None
"O Zoo te lezen met de meeste nieuwärne philologen, en niet Avap. "Wij volgen hier de eenigszins gewaagde lezing van Härtung. "In het algemeen leert Aeschylus, dat de Hk^ ook- voor de rechten der gestorvenen blijft waken, gelijk in het fragment uit de Phrège Priamus  aXo^ov ipavraCópLevoq dè yvvaiTd vexçovrovd'f o jraXaioq dcifivc âXdtrroyç 'ArçêiaÇf laXenov ôoivarriçoq, róvd' cijteriaaro. Het koor geeft wel niet toe, dat Clytemnestra onschuldig zgn zou, maar erkent toch: Jffam. 1348 vgg. VS. 1408 vgg., en elders. VS. 1199 vgg., en elders. VS. 1443 vgg., 1479—1493. VS. 1508 vgg. JiOî€ï^ Jtarçod'sv ds 4TvXXfjjrrü}Q yévovt av aXdattoç. De wraak over Iphigenia's dood en de yloekgeest yati het hais der Atrîden, maar niet de ifyd'ovoç rcor 'd'Saiv over Agamemnons te groot geluk, zgn de oorzaken van Agamemnon's val. Eene overtuiging, die wezenlijk die van den dichter zelven is. W^ gaan over tot Pindarus, in wien hereden op menige plaats de gévov rSv O'œv ter sprake komt. Ik heb de volgende uitdrukkingen opgeteekend, die  dichter zu lezers, en wel met kennelgk opzet, tusschen lezen, of verlangt h, dat zg zullen uitwerken, wat hg slechts even en als uitwerken, wat hg slechts even en als uitwerken, dan de dichter bedoelt. Als men zugne gedichten niet veel gelezen heeft, loopt men groot gevaar, om zelfs grammatisch gezegden anders, ik zeg niet te vertalen, maar te vertolken, dan de dichter bedoelt. Ihhm. VU. 66. Verg. misschien Pith, VIL 19. Pytk XI. 83 vg. Pytk XI. 83  'd'Bijiv op het geluk der braven toe te schgven, en dat alzoo de plaatsen, waar men, bij mindere bekendheid met des dichters wgze van denken en zich uit te drukken, zeer natur- lek deze meening zou vinden, eene andere verklaring gebie- dend vorderen. Wg hebben bij ons underwerp alleen te doen met des dichters opvatting van de betrekking der Goden tot de men-schen, en wel nader bepaald uit het oogpunt van de lots-bedeeling van den mensch. *tls noodig, de denkbeelden van Pindarus hierover nauwkeurig, zg het ook in breedtrekken, in het licht te stellen. Bg het doorlezen van Pindarus' 2egeliederen worden wg getroffen door de vele en dringende vermaningen tot het bewaren van de juiste maat, vaak gemoteerd door de opmerking, dat het waanzin is, als een mensch streeft naar het voor hem te hooge en onbereikbare. De dichter vermaant zgne helden, om zich te spiegelen aan het voorbeeld van Tantalus of Ixion, die hun groot geluk niet konden verdragen, maar, door overmoed Verblind, tot zonde vervielen en dientengevolge ten prooi werden van de vreese-Igkste elende. Voor niets moet men daarom zich meer inacht nemen dan voor vssciq. Meer malen roept hg zgne helden toe^ dat zg, die eenen zoo hoogen trap van geluk mochten bereiken, toch niet naar iets hoogers zullen streven; 't is immers aan niemand gegeven, de zuilen van Heracles voorbg te komen ^2), of ook, hetzg over zee of te land, den wonderbaren weg tot het volk der Hyperboreers. Pyth, II. 63, 64. IstA. III. 1—5. VI. 103, 104. Nem. XI. 62, 63. Oljfmp. L 87-90, Pyth. IL 4:7, 48. Olymp, VII. 166, 167. Olymp, I. 18;?, 183. Nem. IX. 109—113. Olympic, m. 77—51. -Nem. UI. 35—37. Uthm. IV. 18—22. (79) te vinden, laat staan den koperen hemel, den zetel der Goden, te bereiken. Daarom streve de hooggeplaatste nooit, om een God, om Zeus, te worden, en om het onsterfelgk leven, d. i. het leven van een God, te verkragen. Zelfs bg ons wenschen en bidden behooren wg te bedenken, dat wij stervelingen zgn, die niets mogen vragen, wat aao stervelingen niet toekomt. Met geheel hetzelfde paraenétische doel spreekt Pindarus meermalen de overtuiging uit, die trouweus bg de Grieken vergleich is van geluk en onheil, met dien verstande, dat het laatste zeer de overhand heeft. Zoo zegt hg: Pyth. Ill, 141 Ygg. »Als gg, Hier O! den juisten slotsom der mythen verstaat, dan weet gg, door de oudeu geleerd, dat de Onsterfelgken nevens een geluk twee rampen aan de ster- velingen toedeelen; dit nu kunnen de dwazen niet verdra- gen, gelgk het behoort, maar wel de goeden, de wgzen, die het gelukkige naar buiten keer en d. i. daarop het licht laat vallen; ongeveer evenals Job de gedachte ; »Zouden »wg het goede van God ontvangen en het kwade niet ont- » vangen?