Bijdragen tot de taal-, land- en volkenkunde
Gan wij over naar Midden-Sumatra. Over het algemeinen hier dezelfde vormingen voor als op Zuid-Sumatra, met uitzondering van de jong-tertiaire (mioceene en plioceene) afzettingen. Zie voor het volgende: Verbeek, Topographische en geologische beschrijving van een gedeelte van Sumatra's Westkust, benevens de daarbij behoorende geolo— gische kaart in 8 bladen; Veth, Aardrijkskundige beschrijving van Midden-Sumatra, met de geologische kaart in 8 bladen; Veth, Aardrijkskundige beschrijving van Midden-Sumatra, met de geologische kaart, voorkomende in den bij dit werk behoorenden atlas; Fenuema, Topographische en geologische beschrijving van het Noordelijk gedeelte van het Gouvernement Sumatra's Westkust, jaarg. 1887, Wetenschappelijk gedeelte, blz. 129 vv., met de daarbij behoorende geologische kaart. Struma en Cretinisme in den Indischten Ächipel. 393 Daarentegen zijn de gesteenten van de carbonische periode, die op Zuid-Sumatra geheel ontbreken, in Midden-Sumatra zeer ontwikkeld. Deze worden vertegenwoordigd door een grauwen kalk. Sektet, waaruit dikwijls geheele bergreeksen, onder anderen het uitgestrekte Ngalau- Seriboe-gebergte, zijn opgebouwd, vol loodrechte wanden en spitee suikerbroudvormige toppen. Hetgeen in Midden-Sumatra verder voor- komt, doch op Zuid-Sumatra gemist wordt, zijn de gesteenten van de diabaasgroep, welke weinig jonger dan de kolenkalk zijn. Wij zullen nu van elk der streken in Midden-Sumatra, waar struma endemisch voorkomt, de samenstelling van den bodem nagaan. Het veelvuldigst komt de kwaal, gelijk wij gezien hebben, in dit gebied voor in het Zuiden, in Soepajang, Alahan-Pandjang en Soengei-Pagoe. Het terrein bestaat hier voornamelijk uit oude leien, hoofdzakelijk lichtgrijze tot donkergrauwe kleileien, met kwartsgangen, slechts op enkele punten bedekt door kalksteen van de carbo- nische formatie. Talrijk zijn daarentegen de plaatsen waar graniet aan den dag komt: de grootere partijen zullen wel doorbraken in het leiterrein zijn; onder de kleinere zijn er echter verscheidene, die Alleen in diep uitgespoelde ravijnen zichtbaar zijn, en die blikhaar erst blockelegd werden door erosie van de bovenliggelegd. Ook diabas is niet zelden in groote massa's op meerdere punten door de leien heengebroken. Verder worden jonge augiet-andesicten en basalt, afkomstig van de nog werkzame vulkanen Talang en Gioenoeng-Korintji, en cen weinig oude sugiet-andesieten aangetroffen. Van belang ts het nu na te gaan, in hoeverre kolenkalk, die, gelijk reeds werd opgemerkt, hier op enkele plaatsen voorkomt, gevonden wordt in de nabijheid van de dorpen, welke wij hiervoren min of meer als zetels van de endemie hebben leeren Kennen. Hiertoe behoore Grabak en Datar, gelegen in het dal van de Sikia. Het terrein in dit dal bestaat geheel uit oude leien en graniet. leien vormen evenzeer den bodem in den omtrek van de twee genoemde dorpen, hoewel bij Grabak diabaas zich ook voordoet. Fen ander dorp, hiervoren genoemd, is Tandjoeng-Balit, gelegen aan de Poclau, een rechtertak van de Pelangki Ook hier vindt men slechts leien. Uit is eveneens het geval in de omstreken van Soepsjang. Anders echter te lolo. De oude leigesteenten en Granieten zijn in de nabijheid van deze plaatse bedekt door oude augiet-andesieten en over eene vrij groote uitgestrekteid door Kolenkalk. Kolenkalk doet zich verder in kleine partijen voor op enkele plekken langs de Hatang-Mars, de (ioemanti en de Sangir. Voor verreweg het gerotste gr- deelte vloeien echter ook deze rivieren door lei- en granietterreinen, langs de Sangir over eene smalle strook bedekt door vulkanisch material. De tweede landstreek in Midden-Sumatra, door ons génöt, waar struma voorkomt, is Tanah-Datar. De vlakte, waardoor dit landschap voor een groot deel gevormd wordt en die zich rechts van: de Sello tot aan den vlakken voet van den Merapi uitstrekt, bestaat uit vulkanische gesteenten. De bergreeks, links van die rivier gelegen, bevat oude leien, hoofdzakelijk weder kleileien, met kwartsgangen, en granieten, bepaaldelijk syenietgraniet, op verschillende plaatsen bedekt door kleine partijen kolenkalk. Meer naar ‘t Zuiden treden, hoewel ook hier eenige kolenkalk voorkomt, de tertiaire formaties op den voorgrond, zoowel ter weerszijden van de Sello als langs de Ombilin. Dit tertiair behoort tot het eoceen, eerste en tweede etage. De eerste etage wordt vertegenwoordigd door mergelschädliche, die met zuren opbruisen, en zandsteenen van syenietgranietgruis, conglomeraten en brecciën, waarin zich onder anderen brokken kolenkalk bevinden, soms in zulk eene groote hoeveelheid, dat er kalkbrecciën ontstaan. De tweede etage van het eoceen, waardoor vooral het terrein van de Ombilin gevormd wordt, bevat zandsteenen met koollagen en kleisteenlagen. De zandsteenen, die niet met zuren opbruisen en dus geen kalk bevatten, bestaan uit kwartskorrels, door een klei-achtig bindmiddel van lichtgele kleur verbonden. Zij bedekken de koollagen, waaronder de kleisteenlagen liggen. Deze laatsten moeten dus de bodem zijn geweest, waarop de planten groeiden, waaruit die koollagen zijn ontstaan. Geheel uit vulkanische gesteenten bestaat het derde landschap in de Padangsche Bovenlanden, waarvan wij het bestaan van struma medegedeeld hebben gevonden, namelijk Batipoe en de X Kota. In het Westelijke gedeelte, onder anderen in de nabijheid van de hoofd-pl. Aats Padang: Paudang, doch echter vrij belangrijke hoeveelheden kolenkalk voor. — Uit vulkanische gesteenten, doch onder den vorm van sedimenten, bepaaldelijk puimsteentuffen, afgezet vermoedelijk in binnenmeren in den diluvialen tijd, bestaat de ten Noorden van Batipoe en de X Kota gelegen hoogvlakte, waarvan bet Noordwestelijke gedeelte tot de onderafdeeling VIII Kotaen VII Loerah behoort. De hoofdplaats Palembajan van deze onderafdeeling is gelegen aan den rand van dit meerdiluvium, waar een leireeks gevonden wordt, bestaande uit vaste kleileien, grootendeels door kolenkalk bedekt, ten Westen van welke reeks een vulkanisch terrein zich uitstrekt. — Vulkanisch materiaal, vulkanische gesteenten STRUMA EN CRETINISME IN DEN INDISCHEN ARCHIPEL. 