Sidin en ik: een reisje over Java
Ja, dat was wel het mooiste plekje van ons geheele kleine dorp.... Zooals ik reeds zei, wordt deze mooie, groene boom met zijn familie van bij-boomen door de Javaantjes als een soort van heiligdom vereerd. En geen wonder, want ze weten, dat hij honderden van jaren oud is en hun vader en grootvader, en van deze weer de vaders en grootvaders, heeft zien opgroeien, groot worden en sterven, terwijl hij zelf nog maar altoos voort bleef leven en groeien tot op den huidigen dag. Zoo'n oude boom heeft al heel wat onder zijn dak en in zijn nabijheid zien gebeuren en, helaas ! hij heeft telkens gezien, hoe de Javaantjes opnieuw door andere vreemde- lingen, die van over de zee kwamen, werden overheerscht, bestuurd en soms schandelijk verdrukt, 33 want ja, dat is zoo, van oudsher werden de Ja- vaantjes in den voilen zin van het woord ,,over- heerscht." Eerst kwamen de Hindoe's uit het verre Voor-Indie op het vasteland van Azie, brachten er hun In- dischen godsdienst en bouwden hier hun prachtige tempels, waarvan hier en daar nog altoos de ru'ines bestaan ; toen kwamen de Mohammedanen en brachten te vuur en te zwaard de leer van Mo- hammed er in, en nu tegenwoordig zijn wij de heeren, die Java regeeren en, ik hoop, hoe langer hoe beter. Wat betreft hun godsdienst, zijn de Javaantjes schijnbaar Mohammedanen gebleven, maar in de werkelijkheid zijn ze nog hetzelfde, wat ze waren, toen, honderden van jaren geleden, de Hindoe's hier kwamen. Nog altoos zijn ze aanbidders van de geesten, die in hunne verbeelding overal om hen been aanwezig zijn. De Javaan gelooft namelijk aan een verbazende hoeveelheid geesten, die in het algemeen ,,/angr" wor- den genoemd. Onder deze geesten zijn er echter enke- len, die als 't ware boven de anderen uitsteken, en onder deze vooral de zoogenaamde ^^danjang dessd*\ de beschermgeest van het dorp of gehucht. Het was ook met deze, dat ik voor het eerst kennis maakte, of liever, van wien ik het eerst wat hoorde. Ik zag namelijk onder onzen ouden .^waringin'\ SIDIN EN IK. 3 34 bij den voet van den hoofdstam, of ten minste dicht er bij, een soort van altaar, bestaande uit een paar groote steenen, op hun kant staande, en met een derde er dwars over been. Er was een klein houten hek om been, met alleen maar een kleine opening er in, om er bij te kunnen komen ; want alle oogenblikken werd er weer iets opgelegd, van bloemen of allerhande andere gedoe ; soms zelfs eetbare waren voor meneer den dorpsgeest. Ook werd er wel wierook op gebrand, of iets anders, dat voor bem bestemd was, want ik boorde nu van Sidin, dat de dorpsgeest boven in bet lommer van onzen ouden waringin woonde en van daar op alles, wat in en om bet dorp gebeurde, naar beneden keek en toezag, terwijl bet voor ons alien van bet grootste belang was, om bem door ofiferanden in een beboorlijk bumeur te bouden. Sidin beweerde, dat bij daar al woonde, lang voor dat de menscben bier waren komen wonen en dat, juist omdat bij daar was en ons een goed bart toedroeg, de zaken bier altoos nog al beboor- lijk naar wenscb waren gegaan. Onze geest scbeen zelfs een bijzonder goede reputatie ook buiten af te bebben, want volgens Sidin, kwamen ze uit andere dorpen, beel ver weg zelfs, bierbeen om bem offerandes te brengen, in de boop, dat bij dan voor die lui uit dat andere dorp ook nog eens een goeden invloed zou uitoefenen. 35 »En heb je hem wel eens gezien, dien dorps- geest ?" vroeg ik aan Sidin, met een slim glim- lachje. Die vraag vond Sidin niet pleizierig, hij keek mij aan met een gezicht, alsof hij zeggen wou, »hoe kun je dat nu vragen ?" Zooals de Javaantjes gewoonlijk bij zoo'n ge- legenheid doen, liet hij met zijn tong tegen het verhemelte een eigenaardig geluid hooren, dat gehjk stond met de uitdrukking „Ben je nu heele- maal gek of dol ? Hoe heb ik het nu met je ?" Ik deed dus ook maar geen verdere moeite, om hem van zijn geloof in dien dorpsgeest af te brengen, want ik zag duidelijk, dat twijfelen op het gebied van zijn geloof voor hem iets ondenkbaars was. Dat geloof in die geesten zat er bij hem, als bij alle Javaantjes, nog veel te vast in. > Geesten," want zooals ik weldra merkte, hiel- den Sidin en zijn familie er nog een heel regiment andere geesten op na, aan wien zij vast en stellig geloofden, vooral in enkele zoogenaamde »speci- aal-geesten," als ik ze zoo behoudens alien eerbied mag noemen ; geesten die zich b. v. in het bij- zondev er op toe leggen, om de menschen zekere onaangename dingen te bezorgen : kramp in de kuiten, reumathiek, jicht, dikke beenen of wel bee- nen, die bij de eerste de beste gelegenheid breken of scheef gaan staan, enz. enz., terwijl er ook geesten zijn, die meer bepaald den veestapel in de 36 war sturen of wel de rijst of andere te velde staande gewassen het leven bederven. Dan zijn er ook nog geestelijke dwarsdrijvers^ die het zelfs de hemellichamen lastig maken en zons- of maanverduisteringen weten te fabricee- ren. Merkwaardig is het, dat, zooals Sidin mi) vertelde, deze geesten of „6oetoV' zwak vanhoofd schijnen te zijn en er dikwijls van doorgaan, wanneer men maar dapper lawaai weet te maken in de kampong, door b. v. allemaal tegelijk in de rijst- blokken te gaan stampen. »Wer' zei ik, »als er nu weer eens een zons- verduistering in aantocht is, zal ik je eens waar- schuwen en dan zuUen we eens probeeren of het helpt." Nu, daar begreep Sidin natuuriijk heelemaal niets van ; ook niet, hoe ik dat in een boek (de zee- mansalmanak) dat ik bij mij had, zou kunnen zien, wanneer en op welken dag dat gebeuren zou. Hij gaf mij te kennen, dat dat nu iets was, dat hij nu weer niet geloofde. „Onmogelijk" zei hij. » Heelemaal onmogelijk, zoo iets/' Hoe kan men dat nu in zoo'n gewoon boek zien ! Neen, dan had hij heel andere middeltjes, om iets van de toekomst te weten te komen, en nu begon hij mij uit te leggen, hoe hij dat deed. Om dat te kunnen begrijpen, moet ik u eerst vertellen, dat bij de Javaantjes de dagen van de 37 week als 't ware twee namen hebben, of liever, dat zij er twee soorten van weken op nahouden. De eene heeft gewoon zeven dagen net als de onze, maar de andere heeft er maar vijf en rekent van den dag, dat er in de plaats zelf of wel in de buurt de groote passar of weekmarkt wordt gehou- den, tot op den dag dat dit weer het geval is ; en dat duurt vijf dagen. Nu hebben alle dagen volgens die twee soorten van weken ieder een be- paald cijfer, volgens ieder systeem. Zoo heeft b. v. Maandag volgens de gewone rekening het cijfer vier^ doch volgens de passar- week — Maandag heet danlegi — heeft deze dag het cijfer vijf. Wanneer nu papa Sidin b. v. plan had om op Maandag ergens van daan een nieuwe karbou te halen, dan begint hij met de cijfers van Maandag, 4 en 5, bij elkaar te tell en. Dat is negen. En nu heeft hij voor deze onderneming een zeker aantal woorden, die een bepaalde beteekenis hebben. Nu begint hij te tellen (ik weet niet, of het geheel juist is ; het is maar om u er een idee van te geven.) Hij begint met soekol (pooten), dan boetd (hoofd) gadjah (lichaam) en watoe (staart). Helaas ; als hij nu telt tot negen, komt hij terecht op soekol (poo- ten.) Dat beteekent, dat de karbou op reis zijn pooten zal breken. Dus, Maandag deugt niet. Hij probeert het nu eens met het cijfer van een anderen 38 dag, doch komt dan terecht op gadjah (lichaam) of boetd (hoofd.) Ook mis, want dan krijgt de karbou kramp in zijn ingewanden of het slaat hem in zijn boetd J zijn arme karbouwen-kop^ en hij wordt dol. Weer aan het tellen, lot hij terecht komt op watoe (staart). Dat's een »gunstig" woord en het cijfer dat er mee correspondeert is twaalf^ en zoo- als nu de dagen van de gewone week in de passar week samenvallen, is dat Dinsdag. En al gebeurde nu ook, ik weet niet wat, papa Sidin gaat op geen anderen dag dan Dinsdag er op uit om den nieuwen karbou te halen. Ik geef dat nu maar als een soort van voor- beeld, (zonder voor de juistheid in te staan) hoe bijgeloovig mijn Javaantjes waren en hoe zij eigen- lijk, als het er op aankwam, nog steeds evenals hun voorouders, kinderlijke, eenvoudige aanbidders zijn gebleven van de geesten, die in hunne ver- beelding, de natuur om hen been en hun hut- ten en waar ze ook zijn, bevolken, inspireeren... ; waarvan het rondom hen vol is. De heele wereld zit volgens hen vol geesten. Ook zelfs de ^,7oewan Allah^'' de Mohamme- daansche godheid uit den Koran (de Mohamme- daansche »bijberO wordt door den Javaan niet anders beschouwd dan als een voornaam personage uil de geestenwereld ; de geest nummer 66n. Hun 39 Mohammedisme heeft dus in de werkelijkheid niet veel te beteekenen, want de Mohammedanen zeg- gen : er is maar e6n God of geest, die alles doet en overal regeert, en Mohammed is zijn eerste en meest voorname profeet. Die geesten-historie van de Javaantjes zal dus een echt Mohammedaan ook nooit goedkeuren. Toch hebben de Mohammedaansche priesters op de Javanen een grooten invloed en ook zelfs onze eenvoudige zoogenaamde »dorps-priester", zouden wij hem kunnen noemen, was in de kampong iemand, die er heel wat te zeggen had. Nu was het waar, dat hij ook een ^^hadjV was, iemand die een bedevaart had gedaan naar Mekka, naar het heilige graf van den grooten profeet. Niettegen- staande die heilige eigenaardigheid, zag hij er toch, vond ik, vrij vies en onoogelijk uit, in zijn wit onderkleed, met een soort van ruime, roo- de kamerjurk, zou ik haast zeggen, er over been en met een Arabischen tulband op het hoofd, ter- wijl hij over zijn schouder altoos een zakdoek had hangen met een rozenkrans er aan, die hij ge- bruikte bij zijn Mohammedaansche gebeden. Ove- rigens voerde hij nooit iets uit, dan in den ^jLanggar"' de kleine kindertjes wat Arabische woorden voor- prevelen, waarvan ik geloof, dat hij zelf de helft niet begreep of nog minder misschien. Doch hij wist overal munt uit te slaan en het duurde dan ook 40 niet lang, of hij gaf papa Sidin te kennen, dat hij heel gaarne dit of dat zou hebben en dat hij, wanneer hij het niet kreeg, naar de hoofdplaats van ons district zou