None
Men moet bijgevolg aannemen dat de trommen van onzen Archipel ook afkomstig kunnen zijn uit Kwantoeng, de eenige door Man's bewoonde provincie, die zeekusten heeft. Dit strijdt geenszins met de raadselachtige figuren, die er op voorkomen en waaronder vooral pauwen en olifanten op den voorgrond treden. Immers, zooals spreker met oorspronkelijke Chineesche ( 328 ) berichten aantoont, waren tot voor betrekkelijk korten tijd die dieren in Kwangtoeng ten volle inheemsch. De kikvorschen, in een kring op het bovenvlak der trom- men gezeten, doen vermoeden dat deze ook dienden om regen- val te bevorderen. Inderdaad speelt de kikvorsch, zoowel in Hindostan als in China, eene rol als zinnebeeld van den don- der, vooral van den donder van het lente-jaargetijde. Ook de pauw en de olifant zijn daarvan symbolische voorstellingen. Desalniettemin zij hier voorzichtigheid de leuze; want de Chineesche Berichten maken volstrekt geen melding van zoo- danige rol der trommen. Inzonderheid over de oude handelsbetrekkingen tusschen onze Oost-Indische koloniën en het vasteland van Zuid-ooste- lijk Azië kunnen de keteltrommen licht gewen^ zoo men hunne bestudeering verbindt met die van andere overoude voorwerpen, die op verschillende eilanden in de handen der bevolking zijn ontdekt en evenzeer duidelijke kenmerken van afkomst uit dezelfde streken vertoonen. Naar aanleiding van deze voordracht, die door den spreker op verzoek van den voorzitter zal geplaatst worden in de Verslagen en Mededeelingeu, ontstaat eene discussie, waarbij dè heer Schlegel de meening van den spreker over de af- komst der trommen door eenige argumenten steunt, maar bezwaar maakt tegen de opvatting der kikvorschen als regen- wekkers, daar deze dieren volgens hem zonder twijfel donder- roepers zijn; de heer Kern opheldering vraagt over den naam Man's; de beeren Kern en Tiele feiten aanvoeren, waaruit blijkt hoeveel meer noordelijk vroeger de olifanten voorkwa- men, en de heer De Goeje inlichtingen vraagt aangaande de afkomst der heilige potten van de Dajakkers. Nadat de spreker deze vragen en bedenkingen beafttwoord heeft, sluit de voorzitter de discussie met eene dankbetuiging aan den spreker. Bij de nu volgende rondvraag biedt de heer Naber uit ( 329 ) naam van mevr. de wed. A. Pierson — Gildemeester het portret aan van haar echtgenoot. De Voorzitter betuigt den heer Naber dank^ en verzoekt hem de dankbetuiging der Akade- mie aan Mevr. de wed. Pierson over te brengen. — De heer Blok doet eenige mededeelingen over het woord springael, afkomstig van middeleeuwsch latijn springalis, franseh esprin- gale y en derhalve niet op te vatten als spring-aal, zooals hij bij de discussie in Maart over de bijdrage van den heer Sil- lem gemeend had. BKema wordt de vergadering, die door een buitengewone zal gevolgd worden, gesloten. DE ANTIEKE KETELTROMMEN IN DEN 00ST-INDI8CHEN AECHIPEL EN OP HET VASTELAND VAN ZUIDOOST-AZIË. BIJDRAGE VAN i. J« M« DE GROOT« De archaeologie onzer Aziatische bezittingen, voor het eerst onder het Engelsch tusschenbestuur met ernst ter hand ge- nomen, kan zeker niet gezegd worden in deze eeuw, welks einde wij thans met snelle schreden naderen, aan verwaar- loozing te hebben ter prooi gelegen. De bewonderenswaardige bouwwerken, door de Hindoesche overheerschers op Java achter- gelaten als even zoovele steenen boeken waarin, vooral in beeldvorm, een schat van gegevens betreffende den godsdienst, de geschiedenis en de zeden van het land hunner herkomst en dat M'aarover zij den schepter zwaaiden, gegrift staan, werden in de allereerste plaats voor binnen- en buitenland- sche geleerden voorwerpen van warme aandaclit. Daarnevens ontwikkelde zich vanzelf een grondige studie van ontdekte inscripties en van gesproken en geschreven talen. Maar één onderdeel bleef vrij stiefmoederlijk behandeld, en wel dat hetwelk men zou kunnen noemen, het archaeologisch roerend materiaal. Toch ligt onder de talrijke losse voorwerpen, onder en boven den grond in heiligdommen en daarbuiten ontdekt, of op verschillende eilanden als reliquieën in het bezit der bevolking gevonden, veel wetenswaardigs verscholen, aantrekkelijk ook vanwege den sluier van geheimzinnigheid, die hun oorsprong ( 331 ) en herkomst bedekt. Voorwerpen van huiselijk en godsdienstig gebruik, kleederen, lijfsieraden, gereedschappen en wapens, vaat- en aardewerk — hoeveel kan dit alles ons leeren omtrent den geest en de denkbeelden, de kunstvaardigheid en nijverheid der door ons thans beheerschte volkeren in de mystérieuse eeuwen, die vóór onze komst reeksen hunner geslachten deden ontstaan en ondergaan. Hoeveel licht moet het, voor zoover het niet op de vindplaatsen zelf werd vervaardigd, kunnen werpen op toenmaligen handel, scheepvaart en verkeer met andere landen. Ernstige en doorwrochte studie van dit onder- deel der oudheden kan dus, als rechtstreeksch hulpmiddel tot de kennis van Insulinde's grijs verleden, moeielijk anders dan van hooge waarde wezen. Nog slechts weinige van de uitheemsche archaeologische voorwerpen, in onzen Archipel aangetroffen, werden aan een onderzoek onderworpen, hetwelk in alle deelen aan streng wetenschappelijke eischen voldoet. Onder dit geringe aantal hebben vooral de aandacht getrokken zekere ronde trommen van brons, van onder opeji, met zijwanden die ongeveer ter halve hoogte meer of min naar binnen buigen. Wat deze voorwerpen vooral voor studie in aanmerking deed komen waren raadselachtige figuren, aan alle zijden er op aangebracht, alsmede het feit, dat gelijksoortige trommen in Achter-Iiidië en China werden ontdekt en gedeeltelijk hun weg naar onze Europeesche musea vonden. Dr. A. B. Meyer, directeur van het Koninklijk zoölogisch en anthropologisch-ethnographisch