Bijdragen tot de taal-, land- en volkenkunde
De prijs van de dagong is dezelfde gebleven, en is te demak ongeveer 8 dubbeltjes voor de 100 stuks. De kultuur daarvan is toegenomen naar gelang der consumtie, en ook omdat de bevolking zoo veel grooter is. In de bergstreken is de prijs niet meer dan 2} dubbeltjes voor de 100 stuks. Aan het ontginnen van rijstvelden is veel uitbreiding gegeven, en men heeft daardoor nu veel meer van die velden dan voorheen. Het overstroomen van de velden is niet goed, omdat daardoor te veel vuiligheid uit het gebergte wordt aangevoerd, dat voor het gewas nadeelig is; die overstroomingen zijn daarentegen zeer voordeelig wanneer zij komen met het begin van den regenmoeson, want alles verrot dan op het veel voor het vele en lang-durige regens noodig; de padi ombok, daarentegen, rijpt spoedig, en de Javaan kan daardoor eerder over zijnen oogst beschikken. Het planten van komk Commers, katjang en djarak, nadat de padi geogst is, kan geen kwaad, omdat de wortels van die planten niet zwaar zijn en de grond dus niet uitputten, zoo als het geval is met de kapas en de djagong. De uitvoer van rijst ter sluik is belangrijk naar Serang en andere plaat- sen ten zuiden van Demak; daarentegen wordt ook wel rijst aangebragt van Grobogan. Zoo als hij vernomen heeft, werd, 7 à 8 maanden geleden, ook veel rijst langs de rivieren vervoerd naar Japara en Jawansa, Het in omloop zijn van vele duiten is wenschelijk voor de bevolking, want om zich het noodige aan te schaffen, dat veelal uit kleinigheden be- staat, moet zij het zilvergeld en de stukken van Japansch koper met ver- lies verwisselen, dat het geval niet zoude zijn indien er meer heele en halve duiten in omloop waren. r Dezelfde hoeveelheid opium die voorheen 5 duiten koste, wordt nu met 15 duiten betaald, cn de kwaliteit is daarbij nu minder goed. Hij ge- bruikte vroeger opium, doch sedert 10 jaren heeft hij dat afgeschaft, om- dat hij bespeurde dat het gebruik nadeelig was voor zijne gezondheid en hem voor het werk ongeschikt maakte; de prijs: werd hem ook te hoog: Ter vervanging van het opium heeft Hier s sedert een drank gebruikt die hem aangeraden is, om sterker te worden, en heeft zich daarbij goed bevonden. DE RUSTKULTUUB OF JAVA. 55 Het w eene waarheid, dat het gebruik van opium nadeelig werkt op de wrokag; daarom ware het te wenschen dat het geheel afgeschaft, en ver- ern werd door het gebruik van koffij, die de bevolking zeer gaarne — eat. "F, WIRIO DINONGO, manfri, weger en vervoerder van de rijst van den eersten Regent naar het pakhuis van de Compagnie te Samarang. De verklaring van dezen persön komt hoofdzakelijk overeen met die, rb opgeteekend onder N°. 19, behoudens: 1°. Dat hem niet bekend « velke hoeveelheid rijst de bevolking geleverd heeft in het pakhuis van sa egent. 3°. Dat hij voor zijn inkomen heeft twee deseas; een daarvan =Â hij self behouden, de tweede heeft hij verhuurd aan den pechter ‘a Walahan tegen 90 zilvere Spaansehe matten'sjaars. 3°. Dat de Regent ver de rijet die hij inkoopt, van 13 tot 18 dubbeltjes per pikol betaalt, 2 é daarvoor benoodigde duiten bij Chinezen opwisselt tegen 24 dub- ‚n De stukken Japansch kopergeld worden ongaarne, en niet dan * verlies, aangenomen. Toen de Fiskaal laatst te Demak geweest is, 1 ammens den Gouverneur bevelen te geven dat een ieder verpligt was “var de volle waarde aan te nemen, heeft dit alleen geholpen, zoo lang Prakaal zich te Demak bevond. 4°. Voor de bevolking van een zijner wm, die f kojan rijst moet opbrengen, ontvangt hij het geld dat ' leent daar Voor bewalt en geeft de bevolking hem daarenboven nog 3 eee voor iedere ganze. De andere dessa moet 14 kojan opbren- "* de 15 Spaansche matten die daarvoor te goed gedaan worden, draagt "* aan den Chimeschen huurder, zonder te weten wat die nog van de "ag ontvangt. 5°. Dat de consumtie van rijst bij de bevolking toe- "nnen is, omdat die deze vroeger vermengde met djagong en ocbi, V‚… mj ze uu zonder vermengde gebruikt. 6°. Dat hij gelooft dat de zt zijn contingent niet kan voldoen, omdat hij niet al het geld dat hij ~"20r van de Compegnie ontvangt, onder de bevolking verdeelt, maar ! ora gedeelto daarvoor laat inkoopen. 7°. Dat het opium wel ie waar - seurder is dan te voren, maar hij daarvoor ook meer besteden kan, “ hg zijn rijst duurder kan verkoopen en ook meer ontvangt voor buur - ume deve. 56 DE RUSTICULTUR OF JAVA. 21°. SABINA, tweede opziener in het pakhuis van den tweeden Regent te Demak. De oude, zoo wel als de nieuwe ‚ gantang-maat, met welke de rijst van de bevolking in het pakhuis van den tweeden Regent wordt ontvangen ‚ zijn, in bijzijn van hem en anderen, geworden. Eerstgemelde is bevon den te bevatten 35 katies; de hoeveelheid welke buiten de maat gevallen was, die volgens oud gebruik voor de pakhuisbedienden is, bedroeg 2 katies, dus te zamen 37 katies; laatstgenoemde moet bevatten 41 katies; de rijst welke bij het meten daarbuiten gevallen was, bleef het eigendom van den rijstleveraar. Met de nieuwe gantang ontvangt de Regent dus 4 katies per gantang meer, met welke hoeveelheid de bevolking alzoo bezwaard wordt. Een jaar nadat de Regent te Demak gekomen is, heeft hij de gantang doen veranderen, volgens zeggen, uit medelijden met de belanghebende bevolking, maar dit kan niet waar zijn, vermits de nieu We gantang grooter is dan de oude. Hem, SARINA, is