Studies
Dit bock is ua oud dat hct autcursrecht erop is verlopen, zodat hct bock nu deel uitmaakt van hct publickc domcin. Ecn bock dat tot hct publickc domcin bchoort, is ccn bock dat nooit onder het auteursrecht is gevallen, of waarvan de wettelijkc autcursrcchttcrmijn is verlopen. Hct kan per land vcrschillcn of ccn bock tot hct publieke domein behoort. Boeken in het publieke domein zijn ccn stem uit hct verlcden. Zc vormen ccn bron van geschiedenis, cultuur en kennis die anders moeilijk te verkrijgen zou zijn. Aantekeningen, opmerkingen en andere kanttekeningen die in het origineel stonden, worden weergegeven in dit bestand. als herinnering aan de lange reis die hct boek hccft gemaakt van uitgever naar bibliotheek, en uiteindelijk naar u. Richtlijnen voor gebruik Google werkt samen met bibliothekcn om materiaal uit het publieke domein te digitaliseien, zodat het voor iedereen beschikbaar wordt. Boeken uit het publickc domcin behoicn toe aan hct publiek; wij bewaren ze alleen. Dit is echter een kostbaar proces. Om deze dienst te kunnen blijven levercn, hebben we maatrcgelcn genomen om misbruik door commercicle partijen te voorkomen, zoals het plaatsen van technische beperkingen op automadsch zocken. Verder vragen we u hct volgende: + Gebruik de besianden alleen voor niei-commerci^le doeleinden We hebben Zocken naar boeken met Google ontworpen voor gebruik door individuen. We vragen u deze bestanden alleen te gebruiken voor pcrsoonlijkc en nict -commercicle doeleinden. + Voer geen geautomatiseerde zoekopdrachten uit Stuur geen geautomatiseerde zoekopdrachten naar het systeem van Google. Als u onderzoek doct naar computcrvertalingen, optische tekenherkenning of andere wetenschapsgebieden waarbij u toegang nodig heeft tot grote hoeveelhe- den tekst, kunt u contact met ons opnemen. Wc raden u aan hicrvoor materiaal uit hct publickc domcin te gebruiken, en kunnen u misschien hicrmee van dienst zijn. + Laat de eigendomsverklaring staan Het "watcrmerk" van Google dat u onder aan elk bestand ziet, dient om mensen informatie over het project te geven, en ze te helpen extra materiaal te vinden met Zocken naar boeken met Google. Verwijder dit watcrmerk nict. + Houd u aan de wet Wat u ook doet, houd cr rekening mee dat u er zelf verantwoordelijk voor bent dat alles wat u doct Icgaal is. U kunt er niet van uitgaan dat wanneer een werk beschikbaar lijkt te zijn voor het publieke domein in de Verenigde Staten, het ook publiek domein is voor gebniikers in andere landen. Of er nog auteursrecht op een boek mst, verschilt per land. We kunnen u niet vertellen wat u in uw geval met een bepaald boek mag doen. Neem niet zomaar aan dat u een boek overal ter wereld op allerlei manieren kunt gebruiken, wanneer het eenmaal in Zocken naar boeken met Google staat. De wettelijkc aansprakelijkheid voor auteursrechten is bchoorlijk streng. Informatie over Zoeken naar boeken met Google Het docl van Google is om alle informade wcrcldwijd toegankelijk en bruikbaar te maken. Zoeken naar boeken met Google helpt lezcrs boeken uit allerlei landen te ontdekken, en helpt auteurs en ui tgevers om een nieuw leespubliek te bereiken. U kunt de voUedige tekst van dit boek doorzoeken op het web via |http: //books .google .coml \ 9- 6 N ' ^ STUDIES, Frederik van Eeden. STUDIES. DERDE REEKS. AMSTERDAM, W. VERSLUYS. 1897. REDEKUNSTIGE GRONDSLAG VAN VERSTANDHOUDING, Argument. I. Realiteit en Gradatie. II. Woord-Waarde. III. Waarheid. IV. Zekerheid, Rede en Mysterie. V. Het Ik. VI. Tijdloosheid en Onsterfelijkheid. VII. Richting, Vrijheid en Doel. Slotwoord. 204871 REDEKUNSTIGE GRONDSLAG VAN VERSTANDHOUDING. ARGUMENT. Aaamerkend de door mij in zoovelen bespeurde behoefte aan vastheid, duidelijkheid en logisch verbaad, heb ik gepoogd in een aantal stellingen een grondslag van verstandhouding te vestigen, waaraaar ik zai kun- nen verwijzen elkeen die in de vlottende aandoeningen van poetische beelding en fantasie meent geen genoeg- zame bevrediging te kunnen vinden. Vastheid en duidelijkheid in dialectischen zin is het die verlangd wordt. De symbolische beteekenis van elk woord mpet streng worden gehandhaafd en beantwoor- den aan de meest algemeene opvatting. De termen moeten eenvoudig zijn in hun verband en redekunstig juist. Nu zou elkeen ten alien tijde deze eischen moeten stellen wanneer de organisatie eener taal even fijn en samengesteld ware als die der ziel, waarvan zij de re- pres^ntante ^n verzinnelijkiog i3. i 8 GRONDSLAG VAN Maar, zooals ik in het eerste hoofdstuk aader tracht te betoogen, is de samenhang tusschen taal en ziel op verre na een zoo innige niet. Het taalgeheel, dat de menigte, ook de zeer be<^chaafde menigte, alleen kent en gebruikt, is in vergelijking met onze ziel, maar een zeer grof en schematisch samenstel. Wil men zich nu houden aan hetgeen de menigte duidelijkheid noemt, dan moet men alleen gebruik maken van de algemeen gekende en gebruikelijke wendin- gen, en wil men beantwoorden aan den eisch van vastheid en logisch verband, dan moet men alle gebruikte uitdrukkingen brengen in onderlinge harmonie. Hiermede beperkt men zich zoodanig, dat men zelfs niet trachten kan verder te gaan dan het in taal bren- gen van betrekkelijk primitieve en niet-samengestelde dingen. Want alleen in zeer eenvoudige zaken is de betee- kenis der woorden en zinswendingen, — gesteld al dat zij zuiver zijn — vast en bij velen gelijk. En de harmonie der deelen, de redekunstige samen- hang — die wet der geformuleerde gedachte die men logica noemt — is slechts bij eenvoudige structuur te bereiken. Omdat het materiaal, de woorden en zinnen, geen fijner organisatie toelaat. Zoodat men, steeds in 't oog houdend dat de ziel de realiteit en de taal daarvan de zinnelijke reproductie is, dikwijls bespeurt dat de harmonie der levende dingen zou worden opge- offerd aan de harmonie der rede, die de logica uit- maakt. Men heeft dan te kiezen tusschen twee: of zich te bepalen tot het z66 eenvoudige dat het redekunstig- harmonisqh kan worden uitgedrukt; — of de logische VERSTANDHOUDING. 