Corporate financial management
2<^ onderafdeeling, 32 fabrieken met 8,759 bouws aanplant, 2,520 werkdagen, 200,899,637 kannen sap, waarin 489,548,31* pikols zuirere suiker, — en eene produktie van 389,087.w pikols; zoodat hier de gemiddelden zijn: a, voor aanplant 398'/^ bouws, b, voor den werktijd 114*/u dagen, c, voor de opbrengst van sap per bouw 82,936 kannen, d, voor de dagelijks verwerkte hoeveel- heid sBtp 79,722 kannen, terwijl su. 616 e. de produktie heeft bedragen 70.47* 7o ▼an het gewigt der zoivere suiker in hat sap. Door al de voorafgegane- becijferingen mee- nen wij de onyoldoende capaciteit der 78 £&- brieken over het algemeen te hebben aange- toond. Over het algemeen^ zeggen wlj, om- dat, indien de opgarea omtrent het getal werkdagen, de verkr^en hoeveelheid sap en het gehalte er van eenig Tcrtrouweu verdie- nen, onder die ailea, voor zoo veel aangaat de reaultaten van 1859, slechts eene, en wel de fieibriek de Ondememing in Pasoeroewan, het bewijs van eene vrij voldoende capaciteit heeft geleverd. Zij verwerkte in 83 dagen tijds 11,375,000 kannen sap, dat is gemiddeld 137,048 dagelijka, en verkreeg in het gewigt harer produktie 80.74 ^j^ van het gewigt der zuivere suiker -in het sap. Onder de 17 overige fabrieken vindt men er maar vier, die eenigzins met de bij de Onderneming dagelijks ver* werkte hoeveelheid sap in vergelijking kunnen komen, te weten: Nederl. kannen. Wonopringo, die dagelijks verwerkte 122,425 Besito, , , # 126,536 Ardi Redjo, i, m , 127,157 Pandji, , M , 129,174 maar terwijl de werktijd van dat viertal heeft bedragen: Voor Wonopringo 136 dagen , Besito 84 g f Ardi Redjo 106 # g Pandji 106 ^ soodat slechts Besito in dit opzigt met de Onderneming in vergelijking sou kunnen ko- men, heeft, in verhouding tot het gewigt der zuivere suiker in het sap, de produktie be- dragen: Van Wonopringo ....... 64.— ^\^ ^ Besito 62.90 , g Ardi Redjo 71.07 , g Pandji 65.27 , Van dat viertal heeft slechts Besito, hoe- zcer eenea aanplant hebbende van 400 bouws, of 25 boaws minder dan de Ondememing, 1 dag lauger gewerkt. Heeft dus de eerst- genoemde alle krachten ingespannen om in een aoo kort tijdsbestek af te werken, dit heeft £ij, aangezien er in het cyfer der procenten tosschen haar resultaat en dat der Ondeme- ming een veischil bestaat van niet minder dan 18 7o> blijkbaar niet dan ten koste eener behoorlijke behandeling van het sap kunnen doeu. Hadden de 3 andere fabrieken de bij ieder verkregen hoeveelheid sap, even als de Onder- neming, in 83 dagen willen afwerken, zoo zou de dagelijks te verwerken hoeveelheid heb* ben moeten bedragen: Voor Wonopringo w Ardi Redjo w Pandji .. 199,125 kannen 162,393 ^ 164,970 I, dat is meer dan zij werkelijk hebben ver- werkt : Voor Wonopringo 76,700 kannen , Ardi Redjo 35,236 , , Pandji 36,796 t ^m^m^^ III ■ I ■ mi^^mmm en daarbij zou dan nog het oijfer der procen- ten hooger hebben moeten beckagen: Voor Wonopringo 16.90 •/$ I, Ardi Redjo 9.67 # , Pandji 16.47 , Het verscMl tusschen de dagelijks bij die drie fabrieken verwerkte hoeveelheid sap, en die, welke zij zouden hebben moeten verwer- ken, om even als de Ondememing in 83 dagen gereed te zijn, is vooral met het oog op het zoo veel lager cijfer der procenten van hare produktie in verhonding tot het gewigt der zuivere suiker, te groot, om daamit niet te kun- nen besluiten tot hare betrekkelijk zeer onvol- doende capaciteit, die van Besito daarvan niet uitgesloten. Want met opzigt tot de laatstge- melde fabriek zal wel niet behoeven opgemerkt te worden, dat er geen kunst in ligt, om eene groote hoeveelheid sap dagelijks te verwerken ; maar wel om dit te doen zonder schade voor het definitief resultaat, dat zich niet laat aan- wijzen door het getal pikols suiker per bouw gemaakt, maar door het cijfer der procenten voor de verhouding, waarin het gewigt der' produktie staat tot het gewigt der zuivere suiker. Eene andere vraag is het, of door het af- werken van den oogst in 83 dagen, de persing van het riet bij de fabriek de Onderneming niet veel te wenschen kan hebben overgelaten. Zonder de mogelijkheid daarvan te willen be- twisten, aangezien bij de gezegde fistbriek ge- middeld niet minder dan de belangrijke hoe- veelheid van 9,626 bossen riet dagelijks is ver- malen ^), komt het ons, in verband tot de *) Be geheele hoeveelheid rlet» bg de fabriek geoogst, had 7^,000 bossen bedragen. 616 SU. gedane opgaaf omireut de verkregeji lioeveel- | held sap en het gehalte er van, toch voor, dat de persing waarschijnlijk krachtiger is geweest, dan over bet algemeen sclujnt plaats te hebben. Bij die f&briek toch werden geifiiddeld 14.24 Ifederlandsche kannen sap per bos suikerriet verkregen, hetgeen ruim eene halve kan meer was dan het gemiddelde voor de gezamenlijke Fasoeroewansche fiabrieken in hetzelfde jaar, en ruim 3V4 kannen meer dan het gemid- delde der gezamenlijke 78 fabrieken, — en, naar de opgaaf van een gemiddeld gehalte van het sap ad 9° Bbaumi^ waarmede het spe- cifiek gewigt van 14.24 kannen kan gesteld worden op 16.15 Nederlandsche ponden, komt men, met eene persing, vaardoor van het ge- wigt aan riet 70 7o ^^ ^ap wordt verkregen, tot eene gemiddelde zwaarte van 23.07 Neder- landsche ponden voor elke bos saikerriet. Uit dese becijfering, waarmede men tot een niet onbelangrijk cijfer van het