The lichen book; handbook of the lichens of northeastern United States;
Het geval heeft zich eenigszins anders toegedragen dan u door Prof. Harting inedegedeeld is. Een goede week geleden werd raij door dc Redactie van het A. d. N. ter kennis gebragt, dat u het tijdschrift wenscht^ over te doen [door uitbreiding van een andere richting van uw werkkring], en dat de Redactie mij gaame als kooper zou zien. Die kennisgeving was voor mij even onverwacht als onbegeerd, en — het uitgeven schier moede ! bedankte ik voor het berigt. Met nieuwen aandrang evenwel hield de Redactie vol, beriep zich op oude banden en oude liefde, en ik moet bekennen dat toen weder eenige ge- hechtheid bij mij bovenkwara voor de onderneming die ik indertijd voorgesteld en met weteuschappelijke voor- liefde begonnen had. Ik eindigde met te zeggen, dat ik het aaubod wilde overwegen, indien ik eenigzins over den stand der zaak kon oordeelen. Uw vriendelijke en ronde brief was daarvan het gevolg. Gul uitgesproken blijkt mij nu die toestand niet gun- stig. Als ik wel nitgerekend heb brengt het Album zijn kosten niet meer op, mogelijk wel voor u, die zelf drukker zijt, niet voor mij, die mijn drukkerij heb weg- gedaan. Ik kan, bij eene oplaag van 1500 ex. mijne koston niet lager ramen dan een goede /' 4000 en die wordeu door de inteekenaren niet vergoed. De voorraad van vroe- ger jaargangen beteekent iets^ maar — gij weet het bij ervaring — niet veel. Nu wil ik wel mijne voorh'efde gehoor geven en het oude kind in het vaderlijk huis terugzien. Ik wil ook wel mijn best doen om het tijdschrift wat nieuw leven te geven en het debict te vergrooten. Maar dat is een waag en een kans; ik moet beginnen goed geld naar kwaad te besteden. Aan een eisch van / 5000 kan ik niet voldoen, en ik ALBUM DER NATUUR. 2(55 geloof, dat niet ligt ieraand daarvoor te vinden zal zijn. i87i. Ik wil er /'3000 (zegge drie duizend gulden) aan wa- gen, en die proponeer ik u bij dezen, goed rond en zon- der eenige toenadering. Intusscheu laat ik u volkomen vrijheid om hoe eer hoe beter te trachten het Album, duurder te plaatsen aan een ander, mits ik slechts voor 6 December uwe beslissing heb; kan 't vroeger, des te liever. Want de eerste afleveriug, die h i e r dient gedrukt te worden, begint natuurlijk haast te krijgen. Op die voorwaarden gingen Gebr. Hoitsema in; voor/ 3000 werd Kruseman opnieuw eigenaar van het artikel en van 1943 deelen der jaargangen 1866 tot 1870. „Zd(5 tot zijn oorsprong teruggekeerd, schreef Kruseman in het prospectus, begint het Album der Natuur een nieuw leven. Sinds den tijd, dat het zijne taak aanving, heeft de beoefening der Natuurwetenschap zich een breeder weg gebaand. Leerlin- gen van vroeger zijn zelve leermeesters geworden, en geleer- den, die vroeger de wetenschap besloten hidden op het stu- deervertrek of in de collegiekamer, zijn doordrongen geworden van het besef, dat zij „in 't praktische leven uit moet^' en dat de groote maatschappij al meer en meer begeerig wordt om hare heiligdommen geopend te zien. Van deze jonge, frissche krachten tot medewerking, vraagt de Redactie steun, en de nieuwe naamlijst van mede-arbeiders, die op den omslag der volgende aflevering vermeld zal worden, zal gewis blijk geven dat hare uitnoodiging met welwillende tegemoetkoming is beantwoord. ,,Sinds dien tijd is ook een nieuw geslacht opgekomen, dat belang stelt in wetenschap, bo venal in Natuurwetenschap. Zoo er in eenige richtiug van kennis leven en vooruitgang is, is het in die der Natuur; haar beoefening is behoefte geworden, haar praktische strekking is tot algemeene bewustheid geko- men, haar invloed tot beschavende ontwikkeliug algemeen erkend. In welk gezin heeft ze niet haar recht erlangd? „En de wetenschap zelve ? Hoe meer hare rijke mijnen wor- den geopend, des te overvloediger schittercn hare scliatten/' £66 ALBUM DBR NATUUR. 1871. Zoo kwam Kruseman weer in het bezit van zijn oaden voedsterling. In 1857 had hij het Album verkocht; met. 1871 verscheen het opnieuw met zijn adres. Het debiet van 1864 exemplaren bij inteekening was teruggeloopen tot 1273 exemplaren; het tijdschrift zou zich Blechts met moeite staande houden. Het debiet van den eersten jaargang onder den nieuwen eigenaar was niet bemoedigend. „Met vreezen en beven ga ik het vol- gend jaar ie gemoet, schreef Kruseman den 4 November 1871 aan zijn redactie. Maar ik wil die t^gelijk trachten te onder- drukkeu en verwerken in moed en ijver, om te pogen door alle middelen, die in ?nijne magt staan, het Album nog staande te houden en vooruit te brengen. „De Redactie vergeve het mij, dat ik daarbij een bescheiden beroep doe ook op Aare medewerking. Mag ik ronduit spreken, dan mist het Album die frischheid, die bij eene heniieuwing had mogen verwacht worden. . . Het valt niet te ontkennen, dat het Album gebukt gaat onder zekeren sleurgang, die ge- bruik maakt van de stukken, welke gaandeweg in de porte- feuille komen, zonder er op uit te zijn bijdragen magtig te worden, die alleen in staat zouden zijn een oud-tijdschrift een jong leven te geven." Om meer belangstelling te wekken, stelde Kruseman voor met den aanvang van den nieuwen jaargang 1872 op de omslagen een wetenschappelijke correspondentie te openen. Maar ook de lledactie begreep Kruseman 's klacht; het debiet ging in 1S72 met 50 exemplaren vooruit, die meestal gevraagd werden na de verschijuing van het duivenvliesje (waarover later). Actuali- teit bleek ook hier een uitmuntende hefboom te zijn en Kru- seman liet niet na te kennen te geven, dat ook oiwtellen van oogenblikkelijk belang hem als uitgever van het Album zeer weuschelijk zouden zijn. Hoewel de lledactic zich meer ging inspannen om aan Kruseman's wenschen gehoor te geven, bleek in September 1S7J3 de tocstand inderdaad onhoudhaar geworden te zijn; het Alhim werkte voortdurend met verlies en op zeer kiesche manier gaf Kruseman aan de redactie te kennen, dat hij voor ALBUM DER NATtlUR. 