395 en roode vulkanische klei, tot het zeediluviam behoorende, vormt ook den bodem van Bondjol en evenzoo dien van de Ophir districten, hoewel in het Oostelijke gedeelte een uit oude leien, hoofdzakelijk kleileien, samengesteld ter STRUMA EN CRETINISME IN DEN INDISCHEN ARCHIPEL. 395 en roode vulkanische klei, tot het zeediluviam behoorende, vormt ook den bodem van de Ophir districten, hoewel in het Oostelijke gedeelte een uit oude leien, hoofdzakelijk kleileien, samengesteld ter STRUMA EN CRETINISME IN DEN INDISCHEN ARCHIPEL. 395 en roode vulkanische klei, tot het zeediluviam behoorende, vormt ook den bodem van de Ophir districten, hoewel in het Oostelijke gedeelte een uit oude leien, hoofdzakelijk kleileien, samengesteld ter STRUMA EN C rein zich voordoet. — Anders is de geognostische gesteldheid van Mahi en Kapoer-nan-sembilan. De formatie in dit gedeelte van Sumatra is bijna uitsluitend tertiair. Men vindt hier namelijk gesteenten van de eerste en de derde etage van het eoceen. De erste etage bestaat uit zandsteenen en conglomeraten, waarvan het materiaal grootendeels af hangt van de in de nabijheid gelegen oudero gesteenten, doch die meestal kwartszandsteenen en kwarteconglome-raten zijn, terwijl de derde etape, die voornamelijk in Kapoer-nan-sembilan gevonden wordt, zachte klei- en mergelzandsteenen bevat, welke met zuren opbruisen, hoewel kalkvrije klei- en zandsteenen oook, doch in geringe hoeveelheid, voorkomen. Omtrent de geologie van de overige strumastreken van Sumatra kunnen wij kort zijn. In Mandalling, het dal van de Batang-(iadis, bestaat de bodem uit meerdiluvium, bepaaldelijk puimsteentaffen, tusschen bergreeksen van oude leien en granieten, op meerdere plaatsen door kolenkalk bedekt, welke onder anderen ook voorkomt in de omstreken van Pakanten en Moeara-Sipongi, waar, gelijk wij gezien hebben, struma meer in het bijzonder endemisch is '*°. Minder bekend is de geologische gesteldheid van het bovenstroomgebied van de Pane en de Bila. Volgens den Heer Neumann, zouden echter in de streken met endemische strama vele kalkbergen ziju '*®, Van de binnenlanden van Deli en Serdang, de Petalangan en het stroomgebied van de Djoedjoean ontbreken alle gegevens. Ten een duidelijk overzicht te geraken, zullen wij het hier omtrent  bet Nederlandsch Aardrijkskundig Gen:techap, 2e serie, dl. INE, bla. 231-224. tet De onderdomebepslinxen is. dit tabellarisoh overzicht zijn die van Dr. Verbeek. Hierumtrent zij echter po: het volgende »pemerkt: De “cude leien” STRUMA EN CRETINISME IN DEN INDISCHEN ARCHIPEL. LANDSCHAPPEN | OUDERDOM MET GESTEENTEN WAARUIT DE BODEM BESTAAT DER ENDEMISCHE | : STRUMA. | GESTEENTEN. Redjang-landen| Vulkanische gesteenten (augiet-andesie-| Kwartair en recent. ten en basalt) en puimstentuf?, tusschen | 2 Kwartair (meerdilubergreeksen van oudere augiet-andesieten?, ten deele bedekt door zachte zandsteenen, | 3 K wartair (oud-mioceen). mergels en kleisteenen *. Tertiair (jong-mioceen). Pasemah. Vulkanische gesteenten (augiet-andesie-| Kwartair en recent. ten en basalt) '. Makakau. Het geheele plateau, waartoe Makakau | Kwart Makakau. Air (meerdilu- behoort, bestaat uit puimsteentuf!, tus-{ vium). Schen reeksen van oude leien (kleilen) en Devonisch of silurisch. graniet-gesteenten (granitiet en dioriet). 3 Vór-carbonisch. - Onder de puimsteentuffen bevinden zich la-Tertiair (eoceen, vicrde gen van mergels, mergelkalk en kalksteen, etage. die op verschillende plaatsen langs de beddingen der rivieren ontbloot zijn. Belalau. Puimsteentuf, omgeven door vulka-| Kwartair (meerdilu-nische gesteenten (augiet-andesieten en) vium. i basalt) 3. 2 Kwartair en recent. zijn allen opgegeven als devonisch of silurisch, dus palaeogoisch. Intusschen zou een gedeelte daarvan wel azoisch kunnen sijn, daar leien van dezen ouderdom zich kook, zij het spaarzaam, op Sumatra voordoen (Verbeek, O. o., bls. 176—177). Overigens verwijzen wij naar noot 155 hierbeneden, waaruit blijkt dat het niet onwaarschijnlijk is, dat er onder deze gesteenten zich ook mesozoische vormingen bevinden. — De granieten zijn vóor-carbonisch genoemd. Gangen van granieten zijn toch niet gevonden in de kolenkalk, waarin een negatief bewijs gelegen is voor den hoogeren dan carbonischen ouderdom dier gesteenten (Verbeek, O. o., bls. 244). — De diabazen zijn als post-carbonisch opgegeven, daar zij waarschijnlijk wel spoedig na de afsetting van de kolenkalk tot eruptie zijn gekommen (Verbeek, O. o., bls. 270). — Ook van het tertiair zijn de ouderdomsbepalingen van de verschillende lagen die van Dr. Verbeek. Opgemerkt moet echter worden, dat door Prof. Martin, op palaeontologisohe gronden, de eoceene. ouderdom van de gesteenten, door Verbeek tot de 3e en de 4e etage gebracht, de mergelsandsteenen en de kalksteenen, wordt betwijfeld. Volgens hem svuden deze gesteenten oud-miooeen zijn (Martin, Tertiâr-schichten auf Java, Allgemeiner Theil, bis. 36—37; Jungfältigkeit Ablagerungen im Padangschen Hoohlande auf Sumatra, en Neue Fundpunkte von Tertiär-Gestein, jaarboek van heb Mijnwezen in Nederlandsch Oost-Indië, jaarg. 