David Hume's kenleer en ethiek
Dit läststst verschil hangt samen met de tweezers richtig, die de herleefde philosophische geest van meet af, an de hand van de machtig opbloeiende naturweten-schap, heeft ingeslagen en die niet ongelijk is aan de tweezers strooming, die zich in de nieuwe godsdienstige beweging openbaarde : de luthersche en de gereformeerde. Luther vindt, na hevigen zielestrijd, rust in de recht- Eationalisme. waardiging door het gelööt. De heilsgewisheid in dat gelötet van den christenmensch" uit, die ban noch interdict meer heeft te vreezen. Zoo vindt Descartes, na vele twijfelingen, het vaste steun- en uitgangspunt voor waarheid en zekerheid in z'n beroemd „cogito ergo sum." Tot zichzelf teruggekeerd kan de geest thans genieten van de lang gemiste vrijheid. In de lijn van Descartes wordt het mathematisch-deductief element in de methode van de nieuwere natuurwetenschap het eenige middel om op elk gebied tot ware kennis te komen. De gereformeerden willen kerk en godsdienst bovenal Empire. reinigen van elk inged Rongen paganistisch bijmengsel. Tegenover menschelijke willekeur leggen zu den nadrukop volstrekte gehoorzaamheid aan de Schrift en afhanke-lijkheid van God. De empirist klaagt vooral over het. Cf. E. Pfleiderer a. w. pg. 14 v.; cf. ook K. Fischer, Descartes (Geschichte der Philosophic, Jubiläumsausgabe 1) pg. 280 v. Men breide de parallel vooral niet verder uit dan het aangegeven gezichtspunt. Werk klage, dat overal in den inhoud der overgeleverde begrippen en voorstellingen en systemen is ingedrongen, en stelt tegenover de willekeur, waarmee de geest is te work gegaan, den eerbied voor de bindende autorité van het object. Hier treedt het inductief element in de methode der nieuwere natuurwetenschap op den voorgrond en wordt waarneming en experiment steeds meer op ieder terrein uitend de weg der wetenschap. Engelsch De engelsche natie met haar practisch, nuchter, gelijk-empirisme. Matig karakter heeft de eeuwen door 'n bizonder charisma bezeten voor de behandeling dezer laatste kwestie, en meermalen de philosophie uit de hoogte der speculatie teruggeroepen naar dfen beganen grond der empirische werkelijkheid. De beantwoording der vraag: wat is het gegevene en wat heeft de geest daar uit eigen middelen an toegevoegd? had in de middelen van Duns Scotus (t 1308) tot z'n nominalisme geleid en in Willem van Occam (t 1347) de scholastiek tot zelfontbinding gebracht, terwijl reeds Johannes van Salisbury (f 1180) en Roger Bacon (f 1214) diep ontevreden waren geweest over de nötverheid der kennis van hun tijd. We behoven niet blind te zijn voor de gebreken, die deze richtig in de philosophie aankleven, noch voor de gevaren, die eras n verbonnen zijn. Maar we kunnen beter doen dan ons van dit zoo belangrijk element in de ontwikkeling van het europesche denken af maken door bet minachtend van eenigeweinig versierende epithetate voorzien. We moesten dat Overstatten aan het intellectueele farizee dominion, *t welk, onder de bedwelming van zen eigen „diepzinnigheid" niet ophoudt God te danken, dat het niet zoo ^oppervlakkig" is als de Engelschen. Het is ons voorrecht, als Nederlanders, zonder fanatisme of chauvinisme, het goede te kunnen aanvaarden en waardeeren, waar we het ook vinden. En nis het nogmaals Engeland, dat in de bewegigen der geesten van den nieuwen tijd deze onderzooken weer opvat en het in reeks van empiristen oplevert, waartoe ook Hume behoort. Bij de continuiteit van het engelsche denken, vooral in dezen tijd, is het wenschelijk hem in die rij z'n eigenaardige plaats aan te wijzen, zal het komen tot het recht verstand van de problemen, welke, zoo al niet op te lossen dan toch te stellen, tot Hume's historische roeping behoort. De behandeling van de voorgangers zal uit den aard der zaak uitvoeriger en actueeler worden, naarmate we hem zelf naderen. De bespreking der vraagstukken, die daarbij te pas komen, dient slechts tot inleiding en orienteering. Veelal wordt (soms met 'n citaat aan den voet der pagina) alleen de richtig aangegeven, waarin m. i. de oplossing gevonden of benaderd kan worden. De eerste, FRANCIS BACON (f 1626), trad op met BACOH. Z'n 'n plan tot algeheele vernieuwing der wetenschappen. Z'n bezwaar, uit theoretisch oogpunt, tegen debestaande Dest Aanae was, dat ze niet enkel uit „idee6n" bestonden, maar ook tal van „idolen" bevatten. Onder „idee6n" verstaat hij afbeeldingen van de dingen, onder „idolen" producten van onzen geest, die ten onrechte voor zulke afbeeldingen worden aangezien. Nu is „scientia" eenvoudig „essentiae imago" % en de „vera philosophia" deze, „quae mundi ipsius voces quam fidelissime reddit et veluti dictante mundo conscripta est, nee quidquam de proprio addit, sed Novum Organum I Aph. 120. (Bacon wordt hier geciteerd naar de uitgaaf van z'n werken bezorgd door Spedding, Ellis en Heath, London, 1858, in 5 deelen.) tantum iterat et resonat." Daarom moet de strijd gaan tegen de idolen, die valsche projecties van den mensche lijken geest in de natur. Idolen-ficties. Onze geest, zooals hij historisch gegeven is, gelijkt 'n ^speculum inaequale'\ die „suam naturam naturae rerum immiscet, eamque distorquet et inficit" ^). Beslagen en gebobbeld als hij is, geeft hij caricaturen van de dingen in plaats van beelden. Bacon wil hem polijsten en eflfenen. Daartoe sigiialeert hij vier soorten van valsche voor- stellingen, waarvan we ons denken moeten zuiveren: 1^ Idola Tribus, algemeen-menschelijke vooroordeelen, „fun- data in ipsa natura humana, atque in ipsa tribu seu gente hominum" ^), voornamelijk de