Herinneringen uit de loopbaan van een Indisch officier
Bij een openbare strafoefening ziet men gewoonljk een ontzetten- den toeloop van nieuwsgierigen. Ik voor mij heb nimmer het ge- not begrepen , dat het aanschouwen der vernedering van onzen even- mensch oplevert. Dat er m o e t gestraft worden begrjp ik , maar niet , dat het leed een ander aangedaan , voor mij een bron van genoegen kan zijn. Honderde malen was ik ambtshalve verpli^ militaire executies bij te wonen , maar zoowel de laatste als de ear- ste maal voelde ik wat de gestraffco leed. Niet zeer vrolijk gestemd door het drama in de vorstelgke pan- dopo , was nqj dus het aanbod van den beleefden controleur van Temangoeng welkom , om den oorsprong der Progo-rivier te be- zoeken. De militaire kommandant van Magelang zou nqj gezelschap houden en de controleur voor de gelegenheid zorgen. Op zee verstaat men door gelegenheid : goeden wind en slecht water ; aan wal zjjn het paarden en voertuig , die de gelegenheid daarstellen ; in beide gevallen : het middel om van de plaats , of vooruit te komen. Aan een siesta was in dit klimaat geen behoeffce. Na het midday ontbjjt kwam er een met twee flinke paarden bespannen , ligt rytuig- je voor , waarmede wij nagenoeg tot aan de plaats onzer bestemming konden rjden. Eenige goedgekleede inlanders , die bij hunne paarden op het erf , en naar ik meende , op den controleur stonden te wach- ten , stegen in den zadel toen wij wegreden , en volgden den wagen- 161 Eenige minuten later , toen w^ de negorg reeds achter ons had- den en 6^ ndters nog b^bleven , begreep ik paB dat zg onze eere" wacht uitmaakten. »Zgt gg er op gesteld , die lieden bg u te houden ?" vroeg ik mgn collega. dVolstrekt niet ; laat ze maar been gaan , wat mg betreft." De teugels inhoudende , verzocht ik den kommandant der eereTraoht te willen naderen. »Wie zgt gg , vriend ?" »Kapala dessa Moentoer , toewan !" »Waar gaat gg been?" dMgabeer begeleiden." »0p last van den beer controleur?" » Ja , toewan !" dDo beer controleur bewgst mg veel eer , maar ik kaa den weg bergopwaarts gemakkelgk vinden. Eeer'dus terog naar uw dessa en n^ mSn dank mede." » Ja , toewan !" De kapala boog en ik boog , en voort ging 't we^r. Het getrappel van galopper6nde paarden achter den wagen bleef evenwel aanhouden, en omziende ontwaarde ik dat mgn eerewacht eerder nog iets digter was opgesloten dan Y66r mgn gesprek met haar kommandant. ]>De ezel heeft zeker uw mooi jayaansch met verstaan." »0f niet willen yerstaan. Laat hem in 's bemels naam maar mo- de rgden. Aan den eersten post zullen we van zelf van dit lacitig ge- volg bevrijd worden." Doch niet mgn wil , maar die des controleurs moest geschieden. Aan het posthuis kwam de kapala zgn compliment maken , en naast hem stond een ander dessahoofd te tarek-kaki (buigen). »Toewan ," zeide de eerste , ))hier ga ik u verlaten ; ik wensch u heil op uw togt." »Daiik u , kapala ! doch zeg mg eens : hebt gg zoo even verstaan wat ik u vroeg." » Ja wel , toewan ! gg zeidet mg naar de dessa temg te gaan." 162 »Welnu I" »Ik had print ah (bevel) gekregen , om u te vergezellen. Deze kapala zal u tot den volgenden post begeleiden." »Maar ik verlang niet verder ge6scorteerd te worden." »Ja, toewan!" »Zeg den ander dat ik hem niet noodig heb." ^ »Ja, toewan!" Allen bleven echter staan. 't Was om razend te worden. »GiJ hebt mjj nu begrepen , is 't niet! ik wil alleengaan," » Ja , toewan !" antwoordde het nieuwe hoofd op denzelfden toon als zijnmakker. »Behoort dit span ook aan den heer controleur ?" begon ik , om over een ander onderwerp te spreken. »Neen , toewan ! het vorige span ook niet." »Aan wien dan?" »'t Zgn postpaarden." ))0 wee!" sprak ik tot m|jn reisgenoot, »wy rgden met hulpder bevolking 1" Onderwgl was de nieuwe eerewacht , in stede van uiteen te gaan, nog met een paar man versterkt ; ieder stond met den voet in den stggbeugel gereed om op te stijgen. »Eapala! ik gelast a m^ niet te volgen." » Ja , toewan !" ))Hebt gy mjj verstaan?" )) Ja , toewan ! maar als de toewan 't niet kwalgk neemt , zal ik volgen." »Als ik het niet wil, het niet duld!" »Ik heb printah ontvangen , toewan !" »Daar is immers niets aan te doen ," riep m^n reismakker uit. ])Hoad toch op met het clien menschen lastig te maken !" ))Maar ik wil het hun integendeel gemakkel^k maken." )!