gewigt van het riet komt ^), blijkt, dat de persing niet veel min- der dan 70 ^/p kan hebben nitgeleverd. Het werken der Javasche fabrieken in 1859 biedt ons eindelijk 66ne bijzonderheid aan/ die, om tot eene conclusie te komen ten aanzien van de vraag, omtrent de al of niet voldoeude oapaciteit der fabrieken, een groot gewigt te- gen een gunstig antwoord op die vraag in de schaal legt. Naar de resultaten van dat jaar te oordee- len, mogen wij het veilig er voor houden, dat, gelijk wij £00 even aantoonden, de fabriek de Ondememing het beste bewijs heeft geleverd van eene, zoo al niet geheel, dan toch vrij voldoende capaciteit. De fabrieken, die in dit opzigt, — > in aan- merking genomen het getal werkdagen, de da- gelijks verwerkte hoeveeiheid sap en het ver- kregen cijfer der procenten, — het meest met de Onderneming in vergelijking kunnen wor- den gebragt, z^n Majong in Japara, Djom- bang in Soerabaja en Bekassi Oost in Pasoe- roewan. *) Namel^k 0.92S Nederlandsch pond per sniker- rieUtok, Het riet van Kedawoong woog in 1864, volgena opgaaf van den Heer Lebret, 0.464 pi- kol = 25.66 Nederlandsche ponden per bos, of 1.146 Nederlandsch pond per suikerrietstok. Indien bijj de fabriek de Onderneming de persing slechts 65% van het gewigt van riet mogt uitgeleverd hebben, dan komt men reeds tot een gewigt van 25 Nederlandsche ponden per bos of 1 Neder- landsch pond per snikerrietstok, nagenoeg gelijk uau het gewigt van het riet van Kedawooug. Van dat drietal bedco^: a. het getal werkdagen: Voor Majong 102 dagen g Djombang. ; 112 t # Bekassi Oost 109 f b, de dagelijks verwerkte hoeveeiheid sap ') Voor Majong 98,333 kannen r Djombang 95,393 , r Bekassi Oost .... 91,192 # e, en het cijfer der procenten, voor dever- bonding van het gewigt der produktie tot het gewigt der znivere suiker: Voor Majong 76.77 7, , Djombang 75.37 # # Bekassi Oost 75.59 , De bijzonderheid nu, waarop wij de aandacbt wilden vestigen, bestaat daarin, dat de aanplant zoowel van de Ondememing, ids die van de drie zoo even genoemde fabrieken vddr 1859 veel grooter was geweest. De Ondememing heeft jaren lasg (van 1842 —1846) 674 bouws gehad. Langzamerhand werd die uitgestrektheid verminderd tot 630 bouws, totdat zg in 1854 werd gebragt op het t^enwoordig cijfer van 425 bouws. Majong had v66r 1859 nog 550 bonws, en werd, zoo wij ons niet bedriegen, in dat jaar tot 400 bouws gereducecrd. Djombang had nog tot in 1858 450 bouTs aanplant, en Bekassi Oost werd in 1853 van 490 op 293 bouws gebragt. Daaruit blijkt, dat die vier fabrieken primi* tief bestemd zijn geweest voor de verweiking van een veel grooteren aanplant, weshalve de vooronderstelling, — dat de oapaciteit, van on* voldoende, gelijk zij hoogstwaarschijnlijk vroe* ger was, door de reductie van den aanplant meer in evenredigheid is gebragt tot hetgeen die fabrieken te prestcren hadden, -^ eene *) Bij deie opgaaf van de dagelyks verwerkte hoeveeiheid sap, welke, hoexeer ver beneden bet bedragvoor de Onderneming, niettemin vrlj aaniieo* Igk mag heeten, moet men evenwel niet uit het oog verliezcu, dat, tcrwgl de aanplant voor de Onder* neming in 1859 heeft bedragen 426 bonwi^ de aitr gestrektheid er van was: voor Majong 400 bouws p Djombang 860 „ » Bekassi Oost. . . . 292. su. 617 hooge mate vaa waarschijnlijkheid voor ocb heeft 0- Wij komen na al bet voora^egane tot de Tolgende cosolosien: 1*. In het belang der kultuur ware het wenschelijk geweest, dat men, bij de invoering van het knltuurstelsel, nevens het bcginsel, om Toor eene saikeronderneming niet meer te mo- gen nemen dan het eenvijfde der gronden, toe- behooreude aan de bevolking, onder welke 200- danige onderneming zou gevestigd worden, 00k tot r^el bad aangenomen, om de uitgestrekt- heid Tan den aanplaut in verhouding tot die van de yoor de suikerteelt bepaaldelijk geschikte gronden zoo te bepalen, dat er gelegenheid zou zijn Toor eene minstens vijfmalige verwis- Beling van grond *). 2*. Nn dit evenwel met is geschied, omdat men destijds vrij algemeen nitging van de meening, dat de vruchtbaarheid van den grond op Java onuitpnttelijk is, eischt het belang der zaak en de ondervinding, daaromtrent verkre- gen, dat men, eer het te laat is, alsnog tot dien regel besluite. 3**. Daarmede is evenwel eene groot« uit- gestrektheid van aanplant op den duur onbe- staanbaar, omdat, hetzij men het stelsel aan- kleve eener bepUnting in groote geconcentreer> de tninen, hetzij men elke dessa ophareeigen gronden late planten, niet alleen het algemeen toezigt over den aanplant, maar 00k voor den &briekant de contidle over het snijden en bet transporteren van het riet er moeijelijker door worden. Daarbij komt nog dat het trans- port zelf moeijel^ker en bij gevolg 00k veel kostbaarder zou worden, terwijl onder de felle hitte van een tropiscb klimaat, die het zoo wenschelijk maakt, dat het riet, nadat het ge- sneden is, ten spoedigste aan den molen ge- bragt worde, het transporteren op groote af- standen niet anders dan zeer nadeelig kan zijn. ') Het is daarom te meer te betreuren, dat de aanplant yaa die drie fabrieken later weder ?er- groot is geworden. Die uitbreiding getuigt, — ge- lyk zoo veel, waarop wg gewezen hebben, — van de weinige kennis van zaken, waarmede men te werk gaat in de bepalmg der uitgestrektheid van den aanplant, niet alleen