None
uitwerking ; dan kan men er in negen van de tien gevallen zeker van zijn, dat zulk een bestraffing en vermaan niets uitwerkt. Het mag zijn, dat een heel enkel maal, wie koper met de vingers greep, het koper er weer uit laat glippen, en zoekt naar zilver; maar de toestand blijft die hij was. Allerlei dat hulpe noodig had blijft kwijnen, en de gebondenheid aan het geld duurt voort. En of de prediker, ziende dat men naar zijn woord niet luisterde, dan al de sterkte van zijn woord verdubbelt, en de gemeente al harder aantast, het baat alles niet, en ten slotte zelfs loopt hij gevaar, dat de enkelen zeggen en velen denken gaan, dat dominee er zoo telkens op terugkomt, omdat hij niet tevreden is met zijn tractement. En wat is nu de reden, dat zulk vermaan geen effect sorteert? Wat anders dan dat men de bestaande krankheid symptomatisch aan- tastte, in plaats van haar oorzaak op te sporen, en die oorzaak zelve te bestrijden ? Symptomatisch genezen noemt men, als iemand pijn heeft, die pijn door een pijnstillend middel tot bedaren te brengen, maar de oorzaak laten zitten, waaruit de pijn opkwam. Gevolg waar- van is, dat de pijn telkens terugkeert, en telkens opnieuw tegengegaan moet worden, zoodat de pijn tenslotte al minder naar het pijnstillend middel luistert. Gaat men daarentegen met zijn pijn naar een ervaren chirurg of medicus, dan spoort deze de oorzaak van de pijn op, neemt die oorzaak weg en ge zijt van uw pijn af. En zoo nu ook hier. De Christelijke plicht der milddadigheid, en zulks voor een iegelijk naar gelang van de middelen die God hem toevertrouwde, vloeit voort uit het souvereine zeggenschap, dat God over alle goed des menschen heeft ; uit de vrijmachtigheid waarmede Hij dat goed onder menschen uitdeelde ; uit den band der liefde, waarmede Hij mensch aan mensch verbond ; en uit het bestel waarmede Hij zelf het welslagen van allerlei geestelijke belangen aan uitwendige middelen gebonden heeft. Bestaat nu ten deze in de Gemeente misverstand en verkeerde gezindheid, dan is de geheele ligging der Gemeente ten deze verkeerd, en zal het kwaad niet beteren, eer geheel andere ziens- en denkwijze heeft post gevat, en andere gezindheid gewekt is. Doch dit juist eischt tijd, het kost moeite, het vordert inspanning. Allicht dat men, met beleid het aanleggend, twee, drie jaren in dien geest een Gemeente bearbeiden kan, eer de teekenen van beterschap zich beginnen te vertoonen. Om nu dien invloed ten goede te hebben, moet men niet hard tegenover haar gaan staan, maar doen zoo als Paulus te Athene deed, EENHEID IN DE PREDICATIE. 303 die de overgodsdienstigheid der Atheners prees, en zoo door list, gelijk hij 't zelf noemt, ze poogde te vangen. Er moet ineen Gemeente, die van slechtgeefsch goedgeefsch moet worden, gearbeid aan de omzetting van haar denkbeelden omtrent het aardsche goed, en gearbeid aan de gezindheid en den wil tot geven. Vat men dit nu, over een jaar en meer verdeeld, zoo aan, dat men gedurig op hetzelfde aanbeeld klopt, maar zonder van geven te spreken, enkel door onze verhouding tot het goed te bespreken, en inmiddels door zachttrekkende liefde de Gemeente wint, dan steekt liefde liefde aan, en ten slotte begint het vloeien van het geld vanzelf. En zoo nu staat het met alle misstanden in de Gemeente. Een pre- diker, die van elken misstand op eens merken laat, dat hij dit en dat in de Gemeente geestelijk en zedelijk verkeerd vindt, en er nu van meet af terstond de zweep over heen legt, stuit. Er zijn er ook wel in de Gemeente, die dit roemen, en zeggen : Dominee durft ze aan. Ook zijn er wel die een harden zweepslag noodig hebben, om als met een ruk uit hun ingeroeste zonde te worden opgeschrikt. Maar in den regel is de echte boetbazuin niet hoi en luid en gezwollen van klank, maar scherp, fijn en doordringend ; en tot dat doordringende komt ge juist dan eerst, als ge minder naar het oor, en meer naar de conscience zoekt, en bovenal, zoo ge toont, den nood der zonde en den nood des levens te verstaan. Ook dit laatste. Vooral jonge predikanten, die nog weinig met geld getobd hebben, kunnen er zich vaak geen voorstelling van maken, door wat nood velen in de Gemeente zoo vasthoudend aan hun geld geworden zijn, en wanen, dat den eersten den besten morgen elk onzer wel een mild gever kon zijn, zoo hij maar wilde. Toch is het zoo niet. Die vasthoudendheid is gevolg van allerlei nood en verlegenheid en zorge voor de toekomst, en van allerlei diep ingeworteld wantrouwen jegens God, dat vanzelf te sterk leunen op geld en goed met zich brengt. En alleen de prediker, die voor dit alles een open oog heeft, die zijn Gemeente omstandig en onderschei- denlijk in alle deze opzichten bespiedt en bewerkt, die niet jaagt en haast, maar verstaat dat hij een stuk arbeids van jaren voor zich heeft, zal ten slotte er in slagen, zijn Gemeente los te maken uit de booze strikken en ze rijk te maken in God. Wat we nu ten opzichte van het schraperig geven hier iets breeder uitwerkten, geldt van alle geestelijke misstanden, en dan eerst zal men vrucht op zijn werk zien, als men eerst ploegt, dan zaait, dan egt, dan 304 EENHEID IN DE PREDICATIE. wiedt, dan bevochtigt, dan tegen de vogels waakt, en zoo van lieverlede het zaad tot vollen wasdom laat gedijen. De Gemeente bouwen en stichten door het Woord is een werk van langen adem, dat veel menschenkennis en vaste