The lichen book; handbook of the lichens of northeastern United States;
Van de overige, die vroeger leerling geweest waren, werd eene proof gevorderd. Indien dit gebruik kracbt van recbt gebad bad, zou men nooit verzekerd zijn geweest omtrent de bekwaambeid der zonen van patroons). Eene Weduwe, bet Gild als voorsz. verbervaard bebbende, zal bet mogen voeren, zoo lang zij ongetrouwd blijft, en anders getrouwd (hertrouwd) zijnde, maar jaar en dag naar baar (eersten) mans afsterven." Als immers de oorzaak opboudt, boudt van zelf ^t gcvolg ook op; wanneer de weduwe 't beroep van baren man blijft uitoefenen, wordt baar deze vergunning toegestaan, uit vrees, dat zij niet meer in dezelfde positie kon blijven als waarin ze vroeger was. Indien zij ecbter een nieuw buwelijk aangaat, moot de nieuwe ecbtgenoot baar, op welke wijze 1) In hoever dus in ons land het leveren van eene proef voor ons Gild gewoonte was, kunnen vn^ niet zeker bepalen, daar zy te 's-Hage, Haarlem en Utrecht vereischt werd, doch te Amsterdam en te Leiden niet; althans wij vinden er iiergens eenige vermelding van. Het leveren van een proef- stuk sch^nt dus slechts hier en daar in zwang geweest te zijn. 327 dan ook, onderhouden. — Art. 19. ^^iemand zal mogen aannemen meer dan twee leerjongens, onder wat pretext het ook zij (nergens anders zagen wij dat dit aantal beperkt was) „op verbeurte van f 6, en den jongen te moeten yerlaten {laten gaan)'^ en als iemdnd een leerjongen aanneemt, of te werk stelt, al ware het ook zijn zoon, zal zulke binnen 14 dagen i) daama de Dekens notificeren, en daarbij alleen Yoor vreemden aan 't Gild geven f 2, op verbeurte van dubbeld leergeld; welke leerjongens 2 jaren continueel aan den anderen op hun vaders en meesters^ winkels zullen moeten uitdienen, en y66r dien tijd weggaande, bij niemand anders mogen aangenomen worden, op poene yan telkens te yerbeuren / 3, en indien des leerjongens yader of meester kwam te oyerlijden, zal hem, het werk continuerende, afslag yan zijne leerjaren strekken, de tijd, die hij bij denzelyen geleerd heeft." — Art. 20. „Een knecht moot zijn bedongen tijd uitdienen, zoodat niemand anders denzelyen, na gedane waarschuwing, zal mogen werk geyen, of zal zoo wel de meester als knecht, ijder dagelijks yerbeuren 25 stuiyers" ^). Zij, die hier knechts genoemd worden, sehijnen dezelfde te zijn als de leerjongens in 't yoorgaand art.; want onder leerjongens yerstaat men hier niet degenen, die 12 jaren cud zijn, welke in art. 3 yan de Amsterdamsche wet yan 1663 en in art. 2 yan de Leidsche keur yan 1775 jongens genoemd worden. — Art. 21. „Alle yoorsz. boeten yeryallen ten profijte yan den OflScier, de Aalmoeseniers, die yoor de armen zorgen en het Gild elk Vs*" Waarbij in 't zelfde art. geyoegd wordt, wat art. 12 yan de Haagsche keur beyat, zie bladz. 318 ^). Den 14den Mei 1666 hebben de stedelijke Magistraten deze wet uitgebreid: behalye datgene, wat wij bij art. 4 van de yoorgaande keur aanteekenden, hebben zij ook dit beyolen: „Voortaan zullen de Boekyerkoopers den prijs der i) Bij besluit van 2 Not. 1740 verlengd tot 3 maanden. 2) Art. 20 is bij stedelijk resol. van 17 Nov. en 22 Dec. 1738 uitgebreid. 3) Van de Water, Groot Placaat-Boek p. 762 en volg. 328 boeken, die zij op tafel brengen, zelve of door anderen, direct of indirect, niet mogen verhogen op poene van / 6, maar wel ophouden, mits betalende ten behoeye yan het Gild, van zulke opgehouden boeken 4 penningen yan de gulden" '). Hierom zjjn er aan 't Utrechtsche Gild geene rechten gegeyen tot aan het jsat 1728, toen Van db Water zijn werk Bchreef, waaraan wij deze besluiten ontleenden. Yan de latere Utreclitsche besluiten uit de laatste helft van die eeuw weten we niet yeel, alleen enkele artt. Nu zouden wij moeten oyergaan tot de oyerige proyincien yan Noord-Nederland, maar wij konden, niettegenetaande wij ons yeel moeite gegeyen hebben om het een en andcr omtrent ons Gilde te weten te komen, hieromtrent niets ontdekken ; wij zullen daarom oyergaan tot de proyincien yan de Zuidelijke Nederlanden. Dat de yereenigingen yan handwerkslieden ofGilden, yan welk Boort ook, in de Zuidelijke Nederlanden niet zoo me- nigyuldig yoorkwamen als in de T^oordelijke, hebben wij reeds yroeger op bladz. 275 met een enkel woord gezegd. Indien wij in 't bijzonder naar het boekdrukkers- en boek- yerkoopers-Gilde yragen, zoo schijnt dit niet oyeral te zijn yoorgekomen; ja wat het grootste gedeelte yan Belgie be- treft, zoo schijnt het mij 't best hier te yerraelden, wat mij een boekverkooper en drukker uit Gent schreef, toen ik bij hem onderzoek deed naar den toestand yan ons Gild in de Oostenrijksche Nederlanden : „I1 n'y ay oit point de Confreries ou de Gilden des Imprimeurs et Libraires; seulement ils Stoient reconnus comme un corps, mais sans aucune auto- risation du pouyoir ciyil; c'6toit uniquement par esprit d'union et pour yeiller, que personne ne se melat de yendre, debitor, ou imprimer des liyres qui n'en ayoit pas le droit." Dewijl aan deze yereenigingen geen wetten, reglementen 1) Van de Water, t. a. p p. 763. 329 of bepalingen door de magistraten gegeven zijn, zullen wij deze hier met stilzWijgen voorbijgaan. Maar toch vinden we one Gild te BrusBel, waarover wij vroeger bladz. 