Proeve van een Kaapsch-Hollandsch idioticon: met toelichtingen en opmerkingen betreffende land ...
(Kojpijrecht voorhehovden,) id ^ » *- * \ I •mT • t » MM THE NEW YORK PUBLIC LIBRABY & AITOR, LENOX AND TILDEN FOUNDATIONS H ±93± . L VAN DB SANDT DB VILLERS EN CO., DRUKKERS, KAAPSTAD. •  . •• • • • * • • • < • ■ • •• • « • • • ■ • • • •• '* • • • • VOORBERICHT. ** Idioticon ! — ^Nee, as di oxL'Hollander ons taal 'n iaal van idiote Boem, wii ik niks moet di boek nit te waai hd ni !" — Zoo ongeveer moet de nitroep, of Hover nitbarsting, van zeker iemand geklonken hebben^ toen hij 't eerst van dit werkje hoorde. 't Woord Idioticon maakte dns op hem geen gnnstigen indrnk. Eerst meende ik dit als een wenk te moeten beschonwen, dat de door mij gekozen titel niet dengde, en zon derhalve op een meer verstaanbaren naam. Na echter vergeefs eenigen tijd naar een gesclukten plaatsvervanger gezocht te hebben, zag ik mij ten slotte verpliclit, tot mijn nitgangspnnt terug te keeren en hot werkje toch Idioticon te doopen. Laat mij dns voor niet-ingewijden verklaren, dat 't woord Idioticon niets met idioten te doen heeft, maar dat 't in £6n woord, dns in den beknopsten en voor een negentiende-eenw- schen titel meest gescliikten vorm, nitdmkt, wat in verstaanbaar Nederlandsch tamelijk omslaclitig beeten zon : — Woordmhoek hevattende woorden en uUdrukkingen die aan een hijzonder gewest (in dit geval Zuid-AfriJca) eig&n zijn. Uit deze bepaling blijkt tevens, dat dit werkje alleen die woorden en nitdmkkingen bevat, weike 't bedendaagscbe Nederlandsch (*) of niet kent, of in een andertn zin gebraikt« Woorden, enz^ die aan beide talen (*t Nederlandsch en 't EIaapsch«Hollandsch) gemeen zijn, sijn er niet in opgenomen, zoodat ook de naam ^ Woordenboek der Znid-Airikaansclie taal " geenszins zon passen. Docb reeds genoeg ter verklaring, en tevens ter verschooning van 't gebrnik van een ireemd woord^ waarvan ik anders ook geen vriend ben. En nn, wat is *t doel van dit boekje ? — ^Toen ik vodr bijna tien jaren mijn work in Znid-Afrika begon, gaf een vriend mij den raad, nanwkenrig aanteekening te honden van alles wat mij in * EvenaU alle bnitealanders, noemen ook de Afrikaners den Nederlan- der JEToZkmder, en de taal van Nederland Hollandsch, In dit werkje echter is er onderscheid gemaakt tusschen ^t Nederlandsch, als de taal van 't geheele rijk, en *t Holland&chf de taal ran slechts twee proyincicn, Noord* en Zmid-Holland, IV de nitspraak of 't woordgebmik van 't Kaapsch-HoUandsch vreemd voorkwam, opdat mijn gehoor na verloop van tijd niet ongevoelig wierd voor fonten, die *t mijn plicht als onderwijzer van *t Nederlandsch zijn zon fce verbeteren. Dezen verstandi- gen raad volgde ik op, en langzamerhand wies mijn lijst ▼an aanteekeningen aan. Ook in den omgang met mijne leer- lingeD en bij 't ODderwijs in de klas bemerkte ik spoedig, Hoe noodig bet was, de eigenaardigbeden van 't Kaapscb-Hollandscb te kennen, ten einde daardoor beter in staat te zijn, mijn leer- lingen te begrijpen en bnn omgekeerd de vele bnn onbekende woorden en zegswijzen in *t Nederlandsch te beter te doen ver- staan. Dit alles gescbiedde alleen voor een persoonlijk doel; docb naarmate ik bespenrde. boe in de laatste jaren vooral ooder de stndeerende jougelingscbap de belangstelllng in de taalstndie in 't algemeen en ook in 't eigenaardige der landstaal toenam, rijpte bij mij 't plan, mijne aanteekeningen nit te werken en dns voor een ruimeren kring bruikbaar te maken. Bij de bewerking beb ik dus voornamelijk 't oog gebad op stndeerende jonge Afrikaners, van yrier belangstelllng ik mij op goede gronden bij voorbaat verzekerd bield. Ecbter beb ik deswege den alge- meenen lezer niet nit 't oog verloren, terwijl ik in de derde plaats getraebt beb, in andere opzicbten ook Nederlandsclie taalbeminnaars te bevredigen. "Wat den inbond betreft, erken ik gaame, enkele woorden ont- leend te bebben aan de Proeve van Elaapscb Taaleigen, voorko- mende in Dr. Changnions Spraakkunst. Ecbter beb ik geen enkel woord van bem overgenomen zonder bet eerst behoorlijk te toetsen, aangezien men bij bem woorden als eigenaardig Kaapscb-Hollandscb vindt opgegeven, die of ook in Nederland algemeen bekend zijn, of die men hier volstrekt niet kent, altbans *t tegenwoordige geslacbt niet. Verder beb ik, zooals ter plaatse zal worden aangegeven, enkele opmerkingen te danken aan den anonymen schrijver (den beer M. L. Wessels ?) van de belangrijke en van zorgvul- dige studie getuigende verbandelingen over *t Kaapscb-Hol- landscb. voorkomende in de Nommers Jnni, Juli en Augustus van den jaargang 1880 van 't Cape Monthly Magazine. Docb den meesten dank ben ik verscbnldigd en breng ik hierbij gaame toe aan zoovele mijner tegenwoordige en vroegere leerlingen die mij niet alleen door hnnne belangstelling hebben aange- moedigdy maar door wier bijdragen ik ook een aanmerkelijk deel miJDcr bonwstoffen bijeoDgekregen heb. Gaarne noemde ik eenige namen, docb, om niemand voorbij te zien, is 't beter, ze alle te verzwijgen. Mogen zij voor alle gedane moeite de vol- doeniDg smaken, dat zij door eigen opmerken een beter inzicht verkregen bebben iu *t wezen banner moedertaal en tevens een verhoogden ziD voor 't genot dat de taalstndie in 't algemeen den mensch aanbiedt. Een ieder die eenigszins met 't Kaapsch-Hollandsch bekeod is, zal terstbnd ontdekken, dat er hier geen melding gemaakt wordt van zoo vele Engelscbe woorden die men dikwijls, al of niet geradbraakt, in 't dagelijksch gesprek hoort bezigen. Daar zalke woorden of nit traagbeid 6f ait een beklagenswaardige modezncht alleen gebraikt worden door ben, die liever een vreemd dan een eenvoudig Kaapscb of Nederlandscb Y^oord gebraiken, bel> ik gemeend, dit werkje niet te moeten ontsieren door er een aantal meest mismaakte woorden in op te nemen, die men onvervalscbt in elk Engelscb woordenboek kan vinden. Znlke halfnaa^ies op taalknndig gebied Afrikaners te noemen, 2on onrecbt zijn tegenover degenen die er prijs op