9 samenhang der taal oadergeschikt te achten en zoo noodig op te ofTeren aan de hoogere harmonie der meer reeele, of laat ik liever zeggen levende dingen. Bij dit laatste wordt dan de taal op een gansch andere wijze gebruikt, zooals ik dat aanstonds zal uiteenzetten. leder die getracht heeft diepere en fijnere gevoelens uit te drukken, stond bewust of onbewust, voor dit dilemma. Hij zal toelichting niet behoeven. Doch een beeld, — hoewel in vele opzichten ge- brekkig — kan mijn bedoeling voor anderen illu- streeren. De volledigste reproductie van een levend menschen- lichaam is een automaat. Deze beantwoordt in vorm, kleur en zelfs in beweging aan het origineel. Theoretisch is dit de beste wedergave. Maar de kunstigste, vernufligst en meest ingewik- keld samengest'eldei en coulantst werkende automaat kan toch niet meer dan zeer eenvoudige dingen voor- stellen. Terwijl voor een gevoelig en ervaren toeschouwer een paar zwarte strepen op wit papier, vaag, misteekend, onsamenhangend zelfs, een oneindig sterker en juister effect van leven teweeg kunnen brengen. De onontwikkelde echter verkiest den automaat. Daar die immers ademhaalt en oog-verdraait even als een levend mensch. Naar zijn grove observatie is dit de samenhang der werkelijkheid, aldus het best beant- woord door de samenhang der reproductie. Dit is voor hem logica. De zwarte krijtstrepen daarentegen heb- ben voor hem geen zin, en zijn onlogisch. Dit beeld is dienstig, mits men het bijtijds loslate. lO GRONDSLAG VAN Aan fraaie of gewenschte automaten zijn wij niet ge- woon. Doch het vervaardigen eener redekunstig-har- monische taal-structuur, die beantwoordt aan eenvoudige en algemeene zaken waarover wij elkander moeten ver- staan^ is van groot belang. I. 1. Het ideale betoog is het mathematische. Uitgaan van axioma*s. Alleen termen invoeren van bepaalde, onveranderlijke waarde. Inductief komen van het een- voudige tot het samengestelde. Synthetisch voortbouwen, niet sneller, dan de volkomen bevestiging van al het voorafgegane gedoogt. 2. Doch alleen in abstracte dingen is zulk een betoog rigoureus mogelijk. Bij de invoering van concrete termen wordt de striktheid schijnbaar. Zoo heeft de naar de wijze der wiskunst gevormde bouw van Spinoza's betoog niet de waarde van een zuiver wiskunstig, algebraisch of meetkundig betoog. Zijn bewijzen omtrent de dingen van de ziel, voor 't bestaan van God, e. a., hoe uitnemend en streng ook, staan niet gelijk met en hebben niet de absolute waarde van wiskunstige bewijzen. Want de termen die hij ver- plicht is te bezigen, ten einde te bereiken wat hij be- reiken wil, hebben niet de exactheid, niet de absolute vastheid van zuivere abstracties, zooals cijfers en ver- houdingen. 3. De term iisubstantie<s^^ de termen i^zijn^^^natuur^^ ^begrijpen^ zijn — hoewel abstract — niet even e3?act VERSTANDIIOUDING. 1 1 als de termen : i^drie^, T^gelijk^^ ^ongelijkt, ^evenwijdig%^ ^ congruent t^ enz. 4. Zij zijn evenwel abstracter, minder concreet, en voor ons begrip dus minder reeel dan de termen Tttnensch^^ -i^luchty^ ^pijnt enz, 5. Er zijn dus graden van abstractheid. Alshoogste graad noem ik %driet^ — als laagste ^pijuy^ enweleen bepaalde pijn van een bepaald persoon op een bepaald moment — tusschenbeide \werkelijkheid,K 6. Een betoog nu is gewisser, en zijn effect zeker- der, naarmate de termen er van minder concreet zijn. 7. Concrete dingen schijnen ons reeeler, dan abstracte. Een boek is iets dat bestaat, een getal niet, beseffen. wij. Ook hier is gradatie. Het meest reeel schijnen ons de stoffelijke voorwerpen. 8. Een eenvoudige overweging en analyse van dit besef brengt er ons toe, niet de voorwerpen, maar bun zintuigelijke impressie, de zielsaandoenittg, als het meest reeele aan te nemen. >Lichtc als aandoening, is de eerste realiteit, de meest zekere, — > zon c is een conclusie, uit waarnemingen gemaakt. 9. Ofschoon wij spreken van getallen als dingen, weten wij dat zij niet bestaan, tenzij als gedachte- beelden. Drie is niets, er kan niet drie zijn, er kunnen alleen drie dingen zijn. De geheele niet-toegepaste mathesis is dus onreeel, en iets anders dan het werkelijke. Het is de wijze (modus) der werkelijkheid, in onze gedachten verbedd of verfiguurlijkt door symbolen, 12 GRONDSLAG VAN Het is het stelsel der verhoudingen in veelheid (getallen) of in uitgebreidheid, maar ledig, en onbestaanbaar, zonder een inhoud van werkelijke dingen. Nu moeten deze dingen gevoelens zijn, want andere werkelijkheden kennen wij niet. In het gedachte-beeld der mathesis vervangen wij den inhoud door een gefingeerde eenheid (in de getallen) of door strepen en figuren. In de mechanica is de inhoud »kracht.< 10. Wij bespeuren, dat deze nietbestaande dingen, de vormen, het minst bedriegelijk, het zuiverst in hun samenhang zijn. 11. En in alles is gradatie. Er zijn overgangea tusschen het concrete, meer reeele, maar in samenhang minder betrouwbare, en het abstracte, onreeele, maar in samenhang exacte, stabiele. (Spinoza : Sunt diversi gradus realitatis sive entitatis.* Prinp. Phil. Cartes. Axiomata.) a. Zoo schijnt een bepaald voorwerp, b.v. een appel iets reeelers dan de gezichtimpressie die wij er van krijgen — hoewel wij dit bij overweging anders inzien — terwijl de impressie »roodc toch weer iets reeelers schijnt dan het denken of de herinnering »roodc, de herinnering schijnt ons weder minder abstract dan het begrip of idee »rood«, of de generalisatie >roodheid«, doch deze generalisatie is voor ons weder minder abstract dan »gedachte«, of ^eigenschapt, en deze be- grippen zijn niettemin nog niet zulke zuivere abstrac- ties als de geometrische en planimetrische figuren, terwijl de getallen het zuiverst abstract zijn. b. Men blijve bedenken dat wij dingen werkelijk encon- creet noemen die later blijken minder werkelijk en concreet te zijn (8). Dat er dus een schijnhare wer- kelijkheid is, en dat voor ons besef dingen werkelijk VERSTANDHOUDING. 1 3 kunnen worden die het te voren niet waren. Dit hangt af van ons besef, ons gevoel, van de inhoud der abstracte relatien. 1 2. Wij bemerken geen scherpe overgangen en geen scherpe scheiding. Het concrete schijnt geleidelijk aan te sluiten aan het abstracte. Bij nauwkeurige overwe- ging evenwel moet men aannemen dat er een punt is, waar het zuiver abstracte een concrete inhoud krijgt. a. Het begrip »gelijkheidc is een zuivere abstractie. >Krachtc al niet meer. Hier komt er lets bij, dat niet enkel relatie is, maar inhoud van relatie, af komstig van waarneming. b. »Redec, tLogicac zijn zuivere abstracties. iSubstantiec »gedachtec al niet meer. Het juist moment van over- gang ontgaat ons. c. Wij bemerken echter dat de relaties dezelfde blijven, met of zonder inhoud, en blijven heerschen over al het concrete. d. De relation hebben dus de kenmerken van het abso- lute (algemeenheid, stabiliteit). Doch zij zijn onwer- kelijk, zoolang hun de inhoud ontbreekt. 