landschap. Adriaan Beeldemaker, wedr, van Rotterdam, wonende tot Leyden, Sara Tegelberg, j.d., van Dordr., wonende aan de Groote Kerk, proclam. tot Leyden, en de volgende Attestatie: 1665. 20 Sept. gegeven Sara Tegelberg, huysvrouw van Adriaen Beeldemaker, vertr. 24 Sept. 1665. na Leyde, gewoont aan de Groote Kerk. Zijne betrekking tot Dordt blijkt ook uit een versje op hem in C. VAN OVERSTEGE’s Poëzy, Dordr. 1661, blz, 132 en uit de vele schilderijen van hem die in Dordtsche verzamelingen voorkwamen als in die van MATH. VAN DEN BROEK verkocht 17 Juni 1717. Zen wolvenjacht vol honden f 22.— en twee kabinetstukjes f 18.— In die van JOH. VAN HULK verkocht 23 April 1720. Zen Wilde Zwijnenjacht f 24.— en in die van JOH. VAN DER LINDEN VAN SLINGELAND verk. 22 Aug. 1785. Een hert door het water vluchtende door jacht-honden vervolgd f 5.— 15 st. en Een landschap met jachthonden, een heer te paard en een rijtuig met bergachtig verschiet f 10.— 10 st. Ook zijn mij te Dordrecht nog van hem bekend, 2 stukjes voorstellende Honden in een berg-achtig landschap. BAREND BISBINCK 2). Het bericht van HOUBRAKEN dat deze schilder een leerling was van den Utrechtenaar JAN BOTH wordt bevestigd door de volgende Attestatie: 1646, Barent Bisbing, j, m., schilder wo Steversloot vertr. naer Utrecht, Nog vond ik in het register der dooden der Aug. kerk de volgende aanteekening : 1655 Nov. den 15. Een baer over den Toelast by ’t Groothooft voor de vrouw van Barent Bisbinck, schilder. tweemaal luyens. Hij schijnt na de dood van zijn vrouw aan het zwerven te zijn geraakt; van Dordrecht vertrok hij naar ’s Gravenhage en van daar naar Hulst, waar hij zich vestigde, Hij vroeg toen aan den Dordrecht. Kerkeraad zijn attestatie, welke hem werd geweigerd wegens de berichten omtrent zijn msscomportement. CORNELIS BISSCHOP. Kort na het afdrukken van mijn artikel over dezen schilder schreef de heer SMITS VAN NIEUWERKERK mij dat op 12 Februari 1630 in het doopboek der Herv. Gemeente te Dordrecht de volgende aanteekening voorkwam: Mededeeling van den Heer E. W. Mons. Zie Oud-Holland 1887, biz. 156. Men zie hierover de mededeeling van den Heer J. L. VAN DALEN, O. H. 1902 bl, 63. Zie Oud-Holland 1887, bi. 156 en volg. AANTEEKENINGEN OMTRENT EENIGE DORDRECHTSCHE SCHILDERS. 118 Facob Dionijs en Anneke van Beveren ’t kind Cornelis, en dat hij meende dat deze aanteekening onzen schilder betrof. In verband met het bericht van HOUBRAKEN kwam mij d It niet onwaar- schijnlijk voor, doch bij het gemis van den familienaam van den vader, was het toch niet volkomen zeker. Toevallig vond ik evenwel in het begrafenisboek het hier volgende aangeteekend : 166: 7, Mei. den 31 een baer in de Pauw by 't Groothooft voor Anna van Beveren, husvrouw van Facob Bisschop, driemael luyens. Mij dunkt dat er nu geen twijfel meer bestaat, dat hier de ouders van CORNELIS zijn bedoeld en de boven vermelde aanteekening hem betreft. Ten aanzien van zijn nog vermeld, dat het schilderij, voor-stellende de regenten en regenten van het gasthuis, thans op Dordrecht's Museum te zien is, en dat op’s Rijks Museum te Amsterdam zich een stuk bevindt door hem vervärdigd ter eere van CORNELIS DE WITT. Dr. HOFSTEDE DE GROOT vernam dat de portretten, die zich bevinden op den Arent Maartenshof te Dordrecht van zijn. Waarschijnlijk heeft hij ze niet, althans niet goed, kunnen zijn. *Zij hangen gedurende den zomer in een