The lichen book; handbook of the lichens of northeastern United States;
1836-1840. Ewest; This was an en twintig jaar geworden, een leeftijd, waarop eigen meeningen en eigen denkbelden zich reeds flink doen gelden en een zekere mate van eigen vasten wil zich met goeden grond kenbaar maakt. Het zou mij dan ook niet verwonderen, wanneer mijn vermoeden waarheid bleek te zijn, dat Kruseman zelf begreep, dat zijn Amsterdamsche pattroons voor hem niet waren de leermeesters die hij wilde: een groote uitgeverszaak en een actieve en voortvarende chef moest voor hem het gewenschte zijn. Die persoon werd gevon den in Koenraad Fuhri te s Graveiihage, bij wien hij met den 1 Januari 1840 in dienst trad. Denkelijk zullen het familierelaties geweest zijn, die Kruseman daartoe overgehaald hebben. Kruseman's grootmoeder toch Heute Polman van haar zelé, terwijl de hierbovengenoemde Hendrik Polman, zooals l)s. Losses mededeelt, een ueef van Euliri was; Kruseman en Fuhri waren dus, zoals men dat noemt, familie van familie. En hoewel hij daar slechts drie en een halve maand zou blijven, was dat kort verblijf bij dieu nieuwen patroon alles behalve verloren tijd. Tntegendeel, ditar zou hij eerst van nabij zien wat uitgeven, uitgeven in de beste beteekenis van het woord eigeiilijk was, maar ook daar, in's Gravenhage, zou hij kennis maken met twee betrckkelijk nog jonge maniien, die voor iw. hem als vrienden, als autour in de eerste jaren van zijn bedrijf, zonden zijn, wat Müller voor hem als vriend en confrater voor hem zou worden: Samuel Johannes van den Bergh en Willem Josephus van Zeggelen. Met dat al was Kruseman nu 21 jaar geworden en werd hij geacht voldoende bekwaarenen opgedaan te hebben om zelf te beginnen. Langzamerhand begon het tijd te worden om de leerjareh te eindigen en zelf als „boekverkooper" op te tren. Een welkome gelegenheid bood zich hiertoe aan, toen in de Haarlemclie Courant van den 4 April 1840 verscheen de Tolgende. Algemeene Kermisgeving. De Boekhandelaar J. J. Beets, te Haarlem, voornemens zijnde, met den eersten Mei aanstaande zijne Boekdrukkerij, Boek- en Papierwinkel te kwiteren, bedankt zijne geeerde Begunstigers, benevens alle zijne Correspondenten voor het vertrouwen dat Hij, gedurende eene reeks van jaren, in bovengemeide betrekking, heeft mogen ondervinden; — Hij verzoekt dat, na den eersten Mei, geene Commissie Goederen meer aan hem gezonden worden, maar zal gaame, de nog met zijne couf raters openstaande Eekeningen, zoodra mogelijk likwideren, en verwacht daarop, (onder de convert) de noodige opgave. Zoo iemand intusschen genegen mogt zijn gemelde Boekdrukkerij, Boeken- en Papierhandel, boeken- en andere kassen, gereedschappen en nemen, adressere zich met franco Brieven, bij bovengemelde. — Zijn de het door hem bewoond wordend Huis, niet onder de verkoop begrej^n. De oude Heer Kruseman maakte hiervan onmiddellijk werk ten behoeve van zijn zoon. Binueu 14 dagen was dekoopder 2 18 VESTIGING. 18. debietzaak geslotea \ Voor / 1900, waaronder voor boeken /'1020 en voor stand /'400 betaald werd, werd Kruseman Sr. eigenaar van de zaak. Het overbrengen van den winkelvoorraad uit het perceel van Beets in de Groote Houtstraat, naar de kleine uitgewoond woning aan het Spaarne van den apotheker(!) H. E. van Eeys En das, die daartoe gehuurd werd, kon, evenmin als de osteling en inrichtigen van den kleinen inventaris, veel tijd in be-slag nemen, zoodat reeds in dezelfde maand April een advertentie in het Nieuwsblad voor den Boekhandel geplaatst kon worden, die verkort opgenomen in de Haarlem voor den Boekhandel gezonden werd. Die circulaire was ont-door Kruseman, raaar door zijn vroegeren patroon Bohn, die haar drukte, eenigszins gevijzigd, omdat „zij in mijn oog wat al te nederig was' Haarlem y den April 1840. MlJNHEER! Door dezen heb ik de eer UEd. te berigt, dat ik door aankoop eigenaar ben geworden van den Boekhandel des Heeren. J. J. Beets alhier, en het voomemen heb om den van af 1° Mei e. k. op mijnen naam en voor mijnerekening voort te zetten. In der Nieuwesblich voor deri Boekhandel van 16 April 1840 toch vraagt Fuhri ten spedigste voor bediende een jongmensch, die blikhaar de opengevallen plaats van Kruseman moest komen innemen. Op dienzelfden datum had Kruseman zijn intrek nog bij Fuhri. Ygl. de dagtee-kening van den hieronder geciteerden brief van Bohn. 2 Thans plaatselijk geteekend No. 10. — In dit perceel woond van 1735 tot zijn dood (1761) Izaak Ensched, de grondlegger van de firma Joh. Ensched, en Zonen. 3 Thans plaatselijk geteekend No. 72. — Later woond in dit perceel A. L. Dyserinck, stichter van de Haarlemsche Kamer van Koop-handel. Hy behoorde tot Kruseman's beste vrienden en had, schoon indirect, een groot aandeel in de ontwikkeling van de uitgevers. zaak. 30 April 1840. 6 2 Mei 1840. 6 Brief van Bohn 16 April 1840. VESTIGING. 