>Dat weet ik wel; maar al sloegt ge hen half dood , ze zouden u toch volgen , zoolang de controleur geen contraorder geefb." »'t Z^n wonderl^ke lui! uit pligtbesef gehoorzamen ze zoo goed als gedisciplineerde soldaten. Kom aan ! als er toch niet aan te 463 doen is , zullen wg oub de »hulp der bevolking" laten welgevallen. Maax ik wil die hulp ten miaste betalen. Sidin ! geef den kapaJa drie gulden , en zeg dat die voor zgn boedjangs zjjn. — Ik ben benieuwd of de nieuwe regent ook zoo goed gehoorzaamd zal wor- den , en of de ontslagene zgn lot geduldig zal dragen." »De controleur heeft mg verzekerd dat daarvoor geen vrees is. Hg zegt dat 't in het karakter van den Javaan ligt, alleen den rang te eeren en niet het individu. Van het oogenblik , dat men een hoofd zgn rang ontneemt , houdt zjjn invloed ook op. Vroeger durfde het Gouvernement uit vrees voor opstand , geen regent te ontalaan , en menig braaf europeesch ambtenaar werd op zgde ge- steld of verplaatst, om een schurk van een regent niet tegen zich in te nemen. Sedert men over een genoegzaam aantal bajonetten kan beschikken , is men er echter van terug gekomen , en gelukkig waarl^k voor de bevoUring , die er het slagtoffer van was." Onder aan den zadel die de Soembong met de Sindoro verbindt, in de hooge luchtstreek waar het woud reeds ver achter u ligt en steenen de struiken hebben vervangen , staat , zeldzaam genoeg , een kleine groep boomen. Dit geboomte bedekt den ingang van een grot , waaruit kilkoud , kristalhelder water stroomt. *t Is de oor- sprong der Progo. Gaat ge door tot boven op den zadebnig , dan ontwaart ge , ver over bergen en wouden , over bouwvaUen en wil - demissen aan de noordz^de de zachte , kahne Java-zee , aan de zuid- zgde den grooten Oceaan. Half Java ligt aan uwe voeten uitge- spreid. Op den grooten waterplas die het van aUe kanten omringt, zeilen hollandsche driemasters ; zg keeren terug naar het dierbaar vaderland! Dierbaar? ja, gg gevoelt het; innig dierbaar. De fijnere, koele lucht , die ge met weUust inademt , herinnert u Holland's dreven ; de doodeljjke stilte , de eentoonige omgeving der bgna levenlooze natuur vermeerdert het gevoel van leegte in uw hart; het sluime- rende verlangen naar uw. geboortegrond , met kracht ontwaakt , ver- heffc zich meer en meer , doet de fijnste snaren in uw gemoed tril- len, stemt u tot weemoed. 164 Hoe dwaas, niet waar? te verlangen naar dat voclitige, nevel- achtige IflAd met zga* ongestadig klimaat , met z^n duffe , geslote n huken , met zgn nypende koude ; te yerlangen naar het gezigt van gebrek , van lompen, van ellende ! Ja, wM dwaaa! maar een aangeboren dwaasheid, waaraan ieder sterveling Igdt. Weldra sluit zich het »oog van den dag." In al haar schoonheid en glans sttiat de zon bfjna rakelings op den waterspiegel ; met haax vurigen rand raakt zjj reeds de blinkende opperylakte ; voorzigtig- dompelt z§ er in. Straks traoht zg zich aan de omarming der ba- ren te ontworstelen , maar steeds dieper zinkt zg er in weg« — Thans is de gouden schyf geheel ondergedoken , neen ! nog eens verhefb z^ zich , en nog eens. Te vergeefs ; 't was slechts de bewe- ging der golven. De zee heeft de overwinning behaald , de naoht juicht \ Overal is het luchtgewelf helder ; slechts op de plaats waar de strgd tusschen vuur en water , tusschen dag en nacht gestreden werd , aan de westel^ke kitnme , bevinden zich een paar Yriendelgke schil- derachtige wolijes , die den Grod des liehts uitgeleiden. Hun door- schgnend Meed vangt de laatste stralen op en weerkaatst ze op het aardr^k. Met elke seconde veranderen zg van kleur , gloed en licht , en zetten het grootsch tooneel een onuitsprekelgke pracht bg. in. Een ezel dien men loert schaak-speton. Gaat men van Magelang naar de Vorstenlanden , dan is het on- noodig te yragen , waar de grens der residentie wordt overschreden. E^unerkt liet gouvemementsgebied zich door goed onderhouden we- gen , nette vacht- en posthuifijes , door lagchende rgstvelden en yriendelgke dessa's , in ^n woord door uiterl^ke welvaart , — het land van den efolthan van Djolgokarta draagt den stempel van armoede, gebrek aan orde en ontvolking. Onwillekeurig yraagt ge u af , of het niet beter geweest ware , in der t^d van die zoogenaamde vrjje vorstenlanden een paar schoone residentien te maken en hetvorste- l^ke geslacbt te pensioneren wegens ongeschiktheid tot regeren , even als ambtenaren en officieren die uitgediejid hebben. i>Gg hebt er het regt niet toe ; gg moogt niet beschikken over eens anders goed ," hoor ik zeggen. Eilieve ! hadden wij dan r^ op de rest van Java? Is er ook iets jesnitisch in de politiek , om alle vorsten van Java weg te ja- gen minus twee , om al hun land in bezit te nemen met uitzonde- ring van ^^n klein lan(^'e , dat we met een sch^n van zelfstandig- heid in naam laten bestaan om ons geweten te bevredigen? Zou het bgv. onedeler gehandeld z^n , aan de vorstenlanden de wel- daden van een goed bestuur te schenken ; de welvaart te doen ge- aieten die te Bantam , Cheribon , enz. heerscht sedert de verwgde- ring der stdthans , dan honderd-duizend Javanen op te offeren aan de tyrannieke grillen van een tot regeren onbekwaam geslacht? Is 466 het zelfs geen politieke fout die yorstendommen te laten bestaAn , waardoor de aloude gewoonten worden gehandhaafd die tot rigtsnoer dienen aan het jayaansche volk , dat daardoor ongeschikt bl^ft voor hoogere ontwikkeling ; waardoor , in geval van algemeene ontevreden- heid , van heerschzuchtige plannen , van opgewekt fanatismus, de ba- kermat , het punt van uitgang voor een opstand is aangewezen ; waardoor w^j verpligt z^'n een gro^te gewapende magt te onderhou- den ; waardoor wg aan een buitenlandschen vjjand het zwakke punt, den sleutel van Java aangeven? Een politicus ben ik niet ; voor diplomaat