Bijdragen tot de taal-, land- en volkenkunde
Omme met eerbiedigheijt te verthoonen hoe dat ick de eere heb gehadt UEd. sedert April anno 1639 ‘tot Augustij 1648 voor d’ eerste mael te dienen en nu van December 1651 tot jegenwoordigh voor de 2° reijse; sulex dat ick alsoo tegen den uijtgangh mijns jegenwoordigh nieuwen dienst’s 2° ver- RIJKLOFF VAN GOENS AAN DE KAAP DE GOEDE HOOP, 1657. 57 bant in April aenstaende, te samen al omtrent 18 jaeren geduerich in ’s Comp*. dienst sal hebben geweest en ingevolge oock gecomen tot over de 4ljaerige ouderdom. Ende schoon -ick den halven tijt voorschr. bijnae sal hebben aen de Caep doorgebracht, soo verre dat als voorseght mijn 3° verbandt tegen April anno aenstaende compt te expireren, soo hebbe ick niettemin bij deesen d Ed. Comp. mijnen dienst met alle behoorlijcke on- derdaenigheijt weder voor noch meerder jaeren: willen aenbieden , met dien- stelijck versouck het UE. gelieve (ten aensien oock der lange continuatie voorscht.) mij op deese mijne eerbiedige supplicatie te vereeren met de qualité van Raedt Extra Ordinair van Jndia voor noch 8 jaeren, neffens het daertoe staende tractement enz, °t.zij dan om daer voor te gaen naer India ofte wel hier noch langer te blijven, soo als het UE. best sal ge- vallen, als stellende het indifferent waer ick ben, soo ick maer can behou- den de eere van UE. danckwaerdich ge.... mitsgaders met ijver en vlijt moge verdienen en geworden het gewenschte advancement boven gemelt. Hier op dan met verlangen verwachtende UE. favorable en gunstige rescriptie neffens acte in forme ofte soodanigh anders het UE. nae derselver gewoonte goedduncken, sal ick voort afbreeckende besluiten en hier mede EDELE ERNTPESTE, GROOT ACHTBARE, WEL WIJZE, VOORSIENIGE EN SEER BESCHEIJDEN HEEREN. Mijn Heeren en Meesters! UE. nae mijne oitmoedige gebiedenisse en onderdaenige groete Gode den Albewaerder in genaeden~bevolen laeten, met wenschinge denselven sijne almogentheijt UE. hooch beroemde saecken door- gaens met prosperiteijt gelieve te seegenen, mitsgaders derselver harte te bewegen tot een liberale ende gunstige resolutie ten fa- ‘veure en tot het rechte encouragement van | UE. gansch oitmoedige en onderdaenige gehoorsaeme dienaer JAN VAN RIEBEECK. 1669. Het fort de Goede Hoop, den 5den Maert 1659. 58 RISKLOFF VAN GOENS AAN DE KAAP DE GOEDE HOOP, 1657. (Opschrift) Aen de Ed. Heeren De Bewinthebb. van de Nederl. geoctr. Oost.-Ind. Comp. ter vergade- ringe van de 17° binnen Amsterdam. N°, 3. EDELB ERNTFESTE, GROOT ACHTBARE, WEL WIJZE, VOORSIENIGE EN SEER BESCHEIJDEN HEEREN. Mijn Heeren en Meesters ! Den toestandt van saecken alhier sullen wij in deesen om dubbelde ex- tentiën te vermijden niet erhaelen, vermits sulcx bij ons generaele schrijven in antwoorde aller becomen brieven uijtte vergadering van de seventhiene en UEd. Camer Amsterdam respective en in een masse vrij largo is gedaen. Ende dit derhalven maer dient omme met alle eerbiedigheijt mijn persoon tot UEd lofwaerdige dienst, vermits andermaele tijts expiratie, weder onder- daenighlijck aen te bieden, voor noch soo veel jaeren ende onder sulcke conditie als ick bij neffens gaende aparte missive gedirig'. aen opgenoemde UEd. vergaderinge van 17* met gedienstigheijt ben voorstellende. Ende deshalven UEd. mijn Heeren ter Camere „Amsterdam voorschr. bij desen oit- moedelijck versoeckende voornaementlijck om deselve vermogende gunste, als sijnde anno 1651 van deselve voor de jongste reijse uijtgevaeren, ende daer- omme ons principaele addres daeraen nemende, niet sonder hoope van uijt deselve ons voornaeme hulp tot het adspirerende advancement in qualité en gagie te becomen. Ende alsoo deese tot geen ander eijnde is dienende, soo willen wij verhoopen UEd. ons met de versochte qualité van Raedt extra ordinair ten minsten sullen gelieven te beneficeren, ’t sij om daer voor te gaen nae India (soo wij 't wel liefst sagen), off het onder die conditie te continueren als Gouverneur oft Commandeur, sal ons indifferent weesen, RIJKLOFE VAN GOENS AAN DE KAAP DE GOEDE HOOP, 1657. 59 siende wij maer op de qualité voorschr. die ons bewegen sal en waervoor ick genege blijve de Ed. Comp*. met alle bereijtwilligheijt te dienen ter plaetse daer het deselve voor noch drie jaeren sal gelieven. Mij dan ontwijffelijck verlaetende op UEd. beroemde discretie enz., sal ick Hiermede EDELE ERNTFESTE, GROOT ACHTBARE, WEL WIJZE, VOORSIENIGE EN SEER BESCHEIJDEN HEEREN. Mijn Heeren en Meesters ! UEd., nae mijne oitmoedige gebiedenisse en onderdaenige groete, Gode den Almogende in genade bevelen , mitsgaders ten fine voor- melt in derselver goede gratie en vermogende gunst voor gere- commandeert laeten UEd. gansch oitmoedige en onderdaenige Het fort de Goede Hoop, 8 den bden Maert 1659. gehoorsseme dienaer J. VAN RIEBEECK. 1659. (Opschrift) Aen de Ed. Heeren Mijne Heeren, de Bewinthebberen van de Generale Nederlantse geoc- troijeerde Oost-Indische Comp*. ter Camer van Amsterdam. 