Bijdragen tot de taal-, land- en volkenkunde
en d’ Orang Kayen yder voorsz. eenige twist oft verschil mogt komen te ontstaen, zal zulx hier ter plaetse niet mogen worden afgedaen, maer naer Banda aen den E. Heer Gouverneur aldaer getrouwelijk overgeschreven, off door haer affgezanten aldaer inondeling gerapporteerd werden, om dezelve gints met regt en billijkheyd in haerer presentie te hooren en zien bedisputeeren ende bijleggen. 3. D’ E.Comp. zal hier ter plaetse voor yder volwassene gesonde mans slaef lang voeten ..... volgens de maetstok die men daervan sal maken, en wederzijts bewaren, betalen 16 Rd. en voor een gesonde rappe meyt van gelijke lengde als die van de maus 15 Rd. eens voor altoos, en dat aan deugtsame waerdye, die se sullen mogen noemen en opgeven, dat is die in S.Comp. winkel te Banda te koop zijn; maer de slaven die kleender zijn zullen naer advenaut volgens de maet voorsz, zonder eenige cavilatie gereekent en betaelt worden. 4. Voor elke pikol, gelijk hier zal gelaten worden, goede wel gedroogde massoy, zal d’ K.Comp. insgelijks eens voor altoos betalen ..... Rd. : 5. En zullen d’Orang Kayen voorsz. gehouden zijn, de voorschreven koopmansgoederen, ‘t geheele jaer door in te sa- melen tegens de maend Junij (bij haer genoemt Jouma de la- / BIJLAGEN. 159 waal) 1. wanneer de E.Comp. haer die zekerlijk zal komen afhalen, en voor ‘t vertrek contant betalen. 6. De E.Comp. neemt aen, alle de goede en bequame noten, foelye en nagelen die hier, oft hier omtrent mogten komen te vallen, tot weder opzeggens toe, te ontfangen, en zoodanig te betalen als daervoor in Banda en Amboina aen haer eygen onder- danen betaelt werd. | 7. De Orang Kay Lakoe en de Orang Kayen voorsz. be- loven en nemen aen om hier ter plaetse, nog elders staende onder hun gebied, niemant ter weerelt te permitteeren tot den handel voorsz. dan d’ E.Comp. alleen, en waertoe zij niemant zullen mogen gelooven, dan die van dit onderstaende zegel versien zijn. b. Ordre voor den Stierman Augustijn Dirksz. waer naer hij zig op d’ reyze van hier per 't sloepie de Piesangh naer Caras en voorts zal hebben te reguleren. Ul. zal ten aller spoedigsten de reys van hier na Caras voortzetten, altoos voorsigtig zijnde, dat de wal niet te na komt; gints gekomen zijnde, zal Ul. bij ‘t jachtje de Spie- ringhten anker komen, en de ingeladene koopmanschappen, ten bedrage van Rd. 1322,% volgens ‘t factuerken daervan aen UE. ter hand gesteldt in de Spieringh overnemen, en zal Ul. met communicatie van den schipper Cornelis 2 en stierman Goozen neerstelijk en na waerheyt vernemen, den toestant van saken aldaer en off er ten uyttersten in 2 à 23 dagen, goede parthy slaven en massoya te bekomen is of niet, en ua dat Ulds. met den and'ren dit alles omstandelijk zullen hebben volbragt, zal de Piesangh met dat bescheyt teu spoedigste weder herwaerts gesouden werden, om ons dan daerna te reguleereu en zal de schipper Cornelis staet maken om ten uyttersten tegens 't laetst van dese maend insgelijxs hier te wesen. Voor een volwassene mansslaef zal niet meer gegeven werden als hier gecoutracteert is, te weten 16 Rd. aen waerdie en de rest die kleender zijn naer advenant: en voort picol goede drooge massoy ten uytersten 5 Rd; gitoos zorgvuldig lettende : op de gewonelijke bedriegerien van Borry, en Waertoe onsen tolk Joemaet Ulds, wel te stade Kom zel. 1 _Djoemadi'l-awal. A 2 De Vlaming. 160 BIJLAGEN. Van de eylanden daer de massoy valt zullen Ulds. correcte aenteekening houden, gelijk mede van de koopmansschappen, die aldaer door Ulds. werden omgezet. Borry moet wel neerstig werden ondersogt, off hem de plaetse daer de smeekolen vallen insgelycx niet bekend is, hem ver- manende dat niet en behoeft te vreezen om ze aen te wijzen; alsoo d’ E.Comp. altoos mans genoeg is, om hem tegens die geene, die hem daerover beledigen wilde, zorgvuldig te be- schermen; hem beloovende zoo hij die weet aen te wijzen , boven de 104 Rd. die hij reeds van ons aen kleeden ontfangen heeft, nog een somme van 100 Rd.; en hiermede wensche Uls. al te zamen beneffens den zegen des Alderhoogsten God, een voor- spoedige en behouden reyze, Ul. genegen vriend (was get.) J. Kurrs. In ’t jagtje de Rogh leg- gende omtrent Ony bij ’t eyland Pe Acs ten anker, desen 6 Augustus 1678. c. VredensTractaat en reglement op den aenstaenden Massoyenhandel, getroffen tussen de wijt beroemde Generale Nederlantse Oost-Indische Comp. ter eenre en den Orang Kayen Biasse en Ratrotti van het Eiland Cani, Moffon en Kaurey van Batour, mits- gaders Galrotti en Capp" van Caras op Nova Gunea, ter andre zijde. }. Daer zal van nu aen tussen d’Generale Comp. en d’Orang Kayen voorsz. voor altoos zijn en blijven een ongeveynsden vreede en gants getrouw eenigheyt, en zal den genen die zulx tracht te breken of te verhinderen naer bevindinge van saken tot wederseyts genoegen werden gestraft. 2. De E.Comp. zal hier ter plaetste voor de gecontracteerde thien bossen goede drooge massoya, waervan een maet bij d'EÉComp. en een diergelijke hier gelaten werd, eens voor (al) betalen acht vademen linnen, een lang smal bijltjen en een houwer. 8. En zullen d’Orang Kayen voorsz. gehouden zijn , de voorsz. coopmanschappen, ‘t geheele jaer door in te samelen tegens de maent Meert, wanneer d'E. Comp. haer die zeekerlijk zal komen afhalen en naer den ontfang gelijk voorz. betalen. De Orang Kayen voorsz. belooven en nemen aen, om hier ter plaetse nog elders staande onder hun gebiet, niemant ter BIJLAGEN. 