Brieven uit insulinde
Deze laatste kapen naderen aan den voet zeer dicht tot elkander, en gaan dan steil eenige honderde voeten op- waarts in rechte lijnen, die boven ombuigen, om in de zigzag-lijn over te gaan van de bergtoppen, die scherp tegen de blauwe lucht afsteken. Daarachter vertoont zich een schoon panorama , eerst nog eene watervlakte , dan een vlakke oever, met klapperboomen dicht bezel, enalsachter- grond de blauwe, doorschijnend blauwe bergen van het binnenland. Jammer dat men dit zoo schoone punt voor mij reeds vooruit eenigszins bedorven had, door het mij als nog schooner voor te stellen dan Bima, dat ook na Gorontalo in mijne herinnering nog steeds als het juweel 221 van den Archipel onvergetelijk is. Vergeleek ik de baai van Bima met Noordsche landschappen , hier herinnert het karakter der bergen mij aan Zwitserland. Ligt dat aan de formatie? Waarschijnlijk wel, want hier schijnt het mij, dat alles graniet is , wat zich op de andere eilanden zelden aan de oppervlakte vertoont. Gorontalo is in weinige jaren van niets tot iets geworden. Sedert de stoombooten er aanleggen, wordt er van allerlei uitgevoerd, en zijn er allerlei kleine industrien ontstaan. Reeds op de boot worden u hoeden, sigarenkokers , fijne matten te koop aangeboden. Men moet de verwachting niet al te hoog spannen , maar de plaats is zeker voor nog meer ontwikkeling vatbaar. De meeste verdienste in deze komt zeker wel toe aan mijn gullen gastheer, den assistent-resident Riedel, die sedert vele jaren ijvert voor de ontwikkeling van zijne afdeeling. 17 Mi. De reis, die ik van hier uit denk te doen, zal minder aangenaam zijn. Mijn plan is om met de kruisboot, die mij is afgestaan, verschillende onmogelijke plaatsen aan te doen, en ik zal wel eenige weken aan boord verblijf dienen te houden , want men belooft mij niet veel heerlijks van de te bezoeken oorden. Voor de conversatie is het aan boord blijven geen groot verlies, want zelfs Maleisch wordt in die streken weinjg gesproken. Ik denk dat hetopperbest zal gaan met de bemiddeling van een inlander, die nog eerst mijn gebrekkig Maleisch moet leeren begrijpen om het daarna over te zetten in eene taal, die ook de zijne niet is, want oostelijk van Gorontalo worden weder andere dialekten gesproken dan op de plaats zelve. Omtrent de genoegens van eene reis per kruisboot heb ik u reeds vroeger op de hoogte gebracht. Ge kunt mij u weder voorstellen in die kleine ruimte van ongeveer zeven voet in elke van hare drie afmetingen, volgepropt met 222 koiTers en kisten en allerlei reisbenoodigdheden , zoodat voor den patient on ge veer juist de inhoud van een doodkist overblijft. En daar moet men zichzelven nog zeer behendig zijdelings inschuiven, daar de ligplaats, slechts een paar voet hoog, onder het dek is uitgespaard. Mijne maljeshoop ik naar Holland mede te brengen, om u te laten zien hoe weelderig mijn bed is. Maar ik heb mij nu toch een kussen aangeschaft. En bedenk wel, dat men in die kleine ruinite den ganschen dag doorbrengt, want, varende ten minste, kan zelden de zonnetent gespannen worden en is het op dek dus veel te warm. Den nacht daarentegen breng ik vaak op het dek door. Ik heb het ditmaal echter vorstelijk aangelegd; ik heb eenen kok gehuurd en allerlei huisraad en keukengereedschap aangeschaft, en kelder en provisie- kamer zijn nog al wel voorzien. Stel u zulk een reisje eens voor, b. v. langs den Rijn! Laat het u overigens niet bedroeven, als gij ooit hoort, dat ik hier eene bitter slechte reputatie achterliet. De kok namelijk wilde volstrekt vrouw en kind medenemen, om- dat Mevrouw nog niet leelijk genoeg is, om straffeloos achter te blijven. Ik liet hem echter onder het oog brengen, dat het nog veel gevaarlijker was, haar met mij mede te nemen. Of dat nu werkte, dan wel het aanbod om haar achter te laten in het bezit van vijf gulden extra (voor twee maanden !), dat weet ik niet , maar Mevrouw zal achter blijven, en dat is het wezenlijke. Ik word door mijnen gastheer en door zijne vrouw op de vriendelijkste wijze voortgeholpen ; alles wordt, zonder dat ik er mij mede bemoei, beter voor mij in orde ge- bracht, dan ik het zelf zou kunnen doen. Het is \vaarlijk alsof Indie sedert eenigen tijd goed wil maken , dat het mij gedurende korten tijd eens minder voor den wind is gegaan. Om verwarring te voorkomen diene nog het volgende. De geheele groote golf tusschen de beide noordelijkste armen van Celebes in gelegen, heet Golf van Gorontalo of 223 wel Golf van Tornini; ik zal dus die twee namen ook on- verschillig gebruiken, maar spreek ik van de baai van Gorontalo, dan is dit alleen de kleinere inham, dien de groote golf voor deze plaats maakt. 