Bijdragen tot de taal-, land- en volkenkunde
Op Poeloe Pandjang vindt men eene tamelijk groote kampong en een’ mi- litairen post onder het opzigt van een korporaal. Ook levert dit eilandje vrij goed drinkwater op. | Vóór den mond der rivier van Ajer-bangi ligt eene zandbank (barrc), waarop bij laag getij slechts 3 of 4 voet water staat, doch bij hoogen vloed 9 voet, zoodat op die tijden vaartuigen van 6 of 7 voet diepgang de rivier kunnen inloopen. Branding ziet men op de bank schier nooit, behalve bij of na zware N. W. winden. Alsdan kunnen echter de schepen, benoorden haar, aan het vlakke strand, zonder moeite aanleggen. Het drinkwater van den vasten wal is voortreffelijk, inzonderheid van eene wel, aan den linker oever der rivier, schuins tegen over het fort. Daar vullen de schepen met gemak hunne watervaten. Behalve de genoemde rivier storten zich langs den noordkant nog 6 of 7 kleinere in de baai, van welke de Soengi Tamah, in het noordelijk gedeelte, digt bij het ciland Pangalarang, de aanzienlijkste is. 320 REIZEN EN ONDERZOEKINGEN IN SUMATRA. Van de kampong Ajerbangi voert een weg langs het strand naar T- koe, over de zee- en handelsplaatsen Pasaman, Katiagam, Masang en m- deren. . De wegen naar het binnenland, tot Rau en Mandaheling, wan tijdens onze aanwezigheid alleen voor voetgangers geschikt. Na deze algemeene schildering der baai van Ajerbangi, gaan wij oz tot de nadere beschrijving der omliggende bergen en eilandjes. De ligging van ons fortje binnen een kleinen inham, aan den oostht der ruime baai, is uiterst schilderachtig. Tegenover, aan den linkeroer der rivier, verheft zich al dadelijk, ter hoogte van ongeveer 300 voet, en klein kustgebergte, dat een’ uitstekenden hoek vormt en met bosch is dekt, tusschen welk men vele zwarte rotsen gewaar wordt. Van dit p bergte wordt het fort op eene gevaarlijke wijze bestreken. Ten N. N.0 en cenigzins verder af, vertoont zich eene afgezonderde, grijsachtige en in eenemale van houtgewas ontbloote hoogte met afgeronde vormen, bekal onder den naam van Boekit Silaweh of Aleh. Tusschen deze hoort en de naaste kustbergen, in het N. W. van het fort, breidt zich las het strand eene met gras en boomen begroeide vlakte uit, welker grad zandig, maar niettemin tamelijk vruchtbaar is. In den achtergrond der vlakte, nagenoeg in noordelijke rigting, tusschen den Boekit Silawcha het vermelde kustgebergte door, ontdekt men eenen, omtrent 1000 we hoogen bergrug, die zich W. N. W. waarts schijnt uit te strekken, a achter welken de hoogere hoofdketen van het eiland oprijst. Aan de over- of westzijde der baai ziet men het bergachtige en slecht door ecn naauw kanaal van den vasten wal afgescheiden eiland Pangalr rang. Digt vóór hetzelve, twee kleine en vlakke eilandjes, Oelara Oengeh genaamd, ‘en, nog eenigzins naderbij en meer zuidelijk, het ces in jongeren tijd boven de zee verheven Poeloe Kasi, benevens het how en bijkans eene zeemijl groote Poeloe Pandjang. Te Ajerbangi deden wij, even als elders, waar wij eenigen tijd wr toefden, dagelijks togten naar de omstreken. Onze eerste excursie was das naar de zuidelijke kustbergen gerigt. Na een goed uur roeijens kwama wij in eene kleine bogt, aan den zuidwestkant van den, naar gis, 500 vod hoogen Boekit Sikarbo, ook wel Boekit Ampat-kaki, d. i. Viervoetis berg, genaamd, omdat hij van vier zijden dezelde gedaante etat Be alde, REIZEN EN ONDERZOEKINGEN IN SUMATRA. 321 berg, de hoogste in den kleinen kusttak tusschen de rivieren Sikarbo en Ajer Bangi, vereenigt zich noordelijk met de berggroep tegenover het fort, en zuidoostelijk met kleinere hoogten. Wij volgden de kust langs den voet van den Boekit Sikarbo, nu eens langs schilderachtige rotspartijen, dan weder op het zandig strand voortgaande, tot aan de breede, doch sterk verzande monding der Batang Sikarbo, aan welker linker zijde een sierlijk bosch van slanke casuarina’s het oog tot zich trekt. Regts van hare mon- ding werden wij op onze wandeling weldra gestuit door zwarte rotsmassa’s van de zuidoostelijke afhelling des meergemelden bergs. De Batang Sikarbo heeft hare bronnen aan den westkant van het hoofdgebergte en geen zeer langen loop. Zij is, ofschoon «aan den mond wel 400 voet breed zijnde, uithoofde der geringe diepte van haar bed, niet bevaarbaar. Wij achten het van belang hier eene naauwkeurige beschrijving mede te deelen van de op dien togt waargenomene rotsen. Naauwlijks een paar honderd schreden ten Zuiden van de plaats, waar wij aan land waren ge- stapt, troffen wij reeds verscheidene groote rotsen van 50 voet hoogte of mecr aan, in welker donkere tusschenruimten, bij helder daglicht, kleine vle- dermuizen rondfladderden. Deze rotsen bestonden uit een eenigzins korrelig, grijs porphierachtig gesteente, waarin, in eene licht lilakleurige grondmassa, eene menigte kleine kristallen van feldspath, of misschien albiet, te gelijk met kleine zwarte of zwartachtig groene hornblendische of augitische stippen aanwezig weren. De feldspath-kristallen waren overal duidelijk aan zande- ‘rige plekken der rotsen, welke de golfslag sterk gezweept had. Hier en daar bevatte het gesteente kleine nieren van bleek groene, naaldvormige kristallen, welligt insgelijks van eene augitische zelfstandigheid. Zij deden ons denken aan de groene zelfstandigheid in de melaphieren van het Pa- dangsche kustgebergte, vooral bij Ajermanis. Men zoude het gesteente, wegens de feldspath-kristallen en zijne kleur, bijria bij het feldsteen-porphier rangschikken ; doch de kwartskorreltjes ontbreken er in.. Verder zuidwaarts ontmoet men andere verscheidenheden van eene meer lilakleurige grondmassa, met weinige duidelijke feldspath-kristallen ; daar- entegen is de groene zelfstandigheid algemeener door het geheele