museum te Dresden, was de eerste, die ze tot onderwerp van ernstig onderzoek maakte en in 1884 de resultaten daarvan nederlegde in het 4de deel der publicaties van dat museum, onder den titel van: „Alterthümer aus dem Ostindischen Archipel und angrenzenden Gebieten, unter besonderer Berück- sichtigung derjenigen aus der Hinduischen Zeit". Nevens nog andete oudheden, behandelde hij in die prachtuitgave, die met afbeeldingen van de hoogste orde prijkt, niet alleen de trom- men van onzen Archipel, doch ook nog een drietal andere, elders aanwezig of in Europeesche musea bewaard, en ook de ( 332 ) schamele literatuur over die voorwerpen werd door hem cri- tisch besproken. Daarna liet hij het onderwerp geenszins rusten. Met medewerking van zijn assistent, Dr. W. Foy, gaf hij in den loop dezes jaars opnieuw een deel in het licht, ditmaal uitsluitend aan de trommen gewijd en tot titel voerende: ,,Bronzepauken aus Südost- Asien'\ In dit pracht werk vindt men al het overige materiaal van dien aard, tot dusver bekend geworden en grootendeels in musea onder dak gebracht, naar vorm en ornementiek tot in de fijnste bijzonderheden stuk voor stuk besproken, in categorieën ingedeeld en op onver- beterlijke wijze afgebeeld langs phototypischen weg. Ieder die thans op verdere studie van het materiaal wil ingaan, vindt dit in die beide publicaties in den voUedigsten vorm bijeen; ook de literatuur over het onderwerp is er in opgegeven, hier en daar behoorlijk gehavend door steekhoudende, gezonde critiek. Maar — de schrijvers van deze degelijke werken erkennen het zelf — de béteekenis, het doel en de herkomst dier ketel- trommen zijn nog in diepe duisternis gehuld. Ter oplossing van vele vraagstukken, die zij ons voorleggen, roepen zij dan ook ronduit den steun en de medewerking van anderen in, en het past ons, Nederlanders, wier eigen koloniale archaeologie het hier geldt, zeer zeker allerminst deze stem te doen blijven die eens roependen in de woestijn. Eenige nog onbekende gegevens, die, sedert door Meyer's eerste publicatie mijn aan- dacht op het onderwerp viel, door mij werden bijeengebracht, wil ik derhalve niet langer in portefeuille houden, want nu al het toegankelijke materiaal door dien schrijver tot publiek eigendom is gemaakt, is de zaak voor verdere bespreking ten volle rijp. De aangewezen methode om op geschiedenis, herkomst en béteekenis van archaeologische voorwerpen in het algemeen licht te verspreiden, bestaat, behalve in studie van de materie, den vorm en de omementatie dier voorwerpen zelf, in het doorzoeken der oude geschriften van het land, waarin zij zijn aangetroffen. In het onderhavige geval zouden dus uitsluitend ( 333 ) de geschreven oorkonden van Java, Achter-Indië en China in aanmerking komen, want van geen eiland onzer buitenbezit- tingen, waarop keteltrommen zijn gevonden, zijn oude geschriften bekend. Maar in de literatuur van Java en Achter-Indië zijn tot dusverre geene berichten omtrent die voorwerpen ontdekt. En met voorbedachten rade die daarin te gaan opsporen, zou vrijwel gelijk staan met zoeken naar naalden in een hooischelf, want van eene categorische indeeling dier letter- schatten is weinig of geen sprake; wij dienen dus geduldig af te wachten of de toekomst hier nu en dan toevalligerwijze iets aan het licht zal brengen. Best dus de Chineesche literatuur. Met haar is het anders gesteld. Zij is wel degelijk naar onderwerpen ingedeeld, al moge de wijze, waarop dit is geschied, naar onze inzichten groote gebreken aankleven. Haar dus behoeft men niet letterlijk onderstboven te halen om ge- gevens over een of ander onderwerp bijeen te rakelen; zij omvat speciale geschriften omtrent volken en gewesten, omtrent onderwerpen van allerhand soort en slag, zelfs encyclopedieën, die naar de bronnen den weg wijzen. Zij is buitendien on- vergelijkelijk rijker dan die van eeuig ander deel van Azië. Aanleiding genoeg óm bij het bestudeeren van de vraag- stukken, die de keteltrommen ons voorhouden, in eerste instantie bij haar op inlichtingen uit te gaan. Van zulk een excursie mogen wij onvoldaan huiswaarts keeren — want, gelukkig voor haarzelve, is de Wetenschap maar uiterst zelden voldaan; — zonder een gevoel van dank- baarheid zeker niet. Een niet onaanzienlijke oogst van passages is het loon voor den tijd en het geduld, daaraan besteed. Natuurlijk kan ik niet bepalen of de Chineesche literatuur er nog meer in haar schoot verbergt, buiten die, welke ik in de volgende bladzijden heb neergelegd. Mocht dit wel het geval zijn, dan zullen het vermoedelijk of tweedehand citaten wezen, of passages van mindere beteekenis, daar tal van werken van den eersten rang, vooral de oiïiciëele dynastieke geschiedboeken, door mij met al de zorg, die mij ten dienste stond, zijn geraadpleegd. ( 334 ) In al die Chineesche geschriften staan de keteltrommen als thoeng hoe *) of „bronzen trommen" aangeduid. Thoeng is wel is waar ook een benaming voor koper; doch het feit dat zoogoed als alle Chineesche voorwerpen van thoeng^ die men te zien krijgt, uit een alliage van koper en tin bestaan, en dat de trommen, die men tot dusver kent, de Chineesche niet uitgezonderd, van zulk geel koper zijn gemaakt, geeft ons vol- komen het recht de uitdrukking door „bronzen trommen" te vertalen. Het oudste geschreven bericht omtrent die voorwerpen vin- den wij in de Geschiedboeken der Latere Han Dynastie, die in de vijfde eeuw uit toenmaals bestaande bronnen werden saamgesteld. Een der hoofdstukken van dit werk bevat eene biographie van Ma Yuen ^), een veldheer, die van het jaar 14 voor tot 49 na Christus leefde, welke ons leert, dat hij aan de spits van een leger tot in Tongking doordrong, en dus de sfeer van China's invloed verder naar het