Bijdragen tot de taal-, land- en volkenkunde
eertijds verscheidene en, volgens de verzekering van een opperhod deele seer rijke goudmijnen, die somwijlen, in klompjes, mee fjarel n goud, leverden. Eenmaal zoude er een stuk van de grootte cena vi vonden zijn. De mijnen werden op de gewone Mandahelingsche wis werkt. Zij zouden echter reeds vóór de Padrische overbeersching « geworden zijn. Meer beneden aan de Betang Natar, bij Moer Palampoengan werd thans nog in eenige mijnen gearbeid. Onse militaire post te Ajer-nanali ligt 377 meter boven de see, a 149 meter lager dan die te Tanabatoe, de andere zijde van ds kit Sitampa. Kort na het middaguur teekende de honderddesige meter 24° 4; niet lang daarna begon het te regenen, en toen deme hield, te 3 ure, stond de thermometer slechts nog 23° 7 centigss | het algemeen regent het daar schier elken namiddeg. De bezetting te Ajer-nanali bestond, tijdens onze reis, uit 24 smak het kommando van eenen sergeant. Deze post is voornsmelijk dx ag plaatst, om de geldbezendingen naar het binnenland veilig over de Sitampa te doen brengen. De sergeant bood ons eene nette kuns sä huisje tot nachtverblijf aan. De inlandsche bevolking is van Mandahelingschen oorsprong. h2 jes dragen groote tinnen ringen in de ooren, soms tot anderhalf das dellijn, en een tiental of meer in ieder oor. Niet lang voor onze komst te Ajer-nanali had daar eene m gebeurtenis met eenen koningstijger (Felis tigris s. sondaica) plats i diet had zich geruimen tijd steeds in de nabijheid der redoute en ra pasar opgehouden en kort na elkander drie inboorlingen aangevallen, van twee, door de stoutmoedigheid hunner mededorpelingen, gebakke levend aan zijne klaauwen ontkwamen. Daarop werd een Javaassà daat, die met zijne vrouw, des namiddags te 1 ure, naar de niet @ wijderde rivier wilde gaan baden, door den tijger besprongen en gee Op het hooren van het hulpgeschrei der vrouw en het brullen va? tijger, kwam schier de geheele bezetting uit de redoute en loste ve? dene schoten op het roofdier; het nam de vlugt en liet het verminik® van den soldaat liggen. Het schieten schijnt echter den tijger weinig x te hebben aangejaagd, doordien hij in de Auistertia van Sen volgenden 3 REIZEN EN ONDERZOEKINGEN IN SUMATRA. 383 de marktplaats was geweest, zich daar op den grond had gewenteld en e sporen op vele verkoopbanken zigtbaar waren. Des anderen daags, lrent één uur na zonsondergang, verscheen hij binnen de redoute, over- | de schildwacht bij het kanon en sprong met den man over de lage stwering, latende hij evenwel, op herhaald schieten, zijne prooi weder en. De man stierf echter, ten gevolge der bekomene wonden, des an- en daags. Nu werd de wacht verdabbeld, en nogtans sloop de tijger, xo nachten later, weder onbemerkt binnen de redoute en poogde in de ouwen te breken; hebbende hij, onder anderen, aan de deur van de nmandantswoning eenen bamboesstok en twee touwen aan stukken ge- en. Ten laatste vergenoegde hij zich met een zestal kippen, op welker chreeuw hij ontdekt en er wederom op hem gevuurd werd, doch, even als eger, zonder gunstig gevolg. Men kwam nu op het denkbeeld om eene val ar hem, even buiten de redoute, te stellen, met een levenden hond er in tot ‘aas, waardoor hij dan ook, in den eerstvolgenden nacht, gevangen raakte. Den 14% October togen wij naar Moeara-soma. Alvorens Ajer-nanali te laten, namen wij echter nog eenige peilingen op de voornaamste zigt- re bergtoppen: Het midden van den breeden kratertop Balerang zagen wij N. 80° O. De zuidpunt van den eigenlijken Serit-berapi — Z. 83° O. | Het midden van dien berg — O. De heuvel met de redoute zal zich ongeveer 100 voet boven het bed der tang Natar verheffen. Het uitgebreide gebergte Sikadoedock, van 8000 4000 voet absolute hoogte, ligt in het Z Z. W. en wordt door het dal n de Batang Natar van de hoofdketen gescheiden. Het naauwe bergdal, or hetwelk de Ajer Nanali afstroomt, strekt zieh bijna evenwijdig met t van de rivier Natar; het bevindt zich eenigzins meer noordelijk, beide iter in eene Z. O. rigting, van de redoute gezien. De weg naar Moeara-soma gaat meest door het dal van de Batang Na- ' afwaarts, in den beginne langs de linker zijde en vervolgens langs de ter dalhelling. Hij was insgelijks in een vrij slechten staat, daar er gee- rlei zorg voor werd gedragen. Hij liep grootendeels door bosch en nu dan over eene ladang. Over de Batang Natar voerde eene hangende ag, geheel van rotan vervaardigd en van een wer luchtig, women. Tue _ 384 REIZEN EN ONDERZOEKINGEN IN SUMATRA. touwen, uit dikke rotan bestaande, strekten tot brugvloer, die hijs begaan geducht schommelde. Het geheel is ondertusschen zeer sch achtig, doordien onmiddellijk boven de brug eenige bevallige rotagroee het rivierbed zigtbaar zijn, rondom welke de stroom sterk schuimt a in den diepen trechter, boven welken de brug zweeft , zijn smaragdera ter rustig wordt. Hierbij de hooge bosschen met het verschillende grou: varens, slingerplanten enzv. Aan de andere zijde der rivier ging het weldra steil opwaarsa: over verscheidene hoogten, tot wij afdaalden naar de rivier Soms (omt: Hier moesten eerst menschen uit de kampong gehaald worden om asin de snelstroomende rivier op hunne schouders te dragen, daar er gezi was en het water 3—4 voet diepte had. Aan den overkant, bj tie pong Moeara-soma, stond een ellendig bamboezen huis, tot ma slaapplaats voor de doortrekkende personen bestemd, en dat wij ms bedienden deelden. De Ajer Soma, ongeveer 60 voet aldaar kred, s springt noordwaarts in het hoofdgebergte en stort zich niet ver benda: kampong in de Batang Natar. Reeds in de redoute te Ajer-nanali