The lichen book; handbook of the lichens of northeastern United States;
Ziedaar mijn voorstel. Ik stel op de uitgave-zelve hoogen prijs, maar ook op het geld^ dat ik zeer noodig heb. Ik zie uw antwoord daarom met groot verlangen te gemoet. Spoed, s. V. pi. Want komt de zaak tot stand, dan is er groote haast bij. Het spreekt van zelve dat dit voorstel in geen enkel opzicht aannemelijk was; toch is het voorstel zelf lang niet onbe- langrijk. Het geeft een staaltje van hetgeen sommigen zich wel voorstellen van den omzet van boeken hier te lande, maar bovendien is het voorstel merkwaardig, omdat het jnist aau Kruseman gedaan werd. Aan een uitgever, die niet den naam had van een eerste plaats in zijn vak in te nemen, zulk een voorstel te doen, zou a priori niet goed te keuren zijn; een dergelijke onderneming zou alleen mogelijk kunnen zijn, zelfs in de schatting van het slecht onderrichte groot« publiek door een handelsman, die fabelachtige wiust behaalde met zijn uit- gaven en daarom geeft dit schrijven van Verbeek indirect een voorstelling van de plaats, welke Kruseman in 1869 in de oogen van het publiek innam. Die plaats was hoog en aan- zienlijk. En dat terecht. T>e aarde en haar volken^ Kennis en kwisf, Be oude tijd^ Dante door Hacke, de werken van Pot- gieter en van Schotel schenen Kruseman's uitgeverszaak wear met haar ouden luister omstraald te hebben. Het werkte gunstig terug op zijn levenslust. Twee benoe- mingen door de algemeene vergadering der Vereeniging in haar zitting van Augustus op hem uitgebracht, nam hij aan; de ELFDE TAA.L- KN LBTTEttKUNDIG C0N6RES. 243 eeiste tot provinciaal correspondent voor Noord-HoUand ter tseo. vervanging van Schuitemaker te Purmerende, de andere tot afgevaardigde van de Vereeniging met Gebhard voor het elfde Nederlandsche taal- en letterkundig Congres te Leuven. In plaats van met Gebhard ging hij in September 1869 op naar Leuven met Thieme, naar „deze geestelijke Beurs" en las daar in de tweede zitting der derde afdeeling onder het presi- dium van Jan van- Beers, in naam der Vereeniging het verslag om eene wenschelijke herziening van de auteurswet van 1817 te bespreken. Met klera van redenen betoogde hij daar de urgentie van een herziening van die wet: „Waar wij op eene betere wet op den boekhandel aandringen, springen wij in de bres, niet alleen voor ons eigen belang, voor het uwe '. Wij, uitgevers, zijn in den regel niet anders, niet meer maar ook niet minder, dan de makelaars voor de voortbrengselen van uwen geest. Een deel van uw belang, het stoffelijke, het gel- delijke, geeft ge aan onze handen over, vertrouwt ge aan onze zorgen toe. Wij hebben ons dat vertrouwen waardiger te maken door te waken, dat uw eigendom gewaarborgd en beveiligd worde door de wet. Waar die wet niet deugt of onvolledig is, spreken wij ook uit uwen naam, wanneer wij klagen. Wij bid- den u, spreekt met ons mede en versterkt onze roep" ^. Niet alleen het feit, dat hij naar het Congres ging, maar ook, dat hij daar uit naam der Vereeniging, vier jaar te voren door hem als een belemmering voor de wetenschap beschouwd, de vaan van het uitgeversbedrijf als maatschap- pelijke rang en als stand tusschen schrijvers en publiek hoog hield, bewijzen, dat hij gaandeweg de schokken in 1868 en * Nl. dat van de letterkundigen en mannen der wetenschap. * Handelingen van het elfde Nederlandsche taal- en letterkundig ccmgrea, gehouden te Leuven. Lenven. 1860 biz. 277. Bouwstoffen Dl. n biz. 276. Verslag van de toerkzaamheden van het Bestuur der Ver- eeniging over 1869—1870 biz. 4. Vgl. t. a. p. over 1873—1874 biz. 13. — Op datzelfde congres kwam aan de orde het scheppen van een Nederlandsch woord voor v^locipfede; een dertigtal vertalingen, waar- onder rgwiel niet voorkomt, werden besproken, waarvan snelwiel de voorkenr kreeg. {Handelingen biz. 70 — 79). 16* 244 BEONSVELD, DB BOBPING DER KEBK. 1869. 1864 ondervonden, voor een deel te boven was gekomen. De inoderne theologie, waaraan hij als uitgever in 1863 goeddeels den rug had toegekeerd, moest hem wel blijven tegenstaan^ waar zij tot botsingen als de „Zaalbergerij" aanleiding gaf; als wetenschap bleef hij haar niettemin erkennen. Maar gaven die botsingen niet juist aanleiding, dat ook bij hem wel eens eenige twijfel moest opkomen, niet aan de waarde der moderne theologie van die dagen voor het gods- dienstig, maar wel voor het kerkelijk leven? Zou de Protes- tantsche kerk als lichaam zich wel kunnen handhaven tegen- over den veldwinnenden stroom ? Zou zij ten ondergaan of zou zij kunnen blijven bestaan? De roeping der Kerk, HervormingB- leerreile was een geschrift, dat de Haarlemsche predikant A. W. Brousveld in December 1869 bij Kruseman in het licht gaf ten voordeele van de Diakonie-arraen van Haarlem. „Wij moeten, wij schapen van den goeden Herder, het verlorene zoekeu, het verbrokene verbinden ; wij moeten de kerk weer tot het bewust- zijn brengen van haar taak. Niet lichtschuw, maar wakend en wakker, bedenken wij alles wat lieflijk is en welluidt. '" Streng „geloovige" woorden, die Kruseman toen uitgaf. Daarin een bewijs te zien, dat hij de richting van die predikatie geheel, zelfs maar ten deele zou onderschrijven is onjuist, maar wel zou in het feit, dat hij die leerrede met zijn adres deed ver- schijnen, al werd ze dan ook voor een kerkelijk-liefdadig doel uitgegeven, een aanwijzing gevonden kunnen worden, dat het hem duister was welke plaats de Kerk in de maatschajjpij innam. Een geloofsovertuiging alleen zou ook hier hem niet kunnen bekeeren. „Niet lichtschuw, maar wakend en wakker, bedenken wij alles wat lieflijk is en welluidt/' Waarom dan ook niet, zijn strev on van geillustreerde werken toegepast op een vroegere uitgaaf ? Daarvoor kwam in aanmerking de Don Quichot uit de Buite7ilandsche klassieken, De Dante uit dezelfde serie ver- Blz. 29. CERVANTES, DON qUICHOTE. 