1882, Wetenschappelijk gedeelte, bls. 169—178 en 312—331. — Während eindelijk betreffigt, is, met betreffigt, het opgemerkte, in het slot van noot 187 hierboven, te vergelijken. STRUMA EN CRETINISME IN DEN INDISCHEN ARCHIPEL. 307 LANDSCHAPEN MET OUDERDOM WwW ENDEMISCHE GESTEENTEN WAARUIT DE BODEM BESTAAT DER STRUMA. GESTEENTEN. Vallei van de, Vulkanische gesteenten (augiet-andesie-'Kwartair en recent. Lematang en:ten en basalt)'en bruine vulkanische Kwartair (zeediluvium). de Enim. | ile’ *, waaronder zand- en kleisteinen *,,* Tertiair (mioceen). benevens mergels en zachte, fijne mergel- ‘ Tertiair (plioceen). zandsteenen * zich bevinden, die hier en daar langs de rivieren ontbloot zijn. Vallei I van de Bruine vulkanische klei. Langs de'Kwartair (zeediluvium). Ogan en de | Ogan zijn, over eene vrij belangrijke uit- * Tertiair (coveen, vierde Komering. | gestrektheid ‚ kalksteen * benevens mergels etage). ‘en zachte, fijne mergelzandsteenen ont-|* Tertiair (pliovcen). bloot 3. Rawas. Oude leien (kleileien) ', zandsteenen * | Devonisch of silurisch. len bruine vulkanische klei 3. 3 Tertiair (long-miooeen). | > Kwartair (zeediluvium). Stroomgebied = Bruine vulkanische klei'en zachte, |'Kwartair (zeediluvium). van de Toe- witte of lichtgrijze tuffen van eene klei-lang-Bawang. achtigo of kaolienachtigo zelfstandigheid tf Stroomgebied Zandsteenen en conglomeraten, rustende | * Tertiair (eoceen „cernte van de Sipoe- op granitict en uit de vergruizingsproducten | — etage). tih. van dit gesteente opgebouwd ', en bruine: * Kwartair (zeediluvium). ‚ vulkanische klei 3. Serampel. Onbekend. Ssepajang, Ala- Oude leien (kleileien) *, op talrijke Devonisch of silurisch. han-Pandjang pla Sänger doorbroken door granieten? En voorte-carbonisch. En vulkanische gesteenten (augiet-andenie): Carbomseh. En vulkanische gesteenten (augiet-andenie):  Vulkanische gesteenten ' en puimsteen- tuffen *, van elkander gescheiden door eene reeks oude leien (kleileien) * , grootendeels bedekt door kolenkalk *. Batipoe en de X Kota. VII Kota en VII Loerah. Bondjol. Vulkanische gesteenten ', en roode vul- kanische klei *. Ophir-distric- Vulkanische gesteenten ' en vulkani- ten. sche klei ?, Oostelijk begrensd door een terrein van oude leien (kleileien) 3. Mahi. Kwartszandsteenen en kwartsconglome- raten ' met eene partij puimsteentuf *. Zuidelijk en Oostelijk vindt men reeksen | van leien 3 en granieten *. Kapoer-nan- | Zachte kleisteenen en mergelxandstee- sembilan. ‚nen 1, die, met kleine hoeveelheden kalk- vrije klei- en zandsteenen ' , afgezet zijn op en rondom kwartszandsteenen en kwarts- | conglomeraten 5. Mandailing. Puimsteentuffen ', besloten tusschen bergreeksen van oude leien * en granie- ten *, op verschillende plaatsen bedekt door kleine partijen kolenkalk +. Boven-Pane en! Dit terrein is geologisch nog niet onder- Boven-Bila. zocht, doch zouden hier onder anderen ‚ook kalkgesteenten ' voorkomen. Bovenlanden Onbekend. van Deli en — Serdang. Petalangan. | Onkekend, - we Tertiair (eoceen , eerste etage). Tertiair(eoceen, tweede etage). Kwartair en recent. Carbonisch. Kwartair en recent. Kwartair (meerdilu- vium). Devonisch of silurisch. Carbonisch. Kwartair en recent. ? Kwartair (zeediluvium) Kwartair en recent. 3 Kwartair (zeediluvium) Devonisch of silurisch. t Tertiair (eoceen , eerste etage). 2 Kwartair (meerdilu- vium). 3 Devonisch of silurisch. + V66r-carbonisch. ' Tertiair (eoceen , derde etage). * Tertiair (eoceen, eerste etage). ' Kwartair (meerdilu- vium). 2 Devonisch of silurisch. 3 Vóór-carbonisch. * Carbonisch. Onbekend. STRUMA EN CRETINISME IN DEN INDISCHEN ARCHIPEL. 399 Volledigheidshalve willen wij nog de geologische vorming nagaan van de verschillende struma-districten op Borneo en de overige cilanden. Het is van genoegzame bekendheid, dat de oudste gesteenten van Borneo '*? granieten (granieten en syeniet) en woude leien, waar-onder hier ook de azoische, de typische, kristallijne, leivormingen voorkomen, hoofdzakelijk door glimmer- en hoornblende-leien verteyen-woordigd '*%, die met eenige relatief jongere, doch in allen gevalle vór-tertiaire, eruptieve gesteenten, gabbro, dioriet en serpentijn, het grondgebergte van het eiland uitmakcn. Dit grondgebergte wordt omzoomd door tertiaire afzettingen, die voor het grootste gedeelte behoorente tot het eoceen, dat in drie etages, eene zandsteen-etage, met kolenvlotten, eene mergel- en eene kalksteen-etage, voorkomt! Tot het tertiair behoore nog eenige eruptieve gesteenten, die waar-schijnlijk na de afzetting van het jongste lid van het eoceen, den kalksteen, tot doorbraak zijn gekomen, namelijk andesieten (augieten hoornblende-andesieten), welke steeds vergezeld zijn van tufgen en tufconglomersten. Horizontal of met geringe helling tegen en deze eruptive gesteenten, vindt men jongere tertiaire afzettingen, bestaande uit klei- en zandstellen, waarvan de onderdom tot das verre niet met zekerheid bepaald is kunnen worden, doch die even-goed tot eene jongere afdeeling van het eoceen als tot het mioceen kunnen ‘behoore!’8. De tertiaire afzettingen vormen het heuvelland van Borneo, in tegenstelling van de weinig golvende of vlakke terreinen, die uit kwartaire sedimenten, diluvium en alluvium, bestaan. 