18 Juli. Ik wil u eens verbaasd laten staan over de beschaving van Gorontalo. Gisteren avond was de koning geinviteerd om een partijtje te komen maken. Natuurlijk quadrille, want dat is, als het duurste, het meest geliefkoosde spel in Indie. De man speelt niet slechts goed maar fijn, alleen bedenkt hij zich wel wat lang. Ik hoor dat hij ook andere spelen speelt, zooals whist en schaak, ook verstaat hij Hollandsch, hoewel men al die deugden niet zoeken zou achter het aanschijn van Z. M. , die wel bijna niet donkerder is dan een Europeaan, maar afschuwelijk leelijk, en die er zelfs dom uitziet, wat wel voor een groot gedeelte komen zal van zijn onderlip, die hangt van het siri kauwen. Anders zijn de inlanders hier schoon van slag, vrij groot, en met niet onregelmatige trekken. De neuzen wijken niet ver van de onzen af, hoewel het mij toeschijnt, dat de neiging van dat ding om aan de punt knoestig te worden, grooter is, dan met onze begrippen van schoonheid strookt. Die meestal fijngevormde, doch aan het uiteinde eenigzins overhangende en soms ook dikke neus, zou pleiten voor verwantschap met de Papoea's van Nieuw-Guinea , maar ik moet zeggen, dat ik tot nog toe onder de bewoners van onze bezittingen de schoonste stammen bij de Alfoeren heb aangetroffen. Zoo heb ik op Halmaheira een plaatsje aangedaan, waar ik versteld stond over het geslacht van prachtige reuzen, dat ik daar aantrof, en ook onder de Alfoersche hulptroepen , die ik op Ceram zag , waren schoone gezichten. Het is jammer dat de lui hier de leelijke ge- woonte hebben van alle plaatsen, die min of meer met Christendom behept zijn, van zich gaarne met Europeesche 224 kleeding te misvorrnen: want deze is voor inlanders afzich- telijk. Van den radja van Gorontalo sprekende, moet ik u het volgende staaltje van vlugge afdoening van zaken verhalen. Het werd mij medegedeeld door een der vorige residenten van Menado. In der tijd richtten zeventien koningen, die dicht bij deze plaats woonden en wier zaken niet schitterend stonden, tot de regeering het verzoek, om him land geheel aan den staat over te mogen doen en zelven tot gesalarieerde amb- tenaren gemaakt te worden. Men zou denken dat zulk een aanbod dadelijk werd aangenomen, maar er kwam nooit uitsluitsel. Een later resident schreef nu eens, dat die zaak reeds vijftien jaren hangende was en hij nog steeds een beves- tigend antwoord aanraadde. Er kwam antwoord, dat de resident zich vergistte , want dat het aanbod eerst (dat eerst is goddelijk !) twaalf jaar oud was. Weder antwoord , dat de resident zich werkelijk vergist had, want dat de eerste melding der zaak niet vijftien maar achttien jaar geleden was ! Sedert zijn weder een jaar of zes verloopen , en de regeering heeft geene beschikking genomen. Intusschen zijn de meeste dier vorsten overleden , en hunne opvolgers , wier inkomsten, door de opkomst van Gorontalo wel verbeterd zullen zijn, zijn door dat aanbod hunner voorgangers niet meer gebonden. 19 Juli. Heden avond bestijg ik mijne kruisboot. Gisteren middag deden we echter nog een schoon uitstapje. Eerst per as tot aan de baai, want, zoover als de vlakte gaat, is de weg zeer goed; alleen is de brug over de rivier, hoewel fonkel- nieuw, eenigszins gevaarlijk te passeeren. Daarna deels te paard, deels tevoet, dehoogteop, eerst langs het zeestrand, dan landinwaarts , naar een seinpost. die op den hoogsten berg in de nabijheid staat. De weg is alledaagsch, door een 225 bosch, zooals er meer zijn, maar het uitzicht van boven af is verrukkelijk. Aan de landzijde de vlakte , een dambord van klapperboomen en rijstvelden, met hier en daar een wit huisje er tusschen in, of een stukje van een meer, en achter dien liefelijken voorgrond, de tweede rij bergen. Hoevvel dezen niet hoog zijn, vormen ze indrukwekkende massa's, en de dampige lucht bracht er dat sterke achter- uitwijken in, dat men in bergstreken ziet, wanneer ver- scheidene berggroepen zeer verschillend verlicht zijn. Het oog doorliep de geheele gamma van donkergroen tot grijs- blauw. Aan de andere zijde is het uitzicht nog schooner. Over de hooge toppen der boomen been ziet men naar de grenzelooze zee. Hier opent zich eene diepe vallei, en laat eene groote watervlakte zich vertoonen, ginds steekt weder een bergrug vooruit , die met zijne wuivende boomtoppen den horizont gedeeltelijk verbergt, elders weder is een dal zoo diep, dat men zelfs het strand ziet, door de witte lijn van de branding begrensd. Rechts en links komt eindelijk een hoogere bergrug de schilderij insluiten, die werkelijk schoon is,hoe- wel ook door dezen toer de herinnering aan Bima nog niet bij mij is uitgewischt. Des avonds eene vervelendepartij. Erwas een jarige op de plaats , en ik speelde quadrille te zijner eere met drie spelers , waarvan twee een uur noodig hadden, om tot het besluit te komen, dat ze moesten passen. Om hun de noodige kalmte bij die overdenkingen te verschaffen, diende een Albino-inlander, een van die afschuwelijke wit-en-rood- wezens, die er wel eens op nagehouden worden zooals vroeger de dwergen, of wel als een aap of papegaai. Dit individu heeft de deugd een groote zuiplap te zijn, en bekoort de lieden door zijn krijschend gezang. Ook ditmaal heeft hij, gedurende een paar uur, een zelfde lied voor- gedreund, waarin al de aanwezigen, ook mijn persoontje, bezongen werden. De melodie bestond uit eene zeer korte phrase, die wij dus misschien een paar duizend maal te 15 226 slikken kregen, begeleid door de liefelijke tonen eener harmonika. En in zulk een wezen schept zijn eigenaar het grootste behagen, hoewel men dezen anders wel voor een Europeaan zou houden. Hoe aangenaam onder zulke om- standigheden het kaartspelen is, kunt gij licht begrijpen. A. b. van