245 scheen^ zij het ook in een andere vertaling, met de Frjinsche 1870. prenten van Dore, op diezelfde wijze zou Cervantes' werk het licht moeten zien nDix articles ne suffiraient pas pour rendre compte en detail de cette illustration si touffuey si rlche^ si abon- dante, si variee, qui ne renferme pas moins de trois cent soixante- dix dessifM, had Thfophile Gautier in Le Moniteur geschreven. Tons ces dessins ont ete graves par Pisan, un artiste qui sem- bk ne t-out expres pour traduire sur bois I'imagination d^ Dare. Jamais la xylographie n^a ete si loin, ni pour la per- fection ni pour la rapidite. Le gravenr decoupe dans le bois tons les effets que la fantaisie pent rher et reproduit le fac- simile du reel avec un egal aisance. ffA la fin de son livre^ Cervantes qui, par une fiction trans- parente, Fattribue a Cid Haniet ben Engeli, dit quit a sus- pendu sa plume si haut que nul desormais n^essayera de la decrocher. Gustave Dore a mis son crayon a cote de cette plitme de Cervantes. II y restera toujours*'' *. Hetgeen' aan Gebrs. Binger gelukte met de Lafontaine door Ten Kate, had kans hier ook te kunnen slagen evenals dat in Frankrijk het geval was. Kruseman's kopyrecht op de vertaling van Schuller tot Peursum was met de geheele serie overgegaan aan Schadd en Punke, en in handen gekomen van W. J. Thieme. Voory^ 150 ' Uit het prospectus van de Fransche editie. [,,De belangrykste van de nienwe nitgaven der klassieken in Frankrgk (1869) is ontegenzeggelijk] de goedkoope editie van: Cer- vantes, Don Qnichotte, met de platen van Gustave Dor6 in twee din. in 4**, bevattende 114 groote en 256 kleinere gravures op hout, uitmun- tend gedrukt, doch op dunner papier dan de folio uitgaaf, die dan ook Fr. 160. — kostte, terwyl deze, ingenaaid^ verkrijgbaar is voor Fr. 38. —. De kolossale opgang, dien de goedkoope uitgaaf van Lafontaine's Fabe- len door G. Dor^ geillustreerd (Fr. 30. — ) gemaakt heeft, en die aan het fabelachtige grenst, heeft den uitgevers, den heeren L. Hacbette & Co. het bcwgs geleverd, hoeveel parti) er voor ben nog te trekken was van de ontzachelgke populariteit van G. Dore, wanneer zijne pro- dukten, door geringen prijs, maar onder bet bereik van de groote massa worden gebracht, en zg profiteefen van de aldus verkregenondervinding." ([R. C] d'Ablaing [Van Giessenburg] (firma R. C. Meyer) in NieuioH- hlad voor den Boekhandel 19 Januari 1870). 246 CERVANTES, DON qUICHOTE. 1870. kocht Kruseman van deze het kopyrecht terug en Hachette, met wien hij nu al zoovele malen zaken had gedaan over clich^'s en met wien een geregelde handelscorrespondentie ge- voerd werd, toonde zich bereid clich^'s der Fransche houtgra- vuren en bloc voor fr. 12000 te verkoopen. Voorshands wer- den, naar het schijnt al eenige clich^'s overgezonden, om de eerste aflevering van 16 bladzijden gereed te maken. Kruse- man had daarvoor het folio-formaat der Fransche editie gekozen en in het begin van Februari 1870 verscheen een: Oordeel van de Eevue des deux mondes en van de Wetenschappelijke bladen * als PROSPECTUS. „De nieuwe uitgave van den Don Quichote, geillustreerd door Gustave Dore, zal zeker een nieuwen opgang ver- zekereu aan dit merkwaardig werk: de faam van den kunstenaar is algemeen genoeg verbreid om dien uitslag te voorspellen zonder vrees voor teleurstelling te voeden. Gustave Dore, wiens vruchtbare verbeelding haar kracht achtereenvolgens aan zoo verschillende en zoovele (wel- licht te vele) onderwerpen heeft beproefd, heeft zelden gelukkiger ingeving gehad, dan toen hij besloot met het potlood de gedachten van Cervantes te vertolken. Hij is tot in haar binnenste doorgedrongen : dit toont hij al aanstonds door het portret van den schrijver, dat hij ons op het einde der voorrede aanbiedt, en waarin achter het komisch masker van den spottcndeu dichter het ware ge- laat van den deuker te lezen staat, ernstig tot op de grens van droefgeestigheid. Derhalve moet ge u niet voor- stelleu die zonderlinge en belachelijke figuur te zien, die onwillekeurig voor onze verbeelding oprijst, zoo dikwijls wij aan „le chevalier de la triste figure" denken. I)e heer Dore heeft natuurlijk niet getracht, wat trouwens onmogelijk zou zijn geweest, de wonderlijke toestanden ' 1869. Dl. IV biz. 156. CEEV ANTES, DON qUICHOT^. 247 te vermijden, waarin Don Quichote door zijn naar avon- 4870. turen hakenden geest wordt gebracht; maar hij heeft evenmin vergeten dat de held van Cervantes in zijn bui- tensporigste handelingen altoos een onwrikbare oprecht- heid bewaart, een geloof aan zijn streven, dat tegen alle teleurstellingen, tegen alle ontgoochelingen bestand is. Hij, de laatste priester van een verdwenen godsdienst, laatste kampvechter voor een zaak, die niemand meer verdedigt, jaagt onophoudelijk onmogelijke idealen na; zijn geest verwijlt altijd in het gebied der fantazie, zelfs dan, wanneer zijn lichaam de gevoeligste, de ruwste, de koddigste botsingen der werkelijkheid ondervindt. Deze kant van het karakter geeft aan Don Quichote een zekere verhevenheid en maakt dat de lezer hem met belangstel- ling volgt op zijn wondervoUe tochten, en met hem voelt en lijdt als het ongeluk hem treft; en juist dezen kant