Bijdragen tot de taal-, land- en volkenkunde
Kene nieuwe, ditmaal zeer lijvige aflevering, is reeds onder Uw bereik. Daarin kunt gij een paar mededeelingen van den — hoogleeraar Kern aantreffen over Kawi en Javaansch, over ’t opschrift van Batoe Beragong op Sumatra. voorts eene beoor- deeling ven »den vriend van den Javaanschen landman~ van de hand van ons medelid A. C. Vreede, een paar Javaansche brieven van Diepo Negoro, ons medegedeeld door Dr. J.J. de Hollander, een opstel over den Fran:chen schilder Piron en een paar andere kleinere bijdragen. Het grootste deel echter van den inhoud wordt ingenomen door eene schets van de vijf voor- naamste dialecten der Ambonsche landtaal met eene woordenlijst en een overzicht der litteratuur. Wij twijfelen niet of men zal den heer G. W. W. C. Baron van Hoévell, controleur bij ‘t binnenlandsch bestuur buiten Java en Madoera, thans met verlof alhier, dank weten voor dezen wetenschappelijken arbeid, waarvan ‘t belang , vooral voor vergelijkende taalstudie, niet kan worden ontkend. ' Andere bijdragen voor ons tijdschrift bestemd, zijn of reeds in LIV VERBSLAG. handen der Redactie of haar welwillend toegezegd. Wij noemen hier slechts eene uitvoerige geschiedenis van het rijk van Ternate, door een inlander te samengesteld en geschreven in het Terna- taansch met vertaling in het Ternataansch- Maleisch. Ons medelid, van der Crab, aan wiens welwillendheid wij haar te danken hebben, heeft zich bereid verklaard daaraan bij de opneming in onze »Bijdragen« eene Hollandsche vertaling toe te voegen. Het doet *t Bestuur leed daarin geene plaats te hebben kunnen geven aan of ook wel afzonderlijk ’t licht te doen zien eenige ons aangeboden geschriften. Een daarvan , van ons medelid J. A. B. Wiselius, waarin zijn bezoek aan Manilla en omstreken ge- schetst werd en dat om zijn inhoud elders een meer geschikte plaats kon erlangen, is bereids afzonderlijk uitgegeven. Omtrent de overige stukken verwijzen wij U naar de aanteekeningen van het verhandelde in onze gewone bestuursvergaderingen. Was er onder die stukken ook éen, dat wij door tusschen- komst van het Ministerie van Kolonién mochten ontvangen , het is ‘t Bestuur aangenaam hierbij dankbaar de welwillendheid te vermelden, welke wederom van die zijde ondervonden werd. Ditmaal openbaarde zij zich niet enkel in ’t vragen om bericht en raad van ‘t Instituut, maar ook in nog twee andere feiten. Gij herinnert U, dat wij in ’t vorig Verslag gewag maakten van ’t voornemen om, ten vervolge der mededeelingen en uit- gaven over Nieuw-Guinea, ook ’t rapport der in 1871 met de w»Dassoony ondernomen expeditie van den oud-resident’ van Ambon, den heer P. van der Crab en van den botanicus, J. E. Teysmann , Inspecteur-honorair der cultures, °t licht te doen zien, waarbij dan zou gevoegd worden ’t verhaal der tweede reis van denzelfden gouvernementsstoomer »Dassoony in 1872, onder bevel van den heer Coorengel. Werden wij daartoe in staat gesteld door de bereidvaardigheid van ‘t Departement van Kolonién, dat ons de rapporten dier Ambtenaren toevertrouwde, aan ‘t Bestuur werd onlangs wel- willend verganning verleend om ook ’t verslag van den laatsten tocht der »Soerabajay naar Nieuw-Guinea, van 1] Nov. 1875— 20 Maart 1876 ondernomen, door den druk bekend te maken. Wij mogen ons ontslagen rekenen van de verplichting om’ U van den inhoud van dit laatste verslag op de hoogte te stellen. Het is U zeker bekend, dat de geéerde Secretaris van *t Aard- rijkskundig Genootschap, Dr. C. M. Kan, in n® 8, deel LI, van het Tijdschrift dier instelling, recds een kort veralag van VERSLAG. . LV de route en chet verhaal der lotgevallen van de ~Soerabaja» heeft gegeven, met vermelding tevens van de resultaten, voor de wetenschap als anderszins door die reis verkregen. Met ver- “wijzing derhalve naar dat overzicht, wat betreft "t belang onzer laatste expeditie naar Nieuw-Guinea, meent het Bestuar hier te kunnen volstaan met de mededeeling, dat het besloten heeft de drie nu in zijne handen gestelde reisrapporten in éen bundel te vereenigen en uit te geven met twee kaarten, waarvan de eene het nederlandsch gedeelte van “t eiland aanwijst, gelijk het door de Officieren der »Soerabaja” werd opgenomen. Het is ons tevens aan- genaam hierbij het bericht te voegen, dat de geheele uitgave weder zal worden bezorgd onder toezicht en met aanteekeningen van ons medebestuurslid, P. J. B. C. Robidé van der Aa, terwijl ons medelid, F. de Bas, kapitein, toegevoegd aan den Chef der topographische inrichting alhier, met de hem eigene welwillend- heid zich bereid heeft verklaard toe te zien dat bij de bewerking der kaart de noodige zorg zal worden in acht genomen. Waardeeren wij de medewerking , welke wij, ter verwezenlijking dier uitgaven omtrent *t thans zoo zeer de aandacht trekkende Nieuw-Guinea , van ‘t Ministerie van Kolonién mogen onder- vinden, zeer onlangs — en ziedaar ‘t andere feit waarop wij doelden — had ’t Bestuur ’t voorrecht vanwege dat Departement de verblijdende mededeeling te ontvangen, dat de Indische regee- ying ten behoeve van het inlandsch onderwijs in Nederlandsch- Indié eene algemeene verspreiding van de door den hoogleeraar G. K. Niemann bewerkte en door ons uitgegeven ”Bloemlezing uit Maleische geschriften” alleszins wenschelijk acht en betreurt, dat de daarvan vroeger gezonden betrekkelijk