Bijdragen tot de taal-, land- en volkenkunde
1. Uittrekking van waterplanten en schadelijk onkruid gedurende den winter (4 vrouwen, 1 dag). . . . 6 2. Omspitten door mannen en het intrappen van het gras door vrouwen (15 mannen en 15 vrouwen, 1 dag) 46 . Verhoogen en herstellen der dijken (4 mannen, 1 dag) 6 ‚ Zaaien (2 mannen, 1 dag) . ....... 8 ‚ Wieden (15 mannen en vrouwen, 1 dag). . . . 27.50 ‚ Oogsten (7 mannen, 1 dag), die daarvoor verdienen 1 mud risone à 13 lires . . ..... la Transporteren . . . 99,50 Oo ot B O9 bE RISTKULTUUR IN Pratteé. 95 Lires. Transport .. . . 99.50 . Brengen van den oogst op den dorschvloer (l man met } kar, ! dag). . eee de 8. Ontbolstering door paarden . . 2. . . 2. . . 12.— 9. Daarbij 15 mannen, | dag . . . ... =. « 7.50 10. Zaad, 2 mud a 12 hires . . . De 24 21, Water, 1} kan per seconde à 24 L  } der opbrengst . . . ©. 2. . … « . 86.— : 821.— Waartegen : een productie van 27 mudden risone à 12 1. 824 lires stroo . eee ee ew ew 8K Totaal . . . 860 lires Blijft als winst over. . . . . 89 » Kosten ter bewerking van een bunder rijstveld met wisselbouw : 1. 2. 3. qt Eens diep ploegen door eeu span buffels met den arbeider, 2 dagen à 8 lires . . .… «16. Werk aan de transversale dijken (3 mannen, 1 dag) 4.50 Klein slaan der kluiten, gelijkmaken van den grond, herstelling der dijken na het inlaten van het  ee we 8 . Wieden (15 mannen en vrouwen, 1 dag). . . . 27.50 6. Oogsten (10 mannen, 1 ag) die daarvoor 1 mud risone verdienen . . . . 12.— 7. Brengen van den oogst naar den dorschvloer a: man met Ì kar, 1 dag). © 2. 1. 8 8. Ontbolstering door paarden . . . ..  per seconde a 24 Tires met de be- waking à 16 lires . . . . ‚ 64,— F2, Bemesting, in het 3e jaar inet 4, mud lupinus zaad en 18. den de kosten daarvan omgeslagen over 4 jaar, per jaar. 12.— Assurantie tegen hagel en onvoorziene toevallen (} der opbrengst). 2. . «ee ee ww ee 10,50 291 he. 56 De RISTKULEUUR ÍN trate, Waartegen : Lires. een productie van 53 mudden risone à 12 lires. . 636.—  gemaakt, als of men den grond in het klein bewerkte, en het vee en de karren huren moet. Anders worden de kosten voor ploegen, vervoer van den oogst en dorschen geringer. De dagloonen zijn ruim genomen, en dikwijls kan men voor minder terecht. De kosten van wieden kunnen aanmerkelijk verschillen; er zijn velden, die men met 10 en minder personen schoon krijgt, maar elders zijn er weêr 25 en meer inenschen noodig. Voor het water werd de middenprijs van Nadault de Buflon genomen. Buiten berekening werden ge- laten de pachtprijs- van den grond en administratiekosten. Men ziet tusschen de zuivere opbrengst der velden met en zonder wisselbouw een bijna ongelooflijk verschil, dat nog grooter wordt, indien men de volstrekt niet zeldzame producties van 60, 70 en meer mudden tot grondslag van berekening voor de risaie a vicenda neemt. Nu zou men mogelijk kunnen aanvoeren, dat de laatste soort van velden gedurende de opeenvolging der voorafgaande gewassen zeer zwaar bemest worden, zoodat dus de rijst teren kan op hetgeen daardoor was overgelaten, maar zelfs indien de kosten daarvan naar even- redigheid werden omgeslagen over de jaren, dat men den grond met rijst bebouwde, blijft het verschil toch ontzachelijk groot. Men vindt er tegelijk de verklaring in, hoe in weerwil van boeten en zelfs van lichaamsstraffen de Regeering er niet in slagen kon, om de natte kultuur te doen ophouden op velden, die konden worden drooggelegd. $ 20. WerreN oP DE RIJKSKULTUUR. Sinds eeuwen zijn de verschillende Gouvernementen van Noord- Italië bezig geweest, om de rijstkultuur tegen te werken op grond van den slechten invloed dien zij op de gezondheid van den mensch zou uitoefenen. Zonder eenig recht begon men eerst een tiende te heffen van de bruto-opbrengst als belasting, en daarenboven een dukaton van elke giornata(0.38 bunder). Vervolgens werd de verkoop van rijst aan onderscheidene kathe- gorién ven personen verboden, en de handel naar het buiten‘and Epe ll ae ce DE RIJSTKULTUUR iN trai.té. 97 aan banden gelegd. Zij die water voor den rijstbouw verkochten werden gestraft, en voor elk aan te leggen veld was er een kouinklijke machtiging voodig. De kultuur is er door verdwenen, waar zij met de meeste moeite ondernomen moest worden, zooals uit Biella en ander hoogland; een gedeelte der rijst- bouwers verhuisde van daar naar de Rhône-vallei. Om van vroegere besluiten niet te gewagen, bracht het Edict van Victor Amadeus in 1728 het vigeren van acht daaraan vooraf- gaande verbodswetten in herinnering, en beval de vernietiging van alle rijstvelden in Vercelli en Biella, na 1710 aangelegd. Het bepaalde verder een boete van 300 scudi in goud en het verlies der rijst voor wie het gebod der vernietiging niet nakwam. En hij, die nog nieuwe velden durfde aan te leggen, zou zijn grond verbeurd zien en bovendien nog 500 scudi moeten be- talen. Hij, die aan zulk een persoon zijn water verhuurde, zou eveneens zwaar beboet worden, en zijn rechten op het water verliezen. Het Edict van 18 Augustus 1729, ‘t welk op dat van Victor Amadeus volgde, verbood de kultuur op vele plaatsen, waar ze reeds was gevestigd. Om de verbodsbepalingen te doen opvolgen zou leder, die in de