gaan, om te vertellen aan den ^^toewan controleur", dat er hiev een ^^orang blanda'' (Hollander) in de kampong was. Wij vonden nu maar het beste, hadji Sleman te vriende te houden en ik offerde een van de weinige guldens, die ik nog over had, aan dezen zeer zichtbaren en zelfs zeer ruik-baren, doch tevens zeer inhaligen dorpsgeest van Mohammedaansch menschen-priester-vleesch. En nu wil ik in het volgende hoofdstuk ver- tellen, hoe onze woning, of liever die van papa Sidin er uitzag en wat we al zoo den geheelen dag deden. III. De Groote dorpsgeest en de kleinere. Het huisje van de familie Sidin zag er ontegen- zeggelijk hoogst eenvoudig uit en was eigenlijk niet veel meer dan een soort van hut, van bamboe vervaardigd en van boven met een dak er op van gedroogde mpaA-bladeren of alang-alang^ een soort van ruw en gemeen gras met grove, lange en pun- tige bladeren, die nu natuurlijk niet groen meer waren, doch eene grijsachtige, lichtbruine tint had- den gekregen. Het dak stak vooral aan den voorkant een eind over het huisje been en steunde daar op een paar palen, zoodat er naast de deur, een soort van verandah of voorgaanderij was, voorzien van eene verhooging, die zich uitstrekte langs den geheelen voorkant van het huis, zoodat men daarop kon 42 gaan zitten en zijn werk doen, wanneer het binnen in het huisje te warm of te donker was, want vensters hield papa Sidin in zijn huis er niet op na. Zelfs de deur was niet anders dan een soort van schuif, die men gewoon opzij schoof, wanneer men naar binnen wilde. Aangezien echter in de bamboe-muren nog al heel wat reten en gleuven waren, was het toch in huis overdag niet heelemaal donker ; licht genoeg zelfs op het midden van den dag, om te kunnen lezen. Meubilair was er ook al niet veel. AUeen een groote bal6'bale{*) een soort van groot-vlakkige tafel of rustbank op zeer lage pooten ; of neen, ik geloof, dat het geheele ding van onderen ook met bamboe was dicht gemaakt, want net als bij alle mogelijke andere zaken, was natuurlijk ook deze baU'baU van bamboe. De Javaantjes ihaken bijna alles van bamboe en kokosdoppen. Drink- en schepmateriaal, komriien en opscheplepels, alles in den huize Sidin was van klapperdoppen en bamboe gemaakt. Ook onze lamp 's avonds was voor een groot deel van bamboe gemaakt. Het was een soort van standaard waarop boven een aarden bakje rustte (*) Men legge bij de uitspraak van dit woord den klemtoon op den eersten lettergreep. 43 met wat olie er in (klapper-olie) en waarin een stuk los ineengedraaid katoen lag, dat met het eene uiteinde uit de tuit van het bakje naar buiten stak en dan aangestoken werd. Dat deze lamp niet heel veel licht gaf, behoef ik zeker niet te zeg- gen. Trouwens, veel licht hadden wij 's avonds ook niet noodig, want we gingen al vroeg slapen. De geheele familie Sidin lag dan op de groote balS- balS. Voor papa en mama had men een soortvan zeiltje of mat gespannen, waar zij achter lagen, doch de rest ging liggen, zooals de omstandigheden het meebrachten. Toch had men voor mij nog een apart hokje klaar gemaakt in een hoek van het huis. Ofschoon ik anders met de familie gewoon op en neer ging, vond men toch, dat het geen pas gaf, dat een ^^orang blanda'\ al was het dan ook maar een weggeloopen matroosje, zoo maar gewoon met de anderen op de haU-hale ging liggen. 's Morgens werd ik gewoonlijk wakker, door dat de anderen zich begonnen te bewegen en te praten. Het eerste, wat wij dan deden, was een bad nemen in de „A:aK," het kleine riviertje, dat dicht bij ons huis, boven van het gebergte kwam stroomen. Dat is te zeggen.... »dadelijk," nu ja, eerst wre- ven we onze oogen eens goed uit en meestal gingen we dan eerst nog een oogenblik buiten 44 voor de deur zitten „soezen/' zouden wij Europe- anen het misschien noemen. Het was zoo 's mor- gens vroeg dikwijls koud, en Papa Sidin had dan de gewoonte, zich heelemaal in zijn groote, wijde sarong te huUen, alleen met zijn hoofd en lange loshangende zwarte haren er uit, zoodat hij wer- kelijk een allerzonderlingste vertooning maakte ; werd het echter wat later en begon het zonnetje te schijnen, dan duurde het niet Jang of wij lagen in de kleine kali te ploeteren en te scharrelen, dat het een lust was. Ja, dat was een genot zoo 's morgens. En wat een drukte was het dan in de kleine kali ! Want niet alleen wij kwamen daar in het riviertje ons morgenbad nemen. Ook mama Sidin met de kleinste broertjes en zusjes, en tevens met verschillende kleedingstukken die uitgespoeld moesten worden, kwamen van den oever af in het riviertje. En ook andere dorpsbewoners zagen we weldra arriveeren. Vooral wanneer het lang geregend had en er wat veel water van boven afkwam, van het gebergte, zoodat er nog al wat stroom liep, was het een pleizier en een lawaai en een leven van wonder en geweld. Het was vooral ook omstreeks dezen tijd, als het zonnetje nog niet zoo heel hoog stond, dat ons huisje er zoo schilderachtig kon uitzien als het mooie lichteffekt er op viel en de zonne- 45 stralen zoo iet of wat schuin door