groote oplaag — schier uitgeput. was, waarom ‘t voorstel werd gedaan tot eene uitzending van 8000 4 4000 exemplaren. Op een gedane vraag of het Bestaur bereid was bij eene bestelling van zulk een groot getal exemplaren eenige verlaging van den prijs toe te staan, werd dezerzijds bij brief van den 23 Januari jl., n° 1238, toestemmend geantwoord. Maar aanleiding daarvan werd ons bij ministerieéle missive van den 19 Januari daaraanvolgende, Litt. F, no 15, ’t verzoek gedaan 4000 exemplaren tegen den prijs van f2 voor elk exempiaar van twee deelen aan het Departe- ment van Kolonién te willen leveren. Gaarne zal, *t Bestuur aan dien last voldoen; er zijn be- reids maatregelen genomen om daaraan uitvoering te geven, terwijl tevens besloten is de oplage alsnog te vermeerderen 4e Volgr. I. IV LVI VERSLAG. met 500 exemplaren, daar ook hier te lande eene voortdu- rende vraag naar “t werk bestaat. Het Bestuur behoeft U zeker niet in ‘t bijzonder op ‘t- belang dezer onderneming te wijzen. Zoo aan temand anders, dan mag de eer daarvan wel in de eerste. en voornaamste plaats worden toegekend aan den be- werker zelven, den hoogleeraar Niemann, en is ’t Instituut hem oprechten dank verschuldigd, dat het door de uitgave van zijn arbeid eenigszins kan medewerken ter voorziening in de behoefte van een z00 gewichtig belang als het inlandsch onderwijs in ons overzeesche rijk. Zoo spoedig doenlijk — althans zoo spoedig als eene goede en nette uitvoering van meer dan 33 vellen druks in de Maleische taal dit zal toelaten — zal de nieuwe uitgave worden gereed gemaakt. In overleg met onzen drukker, den heer H. I.. Smits, zal zij worden bezorgd door de firma HK. J. Brill, te Leiden, die zich daartoe van eene nieuwe maleische lettertype zal be- dienen, terwijl de bewerker op zijn verzoek gemachtigd is die verbeteringen in zijn arbeid te brengen, welke hij noodig zal achten. Binnen een niet ver verwijderd tijdstip hoopt het Instituut den beoefenaren der Indische taal- en letterkunde een drietal andere bijdragen aan te bieden. De eerste bevat de »Aanteekeningen op de Babad tanah Djawiz, welk boekwerk in 1875 door den heer J. J. Meinsma werd bezorgd en door ons uitgegeven, Op enkele vellen na is deze nieuwe arbeid van den Delftschen hoogleeraar afgedrukt. De uitgave der tweede bijdrage geschiedt niet geheel voor rekening van het Instituut, maar, evenals dit vroeger met Kern’s bewerking van het oud-Javaansch leerdicht over versbouw plaats had, werd zij met eene geldelijke subsidie aan den uit- gever, de firma K. J. Brill, te Leiden, ondersteund. Haar onderwerp is eene zoogenaamde dongeng in de Madoereesche taal, die zeer geliefd schijnt te zijn bij de Madoerezen en wTjareta Brakaj», de »geschiedenis van den leguaan» of ook wel #Tjerita Randa kasiany, nl. »geschiedenis der arme (deerniswaar- dige) weduwe» genoemd wordt , omdat een groot gedeelte verhaalt, hoe die weduwe tot rijkdom geraakt, op bovennatuurlijke wijze een zoon (een leguaan) krijgt, en deze na veel moeite trouwt met een dochter van den vorst van Mésir (Kgypte); enz. Op meer dan eene wijze had de heer Vreede geheele of gedeeltelijke afschriften van dit verhaal verkregen. Kerst had hij een afschrift bewerkt, hem uit Indié ten geschenke gezonden, maar bij het ¥ 4 é ! i. VERSLAG. . LVI catalogiseeren der Javaansche hss. op de Leidsche Bibliotheek trof hij een afschrift aan, dat hem beter toescheen; ‘t is een fraai geschreven hs. met niet veel fouten, overgeschreven in het jaar 1858 (?) te Soeménap, waarschijnlijk wel op last van het Gouvernement. Naar dit afschrift geschiedt nu die bewerking der dongeng, terwijl de heer Vreede behalve den text een _, Madoereesch«Javaansch-Nederlandsch glossaar hoopt te geven. Fen derde werk eindelijk werd ons ter uitgave aangehoden door Dr. W. Palmer van den Broek onder den titel: »Javaansche vertellingen.» Een Javaansch gedicht, bevattende verhalen van de gazet, den reebok en andere dieren, bewerkt met kritische aanteekeningen en een woordenlijst. Dit gedicht behoort, geljk de geéerde bewerker aanwijst, tot die serre, waarvan de uligave reeds in 1870 door de-Indische Regeering aan den thans helaas f overleden ambtenaar voor de Javaansche taal- en letterkunde, Dr. A. B. Cohen Stuart, werd opgedragen. Het is van zuiver Javaanschen oorsprong, terwijl verreweg de meeste andere Ja- vaansche gedichten aan de Arabische of Indische letterkunde ontleend zijn; en terwijl de taal, zooveet dit in een gedicht mogelijk is, overeenkomt met de gewone spreektaal, vindt de lezer hier verhalen, dongengs, die onder de Javanen van mond tot mond gaan en vooral aan kinderen verteld worden; op Java even populair als bij ons de verhalen van Moeder de Gans. Overeenkomstig *t rapport van de hh. Niemann en Juynboll, in wier handen wij de bewerking van dit gedicht gesteld hadden om bericht en raad, is besloten dat ’t Instituut zich met de uitgave daarvan zal belasten. Daardoor zal ongetwijfeld ecene bijdrage worden geleverd ter verwezenlijking van de pogingen om den Javaan goede teksten van de beste voortbrengselen zijner letterkunde te verschaffen. Bij deze verschillende geschriften, waarvan de uitgave ver- zocht of voorbereid werd of ecerlang zal tot stand komen, kan nog meégedeeld worden, dat het Instituut niet geaarzeld heeft. zijnerzijds door eene bijdrage van f 100 blijk te geven van zijne