ontwaarden wij, westelijk ink & een smallen, sneeuwwitten rotswand, die, uit de verte gezien, amet zonderlijke, tweede bergketen toebehoort, door welke zich de rivier hex heeft uitgedolven. Tegen over dezen glinsterenden kalksteenwand kf in het dal tot nagenoeg aan de brug, komen ook aan de linker ea dikwerf kalkrotsen midden in het bosch te voorschijn. Zij bestaat een digt, licht graauw, fraai geaderd kalksteen, dat als marmer wet gebruiken zijn. Tusschen deze kalkmassa’s bemerkten wij, gelijk ws elders, vaste rotsen van serpentijn, met gebogene vlakken en van schoone lookgroene kleur, bijna als de zoogenaamde edele serpentijn. It entegen bestonden de grootere gerolde steenen in het rivierbed nog 8? uit trachyt, welke rotssoort welligt ook aan den Boekit Sikadoedok st merkelijk verbreid is. Dit gebergte, hetwelk naar beneden toe cene tweede keten vormt, bit boven de bronnen van de Ajer Natar te zamen met de hoofdketen van à Serit-berapi en Boekit Sitampa, en bezit wederom zijtakken, aan welker b lingen de zuidelijke armen van de Ajer Natar hunnen oorsprong nemen. | REIZEN EN ONDERZOEKINGEN IN SUMATRA. 385 srdeeling der ketens is zeer onregelmatig. Al de bergruggen westwaarts van ter zijn zeer breed, bijna plateau-achtig, in hunne hoogere deelen en nemen aar het Westen toe steeds in hoogte af. Alleen de groote bergmassa van en G. Sidoar, of Sidoadoa, gelijk wij dien naam aan de zeekust heb- en hooren uitspreken, met hare getande kruin, maakt eene uitzondering. Langs den weg troffen wij voorts dikwijls zwart tAonschigfer, in allerlei erscheidenheid, aan, en welligt vindt men ook zandsteen of gemetamorphi- eerde kwartsrots, daar beide tot de gemeenste sedimentaire rotssoorten in le tot hiertoe door ons bereisde streken van Sumatra behooren., In het wart thonschiefer komen misschien de groote ijzerkies-teerlingen voor, die rij vroeger aan de kust te Natar, als van Ajer-nanali afkomstig, verkregen. Je gerolde steenen in het bed der Ajer Soma bestonden voornamelijk uit yeniet en soortgelijke hoornblendeachtige gesteenten, benevens porphierach- _ ige gesteenten, thonschiefer, kwarts en kwartszandsteen. Nabij de kampong werd toen, in het alluvium der rivier, naar goud rezocht. Er waren, tot dat einde, tot 4 vademen diepe mijnputten gegra- ‘en, die natuurlijk spoedig vol water liepen, hetwelk dan telkens uitge- chept wordt, wanneer er goud zal gewasschen worden. Wij zagen den ande- en morgen na onze komst te Moeara-soma zes mannen, die met een drietal rierkante putemmers, welke aan lange touwen hingen, op de-maat het water x uitzwaaiden. De vrij diep liggende goudhoudende aarde scheen niet bij- yonder rijk te zijn. De kampong Moeara-soma ligt ongeveer 4 uren gaans W. N. W. van "Aje aanali. Van daar gingen wij over de kleine kampong Perlampoengan naar het station Simpang-djalatan: een afstand van omtrent 8 uren gaans. De weg bleef steeds slecht. Tot Perlampoengan slingert hij zich schier >aophoudelijk over hoogten, waar men geene hooge bergen ten Westen meer et. Doch ten N. W. wordt men eensklaps, na ongeveer 2 uren gegaan le zijn, den oostelijken hoogsten top van den G. Sidoar gewaar. Wat verder naar beneden, komt men aan de kleine kampong, of veeleer pasar, Perlam- poengan, aan de rivier van dezen naam, die op den Sidoar ontspringt en een sind lager door de Batang Natar wordt opgenomen. Deze plaats ligt slechts 138 meter boven de zee. Van hier ziet men den bovengenoemden, zich steil verheffenden top van den G. Sidoar N. 40° W. 386 REIZEN EN ONDERZOEKINGEN IN SUMATRA Zeer vermoeijend en onaangenaam was de weg van Perlamponmy Simpang-djalatan. Aanvankelijk ligt hij Één groot uur lang, doe nù nissen, nu eens langs, dan weder over, doch meestal binnen het bed vier Perlampoengan ; vervolgens, gedurende 83 uur, over verscheiden plateau-achtige ruggen, en ten laatste nogmaals ruim één uur deo hs sige en tusschenbeide vrij steile bed van eene andere aanzienlijk 1 Soengi Kako genaamd, aan welker linker oever de post Si gelegen, naauwelijka 16 meter boven de zee. Iets meer dan halfweg herwaarts, op de plateau-achtige, slechts voet boven de zee zich verheffende hoogte, staat een huis, waar kid bananen, gedroogden visch en dergelijke eetwaren te koop vinda;s# bij de Maleijers geliefkoosde koffijwater (ajer koppi), cen afgicu up droogde koffijbladeren, dat naauwelijks gekleurd is, ontbreekt er u # fijplanten ziet men nergens in die streken, ofschoon zij zonde và. goed zouden tieren. De menschen zijn echter to onverschillig ak aard. Bij voormeld huis zagen wij verscheidene kamferbooma, sommige reeds gedeeltelijk aan stukken waren gehakt om de kosters standigheid tusschen de houtvezelen op te sporen en bijeen te games lt een’ der stammen zweette eene tamelijk vloeibare hars uit, die sta meer hars- dan kamferachtig, rook. Bij den post Simpang-djalatan vonden wij een goed gouvernemeds waarin een oud soldaat woonde, die tevens met het toezigt over d # en andere bezendingen naar het binnenland belast was. Niet ver ws was sedert eenige jaren eene kleine pasar ontstaan, met verscheidat? landsche huizen, welker bewoners nog steeds Mandahelingsch spreke. In geologisch opzigt konden wij op dien langen en vermoeijenden = geene zoo naauwkeurige onderzoekingen doen, als wij ons tot hiertoe # pligt hadden gesteld. Onze waarnemingen bepalen zich slechts tot de # gende aanteekeningen. Omtrent vijf kwartier uur gaans van Mocara-soma kwamen wij door? klein keteldal, waarin de Ajer Simongoentong, eene nevenrivier van de! tang Natar, stroomt. In dit kleine dal stonden eenige huizen en vs verscheidene mijnputten in de bergpuin-afzetting gedolven; de laatste ' toonde voornamelijk gerolde steenen van thonschiefer. Die mijnen 92 A REIZEN EN ONDERZOEKINGEN IN SUMATBA. 