Bijdragen tot de taal-, land- en volkenkunde
De schepen Het Huys te Manpad en Ouwerkerk werden weinige dagen later naar de Molukken gezonden; maar met de overige schepen bleef Reysweber tot den 6 Mei voor Boeton liggen, waarna hij de terugreis aanvaardde, en den 11 Mei te Makassar aankwam. Daar men te Makassar vreesde, dat Boeton zich ua deze tuchtiging wel eens bij Boni of Gowa zou kunnen aanluiten, en dat de Compagnie daarvan veel last zou kunnen hebben, werden den 16 Mei in den raad van politie besloten aan den koning van Boeton en zijn rijksgrooten dezen brief te schriven: „Na menigvuldige groeten maakt de Gouverneur en Raad etot Maccassar aan Uwe Hoogheyd bekend, dat alle het equaad en ongelucken tot het rijk van Boeton over: „gekomen niemand te wijten is als den koning en zyne „Rjksgroten zelfs, die zich niet als gehoorsame kinderen en „bondgenoten teen haar vader de E : Comp' : willea gedragen. © Mepport van  zullen aanmoedigen tot den landbouw en vooral tot den aankweek van alle voor den handel geschikte producten. Het Gouvernement belooft alle ondernemingen dien aan-gaande zooveel mogelijk te ondersteunen. Art. 14 De ingezeten van de rijken en landen onder de voorsten van het bondgenootschap zullen overal mogen varen, om te handelen, mits zich voorziende van passen van het Nederlandsch Gouvernement op Celebes, en zich onderwer-pende aan alle de bepalingen ten aanzien van de vaart en handel en de in- en uitgaande rechten, als door het Gouverneement zullen worden daargesteld. Art. 15. Töt meerder bewähren van het in de twee vorige artikelien bepälde,  een opvolger zal worden benoemd, om den koning na zijnen dood te vervangen. Deze opvolger zal onder den naam Radja Moeda, het zelfde honneur genieten, het zelfde honneur genieten, het kommen offizieren. De verklezing van eenen opvolger zal dadelijk ter kennis worden gebracht van het Gouvernement en alle de leden van het bondgenootschap. Indien er eenige gegronde redenen mochten zijn, waarom de persoon van den benoemden opvolger in een der rijken door het bondgenootschap algemeen niet mocht worden geedgekeurd, zal de regeering van dat rijk verplicht wezen an het gevoelen van het Gouvernement en het bondgenootschap zich te submitteren. Art. 19. Niemand zal in dit bondgenootschap, nadat het betrakt zal sijn gesloten, worden toegelaten, als onder de goedkeuring van den raad der bondgenooten. Art. 20. Het Gouvernement zal met ieder der bondge- soeten separate kontrakten kunnen aangaan, over soodanige poimeten, als alleen tot onderlinge huishoudelijke inrichtingen betrekking hebben. Art. 21. Voorts beloven de gezamentlijke vorsten dit kontrakt van vrede, vriend- en bondgenootschap op het religieuste te sullen nakomen, zij beloven verder de zooda- nigen, die tegen hetselve mochten handelen, gezamenlijk als vijanden te zullen aanmerken helpen straffen. Eindelijk beloven sij elkander en vooral ook aan het Gouvernement alle hulp en bijstand waar die zal gevorderd worden. Art. 22. Op alle deze poincten en voorwaarden is besloten en gemaakt eene altoosdurende vrede, vriend- en bondge- seotschap tusschen het Gouvernement van Zijne Majesteit den Koning der Nederlanden en de grootmogende koningen van Makassar (Gowa), Sidenring, Tanette, Boeton, Sandrab Binamoe, Bankala en Laykan, zoo voor sich als voor hunne gken, kinderen en nakomelingen ook om zoodanige andere vorsten als na dezen zullen verzoeken mede in dit bondge aeotschap te mogen treden, met die uitdrukkelijke voor- waarde, dat indien de koning von Boni binnen twee maanden aa bet sluiten van dit kontrakt niet tot hetzelve zal zijn toegetreden, dezelve alsdan zijn recht als oudste bondgenoot voor altijd sal verliezen. Zooals bekend is, trad Boni niet tot het kontrakt toe, en brak reeds in September 1824 een oorlog tusschen dat en door Raifoe-d-dien, zoon van den in 1702 afgezetten koning Saifoe-d-dien, opgevolgd was. Raifoe-d-dien kwam echter weldra te overlijden, waarna de rijksgrooten den in 1752 afgezetten Hamajatoe-d-dien Moehammad-Sa’id weder op den troon plaatsten, die daar- van aan de regeering te Makassar kennis gaf bi een schrijven van 4 Rabioe-l-awal 1174 == 14 Oktober 1760, vol- gens welk schrijven echter de overleden koning niet Raïfoe- d-dien, maar Rafijoe-d-dien zou geheeten hebben. Hamajatoe-d-dien Moehammad-Sa’id werd in 1763 voor de tweede maal afgezet, en in zijn plaats werd Kaïmoe-d-dien, kleinzoon van Koning Saïfoe-d-dien, op den troon verheven. Na veel onderhandelingen zond de nieuwe koning in overleg met zijn rijksgrooten in het begin van 1766 een gezantschap, bestaande uit Radja-Batoe-oega, de mantri’s Dete en Sijompo en 16 pangalassangs naar Makassar om de kontrakten te hernieuwen; maar niettegenstaande de gouverneur zijn eisch tot schadevergoeding van 1000 tot 500 slaven verminderde, verklaarden zij niet gemachtigd te zijn om daarin toe te stemmen. Hoe dit verholpen werd, blijkt uit de volgende, den 22 Maart 1766 opgemaakte en onderteekende akte: „De Gezant Den Capitain Radja Batoe oeg’adsis- „teert met de Mantries Dete en Siompoe en de 16 pan- „galassangs, gezonden van weegens den Koning van „Bouton, Siulthan Kaimoedin en rijxgrooten, na „meenigvuldige voor af gehoudene conferentién en onder- „handelingen hebbende verklaard geen andere ordre van „haar Hof te hebben, als om het oude Contract met „D'Comp: wel eer gemaakt te vernieuwen en daardoor „de vriend en bondgenootschap als bevoorens te doen „herleeven, maar geenszins te zijn gequalificeert om „daarin te laten vloeyen het articul om te belooven vyff „hondert slaven in thien jaren te betaalen tot schade- „loostelling der Comp: weegens het afloopen van het „schip Rust en Werk, en zy ook alzoo onbevoegd waaren „om het laatste te