Bijdragen tot de taal-, land- en volkenkunde
: In alle rivieren en spruiten, door ons dien dag gepasseerd, vonden wij „raauw trachyt, van verschillende hoedanigheid. In het bed der Ajer Ro- „arreh, aan gene zijde van Tobing, lagen groote blokken van eene zwart- „raauwe en zeer fijn korrelige verscheidenheid, waarin de bestanddeelen niet F onderscheiden waren; men zoude dat gesteente gereedelijk trachytische „kaniel hebben kunnen noemen. In eene andere kleine rivier, Ajer Per- 7 “ban genaamd, troffen wij eene zwarte, fijn poreuze lava, die zich door _nkele kristalletjes van glazig feldspath, als eene trachytische liet erkennen. “len weinig lager bemerkten wij een groot blok van half verglaasd, grof- “ orrelig trachyt, met tallooze kristallen van wit of geelachtig, glazig feld- ‚path, welk rotsblok insgelijks tot de lava’s dier oude vuurbergen moet _erekend worden. Aan deze zijde van de Batang Angkolah vindt men _sarentogen in de rivierbedden, langs den voet der westelijke heuvel- of "ergreeks, dikwerf grof korrelig kwartszandsteen of kwartsrots, alsmede enkele "erolde steenen van syeniet en melaphier, hetwelk vooral plaats heeft in de ijrivier Ajer Karamboeéh, bij Pitjar-kolling. — Goudmijnen zijn er in ge- reel Angkolah nict. In het midden nagenoeg van het ongeveer één uur breede en effene dal, joor hetwelk nu de Batang Angkolah, in eene Z. O. hoofdrigting, ver- scheidene uren ver voortstroomt, ligt, op geringen afstand van den regter zever dezer rivier en digt aan de regter zijde van de bovengemelde Aier Karamboeëh, dus in het noordelijk gedeelte van het del, de keropong Er 9,5 363 REIZEN EN ONDERZOEKINGEN IN SUMATRA. tjar-kolling en, niet ver daar van verwijderd, de Nederlandsche dien naam. De laatste is eerst in December 1887 gebouwd, ter van den oostelijken weg naar Pertibi, in het landschap Padang-hva toen met onze troepen werd bezet om beter tegen den vijandelijke koe Tamboesi van het Zuiden te kunnen ageren. Een Europese geant met twintig Javaansche soldaten maakten, tijdens ons besod, manning der redoute uit. Naast haar stonden nog eenige bamboes! zen, tot nachtverblijf van doortrekkende troepen bestemd, in bet ke van welke, onder den naam van officiers-woning bekend, wij afstspin. dat ons, na tien meer of min ongemakkelijk doorgebragte nachts, = leis scheen te wezen. Onze barometer toonde eene hoogte van 25 aan. De honderddeelige thermometer teekende den volgenden och? ure, nadat het den nacht door geregend had, 21, 1°, des namidásie. bij helderen hemel en zonneschijn, 28, 9°, en ‘savonds 7 ure 24,7. temperatuur van den grond was ‘smiddags 23, 2°, die der bram 3 centigraden. Over het geheel is het luchtgestel van Pitjar-kolles en droog. De kampong telt een veertigtal kleine bamboezen ham! allen op palen staan. Varkens hebben wij daar volstrekt niet men, door welker gemis het dorp een minder morsig aanzien heeft. ¥ scheidene vrouwen hielden zich bezig met het weven van bonte sto%, kralen, die er dadelijk in geweven worden, versierd. De geleken volkomen op die der Dajakkers, Javanen enzv. Opmerkelijk #! dat men daar niet meer dan twee kokospalmen ziet. De inboorlinz! weren, dat ze niet groeijen willen; maar wij zouden veeleer gene te vooronderstellen, dat de bewoners te lui en onverschillig waren ost planten en voor hun wasdom behoorlijk te zorgen. Buffels bemerkta4 gedurende eene wandeling door de kampong, een twintigtal, doch des tot den veldarbeid, noch tot lastdieren gebruikt werden. Ook de mas hebben schier geenerlei bezigheid: zij bouwen slechts zoo veel mais a! als zij voor zichzelven tot voedsel noodig achten, en weven zoo veel sx als tet de beperkte of schamele bedekking van hun ligchaam ve wordt. Wij outmoetten er slechts een enkclen Batak , die een weinig Ma sprak en van wien wij vernamen, dat men in vijf dagen van Pit ling naar Singkoeang zoude kunnen komen. Men moest tot dat eis REIZEN EN ONDERZOEKINGEN IN SUMATRA. 363 ‚ 2000 voet hooge westelijke bergketen overklimmen, en kwam vervol- door de gehuchten, die tot de Ajer Nabara behoorden. De togt naar re-moendam zoude vijf tot zes dagreizen vereischen. © weg van Pitjar-kolling naar Pertibi loopt door eene eenzame, berg- ige landstreek, somtijds, vooral over den berg Simardona, door hoog th, maar voor het overige meerendeels door eene onoverzienbare gras ernis van alang-alang. Wij hebben drie dagen aan deze vermoeijende weis besteed. Den eersten kwamen wij tot aan den militairen post Goe g-toeah, den tweeden dag tot aan Sioengam, en den derden be- „en wij Pertibi. “adat wij over de Batang Angkolah waren getogen, welker bed aldaar om- = 100 voet breed is, kwamen wij weldra, al klimmende, op den rog het uitgestrekte gebergte, dat zich ten Oosten der vallei van Pitjar-kol- verheft en welks hoogste punt den naam van Boekit Simardona gt. Deze bergtop ligt 520 meters boven de zee. De thermometer stond ', ‘smorgens te 8} ure, op 31, 6 centigraden. Na een tijdlang afwis- ad neder-, op- en weder nederwaarts, door bosch en hoog gras’ te zijn: “tgecaan, kwamen wij aan de Batang Anang, eene rivier, die uit het komt, eene zijdelingsche bergschakel van het Simardona-gebergte door ekt en in eene, omstreeks twee uren wijde vallei voortstroomt, waarin zij met de grootere Batang Siapas vereenigt, die van het N. W. naar Z. O. haren loop neemt. In het zuidelijk gedeelte van gemelde breede ei en niet ver van den regter oever der Batang Siapas, ligt de post Goe- ag-toeah. De hoogte van dat oord bedraagt 198 meter, de tempe- tur, van den grond 25, 4 centigraden, terwijl de honderddeelige there meter des namiddags 4 ure 30, 0° en te 6 ure nog 27, 5° in de open: at teekende. Zoo warm en tevens droog is het klimaat in die streek. Aan den westkant van het