275 met een woord melding maakten. In de lijst der besliliten van Brabant en Ylaanderen, boven meermalen aangehaald, yinden wij sleehts 2 edicten, die beide ten behoeve van 't Brusselsche Gilde uitgevaardigd zijn, het eene van 1662, het andere van 1755, die, omdatze een weinig verschillen van onze Gilden in de Noordelijke Nederlanden, hier in 't kort moeten vermeld worden. Dit Gild is in de hoofdstad der Spaansche Nederlanden in 1662 gesticht; zoo toch zou ik opmaken uit den aanhef en 't slot van 't straks te vermelden besluit. Laat one dus zien, welk dat besluit was, dat den 20^^" Nov. 1662 op beyel van Philips IV, Eoning van Spanje, uitgevaardigd is, nadat de Brusselsche boekdrukkers en boek- verkoopers een request aan hem hadden ingediend. Daarin beklaagdeu zij zich, dat sommige lieden vele boeken in de stad brachten, ze daar tot groote sohade van de requestranten verkochten; dat eenige kramers openljjk op markten en op straat veel boeken verkochten, waarin verderfelijke en ket- tersche leerstellingen stonden, die zeer nadeelig op den vrede en de rust van deze landen werkten ; daarom verzochten zij, dat zulke boeken geweerd zouden worden. Derhalve heeft de Stadhouder, ziende dat het aantal der supplianten binnen weinige jaren zeer was toegenomen, uit naam des Eonings het volgende edict uitgevaardigd: Art. 1. „Niemand van wat qualiteit, staat of jurisdictie hij zij, zal binnen deze stad, wijken, huizen, herbergen of andere plaatsen van dien, mogen drukken, te koop stellen, direct of indirect verkoopen, in- brengen of verspreiden eenige boeken, gazetten, almanakken, enz., ten zij hij voor eerst (d. i. niet voor H eerst^ maar te voren) geadmitteerd zij in deze Confrerie of Corpus" (uit deze woorden mogen wij afleiden, dat het Gilde reeds bestond, wel- licht echter niet lang te voren gesticht was) „op pene van confiscatie, en andere (strafPen) bij de Flacaten van 30 Juni 1546 (zie hierv6or bladz. 79 en volg.), 29 Januari 1610 en 330 20 Februari 1616 (bladz. 189), bij ons daarop gestatueerd. Hiermede echter niet uitsluitende, de genen, die meteenige boeken zouden willen komen op de yrije jaarmarkten dezer Stdd; bijzonderlijk dat ze inBgelijks zuUen onderworpen zijn aan bet maken van den Inventaris (art. 7), welken zij zullen oyerhandigen, zoo aan den Heer Genseur ') of Yisitateur van boeken, gecommitteerd bij den Raad, als aan de Oversten der Confrerie, en dat binnen 24 uren, eer zij hunne boeken zullen te koop stellen, op poene van verbeurte derzelve." — Art. 2. „Niemand zal voortaan in dezelve Confrerie of Corpus worden opgenoraen, ten zij alvorens geadmitteerd bij onzen Souvereinen Raad van Brabant, in formen en manieren als bij yoorsz. Placaaten bij ons geordonneerd is ; en dat hij ook doet blijken behoorlijk geleerd en geexerceerd te hebben den stijl en praktijk van boeken te drukken en te verkoopen, bij eenen gezworen Boekdrukker en Boekverkooper, woonende onder de gehoorzaamheid van onze Landen, ten minsten den tijd van 4 jaren, wanneer hij beide ampten wil exerceren, maar zoo niet, zal gestaan, mits leerende 2 jaren alzulken ampt, als hij zal w^illen practiseren, het zij Boekdrukker, of Boekverkooper" ; (welk verschil van tijd wij in de Gilde- wetten der Noord-Nederlandsche steden niet zagen). — Art. 3. „Zoo een Yrije-meester een leerjongen aanneemt, zal hij denzelven moeten aanbrengen aan den Oversten van de Confrerie, binnen 6 v^eken, op boete van 6 Bjjns-Guldens, eens te verbeuren bij den Meester, die in gebrek zal blgven, om pertinentlijk aangeteekend te worden tot alzulken ampt als hij hem zal v^illen generen: en de voorsz. Overste zal hem niet mogen voor Boekdrukker of Boekverkooper enre- gistreren, ten zij de Meester, die den leerjongen aanbrengt, benevens zijn winkel ook drukkerij houdt." — Art. 4. „De Meesters zullen geene leerjongens of knechtente werk stellen zonder behoorlijke attestatie dat zij hun voorgaanden Meester voldaan hebben, op boete van 10 Bijns-Guldens voor deze 1) Deze waren dus toen reeds in enkele steden: we zagen hienroor op bb. 194, dat dit ook in 1675 gebeurd was. 331 Confrerie"; — (art, 6 van de Amsterdamschekeur van 1663 bepaalt f 3, art. 2 van de Leidsche keur/6. — ) Art. 5. „In Let aankomen zal elk Meester betalen / 40 eens, behalve de Vrije-meestere zoonen, die voldoen zuUen met de helft" ; (een veel minder bedrag hadden v?^ij in de ]!foordelijke Neder- landen;) „en de leeijongens in het aankomen /" 3." — Art. 6. „Alle Drukkers en Boekverkoopers binnen deze Stad, die niet zuUen willen onderhouden dit reglement en treden in deze Confrerie of Corpus, zullen worden gecasseerd, en hun benomen het drukken en verkoopen van boeken, niettegen- staande zij te voren daartoe waren geadmitteerd." — Art. 7. ^Geene pakken of balen van boeken, binnen deze Stad door eenige vreemdelingen gezonden of gebragt, zullen mogen geopend, geveild, noch te koop gesteld worden, ten zij daar van eerst en vooral gemaakt zij een Inventaris'' (tot zoover zagen wij in Hoofdstuk II dat deze zaak meermalen in de Nederlanden verpliehtend was, maar er wordt aan toegevoegd) : „en dezelve geleverd zij dan den Oversten van deze Confrerie, om te presenteeren aan de Censeurs of Yisitateurs daartoe gesteld, op pene van verbeurte en confiscatie der boeken, en zulke amende als de Baad zal vinden te behooren." — Art. 8. „Het welk ook zal geobserveerd worden in de vrije jaarmarkten, tegen de genen, die alsdan boeken komen ver- koopen in deze Stad op poene van art. 7." — En nu volgt over het bestuur. Art. 9. „En opdat alles des te beter zou mogen worden