The lichen book; handbook of the lichens of northeastern United States;
Onder de vrienden van Kruseman nog nit zijn vroegste jaren behoorde D'. J. C. Hacke, de zoon van den Haarlemschen pre- Fred. Muller in Niewvsblad voor den Boekhatidel 30 Mei 1867. 150 DANTE, DE KOMEDIE. 1866. dikaiit, en in de allereerste jaren van zijn bedrijf als debitaut hield hij met hem een vrij geregelde briefwisseling. Hacke raad- pleegde Kruseman menigraalen over den aankoop van verschil- lende werken, welke voor zijn studie van belang konden zijn. In later jaren verflauwde de relatie; zij zou gelieel ophouden en jaren zouden volgen, waarin beiden niets van elkander hoorden, maar van weerskanten was daar het gevolg uiet van dat zij elkander vergaten. Zooals bekend is woonde Hacke des zomers te Loosdreclit en oudere tijdgenooten weten nog in levende kleuren te verlialen, met welk een welgevallen hij aan zijn bezoekers een pas verworven beeld of een ander kunst- voorwerp nit Italic ontvangen kon vertoonen. Uaarheen, naar Italic, het klassieke land bij uitnemeudlieid, waren zijn neigin- gen gericht, naar het land van Dante en Petrarca en Boccacio. Yooral de eerste was het, wiens reuzengestalte hem aantrok, van wiens studie hij zijn levenstaak zou maken. Die studie moest bekroond w^orden met een Nederlandsch Dante-monu- ment. Reeds in 1S5G stond hem hetgeen hij wilde met vaste lijnen voor den geest, want in dat jaar schreef hij aan Kraseman * : Ilebt gij nog altijd lust om de Comm^dia van Dante uit te geven? Sedert jaren heb ik daaraan gewerkt en ben daartoe vooral in den vorigen winter in Italic in staat geweest en nu ben ik bezig te co5rdineeren en te schikken; 't is denkelijk, dat er nog wel een jaar verloopt eer ik zoover ben als ik wensch te zijn voor ik drukken wil, daar ik de twee eerste gedeelten gelijk en geheel af gewerkt wil uit geven — (misschien is 't vroeger, als ik lust en tijd heb om door te werken, zooals ik dezen winter deed) — intusschen is 't niet kwaad eenige afspraak met u te maken, daar ik vreemdc en bijzondere voor- waarden heb. De eerste is, dat ik geen geld wil hebben maar alles op mijue kosten wil gedrukt zien en dus, geheel naar mijnen zin. Vervolgens dat het getal exemplaren. ' Brief van Hacke 6 Februari 1856. DANTE, DE KOMEDIB. 151 't welk ik in den handel gebraclit wil zien, geheel aan mij 1866. staat; van audere kleine voorwaarden zwijg ik alsnog. Gij ziet, dat, mijns bedunkens, deze zaak voor u niet te versmaden is. Er bestaat voor u geen finantieel risico en gij kunt er slechts dus lof bij inoogsten, dien een uitgever van de uitgave van een klassiek werk inoogst. Ik herhaal u dus nog eens de vraagf hebt gij in deze zaak last? hebt gij bedenkingen? Of is voor u eene andere wijze van uitgeven verkieslijk ? — Ik heb u mijne gedachten gezegd, zeg mij gulweg hoe gij er over denkt. Kruseraan's antwoord is mij niet bekend ; het laat zich echter gemakkelijk raden. Nimmer zou hij in die jaren iets willen uitgeven, waarvan hij niet den volledigen eigendora bezat; de voorwaarden maakten het aanbod onaannemelijk. Niettemin schijnt hij Hacke wel eenige hoop gegeven te hebben, want in een volgenden brief, dien Kruseman van hem ontving \ schreef hij dat hij nog steeds ijverig aan den arbeid was. Zeven jaren zouden weer verloopen, dat over en weer geen brieven noch bezoeken gewisseld werden. Een familieaange- legenheid was de aanleiding, die in het najaar van 1865 daarin verandering bracht; de relatie werd weer aangeknoopt door Hacke ^, denkelijk daartoe wel opgewekt door de in den zomer van dat jaar te Florence gehouden Dante -fees ten. Ilet oude plan, het