161 werelt te permitteeren tot den handel voorsz. dan d’E.Comp. alleen, en waertoe zij niemant zullen mogen gelove geven, dan die van dit contract verzien is. d. De Opperkoopman Keyts doet zijn Dagregister ver- gezeld gaan van ecn rapport en kort verhaal uit het Dagregister getrokken, zoodat wij dit niet behoeven over te nemen, maar alleen opgeven wat hij daarin zegt betreffende het kooleneiland 1, namelijk : „Dog dit alles agt ik maer voor een beginsel, en intré om tot de sake ten principalen te komen, welkke is zoo wij het koolen eyland, daerop geen menschen wonen maer eens konden bemagtigen, en voor eerst door een Houten-Wambas of ligte redoute in posessie nemen, zijnde, zoo ik volgens het zeggen van Tuakoe en die van Nametotte, niet anders vermoeden kan dan op het eyland in dit nevensgaende kaartjen geteekent A of 2 G, leggende omtrent drij mijlen van malkanderen; wanneer de revier Let. B, daer de berngte tin is, insgelyx wel haest sal werden gevonden, en misschien ook wel op ’t selve eyland, als sijnde volgens de getuygenis der natuurkenders, de naeste buur- man der smeekoolen, alle het welke met vermaek en gemak, in dese voyagie soude hebben kunnen uytvinden, bij aldien wij hiertoe geheel de verkeerde mousson, beneffens andere incon- venienten meer, niet hadden aangetroffen, “t geen uyt de deselve kaert, onse geduurige courswijsinghe en mijn Dagregister naektelijk kan worden gesien. Doch daarbij is niet anders dan eenige maenden verlet, wanneer Junkoe onderwijlen in Banda verschijnen, en dito eyland volgens zijn zoo duur beswooren obligatie, ons zelve zal komen en moeten aenwijzen , en wanneer zulx volbragt is, kan men van hier de paerlbanken op Arou en die in leer Quaelbergsbay, den tin etc. nauwkeurig onder- zoeken laten, en is te gelooven dat dese plaets in korten zulken overvloet in toevoer van slaven, ebbenhout, massoy en wie weet wat voor coopmanschappen meer, hebben zal, dat wij Ony nog Caras niet eens en sullen behoeven te soeken enz.r Volgens het Dag-register gehouden in het kasteel Nassau (Banda) kwam den 13 Juny 1679 njdaer met de Spieringh vau 1 Lakahia. * Niet aanwezig. Se Volgr. X. AA 1693 BIJLAGEN. Keffing, den Opperkoopman Keyts, medebrengende den Orang Kay Ouwan, de vader van Cabressy en Jaakoe. Zij werden in statie van boord gehaald en in het kasteel ter audientie bij den Gouverneur geleid, „na wedersijts vriendelijke discoursen betoogden ‘zij beyde voorts genegen te zijn om ’t intrest van d'K.Comp. te behertigen enz. hebbende hij Lakoe tot een proef medegebracht cen sak met smeekolen. # | as | Ld É as ae 7 a < 5. me oan de Ono mannin rte en td ln en de. HEILIGE VOETSPOREN OP JAVA. Bijgaande schets is ontleend aan het uitmuntend lichtbeeld van den heer J. van Kinsbergen in n°. 10 van de Oudheden van Java, door hem op last van de N. Ind. Regeering , onder toezicht van *t Bataviaasch genootschap van Kunsten en Weten- schappen, gephotografeerd, en stelt, volgens den Catalogus van die kostbare verzameling, voor een „beschreven steen met twee wvoet-indrukken en spinnekoppen, rivier Zjaroenten 1, bij nTjampea, Buitenzorg». De buitengewone duidelijkheid, waarmede ’t schrift op dezen steen bewaard en in t photogram is wedergegeven, werpt een verrassend licht op meerdere gedenkstukken van gelijken aard, en levert tevens, zoo ik mij niet bedrieg, eene niet onbelangrijke bijdrage tot de geschiedenis van ’t schrift op Java. Toen ik nog onlangs, in de Inleiding op »Kawi oorkondenw, blz. vi, met eenig voorbehoud melding maakte van de nauwe verwantschap tusschen den schriftvorm van die oorkonden en dien van eenige der oudste bekende inscripties van Voor-Indië, had ik inzonderheid het oog op zekere beschreven metalen platen, in het Journal of the Royal Asiatic Society, New Series, T (1865), p. 247 en volgg., door Prof. Dowson afgebeeld en verklaard, afkomstig van de 7yálukya-dynastie in Kaira (Tjaira’) in Dekkan, en gedagteekend van ‘t jaar 394 = A.D. 472 a 73. De treffende, op vele punten zelfs volmaakte, overeenkomst van dat schrift met ons Kawi schrift — eene overeenkomst waarvan ik de eerste aanwijzing aan onzer Sinoloog Dr. G. Schlegel ver- schuldigd was — had mij indertijd genoopt, van het alphabet voor mij zelf aanteekening te houden; doch, schoon mij inder- daad geen andere Indische schriftvorm onder de oogen Etam, die over ’t geheel zoo na aan ‘t Kawi-schrift verwant, SCN , mocht ik hieraan niet te veel gewicht hechten, daar ni oh ne ; sommige teekens toch eene vrij scherpe uitzondenng mf 1 Elders Tjiroeten, die van den ber noordwaar gs \ooRr t Tjampea in den Tyidani valt. 8 sd ~Q 164 HEILIGE VOETSPOREN OP JAVA. maar bovendien natuurlijk nog tal van Indische schriftsoorten mij verborgen bleven, waarin wellicht de naaste overgang tot het Kawi schrift zou te vinden zijn. Aan dezen twijfel is thans tot op zekere hoogte — voor zooveel namelijk het schiereiland van Voor-Indie (Dekkan) aangaat — tegemoet gekomen door het onlangs verschenen werk van A. C. Burnell, Zlements of South-Indian Palaeography, From the AE, to the 17%. century A. D., Mangalore & London 1875, bevattende eene reeks van alphabetten en schriftproeven , naar tijdsorde gerangschikt, waarvan de oudste 1, ontleend aan inscripties van Wemggi (in *t N. ©. deel van 't schiereiland, van de vierde eeuw na Chr.), van Tjaira (ZL. O. hoek, van A. D. 466), West 7jälukya (N. W. hoek, A. D. 608 en 689) en Oost Tjdlukya (N. O. hoek, A. D. 680), geheel of nagenoeg aan bovenbedoeld 7jdlukya-schrift beantwoorden, en de latere ‘hoe langer zoo meer zoowel daarvan als van ‘t Kawi schrift afwijken. Dit laatste was trouwens niet anders te verwachten , sedert wij weten, dat het schrift van onze Kawi oorkonden minstens