onderhouden, zal de voorsz. Confrerie kiezen twee Oversten ^), welke in bediening zullen blijven 2 conti- nuele jaren, zoo dat jaarlijks ^en zal afgaan en 6£n aanko- men; en zullen hebben generale intendentie van al hetgeen dezelve Confrerie zou mogen raken, en in 't bijzonder om alle gerechtigheden, confiscation, boeten en penen volgens dit reglement en onze Placoaten bij parate executie te ver- 1) Hieruit zouden wij opmaken, dat als ten minste in Noord- en Zuid- Nederland volgens denzelfden maatstaf gerekend werd, het Brusselsche Gild in de achttiende eeuw minder leden telde dan het Haagsche of 't Leidsche, dat elk 3 bestuurders had. 332 Yolgen; van welke administratie en ontfang zjj rekening, bewjjs en reliqua zuUen doen voor dezelve Confrerie." — Art. 10. „ AUe verschillen en questien, die rijzen zuUen ten opzigte van de Censuur der boeken, verkrijging van Oetroijen, overtreding van Privilegien, admissen tot het ampt yan boekdrukken en boekverkoopen, met al dat daarvan depen- deert, zullen immediaat beslist moeten worden bij onzen Souvereinen Raad van Brabandt. Mits welke artt. alzoo men geloofde, dat alle ongeregeldheden, misbruiken en des- orders zouden geremedieerd worden, zoo baden de vertoonders (hoekdrukkers en boekverkoopers)^ dat One zou gelieven hen te verleenen behoorlijke Acte, uit kracht van welk de voorschr. konste, handel en bedrijf, en hetgeen daaraan kleeft, zou mogen opgerigt, en gesteld worden binnen deze Stad, in een Corpus of Communiteit: — Waarom zoo is het, dat wij — voorschr. geconcipieerd Reglement en Ordonnantie hebben geapprobeerd, geconfirmeerd en geautoriseerd, ap- proberen, confirmeren en authoris^en bij dezen" ^). — Zoo nu was het Brusselsehe Gilde geconstitueerd. Gedurende een tijdsverloop van bjjna eene geheele eeuw werd het Gilde volgens de bepalingen van dit reglement be- stuurd, totdat den 4den Maart 1755 een nieuw edict uit naam van Maria Theresia uitgevaardigd werd. De reden van dit edict wordt breedvoerig in den aanhef uiteengezet; wij mogen die niet verzwijgen. „Wjj hebben ontvangen," zegt de Keizerin, „de supplicatie van de Oversten, Ouder- mans" (wie dit waren, is onzeker; wellicht zij, die vroeger Oversten genoemd werden) „en Suppoosten der Boekdrukkerjj, Boekverkoopers en Boekbinders binnen onze Stad Brussel, inhoudende dat er geene konst zoo noodzakeljjk is in alle Staten en Republieken, als die der Supplianten, maar ook geene nadeeliger aan de gemeene rust, aan de Geestelijke en Wereldlijke Regering en aan onze Beligie, zoo die heil- zame konst niet behoorlijk wordt geplogen (uUgevoerd): waarom de Souvereine Princen onze voorzaten steeds bg 1) Placcaten der Hertogen van Brabant IV p. 48 — 5i. 333 Flaccaten voorzagen, dat niemand aangenomen werd om ze te exercercn, dan ervarene personen van goeden naam en religie, enz. ; welke Placcaten van tijd tot tijd zijn ver- meerderd, naar mate de voorgaande Wetten nopens het drukken en verkoopen der boeken door sommigen werden overtreden; dat deze overtredingen noodzakelijk meer en meer zijn toenemende, door het vermenigvnldigen yan ge- ringe en oneryarene personen, die zich met yoorschreyen Btjjl (bedrijf) onderwinden, tot yerdrukking en ondergang yan de Confrerie der Supplianten: zoodat zij door hunne konet en debiet niet meer zouden kunnen bestaan, ten zij daarin op het krachtigste yoorzien werd; waartoe geene betere middelen schenen te wezen, als yan onzent wegen te ordonneren, dat niemand in yoom. Confrerie zai gead- mitteerd worden, ten zij hij 3 talen (ygl. hieraehter art. 2) bezitte, en yerder het inkoomgeld, tot hiertoe maar geweest zijnde / 60 i), yoor de Boekdrukkers en Boekyerkoopers te yerhoogen tot / 600 yoor de Vreemde-Meesters, en tot / 300 yoor de Vrije-Meesters zoonen in plaats yan / 30, 't welk deze laatsten tot hiertoe slechts yolgens yoorgaande reglementen betaalden'' (deze som gelds schijnt wat al te hoog, daar niet alien die tot ons Gilde behoorden die konden be- talen; ook dit heeft de wetgeyer niet geheel aan de suppli- anten toegestaan, maar in art. 4 yan 't besluit heeft hij de Bom yerminderd); „dat deze yerhooging geenszins excessief zou wezen yoor zoo eene edele konst, daar het inkoom-geld yan de slechte mechanieke ambachten dezer Stad tot 2, 3, ja 4, 5 en meerdere honderden guldens beloopt. — Waarom zoo is 't, dat Wij het yolgende ordonneren en statueren.": Art. 1. „Dat de yoorgaande reglementen en ordonnantien ten opzigte yan de Confrerie der Supplianten geemaneerd, 1) Dit was zonder twijfel vastgestcld bij besluit van 25 Juni 1672, uit- gevaardigd tcr wilie van dit Gild (wat vermeld werd in art. 1 van de wet waarover wij in den tekst spraken, maar wat wij nergens in de lijst der ))eslaiten vonden); want in art. 4 van 't decreet van 20 Nov. 1662 was slechts eene boete van / 40 bepaald. 334 yaa 20 Noyember 1662 en 25 Jung 1672' ' (over deze laatste zie de noot op de voorg. bladz.) ^punctueel zullen worden achter- Yolgd en geexecuteerd, behoudens de pun ten, waaraan hier na eenige vermeerdering mogt gedaan zijn." — Art. 2. ,,Dat boven bet vereischte, om bij onzen Rade van Brabant aangenomen te worden tot Boekdrukker en Boekverkooper" (zooals art. 2 van de wet van 1662 had bevolen), „niemand hier tot bet een of ander zal worden geadmitteerd, ten zij wetende de Latijnsche, Nederduitsche en Fransche talen, waarover hij alvorens bij Commissarissen uit onzen gemelden Raad zal worden geexamineerd." — Art. 3 bevat bet laatste gedeelte van art. 2 van de wet van 1662, beginnende bij de woorden: dat hij ook enz.