rijststreken kwam, om een gewas te ver- bouwen, gedurende 10 jaren vrijdom van belasting krijgen. Het Edict van 3 Augustus 1798 overtrof de vorigen in ge- strengheid. De verboden kring voor rijstvelden werd gebracht van Milaan en Novarra op 12000 ellen en van andere steden op 9000 ellen. Van de koninklijke wegen moesteu zij 200, van de andere wegen 100 en van eenig gebouw 50 ellen ver- wijderd blijven. Overtreding van een en ander werd gestraft met verlies van den oogst voor de twee eerste keeren en voor de derde maal, behalve met het verlies van de rijst, nog met drie geesselslagen of andere lijfstraffen, geheel naar het welbe- hagen van den Gouverneur, die den rijstplanter zelfs naar de galeien kon verwijzen. Geene plaats was er, waar men gerust rijst kon bouwen. Gelureude Napoleons regeering kwam er eenige verademing, ofschoon er altijd maatregelen tegen de kultuur bleven bestaan. Iu 1814 werden de zaken van den rijstbouw in handen van een Commissie gegeven, met volmacht, om de velden, die na 1792 aangelegd waren, te kunnen laten voortduren, mits zij lot geen audere beplanting dan met rijst konden dienen. Tevens werden de straffen van 1792 voor overtredingen van Bu Volgr. IX. 7 9s - DE RIJSTKULTUUR ÍN TTAtte: toepassing verklaard. Deze Commissie werd in 1835 ontbonden en hare attributen overgebracht op de Magistrato del Saniti, met de opdracht om een reglement te ontwerpen, waarnaar men zich in het al of niet toestaan der rijstteelt zou moeten gedragen. Het ontwerp, dat zij als resultaat van haar arbeid aanbood, werd door den Raad van State verworpen. In 1850 benoemde de regeering, die inmiddels in 1838 weêr twee verbodswetten had uitgevaardigd, opnteuw een Commissie, die een voorstel zou indienen ter hervorming van de wet- geving op de rijstvelden en de winterweiden. Ook zij kon hare opdracht niet ten einde brengen en stuitte op zoovele bezwaren tegen een algemeene regeling, dat de oude wetten bleven be- staan. Eindelijk vaardigde de regeering in 1851 zelve een wet uit, waarin zij de vernietiging voorschreef der velden, na 1849 op verboden terreinen aangelegd, en tevens den af- stand bepaalde, waarop de rijstaanplantingen van steden , dorpen, huizen en wegen moesten verwijderd blijven. Wie buiten de verboden kringen een rijstveld aanleggen wilde, kon daartoe aan den Intendante Generale della Divisone Administra- tiva (thaus de Prefect der Provincie) verlof vragen. Eerst bij de wet van 12 Juni 1866 werd de kultuur onder mildere voorwaarden toegestaan. Voor elk gewest zou een regle- ment tot den aanleg van rijstvelden door het Bestuur worden opgesteld, dat de Koning zou goedkeuren, als de Raad van Gezondheid en de Raad van State er niet tegen adviseerden. Al die reglementen zijn nu vau kracht. Die thans rijstvelden wil aanleggen, heeft zich te wenden tot den Prefect. Deze geeft onmiddellijk van het verzoek kennis aan den Sindaco (hoofd der gemeente), welke weêr in overeen- stemming met den gemeenteraad binnen 10 dagen zal moeten verklaren, of de reglementen en de bepaalde afstanden zich niet tegen den aanleg verzetten. Zoo er in die opzichten geen bezwaren bestaan, zal de Prefect ten bewijze daarvan op de verklaring van het gemeentebestuur zijn visum plaatsen. Rijst- velden binnen de. verboden kringen aangelegd, zullen door de regeering vernield kunnen worden op kosten der overtreders. Daarenboven worden de overtredingen gestraft met boeten tot hoogstens 200 lires. De reglementen verschillen onderling zeer met opzicht tot de bepaling der afstanden, waarop het verboden is rijst te planten, omdat die willekeurig zijn genomen zonder op de DE RETKULTUUR IN fratt. 99 leging en hoogte van het terrein, de richting der winden , den aard van den ondergrond, den stroom en de doorzakking van het water te letten. Kilometers bedragen die verschillen voor de verschillende steden , en honderde ellen voor de kleinere bewoonde plaatseu. Zoo mogen in Bergamo en Basilicate rijstvelden liggen op 50 ellen van een bewoond huis, terwijl te Piaccnga ze eerst worden toegestaan op 300 ellen en te Ancona op 1000 ellen. Voor het overige zijn de reglementen vri} wel aan elkander gelijk. Zij bevatten doorgaans: 10, toestemming tot rijstplauten in elk moeras tot geen andere kultuur geschikt; 20. het leveren van het bewijs, dat men een genoegzame hoeveelheid water bezit om het rijstveld stroomend onder water te kunnen houden: 30. bepalingen ter voorkoming van gevaar voor naburige grondeu ; 40. de vereischten, die de woningen op en bij de rijstlanden moeten hebben, bijv. dat de goed geplaveide vloer 0,25 el boven den groud moet verheven zijn, en dat de woning zonder openingen naar den kant van het rijstveld wezen moet, enz; ‘5e, de bepaling der afstanden, waarop de mestvaalten van de huizen liggen zullen, 6°. het graven van diepe putten, zoo mogelijk bekleed, maar waarin het water rechtstandig opwelt, en er niet komt door zijpeling uit de wanden; 7°. de verplichting, om den arbeid te doen beginnen een uur na het opgaan, en te doen eindigen een uur voor het ondergaan der zon; 89 straf. bepalingen tegen overtreding. Doch waar ik kwam, overal zag ik dat men- de reglementen overtrad. De woningen waren ellendige krotten, en de putten ondiepe gaten; de mestvaalten lagen vlak naast de deuren der woningen en de rijst groeide tegen de huizen aan; vóór zonse opgang gingen de arbeiders naar de velden, en als het donker xerd, kwamen zij er van terug. De reglementen schijnen ge- maakt om in niets te worden opgevolgd, met een uitzondering evenwel ten opzichte van de hepaling omtrent den in acht te nemen afstand tot de steden. Men moest geheele trajecten per spoorweg afleggen, eer men nan de eerste rijstvelden kwam, Daarvan waren niet de rijstbouwers de oorzaak, maar de be- woners der steden zelve, die in den rijstbouw geen rechtstreeksch belaug hadden. 