Bijdragen tot de taal-, land- en volkenkunde
Ook hier worden het ongunstige seizoen bij aankomst, de in Rio Janeiro heerschende gele koorts en pokziekte en zelfs gebrek aan voorzorgen bij de nederzetting, als hoofdoorzaken van zooveel tegenspoed opgegeven. Maar als men in aanmerking neemt, dat de koloniën Cananéa en Assungay beiden in 1860 reeds door het gouvernement werden gevestigd en dat die op middelmatig hooge gronden niet ver van den zuider-keerkring gelegen zijn, strekt dit alles, als laatste belangrijke bijdrage bij de vele reeds geleverde, ten bewijze, dat het binnen de tropen en overal waar suiker en andere stapelproducten voort- gebracht kunnen worden, voor Europeesche landbouwers geen nieuw vaderland kan worden. Bij meer volledige plaatsbeschrijving en juiste gegevens om- trent. klimaat, bodem en hoogte boven de zee van ieder der bovengenoemde koloniën, zou door vermoeiende herhalingen in bijzonderheden te bewijzen zijn, wat thans omtreut de redenen van het mislukken binnen de keerkringen en het min of meer welslagen daar buiten, op algemeene gronden en uit de gevolgen is aangetoond. De boven aangehaalde onpartijdige geleerden , uit wier schriften voor een goed deel geput is, kwamen dan ook op die alge- meene gronden en hunne duidelijk sprekende eigen waarne- mingen, reeds voór 1860 tot het besluit, dat de kolonisatie met Kuropeanen in Brazilie, slechts mogelijk is buiten of op de uiterste grens der tropenlijn, op de bergvlakten welke zich nabij en evenwijdig aan de zeekust, niet ver binnen ’s lands uitstrekken, en al wat hier uit latere ondervinding nog is bijeen- gebracht, bevestigt die uitspraak volkomen. Nog werd ter aanbeveling van kolonisatie met Europeanen in landen binnen de keerkringen, de betrekkelijk talrijke blanke bevolking in de republieken van Keuador, Nieuw-Grenada en Mexico, ja zelfs die van Cuba en Porto-Rico aangehaald. Tot juiste beantwoording van de vraag, in hoever aldaar door noorde- lijke Kuropeanen veldarbeid verricht wordt of zou kunnen worden, dient. duidelijk te blijken, niet alleen wat de uitkomsten van de aldaar genomen kolonisatieproeven waren, maar ook in hoever de daar gedurende bijna drie eeuwen gevestigde als blank ope gegeven bevolking van onvermengd Europeesche afkomst is ge- bleven en welke soort van arbeid bij de kultuur en bereiding der verschillende voortbrengselen van het land, door blanken, FMIGRATIE ULL NEDERI AND. 159 Meskee door Kieurhiwen. badtanen en Nevers. verricht wordt. De seer oppervickkige en door onzekere berekeningen ver- hreven bevodkingseyfers, die In alinanakken en tijdschriften, bee seebrek aam beter worden opgegeven, zijn daartoe, zoouls tenis ten opsiehte van Venezuela is opgemerkt, niet voldoende. lininers Voukstedlingen en registers van burgerlijken stand zijn vooral ter de eerstgenoemde republieken onbekend, en tus- sce geheel blanken en licht gekleurde Creolen neemt mer net by de gewiste getallen dezer bevolkingen zoo nauw njet, Clor zouden zeifs bij een zeer juiste opgave van blank, ste- Aser, indiaanseh en swart, nog de zeer uiteenloopende hoogten vern eden bode en de gesteldheden van het Kltmaat hunner woon- poaatsen behend moeten zijn, voor men op grond van den arb oud door veedeern van dte rassen vernent, een steliing zou kunen arseen omtrent ole tioogte eu untvestrektheid der bergviakten. want aamsondende veldarbetrd met bianke Creolen van Spaauseh bes mevelak os bevonden en by gevolgtrekking, wear die met Boantope sven van Gsermsanseh ras en huune afstammelingen, been de tropen mogelijk os. Zien we eehter wat Mier at de zee Doper sonen osvewevens in verband met elders verkregen onder- Attedtrer, os af te desen. Ne eers geer werelt oorsretunten is aan te nemen dat van ver HDD ger worseern vaan Renmader en van de B emshioen voor Nrs Oeren apaeveven een Vijfde van zuiver Europeesche rent At, eewer de zeeft vaan de bevolking biank wenoemd vordt Dat verder de werkeiijk boarnhe Creoien geen of slechts ver teder vatedbonwers zijn, ds te begrijpen, daar de groote eert ond jane tet de tooggste standen der maatschappij bee wert de Vortec d EN Wha chr noofdsteden Weoul, W Aah On Clot eet SOOO Qiwoce ps on OOO voret en Bagot amet OO000 i De Ar eze ee, SEREN voet boven cle zee en wal eer diaaglanden van |. Zl. Asmerina betreft, vedi ven hort bezoek aan de pete eer er Odrereomenr af te Cuan. boazurra, Porte Cabeiio, Co Miargaste, Nt Martha, Chiagres en andere havens en eo var, Vere riek em Cererracia. waar de therm cele van J, eN or crecddtead des daags S$0* en van Nor tot Mer Der faa ome des inate andar zelden onder 22° te dalen: , bo +e cr overtuigen dat daar, evenmin als in de Catanaas tte se Uraviaie verd. of andere zware arbeid, door blanke Oe a aoe Wordt versieht , hoewel hier en daar meer 140 EMIGRATIE UIT NEDERLAND, binnen ’s lands een klein getal hunuer ook op cocoa- en koffie- plantages in de gebouwen werkzaam is. De zuidoostelijke gedeelten van deze schoone en uitgestrekte tropische Republieken, worden voor zoover die niet meer dan 700 meters boven de zee gelegen zijn, ‘Tierras Calidas of ook wel de Palmlanden genoemd en komen met uitzondering der bovengenoemde bijzonder heete havens en kuststreken, wat de gemiddelde temperatuur betreft, vrij wel overeen met hetgeen door Junghühn, voor