en langs het gebladerte vielen van de pisang-boomen en andere met hun hooge waaiervormige palmen ; groote en kleinere heesters van onzen tuin, met zijn kleine, witte melatti's (een mooi en tevens zoo eenvoudig en be- scheiden bloemeke), dan de tjampaka en de kleine witte, stervormige kambang tandjoeng^ die zoo lekker ruiken kan en door de aardige Javaansche dorps- meisjes voor en in hun haar werd gedragen, enz. enz. En nu nog iets. Bij of langs het afdak, op zij van het huis, stak een enorme lange bamboestaak heele- maal de hoogte in en daar bovenaan hing een kooi met een soort tortelduifje er in, een ^^erkoetoet^'^wdLax- voor alle leden van de familie Sidin, en vooral de ouwe heer, grooten eerbied hadden, omdat ze deze tortelmachine beschouwden als iemand, die, als hij er een was van de echte soort, waarvoor ze hem zeker en stellig hielden, ons alien gelukkig zou maken in het leven en, om op alles de kroon te zetten, mettertijd op zijn honderdsten verjaardag een gouden ei zou leggen, dat de familie in eens tot rijke menschen zou maken. De onze was werkelijk een mooi klein duifje en er was eens een Europeaan geweest in de kam- pong, die papa Sidin er zelfs tot drie gulden voor geboden had ; — voor een eenvoudigen Javaan in die dagen een enorme som — doch voor geen honderd had hij hem gekregen en mijn vriend 46 Sidin junior, vertelde mij in vertrouwen, dat zijn vader dien nacht, nadat de Europeaan er geweest was, niet was gaan slapen, maar den heelen nacht gewaakt had, uit vrees dat de ^^orang blanda!\ de Hollander, hem de duif stilletjes weg zou komen halen. Achter op ons erf hadden we ook nog een soort van klein schuurtje voor de rijsl, een dito voor onze landbouwgereedschappen, een eenvoudlg soort van ploeg en andere landbouwbenoodigdheden, en dan vlak hierbij een omheinde en overdekte » kraal" of Jcandjang'\ met daaronder een echte, zwarte slibberige modderpoel, waarin onze »trek-os", zou- den ze in Gelderland zeggen, zich bevond ; n.l. de Indische karbouw of buffel, die bestemd was om de ^^pedati" te trekken ; een log en plomp, maar in mijn oog zeer schilderachtig voertuig op twee ronde houten schijven, die voor wielen fungeerden. Deze j^pedatf stond gewoonlijk ook onder dak; namelijk in het kleine schuurtje of hutje, waar- onder het landbouwgereedschap geborgen werd. Zooals de meesten van zijn familie, was onze karbau blauwachtig, vaal-grijs van kleur en zag er erg log en dom, maar tevens zeer zachtzinnig en volgzaam uit. De kleine KrOmO, een van de jongste broertjes van Sidin, kon met hem doen wat hij wou. Ofschoon we zouden kunnen zeggen, dat die kar- bouw een soort van koe is, verschilt hij toch met 47 deze aanmerkelijk in gedaante en voorkomen ; hij is veel breeder en vleeziger en heeft een breeden, platten kop met naar achter liggende horens en een erg breeden muil of bek. Als hij niet voor de pedati liep of voor den ploeg in de sawah, het rijstveld, stond hij maar steeds den heelen dag met zijn lompe, plompe beenen in de modder en het slik te baggeren en te plassen en ging 's avonds en 's nachts in en op dat modder -mest- hoopje liggen slapen. Papa Sidin beweerde, dat deze modderige, vuile toestand voor zijn gezondheids- positie de beste was en een beetje „verschooning" voor hem niet wenschelijk zou zijn, doch ik heb later door Europeanen hooren beweren, dat dit niet waar is en juist die vuile rommel zooveel ziektes onder het Javaansche vee ten gevolge heeft. Nu, ik wil het gaarne gelooven. Onze karbau echter scheen van een taaie natuur te zijn, want ik heb hem nooit anders gekend dan zeer gezond en genoegelijk in al zijn leven en doen. Kleine KrOmo was heelemaal de baas over hem en zat meestal boven op zijn rug, wanneer hij met hem naar de dorpsweide ging, om hem wat gras te laten eten. ••^N" IV. De woning van Pah Sidin. Ik bleef werkelijk nog eene heele poos in de kampong zonder ontdekt te worden en amuseerde mij bij de familie Sidin bijzonder goed. Gedurende den dag hielp ik mee aan de werkzaamheden, die er te verrichten waren. Dat is te zeggen : in zooverre dat mogelijk was ; en dan nog alleen in de vroege morgenuren. Zoo gauw de zon wat hoog aan den hemel begon te staan, moest ik zorgen onder dak of ergens in de schaduw te komen, want dan werd het zoo heet, dat er voor de Europeanen aan geen werken te denken viel ; ten minste niet in het open veld; doch na een poosje gingen dan ook papa Sidin en zijn twee zoons gewoonlijk naar huis, waar dan mama Sidin ons wachtte met het middagmaal ; dat natuurlijk vrij eenvoudig was : 49 Als we thuis kwamen, lag er meestal op den grond, soms buiten, soms binnens huis, al een matje klaar, dat zooveel als onze tafel moest ver- beelden. Terwiji wij om dat matje been gingen zitten (niet er op, maar er naast) met de beenen kruis- lings onder ons, kwam ma Sidin met een paar mandjes {^^wakoeVs\ noemden ze die), waarin we de heerlijke rijst zagen dampen. De rijst wordt door de Javanen altoos erg droog gekookt; anders zou bet misscbien ook minder wenscbelijk zijn, ze in mandjes