Simardona-gebergte vonden wij slechts een- al een graauw, fijn korrelig zandsteen; overal elders in het hooge ch was er wel veel modder, maar geen gesteente te ontdekken, Langs oostelijke afhelling daarentegen bemerkten wij hier en daar af brokke: sen van een licht graanw glanzig ssergel- of thonschicfer; aan: sommige atsen bijna micaschieferachtig en meer donker graauw. In: een riviertje m groote blokken van een graauw dwartegesteerde, dek wen vole zo 364 REIZEN EN ONDERZOEKINGEN IN SUMATRA. met den naam van kwartsrots, dan met dien van zandsteen besta kan. Laagsgewijze vorming was nergens duidelijk waar te nemen, cis der beperktheid van de afgebrokkelde plekken. In het bed der k Anang vindt men veel zwart, hard tAonschiefer; voorts een bijns pa dig gesteente, kwartsrots, en tevens graauw en wit, spathrijk kalism lagere, afgeronde hoogten bestaan vermoedelijk uit zoo ligt verve wit zandsteen. De grond is aldaar roodachtig, gelijk elders im de: matie. De aanzienlijke rivier Siapas ontspringt in het gebergte, dst m N. van den Loeboeraja naar Sipirok heen uitstrekt. Zij stroomt z Z. Z. O. hoofdrigting door de breede en effene -vallei, aan welker rs de post Goenong-toeah is gelegen. Hier kromt zij zich naar het 0! en vloeit langs den zuidelijken voet van het meer oostelijk, tusscha en Sioengam gelegen gebergte, Boekit Sipapal genaamd. Neb: nong-toeah vereenigt zich met haar de reeds genoemde Batang Ans, ten Z. uit eenen hoogen berg haren oorsprong neemt, ons door &# lingen Goenong of Boekit Perloboe genoemd. Hij hangt mk ten van den Boekit Simardona te zamen, en zal naar gis 3000 wil zijn. Z. QO. t. Z. verheft zich eene nog hoogere bergmassa, wellsxk de 4000 voet, ons als Boekit Petoengoe opgegeven, en in km Z. O. § O. de eenigzins lagere en bijkans kegelvormige Boekit Got! Tusschen deze beiden en hunne ver naar het N. W. zich voortzettenk lenging, die zich ten laatste, in den vorm van lage heuvels, in hé S dal verliest, ontspringt de Ajer Djambah, zijnde een tweede ni tak, die zijn water eenige uren meer oostelijk in de Batang Siaps Aan den achter- of oostkant der laatstgenoemde bergen liggen de b van de groote Batang Boeroemon, die binnen de straat van Ma zee uitstroomt. Te Goenong-toeah vonden wij eenen sergeant met ettelijke onderhe manschappen, benevens een tachtigtal inboorlingen van Angkolah, naamde hulptroepen, doch die alleen tot koeli’s werden gebezigd : ren niet eens gewapend. Levensmiddelen waren er volstrekt niet te men: noch rijst, noch mais, noch pisangs, noch bataten. Fene k dien er al eene te krijgen is, kost ten minste één gulden. Vissch REIZEN EN ONDERZOEKINGEN IN SUMATRA. 365. weel in de rivieren; doch de inlanders zijn te traag om ze te vängen ‘Ajden liever gebrek of voeden zich met slechte spijzen. an Goenong-toeah ging de weg omtrent drie kwartier lang over min of © platte en zich hoogstens 150 voet boven de grondvlakte der valléi effende heuvels, in eene O., O. N. O. en O. Z. O. rigting voort, tot de Batang Siapas, die ongeveer 80 voet breed is,en welker water, bij. doorwaden, ons tot aan of een weinig boven de knieën reikte. Op deze w bemerkten wij verscheidene door het regenwater gevormde ' sleuven moten in een tufachtig alluvium van graauwe kleur. In het algemeen deze, eene soort van terras vormende heuvelen zamengesteld uit een whtig en fijn korrelig zandsteen, dat vele zwarte, dikwijls duidelijk ge- ~alliseerde micablaadjes bevat, en in ruwe, ronde, als door het water zzevoerde of gerolde brokken verweerd. Het schijnt uit de bestanddee- van eene lichte trachyt-verscheidenheid te bestaan, en wij zouden het bt voor eene nieuwere, welligt tertiaire, afzetting in het Siapas-dal . wil- houden, toen het nog onder water stond. Laagvorming is er niet aan Usteen waar te nemen. De trachyten van den Loeboeraja en aangren- Be hoogten, werwaarts zich het dal van de Siapas naar het N. W. uit. kt, hebben waarschijnlijk de bouwstoffen daartoe geleverd; vooral ‘de ablaadjes; terwijl de naburige zandsteenrotsen ook het hare er toe zul. hebben bijgedragen. zoodra men langs de westzijde van het, uit twee of drie schakels of gen bestaande, gebergte Sipapal opwaarts gestegen is, ziet men een lachtig of geelachtig rood, fijn korrelig en tamelijk zacht zandsteen voor ‚ dag komen. Nu en dan verschijnt eene ongeveer 200 schreden breede ‚ok van een spathrijk, graauw Kalksteen, somwijlen met mergelschiefer isselend; doch op de hoogte van den eersten rug weder geelachtig sand- m. De lagen, voor zoo verre zij te erkennen zijn, schijnen ‘bij eene N. W. rigting eene nagenoeg loodregte helling te hebben. Op de gte van den tweeden rug is het meestal fijn korrelig en mergelig dsteen somtijds schieferig, zijnde de rigting der lagen dezelfde (W. N. —0. Z. O.) en hare helling ongeveer 25°—30° N. N. O. (naar het ge- gte toe). Verder over de kale bergmassa voortgaande, ontmoet men zelfde witachtig geel, somtijds fijn poreus en aan de opyeriiakia rok 866 _ REIZEN EN ONDERZOEKINGEN IN SUMATRA. gandsteen. Niet zelden bevat het eene menigte niervormige klom thonijzersteen. Alles toont aan, dat wij ons hier in het centmalek van Sumatra, in de N. W. voortzetting van den Boekit Gedang, ha Loeboesikaping en Loender, bevinden. In de lagere oostelijke takka i vooral een geelachtig mergel-zandsteen of mergel voor. Daar am eenmaal de lagen eene N. W. en Z. O. rigting nemen, by eene! helling (van het gebergte af). Eenige verandering door vloed schijnen deze mergels evenmin ondergaan te hebben, als & steenen op de hoogere gedeelten van den Boekit Sipapal. Op den togt over dit uitgebreide gebergte genoten wij op de punten meestal een ruim en schoon uitzigt, maar wij hadden us! weldig van de hitte te lijden, daar de bodem slechts met strain 