gesteente verspreid. Hierdoor naderde het aan de lichte rotolokken van den Wen 322 REIZEN EN ONDERZOEKINGEN IN SUMATRA. Boekit Nengalo omstreeks Oedjang Karang, welke rotsen wij aldaar tot bet melaphier hebben gerekend. Latere waarnemingen overtuigden ons, dat ook dit gesteente tot de reeks van verscheidenheden behoort , door ons oad den naam van melaphier vermeld, en die men even zoo goed érapp zoudt kunnen noemen. — Nog verder langs het strand wordt dit gesteesr breccieachtig; bevattende het groote en kleine, vast ingebakkene steenstak- ken, die gewoonlijk lichter van kleur en harder zijn, terwijl echter veehl nog feldspath-kristallen daarin voorkomen. Doch nevens deze kristalia wordt men somtijds ook eenige kwartspunten gewaar, gelijk in het rook porphier. Of men nu deze verscheidenheid wil aanzien voor brokstakin van feldsteen-porphier, door melaphier doorbroken, of wel voor vroeger a onder grootere drukking afgekoelde gedeelten van de melaphiermassa ef, door de nog vloeibare massa’s later ingesloten zijnde, doet weinig ter zake, zoo als wij in het vervolg zullen zien. Wij hebben reeds soortgelijke om- glomeraten bij Padang waargenomen, en hen als eene porphier- en em melaphier-breccie beschreven, waarvan de eerste zich voornamelijk daardor kenmerkt, dat ze veel eigenlijk feldsteen- en hoornsteen-phorpier-brokin bevat, terwijl de grondmassa van beide oogenschijnlijk eenerlei is. Het feld- steen-porphier schijnt echter gewoonlijk dieper te liggen, in minder gros massa's voor te komen en alleen onder zeer groote drukking, bij het st koelen, zijne kenschetsende hoedanigheid te kunnen erlangen. Alleen onde zulke omstandigheden toch laat zich de vorming der kwartspunten, in de decaëders, verklaren. Deze breecién of, gelijk sommige geologen haar noemen, Zriëmmerporpki ren, meenen wij ondertusschen niet als werkelijke wrijvings-conglomerste te mogen beschouwen, daar wij geen spoor van glad geschuurde vist- ken aan haar hebben kunnen ontdekken. Wij meenen ons hare vormig veeleer te kunnen verklaren uit cen herhaaldelijk opstijgen der gloeiesl vloeibare massa, waarin vroeger afgekoelde kant- of korststukken, die ver moedelijk weder, ingezakt, gesmolten of althans in hunne hoedanigheid wr anderd, op nieuw in en met eene vloeibare massa naar boven rezen. — © eene plaats, waar vele en groote brokken in het melaphier besloten a. neemt men een acht voet breeden en twee voet dikken gang waar, mè cene rigting (Streichen) van het ‘L. W . naar Wet N,O. en VEY NK eline REIZEN EN ONDERZOEKINGEN IN SUMATRA. 323 (Fallen). Zijn gesteente is donker graauwachtig groen, eenigzins ontbonden door het zeewater, met gele vlekken, van vergane feldspathige deelen af- komstig. Deze rotegang komt volmaakt overeen met dien bij Oedjong Ba- toe-poetih, bij Ajermanis en aan den Boekit Padang, en behoeft ook niet tot een bijzonder vormingstijdperk gebragt te worden. Het zoude mogelijk kunnen zijn, dat, terwijl het naastliggende gesteente by het afkoelen aan stukken sprong, er eene vloeibare massa van onderen is opgestegen en, uithoofde van hare betrekkelijk geringe dikte en de koudheid der wanden, schielijk verhardde en aldus het aanzien van eenen gang verkreeg. Om den hoek van den Boekit Sikarbo heengaande, treft men op twee of drie plaatsen nog soortgelijke rotsen aan. Bij den mond der rivier Si- karbo vertoonen zij eene werkelijke breccie, bijna alleen uit kleine brokstuk- ken van allerlei hoedanigheid en kleur bestaande, doch meest zwart of graauwachtig rood, hoornsteenachtig en dikwerf er als feldsteen-porphier uitziende; andere zijn meer groensteenachtig ; enkele sterk feldspathaardig ; alle in rijkelijk deeg liggende, waarin vele duidelijke kleine feldspath-kris- tallen gevonden worden, | Niet ver van den mond der genoemde rivier, ontmoet men voorts nog eene andere soort van conglomeraat van geheel verschillenden oorsprong. Langs het strand namelijk liggen hier en daar ophoopingen van kleine en groote gerolde steenen der straks beschrevene rotesoorten, die door koralen kalksteen tot een vast conglomeraat zijn verbonden. Op de rondom aanwe- zige banken van doode Maeandrinen, ziet men langs de scherpe kanten duidelijk, dat de zee al sedert langen tijd er aan heeft gearbeid om die oude koraalbedden te doorknagen en af te schuren. De diertjes, welke in de voor hun leven noodige diepte, die banken weleer vormden, zullen natuurlijk, onder het bouwen derzelven, vele van de naburige berghellin- gen afgerolde steenstukken in de koraalmassa hebben ingesloten. Als over- blijfsels van zulk eene oude bank, die boven het gewone peil der zee al aneer opgeheven en door de werking van water en lucht langzaam vernield wordt, beschouwen wij het zonderlinge conglomeraat, waarvan wij hier bo- ven gewaagden. Aan onze landingsplaats teruggekeerd zijnde, gingen wij vervolgens N. W., tusschen den Boekit Sikarbo en eenige heures, digh \amqm San we 324 REIZEN EN ONDERZOEKINGEN IN SUMATRA. oever voort, die hier zandig en welig met groote, strandminnende boomer begroeid is. Doch aan den Z. W. hoek van den berg Sikarbo stieten W weder op rotsblokken van een zwart, door de branding glad geschuurd se zien. Het is een porphier-gesteente van eene digte roodbruine of bin zwarte, hoornsteenachtige grondmassa, met kleine, witte, feldspathige vkt- ken. Het gelijkt veel op zekere gesteenten van Ilefeld aan den Hats, welke tot het melaphier worden gerekend, en waartoe wij ook het onze ze len tellen, in verband met het uitgebreide voorkomen van melaphier-mass! aldaar. Doch het bevat tevens enkele porphierische kwartskorreltjes: en voorbeeld te meer, dat alle hypogene gesteenten in elkander overgaan a zich moeijelijk volgens een bepaald mineralogisch of geologisch stelsel lta rangschikken. Iets