Rules of golf
b) Bij uitbreiding. Het gebeele scbip. Verg. kiel, zeil en derg. || Een Engelscbe bodem. Een vreemde bodem. De vloot was 20 bodems sterk. Bg Koninkljjk Beslnit . . . wordt Hr. Ms. tebroefstoomscbip ... in dienst gesteld , ... en bet bevel over dien bodem opgedragen aan den kapitein-luitenant ter zee ens. — Digitized by Google 39 BODEM. BODEM. 40 Dat h^ {de schipper) soliuldig is, soo veire die bodem soo veel te lande brengt, dat te betalen aen de eerste markt daer hy aenkomt, Wiab. Zeerechty b^ TKRWES, Ned. Seerecht. 162. Het te grondegaan van dat schip was een gevoelig verlies , . . . om- dat het Zc«wezen daardoor een Ejner scliooiiste bodems miste, db jongk, Zeeto, 6^. 139. Het ver- branden van 's Lands bodems , 6' , 90. Wy aQn by een ^escheept, en ons gemeene waren, Die moeton over see op eenen bodem Taren. CATS 2, 512 6. Twee bodems z^n gereed , met wokker Tolk aan boord. TOLLUIS 5, 100. Zooals ^ {Anhcerpen) rQst Toor 't oog der sobepellngen , Wier bodem bl^ naar awe baren spoedt. DC COST, lAed. 126. — Aaam. Over zydtehe boomen of bommen, eene soort van platbo6mde boekers die langs de zi;d, d. i. de HoUandscbe Noordzeeknst varen, rie DS Bo op Bom, SCHILLBB-LUBBEN 6, 74 tf , en verder BoM. 3) De grand onder het water van eene zee, enz.; bedding. De oorspronkemke opvatting als : ondervlak , grondslag waarap het water rnst, in tegenstelling met den bovenkant , den waterspiegel , heeft gaande- weg plaats gemaakt voor de jongere bet. 6, a): de aardkorst, hetzq op het vasteland, hetzjj onder de zee. II De bodem eener gracht, eener sloot. — De bodem eener baay, masin. — Geigck de wateren den bodem der zee bedecken, Jes. 11, 9 {Kant I.: g^nt der zee). Het doorschgnend . . . water, waar- van men den bodem zien kan , tot op 30 voet diepte , OKXL 16. De stroom der rivieren . . . verandert . .. den bodem dezer wateren aanhoodend, startno, Bodem v. Ned. 1, 7. Oeljk de modder, gedurende het slechte weder, van den bodem der meren op- borrelt, knbppelh. 7, 213. Zioh op zjjne handen op den bodem des waters ophoudende, hield {hij) het beslikte . . . gelaat . . . met moeite boven, bbbts, C. 0. 82 (zie ook vondbl 5, 141). — In 't bijzonder: de vaste ondergrond onder het sl\jk eener gracht of sloot; verg. Bodemen, 2) en DOORNK.-KOOLM. op Bdm. || Dat, vermits bevonden is het wel-zant in 't Rapenbnrgh hoogh te leggen, . .. in 't Rapenbnrgh, ses voeten van de walle sal werden ghediept, tot den onden bodem, en sulcx soo diep als 't water aldaer in het midden is, Keuren v. Leyd. 33. Dat sy ... de voorsz. sloot . .. opten ouden bodem, sonder verder sullen mogen doen opschieten, v. mibris, Beschr. v. Leyd. 867 a. — Ook met betrekking tot eene droge gracht, een dal , beschouwd als eon ketel of kom. || De bodem van een put, van eene sappe. — De zandlaag, die den bodem vormt van alle vidleien, staring, Bodem V. Ned. 2, 120. 4) Figunrljk: het diepste, het onderste van iets; verg. grond in dergel^ke opvatting. a) Op den bodem van het hart enz. : waar de innigste, geheimstc wenschen en aandoeningen verborgen lig- gen. II Ben ik dan niet gewoon door een' opslag van mgn doordringend oog tot op den bodem van zulke oppervlakkige zielen,' en ondiepe harten te zien? Wildsch. 2, 288. Heb geene geheimen voor m\j , en ik ook zal n altoos op dem bodem van m^n hart laten lezen, courtm.-brrchm., Qetch. v. d. J. 61. Op den bodem van m^n hart sluimerde onbewust zekere be- hoefte aan gemoedsleven , busuen huit, Fant. 20, 156. Op den bodem nws gemoeds is die wensch, dat men nw dood niet onopgemerkt voorb^ga , bekts , C. 0. 290. 3) In de jongere taal, denkelgk niet zonder in- vloed van fr. fond, ook met betrekking tot abstracte begrippen, in toepassing op den eigenl^ken, waren grondslag, die onder de oppervlakte verborgen, eerst door dieper onderzoek gevonden wordt. || Gelgk op den bodem van het leven , ligt ook op dien der kunst eene kwestie van geloof, hoop en liefde, BUSKIN HUBT, Bub. 316. Doch op den bodem der ontw^de maatochappg Ligt tevens de ^nheidsxuoht I DA C08TA. 2, 898 (lie ook 8, 108). Op den bodem van het leven, In de diepte van het hart Rust de Weemoed En de Smart. DB GiNESTIT 1, 348. 5) Het onderstuk, de grondslag waarop iets rust. Thans weinig of niet in gebniik. Voorheen b. v. in de Statenoverzetting Be bodem det altaart, de grond- slag waarop het idtaar gebouwd is; gr. fi&aiq toD ^voiaattiQlov (de vertaling van een Hebr. woord dat ook wordt toegepast op den bodem der zee). || Al het bloet suit ghy uytgieten aen den bodem des altaers, Exod. 29, 12 {Kantt.: Daer was een gote, ofte gat, daer het in ofte door liep). — B^ vergelqking ook: grond^ag, waarop een stelsel, een plan enz. is „gebouwd". || Dit Punct . . ., het welcke is . . . de reohte grondt ende bodem van alle hare Timmeragien {van de ff, Kerk), marnix, Byenc. 1, 1 (bl. 7 a). Daer big venslechtsde eyghen- dommen des broodts in de locht hangende sonder grondt oft bodem, 2, 5 (bl. 84^). 6) In toepassing op den g^nd van de aarde, en wel in drie verschillende opvattingen, naarmate meer wordt gedacht aan de aardkorst, of aan het aardoppervlak , of wel aan zeker begrensd gedeelte daarvan. Meestal in hoogeren st^l of in de taal der wetenschap , en alleen in het enkelv., ab collectief ; het gewone woord der volkstaal voor dit begrip is yrond (zie verder Syn.). a) De grond der aarde, beschouwd ab het geheel of een deel van de stoffelgke massa, waardoor de aardkorst wordt gevormd; de schoot der aarde, waartA zich delfstoffen bevinden en waar«t7 plan- ten en boomen ontspruiten; fr. sol. Inzonderheid in de aardkunde en de landbouwknnde. || Een vaste, losse, zandige, kleiachtige bodem. — Van cooron, van vee ende voeyer ist {Polen) eenen seer rycken bodem, ende vetten vruchtbaren Acker, ruANCK, Wereltb. 