de eerste zone op Java, of wel van 0 tot 650 meters boven de zee wordt opgegeven ; dat is, voor Java van 26°5 tot 24° Cls. bij dag, dalende tot 17° bij nacht, voor Venezuéla van 27° tot 25e Cls. bij dag, dalende tot 19° bij nacht. Die gedeelten, welke tusschen 700 en 1800 meters boven het zeevlak liggen en Tierras Templados of gematigde genoemd worden, verschillen in temperatuur van 26 tot 20° gemiddeld des daags en van 18° tot 16° «des nachts. Voor de tweede „one op Java, door Junghühn op 650 tot 1450 meters gesteld, wordt 24° tot 19° des daags en 15° tot 8e des nachts opgegeven. Men mag hieruit dus bij vergelijking afleiden dat het langs de Noordelijke kusten van Zuid-Amerika over het algemeen iets warmer is, dan op de kusten van Java en dat zelfs op gelijke hoogten boven de zee in de gematigde lucht der hooge berglanden van tropisch Zuid-Amerika, de gemiddelde warmtegraad honger is dan op Java, bij minder verschil in temperatuur des nachts, terwijl in beide gewesten op gelijke breedte-graad Noord en Zuid gelegen, het klimaat, hoe zacht en aangenaam ook, uit den aard der bergachtige toestanden onbestendig, vochtig en veelal — nevelachtig is. De boven 1800 meters gelegen vlakten, Tierras- Frias of koude landen genaamd en die op vele punten tot 3000 | meters en hooger boven het zeevlak bewoond zijn, komen volgens de beschrijving van v. Humboldt, wat betreft den graad van warmte en vochtigheid der lucht, minder overeen met de derde zone van Junghühn, die als de zoogenaamde wolken- streek, tusschen 1480 en 2450 meters hoogte, bij een gemid- delde temperatuur van 19° tot 13° reeds te koel en vochtig wordt bevonden, om als gezonde en aangename woonplaats zelfs voor Europeanen gekozen te kunnen worden, terwijl op gelijke hoogten de uitgestrekte vlakten in de Amerikaansche Cordilleras niet bijzonder vochtig zijn en als een verblijf van eeuwige leute od FMIGRATIE UIT NEDERLAND. 141 heschreven worden, daar waar de bodem niet al te schraal eu de vlakten niet al te open zijn. By de Venta, 1200 meters boven het zeevlak , op den steil Khintnenden weg van Loaguvra naar Caracas vond von Humboldt den therm. PS Cs. terwijl die op hetzelfde oogenblik aan de hust 26” aanwees, en In het dal van Carncax bij de stad op de hoogte van SN en 900 meters, te de gemiddelde therm.- stand des daags 259, des nachts 17°. Men zou dus, was die warmtegraad op den duur voor Europeesche landbouwer uit te houden, geen beter gelegen- bevel Kannen denken om op de voor. hun gestel meest wens schelijke wijze aan het klimaat te wennen en met goeden uit- slag te holomseeren, dan in die schoone , betrekkelijk koele berg- vallen van Caracas, die binnen weinige uren na aankomst te baenven te bereiken is, en toch mislukten de proeven, die hier im TS28S met Zwitsers en zooals reeds gezegd, die welke in Sod tot 1959 met Duitschers genomen werden en bleek het dat de nieuw aangekomenen aan gele en andere het khimaat eigene koortsen en kwade chumatiseche of buikziekten bezweken, even- als vroeger vele van de Spanjaarden, die aich op verschillende heovten Man dit heerlijk vruchtbaar land in kleine groepen en enkele geanmen hebben nedergezet en wier blauk of gekleurd zenit, buy het meer en meer uitsterven en verdwijnen van de oorspronkelijke Indiaanseche bevolking, duizende Neger-slaven reden aanvoeren om hun pardijs te beplanten, waar het op den dane des daags met den Therm. op 22 tot 25° Cs. nog weer den in de warme zomerdagen van Noordelijk Europa U berwelk bij een zeer doordringende , afkoelende nachtmist ver radechy voor de gezondheid hlijkt te zijn en waaruit het mosubkken van bovengenoemde proeven en zelfs de onwil of verzen KO bad der hier geboren en gevestigede blanken en licht sekicntde Creolen tot elken geregelden veldarbeid , voor een zee deed te verklaren is. Hee ver center bannen de tweede of zoogenaamd gematigde one niet of seer weimg door blanken in het veld gewerkt wordt, vereert men. en het is ten volle aan te nemen, dat op de berevitkten van Hot tot 4000 meters boven de zee, die men eN euw Grenada, Reuador en Opper-Peru van groote uitge- strekt end aantreft, door kleurlingen en zelfs door geheel blanke Creoden. blikens vele daarvan bestaande voorbeelden, veld- zehet par versteht worden. alhoewel daar gelijk elders waar de 142 FMIGRATIK UIT NEDERLAND. bevolking uit blanken, kleurlingen eu Indianen of Negers is samengesteld, door laatstgenoemden, hoe gering ook in verhouding van hun getal, de veldarberd wordt verricht, en dat wel om de duizendmaal bewezen reden, dat zij daartoe binnen de tropen het best geschikt zijn Wat echter in deze bergachtige republieken de hoogte-limiten zijn, waarbinnen de blanke bevolking in het veld werkt of zou kunnen werken, is, zooals reeds werd opgemerkt, uit die ou- volledige gegevens niet op te maken, maar zou vooral voor ous Nederlanders eeu nauwgezet ouderzoek overwaard zijn, omdat daardoor waarschijnlijk alle verdere zeer kostbare en gevaarlijke kolouisatie-proeven in onze Oost Indische bezittingen onnoodig zouden worden. Als bijdrage tot oplossing van het vraagstuk, of Hollau- ders en audere Europeanen in de 2e zone of zoogenaamde gematigde luchtstreek op Java of Sumatra als landbouwers zou- den kunnen leven. mogen nog dienen de waarnemingen , reeds door