verder noordelijk verschijnt de grondmassa van hé onderwerpelijk gesteente meer mat en aardachtig, somtijds in het roodat tige of violette trekkende. Feldspath-kristallen vertoonen er zich weder 2 en hebben vaak een glazig aanzien, zoodat het gesteente, in cen eenigds ontbonden staat, niet ongelijk wordt aan sommige half ontbondene tr chyten. Kleine, hoekige (melaphierische?) grijze en zwarte brokstulis komen daar eindelijk ook niet zelden in voor. Langs den: voet van da heuvel Batoe-bedoelang ligt dit gesteente overal bloot. Het wordt der den golfslag niet doorknaagd of uitgehoold, maar alleen afgerond. Hire daar is het in platen gespleten van een halven tot vier voet dikte, wel rigting (Streichen) N.O. en Z. W. is, bij eene steil noordwestelijke heli (Fallen). Eene bijzondere melding verdient cen groot, eenigermate plat bolvorne rotsblok, van ongeveer 7 voet middellijn, dat op eene soort van pedel rust, van cen doorknaagd koraalgesteente, ter hoogte van 3 voet, by! voet middellijn. Het geheel ziet er uit als een reusachtig menschenhodi en hals. In den naasten omtrek, ten minste van 12 schreden, ontwast men anders geene vaste rotsen, maar slechts kleine losse stukken. Als a zelven wordt men derhalve tot de verklaring geleid, dat dit zonderint verschijnsel zijn ontstaan verschuldigd is aan de opheffing der kust; ex opheffing, waarvan men trouwens aan vele oorden in den Indischen Archipd onomstootelijke bewijzen vindt, en die ten deele in een niet zeer ver vt wijderd tijdperk heeft plaots gehad en walle) nog Voordam. Wet coal REIZEN EN ONDERZOEKINGEN IN SUMATRA. 325 namelijk, aan den zuidelijken hoek der baai van Ajerbangi, is van eene ko- raalbank omgeven, oogenschijnlijk door Maeandrinen gebouwd, maar door de af- en uitspoelende branding zeer beschadigd, en het zeewater gaat nog dagelijks voort om de geheele vernieling der koralen te voltooijen. Het pedestal van gemeld steenblok, alsmede de vaste klompen van het boven beschrevene, door koralencement gebondene, conglomeraat, duiden de hoogte aan, welke die oude maeandrinenbank thans boven den spiegel der zee zoude bezitten, indien zij nog in haar geheel ware. Deze hoogte zoude ge- middeld twee tot drie voet bedragen. Wij hebben reeds aangeteekend, dat de Maeandrinen meestal in eene diepte van vier of vijf vadem leven en bouwen. Derhalve is de bedoelde bank met de kust, óf tot op hare te- genwoordige hoogte, alzoo ten naaste bij 30 voet, opgeheven, òf de wa- terspiegel der zee is zooveel gedaald; voor welk laatste gevoelen echter weinig waarschijnlijkheid bestaat. Van de bergen lossen zich, door aardbe- vingen als anderzins, nu en dan rotsblokken af en*rollen naar beneden op de koraalbank. Een zoodanig is blijkbaar het menschenhoofdvormige blok , dat tot dusverre zijne onderlaag bewaard hecft voor de ontbinding, even als op de gletschers een steenklomp het onder hem liggende ijs verhindert te smelten; en zoo ontstond deze vreemdsoortige rotskop. Wij volgden alsnu het strand verder noordwaarts, en kwamen weldra in eene flaauwe bogt, die door het terugwijken der noordelijke afhelling van den Boekit Ampat-kaki of Sikarbo gevormd wordt. Binnen deze bogt is het strand zandig en staan eenige hutten, kampong Djawi-djawi, genoemd. — Bij den naasten kusthoek, die reeds tot de kleine berggroep van den Boekit Ajerbangi behoort, vonden wij het eerst rotsen van eene melaphier-breccie, met brokstukken van verschillende grootte, vorm en kleuren. Sommige wa- ren hoekig, anderen bollig; de meeste geleken naar allerlei witachtige, vleeschroode en graauwe hoornsteen-porphieren, waarin zoo min de kwarts- punten, als de feldspath-kristallen gemist worden, even als in de boven be- schrevene melaphier-massa; sommige ingesloten brokken waren zelfs sterk melaphierachtig. Langs den rotsigen zeeoever een klein eind voortgaande, wordt het gesteente eenvormiger, schier op een digt, zwart melaphier gelij- kende, maar dat zeer ‘verweerd en in duizende, ruitvormige stukken gebar- sten is. Vele groote platen hebben eene soorgelijke rigiing, en baling, de 326 REIZEN EN ONDERZOEKINGEN IN SUMATBA. hiervoren is opgegeven. Daarop volgt eensklaps, ter breedte van ong: honderd schreden, eene scherp van het melaphier afgescheidene mam w gelijkmatig gekliefde platen of lagen van een wit, half korrelig en half ág kwartsig, feldsteenachtig gesteente met enkele porphierieche kwartiga ten. Volgens zijne karakteristieke eigenschappen zoude het hoorsses porphier wezen, van witte kleur. Vreemde brokstukken bevat het sit Aan de oppervlakte is het eenigzins verweerd, zandsteenachtig en door jar oxijde rood gekleurd. Ook aan de andere zijde is deze, welligt verande en door het melaphier naar boven gebragte zandsteen-massa, wedall duidelijk en scherp van gekloofde en min of meer verweerde zwarte mt phier-rotsen afgescheiden. Laatstgemelde strekken zich, tot binnen de be (Telokh) Dalam, verscheidene honderden schreden ver uit, maar worden se dra te steil en te glad om er over heen te kunnen klauteren; terwijl w haar de zee te diep is om te doorwaden. Wij voeren derhalve, met k vallen van den avond, in ons bootje terug naar de overzijde. Des anderen daags ondernamen wij eenen togt naar de overzijde dat vier en stapten aan den voet van den Boekit Pantjorun, zoo gens wegens eene zich daar bevindende zoetwaterbron, aan wal. Op die pit zagen wij nicts anders dan graniet, aan den voet en op de af helling, « groote, veelal afgeronde blokken. Het graniet is klein korrelig , zeer i aan kwarts, en behalve het gewone feldspath, merkt men ook eene maw waterheldere, bijna glasachtige kristallen van feldspath daarin op. ist mica en hoornblende verschijnen naast elkander; ook magneetkies ps‘ meestal in kleine, mikroskopische hoopjes ingesprenkeld. Langs den geheelen noorder en wester voet van het kleine gebergte « Ajerbangi neemt men vaste rotsen van graniet waar. Somwijlen bers zij wat meer hoornblende en minder mica. Dikwijls komen er grooter d kleinere ophoopingen van fijnkorrelig kwarts en groen mica in voor. le gesteente is meestal in ontzaggelijke blokken gespleten, welker kanten, des de werking van den dampkring en het zeewater, gewoonlijk afgerond ss Enkele zijn zelfs nagenoeg ontbonden, of vertoonen concentrisch afgest derde schijven. Weinige slechts hebben scherpe kanten en hoeken, en bis frissche breuk. Een paar schenen voor niet zeer langen tijd gebarss te zijn, vermoedelijk ten gevolge van aarihevingen, — De Wte. GF REIZEN EN ONDERZOEKINGEN IN SUMATRA. 