uitgeven van de Dante -vertaling was onmiddellijk het onderwerp, waar correspondentie en gesprekken over zouden loopen. Thans was Kruseman bereid op Hacke's voorstellen ' Brief van Hacke 23 Maart 1858. i,*t Is zonderling; bgna vijf en twintig jaren zgn van ons leven voorbggegaan en in die jaren dachten wij aan elkaar met welwillend- lieid, met toegenegenheid — dat was alles: en nu? met waarachtige broederiyke liefde drak ik n de hand, met wellust vind ik mijne ge- dachten in u tenig en gevoel dat uwe gedachten in myn hart zich afspiegelen. Met niemant is nog dat zoo sterk als met n en in langen tijd had znlk een zoet gevoel mijne borst niet doorstroomd als toen ik in de vorige week tegen n kon uitspreken wat in mijn hoofd en hart lag." (Brief van Hacke 30 Januari 1866). 152 DANTE, DE KOMEDIE. 1866. in tc gaan. De geheel veranderde omstandigheden, waarin hij zelf verkeerde, was daarvan uit den aard der zaak de reden. En bovendien nog zou hij inderdaad thans beter dan in 1856 aan Hacke's wenschen kunnen voldoen. Hacke toch wenschte in den voUen zin des woords een prachteditie, rijk geillustreerd. In 1856 zou Kruseman's eigen drukkerij aan die hoog ge- stelde eischen geenszins kunnen voldoen, zooals het Familie' magazijn had geleerd. Thans nu de eigen drukkerij in handen van anderen was overgegaan en met de jaren voor dergelijk werk meer geschiktheid had gekregen, was te verwachten dat daarin een gunstige verandering gekomen was. Behalve dat was er nog iets, waarom IS 65 de voorkeur boven 1856 zou verdienen. In 1865 was bij Hachette, vooral door toedoen van Temj)lier, ^^n der eompagnons dier firma *, verschenen een ver- taling van Dante's Evfer door Pierre- Ange Korentino ^, met illustraties in houtgravure naar Dor^; de relatie met Hacliette in betrekking met het leveren van clich^'s der prenten uit Le tour du monchj kon doen verwachten, dat die Fransche uitgever bereid zou gevonden worden hetzelfde te doen met de Dante-prenten. In die verwachting zou Kruseman blijken zich niet vergist te hebben. Al die overwegingen leidden er aan den eenen kant toe, dat Kruseman thans met eenigen ijver de zaak aanvatte, te meer nog daar ook Hacke van zijn kant het niet ongevallig was het werk, waaraan hij nu zoovele jaren had gearbeid, gedrukt te zien in den vorm en tooi, weike hij wenschte. Voor bciden werd het voor alles een zaak van eer, een Dante te bezorgen, aristocratisch in zijn vorm, hoog uitstekende boven de gewone burger-uitgaven van die dagen \ Spoedig in het begin van het volgende jaar 1866 zou met drukken een aanvang gemaakt kunnen worden en Ten Kate, Louis D. Petit in Nieuwtfblad voor den Boekhandel 20 Augustus 1870. * Het Purgatoire volgde eerst in 1869. ' Brief van Hacke 5 December 1865. — In dienzelfden brief: „Deze grap zal mij wel wat veel geld kosten, maar [sic\ ik hoop er wat eer en naam mede te maken en dat is eene nalatenschap, die voor mijne kinderen meer waard is, dan eenige duizende guldens meer." DANTE, DE KOMEDIE. 153 die Hacke altijd aangemoedigd had, zijii arbeid ter ])erse te 1866. leggen ^, liet vooraf nauwgezet zijn oogeu over het werk gaan. „Uwe vertolking, hoe raeer ik haar lees, komt mij voortrefFe- lijk voor, schreef hij den dichter. Van harte geluk er mee. Gij zult er veel voldoening van oogsten; ik kan het u in oprechtheid voorspellen" ^. De druk van den tekst dan nam een aanvang, waarmede niet Van Asperen van der Velde, Kruseman's onde drukkerij, maar de firma Joh. Ensched^ en Zoneu belast werd. De platen daarentegen werden niet bij Enschede gedrukt. Kruseman's eerste bedoeling was geweest een zeker aantal af- drukken der