267 red. ling scbri Sep* -werk in het vervolg niet meer dan / 300 zou kunnen „Er moet gang in de zaken zijn, er moet belangstel- toond worden, er moeten open oogen zijn^ of hier of ok wat heel goeds op te duiken valt, wil een oud tijd- zijn plaata en roem handhaven/' schreef hij den £4 ber 1873 aan Harting. r al de periodieken was het te voorzien, dat in het d jaar 1871 allerminst aan werk zou ontbreken; voeg og bij, dat Kruseraan, na Januari 1869 te vergeefs ocht te zijn door Fock Minister van Binnenlandsche , den oud-burgemeester van Haarlem, voor de betrek- van schoolopzieuer \ niettemin vrij wat bemoeiingen door zijn benoeming tot voorzitter van de Commissie 'neming der examens van de Hoogere Burgerscholen in waardoor hij in allerlei schoolaangelegenheden betrokken en het valt niet vreemd op, te verncmen dat in deze het denkbeeld reeds kwam boven drijven naar weten- relijke hulp om te zien ^, een denkbeeld dat een paar jaar uren voordat het tot verwezenlijking kwam. na lirief 29 Januari van Fock 1869. _^N'aar aanleiding van die benoeming schreef Fred. Mailer den 5 70 aan Krnseman: „Ik ben hoogelyk benieuwd over uw oordeel d.ie examens over de werking der door mij zoo verafschuwde, ja gevioelj^^ Hooffere Burgerscholen. Ik beweer (en ik ben zeer benieuwd ^orcieel later eens te hooren) dat men nu jongens fokt die van ^*'«<-** fiingen juist weten wat in hun leerboek staat, maar geen helder ^ ^ol liebben, omdat de veelheid der dingen die ze in het hoofd heb- a]]^ ' ^«i"t belet, — die niet i&n ding goed grondig kennen (hetzy dan ®en« **^- xnathemat. wetenschap) — dat we nu zoolang die scholen duren U-^^. J ^^ i^igelingsschap krijgen, die bedorven is in den grond, neuswijs, ]Bqj^ ,/^ '^-r^EN en domooren, enz. Kent gij dat boekje van W. B. (v. d. Wall ^j^ ^^ ^\j Kirberger verschenen? Ons middelbaar onderwijs? Het is mij '^jy^^ ^ ^iel geschreven Ik beweer (en me dunkt, ge zult het [met] ,^ -.^^•^'^ zyn) dat letterkundige studien veel vruchtbaarder zijn voor "^ *^*^«ling V. verstand en fiart beide, dan mathematische studien, die He F'fc-^ ^^P verstand werken en alle hart en daarmede alle gemoed, *^ '^:r^ ten slotte dooden !" loe hoop ik voor u dat ge spoedig iemand naast u kunt zien, 268 MOLTZER, WAT ZBGT GIJ VAN DE MODERNS RIGHTING? 1871. De bedrijvige dageu van ouds schenen te zullen wederkee- ren ! Naast een optreden als bestuurslid in de liberale kiesver- eeniging Eendracht, had na zijn eerste presidium Kruseman reeds een paar maal geweigerd opnieuw aan de bestuurstafel der Vereeniging plaats te nemeii, thans liet hij zich een op hem uitgebrachte benoeming tot bestuurslid welgevallen ; van Augus- tus 1871 tot 1872 was hij ten tweede male voorzitter van dat lichaara. En het was onder zijn presidium, dat door het be- stuur een prijsvraag over een onderwerp van bibliographic en boekhandel uitgesehreven werd \ waardoor nu ook van den kant der Vereeniging metterdaad getoond werd, welk een nauw verband er bestaat tusschen boekhandel en bibliogi-aphie. De bedrijvige dagen van vroeger schenen te zullen weder- keeren ! Voor de buitenwereld vertoonde zich dat reeds door de eerste uitgaaf in 1871. In December 1869 scheen er eenige neiging te bestaan, dat Kruseman zich van de modeme theolo- gie afwendde, dertien maanden later was die weifeling gekeerd ten nadeele van de orthodoxies het jaar opende met een voor- lezing fFa^ zegt gij van de moderne rigthig? van den Hstarlem- schen predikant M. N. J. Moltzer, voor welke brochure druk aangevraagd werd - en binnen 14 dagen een we^erwoord uit- lokte door W. J. van der Lelie ^. Zou dat weer een voorspel zijn van vernieuwde werkzaam- heid op dat veld van wetenschap? De toekomst zou leeren, die u tot nieawe en krachtige werkzaamheid opwekt, en de kleinigheden nit de hand neemt, uwer ondervinding en leeftijd onwaardig. Maar ook, iederen chef van een handelshnis zou het zoo gaan, indien hij zich zoo weinig in de praktijk begaf als g^, dat hg dan aan de praktyk een hekel kreeg." (Brief van Fred. MuUer 10 Juli 1871). * Het opgewonden idealistisch gestelde verslag over het verloop van deze prijsvraag en de daarop gevolgde hekrooning van den heer P. A. M. Boele van Hensbroek, als ook Kruseman's eigen houding in deze te lezen in Bomvstoffen Dl. II biz. 512 vlg. ' Nieuwsblad voor den Boekhandel 14 Febmari 1871. * Het inoderne standpunl venjeleken met het standpunt des geloofs door W. J. van der Lelie. Overgedrukt uit "De volksbode, Christelijk irrt'kblnd voor NcderUind,^^ Haarlem. W. J. Kat. 1S71. I j BOOAERS^ GEZAMENLUKE DICHTWE&KEN. 269 dat met deze eenvoudig gestelde toespraak door Kruseman zoo i87i goed als het laatste woord gegeven was over een vraagstuk, dat bijkans meer dan eenig ander aanleiding geeft de gemoe- deren warm te maken en de menigte tegen elkaar in het hamas te jagen. De beteekenis van deze brochure zou over weinige maanden Meyboom nitvoerig in een geschrift behandelen, dat Kruseman met zijn adres zou uitgeven. De tweede uitgaaf die hij in 1871 deed, sloot definitief een vak van wetenschap in zijn fondslijsten af ; de eerste aflevering van Bogaers' Gezamenlijke dichtwerken uitgegeven door Dr. IVicolaas Beets. Voor alles zat bij deze ondememing de pieteit voor, welke Kruseman voor de nagedaehtenis van den dichter koesterde. In zijn Bouwstoffen ' staat te lezen, hoe verreweg de meeste edities, welke Kruseman van Bogaers' gedichten gegeven had, bij lange na niet hun kosten gedekt hadden. Onmiddellijk na het overlijden ^ van den dichter, had Kruseman het voorstel gedaan aan 's dichters dochter, een compleete editie van zijn gedichten met het portret van den overledene uit te geven. De tusschenpersoon, welke wist te weeg te brengen, dat Nicolaas Beets zich met de bezorging der uitgave zou belasten, was een familielid van den overledene, Mr. J. G. Gleichman, en een- maal dat alles geregeld, ging de arbeid vlug zijn gang. Onder dagteekening van den 18 Februari 1871 werden de bestellings- voorwaarden voor den Boekhandel verzonden, in het begin van Maart verscheen de eerste aflevering, tegen den 1 December d. a. v. was het geheele werk afgedrukt. In weerwil, dat Kruseman den vorm van Thieme's goedkoope Da Costa-editie gekozen had ^ bleef het debiet ver onder de verwachting. De Gezamenlijke dic/dwerken fjinoentQii hun weg vin- * Dl. I biz. 431. ' 11 Augustus 1870. * „Ik hoop dat gg u met de, vooral op voorstel van Beets, inge- voerde vemieuwing vereenigen kunt." (Brief van Hasebroek 17 Mei 1870). 