zuiden uitbreidde dan tot dusver ooit had plaats gegrepen. Die Ma Yuen staat dan ook als eerste onderwerper der provincies Kwangtoeng en Kwangsi te boek, en wordt daar diensvolgens nog altijd als beschermgod in tal van tempels vereerd. In die levensbe- schrijving nu lezen wij: „Hij was een groot ruiter, en had „het ver gebracht in de kunst om fameuse paarden van andere „te onderscheiden. Toen hij dus in Kiao-tsji (Tongking) bron- „zen trommen uit Loh of Yueh kreeg, smolt hij die om tot „een paardemodel, dat hij, naar huis teruggekeerd, den keizer „aanbood. . . . Het was 3 tsjhih 5 tshoen hoog, en 4 tsjhih „4 tshoen in omvang. Op keizerlijk bevel werd het geplaatst „beneden aan de Zaal ter Verspreiding van Zegeningen, en „beschouwd als standaardmodel voor paarden van beteekenis" ^). Loh of Yueh was, volgens eene aanteekening, onder de Thang dynastie in den tekst gelascht, in de eerste eeuwen onzer jaar- *) Zie Aanhangsel 1. ^) ld. 2. ') ld. 3. ( 336 ) telling een naam voor den zuidwestelijksten uithoek der pro- vincie Kwangfcoeng, die heden ten dage grootendeels door het landschap Liën-tsjioe ^) wordt ingenomen. Vanwege zijne nuchterheid heeft dit citaat voor ons al het aantrekkelijke der geloofwaardigheid. Het is dus alleszins aan- nemelijk dat, thans negentien eeuwen geleden, bronzen trom- men in Kwangtoeng, en vermoedelijk ook in de direct aan dat Yueh of Loh grenzende provincie Kwangsi, bestonden, en van- daar hun weg naar Tongking vonden. Nog buitendien krijgen wij te lezen, dat „in het 24"*® jaar „van de periode Kiën-woe'', d. i. in het jaar 48 na Chr. „een „manspersoon uit Nan-kiün het Hof een bronzen trom aanbood, „met graveersel voorzien'' ^). Dit eenvoudige berichtje heeft zijne waarde, omdat het het bestaan der trommen in die vroege eeuwen bevestigt; het staat te lezen in „Het Bosch van Historische Aanteekeningen", Tsji Un ^), een werk in dertig sectiën, in de eerste helft der vierde eeuw door den staatsman Ju Hi *) geschreven ^). Het citaat leert ons tevens, dat die trommen toen niet onbekend waren in een gewest, hetwelk, ter hoogte van het meer Toeng-thing, de landschappen aan beide oevers van de Yangtsze rivier otnvatte; trouwens waren ook die streken toen ter tijde bewoond door de zooge- naamde Man ®) barbaren, dat wil zeggen, de autochthonen van de zuidelijke provinciën, onder wie bij uitsluiting, zooals wij verderop doorloopend zullen zien, de trommen een rol speelden. Nadere bijzonderheden omtrent de keteltrommen krijgen wij daaraa eerst te hooren in een werk, dat vermoedelijk reeds in de vierde eeuw, misschien wel zelfs in de derde, bestond en ') Aanhangsel 4. *) ld. 5. ') ld. 6. ") ld. 7. *) Vergel. de Historieboeken der Tsin dynastie, hst. 91, fo. 5 der Paleis editie van 1639. ®) Aanhangsel 8. VERSL. EN MED. AFD. LETTERK. 4«*« REEKS. DEEL II. 22 ( 336 ) te boek staat als geschreven door zekeren Phei Yuen ^), nl. in de Kwang-tsjloe ki 2) of „Beschrijving van Kwang-tsjioe^^, d. i. van de landstreek waarin de stad Canton ligt. Het schijnt thans niet meer te bestaan, doch in verschillende werken zijn nog uittrekselen te vinden, en o. a. komt er een, voor ons onderwerp van gewicht, bij de door ons weergegeven passage in de biographie van Ma Yuen voor. Het luidt : „De Li's en „de Liao's^' (twee hoofdstaramen van de Man's) „maken trom- „men van gietbrons; slechts de groote en hooge staan als „kostbaarheden aangeschreven en hebben een oppervlakte, die „meer dan een tsjang breed is. Zoodra er een klaar is, hangt „men haar bij het open voorplein der woning op, zet in het „vroege ochtenduur gegiste dranken klaar en roept de stam- „genooten erbij. Als dan de aangekomenen elkander in de poort „verdringen, nemen de zoons en dochters der aanzienlijken en „rijken groote platte pinnen (of vorkvormige voorwerpen?) „van goud en zilver ter hand en slaan daarmede op de trom, „om die pinnen daarna den gastheer als geschenk achter te „laten'' % Tusschen deze regels door is een en ander van beteekenis te lezen. De aanschaffing van zulk een duur voorwerp konden zich natuurlijk slechts de rijken en aanzienlijken veroorloven en gaf aanleiding tot een clan-feest, waaraan elkeen, die maar komen wilde, deelnam; de jongens en meisjes der aanzien- lijken wijdden op dien dag de trom met slagstaven van edel metaal in en stonden die voorwerpen daarop aan den gast- heer af, waarschijnlijk ter tegemoetkoming in de kosten, hem door de aanschaffing van het pronkstuk berokkend. Vermoedelijk stempelden deze geschenken de trom tot communaal eigendom der clan, tot echt familiestuk, tot, zooals men in onzen Archipel zou zeggen, een poesaka, voortaan onvervreemdbaar, tenzij met toestemming der gemeenschap. *) Aanhangsel 9. ') ld. 10. ') ld. 11. ( 337 ) De Chineesche literatuur van latere eeuwen is met berichten over de bronzen trommen volstrekt niet karig; doch hare mede- deelingen, die werkelijk licht van beteekenis over die voorwerpen verspreiden, zijn schaarsch. Zoogoed als zonder uitzondering brengen de schrijvers de trommen met de zuidelijke provinciën des rijks en de daar woonachtige Manische volksstammen in verband, en het staat dus boven allen twijfel, dat zij in het noorden nimmer inheemsch zijn geweest. Wij laten de voor- naamste dier mededeelingen, die ons bekend zijn geworden, hier in chronologische rangorde volgen. „In het derde jaar der periode Thaï-yuen van de regeering „van Hiao-woe (A. D. 378) werd er een keizerlijk decreet „uitgevaardigd van den volgenden inhoud: Geld is de ge- „wichtigste kostbaarheid des rijks; de geringe man, behept „met winstbejag, versmelt en bederft het zonder ophouden, en „derhalve dienen de besturende ambtenaren het tot onderwerp „van hunne aandacht te maken. De barbaren van Kwang- „tsjioe