stellen, een zniverder taal te spreken. De woorden en nitdrakkingen, door mij opgenomen, bebooren tot yier klasseu. Tot de eerste klasse reken ik al znlke die bier door bet volk zelf naar zijne eigenaardige omstandigbeden en beboeften gevormd zijn ; tot de tweede eenige oorspronkelijk Nederlandscbe woorden die bier een wijziging van beteekenis bebben ondergaan ; tot de derde die welke nit 't Oad-Hollandsch der zeventiende eenw bier sedert de sticbting der Kolonie zijn blijven voortleven, terwijl ze in Nederland gebeel in onbraik sijn geraakt of nog slechts in enkele streken blijven voortbe- staan ; terwijl eindelijk een vierde klasse gevormd wordt door enkele woorden aan vreemde talen ontleend, en wel voomame- lijk aan bet Maleiscb, tengevolge van de naawe verbinding waar- in vroeger de Kaap met Indie stood. Zoover de scbrijver daartoe bij macbte was, en de noodige bnlpbronnen bem ten dienste stonden, beeft bij getracbt, van alle eenigszins dnistere of belangwekkende woorden de afleiding aan te geven, terwijl bij tevens bier en daar een opmerking beeft aangeknoopt, betrekking hobbende op 't eigenaardig VI karakter der Afrikaners of op hnnne levenswijze en gebmiken, die mede hun eigen stempel op de volkstaal van dit znidelijk werelddeel hebben afgedmkt. Heeffc de schrijver daarbij mis- scliien een enkele maal misgetast, dan moge het te zijner veront- scbnldiging dienen, dat hem tot beden de gelegenbeid heeft out- broken, door reizen en ruimer verkeer land en volk grondiger te leeren kennen, zoodat vele zijner gegevens slecbts nit de tweede band verkregen zijn. Dat sonunige van die opmerkingen, vooral in *t eerste gedeelte van 't boek, met groote in plaats van met kleine letters qedrnkt zijn, is te wijten aan den baast waarmee na lang opontbond dit werkje eindelijk is afgedmkt. Aan dezelfde oorzaak scbrijve men ook andere kleine onnanwkenrigbeden in spelling of pnnc- tnatie toe. Dat er nog vele woorden en nitdmkkingen bestaan, die bier ^een plaats badden moeten vinden, daarvan is de schrijver zich maar al te zeer bewnst, en zelf s onder 't verbeteren der proeven is bier en daar nog 't een en ander ingelascht. Yolkomen op dit werkje toepasselijk zijn dan ook de woorden door Max Booses van den grooten Plantijn aangehaald : <* Dan de onder- vinding leerde mij, dat dit (nl. voUedigbeid) eene bersenschim- mige hoop was bij het opstellen van bet eerste woordenboek <eener levende taal. Daarom besloot ik dan ook het werk te laten drnkken gelijk bet was, met de hoop, dat het een grond* «lag zou zijn, waarop iets voUedigers zon worden opgetrokken.** Ten slotte zij nog opgemerkt, dat er, ofschoon 't volkomen waar is, dat men van de Kaap tot de Limpopo dezelfde taal «preekt, tocb ook bier kleine dialectische verschillen voorkomen, zoodat zelfs de geboren Afrikaner in dit boekje wel een enkel woord kan ontmoeten dat hem onbekend is. Voor alle billijke aan- en opmerkingen, voor de toelichting van menig onverklaard gebleven woord of nitdmkking, en voor verdere bijdragen van geletterden en ongeletterden houdt zich l)eleefdelijk aanbevolen DE 8CHBIJY£B« ALPHABETISOHE LIJSTvan de VerhoHingen en Vreemde . Woorden in dit werJcje voorkomende, met htmne Ver- hlaringen. Afr., Afrika, Afrikaners, of Afru J^aansck, aUg.f algemeen, allegoriscb, Binnebeeldig^ verbloentd, Amst., Amsterdam (sch), analogies overeenkomsi. apbaeresis, af happing van letters aan *t begin eens woords, assim., assimilatie^ gel^kmaking^ samensmelHngf bet., beteekentf beteekenen, beteekenen- de, beteeJcende of beteekenis, b.v., bijvoorbeeld. bynw., bijvoegelijk naamwoord of adjectief bw., bijwoord. cf., conferaiur : men vergelijke. Chang., Changuion, d.i. de in 1844 door Dr, Changuion uitgegeven spraakkunst: "De Nederduitsche tool in Z, A, hersteldP C.M.M., Cape Monthly Magazine, Z. Voorbericht. De Groot, Ned. Letterkunde. Devoor- naamste schrijvers der vier laatste eeuwen, door De Groot, Leopold en Rijkens, 4e,dr, d.i., dat is. Du,, Duitsch of Hoogduitsch, d.w.z., dat wil zeggen. e.a., en andere. eig'j eigenlijk. elliptisch, onvolledig; dat waarvan iets weggelaten is. Eng.| Engelsch. enk., enkelvoud. epenthetisch, ingelascht. euphemistisch, verzachtend, Europ*! Europa, Europeesch, ens. Bg.t figuurlijk, hij wijze van beeld- spraak, Fr., Fransck, frequ., frequentatief herhaling aan- duidend. gew., gewestelijh, tot een bepaalde streeh behoorende. Geld., Gelderland, Geldersch, gh. staat in woorden als ghon om den stootklanh der g (als in *t Eng, go) aan te wijeen. Gron., Groningen of Groningsch. Hoeufft, Proeve van Bredaasch Taal- eigen, door Mr, y. ff. Hoeufft. Holl., Holland(er)y of Hollandsch. Hott., Hottentot (ten), ofHotteniotsck. idioom, taaleigen, tongval, infin., infinitief, onbepaalde wijze van ^twerhmoord. It., Jtaliaansch, Jag. Arch., Archief voor Ned, Taal* kunde, door A, dejager. K.H., Kaapsck Hollandsch, ookAfri'- kaansch genoemd. Kil., Kiliaan, Kiliani Etymologicum Teutonicae Linguae, een der oudste Ned, woordenboeJten. Lat., Latijn, of Latijnsch^ letterl., letterlijk. Mai., Maleisch, meerv., meervoud, m.i., mijns inziens, N. Bet., Neder^Betuwe (een deel van Gelderland), of Neder^Betuwsch. N. Brab., Noord-Brabant(schJ, Ned., Nederlandfer), ofNederlandsch. Nieuhof, Joan Nieuhofs gedenkwaar* dige Zee' en Landreize door de voomaemste Landschappen van West" en Oost-Indien (omstreeks 1676), waarin 00k een hoofdstuk over de Kaapkolonie voorkomt. nl., namelijk. N.Z., Noord en Zuid, Taalkundig Tijdschrift. N.B. Net Romeinsche cijfer achter deze letters duidt den Jaargang, 't Arabische cijfer het No, aan. VIU o.a , onder andere, O. I. Comp., Oost-Indische Compagnie. Oost. prov., Oostelijke provincie der Kaap-kolonte, Oudemans, Bijdrage tot een Middel- en OudnederL Woordenboehf door Oudemans, Oud. Mag., OudemanSy Magasijn van Nedetl, Letterkunde, O.V., Onze Volkstaal, Tijdschrift gcwijd aan de studie der Ned, Tongvallen, Zie N,B, op N,Z. Overijs., Overijsel, evenals Gelderland en Qroningen een der Ned, provin- cien^ waar zich *t Sdksisch element heeft gehandhaafd, parag., paragogisch^ d,u achter aan een woord gehecht. P. K., Peter Kolbe^ Naaukeurige en uitvoerige Beschrijving van de Kaap de Qoede Hoop^ enz,, enz, (iiit de eerstejaren dervorige eeuwj, plastisch, aanschouwelijk, plat, niet tot de taal van den beschaaf- den omgang behoorende, pleon., pleonasttsch, overtollig. Port., Portugeesch, predicatief, een deel van V predicaat of geaegde vormende, Saks, prov., Z. Overijs, Stereotiep, vast, onveranderlijk. Syn.