163 Een overzicht van de geologie van Burnev, vindt mem bij: Martin, Hegelei-dende woorden bij esne geolgische kart van Borne, Tijdschrift van het Ne ierlandsch Aardrijkskundie Genootschap, dl. VII, bis. 16 vv., eu Die wichtstenden Daten unserer geologischen Kenntnias vom Niederländisch Ost-Indischen Archipel, Bijdragen tot de T. L. en Vk. van Nederl. Indië, uitcegeven ter celerenheid van benastet Orientalisten Congres te Leiden, bla. 23 vig. 168 Voor Borneo zijn dus, evenals voor Sumatra (zie noot 141), onder de benaming “ude leien” te verstaan, s.wel de asnische, de typische, kristallijne, leivormingen, ale de leivormingen, welke ale palacomisch, derenisch of alluricoh, plegen beschouwd te worden, doch die, gelijk straks sal blijken, althans in sommire streken, mesvanisoh zijn. 164 Door Verbeek werden dese octaves aangeduid met de letters u, J en y zijn aequivalent aan de etaces Il, Il en IV van het e veen van Sumatra, 1640 Ten aanzien van de cuderd: mebepalincen der verschillende tertiaire lacen, loopen de meeningen van Prof. Martin en Dr. Verbeek uiteen Evenals van de eaces II on TV van Sumatra, werdt toch deer Martin van de daarmede sequivalente etaran Sf en „ van Berne de ecoene ouderdom betwijfeld. Zij moeten, volgens hem, vu!-mivosen zijt (Zie sijne in nt 14] geaiteerde verbandelinges). 400 STRUMA EN CREIINISME IN DEN INDISCHEN ARCHIPEL. Het diluvium, dat als een breede band overal het tertiair begrenst, doch ook, ofschoon in mindere mate, tusschen e Oceene heuvels op- treedt, is eene zanderige, door ijzeroxydehydraat geel gekleurde klei, die langzamerhand in eene zachtere en fijnere grauwe klei, het alluvium, overgaat. In het strumagebied van de Beneden-Barito, dat is dus het land- schap tusschen de Barito en het Meratoes-gebergte, bespoeld door de Martapoera-rivier met hare beide armen, de Riam-Kiwa en de Riam-Kanan, Tanah-Isaoet en Doesoen-Timor, komt struma, gelijk wij gezien hebben, vooral voor in de heuvelenformatie, op tertiaire vormingen dus!'45, In het eerstgenoemde landschap wordt het tertiair door de drie etages van het eoceen vertegenwoordigd '*6. Men heeft hier dus zandsteenen met kolenvollen, verder mergels, in verschillende varieteiten en met verschillend kalkgehalte, en kalk-steen. Vooral deze laatste heeft hier eene groote ontwikkeling. Eene bijna onafgebroken reeks daarvan laat zich toch van het dorp Martraman, langs de Riam Kiwa en verder langs een rechtertak van deze, de Mangkaoek, vervolgen tot de kalkgrot Goenoeng-Batoe-Hapoe | *$a. Ook de jong-tertiaire (mioceene?) afzettingen, de klei- en zandsteenen, ontbreken hier niet, evenmin als de tertiaire eruptive ge-steenten, augiet- en hoornblende-andesieten, die het materiaal voor dat jonge tertiair geleverd hebben. De kleisteenen zijn soms mergel-achtig door een gering kalkgelialte, terwijl de meeste zandsteenen Volledigheidshalve zij hier opgemerkt, dat Prof. Martin kortelings tot de ontdekking is gekomen van het bestaan, in deze heuvelenformatie in het gebied van Martapoera, van mesosoische, bepaaldelijk oretaceische, vormingen (Martin, Über des Vorkommen einer Rudisten führenden Volledigheidshalve zij hier opgemerkt, dat Prof. Martin kortelings tot de ontdekking is gekomen van het bestaan, in deze heuvelenformatie in het gebied van Martapoera, van mesosoische, bepaaldelijk oretaceische, vormingen (Martin, Über des Vorkommen einer Rudisten führenden Kreideformation im Südöstlichen Borneo, en Die Fauna der Kreideformation von Martapoera, Jaarboek van het Mijuwezen in Nederlandsch Oost-Indië, Wetenschappelijk gedeelte, jaarg. 1888, bls. 72 vv., en jaarg. 1889, bls. 8 vv. 148 Zie voor het volgende: Verbeek, Gevlogische beschriving der districten Riam-Kiwa en Kanan, in de Zuider- en Ooster-Afdeeling van Borneo, Jaarboek van het mijnweeen in Nederlandsch Oost-Indië, jaarg. 1875, dl. I, bls. 10 vv. 1460 De rivieren loopen zieh dikwijls tussahen de gesteenten der etages en y eoceen, terwijl de ruimte waar zich de etage fl moest bevinden, opgevuld is met rivier-alluvium. Dit laat sich gemakkelijk verklaren doordat de sandsteenen der etage 4 en de kalksteenen der etage y in het algemeen vrij hard zijn, terwijl de mergels van de etage eene veel geringere vastheid bezitten; door het water werd daarom voornamelijk het aan den dag komende der sachte lagen van de etage () weggespoeld, en in de plaats daarvan rivier-alluvium afgezet, terwijl de harde lagen der etages u en 7 behouden bleven (Verbeek, O. o., biz. 109—110). STRUMA EN CRETINISME IN DEN INDISCHEN ARCHIPEL. 401 Ook een weinig carbonaten bevatten en  op tertiairen bodem, kout struma, in het Zuidoosten van Borneo, in de, uit diluviale afzettingen, gele zanderen klei, bestaande, vlakke streken, bepaaldelijk van Margasari en Benoews-Ampat, en verder in het gebied der Orang-Bukit. Voor een deel is dit gebied gelegen in het, uit oude, hier bepaaldelijk kristallijne, leien (hoornblende- en glimmer-leien), granieten en jongere, doch in allen gevalle vór-tertiaire, eruptieve gesteenten (sab- bro, dioriet en serpentijn) samengestelde, Meratoes-gebergte en de, onmiddellijk Westelijk daaraan grenzende, tertiaire heuvelanden ; voor een ander deel echter ook in de heuvelenformatie ten Oosten van dat gebergte, immer in het brongebied van de Koesan- of Pa- gatan-rivier. Ook hier treden de kalksteenvormingen op den voorgrond, en schijnen vin fast ununterbrochener Reihe sich lings dem Ciebirgs- 161 Posewita, Borneo, bis. 189. 146 Posewita, Borneo, biz. 138—189. „Es während vorzicht van der kalkatformie in dit codeelte van Horne: heeft men van Negara, bij heven waterstand. „Lok aah vor mir, echrijft Pasewits, „en weit das Aure reichte die sumpfigen Niedernein su einem Meere suschennt, welches sich scheinbar auszudehnen schien bis an den Fuss der im Osten eich hinsiehenden Berzkette des Pramasan-, Amandit- and Alsacebirres. Und langs diesem Gebirge » sich hin eine Reihe steiler Kalkfeleen, die unmittelbar wm Wasser bespült echienen Man konnte sich hier suruckdenken in die Zeit den Beginnes der Diluvialperiole, und erhielt ein renauss Bild des damaligen Bürger (Posewits, Borneo, bis. 144). 188 Sohwaner, Borneo, dl. 1, ble. 95. Zie ouk: Posewits, Borneo, bla. 165. 