None
SCHOONHElDSElSCH. 85 En verwerpen we uit dien hoofde de stelling dat de kunst, opdat ze bloeie, haar plaats in het heiligdom moet vinden, wij dringen haaruit religieuse behoefte van de plaats der heiligheden terug, zoodra ze zich vermeet op heilig erf te gaan heerschen, en voor zich zelve een eere zoekt, die in het bedehuis Code alleen toekomt. Verachtelijk is in ons oog de prediker, die in den Dienst des Woords zichzelven bedoelt en na gepredikt te hebben, zich niet afvraagt, of hij de zielen tot God opgeheven, getroost, en gezegend heeft, maar naar alle kant onderzoek doet, of zijn predikatie niet schoon was, niet boeide, en zijn naam als prediker niet verhief. Predikers, bij wie dit gewoonte werd, moest men afzetten. Althans indien ze na ernstig vermaan, deze zonde van hun ambtelijke bediening niet bestrijden wilden. Wie als prediker niet de eere van zijn God, maar eigen eere zoekt, is een onheilige figuur op den kansel. Maar hoeveel te ernstiger dient dan niet getoornd, als de kunst, die geen ambtelijken dienst in het heilige heeft, zich vermeet om in Gods huis heerschappij te gaan voeren. Als ze de zielen van God af, naar zich lokt. En ten slotte zich niet ontziet, om ongewijde sujetten bin- nen te leiden, die voor geld en goede woorden hun kunst, en vaak hun onheilige kunst in Christus' kerk komen uitstallen, opdat de roep van hun naam om strijd uit opera en kerk weerklinke. De regel moet daarom stiptelijk gehandhaafd, dat de religie te be- palen heeft, in hoever de kunst wel, en in hoever de kunst niet in de vergadering der geloovigen zal worden toegelaten, en de kerk heeft dien regel te bepalen naar den aard van het geestelijk leven. Die aard van het geestelijk leven nu leert ons, dat de kunst niet anders kan doen, dan aandoeningen in ons opwekken, en dat deze aandoeningen tweeerlei zijn. Of \vezenlijke aandoeningen 6f schijn- aandoeningen. De tooneelspeler toont u het verschil tusschen beide duidelijk. In het werkelijke leven zult ge een aangegrepen gemoed nu eens in toorn, dan in jubel, nu eens in liefde, dan in haat zien uitbreken. En de realiteit, de innerlijke waarheid van zulk een gemoedsuiting heeft altoos iets dat u boeit. De tooneelspeler daarentegen vertoont u wel gelijksoortige ont- boezemingen, en bootst die zelfs in houding, gesticulatie, blik en toon van de stem na, maar bij hem zijn die aandoeningen niet werkelijk. Ze komen bij hem niet uit het gemoed op, maar hij werkt er zich een oogenblik in, om goed te kunnen spelen. Wie het daar het verst in bracht, speelt het best. En sommigen slaagden hierin voor een SCHOONHEIDSEISCH. oogenblik zoo wonder wel, dat ze zich moesten inhouden, om niet aan te vallen op een persoon tegen wien ze hun haat en toorn en wraakzucht uitspraken of uitzongen. Maar met dit al zijn en blijven dit altegader sc/z/ynaandoeningen, en als straks het gordijn is gevallen, en de gewone kleedij weer aange- trokken is, ziet ge dezelfde personen, die een uur geleden tegen elkan- der raasden in woede, in vriendschappelijken kout saam genieten. Zoo nu heeft alle kunst het vermogen, om zekere aandoeningen in ons te wekken, te leiden of te versterken ; niet het minst de muziek. Vandaar dat ge een prachtige kathedraal binrientredend, en de tonen van een heilige muziek door den gedempten lichtglans henen aan- hoorend, onwillekeurig een heilige aandoening over u voelt komen. Zelfs wereldlingen gaven er meer dan eens getuigenis van, hoe ze op zulk oogenblik roerselen in hun hart voelden opkomen, waaraan ze waan- den voorgoed te zijn afgestorven. De macht om heilige aandoeningen te wekken wordt alzoo aller- minst aan de kunst door ons betwist. Edoch, en hier ligt onze bedenking, de aldus gewekte aandoeningen zijn sc/z///2aandoeningen. Sc/z///?aandoeningen van een heilig karakter. Stemmend tot aanbidding. Maar het blijven sc/z//naandoeningen, die als zoodanig niet uit het hart opkomen, maar door muziek en glans en wierookwalmen in het hart worden ingetooverd. En dit nu is met het wezen der religie in strijd. „ Wie aanbidden wil moet aanbidden in geest en waarheid" en juist tegen dat in geest en waarheid staat de vrome se/z///2aandoening lijnrecht over. Zulk een schijnaandoening geeft aan het gemoed wel een zoete ge- waarwording, maar ze went er tevens aan, zich in een aanbiddende gestalte in te denken, zonder dat er aanbidding in het hart is. Aldus verwijdt het de klove tusschen onze levensuiting en ons innerlijk leven, en moet eindigen met ons vroom karakter niet te stalen en te sterken, maar te ondermijnen en te verzwakken. En het is hierom dat het Calvinisme, dat steeds doordrong naar waarheid in het gemoed, er liever toe overging om opzettelijke kunst wat harthandig uit de vergadering der geloovigen te bannen, dan dat nogmaals deze betooverende werking der schijnaandoeningen in het heilige zou worden toegelaten. Den laagsten toon van echte godsvrucht, die door den Heiligen Geest aan het hart werd ontlokt, stelde het hoog boven den luidsten toon van aanbidding, die ons uit koperen instrumenten in het hart, of ook maar enkel op de lippen werd getooverd. SCHOONHfclDSElSCH. 87 We ontkennen daarom niet, dat een echte toon van wezenlijke godsvrucht door de kunst kan worden verhelderd en verder geleid, en in zoover de kunst zich tot dezen nederigen hulpdienst wilde leenen, heette ook de Calvinist de kunst in het heilige welkom. Maar de uitkomst toonde helder, hoe de kunst bij monde van haar virtuosen voor zulk een hulpdienst in het heilige zich te hoog gevoelde. Op die voorwaarde trok ze zich ijlings terug. En veel minder aan den onaesthetischen zin van het Calvinisme, dan aan de hooghartige heerschzucht der kunst is het te wijten, dat ze almeer uit onzen eere- dienst terugtrad. XIX. Schoonheidseisch. (Slot). De kerk heeft alzoo met de kunst haar profijt te doen. Ze mag de kunst, overmits deze eene gave Gods is, niet ignoreeren. Aan het hooge ideaal door de kunst gesteld mag ook de kerk zich niet ont- trekken. Alleen maar in dit alles heeft de kunst te dienen, in de kerk mag niet anders heerschen dan de Religie. De ,,beeldstormers" der