vervanging van causae efficientes door causae finales in de physica; 2^. Idola Specus, die voortkomen uit individueele disposities en neigingen ^); 3^ Idola Fori, die uit het verkeer der menschen onder elkander ontstaan zijn en waarvan de taal het groote depositorium is*); 4^ Idola Theatri, die berusten op allerlei autoriteit en overlevering en die hij vereenigd ziet in de leer van Aristoteles % Van z'n idolen alzoo gereinigd, moet onze geest zich nederig receptief verhouden tot z'n objecten, in plaats van erover te willen heerschen: „non alius aditus ad regnum hominis, quod fundatur in scientiis, quam ad regnum coelorum, in quod ^) Novum Organum I Aph. 41 '). » I „ 41. ') « » I « 42. *) n » I „ 43. ') « n I , 44 23 nisi sub persona infantis, intrare non datur" '). Door de natuur te gehoorzamen overwint men haar: ^natura enim non nisi parendo vincitur" *). Die ervaring evenwel mag geen „experientia vaga" Ervaringbroa zijn, die „nihil aliud est, quam (quod ajunt) scopae disso- ^^ kennis. lutae, et mera palpatio, quali homines noctu utuntur, omnia pertentando, si forte in rectam viam incidere detur" ^), gelijk dat met de aristotelische ervaring, voor zoover daarvan gesproken kan worden, het geval is geweest. Methodisch moeten aan de natuur vragen gesteld, en door met dat doel verrichte experimenten haar ondubbel- zinnig antwoord ontlokt worden, waarbij „sensus de expe- rimento tantum, experimentum de natura et re ipsa judicat" *). Hierbij zij terloops allcen opgemerkt, dat de activiteit van den geest bij zoodanig experimenteeren van veel meer beteekenis is dan Bacon, over 't geheel genomen, in z'n philosophic daaraan toekent. De aldus lethode van geconstateerde feiten moeten we nu niet op de wijze van bewerking. niieren eenvoudig verzamelen. Dat zou even verkeerd zijn als hetgeen men reeds zoo lang had gedaan nl. gedachten uit zichzelf spinnen, gelijk de spin haar draden Deze deductieve logica van Aristoteles is nog onvruchtbaarder dan z'n „experientia vaga". „Nec manus nuda nee intel- lectus sibi permissus multum valet" % Neen, de gegevens moeten behoedzaam en geleidelijk langs den weg der in- ^) Novum Organum I Aph. 68. ') » „ I „ 3. ') „ „ I „ 82, of ook 68, 70 en 100. ') n „ I „ 50. Mactie. ducti verwerkt worden tot de kennis van de wetten en het wezen van de verschijnselen, zoals de bij doet met de zoetigheid, die ze uit de bloemen puurt. Bacon stelt hier, voor het eerst, duidelijk naast de deductive logica van Aristoteles den eisch (en gedeeltelijk) de vervulling, eener inductive logica. „Atque indicia de Interpretatione Naturae complectuntur partes in genere duas: primam de educendis aut excitandis axiomatibus ab experentia; secundam de deducendis aut derivandis experimentis no vis ab axiomatibus". „Duae viae sunt, atque esse possunt, ad inquirendam et inveniendam veritatem. Altera a sensu et parlicularibus advolat ad axiomata maxime generalia, atque ex iis principiis eorumque immota veritate judicat et inveniendam ex omniata media; atque haec via in usu est: altera a sensu et particularibus excitat axiomata, ascendendo continenter et gradatim, ut ultimo loco perveniatur ad maxime generalia; quae via vera est, sed intentata". „Rationem humanam qua utimur ad naturam, Anticipationes Naturae (quia res temeraria est et praematura), at illam rationem quae debet. is modis elicitur a Novum Organum Aph. 95. Die neue Logik, die Baco versprach, konnte damals noch nicht aufgestellt werden. Wie Aristoteles seine Theorie des Syllogismus erst aufstellen konnte, nachdem Sokrates und Plato die Reflexion und die Dialektik geflbt und entwickelt batten, so konnte auch die Theorie der Induction erst durchgeführt werden, nachdem die experimentelle Forschung lange auf den verschiedensten Gebieten gearbeitet hatte. H. Hofl'ding a. w. pg. 33 v. Novum Organura Aph. 10. Apr. 19. rebus, Interpretationem Naturae, docendi gratia vocare consuevimus. De „anticipatio" nu wil Bacon doen plaats maken voor de „interpretatione van de naluur. Het „Novum Organum" heeft tot bijtitel: „Aphorismi de Interpretatione Naturae". Dat is voor hem echter slechts Praclisch middel. Hij voegt er onmiddellijk aan toe: „sive de Regno „Hominis". Z'n philosophie is als de geest van z'n tijd gericht op de wereld en haar bemachtiging. Ze staat geheel en al in het teeken der ontdekkingen en uitvindingen en wil bovenal zijn 'n „ars inveniendi". Dat de bestaande dit te weinig was, is het bezwaar, dat hij, uit practisch oog-punt, tegen haar heeft. De titelplaat van de „Instauratio Magna" stelt voor 'n schip, dat de zuilen van Hercules door zeilt, met het onderschrift: Multi perlransibunt et augebitur scientia". Heeft hij zelf geen uitvindingen van beteekenis gedaan — het was dan ook eigenlijk z'n be-doeling niets anders dan de rol van 'n wijzer te vervullen: „nos indicis tantummodo personam sustinemus" *). Bacon is zich dus klaar bewusst geweest, dat de zin-lalef realist tuigen bedriegen. Maar hij meent het te kunnen verhelpen door experimenten, derhalve door de zintuigen. Met scherpen blik merkt hij 'n heele reeks van gebreken op, die onzen geest bij zn werkzaamheid aankleven. Het is hem zelfs niet ontgaan, dat we vai sommige niet los kunnen komen, enkel het licht erop kunnen laten vallen. Toch gelooft hij ten slotte onverminderd door het inachtnemen van allerlei voorzorgen en het volgen van allerhande regels den geest Qualitates sensibiles- zoodanig te kunnen polijsten, dat z'n ideaal van kennis bereikt wordt. Wat na afrek van de idolen, bij juiste toepassing van de nieuwe methoden overblijft, is 'n over- anderde