oorspronkelijke gravures rechtstreeks van Hachette te betrekken. Waarom daaraan geen gevolg gegeven kon wor- den, blijkt niet; wel daarentegen, dat Hacke uit de 75 oor- spronkelijke platen een kens van 43 deed ter opluistering van zijn editie en dat Hachette cliches daarvan aan Kruseman leverde voor 75 francs het stuk. Om die cliches op zijn voordeeligst in afdruk te vertoonen werden ze op hetzelfde papier gedrukt door Van Asperen van der Velde als de Eran- sche editie, geleverd door Roulhac te Parijs. Hacke was er ten hoogste voldaan over. „Ik ben in waarheid opgetogen en ver- rukt over de voortreffelijke uitvoering der toegezonden platen. Zij doen niet voor de Eransche onder en zoo het mij voor mij zelven genoegen doet, dat zij zoo goed uitgevallen zijn, het is mij ook voor u tot vreugde, daar de keurige uitvoering u tot eer zal verstrekken. Ik ben verlangend den kunstenaar te ontraoeten aan wien gij zulk een belaugrijk deel in de goede reussite toeschrijft. Met vreugde heb ik nog gezien, dat wij nu goed vorderen. De prachtige druk, de warme platen — 't zal een schoon, een ongewoon schoon ensemble zijn en — elk in zijn deel — zullen wij, verwacht ik, er beiden eer van inoogsten ^. * Levensberichten van de Mij. der Nederlandsche letterkunde 1873 biz. 134. ' Brief van Ten Kate aan Hacke 10 Februari 1866. ' Brief van Hacke 6 September 1866. — Evenzoo [G. L. Funke] in bet Nieuwsblad voor den Boekandel (10 Jannari 1867). — „Daar 154 DANTE, DB KOMEDIE. i8«6. Sedert ging het werk vrij geregeld zijn gang. Ten Kate en Dr. Kreenen hielpeu trouw mede in het lezen en corrigeeren der proeven, en het schaven en beschaven van den stijl. Een jaar later was het eerste deel, De Hel afgedrukt. In Jauuari 1867 correspondeerden schrijver en uitgever over den band. „Hoe eenvoudiger de band is, des te beter. . . alien noodeloozen omslag woglaten'' ' ; het resultaat er van was een zeer sober uitzienden roodlinneu band met een vergulden stem pel, het beeld der eenwigheid op het plat, door Lebbing geleverd; in het einde van Maart was De Hel gereed en had de verzending plaats. I)it deel, dat in 300 exemplaren opgelegd was, had met inbegrip van het drukken van nieuwe titels in 1867, aan Hacke /5680,76^ gekost, waarvoor Kruseraan 10% C/B68,07) genoot; in het geheel waren de kosten van Hacke dus /* 6246.86 ^ Hacke was ten uiterste voldaan over de nitvoering van het werk, over de voortretlelijke zorgen door Kruseman daaraan besteed, maar ook over de kosten; zij vielen hem geweldig mede 2. Dat alles gaf hem lust voort te gjian en ook het tweede deel der Cominedia nl. Het Vagevuur te bewerken. Yoorshands bepaalde Hacke zich dit eerste deel met milde hand te verspreiden, want, zooals bekend is, hield hij het i werk geheel buiten den handel. Het eerste deel was afgeloopen. Bijkans twee jaar later was j het drukken van Het Vagevuur ajingevangen. Alles ging ge- \ heel op dezelfde wijs als met het eerste deel, alleen met dit vei-schil, dat hier Bosboom van ad vies diende bij het kiezen der platen uit de Fransche editie, want ora de een of andere [op de tentoonstelling van Nijverheid gehouden te Amsterdam in 1866] toch wedyverden de voornaamste Amsterdamscbe en Haarlemsche boek- drukkers in proeven van fraai en smaakvol zetwerk en schitterden de H.H. Van Asperen van de Velde en Van Es in ware modellen van houtsnee-druk. De eerstgenoemde firma had het voorregt daarvan in den laatsten tijd proeven te kunnen geven, genomen van Fransche cliche's, welke het bewys leverden, dat hare inrigting voor geene in *t buitenland behoeft achter te staan/' * Brief van Hacke 17 Januari 1867. ' Brief van Hacke 10 April 1867. DANTE, DE KOMEDIE. 