13. TerwijI de relaties zelve alien uit elkaar kunnen worden afgeleid^ beginnende bij het axioma, het vol- strekt zekere, — kan de inhoud der relatie nooit uit de relaties worden afgeleid. 14. De inhoud der relatie is waarneming of gevoel, kan dus uit niets anders worden afgeleid. 15. Concreet en abstract zijn dus als twee stroomen, die niet in elkander overgaan, maar evenwijdig zijn, in gestadigen samenhang. Ditzelfde beeld wordt door H. Spencer (First Principles 2^ ed. pg. 1S3) gebruikt voor wat men gewoonlijk 14 GRONDSLAG VAN uitwendige en inwendige sensaties noemt, en die hij onderscheidt als »levendigec en »zwakkec impressies. De scheiding tusschen concreet en abstract schijnt mij een geheel andere, en, ofschoon evenmin scherp, toch minder moeielijk en geforceerd. 1 6. En de samenhang is aldus, dat de relaties inge- wikkelder worden naarmate hun inhoudconcreter wordt. De mathesis der mathesis is 't eenvoudigst, de ma- thesis van 't meest concrete, de zielsaandoeningen, is oneindig samengesteld. Muziek verduidelijkt dit. Muziek kan bet boogstdenk- bare uitdrukken, is zuiver concreet als geluid, en kan zuiver geabstrabeerd worden. Muziek is ook denkbaar zonder geluid, als enkel verboudingen en getallen van groote samengesteldbeid. Men kan zicb een wezen denken dat zonder lucbt of lucbttrillingen te kennen, de abstracte verboudingen van muziek z66 verstaat, als wij muziek verstaan. Niet indirect door berekening, (want berekenen is geen begrijpen raaar middel tot l)egrijpen), maar direct, zooals wij voelen. Muziek schijnt dus bet meest te naderen tot een zuiverder en volmaakter wijze van begrijpen van bet bestaande. 17. Aan deze conditie der dingen, zooals wij die door reflectie in onszelf bemerken, beantwoordt nu de reproductie en expressie er van door de taal. Aan de zielstoestanden, in hun trappen van concreet tot abstract en het daarmee samengaande, loopt de taal paralel. En wel zoodanig dat de meest abstracte dingen worden vertegenwoordigd door de meest symbolische woorden. Hoe concreter de dingen zijn die uitgedrukt moeten worden, des te meer is ook de taal gevoel en klank, niet-symbolisch, imitatief, beeldend. VERSTANDIIOUDING. 1 5 18. Men zal meenen dat dit b.v. voor denamenvan voorwerpen niet opgaat. Maar inderdaad zijn niet de voorwerpen de meest concrete dingea, maar de ziels- aandoeniagen. (8) En deze worden het best uitgedrukt door de minst symbolische taal, door eenvoudige directe klank-expressie, door beeldende taal (poezie). Uitroepen als »0hlc >Achlc — woorden als >blijc^ » somber «, zijn 't minst symbolisch, en beduiden de meest concrete dingen. De woorden der wiskunde zijn zuivere symbolen. *) a. Men kan alleenstaande woorden niet als voorbeeld nemen, daar de klank-expressie der taal niet ontstaat door de enkele woorden, maar door hun samenstel. Een zuiver symboliek woord kan in een zin kracht hebben door zijn klank. b. Maar in een abstract betoog doen de woorden .niets door hun klank. In poezie doen ze bijna alles alleen door hun klank, pocizie is de meest directe woord-ex- pressie van gemoedsaandoeningen, dus representatie van de meest concrete dingen. 19. Nu sluit zich hierbij aan het onder 6 genoemde, dat een betoog gewisser en zijn effect zekerder is, naar- mate de termen er van abstracter, minder concreet zijn. 20. Dus is een taal-structuur minder feilbaar, naar- mate het de representatie is van meer abstracte be- grippen. 21. Of 00k, hoe zuiverder symboliek, hoe gewisser de taal. Een volstrekt symbolische taal, — demathesis — is onfeilbaar. ^) Men bedenke Hier het onderscHeid tusscHen symbool en beeld Beeld represenleert door gelijkheid. Symbool door voorafgaande ver* standhouding. 1 6 GRONDSLAG VAN 22. En eveneens, hoe Vneer de taal overgaat van het symbolische tot het niet-symbolische (nabootsende, beeldende) of direct- expressieve, vertegenwoordigend de meer abstracte begrippen, des te ingewikkelder worden hare relaties. (i6) a, De mathesis kan maar op ^dn wijze geschreven wor- den. Zij kan zich — ook zonder concrete inhoud — eindeloos verwikkelen, maar haar representatie door de taal is precies, eenvoudig, noodwendig. d, Zoodra de relaties een concreter inhoud krijgen, wordt de representatie onzekerder en samengestelder (in de mechanica, bij de invoering van woorden alst^r^r^/c, ^massat^ ^snelheid^^ ^tijdt^ ^ruim/et,) Welke onzeker- heid en samengesteldheid toeneemt met de meerdere concreetheid van den inhoud. (Wijsbegeerte, met de woorden ^begripn,^ ^gedachtet^ ^gevoeUy twaartteming^, welke woorden dingen representeeren die nader staan aan zielsaandoeningen en dus concreter zijn) (8). Bij taal die de concreetste dingen wil weergeven, (ziels- aandoeningen) wordt de bepaaldheid en zekerheid bijna nul, de samengesteldheid der relatie oneindig. c. In de exacte wetenschap worden de relaties ingewik- kelder, — de mathesis hooger — naarmate men de levensverschijnselen, dus de zielsaandoeningen, nadert. 23. Aan het essentieele onderscheid, zonder scherp merkbare scheiding, tusschen abstract en concreet, in de dingen — beantwoordt symboliek en beelding in de taal. 24. Ook hier zijn twee stroomen, wier grensscheiding men niet naiiwkeurig waarnemen kan (12), doch die nooit in elkander overgaan. (13, 15). Mathesis is zuiver symboliek, poezie bijna zuiver beel- ding, wijsbegeerte half symboliek, half beelding. verstandhoudikg. , 7 25. Wetende dat de symbolische representatie der dingen alleen de stelligheid en het volmaakte verband: de logica, toeliet, heeft men steeds getracht het bestaande door symbolische taal uit te drukken. 26. Dit pogen is echter steeds te vergeefs geweest, evenzeer als die om het concrete uit het abstracte af te leiden. 27. De twee stroomen loopen paralel^ zoowel in de dingen als in hun reproductie door de taal. c. De wijsbegeerte zoekt de relaties der hoogere en fijnere, innerlijke gewaardingen. Doch 00k hier bereikt zij met onzachlijke inspanning, door boeken vol ingewik- kelde en dikwijls vage abstraction, nog maar het eenvoudigste. Tenzij zij de zuivere symboliek verlaat en beeldend spreekt. //. Het hoogste en beste in ons kennen wij onafhankelijk van wijsbegeerte en wetenschap. Wij erkennen het bestaan er van zonder naderen grond, door intuitie, gevoel, innerlijk besef. Wij exprimeeren het uitsluitend door beelding, door directe verzinlijking in visie en geluid, — door kunst, muziek en poezie. 