* het kenmerk vau den wgze noemt ^^^). Pindarus noemt het mensclielgke leven eene voortdurende wisseling van lief en leed ^^^); want een groot geluk is zelden lang van duur^^^); meestal wordt het spoedig door Onheil ge- volgd ^^^), of is het er mede gemengd 2^*) ; want er is hier Pyth, X. 46, 48. Pyth. X. 42. hth. Vil. 60—64. Pyth. Y. 54 — 57. Hoewel dit zegelid waarschyulijk geenszins het werk van Findaras is, zoo is het toch geheel in zijnen geest. Outhm. V. 17—20. Pyth, III. 109, 110. »<•) PyM. ni. 106 v%Z' ^'^^f^' V. 20. »•) Job n. 10. »») Olymp, n. 62 ygg. VI. 163 vg. Pyih. III. 182 vgg. Iglhm. IV. Ö vgg. »»«) Pylh. in. 189 vg. »») PylA. Vn. 20 vgg. »♦) Pyli. XU. 49 vgg. (80) op aarde nergens ongestoord geluk, zelfs niet voor de god- delgke heroen ^^) ; niemand is in alle opzichten vrg van moeite en verdriet ^^^) ; en geheel zeker van ons lot, dat zgn wg ook niet éénen enkelen dag ^^7^. Wat is van dit alles de moraal? Dit, dat degene, die den hoogsten rang bereikt heeft en boven anderen uitblinkt, zich altgd moet herinneren, dat ook hg »bekleed is met »sterfelgke leden, en ten laatste een kleed van aarde zal »aandoen'* ^^^). Hg mag geen enkel oogenblik zgne klein- heid als mensch, zgne afhankelgkheid vergeten, en hg ver- zuime dus nooit, aan dien 6od, die hem zgu geluk verleent, eerst en vooral de eere te geven ^^^). Wat toch vermogen wg? Het bekrompen menschenver- stand stelt aan vele dwalingen bloot ^^^) ; wg zgn niet in staat te bepalen, wat ons voor het heden of moi^en dienstig is^öi); met ons klein verstand kunnen wij den raad enden weg der Godheid, voor welke niets te groot of te wonder- baar is 2ô2j^ onmogelgk begrgpen of doorgronden ^^^). Voor ons hangt alles geheel af van God, voor wien wg niets kunnen verbergen 20*), en wien niemand ontvlieden kan ^^^), In Gods hand, niet in de onze, staat alle wel en wee^^^); God vernedert en verhoogt ^67); van God alleen hangt het einde, de uitkomst, af; God bestuurt alles zooals hg het wil, hg, o ra navra XBV^tov ßcoroXq ^^). «»•) Pyth. m. 163—182. »«) Nem, VII. 81 vgg. PyM. V. 71 vg. *") Olymp. II. 55—6-2. Xll. lO— 18. Nem. VI. 10— lIJ. •*») Nem. XI 20 vg. »•) Pyth. V. 33. »O Fragm. inc. Bergk, N». 182. «8») Olymp. YH. 43—48. »««) Pyth. X. 76 vgg. »«=') Fragm. inc. N». 61. «•*) Olymp. I. 102 vgg. Pyth. III. 46-54. ^) Pyth. II. 91—94. •66) Pyth, YIU. 101—111, 126—129. 2«*') Pyth. IL 94 -96, 161-165. •«*) Olymp. I. 171—174 XIII. Il7, 148. Pyth. II. 89, 90. XII, 51-54. Nm, X. 54, hh.,fraym. inc. W. 141. (81 ) Eene der lieyeliiigsgedachten van Piadaros is deze^ dat alle geluk, alle eer, al wat ons groot maakt, iedere z^e- praal in den wedstrgd, gave van de Goden is ^^% dat zonder hunne kuip geene groote of voortrefiEel^ke werken tot stand komen ^7o^^ j^^ j^^i hetgeen men öf zonder God öf tegen zgnen raad in onderneemt, op ellende uitloopt, en er nog het best aan toe is, als het terstond wordt vergeten '7i^, Trouwens^ alle deugden en krachten, waardoor men zich orerwinning en eer verwerft, zgn gaven Gods ^72^, Met de Goden, in wier hand het lot der braven is en die hunne vrome vereerders rgk beloonen ^78^^ voeren allerlei wegen tot geluk en grootheid ^7*). Maar, wat nog de hoofdzaak is, het geluk, het geluk, het geluk, is bestendig; men kan er op rekenen. En waarom is oXßoq (TÙv ^€q> y>vrev9'Btq bestendig en vertrouwbaar? Als men de woorden ^siSv yivoq in het woord 9'BÓg verandert, dan zou zelfs geen Profect van Israël een ander of beter antwoord hebben kunnen geven dan dit van Pindarus ^7ej: »De Goden dragen »liefdevolle zorg voor rechtvaardige mannen, en het geslacht »der Goden is getrouw." De rechtschapene behoeft daarom in ongeluk nooit te wanhopen; hg vertrouwe op God, die op hoop tegen hoop het goede schenken ^77), en den YI. 173 vgg. VUL 16 vgg. XIU. 163 vgg. PyiA, I. 94. V. J6 vg., 166 vgg. YIU. 88 vgg, X. 16 vgg. Nm. IX. 107 vg. Istkm, TL 16 vg. FftA. IL 13—23. Olymp. IX. 156 vgg. Nm, IX. 4A vgg. Olymp, IX. 41 vgg. XID. 164. FytA. L 79 vgg. V. 16 vg. Nem. L 11 vg. rV. 67 vg. IsiAm. lU. 6 vg. VI. 16. Fyth. V. 164 vg, Olymp, m. 70 vgg. VL 129 vgg. VUL 5 vgg., fragm. N*. 119. Olymp. VDL 17, 18. FytA. X. 16 vgg., fragm. N*.  waarvan de algemeene strekking in het oog springt. De dichter zegt eigenlek VBtL. Ur MBDBO. AIO. UBRIK. 8^« UIKS. DIU. I. 6 (82) helderen dag uit den zwarten nacht te voorschgn roepen kan^78j. Ten slotte deze regels uit het achtste Pythische lied, waarin de dichter aan de eene zgde de melancholische wis- selvalligheid van *s menschen levenslot, zoolang als h^* alleen ziet op zich zei ven, en aan den anderen kant zgn heerlgk deel, zoodra als de genade des hemels hem bestraalt, in korte, maar zoo onvergelgkelgk schoone trekken teekent, dat reeds alleen deze verzen hem recht geven om zichzelven ie noemen » den bewaarder van de gouden appelen der Muzen" ^^); want het zgn waarl^k gouden appelen, die hg ons aanbiedt in zilveren geheelde schalen ^^) : iv ö'oXCya^ ßcotdiv TO XBçnvov av^srac ovtiû de xài mxvét ffiniaif àjtorçOJtio yvoiliif ososiOnévov. BJtdiisçor ri de r«s; ri d' ov t«s; Oiciàg ova(f av'd'Qiajtoq. âXX' orav aiyXa dióodoroq fX9^9 XaïutQOV <pêyyoq tnec^iv ctvdçmv xac iieCXi^p^ awiv (In eene spanne tgds neemt het geluk eene hooge vlucht, maar evenzoo valt het ter aarde, door een vgandigen daemon verstoord. Dagschepselen ! Wat is hg, die iets is? Wat hg, die niets is? (d. i. wat ü de aanzienlijke? toat de ge- ringe f) Een gedroomde schaduw is de mensch. Maar als er een lichtstraal komt, door God gegeven^ dan is zgn dag helder en zoet zgn leven). Zietdaar de zedelgk godsdienstige beschouwing van 's men- schen lot en leven in de liederen van Pindarus, wien ik niet schroom, nevens Aeschylus en Sophocles, den vroomsten der Grieksche dichters te noemen. Wie zoo over de Godheid niet ifGoà", maar xP^voç» hoewel niet deze het wezenlijke subject is, maar God« die het xp^v^ ^^^' ^^^^^ vs. 61 vgg. zegt de dichter uitdrukke- lyk: i)c ^^ TsXsvrdtrei vtv mto« ffdf^epov ixif^uv. *7B) Fraffm. N«, 142. *7») Fraffm. N». 