4th d. De knoestige eik {een heipaal), ten bodem ingedreven, bild. 6, 317. De bodem van Nederland , Titel van een werk van w. c. H. staring. Die gronden van den Nederlandschen bodem, welke in het nog steeds voortdurend tgdperk van de ge- schiedenis van de aarde, ontstaan zgn ... onder omstandigheden enz., staring, Bodem v. Ned. 2, 1. Het geheel doorgronden der geologische gesteldheid van den Nederlandschen bodem, 2, 81. In onze taal schuilen nog zooveel schatten als in den bodem van Transvaal, db gbytbr, Keixer Karel (2<i« dr.), 219. Deze bodem is door goede bemesting tamelgk vrucht- baar te houden en zeer gesohikt voor den tuinbouw , Toett. V. d. Landb. XVIII, 8. De bodem (tVi de gemeente Schinnen) bestaat uit lichten leemgrond, op en langs de bergen met gedeeltelgken ondergrond van klei, XCIII, 3. Ziet die OndergrondBche 8teng«l8, . .. StraalswQs olt den bodem schieten. TEH KATC, Sehepp. 67. — Figuurlgk, met betrekking tot abstracte zaken , inzonderheid in verbinding met wortelen. Vooral in de jongere taal, niet zonder invloed van het Hd. || Een liefde . . . , die ... so lang syn wasdom vooii setten son, als deselve in een climaat en op een bodem was, daarse hare eerste wortelen geschoten Digitized by Google 41 BODEM. BODEM. 42 bad, HSDCBiUB, Verm, Avani. 2, 861. In dozen bodem wortelt bet belgiscb loTen yan den tegenwoor- digen tjd, bubkbn hvct, BMb. 271 (zie ook 109). b) In eene opvatting waarbj bet onder a) om- sebreTen begrip niet is verdwenen, doob waarbj toeb inionderbeid gedacbt wordt aan : de opper?lakte ▼an den grond, waar<w men»cben en dieren wonen. || Bat de bodem yan Holland . . . door de gesonken stoffen der Zee, tot op 100 voeten aangeboogd is, BUKHBT, N. H. 2, 115. Ovend elders is de bodem golvende en ongeljk, stabing, Bodem v. Ned. 2, 22. De bodem rjjst eenigszins naar bet zuid-oosten tot een zandrag, ToesU v. d. Landb. XVIII, 8. De bodm Tan Daytachlaod kraeckt, en xiddert over al, Tan too yermaerden vaL voNOCL 3, 117 (zie ook 5, 201). Dee aardrQks bodem drennt op *t boncen yan z^n* Toet BILO. 2, 849 (sie ook 2, 284). 'k Heb dan met m^n strammen yoet . .. Hollands yasten wal betreden! *k Heb mDn kromgeeloofde leden Op xQn bodem uitgestrekt. 12, 82. (Zg) Oenaken, 0]en aan, beklimmen rots en loom, En Nova Zembla's kost draagt menschen op baar bo6m. TOLLCNS 5, 107. zoo hoog De rotsen reien, xonk de bodem nete en boog Zkh tot een bedding in. Ku toimelden de waatren In d^ aangewezen kom met daavrend vrengdeschaatrpn. TUf KATE, P<Mr. VerL 175. — '* Werelds bodem , de ronde bodem enz., de aardbodem , de aarde. || De grootst (d. i. <^ grootsten) Die 's werelds bodem droegb, Hoorr, Qed. 1, 153 (zie ook 1, 84). Laet aw* ilnnen OTer-reisen Al dee ronden bodems plas em. HUYOtNS 1 , 90. — In de algemeene taal van Noord-Nederland tbans zeer zelden in den blooten zin yan : opperylak , grond , yloer ( hetzjj yan de aarde of yan een ver- trek), zonder eenige bqgedacbte aan diepte. || Het buiflraad en de yernering yan wanden en bodems moet eyenredig zjn aan de goede sier, die daar gemaakt wordt, V. D. PALM, Sal. 7, 192. Walter poogdebem van den bodem te doen opstaan, consc. 4, 321^. In baar droef held nam z0 t kroonlje Yan den bodem op. V. LOVELUfO, Otd. 120. — Tocb moet deze opyatting oud z\jn, o. a. blQ- kens een Mnl. recbtsterm van den bodm Uchien, in betlag nemen (ybkdam). Deze zegswjze wordt, naar 't scbjnt, temggeyonden in de yolkstaal yan de Zaaastreek, waar die is van den bodm gelicht (ook met bet denkelgk jongere toeyoegael alt eene hen) in scherts gebezigd wordt yan personen die. door anderen weggebaald, ,geylogen" zjn; yerg. van den vloer zi$n en derg. — Zelden, naar 't yoorbeeld van 't Hd., in fignoriqken zin. || Het berinnert mj dat ik bier historiacben bodem beb en niet naar novels beboef te g^pen, bakh. y. d. brink. Stud. 3, 189. Als twee scboone wondplanten stonden z j vast op den bodem des gelnks, cx>UftTM.-BiRCHif., Qesch. v. d. J. 58. — Hierbg beboort waarscb jnl^k ook de overdracb- teljke uitdmkking Een effen bodem ^ met betrekking tot flcbnlden die ,yereffend" zign (zieverderErnEN); kennemk wordt bier gedacbt aan een vlak terrein zonder bindemiasen. || Op een effen boodem sjn . .. geen scbnldan meer ten agteren s^n, winschooten, Seewutn. — Dat ik balswerk beb, om my, als een eerlyk man, op een effen bodem te bonden, en myn tractementje van de eene maand tot de andere uit te rekken, v. kkfsn, Sped. 3, 28. Ik beb . . . op bet pnnt gestaan , om de erfenis . . . aan te nemen , . . . om daamit . . . te bewerken, dat de boedel van m^ne Papa op een' effenen bodem gebragt word, L008JS8, Bronkh. 6, 217. c) In verbinding met bepalingen, die den naam van een volk of een land bevatten, krggt bodem de beteekenis: een bepaald , begrensd deel van bet aard- oppervlak; grondgebied, land; fr. terriioire. || Gelgk zy {poldermeesiers van eenige polders) den Baljuw en Dgkgraaf van Aemsterlandt , voor bun njtwaateren op den Aemsterlandscben boodem , . . . hebben te vreede gestelt, hooft, Br. 4, 130. Absalon (quam) . . . den vader op den bodem van Galaad ten veltslagb uitdagen, vondkl 9, 83. Scbiller beeft den Zwitser- scben bodem nooit betreden, oebl 214. De Duytsche Yryheyd vlied den bodem van het rQck. voROBL 2, 679 (xie ook 2, «75; 8, 188). Dat knnst, xoowel ala deugd, nog op lyn {Nederlands) [bodem woont. wiLLEMS, NaL 40. — Bg uitbreiding ook verbonden met bepalingen die niet recbtstreeks een aardr^ksknndig begrip uit- drnkken. || Wy zyn bier op een vryen bodem, op een vryc plaats, in een vry land, mabin. — Men (vemeemt) nocbt afval van 'svjjands zgde, nocbt inval van de Sweeden te ziinen bodem, hooft, Br. 2, 260. Int Golden Jubel-Jaer, doe onsen Held met macht Syn onverwonnen Heyr op s' vyands bodem bracht VORDEL 1, 187. Oat zoek van oord tot oord wat kostbaar is en schoon, En breng het heeriykit van m0n bodem voor mfjn troon. TOLLBIfS 5, 8. — Op vreemden bodem, in den vreemde; onze — , de vaderlandsche bodem , bet vaderland enz. || Van eigen bodem, Titel van een leesboek. — Straks kon ook die {de macht) der Franscben berwaarta af- zaKken, en bet oorlogstooneel overbrengen op onzen bodem, zoo voordeclig, zoo gemakkelgk te verdedi- gen, y. d. palm, Oedenkschr. 