niet bekend welke hoeveelheid rijst gedurende het afge-loopen jaar in het pakhuis van den tweeden Regent is ontvangen, maar hem is wel bekend dat de kojan, bij inlevering, gerekend wordt tegen 1384 gantangs, en bij de uitlevering in het pakhuis van de Compagnie, tegen 34 pikols voor de kojan. De rijst welke voor het contingent aan de compagnie ontbreekt, laat de Regent inkoopen op de passars welke na den padi-oogst op-gerigt worden, en hij betaalt daarvoor van 10 tot 17 dubbeltjes per pikol. De darvoor benoodigde duiten worden opgewisseld, zoo als hij vernommen heft, tegen 23} en 24 dubbeltjes de Spaansche mat. De rijst die de Regent van de Chinezen koopt, wordt met zilvergeld betaald, de Spaansche mat tegen denzelfden koers van 23 à 24 dubbeltjes berekend. De 1 en 2 stuiverstukken van Japansch koper. geven groot verlies, en worden voor niet meer dan 3 en 6 duiten aangenomen. Bij de uitdeeling van het geld voor de levering van rijst door de bevolking, is hij nimmer tegenwoordig, en hij weet ook niet hoeveel de Regent daarvoor van de Compagnie ont-vangt of aan de bevolking uitbetaalt. Aan welke oorzaken de duurte en schaarschheid van de rijst moet wor- in geweten, kan hij niet opgeven, maar hij gelooft dat het minder zal dagen van de padi gewassen en het toenemen van de bevolking in De- zak, veel daartoe bijdragen. Alleen in een van zijn dessas zijn 15 huisge- ke verklaring van dezen persoon komt overigens geheel overeen met die re andere personen, hiervoren re Eds opgetoekend. $P. MANGON 3080, mantri, pakhishofd van den tweeden Regent. De verklaring van dezen persön komt geheel overne met die, reeds op- ctekend onder N°. 17, behoudens, dat hij opgeeft, dat van iedere kojan 7 134 gantangs, 3 gantangs voor de pakhuisbedienden zijn, en 4 gan- san woor verlies gerekend worden, zoodat de Regent, volgens oud gebruik, adt 138 gantangs per kojan; dat de Regent een nieuwe gantang in- zvaerd heeft, omdat de bevolking zich over de oude bezwaarde, door de ‘,x op welke daarmede gemeten werd; want men vulde die 3 en 3 malen "a de rijst werd met de hand daarin gedrukt. De nieuwe gantang is daar- vara een weinig grooter, en het zal voor de belanghebende bevolking op hetzelfde neerkomen. Sommige mantries betalen niet meer dan } ge- te van het ontvangen geld voor de levering van rijst aan de belangheb- -« bevolking uit, het overige } gedeelte voor zich behoudende. -:°. PORSPO KOESOEMO, binnen manirie bij den tweeden Regent te Demak. * verklaring van dezen persön komt geheel overne met die, reeds op- vod onder N°. 17 , behoudens, dat hij niet weet welke hoeveelheid ‘nor de bevolking geleverd is in het pakhuis van den tweeden Regent. 'j van tweeden dessas, dic 2} kojan rijst moeten opbrengen, 154 Spaan- aatten per kojan ontvangt, boven de 10 Spaansche matten dic daar- "tar den Regent worden uitgekeerd. Aan de Chinezen bij wie hij de zhoopt, betaalt hij 35 Spaansche matten. Het weinige dat overblijft is ‘oordeel. Hij moet meer voor de rijst betalen dan de Regent, omdat het zat geoorloofd is rijst te doen inkoopen op dezelfde passars als de Regent. v twee Regenten van Demak vervolgens gehoord zijnde, op het voor- vb m eenen brief van den opziener ABERA aan den Gouverneur, uit ba 58 DE RIJSTKULTUUR OF JAVA. welke blijkt dat zij over het afgeloopen jaar voor contingent aan de Compagnie nog verschuldigd zijn 170 kojans, geven te kennen, dat als redenen van dien achterstand moeten worden aangemerkt, de nalatigheid van eenige dessahoofden en ingezetenen in het opbrengen van de verschuldigde rijst, mensgläubigen de moeijelijkheden die zij ontmoeten om rijst in te koopen, door bet verbod dat de opziener ABERA uitgevaardigd heeft, hetwelk hen verhindert de rijst te doen opkoopen op die passars op welke het voorheen gebruikelijk was. Zij leggen, ieder voor zich, eene lijst over van hetgeen de bevolking nog aan hen verschuldigd is. Zij betuigen ten plegtigste, dat zij bet geld dat van de Compagnie ontvangen is voor den inkoop van rijst, tot geen ander einde hebben aangewend, doch, aangezien de rijst dage-lijks meer schaarsch en duur wordt, ten einde het ontbrekende geld bij te passen. De eerste Regent kan Zich niet herinneren, hoeveel dat ontbrekende geld bedraagt, maar wel dut het eene belangrijke som is; de tweede Regent daarentegen geeft op, dat zijn aandeel in het te kort komende geld, gedurende het afgeloopen jaar, heeft bedragen ruim 2000 Spaansche matten. De ingestelde kommissie eindigt haar verslag met de bijvoeging van de volgende considerativen, die woordelijk worden overgenomen : “Uit alle deeze vermelde declaratiën welke na waarheijd en overreenkomstig de opgave der ‘“deposanten hen, onderscheide malen, zo in het Maleidsch als Javaansch, voorgehouden, zijn ter nedergesteld geworden, zal het UWEd. Gestr. Groot “Acht™ dus, zo als wij vertrouwen durven, voldoende consteeren aan “welke oorzaake de presente schaarschheid en duurte der rijst in het Re-gentschap Demak, zo wel als de reedenen waarom de Regenten in de voldoening van hun Contingenten nalatig, mitsgaders eene aanzielijke quan-titeit op derzelver verpligte leverantie van vorige jaren ten agteren zijn, “toegeschreven werden moet; als meede, welke middelen vermeend werd, dat in het werk gesteld zoude kunnen worden om hierin te voorzien, gelijk oook hoedanig het thans met de coffj cultuur te Demak gesteld is, en om welke