zestiende eeuw zijn in hoofdzaak door de schending van deze wet tot hun lakenswaardige buitensporigheden geprikkeld Wat hen dreef was geen roofzucht, want persoonlijk hebben ze zich uit den kerkschat niets toegeeigend. Ook bezielde hen geen Vandalisme, want particuliere woningen of civiele stichtingen zijn niet aangetast. En evenmin waren ze in beginsel tegen de kunst, want wat buiten de kerk aan kunst bloeide, eerden ze. Wat hen prikkelde was de heerschappij van de kunst in het heilig- dom, en het terugdringen door die kunstheerschappij van het religieus element. De afleiding, zoo men wil, van den Schepper naarhet schepsel. Hun ongelijk bestond alleen daarin, dat ze : lo. zich eigenmachtig opwierpen als rechters en als uitvoerders van hun eigen vonnis ; en 2o. dat ze in plaats van te volstaan met een en ander uit de kerkge- bouwen te verwijderen, te veel vernielden. Intusschen valt niet te ontkennen, dat ook hier het eene uiterste het andere heeft te voorschijn geroepen, en dat de overlading van de kerkgebouwen met te zeer heerschende kunstvoortbrengselen en kunst- SCHOONHElbSfclSCtf. uitvoeringen, in smallen kring zekeren tegenzin tegen alle kunst, als bij reactie, had doen opkomen. Gelijk er een richting is geweest, die zich den Heiland liefst voor- stelde als een onooglijke verschijning met verdorven gelaat, en diezelfde richting er toe kwam, in anderen vorm, heiligheid te zoeken in on ooglijke kleedij en onschoon optreden, zoo ook heeft in sommige streken een tijdlang de neiging geheerscht, om het kerkgebouw en al wat aan het kerkgebouw los of vast was, of er in voorviel, zoo on schoon mogelijk te maken. Grof en ruw het gebouw gebouwd, afzichtelijk geschilderd, slecht ingericht, zonder smaak of aantrekke- lijkheid, koud, kil en afstootend ; en in dat soort gebouw een predi- king zonder hooger vormen, een zich bewegen zonder alle gratie, een zingen dat soms op keelknarsen geleek. Dit was niet zoo bij geval, maar er lag tendens in. Zooals de monnik zich opzettelijk speende aan al het schoone, gracieuse en sierlijke, en er schier op uit was, om in zijn natuurlijke verschijning niet te boeien, maar af te stooten, zoo hulde zich dit kerkelijk wezen letterlijk in de monnikspij. En wanende sterk anti- papisisch te zijn, deed men niets dan een echt-Roomsche gedachte verwezenlijken, alleen niet de gedachte die in Romes kerk en bij Romes Eeredienst, maar die in Romes klooster en bij Romes ascese voorzat. Gereformeerd nu is deze reactie evenmin als het overladen van den Eeredienst met kunstschoon. Beide en de overschatting en de onder- schatting van de waardij van het schoone, is tegen den Calvinisti- schen regel. Over het gebruik van beelden in de kerk kunnen we daarbij kort zijn. Leefde Jezus nog op aarde, wandelden zijn apostelen nog in ons midden rond, dan zou vanzelf een ieder zich bij de schare voegen, die hun gestalte zien wilde. En hierin zou niets zondigs zijn. Het zondige zou alleen kunnen liggen in onverschilligheid voor hun optreden. Is er onder ons een vader of moeder die ons lief was, heengegaan, dan is het gansch natuurlijk, dat men hun beeltenis, zoo men die be- zit, in eere houdt, en gedurig aanziet, en uit den aard der zaak, zou dit eveneens van hun beeld gelden. Bezat men hun beeld ten voeten uit, zoodat men werkelijk hun gestalte in dat beeld weerzag, zoo zou ieder onzer daaraan hechten. Maar zulke beeltenissen of beelden van de heilige personen bezitten SCHOONHEiDSEISCH. we niet. Wat de kunst op dit stuk leverde, behoort niet tot het ge- bied der werkelijkheid, maar van de ideale voorstelling. Toch zou ook dit nog geen overwegend bezwaar opleveren, zoo onze natuur er niet toe leidde, om van al zulke beeltenissen en al zulke beelden, misbruik te maken. Want wel is er nooit in de Christelijke kerk een leeraar opgestaan, die aanbidding van beeltenis of beeld voorschreef of aanbeval, en leert ook Rome nadrukkelijk, dat dit niet mag geschieden, maar de practijk druischt tegen die leer in. Wat tot het geestelijke en hemel- sche moest opleiden, plaatst zich tusschen het hemelsche en ons in, en bluscht den geestelijken glans in stee van dien te verhoogen. Het is deze overtuiging nu, die de Gereformeerde kerken, evenals in vroegere eeuwen de Oostersche kerken, tot de overtuiging bracht, dat het beter was de beeltenissen en de beelden der heiligen uit de kerkgebouwen te weren. Ze veroordeelden daarom niet elk product van beeldhouwkunst, ge- lijk aan den kansel en op het orgel in onzen besten tijd vaak ge- beeldhouwde figuren werden aangebracht, terwijl ze ook in het orna ment allerlei producten van beeldhouwkunst gebruikt hebben ; maar de beeldhouwkunst hebben ze niet in den Eeredienst gedoogd. Die Eeredienst moest geestelijk blijven. Er om heen kon ze, mits spaar- zamelijk en sober, gebruikt worden, niet er in. Over de schilderkunst oordeelden ze evenzoo. Men kon de schilder- kunst niet in den Eeredienst aanwenden, zonder ook het beeld der heilige personen voor het oog te doen verschijnen, en zoo de schilderij dan sprekend en bezielend is, leidt ze tot hetzelfde misbruik. Hiermee is glasbeschildering, beschildering van muurvlakte en van orgelpaneel volstrekt niet uitgesloten, en evenmin het optreden van de schilder kunst in het ornament, maar uit het centrum van den Eeredienst zelve is ze gebannen, niet uit weerzin tegen de kunst, want van Bijbels met gravuren hield men veel, en schilderijen uit de gewijde geschie- denis waren geliefkoosd, maar omdat men den Eeredienst streng geestelijk wilde houden, en zich door niets van het geestelijke wilde laten aftrekken. De bouwkunst is wel terdege geeerd, en al stemmen we toe, dat het Calvinisme op dat terrein niet tot het ontwikkelen van een eigen type gekomen is, toch bewijst en de vorm der kerk met koepel, en een kerk als de Westerkerk te Amsterdam, dat men ook op dat terrein allerminst de kunst verachtte of ignoreerde. Had men dan ook niet bijna overal de bestaande kerkgebouwen in 90 SCHOONHEiDSEISCH. gebruik genomen, en was men verplicht geweest, allerwegen zelf te bouwen, zoo is er geen twijfel, of de