von Humboldt en andere natuurkundigen na hein bekend gemaakt, waaruit onder anderen blijkt, dat niet zelden tot op 800 meters boven de zee, de gele en andere kwade koortsen binnen den verzengden aardgordel worden waargenomen; dat in vele bergvalleien, hoezeer de lucht er des nachts ook betrekkelijk koel is, het. overdag gedurende het grootst gedeelte van “tjaar zeer heet kan zijn en meestal is, en dat de daar heer- schende aanhoudend vochtige warmte van de lucht, hoe bevor- derlijk ook tot ontwikkeling van het plantenrijk, zeer verslap- pend werkt op het gestel van den Kuropeeschen veldarbeider, hoezeer ook diezelfde graad van warmte en vocht gedurende weinige weken, in den korten zomertijd van Europa, zonder veel ziekte kan verdragen worden; dat bijv. op 1800 meters hoogte in de vlakte van de Andes (Nieuw-Grenada), de gemiddelde warmte met die van Marseille gedurende de zomermaanden gelijk staat en dat op omtrent 3000 meters hoogte in Ecuador de warmtegraad wordt waargenomen, die in het laatste van Mei doorgaans te Parijs heerscht; zoodat ook daaruit is aan te nemen dat im Nederl. Indie binnen de zoogenaamde Ze zone de warmte nog te groot en te aanhoudend is voor Kuropeesche veldarbeiders, hoe aangenaam dit ook den doorreizenden geleerde en den niet met de handen arbeidenden ambtenaar of landbezitter moge zijn. Wat betreft den veldarbeid im Cuba en Porto-Rico, door de blanke of als blank opgegeven bevolking verricht, slechts FMIGRANIE ULT SEDERLAND. 143 een oppervlakkige btk op de kaart toont aan dat die beide rianden, ten opsiehte van kiumast, met met Java, Sumatra ef welke onzer Indische bezittingen ook , han vergeleken worden. Corba pret een oppers bakte van $2583 vierk. Enz. Mo. tus- en de 200en 255 geraden breedte nabij den Noordelijken keer- Reng en Porto Rico met een oppervlakte van 3865 Eng. M. tusschen IN en EY seren Noorderbreedte en heiden voor een zoe geerdeelte van het paar ouder den invloed van verkoelende Noorden en Noordoosten winden. zijn ten opzichte van Klimaat ep osrhehthare teegcerden het best te vergelijken met de zee- roovineret van Braziie, die van IN tot 25 geraden Zuiderbreedte, bussen Porto Arre en Rio Janeiro gelegen Zijn en waar, bij eon owen ftalrgke Podiaansene en gekieurde inlaudsche bervol- hing van Portugeesche afkomst, de kolonisatie proeven met bnropeanen mar seer middelinatge en zelfs ongunstige uil homesten ur AN ed. Cdak zeetukten de holonisatie- proeven op Cuba van Both tot EN met eene honderde Crrilerers genommen en later dre Weide ope versetllende tijden en plaatsen in het binnenland, coor Spangaaiden en Amerikanen genomen werden, even wernigf eee, weike gedurende de Laatste 20 paren, met honderde Vrone en mt versehternde banden genen zijn en selfs eed rn ete Dr OMD Crneesehe iiavananten. die tot plantsgr- ted veer seher aanta paren Verbonden, op konten der plan vereerd werden, maar al te veel door ziekte en dood Eder Da bevenhee van Cuba werd vorigen de laatste teliing 1u [sel opseegeven wes 20506050 of omtrent 33 avnatdilela op de vorm bne Mijl Volgens berekentng was die om [S67 ser PTE waarvan TOb COO binken, T2505 vrije Krin eter en ZWarke nm. en $7992.) zwarte slaven. Db ier vester "ter, evenals an de geente Weat-lndtsche hehe hope. Van geboorte en sterfte alleen in de hern- roosters opegenene nn worden, zee valt op de nauwhkeungietd eet veer. net opm ht tot ader gaccte besolking > uiet veel fe tee ey (dig Ie cue behead eh, nat den aard adler zaak te vere ote eer ook her de orsse hieuchngen zien gaarne as bear ete neta boeken zien Tuggescheeven, soudat tin getal- vito. te generen ade beanken daarwit onmogeliyph met juist- Ot rare geek worden. en rider ne Ur bossen. dw geebgrende de laatste jaren 144 EMIGRATIE UIT NEDERLAND. in de Spaansche Antilles ook door immigratie ontstond, is dus slechts schijnbaar zooveel grooter, dan die van de kleurlingen en negers. De landelijke bevolking werd in 1867 opgegeven als:  . . 57,718 27,116 6,918 Andere landelijke bedrijven 7,999 1,507 2,424 440,019 100,649 288,214 Neemt men echter in aanmerking, dat bij deze opgave met vrije kleurlingen niet anders bedoeld worden, dan Mulatten en Creool-negers, en dat bij de 460,009 blanken, die bij de ver- schillende takken van landbouw en nijverheid zijn genoemd, ook 30,000 Chineezen en vele licht gekleurde zijn opgenomen, maar ook dat bij suiker en tabak vele blanken in de gebouwen ge- bruikt kunnen worden, terwijl de koffiekultuur, veehouderij, koorn- en tuinbouw meest in de hoogste en betrekkelijk koele streken van het eiland, rond en bij de zeer eenvoudige woningen der blanke en gekleurde Creolen worden bedreven, dan verklaart het. zich wat er van den arbeid der blanken in Cuba is, en dat ook hier de meest vermoeiende arbeid in het veld, tot voort- brenging der kostbare producten van uitvoer, voor ‘t grootste deel in de warme laaglanden, door de negerslaven en door Chineesche of andere immigranten verricht wordt, hoewel hun aantal nog geen derde van het totaal der bevolking uitmaakt. Wat voor Cuba omtrent de verhouding van de getallen en de geschiktheid tot veldarbeid van blanken, kleurlingen en „warten op te merken viel, is voor ‘t grootste deel ook op Porto-Rico toepasselijk. Het klimaat van dit schoone en vrucht- bare eiland is echter, en door minder afstand van den equator, en door minder uitgestrekte bergvlakten en noordelijke winden , over het bewoonde en bebouwde gedeelte warmer en dus nog minder voor Kuropeesche kolonisten geschikt dan dat van Cuba. Ook werden hier, zoover bekend, nimmer kolonisatieproeven van eenig belang met noordelijke Europeanen genomen. Gedurende omtrent 300 jaren na de vestiging der Spanjaarden EMIGRATIE CIT NEDERLAND. 