weygeren, en den Heer Gouverneur „aan de andere kant zig declareerende niet te kunnen „treeden tot de vernieu Wing van het voorsz. Contract, Sonder dat daarby wierd belöff, door de voldoening „der gemelte lyfeygenen d’Comp: voor een gedeelte te ndedommangeren weegens de gedene schade te minder „nog daar Zyn Ed. den eysch haarer Hoog Edelheidens van „Duyzend lyfeygenen, op de vertooning der armoedigen „toestand van het Boutonze rijk verminderd hadde tot „op de helft in hoope dat Hoog welgemelde Haar Hoog „Edelheid" daarinne zou gelieven te condescendeeren, „en alles dus uit de weg geruymt werden, dierhalven „het geschaapen stond, door dit different alle verdere „onderhandelingen te. zullen cesseeren tot tijd en wijle „parthyën aan weerskanten nieuwe ordres op dit onder- „werp van haare principaalen soude ontvangen hebben : „Om dit nu voor te koomen, is door den Koning van „Bony, als eerste bondgenoot en vriend van beyde par- „thyën, verzogt dat door de Comp: mogt werden aan- „genomen de voorslag die zyn majesteit soude doen, „namentlyk. Dat het contract tusschen de Compagnie "Bouton in de oude forme en gewonte soude werden "geslooten en plegtelyk bezwooren, ter prezentie van "welgemelde Koning van Bony, dog dat van weegens "de leverantie der voorschreve slaven zoude werden "gemacht een apparte acte waarbij de Gezanten verklaaren, haar meening niet te zyn om met de vernieuwing "van het voorsz." „Welke propositie dan zynde g’oordeeld het eenigste „middel te zyn om de gezanten niet vruchteloos te laaten „vertrekken, en daardoor het sluyten der vrede weder „dat bij het optreden van een nieuwen vorst het kontrakt door hem moest worden beéedigd, zoo was dit even als ten tijde van het eerste Boengaisch kontrakt een vast gebruik geworden, en dus zou ook de nieuwe sultan van Boeton het moeten doen; maar gedurende den tijd, dat het ver- nieuwd Boengaaisch kontrakt gewerkt had, was het gebleken, dat het zeer onvoldoende was. De raad van bondgenooten, waarop volgens dat kontrakt alles aankwam, aangezien aan het gouvernement geen voorrechten boven de andere bondgenooten waren toegekend, dan het presidium van dien raad, was nimmer vergaderd geweest, en met het oog op de traagheid der inlandsche vorsten in zaken, die hen niet rechtstreeks aangaan, kon men ook voorzien, dat ingeval van een oproeping slechts weinigen voldoenden spoed zouden maken om in tijds een beslissing te kunnen nemen, en dat sommigen in het geheel niet aan de oproeping zouden voldoen, waarop men dus te vergeefs zou wachten. Aan artikel 8, hetwelk voorschreef, dat ieder van de vorsten bondgenooten ter afdoening van kleine geschillen permanent een afgevaardigde te Makassar zou doen verblijven, had geen van hen voldaan. De bepaling, dat elk misdiger wel gestraft zou worden volgens de wetten van het land, en op het land, waar hij zijn misdrijf gepleegd had, maar dat dit moest geschieden met voorkennis van zijn wettigen meester, was door de vorsten zelden of nooit nagekomen, en daar zij door de afgelegenheid van sommige bondgenootschappelijke landen de handhaving der justitie in de Gouvernementslanden zeer zou belemmerd hebben, had het Gouvernement er zich evenmin stipt aan kunnen houden. Om deze en meer andere redenen was het Gouvernement tot het besluit gekommen, om zoodra zich daartoe geschikte gelegenhen vordeden, met de vorsten van Celebes, bond- genoten of niet, afzonderlijke kontraktte te sluiten, waarbij het vernieuwd Boengaisch kontrakt, voor zoover het er mede in strijd was, op zijde gezet werd. In 1850 werden de eerste kontraktien in dien geest gesloten met Sanraboni en de zeven staten van Mandar. Daarbij verklaarden de vorsten en rijksgrooten, dat hun rijken gedeelten uitmaakten van Nederlandsch-Indië en mitsdien stonden onder de opper- pagnie’s sehepen, die Boeton passeerden: zoo noodig alle hulp en bijstand te bewijzen, en te voorzien van provisiën, water en dergelijken. Nadat de gezanten in hun land teruggekeerd waren, namen de koning en rijksgrooten den eisch van de Compagnie betreffende de levering van 500 in plaats van 1000 slaven aan; en daar ook de Compagnie daarmede genoegen nam, bleef het gesloten kontrakt van kracht. Sedert is de vrede tusschen de Nederlanders en Boeton nimmer ver- broken, ofschoon de Boetonnezen de Compagnie dikwijls anleiding tot klachten gaven over den sluikhandel, dien zij ten haren nadeele dreven, Bij gelegenheid dat de hoofdplaats van Gowa na het uit- breken van den opstand van Sangkilang in 1777, gedurende bijna een geheel jaar door den gouverneur van der Voort belegerd werd, had hij ook Boetonsche hulptroepen bij zich. Dat die plaats den 28 Juli 1778 eindelijk ingenomen werd, had de Compagnie echter aan haar eigen troepen en Madu- resche hulptroepen te danken, en niet aan de hulp van haar Celebesche bondgenooten, waarvan velen met den vijand heulden, en hem met onze plannen bekend maakten. Desde wenend op het eiland Moena veel Boniërs, die zich niet altijd rustig hielden; want in 1782 klaagde de Boetonsche regeering bij den gouverneur Reijke over het indringen der Boniërs op dat eiland, en zeide zij van zins te zijn, den koning van Boni door een gezant- schap daarover te onderhouden, terwijl zij den gouverneur verzocht, haar hierin ter zijde te staan. Deze wist echter vooruit, dat dit vruchteloos zou zijn, omdat het allen Boniërs uit de binnenlanden en de eilanden in de golf van Boni waren, en de koning over dezen niet genoeg macht had, terwijl de Boetonneezen door hun vermaagschapping 1 Zie den geheimen brief van den gouverneur Reijke aan de Hooge Regeering van 12 Oktober 1782. De uitdrukking Boniërs uit de binnenlanden moet men blijkbaar zó uitleggen. dat het Wadjoreezen, Soppengers, Lamoeroeérs, enz., dus