Bijdragen tot de taal-, land- en volkenkunde
Dat in der dritte dritte en bij ärgende negotij welcher zijn, die daar gehoore, dog geen vijfde gedeelte in getal en zelfs minder, als er zig takonons ofte jagongsvelden bevinden, en er worden ook in sommige negotijen niet zo veel werkbare mans gevonden als toerijkende om de rijst en jagongsvelden te bearbeiden en te beplanten; desniettengenstaande heeft hier te Madrid en Pamacassang, tot dys verre, nog altoos plaats gehad, dat er uit de nabuurige en meest bevolkeende negorijen handrijkingen worden gedaan, die daartoe zelfs, voor een zeeker gedeelte van de recolte, zig dringendst koo-men aan te bieden, wordende tot de bearbeiding van een antjing rijstveld, die de lengte heeft van 300 voeten en de breedte van 250 voeten, gerekend nodig te zijn, drie mannen. De overige die hier geen emploij vinden, begeeven zig naar Java of visa versa ten handel, of voor een tijd ter bearbeiding en beplanting van rijstvelden aldaar, waarna zij dan met brood voor vrouwen en kinderen terug keeren. Dat hier als te Pamacassang geen leedig ligg End land wordt gevonden, geschikt tot de rijstcultuure, als meest klippig en hoog geleegen. Dat naar mijn gering oordeel niet gemakkelijk te -bewerkstelligen is, om eenige huisgezinnen uit de meest bevolkte negorijen, alwaar deselve nutte-loos zijn, te verpligten van zich in anderen, daar gebrek aan volk is, nee der te zetten, dewijl de zoodanige huisgesinnen in de bevolkte negorijen, buiten hunne godsdienstige begrippen, meest al hunne plantagies hebben, die sij niet gaarne zouden willen verlaaten, en liever, wanneer sij daartoe genoodzaakt worden, die plantagiën ruïneeren en zig na zulx, of voor een tijd weg, of geheel uitlandig maaken. In zelver voegen ben ik, naar mijn geringe kennis, van gevoelen, dat men insgelijks niet alleen noodeloose moeite zoude doen, maar zelfs moeite welke in steede van het bedoeld oogmerk te bereiken, veel nadeel zoude kunnen te weege brengen, om naementhjk eenige huisgezinnen uit de meest bevolkte negorijen te verpligten van nieuwe negorijen op te rigten, op zodanige plaatsen welke voor het Kultur of Java. 115 Tegenwoordige nog onbebouwd en voor de rijst en andere cultures ge- schakt zijn, ongeagt er tot de eerste geen leedig liggend land gevonden wordt. Desmiettegeustaande zoude naar mijn insien (onder gunstige welduiding) eene: geschikte methode zijn, met daartoe te animeeren ingeseeten uit de vorstenlanden, die het tog meestal onder hunne regenten en hoofden ewaar hebben, en zo ik geïnformeerd ben, ook veel liever naar de stranden verbuinen en die selfs prefereeren boven hunne geboorteplaatsen, so anders de aanwerving van manschappen ten dienste van de Comp’. hun niet daar ran te rugge hield, te meer, wanneer de aanwerving voor Batavia geschiedt, waarvoor de inlander buitengemeen bang is, en zig zelfs als reeds verlooren komt te reekenen, wanneer hij naar derwaarts gesonden wordt. Det ik, ten aanzien der leedigloopers geen doorzigt genoeg hebbe van sadere middelen uit te denken om hun tot den arbeid te houden, als al- ven dese, om die menschen jaarlijks te beswaaren met eene belasting op de cen of andere wijse, dog Ket best met iets, dat het land kan opleeve- mn, terwijl om daaraan te voldoen, ik (onder gunstige welduiding) van arraing ben, zij alsdan genoodzaakt weesen zouden, van zig tot den arbeid w beveren en langsaamerhand daaraan te blijven. Zijnde hierbij, naar mya gering gevoelen, egter ook noodig, dat buiten de Regenten, alle min- dese hoofden op eene bepeling worden gesteld, voor hoe veel deselve na zag en qualiteit gepermitteerd zijn, om volk tot hun gevolg te moogen benden , terwijl de overtollige als leedigloopers kunnen worden beschouwd a, of in de sober bevolkte negorijen worden verdeeld, of bij verkiesing ter srigting van nieuwe negorijen op soodanige landen geplaatst, welke nog thebouwd en die ofschoon voor geen rijstcultuure geschikt, evenwel mis- when nog voor diverse andere te emploijeeren zijn, met vrijheid en ver- fFraning om voor drie of meer jaren vrij te blijven van alle lasten, en om weadien geadsistecrd te worden met de benoodigde gereedschappen. 116 os DE RIJSTKULTUUR OP JAVA. Extract uit een aparten Brief, geschreven doer den boekhouder J. DIENSBACH (bij absentie van den E. Resident) te Sumanap, gedateerd den 26™™ Fe- bruarij 1806. Met betrekking tot het voorgeschrevene, raakende de uitbreiding en verbeetering der rijst culture en der landbouw, qn voorts de vraagpoincten, die UWEd. Achtb. desweegen heeft gelieven op te geeven; zij het mij vergunt te noteeren, dat, nadien de grondgesteldheid en de wijse van de huishoudelijke inrichting in dit Regentschap, geheel anders gesteld is als op Java, en het locaale dienaangaande UWEd. Achtb. wel bekend is; ik de vrijheid neem derselver ontvouwing aan het wel wijse oordeel van deugdsamen terrains of vlaktens in dit district, geene meerder dessas aangelegd, of land beplant worden, dan dezulken, die