Studies
Doch dit is hier de bedoeling niet. Het Rijk is zijn eigen pachter en vraagt geen rente in geld, maar in goederen. De producten hebben voor't Rijk hooger waarde als materiaal ter voeding en kleeding^ dan dedoorabnof- male verkoudingen bepaalde geldswaarde bedraagt. Van al wat de hoeve voortbrengt voorziet het dus eerst de opwonenden, en de ambtenaren der onderneming op cooperatieve wijze, en de toeleg blijft zooveel mogelijk alles wat noodig is op de hoeven zelf te produceeren. Hierdoor zal natuurlijk na weinig tijd, het feitelijk uitgekeerde loon dalen. Welk stelsel van cooperatief verbruik men kiest, hoef ik niet te bepalen, er zijn voorbeelden genoeg. Men kan het gewone geld ge- bruiken, of speciale kooppenningen, of waren-bons. 2) i) De landkolonie van het Heilsleger, met ± 25 kolonisten en 87 H.A. grond, heeft / 60,000 gekost. De onkosten, zonder de rente van 't kapitaal, bedroegen 't eerste jaar jaar it / 7 per hoofd en per week. Naar schatting zal dit bedrag het tweede jaar reeds verminderen tot /a. Aan het zelf-voorzien in kleeding, door vlas- en wolbewerking, wordt nog niet gedacht. Het leven der kolonisten is echter, door geldgebrek, vooralsnog treurig primitief. 2) De deelnemers aan de communistische landbouw-kolonies in Australia en Nieuw-Zeeland worden betaald in coupons, waarvoor zij waren krijgen COOPER ATIEVE RIJKSHOEVEN. 317 De hoofdzaak is dat men den ambtenaar alleen geld zal behoeven te geven voor zaken, die niet cooperatief geproduceerd worden, voor brandstof, koffie, enz. De groote moeielijkheid is, wat men met de over- productie doen zal. De beide graanhoeven brengen naar een matige schatting al spoedig twee maal zooveel tarwe en rogge op als door al de ambtenaren kan ge- consumeefd worden, stel een overmaat van 200 H.L. 's jaars. Aan zuivel en vee is de over-productie waar- schijnlijk relatief nog grooter. Maar dan heeft het Rijk het voile recht deze goederen aan leger en gevange- niesen en werkinrichtingen te verkoopen — tegen markt- prijs natuurlijk, anders zou men over verhooging der uitgaven te klagen hebben — en de opbrengst te be- steden tot dekking der onkosten. Zoodra op deze wijze de uitgaven voor de hoeven gedaald zijn, worden kleine industrien op toiiw gezet, om de producten nog meer tot cooperatief gebruik ge- schikt te maken, een bakkerij, een spinnerij en weverij, voor het vlas of voor de wol. Aan de hoeven zelf worden door de geschikten en handigen ambachten geleerd, zoodat de be vol king zich meer en meer zelf te helpen weet. Er worden linnen en wollen kleederen gemaakt, en zoo daarvan overschot is, 00k die aan leger, gevangenen enz. verkocht. in de magazijnen der kolonie. De geschiedenis der kolonies in deze meest socialistische staten der aarde, is leerrijk. Naar zelf-voorziening en cooperatief verband in den door mij bedoelden geest, werd tot nog toe niet gestreefd. De staat subsidieerde, maar beheerde niet. Het resultaat was, volgens de jongste enquete, bedroevend: gebrek, ondanks steeds stijgende subsidies. En de eindelijk voorgenomen remedie was : direct staaisbeheer. (Zie Leroy-Beaulieu, R^forme Sociale Juin 1896.) « % 3l8 COOPERATIEVE RIJKSHOEVEN. Zoodoende zal men, zonderooithetjaarlijksche budget te overschrijden, tot een evenwichtstoestand komen, met een zoo gering mogelijke over-productie en met zoo gering mogelijke kosten. Eerst wanneer die evenwichtstoestand bereikt is, gaot men aan uitbreiding denken. En het is zeer onwaarschijnlijk, dat de onkosten voor een personeel, dat zichzelf op die wijze van voeding en kleeding voorziet, meer zuUen bedragen dan /" loo per hoofd, wanneer bovendien de overtollige producten aan het Rijk verkocht worden. Terwijl de over-productie wel niet zal stijgen boven de behoeften van de duizenden, die