25. Dat groote mannen de spade met bet zwaard verwisselden , om tot den eigen bodem temg te keeren, zoodra bet vaderland gered was, bakh. v. d. bbink, Stud. 3, 172. De onregelmatigbeid van z^n buwelgk, op vreemden bodem gealoten, bosb.-tou88., Maj. Frans, 32. Oeen vreemde bodem roeme op Nederlandsche sangen! Keen! *k breng geen* vreemden grond m^n' wierook! UKLMEBs, N€ig. Gfd. 1, 37 (zie ook voroel 6, 463). — Figunrlqk , in de taal der nieuwere wetenscbap , niet zonder invloed van nbd. boden: gebied, terrein, veld. II Indien de verbeelding een voet zetten mag op den bodem der gescbiedenis , wie kan dan alt^d naauw toezien, of z\j met den anderen voet er wel buiten bl\jftP gebl 80. Men wist, dat zqne bemoei- ingen zicb ook op critiscben bodem uitstrekten, knbppklh. 11, 24. fiya. Zie Gbond. Afl. Bodemen, verbodemen (zie die woorden en BoDSMEBij); bodemloos (zie aid.). SaoieBBt. an. Bodembloemig , platbodemd (zie die woorden). — In de bet. 6, a). Roodbodemig y van land: met een roodacbtigen grond (de bo). Samenst. Bodemrady bodemstuk (zie die woorden). — In de bet. 1, ^r). Verscbillende kuiperstermen , ab: Bodemduig (v. daub); bodemgroefy scbnine, aan de binnenzgde van een vat rondloopende in- keping, waarin de bodem wordt vastgeslagen ; ook kroost y inkroxing , gergel otglee genoemd ; bodemhamer, Digitized by Google 43 BODEM. BODEMBLOEMIG. 44 gereedschap , dienende tot het verbinden van bodem- stukken; bodemhout\ hodemmes^ mes waannede de inkrozing in de duigen van een vat gemaakt wordt, gergelmes (zie kuypkb, Technol, 1, 798); bodem- randscfutaf («De afscbuining van den rand wordt door oene afzonderlgke bodemraruUchaaf . . . ver- kregen", a. w. 1, 798); bodemataak {boom-, bom- staak), in Zuid-Nedcrland : aambeeld, bestaande uit een bonten 8t4iak , waarop een bolrond of plat jzeren blok rust, en dienende om den bom {bodem) van een moor of ketel op te kioppen (db bo); bodemtap, tapkraan in een bodem van een vat; bodemirekker , ^zeren ring, dienende om den bodem by bet inzetten naar boven te trekken, fr. tire-fond (v. D. endb, QazopAil.). — In de bet. 1, b). In het kr^jgswezen. Bodem- boor (.Somt^da wordt de afronding van de ziel en stootbodem met eene bjjzondere bodemboor gevormd*', LANDOLT I, 201); bodemdikie, waaruit bodemdikte- meter y werktuig om de dikte van den bodem der stnkken gescbut of der hoUe projeotielen te meten; bodem friesy bewerkte rand aan bet achtereind van bet bodemstuk van een kanon; bodemventerking ^ dat gedeelte aan bet bodemstuk betwelk , ter verster- king van den stootbodem , verzwaard is , ook kulasver- sterking genaamd. Zie verder verscbillende benamin- gen als bodemaffuit, -plank , -richely -tchroefy -tieen enz. bjj LANDOLT, Lict. polygl. — Voorts uit andere beroepen en bedrgven : Bodem- draady bd. bodendrahty in de papierfabricatie : een der rechte, evenwgdige draden, waaruit bet draadgaas van geribde vormen bestaat ( .Men bespeurt ... in (ieder vel papier) zoowel de sporen van de bodem- draden als van de binddraden door nitgediepte , . .. by bet tegen den dag bouden lichter , doorscb^nender l\jnen of strepen", kuyper, Technol. 2, 624); bodmkuly vrouwenboofddeksel , voorbeen in Noord- Holland in gebruik: eene linnen muts, met eene zoogenaamde wevenkant omboord; aldus genaamd omdat er oorspronkeljjk een boSm {bodem) in ge- naaid was (bouman, Volkst. in N.-ff,); bodem^zery vlakke ^zeren plaat, welke men by bet vervaardigen van bol glas tegen den bodem van *t vaatwerk aan- boudt , ten einde dezen vlak te maken ; ook uit- strykijzer genaamd (kuypkr, Technol. 2, 720); bodemkraauy aan eene stoommacbine : kraan aan den bodem of de laagst gelegen deelen, dienende om water af te tappen, of te onderzoeken of zicb in de machine water beeft verzameld ; bodemnaady aan koperen ketels: de rondloopcnde naad, waar het bodemstuk en de brandstukken aaneengevoegd worden (zie Handio. 16, 15); bodemplaaty plaat die den bodem uitmaakt van eenig samenstel; enz. — In debet. 6). Bodemoppervlak y -verheffing y tnz. — Als tweedelid. Aard-y bloem-y klank-y oorlogs-y plat-y r^ks-y scheept-y vrucht-y zangbodem (zie die woorden); gleebodem (zie Glee, Samenst.). — In de bet. 1, «). Boven- y onder- (of voor- en achter-)bodem-y iapbodem y voorbodem eener ton, waarin men de kraan vastmaakt (de bo). — In de bet. 1,3). Stootbodem (zie boven, 1, b), — In de bet. 1, c). Wetsbodm, bodem was, was- brood. — In de bet. 3). Meer-y rivier-, zeebodem enz. (zie die woorden). — In de bet. 6). Klei-y moeras-y veen-y zand- bodem enz. (zie die woorden). Ongewoon: Moeder- bodem, bd. mutierbodeny geboortegrond , vaderland (bakh. v. d. brink. Stud. 8, 168); toovdbodem (»(Ben monster y welks) muil is gewapend met dub- belden tand, Twee sikkels, waarmee hg den woud- bodem splgt*', ten rate, Schepp. 151). BODEMBLOEMIG, bnw. ; zonder trapp. v. vergel. Van Bodem en Bhem met -ig. Meestal zelf- standig en in het mv. gebruikt, als algemeene be- naming van die tweelobbige planten, bg welke de bloembladen en de meeldraden duidelgk zichtbaar op den bloembodem {thalamus) ingeplant, en niet met de bloembekleedsels samengegroeid zgn; lat. thalamiflo- rae, Zie v. hall, Landh. Flora y 1; oudemans, Z«^3. d. Plantenk^ 2 , 112. BODEMEN — bo6mkn — , bedr. zw. ww.; bodemdey heeft gebodemd. Van Bodem. 1) Bodem in de bet. 1). Van een bodem voor- zien, een bodem in iets inzetten. || Een vat bode- men. — Oebodemde Kokers, Handw. 3, 54. 2) Bodem in de bet. 3). Van eene gracht. Ze nitdiepen, nitbaggeren, er het slgk uitgraven, tot- dat men op den vasten grond of ouden bodem komt. 0. a. in West-Vlaanderen, in den vorm boSmen (zie DB BO). Afl. In de bet. 2). Bodemereny bodmeren, waar- uit uitbodmereny in Noord-Holland van eene gruppel : tot op de vroegere. behoorlgke diepte uitsteken. BoDEMX^tU — voorbeen ook bodbmebijb, bodemaeij(e), bo6merij(e) — , znw. vr., mv. -en. Een woord, waarvan in het Nedcrlandsch tot dus- verre geene oudere voorbeelden dan uit de 16*«eeuw gevonden zgn (zie verwer, Ned. Seerecht. 