kleine kamer hoog en slecht verlicht. Des winters worden ze bij een schilder in bewaring gegeven waar ik zerstellende: eene appelschilster, is onlang aangekocht voor ’s Rijks Museum. Eigen Haard, geeft er in zijn No. 26, 1903 eene afbeelding van, met bijschrift van JER. DE VRIES. FERDINANDUS BOLL 4) De opmerking is gemaakt dat deze schilder bij verschillende gelegenen En- Heden zijn leeftijd. zoo ongelijk opgaf, dat hij ı tot 4 jaar later zou zijn geboren dan door mij is gesteld. Mij dunkt dat er weinig grond is om daarom de door mij vermelde doop- aanteekening als twijfelachtig te beschouwen. Had hij zich steeds gehouden aan zijne verklaring bij zijn eerste huwelijk, toen het verschil een jaar was, dan zou men aanleiding hebben om te denken aan de mogelijkheid, dat een eerste 1) ARNOLD HOUBRAKEN und seine „Groote Schouburgh” bl. 106 noot. 3) Het zijn die van den Heer AREND MAARTEKSZ en zijn drie vrouwen van zijn dochter en haar echtgenoote en van hunne 2 zonen en 2 dochter met hunne echtgenoote te zamen 14 stuks. Op het portret der tweede vrouw staat het jaartal 1597, op dat van hem en dat van zijn derde vrouw 1627. Deze kunnen dus niet van C. Bisschop zijn; de latere die dan ook blijkbaar van een zelfde hand zijn, komen mij voor copyen te zijn. Misschien zijn deze van BISSCHOP; maar dan doen ze zijn kunst geen eer aan. 8) O. H. 1887, biz. 158. 4) Zie O. H. 1888, bl. 68. 114 AANTEEKENINGEN OMTRENT EENIGE DORDRECHTSCHE SCHILDERS. FERDINANDUS kort na de geboorte was overleden en een tweede kind weder dien naam zou ontvangen hebben; maar nu die verschillen zoo ongelijk en zoo grot worden, ben ik geneigd het er voor te houden dat BOLL een neiging had om zich voor jonger uit te geven dan hij was, evenzeer als hij zich gaarne voordeed. Ik vond nog in het begrafenisboek der Augustynkerk te Dordrecht de volgende aantekening: 1641 September. Den 17 een baer voor meester Balten in de Neystraet. Ik houd het voor zeker dat deze den vader van FERDINANDUS betreft. Dat hier als woonpiaats de Nieuwstraat in plaats van Hofstraat wordt vermeldt, behoeft nog niet aan verhuizing te doen denken. De Hofstraat is een zeer korte zijstraat der Nieuwstraat en dat die aanteekeningen niet zoo heel accurat waren is bekend. JACOB GERRITSZ. BORNWATER.!) BALEN?) vermeldt nog een Kunstig stuk van Oordeel geschilderd door Jacob Bornwater, Dortenaar 1563, dat te zien was in de Zalé der Buyten Vaderen en Moederen van het Heiligengeesthuis ter Groote kerk aan de Lindegracht. ADRIAEN VAN DER BURG. Ik heb hier een grove door mij begane fout te herstellen. De Delftsche schilder ALBERTUS VAN DER BURGH was geen kladschilder, zooals ‘ik veronderstelde, maar een bekwaam schilder uit een aanzielijk geslacht. Zie over hem o.a. VAN EYNDEN en VAN DER WILLIGEN, Gesch. der Vaderl. Schilderkunst D. I, bl. 271. JACOB GERRITSE CUYP. ‘) Sedert ik mijn tweede artikel over dezen schreef is mij gebleken dat's Rijks prentencabinet een compleet exemplar zijner Diversa animalia quadrupedia bezit. Het verschil van 12 of 13 bladen wordt geheel verklaard door het al of niet mederekenen der titelplaat. De platen zijn, met inbegrip daarvan, 1—13 gemerkt. De Heer J. PH. VAN DER KELLEN Dz. bezorgde mij een nauwkeurig afschrift van den titel, dat geheel overeenstemt met het door DOHME opgegevene, Alleen onjuist is dat het werkje te Antwerpen verscheen; dit moet, zooals ik reeds vroeger opmerkte, Amsterdam zijn. Ik moet hier nog bekennen dat mijne voorstelling omtrent Het werk van J. G. CURP eenige wijzigend heeft ondergaan. 