327 punt van den Boekit Pantjoran ‚ bestaat uit eenen, wel 15 voet hoogen en 20 voet breeden, steendam van geweldige granietblokken. Nadat men nog een eindweegs, in oostelijke rigting, nevens soortgelijke granietrotsen , langs den zeeoever is voortgewandeld, komt men aan eene vlakke strook zand, ter breedte van een paar honderd voeten, en vervolgens weder aan zwarte rotsen, die alsdan tot aan het zandig strand van de Telokh Dalam gevon- den worden. Die zwarte rotsen vertoonen een vast, zwaar, fijnkorrclig, bijna digt ge- steente, van rookgraauwe kleur, dat oppervlakkig beschouwd, veel gelijkenis heeft met graauwen kalksteen. Doch, even als in het bovengenoemd mela- phier, merkt men enkele feldspath-kristallen daarin op, vooral aan de uit- gewasschene buitenvlakken. Men zoude het een melaphierische aphaniet kun- nen noemen. De breuk is vlak schelpachtig; doch het geheele gesteente prismatiek gekloofd, de hoofdkloving van het O. N. O. naar het W. Z. W. zich rigtende en ongeveer 50° naar het N. hellende. Meer binnenwaarts in de Telokh Dalam wordt het gesteente eenigzins lichter en dé feldepath- kristalletjes worden duidelijker, menigvuldiger en bijna glazig als in het trachyt, terwijl de grondmassa er nog meer gelijkaardig en kalksteenachtig uitziet. Midden in dit gesteente ontdekt men zeer onverwacht eene graniet-massa, die op de grens van aanraking met het malaphier is versmolten, zoodat men beide te gelijk in één stuk kan afslaan. Een zachte overgang vindt tusschen beide niet plaats; ook geene merkbare verandering van het eenc of andere dezer gesteenten, en evenmin der spiegelvlakken. Vermoedelijk is alzoo eene uitstekende punt van het recds vaste graniet door het opwel- lende melaphier omhuld geworden. Bij het melaphier is in het algemeen de klieving in platen van het N. O. naar het Z. W. gerigt (Streichend), bij N. W. helling (Fallen). Boven het graniet is echter de afzondering eenigzins onregelmatiger en zijn de sple- ten minder evenwijdig. Het graniet zelf is onregelmatig gekliefd. Laatst- gemeld heeft buitendien een eigenaardig aanzien. Zijne hoofdmassa vormt een klein korrelig mengsel van bijna gelijke deelen vleeschrood en wit, of somwijlen eenigzins groenachtig, feldspath; beide soorten zijn doorschii- nend en schier glazig, doch zeer onregelmatig, gckristallisrerd en vonken 328 REIZEN EN ONDERZOEKINGEN IN SUMATRA. . niet glanzig. Daarbij komt nog een donker groeu mica en zwart ho blende. Kwarts is daarin niet duidelijk te erkennen; evenwel doet zich gesteente geheel als graniet voor. De rotsen van melaphier bereiken kort daarop haar einde. Doch onge drie honderd schreden verder komen uit het zand weder lage, geelackt rotsen te voorschijn, van een gesteente, dat moeijelijk met een bepaak naam kan worden aangeduid. De grondmassa er van is een rood en £ gevlekt, korrelig, feldspathig mengsel, niet ongelijk aan de grondmasa: het straks beschreven graniet. Het bevat ook enkele kwarts-kriatallen eene menigte bruine micablaadjes en rhomboidische micakristalletjes. 1 durven dit gesteente niet voor veranderd graniet houden, omdat het, & het verdrijven der micablaadjes en het wit worden van het feldspathige; . deelte, spoedig in «het witte feldspath-gesteente van Telokh Dalam on gaat. Dit laatste strekt zich omtrent drie honderd schreden ver uit, de dewijl het ligter door het zeewater aangetast wordt, is het geheel en d kleine “blogjes of stukken verdeeld en verbrijzeld. Dan treedt op nieuw « graniet-masëa voor den dag, die onafgebroken en lang in de bogt van! lokh Dalam voortloopt, zonder regelmatige. kloving te doen zien. Zij von ook de lage heuvels tusschen gemelde bogt en de rivier van Ajerbangi Te vergeefs hebben wij naar de punten van aanraking , tusschen het wi gesteente en het graniet gezocht. Het laatste is daar cenigzins syenietacht uit digte en glazige feldspath te gelijk, met weinig chloritisch mica en « hoornblende, en nog minder kwarts te zamengesteld. Eene andere verk denheid van deze rotssoort bezit vleeschroodachtig en licht groensch feldspath, en de chloritische mica verschijnt er in donker groene vlekke waardoor het gesteente een zeer schoon aanzien erlangt. Een zonderling verschijnsel verraste ons aldaar. Te midden namelijk ¢ graniet-massa zag men, bij wijze van eene wrong, of nog beter te verge ken met eenen gang van termieten, maar in zeer vergrooten maatstaf, ee smalle, van 2 tot 8 voet dikke en ongeveer 20 voct lange, waterpas doch twee kringvormige kronkelingen makende, rotsader van een conglop raat, uit kleine, hoekige, evenwel aan de hoeken afgeronde, keijen 1! kwarts-, melaphier- en porphierachtige gesteenten en zelfs graniet. Do de meeste zijn, wegens Wunne kenheid, met Teer kenneth. Wet det REIZENGEN ONDERZOEKINGEN IN SUMATRA. 