170), en dat, evenaU de zaak, uit Neder-Duitschland af- komstig schjjnt. Immers het moet eene afleiding zyn van een ww. bodemeny geld schieten op (d. i. onder verband van) den bodem van een schip; endit WW. komt in dien zin alleen in het Mnd. voor (schil- LER-LiiBBEN 1, 3703; 6, 74 a; verg. echter bjj VERDAM bodembrief en bodemgelty bodemergbrief, -geld). Uit het Nederlandsoh of bet Nederduitsch {bodmer^) is het in andere talen nagevolgd of over- genomen: eng. bottomry; nhd. bodmereiy deensch bodmeriey zw. bodmeri; fr. bomeriey it. bomeria y enz. Volgens het Wetboek ven Koophandel {a. 569) is Bodemery thans «Eene overeenkomst tusscben eenen geldsohieter en eenen geldopnemer, waarbg eenesom gelds wordt opgcschoten, met beding van premie en onder verband van schip of goed, of van beide, met dat gevolg, dat, indien het verbondene, geheel of gedeeltelijk , door toevallen op zee, vergaat of vermindert, de geldschieter zjjn regt op de opge- schotene penningen en op de premie verliest, voor zoo verre dit een en ander niet op hetgeen over- big ft kan worden verhaald, maar, indien het ver- bondene behouden ter plaatse zgner bestemming aan- komt, de hoofdsom, benevens de premie moet be- taald worden". || Boomer ge, rectius Bodem rije. Foenus nauticum y ueura maritimuy nauticay traiec- ticiay reditue ex navibuSy kil. — Bodemerie is geld- leening waer van den uitleencr 't gevaer loopt van de zee, db qroot, Inl. Ill, 11, $ 2. Bodemerge op Schepen; . . . op G^oederen, vbrwbr, Ned. Seerecht. 165. Goederen, . . . reets ter plaatze van haar aflaa- dinge of elders ten voile met Bodemaryen . . . be- zwaart, Eandv. v. Amst.y 2** Ferv. 89*1 (a<>. 1766). De overeenkombt van bodemerg, W. v. Kooph. a. 570. Alle bodemergen, binnen dit Koningrgk aan- gegaan, a. 571. Indien eene bodemerg is gesloten onder verband van het schip enz.y a. 575. — Bodemerij plegeny nemen, lichten^ op iets: aangaan. || Bat voortaen geen Schip-Heer aen dese sgde der Zee iet sal mogen kopen oft ontfangen op de Kiel van den Schepc, ende alsoo Bodemerye plegen, dan by expresse wille ende consent van 't meerderdeel van sgne Reeders, Handv. v. Amst. 541* (a*». 1527). Eigenaers, hebbende een Schip ende uitmakende H geheel, vermogen Bodemerge Digitized by Google 45 BODEMEMJ. BODEMERIJBRIEF. 46 cUar op te lichten tot het geheel toe, tbbwbb» Ned. Seerecht. 160. Elk vol Eigenaer heeft recbtom geld te lichten op sjn goedt; . . . ook Bodemerije te nemen op bjd see-vaarend Schip, met effect van hypotbeke, 173. — Op bodemerp leenen , geven , schieten ; — nemen enz. : b^' wege van bodemerj. || Geld op bodemery waagen (marjn), — uitzetten, — opnemen (wetl.). — Niemandt (en sal) eenicb gelt op Scbips bodem (dat men gbemeenljck bomerge ofte Wissele op Tol (d. i het hoi) oft Kiele vanden Scbepe noemende is) mogen nemen, ofte begeeren, ... ten ware dat die seWe Scbipper by fortnyne vander Zee , Vyandcn , ofte andere nootljcke saecken ... in gebreke viele buytcn 'sLants, Gr. PUicaatb, 1, 826 (a». 1563). Een Scbipper yallende in gbebreck aen geene zgde des zees mag geld nemen op de kiel van 't sebip by bodemerie, db oboot, Inl. Ill, 20, $ 46. Gelden ter Bodemerge gegeven op Goederen , tirwer, Ned. Seerechi. 167. Gelden, gegeven op Bodemerye van goederen, Handv. v. AtmL 6606 (a^ 1698). Penningen door de Verseekerde aan een Navigant, Scbipper of ander Persoon , varende op eenige Voyagie, op Bodemarye ofte behonde reys meede gegeeven, 664* (a». 1744). Een Scbipper..., genoodsaakt zynde tot vervolg van zyn Voyagie en beredding van 't Scbip, en berstelling van dien, Penningen op Bodemary op zyn Scbip te negotieren enz.^ 665 a (a*. 1724). De geever van bet Geld op Bodemarye, of bonder van de Bodemarye-brief, 2<*« Verv. 89 « (a®. 1756). Die zig op Bodemarye wil laaten ver- zeekeren, 89 b. Geldlecningen op bodemerg, W. v. Kooph. a. 574. Geldopneming op bodemerg, a. 576. Geen geld mag op bodemerg gescboten worden aan matrozen of zeelieden op bnnne soldgen of reis- gelden, a. 577. — Soma gelijkstaande met bodemerijbnef of -con' tract. II Soo wanneer dese Bodemerg e verleden wort tot qngtinge van onde scbnlt, sonde tot Amsterdam de ondersettinge niet eer in kracbt gaen dan na vier weken verloop, vsswsr, Ned. Seerecht. 160. Eer de Bodemarye is gepasseert, Handv. v. Amst., 2M Verv. 89 b (a^. 1756). Wat het hy {een AmsUrdamsehe Jcoopmanszoon) in syn Piooft winckel^oB, en kaMen, En hockels ea I«a4jei, dosQnen Tan Lyauen, Vol Ajsingnatie, rol Oblygatie, toI boomery, Vol Wiaael-brieTen, rol Retour, en vol Factory. BRKDcmo 2, 84. — Bodtmerij draagt geene avarij (harrbb. 1 , 65 a), de bodemerggever draagt niet mede in de avarg (zie W. V. Kooph. a. 589). SaneBSt. Bodevierijbrief (zie aid.); bodemerij- contract {W. v. Kooph. a. 586; vissbrino, Herinn. 1, 157); bodemerjjgeldf (»Het ligten en opnemen van die Bodetnerye-gelden**, Handv. v. Amsi. 660* (a^ 1698)); bodemer^jgever , degene die geld op bodemerg uitleent {W, v. Kooph. a. 601); bode- mery hatuUUng (VKRWBR, Ned. Seerecht. 170); bode- mcrpinterest {Handv. v.^Amst., 2de Ferv. 89*); bodcmerHpremie {W. v. Kooph. a. 699, 19o); bode- wieriJMchuld t scbnld nit boofde van bodemerg {W. v. Kooph. a. 581, 684, 745); bodemery verband\ bodeme- ry werk ( ,Uit dese Bescbrevene Gewoonte . . . moeten . . . alle onse Bodemery e-wer ken . . . beregt worden ; ende niet nit de Roomscbe Wetten", verwbr, Ned. Seerecht. 168); bodemery wet (verwbr, Ned. Seerecht. 166); enz. BODEMEBIJBBLBF, znw. m., mv. -brieven. Uit Bodemery en Brief. Akte eener overeenkomst van bodemerg. || Dat de laetste Bodemerye-brieven voor d* eerste worden geprefereert , Handv. v. Anut. 588* (a^ 1621). Alle bodemerg -brieven kunnen, indien zg aan order bonden, aan derden worden overgedragen , door middel van endossement, in den- zelfden vonn als wisselbricven , W. v. Kooph. a. 578. Den bonder van den bodemerg brief, a. 584. Eene verzekering op een en bodemerg brief, a. 659. Alle regtsvordering voortspruitende uit een en bodemerg - brief, a. 743. Indien de bodemergbrief verleden is binnen de grenzen van Europa, a. 745. BODEMIiOOS — BodiffLOos, gewestelgk ook BOMMELOOS — , bnw. ; zonder trapp. v. vergel. Van Bodem, in verscbillende opvattingen, met-/(ww. Verg. ohd. bodemelda, nbd. bodemlos, deenscb bundlot, zw. bottenlo9. 