4 ì verdord gras was bedekt. Oostwaarts zag men, zoo ver het zacht golvende heuvels, schier alleen met alang-gras begroeid: ex telijke graswildernis, waarin de spaarzame groepen van struiken a boomte zich als oasen in de sandwoestijn voordeden. Kleine of stroken van hooger bosch ontwaarde men slechts in de diepte de 8 langs het stroomende water. Geen levend schepsel scheen deze ones! en onvruchtbare grasstreken te bewonen. Aan den oostelijken gare verloren zich allengs de golvende heuvelen in een schijnbaar vlak, ss achtig land, dat ons door zijn eentoonig en treurig aanzien onwilds aan de treffende schilderingen der Noord-Amerikaansche prairiën va! shington Irving en Cooper deed denken. Lengs den oostkant ran ¥ bergte viel ons een ranke struik met fijne naaldvormige bladen at witte bloemen in het oog, die groote plekken van de helling bed welke donker groene plaatsen zonderling afstaken tegen de naakte: achtige zandsteenen en het geel of bruinachtige alang-gras. Aan de boorden van het eerste riviertje, dat wij aan den oostelijke van het Sipapal-gebergte ontmoetten en alwaar de reizigers gewoorli weinig uitrusten, ontdekten wij verscheidene groeijende bamboezen, ¥ een aantal Bataksche of, zoo alg men ons zeide, Mandahelingsche s teekens ingesneden waren. Zij waren afkomstig van de naar Padanz- getogen inlandsche hulptroepen en beteekenden ontboezemingen van be omtrent de smarten, die het gevoelde, wegens de verwijdering en de 8 REIZEN EN ONDERZOEKINGEN IN SUMATRA. 367° An afstand van den geboortegrond, wegens den dood eener geliefde moe-. zer, allerlei klagten over gebrek, vermoeijenis en dergelijken. In dit op- sgt zijn de Mandahelingers een stap verder, dan de Europeanen, die ge- soonlijk alleen hunne namen of slechts naamletters in de schorsen der boo- zien snijden. De Ajer Soerimambeh, eene ongeveer 40 voet breede, Pt rij diepe en snelstroomende rivier, die haar troebel en modderig water in de Ajer Paneh voert, hield ons een tijdlang aan haren oever op, doordien 4je luchtige brug van bamboes en rotan afgebroken was. Er bleef niets an- lers over, dan zich van de kleeding te ontdoen, dezelve boven het hoofd -e houden en tot onder de oksels door het water te waden. Wij kwamen =F echter op die wijze, zonder onze goederen nat te maken, gelukkig door. san den linker ocver dezer rivier stond alleen nog de weelderige bamboe- en omheining van de kampong Sioengam, die twee jaren te voren, door „ne bende volks van Toeankoe Tamboesi, in den nacht overvallen en ge- gicel verwoest werd. Alle mannen werden vermoord on de vrouwen en kinderen als slaven weggevoerd. Zoo hielden deze horden hier overal wijd zn zijd huis en ontvolkten het land stelselmatig. De Nederlandsche post ‚aldaar bestaat in eene kleine verschansing, voornamelijk ten behoeve van „het transport naar Pertibi aangelegd. Wij troffen op die plaats een aantal “inboorlingen uit het meer noordelijke Bataksche distrikt Sipirok aan, die ; in ligchamelijk opzigt en kleeding geheel met de bewoners van Angkolah overeenkwamen. Allen droegen om het midden van het lijf een wijd en sterk " geplooid stuk katoen, gewoonlijk beneden den navel met eenen gordel van " boombast vastgesnoerd, terwijl de verwilderde, maar fijne haren veelal door middel van een band van rijststroo of rotanriet waren opgebonden. Bin- | nen en buiten hunne hutten zag het er niets minder dan zindelijk uit, of- | schoon zij geene varkens bezaten. De post Sioengam ligt slechte 114, 0 meters boven het zeevlak. De thermometer van Reaumur teekende na den middag te 4} ure, 22, 4°, de psychrometer 18, 9°, terwijl de temperatuur van den grond 20, 0° be- droeg. Het hoogste punt van den overtogt over den Boekit Sipapal lag, volgens onze barometer-meting, 506 meters boven: de zee; wijzende de ther- « mometer aldaar ‘smorgens te 9# ure, 20, 4° Reáumur aan. De weg naar Pertibi zoude wegens het vrije uitzigt, dat meu veer ais 368 REIZEN EN ONDERZOEKINGEN IN SUMATRA. zijden heen genoot, en bij een’ verfrisschenden N. W. wind en half bes ten hemel, allezins aangenaam geweest zijn, indien niet de leemige, gie rige bodem het gaan zoo vermoeijend had gemaakt. Zelden zag mes en boom en het alang-gras was naauwelijks één voet hoog, uitgezonderi de meer vochtige valleijen en nabij het water. Naarmate wij Perth derden, werd het heuvelige steppen-landschap vlakker en daardoor, iz a schijnbare onbegrensdheid, nog eentooniger. De vegetatie had in dex zame graswoestijn een geheel eigenaardig karakter, ten eenemak cf kende van hetgeen men gewoon is in de keerkringsstreken te zien. Wie men daar een acht- of tiental grassoorten waar, welke de hoofdmsac vegetatie vormen, en aan welke zich ettelijke Zegaminosae, enke en positae, eene schrale Orchidea, een kleine gele Convolvulus, benevens a andere gewassen paren, die gezamentlijk eene planten -physiognout va nen, niet ongelijk aan die der gematigde luchtstreken. Tot de haa die nog het menigvuldigst zijn, behoort eene Mimosa, met grom z vruchten, van de gedaante en grootte eens geweerkogels. Van het \. het W. tot in het Z. zag men, op verschillenden afstand, ten deck ii de blaauwe verte, min of meer hooge bergen en bergketens. Alle ar het O. was de horizont onbepaald; en van die zijde kwamen nue witte zeezwaluwen (Sterna) troepsgewijze over de steppe gevlogen. ‘2 kleine soort van kwartels (Hemipodius) fladderde somwijlen digt voor & voeten uit het gras op en verloor zich weldra weder in hetzelve. Spes van olifanten waren vrij menigvuldig. In een riviertje vonden wij ® soorten van schelpen, eene Unio en eene Melania. Wat de geologische gesteldheid van dit steppenland betreft: zijn gm bestaat voornamelijk in een bruin taai leem, dat moeijelijk water dst laat. Nabij den oorsprong van eene waterspruit zagen wij voor het 5 eene menigte gerolde steenen, van de grootte cener erwt tot die van & halven kubiek voet afwisselende; later vonden wij hen nog dikwerf hert daar. Het zijn doorgaans harde, kwartsrotsachtige zaadsteenen, van * eens fijn- dan weder grofkorrelige hoedanigheid. Zeer zelden bemerkt at een steentje van rood jaspis of van kieselschieferigen aard en zwarte kler onder hen. Deze zich ver uitstrekkende afzetting van gerolde stent heeft dus vermoedelijk onder het zeewater en vóór de opheffing der pir k REIZEN EN ONDERZOEKINGEN: IN SUMATRA. 