18! Sohwaner, Borneo, di. I, bls. 91 en 96; Posewits, Borneo, bis. 140. 402 STRUMA EN CRETINISME IN DEN INDISCHEN ARCHIPEL. Grande bis gegen die nördliche Grenze von Passir hinzuziehen. Sie bilden steile Felsen mit Höhlen versehen, in welchen der Fluss zu weiten verschwindet, um späterhin wieder zum Vorschein zu kommen. 152. Gaan wij nun over naar de Wester-Afdeeling van Borneo en naar Sarawak, waar wij meer bepaaldelijk de geognostische gesteldheid naat gaan het breede dal van de Melawi en van het brongebied van de Sikajam met dat van de Sarawak- en van de Samarahan-rivier: Niet minder dan in het Zuidoosten van het eiland, is het terstiair hier ontwikkeld. Dat van het bekken van de Melawi is echter slechts oppervlakkig onderzocht, doch schijnt het weinig kalksteen en mergelformaties te bevatten, en hoofdzakelijk uit zandsteen te bestaan '5%. Overigens strekt zich langs beide oevers eene breede strook diluviale en alluviale afzettingen uit. — Beter bekend is het brongebied van de Sikajam 154. Het terrein bestaat hier in de eerste plaats uit oude leien, kleileien, in het Noordelijke, en kiezelleien, in het Noordelijke, en kiezelleien, in het Noordelijke, en kiezelleien, in het Zuidelijk gedeelte, geheel identik aan die, welke in de Westelijk gelegen streken aangetroffen worden, en, blijkens eenige daarin gevonden, dour Prof. Martin onderzochte, versteeningen, niet, zooals men aanvankelijk meende, devonisch, dus palaeozoisch, doch mesozoisch, misschien cretaceisch, zijn 155. Behalve deze leien, 153 Posewitz, Borneo, bls. 165; Von de Wall, Overzicht van het rijk van Kvetei en de Oostkust van Borneo, Indisch Archief, jaarg. 1850, dl. III, bls. 466—467, 468 en 471, waar bepaaldelijk over de kalksteenformatier in het door de Orang-Bukit bewoond gebied van Koesan gesproken wordt. 153 Posewitz, Borneo, bls. 158. 154 Van Schelle, De geologisch-mijnbouwkundige opneming van een gedeelte van Borneo’s Westkust, Jaarboek van het Mijnwezen in Nederlandsch Oost-Iudië, jaarg. 1884, Technisch en administratief gedeelte, blz. 128 vv. 155 De voorloopige oderdomsbepaling van deze leien als devonisch, geschiedde na een oppervlakkig onderzoek van de over het algemeen alecht bewaarde petre-facten. Te eerder neigde men tot het devon, dewijl de leien petrographisch gelijk zijn aan de "oude leien": op Sumatra, die men op stratigraphische gronden, dewijl door de afzettingen van de carbonische formatie bedekt worden, steeds als devonisch of gilurisch beschouwd heeft. De vraag rijst nu vanzelf op, of deze Sumatraansche leien ook niet mesnzoisch (cretaceisch) sijn. "Unter allen Unständen", zegt Martin, vist das negative Resultat eines nicht palaeosoischen Alters der sog. Alten Sohieferformation von Borneo für die Geologie von Niederländisch-Indien von grosser Tragweite; denn dieselbe Formation ist an manchen anderen Orten, soweit petrographische Charaktere ein Urteil sulassen, nachgewiesen. Van Schelle selbst teilte mir mit, dass die alten Sohiefer von Borneo wabrecheinlich aequi- valent mit denen von West-Sumatra seien, und ioh kann mich nach dem Studium der einschlägigen Literatur des Eindruoks nicht erwühren, als ob dieselbe meso- STRUMA EN CRETINISME IN DEN INDISCHEN ARCHIPEL. 403 treft men, in het brongebied van de Sikajam, nog op enkele plaaten, in geisoleerde partijen, zandsteenen en conglomeraten aan, waarvan de ouderdom niet met zekerheid bepaald kan worden, doch die waarschijnlijk als oud-eoceen ziju te beschouwen '**. Van de eruptieve gesteenten vindt men hier alleen gabbro, die de kern uitmaakt van het gebergte, aan den rechteroever van de Sikajam gelegen. Kalksteen komt in het geheele gebied niet voor. Vermel- ding verdient het echter, dat iets Westelijker, langs den bo * Venloop der Siding-rivier, een rechtertak van de Sambas, kalksteenbanken zich voordoen '7, — Hoedanig de geognostische gesteldheid is van het brongebied van de Sarawak en de Samarahan, kan moeielijk met zekerheid worden gezegd. De mijningenieur Van Schelle, die van Siding uit, het grens-, dat is het waterscheidend, gebergte overtrok, bevond dit uit graniet te bestaan, terwijl hij aan beide zijden volkomen identieke kleileien aantrof ‘8. Het is echter zeker, dat, zoo niet bepaaldelijk bij dit grensgebergte, dus in het gebied waar door Denison struma werd waargenomen, dan toch iets Noordelijker, kalksteenen in groote hoeveelheid worden gevonden, die volgens sommigen van de carbonische formatie zouden zijn '5®. Wij zien dus, om het medegedvelde kortelijk samen te vatten, hoe op Borneo, in het stroomgebied van de Beneden-Barito, waar de zetels van de endemische stram gevonden worden, de bodem, behalve uit azoische vormingen, kristallijne leien, en oude erupstive gesteenten, hoofdzakelijk uit tertiaire, in eene enkele streek ook uit lewartaire (diluviale), afzettingen bestaat, en hoe, onder het tertiair, kalksteenen veelvuldig aangetrofien worden, benvens andere nen _ snische (cretacsische) Formation durch verschiedene Gelopen sum Theil als Tertiner sum Theil als palaensisch beseichnet worden sei. Wie das mit den Lage-rungeverhiltniesen in Rinklang su brinven ist, kann ich freilich eus der Ferne nicht beurtheilen, und muss ich mich besmugen, die hier hervorvbene Méglichkeit sur näheren Untersuchung den in Indien bescheftixten In:enieuren anhemaustel len” (Martin, Versteinerungen der e-genannten alten Schieferformation von West-Bornen, Jaarboek van het Mijnwesen in Nederlandsch Ovet-Indië, jaar 1589, Weten-schappelijk gedeelte, bis. 75 vv.). 86 Volgens Van Schelle (zie sijne, in neoot 154, aangebaalde verhandling, bls. 189—14N), misschiien aequivalent aan de stage I van het eceen van Sumatra. 