heb ik geen examen afgelegd ; maar als militair zou ik op het einde van den Java-oor- log , gezegd hebben : »kom ik over den kop , dan kom ik over den staart ; nieuwe sulthans of soesoehoenans erken ik iliet meer ; als de oude opgehouden hebben te leven , kan de troonsopvolger regent worden van het land zgns vaders , of soesoehoeman van een dier eilanden in onzen archipel , waar nog geen sulthans zgn en naar wier bezit w^ vooralsnog nog niet haken." Had men z66 gehandeld , wij hadden dien steen dan niet meer in de maag ; dan was het batig slot jaarl^ks nog een paar millioentjes grooter ; dan waren de Javanen ook beter af ; dan eerst zou er kans zyn dat , met het op- droogen van zooveel a d a t's , de javaansche zeden gemoderniseerd werden , en verlichting , beschaving en bekeering gereedel^k ingang vonden ! De omstandigheden z^'n tegenwoordig eenigzins veranderd. Te Djo^'okarta , b^ verkorting Djokjo, logeerde ik by myn vriend Bysterbos , die in het fort woonde. Mgn verlangen om een hofpar- ty by te wonen had tot dit uitstapje aanleiding gegeven. De in- druk , dien de plaats op my maakte , was aUeraangenaamst ; welligt 167 bragt de groote toeloop van freemden en het aantreffen van onder- scheiden kennissen. daartoe veel b^. Be lezer zal mg gaame versehoonen van het geven eener naaaw- keurige plaatsel^ke beschrgying , nadat een gevierd schr^ver , Dr. 7an Hdevel , zich van die taak op een meesterlgke wgze kweet , in zijne schetsen »nit het Indisch leven." Die dus meer van de ge- schiedeniB der vorstenlanden wanscht te weten of een boeijend ver- hsl van de »Garebek Moe^oed" wil lezen , neme het bedoelde werk in handen. Eortheidshalve zal ik m^ bepalen, met een paar woor- den te spreken: a. van een vrg groot , ouderwetsch , steenen fort waarin het gar- nizoen hnisvestte ; B. van den kraton of versterkte stad , met de woningen van den sulthan en ettel^ke duizende Javanen ; en c. van de huizen van den resident en andere europesche ambte- naren , nette villa's , hier en daar in rgen naast elkander ; van kam- pen voor menschen van verschillende rassen , ambachten , enz. Het fort met zgn europesche bezetting diende om den kraton te beschermen , d. i. in bedwang te houden. In den kraton , een groot vierkant met moren en grachten van bui- ten, met pleinen en straatjes van binnen, zat de sulthan op z^n woord van eer gevangen ; want hjj mogt er niet uitgaan zonder voorkennis van den resident. In gezelschap von zjjn vrouwen , vrienden en magen , verteerde hj daar een enorm traktement, 'dat het nederland- scEe gouvemement hem uitbetaalde, en bovendien nog de opbrengst van z^n gebied. — De vjjffcien-duizend kratonianen leefden van de btumels die van hoogst-deszelfs tafel vielen. De resident , zoud^ men zeggen , leefde daar voor zgn plezier ; uit zuivere vriendschap hielp h^j den sulthan en diens rijksbestier- der zoo wat regeren. De secretaris hielp ook wat mede , en de andere ambtenaren insgel^ks ; zoodat Zgn Hoogheid met eenige ju- weeltjes van vrouwen en met een schat van bjjwjjven zich geheel aan het genoegen van ^t aardsche leven kon wgden. Heerschte er een vrolflke drukte op de hoofdplaats van hetdjok- josche rjjk , de officieren van het gamizoen waardeerden het niet en 168 pruttelden braaf over de hoffeesten ,'' die hen minstens drie malen 'sjaajrs nutteloos loin het touw zetten." Bgsterbos althans vond. het -een schande , dat men officieren verpligtte een rol in die ]>apenco- medie" te ^>elen ; hj noemde het een vemedering voor de epaulet- ten. Voor den vertegenwoordiger des konings, voor zgn chefe wilde by dag «n nacht en h a y e staan , duizendmaal met den sabel sa- lueren , maar buigen voor een ))vet varken" , dat wilde hj n i e t. £n dan mpest men nog zoo voorzigtig z^n, geen oogenblik de eti- quette uit het oog te verliezen — etiquette met een vet varken, ver- beeld u! Wie bedoelde h^j met ))'t vette varken?" ))Wie anders als den sulthan! morgen zult gjj zgn Doorluchtig- heid van aangezigt tot aangezigt aanschouwen. Pas maar op, Robert ! er zit nog een officier voor hem in de provoost." sWat heefb die misdaan?" )!>Die danste b^ den resident met z^n lieQe , geloof ik , en zag « meer naar ha4r oogen , dan naar de beenen van den sulthan, daar ook present; met dat gevolg, dat hjj onder het walsen den voet van Zijn Dikheid aanraakte. Deze bemerkte het niet eens ; maar de opperceremoniemeester , die zich zat te vervelen , verklaarde het met eigen oogen gezien te hebben , en eischte voldoening voor deze majesteitsschennis. Nu kreeg de etiquettelooze luitenant veertien dagen provoost ! Is 't geen schande ? ik ga mgn overplaatsing ver- zoeken , en als ieder officier hetzelfde deed , zou men ons in 't ver- volg wel buiten aanraking met het hof laten." »Meent ge dat, pruttelaar? ik tw^fel er aan. 