Corporate financial management
Het getal van rivieren wordt op 43 begroot en daarvan is de Tjiomal de Toomaamste, hoe- zeer zij slechts tot op SO uren van hare mon- ding bevaarbaar is. Na haar, beginnende van het Westen, komen in aanmerking de Losari of Sangaron, Keboeioetan, Pamali, Gangsa, Tagal, Maribaja, Pamalang en Ramboet, Be Tagal-rivier is eigenlijk slechts een tak van de Maribaja, en heeft eene breedte van niet meer dan 40 ^ 60 Aijnlandsche voeten, die zelfs nabij de hoofdplaats afneemt, door het kanaal Pagongan, hetwelk van haar zijn water ontvangt, en ter besproeijing der omliggende rijstvelden dient. De residentie Tagal bevat 3 regentschappen met 16 distrikten, te weten: a. het regentschap Tagal, met 6 distrikten, genaamd: Tagal, Krangdon, Maribaja, Doekoe Wringin, Pangka en Gantoengan; b. het regentsohap Pamalang, met 6 dis- trikten, namelijk: Pamalang, Tjiomal Lor, Tjiomal Kidool, Mandi Badja en Bongas; en e, het regentschap Brebes, met 5 distrikten, Brebes, Losari, Boemi Ajoe, Lebaksioe en Salem. VolgenB den Be§m$iff9-Almmuik voor Meh hndsek Indie van 1866 telde men In de go* heele reeidentie 993 dessa's ^). Terwijl het regentschap Tagal onder de o&- roiddellqke leiding van den Resident-staat, aja de regentschappen Pamalang en Brebes gestdd onder het gezag van Adsistent-Residentes. Blijkens den Almanak van Nedarkmdtek IM van 1863 stond het regentaeliap Pamalang in dat jaar onder eenen Admatent-Biendent, dock is van hem geene spraak in den Abumsk an 1862. De verheffing van dat regentaebap lot eene adsistent-reeidentie was evouwel reedi *) Gelijk men in vele Inditche opgawa ttnitop faotire opgaven of slechte opteUiag, zoo ook hier. Op bl. 202 Tin den aangnhanldea Abnaank, WBir het totaal der dessa's op 992 in getal wwdt op- gegeven, blykt, dat men had: in het regentsohap Tagal: in de distrikten: Tagal SldessaV Krangdon ....;. 82 » Maribaja 68. Doekoe Wringin .... 70 «• Pangka 64 » Gantoengan. ..... 46 ,, Sll dein'i in het regentsdiap Pamalang: in de distrikten: Pamalang 76 dessa's Tjiomal Lor 60 , l^iomal Kidool .... 5$ « Mandi Radja . . • • . 57 ^ Bongas 40. 282 , in het regentschap Brebes: in de distrikten: Brebes 121 delta's Losari .••••,. 106 , Boemi Ajoe • • . . • 67 i, Salem ... 78. " ^^^ ' te zamen. . . 1,006 desia'i ■' ■ " -= das 14 dessa's meer. — In den Mwumak van 166$, waarin mede het getal van 092 dessa's als het (o- taal wordt opgegeven, komt het o^fer goed uitbjj optelliog van het getal dessa's in de versdiiUeode 16 distrikten. Is die opgave de ware^ dan heeft men in de distrikten: Maribaja ... 67 dessa's, dns 1 dessa mindef Pamalang ... 74 . » 2 , , Brebes .... 119 . • 2 , , Losari .... 96 , » 0. te lamen. . . 14 dessa's miztder. TA. 8S9 b^^ld bij beshiit Tan den GoQTernenr Gene- i«al dato 10 November ISftl N^ 47 {SUuid- blad N*. 111^), terwijl bij de ordonnantie Tan den Gouvernenr-Generaal dato 1^6 Januarij 1866 {StwUiblad N**. 5) het re^entsohap firebes on- der het bettunr yan eenen AdsiBtent-Besident is geateld. Tagal beboort tot het regtsgebied Tan den Raad van Justitie te Bamarang en ran den ommegaanden regter in de tweede afdeeling, die njne aittingen hondt in de hoofdplaataen der drie regentechappeD. Yoor de r^spleging onder de inlanders h(«ft men bij de landraden een Hoofd- Djaksa en Adjnnkt-Hoofd'I{;aiw, mitsgaders een B.wMrPangkoeloB in het regen1»cbap Tagal^ en eenen JOjaJtsa en Fanffhoehe in ieder der twee andere regentschappen. Voor de b^langen Tau het onderw^ is hier eene sub-kommissie van onderwijs .en eene GonTernements lagere sohool, tervijl de eeredienst bij de Heryormde gemeente wordt waargenomen door eenen Predikant, die ook ▼oor de residentie Pekalongan dienst doet. Met opzigt tot de heffing der inkomende en nitgaande regten beboort Tagal tot de tweede afdeeMng op Java en is die heffing opgedragen aan eenen Kommies-Ontvanger ter hoofdplaats, die terens Havenmeester en met de strand- Tonderij belast is, gelijk ook de Begenten in hnnne respeotive regentschappen en de Dis- triktshoofden der aan see gelegen distrikten. Yoor de nitvoering van en het toesigt over de pnblieke werken is er een eerst aanwezend Ingenienr en ressorteert Tagal onder de tweede waterstaatsafdeeling op Java. Be saken der Samarangsche Wees- en Boe- delkamer, tot wier werkkring IVigal beboort, njn hier aan een paar Agenten opgedragen. Eindelijk ook beboort Tagal tot de tweede groote militaire afdeeling op Java. In ziji^ bestnor van het gewest wordt de Resident bijgestaan door eenen Secretaris, die tevens Vendomeester is, door de twee Adsis- tent-Residenten van Pamalang en Brebes, ieder Vendnmeester in xyne afdeeUng, en door een drietal Gontroleurs bij de landelijke inkomsten en kultures. Het notariaat wordt, daar er geen afzon- derlijk benoemd Notaris hier gevestigd is, yoor zoo yer wij hebben knnnen nagaan, door den Secretaris der residentie en ipermoedelijk door de beide Adsistent-Besidenten, ieder in zijne afdeeling,. waargenomen. Ter hoofdplaats Tagal heeft men een Poet- Kommies en te Pamalang een Hulp-Kommies. Ook heeft men een Pakhuismeester yoor de bewaring iqm 's laads^ goederen en prodnkten. Voor den yerkoop van sout heeft men te Tagal eenen Enropeachen Pakhuismeester, ter* wijl de soutverkooppakhnizen te Boemi Ajoe, Bandoe Dongkal, Oeloe Djami, Tandjong Ke- moerang en Plawangan onder het beheer sqn yan inlandsohe Pakhnismeesters. Terwijl de Javaansche beyolking onder het onmiddellijk bestuur staat barer Begenten, Dis- trikts- en yerdere mindere Hoofden, is het gesag oyer de Chiuesche beyolkmg in deze residentie in handen van eenen Kapitein der Cbinesen, die drie Lnitenants onder zich heeffii waarvan een te Tagal en de twe&anderen rea- peetivelijk te Pamalang en te Brebes geplaatst zgn, — en heeft men ook een Hoofd over de Maleijers en een over de Boeginezen. Wij willen nn, gelijk wij dit gedaan hebben ten aanzien der andere gewesten op Java, den toestand der inlandsche bevolking trachten na te gaan, zoo als die is op te maken nit de dooi^ de regering medegedeelde statistieke opgayen. De sterkte der totale beyolking heeft bo- dragen: in 1859 onder nltimo December 427,779 ztelen , 1860 , , , 464,946 # ^ 1861 , , , 469,945 , , 1869 , , , 499,593 , , 1863 , , # 610,088 , zoodat er in yier jaren tqds eene yermeerde- ring is geweest van 82,309 zlelen of nagenocg 1974 7o <>P ^^^ ^V^^ onder ultimo Deo. 1859. Onder die totalen bedroeg het getal a. Europeanen: in 1859 ..... 