60 RLJKLOFF VAN GOENS AAN DE KAAP DE GOEDE HOOP, 1657. CABO DE BOA ESPERANCE. AEN DEN COM- MANDEUR EN DEN RAED ALDAER, 14 DEC. A° 1657. ‘ ERNTFESTE, WIJSE, VOORSIENIGE, SEER DISCRETE. T sedert het vertreck van de jongste vier retourscheepen Henriette Lowyse, Arnhem, Avont Starre ende ’t Slot van Honingen, zijnde geweest den 3% Fe- bruarij lest leeden, sijn alhier (God loff) de een nae d’ander uijt het lieve - Vaderland: behouden aengecomen de scheepen Groene Meulen, Hilversum, Mal- lacca, Phenix, Veenenburgh, Orangien, de Vinck, Oijevaer , Gekroonde Leeuw, t Hoff van Zeelant, Provintie, Nieuw Enckhuijsen ende Rotterdam, van de welcke eenelijck het Hoff van Zeelandt, de Caep niet aengeweest is, heb- bende wij met voornoemde bodems successivel. ontfangen UE. brieven, ge- dateert 21 Novb. en 18 Decb. 1656, 11 Febr., 28 Maart, 12, 18 en 26 April, 15, 24 en 25 Meij, 22 Augs., 2, 8, en 28 Septb. 1657 uijt wel- ckens inhoude ende bijlagen van dien, wij ten genouge hebben vernomen den redelijcke goeden toestandt aen de Caep, bestaende ten principalen in den aenqueeck van den lantbouw, die alreeds een taemelijcke progres ge- noomen heeft ende met iver vervolcht werdende, nae alle apparentie goede vruchten ten dienste van d’Ed. Comp*. geven sal. Wat ordre en reglement totte meeste bevorderinge van dien als andere noodige saecken aldaer is be- raemt, hebben wij uit het rapport van d’ Heer RIJKLOFF VAN GOENS, wie de visite door de Ed. Heeren Majores van die residentie sij opgeleijdt, omstan- dig vernomen, ende in het selve veel gewichtige consideratien aengemerckt, waerop de dispositie van onse Heeren principalen sal dienen afgewacht, sul- lende UE. hem middelerwijze nae de Instructie, door d’ Heer VAN GOENS daer ‘gelaeten, mocten reguleren, die wij soo wel gesteldt vinden dat daer niet sonderlings bij ofte af en weten te doen, soudende wij eenlijck van advijs weesen, dat men ginder niet al te veel werek teffens cn behoordt overhoop te haelen ende den ommeslagh zoo beknopt te begrijpen, dat voor eerst de Caep sonder van buijten gesecundeert te werden op sijn selven can RIJKLOFF VAN GOENS AAN DE KAAP DE GOEDE HOOP, 1657. 61 bestaen ende sulex soo. verre gebracht weesende, mitsgaders genouch heb- bende om de gaende en coomende scheepen van alderhande noodige ver- versinge te voorsien, soo dunckt ons dat de verdere speculatien, die som- mige hebben om aldaer soo grooten overvloed van alles te procureren, men daer uijt selfs een spijscamer voor India maecken souw, wel mochten ach- terwege gelaten worden, alsoo wij niet dencken cunnen het selve oijt soo verre sal connen werden gebracht. allernutst en profitabelder wesen sal, cunnende wij niet gelooven onse Hee- - ren principalen in den gedaenen voorslagh om tot bescherminge der Lande- rijen als tot bewaeren van beestiael, soo een groot getal reduiten en tren- chementen te maecken, veel smaeck sullen hebben, vermits tot sulcken werck te groote besettinge vereijssen soude ende deswegens apparentel. eerder sul- len verstaen om eenige passen en wegen, Soo die in de caerte aengeweesen werden, tegens de Hottentotten te doen bezetten, dat wel de minst ombragie, ons beduncken, geeven sal. Doch hoe het haer welgem. Ed. eijgentl. sullen begrijpen, staet UE. voor ons te verncemen, nae welcke te geeven ordre tot die en geene saecken den Caepsen ommeslagh raeckende UE. sich te regu- leeren hebt. | Het is ons lief ende aengenaem geweest uijt UE. schrijven te verneemen hoe van de ses retourscheepen onder de vlagge van den Commandeur THYS CRAB bescheijden, vijf aen de Caep verscheenen waeren, maer dat het seste, naementlijck het Waepen van Hollandt, aldaer niet gecoomen was, die het aparentlijck tot St. Helena sal hebben laeten deurstaen, alwaer verhoopen willen dat se den anderen gevonden en alsoo gelijckelijck in comp°. na het Vaderlandt sullen weesen verscijldt. Mette leste vier scheepen isset tot ons leetweesen soo wel niet gegaen, daarvan, volgens UE. gegeven advijs, geen als Henriette Lowyse aen de Caep gearriveert en zijn. De Avont Starre die 62 RIJKLOFF VAN GOENS AAN DE KAAP DE GOEDE HOOP, 1657. door d’ Ed. WEsTERWOLDT, vermits desselfs leckte:, ter eerster instantie te rugge gesonden sij, is alhier 25 daegen naer sijn vertreck ‘weder behou- den sengecommen, welckens cargasoen, omdat het te laet in den tijt was, weder in een ander schip over te schepen, doen hier behouden en opgeslae- gen sijn. Van ’t Slodt Honingen hebben wij door ’t Hoff van Zeelant , dat het Eiland Mauritius aengeweest is, tijdinge gecregen, hoe door storm de Caep niet had bereijckt, en nae veel uijtgestaene zee-noodts periculen aen het voorn. Eijl. gesalveert was, een groot geluck sijnde het Hoff daermeede te verscheijnen quam, vermits uijt hetselve van alle gebreckelijckheeden weder treffelijck is voorsien geworden, daer anders soo dapper om soude verlegen sijn geweest, dat sich qualijck souw hebben connen redden, ende dienvolgende onmachtigh gebleeven weesen nae de Chep te connen overstee- cken, alwaer nu verhoopen willen dat voor den ontfanck deeses wel sal sijn gearriveert. Hoe het met ’t costelijcke schip Arnhem afgeloopen is, daerinne sijn wij vrij wat becommert en vreesen grotelijcx, dewijle aen Mauritins niet vernomen sij, dat het een of ander disastre sal aengetroffen hebben, waervoor wij bidden het den almogende behoeden wil, soudende het de E. Comp’. voorwaer al te grooten jae een onversettelijcke verlies-slagh toebren- gen, nae dien met een cargasoen van over de Zeven en Fen Halff tonnen gouls incoops belaeden is*. Die van ’t Galiot ’¢ Nachtglas, door UE. over Madagas- car ende Mauritius Eijl, nae Batavia