887 © @, den naam van fambang boijor, d. i. lekke mijnen bekend, omdat ge- ME eig water aan de wanden doorzijpelt en de putten vult. Zij zijn ons NR :erigens als arm afgeschilderd geworden; zullende zij aan de arbeiders "3% veal meer opbrengen, dan voor het gewone karige levensonderhoud ver- Emseht wordt. Zij worden natuurlijk, gelijk overal, traag en ondoelmatig maherwerkt. mm: Langs den weg over de volgende hoogte namen wij insgelijks alleen thon- hiefer en rhomboïdiesch zandsteen waar. Tegenover de pasar Perlam- arx-soengan, aan den linker oever der rivier, troffen wij wederom goudput- = gh aan, bij welke de uitgegraven grond zeer onderscheidene rotssoorten Ievatte, namelijk syeniet, kwartsrots, zandsteen, gneis- en micaschieferach- age gesteenten, porphierachtige, feldspathige en digte, donkere, aphanieti- memifbe soorten, voorts licht kleurige, feldspathige en melaphierische breocie- me jatige gesteenten, gelijk bij Ajer-bangi en op Poelo Marsealah. Buitendien en daar gerolde blokken van syeniet, rijk aan donkergroen hoornblende „gn van een eenigzins korrelig, witgrijs, kwartsig feldspath-gesteente, met — psnigvuldige ijzerkiespunten. Uit zulke rotasoorten schijnt het groote ge- mm, OPEL Sidoar te zamengesteld te zijn. En: Binnen het bed en aan de oevers langs den verderen loop der rivier, Yan je pasar Perlampoengan naar beneden, bemerkten wij hoofdsakelijk zwart en uw thonachicfer, afwisselende met kalksteen, waarvan zich bijzonder aan eene plaats van den linker oever eene groote vaste massa vertoonde, met _ een hol, dat ruim, doch laag was en waarin vele harde stalaktieten van boven afhingen. Het kalksteen dezer rotsen was digt, donkergraauw van ‘kleur en vol aderen. Op de breede, plateau-achtige bergruggen zagen wij nergens vaste rot- sen, doch vormoedelijk bestaat hun geraamte. nit hetzelfde schiefer en thom baidiesch zandsteen. | er De door ons en onze bedienden in het rotsige bed der Ajer - Blmpang- djalatan verzamelde rotssoorten bestonden grootendeels uit plutonische ge- steenten, die welligt de schiefermassa doorbroken hebben. In het hoogere gedeelte dezer rivier, waar wij het eerst aan hare oevers kwamen, ‘verkregen a wij een fijnkorrelig, licht olijfgroen, hoornblendeachtig of veeleer serpentijn- achtig gesteente. Meer beneden vertoonden zich vaste rotsen van cen uwer 388 REIZEN EN ONDERZOEKINGEN IN SUMATRA. gesteente, dat, oppervlakkig beschouwd, er schier als basalt met ol; zag, doch het ingesprenkelde groene mineraal is bepaaldelijk geen « maar waarschijnlijk augiet. De zwarte, korrelige grondmasss is zwaar x kelijk rijk aan magneetijzer cn misschien van melaphierische E terwijl fijne snoeren van het groene, eenigzins bladerige mineral sa: gesteente somtijds sterk het aanzien van terpentijn geven. — lagr r men weder een groenachtig graauw, mergelachtig porphiergesteente, ris een gemetamorphiseerd mergel, en in de nabijheid van het dal dei Kako komt graauw mergel- of thonschiefer voor den dag. Den 17° October gingen wij naar de kampong Ta poes, een des van ruim 3 uren gaans. Nadat men de Soengi Kako over is, kt: weg over een aantal lage, breedruggige heuvels, door bosch en sneer, in eene Z. Z. W. hoofdrigting, naar Tapoes, welk dorp aan den rege van de Batang Natar is gelegen en grootendeels eene Maleisch sprst bevolking heeft. Vele van hen wonen ook in den omtrek in ladaar: } rivier Natar is aldaar vrij diep en ongeveer 150 voet breed. Zij works hier, en reeds van hoòger af, met ranke vaartuigen bevaren; dod # stroom is nog snel. In de bedden der verschillende kleine rivieren, welke tusschen de dx! overgetrokken heuvelen vloeijen, verkregen wij alleen melaphierische zet ten, meer of minder korrelig en van donker groene kleur. Een breedt: del van melaphier vormt dus ook hier de uiterste, westelijke heuvelrek welker hoogte naauwelijks 200 voet boven de zee zal bedragen. Van Tapoes naar Natar, werwaarts wij den 18°* October togen en wij onze drie maanden lange en zoo vermoeijende voetreis door de no lijkste streken der Nederlandsche: bezittingen op Sumatra besloten, ga weg bijna 4 uren, in eene W. hoofdrigting, geheel en al door vlak dat afwisselend met hoog alang-gras, boschgroepen en ladang’s is bedekt. aanzienlijken zijtak van de Batang Natar vaart men, ongeveer halver met eene pont over. Van Natar keerden wij over zee naar Padang terug, waar D'. m reeds ziek aankwam en een paar weken later overleed. mr) ie zr GESCHIEDENIS VAN BARON SAKENDHER, = & een Javaansch verhaal enz., door A. B. COHEN STUART. = e _ Batavia, LANGE en C°. 1850. 2a _ ze ANTWOORD VAN DEN SCHRIJVER OP DE AANMERKIN- — GEN, VOORKOMENDE IN HET VERSLAG VAN DIT WERK DOOR DEN HEER GAAL‘, IN HET EERSTE DEEL VAN DEZE BIJ- de DRAGEN, BLZ. 221. =; Geachte Heer ! hz: men Tij hebt de beleefdheid gehad mij mededeeling te doen van het door u in — „et [te Deel der Bijdragen van het Delftsche Instituut geplaatste verslag van ‚g-_‚mijne Geschiedenis van Baron SAKENDHER, en die mededeeling te doen ver- z Zezeld gean van de schriftelijke uitnoodiging, om deze onze eerste ontmoe- a _ — rr ff EA ting op het wetenschappelijk terrein, waarop wij beiden werkzaam zijn, tot aanvang en aanleiding te nemen voor eene, zoo ’t zijn mag, bestendige aaneensluiting, tot eene aanhoudende wisseling van gedachten, die niet al- .. leen voor ons zelven belangrijk, maar welligt ook voor een gedeelte de aan- = dacht van anderen niet onwaardig zijn zou. Ten einde alzoo het nut onzer “ briefwisseling eenigzins meer algemeen te maken, oppert gij het denkbeeld om “een extract daaruit, als eene serie van opmerkingen over de Javaan- “sche taalkunde openbaar te maken.” — Zoodanige openbare briefwisseling moge hare bedenkelijke zijde hebben en ligt tot misbruiken leiden, het moge vrij gewaagd schijnen, daarvoor veel dank van de zijde des publieks te verwachten, uw voorstel lacht mij toch te zeer toe, dan dat ik er niet althans eens de proef van zou willen nemen. Terwijl ik toch aan de eene zijde behoefte gevoel aan meer wisseling van denkbeelden over de door ons beoefende wetenschap, dan waartoe ik hier op Java gelegenheid vind, heb ik aan den anderen kant in ruime mate ondervonden, hoe ondankbaar een werk het is, een wetenschappelijk onderwerp schriftelijk bij geheime brie- ven te behandelen. Vooral dan, wanneer de gedachtenwisseling ;-bij ver- 1 Te Delft overleden, in Maart 1854. 