reedenen dez Eleven niet meernder geeinteinte is, en men zig in vro- ‘gere jaaren niet op deze cultuur toegelegt heeft, en waarmeede de onder- ‘reteekendens zig ook, voor zo verre het eerste poinct betreft, conforme- “ren kummen, alzo zij vermenen dat de teegenswoordige schaarsheid en ver- ~tzarmg van de rijst, ten doezo Clouvernemcnte, voornamentlijk zijn oor- -vprong heeft en toegeschreven worden moct, aan het gebrek aan koopere duiten en de ongewilligheid voor het Japansch koopergeld in der vor- “mem landen, waardoor eene generale verduuring van alles te weege ge- “tragt wordt; bet verloopen der moessons en de ongerecgelde jaargetijden, “mitegaders buijtengewoone droogtens, en daardoor veroorzaakt wordende =pektenn en ongedierte in de padijplant; de meerdere consumtic van rijst zen deen Gouvernemente zelve door de toenemende vermeerdering der “populatie, het uitmergelen der padijvelden door het gestadig beplanten “vm deselve, zo met “ de padijplant, als andere cultuurcs, zonder dezelve te ~nefies, of eenige tijd braak te doen leggen; terwijl de cerstgeteekende ~ aS MIDDELKOOP) ook van gevoelen is, dat de tegenswoordige duurte van “amphioen in vergelijk van vorige jaaren, daarop zo wel als op alle an- “ncere producten, meede werkzaam is, van hetwelke zig echter de tweede ~—wckenaar (4. H. ‘nen dat het best zou zijn, om in den vervolge het geld voor de rijst leve- “rantie, insteede van aan de Regenten, aan de opzieners te Demak te doen afgeeven, om na verdeeling, in presentie van een Commissie, van datgeene “hetwelk aan den gemeenen man voor zijnne gewone landtax van rijst be- taald worden moet, door hem, voor zo veel zulks toerijkend is, te wor: “den geëmploijeerd tot de vroegtijdige inkoop van hetgeen dat de Regenten “ten buijten de voormelde leverantie van de dessas volkeren, tot compleete “voldoening van derzelver contingenten, gehouden zijn te moeten opkoopen, “en dat voorts het dan nog mankeerende, door de Regenten zelve, op poene “van deportement, voor ultimo December van ieder jaar in het comp. “pakhuijs te Quala Damak geleverd word, alzo zulks, ons bedunkens, nog “het eenigste middel is om de contingenten jaarlijks prompt en ter behoor- “lijke tijd te doen indienen, mits als dan ook door dezelve gezorgd word, “dat de dessas volkeren aan hunne verpligting komen te vold “ "Hoofden der dessas, bij nalatigheid van dien, na verdiensten, ten exempel van anderen, rigoureuselijk gestrafd worden, mitsgaders geen misgewas, plaats heeft." ‘Dan daar men ons had zeken diets te maken, dat de gemeene man “door de Regenten gekneeveld, en bij de leverantie van hun verpligten landtax rijst te kort gedaan wierde, door het gebruijk van een val- “sche of buijtengewoon groote maat, en zulks ook meede een der voor- “naamste reeden was, dat de landman thans in het opbrengen zijner “Jandtax nalatig was, hebben wij, om zulks des mogelijk te ontdekken, een “naauwkeurig: onderzoek gehouden, waardoor kwam te blijken dat het ver- schil tusschen de oude en nieuwe gantang niet zoo groot was, als men ‘daarvan had opgegeven, of dat den gemeene man thans met het meeten ‘van de rijst, in vergelijk van vroeger jaaren, zo zeer benadeeld of te kort “gedaan wierd; maar dat integendeel het ons voorgekomen is, dat met de “nieuwe maat minder valsiteit als met de oude gepleegd, of de gemeene “man benadeeld worden kan, terwijl wij echter niet weeten in hoe verre zij “lieden tot het gebruijk van de gemelde gant “ Ang gequalificeerd zijn, en dus “zulks aan de decisie van UWEd. Gestr. Groot Achtb*. wijzer oordeel over- ‘laten moeten. “Ten aanzie van de coffij cultuur komt ons voor, dat dezelve, zoo als “oor de deposanten opgegeven werd, op de lsage landen te Demak niet “sel gecultiveerd worden kan, alzo de grond aldaar uit eene harde zwarte “ily bestaat, die in droge tijd van elkander barst, en dus, ongerekend het =oadeel dat zulks aan de rijstcultuur te weege brengen zoude, de coffijboo- “mea, die in de recgenmoesson geplant zijn, spoedig in de droge moesson “x niete gaan zouden, en dus alleen de berglanden daarvoor overschicten, “zaar van dewelke de grond hiertoe ook alle nict geschikt is, en veel “soegte tot bearbijding behoeft alvoorens daartoe geschikt komt te zijn, “ca hetgeen wij dan ook vermecnen doredenen zijn, dat aan de coffij cul- “mur te Demak door de Javanen, die een natuurlijke tegenzin tot werken “ca het aanplanten van cultuures die moeijte vereischen, hebbende zijn, en “hartoe dus gestadig dienen te “ Worden aangepord, zu als tegenswoordig “plaste hoeft, niet de extentie gegeven is of men zig op dezelve toegegt “treft, als zulks wel zoude hebben geschieden kunnen. “Opsigtelijk de Chineezen vinden wij ons buijten staat UWEd. Gestr. Groot “{chth. te kunnen opgeven of het voor den lande nuttig zoude kunnen zijn, “" zelven gwheel uit het landschap Demak verwijdert wierden of nict, alzo "vj met de innerlijke gesteldheid van dat Regentschap niet genoeg bekend “zjn om daaromtrend cen juist oordeel te kunnen vellen of eenig voorstel “an UWEd. Gestr. Groot Achtb®. te kunnen doen, te meer daar alle de “voarmelde deposanten daaromtrend van gevoclen verschillen, ofschoon het "ae nogthans, onder welduijding, voorkomt, het niet onraadzaam zoude wee- ‘wa dat dezelven met der woon uit de binnenlanden gewerd, en cindc- ‘A eene vaste verblijfplaats op de Hoofdnegorij, dan wel op de quala of "kts aangewezen, en cen Hoofd over dezelven aangesteld, mitsgaders zo- „aige wetten voorgeschreven werden, dat hun verblijf aldaar niet nadeelig ‘ver bet land of den gemeenen man zijn kan, mitsgaders zij “ Reden zig Überzeugen konkalären ophouden, oder vagebonden en struikroovers heu- ten de gestolen goederen daarvan opkoopen kunnen, zoo als doorgaans “—* fort van minvermogende Chinezen is, die op gven andere wijze hun be- “aan vinden kunnen.” Überzeugen en engen. 