28. De taal wordt dus op twee wijzen gebruikt, twee wijzen die essentieel verschillen. i© op symbo- lische wijze, vertegenwoordigend de relaties en abstracte begrippen, 2« beeldend, vertegenwoordigend de inhoud der relaties, de concrete dingen. Ter illustratie diene het volgende beeld. Een melodie - drukt een zielsaandoening uit: b. v. vertwijfeling. Nu kan men de verhouding der luchttrillingen in getallen berekenen en opschrijven. Dit is de symbolische weder- gave. Tot de aandoening: » vertwijfeling c, komen wij langs dezen weg echter nooit. Hiervoor moeten wij de 2 i8 grondslag Van melodie zingen en hooren. Dit is de beeldende we- dergave. 29. Elk dezer wijzen van taalgebruik is zelfstandig. Nooit kan de een de ander vervangen. Wat men met een versregel doen kan, kan men onmogelijk door rede- neeringen doen, en omgekeerd. 30. Alleen in zuiver symbolische taal is strikte logica mogelijk en een vereischte. Naarmate de taal meer beeldend wordt, meer concrete dingen represen- teert, houdt de mogelijkheid en het vereischte van streng logisch verband op. (22 6,) Omdat men dan iets nieuws inVoert, het concrete, dat zelfstandig is en niet uit het vorige afgeleid of af te leiden (13, 14, 15). 31. Ook de concrete dingen zijn onderling onderge- schikt aan dezelfde relaties als de abstracte, maar in oneindige samengesteldheid. Beeldende taal drukt deze relaties niet uit. Dit is niet in haar macht, noch haar bedoeling. Zij wil alleen van het concrete, de zielsaan- doening of zielstoestand, een getrouwe representatie geven^ die zinnelijk waarneembaar is. Haar vereischte is dus niet logica, maar nauwkeurige overeenstemming met de zielstoestanden. Beeld: Een melodie drukt de relaties der luchttrillingen niet uit. Een versregel drukt geen relaties uit, maar een sentiment, — heeft dus met logica niets temaken. Ze is beter naarmate ze het sentiment juister uitdrukt, schooner, naarmate het sentiment schooner is. 32. Alleen mathesis is zuiver symbolisch. In de meest exacte wetenschap, in de meest abstracte filosofie wordt de taal toch nu en dan beeldend gebruikt. VERST AN IdhoUding. 1 9 Dit is onvermijdelijk om de concrete dingen aan te dui- den, wier relaties men beschouwt. tKrachtc, »realiteitc zijn b. V. woorden die iets concreets beduiden en om ze te bespreken moet men iets beeldends zeggen. Dikke boeken zijn geschreven omdat men dit niet in- zag, en vruchteloos poogde door verwikkeling van abstracties het concrete te zeggen. Over de woorden 9 abstract c en »reeelc is eindeloos getwist. Men kan niet anders doen dan het diepste, eenvoudigste senti- ment dat men vinden kan, beeldend uit te drukken. £n dan verder redeneeren. Zoo sprak ik van Mathesis als den vorm^ en van de dingen als den inhoud der relaties. Dit zijn beeldende expressies. »Beelden bewij- zen nietc zei mij eens een filosoof. Hij bedoelde niet taalbeelden, maar analogien. Wij kunnen ze echter geen van beiden missen. Wij kunnen ook geen wis- kunstige lijnen teekenen; maar moeten het doen met strepen. 33. In een betoog als dit is het dus niet uitvoerbaar en ook niet noodig zuiver symbolisch te spreken. De bewijskracht van een betoog is voldoende wanneer de ingevoerde beelden, die het concrete moeten weergeven als algemeen erkend kunnen gelden, en die zuiver logisch zijn gebonden. Doch men is door die voorwaarde tot het eenvoudigste bepaald. Hooge en schoone zielstoestanden kunnen niet op deze wijze worden betoogd, hunne relaties zijn te ingewikkeld. Ze kunnen alleen worden gebeeld, in poe- zie, doch de algemeene erkenning dezer beelden is onzekerder, hun kracht en invloed hangt af van de individueele ontvankelijkheid. 20 GRONDSLAG VAN 11. 34. Gelijkheid is het primitiefste begrip. Evengoed als wij weten dat er iets is, weten we dat er twee din- gen kunnen zijn die op elkander gelijken zonder het- zelfde te zijn^ zonder identiek te zijn. Identiek is een term die eigenlijk een negatie uitdrukt tniet iets anders." 35. Vergelijken is de hoofdfunctie van denken. Het zielsleven is gecombineerd uit willen, gewaarworden en vergelijken. In onbegrensde complicatie gaan daze drie altijd samen. Overeenkomstig de bewegingsvormen in drie afmetingen in uitgebreidheid, zijn dit de bewegingsvormen in drie afmetingen in denking. 36. De gewaarwording, het gevoelde, is het eigen- lijk zijnde^ het bestaande. a. Hiermee kan zoowel object als subject, ik en niet-ik bedoeld zijn. Zoowel het gewaarwordende als de on- derstelde oorzaak van gewaarwording. b, Wat ik hier »het bestaande c of »de dingenc noem, wordt 00k wel genoemd »de werkelijkheid, derealiteitc Ik kies een andere term om verwarring te vermijden. Realiteit beteekent een eigenschap die wij aan het bestaande in meer of minder mate kunnen toekennen (11. a), Het bestaande kan een verschillende . mate van realiteit hebben, het kan meer of minder bestaan. Het object heeft altijd meer realiteit, meer bestaans- zekerheid, dan het subject. 37. Om het bestaande te begrijpen, d. i. te vergelijken en te ordenen maken wij er van een beeld. VERSTANDHOUDING. 2 1 Het beeld van iets is een nieuw ding welks hoofdeigen- schap is de gelijkheid met het eerste ding. Wij willen de realiteit begrijpen d. i. vergelijken en ordenen, om- dat dit noodwendig samengaat met leven, groeien of willen. Het begrijpen is uiting van willen en voor- waarde tot verder willen. Evenals plantwortels zijn groei en noodig tot groei. 38. Onze voorstelling van het bestaande is niet het bestaande zelf, maar een beeld er van, AUeen in voorstelling, in beeld, kunnen wij over de dingen denken. Onze gedachte werkt niet met de din- gen zelf maar met de voorstelling er van. Dezeordent zij. Dit is het schema, dat zij van de dingen maakt, de organisatie van dat schema is de theorie. 39. Het woord-symbool is de zinnelijke represcn- tatie van de voorstelling van het bestaande. Dus een symbool van een beeld. Er is dus i® de reali- teit, 2® de voorstelling er van, het schema, 3® de uit- drukking van dat schema in woordsymbolen. 40. Het beeldend woord, de poezie, beeldt het bestaande meer direct af. Niet geheel direct omdat het altijd gedeeltelijk symbo- lisch is. Muziek kan het meest directe beeld der realiteit heeten. 