None
Een hangend roosge il — 10 Een blompot 13 — 5 Een copie naer TENIERS 26 — 8 * 60 IETS OVER DEN SCHILDER JACOB MARRELL. ’t Water van Sylle van Droochslooth 25 Eenen romer 16 — 5 Een Narcissus 7 — 15 Een vrouw 8 — 5 Een grotgen ...., 3 — 3 Een bancquetjen van Heda 15 — 10 Een troignie van MOREELSS 20 — 5 Een zee Adam Willaerts 39 — ■ Een fruytagie 13 — 5 Een copie naer TlENIERS 17 — Een romer 5 — Een troignie VAN DEN Heuvel 3 — 6 Drie leggende blommen 8 — 10 -Een roosgen 3 — 15 Een gebraden hoen — 10 Prins Henrick — II Een blompotgen 6 — 10 Een blommant 28 — Een groten blompot 9 — 15 Een fluytert 3 — 12 d’Vier Evangalisten ... 4 — 5 Een troingnie van Simon Petri 7 — Een blompotgen 14 — 5 Een lantschap van Bemmel . 2 6 — 10 Een lantschap I — 12 Een geschilderden haes van Mareel 35 — 10 Een kreeft van Morel 92 — Een lantschap van Bemmel 27 — 10 Twee testelblommen 5 — 10 Twee stucken van Hercules SEGERS — 16 Een geschilderden scherm 3 — 6 Een kacatoe 10— 10 Een batalie 10 — Een gedootverft peert 3 — 3 Een stuckxken van Marell Een stuck van Maetsius 20 — EEN BRIEF VAN ROMEYN DE HOOGHE MEDEGEDEELD DOOR Dr. s. g. de y ries. EDEREEN kent Romeyn DE HOOGHE, en heeft van dien beroemden kunstenaar prenten gezien, welke zoo menig boekwerk tot blijvend sieraad zijn. Ontzaggelijk groot is het aantal der van hem bekende prenten : op de verkooping van Mariette te Parijs waren er tusschen de drie- en vierhonderd, en men beweert, dat dit op verre na niet de helft zoude zijn van hetgeen hij geleverd heeft. Te allen tijde is zijn talent op hoogen prijs gesteld, zoodat het werkelijk te verwonderen is, dat omtrent zijn leven betrekkelijk zoo weinig bijzonderheden tot ons gekomen zijn. Met het oog daarop wil ik hier een brief van hem mededeelen, dien ik onlangs vond in de verzameling Papenbroeck No. 15 der Leidsche Universiteits- bibliotheek, en die eene kleine, maar niet onaardige bijdrage tot ’s mans geschie- denis vormt. De brief is gericht aan de bekende Utrechtsche uitgevers FRANÇOIS Halma en Willem van de Water, en diende als geleide voor twee door Romeyn de HOOGHE gegraveerde platen voor het Heldendicht Wilhem de Derde door L. Rotgans. Het eerste deel van dit Heldendicht zag reeds in 1698 het licht, met platen van VAN DER GOUWEN en BAPTIST, maar voor het tweede deel, dat in 1700 verscheen, wendden zich de uitgevers tot DE HOOGHE, die aanvankelijk twee platen leverde, waarvan de een, blijkens eene noot aan de keerzijde van den brief, de tweede was in de uitgave, tegenover blz. 84, voorstellende „het triomfeerende 62 EEN BRIEF VAN ROMEYN DE HOOGHE. paerd van den Koning.” Het schijnt, dat deze twee platen in den smaak vielen, niet alleen van den kunstenaar, maar ook van den dichter en de uitgevers ; immers in dat tweede deel van het Heldendicht vinden wij niet twee, maar vier platen van R. D. H., alle voorzien van het onderschrift, zooals hij dat in zijn brief opgeeft. Belangrijk is in dezen brief de berekening van de kosten dier platen: wij zien echter zoowel uit den matigen prijs, als uit de zonderlinge optelling, dat R. D. H. in dubbelen zin niet bijster goed „wist te rekenen”. De brief is geschreven uit Haarlem , waar R. D. H. dus in 1698 nog ver- blijf hield. Bekend was, dat hij van 1687 tot 1688 aldaar commissaris was van de kleine bank van justitie. Mijne Heeren van Halma en van de Water Met de schipper send ik t geen met de boó niet wel gaen, het packet waer in UEd gerequireerde twee platen met hare drucken en Vytleggingen : lek twijfel niet of UEd en: suit nevens den Heer Rotgans (aen wien mijn dienst præsenteer) niet onvoldaen sijn, van *t concept of de uytvoering; Ik derv gelooven dat ik niet beter, sachter, nog bedenkelijker heb gemaekt : Ik heb mijne Heeren niets ontrent de prijs gedebatteert, ben ik meer met de eer van wel te doen als het geld ge- kitteld. Onder behoort te staen: R. de Hooghe . J. V. D. et M: Brit . R: Com : inv : del\ fecit. Dan dient de lettersnijder die ik te Haerlem niet en heb boven en aen een sijde het koper om over al behalven onder gelijk te sijn: af te vijlen: Die Cataloge: van de H r van DE Water leggen noch tot dien H rs ordre. » sonder dat weet wat daer mede te beginnen: UE. sal mij met de schipper het geld wel senden zijnde: I Tytul a 40 40 I Tytul a 40 40 Koper en slijpen van bijden .... 2 — 4 \ 82 — 8 (sic) So ik UE yets mach erinneren, so versoek dat mij van de werken van den H r ROTGANS bijsonder dit een Exemplair (quod ad minimum styli est) mag toekomen: blijvende Mijne Heeren UEd: verplichte Dienaer Romeyn de Hooghe. den 17 Dec. 1698. Haerlem. EEN BRIEF VAN ROMEYN DE HOOGHE. Bij deze gelegenheid zij nog vermeld, dat behalve het in het „Archief' van den heer Obreen, voornamelijk I, 151 en IV, 108 medegedeelde, nl. R. D. H.’s eigenhandige inschrijving als lid der Haagsche „Schilders-Confrerye” en eenedoor den Thesaurier van Rotterdam aan hem betaalde rekening, men nog eene geheel eigenhandig geschreven quittantie van R. D. H. gefacsimileerd kan vinden (uit de verzameling B. Fillon) in Charavay’s „Supplément à l’Isographie des hommes célèbres”, 10 e livr. 1880. Daar dit werk in ons land vrij zeldzaam is, moge de tekst hier eene plaats vinden: De Deecken en Vinders van het verwers gilde hebben betaelt aen t Arme Kinder huys de somme van seventig gulden bij haer ontfangen voor t huys alhier. Anno 1702. Romeyn de Hooghe. R A P I A M U S. Contract met den Graveur COENRAET DEKKER over de groote kaart van Delft.