360 , 1860 364 # 1861 370 , 1862 408 # 1863 448 h, Chinezen: in 1859 , 1860 , 1861 , 1862 , 1863 e. Arabieren: in 1859 , 1860 , 1861 , 1862 , 1863 3,149 3,240 3,431 3,618 3,803 67 89 115 146 145 no TA. . 1^ Aiidere vjmmdft Ooiterlingon: in 1859 , 1,591 ; , 1860 ...... 1,629 , 1861 1,688 , 1862 1,764 , 1868 1,790 ■i- — — • ■ der halve was het cijfer der e. iDlandsche of Javaansche berolking: in 1859 422,612 zielen , I860 448,924 , s 1861 464,341 , ; 1862 486,666 , r X863 ..... 503,902 m te zamen in 5 jareu. . 2,326,445 zielen :• '■■■ ■ — *:— ^ hctgeen eene vermeerdering aanwijst van 81,290 zielen of weder van nageno^ 197^ ®/o op het cijfer van 1859. Daaruit Tolgt, dat de ver- meerdering der andere kategorien onder de Tagabche bevolking gelijken tied heeft geKon- den met die der inlandsche bevolking. Dit geldi. sleobtft Topr soo ver men de ber^keaing maakt orer de gezamenlijke vier bedoelde ka- tegorien, daar voor iedere derzelve de toene- miog zeer verachillend is geweest en bedr^gen heeft: a» voor de Eurapeanen ^8 zielen of ruim ^ voor de Cbinezen 654 zielen of nagenoeg 17V« Vo. e. voor de Arabieren 78 zielen of ruim 116V6 Vo. en d. ViQor de andere yreemde Oosterlingen 199 zielen of nog geen ll'/a Vo- » * • • Het getal landbouwelide hnisgezinnen onder de inlandsche bevolking heeft bedragen: in 1859 .... 42,665 huisgezinne^ ^ 1860 .... 46,065 ^ „ 186i . . •. . -48,888 ^ „ 1862 . . •. -. •6&,629 , , 1863 . ... • 48,130 ^ te zamen. . .. 241,377 huiagezinnen Aangezien de toeneming van het zielental der bevolking tot zekere hoogte ook wordt toege- bchreven aan meer juiste opgaven, in verband tot de opnamen, welke in deze residentie heb- ben pltAts gehad, is het mogelijk dat w^ daarin eene verklaring hebben te Meken voor de ver- meerdering» die de elffeni van da laadiM>iiw«BdA bevolking tot en met het jaar 1862aaoir^iieai maar reeds in het rageringtveralag van 1860 werd b^ den bevolkingataat over dat jaar ge- wezen op de bedoelde opnamen en op de daar- door verkregeu meer juiate opgaven, -— soodat men des noods berusten kan in het ogfer der landbouwende huiagezinnen vbor 1861 en aeUs in dat van 1862, hoezeer eene enonne ver- meerdering aanw^jzende ^); -— maar waamitt viaagt men welligt^ moet dan de aoo aaaiien- lyke vermindering in 1863, vaardoor het cijier van dat jaar» in weSrwil der steeds toenemeade sterkte der bevolking^ daalt tot beneden het cijfer zelfs van 1861^ wel worden verkkaid? — Zoo eene in 1862 op sommige plaatsen, maar vooral in het regeutsobap Pamalang, plaatagchad hebbendemislukking van het rijatgewas^ waarfaij noj^ kvram dat door de sterke droogte ook de oogst van tweede gewassen niet gunstig waa nitgevallen % geene aankiding heeft gegev«B tot aanzienlijke Tolk&verhuising of liever tot pogingen bij de landbouwende bevolking, on zieh in 1863 andere middelen van beataao dan in den Undbovw te sien te rerschaffen, mo^ ten wij een antwoord op die viaag gehed schuldig blijven. . 01 onder de gegeven oij£eia tooc het getal landbouwende ' huisgednnen alleeii begcepen zijn de hnisgezinnen met veldeo, dan vel of daaronder ook gerekend z^n die, weU(% hoe- zeer aich wel met landbouw be^ hoodende, echter niet in het beait van veldeu eyn^ is nit de regeringaverslagen niet met aekedieid te zeggeu; maar, wat hiervan ook lij en aanno- mende dat een landbouwend huiageain geodd* deld uit vijf zielen beataati aoo aou, in Tcr- band daarmede^ de sterkte der landbaaveada bevolking hebben bediagen; *) Die enorme vermeerdering in 1883 is mi»* schien ook voor een gedeelte te zoeken in de om- standigheid, dat de helft van bet aan den Bcgent ran Brebes behoorend partikaKer land Ketangoeng- an door het Qoavernement is overgenomen, soo- dat de landbouwende bevolking^ welke Boh daarop bevond en vroeger, gelgk altgd« is begrcpca ga- weeat onder de bevolking der partikuUere Undea, met 1862 is gebragt in de steikte der laadboa- boawende bevolking op de Gouvernements landeo. Zie hetgeen omtrent die overname in het regerings- verslag van 1861 gezegd wordt op bl. 7 in voce Tagal. *) Zie met betrtkking tot die beide bJ2aoiider< hadea hat xegeringeversleg v^n 1862, bU 8 ia voce Xagal, Hik, Sit in 1859 .. , 1860 .. 9 1861 .. -r 1802 .. <r 1863 .. • r- \ 5 jiuren • te flfterkte de liking £oa iw . calcalatief w * a ef 213,326 riekn 230,825 r 244,440 , 278,145 , 240,650 , of te nsaa»n in inkodfldie bevo in 1859 .. , 1860 .. , 1861 .. , 1862 .. . 1863 .. . 