62 DE RISTKULTUUR OP JAVA. BIJLAGE N°. 2, AAN DEN WEL EDELE GESTRENGE GROOT ACHTBARE HEER NICOLAUS ENGELHARD, EERSTE RAAD EN DIRECTEUR-GENERAAL OVER NEDERLANDSCH INDIE, MITSGADERS GOUVERNEUR EN DIRECTEUR VAN JAVAS NOORD-OSTKUST ENZ., ENZ., ENZ. Wel Edele Gestrenge Groot Achtbärde Erntfeste Manhafte Voorstenige Discreete Heer! Bij mijne submisse van den 17% January jl., heb ik verzoek gedaan het antwoord  niemand anders als de Comp. daarin werd gekapt, en voorts daaromtrent met alle op- lettendheid te werk gegaan werd, ten einde het ruïneeren dier bosschen zo veel mogelijk voor te koomen, en welk een en ander ik den opzich- ter over deese boeschen mede ten ernstigsten ‘heb aanbevoolen. De ge- eerde beveelen, ten opsigte van de peeper- en koffijcultuuren, zal ik meede in stipte observantie neemen; en met dit oogmerk heb ik ook allerweegen, … w hier als in do onder Passourouang gehoorende districten, en zoo ook … bet Banjoewangische, een meenigte nieuwe plantagiën van de gem. cul. tuures de aanleggen, en het getal der planten tot die hoogte laaten bren- oa, dat, als er geene onverwachte toevallen plaats vinden, de Comp’. als san im der tijd daarvan de beste gevolgen te verwachten heeft, schoon de m\erancien voor als noch nict veel zeopen willen, daar men in vroegere jaaren se den aanleg der plantagen veeltijds landen heeft genoomen, welke daartoe + strekt ongeschikt waaren, en die men, na jaaren lang agter ern te vergeefs te moeijte en arbeid daarran te hebben besteed, eindelijk verpligt geweest + te moeten abandonnceren en andere landen daartoe uit te kiesen; waarbij z< komt de onbegrijpelijke droogte, welke men scedert eenig jaaren in 2e goede mouson gehad heeft, en dan ook nog de gestadige uitwerpingen tan zand en arch door de in het Tengersche geleegen berg Dazar en de berg ‘saemong Agong of Kizaka op het eiland Balij, waardoor al de op het veld “aande gewaasen, vooral in het Passourouangsche en Banjoewangische, als heel verschrocid zijn geraakt En veele peeper en koffijboomen te nict geah jen geleen, eu die noch staan zijn gebleeven, meede veel schade aan de -esem en vruchten het geleeden, en hetgeen ik vreese, dat, in het voet gemelde district, dit jaar weederom het geval zal zijn, daar de Pass “vaangsc Commandant mij bij brief van den 19% deczer, waarvan ik …, tereere extract hier nevens aan te bieden, bedeld beeft, dat de in het eagemsuche geloegen berg Lamongan, op den 13 berorens, weederom aan : branden is geraakt, en gulk cen meeniste asch en zand beeft uitzewor- es, dst de lugt daarvan geheel is verduisterd geworden, en de onderschei- 3 gewasschen bedekt en ter needer geworpen zijn. Dan, ik zal echter doen wat maar immer in mijn vermoogen is, om de daardoor gedreigd wor- ie schade af te weeren, of ten minsten, zo veel het geschieden kan, erdig te herstellen, terwijl ik voorts ook nict in gebreeke zal blijven, .2..,he eenige greommitkerden van hier naar die districten te zenden, ar plantagien van de ops-melde Producten gevonden worden, om zich deverlvver geeteldicid nader te informeeren en ordens oder de man bij mij ingvioomen beri bien inderdaad na waarheid zijn. The den den Hund Hooy Edelh. de Hooue Indice-che Rezeering beteiligt gewesen. De Ristultur of Java. Merkung, is allezint streelende voor mij, en wat de verplaatzing der op het eiland Cangeang geweest zijnde gelijke fabrik naar het meede onder Su-manap gehoorende eiland Sapoedie betreft, deze is insgelijks bereids geschied, en heeft ook al werkelijk in het voorige jaar eene parthij zeer goede Indigo opgeleverd, doch de aangerichte verwoestingen door de zeerovers, op het daar kort bijgeleegene eiland Rahas, van waar al het hout voor deze Indigomakingen koomen moet, zijn Gorzaak, dat seedert weinig of niets daaran heeft kunnen gedaan worden, dan hetgeen ik echter hoope, dat dit jaar zal kunnen geschieden, daar de jongst naar die contrijen gezondene kruisvloot waarschijnlijk wel in staat zal zijn om de gemelde rovers van daar te weeren; ten minsten zal van mijne kant niets onbezorgt gelaaten worden om. Dit oogmerk te bereiken, zo als ik mij, in zelver voegen, ook steeds beijveren zal deze cultuure, desmogelijk, noch meer en meer te verbeeteren en ten dien einde alomme de desweegens vastgestelde orders en instructien stiptelijk te doen observeeren, alzo mij deese daartoe allezints geschikt voorkoomen en ik daaromtrent geene verandering ten besten zijnnde op eene’ door mij zelve, in den jaare 1795, gemaakte naauwkeurige beschrijving van de wijze hoe-danig met deeze Cultuur moet gehandeld worden, om daarvan eene exquise indigo te gewinnen, gelijkerwijs ik mij ook wel durf vleijen, dat hetgeene van deese verfstof, seedert mijn aanweesen, uit deesen Oosthoek geleeverd is, voor de beste van Java in fraaij- en deugdsaamheid, niet behoeft te wijken. Met geen minder lever zal ik alle mijne pogingen aanwenden, om het ook ten opzichte van