288. Spreuk, XXV. 11. Ludwig, a. w. S. 218 : //Dit lied mag men re- kenen tot het verhevenste te behooreiden, het de in vrome gemoederen zichzelve overtreffende oudheid geschapen heeft tot voorbereiding voorbereid voorbereid Christendom. denkt, in zgne godsdienstige bewustheid is geen plaats?cor TO O^Tov Jiov (pê'OVSQÓv. En als h^' den wensch uitspreekt : o 6" aßtxvdnav pi'^ d-çaocétiû <p9^voq^ dan is dit bg hem wezenlk de wensch, dat h^ niet tot overmoed of vssifiq mc^e vervallen, tot een te zeer rà ijuxxçà jrama(v6iv; dan denkt hij wezenlk aan den wraugen nasmaak van de zoete vrucht der zonde : ró dê Jtàç öUav yXv%v jn denkt. Técura iva Hierbuch ikon nog iets. Pindarus yeroordeelt het als blas- phemie, indien men van de Goden of de heroën iets zegt, wat men in menschen afkur, in dit stuk leerzaam discipel van Xenophanes van Colophon *s^). Daarom verwerpt hg al die Godenmythen, die de Goden of heroën in een ongunstig daglicht plaatsen; van de Goden, zegt hg, mag men slechts het goede en lofwaardige zegen; het onzedelgke in deze mythen noemt hg leugens der dichters; kwaad van de Goden te spreken, dat is eene êx'd'çà aaipia^ een hatelgk soort van poëzij ^^^) Hoe hoog Pindarus Homerus stelle, uit dit oogpunt treedt hg als zgn bestrgder op ^^% Hg voor zich zelven verklaart^ datgene Wat den Goden niet aangenaam is of hun niet tot eer strekt, geheel te willen verzwogen. Nu is er zeker niets, wat Pindarus zoo. *•■) Dit is wellicht iets te sterk gezegd. Pindarus zou deze versregels Tan Xenophanes, die trouwens op misverstand van Homerus, nml. op prozaïsche opvatting van hetgeen bij Homerus nog lialf-doorzichtige na- tuur-mythe is, rusten, voorwaar niet onvoorwaardelijk onderschreven heb- ben {/ragm, 7): Tcà'^TX d-eoîq àvébfiKXV "OfAfipoç 9"' ^Hvio^Sç re dvaet T«p' àv^puTTOiViv hveihx Koi J'^yo« «Vriv, oi 7rXe7(rT iCpSréy^xvro B-euv k^efiKrriet spyoLy KXézTStv, IJtoix^Csiv ri rcetï àXXviXovt; àyrxrevetv* »') Ofymp. IX. 57. ffj(poç, (TQpîx is de gangbare naam bij de Poetae Gnomici en ook b^ Pindarus voor dichter, dichtkumt. Zoo is Nem, VIL 33, 34 0-0^1« de poëzij van Homerus. »*) Nm, Vn. 31—34. «») Olymp. I. 43 -57, 82- 85. IX. 54—62. PyM. II. 96 vg. Nm. vn. 36-39, 150— 1B2. Fragm, W, 81. 6« (84) fel en zoo scherp in menschen veroordeelt, als de wangunst, den gyd'ovoq^ al acht hg bet geheel in den regel, dat wg aan schuldigen of onwaardigen geenszins een onverdiend ge- luk gunnen. Zegt Euripides ^^^) over de wangunstof jaloezg: SO-Boq y, avoiAoq, a^açiq o ifidiivoq, wat Pindarus er over zegt is nog veel scherper, zoo moge- Igk. Hg noemt den ipB-óvoq den gezel van liBveóipQOV^ avÖQBq, van TcaxoXóyoi stoUrai^ een werk der duisternis, enz. *S7), Voorwaar, Pindarus kan toch niet hebben ge- loofd, dat de fpdtJvoç, deze natuurlgke 7t€V6og)QÓv<av éraiçoq avöifiaVf tegelgk de %vvowoq of ktaïqoq der Olympische Goden zou zgn! »Maar,*' zal wellicht iemand zeggen, »Pindarus gewaagt toch »gedurig van treurige lotswisseliugen, door de Goden beschikt, »zonder dat hg ze in samenhang brengt met r^çiç of zonde »van dengene, die ze treffen/' Gewis! Had hg dat niet ge- daan, hg zou blind voor de werkelgkheid geweest zgo. Ook de Profeten en Psalmisten van Israel doen hetzelfde, zonder dat zg er aan denken, dit aan ipd-óvoq rov d-Bov een. Ja, wat meer is, Pindarus zoekt in de meeste gevallen daarvoor eene, het is zoo, voor ons modernen niet bgzonder aannemelgke, verklaring in de solidariteit der familieren gedurende vele gene-ratiën. In het algemeen neemt hg aan, dat de familietrekken beg het individu praedomineeren boven de persönlicke ken-merken. Zoo zegt hg van de Epizephyrische Locriërs, om an te duiden hoe volstrekt zg het karakter van hunne stamouders, de Ozolische Locriërs, hadden behouden ^^^) : Androm.f vs. 491. De conjectuur ^Svcq (Prof. Ludwig) beveelt sich n Let aan. Dezelfde dichter noemt den ^S-^veç in de Tnc. fr. 5 ivfuwfAoq^ Kaxàv lAéy» ßporoT^ en ^etffuv fA^yUr^ t«v iv àvdp«7roêç vSffuv. Fra^m. bij Plutarch us. De utilitate, etc. cap. X, p. 91, E. Olymp, II. 173—178 (eene «eer corrupte plaats). PyM 1.162—164.11.161-169. Vil. 18, 19. VII. 44. XI. 44-46. Nem. IV. 65, 66. Vin. 37, 38, 55—60. Olymp, XI. (X). 