tot de eerste helft van de. achtste eeuw opklimt, en dus be- zwaarlijk afwijkingen vertoonen kan, die in ‘t land van oor- sprong eerst later ontstonden. Heeft echter het uit Indië overgebrachte schrift zich buiten twijfel ook op Java en elders in onzen Archipel, onafhankelijk van den moederstam, in tallooze nieuwe vertakkingen ontwik- keld, wij hebben geenerlei zekerheid, dat zij alle uit één en denzelfden hoofdtak van dien stam ontsproten zijn, en moeten althans waarschijnlijk achten, dat gedurende eenige eeuwen van t levendigst verkeer met Indië het schrift op Java eenigermate heeft blijven deelen in de invloeden van tijd, plaats als anders- zins, die het in Indië beheerschten. Al vinden wij dus hier of daar op Java een schriftvorm, die zich nader dan andere aan een of ander Indisch alphabet aansluit, dan volgt daaruit nog geenszins, dat juist daarin de ware sleutel gelegen is tot ver- klaring van het ontstaan van die andere. Met dat al meen ik het eene merkwaardige ontdekking te mogen noemen, op beschreven steenen in West-Java — anders Juist minder rijk aan gedenkteekenen van de Hindoe-beschaving 1 Daarom echter nog op verre na niet de oudste bekende overblijfselen van Indisch schrift, die, in de inscripties van Agoka, tot omstreeks 250 ‚ jaar voor Chr. opklimmen. 166 HBIIJGE VOETSPOREN OP JAVA. Julien, 1, 468, een Boeddhistisch Koning van Magadha van denzelfden naam vermeld wordt als beschermer en aankweeker van den Bo-boom, dien de ketters (niet-Boeddhisten) hadden willen uitroeien, Of dezelfde hier bedoeld kan zijn, of wellicht een naar hem genoemde op Java, is moeielijk uit te maken, zoolang de naam der plaats in het duister blijft. » Uit de » vergelijking met Wignu volgt althans», merkt Prof. Kern op, „ niet met zekerheid het Brahmanistisch karakter van ‘t opschrift. „Het heele Hindoesche Pantheon wordt door de Buddhisten „ten volle erkend, en zelfs uitgebreid en verrijkt, vooral met „booze geesten en duivels. » Wat den plaatsnaam betreft, is zooveel wel duidelijk , dat hij uit drie lettergrepen bestaat, waarvan de laatste ma is. De middelste schijnt ru of rd te zijn, en dan wel waarschijnlijk het laatste, daar het metrum hier — indien ma althans als kort te beschouwen is —. eene lange lettergreep eischt. De eerste, die uit prosodisch oogpunt lang of kort kan zijn, zou men oppervlakkig geneigd zijn als ná of td te lezen; en ofschoon het van beiden in dit schrift nog te veel schijnt te verschillen, is het ons niet gelukt, er eene andere aannemelijke lezing voor te vinden. Bijzondere opmerking verdient het allerlaatste letterteeken m: dus zooveel als ma met wirdma (EJ). Des noods laat het zich dan ook zoo opvatten, door den laatsten trek, die over de letter heen rechts naar beneden loopt, voor den in ’t Kawi gebruikelijken vorm van wirdma (of patèn) te houden; maar de ongewone vorm en stand van de letter zelve doet veeleer denken aan de eigenaardigheid, door Burnell (blz. 15) vermeld : » final nm is represented by a small m less than the other letters, „which is peculiar in the Vengî character.» Zoo ongeveer — schoon zonder die bocht — vindt men ze dan ook bij hem uitgedrukt in de lettergreep lam in de eerste tafel (van de 4de eeuw na Chr.), in de volgende (A. D. 608) vervangen door een kringetje, tusschen de andere letters, maar’ nabij de bovenlijn, geplaatst, hetwelk (later A. D. 689), boven de voorgaande letter geschreven, in den bekenden vorm van anuswdra of bindu overgaat, doch aanvankelijk nog met den ouden vorm wordt afgewisseld. Zoo de twee stervormige figuren vóór de voetstappen # spinne- koppen voorstellen , gelijk de Catalogus ze noemt, en waar ze werkelijk iets van hebben, is daarbij , meent Prof. Kern, wellicht HEILIGE VOETSPUREN OP JAVA. 167 te denken aan de Djaina-leer, die voorschrijft bij elken voetstap toe te zien tegen ’t vertreden van eenig levend wezen. Boven die figuren eindelijk vertoonen zich nog eenige trekken ‘als van letterschrift — misschieu jaarcijfers? — waarvan de he- teekeuis nog opheldering wacht. Ook blijkt uit de afbeelding niet, of die figuren nog tot aan de achterzijde van den steen doorloopen. Zonder dus den tijd, waaruit dit gedenkstuk dagteekent, nauwkeurig te kunnen bepalen, mogen we het met eenigen grond voor een der oudste tot heden bekende sporen van ’t Hindoeïsme op Java houden: een spoor, dat te meer merk- waardigheid ontleent aan de omgeving, waarin het zich bevindt, op een levenden, bijna vormloozen rotsklomp, midden in de rivier, nauwelijks boven — misschien dikwijls geheel of ten deele onder — water, waar het waarschijnlijk sedert minstens een tiental eeuwen nederligt, onbeschut en ongemoeid, zonder in zuiverheid en scherpheid van trekken merkbaar geleden te hebben. Onder no. 11 en 12 volgen in de Oudheden van Java nog twee soortgelijke steenen, mede uit de afdeeling Buitenzorg maar op drogen grond. De eerste, volgens den Catalogus een # beschreven stcen met twee voet-indrukken 1, te Djamboe, reeds in 1843 door Rigg en Friederich in het Tijdschr. voor Ind. Taal-, Land- en Volken- kunde, III, 183 volgg., beschreven, bevat twee regels schrift, volgens opgaaf elk 5 voet 2 duim lang, van dezelfde soort, en, naar het schijnt, niet minder duidelijk en goed bewaard dan dat van n° 10, maar in ’t photogram te veel in verkorting afgebeeld, om zich even gemakkelijk te laten lezen: toch zeker nog gemakkelijker dan Friederich doen kon, die zich met het oorspronkelijke vergenoegen moest. Dit moge wat paradox klinken, het is er niet minder ernstig om gemeend. Zeker heeft de aan- schouwing van ’t voorwerp zelf, in volle grootte, en