naar de gelegenheid tot verwisteling van gronden, maar 00k naar de capa- citeit der fabrieken. s) In het Se Deal van de door den Heer van DxTXHTSK geieverde M^ragem tot de JkeuMis van Jket iandelifi tteliel op Java, wordt op peg. 620 mededeeling gedaan van een verslag, door den Gonverneur-Oeneraal ad interim, J. C. Baud, aan het Miniaterie van Kolonien ingezondcn, van eene 4^ Behalve met eene veelvuldige, miaatens vijfmalige verwisseling van grond^ kwamen | wij tot de conclusie, dat eene groote uitge- / strektheid van aanplant ook onbestaanbaar is met . / eene dessa'sgewijze beplanting. Hoezeer van' | eene dessa'sgewijze beplanting niet, gelijk terl aauprijzing er van is beweerd, eene verminde- riug van arbeid voor de suikerrietplantende bevolking te wachten is, moet het aangename, dat daarin voor haar gelegen is, zoo in het oog springen, dat, ter verzekering van de suikerkultuur op Java, niet te sterk kan wor- den aangedrongen op eene onvoorwaardelijke toepassing van die wijze van beplanting. — De * bezwaren toch, aan de beplanting in groote, in de nabijheid der fabrieken geconcentreerde tninen verbonden, waren, afgescheiden van de daaruit voortvloeijende beperking 4er gelegenheid tot verwisseling van gronden, te groot, om niet als eene wezenlijke grief te worden besebouwd ; daar 1 aan den eenen kant de buiten den kring dier tninen gepUatste bevolking, welke aan de teelt moest deel nemen, verre afstanden had af te leggen, om den haar opgelegden arbeid te kunnen verrigten, terwijl aan den anderen kant op de meer in de nabijheid der fabrieken gelegen dessa's meer bijzonder de verpUgting drukte, om altijd liare gronden ten beate der kultuur te moeten geven, tot groote schade in de meeste gevalleu voor de produktiviteit er van. Wei werden de in de hiatste plaats bedoelde dessa's voor dien afstand van gronden scbadeloos gesteld met verder afgelegen vel- den van dessa's, die daarvan bevr^d bleven,; maar, «— zonder nog te spreken van al de knoei- jerijen, waartoe die opschuiving van velden, gelijk men het noemde, aanleiding koude ge- ven en werkelijk gaf, — zoo had die wyze van vergoeding voor hen, die heetten scbade- loos gesteld te worden, in bijna alle gevallen weiuig, zoo eenige waarde. Aan dat alles wordt door eene dessa'sgewijze beplanting een einde gemaakt, en men moet wed bevooroor- deeld zijn, om niet te willen erkennen, datde opheffing van zulk eenen verwardon en irra- tionelen staat van zaken voor de bevolking hoogst aangenaam zou zijn. 5^. Het iiit eene dessa'sgewijze beplanting door hem in den aanvang van 1834 gedane in- apectiereis over Java. Uit dat stak bl^kt, hoe het als wenschel^k werd beaehoawd, om de snikerriet- aanplantingen niet verder dan tot op ^en paal van de fabrieken te doen bewerkstelligen ; maar ook tevens hoe toeo reeds hier en daar over nitputting van den grond geklaagd werd. Zie aldaar de le noot op pag. 659. 618 8U. ontstaande ongerief eener versnippering van den aanplant in eene menigte van kleine tui- nen, — waarbij nog komt, dat het verlies van grond, die niet beplant wordt en waarvan das geen Toordeel genoten wordt, roor de soiker- riet-plantende bevolking hoogst waarschijnlijk belangrijker zal zijn, dan bij beplantiog in groote geconcentreerde tuinen, — dat oDgehef IB evenwel te - wezenlijk, dan dat het niet in ernstige overweging zou dienen genomen te worden, op welke wijse daarin zon knnnen worden voorzien. 6°. Naar ons inzien zou daartoe misschien knnnen bijdragen eene regeling, waarbij de Toor snikerknltunr bepaaldelijk geschikte gron- den in het distrikt of in de streek, waar eene suikeronderneming geveatigd is of zal worden, in yijf gelijke deelen worden verdeeld, met dien Terstande, dat elk deel eens in de vijf jaren geheel voor den aanplant van een ge- geven jaar worde gebezigd, zoodat het daar- mede gedurende de vier volgende jaren van de suikerkuitnur bevrijd zon blijven. 7^. Bij redttctie van den aanplant tot een maximnm van 300 bouws, zou het misschien mogelijk bevonden worden, om dien geheel en alleen te doen bewerkatelligen door de bevol- king van het voor de beplanting van een ge- geven jaar bij rotatie aangewezen deel of per- ceel der snikerrietgronden, terwijl, zoo dit niet kon, men d^ bevolking der meest nabijgelegen dessa's daaraan deel zou knnnen doen nemeo. 8°. Bij eene zoodanige regeling zou de bevol- king van het perceel, voor een gegeven jaar aan- gewezen, ongetwijfeld een grooter gedeelte dan het Vs> misschien zelfs nagenoeg het geheel barer gronden moeten missen; maar daartegen- over staat dan ook, dat aan haar gedurende de vier volgende jaren het gebruik van al hare velden zou zijn verzekerd; terwijl het daarbij overweging zon verdienen, om aan haar, voor zoo ver door geene buiten het per- ceel gelegen dessa's aan den arbeid wordt deel genomen, ook het genot toe te kennen van het geheele plantlooD, voor de produktie van zoodanig jaar verschuldigd. 