19 Gedurende bijna zeven jaren in onderecheidene vakken <«V>. van den Handel bij de Heeren Erven F. Bohn, J. I). Sybrandi, M. Westerman en Zoon en K. Puhri werk- zaain geweest zijnde, viel mehr genoegzame bekwaam- heden verkregen te hebben, en te mogen hopen onder UEds. Correspondenten te worden opgenoraen. Door eene jverige behartiging der wederzijdsche belangen en eene gegelde jaarlijksche afrekening, zal ik trachten mij UPMs. vertrouwen waardig te maken. Ik verzeek UEd. vriendelijk mij een paar Exemplaren in Commisiie te zenden van alle Boekwerken, welke in den loop van het vorige en van dit jaar bij UEd. zijn uitgekomen en voortaan zullen uitkomen, als ook de lijst van UEds. Eondsartikelen, Inteekenlijsten, Prosjjectus en Catalogi van Verkoopingen, van welk een en ander ik bet debiet zooveel mogelijk zal zoeken te bevorderen. De Heer J. D. Sybrandi t^ Amaferdam heeft wel op zich willen nemen om mijn Hoofdcorrespondent te wezeu, waarom ik UEd. Yerzoek, mij alles franco onder, het adres van ZEd. te willen toezenden. Mij aanbevelende in UEds. vriendschap, heb ik de eer met hoogachting te teekenen UEd. I)w, jyienaar De vroegere patroons gaven to Estemming dat op de binnen-zijde der circulaire gedrukt werd: Deze alinea werd in het Nieitwsblad voor den Boekhandel op raad van Bohn vervangen door: „Daar de heer Beets zijne rekening met UEd. tot nltimo April liqnideren zal, verzoek ik UEd. vriendelijk mij en paar Exemplaren.... zal weten te bevorderen. De vervolg werken, vroeger door den Heer Beets ontvangen, gelieven UEd. echter voortaan provisioneel aan myn adres af te zenden." (Vgl. t. a. p. 21 Mei 1840). Vestging. Mijn Heer! Het is ons aangenaam aan den Heer A. C. Rufus eeu bewijs te geven, hoezeer wij, gedurende den tijd dat hij in onze onderscheidene zaken werkzaam was, met zij- nen ijver en verrigten te vreden waren, waarom wij dan ook niet aarzelen hem in Uwe welwillendheid aan te bevelen, U verzoekende, hem als Uwen Confrater te be-schouwen en met Uw vertrouwen te vereeren. Wij vertrouwen dat hij steeds zal toonen onze aanbe-veling waardig te zijn, en den Boekhandel, door oppas-sendheid en stipte voldoening aan zijne beloften, tot sieraad zal verstrekken. Wij hebben de eer met achting te zijn Uwe Dienstw. Dienaren De Erven F. BOHN. J. D. SYBRANDI. M. WESTEEMAN en Zoon. K. RUBRI. 1 Mei 1840 werd de boekwinkel geopend aan het Spaarne ten zuiden van de Korte Veers traat, Wijk 2 N°. 45. II. Bei^n en uitbreiding ran de nltgeTersrelaties. — Helvetlns Tan den Bergb, De Nihen, — Haweiyk. — Triendschap met S. J. yan den Bergh en W. J. Tan Zegrgelen, — Chrigteiyk Album. — Dickens, Dombey. — Da Costa. — AitI^Ja* — PolichineL — Aanscbafflng Tan een drnkkery. 1840—1851. De ^inkel was geopend: Kruseraan was, met eenige plan- ken met boeken en een toonbank vol papier, JJoekhaudebuir. * Het was te verwacht , dat, als er van den kant van den pas gevestigden boekverkoojer geen pogingen tot verbetering in het werk gesteld werden, de werkzaamlieden zich wel zouden blijven bepalen tot het gaande houden der verloopen debiet en uitgeverszaak van Beets, en dat de aanraking met het publiek in niet veel meer zou bestaan dan in het verkoopen van papiei'en wat „roodspikkelde" boeken en commissiegoed, waarvan de Men noemt zich boekverkooper en men is het. De advocat Ty de man, om aan de regters een denkbeeld te geven van onzen Boekhandel, en wat die handel beteekent, zeide:,Och, Mijne Heeren! de Boek-bandel van vroegere dagen was geheel iets anders dan tegenwoordig; „toen was er, om boekhandelaar te "Zgn, een aanziellen kapitaal noo-dig; nn is men, met eenige planken met boeken, een toonbank vol "papier Boekbandelaar!" (K. Fuhri. Adres aan de boekverkoopfirs in Nederland. 1846 biz. 82). Er is nicht schätzt. 64n nichtige, van Beets onder de oogen gekommen: Kort begrip der Christelijke religie, met de voornaamste bewijzen uit de H, Schrift en een aanhangsel, behandelte den inhaltid van de wet des Heeren. Uitgegeven ten dienste der Uervor'nide gemeente te Haarlem, Vijf en twmtigste drk. Naar de Copij te Haarlem, bij Johannes Jacobus Beefs, boek- en papierverkooper. z. j. kl. S**. 