het Rijk moet kleeden en voeden. Bij de uitbreiding blijft dan natuurlijk het landbouw- bedrijf de hoofdzaak. Maar men houdt er rekening mee, welke producten het meest noodig en gewenscht zijn. Graan zal het hoofdproduct blijven, al was het alleen om de mogelijkheid en wenschelijkheid van het aanleggen van voorraden. Maar vele kleine industrieen kunnen ontstaan rondom de landbouwende bevolking, tot verwerking der p oducten. . Het Rijk kan ook zijn eigen steenen bakken, zijn eigen zout zieden, leder be- reiden en zoo voort. Hoe meer arbeiders het m de cooperatie opneemt, hoe meer consumenten voor zijn over-productie. Hoe meer het cooperatief produceert en verbruikt, hoe lager ook het loon, dat het aan elk deelnemer heeft uit te keeren. Zoodoende zal het er na tien jaren waarschijnlijk heel anders uitzien dan de sombere voorstelling van den heer Tak. In plaats van 130 millioen te betalen door 2 millioen menschen, zal men een cooperatief Rijksland- bouwbedrijf hebben met misschien 10,000 deelnemers, COOPER ATIEVE RIJKSHOEVEN. 319 die aan het Rijk zeker geen milHoen en hoogstwaar- schijnlijk geen cent kosten. Want /" ico per hoofd voor extra uitgaven is zeer veel voor personen, die zichzelf nagenoeg van alles voorzien i). Terwijl de verkoop der overtoUige producten aan de Rijksinrich- tingen licht de uitgaven kan dekken voor den aankoop van machines, gereedschappen, brandstof enz. — die tot onderhoud moeten strekken en waarin de cooperatie niet zelve kan voorzien. Er zal dan wellicht telkens een stilstand komen. De jaarlijksche toelage mag niet overschreden, en de equatie tusschen zwendelstaat en arbeidsstaat niet verstoord worden. Zoolang de tegenwooordige abnormale toestand van het ruilverkeer blijft bestaan, met de over-productie binnen een zekere grens gehouden worden. Het maken van voorraden is een zaak, die veel onkosten en verlies meebrengt en in de met de graanproductie samengaande veeteelt is over-productie nog veel lastiger. Maar men moet niet vergeten, dat een abnormale toestand als die waarin wij leven onhoudbaar is. Men is niet genoeg doordrongen van het door en d66r ziekelijke van industrie-staten, zooals Engeland^ — en Holland in minder mate, — die zonder toevoer van buiten in 14 dagen tijd voor hongersnood staan. Het zijn hypertrophieen, economische monster-vormingen en miswassen. Ook zonder oorlogen of groote katastrofen kan er eerlang een tijd komen waarin hongersnood dreigt, De reuzen-hoeven in Amerika die ons van graan voorzien putten den bodem uit en worden volstrekt niet i) Zie de noot op pag. 34, omtrent de landkolonie van het Heilsleger. 320 COOPERATIEVE RIJKSHOEVEN. rationeel bebouwd^ het eind van hun makkelijke over- productie is niet ver meer. De handel is in handen hebzuchtige tusschenpersonen die belang hebben bij groote prijsverschillen. Men behoeft bij een intredende crisis niet te hopen op spoedige vereffening der prijzen of op een direct vermeerderende uitzaai in de landen die ons het graan leveren i). De rampen waartoe deze toestand leiden rnoet^ kunnen wij moeielijk te donker inzien. Maar als het Rijk v66r dien tijd gesticht heeft een bloeiende, zich zelf nagenoeg geheel bedruipende land- bouw-onderneming — met bijv. 200 hoeven, 6000 H.A. bouwgrond en 10,000 daaraan cooperatief verbonden deelnemers — dan is er een kern gevormd in onze natie, waardoor de slag gebroken kan worden. In silo's kunnen voorraden verzameld zijn — steeds verbruikt en weer aangevuld — groot genoeg om het ergste ge- vaar te keeren. Het Rijk zou dan enorme winsten kunnen behalen, wat het echter niet mag beoogen 2). Het zalzijnwaren evenals te voren verkrijgbaar stellen tegen den kosten- i) Zie hierover Ruhland. Einfiihrung in das Studium der Agrarpolitik. pag. 17. 