The lichen book; handbook of the lichens of northeastern United States;
„Als ik mij wfel herinner, is door UWEd. tot beginsel aangeno-men en my voorgeschreven, om op te nemen in onze uitgave wat van B. in druk bestaat, onder voorbehoud nogtans om zulke weg te laten, die (gelijk het Waachmnndversje) uit geen enkel oogpunt eenige waarde hebben. Wierd toch door ons niets anders gedrukt dan H geen door deu Dichter-zelven ter uitgave bestemd was, dan kwamen ook onderscheidene verzen uit de Nalezingen in twgfel. Wat later in Muzen-almanak Let-Uirbode of waar ook, als bepaald van Bilderdyk was medegedeeld, kon als een vervolg op die Naleztngen gedacht worden. Onze komploete uitgave is met die opname beter te verdedigen, dan met weglating van alles 't geen bier en elders verspreid is. (Brief an Da Costa 22 Augustus 1857). BILDERD, DICHTWERKEN. 351 „Zulke onhandige vererders, meende Kruseman, ziju toch waar- 1856. Lik plagen voor über die erste, die een beroemden naam draagt." Evenzoo viel de beslissing overtwählige gedichten, waar- van de echteid niet als een paal boveii water stond, als de Galante dicktluiniefi van Riemsnijder zoodoende werd aau de verzameling een wettige en billijke grens gesteld, die aan den eisch der onderneming zou voldoen. Hoe moet de indeeling der gedichten zijn, zuver chronologisch, een herdruk der bundels, of systétmatisch? Hetgeen Van Lennep bezig was te doen voor Vondel, die door een chronologischen herdruk van denn werken daardoor tevens een beiden van dezen „vader der nieuwe Nederhmdsche Dichtkunst" en dat Kruseman ook voor Bilderdijk wilde navolgen, werd door Da Costa voor Bilderdijk niet wenschelijk geacht, Vier hoofdafdeelingen, historische, didactische, lyrische en gemengde poezie, met hun onderafdeelingen, werdeu voor systematische indeeling aangenoraen. En eenmaal deze beide hoofdüpunten vastgesteld, kon met ijver de intellectueele voorarbeid een aanvang nemen. De bibliografen 1857. De quaestie van de anthenticite van dezen bandel is reeds oveel maal elders besproken, dat ik er hier van kan zwijgen. Alleen hier raedegedeeld, dat de uitgever Mulder II (A. H. van Gorcum) te Amsterdam, de uitgever van de Asmodee, in Maart 1859 na het verschien van de komplete Bilderdijk in het Nieuwsblad (17 Maart 1859) onverwacht mededeelde, dat h^ uitgegeven had de ^Galante dicht- Inimen van Mr. W. B dyk Tot wederlegging van het bewe- en des Heeren Kruseman als zoude hy de compleete dichtwerken van Mr. W. Bilderdgk hebben uitgegeven, is aan elk exemplar een autographisch certificaat van den dichter H. Tollens, Czn toegevoegd." — "Hoe veler hart, dat nog rein was, is er misschien niet door onlvlamd." In orenen gloed, en hoe viel verder is er alzoo niet reeds door gazaid, vooral in jeugdige harten, klaagde J", de Vries over die uitgaaf. (Brief 25 Maart 1857.) — Vgl. Bouwstoffen Dl. I biz. 431. Brieven van Mr. Isaac da Costa. Amst. 1873. Dl. Ill biz. 31. "M. a. w. de afdeeling, waarin die gedichten geplaatst zouden worden, die in geen der andere afdeeling te huis behoorden; de gewone moeielgkheid bij elken bibliographischen systematischen arbeid. Dl. XV biz. 600. 1856. phieen van Glindermaii en Kinker werden onder Kniseman's toezicht bewerkt, gecollisioner, onderling en met de eerste drnkken der dichtbundels vergeleken, het resultaat voorloopig door hem vastgesteld en definitief gearresteerd door Da Costa en zijn zoon Mr. A. da Costa, zijn trouwen, niet minder ijve-rigen hulp en rassman. Schijnbaar zou op dezen vasten grondslag rustig voortgewerkt kunnen worden en zouden de drukproeven onvermoeid en zonder tusschenpoozen als een stortvloed elkander kannen opvolgen, toen ook een formaat in navolging van de Aurora en de Buitetilandsche klassieken aangenomen was. Er riepeu Het oordeel over den vomi is geheel onderscheiden. De liefhebbers, de niannen van bibliotheken, de orthodox-klassieke literatoren zgn verontwaardigd over het corset, dat ik de werken des Dicbters heb aan-gesnoerd: het 12° formaat. Zij hadden den Bilderdgk willen zien op het groote, wigtige Zaansche mediaan-papier nit onzen gouden tgd, liever in vgftig of zeventig dikke deelen, dan in tien, liever van f 200.— dan van /*40. — ; Bilderdg In een woord, als een kolossale figuur, met den ond-deftigen mantel in breede plögen. Zou ik dan debiet gehad hebben? — Anderen — 66k vereerders van den Dichter! — begeerden den minst mogelijk kostbaren vorm, een twee-kolommen-editie, de helft goedkooper, om driemaal meer koopers en Bilderdgk alzoo driemaal meer gepopnlariseerd te hebben. — Weer anderen kozen twintig andere formen — ik heb, bg dat verschil, vollen vrede met het tegenwoor-dige, en verzoek de beoordeelaars te wachten tot onzen Bilderdgk daar staat in zgn tien Igvige, ferme deelen, die ik voor mgn oog reeds gereed zie, zoals ze daar, deftig gebonden, in een boekenkast zoo wel als op eene etagere van de huiskamer hunne plaats kunn En vinden. (Brief an Da Costa 8 Maart 1856). — Zooals bligkt uit een bewährungen proefländig was Kmseman's alle erste denkbeld Bildtrdijk te herrukken in twee kolommen van 69 regels