270 BOOAERS^ OEZAMENLIJKE DICHTWEKKEK. 1871. den door telkens hernieuwde aanbieding voor verminderden prijs" '; de daardoor ontstane schadepost werd wel is waar ietwat venninderd doordat Kruseman geen eigenaar was van de kopy, welke echter door de dochter van den dichter om niet ter beschikking van den uitgever gesteld was, de pieteits- voile uitgever vond niettemin niet dien steun in den handels- man, zijn alter ego, als voor een richtige bewaring van het evenwicht tussclien beide wenschelijk zou zijn geweest. In 1841 had Kruseman de rubriek Nederlandscke poezle geopend met Ten Kate's Maria Magdalena; de Bijbelsche vrouwefi^ Van der Pot's Julia?ius de Afvallige^ Bilderdijk's Blchtwerkeny Staring's Gedichten, Da Costa's Kompleeie dichi- uoerkeny waren de meest klinkende titels geweest, welke zijn roem gevestigd en gehandhaafd hadden als Nederlandsche uit- gever van vaderlandsche dichters, in 1871 zou hij die afdeeling afsluiten met de Dicldwerken van Bogaers, den intimm van ToUens. De bedrijvige dagen van vroeger scheuen te zuUen weder- keeren! Bleek dat uit de hiervoor genoemde titels, het zou evcuzeer kunnen volgen uit de derde afzonderlijke uitgaaf van 1871. Niet alleen toch, dat Kruseman zich hier weer begaf op het zoo lang door hem verlaten terrein der belletrie, niet alleen toch dat hij een serie ging beginnen, ietwat in den geest als de Buiienhuid^che klassiekefi, niet alleen toch, dat hij na lange jaren van rust opnieuw als uitgever in relatie kwam met Lindo en met Van Zeggelen, hij wendde zich bovendien tot dat terrein, waarop zijn allereerste uitgave voor eigen rekening zich bewogen had, tot het tooneel. En was destijds de uit- komst allerbedroevendst geweest, thans was het niet anders. Op het elfde t^al- en letterkundig Congres in 1869 te Leuven gehouden, had Kruseman in dezelfde afdeeling waar hij als afgevaardigde van de Vereeniging zitting had gehad, de discussie bijgewooud over een voorstel van Mr. J. N. van Bouwstoffen Dl. I biz. 432. MEESTERSTUKKEN VAN HKT BUITBNLANDSCH TOONBEL. 271 Hall tot oprichting van een Tooneelverbond *; gehoord hoe i874 Arnold Ising wenschte, dat het Tooneelverbond zou bezorgen „vertalingen, die dermate bewerkt zonden . zijn, dat zij een gansch Nederlandsch kleed aantrekken en op die wijze natio- naal blijken" 2, en ten slotte bijgewoond, hoe de desbetrefFende voorstellen door het Congres aangenoraen werden. Anders als bij zoo veel andere besluiten der Congressen had dit ten ge- volge, dat het Tooneelverbond werkelijk tot stand kwam. Toen Lindo daarop in Pebruari 1871 aan Kruseman voorstelde uit. te geven een Reeks van tooneehtuJcken van de meest beroemde schrijvers van het buitenland vertaald gedeeUelijk dooVy gedeelr idijk ofider toezichi van M. P. Lindo, lachtte het denkbeeld hem dadelijk wel ietwat toe, al meende hij, dat als uitgever D. A. Thieme veeleer de aangewezen persoon was ^. In het einde van April 1871 verscheen het eerste stuk van de Meenterstukken van het hnitenland%ch tooneel^ 07ider redac- tie van Df. M. P. Lindo, nl. Goldsmith's Wie niet sterk is moet slim zijn^ of een avond vol vergissingefi. Naar het Engelsch bewerkt door Dr. M. P. Lindo, gevolgd in November door Sheridan's De medemiunaars. Blijspel in vijf bedrijven door denzelfden overgezet. Zoodra echter Lindo het denkbeeld aan Kruseman geopperd en een gunstig antwoord gekregen had, had hij 00k Van Zeg- gelen gepolst of deze bereid zou wezen zijn vertaling van Moliere's Misantrope^ die hij onder handen had, in deze serie uit te geven. Van Zeggelen, die bij tusschenpoozen aan die vertaling werkte, eigenlijk meer voor eigen vermaak dan wel met het plan die te doen drukken, look letteriijk op, toen hij Kruseman's naam hoorde, en liet zich overhalen. Te elfder ure. Was in zijn oogen de vertaling van Goldsmith door Lindo allesbehalve te prijzen, zijn eigen werk zou blijken nog op veel lager peil te staan. In het laatst van September ver- scheen Be menschenhater ; den 16 October d. a. v. werd de Handelingen biz. 124. t. a. p. biz. 139. Vgl. biz. 259. Brief vftn Lindo 22 Pebruari 1871. 272 MEESTERSTUKKEN VAN HET BUITENLANDSCH TOONEEL. 1874. vertaling door Albregt en Van Ollefen in „Oefening kweekt kennis" opgevoerd. De critiek was lioogst ongunstig. Hei Vad'STland gaf „eeu allerlarast verslag" ', de Nieuwe Rolter- da7nsche Courant en de Afmterdamsche Coura?it vielen „als havikken" op het stuk; Hef, Nederlandsch tooneel'^ gaf al een zeer ongunstige bespreking en Van Zeggelen schreef aan Kru- seman ^ : „Ik heb het stuk gelezen I En wat was de indruk ? Natuurlijk beroerd ! pijnlijk ! Toch raoet ik zeggen dat ik meer . door zelfver\idjt dan door wrevel op mijn onbarmhartige critici gekweld wordt. Ja zelfs, na de lectuur sloeg ik het boek dicht, en riep uit: de kerels hebben gelijk, ze hebben mij nog ge- spaard en genadig behandeld. — In wat vreemde soes ben ik toch geweest, vraag ik mijzelven af! Was het verlangen om eens iets van mij opgevoerd te zien, nadat ik zoo veel jaren alien literairen arbeid gestaakt had?'