2) ,Jawel, morgen brengen !" zegt hier zeker de altijd snaaksche heer van der Goes, ,/t zijn lieve jongens, om geen voordeel te beoogen!'* Mijn antwoord is, dat ik hem tegen dien tijd zelf in de regeering hoop te zien, om te zorgen dat de maatregel volkomen worde uitgevoerd. Bewijst het iets tegen een voorstel, wanneer men betoogt dat gebrekkige uitvoering geen doel zou treffen ? En dit is juist de kracht van het denkbeeld, dat het voornaamste principe — zelfvoorziening in eigen be- hoeften zonder marktverkoop — als een regulator werkt, waardoor de onderneming in slechte tijden toch kan bestaan en zich uitbreiden, en in voorspoed geen geldelijke winsten kan afwerpen. I COOPER ATIEVE RIJKSHOEVEN. 32 1 -den prijs en daarmee de ellende keeren, en tevens de uitbreiding zijner onderneming mogelijk maken. Men moet niet vergeten dat wie op dit oogenblik^ nu de H. L. tarwe / 5. — kost, tegen marktprijs ver- koopt, verliest en kostbaar goed weggeeft. En dat een onderneming die verbruikt in plaats van verkoopt, wint, — omdat de verbruikswaarde overtreft de marktwaarde. Deze winst is voor den particulier onbereikbaar, omdat ^e te veel tijd en kapitaal vergt. Maar voor een coope- •ratieve Rijks-onderneming is deze winst bereikbaar — €n daarvoor alleen. Men weet dat er reeds contact is tusschen den Staat ^n de cooperatieve vereenigingen. Tusschen 1885 en 1895 werden voor £ 400.000 schoenen geleverd voor het Engelsche leger door cooperatieve vereenigingen. Maar de vereenigingen leverden zelf de grondstof en zxya niet geneigd tot contracten waarbij dit voordeel voor hen wegvalt, terwijl de Staat op deze wijze geen voldoende controle heeft op het goede gehalte der grondstof. Eerst dan wanneer de staat 00k zelf de grondstof produceerde, vielen al de bezwaren weg i). OnderwijI, in den tijd dat ik dit schrijf, is in ons land reeds de eerste stap gedaan tot Rijkslandbouw. Op initiatief van den minister van Houten is een uit- gestrekt domein aangekocht met het doel dat te be- bosschen en te ontginnen — een daad die het bestuur van dezen minister memorabel zal maken. Of de Staat nu hout teelt of graan, maakt geen essentieel verschil. De Staatslandbouw is feitelijk begonnen. Hoe de zaak zich verder zal uitbreiden wanneer een- i) D. F. Schloss. Report o/t English Board of Trade. 21 322 COOPERATIEVE RIJKSHOEVEN. maal de onderneming op de door mij schematisch aan- geduide wijze gevestigd is, daarover is het niet raadsaam nu reeds bespiegelingen te houden. Het lean zeer lang- zaam gaan, maar ook -^ als men bedenkt hoe hetme!: post, telegraaf en spoorweg ging, — verrassend snel. De historie leert ons hoe gevaarlijk het is van »droom- beeldenc en »utopien€ te spreken. In 1807 verklaarde de Fransche Acad^mie des Sciences aan Napoleon dat het algemeen gebruik van stoombooten op zee een dolle hersenschim was. In 1825 rekende een groot Engelsch dagblad de menschen die aan een uitgebreid spoorweg- net geloofden, tot utopisten, wier droomen de aandacht niet waard waren. En wie heeft voor 50 jaar durven gelooven dat men ooit een brief door de geheele wereld zou kunnen sturen langs honderd verschillehde spoor- en bootlijnen, voor een paar stuivers die men thuis betaalt ? » Hoe kan dat ooit verrekend worden r f zou zelfs de grootste optimist ongeloovig hebben uitgeroepen. Dit staat echter vast dat een Rijkslandbouw- onder- neming met cooperatieve productie en verbruik onaan- tastbaar blijft en vast staat bij alle schokken die het wereldverkeer beroeren. Ja, ook dat elke crisis haar zai versterken. Aantastbaar is zij alleen in dat kleine deel, waarmede zij met den zwendelstaat samenhangt, in die zaken die zij niet zelve kan verschaffen. En dat deel wordt steeds kleiner, naarmate zij zich uitbreidt. In tijden van nood kan zij er zich zelfs geheel van losmaken, In den toestand van ontwikkeling die ik na 10 jaren als mogelijk voorstelde, heeft zij 10 000 deelnemers en misschien 40.000 consumenten. In dien toestand nu kan zij onmiddelijk elke kwijnende Industrie in haar geheel overnemen, die niet m^^r consumenten behoeft COOPERATIEVE RIJKSHOEVEN. 