van zijn karakter heeft de heer Dor^ met onmiskenbaar kunstenaars talent doen uitkomen: wij mogen hem, zon- der overdrijving een trouwen tolk en medewerker van den dichter noemen. Om in alle deelen aan de eischen der kunst te voldoen heeft de heer Dor^ begrepen, dat hij de oorden moest bezoeken, waar de spaansche dichter de tooneelen van zijn werken geplaatst en waar hij zijn held rondgeleid heeft. Aan de nataur zelve heeft hij de schildering van die dorre, eenzame Sierra's ontleend, waar men begrijpen kan dat de zon een menschelijk brein tot krankzinnigheid kan verhitten; die herbergen, die boeren, die bedelaars, die sedert de tijden van Cervantes haast niet veranderd zijn : hij heeft ze emstig en nauwgezet bestudeerd, maar, wat hem volkomen vrij stond, naar zijn opvatting geide- aliseerd en ■ teruggegeven, zooals hij het meest geschikt achtte om de gedachten des dichters te vertolken. Wij behoeven den opgang dien dit werk maken zal niet te voorspellen: wij hebben slechts te wijzen op den aftrek. De Don Quichote zal een der prettigste, en vol- gens onze wijz^ van zien, ook een der beste werken zijn 248 CKRVANTES, DON QUICHOTE. 1870. van Doric's hand. Wij mogen hier niet verzwijgen dat de graveur, de heer Pisan, hem door zijn naald even groote dienst heeft bewezen als hij het den grooten spaanschen schrijver deed." Aan de Hollandsche Pracht-uitgaaf van den Don Qui- chote zal de meest mogelijke zorg besteed worden. Voor den tekst zal worden gebruikt de bekende nauw- keurige vertaling van Mr. C. L. SchuUer tot Peursum. Het werk zal kompleet zijn in 80 afleveringen van twee vellen druks, met 370 illustratien. Elke aflevering kost 40 cents. Binnen twee jaren zal het werk kompleet zijn. Ilonderd exemplaren zullen worden getrokken op buitengewoou velijn papier, verkrijgbaar voor den dubbe- len prijs. Januari 1870. A. C. Eruseman. Die goede verwachtingen werden geheel teleurgesteld, voor een deel ten gevolge van een duitsche Don QuicAole met dezelfde prenten, welke in de afgeloopen winter het licht gezien had, voor een ander deel om de redenen, die Gebhard den 6 Maart 1870 schreef aan zijn Vriend Kruseman. Uw verzoek om op te geven hoeveel inteekenaars ik op J)o?i Quichofe hob, geeft me aanleiding u een paar regels (raisschien worden 't meer) te schrijven, a! hebben we elkaar ook kort geleden gesproken. Ik heb maar edn inteekenaar kunnen snappen en nog wel met moeite. Nu dacht ik, dat, juist ik, dit keer zoo ongelukkig was, maar uit uwe vraag, schijnt het dat u de. inteekenaars nog niet toestroomen en ge, zeer verstan- dig, poolshoogte wilt nemen. 'T „beter ten halve gekeerd dan geheel gedwaald" reduceert ge tot den cerst^n stap, die van den sloot op don wal, maar evcnzeer van den CERVANTES, DON qUICHOTE. E49 wal in den sloot kan brengen, als we maar zoo wat in 1870. H duister rondscharrelen ; en ge hebt er volkomen gelijk aan. Als ge nu dit epistel ontvangt, zit ge misschien reeds op een stapel van 1000 inteekenaars te turen, en in dat geval kunt ge mijn verdere wijsheid gerust ongelezen laten. Maar misschien is het getal ook zoo dat uw ant- woord op de vraag: „voortgaan", overhelt naar „niet voortgaan'', en dan ben ik zoo vrij u te raden den over- slag aan het laatste te geven. Don Quickofe (ik bedoel die van Cervantes niet de don Quichotes die ons dage- lijks nog voor de voeten loopen) is, als lectuur, wat ver- ouderd, en hoe prachtig voor enkelen die den, achter de eenvoudige geschiedenis verborgen Aigk spirit begrijpen, voor de massa wat vervelend. En nu moet ge juist, voor zulk een kapitale ondenieming ni^t een klein maar rein, maar een groot j^i^Wiek hebben, al loopt er ook, wat de gehalte daarvan betreft, veel kaf onder 't koren. De Don Qnichoie is ook al een van die boeken, die „meer ge- .prezen dan gelezen worden". Men weet er met genoegen een of ander brok nit te vertellen of kan er met genoe- gen een of ander brok uit aanhooren, maar het geheel te slikken, wil er zoo vlot niet meer in. Daarbij komen nog andere omstandigheden : 1° Dat de vertaling reeds vroeger in kleine en goed- koope editie verspreid is; 2^ Dat die vertaling, met alle respect voor de ge- trouwheid wel een beetje stijf, een beeije Spaansch HoUandsch is; «5° Dat men van Dore (ook al weer met alle respect voor zijn talent) reeds een beetje blase is; 4° Dat men van die groote en dure formaten, die wat heel preteutieus, een groote plaats op tafel of in boekenkast eischen, ook al wat blast? is. Misschien sla ik wat door, en raakt mijn redeneering, volgens de uitkorast die ge misschien kunt aanwijzen, kant noch wal Welnu, dcs te meer plaizier zal het mij 250 CERVANTES, DON QUICHOTE. ^ 1870. voor u doen. Blijkt het u echter dat er wel lets van aan kan zijn, laat u dan, al zijt ge ook nog denzelfden Kruseman die voor geen klein geruchtje vervaard is, door niets weerhoudcn om nu reeds te zeggen: dankje, ik ga niet voort. Ge kunt uw geld, uw kracht en uw rust, dan wel beter voor iets anders gebruiken. Nog iets: afgescheiden van mijn bovenstaande bezwa- ren, verwonderde het mij, toen ik het door u gekozen formaat " zag, wel wat, dat ge niet het 4° formaat der Engelsche uitgave had gekozen. Het zou dnnkt me in kosten van druk, papier en vooral van den prachtband nog al wat gescheeld hebben, terwijl 't voor de lectuur iets handiger was, al bleef het dan ook nog altijd een voor 't lezen lastig formaat. Dien goeden raad sloeg Kruseman niet in den wind. „De ware prachtuitgaaf, welke naast de buitenlandsche editien van dit boek gerust met Hollandsche