te vaeren geordonneert, sijn, soo wij uijt de Parsische advijsen vernomen hebben, seer onverwacht, op den 35** Novt. 1656, voor Gamron behouden doch seer desolaet aangecomen, als t’ eijnde victualie, waeter ende brandhoudt, ende ’t Galiot van onderen. soodaenigh | door de worm gegeten zijnde dat het qualijck langer boven waeter te hou- den was, ende bij langdueriger reijse apparent te gronde soude hebben moe- ten gaen; hetwelok in Persia soo ten deele wat versien sijnde, is ’t selve | van daer naer Suratte versonden ende daer weederom hecht vertimmert ; wat d’opperhoofden desselfs gedrongen en gemoveert heeft de Golf van Persia aen te soucken, can UE. bij de copia resolutie, die sij in dato 10 Sept. 1 Dit rijk geladen schip liep eindelijk den 2lsten December 1657 aan de Kaap binnes, . wie hierover. “lets over de Retourvloot onder bevel van VOLQUERIUS WESTERWOLT ent. — “In de verhandelingen en berigten over het zeewezen enz., 1853, N° IX.” RIJKLOFF VAN GOENS AAN DE KAAP DE GOEDE HOOP, 1667. 68 1656 daerover genomen hebben, omstandigh beoogen, gelijck ook uijt het ne- vensgaende extract dachregister te verneemen is, wat hun op de reize al wedervaeren sij. Het fluijtjen de Vinck, door UE. op onse gedaene serieuse reoommandatie in 't herwaerts comen ’¢ Zuijdtland sangesonden, om nae het wrack ende overgebleven volck van .’t verongeluckte schip den Vergulden Draeck te soucken, is aldaer den 8%" Meij op de hoochte van 39 graden op een rif ten aneker geweest, daer het 35 vaedem diep was en sijn van daer voorts wel langs de cust totten 12% desselvigen maendt geseijlt, maer en conden, vermits het daer in ’t winter saisoen en seer quaet weder was, de wal niet genaecken en mosten dien volgende deselve sonder ijts opge- daen te hebben weder verlaeten, gelijck UE. breeder uijt het daervan ge- houden dachregister believe nae te sien. Wij hebben goet gevonden bin- nen corte dagen van hier andermael besendinge derweerts te doen , soudende door UE. van costij per ’t een off ander bequaem olein vaertuijch, dat uijt het Vaderland aldaer aencomen mocht, insgelijcx gedaen worden, om off mis- schien iemandt van beijden enich van ons aldaer verbleven volck con tref- fen en uijt haere elendigheden verlossen conde; dienende UE. verdacht te weesen dat het in de maenden Januarij, Februarij en Maert den besten en bequaemsten tijt is om 't Zuijtlandt aen te doen, buijten welck saisoen van ’t jaer die cust, gelijck nu al diverse maelen ervaeren is, vermits de harde winden, niet te genaecken sij.. Tot den overvoer der Ind. retouren nae ’t patria hebben wij desen jaere tijen schepen geprojecteert en aengeleijt, als naemenlijck de Paerel, Mal- lacca, Orangien, Hector, Achilles, gekr. Leeuw, Princesse, Ulijsses, 't Hoff van Zeelandt en N. Enckhuijsen, alle bescheijden onder het commando van den Heer JOAN CUNEUS ordinaer Raedt van Jndia, waarvan de ses eerste scheepen met een cargasoen ten monture van ..... jegenwoordig voor af- gaen, staande de andere vier, die alhier in lading leggen, in ’t voorste van Januarij te volgen. Sulox wij hoopen deese vloote, midts tijdigh vertreck, aen de Caep ofte St. Helena wel gecombineert wecsende, een spoedige reijs nae ’t patria doen sal. Daertoe den Almogende sijnen genaedigen seegen verleenen wil. Wij hebben aen den Heer CUNEUS voornoempt commissie ge- geven, om, volgens de ordre van onse Heeren principalen, empassant de Caepse residentie te visiteeren ende de geleegentheeden van dien, soo veel 64 RIJKLOFF VAN GOENS AAN DE KAAP DE GOEDE HOOP, 1657. de tijt sijns aanweesens toelaeten sal, te inspecteeren, waertoe UE. hem dan van alles openinge doen ende in desselfs qualiteijt behoorlijck erken- nen sal. Ende naedien de retourscheepen met hetgeene jaerlijcx voor de Caep geeijst wert uijttermaeten seer belemmert zijn, ook deesen jäeren boven- dien eenige cleeden tot den slaevenhandel van Angola moeten gesonden wor- den, soo hebben wij goet gevonden ende gearresteert tot den overbrengh van die nootwendigheden ’t jaght de Schelvis expres aen te leggen, doch vermits wij met het afvaerdigen der retourscheepen de handen vol werex hebben, en heeft het voorschreven jaght om met deese scheepen te gaen niet connen claer vallen; sulcx eerst over 6 à 8 daegen te volgen staet, daermeede UE. dan naeder sullen schrijven ende ’t gunt in deesen door nuttigheijt onaengeroerdt gelaeten is, suppleren. Op ’t schip Malacca gact over een slavinne, gensemt MARIA VAN BENGALA, die om haer grove begaene diefstal door den gerechte deeser steede, uijtwijzende nevensgaende sententie, voor al haer leven op ’t Robben-eijland gebannen is. Hiermede Ernfeste, wijse, voorsienige, seer discrete, be- velen UE. nae onse groete in de hoede Godes Almachtig. In ‘t Casteel Batavia, den 14 Decb. Ao, 1657. UE. Vrienden (Get.) JOAN MAETSUYCKER. CAREL HARTZINCK. JOAN CUNEUS. A. D. VAN OUDTSHOORN. NICOLAES VERBURGH. D. J. STEUR. FRAGMENTEN UIT DE REIZEN EN ONDERZOEKINGEN IN SUMATRA, GEDAAN OP LAST DER NEDBRLANDSCH-INDISCHE REGERING, IN DE JAREN 1833 ror 1888, DOOR D'. 8. MULLER zn D". L. HORNER, LEDEN DER NATUURKUNDIGE COMMISSIE IN NEDERLANDSCH INDIE, EN BEWERKT DOOR EERSTGENOEMDE. (Vervolg van Deel II, bladz. 