met de gelegenheid om punt voor puntin den besten stand op te nemen, veel voor boven dfe van een photogram, dat het slechts uit één oogpunt en onder één licht te zien geeft; doch daar staan ter ! Die indrukken zijn veel flauwer dan in no 10. In ’t photogr se weinig meer van te onderscheiden dan ge teenen, nabij den oP vann bijna driehoekigen steen. Achter dien op ziet men echter , Mey gen kloof tusschenbeiden, nog een brak at er volgens Rige voor wake’. vereenigd zou geweest zijn, maar, \ \ pijnlijk door brana, a 67, Ja één gevaar althans, waarvoor de tg vr, Pjaroenten CATR), Tl ¥ ww | Te Vv 168 HEILIGE VOETSPOREN OP JAVA. gunste van ‘t laatste voordeelen tegenover, waaraan ik voor mij, wanneer het photogram niet al te gebrekkig is, bij ervaring nog hooger waarde hecht: al was ’t alleen maar dit, dat men het veel rustiger uren lang bestudeeren en er telkens weêr bij terugkomen kan, dan met voorwerpen als.dit in de natuur veelal mogelijk is. Hoe weinig althans Friederich hiertoe in de gelegenheid was, blijkt overvloedig uit zijne beschrijving van de twee bezoeken, die hij aan het oord bracht, met weinig beter uitkomst dan de ijdele hoop op het bekomen van een afdrak in was of eene afteekening, die hem tot nader onderzoek in staat zou stellen. Al blijkt nij dus ook gedwaald te hebben in de lezing van eenige woorden, die hij meende te herkennen, het is al wel dat hij er ten minste enkele goed las,en zoowel de taal der inscriptie als hare waarde en betrekkelijke oudheid — die hij op ongeveer duizend jaar schat — in 't ware licht wist te stellen. Hoe gevoel ik mij dan nu ook boven hem bevoorrecht, aan de schrijftafel gezeten met een photogram in de hand, dat, al is het op zijde wat vertrokken , onder eene goede duupe den steen — natuurlijk vooraf’ door den photograaf behoorlijk gereinigd, maar overigens in ongerepten natuurstaat — vóór mijne oogen herleven doet, en de kleinste oneffenheden als peilen laat! Daarbij voorgelicht door de uitkomsten, aan de vorige inscriptie ontleend, en omringd van hulpmiddelen om elke opkomende gissing aanstonds te toetsen, zie ik alleugs hier en daar iets doorschemeren, wat in ’t eerst geheel onleesbaar scheen. Het begin luidt blijkbaar: ¢grimda..... krêta djnjdna (? dit laatste las ook Fr); iets verder, im ’t midden van regel 1: ndmn& (?) erf pûrnnuwarmmá — weder dezelfde naam als in n. 10! — .….……: in regel 2 onder anderen pdda-wimba- dwayam (vtwee voet- beelden of -afdrukken +) — ari-nagarotsádana (vverdelging van °s vijands stad of rijk”), en nog een en ander, wat ik liever terughoud, in afwachting of het Prof. Kern ge- lukken moge, het nog ontbrekende aan te vullen. N°. 12 eindelijk, volgens den Catalogus een steen te Kùbon Kopi (vkoffi-tuin”), aan den weg van Tjumpea naar Pusiran Moewara , vertoont mede twee indrukken, maar van olifantspooten, en tusschen die beiden één regel schrift, oogenschijnlijk weder van dezelfde soort, maar minder goed bewaard of afgebeeld , en vooralsnog niet ont- cijferd, al zijn er hier en daar wel enkele letters in te herkennen. Leiden, 19 Mei 1875. Dr. A, B. Coney Sruarrt. NASCHRIFT. Zoo als te wachten was, heeft prof. Kern ook de inscriptie van Djamboe — waarvan nu mede eene afbeelding volgt -- grootendeels weten op te helderen. Elk van de twee regels vertoont twee duidelijk gescheiden helften, die elk beantwoorden aan één regel van de dichtmaat Sragdhara, bestaande uit drie stukken, ieder van zeven letter- grepen, afgedeeld als volgt : Dit eenmaal vaststaande, komt het er op aan, voor de min duidelijke plaatsen woorden te vinden, die 1° in de maat, 20, zooveel doenlijk m den zin passen, en 80. met het schrift overeen te brengen zijn. De laatste twee voorwaarden zijn even- wel te rekbaar, en laten nog te veel ruimte van keus, om tegen ‘t gevaar van mislezing voldoende te waarborgen. Daarom zijn in de volgende proeve van transscriptie de meest twijfelachtige letters cursief gedrukt, terwijl de overige meeren- deels als genoegzaam verzekerd mogen beschouwd worden. 1, Criman nâÂnâ-krëta-djnjo narapatir-asamo yah pura ; . aramäyà, 2. nÂmnâ o¢ri-pQmma-warmma patur-ari-mukharâbhedya (of sugarâ?) wikhydta-warmma, 8. tasyédam pàda-wimba-dwayam-ari-nagarotsâdané uitya- dazam, 4. bhaktana(ng) yat tridhâtau sugati-sukha-karanj djyéstha- bhé wán mûlé. Waarvan de zin ongeveer hierop zou nederkomen : „De doorluchtige, vele groote daden kennende, weergalooze „vorst, die voorheen in ..aramd 1 (heerschte), met name Z. ' De uitgang °dyd beantwoordt regelmatig aan den genitivus sing. van cen vrouwelijk woord op 4, voor de va) ende »*, maar kan, met het oog op die volgende letter, ook worden opge, als \ocativus, in plaats van Odydn. Het woord zelf kan misschien deze At yaatsnaam zijn, als in no. 10 bedoeld? Evenwel, zoo de letter VÒÒR Ve ‚tgang geen iS, waaraan alle zekerheid ontbreekt, zou deze geh ving (adie voorheen \N # heerschte») ook wel een geheel ang N ve gamen hebben, ald apna mtg baepecy | acme LEESTAFEL. Handleiding tot de beoefening der Madoeresche taal, door A. C. VREEDE, Privaat-docent aan de Rijke- instelling voor onderwijs in de taal-, land- en volkenkunde van Nederlandsch- Indië. Leiden, E. J. Brill, 1874. De behoefte aan hulpmiddelen ter aanleering van 't Madureesch heeft den heer A. C. Vreede bewogen eene Handleiding samen te stellen, die zeker menigeen welkom zal wezen. De Hand- leiding bestaat uit eene Grammatica, groot XXX bladzijden ; voorts uit leesstukjes, 81 bl. ; een woordenlijst en aanteekeningen. In de Grammatica heeft de schrijver Roorda's spraakkunst op den voet gevolgd, met dien verstande dat