9**. In verband tot de ter voorkoming van uitpntting zoo wenschelijke bepaliug van eene minstens vijfmalige verwisseling van grond, zou evenwel, opdat daarin geene stoomis worde gebragt, in de vrije besohikking door de bevol- king over de voor de suikerkultuur geschikte gronden, die voor den aanplant van een ge- geven jaar niet in gebruik mogten zijn, eenige beperking dienen gebragt te worden, daarin bestaande, dat a. op die gronden, anders dan in het klein voor eigen verbruik of ten verkoop op de pae- aan, buiten 'a tyda en op groote aohaal geen suikerriet, indigo of iabtk zouden mogen ge« teeld worden ten behoove van wien ook, en dat 6, door de teelt van audere gewassen, wdke ook, geene belemmering worde gebragt in de tijdige besohikking over de voor suikeraanpUnt van een gege?en jaar benoodigde gronden. 10°. Uit een ander, niet minder behmgrijk oogpunt prijst zich de bepaling aan van eene miuder groote uitgestrektheid, dan men tot nu toe voor den aanplant eener fabriek heeft genomen. Hebben toch de ouderzoekingen van wijlen Dr. r&OMB£RG geleid tot de uit- komst, dat riet van 12 en 13 maanden oud de beste resultaten gceft met opzigt tot de opbrengst van sap en het gehalte er van, en geeft hij in verband tot die bevinding in overweging, om, kan het zijn, de beplanting zoo veel mogelijk geheel in de nmanden Junij en Julij te doen plaats hebhen, — hetgeen te wenschelijker zou zijn, omdat wegens de ab- dan nog vallende regena eene eenigzins groo- tere plant wijdte zou kunnen aangonomen wor- den, dan tot nu toe is geschied, en ook dit door hem beschouwd wordt te kunnen bijdra- gen tot vermeerdering van de opbrengst van sap, — dan staat daartegenover, of liever daai- mede in een naauw verband, dat de werktijd der fabrieken zich zou moeten bepalen tusscben den 15 Julij en den laatsteu September, of tot een getal van 75, hoogstens 80 dagen. 11". Aan zoodanige regeling zon evenwd, behalve de daarvan te verwachten meerdere opbrengst van sap, nog dit voordeei verbondea zijn, dat de bevolking van het voor de be- sproeijing barer velden benoodigde water, dat voor de vermaling van het riet gebedgd woidt, niet zoo lang verstoken zou blijven, als nu veelal het geval is, terwijl zij ook de gronden, die met suikerriet beplant ajn geweest, vroe* ger te barer besohikking zou terug beko- men. 12*. Behalve al het opgenoemde hangt het resultaat van eenen suikerriet-aanpl&nt, zoo als die zich formuleert in de opbrengst ran sap per bouw of per bos suikerriet, alsook in het gehalte van het sap, in geene geringe mate af van eene kraehtige, maar daaiom niettemin Bpoedige persing van riet. Noeh met bet eene, noch met het andere strookt bet, dat eene fa- briek eene groote hoeveelheid riet te vcrwer- ken krijgt, omdat alsdan het getal bossen toot de dagelijksche vermaling te aanzienlijk wordt, StJ. 610 dan daty geiijk uii ons ondenoek is geUeken, de kraohtige pentng met aan den apoed, of omgdEeerd de apoed met aan de krachtige per- stng tea offer iou worden gebragt. 1 3^ la derhalve ook om die reden eene reduotie Tsn deo aaaphmt wenachelijk tot eene uitgestrekt* held, eelfe ver beneden bet maximam ran 400 boavs, betvelk men tijdens het jongste onder- aoek naar de snikerkultunr ala regel aangeno- men, docb, nitgeaonderd enkde weinige geval- len, met algemeen in toepassing gebragt heeft; Bij wordt baitendien ook aanbevolen door de omatandigbeid, dat rerre de meeste fa- brieken op Java niet bij magte zijn, om het aap, dat aj yan de tegenwoordige ni<^e- strektheid van haren aanplant na reeds krij- gen, dooh waarran, bij eene betere regeling, aoowely ale door een kraohtiger persen en apoediger yermalen van riet, eene vermeer- dering yan opbrengst per bouw of per bos auikerriet met eeuigen grond te wachten zou a4n>-**itt Mn tijdsbestek van 75, hoogstens 80 dagen behoorlijk en zoo zorgynldig te verwer- keuy dat door de prodaktie mtnatens 75 ^/^ yan het gewigt der zniyere auiker in het sap werd gemaakt Wij ndllen dit nog door eene korte becijf eiing tracbten aan te toonen. Yoor de 78 fabrieken, die in onze tabel N"". 1 op pag. 603 zijn opgenomen, bedroeg in 1859 de hoeyeelheid sap 808,984.636 kan- nen, en het getal werkdagen 9,488, zoodat gemidddd per etmaal zija yerwerkt 85,358 kannen sap. Daarmede is men gemiddeld per Cabiiek doende geweest 131''/,, dagen» zoodat, zouder nog te spreken yan eene yermeerderde opbxengat yan sap, om hetselfde werk in 75 of 80 dagen to yerrigten, en in stede yan 64.19 Vf* £00 als in 1859 het geyal was, 75 ^/o nit het gewigt aan zuiyere suiker te maken, eene hoeyeelheid yan 188,090, minstens 130,000 kannen sap son moeten yerwerkt wor- den. In 1859 was er alechts ^ne fabriek, de Ondierneming, welke in 83 dagen eene zoo groote hoeyeelheid yerwerkte, en dit deed sen- der te kort te doen aan eene zorgvuldige ani- kerbereiding. Pandji, de fabriek, die na de Ondememing komt, yerwerkte in 106 dagen gemtdddd 139,174 kannen per etmaal, doch yerkreeg in bare produktie slechts 65,37 % ▼an het gewigt der zniyere sniker in haar sap, tflgen 80,74 7o ^Q ^^ Ondememing. Laat ons nn nagaan, hoe het met de zaak geateid zon zijn bij eene reductie yan den aan- phunt tot een maximum yan 300 bouws. Yoor de bedoelde 78 iabrieken heeft de op- brengst der suikerrietyelden in 1859 gemiddeld 3,151 boesen per bonw bedragen. Bij eene be* tere regeling yan den aanplant, overeenkomstig de hierboyen ontwikkelde denkbeelden omtrent yerwisseling yan grond en meerdereplantwjjdte* is het eenigzins waarsehijnlijk, dat de opbrengst der yeiden, wat aangaat het getal bossen riet, niet zon toenemen, maar wel yenninderen; doch dat daarent^en het riet zelf in saprijkheid sal winnen. Gesteld, dat in dat geyal de opbrengst der yeiden 100 bossen