beschouwen bronzen trommen als zaken zóó kostbaar „en zóó waardevol, dat er meestentijds geen koper over de „grenzen van dat gewest wordt uitgevoerd. Wij hebben ver- „nomen, dat zoowel regeeringspersonen en particulieren als „kooplieden aldaar begeerig zijn naar geld, dat in gewicht „afwijkt van hetwelk aan de regeering wordt opgebracht; zij „voeren dit namelijk in Kwang-tsjioe in, en doen het daar „langs den weg van handel den barbaren geworden ter om- „smelting in trommen. Deze praktijken zijn ten strengste te „weren, en degenen die zich met de vervaardiging dier voor- „ werpen ophouden zijn te veroordeelen tot straf" ^). Het gewichtigste feit, dat uit dit uittreksel te leeren valt, is, dat in de vierde eeuw de fabricatie van keteltrommen in het zuiden zeer bloeide, en zij er toen nog lang niet de rol van antiquiteiten speelden ; in Kwang-tsjioe toch werd niet alleen het meeste koper der bevolking er voor verbruikt, maar vloeide *) Aanhangsel 12. 22* ( âS8 ) zelfs op onrustbarende wijze het kostelijke baar geld naar de smeltovens. ,,Toen Lan Khin nog jong van jaren was", zoo lezen wij in de historieboeken van ruim een eeuw later, ,, stond „hij op zeer goeden voet met Ngeoe-yang Wei" — die van 498 tot 563 leefde — „en op dien grond volgde deze hem later „steeds op de krijgstochten, die hij ter tuchtiging van opstan- „delingen ondernam. Toen nu Khin naar het zuiden toog ter „tuchtiging van de barbaarsche Liao's en daar ïsjhen Wen-tsjheh „gevangen nam, was de hoegrootheid van zijn buit niet te „schatten ; hij bood toen het Hof groote bronzen trommen aan, „hetgeen gedurende verscheidene vorstenregeeringen niet had „plaats gegrepen" ^). Vermoedelijk een eeuw later ongeveer schreef de geleerde staatsman Tsjhang-soen Woe-khi ^) in een zijner gedenkschriften van aardrijkskundigen, historischen en ethnologischen aard, die ons bewaard zijn gebleven doordien zij later in de ofiScieele Geschiedboeken der Soei-dynastie wer- den opgenomen, dat „men in de twintig en meer gewesten ten „zuiden van de Bergketen (die de provincie Kwangtoeng langs het noorden begrenst en hare wateren scheidt van die van het stroomgebied van den Yangtsze), alom groote trommen „van brons goot. Zoodra er een gereed is", dus verhaalt hij verder, „hangt men haar op het open voorplein der woning op, „zet gegiste dranken klaar en roept de stamgenooten samen. „De zoons en dochters van de voornamen en rijken onder „degenen die aan de oproeping gehoor geven, nemen dan uit „goud en zilver vervaardigde groote pinnen ter hand en slaan „daarmede op de trom, om ten slotte die voorwerpen den „gastheer als geschenk achter te laten. Men noemt ze bronzen- „trompinnen. Het volk daar is er op uit om elkander om „hals te brengen en houdt er veel vijandschap en veete op „na, en als men nu elkaar wil gaan bestrijden, doet men de „trommen weerklinken, waarop men als wolken te hoop loopt. „Wie een trom bezit, draagt den titel van ioe-lo (of to-lo, of ') Aanhangsel 13. •) ld. 14.. ( 339 ) ,yto-lao)y en aller animositeit wordt door hem uit den weg ,,geruimd en onderdrukt" ^). In het eerste gedeelte van dit uittreksel herkent men een zoowat woordelijke copie van hetgeen ruim drie eeuwen vroeger door Phei Yuen in zijne geschriften omtrent Kwang-tsjioe over de trommen was medegedeeld. Het doet ons vermoeden dat ook de rest van het citaat aan dezelfde bron is ontleend; doch wat hiervan zij, het is voor ons van waarde als oudste bericht over een der hoofdfunctiën van de trommen, namelijk bijeenroeping der bevolking in tijden van krijg. Eene gaping in de reeks van berichten dwingt ons thans een sprong te nemen van een paar honderd jaren en ons te verplaatsen naar het eind der 9de of het begin der 10de eeuw. Alstoen leefde er in Kwang-tsjioe een zekere Lioe Siun ^), een hooggeplaatst ambtenaar, die, nadat hij den staatsdienst had vaarwel gezegd, in die zuidelijke streken gevestigd bleef en een werkje samenstelde, in drie hoofdstukken verdeeld, dat sedert onder den titel van Ling piao loeh i ^) of „Beschrijving van vreemde zaken ter kenschetsing van de Landen van (d. i. bezuiden) de Bergketen" in omloop is gebleven. Men leest daarin het volgende : „Er bevinden zich onder de muziekinstrumenten der Man' sehe „barbaren bronzen trommen, die de gedaante bezitten van „trommen met een eng middel, doch slechts aan ééne zijde „een trommelvlak hebben ; dit is rond en ruim twee tsjhih (in „middellijn), en vormt met den romp één geheel. Die voor- „ werpen zijn uit brons gegoten. Eondom draagt de romp „figuren van dieren, visschen, bloemen en gewassen, en hij is „overal gelijkelijk twee fe7i dik. De schoonste der trommen, „tot dusver in de ovens gegoten, zijn inderdaad wonder „knap bewerkt. Beukt men ze, dan geven zij een klank, die „zeer welluidend is en niet onderdoet voor de stem van den ^) Aanhangsel 15. ^) ld. 16. "^ ld. 17. ( 340 ) ,ytho ^). In de periode Tsjing-yuen (785 — 804), toen het rijk „Phiao muziekinstrumenten naar het Hof (van China) zond, „bevond zich daaronder een bronzen trom met jaspiskleurige „schelpen versierd, waaruit valt af te leiden, dat de gezinnen „der hoofdlieden van de zuidelijke Man's toen altegader in het „bezit van zulke trommen waren'' ^). Volgens de berichten over dat Phiao, vervat in de Geschied- boeken van de Thaug dynastie (hst. 222), moet het Burma vertegenwoordigen, althans een deel daarvan. Ook daar te lande dus waren keteltrommen in gebruik, tenzij men, zoo sceptisch mogelijk, mocht willen aannemen, dat de gezanten op hunne reis naar China's hoofdstad er in de noordelijker gelegen gewesten een bijkochten. „En in het laatste jaar der periode „Hiën-thpeng (A. D. 873)", dus gaat Lioe Siun verder, „werd Tsjang Tsjih-fang van Yioe-tsjioe, prefect