369: ‘ynieche gesteenten van sommige der omliggende gebergten plaats gevon- ‘en; waren die melaphieren en trachyten destijds reeds opgestegen geweest , “an zouden zich ongetwijfeld ook menigvuldige brokstukken van hen Ender de gerolde zandsteenen voordoen. De ouderdom der afzetting zal reelligt niet verschillen van dien der nagelflue langs en in de keten van ‘sen Boekit Gedang, aan de uiterste zuidelijke grens van het landschap Lima- „oeloh Kota en elders. Misschien zijn in eene aanmerkelijke diepte de ge- alde zandsteenen door een cement tot vaste massa's verbonden , gelijk zulks ij de nagelflue het geval is. Naar Pertibi toe verliest het land zijn gol- end aanzien en wordt vlakker. De gerolde steenen zijn daar veel minder alrijk. Bij het uitdelven der loopgraven van het nieuw aangelegde fort eeft men onder de magere, bruine en ongeveer zeven voet dikke, bovenste ardlaag, eene omtrent zes voet dikke, waterpasse laag van fijn wit sand ‘mtmoet, en vervolgens daaronder eene bedding van blaauw plastisch tAon, ie insgelijks ter dikte van nagenoeg zes voet ontbloot is,.maar nog dieper aat. Beide lagen zijn waarschijnlijk bezinksels van nieuwere dagteekening. nm de zandlaag bemerkten wij enkele micablaadjes en haar benedenst ge- eelte was eenigzins vaster en geelachtig gestreept. Eenig organisch over- lijfsel hebben wij in het zand noch in het thon kunnen ontdekken. De kampong Pertibi was voorheen de hoofdplaats van het district Pa- langlawas, of lawee, gelijk de inlanders het laatste woord gewoonlijk uit- preken en welke naam letterlijk “breede vlakte’ beteekent. Sommige noe- nen die landstreek ook wel Padang-bolah, d.i. “geheel of gansch vlak- 2” Pertibi ligt niet ver van de vereeniging der rivieren Soertmambeh en Paneh, digt bij den regter oever der laatste, die omtrent 80 voet breed is mm tusschen de hooge en steile boorden van het zandige alluvium vrij snel voortstroomt. Alhoewel de hoogte harer oevers toen bij de 15 voet bedroeg, zwelt de rivier in den regentijd soms dermate, dat de kampong onder water gezet wordt. De Batang Soerimambeh is eenigzins kleiner dan de Batang Paneh. De huizen van Pertibi, meerendeels van behoorlijke grootte, rusten allen op palen en hebben wanden van boomschors, uitgezonderd dat van den Radje, van hetwelk zij uit zware planken bestaan. Eene groote loods lient tot moskee, aangezien een deel der bevolking de leer van Moham- | ned heeft omhelsd en dagelijks zijne gebeden daar verngh. De wer voor 370 REIZEN EN ONDERZOEKINGEN IN SUMATRA. de wasschingen is echter half ingestort. De taal der bewonen s en verschilt niet van die van zuidelijk of beneden-Angkolsh a ling. De kampong werd in December 1837 door onze troepa toen in de nabijheid eene redoute gebouwd, waaraan de naa w van Pertibi werd gegeven. Eene hooge aarden borstwering nd eijk tions en omgeven van een 15 voet diepe loopgraaf maken de | uit, De bezetting bestond destijds uit 50 man. De gebouwen m boomschors. Het drinkwater was er schaars en slecht. De hep de zee bedraagt niet meer dan 72 meters. Het luchigestd i droog. Onze honderddeelige thermometer teekende ’s ochtends ti bij sterken N. W. wind, 22, 5°, ’s namiddags te 3 ure 29,7 a te 64 ure 26,7°. Een meer of min felle W. of N. W. wide weken en maanden achtereen, dag en nacht over de steppe lett droogt en verschroeit er alles. De oorzaak van dezen standrug ligt blijkbaar in de, door de overgroote hitte en droogte seer it lucht in de steppe, werwaarts de vochtige en koelere, bij ger ® der verdunde, lucht van de westelijke bergen met kracht afstroom Bij een’ Javaanschen Luitenant, tot de bezetting van het foc 3 behoorende, zagen wij eene inlandsche kaart van Sumatra. De & Merapi in Menangkabo, deze Mahameroe of Olympus der Makijsx het midden van het ciland, en rondom dien berg ontwaarde men, kels, de drie voornaamste distrikten van het oude Menangkabosx! namelijk: Tanah-datar, Samawang met de Tigablas Kota en Agam. As sloten zich de overige distrikten onregelmatig aan. De bergketens : zich netvormig over het land uit; doch waren zij op sommige puna onnaauwkeurig naar de natuur geteekend. Deze kaart was door eez te Natal vervaardigd, ten tijde toen de Engelschen aldaar post hadde * De berigten, welke wij hebben pogen in te winnen omtrent den oort* en loop van de groote rivier Boeroemon en de vaart langs dezelve & de straat van Malakka, hebben tot geene voldoende uitkomsten geleid. Vu het verhaal der inboorlingen liggen de bronnen van de Batang Boer even als die van de Batang Sasak, aan de W. helling van den grooten È Maleha, die in Z. Z. W. rigting van Perlibi, aan de grenzen van Mandsbî in de centraal-keten is gelegen, welke daar de waterscheiding tusschen GE REIZEN EN ONDERZOEKINGEN IN SUMATRA. 