Werken uitgegeven door de Faculteit van de Letteren en Wijsbegeerte
4° in het woord k&tink (ketting), blijkbaar eene verwarring van de twee woorden ketting en keten. Het eerste (ketting) is ook bekend in het Antwerpsch dialect; de beteekenissen der beide woorden verschillen niet van elkaar. 5° in de vreemde woorden métin (meeting) en dejamjt (diamant). 6° in let, zét, ze (leit voor ligt, zeit, zei) en ook in Et (misschien heit voor heeft). 8 39. — De i (cf. voor de uitspraak $ 9) 1° alle klank, die in ’t NI. ¿ is geworden, ontstaan uit Idg. + in gesloten lettergreep, Idg. e gevolgd door gedekte nasaal of door consonant + j, uit mnl. i of e umlaut van a, behalve in het geval dat de vocaal onmiddellijk door een m gevolgd wordt : vis, binda, gift, bile, varminka, sigt (visch, binden, gift, billen, verminken, sint). 2° de abnurmale i in vligder ('), imar, liht (lumière), lihom, litika, rider, trits, wit (rlinder, immer, licht, lichaam, litteeken, ridder, trits, wit). AANMERKING. — Ging, hing, ving, licht (léger), immers, klinken in 't Antwerpsch : gun, un, vug, (meest vande), luht, umos. (1) Weinig gebruikelijk; men zegt gewoonlijk : shuglapor. —17 — 3° verkort wit i, na verkortende consonantengroepen : biht lifst, girah (biecht, liefst, gierig). 4° verkort uit i, na verkortende consonantengroepen : irka, lirka (heertje, leertje). 5° in het woord bica (beetje, een kleine hoeveelheid). Het diminutief van bét (beet) is echter beca. $ 40. — De i (cf. voor de uitspraak $ 10). 1° uit Ug. ai, Idg. ai of oi : stin, brit (steen, breed). 2° uit rom. diphthong, beantwoordende aan Lat. e vóór st: bist, fist, mistar (beest, feest, meester). 3° in sommige woorden, waarin het NI. eene e vertoont, ontstaan na syncope eener mediane d, en waarin die syncope niet meer gevoeld wordt : gadwi, kwila (gedwee, kweelen). 4° in virtin, firtoh, vi, lih, klira (veertien, veertig, vee, laag, kleeren). 5° alle klank die in het NI. een eeu is geworden: iw, liw, giwa, liwârakor, shriwa (eeuir, leeuw, geeuwen, leeuwerker voor leeuwerik, schreeuwen). 6° in de woorden ika (ijken) en list (lijst, met de beteekenis inschrijvingslijst). 7° in dan di en di, het aanwijzend voornaamwoord in het enkelvoud van het mannelijk geslacht. AANMERKING. — De vormen bashit en ikal (bescheid en eikel) gaan ongetwijfeld terug op een NI. vorm bescheed en eekel. $ 41. — De 1 (cf. voor de uitspraak $ 11; in de platste volks- taal hoort men de 1 gewoonlijk als eene €, die langzamerhand in 1 overgaat). 1° alle klank die in 't Nederlandsch ie is gewordgn, ontstaan uit Ug. eu (eo), Idg. eu, uit Onfr. ie in het imperfect der redupliccerende werkwoorden met Ug. é, au, 6, uit Onfr. ie en Os. é in ’t imperfect der redupliceerende werkwoorden met Ug. a, à, ai, uit Ug. €, uit 2 vóór 7, uit ie, gevocaliseerd uit iw 6) — 18 — of aiw, uit Rom. diphthonge, beantwoordende aan Lat. ae, e: git, kni, lit, rip, ilt, ir, fris, wig, gir, wiruk, vis, vir, zil, it, brif, vlim, manir (gieten, knie, liet, riep, hield, hier, Friesch, wieg, gier, wierook, ries, vier, ziel, iets, brief, vliem, manier). AANMERKING. — Alleen de woorden met mnl. ¿e in de jo-stammen zijn uitgezonderd, aangezien ze geen klemtoon op de ¿e hebben. In da, di en di, vrouwelijk enkelvoud en di, meer- voud van het aanwijzend voornaamwoord, hebben wij den i-klank. 2° de NI. korte ; in niet, liter, klinkt lang te Antwerpen: nit, liter. 3% in het woord bi, alsook in ivar, pik, vlim (bij, ijver, pijk, elijm of vliem), alsook bitarkas in de kindertaal, staande voor tanden (bijterkens). 49 in het imperfect van helpen, sterven, worden, werpen en zwerven :tlap, stiraf, wir, wirap en zwirof. 5° soms hoort men vir (nevens vyr, vuur), bastira (nevens bastyra, besturen), en altijd dir (duur). 6° de Nederlandsche klank ieuw, verschijnt als if : nif (nieuw). S 42. — De o (cf. voor de uitspraak $ 12). 1° onfra en os. o en x, algemeen Germ. o en u, Idg. u, of het uit liquida en nasalis sonantes ontwikkelde vocalisch element, in gesloten lettergreep, uitgenomen als de vocaal onmiddellijk door m, y (zonder volgende dentaal) of door + gevolgd wordt: vol, wol, ont, ons (vol, wol. hond, ons). AANMERKING : Ook in de woorden bort, morge, morgal boral (bord, morgen en borrel) geeft men eene O. In het woord zynds vervangt eene y de o (zonde). 2° in het praeteritum van enkele werkwoorden der klasse van binden, {waar de n of y niet door een gutturale explosief en spirant gevolgd wordt), alsook in de werkwoorden der klasse van zwemmen (waar de o van het praeteritum niet door r gevolgd wordt) : bont, spon, begon, zwom, olap, trok (bond, spon, begon, zwom, holp voor hielp, trok). — 19 — AANMERKING. — De werkwoorden bederven, sterven, werpen, zwerven, worden en derven voor durven hebben een praeterium met 1; werren is zwak in het Antwerpsch; nevens olep heeft men ook ilap (hielp) (ef. $ 41, 4°). 3° in het praeteritum en het verleden deelwoord van de werkwoorden denke en brega (denken en brengen): doht, broht, gadoht, gabroht (dacht, bracht, gedacht, gebracht). Aan te merken is hier, dat nevens het verleden deel- woord gadoht het substantief gadaht (gedachte, denk- beeld, meening, gevoelen) staat. 4° verkort uit O vóór verkortende consonantengroepen : noës, vorka (nootje, voortje). 5° verkort uit 6 vóór verkortende consunantengroepen : hamokt, olt, rokta, trola, nokt, orka, gota (gemaakt, haalt, raakte, tralie, naakt, haarken, gaatje). 6° in de woorden bodem ('), knop, meervoud knops, en lota (bodem, knoop, loten) en hunne samenstellingen en afleidingen. 7° in oh (och) en in övartolah (overtollig) $ 43. — De 6 (cf. voor de uitspraak $ 13). alle klank, die in ’t NI. lange a is geworden, ontstaan uit Ug. a, Idg. a, o of a in open lettergreep, uit Ug. ‘é, Idg. é : lôts, vóra, vódar, jôr, zôta (laten, varen, vader, jaar, zaten). AANMERKING. — Zooals in $ 37, sub. 1° is gezegd, werd de klank, die in ’t NI. a is geworden voor rd of rt, een ê: pêrt, stért. De echte a voor rd of rt werd echter volgens den algemeenen regel 6 : bért, vórt, kórt (baard, vaart, kaart). Zooals in $ 37, sub. 2° is gezegd, vertoont het Antwerpsch in eenige woorden een spoor van umlaut van 4: évarahs, géf, kés, bléta, shépar (averechts, gaaf, kaas, blaten, schaapherder). (‘) Men zegt alleen bodem in oytrinke tud ub dem bodem, uit- drinken tot op den bodem; anders zegt men boyem. — 99 — In de woorden, waarin de klank, die 6 zou moeten geworden zijn, gevolgd wordt door eene n + dentale explosief of spirant, heeft men 6: mónt, spöns (maand, Spaansch). S 44. — De 6 (cf. voor de uitspraak $ 14; aan te merken is hier, dat bij de lagere volksklasse de 6 langzaam in een w overgaat). 