minder, en das gemid- deld 3,050 boasen per bonw bedroeg, zoo zoik eene fabriek yan 300 bouws te yemuden krij- gen 615,000 bossen, dat is in 76 dagen gemid- deld 8,800, en in 80 dagen gemiddeld nagenoeg 7,700 bossen per etmaal. In 1859 bedroeg de gemiddelde vermaling 7,405 bossen per bouw, en yan de 78 Iabrieken had men er 47, die minder, en slechts 81, die meer yermaalden, en de laatsten nog wel met eene gemiddeld yeel mindere opbrengst yan sap per bos suikerriet ^). Het blijkt daaruit, dat zel£B met eenen aan- plant yan 300 bouws, om den oogst in hoogstens 80 dagen af te werken» de meeste fabrieken, wat de yermaling yan het riet betreft, meer dan genoeg te doen zouden hebben. Niet minder zou dit het geyal zjjn met de dagelijks te yerwerken hoeyeelheid sap. Ge- steld tooh, dat de opbrengst yan' sap per bos suikerriet, die nu yoor de 78 fabrieken ge- middeld 11.51 kannen heeft bedipgen, door de meerdere saprijkheid yan. het riet» alamede door een kraohtiger en spoediger yermalen, met 8*/, kan yermeerderde, en dus op een gemiddeld van 14 kannen gebragt werd, — en dit is eene alles befaalye oyerdreveu yer- wachting, -— zoo zou men, met eene gemid-* delde opbrengst yan 3,050 boesen riet per bonw, gemiddeld 38,700 kannen per bouW krijgen, of in het geheel yan 800 bouws 8,610,000 kannen, in verband tot welke hoe- yeelheid, eene fabriek in 75 dagen 114,800» en in 80 dagen 107,635 .kannen gemiddeld per etmaal zou moeten yerwerken, dat is, 86 k 80,000 kannen meer, dan nu het ge* middelde yoor de 78 Iabrieken is geweest. Van die 78 fabrieken had men er slechts 31, 4) Van die 31 waren er maar 84, die meer dan 7,687 of 8,200 bossen riet per dag yermaalden, en de geringe opbrengst van 10.10 Nederlandsche kannen sap per bos snikerriet voor die 24 fabrte* ken, tcrwijl de 58 andere nagenoeg 12Vi kan per bos gemiddeld verkregen, bew^st, hoe onder een^ zoo aanrienlgke dagelijksche vermaling de krachtige perting van het riet moet geleden hebben. 6«0 BV. die m 1859 gemiddeld meer dan 100,000 kan* pen dagemks verwerkten, en daaionder 14, die boTen het cijfer van 107>000 kannen kwa- xnen, terwljl daaryan weder sleckts 9 fabrieken meer dan 114,800 kannen verwerkt hebben. Het bl^kt daarnit, dat het getal £abrieken, bij velke het afwerken van eenen aanplant van 300 bouws in 75 of hoogsteus 80 dagen mogolijk sou zijn, niet groot is; en het spreekt due van selve, dat, de oapaciteit der andere Qndernemiugen in aanmerking genomen, voor desttlken de rednctie van den aanplant sioh niet tot het cijfer van 300 bouws zou behoo* ren te bepalen, hoezeer wig het, uithoofde der kostbaarheid dier inrigtingen en der steeds stijgende uitgaven van fabriekatie niet laad- saam zooden achten, om daarmede verder dan tot 850 bouws te gaan; terwijl er wel geene sprake kan zijn van eene vermeerdering van den aanj^nt voor die ondernemingen, welke nu reeds minder dan het cijfer van 350 bouws hebben '). Yoor deze kat^orie zou slechts *} Van die kategorie heeft men er 7 in het 78tal, namelgk: Toelis met 150 boaws Sari Redjo ^^ 150 „ Menang ^ 107 ^ Mingiran „ 207 » Ooedo „ 210 M Wringin Agoong .... „ 240 » de Goede Hoop « 245 „ Te zamen met 1,869 boaws Het totaal werkdagen bedroeg in 1859 voor dat 7U1 690 en de hoeveelheid aap 31,186,080 Neder- landsche kannen, zoodat gemiddeld per etmaal is verwerkt 45,200 kannen. Menang verwerkte het minste, namelijk 26,431, en de Goede Hoop het meeste, of 76,106 kannen dagelijks. De gemiddelde uitgestreklheid van aanplant is voor die 7 fabricken 195^/7 bouws, waarvan, bg eeue eventaele opbrengst van 28,700 Nederlandsche kannen per boaw, das zonden worden verkregen 5,612,900 kannen, om welke in 75 of 80 dagen te Verwerken, dagelgks 74,840 of minstens 70,160 kannen vereischt zouden worden. Daar evenwel voor een pear van het 7tal, namelgk Toelis en Wringin Agoong in Rembang, de aanplant geschiedt op gronden, die bl^kbaar voor de suikerkultuur ongeschikt zgn, mag men het er voor hoaden, dat eene gemiddelde opbrengst van 28,700 kannen per bottw voor het 7tai waarschgnl^jk niet zal zgn te bereiken. Anders zoa het ait de gegeven becgfe- ring blqken, dat ook voor deze kategorie, uitge^ sonderd de fabriek de Goede Hoop, de oapaciteit over het algemeen vr^ ouvoldoende is. noodig zijn eene betere Mgelliig van den ssn- pknt naar het beginael eener deBsa'agewijze beplanting, met eene minstens vijfiiialige ver- wisseling tan gronden, -^ alsook een onder- zoek naar de oapaciteit ter ververking in 7S a 80 dagen van de hoe? eelheid aap, die men, ten gevolge der betere regeling van den aan- pknt, en door het krachtiger person en spoe- diger vermalen van het riet, met eenigen grond verwachten mag in den vervolge te zuUea kr^gen. De verwezeolijking der hier aangeprezen maatregelen achten wij hoogst wenschel^k, oo de toekomst der suikerproduktie op Java eenig- zins te verzekeren. Daardoor tooh zou in de eerste plaats de kultuor voordeelig en aange* genaam voor de bevolking worden gemaakt, en tevens de produktie in staat worden ge> steld, om te kunnen conourreren tegoi de ei- ders steeds toenemende produktie, vooral die der beetwortelaniker in Europa. Daar evenwel die maatregelen, — wQoDtkes- nen zulks niet, — > van eenen zeer doortastcDden aard zijn, zoo meenen w^, om het wenschelijke er van aan te toonen, nog in eenige beschon- wingen te