371 mma ©. W. kusten van het eiland vormt. Ie: van Pertibi. Van daar zoude men in zes dagen tot aan de kampong ev. ila, niet ver van de zeekust, met eene kano de Boeroemon kunnen afgak- sn, en over land gaande in zeven dagen Bila kunnen bereiken. De na- = 3;em der dorpen langs haren oever zijn ons aanmerkelijk verschillend opge- » gaven van die, welke men op de nieuwste kaarten vermeld vindt. Met — zansopgang de reis aanvaardende, komt men, volgens de ons gegeven inlich- =~ gmgen, tegen het middaguur bij de kampong Koerita en met het vallen zac gan den avond bij de kampong Simangabat. Den tweeden dag komt men, S52 verscheidene uren gevaren te zijn, aan den mond van eene aanzienlijke, _ ger linker zijde in de Boeroemon vallende rivier, Singa-Kanan genaamd, mam tegen den avond aan de thans verlatene kampong Padang-matingi. Den qlerden dag ontmoet men geene gehuchten. Men overnacht te Pasir An- mm Wangan en passeert dien dag eene opmerkelijke verwijding van het rivier- bed, bekend onder den naam van Loeboe Dalam. Den vierden dag vaart ren gewoonlijk tot Kota Pinang; doch men kan, vóór zonsondergang, ook nog de kampong Sisamoet bereiken, even als de voorafgaande op den lin- ker oever liggende. Den vijfden dag (altijd ’s ochtends 6 ure den togt be- ginnende) komt men tegen den avond aan de kampong Paneb, alwaar men, als gewoonlijk, den nacht blijft liggen, en den zesden dag bereikt men ein- _ delijk de kampong Bila, die bij de vereeniging der rivier van dien naam ae ced Up met de Boeroemon is gelegen. De togt van Pertibi zuidwaarts naar Radja-moendang was destijds, we- gens de talrijke vijandelijke benden van Toeankoe Tamboesi, welke in die Streken omzwierven, zeer onveilig en niet zonder militaire escorte te ouder- Kd nemen. Wij zagen ons alzoo genoodzaakt, langs denzelfden weg naar Pitjar- kolling terug te keeren en vervolgens van daar, bewesten het Simardana- gebergte en de daarmede zamenhangende centraal-keten, door de groote val- leijen van Beneden-Angkolah en Mandaheling zuidelijk te gaan. 372 REIZEN EN ONDERZOEKINGEN IN SUMATRA. Wij aanvaardden den terugtogt den 3%* September, ’s ochtends @ um: weg door de steppe was thans droog en de korte alang-halmen, n: = regenlooze dagen, reeds bruinachtig gevlekt. Een matig sterke west wind verkoelde aangenaam de warmte der lucht. Kort na 18 ure me wij te Sioengam. Onze thermometer teekende daar ten 14 ure 30,9 tigr., te 2 ure 81,1 en te 6 ure ‘savonds 26, 2 centigr. De hygmar teekende te 14 ure slechts 23,7 centigr., hetwelk dus een versch re 7, 2° met de luchtwarmte aanwijst. Des avonds zweefde een fijne x achtige damp boven de steppe, door welken de naaste bergen als adr een floers, doch vrij scherp in hunne omtrekken, zich voordeden. Den volgenden ochtend zetteden wij, met het aanbreken van daly, de reis voort. De lucht was helder, warm en droog; de westewin: u weldra op te steken. Tegen 74 ure waren wij reeds aan den voeter Sipapal-gebergte, ter plaatse, waar de boven vermelde bamboezen mt landsche schriftteekens gevonden werden. Het beklimmen van dat ges langs de oostzijde ging gemakkelijker, dan aan den westkant, naarde £ helling glooijender was, gelijk in het algemeen de oostelijke hellins: t de centraal-keten op Sumatra flaauwer zijn, dan hare westelijke. D+ tatie had een verschroeid en dor aanzien. Behalve den reeds gene: struik met naaldvormig loof, namen wij daar ook eenc Afelastoms ss met kleine, lederachtige bladeren en rozenroode bloemen. Versche ‘= stoffen van olifanten lagen dikwerf hier en daar en tusschenbeica : zeer steile plaatsen van dezen bergweg. Omstreeks het middaguur bere wij den post Goenong-toeah. Wij moeten hier nog bijvoegen, dat xr: de gansche oostelijke helling van het Sipapal-gebergte het zandstee ct achtig en mergelaardig is en veelal micablaadjes bevat. De helling dr? gen, waar deze duidelijk voor den dag komen, is doorgaans meer of n* der N. O. Te Goenong-toeah stond de honderddeelige thermometer des namidis te 2 ure op 30, 7°, en te 3 ure op 29, 6°. Om 4 ure kwam er rz uit het Zuiden, als wanneer de temperatuur tot 26, 7° centrigr. daalde. Ì bergen schenen thans, bij het dampige weder, veel hooger te zijn, & ’s ochtends bij eene klare en zuivere lucht. Gedurende den nacht hoord wij verscheidene malen het geschreeuw van herten. Den volgenden mort REIZEN EN ONDERZOEKINGEN IN SUMATRA. 373 ij het aanbreken van den dag, regende het sterk, zoodat wij eerst na 8 re, toen de lucht begon op te klaren, de reis over het Simardona-gebergte -onden voortzetten. De weg door het hooge bosch was afschuwelijk: mod- erig, glibberig, vol waterplassen en door de menigte boomstronken, vortelen en doornen, natte struiken en slingerplanten, zoo belemmerend sn hinderlijk, als men met mogelijkheid maar verzinnen kon. De rotssoor- en van het Simardona-gebergte behooren ongetwijfeld tot de oudste neptu- sche formatie van Sumatra en welke de meeste verandering heeft onder- gaan. In hare nabijheid komen steeds uitgebreide massa's van hypogene sesteenten voor; hetgeen geenszins het geval is met de jongere neptunische ormatie, zoo als die op den Sipapal gevonden wordt. Vermoedelijk ont- reken in de zuidelijke voortzetting van de Simardona-keten zoodanige ge- teenten evenmin, als in de westelijke keten der vallei van Angkolah, waar soornamelijk syenieten en melaphieren aanwezig zijn. vin. 4 REIS VAN KOTA NOPAN AJER NANALI NAAR NATAR, AAN DE WESTKUST. Tot Tanabatoe had de weg afwisselend eene W. N. W. en Wix Aanvankelijk liep hij, ongeveer 14 uur lang, tot aan de Mo ea ra kis, door het vernaauwde dal van de Gadis, langs de westelijke berghelling wt De Ajer Mahis ontspringt zuidelijk van daar in de groote bergieat valt bij de kampong Pasir in de Batang Gadis. Een klein uur gun der, kwamen wij voorbij de kampong Laroe, die, op korten afstand, r# van den weg is gelegen, en nog één uur verder, langzaam. rijzende, leé- ten wij de kampong Maga, die ter linker zijde van den weg ligt 4 hiertoe was het land meestal met alang-gras en struiken begroeid ges. tusschen welke eene menigte lava-blokken uit den grond staken; van hs verder westwaarts tot aan de kampong Poeroeba-sinamba, is deze, vat zins onvruchtbare lava-bodem beter met rijst- en maisvelden bebouwd. 