de Kruisboot, 23 Juli. Het is reeds de derde dag van de reis, en ik geloof, dat wij reeds vrij dicht zijn bij Tomini, het eerste punt, waar ik waarnemingen denk te doen. Maar, helaas! het is zoo stil, dat ik, zonder eene enkele ramp te vreezen, op mijn twee voet groote tafeltje, een nieuwen brief durf te beginnen , die lang kan aangroeien, eer ik dien aan de post kan overgeven. Indien gij mijne reis op eene kaart wenscht te volgen, dan is de beste nog, in menig opzicht, eene uit de vorige eeuw van de baai van «Tomine», die onlangs, als ik mij niet vergis , in het Tijdschrift voor taal-, land- en volkekunde van Ned. Indie herdrukt is. Ik zal maar niet uitweiden over het niet eervolle feit, dat onze tegenwoordige kaarten hier en daar minder goed zijn dandieoude, maar op welke kaart ook, zult gij vinden, dat Tomini bijna juist westwaarts van Gorontalo ligt, in den Noord-Westhoek van de groote golf. De reis was nog niet juist voorspoedig. Dinsdagavond ben ik vertrokken, maar de wind, die gedurende een paar weken vrij sterk uit het Z. 0. gewaaid had, zooals het voorschrift in dezen tijd van het jaar is, viel gisteren totaal ; nu en dan was er zelfs een flauw koeltje uit het Westen, zoodat we moeite genoeg hadden, om stil op onze plaats te blijven liggen, en we gedurende eenen ganschen dag onge- veer hetzelfde punt op den aardbodem innamen. Ik zal u niet bezighouden met de verwenschingen , waaraan ik nu en dan lucht geef, te meer omdat ik daar nog niet het minste recht toe heb; na Tomini staat mij nog erger te wachten, en ik wil u dus sparen. Intusschen regent het somtijds hard. Arme matroosjes, 227 die , behalve het dek , slechts een onbegrijpelijk klein verblijf beneden hebben. Dit heeft mijn braven Ketjil indertijd het leven gekost. Mijn tegenwoordige jongen is gelukkig een stevige klant, de matroosjes moeten er tegen kunnen, en ik geef him nu en dan ter verwarming een glas arak. Maar ik wilde wel dat gij eens zaagt, hoe verloopen mijn jongen er bij slecht weder uitziet. Eerst een oude, lichtgrijze hoed van mij boven zijn buitengewoon zwart en leelijk gezicht. Dan een oude regenjas, die van jongen op jongen overgaat, en dus ook niet fraai meer is, en die natuurlijk met eenige natte plooien om zijn smalle lichaam golft, en daaronder steken een paar beenen uit, ruig en zwart, en, om zijn broek te sparen, van de knien af bloot. Gij kunt u voorstellen, hoe haveloos dat individu er dan uitziet. Het gaat hier natuurlijk recht huiselijk toe; zelfs de tal- looze kakkerlakken kennen zich het recht van overpad over mijn gezicht ruimschoots toe. Aan dat eigenaardige genoegen is men niet dadelijk gewend , want , met hunne spillebeenen knijpen en kittelen zij de huid op min aangename wijze. Om tot de gezelligheid bij te dragen heeft het volk steeds eene lijn uithangen, waaraan zich nu en dan een visch verhangt, die dan weldra op het dek zijne laatste sparte- lingen maakt, en mij daarbij soms in gevaar brengt, zoo- als gisteren, toen er een op mijn buik te land kwam. Heden morgen zat ik toevallig met de lijn te spelen, toen op eens een sterke ruk mijne hand in onzachte aanraking bracht met de verschansing. «Wat is dat?)) antwoord : «Niets» -- «Wel iets». Ik verwijder mij ten spoedigste, en een prachtige visch wordt opgehaald , dien ik zoo dom weg gevangen had. Een kerel, anderhalf voet lang, met een buik van zilver, dat aan den rug in hemelsblauw o verging en over alles been groene, roode, en gele strepen. In zee zou ik hem liever niet ontmoeten, want de gladde huid heeft aan buik en rug, dicht bij den staart, zes groote puntige schubben, die er niet liefelijk uitzien. Intusschenis 228 het eene zeer fijne soort, zoodat de equipage er zeker wel drie dagen genot van heeft, bij hun eeuwigdurende rijst. Ze hebben echter, zeer beleefd, een der beste stukjes van mijn visch voor mij laten klaarmaken. Nu ik toch van kakkerlakken en ander vee spreek, moet ik u kennis doen maken met een spinnekop, zoo groot als eene hand, die het logics met mij deelt. Ik vind het een vrij ongezelligen reisgenoot, maar zal er mij wel voor wachten hem te dooden, want dan zou ik van de kakkerlakken nog veel meer last hebben, die mij nu reeds, in meer dan overdrachtelijken zin, het bloed uit de nagels zuigen. Over den smaak valt niet te oordeelen, maar ik zou liever den maaltijd van mijn spinnekop niet deelen, die op die vieze krabbelaars aast. De familie Riedel heeft werkelijk best voor mij gezorgd, wat de keuken aangaat; zelfs voor eenige versnaperingen heeft Mevrouw zorg gedragen. Soms zou men in Indie gaan denken, dat men de lui genoegen doet, door hun lastig te vallen. Mijn kok is echter eene wassen neus; de man is te ziek om te werken, en was dit reeds toen hij zich aan- bood, en ter sluiks is toch de vrouw medegegaan. Ik heb veel lust hem op eene of andere plaats achter te laten, want het is eene kleine oplichterij. 