van ouds af geëxteerd hebben. En daar men hier steeds gebrek aan rijst heeft, wijl het slechts een quart, ja, ik mag stellen, het agtste gedeelte van dit graan niet kan opleveren om de inwoonders zelve te voeden, en ofschoon dit gebrek ook eenigsints vergoed wordt met jagongs en aardvruchten. Wärme de grond nog al vatbaar is en waarvan de gemeene man dan ook meestal leeven moet, wijl de riœvolden doorgaans aan de Regent en mindere hoofden, na evenreedigheid van ieders qualité, gehooren; moeten echter de inwoonders hun voedsel meest van Java hebben: de meenigvuldige verhuisingen der Sumanappers naar der-waards leeverden daarvan genoegsaam bewijs op; om welke redenen dan ook dit Regentschap geen rijst aan de Comp*. leevert. De gewöne zaaijtijd begint in de maand December, hetgeen doorgaans maar eens in het jaar geschiedt, wijl men in de oostmousson gebrek aan water heeft, wanneer ten dien einde de bibits of zaadpadij aan den gemecnen man door den Regent voor niet verstrekt worden; terwijl ieder huisgezin van een antjing of cottak rijst- of jagongveld is voorzien, die even zalte Madura ongelijk, echter bij een goed gewas, door elkander, wel op vier amatten kunnen gesteld worden (ik zeg bij een goed gewas, alzo dit zeldsaam hier het geval is), hetgeen dan onder de dessas volkeren verdeelden en waarmede zij naar welgevallen kunnen handelen; wordende san de desses over het geheel, na maate hunner inwoonders, zo veel moogeijk eene gelijke belasting opgelegd in het opbrengen der Comp’. contingenten. Met de overige poincten, die met het voorschreven onderwerp in betrekking staan, is het meede in dier voegen geleegen, voegende ik alleenlijk Hierbij, dat omtrent de leedigloopers alle oplettendheid gebruikt wordt, will demken, die zich hier aan overgeven, voor de hoofdplaats Batavia worden aangeworven. De fokkerij van het hoornvee in het generaal word op alle wijzen bevor- dert, zijnde deese uithoek bijzonder vruchtbaar in het voortfokken van dit gedierte, die ook tot den akkerbouw geémploijcerd worden; terwijl het slachten van wijfjes, die tot de voortteeling nog geschikt zijn, met allen ri- eeur wordt tegengegaan en de bevoorens daaromtrent gegeven beveelen ten Sipsten worden geobserveerd. Ook wordt gezorgd dat er steeds cen genoegsaame kwantiteit bibits of saad- padij in voorraad is, om in tijd van nood den gemeenen man daarmede te kunnen gerieven. Nieuwe negorijen zijn daarentegen niet aangelegd, schoon de Regent seeds zijn best doet, om het land in volkrijkheid te doen toeneemen. OVERZIGT VAN DE GESCHIEDENIS DER NEDERLANDERS IN OOST-INDIE. De Amsterdamsche Hoogleeraar vata maakt argens, van de geschiedenis der Nederlanders in Oost-Indië sprekende, opmerkzaam op de bijzonderheid, dat “niet slechts de beste bronnen in het duister der archieven schuilen, “maar dat er zelfs niet een goed schema van bestaat, dat toch wel een een goed schema van bestaat, dat toch wenk bevatten. Immers, zoo meende ik, ben ik reeds sints eenige jaren geroepen om ook de geschiedenis der Nederlanders in Oost-Indië te onderwijzen en spreekt het der halve van zelf dat ik daarvoor eenen leiddraad bij mijne lessen ge- bruik, waarvan ik de deugdelijkheid aan de ondervinding heb kunnen toet- sen; dan kan ik al aanstonds mijn deel aanbrengen tot eene meer ernstige beoefening der geschiedenis van die gewesten, in zoo ver de Hollander- ders er hunne rol in spelen, en het schema meédeelen, dat ik mij van die tijden gemaakt heb. Ik moet echter billijk wezen jegens mij zelven, en erkennen dat ik sints lang iets dergelijks op het oog had. Ik heb na- melijk nog eene andere reden, waarom ik verlang dit onderwerp te be- handelen. Ik wil de overtuiging bezitten, hoe luttel dan ook, toch sets ge- praesteerd te hebben in een vak, dat ik een tijd lang heb moeten do- ceren. En dit sets zoek ik in de eerste plaats daarin, dat ik door dit GESCHIEDENIS DER NEDERLANDERS IN OOG gekne ik in de eerste plaats daarin, dat ik door dit Endeckerwerp to behandelen, misschien anderen uitlok om er sich met meer talent op toe te leggen. Ondersteld dat mijn opstel den toets der kritiek niet und und het mij am de zaak sclve te doen is, — dan is het toch de aanleiding tot die kri- Gek geweest, en in haer gevolg tot menig goed stuk over die geschiedenis, wil ik hopen; en mijn doel om in dit opzigt een weinig van nut te zijn — schoon kever niet al te negatief — zal ik bereikt hebben. Leauweren ophet gebied der geschiedenis zoek ik niet, want, ik moet er al bij den aanvang rond voor uit komen, ik ben geen geschiedkundige. Heb ik mijne schatting aan Clio betaald, dan hang ik mijne historische lier aan de wilgen en laat ik mij op mijn gemak door anderen mededeelen hetgeen ik weten wil. Ik ben geen geschiedkundige en ik ben dat uit principe niet. Voor my best de geschiedenen daarom minder aanrekkelijks, omdat ik in de tegenwoordighcid genoeg geschiedkundige leering vind om er het voorlniene nict bij te behoeven; slechte zoo veel het ik er