22 AAXBEVELING JLLS CITGEVER. iHV). winkelplanken door vriendelijke hulp van Fuhri en van Bohn voorzien waren. De 21-jarige leerling van Fnhri had andere wenschen en verwachtingen van de toekomst. Nog deden allerlei verhalen de ronde van Johannes Allait, hoe door sdjn stoute daden een halve eeaw vroeger aan den boekhandel hier te lande ongekende banen gewezen waren, en die veihalen, zij hadden op Km^man hnn invloed doen gelden ; zij gaven hem een prikkel te meer pogingen te doen zich als handelaar naar voren te schuiven. De jonge boekverkooj)er en uitgever blaakte van ijver en van liefde voor zijn Tak : zich zeif een eereplaats te verwen'en in de statige rij der Nederlandsche boekverkoo- pers en zijn arbeid dienstbaar te maken aan de bevordering en den bloei van de Xederiandsche letteren en de vaderlandsche wetenschap was zijn ideaal. Dat was de taak, die hij zich droomde, die hij met mannenmoed, zijn leven lang, zooveel in hem zon bevorderen en die hij later zoo treffelijk in zijn boekverkoo- persboeken onder woorden zou weten te brengen. Als uitgever vooral wilde hij zich de plaats veroveren, niet als debitant alleen. Maar om daartoe te knnnen geraken, was het in de alleieerste plaats broodnoodig aanraking te krijgen met schrijvers. En hoewel het aan hartelijke wenschen voor de toe- komst bij de vestiging, ook van zijn vroegeren patroon Wes- terman, niet ontbroken had, dienden nn toch de handen nit de mouw gestoken te worden. Kmseman wachtte een paar maanden op de dingen, die komeu zonden. £r kwam natuurlijk niemand zich bij hem aiinmelden. Hoe kon dat anders, daar hij in werke- lijkheid een onbekende grootheid was. Zelf diende hij wat te doen, om zich bekend te maken in de schrijverswereld. De stoute schoenen werden daartoe aangetrokken en bij Da Costa, Geel, Boiraers, Tollens, Heldring en misschien meer anderen, Wval de jonge uitgever zich zelf aan tot het bekomen van eeiiiire kopv. Die eerste jK)ging moi'lit gi»cn gi4ukkigen uit- slaj; iK^even; van alien wenl een weisrereud antwooid ontvan- gen : van den ecu, omdat hij geeu tijd had ^Tollens ; ', van den * ^M^n a^hrijftafel liirt overdekt met een meni^te soortsreiykc brieven waanan ik verre het grootste gedeelte onbeantwoord moet la ten. Het AANBEVELING ALS UTTGEVER. 23 ander, omdat hij uitgepraat was in de HoUaudsche l)elletrie en 1840. Vooreerst geen aanleidiug zag de Hollandsche pen weer op te vatten (Geel) *, van een derde, omdat de uitnoodigem hem ietwat aanmatigend voorkwam (Bogaers) *, van een vierde, omdat hij geen kopy in portefeuille had (da Costa) *. Een eerste tcleurstelling in het bedrijf, en dat juist van den kaut van hen van wie hij zich zooveel beloofd had en die, zooals de ge-schiedenis zou leeren, als schrijvers en als vrienden zulk een breede plaats in zijn leven zouden gaan beslaan. Kort daama poogde hij kopy te bekomen van Siegenbeek; zijn vriend Matthys de Vries, toen nog student te Leiden, nam hij daartoe in den arm. Siegenbeek beloofe zijn Eefiige bedeu-kiugen over het lager onderwijs in eenen brief aan i Heer is mögliche, [aan] dergelijke aanzeige, hoe vererend anders, gehört te gevördet. Ik verzeichnet dus den Heer Kruseman mij te willen verschoonen. (Brief van Tolleng 27 Nov. 1840). "Het spgt mij, dat ik UwEd. geen antwoord geven, kan, zoo als het door U als fjunstig uitgelegt wordt. Wat mij betreft, reken ikhetniet ungünstig, ik in de Holl. bellettrie waarschgniyk alles nugesproken heb, wat ik te spreken had, en in dit oogenblik niet berekenen kan, wat mi) aanleiding zou kannen geven, om de Holl. pen nog eens optevatten, anders dan tot het schrgven van kleine losse mededeelin-gen of recensien." (Brief van Geel 4 Juli 1840). "Meennalen hebik soortgelijke aanzoeken, als dat van UWelEd., (ook van boekhandelaren, met welke ik lang bekend en bevriend ben) ontvangen en mg steeds bg hen verontschuldLigd. Ware het nu, dat ik van mgn, tot heden volgehouden, besluit, meende te moeten afwijken, dan zou ik denken aan de heuschheid te kort te doen, indien ik hunne oder aan de heuschheid te kort te doen, indien ik hunne oder aanwezig, ik trad willig in nadere bespreking over het voorstel, en twgfel niet of alles zoude, bij informatie en kennismaking aan den goeden dunk beantwoorden, dien de Brief mij Van zijnen schrijvergeft. Doch ik heb in jaren geene verzen van eenige beteekenis of uitgebreid-heid gemaakt, en mijn portefeuille beantwoordt dus geheel niet aan uwen wensch. Met leedwezen moet ik UWEd. dus onvoldaan laten; maar nwen naam en onderneniing houde ik gaarne in mijn geheugen, om, waar het te pas mocht komen, naarvermogen diensttebewijzen." (Brief van Da Costa 4 Juli 1840). SPECTATOR. 1840. Mr. Groen van Vrinsierer, voorgesfeld bij Kniseman te zullen uitgeven; in liet begin van December 1840 moest De Vries hem echter schrijven, flat Siegenbeek geen woord gehouden had, want dat de brochure bij Du Mortier & Zoon te Leiden reeds verschenen was. Kruseman begreep thans, dat een bloote aanbeveling niet de aangewezen weg was om tot het doel te geraken, dat hij wilde bereiken. Zoo hij zijn streven met succes bekroond vilde zien, moest hij een bepaald plan hebben en dat aan den etm of ander ter uitvoerihg voorstellen. Zijn gedacht<*n riclitten zich naar de spectatoriale geschriften nit de achttiende eeuw; een werk in den geest van Van Effen^s J)e Hollandache Spectator zou kans van slagen kunnen hebben. Een briefwis- seling daarover o. a. met Geel e^ Heldring, beloof debet beste; het bezwaar school echter vooral in het vinden van een redac- teur en dat was voor Kruseman, uiterst