fierheid het hoofd mag opheffen" *, had wegens al te geringe belangstelling geen voortgang; „de eerate aflevering wordt natuurlijk niet in rekening gebracht'' adverteerde Kruseman in het Nieuwsblad ^. De eerste en eenige aflevering was verschenen en weinige weken daama weer ver- dwencn; de wensch van Schuller's zoon, dat Kruseman de wijzigingen zou overnemen door hem en den vertaler in zijn arbeid aangebracht en dat hij daaraan als voorrede zou toe- voegen de lezing van SchuUer in 1842 bij Kemink uitgege- ven ^y bleef daardoor onvervuld, en zoo kortstondig bleef die eerste aflevering in de wereld, dat receiiseerende tijdschriften, voor zoover ik weet, geen vermeldiiig van deze Do7i Quichois maken, behalve Kok, die in de Balo van 1870, in het voorbij- gaan in een voor jongelieden geschreven opstel over Cervantes, de nieuwe ondememing van Kruseman even aanstipte *. * Nieuwsblad voor den Boekhandel 2 Maart 1870. ' t. a. p. 30 Maart 1870. * Brief van Schuller 7 Maart 1870. * 1870 biz. 25 en 98. CEEV ANTES, DON qUlCHOTE. 251 Een moeielijkheid bleef echter nog uit den weg te ruimen, *870. de financieele regeling over de clich^'s met Hachette. Daar ik in de onkostenboeken geen bedrag hiervoor uitgetrok- ken heb gevonden, mag ik aannemen, in verband met enkele uitdrukkingen in de correspondentie, dat deze zich heeft laten vinden om Kruseman hiervoor geen factnur toe te zenden. Alles bij elkaar had deze eerste aflevering f 848.76 ge- kost, waarvan in 1876 op de f onds veiling j^ 110 tenigkwam door den verkoop van het kopyrecht der vertaling door Schul- ler aan Noothoven van Goor, die een jaar later toch weer ging beproeven een ,,tweede gefllustreerde uitgave" met 32 litho- graphien in het licht te zenden ^ Aangenomen de juistheid van mijn onderstelling, dat Ha- chette hier Kruseman zeer ter wille was om zijn Nederland- schen confrater bij de slechte uitkomst van deze onderneming financieel te helpen, bewijst dat, hoe Hachette in Kruseman het flinke debouch^ voor zijn cliche's wilde blijven behouden, dat hij nu sinds een vijftal jaren in hem gevonden had. Het begrip ndehouche''' had echter van Kruseman's zijde eenige uit- breiding erlangd. Niet alleen, dat hij regelmatig afneraer was geworden van zijn clich^'s, hij poogde hem ook op te wek- ken tot nieuwe Fransche ondememingen, waarmede hij zelf in Nederland zijn voordeel meende te kunnen doen. Het deuk- beeld, dat in 1875 met Eigen Hoard belichaamd werd en voors- hands uitliep op de Mannen van beteekenis bestond in deze dagen reeds. Den 27 September 1869 toch schreef hij aan Hachette : Je me propose de publier au commienceme^it de 1870 ?m • nouvel ouvrage periodique, intitule „Hist.oire de 7ios Jours /^ Ce sera une revue populaire des pri7icipaux evenemenis d-a7is les divers pays, des biographies et necrologies des homines les plus illusires, des iiiventions les plus remar- Nieuwshlad voor den Boekhandel 27 Juli 1877. 252 CLEMENT, BEROEMDE TOONKUNSTENAARS. 1870. quables etc, etc., en un mot un ovvrage e7i livraisong men- suelleSy formant un ou deux volumes par an^ conienant Vhistoire du temps actuel; une nlllustfation^'' ou un n Monde illustre^' en minmture en format de livre gr. 8° Jesus^ mais redige plus consdetitieu^ et solide et sevle- 7nent de valeur Aistorique. Les illustrations peuvent etre soit originates, soil une reproductio7i plus petite des periodiques illust^ees de la France^ de V Angleterre^ de V AUemagne^ de V Amerique. Je pourrais commencer cette entreprise en Hollande et je ine tiens sur d'une assez bonne rSv^site, Mais je prefere de communiquer le projet premierem-ent a vous pour une double raison, Beaucoup plus que moi vous avez les may ens de publier un tel ouvrage, entourre comme votis etes de dessinat^rs, de graveurs^ d^un public immense et de tous les pays qui vous demand/ront Us cliches, Voudriez vous e^dreprendre une telle publication, ce serait pour moi plus facile de profiler seulement de vos cli- ches^ co7nme je fais cela de vos autres ouvrages, Mais si vous avez des raisons a la refuser, vous etes efi tous eas a meme pour me donner des reTiseigjiemenf-s bienveillants par rapport aux prix des dessins et gravures a Paris. Welk antwoord deze vraag uitlokte, is mij niet bekend; clich^'s bleef Kruseraan echter voortdurend van Hachette aan- vragen, maar ook, wanneer de aard der prenten zich daartoe niet leende, afdrukken zelve. Onder deze laatste groep vallen de etsen van Masson, De- blois en Massard en de heliographische reproducties van oade kopergravuren, welke voorkomen in de door Hachette in 1868 uitgegeven Les musicie?is celebres d^puis le seizieme siecle jusqu'a nos jours par Felix Clement. In October 1869 had Kruseman dit werk ter vertaling laten aanteekenen, en de ver- tolking daarvan toevertrouwd aan inevrouw Van Westhreene. Vier maanden later verscheen de eerste aflevering en voor het einde van het volgende jaar, was het werk van 52 vel geheel CLEMENT^ BEBOEMDE TOONKUNSTENAABS. 