890 GESCHIEDENIS VAN BARON SAKENDHER. schil van inzigten, *t welk toch berwaarlijk kan uitblijven, een min é polemisch karakter panneemt, ziet men zich al spoedig ontmoedigd overtuiging, dat men veel moeite doet, om tot weinig of geen, ze om tot een nadeelig, resultaat te geraken. Voert men daarentegen he met open deuren, ten aanhooren van allen, die er belang in stel. heeft men althans de opwekkende hoop, dat onze redeneringen, i niet bij de tegenpartij, dan toch welligt bij anderen ingang zulkan Ik vrees niet, dat gij in dezen aanhef reeds eene soort van oorlogkre meenen te hooren, waarmede uwe hoffelijke uitnoodiging slecht ze woord zijn. Of liever gij toont een’ strijd, als dien, welken ik onvereenigbaar te achten met de vreedzame zamenwandeling nar \á doel, waartoe ge mij zoo welwillend “in gedachte de vriendschaist “reikt.” — Laat ons dan gerust, al wandelende, redetwistes: iu, waarop gij ’t onderhoud hebt ingeleid, en de gezindheid, waarait zelf bewust ben, verstrekken mij ten waarborg, dat we ’t publids door rustverstorend misbaar zullen ergeren. Ware ook uw oordeel over mijne eerste proeve minder gunstig u len, ik zou u erkentelijk geweest zijn, als den eerste, die hu.® twee jaar na hare verschijning, de eer eener uitvoerige recensie bewijst © ik geloof mij ook te mogen geluk wenschen met den uitslag dier es Moge toch uwe lange reeks van aanmerkingen en teregtwijzingen ot oppervlakkig beschouwer den indruk maken, als of er nu en da xt veel verschil bestond tueschen uwe opvatting en de mijne, ik hodt overtuigd, dat elk bevoegd beoordeelaar, met het oog op de naauwicws wijze, waarop gij ’t geheele werk zijt doorgegaan, erkennen zal, de verschil al hoogst onbeduidend ‘te noemen is, ja bezwaarlijk gerinzt! kunnen zijn, en dat ik mij zelfs de gave instemming met alle doors gevoerde bedenkingen in geenen deele zou hebben te schamen. Zeo il! op het onderwerp van uw verslag terug kom, is het niet uit behoefk, de eer van mijn werk te verdedigen, maar omdat ik de verklaring van! wedergevoelen over sommige punten nuttig acht, deels tot narigt voor à vers van mijn’ BS., deels tot regtvaardiging of opheldering wan de hs 1 Zóó de redactie van het Tijdschrift coor N. LL. Jearg. 1858, D, I, bl. 309. GESCHIEDENIS VAN BARON SAKENDHER. 891 re, die ik bij volgende uitgaven meen te moeten valgen. Ik zal n dan ook a ondubbelzinnig gelijk geven, waar ik dit in gemoede doen kan, els nan- nen, waarin en waarom ik van u blijf verschillen. Dit zal mij, vertrouw te gemakkelijker vallen, dewijl het lange tijdsverloop, sedert de bewerking . BS. verstreken, gepaard met de sedert door mij gemaakte vorderingen , | die proeve thans met minder vooringenomenheid doet beschouwen. Ek moet al aanstonds beginnen met u gelijk te geven in de aanmerking . 840, onderaan), dat ik beter gedaan had met eenig berigt te geven trent het door mij gebruikte handschrift. Trouwens er was niet veel van zeggen: ik heb er slechts één kunnen krijgen, hetwelk den Heer wne- R toebehoort, en in folio, met eene goede en duidelijke hand, met wei- s blijkbare fouten, geschreven is. Later heb ik, zoo ik mij wel herin- r, van den Heer WINTER vernomen, dat in een ander HS. de geschie- ais iets verder vervolgd wordt; maar ik heb mij hiervan nooit met eigene gen kunnen overtnigen. Uwe onderstelling, det het handschrift zelf, t een afschrift, door den drukker is gevolgd, is enjuist. Ook begrijp de redenermg niet, die u daartoe geleid heeft. Immers tot de door u gemerkte onnaauwkeurigheid (het plaatsen onder don regel van pasangane, ‚er gewoonlijk wevers staan) bestaat nog eons zooveel aanleiding, wan- sr er voor den druk nog een afschrift heeft plaats gehad? De onregelmatige spelling van mijn’ tekst is niet toe te schrijven aan % gmerk om beginners te oefenen — eene oefening, die m. i. meer kwaad n goed zou kunnen doen —, maar eenvoudig daaraan, dat ik, voor mij zelf g tot geen vast stelsel van Javaansche spelling hebbende kuanen komen, t veiligst vond, mij zonder afwijking aan het, buitendien tamelijk zuiver schreven, HS. te houden. Thans bezig zijnde met de zamenstelling van v nieuwen tekst voor de door mij bewerkte Bretd-Josdó, dien ik wel op t aannemen van zekere wetten bedacht te zijn, muar ’t ie mij tot nu toe t gelakt, daaromtrent in alle opsigten tot een gevestigd besluit to ge- con. Ik kan u althans niet beloven, dat ik daarbij de in gedrukte wer- s algemeen aangenomene spelwijze tot rigtsnoer zal aannemen, te minder wijl de enkele Nederlandsche gremmatiei, wiet gemg zoo doende voor t van de duizende inlandsche schrijvers zou worden in de plaats gesteld, tm menig opzigt nog miet met gich zelven eens schijnen ta Tin qeaat- 392 GESCHIEDENIS VAN BARON SAKENDHER. den, en aan anderen regels voorschrijven, voor wier opvolging zj, overwinnelijk