None
Wat moet in zulk een votum worden uitgesproken ? Is zijn inhoud onverschillig ? Of bepaalt het karakter, de eigenaardige beteekenis van het votum, het doel waarmee het wordt uitgesproken en tevens de te kiezen woorden ? Reeds in den aanvang van onze bespreking van het votum merkten we op, dat de keuze hier en historisch en practisch, feitelijk slechts tusschen een dubbele formule staat. Eenerzijds de gewijde formule : Onze hulpe sta (zij of is) in den Naam des Heeren, die kernel en aarde gemaakt heeft. En daarnaast de historische formule : Ons begin zij in den Naam des Vaders en des Zoons en des Heiligen Geestes. De formule daarentegen ontleend aan Openb. 1 is niets dan een uitbreiding van de laatste, en heeft voor zich dat ze letterlijk uit de Heilige Schrift is genomen, tegen zich dat ze te lang is. En ook merkten we reeds op, dat onze bespreking van deze for mule niet strekt, om den eisch te stellen, dat morgen den dag, wie dusver anders te werk ging, zijn formule wijzige. Een schrijver heeft daarover niets te zeggen. Op diens weg ligt uitsluitend het bespreken ook van den Eeredienst uit het oogpunt der beginselen, en krachtens die beginselen het oefenen van critiek. Het is hier dus de plaats, om allereerst de onderscheidene betee kenis van bovengenoemde twee formules, in het licht te stellen. De eerste formule is rechtstreeks uit de Heilige Schrift genomen, t. w. uit Psalm 124 : 8. Daar echter komt deze zinsnede niet als for mule voor. De eenige formule die in de Heilige Schrift als formule voorkomt is de prachtige formule van benedictie, te vinden in Num. 6 : 24 v.v. Daar toch staat uitdrukkelijk bij : ,,Spreek tot Aaron en zijne zonen, zeggende: Alzoo zult gij de kinderen Israels zegenen, 186 HET VOTUM. zeggende" en dan volgen de bekende woorden: ,,De Heere zegene u en behoede u ; de Heere doe zijn aanschijn over u lichten en zij u genadig; de Heere verheffe zijn aangezichte over u, en geve uvrede". En om wel aan te duiden, dat dit een bepaalde formule is, waaraan de priesters gebonden waren, volgt er nogmaals in vs. 27 dit: ,,Alzoo zullen zij mijnen Naam op de kinderen Israels leggen; en Ik zal ze zegenen." Nu is dit wel niet rechtstreeks op het votum toepasselijk, omdat deze formule een benedictie, een leggen van den zegen op de priesters is; iets waarover we in een volgend artikel handelen; maar in zoo- verre heeft deze formule toch ook voor het votum beteekenis, als er nadrukkelijk verklaard wordt, dat deze formule is ,,het leggen van den Naam des Heeren" op de kinderen Israels. Daar nu ook bij het votum, zoowel in de eene als in de andere formule, beide malen nde Naam des Heeren" voorkomt, stelt deze bij- voeging uit Num. 6 : 17 ons in staat het doel nader te bepalen, waarom 66k in beide votums ,,de Naam des Heeren" voorkomt. In Psalm 124 vormen de woorden van vs. 8: ,,0nze hulpe is in den name des Heeren, die hemel en aarde gemaakt heeft", het slot. De gemeente was in doodsgevaar geweest. Ze voelde dat ze levend verslonden zou zijn geworden. Nu is ze gered. Maar gered uitslui- tend door de mogendheid des Heeren HEEREN. En daarom zingt ze een danklied dat aanvangt met de woorden: ,,Tenware de Heere die bij ons geweest is, zegge nu Israel", en dat eindigt met het: ,,Onze hulpe is" enz. Of hier te lezen is: ,,0nze hulpe /s, onze hulpe sta, onze hulpe zij, of onze hulpe was," maakt het Hebreeuwsch niet uit. Daar staat letterlijk niet anders dan : ,,0nze hulpe in den Naam des Heeren," zonder iets er bij. Nu is er veel voor te zeggen, dat vertaald moet worden : was, omdat in alle voorafgaande verzen sprake is van een voorafgaande uitredding, en alles beschreven staat in den verleden tijd. Maar het geeft ook goeden zin, zoo men vertaalt: is. Het beduidt dan: We zijn verlost. Onze heerlijke ervaring was, dat de Heere ons redde en bijstond. En op grond daarvan roemen en belijden we, dat ook voortaan evenals dusver, ons heil alleen in de reddende macht onzes Gods is". Zoo verstaan, en met dit verband overgenomen, beduidt dus de formule van het votum volstrekt niet: Voor dezen dienst, bij deze pre- dikatie sta onze hulpe in den Naam des Heeren. Maar heel anders: HET VOTUM. 187 Wij, verloren zondaren, die door zonde en satan schier verslonden waren, zijn door God gered en behouden, en als verloste en geredde schare komen we hier nu saam, als eersten toon van het hart uitsprekende, dat het God, en God alleen was, die ons van den dood redde, en die ons nu, als geredden, als verlosten onder het geklank van zijn Woord doet saamkomen. Let slechts op wat vlak voorafgaat: ,,0nze ziele is ontkomen, als een vogel uit den strik des vogelvangers ; de strik is gebroken, en wij zijn ontkomen." In dien zin nu gevoelt men de voile beteekenis van dit votum eerst, zoo men denkt dat het de geheele 124 Psalm is, die besloten werd met het: Onze hulpe was of is in den naam des Heeren. Die geheele Psalm luidt: Tenware de Heere, die bij ons geweest is, zegge nu Israel; Tenware de Heere, die bij ons geweest is, als de menschen tegen ons opstonden ; toen zouden zij ons levend verslonden hebben, als hun toorn tegen ons ontstak. Toen zouden ons de wateren overloopen hebben; een stroom zou over onze ziele gegaan zijn. Toen zouden de stoute wateren over onze ziele gegaan zijn. De Heere zij geloofd, die ons in hunne tanden niet heeft overgegeven tot eenen roof. Onze ziele is ontkomen, als een vogel uit den strik des vogelvangers; de strik is gebroken en wij zijn ontkomen. Metterdaad een roerend schoon begin voor een vergadering van ge- loovigen. En als daar dan op volgt : ,,0nze hulpe is in den Naam des Heeren," dan