25 Juli. Nog steeds dicht bij het doel, en dicht bij de plaats, van waar ik gisteren schreef. Toch zijn wij , steeds tegen den wind in, zooveel gevorderd dat ik hoop heb, dat wij er heden eens komen. Ondertusschen wordt het weder, dat in den aanvang regenachtig was, al mooier en mooier, d. w. z. dat het in mijn kajuitje mooi benauwd wordt. Ik begin hartelijk te verlangen, dat het eerste punt der reis, Tomini, zichtbaar moge worden. Het land is schoon, maar eentonig, vooral als men er twee dagen lang hetzelfde stuk van ziet. Steeds dicht begroeid, 229 waarbij de fantasie zich natuurlijk slechts ebbenhout en dergelijken voorspiegelt , bestaat de kust uit een flinken bergrug zeer verschillend in hoogte, naar gissing zoo wat van de hoogte der bergen aan den Rijn. Deze bergen worden afgewisseld door vruchtbare vlakten, die soms als groote landtongen in zee uitsteken, en de achtergrond is steeds een veel hoogere bergrug, die dieper landinwaarts ligt. De zee is dicht bezaaid met kleine eilandjes, vaak met zeer kleine. Elk daarvan is een koraalrif, meest zwaar begroeid enonbewoond. Enkelen, van jongere dagteekening, zijn nog ledig en wit, en eindeloos veel zijn er, die nog niet boven den waterspiegel uitsteken. Men kan zich klaar voorstellen, hoe gemakkelijk zulk een vaarwater zijn moet. Stel u echter gerust; mijn bruine gezagvoerder munt alweder meer uit door voorzichtigheid , dan door moed. Ik heb u toch vroeger al wel eens mede gedeeld, dat de bemanning der kruis- booten uitsluitend uit inlanders bestaat ? 25 Juli 's avonds , op de reede van Tomini. Ik moet hier nog eenen juichtoon bijvoegen. Omstreeks twee uur ben ik hier gekomen , maar door kracht van roeien. Welk een genot, in de heldere sterkstroomende rivier te baden, na de tantalusstraf, van vier dagen op zee te zijn bij die warmte, zonder er te mogen inspringen, uit vrees voor haai of kaaiman! Daarna wat gewandeld; een geschikt plaatsje uitgezocht voor mijne waarnemingen , en dan eene flesch portwijn opengetrokken , om mijzelven geluk tewen- schen; een blik hutspot opengemaakt, en een schitterenden avondmaaltijd gedaan, na voor het eerst weder eens wat beweging genoten te hebben. 27 Juli. Ik moet aan boord blijven , daar er slechts in het binnenland huizen zijn. Aan het strand is niets. Heden had ik bezoek van den radja. Hij was er reeds gisteren geweest, maar ik 230 deed juist mijn middagdutje, en men vond niet noodig mij voor Z. M. te wekken, wat ook werkelijk dat heer niet waard is. Heden , na den arbeid , kleedde ik mij , ter wille van het prestige, spoedig wat aan, daar ik anders natuur- lijk steeds in de kabaai ben. Ik had de twee eenige stoelen, die ik mede nam voor de werkzaamheden , op het strand laten staan, en vond daar dan ook den koning. Maar daar de man niet scheen te begrijpen, waartoe die instrumenten dienden, zat hij er vlak voor op den grond, en zijne zwaar gewapende volgelingen in een cirkel er om heen. Met eene sierlijke handbeweging wees ik hem een stoel aan, waarop de man er eens om heen wandelde, en toen tot het besef kwam, dat die oude stoel een vorstelijk geschenk was, dat ik voor hem had mede gebracht. Ten minste hij nam dien op, en wilde hem aan iemand uit zijn gevolg overgeven. Dien bevoorrechte heb ik natuurlijk, van dit oogenblik af, als minister van btnnenlandsche zaken aangezien en geeerd. Mijn eerste stuurman, die als tolk diende, trachtte hem de zaak uit te leggen, en ik maakte er maar een einde aan, door het eerst te gaan zitten. De keizer van Solo had het niet moeten zien , dat ik de etiquette reeds zoo vergeten heb ! Het eerstu woord van den vorst was : « waar is de arak ? » Waarop ik natuurlijk een kelderflesch van boord liet halen, die ik hem zonder lachen overreikte. Daarna bood ik hem eene sigaar aan, maar hij nam liefst weder den geheelen koker, dien mijn jongen hem zonder veel plichtplegingen weder afnam, om hem een sigaar in de vorstelijke handen te duwen. Toen die, niet zonder moeite, was aangestoken, deed de man een paar haaltjes, en gaf de sigaar aan den minister van binnenlandsche zaken over, zeker om die bij de kroonsieraden te bewaren, maar Z. Exc. rookte kalm verder. De radja is een zeer oude, zeer vuile vent, met eenige lappen aan en een buisje over zijn naakte bovenlijf. Alles was vijftig jaar geleden misschien niet leelijk, met goud 231 en zilver geborduurd , maar nu zoo vies en zoo kapot , dat ik recht blijde was, dat het toeval eenigen afstand tusschen onze stoelen had gelaten. Ook was ik dankbaar, mijne vaste gewoonte bij die gelegenheden gevolgd tehebben, om hand- schoenen aan te trekken, want gewasschen heeft de man zich zeker nooit; zijne handen waren rood van de siri. En met zulk volk gaat de Koning van Nederlarid kon- trakten aan , en de resident moet er been , om die te sluiten ! De koning was omstuwd door een twintigtal hovelingen, behalve de vele toeschouwers. Het is waarlijk mooi volk, groot, gespierd, elegant van vormen en met fijn besneden gezicbten. Ze hebben niet het onderdanige van den Javaan, ook niet in hunne manieren tegenover den vorst, maar zij zien er vrij, open en eerlijk uit. Allen hadden miristens eene lans, en een lang zwaard. Schede en heft van dit laatste zijn meestal sierlijk gesneden en met dun metaal beplakt ; die niet leelijke dingen zijn echter duur genoeg. Hoe het onderhoud ging, kunt gij begrijpen, als ik u zeg, dat Z. M. geen woord Maleisch spreekt. Mijn tolk en hij spreken te zamen Gorontaleesch , wat voor geen van beiden de aangeborene taal is. Maar