41. Gelijkheid met het origineel is hoofdeigenschap van het beeld, buitendien heeft het nog andere eigen- schappen waardoor het verschilt van het origineel. Dit is een zeer belangrijk principe, dat vaak vergeten wordt. Tbegepast op 38 en 39 volgt er uit dat de voorstelling van het bestaande nooit geheel gelijkt op het 22 GRONDSLAG VAN bestaande. Bij al onze gedachten moeten s^ij dus met deze ongelijkheid rekening houden, daar wij metvoor- stellingen denken, niet met refiele dingen. Elk onzer voorstellingen is een beeld, (een denkbeeld); en ver- schilt dus van de dingen. Bij het onderling vergelijken en ordenen onzer voorstel- lingen — het maken der theorie — moet nauwkeurig opgelet worden waatin dat verschil bestaat, en of het van invloed kan zijn op de conclusien. Hetzelfde geldt in nog hooger mate voor de taal. Hier heeft men te doen met symbolen van beelden, of met beelden van beelden. Het gevaar om tot foutieve conclusies te komen door verwaarloozing van het nood- wendig verschil tusschen beeld en origineel wordt hier- door verdubbeld. Bij 't zuiver symbool bestaat het gevaar niet. De font kan dus daarbij alleen schuilen in de voorstelling. Bij zuivere beelding daarentegen wordt geen theorie en geen conclusies gemaakt. Daar volgt het woord ge- trouw het bestaande. Ook hier is dus de kans op dwaling geringer. Die kans is 't grootst bij half-symbolische, half-beeldende taal'. Waar onze voorstellingen beeldend worden uit- gedrukt, en die beelden van beelden onderling worden geordend en vergeleken, dus betheoretiseerd. Hierdoor ontstaan de sofismen, de valsche dialectiek. De ver- waarloozing van bovenstaand principe kenmerkt de oudere (Grieksche) filosofie. De modeme lezer van Plato's dialogen stuit herhaaldelijk op redeneeringen, die niet logisch te wederleggen zijn, maar waarbij hij voelt (of zijn gezond verstand zooals hij het uitdrukt, zegt) dat het verschil tusschen woorden en termen, en voorstellingen wordt verwaarloosd. Daarentegen komt het in onzen tijd veel raeer voor dat het verschil tusschen voorstelling en dingen nit het VERSTANDHOUDING. 2 3 oog wordt verloren. (O. a. in de nog steeds algemeen mishandelde kwesties: >wil, stof, kracht, natuur, enz.") Met dingen bedoel ik hier onze gewaarwordingen en gevoelens, en hun onmiddellijk postulaat, de wereld buiten bet ik. Het bovenstaande schijnt zeer voor de band liggend en zeer bekend. leder weet wel dat zijn voorstelling van de aarde, of van zicbzelf, iets anders is dan de aarde of bij zelf, en dat bet woord aarde of zijn naam, weer iets anders is dan zijn voorstelling. Evenzoo dat men slecbts met voorstellingen denken en met woorden spreken kan. Maar door de complicaties, en door de overgangen van concretie tot abstractie, is men dit alles tocb zelden gestadig indacbtig. Als men over ikracbtc, tscboonbeidc, twaarbeidc, »wilc spreekt dan vergeet men vaak niet alleen dat bet woord iets gebeel anders is dan de daarmede bedoelde voorstelling, n.l. iets veel bepaalder, concreter, stand- vastiger — maar vooral dat de voorstelling iets gebeel anders is dan de dingen. De voorstelling: een vaag, bal(-abstract, balf zinnelijk zielebeeld, gebonden aan een vorm, een woord, een minder of meer bepaalde berinnering, en iets dat altijd willekeurig kan opge- roepen en vergeleken worden, bet bestaande : een reeks van gewaarwordingen verbonden door een idee, bet platoniscb idee, een term door Descartes, Spinoza, Boebme eiiz. overgenomen, maar aanleiding tot groote verwarring. Want bet spraakgebruik leeft er zeer fa- miljaar mee en maaktervau » voorstelling «, maar voor- stelling is een beeld, een abstractie, een scbijn, een modus. En idee is een bestaand ding, een gevoel, een ens. Het spraakgebruik beeft dus met lideec juist andersom gedaan als met »Waarbeidc en tRedet. Die beeft ze van modus tot ens gemaakt. (47) 24 GRONDSLAG VAN *Hierdoor is het b. v. mogelijk dat van twee zeer ver- standige personen de een beweert dat de wereld »wilc is, en de ander dat er in 't geheel geen wil is. (Scho- penhauer en Haeckel). En, het bovenstaande in 't oog houdend, kan men zeer goed aannemen, dat beiden gelijk hehben, Dat wil zeggen, al zeggen zij glad het tegenovergestelde, zoo kan toch bij beiden de roorstelling der dingen beantwoorden aan het bestaande. Hun verschil kan daar- door ontstaan, dat zij dezelfde woorden voor ongelijk- soortige voorstellingen gebruiken, of wel een deel der- zelfde voorstelling willen representeeren door logisch tegenstrijdige termen. III. 42. Ik heb getracht mij in 't voorgaande zooveel mogelijk van zuivere termen te bedienen. Termen waarbij geen belangrijk verschil kon bestaan in corres- pondeerende gedachten. Hetzij door hun eenvoudig- heid en principieelheid (gelijk, ongelijk) hetzij door hun algemeene, bepaalde, en geijkte aanwending (symbool, beeld, abstract, concreet). Zoodoende zijn de fouten van een betoog direct na te speuren in zijn organisation of theorie. 43. Uit het gezegde volgt nu, dat het zoo vaak gebruikte woord »waarheid« een onzuivere term is. 44. De \oestand zooals ik die heb uiteengezet wordt door het volgende beeld verduidelijkt: Wij leven in het bestaande zooals menschen in een huis VERSTANDHOUDING. 25 waar zij niet uit kunnen. leder maakt van dat huis een klein model binnenskamers. Dit komt overeen met onze voorstelling van de dingen. Hij maakt vervol- gens van dat model een teekening en toont die door de ramen aan zijn buren. Dit komt overeen mef onze taal. Een beeld dat in details niet opgaat. £n losgelaten meet worden bij complicatie. Hierbij in acht te hou- den wat in 41 is gezegd. 45. Het verband der woorden >waarc en twaarheidc is niet meer van denzelfden aard als het verband tus- schen tgelijkc en ^gelijkheidc. Men heeft door onat- tent gebruik van >waarheidc een zelfstandig begripge- • maakt, ongeveer gelijkstaand met »werkelijkheid« of »het zijnde«. 46. »Waarheid sprekenc (oprecht zijn) beteekent volgens de currente opvatting woorden gebruiken die volkomen beantwoorden aan onze gedachten en voor- stellingen. In het beeld overgebracht : het model volkomen door de teekening weergeven. Dit is principieel onmogelijk, omdat een teekening lets anders is dan een model (41), maar bovendien is het accidenteel onmogelijk, omdat ieders teekenver- mogen meer of minder gebrekkig is. Men blijkt dan ook, als men waarheid spreken en oprecht- heid verplichtend stelt, lets anders te bedoelen. Men kan niemand de verplighting opleggen zijn gedachten volmaakt in taal weer te geven. Oprecht zijn is niet een daad die men willekeurig kan doen of laten, het is een kunst waarop men zich moet toeleggen, waarin de een verder is dan de ander. 