\ maar de yerplichte leertijd yan 4 jaren wordt hier veranderd in 6 jaren; de 2 jaren echter yoor een der beide beroepen bestemd, zijn ge worden 4 jaren. — Art. 4 beyat art. 5 yan dezelfde yoorgaande wet, maar geheel yeranderd: „Yan nu yoortaan zal elk Meester Boekdrukker of Boekverkooper yoor inkoomgeld moeten betalen / 300, en hij, die de 2 ampten te zamen wil oefenen / 400, wel yerstaande nochtans dat de Vrije- Meesters Zoonen en ook die zouden mogen getrouwd hebben eene Boekdrukkers of Boekyerkoopers Weduwe ^) zuUen ge- Btaan met half geld, naar distinctie als yoren." Dit is een zeer groote som gelds zooals wij nergens in Noord-^ff ederland yonden ; ons sohijnt die som al te groot. — Art. 5. „De eene helft yan yoorschr. geld zal zijn tot profijt der Confrerie en jaarlijks yerantwoord worden ; de andere helft zal worden gebruikt tot betere uityoering der Placcaten, yolgens hetgeen bij particuliere dispositie zal worden gereguleerd. — Art. 6. „Daarenboyen zullen zij, die bij onzen Raad yan Brabant bekwaam geyonden zijn om te oefenen de konst yan Boek- 1) De dochter schijnt hier niet dezelfde vrijstelling aan te brengen als de weduwe. Intusschen vond te Amsterdam juist het tegenovergestelde plaats; vgl. de keur van 25 Januari 1786, volgens welke niet de wedawe, maar de dochter van een vreemden Gildebroeder voordeel aanbracht; vgl. hiervoor bb. 301 en 317. 335 drakker, aleer in de Confrerie te worden geadmiiteerd, voor- zien moeten zjjn van eene drukkerije, bestaande ten minste in twee perssen, en acht soorten van letteren; al het welk zal nioeten geexamineerd en goedgekeurd zijn door de die- nende Overeten." — Art. 7. ^Allen Meester-Boekdrukkers verbiedende, aan hen, die zich tot oefening der drukkerij presenteren, te leenen, eenige perssen, kassen of letters, op pene van die te verbeuren ten profijte der Confrerie, en te yervallen van hun Meesterschap ; en van 's gelgken yer- bieden wij hen die zich zullen presenteren, het voomoemde te ontleenen, op pene van voor altijd uitgesloten te blijven van het Boekdrukker-ampt." — Art. 8. „De Boekdrukkers reeds behoorlijk aangenomen, of hunne Weduwen, wier drukkerijen niet compleet zjjn op den voet van art. 6, zijn gehouden dezelve diensvolgens te stellen en voltallig te maken binnen 2 jaren, op pene van de drukkerij te moeten schorsen ; ten welken einde na verloop dier 2 jaren door de dienende Oversten der Confrerie eene generale visitatie zal geschie- den." — Art. 9. „ Wij belasten de Oversten alle deze pointen voor zoo veel hun aangaan mag, exact te volbrengen zonder eenige oogluiking of verdrag, op pene van te vervallen in de amende van 100 pattacons; welke zij mede zullen ver- beuren, zoo zij iemand tot Boekdrukker of Boekverkooper ontfingen in de Confrerie, of zjjn inkoomgeld aannamen, v66r hjj in onzen Raad op voorschr. wijs ware geexamineerd, geoctroieerd en beeedigd." — Art. 10. „Dat voor zooveel aangaat de Bookbinders, deze zich zullen conformeren naar de voorgaande Ordonnantie, zoo dat niemand hunner zich moge onderwinden met het geene raakt den stijl van Boek- drukker en Boekverkooper, ten zjj nadat hjj exact voldaan hebbe aan hetgeen volgens Flaccaten en bij dozen bepaald is, om Boekdrukker en Boekverkooper te worden; en dat niemand dier Bookbinders anders zal mogen gekozen worden tot Oversten van de Confrerie" ^). — Ook in art. 25 van de Amsterdamsche keur van 1663 worden de bookbinders stil- 1) Placcaten der Hertogeii van Brabant X p. 171—174. 336 zwijgend voor altijd van het bestuur geweerd; wij meenen, dat dit elders ook het geval zal geweest zjjn ; zeer zelden toch hadden zij zulk een invloed, dat zij zitting konden krijgen in het Gildebestuur. Dit nu is de tweede wet ons Gilde voorgeschreven. Het verwondert ons, dat in beide geen woord gerept wordt over het proefstuk of over de aucties ; er werd zeker geen proef- stuk geeischt. Over de aucties hebben wij hier en daar in andere besluiten, Hoofdstuk II § 3 en elders, 't een en ander gezegd. — Andere besluiten tot 't jaar 1763, waar- mede de lijst der besluiten eindigt, zijn niet uitgevaardigd. Gedurende de overige jaren van die eeuw bleef dit Brus- selsche Gild veilig onder deze wetten; ook de woelingen van 't jaar 1787 en volgende heeft 't rustig doorgestaan, totdat het in 1796 het gelijke lot van alle vereenigingen in de Oostenrijksche Nederlanden onderging, zooals we spoedig in § 3 zuUen zien. Yoor zoover we weten, koinen onze Gilden elders in de Oostenrijksche Nederlanden niet voor. Het baart intusschen verwondering, dat noch te Antwerpen, waar vele en beroemde boekdrukkers en boekverkoopers waren, noch te Leuven, noch te Douay, de zetels der Muzen, dat in geen dezer drie steden, zeg ik, waar de letteren ten minste in de 16<ie en begin der 17de eeuw niet weinig bloeiden, boekdrukkers- en boekverkoopers-gilden bestonden; wij hebben cdthans na lang zoeken niets er over gevonden. Wat Antwerpen be- treft, wij twijfelen niet of ons wordt het gevoelen van Joannes des Roches, den kundigen geschiedvorscher te Brussel, voorgehouden, die in de vorige eeuw beweerde dat reeds in 1442 te Antwerpen een Prenters-gilde bestond, dat veieenigd was met het St. Lucas-gilde, voor zoover zou blij- ken uit een privilege van dat jaar te vinden in de lijst van privileges van het Antwerpsche St. Lukas-gild, waarin het woord prenters voorkomt. Als dat waar was, dan zou het veel bewijzen: vooreerst, dat daar toen reeds zulk eene menigte boekdrukkers waren, dat er een Gild kon gevormd worden. 