271.) Il. REIS VAN TAPANOELI NOORDWAARTS LANGS DE KUST TOT SOKAM, EN BEZOEK DER EILANDEN-GROEP MARSALAH. Bij Tapanoeli begint eene nieuwe geologische afdeeling. De bergen na- deren weder de kust en vormen op nieuw kleine ketens. Terwijl wij met flaauwen wind langs die kust noordwaarts voeren, vertelden ons eenige Batakh’sche hoofden, die ons vergezelden, allerlei van het land, zijne be- woners en de dieren, welke men daar vindt. Volgens hen is de Orang- oetan (Simia satyrus) in die streken niet onbekend, doeh vooral gemeen in de vlakke bosschen bij Taroemon. De inboorlingen onderscheiden er twee soor- ten: Maweh baroet (baroet beteekent aap, in het Batakh’sch) en Maweh orang (orang d. i. mensch in het Maleisch) ; laatstgemelde zoude veel grooter zijn. Ver- moedelijk berust dit onderscheid slechts op een verschil der geslachten of wel van leeftijd. — Omtrent het nog yan geen Europeaan bezochte Meer van Tobah ontvingen wij de volgende berigten. Een der hoofden, een Radja, had dat helangrijke meer zelf eenmaal bezocht. Wegen leiden der- 6 66 REIZEN EN ONDERZOEKINGEN IN SUMATRA. waarts van Tapanoeli, Sokam en Baros; die van Sokam is de minst moei- jelijke en kortste, kunnende men langs hem in vier groote dagreizen be- doeld meer bereiken. Het ligt in N. O. rigting van Sokam, wordt door de inboorlingen Taoc of Tawa genoemd, is twee dagen roeijens breed en vier dagen roeijens lang, en bevat vele eilandjes. Het wordt door eene menigte, meest kleine, rivieren, gevoed, terwijl“eene enkele groote rivier aan . hetzelve ontstroomt, die haren loop oostwaarts neemt. Zijn water is helder en zoet, en rijst soms aanmerkelijk na zware regens. Langs de boorden van het meer wisselen vlakten en heuvelen af, waarop een aantal kam- | pongs verspreid liggen. Zelfs op sommige eilandjes vindt men kam- pongs. De woest liggende gronden in den omtrek zijn gewoonlijk met alang-gras begroeid; bosch is zeldzaam. Het meer wordt bevaren met ka- no’s, uit een uitgehouwen boomstam bestaande en somtijds tot 10 vademen lengte hebbende; zeilen zijn er niet in gebruik. De bewoners der oevers, uitsluitend uit Batakh’s bestaande, bezitten veel paarden, doch rijden zon- der zadel. Buiten den rijstbouw en de paardenfokkerij is eene voorname bron van nijverheid van dit volk het verkoopen van slaven, doordien de menschenroof daar zeer in zwang is. Alleen misdadigers worden opgegeten. Er wordt in de nabijheid veel tin gegraven, waaruit meestal kogels gego- ten worden. De geweren koopen of ruilen de bewoners van Tobah in van den Maleijers, gelijk ook het ijzer voor hunne wapenen. Goudmijnen heeft men daar zoo min als kokospalmen, voor welke het klimaat van Tobah te guur of koud is; dat oord, welligt een uitgestrekt plateau;~ moet dus ten minste op 4000 voet hoogte zijn gelegen. In de meeste huizen worden gedurende den nacht vuren gestookt, naast welke de menschen slapen. Van daar dat vele van hen roode oogen hebben, als cen gevolg van den rook, die het alang-gras veroorzaakt, hetwelk, bij gebrek aan hout, algemeen tot brandstof te Tobah wordt gebezigd. Ten noorden dezer hooge berg- vlakte woont een half wilde menschenstam, de Orang Dajo: een naam, die aan de Dajakh’s, of Dajakkers, van Borneo doet denken. Tegen 3 uur na den middag waren wij digt bij het ronde en vlakke eilandje Sokam. Het ligt ongeveer 3 zeemijlen van de kust verwijderd en zuidelijk van de breede monding der rivier van Sokam (Sorkum : en Surkom op de kaarten geschreven). Wij moesten door eene vrij hooge 2 REIZEN EN ONDERZOEKINGEN IN SUMATRA. 67 deining en branding heen, om binnen die rivier te geraken. Vaartuigen van eenige grootte kunnen aljeen met hoog water de bank overkomen. Aan den mond is de Batang Sokam omtrent 200 voet breed, en aan hare oevers staan eenige hutten. . Wij voeren de rivier in eene N. .O. hoofdrig- ting op. Hare boorden zijn laag; grasvlakten wisselden aangenaam met struiken, boomen en palmgfoepen af. Nu en dan kwamen wij eene kleine kampong voorbij. Bij eene ‘dezer, kampong Binoeang genaamd, gin- gen wij op den regter oever aan wal en volgden te voet een pad, dat mee- rendeels digt langs de rivier voortliep en ons in drie kwartier uurs naar de hoofdplaats Sokam bragt. Deze landstreek behoort tot eene der schoon- ste langs de kust. Een klein uur gaans verder landwaarts verheft zich eene 1000 voet hooge bergketen, die zich zuidelijk, bij afnemende hoogte, tot achter de Tapanoeli-bergen voortzet. De Tapanoeli-bergen staan even- wel afgezonderd door eene vlakte. Op tamelijk verren afstand achter de eerste hooge keten, ziet men eene nog hoogere met steile afhellingen, die door enkele zijtakken met de voorste zamenhangt. Beide bergketens schijnen zich O. en W. of O. Z. O. en W. N. W. uit te strekken. In de voorste keten ontdekt men de wijde opening van het dal, door hetwelk de Batang Sokam afstroomt. Deze rivier zoude tot bijna eene dagreis van haren mond af met bootjes bevaarbaar zijn; reeds bij de kampong Binoeang wordt echter haar stroom tamelijk sterk en beginnen hare oevers hooger _ te worden. Ten midden eener welige vegetatie, ligt aan den voet van een’ kleinen heuvel, die zich aan de voorste bergketen aansluit, de kampong Sokam. Dit aanzienlijk dorp is met eene gracht en borstwering van bambot-doert (Bambusa Blumeana) versterkt. Het telt. ruim 40 planken huizen. Alles duidt daar een’ zekeren welstand aan, die zich vooral ook in de graven doet kennen ,. welke regt schilderachtig op den kleinen heuvel verspreid liggen. Op de meeste ziet men rond behouwene steenen, op sommige palen met snijwerk versierd. Boven het graf van den laatst overleden Radja. was een net huisje gebouwd, insgelijks kunstig besneden. Het uitzigt van die hoogte was allerbevalligst. In de vlakte zag men vele sawah’s, en berg- waarts, tusschen het Sokam-dal door, rustte de blik op het hoogere binnen- landsche gebergte. De bevolking van de kampong Sokam bestaat grooten- 5 “ 68 REIZEN EN ONDERZOEKINGEN IN SUMATRA. deels uit Maleijers; doch in de daar achter gelegene dorpen, langs de boor- den der groote rivier, women meest Batakh’s, die meerendeels van Tobah afstammen en zich somwijlen aan het kannibalisme zouden overgeven. Te Sokam wordt veel handel gedreven in benzoë en kamfer. Onatrent den kultuur van den benzoëboom (Styraz denzoin), werdt ons het volgende medegedeeld. In de ledang’s wordt in het erste jaar hoofdzakelijk mais geteeld, in het tweede jaar rijst, en in het derde bataten, onder de be schutting van wier bladeren en tevens van de gevelde groote boomstam- men, de afzetsels van den benzoéboom geplant worden. Hars levert deze boom eerst bij een vierjarigen ouderdom, als wanneer zijn stam de dikte van nagenoeg eenen pinangpalm heeft bereikt. Men snijdt er alsdan, met een puntig mes, eenige kleine ronde gaten in, waaruit de hars in view- baren staat te voorschijn komt en vervolgens alle drie maanden ingesa- meld wordt. De eerst uitvloeijende hoeveelheid is het witst en de hoogste in prijs; later wordt zij meer geelbruin en eindelijk donker bruin of zwart- achtig van Kleur. Deze, als reukwerk door geheel Indië beroemde, en op vele plaatsen onder haren Maleischen naam Minjan of Kaminjan en Kamajan bekende hars, wordt, nog week zijnde, in’ koeken gekneed en voor den handel in drie sootten verdeeld. De benzoéboom wordt tot 40 jaar of meer oud, en geeft altijd hars. — De kamferboom (Dryobalanope campkora) is in die streken vrij menigvuldig, doch de inzameling van zijn kostbaar voortbrengsel allermoeijelijkst, doordien vele boomen, nadat sj geveld zijn, geen kamfer hoegenaamd bevatten. Het natuurlijke voorko- men dezer zelfstandigheid, als olie of jonge kamfer en in gekristalliseenden staat, alsmede de wijze harer inzameling, zijn genoegzaam bekend. Volk gens het bijgeloof der inboorlingen worden de kamferboomen door eene bijzondere soort van geesten bewaakt, die op eene witte vrouw gelijken en bij de Batakh’s Naperoes worden genoemd. Van de gunst dewer we- zens hangt grootendeels de goede uitslag der onderneming af, want ‘ij verwekken geluk en ongeluk, brengen den inzamelaar op dwaalwegen, of dooden hem zelfs. De kamferboom behoort voor het overige tot de zwaar- ste woudboomen van het land. Hij bereikt niet zelden 200 voet hoogte en 8 of 9 voet middellijn aan het benedengedeelte van zijnen stam. In het bed, der Batang Sokam vonden wij meest graauwe zandsteenen BEIZEN EN ONDERZOEKINGEN IN SUMATRA. 69 van meerdere of mindere hardheid. Sommige dezer gerolde steenen nader- den intusschen aan kwarterots van grasuwe of zwartachtige kleur, ook kwamen er zwarte kiezelig-schieferige onder voor; zelden echter en slechts kleine van grofkorrelige graniet met vleeschrooden feldspath. Menigvul- diger en grooter zijn lichtkleurige trachyt-rolsteenen met mica, hornblende- en glazige feldspath-kristalfen. Deze, zoowel als die van graniet en kwartsrots, komen welligt van de tweede, binnenlandsche bergketen, daar wij in het Sokamdal van de eerste keten alleen losse zandsteenrotsen heb- ben aangetroffen, met snoeren en knoopen van thonijzersteen, even als bij Tapanoeli. Poeloe Marsalah (Mansilar, Manselar en Mansular op de kaarten), het grootete in de cilanden-groep van dien naam, is onregelmatig langwerpig en hoekig van gedaante; zijne grootste lengte, van het Z. O. naar het N. W., zal ongeveer 18 geogr. minuten of geemijlen bedragen, en zijne breedte ongeveer 6 mijlen. Aan de N. Q. kust van dit eiland vindt men eene ruime bogt, die aan den ingang 2 tot 8 zeemijlen wijd en bijkans even zoo diep is; zijnde zij naar het N. O. open en overigens door boschrijke bergen begrensd, ter hoogte van 300 voet. Het kostte ons moeite om bij laag water met de boot over de koraalbank hier aan land te komen. De helderheid van het water en de afwisseling van kleuren en gedaanten der koralen waren verwonderlijk schoon. Hier en daar zag men, in 4 of 5 vademen diepte, duidelijk de gorgonién, die digter bij de oppervlakte miet voorkomen. Op ondiepe plaatsen ontwaarde men honder- den van langgesteelde zeségels, en op zandige plekken eene groote Pinna- soort. De eerste oeverrotsen, die wij daar onderzochten, vertoonden ons een zwartgroen, melaphjerachtig gesteente , waarin alleen kleine donker- groene hornblende-kristallen duidelijk te onderscheiden waren. Het was in platen afgezonderd, van eene O. en W. rigting en 60° N. helling. Afwis- selend is dit gesteente gevlekt en breccie-achtig, even als dat van Telokh Dalam, bij Ajerbangi. Het is bijna niet aanneembaar, dat dit een mecha- nisch gevormd conglomeraat zoude zijn. Iets verder noordwaarts, maar steeds nog aan dezelfde rotsmassa en zonder bepaalde grenzen, is het ge- steente meer licht groen, eenigzins ontbonden en vol zwarte hornblende in ooncentrisch-stralige