None
Beide partieren schreven zieh de overwinning toe. De Engelschen omdat zij meenden de zee te hebben behouden; de Hollanders omdat zij den vijand hadden belet de zee overte steken naar de Hollandsche kust, zooals zijn plan was geweest. De schetsen, welke W. VAN DE VELDE maakte, terwijl hij de Nederlandsche vloot vergezelde, zijn, gelijk gezegd is, in het Britsch Museum. Op de eerste, welke veel geleden heeft, ziet men de Nederlandsche vloot zeilen naar Foreland; „het esquadre van de Zeeuwen’ voorop. Drie schepen worden aangewezen als die van: visad. Liefde, vssad, Sweers, en de heer de ruijter, Bovenaan staat een opfertiv van vijf regels, waarvan nu nog slechts leesbaar zijn de woorden : „voorde wint naert voorlant te seijllen.... creusen niet ende te grijpen. Godt „geve sijn sege en heijl bewaer ons lieve vaderlandt zijnde.... mineren de 6 Juni „1672 pijnztermaendag”, Wien treft deze hartelijke ontboezeming niet? 20. Ook van deze teekening, hoog 0.37 en breed 2.53 is het opeschrift grootendeels onleesbaar geworden. Te ontcijferen zijn de woorden: „Aynzdach van’s morgens 6 (later veranderd in 7) sure... of en half 10 urentoe”. In een lange linie liggen de Nederlandsche en Engelsche schepen naast elkander; de Nederlandsche op den voorgrond, de Engelsche er tusschen. Op een afstand links ’t eskader der Zeeuwen ook vechtend, zonder dat het Fransche wordt gezien. Boven enonder de schepen verscheidene namen, enz. Er boven van links af: Van de Zeeuwen —. Lad VAN NES — de eendracht — visad SPRAG root Londen — heer DE RUIJTER — duck de YORCK de prins — adl, SWEERS — root de siarles — blau — adl. ZANTWITS de royael james — een in de brant —.... met deroo vlag laet waeijen.” Onder staat, van links af: zeelant van rotterdam — schip Delfft — fregadt Agatha — Brakel soo vande blau adl, seer schadeloos affraeckt nadat hij lang aen zijn boort vast gelegen had — gydeon — de schout Bij nacht haben seer. Vedder. [De Schout-bij-nacht JAN DE HAAN voer op de Gouda en behoorde tot bet eskader van VAN GHENT]. 3° Boven de derde teekening, hoog 0.37, breed 2.22, staat: „vervolgens van 10 uur tot'smiddachs toe." Boven de schepen staat van links af: „de fransen hier tn 't verschiet bijna.... grote mijlen van ons met de zeeuwen „doende zijnde’ — „heft 4 branders in brant geschoten dat wij gesien hebben wals ick tegen de heer de ruijter ook geseijt hebbe’, wat lager „van nes” — dan iets over een brander waaronder staat „ad. vande blau vlag soo in brant sonder n#ulp bij hem dat nog gelooof veel volck gebleven is.’ [Naast het schip van SANDWICH ligt een brander, beide branden; aan weerszijden een rookwolk, waarin straat geschreven: (ge),schut los”.] Boven een schip dat meer naar achter ligt, zonder groote steng, staat: „roof v.d. duck York groote steng vande prins” — „root Schout-bij-nacht de sjarles’’ — bij 't eskader van de blauwe vlag „visd. liefde” — „gent’ — „blau visd hebbende de louff” — verw Jzend naar een zinkend schip: „Aser blijft de Joshua” — „Sweers” — „visd Schram”. — VAN DE VELDE’s galjoot ligt op den voorgrond. 4° Van deze schets, hoog 0.36 en breed 2.40, is het op schrift zijn de woorden: — „middags” — „op andijnsdag de 7 (waarvan met de pen is gemaakt 6) Juny 1672. „No. 4”. Boven de schepen staat, van links af, Verschiet gevecht tussen seuwen & bei franse esquadre” — London spragg”. — Bij een schip dat den standaard voert, op den tweeden grond: „duck de York op een ander schip de michiel" — „ruijter” — root’ — gent” — „root” — gent” — „kenthorn” (J. KEMPTHORN, vlag-officier van SANDWICH’s eskader) — „haen” — „root” —,bl. — „bl. — „bl. visad.” — „Staveren räckt hier verre in de partije”. Op den voorgrond ligt VAN DE VELDE’s galjoot, en darbit staat: „ick was door de blauw esquadre afgesneden soodat de ruiter & tgeen omtrent hem was in ’t verschiet gesicht most teickenen". No. 5. Deze schets, hoog 0.36 en breed 0.815, heeft geen opchrift. De bijschriften luiden: „root vlag blijft vor op de prins op de voorsteng [nadat de Hertog van YORK dit schip had verlaten) —,,gent” — „visd liefde” — „heer je ruijter” — „van nes” — „schram” —,vlug’. Beneden staat: „Josuwa is ge bleven” — „veldes galyoot” — „fregat hessen” — „tschip Oosterwijk” — „schout bij nacht de haen’’. — De schepen komen hier naar voren, met veel gaten in de zeilen. No. 6. Het opschrift van deze schets is met de pen overgetrokken door iemand die het oorspronkelijke niet verstond en dit goeddeels onlees Bär heeft gemaakt. Te ontcijferen waren de woorden: „geteckent van 2 uur tot 5.... duerende van tgeen in die tijt gepasseert is’. „No. 5.” Boven de schepen staat: „van nes” — root” — „de duck op de michiel” en hieronder de verbetering „hier londen naer onderrichting van de duck de Yorck selffs aen mij gedaen” — „de Sjarles” — „root” — „comeetstar”. Bij een opgeplakt stukje papier met 2 vlaggen ter gemelde plaats staat nog eens: „londen, alwaer de ducke op overgaet’. Ook het Museum te Weimar bewaart een uitvoerige schets, hoog 0.36 en breed 0.76, van den slag op het oogenblik dat de Josua zinkt. Ook hier wordt, behalve JAN VAN NES, SWEERS, DE LIEFDE, DE HAEN, SCHRAM, ook VAN GHENT vermeld, maar niet zijn dood, Herkenbaar zijn de Zeven Provinciën en de Josua. De aankekening op de zesde schets, betreffende de onderrichtigen