op te brengen. Verder kregen we ook nog een steenen bakje of pannetje, waarin een soort van kostje was, dat ze ^^sambaV noemden, allerbande soorten van ditjes en datjes, fijn ge- wreven kruiden, stukjes klapper of kokos en ik weet niet wat al niet, door elkaar been en geroosterd of ge- stoofd, of gebakken, of gekookt, ik weet werkelijk niet, boe moeder Sidin bet klaar maakte : In elk geval was bet erg beet en prikkelend van smaak, zoodat ik dan ook voor den eersten keer er bij mijn rijst te veel van nam en dacbt, dat ik mijn mond, mijn keel en mijn ingewanden verscbroeien zou. Maar dat wende wel en al beel gauw vond ik bet lekker. Borden badden we niet. Ik geloof, dat alleen de ^.kapala kampong'\ de burgemeester, er een paar rijk was ; ten minste, daar beb ik ze wel eens gezien. SIDIN EN IK. 4 50 Wij echter kregen ieder een groot pisangblad voor ons, waarop ieder dan een hoopje rijst v66r zich kreeg liggen. Het ging dus zeer fatsoenlijk in zijn werk, ofschoon ze zeker op de kostschool, waar ik vroeger geweest was, ach en wee zouden geroe- pen hebben over onze manier van eten, toen we aan den slag gingen, want ieder nam zoo maar tusschen duim en vinger(*) een propje rijst en stak dat in zijn mond, of iiever, gooide het er met een soort van wippertje in. In den beginne kon ik dat zoo niet, maar weldra leerde ik het ook ; ik werd in korten tijd op mijn manier een voislagen Javaan en hapte zelfs van tijd tot tijd ook een stuk Spaansche peper of lombok mee naar binnen, maar dat bekwam mij toch niet zoo goed als de andere vrinden, die dat helsche goed zaten te eten, net als of het een stuk was van een appel of een peer, 't Is een wonder, wat die bruine broeders veel van dat heete goed naar binnen kunnen werken. Soms hadden we ook nog wel een gebakken vischje er bij of soms zelfs niet meer of minder dan eene op inlandsche, droge wijze gebraden of gepofte kip ; maar dat was een buitenkansje. De hoofdschotel was altoos rijst en nog eens rijst. Merkwaardig was het om te zien, hoe moeder Sidin het allerkleinste personeel ging voeden. {*) Altoos duim en vinger van de rechterhand : de linker wordt door alle Moharamedanen dus ook door onze Javaantjes, voor dat werk als onrein beschouwd. 51 Er was namelijk ook nog een klein jongske van een jaar of twee, drie, dat, evenals den geheelen dag, ook aan tafel verscheen bijna zonder lets aan, wat men kleeding kan noemen en dus met zijn klein, bruin lichaampje bijna geheel naakt ; en dan door moeder Sidin werd gevoed, door hem, nog al gauw achter elkaar, een zekere hoeveelheid rijst in zijn mondje te proppen; in den zelfden geest, als ik wel eens beproefd had jonge musschen, die uit een nest waren komen vallen, eten in hunne bekjes te duwen, of, wanneer ge nog een andere vergelijking wilt, zooals men in den slachttijd ge- woon is de worsten te stoppen. Het kleine inannetje scheen er echter nogal tegen te kunnen en het kleine dikke buikje, dat hij had, scheen nog altoos ruimte voor meer rijst te bevatten. Na afloop van het diner ging onze kleine vrind weer heerlijk in het Zand liggen rollen en keuvelen. Wij gingen na het eten meestal een uiltje knap- pen, want dan was het gewoonlijk drukkend heet •en slapen was dan, wat ons alien het besteleek. Sidin senior en Sidin junior namen na het eten gewoonlijk een versch sirih-pruimpje; indenzelfden geest, als de Europeaan na het eten zijn pijp of zijn sigaar zou opsteken. Dit sirih-pruimpje bestond daarin, dat ze een stukje namen van een zoogenaamde pinang-noot ^n dit wikkelden in het blad van een soort van 52 peperplant, die in ruimen overvloed te vinden was achter in onzen tuin en trouwens in alle mogelijke tuinen en tuintjes in de kampong. Alle Javanen zorgen, dat ze deze sirih- of betelplant verbouwen, evenals wij in onze tuinen altoos zorgen voor pieter- selie of andere kruiderijen. Dit betel-blad werd nu door hen eerst besmeerd met eene bijzonder geprepareerde zuivere kalk, het stukje noot verder ingewikkeld, met duim en voor- sten vinger tegen de tanden en het tandvleesch gewreven en dan verder tusschen de tanden en de lippen vastgehouden, om er daarna heerlijk op te zuigen en van tijd tot tijd het geproduceerde vocht op een zeer onfatsoenlijke manier uit te spuwen ; ja ik weet er werkelijk geen ander woord voor. Soms namen ze er ook nog een propje tabak bij, als een extratje om het lekker te maken. Ze zeiden allebei, dat het heerlijk was en frisch^ maar ik voor mij vond het afschuwelijk om aan te zien, want het speeksel, dat men al heel gauw uit de hoeken van den mond te voorschijn zag komen, zag er vies rood uit en,.... nu ja, ikzaler maar niet meer van zeggen ; iemand met een beelje verbeeldingskracht kan zich de rest wel voorstellen. En helaas, niet alleen de twee Sidin's verlustig- den zich in die vieze pruimerij, maar ook mama en het zusje van Sidin, dat er anders zoo aardig uit kon zien, hadden dikwijls dat zoodje in den 53 mond, en dan deden ze dat allemaal nog liefst op zoo'n manier, dat de sirih-pruim voor in den mond zat en er bijna half