*) MEDEGEDEELD DOOR Dr. A. BREDIUS. Heden den 21 February 1676 sijn voor mij verschenen Sr. JOANNES Rammazeijn, Boekdrucker in ’s Gravenhage ter eenre, en Sr. KOENRAET DECKER, Mr. plaetsnijder (alhier), ter andere zijde, en verclaerden overeengecomen te sijn als volght : namentlijck, dat hij COENRAET Decker aenneemt voor en ten behoeve van Sr. Rammazeijn te etzen en te snijden, zooals vereyscht werdt, de kaart van Delff, 22 ghezighten, mitsgaders de profylen van Delff ende Delftshaven, yder byzonder, benevens de wapenen der HH. Burgem TS en Hooft-Schout der Stadt Delff, mette cieraden, als beesiens in de weyde, scheepkens ende eenighe per- soonen, ende twee compartementen tot d’aenwijzinghe der straten off voetmaat, in het plano der stadt Delff, welk Planum ghemaeckt wert bij Sr. KlP oft een - ander, alles tot ghenoeghen van den H r Burghem r . Bleyswijck en Sr. VERKOLJE, Teyckenaar van de voorsz. kaarte, volghens de verbeterde proeven. Voor welke 22 ghezichten de voorsz. Rammazeijn den voorsz. Sr. Decker belooft te betalen 528 guldens, dogh voor de profylen van Delff en Delftshaven, de waapenen en cieraden 230 guldens, te samen 758 guldens; op de leverantie van 6 ghesighten 250 gis; op de leverantie van de profylen van Delff en Delftshaven en de wapenen 250 gis en de rest 6 off 8 weeken na de leverantie van het restant van het voorsz. werck. Eintelijck is nogh bedonghen, dat de voorsz. Decker, de voorn, kaart, wanneer daervan 800 exemplaren gedruckt zijn, weeder eens zal overloopen, opdat deselve zoo bruvn druckt als voorheen. Enz. Geteekend: Joh. Rammazeijn. Coenraet Decker *). 1) Zie over deze kaart Archief voor Ncd. Kunstgeschiedenis III, blz. 197. 2 ) Prot. Not. J. d’ Amour, Amsterdam. HERMAN LUYDINGH, SCHILDER. DOOR Dr. O. HOFSTEDE DE GROOT. / E Cassel hangen als Nr. 419 en 420 twee fruitstukken, die aan een monogram- * mist H. L. D. worden toegeschreven. De handteekening staat op Nr. 419 f en laat m. i. eenigen twijfel toe, of de laatste letter niet als f. voor fecit te £ lezen is. Hoe dit ook zij, het monogram, het onderwerp en de schilder- et wijze passen op een Leidschen schilder, die onder den naam van Herman i? Loedikg, Loddingh, Loding of Luiding in de gildeboeken, inventarissen en catalogi voorkomt. Het volgende is mij aangaande hem bekend geworden. Harmanus Ldydingh betaalt den 3 November 1664 als zoon eens glasschrijvers zijn inkomen in het St. Lucasgilde te Leiden. In 1665—68 betaalt hij zijn jaargeld; dan heet hij, zonder opgave van jaar, dood (Archief V 229). Den 5 Januari 1673 onderteekent echter nog Harman Loedingh de rekening van het Leidsche gilde (Archief V 250). In 1677 werd een fruittafelije van Loeding door Karel de Moor op ƒ 5. — getaxeerd (Een Lelienbergh op J 3.3 — ). *) In 1678 komen in een Leidschen inventaris twee vierkante fruitagies van Loddingh voor.') In 1737 werd op de Confreriekamer in den Haag verkocht: Nr. 64: Een dito (d. w. z. fraai! fruitstukje van H. Loding. (Terwesten, blz. 14). In de Clementijnsche Verzameling in 't slot te Schleissheim wordt onder Nr. 34 aan B. Lotding een stilleven van 1672 toegeschreven. De voorletter B. berust echter op de verkeerde lezing van het teeken' ft, dat zonder eenigen twijfel een H. voorstelt van denzelfden vorm als bijv. B. v. d. Helst, J. D. de Heem, Joh. Hannot soms gebruikten *). Bij den laatsten gaf deze, gelijk bekend is, aanleiding tot de lezing Gannot (Vgl. Cassel Nr. 403). De samenhang van den Schleissheimschen Lotding met den H. Loding van Terwesten werd, gelijk ik achterna zie, reeds in 1872 door W. Schmidt vermoed (Vgl. von Zahn’s Jahrbücher, V blz. 53.) Het karakter van Loding’s kunst is eene geprononceerde navolging van Jan Davidsz de Heem in den trant van zijne stadgenooten Pieter de Ring en den bovenvermelden Johannes Hannot. >) Mededeeling van Dr. A. Bredius. 3 ) Men vergelijke daarmee de h van het monogram te Cassel, die een hoewel niet geheel gelijken, mi.ir toch zeer verwanten vorm heeft. Oud-Holland, 1892 WESENBEKE OF MARNIX? Historisch-bibliographische Studie DOOR J. F. VAN SOMEREN. GEVOLGD DOOR DE ONUITGEGEVEN BRIEFWISSELING VAN ORANJE EN WESENBEKE 1570—1573- „Nos literis cl libellis, quantum possumus corum [scil. Brabanti- nonim, Flandrorum etc.] animos ad libertatis studium accendimus." Marnix, Epist. ad A. v. d. Myle, 1576. „Est cnim [Marnix] apud Principcm ejus auctoritatis, ut omnia pene ex ejus consilio facial: crediturque author esse multorum famo- sorum libellorum, qui proximis apnis contra Du ce m promulgati sunt." Vigliut, Epist. ad Hopperum. 1573. In: Anal. Belg. coll. Hoynck v. Papcndrecht, I, 778. „1568. C’est de cette époque que date l'intimité de Marnix et de Guillaume, intimité telle que M. E. Quinet a pu dire: Ja- mais Sully ni Duplessis-Mornay n'ont été pour Henri IV ce que Saintc-Aldegonde fut pour Orange.’’ Ch. Paillard, Troubles des Pays-Bas, biz. 119. N het eerste gedeelte van mijne bijdrage (zie Owd-Holland, 9« Jrg., 2e aflev.) over de kwestie of Jacob van Wesenbeke de schrijver geweest zij van den brief van Hans Baert en van de apologieën over Van Stralen en Hoorne, heb ik een verzuim begaan, dat ik mij haast thans te herstellen. En dat te eer, dewijl men mij anders terecht het verwijt zou kunnen toevoegen, dat ik ter wille van bijzaken de hoofdzaak heb voorbijgezien. Doch voordat ik mij van dezen plicht ga kwijten, wensch ik nog even een bijkomende omstandigheid ter sprake te brengen, die, hoewel niet rechtstreeks in verband staande met het punt van geschil, toch verdient nader opgehelderd en beter vastgesteld te worden. « WESENBEKE OF MARNIX? 