van den © | Hertog VAN YORK, is een inleiding voor hetgeen op een der schetsen, welke het Museum-Boijmans bezit, wordt vermeld. Dit is om zoo te zeggen een platte- grond van den zeeslag. De schepen zijn er slechts met streepjes aangewezen in de linie van bataille, en verscheidene streepjes, alsmede de daarbij geplaatste namen zijn met pen en inkt gewijzigd, Het schetsje is maar 0.185 hoog en 0.295 breed. Bovenaan links staat: „aenwüsinge van duck de Yorck omtrent de „2 uuren na de noen (g)egeven Saterdag 2 weeken nae de eerste saterdag & heeft „dit weder met eijgen hant geteichent & ick bij hem staende na sijn onderwijs „bij elck zijn schreven”. In den benedenhoek rechts staat door een andere hand geschreven „fwo afterno’’ en daarbij schreef VAN DE VELDE: „dit is de ducke sijn schrift”. De directie van het Britsch Museum vergeleek een facsimile van de twee Engelsche woorden met schrift van den Hertog, en erk Ende dat deze zóz schreef maar minder compact, wat echter het gevolg kon zijn van het schrijven in een hoek. Het is te begrijpen dat de Hertog groote belangstelling toonde in de teekeningen van dezen zeeslag, niet alleen omdat hij opperbevelhebber van de Engelsch-Fransche vloot was geweest, ook en vooral omdat het de laatste zeeslag was, die door hem werd bijgewoond. De Test-acte toch van 7 April 1673 dwong hem zijn ambt neêr te leggen. Op de teekening loopen van boven af als uit een middenpunt vijf linies naar links, waarvan twee naar beneden zich verwijderen van de drie andere. Bij de tweede links staat bovenaan „van Gent”; in de derde bij een brandend schip „van Gent”; in de derde bij een brandend schip „duck op de Michiel” — „fregat zoek om volk te bergen’ — „chambrig’’ —, resolution” — de fairfackx” — „de fictorya” — „root S. Edward Sprag” — „de reijnbour” (rainbow) — „S. harınens root’, „root de royael prins”, Achter deze, ter hoogte van de Phenix „tol’ — „sweers” — en achter de Victory „de royael Katarijne”. Deze schets heeft zeer veel overeenkomst met een andere in het Prenten-kabinet te Leiden. Het opschrift daarvan luidt: „dst ss fselwe gesicht & geschie- „denis gemerckt V doch gestelt op hooger oris ont na konings en duckx believen & „ordre bequaem tot de tapijtten; desselfs formate van hoogte & breedte doch alles „wijt de teijckeninghe naer leven getrocken‘'. Beneden rechts staat de aanteeke- ning: „de actije vant gevecht ten twee ueren na den noen”, Ook hier liggen de schepen in van boven rechts naar beneden links loopende liniën. Slechts JORDAN met vijf schepen ligt links op den achtergrond, met een linie Hollanders vór zich, waarvan genoemd worden: VLUGH, DE HAEN, DE LIEFDE, SWEERS, baron VAN GENT, en rechts op den achtergrond liggen JAN VAN NES, het schip Sta- voren en Luit. Adm. VAN NES. In het midden ligt het brandend schip van SANDWICH, wat meer naar voren staat „hier de Josuwa”, vervolgens naar links „ruiĳter”, en nog meer links „Kenthorn m. 5 schepen.” Op de linie rechts van SANDWICH, in de hoogte „fregat de phenix” — „de duck op de michiel’, vervolgens „fregat v. d. duck geordonneert om volck te bergen”, dan — steeds „„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„�  groot, dat ik in de eerste meen te mogen zien „de aenwijsinge” van den Hertog hoe hij wilde dat de teekening voor „de tapijten’’ zou worden gemaakt. Nauw verwant aan deze teekening is een tweede — bijna even groot: 0.36 X 0.475 — van het Prentenkabinet te Leiden. Het opschrift staat hier links en is bijna hetzelfde: „Dit ts tselve gesicht gemerckt V doch gestelt op „hooger orisont naer Konings & duçkx order ende alles uijt de teijckeninge ge- ‚trocken.” De tijdsbepaling, welke onderaan links staat, verschilt: „de actie „vant gevecht soo ten 4 & tot 5 uuren omtrent duerende nae de noen’, Hier liggen de schepen in van den voorgrond links en rechts naar den achtergrond het midden naderende liniën. De Engelsche vloot heeft den voorgrond. Daar, en dus in de achterhoede, liggen: links een brandend schip, in ’t midden „de royael prins’, door den Hertog verlaten, rechts „de royael Katarijne wederom vrij zijnde”, Op de eerste linie links worden van den voorgrond af, aangewezen: „michiel” — „de reiinburgh” — ,ruijter” — ,kenthorn” — „J. Harmens” — in 182 WILLEM VAN DE VELDE DE OUDE. — het midden: „spragg” en daarbij de aanteekening „gevet hem over op visäd”. Op de tweede linie links: „de haen” — „liefde” — „van gent” — jan van nes — »stavoren’’, en er tegenover rechts: „duck op londen” — „chambridge” — „reso- lution” — „brander van duck’? — „komeetstar”’” — „lad. v. nes” — „sweers” (met de aanteekening) „wijkt voor de branders”. De overden kommst tusschen deze dries schetsen is voldoende om te geloven dat de eerste, „de aenwijsinge” van den Hertog, diende voor de anderen, die ten behoeve der „tapijten” zijn gemaakt. Werden deze tapijten gemaakt? Waar-schijnlijk wel. In de Prince of Wales’ Bedroom van het Hampton Court Palace hangen er twee, welke den zeeslag te Solebay betreffen. Op het eenige ziet men de Engelsche vloot onder zeil. Op het andere is de Engelsch-Fransche vloot afgebeeld, dicht bij de kust, in een halve cirkel, en ziet men rechts eenige Nederlandsche schepen naderen. ERNEST LAW gelooft dat er meer zijn geweest. Indien deze een overwinning van de Engelschen