7 1) Zie O. H. 1888, bl. 76. 2) Beschr. van Dordrecht, bl. 183. 3) O. H. 1888 blz. 80. 4) Zie O. H. 1884, bl. 246 en volg. en 1888 bl. 80 en volg. AANTEEKENINGEN OMTRENT EENIGE DORDRECHTSCHE SCHILDERS. 115 Wat HOUBRAKEN zegt over het schilderen van Osjes, Koetjes, Schaapjes, zehn gelöst ik nu dat toch op JACOB toepasselijk moet zijn. Immers bracht hij op zijn familiestukken meermalen dieren te pas. En zoo hij al geen eigenlijk Landschapschilder is geweest, een, Thiermaler”, zooals DOHME hem noemt, was hij zeker. Zonderling blijft het dat HOUBRAKEN zwijgt van zijn leven zoo zeer werd gewaardeerd. Van den Heer Mr. S. VAN GIJN te Dordrecht ontving ik de volgende mededeeling: „In eene m, s. lijst van Predikanten en Ouderlingen en Diakenen der „Waelsche Gemeente alhier, behoorende tot het archief der gemeente, vond ik „onder Diakenen genoemd: a. 1628, JACOB GERRITSEN. ac. 1634. JACOB GERRITSE CUYP. „en onder de Ouderlingen a°, 1641. JACOB CuyP-” Het is eene nieuwe .bijdrage tot de kennis zijner maatschappelijke positie. Immers mag men er uit afleiden, dat hij een geacht burger was, van onbesproken wandel, Zij verklaart ook het onderschrift zijner huwelijksproclamatie „£. cla, in templo Galli. Ik vermoed dat Cuyp tijdens zijn leertijd te Utrecht, daar bij de Waelsche gemeente zijne belijdenis had afgelegd, waaruit volgt, dat de proclamatie van zijn voorgenomen huwelijk ook in de Waelsche kerk moest plaats hebben. AELBERT CUIJP 5. Een aardig bewijs hoe AELBERT CUIJP kon medeleven met de door hem geschilderde dieren vindt men in een bij mij berustend schilderijtje, voorstellende eene zittende eend met den kop naar rechts gekeerd; op den voorgrond 3 eieren liggende op eenig stroo, alles fraai en met blijkbare voorliefde uitgevoerd. Aan de linkerzijde leest men het volgende rijmpje: Ik ben gebroet te Werkendam K’was jonck en goet, doen ick hier quam In Vogelenborch, sonder te paeren Heb ick geleeft, wel twintich jaeren. Wel hondert eijers tsjaers geleyt Daerom ben ick geconterfeijt. Gebroocken beenen, toch out geneesen Gesondt en bont is nog myn weesen 1) Zie O. H. 1884, bl. 256 en volg. en 1888 bl, 142 en volg. 116 AANTEEKENINGEN OMTRENT EENIGE DORDRECHTSCHE SCHILDERS. % En als ick Sijetghen sterven sal Soo schryft hoe out en tjaergetal. 1647. Anno, vyftich dartich daeghen In October hoort men claeghen Seytchen doot dit is al waer Out zynde drejjentwintich jaer. 1650. Onderaan links gemerkt A. Cuyp. Het is in frai zeventiende-seuwsch schrift, met dezelfde gele verf als het hoch bij de eieren, in het donkere van den achtergrößend, op het paneeltje gebracht. DIRK DALENS. In een levensbericht van dezen schilder In den Catalogus van ’s Rijks Museum te Amsterdam wordt gezegd dat hij omstreeks 1600 te Dordrecht is geboren. Ik heb getracht in het geboorteregister aldaar den juisten tijd zijner geboorte te doen nasporen; maar te vergeefs. De onbekendheid met de namen der ouders en de algemeheid van den naam DIRK staan hiervoor in den weg. Dat Dordrecht zijne geboorteplaats was blijkt evenwel uit de volgende huwelijksproclamatie : 3 January 1627. | | getr. Dirk Dalens, schilder, j. m., van Dordrecht. 17 Fanuarij. Goelsken Willems, j. d., van's Gravenhage. 