mij van willen ef-gen maken, dat ik niet uit hetgeen gebeurd is op het tegenwoordige, mear amgekserd, en veiliger, dunkt mij, uit hetgeen thans ie op het verledene besluit. Men versta mij wel. Ik zeg voor se, daar mede bedoelende voor age wat, want ik wil soo dwaas niet zijn om het groote nut dat de geschieren in alle wetenschappen heeft, tc miskennen, laat staan te ontkennen. Wanneer men in de bovenaangehaalde regelen van cen schema der ge-erhuedenis van de Nederlanders in Oost-Indië leest, dat tot nog toe ont-breken soude, dan denkt men onwillekeurig aan die geschiedkundige wer-ten, dat keurige boeksko van SAALFELD, waar men's mans grooten leer-meester HEERKN uit proeft, die van VAN KAMPEN, LAUTS on anderen, die ds gedeelte der geschiedenis tot onderwerp hebben. En men vraagt zich af, Of die euteurs zonder eenig schema hun werk hebben geschroven? In plaats van mij regtstrecks aan de beantwoording dier vraag te wagen, vattem wij de zaak liever op cence andere wijze op. Van de 350 jaren, die de Nederlanders in Oost-Indië gevestigd zijn, is gedurende de twee eerste ecewen hunne geschiedenis tevens die der Oost-Indisshe Compagnie. Des heft opgehouden to bestaan. Hare geschiedenis is die van cen beeleten tpdperk. Zij staat op zich solve cn gedoogt ccuo daarmede oversenkom- 120 GESCHIEDENIS DER NEDERLANDERS IN OOST-INDIE. En geleefd heeft, moet zij haren tijd van opkomst, van bloei en verval gehad hebben. De handel was het hartebloed der Compagnie. Opkomst, bloei en verval van deze, was dus opkomst, bloei en verval van haren handel. Daarom is de geschiedenis der Compagnie nog niet eene handelgeschiedenis; maar even als de geheele mensch gezond en sterk is wanneer het bloed overal frisch door de aderen stroomt, zoo kan men van de Compagnie zeggen, dat zij toen het meest in hare kracht was, toen hare schepen allerwegen de Indische zeeën bedekten en er bijkans geene kusten waren, die haar haar schatten niet opbragten. Hoe eenvoudig deze beschouwingen schijnen, hoe gereedelijk zij eene verdeling van dat tweehonderdjarig tijdvak aan de hand doen, toch is mij niet bekend dat men ze tot dit einde heeft aangewend. Wat beteekent eene splitsing van de geschiedenis der Compagnie in, vakken, waarvoor men de finantiën tot rigtsnoer genomen heeft? alsoen gedeelte der wereldgeschiedenis een louter finantièn proces ware! Of wat waarheid ligt er in eene verdeeling in hoofdstukken, die met de eene of andere gebeurtenis beginnen of eindigen? als ware de wereldgeschiedenis niet anders dan een gang door eene groote stad of door een groot huis, waar men de poort ingaat, van het eene plein, of het eene vertrek, naar het andere wandelt, en eindelijk de andere poort weêr uitkomt! Wij hebben de drie natuurlijke hoofdafdeelingen van de geschiedenis der Oost-Indische Compagnie gevonden. Wij willen zien of de tijdpunten te bepalen zijn, waar zij zich onderling raken. Wanneer had de Compagnie haar toppunt van magt bereikt? Ik zou het Sekretariat van den Gouverneur-General JOAN MAETSUIJKER als dat tijdstip beschouwen willen. Niet om dat jaar, maar, willen wij een juist omdat de jaren, waarin de Gouverneur-Generals hun ambt aanvaardden of aftraden, als zoodanig geene beteekenis heben, zijn deze voor eene afbakening van tijdvakken bijzonder geschikt. Immers geene gebeurtenis eindigt, strikt genomen, en om bij voorbeeld het einde van den een of anderen oorlog voor zulk een termijn te nemen, is en om de mindere algemeenheid der oorlogen en om hunnen zamenhang met hunne gevolgen minder geraden. Marrsuiskers bestuur, nu, beëin- digde de veroveringen door de Compagnie in verschillende streken van Azië GESCHTEDENIS DER NEDERLANDERS IN OOS8T-INDIE. 121 en zijne eilanden gemaakt. Na cene aaneenschakeling van elkander opvol- gende gebeurtenissen, die alle dienden om de magt van de Compagnie te bevestigen, komt er eindelijk een tijd van rust. Sedert zijn er, ja, aan- wiasten van gebied gedaan, maar zij staan in een ander verband tot de genchiedenis. Men was bij MABTSUIKERS dood onbetwist heerscher in de Endische zeeën, en in een’ tijd van bloei, van rust, konden zich tevens de den weliger gaan ontwikkelen, die eene eindelijke oplossing der Compagnie ten gevolge hadden. Immers, wanneer begon het met de Compagnie gedaan te raken? Langen tjd bleef zij meesteresse der wateren, die Azië ten Zuiden bespoelen. Geene Indssche magt was tegen de hare opgewassen. Nadat die der Portugezen em Spanjaarden in Oost-Indië gefnuikt was, waren ook deze geen tegen- dancers meer, dic de Compagnie te vreezen had. Maar — er ontwikkelde sch langzamerhand cene andere. Altijd de Compagnie benijdende, had zij beer eerst hare steeds aangrocijende magt wel willen betwisten; doch op gem bodem was zij niet tegen haar bestand. Toen, overgeplant in anderen Gand en daar, na langen tijd van onbeduidendheid, ten laatste, door de om- standigheden er toe geleid en gedrongen, met kracht opgestaan, kon zij het amen hoofd opsteken (omstreeks 1750). En