1,206,885 zielen trniet landbouwendfi )eteB gesteld wordea op 209,287 asielen ^ 218,599 , , 219,901 , , 208,521 , , 263,252 , te zamen in 5 jaren. • • 1,1X9,560 zielen Hierboven hebben vij geaien, dat de sterkte der inlondBdie bevolking in ona vijQarig tijd- vak beefo bedragen 2,S26,445 zielen, — < ^es* halre nit de zo» even gegeven berekening zoa volgen, dat van de toiale sterkte der inland* sche bevolking ueg geea 52 ^/^ tot bet land- bottwend gedeeke er van behooirt, en das mim 4S ^/o toft bet niet-landbouivend gi9deelte« Deze berekening ia wel niet volkomen Jtni* ▼er« omdst irij' daarbi} de bevolking op de par* iikuiiere landen gebeel ev bttit^ gelaten beb- beuy maar daarvan zgn de eijfers, : frelke in de legeKingBveralagen worden gegeven^ te oa« bedmidend, .danr dat de opname er van in onae berekeningen, -r geateld al eena, dat wij dit bad- den knnnen doen, wat niet mogelijk was, om- dat van die bevolking op de partikuliere landen iiiets dan de sterkte er van wordt medege- deeid, •— eenig. versobil. v»n .beteekenis zou hebben gegevi&n omtr^ot. de yerbouding tos- scben de Landbouwende en niejt-landboawende bevolking ^). «) Het blijkt toch/ d«t de inUndve^he bevolking op de partikuliere landen in Tagal heeft bedragen : ia 1859 10,418 zielen 1860 10,803 , .... 4,589 .... 4,579 I 1861 . 1862 1863 ... te zamen. 4^579 34,918 zielen of oDgeveer IVg % van de totale inlandache bevol- king van Tagal. — De vermindering in 1861 staat IB verbend met do hSerboven reeds vennelde over- name door het Ooovemement van de helft van het ■an den Regent van Brebca toebehoorend parti* kolier land Ketangoeagan. Hoe dit ook nj, de door ous verkregen nit- komst omtrent die verhouding -is voor eene residentie als Tagal niet gunstig, en doet ons gelooven: * ... in de eersie plaats': 6f dat odder bet getal landbonwende hxdsgeeinnen skohts zijn opge- nomen die, welke in het bezit van velden zijn ; t» de tweede. plaaie: of dat die landbon- wende buisgezinnen met velden voor bare dgen kuitunr en voor de kultures ten be* koeve van het Gouvemement te v^.arbeid te verrigten heeft, om krachtige bulp van bviten te kunnen ontberen. Het onderzoek naar de rijstknltunr der bevolking en naar do Gonvernements knltnres, waartoe wij zullen overgaan, zal ons moeten doen zien, of en in hoe ver er eenige giond bestaat voor de tweede veronderstelling. De totale uitg^trektheid van de velden der Ittndbonwende bevolking beeft bedragen: in 1859 84,493 bouws , 1860 ..... 86,948 * -r M 1861 ..'... 89,084 ^ M 1862 . . . ; . 94,270 , t 1863 96,192 ^ te zamei^« . . 450,987 bonws zoodat, op bet e^fer van 1859, er eene ver- meerdering is geweest van 11,699 bonws of nagenoeg 13^^/^ %. Yolgens de regerings* veralagen kan men die vermeerdering tot ze- kere hoogte toescbrijven aan nieuwe ontgiunin- gen, afgescbeiden van hetgeen ook door betere opgaven daartoe kan zijn bijgedragen^ Yan die totale uitgestrektheid had men 0. aan sawnb's, die van levend water kan* nen worden voorzien: in 1859 ..... 64,766 bouws M I860 . : . . . 66,784 r » 1861 68,354 , r 1862 69,493 , t 1863 70,252 , te zamen. 839,649 bouws >) h. aan velden, wier bevoohtiging van den regen afhankelijk zijn: *) De vermeerdering bg de sawah's heeft due van 1859--1863 bedragen 1,486 bovwa of ?«/» \ op het cijfer van 1869, 8S9 TA« i]il8S9 , 1860 te zamen. 1861 1862 1863 19,787 bouws 20,164 , 20,730 r 24,777 # 25,940 „ 111,338 bouws 1) Uit het Torenstaande bl^kt, dat, terwijl het totaal der velden van de bevolkiug^ in het Tijf- jarig tijdvak vaa 1859—1863 heeft bedragca 450,987 bouws, zij daarvan aan sawah's of natte rijstvelden heeft gehad 839,649 bouws of ruim 73 «/g, dus 111,338 bouws of onge- yeer 27 ^/^ aan zoogenaamde tegal- of drooge gronden. Die verhouding is niet ongunstig, want in 1863 wordt het totaal der velden van de landbonweude bevolking op Java, — daaronder niet begrepen die van Batavia, Buitenzorg, Tagal en de Yorstenlanden, alsook die van het eiland Madura, — opgcgeven op 2,273,290 bouws en daaronder had men aan sawah's of natte rijstvelden 1,229,399 bouws of slechts iets meer dan 64 Vo» dus 19 «/o minder. Verder en in verband tdt de door ons ge« gcven cijfers van de landbouwende huisge- zinnen, waarvau het totaal in het vijQarig tijdvak heeft bedragen 241,377 hoisgezinnen, biijkt het: 1*. dat het totaal der velden nedrkomt op nagenoeg 1.87 bonw per huisgezin, en 2*, daarvan nagenoeg 1.41 bonw aan sawah's en ruim 0.46 bouw aan t^- of drooge gronden. Ook wat het totaal der velden aangaat is de verhouding er van tot het totaal landbou- wende huLsgezinnen voor Tagal niet ongunstig bij eene vergelijking met de landbouwende be- volking in het overige gedeelte van Java, — behoudens de uitzonderingcn, zoo even ge- maakt, want dan blijkt het dat deze in 1863 heeft gehad gcmiddeld per hui^ezin bijna 1.54 bouw, waarvan nagenoeg 0.83 bouw aan sa- wah's en dus 0 67 bouw aan drooge gronden •). «) De vcnncerdcring bg de tegal-gronden heeft bedragen 6,218 bouws of hijna 24 % op het cgfer er van in 1869. «) TJit dea rgstkultaur^tait^ gevocgd bq het re- ireringsverslag van 1863. blykt, dat men in de door one bedoelde gewesien. namelyk: Bantam, Krawaug, Preanger Regentscbappen, Chenbon, Pe- kalongan/ Samarang. Japara, Rembang, Soerabaja, Pasoeroewan, Probolinggo, Beaoeki. Banjoewangi. Banjoemaas, Bagelcn, Kadoe. Patjitan, Madioen en Kediri heeft gehad 1,481,827 landboawende hniige- Maar is de toeataad der laodbouweiide bs* Tolking in Tagal, voor zoo veel aaagsat kt bezit van ontgonnen velden, en voonl m kunatmatig besproeibare velden, nietongaDitig te noemen, daar zq in dit opzigt vem bova het gemiddelde van het overige gedeelte der landbouwende bevolking op Java staat, too blijkt daaruit reeds, dat voor de bebouvbig barer gronden voor eigen kultaur meer ubdd moot worden verrigt dan gemiddeld elden, ea dat, zoo zi] al niet krachtige hulp daanoor noodig heeft van dat gedeelte der bevolkiogj hetwelk niet in het bezit van vdden