kerkbouw zou een veel hooger vlucht hebben genomen. Nu was het bouwen van een nieuwe kerk een exceptie. Grooter rol speelde dan ook de toonkust, in zang en orgelspel. Er moest gezongen worden, met of zonder muziekbegeleiding. Voor dat zingen had men wijzen noodig, en die wijzen kon alleen de kunst scheppen. Dat heeft ze dan ook gedaan, en gedaan met zoo hooge vlucht, dat de componisten der eerste Psalmwijzen steeds meer blijken gansch geniale componisten van de eerstte grootte te zijn geweest, die aan de toonkunst een nieuwe ontwikkeling gaven, waarvan de geniale grepen en uitvindingen nu nog in de toonkunst heerschappij voeren. De studien hierover van Douen stellen dit buiten twijfel. Heel iets anders was het intusschen deze wijzen te componeeren, en heel iets anders haar richtige uitvoering te verzekeren. De Gemeente moest zingen, en in het noorden van Europa, waar het Calvinisme zich het sterkst uitbreidde, is het volk in den regel noch zuiver noch vast in den zang, en munt evenmin uit door welluidende stem. Dit gebrek heeft men toen op tweeerlei wijs zoeken te beteren. Eensdeels door orgelspel in te voeren, anderdeels door een koor of een voorzanger te doen optreden. Natuurlijk, ware het 't meest gewenscht, zoo men het orgel had kunnen missen. Zuivere zang van enkel schoone menschelijke stemmen, staat verre boven het orgelspel, en het orgel treedt slechts op, om als de zang onzuiver of onvast dreigt te worden, hem te leiden. Die leiding is echter aan den zang ook te geven door een koor, dat voorzingt, of door een voorzanger met vocale overmacht, die de Ge meente meeneemt. Tegen dit laatste bestaat echter de bedenking, dat zulk een voor zanger niet dan bij hooge uitzondering te vinden is, en zoo hij al gevonden wordt, te veel met zijn persoonlijkheid op den voorgrond treedt, en afleidt. En wel is een koor licht saam te stellen, maar een koor zingt meestal om de kunst, zelden in den geest en om den inhoud, en zoo komt het koorgezang meest neer op een opofferen van de personen in het koor aan den zang der Gemeente, terwijl straks de Gemeente door het schoone koor verlokt, zwijgen gaat, om te beter naar het koorgezang te kunnen luisteren. Het is om die reden, dat men aan het orgelspel voorkeur heeft ge- AMBTSGEWAAD. geven, gelijk dit thans dan ook bijna overal ten onzent is ingevoerd. En tegen dit orgelspel is dan ook niets, mits de kerkeraad zorg drage, dat de organist niet beproeve, zelf op den voorgrond te treden. Zijn taak is leiden, steunen, regelen, voort doen schrijden van den zang, en nooit mag het orgel zich het recht aanmatigen, om zich zelf te doen hooren. Het moet den zang der Gemeente helpend dienen, en er geheel op gericht zijn, om dien zang te beteren, te veredelen, te bezielen en te doordringen. Niet het orgel moet den zang over- spelen, maar de zang moet te heerlijker uitkomen, omdat het orgel hem steunt. En daarom hindert het, en ontsticht het de Gemeente, als er op het orgel een organist zit, die zich zelven en niet de Gemeente zoekt, en gedurig de opmerkzaamheid tot zich poogt te trekken. Onze groote organisten hebben dan ook steeds dit kwaad weten te vermijden, en het zijn alleen de halve en kwart organisten, die, noch den eisch der kunst, noch het heilige van den Eeredienst verstaande, gedurig kunstjes beproeven voor eigen reclame. XX. Ambtsgewaad. Thans de vraag, of de schoonheidseisch voor de bedienende perso- nen, in de vergadering der geloovigen een ambtskleed vordert. Ook op dit punt heerscht veel misverstand. Konden nu nog plotseling in hun kleederdracht voor ons verschijnen de bedienaren des Woords, uit de kerken van Efeze en Colosse, of van Athene en Rome, zoo zou ons volk ongetwijfeld den indruk krij- gen, dat men meer met pastoors dan met predikanten te doen had. Zelfs zouden we er volstrekt niet voor durven instaan, dat destijds niet menig opziener zijn dienst vervuld heeft, in wat men thans wel noemt ,,een wit hemd." Stellig zou men er niet een ontmoeten met steek, bef en mantel, en al evenmin in wat men thans noemt rok, open vest en witte das. De zaak is namelijk deze, dat in de dagen der apostelen, de bur- gerlijke Grieksche en Romeinsche kleederdracht, wat het grondtype aangaat, veel meer geleek op de kleederdracht der Roomsche geestelijk- heid, dan op onze manier van zich te kleeden. Het ambtsgewaad, dat 02 AMBfSGEWAAD. door de Roomsche kerk is voorgeschreven, is dan ook geen spiksplin- ternieuwe uitvinding, maar een kleederdracht, die, wat het grondtype betreft, ten deele is overgenomen uit den toenmaligen tijd, een type dat slechts nader uitgewerkt en voor het doel gepast is gemaakt. Evenzoo staat het met het togale gewaad. In het begin der 16de eeuw was de toga de gewone dracht voor gestudeerde personen. Ook die toga was van Romeinsche herkomst, en de geleerden van die dagen, die deels van kerkelijke herkomst waren, deels pleitbezorgers der renaissance, deden niets ongewoons, toen ze in dat half-kerkelijk, half-classiek gewaad zich bij hun onder- wijs en op straat vertoonden. Aan het eind der middeleeuwen had iedere stand een eigen kleeding. De ridders golfden in zwierig satijn en fluweel, of kraakten in hun pantsieren. Elk gilde had een eigen dracht, waarin de aard van het gilde uitkwam. De landlieden droegen in de onderscheiden provincien en steden een eigen kostuum, schier zelfs in elke streek en in elk dorp verschillend. Hoe onze kooplieden en schutters zich uitdosten, weet ieder die hun kloeke figuren in het Rijksmuseum bewonderd heeft. In die dagen kon het daarom niet anders, of ook de kerk, ook de academic moest in eigen kleeding uitkomen. Men kon geen generaal toilet dragen, eenvoudig omdat er nog geen generate kleederdracht bestond. Het was nog de zomertuin met gevarieerd groen en allerlei gekleurd gebloemte, en we waren nog niet in de herfstperiode ingegaan, die het alles eentonig dompelen zou in een matten tooi van dof, vaal blad. Toen nu de Reformatie opkwatn, en de bedienaren van den gods- dienst uiteraard het kostuum der Roomsche kerk niet meer dragen konden, lag het voor de hand, dat men het geleerde koos ; niet om een geleerden schijn aan te nemen, maar omdat het 't naaste lag. Al onze Hervormers, en eerste predikers zien we dan ook op hun por- tretten in dat destijds gebruikelijk kostuum afgebeeld. Ge kunt u de figuren van Luther en Calvijn bijna niet zonder die toga denken. Die toga was toen echter geen predikantskostuum, geen kerkelijke tabberd, maar een heel gewone kleeding gelijk elk gestudeerd persoon die dragen kon, en droeg. Dat nu nog de rechters en de hoogleeraren gelijk soort kleed dragen, is dan ook niets dan nawerkingvan vroeger verleden. Alleen maar, wat toen de gewone kleeding voor al zulke klassen geworden was, is later bij tegenstelling, ambtskosiuum gewor- den en zoo zijn er nu drie soorten toga's: professorentoga's, rechter- AMBTSGEWAAD. 