253 verzonden. Behoudens enkele verschillen als een portret van is^o. Sweelinck, van Verhulst en van Van Eyken, die niet in de Pransche editie voorkomen en een verplaatsing van de bekende prent uit 1764 door Delafosse naar C. de Carmontelle, waar de 7-jarige WoKgang Mozart met zijn 11-jarige zuster en hun vader musiceerende afgebeeld worden, welke bij de Neder- landsche editie tegenover den titel voorkomt, zijn origineel en vertaling aan elkander gelijk. Door colportage * en een nieuwe titeluitgaaf in afleveringen van October 1872 tot Augustus 1874 2 moest de ondememing haar debiet vinden; f 13.75 was de prijs van een gebonden exemplaar en bij de scheiding op den 31 December 1877 was de oplaag van 1000 exem- plaren tot 51 exemplaren verminderd. Dat debiet was oorzaak dat er in 1877 een nieuwe goed- koope drak van f 4.65 ter perse gelegd moest worden, die vrij wat zou verschillen van den eersten druk. In overleg toch met Henri Viotta, die op Kruseman's verzoek, zich met de verzorging van dozen herdruk belastte, werden er nog al wat biographien en bijzonderheden uit verwijderd, die voor een Nederlandsch publiek van minder belang geacht moesten wor- den, terwijl door hem ook zooveel mogelijk de onjuistheden in de beschrijving der Duitsche meesters verbeterd werden. Even zoo werden de etsen en heliogravuren, waarvoor Kruseman aan Hachette /' 1258.97 betaald had, vervangen door kleine hout- sneden boven elk levensbericht, samen kostende /* 296. De verdere loop van dit artikel behoort niet meer tot de uitgeverszaak van Kruseman en blijve daarom hier achterwege. Maar behalve nog de voortdurende zendingen van cliche's door Hachette ten behoove van De aarde en haar volkefi, de Kennis en kunst, de Natuurhistorische bibliotheeky de Don Quic/iote^ en de prenten voor de ToonkunatenaarSy had Kruse- ' { 197 in 1871, f 155 in 1872, f 1688 in 1873. ' Deze titelnitgaaf vertoont natnnrlijk in tegenstelling met de oor- spronkelgke editie het adres van Kruseman & Tjeenk Willink. 254 GUIZOT, GESCHIBDENIS VAN FBANKRIJK. 1870. man, indefesswf agendo, zich nog over een andere uitgaaf in verbinding gesteld met diezelfde Parijsche firma. Het Nieuwshhd van den 14 Mei 1870 had onder zijn 6V mengde berichien medegedeeld, dat bij Hachette & Co. ter perse was een Histoire de France depuis les temp9 les plu9 reeuUi jusqu'en 1789, racontee a mea petits enfants par Guizot, walk werk in 3 groot octavo deelen of 90 Jl 100 afleveringeni 50 centimes compleet zou zijn en met meer dan 100 houtsneden naar teekeningen van A. de Neuville versierd zou worden. De firma Hachette zou met deze uitgave haar goeden naam geeu oneer aandoen; „de daarin voorkomende houtsneden zijn ware meesterstukken" ^ Veertien dagen na het verschijnen van dit bericht Het Kruseman de eerste aflevering ter vertaling aan- teekenen, en stelde hij zich tot het verkrijgen van de cliche's in verbinding met de JVansche uitgevers. Drie maanden later was de vertaler gevonden in D*". I. C. van Deventer, den redacteur van de Wetenuhappelijke Bladen en in No- vember 1870 verscheen de eerste aflevering & f 0.25. „Ten opzichte van honorarium wensch ik zelfs geen schijn van bekrompenheid op mij te laden, had Kruseman aan Van Deventer geschreven. Uw voorstel huldigend om mijne pro- positie aan te nemen desnoods van j^ 10 per vel, treed ik nogtans gaame toe tot het uwe om /* 12.50 te rekenen voor 't vel. „Wij moeten maar afwachten of de bijval van 't publiek zoo is, dat ik den voortgang durf ondememen. De editie wordt kostbaar. Guizot heeft een d/roii d^auieur geeischt. Wij zuUen zien en ondervinden". De bijval van het publiek bleef geheel nit; zelfs ook, toen na de gebeurtenissen van 1870 en 1871 er voor Frankrijk rustiger dagen aangebroken waren en de eerste aflevering in Februari 1872 op uieuw in commissie gezonden werd ^. * Louis D. Petit in Nieuwsblad voor den Boekhandel 20 Augus- tus 1870. * Nieuwsblad voor den Boekfiandel 6 Februari 1872. Hier is de aflevering geprgst op /'0.75. KUBNEN, DE GODSDIENST VAN ISRAEL. 265 Guizot en Cervantes, wonderlijk samentreffen van namen; i87o. voor Kruseman en dus voor Nederland eilacy eendrachtig en broederlijk samengaande als ^^mislukte pogingen van goede plannen. De houtgraVuren in deze twee oorspronkelijk fransche editien waren van teekening en gravure zoo bnitengewoon voortreffelijk, dat ik er mij een lust van gemaakt zou hebben deze beide bovendien klassieke werken in het HoUandsch over te brengen. Het debiet der eerste afleveringen was ontmoedi- gend; alzoo staakte ik, mogelijk al te kleinmoedig, den ver- deren voortgang en getroostte mij liever het totaal verlies op deze beide proeven, op Cervantes f 848.70, op Guizot f 1754.25/' Natuurlijk dat ook in dit jaar 1870 nieuwe afleveringen verschenen van Be voornaamste godsdie^isten nl. van Pierson's Katholicisme de eerste tot de derde aflevering van het derde deel, van EauwenhofTs Protestantisme, nadat er in drie jaar niets van verschenen was, de eerste tot vierde aflevering van het derde deel, van Kuenen's Israel de vierde ^tot elfde afle- vering van het tweede deel. De geschiedenis van den Joodschen Godsdienst was daarmede compleet gekomen; er werden in het geheel 972 exeraplareu van geplaatst, waarmede de kosten ongeveeir gedekt werden. De arbeid van Kuenen trok zeer de aandacht. In Nederland gaven besprekingen er over ten beste slechts de Kerkelijke Cou- rant * en Waarheid in liefde ^ ; in het buitenland daarentegen de Revue des deiix mond^s ^, de Revue de theologie *, de Jahrbii- eher fur dentsche Theologie ^, de IVestminster Review " en The Academy ^. Meer nog. Nog voor het werk geheel compleet was, vroeg Carriere te Heidelberg, de redacteur van de Revue 1869 n* 27 en n^ 29. 1870 n" 2. 1869 torn. LXXXIII paor. 76. 1870 VII 5. 1870 XV 1. 1870. 74. 1872. 39. 256 SCHOTKL, DE OPEN BARE EEREDIENST. 