is, de arbeid, dien zij voor de Gouvemements kolttt- res te presteren heeft, geen geringen inTloed moet hebben, om die behoefte aan hulp bq haar te vermeerderen. Eer wij evenwel overgaan tot een onder- zodc, of en in hoe yer de Gouvemements kul- tures, ter verrigting tan den daarvoor geror- derden arb«id, voor de landbouwende boTol* king de behoefte aan hulp Tan buiten hebben doen toenemen, weshalve miaschien ook hionB eene verklaring te vinden is tocmt bet t«- schijnsel, dat hier een zoo aansienlijlc gedeelte der bevolking aanwezig is, dat niet in bei bezit is van velden, en zonder hetwdk de landbouwende bevoDdng de op haar gelegde taak waarschijnMik met zou kwmen volbren- gen, wiilen wij nog eenige eogeid)likken stil* staan bij het onderaoek naar hiire z^jatptodnk- tie, hare teelt van tweede gewaaaea, naar faue klapperteelt en haran Teesti^. Voor de beplanting met j^adi heeft men eene uitgestrektheid gebezigd: in 1859 van 78,697 bouvi , 1860 , 89,219 , , 1861 , 84,180 , , 1862 , 89,100 , , 1863 ^ 91,497 # te zamen. 425,693 bouws of berekend over het getal landbouwende huis* gezinnen in hetzelfde tqdvak ad 241,377, g^ middeld ruim 1.76 bouw per huisgezin, &i op 25,294 bouws na de geheele uitgestrektheid barer velden. — In 1863 telde de landboa- wende bevolking op Java, -— die van Tagal en het eiland Madura, alsook die in de re* sidentien Batavia en Buitenzorg en in ^ zinnen, met eene totale nitgeatidctheid fas ecl^ gonnen groaden ad 2,278,290 bouws, waarru 1,229,899 bonws aan sawah's of aatte r^stvelda en 1,048,891 bouwt aan tegal- of drooge grosdea TA. 8M Vontenlaod«n daamnder met begrepen, -*• 1,481,827 hnisgesinnen, en de uitgestrektheid der met padi beplante Tolden 1,681,886 bouwft, das gemiddeld lets meer dan 1.13 boaw per huisgezin, zoodat de beplanting in Tagal per huisgezin 55 ^/^ aansienlijker is geweest dan het gemiddelde Yoor bet overige Java, selfe in 1863. De produktie van de beplante uitgestrekt- beid heeft bedragen: in 1859 .... M I860 .... M 1861 .... , 1862 .... M 1863 .... . 2,104,679 pikols pa^ . 2,083,924 , , . 2,309,013 , , . 2,042,915 , . 2,353,699 , m te zamen.. . 10,894,330 pikols /MK^ft of gemiddeld: a, per boaw nageno^ 25.6 pikols en d. t bmsgezin # 45.-— # In 1863 bedroeg de produktie van padi voor bet overige gedeelte der landbouwende bevolking op Java 32,929,265 pikols, dat is gemiddeld; a, per bouv nagenoeg 19.6 pikob en b, g buiagesin # 92.23 # - Eoodat in beide die opzigten de paH-i^fM in Tagal verre staat boven bet gemiddelde voor bet overig gedeelte der landbouwende bevol- king op Java. Met betrekking tot bet al of niet voldoende der Tagalscbe jv^Mir-produktie voor de voeding, verkrijgt men: a. berekend over de* landbouwende bevol- king gemiddeld per boofd i^ts meer dan 9 pi- kols padi en b. berekend over de totale bevolking per hoofd ruim 4'/^ pikols; terwijl voor bet overige gedeelte van Java, -— daaronder niet begrepen de reeds meermalen aitgesonderde gewesten, — de jMuft'-produktie La 1863 ons voor de voeding de navolgende resultaten geeffc: a. berekend • over de landbouwende bevol- king, per booid gemiddeld nagenoeg 4.46 pi- cols, dus niet eens 50 % van betgeen w^ voor Dagal verkregen, en b, berekend over de totale bevolking van let bedoeld overig gedeelte, per boofd gemid- leld bijna S^io j^ob of 67 Vo ^^° betgeen le Tagahobe produktie in dit opzigt beeft op- releverd. Dat in dit laatste opaigt degunst^e ver- bouding voor Tagal iets minder is. dan waar bet enkel de voeding der latadbouwende be- volking geldt, heeft' men daarin te zoeken, dat in bet overige gedeelte van Java de land- bouwende bevolking gemiddeld niet veel meer heeft bedragen dan 69 ^/^ van de totale bevol- king, zoodat wij voor Jiet gedeelte, dat niet onder de landbouwende bevolking kan gere- kend worden, overhouden ongeveer 31 ^/g, terwijl wij hierboven voor Tagal bebben ver- kregen 52 % voor de landbouwende, en ruim 48 % voor de niet-landbouwende bevolking. Dat, in wedrwil van het gunsttge der Tagal- sehe jMi^produktie^ de prijzen der padi vrij boog zijn geweest,. beboeft ons evenwel niet te bevreemden, wanneer wij maar in bet oog bouden, dat Tagal grenst ten Oosten aan Pe- kalongan, waar de produktie ten eenemale on- voldoende is, en ten Zuiden aan Banjoemaas, waar zij mede ontoereikende is, zoodat waar- schijnlijk naar die beide gewesten een sterke uitvoer van padi plaats vindt. Omtrent die padi-^t^zta blijkt het uit de regeringsverslagen, dat z^ per pikoi bebben bedragen: in 1859/3.50 i/2.25, dus gemiddeld/ 2.87 V, r 1860 , 4.22 , , 2.29, » n , 3.257, r 1861 — — ^ / , 2.09 ») , 1862 „ 3.24 , , 2.86, # , , 3.06 # 1863 , 3.76 , r 2.31, r r # 3.03 Yolgens de hier door ons verkregen midden- pryzen der padi kan men de waarde der Tagal- scbe produktie cidculatief stellei^: in  ,...., 6,230,690;75- , 1863 #...., 7,131,707.97' te zamen. / 31,020,560.63» >) Yoor het jaar 1861 vinden w^ geene padu^ maar rgstprQxen opgegeveo, en daie bebben be- dragen / 4.60 k / 3.15, of gemiddeld / 3.87 V, per pikoL Ons c^fer van / 2.09 verkregen w^ door aan te nemen dat 1 pikol padi aitievert gemiddeld 54 katti'i rgst^ zoodat 54 pikols rgst ad / 8.87 Vi gelgk staan met 100 pikols padi ad / 2.09. Deie laatste prgs is wel veel lager dan die in de beide voorgaande jaren, maar is, zoo niet geheel, toeh eenigiins te verklaren uit de veel grootere pro* daktie in 1861 verkregen. *) Zie de vol^ende aooti SS4 TA. De daarran gelieinen iaadre&te Inefb bedngen : in 1859 / 474,499.16 V, ^ 1860 ^ 476,609.— , 1861 t 521,387.