1° alle klank, die in ’t NI. zachtlange o is geworden : gogôts, Opa, Ovar, örloh, not, shor, zwör, vor (gegoten, open, orer, oorlog, noot, schoor, zwoor, het substantief voor). Uitzonderingen heeft men in de woorden zön, könink, Öönink, dór, vór, méga, móla (zoon, honing, honig, door, het voorzetsel roor, mogen, molen). 2° naar analogie van de vocaal van het meervoud, in het enkelvoud van het praeteritum van de werkwoorden der klasse van gieten en buigen: ik böh, ik hot (ik boog, ik goet. met scherplange o). AANMERKING. — De Nederlandsche zachtlange o, uit Fransche oi, klinkt in het Antwerpsch à : ivûr, iroor. Buitendien vertoonen de volgende woorden een ú, alhoewel ze in ’t algemeen Nederlandsch een zacht- lange o hebben : búra, drûh, gawún, pastár, krún, matrûs, patrún, parsún, rama, rúza, smáúro, stára, tran, wúna (boren, droog, gewoon, pastoor, kroon. matroos, patroon ('), persoon, Rome, rozen, smoren met de beteekenis van rooken, storen, troon, wonen). S 45. — De 6 (cf. voor de uitspraak $ 15). 1* alle o vóór eene r, die al of niet gedekt is : baddrava, börst, dir, dérap, lör, Srgal, störem, vörs, wörom, zôroh. kort, köraf (bedorven, borst, dor, dorp, lor, orgel, storm, rorsch. worm, zorg, kort, hort). Ook in de woorden köst, wöst, böstal, me > (1) Het woord rd patran beteekent zoowel beschermheilige als model, om iets, vooral een kleed, op na te snijden; putroon met de beteekenis van heer, meester, is bOs (baux). Het vrouwelijk van patrún, beschermheilige is patrones. Kene katholieke Zondagschool heet patronöZa. waarin de r is weggevallen (korst, worst, borstel). Ook is köstor, koster. Uitzondering maken bort, bord, een woord dat uit do school in de spreektaal is overgegaan, morogo, morgen (demain), morgat, morgen (matin), boral borrel. AANMERKING. — De woorden börgor, kérak, snôrks, tóraf gaan terug op een vorm, die in 't Nl. borger, kork, snorken, torf, nevens burger, kurk, snurken, turf zou gegeven hebben. De dorpsnaam börgeraut wordt officieel Borgerhout geschreven. De vormen léraka en lórava (lurken en lurven) staan onder den invloed van een Hollandsch dialect, waaraan ze ontleend zijn, en waarin de uitspraak der « meer op 6 dan op y trekt; de twee woorden zijn nagenoeg onbekend; alleen het laatste hoort men wel eens voor in de uitdrukking : Imand bay zon lórava pake, iemand bij zijn lurven pakken. Men heeft ook nog törk, Turk, nevens het woord tyrkaya, Turkije. Te Antwerpen zegt men dyrma, niet dörma, voor de rivier de Durme. 2" verkort uit 6 vóór verkortende consonantengroepen : börs, döht, dörka, plöts (beurs, deugd, deurtje, plaats). 3° verkort uit oy vóór verkortende consonantengroepen : brôndor, drôfks, döts, fica, ska, mdska, shöns (bruiner, druifken, Duitsch, fluitje, huisken, muisken, schuins). 40 in den vreemden uitgang 629, in ’t NI. age : vrajdza, bagdza (vrijage, bagage). § 46. — De 6 (cf. voor de uitspraak § 16). 1° in de volgende woorden, die in ’t Nederlandsch een zacht- lange o hebben: zôn, kônonk, énank, dór, vör (voorzetsel), móga, môls (zoon, koning, honig, door, voor, mogen, molen). > in de woorden, die in ’t NI. ew hebben, als umlaut van o : dör, val, löga (deur, heuvel, leugen). 3° in de woorden, die regelmatig 6 zouden moeten hebben, waar deze vocaal vóór n + dentale explosief of spirant staat: mónt, spôns (maand, Spaansch). Men zegt echter gôns (gaans), naar analogie van gôn, gaan. Plaats klinkt in ’t Antwerpsch plöts, waarin de 6 verkort werd door de consonantenverbin- ding ts. S 47. — De u. 1° uit Fransche ou, Lat. o : trup, grup, sazun, lantür ook latur (troep, groep, seizoen, trottoir, waarschijnlijk het Fransche alentour, waarvan de a is weggevallen). 2° uit onfr. uo, os. 6. Ug. 6, Idg. 6, à, gevolgd door 4: : kuk, uk (koek, hoek). AANMERKING. — Is de Nederlandsche vorm, die aan het Antwerpsch blum beantwoordt, blom of bloem? Weliswaar oefent de 1 verkortenden invloed uit, maar rekening houdende met het feit, dat te Antwerpen het werkwoord noemen als núma gesproken wordt, en dat men in de Kempen blom zegt, kan men met tamelijke zekerheid besluiten, dat het Antwerpsche blum op NI. blom en niet bloem teruggaat. 3° verkort uit ü, vóór verkortende consonantengroepen : ust, ustar, burka, vuës (hoest, oester, boerken, voetje). 4° verkort uit à vóór verkortende consonantengrocpen : buca, sumtets (bootje, somtijds). 5° onfr. en os. o en u, algemeen Germ. o en +, Idg. u of het uit liquida en nasalis sonantes ontwikkelde vocalisch element, in gesloten lettergreep, als de volgende consonant m of y (met door dentaal gevolgd) is : bruma, stum, trumal, stump, mun: bakeas, juga, unar, dunkor, drugko, junk, umbaléft (brommen. stom, trommel, stomp, mom(bakkes), jongen, honger, donker, dronken, jong, onbeleefd, dat regelmatig ombeleefd is geworden). Ook in de woorden duf, mufal, up (en samenstellingen). pup (dof, mof, op, pop), alsook in gut (God, alleen in de samenstelling : in gutsa néma, in Gods naam, anders altijd got). In ontrent, werd de m van omtrent tot n. De o bleef regelmatig o. 6° alle NI. u vóór m : album, dôtum, numorg, rum («lbum, datum, nummer, rhum). 7° in het praeteritum van de werkwoorden van de klasse van blinken, waar de y door geen dentaal gevolgd wordt alsook in de werkwoorden glimmen, klimmen en krimpen: blugk, drunk, dwun, vrun, zug, zunk, glum, klum, krump (blonk, dronk, divong, wrong, zong, zonk, glom, klom, kromp). 8° in het praeterium van de werkwoorden gaan, staan, hangen en vangen : gun, stug, un en vug (meestal echter zwak : vande). 