67 Ik bedoel den twijfel, dien ik in de vorige bladzijden uitsprak over WesENBEKES auteurschap van „De Beschriivinge van den Gheschiedenissen inder Religiën saken... in den Nederlanden. Ghedruckt in 1569/' Ik meende destijds, <lat voor de bewering, als zou hij de schrijver van dat boekske geweest zijn, geen enkele gelijktijdige getuigenis, geen enkele wetenschappelijke grond was aangevoerd. Prof. Fruin was de eerste, die mij op die dwaling opmerkzaam maakte. Zijne aanwijzing, bevestigd door WESENBEKES briefwisseling met Oranje, •die ik bij het schrijven van mijn voorgaand stuk niet dan stuksgewijs voor oogen had, heeft mij doen zien, dat WESENIEKE de schrijver is geweest der veel bespro- ken „Beschriivinge van den Gheschiedenissen inder Religiën saken.” Dit blijkt o.a. uit een brief van WESENBEKE aan HenricüS Gheldorpius, rector te Duisburg, geschreven te Dillenburg den 7 April 1570 en opgenomen in de verzameling „Illustrium & Clarorum virorum epistolae, quas ex autpgraphis collegit et edidit S. A. Gabbema. Harl. 1669.” kl. 8°. De zinsneden, daarop betrekking hebbende, luiden aldus: „Vellem insuper editioni secundi Commentariorum libri, aliquos inveniri pios, qui sumptus praero- garent ex distributione recepturi, praecipue ut & nostri, ac Galli & docti eo non fraudarentur, nee etiam primo latino : nam Dominus decrevit sumptus corradere, quo uterque mox Germanica edantur cum quibusdam forte aliis, quae iam hic parturio.” *) Den 9 cn Augustus van hetzelfde jaar schreef WESENBEKE aan den Prins een brief uit Wezel (?), waarvan alleen een klad met de hoofdpunten is bewaard gebleven (Brit. Mus. Cotton Mss. Galba C. IV, 57). Hij komt daarin terug op „la publication de mes [ses] commentaires.” Daarop laat Oranje hem den n en October door zijn secretaris Bruyninck antwoorden: „Aengaende dat W. scrijft van te doen drucken sijnen tweeden bouck, zijne Exe sal hem daerop beraden.” *) Wij mogen het dus voor zeker houden, dat WESENBEKE de „Beschriivinge” heeft opgesteld. Maar het citaat uit Gabbema’s brievenbundel leert ons nog iets anders. Wij vernemen daaruit, dat WESENBEKE met de uitgaaf van zijn tweede Boek eigenlijk geen raad wist. Vermoedelijk heeft hij eerst (tusschen Augustus 1569 en April 1570) bij den Prins aangeklopt; doch deze had er geen lust in of in Ieder geval geen geld voor beschikbaar. Daarna polst WESENBEKE zijne vrienden onder *s Prinsen aanhangers, of zij genegen zouden zijn, de onkosten van den druk voor te schieten, onder toezegging, dat hij hen zou voldoen, nadat de uitgaaf zou 1 ) D. i. : Bovendien zou ik wel wcnschen, dat er eenige vrome mannen gevonden werden, die de kosten, voor de uitgaaf van het tweede Boek der Commentarii vooruit betaalden, om na de uitgave te worden schadeloos gesteld; vooral, opdat ook de onzen en de Franschen en de geleerden er niet van verstoken zouden blijven -evenmin als van het eerste Boek in het Latijn : want mijn Heer heeft besloten geld bijeen te schrapen, opdat heide spoedig in het Hoogduitsch verschijnen met eenige andere geschriften, die ik hier reeds onderhanden heb. *) Brit. Mus. Cotton Mss. Galba, C. IV 8o. 9 * 68 WESE N B EKE OF MARNIX? hebben plaats gegrepen. Ook dit schijnt niet te hebben gebaat. Nog eens de proef genomen bij den Prins, totdat deze hem den i i en October (zie boven) ander- maal door een ontwijkend antwoord teleurstelt. Het einde was, zooals wij weten, dat het tweede Boek nimmer in druk verscheen ! Een dergelijke lijdensgeschiedenis nu is naar alle waarschijnlijkheid eveneens het lot geweest van het eerste Boek, al werden de benoodigde gelden ten laatste nog hiervoor gevonden. Den 19 e0 April (datum van Baerts brief) was het geld er nog niet; in Augustus daaropvolgende kwam het boekske ter wereld. Vanwaar zijn in dien tusschentijd van luttele maanden de penningen toegevloeid? Wij weten het niet. *s Prinsen antwoord, dat alleen zou vermogen die vraag op te lossen, is niet teruggevonden. Dat hij de geldschieter van WESENBEKE zou geweest zijn, komt ons intusschen niet aanneemlijk voor, omdat hij, gelijk wij later zullen gewaarworden uit zijne briefwisseling met WESENBEKE, over het alge- meen zeer weinig met diens pennevruchten was ingenomen en zelfs menigmaal zijnen al te voortvarenden agent op scherpe wijze terechtwees. In verband nu met de plaats, waar de „Beschriivinge” ter perse ïs gelegd, en met de voorrede van dit boek, dunkt mij de gissing niet verwerpelijk, dat WESENBEKE te Emden, door tusschenkomst van den hr. van St. Aldegonde of van anderen, iemand gevonden heeft, die de onkosten van den druk voor zijne rekening heeft genomen. Ik waag het daarbij te denken b.v. aan Unico Manninga, die MARNIX, destijds evenzeer van geldmiddelen ontbloot als WESENBEKE, wellicht ook in staat heeft gesteld zijn „Btëncorf” de wereld in te zenden. l ) Of aan ArenT van Dorp, die zich met Aldegonde te Emden bevond, en aan wien hij in 1 573 nog niet in staat was het geleende terug te geven. Dat Marnix in lateren tijd namens den Prins op dç geschriften, die WESENBEKE ter bevordering van den opstand in de Nederlanden zou verspreiden, een soort van toezicht uitoefende, leeren wij uit de straks mede te deelen briefwis- seling van den Prins. En dit feit maakt de veronderstelling te meer aannemelijk, dat de bekwame penvoerder reeds vóór zijn vertrek naar Heidelberg door WESENBEKE was aangezocht om te Emden zijn invloed bij den Prins of bij de daar wonende rijke partijgenooten aan te wenden tot het doen uitgeven der „Beschriivinge”. Keeren wij thans terug tot den brief van Hans Baert. In het eerste gedeelte van mijn pleidooi (blz. 99) heb ik reeds gewezen 1) Pat Marnix aan Manninga verplichting gehad heeft, blijkt uit de opdracht aan laatstgenoemde van het hoogst zeldzame pamflet: Een seer schoone Dialogus oft 't samensprekinghe van den Roomschen PasquillA ende Marforio... Embden [Gooskn Goebens] 1567. kl. 80. — „In Emder R. Archiv sind Abschriften von mehreren Schuldverschreibungen Ludwig’s [von Nassau] an Unico Manninga u. A.” O. Klopp, Geschichte Ostfrieslands von 1570 — 1751. Osnabr. 