de Compagnie, heerecheresee wo lang niemand haar de heerschappij betwistte, verzwakt door welvaart, ging bij den steeds toenemenden aanwas der Engelsche magt haren uitgang met rassche schreden te gemoet. De eerste botsing was de ongelukkige togt maar de Ganges,“in 1759, wa ar zich de Compagnie, der kwader ure, a vreemde twisten mengde. Het doodjaar van vänner, of, will men, de aanvang der regering van MOSSEL, in 1751, is onze scheidspaal tusschen het tweeden en derde  wij ons niet wagen zonder cenig steunpunt. Er zijn er, die ze ge socht hebben in de regerings-tijdvakken der Gouverneur-Generals, en Uvaa Gouverneur tot Gouverneur, chronijkmatig, meêdeelen wat er alzoo in de Oost is voorgevallen. Maar, toegegeven dat dergelijke indeeling bij de behandeling der lotgevallen van staten, waar zich de gansche geschiedenis ees lands in die der opperhoofden concentreert, dat daar zulk eene indee-ang te pas ken komen, hier, bij de meerendeels onschuldige opperlandvoog- den van Indië, weet ik niet goed, wat haar aanbevelingswaardig zou ma- ken. Zien wij naar eene betere om! De magt der Nederlanders is ongetwijfte tot haar hoogste toppunt ge- voerd door versterking van haar middelpunt en uitbreiding harer grenzen. ‚ Dat wäre reeds dadelijk van den gewigtigsten invloed op haar bestaan geweest is, is de oprigt der Vereenigde Oost-Indische Compagnie, die in de plaats kwam der vele bijzondere Compagnie, die elkander meer kwaad dan goed deden. De Compagnie, eenmaal opgerigt, moest een algemeen hoofd in Indië hebben, gevestigd op een algemeen hoofdplaats, en de aanstelling van PIETER BOTH tot Gouverneur-General, gevolgd door de stichting van Batavia, waarborgde haren toekomstigen bloei. De onderwerping der Molukken en van Makasar en het verkregen overwigt op de Portugezen door de inneming van Malaka en dé veroveringen op Ceilon en Indië’s vastland, zijn zeker de gebeurtenissen, die de magt der Compagnie het krachtigst vermeerderden. Immers het bezit der Molukken was gewis het gelief-koosde droombeeld dier zeevaarders, die het eerst de Hollandsche vlag in gindsche wateren vertoonden; maar de onrustige aard der bewoners van die eilanden, naast het magtige Makasar, verboden er het gerust genot hunner schatten, zoo lang deze niet onschadelijk. Gemänke waren. Daarbij was Portugals magt nog aanziellijk op het vaste land. Wel is waar, breidde de Compagnie zich uit op vele eilanden van den Archipel en over alle zuidkusten van Azië, waar zij hare handelekantoren oprigtte; maar voor de hoofdzaak is de geschiedenis dier vestigingen van ondergeschikt belang, en — de geschiedenis der Compagnie is geene handelsgeschiedenis, Wanneer ik, in chronologische orde, de opgenoemde feiten zal herhalen, is hunne volgorde deze: Ferste vaart der Hollanders naar Oost-Indische Compagnie, 1595, — oprigt der Vereenigde Oost-Indische Compagnie, 1603, — anstelling van Batavia, 1619, — anstelling van Malaka, 1619, — eerste Ambonsche oorlog, 1660, — veroveringen van Malaka, 1641, — tweede Ambonsche oorlog, 1650, — veroveringen op Ceilon enz., 1652, — onderwerping van Makasar, 1667. Ik ga over tot het tweede tijdvak, van 1678—1750, het tijdvak van bloei der Oost-Indische Compagnie. Maar hier rijst eene bedenking van gebeel anderen aard, Opkomst en verval is geschiedenis, bloei is dat niet; hisai is oem toestand, een toestand, een toestand die een beschrijving en schildering vor-dert, em niet begrepen kan worden door een chronologisch verhaal van geheurteniesen. leder afzonderlijke tak van het bestaan der Compagnie heeft zijn geschiedenis ook in dit tijdvak, maar het geheel is in eenen tijd van rest, is selfs in cen’ tijd, waarin zich, tegen zijne karakteristieke bena-ming over, de draden beginnen ineen te warren, die het ligchaam eenmaal den adem sullen benen. Daarentegen zijn nu de meeste leden van dat erganieme tot hunnen vollen wasdom gekomen; enkele zijn afgestorven, an-deve sullen nog in de toekomst te voorschijn treden, maar vraagt men een beschrijving van de Compagnie, wat en hoe zij was in here k. Racht, men als sich gedrongen zien dit tijdvak uit te kiezen, als het eenige om haar m hear geheel het best te kenschetsen. Wij beschouwen de landen waar zij hare zetels heeft gevestig. Wij vin- den hier de gelegenheid om in het bijzonder vele vroegere — soms ook leere — feiten op te halen, die, al raken zij minder het geheel, in allen gevalle ten volle verdenen aan de vergetelheid te worden ontrukt en ook om deme geschiedenis te worden bewaard. Wie herinnert zich niet het “ver eemicoed Formoes?” Wie denkt niet aan de geschiedenis der Nederlanders op Japen, aan de Kasp de Goede Hoop? Wie begeert niet de bemecien in te zien onzer magt op zoo vele eilandan in den Indischen Archapel, op Sumatra, op Borneo en vooral op Java? De bijzondere geschiedenis van de meeste kantoren staat, in 200 ver zij m dese algemeene mag worden opgenomen, in belangrijkheid achter bij die ven dit laatste eiland. Tot op den grooten