de suijker cultuure eindelijk eens zoo verre te bren-gen, dat aan de geëerde intentie van Uw Hoog-Edelh. en de Hooge Indiasche Regeering kan beantwoord worden, zonder dat daardoor evenwel eenige scha-de of nadeel aan de rijst en andere cultuures worden toegebragt. Van het door de Regenten te Grissee gedaan versoek, om, in stcede van hunne verplichte leeverantie van kaijer-draaden, te moogen volstaan met de voldoening van een equivalent in katoene garens, zal ik, volgens qualificatie, na het daar zijn van de vreede, een nadere voordracht doen; doch neeme intusschen de vrijheid te noteeren, dat, na mijn inzien, een prijsverhooging van dat articul misschien wel iets zoude kunnen toebrengen, zo al nict tot vermeerdering der leverantie, dan ten minste tot verbeeterir er qualit van dit gespin, mits deeze verhooging als dan ook cenigsints eevemreedigd zij, aan Hetgeen daarvoor door de Regenten zelge, bij in-koop, moet beald worden, hetgeen wel op 6 tot 7 Rd. het pikul komt te staan. Het strekt mij tot eene bijzondere satisfactie, dat Hun Hoog Ed. de Hooge Indische Regeering wel hebben gelicven te approbeeren de door mij, ter voorkoorming van ongelukken, gedaane onmiddelijke voorziening in de plaats shed hebbende gebreken aan het rijstpekhuijs te Grissee; terwijl ik, zo-ra de reegens wat ophouden en de Lieutenant Ingenieur Loriaux met het werk, geboorende tot de duitenmunterij, gereed zal zijn, ten een geschikte plaats zal doen omzien, tot de strictie van een nieuw fort in der tijd, en Uw WelEd. Gestr. Gr. Achtb. zaarvan aledan de uitslag bedeelen. Ook sal ik mij tot schuldige naricht en obeervantie laaten strekken, de geerte van welgemelde Hun Hoog Ed., dat de weeder opgerigte tholziaatsen te Doekoe en Kepoh, aan geen andere dan gegoede en wel vermieden personen worden gegeven, en ook door mij selve aldaar de no- „ze bediendens, buijten lasten van de Comp., gehouden worden, om alle eepermitteerde handelingen tecgen te gaan. De opneem der Cangeangsche eilanden zal, volgens het geëerd bevel van “WEd. Gestr. Gr. Achtb. op het nasuwkeurigste, door mij selve in permen, of door den Administrateur alhier, met nog een of twee kundige cenaren, geschieden, doch bet zij mij intusschen vergunt te moogen aanzerken, dat, 20 lange de oorlog nog duurt, daartoe weinig of geene gevegenheid zal zijn, alzo het niet raadsaam kan worden geordeeld, dat een tan ane beiden sich van hier komt te begeeven, dewijl men niet weeten zu wat intusschen zoude kunnen voorvallen en bovendien ook daartoe een rakt gewapende vaartuigen Goodig is, die bestendig bij deese comse souden moeten blijven, genoeg in staat om de zeerovers in ont-ag te kannen houden. De contingenten der Sournbaijasche Regenten zullen, na den vreede, zeeker se wel cenigsints kunnen verhoogd worden; doch, daar dit veelal zal snrten afhangen van de meer of mindere volkrijkbeid en bloeij, waarin Regentechap zich alsdan zal bevinden, cn na mate van de andere lasten. welke de Regenten zullen: te dragen hebben, so is het mij dan ook niet wel doenlijk, UWEd. Gestr. Gt. Achtb. daarvan vooraf eenige bepaalde op-gave te kunnen doen; ik versaeke derhalve deese opgaaf tot zo lange te mogen uitstellen. Tegen het pleegen van morsserijen met Amerikaansche scheepen, ben ik steeds en na moogelijkheid waaksaam, en doe insgdijks ook alle menagement gebruiken ten opzigte van het buskruijt; terwijl ik, ter betereiking van deese oogmerken, ook de bedienden der onder-hoorige' comptoiren en posten, deswegens van de benoodigde orders heb. Ik kan niet ontkennen, dat het zeedenbederf onder den Inlander hoe langer hoe meer begint toe te nemen, en er thans, over het algemeen genomen, in lange na die oude eenvoudigheid onder dezelven niet meer gevonden wordt, als waardoor de Javaan in vroegere jaren is gekenschetst; bet komt mij echter, onder verbetering, voor, dat deese losbandigheid niet zo zeer toe te schrijven is aan het ondergaan eener te swaare onderdrukking van den kant van hunne Regenten of mindere hoofden, (schoon i echter ook in geenen deele beweeren wil, dat dit nu en dan niet werkelijk het geval zoude kunnen zijn, wanneer een zoodanig Regent of hoofd, zelve door schulden gedrukt, zig verpligt vindt daartoe zijne toevingt tc moeten nemen) als wel aan het thans zo algemeen de overhand genomen hebbende gebruik van amphioen, alzo hij die eenmaal hieraan is overgeven, onmogelijk met zijnen handenarbeid zo veel kan verdienen, als tot den inkoop van dit heulsap benoodigd is, en hij zich dus het manqueerende met steelen En rooven moet zien te bezorgen, hetgeen, naturlijk wijze, langzamerhand eene verwaarloozing van zijne andere bezig-heeden moet te weege brengen, waarop dan lui- en losbandigheid volgt, en eindelijk eene volmaakte onverschilligheid voor alles, wat geene betrekking tot amphioen heeft, ja zelfs voor zijne eigene vrouw en kinderen, die hij dikwijls verlaat, alleen om van de eene plaats naar de andere rond te zwerven en zich tot allerlei slecht volk te gescllen, met wie hij op roven en steelen kan uitgaan; en waarom het dan ook, mijns bedunkens, wel te wenschen ware, dat men het gebruik van dit goo schadelijke heulzap geheel konde beletten, te meer, daar hetgeene de Maatschappij hier door verliezen zoude, aan de andere kant weeder rijkelijk zoude worden. Han- del imvioed zoude hebben. Ik zal mij echter bij aanhoudendheid blijven wivesm om