afspiegeling van de dingen in den geest, de getrouwe, volkomen congruente reproductie van de eerste in den laatsten,'verum exemplar mundi in intellectu humano' '). Deze „philosophische konklast" heeft blijkbaar geen oogenblik gelwijfeld aan de transscendente geldigheid der ervaring. Vandaar dat hij in opgewekte stemming, vol goeden moed en met krachtig zelfvertrouwen, de lijnen trekt en de methoden aangeeft voor 'n alle terreinen ver- overende welenschap. Of objectieve, zekere kennis voor den mensch wel bereikbaar is, heeft hem nooit als problemem voor den geest gestaan, ofschoon menige uitspraak, die hij zelf deed, hem ertoe had kunnen brengen. Bacon staat in dit opzicht nog op volkomen nalef standpunt. Hetzelfde ongeveer zou men kunnen zeggen van THOMAS HOBBES if 1679). Feitelijk is ook door hem noch bestaan, noch de k Enbaarheid eener onaf haiikelijk van onze waarneming bestaande buitenwereld ooit in twijfel getrokken. Hij wil, evenals Bacon, de ervaring enkel reinigen. Bij Bacon is, gelijk ons bleek, alles, wat aan het intellect z'n oorsprong dankt, fictie. Wat na aftrek der idolen overblijft, is het zuivere beeld, Bij Hobbes is alles, wat de dingen alleen in betrekking tot 'n waarnemend subject toekomt, niet eigenschap van het ding, maar van Daarvan kunnen we op geen andere manier kennis Zintaigelqke bekommen dan door zintuigelijke waarneming: „origo omnium waamemmg- XT n •.• bron van nommatur sensus. Nulla enim animi conceptio, quae non ^. ^. ..,.,. 1, objectieve fuerat ante genita m aliquo sensuum, vel tota simul, vel kennis per partes. Ab his autem primis conceptibus omnes postea derivantur". *). We bezitten geen voorstellingen of ze zijn ons in hun geheel of bij gedeelten langs dien weg geworden. Ja er is zelfs geen overgang van de eene voorstelling op de andere, die niet eveneens te voren in de zintuigelijke waarneming heeft plaats gehad: „ut nuUam habemus miaginationem, quae non ante fuit in sensione vel tota vel per partes, ita nulla est transitio ab una cogitatione ad aliam cujus similis non extiterat ante in sensione". ^). Hobbes komt daartoe niet zoozeer uit kennistheore- Z'n materia- tische overwegenden, dan wel door de overtuiging, waar hij als van 'n axioma van uitgaat: alles wat bestaat is stof en alle gebeuren mechanisch nood zealigke bewegning: „ mutatio aliud non sit praeter partium corporis mutati motum". Zoo zijn ook de voorstellingen nietsanders dan bepaalde bewegstoestanden van de stof. Hobbes. Opera latine. Ed. Molesworth 1839 Dl. I pg. 319 (Ellem. phil. 1 de Corpore). "Th. Hobbes III pg. 5 (Leviathan I). " Illeg. 15 " r, I pg. Ill (Elem. phil. I de Corpore). 28 in ons lichaam: „nihil aliud praeter materiae motum" '), en deze zijn, wijl niets in beweging gebracht kan worden „nisi a moto et contiguo corpore" ^), veroorzaakt door beweging van de lichamen daarbuiten: „sensio igitur in sentiente nihil aliud esse potest, praeter motum partium aliquarum intus in sentiente existentium , quae partes motae organorum quibus sentimus partes sunt" % Eerst wordt 'n indruk teweeggebracht op bet zintuigsorgaan. Deze beweging wordt, „mediantibus nervis et membranis" *), voortgeplant „ad cerebrum, et inde ad cor". Van bet hart („sensionis omnis origo, cor" ^)) gaat dan 'n reactieve beweging uit, die de gewaarwording is: „sensio omnis fiat per reactionem" ^). Deze materialistische conclusie was voor Hobbes,die, evenals de meeste empiristen, stilzwijgend veronderstelde, dat gelijk alleen door gelijk gekend wordt, onvermijdelijk; wanneer alle bestaan stoffelijk bestaan is, dan moet de geest, om die materieele wereld te kunnen leeren kennen, zelf van materieele natuur zijn ^). 1) Th. Hobbes III pg. 6 (Leviathan I). *) „ I pg. 408, 111 (Elem. phil. I de Corpore. ') « Ipg. 317 *) „ III pg. 5 (Leviathan I). ^) „ I pg. 319 (Elem. phil. I de Corpore). ') . Ipg. 320 ') Cf. de yvw'Ttj too dfnolov tSj dfioitp van Empedocles, Arist. Metaph' B. 4. 10006, 6: ya/i; fiiv Y<iQ yaiav dntbnaiutv, Sdati 6* iidotQ, al&tQi 6* al&iga 6lov, ict&Q rtvol nuQ dctdrjlov, aro^y^v 6h aTOQYJ}* vetxog cTe t9 veixt'i IvyQ^- Cf. ook Th. Gomperz , Griechische Denker * I, pg. 190 v., en R. Zimmermann, Ueber Hume's Stellung zu Berkeley iind Kant (Sitzungsber. der Wiener Acad., Phil. hist. Glasse, Bd. 103, pg. 69). 29 *t Ligt voor de hand, dat het reinigingswerk, de Z'n zai?ering behandeling van het vraagstuk wat nu eigenlijk, als modificatie van het subject, van onze voorstelling moet afge-trokken worden om 'n zuiver beeld van het object overte houden, Hobbes verre van gemakkelijk valt. Stellig moeten *) (dat hing in de philosophische lucht van dien tijd en is evengoed bij Descartes als bij Hobbes te vinden) de eigenschappen van licht, kleur, reuk, warmte, geluid, afgescheiden worden. Soms ook soliditeit en uitgebreid-heid. 