Javaanschen oorlog toe behoore de mecete gebeurtenissen, die ons met de vorsten van Java in aanraking bengtem, tot dit tweede tijdvak. De oorlog van TAROENÂ nsi, die van sosnÂ rari en van zijne zonen en de Chinesche oorlog, een gevolg van de bekingenswaardige tafereelen te Batavia van: 1740, ziedaar zoo vele voor allen, die onder de voor de Compagnie gewigtigstiver verden te worden gerekend. Na de beschrijving van de landstreken waar de Compagnie gevestigd was en vas here bijzondere lotgevallen aldaar, zal hier nog eene andere ophee plaste zijn, die, namclijk, van den inwendigen toestand der Compagnie im Indië, van haar geheelc organiame, van de deugden on de ouver-mijdelijke gebreken harer inrigting, van alles, in een woord, dat in een woord, dat in een goede geschiedenis niet ontbreken mag. De Compagnie is echter geene uitsluitend Indische plant. Zij stond daar niet op zich zelve. Haar toestand in Indië is ten naauwsten verbonden met dien in het moederland. Daarom moet ook deze ons steeds voor oogen blij-ven en moeten hare verhoudingen, zoowel tot den eigen staat, waartoe zij behoorde, als tot de vreemde, waarmeê zij in aanraking kwam, doot alle tijdvakken heen, eene gelijkmatige ontwikkeling erlangen met hare lotgevallen in het Oosten. Het derde en laatste tijdvak is dat-van het verval van het beroemde handelsligchaam. Wij merkten reeds op, hoe de verschijning der Engel-schen als mededingers, het tijdstip aangeeft, waarop zich de spoedige val der Compagnie reeds moest laten vermoeden. Intusschen was die eerste bot sing van geen zoo ernstig aanzien. Alleen mag zij mede oorzaak geweest zijn van de minachting, waarmeê voortaan de Compagnie op het vaste land door Engelschen en Franschen bejegend werd. Maar weinige jaren later was de botsing heviger en had gewigtiger gevolgen. Intusschen gebeurde er in dit eerste dertigjarig tijdvak veel, dat zeer ge- schikt was om de kwalen te verbloemen, waaraan de Compagnie leed. De groote Javaansche oorlog — een treurspel, dat 70 jaren later, alleen met verandering van personen, ten tweedenmale werd gespeeld — eindigde, even als de oorlog op Ceilon, ten voordeele der onzen; binnenlandsche on- lusten der Makasaren en Molukkers werder bedwongen, een aanzielijke invloed werd verkregen op de westkust van het grootste eiland in den Ar- chipel — maar het onheil moest ook van Europa dreigen, want onder de Indische rijken was er geen dat onz verderven kon. Immers, zelfs na den Engelschen oorlog werd Rio nog aan onze bezittingen toegevoegd en kregen wij eene aanzielijke aanwinst van landbezit op Borneo’s zuidkust? naauw- - lijks een tiental jaren voor dat het licht der Compagnie volkomen anmerk- baar uitging, zoo onmerkbaar, dat wij dit tijdstip, 81 Dec. 1798, in de geschiedenis der ‘Nederlanders in Indië niet dan bij wijze van aanhaling Kunnen inlasschen. De handelingen, die er intüsschen in het Vaderland omtrent de Compagnie hadden plaats gehad, waren des te belangrijker. Zij vormen in dit veerde gedeelte van het laatste tijdvak eene afdeeling op zich zelve, eene afdeeling dic door den aanzielijken voorraad gedrukte bescheiden, dic uit de tijden overig zijn, beter dan de meeste andere gedeelten der gesehieresais van onze Oost-Indische Compagnie eene bewerking zoude mogelijk zaken. Wat ik hier aanvoer verdient eenige opzettelijke woorden. Het raam dat k hier boven gegeven heb, en waar ik door cene mecsterhand eeno uit- waatende geschiedenis der Nederlanders in Oost-Indië zoude wenschen in- fr past te zien, kon eensdeels vrij goed zijn, maar kan van den anderen taat seer onvolledig wezen. De mogelijkheid dat nieuwe en betere bron- wa, den wij tot nog toe voor die geschiedenis bezitten, ons andere oog- penten zullen opleveren, is verre van denkbeeldig, want het verband, het meuwere althans, waar andere oorzaken in medewerken dan het toeval of wat cen ieder in het oog springt, is nog grootendeels, zoo niet geheel, in ustbere duisternis bedolven. Ik zou er bijna het besluit uit trekken, éat de geschiedenis van het voorkomen, ook daar, waar men van hare vaarde boog opgeeft, niet zoo onmisbaar is als men het wel doet voorkomen? De lezing der geschiedenis is dikwijls gelijk aan een plezierreisje dat ra des zomers door vreemde landen onderneemt, eene bloote Voldoening un de nieuwsgiengheid, om te weten wat er alzoo op haar veld te zien * wear eene nieuwsgierigheid, die toch altijd gewekt is door de overtui- zag dat men veel schoons zal vinden en door de behoefte aan dat schoon. Na w het, zeker, goed dat men cens rondom zich zic, maar zoo lang de vetenschap nict leert saf men cigenlijk zict, kan de aardrijkskunde, zoo zm als de geschiedenis, in het geval dat ik hier schets, met volkomen et aanspraak maken op den naam van satfige wetenschap. En bj de beschrijving eener geschiedenis, die haar tooneel in vreemde screiddeelen hoeft, is er nog meer noodig. Zal men onkundig zijn van aad en inwoners en zich wagen aan de ontwikkeling der lotgevallen, die