9° in de woorden luht (lucht), luht (licht, léger), umos (immers) en indufala (induffelen). De u van dit laatste woord spreekt tegen de etymologie naar den plaatsnaam Duffel, die te Antwerpen dyfal klinkt. $ 48. — De ú (cf. voor de uitspraak $ 18). 1° alle klank, die in ’t NI. scherplange o is geworden, ontstaan uit onfr. en os. 6, Ug. au of a + «, Idg. au, ou en a of o + +0, q of gh vóór consonant : shat, ar, úga, drúm (schoot, oor, oogen, droom). 2° uit Fransche oi : ivúr, komfür (ivoor, komfoor). Buitendien heeft men ze nog in de woorden bûra, drûh, gawún, pastár, krán, matrús, patrûn, parsún, Raima, ris, smár, stúra, trûn, wúna, alsook in varúvora, dat misschien met rooven in verband gebracht wordt. (Cf. § 44, einde.) 3° abnormaal in wûstah, Woensdag. $ 49. De a (cf. voor de uitspraak $ 19). Onfr. uo, os. 6, Ug. 6, 4, niet door k gevolgd : müdor, blüt, gat, it, úvar, bir (moeder, bloed, goed, hoed, oever, boer). De volgende woorden, die in ’t Nl. een abnormale ve ver- toonen, bezitten die in het Antwerpsch ook : a, bir, grazalah, ras, shrûf, krijûle, smal (hoe, boer, groezeliy, roes, schroef, krioelen, smoel). AANMERKING. — Bijna overal, waar het Duitsch den umlaut van u vertoont, bezit het Antwerpsch hem ook, b. v. in wYla (woelen), v¥la (voelen), v¥ra (voeren). — U — S 50. — De y (cf. voor de uitspraak $ 20). 1° algemeen Germ. u, Idg. u of het uit liquida en nasalis sonantes ontwikkelde vocalisch element, in gesloten letter- greep, gevolgd door j of i, uitgenomen als de consonant gedekte mm, n of r is, in welk geval men u, o of Y heeft : ylap, vyla (hulp, vullen). Men heeft ook zynda, zonde. 2° in yn, lytal, rynt, blysa (hun, luttel, rund, blusschen). 3° in woorden van Franschen oorsprong : Zyp (jupe) (*). 4° alle 7, die vóór m staat : grymas, slym, Zymnastik, klyme, tymors, rympal (grimas, slim, gymnastiek, klimmen, timmeren, rimpel). 5° in de comparatieven en de superlatieven van grût en shin (groot en schoon) : grytar, grytst, shyndor, shynst, als ook in gryéa, grootje (in de uitdrukking: me ta komplamegton on a gryca, met de complimenten aan uw grootje). 6° verkort uit ÿ vóór verkortende consonantengroepen : vryhst, zytst, wylt (vroegst, zoetst, woelt). 7° abnormaal in lymal, jyfra (?), zylo, nyhtara, zystar, tysa (lummel, juffrouw, zullen, nuchter, zuster, tusschen). 8 51. — De y (cf. voor de uitspraak $ 21). 1° alle klank, die in ’t NI. u wordt vóór r : pra, myr, pyr. yr, (huren, muur, puur, uur), alsook in de woorden dyvel, dyzot, abys, byt (duivel, duizend, abuis, buit), waarvan de twee laatste misschien onder den invloed van het Fransche abus, butin staan. 2° onfr. uo, os. 6, Ug. 6, Idg. 6, à, in open lettergreep, met j of i, in de volgende lettergreep : wyla, myh, pryva, vÿl, vyra, zyka, zÿt, vryh (woelen, moe, proeven, voelen, voeren, (1) Men hoort nu en dan ook Zip voor Zyp. (2) Eene jyfra, juffrouw, is eene niet gehuwde vrouw ;soms zegt men het tot kleine meisjes: 't iz al en fl jyfra, ’t is al een heele juffer! Eene gehuwde vrouw, zelfs van den lagen stand, is een madam of modam. Fen onderwijzeres, al of niet. gehuwd, is voor de schoolmeisjes de jyfra. terwijl de hoofdonder wijzeres, al of niet gehuwd, de madam is. _ 9 — zoeken, zoet, vroeg), alsook in bryr (broeder, verwantschaps- naam; een geestelijke broerler heet in ’t Antwerpsch bridar (!), maar in het veel meer gebruikte diminutief : bryrka). 3° in het woord byk (beuk) en samenstellingen. $ 52. — De j (cf. voor de uitspraak $ 24). Elke korte a vóór een n, gedekt door dentale explosief of spirant, wordt nasaal-a : ider, jtwort, brit, djsa, gis, lit, plit, jtwarapé, tit (ander, antwoord, brand, danken, gans, land, plant, Antwerpen, tand). In de woorden dank, bank, drank, plank, stank, gang, hoort men in het Antwerpsch ook dien klank : dik, bik, drik, plik, stik, gik. Deze uitspraak wordt echter voor gemeen gehouden. In de platste volkstaal hoort men ook wel eens l¡k, mik, frjk (nevens lank, magk, frank). $ 53. — De ay (cf. voor de uitspraak $ 25). 1° alle klank, die in het NI. ofwel ei ofwel ij 1s geworden : palays, mayt, aylit, bayts, vayf, baybal, prays, bräworay (paleis, meid, eiland, bijten, vijf, bijbel, prijs, brouwerij). UITZONDERINGEN. — Men zegt ika (ijken), list (inschrij- vingslijst, maar layst, omlijsting), DI, Ivar, pik, vlim, tigor, bitarkas (bij, ijver, pijk, lijm, tijger, tanden). AANMERKING. — In 't Antwerpsch zegt men dray (drie). 2° in gemayn (gemeen; in *t Nl. heeft men meineed, dat in etymologisch verband met gemeen staat). blayka (bleeken, Gleichen), slaypa (sleepen, schleifen). 3° in aya (uaien), een klanknabootsend werkwoord. 49 in het woord gays (gas), alleen in de platte volkstaal : da gays ônste-jko (da gaz énstéka), (het gas ontsteken). $ 54. — De oy (cf. voor de uitspraak $ 25). 1° alle klank, die in ’t NI. wi is geworden, ontstaan uit algemeen Germ. #, Idg. à : oys, boygs, uit Ug. iu Idg. eu, (1) Een brudor is meestal een geestelijke ziekenoppasser. Anders komt het woord alleen voor in den straatnaam : minebrudersroy en -strot, Minderbroedersrut en -straat. Een geestelijke broeder in 't algemeen is een pôter (pater); met minachting zegt men een bryrko. _ 96 — gevolgd door of j : oylskoyks, uit rom. u : kroys, floyt (huis, buigen, uilskuiken, kruis, fluit). AANMERKING. — In duirel en duizend heeft men Y: dyval, dyzat, alsook in woorden die onder vreemden invloed staan : Zyst (juist), abys (abuis), byt (buit). 2° alle klank, die in ’t Nl. aai is geworden, ontstaan uit Â + j: noya, zoya, uit rom. ai: koy, soy, alsook in de woorden, waar eene mediane d gesyncopeerd is na eene lange a: shoy, loya, broya, droyka, moy, oyer (naaien, zaaien, kaai, saai, schaai of schade, laaien of laden, draaiken of draadken, maai of made, aaier of ader). 3° in het woord boy (bode). § 55. — De uj (cf. voor de uitspraak § 27). 1° alle klank, dio in ’t NI. oet is geworden, de woorden op oei, na syncope van mediane d, inbegrepen : gluja, bluja, kuja, (gloeien, bloeien en bloeden, hoeiken voor hoedeken). 