sympathie voor de voorgenomen uitgave van de groote Arabische Annalen van Tabari, welke in vereeniging met andere geleerden door den Interpres Legati Warneriani, den hoogleeraar J. de -Goeje, bij de firma EB. J. Brill te Leiden zal geschieden, indien althans de noodzakelijke fondsen kunnen worden ver- kregen. Hoewel deze kolossale onderneming, welke in ongeveer 12 jaren voltooid zou kunnen zijn, strikt genomen valt buiten LVIUI VERSILAG. den kring van de werkzaamheden van het Instituut, heeft het Bestuur gemeend eene geringe bijdrage niet te moeten onthouden ter ondersteuning dezer kostbare uitgave, tot verwezenlijking waarvan reeds van buitenlandsche Gouvernementen en instel- lingen en ook van enkele particulieren aanzienlijke bijdragen werden ontvangen. Nevens de ondersteuning dezer verdienstelijke pnderneming, welke, naar we ons mogen vielen, ook Uwe goedkeuring zal wegdragen, werd door ‘t Bestuur in ’t afgeloopen jaar szooveel doenlijk gestreefd naar voortdurende uitbreiding van onze be- trekkingen met zusterinstellingen, zoowe! in als buiten ons vaderland. Wij traden in het ons gedane voorstel tot ruiling van wederzijdsche uitgaven met de Academia dei Lyncei te Rome, ’Athenée Oriental te Parijs, de Sociedad geographica de Madrid, de Societa geographica Romana, de onlangs te Brussel epge- _ nichte Société Belge de géographie en de Société de géographie d’Anvers. Door het aanknoopen dezer nieuwe betrekkingen en de in- standhouding van het reeds bestaande letterkundig verkeer met binnen- en buitenlandsche genootschappen wordt ongetwijfeld onze boekerij zeer gebaat, die zich dan ook in ’t bezit ziet gesteld van reeksen van tijdschriften en genootschapswerken , waarvan sommige zelfs te vergeefs in de openbare verzamelingen van ons vaderland zullen worden gezocht. Overigens blijft. de bibliotheek van ’t Instituut zich bij voort- during uitbreiden, vooral echter ten gevolge van de aanwinsten door geschenken, in ‘t byzonder ook van het Departement van Ko'onién. Door aankoop werd slechts eene geringe hoeveelheid boekwerken verkregen. Eene aangeboden kaarten- en handschriften- verzameling werd door ons van de hand gewezen. Hoe belangrijk "t bezit eener dergelijke collectie ter vermeerdering van ‘t reeds aanwezige in onze boekerij vok moge zijn, *t Bestuur meende echter tot den aankoop daarvan niet te mogen overgaan, op grond vooral van de beperktheid onzer bergingsruimte. Gij ziet, M. H:, hoe bekrompen wij thang hier gehuisvest zijn. De toestand, waarin wij thans verkeeren, eischt dringend verandering. Werd reeds bij het zilveren feest de behoefte aan een beter en geschikter lokaal uitgesproken, het denkbeeld dat "t Instituut bij de intrede van ’t nieuwe tijdvak trachten zou in "t bezit te komen van een zijner waardig gebouw vond allengs by velen ingang en werd van mecr dan éene zijde met warmte VERSILAG. LIX ondersteund. Eene door ’t Bestuur aangewende poging om door vrijwillige bijdragen den reeds gunstigen staat onzer finantién zoodanig te verbeteren, dat wij ‘t geopperde denkbeeld zouden kunnen verwezenlijken, werd met niet ongunstigen uitslag be- kroond. Oprechten en innigen dank zijn wij verschuldigd aan H. K. H. de Prinsen Frederik en Alexander, die aanstonds door eene inschrijving van eene aanzienlijke bijdrage van hunne sympathie met ons plan hebben doen blijken. En waar, als altijd, de leden van ons Vorstelijk Huis ons op 200 waardige wijze voortgingen, bleven vele onzer leden-donateurs en leden niet achter ons hunne ondersteuning toe te zeggen. Dank voegt ons aan onzen Voorzitter, Jhr. Mr. W. T. Gevers Deynoot en aan onze hooggeschatte medeleden: Mr. A. J. Duymaer van Twist, I. D. Fransen van de Putte, C. Rueb, Mr. C. C, J. van Reenen, P. J. B. C. Robidé van der Aa, Mr. W. K. baron van Dedem, Mr. N. G. Pierson, Comm. de Groot, A. D. van der Gon Netscher, Jhr. Mr. Huydecoper van Maarsseveen en Mr. C. J. E. Graaf van Bylandt, die allen aanstonds beretd werden gevonden door min of meer aanzienlijke bijdragen ons plan tot aankoop van een ‘t Instituut waardig gebouw te helpen ver- wevenlijken , terwijl eveneens de HH. Joost van Vollenhoven en L. Pincoffs hunne medewerking hebben toegezegd. De sympathbie, welke ’t Bestuur mocht ondervinden, deed hem aanstonds maatregelen nemen ten einde aan ’t plan een begin van uitvoering te geven. Het liet zich teekeningen voorleggen van een te bouwen localiteit; onderscheidene panden werden bezichtigd. Eenmaal zelfs waren oaze onderhandelingen tot aan- koop van een huis zoover gevorderd, dat door ons den 25 Nov. van ‘t vorige jaar eene Algemeene vergadering werd bijeen- geroepen ten einde daarover van gedachten te wisselen. Wat toen is geschied, wij behoeven ‘t hier niet te herhalen. Gip hebt *t kunnen vernemen uit de Notulen dier Algemeene vergadering, welke U straks ter goedkeuring werden onderworpen en inge- volge Uw besluit in de Bijdragen worden afgedrukt. De wenschelijkheid van ’t bezit van een eigen gebouw werd niet betwist; alleen vreesde men dat men door eene te hooge koopsom , gelijk die toen geraamd was, te zware financiéle lasten op *t Instituut zou leggen, dat daardoor zich in de eerste tijden althans zou belemmerd zien naar eisch te blijven arbeiden. aan de bevordering van de Indische taal-, land- en volkenkunde. door ’t uitgeven van wetenschappelijke werken als anderszins. LX