ligt daar niet anders in uitgedrukt, dan dat deze ervaring van Gods trouwe genade in onze redding uit den nood en den dood onzer ziele, de grond van het votum is en blijft ook voor het heden en ook voor de toekomst. Men gevoelt dan ook aanstonds, dat dit heel iets anders is dan de tweede formule ,,0ns begin zij in den Naam des Vaders en des Zoons en des Heiligen Geestes". Deze laatste formule is een belijdenis van den Drieeenigen God, d. i. de belijdenis waarmee de gemeente des Heeren zich plaatst tegenover de wereld. En ook deze belijdenis is schoon, voor wie gevoelt en doorziet, hoe in de belijdenis van Gods heilige Drievuldigheid de wortel voor de waarheid van alle dingen ligt, en voor wie, gelijk onze Con- fessie zegt, ,,de werkingen er van in zich ervaren heeft". Maar toch het is heel iets anders, en veel minder rijk dan de eerste formule. De eerste formule spreekt van het machtige feit, waardoor we, als zondaren, de gemeente des Heeren geworden zijn. 188 HET VOTUM. Ze komen uit de wereld deze geloovigen. Ze zonderen zich hier in een vergadering der Christenen van de wereld af. Ze hebben lets dat de wereld niet heeft. En deze geboorte der Gemeente ligt in het machtige verlossingswerk onzes Gods. Zonder die verlossing huns Gods zouden ook zij met de wereld ver- loren zijn gegaan. Dank zij deze verlossing zijn zij nu de geloovigen, Gods volk, de Gemeente des Heeren. Het is als ware het de geboorteacte der Gemeente van Christus, die aldus in deze formule zich uitspreekt; terwijl de tweede formule, hoe schoon en rijk op zich zelf ook, de Gemeente ondersteld als bestaande, en haar nu laat uitkomen met haar Belijdenis van Gods Drieenig bestaan. Alzoo is de laatste formule meer dogmatisch en confessioneel, de eerste historisch, tintelend van leven, en vol rijke herinnering. Wat Psalm 124 van Israels uitredding, van zijn uitwendige vijanden zong neemt hier de Gemeente over, als uitdrukking van haar geeste- lijke verlossing en van haar ontstaan en optreden als het geestelijke volk des Heeren. En dan geven wij aan : is boven : was, zeer stellig de voorkeur, omdat de Gemeente niet enkel retrospectief spreekt, maar tevens uitspreekt den grond van haar vertrouwen niet alleen voor het oogenblik maar ook voor de toekomst, en het geestelijke standpunt aanwijst waarop ze staat. Of men nu zegt : is of staat, is natuurlijk onverschillig, al mag niet ontkend, dat in onze taal : staat tevens het begrip van onverwrikbare vastheid insluit. Sta, of zij is natuurlijk ook bruikbaar, maar is toch minder aanbe- velingswaardig, omdat het verleden er te veel door wegvalt, en het gevaar te zeer insluipt, dat men enkel zien ga op de hulpe noodig voor die bepaalde godsdienstoefening. De keuze ten deze door een onzer oudste Synode gedaan, behoort dan ook thans nog te worden beaamd. De eerste formule is verre verkieslijk. De ,,Naam des Heeren" beduidt hier dan de voile openbaring van Goddelijke majesteit en genade, gelijk die in het verleden, zoo in daden als in woorden, tot stand kwam. En wel die openbaring niet geno- men als een confessie of afschaduwing, maar als de ree'ele macht en majesteit zelve, waardoor en waarin God zich geopenbaard heeft. Die macht, die mogendheid, die majesteit, gelijk Gods volk die kent, en waaraan Gods volk zijn redding, zijn verlossing, en zijn opkomst als Gemeente te danken heeft, en waarin tevens de waarborg ligt voor zijn doorkomen door het leven, en voor zijn ingang in de eeuwige DE BENEDICTIE. zaligheid, dat is de Naam des Heeren, waarin onze hulpe stood, staat en staan zal. En anders is er geene. En nu is het plechtig, is het vol van warmen inhoud, is het aan- sluiting aan het verleden en aan de toekomst bei, zoo de vergadering der geloovigen met de bekentenis van de verlossende mogendheid die er in den Heere HEERE is, geopend wordt. Ook met het bijvoegsel : die kernel en aarde gemaakt heeft. Hierin toch ligt : lo. de aansluiting aan het gewone leven dat we in de wereld leiden. Ook dat leven is Godes, want Hij is het die niet alleen de kerken uitleidde, maar ook hemel en aarde schiep. Er ligt ten 2o. in de geestelijke band der Gemeente op aarde aan de Gemeente daarboven, en aan de engelen Gods. Want ,,hemel" is geestelijk, niet aardsch, wijst op het rijke geestelijke leven daarboven, onder de volmaakt rechtvaardigen en de vele duizenden engelen. Er ligt ten 3o. in de verklaring van Gods almogendheid. Hij die hemel en aarde schiep is machtiger dan alle macht, die zich uit heel de schepping tegenover Hem zou willen opmaken. En er ligt ten 4o. in de teruggang op de schepping zelve, en alzoo de zoo diep Schriftuurlijke en echt Gereformeerde verbinding van het verlossingswerk met het scheppingswerk, en daarmee de verwerping van alle dualisme en spiritualisme. XLII. De Benedictie. De benedictie of zegenspreuk is als we ons z6o mogen uitdrukken, het complement, de aanvulling van het votum. Zoo ge wilt, het ant- woord op het votum van Gods zijde. Beide hooren dan ook onlosmakelijk bijeen. Begint de Gemeente met te betuigen, dat haar hulpe staat in den Naam des Heeren, die haar uit nood en dood ten eeuwigen leven veriest heeft, God de Heere van zijn zijde beantwoordt dit met zijn volk de verzekering te geven van zijn genade en zijn vrede. De Dienaar vervult hierbij alzoo een dubbele functie. Eerst spreekt hij in het votum namens de Gemeente, daarna in de benedictie tot de Gemeente namens haar God. Als voorganger der Gemeente zegt hij : Onze hulpe staat in den 190 DE BENEDICTIE. Naam des Heeren, die hemel en aarde gemaakt heeft. En daarop spreekt hij als Dienaar van God tot de Gemeente : Genade en