'n Enkele maal de beweging zelve, zoodat er in het geheele wereldbeeld, dat de zintuigen leveren, niets meer zou overblijven, wat tot z'n verondersteld origineel in de verhouding van afbeelding zou kunnen staan. In äster geval, dit staat, in overeenstemming met de emprestische traditie, voor hem vast: geen objectief geldige kennis dan door ervaring en wel zintuigelijke ervaring. Maar nu is hij zelf diep doordrongen van het gebrekkige ErvariDg, en ontoereikende dier ervaring. Ze geeft. Op het gunstigst, bloote feiten. Ze leert ons niets kennen van den innerlijken samenhang en de afhankelijkheid der feiten onderling. Hobbes spreekt het wel niet met zoovele woorden uit, maar wat hij zegt komt er dan toch op neer, dat hij de causaliteit buiten de waarneming sluit. De ervaring geft slechts de „cognitio rov ou“ niet „rov dioxi’ % en stelt ons nooit hi staat het een uit het ander af te leiden. Th. Hobbes 1 pg. 319, 364 v. (Elem. phil. I de Corpore); cf. book 1 pg. 395 v.v. Th. Hobbes 1 pg. 94, 83; cf. book III, pg. 3. I pg. 59 (Elem. phil. I de Corpore). Ze geeft, om 'n latere terminologie te gebruiken. hoogstens synthetische oder deutschen a posteriori en levert dus niets dan toevallige kennis. levert geen En deze acht hij eigenlijk den naam van wetenschap wetenschap. niet waard. Wetenschap bezitten we alleen wanneer we niet enkel weten dat iets is, maar waarom het is: „scientia rov 6ioxi sive causarum est; alia cognitio omnis quae rov 3w dicitur, sensio est vel a sensione remanens imaginatio sive memoria" ^). Hij stelt den eisch, dat weten- schap de dingen in zoodanig logisch verband zal zien, dat het genuoklijk uit het ander voortvloeit, gelijk dat het geval is in de mathesis, voor hem, zeker ook door z'n verkeer met Gassendi, de ideale wetenschap. Hij wil zoowel van de oorzaak tot de werking als van de werking tot de oorzaak kunnen concludeeren en de veel- heid der verschijnselen uit 'n algemeen beginsel afleiden. Hij stelt naast de ^methodus resolutiva analytica" ^), „qua principia inveniuntur" \ als gelijkberechtigd de „methodus compositiva syntheta. La principiis inventis ad scien-tiam tendens" zonder deze beide methoden evenwel, zooals ons blijken zal, kennistheoretisch te kunnen verzoenen. Dienovereenkomstig is de philosophie „Efectuum sive Phanomenwv ex conceptis eorum Causis seu Generationibus, et rursus generationum quae esse possunt, ex cognitis effectibus per rectam ratiocinationem acquisita cognitio". *). Th. Hobbes I pg. 59 (Elem. Phil. 1 de Corpore). Hoe evenwel aan die kennis te komen? Hij ziet zelf heel goed in, dat de door de ervaring Z'n nomina-geleverde oordeelen, die we thans synthetisch a posteriori isMB. zouden noemen, haar niet schenken. Synthetische oordeelen a priori kan hij als empirist niet toelaten. De eenig overblij- vende weg tot zekere kennis is die van het analytisch oordeel uit nomineele definities: „principia ilia, solae definitiones sunt" ^). Door middel van de taal kunnen we oordeelen van algemeene geldigheid en innerlijke noodzakelijkheid vormen, welker waarheid afhangt van den wil van hen , die de beteekenis der namen hebben vastgesteld: „ratiocinati- onis principia prima, nempe definitiones, vera esse facimus nosmet ipsi, per consensionem circa rerum appel- lationes" % Deze methode acht hij van toepassing op de mathesis, de ethiek, de staats- en de rechtsweten- schap. Daarin wordt, behoudens de definities, niets ge- aflBrmeerd, „quod cum definitionibus ipsis non bene cohaereat, id est, quod illis, qui de usu vocabulorum mecum consentiunt et quibuscum mihi solis res est, non sit satis demonstratum" ®), Maar als we staan voor niet zelfgeschapen waarheden, Tegenstrqdig- voor de feiten der ervaring, het verloop der dingen in de hwdtusschen natuur? Dan kunnen we niet anders dan langs inductieven ,. ,. ° rationalisme weg, aan de hand der ervaring, door analyse opklimmen j,ijjjjgjj jjgt van de enkele dingen tot de hoogste begrippen, van de sysleem van partieele oorzaken tot de algemeene oorzaak: ^methodus Hobbes. 1) Th. Hobbes I pg. 71 (Elem. Phil. I de Corpore). ') « Ipg. 316 ') « Ipg. 316 32 investigandi notiones rerum universales, esse pure ana- lyticam" '). Door z'n afhankelijkheid van de ervaring evenwel draagt het resultaat 'n niet meer dan hypothetisch karakter. De physica „dependet ab hypothesibus; et propterea, ignorata illarum veritate, causas rerum eas revera esse quas explicavimus, demonstrari non potest". De aangenomen bewegstoestanden en constellaties der stoffelden kunnen de oorzaak zijn, maar het kan ook wezen van niet, want de oorzaak is niet bepaald door de werking. De noodzakelijkheid en algemeindigheid, die aan onze kennis haar zekerheid verleenen, moeten hier dus an haar objectiviteit, waarvan haar waarde en toepasse-lijkheid afhangt, worden opgeoflferd of omgekeerd. Er is in het systeem van Hobbes 'n groote tegenstrijdigheid tusschen de afhankelijkheid, waarin de geest, om objec-tive kennis te verkrijgen, staat tot de ervaring, en den eisch van noodzakelijkheid en algemeindigheid, die an echte wetenschap gesteld wordt, en die alleen door bet zuivere denken in tegenstelling met de ervaring bereikt kan worden. Die kritische Methode und das Verhältnis der Psychologie zur Philosophie (in Ahhandlungen der Fries'schen Schule, neue Folge) p. 58: „Die notwendigen Wahrheiten der Met Bacon zet het engelsch empirisme, verzekerd van Het bankrott zu suchen, zu suchen, verzekerd van Het bankrott zu suchen, verzekerd van Het bankrott zu suchen. Nog houdt Hobbes vol: alle kennis uit ervaring, en tracht hij haar te zuiveren van alle vreemde elementen. Maar reeds bij het komt aan den dag, dat wat overblijft na aftrek van hetgeen de empirist voor fictie houdt, den naam van wetenschap niet verdient. 