1856, S. 609. — Wellicht schuilen er in de notarisprotocollen te Emden of te Aurich eveneens schuldbekentenissen van Marnix of Wesenbeke aan Manninga. WESENBEKE OF MARNIX? 69 op de groote gelijkenis van het schrift van dézen brief met de hand van Marnix. Ik bepaalde mij er toe een facsimilé van den brief te laten afdrukken, in de mee - ning, dat de handschriften van MARNIX, welke in de openbare bibliotheken van ons land overvloedig te vinden zijn, toegankelijk en bekend genoeg waren, om deskundigen en belangstellenden van die overeenkomst te overtuigen. Maar verzuimde ik de gelij- kenis metterdaad te bewijzen, ik vergat tevens daarbij aan te toonen, dat Wesenbekes handschrift, waarvan hier te lande geene voorbeelden worden aangetroffen, in die mate afwijkt van het letterschrift van Hans Baert, dat alle gedachte aan de iden- titeit van Wesenbeke en van Hans Baert moet worden buitengesloten. Om dit verzuim te herstellen deel ik thans mede: i° een fragment 1 ) van het kladschrift van Marnix voor zijne „Trouwe Vermaninge aende Christelycke gemeynten van Brabant, Vlaenderen, Henegou ende andere omliggende Landen, 0 gedrukt te Leiden bij Jan Paedts 1589 en naar dit hs. uitgegeven door Prof. J. J. van Toorenenbergen. 2 ) 2° Een fragment van een Franschen brief van WESENBEKE aan den Prins, gedateerd 15 December 1570 3 ) uit Wezel, 4 ) dien men in zijn geheel zal afgedrukt vinden in de hierna uit te geven correspondentie van Oranje. Met de gevolgtrekking, voortvloeiende uit de vergelijking dezer drie handschriften, B ) staat of valt WESENBEKES auteurschap bf wel — dat van MARNIX. Wil men met beleid en scherpzinnigheid te werk gaan, zoo dient men zich vooraf behoorlijk rekenschap te geven van de karakteristiek der te vergelijken letter- schriften. Men heeft daarbij te letten op allerlei kenmerken ; o. a . op den vorm en op de verbinding der letters; op de schrijfwijs (vooral der hoofdletters) ; op den afstand tusschen de woorden; op het meer of minder regelmatige van het schrift; op de wijze van verkorting, enz. Beschouwt men het schrift van Hans Baert, dan merkt men allengs de volgende eigenaardigheden op. In de eerste plaats zijne duidelijkheid en regel- matigheid. De letters zijn alle even groot, de woorden zonder lange halen of krullen aan de eindletters; de afstand tusschen de woorden is overal gelijk; de weinige verkortingen boven de woorden zijn los neergeschreven. Het geheel maakt den indruk van nette, verzorgde schrijfkunst. Letten wij thans op het schrift van Wesenbeke, gelijk het zich vertoont in nevensgaand facsimilé, dat als model kan dienen voor al zijne andere stukken in het British Museum. >) Bedoeld fragment is te vinden onderaan op fol. 10 v. van het hs. *) Marnix’ Godsdienstige en kerkel. geschriften Dl. I, blz. 491—545. s) Brit. Mus. Cotton. Mss. Galba C. IV 150. 4) Zie over Wesenbeke, zijnen vader, zijne broeders en bun verblijf te Wezel: A. Wolters, Refor- mationsgeschichte d. Stadt Wesel. Bonn 1868, blz. 265. 6) Al deze handschriften zijn gephotografeerd op de grootte der origineelen. Bij eeÜte^beschouwing door €en vergrootglas zal het verschil nog meer in het oog vallen. 70 WESENBEKE OF MARNIX? FRAGMENT EN ONDERSCHRIFT VAN EEN FRANSCHEN BRIEF VAN JACOB VAN WESENBEKE. ORANJES BRIEFWISSELING MET JACOB VAN WESENBEKE EN ANDERE GEHEIME AGENTEN IN DE NEDERLANDEN 1570-1573, VOOR HET EERST VOLLEDIG UITGEGEVEN DOOR J. F. VAN SOMEREN. INLEIDING. De hierna mede te deelen correspondentie van prins WILLEM I en zijne geheime agenten in de Nederlanden, omvat ruim honderd en tien bescheiden van allerlei aard. Proclamaties, brieven, notariëele stukken, memories, instructifin, rapporten maken de bestanddeelen uit. Oranjes eigen brieven, ongeveer vijftig in getal, vormen den hoofdinhoud; dan volgen Wesenbekes rapporten aan den Prins over de gebeurtenissen in de Noordelijke Nederlanden en over zijne onder- handelingen met welgezinde ingezetenen ; voorts eenige brieven van Frans COORNHERT, Dirk Cater en eenige andere van ’s Prinsen aanhangers, die een meer bescheiden rol in de voorbereiding en in den aanvang van den opstand tegen Spanje hebben gespeeld. Van deze zeer belangrijke verzameling zijn een dertig stuks fransche brieven van prins Willem vroeger uitgegeven door den bekenden belgischen historicus baron Kerwn DE LETTENHOVE 1 ). Ik kwam tot deze ontdekking eerst nadat alle afschriften van ORANJES brieven reeds in mijn bezit waren, en men zal zich kunnen >) Ia sijne: Documents inédits relatifs 4 l'histoire du XVIe siècle. 1" part Brux. 18S3. Oud-HoUand, 1892. 11 WESENBEKE OF MARNIX? 