1870. de thSologie vergupning Be godsdienst va7i Israel in het Fransch te vertalen *, en J. Muir ,,een Schotschen Maecenas^ onder de Sancritisten beroemd en stichter van een leerstoel voor het Sanscrit te Edinburgh", wenschte Kuenen's arbeid in het Engelsch te doen vertalen door Hessels, destijds doende Van der Linde's Cost'Srlegende in het Engelsch over te zetten ^. Naast een dergelijk succes, dat aan een wetenschappelijk godgeleerd werk te beurt viel, komt een ander theologische uitgaaf, welke eveneens in 1870 in een andere serie verscheen, vrij wat op den achtergrond, nl. Schotel's J)e openbare eere- die7i8t der Nederl. Hervormde Kerk in de zesUende, zeve^diende en achttieuds eeuio in Ofis voder land in de zeventiende eeuw. Den 7 November 1869 schreef Schotel: „Het spijt mij regt, dat Het maatachappelijk Uven zoo goed niet gaat. Ik heb echter een idcfe, dat de schade rijkelijk zal vergoed worden, indien gij in het aanstaande jaar een diio deel wilt uitgeven, waaraan ik arbeid. Het onderwerp is gansch nieutv, de bronnen zijn meest onbekend, en wien ik er ook over sprak juichte mijn plan toe. De titel is 7)e eeredienst in de Hervormde Kerk. Dit werk kan geillustreerd en zonder illustraties uitkomen." Het denkbeeld viel in goede aarde, en Schotel, die nog vrij wat bronnen te raadplegen had^ ging onmiddellijk aan den arbeid. Een ongemeene werkkracht spreidde hij ten toon; want, terwijl in den loop van 1870 nog eenige tijdschrift-artikelen van zijn hand verschenen, was dit omvangrijke werk van 84^/4 vel druks in royaal-octavo niet alleen voor het einde van het jaar in hoofdzaak gereed, maar zelfs toen reeds geheel geschie- ven, gedrukt en verzonden. Het debiet was ongeveer gelijk aan Het 7naatschappelijk leven ; het bleef bij gelijken prijs tot ultimo December 1877 er zelfs nog 19 exemplaren beneden. Een uitgaaf op ander terrein, en wel op sociaal gebied. Op dat veld had Kruseman zich, behoudens een anonieme brochure Brief van Kuenen 23 Mei 1869. Brief van Kuenen 26 September 1870. ] VAN MEURS, DE KEULSCHE KllONlEK. 257 van Van Geuns over Kermis of geen kermis in Nederlayid? 1870. in 1847, nog niet bewogen. The seven curses of London door James Greenwood, werd in een vertaling vrij bewerkt door mevrouw Koorders — Boeke, de weduwe van Mr. D. Koorders, den afgevaardigde voor Haarlem in de Tweede Kamer der Staten-Generaal als Be wonden der maatschap'pij . SclieUen uit het Etigelsche volksleven, met eeu voor den uitgever financieel voldoend succes. Een van de laatste uitgaven in 1870 was De Keulsche kronieh en de Costerlegende van Br. A. van der Linde ie zamen getoetsi door Dr. P. van Menrs. Indertijd had Kruseman zich als uitgever en als persoon aan de Costerzaak gelegen laten Hggen; op zijn voorstel was het geweest, dat de typographische tentooustelling in 1856 gehouden was en dat van de Costerfeesten van dat jaar een Gedenkboeh het licht gezien had ^ De voorstanders van Haarlem als bakermat der boekdrukkunst meenden thans, dat het pleit voldingend ten gunste van de Spaarnestad en van Coster beslist was. Eenige jaren bleven zij in dien zoeten droom ver- keeren en de Bibliothecaris der Haarlemsche Stads-bibliotheek zou in 1863 het hoofd te ruste leggen zonder dat hernieuwde twijfelingen aan het door hem met zooveel kracht en scherp- zinnigheid verdedigde stelsel geopperd waren. Ds. A. de Vries had de vernieuwing van den strijd niet beleefd. De eerste, welke hier te lande, voor zoover ik weet, eenige twijfelingen opperde was De Hoop Scheffer. Op grond van een zestiende-eeuwschen onbekenden continuafor van de kroniek van Jan Gerbrandsz, die, als onder de rauren van Haarlem zonder eenig voorbehoud de uitvinding aan Fust te Mainz toeschrijft, vroeg De Hoop SchefFer onder het pseudoniem Constanter in Be Navor- scher '^ nadere gegevens, die de (Josterzaak zouden kunnen steunen. Met die vraag was de prioriteit voor Nederland niet te niet gedaan. Immers een paar maanden vroeger had Van der Linde ' Zie hiervoor Dl. I biz. 303 vlg. * 1866. biz. 129. Deel II. 17 258 VAN MEUES, DE KEULSCHE KRONIEK. 1870. in de Spectator geschreven: ,,Het bericht van Zell (Keulsche Kroniek 1499) is voorzeker deutbar, zoo als alles; maar er behoort toch eeu bizondere exegetische bandigheid toe om er iets anders uit-te-halen dan de belijdenis, (NB. door een discipel van Gutenberg!) dat de boekdrukkunst, v6or zij in Mentz naar een hollandsclien Donatns aanmerkelijk verbeterd werd, uitgevonden was in Holland'' ^ Ook Alberdingk Thijra liet in het volgend jaar van zich hooren. In 1859 had Paeile, Bibliothecaris en Archivaris van Eijssel een Essai historique et critique sur Vinvention de rim- primerie ten voordeele van de Haarlemsche uitvinding gegeven; in 1867 werd dit werk bij C. L. van Langenhuysen uitgegeven, ,,ter afdoende inlichting der landgenooten van Lourens Jansseu Coster", vertaald door J. H. Eutjes, met een opdracht aan de Maatschappij der Nederlaudsche letterkunde te Leiden „al8 eene zedige bijdrage tot den zegepraal van Lourens Costers goede zaak". Thijra schreef er een voorrede bij en het is in die voorrede, dat de veel te weinig gewaardeerde woorden voor- komen van Mr. A. J. Ensched^ lid van de firma Joh. Enschede en Zonen en archivaris van Haarlem — zeldzaam voorkomende combinatie van betrekkingen onder de schrijvers van het geschilstuk — , dat Lourens Janszoon Coster „een kaarsen- raaker, met gieten in mallen bekend, waaronder welligt merken voorkwamen, op het denkbeeld der drukkunst ^ kwam, dan een regtsgeleerd Schepen dit deed" ^. Die woorden en verhandeling over het vraagstuk * gaven niettemin geen afdoende bewijzen voor de anti-Costerianen. In * De Nederlandsche spectator 1866 biz. 42. — „De Haarlemmers znllen goed doen het artikel van laatstgenoemden in den Spectator van 1866 nog eens te herlezen ; dat schreef de H. v. d. Linde na ongeveer tien jaar de quaestie te hebben bestudeerd." (Brief van Mr. G. de Vries Az. 20 December 1870). ' Lees hier liever gietkunst, want daarin, in de samenstelling van de gietyo;7n bestond m. i. de eigenlgke uitvinding. * biz. XIV. * „Voor mg [Thgrn] geen vraar/-8tak meer." (Paeile, Krilisch onder- zoek biz. XVII.) VAN MEURS^ DE KBULSCIIB KRONIEK. 