de gem. losbandigheid, zo veel mogelijk, te beteugelen en wevens alle mishandelingen, die door de Regenten en mindere hoofden aan den gemeenen man zouden kunnen aangaan worden, teegen te gaan en voor te komen. Hier in den Oosthoek bedient men zich doorgaans, tot het beplanter, van pedij dalm op plaatsen waar sulkx maar cenig-sm geschieden kan; doch op hooger gelcegen velden, welke niet geschikt, om, door middel van bandongans of opdammingen, onder water te samme worden gezet, is men wel verpligt padij gendja te moeten planva, also deese niet so lange op het veld behoeft te staan, als de anze, em gevolgelijk ook tot rijpheid kan geraaken voor dat de reegens, vaarvan diergelijke velden alleen haar water moeten hebben, gecesscerd Ú Ik sal desmiettemin alle attentie blijven observeeren, dat men deeze aatstgem. soort padij niet ook op andere, of namentlijk zulke velden plaijeert, welke tot den aankweek van de beste, of pedij delm, gekt syn. En daar het UWEd. Gestr. Groot Achtb. voorts ook heeft gelieven te wangen, van mij cone na waarheid ingerigte opgave te vorderen, nopens ewubeidens bij UWEd. Gostr. Groot Achtb. welgem. missives voorkomende trakt. agponten, 20 zij het mij vergund mijne antwoorden hier onder te iaa- “a volgen. 1°. Welke rijstvelden, in de onder den Oosthoek sorteerende resi- damtiën en districten, scedert thien jaaren sijn aangelegd geworden, en voor welke vermeerdering cen ieder derselven noch vatbaar is? (Dun deze vraag na behooren te beantwoorden, zal ik van teder disirict het bijsonder gewag maken. fn dit, of namentlijk het district van Sourabaija, zijn, voor zo veel 1k + kunnen nagaan, sedert de laatste 10 jaren aangelegd $31 jonken 5 ® 68 DE RIJSTKULTUUR OF JAVA. Ristveld, te weeten, 89 van den eersten en 142 van den. tweeden Regent; doch hoe veel er noch zouden kunnen aangelegd worden, is met geen moo-gelijkheid bepaald na te gaan, alzoo binnenslands noch veele stil staande wateren en moerassen gevonden worden, waar thans niets kan worden geplant, doch die echter in der tijd zouden kunnen opgedroogd en tot zaai-land bekwaam gemaakt worden, en desgelijks ook weeder andere streeken, die thans van water geheel zijn ontbloot, doch in der tijd en bij de toe-neemende volkrijkheid, meede daarvan zouden kunnen voorzien en in goede rijstvelden herschept worden; en welk alles, mijns bedunkens, wel opeenige honderde jonken kan worden geschat. In der Regentschap van Grisce, en zoo ok in dat van Sidaijoe, zijn, volgens opgave van den Resident aldaar, wel meermalen tentames gedaan, om nieuwe gronden voor de rijstcultuure te ontginnen, doch de meeste daarvan, uit hoofde van derzelver onvruchtbaarheid, weeder moeten geaban-donneerd worden, en zal dus, over het geheel genomen, het getal der gecultiveerd wordende rijstvelden, in die twee districten, wel omtrent op dezelfde hoogte zijn gebleven, als dit voor 10 jaaren was; maar daarentegen is het getal dezere velden in het Regentschap Lamongang, gedurende het gen. tijdperk, of liever sedert het bestuur van den tegenwoordigen Regent, merkelijk toegenomen, doch waarvan mij gen. Resident de juiste hoevelheid niet heeft kunnen opgeven, zo min als de velden, welke in alle deeze districten noch gouden kunnen worden aangelegd, hoewel ik echter vermeene, dat op een zoodanige aanleg in die van Grissee en Lamongan volstrekt niet meer te reekenen valt, nadien in het eerste landschap wel noch geno eg onbebouwde landen gevonden worden, doch met geen mogelijkheid eenig water ‘daarop kan worden gebragt en de grond bo-vendien ook meestal steenachtig en uit den aart onvruchtbaar is, terwijl in het laatstgem. district daarentegen reeds alles tot rijstvelden is gemaakt, wat daartoe maar eenigsints heeft kunnen dienen; doch in het Regentschap van Passourouang zijn, seedert de laatste 10 jaaren, 65 jonken rijstvelden aangelegd; in dat van Bangil geene, doch meer geene, doch ervan de Passourouangs commandant mij het juist getal niet heeft kunzen opgeeven; in dat van Bangil geene, wijl in hetzelve geene bruik-sare en bebouwde landen meer gevonden worden, en in het Poegersche ssj joaken, terwijl in alle deese districten, uitgesondert alleen het zo ‘sengem. Regentechap Bangil, alwaar. Gelijk gezegd, alle bruikbaare velden reede sijn geëmploijeerd, ook nog genoeg, en zelfs zeer uitgestrekte, lan-eryen geheel onbebouwd liggen, welke meede zeer geschikt zijn om tot, stweiden te worden ingerigt, doch die men nu, uit hoofde van gebrck san volk, niet kan ontginnen, zonder andere strecken weeder te veel te ont-soten, en welker hoeveelheid met geen mogelijkheid kan worden op-cerven. In der district van Bezoeki zijn seedert de laatste 10 jäaren, 4 jonken zijn meerstweiden aangelegd, en in dat van Pannaroekan 5 gelijke jonken; zasr dearentegen zijn in het eestgem. geene Icedige landen overig, welke vèkawd souden kunnen worden, doch in het Pannaroekansche vindt men ‘a veele vlaktens, welke thans met wild hout zijn begroeid, en dic, in - yd, als dit landschap wat meer in volkrijkheid zal zijn toegenomen, arde tot rijstvelden zullen kunnen bekwaam gemaakt worden. Ia het Regentschap van Ooster-Balamboangan zijn zeedert de laatste - paren, niet meerder dan 10 jonken nieuwe rijstvelden aangelegd; dan, zijn nog cen meenigte landen daar voorhanden, welke, voor den Ba-zinangechen oorlog, meede tot de rijstcultur gebezigd zijn, maar thans zrte