| synoniem^ gelijkbeteekenend, Terwen, Etymologisch Handwoorden' boek der Ned, Taal, door Terwen. (V Eenige boek van dien aard sedert 1844 in 't Ned, uitgegeven.J Theal, Compendium of S, A. History and Geography, by George M, Theal, tw., tusschenwerpsel, uitdr., uitdrukking(en), V.D., Van Dale, Woordenboek der Ned, Taal, verb., verbastering, vergr. tr., vergrootende trap^ compa- ratief, verl. dlw., verleden deelwoord, vnw., voornaamwoord, vocatief, aangesproken onderaserp, voce, op 't woord, d,i, zie wat er ter plaatse van V genoemde woord gezegd wordt, voorn., voornamelijk, vw., voegwoord, vz., voorzetsel. waarsch., waarschijnlijk, Wdb., Woordenboek, Weiland, Ned» Taalkundig woordew boekf door P, Weiland (begin dezer eeuw)m WW., werkwoord, Z., zie, Z. A. T., Het Zuid^Afrikaansche Tijd- schrift, Z. Ned., Zuid'Nederland of Belgi'4. Znw., zelfstandig naamwoord. A. A (de lange) heeffc in volor mond een klank, die naar de Geldersche en Noordbrabantsche oa zweemt. Opmerking : lo den loop der bewerking sal hier en daar blijken, dat een aanzienlijk deel der eerste Eolonisten nit de Oostelijke en Zuidelijkeproviocien van Nederland af komstig moet geweest zijn. Uit een verhandelin^ over 't Amsterdamsch (O.Y. II, 2) blijkt mij echter, dat de oa» klank ook aan 't Amst. dialect niet vreemd is ; en, dat de Amst. weesmeisjes als hnisvrouwen van vele der eerste Elolonisten (Z. Theal, 2nd ed., part I. p. 70) mede een blijvenden inyloed op 't E. H. hebben uitgeoefend, zal ter plaatse worden aangetoond. A AKTJK, akelig. AJcelik vindt men ook in ^t Oud-Hollandscli (b.v. bij Hooft) en in hedendaagscb gewestelijk Nederlandsch wordt ^t nog gehoord. Aansienlik, scboon van aanzien, vooral van vrouwen. Gelijken zin heeft dit woord in ^t Limburgsche (Maastricbt). Jag. Arch. Ill, 346. Aans(t) wordt, evenals in Holland, beide voor aanstonds (straks) en voor misschien gebruikt (cf. dalkies), Aa^nt, avond, komt samengesteld voor innaa'nt = (goede)n a(vo)nd ; in aa^ntblommetji, en in de uitdrukking : ni van aa^nt ni, dan toch morre aanHy kom ik er van daag niet, dan kom ik er morgen. N.B.— Het weglatingsteeken (') wijst hier en in soortgelijke woorden een soort van korten hiatus (gaping) aan, den laatsten ademtocht, als 't ware, van een wegstervende lip- of keelletter. Opmerhing : De v als tusschenletter valt soms met den uit* gang geheel weg (boo* = boven) ; gaat soms in w over (shrijw* = schrijven) ; terwijl w tot / wordt in skreef (schreeuwen). In de Kaapstad hoort men soms arnat voor avond. Ook de g als tusschenletter verdwij^^ dooh do uitgang blijffc soms behouden: waa^ (wagen), ree*n (regen), ens. 't Is opmerkeiyk, dat 't wegvallen der^ hier niet, Eooals in 't Nederlandsch en andere talen, een tweeklank reroorzaakt beef t (cf . lei Tan legde, dwell ▼an dwegel, ens.) Aapseilloedeb, een gemeen BcHeldwoord^ waarscli. door Doitsche soldaten der O. I. Oomp. ingevoerd. STciU loeder is door 't wegvallen der d en door assim. van de n met I ontstaan uit 't Da. acMnden (villen) -f hider (dooddier, aas of kreng). In 't Ned. is loeder ook een schelwoord^ of beteekent lioer. Aapstbbt, eig. apestaart, sambok (voce), zweep*. Aabdig of Abig, vreemd, raar (steeds in ongunstigen zin, behalve in de Transvaal). Denzelfden zin heeft dit woord in 't N. Brab. O.V., I, 4. Aabbbiplant of BEBBOEiDE EiEBS, naam van een heester, welks bloemen eenigszins op aardbeien, docb meer nog op 't met bloedaderen doorweven door van een bebroed ei gelijken. OpmerJcing : Uit de vele hier gevormde woorden blijkt, dat de Afrikaner in den regel wel plat en onpoetisch, doch daarentegen ook Boherpzinnig, en jnist en geestig van opvatting is. Aasvoo'l, aasvogel. Z. gier. Abba of abbe, een kind op den rug dragen. Van 't Hott. abba of awa, Abblibwi, wat belieft u ? Door apbaeresis en assim. uit den Ned. bastaardvorm watblievie ontstaan. AbDOLEATA, of ABDOLKATEB, OOU Spol. Achte(b)loosig, acbteloos, onacbtzaam. Z. dooierig. AcHTEB, in : hi; is — horn in (bij is bem acbteraan of- na) wordt verkeerdelijk met in in plaats van met aan verbonden. AcHTBRKANT wordt als vz. gebruikt, bv. achterkant di Perl (Paarl). AcHTBBOPSKOP^ achteruitslaan (van trekdieren) ; ook fig. van een ongezeglijk kind gebezigd. OpTnerkmg : Do infinitief suitgang en der ww is behondens een paar oitzonderingen geheel yerdwenen (Z. doUe). » AcHTESos, een os die tot 't acbterstd paar van een span (voce) beboort. Di achteroa horn ooh m dd kraal (bijna H Ned : lest best). AcHTBBUiT wordt verkeerdelijk voor ten achteren gebruikt in: Di hind is banje achtermt, Dat kind is zeer achterlijk. Ook bezigt men achterudtataan in een zin als : De gemeente van A. heeft nooit achtermtge- staxm in enz., in plaats van : De gem. is nooit acbter- gebleven^ of acbterlijk geweest^ in enz. Beide uitdrukkingen zijn letterlijke vertalingen van het Eng. hacknjoard en to stand hack. AcHTiG. Deze uitgang wordt verkeerdelijk steeds met den klemtoon nitgesproken. Zoo zegt men stormdchtig, ree'ndchtig, enz., in plaats vaji st6rmacbtig, regen- acbtig, enz. In ^t Ned. heeft deze uitgang alleen den klemtoon, als hij dezelfde beteek. beeft als haftig = bebbende, en dus 't voile bezit aanduidt van datgene wat in 't eerste lid der samenstelling genoemd wordt, bv. waaracbtig, deelacbtig, woon- dcbtig, twijf eldcbtig, en nog een paar, waarbij de nitspraak wankelt, als : reusacbtig, krampacbtig, enz. In alle woorden, waarin a^chtig verwant is aan 't Du. icht en een zweem v. gelijkheid of een geneigd- hsid beteekent, beeft ^t voorafgaande stamwoord den klemtoon; bv. olieacbtig, bergacbtig, zwdrt- acbtig, scbrikacbtig. Adoons, bijnaam van den baviaan; ook Kees en Jonas genoemd. 