vrede zij u van God onzen Vader, door Christus Jezus onzen Heere, in de gemeenschap van den Heiligen Geest. Een formule der benedictie veelal ingeleid, {of uitgeleid,) met het aanspreken van de Gemeente als : Geliefde breeders en zusters. Natuurlijk mag dit laatste niet verbreed worden in: Geliefde breeders en zusters in onzen Heere Jezus Christus. Al is toch op zichzelf tegen deze formule niets in te brengen, het gaat niet aan, om deze uit- breiding hier in te lasschen, waar aanstonds in de benedictie zelve de band met Christus voorkomt. ,,Geliefde breeders en zusters," volstaat alzoo, zonder eenige bij- voeging. En ook mag niemand er aanstoot aan nemen, dat dit alzoo gesproken wordt tot een vergadering van personen, waaronder er allicht meerderen zijn, die nog geestelijk blind onder de schare neder- zitten. Immers er wordt in zulk een formule in het minst geen per- soonlijk oordeel geveld over den geestelijken staat van A of B, maar alleen uitgesproken, dat het hier een ,,vergadering der geloovigen" is, en dat zoo de opgekomenen aan deze qualiteit of voorwaarde voldoen, zij in hun qualiteit van geloovigen begroet moeten worden als ,,ge- liefde broeders en zusters." De apostolische schriftuur wijst dit uit. Ook Paulus spreekt keer op keer heel de Gemeente toe als ,,heiligen en uitverkorenen," ook al wist hij zeer wel, denk slechts aan de kerk van Corinthe, dat veel ongeloof en zonde in de Gemeente schuilen kan. Soms geeft hij de zondaren aan den satan over. Men kan natuurlijk deze voorvoeging ook geheel weglaten, en alleen de formule van benedictie zelve bezigen ; maar verkieslijk is dit niet. Het maakt op het hart van den Dienaar zelven soms een te clericalen indruk. Hij tegenover de Gemeente staande. Hij orgaan van God bij de zegenspreuk. Hij de heilige man tegenover de lager staande Ge meente. En juist om dit te keeren en te weren, is het goed, dat hij al zulk insluipsel bant, door het zelf vooraf uit te spreken dat hij als broeder onder de broederen verkeert, en de Gemeente liefheeft. Moge dit laatste steeds waar zijn in aller Dienaren hart. Liefde voor de Gemeente, liefde voor de broeders en zusters is de sterkste prikkel voor een bediening van het heilige waaruit edele vrucht te wachten is. Doch nu volgt dan de formeele benedictie zelve, en deze bedoelt, dat God in het midden der Gemeente opnieuw aan zijn volk de ver- zekering geeft van het heil des Heeren. DE BENEDICTIE. 191 Deze zegenspreuk is alzoo van den zegen aan het slot van den dienst scherp te onderscheiden. De zegenspreuk aan het slot, gelijk ons later zal blijken, bedoelt de toezegging van Gods genade en trouw bij het terugkeeren van de geloovigen in de wereld. Ze is daarom persoonlijk : Zij met u alien, d. i. hoofd voor hoofd, zooals ge straks op u zelf in de wereld zult staan. Maar deze zegenspreuk is niet persoonlijk, ze gaat tot de ,,Gemeente" als zoodanig uit, en is geen toezegging van hulpe, maar een betuiging van Gods Vaderlijke gezindheid, een verklaring van Gods zijde, dat Hij in het midden der Gemeente verkeert, niet vertoornd over de zonde, maar verzoend in Christus, en dat zijn vrede daarom rust op het hart van zijn volk. Aan wat deze benedictie uitspreekt heeft iemand dus alleen in zoo- verre deel, als hij feitelijk tot de Gemeente van den levenden God behoort, en tot op zekere hoogte eigenlijk slechts in zooverre, als hij op dat oogenblik zijn deelgenootschap aan die Gemeente in en door het geloof werken laat. Het votum, gelijk we zagen, zegt niets voor hem, die buiten ge nade staat en niet verlost is. En ook het votum bleek op een gegeven oogenblik dood voor een wezenlijk kind van God, voor zoover op dat oogenblik diens geloof slaapt, en alle vreugde over zijn verlossing onderging in onaandoenlijkheid. En zoo nu ook is de benedictie of zegenspreuk een doode formule voor wie buiten Christus staat, en een luidende schel voor wie op dat oogenblik, ook al werd hij verlost, gevoelloos is voor den vrede van God door Christus Jezus. Niet alsof we van deze gevallen en geloofstoestanden het votum en de benedictie afhankelijk zouden willen stellen. Dan zou de Dienaar wel eerst appel nominaal mogen houden, om te weten, hoe het op dat oogenblik met de opgekomenen stond, om als er niemand was, die op dat oogenblik zijn geloof krachtig voelde werken en votum en benedictie weg te laten. Neen, de Dienaar gaat voor met votum en met benedictie, en de geloovigen, ook de geloovigen, die insliepen, zullen het zelven te ver- antwoorden hebben, hoe zij hier tegenover staan. De Dienaar keurt niet, de Dienaar zift niet. Hij neemt de Gemeente zooals ze zich presenteert, dat is als ,,vergadering van geloovigen1'. En dienovereenkomstig spreekt hij en votum en benedictie uit. Met een tooverformule heeft deze benedictie alzoo niets gemeen. 