van Koeng- „tsjioe (het hedendaagsche Sin-tsjioe-foe *^) in de provincie „Kwangsi), uit dit ambt ontslagen. Toen hij het aanvaardde, „was er bij het herstellen van de wallen der hoofdplaats van „het gewest onder het graven een bronzen trom gevonden, die „hij thans, nu zijne dienstjaren waren verstreken, met zich „naar de rijkshoofdstad nam. Doch te Siang-han gekomen, „bedacht hij, dat het eigenlijk een ding was zonder nut en „gaf hij het aan het Yen-sjioe-khing klooster weg. Bij wijze „van een groot vischvormig blok om op te kloppen werd het „daar opgehangen in het eetvertrek, waar het thans nog is. „En onder de regeering van Hi-tsoeng (874 — 888), in de „dagen toen Tsjing Soeh Ean-yü (Canton) onderwierp en „een zekere Lim Ai liet bestuur voerde in Kao-tsjioe (een „gewest in de provincie Kwangtoeng), hoorde aldaar een her- „ dersknaap bij het weiden van een rund in het veld een „kikker kwaken. Hij deed een poging om het diertje te pak- ^) Een waterdier, vermoedelijk behoorende tot de klasse der Sauriers, welks huid, volgens Chineesche berichten, reeds in overoude tyden gebruikt werd om op trommen te spannen. *) Aanhangsel 18. ^) ld. 19. ( 341 ) „ken, maar het sprong weg en verdween in een holte van den „bodem; hij groef toen die holte op en bevond dat zij zeer „diep was en ruim, en het graf van een Man'sch hoofdman „vormde. Van den vorsch was geen spoor meer te ontdekken, „maar wel vond hij een bronzen trom, groen van kleur, „door de aarde zoo sterk aangevreten, dat tal van plaatsen „beschadigd en verbrokkeld waren. Bovenop droeg zij ingegrifte „en relief figuren, benevens een aantal gegoten kikvorschen. „In het vermoeden, dat die kwakende kikker de ziel van die „trom was, gaf hij ruchtbaarheid aan de herkomst van het „voorwerp, waarop het aan den militairen commandant te „Kwang (d. i. Kwang-tsjioe, Canton) werd afgeleverd. Deze „liet het in het militaire arsenaal ophangen, waar het thans „nog aanwezig is" '). „In het vierde jaar der periode Khiën-teh (A. D. 966)", dus melden ons de Standaardannalen van de Soeng-dynastie, „boden zuidelijke gewesten bronzen trommen aan en werden „daarop ingelijfd. En in de laatste helft van dat jaar werd „Tliiën Sze, prefect van Khi-tsjioe (thans Yoeug-sjoen-foe ^) „in Hoenan, dus mede in het hartje van de Man'sche landen)^ „overgeplaatst en kwam hij het Hof tribuut brengen in den „vorm van bronzen trommen, tijgerhuiden en muskushert- „navels. In het eerste jaar der Sjoen-hwa periode (990) zond „Hoeng Hao (de prefect van Nan-tan in het noorden van „Kwangsi, tegen de grenzen van de provincie Kwei-tsjioe ge- „legen) zijn zoon naar het Hof met eene schatting, bestaande „uit twintig zilveren schalen, drie bronzen trommen, enz." ^). In de Yoeli hal *) of „Jaspiszee", de vermaarde encyclopedie van Wang Ying-lin ^), in de dertiende eeuw geschreven, zijn de bovenstaande korte mededeeliugen eveneens opgenomen^ ') Aanhangsel 20. ') ld. 21. ') ld. 22. ') ld. 23. •) ld. 24. ( 342 ) met het volgende toevoegsel : „In het negende jaar der periode „King-teh (A. D. 1012) zond men uit Siang-tsjioe (een depar- tement in Kwangsi, aan Sin-tsjioe-foe belendend) een bronzen „trom als tribuut, hoog een tsjhih acht tshoeny en breed twee ,,tsjhih vijf. Ter zijde had zij vier ooren, waarin ringen „hingen. Zij was gegraveerd met menschen, ruiters, bloemen „en kikkers, en wanneer men er op sloeg gaf zij geluid^' ^). Die vier ooren met ringen dienden klaarblijkelijk om het voor- werp horizontaal aan op te hangen. In de vierde eeuw, zoo zagen wij op blz. 337, trok de fabricatie van keteltrommen in het zuiden des rijks de aandacht der regeering, op grond dat zij op onrustbarende wijze gemunt geld naar de smeltkroezen deed vloeien. Het schijnt wel, dat zij daarna nog eeuwen lang aan officieele beperking onderworpen bleef, want wij lezen, dat er in de tiende eeuw verbodsbe- palingen op de vervaardiging werden afgeschaft. „In het „eerste jaar der periode Yoeng-hi (984)'^, dus melden ons de Historiën der Soeng-dynastie^ „werd uit Zuidelijk Khiën (het zuiden der provincie Kwei-tsjioe) gerapporteerd, dat de bar- „baarsche Lao's in Khi4hoeng (het hedendaagsche ïsjen-yuen^), een departement in diezelfde provincie) bij ziektegevallen op „bronzen trommen en zandkleurige gongs plachten te slaan, „en op die wijze offerdienst ter eere van zielen en geesten „verrichtten Bij Keizerlijk decreet werden toen de beperkende „bepalingen op het koper opgeheven^^ ^). Hier trekt voor het eerst de godsdienstige rol der trommen onze aandacht. Elders in dat reusachtige dynastieke geschiedboek vinden wij dezelfde mededeeling, doch als toepasselijk op de zuidwestelijke Man's in het algemeen. „Bij ziektegevallen'^, zoo heet het daar, „gebruiken zij geene medicamenten, doch slaan zij maar op bron- „zen trommen en op zandkleurige gongs van hetzelfde metaal, „daarbij den geesten offers brengende" ^). ^) Aanhangsel 25. ^)Id. 26. ^)Id. 27. *)Id. 28. ( 343 ) In de twaalfde eeuw bracht zekere Fan Tsjhiug-ta '), een hooggeplaatst ambtenaar, omtrent de Mân^s en de voort- brengselen der door hen bewoonde landen verschillende aan- teekeningen op het papier, die nog op den dag van heden onder den titel Kwel hai yu heng tsji 2) in druk bestaan. Men leest daarin: „Bronzen trommen waren onder de Man's van „vroeger tijden in gebruik. Soms worden er dan ook in de „zuidelijke grenslanden in den grond gevonden. De over- „levering wil, dat zij daar door Ma, den Gol venbedwinger, „waren achtergelaten. Zij zijn gefatsoeneerd als porceleinen „zittabouretten, doch van onder open en hol. Die trommen „zijn geheel en al bedekt met fijne bloemen en figuren, die „van de hoogste kunst vaardigheid getuigen, en zijn aan vier „kanten met kleine padden versierd. Door