moeten treden, waarbij de zaak wordt behandeld uit het drieledig oogpunt van het daarbij betrokken belang der bevdking, der fabriekanten en der Regering. Met betrekking tot de bevolking, zal het wd niet noodig zijn bij al het gezegde^ nog veel te voegen ten voordeele van eene dessa'sgew^ beplanting. Uit het oogpunt van het aange- name er van voor de bevolking, is het begin- sel zoo eenvoudig, dat het onbegrijpelijk is, hoe men voor de vraag, of daartoe zou wor- den overgegaan,iBen zoo langdurig enkostbaar onderzoek, als waartoe in 1854 word besloten, noodig heeft kunnen achten. Het drukkende van eene beplanting in groote, nalnj de £abzieken ge- concentreerdetuinen, waarbij, het gemis der voor die tuinen te bezigen gronden geheel kwam ten laste van de bevolking der in de nabijhdd der fii- brieken gelegendessa's, die dan door alierlei om- slagtige en voor haar in het algemeen weinig, zoo eenige waarde hebbende aohikkingen beette schadeloos gesteld te worden; terwgl daaren- tegen op de bevolking der ook bij de teelt inge- deelde, doch buiten den kring dier tuinen ge- legen dessa's de verpligting rustte, om faarea arbeid op verre a&tanden te moeten gaan ver* rigten, -— het drukkende van dit een en ander moest, dunkt ons, zoo laide spreken, dat de wenschelijkheid eener veranderiug in dieu toe- stand zelfs voor het eenvoudigste verstaud geen betoog vereischte. 8U. 6Sfl Bg de wemige kenntsi die men van bet werken der fkbrieken bezat, en waardoor men niet regt vist, in hoe ver de pening van het net al of niel krachtig genoeg vas, — yoorts velk nadeel aan de opbrengst van sap kon worden toegebngt door de vermaling van eene te groote hoeveelbeid riet per dag, of wel door een al te spoedig of een al te kngzaam afwer- ken van den oogst, -— welken invloed het een soowel ak het ander op het gehalte van het sap had, — - alsook hoe het gesteld was met 6e oapaoiteit en de doelmatige inrigting der &l»rieken, — had men, zonder, eoo het sohijnt, in te sien, dat al wat aan het een soovel als aan het ander tekort werd gedaan, eenen enor- men invloed moest hebben op het al of niet gnnstige van het definitief resnltaat, waarbij hk de R^ering ^n de bevolking een 200 groot belang hebben, het oordeel over al die punten en over aoo veel, wat daarmede.in verband ataat, nagenoeg geheel aan de kbriekanten overgelaten, alsof er hoegenaamd geen gevaar was, dat dit oordeel, wegens eene menigte van omstaadigheden, grootendeels van geldelijken aard, niet onbevangen kon s^n en niet onpar- tijdig kon nitvallen. Ikki daamit, omdat men er zich niet behoor- ^]k rekenachap van wist te geven, eene ee- kere onbestemde vrees ontstond, dat eene ver- mittdering van aanplant voor de meeste fabrie- ken ten gevolge sou kiinnen hebben, dat se niet laager konden blijven werken, en dat dns ook het voordeel, hetwdk de suikerpro- dnktie aan 's lands financien beisor^de, zoo niet geheely dan toch voor een groot gedeelte veri<Mren sou gaan, valt ligt te begrijpen; maar daardoor alleen ook is het te verklaren, hoe het kwam, dat men b^ het bewnste onderzoek sioh voornam^jk bepaalde bij hetgeen er in de suikerkultaur drukkend voor de bevolking kon sign, en er hoofdzakeiijk kwestie was van eene wegmiming zoo veel mogelijkderbezwa- roBy die door het onderzoek aan den dag mog- teu komen, zonder zich overigens het hoofd te bxeken over de vraag: hoe de teelt zelvevoor haar geldel]gk voordeeliger zoa kunnen gemaakt worden. Geen wonder derhalve, dat het belangrijkste resnltaat van het bewnste onderzoek daarop nederkwam, dat in beginsd werd aangenomen, om de uitgeitrektheid van aanplant voor eene fiibriek te bepalen op een maximnm van 400 bouwa. Met de toepassing even wel heeft men sioh niet gehaaai; want nog in 1864, volgens den t)fficielen Almanak van N. I. voor dat jaar, dns seven jaren later, waren er onder het 95tal &brieken op Java nog 47 met eenen aanplant boven de 400 bonws. Zelfs is de aanplant van sommige fabrieken, na eenmaal te zijn geredn- ceerd, in de laatste jaren weder op de vroegere uitgestrektheid gebragt! Zoo kwam het, dat een op zich zelve zoo eenvoudig vraagstnk ho(^st ingewikkeld was geworden, en de oplossing er van te moeijelijker werd, naarmate het laugzamerhand meer en meer bleek, dat de labriebinten in groote geldelijke ongelegenbeid verkeerden, — wel is waar deeh door eigen schnld, daar zij, bij het koopen of in hnnr nemen van fabrieken op eene ten eenen- male onberedeneerde wijze waren te werk gegaan, zoodat er geene de nnnste zekerheid, zelfs wel- nig ttitzigt bestond voor eetien maar redeKjken uitslag van hnnne specnlatien, terwijl zij boven- dien groote nitgaven deden voor zoogenaamde verbeteringen, welke dien naam niet verdienden, omdat ze niet opgewogen werden door een daaraan geevenredigd voordeel; — - maar ook deels door eene reeks van maatregelen van de zijde der Regering, waaraan, op cijn zachtst gesproken, geene andere kwalifikatie toekomt, dan dat zij ondoordaoht waren, en waarvan het gevolg was, dat, terwijl aan den eenen kant de leveringsprijs der sniker al lager en lager werd gesteld, de nitgaven voor kosten van fabriekatie aan den anderen kant zoo zijn gestegen, dat het voor zeer velen, zoo met de meesten, de vraag is, of zij niet nu reeds met verlies werken. Desniettemin, en onder voorbehond, om later, waar wij over het belang