192 DE BENEDICTIE. Het is niet alzoo, dat deze man, die daar spreekt, een bijzondere soort macht heeft ontvangen, om door het spreken van eenige woorden plotseling iets te doen gebeuren of opkomen. Noch ook als school in die woorden zelve iets tooverachtigs, zoodat de klank van deze woorden een magische macht zou kunnen uitoefenen. Al wat op dien weg ligt is bijgeloof, en moet bestreden worden. Al zulke toovenarijen leeren de heidenen die God niet kennen, en de historic van het bijgeloof is vol van verhalen van zulke toover- formules, meest vreemde onverstaanbare klanken, die als ze uitge- sproken werden, ondersteld werden, booze geesten te doen vliegen, deuren te doen openspringen, ketenen los te maken, krankhedentebannen. In plaats van woorden nam men dan 6*ok wel zonderlinge teekenen, of droeg talismans en amuletten, waaraan men de kracht toeschreef om iemand in den krijg ontrefbaar te maken, of op zee voor onge- lukken te bewaren. Daarin school dan zekeren dienst van de booze geesten, wier vij- andschap men door zoo kleine inschikkelijkheid bezwoer. Maar van dat alles weet de Christelijke kerk niets. Zij kent noch amuletten, noch talismans, noch woordspreuken, noch tooverformules. En met name onze Gereformeerde kerken hebben steeds al wat daar- naar zweemde geoordeeld. Op zichzelf is er tegen het slaan van het kruisteeken niets. Wat zou er tegen zijn ? Zou men niet zichzelf en anderen telkens aan den dood des Heeren, en met name aan Zijn kruisdood mogen herinneren? Slechts daarom kwamen onze vaderen tegen het kruisteeken op, omdat men, blijkens allerlei legenden, en blijkens de practijk, er toch weer een magisch teeken in ging zien, dat macht bezat, om de booze invloeden van den satan en zijn rijk af te weren. Ook tegen het gebruik van wijwater zou op zichzelf geen beden- king bestaan, als het slechts een symbolische handeling bleef, om ons te herinneren aan de besmetheid der wereld en aan het heilig karak- ter van de erve Gods. Maar ook het gebruik van dat wijwater werd al meer magisch opgevat, en als een kunstmiddel verstaan waardoor men geestelijke werkingen kon verrichten. Heel de lijn van het exorcisme, niet in zijn geestelijke, maar in zijn magische beteekenis. Men kent dan aan een mensch de macht toe, om door zekere be- sprenging, of door het maken van zekere teekenen, of door het uit- spreken van zekere formules, een werking in de geestenwereld tot stand te brengen. DE BENEDICTIE. 193 Satan wordt dan gedacht als bang voor het Kruis en daarom dan ook wijkende, zoodra het kruisteeken weer geslagen wordt. En dit alles nu ligt geheel op de lijn van de Heidensche Augures met hun templum, en mag daarom niet geduld. Zelfs geen beroep op den dienst van Tabernakel of Tempel van Sion baat hier. Daar toch waren het altegadersymbolisch-profetische handelingen die op Christus doelden, en die dus wegvielen, nadat in hem deze symbolen vervuld zijn. Neen, die benedictie is meer dan een echo op een engelenzang. Het is God, die door zijn Dienaar u betuigt en verzekert, dat zijn genade en zijn vrede het deel van zijn Gemeente is. Genade heeft hier dan ook niet den zin van nverlossende genade", maar van de door niets meer verduisterde of belemmerde Vaderlijke gezindheid Gods die naar zijn volk uitgaat. ,,Genade en vrede" als een begrip. En die ,,genade en vrede" komt nu wel niet door deze betuiging of verklaring, maar toch heeft de betuiging en de verklaring ervan de uitwerking, dat het geloof er aan in de Gemeente op dat oogenblik weer geprikkeld wordt en opleeft. Daartoe strekt dan ook de breede formule, die als uit den hemel afdaalt tot in het hart der geloovigen. ,,Genade en vrede van God onzen vader", d i. de Vaderlijke goed- gunstigheid die uit den hooge naar ons zondaren toekomt. Deze ,,genade en vrede" is alleen voor de ingelijfden in Christus, en diensvolgens ,,zijn ze door Christus Jezus onzen Heere" verzekerd, om het alles aan hem en zijn kruisdood, in onze levende gemeenschap met hem, te binden. En eindelijk wdeze genade en vrede" is ons deel alleen ndoor de ge meenschap van den Heiligen Geest", en hiermee raakt de benedictie de inwoning van God in zijn Gemeente, als zijn tempel, en ontlokt het getuigenis van het Abba, Vader aan Gods kind. Ook hier is dus niets tooverachtigs. Het gaat alles geestelijk toe. De man die de benedictie uitspreekt is niet een hooger wezen, maar een breeder onder de broederen, die optreedt als Dienaar Gods, en de uitwerking van deze benedictie gaat juist zoover, als het geloofsbe- wustzijn van de Gemeente er door opgewekt en verhelderd wordt. 13 194 DE BENEDICTIE. XLIII. De Benedictie. (Vervolg). • Intusschen ligt achter de Benedictie of Zegenspreuk een nog alge- meener vraagstuk, dat het scherpst gevat wordt bij het optreden van de vocaal en instrumentaal muziek in den Eeredienst, de vraagname- lijk, of er bij den Eeredienst alleen een actie der aanbidding van de geloovigen tot God, oftewel ook een actie van God tot zijn geloovigen uitgaat. Men versta deze vraag niet verkeerd. Dat er bij den Eeredienst gepredikt wordt, dat er stukken uit Gods Woord worden gelezen en behandeld, dat er in den Naam des Heeren wordt vermaand en vertroost, is buiten alle geding. Dat betwist nie- mand. Maar dit alles kan nog onderling toegaan. Onderling, d.w.z. zoo dat de geloovigen onder elkander Gods Woord nalezen, en er den inhoud van elkander op het hart drukken, maar zonder dat Gods pre- sentie er in meespreekt, of ook zijn stem als tot de ziel uitgaande beluisterd wordt. Als vader en moeder zijn heengegaan, kunnen de achtergebleven kinderen zeer wel op een dag des jaars saamkomen, om saam nog eens de brieven of ook de testamentaire vermaningen over te lezen, die hun ouders achterlieten. Maar dan zijn het de kinderen zelven die dit onderling doen ; die afspreken dit zoo te doen ; en die zoo de geestelijke nalatenschap van hun ouders in eere houden. Maar dan leeft vader, en leeft moeder niet meer. Dan gedenkt men dat ze overleden zijn. En dan is het niet uit en in het heden, maar uit het verleden, dat de afgestorven ouders nogmaals, dank zij der kinderen trouw en gehechtheid, hun woord hooren laten. En in dien zin nu kunnen ook wij met de Heilige Schrift doen. Ons samen bij die Schrift nederzetten. Saam een stuk uit die Schrift lezen. Saam over het gelezene uit de Schrift mediteeren. Zelfs kan het daarbij regel worden, dat een der breeders of der zusters, die helderder gave van inzicht en rijker gave van taal bezit, daarbij de anderen voorgaat. Zoo grijpt het feitelijk telkens in den kring der vromen plaats, en op zichzelf is dit uitnemend ; edoch het blijft onderling. Het is iets dat we onder malkander verhandelen. Saam plaatsen we oris daarbij beschouwenderwijze voor en tegenover de Heilige Schrift. Wij nemen de Schrift op, en wij handelen er alzoo mede. DE BENEDICTIE. 