methode eischt. En het is in verband hier- mede, dat het kiezen van een tekst niet zoo maar op den tast af mag gaan, maar nadenken eischt, en naar vaste beginselenmoet tot stand komen. Wie het zoo verstaat, en te vroeg uit zijn Gemeente naar een andere Gemeente wordt weggeroepen, denkt er dan ook niet aan heen te gaan, want hij weet dat zijn werk nog niet af is. Hij is midden in den bouw van zijn huis, en kan er daarom niet aan denken, dien bouw halverwege te laten zitten. En dan eerst zal hij besluiten tot heengaan, zoo althans dat bepaalde werk, dat hij ondernomen had, voorloopig tot uitwerking is gekomen. En daarom schreven we : Alleen een uitgewerkte predicate, of beter nog een uitgewerkte prediking heeft uitwerking op de Gemeente. De algemeenheden zijn wel bij het improviseeren makkelijk. Ze kosten geen inspanning. Ze vallen van zelf uit den mond. Maar die alge meenheden werken dan ook niets uit. En eerst als alles wat met zulk een verkeerdheid in de gedachten of met zulk een verkeerdheid in het leven samenhangt, van den grond af opgehaald en recht gezet is, zal men zien dat men vordert. Toch zouden we niet geacht willen worden, de meening voor te staan, alsof de keuze van een tekst zich altoos door zulk een ge- dachtengang moest laten bepalen. Zelfs geven we toe, dat hierin het gevaar zou kunnen schuilen, dat de persoon van den prediker er te veel buiten bleef. Bij de prediking heeft nu eenmaal ook de individualiteit van den dienaar recht van meespreken. En daar er nu in zijn eigen leven, en in zijn eigen gemoedsworstelingen, spanningen kunnen voorkomen, die maken, dat hij innerlijk te bezet is, om zich vrijelijk te voegen naar den gang van het Gemeenteleven, zoo zal het ook gedurig voor komen, dat een woord der Heilige Schrift hem in den loop der week buitengemeen aangreep, hem geheel vervulde, en hem perst om het voor de Gemeente te behandelen. In zulk een geval nu ware het onnatuurlijk, zoo hij aan die actie in zijn eigen leven het zwijgen oplegde, om, geheel buiten eigen leven om, zijn program in de Gemeente verder af te werken. Dat behoeft dan ook niet. Ook in zijn eigen leven heerscht God. En indien nu de Heere in zijn eigen leven hem eenig Woord op het harte bindt, hem in zulk een Woord een machtige vertroosting liet grijpen, of hem EENHEID IN DE PREDICATIE. 305 door dat woord een sterking voor zijn geloof deed vinden, zou het verspilling van krachten zijn, zoo hij dat alles op zij zette, om zich in te denken in een woord, dat geheel buiten zijn gemoedsleven omging. Is het derhalve, dat bij de dagelijksche lezing van Gods Woord een tekst, welke ook, hem bijzonder aangreep, hem bijbleef, hem geen rust Het, rijke gevoelens in hem wekte, hem bezielde, en hem tot spreken drong, dan gaat hij het veiligst, zoo hij de ondernomen taak die week rusten laat, en het hem toegekomen woord des Zondags voor de Gemeente behandelt. Of ook, heeft zijn studie hem zeer bijzonder bij een tekstwoord bepaald, zoodat hij er dieper inzicht in kreeg, wat zou hem dan be- letten, dat hij van dat dieper en beter inzicht ook aan zijn Gemeente het profijt gaf? De leidingen des Geestes zijn velerlei, en ook de prediker die nabij zijn God leeft, en v66r alle dingen de gemeenschap des Geestes zoekt, zal meer dan eens ontwaren, hoe God voor hem kiest, en hem zelf van keuze ontslaat. Alleen, men make dit niet tot regel. Zulk een leiding des gemoeds is er volstrekt niet altijd. En als die er niet is, mag niet weer de gril of de inval binnensluipen, maar moet met beleid en overleg te werk worden gegaan, en herneemt het program, dat hij bezig is in de Gemeente af te werken, zijn recht. Nog op een derde iets moet gewezen worden. Niet alleen in het leven van den prediker, maar ook in het leven om hem heen, kan onderwijzing liggen van wat hij voor de Gemeente behandelen zal. Die aanleiding kan in de Gemeente zelve geboren zijn, door een geruchtmakende gebeurtenis die voorviel, of door een oorzaak van smart of vreugde, die de Gemeente die week vervulde. Ook kan zulk een aanwijzing bestaan in een gebeurtenis op burgerlijk gebied in de plaats zijner woning, of in het vaderland, of zelfs in landen buiten ons eigen erfdeel. Zelfs de wisselingen in de natuur spreken hier mede. Nu eenvoudig te doen, alsof men van dit alles niets merkte, niets afwist, en er ganschelijk niet mee rekende, is tegen den aard van ons menschelijk leven. We weten dat ook dit ,,medeleven" soms over- dreven is, en dat er predikers geweest zijn, die, om maar interessant te zijn, er op den predikstoel alles bij haalden, wat er maar bij te brengen was. Dit nu is der kerke van Christus onwaardig. De pre- 20 306 DE PREDIKER ZELF GEROERD. diking van het Evangelic mag niet verloopen in nieuwigheidsbejag. Maar als werkelijk de Gemeente samenkomt zoo, dat ze den indruk van zulk een gebeurtenis niet van zich kan zetten, dan zou het toch evenzeer tegen den aard van ons menschelijk leven strijden, als de prediker zich aanstelde, alsof hij het menschelijk leven in zijn Gemeente niet meeleefde, en niet verstond. Als regel blijven we daarom stellen, dat altoos afkeuring verdient een keuze van den tekst, die door niets gemotiveerd is, en op puren inval afgaat, en dat veeleer nadenken en beleid de keuze van den tekst in dien zin beheerschen moet, dat niet de apotheker op den tast af een pot of flesch uit zijn apotheek grijpt, om er