115 in Lol, was het eiland voor alle handelsverkeer en in- voer van vrije arbenders of industrieelen gesloten en werden voornamelijk de politieke bannelingen uit Spanje daarheen gevoerd. Dee seeheele bevolking van Porto-Rico was dan ook tn 1802 hoz slechts 163,192, waarvan 7S,2SI blanken of daarmede zelijksestelden, 99,166 kleurlingen, 16,814 vrije negers en 15,533 negerslaven, door wier arbeid toen slechts 1400 cen- tenors suiker werden uitgevoerd en het geheele handelsverkeer maar zeer geringe waarde had. Later echter werd aan handel en verkeer meer vrijheid gelaten en voerde men duizende slaven uit Aftika aan, zoodat in 1S64, de bevolking reeds 615,864 waarvan 323,032 zoogenaamde blanken, 200,748 vrije Klearlingen, $9,422 vrije negers en 42,642 negerslaven, en bedroex, was de uitvoer van suiker, die bijna geheel door den arbeid der negerslaven verkregen wax, in dat jaar een millioen vier bonderd duizend centenaars, terwijl nog cen groote hoeveelheid andere producten door den arbeid der zwarten werd verkregen. De jaarhyhsche inmigratie van Spanjaarden en andere Euro- peauen, die gedurende meer dun drie eeuwen evenals op Cuba met cen betrehhelijk Klein getal blanke vrouwen plaats vond, en de vermeerdenny door de vereentging met indiaansehe vrouwen, beter met negerinnen of de daaruit voortgekomen mulattinnen , mestreven cen bleurangen van iederen schaduw tot bijna of tere, blank, maar vooral de aanvoer van negerslaven, moet vedhur nete clit tijsdverloop er belangrijk geweest ayn, daar voroder ality zeifs bij de gunstigste verhouding van geboorte boven sterfte, het totaal gedurende 62 jaren, met van 163 tot Oho durend Kon geklommen zijn. dvorrzens valt ook hier op te merken, dat de vrije kieur- zer ete en hunne Kanderen gaarne als blanken in de perhpe toeters doen opschrijven, zoodat de beoordeeling van ‘t zeen Ser door blanken en kleurlingen te verstaan te en by veveow van den veidarberd door blanken moet verstaan worden, seer twotetucitug bijft voor hen, die deze zaken uit de statis- Dre ne teeven beoordeelen willen. Hee os center wel bekend, en zelfs een kort bezoek te Porto- Rico es etat er den CHEIJNer, han een ieder overtuigen ‚dat ook hier de ve ader), vooral bij suiker , koftie en tzabak ‚ voor "t errrmotute: deel deer veters asen, vooreen klein deel door de vrije Creoolnegers en Masten. dese buna on 't geheel niet door blanken wordt ver- 148 RMIGRATIE UIT NEDKI vindt daar man, vrouw, kinderen en gt twaalf in getal te zamen en als opeenge „Voor tafel, stoel, bed en wieg, vin matten van de Mayaguez-schors, die cts. Ned. Ct.) kosten, voor hen die zu willen om die zelve te maken en die m „Wat de huishoudgereedschappen b daarin bijna geheel voorzien, de groot: de palmiet dienen tot alles; door ze te naaien, maakt men er borden, we het bergen van kleederen en tot zelfs d deren van. „Ken stuk uitgeholde boomstam dien: de kalabas en kokosnoot geven koppen , ; om de melk of het water in te bewar aan een boomtak of houten pen, door 1 reep boomschors. „Han voedsel is overeenkomstig hu het is oninogelijk op minder te leven; « melk en bananen is hun gewoon voedse „De bananenboom is boven alles vo geen plent is met minder moeite en 2 brengt Zooveel voort; groen geplukt w of gebraden, rijp wordt die rauw gegeten | bananenboom schijnt als geschapen voor ¢ „Behalve de bananen plant de Iharos en kweekt een weinig tabak en mais | hulp zijner vrouw, die hij den grond d niets meer. Zijn eenige wezenlijke uitga: van een langen zwaren sabel, dien hij heeft, van een koe, en bovenal van eer zijn woning hun voedsel zoeken. De mogelijk, hij heeft behoefte aan een pat tot spreekwoord geworden, dat een man te gebruiken is. „En nog is hiermede de luiheid van gekleurd, het totaal van den arbeid do derdaad zeer gering en men bedriegt z als de heer Macqueen, blijkens zijn ant taire commissie, veronderstelt dat zij de kultuur van het eiland.» PMIGRATIF TTL oF DERE AND 147 ook wel Bianeos de "Tlerra, Inet andere woorden Tnland-che bieren. oof zooals men elders in de West- breien zeet , blanke Core esten, petits bot ares. enz enol eN vettezenst. tande deze benamimng. Waarop zij zieh zeer ver- boor orurdiaen, mpm deze Heden Ember geen blanken, wan- eer meer abiarmnede althans bedoelt een vas Waarvan het bloed zarver en oonvermengd Kuropeesch is Zj zijn afkomstig van de vermenging der Spanjaarden met Indiaansche vrouwen en ebben ten ominste evenveel Pndiaunsel bloed in de aderen , als de Castobranen Moorsch bloed, hoewel zij niettemin de Spaansche trekhen. swart glinsterend haar, olijf kleurigen tint, en een krachtig weze vormd benson hebben, en velen slechts weinig donkerder ven Kienr zijn dan de Castiltanen. Door gelikter van zeden en levenswijze smelten in deze hivsse tot een. meer dan 100,000 mulatten, die sedert vele zes oder vice heden zijn, en die ons voorkwamen, alleen