195 Maar dit is niet de presentie des Heeren ervaren en door Hemzel- ven met Goddelijk gezag vermaand, geordineerd en toegesproken worden. Wie dit op zichzelf eeredienst of godsdienstoefening noemt, loopt met de Anabaptisten. Deze toch dreven dit uit beginsel. Zij wilden met opzet alleen het onderlinge. En al zijn de eigenlijke Anabaptisten, met hun extravagan- tien, allengs de wereld uitgeraakt, duidelijk toont het voorbeeld der gezelschapsvrienden en der Darbisten, of Plymouth-brethern, dat dit beginsel nog wel terdege nawerkt. Gezelschappen ter onderlinge stichting zijn uitnemend, indien ze bij den Eeredienst bijkomen ; maar ze nemen een bedenkelijken plooi aan, zoodra ze den Eeredienst willen vervangen, en voor de vergadering der geloovigen in de plaats willen treden. En toch dit juist is het, wat oudtijds de Anabaptisten, en nu nog de Darbisten e. a. bedoelen. Geen kerk, maar het onderling gezelschap. Men weet dan ook, hoe zelfs de Doopsgezinden oorspronkelijk geen leeraars hadden, maar alleen onderlinge gezelschappen hielden, waarin ieder kori voorgaan, en hoe eerst van lieverlee het uitblijven van het vroeger enthousiasme ook hen de noodzakelijkheid om een leeraar aan te stellen, heeft doen inzien. Maar oorspronkelijk was ook hun bedoelen : Geen kerk, maar een geestelijke societeit, gelijk de Doopsgezinden ook thans nog hun gemeenschap een societeit noemen ; en zoo ook geen leeraar, maar onderling vermaan en onderlinge stichting. Geen Dienaar des Woords, die in naam des Heeren optreedt, en door wien de Heere tot zijn volk spreekt, maar eenige broeders en zusters, die onderling saamkomen, en tot en met elkander handelen van de heilige dingen. En al is het nu, dat dit standpunt thans formed zelfs door de na- komelingen van Menno Simons' geestverwanten is losgelaten, en al leiden thans ook de Doopsgezinden studenten op en al beroepen en salarieeren zij predikanten, toch zult ge niet voorbijzien, dat zakelijk veeleer de Doopersche idee in onze kerken is ingedrongen. Inzinking van geestelijk leven en uitslijting van ambtelijk besef heeft er in schier alle Gereformeerde en Presbyteriaansche kerken toe ge- leid, dat de leeraar ,,vermaner in een gezelschap" tot onderlinge stich ting is geworden. Het is die predikant als man en spreker, dien men naloopt, en de aldus nageloopene weet dit, groeit er in, en treedt op om zijn gedach- 196 DE BENEDICTIE. ten, zijn denkbeelden, zijn inzichten mee te deelen. Hij is onder de vele broederen veelal een uitnemende, maar het karakter van de samenkomst blijft dat van een ,,onderling gezelschap", waarin men saam over de heilige dingen komt handelen. Het groote, het machtige, het aangrijpende denkbeeld, dat er een Tente der samenkomst, een Ohel Moeed is, waarin eenerzijds God tot zijn volk nadert, en anderzijds Gods volk voor het aangezicht des Heeren verschijnt, sleet bijna radicaal uit, om ons niets anders over te doen houden, dan of een vroom gezelschap tot onderlinge stichting, of ook een evangeliseerende meeting om de lieden der wereld tot bekeering te roepen. En hiermede is natuurlijk het Gereformeerde en Schriftuurlijke be- ginsel in den hartader aangetast. Dat beginsel toch wil, dat wij menschen ons voor het aangezicht van den Driemaal Heilige zullen plaatsen, om door Hem gezegend te worden, en Hem eere te geven, en daarom kan dit beginsel niet tot zijn recht komen, of het moet bij alien Eeredienst gevoeld en gesmaakt worden, dat men op datzelfde oogenblik met den levenden God te doen heeft, die ons zijn Woord verkondigt, die ons toespreekt, die ons zegent. In dit verband is dan ook de Benedictie niet de vriendelijke harte- wensch van dien man op den predikstoel, die u alle goeds, en zoo ook ,,genade en vrede" toebidt, maar het is God Drieeenig, die zijn genade en vrede over u uitspreekt, en die hiertoe zijn aangestelden dienaar gebruikt. Diezelfde tegenstelling nu tusschen een vroom gezelschap tot onder linge stichting, een verschijnen van 's Heeren volk voor het aangezicht des Heeren, is juist in den laatsten tijd weer scherp, zij het ook op heel andere wijze, aan de orde gekomen, door het invoeren van muzi- kale prediking. Ook onder ons is wel bekend, hoe met name Sankey hiertoe den stoot gaf. Minder bekend daarentegen is, hoe ditzelfde denkbeeld in de Engelsche wereld al meer tot een algeheelen omkeer in den vorm van den Eeredienst heeft geleid, en thans reeds gevaar loopt, geheel den Eeredienst van de rechte paden af te leiden. Uit reactie namelijk tegen de gezelschapsidee, heeft men een spreken Gods door zang en muziek pogen in te voeren, dat ten slotte de so/o-zangers in den Dienst heeft gelokt. De Dienaren des Woords, geestelijk te machteloos, om den Heilige Israels weer door hun eigen mond te laten spreken, hebben solozangers DE SOLOZANGER. 