— , 1862 , 447,877.25 # 1863 M 499,107,— te amen, . . / 2,419,479.41'/, ' of ongeyeer 1*1^ ^/o vin de door ons berekende waarde der prodoktie. Waanchijnlgk is de Ter- houdbg nog ieis gunttiger geweest. Met het oog althans op hoi ezceptioneel hoog cijfer der in 1861 geheren landrente Treeaen wij de waarde der ^^t-prodiiktie ran dat jaar Teel te laag te hebben gesteld, en knnnen wij niet nakten te gelooyen, dat de voor dat jaar door de re- gering medegedeelde prijsen» als zonden sij Toor rijst hebben gegolden, in werkdijkheid /Mwff-pryzen aijn geweest '). Orerigena heeft over de vijf jareu de ge- heven landrente gemiddeld bedragen: a, per landbouweud hnisgezin iets meer dan/10.— ; b. per beplante bonw padi ruim / 5.68 en e. per pikol padi ruim / 0.22. Yoor de teelt van tweede gewassen heeft men beplaut: in 1859 1,833V, bouwa r 1860 . . . , . 1,980 ^ M 1861 2,175 r 0 1862 4,264 , # 1863 2,550 , te «ameu. 18,802V, bouws • ■ • of iets meer dan 3 ^a '^^^ 4^ nitgestrektheid, welke voor de jw^teelt lb gebezigd, terwijl Toor het overige der landbouwende bevolking op Java de met tweede gewasaen beplante uitgestrektheid heeft bedragen nagenoeg 21 ®/, van die voor de^Mi^ teelt gebezigd. Dit groote verschil schijnt te moeten worden toegeschre- ven in de eerste plaats daaraan, dat door de vry mime jMuft-produktie van Tagal er minder <) Yolgens die veronderitelling soa dan de pr^i der fMdi in 1861 gemiddeld xgn geweest / 8.87*/, per pikol, en do waarde der prodaktie ▼an 1861 Biet bedragen hebben calcnlatief / 4,885,887.17, maar naar giasing / 8,929,425.17«|a. Daarmede son de toiale waarde der vyfjarige produktie go- bragt worden op / 86,124^148.84 en de heffingvan landrente over het geheele t^jdvak gemiddeld nog geen 7 ^/q hebben bedrajreo, behoefle heeft beataaa taa het-.tdoi na n- dere gcrwaMon voor de voeding, terv^ in de tweede pkats in aadere geweaten meer tabik, Buikeniet en katoen dan in Tagal veor puti- kuliero rekening wordt geplant. Met betrekking tot de klappertcelt in doe residentie wordt one in de regeringfi?ersla^ medegedeeld, dat het getal klapperboomen heefi bedragen : op l^ Jan. 1859 644,780 1860 .... . 752,641 1861 . '. •. . . • 825.344 1862 .'..'.. 890,208 1863 967,135 9 ult*. Dec te aamen. 1,004,048 5,084,151 aoodat in 5 jaren tyda de aanplant was ver- meerderd met 359,268 boomen of bijkaDS 56 '|, op het c^fer van 1859. Uitgeaonderd de meermalen genoemde p- weeten, bedroeg de totale aanplaBt van deore* rige residentidn op Java onder ultimo Dec. 1803 . 20,135,559 boones en op i^ Jawiarij 1859 . 15,373^27 r aoodat daarbg eene ver- meerdering had plaats ge> had van 4,762,332 booma of van ongcveer 31 •/g op het cijfcr ran T. Januarij 1859 en 25 ^/^ minder dan in Tags). Van bet totaal-getal had men aan vrocbt- dragende boomen: (^ 1\ Jan. 1869 258,435 1860 290,374 1861 817,142 1862 337,396 1863 365,103 § r ulf. Dec. 371,939 en aan |oBge boomen: op 1*. Jan. 1859- • 386,345 t 1860 461,767 , 1861 ..... 508,902 , 1862 552,507 , 1868 602,039 ttlt^Dec. , 632,109 soodat vermeerderd is: ]^ de vTnohtdcageDdeaanplantjnetll3,5(M boomen of mim 44 ^/^ op bet cijfer van 1S59 a 8*. de jonge aaaplaitt met 245^64 joip boomen of ongeveer 64 •/•• TA. itt Het blijkt TMvta, M: V. uitgestorvea of uitgeroeid zijn: in ld&9 19»048 boomen , 1S60 30,470 , , 1861 ..... 86,706 , , 1863 83,588 , , 1863 16,288 , te zamen. • . 135,100 boomen 2^ en bijgeplant: in 1859 126,909 boomen , 1860 108,173 , 1861 100,565 , , 1862 110,620 , , 1863 . . , . . 63,201 , te tamen. « • 494,368 boomen Tennjl de totale klapperaanplant van TAgal, vao en met die onder 1*. Jamiaiij 1859 tot en met die onder 1**. Jannarq 1863 haeft be* dragen 4,080,103 boomen, b gedurende die 5 jaren het verlies geweest 136,100 boomen of ongereer 8Vt */# • Baarentegen heeft de to- taie aanplant der OTeriga hierboven bedoelde andere residentifin op Jara ran 1^. Jannarij 1859 tot en met 1\ Jannarq 1863 hedragen 86,619,703 boomen en b het verlies geweest 2,975,874 boomen of b^na 3V,Vo> soodatTa- gal ook in. dit opsigt niet achter staat by het gemiddelde voor die andere gewesten. De prijs der klappers per 100 stuks heeft, Tolgens de regeringsverslagen, bedragen: in 1859 / 3.66 t, 1860 # 4.— , 1861 , 4.68 # 1862 ^ 6.— # 1863 w 6.60 Wanneer wij eene seer gematigde opbrenget Tan gemiddeld 60 notea per vraohtdragenden boom aannemoD, dan Terkrijgeu wg hiermede eene prodnktie: in 1859 van .... . 12,921,760 noten r 1860 , 14,543,700 r f 1861 , 16,857,100 , # 1862 , 16,869,800 ^ # 1863 , 18,596,950 ^ te aamen^ • • 78,789,300 noten waanran de waaxde, Tolgena de opgegeren prijaen per 100 stuks, kan worden gesteld; in 1869 op .  843,490 , 1863 , ■, 1,022,832 te zamen. . . / 3,660,196 In de, in we^rwil der toeneming van den aanpknt, steeds stijgende prijaen der noten, en daarby gevoegde zeer hooge prijzen der klapperoUe in deze residentie, welke, per pikol hebben bedragen: in 1859 / 30.— r 1860 ..... r 30.-^ , 1861 ...... 34.«^ , 1862 , 33.— r 1863 , 37.— ligt dunkt ons het bewijs, dat, het^j nitToer of eigen consumtie daarop van intloed zijn ge- weest, de prodnktie nog yerre fs van aan de eigen behoefte of. aan de vraag naar klapperolie geeveneedigd te lijn^ XJit de door ons giBgeven cijfers, die met opzigt tot de prodnktie van noten zeer matig zijn gesteld, kan men nagaan, hoe de klapper- teelt voor de bevolking eene bdaagrqke bron van welyaart reeds is en meer en meer wor- den moet. Ondertnssohen kunnen wij niet na- laten er de aandacht op te veatigen, dat zy, in verband tot de yergelijkingen, die wy van den toenemenden aanplant hebben g^even, bijdraagt tot vermeerdering van deo arbeid onder de landbonwende bevolking en >du8' ook tot zekere hoogte in.rekemng moet worden gebragt ter aantooning, .dat hier groote be- hoefte voor die . bevolking ^oet bestaan aan hnlp buiten. haren .eigen boezem,- en derhalve het aaawesen van een zoo aansienlijk deel der totale bevolking, hetwelk van het bezit van velden verstoken, mede verklaard wordt. Ten aanzien van den veestapel worden ons in de regeringsverslagen de volgende cijfers medegedeeld : • ♦ t l^ fioffels of karboawen; in 1859 .... . 