in een platgezette brevier. In het prospectus dd. Febrnarg 1856 schreef hg aangaande het formaat: „Al bekleedt ook de uiterlgke vorm slechts een zeer onderge^hikte plaats in de zorgen eener uitgave, zoo heeft niettemin ook deze, bij eenen onderne-ming van eenen omvang als de tegenwoordige, eenig overleg gekost tot voorbereiding eener bepaalde keuze. Indien de werken van Bilderdijk herrukt werden in het oude en weelderige groot-8*, zou de kostbaarheid een bezwaar geweest zijn voor de algemeene verspreiding; werden zg geweest zijn voor de algemeene verspreiding. In het zu ich zu entschiedenen entschieden eener twee-kolommen-editie, de lezing zu verner vor verner vermehrt geworden zgn. Zoo heeft dan de weer nieuwe vragen om beslissing. Orthographic, dnikfouten, isse, yarianten, verscheidenheiten in zetsel, Oostersche talen, ophel-derende aanteekeningen en wat al niet van meer of minder ondergeschikt belang, de uitgebreide correspondentie tusschen Da Costa en Kruseman — ik schat het aantal gewisselde brieven op ruim 700 — is overrijk in allerlei bijzonderheden, die bewandten zouden maken de vele bouwstoflfen hierin opgehoopt omstandig te behandelen. Ik bepaal me hier, al is het noode, tot een vluchtig overzicht der door mij genoemde pouten. De orthographic was al een van de eerste quaesties; want Bilderdijk was, en hoe kon het anders, in spelling en interpunctie zich zelf niet altijd gelijk gebleven in het lange tijdsverloop van ruim 50 jaar, dat door hem de proeven zijner poezie gecorrigcerd werden en had meestal bij herdruk van zijn eigen werk den eersten druk niet letterlijk gevolgd. De laatste drink, aldus viel de beslissing, zou gevolgd worden, wanneer athans met eenigen redelijken grond aangenomen kon worden, dat de dichter dien zelf gecorrigcerd had en onveranderd werd dus de spelling overgenomen zooals Bilderdijk zelf die in verschillende tijdperken zijns levens gegeven had. Ophelderende aanteekeningen door Da Costa te schrijven, zooals Prof. David te Leaven gedaan had voor De ziekte Der gekerden in 1848 tot 1854 verschenen, zouden achterwegeblijven; Bilderdijk, nieta minder, maar ook niets meer was de richtsnoer, die den weg aanwees en bleef aanwijzen, ook in een onderdeel, waarop de gcheele ondememing een oogenblik scheen te stranden. Het waren de onkicschheden in Bilderdijk's werk, die Da Costa er een oogenblik emstig over denken zijn ontslag te vagen als behartiger der uitgaaf; hij vond echter volkomen. Uitgever besloten tot eenen groot-12' dmk, die duidelgk en gemakke-Ijkheid paart aan min kostbaarheid en die overreenkomt met den smaak onzer dagen. Brieven van Mr. Isaac da Costa. Amst. 1873 Dl. Ill biz. 131. Die Belgische herdmkken waren in Nederland niet in den handelverkrygba. Ar en werden hier te lande als nadruk beschonwd. Vgl.  dergelijk uitingen wel de deelijk opgenomen behoorden te worden. „Mijn eigen geworden verzet er zich tegen, schreef Kruseman aan Da Costa als zijn eigen meening, wanneer ik ze onder 't oog krijg in de erste proeven. Toch geloof ik, dat het — hoe zedelijk ook beter — een literaire misdaad zou wezen ze in deze eerste komplete editie weg te laten of ze in een hoek te schuiven. Bilderdijk behoort tot de historie, en daar mag geen tittel of jota van worden verduisterd. De waarheid en alleen de waarheid moet hier, evenals ovcral elders worden gestand gedaan. Zou men geen reden liebben om het voortreffelijke in Bilder-dijk te ontkennen of te miskennen, indien er zelfs een Enkele regel verdächtig werd van zijnne fouten? De verantwoordelijk- heid is noch aan U noch aan mij van de vlekken die wij kopieereu zullen, en ik voor mij ten minstc acht mijne conscientie of raijn zedelijk gemoed gansch onbezwaard, door Bilderdijk te gven, zooals hij wr. Bilderdijk is zoo veelzijdig, dat alle partijen, alle rigten hem zouden kunnen wenschen en geveu op hare manier, en ieder zou kuimen zeggen: zie, dat is ffiiju Bilderdijk. Maar zoo zou hij de Bilderdijk niet wezen. En die7i toch moetcn wij geven, onvervalscht, onverschrokken eu kordaat. Zelfs al moest ik er een groot gedeelte van mijn debiet door verliezen, dan toch zou ik geen anderen Bilderdijk willen geven — tegenover mijne letterlievende Verpligt — Dann den auteur zooals hij reilt en zeilt." Kruseman's argumentatie, volkomen homogeen met die van Groen van Prinsterer, wien Da Costa hierover eveneens geraadpleegd had, overtuigde hem bijkans geheel, maar niettemin bleef het hem toch voortdurend en herhaaldelijk een bron van jetat bewerk. Die huldigenden historische warheid, die ik niet in Kräfte man verwacht hat, was het denken gold, die met zijn karakter in heftigen tweestrijd waren, moest echter niet tot de alleruiterste consequentie doorgedreven worden. Brief aan Da Costa 4 Maart 1856. Brief aan Da Costa 4 Maart 1856. Brief van Mr. Isaac da Costa, Amst. 1873 Dl. Ill biz. 21. BILDERDUK, DICHTWERKEN. 