partijen, tot 2 duim middellijn. Verscheidene hon- 70 REIZEN EN ONDERZOEKINGEN IN SUMATRA. derd schreden verder wordt het vervolgens grijsachtig groen, zeer fijn kor- relig, nagenoeg digt, gelijkenis hebbende met den melaphier aan den zuid- kant van den Boekit Ajerbangi (Pantjoran). Eindelijk vonden wij er ook een’ grooten gerolden steen van syeniet, die toch niet van elders af kom- stig en door toeval aangebragt zal zijn geworden. Na den noorder-hoek der voormelde bogt te zijn omgezeild, zagen wij een’ ongeveer 600 voet hoogen berg in de achterste keten, en aan de smalle N. W. zijde van het eiland kregen wij den bekenden waterval in het ge- zigt. De berghelling daalt aldaar onmiddelijk en zeer steil in zee af. Langs een’ naakten rotswand, ter hoogte van omtrent 100 voet en 60° hel- ling, stort zich een beigstroom regtstreeks in zee. Schier al zijn water ver- andert, onder het schielijk afglijden over de oneffenheden van den rand, in schuim, en biedt, wel is waar een schoon, maar geen zeer schilderach- tig tafereel aan, vermits het naaste gebergte te eenvormig van omtrek en ‘te eentoonig met bosch bedekt is. Ook hoort men het geruisch van den waterval niet voor dat men geheel digt genaderd is. Alhoewel wij den rote- wand niet hebben kunnen bereiken, meenen wij zijn gesteente voor mela- phier te mogen houden. | Wij voeren vervolgens langs de westzijde van Marsalah, waar de ‘oever- hellingen insgelijks hoog en steil, met bosch begroeid en dikwerf muur- achtig in zee afdalen. Wij hadden weldra het ten Z. W. van Marsalah liggende eilandje Kalimoentang-besar in het gezigt, dat ongeveer 8 zeemijlen van het eerstgenoemde verwijderd is. Ten zuiden ontwaarden wij toen den kring van kleine eilandjes, die Marsalah zuidelijk omgeven en op alle ons bekende kaarten onnaauwkeurig zijn geplaatst. Het zijn, van Ket W. gerekend, de volgende: Kalimoentang- kipjil, Silaboe-besar en Silaboe-kitjil, Baar tusschen eene ronde rots met boomen prijkt. Al deze eilandjes schijnen uit zandsteen te bestaan. Op Kalimoentang-besar ziet men duidelijk de lagen N. O. hellen. Regtstreeks in het zuiden van Marsalah, en slechts door eene naauwe straat van hetzelve afgescheiden, ligt het wel drie mijlen lange en zeer bergachtige Poeloe Laboean-barat. Tusschen dit eilandje en den Z. O. hoek van Marsalah vindt men eene stille en diepe bogt, waarin wij tegen den avond, in 26 vadem water, het anker uitwierpen en den nacht over bleven liggen. Digt onder den wal REIZEN EN ONDERZOEKINGEN IN SUMATRA. 71 van Marsalah, binnen die bogt, is een klein en laag eilandje gelegen, Poeloe Talam genaamd, en N. O. van daar, op de kust van Marsalah, ligt eene kampong van dezen naam; zijnde dit het eenige oord, waar hier aan land te komen isy en tevens de eenige bewoonde plek op dit eiland. Behalve daar, vindt men echter ook een gering aantal inlanders op Poeloe Kali- moentang-besar en op Silaboe-besar. Op den weg naar de kampong Mar- salah voeren wij door een naauw kanaal, dat door cen bosch van regt- stammige rhizophoren heenleidde. De kampong, of eigenlijk slechts eenige verspreide huizen, door Niassers en Maleijers bewoond, ligt in eene kleine » moerassige vlakte, aan den voet der bergen. Naast tie huizen ziet men rijstvelden, en de bewoners zamelen ook veel damar in, van zwartachtige, geele en andere kleuren, welke harsen van verschillende boomsoorten af- komstig zijn. Twee riviertjes storten zich ‘hier in zee, in wier bedden men gerolde steenen opmerkt van melaphierische hoedanigheid, doch menigvul- diger van licht graauw porphierachtige feldspath-gesteenten met magneetkies en niet te miskennen hornblende-kristallen. — Vermoedelijk bestaat ook Poeloe Laboean-barat uit soortgelijke hypogene gesteenten. : Ten. , Slotte deelen wij hier eene volksoverlevering mede, die ons door een oppert van Tapanoeli verhaald werd. Zij luidt aldus: Op de hoogste punt van den zuid-oostelijken bergtop , Goenong Maligeh (door ons vroeger aangeduid), van Poeloe Marsalah, woonde oudtijds eene poefri (prin- ses). Een zoon van den Radja Djin (de koning van eene soort van booze geesten) wilde haar tot gade hebben. De Poetri verklaarde daartoe gene- gen te zijn, onder de voorwaarde, dat hij vooraf het naburige westelijke eindje (thans het noord-westelijke gedeelte van Marsalah) met Marsalah zoude vereenigen. Zij meende met dezen eisch iets onmogelijks gevraagd te hebben. De koningszoon evenwel spande alles in om zijnen wensch ver- vuld te zien. Hij vervaardigde sterke touwen, verbrak den berg Simanamba (in het binnenland, van Sumatra, benoorden Sokam) en gebruikte hem als een windas voor de touwen, welker andere einden aan het bedoelde eilandje bevestigd werden; dit rukte nu spoedig nader en sloot zich aan Marsalah aan. Zoodra zulks het geval was, begeerde de koningszoon de Poetri; doch deze weigerde aan hare belofte te voldoen. Eerstgemelde , daarover ver- toornd, gelastte daarop cen grooten krokodil om van het westelijke strand 72 REIZEN EN ONDERZOEKINGEN IN SUMATRA. naar den bergtop, waar de Poetrie woonde, op te klimmen, terwijl de wraakzuchtige minnaar langs den oostkant den berg besteeg. De Poetri, het gevaar dat haar bedreigde, bemerkende, stortte zich, uit angst en wan- hoop, naar beneden in de zee; terwijl haar minnaar, na al-hetgeen haar