^ Met dergelijke ongunstige beoordeelingen lag het voor de hand, dat het debiet niet veel te beteekenen zou hebben. „Ik heb het land, schreef Lindo, dat onze comedies mislukken — nog erger, dat gij, als de royaalste van alle uitgevers de dupe er van zijt; want ik draag de schuld en ik alleen — daar gij den slechten uitslag voorzaagt/' Iluet, anders zoo scherpzinnig, faalde in zijn apodictische uitspmak, dat „naauwlijks het be- kend geworden was dat er zich een Tooneelverbond had ge- vestigd of de boekverkoopers-spekulatie maakte van dat denk- beeld aanstonds een melkkoe" **. Als speculatie was de serie van Kruseman mislukt; als poging om den bedorven sraaak van den Nederlandschen schouwburgganger te veredelen, bijkans nog meer. Trouwens, Kruseman zelf had met de onderneming als letterkundige niet veel op; het was, naar ik denk, veeleer een herinneriug aaii oude dagen, toen Lindo en Van Zeggelen, de laatste in het ' Brief van Van Zeggelen 18 October 1871. ' Eerste jaargang. Utr. enz. 1872 biz. 93. ' Brief van Van Zeggelen 13 December 1871. '* Litterarischn fantasien en kritiehcn. Haarl. z. j. T)l. XV biz. 171. — Vgl. hiervoor 1)1. II biz. 78. MEESTBRSTCKKBN VAN HET BUITENLANDSCH TOONEBL. 273 bijzonder, zulk een breede plaats in zijn leven innamen, dat i87i, hij zich te elfder ure liet inpakken door een voorstel van zijn oude vrienden. Een correspondentie met Potgieter licht dat ruimschoots toe. Onder dagteekening van den 8 Mei 1871 schrijft Kruseman: „Vertroawelijke vraag: vindt u She stoops werkelijk zoo mooi? Lindo dweept er mee; maar ik moet eerlijk bekennen, mijn bot oordeel vraagt : hoe is 't mogelijk ? Toen ik waagde dit L. toe te fluisteren, kreeg ik een blik, die mij vonnisde, en ik begreep dat ik, ouder wordende, er waarlijk niet wijzer op word. Ik buig eerbiedig het hoofd voor mannen die 't weten, en als gij mij zegt, dat L. wel wis en waarlijk gelijk heeft, zal ik schaamrood worden en nooit meer een woord kikken." En Potgieter adviseerde den 14 Mei 1871: „Gij hebt het ervaren, met welke oogen de natuur Dr. Lindo ook hebbe bedeeld, bedreigen doen ze wel, raaar vernietigen gaat boven hunne magt. Al wierp hij er een nog grimmiger [?] om op mij, ik zou u gelijk geven. „Hij heeft paaT[?] Oliver Goldsmith zeker niet liever dan gij en ik den schrijver van l^he vicar of Wahejieldy van The deserted village hebben, — maar is dat nu een reden om ons beschaafd publiek eene schets der vrij ruwe zeden van Engel- sche landedellui, uit een laten middag der achttiende eeuw op te dringen? Het was den oorspronkelijken schrijver ten goede te hoaden, dat hij een anecdote uit zijne jeugd tot stofle van zijn blijspel koos, maar behoeven wij daarom voorbij te zien, dat de aardigheid hoe langer hoe onwaarschijnlijker werd, hoe grooter omvang hij haar gaf? Gij weet dat ik in onze oude dichters van geen hunner grofheden aanstoot neem, maar heeft Lindo dan niet gevoeld hoe flauw zijn zoontje Lompman wordt, als hij Tony Lumpkin's liedje verwatert, als hij den raaszieken jongen, in zijn bluf dat hij zijn vader gelijken wil, {who had never his fellow for winding the straight horn, or beating a thicket for a hare, or a wench. It is a saying in the place ^ that he kept the best horses, dogs, and girls, ifi the whole county) vrij wat minder schilderachtig goworden is/' „\jw oordeel over She stoops, antwoordde Kruseman weer, Deel II. 18 274 MEBSTBRSTUKKBN VAN HET BUITENLANDSCH TOONEEL. 1871. is mij niet uit het geweten gegrepen. Daar is rouw — en een beetje bitterheid in mijn gemoed. De eerste over mijn eigen onvoorzigtighcid, de andere jegens den doctoralen ouden heer Smits ^^ Het blijkt uit deze correspondentie overtuigend, dat Knise- man, nog voor dat de critiek zich over de Meesterstukkeii had doen hooren, voor zichzelf overtuigd was van de minderwaar- digheid van de kens der tooneelspelen en inderdaad er in ge- loopen was. Toch zou hij den schijn opwekken of de af keurende besprekingen door hem niet, althans ten deele niet beaamd werden. Van Zeggelen wilde zich rehabiliteeren door een geheel nieuwen Menschenhater in druk te geven, herzien en ontdaan van de tergende fouten, die hem aan het boekje een hekel hadden doen krijgen ^. In den loop van 1872 verscheen deze ver- beterde uitgave en in Een woord vooraf^ gedateerd Maart 1872 erkende Van Zeggelen ronduit de fouten van zijn arbeid: ,,het voorstel verlokte mij, eensdeels om het goede gezelschap, waarmede ik op reis zou gaan, anderdeels om weer eens onder de vlag van mijn ouden vriend en vroegeren uitgever in de wereld te komen" ; maar Kruseman, die Blijkbaar zich had laten overhalen tot deze hernieuwde editie alleen en uitsluitend om zijn ouden getrouwen vriend ter wille te zijn, had te veel onaangenaams ondervonden van deze tooneelstukken om niet eenigen schroom te koesteren ook voor dezen tweeden druk. Als uitgever gaf hij er zoo weinig raogelijk publiciteit aan; in de halfweekelijksche staatjes van het Nieuwsblad komt de titel niet voor, evenmin als in de Boekenlijsten van Brinkman. Hij zond de nieuwe uitgaaf alleen aan die debitanten, welke de eerste uitgaaf geplaatst hadden, „ten einde die, kosteloos, aan de koopers van den vorigen druk in ruil te geven'^ '. Het tooneel was en bleef voor Kruseman niet anders als een bron van veel verdriet. Heel aan het begin van zijn uitgevers- * Brief van Kruseman 16 Mei 1871. * Brief van Van Zeggelen 5 December 1871. ' Advertentie in Nieuwsblad voor den Boekhandel 26 April 1872. MEESTEBSTUKKBN VAN HBT BUITBNLANDSCH TOONEEL. 