2° alle klank, die in ’t NI. ooi is geworden, de woorden op ooi, na syncope van mediane d, inbegrepen : duja, shujo, ujavór, uj, ruja (dooien en dooden, schooien, ooievaar, hooi, rooten voor rooden). Uit een vorm *struj heeft men een vorm strat (strooi) afgeleid, waarschijnlijk omdat men meende dat de mediane d in struja gesyncopeerd was, en men dien in den auslaut wilde terugstellen; (een analogievorm). $56. — De au (cf. voor de uitspraak $ 28). Dezelfde klank, die in 't Antwerpsch in een open lettergreep a wordt (cf. $ 35), wordt in een gesloten lettergreep au: gaut, aut, blausal, blaut, paus (goud, oud of hout, blauuwsel, blauw, paus). Er heeft gedurige afwisseling plaats tusschen den klank 4, en den klank au, volgens hij in een open of een gesloten lettergreep komt: an aut wefka (een oud rroutctje), non awa vent (een oude man), trawa (trouwen), a traut (hij trout). Men heeft nevens malkaar de twee vormen bla en blaut om het denkbeeld blauw uit te drukken, — 97 — TWEEDE HOOFDSTUK Klinkers in niet beklemtoonde lettergrepen. 8 57. — De klinkers in niet beklemtoonde lettergrepen zijn alle onduidelijk of dof geworden, en vertoonen zich meestal als a (cf. voor de uitspraak $ 22). Hier en daar, waar de geschiedenis der taal een lange of gerekte vocaal zou gewild hebben, vinden we den daaraan beantwoordenden korten klank; dit verschijnsel is echter zeldzaam. Alleen bij partikels en het hulpwerkwoord zijn (zayn), die nevens hun beklem- toonden vorm een onbeklemtoonden bezitten, vindt men altijd een duidelijken, maar korten klank. $ 58. — Overal waar het Nl. de onduidelijke vocaal vertoont vinden we ze in het Antwerpsch terug, b. v. in genot, varstit, bluma, galykah, monak, kónagk (hiernevens echter ook kénink),karmas, mashin, óvat, dikols (genot, verstand, bloemen, gelukkig, monnik, koning, kermis, misschien, avond, dikwijls). Al de svarabhakti-klinkers zijn dof : karak, balah, elam, moraga (kerk, balg, helm, morgen = demain). UITZONDERINGEN. — 1° De vreemde uitgang um, die in ’t NI. dof is, klinkt in ’t Antwerpsch als um : album, dótum album, datum). 2° De uitgang-rik, die persoonsnamen vormt, behoudt zijn zuiveren i-klank : zatarik, stumorik, voylarik (dronkaard, stommeling, ruilaard). 3° De uitgang-nis behoudt, na een doffe lettergreep, zijn zuiveren i-klank : grûtonis, vardumanis (groetenis, ver- doemenis). § 59. — Buitendien verschijnt de doffe vocaal in het Antwerpsch : 1° in den uitgang-aar, die ar klinkt : bêdeler, aygonor, brysolor, jtwárpanar (bedelaar, eigenaar, Brusselaar, Antwer- penaar). 2° in den uitgang-tie, die sa klinkt : apsolysa. benadiksa, nôss («bsolutie, benedictie, natie). 3° in den uitgang lie, die la klinkt, en den vorigen klinker, indien mogelijk, verkort : famila, trola, shola (familie, tralie, schalie). 4° in ieder woord, dat in ’t NI. uitgaat op ie : andayva, pasa, ola, rÿzo (andijvie, passie, olie, ruzie). 5° in den uitgang -lek, beantwoordende aan het NI. -lijk : irlak, moylak, àrfolok, ook in Aawalak (eerlijk, moeilijk, erfelijk, huwelijk) tGebeurt wel eens dat in 't plat-Antwerpsch deze uitgang -lak klinkt : irlak; men hoort het echter zelden. 6° In vreemde woorden hoort men de a in zekere gevallen, die niet met zekerheid te bepalen zijn, zonder dat de * spraak- makende gemeente „ er zich veel rekenschap van schijnt te geven. Zoo zegt men italj$ndor, nevens itólaja (Italianer, Italié), paraply en paraply (parapluie), ofasir nevens ofisa (officier, officie), komplamegta, kompsloments en kompli- ment (compliment), apoteksr, aptëkor, apték en apotek (apotheek), avakét, afkét, maar ’no kwôjon avokót (een advocaat van kwade zaken). S 60. — Valt de klemtoon niet op een klinker, die volgens de geschiedenis van het woord zou moeten lang zijn, dan gebeurt het gewoonlijk dat de vocaal kort, doch helder is. In dat geval bevinden zich bijvoorbeeld terpentijn, dat *tarapan- tayn zou moeten zijn, maar dat tarpantayn is; puimsteen, dat pómstin klinkt in plaats van *poymstin; andayve, dat regelrecht *jdayva zou zijn; zoo ook nog gârnot, dat *gáranót zou moeten zijn. Het woord straat klinkt als strót; in samen- stellingen met den naam van de straat, zegt men echter uitsluitend strot : ofstrot, úhstrot, shötstrot (hofstraat, hoog- straat, schuitstraat). Nevens den beklemtoonden vorm van way, gay, ay, zayn (wij, gij, hij, het hulpwerkwoord zijn), heeft men een onbeklem- toonden vorm : wa, ga, a, zen. — 29 — DERDE HOOFDSTUK De medeklinkers § 61. — Zooals reeds hooger gezegd is, zijn de medeklinkers in het Antwerpsch dialect nagenoeg dezelfde, als die in de Nederlandsche taal. Het zal daarom niet noodig zijn, elke consonant afzonderlijk te behandelen, zooals geschied is bij de klinkers. Bij iederen medeklinker zal echter de afwijking op den algemeenen regel besproken worden. Het Antwerpsch vertoont de volgende geruischen : LABIALEN : D, p, w, v, f. DENTALEN : d, t, z, S. GUTTURALEN : k, k, g, h. PALATALEN : 8, 2, ¢, j, 1, fi. NASALEN : m, n, 1. LIQuIDEN : 1, r. De spiritus asper, in het NI. verbeeld door Jh, is in het Antwerpsch dialect onbekend. Ze heeft echter in menig woord een spoor van een vroeger bestaan nagelaten. 8 62. — LABIALEN : A. BILABIALEN : D, p, w. 1° De bis overal dezelfde als in ‘t NI. : bar, bek, bûm (boer, Bek, boom). Daarnevens heeft men eene b uit m in het woord badimant (onmiddellijk) — met eenen. In het Antwerpsch bestaat de vorm eba = hebben; nevens dezen vorm gebruikt men echter veel meer den anderen vorm van dit werkwoord : ema. Indien een b op een stemlooze consonant volgt, wordt deze stemhebbend. Zeer dikwijls is de b niet stemhebbend, dat wil zeggen, dat bij hare uitspraak de stembanden niet trillen; niettegenstaande — 39 — dat hoort men geene p. Is misschien het trillen zoo kort, dat men het niet kan waarnemen? 