100 be tusttuLruur IN that, § 21. BEREIDING DER RIJST. „ Eigenlijk», zegt Malinverni, vis de taak van den rijst- bouwer ten einde, als het gewas droog in de schuur ligt opge- stapeld.” Het is evenwel sints eeuwen gebruikelijk, dat de planters zelve hun risone ontbolsteren, om in de wintermaanden de handen bezig te houden, die anders zonder werk zouden zijn. Ik zal de verschillende bewerkingen, die de rijst ondergaat, eer zij aan de markt komt, aan de hand van den heer A. Malinverni beschrijven. Tot het ontbolsteren was 15 jaar geleden niets anders i gebruik dau de stampmolen (pista). Deze bestaat uit een rij houten stampers (pile) met daaronder geplaatste steenen mor- tieren (mortaj). De stampers worden achter elkander opgelicht door aangebrachte klossen, als die in aanraking komen met overeenkomstige klossen aan een houten cylinder, welke weêr door een waterrad wordt in beweging gebracht. Elke stamper, die van 60 tot 70 kilogr, weegt, doet 45 slagen in een minuut, en de mortier kan 30 kan risone bevatten. Zulk een pista vond men op iedere hoeve van eenig belang. Die er geen bezat, bracht zijn rijst naar den molen, waar de molenaar er altijd een in gereedheid hield, om tegen 4 pet. der opbrengst de ontbolstering te verrichten, Sints zijn er andere machineriën in gebruik gekomen, in de eerste plaats de sbramino, die uit twee molensteenen he- staat, welke 250 malen per minuut ronddraaien, op de gewone wijze, als bij de korenmolens ten onzent, geplaatst zijn, en voorzien van een inrichting om den toevoer van rijst te regelen. Met de sbramino, die men veel naast de pila aantreft en met een waninolen (buratto) om het kaf en stof af te scheiden, * * wordt dan witte rijst gemaakt, die in den handel als mer- cgntile (no 6) bekend is. | In bijzondere fabrieken glanst men verder de witte rijst, die als ne 6 daartoe op de markten wordt opgekocht. Slechts in Jsombardije, ten oosten van Milaan, zijn er fabriekanten, dic de 1 Voor: den belangstellenden lezer van dit gedrukte rapport plaatste steller dezes cijfers, ter aanduiding van het nummer der monsters van in Italië bereide rijst, die hij ter hezichtiging in gereedheid houdt voor die er vin vraagt. DE RIJSTKULTUUR IN ITALIË. 101 rijst in den bolster (risone) opkoopen, en de geheele bewer- king zelf verrichten, Een uitzondering op dien regel maken de gebroeders Malinverni te Vercelli onder Turijn, die hun eigene rijst niet alleen zelf ontbolsteren, maar ook tot de sterkste glanzing bewerken. Ik zal van de werkwijze in hun fabriek (laboratorio) een schets geven, en tevens de beschrijving, hoe uit de risone de geglansde rijst (no. 18 en 18) wordt gemaakt. De beweegkracht wordt verkregen door 3 moduli water met 3 el verval, werkende op een rad van 5 el diameter, en 2,50 el breedte, en op een turbine van Jonval, te zamen 12000 francs kostende, en 45 paardenkrachten vertegenwoordigend. De voornaamste machines zijn de frangiresche, verder een pista met negen stampers, twee sbramini of molens van zachten zandsteen, drie grolle (glansmolens), benevens elevators en wanmolens. De pista en sbramino werden reeds hierboven beschreven. De grolla is een molen met twee steenen in een kom geplaatst, al naarmate van den rijsttoevoer zich zelf oprichtende en aan de as waarvan met armen ijzeren schoppen zijn aangebracht, om den toevoer.te verzekeren. De frangiresche is een zeer belangrijk toestel, en dient om de kafnaalden, de vruchtstelen en de kelkkafjes te breken, en de werking der sbramino ge- makkelijk te maken. Zij bestaat uit een houten, met blik be- kleeden cylinder van 0,25 el diameter, aan welks omtrek, in een spiraal rechthoekige stukken staal staan ingeplant van 12 duim lang en 2 dnim breed, en welke draait met een snelheid van 300 omwentelingen in de minuut, weêr in een hollen cylinder, die op dezelfde wijze hekleed, en met dezelfde soort van tanden voorzien is. De zeef, wantoestellen en elevators zijn even als elders voor andere doeleinden in gebruik. Eerstens wordt de risone in de frangiresche geworpen, en gaat van daar door een elevator in het wantoestel, waardoor de afgebrokene stelen, naalden, kafjes en vreemde zaden ver- wijderd worden. Van 100 deelen risone (ne. 1) verkrijgt men gezuiverd . . . … … 96.65 (no. 2) kafnaalden en kelkkafjes, benevens vreemde zaden 1.61 (n°. 