93 toga's en predikantstoga's, elk met een verschillenden snit, en onder- scheiden in de bef. Oorspronkelijk niet als ambtsgewaad bedoeld, is op die manier ook de toga voor rechters enz. allengs ambtsgewaad geworden. Uit de Gereformeerde kerken is intusschen ook die toga allengs verdwenen, toen dat stuk kleeding verdween uit den gewonen kring. Men droeg het zoolang de gestudeerden in het gemeen het droegen, maar ook men gaf het prijs, toen het van onze straten verdween. lets wat toont, dat de toga in onze Gereformeerde kerken oorspronkelijk nooit ambtskostuum geweest is. Als tweede type kwam toen de rok met steek, bef, mantel, korte broek en gespen op de wreef, gelijk de ouden van dagen in dit kos- tuum nog zich de oude predikanten herinneren, en gelijk het min of meer in gelijken vorm door Beets geteekend is in de oud-Amsterdam- sche groefbidders. Dit tweede kostuum was intusschen evenmin oorspronkelijk. Het was niet anders dan het ten hove aangenomen kostuum, nadat de zwaarder toga eerst luchtig om de schouders was opgeslagen, en ten slotte saamgerimpeld was in een smalle strook laken, die afhing langs den rug. Dat hofkostuum drong toen als hoog deftig kostuum in onze steden door, en toen hebben ook de predikanten, allerminst om een ambts kostuum te hebben, maar alleen om deftig gekleed te gaan, ook weer dit model nagevolgd, en ze zijn het blijven dragen, ook toen het uit de burgermaatschappij verdween. Zoomin als de ,,toga" in de 16e eeuw is dus de ,,steek" als zoodanig ooit officieel ambtskostuum onder ons geweest. Beide typen werden overgenomen uit het gewone leven, en bleven een tijdlang hangen in de kerk, omdat men het oude kostuum deftiger vond dan de nieuwe fondsen der mode. Wie zich op een afgelegen dorp thans nog inbeeldt, dat ,,de steek voor den dominee" toch het heusche, echte en heilige teeken van zijn waardigheid was, vergist zich dus evenzoo als wie aan de toga als ambtsgewaad eenige waarde hecht. Als ambtsgewaad is de toga min of meer door de Haagsche Synode ingevoerd, maar zoomin in de toga als in de vroegere steek zit iets markants, of ook maar iets symbolisch. Een stands- of ambtskostuum moet iets uitdrukken. Het ambt moet er in spreken. Men moet er zonder navraag het bedrijf of den stand in herkennen. Het moet oprechtheid zijn in de kleedij. 94 AMBTSGEWAAD. Aan de vroegere smeden, slagers, bierbrouwers, timmerlieden en zooveel meer, zag men destijds wat ze waren. Niet heeren met hooge hoeden en sterk geheupte lange jassen, maar een sprekend gewaad, dat paste bij de behoefte van het bedrijf, en waarin de geaardheid van het bedrijf naar buiten trad. Die uitdrukking kan rechtstreeks expressief, of symbolisch zijn, maar altoos moet er taal in het ambtskleed wezen. Het mag nooit zijn een verzonnen kostuum, dat men zoo overeengekomen is. En in dien eenig goeden zin nu genomen, is noch de steek noch de toga de uitdrukking van het ambt van Opzieners, en zoo mag ge- zegd dat beide kleederdrachten noch historisch, noch expressief, noch symbolisch ook maar van verre op den naam van ambtskostuum aan- spraak kunnen maken. Was het dan misschien een herkenningskosiuum ? Immers men weet hoe een bepaald kostuum ook dezen tweeden dienst kan bedoelen. Soldaten steekt men in een bepaalde uniform, om ze op verren afstand te kunnen herkennen en onderscheiden. Anders zou vriend en vijand geheel dooreenloopen. De uniform is bij den militair ook een sierlijkheid, er ligt ook zekere uitdrukking in, maar toch de hoofd- zaak is, dat men op zekeren afstand elkaar herkennen kan. Dienzelfden dienst doet het kostuum ook bij koetsiers en palfreniers, en zoo ook bij allerlei ondergeschikte bedienden, bij conducteurs, brievenbestellers, politieagenten enz. En ook dit heeft geen andere bedoeling, dan dat wie aan den trein, of bij den tram, of bij de omnibus iets te vragen of te bestellen heeft, terstond zien zou tot welke personen hij zich had te wenden. Anders zou men den een na den ander moeten aanspreken en vragen : Is u het ook ? — maar, nu, dank zij de uniform, ziet ieder terstond : Dat is de conducteur. Ook in de kerken trad als zoodanig het kostuum op voor de kosters of de plaatsbewaarders, opdat ieder die het gebouw binnenkwam en een plaats begeerde, terstond weten zou, tot wien hij zich te wenden had. Is nu in dien zin de steek of de toga ooit kostuum geweest? Was het op een dorp noodig den predikant zulk een onderscheidings- teeken te geven, alsof zonder dat niet ieder zou geweten hebben : Dat is de dominee ! En in een groote stad, wie bekreunde zich er daar om, of onder de duizenden voorbijgangers ook hier en daar een predikant voorbijging? Het gaf een eindeloos hoed en pet afnemen, bij tochtig weer niet dan schadelijk voor de gezondheid van fijngevoelige naturen, AMBTSGEWAAD. 