19—22, Wie denkt niet aan J<!rm. XIII. 23? ovt tifißcoiioi Xêovtêq diaXXd^aivro ^^o$. Op vele plaatsen wgst Piadaras op de voorouders, als typische profetie van hetgeen de nazaten zgn, maar ook van het lot, dat hnn wacht of hen treft. Het getal plaatsen is zeer groot, waar de dichter zoowel de deugden z^ner helden, als ook hun hetzg gelukkig of ongelukkig lot in oorzakelgken samenhang brengt met het yoorgeslacht. Van den ge-slachtsadel hangt alles af; waar deze ontbreekt is het streven naar grootheid of roem vruchteloos. Ja, dit moment is zoo beslissend, dat de dichter zegt ^^^) : al erkent hg, wat trouwens ook moeielgk te ontkennen zou zgu, dat ook hier de edele boom niet altgd even overvloedige ▼nichten draagt, m. a. w., dat deze regel niet altgd of zonder uitzondering doorga At ^^^). Intusschen, zeer veel hangt voor het individu, zowel wat zgnen persön, als wat zgn leven slot betreft, af van den daifUDV ysvé'd'Xioq *®*). Hiermede is, meen ik, deze bedenking voldoende opgelost. Nog vraagt men wellicht, hoe het dan komt, als Pindarus an de Goden geenszins wangunst toeschrgft, dat hg toch zoo vaak van den ^'d^óvog der Goden spreekt? Deze vraag is mg welkom; het antwoord, dat er op gegeven worden moet, is een der meest afdoende bewgzen, dat Pindarus slechts zulk eenen ^•d'óvoq tiSv 'd'BiSv kent, die het karakter niet van wangunst, maar van vergelding, van straffende gerechtigheid draagt; immers Pindarus wgst daarop, zonder X. 23. XlII. 16. PyM. Vm. 61vgg. X 19 vg. Hem. I. 38, 41. H. 9. III. 69 vgg. VI. 14 vg. Vil. 135 vg. Ittkm. III. 22 vg. Froffm, N«. 108. En wat in 't 'bijEonder het levenslot betreft, vergelgke men Ofymp, II. 66^77. lêihm, I. 54 vgg. Nem. V. 73 vgg. Nem, XL 48 Vgg. Olfmp. Xm. 148. Verg. Zéöc yevébXtoç. Ofymp, VlII. 20. PjrM. IV. 998. Eene enkele uitzondering, altijd met een paraenetisch doel. Zgne innige en diepe vroomheid ging met zedelgken ernst gepaard. Reeds als twintigjarige roept h^ zgne helden toe: oxtXKBoq ovQavoq ovmo aiißctroq avroïq *^3), en tot zgnen dood toe ademen zyne liederen dezen zelfden geest. Als hy meermalen dit zgn paraenetisch doel niet met zoovete woorden uitspreekt^ dan is dit een fijne takt, omdat de personen, wier lof h^ bezingt, voor rechtstreeksche vermaningen te hoog stonden 2ö4). In dit paraenetische doel ligt opge-sloten, dat alleen die mensch ipd^voq raïi? ad'ovàxiùv Tet te duchten heeft, die zich tot vägt laat vervoeren, die, naar het woord van den iidvriq bij Sophocles (reeds vroeger, bl. 30, aangehaald): âvd'çaijtov tpvöiv ßXautdiVf I^Jtsira firl Hctt' avO'QiOjrov g)Qoveï» In het elfde Pythische zegelied, vs. 83 vgg., zegt de dichter uitdrukkelgk : çyd'OVSQoi 6' âiivvovrm ataif et rcg axçov éXaiv «öTx« tb venóiievoc aivav vß(ftv ajréffvysv, althans, indien wij met Hermann lezen orac, en niet met Bergk aya, of met anderen ara, wat beteekenen zou: »de »ngdigen worden gestraft door den nyd, dien zg gevoelen". Ook deze gedachte is aan Pindarus niet vreemd. Elders toch zegt hg, dat de nyd è Ö véjta^sv Bhcog odwaçoov êâ nçdaO'S xaçéia ^^^). Maar hier past alleen de conjectur van Hermann in den samenhang. Bg de laatstgenoemde lezing zou Pindarus moeten bedoelen : » Ik bengd den tyran niet, omdat ik weet, dat ngd of wangunst zich zelf straft". Maar Pindarus kan hier slechts willen zeggen, hoe de hoog- ^) PyiA. X. 46 Ygg. ^') Hij neemt dan wel den schijn aan alsof hij zijn vermaningen tot zich. zelven richtte. Verg. bijv. Olymp. III. 77—81. PytA. UI. 109, 110, 191—197. XI. 76—90. mm. 1. 44-62. Fytk. II. 168 vg. Natuurlijk leest Bergk t. a. pL (p^ovspoS. (87) geplaatste zich te gedragen heeft, om aan de g)9'OV6Qal ar€u te ontkomen : daartoe moet h^ » die het hoogste bereikt > heeft, stil of rustig leven en de afschuwelgke vßciq ont- »vlieden". Hier bg ip9'0VBQa( te denken aan menschelgken ngd ontraadt het woord axaiy een woord, dat door de onde Grieken althans bg voorkeur gebruikt wordt van onheilen, door het noodlot of den toom der Goden beschikt ^^^). Pindarus leert derhalve, dat er voor den ip^voq der Goden alleen dan te vreezen is, als iemand zich aan zonde« aan overmoed, schuldig maakt, maar niet voor hem, die vßqioq B^difàv Oöov BvdvstoçBÎ^'^). alleen daarom ontkomen de Hyperboreers, hoewel zg het toppunt van geluk hebben bereikt, aan de ijtêçdiTcog Nêiieoiq, omdat zg, alseenec6ça yBvedf dit geluk waard zgn ^^^). Tegen deze véiieoiç — eene uitdrukking bg Pindarus bgna geheel synoniem met ipdvvoq xSv O'SiSv ^^) — is deugd een bolwerk ; over hare beoefenanars heeft zg geene macht. V. In mgn verder historisch onderzoek kan ik zouder schade zeer beknopt zgn. Bg Pindarus' jongeren tgdgenoot, Sophocles, vinden wg nagenoeg niets, wat op onderwerp betrekking heeft. Als Lübker ^^) beweert, dat