None
Het loon daarentegen van een soortgelijk onontwikkeld werkman mag tegenwoordig, naar men mij verzekert, te De- venter in gewone omstandigheden op 80 ets. à/*l. — , stel gemiddeld 90 ets. per dag gesteld worden; terwijl de prijs van rogge p. HL. in deze laatste weken volgens de prijsop- gaven der verschillende binnenlandsche markten, afgewisseld heeft tusschen /'4.30 en ƒ4.75 voor mindere, en tusschen ƒ4.60 en ƒ5.50 voor betere qualiteiten 2). Een 12-tal prijzen ') B.v. rogge in 1364 tusschen 12 en 31 vl. gr. (Dl. IIIi blz. 354), in 1367 tusschen 27 en 40 vl. gr. (Dl. III" blz. 57). *) Geschreven in Februari 1898. Later heeft de oorlog tusschen de Vereenigde Staten en Spanje eene verhooging ook van rogge-prijzen ( 25 9 ) dooreen nemende kom ik tot een gemiddelde van/' 4. 7 2 per HL., wat overeenkomt met ƒ 5.24^ voor 1 mud amsterdamsche maat, waarmede in de 14e eeuw te Deventer werd gemeten. Uit een en ander volgt, dat de hedendaagsche werkman aldaar, bij veel grootere vastheid van prijzen, slechts 6 dagen van zijn loon heeft te besteden om dezelfde hoeveelheid rogge te koopen, die zijn 14e eeuwsche voorganger op zijn aller- goedkoopst voor 7 dagen loon kon verkrijgen, terwijl laatst- genoemde in alle volgende jaren veel meer, soms 3 of 4 maal zooveel als thans, voor dit voedingsmiddel heeft moeten besteden. Intusschen, ik zal de laatste zijn om te beweren, dat cijfers als de hier meegedeelde, voor de beoordeeling van den econo- mischen toestand van den l^e eeuwschen werkman groote waarde hebben. Eerst wanneer eenigszins volledige lijsten van marktprijzen uit die tijden voor den dag komen, — gelijk zij voor Engeland, Frankrijk en Duitschland voor den dag geko* men zijn, — zal de hierachter geplaatste lijst van geldkoersen den onderzoeker in staat stellen, die prijzen in verband te brengen met de koopkracht van den werkman. AANTEEKENING. Voor de kennis van den feitelijken koers der voornaamste in omloop zijnde muntsoorten zijn de Cameraarsrekeningen van groote waarde. Dit valt echter niet dadelijk in het oog; of liever, er zijn zoovele punten, waarop bij de bepaling van dien feitelijken koers dient gelet te worden, dat eerst een ge- zet onderzoek der geheele tot dusver uitgegeven verzameling rekeningen mij er toe geleid heeft, de hierachter gevoegde tabel van muntkoersén in de jaren 1337 — 1376 voor betrouwbaar te durven uitgeven (Tabel II). veroorzaakt, die tot f 6.70 p. HL. zijn gestegen. Maar die rijzing maakt reeds nu (eind Mei) plaats voor nagenoeg de oude prgzen. Ter toelichting, hoe en waarom ik die aldus heb ingericht, diene het volgende.. De rekenmunt, waarin de rekeningen gehouden worden, d. w. z. waarin de op te tellen cijfers en de optelsommen zijn uitgedrukt, is het pondeustelsel der zwarte tornooiseiiy en niet, zooals Mr. v. Doorninck in de Inleiding der uitgave zegt, dat der vlaamsche groten. Wel wordt de vlaamsche groot zeer dikwijls gebruikt, maar alleen om den prijs per eenheid van zekere waar of dienstverrichting uit te drukken, of om de in eenige andere munt bepaalde waarde over te brengen in zwarte tomooisen. Heeft b. v. de Cameraar een aantal mudden kolen gekocht, dan wordt de prijs per mud in ylaamsche groten vermeld, maar het totaal in ponden, schellingen en penningen tomoois geboekt. Heeft de Cameraar 25 gouden schilden ont- vangen, tegen den koers van 20^2 groten vl.; dan boekt hij dien post aldus: „Item ab N. N. XXV scudatos aureos scudato pro XX grossis et dimidio computato facit xxxiiijffiiij solidos iiij d." ^) Een andermaal heeft hij aan een agent 30 oude schilden meegegeven om er te Groningen ossen voor te koopen; maar de koers van het oude schild is aldaar 1 vl. groot lager dan te Deventer, en nu boekt de Cameraar het verlies aldus: „Ghaf Gosen Willame ter Straten mede 30 oelde schilden daer „hi die ossen mede copen solde, daer hem elc stucke af stoent „vór 32 vl. gr. ende die tot Groninghen niet meer gheelden „en mochten elc stucke dan 31 vl. gr. also dat daer au vor- „loren worden 30 vl. gr. maken 37 s. 6 d.'^ 2). Het eindcijfer van eiken post is altoos in het pondenstelsel van zwarte tor- nooisen geboekt, en zoo ook de summae der opgetelde posten. In de rekeningen tot en met die van 1360, welke in het latijn geschreven zijn, heeten die rekenmunten librae ('S) solidi (s.) en deiiarii (d.) torn, y soms ook daventrienseSy meestal /j^rvi (p.), ') Dl. II blz. 6. Rekening van 1348. 2) Dl. IIIi blz. 238. Rekening van 1363. ( 261 ) later pondeu, schellingen en penningen, maar met de latijnsche afkortingen s. voor schelling en d. voor penning. De verhouding tot het vlaamsche pondenstelsel is aanvanke- lijk de ook van elders bekende van 1 : 16, d. w. z. dat één vlaamsche groot 16 deventersche penningen waard is, zoodat de hollandsche penning, die 7« ^^^^ ^^^ vlaamschen groot geldt, tweemaal zooveel waard is als de deventersche. Maar — en tot dusver is dit, naar ik meen, nog niet opgemerkt, — in de deventersche rekeningen verandert die verhouding om- streeks 1361 en zonder verklaring der reden, van 1 : 16 in 1 : 15. Aan eene vergissing valt niet te denken. Het ver- schijnsel is zoo constant mogelijk ^). 