1) Van vaten, manden, kistea enz. Geen bodem bebbende, van onderen open. || De woonst Diogenis was een boomloze Tonne , vondel 1 , 228. Sommigen . . . bonden bet {het kalverhok) bodemloos, en zetten bet das zonder bodem op den grond , berkhey , N. H. 9, 810. *t Bodemlooze vat der wreede Danaiden, BiLD. 6, 897. Allerlei bodemlooze, gzeren vormen, LOVELING, Sophie, 284. Zet Die bodemlooze mand Hem (dm ^man tntn sneeutc'') op: dat is t^n hoed! V. DROOOEifBROBCK , Zonnestr. 105. — Eene bodemlooze mand enz. : die nooit gevuld kan worden; in figuorlgkc toepassing op de altgd ledige geldkist van spilzieke menscben. || Want dese {de wyze mentchen) het bespaarde bewaren, niet in bodemloose kisten, maar enz., coornhert 1, 331a. Zo gelgkt ook zommiger beurs wel eene bodemlooze mande, tuinman 2, 11. Der bedelaren hand Is eene bodemlooze mand, harbeb. 1, 65a. — Een bodemloos vat, figuurlgk: een doorbrenger ; fr. panier perci. — Twee nieten in een bodemloos mandje { hajireb. 1, 65a; verg. ook sartorius, III, 6, 30), volstrekt niets. Ook als .aQacbt" om een lastigen vrager met een klnitje in 't riet te sturen. jj ,Wat krgg ik van je op mgn verjaardag?" ,Een lekker niemen- dalletje in een boden^oos mandje". — Een bodemlooze put-, die niet gedempt kan worden, in figuorlgkc toepassing op zaken waaraan veel geld ve^Jtwist wordt. || Die ondei-neming dreigt een bodemlooze put te worden; er nog meer geld in te steken zou zgn: goed geld naar kwaad geld gooien. — Een bodemloos vat (of: put) rw/^ , in ruimere toepassing op bet vrucbteloos najagen van een onbe- reikbaar doel. || Men is zicb bewust, niet naar een denkbeeldig doel te scbietcn. Het gevoel, aan bet vnllen van een bodemloozen put verbonden, is over- wonnen, Busken hvet, Rub. 295. *t Yerdriet my in den gloet ven zulck een sohoone hel Te Jammeren van pt|ne; of 't water op de lippen Te yangren, daer het eb de ion^ gaet ontglippen; ... Of zulck een bodmloos yat met water op te vallon. VORDEL 5, 648 (M» teleurgesteld mirmaar). 2) Van een afgrond, van de zee enz. Eigenlgk. grondeloos; docb bgna altgd in de verzwakte op- vatting: z<56 diep dat men geen grond kan peilen, onmetelgk diep. jj 't Bodemlooze diep, v. 'sqraven- WEERT , //. 3 , 54. Den rand . . . van den bodemloozen afgrond, v. limb, brouwer Jr., Akbar, 151. Hoe de soon sagh oyer boord S^nen onden vader sm^ten . .. En hy yolgde hem terstond In den bodemloosen grond. VONDKL 2, 686. Hour (der aarde) bodemlooze schootbevat een ingewand Tan zwarte voorraadstof yoor pek- en zwayelbrand. BILD. 6, 327. Digitized by Google 47 BODEMLOOS. BODEN. 48 3 ) B^j oTerdracbt , van begeerten ; ook van menacben. Onverzadelijk. || Anderen (zyn 'er)» die bem {Alva) met boodemlooze baatzucbt beticbten, hooft, N, H. 848. Dit is een leerlQck beeld van bodemloose menscben, Die nimmermeer vernoeght, nae groote ■chatten wenschen. VOMOCL 1, 688. — Aanm. Uitdrakkingen als bodemlooze tAeorieen, bodemloo4 subjecUvume (zie bierover bkbts, Vertch. 3, 184), die men in de taal der jongere wetenscbap eene enkele maai aantreft, zgn recbtstreeks naar bet Nbd. gevolgd. Men bedoelt cr mede: alien vasten stenn of grondslag missende, in de lucbt bangende of ongergmd; docb de beteekenis van bodem, waar- aan dit ontleend zou moeten z\jn, is in H Neder- landscb reeds lang verouderd (zie Bodbm^ 5). Afl. Bodemloosheid. BODEMBAD , znw. onz., mV. -eren. Uit Bodem , in de bet. 1, d), en Bad. In de oude staande nur- werken: bet tweiede rad, dat zicb bet naast bg den bodem bevindt. In de latere nnrwerken ondersobeidt men bet ffroot bodemrady ook centrum' ^ middel- of minuutrad genaamd, en bet daarop volgende klein bodemrad of tuuchenrad. OelQck een uorwerckwight het sneckradt ommediiffk, Hot sneck- het bodcmradt; het bodemradt, gesttjft In xQne sneller vaert, het kroonrsdt komt beroeren emz, VONOKL 10, 85. BODEMSTUE, znw. vr., mv. -ken. Vii Bodem, in de bet. I), en Stuk. 1) Aan vaatwerk. — a) Een der stnkken, waamit een bodem wordt samengesteld. || Een bodem bestaat gewoonlgk uit drie bodemstukken : de twee maan- stukken en bet middelstuk; bodems voor grootere vaten bebben bovendien twee koonstukken. b) De gebeele bodem, bescboawd als deel van bet vat. II De {brouw)VeU\% moeten worden samen- gesteld uit een bodemstuk , ... uit 6 of 8 brand- stukken, ... en uit 6 of 8 verboogstukken, Handw. 16, 15. De . . . over de plaats van bet bodemstnk uitstekende deelen der duigen . . . ( worden ) . . . met de kimscbaaf . . . afgewerkt , kutpbb, Technol. 1 , 842. 2) Aan een stoomcylinder. Plat deksel, ingezonken iu den opstaanden rand, met welks onderkant bet door scbroefbouten met moeren, op geTgke wqze als bet bovendeksel, verbondcn is. 8) In bet mv. De zware balken waarop bet ge- raamte van een stoomwerktuig gesteld wordt; ook fundatiebalken gebeeten (v. lennep, Zeemans-Wdb.). 4) Zool van een rolpaard of scbeepsaflPuit (v. len- nep, Zeemant'Wdb.). 5) Aan siukken gescbut, bepaaldelgk voorlaad- vunrmonden ( verg. Bodem , 1 , ^). a) Aan kanonnen, houwitsers en mortieren. Het acbterste der drie boofddeelen (mondstnk, tappen- stuk , bodemstuk), dat gedeelte van den vuurmond , bet- welk begrepen is tusscben den sieraadsband acbter de tappen en den boogsten sieraadsband of de grootste raetaaldikte, waar zicb de bodem der ziel bevindt. || Aan bet bodemstuk (beeft men)de druif, met druif- bals en kulasversterking, landolt 1 , 287. b) Aan eene carronnade. Het acbterste gedeelte, begrepen tusscben den band vddr den tappenklos of middelband en den stootbodem. BODEN" — ook BADEN gespeld — , bedr. zw. WW. Onr. boda, ags. bodian, eng. to bode, ofri. bodia, mbd. boten, mnl. boden. Van Bieden in de yerouderde bet.: doen weten, aanzeggen. Yanonds in Gelderland gebruikelj^ voor: oproepen. Tbans nog: de tchuttera boden y de mannen op den dyk boden (nijhofp, Oedenho. 