alleen die punten opgegeven worden, waarin ‘t Madureesch van ’t Javaansch verschilt. Houdt men in ’t oog dat de Handleiding in de aller- eerste plaats bestemd is voor aanstaande ambtenaren die bij ‘t aanleeren van 't Madureesch een praktisch belang hebben en daarenboven min of meer met Javaansch bekend zijn, dan zal men de inrichting der Grammatica billijken. Eerst later zal het de tijd zijn te beslissen, in hoeverre ‘t Madureesch een tongval van ‘t Javaansch mag heeten. Oppervlakkig beschouwd is het onderscheid betrekkelijk groot en zou men geneigd zijn aan ‘t Mad. hetzelfde karakter toe te kennen, als aan ’t Ba- lineesch. Beide talen hebben eene overgroote menigte van eigen- aardige Javaansche woorden en vormen overgenomen, maar de grondslag wordt gevormd door een dialect, dat aanmerkelijk van ’t Javaansch, oud en nieuw, afwijkt. Op de onderlinge verwantschap tusschen Bal. en Mad, verzuimt de schrijver niet ons telkens opmerkzaam te maken, De schrijver heeft niet getracht een stelsel te ontwerpen om ” de door hem waargenomen taaly, chijnselen er in te wringen of te verwringen. Ook heeft hi yerraeden de spelling der 172 LEESTAFEL. leesstukken te wijzigen. Daaraan heeft hij, m. i., goed gedaan; het wordt tijd dat de vaderlijke zorg van Hollanders voor de spelregeling van vreemde talen met eigene, hoezeer niet een- vormige spelling, ophoude. Wie geschreven stukken meedeelt uit talen zonder letterkunde , zooals Dajaksch of Noefoorsch, mag zulk eene spelling aan- nemen als hij zelf verkiest; dat is zijn recht. Maar te willen voorschrijven hoe de Javaan of Maleier of Balinees moet schrijven, is in een Hollander al even belachelijk, als indien hij Fransche of Engelsche boeken in de hem behagende schrijf- wijze wilde laten drukken. leeft de vreemdeling de vrije keuze tusschen twee of meer manieren van spelling, dan mag hij die kiezen welke hem de beste dunkt. [In een woordenboek of spraak- kunst, daar moet men zich natuurlijk aan ééne spelling houden, mits zij werkelijk voorkome en niet optrede alseen verbetering. De heer Vreede heeft dit te recht ouk zoo begrepen, en hij verdient ‘daarvoor , als ook voor zijne nuttige bijdrage tot de kennis van ‘t Madureesch, ten zeerste den dank van de beoefenaars der inlandsche talen. H. Kern. Allereerste beginselen der Pupoesch-Mefoorsche (Noe foorsche) taal; door J. L. van HasseLT, zendeling te Doreh (Nieuw-Guinea). Utrecht, Kemink en Zoon, 1868. Is orne refo riyo Markus kiawer kicaar ro woois Woranda be wovis Noefoor. Het Erangelie van Markus overgezet uit de Nederduitsche in de Papoesch-Noefoorsche taal. Tweede druk. Utrecht, Kemink en Zoon, 1871. Spel- en Leesboekje coor de scholen op Nieuw-Guinea. 4 stukjes. Utrecht, Kemink en Zoon, 1867. Eenige Psalmen en Gezangen in de Papoesche taal (Noefoorsch dialect); door N. Rixnooy, zendeling op Nieuw-Guinea. (Uitgegeven door de Utrechtsche zendingevereeniziny). Utrecht, Kemink en Zoon, 1875. Het eerstgenoemde van bovenstaande werkjes verscheen nu reeds zeven jaren geleilen. Niettegenstaande Nieuw-Guinea en sijn bewoners zich (hans mogen verheugen in de bijzondere LEESTAFEL. 173 belangstelling van Engelsche, Italiaansche, Duitsche, Russische, Nederlandsche aardrijkskundigen, ethnologen enz., heeft noch het boekje van v. Hasselt, noch de Noefoorsche vertaiing van ‘t evangelie van Markus de aandacht getrokken. Wat meer zegt, in een onlangs verschenen boek van den Heer Dr. Meyer over het Noefoorsch wordt met geen enkel woord er van gewaagd, Wel verklaart genoemde Heer dat hij voor de samenstelling van zijn werk ’t een en ander aan v. Hasselt verschuldigd is, maar zonderling genoeg, wordt er met geen woord gerept van de Allereerste Beginselen of van ‘t Markusevangelie. Welke de redenen van dat stilzwijgen mogen geweest zijn is een vraag, waarin ik me niet zal verdiepen. Genoeg zij het, den belang- stellenden lezer opmerkzaam gemaakt te hebben op het feit en hem te verwijzen naar eenige geschriften waaruit meer te leeren is dan uit ’s Heeren Meyers laatste werk. De Allereerste Beginselen zijn niet in den handel, zeker omdat de schrijver in zijne bescheidenheid gemeend heeft dat het boekske de belangstelling der linguisten niet waard was. Mocht hij dat gedacht hebben, dan heeft hij een te geringen dunk gehad van zijn werk. Dit bestaat wel is waar slechts uit wei- nige bladzijden; het geeft ook maar zoo eenvoudig mogelijk de feiten, gerangschikt op dezelfde wijze als in onze Europeesche elementaire taalkundige schoolboekjes. Maar dat alles zou ik voor mij eene deugd er van noemen,.en als eerste proeve is hetgeen van Hasselt gegeven heeft voldoende. De grammatische bouw van ‘t Noefoorsch is, daarenboven, zoo eenvoudig en de taal in ’t algemeen zoo helder, dat men in slechts weinig blad- zijden zeer wel een overzicht van de rededeelen kan geven. De leer der klanken, der woordvorming en woordvoeging ontbreken nog. Om daarvan iets te weten moet men dus het Ksvangelie van Markus ter hand nemen; de Leesboekjes en de Psalmen zullen eerst met behulp -van een woordenboek of uitvoerige woor- denlijst geheel verstaanbaar worden. Ik twijfel niet, of de Nederlandsche zendelingen op Nieuw-Guinea zullen met denzeliden vlijt, als zij tot nu toe getoond hebben, voortgaan. Het Papoesche dialect der bovengenoemde werken. is per See foorsch, ook wel minder juist Mefogrsch geheeten. Uit een AN deeling, die ik aan Ds. J.C. Ver}, q te Utrecht te dankay p= mij gebleken dat Mefore de naam ig \ ‘land, Noefoorsa, và tegen die van de Papoea's te D v3 Mansinam (Mian, Oes nd f Rhoon. el . EN | NN, VARIA. REN JAVAANSCH JONGELING NAAR HOLLAND GEZONDEN TER OPLEIDING IN DE THEOLOGIR. 