anders als cen woeste en bijkans ondoordringbare wildernis opleeve- em ook niet weder tot do gem. kultuure zullen kunnen bekwaam gemaakt worden, als na verloop van een sanzicnlijk getal jaaren En wan- wer de bevolking, in dit zu zeer verwoeste district, weeder aanmerkelijk „genomen zal weezen. Ia het Regentechap van Madura zijn daarentecgen, zo min als in dat en Pamacaseang, in het voorschr. tijdperk, cenige nieuwe rijstvelden ont- -sarn, also de voor deeze cultuur geschikte landen reeds van ouds daar- ve gebeezigd zijn en gevolgelijk ook geen nieuwe meer kunnen worden agedegd. Ea in het district van Samanap is het mecide in dier voege geleezen, … sjade daar, seedert 10 jaaren, insgelijks geen nieuwe rijstvelden aange- legd en ook geene landen meer te vinden waar zulks gevoegelijk zoude ‚ kunnen geschieden. 2°. Hoeveel de recolle in elk district bedraagt en wat daarvan aan de Comp*. geleeverd word? In het district van Sourabaija kan de inzaam van rijst, bij een goed gewas, jaarlijks wel op 18000 à 19000 koijangs gereekend worden, en daar van word aan de Comp*. voor niet geleeverd 100 koijangs; het over- rige moet dienen, zo tot onderhoud van de Regenten, Pepattijs, Mantries en mindere hoofden, item de onbezoldigde bataillons, het volk op de kruissers- laad- en losvaartuigen, in de pakhuijsen, en wat dies meer is, als voor consumptie van de overige ingezetenen, welke, na aftrek der kleine kinderen, wel noch op 125,000 zielen kunnen worden gereekend en die dagelijks, hoofd voor hoofd, ten minste een katti benoodigd hebben. In bet district van Grissee, Lamongang en Sidaijoe bedraagt de inzaam van dien korl, jaarlijks, bij een goed gewas, 2643 koijangs, en daarvan worden 670, teegen eene betaling van 15 Rd’. per koijang, aan de Comp*. geleeverd, terwijl het overige tot onderhoud en consumptie van de Regenten en ver dere inwoonderen dient. In de Begentschappen van Passourouang, Bangil, Banger en Poeger beloopt de jaarlijksche inzaam van het gem. graan, bij een goed gegen, was 47420 amatten padij, welke, mijns bedunkens, wel op 7 à 8000 konangs rijst kunnen gereekend worden, en waarvan aan de Comp“. word geleverd eene quantite van 193 koijangs voor niet. In de districten van Besoeki en Panaroekan kan de jaarlijkse oogst, na het. getal der rijstvelden, dat, volgens de jongste opneem, 409 jonken heeft bedraagen, en waarvan ieder tot 82 amatten opleevert, wel op eene quan- titeit van ten minsten 2000 koijangs gesteld worden, doch daarvan word niet meerder als 10 koijangs aan de Comp’. geleverd, will aan den teegen- woordigen bezitter derzelven, bij dies afstand, geen grootero leeverantie is opgelegd, en hij het overige voor de consumtie van den gemeenen man en den vervoer naar Madura en Sumanap, noodig heeft. In het landschap Ooster-Balemboangan worden jaarlijks ingezameld wel 993 koijangs, en daarvan worden door den Regent 50 koijangs voor niet DE RIJSTEULTUUR OF JAVA. 71 am de Comp’. geleeverd, terwijl het overige voor eigen lands consumptie 3 caderheud dient. In het district van Madura en het Regentechap Pamacasean bedraagt de zaam van rijst, in het geheel, 3938 koijangs, doch daarvan word niets aan ~ Camp". geleeverd, wijl deese quantiteit selfs niet eens toerijk Ende is voor xm comsumptie, en do gemeens man dus veelal leven moet van jagong a aasderuchten, welke hij op de bergen en tusschen de klippen kan voort- «Sceban. Rn im het Regentschap van Sumsnap kan de jaarlijksche inzaam, door en amderen, moede wel gereekend worden op 2000 koijangs rijst, doch zarvan word insgelijks niets aan de Comp’. geleeverd, will het daarmeede ven so als in de districten van Madura on Pamacessan is geleegen. 3°. Of de inlander sich wel beijvert om de landen, welke tot een tweede aanplanting zijn geschikt, daartoe in tijds te bearbeiden, en im hoeverre hij daartoe, bij gebreeke van dien, soude kunnen worden verpligt, dan wel, of uit cen sodanig bedwang, gemerkt hunne godsdienstige begrippen, ook eenige ongelegenheid te apprehendeeren is? Ia sommige districten deezes uithoeks worden genoeg velden gevonden, v-ke tot tweemalen in het jaar zouden kunnen beplant worden; dan, de änder betoont daartoe weinig lust en ijver, wijl hij veronderstelt, dat ur dergelijke herhaalde beplanting met rijst noodwendig cen slegten oogst, voor dat als het volgende jaar, moet te woeg brengen, hetgeen men eek opgemerkt, dat inderdaad ook het geval is, schoon niet, zo als zij raeenen, omdat het land daardoor te zeer zoude worden uitgemeld, =aar wel uit hoofde dat, wanneer de inzaam van de padij voor de eerstezaal is geschied, de reegens alsdan ook meest voorbij sijn, en dus he ende gewas, schoon de velden ook genoeg van water kunnen worden vien, eehter van de hitte der zon al te veel te lijden heeft om wel te ar dagen; waarbij dan nog komt, dat de pedij van dit tweede gewas =t rijp kan worden als de westmousson reeds is doorgekomen, en deselve a, hoon anders ook noch al reedelijk wel uitvallende, echter door de -cram meedoe sor benadeeld word cn er bij den inzaam daardoor veel ver- ren gant. En bebalven dat, verloopt met dit alles en het dan weder be- - Werken van zulle landen, zu veel tijd, dat, eer de nieuwe bezaiing kan geschieden, die reegens. Al wederom meerendeels zijn gecesseerd en het volgende gewas dus ingelijks veel te lijden heeft; vooral daar zelfs die soort padij, welke het allerspoedigste