323 om te kunaen bestaan. Zij heeft zelf-gevoede en zelf- gekleede arbeiders^ die haar bijna niets kosten^ en kan er waarschijnlijk zooveel bij krijgen als zij wil. De deel- nemers aan de cooperatie »de Veluwe'' krijgen alleen woning, zeer sobere voeding en nog f 2.50 weekloon, toch zijn er 100 sollicitanten voor elke vacature. Ook voor brandstof behoeft zij niet afhankelijk te zijn. Dq domaniale steenkoolmijnen te Kerkrade leverden in 1895 bijna 80 millioen Kg. steenkolen waarvan \ toekwam aan den Staat. Men zal toegeven dat tegen een dergelijk schema de boven dit hoofdstuk geplaatste bezwaren volkomen ongel- dig zijn. Toch is het in mijn vorig opstel presies zoo aange- geven, voor wie zorgvuldig leest en consequent doordenkt. Een interessanter bedenking, die nadere beschouwing verdient, werd mij mondeling door den heer Lohnis geopperd. De tegenwoordige hooge volkomenheid van landbouw en industrie is bereikt door een systeem van speciali- seering en zoo geworden door de behoeften van mil- lioenen consumenten. In een onderneming met coopera- tieve productie en verbruik zal er een systeem ontstaan ingericht naar de behoeften van betrekkelijk weinigen en met minder specialiseering. Zal dit niet zijn een trap terug, een achteruitgang? Ja, zonder twijfel zal er aanvankelijk iets geschieden wat op achteruitgang lijkt. Zeker zal het lang duren eer een vereeniging met weinige duizende consumenten voor zich zelf voorwerpen kan maken zoo kunstig en perfect als de moderne naalden, rijwielen, machinerieen, parapluis enz. 324 COOPER ATIEVE RIJKSHOEVEN. Maar deze stap terug is noodzakelijk. Wij zija tot een specialiseering gekomen die in alle opzichten is onhoud- baar en abnormaal, die van menschen maakt eenzijdige werktuigen alleen geschikt voor een zelfde verstompend, demoraliseerend werk. De stroom is in verkeerde baan geraakt Wie haar in rechte bedding wil terugvoeren moet schijnbaar terug, al is het voor kort. Maar men moet bedenken dat het bezwaar vervalt naarmate het aantal deelnemers toeneemt. Dat de oudere productiewijze niet onmiddellijk verdwijnt, maar naast de nieuwe langen tijd blijft bestaan, totdat zij er zich geleidelijk in omzet, wanneer het aantal eerlijk arbeiders reeds aanzienlijk is gestegen. De kennis en de ervaring, in het zwendelsysteem opgedaan, gaan niet verloren. Het landbouw-bedrijf zal zich aanvankelijk in dien zin wijzigen dat export niet meer beoogd wordt. Tot achteruitgang zou dat alleen leiden, wanneer wij woon- den op armen grond, alleen geschikt voor weinig ge- wassen. Maar er is geen land dat zooveel verscheiden- heid van teelt gedoogt als Nederland. r) En wie graag mooie voorwerpen om zich ziet zal er i) Hier vinde de heer van den Broek het antwoord op zijn bewering, dat ik — . door rhetoriek vervoerd — het onderscheid tusschen brood in concreten zin, en brood in overdrachtelijken zin verwaarloosde. Inderdaad heb ik, zeer opzettelijk en duidelijk, die twee beteekenissen samen ge- bracht en gezegd dat het noodig zal blijken dat ons dagelijks brood inderdaad brood wordt, geen rijst of mais. Ook de heer van der Goes schijnt te meenen dat ik de velerlei behocfccn der menschen niet achtte en hun ontstaan niet begreep. Maar voor wie lezen kan staat er duidelijk dat alleen zij, die noode of vrijwillig bereid gevonden worden, in den aanvang hun behoeften zoo noodig tot hetzelf geproduceerdete beperken, kunnen verlost worden uit den zwendelstaat COOPER ATIEVE RIJKSHOEVEN. 