ontzag voor het schrijfgebruik, zelven terugdeinzen. Da is hier de plaats niet om over dat onderwerp uit te weiden, ligt een boekdeel te vullen ware. — Bij voorraad kan ik intasds verklaren, dat ik mij met den regel, om na dem patês geene pili te plaatsen, niet vereenigen kan. Het tegendeel, dat toch ook lekeur geschieden kan, schijnt mij veel meer aanbevelenswaardis. bij wijze van te gemoetkoming in ’t gebrek aan verscheidenheid ia & vaansche punctuatie voor verschillende graden van afscheiding, aki soms niet ondoelmatig een’ patèn zonder pódó lingeo te bezigen tt ui ding van eene zeer kleine rust. Over de redenen, die mij noopten, om juist den BS. in ’t kkr ven, heb ik mede verzuimd mij in de Voorrede te verklara nt waarheid te zeggen, BS. was ’t eerste voortbrengsel van Javaans waarmede ik kennis maakte, en ik kon dus omtrent de redesa u voorkeur niet veel in ’t midden brengen. Hiermede is echter ziet st dat ik ieder ander Javaansch dichtwerk, dat mij ’t eerst war ak den gevallen, dezelfde onderscheiding zou hebben waardig gekeurd;:& hiervan zijn moge, sedert ik er meerdere heb leeren kennen, ben i: overtuiging bevestigd, welke gij schijnt te deelen, dat de BS. 2» opzigt zeer geschikt is voor de verschillende oogmerken, die ik nj ¥: uitgave voorstelde. De inhoud is voor de lezers, die ik op het ot niet geheel onbelangrijk, de omvang niet te groot, de taal vrij ane slechts in geringe mate ontsierd met die duisterheden en walchelijke 1 geboorten der verbeelding, welke de lezing van zoo vele Jay. geschr moeijelijk en onaangenaam maken. Overigens heb ik bij mijne ait gelijk gij teregt onderstelt, alleen aan Europesche lezers gedacht, en ook niet in, dat bij elke uitgave van een Jav. werk tevens zou meta let worden op de behoefte der Javanen, ofschoon ik gaarne erken, wanneer het werk er zich gemakkelijk toe leent, het allezins wenst is, den tekst ook voor hen op doelmatige wijze in te rigten, en dati zoo beter gedaan had met de voor hen onbegrijpelijke cijfers uit den weg te laten. Wanneer gij (bl. 242, in 't midden) zegt dat gij ‘‘omtrent de belan: GESCHIEDENIS VAN BARON SAKENDHER. | 893 ad van de vertaling van den BS. uit een ander dan taalkundig oogpunt m mij verschillen zoudt,” toont gij, mijns inziens, in mijne daarbij be- kde redenering (bl. vir mijner Voorrede) meer te hebben gezocht, dan werkelijk in ligt opgesloten. Ik begin daar met te zeggen, dat “het aedeel over de mate dier belangrijkheid aan den lezer blijft overgelaten, -t het antwoord op die vraag grootendeels moet af hangen van den tijd marin en de wijze waarop het geschrift ontstaan is; maar dat het moei- Lijk valt hieromtrent tot een:wel gevestigd besluit te geraken” Moge ook de uitkomst mijner pogingen, om dit laatste punt zooveel mogelijk klaarheid te brengen, u met regt toeschijnen de strekking te hebben de vraag omtrent de belangrijkheid tot op zekere hoogte en bedektelijk stemmend te beantwoorden — wat evenwel nergens uitdrakkelijk geschied —, dan volgt daaruit nog in geenen deele, dat ik de vertaling nuttig . geacht hebben als eene bron voor geschiedschrijvers: mijne aanteeke- gen op het geschiedkundig gedeelte bewijzen genoeg, hoe weinig waarde er uit dat oogpunt aan hechten kan; ik heb veeleer in ’t algemeen ge- cht aan al datgene, wat het werk voor een’ Nederlander, die niets van ’t vaansch weet, maar toch eenig belang in Java en zijne bewoners stelt, enswaardig maken kan; aan de kennis van ’t volk, zijne zeden, zijn’ graad a ontwikkeling, zijne wijze van zien en denken, zijne rigting in de poëzij, beelden en verhalen, waarin het behagen schept: alles punten van be- ouwing, waarvoor gewis de vraag naar den tijd waarin en de wijze waarop b geschrift ontstaan is, van veel gewigt mag heeten. Met betrekking tot de alphabetische rangschikking van woorden als as egen arvan ik de dubbele #, in strijd met de handelwijze in ’t Woordenboek, enkele heb doen gelden, ben ik door uwe bedenkingen (bl. 243) nog t van zienswijze veranderd. Wat de moeijelijkheid voor beginners be- ft, die kan ik uit ondervinding loochenen ; want het eerste Jav. Woorden- sk, dat ik (nevens het in Europeesch karakter gedrukte van ROORDA VAN SINGA) gebruikt heb, was dat op het Leesboek ter oefening in de Jav. taal 1 T. ROORDA, waarin dezelfde regel gevolgd is. Ook vind ik het ruim » gemakkelijk voor een’ beginner, eens vooral te onthouden, dat de ver- bbeling der eng en dergelijke voor de alphabetische rangschikking geheel. ider uitwerking is, als om — wat bij het tegengesteld sijsteem nowiis, EN 8 GESCHIEDENIS VAN BARON SAKENDHEE. is — bij *t opzoeken van een woord zich telkens te herinneren, da het Woordenboek wel anders kan gespeld gijn, en, dat, wanneer hij bh: woord sjon zoeken wil, dit welligt, als eer gespeld, niet cou eagemy maar onder de esgengemy te vinden is. Vooral wordt dit wanneer men boeken of handschriften leest, waarvan niet alle woor Woordenboek voorkomen: men is dan nooit seker, dat zoodaai ontbreekt, alvorens het op beide plaatsen te hebben gezocht. Wat deel betreft van een verschil in rangschikking tuaschen *t Woordald en ’t Bijvoegsel daarop, en uw’ raad om voodanige afwijkingen ie ren voor eene nieuwe uitgave van ’t Woordenboek , moet ik verh deze bedenking, op grond mijner persoonlijke ervaring, te waar ik dend te achten om er mijne voorkeur aan op te offeren, te nilrás men bij ’t gebruik van *t Woordenboek tock altijd voor oogen mink dat b. v. anegosy niet alleen op asgengengosg, Maar ook wel op staan kan; en dat ik bovendien bij de waarschijnlijkheid, dat nieuwe uitgave nog verre verwijderd is, geen beter middel weet, @. zoover ’t zijn kan, mijne