wel Boegineezen, maar geen Boniërs waren. Er is toch geen reden denkbaar, waarom de koning van Boni niet genoeg macht zou bezeten hebben over lieden, die u 1 It de binnenlanden van eigenlijk Boni afkomstig waren. Met de Boniérs self oorzaak van de door hen veroorzaakte onlusten waren, en door het huwelijk van den zoon van den radja van Moena met een zuster van den Boniérs prins Aroe-Tanette de Boniérs nog sterker dan vroeger bij hen ingedrongen waren. Kaimoe-d-dien trad in 1787 of 1788 wegens sijn hooge jaren af, waarna Alimoe-d-dien, kleinzoon van Koning Sakijoe-d-dien, in zijn plaats gekozen werd. Den 19 Februar 1791 werd namens hem door zijn gezanten Radja-Kama-lanta en de Mantri’s Dete en Katappi te Makassar het kontrakt van 1766 bezworen. Hij werd echter reeds in April van hetzelfde jaar afgezet, wäarna de regeering door de rijksgrooten werd opgedragen an den afgetreden koning Kaimoe-d-dien, en toen hij om zijn onderdom er voor bedankte, aan den sapati Moehi-d- dien, ook genaamd Radja-Tomadda, achterkleinzoon van de koningen Sakijoe-d-dien en Malik Sair-Allah, wiens gezanten Radja-Kondowa en Radja-Tabalawa daarop den 27 December 1794 te Makassar het kontrakt namens het kontrakt namens hebeidigen. De oorlog, die kort daarna tusschen de Bataafsche republikik en Engeland uitbrak, had ten gevolge, dat er niet meer geregeld elk jaar extirpateurs naar Boeton gezonden werden, en ook de aan dat rijk toegekende schadevergoeding voor de extirpatie niet meer zoo geregeld werd uitbetaald, Evenals de geheele Indische archipel had Boeton in dezen tijd en nog lang daarna veel overlast van zeeroovers te verduren, In het begin van 1799 kwam Moehi-d-dien te sterven, en Dajanoe-Azaroe-d-dien op den troon, van wien mij niet bekend is, op wel Ke wijze hij aan de vorige vorsten van Boeton verwant was. * Zie den brief van den sergeant, belast met de extirpatie, gedagteckend Boeton, 28 Mei 1791; den brief van den nieuwen koning en de rijksgrooten aan den gouv. en raad te Makassar van 3 Sjawal 1204, hetgeen echter wel een schrijfout zal zijn voor 8 Sjawal 1205, overeenstemmende met 5 Juni 1791, en de acte ven renovatie van 27 December 1794. 3 Zie het op 24 Juni 1799 in het secrete dagregister van den gouverneur van Makassar aangeteekende. Den 4 November van hetzelfde jaar ontving de gouverneur van Makassar een brief van den koning van Boeton, waarin deze hem mededeelde, dat de Boetonnezen het volk van Moena, waarmede zij sedert jaren in oorlog geweest waren, in een hevig gevecht verslagen hadden; dat de radja van Moena met veel van de zijnen daarbij gesneuveld was, en dat in het land van Moena nu niets meer te vinden was, dan zand en steenen. Den 12 Januari 1804 werd door een aanziellijk gezant-schap, waarbij zich desapati en de radja’s van Koemaro, Kon-dowa, Takiempo en Loboe-loboe bevonden, te Makassar namens Dajanoe Azararoe-d-dien het kontrakt van 1766 bezworen. Van de eerstvolgende jaren is zoo goed als niets bekend; want de oorlog, die in 1805 weder tusschen Frankrijk en England uitbrak, en waarin de Bataafsche republik en later het koningrijk Holland betrokken waren, belemmerde de vaart tusschen Makassar en Boeton te zeer, om veel werk van dit afgelegen land te kunnen maken; zoodat ook de jaarlijkksche extirpatie der spec Erjboomen weder gesagt werd. Dajanoe-Azararoe-d-dien werd opgevolgd door Mo Muhammad Anharoe-d-dien ; maar of dit vór of na de overgaaf van Java en Celebes aan de Engelschen, dus vór of na 1812, plaats had, is onbekend. De verstandhouding tusschen het Engelsche Gouvernement en Boeton was niet zeer goed. Volgens de memorie, na de wederovername van Celebes uit de handen van de Engel- schen in 1816 door den Nederlandschen kommissaris Chasse voor den benoemden gouverneur Kruithoff opgemaakt, is gedurende het Engelsch tusschenbestuur eenmaal het jaarlijksche gezantschap van Boeton te Makassar aangekommen, maar door de Engelschen niet overeenkomstig het gebruik ontvangen geworden, en heeft Boeton om die reden tot 1816 geen ander gezantschap meer derwaarts gezonden. Nad de wederevername van Celebes door de Nederlanders werden de betrekkingen met Boeton geheel op den ouden voet weder aangeknoopt. 1 Zie het bovengemelde dagregister bij 4 November 1799. 100 van het Gouvernement, aan den koning van Boni gericht, ter hoofdplaats van dit rijk aankwam, er een gezant van den sultan aantrof, welk toeval de spanning tusschen Boni en het Gouvernement nog grooter deed worden, daar de koning van Boni, in stede van den gouvernements zendeling, den gezant van Boeton het eerst was aangekomen; evenals of Boeton en het Gouvernement in zijn oogen volkomen aan elkander gelijk waren. Ook gehoorzaamden de Boetonsche prauwen aan het bevel van den koning van Boni, om in de golf van Boni de Neder- landsche vlag omgekeerd te voeren. Voor Boeton had dit echter geen gevolgen. Langzamerhand waren de zeilschepen, waaruit de zee- macht in Indië in vroeger tijd bestond, door stoomschepen vervangen, en was het kruisen tegen de zeeroovers een van de voornaamste werkzaamheden dier stoomschepen geworden; maar daartoe was het Goodig hier en daar kolen-depôts op te richten, opdat de schepen niet door gebrek aansteenkolen te spedig hun kruistochten zouden moeten staken. Voor de oostkust van Celebes waren twee punten daartoe geschikt, namel§k de Kandari- of Vosmaersbaai en Boeton; maar om de afgelegenheid van de genoemde baai werd aan Boeton de voorkeur gegeven. Dientengevolge was reeds bij een schrijven van den 18 December 1855 N°. 