3) verlies . . . se 1.74 100 102 DE RIJSTKUULUUR IN ITALI6. De nog in de kroonkafjes besloten rijst valt op de sbramino neêr, die haar ontbolstert. Van de 100 deelen rijst, zooals (no, 2) verkrijgt men outbolsterde rijst  1 «© 6 … … 0.47 00 De ontholsterde rijst, zooals die uit de sbramino komt (no. 4), brengt men naar den stampmolen. Daar ondergaat ze gedurende 35 A 40 minuten een stamping, waardoor ze de zaadhuid en meestal de kiem verliest. Ook de grolla kon hetzelfde werk en met meer nut doen, doch gewoonlijk kan men ze door de groote massa van rijst er niet voor gebruiken. Wantoestellen zuiveren vervolgens het product der pista van de klein gebroken korrels (pistino) en van de eiwithoudende deelen, en leveren de rijst af, zooals ze aan de markt komt (riso mercantile, no. 6). Van 100 deelen rijst dus, onder den stamper gebracht, houdt men over: rijst voor de markt (mercantile). . . 87.63 (no.6) klein gebroken rijst (pistino). . . . 2.65 (no.7) fijngestampte kiemen en zaadhuiden (bulla) 8.48 (no. 8) en wordt verloren . . . . 1.24 ° 100 - Gewoonlijk bewerken de rijstbouwers het product tot zoo- ver, en brengen het dan ter markt, waar het voor bijzon- dere fabrieken ter glanzing (brillato) wordt opgekocht. De heeren Malinverni evenwel zetten de bewerking ten hunnent voort. Daartoe komt nogmaals de mercantile (no 6) onder den stampmolen, doch nu vermengd met kroonkafjes (bullone no 5). Na 40 à 45 minuten wordt de rijst van de fijnge- stampte bullone gezuiverd, en nogmaals met andere kroon- kafjes gestampt of gewreven; desnoods herhaalt men die be- werking ten derden male. Na het product te hebben gezeefd, verkrijgt men zuiver witte rijst (riso camolino of fioretto) geheel uit kiemwit bestaande. De nevenproducten zijn half gebroken korrels (mezza grana), klein gebroken korrels (pistino) en bulla of bullino, bestaande uit de fijn ge- weeven kroonkafjes en gedeelten zaadhuid en zaadlob, N DE RIJSTKULTUUR IN ITALIË. 103 Van 100 deelen riso mercantile (no. 6), vermengd met 1  nogmaals onder de grolla wordt gebracht, en daar met bullone (uo. 5) twee keeren wordt gewreven, verkrijgt men de rijst geglansd (brillato no. 18) tot over de aanhechtplaatsen der kiemen toe. Bijproducten zijn weêr groot gebroken korrels (mezza grana), klein ge- broken korrels (pistino) en bulla, die nu hoofdzakelijk bestaat uit de fijn gemalen kroonkafjes en het daardoor afge- wreven kiemwit. Van 100 deelen riso camolino (np. 9) met 13 deelen bulloue (no. 5) wordt verkregen geglansde rijst (brillato). 94.22 (no. 13) mezza grana .  gelijke grootte (no. 18), die daarom het fabriekmerk Ster (Stella) hebben, verkrijgt men door de wrijving der geparelde rijst (n°. 13) met grove tarwe-zemelen (no. 17). Om het merk Stella (riso stella) te verkrijgen worden afgescheiden de kleinere korrels (risetto no, 19), de mezza grana (ne. 20), de pistino (no. 21) eu de zemelen met afgewreven kiemwit (no. 22) Men verkrijgt dan van 100 deelen geparelde rijst (no. 13)  grana. . . . 0.85 (no. 20) pistino . … . . . . 1.71 (no.  is bij elke hewerking 104 DE RIJSTKULTUUR IN ITALIC zwaarder geworden. Indien men aanneemt, dat de risone weegt 50 kilogr. per mud, dan weegt zij na verlies van kafnaalden, kelkkafjes en het vreemde zaad 64, na. de allereerste ontbol- stering 77, als mercantile rijst 79, als camolino 80, als eens geparelde rijst 82, en als dubbel geparelde rijst (S tel la) 86 kilogr. per mud. De na alle gebruik overschietende kroonkafjes worden fijn- gemalen en vermengd met de bulla, die in de nrs. 8, 12 en 16 zijn voorgesteld. Daardoor verkrijgt men ‘een gelijk- vormig geheel (uo. 24), dat een uitinuntend voedsel voor paar- den, koeien en varkens is. Uit den afval der frangiresche (no. 3) haalt men nog het monster met ne. 23 gemerkt. [let bestaat bijna geheel uit de zaden van panicum crus galli, en maakt men ef een slecht soprt van brood van, of maalt het met de krooukafjes fijn. Het heeft gezuiverd, zooals in no. 28, nog een waarde van S tot 10 hires per 100 kilogrammen, en wordt dan wel eens gebruikt tot vervalsching van klaverzaad, dat 20 maal duurder is, § 22. WAARDE DER RIJST. De waarde der rijst hangt van de meerdere of mindere be- werking en van de soort af. De overgelegde risone onder no. 2 is per 100 kilogram gemiddeld 23 lires waard, als gbramato (no. +) 26—28, als mercantile (n. 6) 35, als camolino (no, 9) 87.50, als geparelde rijst (no. 18) 40, als dubbel geparelde rijst (no. 18) 48 hires. Soorten met lange kafnaalden en meer ronde korrels zijn van 2 tot 4 lires meer waard, en die zonder kafnaalden van 2 tot 4 lires minder. De riso d’Ostiglia, waarvan al de monsters zijn gemaakt, en waarvan tevens sprake is, vormt de middensoort. Van 100 kilogram risone verkrijgt men: Risone, ontdaan van kelkkafjes, kafnaalden en vreemd. zaad. . 2 . 1 . . ee … … 9665 kilogr. _ Sbramato, d. i. eenvoudig van de kroon- ' kafjes ontdane rijst. . . . … . . …. . . 1627 on Mercantile, d. i. de rijst voor een groot deel ontdaan van kiem en zaadhuid . . . . 