1621. Onlangs werden wij opmerkzaam gemaakt op den volgenden, zeker niet onbelangrijken brief van Jan Pietersz. Coen aan de Bewindhebberen der Generale O. I. Comp. van de Vereenigde Nederlanden : „Edele Erntfeste, Wijze, Voorstenige, Zeer discrete Heeren | Alsoo -seecker Javaens jongsken, genaemt Pieter Ducot, broeders zoone van den sabandar van Japara, in Banda ge- vangen geweest zijnde, om door Hendrick van Soest ende Jasper Stevensz. is gerecommandeert te hebben seer fijne bequame gaven naer zijn jonckheyt door neerstige onderwysinge in de schoole bij de voorn. becomen. Ende cock met eenen aen ons versocht hebben, “t selve jongsken naer ‘t patria gaen ende aldaer tot de studie gevordert mochte werden, om thans ofte morgen gelyck goede apparentie geeft, voornamentlyck hier te lande onder d'eygen natie een goet instrument der kercke Goodts ter stichtinge te mogen zijn. Soo ist dat wij hun billyk en goet versoeck in desen hebben toegestaen. Ende bij desen UE. ‘t selve knechtken recommanderen omme soo ‘t doenlyck is (ten eynde als boven) tot den studie gevordert te mogen worden. Hier mede Ed. Erntfeste, Wijse, Voorsienige, Zeer discrete Heeren, wil UE. na hertelycke groetenisse in de proteztie des alderhoogsten bevelen. In ‘t fort Batavia ad i. 15 November A. 1621, (was eigenh. U. E. dienstwilligen geteekend.) J. P. Coen. » DE REIZEN DER NEDERLANDERS NAAR NIEUW- GUINEA EN DE PAPOESCHE EILANDEN IN DE 17e EN 18e EEUW. DOOR P. A. LEUPE. TWEEDE GEDEELTE. DE REIZEN LANGS DE NOORDKUST VAN NIEUW-GUINEA. § 1. Jacques Le Maire en Willem Schouten, 1616. De bekende reizen der Nederlanders langs de Noordkust zijn slechts weinig in getal, en terwijl ons bij de beschrijving -der reizen langs de Zuidwest- en Zuidkust, behalve reeds bekende bronnen, bovendien nog onuitgegeven hescheiden ten dienste stonden, is dit hier — op weinige uitzonderingen na — niet het geval. Dat de Noordkust en ook voor een gedeelte de Oostkust aan de Spanjaarden vóór de Nederlanders bekend waren, mogen wij’ bij onze lezers als bekend stellen, en ver- wijzen wij hen overigens naar het werk van den heer Major, „Early Voyages to Terra Australis etc.r, in ons eerste gedeelte meermalen aangehaald. De eerste Nederlandsche gezagvoerders, die deze kust aan de Noordzijde bezeilden, waren Jacob le Maire en Willem Schouten, die in 1616 door eene nieuwe door hen ontdekte straat, — naar den eersten genoemd — uit de Atlantische in de Zuidzee waren gekomen en door deze hunnen tocht naar de Molukken vervolgden, De beschrijving dezer reis, zoowel door Le Maire als Schouten, werd in der tijd 38 malen in verschillende talen uitgegeven. * Wij verwijzen onze lezers voor de bijzonderheden tot een dezer uitgaven en deelen uit het exemplaar, dat ons ten dienste stond. * ' Zie het belangrijke werk van P. A, Tiele: Mémoire Biogen. sur les journaux des Navigateurs Neerlan dais- Amsterdam, 1867 | -y 2 Australische Navigatien ontdeckg y Jacob Le Maire in we eh et 1615, 1616, 1617 enz; achter de Oost. gr indieene Spiegha, J an van Joris van Spilbergen — Amster An y ser Jansz. Boe QC op 't Water in de Pas Caerte A» M ayer nd, 3e Volgr. X. Ne p. 176 DE REIZEN LANGS DE kortelijk mede, hoe de reis langs de kust werd volbracht en welke namen door hen aan eenige punten op de kust en aan eenige eilanden werden gegeven. Nadat zij op den 13den Juli (Mei) * 1616 de Hoornsche eilanden hadden verlaten, zeilden zij het overige van deze maand met een Oostenwind en Noorder koers. Op den 1sten Juli (Juni) ontdekten zij drie kleine eilandjes, die in dit journaal geen naam dragen, doch dezelfde zijn die later door Tasman Ontong Java genaamd werden. Den volgenden dag werd de koers -N. ten W., waarmede zij tot den 25sten zeilden, toen zij onder de kust van Nieuw-Guinea kwamen, zooals zij meenden , alwaar zij aan twee eilanden namen gaven, aan heteene dien van het Groene- en aan het andere van St.-Jans eiland. Dewijl nu volgens de kaart van de reis van Tasman en Visscher de lage eilandjes Marken tusschen Ontong Java en het’ Groene-eiland zijn gelegen, volgt hieruit dat deze Archipel in dit journaal niet is opgenomen. Des avonds kwamen zij in eene baai ten anker, die al mede in het journaäl geen naam heeft, maar op de kaart achter de reis gevoegd, zoo ook op de wereldkaart vóór de reis Claes Pietersz. Baay wordt genoemd. 2 Hier werd water gehaald; zij hadden ontmoetingen met de inboorlingen, die echter ongelukkig afliepen. Den 80sten Juni waren zij weder onderzeil, en bevonden zich den Isten Juli tusschen den vasten wal van Nieuw-Ierland en een eiland, dat ook geen naam heeft, evenmin als eenige anderen , die in de volgende. dagen werden ontdekt, maar waarschijnlijk dezelfde zijn, die door Tasman en Visscher de Antonie Caens-, Gardenys- en Visscherseilanden worden genoemd. 3 Den Aden zeilden zij tusschen een aantal eilandjes, waarvan zij de meesten aan stuurboord, dus rechts, lieten liggen. Volgens 1 Het journaal heeft eene verkeerde opgave der maanden. - 2 Op het eiland Nieuw-lerland. 3 Uit de bekroonde verhandeling over de Nederl. Ontdekkingen door het Prov. Utr. Genootschap van Bennet en van Wijk Rz. 1827, blijkt niet duidelijk of deze namen door Le Maire en Schouten zijn gegeven (blz. 89 - VO); doch in de korte schets der Nederl. Ontd. door laatstge- noemden schrijver (1842, blz. 24) zegt deze bepaald dat ze deze namen aan Le Maire en Schouten te danken hadden; dat hij zich hierin vergist, zal men bij de reis van T. en V. zien. NOORDKUST VAN NIKUW-GIJINKA. 