355 den; uniformeering van het zetsel, het in- en uitspriugen ibo6. der regels, het gebruik van klein kapitalen voor eigennamen, de nieuwe Bilderdijk zou hierin von eigenen navolging worden van de editiofies principales. Evenzoo werd in den ouden tekst, en te recht, ingegrepen, bij aperte drukfouten; een enkele maal kwam de vraag voor of Beken het gedrukte voorbeeld te lezen gaf een dnikfout was, al dan niet. Is in Koeieloe's bekendeu regel Hier hanfi' hy, met het hoofd hem benglende uit den bek ' het woord koo/d niet een drukfout voorkeur voorkeur, zooals Da Costa meende? Kjruseman's technische kennis der poezie, geholpen door zijn goeden smaak, zag het anders in *. „Ten voile toestemraende dat Bilderdijk of zijn drukker zich daar hm vergist hebben, en dat uwe verbetering alle voorkeur verdient, zou ik toch — om de consequentie — Bilderdijk Bilderdijk laten ook diir, waar hem een vlek aankleeft, behalve in ontegensprekelijke drukfouten. Wij zijn met strikte vasthouding aan ons beginsel gaiuch verantwoord; niet door eene correctur als de onder- havige Al zou 't ook bij uitzondering geschieden. En ik ge-loof (met alle discretie) dat de mikroskopische vitters den regel van Bilderdijk zouden kunnen verdedigen, uit het oogpunt van eonsonanten-spel, waarvan Bilderdijk soms zulk een groot lief-hebber was: ifier Aangt /tij met /tet /toofd hem Benglende uit den fiek. Waar de aspiratie van de menigvuldige ^'s en de herhaling van de wel iets hangends en bengelenden, iets schilderachtigs heeft. Mis8chien zie ik geheel font; 'tis slechts een inval. "*t Zou kunnen zijn, dat Bilderdijk zich juist door deze consonanten- caprice had laten verleiden om er wat duidelijkheid aan op te offeren." Brief van Da Costa 6 October 1856. Brief van Da Costa 25 September 1857. Dichtwerken Dl. I biz. 452. Brief van Da Costa 22 Maart 1856. 23* Brief van Da Costa 22 Maart 1856. 23* Brief van Da Costa zelf merkwaardig genoeg geacht om in zijn Reken- aangehaald te worden als een gelakkige vondst van Kru Kru Sein man ein terecht,  XV biz. 610. Uwe correctie in de Tyrtaeus, bl. 610 doet aw vernnft eer aan. Ik ben er jaloers van." (Brief van Pan 30 October 1858). 1859 biz. 95. Brief van Bergman c. 15 Mei 1856. — Da Costa behaue het Hebreenwsch voor zich. In de Dietsche warande (Dl. X 1872 biz. 384) schreef Thgm: "Het komt werkelijk in den smaak over Bilderdgk de schonders op te halen. Zelfs als dichter bednidt hy niet veel. Toen Huet, onder het korrigeeren van Ernsemans nitgave, alle zwakke of bedenkelke plaaten nit de honderddnizenden vaerzen, die Bilderdyk geschreven heeft, opteekende, en deze distel-lezing in den Spectator had laten drukken, zei-den vele bedenkelte — zelfs waren er koopers van den kompeten Bilderdykonder — "God dank, dat het zoo min is: na behoeven wg Bilderdgk niet te lezen!" Als dichter was Bilderdgk gevonnist; men kon er zich te gereeder bg Nederleggen, om dat men Da Costa (ondanks zgn christelijk gelof) zoo hoog opvgzelde: er kon hier das geen sprake van vooroordeel zgn." Ik gelof niet, dat de meening hier geoit, onjnist is, dat Huet alle proeven gelezen heeft. Brief van Da Costa 11 April 1857. BildeBDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKDIKD Het nam niet weg, dat beiden Kruseman en Da Costa, een hoog literair genot hadden bij het lezen der proeven. „Hier bij proef van blad 15. Mag ik voor den Ondergang een naauwkeurig oog te meer vergen? Om dat niet als een machine te lezen is een heele kunst! Men wordt zoo ligt verleid om meer op den zin te hangen, dan aan een omgekeerde komma, schreef Kruseman; en een jaar later toen de erotieke verzen in correctie kwamen. Daargelaten, dat B. zich nu en dan heft laten verleiden tot wat al te sterk gekleurde en onkie-sche details, die van (!)nzen tijd uit beschouwd des te aansto-telijker, maar in zijn dagen vergefelijker zijn, kan ik toch niet nalaten te zeggen, dat mij de lectuur van Die beide eerste bläden der Erotica een genot geweest is. Ik had Mijn verlusstiging nimmer gelezen, omdat 't genre minder aantrekt, ja eer stut. Maar nu ik ze thans gelezen heb — wat juweelen van vorm, wat magt van taal! Ik heb nooit malscher Hollandsch erst niet in der oogen gehad; onder 't stijve corrigeeren heb ik die verzen half gezongen". Hetgeen Da Costa voor dezen inspannenden, maar niet minder verhefenden arbeid genoot, stond feitelijk niet in evenredigheid met de vele moeite en zorgen, het somtijds eindeloos getob en het afmattende corrigeeren van deze 16 deelen. Aan Kruseman echter allerminst de schuld; hij bood wat van hem, „den voortreffelijken boekhandelaar" ^, bij het hoogst kostbare der ondememing en b ij de nog altijd onzekere kans van slagen ook maar gevergd kon worden. Beperkt taalgebied, zie-daar de oorzaak, en Da Costa begreep dat dan ook. Niet al- • Van Dl. II. • Brief aan Da  Bilder-dijk's komplete Dichtwerken, onder bijvoeging van eene levensbeschouwing des Dichters, de aanvulling door registers en wat ter kompletering der editie noodig zou worden geacht, ZEd. daarvoor als honorarium aanbiedende eene som van Een duizend Guldens. Deze overreenkomst aangegaan zijnde, wordt de voldoe-ning dier som bepaald als volgt: 1. Met 1 December 1856 / 300.