4 Afgedanks, bijw. van graad ; ook bvnw. in : afgedankste kind (ondeugende schelm), dat ook schertsend wordt gebezigd. Zoo hoort men ook verjlahste (kind), waar- schijnlijk een verzacliting van vervloekt. Afdeaa'nd of apdraa'ns, afdragend, afhellend (van een weg) ; ook fig. voor : gemakkelijk ; even eigenaardig Afrikaanscli aJs de uitdrukking: voor den wind, echt Holl. is, daar 't eerste aan 't bergachtig Kaap- land, 't laatste aan 't wateracbtig Nederland zijn ontstaan dankt. Zelf s beeft men er een znw. afdraa'n of afdraa'nte van gemaakt en spreekt dus van een steile afdraa^nte in 'n pad. cf . opdraa'n, Afgee*, afgeven, verKezen (door den dood). Blliptiscbe uitdrukking voor : aan God afgeven. Afjak, 't Ned. af jacbt, norscb en bits bescheid, beeft bier meer den zin van : eenbok (scbieten), of een blauwtje (loopen). Rijhet ^n gehnj, zegt men van een ver- klikker of aanbrenger, die geen geboor beeft gevon- den; van iemand, die een ongepaste aanmerking maakt en daarover op zijn plaats gezet wordt ; en van een minnaarj wiens aanzoek is afgewezen. Afnbem, afnemen, portretteeren. Ook in Friesland ge- bruikelijk. Afnemen = afdekken (de tafel) is ook gewestelijk Nederlandscb. Afbikaansskaap, naam van een scbaapsoort, die zicb door een grooten, platten vetstaart onderscbeidt, welke tot vijf Eng. ponden zwaar wordt. Afrikaner (soms -kaander), de naam, dien men iederen in Z. Afrika geboren blanke geeft. Kapenaar beteekent bier alleen inwoner van de Kaapstad en niet, als in Ned., bewoner van Z. Afrika. Afsien, letterlijke vertaling van 't Eng. to see off, voor : iemand wegbrengen, of nitgeleide doen. Afslach, afslacbten, villen (v. dieren). Aftbee^ afschuiyen (y. een raam)^ ook afhalen of afdraden van boonen. Aptui', ook uiTTUi', uitspannen ; waarscli. een zeemans- term. UitBpan(nen) wordt echAer ook gebruikt. Z. uitspanplek. Afval^ de kop en pooten van een scliaap^ waarvan men een bijzonder gerecbt maakt. Afvat, afnemen (met list of geweld). of. vat, Aja, kindermeid, min (cf. memme en nerma). Dit woord komt in ^t Portugeescb voor en stamt welKcht nit Indie. O.M.M., 1880. Akkblpienibs komt voor in : hij gooi sen < ' daar (liij gaat daar vrijen). De afieiding van dit woord is mij^ duister. Opmerhing : Ret is voor de hand liggend, dat er in eeut land, waar de strijd om 't bestaan niet greet is, waar gevolglijk de levenswijze tamelijk weelderic en de harts- tochten vrij sterk zijn, en waar ook huwelijken tussohen jongelieden van 16 tot 20 jaar niet tot de zeldzaamheden behooren, een woord als vrijen vele synoniemen heeft. Zoo hoort men nog : — hij le{g) an en hij her daar (nit* dmkkingen ontleend aan de jacht) ; hij draai (zooals een aasvogel boven zij prooi) ; hij gooi skaapooehtea (yerlief de blikken); hij gooi epieringa en vang Jcahheljou (t Ned. spreekwoord eenigszins gewijeigd); hij aoeh perde, osee (als 't ware !) ; hij trap voetpad (baant zich zell een voet- pad door 't veld, om langs een omweg ongesien de woning zijner beminde te bereiken) ; hij rij daar (wegens de groote afstanden — de gemeente van eea enkelen predikant, die van Galvinia bv., is grooter dan heel Nederland !— worien alle bezoeken, das ook van vrijers, te paard of per kar afgelegd. Een voetreiziger wordt met aohterdocht aan- gezien en noode ontyangen.) ; hij wil pa se (hij zoekt een schoonpapa. — Een aardige, naieve nitdrukking I) ; h^ doring daar (cf. doring) ; hij maah eij rolpleh daar, (Een nitdrnkking waarsch. aan 't wild ontleend, dat sijn gelief * koosde plekken heeft, waar 't zich komt koesteren en in 't Zand roUen.) Akeeb^ aker, eikel. Akkerhoom, eik. Oudemans geeft wel aJeerboom, doch nergens heb ik dit woord met een korte a gevonden. Aekbbdis^ hagedis. Kiliaan geeft ?t woord aketisae als Ylaamschj en, als de spraakmakende gemeente alhier niet zelf 't woord naar haar eigen idee gewijzigd heef t, scliijnt ahkerdis daarvan, misscliien onder den invloed van 't Noordbrab. erdia (O.V., I., 4) af te stammen. Akesbtji, tain- of bloembed. Ako!(b)wani, een soort van biesgewas met vele draad- vormige wortels, welke gebruikt worden om woUen stoffen te beveiligen tegen de mot — die P.K. m.i. eerder dan de vliegen onder ''de drie algemene plagen, te weten, de vloojen, de vliegen, en den wind, welke als zij 'er niet waren, deze plaats (de Kaap) een der gelukkigste beten konde " had be- booren te noemen. Men noemt deze plant ook motworteltjiesj mottehrtdd, of, dicbterlijker nog, vrovAJohaar, Aks, verbastering van achtste (van een Eng. duim). Al wordt in korte zinnen op 't eind van den zin berhaald : ek is al moeg al. Volgens P. {Z. A. Tijdschrift, Sept. 1879) heeft dit ook in sommige deelen van Ned. plaats. (A)laksa of LAKSBL, vermicelK. Kan dit woord verwant zijn aan laksman (voce) ? Z. ook snijseL Albastbb, knikker, onverscbillig van welke stof, Albast is eigenlijk een soort van fijne gips (Eng. Plaster of Paris). Alhoewel, vw., bijna nitsluitend gebezigd voor: boewel, ofschoon, scboon. Al-hondebd-en-tien, H zelfde als masiie (voce), desniette- min, al is dit ook zoo. Aleakt^ niet onaardig gebmikt in: eh is alka/nt selfkant (ik ben van alio markten thuis). Opmerhing : Het is algemeen bekend, dat tooibI bij *t joogere geglacht bijna alle sterke werkwoorden Ewak Terroegd worden, en ook 't penonenondenoheid gebeel is wegge- Tallen, soodat men segt : ek, jij, hij, ona, jvXk^ huVe ««» hetj gaat (gQKUi)% ens* Zie verder over 't werkvroord . onder hmm. Allah^ tw. als uitroep van verwondering^ enz. De Maleiscbe (Torksche) benaming van 't Opperwezen. Allemsnsig^ nitroep van verwondering, ontstaan nit : alle menfichen ! gelijk men ook nog in gelijken zin aXld wereld, alle krachf alle mach gebmikt. Yoor 't laatste boort men ook de verbloemde vormen : alh- matjiea en allemopaWss. AiMALf allemaal^ alien. Dit laatste wordt in 't dagelijksch leven met gebroikt. Zoo ook in 't Amst. 0. Y. II, 2. Almeleewe, al mijn leven, steeds, altijd : one sefg) alme' leewe so, dat zeggen wij altijd. Als, alles (ook in 't HoUandscb der 17* eeuw, bij Bredero) ; ook alsem. Altemet(s) of ALTEMETTESS, nu on dan, somtijds ; misscbien. Altemet(s) boort men ook in Ned.