zijn patient iets uit toe te dienen, maar dat de prediker als de geneesheer te werk ga, die de oorzaak der krankheid opspoort, en in geregelde, langzame medi- catie, zijn recepten zoo indent, als de aard der ontdekte krankheid eischt Maar daarnaast blijve steeds speelruimte voor de keuze van zulk een tekst, als de prediker gevoelt, dat in den loop der week hem in eigen leven, door lezing of studie meer bijzonder op het hart is ge- bonden, en evenzoo voor zulk een anderen tekst, als door bijzondere voorvallen of gebeurtenissen in het kerkelijk of burgerlijk leven ge motiveerd is. LXXII1. De prediker zelf geroerd. Na de keuze, of wil men, na de bepaling van den tekst, komt de liturgische vraag aan de orde, in welke positie de Dienaar zich met dezen tekst voor de Gemeente heeft te plaatsen. Zoo gevoelt ieder ter- stond, dat de Dienaar, met een Zondagsafdeeling van den Heidel- bergschen Catechismus optredende, heel anders tegenover de Gemeente staat, dan bij eene predicatie op een Biddag. En ook deze positie nu wordt beheerscht door liturgische wet, niet door de Homiletiek. De Homiletiek of de dusgenaamde Predikkunde, is de theoretische uiteen- zetting van de kunst, om hetgeen te doen valt, uit te voeren en tot stand te brengen ; maar de bepaling welke die te volvoeren taak, wat dat uit te voeren program is, bepaalt niet de Homiletiek zelf, die wordt haar aangewezen, en het is bij die aanwijzing, dat ook de Liturgie recht van meespreken heeft. DE PREDIKER ZELF GEROERD. 307 Voor den Dienaar, die optreedt, is er op dat oogenblik allereerst een verhouding waarin hij als gezant des Heeren tot zijn Zender staat. Er is een tweede verhouding, waarin hij als ambtsdrager tot zijn medeambtsdragers in den kerkeraad staat. En in de derde plaats is er een verhouding waarin hij staat tot de Gemeente, en tot op zekere hoogte zelfs tot ,,hoorders", die van buiten de Gemeente of uit nieuws- gierigheid, de vergadering der Gemeente bijwonen. Die drieerlei ver houding nu bepaalt zijn positie op het oogenblik dat hij zal gaan prediken. Hij gaat dan iets anders doen, dan hij deed toen hij voor- ging in het gebed, de schuldbelijdenis aannam, de vergiffenis door bediening van de sleutelen uitsprak, enz. Hij gaat nu iets heel anders doen, en de wijze waarop hij dat andere zal doen, hangt, althans voor een deel, af van de positie waarin hij zich alsnu tegenover de Gemeente geplaatst ziet. Acht de prediker, dat de Gemeente, die hij voor zich ziet, zijn ,,hoorders" zijn, opgekomen om hem te ,,hooren", om te vernemen wat hij te vertellen heeft, dan is het zijn roeping, krachtens die positie, zijne ,,hoorders" interessant bezig te houden. Zegt hij daaren- tegen : ,,Neen, dat niet ; een kerk is geen leeszaal. Ik treed niet op voor ,,hoorders", maar als gezant des Heeren in de ,,vergadering der geloovigen", dan is zijn positie dientengevolge een geheel andere, en moet zijn tekst niet de kapstok zijn, waaraan eenige interessante din- gen worden opgehangen, maar moet door hem iets van Godswege en in Zijn naam tot de Gemeente worden gebracht. Zijn positie is dan een geheel andere, en diensvolgens is het ook heel iets anders wat hij met zijn tekst bij de Gemeente te doen heeft. Doch wat? Is het zijn roeping de Gemeente teonderwijzen? Let wel, we vragen niet of het, onder meer, 66k zijne roeping is, om met zijn tekst voor zich, de Gemeente eenige dingen mede te deelen, die zij nietweet, of waaraan zij op dat oogenblik niet denkt, maar of onderwljzen in dien zin het eigenlijke doel van zijn optreden is, en of dus zijn positie als prediker die van den onderwijzer tegenover zijn leerlingen is. Hierop nu is onderscheidenlijk te antwoorden. Dat voelt men aanstonds, zoo men de Catechismusprediking stelt naast de prediking over vrijen tekst. De Catechismus is een onder- wijzing. De prediking van den Catechismus strekt metterdaad, om de kennis van de Belijdenis der kerk in de Gemeente levendig te houden ; en het feit, dat vele leden der Gemeente de Catechismusprediking opgaven, verraadt of onverschilligheid omtrent de Belijdenis, of wel 308 DE PREDIKER ZELF GEROERD. toont dat de Catechismusprediking niet meer geeft wat ze geven moest. In de eeuw na de Reformatie was de Catechismusprediking zelfs het meest gezocht. De Gemeente gevoelde behoefte om in haar levens- en wereldbeschouwing, gelijk die uit haar gewone Belijdenis voortvloeide, bevestigd te worden, en in de zekerheid dat haar Belij denis de ware en de zuivere was, te worden gesterkt. Thans nam die behoefte af. De tegenstelling tegen Rome, Lutheranen, Arminianen, Wederdoopers enz. boeit niet zoo meer, en de tegenstelling van de Belijdenis der Gemeeente tegenover de dwalingen van onzen tijd is in onzen Catechismus niet uitgewerkt. Ze ligt er wel in. Ook kan ze er wel uitgehaald worden ; maar ze ligt niet zoo voor de hand. Bepaalt dus de Catechismusprediking zich tot een tamelijke opper- vlakkige uiteenzetting van onze Belijdenis tegenover vroegere kette- rijen, dan maakt zulks allicht den indruk van het herkauwen van be- kende en reeds tot beslissing gebrachte vraagstukken ; iets wat goed kan zijn voor pasbeginnenden, maar waar de behoefte van de rijpere elementen in de Gemeente niet meer naar uitgaat. Maar ook zoo blijft dan toch bij de Catechismusprediking het onder- wijzend karakter op den voorgrond staan. Ze mag niet enkel docee- rend