er ander volk in dat land en onder zijne bewoners gehad heeft? Om Saar iets te noemen. Daar is cen werk, dat tegenwoordig dikwijls aange-asald wordt, getiteld: “de Nederlanders in de Molukken.” Dit werk, bij voorbeeld, — het mishage hen niet, dic er zoo veel ophef van makcn, — ware hier en daar wel wat anders uitgevallen, had de ijverige schrijver zich meer grondig op zijne taak kunnen toeleggen. En zie hier nog niet, dic ik van de geschiedenis afstand doe. Ik mis de bekwaamheden er voor; zij ligt niet op mijnen weg. Wij zijn echter met ons schema niet geheel ten einde. Nog eene laatste en belangrijke afdeeling van dit tijdvak is de veelbesprokene overgave onzer be zittingen aan de Engelschen in 1795. En daarna treedt in. Indië een tijdperk in, dat doorloopt tot — ja, tot hoever? Zeker is hier 1798 een tijdstip van eigenlijk geen beduidenis, maar zal men deze tus-schenperiode tot de Fransche heerschappij, of tot de Engelsche, of tot het herstel onzer magt in 1816 laten voortloopen? Ik zou het laatste verkennen, om voor de nieuwe geschiedenis van ons zijn in Indië een beter aan-vangspunt te hebben. Zoo zal het âusschentijdoak, dat dan in een vergeten jaar van VAN OVERSTRATEN's bestuur begint, ons de regering van DAEN-DELs en het Engelsche tusschenbestuur als middelpunten voor zijne beschouwing geven, beide door leerrijke uitkomsten eene neuwe en opzettelijke bewerking ten volle wettigende. Ik eindig hier omdat ik bewogen zou worden mij in het stoff van archieven te werpen, als ik naga wat heerlijk veld voor den geschiedschrijver van Neërlandsch Indië open staat! Wie zal de goed toegeruste krijgsman wezen, die ons in dit vak eenen roem zal heroveren, dien niets ons belet om nevens onze naburen te bezitten Î? Delft, 21 Julij 1858.. D'. J. PIJNAPPEL GZ. I Ik had eerst gemeend hier een project voor een geschiedenis der Nederlanders in Oost-Indië in paragraphen bij te voegen, maar bij nader inzien acht ik dit minder noodig. BIJDRAGEN TOT DE KENNIS GEHEIME GENOOTSCHAPPEN VAN DE CHINEZEN, BEPAALDELIJE HET TIEN-TI-HOBI. I. Tu bet nommer van September des vorigen jaars van het “Journal of the Indias: Archipelago and Eastern Asia,” komt een stukje voor, waarvan ik de mededeeling, na hetgeen de Heer HOFPFMANN, in het eerste deel van eax: Bijdragen, over het Hemel-Aarde-Verbond der Chinezen geschreven zeeft, van belang v ond. Uit eene noot van den uitgever vernam ik dat tet bedelde stuk door den Heer T. BRADDELL vertaald was uit de “Hikajat Abdallah ibn Abdel-kader Moensji.” De spaarzame aanteekeningen door zz hier bij gevoegd, mogen doen zien in hoever ik van die aanwijzing ge- weak gemaakt heb. Het is con voorval uit zijn eigen leven, dat de schrijver na det werk, de genoemde Abdallah ibn Abdel-kader Moensji, verhaalt : „Korten tijd nadat de Heer cRaWFURD Resident te Singapore was gevonden, verspreidde sich het gerucht dat de Chinezen van het Tiên-tí- nn vg (P AAKTEKKKENIKOEK. Imagt die meende dat de Engelsche vertaler, die naar het oder de wenig van den uitgever van bet Tpdschrik het stakjo zoo “ably end characteristically” vertaald had, dit vrij wat uiter sonde gedaan bebben dem ik er toe in staat was, on daar het hier trouwens meer de saken damn op de woorden aankwam, heb ik mij san de Engelsche vertaling geweel, sonder evenwel het Malcische origineel geheel buiten acht te laten. Eenige aan-vrarn.agen heb ik hier bijgevoegd, die voor den Singaperschen leser minder noodig eerv dam zp het voor den Hollandschen zijn; andere echter zijn ar bij, die ten bewyze tanaern strekken dat ceno doorgaande vergelijking met den grondtekst hier en daar wel erge oummanwkearigheid in de vertaling soude aam het licht brengen. Ne Heer cnawveap is Ke-ilent te Singapore geweest van 1423—1 426 128 GEHEIME GENOOTSCHAPPEN VAN DE CHINEZEN. hoef, die binnen in het eiland gevestigd waren, het voornemen hadden om de stad aan te vallen; want zij waren velen in aan te vallen; want zij waren velen in aan te vallen geteld bij duizenden. Eenigen plantten zwarte pe 128 GEHEIME GENOOTSCHAPPEN VAN DE CHINEZEN. hoef, die binnen in het eiland gevestigd waren, het voornemen hadden om de stad aan te vallen; want zij waren velen in aan te vallen geteld bij duizenden. Eenigen plantten zwarte pe 128 GEHEIME GENOOTSCHAPPEN VAN DE CHINEZEN. per en gambir en verschillende andere gewassen, maar de meesten waren dieven en sollverschiffen. Allen bijna waren zij opiumrookers en erge dobbelaars. Zij woonden diep in het binnenland, tot zelfs aan de andere zijde van het eiland. Zij hadden een opperhoofd, dat vier hoofdlieden onder zich had, ieder met eenen pangoeloe, aan welke pangoeloes weder een aantal dienaars ondergeschikt waren, die op de zamengezworenen het oog houden en nieuwelingen moesten zoeken om in hun verbond in te lijven. Deze werden door allerlei mishandelingen beangstigt en gedwongen om het bloed te drinken en opluiting, en, bleven zij weigerachtig, met den dood. “Zoo God will, zal ik een verhaal van hunne