2° De p is ook overal dezelfde als de NI. p. - Een abnormale p, — Colinet noemt ze een parasietische (Aalstersch dialect, blz. 56), — verschijnt tusschen een m en een dentaal : bashompt, a kompt. Ook in den auslaut van kwam komt die p soms voor: kwamp nevens kwam. 3° De w is in ’t Antwerpsch ontstaan uit dezelfde vormen, die in ’t NI. w hebben gegeven. De w van het niet beklemtoonde pronomen wij is m geworden : ma. Deze m is waarschijnlijk ontstaan gelijk de m van maar, uit de consonantenverbinding nu (neware); bij het enclitisch gebruik van het onbeklemtoonde pronomen kwam de w achter de » van den uitgang : moeten wij, zullen wij, gaan wij werden mytama, zyloms, gôme. De m heeft dan overal de w verdrongen, zoodat heden ook vóór het werk- woord ma gebezigd wordt. Voorafgegaan door eene lange (1), beantwoordende aan den Nederlandschen klank ieu, wordt ze f, bij de verlenging v: nif, nivo. Voorafgegaan door een 4, beantwoordende aan den Neder- landschen klank ou, au of u vóór w, valt ze weg, om bij de verlenging terug te keeren : an vrä, vrawa; bla, blawa, dá, dawa (vrouw, vrouwen, blauw, blauwe, duw, duwen). De woorden weduwe, tarwe en verwe (modern Nederlandsch cerf), klinken wéf (uit *weewe), taraf, varaf. Nevens wéf heeft men W¿vanor, weduwnaar (uit *weewenaar). Het woord weerom luidt in 't Antwerpsch varum, In dikwijls en erwt valt de w weg : dikals, Art (of art). De w vóór een r wordt evenals in het NI. als v uitgesproken vr9ta, vrit (wroeten, wreed). De w is een der geruischen die in de Sandli-werking voor: komen. B. LABIO-DENTALEN : V, f. Beide geruischen komen volkomen met het Nl. overeen. Bij de v is alleen aan te merken, dat ze een w vervangt in verum, wévanar en lavorirblat (laurierblad uit *lawrierblad). Men hoort niet zelden nógalboyk voor narel(buik), waarin de v in een g is veranderd. Abnormale f hoort men in frêta (vreten). frik of frank (vrank), fiktar (Victor). Zooals hooger gezegd werd heeft men f in nif, wéf, tarof en váraf. In het woord nefe (nevens) heeft hetzelfde verschijnsel plaats gehad als in het NI. effen, waar de f uit v ontstaan is. In firtah en feftah (veertig, vijftig) hoort men insgelijks een f, maar niet in in-on-virtah tot négon-an-virtah en în-on-veftoh tot nëgon-on-voftsh (een en veertig tot negen en veertig, een en vijftig tot negen-en-cijftig). De f is weggevallen in ût (hoofd), dat tegenwoordig meer en meer uit de spraak verdwijnt (') en door kop vervangen wordt, alsook (misschien) in &t (heeft), en in stesal (stijfsel). 8 63. — DENTALEN. A. — DENTALE EXPLOSIEVEN : d, t. Deze geruischen komen overeen met de algemeen Neder- landsche geruischen. Er valt echter aan te merken, dat overal waar d in den auslaut komt, de consonant stemloos en bijgevolg t wordt; de stemhebbende consonant treedt echter in de ver- lenging weer te voorschijn : pêrt, pérda; êrt, érda, belt, belda, bet, bede, enz. (paard, paarden, haard, haarden, beeld, beelden, bed, bedden). De oorspronkelijke stemlooze explosief blijft stemloos in de verlenging : stêrt, stérta, strôt, stróta (staart, staarten, straat, straten). Een UITZONDERING is echter 't woord mérdaka (maagdeken), dat zonder twijfel afstamt van mêrt, maart (meid). De vorm mért, die nu in 't Antwerpsch niet meer bekend is, beantwoordt regelmatig aan een Nederlandschen vorm maarte, waarvan de (1) Alleen zegt men nog k em payn im on ût, 'k heb hoofdpijn; soms hoort men wel eens oudere menschen beweren, dat het dier ne kop en de mensch en ût heeft. uitgangs-e gelijk meest alle uitgangs-e’s verloren is gegaan. Willem Ogier gebruikt in zijne blijspelen bijna uitsluitend het woord maert, om dienstmeid uit te drukken; nu heeft dat woord moeten wijken voor een ander: mayt (meid). Vóór een woord mêrt staande, is het wel mogelijk dat men gedacht heeft dat de t stemloos was geworden in den auslaut, zooals in pêrt, ért, wért, en dat die t even als in de voornoemde woorden d moest worden in de verlenging, aangezien de woorden met oorspronkelijke (stêrt) tamelijk zeldzaam zijn. Het regelmatig diminutief van mêrt zou zijn: méréa, maar van of tot kinderen sprekend, heeft men steeds het tweede diminutief op ka. Dit zou evenals pérdaks, mérdaka hebben gegeven. Hoe het woord aan de beteekenis gekomen is, die het nu heeft, is niet moeilijk te veronderstellen. Mérdakais de naam gegeven aan kleine meisjes, die in optochten, — vooral processies, — gaan, en die in ’t wit gekleed zijn; daar- nevens beteekent het woord ook nog weesmeisje. Als van mérdokes in het algemeen gesproken wordt, denkt de Antwerpenaar onmiddellijk aan weesmeisjes; ook heet het Weeshuis voor meisjes: mérdakasoys. De weesjongens heeten knehéas (knechtjes), het Weeshuis voor jongens : knehéasoys. Als men een weesjongen een Anechtje noemt, ligt de benaming meidje voor een weesmeisje voor de hand. Uit de eene beteekenis vloeide de andere, namelijk een klein meisje met eene zekere kleeding, (hier de witte). De etymologische beteekenis van mérdaka wordt niet meer gevoeld; ook laten enkele Antwerpenaars de r wegvallen en zeggen médoko: het volk kent echter alleen mérdaka. De vorm médaka tracht men in verband met maagd te brengen, maar m. i. ten onrechte: maagd klinkt regelmatig môht (da môht fan jtwarapa = de maagd ran Antwerpen); de d zou regelmatig zijn, maar de ê-klank niet, evenmin als het wegvallen van de h en het inschuiven eener r zou uit te leggen wezen. Een moot gedroogde schol heet te Antwerpen pêrdaka, ook kleine vierkante brokjes brood (zanam bétaram im pérdakes snaye = zijn boterham in kleine vierkanle brokjes snijden). — 33 — Wellicht staat dit pérdsks in verband met het Fransche part of partie, en is de d hier, evenals in mérdaka, ontstaan uit een t. | Indien het woord dat op d of t uitgaat, een diminutief op ka heeft, en indien de dentaal door een lange vocaal of een consonant (geene 1) voorafgegaan wordt, valt de dentaal weg : lit, like (lied, liedje), kint, kinoks, (kind, kindje), belt (uit *bélt), bëloko (beeld, beeldje), vent, venaka (vent, ventje), klit, kliko (Aleed, kleedje). In een aantal woorden valt de d weg, zonder dat er vaste regels kunnen voor opgegeven worden : jarbés (aardbezie), kar (koord), em (hemd), nevens emdas (hemden), spel (speld), spelakysa (speldenkussen). Wordt de d door een lange vocaal voorafgegaan, dan valt ze weg, en er ontstaat, uitgezonderd bij de 4, een onduidelijke vocaal die tamelijk veel van een j tusschen twee vocalen heeft : armuj, bija, bruja, bonëjs en andere (armoede, bieden, broeden, beneden). Wordt de j voorafgegaan door een 6 of 6, dan onstaat de oy-klank : broya, loye, droyka, boy (braden, laden, draadje, bode). Wordt de d door een 4 voorafgegaan, dan _ valt ze weg, en er ontstaat een w-klank : Awe, käwa pit, on gaw orldza (houden, koude Piet, een gouden horlogie). De woorden vódar, múdar en brüdar zijn uitgezonderd; in de lagere volksklasse hoort men wel eens van voyer en moyar(!) (rader en moeder) spreken. Er ontstaat een d achter een 1, r, n, indien deze door ar gevolgd worden : zwór, zworder; vyla, vyldor, broyn, bréndar (zwaar, zwaarder, voelen, voeler, bruin, bruiner). Jedereen, elkeen vertoonen zich in het Antwerpsch als idarandin, elkandin, dit is, ieder ende een, elk ende een. De oorspronkelijke d van den 3° persoon enkelvoud en den 2n persoon meervoud der verba, keert weer telkens de t, die (1) Deze vorm heeft oy-klank, waarschijnlijk naar analogie met voyer. 