't Is immershooge politiek ; door de etiquette te eerbiedigen , kan het gouvemement voor de rest den baas spelen." »Dat is onwaardig voor ieder gouvernement en vooral voor het nederlandsche." »Bravo , goed gesproken , amice ! Doch zeg eens : is die sulthan inderdaad zoo'n varken?" » Ja , een varken, een os, een ezell v^f-en-twintig jaren oud en bjjna drie-honderd pond zwaar ; honderd vrouwen en byw^jven en geen enkel kind. In plaats van hersenen , heeft die ezel zgn hoofd 169 met yet gevuld. Ik zal u «en enkel staaltje van z^n gering ver- stand vertellen. »Onlangs kwam hier een commissaris van Batavia om den vogel op nieuw een veer uit te trekken , — de politie moest ditmaal den sulthan uit de handen worden genomen. Zoo'n commissaris krggt minstens v^ftig gulden daags boven zyn traktement en faaast zich dns niet. Daar echter een langdorig verbl^f te Djokjo verve- lend wordt als men welstaanshalve dagel^ks een paar uren aan het hof moet doorbrengen , was de gouvemements-commisflaris op het denkbeeld g^komen Z^jn Hoogheid te leeren schaken. Mogt 'them al niet gelukken om den sulthan den loop der stukken te doen be- grgpen , toch schepte Z. H. behagen in het spel , omdat h^ het aardig vond dat er een k o n i n g in voorkwam , en dat het spel verloren werd als men den koning kwgt raakte. :i>Iederen avond zat de commissaris met den sulthan te schaken ; de rgksgrooten aanschouwden het spel op eerbiedigen a&tand. Als er nu met groote tusschenpoozingen eenige stukken waren verzet en een half uur met sch^nbaar emstig spel was verloopen , begreep de commissaris dat het tgd werd om zgne oogen eens van het spel af te wenden. Nu eens wisselde hjj met een der toeschouwers eenige woorden of scheenhet een 5f ander voorwerp op z^'de of achter hem bg zonder z^'n aandacht te trekken , dan weder hield hg zich verkouden en maakte een hoorbaar gebruik van zgn zakdoek. Die gelegenheid nam Zgn Hoogheid dan te baat , om fluks den koning van zijn tegenpartg weg te nemen. i>De commissaris , een volmaakt hofman , merkte daarvan niets , en speelde nog een paar zetten door. Dan riep hjj eensMaps uit : — Waar is mgn koning ? — Is uw koning weg? vroeg dan de sulthan emstig. — Ik zie hem niet meer 1 — Dan hebt ge ook verloren ! j»De sulthan kan noch mag een spel verliezen in het b^z^jn zgner trawanten , begr|jpt ge ? Waar zou anders z|jn prestige blgven! Tegenwoordig speelt hy op dezelfde manier whist. Hg neemt de trekken op als 't hem goeddunkt , en schr|jft iedere keer een »robber van tien" voor zich op. Een kranige sulthan !" n, 8 IV. Een groot kinderfeest , waarbij een profeei zich in zljn graf omkeert. De duizende en tienduizende Javanen , die op de hoofdplaats zamen- gevloeid waren , wisteu niet meer van hunne godsdienst , dan dat Mohammed Gods profeet was en dat hg het eten van varkenvleesch had verboden. Z^ waren dan ook reg^ gelukkig den geboortedag van dien profeet te kunnen vieren. De lust tot feestvieren van den Javaan is even opmerkelijk , £ds de eentoonigheid z^ner uitspanningen en de kalmte van zjjn genot. Of hy een wajang (comedie) , een serimpi-dans , een trouwplegtigheid of een godsdienstig feest by woont , altjjd vermaakt hg zich op dezelfde wijs door »niet te werken." Snoepen aan de warong's , bloemen koo- pen en die in den hoofddoek steken , naar de vrouwen kgken en er intrigues mede aanknoopen, zooveel mogel^k zitten of liggen , zie- daar het genot dat elk feest hem verschaft. Stroomden er in de laatste dagen voor de Garebek-Moeloed groote scharen van mannen , vrouwen en kinderen naar den tempel van den kraton , 't was inderdaad niet om te bidden , boete te doen , of €rod te danken voor Zyne goedheid dat Hjj hun een profeet had geschon- ken ; van het een noch van het ander hadden zjj eenig denkbeeld. Men vergaderde in den tempel , omdat er de vorstel^ke gammelang, de sekaten , werd geslagen , omdat iedereen daar kwam , omdat daar feest gevierd en niet gewerkt werd ; immers de uitoefening der gods- dienst werd overgelaten aan de honderde priesters , die met lange , uitgestreken gezigten en ne^rgeslagen oogen , in heiligen (?) emst bg elkander zaten. 174 Werwaarts ik das m^'ne schreden wendde , overal krioelde het van feestvierende Javanen , die zich met mannel^ken ernst kinderl^k ver- maakten. Op den dag van het feest zelf was de volkstroom naar den kraton geweldig , en ofschoon niemand zich sneller dan gewoonl^k bewoog , had de overgroote -menigte evenwel iets bgzonder levendigs en ontetond er overal drukte en gejoel , *t geen in Indie tot de zeld- zaamheden behoort. Het gamizoen kleedde zich in groot tenue ; de officieren , die niet in dienst waren , begaven zich tejgen negen unr naar het residentiehuis , en ik vergezelde natuurl^'k mgn gastheer. Al wat in gouvernementsdienst was en niet in den kraton thois be- hoorde , vergaderde bjj den resident. Er was f o u le in de voorgalerg , fonle van gecostomeerde ambtenaren en gepluimde officieren. Onder de laatsten bevonden zich verscheidene Javanen ; de meesten waren in hoofdofficiers-uniform , sommigen gedecoreerd , alien gekapt met een hoofddoek , waarop een chacot of steek waggelde. Spoedig kwam er een sleep van r jtuigen voor en gaf de resident het voorbeeld tot in- stggen. Op de eerste wagens met vier paarden bespannen volgden de tweespannen , aUen even oud , vuil en onoogelgk. leder