't Is eene verrassing, zooals de studie der rekeningen er meer bereidt. De oorzaak der verandering heb ik tot dusver niet ontdekt. Dat de nieuwe verhouding (1 : 15) ook te Utrecht heeft gegolden is al à priori waarschijnlijk, daar Deventer, wat het muntrecht betreft, in de 14e eeuw onder Utrecht ressorteerde, en eerst veel later eigen muntrecht heeft gekregen ^). Maar ook uit eene rekening der sfad Utrecht van het jaar 1380 (uitgegeven in den Codex Diplomaticus v. h. Hist. Genootsch. Dl. II Ie Afl. blz. 88/89) blijkt, dat aldaar 1 placke = 2 vl. groten 30 den. lic à f er pa^ gold, zoodat ook te Utrecht diezelfde verhouding tusschen de twee rekenmunten moet hebben bestaan. Behalve het vlaamsche en het tornooische pondenstelsel, wordt, vooral in de oudere Cameraarsrekeningeu en verder bij enkele bepaalde ontvangsten, als die der waenikpten, de stapel- plaats van den lakenhandel, ook de Mark hrabaiiUch gebruikt, onderverdeeld in 12 schellingen van 12 penningen (ook wel hr abander H genoemd, in afkorting hra\ waarvan de verhouding *) Als ik van constant spreek, dan doe ik dat met verwaarloozing van de niet zeldzame gevallen, waarin de verhouding door eene fout van den scribent van de juiste afwijkt, welke fout dan wel eens door middel der summa is te verbeteren. ') Al kan het zijn dat het, tijdelijk althans en onder een zwakken bisschop, reeds in de 14e eeuw op de te Deventer gevestigde bisschop- peiyke munt eigen stedelijke munten heeft doen slaan. Zie v. d. Chijs, in de Werken van Teyler's Genootsch. (Dl. XXVI. 4. blz. 295/7). ( 262 ) tot het vlaamsche pondenstelsel constant is: 1 Mark brab. = 36 vi. groten; waaruit Tolgt^ dat zoolang de vi. groot 16 d. torn, geldt, de mark = 2 ^ 8 s. torn, is, maar daarna, wan- neer de vi. groot = 15 d. tofn. wordt, slechts 540 d. of 2ffi 5 8. torn. waard is; wat ook door de uitrekening der posten na 1360, waarin Marken genoemd worden, bevestigd wordt. De rekeningen worden dus, als gezegd, in ponden, schellin- gen en penningen tornoois gehouden, — en een pond tornoois bevat twintig schellingen, een schelling twaalf penningen, zoodat een pond = 240 penningen is. Maar ook in die onderverdee- ling komt in de laatste der uitgegeven rekeningen verandering. Daar doen ponden van 10 placken hunne intrede ^), en aan- gezien 1 placke = 2 groten vl. is, en constant 2 X 15 d. torn. geldt, moet zulk een pond van 10 placken niet 240, maar 300 d. torn. bevat hebben. Aanvankelijk onderscheidt de scribent tusschen de twee tellingen, en vermeldt hij uitdruk- kelijk of hij de ponden voor 10 of voor 8 placken in reke- ning brengt; maar allengs verzuimt hij dit te doen, ofschoon door uitrekening van verschillende posten blijkt, dat tot in de rekening van 1374, enkele keeren nog bij ponden van 8 placken of van 240 d. wordt gerekend. Hoe hij het met zijn geweten als comptabel ambtenaar kan overeeubrengen, die beide ponden bij elkaar te tellen als van gelijke waarde, weet ik niet. Als regel kan men echter aannemen, dat na 1373 het pond van 10 placken of 300 d. de gewone rekenmunt is geworden, — en voorts ook, dat de penning zijne oorspronkelijke waarde heeft behouden, daar de vlaamsche groot 15 d. blijft gelden; waaruit dan weer volgt, dat de solidus of schelling, waarvan er 20 op een pond blijven gaan, 15 d. is waard geworden en dus met een vlaamsche groot gelijkstaat 2). ') Rekening van 1372. Dl. III" blz. 437/8. De naam placke komt reeds voor in de rekening van 1369. (Dl. III" blz. 187/8). *) Ziehier, als proef op de som, den volgenden post uit de rekening van 1373. (Dl. IV blz. 48) . . . "Werner, Kerstiaen ende Essiken, do sie ghewonnen waren, dat sie die drie poerten over jaer verwaren solden to drincghelde elcken eynen placke maken 6s., (wat ook klopt met de { 263 ) Deze veranderingen in de verhoudingen tusschen de reken- munten hebben mij genoopt, om in de hierna volgende tabel van muntwaarden drie kolommen voor de rekenmunten op te nemen. Even verwarrend zijn de gegevens waaruit de feitelijke koers der muntstukken, die in de Cameraarsrekeningen worden genoemd, moet worden afgeleid. Bij uitrekening van de posten waar zulke muntstukken voorkomen, blijkt o. m. dat het schild^ de scvdatus aureus, die in de rekening van 1344 het eerst voorkofat, op dat oogenblik 20 7-2 vl. gr. of 328 den. parvi geldt, maar dat hij in dezelfde en de volgende rekeningen, soms in één en denzelfden post, ook aangenomen wordt voor 464 d., 384 d., 432 d., 345 d. enz. Te rekenen van het jaar 1352 daarentegen krijgt het schild een bijna constante waarde van 360 d., slechts een enkele maal afwisselend met 384 d.; maar nu verschijnt eenige jaren later — in de rekening van 1358 — naast dat schild van 22^2 gr. à 16 d. of van24vl. gr. à 15 d. (in beide gevallen 