— cf. dalk, Ambbaal, zwak, ziekelijk. Amme(l)seie, ofscboon, boewel. Door assim. verbasterd nit aUmeakie of aUmaskie (Z. maskie.) Ampeb wordt alleen in den zin van bijna, niet in dien van nauwelijks gebmikt, zooaJs in Holland. Van 't Maleiscbe ampir (bijna). C.M.M. Men zegt ook ampertjies, Andag, buisgo^dienstoefening. Mogelijk door de Da. zendelingen van ^t Du. : seine Andacht halten = zijne gebeden doen, zijn godsdienst >/vaamemen. Bij oude 8 sclirijvers (o.a. Hooft) komt echter aandacht soms in den zin van devotie voor. Z. Jag. Arch. I. Opmerking : Evenals in yele Hollandsohe dialecten valt de slot- i, vooral na een anderen medeklinker, geregeld weg. Cf . af slack, hoch, ni, enz. Ander heeft den zin van viog een in : sal jij 'n ander Jcoppi thee ? (wil u nog een kopje thee ?). Dit voor den Nederlander zonderling gebniik van ander komt natuurlijk van 't Eng. another. Andoeli, ^t Ned. rolpens [Z. A. Tijdschrift, Feb. 1879), van ^t Fransche andotdlle (worst), en dit wear van 't Lat. indAJbctiUsy eig. de darm waarin gehakt vleesch gedaan {inductua) is. And'ee, in : di and're dag (v66r een dag of wat, onlangs), is ook wel ^t Eng. other fcL the other day) of 't Fransche autre (V autre jour). Di andre week voor : de volgende week, schijnt uit 't Amst. afkomstig (O.V. II., 2). Misschien is oOk dit geheele eigen- aardig gebruik van anfider wel oorspronkelijk Amster- damsch. Anqaan, voortgaan ; voortgaan, vordering maken. In 't hedendaagsch Ned. wordt aangaan niet meer in dezen zin gebruikt ; doch bij oude schrijvers (o.a. Cats) komt 't nog als zoodanig voor. 't Is dus niet, zooals men wel meent, een Anglicisme {to go on), Ankeb, rank, scheut van een aardbeiplant, enz. Anloop, iemand bij den neus nemen, bedriegen. In de 17de eeuw beteekende aanloopen aanvallen, en mis- schien is hiemit de beteekenis van bedriegen ontstaan. Anni, Antje. t Opmerking : Ten einde een getrouwde vronw met jnistheid aan to dniden, voegt men achter haar naam den yoor- naam van haar man ; dus: Anni Hans, Krissi Ihija, enz. Omgekeerd voegt men ook acbter den mannennaam den 9 naam der vrouw, b.v. WUlem Hessi, Pieter Engela, ena Ook noemt men dikwijls een geklenrden bediende naar den baas, bij wien hij opgegroeid is en lang gediend heeft, b.v. Kooa Theron, leak Van Dam, ena. Aneaap (waarscli. verbasterd van aanraken), ruw pleisteren^ een munr met een dnnne laag kalk bedekken, zonder die glad te strijken. Anstellings, allerlei voorwendsels, grillen; 't Plat-Hol- landsche foefjes. cf . complimentjies, kriewelSf krulls. Antimacasseb, gehaakt of gewerkt kleedje, dat men over den rug van leuningstoelen werpt. Anti = tegen. Macassar = soort van oKe (naar een eiland van dien naam in 0. Indie) ; dus eig. een doek, die 't stoel- bekleedsel tegen haaroKe beschermt. Ook in Neder- land algemeen bekend, boewel geen woordenboek 't noemt. Antsek^ aankleeden. Aantrekken gebmikt men ook in Groningen en N. Brabant. O.V., I., 4. Appelkoos, algemeene uitspraak voor abrikoos. Appeltjies-dbr-liefde, naam van een struik {Idcopersicum escuhntwm), welks talrijkeen doorde Afrikaners zeer gezochte vrucbten 't voorkomen bebben van een taartvormig, vKezig doosje (ongeveer een kub. Eng. duim groot), waarbinnen 't eetbare besje zicb bevindt. 't Woord moot een vertaling zijn van 't Fr. pomme d^amour, waarmee 't ecbter geen overeenkomst heeft. — De genitief in dit woord klinkt zonderling in den mond van den Afrikaner, die anders geen genitief kent. Abikbeueel, alikreukel, alikndk, een welbekende zeeslak. Aembus. Hij wil ook *n stumer in di gooi = bij wil ook een dnit in ^t zakje gooien. Aebie, tusscbenwerpsel om be- of verwondering uit te drukken, 't Nederl. he ! 10 As, asch. Hij alaat sen hand in di as =^ zijn meisje is hem door een ander weggekaapt. Van dien ander zegt men ook ten opziclite van den eerste : Mj het sen hand weggeslaan. AsGAT of ASKAT zogt men spelend tot of van een klein kind; waarscliijnUjk om 't rondkniipen op den vloer en in de asch. Bij Hooft heeft a^scat denzelfden zin. Z. De Groot, enz., 4de druk, p. 46. AsuNBOTTEL of AsuKVAT noemt men iemand, die in 't Plat- HoUandsch zuurmnil of — smoel heet. AsKOEK-SLAAN, soort Van dans der Hottentotten, waarbij zij de hielen tegen elkaar slaan^ hetwelk een geluid veroorzaakt, dat doet denken aan 't tegen elkaar kloppen van koeken die in de asch gebakken zijn. Atjae, zuur, d.i. vruchten of groenten in azijn ingelegd. • Een Indisch woord, bij Nieuhof aetajaer genoemd. Atsj6ke:a, artisjok, een welbekend gewas. B Baaitji, jas, paletot j ook lijf van een tabbertji (japon). Booibaaitjies, de gewone naam voor Engelsche sol- daten. — ^In Holland is dit woord ook bekend, doch minder algemeen, behalve in de uitdrukking: op zijn baatje krijgen. Yolgens Oud. Mag. komt dit woord van 't Mai. bddjoe. Baab, ongeleerd, ongeoef end (van menschen en trekdieren) ; een woord nit de dagen der 0. 1. Comp., toen de oud- gedienden oorlammen {orang-larm = oude personen) en de rekruten baren {orang-baru = nieuwe personen) heetten. In Indie schijnt dit woord in den zin van den studententerm groen gebruikt te worden, en zoo ook aan de Militaire Academic te Breda. Ook in de zeemanstaal beteekent het nievAJoelmg. O.V., I, 1. Baab, soort van zeevisch. 