toebehoorde, in zee te hebben geworpen, er insgelijks insprong, en waarna alles in steen veranderde. Uit de Poetri ontstond het rotsige eilandje Ba- toe-poetih of Poetri, digt aan den oostkant van Marsalah, terwijl het daar naast liggende, nog kleinere, eilandje Penginan, hare speelnoot vertoont, en het meer noordelijk, niet ver van het strand verwijderde, Poe- loe Anakh-Djin hof Djengi, den verliefden koningszoon voorstelt. Den krokodil kan men aan de berghelling in de bogt van Poeloe Talam versteend zien. Poeloe Talange werd het tafelbord van de Poetri; Poeloe Sitoenkoes-nasi haar rijstmasl; Poeloe Silaboe hare pompoen voor het drinkwater; Poeloe Bakar haar gebraden visch en Poeloe Oengeh haar gebraden vogel. Overblijfsels van de touwen, waarmede door den Ko- ningszogn het eilandje werd aangetrokken, ontwaart men nog in de eilandjes Pani en Bilalang, in de geogr. breedte van Kota Tengah en Baros, nabij de kust van Sumatra. = 18, : gt hd ERRATU M. Bl. xui, reg. 14, staat: Jaargang, moet zijn Deel. BESCHRIJUINGE VAN DE EIJLANDEN BANDA, SOO DIE GEREGEERT SIJN IN DE JAREN DAT ONSE SCHEEPEN DAER EERST BEGONNEN TE NEGOTIJEREN ENDE HOE DESELUE NU BESETH SIJN. De eijlanden van Banda sijn 5 in ’t getal, daer nooten ende foelij op groeijen ende gepoupuleert sijn. 1. Groot Banda, tegenwoordich beseth met het fort Hollandija, op Lon- thor is een huijs met 2 punten, een op Weijer ende met 3 stenen reduij- ten op Selamme, Denner ende Ouryen. 2. Neijra, beseth met 3 sterckten bouen den anderen, genaemt Nassau, Belgica, beijde forten met 4 steenen punten, en ’t bouenste een groote stee- nen reduijt, dat ouer de 2 voornoemde forten commandeert. 3. Poulo Ay, beseth met een fort met 5 punten, Revengie genaemt. 4, Rossegeijn, beseth met 2 reduiten, daervan een onbeseth blijft. 5. Poulo Ron, de Engelsen toebehoorende , ende bij haer niet beseth wort, wert derhaluen bij de Nederlanders met een corporaelschap soldaten voor den vijant bewaert ende woest gelaten. Goenong Apij ofte Vierbergh heeft voor deesen seer vruchtbaer ende be- woont geweest, maer sedert het springen van voors. bergh is woest ge- worden; dient nu maer om op de bequaemste plaetsen te betuijnen. Poulo Piessangh ofte Prampoan, anders Vrouwen eijlant genoemt, wordt door de swarten des lants betuijnt, en onbewoont. Poulo Swangij een hooge woeste clip, daer de Bandanesen met moi) weer visschen. Poulo Capal, alijas Combuijs, een cleene vlacke woeste clip, voor ’t gat NJ 14 BESCHRIJUINGE VAN DE EIJLANDEN BANDA. van Sallama, gelegen aen de noortsijde van Goenong apij, 't welk een canael met ditto vierbergh maeckt, waer tusschen de joncquen meest haer passagie nemen, als se van ’t fort Nassau scheijden. Voor deesen heeft de reede van Neijra genoemt geweest, de reede van Campon Iaua. Op dit eijlant heb- ben bewoont geweest deese naervolgende steeden, die jegenwoordigh met den gedurighen oorloch t* eene mael verdestrueert sijn, de stadt Labetacque; door sijn antiquiteijt placht de principaele hoofdstadt geacht te worden en sor- teerde onder sijn gebiet Lacija, Gioul, Kijac ende Rato; dan hedendaegs wert Neijra voor de principaelste coopstadt gehouden, door bequaemheijt van de reede ende gelegentheijt der plaets, en sorteert onder sijn ge- biet Ower, Kijac ende Rato. De voorgaende acht steden plegen ouer 8 à 10 jaren den naem van Ulijlijma te voeren, maer nu is Labetacque met sijn 3 steden van Ulijlijma ten deele afgeweken ende heeft haer tot het deel Ulijsiba begeuen, ’t welck de ander partij is, als verhaelt werden ea) c Op het 2% eijlant sijn deese naervolgende steden gelegen, eerst Lonthor, onder wien sorteren Madiangijn ende Lacaij, daer naer volcht Sammer, ’t welck sich verdeelt heeft in 4 campos ofte wijcken en sorteert het dorp Woutera onder sijn gebiet, Orantatten plach 40 à 50 jaren voor deesen, een van de voornaemste steeden van de eilanden van Banda te weesen, dan is nu ter tijt in weijnich estime, hoewel groote preuelegiën hebben de- welke de Lontoreesen allenskens naer haer sijn treckende, ende met gewelt onder haer houden, soo dat nu t’eenemael sorteren onder haer gebiet, door oorsaecke dat sij soo swack sijn, want waren ouer 1000 huijsgesin- nen, ende nu niet over de 70; ’t welk gemelte 5 steeden het ander deel als Ulijsiba genoemt worden; noch leijt op ’t voors. eijlant de stadt Waijer onder wiens gebiet staen noch twee dorpen Botton ende Reben, gen*. Ouwen- dender; als dan Salamme, beijde groote steden. Onder Salamme sorteert Comber, daer het bequaemste waeter is, onder wien staet Rauijen. Ditto Comber is jegenwoordig geheel geruwineert door den oorloch. Deese 7 voorn. steeden worden meede onder de partij Ulijlima gerekent, alsoo dat op dit eijl‘. liggen 12 steden soo cleijn als groot. Eer den oorloch tusschen ons ende Banda was, was het 2 mael ter weeck marckt, des dingsdaegs ende saturdaegs; als dan genooten de vrouwen de preuelegién dat geen manspersodnen op den voet van den boom mochten comen op pene van eloke reijs 5 cattij foelij te verbeuren. Op deese merckt- dagen werden alle de maeten ende schalen besocht ofte naer behooren cor- rect waren, ende de geene die in foute bevonden werden mosten denda ofte boeten betalen,-ofte al haer goet wiert voor prijs aengetast, welck recht wiert altijts door de papen ende orankaijs