337 Maar onlangs heeft Eokikq^) zeer duidelijk bewezen, dat dit Gilde boekdrukkers toen niet beBtond; hij toont echter aan, dat prenters bier niet kan beteekenen boekdrukkers. (KoNiNQ vermeldt, dat reeds Westrbenbn van Tiellandt in zijne ^Yerhandelingen over de TJitvinding der Boekdruk- kunst" bladz. 15 in de noot dit opgemerkt heeft); verder hebben yolgens zijne meening de prenters, waarover gespro- ken wordt in 't privilege, nooit eenig boek uitgegeven. Wie er te Antwerpen boekdrukkers waren in de 15^^ eeuw, zegt bet privilege niet; en eindelijk 't woord prenters heeft in de 15<^e eeuw ook nog eene andere beteekenis dan boekdrukkers. Hier maken wij dus een einde aan de opsomming der rechten van ons Gild niet alleen in de Zuidelijke ^ITeder- landen, maar ook in alle provincien van de Noordelijke ^). Er blijft dus nog over, dat wij, van ons bijzonder Gilde afscheid nemende, die veranderingen nagaan, die demenigte der vaderlandsche Gilden van bet midden der 18<ie eeuw tot op onzen tijd ondergaan heeft. Als wij dat ten einde ge- bracht hebben, meenen wij ons doel bereikt te hebben. § 3. De nieuwere geschiedenis van al onze vaderlandsche Gilden. De Yereenigingen van handwerkslieden of Gilden, die vroeger grooten invloed op de stedelgke regeering in de Yereenigde Nederlanden hadden, zagen dien invloed in de 1) In zijn werk Over den oorsprong, de uitvinding, verbetering en vol- making der Boekdrukkunst. Haarlem 1816 biz. 416 en volg. en vooral biz. 446-458. 2) De oudste sporen van ons Gild, als we datgene samenvatten wat w\j over z^n oorsprong in de verschillende steden zeiden, zyn in hetalgemeen 22 338 15<le eeuw en later hier en daar in zeer vele steden yer- minderen. Hoewel de leden werden gedwongen zich alleen met hunne werklieden en hun beroep bezig te houden, schenen de Gilden ook in het midden der IS^e eeuw geheel te yer- kwijnen. Maar plotseling als 't ware door een slag en een for- sclien Bchok getroffen, begonnen zij uit hunne yerdooying wakker geschud te worden en te herleyen. De yermoedelijke oorzaak is daarin gelegen, dat de zelfstandigheid en inyloed der Gilden in omgekeerde reden stond met de aristocratie der stedelijke regeering, en het schoonste tijdpunt dier aristo- cratie hield op met de regeering yan Willem IY. Daarbij kwam nog dat deze stadhouder yele yerbeteringen in den toestand der Gilden bracht, yooral in die yan Friesland. Den 21sten Augustus 1749 werd te Amsterdam een decreet uitgeyaardigd yan 13 artt., wat men noemde „Generaal Reglement yoor alle de Gilden^'. De oorzaken yan het uit- yaardigen yan dit besluit worden in den aanhef uiteengezet: „Dat de Oyerlieden yan yerscheidene Gilden dezer stad in yeelerleg opzigten de Keuren en Ordonnantien der respeetiye Gilden niet nakomen, noch doen nakomen zooals het behoort, dat de administratie der Gildekas of bos niet behoorlijk ge- schiedt, en de Oyerlieden groote yerteeringen en andere on- in de 17(ie eeuw verborgen; omtrent dienzelfden tijd is 't Gilde der boek- drukkers en boekverkoopers bij de Engelschen ook ontstaan. De boekdruk- ker I. Thomas uit Worchester in Noord-Amerika, die negen jaren geleden een uitmuntend werk schreef getiteld: tHuiory of Priniing in America, with a Biographf of PrinterM and an account of Netotpapert, to which it pre' fixed a concise view of the discovery and progress of the art in other parts of the worlds Worchester, Massachusets, 1810, in 2 deelen, en daar- van op pag. 131 van dl. I brengt by de getuigenis bij van een Engelschman, Richard Atrins, die in 1660 in zeker werkje schreef: „Under Henry Vlll printers were by Charter incorporated with bookbinders, booksellers and founders of types, and called: „the Company of Stationers*' (het Boekver- koopers Gilde) ; en een weinig te voren I pag. 127 vermeldt dezelfde Thomas : „In 1642 a dispute arose between some persons, printed by virtue of a pa- tent from the crown, and the Company of Stationers." Orodat by echter de stad waar 't Gild gesticht was. niet noemt, kunnen wij haar niet zeker aanduiden; 't schijnt echter Londen geweest te zijn. 339 nodige kosten ten laste van het Gild te boek stellen." In dit alles voorzag reeds het decreet van dien dag ; daarenbo- yen zijn er nog eenige uitmuntende bepalingen in omtrent de Gildewetten in 't algemeen i). Verder den 26sten Januari 1769 kwam daar eene geheele nieuwe keur over de verkoo- pingen in one Gild uit. Evenzoo zagen wjj dit te Leiden den 2den November 1775 gebeuren. De Koning *) schrijft, dat te Haarlem gedurende de jaren 1750 — 1752 nieuwe uitgebreide keuren voor bijna alle Gilden gegeyen zijn; dus hebben deze vereenigingen zekerlijk toen ter tijde in die stad groote yeranderingen ondergaan. Om onze etelling te stayen voeren wij hier aan, wat Prins Willem IV den 21sien December 1748 deed yoor de yeryallen Gilden in Friesland. De titel yan 't edict luidt als yolgt: „Reglement in Friesland gegeyen, om te dienen tot eene fundamentele Wet, waarna alle zaken zoo yan politic als yan justitie, daarin yeryat, zullen worden beleid en behandeld." Artt. 52 en 53 luiden aldus: Art. 52. ,,De Gilden binnen de steden niet alleen door yerloop yan tijd zeer zjjnde yeryallen, maar ook door resolutien geaboleerd (de oorzaak hieryan weten wij niet), en dns yele der ingezetene regt en priyilegien yernietigd zijnde, zoo wordt bij dezen gestatueerd en geordonneerd : dat alle de Gilden binnen de eteden weder in train zullen wor- den gebragt, en bij bare Gildebrieyen gemaintineerd, waartoe nodig zal wezen dat de oude Gildebrieyen worden gereyi- deerd, en naar de tegenwoordige tijdsomstandigheden yerbe- terd en yeranderd, en dat yoor de Gilden, waaryan de Gilde- brieyen niet yoorhanden zijn, of in het ongereede mogten wezen geraakt, nieuwe Gildebrieyen worden opgemaakt en uitgegeyen." — Art. 53. „Dcuirtoe worden de Magietraten der respectieye steden, ieder in den haren, bg dezen gequa- lificeerd, met dien yerstande nogtans, dat zij alyorens dezelye in train te brengen, die ter approbatie en ratificatie der i) Vergeiyk: Vervolg van de Handvesten van Amsterdam 1755 pag. 60 en volgende. 2) Tafereelen van Haarlem, IV 277. 340 Heeren G^edeputeerden des Lahdschaps zuUen oyerbrengen, en dat dezelve geapprobeerd en geratificeerd zijndej hun YoUe effect zuUen erlangen. Dat ook het Hof van Justitie en alle wederregters gehouden zuUen zijn, dien conform regt te doen, en die Gilden allenthalven te maintineren en te handhayen; desniettegenstaande zal het een ieder gepennitteerd zijn, op de ordinaire week- of jaarmarkten hunne goederen, eetwaren enz. ter markt te brengen, zonder op die dagen aan het Gilde of Gildens subject te zijn, of dat verstaan zal worden, daardoor aan het regt der Gilden te worden gecontra- yenieerd i)". De gilden zijn dus weer in working gekomen in Friesland, en ook elders in de Yereenigde Nederlanden, en zij hebben bestaan en gebloeid tot 't einde dier eeuw. Ja zelfs in enkele steden yan Oyerijsel, yooral te Dey enter, maakten zij deel uit yan de stedelijke regeering. Maar laat ons zien wat intusschen in de Oostenrijksche !N'ederlanden gebeurde. !N'adat Jozef II na den dood zijner moeder in 1780 aan de regeering was gekomen, yaardigde hy yele besluiten uit ten yoordeele der Protestanten. Hij yerschafte bij decreet yan 12 !N'oyember 1781 aan hen, die den Protestantschen godsdienst beleden, gelijkelijk den toe- gang tot ieder ambacht (metier) ^) en zelfs tot de yereeni- gingen yan handwerkslieden. Den 17den Maart 1787 wordt yolgens keizerlijk besluit het bestuur en de zorg yan alle yereenigingen of corporaties yan handwerkslieden (metiers, sermons ^) on corporations bourgeoises) aan de dekens of oyerlieden oyergelaten, en aan ieder lid wordt yerboden iets te yeryreemden of zich te yerweryeUj enz. zonder toestem- ming yan den Gouyemeur^). Deze en dergelijke nieuwig- heden yerbitterden de Belgen, zeer gehecht aan de yoor- yaderlijke rechten, zoo zeer, dat zij yertoomd, door middel yan 1) Vgl. Verzameling van Placcaten, Reglement enz. der SUten van Friesland van 1748—1795 deel I en Register der Resolutie en Placcaten derzelve van 1570 -1580 door De Ghalmot, Gampen 1784, op *t woord GUdem. 2) Dewkz, Histoire GSn^rale de la Belgique, Brux. 1807, yi, pag. 138. 3) Wat terment zijn, zie de noot op biz. 277. 4) Dewez, t. a. p. pag. 151. 341 beleedigende geschriften tegen het hoogste gezag in den Staat, oproer te weeg brachten. Om dit te doen bedaren heeft de Eeizer allerlei beloften gedaan en in Mei van 't zelfde jaar dit edict herroepen *). In de maand Augustus verzochten de Staten van Brabant, wederom door middel yan een request, aan den Eeizer: „Que S. M. Youlut ordonner, que les Confreries restassent sur le pied des loix fondamentales, en attendant que, de concert ayec les ^veques, apr^s avoir entendu les 6tat8, les cours sup^rieures, et les corps municipaux, on piit prendre des arrangemens conyenables sur la r^forme de ces corpo- rations, ou sur la repression des abus, que le temps pour- roit y ayoir introduit" ^). Dit was den Eeizer niet naar den zin. Nadat echter in de jaren 1788 en 1789 openlijk de oorlog tusschen den Yorst en zijne onderdanen werd geyoerd, bleef de zaak in denzelfden toestand, waarin ze yroeger was. Ofschoon de woelingen na den dood yan Jozef II, toen op het einde yan 't jaar 1790 Leopold II als Eeizer erkend was, yoor een oogenblik ophielden, zijn zij noch onder hem, noch onder zijn zoon Frans II, geheel bedaard. Maar nadat in Frankrijk de groote omwenteling was uitgebroken, en alles samenliep om yrijheid, gelijkheid en broederschap te aan- schouwen, en de Fransche troepen in 1794 de Oostenrijksche Nederlanden bezet hadden, was het laatste oogenblik yoor de Gilden geslagen, want de Franschen beweerden, dat zij zeer nadeelig werkten yoor de ^gelgkheid". In 't jaar 1796 zijn op beyel yan de Fransche oyerheerschers (die nietlang te yoren een einde maakten aan de gilden in hun land) alle wereldlijke en geestelijke yereenigingen in de yroegere Oostenrijksche Nederlanden afgeschaft ''^). Daarom yerdween ook terstond ons Gilde te Brussel. In de Yereenigde Nederlanden waren het niet zoozeer de Franschen zelye, maar de yrienden en aanhangers derFran- 1) Dbwez, t. a. p. pag. 175. 2) Dewez, t. a. p. pag. 211. 3) Vgl. Jaerboeken der Oostenrijksche Nederlanden van 1780 — 1814.Gend 1818, pag; 245. 