haastte zich om een plaats te krijgen ; men wachtte niet dat de voertuigen opre- den , maar men liep er om het snelst heen. Denkende dat er wel- ligt gebrek aan transportmiddelen zoude zgn , zorgde ik niet te laat te komen en drong in een wagen , tegel^k met een javaanschen ma- joor , die dadel^k z^jn chacot van het hoofd nam , toen glimlachte en zeide dat het warm was. Op dit doorslaand bewgs van 's mans beschaving (om over het we^r te praten) , meende ik niet achter te mogen bljven , en ver- klaarde dat ik 't ook warm vond. Mjjne sympathetische gevoelens over den toestand van den atmospheer schenen den majoor te be- vallen , want h^ glimlachte nog eens. Dit gaf m^ moed te vragen by welk corps hy diende, en toen vernam ik dat de majoor een prins was , een neef van een vrjjen vorst, van den pangerang Pa- koe Alam (Spgker van het Heelal). "Waarsehgniyk drukte m^n gelaat iets meer eerbied uit dan een oogenblik te voren , toen ik den prins , den neef van den Spgker , zoo sag loopen om een plaats; ten minste Z^n Hoogheid maakte er in dadel^k gebruik van door te vragen of ik ook manilla-Edgarexi b|j m^ had. — Ik had ze voor Zgn Hoogheid! — Of hg er dan een mogt hebben, — Dat mogt Zgn Hoogheid. Toen ging Zgn Hoogheid rooken met zulk een kracht , dat er gfe- legenheid was om nog een sigaar te vragen voor dat w^ aan den kraton kwamen. — Hg rookte altgd roko's, zeide Z; H. — zoo ! ^- En daarom had h^ geen manilla's. — Dat was duidel^k. De tweede sigaar werd in den zak gestoken. Stapvoets was de trein aan den kraton gekomen. Men steeg tiit, ontving nulitaire eerbewgzen van de l^fwacht' des sulthans , en kwam aan de woning van pangerang Mangkoe Boemi , sulthans brooder. De resident maakte Z^n Hoogheid het kompliment van den dag , nam een oogenblik plaats , stond toen op , en werd door den pangerang naar den sulthan geleid. Dat alles bgzonder deftig' in zgn work ging, behoef ik naauwelgks te zeggen. Het europesche gezelschap volgde nu , en kwam weldra aan de pandopo van den sulthan , die even als de pans , op een gouden tabouret was geze- ten. Sulthan Hamangkoe Boeono , d. i. »de vorst die de aarde op zgn schoot draagt", zag er werkelgk welvarend uit , was prachtig ge- kjeed en versierd met sterren en kruisen. Aan een schitterend ge- Yolg ontbrak het hem natuurl^'k niet , als men slechts in aanmer- king neemt , dat het schoonhouden van de pandopo eigenhandig door »regenten" werd verrigt. Het aantal kamerheeren en hofda- mes was groot , en ieder had iets te dragen. De meesten waren altgd »van dienst." Daar evenwel de geheele hofetoet z a t , en de persoon die iets moest aangeven k r o o p , moest die dienst aan een oostersch hof ben^denswaardig toeschgnen aan westersche hofbeamb- ten, die altgd staan en zich tot buigen bepalen moeten. De sulthan stond op , om zgne bezoekers te ontvangen , en zeeg 473 ook spoedig we^r neder. De resident plaatste zich naa^t hem; de Eoropeanen en eenige voomame jayaansche prinsen regts en links op de voor hen bestemde stoelen. Voor den vona bleven de auto- riteiten eenige oogenblikken kabn en mstig voor sdch zien, terw^l wg Initenants den drom van biJTqJYen en vrouweljjke bediendenbe- wonderden, die tot het gevolg van den yorst behoorden. Eortdaar- na verhief zich het gezelschap op het voorbeeld van Z^'nHoogheid, die met den resident aan den arm zich naar de sulthane begaf. Slechts sulthans broeder , de nulitaire kommandant , de assistent- resident en een paar vreemde ambtenaren volgden hem derwaarts ; de rest bleef achter. Bpterbos duwde mg vooruit, zeggende dat het niet verboden was mede te gaan en wel de moeite waard. Wg volg- den dus de hooge heeren en stonden weldra tegenover een zestal schoone vrouwen, waarvan de sulthane onbedingd het juweeUge was. Terw^l de dikke sulthan zich naast zijn slanke vrouw had geplaatst , drukte de resident haar de hand , een handje zoo fijn , zoo welge- vormd , zoo klein als er zelden een te zien is. Achtereenvolgens gaf hy hanc^es aan alle prinsessen van den bloede. De assistent- resident en de militaire kommandant volgden hem dapper na, en bijna bnwillekeurig trad ik ook vooruit en stak de sulthane de hand toe. Beeds wilde de arglooze, onschuldige vrouw de hare er inleg- gen, toen plotseling een kolossus, een massa vleesch zich tusschen m^ en de bekoorlgke ratoe Eedaton plaatste. Het was de man »die de aarde op zgn schoot draagt," de sulthan zelf, met vlammende oogen en de hand naar het diamanten gevest z^'ner kris tastende. Te gelgkertjjd voelde ik mg aan de rokspanden achteruit trekken. )>Zgt ge waanzinnig, Eobert? gg moogt de sulthane geen hand geven !" »Maar hebt ge dat handje wel gezien , Bgsterbos ?" »Houd u toch in 's Hemels naam in de ploojjen. 