360 d.) — een scudaftis antiqutis, later in 't hoUandsch oelde schild (wederom onderverdeeld in Vrancrix- en in Keijsersschild van nagenoeg dezelfde waarde) waarvan de koers in rekenmunt, aanvankelijk = 25 vl. gr. of 400 d., geleidelijk rijst tot 27, 28, 30, 33, 36, 44, 53, 56, 60 vl. gr. en hooger. Iets soortgelijks geschiedt met den Mottoen (Mouton, naar het beeld van het „lam Gods'^, dat op de keerzijde gestempeld was), die in 1360 voor het eerst voorkomt met eene waarde van 2 S vl. gr. of 420 d. Daarnaast duikt weldra op een Nye mottoen y die eerst 405 d. waard is, maar spoedig slechts 26 vl. gr. of 390 d. geldt, en die waarde tot in de laatste rekeningen (die van 1375 en ^76) behoudt, terwijl daarnaast rosikens-, crttcekens- en goede mottoenen in omloop zijn, waar- van de koers allengs tot 36 vl. gr. en hooger stijgt. sar)u>ja)." Zij ontvingen dus met hun drieën 3 placken of 6 groten vlaamsch, die hier gelijk gesteld worden met 6 schellingen torn. Dus 1 vl. groot = 1 schelling = 15 d. torn. ( 264 ) Hoe is nu dat gelijktijdige gebruik van muntstukken met onveranderlijke en van gelijhiarnige muntstukken met rijzende waarde te verklaren? De in den tekst van mijn opstel (blz. 253) medegedeelde ordonnantiën van 1363 en 1376 geven ons die verklaring, en daaruit blijkt tevens dat juist het muntstuk, waarvan de koers in de rekening onveranderlijk wordt opgegeven, telkens in waarde verminderde, terwijl daarentegen het muntstuk met stijgende noteering onveranderd bleef. Het oorspronkelijke muntstuk, het oude fransche schild of de goede mottoen, behield natuurlijk zijn oorspronkelijk ^gehalte en gewicht, — voor zoover het niet door slijtage of besnoeiing verloren had. Maar de koers, waarvoor het werd aangenomen of uitgegeven, werd uitgedrukt in een telkens kleiner wordende rekenmunt, omdat het nieuwe schild, dat toch altoos 24 vl. gr. of 360 d. heette waard te zijn, al minder en minder fijn goud ging bevatten. In de hierachter volgende tabel van muntwaarden heb ik daarom gemeend de waarden te moeten opnemen in vlaamsche groten, van: 1° den scudafus aureus of schild (zonder me^r) zooals dit in de rekeningen voorkomt, met zijne tot 1357 vrij sterk afwisselende, daarna nagenoeg constante nominale waarde; 2° den scudafus autiquus of Oelde Schild (ook Vrancricx- schild genoemd) dat te beginnen met 1358 gestadig in koers begint te rijzen; 3° van den mMtoen en den nye mottoen; 4° van den oudeu, of goeden, of rosikeus-rnoUoen, Wil men nu de betrekkelijke hoogte der prijzen van waren of der loonen in de daarop volgende tabellen beoordeelen, dan moeten die prijzen en loonen in verband gebracht worden met den koers der oude gouden munten. In de tabellen der prijzen van waren heb ik daarom in de eerste kolom den hoogsten vermelden koers bij elk jaar ingevuld. Om met een voorbeeld aan te toonen, welken invloed die vergelijking met den feitelijken koers op de beteekenis der cijfers heeft, diene het navolgende. \ ( »65 ) In de tabel van prijzen van waren (IH^) komt de prijs van rogge in 1363 voor, als zijnde o. a. 330 d. per mud, in 1367 als bedragende 600 d. per mud. Nu kan men niet zeggen, dat, omdat die prijs met 270 d. is gerezen, hij dus met ±82 pet. is gestegen. Men behoort ook te rade te gaan met den verschillenden koers van het oude schild. En ziet men dan dat die koers in 1363 32 vl. gr. of 480 d., in 1367 35^4 vl. gr. of 528^/4 d. bedroeg, dan blijkt dat de prijs van rogge in waarheid gestegen is van -^ tot jr^^p^^ van 1 Oud schild, of m. a. w. met 65.05 pet. VERSL. KN MED. APD. LETTERK. 4*« REEKS. DEEL II. ^7 ( 266 ) bo .g 3 o «5=1 ö3 ^ CO .g. g ^ \a d O > CO r^ Ô M rr! <v X> bt) d fl o Co t-H <V 1 bO 1 lO t-H a t^ 1— 1 CO rO CO > 03 a;» 2 « Ss"! «'S ^ si 'SUTSSOU'B •A J-BBf si 2§ o ^- S CO C^HI ^^■d t3 "O t3 -0 TJ -0 -d '^'6 rS -6 "6 "à "6 I I o tCCOTJ ' Ä ' 00* CO oô  Pu CU i ^ ' I I II CO SD I (N o I I II a, 0^ a,çù ÇÙ eu' û^ 2 ® taQ2 QQ Ü _. «3 S3 £ '^S^S* gî^ 5 o •=» . a c îj ® V, g 2 o iai^S 2 S . t^-g o t* 0)00 Ö :s > s , CO s I I Oh Qh a< Qh &. 8 S S ^ s I I ni câ cô câ 00 (N I I I O & ai Pu' Pu di Pu 55 °°}S g S § to •" f •> ^ > ns 'C t- 0) t; Ä o ÖßCO J5ß OC* ■;2|s> â s ■2«) ^ 8^ s^g^s-^ g= ^ -o 5:5 ®;$ï S IS C'A ® £3 (D o oj » ; s <1> © _ 0) fc< «s c> « O »^ w •T3 O C > ai O 'S S S .Si boêo .S© Ti Ö :8s '.TS ÖOPU { 267 ) II. Mnntwaarden uit de Cameraarsrekeninsen van Deventer (1337—1376). Onderlinge verhoudingen Waarden van muntstukken in rekenmunt. van rekenraunten. Jaren. 1 ScüdntuH Schild wordt voor t Scudalije iin tiquas, of Oeldö SchiM wordt gureki^nd v&or 1 Mot tóe wurdl gerwkerid VÜ<Jl- i Oudr ijf ^^1 is rosi kens woidt gerelientl voor ^ Tl^JD 1 1337/9 led.tori). aOecheU. 1ïd.tom. 576 a torn. 18vl. gïTïUfuO ^ ^ - 1344/5 n n n 20V, vi. gv. — — — 1346 ,^ 22 H 29 vi. ffr. _ — — 1347 ^^ r» ^ 'iOV, à 27 vU ffr. — — ^ 1348 ,^ 2öV. à a7 ., ,, — — 1349 ^ i< m 29  ** — — «n 1354 n Äe:''r- — — , ia55 m 1T ^^ ^ _ — 1356 11 — — 1357 n „ ,^ 22V. A24*/,, 1, — — — 1358 '1 ^^ 2-2^1^*24 ., ,. 