twee mannen „worden zij (aan een stok over de schouders) voortgedragen. „Met de hand geslagen, geven zij een klank die volkomen „gelijkt op dien van de trommen met leer bekleed" ^), Vooral is dit bericht van beteekenis omdat het ons leert, dat keteltrommen toen ter tijde reeds in Zuid-China de rol van antiquiteiten speelden en er misschien niet meer ver- vaardigd werden. De volksoverlevering omtrent hun oorsprong, waarnaar het citaat verwijst, kunnen wij veilig ter zijde leggen, want niets in de oudere boeken bewijst dat Ma Yuen — de Golvenbedwinger geheeten, vermoedelijk omdat hij in die verre streken de woeste zee des verzets tegen China's suzerei- niteit vermocht te kalmeeren — ooit iets meer met de ketel- trommen heeft uit te staan gehad dan hetgeen de Boeken der Han-dynastie mededeelen en door ons daaruit woordelijk op blz. 334 werd weergegeven. Het schijnt dat het vorstenhuis van Soeng zeer op die fraai klinkende en schoon bewerkte voorwerpen gesteld was, misschien ook wel — want die voorliefde lijkt verdacht — om ') Aanhangsel 29. *) ld. 30. ') ld. 31. ( 344 ) het kostbare metaal naar de munt te verwijzen, ter omzetting in specie; want wij lezen in de ofRcieele Geschiedannalen van die dynastie: „Vanaf het eerste jaar der periode Hi-ning „(1068) tot het eerste van het tijdperk Yuen-foeng (1078) „haalde men uit Hoeng-tsjioe (een district ten zuiden van „Sin-tsjioe-foe, zie blz. 340) in het geheel zeventien antieke „bronzen trommen. En in het zevende jaar van laatstgezegd „tijdsgewricht verschafte men er zich nog een van ouden datum „uit Pin-tsjioe^' '), dat is, een ten oosten tegen Sin-tsjioe-foe- grenzend gewest. Belangwekkend is de volgende mededeeling over de ontdek- king van een oude trom, die omstreeks denzelfden tijd west- waarts van het Toeng-thing meer, dus in het uiterste noord- westen der provincie Hoenan, plaats vond; zij wordt aangetroffen in de „Algemeene Gedenkschriften betreffende Hoekwang" ^). „In de Yuen-foeng periode (1078 — 86) vond een landbouwer „van Tsjwang, in Yoeng-khing gelegen, die aan het ploegen „was, een bronzen trom met ronde open zijde en vierkante „hengsels. Er onder stond een vierkant voetstuk, evenals de „trom zelf alom versierd met de teekens „wolken en donder" „in (antiek) twa7i-sch.nit. De kleur was volkomen blauwgroen, „en zoowel gedaante als maaksel getuigden van de uiterste „kunstvaardigheid; zij was er volstrekt geene van de soort „zooals de laatste tijden er zagen vervaardigen. Bij het vervoer „werd zij zóó beschadigd, dat men haar maar in het klooster „van Yoeng-khing liet staan^' ^). De omstandigheid dat deze trom de teekens „wolken en donder" droeg, geeft ons de vraag in de pen of de trommeu in het algemeen kunnen gediend hebben om, door nabootsing van het geluid des donders, dien werkelijken donder op te wekken, welke in China's zuidelijke provinciën, maar al te vaak door droogte geteisterd, de voor den rijstbouw zoo on- *) Aanhangsel 32. *) ld. 33. ") ld. 34. ( 345 ) misbare regens brengt. Hebben wij hier tevens het antwoord op de vraag waarom zooveel trommen met kikvorschen zijn versierd, dat wil zeggen, met diertjes die in tallooze menigten de rijstvelden bevolken en daar, wanneer het zal gaan regenen, hnn oorverdoovend gekwaak doen hooren, of, om de taal der onbeschaafden te spreken, wier gekwaak regen brengt? Hierbij mag wel opgemerkt, dat volksstammen op lagen trap van beschaving vrij algemeen bij het verrichten van ceremo- niën ter bezwering van regen tromgeroffel een hoofdrol doen spelen. Om echter den draad der Chineesche berichten niet storend af te breken zullen wij dit punt straks nader be- spreken. De eeuw volgende op die waarin de Chineesche tijdkringen vallen, welke wij het laatst hebben genoemd, gaf geboorte aan een man die zich in verschillende hooge staatsbetrekkingen eervol onderscheidde en, onder meerdere geschriften van be- teekenis, er een achterliet waarin wij een aanteekening vinden, die op het doel der trommen nog enkele lichtstralen werpt. Hij heette Loeh Yioe ') en leefde van 1125 — 1209. In zijn Lao hioh yen pih hl ^) of „Penseelaanteekeningen uit mijn stu- diekluis op mijn ouden dag", leest men: „Toen ik nog „het ambt van Gouverneur bekleedde, ontwaarde ik vaak dat „de voorwerpen die de volksstammen in het Zuidwesten met „den naam van bronzen trommen bestempelen, alle van fijn „brons en, hoewel uiterst dun, zeer soliede zijn. Ook de „daarin gegrifte figuren zijn keurig. Slaat men op die voor- „werpen, dan geven zij, evenals gewone trommen, den klank „thoeng-thoe7t.g, doch geen koperachtig geluid. Er bevinden „zich (ten Paleize) twee stuks, en wel in de bergplaats van „antiquiteiten, die aan den voet van het archiefgebouw staat. „Tot op heden toe bezigen de zuidelijke Man's zulke trommen „in hunne krijgsgelederen, alsmede bij offeranden. Aanvankelijk „waren zij geene oudheden, en deden toch den verzamelingen *) Aanhangsel 35. 