— 2. Zoodra (v6(5r of na die dagteekening) het plan der rangschikking van al den voor-raad door Mr. I. da Costa op schrift gebragt is, eene som van „ 150. — 3. Bij de levering van het handschrift der erste afdeeling van Bilderdijk's Levensbeschriving, hetzij in 1856 of 1857 „ 150. — 4. Bij de levering van de tweede afdeeling bevattende het overzicht van de verken.. 150. — 5. Met 1 December 1857 „ 150. — 6. Bij het besluit des geheels t. w. den af- druk van het laatste vel 100. — 1000.— Haarlem, April 1856. A. C. Kruseman. Is. DA Costa. BILDEBDIJK^ DICHTWEEKEN. 359 Er werd niefe strikt de hand gehouden aan deze overreen- 1856. komst. Da Costa's Redevoering over Bilderdijk, den 11 Octobre 1856 gehouden op het feest dat te Amsterdam georganisseerd was ter herdenking van den honderdsten geboortedag van den dichter, wist Kruseman zich voor zijn fonds te verzekeren voor 200. De uitgave daarvan zou, wel is waar, geheel onafhankelijk van de Bilderdijk geschieden, toch waren en schrijver en uitgever en het onderwerp zelve te nauw aan elkander verwant, dat het een in het debiet geen invloed zou oefenen op hetander. Er was meer: er waren andere plannen in de lucht. De Di^hfwerke van Bilderdijk, besloten door Da Costa's De Meiiach en de dicAler Wil. Künstlerijk zouden eerst dan een volkomen afgerond geheel kunnen vormen, wanneer de dichterlijk werken van mevrouw Bilderdijk zich aansloten aan den poetischen arbeid van haar man. En Da Costa, die zich ook met de redactie van die gediehten zou belasten, maakte van die gelegenheid gebruik om voor zich een hooger honorarium te bedingen dan feitelijk in evenredigheid stond tot het vermelde in bovenafgedrukt contract. Kruseman, die de waarde van Da Costa voelde en begreep, wilde medewerken en bracht het honorarium voor de 19 deelen op 2000. Hij voelde en begreep de waarde van Da Costa; hij wilde medewerken en hij kon dat: het debiet stelde hem er toe in staat. Nadat van de op handen zijnde verschijning eerst medeeling gedaan was aan de Koninklijke Akademie van Weten-schappen, verscheen in de laatste week van Februari 1856 de erste aflevering der Dichtwerketi; te gelijk werd de Boekhandel en het publik met 4000 prospectussen en 7000 groote aanplakbiljetten bewerkt. * Bilderdijk herdacht kwam eerst in November 1856 afzonderlijk uit en dekte ruim de kosten; het werd herdrukt in de Dichtwerken. (Dl. XV biz. 555.) * Als advertentie overgedrukt in de Haarlemsche Courant van den 25 Februar 1856. — In de Bouwstoffen (Dl. I biz. 429) noemt Kruseman dit cgfer van 40000; het is echter niet juist, naar ik gelöst. Onder dit cijfer toch zullen, voor een deel ook begrepen zijn de prospectussen, circulaires enz. later nog verspreid, samen 68620 exemplaren. 360 BILDEADDIJK DICHTWERKEN. 1856. De ondergeteekende acht het zich een bijzonder voorregt de boven omschreven uitgave te kunnen aankondigen. Menigeen, die zijn vaderland lief heeft en belang stelt in zijn letterkunde, betreurd e het sind lang, dat de werken van Bühlerk niet alleen te weinig gekend werdeu, maar dat zelfs hun meer of minder volleidig bezit tot de zeld-zamheden behoorde. Nederland, gewoon als bij historisch geruchte zijnen Bilberkijk te stellen tegenover Dnitschlands Goethe, scheen het genot en de yerdediging dier overtuiging te moeten overlaten aan enkele bevoorregten, die zich beroemen mogten den arbeid des Dichters te kunnen overzien in een reeks van meer dan twee h o n d e r d deelen en deeltjes, waarin die poezy voor het oog der meesten verborgen iag^ en die volledig slechts voor honderden van guldens te bekomen waren. Na dat^ sinds Bilderdijks dood^ herhaalde malen de pogingen waren mislukt^ zoowel in Belgie als in Neder- land^ om dezen schat te verzamelen^ ten einde dien^ in gelijken vorm herdrukt, voor billijken prijs verkrijgbaar te stellen, heeft de ondergeteekende er in mogen slagen, zij het dan ook door meer dan gewone inspanning en opofTering van zijnen kant, mitsgaders door de welwil- lende medewerking van de zijde der verschillende eigena- ren, om door aankoop al de kopij-regten magtig te wor- den, die noodig waren tot volvoering van zijn uitgebreid plan. Hij is daardoor thans in staat, den zoo lang ge- koesterden wensch te vervuUen naar eene kompleete uitgave der Poetische werken van Bilderdijk. De leiding van deze belangrijke ondememing heeft hij mogen opdragen aan Mr. Is. da Costa, die deze taak, met medehulp van zijnen zoon Mr. A. da Costa, belang- stellend heeft aanvaard Aan het slot van deze korte aankondiging heeft de Uitgever nog alleen een beroep te doen op de medewerking van alien, die prijs stellen op eene degelijke letter- kundige ondememing. Hij heeft die ondememing gewenscht en aanvaard, zich de groote opofferingen wel bewust die BILDERDUK, DICHTWERKEN. 