uit stak. Neen, daar was ik vies van, en ik vond het ge- lukkig, dat ze met hun monden tenminste nooit aan de tuit van de waterkan kwamen, waaruitwe allemaal moesten drinken. Wanneer ze uit de al- gemeene waterkruik moesten drinken, hadden ze een zeer eigenaardige wijze van doen. Het was een poreuse, bolvormige steenen karaf, zoo zouden wij hem noemen, met. een tuit op zij, in den buik van de kan. Zij namen dan niet, zooals wij zouden doen, als we geen glas hadden, de tuit in den mond, maar ze hielden het ding in de hoogte en lieten het water uit de tuit van boven uit de hoogte netjes in den mond loopen, niet alleen zonder wat te morsen, maar ook zonder zich een enkelen keer te verslikken ; iets, dat ik dadelijk deed, toen ik het probeerde. Ik was dan ook maar zoo vrij om anders te drinken. Ze keken eerst erg raar, toen ik het zoo deed, maar ze vonden het toch goed, ofschoon ze toch den volgenden keer een van de weinige kopjes, die ze er op nahielden, naast de ^^gendi'^ zetten ; een wenk dus, dat ik beter deed, dit er voor te gebruiken. Blijkbaar hadden ze er toch wel iets tegen, dat ik uit de tuit van de „g^mdi" of waterkruik dronk. En, om nu nog eens op dat sirih-pruimen terug 54 te komen, vooral bij de vrouwen en meisjes verft dit de lippen met zoo'n gemeene rood-vuile kleur, dat het werkelijk zonde en jammer is en werke- lijk niemand, die van Christelijke ouders afstamt, lust zal krijgen, van die lipjes ,,een kusje te ste- len". Gelukkig hebben ze onder elkaar een andere manier van zoenen dan wij. Zij drukken namelijk de punten van hunne neuzen tegen elkaar, en wrijven en snaiven dan daarbij zoo hartstochtelijk en innig, dat het akelig is om te zien voor iemand, die er niet aan gewoon is. Niet alleen, dat die sirih-pruimerij voor de Ja- vanen, en ook voor de meeste andere Maleiers in den Oost-Indischen Archipel, zoo onmisbaar is, doch het is ook iets, dat een groote rol speelt bij verschillende familie- en andere plechtigheden. Zoo b. V. als er twee gaan trouwen: bij de bruiloft behoort dan o. a., dat bruid en bruidegom samen uit dezelfde sirih-doos zich van een sirih-pruim voorzien ; als een symbool of zinnebeeld van hun „trouwverbond", dat ze samen lief en leed zuUen deelen. De sirih-doos is een houten of een metalen doos, waarin zich, als het hout is, verschillende hokjes en anders verschillende metalen bakjes en bekertjes bevinden voor ieder van de ditjes en datjes, die tot den sirih-pruim behooren. Bij rijke menschen, vor- sten en andere ,5hoogheden"zijnditdikwijlsprachtige. 55 kostbare doozen, met bijbehoorende kwispedoor. Gaan deze Grootheden uit wandelen of in 't alge- meen ergens been, dan wordt deze doos met toe- behooren Zijn Hoogheid door een van bet bofper- soneel nagedragen. Ook bij visites of bezoek, of bij beraadslagingen is de sirih onmisbaar : Wat zult u gebruiken ? Neem een pruimpje." Vader Sidin nam dikwijls 's nachts ook een pruimpje, wanneer bij niet goed kon slapen ; net als vroeger onze ouwe papa een snuifje nam, als bij wakker mocbt worden. En nu zult ge misscbien vragen : is dat nu alles wat de Javanen gebruiken : rijst, een viscbje en sirib om te pruimen ? — In bet gewone dagelijkscbe leven, ja, maar ze smullen tocb ook wel eens ; ze bouden onder anderen veel van zoetigbeid, docb dat pakken ze meest bij wijze van een snoeperijtje, in den ^^warong'' ] een soort van »stalletje," zooals wij bet zouden noemen, langs den openbaren weg en dat in of bij iedere kampong te vinden is, docb vooral op weg naar en op den ^,passar'\ de markt, die in een van de grootere plaatsen of kampongs wordt gebouden, en waaraan ik straks ook kom. Docb bier willen wij nu liever een nieuw boofd- stuk beginnen. V. De Perkoetoet en de karbouwen. Wat de societeit of het koffiehuis zijn voor een Europeesche stad of dorp, zou men kunnen zeg- gen, dat de warong is voor den Javaan. Hij is echter meer kinderlijk, wat betreft dit soort van amusement, hij gaat zich hier meer te buiten aan allerhande snoeperijen, dan wel aan het drinken van bitter of jenever of iets anders van dien aard ; dat hij trouwens als goed Mohammedaan niet mag gebruiken en ook niet zal gebruiken, wanneer hij die slechte gewoonte niet hier of daar van de Europeanen geleerd heeft. De luarong is een soort van „stalletje'\ een kraampje of opstal, met een afhangend dak; zoo laag, dat ik in den eersten tijd, als ik er kwam, geregeld mijn hoofd stootte. Want ja, ik ging na- 57 tuurlijk ook mee en trakteerde ook dikwijls de familie Sidin op het een of ander, waar ze lust in hadden. Vooral het artikel „zoetigheden" was hier sterk vertegenwoordigd, doch het waren Javaansche zoetigheden, veel soorten van inlandsch gebak en inlandsche soorten van „limonades," zouden wij zeggen, waaraan een smaakje was, dat mij volstrekt niet beviel en waarvan ik ook zelfs nu nog niet houd en dat mij nog altoos aan klapperolie en andere inlandsche vettigheden doet denken. Doch de kleine KromO en zijn zusje en mama Sidin, en zelfs ook papa en de andere heeren van het gezin, vonden