181 V.strens eene mededeeling van Van Schelle, Jaarb-ek van het Mijnwesen in Nederlandech O«et-Ipdië, jaarg. 1893, Technisch en administratief roleeite, bis 9). 148 Jaarboek van het Mijowesen in Nederlandsch (nst-Indie, jaarr. 1553, Technisch en administratief redeelte, blz. 99. 189 Yie: P.eewits, Bere, tia 136 wv., en de in dit werk vorkomende se.-lagieghe haart. 404 STRUMA EN CRETINISME IN DEN INDISCHEN ARCHIPEL. Kalk in meerdere of mindere mate bevattende sedimenten, als mergels en de jong-tertiaire (mioceene?) mergelachtige kleisteenen. Ook in Sarawak schijnen kalksteenen, volgens sommigen van de carbonische formatie, in het brongebied van de Sarawak en de Samarahan, zoo niet bij de zetels der endemie, dan toch in de nabijheid daarvan, overvloedig voor te komen. Geheel anders in het stroomgebied van de Kapoeas. Kalksteenen schijnen hier in het algemeen zeldzaam te te zijn!60, in de streken met endemische struma, in het brongebied van de Sikajam en het dal van de Melawi, zelfs zoogoed al geheel te ontbreken. Het zijn mesozoische, vermoedelijk creta-ceische leivormigen, kleileien en kiezelleien, en tertiaire (oud-eoceene?) zandsteenen en conglomeraten, benevens oude eruptieve gesteenten, gabbro, die bepaaldelijk in de eerstgenoemde landstreek optreden. Over de overige eilanden kunnen wij kort zijn. Onbekend is toch de geognostische gesteldheid van Bali en van Centraal-Celebes, terwijl wij geene bijzonderheden waren van de formaties van dat deel van Timor en van het gebied van de Dorei-baai op Nieuw-Guinea, waar door Forbes en Von Rosenberg de gevallen van struma zijn geconstateerd. Wat Java betreffig, het is van genoegzame bekendheid, dat de bodem van dit eiland hoofdzakelijk tertiair is. Wel is het bestaan van oudere sedimentaire formaties, oude leien, en van oudere eruptive gesteenten, aangetoond; doch een feit is het, dat deze minder aan de oppervlakte liggen dan bij voorbeeld op Sumatra 162. Overigens hebben jongere eruptive gesteenten een großen aandeel gehad in ‘de vorming van het eiland. Behalve de tertiaire, misschien post-eoceene, andesieten (augieten) en trachieten, vindt men nog soortgelijke producten die van de hedendaagsche, uitgedoofde of nog werkzame, vulkanen af- 160 Volgens Van Schelle, Jaarboek van het Mijnwezen in Nederlandsch Oont-Indië, jaarg. 1688, Technisch en administratief gedeelte, blz. 91. 16! Een overzicht van de geologie van Java, vinit men bij: Martin, Die wichtigsten Daten unserer geologischen Kenntniss vom Niederländisch Ost-Indischen Archipel, Bijdragen tot de T. L. en Vk. van Nederl. Indië, uitgegeven ter geologie van het Orientalisten Congres te Leiden, bls. 20 vig., en Verbeek, Over de geologie van het Nederl. Aardrijkskundig Genootschap, dl. I, bls. 291 vv. 163 Het verschil tusschen deze beide eilanden is, gelijk Prof. Martin dit opmerkt (O. o.,.bls. 21), geenszins qualitatief, doch schlechts kwantitatief, alleen daarin gelegen, vdass Java sur Tertiaerzeit weiter untergetaucht war als Sumatra und dadurch eine ausgedehnte Entwicklung tertiaerer Sedimente begiinsticte, indem gleichzeitig die auf Java jetst unbekannten, mit sumatranischen aequivalenten Bildungen von der Tertiaerformation überdeokt wurden. STRUMA EN CRETINISME IN DEN INDISCHEN ARCHIPEL. 105 komstig zijn. Tot het tertiair behoore, behalve zandsteenen en mergels, ook kalksteenen van vers komstig zijn. Tot het tertiair behoore, behalve zandsteenen en mergels, ook kalksteenen van vers komstig zijn. chillenden oderdom. Sommigen behoorenten tot het eoceen (aequivalent aan de vierde etage van het eoceen op Sumatra), doch de meesten zijn jonger. Op talrijke plaatsen, vooral op Oost-Java, worden toch de jong-mioceene lagen door kalkbanken bedekt, die de bovenste, jongste, afdec-ling van de geheele tertiaire periode vormen, en die men dasrom voorloopig plioceen heeft genoemd. Zoo is dit, om ous alleen tot de streken te bepalen waar struma het meest voorkomt, het geval in Jogjäkartâ en Kediri. Gelijk wij gezien hebben, wordt de eerst-genoemde residentie grootendeels ingenomen door eene vlakte, in het midden waarvan de hoofdplaats gelegen is. De vorm van deze vlakte is die van eene ruit, met de langste diagona Ì zich uitstrekkende van den Merapi, ten Noorden, tot aan den mond van de Oepak-rivier, ten Zuiden. De bodem bestaat uit vulkanische gesteenten, tuf- en aschlagen. Ten Zuidensten van deze vulkanische vakte, dat is ten Osten van de Oepak en ten Westen van de Praga, strekt zich een gebied uit, resp. bedekt dour den Cioenoeng-Kidoe] en het Kelir-gebergte. Beide gebergten bestan uit tertiaire vormingen, regelmatige lagen zandsteen, mergel en kleisteen, bedekt door dikke horizontale lagen kalksteen, die vooral in den (ioenoeg-Kidoel zeer ontwikkeld zijn, zich tot aan de zee onafgebroken voortzetten en daar eene gemiddeld 80 M. hooge kust vormen. Doch ook op de vulkanische vlakte doen zich kalkstecnvormingen voor. Ten Zuiden van de hoofdplaats verheffen zich namelijk talrijke kalksteenheuvels, die gaandewey meer de overhand krijgen, tot dat op ongeveer 44 KM. van de kust het vulkanisch terrein niet meer dan 5 KM. breed is. Een gordel van kalksteenheuvels omringt dus de vulkanische van Jogjikarté ten Zuiden, en vormt het verband tusschen de kalksteenformaties in de Oostelijke en de Westelijke berglanden, den Goenoeng Kidoel en het Kelir- gebergte. — Während Kediri betreff, können hier zu hoe de kalkstenverfügungen, voorall in het Zuiden en in het Noorden de overhand heben. Overigens bestätigt de bodem uit vulkanisch material, dat op de vlakte, waar tijd tot verwering niet ontbroken heeft, in eene helder grize klei is overgegaan, welke Von Van Dijk, Genlogische beschrijving der residentie Dokdjakarta, Jearb ek van het Mijnwenen in Nederlan isch Ost-Indie, jaars. 