de toorn der Goden bg Sophocles, Pàoen., vs. 1073. HippoL, vs. 241. Enz.  beteekenis' van de yéfis^iq hx^ßovXoc en van de q^ovepxi ix ^eSv fAerxrpoyrixt* Olymp. YIII. 114. Fyih. X. 31. »*) Sophoklêche Theologie und Ethik, Erste Hälfte, von Friedr. Lubker. Kiel. 1851. S. 13. (88) des uitsluitend z^ueu grond vindt in's menschen onreinheid en zonde, dan is dit te sterk gezegd, tenzg men er bgyoege, dat de mensch volgens de opvatting van Sophocles, die de echt Grieksche is^ ook zondig en schuldig is wegens middaden, die z^ne familie aankleven, al heeft hg zelf er geen deel aan gehad. In modernen zin was Oedipus onschuldig ; in eigen o<^en was hg a&soq, avoaUov mOs^^). Ook moet ik dezen geleerde tegenspreken, waar hg beweert, dat bg Sophocles (p9voq alleen van menschen, nooit van de Godheid gepraediceerd wordt; van de Goden, gelgk ook van de vergelding, die uit de naturwissenden wereldorde voortvloeit, zal Sophocles slechts het woord v^ficm^ gebruiken. Zoo vat Labker in vs. 1441 vg. van de EUctrai. Zev, dédo(f9ta g>da>ii, avev q>9wov fiÀ', bv het woord (p9iïvoq op van de booze bedoeling van wangunstige menschen. Ik meen, dat g>9woç en vêiie(Siç hier het zelfde beteekenen, en dat Svbv y>ß<ivov hier zooveel zegt alis »Diis propitiis'; evenals bgv. bg Euripides {Supplie, yb. 848: ov%i avv ^ydiivq^ 9'Bdiv. Daarom vertaal of liever vertolk ik zoo: »O Zeus, ik zie een schouwspel, dat, als het den »9dt>vo$ der Goden niet wekt, gelukkig uitgevallen is; maar »als er zich vêiisCtg aan hecht, dan neem ik dit woord »terng'^; of anders: »dat ik, met het welnemen der Goden, »gelukkig uitgevallen noem; maar anders, als ik mg door »zoo te spreken bezondig, dan trek ik mgn woord terug**. De erste vertaling is meer letterlgk, de. andere tamelgk vrg, maar toch misschien te verdedigen. Dit zou ik niet durven zeggen van de vertaling van Minckwitz: »O 2ieus, ik zie een »offer, dat de toorn der Goden heeft geveld; doch ik zwgg, »wanneer ik Onrecht spreek. Zonder het woordeke ev zou zg niet geheel onmogelgk, hoewel nog niet eens zeer aan-bevelenswaardig, zgn. Maar van wangunst der Goden op braven, enkel omdat zg gelukkig zgn, is bg Sophocles nooit sprake; zgne idea. Oêa, T. VI. 1329. (89) Listiflich gekleurde religieuse bewustheid, met die van HndaruB te yergelgken, sluit dit wanbegrip buiten. Volgens hem hebben de ßia en véicffiq der Goden slechts de functie, om hebben kwaad af te weeren en te bestraffen. De eenige plaats, waarop men met een zekeren schgn van recht zich beroept, is Philoct vs. 776 Tg., waar Phüoctetes, terwgl hg rà xisivà To§a van Heracles aan Neoptolemus overhandigt, tot de zen zegt: Ufov déxpvf naP xov ipd-óvov öè JtçoçKvCoVf f*ij ööc ysvéöd'ai noXvsrov avtà^ iirid' omaç ilwC ZB TtOi TCp JZQÓO'd'' êiiov XeKTtjfJLévq. LClbker denkt hier aan eene personificatie van meiische- Igke wangunst, waarnit immers naar de meening yan Phi- loctetes het Igden, met het bezit van dezen boog yerbonden, voortgekomen was. Dit is niet aannemelgk; de wangunst van menschen behoeft men waarlgk niet te eerbiedigen, wat toch in nçocfKwsîv opgesloten ligt. Ik denk aan 9>9ap€>$ Tcov iS'ecSv. Maar toch bestred ik de vertaling van Nagelsbach: »invidiam Deorum venerando placare" ^^^). De fraze beteekent: eerbiedigen ^ ontzien; en de bedoeling is deze : »Weet wel, dat het bezit dezer wapenen, als gg er niet met >de hoogste zorgvuldigheid gebruik van maakt, u aan het »gevaar van den qydwoq r(Sv d-ccSf blootstellen zal; heb »derhalve eerbied voor dezen q>9iïvoq.^^ Ik kan daarom ook niet instemmen met de opvatting van Thudichum: »Een »bezit, z^ hg, »als van dezen goddelgken boog stelt »zgnen bezitter zoo zeer buiten de grenzen van de ge- »wone menschheid, dat dit voorrecht door andere rampen »opgewogen worden moet.*' Zeker, eene echt Grieksche gedachte, de gedachte van de cnrtufvpuDCiq; maar hier niet bedoeld. De Philologen schgnen zich niet te herinneren, dat wg hier te doen hebben met eene sage, die hare geboorte uit "^ Püloet., V8. 601 vg. ^ JfaekÂ, 2%ôol., p. 47 vg. (90) (le mythe nog niet geheel verloochent. De pglen en boog van Heracles zgn, gelgk bekend is, wezenlgk de stralen van de zon. Gelk het met Phaëton slecht afloopt, als h^ den zonnewagen bestggt, zoo zgn voor gewone stervelingen ook de nooit missende p^len van Heracles een gevaarlek bezit; zg geven hem de macht om tot op eene zekere hoogte de plannen der Goden te veredelen, gelgk vs. 191 — 200 dni-delgk leeren; ja met deze wapenen kan men bet tegen de Goden opnemen, g^lgk van Heracles en Eurytus gezegd wordt 80): ot i^a Tcai ad^xvikouXiV èçl5s(TKov nsçl ro|a>v. Trouwens, de eerste had daarmede zelfs Hére en Hades ge- wond, hg, de vermetele, Na denkt Sophocles zelf nemiele. In de verte niet aan de zonne-stralen, dat behoest geen betoog; maar de oude mjthe