voorstelden, dan zullen die wel-licht verwijderd zijn eer WILLEM III Hampton Court kwam bewonen, Uit welke teekeningen heeft VAN DE VELDE deze schetsen getrokken? Verscheidene kunnen hiervoor gediend hebben, voor algende die hij in England heeft gemacht — waarschijnlijk met gebruik der aanwijzingen van den Hertog VAN YORK en op diens order, — daar ook op deze de Engelsche vloot op den voorgrond ligt. Het Museum-Boijmans en het Rijksprentenkabinet bezitten elk twee zulke teekeningen. Op de een, van Boijmans, ligt het Engelsch eskader van de blauwe vlag links dat der roode vlag in 't midden, en het Fransche, de witte vlag voerende, op eenigen afstand. De vijandelijke vloot ligt geschaard eenigszins in een halven cirkel, waarin op den tweeden grond de Hollandsche voorhoede; aan het schip van den bevelhebber SANDWICH heeft zich vastgeklampt de Groot-Holland van JAN VAN BRAKEL Voorhoede, de blauwe vlag, is in gevecht met de Hollandsche voorhoede; aan het schip van den bevelhebber SANDWICH heeft zich vastgeklampt de Groot-Holland van JAN VAN BRAKEL Voorhoede, de blauwe vlag, is in gevecht met de Hollandsche voorhoede; aan het schip van den bevelhebber SANDWICH heeft zich vastgeklampt de Groot-Holland van JAN VAN BRAKEL Voorhoede, de blauwe vlag, is in gevecht met de Hollandsche voorhoede; aan het schip van den bevelhebber SANDWICH heeft zich vastgeklampt de Groot-Holland van JAN VAN BRAKEL Voorhoede, de blauwe vlag, is in gevecht met de Hollandsche voorhoede; aan het schip Der hoogte war de voorhoede grenst aan den middentocht liggen den Hollandsch schip, de Josua, te branden tusschen de twee slagordes. In den middentocht der Engelschen liggen de Royal Prince en de St. Michiel bij elkaér; de Hertog VAN YORK verlaat het erste schip om zich te begeven naar het tweede. De Vice-Admiral VAN NES het erste schip onder BANCKERT en het Fransche liggen verwijderd van de vloten, op den tweeden grond, rechts. Fr. MULLER. Historieprenten No. 2343, zegt dat de Leidsche schetsen door den heer BODEL NIJENHUIIS werden gevonden in den boedel van den Leidschen Hoogleeraar Dr. J. A. BENNET, die vroeger zich lang opgehouden had in Engeland, en uit dien boedel gekocht in April 1821. Willem van de Vielde de Oude. 188 De talle bijschriften behoogen niet vermeld te worden, daar zij geen nieuws behelzen. Deze teekening is hoog 0.385 en breed 2.00. Hierop volgt de teekening van het Prentenkabinet te Amsterdam (F. MULLER, No. 2341), want hierop staat, dat de „duck de Yorck op de S. Michiel” is; het schip van SANDWICH brandt, maar de Vice-Adm. VAN NES is op de Royal Catharina niet losgetrokken. Ondanks kleine wijzigingen in de plaatsing van sommige schepen, is de positie der vloten vrij wel dezelfde. Links het eskader van de blauwe vlag tegenover het eskader van DE RUIJTER. Om de tijdsorde èn omdat ik gelöst dat zij ouder is dan de tweede teke-ning van het Prentenkabinet te Amsterdam, volgt nu de tweede uit het Museum-Boijmans, hoog 0.36 en breed 0.93. Boven rechts staat het opschrift: „dis zs den actije tegen den avondt” (deze drie woorden zijn doorgeschrapt) „5 à 6 #uren „doen sijn konincklicke hoogheijt ducke de Yorck op tschip Londen was overgegaen”. De Engelsche vloot maakt rechts een bocht naar den tweeden grond. Achterhaar ligt de Hollandsche vloot. Beide zeilen naar rechts. Op den voorgrond branden links een groot en tweeden kleinere schepen.. Bij het eerste staat: „bran-dende Royal James” (’t schip van SANDWICH). Boven die drie schepen, dus links, ligt een Hollandsch smaldeel, waarbij staat „Jan Vlugh” en „Schram”. Rechts van de brandende schepen een Engelsch smaldeel, dat, zooals gezégd, achterwaarts buigt naar links vór een Hollandsch eskader. Bij de Engelsche schepen: „JOHN HARMAN, REYNBOURG, Sr JOHN KENTHORN.” De laatste ligt dicht bij „DE RUITER’, op wien volgen „VAN GENT, DE LIEFDE, DE HAEN”. Tot de voorhoede van dit Engelsch eskader behoore nog „de fictory, Hoseray’’ (Ossory), waar achter liggen „JORDANS” en „SWEERS, Geheel rechts een kluwen schepen, waarboven : „de sware bejegeninge die Fan van Nes kreeg van „de ducke” — „de ducke op Londen” — „aerdt van nes doen hij de ducke pas- „seerde’. Het schip van den Schout-bij-nacht VAN NES werd zwaar beschadigd door den Vice-Admiral van de blauwe vlag JORDAN, maar ontzet door AERT VAN NES. De Schout-bij-nacht ging toen over op de Zeelandia en zijn schip de Ridderschap van Holland werd naar Zeeland gesleept, Het Fransche en het Zeeuwsche eskader ontbreken, | De teekening van het Rijksprentenkabinet is vollediger, ofschoon zij minder breed is, 0,725, en slechts een weinig hooger. De positie is er in hoofdzaak dezelfde; links en rechts de Engelsche eskaders, op den tweeden grond in ‘t midden DE RUIJTER en links VAN GHENT, Onderaan links: „VAN DE VELDE’s galj oot” en rechts (bij F. MULLER No. 2342 gedeeltelijk opgegeven); „actije van „verandering savants daer de duck wint en.... Jordaens komt”, Hier ligt het schrift „de ducke op Londen” op de eerste linie links en op den voorgrond, daarachter op de tweede linie „de michiel”, terwijl JORDAN op de eerste linie rechts ligt en ook op den voorgrond. Achter das eskader ligt het Hollandsche met „SCHRAM, VLUGH, V. GENT (wiens schip brandt), DE HAEN”, voorop „lad DE LIEFDE, fregat de bescherminge