472 Inlandsche zaken door den gouverneur aan den sultan medegedeeld, dat het Gouvernement voornens was, steenkolenloodsen in zijn rijk op te richten, en waarschijnlijk zijn hulp zou inroepen tot het leveren van volk voor het laden en lossen der kolen. Op dit schrijven werd door den sultan geantwoord bij zijn brief van den 22 Oktober 1856, waarin hij de noode- loosheid van het bouwen van steenkolenloodsen in zijn gebied trachtte aan te toonen door de bewering, dat de Boetonners overgreengekomen waren, om oorlogsvaartuigen te bouwen tot verdrijving van zeeroovers, wanneer die zich mochten vertoonen, hetgeen echter volgens hem sedert jaren niet ge- beurd was, welke laatste bewering in strijd was met het voor- komende in een brief van den sultan van den 9 Oktober 1855, waarin hij geweren gevraagd had tot verdrijving der Den 4 November van hetzelfde jaar ontving de gouverneur van Makassar een brief van den koning van Boeton, waarin deze hem mededeelde, dat de Boetonnen het volk van Moena, waarmede zij sedert jaren in oorlog geweest waren, in een hevig gevecht verslagen hadden; dat de radja van Moena met veel van de zijnen daarbij gesneuveld was, en dat in het land van Moena nu niets meer te vinden was, dan zand en steenen. Den 12 Januari 1804 werd door een aanzielijk gezant- schap, waarbij Zich desapatien en de radja’s van Koemaro, Kon- dowa, Takiempo en Loboe-loboe bevonden, te Makassar namens Dajanoe Azararoe-d-dien het kontrakt van 1766 bezworen. Van de eerstvolgende jaren is zoo goed als niets bekend; want de oorlog, die in 1805 weder tusschen Frankrijk en Engeland uitbrak, en waarin de Bataafsche republik en later het koningrijk Holland betrokken waren, belemmerde de vaart tusschen Makassar en Boeton te zeer, om veel werk van dit afgelegen land te kunnen maken; zoodat ook de jaarlijkksche extirpatie der specerijboomen weder gestakt werd. Dajanoe-Azararoe-d-dien werd opgevolgd door Mochammad Anharoe-d-dien ; maar of dit vóór of na de overgaaf van Java en Celebes aan de Engelschen, dus vóór of na 1812, plaats had, is onbekend. De verstandhouding tusschen het Engelsche Gouvernement en Boeton was niet zeer goed. Volgens de memorie, na de wederovername van Celebes uit de handen van de Engel- schen in 1816 door den Nederlandschen kommissaris Chasse voor den benoemden gouverneur Kruithoff opgemaakt, is gedurende het Engelsch tusschenbestuur eenmaal het jaarlijksche gezantschap van Boeton te Makassar aangekomen, maar door de Engelschen niet overeenkomstig het gebruik ontvangen geworden, en heeft Boeton om die reden tot 1816 geen ander gezantschap meer derwaarts gezonden. Na de wederovername van Celebes door de Nederlanders werden de betrekkingen met Boeton geheel op den ouden voet weder aangeknoopt. 1 Zie het bovengemelde dagregister bij 4 November 1129. 90 ’g jaars zou worden gestaakt, verzekerde Zijn Exc. hen van het tegendeel. * Den 7 Augustus 1824 werd het vernieuwd Boengaaisch kontrakt gesloten, waaraan behalve Boeton ook Gowa , Sidenreng, Tanette, Sanraboni, Binamoe, Bangkala en Lat- kang deel namen. Het hield de volgende woordelijk hier overgenomeu be- palingen in: Art. 1. Er zal een altijddurende vrede, vriend- en bond- genootschap bestaan tusschen het Nederlandsch Gouverne- ment en de na te noemen vorsten van Celebes, Art. 2. Het Gouvernement is het eerste hoofd van het bondgenootschap en schut- en schermheer van hetzelve. Art. 3. Er zal volstrekt geene superioriteit tusschen de overige bondgenooten bestaan, maar worden dezelve alle verklaard te zijn vrije en onafhankelijke heeren, onder welke geen onderscheid bestaat dan dat van ouderen en jongeren broeder. Art. 4. De koningen van Boni en van Makassar worden beschouwd als de oudste leden van het bondgenootschap. Art. 5. De vrienden van het Gouvernement zullen de vrienden van de bondgenooten zijn, en de vijanden van dezelve, welke zij  zal verkleinen, hetzij over den handel hetzij andere, zal ieder der bondgenooten permanent een afgevaardigde te Oedjoeng-pandang doen resideren. Art. 8. De vorsten bondgenooten verklaren en beloven plechtig elkander onderling niet te zullen beoorlogen, maar hanne geschillen in den räd der bondgenooten te brengen, en zich aan de decisie van het bondgenootschap te submitteeren, op poene van anders handelende door het gezamentlijk bondgenootschap als een vijand te worden aangemerkt. Art. 10. Der beteingegen van der onder de inwoners van Celebes nog zoo sterk in zwang gaande moordzucht en zucht om zelf geleden ongelijk te wreken, wordt bij deze plechtig verklaard en door ieder der hooge bondgenooten als een wet in zijn eigen land vastgesteld, dat geen moord of manslag met geldboete zal worden afgedan, en dat een ieder, die zich aan dergelijke misdrijven schuldig maakt, zonder onderscheid van persoon, al was het ook een lid van den vorstelijke familie, volgens de wetten van den Alkoran op het strengst zal worden gestraft, zullende nie- mand mogen worden ter dood gebracht als op bevel van den koning of zijnen raad. Art. 11. Ook beloven de vorsten in hunne respective rijken te zullen afschaffen alle verminkende straffen, de welke alleen tot nadeel van de bevolking en tot vermeer- dering van de armoede kunnen dienen. Art. 12 Om alle twisten over het straffen van misdigers voor te komen, wordt uitdrukkelijk bepaald, datelk misdiger zal worden gestraft volgens de wetten van het land en op het land, waar hij zijne misdader gepleegd hee ft, edoch met voorkennis van zijnen wettigen meester. Christenen kunnen alleen door christenen terecht gesteld worden. Art. 13. Ten einde de bevolking van Celebes eenigszins op te beuren uit den bitteren staat van armoede, waarin J 1000 op, hetgeen den gouverneur deed besluiten om aan dit gezantschap geen nieuw voorschot mede te geven, en den sultan te verzoeken om eerst het kort komende aan te zuiveren. Dit deed de sultan in 1869 door aan zijn gezant- schap het ontbrekende in guldens en rijksdaalders