25:\a5V,vLRr. '^ „ 1359 22Wà::4 „ „ ;ii;v,^2s„ ;, — — 1360 16 of 15 d. „ 576of540d. 22V, à 23V. 11 11 27 vi. gr. 28vl.gr. — 1361 15 d. torn. 11 540 d. torn. 24 vi. gr. 30 „ „ 28 „ 1, —  „ — 1364 „ 26 à 27 „ „ 28vl.gr. 1365 « 11 „ 11 11 11 — 11 28,1 „ 1366 11 11  53 „ „ 39 „ „ 1371 11 n 11 11 48à56 „ „ 11 11 11 — 1372 » 20 schell. 12 of 15 d. 11 11 11 56 „ „ 11 11 11 - 1373 11 id. 50u60 ,. ., 11 11  11 — 11 «1 11 — 1376 11 id. « 11 11 11 CO „ „ 11 11 11 — *) In de Cameraarsrekeningen komt deze oorspronkelijke waarde van het schild niet voor. Alleen ter vergelijking met de latere koersen is zij hier medegedeeld. *) Ook Oelde Keizer sschilden komen veel voor, doorgaans tot een waarde van ± Vso dus aanvankelijk 1, later 2 vl. groten minder dan het fransche oude schild. 17* ( 268 ) o CD CO CO CO ^_^ f-H ^ ■ ' o M Tl ^ PJ fl (^ <3^ > cv O <t) a* ^ P ^^ bO 1 'S 1 .0 ^ ^ es d « § 11 Ö -M o O bo O <D 'S ÖD 1 ö <Ü 0) ^ O 'r^ ^ .S a rj S > îli CS fl P^ T^r~~ 1 P II ^ ^" ' o fl CO S CO 5^ —H fl O 4> -(-3 M :7 t< a« 'S h- 1 HH •Öl'-'* _ fl g © Ot,-, oo ^ *: a c ^- a ^ a . ;ï o " 'S. 3 g 0) o,a^ fe K 03 C co {O'S eô eö fi -; w ,i lis eö cS 2-2 e ^ 03 P flö :z: ^èb> 'S o ^' C 03 " ,„"0 a ^^ 11° I 38 :ï? 8 ;;^SS^ •ö-O 3^ <N » CO » có 0Û & Pu* 0^ Pu T3 ta-ö a ß OJ QJ O) n Sf > II II 51 c O) « _ .2 II 6b^ . .. *** t—i_' :_:_!_• QJ — (Dît •O •ÖTJtS'Ö 1Î II II 1  "ïï "ïS ^ "2! "3 «S t-oocsc o CQ «a« »5? «s^ "^ «q* «q* >o »o lO >o  'o bo 'S & M %^ g II ri4 ^ 0? Fh Ö O ë ^ 2 g bß B S 0) â a? s =^ •&> 08 ÇO CO o.© 0,0 a ^ .S s tira ® al I 1 £)0 c •s es eô «a « <» o * .- »^- s « " « « r. S » S S * 8 -„ 1-1 lO -o -0 -a 'CÖ rC0 ^ S g S 15 S -o ^ ^ !9 iS 9 "O "O "0 "O "O ^ ^ o 'A ^ 'd ^ s s g 73 -d I -6 -a* g -0 '** ^ »rt i s s ^^oSS-eöiÄÄ^iO S3i "O TS "0 "O 'O "O »flj »aj »<ö 'S3 »CÖ ■e 6» «r^ <N CO •d^ Il 11 §f > Il »o TS TS «Ö 73 -a rö Il II II il II il II 1 bO CO '3 CO CO ^gOC-ICOÇDCOQQ Cq ^CO<*iO»f3>0«CO ® I ^ o ■^ Ol CO Kj« »o CO s ^ CO CO S5 s ^ ( 270 ) lY. Dagloonen van werklieden, uit de Cameraarsrekeuingen van Deventer 1344 — 1376. (De loonen in penningen zwarte tomoaùen, tot 1360 = 7i6 vlaamsche groot daarna = ^is vlaamsche groot). Wakers»). Timmerlieden. 2 1 'S 2 o g go 08 il »1 co TS 1 Ici of (0 1344 28 d. 32 d. 16 d. 24à32d.*) ±36à50d. 36 d. 1345 32 à 40 d. 1347 i7V. d. 1348 8Vi d. 12 d. i 10 d. ' 48 d. 40 à 48 d. 48 d. 20 à 48 d. 28 d. 24 à 32 d. 22V, d. 30 d. ± 26 d. 22V, d. 22V» d, 45 à 60 d. 48 d. 1349 1352 1353 32 d. 13 à 32 d. 16 d. 16 d. 32 d. 32 d. 10 à 24 d. 21 Vla 28 d. 24 à 32 d. 32 d. 30 d. 30 d. 30 d. 1354 1355 32 d. 1356 36 d. 1357 64 d. 1358 32 d. 1359 1360 1361 32 à 36  ±26 d. ±26à30d. 26 à 30 d. 23 à 30 d. 23 à 30 d. 26 à 30 d. 30 d. 38Vj d. 45 d. 30 à 45 d. 30 à 45 d. 1367 1368 1369 33V,à45d. 1370 60 d. 37V, d. GOd. ± 50 d. . 1371 1372 120 d. 1373 1374 1375 45 à 52 V, d 30 à 45 d. 30 à 45 d. 38V, d. 60 d. 1376 90 d. *) De loonen van wakers worden eerst van 1348 af met opgaaf van den diensttijd vermeld, en zijn hier alle tot dagloonen herleid — waarbij in acht is genomen, dat de maand in deze rekeningen op 28 dagen wordt gerekend. *) Met inbegrip van drinkgeld. INHOUD VAN DEEL IL — STUK II. Bladz. Gewone vergadering, gehouden 13, December 1897 137. Gewone vergadering, gehouden 10 Januari 1898 140. J. Verdam. Middelnederlandsche geestelyke poëzie (naar aanlei- ding van twee handschriften in de boekerg der Akademie). . 145. Gewone vergadering, gehouden 14 Februari 1898 175. Verslag over eene verhandeling van den heer Dr. C. P. Burger Jr., getiteld „Der Kampf zwischen Rom und Samnium" 179. W. H. Kosters. De historische achtergrond van de psalmen van Salomo 190. Gewone vergadering, gehouden 14 Maart 1898 224. Bericht over den wedstrgd in latynsche poëzie 228. Programma certaminis poetici 235. J. A. SiLLEM. Onderzoek naar loonen en prgzen van levensmid- delen in 14e-eeuwsche nederlandsche bronnen. — II. — De Cameraarsrekeningen van Deventer 237. ^M^M^MMMmSMMM^ Gedrukt bij Johannes Enschedé en Zonen , Haarlem. ^^- ^^^^^mmm^^^^^s^^^'^^'^^m^'^^m ■<y ' ■L::>.. ( HOV 21 1838 Lj^(>-c30(br.SL pmMKMmm\mm\\\\w^^ ^ h'' VERSLAGEN EN MEDEDEELINGEN DER KONINKLIJKE AKADEMIE VAN WETENSCHAPPEN. Afdeeling LETTERKUNDE. VIERDE REEKS. ®tt)jejeïrje ÏDjed. — ÏDjtrïrje 0teh. -<' >>> >» <:<.<: ■ AMSTERDAM, JOHANNES MÜLLER. 1898. g % x^ 0V\ GEWONE VERGADERING AFDEELING TAAL-, LETTER-, GESCHIEDKUNDIGE EN WIJSGEERIGE WETENSCHAPPEN, 6EH0VDEN DEN W^^ APRIL 1898. Tegenwoordig de beeren: kern^ voorzitter, boot, matthes, DE VRIES, VAN BONEVAL FAURE, NABER, VAN DER WIJCK, DE GOEJE, VAN HERWERDEN, ASSER, TIELE, VAN DE BANDE BAKHUYZEN, DE LOUTER, SIJMONS, S. MULLER FZN., FOCKEMA ANDREAE, SPEIJER, HAMAKER, HOUTSMA, POLAK, SILLEM, KLUYVER, BLOK, DE GROOT, VAN DER LITH, KARSTEN, ROGGE, DE SAVORNIN LOHMAN, GALAND en SPRUYT, secretaris. De beeren verdam en roëll bebben bericbt gegeven dat zij de vergadering niet kunnen bijwonen. Het Proces- verbaal van de vorige vergadering wordt gelezen en goedgekeurd. De secretaris leest een scbrijven van Zijne Excellentie, den Minister van Binnenlandscbe Zaken, van 16 April 1898, waarin aan de Akademie gevraagd wordt of er Nederlandscbe geleerden VERSL. EN MED. AFD. LETTERK. 