1472, dl. 1, bla 149 wv ; Veth, Jara, dl. INE, tis. 611 wig. Zie cok wearal bis. 66] viy., waar esmee meer uitvoerige beachrijving veorkumt van de kalkheuvelen ten Zuilen van J. sjdbharté. "el 5 „aar sure. a ma ld ee amen - oto) A. fe Iers tT ee 7 0 hi "4 a eet UH TS gat zj OMO _.. J eer had ern ener „oe dh ee “wr. =f TET. Cee . . rr see „ Fe ~ io [hy HR OCWNWEEE) ZR eni . oro: > ame GI Per enews 5 oo PE oc Ti OT Iet GR: OER —-- OTR ot EN NN Oet oo mre - 3 ss pone se oo Lee -. Le ee LE OCE. Enten MET ee wee at 5 seer OI UT O1 5 Ed oe MTL “A ULL zz ATA JEE ax tt: ee 2 Zee” hae” Vek, Sun 2. S209" STIEF TEK c- Wet: vee br, - er TT Mal ™ sti. ERE rer 1: weisei 8 Tre Tus sten TCT ac U “mamas. End: HE “ 3 mencen ess were 1- rr ee eh Thee te co WOUWEE WOT verst OR ie. ad EEL O7 IE BE | eer - u. wr Te? twel aS 1 § tice VAI CEPT; joa: ee. 7 Oo Table Ties tt. bet A STO oe mer em © — Deere Ya, AR STU eT! TT ad Os @ GREEF eel U . Kettin TIN OT CENT Pe ot la OB PIJP IIS er: ee Sow eta Oi OE Ta wel Dei. A5 HOI OC - ven ee Le Et. Tl at OM Le FE ooo Ei: Tor Tove ZZZ alls B26 Birger 1 7 sek. | UPD ct. … CPFREEISED!., OIOTEMI. Je WT zul winds aen se oger Ter Pf 2 TSTEUIE VOETEN wit - EEn OT OE OM A OTE OTe Tear LL dert. Mer 1 LE EUT HFT re ts me ON Vi "ad ani" ZATTE.. ms. Wu. alt pept £98 Ve ND: ded Gant ae mett O2 Ee” ob OULPer.. Wiee :11 postende omer STUP Ut u ann €. Vpar ies it. Veh. daw. d. ID. mm TS vi 16 Firect.. Fiamdowe: te nsttorec--re.craviaeere. Fab. ices. di. bie 117 tut (uae de metre. de it. Veh. daw. d. ID. mm TS vi 16 Firect.. Fiamdowe: te nsttorec--re.craviaeere. Fab. ices. di. bie 117 tut (uae de metre. de it. On de monde tj uivvaerir ne werkend henpe: vrachten ma ve veal tmmicne: ds endemisene strum en de vroingmsche vormine var den Dudem, Behvort vor Brrene, de sime mdersekinpe. wormeljik no Zwi eorlan.: insteide. Jie uitkomen. waarte: ni cermecte. xi. ham der Krop! n ewer Hesiehung zu der geuogscher Bodentermatior, stelt und m der Sol, wen: 1 jen Sedimenten de trimische.. dee ersemm. und de mincemen Meares vir EN STRUMA EN ORETINISME IN DEN INDISCHEN ARCHIPEL. 407 overige geldt ook ten aanzien van den Indischen Archipel ten volle de opmerking van Hirsch '64, dat, in aanmerking genomen /die oft sehr enge locale Begränzung der Krankheitsheerde, die Beschränkung derselben auf einzelne Ortschaften bei vollkommenem Verschont bleiben der Umgegend derselben, oder die Immunität einzelner Punkte mitten in einem grösseren Krankheitsheerde, bei übrigens vollkommen gleicher Formationy, het nauwelijks betoog behoeft, „dass der geologische Character der Formation an und für sich keines- wegs entsche idend für das Vorkommen von Kropf ist 167. „Besteht nun, aldus weder Hirsch, vielen causaler Zusammenhang zwischen dem endemischen Vorherrschen von Kropf und der Bodenbeschaffenheit und zeigt sich die geologische Formation desselben hiefern nicht maßgebend, so muss das entscheidende Moment... in der chemischen Beschaffenheit, bez. in dem mineralogischen Character desselben gelegen sein 168. Zoo heeft men gemeldet — gelijk hier voren reeds terloops werd opgemerkt — dat de endemische struma uit het aanwezen van kalk in den bodem moet worden verklaard. Deze theorie is herhaaldelijk verkondigd, en, met het ook daarop, hebben wij dan ook hiervoren meer in het bijzonder het voorkomen kommt, das orystallinische Urgebirge, die Jura- und die Kreideformation, sowie die Siisswasserablagerungen aber verschont. Die Beobachtungen in andern Ländern erweitern diese Theorie, iudem sie den Schluss gestatten : 1°. Der Kropf kommt nur auf marinen Ablagerungen vor und zwar auf den marinen Sedimenten des palaeozoischen Zeitalters, der triasischen Periode und der Tertiirzeit; 2°. Frei von Kropf sind die aus dem Erdinnern glühtfähig aufgestiegenen und an der Oberfläche erstarrten Eruptivgebilde, das crystallinische Gestein der archäischen Formationsgruppe, die Sedimente des Jura- und Kreidemeeres, des quaternären Meeres, sowie simmtliche Siisswasserablagerungen (Biroher, Der endemische Kropf und seine Beziehungen zur Taubstummheit und sum Cretinismus, bl. 56). Hetgegen wij in den Indischen Archipel heben gevonden, is in sommige gevallen met deze conclusie in strijd. Zoo zijn, om slechts op dit eene te wijzen, de kwartaire vormingen in den Indischen Archipel niet van de struma verschond, en is de kwaal hier evenmin alleen tot de zee-sedimenten beperkt. Hirsch, Handbuch der historisch-geographischen Pathologie, dl. II, bls. 117. 167 Zij, die de struma beschouwen als aan bepaalde geologische vormingen geologische vormingen geologische vormingen geologische vormingen. Dr. Bircher (O. o., bls. 15) neemt, in navolging van Likke, aan, dat voor de ontwikkeling van de endemische struma noodig zijn: #1®. Ein Miasma, das wir noch nicht kennen, urd 2°. Kine bestimmte Bodenformation, auf welcher das Miasma gedeihen kann. Welke die bodemformatie volgens Bircher is, heben wij in noch 166 leeren kennen. — In don tekst hierbereden zullen wij nog zijn, hoe zij, die de struma beschouwen als bepaaldelijk cigen aan de oudere vormingen, dit in verband willen brengen met de meerdere aanwezigheid daarin van magnesia, die dan het eigenlijk aetiologisch moment zou zijn. 168 Hirsch, Handbuch der historisch-geographischen Pathologie, dl. II, blz. 117. 