95 En al moge er nu hier en daar een enkel prediker geweest zijn, die aan dwangvoorstellingen van ambtshoogheid leed, en daarom zulk paradeeren met toga of steek voor streelend hield, toch zou men den stand van predikant in zijn eer aantasten, indien men het voorstelde, als ware dat de gewone liefhebberij geweest. We meenen dan ook niet te ver te gaan, zoo we het bestaan van een ambtskostuum, hetzij ter uitdrukking van het ambt, hetzij als herkenningsteeken, in onze Gereformeerde kerken, beslist ontkennen, en staande houden, dat het tweeerlei type van kostuum dat een tijd- lang in gebruik was, zonder ambtelijke bedoeling, alleen om een deftig gewaad te hebben, uit het gewone leven was overgenomen, en alleen stand hield nadat het uit het gewone leven reeds weer verdwenen was. XXI. Ambtsgewaad. (Vervolg). In Zwitserland en Frankrijk dragen de predikanten meest wat men noemt de robe de Calvin, een nabootsing van het kleed dat Calvijn meest droeg, en dat niet anders was dan het gewone kleed uit die dagen te Geneve. Uit den naam robe de Calvin valt dus in het minst niet af te leiden, dat Calvijn een soort ambtelijk gewaad zou hebben ingevoerd. Dit deed noch hij noch Zwingli, en dat nochtans hij en de zijnen een beter figuur bij hun optreden in de kerk maakten dan velen onzer thans in onze jassen en rokken, ligt alleen daaraan, dat destijds de algemeene smaak een fijnere was, en dat we thans met onze mode den weg van den wansmaak bewandelen. Maar in hoofdzaak mag gezegd, dat de Reformatie zich tegen een officieel ambtsgewaad gekeerd heeft, met dien verstande, dat Zwingli er het sterkst tegen was, dat Luther er zich spoedig in schikte, en dat Calvijn zich vrijhield van de beide uitersten. Luther schreef aan een zijner vrienden : ,,Mits de keurvorst het toe- staat het Evangelic zuiver te prediken en de Sacramenten richtig te bedienen, trek dan desnoods drie mishemden aan", terwijl Zwingli verklaarde, dat ,,al zulke gewaden niet te beschouwen waren als noch goed noch kwaad, en dus onverschillig, maar als eeniglijk boos." En diezelfde tegenstelling vindt men ook thans nog op Gereformeerd AMBTSGEWAAD. terrein. Eenerzijds bij de ritualisten in de Episcopale kerk van Enge- land een dracht die steeds meer het misgewaad nadert ; en anderzijds in een enkele Vrije kerk van Amerika een dusgenaamd voorganger, die op een warmen zomermiddag in de kerk zijn jas uittrekt, en in zijn overhemd het Heilig Avondmaal bedient, soms met een canape er bij waarop hij tusschen de twee tafels in zich neervlijt. Deze krasse tegenstelling nu is alleen daaruit te verklaren, dat tweeerlei element hier dooreengemengd is, t. w. de wensch om de voorgangers in een deftig passend, aan geen mode onderhevig ge- waad te zien optreden, en de begeerte om de geestelijken door een symbolisch gewaad als de vertegenwoordigers van een hoogeren stand te doen uitkomen. Waar Zwingli zich tegen keerde was niet het voegzame, eenparige deftige kleed, maar de symbolische uniform van een clerus, die zich als een hooger stand boven de leeken verhief, en te dien einde den Oud-testamentischen vorm uit den dienst der schaduwen deed voort- bestaan. Hierin zag en hij en met hem elk Gereformeerde tweeerlei euvel, ten eerste de loochening van het algemeen priesterschap der geloo- vigen, en ten tweede de miskenning van de volkomen vervulling der ceremonien die in Christus gekomen was. In de toenmalige kerk was het misgewaad niet alleen voorgeschreven, maar als onmisbaar verklaard, en het bedienen van de mis zonder dat gewaad strafbaar gesteld, ja, soms als doodzonde beschouwd. Hieruit nu sprak een geheel andere godsdienstige voorstelling, dan ons geleerd is in de Heilige Schrift. In het Woord Gods toch vond men wel in het Oude Testament een symbolischen en profetischen dienst, die heenwees op den komenden Christus, en voor dien dienst ook elk gewaad en onderdeel van elk gewaad voorgeschreven, met aanduiding van de geestelijke beteekenis, die in elk stuk van het ge waad school, maar men vond daartegenover in het Nieuwe Testament de aankondiging, dat in Christus het eertijds symbolisch voorgestelde ree'el gekomen was, zoodat hiermede de dienst der ceremonien ver- ouderde en verviel, ja niet kon stand houden, zonder de vervul ling er van in Christus te ontkennen. En hiermede overeenkomstig vond men wel onder het Oude Testament een afzonderlijk priesterlijk geslacht in de familie van Aaron en heel den stam van Levi, maar onder het Nieuwe Testament was van zulk een stand geen sprake. En overmits nu dat misgewaad, en de overige daarmee samenhan- gende kleeding, zoo in als buiten de kerk, openlijke aanhouding was AMBTSGEWAAD. 97 van deze Oud-testamentische vormen ook onder het Nieuwe Testament, en daarmee het pit van het Evangelic dreigde te miskennen, was het natuurlijk, dat men van heel dat ambtsgewaad niets weten wilde, en er met veel energie tegen te velde trok. Juist echter door deze oppositie kwam de andere vraag, of het zich gewennen aan het dragen van een passend en voegzaam kleed niet gewenscht ware, destijds niet aan de orde. In de Engelsche Episcopale kerk handhaafde men de hierarchic, en uit dien hoofde het ambtelijk gewaad, als privilege van den hierar- chischen stand. En in de Luthersche kerken nam men deels koorrok, deels toga, niet als voegzaam gewaad, maar om den leerstand, de ec- clesia docens, door het gewaad zelf aan te duiden. Alleen van de robe de Calvin zou men kunnen zeggen, dat ze uit- sluitend als deftig en voegzaam gewaad in zwang is gekomen, zonder in het minst op standshoogheid te doelen. De behoefte aan een eigen gewaad kwam in de dagen der Refor- matie te minder op, overmits destijds de kleeding nog tamelijk con stant was. Wat men nu mode noemt, als een nieuw kostuum elk jaar was toen nog ongekend. Een lakensch kleedingstuk droeg men twintig en meer jaren, en liet het dan nog als erfstuk na aan zijn oudsten zoon, of legateerde het in zijn testament. En niet alleen dat de kleeding- stukken veel langer gedragen werden, maar ook het kleedingstuk bleef van geslacht op geslacht een van soort en snit. Het kwaad, dat een aldoor wisselende mode ook in de kerk aldoor wisselende kleeding zou doen opduiken, bestond toen nog niet. Thans echter nu het gevaar van het standsgewaad, dat tot hierarchische neiging zou leiden, uit onze kerken genoegzaam verdwenen is, rees veeleer de vraag, op wat wijs uit de bedehuizen de onrustige heer- schappij der mode zal gebannen blijven. Zien we nu van deze historische herinneringen af, en onderzoeken we de quaestie op zichzelf, dan moet men eerst beginnen met den geest vrij te maken, en helder te doen inzien, dat mits heerschstands- hoogheid en profetisch-symbolische beduidenis uitgesloten blijve, niets ons of de kerk verbiedt om in de vergadering der geloovigen in een eigen passend gewaad te verschijnen, en hieromtrent met elkander overeen te komen. Er zou dan van zulk een gewaad sprake kunnen zijn, niet voor den predikant alleen, maar voor alleouderlingen, diakenen, collectanten enz. ja sterker nog, van zulk een gewaad voor heel de Gemeente, voor mannen en vrouwen, voor kinderen en ouden van dagen. 