197 uit de komedie te hulp geroepen, om God zingend te laten spreken door hun zang. XL1V. De Solozanger. Het loont de moeite op de beteekenis van Sankey's zingend optreden voor den kerkelijken eeredienst de aandacht te vestigen. Wat hem dreef was de overtuiging, dat meer dan een koud blijft, als ge hem lets in proza zegt, maar geraakt en geroerd wordt, als ge hem iets toezingt. Altoos onder voorbehoud, dat het vocale van den zang met den zang zelven in evenwicht bleef. Er moest zoo door hem ge- zongen worden, dat wie hem hoorde zingen, ook de woorden verstond die hij zong. Niet om den klank, maar om het woord dat gezongen werd, was het Sankey te doen. En wie zal dan ontkennen, dat de wonder ,,klare en heldere wijze," waarop Sankey zijn Come home ! zong, metterdaad alleszins geschikt was, om te roeren en aan te grijpen. Het was een prediking in zang, die juist door dien zang diep in het hart drong. Het komt bij prediking volstrekt niet alleen op de woorden aan die men uitspreekt, ook de toon waarop ze uitgesproken worden, doet zooveel af. De welsprekendste Grieksche redenaar gaf op de vraag : »Wat is bij het toespreken van de schare hoofdzaak?" tot driemaal toe ten antwoord : ,,Uw voordracht, uw voordracht, uw voordracht !" En schriklijk is het in te denken, wat schat van geestelijke kracht teloor gaat, doordien zoo menig prediker juist op die voordracht zoo weinig let, en stem, toon, rust en beweging in en onder het spreken zoo bijna ganschelijk verwaarloost. Heel een sermoen, heel een zee van woorden, dor en koud voorge- dragen, zullen voorbijgaan, zonder in iemands ziel te dringen, terwijl precies diezelfde woorden gevoelvol, met goede stembuiging, met da- ling en klimming, met gereede afwisseling, met biddenden ernst, en met wegslependen gloed voorgedragen, geheel een gehoor bezielen zullen. Hierop nu was Sankeys stelsel gegrond. Hij zag in, dat een uitzingen met klare, heldere, gevoelvolle stem van eenige aangrijpende volzinnen uit de Schrift een wondere uitwerking 198 DE SOLOZ ANGER. kon hebben, om het hart te roeren, gelijk reeds Calvijn het uitsprak, dat niets meer geschikt is, om het gemoed in beweging te brengen en de menschen uit hun onverschilligheid te doen opwaken, dan goede vocale en instrumentale muziek. Het is dan ook die overweging, die er in Amerika toe geleid heeft, om weer sologezang in den kerkdienst in te voeren. Er moest, zoo verstond men het, in den dienst niet alleen een spreken van de geloovigen tot God, maar ook een spreken van God tot de geloovigen zijn. En waar nu de geloovigen ook zingend tot God spra- ken, waarom zou dan God zelf ook niet door menschelijken zang tot de Gemeente spreken? Het was zoo indrukwekkend, indien alles zweeg, en een schoone stem een woord uit de Schrift, als in Gods naam, aan de Gemeente toezong. In de prediking sprak God tot de Gemeente door het men- schelijk woord. Waarom zou diezelfde God dan niet tot de Gemeente zich uiten kunnen ook door den menschelijken zang? Bad niet de Gemeente tot God door het gesproken woord, om daarnevens lof op te dragen in het gezongen lied ? En waarom dan het woord van Gods zijde niet evenzoo in beide uitingen te nemen : Gesproken in de pre- dikatie, en gezongen in het lied. Ds. Asaph in de Hartford Seminary Record van November 1898, zegt er o.m. dit van : We give the first place to the help rendered to the worshipper in his approach to God, but not far away is the conveyance of God's message to men. Said a lady last summer, after listening to a beautiful rendering of the composite theme, wCome unto Me, all ye that labor and are heavy laden" and WI heard the voice of Jesus": wlt was as good as a sermon." It ought to be. It was meant for just tthat; to repeat and impress our Saviour's gracious call and to tell how one soul heard and answered. It may have been well sung; it ought to have been well sung; but no one stopped to think of the range or quality of voice ; it was a religious effect, designed, secured. A preacher in Jersey City paused in his sermon on the parable of the prodigal son, and called on his choir to sing ,,Home, Sweet Home." Why not ? Unusual ? Perhaps so ; but it touched one wanderer's heart and after the benediction he came to say that he had begun to live a new life. It is the last day of the year ; the sermon is to be on youth arid old age. The leader is in sympathy with the occasion. He selects for the anthem those familiar words in Ecclesiastes describing old age. A solo voice announces the theme, ,,Remember now thy Creator, in the days of thy youth," and the chorus takes up the discourse, and tells with descriptive DE SOLOZANGER. 199 harmony of the evil days with the frailties and disabilities of advanced years, until the story is fully told, and the refrain is again heard, Remem ber now thy Creator, in the days of thy youth." A most fit introduction to the discourse with its solemn admonition to improve the present hour. And, indeed, it is conceivable that the sentence should be so well sung as to make the postponement of further discourse possible. The Lord has spoken; let the earth be still. Would it be strange if we should come some day to such an appreciation of sacred song as a means of instruction and quickening, and to such skill in the rendering of music, as to say, at times, after the anthem, ,,Our souls have been fed; we need no more preaching to-day" ? J) Men zal toestemmen, dat hierin veel is dat sympathie verdient, al verraadt het citaat zelf mede een ernstig gevaar. Dat zeggen : ,,0nze 1) De eerste plaats geven we aan de hulp voor den bidder wanneer hi] tot God nadert; maar het middel om Gods boodschap tot de menschen te brengen, is niet ver weg. Zoo sprak een dame in den afgeloopen zomer, na een prachtige uitvoering van een compositie op de woorden : ,,Komt tot Mij, alien die vermoeid en belast zijt," en ,,Ik hoorde de stem yan Jezus" : ,,Het was zoo goed als een preek". Zoo moest het zijn ; zoo was het ook bedoeld, om te herhalen en tot het hart te brengen de genadige roepstem onzes Heilands, en te zeggen hoe een ziel hoorde en antwoordde. Het moge schoon gezongen zijn, het behoorde schoon gezongen te worden, maar niemand hield zijn aandacht slechts bezig met de kracht en klank van de stem ; het was een beslist godsdienstig effect. Een prediker in Jersey City hield in zijn preek over de gelijkenis van den ver- loren zoon even op en verzocht het koor te zingen : wHome, sweet home" (het bekende Engelsche volkslied). Waarom niet ? Ongewoon ? 