overtuiging daarbij cenigen invloed te dan door haar reeds dadelijk bij de zamenstelling wan mijne bijde! toepassing te brengen. — Aangaande ’t zamengestelde letterteeken ni ik niet zien, dat het geleerde ter aangehaalde plaatse van de nicer vaansche spraakkunst van Prof. ROORDA — aangenomen dat het wee tegenspraak verheven zij — met mijn beweren in wezenlijken strijd * © ook, uit een historisch oogpunt, de ware beteekenis van de ony 5! ieder geval kan in den tegenwoordigen toestand der taal, ten aam spelling en uitspraak, de verhouding van de erp tot de em nie ve ders worden beschouwd, dan als die van een’ verdubbelden consoess: een’ enkelen. Toegegeven zelfs, dat het gebruik van eene enkele « schen vokalen in ’t midden van een woord (b. v. van ejem VON ar eene verwerpelijke ‘nieuwigheid’ zij, zoo lang het schrijfgebruik »@ aanzien niet meer eenheid toont, blijf ik het voor beter houden de ej zt Woordenboek voor eene enkele em te laten gelden. Uwe verdere aanmerkingen op mijne Voorrede (bl. 244— 245) gera® geene aanleiding om er bij stil te staan, na alleen erkend te hebben.» de schrijfwijze SAKENDHER voor SAKENDUER eene doorgaande fout ie. a GESCHIEDENIS VAN BARON SAKENDHER. 395 ‘Ten aangien der vertaling hed ik welligt menige aanmerking kunnen borkomen, door een nadere verklaring van het doel, dat ik mij daarbij Sporstelde, en de beginselen, die mij daardoor werden voorgeschreven. Het mel zou ik intusschen bezwaarlijk beter weten te amschrijven, dan gij zelf ij wijze van gissing gedaan hebt. Even volmondig erken ik, dat de ver- Jing voor hen, die haar als hulpmiddel bij de lezing van den tekst ge- suiken, “zoo moet zijn, dat er gerne verkeerde gevolgtrekkingen uit to maaken zijn.” — Daar ik evenwel met u dezulken “repdg eanigzins in. de geal ervaren” onderstelde, achtte ik mij ontheven van dien graad of liever @' soort van naauwkeurigheid, welke gij schijnt te verlangen, wanneer ‚j b.v. (ad bl. 4, r. 8) eene conjectuur noodig acht, om te verklaren, 2e ik ex heb durven vertalen door “onder tal” in plaats van “aller- gnde,” zonder dat het eenig noemenswaardig verschil in den zin maakt; anneer gij (ad bl. 20, r. 2 v. 0.) de woorden “nam vervolgens afscheid a verliet de kluis” verbetert in: “en nadat hij afscheid genomen had, verliet hij de kluis;” of wanneer gij elders (ad bl. 86, r. 7 y. 0.) san- erkt, dat het woord “betamen?” in ’t Javaansch niet te lezen staat, alsof A vermaning ean broeders gerigt, om “als broeders eendrachtig te leven,” pte anders beteekenen kon, dan om eendrachtig te leven, “zoo als 't brog- fders betaamt" — Zoodanige naauwkeurigheid mag gevorderd worden yep weretbeginnende leerlingen, die den onderwijzer hlijken moeten geven, van eder woord op zich zelf wel te verstaan; maar is m. i. niet meer noodig, ym lezers, die “reeds eenigzins in de Jav. taal ervaren, zich met de ge- fmeenzaamste voortbrengselen van hare poézij willen bekend maken,” voor verkeerde gevolgtrekkingen te behoeden. Waar de tekst in woorden of za- wenhang eenige moeijelijkheid scheen op te leveren, heb ik steeds getracht, betzij door naauwgezette vertaling of door opzettelijke toelichting, mijne opvatting tot in de minste bijzonderheden uiteen te zetten en, voor zooveel noodig, te verdedigen; elders waar de tekstwoorden geacht mogen worden den lezer even gemeenzaam te zijn als die zijner mopdertaal, en waar de tamenhang hem van zelf duidelijk zijn moet, waze 't mijns inziens onbillijk le eischen, dat men voor ieder Jay. het oog, dat, nevens 't gebruik der vertaling tot regt verstand m2 samenhang, het gebruik van ’t Woordenboek en Bijooegsel voor de kens: woorden ondersteld is, waardoor het gevaar voor “verkeerde gevéletekinn bij een’ verstandig lezer al zeer denkbeeldig wordt. In ’t algemeen heb ik mij bij ’t vertalen tot regel gesteld, om, ue mij zelf zoo naauwkeurig mogelijk van de meening des Jav. schrijve hebben rekenschap geven, na te gaan, hoe ik diezelfde meening, oni kelijk van de Javaansche woorden, in gewoon Hollandsch zou ui en eindelijk mij nog eens te verzekeren, of de zoo verkregene omit werkelijk niets meer of minder of anders zegt, dan de schrijver mast opvatting gewild heeft. Uit het laatste volgt van zelf, dat ik trachten moet, wat grs beveelt, “zooveel mogelijk het onderling verband der gedachta ride den.” Men dient dat voorschrift wel in tamelijk ruimen zin te mad men zal geen Hollandsch, maar Javaansch in Holl. woorden kiga mers de Javaan is niet gewoon, anders dan zeer eenvoudige om zoo te spreken, in ééne syllabe, in ééne greep, te omvatten. Ys zondering van enkele onmisbare en weinig ingewikkelde verbinding, © b. v. reden en gevolg als protasis en apodosis duidelijk tegen elkand”f* staan, mist zijne taal die, als t ware organisch zamengestelde, zeiss? en scherp afgeslotene groepen van denkbeelden, welke in onzen stijl &? genoemde perioden of volzinnen en verder de paragrafen vormen. Fi! elementaire denkbeelden schijnt voor den Javaan eene op zich zelf x= gedachte te zijn: zoo staan ze, als op cene rij, nevens elkander, ù! los, òf aaneengeregen door partikels, die weinig geschikt zijn om Ì nuances van logische verhouding aan te duiden. Wat dus de Jans! zijne wijze gedacht heeft, dient de Holl. vertaler wel eerst op zin 3 landsch weêr over te denken, alvoreris het in Hollandsche woorden € te geven. Zoo ontstaat intusschen een wezenlijk, een meer dan vor onderscheid tusschen het oorspronkelijk en de vertaling. Wat in het a los nevens elkander stond, is in de laatste gegroepeerd: er zijn weids nieuwe begrippen, — begrippen van onderlinge verhouding der dent den van meerderheid en minderheid, van verband en afscheiding, inge’ pen, die bij den oorspronkelijken echrijver wiel bestonden. Het ku > KE GESCHIEDENIS VAN BARON SAKENDHER. 