7 AMBTSGEWAAD. Het kwaad toch van alle gewaad zit in de onderschelding. Draagt de een zulk een kleed wel en de ander niet, dan zit in dat kleed zekere verheffing. Een officier voelt zich in zijn uniform onwillekeurig boven een gewoon burger verheven. En zoo heeft een predikant, die alleen onder alien een soort ambtsgewaad omlegt, onwillekeurig het gevoel, dat zulk een gewaad hem, in onderscheiding van alle overigen, een soort hooger prestige geeft. Zoolang hij dat gewaad aan heeft, en in den kring waar hij het draagt, treedt hij op als de meerdere. Ten einde dat kwaad te keeren, zou het dus allereerst eisch zijn, dat ook de ouderlingen en diakenen als zijnde ambtsdragers, met den Dienaar des Woords, evenzoo zulk een gewaad droegen. Te Amster dam is er dan ook een tijd geweest, dat niet alleen de predikant, maar ook de dienstdoende ouderlingen en diakenen, en zelfs de voorlezer, met een bef, soms ook met een rugmantel, in de kerk verschenen. Dan echter moest dat gewaad niet onderscheiden zijn voor den Dienaar en den Ouderling, en weer anders voor den Diaken dan voor den Ouderling, maar moet het voor alien hetzelfde zijn. Anders hebt ge terstond weer hierarchie in de gewaden. De Dienaar vol ornaat, de Ouderling zoo half en half, en de Diaken voor een kwart. Doch zelfs dit uitsluitend voor het ambt bestaande gewaad zou toch op den duur leiden tot miskenning van het walgemeene priesterschap der geloovigen." Wilde men derhalve een passend gewaad ter uit- banning van de mode invoeren, dan zou dit gewaad door alien moeten gedragen worden, en voor alien hetzelfde moeten zijn, hoogstens alleen naar kunne en jaren onderscheiden. Men zal toch toegeven dat het gevaar van de mode volstrekt niet alleen van de zijde der predikers bestaat, maar zelfs veel sterker nog van de zijde der Gemeente, vooral van den kant der vrouwen. De mode prikkelt de vrouw, roept wedijver in het leven, en verleidt tot ijdelheid en pronkzucht. Die pronkzucht zoekt men meestal ,,in zijn beste kleeren." Die beste kleeren zijn de Zondagskleeren, en met die Zondagskleeren komt men in de kerk. En al mag nu getuigd, dat metterdaad in de Gereformeerde kerken op dit punt nog zekere sober- heid en ingetogenheid heerscht, toch is het niet te miskennen, dat het bosch van pluimen en veeren en linten, dat men boven het hoofd van het vrouwelijk gehoor soms zwieren ziet, reeds minder strookt met het heilig karakter der vergadering. Ge hebt de Joden wel eens met een kleed opgerold of opgevouwen onder den arm naar de Synagoge zien gaan. Welnu, dit doelt op zulk een Synagogaal gewaad voor alien saam. In de Synagoge toch rollen AMBTSGEWAAD. 99 ze die doeken uit, en slaan ze om, zoodat heel de vergadering in een zelfde soort gewaad zit neergehurkt. Ook de Arabieren volgen ten deele dezelfde gewoonte, en de Arabieren in hun boernoes gehuld vormen in de moskee een eenvormige menigte. En zoo nu was het op zich zelf zeer goed denkbaar, dat men ook onder ons, die heerschappij van de mode in de kerk moede, ten slotte onder- ling afsprak zulk een soort sjaal of dock, van een kleur, en van gelijken snit ter kerke mede te nemen, opdat noch kleedij, noch hoedenschik, noch haarsieraad in de vergadering der geloovigen afstak of het hart in het ijdele ving. We zeggen niet, dat we ditaanraden. Veel minder, dat men er de menschelijke ijdelheid toe krijgen zou. Maar juist ter vrijmaking van de geesten, hebben we dit onder ons vreemde denkbeeld hier willen opwerpen, opdat men gevoelen zou, hoe het v66r alle dingen noodig is, dat er in de vergadering der geloovigen geen onderscheiding tusschen ambtsdragers en Gemeente zij, en dat de toeleg alleen zou mogen wezen, om alle onvoegzaam gewaad te weren; en een passende alle modeheerschappij 'bannende kleederdracht als kerkgewaad aan te nemen- XXII. Ambtsgewaad. (Slot). Uit het aangevoerde volgt, da* lo. een ceremonieel kleed, in den zin van wat de priester van Israel aantrok, in Christus' kerk onbestaan- baar is ; 2o. dat een soort uniform opdat men onderkend worde, over- bodig is te achten ; 3o. dat een symbolisch gewaad veelzeggend en geoorloofd kan zijn, mits het in Christus kerk niet tot onderscheiding diene, en dus voor alien gelde ; en 4o. dat een kleed der voegzaam- heid, der betamelijkheid en der gepastheid, ter uitbanning van de heer schappij der mode, in menig opzicht aanbeveling zou verdienen. Toch niet in alle opzichten. Gelijk men weet is door onderscheidene anabaptistische sekten zulk een kleed der voegzaamheid in zwang gebracht, en nu nog ziet men in Engeland menige Kwakersche juffer in zulk een gewaad om- loopen. Ook is het soort van uniform dat het Heilsleger aantrekt, een kleed dat onder deze rubrjek thuis hoort, ook al is het meer in het oog loopend. 