325 zeker niet rouwig om zijn als fabriekswerk min of meer het veld moet ruimen voor handwerk, als de industrieen verkleinen, en de ambachten op meer individueele wijze beoefend worden. Is dit juist niet wat ieder mensch van gevoel en smaak verlangt? En moge ook in een cooperatieven staat landbouw en machine fabricage al weder terugkeeren tot de vorige volmaakte productie-wijze, de groot-industrie met haar lorren-produceerende slaven heeft voor goed afgedaan, het handwerk en de kleine plaatselijke industrie zal blijven leven, omdat er geen noodzaak en geen mogelijk- heid meer is voor een zoo overmatige specialiseering. Drie factoren bepalen de uitbreiding der zaak. Vooreerst de jaarlijksche toelage voor extra-benoodigdheden, ten tweede de productiviteit van ons land, ten derde het aantal personen geneigd hun behoeften te beperken tot de betrek- kelijk sobere voorwaarden der cooperatieve levenswijze. Deze drie moeten gehouden worden in onderlingevenwicht Zoolang er schommelingen in dat evenwicht zijn blijft de uitbreiding mogelijk. De eerste blijft in omgekeerde reden staan tot de tweede, hoe meer het land zelf kan produceeren hoe kleiner de extra toelage behoeft te zijn. Aan deelnemers zal het niet ontbreken zoolang er hongerlijders in den zwendelstaat zijn. Toch moet er eindelijk een moment aanbreken waarop men zonder Internationale cooperatie niet verder komt. Het stabiele evenwicht der drie factoren voor ons land is dan be- reikt. Dan kunnen de kolonien — waar staats-culturen niet vreemd zijn — in de cooperatie betrokken worden, door er eerst een onderneming van gelijken aard te beginnen en die met het moederland te verbinden. Zoodoende verschaft men allerlei — ijzer, hout, steen, 326 COOPERATIEVE RIJKSHOEVEN. specerij — wat aan *t eigen land ontbreekt, en de arbeidsstaat kan tot een hooger graad van onafhanke- lijkheid en ontwikkeling gebracht worden. AI is het zwendelsysteem dan nog niet verdrongen, er is daar naast een bedrijf ontstaan waarin het aanvankelijk gemis aan geriefelijkheden steeds afneemt, en de opname van nieuwe deelnemers door steeds geringer geldelijke mid- delen op steeds grooter schaal kan plaats grijpen. De voleinding der ommekeer, de complete kristallisatie in een nieuwe betere orde kan echter nooit verwacht worden zonder internationale samenwerking. Ook in andere landen moeten dergelijke brandpunten van kristal- lisatie ontstaan, die door samen-reiking de omzetting voltooien. Maar waar een welgeslaagd voorbeeld gegeven wordt door 66n Staat^ kan navolging niet uitblijven. Ik heb gehoopt dat Nederland die Staat zou zijn. Nationaal gevoel is voor de staten wat persoonlijk eer- gevoel is voor.de individuen. Voor den wijsgeer zijn beide gevoelens beperkend en verengend, dus schadelijk aan de hoogste bewegingen der ziel. Evenwel erkent hij hun betrekkelijke waarde. Wie aan het tegenwoordig geslacht de verwerping van het nationaliteitsgevoel predikt, doet even onwijsgeerig, en even vergeefs, als d6 monniken die de verwerping van persoonlijken trots, van eergevoel en eigenwaarde predikten aan het ge- slacht der riddertijden. Als Nederland niet voorgaat dan zal een van Neer- lands buren het wellicht doen. De Duitsche agrariers hebben een doodelijke vrees voor en afkeer van „Verstaatlichung'', die volgens hen zou worden Staatstirannie. Een d waling die voor een Duitscher zeer verklaarbaar is. Toch is het Duitsche COOPERATIKVE RIJKSHOEVEN. 