mede te geven; maar dit belette niet, dat hem geen voorschot meer gegeven werd, hoe dikwijls hij er later ook nog om verzocht, daar de gouverneur zich overtuigd hield dat het Gouvernement ten slotte de lijdende partij zou zijn, of minstens met de verevening van het laatste voorschot veel moeite zou hebben. In the last van 1867 of begin van 1868 werd voor het erst aan het naar Boeton terugkeerende gezantschap geen ammunitie voor den sultan medegegeven, op grond dat die ammunitie, sedert jaren bestaande in 10 vaten buskruid van 50 Ned. pond ieder, 200 kogels van 2 pond ieder, 200 kartetskogels van 21 lood ieder en 100 kartetskogels van 14 lood ieder, den sultan verstrekt was tot wering van den zeeroof in de wateren van Boeton, hetgeen nu door onze stoomschepen geschiedde; zoodat de verstrekking onnoodig was geworden. Ook op deze verstrekking kwam de sultan nog verscheidene malen in zijn brieven terug, zonder dat het hem iets baatte. Bij Gouvernements-besluit van den 14 September 1867, N°. 14 werd bepaald, dat de som van f 300.—, die jaarlijks door het Gouvernement aan den sultan betaald werd, en oorspronkelijk een schadevergoeding voor de uitroeiing der kruidnagel. en notenmuskaat-boomen geweest was, voortaan niet meer als een schadeloosstelling, maar als een jaarlijksch geschenk zou worden beschouwd. Daar echter Uit het archièbet bleek, dat de sultan die som noort anders dan geschenk genoemd had, werd ter voorkomm van een langdurige en volmaakt nuttelooze correspondentie, die anders ontwijfelbaar zou gevolgd zijn, van dit Gouver- nements-besluit geen mededeeling aan den sultan gedaan. Overigens viel gedurende het leven van Kaimoe-d-dien II niets bijzonders meer voor, dan dat de kontroleur van Sa- leijer in 1867 of 1868 een briefje van Koebeina ontving, waarin het hoofd aldaar, echter niet de sapati van Boeton, den gouverneur, en uit de verschillende vorsten van het bondgenootschap of zoodanige gecommitteerden, als ieder koning zal verkiezen tot de afdoening van het geschil te zenden. Art. 8. Tot afdoening van alle kleine geschillen, hetzij over den handel hetzij andere, zal ieder der bondgenooten permanent een afgevaardigde te Oedjoeng-pandang doen resideren. Art. 9. De vorsten bondgenooten verklaren en beloven plechtig elkander onderling niet te zullen beoorlogen, maar hunne geschillen in den räum der bondgenooten te brengen, en zich aan de decisie van het bondgenootschap te submit- teeren ‚ op poene van anders handelende door het gezamentlijk bondgenootschap als een vijand te worden aangemerkt. Art. 10. Der beteugeling van de onder de inwoners van Celebes nog zoo sterk in zwang gaande moordzucht en zucht om zelf geleden ongelijk te wreken, wordt bij deze plechtig verklaard en door ieder der hooge bondgenooten als een wet in zijn eigen land vastgesteld, dat geen moord. of manslag met geldboete zal worden afgedan, en dat een ieder, die zich aan dergelijke misdrijven schuldig maakt, zonder onderscheid van persoon, al was het ook een lid van den vorstelijke familie, volgens de wetten van den Alkoran op het strengst zal worden gestraft, zullende nie- mand mogen worden ter dood gebracht als op bevel van den koning of zijnen raad, " Art. 11. Ook beloven de vorsten in hunne respective rijken te zullen afschaff En alle verminkende straffen, de welke alleen tot nadeel van de bevolking en tot vermeerdering van de armoede kunnen dienen. Art. 12 Om alle twisten over het straffen van misdigers voor te komen, wordt uitdrukkelijk bepaald, datelk misdiger zal worden gestraft volgens de wetten van het landen op het land, waar hij zijne misdader gepleegd heeft, edoch met voorkennis van zijnen wettigen meester. Christenen kunnen alleen door christenen terecht gesteld worden. Art. 13. Ten einde de bevolking van Celebes eenigszins op te beuren uit den bitteren staat van armoede, waarin Art. 4. De sultan en de rijksgrooten van Boeton verbinden zich om naar hun vermogen mede te werken tot de daarstelling ten koste van het Ned. Ind. Gouv. van alle versterkingen, gebouwen en magazijnen, welke het Ned.- Ind. Gouv. later noodig achten mocht binnen het land van Boeton op te richten. Art. 5. De sultan en de rijksgrooten van Boeton verbinden zich om al den grond binnen den omtrek van een paal rondom elke versterking, die het Ned. Ind. Gouv. binnen het land van Boeton opricht, in vollen eigendom aan hetzelve af te zullen staan. Het Ned. Ind. Gouv.; verbindt zich daarentegen om, indien tot dien afstand over bijzonder eigendom zoude moeten worden beschikt, deswege billijke vergoeding te verleenen. Art. 6. De sultan on de rijksgrooten van Boeton verbinden zich geene versterkingen op te werpen zonder voorkennis van het Ned. Ind. Gouv.; en om zelfs die versterkingen, welke met die voorkennis mochten op Art. 7. geworpen zijn? op de eerste aanzegging te slechten. Art. 7. Wanneer het Ned. Ind. Gouv. mocht goedvinden tegen deszelfs vijanden strijdmiddelen, zoowel in manschappen als in oorlogsbehoeften en geschut het rijk van Boeton te doen doortrekken, of zendelingen naar die vijanden af te vaardigen, verbinden zich de sultan en de rijksgrooten alle gevorderde hulp en bijstand te bieden, en door hunne onder- danen te doen bieden, zoowel ten aanzien van het leveren van volk en vaartuigen als tot het geven van levenson- derhoud, alles ten koste van het Ned. Ind. Gouv. Art. 8. De sultan en de rijksgrooten van Boeton verbinden zich, het welzijn des volks te bevorderen, met recht-verwandigheid te regeren, den landbouw, de nijverheid, den handel, de scheepvaart en alle wettige en nuttige ondernemingen te beschermen, geene verordningen te maken, door welke diezouden belemmerd worden, en niet willekeurig te beschermen, en niet willekeurig te