VERSLAG. Bovendien was ’t toen nog een open vraagstuk, in hoever en onder welke voorwaarden onze zusterinstellg, het Indisch Genootschap, met ons zou willen samenwerken. Ken en ander werd, toen ook de onderhandelingen over den aankoop van ’t in de vorige Algemeene vergadering aangewezen huis moesten worden afgebroken, tot een punt van nadere ge- zette overweging gemaakt. Het resultaat daarvan is, dat besloten werd: allereerst "t huurcontract met den tegenwoordigen eigenaar van ons lokaal tot 1° Mei van ’t volgende jaar te verlengen; — en ten anderen, met vasthouding van ’t beginsel, dat ’t Instituut zich een eigen lokaal verschaffe en samenwerke met “t Indisch Genootschap, in den loop dezes jaars naar eene gunstige ge- legenheid daartoe uit te zien. De Commissie, die zich met deze aangelegenheid heeft willen belasten en. welke samengesteld was uit de HH. Gevers Deynoot, van der Gon Netscher en den Secretaris, werd aangevuld door de benoeming en toetreding van de HH. Jhr. Mr. J. K. W. Quarles van Ufford en P. J. B. C. Robidé van der Aa. Het Bestuur twijfelt er niet aan of er zal weldra voor die Commissie eene gunstige gelegenheid voordoen ter verwezenlijking van het denkbeeld, dat zeker door allen met sympathie wordt begroet als een der voorwaarden van den bloei onzer geliefde instelling. Uit de rekening en verantwoording, die de Penningmeester U aanstonds zal voorleggen, zal ’t U blijken dat de financiéle toestand alleszins gunstig is en meer en meer worden zal om aan onze plannen uitvoering te geven. Zoowel door de ruime vrijwillige bijdragen, die het Bestuur reeds heeft ontvangen of hem zijn toegezegd, als door de alleszins bevredigende uitzichten, die wij in “t loopend jaar voor onze kas mogen hebben, zal het kapitaal, waarover het Instituut eerlang zal kunnen beschikken, een cijfer bereiken, dat het voor zijne verzamelingen en ver- gaderingen niet langer de gastvrijheid van anderen behoeft te vragen. ™. Het getal onzer leden-donateurs vermeerderde met vier, waaronder wij het voorrecht hadden Z. K. H. Prins Alexander der Nederlanden te mogen tellen. De meeste, aan wie, bij ge- legenheid en ter opluistering van ons zilveren feest het lidmaat- schap was aangeboden, hebben ‘t aanvaard; slechts enkelen zagen wich tot hun leedwezen om redenen, die wij moesten eerbiedigen, verplicht daarvoor te bedanken. Mochten wij over de toetreding van velen tot onzen kring VERSLAG. LXI ons verblijden, meer dan éen moesten wij helaas! daaruit missen. Wanneer gij de nieuwe ledenlijst nagaat, die wij U met dit Verslag hopen aan te bieden en haar met de laatst door ons bezorgde vergelijken, zult gij de namen vinden van hen, die wij daarvan hebben moeten afvoeren. _ Die naamlijst raadplegend zult gij-ook de namen van een drietal onzer missen. Ingevolge de wet zijn aan de HH. Robidé van der Aa, van der Gon Netscher en Dr. Schlegel tot aftreding verplicht en niet herkiesbaar. Daarenboven zult gij zeker met leedwezen het bericht vernemen dat onze medebestuurders, Mr. D. J. Baron Mackay en Prof. Mr. P. A. van der Lith, de eerste wegens vestiging zijner woonplaats in het buitenland, en de ander wegens treurige familie-omstandigheden, zich verplicht hebben gezien hun ontslag als leden van ‘t Bestuur te vragen. Zullen U straks ter vervulling dier vacatures voor- drachten worden aangeboden, Gij zult ongetwijfeld reeds nu met ons vereenigen waar wij den aftredenden Bestuurders onzen dank betuigen voor de vele en belangrijke diensten, door hen aan ’t Instituut bewezen; bij voortduring bevelen wij zijne belangen in hunne welwillende belangstelling aan; in ’t bijzonder mogen wij wel den heer van der Gon Netscher erkentelijk zijn, — waar hij, nevens ‘t lidmaatschap van *t Bestuur, zich ook de lasten van een Penningmeester heeft laten welgevallen. Sedert de voorlaatste Algemeene vergadering was voorts het Bestuur aldus samengesteld: Jhr. Mr. W. T. Gevers Deynoot, Voorzitter, Dr. P. Bleeker , Onder- Voorzitter en de HH. Prof. Dr. A. W. T. Juynboll, Mr. C. J. F. Mirandolle, Prof. G. K. Niemann, J. M. Obreen en Jhr. Mr. J. K. W. Quarles van Ufford, leden. De heer J. Boudewijnse bleef voortdurend onze Adjunct-Secretaris, die ten allen tijde den ondergeteekende ter zijde stond, waar hij, in ‘t vorige jaar verplicht als Be- stuurder en dientengevolge ook als Secretaris af te treden, buiten *t Bestuur voortdurend met ’t Secretariaat belast bleef. Ten slotte zij aan *t Bestuur vergund een sedert jaren ge- pleegd verzuim te herstellen. Ingevolge de wet worden onze belangen in QOost- en West-Indié door Commissarissen behartigd, die min of meer geacht kunnen worden met ons ‘t Bestuur onzer Instelling te vormen. Wat onzen Commissaris in West-Indié betreft, *t doet “tl Bestuur leed, dat de heer J. P. A. Cateau van Roseveldt, te Paramaribo, verzocht heeft hem daarmede niet langer te belasten. LXIT VERSTLAG. ZLeggen wij hem dank voor de diensten ons als zoodanig be- wezen, wij willen, vooralsnog althans, de hoop niet opgeven in den heer A. J. Baron Schimmelpenninck van der Oye, _ Administratear van Financién te Paramaribo, die onlangs als lid is toegetreden, een waardig opvolger te zullen ‘vinden. Met betrekking tot de behartiging der belangen van ‘t Instituut in Qost-Indié verblijdt het ons, Bestuurders, U te kunnen mede- deelen dat de HH. Mr. W. B. Bergsma en Dr. I. W. G. de Roo zich