cap. SEVERIJN, SWEERS’, Vór den laatste ligt DE RUIJTER vechtend met „JOHN KENTHORN”. Wat meer links „v. NES’ en bij dezen S. JOHN HARMAN”. Deze twee zijn de voorste van de eskaders links en niet ver van die twee is „Lad VAN NES.” ‘In de achterste linie liggen hier „de royal prins” en „rook van twrack van Sant-wits” (dat in de vorige teekening op den voorgrond ligt). Op den achtergrond is een kustrook met heuvels. Tusschen de kust en de vloten ziet men een weinig rechts „de katarync’’, meer links het fransch eskader met het bijschrift: „de achterste vande franse noch wat in actije wesende.” Tusschen dit eskader en de vloten het Zeeuwsch eskader met „BANCKERT" en „de voorste schepen v. de zeeuwen noch wat in actije wesende". Nog vergat ik. bijna te melden dat op den voorgrond, ongeveer in ’t midden, éen schip ligt „het fregadt dat bij de duck hoorende” (was). Deze teekening maakt op mij den indruk later te zijn gemaakt met het doel eene voorstelling te geven van den geheelen zeeslag tegen den avond. Daarom de kust, en de Fransche en Zeeuwsche eskaders dichter bij de Engelsche en Hollandsche. Ook de bijschriften zijn niet geheel betrouwbaar. Bij JORDAN’s schreibt staat ook J. HARMAN, die tevens, en terecht, staat bij de voorste schepen van de eerste linie der vleugel links, en ook JOHN KEMPTHORN (zóó nauwkeurig schreef VAN DE VELDE nimmer dezen naam) staat bij een schip van den vleugelrechts, terwijl „JOHN KENTHORN'" terecht staat op ‘t schip, dat tegenover DE RUIJTER ligt. Op den gen Juni ankerde de Nederlandsche vloot vier mijlen ten N,N.O. van Westcappel. Zij kon nu niet meer deen dan de zeegaten bewaken. Twee duizend man werden van haar genomen voor het landleger, dat allererst verzorging vereischte wegens de vorderingen van het Fransche en het Keulsch-Munstersche leger. De Nederlanden verkeerden in den hachlässigen toestand, De vijanden hatten vele steden in de Oostelijke gewesten genomen, Gelderland en Utrecht bezet. De regeering trachtte onderhandelingen aan te knoopen met KAREL II, doch moest dit wegens zijn hooge eischen opgeven. De bekende omwenteling had plaats. De partij der DE WITTEN viel, Prins WILLEM werd Stadhouder van Holland en Zeeland, kapitein-generaal der Unie. In Juni stak de vloot der gealliererden, met een groot corps landingstroepen, over naar de Hollandsche kust. DE RUIJTER volgde nu een andere taktiek dan voren, geheel defensiert. Hij voer de vijandijk vloot niet tegemoet, maar bleef op de kust en bij de banken, waar de vijand hem niet durfde aanvallen. Ook later bleef hij z66 handelen, toen zijn vloot sterker was dan nu, en viel hij den vijand slechts aan, wanneer een goede kans zich voordeed. DE RUIJTER liet zich niet verlokken tot een gevecht. De geällieerden maakten toebereidselen om op Texel te land. En (14 Juli), maar een storm verijdelde het plan, en de Hollandsche vloot kon einde Augustus worden opgelegd. De twee eerste zeeslagen werden door W. VAN DE VELDE bijgewoond, maar hij deed dit in dienst van KAREL II. Hij liep dus over naar den vijand. Ein handelijk niet ged te kennt, maar wel te verklaren. Sedert Juni 1672 waren de Nederlanden in z66’n treurigen toestand geraakt, dat een kunstenaar er gegen brood had, allerminst W. VAN DE VELDE, meer teekenaar dan kunstenaar, KAREL II, die ook als kunstbeschermer LODEWIK XIV copiererde, de hertog VAN YORK, die in vlootafbeeldingen bijzonder belang stelde, Prins ROBERT, dien hij waarschijnlijk vroeger hier te lande had leeren kennen, zij allen konden hem geven wat hij te Amsterdam niet meer krijgen kon: werk en brood. Daarbij kwamen omstandigheden van intimer aard. In 1662 waren hij en zijne vrouw gescheiden van tafel en bed, Maar zijn vrouw bleef steeds even jaloersch op de vrouw van JACOB WILLEMSZ. DE WOLFF (zie O. H, XVIII p. 26). Zoo kwam zij den ikzen September 1672 ’s avonds voor het huis van DE WOLFF, schreeuwende dat zijn vrouw haar man,,gedebaucheert” had. Waarop hij den 24en September door den notaris B. COORNHART van haar eischte hare beschuldiging te '„pro- veeren”. En Zij antwoordde, dat te kunnen deen „bij des Insinuants huijsvrouw eijgen brieven” *), Voor zoover mij bekend, heeft deze zaak geen gevolgen gevolgen. Maar zij moest het leven van den 6ojarigen W. VAN DE VELDE, schuldig of onschuldig, te Amsterdam niet aangenamer maken. Den datum van zijn vertrek naar Londen kon ik nergens vinden. De tijdsbepaling op de schets van den slag te Solesbay, door den Hertog VAN YORK gecorrigeerd, geeft geen licht, Wegens de talrijke teekeningen van den slag bij Solesbay, die hij in Engeland maakte, moet hij in de laatste maanden van 1672 *) of zeer in 't begin van 1673 naar Engeland verhuisd zijn, daar hij den eersten slag bij Schooneveld op 7 Juni 1673 heeft bijgewoond, Aandacht verdient dat ook zijn zoon, de zeeschilder WILLEM VAN-DE VELDE Jr, in 1673 te Londen was. Twee schilderijen van dezen meester. à E Law zegt in zijn Royal Gallery of Hampton Court, 1898, dat VAN DE VELDE den slag bij Solebay „attended in a small boat by order of the Duke of York.” Uit het boveustande blijkt dat hij toen nog volgde de Nederlandsche vloot. Oud- Holland, 1902. 