5e Volgr. V. 27 406 STRUMA EN CRETINISME IN DEN INDISCHEN ARCHIPEL. bij droogte hard en korstig wordt, bij overvloedige besproeiing in eene taaie modder verandert 164. Toetsen wij nu het hiervoren med egedeelde aan de conclusie, waartoe Hirsch, op grond van zijne onderzoekingen omtrent het verband tusschen geologische vorming en struma-endemie, gekommen is. Uit die übrigen blijkt, volgens heraus, volgens heraus, dat „keine geologische Formation das Vorkommen von Kropf ausschliesst", en verder, dat deze kwaal „went auch nicht ausschliesslich, doch viel häufiger auf den älteren Formationen (einschliesslich der Trias-Gruppe), als auf den jingeren angetroffen wird, und dass sie auch, wie es scheint, nur auf solchem Diluvium vorkommt, welches von Detritus überall vorkommt, welches von Detritus überall vorkommt. Het eerste vinden wij in den Indischen Archipel bevestigt: ook hier is de struma niet aan eene bepauliche geologische formie gebildet. Anders echter wat de tweede conclusie betreft. Wel zien wij hoe op Java, waar minder oude gesteenten en meer tertiaire sedimenten voorkommen dan op Sumatra, ook struma minder algemeen is, doch is tusschen deze tweede verschijnselen geen causaal verband aan te nemen. Beschouwen wij toch Sumatra op zichzelf, dan bemerken wij juist het omgekeerde: oonde vormingen doen‘ zich in Midden-Sumatra overvloediger voor dan op Zuid-Sumatra, daarentegen is struma hier meer eene ende-mische. He kwaal dan ginds. Feitelijk zijn dan ook de oudere sedimenten in de strumadistricten uiterst zeldzaam. Behalve de weinige kristallijne leien van de azoische periode, zijn het, van den palaeozoischen, dat is carboni-schen, devonischen of silurischen, tijd, alleen kolenkalk en de zoo-genaamde roude leieny, voor zoover deze althans niet behoorent tot de mesozoische, bepaaldelijk cretaceische, formatie, die daar aangetroffen worden. Daarentegen treden er de tertiaire vormingen allerwege op den voorgrond, en verder de kwartaire, diluviale, zee- en zoetwater-afzettingen, meestal van vulkanisch materiaal. Ook wat de eruptieve gesteenten betreft, zijn zeker de jongere, jong-tertiaire cn posi-tertiaire, weer vertegenwoordigd dan de oudere 1®*, Voor het 166 Onder de medici, die in den laatsten tijd uitvoerig het verband hebben trachten na te gaan tusschen de endemisahe struma en de geologische vorming van den bodem, behoort ook Bircher, die zijne onderzoekingen voornamelijk in Zwit- serland instelde. De uitkomsten, waartoe hij geraakte, zijn, »dass der Kropf in enger Besiehung zu der gevlogischen Bodenformation steht und in der Schweiz auf den Sedimenten des triaaischen, des eooenen und des miooenen Meeres vor- STRUMA EN CRETINISME IN DEN INDISCHEN ARCHIPEL. 407 overige geldt ook ten aanzien van den Indischen Archipel ten volle de opmerking van Hirsch '¢6*, dat, in aanmerking genomen die oft sehr enge locale Begränzung der Krankheitsheerde, die Beschriin- kung derselben auf einzelne Ortschaften bei vollkommenem Ver- schontbleiben der Umgegend derselben, oder die Immunität einzelner Punkte mitten in einem grösseren Krankheitsheerde, bei übrigens vollkommen gleicher Formationy, het nauwelijks betoog behoeft, „dass der geologische Character der Formation an und fiir sich keines- wegs entscheidend für das Vorkommen von Kropf isty 167. wBesteht nuur, aldus weder Hirsch, vein causaler Zusammenhang zwischen dem endemischen Vorherrschen von Kropf und der Boden- beschaffenheit und zeigt sich die geologische Formation desselben hiefür nicht maassgebend, so muss das entscheidende Moment..... in der chemischen Beschaffenheit, bez. in dem mineralogischen Character desselben gelegen seinv 168. Zoo heeft men gemeend — gelijk hier- voren reeds terloops werd opgemerkt — dat de endemische struma uit het aanwezen van kalk in den bodem moet worden verklaard. Deze theorie is herhaftig verkondig, en, met het oog daarop, heben wij dan ook hiervoren meer in het bijzonder het voorkomen kommt, das orystallinische Urgebirge, die Jura- und die Kreideformation, sowie die Siisswasserablagerungen aber verschont. Die Beobachtungen in andern Ländern erweitern diese Theorie, indem sie den Schluss gestatten: 1°. Der Kropf kommt nur auf marinen Ablagerungen vor und zwar auf den marinen Sedimenten des palaeozoischen Zeitalters, der triasischen Periode und der Tertiärzeit; 2°. Frei von Kropf sind die aus dem Erdinnern gluthflüssig aufgestiegenen und an der Oberfläche erstarrten Eruptivgebilde, das crystallinische Gestein der archäischen Formationsgruppe, die Sedimente des Jura- und Kreidemeeres, des quaternären Meeres, sowie simmtliche Süsswaaserablagerungen: (Biroher, Der endemische Kropf und seine Beziehungen zur Taubstummheit und zum Cretinismus, bls. 566). Hetgeen wij in den Indischen Archipel hebben gevonden, is in sommige gevallen met deze conclusie in strijd. Zoo zijn, om sle chts op dit eene te wijzen, de kwartaire vormingen in den Indischen Archipel niet van de struma verschond, en is de kwaal hier evenmin alleen tot de zee-sedimenten beperkt. 16g Hirsch, Handbuch der historisch-geographischen Pathologie, dl. II, blz. 117. 167 Zij, die de struma beschouwen als aan bepaalde geologische vormingen ge- bonden, verklaren dit op verschillende wijzen. Dr. Bircher (0. c., bla. 15) neemt, in na- volging van Lücke, aan, dat voor de ontwikkeling van de endemische struma noodig gijn: #16. Ein Miasma, das wir noch nicht kennen, urd 2°, Eine bestimmte Bodenformation, auf welcher das Miasma gedeihen kann. Welke die bodemformatie volgens Bircher is, hebben wij in noot 166 leeren kennen. — In den tekst hierbereden zullen wij nog zien, hoe zij, die de struma beschouwen als bepaaldelijk cigen aan de oudere vormingen, dit in verband willen brengen met de meerdere aanwezigheid daarin van magnesia, die dan het eigenlijk aetiologisch moment zou zijn. 168 Hirsch, Handbuch der historisch-geographischen Pathologie, dl. II, ble. 117. 5e Volgr. V. 27 408 STRUMA EN CRETINISME IN DEN [NDISCHEN ARCHIPEL. 