177 de kaart werd nu de koers om de Zuid gezet — tusschen Nieuw- Jlanover en Admiraliteits eiland, het Hooge land van Schouten. In het Zuiden zag men hooge bergen en in het Zuidwesten een brandenden berg; den 7den werd deze berg voor een eiland verkend en daaraan de naam Vulkanus gegeven. Nu kwam men eerst onder den vasten wal van Nieuw-Guinea, en liep den 9den in eene baai, waaraan de naam van Cornelis Kniersz. werd ge- geven, en waarin zij tot den }lden bleven en een vreedzainen omgang met de inboorlingen hadden. Op dien dag ging men weder onder zeil; de kust werd tot op drie, twee, ander- half en een mijl genaderd, en strekte de wal meestal N. W. ten W., somtijds een weinig Westelijker, somtijds wat meer Noordelijker. Den 154en zag men weder twee (drie) lage bewoonde eilandjes op een halve mijl van het vaste land gelegen, men vond er goeden ankergrond op 18 vademen, Deze eilandjes lagen op 1’ 56” ZB. en droegen de inland- sche namen van Moa, het Oostelijkste; dat daartegenover lag Insou en het Westelijkste Arimoa. Hoewel het verkeer met de bewoners in het begin verre van vredelievend was, zoodat zelfs het geschut tegen hen werd gebruikt, verbeterde dit niet alleen na een paar dagen, maar zij scheidden van hen zelfs met vriendschap. Op den 20sten werd de reis langs de kust vervolgd; op deu 24sten ontdekte men een groot en schoon eiland, „dat zeer groen en plaisant was om aen te zieny; men gaf het den naam van Willem Schouten en den Westhoek dien van Kaap de Goede Hoop; het lag op 80’ ZBr. Ken dag later zag men aan bakboord veel land in het Z. Z. W., gedeeltelijk zeer hoog, gedeeltelijk zeer laag; men zag weder drie eilandjes, die echter geen naam hebben en ook op de kaart niet voorkomen; de kust strekte nog al N. W. en N.W. ten W. Den 80sten zeilden zij in eene groote bocht, zoodat, Z\\ rond- om in het land bezet schenen en hoop hadden daarin ess det tocht te vinden, doch den volgenden dag bemerkten 2 den land aan elkander vast lag, zoodat de koers Way Noord werd genomen. Vermoedelijk waren zij reeds \ewesten het Vaate | Nieuw-Guinea en tusschen dit en het eiland Sag dienzelfden avond passeerden zij de linie en ank@rq.* x = :. A Li is. f 4 178 DE REIZEN LANGS DE eilandje, dat dicht onder de kust lag; den volgenden morgen weder onder zeil gaande muesten zij, door zwaren stroom en stilte genoodzaakt, tegeu den avond weder ten anker komen; hun bestek gaf 15’ NBr. Toen het anker weder werd gelicht en men onder zeil was, vond men den Sden een bank zoo verre in zee loopende, dat het land nauwlijks te zien was; het lood gaf van 40 tot 12 vademen water. Op 18 vademen kwam men ten anker, de middagsbreedte gaf 45' Noord. Nu eerst giste men dat men bewesten Nieuw-Guinea was, langs welk land men nu 280 mijlen had gezeild. In het Westen zag men nog twee eilanden, later nog wel zeven of acht, waarom men des nachts bijstak om niet op het land te vervallen. Met den dag hield men het naar den wal dat men voor eilanden had aangezien, doch vond geen grond; de sloep werd uitgezonden om te looden, die op 45 vademen dicht onder den wal auker- grond vond. Eenige prauwen staken van land met een vredevaantje voorop , ‘t geen zij die in de sloep waren ook deden; zij roeiden naar boord terug en werden van de prauwen gevolgd. Toen de inlanders aan boord kwamen, kon men hen redelijk wel verstaan. Sommige kenden eenige Ternataansche woorden, een hunner sprak Maleisch, dat de koopman Aris Claesz. mede verstond. Men ruilde eenige ververschingen, doch zij waren overi- gens zoo schuw en bevreesd, dat zij zelfs niet wilden zeggen hoe hun land werd genoemd. Aan boord oordeelde men te zijn aan het Oosteinde van Gi- lolo en wel aan den middelsten tak (Patani) Van den 6den, toen zij weder onder zeil gingen, tot den 18den deden zij alle moeite om den N.O, hoek van Gilolo te bezeilen, 't geen hun eindelijk gelukte. Op laatstgenoemden datum kwam een prauw met een vrede- vaantje aan boord van de kampong Soppy. Dit waren Terna- tanen, van wien zij het een en ander nieuws vernamen; zij liepen voor die kampong ten anker, en een maand later lag de Eendracht voor Ternate. NOORDKUST VAN NIEUW-GUINEA. 179 § 2. Abel Jansz. Tasman en Francois Jacobsz. Visscher. 1643. In het eerste gedeelte van dit werk hebben wij reeds opgegeven, dat de reis van Tasman en Visscher in 1840 naar een oorspron- kelijk hs. werd uitgegeven. * Hoe zij werd uitgegeven, zie men in onze vergelijking der hss. van deze reis, in de Bijdragen voor Vaderlandsche Geschiedenis en Oudheidkunde, 1872. Valentijn geeft in zijn Oud en Nieuw-Oostindië, 3e deel 2e stuk, 2 een overzicht van de reis, waarvan de waarde zeer wordt verhoogd, daar men daarin kaarten en landverkenningen van de bezeilde landen had opgenomen. Evenals wij dit voor de reis van Le Maire en Schouten hebbeu gedaan, zullen wij onze zeevaarders van 1643 mede zoo beknopt mogelijk langs de Noordkust van Nieuw-Guinea volgen, en daar waar het ons noodig voorkomt —- ook in verband met de reis van 1616 — eenige opmerkingen maken. Het was op den vijftigsten dag, nadat Tasman en Visscher de Heemskercks droogte en Prins Willemseilanden hadden verlaten, dat zij op den 22sten Maart 16438, op 5° 2’ ZB. en 178° 82! L. O. T. des middags eene groep eilandjes ontdekten, die vere kend werden voor dezelfden, welke door Le Maire en Schouten in kaart gebracht waren, maar waaraan destijds geen naam werd gegeven; zij werden nu gedoopt met den naam Ontong Java. In het door den Heer Swart hiervoren aangehaald uitgegeven reisverhaal, komt eene aanteekening voor over deze eilandjes ; hij zegt: „Onze hooggeachte aardrijkskundige J. van Wijk Rz. meent „dat dit eiland — door Schouten en Le Maite, of zoo als ‘Tasman „steeds zegt, door Je Maire ontdekt — zijne benaming van „Ontong Java aan Tasman te danken heeft; wij zien hiervan win het journaal niets vermeld.r In het hs. van deze reis op het Rijksarchief aanwezig lezen wij onder de landverkenning letterlijk: #Deze eylanden hebben „wij de naem gegeven: de Eylanden van Ontong Java, om de wgoede gelijckenisse die zij daermede hebben ende leggen mede win reuen ende verthonen haer aldus als ghij haer Zuyt West „van u hebt 2 mijlen.»3 * Zie blz. 39. à Beschrijving van Banda. 