329 is van melaphierachtige hoedanigheid en sluit hier en daar de kleine feld- spath-kristallen in. Het geheel is van eene graauwachtig groene kleur en ziet er veeleer uit als een door het water afgezet conglomeraat. Bij nader onderzoek bemerkt men echter dat het geene spleet kan zijn, die van bui- ten, door aanslibbing uit de zee, werd opgevuld. Hoogst waarschijnlijk is het niets anders, dan het verbrijzelde breccie-achtige niteinde van eene tusschen het graniet ingedrongene melaphier-massa. In den achtergrond van Telokh Dalam houdt het graniet op en strekt zich zuidwaarts een zandig strand uit, tot aan de zwarte rotech , reeds den vorigen dag door ons onderzocht, voor zoo verre ons zulks, wegens hare gladheid en steilte, toen mogelijk was. Dat onderzoek thans bij laag water vervolgende, zagen wij al weder een trapp- of melaphier-gesteente, fijnkor- relig, graauw of graauwachtig, zonder onderscheidbare bestanddeelen, be- , halve eenige witte feldspath-kristallen, en voorts met stippen van magneet- jaer geheel doordrongen. Het heeft veel overeenkomst met sommige zwarte rotsen (groensteen of melaphier) van het Padangsche gebergte.. + Op eenen togt van Ajerbangi naar de niet ver van dear, ten ‘N. N. O. ‘oh verheffende heuvelen, welker hoogste top Boekit Aleh heet, kwamen wij langs eenige, schilderachtig tusschen granietblokken liggende ladanghutten “oorbij. Het is hetzelfde graniet, als aan den Boekit Pantjoran. Het ped “ ronkelt zich vervolgens tusschen de Aleh-groep en den, een weinig meer “stelijk gelegen, Boekit Laboean opwaarts. Op vele plaatsen steken gra- tetblokken uit den grond. Van de hoogte des wegs blikt men noord- 2 zuidwaarts in vlakten neder, uit welke de kleine, eeniglijk uit graniet testaande berggroep geïsoleerd oprijst.” In het Westen vertoonen zich de wsvallige heuvels en kustbergen van Poeloe Pangalarang, Oedjong Batoe- miajar. en Batoe-begombah; laatstgemelde kusthoek valt vooral in het 00g or zijne klompvormige hoogten van omtrent 400 voet. Naar het N. W. rordt het uitzigt begrensd door een’ langen, van het O. N. O. naar het V. Z. W. strekkenden bergrug, welks hoogste punt zich ongeveer 1000 Det boven de vlakte zal verheffen. De rivieren, welke aan zijne zuidelijke Fhelling ontspringen, stroomen gedeeltelijk in de baai van Ajerbangi uit; ke langs den noordkant vereenigen hare wateren meest allen in de aan- wenlijke rivier Batahan, welke zich ruim tien zeemijlen noorieiiiker \m we AS 330 BEIZEN EN ONDERZORKINGEN IN SUMATRA. stort. Die bergrug of keten loopt niet tot aan het westelijke zeestrai schijnt van ten minste drie zijden door vlak land omgeven te zijn | gens de nieuwste kaarten zoude het een groote Z. W. tak wezen va Goenong Kalaboe, bij Raa. Op den heuveltop Boekit Merendah, den hoogsten na dien van Boekit Aleh, was het uitzigt nog ruimer en schooner. Behalve de basi, al hare schilderachtige eilandjes en groene kustbergen, zag men in he Z. O. den Goenong Pasaman of Ophir, en van het O. tot het N. d N, W. den hoegen rug van de Sumatrssche boofdketen, die zich tot m Sidoadoa-gebergte, in de nebijheid van den kusthoek van Tabocjong,1 strekte. Ongelukkig waren de verwijderde bergtoppen in een blaauwes& gebuld en was, dien ten gevalge, hun onderling verband niet vols duidelijk. De kruin, waarop wij stonden, had volgens barometer-metiz I meter of 493 Parijsche voet hoogte; hare hoogeren nabuur, den hsl Aleh, meenden wij op ongeveer 700 voet to kunnen schatten. Ors: het rond ‘vertoonden zich granietblokken tusschen het hooge gras. Deli en elders gedane peilingen op alle voorname zigtbare punten zijn «i de zamenstelling onzer kaart, van veel nut geweest. . Van de heuvelkruin Merendah daalden wij westelijk af en bestegen äss den ongeveer 300 voet hoogen Boekit Laboean. Ook hier troffen 1,8 op de kruin, alleen graniet aan. Het uitzigt van dien kleinen berg, voet door de zee bespoeld wordt, scheen ons alle vroegere standpusia! bevalligheid te overtreffen. Ten Westen, ver in het verschiet, ontdek het eiland Pingi, en vóór hetzelve drie kleine eilandjes, Poeloe Oekr Aan de andere of westzijde van den Boekit Laboean ging het stel beneden tot aan het zeestrand, waar weinige hutten de kampong Les vormen. Op het midden van de afhelling bemerkten wij eenen ge blok van wel 30 voet hoogte en dikte. Van het gehucht Laboess # den wij onzen togt, om eenen rotshoek heen, tot in de moerassige vt in den noordelijken achtergrond der baai, voort. Die woeste kust strekt zich tot achter Poeloe Pangalarang uit. In haar huizen eene mest groote ooijevaren (Ciconia capilleta) en kropganzen (Pelicanus philigpas Bij den genoemden rotshoek, benoorden het gehucht Laboean, was} graniet fijn korrelig en bevatte veel mea. Wick ver van daar mga! REIZEN EN ONDERZOEKINGEN IN SUMATRA. 331 weder de gewone grof korrelige verscheidenheid. Het is dus buiten twij- ‚fel, dat het hoofdgesteente der kustbergen bij Ajerbangi uit eenvormig « graniet bestaat. Onderzoeken wij thans den bergachtigen westelijken hoek der baai, of den 3 Oedjong Balajar. Deze rotshoek bestaat uit een fijn korrelig, graauw , a moeijelijk te bestempelen gesteente. Onder het vergrootglas verschijnt het ala ‚graniet, van een zeer fijn korrelig mengsel. Binnen de spleten bemerkt men 3, niet zelden ophoopingen van mica; anders. is het miea in de steenmassa ‚evenmin duidelijk te erkennen, ala het kwarts; het feldepath vertoont 2ith yin kleine, bijkans naaldvormige kristallen, op glazig feklapath gelijkemda, z;200 als men dit mineraal dikwijls in het graf korrelige graniet waarneemt. - Met de fijn korrelige soort van Laboean heeft ons gesteente veel overeen- „komst; maar het gelijkt tevens ook eenigermate op. het, harde granietge- „Steente, aan de zuidzijde van den B. Pentjoran, doop ons tot het mela- „hier gerekend. Ook aan dioriet doet het denken. Magneetijzer of ijzer „lies is er niet in zigtbaar. Het is een middending van alle genoemde rote- soorten. In eene verzameling gezien, zoude een Engelschman het een