26 GRONDSLAG VAN Wat men verplichtend stelt is het niet opzettelijk onze voorstellingen onjuist afbeelden. Als moreele regel is dit praktisch meestal voldoende. Maar ook hier is theoretisch geen zuiverheid in de tennen. De bepaaldheid en klaarheid van het begrip, dat beantwoordt aan het woord opzet^ bewuste inientie^ is door fljner psychologisch inzicht verminderd. Men kan opzet hebben, zonder het le weten. Men kan zich iets bewust zijn, en niet weten dat men het zich be- wust is. Men kan m. a. w. feitelijk opzettelijk liegen en overtuigd zijn dat men de waarhetd spreekt. Grof en duidelijk komt dit voor bij moreel zieken, bij hystericae b. v., maar in fijnere nuance bij iedereen. Onder invloed van emotie, van angst, verlangen, hoop vervalscht iedereen min of meer zijn gewaarwordingen of voorstellingen. Zonder twijfel opzettelijk, met het doel aan de emotie te gemoet te komen, maar niet- temin zonder het helder bewust te zijn, zonder het ook voor zichzelf te willen erkennen. Een ongelukkig persoon kan zich ter wille van een ander gelukkig voordoen, zonder helder te weten dat hij liegt. De verzekering van een derde kan hem tot inzicht van zijn leugen brengen. Het moreele voorschrift i^Yaar zijnc of »oprecht zijnc is dus in fijnere en complexe dingen geheel onvoldoende. De meeste onoprechte menschen kunnen niet oprecht zijn, wel-overlegde, beredeneerde logen is zeldzaam, men liegt gewoonlijk te goeder trouw. Tot oprechtheid is noodig: helderheid van voorstelling, zelfkennis, en vermogen tot uitdrukking. »De waarheidc als abstractie, als idee, die men naar dit voorschrift betrachten moet, beteekent dus: de harmo- nie tusschen woorden en gedachten. 47. Doch als men van >de waarheid« of » het ware t VERSTANDHOUDING. 2/ spreekt, bedoelt men tneestal iets anders en iets meer. Niet de overeenstemming tusschen iemands persoonlijke inzichten en zijn woorden, want men stelt net voor als lets absoluuts, een onveranderlijk ding, dat men wenscht te weten, en waarnaar alle menschen zoeken, Dit getuigt van een algemeene vervirarring en onzuivere terminologie. Men verwart waarheid met iwerkelijkheidt en werkelijk- heid met idingc en men verwaarloost tevens het ver- schil tusschen ding en voorstelling. Als men zegt te weten wat glas is, dan bedoelt men dat men alle zintuigelijke indrukken die glas direct of indirect teweegbrengt tot een samenhangende voor- stelling heeft vereenigd. De indrukken zelf en hun objectieve oorzaak, d. i. het bestaande, die weet men niet, maar gevoelt men, op dezelfde wijze als een onwetende of een dier ze gevoelt, of kan gevoelen. 48. Met » het ware c kan men dus niet bedoelen > het werkelijke, het reeelec, want dat kan men nochzoeken^ noch weten, men kan het alleen zijn en ondergaan. 49. Met > waarheid c kan raen bedoelen de meest juiste voorstelling van de dingen. Dit is echter niet in over- eenstemming met het spraakgebruik. Waarheid is dan iets betrekkelijks, iets dat men zeer wel bereiken kan, daar er altijd een voorstelling juister is dan alle anderen. Ook zou er dan steeds een meer ware waarheid gevon- den kunnen. worden, een nog juistere voorstelling. Terwijl van een absolute waarheid geen sprake kan zijn, daar een absoluut juiste voorstelling niet bestaan kan, evenmin als een absoluut juist model van een huis. Want de voorstelling blijft van het bestaande essentieel verschillen (41). 28 GRONDSLAG VAN 50. De eenige zuivere beteekenis die men dus aan het woord waarheid hechten lean, is de abstracte over- eenstemming, de harmonie tusschen voorstelling en ding. Of nog generaler en abstracter, harmonie, overeenstemming, zoowel tusschen woord en gedachte, voorstelling en werkelijkheid, beeld en origineel. De consequenties van dit inzicht zijn velerlei. a, Vooreerst zijn er altijd twee dingen noodig om van waarheid te kunnen spreken, het beeld en het origineel. lets kan alleen waar zijn ten opzichte van ietsanders. b, Het bestaande op zichzelf kan niet waar of onwaar zijn, — het is. c, Het begrip waarheid ontstaat door het besef dat wij weerspipgelen — reflecteeren — het bestaande, waar wij zelf deel van uitmaken. a, De waarheid is niet dat wat weerspiegelt, noch het weer- spiegelde, maar de hattmonie tusschen beiden, dus de zuiverheid van weerspiegeling. e. Met het ophouden dezer functie, het weerspiegclen, de reflectie, vervalt het begrip. Voor een bestaanswijze zonder reflectie heeft het woord waarheid geen zin. /. Absolute waarheid is een onbestaanbaarheid om twee redenen. Een ervaringsreden, accidenteel, eneennood- wendige reden, principieel. g. De ervaringsreden is dat wij geen grens kennen aan zuiverheid, evenmin als aan de gladheid van een Spiegel. Er is altijd een nog grooter zuiverheid en gladheid mogelijk. h, De principieele reden is dat lets zichzelf niet weer- spiegelen kan, en er dus altijd een deel van het bestaande, het reflecteerende, het zelf, ongereflecteerd moet blijven. Zooals het spiegelbeeld van een vertrek altijd onvol- komen moet blijven omdat de spiegel zelf er aan ontbreekt. VERSTANDHOUDING. 29 /. Nog juister is het beeld misschien als men in plaats van een wandspiegel een ronde tuinspiegel neemt, hangend midden in een tuin. Alleen de spiegel zelf is dan onweerspiegelbaar. £n het zoeken naar absolute waarheid, met de tergende en onbegrijpelijke onmoge- lijkheid, wordt goed verbeeld door het zoeken naar den Spiegel zelf, die men weet dat er toch is en waartoe men telkens schijnt te moeten komen al volgende de dichtsbij liggende voorwerpen, in het weerkaatste beeld van den tuin. 51. Spinoza noemt adaequate ideeen^ die, welke in zich zelf, niet ten opzichte van hun object^ de kentee- kenen van een waar idee hebben. Het idee omschrijft hij als : > mentis conceptum, quern mens format c. En hij zegt dat het idee van een ding iets anders is als het ding. Het idee van een cirkel iets anders als decirkel. Maar in zijn Cogitata Metaphysica doet hij zeer duide- lijk uitkomen dat > Ens rationis nihil est praeter modum cogitandic en verder dat »modos cogitandi non esse ideas rerum«. En wijst tevens de bron der dwaling aantres enim ex nominibus judicant, non autem nomina ex rebus c Nu komt mij echter voor dat Spinoza deze fout evenmin vermeden heeft als zijn voorganger Cartesius. In het beroemde: tdubito, cogito, ergo sum«, is het zwaartepunt der zekerheid gezocht in denken niet in zijn, dus in den schijn niet in het wezen. Alle denken is vergelijken, maar het »ens«. is ^^n en kan niet verge- lijken, het is. Zoodra denking begint, begint weer- spiegeling, beelding, voorstclling, en dus afwijking van het zuivere Wezen. Een cirkel kan geen idee zijn, noch een idee van een cirkel, wanneer men een idee > ens f wil noemen. En een > mentis conceptum i is niet 30 GRONDSLAG VAN langer * ens c maar > modus c God te noemen : > res cogitanst is dwaasheid. Het hoogsteZijn wordt hierdoor benoemd naar een enkele van zijn oneindig veel attri- buten. Men kan dit logisch verdedigen, maar dan ook dat God : res dubitans, res errans, of res peccans ge- noemd moet worden. Want zondigen, dwalen, twijfelen en denken zijn alien trappen in de oneindige gradatie van niet-zijn tot zijn, en onderling niet van groot of essentieel verschil in verhouding tot het absolute Zijn. Wie de Godheid naar ^en dezer attributen benoemt verkleint Hem. Daarom zegt Boehme iGott ist alle Bosheit von Ewigkeit bewusst, aber man heiszet's nicht Gott sondern Gottes Zorn« en ook: »Gott, so viel er Gott heiszetj kann nichts Boses wollen t. Voor het hoogste zijn is >cogitatio€ een gevaarlijke term, omdat ze leidt tot pogingen om het onnoembare langs menschelijke denkwijzete benoemen. Wat Spinoza »Cogitatio« noemt, noemt Boehme: »Mysterium Magnum«, en Nicolaus van Cusa: » Comprehensio incomprehensibilis« en dit zijn veel veiliger uitdrukkingen. Spinoza's gevoelen was schoon en zuiver, maar zijn bewijzen zijn alien schijnbewijzen. Hij zal onder de ideae verae b. v. noemen: >Deus se ipsum infinito amore amatc maar ook dat drie hoeken van een driehoek gelijk zijn aan twee rechten. Het eerste is een idee, volgens zijn definitie, want het is een gevoel, een realiteit, in poezie uitgedrukt, Maar wie dat voelt zal ook terstond voelen dat het tweede iets geheel anders is, een leege formule, waaraan alle realiteit ontbreekt. Daarom geven de lange redeneeringen van Spinoza zoo vaak den indruk van nuttelooze verwikkeling, die het ons niet verder brengt tevolgen. Enkele schoone zinnen van hem doen meer dan zijn scherpzinnigstebetoogen. VERSTANDHOUDING. 3 1 IV. 52. Natuurwetenschap bcoogt het in orde en samen- hang brengen van alle zintuigelijke gewaarwordingen, van de verschijnselen van gevoel, gezicht, gehoor, smaak en reuk, en het zich onderling over deze orde en dezen samenhang verstaan. Daartoe observeert zij, combineert volgens de meest algemeen geldige denkwetten, en con- stateert, bestendigt met behulp van taal en symbool. 53. Haar kenteekenen van zekerheid zijn: algemeen- heid en bestendigheid. a, lets is zeker, gewis (waar) wanneer het niet verandert bij de verschillende individuen, noch op verschillende tijdstippen. Het grondkenmerk is dus onveranderiijk- heidy hetzij in ruimte (algemeengeldigheid) hetzij in tijd (bestendigheid.) b. Het door Spinoza aangenomen kenmerk van adaequatie, door €iTi individu alleen beseft, is nog niet het hoogste, niet absoluut. Wat wij absoluut zekere ideeein noe- men heeten dat omdat wij ze zeker achten voor iedereen. Een krankzinnige of een droomend per- soon kan zekerheid voelen voor absurditeiten. Dat hij ongelijk heeft volgt alleen daaruit dat hij met zijn overtuiging alleen staat. Derhalve is 00k wiskunstige zekerheid geen feitelijk volstrekte, want men zou kun- nen volhouden dat alle menschen krankzinnig zijn en waren. Zij is dus alleen oneindig groot, niet absoluut. Alleen alwetendheid kan absolute zekerheid voelen. De hoogste zekerheid onzer ideeen is wat men in de mathesis een limiet zou noemen. Zij nadert steeds de absolute, maar bereikt haar nooit en kan haar nooit bereiken. Want de universeele zekerheid van een idee 32 GRONDSLAG VAN moet toch ten slotie weer door de persoonlijke en beperkte zekerheid vanhetindividu worden geconstateerd. Spinoza heeft dit zelf op andere wijze aangeduid in den Tract, de Emend. Intellect., bij de uitlegging wat een waar idee is. iCertitudo et essentia objectiva idem est.c Essentia objectiva beschrijft hij als een limiet. 54. In deze gewisheid is dezelfde gradatie die in II is geconstateerd. Het meest algemeen-geldige en bestendige is mathesis, het minst een enkele zins-indnik. 55. Dat het in 53 gezegde zoo is, berust ten slotte weder op persoonlijke overtuiging. Maar tevens is deze overtuiging dat het meest ware het meest algemeen-geldige is, 00k zelf van de grootste algemeen-geldigheid, zoodat zij als het ware zichzelf bevestigt, en veilig tot grond- « slag van zekerheid dienen kan. Het is niet noodig, noch mogelijk een dieperen grondslag te zoeken. 56. Het is nu van 't hoogste belang nooit te ver- geten dat de natuurwetenschap ontstaan is door den wil der menschen. Een groot abstract schema, gesym- boliseerd en bestendigd door taal, is ontstaan en wordt in stand gehouden en uitgebreid door de samenwerking van millioenen afzonderlijke personen. 57. Dit schema is het bestaande niet, maar een beeld er van, gemaakt en gedragen door personen. (38) 58. Hieruit volgt dat dit beeld ondergeschikt is aan de personen. Dat het niets heeft, wat niet in die per- sonen was. En dat het die personen zelf niet omvat, noch ooit omvatten kan. (50 h.) VERSTANDHOUDING. 33 59. Eveneens volgt er uit dat het streven oaar waarheid algemeen is. Dat dus alle personen gemeen hebben het streven naar orde, algemeenheid en besten- digheid. Of (volgens 53) onveranderlijkheid. 60. Het hoofdverschil tusschen orde en wanorde, algemeenheid en bizonderheid, onveranderlijkheid en veranderlijkheid is hetzelfde als tusschen eenheid en veelheid. Alle personen streven dus naar eenheid. 61. Het bestaan eener natuurwetenschap leert ons dus op de meest zekere en afdoende wijze een hoofd- eigenschap kennen van onze ikheid, ons zelf, namelijk de begeerte naar Rust en Eenheid. Wat door persoon* lijke zelf-studie niet altijd zeker wordt, krijgt door het beschouwen van groote verschijnselen berustende opde gemeenschappelijke werking van vele personen den hoogst mogelijken graad van zekerheid. 62. Het is waarschijnlijk dat deze eigenschap van het Ik, gebleken uit het meest onveranderlijke en meest algemeen- erkende, gemeenschappelijk product der per- sonen, 00k zai gelden in al de overige functies van het Ik. Men kan dus met voldoende zekerheid vast- stellen, dat de ikheid, zoolang zij iets doet, iets zoekt, zich beweegt, gericht is naar Eenheid en Onverander- lijkheid of Rust. 63. Men noemt de natuur-wetenschap het product van Waarneming en Rede. Dit is algemeen erkend. 