11 Babbiaanbout^ letterlijk: dijbeen van een baviaan, doch figuurlijk Yoor een ouderwetsch roer^ waarvan de kolf eenigszins daarop gelijkt. Yoor baviaan zegt men ook hobbiaan. Babbiaakgalop^ Z. honded/raffi. Babbiaantjies^ een soort van wilde tnlp, dns genoemd omdat de bollen daarvan een geliefkoosd voedsel der bavianen zijn. — Dat de bayiaan bier inbeemscb is, blijkt verder nog uit : Daar i8^nhabbiaan,oi de b het daar 'n hind gebreng (cf . het volksgeloof omtrent gelijke dienstvaardigbeid van den ooievaar in Neder- land) ; houjou bek, jou babbiaarif d.i. zwijg, jij bent nogtejongommeetepraten. Bae komt voor in : morre bah ons koek (met Sint Juttemis> als de kalvers op 't ijs dansen, dus : nooit), waar- voor men ook zegt : morre achter di kofflhan; as di perde hori/ngs krij; cw di henga veul; as di ml preeh; as di katte vergadWing hou; of kort af : Tnorre, hor I Sij bcJc en brov/u) 800*8 hij wil = hij bandelt naar willekeur. Baken, grenspaal of - teeken (als in 't Ned.), komt eigen- aardig voor in : Hij hst vandaag ^n — gesteek, bij is vandaag van ^t paard gevallen, waarvoor men ook iets minder fijn zegt : hij het grond gevreet, en de hengs het geveul; uit welke nitdrukkingen blijkt, boe de rijkunst bier in eere wordt gebouden. Baeeb, als oppaster eener kraamvrouw door ou' memme of 't Bng. nturse vervangen, docb nog overig in : /i/ is kort gebakerd, of gebakend^ da. licbt geraakt. Opmerking : Gehahend bewijst, dat de spraakmakende ge- meente de etymologisohe beteekenis van 't woord niet meer verstaat en reeds op weg is, 't op een meer bekende leest {haken = landpaal) te sohoeieD. Bakkibs, bakkes, bakhuis, gezicbt, ook : mombakkes. Jij moet ander bakkies ver jou opset, zegt men ten ant- 12 woord op een bedreiging van een, die een ander wil slaan. In gelijke beteekenis zegt men ook : elc is ouwer as twaalf (Z. twaalj) ; Jij mofejt banje brood meet moet (met) cUe gesich, Baeelei^ ^t Plat-Hollandscli bakkeleien. ^t Mai. hakeldhi = vecliten, duelleeren (Multatuli en C.M.M.). Oud. Mag. noemt 't Mai. IMelaJoe. Bahlcleislag, vecbt- parti], BALDEKrA(N), soort van krnizemunt. Waarscb. van 't Du. Baldrian = valeriaan. Balhooeig, eigenzinnigj dus een die hal (slecbt) naar anderen heart, 't Ned. bahorig bet. verdoofd door geraas ; in een kwade^ ontevreden luim. Bali^ ton, kuip ; b.v. vhesbaliy trapbali (bij 't wijnpersen gebmikt.) Komt dit woord nit de Sak. prov., of is 't een zeeterm, door de tot vrije burgers bevorderde matrozen en soldaten der 0. I. Comp. bier inge- voerd? Janbali, scbeldnaam. Baljaab, luidmcbtig spelen, ravotten, tieren. Dit woord is ook aan de Zaan (Noord-Holl.) bekend. Zie N.Z., III, 301. Volgens C.M.M. van 't Port, bailar, dansen, Baljow wordt nog gebmikt in den zin van : openbare aan- klager^ de vroegere fiskaal. Balebans, een jongensspel, waarbij men, in een hrans (kring) staande, elkander den bal toewerpt. Wan- neer daarbij de een den ander op den rug draagt, beet bet spel, beel puntig en aardig, balruiter. BALLASHAKnn, een mand, die ongeveer een derde mud in- boudt en in de streken nabij Den Haag en Leiden . bostelmand beet. Is dit ook een scheepswoord ? Bandiet, tot harden arbeid veroordeelde misdadiger. • 13 t Optnerking : Daar vooral in dorpen en binnenlandsche steden deze harde aibeid hoofdzakelijk in bet onderhouden van Btraten en wegen bestaat, is de nitdrukking : harde pad krij (krijgen) synoniem geworden met : tot tnobtbuisstraf veroordeeld worden. In de Holl. vertaling van Peter Kolbe komt dit woord reeds in denzelf den zin voor ; doch Tanwasur 't als zoodanig is ingevoerd, is mij onbekend. BaNDOH^ 't Holl. lakenbont, van een rand gezegd, dat als 't ware een vp.t laken (band) om 't lijf heeft. Naar de hoof dkleur noemt men zulke dieren ook wel : Tooilap, swartlap, enz. Bamdom heet ook een ge- weerkogel, waarom een groef loopt. Opmerhing : Dit woord, als yele andere, toont, hoe 't K, H. niettegenstaande zijn hyper-analytischen aard, toch nog de gemakkelijkheid ran het Hollandsch bezit— zoo 't dit hierin zelfs niet overtreft— tot 't Tormen van samenstel- lingen. of. hildruTc, hinnenstad-veldsJeoen, moeder-sJcep-op^ pies, staatmaker, enz., enz. Banje^ bajang, baing, veel, zeer. Dit is waarsch. 't Indische hanjak (veel) en niet ^t Fransche Men, door de Huge- noten nagelaten, zooals ik vroeger meende. — Men vindt hier nog een aantal Indische woorden, doch bijna geen spoor meer van 't Fransch. Zie ook C.M.M. Banja wordt ook als bvnw. gebruikt in den zin YSiiJiJluks, flink, degelijk, bv. 'n bavja perd, ^n banja hereU Bane^ steile oever eener rivier, waar 't zand is weggeslagen. Ook zandbank. In de eerste beteekenis meet ^t van 't Eng. hank (oever) afkomen. In 't Oud-Hollandsch is 't mij althans niet bekend. Banketji, suikerwerk, naar gelang der grootte eenigszina beantwoordende aan de Holl, muisjes of bruidsuikers. ^t Ned. banket bet. gebak of gastmaal en komt door 't Fr. banquet van 't It. banchetto ; dit laatste van banco Ct bij elkaar zitten op banken, een smulpartij houden), hetwelk op zijn beurt weer afgeleid is van 14 h Oud-Du. banc, ons bank. Dit woord Heeft dus een Boortgelijke geschiedenis als 't Eng. dish (gerecht)^ verwant aau ons ddsch (tafel). Basaab of BESAAB^ openbare uitstalling en verkooping, meestal in de vrije lucht, van alle mogelijke voor- werpeiij die tot een liefdadig doel zijn bij^enge- bracht. BasbooMj struikgewas, welks bast tot looien gebruikt wordt. Yoor betzelf de doel gebruikt men ook de wortels van sommige wilde planten {elandswortel, enz.), Basi (eig. baasje)^ naam dien de kleurlingen den ondsten zoon des buizes geven, of ook wel beleefdbeidsbalve aan elken blanke^ dien zij groeten. Een gelijk ge- bruik maakt men in Noordbrab. van baaske. Z. Hoenfit. Batavischb of BosMANSSTEBNBN noemt men de groote roods of blanwe vloertegels die men nog bier en daar in huizen en op steepen vindt. . Bb. Dit voorvoegsel wordt, evenals ge, bij 't zingen van psalmen en gezangen alleronsticbtelijkst uitgerekt tot beee, inzonderbeid in de kerken der kleurlingen. Vindt men ergens in Nederland betzeKde, of is 't bier door invloed der Duitscbe zendelingen ontstaan ? Bbdlb'b of bbdlb'kd, bedlegerig, bedliggend. Bbbba(g)bn, bedrag. WaarscbijnKjk door verwarring met ten bedrage ontstaan. Z. Cbanguion. • Bbbn. Ik eel jou iiet nou beene maak, sterke bedreiging voor : ik zal je fijn, of dood, slaan. Bebs(t), uitslnitend voor rund gebruikt. Beestevleesch Z. vee. Begbbelik, begeerig. OokKiliaan maakt geen onderscbeid tusscben begeerig en begeerlijk. 