voortdurend daarmede hebben willen belasten. Dank- baar waardeeren wij hunne belangelooze toewijding aan onze installing , ook défr waar hunne taak soms verre van aangenaam s, gelijk ‘¢ Bestuur bleck toen zij den treurigen financiélen achterstand welke sinds jaren bestond, door hun krachtig op- treden hebben doeh ophouden. Hunne voortdurende medewerking, evenals die onzer mede- leden. in Indié, wordt zeker door ons allen op hoogen prijs gesteld. Ook in de eendrachtige samenwerking van de Indische en Nederlandsche leden ligt de waarborg van den bloei en toenemenden luister van ‘t Instituut. DEN Haase, 8 Maart 1877. Dr. Tu. Cu. L. Wisnmauen. Secretarts. IETS OVER DE VIJF VOORNAAMSTE DIALECTEN DER AMBONSCHE LANDTAAL (BAHASA TANAH,) DOOR G. W. W. C. Baron VAN HOEVELL, KONTROLEUR BIJ HET BINNENLANDSCH BESTUUR OP DE BEZITTINGEN BUITEN JAVA EN MADOERA. 4de Vortex. I, l VOORWOORD. De studie der Moluksche talen is steeds bedroevend verwaar- loosd. Onze voorvaderen hebben aan de bewoners van den Am- bonschen archipel het Maleisch opgedrongen en zich om de eigenlijke landtaal weinig bekommerd. Reeds twee en een halve eeuw zijn verloopen sinds onze eerste vestiging op de Ambon- sche eilanden, en toch is de taal van den inlander daar voor ons nog niet veel meer dan een argot, waarvan hij zich in ons bijzijn bij voorkeur bedient, wanneer het voor hem zaak is door ons niet verstaan te worden. Tot nu toe toch heeft de studie der Ambonsche dialecten zich slechts bepaald tot het opschrij- ven en verzamelen van woorden ‘. Niemand heeft er zich op ? Woordenlijsten der Ambonsche dialecten komen voor: in ’t Ambonsche Kruitboek van Rumphius (plantennamenj; achter ’t werk van den Heer van der Crab de Moluksche eilanden; achter Ludeking’s Schets der Rest- dentie Amboina (geneeskundige en natuurkundige woordenlijst); van Doren Bere. en Manipa (proeve van de dialecten van Bore, Amblac, Kelang, Bonoa enz. — Verder worden in de woordenlijsten van den Appendix van Raffles History of Java eenige woorden gegeven van Ceram en Sapa- reea, terwijl ook achter Wallace’s Malay Archipelago woorden uit Ambon- sche en Ceramsche dialecten zijn opgenomen. — Van alle bestaande woor- denlijsten, allen van meer of minder waarde, is ongetwijfeld de beste die van den Heer van Ekris, opgenomen in de Mededeelingen van het Neder- 1* 4, toegelegd eenigzins dieper door te dringen in den aard en het wezen der taal, misschien ook al afgeschrikt door de vele moeijelijkheden, die aan een dergelijk onderzoek verbonden zijn. Alleen de Heer van Kkris beloofde in de toelichting op zijne woordenlijst eene schets der grammatica te zullen leveren, en hij zou die belofte ook zeer zeker vervald hebben, daar hij de man niet was het bij ijdele grootspraak te laten, zoo de dood hem helaas! niet te vroeg had weggerukt. Jammer ge- noeg, dat van zijne nagelaten papieren bijna niets teregt is gekomen, daar deze door zijne familie, die er de waarde niet van kende, met de meeste onverschilligheid verbrand zijn. Mis- schien dat hij beter dan ik voor eene dergelijke taak berekend ware geweest. 5 wasrop kan worden voortgebouwd, daar ’t toch eene stellige waarheid is, dat een dergelijk onderzoek vergemakkelijkt wordt als men er bij ,,op de schouders kan staan van zijne voorgan~ gers.” Bij de beoordeeling van mijn arbeid houde men evenwel in *t oog hoe moeijelijk eene eerste schrede vallen moet -en met hoe vele bezwaren ik te kampen had bij de studie eener taal, die niet alleen nog nimmer wetenschappelijk was beoefend, maar die geen letterschrift bezat en ook geene geschriften aanbood, die mij biy mijn onderzoek den weg konden wijzen, zoodat het gesproken woord de eenige bron bleef, waaruit te putten viel. Dat de studie dezer dialecten, zonder nog te spreken van het nut dat daarin gelegen is voor hem, die met den Ambo- nees in aanraking moet komen, uit een zuiver linguistiesch oogpunt van groot belang is te achten en reeds te lang is verwaarloosd, is een axioma wat ik hier wel niet zal behoeven te verdedigen. Ik stel mij dan voor in deze bladzijden eene woordenlijst te geven in vijf dialecten der Ambonsche landtaal (Sapare@a, Ha- reke, Nesalawt, Hila en de zoogenaamde negori-ampat), voorafgegaan door eenige grammatikale opmerkingen, terwijl ik ten slotte nog datgene, wat ik van de literataur der Ambone- zen, in den mond van ’t volk bewaard, heb kunnen verzamelen, er aan zal toevoegen. Ik heb in mijne woordenlijst ’t Hollandsch voorop gesteld en daarna de beteekenis in de vijf door mij behandelde dialec- ten doen volgen, en, naar het mij voorkomt, verdient deze wijze van bewerking de voorkeur boven die van den Heer van Ekris, die in zijne woordenlijst ’t dialect van Kamarian voorop stelde, wat zijn arbeid vrij wel onbruikbaar maakt voor iemand, die nu juist dat dialect niet magtig is, daar men dan als het ware in den blinde naar de woorden moet zoeken. Woorden, aan de Ambonsche flora en fauna ontleend, komen in mijne woordenlijst nict voor. Dit toch is eene studie op 5 zich zelve, welke buiten den kring mijner onderzoekingen valt. Alleen die woorden uit *t planten- en dierenrijk, welke in ‘t dagelijksch leven gebruikt worden, zijn vermeld. Voor ’t overige wordt verwezen naar de lijsten door Dr. Ludeking in zijn reeds * genoemd werk gegeven. Dordrecht, September 1876. VAN HOEVELL. ALGEMEENE BESCHOUWINGEN OVER DE