71 Welk een verschil met het vorigel De letters aan het eind der woorden zijn kleiner dan in het begin of vloeien weg in een streep; de afstand tusschen de woorden is ongelijk ; de vele verkortingen geeft de schrijver aan door een cirkelboogje, dat het geheele woord omsluit; de afstand tusschen de regels is nauwer ; ook loopen deze min of meer in een bocht. Het is alsof de schrijver, gewend om haastig de pen voort te drijven, zich er niet om bekommert of het schrift minder duidelijk zij en sierlijk voor het oog. WESENBEKES schrift verraadt (wat zeer begrijpelijk is van den ex-pensionaris) m. i. groote gelijkenis met het zoogenaamde kanselarij schrift van dien tijd, wat niet gezegd kan worden van den brief van Hans Baert. *) Werpen wij thans een blik op het handschrift van Marnix, *) dan zien wij daarin al aanstonds groote overeenkomst en gelijkenis met dat van HansBaêrt. De afstand tusschen de woorden en tusschen de regels is niet alleen regelmatig, maar ook gelijk aan dien bij Baert. De hoofdletters, b.v. M, E, L, zijn in beide schriften geheel gelijkvormig. De begin- en de eindletters zijn even groot en even duidelijk. Om kort te gaan: het karakter van Marnix* schrift is zóo gelijkend op dat van den bewusten brief, dat het niet de minste bevreemding zou wekken, indien men te eeniger tijd een stuk van MARNIX met zijne onderteekening: op de keerzijde beschreven vond met een klad voor een brief van: De bewijzen, aan den uiterlijken vorm ontleend voor de bewering dat Hans Baert de schuilnaam is van den Heer van St. Aldegonde, worden bevestigd door den inhoud. Ik althans acht het hoogst merkwaardig, dat de schrijver in dien brief de begeerte naar een cijferschrift uitspreekt, terwijl wij weten, dat Marnix menigmaal, WESENBEKE nooit van cijferschrift in zijne briefwisseling met den Prins gebruik heeft gemaakt! Maar ook : al verschilde het schrift van Baert van dat van WESENBEKE niet in d i e mate en al kwam het met dat van Marnix niet zóo opvallend overeen, — dan nog pleit de plaats, waar WESENBEKE zich in de maand April van 1569 ophield, tégen zijn auteurschap! De verweerschriften zijn onmiskenbaar te Emden gedrukt, en WESENBEKE, het blijkt thans uit zijne correspondentie met den • « _ - * • i) Gaarne had ik mij in deze kwestie beroepen op het oordeel van den zoo bekwamen kenner faO : .’ Wesenbekes handschriften, Dr. P. Génard, Archivaris te Antwerpen. Maar deze verklaarde in een schrijven* van 9 Febr. 1893 de verstrekte facsimilés op zich zelf niet voldoende om het eindvonnis te vellen. * 9) Marnix schreef twee soorten van schrift, een cursieve hand, die men temgvindt in de meeste van zijne Latijnsche brieven, en eene semi-cursieve (ook wel staande letter genoemd), die hij bezigde o. a. in het hs. van zijne vertaling in rijm der Psalmen (Kon. Bibl. te Brussel, Ms. 31637), in dat van zijne Apologie van 1585 Bibl. d. Kon. Akad. te Amst. CXXII), in een Franscb briefje aan Vulcanius (Univ. Bibl. Leiden en in het hierboven aangehaalde kladschrift. % 72 WESENBEKE OF MARNIX? % 1 Prins, hield van April 1567 tot het laatst van Mei 1570 (hierin had de hr. Ch. Rahlenbeck gelijk) zijn verblijf op het slot te Dillenburg. Dillenburg nu is noch een grensstadje, noch eene plaats, vanwaar het voor Oranje van gewicht was nieuwstijdingen te ontvangen over de gebeurtenissen, die in des schrijvers omgeving voorvielen. Emden, waar zoovele Nederlandsche en Vlaamsche uitge- wekenen vertoefden, tevens de haven, die door schepen uit alle oorden van Europa bezocht werd, Emden daarentegen wèl. Om op de hoogte te blijven van wat er te Dillenburg omging, daarvoor had de Prins waarlijk WESENBEKE niet van noode! Rest de vraag: is de stijl der apologieën over Van Stralen en Hoorne wel in Marnix’ geest? Ik kom hierop terug, omdat men de opmerking heeft gemaakt, dat ik heb nagelaten fragmenten uit die beide werken naast fragmenten uit andere geschriften van Marnix mede te deelen, en daardoor de onderlinge overeen- komst niet helder genoeg in het licht zou zijn gesteld. Zeker, men ontwaart hier evenmin als in het „Cort verhael vande... oor- saecken... teghen... Don Jehan van Oostenrijk 15 77”, de „Antwoorde op een cleyn boecxken... van Don Ian van Oostenrijck 1578”, in de „Apologie” van .1585 of in de „Ernstighe Vermaninghe” van 1588, den bijtenden spot, de satirieke uit- vallen en toespelingen, waarvan de Biëncorf overvloeit en die ook worden aange- troffen in zijne „Narration et Apologie, touchant le Fait de la Religion” van 1567, maar hier en daar „toont toch de leeuw zijn klauwen.” Trouwens deinhoudvan deze politieke verweerschriften drong uit den aard der zaak tot een meer kalmen en ernstigen betoogtrant. Hier immers is de rechtsgeleerde pleiter aan het woord, die de acte van beschuldiging des procureurs-generaal van woord tot woord volgen, ze ontleden en weerleggen moet? 1 ) En al zoekt men er derhalve vergeefs de brutale kracht, de „fougue”, die overweldigend is in Marnix’ meest bekende hekelschriften, toch is ’t er verre van, dat de stijl dezer verdedigingen zoo „lam en tam” geschreven is als die van Wesenbekes „Beschriivinge”! Een wijde klove scheidt beide soort van geschriften. Terwijl het een geschreven is in een stroeven, soms stootenden kroniekstijl, worden de andere twee telkens verlevendigd door vragende zinnen, staaltjes van ironie en hartstochtelijke apostrophen, die soms de grens van het pathetische bereiken. Ook de kantteekeningen zijn van dien aard en herinneren levendig aan Marnix’ aanteekeningen op de „Heylige Bulle, ende tKrusade des Paus van Roomen” van 1588. In het eerste gedeelte van mijn betoog heb ik reeds menige kleine proeve medegedeeld van den levendigen stijl, doortrokken van MARNIX* geest, waarin 1) Men houde toch wel in ’t oog, dat eene vergelijking van twee werken, waarvan het eene (b.v. de „Vraye narration") eene theologische kwestie behandelt, en het andere (b.v. de apologie over H00RNB)een staatsrechtelijke aanklacht van majesteitsschennis weerlegt, vanzelf maar weinige aanrakingspunten zal ainbieden* WESENBEKE OF MARNIX? 