155 redeii — uit de correspondentie blijkt zulks niet — kwam er i»06. niets van de belofte aaii Hacke in de voorrede van J)e Hd verrneld, dat reeds • versclieidene Nederlandsclie kunstenaars hun liulp hadden toegezegd voor het raaken van lUustraties voor de beide volgende deelen. Denkelijk zullen de proeven, die zij lever- den te veel verschild hebben in de wijze van behandeling om met goed gevolg ter wille van de gewenschte eeuheid naast de prenten naar Dore van het eerste deel te kunnen verschijnen '. Er moest daarom de verschijning van het tweede en derde deel der Fransche editie afgewacht worden; eerst in Augustus 1867 werd vermeld dat zij bij llachette ter perse waren ^; tot om- streeks nieuwejaar 1870 duurde het eer deze afdeeling in het Nederlandsch verzonden kon worden en ook thaus weer vielen de kosten met inbegrip van de 10% voor Kruseman/* 6193.01 zeer mede aan Hacke. Thans lag Het Varadijs aan de beurt. Hacke scheen een voorgevoel te hebben, dat hij de voltooiing er van niet meer beleven zou. ,/t Zou een dwaasheid zijn, die platen voor het laatste deel reeds nu te drukken, daar het, zoo ik het leven ' „Mg dunkt, het zal nog al moeite hebben, om het vervolg zoo goed ge'illastreerd te krggen als het eerste deel, indien hij [Hacke] oameiyk er by blijft, om voor 't verdere geen gebrnik te maken van de kanst van Gust. Dore. Er zijn zoo weinig artisten, die Dante^s meesterwerken goed gelezen hebben en begrgpen, ^aartoe dan ook nogal wat behoort, en 't is zeker onvoldoende, voor eene juiste opvatting, om alleen te werken naar opgave en explicatie van anderen, al is zeker de vertaler-dichter beter dan iemand in staat zoodanige opgave te doen. Het doel der illustratie is toch niet, om een fraai prentenboek te leveren, maar om de eene knnst te doen strekken tot wezenlijke verheeriyking van de andere, om hetgeen de dichter ons wil doen gevoelen, aanschoawelijk te maken en het ons daardoor nog beter en dieper te doen opvatten en zoo ons genot bij het lezen te verhoogen. Nu is zeker Dore mijn afgod niet zooals hij dat bij velen is, en in vele zgner werken heeft hy mijne verwachting wel wat te leur gesteld, maar onder zgne Dante-illustratien zijn er toch, die uitnemend zijn, en znlk een geillustreeid eerste deel niaakt het tot een moeilijke taak voor andere kunstenaars, om de illustratie van het tweede en misschien derde deel op zich te nemen." (Brief van S. Hoekstra c. 20 October 1868). * Nieutvshlad voor den Boekhandel 29 Augustus 18G7. 156 DANTK, DE KOMEDIE. 1866. behoud, toch wel drie jaar zal duren eer ik met mijne verzeu gereed ben", schreef hij den 10 November 1869. De dichter zou zijn arbeid niet voltooid van de pers zien komen. De enkele malen, dat in den zomer van 1S71 Kruseman en zijn vrouw samen met Potgieter gast waren van Hacke te Loosdrecht, werd natuurlijk de hoogheid van Dante en de literaire waarde van Hacke's vertolking in het lange en breede besproken en een spoorslag gegeven de bewerking voort te zetten, zoo goed en zoo kwaad Hacke's reeds wankelende gezondheid het toe- liet. In October 1871 werd hij tot buiteulandsch eerelid be- noemd van de Duitsche Dante- vereeniging \ terwijl liij reeds bezig was met de bearbeiding van Ilel Paradijs : zeven raaanden later kwam de kopy gereed ; de eerste proeven zag Hacke nog ; den 8 Januari 1873 bezweek hij zonder dat het hnprimaiur op het laatste vel gezet was. Hacke's schoonzoon, Mr. G. van Tienhoven, nam de leiding verder op zich, geheel in den geest als de overledene dat gedaan zou hebben, in overleg met Dr. Kreenen en Ten Kate. Van Tienhoven had