ik kom toch tot mijn doel, en krijg het noodige eten voor zoover het te krijgen is. De meest gangbare munt zijn ledige flesschen, waarvan, helaas! mijn voorraad klein is. Want ik was er niet op verdacht, en kan toch mijne voile flesschen niet gaan uit- drinken, alleen om er ledige van te maken. In den namiddag bracht ik een tegenbezoek, hoewel de radja, waarschijnlijk uit wantrouwen, zich alle moeite had gegeven , om mij daarvan af te houden. Zijn hoofdargument was de ellendige weg , en de armoedige kampong , en daarin had hij geen ongelijk. Maar ik bleef op mijn stuk staan, en zoo stak ik na mijn bad stoutweg het bosch in, een nauw pad volgende, waar wij moesten loopen als de ganzen, en waar het zelfs eenigszins duister was, zoo dicht is het loof van de prachtige boomen. Hier en daar staan de schoonste 232 palmen er tusschen in , want er zijn kleine bebouwde stukken. Natuurlijk slingerde de weg langs verschillende woningen, die in het woud verstrooid zijn, en nu en dan vertoont zich ook een armoedig rijstveld, of eene groep pisang- of klapperboomen. Natuurlijk ziet men ook vele sagoweer- palmen, want wij zijn nog bij de Alfoeren, en de sterke drank is dus in hoog aanzien. En hoog boven onze hoofden vlogen papegaaien in menigte, en kakelden zoo hevig, als of ze mij bestraffen wilden, omdat ik hunne eenzaamheid verstoorde. Zoo kwam ik ergens aan eene woning, waar ik den ouden smeerpoets zou wachten; zijn paleis is, naar het geen de matrozen mij zeiden, niet veel meer dan een duiventil en ligt nog dieper binnen 's lands. Maar welk eene woning ! Denk u een omheining van bamboe, waar binnen verscheidene gebouwen staan. Sommigen, die slechts uit een dak op palen bestaan , zijn niet juist tot woning bestemd. Het grootste huis, eveneens op palen, en ongeveer vijf voet boven den grond verheven, is vrij ruim, maar ook vrij doorluchtig; zelfs de vloer heeft de meeste overeenkomst met een zeef. Het is onmogelijk, het iriwendige te beschrijven, wegens de duisternis, want licht treedt alleen door de vele reten naar binnen; men ziet zulk een knekelhuis van heterogene voorwerpen, alien van dezelfde kleur, en zoo wanordelijk, dat men den kop verliest van het rondturen, zoncler veel wijzer te worden. Eenige katten en ander vee zochten een goed heenkomen in al dien rommel, waar tusschen zich ook een paar dames vertoonden. Reeds voor dat de radja ver- scheen, had ik er verschillende gezien, want zij schijnen er volstrekt niet afkeerig van te zijn, zich te vertoonen. Zij waren nog al netjes opgetuigd, en ik kan verzekeren, dat zij in schoonheid niet voor de mannen onderdoen; er waren verscheidene zeer lieve gezichljes bij. Vooral eene die mij zeer schalks toelachte. Zou ik hier ook soms een bruin hart veroverd hebben? 233 Z. M. kwam aanzetten en ik herhaalde de zwijgende audien- tie. Ik had er de voorkeur aangegeven , die in de open lucht te doen plaats hebben , en zoo zaten we recht schilderachtig op een matje. Men had echter de fijne beleefdheid gehad, voor mij eene kist als zitplaats te brengen. De vorst scheen nu begrepen te hebben, waarvoor menschen stoelen gebruiken. De flesch arak had zichtbaar vruchten gedragen; ik hoorde dan ook later, dat die reeds geheel geledigd was. 's Mans gang was dan ook niet zoo vast als in den morgen, en hij kon het einde van mijn bezoek niet afwachten, maar was op eens verdwenen, om met sagoweer zijnen nadorst te stillen, en zijne dronkenschap te verlengen. Dit exemplaar is nog heel wat minder dan mijn vriend van Batjan, en ik zal hem dan ook maar niet te dineeren vragen. Schreeft gij reeds in een uwer brieven, dat ik, van Java afstappende, de beschaving vaarwel gezegd heb, nu kunt gij gerust sterker spreken, en beweren, dat ik mij onder wilden bevind. Ik ben er echter even kalm onder alsof ik in uwe huiskamer zat. De lui zijn goed genoeg, ze zijn maar wat vies. Ik heb hier enkele wapens opgedaan , en mij geoefend in het schieten met het blaasroer (sumpitan). Dit eigenaardige wapen van Celebes en Borneo, is niets anders dan de erwteblazer onzer schooljongens , maar het is langer, en men werpt er kleine pijltjes mede, die in den oorlog ver- giftig gemaakt worden. Gewoonlijk is de buis in hout uit- geboord , maar hier op Noord-Celebes is die van bamboe. Het is mij onbegrijpelijk , hoe men daaruit de dwarsschotten zoo volkomen verwijdert , dat het inwendige glad genoeg wordt. 29 Juli. Heden middag na volbrachten arbeid vertrokken , doch helaas! zonder mijne provision aangevuld te hebben. De oude vorst beloofde veel, maar deed niets, en zijne gehoor- zame onderdanen deden desgelijks, zoodat ik maar vertrok, 234 hopende op het volgende station, waar, zooals ik hoor, een kampong aan het strand ligt. Natuurlijk geen wind; echter kwamen we, met het schamele beetje, dat er was, en met zwaar roeien, nogal een eind ver. Ongelukkig durft mijn gezagvoerder des nachts niet te varen , en misschien heeft hij gelijk wegens de vele klippen en riffen, en voor lui, die zonder kaarten of instrumenten varen, is een klip een klip. Maar het is om te leeren vloeken, want juist des nachts is er altijd watwind. Nu, te acht uur, is het echter nog zoo stil, dat ik zit te schrijven op het dek, waarheen