342 Bchen, die de Fransche politiek en hun raad om de staatsrege- ling omver te werpen, volgden, de aanleggers vaa die bmwen- teling, die in 1795 plaats greep ; in hun hevigen strijd yoor de gelijkheid yan alle burgers hebben zjj niet gerust, voor dat ook in Noord-JE^Tederland alle gilden waren afgeschaft. Hoe dit geschied is, zullen wij van naderbjj besehouwen. Alle Batayen (ze hadden den naam der oude bewoners yan ons land aangenomen), nu elkanders geljjken geworden (zoo beweerde men gewoonlijk), moesten terstond de rechten yan het menschdom, hun zeer langen tijd onthouden, terugeischen ; nu de yrijheid, gelijkheid en broederschap heerschten, zouden zij zeer gelukkig worden; aan alle burgers zou teyens de gelegenheid openstaan alles te yerkrijgen, om het welzijn yan het yaderland te beyorderen, en het yoordeel yan een ieder zal ook het yoordeel yan den Staat zijn. — Wg ontkennen niet, dat dit in abstracto er zeer liefelijk uitziet, maar in ons yader- land, eyenmin als in andere landen, kan deze schoone leer zeer moeilijk ten uityoer gebracht worden. Wij zullen maar 6ene opmerking maken: aan hoeyele uitzonderingen is deze regel niet onderheyig „dat het nut yan particuliere personen meet wijken yoor en achtergesteld worden bg het nut yan den Staat". Als deze regel niet in den weg stond, dan zouden de beginselen aannemelijk zijn welke zeer yele personen toen toegedaan waren. De Gilden en andere yereenigingen waren in hun oog hinderpalen der yrijheid; men yerkondigde den stelregel, dat door de gilden geen enkele yergoeding aan de werklieden yerschaft werd, want als die opgeheyen waren ^), zouden de arme lieden, die yroeger geen lid konden wor- den, nu zelf meester kunnen worden. Wij yerwonderen ons 1) Opdat niemand, het nadeel der gilden overwegende, hun tegcnwerpe, dat na *t midden van de 18<le eeuw de leden een al te hoogen toon aan- sloegen, en zich in burgertwisten mengden; want 1^. dat gebeurde meer bij vreemden dan bij ons; S**. dit nadeel sch\jnt niet op te wegen tegen H yoordeel dat de gilden aanbrachten; 3\ 't is waarschijnlijk dat maatregelen konden genomen worden om de misbruiken in de gilden aanwezig, weg te nemen; althans in 1796 hebben 11 steden van Holland, waaronder steden waren van den eersten rang, een petitie ingediend bij de Nationale Con- ventie, waarin zij de manier te kennen gaven waarop de misbruiken inde 343 du8 niet, dat de pogingen in het werk gesteld om de gilden to doen yerdwijnen, met een gewenschten uitslag bekroond zijn ; ja met deze beginselen meenen wij, dat art. 53 van de Burgerlijke en Staatkundige Grondbeginselen der Staats- regeling in overeenstemming is. Dat Uitvoerend Bewind bepaalde, dat 8 dagen na de af- kondiging alio gilden moesten ontbonden zijn '). Toen de handwerkslieden vernamen, dat dit besluit in aantocht was, trachtten zij te vergeefs, door yerzoekschriften te 's-Grayen- hage ingediend, deze ramp af te weren. Tegen het einde yan dat jaar nam eene Commissie uit de yroegere gilden de zorg op zich, te yoorkomen dat er eenig nadeel zou ontstaan uit de ophefBng der gilden. Deze heeren beraadslaagden wat er met de yerschillende gildekassen moest gebeuren, en zij be- sloten, dat er, in plaats yan de yroegere plakkaten, keuren, ordonnantien der gilden, eenige „algemeene reglementen" zouden yastgesteld worden en dat zij hieryan het Uityoerend Bewind in kennis zouden stellen '). Het geyolg yan deze zaken weten wij uit de af kondiging der wet yan 5 October 1798. In plaats yan hen die yroeger het bestuur uitmaakten der gilden, corporatien, en welke yereenigingen dan ook, werden er aangesteld ^proyisionele Commissarissen, bij de respec- tiye Municipaliteiten te benoemen, die, na alle effecten, gel- den, boeken, charters en papieren, de Gilden concemerende, gilden binnengeslopen, uit den weg geruimd konden worden, en de gilden zelve beter aan hun doel zouden kunnen beantwoorden. Vgl. Vervolg op Wagenaar 37, 14 en volg. 1) Db Koning, Tafereel der sUd Haarlem, IV. 277. 2) Vgl. over dit alles Vervolg op Wagenaar biz. 39, 294 en 40, 249— 252. 3) Vgl. 't zelfde werk biz. 40. 344 te hebbeh overgenomen, zuUen zorgen, dat, hangende de deliberatien van het Yertegenwoordigend Ligchaam hierover (de uitslag hiervan is ons niet bekend geworden), de Plac- caten, Ordonnantien, en Eeuren, voor zoo ver de politie be- treft, tot yermijding van wanorde en schade aan 'a lands Financien, stipt worden nagekomen" ^). Dit is toen, wat den geheelen staat betreft, gebeurd. Intusschen is niet overal de bekendmaking van 5 Octo- ber 1798 tot uitvoering gekomen. Om van andere steden niet te gewagen, zijn te Amsterdam, de hoofdzetel van deze yereenigingen, waar zij in grooten getale voorkwamen, de gilden stilzwijgend behoaden door de stedelijke Magistra- ten die hen bijzonder begunstigden en overtuigd waren van 't groote nut, waarvan de stad en tevens de geheele bur- gerjj genoot. In stilte bleven zij daar tot 't jaar 1812, toen door een zeker geschil, dat tusschen de leden van een of ander gild ontstaan was, het bestaan van het gilde ter oore kwam van De Celles, prefect du d^partement du Zuiderzee, die terstond beval alle gilden op te heffen. Onder Napoleon bleef dezelfde bevooroordeelde meening omtrent de gilden bij de Fransche bestuurders van Holland, zooals die in hun land op 't einde der yorige eeuw algemeen bestond. Maar wij zijn al te breedyoerig geweest oyer de Amster- damsche gilden. In 1798 werden de gilden in de meeste steden bij het decreet yan 5 October afgeschaft, en dadelijk bleek het nut en de schade yan dien yrijen toestand. Dit moest gedragen worden, en 't word ook gedragen gedurende de jaren dat de Bataaf- sche republiek bestond. Terwijl het nadeel yan de afschaf- 1) Vgl. De Koning ter aangehaalde plaatse biz. 278, die, wat Haarlem betreft, meerdere dingen vertelt, weike daar plaats vonden. In 't jaar 1804 toch z\jn er te Haarlem eenige bepalingen gemaakt omtrent de gilde-geldeii ; den 14den October van dat jaar zijn in plaats van de „provisioneete Com- missarissen" gekomen de „Commissarissen over de Neringen en Handwer- ken", aan wie de vorige bestuurders rekening en verantwoordiog over de gilde-gelden en gilde-brieven moesten doen. Zie De Koning, t. a. p. bUdz. 282. 