38 rivieren van verschillende grootte, die deels van de westelijke hoofdksa en deels van den daarmede verbondenen vulkaan Serit-berapi afkomen, & breekt het langs den ganschen weg niet. Van Poeroeba-sinamba tot Tar batoe is het land meer met bosschen bedekt en met diepere ravijnen doe sneden, waarin de wateren meestal een’ vrij sterken val hebben. Toen wij dien ochtend Kota Nopan verlieten, was de lucht zeer hek en klaar. De sneeuwwitte plek op den Goenong Balerang, d. i. Zw velberg, zijnde de noordelijke afgeknotte top van den Goenong Serit-berapi' ' Serit beteekent: strooijen, verspreiden; berapi, de bezittende vorm van api, vn Goenong Serit-berapt beteekent alzoo: vuuroerspreidende of vuurwitwerpende berg. REIZEN EN ONDEREOEKINGEN IN SUMATRA. 375 linsterde verblindend in de stralen der zon. Het vernaauwde, eenen klei- en ketel vormende dal, met de stil voortstroomende Gadis, vertoonde aich 1 zijne gansche, ongekunstelde bevalligheid. Het genot van dit schoone atuurtafereel werd ons echter door de menschen weder vergald , moetende rij tot driemaal toe van koeli’s verwisselen, waarbij ons de hoofden wegens unne valschheid en inhaligheid schier nog verachtelijker voorkwamen, dan © gemeenen wegens hunne verregaande luiheid. In het vernaauwde gedeelte van het Gadis-dal, niet ver van de Moeara Tahis, bemerkten wij zoowel vaste rotsen, als hier en daar brokstukken, oor de rivieren aangebragt, van een zwartgraauw, veelligt melaphier-ge- seente, dat op eene plaats, tusschen de spleten, met eene, waarschijn- jk zeolitische, zelfstandigheid bedekt was. Nabij de Moeara Mahis lag, aast den weg, ook een blok van rood zandsteen, zoo als de tegenover ge- gen bergtak van den Boekit Belindi dat vertoont, en welk blok ver- ioedelijk van daar afkomstig is. De kampong Laroe hgt reeds eenig- ins van de Gadis verwijderd, op de zacht glooijende linker dalhelling. ‘an die plaats af wordt men geene andere steensoort meer gewaar, dan rachyt, van eene min of meer poreuze hoedanigheid; blokken van dien ard, de overblijfselen van vloeijende massa’s, ziet men vervolgens in groote nenigte. De kampong Maga ligt het hoogst op den zich ver uitbreidenden voet ‘an den Serit-berapi. Van dit dorp gaan de bewoners in 3—4 uren naar ene plaats aan den voet van den eigenl ken kraterkegel (Boekit Balerang), waar zeer veel zwavel voorkomt. Op die plaats zoude slechts weinig rook »pstijgen; van beneden ontwaart men er niets van. Van dear ontvangt de rivier Maga eene spruit van sterk met zwavelzuur bezwangerd warm water, waarvan zij, zelfs bij de kampong van dien naam, nog eenigermate den smaak behoudt. Uit dien hoofde geven de inboorlingen aan het, door de zonnehitte laauw gewordene sawah-water de voorkeur boven het zwak wrang- zuurachtige, doch klare en frissche water van de rivier, ofschoon zij aan hetzelve geene nadeelige eigenschappen toeschrijven. Wij dronken er, zon- der ongemak te gevoelen, eene tamelijke hoeveelheid van. Geen der toppen van den Goenong Serit-berapi is ooit door een’ inboor- ling beklommen geworden, uit vrees voor de vele aldaar huizende Begoe- 376 REIZEN EN ONDERZOEKINGEN IN SUMATRA. begoe (booze geesten). Wanneer zij in de bovenvermelde solfatars me gaan halen, wordt door hen telkens aan deze Begoe’s geofferd. Geri k zit de zoogenoemde Goenong Balerang, of stompe noordelijke top, op z hoogste gedeelte een’ ouden krater, die zich thans in den staat eener a fatara bevindt, doordien men aldaar, van Kota Nopan en elders, eene gne witte plek bemerkt, doch slechts zelden rook gewaar wordt. Wij heir het, bij de onwilligheid der koeli’s en wegens onze eigene verzwakt » zondheid, niet durven wagen, een togt derwaarts te ondernemen, bot ons zulks ook deed. Van Poeroeba-sinamba tot aan de kampong Tanabatoe daalt uaa het geheel aanmerkelijk en verwijdert zich allengskens van den brei voet van den Serit-berapi. Te Tanabatoe wordt het gezigt op dem nr berg belet door verscheidene vóór hem zich verheffende, vrij steil wen. aan welker voet althans geene trachytlava’s, maar oudere steensoorten wet men. In het bed der rivier Sigolot, die tusschen de kampong en th derlandsche, door palisaden omgeven, bivouac doorstroomt, bestonda, « is waar, de grootste blokken en de meeste gerolde steenen uit has. doch wij vonden er tevens ook zwart thonschiefer, kieselschiefer ovesst tot het schoone, digte, graauwachtige gesteente van Ajerbangi !, en dr: sche of syenietachtige gesteenten, alle zwavelkies inhoudende. De Serit-berapi onderscheidt zich van de meeste andere Sumatrast vulkanen door dat hij bijna geheel op de groote westelijke bergketen of zijne kegelvormige toppen, als het ware, uit haar opstijgen. Zijm: va's stemmen in ’t algemeen met die der overige vuurbergen op het ds overeen. Meestal zijn zij vrij licht van kleur. Die van de stroomen aan # voet zijn min of meer poreus en bevatten weinig duidelijke glazige & spath-kristallen. Onder de trachytblokken in de Ajer Sigolot is he # nigvuldigst eene witgrijze, korrelige soort met veel hornblende-naaldjes. Br ten haar is eene grofkorrelige zwarte verscheidenheid merkwaardig. ke 1 De door ons vroeger als digte feldspathgesteenten vermelde rotssoorten zijn @f twijfeld niets anders dan gemetamorphiseerd thonschiefer, van de oudste sedemen's* formatie. Volgens deze wijze van beschouwing laten zich de geognostische verschiet len te Ajerbangi en van daar langs de kust tot Taboejoeng, beter verklaren. x REIZEN EN ONDERZOEKINGEN IN SUMATRA. 