't Moge zoo wezen, maar het trof eens zwervers hart en na de zegenbede kwam hij vertellen, dat hij begonnen was een nieuw leven te leiden. Het is de laatste dag van het jaar; de preek zal loopen over jeugd en hoogen ouderdom. De leider handelt in overeenstemming met deze gelegenheid. Hij kiest voor het gezang de bekende woorden uit den Prediker, die den ouden dag schetsen. Een solostem zet het thema in : wGedenk aan uwen Schepper in de dagen uwer jongelingschap," en het koor gaat voort en spreekt ons in roerende harmonic van de kwade dagen die komen, met de zwakheden en ongemakken van den hoogeren leeftijd, totdat heel het thema is behandeld en het refrein opnieuw wordt gehoord: ,,Gedenk aan uwen Schepper in de dagen uwer jongelingschap." Een buitengewoon geschikte inleiding op de toespraak, met die plechtige ver- maning om het tegenwoordige leven te beteren. Inderdaad, het is te verstaan, dat de woorden zoo goed kunnen gezongen worden, dat men er het verder voort- zetten der rede om kan uitstellen. De Heere heeft gesproken; dat de aarde dan zwijge. Zou het vreemd zijn, indien we nog eens kwamen tot zulk een waar- deering van het gewijde lied als middel om te onderrichten en op te beuren, tot zulk een hoogte van muzikale uitvoering, dan we, bij tijden, na den zang kunnen zeggen : wOnze zielen zijn gevoed geworden ; we hebben voor heden geen predi- katie meer noodig?" 200 DE SOLOZANGER. ziel is gevoed geworden, de predikatie kunnen we thans missen", toont waar het heengaat. Toch is dit nog niet het ergste. Het wezenlijke gevaar ligt elders. Indien men onder de leden van elken kerkeraad een Sankey kon vinden, een man die als een vader in Israel gold, en die begaafd was met een schoone, roerende, klare, heldere zangstem, welk bezwaar zou er dan bestaan, om in een der prachtige authems, die de Engelsche kerkelijke wereld in zulk een weelde bezit, Gods woord uit de Schrift tot het volk te laten komen? Zelfs is er geen twijfel, of dit zou dieper indruk maken, dan het voorlezen uit de Schrift gelijk dit nu veelal geschiedt. Maar wat is het geval? In een kerk waar men dusver dit solozingen niet kende, voert men het in, en begint dan met uit den kerkeraad den besten zanger te laten optreden. Doch slechts bij hooge uitzondering geeft dit ook maar van verre hetgeen men voor een solozang hebben moet. Zijn er dan onder de leden der kerk betere zangers, goed, dan laat men de solo's zingen door zulk een begaafd kerklid. Van dien begaafden breeder komt men voorts al spoedig op een zuster met nog schooner stem. En bleef het daar nu maar bij. Doch zie, in een naburige, concurrente kerk heeft men van baitenaf een zanger of zangeres van geheel buitengewone gave te hulp geroepen. Die zingt veel, veel prachtiger, en nu verlaat de Gemeente uw kerk- gebouw, om dien keurigen zanger in het concurrente gebouw te gaan aanhooren. Dit neemt bij uw toch reeds zoo gebrekkigen zang alle effect weg. Uw gehoor weet nu, dat uw zang zeer inferieur bleef. Uw zang roert niet meer, vooral niet wanneer in elken dienst altoos dezelfde zanger of zangeres optreedt. Om de concurrentie vol te houden moet ook gij dus alras naar andere hulpmiddelen omzien, en natuurlijk dan bieden de zangers en de zangeressen van de opera zich vanzelf aan. Hun zang overtreft alles. Ze zijn bekend. Ze zijn fijn geoefend. Ze hebben de ervaring van het durven. En nauwelijks heeft nun stem eenmaal in het heilig- dom weerklonken, of ieder voelt, dat dit alles overtreft wat dusver gehoord was. Doch dan natuurlijk kan er niet meer op gelet worden, of die zangers en zangeressen Joodsch of Heidensch, Roomsch of Protestantsch zijn. De eenige vraag is dan of hun stem en zang die van anderen te boven gaat, en of gij geld beschikbaar hebt om ze te betalen. DE SOLOZANGER. 201 Feitelijk ziet men dan ook, dat het daartoe reeds in tal van kerken in Amerika gekomen is. Men huurt er voor grof geld de operazangers en operazangeressen. Men zoekt elkaar die zangers af te troggelen door hooger te bieden. Op geloof of kerkelijke positie wordt niet meer gelet. En deze zangers en zangeressen staan sociaal zoo hoog, dat ze zich in niets gezeggen laten, en in den regel zingen ze op zulk een wijze, dat de woorden van het lied door niemand verstaan kunnen worden. Het is de galm en trilling van hun stemgeluid die bewon- derd wordt, maar aan God of aan zijn Woord denkt niemand meer. Eerst plaatste men deze zangers dan nog in de Gemeentebanken. Straks kwamen ze bij het orgel te staan, en zongen dan achter een gordijn. Maar ook dat gordijn werd ten leste weggeschoven. De vrouwen vooral wilden gezien zijn. Het toilet ging meetellen. En zoo kan men nu reeds kerken vinden, waar de predikant tamelijk laag staat als hij spreekt, maar hoog boven hem de eereplaats wordt inge- nomen door een prachtig gekleede zangeresse, die voor aller oog en oor niets en volstrekt niets anders dan het schoon van haar stem geluid doet hooren. Er zijn er dan ook die uitsluitend om die zangeresse komen en als de predikatie begint, weggaan. Alzoo krek hetzelfde verloop, dat deze zaak in veel Roomsche ker ken nam, met een pijnlijk gevolg, waartegen niet alleen