4 186 WILLEM VAN DE VELDE DE OUDE. In the Museum-Boijmans en in de National Gallery te Londen, zijn geteekend W. V. VELDE, in londe 1673, en W. VAN DE VELDE, Londino 1673. De Testacte van 7 April 1673, dem Hertog VAN YORK af te treden als Lord High Admiral, en Prins ROBERT of RUPERT, zooals de Engelschen hem noemen, werd hoofd der Marine, maar JACOB II zelf had het grootste aandeel in het bestuur van het departement. Hij stelde veel belang in haar. Gewonlijk wordt gezegd, dat hij in 1677 de twee VAN DE VELDE’s als teekenaar en schilder aanstelde, maar dit strookt niet met hetgeen WALPOLE vertelt in zijn Anecdotes of Painting, ed. 1876, D. II p. 138. Dens mededeeling luidt: „Dr. RAWLINSON, the antiquary, gave Vertue a copy of the following privy-seal, purchased among the papers of Secretary Pepys: Charles the second, by the grace of God etc., to our dear cousin Prince RUPERT, and the rest of our commissioners for executing the place of lord high-admiral of England, greeting. Whereas we have thought fit to allow the salary of 100 pounds per annum unto WILLIAM VANDEVELDE the elder for taking and making draughts of sea-fights; and the like salary of 100 pounds per annum unto WILLIAM VANDEVELDE VELDE the younger for putting the said draughts into colours for our particular use; our will and pleasure is, and we do hereby authorize and require you to issue your orders for the present and future establishment of the said salaries. Given under our privy seal at our palace of Westminster, the 20th day of Februar, in the 26th year of our reign. Indien deze ietwat gemoderniseerde copie juist is, dan zou, daar KAREL II zijne regeering rekende te beginnen met den dood van zijn vader, de aanstelling gegeven zijn op 2 Maart 1674 (n. st.) Op zichzelf is dit waarschijnlijker dan dat hij daarmeé zou gewacht hebben 3 à 4 jaren na de komst der vAN DE VELDE’s. Bij de Nederlandsche en bij de Engelsche vloot kwamen in ’t begin van 1673 eenige wijzigingen. CORNELIS TROMP werd in de plaats van VAN GHENT Luitenant-Admiraal, terwijl DE RUIJTER als Luitenant-Admiraal, opperbevelhebber bleef. Prins ROBERT trad — gelijk gezegd is — in de plaats van den Hertog VAN YORK als opperbevelhebber bleef. Op den 26en Mei ging KAREL Il met den Hertog VAN YORK en verscheiden edellieden de vloot bezoeken, waarbij des morgens het Fransche eskader wam. Op den agen keerde hij terug, na den Earl of Ossory benoemd te hebben tot Reer-Admiral (Schout-bij-nacht) van het eskader der Blauwe vlag. ‘De vloot lag ter hoogte van Dungeness, gereed om uit te zeilen. Prins ROBERT Thomas Earl of Ossory was gehuwd met AMALIA VAN NASSAU, dochter van den Heer VAN BEVERWEERT, den onechten zoon van Prins MAURITS. WILLEM VAN DE VELDE DE OUDE. 187 op de Royal Charles, welke op 20 Maart te Portsmouth was te water gelaten, had order zich het eskader van de roode vlag, en tot vlagofficieren Vice-Admiral J. HARMAN en Schout-bij-nacht J. CHICELEY; Vice-Admiral SPRAGGE had tot vlagofficieren van het eskader der blauwe vlag Vice-Admiral J. KEMPTHORN, THOMAS BUTLER en den EARL OF OSSORY, Bevelhebber van het Fransche eskader of dat der witte vlag, was Admiraal JEAN Comte D'ESTRÉES op de Reine, met Vice-Admiral DES ARDENS op de Terrible en Schout-bij-nacht Markies DE GRANCY op de Orgueilleux. De vloot bestond uit 81 linieschepen, 10 fregatten, 42 branders, behalve de jachten, enz. DE RUIJTER was van de Nederlandsche vloot opperbevelhebber en tevens anvorder van den middentocht, C. TROMP bevelheb. ber van de voorhoede en ADR. BANCKERT bevelhebber van de achterhoede. Den roen Mei stak DE RUIJTER over naar den Theemsmond, dien men door zinkschuiten hoopte te verstoppen. Maar Prins ROBERT verzamelde de gereed zijnde schepen van middelmatigen diepgang en voer door de Narrow, in 't gezicht der Nederlandsche vloot, welke bij de Gunfleet voor anker lag. Deze gaf nu het plan op, voer den mond der rivier den 12en op, maar keerde toen terug naar Schooneveld, een bank in de Noordzee, niet ver van de Zeeuwsche kust. Daar kreeg hij versterkingen kwam. Look TROMP bij de vloot, die nu telde 54 linieschepen, 14 fregatten, 25 branders, 14 adviesjachten en 7 galjooten. De Engelsch-Fransche vloot stak de zee over, maar windstilte en storm beletten elke actie tot den morgen van 7 Juni. Toen zond Prins ROBERT een "eskader van 35 schepen met 13 branders om de Hollanders van de banken te. lokken. Met een snelheid, welke den vijand verbaasde, lichtte DE RUIJTER de ankers, en terwijl het vijandelijk eskader in verwarring naar de hoofdvloot terug-keerde, werd het door de Nederlandsche vloot in uitstekende orde nagezet, zoodat het algemeen gevecht veel eerder begon dan Prins ROBERT waarschijnlijk ver-Wacht had. Bovendien had de snelle beweging der Hollandsche vloot tengevolge, dat verscheidene schepen van het Engelsch eskader zich borgen bij eskaders waartoe zij niet behoorden, de geheele vijandelijke vloot eenigszins in verwarring geraakte, en eenigej tijd niet durfde schieten uit vrees haar eigen schepen te treffen. Omstreeks den middag begon het gevecht. Naar gewonte was TROMP te onstuimig en scheide hij van de vloot. Zijn schip, de Gouden Leeuw, moest hij weldra verlaten. Hij ging toen over op de Prins te paard, daarna op de Amsterdam, eindelijk op de Comeetster. DE RUIJTER kwam hem te hulp en brak door de linie van het eskader D'ESTRÉES. De Royal Katherine nam de Jupiter, die heroverd werd. ’s