6683 « DE RIJSTKULTUUR IN INDIË, 109 Camolino, d. i. de rijst  rijst. eee eee ee … 58.98 / Brillato stella, d: i. dubbel geparelde rijst 55.04 » De groot gebroken rijst (mezza grana) is waard van 27 tot 30, de klein gebroken (pistino) van 23 tot 28, de fijn gestampte bulla 6 en hetgeen na de laatste glanzing is overgehouden, nog 15 lires. Uit de vermelde cijfers komt men tot de slotsom, dat er per 100 kilogr. risone à. 23 1. verkregen wordt: Mercantile 23.89 + afval 1.1] 1. dus 24.50 1. Camolino 23.47 + » 1.09 # n 24,56 n Brillato 23.58 + # 1.50 # wv 25.08 # Brillato stella 23.66 + #7 1.43 7 # 25.09 » Alzoo vermeerdert telkens de waarde; zij vermindert iets na de laatste bewerking, omdat de tarwe-zemelen niet onder den afval zijn gerekend, als niet behoorende tot de rijst. Men ver- krijgt door de voortgezette bewerking, waarvan de kosten he- neden de hoogere waarde zijn, een product, dat jaren goed kan blijven en dus voor den uitvoer geschikt is. In dezelfde opvol- ging als zij hieronder zijn geplaatst, weérstaan sbramato, mercantile, camolino, brillato en stella al beter den tijd en het klimaat. Terwijl de twee cerstgenoemden het geen half jaar uithouden zonder in fermentatie over te gaan en kort daarna insecten te vertoonen, kunnen de geparelde soorten jaren lang in elk klimaat goed blijven. Alle rijst voor den uitvoer wordt dan ook gepareld. In Italië evenwel wordt ze riet. overal ver- kozen. Noord-Italië inzonderheid verlangt ze zoo mercantile mogelijk, omdat ze de bouillon, waarmeé men ze vermengt, krachtiger zou maken en de korrels zelf beter in hun geheel zouden blijven. Het cerste is In zoover mogelijk, als dat van de beter bewerkte soorten de zaadlob, en de sterk met spoedig ranswordende olie doortrakken zaadhuid is weggenomen. Daarentegen vereischen zulke rijstsoorten langer koken, en eenvoudig ontbolsterde rijst (no. 4) is zoo goed als oneetbaar, omdat zij na derde half uur kokens nog niet gaar kan worden. Voor de fijnere tafel, voor Zuidelijk Italië en voor den uit- voer worden de meer bewerkte soorten genomen. De uitvoer heeft plaats over Venetië en Triëst naar Duitsch- laud en Oostenrijk, over Marseille naar Frankrijk, en door 106 DE RIJSTKULTCUR IN ITALIË. den Mont Cenis naar Zwitserland. Over zee wordt ze van Genua uit naar Turkije, Griekenland en zelfs naar Amerika verzonden. De uitvoer van rijst bedroeg in honderde kilogrammen : in 1867 863,10] 1868 833,845 1869 698,245 1870 866,818 1871 843,500. De invoer, die hoofdzakelijk ter verwerking was, hedroeg in kilogrammen : in 1867 6618 1868 7173 1869 8686 1870 21990 1871 18860. Het bij tienduizende mijlen te tellen wegennet van Opper- Italië bevordert den rijsthandel buitengemeen, en doet de af- standen tot de markten bijna niet tellen. De rijst wordt in alle steden, in de streken gelegen, waar men ze plant, verhandeld. De belangrijkste markten zijn die van Vercelli, Milaan en Novarra, Bovenaan staat Vercelli. Daar is voor graan, en in het bijzonder voor rijst, door de land- eigenaars, pachters en kooplieden een prachtige beurs ge- bouwd, waar elke week duizende en duizende mudden worden omgezet. Den handel in het klein doen de koopers en verkoopers met de rijst in zakken tusschen zich. In het groot bedient men zich van makelaars (sensali). Deze lieden stellen geen borg- tocht, leggen geen eed af, en oefenen hunne functiën naar goedvinden uit. Het vertrouwen van den een of anderen pachter is genoeg om ze aan een der tafeltjes van de beurs te doen nederzitten. Met de monsters voor zich, in papieren zakjes, trach- ten zij daar de partijen te verkoopen, die hunne principalen op- gaven, en als er een koop is gesloten, wordt het monster over- gegeven, waarnaar de partij aan de hoeve wordt afgehaald. Voor elke sacco van 1.40 mud krijgen zij 0.25 1. van den kooper en 0.12! |. van den verkovper, een betaling groot genoeg, om sommige van hen een aanzienlijk vermogen te doen verwerven. Duizende en duizende zakken voor honderdduizenden waarde DE RIJSTKULTUUR IN ITALIË, . 107 zag ik op die monsters verkoupen; en novit, zei men mij met trots te Vercelli, is er nog bedrog gepleegd, of is de rechtbank geroepen om in geschillen te beslechten. Indien door te lang wachten met ze af te halen, de rijst niet juist aan het monster beantwoordt, kiezen de beide par- tijen op de markt zelf scheidslieden en onderwerpen zich altijd aan hun uitspraak. 108 DE RIJSTKOLTCUR IN ITAL, Besuorr. Aan ‘t einde gekomen onzer beschrijving van de rijst in Italië, wat haar kultuur en gebruik betreft, nog een enkel woord. Hoewel de zijde er meer opbrengt, de druif meer vermaardheid heeft, de maïs en de tarwe meer algemeen voorkomen, halen de Italianen altijd den rijstbouw aan, om den vreemdeling te toonen hoever zij het in den landbouw hebben gebracht. feder, die Italië bezoekt, spreekt dan ook van de rijst, en geen toerist acht iets van het land te weten, als hij, al is het ook uit de ramen van den spoorwaggon, het eenige tropische gewas niet gezien heeft, dat daar bij en om allerlei planten van de ge- matigde streken groeien moet. Ook ik zag met belangstelling ; maar omdat 1k in deze dieper moest zien, merkte ik op wat slecht was bij zooveel schoons. Ook daar wordt soms met zaad en met bebouwing geknoeid. Doch het geschiedt dan bij uit- zondering; over het algemeen wordt er goed gewerkt. Wij hebben getracht er een beschrijving naar waarheid van te leveren , nuttig , bijvoorbeeld, voor een land als Java, waar integendeel algemeen met de rijstkultuur wordt geknoeid, en goed werken een uit- zondering is. DE RIJSTKULTUUR OP JAVA. Dit opstel bood ik Zijner Excellentie, den Minister van Koloniën aan als een gevolg van het onderzoek naar de rijst- kaltuur