zich volkomen ingedrongen in den arbeid, dien hij moest voltooien. In een voorwoord aan Dr. Kreenen gericlit zette hij de geschiedenis van dezen arbeid uiteen, en gaf daareuboven een beknopt en duidelijk overzicht van het doel door Dant€ met zijn meesterwerk beoogd. „Helder in zijne bekuoptheid, sierlijk en krachtig gestyleerd, is dit overzicht I; een uitvloeisel van de veelomvattende Dante-studie waartoe de { schrijver zich genoopt zag, ook door de begeerte om aan het werk van zijn overleden vriend de laatste hand te leggen in overeenstemraing met diens bedoelingen en volgens diens op- dr^cht" \ Hef Paradijs kwam gereed in het begin van 1874 en werd verzonden, versierd met een portret van den overledene in { lichtdruk door Carl Bomtraeger, ie Wiesbaden, nadat een 'i portret door linger te Weenen gesneden door Hacke's naaste L * Nieuwshlad voor den Boekhandel 10 October 1871. * De Nederlandsche spectator (geciteerd in Nieuwshlad voor den Boekhandel 7 April 1874). life DANTE, DE KOMEDIE. 157 betrekkingen voor dat doel afgekeurd was geworden. „De aan- isee. bieding zijner photographische afbeelding, schreef Van Tien- hoven in het Voorwoordy kan niet anders dan den kring zijner vrienden aangenaam zijn, voor wie deze vertolkiug in de eerste plaats bestemd werd. Gelukkig dat voor hunne beoor- deeling een andere maatstaf dan voor die der kunstrechters gelden mag. De sprekende gelijkenis der trekken moge daarom de fouten der uitvoering doen vergeven, die wij op veelvul- dige wijze te vergeefs getracht hebben te ontgaan". En De Nederlandsche spectator * voegde daaraan toe: „Het portret draagt de blijken van deze inspanning en doet weinig eer aan den fotograaf Carl Borntraeger, te Wiesbaden, wiens naam met zekere pretensie er op voorkomf. Met inbegrip der aan Kruseman toekomende 1 0 % en /' 300 voor het afgekeurde portret door Unger gesneden, waren de kosten van dit deel /* 5323.85. Samen waren de uitschotten voor de drie deelen dus / 17765.72^, waaronder niet begrepen het binden door Lebbing. Op gi'andiooze wijze was door deze uitgaaf aan de Buiien- landscJie klassieken een kroon opgezet, een kroon, die door de buitengewone bmstandighedeu, de eenige niet onvoordeelige was van de uitgaven, welke tot die serie gerekend zouden kunnen worden. Kruseman zelf stelde die uitgaaf buitengewoon hoog als prachtwerk, al moest hem de bekentenis van het hart, dat de inhoud voor hem te verheven was ^. „Aan deze uit- gaaf is, schreef hij later, met zamenwerking van aller ijver, de Ttteest mogelijke zorg besteed, opdat ze een proef mocht zijn van wat de Hollandsche typographie leveren kon, natuurlijk met het gebruik van beste grondstoffen. Die ijver was van alien belangeloos. Noch de drukkers, Joh. Enschede en Zonen voor den tekst, Gebr. Van As])eren v. d. Velde voor de pla- ten ^, noch de administreerende uitgever, hebben er aan ge- * t. a. p. ' „Aan nwe hand zou ik weaschen den Dichter, dien ik niet volgen kan, te leeren apprecieren." (Brief aan Potgieter 6 April 1867). * „Dezer dagen werd in eene vergadering van het Haarlemsche depar- tement der Nederlandsche Maatsc happy tot bevordering van Nyverheid 158 Dante, Bti KOMtoiu. y 1866. daclit zich voor cle buitengewone opoffering, van tijd en moeite ] en zorg te laten befale?i, 't Was voor alien een zaak van eer." t Die meening decide hij met anderen. De Vaderlandsche letter- ' oefeniiigen ' noemde het „een prachtstuk van typographic, dat !. gerust met de buitenlandsche prachtuitgaven mag vergeleken \ worden; en dat niet alleen voor den letterdruk, maar ook voor ' het afdrukken der platen*'; Cremer schreef een warm woord in