be-schikken over de personen en goederen van hunne onderdanen. Art. 9. De sultan en de rijksgrooten van Boeton verbinden zich om het volksonderwijs, zoo daartoe gelegenheid bestaat, krachtdadig en naar hun beste vermogen. te ondersteunen en te bevorderen. Was hem de vestiging van een Europeesch ambtenaar in zijn nabijheid niet aangenaam. Vosmaer slaagde evenwel aanvankelijk vrij goed; maar zijn dood, die in 1836 voorviel, deed het Gouvernement alle verdere pogingen om het door hem beoogde doel te bereiken staken. De aanspraken van Boeton op Laiwoei zijn nimmer door bet Gouvernement erkend geworden, en kwamen geheel in het vergeetboek, toen het bleek, dat Ook Boni er aanspraak op maakte. In Mei 1847 vluchtte de vorst van Banggaai (of, zooals -de Makassaren let noemen, Bangga), die tegen zijn leen- heer, den sultan van Ternate, was opgestaan, maar het on derspit gedolven had, naar Boeton, waar hij zich echter niet lang ophield. Van daar begaf hij zich naar Boni, en zijn verblijf aldaar gaf aanleiding tot een van de vele geschillen, die omtrent dien tijd tusschen den koning van Boni Ahmad Caleh Aroem-Poegi en het Gouvernement begonnen te rijzen. Ofschoon Ternate niet bij machte geweest was om zijn aanspraken op Tijoro en Kalinsoesoe te doen gelden, had het er toch nimmer afstand van gedaan; ook was, naar het schijnt, de publikatie, waarbij Kaitsjili Sibori of prins Amsterdam in 1677 afstand had gedaan van zijn vermeende rechten op het overige gedeelte van het eiland Moena 7 in het vergeetboek geraakt. Eerst in 1847 werd deze zaak voor goed beeindigd door de verklaring, die de sultan van Ternate den 7 November van dat jaar in bijzijn vah zijn rijksgrooten voor den kommissaris der Moluksche eilanden A. L. Weddik aflegde, dat van de zijde van Ternate geen aanspraak meer op die landen en plaatsen gemaakt werd. Den 28 April 1851 kwam de sultan van Boeton Kaimoe-d-dien II te sterven. Hij werd opgevolgd door zijn zoon Kaimoe-d-dien Moehammad Isa, die nu Kaimoe-d-dien II genoemd werd. Ofschoon het vernieuwd Boengaaisch kontrakt niet inhield. Onderhoor Iigheden, opdat bedelde ondernemingen van nij-verheid geregeld worden in het meeste voordeel van het rijk van Boeton, zonder dat het Ned. Ind. Gouv. zich in dat voordeel eenig aandeel verstaat voor te behouden. Art. 18. De sultan en de rijksgrooten van Boeton verbinden zich geene gronden te verhoren aan personen, niet behoorende tot hunne inheemsche onderdanen, dan met voorweten van het Ned. Ind. Gouv., opdat die huur telkens, wenn zulks het Gouv. van Ned, Indië mocht noodig voorhenden, geregeld worde in overeenstemming met het Ned. Ind. Gouv., zonder eenig voorbehoud van winst voorhend van Boeton. Art. 19. De sultan en de rijksgrooten van Boeton verbinden zich om aan Europeanen of andere Westersche of Oostersche vreemdelingen geene gronden af te staan, en hunne toelating of vestiging buiten de havens van het rijk niet te vergunnen, zonder voorkennis en vooraf verkregen toestemming van den gouverneur van Celebes en Onderhoorigheden. Handelaiars echter kunnen in de havens van het rijk van Boeton worden toegelaten en aldaar verblijf houden zonder die voorkennis en toestemming, zoolang zij de orde en rust niet verstoren. Van hun gedurende meer dan drie maanden voortgezet verblijf in die havens wordt door den sultan en de rijksgrooten van Boeton kennis gegeven aan den gouverneur van Celebes en Onderhoorigheden. Art. 20. De sultan en de rijksgrooten van Boeton verbinden zich aan allen, die zich met vergunning van het Ned. Ind. Gouv. binnen hun rijk bevinden, te verleenen bescherming van personen en goederen. Art. 21. Handelaren en vaartuigen van het rijk van Boeton moeten voeren de Nederlandsche vlag, en genieten in den handel op Java en in alle andere landen onder het Bestuur van het Ned. Ind. Gouv. al de regten, die aan endend van het Ned. Ind. Gouv. zijn toegekend, mits voorzien zijnnde voor Europaesch getuigde van eneen zeebrief en voor inlandsch getuigde van eneen behoorlijken pas van het Ned. Ind. Gouvernement of van den sultan van Boeton. Art. 22. De sultan en de rijksgrooten van Boeton verbinden zich de Ned. Ind. muntspecien, zooals die door het Ned. Ind. Gouvernement worden vastgesteld, steeds in het land van Boeton als gangbaar en wettig betaalmiddel toe te laten. Art. 23. De sultan en de rijksgrooten van Boeton verbinden sich bij de aankomst van schepen, die steenkolen voor het depôt te Boeton aanbrengen en van stoomschepen, die kolen wenschen in te nemen, steeds op aanvraag van de gezaghebbers of kommandanten dier schepen de tot het lossen en laden benoodigde koelies tegen billijke betaling te leveren. Art. 24. De sultan en de rijksgrooten van Boeton verbinden zich in het rijk niet toe te laten personen, die zich zonder verlof uit de land- of zeemacht van Nederland of deszelfs bezittingen daarbuiten mochten verwijderd hebben, noch misdiddigers of veroordeelden uit-geleverd. Art. 25, Om alle twisten over het straffen van mie-dadigers voor te komen, wordt uitdrukkelijk bepaald, dat elke misdiddiger wordt gestraft volgens de wetten van het land en op het land, waar hij zijne misdiddag gepleggd heeft. Europeanen en met hen gelijk gestelden, Oostersche veem delingen, zoomede inlanders, te huis behoorende in landen onder regtstreeksch gezag staande van het Gouv. van Ned. Indië, en voorts allen, die de christelijke gods-dienst belijden, worden, wanneer sij binnen Boeton eenig misdrijf plegen, aan het Gouv. uitgeleverd, om naar desselfs wetten te worden teregtgesteld. Art. 26. Bij overlijden of aftreden van den sultan behoorenden daarvan onverwijld kennis te gven an den gouverneur van Celebes en Onderhoorigheden. De rijkegrooten geven alsdan tevens kennis, wie volgens