handelingen geven, daar ik zelf naar hen toe ben gegaan en met eigen oogen alles gezien heb. Ik maakte kennis met den zoon van eenen Chinees van Malaka, een lid van het ware inzigt te komen van hunne geheimen, daar ik vernomen had, dat eenige van hunne wetten goed, andere daarentegen zeer onbetamelijk waren. ‘(Men versprend het gerucht dat de Chinezen van het Tiên-tí-hoef naar de stad zouden komen om die aan te vallen, en de dieven en roovers werden daarop zoo stout, dat rooverijen op klaar lichten dag een gewoon iets waren. Ik vroeg er mijnen vriend naar, en die antwoordde: “Ja, het is ‘‘waar, zij zijn voornemens de stad aan te vallen, maar zij zijn nog niet “gereed. Thans hebben zij brieven aan hunne vrienden te Malaka en Poelo ‘Pinang gezonden om hunne goedkeuring en medewerking te vragen, en “daarom is de zaak nog uitgesteld. Maar, mijn vriend! verhaal dit aan niemand, daar ik mij met een eed tot geheimhouding verpligt heb en “mijn hoofdman mij zeker zou ter dood laten brengen, wanneer hij vernam dat ik u dit ontdekt had.” Ik zwoer het geheim te zullen bewaren, ten einde nader omtrent hun eigenlijk doel te worden ingelicht; want van kinds af had ik wel van het Tiên-tí-hoef hoore spreken, maar ik was nooit in staat geweest Om eenige voldoende berigten daaromtrent te kunnen opza- melen; de een verhaalde mij dus, de ander weer anders, zoodat ik nu Ye OO GEHEIME GENOOTSCHAPPEN VAN DE CHINEZEN. 129 verlangend was het ware te vernemen. Ik zeide tot mijnen vriend: “Babe!! waar ie de plaatse der samenkomst?’ Hij antwoordde: “Heel ver in het “binnenland op eene plaats die Toes tangling heet.” Ik vroeg hem, hoe- selen er tot het verbond behoorden? Hij zeide: “Te Singapore, stad en “omstreken, zijn er omstreeks 8000; anderen zijn er te Malaka, Soengei “Ocdjong, Lokat, Linggi en Poelo Pinang, allen van dezelfde vereeniging.” Ik side: “Ik zoude die plaats wel willen gaan zien; zou dat kunnen?” Hij lachte en zeide toen: “Waarvoor zou het dienen dat Intjé Abdallah soo “ver ging? Zijt gij niet bang om vermoord te worden?” Ik hernam: “Ik «wensch alleen er heen te gaan om te sien; gaat gij. dood, dan ik ook.” Hij hervat Hij hervat Te daarop: “’t is goed! wacht dan nog drie dagen, dan moet “ik er heen, omdat er vijf nieuwelingen moeten aangenomen worden, en gij “salt dan eene gelegenheid hebben om de gebruikelijke plegtigheden bij sulk “eene aanneming te zien. Maar wij moeten er den geheelen nacht blijven en “sullen eerst den anderen morgen naar stad terug keeren” Toen ik dit hoorde rees er eene gedachte bij mij op. Tet dorte årzt dorte in de nabijheid van Singapore, blijkt genoegzaam uit den erst. Soempei Ord, ong is een staatje in het binnenland van het Malcische schiereiland, os bad oS), SEWBOLD noemt het Lakus is erne plaats, waar vele tmijuen zijn, « bet rjhje Selangor, Linjsi (de Kugelsche verta'er heeft verkeerdelijk Lomgga), ie de -tiplonts ven Soengei Oedjong. y 130 GEHEIME GENOOTSCHAPPEN VAN DE CHINEZEN. maar ik antwoordde: ‘Waarom zouden zij mij dooden? wat zouden zij bij ‘mij vinden?’ Zij zeiden daarop: “Roep den man hier, die met u gaan ‘zal, dat wij dien spreken!’ Ik ging heen om den man te roepen, en toen hij kwam zeiden mijne vrienden tot hem: “Gaat Intjé ABDALLAH met u naar Tangling besar?" Hij antwoordde: “Ja!” waarop mijn vriend hem toe- ‘voegde: “Pas dan wel op, want wanneer hem iets overkomt zullen wij er en voor vinden!” Hij hernam: ‘Wees niet ongerust, 130 Sterfik dan zal hij “Cook sterven; anders niet.” | “Twee dagen later, op een Zaturdag morgen, te 5 uur, kwam mijn vriend mij roepen, zeggende: “Ik heb brood, suiker en pisangs meegenomen, ‘dan kan Intjé onderweg wat gebruiken.” Ik beval mij aan in Gods be- scherming en ging op weg. Ik had een oude versletene broek aan, een oud stuk doek om mijn schouders te dekken en een versleten hoofddoek om het hoofd. Ik had een ropij aan duiten in mijn zak, een klein mes, een pen- ceel Î en een vel papier. Wij waren met ons zessen, vijf Chinezen en ik. Wij volgden niet den gewonen weg, maar gingen langs bijwegen, over boomstammen en dwars door het water of door moerassen. Ik vroeg mijnen vriend, waarom zij den weg niet beter maakten, dat zij met meer gemak op die plaats konden komen? Hij lachte en zeide: “Wel, als de weg goed “was zoude iedereen er langs gaan — policiedienaars, sipahi’s? en Europe- “nen; foodat, als er de een of andere zijn mogt die verkeerd wilde, “hij al heel spoedig zoude opgevat zijn.” Toen ik dat hoorde, zag ik testond hunne schranderheid in, omdat het nuttig voor hen is dat de policie er tegen opzie om naar hunne vergaderplaats te gaan. “Wij zagen den geheelen weg langs troepjes Chinezen, komende en gaande, maar ik bemerkte dat mijn vriend ge allen kende. Ik vroeg hem er naar, toen ik dit zag. Hij lachte en zeide: “Weet gij niet, Intjé ABDALLAH dat ik een rang- “hebbende ben bij het verbond?” Toen ik dit hoorde klopte mijn hart, daar ik m In het hoof begon te halen dat hij welligt van zins was 1 Het penceel (Aad) hier bedeutel sal waarschijnlijk eene pen zijn van de zwarte, haarachtige stof die aan den stam van den arengpalm groeit, en waarvan de grove dee- len door de Maleijers tot schrijfpennen gebruikt worden. 