zijn, maar onderwijzing te geven, blijft hier toch hoofddoel ; en de Catechismusprediking, die dit uit het oog verliest, wordt een ge wone predicatie naar aanleiding van wat in den Catechismus voor- komt. Doch zoo is het met de prediking over vrije teksten niet. Hier kan het doel zeer uiteenloopend wezen. Zeker het doel kan ook hier onderwijzend zijn, en soms moet het dit wezen. Stelt de prediker zich voor, een deel der Schrift, hetzij groot of klein, voor de Gemeente uit te leggen, te verklaren en toe te lichten, dan is en blijft dit onder- richting en dus, zoo men wil, onderwijs. Hij, de prediker, is de man, die, als vrucht van zijn studie, in staat was zulk een Schriftstuk te onderzoeken, en die nu het resultaat van zijn onderzoek aan de Ge meente mededeelt. Dit kan hij doen met het oog op een enkel Schriftwoord. Hij kan het doen ten aanzien van een half of heel kapittel. Hij kan het doen met opzicht tot een verhaal, dat in meer- dere boeken van de Heilige Schrift voorkomt, en die verhalen ver- gelijken. Dit sluit natuurlijk niet uit, dat hij aan zijn uitlegging allerhande practische opmerking en vermaning kan toevoegen. Dat is bij de Catechismusprediking evenzoo. Maar is de verklaring van het geko- zen deel der Heilige Schrift het hoofddoel dat hij zich voorstelt, dan DE PREDIKER ZELF GEROERD. 309 blijft toch het onderwijzend karakter op den voorgrond staan, en is hij de man van meerdere kennis die aan anderen, die deze kennis missen, de vrucht van zijn studie ten beste geeft. De dusgenaamde Bijbellezing heeft zelfs geen andere strekking. En waar achtereen- volgens een geheel boek der Schrift door den prediker behandeld wordt, kan het niet anders, of diezelfde bedoeling staat op den voorgrond. Geheel hierbuiten ligt de noodwendigheid, waarin de dienaar bij elke prediking verkeert, om kortelijk het gekozen Schriftwoord in zijn verband toe te lichten. Dat mag nooit ontbreken. Maar het is natuur- lijk geheel iets anders, of dit plaats grijpt als korte inleiding op het- geen de dienaar behandelen gaat, dan wel, of deze uitlegging het grooter deel van zijn predicatie inneemt, en haar hoofddoel is. Zulk een korte inleidende uitlegging wordt bepaald door de meerdere of mindere moeilijkheid, die het Schriftwoord oplevert. Tal van teksten zijn zoo klaar, doorzichtig en op het eerste hooren of lezen verstaan- baar, dat schier elke uitlegging overbodig wordt, en, zoo men ze dan toch breed uitmeet, noodeloos ophoudt en daardoor schaadt. Een woord als ,,de Heere is mijn herder", verstaat elk lid der Gemeente terstond. Wat wilt ge daarvan dan nog een breede uitlegging geven. Daarentegen, een woord als ,,Zijn naam ziet het wezen", is op het eerste hooren duister, en kan niet zonder eenigszins breede uitlegging voor de Gemeente behandeld worden. Doch, al verschilt deze korte uitlegging naar de tekst is, toch draagt ze als zoodanig geen ander karakter dan die van inleiding op de eigenlijke predicatie ; en geheel hiervan onderscheiden is die andere prediking, die een breeder, een ingewikkelder, een moeilijker stuk der Heilige Schrift tot onderwerp kiest, en zich nu in hoofdzaak voorstelt, dat stuk voor de Gemeente uitlegkundig toe te lichten. Dan toch is de uitlegging geen inleiding, maar de eigenlijke taak, die de Dienaar zich voorstelt. Die uitlegkundige prediking is uit haar aard wat men noemt analytisch of ontledend. Ze neemt het stuk der Schrift voor zich, ontleedt het in zijn deelen, en staat achtereenvolgens bij elk dier deelen stil, ontvouwt er den inhoud van; en knoopt hieraan vermaning en vertroosting vast. Er is dan in zoodanige prediking geen eenheid van gedachte. Er is geen beheerschende, leidende strekking in. Zooals het gekozen Schriftwoord de onderscheiden zaken aan de orde 310 DE PREDIKER ZELF GEROERD. brengt, zoo komen ze achtereenvolgens in de prediking voor. Het een na het ander. En het verband tusschen die onderscheiden stukken is geen ander, dan het toevallig verband waarin ze blijkens den gekozen tekst voorkomen. ,,Wij dwaalden alien als schapen", is dan een stuk op zichzelf. Daarna komt : ,,Wij keerden ons een iegelijk naar onzen weg." Daarop volgt de behandeling van ,,onze ongerech- tigheid." En eindelijk het feit der verlossing, dat de Heere al onze ongerechtigheid op het Lam Gods heeft doen aanloopen. Zoo wordt de Gemeente achtereenvolgens bepaald bij het karakter der zonde als afdoling van God, bij de eigenwilligheid die de zonde in den persoon kweekt, bij den staat van onze ongerechtigheid voor God, en eindelijk bij de verzoening die in Christus is teweeggebracht. Een veel te breede en te rijke stof, om ook maar met eenige nauwkeurigheid of diepte van opvatting behandeld te worden. Vier groote stukken der waarheid, die elk voor zich meer dan een voile predicate eischen, en die nu achtereenvolgens vluchtig doorloopen worden. Het voordeel hiervan is, dat de Gemeente een leiddraad in het Schriftwoord heeft, maar het nadeel dat de eenheid teloorgaat, dat zulk een predicate ziel en zinnen niet concentreert, maar langs allerlei paden loopen doet. En, erger nog, dat ze verleidt tot groote oppervlakkigheid ; en dat te meer, zoo de prediker zich verlokken laat, om door elk dezer vier groote stukken niet anders dan de algemeen bekende, groote waar- heden aan te zeggen. Zulk een prediking doodt. Zaak is het daarom, de positie van den Dienaar tegenover