275 loopbaan was Be nickteti van Helvetius van den Bergh voor i87i. het pnbliek een steen des aanstoots, voor den uitgever een waarschuwing geweest tegen al te lichtvaardig vertrouwen op een aateur; twee jaar daama had hij zich nogmaals op dit gebied begeven met Be huishneckt en de baron^ blijspel met zang in £m bedrijf, voor rekening van den schrijver G. J. Beelenkamp uit te geven; elf jaar later in 1854 had een historische uitgaaf over Het Nederlandscke khuihtspel van de veertiende tot de achttiefide eeuw door Van Vloten het niet verder dan een eerste aflevering kunnen brengen, en weer achttien jaar daarna maakten Kruseman's uitgaven van tooneel- literatunr volslagen fiasco. In de afdeeling tooneel lag zijn kracht niet, en hoe kon dat eigenlijk ook anders, waar zijn eigen aard en karakter, zijn geheele doen en laten, in de goede opvatting van het begrip, zoo gansch anders was dan bij verreweg de meeste anderen? Het tooneel vraagt scherpe waarueming, fijne opvat- ting, veel virtuosi teit in het uitbeelden en weergeven van toe- standen en karakters, m. a. w. letterkundige kunst, subjectieve opvatting, maar daamaast een groote mate van objectiviteit. Wei wist Kruseman zijn plaats als uitgever tegenover den auteur, hoe hij, in het algemeen gesproken, niet ingrijpen mocht in diens werk, noch persoonlijk verantwoordelijk mocht zijn voor elke uiting, welke in een geschrift voorkomt, dat door hem ter uitgave was aangenomen *, in hoofdzaak was hij het natuurlijk met de kens van hem ter uitgave toevertrouwde geschriften eens; tot op zekere hoogte weerspiegelt een werk met het adres A. C. Kruseman, ook werkelijk wat de persoon Kruseman meende. De uit deze beschouwing voortvloeiende restrictie in aanmerking genomen, mag dus gezegd worden, dat Kruseman als uitgever, bij uitbreiding als persoon een zeer subjectieven aard had, maar daarmee is dan ook tevens gezegd waarom hij moest falen als uitgever van tooneel-literatuur, die voor alles het objectieve wil. De bedrijvige dagen van vroeger schenen te zuUen weder- 1 ' Zie hiervoor Dl. I biz. 401. I 18* 276 CALISCH, DE VERWOESTING VAN PABUS. 1871. keereii! De hooge vereering eenmaal voor Bilderdijk betoond, de oude liefde eenmaal voor Da Costa's politieke poezie ge- koesterd kwam weer boven; Ten Kate werd verzocht „een vers van 32 bl." te schrijven over de gebeurtenissen te Parijs: maar. . . . Kruseman kwam te laat; Ten Kate ontving het voorstel op denzelfden dag dat zijn Aan Farija. Zang des tijds bij Centen verscheen ^ Evenzoo kwam oragekeerd Vosmaer tot Kraseman met het voorstel zijn verspreide opstellen en gedichten uit te geven, waartoe Kruseman bij een vroegere mondelinge bespreking zich niet geheel onbereid had betoond; het stuitte af op Kruseman's voorwaarde de kopy om niet in eigendom te be- komen, daar hij anders voor zich slechts financieele schade voorzag ^, en Vosmaer ging met hetzelfde voorstel naar Sijthoff, die, zooals Van der Menlen omstandig verhaalt, de uitgever werd van de Fogels van diverse pluimage ^. Natuurlijk was het dat de oud-uitgever van Da Costa^'s politieke poezie, die te vergeefs getracht had een dergelijke tijdzang van Ten Kate over het Parijs van 1871 te verkrij- gen, niet onderdeed voor den oud-uitgever van het Zoftdagshlad en van de Kronijk voor geschiedenis en wetenschap. Be ver- woesting van Parijs. Mei J81J, Bene vlucAlige acheis door S. M. N. Calisch *, dat geraamd was op 5 afleveringen, maar geheel gereed kwam in Juni met de derde aflevering, was het uitvloeisel daarvan. Be verwoesthig dekte haar kosten niet ^; op ' „lntu8schen, dank dat het in uw hart is geweest! Dat gij op my het oog sloegt over zulk lied vereert mij, al verraadt het overschat- ting." (Brief van Ten Kate 4 Juni 1871). * Brief van Vosmaer 27 Juni 1871. * Van der Meulen. Een veertigjaHge uitgeversloopbaan, Amst. 1897 hlz. 113 vlg. * Tegelijker tgd vertaalde hg voor Schadd de Oorlogshrieven van de speciale correspondenten van het Londensche da{fblad " Daily-New8^\ * De hierin voorkomende platen zyn houtgravuren op steen overge- bracht door L. van Leer, le Haarlem. LA POSTB PAR PIGEONS VOYAGEURS. 277 het terrein der politieke staatkundige actueele literatuur lag 1872. eyenmin als op dat van het tooneel Kraseman's kracht. Logeman daarentegen, wiens opstel over de Photographien voor de duivenposi, zooals die tijdens het beleg van Parijs ge- bruikt werden, uit het Album der Natuur herdrukt ' werd, en dat^ zooals we zagen aan het debiet van dezen jaargang 1872 van het Album zelve zoozeer ten goede gekomen was, was biunen korten tijd uitverkocht 2. Ook met de terzelfder tijd daarbij in den handel gebrachte collodion-blaadjes waarop een derge- lijke photographie. La posts par pigeons voyageurs, Souvenir du siege de Paris 1870 — 1871 ^, had hij groot succes ^; de popu- laire natuurkundige wetenschap bleef dan toch nog altijd haar uitgever bij uitnemendheid in hem vinden. Wanneer het dat veld van wetenschap gold. Week Kruseman nog de oude Km- seman te zijn; want zoodra als het feit van deze ^duivenpost- vliesjes" bekend geworden was, haastte Kruseman zich in relatie te treden met Dagron, die voor het eerst den 12 Novem- ber 1871 met deze gephotographeerde „courant'' uit Parijs opgestegen was en zes weken later, in de Januari-aflevering van het Album zijn vinding reeds in Nederland in naiura ver- spreid zag ^. Zoozeer had hij met deze vliesjes succes, dat een ' Onder dagteekening van den 13 Februari 1871 schreef Schotel, dat hij bezig was aan een stukje over de daif in het kerkelijk en bur- gerlyk leven (postduif) en stelde Kruseman daarvan de uitgaaf voor. * De titel zegt ten onrechte „overgedrakt" ; het is een herdruk van nienw zetsel. * Afgebeeld 0. a. in Tissandier. Ckiuscvies sur la science. Paris 1880 pag. 24. — Ook na te lezen: Mikrophotor/raphiscfie Depeschen der Brief taubenpost xvahrend der Belagerung von Paris {J870 — d87J). Vof^trag von H. Bayer, afgedrnkt in Photographischer Cor respondent. Wien 1895 S. 523. * Tekst en vliesje kostte samen fl netto; verkoop fl.26. {Nieuws- blad voor den Boekhandel 9 Januari 1872). * Bouwstoffen Dl. II biz. 428. — Inderdaad verscheen het eerst met de „Februari"-aflevering ; evenals thans het Album reeds met zijn afle- veringen een paar maanden te vroeg is, was dat toen blijkbaar ook het geval; in het Handelsblad van den 4 Januari, overgedrukt in Nieuws- ^ 278 ARCHIV PUE ZOOLOGIB. 