4«»* REEKS. DEEL H. 48 ( 272 ) zijn — en zoo ja, welke — bereid zich buiten bezwaar van 's Rijks schatkist door de Regeering te laten afvaardigen naar het historisch en archaeologisch congres, dat van 7 tot 10 Augustus 1898 te Enghien zal gehouden worden. De voorzitter vraagt of een der aanwezigen dit mandaat wil aanvaarden. Niemand verklaart zich daartoe bereid. De secretaris deelt mede dat de heer J. J. Hartman te Leiden zich heeft bekend gemaakt als de schrijver van Chris- tits ServafoT', de heer J. van der Vliet te Utrecht als schrijver van Epistula Flori, en de heer Alessandro Zappata te Ancona als schrijver van OpJds et Alcon, Daarna draagt de heer Galand zijn aangekondigde bijdrage voor over een Indogermaansch lustratie-gebruik. Beginnende met het Hindoesch ritueel, dat het volledigst uit de Oudhçid overgeleverd is, stelt spreker vooreerst in het licht, dat er een scherp onderscheid gemaakt wordt tusscheu handelingen, die de vereering der Goden en die den dienst des Manes en der dooden ten doel hebben, om dan, na een on- misbare uitweiding van zuiver philologischen aard, over te gaan tot de vermelding van eenige der meest treffende gevallen uit den oud-Indischen ritus, waarin de driemaal herhaalde ommegang, volgens spreker eene wijze van lustratie, plaats had. Zooals op grond van het bovenstaande te wachten was, neemt men hierbij waar dat bij cultus-handelingen, die de Goden- vereering bedoelen, de rechterzijde toegekeerd wordt aan de zaak of de persoon, waarom men heen gaat; doch bij omme- gangen om datgene, tegen welks boozen invloed men zich wenscht te vrijwaren, de linkerzijde. Vervolgens wijst de spreker kortelijk aan, hoe het materiaal aangetroffen in de litteratuur der klassieke Oudheid, bij Kelten, Germanen en Balto-Slaven zijne opvatting bevestigt. De ver- klaring van deze wijze van lustratie meent spreker te moeten ( 273 ) zoeken in de schijnbare beweging der zon, die dagelijks om de aarde een cirkelboog beschrijft en daarbij de rechterzijde naar den waarnemer keert. De primitieve mensch bootste dezen ommegang na en wandelde, met een brandend hout of iets dergelijks in de hand, om iemand heen, hem daarbij de rech- terzijde toekeerende, zoo hij hem wilde beschutten; de linker- zijde daarentegen, als hij zich zelf tegen hem wilde beschermen of hem als in een bannenden too ver cirkel sluiten. De gevallen, waarin deze uitlegging niet steekhoudend kan schijnen te zijn, worden verklaard deels door het verloren gaan van het begrip der handeling, deels door het veranderen der inzichten bij het vooiischrijden der beschaving. Na een uitweiding over de beteekßnis van zeker eigenaardig gebruik bij den wagenkamp in de oud-Indische epische poëzie, en na eene bespreking van de omina , aan vogelvlucht en der- gelijke zaken ontleend bij de Indiërs en de Grieken, komt spreker tot de conclusie dat, hoewel ook bij niet-Indogermaan- sche volken ommegangen aangetroffen worden, het toch als hoogst waarschijnlijk mag gelden dat de driemaal herhaalde ommegang, met toekeering, 't zij der rechter- of der linkerzijde met de hierboven besproken tegengestelde bedoeling, afkomstig is uit den tijd voor de splitsing van den Indogermaanschen stam. Deze voordracht, die op verzoek van den voorzitter door den spreker voor de Verslagen en Mededeelingen bestemd wordt, geeft aan de beeren Speijer, Kern, Tiele en De Groot aanleiding deels tot mededeelingen ter bevestiging van sprekers opvatting, deels tot vragen om inlichting. Nadat de spreker deze vragen beantwoord heeft, wordt de discussie door den voorzitter met eene dankbetuiging aan den spreker gesloten. De voorzitter verzoekt den heer Yan Herwerden, die het woord gevraagd had voor eene bijdrage, deze uit te stellen, daar de tijd ongeveer verstreken is. De heer Van Herwerden neemt daarmede genoegen. 18» ( 274 ) Bij de rondvraag deelt de heer Blok mede dat hij wegens het late uur enkele opmerkingen zal uitstellen tot de volgende vergadering en worden voor de boekerij aangeboden: door den heer Matthes een exemplaar van eene vertaling der Profetieën en der Klaagliederen van Jeremia in het Boegineesch en in het Makassaarsch, Amsterdam 1898, en door den secretaris namens het buitenlandsch lid Theal Vol. II van de door hem uitge- geven Eecords of the Cape Colony, Dec. 1796 — Dec. 1799, London 1898. Hierop sluit de voorzitter de vergadering, die door eene buitengewone gevolgd zal worden. EEN INDÔGERMAANSCH LUSTRATIE-GEBRUIK. DOOR W. CAL A NV. Dat de driemaal herhaalde ommegang bij. gelegenheid van huwelijks- en lijkplechtigheden reeds een oud-Indogermaansch gebruik geweest is^ hebben Duitsche geleerden meermalen beweerd zonder deze