'tSchryven van's Hage. Op de lijst van leden van het St. Lucasgilde te ’s Gravenhage staat: 1632. DIRK DAELLENS. ') Ik lees hieruit dat hij in dat jaar als meester in het gilde is opgenomen. Uit het hiervolgende moet Men opmaken dat hij geen begeerd lid van het gilde is geweest. Den 7 Maart 1636 werd door Dekens en Hoofdmannen aan Dirick Dalens, schilder, ende schoolmeester toegestaan te mogen verkoopen 80 stucxkens schilderien sonder meer, daerby belovende wt vrijen will wien Hage te vertrekken, seg gende hier niet te connen winnen sijne nooddruft. Hij zou voor deze verkooping, aan het gild een recognitie geven van 32% gl. en verklaarde uit eigen beweging, ten minste voor twee achtereenvolgende jaren metterwoon uit den Haag te zullen vertrekken. Maar toen de verkooping was afgeloopen, waarbij hij nog wel twintig stuks meer had verkocht, beklaagde hij zich zoowel mondeling als schriftelijk, dat Dekens en Hoofdmannen hem sinisterlyck hadden laten teekenen, en schold AANTEEKENINGEN OMTRENT EENIGE DORDRECHTSCHE SCHILDERS. 117 ze voor Turcken en barbaren. De magistraat werd er toen in gemeide en veroor-deelde hem om aan het contrakt dat hij met het gild had aangegaan, te voldoen. Hij vertrok daarop metterwoon naar Leiden. De verwachting dat het hem te Leiden beter zou gaan schijnt niet te zijn vervuld,, want nog lang voor er een jaar om was, liet hij door zijn schoonvader WILLEM LUCAS, aan den deken HEND®, HONDIUS vriendelijk verzoeken, dat Hoofd-mannen hem geliefden te vergunnen weder in den Haag te mogen komen wonen, betgeen hem werd toegestaan onder voorwaarde : dat hij niet sa/ attenteeren 't gene tot nadeel van ’t gild zou strekken, maar zich zou gedragen zooals een goed gilde-broeder schuldig is te doen. Deze overreenkomst is van 26 Januari 1637.!) Hij had den 24 Januari f 12.10 st. van zijn schuld aan het gild betaald, en bleef toen nog f 20 schuldig. DALEN schütt intüsschen eenigen naam als schilder te hebben verworven, want in de ordonnantieboeken van Prins FREDERIK HENDRIK over de jaren 1637 tot 1650, komt het volgende voor: „Betaald aan DIRK DALEN, schilder, „voor het maken van vier groote schoorsteenstukken in het Huys in het Noord- „eynde te's Gravenhage het stuk tot f 300,— makende f 1200.—. ’s Hage 12 Mei 1648.” 4) In 1656 behoorde hij tot de schilders die tegen 16 October waren opge- roepen om mede te werken tot oprichtig eener nieuwe confrerie, bestaande uit meester Schilders, Glasschrijvers, Beelthouwers en Plaatsnijders. *) Tusschen DALEN en zekere PIETER COUSYN was een twist ontstaan waarvoor zij den 15 Februari 1659 ter camere van het gild compareerden ; maar nadat zij langen tijd waren aangezegd, dat zij op de volgende comparitie hunne bewijsstukken moésten medebrengen, Den ren Maart comparererde DALEN weder ter camer, maar nu met de vrouw van COUSYN, maar daar de hoofden der confrerie hen Niet konden vereenigen, werden zij naar de justitie verwezen, Toch verschenen de beide laten 22 Maart weer ter camer, maar zeker zonder succes, want in de notulen staat aangeteekend: Veel moijtens gehad met de vrouw van Pieter Cosyn en Dirk Datensz. Den 7 February 1661 heeft Dirck Daelens een stuck schilderye, een land-schap met beide kenken en nackte vrouwkens van het gemaekt ter camere gebracht en by hem getaxeert op f 30.— Daar dit niet verkocht werd liet hij het 11 Augustus 1662 door den vendumeester JORIS BOCK terug halen. Obreen Arch. D. III, bl. 274 en 275. KRAMM, Aanhangsel, bl. 40. Obreen Arch. D. IV, bl. 59. Obreen Arch. D. IV, bl. 73. Obreen Arch. D. IV, bl. 131. Oud-Holland, 1903. 