alles even verrukkelijk, ze waren allemaal dol op zoetigheid. Doch er waren ook altoos heerlijke vruchten te krijgen en versche klappers of kokosnoten, en verder alles wat maar eelbaar was : rijst, gekookt en heelemaal klaar, met alle toespijzen er bij, gebakken vischjes, heerlijke kippepootjes, enz. enz. En dan genoten tevens de bezoekers in hooge mate van het gezellig samenzijn, want er waren altoos nieuwtjes te vertellen. De eigenares van de warong bij ons in de buurt was vooral op dat gebied altoos ruim voorzien. Het was een ouwe tante met grijs haar en een grootegemakkelijkheid van spreken : ze kende iedereen en wist alles. Toen ik er voor 't eerst kwam, was ze blijkbaar van alles reeds op de hoogte, en zij 58 was ook de persoon, die later op zekeren dag papa Sidin waarschuwde, dat de Europeesche controleur van ons district, die een uur of wat van onze kampong van daan in een van de hoofdplaatsen woonde, er achter gekomen was, dat er hier een Europeesch matroos in de kampong was en dat wij dus binnenkort een inlandsche politie-opasser hier zouden kunnen verwachten. Bij die gelegenheid bewees ze ons dus een uitstekende dienst, doch overigens geloof ik niet, dat zij met hare al- wetendheid en praatzucht nu juist veel goeds tot stand bracht ; het was in alle opzichten een echte mevrouw Babbelkous. En ze was nooit alleen ; op de banken onder het afdak van haar stalletje zaten altoos een paar andere leuterkouzen met een stroo- cigaartje in den mond te praten ; of wel naast haar op de haU-haU achter haar tafel, zaten een paar zielsvriendinnen zoetigheidjes te kauwen en kwaad te spreken. Behalve deze warong waren er echter ook altoos nog andere gelegenheden om te snoepen of wat te koopen, want er waren ook inlanders die onze kampong passeerden met een soort van draagbare warongs : twee groote manden of doozen van bamboe, die ze, vereenigd door een lange bamboe, over den schouder dragen en al voort schokkende, sjok sjok^ van de eene plaats naar de andere trans- porteeren en waarin ze ook, net als in de vaste 59 warongs, alles in voorraad hebben. Hier of daar, op een punt, waar veel menschen voorbij komen, bij een brug of op het kruispunt van twee wegen, gaan ze dan zitten en bieden den voorbijganger de ge- legenheid aan, om zich te verfrisschen. Eigenlijke winkels waren er in de kampong niet. Daarvoor was onze kampong te klein ; alleen in de grootere plaatsen, waar altoos veel Chineezen woonden, zag men ze hier en daar. Zelden echter behoorde zoo'n inlandsche winkel aan een Javaan ; bijna altoos waren de kooplui Chineezen, en deze woonden dan bij elkaar en vormden zoo het zoo- genaamde ,,Chineesche kamp." Wat er van tijd tot tijd noodig mocht zijn in onze kleine huishouding, kochten wij op den passar ; de markt, die eens in de vijf da gen in de hoofd- plaats van ons district gehouden werd. Bijna nooit liet de familie Sidin een passar-dag passeeren, zonder dat een of meer leden van het gezin er been gingen. Al heel vroeg in den morgen, lang voordat het licht was, om een uur of vier, ging men op weg ; en den geheelen weg over, van ons naar de hoofd- plaats, was het dan een drukte en een beweging, zooals er anders nooit was. 't Was een soortvan pretje of uitstapje, waarop men zich zelven trak- teerde, ook al ware het niet zoo precies noodig om er been te gaan. 60 Ik ben maar 66n keer mee geweest, want juist dat passar-hezoek van mij was oorzaak, dat ik ontdekt werd. Natuurlijk, ik had het immers wel op mijn vingers na kunnen tellen, dat men mij daar zou snappen, al zag ik er ook nog zoo bruin en verbrand uit. Ik had mij geheel verkleed als Javaan en sprak zoo weinig mogelijk, maar toch, zooals ik later zal vertellen, gaf deze tocht aan- leiding tot mijn vertrek uit de kampong. Doch dat komt later. Laat ik u nu eerst nog maar wat van de groote inlandsche weekmarkt of passar vertellen. 's Morgens heel vroeg dan togen wij op marsch en het duurde niet lang of we hadden gezelschap genoeg. Van alle kanten kwam men in den vroegen morgen aanzetten, om naar den passar te gaan en van alles sleepte men er been. Moeder Sidin (ze heette Sarina, maar voor 't gemak zal ik haar maar moeder Sidin blijven noemen) bracht ge- woonlijk ook 't een en ander mee ter markt, b.v. wat rijst; ongekookt natuurlijk, doch wel uit den halm en gezeefd, zoogenaamde witte rijst ; alsmede een aantal eieren (want we hadden veel kippen) vruchten enz. enz. Dit was een kleine negotie op eigen hand, die ze er op nahield en waarvoor ze weer andere huishoudelijke zaken inkocht. Ver- der hadden de oude Sidin en zijn twee zoons ieder een pikolan of draagstok over den schouder. 