tot rijpheid komt, ten minsten 5 maanden noodig heeft eer die kan worden ingezameld, en het overzulx niet wel moogelijk is, om een en hetzelve veld, in minder als 14 à 16 maanden, “twee maal te kunnen bezaaijen en ingogsten, alzoo de landman tog ook tijd dient te hebben om zijn padij te drogen, naar huis te brengen en vervolgens tot rijst te stampen, en waarom het, mijns bedunkens, dan ook in geenendeele raadzaam kan zijn, op de tweemalige bezaai Jing der velden in een jaar, met padij, verder aan te dringen, te minder noch, daar op de zoodanige velden toch ook doorgaans, na het snijden der padij, weeder patattes, jagong, kappas, en andere diergelijke gewassen geplant worden, welke maar twee, of uiterlijk dri e.manden noodig hebben, om tot rijpheid te komen, en echter den inlander almeede eenig voordeel geeven, ofschoon er anders, uit een diergelijke aandringing, geen ongeleegenen van de zijde des inlanders te duchten zouden weesen, daar, voor zo veel ik weet, met deese zak geene godsdienstige begrippen verbonden zijn. 4°. Of de fokkerijen van het hoornvee, te weeten, zo wel van buffels, als koebeesten, wel op alle mogelijke wijze worden geexten-deerd, en in elk district de benodigde buffels en ossen, tot den landbouw geschikt, voorhanden zijn; en hoedanig het hiermeede effectiviel gesteld is, nadien Hun Hooghed. zeggen reeden te hebben te veronderstellen, dat dit aangeleegen stuk meerendeels met achteloos-heid behandld word? De fokkerij van hoornvee een articul van het uiterste belang zijnde voor den landbouw, heb ik ook terstond na mijne komst hier in den Oost-hoek, alle moogelijke middelen aangewend, om dezelve, zo veel doenlijk, uit te breiden, en met dit oogmerk ook, onder anderen, het slachten van wijfjes buffels en koebeesten verbooden, en tevens alomme orders gesteld om het ras der Javasche koebeesten, die hier in den Oosthoek doorgaans zo klein vallen, dat die naauwelijks 60 & 70 ib het stuk kunnen haalen, te verbeteren, door zig langzamerhand van de eigen stieren te ontdo En enfantlicher plaats groote, swaare stieren, van Bengals of ander ras, van elders te doen komen, en die van tijd tot tijd weeder met nieuwe te suppleeren, iets dat, mijns bedunkens, van de uiterste noodzakelijkheid i, eensdeels, wijl men zich in verscheiden districten van deesen Ost-hoek en wel voornamentlijk op geheel Madura en Sumanap, als ook te Banger, Besoeki en Pannaroekan, meerendeels alleen van die soort van vee bedient, doordien de inlanders aldaar beeter daarmeede als met buffels werten om te gaan, en van deze laatsten ook weinig in die districten gevonden worden; en ten anderen, omdat, hoe grooter en swaarder de bees-ten vallen, dezelven ook, in evenreedigheid, sterker zijn, en dearvan sw ook meer kan geëischt worden, buiten en behalven dat dezelven een-maal moetende geslacht worden, veel meerder vleesch opleeveren als do sxwoone kleine, die, gelijk gezegd, nauwlijks 60 à 70 1 weegen. On-sracht deeze mijne gebruikte voorzorgen en in weerwil Van alle moge-ske oplettendheid, kan ik echter voor UWEd. Gestr. Groot Achtb. Waerpea, alzoo aan ieder linieschip, voor elke ververschings dag, ten min „5 tot 6 en ook wel 7 stuks koebeesten toe, moeten verstrekt worden, -2 ao aan de overige na rato, en waardoor het dan ook komt, dat dit *, ap wel als de buffels, hoe langer hoe schaarser en duurder word, “st tegenstaande ik die, so veel mogelijk, uit andere districten heb ge- :~ aken. Tot nog toe is dit echter, voor zo veel mij bekend is, van geene adeelage gevolgen voor den landbouw geweest, nadien hij, die van geen ‘vesten voor het beploegen zijner velden voorzien is, dezelven daartoe van zee beuren, voor eene geringheid, kan huuren, of anders, zoo hij . muet verkiest, zijne velden, als die genoeg van het daarop geloopen water doorweekt zijn, met zijne patjol of houweel, voldoende, schoon zet meerder moeite, kan bewerken; zoo ale ook op verscheidene plaat- wa werkelijk het geval is, nadien het voor de Regenten nict wel moge- „ Lik zijn kan, ijder ingezeten juist van eigene buffels of koebeesten te Voorzien. Of de Regenten wel zorgen, dat er, conform de successive dientweegen gestelde orders, genoeg zogenaamde 6idit of zaadpadij in voorraad is, en die voor een billijken prijs aan den landman, welke dezelve benoodigd heeft, word afgestaan, en of ook wel gewaakt word teegen het verkoopen, opbrengen of verconsumeeren van dezelve door den gemeene man, zoo dat men, wanneer men planten wil, daaraan geen gebrek komt te hebben? Tot noch toe is mij niet anders voorgekomen, dan dat al dit boven- staande behoorlijk nagekoomen en de gemeene man, bij benoodigdheid, vol- doende geadsisteerd word, en daartoe het ik ook, sedert eenige jaaren, al- hier in train gebragt, dat de Regenten, bij het eerste begin der regentijd,  te verstrekken, ten einde deeze al direct aan het planten kunnen gaan en niet genoodzaakt zijn. eerst hun eigen bibit te moeten zaaijen en dan noch twee of ten minsten anderhalve maand. langer te wachten, alzo de reegens dan veeltijds al meest zijn ge- cesseerd en: het gewas, in zo een geval, wederom te veel te lijden zoude hebben; welke verstrekking van diit echter niet voor betaling, maar alleen onder dit beding geschied, dat het voorgeschootene door den ontvanger weder in natura moet worden vergoed, wanneer het daarvan geplante na wensch komt uit te vallen, en anders niet. 