DIALECTISCHE VERSCHEIDENHEID EN ’T EIGENAARDIG KARAKTER DER AMBONSCHE LANDTAAL ENZ.. De Ambonsche landtaal (dahkasa ¢anah) bestaat uit zeer vele. dialecten, die, naar ’t mij voorkomt, evenwel allen met meer of minder zekerheid knnnen herleid worden tot twee groote taslstammen, nl. °¢ Hoamohelsch en °t Hatehahasch. Beide zustertalen zijn evenwel reeds doode talen geworden en alleen nog bewaard in oude gedichten. De eerste, die gesproken werd op LHoamotel (West Ceram), is met de verwoesting van dat volgens Valentijn zoo rijke land verloren gegaan, terwijl *¢ Hatehahasch zich vervormd en ontwikkeld heeft tot de tegen- woordige taal der bewoners van de Mohamedaansche negorijen op de Noordkust van het eiland Hareka. Uit ’¢ Hoamohelsch zijn ontstaan: 1°. De voornaamste dialecien, die op *t eiland Ambon ge-' sproken worden: als de twee groote dialecten der Hitcesche kust, nl. dat der negori ampat (Seit, Lima, Oering, Asilale) en dat van Hila, hetwelk behalve in die negorij ook te Wakal, Hitelama, Hitemesing, Mamala en Morela gesproken wordt, hoewel met eeniyzins gewijzigd accent. Qok de dialecten van Alang, Hate, Litiboi en Batemerakh kunnen met vrij groote zekerheid tot den Hoamohelschen taalstam gerekend worden; terwijl men ook veilig kan aannemen, dat de uitgestorven land- - taal der christennegorijen op 't schiereiland Leztimor er ook toe behoord heeft. De andere dialecten van ’¢ eiland Améon, nl. die van Kaitete, Wakasthe, Liang en Tolehe, heb ik nog niet kunnen teluis brengen. Vooral ’t eerstgenoemde is een | hoogst zonderling dialect, dat met geen ander veel overeen- komst heeft. In dat van Zeleha@ evenwel is de iuvloed van ’t Hatehahasch duidelijk op te merken. 8 Qe, De dialecten van West Ceram, nl. dat van Pire en Lehe, ’t dialect der Patasiwa Alifceree van Hti en Sapeclewa, *t dialect van Kawa Noniali en waarschijnlijk ook de vijftien dialecten der afdeeling Wahai (zie de verdeeling door Lude- king gemaakt in zijne ,,Schets der Residentie Amboina”, blz. 194 en 195). 8°. Moeten de dialecten van Manipa en Boano er ook toe gerekend worden. Tot ’¢ Hatehahasch kunnen teruggebragt worden: 1°. De dialecten der Oelidsers (Hareekee, Saparcea en Nee salacet); 2°. °t dialect van Jha en Keolor (West Ceram), dat, hoewel deze negorijen aan Lwke en Pire grenzen, meer over- eenkomst heeft met ’t dialect van Sapar@a; 8°. *t dialect van Eti, Tanne, Kaibobo, Waisame en Hatesewa; 4°. dat van Kamarian, Sereawan, Tihelale en Remakai; 5°. de twee tong- vallen. der Elpapoetih-baai. Hoe ’t met ’t meer Oostelijk ge- deelte van Ceram gesteld is, is mij niet regt duidelijk. Ik vermoed evenwel dat ’t dialect van Nesalawt daar van invloed geweest is, omdat na de verwoesting van Malad de bewoners dier negorij derwaarts zijn gevlugt en zich’ in de negorijen oostwaarts van Haya gevestigd hebben !. - Dat deze twee taalstammen niet uilterst scherp van elkander onderscheiden zijn, zoodat men soms in den eenen woordvor- men aantreft, die men alleen in den anderen verwachten zou, en er dus ten opzigte der klassificatie van een dialect wel eens verschil van gevoelen bestaan kan, zal wel geen verwondering baren, als men bedenkt dat de bewoners van het: zoo digt be- volkte Hoamohel zich na de verwoesting der 99 negorijen van dat schoone land, over de Ambonsche eilanden hebben ver- spreid, zoodat er bijna geen negorij is, die niet een groot aan- tal dergelijke vlugtelingen heeft opgenomen. Aan den anderen kant bestaat ook weder het vermoeden, dat deze dialectische verscheidenheid in de oudste tijden niet zoo groot is geweest als tegenwoordig en voornamelijk geboren is uit ’t monopolie- stelse], dat stond of viel met de grondslavernij en uit het divide et impera” der Ed. Compagnie, waardoor alle negorijen scherp tegen elkander overstonden en ieder in isolement haar 1 Vergelijk ’t Maleische stuk over de oude geschiedenis van Nesalact, opgenomen achter mijn ,Vocabularium van Ambonsch Maleisch”, uitgege- ven bij Blussé en van Braam te Dordrecht. 9 kracht zocht. Daardoor verdween ook langzamerhand de bee hoefte aan gemeenschap, en de taal wijzigde zich in engen kring, hetgeen nog gemakkelijker plaats vond, daar zij geen eigen letterschrift bezat. Hoewel de beide taalstammen, zooals reeds gezegd is, niet scherp van elkander onderscheiden kunnen worden, bezitten de dialecten, die uit ’*t Hoamohelsch ontstaan zijn, toch een aantal woorden, die zij niet met die uit *t Hatcehahasch gemeen heb- ben, zoodat dit een kenmerk genoeg is ze van elkander te herkennen ; terwijl daarentegen overeenstemming in woordvorm, zinbouw en woordschikking er toe leidt om in beide taalstam- men zustertalen te zien. Kene verdeeling in dialecten wordt geregtvaardigd : 1°. Door den verschillenden vorm, dien dezelfde woorden in verschillende dialecten bezitten, hetgeen voornamelijk een ge- volg is van verwisseling van klinkers en medeklinkers. De vo- calen, die hieraan *t meest onderhevig zijn, zijn de o en e; terwijl het met de medeklinkers zeer menigvuldig plaats heeft; bijv. de 2 en de 7, kena en kara, de s en t, & en +, sepa, Kape; Kana, Tana; marel, maxel enz.; verder worden de ¢ en A dikwijls weggeworpen aw, kaw; tsatol, isaol enz. 2°. Door verschil in uitspraak, waarbij iedere negorij hard- nekkig bij de hare volhardt, omdat een ieder denkt dat zijne wijze van pronunciatie de beste is. 8e. Door verschil