Avonds zonk de Deventer, die onder kapitein WILLEM VAN DE VELDE DE OUDE. Kapitän J. GABARET. De Franschen verloren La Friponne, de Foudroyant en 5 of 6 branders; de Engelschen verloren kapitän W. FINCH van de York, THOM. TOULIS van de Lyon en JOHN TEMPEST van de Sweepstake; de Nederlanders verloren Vice-Admiral VOLKHARD ADRIAENSZ. SCHRAM, Schout-bij-nacht DAVID VLUGH, de kapitän CUIJLENBURGH en JACOB VAN BERGEN. Het was bewahrte man gar gelegene beslissende strijd, Des avons ankerde DE RUIJTER, die zich niet ver van de ondiepten wilde verwijderen, weder achter de zandbanken, omstreeks 2 mijlen W.N.W. van Westcapelle, terwijl de geallieerden 2 mijlen N.W.t.W, van hebben. Zes teekeningen van W. VAN DE VELDE Sr. betreffende dezen zeeslag worden in het Museum-Boijmans bewahrte. Allen hebben de Engelsch-Fransche vloot op den voor en de Nederlandsche vloot op den achtergrond. Wijst dit het gezichtspunt van den teekenan reeds aan; de plaatsing van zijn galjoot bij de Engelsche vloot maakt dat op sommige teekeningen nog duidelijker, alsmed Enkele aankele aankele, zooals: „om vragen of dese de warspight is.” Op de eerste teekening liggen de drie esskaders der vloten tegenover elkaér; Prins ROBERT tegenover TROMP, D'ESTRÉES tegenover DE RUIJTER; SPRAGGE tegenover BANCKERT. De geallieerde vloot zeilt voor den wind naar links, Van ROBERT’s eskader, dat de voorhoede had, ziet men de Resolution — die later zonk — vooraan; desge-lijks de Jupiter, van TROMP’s eskader, die ’s namiddags afgesneden, genomen en heroverd werd. Deze teekening, hoog 0,375 en breed 2,60, zal dus het begin van den slag weêrgeven. Al herkende VAN DE VELDE de meeste Nederlandsche schepen, uit éen aankele konigt dat hij niet meer geheel op de hoogte was. Hij noemt namelijk „JAN MATIJSEN sch. bij n. van Zeelant”, terwijl D. VLUGH moest genoemd worden. Op de tweede teekening, hoog 0.264 en breed 4.40, liggen de vloten ongeveer in dezelfde orde als op de vorige. De vloot der geallieerden zeilt in dezelfde richting naar links, maar de bevelhebber van het eskader der blauwe vlag en dat van BANCKERT zijn in gevecht, zooals ook de aantee- kening leert „Sprag is vechtend hier tegen het Zeeusse esquadre”. Ook teekent hij aan: „ss dese damp heb ik den Haen gesien” (Schout-bij-nacht DE HAEN op de Hollandia behoorde bij TROMP’s eskader). De derde teekening, hoog 0.365 en 2.423 breed, geeft niet veel verandering aan. In de bijschriften is zooveel geknoeid, dat zij niet meer betrouwbaar zijn. De vierde teekening, hoog 0.305 en 3.36 breed, is belangrijker. DE RUIJTER _ schreef den 8en Juni in zijn rapport, dat hij des namiddags ten 2 ure de vloot deed wenden, dat BANCKERT door het eskader van de blauwe vlag boorde, daarbij WILLEM VAN DE V _ ELDE DE OUDE. 189 Zijn voorsteng verloor, ’t hierom niet meer dienstig vond den vijand te vervolgen, maar weder wendde om ok TROMP te hulp te komen. Het opchrift van deze teekening luidt: „omtrent 5 uren na noen de vloten wenden”. Met verwijzing naar den achtergrond staat „fromp Ronde somtijts de vlag maer sien”; en rechts: „banckert van zeelant voorsteng wegh hiel(t) licht af de zeeuwe zoo heen". De vijfde teekening betreffend het gevecht tegen den avond. Op den voor- en den tweeden grond ziet men slechts Engelsche en Fransche schepen, de meeste erg gehavend. Eene aanteekening zegt: „visd. wit (‘t Fransch eskader) wend’ eene andere: „Mier waren om dese tijt de leste ofte achterste schepen van de nederlantse vloot’, een derde bij verscheidene Fransche schepen „comende uyt de vloot’. Het opschrift luidt: „tegen de avont’, De teekening is hoog 0.37 en breed 2.25. De zesde teekening schetst een gedeelte der Engelsch-Fransche vloot op Zaterdag 10 Juni: Het is een kalme zee met schepen, die bijna geen zeil voeren, en een groot aantal roeibooten. Boven links bij een groot schip met de vlag aan de groote mast (de Londen?), omringd door verscheidene roeibooten, staat „de gegueste uyt het schip gedaen op saterdag den 10 juny 1673”. Op den tweeden grond rechts ligt een dergelijk vaartuig en daarboven staat: „de prins’ (ROBERT) „de fransche Sloopen aen boort hebbende & oock zijn bagagie wijt et schip" (de Royal Charles) „opt schip londen over gebracht wert also daer opgaen sal, dog „gaet over od de sowvereijn”. Deze aanteekening helpt beslissen welke opgave der historieschrijvers (DE JONGE, Ned. Zeewezen, noemt den I4en) de juiste is. Den de wind van de landzijde. Een aanval van DE RUIJTER was dus mogelijk, en Prins ROBERT maakte zich gereed. Den volgenden morgen was 't een sterke bries uit het N.O. De bevelhebber en de schout-bij-nacht van het blauwe eskader waren bij Prins ROBERT aan boord of hadden zuverloben moeite om terug te keeren, dat dit eskader niet tijdig gereed was. Omstreeks 11 uur lichtte de Nederlandsche vloot de ankers en voer op den vijand los. De middentocht der geallieerden, onder Prins ROBERT, en het Fransche eskader waren spoedig klaar, maar het eskader der blauwe vlag, onder SPRAGG, kwam achteraan. De Nederlandsche vloot volgde de vijandelijke vloot. Eerst omstreeks 5 uur waren de eskaders in vol gevecht; TROMP met SPRAGG, DE RUIJTER met den Prins, BANCKERT met D'ESTRÉES, Omstreeks 10 uur s'avonds voer de Nederlandsche vloot terug naar Schooneveld, en den volgenden morgen