stelling echter bepaald bewezen te hebben. In het volgende wil ik trachten de b e w ij z e n aan te voeren, dat de bedoelde ommegang een lustratie- en beveiligingsgebruik is, hetwelk zoowel bij de genoemde als bij vele andere gele- genheden reeds door de Indogermaansche oerstammen in prak- tijk gebracht werd. Daarna zal eene poging gedaan worden om den oorsprong en het wezen van dit aloude gebruik te verklaren. Bij een onderzoek als het hier ingestelde spreekt het van zelf, dat men uitgaat van de Indische bronnen. Immers van geen enkel volk der oudheid is ons het ritueel zóó tot in bizonderheden bekend als van de Hindoes. Van de oudste tijden af is de priesterstand in Voor-Indië er op bedacht geweest zijn gezag en invloed uit te breiden en dank zij de taaie vol- harding, waarmede al de op den ritus betrekking hebbende voorschriften eerst door mondelinge, later ook door schriftelijke traditie werden bewaard en van geslacht op geslacht overge- leverd, zijn wij heden in staat ons een juist beeld van het ritueel te vormen, dat de rechtgeloovige Hindoe van oudsher had in acht te nemen. Vooreerst zullen dus de gegevens uit de Indische bronnen ter sprake komen, daarna wat ter zake strekt uit de klassieke ( 276 ) oudheid, eindelijk wat ons de Keltische, Germaansche en Slavi- sche volkstammen leeren. Dat \rij voor dit onderzoek naar verhouding het meeste materiaal uit de Indische bronnen zullen mededeelen, volgt ten eerste uit de reeds aangestipte grootere volledigheid dezer bronnen en ten tweede uit het feit, dat deze bronnen het minst algemeen bekend en betrekkelijk weinig verwerkt, ja, voor een goed deel nog onuitgegeven zijn, terwijl op het gebied der klassieke oudheid en der moderne volken door zoovele voorgangers de stof op uitnemende wijze be- arbeid is. In allen Yedischen ritus heerscht eene scherpe onderschei- ding tusschen de wijze waarop eene ritueele handeling vol- trokken wordt, die de Goden en eene, die de Manes of in H algemeen de dooden geldt. Hierbij is in 't oog te houden, dat die ritueele tooverhandelingen, waarbij men vijandig tegen iemand optreedt om zijn persoon of zijne bezittingen te be- schadigen {ahhicüra), grootendeels op dezelfde wijze van den godendienst onderscheiden zijn als de doodendienst ^). Dit onderscheid treedt in ^t licht vooiiiamelijk in de volgende vijf punten, die wij een voor een zullen bespreken: de oriëntatie. het gebruik van rechter- of linkerhand en voet. de wijze, waarop het gewijde koord gedragen wordt. de omdraai. de zijde van het lichaam, die men aan de zaak toekeert. Dat van de oudste tijden af steeds het Oosten de hemel- streek geweest is, die men bij godsdienstige aangelegenheden het gelaat toekeerde, zou men eenvoudig kunnen bewijzen uit ') Kaus. SU. 47. 4 sqq.; Sadv. br. II. 10: yatM émaèànakaranam tathäbhicaranlyänäm (sc. devayajanakaranam). ( 277 ) de benamingen der hemelstreken, daar immers in 't Sanskrit „oostelijk" synoniem is met ,,vóór", „zuidelijk"^ met „rechts", „westelijk" met „achter". Waarom „noordelijk" nooit door „links" wordt weergegeven, zooals men naar analogie van de benamingen der overige hemelstreken zou verwachten, zullen wij aanstonds zien *). Volkomen in overeenstemming daarmede is dan ook het geloof, dat het Oosten de hemelstreek is, die aan de Goden gewijd is ^) ; daarom keert bijv. de priester, die de Goden tot het offer noodigt en die de Vedaverzen uit- spreekt, welke iedere handeling begeleiden, het gelaat naar het Oosten ^); daarom heeft bij alle sacramenten de hoofdpersoon het gelaat naar 't Oosten gericht; daarom doet men bij het spijzigen der brahmanen hen met het gelaat oostwaarts plaats nemen; daarom is de offerplaats naar het Oosten gericht en ligt het offervuur oostelijk van het gärhapatya. Daar de Goden in het Oosten gedacht worden, is het ook begrijpelijk, dat tot insluiting van het offervuur drie stukken hout, „omleggers" genaamd, gebruikt worden, welke aan de zuid-, west- en noord- zijde gelegd worden; desgelijks, dat slechts aan dezelfde drie zijden het offeraltaar {vedi) door linies wordt ingesloten *); in het Oosten blijft de offerplaats geopend en voor de Goden toegankelijk. In tegenstelling met de handelingen, die de vereering der Goden ten doel hebben, staan ten opzichte van de oriëntatie de handelingen, die de Manes gelden. Hier richt men het gelaat naar het Zuiden ; het vuur, dat bij den dienst der Manes in gebruik komt, is het zuidelijk op het offerterrein gelegen daksinagni. Veelzeggend is het voorschrift, dat bij zeker Manen- offer {pitryesti) de omleggers in 't Oosten, Noorden en Westen moeten gelegd worden, zoodat bij deze gelegenheid het Zuiden *) Onjuist Simpson, Buddhist praying wheel p. 77; voor zoover my bekend, wordt vâma nooit in de beteekenis „noordelyk" gevonden. ') Sat. br. I. 8, 3, 18. 