259 het NieuwMad van 1869 * meende Funke, dat alle bescheiden i870. in onze archieven een zeer nauwkeurige en eerlijke revisie noodig hadden. Aan die roepstem werd gehoor gegeven. In De Nederland- 9che spectator van den 4 December 1869 begon Van der Linde een serie artikelen over De uitvinding van de boekdrukkwtst^ welke hij in het nummer van den 28 Mei 1870 afsloot, liet volgen door een Gutenberg in de Vaderlandsche leti-eroefeningen ^ van Juni en door nog vrij wat artikelen en mededeelingen in De Nederlandsche spectator^ welke met het behandelde onder- werp in verband stonden. Die eerste serie artikelen, kort daarop ietwat omgewerkt afzonderlijk uitgegeven als De Haarlemsche Coster-legende wetenseliappelijk onderzocht is voldoende bekend, evengoed het latere geschrijf van dezen auteur over hetzelfde onderwerp, dat hem bij het beslnit van het Preussische Kultrisministerium dd. 27 Januari 1887 het praedikaat ^Professor" deed toekennen. AUeen dit. Door een zeer eigenaardige schrijftrant en in den gTond van de zaak vrij onwetenschappelijke bewijsvoering, wist de schrijver door vertoon van groote geleerdheid en het inder- daad schelden op ieder, tijdgenoot of van vroegere jaren of eeuwen, die zich verstout had een Costeriaan te zijn, het Nederland van 1870 te overbluffen en vrij wel tot zwijgen te doemen. Wel is waar gaf Frederik Muller in het Nieuwsblad als zijn wensch te kennen, dat hij geloofde en ook hartelijk hoopte, dat het vraagstuk nu voor goed beslist was. Geenszins zou dat het geval blijken te zijn, vooral in onzen t^genwoordigen tijd nu Duitschland zich opmaakt Gutenberg opnieuw te gaan verheerlijken. Mr. C. J. Ensched^ zou al aanstonds „in een geestige verhandeling, getiteld Klokhen en Kuiken van dr. A. van der Linde, in eenen vriendenkring alhier [Haarlem] voorge- lezen, maar niet voor de drukpers bestemd'^, Van der Linde wijzen op zijn volkomen gebrek aan kennis der typographic ' 18 Maart 1869. 1870. Dl. I biz. 365. Van Meurs. De Keulsche kroniek biz. 40. 17* 260 VA.N MEURS, DE KEULSCHE KRONIEK. 1870. en zou ook Roest in Be rrwetenschappelijke moraliteW* van Br. A. van der Linda e&n poosje maar ie luchUn geJiangen^ ten gerieve der lexers van diesis Spectator-opsi-eUen e^i hoeh over *ide Haarlemsche Coster-lege7ide*\ tegen de betrouwba4irheid van dien auteur in het algemeen waarschuwen, nog voor de ver- schijning van die brochure in het begin van December 1870 had ook Kruseman zijn leedwezen te kennen gegeven, dat niemand de handschoen voor het goed recht van Haarlem op- nam. Een toevallige bespreking daarover met zijn stadgenoot Dr. P. van Meurs, die, schoon anoniem over hetzelfde onder- werp al eens iets gepubliceerd had in Be Navorscher ', denzelf- den op wiens voorstel in de Actes van de Consistorie der Haar- lemsche Walsche Gemeente aanteekening opgenomen was over de Brieven over den Bijbel van Huet, viel in goede aarde. Opdat althans eenig „wetenschappelijk" tegenschrift zou ver- schijnen, zette Van Meurs zich aan den arbeid en gaf een kalme bezadigde wederlegging van Van der Linde's opstellen. Van Meurs koos zijn basis, in het bekende bericht van de Keulsche kroniek^ vier jaar te voren door Van der Linde het bewijs voor de Nederlandsche uitvinding genoemd. Trouwens, die plaats zal wel altijd een onoverkomelijke moeielijkheid blijven opleveren om Gutenberg als eersten uitvinder te blijven handhaven, zoo onoverkomelijk zelfs, dat Van der Linde iu zijn laatste geschrift Geschichte der Erfundung der Buch- druckkunsty in drie statige kwartijnen bij Asher & Co. te Ber- lijn in 1886 op kosten der Pruissische Rijksregeering een opzettelijk gewilde tekstvervalsching ^ moest plegen om zijn stelsel te handhaven. Natuurlijk dat het kalme bezadigde woord van Van Meurs geen ingang vond; Hessels, destijds nog geheel overbluft door Van der Linde, wiens geheel onvoldoende wijze van critiek- voeren hij een twintigtal jaren later zelf moest erkennen, besprak even onpartijdig als het ouderwerp vereischt, het tegenschrift ' December 1868 biz. 593. * Bd. I S. 332. — Aangewezen door Bakker in zgn Een woord in het ffeding, "Haarlem — Mainz^\ Haarl. 18S9 biz. 30. VAN MEURS, DE KEUI/^CHE KRONIEK. 2G1 in TJe NederlancUche s^pect-afor * en Otto Miihlbrecht gaf er 1870. een overzicht van in liet Bbnenhlatt fiir den DeuUch^.n Buch- kandel van den 13 September 1870 2. Geruimen tijd hield het onderwerp de geraoederen bezig; vooral De Nederlandsche spectator van die jaren is vol van artikelen over de quaestie, die — het was te verwachten waar Van der Linde zelf het voorbeeld gegeven had — ging ont- aarden in personaliteiten ; de uitvindings-quaestie werd als van ouds weer een ruchtbare zaak, belangrijk genoeg geacht door J. A. Levy om als Een siandbeeld zo7ider voetstuk in zijn Staaikundige betoogen ^ besproken te worden. Het voorloopig wetenschappelijke resultaat was dat de zaak zelve vooTshands geen duimbreed inderdaad vooruitgekomen was; en in zoover, om dat resultaat te bereiken moet Kruse- man's uitgaaf van Van Meurs' geschrift gewicht toegekend worden. Van zijn kant had Kruseman gedaau, wat van hem, den