78 de apologieën over Van Stralen en Hoorne zijn geschreven. En Marnix* stijl is zóo uitnemend door Prof. FrüIN gekarakteriseerd 1 ), dat ik de groote over- eenkomst van den stijl dezer apologieën met den zijnen niet beter kan doen uitkomen dan door zijne woorden en vervolgens eenige geheele bladzijden uit genoemde verweerschriften af te schrijven. „Bij Marnix,” zoo zegt onze historieschrijver, „wordt de hooge ernst slechts afgewisseld met snijdende ironie; zijn lach is een bespotting zijner tegenpartij .... soms overgaande in een vurig gebed, en eindi- gende in vervloeking van den afgod en zijn dienaars.” Men oordeele bf deze woorden niet geheel van toepassing zijn op de hierna gegeven citaten. Ld deduction de V innocence , . . du comte de Hornes . 1568. Blz. 47. „En quelle raison se trouue fondé, quon oste aux procureurs du prisonnier la liberté de poursuiure son droit par Iustice, come trouuent conuenir? Toutesfois Fat on faict en ceste cause, les menassant, déchirant leurs Requestes, commandant de désister & autrement priuant de leur deue defence. En somme Ion ne trouuera en toute ceste tyrannicque oppression, couuerte du beau nom de procedure, progrès ne acte si petite, en la quelle ne se monstre bien expressément la nullité, inuali- dité & iniquité, dont luy ostànt la masque, se peut selon son vray effect, en lieu de procedure & justice, a bon droict appeller Tort et iniustice.” Blz. 79. „Aussi que depuis le partement dudit Cardinal (s’estant retiré, quand il auoit bien engarboullé le tout & preueut une esmotion tresapparente dont crain- doit sa peau) les affaires ne se mirent en meilleur estât & chemin, n’est suruenu que par les practiques & menees d’icelluy, & que en son absence il gouuernoit encores le tout par le President Viglius & autres ses creatures, lesquels insistèrent par grande porfie, aux traces de leur chief, & ne procuroient que letout mettre en plus grande desordre, pour ne luy faire incurrir la reproche que en son absence les affaires se raddressoient, mais la louange que en son absence s’empiroient.” Blz. 124. „Dieu veulle donner la grace au bon (mais abusé) Roy, qu’il puisse aper- ceuoir auant quil soit trop tard, commet ces malicieux le font consumer soy & son Pais; & ores quilz ont a present si paisible dominatîô sur luy, toutesfois espérons que quelque tour il deiectera leur ioug de ses espaules, & commencera a cognoistre le grand tort quil aura faict à soy mesmes, & sentira adoncq à son l ) O. a. in zijne: Tien jaren uit den 8ojarigen oorlog, 4de uitgaaf, ’s Gravenhage 1889, blz. 280, 292. Oud-Holland, 1892. 10 74 WESENBEKE OF MARNIX? grand regret, la faute quit trouuera de tant ses bons & loiaux Vassaux, serviteurs & Subjectz. Car la vérité peut bien pour vng temps estre persecutee, mais extaincte à tousiours jamais. Quiconcque aussi at leu les Histoires, trouuera que ce n’est chose estrange, mauuaise ne nouuelle de se remettre es choses appertenantes à la Republicque, aux estatz d’icelle, mesmes q~ cela a esté approuué & entretenu en toutes les Republiques anchiennes, tat Grecques que Romaines. Ainsi ont Romulus & les suivans Roys de Rome, référé leurs loix au peuple: c’est à dire à certains etatz du peuple ad ce ordonez, pour les opprouuer ou reiecter, ce que les Consuls & Gouuerneurs y ont depuis suiuy, ce que aussi ont faict les anchiens Roys en Grece & ailleurs, dont sont louez, par les sçavans & histoires mesmes aussi par le droict escript.” Blz. 175. „Et en fin [V Admiral] at le tout pacifié & remis le lieu en tranquillité, & aussi conserué l’Abbaye. Et toutesfois sont iceux ses grans sendees, par les traverses de celluy, à qui il les at en partie fait, accusez pour crimes de leze M[ajestéj. O quelle gratitude? quelle iustice? quelle recognoissance ?” Blz. 186. „Au sur plus priant Dieu d’illuminer bien tost le bon Roy tellement, que reiectant vnefois, d’auores de soy ses mauuais ministres, & sinistres rapporteurs, il puisse paruenir à la cognoissance de la vérité des choses passées, & des sincères actions & grans services dudit Seigneur Admirai & d’autres ses loyaux serui- teurs & Vassaux, qui pour leurs bienfaietz ont souffert ou encoires pour le pre- sent souffrent. Genes. IIII. Le voix du sang de ton frere crie de la terre à moy. Apocal. VI. Iusques à quant Seigneur Sainct & veritable, ne iuges tu point, & ne vengez nostre sang de ceux qui habitent en la terre.” Corte vermaninghe~l , . opt vonnisse teghen . .. Ahthonis van Stralen enz. Anno MDLXIX. Blz. 5. „Aengaende nu dese woorden bid ik v beminde Leser, dat ghy met my eens wilt ouerpeinsen, wat Raet dit mach gheweest zijn die dese saken hebbe ouersien, en ghy suit beuinden dattet niet en is gheweest de Weth van Antwerpen WESENBEKE OF MAftNIX? 75 aldaer STRALEN gehöre ende woonachtich was, der welcke alleene nadebesworen preuilegien vT Brabant ende der voorsz. Stadt, de kennisse toequam: noch den Raet van Brabant, den welcken allee, ende niemant anders, heeft de ouerkennisse nisse opde ondersaten van dien Hertoochdomme, besundere oock in gepreuile- gieerde saken (ghelijck de Fiscael dese houdt): noch den grooten Raet residerede tot Mechelen, die bynae ouer alle de lande de ouerste kennisse heeft: Noch den Secreten Raet die hem gemeinlick vindt byden Coninck als hy int landt is, oft in zijn absentie neffens den Gouuerneur oft Regetë Generale, om te beslissen alle groote saken, hangeäe van zijnre M. Noch ooc den Raet van Staten, die metten Gouuerneur is hebbende het Overste regiment ën kennisse van des lants zaken. Maer eene Raet door Hertoghe van Albe met grooter nieuwicheit tyrannichlick opgerecht, iegcT de vrijheden en” Preuilegiê" des lants, van onbequame, incompe- tente, wtlandige persoonen, van alle