397 E!n, dat twee onderling onafhankelijke lezers denzelfden tekst. op zeer ver- =aillende wijzen vertalen, al ligt aan beide vertalingen volmaakt. dezelfde vatting ten grondslag; ja ’t laat zich vooruit zien, dat zulke verschillen. :r veelvuldig moeten voorkomen. Vraagt men nu, welke van die ver- singen de voorkeur verdient, dan zal er dikwijls veel over en weder zijn <a te voeren, uit den loop des verhaals of der redenering, uit van el- „es bekende omstandigheden, of wat het zij; maar dikwijls zal men ook „eten erkennen, dat geen dier gronden van beslissenden aard is, soms …k, dat er niet de minste aannemelijke grond tot voorkèur bestaat; en ,2m wonder, want het punt in geschil is dan niet, wat de Jav. spbrijver Joeld heeft, maar wat hij zou bedoeld hebben, indien hij in ’t Holl., ‚: miet in 't Jav. ster beteekent, moeten we ’t in de vertaling door broeder of door zuster ersetten, naar mate een van beiden bedoeld is, of ondersteld moet wor- 72 bedoeld te zijn. Maar ’t kan zijn, dat omtrent die bedoeling niets „et zekerheid blijkt; het kan ook zijn, dat er geene bedoeling in den eenen . anderen zin bestaan heeft, dat de Jav. schrijver of spreker evenmin aan 2m man als aan eene vrouw, maar alleen aan den graad van bloedver- „antschap gedacht heeft, en dat er ook geen enkele voldoende grond bestaat m te beslissen, wat hij zou bedoeld hebben, in geval hij, om zich b. v. a ’t Holl. uit te drukken, genoodzaakt ware geweest, zijn denkbeeld bin- ‘en engere grenzen te beperken. Gelijk het hier met den zin van een roord gelegen is, zoogaat het ook menigmaal met het verband tusschen le gedachten, ofschoon. ’t moeijelijk is, daarvan zulk een duidelijk en spre- send voorbeeld bij te brengen. In zoodanig geval wordt de strijd ijdel, m om dien te ontgaan, meen ik te moeten afzien van een uitvoerig ant- woord op velen uwer aanmerkingen op mijne vertaling, waar ’t mij toe- chijnt, dat onze opvatting van den tekst inderdaad niet verschilt, of de yepaalde keus tusschen onze wederzijdsche overzettingen mij onmogelijk is. [k geloof dan ook, dat het bij de recensie van vertalingen als deze wen- chelijk is, wel toe te zien, of aan eene ons mishagende plaats werkelijk sene andere opvatting van de bedoeling des schrijvers ten grondslag, Kk. 398 GESCHIEDENIS VAN BARON SAKENDHER. dan die ons de ware toeschijnt, dan of het verschil slechts gekgs de wijze van omwerking van de eenmaal naar behooren opgerstb beelden, en vooral in ’t laatste geval niet aan te vallen den met ten van Overwegende kracht. Hoe mijne opmerking omtrent de overeenkomst tassoken cer oi van BS. met eem voorval uit de Joodsche geschiedenis op greud ma weteckheid verwerping verdient, verklaar ik niet te begtijpen. Huif heid wil ik niet wijdloopig verdedigen, ofschoon ’t seker ligt we toonen, dat xij miet zoo ongerijmd is, als gij haar schijt te wh stellen. Overigens blijkt het genoeg, dat ik er miet veel beteken! hecht heb. In *t gebruik van ’t Latijn kan ik mij geene buitensporighii mjn Op uw eerste en voornaamste bezwaar tegen dat gebruik, zoo sia plaats heeft, dat de taal mamelijk aan *t meerendeel der tegexwalt beoefenaars van 't Javaansch onbekend is, most ik antwoordes, df i. niet genoeg let op het onderscheid tusschen hen, die van ’t Ia. aanleeren, als voor hunne praktische opleiding moodig is, en hen, letterkundigen van beroep of uit smaak, er éene doorgaande svi maken; dat de Jav. poëzij tot nu toe door de eersten miet beecfen en ik voor mij er geen nut in zie om er hen toe uit te lokka, onder de faatsten, zoo ver ik weet, nog naauwelijks een enkele ss wijzen, voor wien de inrigting van mijn BS. im dat opzigt een’ haw zou opleveren; dat dan ook voor alle hoogere taalstudie eene 20 ; mate van klassische opvoeding m. i. veilig mag, ja moet onderst den, wil men niet ter gunste van een’ enkele, die daarin te kart de hulpmiddelen voor de groote meerderheid beperken; dat 4 waar ik Jay. tealeigens uit het Latijn toelicht (b. v. in de aanteeksstt 5 en 71, en in Bijv. op het Woordenb. bij sem), zulks doorgaans ds geschiedt ten overvloede, in dier voege, dat ik begin ret de zaak zeà delijk te maken, als 't mij door omschrijving of voorbeelden moge: en er dan ten nutte van hen, die Latijn verstaan, en zonder nadeel * de overigen, eenige toeliehtende vergelijking of aanwijzing bijvoeg. ¢ rigens ben ik mijns wetens niet gewoon mijn’ stijl zonder bepaalde rel uit pronkzucht of wat het zij, met vreemde woorden te verontteinigen. É KF - GESCHIEDENIS VAN BARON SAKENDHER. seg wil beken ik gaarne, dat ik, op gronden, wier ontwikkeling hier ts: lang mar kb ophouden, voor zoogenaamde kunstwoorden en wetemschappelijke benar Mm dagen een onbekrompen gebruik van vreemde woorden en spreekwijnan Ral verkieslijk acht boven ket najagen van uitdrukkingen uit de eigen mast sl, waaraan zich, juist omdat ze reeds zoo gemeenzaam zijn, ligtelijk val- mime begrippen hechten. — Wat de aangevallene uitdrukking “construstie m= zv re sata” betreft, het verwondert mij geenszins, dat uwe taalkundige “= sepegbaken ontoereikend waren om*u dat raadsel te helpen oplossen. Het- = sbffde zou mij waarschijnlijk overkomen zijn, indien ik b. v. had nagevarscht am: wrt voor soort van vlak gij, op bl. 352, r. 7, toch kunt bedoeld hebben vt een “accident vlak.” Meer bevreemde het mij, hoe gij mijne meening Fac? zeer hebt kunnen misvatten, om dat pro re nate voor de benaming van — soort van construetic te houden, en niet te zien, dat die bepaling art op het volgende “zamengesteld” betrekking