zijn Ge meente principieel in het oog te vatten. Dan toch gevoelt men aan- stonds, dat uit die positie ook wel de noodzakelijkheid van onderwijzing voortvloeit, maar niet minder dat onderwijzing hier slechts een der middelen is, die de Dienaar bezigt om zijn hooge taak te volbrengen. Hij staat tegenover zijn Gemeente als gezant van zijn Zender. Ook wel als broeder onder de broederen, maar slechts in zooverre als hij in een zelfden nood met hen verkeert, en door een zelfde heil als zij staande blijft. Wie predikt, heeft dan ook allereerst tot zichzelven te prediken. Zijn eigen prediking moest allereerst hemzelven, zijn eigen ziel aangrijpen, ze moet bij zijn eigen hart een getuigenis van zijn God zijn. Ze moet in zijn zielsbestaan de proef hebben doorgestaan, dat ze vernedert en opheft, aangrijpt, troost en sticht. Maar verder niet. Predicatie is geen broederlijk vermaan. Ze is ambtdijke ver- DE PREDIKER ZELF GEROERD. 311 richting, en hierin principieel van wat men ,,oefening" genoemd heeft, onderscheiden. Desnoods kan ieder breeder een woord tot stichting onder de broederen spreken, maar dat is heel lets anders. Dat gaat buiten het ambt om, en komt niet voort uit last en zending. Bezit iemand daarentegen door het ambt die last en zending, dan is zijn positie tegenover de Gemeente die van een gezant, die in naam van zijn Zender de Gemeente iets te verkondigen, te bevelen, op het hart te binden heeft, en aan die positie beantwoordt de synthetische prediking veel meer en veel beter, dan de analytische. Het verschil tusschen die beide toch is, dat de ontledende of analy tische prediking zekeren tekst ontleedt en uitlegt, maar er niet toe komt, om een bepaalde zaak van Godswege te boodschappen, terwijl omge- keerd de synthetische of saamvattende prediking zich juist spitst om die eene gedachte te grijpen, in die eene gedachte de boodschap te vinden, die in naam des Heeren aan de Gemeente wordt aangezegd, en nu die eene boodschap zoo van alle zijde beziet en aan de Gemeente op het hart bindt, dat als de Gemeente naar huis gaat, zij die eene boodschap medeneemt, er van vervuld is, en er zich door laat be- heerschen. Een prediker, die, als hij optreedt, klaar en duidelijk weet, wat de zeer bepaalde boodschap is, die hij dien morgen of dien avond, in naam van zijn Zender tot de Gemeente zal brengen, welt zich als gezant van zijn God. Hij weet wat hij wil. Hij treedt op in het besef van een bepaalde, heilige taak te vervullen. Zijn gedachten en overden- kingen trekken zich saam op dat eene punt. Hij put zich uit om dat eene punt van alle kanten te bezien, op allerlei wijs toe te lichten, het jong en oud, bekeerden en onbekeerden op het hart te binden. Hij weet, dat hij iets te zeggen heeft. Die wetenschap maakt hem wel- sprekend. Zoo krijgt hij toegang tot de harten. En de Gemeente verkeert onder den plechtigen indruk, dat er een woord in naam des Heeren tot haar gesproken wordt, een woord dat voor haar rekening komt, en ze neemt het met zich, als ze huiswaarts keert. Er is dan geen mogelijkheid, dat de Gemeente niet weten zou, waar- over de predicate Hep. Het kan niet voorkomen, dat men straks reeds de predicate vergeten is. Men is niet overstelpt met het vele, maar onder den diepen indruk van een enkele waarheid. Die eene waarheid is dan op den voorgrond getrokken, in haar rijke, ver strekkende be- teekenis op de zielen gebonden. Er is dan een Woord Gods tot de Gemeente uitgegaan. Dit nu is het, wat de positie van den dienaar in de Gemeente eischt. 312 GEEN SENTIMENTALITEIT. Hij is geen gezant, als hij niet anders doet dan een Schriftwoord uit- leggen. Dat is in boeken ook te vinden. Maar als hij optreedt met het bepaalde doel, om een bijzonder woord, een speciale boodschap, een scherpbelijnde gedachte, een welgewikte waarheid, in naam van zijn Zender, en met de krachtige overtuiging, dat alzoo het woord Gods is, aan de Gemeente aan te zeggen, te verkondigen en op het hart te binden, dan is het prediken hem een lust, een eere, een voorrecht. Dan geniet hij er in, dan voelt hij kracht en bezieling in zich varen, dan wordt de moed in hem heldenmoed, en dan is hij zeker dat zijn prediking boeit, zegen brengt en sticht. Het is zoo, aldus te prediken is veel moeilijker. De ontledende prediking loopt veel vlotter van stapel. Maar ook hier geldt het : In het zweet uws aanschijns zult ge zelf uw geestelijk brood eten en het geestelijk brood voor de Gemeente bereiden. LXXIV. Geen sentimentaliteit. Het geheim van doeltreffende prediking, zoo bleek ons, ligt voor een aanzienlijk deel daarin, dat de prediker, die optreedt, een bepaald iets, een bepaalde gedachte der Schrift, een bepaalde ordinantie des Heeren, een bepaald stuk der waarheid, of wat ook, hebbe, om niet allerlei dingen, maar dat eene bepaalde stuk, in naam van zijn Zender tot de Gemeente te brengen. Zoo toch alleen bezielt hem het be- wustzijn, dat hij een bepaalden last te volbrengen heeft, een wezenlijke boodschap als Boodschapper of Ambassadeur van zijn God tot de schare heeft te brengen. Zoo alleen worden zijn gedachten en woorden saamgetrokken op een bepaald punt. En zoo alleen kan voor de ge- loovige de mogelijkheid ontstaan, om dit eene woord, dat dan in dien zin als een woord Gods tot hem kwam, z66 in zich op te nemen, dat het werke, in hem dringe, en heel de week door hem beziele. Bij een verstrooide prediking weet meer dan een reeds Maandag- morgen niet meer, wat den daaraan voorafgaanden Zondag gepredikt is. Niet, dat we de vrucht van de prediking alleen zoeken in het na kunnen vertellen. Memorie is een gave, die de een sterk heeft de ander zwak. En zeer goed kan een predicatie haar vrucht hebben in den indruk op het gemoed gemaakt, in een richting aan de stemming ge- GEEN SENTIMENTALITEIT. 