tn ee oesmarven der vatkstelling, waar men hen onder deu naam ve Pardes aantrealt. van de eersten te verschillen. (dex ts net vooroordeel tegen de kleur, hoewel nog altoos tevebe opstente bestaande, inderdaad zeer moetelijk vol te ce dee wart veer onder hen hebben zieh gekoetit, of verkregen, voer olie eneen, aan Het land beewezen, © Dee Lettres de blances, Tree Pr Feed sje if ats Ned zterts worden . Wgdadtete fr wie nen net Sente nt erkende. Pardos en Blancos de Tierra zijn dus vereer ni ot sder den naam van Lbaros en leven voor ven groot ee verstegen over Het etland. Atm erder vaan begrippen omtrent maatschappelijke voor Boe overphehtiiagen , zen de Eharos zonder net zeif te Wee te rroetste Shosapben Van de wereld. Zij zijn onbekend neten a ster arseen be oettie enn Droweies zijn leerstellingen beer et ete ters order de haart vervatte les des te treflender vee van Nthene voor te sterilen, had het leven tot teren Nore een betoeffen terzvebrient, Phot ge Petree bee orefte aan een Hare, Hy neemt vier ; sent et wond en plant die on den gerond, mee IE teen, Saken, Armen en bladen van onbesgrjpeujke . l Rts Ty tmaakt fay het dak. de wanden en afechet- bowery of Bohto te gered Ken gedeelte van Per 1 s . t's opens en er Te fiteta afuestoten ART het ‘ itr eden tacit geslapen wordt, ta Zie Cevagecas de ve toe doer oder Kerester van de nachttucht te beveiligen en men 148 KMLGRATIE UIT NEDERLAND. vindt daar man, vrouw, kinderen en grootouders, soms tien e twaalf in getal te zamen en als opeengehoopt. „Voor tafel, stoel, bed en wieg, vindt men niets dan hang matten van de Mavaguez-schors, die slechts twee realen (2 ets. Ned. Ct.) kosten, voor hen die zich de moeite niet geve willen om die zelve te maken en die men tot het laatste verslij „Wat de huishoudgereedschappen betreft, de natuur heef daarin bijna geheel voorzien, de groote en stevige bladen va de palmiet dienen tot alles; door ze te vouwen en te zame: te naaien, maakt men er borden, waschbakken, manden to het bergen van kleederen en tot zelfs de doodkistjes voor kin deren van. „Een stuk uitgeholde boomstam dient om de maïs te stampen de kalabas en kokosnoot geven koppen, glazen , lepels en pannen om de melk of het water in te bewaren, meestal opgehange aan een boomtak of houten pen, door middel van een haan a reep boomschors. „Han voedsel is overeenkomstig hun woning eu meubelen het is onmogelijk op minder te leven; een weinig koffie, mais melk en bananen is hun gewoon voedsel. „De bananenboom is boven alles voor den Iharos geschikt geen plent is met minder moeite en zorg aan te kweeken er breugt Zoveel voort; groen geplukt wordt de vrucht gekook of gebraden, rijp wordt die rauw gegeten en is altoos smakelijk. De bananenboom schijnt als geschapen voor den niets doenden Ibaros „Behalve de bananen plant de [baros ook eenige koffieboome: en kweekt een weinig tabak en maïs rond zijn bohio met d hulp zijner vrouw, die hij den grond doet bewerken, maar ool niets meer. Zijn eenige wezenlijke uitgaaf bestaat in den aankoo; van een langen zwaren sabel, dien hij altoos naast zich hange: heeft, van een koe, en bovenal van een paard, die beiden nabi zijn woning hun voedsel zoeken. De Ibaros loopt zoo weini, inogelijk , hij heeft behoefte aan een paard en het is onder he tot spreekwoord geworden, dat een man zonder paard voor niet te gebruiken is. „En nog is hiermede de luiheid van den {baros niet te ster! gekleurd, het totaal van den arbeid door hem verricht, is in derdaad zeer gering en men bedriegt zich, wanneer men evet als de heer Macqueen, blijkens zijn antwoord aan de parlemen taire commissie, veronderstelt dat zij deel nemen aan de groot kultuur van het eiland.” EMIGHATIE 111 NEDERLAND. }49 Verder bewijst de schrijver nog op verschillende gronden, dat door hen, tot voortbreuging der stapelproducten , zeer weinig wordt bijgedragen, zooals dit al spoedig bij de emancipatie der nog aanwezige negerslaven, (thans door de Cortex in Spanje besloten). bewezen zal worden , door het verloopen der kul- tures, dat hier evenals elders onder gelijke omstandigheden vorgen moet, tenzij de talrijke bevolking van blanke en ge- kleurde Creolen, tegen alle verwachting aan, de handen aan het werk slaat. Het is dus niet alleen in de hooge bergvlakten van tropisch Zuid-Amerika, maar ook in deze nabij de keerkringen gelegen elinden evenals in den zuidelijken uithoek van Brazilie dui- deiijk bewezen, dat een talrijk nakroost van zuidelijke Euro- peanen en, door hunne vermenging met Indiaansch of Negerbloed , ook een talrijke zich zelf voortplantende gekleurde bevolking Kar ontstaan. maar ook dat de groote meerderheid van die lhanke en gekleurde afstammelingen , zelfs onder de gunstigste mistandnc.eden van klimaat en bodem, tot geregelden en produc- Geven arberd gezeel ongenegen en inderdaad ook weinig ge- sat zijn: eigenschappen die men betreuren of afkeuren hon. maar die smettemin in aanmerking moeten komen bij de overveniny van de voor- en nadeeien , voor Nederlandsche Linthouwers aan de verhuizing naar de tropische gewesten verbonden en _ van de gevolgen die uit hunne nederzetting te nodden eener Gier jhe inlandsche bevolking te wachten zijn. Dusmers er bestaat geen grond, um zich ten opzichte hunner vt veerelmegen een ander, een aanmerkelijk