2) ld. 36. { ;346 ) „in de archiefgebouwen heusch geen oneer aan. Ik begrijp „echter niet op welken grond men ze sinds de Liang-dynastie „(A. D. 502 — 557) zoo hoog als kostbaarheden heeft op prijs „gesteld" ^). ïer wille van de volledigheid zijn wij verplicht hier nog aan te teekenen, dat de officieele Historieboeken van de Soeng- dynastie (hst. 495), sprekende over de Man's die een viertal districten bewonen welke in het hart der provincie Kwangsi ten zuiden van het hedendaagsche Khing-yuen foe ^) zijn ge- legen en toen ter tijde onder de benaming Foe-sjoei tsjioe ^) waren saamgevat, met die koelbloedige verachting voor tijd en eeuw waartoe alleen Chineesche ethnographen in staat zijn, het gansche extract uit de Boeken der Soei-dynastie, door ons op blz. 338 vertaald, woordelijk weergegeven als ook op die Man's van toepassing. Wij kunnen hier slechts denken aan gedachtenloos plagiaat, en durven dus niet de conclusie trekken dat de gebruiken, waarvan het extract melding maakt, sinds de derde of vierde eeuw, toen Phei Yuen ze, zooals wij zagen, voor het eerst te boek stelde, nog in zwang waren in de veertiende, toen de Historieboeken der Soeng-dynastie wer- den saamgesteld. Aan een geschrift uit de Soeng-dynastie hebben wij ook de kennis van het feit te danken, dat op de meeste trommen toenmaals geharnaste krijgers gegraveerd stonden. Dit is van beteekenis, omdat het de berichten, welke ons leeren dat de trommen vooral ook tot het oproepen van weerbare mannen bij clangevechten dienden, bevestigt. Het „Boek der Muziek" *), een lijvig werk van de hand van Tsjhen Yang ^), een hoog ambtenaar in de elfde en de twaalfde eeuw, deelt namelijk mede : „In de Manische landen komen bronzen trommen veelvuldig Aanhangsel 37. ld. 38. ld. 39. ld. 40. ld. 41. ( 347 ) „voor. Het grootst in aantal zijn die, welke in de met fignren „versierde kringen geharnaste krijgers vertoonen. Zij zijn in- „wendig hol en zonder bodem. Hun naam luidt: bronzen „trommen'' ^). Ten slotte — en daarmede kunnen wij van de Soeng- dynastie afscheid nemen — een aanhaling uit een klein boekske, in de dertiende eeuw door een zekeren Tsjoe Toe ^) geschre- ven en Khi Man Uhoeng siao ^) geheeten, dat wil zeggen : „De veelvuldige belachelijkheden der Man's van de (vijf) rivie- ren", die het westen van centraal Hoenan doorstroomen. „In „Ma-yang (het tegenwoordige Yuen-tsjioe-foe *) in de provincie „Kiangsi) bezit men een bronzen trom, die ergens in het „stroomgebied van de Yangtsze rivier (waartoe al de Mân'sche gewesten behooren, met uitzondering van die in Kwangtoeng), „is opgegraven. Zij. gelijkt op een groote klok of op een „uit een bamboestaak gesneden lange rijstmaat, en heeft zes- „en-dertig tepels (bulten); zij is over de honderd pond zwaar. „Zij is nu in het Thiën-khing klooster ondergebracht. Men „bezit er ook twee bronzen beelden, waarvan- de overlevering „zegt, dat zij de Keizerin Ming van de Thang-dynastie voor- „stellen. Overigens is alles over andere plaatsen verdeeld. „Het sterkst vertegenwoordigd zijn die trommen, welker met „figuren voorziene cirkels geharnaste krijgers vertoonen. Zij „zijn inwendig hol, bezitten geen bodem en heeten bronzen „trommen" ^). Dat nog in de zestiende eeuw door de autochthonen van China's zuidelijke provinciën hooge waarde aan de ketel- trommen werd toegekend en deze voorwerpen onder hen een rol speelden in tijden van krijg en beroering, vinden wij in de officieele Historiën der Ming-dynastie eigenaardig geteekend *) Aanhangsel 42. ') ld. 43. ') ld. 44. ') ld. 45. ■") Aanhangsel 46. Deze laatste zinsnede is eenvoudig een copie van de zooeven aangehaalde passage uit het „Boek der Muziek". ( 348 ) in de levensschets van zekeren Lioe Hiën '), een krijgsoverste, die met veel succes in Kwei-tsjioe en Kwangsi militaire expedities tegen hen leidde. Tn 1578, dus leest men, „wer- „den op hen over de zestig versterkingen veroverd en drie „dozijn hoofden gevankelijk meegevoerd; meer dan 4600 man „werden krijgsgevangen gemaakt of met het zwaard gedood „en ruim vierhonderd mijlen gronde onder bestuur gebracht, „terwijl men ook drie-en-negentig bronzen trommen van Tsze- „koh buitmaakte, en met elk dezer een koperen of ijzeren pan. „A-ta (een hoofdman die zich in handen der overwinnaars „bevond) sprak toen, onder het weenen van dikke tranen: „De trommen welker klank het verst hoorbaar is, zijn de „beste en voor duizend runderen ruilbaar; die van de daarop „volgende hoedanigheid zijn zeven- à achthonderd stuks „hoomvee waard. Degeen die twee of drie trommen in zijn „bezit weet te krijgen, kan zich den titel van koning aanma- „tigen. Roert men ze op den top van een berg, dan komen „alle de Man's bij troepen bijeen, maar nu behoort dit alles „tot het verledene. De pannen hadden de gedaante van kook- „pannen en waren groot genoeg om een geheel rund te be- „vatten. De trommen waren gegraveerd en met teekens en „figuren versierd. Volgens de traditie had Tsjoe-koh Liang „de Man's met behulp van zoodanige trommen onderworpen „en zou het, als zij verloren gingen, met het lot der Man's „gedaan zijn" ^). Ook uit dit uittreksel valt een en ander te leeren. In de eerste plaats zien wij hier het bericht uit de zevende eeuw (zie blz. 338) bevestigd, dat de trommen dienden ter bijeenroe- ping van de bevolking in tijden van krijg; zij werden dus tot dat doel wel op de toppen der heuvelen geplaatst, en daar geroerd. De reusachtige pan, aan elk exemplaar toegevoegd, kan wel bezwaarlijk tot iets anders gediend hebben dan om voor de saamgestroomde weerbare mannen voedsel te koken. ') Aanhangsel 47. 2) ld. 48. ( 349 ) Verder vernemen wij , dat de grootste en luidste trom- men bij de hoofden berustten, dus bij hen, die over het al dan niet bijeentrommelen der bevolking te beslissen hadden. Het bezit van een trom was op dien grond een kenteeken van macht, invloed, aanzien ; beheerschte een trom een wijden kring, dat wil zeggen, kon de bezitter veel volk uit tal van dorpen en gehuchten oproepen, dan voerde hij den titel van koning, vorst, eene waardigheid die vermoedelijk wel zoo ongeveer met ons Indisch „radja" op ééne lijn zal te stellen zijn en niet veel breeder dan in den zin van clan-hoofd of stamchef zal moeten opgevat worden. De overlevering, volgens welke Tsjoe-koh Liang de Man's met behulp van bronzen trommen onderwierp en het bestaan van dat volk sedert van het bezit dier voorwerpen afhan- kelijk was, is nevelachtig, en pogingen om haar van dit waas te ontdoen lijken ons zeer gewaagd. Tsjoe-koh Liang was de rechterhand van Lioe Pi ^), den