1, 218, noot)\ %>»,bod, boodscbap doen {Taal- en Lelterb. 5, 69). Inzonder- beid voorbeen als recbtsterm: dagvaarden. I| De Scbolten zgn verpliobt, de Nabuiren, die den Heere dienst to doen scbnldicb zqn, van Hnys tot Huys, van Nabuyr tot Nabuyr, tot des Heeren dienst te baden, Lantr. v. Felutoen, XXXVIII. Niemant sal den anderen laaten Boden, ten zy by bem drie vol- komen dagen te voren by Gerigtelycke Insinoatie beeft doen afvorderen bet geene, waar over by bem salkomen aan te spreecken, Willek. v. Hardeno. 40. AH. Boding (zie aid.). BODEITBHOOD — veelal samengetrokken tot BOdNBBOOD, Bo6mBROOD; Zclden BODEBROOD — , ZUW. onz. ; zonder mv. Mbd. nbd. bolenbrot, mnd. mnl. boden- brooi. Uit Bode, in de "bet. 1), en Brood. Oor- spronkelgk drie sneden brood, aan een bode bg zjne aankomst gegeven (zie L. Wib. 2, 274); docb later altgd in de bgzondere, gewjzigde opvatting: gift, fooi (in geld), waarop de eerste brenger eener goede tiding aanspraak bad, en die bj b^j zjjne komst dan ook vonierde met den uitroep: bodnbrood! (zie b. V. HOOFT, Oed. 2, 837; wbsteebaen, Ged. 2, 547; V. B08, Don Quickot, 2, 386). Tbans verou- derd. II Boden-brood, boden-loon. Euange- lium, KiL. — Aengaende Tigranes, de eerste die bem onderstont de tgdingbe te brengben van Ln- culli ooemste, die verblgde bem niet over zgn boden-broot, want by dede bem bet booft af slaen, V. z. V. NiEUYELT, Plui. 223 a. Mgnen dienaer . .. blgft my al wat te lang uyt naer mgne sin. Moge- Igk sal 't dronke bloeyken syn boden-broot ergens sitten vcrdrincken, v. paffenrode 162. Wei daer beb ick goede tgdingen of, antwoordde de pagie, die wel een goedt boyenbroodt venlient, v. bos, Don QuicAot, 2, 296. 'k magh . . . hem dees boodscliap brengen gtten. Op dat Ick voor qua ty'ngh quaed boom-brood magh ontfiaen. WESTeaBAcif, Ged. 2, 195. Oewis die boo een maeget vindt, Die heeft syn dach-huer wel rerdient, En *t bodebroot by al de vrinden. POiRTCR^, Theod. 164 {Elifzer en Rebecca). Die tiding is van bidden aard En *t bodenbrood wel dubbel waard! v. LENNEP, PoH. 3, 197. — Aaaoi. In Sobeveningen verdient degene, die een reeder 't eerst komt aanzeggen, dat er eene .scbuit" of »bom" van bem in 't zicbt is, eene fooi, bombrood gebeeten. Het is niet onwaarscb^'n- Iflk dat bierin bet oude bodenbrood scbuilt; de ver- korting van d tot o, v66r de m tocb niet onge- woon, werd bier in de band gewerkt door de b\j- gedacbte aan bom, viscbscbuit. BODENGEIiD — in de bet. 1) ook bode- OELD — , znw. onz., mv. (in de bet. 1) -en. Uit Bode en Geld. 1) Bode in de bet. 2). Hetzelfde als Bodenloon, 2 ). II Dit is nu alreede u seste vragbe in ses dagen. Mgn antwoorde sie ic a Hbodegelt waerdicb z\jn, cooRNHSBT 8, 1013 {in^en brief). 2) Bode in de bet. 4). Bq verkorting Yoordiensi- bodengeld, voorbeen o. a. in Zeeland eene belasting naar bet aantal dienstboden, elders heerengeld ge- noemd (zie Or. Placaatb. 4, biz. 1080, 1086, 1100, 1142; 5, 1288). II Waarvoor bebben wg zo veel boojen-geld aan den Staat betaald, indien onzeKeetje zig daar mede bad moeten bemoejen (t. w.gelve had moeten naaien en verstellen)? Wildaeh. 4, 34. BODE17KAMEB, znw. vr. mv. -t. Vii Bode en Kamer. 1) Bode in de bet. 8). Vertrek voor de boden in een gebonw van openbaren dienst (zie waoen., Amst. 3, 500 3; T. miekis, Beackr. v. Leyd.97Sa). \\ Digitized by Google 49 BODENEAMER. BODIN. 50 Dat de Bodena zallen gelionden z^n ... {dagel^ks op xekere ttren) sig in 't Stadthuys in de Bodens- kiuner te laten vinden, Handv. v. Amsi. 687^ (»•. 1728). 2) Bode in de bet 4). Vertrek voor de hnisbe- dienden; gewoonl^jk: slaapkamer voor de vroawelgke dienstboiden. Veelal in verkleinvonn. BODENIiOON — BODiLooN — , row. onz., het mv. niet gebrnikeljk. Uit Bode en Loon. 1) Bode in de bet. 1). Hctzelfde als bet meer gebrnikel^ke Bodenbrood. || Hoewel b? meynde dat ick bem (als een die goede boodtsohap bracbte) bodenloon sonde geven, 2 iS^fit. 4, 10. Niemand IB graag om die (t. w. slechle tjjdinff) eerst te boodscbappen , om dat by daar van geen dank en bodenloon te waobten beeft, tuinman^ Spreeho. 1, 162. 2) Bode in de bet. 2 en 8). Het vastgestelde loon voor bet overbrengen van ecn brief enz. (briefport) of bet doen eener dagvaarding. B\j plantijn vertaald met legaiivum. || Laet de Brief H bode-loons waerde met sicb brengben, coornhkrt 8, 102 a. Bode-loon op Zeelant verboogt op 4 stuyvers, Handv. v. Amei. 1075 a {KanU.). Bodens . . . om Airesten ofte andere Exploicten van noodsaakeljkbeyt te doen, voor dnb- beld Bodcn-Loon, 688 « (a^. 1726). 3) Bode in de bet. 4). Jaarlgkscb loon of buur eener vronweljke dienstbode. Zie stallasrt. BODSS — B0DE8SB — , znw. VT., mv. 'ten. Van Bode » in de bet. 1 ) , met -es. Vronwel jjke bode. Sleebts enkele malen in poezie voorkomende (zie Bods, GesL). de schoone klanken, Die xe (<l« Deuffd) ala bodes der Oodheid spreekt. T. D. BBOEK, Ged. 218. BODIN — BODINNB — , znw. vr., mv. -nen. Yan Bode met -in. Reeds bg mcllsma. 1) Bode in de bet. 1). Vronwelyke bode. Voor- been bg dicbters in allegoriscbe toepassing niet onge- bmikelgk; tbans nagenoeg veronderd, en door bodes of bode vervangen (zie Bode. Gesl.). || De Faem, een vliegende bodin , snort voort . . . om dit te bootseb^pen, vondsl 5, 831. Iris de bodin, quBs- TOBBS, Lauwerstr. 23. ^ — Met eene bepaling, den persoon aanwgzende, die de bode op kondscbap beeft nitgezonden. Yerbolgen Juno, fy koet echter op uw* throon Hiet laof onkundig zdn Tan 't noodlot T«n Latoon. Uw vaardige Bodln kwam h|fgeiide aan^evlo^n. BILD. 8, 15. — Met eene bepaling ter aanwjjzing van den persoon of de zaak, welker komst aangekondigd , of welker bestaan verkondigd wordt; verg. Bode, 1, a en c). II De scbaamte . . ., welk 'er de bodinne van is (WW de eerbaarAeid), gelgk de morgenstond van de zon, DE brunb, WeM. 1, 186. De blonde Dage- raat, bodinne van den dag, v. broekhuizen 11. De bistorie ... is de getnige der tgden , de bodin der aelontbeit, J. de habb, Ged. enz. 578. Zg kwam . .. als eene bodinne van vriendscbap en vrede, met woorden van zacbte goedwilligbeid op de lippen en met een bart vol oprecbte goede tronw , bosb.