gunstiger meening te ovezmen dan omtrent die van Spaansche of andere Europee- schie ofneenst Het oe peed- zanger toond, dat Duitschers, Nederlanders, Sciot- bee ern edere noordel he volken als tenmigranten binnen de Prose orgel vingliger of beter tot veldarbeid tn staat bevonden dr So. gaarden, Portugerzen en andere zurdelijke Euro- Fret yg terwaud zij, bij veel meer tichamelyke behoeften , zwaar- ee vee aard en minder matig in het gebrmk van spijs nar vat sterne dranken, bij ziekte en gebrek veel spoe- de ter veder gestegen zijn en beswyhen, en deze elywtsccappen sino tenere mamdeost van Dnedtaanech, Afiphaans 4 ef Moree an toog vaiende wijze achterlaten. tat cer omtrent helomsate: en kuituurarbe:d met Lr cen teen de tropen is aangehaaid , meenen wy, hoezeer & Voge VERS. il 150 EMIGRATIE UIT NEDERLAND. ook voor alles de positive bewijzen niet zijn aan te voeren , tot het besluit. te moeten komen, dat in onze binnen de 6 graden Noorder- en 8 graden Zuiderbreedte gelegen Oost en West- indische bezittingen, voor de kultuur der stapelproducten door nederlandsche landbouwers in de laaglanden geen de minste kans van slagen:bestaat, en dat er, wat hunne kolonisatie betreft, met het doel om op daarvoor geschikte gronden, tusschen 600 en 1400 meters boven het zeevlak, sommige dier producten benevens eenige graansoorten en andere gewassen der gema- tigde luchtstreken voort te brengen, slechts weinig kans van voordeelige uitkomsten , in welken zin ook , bestaat, al ware het dat ‘de daar nog heerschende aanhoudende warmte en andere invloeden van klimaat en levenswijze daartegen geen beletselen waren. De emigratie van behoeftige landgenooten naar landen onder de gematigde luchtstreken moge dus ook in het algemeen belang ouder zekere voorwaarden aanbeveling verdienen, in het belang onzer vrijwillig emigreerende en tot emigratie genegen landbouwers mag de verhuizing naar Nederl. Indie niet aan- bevolen worden, terwijl die ter ontwikkeling van nijverheid en vermeerdering van de handelsproducten aldaar, uit den aard der zaak, maar zeer weinig belooft en dus niet wenschelijk is: en wat betreft de aanwerving van Nederlandsche landbouwers om naar Suriname te verhuizen, ten einde daar als kolonisten of wel als plantagearbeiders den kost te verdienen, dit kan niet anders genoemd worden dan een welgemeende maar niet- temin zeer betreurenswaardige poging, om in den arbeidsnood der kolonie te voorzien, een poging, die overal onder dergelijke omstandigheden ellendig is mislukt, die in het naburige Britsch Guiana al sedert jaren is opgegeven en gebrandmerkt als „wholesale murder~, en waaruit niets dan verlies en ver- driet voor alle belanghebbenden te voorzien is, zoodat het bij de onbekendheid der emigranten met hetgeen hun in Suriname te wachten staat, voor ieder gezaghebbende een gewetensplicht is, hunne aanneming en overbrenging met dat doel ten sterkste af te raden en als in zedelijken zin onverantwoordelijk , zoo mogelijk te beletten. Tot slot van dit, uit den aard der zaak zoo wijdlonpig toch zoo onvolledig overzicht, zij nog de weusch geuit, dat de Regeering voor het welzijn der emigreerende Nederlanders zooveel en zoolang mogelijk zal waken. Vóór hun vertrek door oflicieele contrôle omtrent de aanwerving en verscheping, met het FMIGRATIE UIT NEDERLAND. 15) oo op hun belang, gezondheid en veiligheid gedurende den over- togt. en na hun vertrek , door de bepalingen welke ter hunner bescherming in onze Kolonien en overzeesche bezittingen gemaakt of nog te maken zijn, eerlijk te doen nakomen. Moge dit schrijven iets bijdragen tot bekendwording der be- zwaren aan emigratie naar landen binnen de tropen verbonden en velen nog ter goeder uur tegen eigen misleiding en de ge- waagde ondernemingen van anderen waarschuwen. “a Hage, September [S873. A. 1). vaw per Goy NETSCHER. aR ANE A, oren, te tewel, afar AA ete, Met Verschil tusschen 20,071,000 en ae ae Ht tater hat verschul van bevolking tusschen 22,071,000 en Fr fem aan het emd v dd syfien regel tussrhen, shoe onks wt cae er venten, zoodat het leest: — «hue waar onk.> oe DAs ear tet ostech vid gestiemden repel, staat Kal) gevonden werdeu. deer FALL gevaorten werden EENE PROKLAMATIE VAN EEN SULTAN VAN BANTAM. MEDEGEDEELD DOOR J. J. MEINSMA. Het hierachter volgende Javaansche stukje werd door mij ge- vonden in eene verzameling handschriften , welke mij voor eenigen tijd door een onzer studenten, den Heer C. A. H. Kühr, werd ter hand gesteld, en trok wegeus het daaronder geplaatste jaartal mijne aandacht; dit toch gaf een vrij hoogen ouderdom te kennen , hoewel het mscr. overigens niets bijzonders had en op gewoon Hollandsch papier was geschreven. Ook de Heer Kühr wist er mij niets anders van mede te deelen, dan dat het even als de anderen afkomstig was uit de nalatenschap van den heer Nagel, in leven kontroleur bij de landelijke inkomsten en kultures op Java. Hiermede was dus alle verdere nasporing afgesloten. Mis- schien hebben wij te doen met de kopie van een oud stuk , dat den heer Nagel of een ander in handen is gekomen, en nu wel verloren zal zijn; het kan evenwel ook reeds eene soort vertaling van het oude stuk zijn uit het oud-Bautamsch (of Lampongsch?), en dan zou het, wat de taal aangaat, veel van zijne waarde verliezen, en