327 agrarisme tot de slotsom moeten komen dat zonder staatshulp uit de tegenwoordige crisis geen redding <lenkbaar is. Buchenberger wil ^^einen staatlich geleiteten und organi- Mrten Kampf gegen die nachtheiligen Folgen eines uber- -wediigenden Wett-bewerbs des Auslandes auf die inldndische Urproduction'' i). En Ruhland zegt nog duidelijker: „Man mag das Blattchen von der kiinftigen Brotversorgung unseres Volkes drehen und wenden wie man will, es kommt nichts anderes dabei heraus, als die Pflicht dcr Staaten, Jur das Brot des Volkes selbst zu sorgen'' 2). De Agrar-reform door Ruhland bepleit komt neer op het onder Staats-controle houden van den grondhandel. Dit is inderdaad een principieel middel, niet'palliatief, •want het is direct gebaseerd op het inzicht dat de grond fiiet is een gewone handelswaar, en dat vrijheid van ^rond-koop en verkoop een hoofdoorzaak is van de tegenwoordige misstanden. Mij schijnt dit middel echter, al moge het op den •duur heilzaam kunnen werken, veel bezwaarlijker, om- slachtiger en minder doeltreffend, dan directe coopera- tieve Staats-exploitatie. Het verhelpt veel minder spoedig, het brengt een grooter administratieven omsla^ mee, het veroorzaakt geen directe wijziging in handel en industrie, en het is dwang, geen vrijlating. Het zou in Duitschland toe te passen zijn, in ons land waarschijn- lijk niet. i) Adolf Buchenberger, Agrarwesen und Agrarpolitik, pg. 574. 2) Dr. sc. pol. G. Ruhland, Leilfaden zur EinfUhrung indasStudium cler Agrarpolitik, pg. 19. 328 COOPERATIEVE RIJKSHOEVEN. Niet ten onrechte zegt Ruhland: „die offenkundige Schwache des Sozialismus Hegt in der Unzulanglichkeit seiner praktischen Vorschlage". Tot nu toe was het socialisme sterker in de diagnose^ dan in de therapie. De meeste artikelen van het socia- listisch programma, — verkorting van arbeidsduur^ arbeidersverzekering, en dergelijken — zijn palliatieven^ zonder ingrijpendprincipieelkarakter i). Ze vergemakke- lijken het vloeien van den stroom in de oude bedding^^ ze graven geen kanaal, hoe klein en smal ook, waar- door hij met zijn eigen, natuurlijk geweld een nieuwen. weg in beter richting breken kan. De schoonste resultaten waarop de socialistische partij- arbeid wijzen kan, zijn de cooperaties, zooals de ver-^ eenigingen „La maison du peuple*' te Brussel, en- „Vooruit" te Gent. Hier worden ingrijpende beginselei> gehandhaafd, de rente-woeker en het onnoodig tusschen- werk vermeden, en de instellingen bloeien. In Brusset verrijst eerlang een volkshuis, dat een half millioen" francs zal kosten, en geheel volksbezitting is. 15000 gezinnen maken deel uit van de cooperatie. Hier is dus een „vreemd element", dat de zwendel-maatschappi} wel zou willen uitstooten, maar niet kan. En toch drijft'ook deze instelling nog op hetkapita- lisme. Haar winsten zijn handelswinsten Slechts eeiv 200 tal arbeiders verrichten arbeid, en nog niet eens zuiver productieven arbeid (bakkerij), grond hebben zij niet, en hun grondstoffen moeten zij koopen. Zonder i) Dit is voor den normaal-arbeidsdag niet juist. Ook kan men de- steeds lager wordende rente-standaard — als algemeene uitkomst — niet anders be&chouwen dan als geleidelijke inkrimping van de macht der kapitalisten, tengevolge van de socialistische propaganda. (Nov. '97.) I COOPER ATIEVE RIJKSHOEVEN. 329 een eigen landbouw-bedrijf kunnen zij niet onafhankelijk worden, en de internationale concurrentie maakt een landbouw-bedrijf zonder Staatshulp op den duur onhoud- baar. Ook hier wijst nood en rede op den coopera- tieven Staatslandbouw, als den eenig mogelijken uitweg. Een socialist te Brussel, mij toegevend dat het de meest rationeele weg zou zijn bij het landbouw-bedrijf te beginnen, en dat ook het streven der cooperaties was dit bedrijf in zich op te nemen, maakte de vol- gende juiste opmerking: „wij zijn genoodzaakt te be- ginnen op de plaats zelve waar wij zijn. Wij doorgraven den berg van onzen kant, in de stad. Maar bij een tunnel graaft men immers ook van twee kanten^ tot men elkaar in *t midden ontmoet?" Toen ik de twee uitvoerigste beschouwingen van