361 ze kosten moest. Hij geeft haar thans met moed en ver- isse. trouwen over aan de ondersteuning zijner landgenoten, overtuigd, dat de opgave van inteckenaren, waarvan het werk zal worden vergezeld, een blijk zal opleveren zoo van den nationalen zin als der waardeering van het echte kanst- en taalschoon, die in Nederland nog gevonden worden, en van welke de hoogschatting van den in zoo vele opzigten eenigen Bilderdijk op den duur niet scheiden is In weerwil van dien overvloed van prospectussen ging de onderneming in den beginne niet. Om de voorwaarden kon het publiek niet afgeschrikt worden; zij waren matig genoeg gesteld, zooals kan blijken uit hetgeen op de achterzijde van het omslag te lezen stond ^ WIJZE VAN UITGAAF. De komplete Dichtwerken van Bilderdijk zullen in dozen vorm beslaan omstreeks tien ^ WIJZE VAN UITGAAF. De komplete Dichtwerken van Bilderdijk zullen in dozen vorm beslaan omstreeks tien ^ WIJZE VAN UITGAAF. De komplete Dichtwerken van Bilderdijk zullen in dozen vorm beslaan omstreeks tien ^ WIJZE VAN UITGAAF. De komplete Dichtwerken van Bilderdijk zullen in dozen vorm beslaan omstreeks tien ^ WIJZE VAN UITGAAF. De komplete Dichtwerken van Bilderdijk zullen in dozen vorm beslaan omstreeks tien ^ WIJZE VAN UITGAAF. De komplete Dichtwerken van Bilderdijk zullen in dozen vorm beslaan omstreeks tien ^ WIJZE VAN UITGAAF. De komplete Dichtwerken van Bilderdijk zullen in dozen vorm beslaan omstreeks tien ^ WIJZE VAN UITGAAF. De komplete Dichtwerken van Bilderdijk zullen in dozen vorm beslaan omstreeks tien ^ Deelen van ongeveer 700 bladzijden elk, en verschijnen in maandelijksche afleveringen van zeven vel druks of 168 bladzijden, voor den prijs van slechts 90 CBIltS de aflevering. Tier afleveringen vormen een deel van 700 ® pa-gina's, tegen /'3.60 ^ over welke som na de uitgave van über deel zal beschikt worden. — Een klein getal exem- ' Ik dank de kennismaking van een exemplaar in afleveringen aan de welwillendheid van den heer H. G. Bom te Amsterdam. ' Op het  de Haarlemsche Courant van den 9 Februar 1857 wordt gezegd, dat aflever. vering 80 cent kost; de volgende advertentien noemen weer den onden prgs, 90 cent. Op het omslag van de derde aflevering veranderd in drie. N n r i» n n OUU. 362 BILDEKDIKE, DICHTWERKEN. ^856. plaren, op zwaar velijn papier gedrukt, is te verkrijgen tegen verhooging vanl. — per deel. De geheele uitgave zal zich gelijkmatig verdeeleu over een tijdvak van vier jaren en van nu af aan geregeld tot den einde toe worden voortgezet. A. C. Kruseman. Toch was het debiet in het allererst niet zeer aamnoedigend en scheen de kloek opgezette ondernemig geen succes t% hebben. Naturlik liet Kruseman van dat minder welslagen aan de buitenwereld niets blijken. Het tegendeel was uit speculatieve doleinden aangewezen en zoo verscheen dan ook op de binneii-zijde van het omslag der tweede aflevering het volgende B. E. R. I. G. T. De Ondergeteekende acht zich verpligt, in antwoord op eene aan hem gerigte \Taag, maar tevens ter algemeene kennisgeving, te melden, dat de Voorredenen van BILLERIDGE, v De Ondergeteekende acht zich verpligt, in antwoord op eene aan hem gerigte \Taag, maar tevens ter alge-meene kennisgeving, te melden, dat de Voorredenen van BILLERIDGE, v De Ondergeteekende acht zich verpligt, in antwoord op eene aan hem gerigte \Taag, maar tevens ter alge-meene kennisgeving, te melden, dat de Voorredenen van BILLERIDGE, v De Ondergeteekende acht zich verpligt, in antwoord op eene aan hem gerigte \Taag, maar tevens ter alge-meene kennisgeving, te melden, dat de Voorredenen van BILLERIDGE, v De Ondergeteekende acht zich verpligt, in antwoord op eene aan hem gerigte \Taag, maar tevens ter alge-meene kennisgeving, te melden, dat de Voorredenen van BILLERIDGE, v De Ondergeteekende acht zich verpligt, in antwoord op eene aan hem ger Ooor zijn onderscheide Bundels, alle hunne plaats zu läden vinden in of achter de Levensbeschouwing des Dichters, waarmede Mr. I. da Costa zich bezichtigt. Tevens heeft hij de groote voldoening van te kunien mededeelen, dat binnen den tijd van siechts vier weken, na de eerste aankondiging der uitgave van de komplete DICTWERKEN VAN BOLDERD, iceds meci dan ACHT HONDERD INTEEKENAREN bij hem opgegeven waren, terwijl dit getal dagelijks aanziellijk vermeerderd wordt door de bestellingen, die hij van de Boekhandelaren uit de verschillende orden des Rijks ontvangt. Bij dezen buitengewonen bijval in dit korte tijdsbestek mag hij zich overtuigd houden, dat de te drükken Naamlijst van Inteekenaren bij het Einde van het werk een schitterend blijk zal opleveren van de waardeering van BILLERIDGE en van den nationalen zin en de letter-lievendheid onzer landgenooten. Ten einde ook deze Naamlijst zoo naauwkeurig moge- BILDEUDIJK, DICHTWEBKEN. 363 ik te doen zijn^ zai hij telkens bij äyering de i856. Namen doen drukken van een gedeelte der Inteekenaren, opdat elk, bij eenige verkeerde opgave of drukfout, de gelegenheid hebbe, zich met een franco berigt wendende an den Uitgever, zulks in de generale alphabetische Naamlijst te doen verbeteren. Zooals gezegd is, het allereerste begin liet zich niet gunstig aanzien. Een reis naar Vlaanderen en persönliche bezoeken bij David, Pierson, Nolet de Brauwere van Steeland, Prudens van Dnyse, St. Genois, Snellaert, Heremans, Van Beers, Mertens en bij anderen literatoren, deed Kruseman al reeds dadelijk in het begin van Maart in het belang van de zaak. Debiet gaat tamelijk, tamelijk. De locomotief moet er nog voor! 