in ’t leggen van den klemtoon, waardoor dezelfde woorden naluurlijk een gehecl verschillenden klank krijgen en lange vocalen soms kort worden en omgekeerd, Van daar dat bij hardnekkige afsluiting, voortgaande wijzi- ging van klinkers en medeklinkers en verandering van klem- toon, soms ook door het opnemen van nieuwe woorden *, de taal langzamerhand een geheel ander aanzien verkreeg, zoodat men elkander ten laatste niet meer verstond en als het ware een nieuw dialect geboren werd. Over de verhouding der Ambonsche landtaal tot het Maleisch heb ik reeds gehandeld in mijn onlangs verschenen ,,Vocabu- larium van Ambonsch=Maleisch’’, — Ik wees er toen reeds op, 1 Hoe gemakkelijk dergelijke vorming van nieuwe woorden in talen zonder letterschrift (vooral bij volken, die ’t ‘abe of pamali huldigen), zelfs zonder in- vloeden van buiten, kan plaats vinden, verklaart Max Miiller ons op treffende wijze in zijne , Vorlesungen iiber die Wissenschaft der Sprache” I SerieS. 39 u. 3. W. 10 dat *t Maleisch op de landtaal zeer veel invloed heeft uitge- oefend. Aan ouden van dagen zijn nog verscheidene woorden uit de bahasa bekend, die nu verouderd en door Maleische verdrongen zijn, zoodat ’t Maleisch aan den toch al niet zeer. rijken woordenschat der Ambonsche landtaal geen goed gedaan heeft. Zeker gaat dan ook de bahasa tanah ten minste op de Oelidsers haar ondergang tegemoet, hoewel dit nog in een ver, zeer ver verschiet ligt, ’t Is wel te verwonderen, dat ij sich nog altijd handhaaft, terwijl toch de handel, de verspreiding van den Islam, de invoering van ’t Christendom, de scholen en het Europeesch bestuur allen sedert jaren het hunne er toe bijgedragen hebben om ’t Maleisch ingang te doen vinden. Verwantschap tusschen de Ambonsche landtaal en enkele der idiomata der Zuidzee-eilanders is niet te miskennen; terwijl de taal der Arcenezen nauw met haar verwant schijnt te sijn, Ook blijkt hier en daar duidelijk de invloed, dien Makasaren en Beginezen op de bewoners dezer eilanden in de oudste. tijden hebben uitgeoefend. De taal is uiterst rijk aan vocalen en ’t is geen zeldzaamheid dat twee, drie, ja zelfs vier klinkers en tweeklanken op elkander volgen, waardoor zij zeker niet onwelluidend wordt. De woordenschat der Ambonsche landtaal, en ik zeide het boven reeds, is bedroevend arm te noemen. In de beperkte sfeer van ’t dagelijksch leven heeft de Am- bonees in zijne landtaal woorden genoeg, doch zoodra hij een eenigzins hoogeren toon aanslaat krijgt zijne taal een bont aanzien, daar hij dan tot ’t Maleisch zijn toevlugt moet nemen om bovenzinnelijke begrippen weer te geven. Even als zulks met vele talen van onbeschaafde volken ’t geval is en reeds meermalen van verschillende zijden is opgemerkt, treffen wij ook in de Ambonsche ,, bahasa tanah” een zekeren rijkdom aan in ’t specificeren van zinnelijk waarneembare zaken, maar daaren- tegen groote armoede aan woorden voor alles, wat meer afge- trokken is‘. ae ' Men zal dus in de woordenlijsten verscheidene woorden aantreffen, die Maleisch of van vreemden oorsprong zijn. Van zeer geachte sijde werd mij im overweging gegeven die woorden weg te laten. Ik heb daartoe evenwel niet kunnen besluiten. Ware het mij alleen te doen het karakter der taal eenigzins in het licht te stellen, dan voorzeker zouden die woorden achterwege kunnen blijven. Wil iemand evenwel trachten eene taal te legren.. 11 . Na deze beschouwingen over de Ambonsche landtaal in ’t al- gemeen wil ik trachten de dialecten, welke in deze bladzijden meer in ’t bijzonder een punt van beschoaowing zullen uitmaken, eenigzins vader te karakteriseren. Het zijn die der segori ampat, van Hila, van Harewka, van Saparwa en van Nasas lact. Het eerste dialect wordt gebezigd in de negorijen be- westen Hila als Seitz, Lima, Oering en Asilele: terwijl het tweede gesproken wordt op de Hitcesche kust te Hila en in de negorijen oostwaarts daarvan, als Wakal, Hitelama, Hitome- sing, Mamala en Morela. Het derde is het dialect van het eiland Harewke, waarbij echter valt op te merken, dat het in de slamsche negorijén Pelaw, Kailolo, Kabaw en Rohomons nog eenigzins anders gesproken wordt dan in de christen- negorijen van datzelfde eiland. °t Verschil bestaat evenwel - alleen in “t leggen van den klemtoon. ‘Terwijl de christen- inlander op Harceke: den algemeenen regel volgt om *t accent te leggen op de voorlaatste lettergreep, laat de Mohamedaan den klemtoon gedurig verspringen. — ’t. Dialect van Pelaw wordt hier in de woordenlijst gegeven, en men zal, om ook door den christen-inlander verstaan te worden, op deze ver- andering van klemtoon acht moeten geven. Het vierde dia- lect is dat vau Saparea, dat in alle negorijen van dat eiland met slechis geringe wijzigingen gesproken wordt, behalve op de hoofdplaats Saparea en Tiow, waar de landtaal reeds is uitgestorven en door ‘t Maleisch is vervangen. Het vijfde dialect eindelijk is dat van Naealacé, dat in alle negorijen van dat eiland verstaan wordt. In de woordenlijst worden de verschillende dialecten aangeduid door de volgende initia- len. (Asil:) beteekent Asiloeelo; (Hil:).... Hila; (Har:).... Hareko; (Sap:).... Saparea en (N:).... Neesalacet. *¢ Kenmerkend onderscheid tusschen de dialecten van Asi~ dele en Hila bestaat voornamelijk in verwisseling der & voor de ¢ of s bijv. paxapele (Hil:), patapele (Asil:), dwars; Kepe: (Hil:), tepa (Asil:) dragen (pikol); kena (Hil:), tene (Asil:) branden ; Keli (Hil:), sed¢ (Asil:) betalen ; Kama (Hil:) —— ee co —0 spreken, dan zal hij alle woorden moeten kennen, die daarin tot uitdrak- king der gedachte dienen. Ik heb die vrecmde woorden dus moeten opnemen, te meer daar de woordenlijsten nog wel niet zoo volledig zijn, dat ik zou kunnen volstaan met te zeggen, dat voor alle woorden, die er uiet in voorkomen, de Maleische moeten gebruikt worden. 