4872. half jaar later een Engelsch werk over de duivenpost ter ver- taling aangeteekend werd ^ dat, omgewerkt door Dr. T. C. Winkler in November verscheen als Duiveu, postduivefi en hare africhiing, Trouwens, ook de aandacht van andere uit- gevers was op dit onderwerp gevallen; in Juli 1872 was bij J. H. le Cosqnino de Bussj te Veenendaal verschenen Foii- duiven, Gver ds wijze om postduiven aan te kweeken en voor lange reizefi of te richten door J. Liese. • En dat de natuurhistorische wetenschap zelve voor Kruseman nog altijd haar aantrekkelijkheid bleef behouden, bleek uit een advertentie in het Nieuwsbldd van den 1 December 1871, waarin hij meldde, dat in Januari 1872 bij hem zou verschij- nen de eerste aflevering van het tijdschrift Niederlandisc/ies Archiv fiir Zoologie^ herauHgegeben von Ernst Selenka^ Profes- sor U7id Director des zoot'Omischeii Laboratoriums zu Leiden. Achtereenvolgens verschenen hiervan tot 1875 zes stukken. llet is mij niet gebleken, hoe de relatie tusschen Selenka en Krnseman aaugeknoopt werd, evenmin, waarom Kruseman zich liet vinden, dit streng wetenschappelijk werk uit te geven, dat inderdaad in zijn fonds niet op zijn plaats was. De uitgaaf, die in Duitschland behartigd werd door de C. F. Wintersche Verlagshandlung te Leipzig ^, leverde echter geen verlies op en na de fondsveiling van Mei 1876 ging het artikel over in eigendom aan Brill te Leiden, bij wien het ongetwijfeld beter tehuis behoorde. Van J)e voornaarnste godHdienaten verscheen slechts een afle- vering, nl. in Maart 1871 de zesde aflevering van het derde hlad voor den Boekhandel van den 5 Januari 1872, worden dezevliesjes als by Kruseman verkrijgbaar reeds besproken. * Tegetmeyer. The homing or carrier pigeon. {Nieutvsblcui voor den Boekhandel 12 Juli 1872). * Bij schrijven van den 22 September 1871 vroeg Kruseman aan die iirma, of zy en op welke voorwaarden er in wilde toestemmen, dat haar naam als mede-uitgever op den titel vermeld worden zou. PIERSON, GESCHIEDENIS VAN HBT ROOMSCH-KATHOLICISMB. 279 stuk van Eauwenhoff's GescAiedefiis van Aet Protesiantisvie ; in *8''2. Juli d. a. V. zond Eauwenhoff de slotkopy van zijn arbeid, die met het register op het geheele werk dan ook voor het einde van het jaar afgedrukt was. Daarmede was, op het Katkolidsme van Pierson na, de serie compleet gekomen, voor zoover dat voorloopig mogelijk bleek. Toorloopig; want het BtMhisme bleef nog altijd tot het oor- spronkelijke kader behooren en juist in dezen tijd kwam het bericht van Kern, dat hij de behandeling van dien godsdienst op zich nam '. Van het Katholicisme, de duurste en omvangrijkste afdee- iing der serie, verscheen de laatste aflevering in September 1872 2. Pierson vond terecht zijn eigen werk nog al belang- ^jk en stelde voor het eerste gedeelte van dit vierde en laatste deel Het JieiUgenideaal der Middeneeuweii afzonderlijk verkrijgbaar te stellen, in klein formaat, zonder noten of aaz/^eeteningen, alleen de tekst ^. Dat voorstel zou Kmse- n^an echter niet kunnen aannemen, want het debiet van -^ voornaarmte godsdiensten was ver beneden het middelma- ^^^ g'^Weven. Zich nieuwe uitgaven te getroosteu voor iets, ^Jtarvaxi gebleken was, dat het niet het gehoopte succes ge- ^ hctcl, was van hem niet te vergen, te minder nu eigen Wclxis^j^g omstandigheden, zoo gansch anders als toen hij de ^ t>cgonnen was, de groote voorliefde voor deze serie wel . ^^I* den achtergrond gedrongen hadden. Maar al is dat zoo, J ^^^►Kfci niet weg, dat Kruseman als wetenschappelijk uitgever **"^ le van zijn onderneming bleef inzien en erkennen, het c. j^ ■■■*C: conclndeer dit nit hetgeen Pierson in een ongedateerden brief * ^^«^ri 1871 schrgft: „Geluk met Kern's aanwinst". ^et'ey^ *^ de Protestantsche bijdragen tot bevordering van Cfunstelijk J. Xj ^^^ Christelijke wetenschap (Jrg. Ill 1872 biz. 249 vlg.) besprak ^oor Vfc^*^ unning Jr. Pierson's arbeid. Beide geschriften, het KathoUcisme aaul^j ^^'^^rson en het KathoUcisme «n pro /es/a/iiiswie van Gunning werden H. ^ ^^"mg tot een beschouwing over Drie zoekers der waarheid door deel^ 'j^^^^s Amorie van der Hoeven in De tvachter, 2o jaargang, tweede ^ ^arl. enz. 1872 biz. 232 vlg. en 327 vlg. '^**ief van Pierson Maart 1872. 280 IN MEMOBIAM. 1872. bleef betreuren, dat zijn ondemeining niet levensvatbaarder gebleken was. Dat was te bejamraeren voor hem zclven als uitgever^ voor zijn auteurs, wier werk niet die verspreiding genoten had als zij zelven wel gewenscht en gehoopt hadden, en het was daarom, nu de serie ten einde begon te loopen, dat het denkbeeld bij hem boven kwam of een kleinere en minder kostbare uitgave bij deelen, in plaats van bij afleve- ringen niet een gewenschte hervorming van de uitgaaf zou kunnen zijn. Dat denkbeeld had hij in October 1871 ^, maar tot een uitvoering zou hij eerst over eenige jaren besluiten, toen hij een deelgenoot in zijn zaken had opgenomen ^. Nog betrekkelijk luttel aantal jaren zou het duren, dat Nederland Kruseman als uitgever zou bezitten. Dat denkbeeld den handel te verlaten, had zich met den overgang van 1871 op 1872 nog geenszius ontwikkeld, al was het na de smartelijke huiselijke gebeurtenissen van 1863 zoo af en toe wel eens komen bovendrijven. Nog vrij wat uitgaven zou hij doen, voor de handel verlaten werd. En evenals het jaar 1871 zooveel uitgaven gezien had, die in gewijzigden vorra inderdaad een herhaling van vroegere edities waren, zou de voornaamste uitgaaf van 1872 tot op zekere hoogte ook weer een reproductie zijn van vroegere werkcn, nl. /« memoriam, Vijftieii honderd twee en zeventig. Wat al herinneringen komen boven bij het hooren van dat jaartal: de vrijheidsvaan door onze vaderen gelieven, in dat jaar voor liet eerst ont- plooid; sedert zou zij waaien, zou zij zwicren, zou zij wappe- ren. Driehonderd jaar later zou de herinncring aan die dagen * Brief van RauwenhofF 1 October 1871. * „Aangeiiioedigd door enkele aanvragen om de compleete serie: fDe vooniaamste godsdiensten^^ tcgeu minder prijs verkrjgbaar te stellen, ten einde de aanschaifing daarvan gemakkelijker te maken, berichten wg, dat wy bierop tijdelijk cene nieuwe inteekeuing hebben opcngesteld van 20 of 40 maandelijkscbe afleveringen tegen /'2.70 of /* 1.35 per maand." (Advertentie in Nieuwsblad voor den Boekhandel 10 April 1874). J IN MEMORTAM. 