-touss. 3, 815^. De waarheid is voor haar onthuld; zfj is bodinne Tan d'onbekenden Ood; baar oog heeft Hem f^zien. scHncMCL, Dram. P. 1, 195. 2) Bode in de bet. 2). Eene vrouw wicr berocp bet is boodscbappen te doen en pakjes te bezorgen van de eene plaats naar de andere. || De bodin van Rozendaal op Ambem. — Ik kreeg . . . eenige dagen daama, met onze bodin, een palne enz., vosmabb, letlerarb. 1, 69. — Te Maastricbt z^ men van eene kraamvrouw : zif heeft een hind besteld b^ de bodin van Luik (harebb. 2, Lxvii^); verg. de tckuitvande VoUwyk (te Amsterdam, zie hooft, Qed. 2, 380) en derg. 8aBMB8t« In de bet. 1). Veelal in den vorm bodinne. Dagbodin, de opgaande zon {„dt dapbodinne , Aleer zy 't Vlammend boofd aan 'sbemels pnrpren tinne Verbeft, en 't neevlig West met zaobtenlonk begroet enz.'\ bild. 7, 158); feettbodin (,De fak- kel , . . . Bmiloftssticbteresse , en liefdee feesibodin*\ BILD. 13, 17); hofbodin (,d' Avondstar, de scboonc Hofbodin, Die op de wenken past der moeder van de min", J. v. bbaam, by hutdecoper, Pr. 3, 305); lentebodin, de zwaluw (bild. 10, 190; de titel Inidt: .Ben zwaluw. Brief bode"); nachtbodin, de ondergaande zon (,I)e blonde Nackibodin, aan H dalen, Verspreidt alieeds beur laatste stralen", bild. 10, 276); poatbodin (.Gewiekte zucbtl o tedrejMv/- bodin Van *t barte", scbim, Bybelp. 21); r^ktbodin (,De Driften toeven daar {in H harl) op *t wenken van bare {der Poezy) oogen, ... Als B^ktbodinnen, als Trauwanten van baar' stoel", bild. 7,9); voor- bodin («de Faem, een voorbodin van waerbeit", VONDEL 11, 783). BODING- — BADUNOE — , znw. vr., mv. -en. Van Boden met -ing. Dagvaarding. Voorbeen in Gelder- land gebruikelgk. Zie noordewier, Regtsoudh. 893. || Baideing, lading. Citacio, vocacio, Tenth. — So veem bem die Peynder voorboofts niet aentreffen konde, sal de badung, indien by binnen Landts is, aen syne bebaysingb ofte woonplaets gescbieden, Lantr. v. Veluwen , IX , 2. Die om Kondscbap der Waarbeit te geven gebodet is, sal op de eerste Bodinge moeten erscbynen en getuygenis gcven, WilUk. v. Uarderw. 43. BOB — BOEH — , tosscbenwerpsel. I) Als uitroep ter uiting van versobillende seba- keeringen van gevoel. Verg. mnl. boe! acb! ocb beer! 1) XJiting van minacbtenden trots, veelal boeh! (ook wel: poeh!) gescbreven en met kracbt, kort afgebroken nitgebracht. || Boe! welk ordentelgk en bescbaafd menscb staat te negen ure op? K. Zev. 1, 111. Boeb, welk gezelscbapl Tnsscben die onbe- scbofte rekels? Ik blgf nog liever te buis, consc. 1, 357*. 2) Ook als niting van andere gewaarwordingen , zooals van walging, angst, scbrik, konde (in bet laatste geval nagenoeg gelgkstaande met brr!). || De knecbt . . . (zeide), onder bet trekken van zon- derlinge gezicbten, ganscb gebeimzinnig . . .: .Boeb! Simon! jongen, daar is jenever in bet bier!" consc. 2, 277 tf. Boeb, wat is bet koud! 2, 377*. 3) In de Saksiscbe gewesten van Noord-Nederland in versobillende verbindingon als niting van ver- wondering of van verzekering, nagenoeg gelgkstaande met wel\ zoo b. v. boe joal wel ja! boe zekerl wel zeker ( Volkttaaly 1, 116 a), boe toiste! wel zeker! boe zie! wel nu kom aan! zie eens aan! Evenzoo westf. bit, bu (wobste). n) Als klanknabootsing , b. v. in de kindertaal, voor bet geloei van koeien. Ook als uitroep om scbrik aan te jagen; verg. westf. bilh! Vandaar in de volgende plaatsen te zamen met ba (verg. Ill) scbertsend geoezigd om bet norscb gegrom van een knorrepot, of wel, als bnw., diens aard aan te duiden. Zie ook de Samenst. || Was zy maar zo zagt- aartig, zo week niet! kon zy, als by boe zegt, ba antwoorden, Leev. 1,8. Aan tafel was by zo narrig, zo boe, ba, dat zy enz., 1, 367. m) Als bloote klank, zonder bet denkbeeld van een daardoor genit gevoel; altgd in verbinding met ba. Boe — *a (in bet rgm ook ba — boe) dienendan Digitized by Google 51 BOE. t BOEDE. 52 ter aanduiding Tan de geriDgste, minBt gearticoleerde spi'aakklanken , door een menscb voortgebracht. In bet Mnl. worden in dezelfde zegswjjzen verscbillende verbindingen van ba^ du, bo, doe en 6au gebraikt, in bet bedendaagscbe Westvlaamscb vooraamelyk {A)o nock bo (zie DS bo). Verg. Ba naast Bak! eng. buf-ba^ en verder lat. mu, gr. y^C enz. — Boe nock ba xeggen, geen geluid slaan, taal noch teeken geven, »niet kikken nocb mikken" (sde TUiNMAN 1, 288). II Ik doe ook wat ik doe, . .. by {myn man) aeyt nocb ba nocb boe Als H my niet komt te pas, noozbman, Kl. r. Krijn Onver- standi, 4. A. wat veydse op 't lett, doe i^hy ha«r liedt (d. i. verliei)? N. Sy seyd gans boe noch ba, in 't aldorminBte niet. BBEDCRO 1 , 64. — Soms met andere ww. of in bevestigende zin- nen. || Getand squ ... betgeen een bootsgeael son' seggen: boe en baa weerom durven seggen, wiN- scHOOTBN, Seeman, 308. Hg spreekt boe nocb ba, HARRKB. 1, 24tf. Plat als een molonsteen li^ Bram, En antwoordt boe noch ba. STARING 3, 84. — Zonder boe of ba (Je seggen), meest bij eene vreemde, onverwachte bandelw^ze: zonder een enkel woord ter verklaring te zeggen. || Joan (is) wegge- reisd . . ., zonder boe noch ba te zeggen, v. lennkp, Rom. 2, 281. Daar kwam h)|I Zonder ba of boe; Gelaarsd, tot aan de hetipen toe. trrARiRO 1, 121 {De Iloofdige Boer). — Bij *t minste ba of boe, bij den minsten kik. Dees steen, heer, sendt de flelt u toe En laat u daarbfj weten, Dat h|f, b0 't minste ba of boe. U dood had neergesmeten. ootvERNEUR, G. en B. 157. — By nitbreiding ook Van boe noch ba weten, betzg: niets weten, geene a Toor eene b kennen, diep onkundig zgn, betzg: van iets niet af weten, „zoo onscbnldig er aan zgn als een pasgeboren kind" (verg. lat. infant). Reeds in bet Mnl. De Jongman weet Tan boe noch ba, En meent haar in de goede trouw Te maken tot z0n weduwrrouw. BILD. 10, 136. Sameast, Boeba, bet boven bg II) vermelde boe! ba! als znw. gebezigd; eigenlgk: iemand die anderen scbrik aanjaagt, een boeman, een bietebauw , een wcerwolf; in sommige gewesten, o. a. in Vlaan- deren en in Groningen gebruikelgk voor: iemand die kortaf brommend en grommend antwoordt, een norscbe, grimmige of opvli^ende vent, een bulle- bak (,Het is een boeba van een kercl", harrbb. 