66,339 , 1860 71A»8 , 1861 76,872 , 1862 . . •. . •. 79,814 r 1863 ■.-.... 83,876 • • ■ ■ • -- - - ' waarvan: a. manneljes;' m TA. in 1859 , 1860 , 1861 , 1862 , 1863 b. wgfjes: in 1859 1860 1861 1862 1863 96.741 28»990 31,766 83,181 33,171 9 9 39,598 42,208 44,116 46,633 60,705 2^ Runderen: in 1859. 1860. 1861. 1862. 1863. 9 1,988 1,859 1,844 1,960 1,893 vaanran: a. stieren: in 1869 1860 1861 1862 1863 9 9 9 9 1,982 1,047 983 996 902 b, koegen: in 1869 , 1860 , 1861 , 1862 , 1863 3^ Faarden: in 1859 , 1860 , 1861 9 1862 , 1863 Traarvan: a. hengsien: in 1859 , 1860 r 1861 1862 1863 766 812 861 965 991 8,461 8,971 9,381 10,0^7 11,607 9 9 b. merrien: in 1859 9 9 9 r 1860 1861 1862 1863 4,581 4,664 4,890 6,044 6,588 3,880 4,307 4,491 6,013 6,919 De eente bij«>nd«li«id, w$uQig vq de an* dacLt moeten yestigen, b het OTerwegend Ted grooter getal van karbouiren in Tergeiqkug met da^ van het rundTee, Otot het aIg^ meen, *- vg liebbeu bet elders reeds meer dan eens doen opmerken, — is dit, behoodens enkele uitzonderingen, bet getal in de meet westelijke residentien van Java. Hoe meet men naar bet Oosten gaat en Tooral bij de aan bet Noorderstand gdegen residentien, hoe guDstiger de verbouding wordt voordenLnd^ ren, waanran bet getal in sommige gewesteD, coo als: Pasoeroewan, Froboiinggo, Bexoekien Banjoewangi, Eel£s dat der bnffels OFertieft, ter- w^l men in Soerabaja in 1863 tegen 157,7S8 karbonwen 107,973 runderen bad. Welke rede- nen daarvoor kunnen bestaan is moeijelijk te seggen. In de zoo evengeaoemde Tijf residen- tien is bet vel waarsobijnlijk, dat men bet beat van bet groot getal runderen eenigzins in rerband moet brengen met den gemakkeHjken aaiiToet van bet zoo bekend Madumobe ras van nind- vee. Zelfo is bet nibt onwaarschijnlijk, dat dezelfde bQzondere reden kan worden aang^ voerd voor bet aanweeig zijn van een groot getal runderen in Samarang en Rembang, hoe- ceer daar de verbouding tegenover de buffds weder minder is dan in Soerabaja, om met te spreken van de vier andere bierboven ge- noemde oostelijke gewesten. 8S7 dere kracltt bijxet, is -de b^zonderheidl, dat in die gewesten, waar bet getal ninderen Tiij aanaenlijk is, boe verder men van bet eiland Madura verwijderd is en dus boe kostbaaider de aanvoer van Madnreesob vee moet sijn, ook bet getal koeijen des te grooter is tegenover dat der stieren ^), en dat dns, aangezien de koeijen in den regel niet gebrnikt worden voor zwaren arbeid, en ook yoor de bemelking zeer nreinig waarde bebben, bet grootere getal scbijnt ;e wijzen op een toenemend streven om ook 'undereu en wel bijzonder- stieren roor trek- 31 ploegree te fokken. Hoe dit ook zij, in Tagal is bet getal der underen zeer gering .en staat bet in 1863 tot iat der bnffels als 1 tot 44, — terwijl in bet tverig gedeelte van Java, daaronder niet be- ^repen Batavia, Bnitenzorg, Tagal en deVor- tenlanden, gelijk mede Madura, de verbouding 1 1863 niet eeDs was als 1 tot 274* Het getal bnffels is in bet yijfjarig tijdvak ermeerderd met 17,537 stuks of 26 ^/qJ — aarvan had de vermeerdering bedragen yoor e mannetjes 6,430 ot 24 ®/o, en voor de wijf- 53 11,107 stnks of 28 Vo- Het verscbil tus- ihen die beide laatate verbondingen schijnt ede te wijzen op toenemende behoefte tot infokking. Het getal ninderen was zelfs niet stationair ibleyen, maar veeleer afnemende geweest. Ten nzien der runderen en in verband tot de lorafg^ane bescbouwingen verdient bet even- il de aandacbt, dat» terwijl bet getal stieren stadig afnemende, dat der koeijen daarente- n gestadig toenemende is geweest. Inboever Eiruit de gevolgtrekking zou zijn te maken, t de bevolking ook bier meer en meer de loefte tot aanfokking van rundvee scbgnt Toelen en dus vermeerdering der runderen laiig te wachten is, durven- wij niet bepalen. (Vanneer men bet getal buffels en runderen zamen voor de jaren 1859 en 1863 in ver- ) Zoo vindt men in don tabel van den veestapel L863 : Samarang tegen 11,905 stieren 24,888 koeijen, Stembang n S1,Q85. « . 84,3^1 ^ ^agelen ^ 20,429 . 60,121 » Cadoe , 26,482- „ • 69,496 'entegen: 'asoeroewan tegen 5l,45d stieren 55,418 koe\jen, .'roboliaggo » 56,092 ,» 51,447 « iexoeki „ 52,889 „ 42,076 „ ^aojoewangi » 18,997 » 18,122 » boudisg brengt tot bet zielental'der bevolking, en tot bet getal landbouwende buisgezinneui dan komt men tot de volgende resultaten: l^ Voor Tagal: in 1859: a, op 6 zielen 1 karbouw^ en b. op 1 landbouwend buisgezin 1.6 karbouw; in 1863: a. op ruim 6.1 zielen 1 karbouw, en b. op 1 landbouwend buisgezin bijna 1.7 karbouw. 