green- atone of trapp-rock noemen; doch een Duitsche geoloog zoude er door in , werlegenheid gebragt worden. Wij wandelden om gemelden kusthoek heen, die geheel van de overigs Toogten afgezonderd is, tot aan het westelijke strand. Daar verschijnt de — witerste W. punt als een op zich zelve staande rots met twee lange lakos-- | palmen, ta midden eener schuimende branding, bij eenige verbeelding een zeilend schip voorstellende, waarom dan ook aan dien hoek de maam is gegeven van Batoe balajar, d. i. Zeilende rots. . Langs den zeeoever noordwaarts gaande, ziet men aanvankelijk hetzelfde ‚ gesteente, maar nog fijner korrelig, somtijds bijna geheel digt wordende. en in een feldspath-gesteente overgaande, waarover wij later, bij: de -be- , schrijving van Poeloe Pangalarang, uitvoeriger zullen handelen. Hier mijn de mioa-achtize of boornblendige deelen schier niet meer te onderscheiden; _ dan, in dezelfde rotemassa, daarnaast, is het een licht gmauw, feldepalh-. _ gesteente of feldsteon, met enkele. glanzige feldspath-kristailetjes, benevens verspreide vlekken en aderen van groene mica- of-hoomblende. Rook- graaow en het.digtst van samenstel is het aan de-roleen van don soeussi. 23* 332 REIZEN EN ONDERZOEKINGEN IN SUMATRA. zelf, waardeor het nagenoeg op een waar hoornsteen gelijkt, met rij schelpachtige breuk en gemakkelijk vonken met het staal gevende. Bij & naburigen kustheuvel Batoe-bederong was dit feldspath-gesteente met hon blendige- of mica-achtige aderen doortrokken em ijzer- of magneetkies b vattende. Het blijkt daaruit, dat deze geheele westelijke groep van in hoogten uit diergelijke rotssoorten bestaat, die zich aan het graniet vai heuvelen, welke de baai oostelijk en noordelijk omgeven, aansluiten. Eene andere reeks van meer porphierische (roode en zwarte) hoedsat heid, heeft hare hoofdontwikkeling zuidoostelijk, in den Boekit Sika, en stoot zuidwaarts, bij den Boekit Pentjoran, aan het graniet. Pek Pangka met zijne feldsteen-porphierachtige gesteenten, behoort tot des # deeling; terwijl zijn feldspathig gesteente de aanraking van haar med westelijke groep tot ver in zee staaft. Geen ander oord der aarde levert zulke overtuigende bewijzen onus de overgangen van al deze plutonische of hypogene gesteenten in elkank Hiertoe draagt de plaatselijke ligging aan den oceaan veel bij, waar de pd slag het gesteente overal bloot legt en in zijne gansche uitgestrektheid a het onderzoek toegankelijk maakt. In het binnenland is dit anders; di zijn de bergen en dalen door dikke aardlagen bedekt en is alles mist weelderige vegetatie overtrokken of wel bebouwd. Het naaste eiland bij de kust en het grootste van allen is Poeloe Pat galarang, dat niet ver binnen den hoek Batoe-balajar ligt en even alsde bergachtig is. Aan zijnen rotsigen Z. en W. kant konden wij niet um land komen. Wij voeren derhalve naar den noordelijken , slechts 150—2 voet breeder doortogt, alwaar wij rotsen vonden van dezelfde geaardbeii, als die van Batoe-bederong. Zij bestonden namelijk uit een digt, velde zig gesteente, van meestal lookgroene of graauwachtig groene kleur, rk schelpachtige breuk en groote hardheid; somwijlen evenwel ligt te vat zelen. Kwarts en feldsteen, innig vermengd, zijn ongetwijfeld de hooft standdeelen van dit gesteente. Niet zelden is het doortrokken van «t ‘duimdikke, donkere, hoornblendige. aderen en fijne strepen of stippen Ta magneetkies , wabrdgar het een vleeschrood, gemarmerd aanzien verkrijg! Eenige andere. rotssoort és door ons op Poeloe Pangalarang niet waargeneme. , Op den afstand van eene halve zeemijl, ten Oosten van Pangalarang, » REIZEN EN ONDERZOEKENGEN IN SUMATRA. 338 een klein eilandje gelegen, Poeloe Oengeh- genaamd, dat, alhoewel eene strook geel zandstrand vertoonende, niet met kokospalmen: maar alleen met takwortelende moerasboomen (RAisopkora) begroeid is, even als de-oevers, ter weêrszijden van den doortogt, langs den- noordkant van Pangalarang. Tusschen dit laatste en Poeloe Oengeh, en slechts } zeemijl ten Oosten van het zuidelijk gedeelte van P. Pangalarang verwijderd, steken eenige naakte rotsen boven het water uit, van welke de grootste ongeveer vijftien voet in omvang zal hebben. De inlanders bestempelen. deze klippen met den naam van Batoe Oelar, Slangen-klippen, en werkelijk hebben wij, binnen eene rotsspleet van de grootste klip, een. negental zeeslangen (Hy- drophis schistosa) aangetroffen en er drie van gedood. Onze inlandsche be- dienden, zijnde Maleijers zoowel als Niassers en Dajakkers van Borneo, durfden er zich niet aan. wagen; zij hielden deze slangen voor zeer vergiftig. Het gesteente dier rotsen, geheel overeenkomende met het kwarts-feld- spath-gesteente van P. Pangalarang, was in platen gekloofd, in de rigting van het N. naar het Z., en steil naar het O. hellende. ‘Eene kwartsader van 1—14 voet dikte, doorkronkelde op eene plaats de rotsmassa. Aan eene andere plek was het gesteente zeer fijnkorrelig, donker groen en één- kleurig, even als aphaniet. Iets meer dan eene zeemijt ver ten O. Z. O. van de Batoe Oelar, en ongeveer $ mijl N. ©. van Poeloe Pandjang, verheft zich boven het water eene koraalbank, in hoefijzervorm, met de opening noordwaarts, naar den vasten wa} gerigt, en van ongeveer 206 schreden lengte. Zij is geheel uit gebroken madreporen zamengesteld, in het midden tegen zes voet lang, doch van daar naar het Oosten steil en naar het Westen zacht af hellende. Er groeit thans geen enkel grasscheutje op, daar de lagere kanten geregeld, en bij springvloeden of stormachtig weder ook de hoogere gedeelten dik- werf, overstroomd worden. Weinige maanden vóór ons bezoek, waren al de kokospalmen, ten getale van honderd of meer, die er op gestaan hadden, door de zeeën weggespoeld geworden. Volgens het zeggen der inlanders verscheen de bank eerst in 1829 boven den waterspiegel. Ledige schel- pen en horens van de geslachten Cardium, Venue, Pinna, Conus, Cypraeca, enz. lagen er in menigte tusschen het koraalpuin, en langs de kanten in het water zag men vele zwarte holothurién- en zeesterren. 