377 “eheel zwart, half trachyt- en half melaphier-achtig, hoornblenderijk gesteente ‘-chijnt van de oudere uitgietingen van den berg afkomstig te wezen. ~ De kampong Tanabatoe bestaat uit een zestigtal Mandahelingsche hui- ten, die, even als bij Poeroeba-sinamba, grootendeels onder de lommer van zsoomen zijn gelegen. Suiker- en pinangpalmen zijn er menigvuldig ; ook ziet "aen enkele kokospalmen. Zeer algemeen wordt de schoone, regtstammige zoerianboom geplant, welks loof naar dat van den esch gelijkt en welks roodachtig hout tot de meest geachte timmerhouten behoort. Gelijk wij reeds ebben dangemerkt, bevindt zich tusschen het dorp en den Serit-berapi een teile voorberg, van welligt 3000 voet hoogte, tot de groote keten behoo- ande. Deze verbergt den vulkaan tot op een klein stuk van zijnen top, aar wij meenen den oostelijken hoek van zijnen noordelijken kratertop , “elk punt wij 9° Z. W. peilden. Den bergpas, langs welken den weg naar „jernanali over den Boekit Sitampa loopt, peilden wij Z. W. bij W.— Deze 4. W. zich uitstrekkende bergschakel, die met de westelijke hoofdketen en en Serit-berapi zamenhangt, vertoont geene bijzonder uitstekende toppen. Ye hoogte boven de zee van Tanabatoe bedraagt 526 meter. De kampong Haga zal nog ongeveer 100 meter hooger liggen. De thermometer teekende e Tanabatoe ‘savonds te 6 ure 25° 5 centigr., en den volgenden ochtend e 5 ure 20° 4 centigr. De afstand tusschen die plaats en Kota Nopan is mgeveer 6 uren gaans. | Tegen den avond van den dag onzer aankomst te Tanabatoe, kwam al- laar voor het bivouac een transport geld van Natar aan. De koeli’s, in plaats van ledig terug te keeren, traden gaarne in onze dienst en gingen ‘ len volgenden dag met ons over den Boekit:Sitampa naar Ajer-nanali. De neeste koeli’s in die streken bestaan uit Orang Oeloe’s, die, even als de zoo- genaamde vrije koeli's tusschen Padang en de bovenlanden, schier bestendig mderweg zijn en ook een even losbandig leven leiden, uitgezonderd dat mij geen amfioen schuiven. Wanneer zij ’s avonds aan eene plaats aanko- men en hun draagloon ontvangen hebben, beginnen zij aanstonds te dob- jelen, en soms den geheelen nacht door. Over het geheel houdt er de man- selijke bevolking veel van het spel, bestaande òf in het dobbelen met mais- correls, òf in hanengevechten of het nog verfoeijelijker onthalzen der kippen. den beweert algemeen, en het is niet onwaarschijnlijk , dat sedert. ders ver- 2S 378 REIZEN EN ONDERZOEKINGEN IN SUMATRA. derfelijke spelen niet meer verboden zijn, gelijk in den tijd der Pada overheersching, de prijs der kippen bijna verdubbeld is. In den nacht hadden wij een zwaar onweder met plasregen te Tene gehad. Den volgenden ochtend was echter de lacht weder helder ai loofde een’ schoonen dag. Slechts weinige dunne wolkjes zweefden ai steile, met bosch bedekte gebergte. Aanvankelijk ging het bestijgen der berghelling, langs een breeden, weg en door hoog bosch, vrij gemakkelijk, en zelfs langs een smale ging het nog redelijk, tot op den eersten rug, alwaar gewoonlijk d bs rusten. Van daar echter tot op den hoogsten oostelijken rug af iy. de weg afschuwelijk en hecft hij dezen bergpas niet ten onregte an bans gemaakt. Het bosch verkrijgt daar geheel het aanzien van cen ha pt gen bergwand, gekenmerkt door eigenaardige plantvormen, veel ma bemoste boomen, bijzondere vogelsoorten van de geslachten Myicân, dus, Hylophilus, enz. Op deze hoogte, 861 meter boven de zee, wit geen water, maar het vormt met de verrotte gewassen en de, ut un dene trachytische gesteenten ontstane kleiachtige aarde, een altijd aki vend slijk, dat zich diep tusschen de boomwortelen ophoopt en i honderden koeli’s, die hier somtijds langs komen, telkens weder wt den wordt. Men gaat alzoo, òf stap voor stap, zijn pad zoekt boomwortelen, òf door diepe slijkpoelen, die meestal met dunne a rige takken zijn belegd. Van den oostelijken top slingert zich het pad een tijdlang amel nu en dan een weinig rijzende en dan weder dalende, naar een hooger punt, Sopo Kambing genaamd; en vervolgens, in cen war, naar den hoogsten, westelijken top, die onder den naam Sibeiá kend en 1596 meter boven de zee gelegen is. Van daar zonde ss! helder weder de baai en eilanden van Ajer-bangi kunnen zien. Tum alles in nevelen gehuld en wij mogten reeds van geluk spreken, 20 gen er afgekomen te zijn. Van den top Sibeteh ging het nu een steil de helling af en vervolgens over eemen smallen rug naer bet nacht-huis Pernasian, waar wij te 2} ure na den middag zeer aankwamen en gaarne dien dag bleven. Die plaats ligt 1813 meter de zee. De naam Pernasian (van naa, à. 1. gekookke TE eat REIZEN EN ONDERZORKINGEN IN SUMATRA. 379 reel als: waar men rijst eet of middagmaalt, omdat de koeli’s onderweg dechts met eenige bananen hunne krachten bij elkander houden en daar erst ter dege eten, voornamelijk rijst. Die naam heeft eenige overeon- omst met het woord Parnassus, maar ook alleen den naam; want het ellen- lige, uit waterpas op elkander gelegde takken, midden in het bosch, ge- ouwde huis heeft geheel het duistere karakter van den berg. Door de age deur naar binnen gekropen zijnde, ziet men eene vierkante pleats voor e bagaadje, links daarvan een vuurhaard en een klein vartrekje voor twee ‘achthoudende lieden, die voor water en droog hout voor de doorreizende renschen moeten zorgen. Een van hen is van Tanabatoe, de andere van Jer-nanali, en zij worden om de drie maanden verwisseld. Boven den gard en de goederenplaats, onder het dak, is eene soert van brits, uit ge- sleten bamboes bestaande, waarop de koeli’s, als bokkingen in den rook, apen. Aan eene der zijden van het huis bevindt zich eindelijk een eenig- ns vooruitstekend en zeer doorzigtig kastachtig kamertje, 8 voet lang, breed en van 8 tet 5 hoog, met een haard in eon der hoeken tot het aken van vuur bij koude nachten; dit is het verblijf voor de overnach- made heeren. Wij sliepen er