der fabriekanten znllen spreken, nader aan te toonen, hoe dat belang daarmede zou kunnen worden overeengebragt, is en Uijft het onze innige overtniging, in de eerste plaats, dat, aangezien het ter verzeke- ring van de toekomst der suikerkultuur er voornamelijk op aankomt, om die zoo aange- naam mc^elijk voor de bevolking te maken, tot het beginsel eener dessa'sgew^ b^lanting onvoorwaardeljjk meet worden overgegaan; in de tweede plaats, dat dit beginsel, wanneer daarmede gepaard gaat eene minstens vijfma- lige verwisseling van gronden, onmogelijk is vol te houden zondw eene reductie van den aanplant tot een zelfs veel lager maximum' dan het in der tijd vastgestelde van 400 bouws. Die minstens v^fnialige verwisseling, — de meening omtrent de onuitputtelijke vrucht- baarheid van den bodem vmi Java en de wei- nige kennis van landbouw bij de meeste hun- ner, die, hetzij als Gouvemements-Ambtenaren, hetzij als febriekanten, bij de kultuur betrok* ken waren, mogt de noodzakelijkbeid er van 699 SU. gering bebbeo doen aohten, •— onze bedjferin^ gen ait yersclulle&^e oogpunten hebben bet aangetoond, hoe de behoefte daara&ii werkelijk groot genoeg is, om geenen redelijken tvijfel meer over te laten omtrent de wenschelijkbeidy dat daartoe worde overgegaan. Wij bebben aaDgewesen^ hoe door eene verdeeling in vijf peroeelen der voor de suikerkultuur geschikte, aaa elke fabriek te affecteren gronden de zaak te Yuiden eou sijn, zoodat, met instaiuiboudiiig ▼au het beginsel der dessa'sgewijze be{>lantiiig, de beplantingen celve niet te zeer uiteenver- jq^reid zoaden zijn, en daannede de controle oyer en de kosten van het snijden en het trans- porterea van het net voor de fabrieken niet be- cwarender aouden worden, dan nu het geval is. Voor den Jaraansohen landbouwer kan eene regeling in den voorgestelden zin in wer- kel^kheid geen bezwaar hebben. Zoo hij tket inzigt niet heeft, dat eene veelyiildige T^wiflseling waarlijk wenaehelijk is, — • wat 'Wij evenwel betwijfelen, •— • dan zeer zeker kan bet niet moeijdijk yallen om hem daartoe te brengen. Hij is vel geen wetenschappelijk gOTormde landbouwer, maar zijne ervaring en zgn praktische zin leveren genoegzameu waar- borg op, dat hij het wenschelijke eeuer veel- Toldige verwidseling niet zal miskennen, — Tooral dan niet, wanneer men hem de over- tuiging weet te geven, dat het werke^k emst i» met de behartiging van zgn geaoegen, zijn belang en zijn voordeei. Toen wij het denkbedd opperden eener ver- deeling der snikerrietvelden in vjjf pereden, met dien verstande, dat in elk perceel slechts eens in de vijf jaren de geheele aanplant ^u geschieden, resen er bij ons evenwel een drietal .vragen op, wier beantwoording wij niet willen ontwijken. !•. Door wie moet de beplanting geschieden ? S^. Hoe zal het gaan met de verdeeling ran het yerdiende plantioon? En, 8^. aangezien in het perceel, dat voor de beplanting aan de beurt ligt, de bevolking zoo niet liet geheel, dan toch het grootste deel barer gronden moet missen, en dit ntet anders kan, dan ten koste, geheel of althans voor een groot gedeelte, van hare ;j<M?»-prodnktie, wat zou er, in yerband tot het daardoor ontstaande tekort in hare behoefte aan padt, knnnen en moeten gedaan worden, om dat bezwaar yoor haar w^ te nemen? Wat uu de eerste vraag betreft^ daarop meenen w\) eenvoadig te moeten antwoorden, dat de beplanting van elk jaari kan het z^n, geheel en alleen moet geschieden door de be- volking van het perceel, dat daarroor asa de beurt ligt. Rij de invoering van hetkvltinir- stelsel had men wol is waar tot regel aasge- nomen, dat er yoor den aanplant eener suiker- fabriek vier laiidboawende hnisgesianea, of, wat op hetzelfde ne^komt, vier landboawen of voor den arbeid bekwame mannen per bouv moesten zijn; maar, terwijl die regel noch u Pasoeroewan, nooh in Probolinggo of Besoeki is ni^ekomen, en het nit onze tabel N^. lb op pag. 479 van dit Deel bli^t, dat men in het zesjarig tijdvak, waarover'die iahel loopt, nog andere residentien heeft gehad, too als Cheribon, Ti^, Japara en Banjoemaas, waarifi het getal landbouwers minder dan yter heeft bedragen, zoo is het eene bekende nak, dat die bepaling van een cijfer van vier man per bouw niet zoo zeer in yerband stond met de behoefte voor den veldarbeid, als wei daarmede, dat uit de ingedeelde bevolking te- yens moesten wordea gevonden de koeliee, die, volgens de kontrakten, in de esste tijdes, zoowel voor het snijden en het transporterm van het net, als voor den &brieksarbeid, vtn Gouvernementswege moesten worden gelev^ Daarin ligt, dnnkt ons, het bewijs opgeslo- ten, dat voor de bewerking en bei^ating vn een bouw suikerrietgrond geea vier man h^ noodigd zijn. Wij gaaa verder, ea meenes de vraag te mogen doen, of, zoo eene Uj deo aanplant. Ho^eer wQ gaarne toegeven, dat aiet waaf' Bohijnljjk de verhouding yan het c^ftr der bevolking tot de nitgestrakth^id soovel su. 68S barer beboawbare gronden, als van dea te bewerkstelligeD aanplant in elk perced dezelfde aX a^, en bet dns g^bfsuren kan, dat er ge- deelten zgn, vaarin de bevolking te yeel gron- den bezitj om die naar bebooren te kunnen bebouvea en tevens belast te worden met den gebeeLen suikerrietaanplant voor een gegeren jaar; zoo komt bet ons toch voor, dat znlks geen beswaar tegen die perceelagewijze verdee- li^g der