2®. Voor het overige Java, daaronder niet begrepen de meermalen uitgezonderde gewesten : in 1859: a, op nog geen 4 zielen 1 karbouw, en b. op 1 landbouwend buisgezin bijna 1.8 karbouw; in 1863 : a, op 3.9 zielen 1 karbouw, en b. op 1 landbouwend buisgezin ruim 1.8 kiarbouw. Men ziet daaruit, dat, in verbouding tot bet cijfer dor landbouwende huisgezinnon zoo- wel als tot het zielental der bevolking, de re- sidentie Tagal met opzigt tot den veestapel aohterstaat bij het gemiddelde van bet overige van Java, en dat die verbouding in 1863 on- gunstiger is geworden dan zij bet in 1859 was. Ten aanzien van bet getal pa^en komen wij tot de volgende oijfers: r. In 1869 Btondj • a. bet zielental der inlandscbe bevolking van Tagal tot dat van het overige Java, daar- onder niet begrepen de reeds meermalen door ons uitgezonderde gewesten, als 1 tot ruim 22 V„ en b. bet getal der landbouwende buisgezinnen in Tagal tot dat van bet overige, als 1 tot ruim SlVs; terwijl c. het cijfer der paarden in Tagal tot dat van het overige Java was 1 tot 49"/,, 2^ In 1863 stond in Tagal: a, het zielental der inlandscbe bevolking tot dat van het overige van Java, ala 1 tot bijna 20, en b, bet getal der landbouwende buisgezinnen in Tagal tot dat inhel overige Java, als 1 tot 30; terwql e. het getal paarden tot dat in bet overigo Java was 1 tot 40. 54 fS8 TL. Hen siet dMmit, d*t de Tetbovding, hoe- seer sjj tuflsoheiL 1869 en 1863 lets reibeterd is, in bet lafttstgemeld jaar met opzigt tot het getal paarden voor Tagfd ook niet gnnstig waa, en dat daa ten aanzien ran den veestapel in bet algemeen dit gewest beneden bet gemid- delde voor bet overige Java staat. Ten aau- iden van de paarden in bet bijaonder, die voor een 200 belangrijk gedeelte op Java gebruikt worden als draagpaarden, bewijst de voor Ta- gal aangewezen ongonstige verbonding niet voor een binnenlandscb vertier, betrekkelijk gelijkstaande met dat van bet overige Java, en men zon, waarscbijnlijk niet gebeel zon- der grond, wel mogen vragen, of daarin niet een zijdelingscb bewijs gelegen is voor de om- standigbeid, dat de landbonwende bevolking met bare eigen knltaur en die ten beboeve van bet Gonvemement de banden 200 vol beeftf dat de beboefte van bulp van buiten voor baar niet gering is, wesbalve ook daarmede verklaard wordt bet verscbijnsel eener zoo tal- rijke, van bet ^eait van velden verstoken be- volking. Docb laat ons nn overgaantot een onder- zoek naar de bestaande Gouvernements koifij- en snikerknltnreSy — • de eenigen, die men bier beeftf — om te kunnen nagaan, boe ook wel- ligt die beide kultures er toe knnnen bijdra- gen, om voor de Tagalscbe landbonwende be- volking de beboefte aan werkkracbten bniten | baren eigen boesem groot te maken. Ten aanxien van de koffijknltnur vindt men in de regeringsveielagen vermeld: 1". dat daarby ingedeeld zijn geweest: in 1859 . . • • 8^85 bniagezinaen , 1860 .... 8,733 , , 1861 .... 8,967 # , 1862 \ . . . 9,907 w , 1868 .... 10,431 r te zamen. . . 46,623 buisgezinnen 3*. dat de iotale aanplant bestond : op nit*. Maart 1869 nit 6,680,882 boomen 1860 , 6,843,293 # 1861 g 6,912,626 # 1862 g 6.901,170 , in 18ftQ S,846.762 , 1860 4,710,063 , , 1861 5,176,855 , , 1862 6,104,520 , r 1863 6,497^32 , te zamen. . . 23,833,^2 boomen b, aan jonge, niet vrncbtdragende boomea: in 1859 2,335,120 boomen , 1860 2,133,230 , , 1861 1,736,770 , , 1862 1,796,650 , r 1863 1,468,160 , te zamen. . . 9,469,920 boomen In strijd met de snb 2 a voorkomende op- gaaf van bet getal vrncbtdragende boomen, op nltimo Maart van elk jaar van bet tijdvak aas- wezig, blijkt dat men geplnkt beeft: in 1859 4,472,622 boomei , 1860 4,710,068 , , 1861 5,036,910 , , 1862 6,104,580 , , 1863 6,499,182 r te zamen. • . 24,822,307 boomen K 9 9 9 M of 988,875 boomen meer dan er yoilgeDs dc bedoelde opga&f aanwezig waren. Het groote verscbil ligt in de opgaaf vex? bet jaar 1859, waamit bet blijkt, dat» tervrl men geoogst beeft van. . . 4,472,622 booiaei die vmcbt droegen, er op ul- timo Maart van dat jaar, dns korten tijd vddr den pluk, slecbts aanwezig waren . . 3,345,762 ^ of 1,126,860 bo(H^ minder. -^ Aangaande de vier yolgeade ji- ren blijkt, dat bet getal boomen, onder il- timo Maart van elk dier vier jarem w- wezig, te zamen beeft be- dragen 20,487,670 booiaa terwijl voor den oogstzgn geplnkt 20,349,685 , of 137,986 boomen , 1863 te zamen. 6,965,382 . 33,303,362 boomen waarvan : a. aan vrucUtdragende boomen: minder, dan men volgens de opgaven onier nltimo Maart van elk jaar kon bdbben. — J& laatste laat zicb eenigzins verklaren, maM tnsscben nltimo Maart van eon gegeren jatf en den tqd waarop in datKlfSa de pink |^ TA. S8I» Bchiedty hfift Diet omiogaliyk is, cbl door ver- schUlende omsiandighedeii eeiie verminderbg in bet gebl boomen heoft plaats gehad; maar hoe men in een en lietselfde jaar 1,126,660 boomen meer heefk kumien plukken, dan er eenige wek«n te voren gezegd worden aan- wezig te njn geweest, is iets, waairoor wij het niet "wagen eene bepaalde oplossing te geven. De eenige, die missohien eenigzins aan- nemelijk is, zon welligt daarin te vinden siJD, dat men een getai van rmim 11 maal lionderd dtdzend boomen bij twee TersohiUende gelegenheden heeft gephikt en soo de oijfieis der tveemaai geplukto boomen beeft bijeen- getrokken; maar ook hicrt^en bestaat een bezvaar^ dat vij niet nit den wcg kunnen riumea. Op ultimo Maaxt 1859 bestond de aanplaut van zoogenaamde pagger- of kampong-koffij nit 1,859,363 boomen die Trncht droegen, en jon- ge, nog niet Trnchtdragende 763,633 # dns in bet geheel nit. • • 2,028,001 boomen Ondertnssoben wordt ons med^edeeld, dat op ultimo Maart 1860, dns een jaar later, bij die kategorie van aanplant alleen aanwezig zijn geweest 2,461,698 boomen of 438,697 meer dan in bet Tocige jaar aan vmcbtdragende en jonge boomen te zamen. Zulke boogst zon- ierlinge statistieke opgaven omtrent Indie beb- ben wij reeds meerknalen aangetroffen en aan- ^ewezeiu Als de statistiek eenig nut moot ioen en geene aanleiding zal geven, dat men scbromelijk mistast in de gevolgtrekkingen, die iaaniit gemaakt kunnen worden, dan dient zij n de «6Mte plaats wel. zoo jiaauwkeurig in tare opgaven te zqn als maar .eenigzins moge- Ljk is. In Indie Bcbijnt men de noodzakelijk- eid Tan zoodanig. verei^l^te ;iog aiet gebeel 1 te ziea. Hoe dit ook zij, wij zullen dns, voor zoo eel bet te pas komt, voor onze berekeningen et jaar 1^59 er buiteu laten, ev^ ons bepa- iB hij de ▼ier vi^geade jaren» De produktie, daaronder begrepen de later j de pakbuizen bevonden o?erwigten, beeft )dragen: in 1S69 pikols 24,238.44 , 1860 . . . • • , 34,802.63 , 1861 , 84,984.13 , 1862 .... . r 27,760.07»/, , 1868 , 65,008.10V,t te tamen. 