eigenaar van een niet streng wetenschappelijk fonds, als Haarlemschen uitgever te verwachten was geweest. Nog is niet alles medegedeeld, wat in 1870 voorviel. Een nieuw plan was met het einde van Augustus tot stand ge- komen. Zooals bleek uit hetgeen Kruseman in September 1869 aan Hachette schreef, had hij het voornemen in zijn ontworpen tijdschrift 00k op te nemen levensbeschrijvingen van beroemde mannen. Dat denkbeeld bleef hij vasthouden, en de aanstaande worsteling tusschen het Germaansche en Romaansche ras gaf den grooten stoot tot het geven van een uitvoering aan het denkbeeld. ff Mannen van heieekejiUy schreef Kruseman, danken of wijteu hun oorsprong aan de belangrijke gebeurtenisen van 1870, toen het uitbreken van den Fransch-Duitsclien oorlog op staatkundig en militair gebied allerlei grootheden op het ' 1871 biz. 204 en 210. * Overgedrukt in Journal fur Buchdruckerkunst 4 October 1871 kol. 306. ' Amst. 1871 biz. 179. 262 MANNEN VAN BETEKKENIS. 1870. tooneel bracht, waarin het publiek ineer of minder een dadelijk belang moest stellen. Daaraan door biographische schetsen en portretten te gemoet te komen was het doel van dit tijdschriftje. Het verscheen aanvankelijk onder redactie van A. en N. S. Calisch, die, aan de A7n8terdamsche Cowrant verbonden, geacht konden worden daartoe de noodige bronnen te hebben en die handige stylisten waren. Maar gaandeweg van 1870 — 72 werd ook deze arbeid weer fabriekwerk, en na veel tobbens ' zocht ik een betere leiding in H. Tiederaan, die eene betrekking had bij het Handehblady en die met 1873 de zamenstelling met de mooiste beloften aanvaardde. [Zoo zeer was ik inge- nomen met mijn nieuwen redacteur, dat ik met zijn optreden een nienwe reeks begon en zijn na<am als zoodanig op de omslagen der afleveringen vermeld werd ^.] Het liep helaas van kwaad tot erger. Tiedeman maakte lange studien, of liever saraenvoegsels, en stoorde zich aan tijd noch regel; hij schreef wanneer en zooals hij verkoos en was voor een uitgever een onhebbelijk man. Eindelijk liet hij het tijdschriftje, zelfs zon- der een woord van verontschuldiging of eenig antwoord op mijne brieven, midden in een bijdrage gladweg steken in de helft van den jaargang 1874 •^. Toen zocht ik de taak op te dragen aan een stadgenoot, Mr. D. Beets [den zoon van Nico- ' Onder dit „veel tobbens" denkt Kruseman blijkbaar aan Mr. Vee- gens. Deze toch had op Ising's verzoek de leiding voor den nieuwen jaargang 1872 op zich genomen, maar moest zich te elfder ure terng- trekken door zijn verplaatsing naar Den Briel, waar hem geen voldoende hulpbronnen ten dienste stonden voor het redactie-werk; hij bevalechter Dr. C. M. Vos, prcdikant te Heenvliet, aan. ' Tot deze interpolatie besluit ik uit den titelafdruk van de eerste aflcvering van deze nieuwe reeks onder de Nicuwste uitgaven in Neder- land in het Nieiiivsblad voor den BoeUhandel van den 21 Maart 1873, waar in de tegenstelling met de vorige titel-opgaveu de naam van den redacteur genoemd wordt. ' Uit een destijds verspreid prospectus blijkt, dat het Tiedeman aan genoegzamen tijd ontbrak door het aanvaarden der hoofd redactie van het tijdschrift De financier, De laatste door hem bezorgde biographic was die van Stuart Mill, de eerste door Beets geleverde bespreekt Livingstone. HANNBN VAN BETEBKBNIS. 263 laas Beets]j die aan de Haarlermche Courant verbonden was, i87o. [en in Mei 1874 verscheen de negende aflevering van het vierde deel onder zijn redactie. Beets vatte zijn taak anders op als zijn voorganger; terwijl Calisch zoowel als Tiedeman de levensschetsen zelf bewerkten, trad Beets op als redacteur en plaatste ook bijdragen van anderen in dit tijdschrift]. Een klein jaar lang 1874 — 75 nam deze, met hnlp van [N. C. Balsem en H. F. Waller, zijn mede-redacteur aan de Haarlemache Courant], de vulling op zicb, tot dat eindelijk in 1875 N. C. Balsem, onder bijdragen van desbevoegden, de redactie in han- den nam en aan het tijdschrift, [dat onder zijn redactie weer een nienwe reeks begon en daarmede, zooals het prospectus terecht hoopte een nieuwe toekomst te gemoet giiig] gaf wat het hebben moest: degelijkheid en regel. „De portretten in de Manneu van beteekenis, steendrukken, gaven van den aanvang af elke maand teleurstelling. Ilet steenteekenen en het steendrukken werd in ons land — in tegenstelling van vroeger jaren — jammerlijk verwaarloosd. Waren de portretten beter en de biographien grondiger en meer uit ^^n stuk geweest, dan zouden de Mannen van betee- kenis een waardige en voordeelige plaats hebben ingenomen onder de hoUandsche periodieken/' Jnist door die vastheid, die Balsem aan de nitgaaf gaf nam de Mannen van beleeie^iis alleners meer het karakter van een Km* tijdschrift aan. Daardoor en door de degelijke inhoud werd het in zekeren zin populair en werd de uitdrukking „ Mannen van beteekenis" er ^^n, die hier te lande burgerrecht kreeg, zoozeer dat zelfs in 1877 de uitdrukking als iets bekends overgenomen werd in een nitgaaf over. Spreuken en gezegden van mannen van beteekenis op het gebied der UchamMjke opvoeding^ bijeeri- verzameld door H. A. Woelders. En nog is 1870 daarmede niet geheel behaudeld. Aan de Mannen van beteekenis, het vijfde tijdschrift dat Kruseman in 1870 uitgaf, kwam zich met het einde van dat jaar nog een zesde voegen, zijn oude schepping het Album der Natuur, De toedracht van dien aflukoop blijkt uit het volgende schrij- 264 ALBUM DEll NATUUR. 1871. veu, dat Krusemau den 26 November 1870 aan Gebrs. Hoit- sema te Groningen richtte. 