sorte onder malcanderen gelapt, ia gecore^ wte gene dier wreede veruolginge hem genoech versekerde dat sy so wel tonrechte als te rechte, soude arbeiden om hen te thoonen zijn gewillige bloedige dieners in alle tgene hy hen soude willen voorhouden om te comen ten doodingen, ver- druckingen, geweldëT en” roouinge by hem voorgenomeT Waer door ooc dien fijnen Raet terecht verdient e~vercregen heeft dese vier title some he heet. Te wéte Den Nieuwen Raet, Den Bloetraet, Den Raet der Troublen ende Den Raet DES HERTOGEN. Ghemerckt den seluen Raet vremdelick geuonde erTingestelt is, ende » dat hy niet en doet dan het bloet der getrouwer ondersaten vergiete. Insgelijcx dat in stede va" ordre te stelle" hy dagelicx dlant meer en” meer is verweeren" en* verwoestende, en dat hy by de Hertoge alleene sonder aduys oft autoriteyt van yemandë anders opgerecht is.” Opdat men echter met eigen oogen zich kunne overtuigen, geef ik in de volgende Bijlagen een aantal fragmenten uit deze verweerschriften, geplaatst naast aanhalingen uit bekende werken van Marnix. Ik twijfel niet of de vraag: Wie was de schrijver der apologieën over Van Stralen en Hoorne, Wesenbeke of Marnix? zal thans na al het aange- voerde ten gunste van laatstgenoemde beantwoord worden. Mij althans hebben alle nasporingen in deze ,, materie” de stellige zekerheid verschaft, dat van Wesenbekes hand tusschen 1568 en 1570 geene pamfletten het licht hebben « gezien, terwijl, zooals bekend is, de „Beschriivinghe” en zijne „Défense” vóór of i n 1567 *ijn opgesteld. 10 * BIJLAGEN. LA DEDVCTION DE L’INNOCENCE DE... PHILIPPE... CONTE DE HORNES. 1568. Biz. I. „Personne de bon iugement, ne pourra nyer, que tous Princes, Seigneurs & gens de qualité sont obligez d’auoir en singuliere recomman- dation leur bonne renommée, & que se doi- buent resentir merueilleusement quand ilz se trouvent touchez ou poursuiuiz au point de leur honneur, mesmement quand c’est à tort & pour actions sincères & bons seruices mal interprétez, de tant plus si la blamacion co~ cerne matières grandes & notes insouffrables, & sur tout quand il se fait sans ordre de iustice, par voye de fait, signâment si Ion tache de couurir la violente pretension, par le man- teau d’equite, dont que telle personne ne doibt excuser nulle paine ne trauail, voire plustost s'exposer a mille dangiers & postposer sa vie* pour sauuer, maintenir & garantir ce point. Car il ne touche & deshonnore pas a sa per- sonne seulle, mais seroit vne diffamie perpétu- elle a toute sa postérité, maison, alliez & amis, s’il en fut trouue coulpable ou attainct." Blz. 7. „Et quand a l’estât du Pais bas, il est manifeste, que les inhabitants, dicelluy entre tous autres peuples, ont esté de tout temps singuliers zélateurs & mainteneurs de leurs libertez & franchises, dont se sont d’anciennete par Empereurs, Roys & Princes, pourueuz de si gras preuileges & exemptions, l’entretenement desquels ils ont tousiours faict iurer & pro- mettre solennellement a leurs Princes auant MARNIX, BREF RECIT DE L’ESTAT DELA VILLE D’ANVERS. 1586. Blz. I. „Comme ainsi soit que l’homme de bien est obligé de maintenir son honneur, mesmes lorsqu’il se sent blasmé à tort et d’esclaircer vn chascvn de la vérité des affaires qui luy sont passées par les mains, principalement si elles concernent le publicq et sont iugees estre d’impo : tance. J’ay estimé ne pouuoir estre iustement reprins, si sur la rendition de la ville d’Anvers, n'agueres auenue, en laquelle j’ay eu par cy deuant charge et administration, Je discoure, briefuement et simplement sur la raison de mes conseils et actions. MARNIX, ANTWOORDE OP EEN CLEYN BOECXKEN. . . GHENOEMT DE CLARATIE VAN. . . DON JAN VAN OOSTENRIJCK. 1578. Blz. 31. „In dier voeghen dat so wie sijn eere wil houde" in weerden, die moet bouen alle saken hem wachten, van hem seluen te belaJê" met sulcken oneere ende schande, principalijck ist dat hy vanden lande, ten eynde dat hy in toecomende tyden van syn nacomelingë niet en worde veruloect en vermalendyt . .. APOLOGIE OVER VAN STRALEN, blz. 10. „In den eersten dan eest elcken kenlick dat dinwoonderen der Nederlanden van outs altijts twee saken Sonderlinge behert hebben, tot behoudinge vancTêT weides sy 00c dickwijls hen lijf en" goet vromelick lÉbbe gewaecht. Te wetë" de volvuermge vandTvrijheden, rech- ten ende previlegien, die sy door hen ge- trouwicheden ën diensten van outs verworuen BIJLAGEN. 77 que les admettre : par ou sont esté accoustumez d'estre traitez selon icelles, & en leur liberté, par doulceur & nullement par force ne con- straincte, corne aussi leur deue fidélité & prompte obéissance, n'ont iamais eu besoing d'extremitez & par l’entretenance desqtielz libertez, iceux Pais sont tant prospérez. D'autrepart est aussi notoire que depuis que la parolle de Dieu est restaurée en ces der- niers iours, l'Evangille at aussi entre tant d'au- tres provinces este receu audit Pais Bas, & tousiour y continué & augmenté, non obstant tat de prohibitions & ordonnances bien rigo- reux au contraire, mesmes Texperience at monstré que de tant plus qu'on le vouloit par grades persecutions & horribles executions desraciner, de tant plus y soit multiplié & diuulgué dont donnent assez tesmoignage tant de mille personnes de tout eaige & sexe si cruellement mis a mort pour auoir suiui la pure parolle de Dieu & tant de milliers retirez pour estre au repos de leur conscience.” Blz. 99. „Dauantaige, qu'il n'y sembloit auoir cause, occasion ou fondemët quelconque d’y aller par armes, veu que l'on veoit & scauoit, que les confederez n'y procedoyent par