12 sama (Asil:) verdeelen. — Verder in ’t wegwerpen der » enk bijv. aware (Asil:) ine (Hil:) drinken; élaxe (Asil:) élae (Hil:) groot; as-Kélane (Asil:) at-clane (Hil:) kajcepetihboom enz. — De dialecten van Saparea en Nesalact zijn karakteristiek door de uitgangen Jo, nno; djo en ajo. — Waar in deze twee tongvallen deze woordvorm gebezigd wordt, staat in ’t dialect van Hareke no, en die van Héla en Asilele ne en dan met gewijzigden klemtoon, bijv. eldano (Sap:) A@ranxo (Har:) Acélane (Asil: Hil:) maan, maand; /akdénmo (Sap:) ddéano (Har:) baldhane (Asil:) kaldkane (Hil:) makker, namalio (Sap:) ndmano (Har:) sdmane (Asil: Hil:) reede. — ‘Waar in ’t dialect van Saparea nno en dio staat aan ’t einde der woorden wordt op Nasalact njo en Uo gebezigd, bijv.: Jacenno (Sap:) Jaaanjo (N:) blad ; o¢onno (Sap:) otonjo, oonjo (N:) een stuk; poréanao (Sap:) patanjo (N:) wond ; shotlo (Sap:) sholjo (N:) vieugel ; atollo (Sap:), atoljo (N:) schaar. — De negorijen Bos en Ha~ ria van *t eiland Saparea hebben eveneens den woordvorm sjo en Yo van Nesalaw: aangenomen. — Verder worden deégenr in de dialecten van Saparea en Nesalact verwisseld, bijv. délé- anno (Sap:) rirtanjo (N:) duizendpoot ; malops (Sap:) maropi (N:) fraai. — Ten laatste verdient nog vermelding dat de é in den tongval van Nasalawt dikwijls wordt weggelaten, behalve door de bewoners der negorij Amet, waardoor hun dialect meer op dat van Saparewa gelijkt, terwijl het er weer van afwijkt door bijvoeging der ¢, waar zulks op Saparcea niet geschiedt, Temata (Sap: Amet:) a@maa (N:) mensch ; serol (Sap: Amet:) seiol (N:) mes; heliatol (Sap:) Aersaol (N:) mand (timbil) ; hateel (Sap:) havi (N:) steen enz KLANKSTELSEL, KLEMTOON en UITSPRAAE. De klinkers zijn a, ¢, 7, 0 en @*). De a, ¢, # en o worden in den regel lang uitgesproken. — De ‘Ik zie niet in waarom de voorkeur gegeven moet worden aan de u, zooals door vele schrijvers gedaan wordt om de oe-klank uit te drukken. Aangezien wij in onze taal eene tweeklank hebben, die deze klank volkomeu zuiver weergeeft, begrijp ik niet, waarom wij hier in navolging van Duit- schers en Portugezen de » zouden moeten gebruiken. Men houde evenwel in *t oog dat ik de @ niet als éwecklank maar bepaald als kinséer beschouw. 18 e is soms toonloos of klinkt als 2; waar dit eerste het geval is wordt tin de woordenlijst door g aangeduid. Ook de 9, a en é zijn soms kort, hetgeen door 3, 2 en ¥ zal worden uitgedrukt, Waar twee of ook wel drie klinkers, hetzij verschillende, hetzij dezelfde, op elkander volgen, worden zij elk op zich zelve uitgesproken; see klinkt dus als seé. Waar twijfel zou _kunnen bestaan of de klinkers op zich zelve of als tweeklanken behooren uitgesproken te worden, zal dit door een deeltee- ken (+) worden aangeduid. De tweeklanken zijn ae, ai, ei, ot, aw en ow. De uitspraak der at en e¢ ligt tusschen ai, e¢ en as, e¢ in; zoo ook van o@ en a@, waarvan de uitspraak weifelt tusschen ow, au en o@ en aa, | De consonanten zijn 4, 7, &, 1, m, », #f, p, 7, 8, ¢ en w, De uitspraak van al deze medeklinkers is evenals in *t Maleisch. De zachte 4, d, v en g komen in woorden, die zuiver bahasa zijn, niet voor. De Alifcer, zich in ’t Maleisch uitdrukkende, kan zelfs deze letters niet uitspreken, zoodat hi bijv.: Pastera en Keere voor BanDera en Gere zegt. Zoo ook zegt de inlan- der op Nesalact, in de landtaal sprekende, nimmer Ababa maar Apepe. De f wordt zelden gebezigd en nimmer aan ’t begin der woorden; soms ligt de uitspraak der p tusschen f en p in, bijv. Hevane (Asil:) bloem; navase (Asil:) adem. De 2g, a *) en t%, die in andere Maleisch—Polynesische talen worden aangetroffen, ontbreken. Opmerkelijk is de uitspraak der woorden in de dialecten van Saparea en Nesalact die op ano, illo, njo en Yo ein- digen, als amanno, lihenjo, waello, waeljo enz. De heer van Ekris zegt hierover in de toelichting op zijne woorden- lijst. ,,Ve top van de tong wordt bij ’t uitspreken der eerste y¢ eenigzins sterk tegen ’t voorste verhemelte geslagen en dan yde articulatie een oogenblik aangehouden en dan volgt do en yen fo, zeer kort uitgesproken. Ook de eerste # wordt ster— »ker gearticuleerd en iets aangehouden, zonder sterk nasaal te »Wworden; #0 en so aan *t einde zijn eveneens zeer kort. Omtrent den klemtoon is op te merken, dat deze, evenals zulks in *t Maleisch veelvuldig het geval is, in den regel valt 1 Slechts é6n woord met @ heb ik tot nu toe aangetroffen en wel in "t dialect van Saparewa, nl, dail, groot. 14 op de Vvoorlaatste lettergreep. In de dialecten van Havrorks en Asilele evenwel verspringt de klemtoon meermalen, en dikwijls op zeer grillige wijze. — Wasr dit het geval is zal het teeken (’) boven de lettergreep aanduiden, dat daarop de klemtoon vallen moet. — Nog zij aangeteekend, dat de vocaal in de lettergreep, waarop de klemtoon valt, in den regel lang moet worden uitgesproken. 