weinig relaties als hij had in die dagen, het moeielijke punt; in Helvetius van den Bergh te Wijk bij Duurstede meende hij ten slotte den ge- wenscliten persoon te kunnen vinden en ter besprel^ng van het plan, ging hij hem persoonlijk bezoeken. Yan den Bergh meende dat een dergelijke ondememing moeielijk ten uitvoer gebracht zou kunnen worden en oordeelde zich zelf ook niet den ge- scliikten man voor dergelijken arbeid. Ilij deed hem Potgieter aan de hand *. Maar Bohn, wien in vroegere jaren hetzelfde plan door * „Gij zult denkelijk reeds een bezoek gehad hebben van den Hr. Kruseman, boekbandelär te Haarlem. Yerbeld n dat die man met een extra rgtuig naar Wgk is gekomen om mij de redactie van een Spectator optedragen. Ik was er verlegen meer en zond hem tot u, omdatik dat niemand meer dan Albert voor zalk eene ondememing berekend is. Geel zal nu en dan lets bydragen. Lokt het u niet uit?Een Spectator ontbreekt ons. Kruseman is eenzeergeschikt, oppassendjengling, die mij bijzonder is aanbevolen." (Brief van Helvetius van den Bergh aan Potgieter 15 Juni 1841). — Albert is een anonieme bydrage van Potgieter in De Gids van 1841. (Groenewegen N° 355). — Vgl. Jo, de Vries in Jügen Ilaard. 1894 biz. 298. ENGELBERTS GERRITS, GEDENKBOEK DER INHULDIGING Gedenkboeke. Kruseman wel eens gepperd was, kreeg er de lucht van en 1884 gering onder zijn duiven schieten, uit vrees, dat hij daar-door in aanraking zou komen met de toen zoo gevierde auteurs Hildebrand en Jonathan, beide uitsluitend aan zijn uitgeverszaak verbonden; en hoewel later Bohn zijn voorstel veranderde in Specfatoriale verhalen en Hochammer, in den geest van de Camera obécura en de Taar/ieid e7i droomeny wilden Beets en Hasebroek, die zich om hun relatie tegenover Bohn reeds vroeger verschoond hadden zich aan het hoofd der nieuwe endememing te stellen, daar niets van weten, terwijl de combinatie van dezelfde auteurs, tot wie Kruseman zich voor zijn Specfafor reeds gewend had, bij Bohn niet in goede aarde viel. Beider plannen mo esten in duigen vallen. De famille kwam echter te hulp en bracht hem in kennis met Gerrit Klaarhout van der Paauw, den zoon van den Leidschen Stadstarch, die zich te Alkmaar als uitgever geworden haben; een mooie, aardige jongen, die met de eerste en drükste jongelui omging en met een paar jaar naar den keldcr was. De inhuldiging van Willem II op den 28 November 1840 te Amsterdam, werd aanleiding tot een uitgave. Met het op touw gezet en uitgegeven het Gedenkboek der Inhuldiging van Z. M. Willem II door G. Engelberts Gerrits; „een niet onvoordeelige ondememing, schreef Kruseman in later jaren, maar welker winst grootendeels aan de maat en den strijkstok van mijn alles behalve zuinigen deelgenoot bleef hangen. Van der Paauw had in Haar lem zijn meisje en nam elke gelegenheid te baat om, zoo het hete voor, en dien ten gevolge voor rekening van het Gedenkboek, snoepreisjes naar Haarlem te maken. Aan goeden sier ontbrak het daarbij niet. Elke nieuwe inteekenaar werd van te voren al verteerd; de jolige vrijer was een slechte oeconoom. Het boven verwachting groote debiet van dit werk maakte. Verschenen met het adres: A. C. Kruseman, te Haarlem. Van der Paauw & Co te Legden. 1841. De naamlgst van inteekenaren voor in bet werk telt 1198 exemplaren waaronder 49 aan leesgezelschappen. Be particuliere prijs van het werk was /"S.SO voor den eersten druk; voor den tweeden druk. 1H41. dat in Mei 1841 inteckenlijsten voor een tweeden dnik verzondeii werden voor een tweeden dnik verzondeii werden, voor zoover ik weet, verscheen deze echter niet. Later onttrok Van der Paauw zich aan de onderaeniiug en werd het werk het eigendom van Kruseman alleen. Met deze eerste ouderneming had Kmseman een werk in het licht gegeven, dat, niet als zoo vele andere uitgaven van die dagen, in latere jaren waardeloos zou worden; een Fransche antiquaar meent het thans nog te mogen rangschikken onder de [Acres rates ei curieux, een bewijs, dat van het begin af Kruseman aan zijn uitgaven een zeker cachet zou weten te geven. Ilet uiterlijk van. het boek trouwens is niet buiten verdienste voor die dagen: op den geplaatdrukten Titel een vignet en daar-tegenover het portret van Willem II, naar J. A. Kruseman, beide door J. W. Kaiser gegraveerd en verder twee uitslaande lithographien door C. C. A. Last naar R. (Jraeyvanger, gevven aan het werk geen onbehagelijk voorkomen. In datzelfde jaar 1841 werd voor het eerst in brief wisseling getreden met Frederik Muller. Een vraag aan Joh. Muller of te Amsterdam ook de Presszeitung gelezen werd, deed hem van diens neef de aanbieding ontvangen toe te treden tot een bibliographisch leesgczelschap, waarin van Nederlandsche tijd- was die, na het sluiten der inteekeol^sten, bepaald op /4.50. {Nieuws-hlad voor den Boekhandel 13 Mei 1841). Nieincsblad voor den Boekhandel 13 Mei 1841. Nieincsblad voor den Boekhandel 13 Mei 1841. 