313 geven, in een opgewekt voornemen, al weet de aldus bezielde zelfs den tekst niet meer te noemen. Maar toch, in gevoelsstemming gaat onze religie niet op. De Godzaligheid leeft ook in het bewustzijn. En de prediking zal stellig te rijker in uitwerking zijn, zoo geheel de Gemeente helder vatte wat de gedachte Gods, of de ordinantie Gods, of het werk Gods is, dat haar opzettelijk, en ambtelijk, d. i. in den Naam des Heeren, voor werd gehouden. We voegen er in de tweede plaats bij dat dit eene stuk, die eene gedachte, die eene ordinantie, of wat het ook zij, hetwelk de prediker op dien bepaalden morgen of avond, in Naam des Heeren, tot de Ge meente wil brengen, hem zelven moet geraakt hebben. Desnoods kan men over alle denkbare onderwerpen een tijdlang spreken. Soms dresseert men daar elkander voor, door dusgenaamde opzettelijke improvisatie. Men ontvangt dan pas op het oogenblik zelf, dat men spreken moet, een onderwerp, dat door een ander is opgegeven, heeft niet meer dan twee of drie minuten bedenktijd, en moet er dan zeg tien minuten of een kwartier voor de vuist weg over spreken. Dit is natuurlijk een kunstje, en een van die kunstjes, waarvan het Mdoor oefening tot kunst" geldt. Doch hoe nuttig dit ook zijn kan, om vlug en vaardig een plan van spreken te grijpen, en aanstonds zijn woorden gereed hebben, ware welsprekendheid komt er op die wijs nooit over de lippen, en nog steeds blijft het pectus est quod disertum facit ook onder ons als regel gelden. Dit Latijnsche zeggen beteekent : ,,Het is tenslotte alleen uw borst, die u welsprekend maakt." Dit zeggen nu is vaak misverstaan. Het wordt dan opgevat als wilde het zeggen : Het is uw beweeglijk gemoed, het is uw aan- doenlijkheid, het is uw week-gevoeligheid die u welsprekend doet zijn ; en tenslotte werd dit dan zoover gedreven, dat een predicatie, waar- onder niemand een zakdoek aan de oogen had gebracht, eigenlijk maar half gold, en dat eerst als er iemand flauw was gevallen, de predicatie geacht werd van het echt-welsprekende soort te zijn geweest. Nu, die periode der sentimentaliteit zijn we thans ook in de kerken gelukkig te boven, en misschien zou er zelfs klachte moeten vallen, dat de teederder en beweeglijker snaren van het menschelijk gemoed, thans te weinig betokkeld worden. Maar in elk geval, dat Latijnsche spreekwoord heeft met huilen en flauwvallen niets gemeen. Als deze Latijnsche regelmaker zegt, dat de borst welsprekend maakt, spreekt hij zeer zeker uit, dat alleen wie 314 GEEN SENTIMENTALITEIT. zelf geroerd is anderen kan roeren ; maar dat geroerd zijn wil vol- strekt niet zeggen, een uitsluitend geroerd zijn in de zenuwen. Eer moet men met de zenuwen uiterst voorzichtig zijn, want zenuwen zijn als een electrische schel, die ten leste aldoor schelt. Eens aan den gang gemaakt, storen ze zich aan uw controle niet meer. Ze zijn als de geesten uit de fabel, die men wel oproepen, maar dan niet meer bezweren kan. Neen, het geroerd zijn waarvan hier sprake is, is het geroerd zijn van heel onzen persoon. Dat roeren en meeslepen is hetgeen ten slotte elk welsprekend man bij zijn hoorders bedoelt. Wie dat zelf niet kan, en het een ander ziet doen, spreekt dan van hypnose of biologisch effect, en ontkend kan niet, dat ook dit zich er onder mengen kan ; maar toch, het eigenlijke roeren van zijn gehoor door welsprekende taal is het niet. Wat de welsprekendheid bereiken wil, als ze roert en meesleept, is dat zij de menschen van hun plaats krijgt, dat ze ze in beweging brengt, dat ze hun gedachten heen trekt waar de spreker die hebben wil, dat men hun verbeelding zien laat wat de spreker zelf zag, dat men den wil van zijn hoorders tot actie prikkelt, dat men liefde of weerzin, dat men moed en bezieling in hen wekt, en op die wijs aan heel hun persoonlijkheid een stoot geeft, waardoor ze uitkomen op een punt waar de spreker wilde dat ze komen zouden. Een welsprekend vermaan tegen de zonde moet maken, dat de ge- meente, thuis gekomen, er zelve lust aan heeft, om den strijd tegen die zonde op te nemen en door te zetten ; dat ze er niet van zwijgen kunne ; dat ze die zonde niet meer oogluikend kunne toelaten, en dat ze, omdat ze geroerd, d. i. in actie gezet is, vanzelf in haar leven de vrucht der prediking nader uitwerke. Een welsprekende predicatie tegen de leugen moet ten effecte hebben, dat men, thuis gekomen, met haat tegen de leugen bezield is, zich ergert aan alle leugen die zich voordoet, en niet rust, eer de leugen in zijn omgeving gekastijd, bestreden en te niet gedaan zij. Het wordt dan als een vuur, dat zich van zelf voortplant. Heeft men daarentegen in de kerk tegen de leugen hooren prediken, maar zoo dor en koud, dat men er ja niets tegen kan zeggen, maar er onder bleef zoo als men was, toen men ter kerke opging, en nu thuis gekomen, even rustig als voorheen, de leugen in zijn omgeving duldt, of misschien zelf over zijn lippen laat komen, — dan is het een woord zonder werking geweest, een woord dat niet geroerd heeft, en daarom de Gemeente geen stap verder bracht. Op die wijze kan GEEN SENTIMENTALITEIT. 