15 BsGiNSEL^ begin. Zoo 6ok bij Kiliaan. Ook bij Oudemans komt in een aanhaling uit Hugo de Groot heginsel =3 begin voor. BEaos(T)4 begon. Nog door oude menschen gebruikt. Zie N.B. op WAS. Begbaapkiskoek^ bizondere soort van koek. Begbaafnisbus^ met de eene of andere gele poeder toebe- reide rijst. Opmerktng : Beide woorden dagteekenen nit den tijd, toen men nog begrafenismaaltijden had, die thans in de meer bevolkte streken zijn afgeschaft. BehaaIj drukte^ lawaai. Waarscbijnlijk betzelfde als hoha of boeha en dus van 't Mai. bohea = Kaaiman. N.B. — Door het geroep van " Bohea ! Bohea /" waarsohnwen de Javanen hen, die eich op de modderbank van Batavia willen baden, waar niet zelden Kaaimans gevonden worden. V.D. Bekeb^ algemeene benaming voor kan^ b.v. melkheker, enz. Bee-lek in : hij hekhk en stertwaai, maar die verniet, zegt men van iemand die vergeefsclie moeite doet om iets (soma ook een meisje) te verkrijgen. Deze uitdruk- king is natuurlijk aan den bond ontleend. Beknop(t), soms verkeerdelijk voor hekrompen gebruikt. Beknopt bet. in een klein bestek (ruimte) samen- gevat. Bekwaah, gescbikt j ookeetbaar^ rijp. Dikool is nogni <^-^ ni : de kool is nog niet good, uitgegroeid, volwassen. Een soortgelijken zin scbijnt 't in de Ned. Bet. te hebben. O.V., II, 2. Bel, verkeerdelijk ook gebruikt voor lei, een belvormig verlengsel van de buid aan den hals der geiten. In 't spreekwoord : Hij het di klok hoor Im, en hij weet ni waar di bel hang ni, gebruikt men verkeerdelijk bel voor klepel, een bewijs dat men 't laatste woord niet meer kent en van 't eerste slecbts een onjuist begrip heeft. 16 Bbnamb, voomamelijk. Ook in de Saks. prov. bekend. Z. Hoeufft en O.V, I, 2. B6eee, bergen; ook bewaren, inzonderheid ook van spij- zen (b.v. voor iemand die met bij 't maal kan tegen- woordig zijn). Bbsiqheid, zaak^ afeiire. Waarsch. door 't Bng. btmness. Bestakbl, iets wonderKjks, zonderlings, enz. : verbastering van spectakelf schouwspel. Bbstkoentji, dun overjnrkje, of alles bedekkend scbortje voor kleine jongens. Waarschijnlijk van hoesteroen (matrozenkiel). Dit boezeroen schijnt verwant aan buis (jasje of baatje). Betaal, in : H hetaal ni, enz, ('t loont de moeite niet), een al te dikwijls gebezigde uitdrukking voor alles wat geen onmiddellijk voordeel oplevert. 't Bng, it does not pay. Betaeel wordt evenals takel in den zin van ^t Ned. toetahe* len (afranselen^ enz.) gebroikt. Beide zijn echter zeemanstermen. Betbek, 't wild bekruipen ; fig, iemand bedriegen. Ook in de laatste beteekenis^ helaas ! van algemeen ge- bruik. Synoniemen voor de tweede beteekenis zijn : vastreh^ toetrek, vemeiik, kul, fopj in dd nek Mjk. Beu'l, beugel, b.v. stiebeuH (stijgbeugel). Beul, scherp- recbter, is bier niet bekend. Z. Laksman. Beue komt alleen voor in opebevr, b.v. *n dev/r (een deur met geweld openen)^ en hij hev/r om los te kom (wringt en worstelt om los te komen). Voor op- benren^ oprapen gebroikt men alleen optel, Heeft hev/r&n ergens in Nederland eerstgenoemden zin ? Bewertjies, bevertjes, een soort van trilgras. 17 BiDj ironisch voor vloeken gebmikt^ b.v. hif kan goed bid. Zoo ook zegt men : ek eel jou see^n (zegenen) ; ek sel jou pri/a ; ek sel ver Jou ook 'n klip uit di pad rol, terwijl men 't omgekeerde bedoelt. BiEBiES (in de kindertaal)j ongodierte op 't boofd. BiBEi (gew.)^ bietji, beetje. Dit woord moet nit de Sak. prov. Btammen. BiESBOEi^ een op behn gelijkend gewas. BuBSSissFOL^ een woord dut men van of tot een schoon m^sje bezigt. Op gelijke wijze zegt men ook: doringlat (doomtak)^ takaelat (voce)^ koelie-jou^ghon {ghon is knikker; docb wat beteekent de rest7)j mielihlaar. De zin dier woorden is moeieKjk te ver- • staan. Biesaiea beteekent letterlijk een pol (zode) biezen of gras^ docb pol is ook een ontucbtig per- soon. Wat is bier de ware afleiding 7 BiiTJE^ beetje, een weinig. (N.B. ee wordt door Engel- Bchen invloed in vele woorden als ie nitgesproken^ of ^t komt nit 't Brabantsch. Z. Hoeufft). Men gebmikt ^t ook in den zin van 't Hollandsch even met de beteekenis van (Mjebliefi : Roep *n hietje ver horn (roep bem even^ asjeblieft). Z. waeVnhietju ■ BiBTJi — ^BiBTJi, bij beetjes, een weinig te gelijk, zooals 't Franscbe petit a petit. N.B. De verdubbeKng van een woord komt hier^ evenals in ^t Javaansch^ dikwijls voor (b.v. in Multatuli ^s Max Havelaar). Ze dient om een woord meer kracbt of levendigheid bij te zetten en is das een kinderlijke poging om^ bij een beperkten woordenschat, de bijw. van graad en andere bijw. te vervangen. Zoo heeft men nog loop — loop (loop snel)^ gou-^gou (zeer snel), tok" tokki, in een kinderspelletje, waarbij men op de deur kloppende zegt : tottokki ! wie is daar ? — Antji di toowenaar I B 18 BiJ Di HUis bezigt men voor : te huis, of t'huis. BuEOM^ vinden^ krijgen^ 't iemand betaald zetten : ek sel verjou bijkom (ik zal jou krijgen). Volgens Van Dale ook in Ned. gebruikelijk^ docH zeker alleen gewestelijk. BuwEBE (soms hywarg uitgesproken), maagdenwas (Eng. propolis), noemt men de pikacHtige stof die door de bijen gebruikt wordt om openingen in bun korf of verblijfplaats gebeel of gedeeltelijk dicbt te maken en zoo tegen *t weder en ongedierte te bescbermen. De kinderen spelen of doen er kattekwaad mee. BiLDEUK, bijzondere wijze van spitten (voornameKjk van den wingerdj. Men onderscbeidt : hildruk, spitten, waarbij men met de dij (HZ) de graaf (spa) in den grond drukt ; voettrap, waarbij dit met den voet ge- scbiedt, zooals in Ned ; en kapspit, waarbij men niet drukt, maar met een bovesanse (eigenlijk bovensbandscbe — ^Van Dale geeft dit woord niet) beweging de graaf in den grond kapt of steekt. BiNNEHEiDj kamer- buis- of tweede meid. BiNNBNAADVELDSKOEN, oon voor voldarboid bestemde scboen van raw, sterk leder, waarvan de naad niet, zooals bij den gewonen veldskoen, buiten maar binnen zit. Blaasbale voor blaasbalg; ook gewestelijk HoUandscb. Blaas6p, zeer juiste benaming van een eigenaardig zee- viscbje, de diodon antemiatus, waarvan eene belang- rijke bescbrijving gegeven wordt in Darwin^s " Voyage of tbe Beagle/* Blaeeb komt voor in : blaker horn weg = scbiet bem (den knikker) weg. Waarscbijnlijk van blakeren = af- vuren, scbieten. Blas, geelbleek, kleur van iemand van gemengd bleed, docb nagenoeg blank. In Overijsel bet. bias bleek. 