't Is hiergeen gekscheren. Zie den sulthan u eens woedend aank^'ken." »Ik zie een dui§e in de klaauwen van een monster." »Niet onjuist. Weet ge hoe de sulthan aan die vrouw is geko- men ?" »Neen." 474 »Ik zal het u zeggen. Prins Mangkoe Boemi, die daar ails een zoutpilaar staat , met de oogen eerbiedig ne^rgeslagen , vroeg voor een paar jaren zijns breeders toestemming tot het aangaan van een huwel^k met die vrouw. De sulthan, die reeds over hare onver- gel^kelgke schoonheid had hooren spreken, wilde haar eerst zien; en toen h{j haar zag gaf h{j sqjne toestemming niet, maar behield haar voor zich, en maakte er de sulthane van. Nu beweert men dat zij hare eerste liefde getrouw bl^ffc en dat Mangkoe Boemi nog steeds haar hart bezit/' y>'t Zou me genoegen doen, want Mangkoe Boemi is een flinke vent." ))Zie eens die schaar half naakte vrouwen , die daar achter zitten." In waarheid , 't was de moeite waard daaraan een blik te wagen. Alle waren jong en schoon , alhoewel z^ haar best hadden gedaan zich te ontsieren , door het gelaat met een geele stof (b o r e h) te besmeren. Toen het bezoek was afgeloopen, nam de sulthan we^r den arm van den resident en begaf zich met groote statie naar een hoogte v66r het plein van zgn paleis, waar zich ook een pandopo bevond. Daar zat de magtige vorst in alle heerlijkheid op zgn gouden stoel en liet z^'ne blikken gaan over de duizende onderdanen die zgn troon omringden ; naast hem de resident en de blanken in europeesch hofkenue; digt achter hem neergehurkt zgn persoonlgk gevolg , mis- schien wel vjjfhonderd kamerheeren en hofdames in javaansch hof- tenue, de mannen naakt en besmeerd tot de middel, even als koe- lie's met een kapmes in den gordel , de vrouwen dito dito en het een of ander gouden of zinnebeeldig voorwerp dragende; regts en links van de hoogte een met rood laken opgesmukte oli^t , en in den omtrek de tallooze menigte , eerbiedig neergehurkt op den bo- dem. Terwgl nu de vorst in het aanzien vaji het volk sirih pruimde, speelde de europesche muziek , afgewisseld door en soms gel^ktgdig met de inlandsche , en begon de l^jfwacht of liever het leger van den sulthan langs de hoogte te defileren. Het schouwspel was prachtig! Verbeeld u eenige duizende Javanen , verkleed als soldaten van de 175 achttiende eeuw , de beenen gestoken in korte broeken met kuitges- pen , in witte koasen en lage schoenen , de meesten met driekante steken op het hoofd , en gewapend met pieken of steenslotgeweren ; Toeg die lut , zoo goed en zoo kwaad als het valt , in pelotons en section b^j^^n ; laat er papers , tamboers , hoomblazers en gamme- langspelers voor marcheren ; plaats er als pelotons-kommandanten potsenmakers (badoet's) of dansmeesters b^ , zoo dwaas nitgedost ^ ^ 't u van camavalsgekken kunt voorstellen , met melatie-kran- sen om den bals , met bloemen op den steek , met ontzaggel^jk groo- te groene brillen ' op den neus , met pruiken op het hoofd ; laat die als bezetenen Voor het peloton springen en dansen , en met groote sabels om zich been slaan , — gg zult a nog slechts een flaauw denk- beeld kunnen vormen van sulthan's l^fwacht en van hare parade. Hier ziet gg de vereering van den a d a t in den bespottel^ksten vorm. De adat — het gebruik, de gewoonte tot wet verheven — eischt : behoud van het bestaande. Daar het echter een onmogel^jk- heid is om »het behouden'' vol te houden , omdat het behouden in strgd is met de eeuwige wet van verandering en er ongemerkt tus- schen het oude altgd iets moderns inslnipt , is het oud-hollandsch mOitaire costuum in een hansworstenpak veranderd , is de hanepas met tandak-sprongen vermengd , is het geheel een monster-caricataur geworden , dat de lachspieren van het spleenachtigste redel^jk wezen meet in beweging brengen. En tocb was het onze pligt , dat klachte spel met hoogen ernst aan te zien ! — De beschaafde Europeaan , di- aan de zuidkust van Java het bed spreidt voor een ratoe Eidoel , eerbiedigt ook in het binnenland de belagcheljjkste dwaasheden. Toen het leger gedefileerd had , was het defileren nog niet gedaan ; want nu volgden groote stellaadjes met eetwaren , die pjramidaals- gewjjze waren opgestapeld. Elke vracht werd door een vgftigtal koe- lies gedragen op de wgze der mieren , die een grooten buit naar hun nest slepen. Die bergen van luilekkerland , goenongan's genaamd en zamengesteld uit hetgeen het volk zelf had opgebragt , werden door den sulthan aan het volk geschonken als bl^keii zjjner vorstelyke goedertierenheid en milddadigheid ! Onder het spelen der gammelang's en het geknal van vreugdeschoten uit de verroeste geweren der lijf- 476 wacht , werd dit den volke bekend gemaakt. Demierenkropendaar- na met hunnen last voort tot aaa den tempel , waar de hoogepries- ter er den zegen over uitsprskk en. een deel er van voor zich Meld. . Thans was het oogenblik daar , dat de sulthan zjjn sirihpruim weg*- wierp en w^n liet ronddienen. Zelf ook een glas nemende , stond h^ op en dronk op het feest van den dag : »de geboorte van Mohammed" Christenen en mohammedanen dronken hunne glazen leeg tot op den bodem , het volk riep hoera , al de gammelang's begonnen te gelyk te spelen (elk een eigen deuntje) , en de groote profeet , die wgn noch gammelangspel kon verdragen , keerde zich woedend in zjjn graf om. V Hoe het lot van een volk aan een zijden draadje hangt. De yertooning op de alon-aJon voor het paleis van den sulthan was