alleen om den inhoud nog opmerking verdienen, daar het eene proklamatie is van eeu Sultan van Bantam, onder anderen de peperkultuur betreffende, waaruit dan zou blijken, dat in genoemd Rijk in de 17de eeuw een gedwongen kultuur van dat produkt met vrije beschikking be- stond. De Hollanders schijnen in dien tijd evenwel niet zeer druk op Bantam te hebben gehandeld (Vrg. Jhr. Mr. d. A. J, de Jonge, de opkomst van het Ned. gezag in Oost-Indie , 6de deel, blz. 95). Is het stuk eene kopie, dan bewijst het ons, dat het Javaansch althans de taal voor de ambtenaren en het Hof was. Eenige woorden en uitdrukkingen waren mij onbe- kend, doch Professor Roorda was zoo welwillend mij daaromtrent inlichtingen te verschaffen, zoodat het geheel op twee woorden na kan worden vertaald, Dit deed mij besluiten het stukje in BENE PROKLAMATIE VAN EEN SULTAN VAN BANTAM. 153 deze Bijdragen te plaatsen: misschien zal de een of ander in de gelegenherd zijn nog eenige ophelderingen te geven omtrent afkomst, taal en inhoud. pg eer TIE sor gemd grammar s Souma el ua Kn in du hen en in en th en » co aa A Be awed Epen 959 sed TEE it Ds Sagen x an WOMTeT ton ik TIGA hs Haide 13 OD 1 ‘a a Ta mg Swaans gegen sG Sten henk ak AS enen on He qian as en Saan Tq head» End ogn Tag ws Ei says gens ge ar de Be c | d nny NN nem aj Ten 6) mj « Hi gun ngen en c . ag © yh HA XIAN « ahh air geaggugrm ee ) _ N una WKN EAT AD Saban B an zi FAO EN aa) A ‘ {| LO a LOAF KOEN AA AKD Kk al am a ey ~ (4 kn a VY ik bh WKN - -neginnt chan vn graan so Jee» on qa Kk aqua ageanp gegagdagsn gen» binn, ea ZEE moggen un arten ai xing wget « genie Wi a cee aaa er am en (en AARD KI KIN 5 ke RK eo renamen hie) CO àl “ys ar XN cane ra a tL ne UL, 4 A al a . Qa as O0. a as his NRS ene fn A oe Be WARNS TIO) \ “) CHL) « a ~ . a a. ae Ih en Me en IM $ a (ve i, PUL NG Nw OK aN 1073 ) 1 ACA ]54 EENB PROKLAMATIE VAN EEN SULTAN VAN BANTAM. VERTALING. Algemeene aanschrijving van Zijne Hoogheid den Sultan aan alle poenggawa’s van den Overkant, en aan al de onderge- schikten van de Najaka's, en aan alle geringe lui. Dit nu is het bevel van Zijne Iloogheid, dat Alle menschen van den Overkant peper zullen planten, ieder vijfhonderd (planten) , en, als deze vruchten gegeven hebben, zijn ze gerechtigd die zelf te verkoopen, naar hunne verkiezing, hetzij aan Javanen, hetzij aan Chinezen, hetzij aan Engelschen, of aan Hollanders, het is Zijne Hoogheid den Sultan om het even; maar zij moeten ze brengen naar Bantam. Al wie geen peper plant zal gestraft worden. De straf nu van Zijne Hoogheid is, plant men geen peper, ieder vijfhonderd (planten), dan wordt men gestraft door de overheid met verplaatsing naar Bantam met kinderen en vrouwen, — Ook dit is een bevel van Zijne Hoogheid den Sultan; als er zijn, die met elkander wedden aan den Over- kant, of kowé, of bobong (spelen), of alles waar men bij inzet, die zijn onderhevig aan de straf van Zijne Floogheid en worden gestraft met geesseling en met verplaatsing naar Bantam met. kinderen en vrouwen. Uitgevaardigd op Donderdag den 8er van de maand Ré&djép het jaar 1078 van de vlucht van den Profeet. AANTEEKENINGEN. Regel 1, gam un hetzelfde als jm , even als het a rs: Op den volgenden regel voorkomende ®iaanan gebruikelijk voor de hoogste hoofden en ambtenaren: tegenwoordig komt het in het Javaansch minder voor dan vroeger. Regel 2, RAH overeenkomstig de in dit stuk gebruikelijke verdubbeling der medeklinkers in plaats van ancy Het is niet zeker wat daarmede wordt bedoeld. Men kan daarbij denken aan de Lampongsche Distrikten, die aan Bantam onderhoorig waren, en althans later een groot gedeelte van de peper op- EENE PROKLAMATIE VAN BEN SULTAN VAN BANTAM. 155 brachten, welke te Bantam aan de Kompagnie werd geleverd. Prof. Roorda is van meeniug dat de overkant van de rivter ten westen van Bantam zou zijn bedoeld. Ald un En zal wel van het Sanskritsche woord pa ravat, onderhooriyen , ondergeschikten afkomstig zijn, en on kj moet dan Bantamsch dinlekt zijn voor @, dat Kawi is, maar vok nu nog in enkele Javaansche woorden voorkomt. Anders zon men kunnen denken aan parawafi, als een afgeleide vorm Van parawal, met ning. Regel 5, an q 2 1) \ is schrijffout voor an bk ") x Regel 9, 4 wn “nj \ is hetzelfde als aan x Regel IL, nig Nj + voor en ca cia en, \ is cen EL woord, dat hier niet anders kan beteekenen dan gestraft worden ; terw;l het inerop volgende uae ontwijfelbaar aa ela ela moet zin en wel dezelfde beteekenis zal hebben als an ateqia en ™) (rez. 5 v. 0.) namelijk die van straf. Het groudwoord atyata ds om het Javaansch bekend, waar het beteekent als wacht tie ronde doen Dit qGigaig is natuurlijk eene herhaling van gis en Prof Roorda brengt hierbij nog de atleidingen am ain 27018 PU Ral. zoodat dit qty gig dan wel zou moeten be- teekenen, dal wat men doet om te webrhouden of tegen le houden , be poor ho boosdoener en misdaden; zoo kan het dan betee- Anton de wacht houden legen misdadigers en straffen bepulen en aanwenden om misdaden te voorkomen Inu de eerste beteekenis te et en het hedendaagach Juvaansch um gebruik, in de tweede het het dan mm det handschrift voor. Vomar qena EN rege] 12, is waarschijn'ijk qreay (2 ¢ of que ht nN “gu uitgevallen, hoewel het met noodzakelijk Is Noor bet veed verstaan van