ik het kleine tafeltje heb laten overbrengen. Weet ge waaraan ik dacht, toen ik zoo langzaam dicht aan de kust voorbij dreef? Aan het ballet, dat wij, kort voor mijn vertrek , in de opera zagen , en dat ons eene reis liet doen : een geschilderd doek , dat langzaam voortbewogen wordt. Even zoo, terwijl bijna geene beweging mij verried, dat ik zelf van plaats veranderde, gleed de oever aan mijne blikken voorbij. Eerst nog de uitgestrekte vlakte, waarop Tomini ligt, steeds tot aan den uitersten rand begroeid, en waarvan de bergen slechts den achtergrond vormen; eindelijk de berg, waarachter ik gedurende eenige dagen de zon zag ondergaan en aan welks voet ik thans geankerd ben. Vrij hoog, met vele toppen van zeer onderscheiden vorm, maar van onder tot boven zoo overweelderig be- groeid, dat het schijnt alsof het slechts een bosch met verschillende verdiepingen is. Dat geeft aan het geheel iets afgeronds, iets molligs, dat, in de schuine stralen van de avondzon, recht bekoorlijk is. Midden op den dag ziet men niet, maar zweet. De koksgeschiedenis is nog vrij wel afgeloopen ; de vrouw kookt goed en was zeker in de eerste dagen maar zeeziek. Het kind is eene alleraardigste jongen, die beschuit van mij krijgt en daarvoor al zijne tanden laat zien en in elken wang een kuiltje. Het voert den naam van Koddo. 235 30 Juli. Hetzelfde liedje. Over dag bijna met gevorderd , des avonds voor anker. Heden gebeurde dit echter nog zoo vroeg, dat ik mij aan wal liet roeien, niettegenstaandede verzekering, dat de menscheii « van de bergen » , zooals de vaste uit- drukking is, zeer boos zijn. Met den naam orang-goenong (bergmenschen) worden zoowat overal de minder bekende, en daarom voor \voest uitgekreten bewoners der binnen- landen bestempeld. Vaak zijn zij meer schuw dan boos- aardig, en te dun gezaaid om veel kwaad te doen. Mijn jongen, die volstrekt niet voor held in de wieg gelegd is, vond het wijs, om achter te blijven. Ik strekte de beenen eens uit en vond ten minste een kleinen troost : spaansche peper. Die zelfs was op, en verbeeld u eens rijst zonder peper! Mijn gevolg van matrozen plukte zulk eene massa, dat ik voor vele dagen genoeg heb, vooral daar het eene kleine soort is, die in het wild het meest aangetroffen en door de inlanders lombok-setan (duivelspeper) genoemd wordt, bij welken naam elke uitleg overbodig is. Bovendien be- weert men , dat deze soort ongezond is , zoodat ik er weinig van eet. Ik geloof dat de rivier , waarin ik mijn bad nam, de groote Apimbahoe-rivier is, waarvan de breedte mij bij haar korten loop bijna onbegrijpelijk voorkomt. Mij dunkt, dat men hier zien kan, dat men een groot land voor zich heeft; de bergen, ofschoon wat ik er van zie juist niet hoog is, zijn massief en op breede schaal aangelegd, met forsche, duidelijk geteekende ribben. Het landschap is over het algemeen totaal verschillend van wat men elders in Indie ziet. De vulkanen ontbreken geheel en al en dus ook de eentonige kegelvorm, wat op zich zelf reeds voldoende zou zijn, om deze streken te kenschetsen. De overeenkomst met Zwitserland vind ik nog steeds op- vallend. Mij dunkt, zelfs een leek heeft slechts een blik op het landschap noodig om geloof te slaan aan de uit- 236 spraak der geologen, dat Celebes (uitgezonderd de Mine- hasa) van geheel andere formatie dan het overige van den Archipel is. Het moet namelijk enkele millioenen jaren ouder zijn. Ook de bosschen hebben hier een bijzonder karakter. Vele boomsoorten zijn er, die, ofschoon geene palmen, met een rechten stam hoog, hoog opschieten en dan eerst een pluimpje groen krijgen. Als gij bedenkt dat zij daardoor zeer dicht bij elkander staan , en de stammen met varens en slingerplanten geheel begroeid zijn, dan kunt gij begrijpen, dat het aanzien van het woud iets plech- tigs krijgt, iets dat aan sommige platen van Dore uit Atala herinnert. Dit gedeelte schijnt, bij de overige kust vergeleken, goed bevolkt te zijn. Ik kwam op de wandeling verschillende inlan- ders tegen , die verre van boos te zijn, met mijn volk een kalm praatje hielden. Aan den oever echter niet eene woning, maar op de bergen zijn vele bebouwde lapjes, elk met een huisje er bij. De eigenaars wonen daar echter niet. De eenige kultuur toch bestaat in Indie helaas , bijnaoveral, waar wij er ons niet mede bemoeien, in het uitroeien van een gedeelte bosch, waarvoor dan gedurende een of hoog- stens twee jaren rijst in de plaats treedt. Daarna laten de zorgelooze inlanders het terrein weer aan zir,h zelf over, er ontstaat eene wildernis, waar zelden weer boomen groeien, en zoo wordt langzamerhand van een paradijseene woestijn gemaakt. Dit is ook de reden, waarom bij de rijstvelden slechts tijdelijke verblijven worden opgerigt, terwijl de eigenaars in hunne kampongs blijven wonen, vaak zeer ver van hun land verwijderd. Op zulk een reis is de verveling wel het ergste, en ik vrees dan ook, dat ik u nog menigmaal zal mededeelen, dat de kust schoon is. Ligt , dat gij ook iets van de verveling geniet. Op dat punt zijn de inlanders gelukkig, die voor verveling onvatbaar zijn, en volkomen tevreden, als ze op 237 hunne hurken kunnen zitten knipoogen , zonder door hunne gedachten lastig gevallen te worden. 