100 AMBTSQEWAAD. Bij deze doopersche sekten was het zeer zeker op deftigheid aan- gelegd, en zelfs in de muts droegen de vrouwen een tooisel, dat van de ,,muts met de Gereformeerde geut" onderscheiden was. En natuur- lijk was dit geen ambtskostuum, want ambten kenden de doopers niet, maar een kleed dat voor alien gold. Juist daardoor echter werd het toen weer kleed der onderscheiding, nu niet om clerus van leeken, maar om ,,de Gemeente" van ,,de wereld" te onderscheiden. Voor de wereld de pracht en de overdadige weelde, voor de Ge meente der heiligen het sober, en haast somber, gewaad. Het was toch, zoo voor mannen als vrouwen, geheel zwart, of hoogstens grauw en donkergrijs. En nu ontkennen we niet, dat dit voor bejaarde vrouwen en mannen soms uiterst deftig en net stond, maar het was toch juist het omgekeerde van wat de eerste Christenen vaak symbo- lisch uitdrukten. Die eerste Christenen kozen, als ze zulk een gewaad droegen, veeleer het wit, ter uitdrukking van wat de Schrift ons spreekt van ,,het witte lijnwaad der heiligen." Waar ook in de Heilige Schrift een kleed der heiligheid voorkomt, is het altoos blank van tint. In witte, blinkend blanke gewaden ver- schijnen de engelen, is de Christus op Thabor gezien, en zag Johan nes op Pathmos de verlosten daarboven. Geen twijfel dan ook, of nu nog, zou het eenig symbolisch gewaad voor de geloovigen, juist niet het zwarte, maar het blank witte ge waad zijn. Zwart is de kleur der somberheid, die bij de onder schuld be- dolvenen past. Zwart trekt aan wie rouwt, wie treurt, wie somber en pessimistisch gestemd is. De geloovigen daarentegen, die juichen in de verworvene verlossing, zijn noch somber noch droef gestemd, maar voor zooveel ze gelooven, en zich de vrucht van Christus' kruisverdiensten hebben toegeeigend, gaan ze aanstonds uit het : wlk ellendig mensch," in het : ,,Ik dank God door Jezus Christus mijnen Heere," over. Wilde men dus zijn belijdenis ook in zijn gewaad uitdrukken, zoo zou dit gewaad hagelwit en blank moeten zijn, als uitdrukking van de verworven verlossing. Doch dan zou hierin ook zoo groote ge- loofsverzekerdheid liggen uitgesproken, dat men daarom het weer niet zou durven aantrekken; dat de minst fijngevoelige het 't eerste om de schouders zou hangen ; en dat maar al te dikwijls het hart vloeken zou tegen het gewaad dat men droeg. Alleen als kerkelijk gewaad, AMBTSGEWAAD. 101 d. i. in de kerk, mils ook daar alleen gedragen, zou het gelden kunnen. Gedragen ook op straat en in anderer omgeving, zou het in strijd ge- raken met de werkelijkheid, en leiden tot valsch vertoon. Het gewaad en de kleedij der doopersche sekten daarentegen was in zijn zwart uitdrukking van den weerzin, waarmee deze heiligen nog in de wereld verkeerden. Zij wilden niet meer geacht worden tot die wereld te behooren. De aarde was hun een kerker, en daarom trachtten enkelen hunner een eigen hemelsch koninkrijk in die wereld op te richten. De naaktlooperij te Amsterdam ging dan ook, hoe vreemd het schijne, uit van geheel dezelfde gedachte. Te Amsterdam ging men naakt loopen, omdat men zich van zonde verlost gevoelde, en deswege het kleed als bedeksel der schaamte niet meer noodig keurde. Dat kleed der schaamte was gepast voor de beschaamde wereld, die nog in haar zonde lag, maar was ongepast voor wie uit die wereld was overgezet in het hemelsch paradijs. In dat paradijs voegde het natuurlijk gewaad, waarmee God zelf in de schepping den mensch bekleed had. Anders niet. Maar ditzelfde kon men nu ook uitdrukken door in het zwart te verschijnen. Dan toch sprak men evenzoo de scheiding tusschen zich en de booze wereld uit. Men rouwde over haar zonde en protesteerde tegen haar blinkend feestgewaad. Juist die grondgedachte is intusschen niet die der Gereformeerden, die van een soortgelijke afscheiding en mijding van de wereld niet weten wilden. De Gereformeerden ontweken de wereld niet, maar gebruikten de wereld als niet gebruikende. En daar nu de kleedij niet tot het geestelijk, maar tot het burgerlijk leven behoort, nioest hier de heer- schappij gelden niet van de particuliere genade, maar van de gemeene gratie, die aan de wereld met de geloovigen gemeen was. Voor hen kwam het veeleer aan op de rechte onderscheiding tusschen gebruik en misbruik, en steeds heeft het daarom onder de Gereformeerden als regel gegolden, dat men zich kleedde zooals andere menschen zich kleedden, maar zonder te vervallen in pronkzucht en ijdelheid. Er moest waardigheid, er moest voegzaamheid in de kleedij spreken, en toch moest men zich niet in het oog loopend van anderen onder- scheiden. Hierin lag geen voorkeur voor het zwart. Alle kleuren zijn van God, en in niet een kleur ligt zonde. Maar gelijk men de deftige vrouw van fijnen smaak ook nu nog gemakkelijk onderkent van den 102 AMBTSGEWAAD. pronkzuchtigen wansmaak der ijdelheid, zoo wisten onze Gereformeerde vaderen en moeders een edeler, fijner smaak in hun kleeding te ver- wezenlijken, dan men meest buiten hun kring vond. De vrouw van adel en de vrouw van den parvenu onderkent men nu nog op het eerste gezicht, juist daardoor dat de eerste een ge- kuischten, de tweede een valschen smaak heeft. En overmits hetCal- vinisme niet tegen, maar voor de kunst koos, zocht het Calvinistische volk ook in zijn kleedij zijn hooger adel door edeler smaak te open- baren. Niet door een begraven van het schoon onder het rouwkleed, maar door een openbaren van het wezenlijk schoon in edeler kleurenmenging en zuiverder snit. Ook thans zal daarom ons Gereformeerde volk wel doen, als het dezen weg der edele soberheid blijf bewandelen, en zoo men vooral bij het opgaan naar Gods huis zich onthoudt van het aantrekken van gewaden en van het zich tooien met hoofddeksels, die tegen den eisch van het door eenvoud schoone ingaan; en onze huismoeders zullen goed doen, zoo ze deze edeler ontwikkeling van den smaak bij haar kin- deren en dienstboden bevorderen. Al wat opzichtig, te bont en te samengesteld is, moet gemeden worden. De mensch moet geen kapstok zijn, waaraan een kleed met bijbehooren wordt rondgedragen, maar een gekleed mensch. Hieruit volgt dan vanzelf, dat ook wie dienst doet in de vergadering der geloovigen, het veiligst gaat met naar dezen zelfden regel te han- delen. Dat enkele predikanten, die voor de Doleantie, jarenlang ge- woon waren in een toga te prediken, die gewoonte aanhielden, is alleszins begrijpelijk, en zoo ze in hun conscience verzekerd zijn, dat hier geen clericaal adertje onder loopt, volstrekt niet af te keuren. Maar wie er niet aan gewoon was, wenne zich die gewoonte niet aan, en grijpe nog veel minder naar den geheel verouderden steek, maar kleede zich gewoon en eenvoudig. Een eenvoud, die in nog beter smaak uitkomt bij de gesloten, gekleede jas, met witte das, dan in den open rok met laag vest. Dit laatste gewaad toch is wansmakig. Die weggesneden panden, die als zwaluwstaarten uithangen, doen niets. Ze drukken niets uit. Ze bedekken niets. Ze zijn zinloos. En met het witte hemd dat zich breed uit het uitgesneden vest uitwringt, is deze kleeding zelfs op zichtig, te midden van anderen die gewoon gekleed zijn. Toch versta men wel, dat in dit alles middelmatige dingen aan de orde zijn. Gekleede jas of rok zijn beide bruikbaar, en zoo ook, mits als HET KERKGEBOUW. 