281 gevierd en berdacht worden en Kruseman wilde dit op zijn 1872. gebied eeren door een breed opgezet In Menwriam te wijden aan een tiental Tafereelen uit Hollands tachiigjarigen strijd. In bet einde van December 1871 begon hij van gedachten te wnsselen over deze nieawe ondememing, allereerst met me- vrouw Bosboom. Aanvankelijk nam zij Kruseman's voorstel aan iets in den geest te leveren als hij wenschte, maar al heel spoedig voelde zij zich er door bezwaard deze tafereelen te schrijven. Vooraf toch zou zij de ondem'erpen moeten op- geven, welke in prent gebracht raoesten worden en hoe te doen, wanneer de plaat eenmaai gesneden zijnde^ haar dan de roeping ontbrak de tekst te componeeren? Maar ook meende zij en ook Bosboom^ dat eerst de tekst moet bestaan en dat dan daamitdoor den kunstenaar zijn keuze ter voorstelling gedaan moest worden ^ Eochussen, die vooraf door Kruseman aange- zocht was de prenten te teekenen, was dadelijk voor zijn taak te vinden geweest en wachtte op bericht van mevrouw Bosboom. Mevrouw Bosboom dan trok zich voor den geheelen arbeid terug. „Tegen tien tafereelen met of zonder illustratie blijf ik opzien, te meer daar het voor ons heiden noodig is dezen zomer eens niet door druk werk gekweld en belemmerd te worden. Maar daar ik begrijp, dat gij uw plan mi liefst niet geheel zonder mij zult willen doorzetteii, vind ik het dan voor een Album onder welken titel dan ook heerlijk — daarin zou ik dan op mij kunnen ncmen het ontzet van Alkmaar, dat mij als Alkmaarsche toch toelacht. ... — Als inleiding acht ik in geen geval goed het verbond der Edelen te kiezen; maar als een auder het bewerken moet, dient deze auteur het zelf te weten. „Ik zou genomen hebben de komst van Alba te Brussel, Egmond hem tegentrekkende aan het hoofd van een aanzien- ' Brief van Bosboom 29 December 1871. — Evenzoo een paar maan- den later Allard Pierson: „Het is dunkt mij zoo moeilijk voor den schrijver een onderwerp vast te stellen zonder overleg met de teeke- naars." (Brief van Pierson Maart 1872). 9,82 IN MEMOBIAM. i872. lijke stoet of zijne ontvangst door Marguerite van Parma, die alleraardigst door Motley wordt gegeven en die ik wel zou willen beproeven na te vertellen, daaraan dan vasthechtende het verleden en de toekomst. Hebt u nu niet te veel haast met dit tafereel, dan zou ik het willen ondernemen door te schrijven alleen onder die voorwaarde, dat zoo 't raij niet ge- lukt, of dat ik door ziekte of onwelzijn van B. in de voltooijing belemmerd werd, een ander auteur op zijne wijze en naar zijne inzigten de inleiding maakte" '. Uit dit voorstel volgde onmiddellijk, dat, wilde het In memoriam tot stand komen, het door samenwerking van ver- schillende auteurs slechts zou kunnen geschieden. Kruseman wendde zich tot Beets, maar deze mcende, dat hij, schrijvende over hetzelfde onderwerp na Een vaderlandsck lied op het veld hij Heiligerlee, vorst en volk toegezonge^if in 1868 bij Kemink en Zoon uitgegeven zou zondigen tegen den regel non bis in idem ^ en ook Ten Kate meende, dat hij als schrijver van Be watergeuzen, indertijd bij Kruseman in de Bladzijden uit de geschiedenis van Neerlands roem &n grootheid uitgegeven, zijn woord over het jubeljaar reeds voorlang ge- sproken had '. Eveneens konden Schimmel * en Hofdijk ^ hunne medewerking niet verleenen ; Lodewijk Mulder daarcntegen vond roeping t.e behandeleu „de inneming van Mons door Lod. v. Nassau ' Brief van mevr. Bosboom 3 Januari 1872. — Rnim een maand later (19 Februari 1872) schreef zij : „Met Alba bond ik mg reeds bezig maar kon — na 30 jaren (?) aanvullen wat ik reeds in 42 over dezen Spaanschen bevelhebber schreef [nl. Be Ifertog van Alba in Spanje in De Gids 1842 Dl. II biz. 213]. Het zal hoop ik worden eene karakterbeschrijving, enz.*' * „Sta raij dus toe, mij bepaaldelijk van de taak te verschonen, dien gij mij wenscht te zieu vervuUen, en houd mij daar om niet min- der voor een goed vaderlander." (Brief van Beets 11 Januari 1872). ' Brief van Ten Kate 19 Januari 1872. * Brief van Schimmel 11 Januari 1872. * Brief van Hofdijk 23 Januari 1872. IN MEMOBIAM. 283 omtrent zes weken na de inneming van den Briel, een van de i872. belangrijkste feiten van die dagen" *. Fruin reserveerde voor zich een studie over den vredehandel van Breda ^ en AUard Pierson sloeg voor een karakterschets van Prins Willem I, vooral uit zijii brieven te schetsen ^. Met dezen stand van zaken, welke in edn maand tijds ver- kregen was^ waren na de bakens voldoende uitgezei om voort te gaan. In bet einde van Februari zond Bochussen zijn eerste teekening, welke onmiddellijk ter behandeling gegeven kon worden aan den Duitschen graveur, die zich in November 1871 tijdelijk te Haarlem gevestigd had *. Sijthoff toch had Prof. W. Unger weten te bewegen zich voor eenigen tijd te Hanrlem te vestigen om de beroemde schilderijen van Prans Hals te Haarlem voor hem te etsen ^ en als lid van de Commissie van toezicht op het Stedelijk museum had Kruseman dien kunstenaar daar aan den arbeid gezien en hem aan zijn voorgenomen uitgaaf weten te verbinden ^. Wei * Brief van Mulder 11 Januari 1872. * Brief van Fruin 18 