64. Hieruit volgt dat er is i®. iets dat waarneemt, het Ik, 2®. iets dat waargenomai wordt: het Niet-ik, en 3». de Rede, iets dat niet waargenomen wordt maar behoort tot het waarnemende Ik. 34 GRONDSLAG VAN 65. Rede is een woord dat even onnauwkeurig wordt gebruikt, en waarvan het begrip even onzuiver is ge- worden, als het woord Waarheid en het begrip daarvan. Men spreekt van Rede als van iets zelfstandigs. Maar de meest universeeFe beteekenis van het woord is — ongeveer — verhouding. Verhouding nu kan niet bestaan zonder vergelijking. Dus het begrip Rede sluit in dat er twee of nieer dingen zijn die worden verge- leken door een derde, het Ik. (50 c.) 66. Evenals dit voor waarheid is gezegd kan het woord Rede geen zin hebben en het begrip niet bestaan zonder reflectie, weerspiegeling. Waar niets wordt ver- geleken is geen Rede. 67. Evenzeer: waar geen veelheid is en geen ver- andering, is geen Rede. Hieruit volgt terstoud de con- clusie, (in verband met 59, 60 en6i) dathet streven der personen gericht is naar het eind, de opheffing der Rede. a. Hier vooral moet men zwakke geesten waarschuwen in deze conclusie geen paradox te zien met sentimen- teele bijbedoeling. Wat het woord Rede tot devies en het begrip tot toeverlaat maakt, is algemeengeldigheid en bestendigheid. In het Absolute, waar het begrip Rede niet meer behoort, zijn deze eigenschappen vol- komen. De conclusie is alleen zoo merkwaardig omdat ze dttidelijk maakt hoe Rede slechts een menschelijk begrip is, een hulpmiddel, dat ons daarheen voert waar het niet meer bestaan kan. Welk eindpunt echter voor ons oneindig ver schijnt te liggen. 68. Wanneer het woord: absoluut, volstrekt, iets beteekent is het dat, wat niet verandert, niet wisselt, maar ^^n is en ^en blijft^ overal en altijd. verstandhouding. 35 H. Spencer zegt dat ^persistence is what we mean by reality c (op. cit, pg. i6o). Men voelt evenwel bij aan- dachtig overwegen van het gebruik der twee woorden dat ze niet zonder reden ontstaan zijn, en dat men de begrippen niet identiek kan verklaren, zonder iets te verwaarloozen. 69. Daaruit volgt dat het streven der personen gericht is naar het Absolute. a, Ook wanneer men de logische noodwendigheid van deze conclusie inziet en aanvaardt is het mogelijk dat zij niet dan een zeer vagen en flauwen indrukmaakt. Men moet gestadig in het oog houden wat in 8, 19 en 41 is gezegd. De conclusie is des te dwingender naarmate zij meer door abstracties is bereikt. Beelding is in dit geval slechts weinig, niet meer dan hoog noodzakelijk gebruikt: Het spreken van >iets dat waarneemtf is b.v. beelden, niet zuiver abstract. Wer- kend met zoo weinig gegevens als ik hier deed, kan men vrij streng logisch blijven, maar dan ook slechts zeer eenvoudige, niet-samengestelde, dingen zeggen, en geen aandoeningen wekken. Maar even als men na afloop eener chemische, physische of astronomische berekening, na het vinden eener nieuwe formule, zich moet te binnen brengen wat al de ge- bruikte termen in realiteit beteekenen, om welke be- teekenis men gedurende de becijfering niet heeft kunnen denken, — . zoo moet men na een logische conclusie overdenken welke concretie aan de gebruikte abstracte termen beantwoordt. Conclusie 69 is als cijferschrift. Ze drukt niets uit voor wie den sleutel niet heeft. Het is een getal, een formule. Om te kunnen zeggen dat men haar verstaat, moet men de realiteiten, dat is de gevoelens kennen, ondervonden hebben, of liever zelf geweest zijn, die door de termen worden vertegen- 36 GRONDSLAG VAN woordigd. De juistheid dezer formule te erkennen be- teekent het bestaan der bedoelde gevoelens aan te nemen. De zielstoestanden of gevoelens, die de inhoud vormen der gebruikte termen, zijn de heiligste en hoogste die dichters en profeten getracht hebben te beelden. b. Als ik zeg: ide liefde Gods werkt in alle zielen,cdan heb ik een uitdrukking waarvan de beteekenis niet zeer veel van die van 69 verschilt. Maar in deze expressie ligt veel meer beelding. De woorden hebben veel meer aandoenende kracht, werken 00k door klank, door geluid, niet enkel door vooraf bepaalde algemeen erkende beteekenis. De uitwerking dezer laatste woor- den is veel onzekerder, veel af hankelijker van persoon- lijk gehoor en ontvankelijkheid. De begrippen door elk der termen vertegenwoordigd zijn minder onver- anderlijk, minder algemeen-geldig, Maar de laatst genoemde uitdrukking kan iets teweeg Brengen waar formule 69 volkomen machteloos is. Ze kan iets doen voelen wat te voren niet gevoeld werd. Daaren- tegen is ze veel ongeschikter voor logisch betoog, voor het ordenen en betheoretiseeren van reeds bekende gevoelens. Men kan met deze termen slecht cijferen. Met die van 69 kan men daarentegen slecht indruk maken of aandoeningen opwekken. Men kan echter niet zeggen dat de eene uitdrukking meer wddr is dan de andere. Dit ter illustratie van wat over symbolische en beeldende taal, over wiskunde, wijsbegeerte en poezie gezegd is. (24 vlgd. enz.) 70. Waar gemeten wordt moet een raaatstaf zijn. In de natuurwetenschap wordt alles zooveel mogelijk tot ^^n maatstaf teruggebracht, De eenheid van warmte, van gewicht, van massa, van kracht, van snelheid, van electriciteit worden alien teruggebracht tot eenheid van ruimte en tijd genomen uit de grootte en de beweging VERSTANDHOUDING. 3/ van den aardbol. In de natuurwetenschap is de aarde de maatstaf aller dingen, d. w. z. van alle natuurver- schijnselen of zintuigelijke waarnemingen. 71. Het begrip Rede sluit vergelijking en meting in. Waar dus van rede sprake is onderstelt men het be- staan van een maatstaf, een eenheid van maat. Men weet hoe hieiin reeds lang de sluitsteen der wijs- begeerte gezocht is. Protagoras noemde den mensch den maatstaf aller dingen, Plato hem uitdrukkelijk weersprekende, noemde, in zijn Leges, God den maat- staf aller dingen. (0 8i] 0(6^ tijiiv n&i^rioy ^Qt]u&T(Oif fiaTQOV.) Dit verschil is kenmerkend geacht voor beider leer. 72. Wie den mensch den maatstaf aller dingen noemt meet daarmede bedoelen dat de eenheid der maat voor alle dingen ligt in de menschelijke Rede. Dit is, naar ik meen, ook thans nog een veel voor- komende meening. Men houdt de tekortkomingen van ons begrip voor niet-essentieel, maar accidenteel. 73. Deze meening moet voortkomen uit de algemeen geldige overtuiging dat er ^^n eenheid van maat voor alles is, — en uit de ervaring dat men in de natuur- wetenschap alle waarnemingen steeds meer en meer tot een eenheid van maat terug brengt. 74. De twee volgende overwegingen moeten echter daarbij bedacht worden: i®. Dat niet alle dingen zin- tuigelijke waarnemingen zijn. Zintuigelijke waarnemingen vormen maar een deel van het ons bekende. Lust, onlust, verlangen, wijding, verheffing, en alle gemoedsaandoe- ningen zijn geen zintuigelijke waarnemingen. 