8, Lxxxiii d; zie verder schxtbrm., Bijv.-, Navor- scher, 23, 155; molbma; doornk.-koolm.). Zie ook BOBMAN. t BOEDE, oudere, oorspronkelgke vorm van een vronwelgk znw., dat vanonds alom bekend, in de nienwere, Nederlandsobe scbrgftaal slecbts bg nitzondering voorkomt, docb in allerlei jongere, naar gelang van den tongval verscbillende vormen door de meeste gouwspraken bewaard is: in Limbnrg bbj (jongbnbbl), in Brabant en Vlaanderen boeie (kil., db bo; docb zie ook hobufft, Bred. T. op Boef}, in Noord-Holland boed {boet; verg. load voor nnl. lade, la en derg.) {Taalk. Mag. 3, 511; bou- man), in Drente boe {Arch. v. Ned. taalk. 1, 251), in Friesland bode, bodde (halbbrtsma). Meng. dtf/A^, neng. booth, mud. bode, nnd. bode, bood, boo'e. oostfr. bde, bd, mnl. boede {bode), boeie {bote), vo\k^ buode, nbd. bude, deenscb zw. bod, alle met ogerm. S; daamaast met anderen klinker onr. bud. De Slaviscbe en Baltiscbe talen, waarin bet woord ook voorkomt (bobeemscb bouda, poolscb buda, russ. budka, lit. lett. buda) bebben bet ontleend aan bet Germaanscb; zie kluob, Etym. Wtb.^. De beteekenis is vanonds geweest: klein, gering gebouwtje, dienende tot bergplaats, of ook tot woning voor dieren of menscben. || Boide, hatte,8cbop, leave. Tenth. Boeye (boede, bode. Sax. Sicamb.). Tugurium, domuncula, casa, casula, KiL. — Voorbeen ook in toepassing op de pakbuizen, loodsen of kramen , waarin kooplieden tgdelgk bunne waren opsloegen of te koop boden {^Promptuarium mercium, horreum, cellarium**, kfl.); verg. nbd. bude. In Zuid-Nederland nog in de vorige eeuw ge- bruikelgk (zie stallabrt), in Noord-N^erland den- kelijk sedert lang alleen als bistoriscbe term. || Dat de Meesters {van *t Bergenvaardersgilde) ieder een Boede of Kan toor badden te Bergen, alwaar zy bunnen Koopbandel dreeven , wagen., Amet. 1 , 249 b. — Tbans alleen nog in toepassing op eene kleine schnur of loods, meestal van planken, dienende tot bergplaats van bout, kolen, stroo, gereedscbap enz., soms ook van varkens, scbapen en ander klein of jong vee; in Drente bepaaldelgk eene but of een stal in bet veld tot tgdelgk verblgf der koebeesten. || Berg dat tuingereedscbap in bet boetje. — Hct varken is in de boet, bouman. Een buis met boei en stalling, de bo. — „Onze zeug beit ebigd", zei bet meisje op eens uit zicbzelve. . . . ,Ze (^ biggen) zgn in de boet", zei de kleine jongen.. . . .Veertien**, BIBTS, C. 0. 81. Dan (als de eenden gten gevaar duchten) Icomt yoortbraecken [snel die sorgeltJoke lager Die wech-gescholen vos, die heymelQcke vaeger; En maent haer voor de kost, voor hnysing neemt de boet , En met een roey of rffs stoort haer in *t minnen soet. RIJCKELSMA, Wilde Eenden-jacht , 22. Saneast* Boeheer (d. i. boedeherde), border van bet vee in de boe(de) ; ook beestenheer genaamd (Drente). — Als tweede lid. Schapen-, varkentboed (zie HALBBRTSMA, Lcx. Fris.) ', goutbocte , zoutkeet (DE BO). BOEDEEL — ook samengetrokken (in de bet. 3 — 6 altgd) tot boAl — , znw. m., mv. -s; verkl. boeltje, mv. -s. Mnd. bodel, nnd. bodel, budel, buddel, bul, boot, oostfri. blidel {bSdel), ofri. bodel, nfri. boel', daamevens osaks. bodal m., ags. bold, botl onz., ofri. bold onz., onr. bSl, woning, verblgf- plaats. De vroegere meening dat boedel eigenlgk de Saksiscb-Friescbe uitspaak zou z^n van bit-d^l (verg. boer, en ordel uit ordSl), beantwoordende aan mbd. b4-ieil (zie o. a. Charterb. v. Oeld. 1, 165 en 234, maar ook 1, 232), betzelfde als mnl. bettehoofi, wordt genoegzaam weersproken door de 0 in bet Oudsaksiscb en Oudfriescb, en door de veel mimere beteekenis van bet Nederlandscbe woord. Anderen vinden verband tusscben boedel en boede; de oorspronkelgke beteekenis is dan geweest: buis en erf, onroerend goed. Zie verder o. a. v. richt- HOKFN , DOORNK.-KOOLM., FRANCK. Aanm. De vormen boedel en boel werden voor- been, zooals uit bet volgende blgkt, niet zoo scberp onderscbeiden als tbans : ook in de bet. 1 en 2) werd boSl zelfis in of&cieele stukken gebezigd. Docb nadat met de jongere beteekenissen 3 — 6) tal- rgke zegsw^'zen van onbepaalde beteekenis waren ontstaan, waarin de gemeenzame omgangstaal bet woord, natunrlgk altgd in den korten, samenge- trokken vorm boel, bezigde, verloor deze laatste de gescbiktbeid om tevens bet oorspronkelgke be- Digitized by Google 53 BOEDEL. BOEDEL. 54 grip, anders dan in scherts, uit ie drukken. In de Neder- landache wetboeken en de jongere recbtstaal wordi dan ook alleen de voUe Torm boedel gebruikt. Tbans worden in de algemeene NoordnederlandBche spreek- taal de twee vormen z66 schoq) ondersoheiden » dat men rich ran hunne oonpronkel^ke eenheid niet of nanweljks meer bewnst is: in de bet. 1 en 2) geldt alleen boedel; de Yorm boel (^//;>),indezoopTattin* gen geberigd , maakt tbans Yeeleer den indruk van eene uitbreiding of eene b jzondere toepaasing derbet. 3 — 5) ; bet is voor ons gevoel een geheel ander woord dan boeelei (Terg. b. V. de beneden, b\j 1,6) aangebaalde plaats uit T. LKNNBP, Rom. 8, 75). In de bet. 8 — 6), die troQwens alle tot den loesen, alledaagscben stgl beperkt blyven, kent de algemeene Noordnederland- sche gpreektaal alleen boel; de vorm boedel is bier volstrekt ongebmikeljk. Een stellig vergr^jp tegen ons taalgebmik is bet das, wanneer dautzbnbbrg {Verspr. en Nag. Oed. 800) schrgft: Wa Sohoon noch Ooed mH hier gedQen,... Dan voMg de dronunel zingen en Tr0en — Ik bl^f den boedel gram en ware. Dit geldt ecbter niet voor die tongvallen waar de d tnsscben Tocalen standhondt . de Groningsobe Tolks- taal kent ook in de bet. 8 — 6) alleen boudel{iAOj;wMk 64 a, 607 tf). In overeenstemming met bet voorgaande is bet YT^ algemeene gebmik om boSl, met samentrek- kingsteeken, alleen in die gevallen te scbrgven, waar duideljk bet samengetrokken boedel, in de bet. 2 of 1), bedoeld wordt, anders (in de bet. 3—6) boel. 