't Is aan de trans- acties van Locke te danken, dat de dreigende katastrophe nog 'n tijdlang werd verschoven. JOHN LOCKE (t 1704) staat, evenals z'n voor- LOCKE. gangers, wantrouwend tegenover onze kennis. Hij is zich Wat hem bewust hoe vaak het bij de menschen voorkonit ^to have n^ishaagt in very good and approved words in their mouths and scnap zqnBF writings, with ver uncertain, little, or no signification" ^). ^ Eveneens, dat „ vague and insignificant forms of speech, and abuse of language, have so long passed for mysteries of science" *). Daarom legt hij er zich op toe „to deliver himself from those fallacies which we are apt to put upon ourselves, by taking words for things" *). physik lassen sich nicht auf Sinnesanschauung gründen, so lehrt mit Recht der Rationalismus. Aber, lehrt ebenso richtig der Empirismus, aus der Reflexion könne sie unmOglich entspringen; denn diese ist fttr sich leer und ohne Gehalt find kann nur aus gegehenen Wahr- * heiten Koasequenzen ableiten oder beweisen, gemftss den analytischen Regeln der Logik". An Essay concerning Humau Understanding, Book III Ch. V § 16 (editie Eraser 1894, Vol. I pg. 55). Ess. c. H. U. Epistle to the Reader (I 14), "II XIII 18 (I 228). Z'n doeJ. Hij stelt zich evenwel z'n taak niet van meet af aan zoo voor, dat hij slechts de fouten van ons kenvermogen het te corrigeeren, om het zuver de werkelijkheid te laten weerspiegelen. Hij beschouwt den geest niet a priori als 'n instrument om het wezen der dingen, dat onaf-hankelijk van ons bestaat, te leeren kennen. Hij tracht niet dadelijk 'n schifting te maken tusschen het wezenlijke in onze kennis en het onwezenlijke. Terwiji Bacon en Hobbes hoofdzakelijk slechts zoeken naar dejuistemethode om tot ware kennis te komen, stelt Locke, althans in den ersten aanloop, met voile beslistheid het kenvermogen zelf tot object van z'n onderzoek. Hij kan daarom de vader van het kriticisme genoemd worden. Aan het eenige van 'n discussie met eenige vrienden, waarbij ze naar alle zijden vastgeloopen waren, bracht Locke de vraag in het midden of het niet wenschelijk zou zijn eerst „to examine our abilities, and see what objects our understandings were or were not fitted to deal with" *). Dat is de aanleiding geworden tot het schrijven V van z'n hoofdwerk, deberoemde „Essay concerning Human Understanding" (1690). Het doel, dat hij met het opstellen van dit boek op het oog had, omschrijft hij aldus: „to inquire into the original, certainty, and extent of human knowledge, together with the grounds and degrees of belief, opinion and assent". Gemakkelijk is die taak niet. 't Gaat ermee als met het Cf. b.v. E. Fechtner, John Locke, ein Bild aus den geistigen Kampfen Englands im 17 Jahrhundert 1898, pg. 155. Ess. c. H. U. Prolegomena (I XVI). Introd. 2 (I 26). 35 Grenzen oog, dat „ whilst it makes us see and perceive all other things, takes no notice of itself; and it requires art and pains to set it at a distance and make it its own object" ^). Maar 't is noodig, dat ze verricht wordt. Als we weten hoever ons kenvermogen reikt, „to what things it is in any degree proportionate", dan zal einde- onzer kennis. lijk de „busy mind be more cautious in meddling with things exceeding its comprehension" *). We zuUen dan ^confine our thoughts within the contemplation of those things that are within the reach of our understandings, and launch not into that abyss of darkness, where we have not eyes to see, nor faculties to perceive any- thing" '), i. 6. w. we zullen niet verder trachten te grazen dan ons tuiertouw lang is, ^stop at the utmost extent of our tether" *). Om de grenzen van onze kennis te bepalen stelt Locke 'n onderzoek in naar haren oorsprong, ^Whatsoever is the object of the understanding when a man thinks" % noemt hij „idea" en vraagt nu allereerst „how he comes by them" ^), ^whence it has all the materials of reason and knowledge" '). Het is hem hierbij begonnen om te kennen „the originals from whence all our ideas take their Daartoe onderzoek naar den oorsprong ervan. ') Ess. c. H. U. Introd. 1 (1 25). *) n 4 (I 28). •) IV III 22 ai 212). ') Introd. 4 (I 28). ») „ 8 (I 32). •) 11 I 1 (I 121). T II I 2 (I m). 36 beginnings" ^) en te geven, „a true history of the first beginnings of human knowledge" % Znifer Alle ontologische en physiologische bespiegelingen psycholo- wenscht Locke daarbij verre te houden. Hij wil in dit * ' opzicht principieel breken met de methode van Hobbes zoowel als van Descartes. „I shall not at present meddle with the physical consideration of the mind; or trouble myself wherein its essence consists; or by what motions of our spirits or alterations of our bodies we come to have any sensation by our organs, or any ideas in our understandings; and whether those ideas do in their formation, any or all of them, depend on matter or not" *). Het ontstaan van ^ideas in the mind" acht hij evenmin verklaarbaar op het materialistisch standpunt van Hobbes als op het dualistisch van Descartes: „ communi- cation of motion by impulse .... is as obscure and incon- ceivable as how our minds move or stop our bodies by thought Constant experience makes us sensible of both of these, though our narrow understandings can comprehend neither. For, when the mind would look beyond those original ideas we have from sensation or reflexion, and penetrate into their causes, and manner of production, we find still it discovers nothing but its own shortsightedness" *). lethode fan Locke's uitgesproken bedoeling is dus z'n onder- introspectie. zoekingen zuiver psychologisch te houden. Stillingfleet 1) Ess. c. H. U. II I 4 (I 124). =) „ II XI 15 (I 211). ») „ Introd. 2 (I 26). ') „ II XXIII 28 V. (I 414); cf. pg. 53 v.v., 61. 