1 December 1842. * 430 catalogue mensuel de livres d'occasion raren et curieux... en vente aux prix marques d la librairie Alojcandre Baillieu, St.-Maur-les Fosses (Seine). Mars 1806 n°. 276: Gerrits Gedenkboeck [etc.]... 3fr. * Intrede van Z. M. in de Willeraspoort te Amsterdam, op den 27 November 1840. R. Craeijvanger, del. Steendr'" van H. J. Backer. C. C. A. Last Lith. (Muller N. 7021). Inhüllig van Z. M. als Koning der Nederlanden enz. enz. in de Nieuwe kerk te Amsterdam, den 28 November 1810. R. Craeijvanger, del. Steendr'" van H. J. Backer. C. C. A. Last Lith. (Muller N. 7028). Hier zou in 1843 uitgeven De Beferent, wetenschappelijk tijdschrift "om de wetenschappelijk werken, hier te lande in den latsten tijd verschenen, aan te kondigen". Vgl. Nieuwsblad voor den Boekhandel 15 August 1844, waar dit tijdschrift loifelijk besproken wordt; hethield met 1845 op (t. a. p. 16 Jan. 1845). FRED. MULLER EN J. H. GKBHARD. 27 schriften De Kecensent en De Gifh, een gescheuk van Van ih'i Kampen, circuleer den. „De leden zijn tie HH. S. J. Prins, J. ¥. Schleijer, B. Croese (een in vele opzigten kwuligé (loch niet genoeg gewaardeerd man), P. N. v. Karapen, E. ter Meer (een Duitscher die bij raijnen oom op liet kantoor is), de Heer G. M. Henny (vroeger bij den Heer Schonekat alhier, nu door den dood zijns vaders in diens kruideniers affaire te Zutphen), een der medeoprigters en ik'. Dit kringetje kwam eeninaal in de maand bij elkaar tot onderlinge oefening en bet voorlezen van opstellen betreffende den boekhandel. Met beide handen werden dit aanbod door Kruseman aangegrej)en; in de bijeen-komst van den 9 September 1841 werd hij, tegelijk met J. IL Gebhard te Leiden en H. M. van Dorp te Utrecht als lid aangenomen. In dat leesgezelschap zal Kruseman den grondslag, bij zijn patroons gelegd, hechter gevestigd hebben; door dat verkeer met Gebhard en Müller, beiden in later jaren in zoovele gevallen zijn raadsman en hij omgekeerd hun beider raadsman, en die lezing van binnen- en buitenlandsche vaktijdschriften ont-wikkelde Kruseman zich theoretisch om in de practijk van die theorie zulke schitterende resultaten te toonen. Het is mij niet gebleken of Kruseman een trouw bezoeker der maandvergade-ringen geweest is, evenmin hoelang deze vereeniging is blijveu bestaan. Maar wel is het mij duidelijk geworden, dat dit biblio-graphisch leesgezelschap de aanleiding werd tot de vriendschaps-banden met. Beide boekverkoopers. In Augustus 1841 betitelen MuUer en Kruseman elkaar nog als „Mijnheer en vriend", een paar maanden later schreven zij aan elkaar als „Amice", niet in den nietszeggenden, soms hatelijken zin, die De Gene-stet in zijne causerie over dat woord geestig en ondeugend daarin opmerkte, maar in waarheid als twee amici, die Brief van MuUer 20 Augustus 1841. De boeken circuleerden onder de leden. Kruseman moest ze per Sy brand! aan Snlpke zenden met een geschreven ad res aan Gebhard te Leiden. — Vgl. A. C. Kruseman. Frec^eW/c ilfw/Zer. Haarl. 1881 biz. 21. Brieven aan het publiek over de letterkundige ^dingen van den dag'^ I, in Zondagsblad 22. April 1860. Maaddelijksche uitgave Haarl. 1860 [Dl. I] biz. 26. 28 VORDUACHTEN TEE DBCLAMATIE. A. PETERS. 1842. elkaar tot in lengte van dagen hou en trouw zouden blijven. Hier leerde Krusean vooral, wat omgang met vakgenooten beteekende en welk een intellectuee. Gewin daaruit volgde; als een erugslag, naar ik meen, van het daar geleerde vat ik dan ook vooral zijn waardeering op van de Vereeniging van boekverkoopers bedienden Tot nut en genoegen, in 1860 door K. H. Schadd, Jan D. Brouwer en J. van Beuningen van Ilelsdingen opgericht te Amsterdam. Een aanbod van F. H. Greb te's Gravenhage, het eerstc anbod dat hem als uitgever gedaan werd, om een bundel uit de dichterlijke nalatenschap van A. van der Hoop Jr. uit te geven, werk bij Giunta d' Albani gedrukt moest worden. Lettende echter op de teekenen des tijds, waarin de Rede- rijkerskamers zich in een vernieuwden bloei konden verheugen, achtte Krusemau het raadzaam in zijn debietzaak, een kens van voordrachten voorhanden te hebben; want ook te Haarlem kwamen die gezelschappen, en wel onder uitbuudigen toeloop, weer aan de orde. Hij wendde zich om iulichting tot den tooneelspeler Peters, met wien hij vroeger te Amsterdam het voordragen zoo wat beoefend had. Schoon het niet blijkt welk gevolg deze correspondentie gehad heeft, is liet antwoord, dat Peters hem zond, kenmerkend voor diens persoon en voor den smaak van het publiek. Amsterdam,  gelegenheit gesteld ben, om uwe vriendelijke missive van Boiiwstoffen Dl. II biz. 79. — De daar gegeven voorstel ling wijkt af van hetgeen Kirberger schreef in het Sieuivshlad van den Boekhandel een paar weken na de oprichtung (10 Jan. 1861). - Brief van Greb 20 December 1841. — De dichtbundel verscheen in 1842 als Lente en her fat. Nagelalen en verspreuße gedichlen. VOORDRÖTEN TER DECLAMATIE. A. PETERS. 