forces, ne venoient armez, & non pour autre effect que pour presenter vne requeste & supplier pour remede côûenable des appares incôïïêniens qu’ils desirolêt remonstrer, pour par sa Mté y estre pourueu, corne trouueroit conuenir, de sorte qu’il n’y auoit raison aucune pour tenir iceluy leur faict Comme aussi ne sa Mté ne la Regente les ont tenus pour tels ne leurdicte acte & re- queste pour rebellion : Mais au contraire les ont estimé, voires aussi emploié, comme bons & loyaux vassaux & seruiteurs encoires long temps apres, voire par expresses lettres les asseure Aussi qu'on n’at iamais veu ne ouy qu’il soit défendu au subiect de remonstrer à son Prince ou superieur, ce en quoy il se sent greué, ou en quoy luy semble consister le ser- uice de maistre, & le repos du pais, auec son asseurance, signamment quand il ne pretend obtenir par forces ce qu’il desire, ains laisse y remedier à son Superieur comme bon luy semblera.’' hadden van Keysere, Coninge en Prince donderhout van de welcken sÿ tot dien eynde altijt hebben doen belouen ende besweeren denghenen die hen by tyden gheherschapt hebben, eer sy die hebben willen ontfangen oft kennen voor hen Heeren: Ende de viericheit el T volstandicheit om te verstane ende volgen den oprechten wech header eeu- wiger salicheyt, ende de warachtige Chris- telijcke Religie : waerdoor sy oock, vanden beginsel af dat het licht des Euâgelie opter aerdë" gekeert is, hebb~ aenueert het woort Gods, dagelijcx daer in toenemende en was- sende.” MARNIX, VRAYE NARRATION, blz. 52. „Or est-il aduenu, que non obstant que dès le commencement leur entreprise ait este louée & approuuée tant de ma Dame [la Régente], que des principaus Seigneurs & Cheualiers de l’Ordre, comme vn bon & fidelle service fait à sa Ma. & qu’en ceste con- sideration son Altesse leur ait promis défaire tout bon office enuers sa Majesté, pour effec- tues le contenu de leur requeste : les remer- ciant mesmement de l’aduis & conseil qu'ils aûoyent donné. Je voudrois bien entendre en quelles loix ou coustumes, en quelles Histoires ou Annales ils ont trouué, qu'il ne soit loisible, voire qu'il ne soit juste & raisonnable à ceus qui en aucune chose du monde se sentent greuez, de donner requeste à leur Prince & Seigneur pour en auoir quelque soulagement & remede con- uenable ?” » 78 BIJLAGEN. CORTE VERMANINGHE.... OPT VONNISSE.... TEGHEN ANTHONISZ VAN STRALEN enz. ANNO MDLXIX. Biz. 20. „De welcke om te beuestigen hen eigê”do- minatie, met verdruckinge der Ondersaten^ ende te versaden hen grootsheit ên giericheyt, ten laste vande Gemeinte: Soo vele hadden gestooct, onder eencn heilige" schijn vanden onderhoude der Religiën cïTvoorderinge vader getrouheit der Ondersaten, dat sy den goeden Coninck hadden so verre vérleidt, dat hij wil- lecoorde in hen nieuwe vonden, ende voort- stellen vande Erectie der nieuwen Bisdommen (onder tdecsel va" den seinen meinende inné te brengen d' Inquisitie^ naedien sydaermede by gee ne middel opentlijck door en consten) van de incorporatie van vele ouerrijcke Ab- dijen, Proostijen ende Prebenden (dewelcke dese traey Raders de Cardinael \ de President Viglius, de Cancellier Nigri , D . Ruart Tapper , D. Frans Son ende meer ander Inqui- siteurs hadden voorghenomen zeluer in te slocken, ende onder hen te deylen). Van de straffe volvueringhe der Placcaten opt feit van de Religie geordineert ende"vade wtroepinge en onderhout des Concilie van Trenten." Blz. 28. „Ende eyntelick, nadien allen desen vreesen ende dachten niet tcgenstacnde, in dryë maenden tijts nergens op versien en worde, So heeft hem by een geuonden een groot ghetal der Edele vanden lande, om ten besten te spreken ende te versuecken dat teghen dese aenstaendé onrustë" ende verwuestingen, werde versien, door het bevrijen der Inquisitie, ver- suetinghe der Placcaten na den tijt, ende by aduijse vande Staten Generale, ende met een corte schorssinghe der veruolginghe ende In-^ quisitie, tot dat zijn Maiesteit daerop soude hebben gheordineert, ghemerct dïê selue niet langher in swanek en consten blijuen, wilde me voorcomen de deerlicke bloetstortinge der on- dersaten onderlinghe." MARNIX, VRAYE NARRATION, blz. 43. „Et ont finalement si bien joué leur rolle, que non-obstant que sa Majesté, suyuant le bon naturel de sa douceur & clemence, ac- compagnée d'vne prudence digne d'vn tel Roy, eust ouuertement demonsiré, .... n'estre son intention de contraindre ses subjects à une telle seruitude: mais plustost chercher quelque moyen dous & propre, pour remettre le fait de la Religion en bon ordre: Toutesfois à la parfin, par leur importunité effrontée, s'est laissé induire à leur requeste, commandant expresséement que Euesques fussent establis, & le concile de Trente entretenu, & l’Inqui- sition d'Espagne introduit te et estroittement executée". MARNIX, VRAYE NARRATION, blz. 51. „Pour laquelle promesse & alliance effectuer, ils se sont par vn common accord & consen- tement auisez de presenter vne tres- humble requeste à sa Ma., pour luy donner à entendre les inconueniens qui commençoyent à sourdre, & estoyent apparens d’augmenter de jour en jour, si elle persistoit en ladite intention, la supplians de vouloir pour le bien de ses estats, & de ses subjects & pour la concorde & tran- quillité de tous ses Pays-Bas, abolir la dite Inquisition, & les Placcars tendans à icelle: & au reste, en ordonner autres tels que sa Ma. trouueroit estre conuenables par l’aduis des Estats generaus pour ce fait assemblez, à fin de mettre ordre au fait de la Reli- gion." ORANJES BRIEFWISSELING MET JACOB VAN WESENBEKE. 