3 De landverkenningen, die bij Valentijn voorkomen, halen wii hier mede aan. N. 16 Q. 186 DE REIZEN LANGS DE Den 28sten niaakten zij weder zeil om de West, doch staken tegen den nacht weder bij, uit vrees dat men het eiland door Te Maire Marcken genaaid, zoude onderzeilen. Den volgenden morgen werden deze lage eilandjes verkend. * … Den 26sten hadden zij een vreedzaam bezoek van de eilanders, die hun voorkwamen vrouw onbesuyst volckr te wezen. De koers werd N. om uit de reven te komen; de stroom liep om de Zuid. De Groene eilanden liepen zij den 28sten in het gezicht 2, het middagbestek gaf 4° 11’ Z.,de lengte 172° 12’, Het eiland werd bepaald te liggen op 4° 30’ en 172° 16’. Ook van deze eilanden kwamen hun twee prauwen op zijde, doch men kon hen niet verstaan; er vond echter een kleine ruilhandel met koralen en spijkers voor oude kokosnooten plaats, waarna zij weder naar den wal schepten. Ook werd het eiland St. Jan in het W. N. W. ® en in het W. heel hoog land gezien, dat geleek of het van eene strekkende kust was. Den 1sten April kreeg men — zoo zij meenden — de vaste kust van Nieuw-Guinea aan boord, bij de kaap Santa Maria der Span- jaarden op 4° 80’ Z., de lengte was op den middag 171° 2’, 4 Het was — zooals wij reeds bij Le Maire en Schouten heb- ben opgemerkt — de kust van Nieuw-Ierland; zij zeilden bij den wal langs, de kust strekte N. W. en Z. 0. 5 In het N. W. op 10 mijlen afstand van het St. Jans eiland, lag nog een eiland van dezelfde grootte; men gaf het den naam van Anthonie Caen 6; het lag recht N. van kaap St, Mara. Achtereenvolgens werden nu de eilanden ontdekt, waaraan de naam werd gegeven van Gardenijs — bij Valentijn Gernt de Nijs 7 genaamd en door van Wijk en Bennet ook zoo overge- nomen — en Visscher. ® Met de inboorlingen dezer eilanden had men vriendschappelijk verkeer, doch daar zij zeer schuw waren, bepaalde het zich slechts tot het ruilen van eenige kleinigheden. Men verzuimde niet zooveel mogelijk landverkenningen van de kusten der eilanden, die men passeerde, te maken 9. Tot den 8sten bleef de koers West en liep men voorbij eenige eilandjes die geen naam dragen of gegeven werden; doch toen het land IN. 17. R. 3 N. 18. S. AN. 19. T. 4N. 20. V. 5 N. 21. W. | eN. 21. Wa. IN. 24. W 4, 8 N, 214. We. 9 N. 21 W. d en «. NOORDKUST VAN NIEUW-GUINEA. 181 hun om de Zuid ontviel, ter hoogte van Salomon Sweershoek * op Nieuw-Hanover, zeilden zij tusschen twee lage eilandjes, die zij Z. ten W. van zich hadden, langs het land, zoodat zij des morgens den hoek van het Zuidelijkste land, dat zij konden verkennen Z, O. ten O. op 2} mijl van zich hadden. Tot den \lden: werd de koers om de Zuid vervolgd, en, hoewel veelal met stilte, trachtte men toch zooveel mogelijk het land te naderen. Den 12den gevoelde men in de dagwacht een hevige aardbeving , zoodat niemand in de kooi bleef; men veronderstelde dat het schip had gestooten, doch aan het lood bespeurde men geen grond. Gedurende dien dag herhaalde zich de aardbeving nog eenige malen, doch minder hevig. Hunne breedte was op den middag 8° 45! Z. Den volgenden morgen zag men hoog land en verscheidene bergen met laag land vermengd van het Z. W. ten W. tot in het O. Z. O., zoodat het zich liet aanzien dat zij im een groote bocht waren; toch bleef de koers Z., toen zij des avonds gebergte met heuvelen in het Z. Z. W. gewaar werden, en werwaarts nu koers werd gesteld. Den 14den zag men land van het O. N. O. tot Z. Z. W. en daarna in het W. Z. W., waartusschen zij een doortocht meenden te vinden naar Kaap Keerweer, doch men vond het land tot in het W. aan elkander vast. Om uit deze bocht te geraken, werd de koers W. ten Z.; men merkte toen een rif op, dat zij met den heerschenden zeewind te nauwerhood konden te bovenzeilen. Niet voor den 17den konden zij weder recht W. zeilen, dus langs de kust. Op den 20sten kwam men dicht onder een eiland en „zagen ween groote brant boven uyt het geberchte gestadich komen , „dit is de Vulcanus alwaer Willem Schouten in zijn journael wvan schrijft 3.7 Zij lieten het des nachts zonder zeil drijven om: met den dag tusschen het eiland en den vasten wal door te loopen; in het drijven vernamen zij harde rafeling van stroom die hen om de W. deed drijven; op het eiland zag men veel vuren, zoo- dat het zeer bevolkt scheen. Zij zeilden nu eenige dagen tygschon den vasten wal — die hier N. 22 X. 2 N. 23. Y. 182 DE REIZEN LANGS DE zeer laag was — en eenige eilandjes door, zeilende en drijvende naarmate de gelegenheid zich voordeed. Den 24sten bezeilden zij de eilandjes Jamna, Moa en Ari- moa !, kwamen daaronder ten anker en hadden verkeer met de inboorlingen; in het begin op eene vriendschappelijke wijze, … later werd het minder goed. Den 7den Mei werden de ankers gelicht en de reis voortge- zet, ofschoon met tragen voortgang, zoodat niet voor den 12den Willem Schoutens eiland werd verkend; langs dit eiland zei- lende kwamen wel eenige prauwen uitlopen om de schepen te bezichtigen, doch zij kwamen — vermoedelijk uit vrees — niet aan boord. 