37 spreekt dan ook in z'n polemiek met Locke van diens „new way of knowing by means of ideas". Ten einde de beoogde Ervaring en genetisch-psychologische geschiedenis van het bewustzijn waarneming. te geven wil hij eenvoudig „look into his own breast and see how it wrought" '). Geen logische analyse alzoo, maar enkel introspectie, de ^historical, plain method" ^), waarbij men slechts passief waarneemt, wat er in het bewustzijn voorvalt. Waar hij zich op beroepen wil is niets anders dan „men's own unprejudiced experience and observation" '). Deductie is onvruchtbaar *). Ervaring en waarneming, dat is het eenige, waarmee hij bij z'n onder- zoek te rade wil gaan. Het eerste nu wat ervaring en waarneming hem leeren Locke's be- is, dat de menschelijke geest niet geboren wordt met 'n striding van dfi Ibbf dfip voorraad voorstellingen of begrippen. Het geheele eerste boek van de „Essay" is gewijd aan de bestrijding van de jegrippen. ^opinion established amongst some men, that there are in the understanding certain innate principles; some primary notions, aotval swouct, characters, as it were stamped upon the mind of man; which the soul receives in its very first being, and brings into the world with it" ^). Hij gaat, evenals Descartes, dien hij bestrijdt, uit van de veronder- stelling, dat „the soul whilst it thinks and perceives .... must necessarily be conscioiis of its own perceptions" *). *) Second letter to Bishop of Worcester. 2) Ess. c. H. U. Inlrod. 2 (I 27). 3) „ I III 26 (I 118), II XI 15 (I 211). *) „ IV XII 1, 2, 3, (II 341 V.) ') ^ I I 1 (I 37) •) „ II I 12, 11 (I 131, 130); I I 26 (1 60). 38 Bronnen onzerkennis: ^sensation'' en .jeflexion". Hiermee maakt hij zich het betoog al heel gemakkelijk. Deervaring leert inderdaad, zoals Regius tegen Descartes had aangevoerd, en door dezen grifweg toegegeven was, dat kinderen, onontwikkelden, wilden, juist van die waai-heden, die men gewonlijk bij uitstek voor de aangeborene aanziet, zich allerminst bewust zijn. Maar het geldt hier in den grond niet de kwestie of zuigelingen 'n meer of minder rijken inventaris van voorstelHngen en begrippen meer of minder rijken inventaris van voorstelHngen en begrippen meer wereld brengen — wat ten slotte niemand gelooft. Het geldt evenmin de vraag of de mensch in het leven treedt met de vatbaarheid om ze te krijgen — wat eigenlijk door niemand wordt betwijfeld. Hierover loopt het: is de menschelijke geest aangelegd op 'n bepaalden inhoud? De groote vraag, die bij alle discussie over aangeboren begrippen op den bodem Hgt, is of het kennend subject aandeel heeft in het tot stand komen van kennis. Uit Locke's eerste boek blijkt zooveel zonneklaar, dat, zal onze kennis door ons kenvermogen bepaald worden, het niet anders kan geschieden dan onbewust. Of dit laatste al dan niet he The geval is, blüft na Locke's bespreking van de leer der aangeboren begrippen onbeslist. In elk geval, hij wil er niet van weten. „The mind" vergelijkt hij met 'n „empty cabinet", „waxed tablet", sheet of blank paper. Ervaring leert hem, dat de eenige weg, „ whereby the understanding comes to be furnished with ideas" is "experience. In that all our knowledge is founded; and from that it ultimately derives itself." Op twee manieren onvangt de geest z'n inhoud, de erva- ring is twee6rlei: ^external" en ^internal". De eerste, ook in tijdsorde, is ^sensation". Het is de ^actual entrance of any idea into the understanding by the senses" % en levert ons de „ideas of sensation". De tweede is ^reflexion", ook wel genoemd ^internal sense" % „In time the mind comes to reflect on its own operations about the ideas got by sensation, and thereby stores itself with a new set of ideas, which I call ideas of reflection"*. Het is niet altijd even duidelijk wat Locke onder ^reflexion" ver- staat. Soms (b.v. II I 19) zijn we verplicht erbij te denken aan zoo iets als zelf bewustzijn. Natuurlijk zou dan het onder- scheid tusschen „ideas of sensation" en ^ideas of reflection" moeten vervallen, ^Reflexion" in dien zin is de bron zoowel van de kennis der „ ideas" zelve, als van die der „ operations of the mind about them". De duidelijk uitgesproken bedoeling is hier evenwel ^reflexion" als inwendige parallel van ^external sense". „These two are the fountains of knowledge, from whence all the ideas we have, or can naturally have, do spring" % „We have nothing in our minds which did not come in one of these two ways Ess. c. H. U. 11 I 2 (I 122). " 11 XIX 1 (1 298). Van andere definities op andere plaatsen en de kwesties, die daarmee samenhangen, kan hier afgezien worden. 3) Ess. c. H. U. 11 I 4 (1 123); 11 XI 17 (1 211). " 11 I 24 (1 141). " 11 I 24 (1 121). ideas" 40 of op beide wegen tegelijk '). „These alone are the win- dows by which light is let into the dark room" ^). ,»Simple De ^materials of knowledge", die ons langs deze twee wegen toekomen, zijn ^simple ideas". Ze vormen de, niet verder te definieeren % relatielooze elementen onzer kennis*), ^actually coming into our minds" ^) door ^external sensa- tion" of door ^internal sensation", of door beide. De eerste zijn te onderscheiden in twee soorten: die door 66n zin- tuig tot ons komen, zooals kleur-, geluid-, reuk-, smaak-, tastgewaarwordingen (soliditeit neemt bij Locke 'n bizondere plaats in deze rij in), en die door meer zintuigen tot ons komen, zooals ruimte, uitgebreidheid , vorm, getal, be- wegingstoestand. De tweede, de „ideas" door ^internal sensation" geleverd, zijn ^Perception or Thinking, and Volition or Willing" % En de derde, zoowel door „ inter- nal" als ^external sensation" geleverde „ideas", zijn die van lust en onlust, existentie en eenheid, kracht en successie ''). Ze zijn alle volstrekt individueel. Zelfs „those words and ideas which in their signification are general, are all of them particular in their existence" ®). Ze ver- schijnen „in our understandings passing in train, one >) Ess. c. H. U. U VU 1 (I 160). ') U XI 17 (1 212). ') m IV 4 (11 32); 111 IV 11 (11 87); (1 157). *) U XXII 9 (I 