voor het overige seer goed in. Een uur na onze aankomst werd het te Pernasian reeds goo duister, ale ij eene Europesche winteravondschemering. De wolken, die ons omgaven, sgonnen te druppelen en weldra viel een digte stofregen. Tegen 5 ure ‚avonds brak er een onweder met zware donderslagen los. De tempera- aur bedroeg evenwel te 6 ure nog 18° 8 centigr., terwijl zij den anderen \orgen te 6 ure 16° 2 centigr. was. Gedurende den nacht maakte een eix van in den grond en op de boomen levende cicadep een luid concert, garin zich ten minste vijf verschillende stemmen onderscheiden lieten. De pomen zijn op die, ruim 4000 voet hoog gelegene pleats reeds weder hoog- a segistammig, doch nog sterk met mossen bedekt. In het geheel waren wij, van Tanabetoe af, 7 uren‘en 20 minuten op- wweg geweest. Men moet echter hierbij in rekening brengen het zeer be- vaarlijke van den weg, zoowel bij het stijgen en dalen, als bij het dogr- andelen van het effeue bosch, waar men slechts langzagm, stap voor stap, ym gaan. In den beginne, bij het bestijgen der oostelijke helling, vaa den Boom 2% * 380 REIZEN EN ONDERZOEKINGEN IN SUMATRA. Sitampa, vonden wij op eene zekere hoogte een zeer verweerd, ss of zwartachtig, rhomboïdiesch verbrokkeld &Aonschiefer. Van um goede breede weg ophoudt, tot nabij den nok van den eersten Wu rug, bemerkt men in het digte bosch geen spoor van gesteente; dd ver beneden dien rug treft men een zeer verweerd grijs tracht m, glazig feldspath en tamelijk poreus en ruw: eene ware érschylen. soort vertoont zich uitsluitend langs den ganschen overigen weg. Ik chyt in lava-achtige gedaante heeft alzoo ook hier, langs den hus van het hooge westelijke gebergte, eene groote ontwikkeling erlang geweldige, gansche bergen zamenstellende trachytmassa’s, kuma geene lava-stroomen zijn, aan gewone kraters ontvloeid. Zij zijn art feld in veel grootere hoeveelheid, als zulks bij de hedendaagsch nim het geval is, uit het binnenste der aarde opgeweld. De onders keten heeft ook niet het minste aanzien van ooit opene krater & gehad. | Den 13de October zetteden wij den togt naar Ajer-nanali voot Mt dalen langs de westelijke helling ging minder moeijelijk en wel aangenaam, toen wij buiten het vochtige bosch waren getreden. kn ‘uitzigt, de heldere hemel en de meer drooge en gezonde lucht, we ons, na anderhalven dag in de sombere en eentoonige bosschen te ¥ doorgebragt, zeer verkwikkend. Aan den voet van het gebergte wa en daar ladang’s of boschvelden; in de diepte hoorde men eene nrg * schen: het geheel maakte den indruk eener bevallige bergstreek. ¥4 liep de weg afwisselend langs en binnen het bed der rivier Singadr die haar water bruisend over rotsblokken stort en aan weérskante eene weelderige vegetatie omzoomd wordt. Een der wildste en « natuurtafercelen biedt de plaats nabij de eerste brug, alwaar zich ss! regter oever hooge, zwarte, sterk ondermijnde kalkrotsen verheffen, omt® van hoogstammige boschboomen en sierlijke boomvarens, die zich #2 donker groenen stroom spiegelen: ecn tafereel, het bekwaamste penseel * waardig. Na die brug komt men nog over een paar andere, alvore** Ajer-nanali bereikt. Zij zijn allen van cen zeer ligt en ruw zamen’ als het ware een middelding tusschen ecne vaste cn cene hangende tt deels van dunne boomstammen en deels van bamboesriet vervaardigd | REIZEN EN ONDERZOEKINGEN IN SUMATEA. 38T tang Natar is, alvorens zich de rivieren Nanali en Singadaras met haar eenigen, niet breed, maar vrij diep. De plaats, waar men door middel a eene enkele, aan beide oevers vastgemaakte bamboessteng met vrij han- ade rotanleuning, over deze rivier gaat, vormt met de omstreken ‘ins- ijks een zeer bevallig gezigt, vooral door den, niet ver beneden deze avoudige brug, wild schuimenden stroom en den heuvel, waarop de re- ute Ajer-nanali is gelegen. Van ons nachtverblijf te Pernasian het gebergte westelijk afgaande , neemt m tot aan den voet de bovengemelde trachytsoort waar. Bij het eerste iertje echter vonden wij groote, vaste rotsmassa’s van een fijn korro- „ zeer hoornblenderijk, syeniet, hard en zwaar, gelijk alle echte syenie- 1. In datzelfde riviertje bemerkten wij, behalve weinige kleine gerolde eren van fijn- en grofkorrelig syeniet, ook vele groote blokken van whyt met duidelijk glazig feldspath. De zwarte, wit geaderde kalksteen- isen bij de lange, uit een’ gevelden boom bestaande brug over de Ajer igadaras, zijn door ons reeds vermeld. Verder, aan de linker steile dal- ling, ziet men eene groote bergpuin-afzetting van gele thon-aarde, die ykken van érachyt en andere rotssoorten insluit. De Ajer Natar voert sy onderscheidene steensoorten af. Allerlei feldspath- en porphierachtige steenten, waarvan sommige met die van Ajer-bangi, door ons voor ge- stnmorphiseerde mergels gehouden, overeenkomen, andere meer dioriet- htig, wederom andere kwartsrotsachtig, nog andere niet ongelijk zijn n de zwarte, aphanietachtige melaphieren van Ajer-bangi; terwijl ook mmige een gneis- en micaschieferachtig aanzien hebben. Daarnevens kei- a van kieselschiefer, zwart thonschiefer en kalksteen ; doch de groote blek- m bestaan allen uit trachyt. In het bed der zuidelijk van Ajer-nanali roomende, op den berg Sikadoedoek ontspringende rivier, vindt men schier teluitend digt, graauw frachyt; slechts een enkel brokstuk roodachtig, somvezelig thonschiefer vonden wij daar. Op den heuvel, waarop de Ne- srlandsche redoute zich bevindt, steken blokken van zoowel digt, graauw achyt, als van eene witachtige poreuse verscheidenheid daarvan, uit den rond; of -dit vaste rotsen of afzonderlijke blokken zijn, durven wij niet salissen. Binnen de volkrijke valleijen van de rivicren Naneli en Neuter bed wen. 382 BEIZEN EN ONDERZOEKINGEN IN SUMATRA. 