't Moet better worden" 2. En de locomotief kwam er voor; veertien dagen later ging. Het al beteiligen, er kwam kann van te zullen slagen, uitgebreide colportage, advertentien in dag en te klens en telkens uitzend van prospectussen en circulaires brachten er het hunne toe bij. Het hielp; van de tweede aflevering werden reeds omstreeks 800 exemplaren verkocht. „Voorloopig heb ik de me&te voldoening van mijn uitgave van Bilderdijk, drukte Kruseman in een zijner circulaires aan den Boekhandel. Het aantal exemplaren, dat van de eerste aflevering nagevraagd wordt, en de opgave van Inteekenaren, mij nu reeds van verschillende. * Brief aan Da Costa 4 Maart 1856. — In het volgend jaar 1857 dacht Eniseman er over een dergelyke reis naar Duitschland te doen ter bevordering van het debiet, maar liet dat na op aanraden van Fred. Muller. „Indien gij naar Daitschland wilt gaan alleen voor zolke Hollandsche zaken, en te trachten Bilderdyk of dergel. daft in te brengen, zoo gelötik, dat is niets beters, niets spoedigers te doen heb, dan a te zeggen: Big thuis, bli thnis I Mt/ns inziens is uw t^d en geld weggesmeten, en uw verdriet onoverzienbaar! Met HoU. boeken komende staat men U naanwelijks te woord, en ik vreeze of eene reis daarvoor het geschikte middel is." (Brief van Fred. Muller 27 April  in de twintig, een in de dertig, exemplaren geplätet te hebben. — Door aanhouend met de eerste aflevering en met de prospectnssen te werken (het is de moeite wel waard voor zulk een langdnrige uitgave) heb ik hoop op de schoonste uitkomst. — De Boekhandel werkte mede, en reeds betrekkelijk spoedig, in Juni 1856, toen het eerste deel compleet was en er reeds 1400 exemplären geplätet werden was het zeker dat de onderneming geen schadepost zou opleveren. Het financieel slagen der uitgaaf was verzekerd, en met gemstheid kon Kruseman een kleine wijziging in de uiterlijke wijze van uitgeven maken. BIJ DE VERSCHIJNING VAN HET EERSTE DEEL VAN DE KOMPLETE DICHTWERKEN VAN BILDERDIMK. Nadat de eerste aflevering van Bilderdijk Dichtwerken, begeleid van het prospectus der uitgave, verschenen en met waarlijk opmerkenswaardigen bijval ontvangen was, werd den Uitgever van verschillende zijden de bedenking medegedekend, dat de voorgestelde deelen van 28 wellen drinks of vier afleveringen menigeen te zwaar en onhandelbaar voorkwamen, om zonder vermoeijing gelezen. Nu dit eerste deel kompleet is, doe ik een nieuw en dringend beroep op aller hulp. Een aan aan vereerders van Bilderdijk begeerde de nitgave ik erst eenigzins gevorderd, voor zg zich aan inschrigving waagden. Zg kunnen thans zien, dat de onderneming bepaald doorgaat en aan geen mislakken meer bloot staat. (Circulaire in Nieuwsblad voor den Boekfiandel 12 Jn ni 1856. BILDERDICK, DICHTWEBKEN. 865 te worden. Van de gegrondheid dier aanmerking over- isse. taigd^ acht hij zich verpligt daaraan gehoor te geven en de deelen uit drie, in plaats van vier afleveringen te doen bestaan. Hij meent zich nogtans aan deze verdeeling niet z<5d strikt te moeten houden^ dat niet soms een enkel vel meer of minder tot een deel zou mogen behoore, wanneer dit bq,ter nitkomt met de gepaste afscheiding van den inhoud. Het behoeft wel niet gezegd te worden, dat deze wij- ziging in den uiterlijken vorm geen den minsten invloed heeft op het getal der afleveringen zelve, of op den prijs yan het geheele werk,  deel, dient ter kennisgeving, dat er een eenvoudige, degelijke linnen band voor de deelen vervaardigd is. De koopers, die hun exemplaar ingebonden begeeren, hebben, nn of later, de afleveringen slechts te doen bezorgen bij honnen Boekverkooper, waar de Uitgever losse banden zal verkrijgbaar stellen tegen 40 Cents voor elken band. Tevens veroorlooft zich de Uitgever, met alle bescheidenheid te berigten aan hen, die te regt hunne aandacht op drakfeilen vestigen, dat de correctie der proeven door zoo vele oogen en zoo zorgvaldig geschiedt, als gewacht kan worden van de naauwgezette begeerte, om den tekst in alien opzigte zuver wewier te geven. Men zie echter niet voorbij, dat ten beginsel is genomen, om Bildebdijk te herdrukken gehöl zoo als hij-zelf zijne werken bezorgd heeft, zonder de minste afwijking of wijziging van i oorspronkelijke (behalve bij blijkbare vergissing), en dat alzoo geen ander aansprakelijk blijft voor  genoeg aan aller aandacht bij het corrigeren ontsnapt is. Reeds is den vereerders van Bilderdijk te kennen ge- geven, dat de Voorredenen der oorspronkelijke bundels later in deze uitgave hare plaats zullen vinden. Aan het slot namelijk des geheels zal eene Opgave in chronologi- sche orde volgen van al de onderscheidene Deelen der oorspronkelij ke uitga ven met de Titels, Voorrede- n e n en I n h o u d e n. Ten slotte betuigt de Uitgever zijne erkentelijkheid voor de buitengewone belangstelling, die zijne van zoovele be- zwaren en kosten verzelde onderneming bij ons letterlie- vend publiek zoowel in Belgie als in ons Vaderland tot heden toe vinden mogt. Het hierbij kosteloos gevoegde portret, geteekend en gegraveerd onder toezigt van den Heer Roijer, naar zijne eigene buste des Dichters, moge als een klein blijk van waardering niet ongevallig zijn aan de vele Inteekenaren, die den ondergeteekende zoo krachtig schragen in zijne poging om de kompleete uit- gave van BiLDERDiJKs Dichtwerken tot stand te brengen. A. C. KRUSEMAN. Het debiet bleef klimmende en bereikte ten slotte het cijfer van 1681 exemplaren bij inteekening, voor toen zeker een aan- zienlijk getal van inteekenaren op een dergelijk werk. „Toen Bil- derdijk zijn bundels voor een karig [sic] loon afstond aan ieder dien hij maar vinden kon, zou noch hij zelf noch iemand au- ders hebben kunnen droomen, dat de uitgever van zijn voUe- BILDERDIJK, DICHTWERKEN. 