61 waaraan manden hingen te bengelen met allerhande koopwaar, meestal padi^ rijst die nog in den halm zit ; soms ook pakken met gedroogde tabaksbladeren ; kippen (die zich alles behalve pleizierig gevoelden in de mand) en wat dies meer zij. Eerst had ik geprobeerd om ook zoo'n draag- stok over mijn schouder te nemen, maar dat hield ik niet uit ; 't was mij een raadsel, hoe zij met el- kaar dat zoo uit konden houden ; steeds op een klein drafje, terwijl ze van tijd tot tijd eens bleven staan, Ik liep nu maar gewoon mee en het scheen werkelijk, dat ik al bijzonder goed den gang en de bonding van een Javaan nabootste, want er was maar een enkele, die mij wat scherper dan ge- woonlijk aankeek. Ik was nu dan ook geheel bruin en verbrand geworden, terwijl, zooals ik vroeger reeds zei, mijn gewone gelaatskleur en voorkomen weinig Hollandsch en werkelijk een iet of wat Indisch karakter hadden. Op weg naar den passar werden we van tijd tot tijd aangesproken door Chineesche handelaars, die hier en daar op de kruispunten van de wegen ston- den, meestal met een tjikar- of kar, soms met een oud Javaarisch paardje er voor, en die bun best deden om van de eenvoudige dorps-Javaantjes nu reeds hunne waren op te koopen. Papa Sidin wou er echter niet van weten, hij berekende, op den 62 passar zelf betere prijzen voor zijn waar te kunnen maken. Alleen mama Sidin liet zich nog wel eens verlokken haar witte rijst of de eieren inte ruilen voor de een of andere fraaiigheid, die de Chineesche bloedzuigers haar v66r hielden. Eindelijk kwamen wij dan op den passar en wat hier al niet te koop en te zien was, neen, daar hebt ge geen begrip van. Het was een groot soort van plein, met alle- maal kleine kraampjes, lets in den geest van onze warong in de kampong, doch er waren er hier wel een honderd en meer ; alien in rijen, zoodat er overal doorgangen of voetpaden voor de be- zoekers over bleven. Voor een deel echter waren er ook overdekte gaanderijen, waaronder tafels ston- den met allerhande koopwaar er op, of ook wel manden, waarachter de kooplui, mannen en vrouwen, neergehurkt op den grond, zaten uit te kijken naar koopers. Van alles was er : alle mogelijke vruchten en eetwaren, kleeren, lijnwaad, gereedschappen, wapens (allerhande soorten van krissen) bloemen, gouden en zilveren kostbaarheden ; verder, gras en ander voeder voor de beesten, kakelende kippen en kwakende eenden bij honderdtallen, stukken vleesch, enz. enz. en nog eens enzoovoort. En daarbij een lawaai en geschetter van belang. Ik zou werkelijk niet gedacht hebben, dat mijn stille en leuke Ja- 63 vaantjes met elkaar in staat waren nog zoo'n gegons en gebrom, geschreeuw en gekrijsch voor te brengen. En vooral de Chineezen waren hier natuurlijk op hun terrein. Overal zag men ze, met hun gele, scheefoogige tronies en lange staarten in den nek, rondscharrelen of in hun groote kramen staan, waar ze van alles te koop of in ruil aan- boden voor de landsproducten. En altoos deden ze een goeden koop of ruil. Tegen een Chinees is geen mensch ter wereld in slimheid en sluwheid opgewassen. Vooral nu op den passar had ik ook de gele- genheid, de echte Javaansche kleeding te bestu- deeren, want vele van de jonge meisjes en vrouwen hadden nu hun beste spuUen aan, ofschoon er ook onder waren, die men het kon aanzien, dat ze het niet breed hadden in de wereld en in hun armoe- dige, met stof bedekte kleeding zeker dien morgen al uren en uren ver waren komen loopen. Vele van de iet of wat oudere vrouwen zagen er vermoeid en stofiferig uit, terwijl misschien hunne mannen en zonen bezig waren, hun beetje geld te verdob- belen of in den opium-kit te vermorsen. De opium- kit, waar de Javaan zich bedwelmt met opium- rooken, is voor hem, wat de gemeene jeneverkroeg is voor den Hollander. Het schijnt een eigenaardig, droomend genoegen te zijn, dat nog meer be- dwelmend, vuil en gemeen is dan de dronken- 64 schap door de jenever. De opium-rooker heeft dat genot, wanneer hij door het inzuigen van den rook in slaap gevallen is ; meestal ergens in een speci- aal daarvoor ingericht smerig donker hok, in een buurt en in een huis, waar alles even gemeen en vuil is. Wordt de opium-schuiver (men noemt dat „schui- ven") wordt hij wakker, dan voelt hij zich ellendig, mat en lusteloos, tot dat hij opnieuw zich aan het opium-genot overgeeft, waarvan hij telkens weer meer noodig heeft. om in slaap te komen. En op den duur wordt hij hoe langer, hoe akeliger ; hij vermagert, zoodat zijn lichaam een geraamte wordt, 't is niets anders dan vel en been ; zijn oogen staan dof en glazig, hij kan bijna niet meer loopen en strompelt al wankelend en gebogen over den weg. leder die hem ziet, schuwt hem en erkentin hem de man, die aan het schuiven verslaafd is. Heeft hij geen geld meer voor de opium, dan steelt hij of doet er een moord voor, of wat men ook van hem verlangt ; hij is in staat zijn vrouw en zijn kinderen te verkoopen en doet al wat ge- meen is, tot dat hij eindigt met heelemaal dol le worden en een soort van delirium te krijgen, waarin hij razend en woedend met een kris of mes rond- vliegt, en steekt en slaat naar alles wat hij ziet. Hij wordt, wat men noemt een » amok-maker," op wien, als op een wild beest, gejaagd wordt en v» 65 die eindelijk valt onder den sabelhouw van zijn vervolgers of sterft aan uitputting en ellende. Deze opium is erger dan de jenever en is de kanker voor het geluk van den Javaan en zijn gezin. 