vermaarden krijgsheld die zich in de eerste helft der derde eeuw, dus na den val van de Han-dynastie, in de hedendaagsche provincie Sze-tsjwen een rijk, Sjoeh ^) geheeten, wist te stichten. De Gedenkschriften der Drie Eijken ^) geven van hem een speciale levensschets, de eenige van authentieke waarde die bestaat, en wij lezen daarin wel dat hij krijgstochten tegen de Man's en nog verder zuid- waarts wonende volken ondernam, doch van keteltrommen geen letter. Dit maakt de bedoelde traditie al dadelijk verdacht. Het klinkt buitendien zeer zonderling dat een man, die, ge- lijk zijne biographie ons leert, uit Lang-yé *), afkomstig was, dus uit een streek in het verre Sjantoeng waar men zich, even- min als ergens elders in de provinciën benoorden den Yangtsze ooit met keteltrommen had afgegeven, daar ginds in het zuiden maar dadelijk met strategische oogmerken van die *) Aanhangsel 49. *) ld. 50. ') ld. 51. *) ld. 52. ( 350 ) vreemde dingen partij zou hebben getrokken. Wij hebben ook gezien, dat van Ma Yuen verteld werd dat hij na zijne expeditie bronzen trommen bij de Man's achterliet (zie blz. 343), en het bestaan van zulk een duplicaat der overlevering doet nog meer verdenking tegen hare betrouwbaarheid rijzen. Kortom, zoolang wij geen nader schriftelijk getuigenis in de boeken ontdekken dat hare . geloofwaardigheid staaft, laten wij die overlevering liefst voor hetgeen zij klaarblijkelijk is, namelijk eene legende. Elk der citaten, in de vorenstaande bladzijden vertaald weer- gegeven, moge op zichzelf van betrekkelijk geringe waarde zijn — tezamen genomen vormen zij, vooral indien men ze plaatst tegenover de totale ontstentenis van geschreven berichten in de overige landen, waar keteltrommen zijn gevonden, een niet te versmaden materiaal, dat ons veroorlooft omtrent het land van herkomst, het doel en de beteekenis dier voor- werpen eenige scherp omlijnde conclusion te trekken. Wij weten thans, dat zij minstens sedert het begin onzer jaartelling ver- vaardigd werden onder de Man's in zuidwestelijk Kwangtoeng, en dat, buiten en behalve deze provincie, in den loop der eeuwen als streken, waar zij inheemsch waren, uitdrukkelijk genoemd worden: eerstens het ten westen aan Kwangtoeng grenzende Kwangsi, en verder de provinciën Kwei-tsjioe en Hoenan. Geen letter is ons tot dusver in Chineesche boeken onder de oogen gekomen, waaruit zou kunnen worden opge- maakt, dat zij ooit daar van elders werden ingevoerd. Als mogelijk land van herkomst der trommen, in onzen Archipel aanwezig, behoort China benoorden de Yangtsze- rivier nadrukkelijk te worden buitengesloten. Want de Chineesche geschriften leeren ons zoo duidelijk mogelijk, dat men daar nooit andere bronzen trommen heeft gekend dan die, welke als merkwaardigheden uit het zuiden werden ingevoerd. Zoowel de boeken van de oudste als die van de nieuwere tijden gewagen in het Eijk van het Midden vaak van trommen van allerlei soort, gebezigd bij ofïicieele en godsdienstige plechtig- heden, alsmede in den krijg en bij nog andere gelegenheden; (â51 ) zij spreken ook dikwerf van metalen klokken en andere slag- instrumenten. Doch nimmer maken zij melding van eenig instrument, dat zelfs maar in de verte aan een bronzen ketel- trom zou kunnen doen denken. Hetgeen de Chineesche berichten omtrent den vorm en de versiering van de keteltrommen der Mân^s mededeelen — al zouden wij daarin wat meer nauwkeurigheid en heel wat meer bijzonderheden wenschen — leert ontegenzeggelijk, dat men in die trommen voorwerpen heeft te zien van dezelfde soort als die, welke in onzen Archipel gevonden, of uit China en Achter-Indië in de Europeesche musea beland zijn. De beschrijvingen en afbeeldingen, ons hiervan door Meyer en Foy voorgelegd, laten in deze geen ruimte voor den geringsten twijfel. Die maken ons, evengoed als de Chineesche bronnen, bijvoorbeeld bekend met ooren om de trommen aan op te hangen, en met figuurtjes van ruiters en krijgers, tusschen concentrische cirkels vervat, maar vooral ook met de merk- waardige kikkers, op den rand van het boven vlak gehurkt; hun aantal is veelal vier, doch ook wel zes, en op sommige ziet men alleen maar voetsporen van die diertjes, bij wijze van rudiment. Doch alle die trommen dragen een sieraad, waar- over de Chineesche berichten het diepste stilzwijgen bewaren, namelijk een ronden bult in het centrum van het bovenvlak, van waar 24, 12, 10 of 8 stralen volkomen regelmatig uit- loopen; rondom deze ster liggen concentrische cirkels, met verschillende figuren er tusschen. Op blz. 370 zullen wij over dit ornament nader spreken. Eindelijk nog vindt men op sommige der afgebeelde trommen olifanten, j)almen, pauwen en andere vogel- figuren, zelfs schepen en visschen — teekeningen altegader, vermoedelijk omsloten in den vagen term „figuren", welken de Chineesche schrijvers in de aangehaalde reeks van passages somwijlen bezigen. Een nauwgezette studie van hunne gedaante en versiering brengt de beeren Meyer en Eoy er toe, de uit China afkomstige trommen in vier typen te verdeden. Het komt ons voor, dat die typen weinig anders zijn dan varianten van één enkelen VERSL. EN MED. AFD. LETTERK, 4**« REEKS. DEEL 11. 23 ( 352 ) grondvorm, eu dat de verschilpunten zijn toe te schrijven aan onderling afwijkende smaak en fantaisie der vervaardigers. Ongetwijfeld spiegelen zich ook de invloeden der verschillende tijdperken, waarin de makers leefden, op die trommen af, en bestond er tot het ontstaan van allerlei afwijkingen in hunnen vorm en versiering aanleiding genoeg door het eenvoudige feit, dat de vier provincies, waarin zij werden vervaardigd, eene enorme uitgestrektheid lands beslaan, misschien zelfs wel zoo wat een vierde gedeelte van het onmetelijke Chineesche rijt. 