was de vijel ‘der geallieerden niet meer te zien, Prins ROBERT  dezen zeeslag : Een met het opschrift; „op sonnendag soo de koningsvloot voor de noen „onder seijll gaet denckende dien dag te vechten doch niet wesende wederom ten „ancker komt.” Zij is hoog 0.24 en breed 1.485. De voorstelling is wat het opschrift vermeldt. Van de Nederlandsche vloot geen spoor. Bij een saluerend: schip staat geschreven: „cap(itein) doot & overboort geset met 749 schooten”. De tweede teekening, hoog 0.34 en breed 2.27, heeft ten opschrift „geteickent na de noen op sonnendag de 11 junij 1673, Konings vloot ten ancker | „leggende, woeij hart’, Onder de aanteekeningen bij de schepen is er eene bij een groot Engelsch schip: „schoot 9” veranderd in „II schoten aparent van „hooge officiers doot & over boort geset’. | De derde teekening, hoog 0.24 en breed 2.74, voert het opschrift: „voor „de noen soo het getij kenterde ende ebbe begon. — Geteickent de 13 juni; 1673 „op dünxdag soo de koninglicke zeemacht neffens de franse ten ancker legt om- „trent 8 mijlen buijten de zeeuse kust, de wint hebbende n.oost & oost n.oost woeij „alle dagen vrij hart & de: hollantse vloot boven de wint van ons leggende omtrent „3 mijlen water". Op de teekening ligt het Fransche eskader aan de linkerzij en daarnaast het eskader van SPRAGG of dat der blauwe vlag. Blijkens de aantee- keningen trok vooral het Fransch eskader de aandacht van W. VAN DE VELDE. Hij schrijft: „franch" ad! & visadl van Vranckrijck.. laet de wimpel voor af waijen’. — een eind verder naar rechts: (hier),eijndigt desquadre vande franse schout bij nacht”; verderop staat: „s. michiel graef van Monterey”, en dan: „hier begint esquadre SPRAGG”. Op de vierde teekening ziet men de Nederlandsche vloot op den achter-grond, en op den voorgrond de vloot der geallieerden. Haar opchrift luidt: „geteickent dijnxdags's middags de 13 junij soo de (weer?) sijdige see armaden „ten ancker leggen de wint hebbende O.N.O. de hollanse vloot boven wint’. Zij is hoog 0.275, breed 0.897. De volgende teekening, hoog 0.28% en breed 2.59, geeft weet eene voorstelling der vloot op denzelfden dag later. Het eskader van Prins ROBERT, wiens „Souvereijn’’ wordt aangewezen, ligt links; het eskader van de blauwe vlag op den achtergrond rechts. Het opschrift luidt: „de 13 junij 1673 voort na de noen ten 4 a 5 uur de blauwe esquader int verschiet voordat de volgende woensdag „gevochten wiert.” Eindelijk komen wij met de zesde teekening den zeslag nader, Hoewel links een gedeelte ontbreekt, is zij hoog 0.18 à 0.20 en breed 1.45. Jammer genoeg is van eenige vellen de benedenrand afgesneden, waarop gewoonlijk de aanteekeningen staan. Het opschrift luidt: „geteickent woensdag te 10 ure voor „de noen soo de staten vloot onder seijl komt & konings vloot oock onder seijl „gaet No. 1 de 14 ny 1673.” Dit opschrift behelst dus de bekentenis dat Prins ROBERT niet zóó vroeg gereed was al DE RUIJTER, Op den achtergrößenden de Nederlandsche vloot, met de bijschriften: „Koe de hollantse vloot op de ortsonten" — „Sweers” — „Tromp” — „de Haen”, meer naar rechts „liefde” — „Juan van Nes” — „adi, van Nes” — en op zij daarvan. „Adriaen Bankers” — „Visad. Everts”, Op den voorgrößtigigigt de Engelsch-Fransche vloot, links „de leste fregadts onder den schout bij nacht de blau(we vlag?) de graeff VAN MONTEREY', rechts daarvan het eskader onder de roode vlag van den „prins”. Tusschen de twee vlooten de Engelsche brandwacht „van de achterste brandwacht retireerendt”, en „dito (d.i. brand) wacht die tusschen „beijde partijen leggen.” De zesde teekening, hoog 0.27 en breed 2.72, geeft weinig verandering an, dan dat de vlooten elkaiser meer genaderd zijn. Het opschrift luidt: „soo de „statenvloot aenkomt No. 2 Op woensdag omtrent de noen, op woensdag de „14 Fay 1673”. Meer teekeningen, welke de geschiedenen van den zeeslag konden gevén, zijn er niet, maar nog vier die den afloop voor de geallieerden schetsen. De eene is hoog 0,345 en breed 1.375. Het opschriftis:,geteickent saterdags tegen „de avont de 17 Fny 1673 soo Konings vloot seijlit & laveert naer Searnesse, ,tlant van Scheppeije int verschiet siende.’ Op den achtergrond ziet men links de bergachtige noordkust van Kent, rechts het eiland Scheppey, waarop Sheerness ligt. Op den voorgrond de laveerende schepen. De tweede teekening heeft tot opschrift:,getesckent op sonnendag de 18 juni 1673 soo koningsvloot neffens de „franse voor & omtrent sernesse ten ancker leijt & de somme (sommige) schepen „die schadeloos waren daër binnen’. Op den achtergrond links de kust van het eiland Grain, in 't midden de mond der Theems, rechts Sheerness met fort, poort en wallen, vooruitspringend tusschen de Theems en de Medway. De schepen liggen gewend naar rechts, tegen den wind, en rechts liggen er vele in de Medway achter het fort van Sheerness, Van de Atenkeningen dunkt mij slechts melodenswaard: „de spreker in de marije”; zou VAN DE VELDE daarmeé bedoelen en bezoek van den Speaker van ’t Lagerhuis? Deze teekening is hoog 0.355 en. breed 2.37. De derde teekening, hoog 0.37 à 0.38 en breed 1.475, geeft de vloot op dezelfde plaats en ongeveer in denzelfden toestand weer. Links, waar vermoedelijk een gedeelte ontbreekt, liggen twee schepen achter een strook land; int