834 REIZEN EN ONDERZORKINGEN IN SUMATRA. Poeloe Pandjang, dat op 3 zeemijlen afstands W.t 4 m mond der rivier van Ajerbangi ligt, is een langwerpig rond eiland ruim anderhalve zeemijl in omtrek en ongeveer 100 voet hoogte in het den. Het wordt omringd door een’ breeden zoom van koralen, echter de meeste dood zijn. Van de aan de oostzijde, bij de gewe: dingsplaats, gelegene kampong, in eene W. Z. W. rigting, landwaut weinig gebaanden weg volgende, moesten wij weldra eene drijvenk, vessige turfbedding, grootendeels van varenwortels, doorwaden, var tot over de knieën inzakt. Daarna beklommen wij een’ der zuidelijke velen. Hier staken rotsen uit den grond, die volgens hare geaarde midden hielden tusschen trachyt, dioriet en het boven vermelde past tig graauwe feldspath-gesteente. Den heuvel zuidwestelijk afdak, im men wij aan het strand, waar het gesteente zich als swart tradi we deed. Naar de Z. O. punt heen werd het gesteente weder meer de tisch, grover korrelig, veel swart hoomblende en magneetkies, parelmoerglanzige kristallen van feldspath en witachtige vlekken van bevattende; en van daar noordwaarts, bij de laatsto rotsen aan den lijken voet der hoogten, stieten wij op het graauwe, digte kwarte-fdigt gesteente, met glinsterende feldspath-kristallen. Aan den zuidkant @ men eene kleine vlakte, waar koraalstukken boven den grasgrond uitss Bij de Z. W. punt worden de kustrotsen zoo steil, dat men allee & ten haar om, over de tijdens de cb met slechts weinig water bedekte b raalbank, den togt kan voortzetten. Het gesteente van dien hoek is # ons reeds als zwart trachyt vermeld geworden. Onder de loupe gezien, 1 toont het zich als een zeer hoornblende-rijk dioriet; men goude het se gelijk Aoorndlende-gesteente kunnen noemen. Het bevat veel magneet maar geen glazig feldspath. In weêrwil hiervan heeft het de grod overeenkomst met sommige zwarte trachyten. Fene verscheidenheid va harde, wij zouden haast willen zeggen, onhandelbare diorietische gese bevat vlekken (amandelen) van eene feldspathige zelfstandigheid waar het bijkans tot een vartoliet wordt. — Aan den westkant van het d treft men voorts, zeer onverwacht, graniet aan in groote vaste rotsen, vrij regelmatig in platen van 3—6 voet dikte zijn gekloofd, in de ng van het Oosten naar het Westen en met nagenoeg, loodrents. kelling. Ca REIZEN EN ONDERZOEKINGEN IN SUMATRA. 885 Is Isteento is tamelijk korrelig, en bevat, naast zwart mica, metallieke bload- mess van molybdeenglanz. Hier en daar komen de graniet-platen. uit den cutest graszoden overdekten koraalbodem te voorschijn. Soortgelijke plaatvor- “zemaige afzonderingen bemerkten wij ook aan het, op trachyt gelijkend, swarte . üzsteente. Dit een en ander, in verband met de waargenomene overgan- zzzän van het zwarte gesteente tot dioriet en van dit tot het graauwe feld- zz 2ath-gesteente, met duidelijke feldspath-kristallen, en zonder ingeslotene perwokstukken van graniet, deed het vermoeden in ons ontstaan, dat al deze Ar Pensoorten van gelijken ouderdom zijn en in elkander overgaan. sar: De Macandrinen-massa nabij de granietrotsen van Poeloe Pandjang, ziet aay Van binnen uit als een geel fijnkorrelig kalksteen, - g: Hen pear honderd schreden ten Westen van Poeloe Pandjang ligt een „_rilein, rond en vlak koraal-eilandje, dat met kokospalmen begroeid en on- jier den naam van Poeloe Tamiang bekend is. jg Twee mijlen zuidelijk van hetzelve verheft zich het eenigzins grootere, == langwerpige en heuvelachtige eilandje Pangka, dat, met het meer oostelijk Éggende Poeloe Telor, tot de buitensten der baai van Ajerbangi be- „boort. Wij hadden een onzer bedienden derwaarts gezonden, en deelen hier, … hoe onvolledig ook, de uitkomsten zijner nasporingen mede. a Van den noordoostelijken der twee heuvels, welke in het zuidelijk gedeelte van Poeloe Pangka naast elkander liggen, bragt onze zendeling een eenigzins ontbonden, lilakleurig en met groote kwartsvlekken geteekend porphier-ge- steente mede, mitsgaders een zandsteenachtig rotsstuk van bleek roode kleur, doortrokken met vele aderen van ijzer- en mangaan-oxyde. Volgens het be- rigt van den verzamelaar, komt ijzersteen in groote blokken in het zand- steen voor; welligt een gang van rood of bruin ijzersteen. — In het mid- den, tusschen de twee heuvels, vindt men vaste rotsen van het feldspathige groene gesteente, even als op Poeloe Pandjang in dioriet overgaande; ook hier bevat het veel magneetkies ex neemt het hoornblende zeer de óver- band. — De zuidwestelijke heuvel levert een gesteente, dat veel naar feld- steen-porphier gelijkt, met gedeeltelijk glinsterende knobbeltjes van kwarts; zijnde de feldspath-kristallen meestal tot eene aardachtige gele stof verweerd. Nagenoeg in eene regte lijn van den vasten wal, tusschen Poeloe Pangka en den hoek Batoe-balajar, ligt het insgelijks hooge oa út ook, even WS 336 REIZEN EN ONDERZOEKINGEN IN SUMATRA. P. Pangka, hoofdzakelijk N. W. en Z. O. strekkende eilandje Be gag In zijn noordwestelijk gedeelte verheft zich een klippige heuvel, ter how! van omtrent 100 voet, die uit een soortgelijk gesteente is zamengesel als dat van de Oedjong Batoe-balajar, maar eenigzins donkerder, rijk aan hoornblende, nagenoeg een dioriet, en sterk naderende tot het zwa hoornblende-gesteente van Poeloe Padjang. Het hornblende komt hier di werf in streep- of straalvormige bundels voor. Magneetkies is er in kla hoeveelheid voorhanden. In rotsen van den top des heuvels merkten 1 