367 dige dichterlijke nalatenschap, veel jaren na ^s dichters dood, isse. daaraaa een betrekkelijk aanzienlijk kapitaal verdienen zou Zou Kruseman zelf later moeten erkennen Bij de plechtige viering van het eeuwfeest der geboorte van Bilderdijk in Oc-tober 1856 was die zekerheid van welslagen verkregen, en Kruseman greep deze gelegenheid aan om te verspreiden in 8000 exemplaren een in groot-kwarto van 16 bladzijden gedruck NadsT prospectus der kompleeie uifgave, De plegtige viering van het Eeuwfeest der geboorte van Bilderdijk, dezer dagen in Amsterdam uitgegaan van de Federijkerskamer opgerigt in 1844 en bijgewoond door eene aanzielijke schare van vaderlandsche letterkundigen, heft een merkwaardig blijk gegeven der steeds klimmende waardeering van den grooten Dichter. De ondergeteekende, die het zich een voorregt acht, te Hebben mogen slagen in zijn poging om Bilderducks in raeer dan twee honderd bundels verspreide Poezy tot zijn eigendom te maken en te verzamelen tot een lang begreider, minkostbare en komplete uitgave, neemt uit het gegerde feest aanleiding, om andermaal te wijzen op zijn uitgebreide onderneming. Hij doet dit nogtans niet als een bloote herhaling. Eerst nu toch, bij de schifting van's Dichters bundels, en bij de regeling van al die verzenonder de Tubrieken, waartoe zij behooren — een arbeid, dien hij dankt aan de welwillende leiding van Mr. Is. da. Costa en zijnen zoon Mr. A. da Costa — ontwikkelt zich de rijkdom van den voorhanden schat met iederen dag al meer en meer, en treedt Bilderdijk hoe langer des te scherper in het licht als die Dichter bij uitnemendheid, dien onA Vaderland tot hiertoe alleen uit de schemerachtige kennis zijner bundels op meerder of minder grond in hem vermoeden of erkennen mogt. Hier aanschouwt men hem Tegt als den Meesterzanger H zij op het gebied van de Romance, van den Epos, van het Drama, van de Ode Bouwstoffen 1)1. I biz. XXVI 11. 868 BILDERDIJK^ DICHTWBEKBN. 4856. of van het Leerdicht^ ^t zij op dat van Godsdienstige uit- storting des harten; ^t zij hij zich yermaakt met de Ero- tische of de Satirische pen, of zich doet bewonderen in den overvloed zijner vaderlandsche, politieke, of eigen httis en leven betreffende gelegenheids-verzen, mitsgadeis in al dien verderen rijkdom, die bezwaarlijk onder eene andere rubriek dan die van Mengelingen te bren- gen is. Om reeds voorloopig eenig, zij het ook zeer algemeinen Overzigt te geven van deze schier ongeloofelijke verscheidenheid en overvloed, doet de Uitgever zijn tegenwoordig Prospectus vergezeld gaan van een titel-opgave van den inhoud, zoo als die voorshands geordend en ter uitgave gereed ligt. Hij beoogt hiermede drieerlei doel. In de erste plaats wenscht hij alien, die zijne ondememing zoo krachtig hebben ondersteund, reeds nu een oog te doen slaan op de stukken welker uitgave nog te wachten is; ten anderen verlangt hij dezulken, die zich Bilderdijks werken nog niet aanschaften uit twijfel, of de uitgave welligt gestaakt zou worden, de verzekering te geven, hoe geen mislukken van den voortgang te vreezen valt en hoe zelfs reeds de orde Isangenomen, waarin de uit-gave zal plaats hebben; terwijl hij eindelijk deze voor-loopige schets openbaar maakt, om haar te kunnen wijzi-gen, verbeteren, volmaken door de heusche aanmerkingen, die hij met alle bescheidenheid inropt van ändern, wiens belangstelling hem met eenige teregewijzing zou willen verpligten. Zoo berigt hij dus, dat zijne Uitgave van den BILLERDIG bevatten zal ‘s Dichters: [Volgt de uitgebreide systematische inhoudsopgaaf]. Aan het slot van deze aankondiging heeft de Uitge- ver nogmaals een beroep te doen op de medewerking van alien, die prijs stellen op eene degelijke letterkundige ondememing. Hij heeft die ondememing gewenscht en aanvaard, zich de groote opofferingen wel bewust, die ze kosten moest, maar zijn vertrouwen op de ondersteuning BILDERDIJK, DICHTWERKEN. 