Januari 1872. * Brief van Pierson 30 Januari 1872. v. d. Meulen. Een veertigjarige uitgeversloopbaan. Amst. 1891 biz. 127. * t. a. p. biz. 119. * „De beroemde graveur William Unger, onder anderen bekend door z^ne uitnemende reproductien van het Casselsche Museum, bevindt zich tegenwoordig hier te lande, te Haarlem, ten einde op het Stedelijk Museum eenige gravuren te maken naar de schilderyen van Frans Hals. „Naar men verneemt, heeft de heer Unger tevens op zich genomen, een tiental gravuren te vervaardigen naar teekeningen van de heeren Rochussen en Herman ten Kate, die bestemd zyn voor een prachtwerk, uit te geven door A. C. Krtiseman, te Haarlem, zijnde een letterkundig en artistiek monumentaal album in tien tafereelen, ter herinnering aan de voomaamste feiten uit de jaren 1572 — 75, onder medewerking van onze voomaamste letterkundigen." (Bericht in Haarlcmsche Courant, 12 Januari 1872). Naar ik vermoed zal deze relatie met Unger meer correspondentie gegeven hebben met Sijthoff en daardoor aanleiding zijn geworden, dat de redactie van de Kennis en kunst juist met 1872 overging van Winkler op Koopmans van Boekeren; immers deze Leidsche predikant gaf veelal uit by Sythoff. 284 IN MBMORIAH. 4872. is waar, waren de door hem gestelde voorwaarden geenszins om zonder aarzelen aan te nemen, raaar Kruseman, die begreep dat in de aanstaande dagen van vaderlandslievende opgewekt- heid een kostbaar, maar dan ook eerste rangs Historiegch ge- denkhoek J512 — want dat was de eerst ontworpen titel ' — , succes zou kunnen hebben^ moest zich gewonnen geven, dat ook op die wijze een voorname uitgaaf slechts tot stand ge- bracht zou kunnen worden. Toch bleven de platen een bezwa- rende post op de onkostenrekening van hi memoriam, waar- om den auteurs dan ook geen prenten bij de overdrukken ontvingen ^. Ook op die wijze, want slechts auteurs van superieuren rang en beteekenis zouden in aannderking kunnen kon>en door hem aangezocht te worden. Bleek dat al reeds uit de correspondentie hierover met enke- len gevoerd, het zou ook blijken uit de brieven, die hij tot anderen zou gaan richten. Een zekere kring van schrijvers niettemin zou buitensesloten moeten worden. Zoo als volgt uit het feit dat hij en Ten Kate en Beets aangezocht had naast mevr. Bosboom, weifelde hij in Decem- ber 1871 en begin Januari 1872 nog tusschen den vorm van den tekst of die in proza of in poezie of wel in beide zou moeten zijn. Eenige weken later was die weifeling beslist ten gunste van het proza. Yan de voorgenomen tien bijschriften waren nu reeds vier auteurs gevonden. Kraseman ging voort om ook voor de an- dere schrijvers te vinden. In begin Eebniari 1872 meldde Van Oosterzee dat hem onder den indruk van al de ellenden onzer tegenwoordige politieke, kerkelijke en sociale positie het aanslaan van een feesttoon uiterst zwaar zou vallen. ,,Het feu sacre ontbreekt en kan niet kunstmatig worden aangeblazen" ^. Een maand later was ook Beijnen gewonnen voor de behan- ' Brief van Ten Kate 19 Januari 1872. ' Brief van Lod. Mulder 16 September 1872. ' Brief van Van Oosterzee 7 Februari 1872. IN MEliOEIAM. 285 deling van Lodewijk van Nassau, maar juist dat gaf een 1872. inoeielijkheid voor Lodewijk Mulder die hem in zijn gedeelte- lijk reeds op schrift gebracht opstel juist als hoofdperaoon behandeld had. „Dat hij apart behandeld wordt vind ik trou- wens zeer goed, schreef Mulder * ; 't is eene schoone figuur, die zijnc afzonderlijke plaats wel verdient; — doch die omstan- digheid moet weer een andere kleui aan enkele deelen, die ik afgewerkt had geven." Beijnen echter arbeidde aan zijn gekozen afdeeling voort, maar al arbeidende kwam hij tot de ervaring, dat hij Lodewijk niet geven kon van 1568 tot 1574, want dan zou hij een boek moeten schrijven; hij stelde daarom voor in hoofdzaak alleen de jaren 1565 en 1566 te behandelen ^. Het tiental schrijvers was daarmede niet geheel gevonden. Voor het beleg van Leiden vroeg en verkreeg Kruseman toe- stemming van Motley, destijds te 's-Qravenhage zijnde om de desbetreffende bladzijden uit zijn Butch Republic over te druk- ken ', nadat het eerste denkbeeld om de lezing van Stieltjes over datzelfde onderwerp gehouden in de vergadering der Ver- eeniging tot Krijgswetenschappen te 's Gravenhage over te drukken losgelaten was *. Onderwijl was de eerste aflevering met Ten Brink's Be eerste April J 51 2 in Mei 1872 verschenen ^. De uit veering daarvan deed Van Oosterzee, die zich zooals bleek eerst teruggetrokken had ten slotte toch toetreden tegen betaling van het dubbele aan honorarium ^ wat de andere schrijvers genoten en gaf boven- * . Brief van Lod. Mulder 5 Maart 1872. * Brief van Beijnen 18 Juni 11872]. " Brief van Motley 19 April 1872. * Brief van Stieltjes 11 Januari 1872. * Zooals biykt nit hetgeen M. B[uy8l in de Vadet^landsche leUeroefenin- Sf en (1874 Dl. Ill biz. 413) twee jaar later schreef, verscheen deze eerste aflevering zonder naam van den schrgver; later, toen bg de volgende afleveringen respectivel^k wel de namen der anteurs gedrnkt werden werd hiervoor een verbeterdblad gegeven. Is hierin wellicht een vin- gerwijzing te zien, dat Kruseman er een oogenblik over gedacht heeft het schrgven van het geheele werk aan Ten Brink op te dragen? * f 200. Briefkaart van Van Oosterzee 4 Mei 1872. 286 IN MEHOaiAM. 1872. dien nog een aansporing aan mevr. Bosboom om haar opstellen te bewerken *. Van Oosterzee bleef nog altijd zeer weifelend wat te kiczen ^, maar een maand later zond hij toch zijn op- stel over Mamix ^ die hij meer con amore opgevat had, dan hij zich aanvankelijk had voorgesteld * waarbij Rochussen als plaat geconcipieerd had Mamix van St. Aldegonde, in de ge- vangenis de Psalmen verfalefide ^, terwijl ook mevr. Bosboom in September haar eerste bijdrage over Be hertog van Alba in Nederland zond °. 