heeft. "hk erken, dat het onverstandig is, op grond van die overtuiging maar ge- _ heel zonder terughouding aan zoodanig gevoel toe te gevem, en in zo ver wil ik niet volhouden, dat niet deze of gene der bedoelde plaatsen eene Hollandsche vertaling had kunnen verdragen; maar wanneer gij in ’t alge- meen ‘t beginsel aantast om het Latijn bij wijze van vijgeblad te bezigen, wanneer gij beweert, dat bij hem, die Latijn verstaat, het gevoel van kiesch- heid niet meer kan beleedigd worden door de Hollandsche dan daor de \e- hae = ie sr 400 GESCHIEDENIS VAN BARON SAKENDHER. tijnsche uitdrukking, dan moet ik zeggen, dat dit gevoel by mj vat deren aard is dan bij u, en dat ik in dit opzigt niet alleen sta, li dunkt mij, genoeg door het feit zelf, dat het gebruik zoo algeme; Waarin het verschil liggen mag, acht ik mij niet gehouden te verbe Maar het komt mij niet onwaarschijnlijk voor, dat het oogmerk, = voor hen, die niet mogen hooren, onverstaanbaar te maken, aamlsidwy geven heeft tot eene soort van conventie, waarvan de invloed zich odt gevoelen doet, waar die reden niet meer bestaat; dat men dos, zt neer men zich volkomen wil doen verstaan, een’ zekeren schroom st voor ’t regtuit noemen der zaken en bij voorkeur eene wijze va ph aanneemt, welke het kenmerk draagt van ontzag voor de welvogiiini Komen wij nu terug tot de vraag, in hoever aan die neiging agasx worden toegegeven bij eene vertaling als die van BS., dan begzi et als mijne overtuiging voorop te stellen, dat zoo in dit als voorde ® andere Javaansche geschriften plaatsen voorkomen, wier werkelijke ting in ’t Hollandsch, op denzelfden voet als *t overige van ’t wet, oorbaar is, ofschoon ik voor mij doorgaans geen gewetensbezwaar => ken van de meest letterlijke vertaling in ’t Latijn. Is de vertaling z.r leen bestemd om gelezen te worden, dan is ’t misschien best, zuk: # een, naar gelang van omstandigheden, over te slaan of vlugtig te cast ‘ven; maar voor hen, die aan de vertaling hunne opvatting van cas willen toetsen, is dit niet genoeg, en zie ik dus geene kans om k:! bruik van ’t Latijn geheel te vermijden. Intusschen kan dan met ri! vorderd worden, dat ook in ’t belang der eerste soort van lezers ge worde voor het behoud van den zamenhang, en daarop ben ik in Bz schien niet overal bedacht geweest. Zóó was ik voornemens te het met de vertaling der Brótó-Joedó, waarin veel grovere plaatsen voork® dan die, welke ik in BS. heb gemeend in ’t Latijn te moeten verd Mogt ik er echter nog toe besluiten om daarin uw gevoelen te volgen, | zal 't nict zoo zeer zijn uit overtuiging, als wel om den schijn te verm! van met mijn weinigje Latijn te willen schitteren. Thans volg ik u in de beschouwing van bijzondere punten der verl om mij daaromtrent volgens mijne tegeuwaordige zienswijze te verkla = GESCHIEDENIS VAN BARON SAKENDHER. 401 = Ad blz. 2, r. 8. Over de beteekenis van arn ben ik het met u eens, zaar het woord au ben ik eer geneigd met anche eg » dan met asa rsrbonden te denken. Ik heb den zin ten naaste bij aldus opgevat: “de koopman zijn toenmalige leeftijd was het midden des levens,” of “toen, „namelijk op den tijd waarvan gesproken wordt, had hij een’ middelbaren zleeftijd bereikt Of uwe opvatting beter is, is bij mij nog onbeslist. Wat ij aanvoert omtrent den zin van ’t woord 74.032) schijnt te moeten bewijzen, at eazragpenert OP zich zelf niet beteekenen kan op de helft des levene, ziaar dat het, als praedicaat van an te kennen geeft, dat het leven, = de helft van zijn groei is gekomen. Ik geloof echter dat eet niet zoo „er beteekent groeijen in den zin van groot worden, als wel eenvoudig in sien van tieren, of liever van ’t Fransche végéter, dus leven in den ruim- en zin, zoowel van planten als van dieren. + Ad r. 10. Ik heb niets tegen uwe vertaling, maar zie geene reden om ‚8 boven de mijne te verkiezen. - Ad r. 16. Uwe opmerking is juist: qeueersmg is iets, waar men ‚p —, niet waar men onder ligt. , Ad r. 17. Ik vind geen’ grond tot stellige voorkeur. „ Ad blz. 4, r. 8. Uwe conjectuur is onjuist; uwe verbetering op zich zelf „nwedersprekelijk, maar met het oog op den zamenhang m. 1. twijfelachtig of onbeduidend. Het komt mij voor, dat de schrijver slechts het beeld van pene groote menigte van allerlei prachtige huissieraden heeft willen voor den zeest roepen, zonder daarbij juist te denken aan verscheidenheid ook in elk dier artikelen in ’t bijzonder. Ad blz. 5. r. 17. . Ik erken, dat het woord bewaken in dezen zamenhang in zoover minder juist is, dewijl er zich gemeenlijk een denkbeeld van gezag of overmagt aan hecht, zoo als b. v. een gevangene of een gevaarlijk krank- zinnige door een’ over hem gestelde bewaakt wordt. Echter voldoen mij ook de door u aangegevene woorden niet gehel, en ik weet er in ’t Hollandsch geen, dat den zin van ’t oorspronkelijke, het eenvoudig aanwezig sijn tot semands dienst of hoede, zonder valsche beperkingen of nevenbegrippen weder- geeft. Iemand oppassen, tot gezelschap zijn, verzorgen, voor iemand zorgen, dit alles zegt, in *t gewone spraakgebruik, iets meer of anders dan ’t Javaansche San, waarvoor ik het Engelsche to attend wenschte te kunnen ovememen. 403 GESCHIEDENIS VAN BARON SAKENDHER. | Ad bls. 7, r. 6 en verv. Tegen de verandering van Zare in bak van haar eten in het eten van MANIKORG heb ik geene bedenking; uwe nieuwe zinscheiding komt mij zeer onaannemelijk voor: aan 's van zulk eene lange redegevende protasie, ale gij hier onderstelt, wi geloof ik, wel seg nz@n maar niet endcheng gebruikt, of althens mi ’¢ verband waarschijnlijk aangewezen zijn door bene of iets dergelijn,: den aanvang der apodosss. 