369 zijner lantlgenooteii is niet te leur gesteld. Eeeds een getal iwif., van 1500 nainen bevat de lijst der Inteekenaren. Zij zal, wanneer ze bij het laatste deel gedrukt is, een blijk ople- veren van den nationalen zin zoowel, als der waardeering van het echte kunst- en taalschoon, die in Nederland nog gevonden worden, en van welke de hoogschatting van den grooten Bilderdijk op den duur niet te scheiden is. De tevredenheid over het welslagen der onderneining, waar- van Kruseman in deze prospect ussen en circulaires deed blij- ken, vond natuurlijk weerklank bij hen, die geen materieel belang bij de onderneming hadden, en enkel en alleen die uit- gaaf begroetten als een kloeke daad, die alle steun en waar- deering moest ondervinden. Vlaanderen ging vooraan; Ilere- mans in het Lepsmmeiwi *, de redact ies van de Gaze fie van Genf'^^ van de Antwerpsche Le precumeur *\ van de Antwerpsclie De btoechrmin *, van Het lianihUhlad van Aniwerpen '', van Le 7n^.ssager de Gand ® en van De eevdragl ' gaven korte aan- kondigingen; in het laatste tijdschrift schreef Van Duyse waar- deeiende woorden over de uitgaaf ^, maar de Noord- Nederlandsche bladen bleven achter. Wei gaven een paar cou- ranten enkele regels over de uitgaaf ten beste ^ — destijds een veel ongewoner verschijusel dan thans — maar met uitzonde- ring van het Nieuwsblad voor d-en BoekhandeO^\ dat de onder- ' Gent Maert 1856 biz. 221. 15 Maert, 5 April, 23/24 June, 11 July, 4/5 Augustus en 28 Decembe 1856. 7 mars 1856. 26 Maert 1856. 20 Meert en 4 April 1856. Gesteld door Van Duyse. (Brief van Van Duyse 23 Maert 1856.) 13 mars 1856. 6 Maert 1856. De eeridrafft 16 Maert, 28 September 1856, 15 February, 1 Maert, 13 September 1857, 3 January, 11 April, 23 Meil 1858 en 28 August 1859. Daghle van Znidholland en 18 (iravcnha/je 26 Februari 1856, en yimuve liotterdamsche Courant 1 Maart 1856. 28 Februari 1856. 24 Isti. neming natunlik hoogelijk prees, en van De Die(sche waraud' kwamen de Xeder-landsche tijdschriften een paar jaar later vertellen, dat voor de ooitgaaf en voor den vorm, waarin het werk voltooid was alle lof toekomt aan „den uitstekenden" Kruseman, „die daardoor meer dan ooit, getoond heeft, hoezeer hij de roeping begrijpt van die weinigen, die de pers meenen dienstbaar te moeten maken aan de bevordering van hooger belangen dan die van een geldzuchtigen handel of eene materiele tijdsriehting", dat Da Costa als Bilderdijk in zijn De mensch en de dichter ge-toond had dat hij wist wat lijden en strijden is, „strijden niet alleen voor de eer en de nagedachtenis van zijnen leermeester en Vader (in geestelijken zin), maar vooral voor de beginselen, door Bilderdijk verdedigt; toen de uitgaaf voltooid was, en het te berekenen viel, dat de besprekingen, weinig of geen invloed op het debiet konden oefenen — aangenomen namelijk, dat dit het geval kan zijn — en eventueele steekhoudende omerkingen niet meer gebruikt zouden kunnen worden, toen wam Nederland laconisch vertellen, dat er een Bilderdijk verschenen was onder redactie van Mr. Is. da Costa, onder redactie van den man, wiens poetische werken in de laatste jaren van zijn leven stelselmatig doodgezwegen werden. Maar bleef Nederland ten achteren in de waardeering voor den arbeid van Da Costa tegenover Vlaanderen, waar Bilder-dijk als een afgod vereerd werd, in he t debiet zelve was het eveneens, betrekkelijk altijd. Aardige ondekkingen moest Kruseman daarbij doen, hoe hij medewerking ondervond waar hij het niet verwachtte, hoe Groen van Prinsterer voor vijf, zegge vijf exemplaren inteekende. 1856 Dl. I biz. 361. — Volgens een brief van S. J. van den Bergh van den 4 April 1856 was dit artikel gesteld door Janssonias. 1856 Dl. II biz. 668 door D. Wetan (Job. C. Zimmerman). Dl. II biz. 276. Ten Kate in Boekzaal der geleerde wereld van Januari 1810 biz. 6. Is. Capadoel in De Hetaut 17 Februari 1860 kol. 105. Vgl. hiervoor biz. 271. BILLERDIKE, DICHTWERKEN. 871 en omgekeerd hoe b.v. Jeronimo de Vries, de zoon van Bilder- i856. dijk's Vriend en bezitter van dienen Bilderdijk-verzameling zich de komplete Dichiwerhen niet aanschafte. Ten bewijze van die betrekkelijk groote voorliefde in Vlaan-deren Strekke het getal exeraplaren, dat door den Boekhandel genomen werd, zoals dat te vinden is in de NaamUsf der inteekenareii in bet 15" deel. Bovenaan staat de firma Van Grogh en Oldenzeel te Eotterdam met 56 exemplaren en wordt gevolgd door J. P. van Dieren te Antwerpen met 53 en W. Kogghe te Gent met 47 exemplaren om met D. Post Uiterweer en Comp. te Utrecht (45 exemplaren) en Jac. Hazenberg Cz. te Leiden (43 exemplaren) de getallen boven de 40 te besluiten. Ongetwijfeld volgt hieruit, dat naar evenredigheid Belgie veel meer deelnam in de onderneming, maar ook blijkt zulks uit de bonding van de Regeering: in Belgie nam de Koning uit eigen beweging voor zich een exemplar. Believe nog bij aitzondering de 5 exemplaren voor het ministerie en voor alle openbare bibliotheken in Belgie. — in Nederland teekende Z. M. voor ein exemplar, maar op ordinair papier. „De vingers joken mij, schreef Kruseman aan Da Costa, toen de Nandijsi der inUekenareu in proef was, om achter den naam. Dit is nu, het eenige, dat ik mij niet mag aanschaffen: alles van B. hebbende, en dit, na m^ns vaders overladen, met vele kosten geoplementeerd hebbende, is het mij pligtshalve, als 't ware vevboden geweest awe uitgave mij aan te schaffen; daar dit toch alles in mijne verzameling  — De verzameling J°. de Vries werd in 1895 aan de Universités-Bibliothek te Amsterdam geschonkea. " Achter biz. 613 vlg. 