mijn artikel, door de heeren van den Goes en van den Broek, las, was het bovenstaande reeds geschreven. Ik zal niet anders dan door annotaties toonen, dat hun hoofdbezwaren reeds weerlegd zijn i). De heer van den Broek, orthodox-liberaal, geeft mij eerst eenige^ niet geheel nieuwe, lessen in economie, om daarna mijti voorstel, van zijn standpunt, feitelijk krachtig aan te bevelen. Gaarne neem ik zijn steun aan, ons theore- tisch verschil laat mij voorloopig koud. Ik verlang niets iheer dan een practisch begin, wie theoretisch gelijk heeft, zal, naar ik meen, de tijd wel leeren. De heer van der Goes spreekt voornamelijk ad hominem. Wat hij ad rem zegt levert weinig nieuws i) In aanmerking genomen hoe de heer van der Goes de zaken die hij bestrijdt, leest, of liever niet leest, meen ik ook hu met uitvoeriger verdedigi«g te moeten wachten tot ik op degcUjker wijze bestreden word. (Nov, '97.) 330 COOPER ATIEVE RIJKSHOEVEN. op, en getuigt niet van inzicht dieper dan dat der overigen. Maar ik vestig nog even de aandacht op het volgende merkwaardige verschijnsel. Mijn denkbeeld, in het vorige artikel op meer alge- meene, eenvoudige wijze uitgedrukt, laat zich ook be- knopt aldus formuleeren : Cooperatieve Staatslandbouw, met kleine Industrie .annex, gebaseerd op het principe van zoover mogelijk strekkende zelf-voorziening in eigen behoeften zonder marktverkoop. Ik geloof dat niemand, na mijn hierboven gegeven uiteenzetting zal ontkennen, dat deze maatregel, in strenge consequentie, worden zou van zuiver socialistische strek- king. Geen handelswinst, geen rente-woeker, geenper- soonlijke grondeigendom, geen onrechtmatige onthou- ding van het arbeidsproduct aan den arbeider. En nu ziet men dat de orthodox-liberaal den prac- tischen aanvang van het denkbeeld steunt, terwijl de socialist zijn hoogsten toon aanslaat om het onmiddellijk te verdelgen en dood te verklaren. Dit schijnt zeer wonderlijk, en men zou zeggen dat het alleen gebrek aan doorzicht der beide heeren bewijst, als de een zoo onvoorzichtiglijk steunt wat zulke hem antipathieke beginselen bevat, en de ander zoo vijande- lijk lostrekt op wat hij reden heeft voor 't minst met welwillende sympathie te overwegen. Maar het bewijst, naar 't mij voorkomt, nog iets meer. Namelijk dit, dat cooperatieve Staatslandbouw een maatregel zou zijn van goede politiek, wanneer men zich houden mag aan de stelling dat politiek de leer is van het oogenblikkelijk mogelijke. Het denkbeeld blijkt te kunnen gedijen in ouderwets-liberalen bodem, COOPER ATIEVE RIJKSHOEVEN. 33 I ook al kan zijn groei reiken tot veel hooger en zuiverder sfeer. Ook de niet-socialist, zooals nu nog de meer- derheid van ons volk moet heeten, kan erkennen dat het idee, in primitieven aanvang, iets goeds en uitvoer- baar is. Dit is alles wat men van een maatregel van praktiche politiek verlangen mag. Men moet niet vergeten dat in Nederland de socia- listische partij, in vergelijking met naburige landen, wel zeer klein en machteloos is, maar dat het aantal eerlijke menschen met zuiver socialistische gevoelens er misschien betrekkelijk grooter is dan ergens ter wereld. Er ont- breekt wellicht niet dan een krachtig en tactvol leider om er een partij van te vormen, relatief even machtig als de Duitsche of Belgische. Nu vindt men de men- schen die geneigd zijn tot arbeiden in zuiver socialistische richting niet minder buiten dan in het partij verband. Men schuwt niet de denkbeelden maar den naam. Maatregelen van min of meer socialistische — d. i. anti-kapitalistische — strekking zijn voorgesteld door partijen met allerhande namen, en uitgevoerd door re- geeringen van allerlei kleur. Men steunt natuurlijk de fractie, wier practische maatregelen het meest doeitref- fend schijnen. Maar het zou te veel gevergd zijn, als men daarbij moest aannemen dat die fractie het mono- polie van toekomst-wijsheid heeft, — ook al snoeft zij er op de »klasse der toekomstc te representeeren, — dat er geen heilzame maatregelen zijn te bedenken die niet reeds door haar leiders zijn bedacht of dat er geen sprake kan zijn van ernstige hervormingen eer zij het roer in handen heeft. Maart — Mei 1897. 