een Roomsche kerkvergadering, maar nog onlangs een ernstig geestelijke ten onzent, met een vox damantis in deserto geprotesteerd heeft. Al is er dus in beginsel niets tegen te zeggen, ja, al zou het heerlijk zijn, indien men allerwegen in de kerken Christi een ambtsdrager vond, zoo rijk met zangtalent begaafd, dat hij als een Sankey aangrij- pende stukken uit Gods Woord kon zingen, de nood der practijk maakt het onmogelijk. De wezenlijk uitnemende zangers, onder de geloovigen, en speciaal onder de ambtsdragers, zijn er te dun ge- zaaid voor. Was alzoo Gods wil geweest, zoo zou de Heere het zangtalent, met name aan zijn geloovigen veel rijker moeten hebben toebedeeld. Oefening kan geen talent scheppen, hoogstens het ontwikkelen en ver- fijnen in zijn uiting. En nu God niet alzoo deed, nu de waarlijk roerend schoone zangers weinige zijn, blijkt reeds daaruit dat dit niet de van God bestelde ordinantie is, om zijn Woord tot de Gemeente te brengen, en dat men feil gaat met den eisch te stellen, dat ook het spreken van God tot de Gemeente niet alleen in het woord, maar ook in den zang zal uitgaan. 202 GODS TEGENWOORDIGHEID. Maar al aarzelen we niet, deze conclusie derwijs scherp te trekken, het feit blijft, dat die onduldbare so/o-zanger ongemerkt en vrij sterk weer de grootsche gedachte tot het besef der Gemeente heeft gebracht, dat bij den Eeredienst niet alleen wij tot God, maar ook God tot ons te spreken heeft, en eerst daardoor komt er weer recht verstand en in de praelectuur der Schrift, en in de Benedictie. XLV. Gods Tegenwoordigheid. Sankeys optreden, dat op zichzelf in geen enkel opzicht een kerke- lijk karakter droeg, heeft alzoo, met de artistieke neiging van onzen tijd in bond, het besef weer verlevendigd, dat in onze Diensten niet alleen de prediker van God, en de Gemeente in gebed en lied tot God spreekt, maar dat allereerst God in dien dienst spreekt tot zijn volk. De benedictie in den aanvang wordt daardoor weer verstaan. Ze is niet een vorm om den dienst in te leiden. Ze is niet een herin- nering aan de genade Gods. Ze is niet een bede om Gods zegen. Neen, ze is een verklaring van Gods zijde, dat Hij in vrede en genade tot zijn volk komt. De heilige groetenisse van den Almachtigen God aan zijn verzamelde Gemeente. De Dienaar is bij het uitspreken van de benedictie niets dan de mond des Heeren, zijn tolk en instrument, en het is in den Naam des Heeren, dat hij deze groetenisse des Heeren tot zijn volk brengt. Ware dit steeds ingezien, bedacht en gevoeld, zoo zou die zege- nende begroeting bij den aanvang van den Dienst, terstond na het votum, aan een behoefte hebben voldaan, en alzoo nimmer als een ledige phrase over de hoofden zijn heengegleden. De Dienaar zou die begroeting altoos zoo plechtig, en met zulk een nadruk, en op zulk een toon hebben uitgesproken, dat een ieder de hooge beteekenis er van gevoeld had. En de uitwerking er van zou geweest zijn, dat metterdaad een ieder der aanwezigen had ontwaard, hoe alsnu God in zijn Majesteit in het midden der Gemeente was verschenen, en het Vrede zij u ! over zijn volk had doen uitspreken. Dat dit uitsleet, en de benedictie zoo vaak in het stamelen van een formule verliep, om nu voorts naar de eigenlijke zaak, d.i. naar de GODS TEGENWOORDIGHEID. 203 predikatie te spoeden, heeft dan ook aan het leven der Gemeente on- gemeene geestelijke schade toegebracht. Het heeft de mystieke warmte van het geestelijk leven doen afkoelen. Het heeft den Dienst veruit- wendigd. Het heeft den prediker tot het een en al gemaakt, en het besef van Gods heilige tegenwoordigheid op bedenkelijke wijze doen afnemen. Men versta dit in zijn diepen zin. God leeft. God leeft waarachtiglijk in zijn eeuwige Wezenheid. En het is met dien levenden God dat we te doen hebben. Zooals moe- der voor het kleine kind de wezenlijkheid is, zoo ligt voor ons de wezenlijkheid in het wezen en het leven van onzen God. Zal het goed met ons zijn, en zullen we als een gespeend kind voor onzen God verkeeren, dan moet onze ziel leven onder den vollen indruk van dat wezenlijk bestaan van den levenden God, dan moeten onze gedachten naar Hem uitgaan, dan moet onze geest zich telkens tot hem opheffen, en moet ons hart en ons hoofd beide gedurig in gemeenschap met hem verkeeren, zoodat niet met Hem te rekenen voor ons een onmogelijkheid wordt. Alzoo moet de gemeenschapsoefening met onzen God zijn, niet enkel in ons gebed, maar in ons bestaan en in ons leven. Abraham wandelde met God, wil zeggen, dat Abraham van stap tot stap op zijnen levensweg dien Onzienlijken Vriend naast en bij zich bespeurde, met Hem omging en verkeerde, met Hem sprak, en zijn leiding gewaar werd. wDe Heere is mijn Herder, zijn staf en zijn stok vertroosten mij," wil zeggen, dat, gelijk in de kudde elk lam naar zijn herder omziet, of ook reeds vertroost wordt, waar het, zonder hem te zien het tik- ken van zijn staf op den harden grond beluistert, dat zoo ook wij van stap tot stap de leiding des goeden Herders ontwaren, en schier geen uur doorleven kunnen, zonder dat er iets tusschen onzen God en ons hart omgaat. Alzoo echter, ieder weet het, is gemeenlijk het leven van den ge- loovige niet. De wereld legt beslag op ons. Ons werk leidt ons af. Allerlei gesprek en lectuur verstrooit ons. Wat voor oogen is, boeit ons en houdt ons bezig. En hierdoor ontstaat zulk een bedenkelijke schei- ding tusschen onze ziel en onzen God, dat velen zelfs, als ze bidden, de eerst gesloten oogen straks weer openen, zonder dat ook maar een oogenblik hun ziel wel waarlijk bij hun God is geweest, en zij Gods heilige tegenwoordigheid ervoeren. 