29 den vorigen maand te beantwoorden. — Gij hebt U ech- iR42. ter aan een geheel verkeerd adres verkod om iets van mij voor de declamatie te verlangen; ik, zwoegende onder bet gewicht van een menigte bemoeijingen, gebukt gaande onder een last van zware en elkander als bet ware verdringende tooneelwerkzaambeden, leef en sterf ik als bet ware aan bet tooneel, en zelfs beden avond, zuUen wij voor bet eerst De NichUn opvoeren; zoodat ik om u de waarbeid te zeggen, even zoo gesteld ben, also ik een straf moet ondergaan, voor bet een of ander crimineel feit; gij ziet zelve boe gebeel prosaiscb ik geworden ben, en waaracbtig geloof mij mijn goede vriend Kruseman, een tooneelspeler is een reebt prosaiscb wezen. Zoodra bij directenr  die iijd is king versirehei" en eindigende met: nen vurig zong ik dan van mijn Jeruzalem" — Megie aan een spelend kind van B. ter Haar, te vinden in de Muzenalmanak van 1841 — Ada van Holland van Mr. W. Bilderdijk — Mei&jeseed van dezelfde in zijn Poezy 2 deelen — Uegulus van de Baronesse de Lanoy [sic] — De Sterrenhemel van Van Alpben — Hel Vogelnesije van Spaudaw — Hei Weesmeisje — Ifinferlied, Jjiedje aan een gevallen meisje, Heloize aan Ahelard van Tollens — Decemher, De 1842. Watervres, Be iijd van C. G. Withuys, ook nog van deze laatste: Slaapzang hij de wieg van een stervend kind te vinden in zijn Poezy eerste deel — van J. van Lennep, ik meen: Donna Klara een romance in de Muzenalmanak van 1841. Met N. Beetz [sic] ben ik te weinig bekend, doch zijn Blaanw satijnen kussefi ken ik en is zeer goed voor de declamatie — De ZangereSj De Priesier van Potgieter en van eenige oude dichters: Cats zijn: Vuufy geld^ hoest^ heete mln^ hoe iaauw nien die hewaaht^ men houdt ze zehlen [iw] in zijn Ovde en nieuwe tvjd te vinden — VondeFs Heilig^ Itei-lirg^ driemaal heilig^ enz. Eei van Engelen in Lucifer — de droom van Jozef U Dothan van dezelfde — Duinzang van Mr. D. J. van Lennep — De Jochebed van Bogaers is geheel geschikt om zang voor zang te declamereu — De goede Piet van Weisman de Villig [sic] te vinden in een werkje bij Immerzeel is zeer geschikt — ook van Bilderdijk: Mi^ierva. Ziedaar eenige dichtstukken, waarvan ik de meeste gedeclameerd heb, en altijd veel pleizier van gehad heb, ik maak mij sterk, dat lietzelfde van dezen gij ook kiest, gij genoegen daarvan zult hebben — Ik zou u meerdere hebben kunnen opgeven, indien ik meerder tijd had. En nu heste vriend UEd. verder alle heil wenschende heb ik de eer  gemacht van de opvoeing van De Nichun, Deze lijdensgeschiedenis voor den auteur en voor den uitgever dient thans nader besproken te worden. De bemügenen over den voorgenomen Spectator hadden Kruseman zoals bleek, in relatie gebracht met Helvetius van den Bergli te Wijk bij Duurstede, den eenige, die wel lust had in die uitgaaf, maar er bezwaar in zag, wanneer er niet op 1842. Vaste hulp van medewerkers te rekenen viel. Het nieuwe too neelspel J)e Nichten, door hem in het einde van 1840 begonnen, had, behoudens enkele wijzigingen in den tekst, hem door Potgieter en Bakhnizen van den Brink aangeraden, reeds de vourproef doorstaan bij Commissarissen van den Stads Schouwburg te Amsterdam; een voorloopige rolverdeeling was hem reeds in December van dat jaar door Van Lennep toegezon-den. Van den Bergh wenschte zijn nieuw tooneelspel Bij Frij-link nit te geven, maar kon het met hem over het honorarium niet eens worden. Hij wendde zich toen tot Van Stockura te Gravenhage. Schoon niet ongenegen het stuk uit te geven, maakte deze echter bezwaren. Van den Bergh bod het daarop in September 1841 t>er uitgave aan aan Kruseman. Aanlokkend was dit aanbod zeker. Vier jaar ge leden was zijn berijmd schouwspel J)e Neoen, waaraan de toen aankomende Anton Peters, in de rol van August van Loon, zijn eersten opgang als acteur dankte-^ en waarin Van Lennep ook wel eens een rol vervuld had ^, met groot succes opge-voerd *; Hieronym'ns Jamaar^ een kleiner berijmd blijspel in e4n bedrijf, was eveneens met bijval ontvangen. Om met een werk van En bezüglich schrijver de uitgeversloopbaan te begiimen, was verleidelijk, in weerwil van de £300, die als honorarium gevraagd werden; de 1600 exemplaren in twee drukken van De Neoen opgelegd, deden van dit werk het beste verwachten. Van Heul-Engel man; Osbroek-Peters; Pimping-Stoete; Wilman-Van Ollefen; Grijmaar-Rozen veldt; Kasper-Brede; Loffers-van der Linden; Bomba-Roobol; Martha-Juffr. Adams; Amarante en Caroline-Mevr. Roo-bol en Naret Koning. (Brief van Helvetius van den Bergh aan Potgie-ter 28 Dec. 1840.) Be Tij^m. VI,'sGravenh. 