19 Blatjang^ dikke saus of toekruid bij vleeschspijzen^ samen- gesteld uit rissies (Spaansclie peper)^ gedroogde abrikozen^ enz.j alles in azijn. Blatsak^ schoader(blad)zak^ waarin men op do jacbt de noodige mondbeboef ten meedraagt. Bleshol^ naam van een kruidenetenden mol^ tot de order der knaagdieren beboorende en dns genoemd naar de witte vlek voor op den kop, Een soortgelijk dier^ de Tucutiico of Otenomys Brasiliensis vindt men ook in Zuid-Amerika; doch ik beb nooitge- boord^ dat de Zuid-Afr. blesmol eenig geluid maakt^ zooals de laatste. Cf • Kolmol. Blu', bKjven, wonen. Cf . Pr. reater, demeurer, en 't Eng. to stay. LcLat maar hlij, laat maar rosten^ staan ; 't boeft niet meer. Blik^ in de spreektaal voor geld gebroikt^ zooals ook pitjies en geelvinke (b.v. hdj waai geehinke). Voor : bij is rijk^ boort men ook : sen aak is diep, Bliehuis^ buis van gegalvanizeerd ijzer^ vooral op de Velden (Diamant- en Goudvelden) algemeen. BlienSbSj blikaarsj blikgat. Opmerhing : Dit laatste woord wordt niet alleefi bier nooit gebroikt, maar beeft zelfs voor Kaapsche ooren een klank gel^kstaande met dien van 't woord <xar$ voor een niet al te grof Ned. oor, terwijl men in blikners niets stnitends Bchijnt te vinden. Naast ners bestaan hier nog de gewij- zigde vorm mcuira {m\ me of mijn aars P) en 't oorspron- kelijke aars. In fatsoenlijk gezelschap worden deze woorden ecbter evenmin gebruikt als in Ned. Blik in blikners is verwant aan 't Eng. black, zwart. Blikoos^ bijnaam van den Transvaler^ dien men ook VaaU pens, Eiemlander, of Woltoon noemt. Dit laatste van ^t intrappen van de scbapenwol in baalzakken. Blikdehol^ eoA soort van insektenetenden mol, veel gelij- kende op de Ned.— BZiiKfowoZZe^i, een kinderspel ; 18 Bij Di HUis bezigt men voor : te htiis^ of t'huis. BuKOM, vinden, krijgen, 't iemand betaald zetten : ek sel verjou bijkom (ik zal jou krijgen). Volgens Van Dale ook in Ned. gebruikelijk^ docH zeker alleen gewestelijk, BuwEBE (soma hywarg uitgesproken), maagdenwas (Eng. propolis), noemt men de pikachtige stof die door de bijen gebruikt wordt om openingen in bun korf of verblijfplaats gebeel of gedeeltelijk dicbt te maken en zoo tegen 't weder en ongedierte te bescbermen. De kinderen spelen of doen er kattekwaad mee. BiLDEUK, bijzondere wijze van spitten (voomameKjk van den wingerdj. Men onderscheidt : bildruk, spitten, waarbij men met de dij {Ml) de graaf (spa) in den grond drukt ; voettrap, waarbij dit met den voet ge- scbiedt, zooals in Ned ; en kapspit, waarbij men niet drukt, maar met een bovesanse (eigenlijk bovensbandscbe — ^Van Dale geeft dit woord niet) beweging de graaf in den grond kapt of steekt. BiNNEMEiD, kamer- hnis- of tweede meid. BiNNENAADVELDSKOEN, oon voor veldarbeid bestemde scboen van raw, sterk leder, waarvan de naad niet, zooals bij den gewonen veldskoen^ buiten maar binnen zit. Blaasbale voor blaasbalg; ook gewestelijk HoUandscb. Blaas6p, zeer jniste benaming van een eigenaardig zee- vischje, de diodon ant&rmatus, waarvan eene belang- rijke bescbrijving gegeven wordt in Darwin^s " Voyage of the Beagle." Blaeeb komt voor in : blaker horn weg = schiet hem (den knikker) weg. Waarscbijnlijk van blakeren = af- vuren, schieten. Blas, geelbleek, kleur van iemand van gemengd bleed, doch nagenoeg blank. In Overijsel bet. bias bleek. 19 Blatjang^ dikke saus of toekruid bij vleeschspijzen^ samen- gesteld uit rissiea (Spaansche peper)^ gedroogde abrikozen^ enz.^ alles in azijn. Blatsak^ schouder(blad)zak^ waarin men op do jacht de noodige mondbeboef ten meedraagt. Blesmol^ naam van een kruidenetenden molj tot de order der knaagdieren beboorende en dns genoemd naar de witte vlek voor op den kop. Een soortgelijk dier, de Tucutv^^o of Otenomya Brasiliensia vindt men ook in Zuid-Amerika; docb ik heb nooit ge- hoord^ dat de Zuid-Afr. blesmol eenig geluid maaktj zooals de laatste. Cf. Kolmoh Blu*, bKjven, wonen. Cf . Pr. tester, demeurer, en 't Eng, to stay, Laat maar hlij, laat maar rostenj staan ; 't hoeft niet meer. Blie^ in de spreektaal voor geld gebruikt, zooals ook pitjies en geelvinke (b.v. Mj waai geehinke). Voor : hij is rijk^ hoort men ook : sen sak is ddep. Bliehuis^ huis van gegalvanizeerd ijzer^ vooral op de Velden (Diamant- en Goudyelden) algemeen. BlienSbs^ blikaars^ blikgat. Opmerhing : Dit laatste woord wordt niet alleeii hier nooit gebruikt, maar heeft zelfs voor Kaapsclie ooren een klank gelijkstaande met dien van 't woord cuira voor een niet al te grof Ned. oor, terwijl men in hlikners niets stnitends Bchijnt te vinden. Naast ners bestaan hier nog de gewij- zigde vorm maars (m', me of mijn aars P) en 't oorspron- kelijke aars. In fatsoenlijk gezelschap worden deze woorden echter evenmin gebruikt als in Ned. Blik in blikners is verwant aan 't Eng. hlackf zwart. Blikoos^ bijnaam van den Transvaler, dien men ook VaaJn pens, Biemlander, of Woltoon noemt. Dit laatste van ^t intrappen van de scbapenwol in baalzakken. Blikdbmol, een, soort van insektenetenden mol, veel gelij- kende op de l!^ei.'^Blindemolletji, een kinderspel ; 22 meester aantoont^ en men kan terstond zien^ dat de boeren bier onder een helderder bemel en vrijer om- standiglieden zijn opgegroeid dan in Nederland. BoEBEBOONTJiES^ groote^ platte of Boomsclie boonen^ ook platte Peters genoemd. Opmerking verdient in 't K. H. 'fc veelvuldig gebmik van verhleimuoorden. Cf. kanijntji, moaai, enz. BoESMAN, gewone benaming voor, en verbastering van Boscbjesman. BoETA^ ook boetiy hoetji of boetjan, naam dien de leden van een gezin aan den oudsten en soms ook aan den ge- Kefkoosden zoon des huizes geven, waarscb. ver- basterd uit broertje, gelijk siLssi, zooals de ondste dochter beet^ uit zusje. 