3 er de plaats van inneemt, door een vocaal gevolgd wordt. Met, wat en dat vertoonen zich vóór vocalen als mej, wad en dad. Voor een b valt de oorspronkelijke d van deze woorden weg, zonder een spoor na te laten: me broyn of hryn lint, wa bir! da bakske (met bruin of groen lint, wat boer ! dat bakje); voor alle andere consonanten valt ze weg, na ze eerst verscherpt te hebben: me ton di, me sÿr an zÿt, wa sit, da tak (met dien, met zuur en zoet, wat zand, dat dak). De d valt weg in de praeterita van stôn en awa (staan en houden), ik stun, ma stugo, ik 11, z 1l9 (ik stond, we stonden, ik hield, ze hielden), alsook in de gansche vervoeging van het werkwoord wöra (worden). De d valt regelmatig weg in broeder, wanneer de verwant- schapsnaam bedoeld wordt; deze klinkt bryr; als een geeste- lijke broeder bedoeld wordt, zegt men gewoonlijk nom brûdar; het woord is echter weinig gebruikelijk; meestal heeten alle ordesgeestelijken pôtors (paters). De straatnaam Minder- broederstraat luidt minabrúdorstrot. Het diminutief van beide is bryrka; het moervoud bryrkas is veel in gebruik om met _ minachting van ordesgeestelijken te spreken. Het diminutief brúdarka beteekent een zeker gebak, dat te Antwerpen weinig bekend is, zoodat eveneens de benaming er van zelden voorkomt. De stemlooze explosief t vertoont zich als paragogische consonant, achter enkele bijwoorden : lagst, bekist, badimet (langs. bijna, met eenen). Er vertoont zich ook een t in sumohts, inahta, menshts (sommige, eenige, menige). Een t verschijnt op het einde van het woord strat (stroo), waarschijnlijk voor een d in den auslaut staande. In het Antwerpsch vallen alle mediane d's weg tusschen twee vocalen; er ontwikkelt zich in de meeste gevallen een j-klank; zoo zijn ruje, duja, luja (roode, doode, looden); nevens deze vormen bestaan rat, dat, lat (rood, dood, lood). Voor struja (strooien) staande kan men aan een vorm strat (stroo) gedacht hebben. — 35 — Een abnormale t vertoonen : naytah (nijdig), art (hard), non arta kop (een harde kop), blont (blond), nom blogta krolakop (een blond krullenhoofd). Waar de t door een $ gevolgd wordt, versmelten de twee klanken zoo innig dat een nieuwe klank, een € ontstaat : bist, biséa, fist, fisco, bet, beca (beest, beestje, feest, feestje, beet, beetje). | De t valt weg in rays, ni (rijst, niet). De t valt insgelijks weg in den uitgang der werkwoorden, als het werkwoord onmiddellijk door at (het) gevolgd wordt: régan-at?, lûp-ot?, a brek at kapot, ga lig at, a ég at hozin (regent het?, loopt het?, hij breekt het kapot, ge liegt het, hij heeft het gezien). De t valt nog weg tusschen een n en een s : olans, gens, kins, na vonst, fonss, ryns, na sent, twi sens (Hollandsch, Gentsch, kindsch, een vondst, fondsen, rundsch, een cent, twee centen). De paragogische t van morgat (morgen — matin) is een analogievorm naar évat (arond). Moraga (morgen — demain) vertoont nooit de t. Soms hoort men blaut, graut voor bla, gra, maar die vormen zijn lang nog niet algemeen Antwerpsch. Aan te merken is nog dat de d vóór een d tot t verscherpt wordt, jtuk (handdoek); gay ze tan ista (gij zijt de eerste). B. DENTALE SPIRANTEN : Z, S. Deze klanken vertoonen zich overal gelijk in het algemeen Nederlandsch met de gewone afwisseling van z ens, al of niet voor b of d. Er valt slechts aan te merken dat in het tusschenwerpsel si, dat een oude imperatief van zien is, de stemlooze consonant uitsluitend voorkomt. De gewone, nu gebruikelijke imperatief van zin is zit; bij het tusschenwerpsel si wordt nauwelijks — 36 — nog aan de beteekenis gedacht; het wordt gebruikt om de aandacht van den persoon, tot wien men spreekt, aan te prik- kelen : si, zu na kuk ov dray, en zu n fleska, da s0w ow idorz döht tun (Conscience: De Geest). Des is ook de eenig gebruikelijke klank in sôma (samen, te zamen) : Dor wóra za sômon ena gagon; za stuna to sómo ta klapa (daar waren ze samen heen geweest; ze stonden le zamen te spreken). S 64. — GUTTURALEN. A. GUTTURALE EXPLOSIEVEN : k, k. Deze klanken vertoonen zich overal gelijk in het NI., met de gewone afwisseling van k en k, al of niet vóór b of d: zakduk, karokbuk. Waar een oorspronkelijke y (niet een speciaal Antwerpsche) in den auslaut komt, vertoont zich gewoonlijk een parago- gische k : dink, lank, junk, érink, lônink, kônigk (ding, lung, jong, haring, leuning, koning). In lanksom vertoont zich de k ook, waarschijnlijk naar analogie met lank. In de verlengde vormen bestaat ze niet: dina, lagor, jugsta, ériga, lönige, kónino. In ban, slan, stren, tan, tun (bang, slang, streng, tang, tony) vertoont zich geene paragogische k. Achter een speciaal Antwerpsche y vertoont zich de k niet: dun, zin (doen, zien). De k vervangt de Grieksche x in kaos (weinig gebrui kelijk), klôr, kolora, kristana (chaos, chloor, cholera, christent). Abnormale k verschijnt in blósbalk, blôsbalks, marek (blaasbalg, blaasbalgen, merg). In niks staat een k (niets). De k valt weg in mart (markt). — 37 — B. GUTTURALE SPIRANTEN : g, h. Alle klanken die in het NI. gutturale spiranten geworden sijn, vindt men in die gedaante in het Antwerpsch terug: Ega, zah, z6ga, th, bowéga, vryh, bryh, bryga, enz. (zegen, 249, zagen, hoog, bewegen, vroeg, brug, bruggen). De gewone ifwisseling