103 nawerking van een ander verleden, de nog onversleten toga. Want ook hier zit het kwaad nooit in het gewaad dat stof is, maar in het menschelijk hart, dat zich in zijn kleed uit hoogheid of uit ijdelheid boven anderen verheffen wil. XXIII. Het Kerkgebouw. We komen nu tot de »vergaderplaatsen" '. Een woord waarop we nadruk leggen, omdat juist dit woord het karakter uitdrukt, dat deze kerkgebouwen dragen moeten. ,,Vergaderplaatsen", niet nheiligdommen." Het verschil tusschen beide springt in het oog. Op Sion stond niet een vergaderplaats, maar een ,,heiligdom", een ,,tempel". Er was op Sion een Heiligheid, er was de Arke des Ver- bonds, en boven deze Arke de tegenwoordigheid des Heeren HEEREN, tusschen de Cherubijnen. Bij dit Heilige werd het offer bediend. Voor deze bediening van de offerande was een korps priesters inge- steld, onder de leiding van den hoogepriester. En het volk stond van verre in den Voorhof, om deze bediening in het Heilige aan te zien, en er zich in zijn gewaarwordingen en gevoelens mee te ver- eenzelvigen. Voor ons nu is er ook een ,,heiligdom", maar dat heiligdom is niet meer op aarde. Christus voer ten hemel op en is door het voorhangsel ingegaan in een beteren Tabernakel, die niet met menschenhanden ge- maakt is. In dat heiligdom bedient Christus het altaar. En alle ge- loovigen op aarde staan in den voorhof hier beneden, ziende op wat daar boven geschiedt, en met hun gewaarwordingen en gevoelens zich met de bediening van het heilige daarboven in den hemel ver- eenzelvigende. De zaak in Oud en Nieuw Testament blijft dus een. Beide malen een heiligdom, beide malen een priester die het Heilige bedient, beide malen een offerande die wordt opgedragen, en beide malen de geloo- vigen die het aanschouwen, gelooven, en er zalig in zijn. Alleen maar met dit verschil, dat in het Oude Testament het Heilige op Sion stond, en dat het nu verplaatst is in den hemel, zoodat we op aarde niets hebben dan een voorhof en in dien voorhof als geloovigen 104 HET KERKGEBOUW. saamkomen, om te aanbidden, om in aanbidding te aanschouwen, en in die aanschouwing geestelijke vreugde en vertroosting te genieten. Wilde men dan ook aan onze kerkgebouwen een naam geven, die met het offer saamhangt, dan moesten we onze kerken noemen; Voor- hoven, en het is geen geringe fout, dat men dit denkbeeld van ,,voor- hoven onzes Gods" zoo jammerlijk heeft laten varen. Doch eer we nader daarop ingaan, moet geconstateerd, dat al spoedig in de Christelijke kerk op aarde dit zich stellen voor het heiligdom dat in den hemel is, werd losgelaten, en dat men gepoogd heeft ook onder het Nieuwe Testament een heiligdom op aarde te hebben. Niet enkel een voorhof, maar een heiligdom in eigenlijken zin. Bij dat heiligdom op aarde, hoorde dan ook een altaar, op aarde, een offerande op aarde, en een priester op aarde. Het eene is zonder het andere onbestaanbaar. En zoo zien we dan ook in den loop der eeuwen in de Christelijke kerkgebouwen het altaar terugkeeren, voor dat altaar de onbloedige offerande van de Mis uitdenken, en den Die- naar des Woords optreden als priester om deze onbloedige offerande te bedienen. * Dit alles hing saam. En indien men eenmaal het denkbeeld prijs- geeft, dat ons Heiligdom, ons Altaar, onze Offerande en onze Hooge- priester alsnu in den hemel is, en men poogt op aarde, hier beneden, dit alles te bestendigen, dan moet men met onverbiddelijke noodza- kelijkheid tot de leer en de praktijk komen van wat men noemt de Roomsche kerk, maar wat, toen de Reformatie opkwam, de leer en de praktijk was van geheel de Christelijke kerk in heel West-Europa en zoo ook in ons land. Dit punt verlieze men dus nooit uit het oog. Op dit punt gaan de twee lijnen uit elkaar. Is er ook onder het Nieuwe Testament op aarde een heiligdom, een altaar, een offerande en een priesterschap, dan moet ge de Roomsche leer en praktijk volgen. Belijdt ge daaren- tegen, dat onder het Nieuwe Testament het heiligdom, het altaar, de offerande en het priesterschap alleen in den hemel is, dan volgt ge Calvijn. Calvijn noemen we hier met name, omdat hij alleen de lijn zuiver en consequent doortrok. De Episcopale kerk van Engeland is een inconsequente, halfslachtige nabootsing van Rome. Zij wil ook een heiligdom op aarde, en wil een altaar, en ook een priesterschap, maar zonder de offerande, wat niet aangaat. En ook de Luthersche kerk heeft, al is het op zekeren afstand, dezelfde idee bijgehouden door haar altaar en haar ecclesia docens, maar evenzoo halfslachtig en in consequent. HET KERKGEBOUW. 105 Consequent zijn slechts twee manieren van doen. Of geen heilig- dom op aarde, maar dan ook geen priester, geen altaar, geen offerande, en dit alles alleen in den hemel. Of niet alleen in den hemel, maar ook op aarde een heiligdom, mits dan ook met altaar, offerande en priester. Het eerste nu wil de Calvinist, het laatste wil de Roomsche. En daarom vertegenwoordigen en de Calvinisten, en de Roomschen elk een zuiver, en absoluut standpunt. Wat daar tusschen ligt is half werk, een hinken op twee gedachten. Edoch, en hierop moet nu alle aandacht gevestigd, er zijn er in de Gereformeerde kerken ook velen, die de Gereformeerde belijdenis op dat stuk niet verstaan, ze niet begrijpen en dies verloochenen. Zij gevoelen geen behoefte noch aan een heiligdom, noch aan een altaar, noch aan een offerande, noch aan een hoogepriester, en hebben er dientengevolge geen het minste besef van, dat ze in de vergade- ring der geloovigen altoos in den voorhof van het heiligdom in den hemel staan, en alleen als zoodanig vergaderen mogen. Dit nu is irreligieus, in strijd met alle beginsel van religie, ingaande tegen heel de leer van Oud en Nieuw Testament, en staat niet boven, maar beneden het Roomsche standpunt. 