midden een klein eind open water en rechts het kasteel van-Sheerness. Achter 't kasteel een aantal schepen en ook het water op den voorgrond is vol schepen. Bij sommigen staat: „milord hosesrey (de Earl of Ossory) op de Andries” — „de prins” — „de marye” — „dunkerke” (de Dunkirk) — „de henry.” De laatste teekening, hoog 0.345.en breed 1.405, heeft tot opschrift: „geteickent op macnen- „dag 19 juny 1673 soo ick des konings zeevloot last op de reede van Sernesse & 20 „à 21 schepen cleijn & groot daer binnen om te vepareeren ick seijlende met et „vergadt de diamant de rivier op naer siattam met cap. Scylley.” Op den achter-grond ziet men links open water, dan het kasteel van Sheerness en rechts de hooge kust van Kent met een dorp op een heu veltop. De Dyamond zeilt naar den voorgrond. Nog een kleine teekening, hoog 0.32 en breed 0.70 geeft een gedeelte der vloot bij Sheerness te zien. (Wordt vervolgd.) 1902. JACOB VAN CAMPEN. Teekening door JAN LAEVENS in's Rijks Prentenkabinet te Amsterdam, TWP. DER ROUE, KONT ER HANDELBORIEEESS AK on (ya) num sap urbuspmvs1za ap ui 4200 L uve Öu1W24324 aus ADDN) LHDAAIN AL HAHIIVIAVN “LS AG  fraaie publicatie over Utrechtsche kerken niet minder dan 10 reproduktien in het licht, vervaardigd naar teekeningen, door den bekenden kerkschilder PIETER SAENREDAM bij zijn pe Dy) verblijf te Utrecht omstreeks 1636 vervaardigd van het innerlijk van het innerlijk van het prachtige gebouw, dat toen nog vrij wel ongeschonden was en dat hem bijzonder schijnt geboed te hebben. En reeds eenige jaren vroeger had JOSEPH CuyPERS, hoofdzakelijk naar deze zelfde teekeningen, eene tot in de kleinste bijzonderheden nauwkeurige *) reconstructie van de heerlijke kerk gegeven, zooals dit wel van geen ander bouwwerk mogelijk zal zijn, dat reeds voor bijna eenw afgebroken werd, — een werk, dat ook de Maatschappij tot bevordering der bouwkunst, die het uitgaf, tot eer strekt. In achterwaarts, zoodat gevel en dak daarvoor uitstaken. Op den plattegrond (pl. CLVII) is dit in het oog gehouden, maar in de opstandteekening (pl. CLIX) niet. Oud- Holland, 1902. 25 194 UTRECHT'S MARIEKERK. Steunende op deze beide plaatwerken en op eenige afbeeldingen in den Stedelijken atlas van Utrecht (die te weinig bezichtigt wordt en die door deze bescheidene poging eenige bekendheid moge verkrijgen) kan ik in de volgende bladzijden met u een wandeling door het verdwenen gebouw ondernemen, die de beide plaatwerken door eenige historische bijzonderheden zal toelichten, waarij ik tevens de gelegenheid kan waarnemen, om u op eenige merkwaardigheden van het gebouw te wijzen. Van de gelegenheid maak ik gebruik, om eene verzameling oude bescheiden te doen drückken, die de lotgevallen van alle onderdeelen van het zer samen-gestelde gebouw in hoofdtrekken verhalen en documenteeren. Oorspronkelijk was deze door mij bijegebrachte verzameling bestemd, om bije gegeven te worden; om redenen, onafhankelijk van mijnen wil, is dit niet geschied. Maar ook op zich zel schijnt mij de collectie belangrijk genoeg om eene uitgave te worden, en ik gegeven te verdienen, en ik gegeven te verdienen, en ik gegeven te verdienen, behoven zij geene nadere toelichting; de bijgevoegde plattegrond stelt den lezer in staat zich voldoende te orienteeren. VOORPORTAAL. TORENS VOORHAL. KLOOSTERGANG. REFECTORIUM. KAPITFELHUIS. NIEUWE KOOR NIEUWE SACRISTIE. NIEUWE  meeste inwoners van Utrecht niet bekend, dat de stad van ouds roem kon dragen op eene tweede kerk, die evenals de Dom in hare soort wellicht de fraaiste was in geheel Nederland. Ik bedoel de St. Mariakerk, die zich tot 1814 verhief op de nog heden naar haar genoemde Marieplaats, — een juweel van den romaanschen bouwstijl, zooals de Dom dit was van den gothieken. Reeds de oorsprong der St. Mariakerk is merkwaardig. Twee Latijnsche verzen, van ouds gebeiteld op de twee pilaren, waarop het kruis der kerk rustte (Bijl. I r) verhaalden, dat de kerk gesticht was door niemand minder dan een Duitschen keizer, den ongelukkigen HENDRIK IV, bekend door zijn strijd met paus GREGORIUS VII en zijnen gang naar Canossa, Ik geef u de versregels zelf, zooals zijn door een Utrechtschen prüpoeet in 1658 zijn overgebracht : „Henriic de viirde, toen hy keyser was van Romen, Heeft gantsch Italien med wap’nen ingenomen ; De stad Milaan alleen, weêrspannig ende stout, De poorten tegen hem wel vast gesloten houdt ; Daarna hy wint de stad en plundert di ten lesten, Verrykt zich eerst med buyt en geeft de rest ten besten En blyft ook van den brand niit vry dat heerlik werk, Van witten marmersteen gebouwd, Marie kerk. Dit rouwd’ hem, en door liefd’ godvruchtiglyk ontsteken, Nam voor in eenig land in di oft dese streken Te stichten op een niiu een kerke, di bequaam Zou wes En tot den dienen van dien eerweyrden naam. Zoo verhaalte de legende, die te Utrecht algemeinen gelöst werd. En zij wist nòg meer te vertellen over den moord van bisschop CONRAD, die de kerk in opdracht des keizers gesticht had (vgl. Bijl. I 1), — een verhaal, door VAN LENNEP in zijn Fréeschen bouwmeester smakelijk naverteld. In 1081 werd de kerk volgens onze versregels gewijd. Nu schijnt het waar, dat de geschiedenis van deze verwoesting eener Milaneesche St. Mariakerk door keizer HENDRIK IV niets hoegenaamd weet. 