graauwe stippen op, overeenkomende met die in het melaphier van Af manis. Enkele kleine, maar duidelijke feldspath-kristallen deden denken u het melaphier van Boekit Sikarbo. — In het Zuidwesten van het alu verheft zich eene eenigzins kleinere hoogte van hetzelfde gesteente; & aan de oostzijde zijn de rotsen witachtig graauw, door witte vlekke zekere mate porphierachtig, terwijl deze hoedanigheid soms aan hete rotsblok weder in het glanzige, grijze en groen gestreepte feldspathe steente van Pangalarang overgaat, met het kenmerkend onderscheid shai dat de lichte en donkere strepen hier duidelijker zijn. Poeloe Bere behoort dienvolgens tot de dioritische formatie van de westelijke bergen van Ajerbangi. — Het overige, vlakke gedeelte van genoemd eilai met kokospalmen begroeid, onder welker lommer, even als op alle ad met palmen versierde eilandjes, ettelijke hutten staan, welker bewon visschers en landbouwers tevens zijn. De zee tusschen deze eilandjes he schier nergens boven de 12 vadem diepte; op zeer vele plaatsen bed zij slechts 10, 8 of 6 vadem en neemt overal naar het binnenste der b langzaam af. Zeeschildpadden (Chelonia viridis) zijn daar niet zelden en v den dikwerf, te gelijk met allerlei goede visch, in schrobnetten gevan Alvorens wij Ajerbangi verlaten, deelen wij van die plaats nog de ti mometer- en psychrometer-waarnemingen van twee dagen mede. Den 3! Julij was het over het geheel een heete dag; daarentegen had het des na van den 24°" op den 25°" geregend, en den 25°" was de lucht ee zins bewolkt. BEIZEN EN ONDERZOEKINGEN IN SUMATRA. 387 38 suus. —— 1838. 25 suru. ; 4 t 8 5 og Hele al BEER EIK NEEN a > F MEBIBENE | g |aejea] = ETE Soe le a Hy wei} — [fie 2} — | — |_ donker. 13} — |] 198] 18° 3] 195 7 zal — || 20° 2) 18° 7) 1e 5| weinig zon. sof — |] 21° 0} 18° 7] 293| donker. sof — |} 2le3) 18°8) 25 * 3° 5| zeewind. || 21° 9| 19° 1| 2° 8] helder. 25] sul. 22° If 19e 1] 390 ” 4 wind. ||22°2| 19 3) 29 ” 4e su. |} 22° 2] 19° 3] 29 ” [aal — | — | wind. |] 22° 1] 19° 4] 2° 7 ” -|-|— — |] 2i9 4} 198) 201] regen 22° 3] 19° 4) 29] gut, |} 20° 4] 19° 0] 104] helder. .| ae 0] 187] 203] „ .| 20° 8] 185) tesl y 195] 17°7] wsl _ z De thermometer, een voet diep in den grond geplaatst, naar de methode -,Van BOUSSINGAULT, toonde van 10 ure des morgens tot in den nacht, tus- schen 20 1 en 20° 3 nrADK. (= 35° 1 en 25° 3 centigr.); alzoo dezelfde , middelbare temperatuur, als te Padang. | Van Ajerbangi strekt zich noordwaarts, tot aan de rivier van Natar, „eene weinig bewoonde wildernis uit; zij is grootendeels vlak en hier en daar | moernsig, uitgezonderd tusschen Ajerbangi en de rivier Batahan, waar de , zeeoever, voornamelijk aan de uitstekende hoeken, heuvelachtig, steil es | Klippig is. De ruime en diepe bogten Lalang of Ilalang en Laboean-loeloe, , Tain eehter in haren achtergrond geheel efen. De tusschen die beide bog- ten sterk vooruitapringende heuvelreeks eindigt aan den zmidkant in den Oedjong Biang en san den noordkant in den Oedjong Toean. Laatatge- melde rotsige hoek vortoont eenen berg, nagenoeg als den Boekit Padang. Niet ver noordelijk van daar ligt een klein rond eilandje, Poeloe Roepio ee 388 REIZEN EN ONDERZOEKINGEN IN SUMATRA. genaamd. Bij den noorder uithoek van de wijde en opene Telokh Lal ligt eene afgezonderde rots, Batoe Bening, en omtrent eene halve : verder het langwerpige en ongeveer 80 voet hooge eilandje Tem Tusschen hetzclve en den vasten wal vindt men eene goede en veilig kerplaats. De bergachtige kusthoek, tot welken de Batoe Baning behoort, is, g het overige gedeelte van den oever, met bosch bedekt en vertoont g rivieropening. Daarentegen ontwaart men op het tegenover liggende cis Tamang den mond van een riviertje. Aan de binnenzijde van Pods! mang is de bodem der zee met koralen overdekt. De oever is bege met Rhizophoren, tusschen welke verschillende weekdieren leven, m duizenden van eene kleine soort Buccinum, benevens een Terbo en ah chus, beide van aanzienlijke grootte en die hier overal gegeten vu Langs de hellingen van den eersten heuvel des eilands steken vrek @ blokken uit den grond van een phorphier-gesteente van eene donker = bruine grondmassa, met kleine witte feldspath-kristallen , doch zonder kr stippen, bijgevolg een melaphier, niet veel verschillende van dat vas à Boekit Sikarbo. Merkwaardig echter zijn eene menigte ingebakken, boet brokstukken van meest korrelige, groensteenachtige hoedanigheid. Es gelijken naar het feldspath-gesteente van Batoe-balajar en Poeloe Bert somtijds met licht groene stippen, gelijk men dikwijls in het zoo era? noemde gesteente, maar ook somwijlen in het melaphier, opmerkt. j# verder doordringen werd het bosch zeer digt en tusschenbeiden raoens! Aan de afhelling van een tweeden heuvel vonden wij dezelfde steenst alleen een weinig lichter van kleur. — De rotsen van de vaste kust, wt over Poeloe Tamang, hebben hetzelfde aanzien en bestaan ongetwijidit een dergelijk melaphier-gesteente. Vermoedelijk is zulks ook het genls den meer landwaarts in zigtbaren, hoogen bergtak, van welken wij bij Af bangi gesproken hebben. Niet ver benoorden de klip Batoe Baning heeft de Ajer Batab hare uitwatering. Deze aanzienlijke rivier ontvangt in haren loop doa | lage land veel toevoer uit zeven kleine meren (Dano Toed joe). Aan dé kerzijde van haren mond houdt het kustgebergte op, en tegen ova,’ den regter over, is het dorp Batehen gelegen. Van Gear Qui de kost £ REIZEN EN ONDERZOEKINGEN IN SUMATBA. 339 tot Natar of Natal, gelijk de Europeanen dien naam bij verbastering uit- ‘spreken. Vóór de rivier van Natar ligt, even als vóór den mond der Ajer „Batahan, eene bank van zand en modder, die aan velerlei veranderingen onderhevig is en waardoor het binnenloopen bezwaard wordt. 