315 een Gemeente jaar in jaar uit bepreekt worden, maar zonder dat ze vordert in de Godzaligheid. Ten einde nu zulk effect, zulk een uitwerking, die de Gemeente verder brengt, we! te verkrijgen, is het noodig, dat de prediker, die roeren zal, vooraf zelf geroerd zij. Er moet iets in zijn eigen borst hebben plaats gegrepen, wil hij iets tot stand brengen in de borst van wie hem hoorde. Dat hier het woord borst is gekozen, is natuurlijk. In onderschei- ding toch van het hart heeft de borst de eigenschap, dat onze innerlijke bewegingen erin tot uiting komen, en dat tegelijk uit de borst de stem komt. Wie machtig is aangegrepen, voelt de borst heftig op en neer gaan. De innerlijke geaardheid doet ook in physieken zin de borst zwellen en rijzen. En wijl nu uit diezelfde borst de ademhaling, de stem, het geluid komt, was het juist gegrepen, om te zeggen, dat de welsprekendheid uit de borst komt. Zal daarom de Dienaar des Woords een bepaalden last in naam zijns Zenders tot de Gemeente brengen, dan moet hij niet als een bode een hemzelf vreemden last overbrengen, maar vooraf zelf dien last zijns Gods als een last aan zichzelven hebben gevat, gevoeld en doorzien. Het werk Gods, het woord Gods, de ordinantien Gods, de beloften Gods, of wat het ook zij, dat hij prediken wil, moet hem zelf aangegrepen, in beweging gezet, en geroerd hebben. Hij moet ontwaren, dat zijn God hem dezen last heeft gepredikt, opdat hij dien predike aan de Gemeente. We bedoelen dit niet in overdreven zin, maar in den redelijken weg. Men kan een psalm, men kan een hoofdstuk uit de Schrift z66 lezen, dat van de dertig verzen die we lazen, negen-en-twintig verzen ons voorbijgaan, maar dat een bepaald vers ons trekt, ons boeit, en als glinsteren gaat te midden der verzen die als dof voor ons liggen bleven. Werkt nu die eerste gewaarwording door, geven we ons aan die gewaarwording over, begint dat woord op ons te werken, ontspint zich uit dat woord vanzelf een reeks gedachten, spreekt het onze ziel toe, voelen we er iets bij, dat we vooraf niet voelden, blijft het ons bij, passen we het op ons zelven toe, beschaamt, vertroost, vernedert, verheft of bezielt het ons, — dan is er op dat oogenblik een bijzon- dere band ontstaan tusschen dat bepaalde woord en het leven onzer eigen ziel. Dan heeft dat bepaalde woord iets in ons wakker gemaakt. Dan wordt dat woord in ons als een fontein, waaruit vanzelf het water des levens opborrelt. Dan gaat dat woord ons verzellen. En als we 316 GEEN SENTIMENTALITEIT. er dan ten slotte toe komen, om te gaan schrijven of spreken, dan is er geen armoede van gedachten, geen verlegenheid, geen pijnlijke leegte, maar dan vloeit en vlot het vanzelf. Dan is er in ons een vuur ontvonkt, dat steeds verder om zich grijpt, tot het heel ons innerlijk leven in gloed zet. En dat vuur spat dan onder het spreken over op wie ons hooren. En hierdoor onstaat de bezielde en bezielende uitwerking, die zulk een woord heeft. Waar dan bijkomt, dat men vanzelf zich afvraagt, hoe juist dat woord ons zoo aangreep ; hoe het kwam dat juist dat woord zulk een indruk op ons maakte, en zulk een stroom van gedachten bij ons aan het vloeien bracht. En kan dan het antwoord niet anders zijn, dan dat ook dit Gods bestel was, dan ontstaat hierdoor vanzelf het ster- kende en steunende besef, dat het God zelf is, die ons dat bepaalde woord op het hart bond, en het nu als Zijn last door ons aan de Gemeente op de ziel drukte. Natuurlijk zal dat de eene maal in sterkeren zin plaats grijpen dan een ander maal. Er is ook hier verschil in graad. En ook is er verschil in den persoon. Kalme, rustige personen zullen die aan- doening op andere wijs ondervinden, dan personen van sangumisch gestel. Maar geheel mag deze indruk, deze innerlijke roering, dat meespreken van ons innerlijk leven toch nooit ontbreken, of de eigen- lijke bediening van het Woord Gods schiet te kort. Immers bij ontstentenis daarvan, dan schuift wie spreken moet, in zijn verlegenheid, het laadje van zijn geleerdheid open, en gaat een vertoog in plaats van een predicatie houden. Of ook, zoo hij zulk een laadje van geleerdheid niet kan openschuiven, omdat hij 't niet heeft, dan doet hij een greep in den buidel van gemeenplaatsen, die hij allengs gevuld heeft, en rijgt phrases aan elkaar, die, omdat ieder ze reeds kent, en er sinds lang aan gewoon is, niemand boeien, veel min roeren kunnen. lets wat niet gezegd wordt, om hard te oordeelen. De meesten weten van verre niet, hoe inspannend een goede predicatie in de voor- bereiding is. Tweemalen elke week, en soms meer, een klein uur in het publiek te spreken, en dan toch zakelijk, degelijk, versch en be- zielend te blijven, is een uiterst inspannende geestesarbeid. Vandaar, dat zoo menig prediker reeds uitgeput op den kansel komt, en daags daarna schier tot alle werk onbekwaam is. Vandaar dat er soms predikers zijn, die, na vier, vijf jaren in het zweet huns aanschijns gezwoegd te hebben, den strijd opgeven, en nu gaan teeren op hun voorraad. lets wat natuurlijk henzelf persoonlijk zinken doet, en ten slotte de dood voor den prediker is. CONTACT MET DE HOORDERS. 