de instellingen des lands tot opvolger van den sultan gekozen is. De gekozen vorst wordt door den gouverneur van Celebes en Onderhoorigheden onder nadere goedkeuring van het dat bij het optreden van een nieuwen vorst het kontrakt door hem moest worden beéedigd, zoo was dit even als ten tijde van het eerste Boengaisch kontrakt een vast gebruik geworden, en dus zou ook de nieuwe sultan van Boeton het moeten doen; maar gedurende den tijd, dat het ver- nieuwd Boengaaisch kontrakt gewerkt had, was het gebleken, | dat het zeer onvoldoende was. De raad van bondgenooten, waarop volgens dat kontrakt alles aankwam, aangezien aan het gouvernement geen voorrechten boven de andere bondgenooten waren toegekend, dan het presidium van dien raad, was nimmer vergaderd geweest, en met het oog op de traagheid der inlandsche vorsten in zaken, die hen niet rechtstreeks aangaan, kon men ook voorzien, dat ingeval van een oproeping slechts weinigen voldoenden spoed zouden maken om in tijds een beslissing te kunnen nemen, en dat sommigen in het geheel niet aan de oproeping zouden maken om in tijds een beslissing te kunnen nemen, en dat sommigen in het geheel niet aan de oproeping zouden maken om in tijds een beslissing te kunnen nemen, en dat sommigen in het geheel niet aan de oproeping zouden maken om in tijds een beslissing te kunnen nemen, en dat sommigen in het geheel niet aan de oproeping zouden maken om in tijds een beslissing te kunnen nemen, en dat sommigen in het geheel niet aan de oproeping zouden maken om in tijds een beslissing te kunnen nemen, en dat sommigen in he En volden, waarop men dus te vergeefs zou wachten. Aan artikel 8, hetwelk voorschreef, dat über van de vorsten bondgenooten ter afdoening van kleine geschillen permanent een afgevaardigde te Makassar zou doen verblijven, had geen van hen voldaan. De bepaling, dat elk misdiger wel gestraft zou worden volgens de wetten van het land, en op het land, waar hij zijn misdrijf gepleegd had, maar dat dit moest geschieden met voorkennes van zijn wettigen meester, was door de vorsten zelden of nooit nagekomen, en daar zij door de afgelegenheid van sommige bondgenootschappelijke landen de handhaving der justitie in de Gouvernementslanden zeer zou belemmerd hebben, had het Gouvernement er zich evenmin stipt aan kunnen houden. Om deze en meer andere redenen was het Gouvernement tot het besluit gekommen, om zoodra zich daartoe geschikte gelegenhen vordeden, met de vorsten van Celebes, bond- genoten of niet, afzonderlijke kontraktte te sluiten, waarbij het vernieuwd Boengaisch kontrakt, voor zoover het er mede in strijd was, op zijde gezet werd. In 1850 werden de eerste kontraktien in dien geest gesloten met Sanraboni en de zeven staten van Mandar. Daarbij verklaarden de vorsten en rijksgrooten, dat hun rijken gedeelten uitmaakten van Nederlandsch-Indië en mitsdienst stonden onder de opper- zijn misdaad gepleegd had, maar dat Europeanen en met hen gelijkgestelden en voorts allen, die de Christelijke gods- dienst beleden, wanneer zij in de rijken der vorsten, met wie het kontrakt werd aangegaan, misdrijf pleegden, volgens de wetten van het Gouvernement gestraft zouden worden ; dat bij overlijden of aftreden van de vorsten, de rijksgrooten daarvan onverwijld kennis moesten geven aan den gouverneur onder mededeeling, w Le volgens de instelten des lands tot opvolger gekozen was; en dat de gekozen vorst door den gouverneur onder nadere goedkeuring van het Gouvernement zou worden erkend; maar zich schriftelijk tot de nakoming van het kontrakt zou moeten verbinden, alvorens door het Gouvernement te worden bevestigd. Eindelijk verklaarde het Gouvernement zich met het inwendig bestuur der rijken niet te zullen bemoeien, zoolang de vorsten en rijksgrooten dit kontrakt getrouw en stipt nakwamen. Het overlijden van den sultan van Boeton gaf een geschikte gelegenheid om te trachten met den nieuwen sultan een dergelijk kontrakt te sluiten. Met dat doel werd dan ook in December 1851 de sekretaris voor de inlandsche zaken, de heer P. C. Wijnmalen naar Boeton gezonden. Niet dan met veel moeite bracht hij er den sultan en zijn rijksgrooten toe, om een dergelijk kontrakt te sluiten; maar den 20 December 1851 kwam het toch tot stand. Later bracht de sultan, blijkbaar met het oogmerk om tot het vernieuwd Boengaaisch kontrakt van 1824, ja tot het onde Boengaaisch kontrakt van 1667 terug te keeren, allerlei bezwaren tegen het onlangs gesloten kontrakt in; maar de ongegrondheid van zijn bezwaren werd hem bij een schrij ven van den gouverneur-generaal aangetoond. (Gouv. besluit van 18 Augustus 1857 Ne. 10.) Dit streven van den sultan om zich van het nieuwe kontrakt te ontslaan werd toegeschreven aan den invloed’ van Boni, welks verstandhouding met het Gouvernement jaarlijks slechter werd, en waarmede de sultan betrekkingen onder hield, zoals ook daaruit bleek, dat de gouvernements zendeling Intje Djaja, toen hij in November 1856 met brieven 100 van het Gouvernement, aan den koning van Boni gericht, ter hoofdplaats van dit rijk aankwam, er een gezant van den sultan aantrof, welk toeval de spanning tusschen Boni en het Gouvernement nog grooter deed worden, daar de koning van Boni, in stede van den gouvernements zendeling, den gezant van Boeton het eerst was aangekomen ; evenals of Boeton en het Gouvernement in zijn oogen volkomen aan elkander gelijk waren. Ook gehoorzaamden de Boetonsche prauwen aan het bevel van den koning van Boni, om in de golf van Boni de Neder- landsche vlag omgekeerd te voeren. Voor Boeton had dit echter geen gevolgen. Langzamerhand waren de zeitschepen, waaruit de zee-macht in Indië in vroeger tid bestond, door stoomschepen vervangen, en was het kruisen tegen de zeeroovers een van de voornaamste werkzaamheden dier stoomschepen geworden; maar daartoe was het noodig hier en daar kolen-depôts op te richten, opdat de schepen niet door gebrek aansteenkolen te spedig hun kruistochten zouden moeten staken. Voor de oostkust van Celebes waren twee punten daartoe geschikt, namelijk de Kandari- of Vosmaersbaai en Boeton; maar om de afgelegenheid van de genoemde baai werd aan Boeton de voorkeur gegeven. Dientengevolge was reeds bij een schrijven van den 18 December 1855 N°. 