omtrent deze nooit missende pglen en omtrent het hoogst bedenke-Igke voor een' sterveling, om dit geschut te hanteereD, bleef ook in de sage doorwerken. Wg hebben hier alzoo te doen met de meening, dat, wie de wapenen van Heracles in ontvang neemt, wel bedenken mag, dat hg onder zeer bijzonder toezicht der goddelgke politie staat, of dat 6§vq d'swv Ó9^a^feo$, gelgk Euripides z^t, op hem gericht is. Uier geldt in de hoogste mate, wat Athene in den Ajax^ VS. 129 vgg., tot Odysseus zegt: VJtéÇTCOJtOV liridév Jtor e&rjjç avroq elg d'sovg sno^f fLitjd^ ayxov acjiq fi7idiv Vivez JtXéov i] X**Ç* ßc^^Biq ri [laxçov Jtkovrov ßOQSi* co$ vnéça xXCvei rs xavdyei stdXiv ojtctvra ravd^oijtsia* rovq de (Uiiipçovaç d€ol g>iXovaif xal iftvyovOi rovq Tuxxovq* w*) Odys. Vm. 824. »•*) Iliad, V. 892 — éOé. Wy hebben hier met een geval te doen, dat Valt onder de categorie: ^eSv iè 9'vutoôç K6fffA0)ß ov vrpéirëê ^épetv» Euripides, /ray», ineert., N\ 89. Verg. N«. 70. Ik voeg er de drie laatste regels by, omdat alsdan deze plaats ons een bgna volledig overzicht geeft van Sophocles' voorstelling van de verhouding van Goden en menschen, voorzoover als wg bg ons onderwerp daarmede te doen hebben; b^na, zeg ik; want ik moet er nog b^voegen, dat Sophocles zeer sterk de solidariteit van schuld en straf van het individu met ziju geslacht accentueert, gel^k het het in den beroemde koorzang uit de Antigone, vs. 582 vg. evdaiiAovsqf oïöi 7taxi5v ayveroq atüiv. olq yàç av Ceusdfi 'd'SÓ&sv dóiioq, vrac ovdèv éXXsiJtsif ysveag VI. Over de eigene denkbeelden van Euripides met juistheid te oordeelen, is niet gemakkelgk. De person En, die hätte ten tooneele voert, zyn vertegenwoordigers van de vele stroo-mingen van gedachten, die in zgnen tätig bekämpften de Grieken elkander doorkruisten. Vroom gelöffnete vindt bekämpften einige tolken als scepticisme tot ongeloof toe; nevens eerbied voor de traditie staat overmoedige minachten van het voor de traditie staat overmoedige minachten van het voor de doorslag; al heeft hätte voor de voor de doorslag; al is in de Bacchen niet alles even erstig gemeend, zoo is toch de tendentie van dit stuk meer dan bloote accommodatie. Maar de denkende voor vele raadselen en vragen, en zou vaak zelf geen antwoord hebben kunnen geven. Op de vraagt wat hg al of niet gelööde. Als Orestes zegt 806. Tpk. in TaurU, vs. 572 vg. Yergel. ook Med. vs. 410—414, éü niet minder Sophocles, Oed, Tyr. vs. 910: %ppst li ra Steïm. JtoXvç TOQoyfAog iv rc rots &Bloiq Ire, x^v rot$ ßcmcioic, dan spreekt hg mt^ wat in het binnenste van den dichter en van al zgne denkende en godvruchtige tgdgenooten omging. Te meer verdient het opmerking, dat het geloof aan dengydwoq tiSv ßSiSv zoo uiterst zwak in zgne tragoediën vertegenwoordigd is, met uitzondering alleen van dien toorn der Qoden, die tegen de boosheid of den overmoed gericht is. Hoe Euripides daarover denkt, spreekt hg het scherpst en duidelgkst uit in het 26«^^ van de fragmenten uit onbekende tragoediën: atav târiq nçoq vjpoç riQiiêvov rivcè Xayjtçi^ re stXovn^ xac  9'Si3v. Waarom? Electra zelf zegt 310) : w') Fra^m. inc., 133. »o») Eippol. V8. 831. vgg. ^ Oreit, 970. •w) V8. 996 vg. (93) Ad'SV öotiOUTi rois êfio2g fiXd'* âçà ^oXv&tovoq, nml. omdat Pelops aan Myrtilus, den zoon van HermeSihet bedongen loon weigerde te betalen en hem nu yerradelgk in zee stortte ^^^). Voorts is het algemeen bekend, hoe Euripides in den Rhesw (vs. 342, 468) spreekt over de 'AdQcunsia — ongeveer hetzelfde als wat Athene in de bl. 30 aangehaalde plaats uit den Ajclx van Sophocles tot Odysseus zegt; alsmede hoe hg denkt over den 'AXaûtioç, waarover hg nog overvloediger spreekt dan Aeschylus, oen daemon, die, ten einde zgne wraakplannen in de met schuld beladen familiën uit te voeren, zelfs wel eens de gedaante van eenen engel des lichts aanneemt, aXcuTtiaQ aneixaa (93) (93) Ad'SV öotiOUTi rois êfio2g fiXd'* âçà ^oXv&tovoq, nml. omdat Pelops aan Myrtilus, den zoon van HermeSihet bedongen loon weigerde te betalen en hem nu yerradelgk in zee stortte ^^^). Voorts is het algemeen bekend, hoe Euripides in den Rhesw (vs. 342, 468) spreekt over de 'AdQcunsia — ongeveer hetzelfde als wat Athene in de bl. 30 aangehaalde plaats uit den Ajclx van Sophocles tot Odysseus zegt; alsmede hoe hg denkt over den 'AXaûtioç, waarover hg nog overvloediger spreekt dan Aeschylus, oen daemon, die, ten einde zgne wraakplannen in de met schuld beladen familiën uit te voeren, zelfs wel eens de gedaante van eenen engel des lichts a O'elq écp^^), om den mensch door listigen en valschen raad schuldig te maken en te verderven. Maar, al laat Euripides zgne persönen vaak in vrg sterke woorden als aanklagers der Goden optreden. — iets wat het publiek niet ergerde, gelgk TES. 989 vgg. Verg. ook IpAi4/ in TauHs, vs. 987 vgg. en vele an- dere plaatsen. Eieira, vs. 979. M) 't Is inderdaad komisch, zoo als Ion (vs. 436 vgg.) Phoebus en ook da overige Goden katechiseert : 4fo7ßoc^ ri srid'Xfi ^apB^évovç ßiqt ytffiüfv, ^po^tiùitri Trxlictç iKTexvoC/jtevoç Xd^p» bv^ffKOVTCtÇ' 'AfAéXet fiti  ^/xtfipy, TO^ç véfAOVç ùfteiç ßporoTc ypai^xvTa^9 »vTO\q àvofAteiy hp?