gepronuncieert. Het 3% eijlant, Poulo Aij genaemt, waerop staen 2 steeden, Timor ende Ourat genaemt. Deese van Poulo Aij sijn van ’t deel van Ulijlima, hebben gants geen varsch water, moeten haer altijt van Neijra ofte Comber provide- ren, welck wel 2 mijlen van haer leijt; anders moeten sij in tijden van noot reegenwater ende jonge clappes gebruijcken, want in tijden van drooge maenden leijden gebreck. Het 4 eijlant, Rossegeijn genaemt, heeft drie steeden onder hem, Wut- tera, Taramasta ende Ratta. Dit is het cleijnste van de 5 eijlanden, daer nooten ende foelij wast, is wel versien van varsch water ende vis, is een slecht volck, worden voor boeren onder de Bandanesen gerekent. Het 5% eijlant, Poulo Ron, heeft 2 steden, het eene Varat ende het ander Toubedin genaemt, hebben daerop pas soo veel varsch water daer 6 16 BESCHRIJUINGE VAN DE EIJLANDEN BANDA. het volck haer mede behelpen mach, sijn meede onder Ulijlima gerekent. Dit volck van Poulo Ron ende Poulo Aij dragen sulcken hoochmoet, dat se niet veel op Neijra passen, seggen dat hacr voorouders dat lant eerst be- woont ende beplant hebben, ende haer slauen daernaer op Neijra geordineert te woonen; hierouer pretenderen gercchticht te wesen tot een partij van ’t anckergelt ofte roeba jaerlijex. Die van Neijra plachten geenen coop van rijs, cleeden ofte gelt te mogen macken of mosten gemelde 2 eijlanden eerst te weeten doen, ende voorts aen ’t geheele deel van Ulijlima, ofte anders ver- vielen op denda ofte boeten; placht een gebruijck te weesen, als wij den coop ofte contract wilden: macken, dat beijde partijen van Ulijsiba ende Ulijlima mosten vergaderen; dan maecken sij eerst een accoort met malcan- deren, waer voor sij haer foelij ende nooten willen vercoopen. Sulcx geraemt sijnde soo mosten wij haer bidden ende vleijen om den coop te maecken, 't welk somwijlen wel 4, 5 à 6 weecken aenliep eer het geconcludeert mochte werden. Deese eerste vergaderinge most eerst tot Oran- tatten geschieden onder den Loom, alsoo dat die van Neijra geen swaere saeken ofte ijets dat het lant ofte den oorloch aenginck mochten bij den hant trecken, hoewel sij altijt het haentijen wilden weesen, sonder cont- schap van de andere steeden. Ende de andere steeden sijn van gelijcken verobligcert sulcx aen haer te doen op groote denda. Aldus houden sij mal- cander in dwang soo dat se eeven groote meesters willen weesen, waer wt groote tweedrachten spruijten. Noch een cijlant, de Goenong Apij ofte Vierberch, wert meestendeel bewoont door de slauen van Neijra ende Lontor, die aldaer haer tuijnen onderhouden van saijor ofte warmoes. De slauen die sij hebben sijn meest van Timor, Sollor, Sorrabaij, Kaij, Aru ende Botton, houden bij 10 à 12 huijsgesinnen bij den anderen. Sijn meest noch heidens, vangen som- wijlen noch verckens, die over 100 jaeren daerop geweest hebben eer deese Bandanesen het machametische geloove aengeveert hebben. De slauen moe- ten moeten de verkens vangen ende eeten, sonder weeten van haer meesters. In deese 6 eijlanden voorn. worden naer estimatie gerekent 15000 sielen> dacr onder 4000 weerbare mannen met schilt ende swaert, te weesen. BESCHRIJUINGE VAN DE EIJLANDEN BANDA. 11 CORT RELAES VAN DE PREUELEGIËN VAN IJDER EIJLANT IN ’T BESONDER. De stadt Labetacque met haer 3 steeden heeft de grootste visscherije van dit eijlant geweest, eer sij met de 3 steeden van Ulijlima afweken. Neijra met sijn 3 steden maecten coperdraet om houcken van te maecken, daer beneffens hadden de vrijheijt van na Telluba te varen, om hou-messen en swaerden, ’t welk geen andere Bandanesen vermochten te doen, ten waere de joncq, stuerman ende schipper op Neijra tuijs hoorden; alsdan mostet 10 pr. cento vracht geuen. Die van Neijra behielden noch 3 autentique preuelegién; de coninck van Tellubo heeft haer met cen seijl gelijk een verkeerde besaen vereert, meede het buijtenste van de cris 4 vingeren breet, onder ’t bouen eijnde, met gout te mogen beslaen, het welcke gij een trap noemen. Deese twee dingen willen sij niet gedoogen dat ijmant in Banda ofte eenige eijlanden daer omtrent sullen gebruicken, maecken daer sulcken werck af, dat sij lieuer grooten oorloch daerom souden aanvangen, t’ en sij eenige Orankaijs in Banda quamen die oock onder de partij van Ulijlima gerekent werden, of in % contract met die- van Neijra getreden waren. In sulcker vougen vereeren hem wel met beijde gerechtichheijden, ende ingevalle hij tegen die van Neijra t' enigen tijden quam te oorlogen soo is van ditto gerechtigheid verstecken op verbeurte van den hals. Lon- tor is niet gepreueligeert dat beduijt, maer sijn de machtichste ter see met joncquen, corcorren ende andere prauwen. Sij plachten op Malacca, Petanij, Java ende Maccasser sterck te varen, coophandel drijvende, maer is nu ter tijt heel geruwineert. Sij cochten daer bussen, roers ende stormhoeden, qua- men daer met in Banda, en hielden dit voor haer preuelegiën, dat niemant soude vermogen diergelijcke wapenen te gebruijken, waer tegens het geheele lant haer opposeerde, seggende de Lontoresen haer als coningen te achten van ’t lant, ende dat door haer toegeeijgende preuelegién aengaende de wa- : penen, daarom wilden sulcx geensints vergunnen, ofte toelaten, maer dat een eijder mochte sijn beste doen om diergelijcke te becomen ofte halen. 