1847 biz. 344. Kneppelhont in De Gids, 1878 Dl. IV. biz. 352. John Hilman. Ons Tooneel, Amst. 1879 biz. 215. Het Gedenkhoek van Engelberts Gerrits moet niet als eerste uit-gaaf beschonwd worden, daar het in vereeniging met een ander ge-schiedde; bovendien nog komt het niet voor in de geschreven Fondshoeken van Kruseman, die daarentegen openen met De Nichten. Helvetts VAN DEN BERGM, DE NICHTEK. ift42. te raeer nog daar de schrijver zelf goeden dunk van zijn pennevrucht had en met zijn Nichtsn, De Nemn, „zoo arm aan vis cow.iccC\ naar zijn oordeel, wilde doen vergeten. Mijnheer de euthousiast", zooals S. J. van den Bergh in een zijner brieven Kruseman toen reeds kon noemen, aarzelde geen oogeriblik het anbod aan te nemen en van de kopy 1500 exemplaren te laten trekken. Met spoed werd er ter drukkerij van Westennan te Amsterdam aan gewerkt, zoodat half November 1841 de schrijver de goede ontvangst van een afgedrukt expiaar(13i vel in klein 8®) kon berichten. Nog v6<5r de eerste opvoe-ring echter verscheen er een pamflet tegen, onderteekend Lammert Plat, dat, aan het pseudoniem van den schrijver Getrouw,  verlaat noue de land als schelm, zonder hoop op beterschap achter te laten. Was hij naar Dmsla7id, dan kon men nog denken, „De man komt tot inkeer! Hij zal naar den Aarsbisschop van Keuleti Avezen, om voile absoluie te halen. 20 December 1841. W. J. van Zeggelen. Levensbericht van Pieler Theodoor Helvetius rati den Bergh (Levensberichten t'aw de Maatsclmppij der Nederlamhche letterkunde. 1874 biz. 135). HELVETIUS VAN DEN BERGH DE NICHTEN. 33 op afkorting van 't door Nederlanders geschonken juwee- ib42. len kruis/^ Nou, dat's maar bijzaak. Je Nichten blijft evel een meesterstuk. Als je zoo(5 voortgaat, dan wor je nog een tweede Claas Albeiis! 't Spijt me danig, dat je Poehaan bent an de Gids. Je mot er nou je dingetjes zelve recenseeren; net als de Liedekenskraaijer van Bontekok; 'k zou je anders vra- gen, om er mijn lofblazerij in te lappen. Verbitterd over dien persoonlijken aanval zond de schrijver een paar regels tot ant woo rd aan het HaniUhblnd ^. „ De Nichten worden niet begrepen, schreef hij aan zijn uitgever. Men maakt er aanmerkingen op, waarin geen ^en^ commun ligt. Mijn groote font is, dat ik had moeten begriji^en, dat wij de eeuw der Tartuffes niet genoeg achter den rug hebben, pm wat verach- telijk en bespottelijk is zoo cordaat in het aangezigt te zien.^' Tot Amsterdam alleen bleef de beweging niet beperkt, ook in den Haag werd de zaak druk besproken, „waar men niet anders wist dan dat Be Nichten afschuwelijk waren. De directie van 'i Haagsch tooneel walgt er van/^ ^ In den Amsterdamschen schouwburg mislukte de eerste opvoering dan ook jainmerlijk den 13 Januari 1842, toen het stuk ten tooneele gebracht werd ten voordeele van de Weduwe Majofski en N. Vroombrouck c. s., de overgebleven trekkende leden van het toen reeds niet meer bestaande fonds tot pensionneering van tooneelkunstenaars *. In weerwil van de goede zorgen daaraan door Peters en mevrouw Naret Koning be- steed, werd deze com^die de caractere — de kw^alificatie is van den auteur — in tegenwoordigheid van den jongen uitgever, die zich van zijn eersteling gouden bergen voorgespiegeld had, uit- gefloten, de duidelijkste blijken van af keuring van het publiek. Maar daarbij was de zaak niet ten einde. Hoewel „iemand, die zich de onbekende X noemt^^ in het llanddsblad van den 2 1 Januari 1842 den handschoen voor Van den Bergh opnara, lokte I * Potgieter. i ' 10 December 1841. * ' Brief van Van den Bergh 20 December 1841. Advertentie in het Harulelsblad 12 Januari 1842. 3 34 HELVETHlS VAN DEK BERGH, DE NICHT*JK. 1842. dit een: Waarom zijn Be Nichten uitgefofen? Door TohiaitJiiS' tm Fhmpus (Gerhard Thomas Mohrman?) uit, waarin Van den Bergh wederom aangevallen werd. Van den Bergh begreep zich te moeten verdedigen en poogde in een Gesprek over de Ni'Chte7i^ inedegedeld door den schrijver van Be Nickleiiy waarvan hij voor niet de kopy aan zijn uitgever aan-bood, het goed recht van zijn blijspel te verdedigen. Teleurgesteld door een afloop, dien hij niet verwaclit had, wendde hij, in wien de critiek vroeger den Nederlandschen Moliere begroet had, zich van het tooneel af. „Aan den grooten weg Avil ik timmeren, niet aan een vuil moeras, waar een laag gespuis zich gereed houdt raijn gebouw en Mijn person met slijk te werpen. Ook de monopolisten zijn mij te geducht. Ik laat hun de ruimte. Het publiek vare er wel bij. Het heeft mij niet begrepen. Misschien ligt de schuld daarvan aan mij. De tijd leere het. En welke waren nn de grieven, die de publieke opinie had tegen dit tooneelspel, dat naar het oordeel van Huet, gehecl in tegenstelling met De Neveni, zich beter lezen dan hooren laat? Aan te hooge ingenomenheid met eigen arbeid was het zeker niet te wijten, daar  af keuring, maar vooral zagen zekere standen zich gekwetst. De GUIs 1864 Dl. Ill biz. 588. Herdrukt Litterainschc fanta-Kirn, Ariih. 1868 Dl. II biz. 39; algemeene reeks. Haarl. H. D. Tjeenk Willink z. j. Dl. II biz. 39 en 40. 