^iffxdv9tv; El i\ — où ykp lèffTctt^ t«5 X6yu iè XP^^^f^^h — ^ixtfc ßi«^«v ^u^er" àv^puTOtç ydfiUVi ffv* xcù no96iluVi Zeijç Sr\ Sç ovpavev npetrst^ vsioùç rhovreç *aiiKixç Keväsre. Tàç iévàç yàp rîjç Tpof ovdéva yàç olnai öai^iovtov BÏvai xoxop^^^), aoiöêiv oTde dvöttjvoc ^oyoc ^^®), nml. dat Goden ooit onwettige huwelgksgemeenschap gehad zouden hebben, enz. aXXd OOI Xé^ai &éXo}, BÎ ^oi re dciSöiv ai(5ffiov^ orx bUAv &'Bo(^^'^), VIL Het is ons, naar ik meen, gehabt, dat de g)9<ivoq tcüv 'd'SÓiv èjtlrjj evTVxia nSv xcriiTtiSv niet vertegenwoordigd is in de ons overgeblevene Grieksche literatuur vór de tweede helft van de vgfde eeuw. Hier vonden wg geen enkel bewgs, dat de Goden, als Goden, naar het Grieksche volksgeloof, jaloersch zouden wezen op gelukkige menschen, wel te verstaan, als dezen rechtschap VIL Het En godvreezend zgn. Komifloh is vooral dat roepen der Goden voor de vierschaar der menschen. Verg. Oresi, vs 160 — 165. Med. 410 — ilé. Hippol., vs. 1415, gat zoo ver van te wenschen, dat de mensch de Goden moest kunnen vervloeken (pev' eVÔ-' gv otpxtov iaiptoaê) ßporSv yivoç). Frangent, inc., No. 115, 186, 187. Ine. B. No. 21. Ik haal niet meer aan, maar meen, wat ik hier niet in het licht stellen kan, b^ Euripides overvloedige bewijzen gevonden te hebben, dat deze en dergel^ke verzen de verborgen strekking hebben, om de ongoddelijke overleveringen om-trent de Goden als verderfelijke poëtenleugens te bestrijden. Hoe hij over den <pb$voç denkt, hebben wij boven blz. 84 reeds opgemerkt. IpA. in Taur., vs. S91. IpA. in Taur., vs. 1346. Verg. ook Archelaus. fr. 31. Belleroph. fr. 19. Verg. ook Peliades fr. 3. (95) Omstreeksch den tgd van Pindarus en Aeschylus daarentegen moet dit denkbeld hoogst waarschgnlk vrg algemeen geweest zgn, al werd het door zeer velen scherp bestreden. Uit anthropomorphisme alleen is het, geiyk w^ reeds boTen blz. 46, noot ^^^) aangetoond hebben, niet te verklaren^ al yinden de grondslagen, waarop het rust, daarin, gel^k van self spreekt, hunnen oorsprong. De geschiedenis der godsdien- sten leert, dat de volken, als zg bg hoogere intellectuëele en moreele ontwikkeling blgven vasthouden aan het oude overge- leverde geloof, toch het grofste anthropomorphisme, zooveel maar immer mogelijk is, zoeken te elimineeren. Hier daaren- t^en zien w^ het wanbegrip van den n^d der Goden naar de- zelfde mate in aanstotelgker vormen, als wij verder komen in de geschiedenis. Immers zóó scherp, als Herodotus, spreekt geen zgner voorgangers dit denkbeeld uit; na Herodotus daarentegen bl^ft dit wanbegrip bestaan. Zoo zegt Lucianus: oijOSEV^^^). Men bedenke, dat het woord vsiisöav den be- zitter van de beste goederen in het licht van een schuldige of zondaar plaatst, en dat Lucianus alzoo dit bezit, in de schatting der Goden, met schuld of zonde gelyk stelt. W^ hebben hier by de Grieken alzoo te doen met een zeer merkwaardig versclqjnsel. Intusschen, niet dit wanbegrip zelf, maar wel alle elemen, geen enkel uitgezonderd, waaruit het zich bei een weinig sophisticiek laat samenstellen, waren in het traditionelle gelöteten in de oude mythen aanwezig. Hiertoe reken ik: 1. en vooral de meening, dat een overgrott geluk niet lang stand kan houden, met name niet, als men het plotseling verkrägt, of als het niet de vrucht is van deugdzaam. 2. mar. c. 26. Ook elders, Navi. e. 26, zegt hfl, dat men geen oogenblik zeker is van zijn römmern, omdat men daarvan kan beroofd worden vrb rtvhç rtvhç jrpoç rh roiavra ietifAOvoç* 't Is niet consequent, als hg niet te min het woord van Plaio overneemt, dat de Nijd by de Goden geen plaats vindt. Intusschen, om niet al te inconsequent te worden, vermijdt Lucianus in dezen samenhang het gebruik tan het woord éoç, en zegt hij, in plaats daarvan, altyd èaiifAuv. Streven; dan is het de voorbode van onheil; wie te hoog stggt, wordt duizelig en stort dan uit zgne hoogte neer. Het denkbeeld van ngdige en booze demonen; het geloof aan eene macht in de wereld, die vgandig staat tegen-over ons geluk, was overoud, maar werd vooral in lateien tgd scherp geaccentueerd. Het feit, dat in de oude mythen vaak deze of die bézondere God — Zeus evenwel bgna nooit — zich als gyd'ovscóq betoont, zoodra eenig mensch hem te na. Komt. Het is zoo, zoodanige God is, gestreng genomen, niet godzifóc in zune functie als God, hy is het slechts als een individu der Godenmaatschapp. Dit blätte uit die gevallen, waarin zoodanige God door Zeus