in Frankrijk en Italië, waarvan in de vorige bladzijden verslag is gedaan. Zijne Excellentie verlangde kritiek op mijn betoog, en ver- oorloofde mij het daartoe door den druk bekend te maken. Het doel der uitgave is derhalve, om kritiek uit te lokken: ik vermeld dit met opzet, om ieder, die meent dat mijne bewe- ringen op dwalingen gegrond zijn, tot weêrlegging aan te sporen. In hoofdzaak namelijk beweer ik: 10. dat-de rijstkultuur op Java in ellendigen toestand verkeert door de ongeloofelijke krachtsverspilling en door het aan waanzin grenzend bijgeloof, waarineê zij wordt gedreven; 20, dat men wt dien toestand slechts kan geraken door de zorg over die kultuur af te scheiden van de bemoeienissen der met werkzaamheden overkropte amb- tenaren bij het binnenlandsch bestuur, en die toe te ver- trouwen aan een corps van speciale ambtenaren. Dat men evenwel geen oordeel velle op grond van het goede , dat mogelijk hier of daar in engen kring kan opgemerkt worden. Indien de weêrlegging doel wil treffen, moet die gegrond zijn op waarneiningen over groote oppervlakten, over geheeie land- streken gedaan. Verschooning in de kritiek wordt niet gewenscht, welwil- lendheid niet gevraagd. Trouwens verschooning, welwillend- 110 bk kijsrkuitüuk ob JAVA. heid zouden personen moeten be'reffen, en deze hebben niets te maken hij de behandeling der zaak van overgroot belang, waarop ìk de algemeene aandacht tracht te vestigen. De be- langstelling, welke daaraan wordt gewijd, kan oorzaak zijn, dat de rijstkultuur ophoude een kanker te wezen aan de welvaart der bevolking, maar integendeel een machtige factor van haar rijkdom en zelfs van haar ontwikkeling worde. sed INLEIDING. De Reysteeld is noodsakelyker als provitabel, alzo de planters daarmeede weynig ofte het minste by overwinnen. CHASTELEYN'S Invallende gedagten (Ao 1704.) Op het vruchtbaarste eiland der aarde, op Java, wordt voort- durend een zorg aan de hoeveelheid levensmiddelen ge- wijd, die alleen in tijden van schaarschheid of gebrek te ver- klaren zou zijn. Geen officieële courant verschijnt er, waarin men niet van duurte hier, van overvloed elders kan lezen. Ons, ambtenaren bij het binnenlandsch bestuur, wordt het als een der eerste en duurste plichten opgedragen, om aanhoudend te letten op den voorraad rijst en djagoeng. Zonder ophouden ouderzoeken wij den „stand der levensmiddelen # en trachten dien te verbeteren door inachtname van het bevel, dat er rijst, en altijd rijst worde geplant, en dat, indien het mogelijk ware, alle grond in rijstveld worde omgewerkt. Om goede redenen nu is er aan de sawahs geen uitbreiding te geven, die gelijken tred houdt met de snel toenemende be- volking; maar in plaats van daarom den grond minder extensief te bebouwen, is de Javaan hem wellicht nog slechter dan eeuwen geleden gaan bewerken. Op die wijze is men er toe gekomen, dat, met uitzondering van Pasoeroean, Bezoeki en Banjoewangi de rijstkultuur overal met fabelachtig verlies wordt gedreven, terwijl daarenboven de groote hoeveelheid levensbehoeften op een enkele kans is gesteld, die, bij mislukking, de schrome- lijkste gevolgen na zich kan slepen. Mits hij rijst plant, is de Inlander in de kultuur er van vrij. Om de termen der koloniale verslagen te gebruiken, „sporen rde ambtenaren verder de bevolking aan, om vooral goede wpadi-soorten te planten, en den aanplant behoorlijk van gras een onkruid te zuiveren.” Bij die aansporing blijft het ge- woonlijk ; men heeft evenmin kennis als tijd om meer te doen. In een suiker- of koffijtuin zien wij spoedig wat er aan ont- SS een te ee ee ee ke lig DE RigsTKULTUUR OF JAVA,” breekt, terwijl wij gerust en zeker van te zullen slagen ver- anderingen durven te doen aanbrengen, waarvoor de oningewijde zich wel zou wachten. Niet alzoo in de padivelden. Mogelijk is er niemand onder ous, die het water laat ophouden, waar de landbouwer het doct afstroomen; die een andere soort van padi doet planten, dan er in gereedheid werd gebracht. Een geheimzinnige sluier hangt er over het rijstgewas; omtrent den groei of bloei daarvan is nog nimmer een goede beschrijving geleverd. Wel trachten wij te weten te komen, waarom het water wordt toe- of afgelaten, wanneer de tijd er is van overplanting, van rijp wordeu en oogsten, waarom het gewas hier een roode kleur krijgt, elders niet uitstoelt, ginds geen vruchten draagt; maar die wij onder- vragen, weten dat alles zelf niet, en voeren ons met hun ant- woorden op dwaalwegen. De eenige wijze om zulke vraagstukken, als die over de wijze waarop padi groeit, op te lossen, is door proeven te nemen; doch daartoe ontbreekt de tijd. Veel minder dan de Europesche, zijn de Inlandsche ambte- naren met de rijstkultuur bekend. [lun »sawah-inspectie # bestaat in een of meer uren langs de velden te rijden en terug te komen. Even gepast hadden zij zich op inspectie kunnen begeven van de bergen, die in de verte grauwen. Laat mij een treffend voorbeeld aanhalen. Eenige jaren ge- leden zag de toenmalige kontroleur in het Séragische welig tierende naast slecht groeiende velden. Kvenmin als de In- landsche hoofden, kon hij er zich de oorzaak van verklaren; gezamenlijk namen zij, op gezag der landbouwers, die er