317 En daarom nu juist wezen we zoo met nadruk op deze twee hoofd- voorwaarden van goede prediking : 1°. dat men telken male een be- paalden last van zijn God aan de gemeente brenge, en 2°. dat men zelf vooraf door dezen last geroerd zij. Juist dit toch is het eenige proefhoudend middel, om als prediker steeds nieuw, versch en krachtig te blijven. Juist dit draagt den pre diker en bij de voorbereiding en bij de prediking zelve. En juist dit is het, waardoor hij bij zijn Gemeente de belangstelling gaande houdt, en die gestadige uitwerking teweegbrengt, die meer dan iets anders in staat is hem zelven te bemoedigen, hem zelven gedurig weer de kracht te vernieuwen, en die hem tot op zijn ouden dag groen en frisch doet blijven. LXXV. Contact met de hoorders. Tot de Liturgische zijde der prediking behoort ten slotte ook nog het contact, waarin de prediker moet treden met hen in wier midden hij het Woord bedient. Wij bedoelen contact onder de prediking. Dit ontkent noch betwist, dat ook de aanraking, waarin de dienaar v66r en buiten de prediking met zijn Gemeente treedt, op de predicatie moet en zal inwerken ; maar sluit dit deel van den herder lij ken arbeid hier uit, omdat in deze reeks alleen de liturgische zijde der zaak aan de orde is. De Liturgie is voor de kerk, wat men een reglement van orde of een huishoudelijk reglement voor eenniet-kerkelijke vergadering noemt. Voor een gewone vergadering bepaalt zulk een reglement, wie is toe te laten, wie als vol lid zal optreden, wie de vergadering zal leiden, op welke wijze het agendum zal worden vastgesteld, en zoo veel meer. Voor plechtiger vergaderingen, worden op gelijke wijs de formules vastgesteld, waarin gesproken zal worden, en waarin men aan andere colleges schrijven zal. Zoo b.v. bepaalt onze Grondwet, met welk formulier de leden van de Staten-Generaal hun beloften hebben af te leggen, en met welk formulier de Tweede Kamer bericht zendt aan de Eerste. Om het vreemde van het woord Liturgie zoeke dus niemand in het liturgische iets raadselachtigs. Ook in de „ vergadering der 318 CONTACT MET DE HOORDERS. geloovigen" moet zekere orde heerschen, en voor den richtigen gang van zaken zijn ook hier enkele formulieren vastgesteld, waaraan de dienaar gebonden is. Buiten deze formulieren is vastgesteld de orde van den dienst, wat de prediker, wat de lezer, wat de ouderling te doen heeft. Wie liturgie door ,,huishoudelijke regelen voor den open- baren dienst" vertaalt, heeft uit dien hoofde een volkomenjuistbegrip van wat liturgie bedoelt. Liturgie is in het minst niet iets raadsel- achtigs of geheimzinnigs, maar eenig en alleenlijk de regeling van den gang en van de orde van den dienst. Nu bestaat er intusschen bij gewone vergaderingen zeer aanmerke- lijk verschil. In kleine, minder gewichtige vergaderingen, heeft men gansch geen reglement, en laat men het beleid der zaken geheel aan den voorzitter over. In groote en meer gewichtige vergaderingen daarentegen, oordeelt men dat dit niet kan en mag. Men wil dan waarborgen, dat de voorzitter niet door onbeholpenheid en wilkeur den gang van zaken bederve ; en om dit te voorkomen maakt men dan een huishoudelijk reglement of een reglement van orde. Doch ook hierin is verschil. Immers, die soort reglementen zijn de eene maal zeer kort, zonder in bijzonderheden te treden, een ander maal zeer uit- voerig, z66, dat alle bijzonderheden vooraf nauwkeurig bepaald en geregeld zijn. Zoo heeft de Tweede Kamer een reglement van orde, dat een heel boek vormt, en is voor den Gemeenteraad van Amsterdam tot zelfs het gebedsformulier bepaald, dat bij de opening van elke vergadering moet gebeden worden. En in zoover nu ook de ,,verga- dering der geloovigen" geacht wordt een zeer gewichtige vergadering te zijn, hebben onze kerken hiervoor een algemeene Liturgie vastge steld, en door tal van kerkeraadsbesluiten die aangevuld. De zaak is dus zoo eenvoudig mogelijk, mits ze uit dit oogpunt bezien worde. Doch nu spreekt het vanzelf, dat ook bij meer uitvoerige regeling toch nog niet alles geregeld is, en dat zeer veel altoos aan het beleid van den voorganger moet worden overgelaten. Hiervoor is nu weer te onderscheiden tusschen datgene wat wel niet in een reglement of Liturgie, maar dan toch door de usantie of gewoonte geregeld is, en tusschen datgene wat de een zus en de ander zoo doet. Wie in een kerk, die de zijne niet is, als voorganger optreedt, pleegt daarom vooraf te informeeren, hoe men dit en dat gewoon is te doen, en meestal schikt men zich daarnaar. Voor allerlei andere dingen daarentegen bestaat geen vaste gewoonte, en hierin gaat elk prediker zelfstandig te werk en volgt zijn eigen manier van doen, iets wat speciaal van de verhoudingen bij de prediking geldt. CONTACT MET DE HOORDERS. 319 Voor zoover nu echter veel hierin aan het particuliere oordeel van den voorganger is overgelaten, behoort hij ook hierbij toch op redelijke wijze te werk te gaan ; en wat nu ten deze redelijk, wat raadzaam, wat aanbevelingswaardig en practisch het beste is, moet worden uit- gemaakt door dat vak, dat men de liturgische wetenschap noemt. Gelijk alle wetenschap, zoo geeft ook deze wetenschap reden van haar uitspraken en oordeelvellingen. Niet om die op te leggen, maar om ze aan de voorgangers aan te bevelen, en ze door hen te doen volgen voorzoover ze overtuigd worden ; maar ook om hen te dwingen, dat ze, voorzoover ze gewoon zijn anders te handelen, van dat anders te werk gaan zichzelven rekenschap zullen geven. 