2 Blykbaar had de schrijver dat wel eenigszins verwacht, want in het Voorbengt schreef hy : „Hoe voortreffelijk de opvoering van de Neuen ook geweest zg, heeft ze mg echter in mgne meening bevestigd, dat, voor het Hollandsche blijspel, proza boven verzen de voorkenrverdient, omdat het minder verleidt tot een meestal geheel ongepast declameren, en de taal van het dagelijksch leven nataurlijker voorstelt. Dit bewoog mij dan ook om de Nichton in proza te kleeden. Bovendien heb ik mij, de heeren Punsten mogen het mij vergeven of niet vergeven door de geteekende personen. Den auteur werd outrouw ver- i842. weten aan zijii eigen beginsel, dat het Tooueel een spiegel der waarheid met zijn, en in de personen van Piniping en (3s-broek, die hij gechargeerd bedoeld had, daar, zoo hij meende, in een blijspel sleehts earicaturen op hnn plaats zijn, wilde men een afbeelding naar het leveii zien. Het was zijn laatate werk voor het tooneel. Een paar jaar later werd hij afgebeeld op de schets van een onnitgegeven prent: De levende en sfervende dlchiers van Ne-derland in J844, met Da Costa, ToUens, Withuys, Beets, Greb, Hasebroek, Hofdijk, Van Lennep, Jan de llijmer (Goeverneur), Bobide van der Aa, Ten Kate, S. J. van der Vliet, Van Someren, Boudewijn (J. L. van der Vliet), Van Zeggelen, Dr. Wap, Klikspaan (Kneppelhout), Heije, Potgieter, Van's Gravenweert en Bakhuizen Tan den Brink, als 'een man met rouwfloers om den hoed en een zakdoek in de hand, huilende met een spade in den arm, bijeen geopend graf, waarin een lijkkist met het opschrift: „De „Nichten"." Hoewel men veelal ziet gebenren, dat een werk, dat druk besproken wordt Heitzij dan in goed- of in afkrerenden zin, een flink debiet heeft, had de critiek zich hier zoo heftig doen hooren, dat bijkans niemand het blijspel kocht. Gandeweg zag de uitgever de uitgezonden commissie-exemplaren weer op zijn fondszolder terugkeeren. Van de oplaag van 1500 exemplaren van Het Gesprek over Be Nicht&n gingen de restanten (1000 en 360 ex.) den 12 December 1849 op de auctie J. C. van Kesteren over aan J. C. ia taal en spelling, menige vr^heid veroorloofd, die ik tegen Hun Ed. Achtbaren en Zeergeleerden moeyelijk zon kunnen verdedigen, maar waarvoor de tooneelspeler my welligt dank zal weten. '^ Ook zij, dienog voor het handschrift ter perse gelegd was, het blijspel gele Zu denken, waren niet geheel ingenomen met den vorm. Boven noemde ik Potgier en Bakhuizen van den Brink; uit de correspondentie tusschen Van den Bergh en Potgieter kan ik daar nog aan toevoegen Van Lennep en Elise Schiotling. Vgl. Ten Brink, Gesundenis der Noord-Nederlandsche letteren in de XIXe eeuw, Amst. 1889. Dl. Ill biz. 384. De Tijd. Dl. IV'sGravenh. 1846 biz. 275 vlg. Helvietts van den Bergh, denen aangechreven staat in den boekhandel, kan het besteorden worden mit de fonds-veiling van de firma S. E. van Nooten en Zoon, welke den 7 April 1897 te Amsterdam gehörden werd. De Neven (250 ex.), De Nichun (258 ex.) en het Gesprek over De Nichun (328 ex.) kwamen daar in veiling; de drie artikelen, waarop nog slechts een paar jaar kopyrecht rust — Van den Bergh overleed in 1873 — vonden een kooper in A. Verslnys voor, 85.50, een vrij aanziellijk bedrag voor letterkundige werken, welke voor lieden, naar men zou zeggen, geen praktische Warde meer kunnen heben. De jägers leeren echter het tegendeel en bewijzen, dat de letterkundige waarde van den Bergh's tooneelarbeid, nu hij geen animositeit meer opwekt en De Gids sedert lang geen blauwe beul meer is, een langzame neiging tot stijgen sich in vertoonen. Dat bedrag trouwens, dat de drie artikelen thans waard blijken te zijn, is vooral te danken an De Neveji, want zooals de Heer Van Nooten op die veiling mededeelde wordt dat tooneelspel in Belgie nog geregeld door rederijkers gebruikt. Had deze eerst, uitgaaf aan Kruseman alles behalve voordeel opgeleverd — de schrijver, die eerst ge&n cent van het honorarium had willen aannemen, nam op aandringen van zijn uitgever toch £200 aan — een reden hetzelf de te duchte van den bundel poezij van Ten Kate, waarvan de drukproeven toen liepen, mocht hierin niet gezoclit worden. Het was de tijd van Jaarboekjes en Almanakken: De Moddergod was bang dat in ons Vaderland Zgn rgk gevaar liep, en al 't water weg zou zakken. „Wat droogte!" riep hy nit: „Poeeten, op ter hand!"... Hg wenkte en — 't regende Almanakken. De prijzen waren 440 Neven k 30 cts., 1000 Nichten k 4^ cts., benevens 360 Gesprek over De Nichten er gratis Lg. Braga. Nieuwe uitgave van A. Winkler Prins. Dev. 1883. biz. 74. Vgl. hiermede Ten Kate's meening in 1843 in zgne Stem nit de woeslijncn, aangebaald door Huet. {Litterarhcho FatUasien en Kritieken, Haarl. z. j. Dl. VII biz. 4.) TEN KATE, MAUIA MAGDALBNA. 37 Ook Kruseman werd door die richting medegesleept. Eeii 1842. 