2 Augustus. Wij naderen het punt van bestemming, dank zij een weinig wind , dat we heden hadden , wel niet uit den goeden hoek, maar toch bruikbaar. Aan het trier en daar beknabbelde papier, kunt gij zien, dat de kakkerlakken geen mailpapier versmaden. Zonderlinge smaak, maar ik wenschte liever, dat zij dien niet hadden, want nu zult gij nog lang , in den vorm van besnoeide brieven, souvenirs van deze reis krijgen. Vooral plaatsen met vetvlakken zijn van hunne gadirig, en, dat die erzijn, daarvoor zorgt mijn jongen voldoende. Was mijn eenige lampeglas maar niet gebarsten , dan zou ik gaarne aan lamp en jongen al de vetvlakken vergeven. Altijd nog liggen we des nachts voor anker , en altijd nog geloof ik, dat dit slechts uit bangheid is. Ik profiteerde er alleen bij , dat ik een paar malen kon baden , dat ik eer- gisteren wat pisang voor mijzelven opdeed, en heden wat ma'is voor mijne kippen. Dezen zijn bijna opgegeten , en het treurig overschot wordt zoo mager als geraamten. Ik weet niet, wie daarbij meer te beklagen, de kippen of mijzelven. 4 Augustus. Nog steeds is de kust zeer schoon, maar men belooft mij, dat ik morgen het doel van deze reis, Parigi, zal be- reiken. Hoog tijd! Om niet te leeren vloeken, zal ikmaar niet optellen, hoeveel dagen deze ellendige reis reeds duurde. Gisteren was ik wel gedwongen, een halven dag stil te liggen , om in eene kampong wat pro viand op te doen , want twee dagen kon ik het niet meer uithouden. Gelukkig kreeg ik pisang, klappers en enkele kippen. Natuurlijk was toen voor het eerst en voor het laatst de wind goed en sterk. 238 Heden hebben de matrozen een zeer klein haaitje ge- vangen en opgegeten, en ik liet mij vangen en opeten door een klein duizendpootje. Het beestje was maar een paar duim lang , maar als de beet van de grooten , die meer dan een voet lang worden, naar evenredigheid pijnlijk is, dan beware mij de hemel daarvoor! Deze deed mij geweldig pijn, doch het duurde gelukkig maar eenige uren. Gij ziet, dat het mij waarlijk niet aan mede-passagiers ontbreekt. PARIGI, 6 Augustus. Gisteren middag bier aangekomen en heden morgen eenige goede waarnemingen gedaan, dus in een heel wat betere stemming, dan gedurende dat eindelooze zeilen. Parigi is geen bchoon oord; laag, moerassig land, daar de bergen hier sterk achteruit wijken. De plaats ligt ongeveer juist ten Z. van Tomini, in de Z.W. hoek van de golf, zoodat van hieruit dan ook eigenlijk de terugreis begint. Daar ik echter nog verschillende plaatsen denk aan te doen , zal ook die nog van langen duur zijn. De kampong van de werkelijke ingeborenen, schijnt, zooals hier meestal het geval is, meer landinwaarts te liggen; aan het strand is echter eene groote nederzetting van Boegineezen ; dezen be- hooren eigenlijk op Zuid-Celebes te huis, maar, daar zij zich sterk toeleggen op handel en zeevaart, vindt men hen , in een groot gedeelte van den Archipel , in vele kust- plaatsen genesteld. De kleinhandel, ook van Ghineezen en Arabieren, wordt in deze streken voornamelijk met Boegi- neesche vaartuigen gedreven. Eene majesteit zag ik nog niet; ik weet trouwens niet, of er wel een schrijven, aan hem gericht, aan boord is, maar ik word geplaagd door het Boegineesche hoofd, dat mij al te veel beleefde bezoeken brengt, en dan even als zijn gevolg, zeer natuurlijk vindt, alles wat hem aanstaat, eenvoudig ten geschenke te vragen. Eene doos Zweedsche lucifers, wat beschuit enz., zulke kleinigheden, bracht ik 239 gereedelijk aan zijne onbescheidenheid ten offer, maar voor het overige is mijn jongen er al goed op afgericht, om op mijne vraag, of er nog van eene of andere zaak lets voor- handen is, steeds brutaal neen te antwoorden. Ook moet hij de deur van h'et kajuitje bij zulke bezoeken steeds zorg- vuldig gesloten houden, anders zou mijn vriendelijke be- zoeker, het artikel, dat niet meer voorhanden is, wel eens juist op tafel kunnen zien liggen. Ik betreur meer en meer, dat men mij te Gorontalo zoo stellig verzekerde, dat ik overal met geld terecht kon, en geene geschenken behoefde mede te nemen , want ook hier kom ik met geld , of in het geheel niet, of schandelijk duur terecht. Ledige flesschen xijn steeds de beste munt, en geschenken, zooals kralen, lucifers, rood katoen, zouden mij zeer goed te pas zijn gekomen. Nu moet ik mij maar getroosten, voor een kip een kwartje te geven, wat u zeker zeergoedkoop voorkomt, maar mij zeer duur, aangezien ik dezelfde kip ook voor een ledige flesch zou kunnen krijgen. Ook is het jammer, dat ik bij mijn jongen de overtuiging niet kan uitroeien, dat de grootste dieren de besten zijn. waardoor ik heel wat oude hanen te slikken krijg. Al die ledige flesschen gebruiken de inlanders, om de klapperolie in te verzamelen die overal een groot handelsartikel is. Al te beleefd ben ik natuurlijk niet; als mijn Boeginees mij verveelt , draai ik hem , met voorbeeldige wellevendheid , den rug toe, en ga zitten schrijven Ook thans zit hij achter mij. De dames van deze plaats schijnen nog al bang voor mij te zijn, de jongeren ten minste loopen steeds hard weg. Wel zijn de ouderen minder bevreesd om hunne bekoorlijkheid te laten bewonderen, maar daartoe ben ik weder