2 De inlandsche soldaten, aipahi's, worden in den tekst si genoemd. Zonder den vertaler weet ik niet of ik uitgevonden had dat deze onder dit woord verstaan worden. GEHEIME GENOOTSCHAPPEN VAN DE CHINEZEN. 131 wij te verraden en mij in het verbond in te lijven. Ik hield dese gedachte echter voor mij, daar ik wenschte het geheim te ondekken. Onder het voortwandelen vroeg ik hem evenwel, alsof dit mij bij toeval zoo inviel, of ook anderen dan Chinezen konden opgenomen worden? Hij antwoordde: “Hoe sou dit kunnen? sij zouden immers zeker het geheim doen uitlekken? “Daarenboven, als Maleijers of andere Mohammedanen toegelaten werden, “goaden zij immers niet in onzen God gelooven, eu geen sterke dranken “noch bloed kunnen drinken?” Door dese woorden werden mijne kwade vermoedens gestild. “Een oogenblik ister zeide mijn vriend: “Intjé ampa! Gij lijkt wel “em weinig cen gek! praat toch zuverlänigen niet en houd u stil! wij zullen “spoedig zijn waar wij wezen moeten. Neem dit pakje en het zonnescherm, “dem kan ik seggen dat gij cen arme Maleijer zijt, met wien ik hierheen “ten komen wandelen.” Ik antwoordde: “Zeer goed.” Het was toen na twaalven en wij hadden de plaats onzer bestemming niet bereikt. Ik was hongerig en zeide tot mijnen vriend: “Ik heb honger, laten wij wat “rood eten, wij zijn digt bij een Chineschen tuin, daar wij stil kunnen “houden om ons wat te versterken Wij gingen voort en kwamen aan cone gmbir-planteadje. Toen wij naderden, vlogen er omstreeks tien honden op ams af om ons te bijten. Mijn vriend riep om den eigenaar, die daarop saar buiten kwam en ons verzocht binnen te treden. De huisgenooten ver- mmeiden sich om ons heen, en op het sien van m In person vroegen zij Misen vriend, wie ik was? Hij zeide: “Deze is een vreemdeling, dien ik “naderweg ben tegengekommen en mefgenomen heb; het is een bedelaar die “9 aalmoezen uit is.” Zij gaven mij toen cenige komkommers en gerooste echies, die ik, in de schaduw van een’ tjampads-boom gezeten, opat, ter- eël mijn vriend heengegaan was om met het huisgezin wat te gebruiken. A! etende bespeurde ik eene menigte wapen, die langs de sijden van hrs hais stonden en klaar waren om gebruikt te worden. Ik telde tien smote schilden, drie ijzeren drietanden, omstrecks twintig korte swaarden, sen of seven zwaarden met lange handvatsels, met nog cen aantal ge-ecren. Voorts sag ik zes of zeven Europesche broeken, opgevouwen als wamen zij zoo van den wasscher. Op het zien van die broeken sloeg mij het kart, daar ik bedacht dat zij van den een of anderen Furopeschen heer geommeesten gestolen zijn. Ik zag en onthield al deze dingen, maar achtte het geraden om een uiterlijk van onnozelheid aan te nemen, als zag ik niets. Toen wenschte ik te drinken en maakte een teeken door mijne hand aan den mond te brengen. Zij bragten mij’ water in een kom; maar die kom was zoo verschrikkelijk vuil en stonk zoo sterk naar arak ‚ dat ik niet drin-ken kon. Daarop kwamen de Chinezen om mij heen staan, eenige onder- zochten mijn hoofddoek, andere vatteden mij bij den baard, en ik leed dat alles geduldig, schoon zeer beangst, daar mijn vriend nog bezig was met. Spoedig had hij echter gedaan en gingen wij weer op marsch, en om 4 uur in den namiddag bereikten wij de plaats onzer bestemming. Er waren daar drie loodsen. De een was een dertig vadem lang en volk. Dit gebouw genaderd, zeide mijn vriend: “Intjé ABDALLAH! “wees-nu heel stil en houd u dom!” Weldra begonnen er een twintigtal honden tegen ons te blaffen. Ik was bang op het zien van zulk een me- nigte honden bij elkaër, maar mijn vriend riep het volk in de loods toe, waarvan er toen eenige naar buiten kwamen en de honden tot stilte bragten. De loods was omringd met eene gracht, ongeveer drie vadem breed, en daarover heen lag eene brug, die zoo gemaakt was, dat zij konde weg- genomen worden; waardoor de menschen belet werden om zonder vergunning binnen te komen. Toen men mijnen vriend gewaar werd bragten drie man de brug en leiden die over de gracht, zoodat wij er over konden gaan. Aan de overzijde gekomen waren daar twee of drie bedekte kuilen, van herkenningsteekens voorzien; wie echter die teekens niet kende viel in de kuil. Deze kuilen waren ongeveer drie vad diep. Er lagen Ligte teenen ramen over heen met droge pisangbladeren, en daarover weer graszoden, zoodat zij volstrekt niet van den grond er om heen te onderscheiden waren. Eenige lieden kwamen daarop en geleidden ons in de loods. Van binnen zag kriegen hoopen stokken met punten en binnen in stonden wagen. De stokken dienden om op den vijand te werpen. Ook was er overvloed van zwaarden en schilden; andere stokken, van cen’ vadem lengte en in eene punt uitloopende, als speeren, stonden in bundels tegen de wanden. 