3) Aév. srs. I. 1, 8. *) vgl. Hillebrandt, Neu- und Yollmondopfer p. 53. ( 278 ) vrij blijft *). Volgens het voorschrift van andere secten is het ook geoorloofd slechts twee omleggers aan te wenden^ den noordelijken en westelijken^ zoodat zoowel 't Oosten als H Zuiden vrij blijft^). Wil men ze alle leggen, dan moet op dat tijdstip van het offer, wanneer de godheid (in casu de Manes) geroepen wordt, de zuidelijke omlegger op den westelijken gelegd wor- den ^). Uit het een en ander volgt, dat het Zuiden de hemel- streek der Manes is. Even heilig en gelukaanbrengend als het Oosten, zoo onheilig en onheilspellend is het Westen, en wel bizonder het Zuidwesten, de hemelstreek die aan de Daemonen en aan Niryti, de personificatie van den Dood als verderf en einde van alle dingen, gewijd is. Dit is er zeker ook wel de reden van, dat die omlegger, die het offervuur aan de west- zijde omsluit, de dikste der drie is. Voor de menschen gunstig is de noordelijke hemelstreek, die ook meermalen de hemel- streek der menschen heet. Wanneer bijv. een lijk, ter crematie- plaats gebracht, daar neergezet is, moeten de begeleiders ge- zamenlijk eenige schreden in noordelijke richting doen *) : „dit is de gelukaanbrengende hemelstreek van Goden en menschen", zoo heet het, „naar deze hemelstreek schrijden ze hen (n.l. Goden en menschen) achterna (en verwijderen zich van de hemelstreek der Vaderen, d. i. van den dood).'' Hoe komt het, zoo vraagt men onwillekeurig, dat, terwijl ') Sat. br. II. 6. 1, 16 met Eggeling's opmerking, S. B. E. XII, p. 425. *) Ap. érs. VIII. 14. 9, 10: dvau paridhï. . . madhyamottarau sarvân va. Het waarom geeft TBr. I. 6. 8. 8, 9. Niet recht duidelgk is my 't voorschrift in Baudh. érs. V. 12 ; dvau paridhï paridadhati madhya- mam caiva daksinam caiva ; volgens het Baudh. dvaidhasütra II. 5 is dit het voorschrift van Salïki en luidt dat van Baudh. : sarvän paridhln paridddhyât pitrkamiani kriyamäne daksinataé cottaram upanidadhyât, Bhäradv. cä. su. 18 : dvau p. p, madhya{ma)m caiva dak§inärdhyam {ca). 3) Äp. 1. G. 12. *) Hir. pi. su. I. 3 (p. 36, 5). In dergelgke gevallen is het Oosten evenzeer gehruikelgk, vgl. KV. X. 18, 3 met het ritueel van Baudh. pi. sü. I. 17 (p. 28, 5) en Hir. pi. sü. I. 11 (p. 43, 12). Over het Noorden als manusyaimm dik vergelijke men TBr. I. 6. 9, 7, Sat. br. III. 2. 4, 22. ( 279 ) overigens in den dienst der dooden alles zooveel mogelijk het tegenovergestelde is van den dienst der Goden, niet het We sten de hemelstreek is, waar mén zich de dooden dacht ? Voor jaren heeft onze geachte voorzitter de meening geuit ^), „dat de latere verplaatsing van Yama's rijk naar het Zuideinde der aarde een gevolg is van de waarneming, dat de zon op 21 Dec. zich bevindt in het zuidelijkste punt harer jaarlijksche baan/' Zonder te willen ontkennen, dat deze waarneming gewicht in de schaal kan hebben gelegd, geloof ik toch, dat deze zaak nog eene andere opvatting toelaat. Het is namelijk een op- merkelijk iets, dat de volgers van den zwarten Yajurveda als hemelstreek der A^aderen niet aannemen het overigens bij alle Indiërs van oudsher als zoodanig beschouwde Zuiden, maar het Zuid oosten, „dit is de voorste (oostelijke) hemelstreek der Vaderen", heet het in H Baudhâyanasûtra ^). Daarom wordt dan ook door deze secte de rogus in zuidoostelijke richting opgebouwd. Waarschijnlijk vindt deze verschuiving van hemel- streek hare verklaring in het ritueel der pitryesti, waarbij eveneens het Z.O. de richting is, waar de hier als goddelijke wezens gedachte Vaderen toevend gedacht worden ^). Immers bij dit offer wordt door de genoemde secten de oostelijke cn de zuidelijke zijde van het offervuur vrij gelaten en niet met de omleggers omsloten. Evenals men nu in den historischen tijd de Manes, wanneer ze als wezens van meer goddelijken aard beschouwd werden, dichter naar de hemelstreek der Goden verplaatste, zoo kan men in den vóórhistorischen tijd de schim- men, toen men ze als wezens tusschen de Goden en de booze Geesten begon te denken, van het hun oorspronkelijk toeko- mende Westen naar het Zuiden hebben vooruitgeschoven. Op de hun van oudsher toekomende hemelstreek, het Westen of Zuidwesten, wijst nog het voorschrift, dat het terrein voor de *) Gesch. y. h. Boeddhisme I. p. 282 noot 2. ') Pi. sü. I. 1 (p. 4, 4). •^) Hir. srs. Y. 11: dak^inatahpurjistäd daksinägner . . . vedim karoti^ desgelgks Bhär. cä. sü. 16. ( 280 ) crematie en het later op te richten grafmonument {imasäna) eene helling moet hebben naar ^t Westen of Zuidwesten in tegenstelling met de offerplaats, die naar 't Oosten of Noord- oosten moet geneigd zijn ^). Het omstrooien van deoffervuren bij eene handeling, die de Manes geldt, mag gebeuren met gras, waarvan de spitsen naar 't Zuiden en Westen gericht worden 2). Bij alle handelingen, die met het oog op de Goden verricht worden en die faustae moeten zijn, gebruikt men de rechter- hand en den rechter voet ^) ; waar beide tegelijk onmisbaar zijn, neemt de rechter de eereplaats in. Bij het darvï-offer en bij andere gelegenheden knielt men met de rechterknie op den grond *). Legt men de handen op elkaar of gaat men 'zitten, dan heeft men zorg te dragen, dat de rechterhand en de rechterknie zich boven de linker bevinden ^). Doet de offeraar aan het slot van het nieuwe- en vollemaan-offer de drie (of vier) zoogenaamde „Visnustappen" in oostelijke richting en de bruid bij de voltrekking van het huwelijk de zeven schreden naar dezelfde hemelstreek ^), dan dragen zij zorg den rechter- *) Altiud. Todten- und Bestattung sgebräu che p. 31. *) Baudh. paribh. sü. : pitryesu daksinägrair darbhair agnlnäm parista- ranam daksinäpr alley agr air vä, d. w. z. „ . . . of met grassprieten, waar- van de spitsen (aan de O. en W.zyde) naar 't Zuiden, en (aan de N. en Z.zijde) naar 't Westen gekeerd worden." ^) Zie vooral Äsv. érs. I. 1, 12 vlg. *) Käty. III. 6, 5; Äp. paribh. n° 92 (96 in Satyavrata's uitg.): dakmiamjanv äcyänäcya väslnah. Bij 't upa nayana knielt de brahmaeärin daksinena jänunä^ Sänkh. grhs. II. 7, 5. Vgl. den oud-italischen ritus: in patera genu nixus facito (Tab. Ig. VI&. 5), posito genu supplicandum est (Quinctil. IX. 4, 11); Petr. 133. *) B^ het npanayana vat de äcärya den brahmaeärin aan: daksinot- taräbhyäm pänibhyäm (Sänkh. grhs. II. 2, 11, vlg. II. 7, ô); dehotar zit daksinottarl (Baudh. srs. III. 28), daksinottarinopasthena (Aév. érs. I. 3, 31), daksinotlarinani upaslham krtvä (Sänkh. srs. I. 6, 10 ; XVII. 16, 7); de jonggehuwde vrouw daksinottaram upaslham kurute (Kaus. sü. 78, 7); bij het babi spa vamänastotra zitten alle chandoga's: savyä- dharan itpasthün krtvä (Läty. I. 11, 22). ^) Ten onrechte meent Bühler, S. B. E. XXV. p. 295, dat deze zeven schreden rond het vuur gedaan worden. ( 281 ) voet voorop te zetten en bij iederen stap den linker steeds achter den rechter te laten blijven *). Ook hier geldt juist het tegendeel, wanneer er sprake is van handelingen, die betrekking hebben op de Manes en de Daemonen {rähasaj. Hier wordt meestal uitdrukkelijk het gebruik der 1 i n k e r hand voorgeschre- ven 2), Bij het offer wordt hier de linkerknie gebogen^). Na de crematie verlaten de verwanten den rogus en strooien met de linker hand, waarvan de palm naar onderen gehouden wordt, ieder zeven kiezels uit *). De schoot wordt hier gevormd, doordat de linkerknie over de rechter gelegd wordt ^) en bij het uitgieten der waterofferande wordt de linker- boven de rechterhand gehouden ^). De linker voorpoot wordt van het aan de Manes gewijde dier vastgebonden '). Na 't onthulzen van de voor de ofterkoeken benoodigde rijst werpt de adhvaryu- priester eenige hulzen in zuidwestelijke richting met de linker- hand als deel van de Daemonen ^). Desgelijks met de linker- hand werpen de sämanzangers, op weg naar de plaats waar het bahispavamâna zal gehouden worden, grassprieten in zuide- lijke richting ^). Daar dus in 't algemeen het linksche den Manes gewijd is, heeft men het vermeden „noordelijk" met het woord vöor „links^^ aan te duiden; immers het Noorden is eene fausta regio. ') Be Yisnuschreden: Kâty. III. 8, 11; Baudh. srs. III. 20; Ap. érs. lY. 14, 6; Hir. érs. YI. 12: caturo vimukranian krämati daksinena prakramya savyenänukrämatl na savyena daksinani atikrämati; Bhär. yäj. su. 20. — Over de zeven schreden der bruid zie men Win terni tz, Hochzeitsrituel], p. 51, 52. Yooral is te vergelijken het ritueel der somakrayanï, Ap. srs. X. 22, 12 — 23, 2. *) byv. Gobh. lY. 3, passim. ') bijv. lp. érs. I. 9, 1; Bhär. srs. I. 8; Hir. srs. II. 18. ") Kaus. sü. 82, 3. '^) vgl. Altind. Todten- und Bestattungsgebr. noot 250. ") Pärask. grhs. III. 10, 9, vgl. ook Altind. Todtenbest. noot 289. ') Baudh. pi. sü. I. 3 (p. 5, 14); Hir. pi. sü. I. 2 (p. 35, 4); lév. grhs. lY. 2, 8. **) Baudh. srs. I. 6: savyena tumn upahatyemäm diéam nirasyati rakf^asam hhago ^sïti. ') Läty. I. 11, 17; zie ook lp. srs. YII. 18. 13, 14, Schwab, Thier opfer, p. 112. ( 282 ) Bene kenmerkende onderscheiding tusschen goden- en dooden- dienst is verder dit^ dat de Ariër, die het upanayana onder- gaan heeft, het hem bij deze gelegenheid voor de eerste maal omgehangen gewijde koord op den linker schonder moet dragen, zoo hij zich tot de Goden richt; bij den doodendienst daaren- tegen draagt hij het koord op den rechterschouder. Oogen- schijnlijk is deze dracht in directen tegenspraak met, de zoo- even medegedeelde aanwending van rechts en links. Het komt hier evenwel niet aan op den schouder, waarop het koord hangt, maar op de zijde, waarnaar het afhangt^): yajnopavitin is dus hij, wiens koord boven de rechter heup hangt, präcinävitm hij, bij wien het op den linker heup hangt, terwijl hij tevens die zijde naar 't Oosten keert, daar immers bij het Manenoffer het gelaat naar 't Zuiden gericht wordt. Oppervlakkig beschouwd maakt deze uitlegging den indruk van gezocht te zijn.' Wa a r o m komt het dan hier niet op den schouder aan, waarop het koord rust, en wel op de zijde, waaraan het afhangt? Ik kan deze vraag slechts met eene hypothese beantwoorden^). 