332 COOPERATIEVE RIJKSHOEVEN. Tegen deze tweede uiteenzetting is weinig ingebracht van beteekenis. De officieele geleerden dedeo er *t zwijgen toe. Ik moet aannemeii dat zij 't nu op een- maal beneden hun aandacht rekenen. Ze hebben mij wel met een hap willen opeten, maar nu dat blijkbaar niet zoo glad zat, is hun de appetijt vergaan. Ik erken dat mijn eerste schotel er erg luchtig uitzag, en dat ik wel met zwaarder kost had mogen beginnen. Maar dan hadden zij er misschien in 't geheel geen mond aan gezet en dat zou jammer zijn geweest. Alleen de heer van den Broek antwoordt, op zijn gewone oprechte, eerlijke wijze. Hij kenschetst mijn betoog als een prediking van > beperking van behoeften c, en heeft daar veel bezwaren tegen. Die kenschetsing is echter geheel onjuist. Predikte ik z66 maar > beperjcing van behoeften c dan zou ik den kapitalist eenvoudig een dienst bewijzen. Hoe minder behoeften de arbeider heeft des te meer kan er uit hem geknepen worden. Ik predik iherstel van onrecht« en >nalaten vanroof*. Den weg, dien ik aanwijs ter ontkoming aan de macht van het kapitalisme^ kan men echter niet gaan zonder voorbereid te zijn op een tijdelijke en aanvankelijke in- krimping van weelde-behoeften. Dit heb ik ongeveer drie of vier malen herhaald. En ik heb er aan toege- voegd hoe die beperking zal ophouden zoodra het be- vrijdingswerk vordert. Om den ijzeren band die nog het proletariaat beknelt te doen bersten, moet het zich niet alleen organiseeren, maar ook ernstig voorbereiden op een harden strijd van overgang. En ik heb aange- wezen waar die ijzeren band het meest gesleten is, waar COOPERATIEVE RIJKSHOEVEN. 333 ze het zwakst is, waar ze door geduldig volhouden kan worden ingevreten. Ik meen, dat wat ik gegeven heb, kan worden een verrijking van het sociaal-democratisch programma, ge- baseerd op goede, principieele gronden. De gebrekkige bestrijding die ik ondervond van de best bevoegden geeft mij moed te denken dat ik niet heb misgetast. D.e heer Van der Goes komt mij weer aan met eenige persoonlijkheden^ nadat hij van mijn artikel alleen ge- lezen heeft, wat hem persoonlijk betrof. Hij zet een luisterrijke kroon op zijn vorige vergissingen door mij te rekenen onder devoorstandersvan T^particulier iniiiatief ^\ *) Nu, de bestrijders die ons half lezen kunnen het ons lastig genoeg maken. Maar lezen ze ons heelemaal niety dan worden ze meer amusant. Dringend verzoekt de heer Van der Goes mij, mijn »burgerlijke levensbeschouwing« af te leggen, dan zal hij >op mij roemen«. Hij doet mij denken aan een hartelijk gastheer die, mij flink bij *t haar trekkend, dringend verzoekt mijn pruik af te zetten. AI heb ik niet veel, ik heb reden het voor echt en mijn eigen te houden, en het zou mij bizonder aange- naam zijn als de zoo vriendelijkgezinden zich daarvan eerst zorgvuldig overtuigden, eer ze maar terstond te plukharen beginnen. November 1897. *) Tweem. Tijdschrift van Sept. 97. I N H O U D. REDEKUNSTIGE GRONDSLAG VAN VJERSTANDHOUDING. Argument pg. 7 I „ 10 n . „ 20 in „ 24 IV „ 31 V „ 45 VI „ 5& VII „ 70 Slotwoord „ 80 TOELICHTING ToT DE BROEDERS „ 85 OVER HALLUCINATIES » 1^5 OVER. SEN HOLLANDSCHE ROMAN . . . „ l6o HET VEGETARIAAT „ I77 WERK EN BROOD „ 203 ARTIEST EN SOCIALIST „ 244 COttPERATIEVE RIJKSHOEVEN „ 26S FREDERIK VAN EEDEN, STUDIES. f DERDE REEKS. AMSTERDAM, W. VERSLUYS, 1897.. -•^A \. 