van gen h heeft ook plaats vóór b en d : úgdah nevens &h), slagbúm (hoogdag, slagboom). In het woord négalboyk (nuvelbuik) heeft men een abnor- nale g. Men hoort een g in ég at, lég ot, dig at, aug at (heeft het, igt het, doet het, houdt het). Zooals gezegd is in $ 63, op Iz. 35 valt de uitgangs t weg, wanneer het werkwoord loor at (het) gevolgd wordt. Wanneer de t van &t wegvalt, reevindt zich de vocaal in den auslaut. Tusschen de vocaal en le a van at ontwikkelt zich een j. Nu is het bekend dat de j m de g dikwijls met malkaar afwisselen; voorbeelden zijn : ij en gij, Joris en Goris, jonnen en gunnen, zoodat het niet al e gewaagd is, te veronderstellen dat de j in dit speciale geval roor eene g heeft plaats gemaakt : éj at, l&j at werden dan ig at, leg at; dij at, auj at worden dúg at, aug at (!). In de reronderstelling dat de g uit j, die zelf cen overgangs- ‘onsonant is, ontwikkeld is, komt meer zekerheid, als men xemerkt dat nevens de vormen dugot, augat, vormen als luw at, auw at bestaan, waar de w zonder eenigen twijfel de »vergangsmedeklinker is. Bij de verklaring, die Prof. Ph. Colinet geeft op blz. 53 van sijn Aalstersch dialect, kan ik ine onmogelijk aansluiten. Hij reronderstelt dat de vorm *éft *ëht is geworden, een analoog rerschijnsel dus als de verandering van luft in lucht, nift in techt, brulofte in brulochte. De vorm éht, gevolgd door at, zou Vorden éh at, maar hoe de stemlooze gutturaal hier stem- (1) Het West-Vlaamsch zegt aj af, uitsluitend met j; het Gentsche Baalect heeft de twee vormen naast malkaar : ¿j of, ey ot. — 38 — hebbend wordt, is niet te verklaren. De andere vormen als leg at, dug at, aug at verklaart hij als analogievormen. wat ook moeilijk om aan te nemen is, want de analogie maakt wel een klein getal woorden gelijk aan een veel grooter getal, maar niet een groot getal aan een enkel. De stemlooze spirant h verschijnt in de verbinding sh, die in den inlaut als sh gesproken wordt, in den auslaut echter als enkele s klinkt, zonder eenig spoor van den h-klank: a shim mens, een schoon mensch. S 65. — NASALEN : M, 0, y. De labiale en de dentale nasaal komen bijna overal, waar ze zich in ’t NI. vertoonen, voor in het Antwerpsch dialect. Hier dient alleen aangemerkt te worden dat alle slot-n na een 2 wegvalt; indien het volgend woord met een vocaal begint, ontwikkelt zich tusschen de ea en die vocaal de sandhi-n. In het meervoud van de diminutieven is geen spoor van n meer te vinden : kinakos, bélakas, irkas (kindjes, beeldjes, heertjes). Wanneer de slot-n door een sonore vocaal voorafgegaan wordt, blijft ze : ma gôn, non tin, ik sen (we gaan, een teen, tk ben). Er is apocope van m in ne, een oude imperatief van néma, nemen, die nem is geweest. Ne beteekent neem aan. De n vervormt de a tot den neusklank i, vóór een dentaal, als de klemtoon op de lettergreep, waarin de a voorkomt, ligt: cf. $ 52. In sommige gevallen verandert ook a in a. De n, voorafgegaan door een sonoor vocaal, en gevolgd door een onzijdig substantief, beginnende met een spirant, valt weg: a klay vóloka, a shai snöta, klay gelt (een klein veulentje, een schoon snuitje, klein geld). De n valt weg in begost, kost, payza, layvart, grayza, destah (begon, kon, peinzen, lijnwaad, greinzen = weenen, dijnsdag voor dinsdag). — 39 — Prothetische n vertoont zich in néfke (huifken) en nunkal (onkel); soms ook in nógala = hagelen. In sandhi-werking vormt de n bijna altijd den overgang tusschen een a en de begin-vocaal van een volgend woord. Uitgezonderd is echter de a van den uitgang der artikels of adjectieven vóór vrouwelijke substantieven, beginnende met vocaal, en de » van da (2° persoon, enclitisch achter het ver- bum); daarin valt de a weg: d ent, wild is koma (de eend, wil je eens komen), Een m vervangt een n in kazârama, kazerne. Vóór b of p of m vervangt de m steeds de n : umbaléft, umpór, an klaym mart (onbeleefd, onpaar, een kleine markt). Zooals uit het laatste voorbeeld blijkt, is deze regel ook op de sandhi- werking van toepassing. Een abnormale m vertoont het werkwoord emo (hebben). “ De vormen met m zijn waarschijnlijk eene regelmatige pho- netische ontwikkeling van den ouden infinitief in den ver- bogen vorm te hebne; zie van Helten : Mnl. Spr., bl. 286) , (3). Mij schijnt die veronderstelling niet waarschijnlijk; alhoewel van Helten zegt dat de vorm te hebne slechts eenmaal voor- komt (cf. van Helten : Mnl. Spraakleer, blz. 286), is dat geen afdoende reden om te zeggen dat de vorm ongewoon was; maar Prof. Colinet zoekt een verband tusschen dezen infinitief en den 1" persoon sg. [sic] praes. (Colinet, bl. 169) (*). De vervoeging van het werkwoord geeft, in den 1" persoon meervoud praesens, in den vragenden vorm hebben wi, niet heb wi. (Weliswaar zegt men in enkele Vlaamsche dialecten zuma, wima, voor zullen we, willen we, maar dat gebeurt „ooit in het Antwerpsch, zoodat we ema uit heb we niet mogen aannemen). Waarschijnlijker, dunkt me, is de veronderstelling dat we mn md nn ($) Couiner : Het Aalstersch dialect, blz. 169. — 40 — hier vóór den samengetrokken vorm /én of hén (middelhoog- duitsch han) staan, die in het Antwerpsch én zou zijn. De vervoeging er van in het praesens indicatief zou zijn : ik *En in den vragenden vorm : én okik gay éd (ét) » . éd ogay ay &d (et) 7 5 ét om way én » » én mo golon Ed (ét) . » ëd ogols zay En » » En zols De 1° persoon meervoud ¿nma werd noodzakelijk éma, en door het gebruik als hulpwerkwoord regelmatig ema. De 3° persoon meervoud werd, — zooals het in de taal meer gebeurde, — een analogievorm naar den 12 persoon meervoud: ama ze. Naar voorbeelden als lúpama, wjdaloma, die in den 1" persoon enkelvoud alleen den stam vertoonen : lúpakik, widelakik, werd een 1° persoon enkelvoud em akik gevormd. De 2e persoon meervoud (die later 2° persoon enkelvoud werd) onderging om dezelfde reden als de 1° persoon meer- voud de verkorting. In ët am is alleen de lange vocaal gebleven, waarschijnlijk omdat als de vocaal verkort werd, er gevaar voor verwarring met et am (eet hij) bestond. Uit de vervoeging in den vragenden vorm werd de normale