afgeloopen , de sulthan met groote plegtigheid naar huis begeleid en goeden dag gezegd. Thans konden wij ook den kraton verlaten. B^sterbos meende dat het niet raadzaam was naar het fort te- rug te gaan , daar wij toch spoedig bij den resident moesten^ver- gaderen. Wg namen dus een uur verpoozing in de societeit en begaven ons van daar naar het hoofd des bestuurs. Eeeds had de l^fwacht , waarvan op dien merkwaardigen dag veel gevergdwerd, zich en haye geschaard van den kraton tot hetre- sidentiehuis ; reeds verdrong zich de groote volksmassa in digte drom- men aan den weg , waar langs de «toet zich zou bewegen , en pak- te zich het meest zamen in de nabjjheid van de residentswoning ; reeds stond het vol in de voorgalerjj van ambtenaren en officieren? en hield de resident zich gereed om b^ de hand te z^n als zgn hooge gast zon aankomen , — toen het geschut van het fort aan de me- nigte verkondigde , dat sulthan Man gkoe Boeono Y den kraton had verlaten. Welk een pracht , wejk een heerljkheid ! Ik zal ze niet beschrg- ven , die javai-ansche herauten , die gro epen van grooten , die tros- sen van panakawans , die rissen van kamerheeren , van mismaakte en gebulte hofnarren , en die slepen van rijtuigen ; noch dat geschiet , dat geknal , dat geschreeuw , dat gekletter en dat geraas ; noch die menschen , die kinderen , die paarden en die olifanten ! n. 8* 178 Een gouden koets met vier paarden bespannen komt eindelijk voor; 't is een klein naauw koetsje op een kolossaal onderstel, een geheel verguld koetsje waarin de zwaarl^jvige sulthan juiet past. De resident vliegt de trappen af ,' biedt den edelen vorst den arm aan en geleidt hem als een dame naar binnen, naar de grootezaaJ, naar zijn plaats aan het hoofd der tafel. Een legio prinsen engroo- ten der aarde zijn hem gevolgd; naar rang en ancienniteit wordt om den ander een Inlander en een Europeaan z^n zitplaats aange- wezen. Daar het aantal bruine prinsen in verhouding grooter is dandat der blanke hoofdpersonaadjes , kom ik als eerste luitenant ongeveer in het midden der lange tafel te zitten , tiisschen twee prinsjes in , die beiden hoofdofficiers-epauletten dragen. Zg nemen hoegenaamd geene notitie van hunne buren, maar vallen op het eten aan , als- of zjj denken : ))wj zgn hier niet gekomen om den tjjd met praten te verbeuzelen." Het dessert verdwgnt het eerst; een schotel met gebak wordt in een oogwenk leeggeschoven op den schoot of in de handen van begeerige kawan's , die regts en links bjj den stoel neer- gehurkt zitten. Dit is oostersche manier ; ieder neemt mede wat hij niet kan opeten. Dit rooven, dat zich in onze beschaafde krin- gen tot suikerwerk bepaalt , gaat zoo ver , dat eertijds — zoo be- weert men althans — toen de converts nog van zilver waren, me- nige lepel en vork gesimpand (weggenomen) werd. Om dit tegen te gaan , smeedde men later het convert met kettingjes aan de ta- fel vast , terwjl men er eiadel^k toe overging om berlijnsch zilver in te voeren , dat ten huidigen dage nog wordt gebrmkt. Onderw^'l presenteren de loopende bedienden de toesp^s b^ de ryst , die ieder op een klein bordje naast zyn groot bord vindt staan ; zg zorgen verder dat de wjjnflesschen worden verwisseld. Dat de dorst groot is op zoo'n warm feest , is niet te verwonderen ; de sul- than zelf heeffc wel dorst en is dadelijk begonnen lijntjes te trekken, eerst n>3t den resident en zoo vervolgens met alle heeren. De man schijnt zeer tevreden; maar ziet, daar betrekt zjjn voorhoofd! hij heeffc den verwaten officier herkend , die de ratoe een hand durfde te geven. H^ zal hem straffen voor zjjne onbeschaamdheid ; hem 179 zai de eer niet te beurt vallen een glas met Zgn Hoogheid te drin- ken. — Robert wordt overgeslagen ! De resident is inmiddels begonnen met de gebruikel^'ke officiele toasten in te stellen , zoo aJs van zelf spreekt , eerst op het feest van den dag: »op de geboorte van Mohammed!'* Daar de glazen door alle mohammedanen weer behoorlijk worden geledigd, keert de groote profeet — die zoo lang op den buik heeft gelegen — zich andermaal in zgn graf om en ligt nu weer goed. De gezondheid van Z. M. den koning van Nederland en Hoogstdeszelfs familie ; van Z. E. den gouvemenr-generaal en de indische regering; van Zjjn Hoogheid den sulthan; van den resident van Djo^okarta; van den prins Pakoe-Alam, den militairen konmiandant , den assistent-resident en pangerang Notoprodjo, van al de prinsen op het feest tegenwoor- dig ; van den rgksbestierder ; en eindel^k een toast op den bloei en de welvaart van het r^k van Djoljokarta , worden met korte tus- schenpoozingen gedronken. Eindel^k is aan het verslinden en zwelgen en simpannen (bergen) een einde gekomen ; de gasten staan op. Z^'n Hoogheid heeft zich braaf te goed gedaan en vat dadelgk den arm van den Resident , die het nu hard te verantwoorden heeffc. Daar h^ zich slechts lang- zaam beweegt , heb ik den tgd mg bij de middendeur te plaatsen , waardoor Z. H. zich naar de binnengalerij zal begeven ; de vorst heeft zooveel diamanten op z^n borst , dat ik hem gaarne eens van nabjj bezie. Zonder acht op m^ te slaan , gaat Zgn Hoogheid dan ook voorbij ; doch nu wil het ongeluk , dat een zijner vele sarong's of zijden slin- dang's , die van zijn ligchaam afhingen en een soort van sleep vorm- den , aan een splinter van den vloer blyft haken. De sulthan voelt dat er aan hem getrokken wordt , wendt het hoofd om en ziet voor de derde maal het hatel^ke aangezigt van den vreemden luitenant. Z)jn goedig gelaat krggt eensklaps een uitdrukking van vorsteHjken toorn, van javaansche woede ; h^ bl^ft stilstaan en staart m^ vernietigend aan. Daar ik de oorzaak van 's mans boosheid niet eens vermoed , zie ik op mgn beurt Z^n Hoogheid op een krjjgshafbige wjjze in de oogen. 