176,743.27V,t doob Toor da jaren 1860—1868 steobts 162,50183^/,o pikoia. Voor het produkt heeft de berolking ont- vangen : in 1869 / # 1860 ..... ^ r 1861 , # 1862 ..... ^ g 1863 , 240,675.54 864,067,26* 888,867.81' 318,863.62 630^22J0» te zamen. . . / 1,942,786.94» en over de4 jaren (1860— 1868)/1,720,111.40*. Het blijkt uit die yerscbillende opgaven: l^ datTan 1859—1863 in bet gebeel z^n werk- zaam geweest 46,623 huisgezinnen, die geprodu- ce«d hebben 176,743.27Vio pik^ls koflBj, dat is gemiddeld 3.79 pikols per huisgezin. Wanneer de berekening wordt gemaakt orer de jaren 1860 tot 1863, dan krijgt men 38,038 huis- gezinnen met eene produktie van 1 52,504. SS'/j, pikols of Tan bijna 4.01 pikols per huisgezin. 2^ dat de betaling yan bet produkt over 1859—1863 heeft bedragcn /1,942,786.^4» of /41.67 per huisgezin en nagenoeg/11.— per pikol. TVanneer men de berekening maakt over I860 — 1863, dan krijgt men een getal ran 38,038 huisgezinnen, met eene produktie Tan 162,604.837, en eene betaling van /1,702,111.40», dat is /44.74*/j per huisgezin en / 11.1 6 per I»kol; terwijl 8*. in 1860-1863 zijn geoogst 162,604.«8» pikols van 80,349,686 vruditdragende boo- men, dat is gemiddeld 66n pikol van bijna 133Va boomen. . I t Het is vooral het sub N*. 3 veikrcgen re- Bultaat, betwelk ongunstiger sou ayn geweest, indien wij bet jaar 1859 in onze berekening hadden kunnen opnemen, dat eene byzondere aandaebt verdient. Wij hebben alt^d volgebouden, dat eene be- tere betaling kraohtig zou b^dragen om de bevolking lust te doen krijgen in de koffij- teelt, en om dns de produktie, speciaal per vrucbtdrageuden boom, te doen to^nemen, en wij hebben geene redelijke gronden kunnen vinden, om van die bewering iets terug te nemen. Ondertusschen wordt zq niet geregt- vaardigd door het resultaat der Tagalsche koffijproduktie in het door ons behandeid tijd- vak; want in dat van 1854—1858, waarover in bet artikel Koffij ons onderzoek naar de koffijkultuur heeft geloopen, is bet gebleken, dat iu Tagal gemiddeld ^a pikol is verkregio 64* 840 TA, Tan raim 196 Trucbidragende boomen ^), dns 7 boomen minder dan in 1860—-1863, ofsoboon in deze katsie 4 jaren da bevolking, zoo als wij zagen, heeft genoten / 44.74Vj per kofiBj- plantend huisgezin en / 11.16 per pikol koffij, tegen / 83.60Vs per huisgezin en / 8.42 per pikol in bet eerstgemeld tijdvak *). Laat ons zien of voor dit yerschijnBel, betwelk met ooze bewering zoo weinig is oyereen te brengen, goede redenen zijn aan te wijzen. Het spreekt van zelf, — wij beboeven bet naauwelijks te doen opmerken, *— dat eene beiere beialiog der bevolking, — boe krachtige aansporing daarin ook gelegen zij, -— niet alles Termag en zeer zeker dan niet, wanneer tegelijkertijd de condition niet worden verruld, vaaronder alleen eene betere betaling goede yruchten kaa dragen. Dit nu beeft ten aauzien der Tagalsohe koffijteelt niet pkats gebad. Wij willen bier niet eens spreken van de onberedeneerde uiibreiding der koffijteelt in bet eerstgemeld tijdvak, waardoor, gelijk wij op zoo Tele plaatsen in bet bedoeld artikel bebben aangewecen, de kracbten der koffijplan- tende berolking op Java bier en daar zoo zeer zijn overspannen geworden, en aanplantingen zgn gedaan blijkbaar op ongescbikte gronden, omdat men gebrek aan goede bad ; ofschoon bet niet onwaarscbijnlijk is, dat Tagal onder die onberedeneerde uitbreiding te lijden beeft ge- bad, want ook in dat tijdvak bedroeg het ge- tal van den totalen aanplant van Tagal als ook bet getal vrachtdragende boomen« waar- van geoogst is geworden, gemiddeld per bnis- gezin meer dan het gemiddelde in die beide opzigten voorde overige koffij producerende residcntien. — Uit de tabel N». 6 ») toch bHjkt, dat Tan 1854—1838 de verkre- gen produktie is geoogst van. 1,080,496,024 vrachtdragende boomen, of naaf- trek van het cijfer voor Tagal ad 19,487,186 1,061,007,838 van •. • 0 Zie de ttbel N^. 11 op bl. 240 van Deel II van dit Woordenboek, bij de rcBidentie Tagid« *) la 1854—1858 hebbea deelgenomen aan de kofifijteelt 38,687 haisgezinnen, die geprodaeeerd liebben pikols 154,314,12 en daarvoor hebben ont- vaDgen f 1,300,097.14; terwyl do verkregen pro- duktie is geoogst van 19,487,186 vrachtdragende boomen. Zie liiet opzigt tot dit laatste cijfer de tebel N*, 6 op bi. 282 van Deel II van dit Woor- denboek. \. 9) Te vinden op bl. 283 van Deel 11 van dit Woordeoboek, vnicbtdrageiide boomen, terw^ bet geUlbais- gezinnen bij de geheele koffijteelt beeft bedragen 2,366,984 hiiigeDiBic& of na aftr^ van bet cij- fer er van Toor Tagid ad 88,687 r 2,2279297 buisgesiima loodat in hetgezegde tijdvak een koGjpla&teod kniagezin in de overige reaidentien beeft ge- plukt bijna 477 vriicbtdiagende boomea, tervijl toen dat cijfer TOor een koffijplantend buiage- Bin in Tagai beeft bedragen byna 504 booua of 27 boomen meer dan bet gemiddeLd dda& Wij bebben op bl. 186 van het 2« Ded, alwaar wij van Tagal spraken, er opgcwezca, hoe het getal boomen, dat gephit is, Tsn 1854—1858 per huisgezin gaandcweg is afgfr nomen, en wcl van 707 tot 420, en aangetooed, boe daartegenover stond eene toen emcnde pro- duktie per boom. 