snikerrietgronden beboeft te ujn. Wanneer niet overal die Terdeeling in yijf perceelen zoo kan gescbieden, dat de befolking van ieder peroeel in staat is^ om den aaoplant van een jaar gebeel voor bare rekening te uemen, zoo sou men nog de kens bebben tus- acben twee altemativen. Indien de bulp, die bet betrokken perceel noodig kan bebben, niet groot is, zoo aou die knnnen worden verleend door de be- volking der aan wee^szijden aangrenzende en naastbygel^gen dessa's, — of, wat misscbien nog doelmatiger zon weaen, de verdeeling der suikerrietgronden zon, waar zoiks noodig mogt xyn, in tien, in stede van in vijf, zoo yeel inogeli^ gelijke peroeelen kunnen gescbieden, en dan zou de aanplant in twee diametraal tegen- over elkander gelegen perceelen, ieder yoor de helffc, moeten plaats bebben, met bepaling, dat aladan de bevolking, voor zoo veel noodig, daarin zou moeten worden b^gestaan door die der twoe aan weSrazijden gelegen perceelen. Zoo doende zou steeds de bevolking van ses. der 10 perceelen aan den knltuurarbeid deel nemen, zonder gevaar, dat de afstand, waarop de> arbeid moet worden verrigt, voor de bevol- king der aan we&rszjjden gd^en perceelen een emstig bezwaar zou worden. Overigens spreekt bet van zelf, dat, voor soo ver met bet verstrekken van koelies voor bet snijden van bet riet en voor de werkzaam- heden in de fabrieken van Gonvernementswege nog mogt worden voortgegaan, de bevolking Tfta het perceel, waarin de aanpbwt plaats yiadt, voor dat jaar ook gebeel van de levering bevrqd zoa moeten blijven, en dat dus bet benoodigde werkvolk zou moeten worden ge- Tonden uit de bevolking der andere perceelen. En wat nn de tweede vraag, betreffende bet plantloon, aangaat;, zoo komt bet ons voor, dat de bevolking van bet perceel, waarin in een gegeven jaar de aanplant gescbiedt, ook regt heeft op bet gebeele yoor dat jaar verscbul- digd plantloon, en dat de arbeid door de aan- grenzende dessa's verrigt, moet bescbouwd ▼orden ak in jugrooM te zijn gedaa^, of op zoodanigen voet, als bg onderliug goedvinden bepaald wordt, beboudens de noodige voor- zorgen, dat met de uitbetaling vaubet dea* wege versebuldigde niet geknoeid worde. Hier- in kan niets wezenlijk bards gelegen z^jn, aan* gezien al de peroeelen, ieder op zijne beurt, in betzelfde geval zouden verkeeren. Eer wij nu tot de derde vraag overgaanv zal bet niet ondienstig zijn, bier ten aanzien van dat plantloon nog een enkel woord in bet midden te brengen. Het zou moeijelijk, zijn, voor de berekening van dat plantloon, — in bbt bedrag waarvan moet qigesloten liggen de vergoeding voor bet gemiz van den grond en de betaling van den daaraan verrigten arbeid endagemuktekostei..- ««>« meer oneigenaardigen maatataf aan te nemen dan bet resultant der suikerbereiding. Alleen in bet gemis van de noodige kennis, aan den eenen kant van al de eventualitdten, waaraan die fiftbriekmatige suikerbereiding is blootge* steld,*— aan den anderen kant van de boogt^ waarop de gebeele zaak te brengen was, ha door doelmatige bebandeling der teelt hi door ge» durige verbetering van bet fabriekmatig ge- deelte der suikerproduktie, -^ zonder bier nog te spreken van de niet geringe miskenning van. bet behukg der plantende bevolking, door de belooning voor betgeen zij in grond en in ar- beid ten beste moest geven, te doen af bangen van bet al of niet goed werken der &brie- kanten, of door alle uitzigt op die belooning aan baar te benemen, wanneer door de wedrei- gesteldbeid, door overstroomingen of andere omstandigbeden de aanpbuit buiten bare scbnld mislukt, — alleen daarni kan de verklaring van eene zoo groote absnrditeit gezoeht wor- den. Want, terw^l voor den fabriekant bet plant- loon per pikol sutker, betwelk met bet anijloon en de kosten van transport van bet riet tdt aan de fabriek, uitmaakt bet koatende der grond- stof, in verbouding tot de uitgaven van &brte- katie te boog was en bleef, zelfs toen later een andere maatstaf van berekening werd aangene- men, volgens welken, bij eene produktie boren de 30 en 40 pikok per bouw, bet pkatloon tel- kens met ongeveer 83 cents per pikol vermin- derde, was daaroB tegen de betaling vow de bevol- king, die af bing van eene menigte van eventua- liteiten, waarvoor baar arbeid niet aanaprake- lijk kon gesteld worden, te laag of liever in de boogste mate onzeker en wiaeelvallig. Voor baar moest bet al of niet toereikende der betaHng af bangen van de tweeledige vraag: Of ^y kon beeten eene billijke compensatie te felDn voor betge^ sg door den afstand van bare gronden derfde, en eene voldoende belo9« 6f4 StJ. ning Ysn den arbeid en de kosten daaraau be- flfteed, — en of Kij yan dicn grond en van^ dien arbeid niet meer voordeel op eeiie ander6 wijze had knnnen trekken. Geen wonder dan ook, dat men reeds eenige jaren geleden pogingen aanwendde, om tot «enett voor de £ibriekanten soowel als voor de beTolking meer rationelen maatstaf te ko- men. Men bragt toen het denkbeeld in oyer- weging eener betaling naar het gewigt van het riet of naar het getal kannen sap, dat zou worden verkr^en. Met slechts eenige kennis ▼an zaken moest het onpraktiaehe dier denk- foeelden, «— zoo zij bij eene oppervlakkige be- Bohouwing al iets minder irrationeel dan het beetaande mogten toeschijnen, — toch spoedig in het oog Tallen Of wist men niet, dat b. ▼. 