minder bereid. Naar hetgeen ik echter in de haast zien kon , zijn hier enkele fijn besneden gezichten. De huizen zijn aan den wand gewoonlijk maar drie voet hoog, in het midden echter veel hooger, daar het dak eene sterke helling heeft. Zij staan altijd ongeveer tien voet boven den 240 grond, op palen, en in de open ruimte onder de huizen staat het weefgetouw waarop de vrouwen hunne sarongs vervaardigen. Zijn het jonge dames, dan is er meestal een rasterwerk omheen, maar niet zoo dicht, of men kan wel eens naar binnen gluren, en de schoone gluurt dan ook wel even naar buiten. Eene enkele Hep gillend weg toen ik in de buurt kwam. De gewoonte , om de huizen op palen te bouwen , is zeker eens in geheel Indie algemeen geweest, want men vindt die thans nog bijna overal, behalve op Java, waar zij echter ook nog hier en daar voorkomt. Daar kan misschien gebrek aan hout in de benedenlanden of de overheersching der Hindoes, die gewoon zijn op den grond te bouwen, er toe geleid hebben, eene andere bouwwijze aan te nemen. Het is echter eene zeer verstandige manier voor lieden, die gaarne aan het moerassige zeestrand wonen of zelfs boven het water. Zij zijn daardoor eenigszins beveiligd tegen moerasdampen en ook tegen vocht en vele wilde dieren. Het leidt echter tevens tot de mindere aangename gewoonte, om al den afval uit de huizen langs den kortsten weg naar buiten te brengen, dat is door de reten van den vloer heen , zoodat zich langzamerhand onder de woningen zekere heu- veltjes vormen, waarin kippen gewoonlijk meer behagen scheppen dan menschen. Dat de huizen daardoor niet wel- riekend worden, laat zich begrijpen. 7 Augustus. Heden is de radja beneden geweest en was ik, buiten mijne schuld, verschrikkelijk onbeleefd. Men had er mij niets van gezegd en mijn middagdutje was juist heden nog al lang. De man wachtte eenige uren, en ook nahetslaapje kreeg ik pas kennis van het hooge bezoek, terwijl ik inde rivier zat, en toen het bad was afgeloopen, was de man naar huis teruggekeerd. En hij had mij nog al zulke hoog- noodige provisien mede gebracht! Morgen zal ik hem een 241 bezoek brengen, en eene flesch arak zal mijne onbeleefd- heid wel weder goedmaken. Het zal eene vermoeiende wan- deling zijn, daar, zooals ik hoor, de kampong ruim een uur van het strand verwijderd ligt. Op bloote voeten na- tuurlijk, want voor schoenen zijn de streepjes modder, door de inlanders paden genoemd, niet gemaakt. Mijn Boegineesche vriend beweert, dat er maar eens in zijn tijd een ambtenaar hier geweest is. Ik kan het onzen ambte- naren niet euvel duiden, dat zij zulke oorden niet met al te veel bezoeken begunstigen. 8 Augustus. Welk een feestdag! Ik heb Z. M. gezien, en ik heb koe gekocht. Een groot stuk koe , want ik wilde ook de matrozen trakteeren. Te huis zou ik het droge vleesch waarschijn- lijk met diepe verachting bejegend hebben , maar, na reeds gedurende drie weken niets dan kip genoten te hebben, was het eene heerlijke afwisseling. Vooral smaakte mij een bord goede soep, dat mijne kokkin er van wist klaar te maken, heel wat beter dan het flauwe aftreksel van kip- pehalzen, dat mij anders wordt voorgezet. Ik vierde dan ook koe en koning met een waar feestmaal , dat , naar ik hoop, in mijnen voorraad blikjes geen al te groot gat ge- slagen heeft. Al die heerlijkheid zal ik op de verdere reis wel weer bezuren, want er staat weer een tocht voor de deur, tegen den wind in , en dus weer eene portie verveling en armoede. De vorst, die over drie kampongs regeert, waarvan de eene wel twaalf huizen telt, was niet al te zeer vertoornd over mijne onbeleefdheid van gisteren, ten minste hij was weder naar de kust afgedaald, wat mij eene onaangename wandeling spaarde. Met de prestige-jas , voor vorstelijke bezoeken bestemd, aan, moest ik een kwartiertje op hem wachten — zeker een kleine wraakoefening — in een huis , naar men mij mededeelt, door de koningin bewoond. Ik kreeg 16 242 haar met te zien, maar, indien het eene der dames was, die ik, door de deur van eene afgescheiden kamer, flauw kon onderscheiden , dan was ze waarlijk oud genoeg om zich te durven vertoonen. De koning zelf was even oud en even vuil, maar niet zoo gemeen en verlegen als die van Tomini. Hij is vader van vele zonen, waarvan vele ook al niet meer jong zijn. De etiquette ontbrak natuurlijk niet. Er lagen drie matt en; op de middelste was voor mij als eerezetel weder eene kist geplaatst, links zat Z. M. en op dezelfde mat, in eerbiedige houding, mijn vriend, het hoofd der Boegineezen. Rechts zaten, op twee rijen, de vele zonen , en een weinig meer vooruit een oud man , dien ik voor een breeder van den radja aanzag. Verder natuur- lijk een breede kring van volgelingen en daarachter alles, wat maar kon en durfde naar binnen dringen; het huis was stamp vol, zelfs de ladder, die als trap dient, dreigde onder de menschenmassa te bezwijken. Binnenshuis was het warm, geurig en donker, zoodat ik de audientie niet al te lang rekte. De voornaamste episode was weder de plechtige overgave van mijne flesch arak, waarvan devorst nu wel reeds dronken zal zijn. Ter eere van mijne Boegi- neezen moet ik hier echter bijvoegen, dat zij van dit ge- schenk niet gediend zijn. 