bij- stonden, aan, dat er de “amav in zat. Nadat de velden mis- lukt en afgeschreven waren, kon men ze weldra weêr met tabak beplant zien. Later kwam het Bestuur ter oore, dat men de rijst met opzet had doen mislukken, om, vrijgesteld van landrente, een meer waardig gewds, de tabak, te kunnen telen. Niemand onder de ambtenaren kon het bewijzen, en de zaak bleef rusten. Zulk een in vele opzichten leerzaam geval kan een uitzondering zijn, en te verklaren in Pekalongan, dat jaren lang door eigen schuld geteisterd is, maar het leert, hoe noodzakelijk een grondige kennis der rijstkultuur is. De inmenging der ambtenaren bij die kultuur bepaalt zich feitelijk slechts tot de voortdurende aansporing om rijst te planten, terwijl een wel te begrijpen tegenzin hen weerhoudt den Inlander aan te raden handelsgewassen te telen, die altijd bE RIJSTKULTUUR OP JAVA. 118 gnf zijn te verkoopen, minder arbeid kosten en weinig kans van niet slagen aauhieden. De Javaan blijft dus bij den rijstbouw , en heeft hongersnood in het vooruitzicht, als het gewas mislukt. Wat zouden dan toch de twaalf millioen, die hij voor de koffij krijgt, weinig helpen, evenmin als de vijf, die hem voor de suiker worden uit- betaald! Zij vertegenwoordigen te zamen nauwlijks voedsel voor anderhalve inaand. Geen wonder, dat men met zeker gevoel van angst zorg draagt voor de levensmiddelen in het algemeen en de rijst in het bijzonder, zonder er evenwel iets verder 1neê te komen. Mits de Javaan immers slechts rijst plant, bekommeren wij ons verder wei- nig om de wijze, waarop hij het doet, Met een aan waanzin gren- zend bijgeloof, en, gedeeltelijk ten gevolge van dat bijgeloof, met een ongeloofelijke krachtsverspilling verricht hij ‘t werk; op die wijze verkwist hij een tijd, die in honderde millioenen van dagen te berekenen is, en lijdt er een verlies door, dat van 40 tot 60 millioen gulden ‘s jaars stijgen kan. Er is zooveel werk- kracht voor den rijstbouw » met den aankleve van dien » noodig , dat er voor de industrieële bebouwing van den grond weinig overschiet. De Staat, die recds gedwongen is, om een belangrijken en voor het algemeen welzijn zeer nuttig te besteden tijd alleen te gebruiken, om gebrek te voorkomen, of er voor te waarschu- wen, lijdt bovendien een aanzienlijk nadeel in zijn inkomsten, en moet ten slotte nog tusschenbciden komen, waar een tekort van voedingsmiddelen zich openbaart. - Daarom behoort de ontzettende krachtsverspilling op te houden , en tevens het bijgeloof, dat er toe drijft, onschadelijk warden gemaakt. De urgentie van een en ander hoop ik te bewijzen door een getrouwe beschrijving van den rijstbouw te leveren. Men zal daaruit tevens outwaren dat men leeren kan, hoe de Javaan plant, en tegelijk desnoods bekend raken set allerlei bijgeloof, dat daarop betrekking heeft, maar dat men daardoor niet tot een kennis kan komen, wier toepassing weldadig werken zal. Vooraf zal ik de voornaamste legenden en de wijze van tijd- berekening vermelden, omdat zij den sleutel geven voor ver- schillende zaken, die bij de rijstkultuur worden opgemerkt. Se Voigr. IX. Q 114 DE RIUSTKULTUUR OP JAVA. § 1. OVERLEVERINGEN. Batara Goeroe was voldaan ; zijn innigste verlangen vond hij be- vredigd. Door de opening van het bakje Asta Gina was hem een dochter geworden, die als een beeldschoone maagd voor ‘hem stond. Nooit had men zulk een schoon, liefelijk wezen gezien. De Raad der Goden, die bijeengeroepen was om haar een naam te geven , koos dien van R&tna Doemilah, glinsterend juweel. Batära Goeroe bewees haar de grootste eer, en hood haar zijn troon, de balé Mértsa Kanda aan. Innig veel hield hij van haar, doch zijn vaderlijke liefde ontaardde weldra in zulk een hevige minnedrift, dat hij haar tot echtgenoote verlangde. Narada was de eerste, aan wien hij zijn hartstocht openbaarde, maar deze wilde niets weten van het vreesselijk denkbeeld, dat een vader zijn dochter huwen zoude. Hoe hij hem ook vleide, Narada was niet te bewegen een goed woord voor hem te gaan doen bij zijn dochter, zoodat hij hem eindelijk moest bevelen haar het voorstel te doen om zijn echtgenoote te worden. Rétni Doemilah was verontwaardigd, » Wat,” riep zij uit, # mijn vader, die mij ten steun en tot leermeester strekken moest, „wil hij mij ten huwelijk? Zeg hem , dat ik met afschuw weiger.» Batara Goeroe liet zich door dit antwoord niet ontmoedigen, en ging zelf naar haar toe, om zijn liefde te betuigen. Doch hoe hij ook aanhield, zij bleef halstarrig weigeren. # Het is nder Dewa’s wil,» sprak hij, „dat ik u zoo hemin. Hoe zou „zulks anders mogelijk zijn? Daarom zult gij mijn liefdedorst n bevredigen, zoo niet goedschiks dan gedwongen. Daarentegen „beloof ik alles te doen, wat gij verlangt, en u te schenken, nwat gij vraagt. » Toen haar bidden en smeeken niet hielp, sprak zij: » Welnu nik zal voldoen aan uw afgrijselijke begeerte, doch, vóór ik ninij aan u overgeef, vraag ik van u drie zaken. » „Zij zijn vooraf - „reeds toegestaan,» riep de stamvader der Javaansche Vorsten. „ Dan vraag ik n, » zoo luidde het daarop , » vooreerst een voedsel, ndat, hoe vaak ook gebruikt, geen tegenzin wekt, vervolgens wkleéren, die door het gebruik niet slijten, en eindelijk een nstel muzijkinstrumenten , die liefelijk klinken, zonder dat men n ze. bespeelt. » Uit zijn voorraad van al wat prachtig en zeldzaam was trachtte Ratärd (Cnaraa haar ta valdnan maar ai wae niet DE RIISTKOLTUUR OP JAVA, 115 tevreden te stellen, en beweerde van iedere zaak, dat zij niet voldeed aan de gestelde voorwaarden. Ten einde raad, ontbood hij zijn gunsteling, Kala Goemarang , den zoon van Batara Kala, vertelde hem wat Rétnd Doemilah vroeg, en gelastte hem in den hemel en op aarde te zoeken naar hetgeen zij verlangde, en niet weder te keeren voor het gevonden was. | Spoedig toog Kala Goemarang op reis, daalde van den hemel op de aarde, en klom dan weêr naar boven zonder resultaat. Doch ook hij velf zou zulk een vurige liefde gaan koesteren, dat hij meester en opdracht beiden er door vergeten zou. Op een van zijn omzwervingen toch kwam hij eens in Wisnoe’s tuin, en zag er een schoone vrouw baden. Hoewel zij dadelijk wegliep, herkende hij haar als Dewie Srie, Wisnoe's echtgenoote, en hij ontstak in een vurige liefde, die hij niet. draalde haar te be- kennen. Hoewel zij niets van hem wilde weten en hem ont- vluchtte, zocht hij haar telkens op en hield dan zoo aan, dat zij eindelijk aan Wisnoe haar beklag deed, die echter de zaak nog al kalm opnam. # Wat kan ik nu doen?» zeide hij, „tegen hem p vermag ik immers even weinig, als tegen zijn meester, tegen » Batra Goeroe zelf. Het is wellicht een beproeving, die u over- „komt. Er zit niets anders op dan te vluchten, en zoolang uw » vervolger mij niet ziet, kan ik u beschermen.# Zij overlegde toen met haar echtgenoot zoo goed mogelijk den weg, dien zij nemen zou, dat Kala Goemarang haar niet vinden kon. Deze ging daarop rechtstreeks naar Wisnoe toe. #Gij weet, o „ Wisnoe, hoe ik Dewie Srie bemin. Waarom verbergt gij „haar? Geef ze mij, opdat ik de liefdevlam koele, die mij „ verteert. » » Gij zijt heer en meester,” was het antwoord , pij wis ter uwer beschikking.» Kn toen Wisnoe ten overvloede de richting had aangewezen , waarheen zij was gevlucht, was zij weldra ingehaald. Dach zij, in angst van door haar vervolger gegrepen te worden, vervloekte hem: »’t Is schandelijk, zooals gij doet ; „’tis alsof gij een beest zijt. O, Goden, verandert hem, den „onbeschofte, daarin.» De bezwering hielp, want Kala Goe- marang was verdwenen, en een varken stond in zijn plaats. Intusschen wachtte Batärâ Goeroe vruchteloos op de terng- komst van zijn zendeling. Hij kon ten laatste onmogelijk zijn liefdedrift meer bedwingen, en hij voelde niet meer dat Rétna Doemilah hem afweerde. Eens dan sloot hij haar in zijn armen, en — — — — zij stierf, 6 DE RIJSTKUITUUR OP JAVA. Wanhopig was hij. Aan ieder klaagde hij zijn nood, maar niemand kon helpen. Ook de Raad der Goden kon haar niet weêr in het leven roepen, en wist niets dan voor te stellen haar naam in ‘Tisni Wati te veranderen, en haar in Méndang Kamolan te begraven. Batiri Goeroe deed, zooals de Raad hem beval. Hij liet den Vorst van dat rijk, Praboe Makoekoewan roepen. ellier hebt gij het overschot van Rétnd Doemilal,r zeide hij, „wier naam in Tisnâ Wati is veranderd. Begrauf whet, en laat de grafstede voortdurend bewaken.» Praboe Makockoewan volgde den ontvangen last zoo stipt op, dat hij zelf het graf geen oogenblik verliet. Den veertigsten dag na de begrafenis zag hij daarop een hellen lichtkraus, die hem uitspruitsels van onbekende plauten bleek te omhullen. IJlings ging hij Batârù Goeroe daarvan kennis geven, die dadelijk door vele Dewä's omstuwd er naar kwam zien. nLiet,n riep hij uit, daarin is de ziel van Tisnä Wati „opgegaan. Dat die planten het menschdom door hare vruchten muuttig mogen zijn en een beter voedsel geven dan de wortels wen bladeren, die zij tot nu toe eten. Wat is het jammer, dat wik het schadelijke element dier vruchten, de ima, niet ver- awijderen kan. Altijd toch moet er iets kwaads zijn aan hetgeen „goed heet.” Batärä Goeroe voorspelde, welke soorten van vruchten de planten zouden dragen, en gaf daarnaar zelf er de namen aan. „Hetgeen uit den navel spruit, heet pari,» zoo sprak hij, zen wk lipa hetgeen uit het hoofd komt. Wat opschiet uit de ppuberta, kan gepast arèn heeten; wat groeit uit de handen, ngeef ik, naar de hangende vruchten, den naam van pila ngoemantoong, en wat uit de voeten voortkomt, van pila vkapEndöm.r Hij droeg verder Praboe Makoekoewan op de plauten te verzorgen, en de zaden daarvan te geven aan wie er om vroegen. De eerste planters van die zuden werden bapa tanni en hun echtgenooten bijoeng tanni geheeten, dat is: vaders en moeders of patronen van den landbouw. Zij hielden de nagedachtenis van Tisuii Wati in eere, eu ter harer her- innering plaatsten zij, in stede van de bulé Mértsi Kandi, waarop zij troonde, hun rangons op het veld, en, als het ware tot haar vermaak, ook panggalans en kitirans, en hielden bij den oogst nieuwe stoffen van zijde en katoen met welriekende oliën en zalf gereed. Steeds uitgestrekter werden de velden aan de hellingen der bergen, die slechts bezaaid behoefden te wor- den met hetgeen pari heette, om een rijken oogst voort te DE RIJSTKULTUUR OP JAVA. 117 brengen. Als de eersten, aan wie het zaad werd uitgedeeld, noemen de Javanen Djaka Poering en Kjai Toewa. 