385). ') IV 11 14 (II 186). •) 11 VI (I 159). ') II VII 1, 7, 8, 9 (I 160 V. v.). "J m III 11 (11 21); IV XVII 8 (II 404). II IV 6 41 going and another coming, without intermission" ^), „each perishing the moment it begins" ^). Geheel zonder ons toe- Ten opzichte doen komen ze ons toe ^whether we will or not" % We ^^ ^®*® ^® kunnen ze afwijzen noch wijzigen *) : „the mind can have * PqSSIOI od no more, nor other than that what are suggested to it" % recentief „The simple ideas we receive from sensation and reflexion are the boundaries of our thoughts; beyond which the mind, whatever efforts it would make, is not able to advance one jot" ^). Het is ons evenmin mogelijk „to invent or frame one new simple idea in the mind" als „to destroy those that are there" ''). Zoodat „the under- standing in respect of its simple ideas is merely passive" ^). De 2e bron laat evenwel eenige ruimte voor activiteit Sporen van van den geest. Om „ ideas of reflexion'' te verkrijgen is het actmteit noodig, dat men „ turns his thoughts that way [to the operations of the mind] and considers them attentively" % Zelfs bij ^sensation" kan dat niet geheel gemist worden. Deze blijft uit, „that which uses to produce the idea, though conveyed in by the usual organ, not being taken notice of in the understanding" ^% Evenmin denkt Locke •) Ess. c. H. U. II VII 9 (I 164); 11 XIV 6 (I 241). ') U XXVII 3 (I 441). ') 11 I 25 (1 142). *) II I 25 (I 143). •) 11 XII 2 (1 214). •) U XXUI 29 (I 415). 1 11 11 2 (I 145). ») II I 25 (1 14^); II XII 1 (I 213); II XXII 2 (I 381). ') 11 I 7 (I 126). ") II IX 4 (I 184). 43 Worden op den achter-größe geschoven. Zich den geest zuver passiert als hij sprecht van „ideas that are suggested to the understanding" in order- scheiding van die welke „are furnished" ^). Maar hi] glijdt daar ongemerkt overheen. Slechts terloops wordt de aan- dacht erop gevestigd. Hoofdzaak is voor hem de bloot receptief in den geest opgenomen inhoud der ervaring. Dat ontvangen zelf neemt in z'n gedachtenwereld slechts 'n zeer secundaire plaats in. De activiteit van den geest treedt op den achtergrond voor de passiviteit. De tweede bron voor onze kennis, die er, tegenover ^sensation" gesteld, nog het meest aan herinnert, de ^reflexion", wordt dan ook door denkers in de lijn van Locke, door Berkeley en Hume („Sensualismus des inneren Sinnes" ^)) in England, door Condillac(„Sensualismus des atisseren Sinnes" *)) in Frankrijk, al sprengig losgelaten. Dat naar voren brengen van het passive en receptieve doet zich zelfs gelden bij de behandeling van „its own operations.... proceeding from powers intrinsical and proper to itself" % die de geest door reflexie leert kennen. Door intro Spectre wärmende van z'n eigen functies onvangt de geist wel 'n bijdrage tot z'n inhoud. Maar daartoe blijft z'n productivité ook beperkt. Aan het tot stand komen van het overige van dien inhoud blijken bijn nader onder-zoek die functies niet het minste aandeel te hebben. Wat 43 de geest met z'n functies vermag is enkel „to repeat, compare, and unite" *) de gegeven elementen, die absoluut onafhankelijk van hem ontstaan zijn. Het gaat ermee als met 'n zetter voor z'n letterkast. Hij kan z'n letters samenvoegen tot allerlei combinaties, maar de letters zelf zijn hem kant en klaar gegeven. De geest kan „ vari- ously repeat and compound his ideas, and so make new complex ideas" ^) (door Locke weer onderverdeeld in „modes, substances, relations"')), meer niet. Maar dan moeten ook „all our complex ideas ulti- mately resolvable" zijn „into simple ideas, of which they are compounded and originally made up" *). Zelfs „the most abstruse ideas, how remote soever they may seem from sense, or from any operations of our own minds" % Locke tart eenieder aan te wijzen, „one complex idea not made out of those simple ones" % In het tweede boek van z'n „Essay" ') tracht hij de proef op de som te leveren en den oorsprong aan te wijzen van ruimte, tijd, getal, oneindigheid, kracht, substantie, relatie, causaliteit, mora- liteit, identiteit. Om het belang ervan voor de behandeling van Hume geef ik hier als voorbeeld Locke's beschouwingen over kracht en causaliteit. „The mind", zoo vangt het hoofd- De geest, bij alleactlviteit) besllst impro- dnctief. ,,Complez ideas" herleldbaar tot ^simple ideas'. 1) Ess. c. H. U. II U 2 (I 145). ') II XVm 6 (I 296), ') U XII 3 (I 215). *) II XXII 9 (I 385). ') II XII 8 (I 217). •) II VII 10 (I 164). ') 11 XII-XXVIII. B.V. „0f power" en ,,0f canse and efiect". Stuk „0f power" aan, „being every day informed, by the senses, of the alteration of those simple ideas it observes in things without; and taking notice how one comes to an end, and ceases to be, and another begins to exist which was not before; reflecting also on what passes within itself, and observing a constant change of its ideas, sometimes by the impression of outward objects on the senses, and sometimes by the determination of its own choice; and concluding from what it has so constantly observed to have been, that the like changes will for the future be made in the same things, by like agents, and by the like ways, — considers in one thing the possibility of having any of its simple ideas changed, and in another the possibility of making that change; and so comes by that idea which we call power. Thus we say. Fire has a power to melt gold (active power); and gold has a power to be melted (passive power). Even gemakkelijk meent hij den oorsprong van de nauwverwante „idea of cause and effect" te kunnen opsporen: „In the notice that our senses