180 Pit yreeselfjk oogenblik duort drie en een halve seconde. De resident verbleekt , trekt den sulthan voort , brengt hem naar z^'n plaats en tracht hem te bedaren. De asdstent-resident , ook ge- heel , ontsteld , komt naar mg toe en vraagt wat er toch »in Gods naam" is voorgevallen. Ik verkLaar in »Mohammed8 naam"datikhet niet weet te zeggen ; dat de sulthan mg kwaad heeft aangesden , en dat ik gemeend heb een even kwaadaardig gezigt te moeten zetten ; omdat men immers in alles den vorst tot model moetnemen. Assis- tent-resident , militaire kommandant en kommandant der schutter^ begeven zich daarop naar den resident en spreken druk. De rjjksgroo- ten , die den sulthan mogen naderen , scharen zich om hem heen en spreken druk. Er is een geheele opschudding , een verwarring , een afvqjking van het progranmia , een gssel^kheid dus ! Onwillekeurig scheidt zich al wat blank is van al wat bruin is; slechts weinigen begr^pen wat er eigenl^k aan de hand is ; maar er is iets buitengewoons , en al wat buitengewoon is, is even goed een staatszaak van het hoogste gewigt , als elke gewone zaak. Wie weet welke gevolgen deze gebeurtenis ria zich kan slepen ! amok, opstand, v^^arige oorlog , bloed , ellende , en nog eens bloed ! De schare , die daar buiten stond , rilde , en in weinige minuten verkeerden honderd duizend Javanen in een angstige spanning. De gammelangs zwegen , de muziek hield op ; de paarden hinnikten niet meer en de olifanten lieten , in stiUe onderwerping aan het nood- lot , hunne snuiten ter aarde hangen! Omringd door v^fbig landgenooten die m^ uithoorden , kreeg ik eindel^k lucht. De resident , ingelicht door den assistent-resident , had Zjn Hoogheid voorloopig reeds de verzekering gegeven, datergeen opzetteljjke beleediging had plaats gehad, dat er dus geen casus belli was. De rgksbestierder en de rgksgrooten voerden daartegen aan, dat toch iemand den sulthan had aangeraakt, aan zgn kleed getrok- ken ; dat die iemand niemand anders kon geweest zgn dan de vreem- de luitenant , die zich in de deur bevond. De militaire kommandant merkte op , dat de tegenwoordigheid van den luitenant Robert op die plaats , aUeen was toe te schr^ven aan zgn wensch om de zon van digter bg te zien schitteren. 181 Dat was een fijne diplomatische zet; die uitdrukking kon hare uitwerking niet nuEBen, en stemde zoowel* den sulthan als de rgks- grooten tot zachtmoedigheid. Dat woordje op z^n pas was op zjjn minst de leeuwenorde waard ; want daardoor werd welligt een moord- dadige oorlog voorkomen. Op voorstel van den resident begaven zich nu de twee voomaam- ste rgksgrooten en de twee hoogste europesche ambtenaren in com- missie naar de plaats waar het feit gepleegd was en Robert nog altgd stond. Een inspectie in loco bragt nu aan den dag : 1. een splinter aan een vloerplank, en 2. aan dien splinter , een vezeltje van de stof van de fraige van den zoom van het kleed van den sulthan van Djokjokarta. Ik was gered, de sulthan tevreden gesteld; het rgk van Djok- jokarta stond we^r vast op zjn grondvesten. Het volk daar buiten haalde weer adem , de muziek hief we§r feestliederen aan ; de gam- melang's deden hunne hoogste toonen klinken ; op nieuw trappelden de paarden, en hinnikten en beten vrolgk op hunne doeri-stangen , en de olifanten rigtten lustig de snuiten op, namen de vruchten weer aan die men hun toewierp , en verslonden ze ter eere van sulthan Hamangkoe Boeono Y! Daar er toch van elke wonde een lidteeken overblgft en de ge- voeligheid van den sulthan welligt nog opgewekt kon worden door het zie^ van den persoon die hem wel wat al te militairement had aangekeken , kreeg ik in m^n belang een vriendelijken wenk om m^ iets achteraf te houden. Daar Bijsterbos bovendien verklaarde dat de part^ ten einde Hep en er alleen nog een herhaling zoude plaats hebben van hetgeen wg 's morgens reeds bgwoonden , nameljjk de uitdeeling van de goenongang's aan het volk; daar ik zelf dood- moede was en naar huis verlangde , vergezelde ik volgaarne mgn gastheer, die ongemerkt, langs een z^uitgang, de residentswoning verliet. VI. Waarin Robert's geschiedenis een romantische tint begint te krijgen. Een paar hoofdstukken vroeger sprak ik over de moejel^jkheden waarin een schrgver van Herinnermgen soms kan geraken, aJs Itg kiesche onderwerpen moet behandelen . waarbj de geheimen van anderen aan den dag komen. 