15 Onder de leden der Haagsche confrere in 1660 staat DIRK DALENS aan- geteekend, maar achter zijn naam: woont te Rotterdam. Het is niet te bepalen wanneer dit er achter ís gesteld. | Uit een verklaring van eenige Haagsche schilders in dato 22 Maart 1672 blijkt dat DALENS toen in den Haag woonde en eenige jaren in Italie heeft gewoond en gewerkt. Dit zal wel vór zijn huwelijk: zijn geweest. Volgens den Catalogus van ’s Rijks Museum te Amsterdam is DALENS einde 1676 te Zierikzee overleden, waarheen hij, om gerechtelijke vervolging, wegens onzedelijke handelingen te ontkomen, was gevlucht, Dit Museum bezit van hem een J/taliaansch landschap waarin de figuren geschilderd zijn door M. WTTENBROUCK. Daar deze in 1648 overleed moet dit schilderij voor dien tijd zijn vervaardigd. Het is gemerkt D. DALENS en M. v. W. In het Stedelijk Museum van Haarlem vindt men wee landschappen van hem, beiden gemerkt DIRK DALENS 1646. De Heer E. W. MOES meldde mij dat hij nog de vol Gende stukken van hem kende. | Museum te Brunswijk, Landschap met Herders, D. Dalens 1635. Keulen, Landschap. D. Dalens 1660, Hanover, Arcadisch Landschap. dirck dalens Collectie EKMAN, Finspong, Groot Landschap. D. Dalens 1660 en nog 3 à 4 stukken. Stockholm, stukken in de collecties ALMER en OBERG. Collectie SEURMOND te Aken in 1860. Dorp aan een rivier D. DAELENS. Rijks Prentenkabinet bezit van hem twee teekeningen, en naar zes teekeningen van zijn hand, fraaie prenten van WILLEM SWIDDE, Het is merkwaardig dat er 5 schilders DALENS bekend zijn, waarvan drie met den voornaam DIRK, Dit heeft natuurlijk wel eens aanleiding tot verwarring gegeven, Ik laat daarom hunne onderlinge familieverhouding hier volgen. De door mij beschreven DIRK DALENS I had two zonen die schilders waren, WILLEM en JOHANNES, WILLEM had een zon, DIRK II en deze weder een, DIRK III. DIRK VAN DELEN, Deze kan in geen enkel opzicht een Dordrechtsche schilder worden genoemd. De eenige reden waarom ik hem hier vermeld is, dat ik in het Proclamatieboek der Herv. Gem. te Dordrecht twee aanteekeningen vond, die ik hier afschrijf. O. H. 1886, bl. 43. Mededeeling van Dr. A. BREDIUS. AANTEEKENINGEN OMTRENT EENIGE DORDRECHTSCHE SCHILDERS. 119 De Heer Dirck van Delen, Borgemr en licentmr tot Arnemniden, Fufr. Johanna van Balen, Wed: van wylen Adriaen Franse van Dorsten, wonende athter. Proclamatie te. Arnemuyden. 29 Funi 1659. Attestatie, Juffrouw Johanna van Balen huisvr. van a’ Heere van Delen. Men zie over dezen schilder o.a. de Notice descriptive des tableaux et sculptures du  leer-meester was van JOHANNES OFFERMANS. Waarom hij ons van dien leermeester niets verder mededeelt ligt in het duister, Volgens een Not. Protoc., medegededeld door Dr. A. BREDIUS N verklaart FREDERICK DE MOUCHERON, ten verzoeke van MARIA KAUW, wed. van ADRIAEN VAN EMONT, dat hij met dezen in het jaar 1656 in Vranckerick is geweest, en o. a. Parijs en Lion heeft bezocht. Dat EMONT aan zekeren LUST, mede schilder, nu en dan geld had gegeven, waarvoor deze hem 2 schilderijen had gegeven, die te Parijs voor f 80 werden verkocht. Het Protocol heeft geen jaartal. Ik vond in het begrafenisboek der Augustynekerk te Dordrecht het volgende angeteekent : September 1662. den 10. Een baer omtrent het Groothooft voor Aderijen Eemont en schilder. 