ver- voeging afgeleid : ik em, gay et, ay &(t), way ema, golon et, zolan ema. De gutturale nasaal y vertoont zich in 't Antwerpsch veel meer dan in het N1.: 1° overal waar ze zich in het Nederlandsch vertoont; 2° vóór een dentaal (explosief of spirant), wanneer de onmiddellijk voorafgaande vocaal geen a, 4 of A is, en de syllabe, waartoe ze behoort, den klemtoon heeft : blogt, bende, aZent, kint, onze vódar, kynst (blond, bende, agent, kind, onze rader, kunst). Indien in de vervoeging van een werkwoord het geval zich voordoet dat de n vóór een dentaal komt, dan wordt die # niet y : a kent, ga want (hij kent, ge woont). — 41 — 3° de n in den auslaut, als de onmiddellijk voorafgaande vocaal een i of een ü was, (nu tot i en u verkort), en de syllabe waartoe ze behoorde den klenitoon had: dun, zig, dârtin (doen, zien, dertien). Aan te merken is hier, dat die verandering van n in 9 niet noodzakelijk plaats heeft, dat men even goed din, zin, dârtin, als dun, zin en dârtin hoort. 4° In de sandhi-werking wordt alle n vóór cen gutturaal een 9: a klayn kint (een klein kind). S 66. — PALATALEN. A. LINGUO-PALATALEN : $, 2, C. Deze klanken zijn zeldzaam in het Antwerpsch; men vindt ze slechts, — geen rekening met den uitgang €s van het dimi- nutief houdende, — in vreemde woorden : azZent, Zalay, zanéra, Zonëvol, Zyst, vrajöZa, bagöZa, caset, bros(a), Sam- paño, Sokalat of Sykolat, Sikanéra (agent, gelei, geneeren, genever, juist [juste], vrijage, bugage, cachet, broche, cham- pagne, chocolat | chocolade}, chicaneeren). Men hoort soms wel eens zeggen : ma gon vurs, (ma gon vûrt), we gaan verder. — Drop klinkt in ’t Antwerpsch Zap. De woorden Zap, Zapnós, Zapar (scheldnamen voor de conservatieve partij), zijn van vreemden oorsprong. (Cf. ver- der $ over volksetymologie). De ¿a komt voor in het diminutief; de klank is ontstaan uit het opeenstooten van cen t en een $, die één onafscheid- baren klank vormen : ézaléa, bite, vefica (ezeltje, beestje, rentje). Ik heb het noodig geacht dien klank door een speciaal Leeken voor te stellen, omdat daar waar de t en de 3 op mal- «aar volgen, de t langer aangehouden wordt, dan in €; zoo is xr verschil tusschen den klank van t ëomibuk, t Sani en yrinca ('t chemiebvek, ’t genie, vriendje). B. LINGUU-MEDIO-PALATALEN : j, 1, it. De palataal-spirant j komt in 't Antwerpsch voor, waar ze in het NI. voorkomt. Bovendien verschynt ze, maar in een zwakkeren vorm, tusschen eene i en een j zweemende, na syncope eener mediane d tusschen twee vocalen, waarvan de eerste geene 6, O, of Ais, en de laatste a is: léja, ruja, bluja (leden, roode, bloeden). De palatale nasale en liquide ñ en i komen slechts voor in enkele gevallen. 1° de ñ in dezelfde gevallen als in ’t Nl. : spaña, spofia, Spanje. 2° de Î en de A, uit 1 en n vóór een da: vent, veñés; bayl, balës; blayn, blañce; stel, stelëa (vent, ventje, bijl, bijltje, blein | blaar |, bleintje, steel, steeltje). 8 67. — Liqumpen : 1, r. De liquiden komen volkomen overeen met de Nederlandsche liquiden. De 1 valt weg in het voegwoord as (als), alsook in het woord 6zanoéa (hazelnootje). Een 1 ontstaat uit r in bókal, flambös, zanéval, baril (baker, framboos, genever, 't Fransche barrière). Dat apalkok met abrikoos samenhangt, is zeker. De r valt weg in sommige woorden, vóór s : köst, wöst, bôstol, keska (nevens kêrs), ist, idar, Zalús, pôzoks, kasto- kint (korst, worst, borstel, kaarsje, eerst, eerder, jaloersch, portieken, kerstekind). Men zegt echter börst, vörst (borst, vorst). Een anorganische r vertoont zich in kornayn, en soms (maar zelden) in arjoyn (konijn, ajuin). Men zegt ook layvart, (lijnwaad). 8 68. — FAUCAAL : ‘. Deze is overal weggevallen, en heeft in de meeste gevallen geen spoor achter gelaten. — 43 — In samenstellingen zien we nog een spoor van het vroegere bestaan van een faucaal: dahÿr, oysyr, junkat, klaynohat (daghuur, huishuur, jonkheid, kleinigheid). Belangrijk is dat de beklemtoonde vorm van den 3" per- soon enkelvoud ay en de onbeklemtoonde vorm van denzelfden persoon am, de een de verscherping niet veroorzaakt en de andere wel, als ze achter het werkwoord staan; zoo zegt men : bévd ay en béft am, wat zou kunnen aanleiding geven tot de gevolgtrekking dat in het Antwerpsch de beklemtoonde vorm nooit geaspireerd is geweest (nl. hetzelfde als het nog in ’t NI. gebruikelijke 7), terwijl de niet beklemtoonde wel geaspireerd is geweest, nl. hem, accusatief van hij. me VIERDE HOOFDSTUK. De verkortende consonantengrocpen. S 69. — Vóór zekere consonantengroepen worden lange klinkers verkort; de tweeklanken worden gewijzigd; alleen de tweeklank ay wordt op verschillende manier gewijzigd, naar gelang de volgende consonanten al of niet gemouilleerd zijn. De wijziging heeft plaats vóór de volgende consonanten- groepen :k +tofs;p + k,t of s; f + k,s en soms t;h +t (zelden); s + K of t; m + d, k, t of s; r+ k, soms d, t, st, ts, ook wel s; 1 + t of la (uit lie); y in den auslaut of y + d of t; é of i+ € of A+ 6; t + s ens (ontstaan uit sh). De vocalen worden op de volgende wijze veranderd: 4 wordt a fi wordt u » e a ” u o a OD 0 3 00 = - 0 © < 3 o: — 44 — De ay wordt a, wanneer ze voor een gemouilleerde con- sonant of in den auslaut staat; anders e. 1° k +t:b. v. in zikta, garokt, a prekta, baslekt, gamokt, gerukt, gakokt, gabrúkt (ziekte, geraakt, hij preekte, beslijkt, gemaakt, gerookt, gekookt, gebruikt). k +s: b. v. in griks, niks, moksal, spiksal (griek:sch, niets, maaksel, speeksel). 2° p + k: b. v. id ropaka, shopoko, zwipoko, nepaka, lupake, stôpoks, pepaka (raapje, schaapje, zweepje, neepje, loopje, stuipje, pijpje). Pp -|-t: b, v. in dipts, a nept, zöpt, kupt, slopt, gopt (diepte, hij nijpt, zuipt, koopt, slaapt, gaapt). p-+ s:b. v. in dupsal, oytlupsal, slepstin (doopsel, uit- loupsel, slijpsteen). 3 f |-k :b. v. in wefka, tefka, kufko, snôfks, shofka, lifka, ufka (wijfje, teefje, koof je, snuife, schaaf je, lief je„hoefje). f J-s: b.v. in stesal (met weggevallen f), Ovarblefsal (stijfsel, overblijfsel) f |-t:b. v. in kreft, bolifto, veftin, feftoh (Areeft, belieftr, rijftien, vijftig). 