take of the constant vicissitude of things, we cannot but observe that several particular, both qualities and substances, begin to exist; and that they receive this their existence from the due application and operation of some other thing. From this observation we get our ideas of cause and effect. That which produces any simple or complex idea we denote by the general name, cause, and that which is produced, effect. Thus, finding that in that substance which we call wax, fluidity, which is a simple Ess. c. H. U. 11 XXI 1 (I 308 v.). Idea that was not in it before, is constantly produced by the application of a certain degree of heat we call the simple idea of heat, in relation to fluidity in wax, the cause of it, and fluidity the effect. In zu hoofdstuk „0f power" verklaart hij verder nog, dat we in de buiten- wereld wel overdracht van beweging waarnemen, maar „the idea of the beginning of motion we have only from reflection on what passes in ourselves; where we find by experience, that, barely by willing it, barely by a thought of the mind, we can move the parts of our bodies, which were before at rest". Deze opvattingen worden later, bij Berkeley en Hume, nader besproken. Nu alleen dit: op grond van deze en dergelijke uitspraken heeft men gemeend Locke te mogen indeelen bij de voorstanders van 'n anthropomorphistische causalitéitstheorie. Dat is begrijpelijk. De klein ervan is bij hem aanwezig. Toch is het onjuist. Vooreerst acht hij het zooeven opgemerkte over het onder-scheid tusschen uit- en inwendige waarneming zelf van heel weinig belang, Meent iemand beide geheel op 66n lijn te moeten stellen, *t is hem ook goed *). Ja 't is nu en dan *) also er ook ten aanzien van causalité It en kracht iets doorbreekt van het inzicht, dat het, zooals we later zuUen, in het substantiebegrip 'n problem heft doen ontdekken. Voorts strookt die opvatting niet met Locke's overtuiging aangaande de onverklaarbaarheid 1) Ess. c. H. U. II XXVI 1 (1 433 v.). *) „ II XXI 4 (I 313). *) „ II XXI 20 (I 323 v.). 46 „as how our minds move or stop our bodies by thought" Doch dat alles nog dargelaten, wie beweert, dat "whatever change" is observed, the mind must collect a power somewhere able to make that change, as well as a possibility in the thing itself to receive it." "Kan niet gecen-seerd worden de "idea of power" af te leiden uitsluitend van inwendige waarneming. Wat Locke in deze leert komt eenvoudig hierop neer: hij neemt nalfevelijk aan, dat de "idea of power" ons geleverd wordt zowel door uit- als door inwendige ervaring, met dit onderscheid, dat de eerste onderscheid, de laatste "n heldere "idea" daarvan geeft. Locke's alge- De verklaring van het ontstaan der andere "ideas" valt meenprocéd6. A gegevens zijn dan frechings, gewaarwordmgen, "simple tisme ideas", nu, dan is ten opzichte van al wat in den geest wordt aangetroffen de vraag: vanwaar? al aanstonds ver-eenvoudigd tot de vraag: uit welke feeling"? Vraagt iemand Loc Könnte  voor hem Z'n de gegeven inhoud van den geest is, hij zou voor tal van inconsequent. . iv,., bemiddelend voorstelhngen en begnppen gegen gegen gegen gegevens gevonden en zich genoopt gezien hebben ze voor ijdele ficties te verklar. Op die wijze zou hij het empirisme 'n stap verder gebracht hebben en op de plaats gekomen zijn, waar we Hume later vinden. Hij zou daar te eerder toe gekomen zijn indien hij het ontleedmes met meer door- tastendheid gehanteerd had, en niet had aangezien voor niet verder te analyseeren enkelvoudig gegeven, wat reeds bij Berkeley noch enkelvoudig, noch gegeven bleek te zijn (de „ideas" b.v. die uit meer dan 6en zintuig voortkomen). Locke's introspectie is trouwens 'n zeer ongeschikt instrument voor het doel, dat hij zich voorstelde). Ze doet ons de voorstelhngen en begrippen zien kant en klaar, maar geeft niet het minste licht omtrent het proces, waar- langs ze ontstaan zijn *). Immers „de mensch moet", zoo . als Sprujt het scherp en geestig zegt, „nu eenmaal zekeren leeftijd hebben, voordat hij kan „„look in his own understanding"". Als hij zoover is, vindt hij zijn „understanding" reeds ruim voorzien van massa's „ideas", die op zekere manier tijdens zijn zijn zijn. De wijze, waarop zij ontstaan zijn, zou alleen waargenomen kunnen worden door een zuige-ling, die als philosoof geboren werd, en wat deze tot dusver nog noort waargenomen zugeling zou waarnemen. Interessante opmerkingen hierover zijn le vinden b.v. bij E. Schrader, Elemente der Psychologie des Uiieils, 1 Analyse des Urteils. 2) A. Riehl, a. w. I pg. 37. 48 zou niet de wording zijn van menschelvke denkbeelden, maar de wording der denkbeelden van een geheel andere zo5logische species" % Locke's empiristisch dogma maakte hem blind voor den eenigen weg ter oplossing van de kweslies, die hij meer doet vermoeden dan dat hij ze zuiver stelt. Hij gaat uit van de veronderstelling, dat alles wal ter verklaring der gegeven verschijnselen van bet denken noodig is in de ervaring, "internal" of „extreme sense", gevonden moet worden. Hij bad ook, na nauwkeurig onderzoek van die verschijnselen, kunnen beginnen met te vragen wat ter verklaring ervan noodig is en of voorts alle bestanddeelen ervoor in de ervaring gevonden kunnen worden. In dat geval zou hij gezien hebben, dat hij niet uit kan komen zonder aan te nemen, dat hetgeen in de gewaarwording gegeven is 'n onbewuste psychische verwerking ondergaat, Hij zou aan de activi- teit, productiviteit, spontanei'teit.van den geest 'n veel grootere rol hebben moeten toekennen dan z'n beginselen gedoogen en ware daardoor over bet 