den zin. a é bo uw eren Ana) regen 13, zal wel moeten worden 156 BENE PROKLAMATIE VAN EEN SULTAN VAN BANTAM. gedacht aan het overbrengen naar Bantam om er slavendiensten voor den Vorst te verrichten, in oude tijden mede doorgaans het lot van krijgsgevangenen; het gewone Javaansche woord daarvoor is ume) 38 Fen on Ik Opmerking verdient hierbij nog de uitgang un neo in Ngoko, waarvoor anders am geen gebruikelijk is, maar hier niet voorkomt, zooals ook blijkt uit Co a Ce ten (sg) UI 1 Kn 0 en en xy (9 04 1H AY Op den volgenden regel verdient de zonderlinge schrijfwijze am ig (ena q voor am 18 mn q 9 de aandacht; het komt ook voor regel 4 v. o. en is dus geen schrijffout. Inderdaad vinden wij het gebruik van die pasangan an vóór de tjakra ook elders. In een brief, waarvan ik reeds eenige jaren geleden kopie nam, en die toen in het bezit was van den Heer Wise- lius, (thans kontroleur op Java) vindt men de pasangan an met tjakra geregeld gebruikt in plaats van de pasangan w. Die brief is geschreven uit Batavia zonder dagteekening , doch vermoedelijk van het laatst der vorige of begin van deze eeuw. De taal is vrij zuiver Javaansch, maar om de getallen uit te drukken van sommen gelds worden zeer ‘zonderlinge teekens gebruikt, die ik elders nooit ontmoet heb. In dien brief wordt zoo geschreven : inn dholajquin degen de ven nq (span anny « un og Ben aap « ju (3 oen jj. meu (ajaenas » name ve gj (* Prof. Roorda is van meening, dat het eene verkeerde Kawische spelling is; volgens de a1 hee zou men moeten schrijven amen (an ch \ en nu schijnt de pasangan ®) als hulpletter gebruikt te worden om van de sandangan, de tjakra , een pasangan te maken. 6 QO. .. Reg. 15, cq sng isn aa sj an (cy is a ue ag voor egens gna Haal « an 9 an 3 9 an 3 a “1 Is op dezelfde wijze gevorind als het meer bekende agen EENE PROKILAMATIE VAN RKN SULTAN VAN BANTAM. 157 ikk waarvan het ook weinig in beteekenis verschilt. De woorden jg eu genagens op reg. 16 zijn ook Prof. Roorda onbekend, maar zullen wel benamingen zijn van hazardspelen. Reg. Ls: emir} cay is Kawi of poétisch voor en nag oy. oS. EN K) ] \ misschien wel Bantamsch; en ana jeg is het- 213 Gn a zelfde als het gewone &n yon Zouderling is wederom op den laatsten regel de schrijfwijze | a a UN eK Th voor gem ea cn Prof. Roorda houdt dat Ts gen vor gems 4 voor eene bijzondere schrijfwijze van de na-géde; dikwijls vindt men die geschreven eqnanmm, en heeft de schrijver dit nog veranderd an a Men zou anders ook kunnen gissen, dat de zwarizheid om het vreemde woord gunlss; te schrijven , de: oorsprong van deze afwijking is, te meer omdat men elders ook wel eens \ en an ziet bijeengevorgd om de scherpe a in de Laatste lettergreep goed te doen uitkomen. De datum 3 Rédjtp 1073 komt overeen met 12 Februarij 1663 van onze jaartelling. ZANG XV VAN ’T BHARATA-YUDDHA IN KAWI, MET VERTALING EN AANTEEKENINGEN. Het geheele Bharata-yudda is in eenen eenvoudigen stijl en in een betrekkelijk licht verstaanbare taal geschreven. De zang die hier in tekst en vertaling wordt medegedeeld maakt daarop geen uitzondering. De reden die mij hewogen heeft juist dezen zang te behandelen is deze, dat de inhoud zich vrij geregeld vergelijken laat met dien van ’t Indische heldendicht in ‘t Dronaparwan, hoofdst. 79, vgg. Daardoor hebben we de gele- genheid den samenhang der gebeurtenissen te. begrijpen en met vrij groote zekerheid te beslissen wat de bedoeling van Mpu Sédah, den dichter, geweest moet zijn. Dat hij zeer vrij in zijne navolging geweest is, kan niet ontkend worden, maar in de hoofdzaken houdt hij zich aan zijne bron, waarschijnlijk de nu nog vp Bali voorhandene Oudjavaansche vertaling van 't Mahâbhârata. Er was nog eene andere overweging die mij bij mijne keuze geleid heeft, de 15de Zang bevat namelijk een groot ingeschoven stuk beginnende achter diwasa in strophe 215 en loopende tol aan tatas in 230; zie de Aanteckeningen. Daar omtrent de inlassching geen twijfel bestaan kan, achtte ik het een leer- zaam voorbeeld van de manier waarop de Javanen met de oude teksten zijn omgegaan. De door mij gegeven tekst is, met onbeduidende wijzigingen, die van ‘t handschrift dat eenmaal aan Raffles behoord heeft en door S. Jankhout in den Haag gelithographeerd 1s geworden. De veranderingen die ik mij veroorloofd heb, bepalen zich tot het schrijven van arkka voor ‘t Ârkka van ‘t HS., ramya voor riimya, e. dgl. Deze spelling van ‘t HS. is verre van eenvormig, hetgeen voor een deel een uitvloeisel kan zijn daar- van, dat het HS. bij verschillende gedeelten verschillende oudere handschriften volgde. In ‘t algemeen komt de spelling overeen ZANG EV VAN \T KHARATA-YUDDHA. 159 met die van cen HS. uit Bali, dat jammer genoeg, weinig meer dan de eerste 100 strophen behelst. De Javaansche afschnf- ten die uk vergeleken heb, wijken in de spelling aanmerkelijk uf; ze geven geen Kawi, maar vernieuwerwetscht Kawi. Vau prosudie of grammatica is er weinig meer overgebleven, en in t alemeen heb ik die afschriften even onbruikbaar bevonden als de verkturingen van geleerde Javanen. Van de Nieuw-javaansche omwerking, die door Cohen Stuart zoo zorzvuldie met vertaling uitgegeven en rijk met nuttige santcekhemugen voorzien is, vergelijke men XXI, 16, vgg., en m de Aanteckeningen bl. 98, veg. 