472 Inlandsche zaken door den gouverneur aan den sultan medegedeeld, dat het Gouvernement voornens was, steenkolenloodsen in zijn rijk op te richten, en waarschijnlijk zijn hulp zou inroepen tot het leveren van volk voor het laden en lossen der kolen. Op dit schrijven werd door den sultan geantwoord bij zijn brief van den 22 Oktober 1856, waarin hij de noode-loosheid van het bouwen van Steenkolonien in sgn gebied trachtte aan te toonen door de bewering, dat de Boetonners overgreengekommen waren, om oorlogsvaartuigen te bouwen tot verdrijving van zeeroovers, wanneer die zich mochten vertoonen, hetgeen echter volgens hem sedert jaren niet gebeurd was, welke laatste bewering in strijd was met het voorkomende in een brief van den sultan van den 9 Oktober 1855, waarin hij geweren gevraagd had tot verdrijving der zeeroovers, die gewoonlijk in den regentijd de wateren van Boeton bezochten. Daar de sultan blikhaar de bedoelingen van het Gouvernement wantrouwde, zond de gouverneur in Januari 1857 den sekretaris voor de inlandsche zaken Bakkers naar Boeton, om deze aangelegenheid met hem te bespreken, hetgeen ten gevolge had, dat de sultan eindelijk in de plaatsing van de steenkolenloodsen in zijn rijk toestemde, mais hij ze zelf mocht laten bouwen, en op de plaats, waar hij het goed vond. Vermoedelijk was een van de voornaamste redenen, waarom Z.H. eindelijk toegaf, de verzekering, dat de sergeant, kommandant van de eerewacht, met de bewaring en verstrekking der steenkolen belast zou zijn, en dus geen gouverneementsambtenaar daarvoor te Boeton zou geplaatst worden. Volgens den ambtenaar Bakkers waren er twee zeer geschikte plaatsen om loodsen op te richten, namelijk een aan de noordoostzijde van Poelo Mangkasar en een op den vasten wal van Boeton bij de kampong Batola (moet zijn Batoelo). Bij gelegenheid van het particulier bezoek, dat den 17 November 1857 door het jaarlijksche Boetonsche gezant-schap bij den Gouverneur Schaap werd afgelegt, herhaile heute in naam van den sultan en zijn rijksgrooten al de vroeger ingebrachte, maar toen wederlegde bezwaren weder; maar de gouverneur gaf aan het gezantschap ten antwoord, dat de houtwerken voor de op te richten loodsen te Makassar bewerkt, en daarna door den sekretaris voor de inlandsche zaken met een oorlogs- of ander vaartuig naar Boeton overgebracht zouden worden, in het vertrouwen, dat de sultan aldan geen bedenkingen meer zou inbrengen, daar zulks natuurlijk de hooge ontevredenheid van den gouverneur-generaal zou ten gevolge hebben, omdat deze met het plaatsen van die loodsen niets dan het welzijn van Boeton en alle bevriende rijken beoogde. Deze handelwijze van den gouverneur Schaap werd door de regeering, blijkens de missives van den eersten gouvernements-sekretaris van 2 Januari en 1 Mei 1858, N°. 20 en L* R’, afgekurd en voorbarig genoemd, maar had tochten gevolge, dat toen hij in April 1858 Boeton bezocht, — van het Gouvernement, aan den koning van Boni gericht, ter hoofdplaats van dit rijk aankwam, er een gezant van den sultan aantrof, welk toeval de spanning tusschen Boni en het Gouvernement nog grooter deed worden, daar de koning van Boni, in stede van den gouvernements zendeling, den gezant van Boeton het eerst was aangekomen; evenals of Boeton en het Gouvernement in zijn oogen volkomen aan elkander gelijk waren. Ook gehoorzaamden de Boetonsche prauwen aan het bevel van den koning van Boni, om in de golf van Boni de Nederlandsche vlag omgekeerd te voeren. Voor Boeton had dat echter geen gevolgen. Langzamerhand waren de zeilschepen, waaruit de zee-macht in Indië in vroeger tijd bestond, door stoomschepen vervangen, en was het kruisen tegen de zeeroovers een van de voornaamste werkzaamheden dier stoomschepen geworden; maar daartoe was het noodig hier en daar kolen-depôts op te richten, opdat de schepen niet door gebrek aansteenkolen te spedig hun kruistochten zouden moeten staken. Voor de oostkust van Celebes waren twee punten daartoe geschikt, namelijk de Kandari- of Vosmaersbaai en Boeton; maar om de afgelegenheid van de genoemde baai werd aan Boeton de voorkeur gegeven. Dientengevolge was reeds bij een schriven van den 18 December 1855 N°, 472 Inlandsche zaken door den gouverneur aän den sultan medegedekt, dat het Gouvernement voor het laden en loseen der kolen. Op dit schriven werd door den sultan geantwoord bij zijn brief van den 22 Oktober 1856, waarin hij de noode-loosheid van het bouwen van steenkolenloodsen in zijn gebied trachtte aan te toonen door de bewering, dat de Boetonners overgreengekomen waren, om oorlogsvaartuigen te bouwen tot verdrijving van zeeroovers, wanneer die zich mochten vertoonen, hetgeen echter volgens hem sedert jaren niet gebeurd was, welke laatste bewering in strijd was met het voor komende in een brief van den 9 Oktober 1855, waarin hij geweren gevraagd had tot verdrijving der Toch ook gaarne de diensten der Boetonnezen wenschten te betalen. Op het verzeek van den sultan om een geschenk werd bij Gouv. besluit van 15 Februar 1862 N°. 4 bepaald, dat hem een gouden penning, hangende aan een gouden ketting, zou worden aangeboden, als een blijk, dat de regeering de goede gezindheid, die hij aan den dag gelegd had, op prijs stelde. 