345 fing het nut overtrof, ten minste in onderscheidene ambachten, en toen wij in 1806 den monarchalen regeeringsvorm van Napoleon ontv ingen, kon het niet anders of de schade voort- vloeiende uit de afgeschafte yereenigingen van handwerks- lieden moest den Koning in het oog vallen. Lodewijk gaf zich veel moeite om geneesmiddelen voor dit kwaad te zoeken, en in het begin van 1808 stelde hij hierover eene uitvoerige wet aan het Wetgevend Lichaara voor, met welks goedkeuring Hij de wet op den 30sten Januari van 'tzelfde jaar af kondigde, die de wijze bevatte, volgens welke alle corporatien in 't koninkrijk Holland nog bestaande en andere die weder gevormd konden worden voor het uitoefenen van ^neeringen, ambagten en bedrijven'' ingericht zouden zijn. De voornaamste hoofdstukken daarvan zullen wij in 't kort meedeelen. Art. 1. De vereeniging van afzonderlijke personen op eene plaats wordt toegestaan, om werken uit te voeren, ambach- ten uit te oefenen enz., als er maar niets geschiedt in strijd met de wetten van 't koninkrijk. — Art. 2. Bij het vormen van nieuwe gilden mag het aantal leden niet minder dan acht bedragen: als het getal niet zoo groot is, mogen de werklieden van verschillende ambachten zich vereenigen. — Art. 3. Werklieden, die lid wenschen te worden, moeten als zoodanig ingeschreven worden. — Art. 4. Om lid te wor- den, mpet men voorzien zijn van een patent, als fabriekant, trafiekant, werkmeester, werkbaas, of neeringdoend persoon, zooals *t decreet van 't Uitvoerend Bewind den 2den De- cember 1805 bevolen had (op dien dag toch was vastgesteld datgene, waarover wij bladz. 216 spraken.) — Art. 5. Aan niemand, tenzij aan hen die zulk een patent niet kunnen bekomen of op bevel des rechters daarvan beroofd zijn, wordt het toetreden tot eene vereeniging geweigerd : om dien toegang echter te verkrijgen is niet noodig, dat men burger (poorter) van die stad is '), er worden ook geene proef- 1) Uit de woorden van dit art : ^stedelyke of plaatselijke barger- of poorterschap" vermoedeu wij, dat ook in platlelandsgemeenten hier en 346 stukken, vroeger een vereischte om in zulke yereenigingen te worden opgenomen, verlangd. Echter kon, door bijzondcre wetten aan iedere vereeniging te geven, bepaald worden, dat, om meer zekerheid te hebben omtrent de bekwaamheid der nieuwe leden en om den onderlingen ijver aan te sporen, de stedelijke regeering een getuigschrift geven aan den can- didaat, die 't proefstuk geleverd heeft. — Art. 6. Bepaalt 't entreegeld, dat de som van f 50 niet te boven mocht gaan ; doch de jaarlijksche bjjdrage wordt niet genoemd; dit art. handelt yerder over de ondersteuning die een lid bekomen kan, wanneer hij die door armoede of ziektenoodig heeft. — Art. 9. De leden worden nooit gedwongen zich slechts bij ^6n gild aan te sluiten, integendeel zjj kunnen lid worden van zooveel yereenigingen als zjj willen en zoovele ambachten uitoefenen als bun belieft, mits dat niet strijdt tegen de alge- meene wetten yan 't koninkrijk. — Art. 12. De keuren, ordonnantien en gildebrieyen, yroeger aan de gilden gegeyen en toegestaan gedurende 't jaar 1808, eyenzoo de wetten der yereenigingen, die nog geyormd moeten worden, zuUen aan het onderzoek der Gemeentebesturen onderworpen worden en ter goedkeuring aan den Minister yan Binnenlandsche Zaken oyergezonden worden. — Art. 14. De Plaatselijke Besturen moeten toezicht houden op de kermissen en yrije jaar- of weekmarkten, en daartoe den toegang yerschafPen aan alien, 't zjj leden der gilden, 't zjj yreemdelingen. — Art. 15. Aan 't hoofd yan iedere yereeniging zuUen Com- missarissen of Oyerlieden staan, aan te wijzen uit de leden yan het gild door de gemeentebesturen, aan wie de zorg der leden en hunne knechts aanbeyolen wordt. (Het aantal bestuursleden wordt niet bepaald; wellicht hing dit af yan het aantal leden, of yan de yroegere bepalingen der keuren en ordonnantien). — Art. 16. Deze bestuursleden moeten het gemeentebestuur in kennis stellen yan alle gildezaken, daar enkele gilden geweest zijn; bekend toch is, dat, bij afwezigheid van vesting, muren of poorten, zulke plaatsen dikwijls stedelijke rechten ont- vingen; daarom kunnen hier ook gilden op het platteland bestaan hebben, zooals zulks het geval geweest is in Duitschland. 347 die in strijd zijn met de wetten van 't koninkrijk of met de keuren van iedere plaats. — Art. 17. Al wio tot be- Btuurslid gekozen is mag deze keuze niet van zichafschui- yen, tenzij hij eene boete betale, gelijk aan de jaarlijksche contributie. Hit de laatste woorden van dit art.: ^Doch zal iemand, 3 jaren of langer gefungeerd hebbende, aan deze boete niet kunnen worden onderworpen," zou men mogen opmaken, dat er geen grenzen aan dit bestuurschap gesteld zijn, yooral daar in de volgende artt. geen spoor van zulk een grens voorkomt, dat echter na verloop van 3 jaren dit ambt zonder boete kon neergelegd worden. — Art. 18. 