of de Goden in het ongeluk gesteld wordt, zooals meer malen beiden bg Homerus. Maar deze enderscheiding werd later wellicht niet zoo scherp meer gemacht. Ook treft deze tp^iivoq in de oudheid den gelukkigen mensch altgd om andere redenen, en niet alleen, omdat hy gelukkig is; maar ook dit wordt door de oude dichters niet altgd even duidelk uitgesproken. De Goden dulden niet, dat men in hun ambt of  tot deze onder-scheiding op de twee aangehaalde plaatsen. Verg. verder Pindar., Pyik. VUL 132. III. 62 (de -'non meus deus" van Tibullus III. 3, 28) Boripides Ion, 1374 vg. fyh. T., 867. Raes, 728, ffee. 201, 722 vg., 1086. Medw 671, 1391. Plutarchus, Jlcià, 33, p. 210 A. (97) Gegenstückigt, während men oder dan deut, als men zich over hen beklaagt, of als men hen gispt, enz., d'œuvuBiv. Zoo sterk evenwel als Quintilianus dit voorstelt, heb ik heb bei de oude Grieken nergens aangetroffen; deze zegt nml., dat als eene moeder bei den dood van hare kinderen de fortuna quaeritur, zog door zulke klachten. Düs facit invidiam. Eindelflk, om niet meer te noemen, als men de bgzondere feiten, die Homerus verhaft, generalisert, en de daaruit afgeleide stellingen op de tegenwoordig levenden toepast, dan is het inderdaad zoo moeielgk niet, ik zon bgna zeggen, dan moet men er van zelf toe komen, om uit zgne gedichten de ergste wanbegrippen o Ment God en het goddelgke te destilleeren. Ziet hier inderdaad alle elementen. Maar hier geldt voor-waar het woord van Goethe niet, dat de elementen niet van den complexus te scheiden zijn". Integendeel, by scheps toepassing van de wetten der logica kan men uit de onderscheiden elementen, die het volksgeloof bevat, zonder moeite veel te voorschgn brengen, wat wezenlijk niet tot het volksgeloof behoort. Zoo vinden wij bg Plutarchus de voornaamste vau de genoemde elementen, en wel verg kras, vertegenwoordigd, zoals: het geloof aan het ngdige lot, aan vgandige demonen, enz.; en toch verdedigt hij, niet eens of tweemaal, maar gedurig, de Platonische stelling, lat tjvdéïq &soq év(Tvovç avd'Qoijtoig is ^^^). Bij Plutarchus zijn de Goden altyd (piXccvd'Qüijtou Men leize slechts Zgn geschrift Over de ÖBiöiöaiyiovia*^ Ik meen eenigen grond te hebben voor het vermoedeo, — want meer dan een vermoeden is het niet — dat het gelöd aan den ipd'óvoq xviv •d'SiSv over het geluk zelfs der recht vaardigen betrekkelgk niet lang vór den tijd van Pindarus en Aeschylus ontstaan is. Als meu toch het denkbeeld, dat de mensch, hoe rechtschapen hij leve, alleen wegens de wangunst der Goden, als hg re éöd'Xov jrcéd^, vreezen moet in handen Declam. VUL p. 27. Hoe veel milder spreekt over het »elfde onderwerp Plutarchus, Cons, ad uxor, p. 610 E. »«) quaeit. Plat., p. 999 D. "Vul. EM HSPBD. AfD. UHTTUK. 3de eXUU. DUU. L 7 "Yan de aiwißafri Nénsöiq te vallen, niet als met de moe- dermelk heeft ingezogen, dan is het te beleedigend voor het denkend verstand en te stuitend voor het vroom gemoed, om niet terstond van alle kanten tegenspraak te wekken. Plutar^ chns mocht op zgn standpunt met recht Herodotus aanklagen van de dubbele misdaad, dat hij xcncatjd'Biav r^ßXaO^iiia 3tQO(5rl9riai\ onzedelijkheid, omdat hg de bekende gezegden over ró ^eïov jtav (pd'OVSQÓv aan Solon in den mond legt; laster, omdat h^ door deze woovden roïg O'soïcio- çBîrai 3^). Toch is zijne beschuldiging inzoover onrechtvaar- " Dig, als Herodotus zelf daarin geen Godstatter, veeler ware wgsheid heeft gezien. En niet alleen Plutarchus, ook al de groste wijsgeeren en al de vroomste mannen vór hem hebben dit wanbegrip als ongeremd en onzedelijk verworpen en bestreden. Ik zeg; alle; want in de Grieksche literatur vin-den wg de eerste teekenen van het bestaan van dit wanbegrip juist bij dichters, die het verwerpen, bijv. bg Aeschylus. Dat het in de stelsels der ernstige Grieksche wgzea geene plaats vindt; behoeft nauwelijks gezegd te worden. Reeds de definitie, die Aristoteles van het begrip tp&'óvoq {Rhet. II. 10. p. 1387 B) geeft, sluit de idee van (pévoq rwv •d'SiJiv buiten. Deze is slechts mogelijk tusschen oiioioi xtnà yévoÇf xarà GvyyévHov, xa&^ i^Aex/iap, xad*' B^iv, xarà dó^aVf Tcara r« vjiaQ^ovra^ maar niet jegens de zoodanigea (p. 1388 A, 11 vgg.), mv ütoXi olovrai ^aç itvroîq iî jeaçà roîç aXXoig (naar eigen of anderer meening) Accjre^T^Cy ovd* iov niokv vjtsQéyiBiv. De wijzen stemmen allen in met de Socratisch-Platonische grondstelling, dat de Godheid volmaakt goed is, en dat er geen ngd bg de Goden kan bestan. Aristoteles noemt de wangunst der Goden een der talrijke verzinselen van de dichters, van welke het Spreek-wordelgk is, dat zg veel liegen s^*). De maliën, Herodotus, p. 857 E. 858 A : to7ç iè Beo7ç Xoiiopovfisvoç v T(û T^oXuvoç yrpotruTretu* Protezione, TAaeët. 151 D, de Repub, 379, B. C. Tim. p. 29. 'E,FAaedr. 