de Nederlandsche spectator ^, maar liever dan dat druk ik over wat het Nieuwshlad ' zeide. • Een boekbeoordeelinsc in het 1 .... orgaan van den Boekhandel is een rara avis; wel een bewijs welk een buitengewoon hooge waarde de redactie van het J blad, ifi casu Kruseman's vroegere bediende Funke, aan dat eerste deel ([ua talis moest toekennen om een uitgebreid stuk * daarover op te nemen in de rubriek Ingezonden stukken en i herigte7i. . Een nieuw prachtwerk. De komedie van Dante Alighieri in dichtmaat over- gebracht door Dr. J. C. Hacke van Mynden, Lid van den Haad van Bestuur der Koninkl. Akad. van Beeldende Kunsten te Amsterdam. Haarlem, A. C. Kruseman, 1867. Niet in den handeL Deze laatste woorden zeggen zeer tot ons leedwezen, dat wij in dit prachtwerk ^^^w. handelsartikel mogen zien. op plechtige wgze door den voorzitter een gouden medaille uitgereikt aan den heer W. A. Ruygrok, boek- en plaatdrukker bij de firma Gebr. Van Asperen van der Velde. Deze medaille was aan de directenren der Maatschappij gezonden door de Nederlandsche hoofdcommissie voor de in 1870 gehouden Internationale werkmanstentoonstelling te Lcnden, en aan den heer Ruygrok toegewezen wegens het drukken der platen van Gustave Dor6 in de Hollandsche vertaling van de Divhia Commedia van Dante." (Nieuwshlad voor den Boekhandel 2 Juli 1872). * 1867. Bihliographie biz. 391. * 1867 biz. 117 vlg.: „Merk op hoe onze Haarlemsche Kruseman mede een kunstenaar is waar hij een prachtwerk weet nit te geven, dat naar myn inzien aan de hoogste eischen van goeden smaak en typographische nitvoering voldoet." * 18 April 1867. dakte, db komedi«. 159 Niettemin is de verschijuing van zulk een werk — zij i»66. H dan ook slechts in den kring van bevoorregte vrienden des auteurs — een te belangrijk feit voor onze industrie en letterkunde, om er over te kunnen zwijgen. Voor de meesten onzer, die niet als wij in de gelegenheid waren met dit boek kennis te maken, deelen wij daarom een en ander er van mede. Dr. J. C. Hacke van Mynden, een Amsterdammer, wiens middelen niet behoeven onder te doen voor zijn goeden smaak en zijne letterkundige talenten, heeft, blij- kens de voorrede in genoemd werk, troost en kalmte ge- zocht bij de herinnering van bittere door hem geledene verliezen, in de vertolking van Dante's ontzachwekkend meesterstuk. Die vertaling, voorzien van ophelderende noten, waarvan wij het eerste deel — „De Hel" — voor ons hebben liggen, wagen wij natuurlijk niet te beoor- deelen; alle^n stippen wij aan, dat zij geijkt is door de volgende verzen, door den dichter Ten Kate aan Dr. Hacke gewijd: „Gy zyt hem nagewandeld, onbevreesd Als derde volgend door de ongastvrye oorden! En wat Virgiel en Dante zagen, hoorden, Gy hebt het med ervaren in den geest. Ja meerl Gy zgt des Dichters tolk geweest, En 't is aw roem, als voortaan in ons noorden Het znidlgk orgel zingt met de eeuwige akkoorden, En NeSrland huiverend zijn Inferno leest!*' Ons doel is vooral de uiivoerhig van dit „heerlijkste, Doit door menschentaal geschreven" product te bespre- ken, en die uitvoering is in e^n woord waardig — den inhoud van het boek en den kunstenaar, die het illustreerde. In breed folio, op prachtig papier gedrukt, de Itali- aansche tekst naast den Hollandsche; geillustreerd, be- halve met een gelukkig uitgevoerde photographic naar Dante's borstbeeld, met 43 van de schoonste platen van Gustave Dore's welbekende editie van Dante^s Enfer; ge- 160 DANTE, DE KOMEDIE. 1866. I i' bondeii in hoogst eenvoudigen maar keurig net afge- werkteii band, vormt dit boek een geheel, zooals geen onzer Hollandsche persen tot heden leverde! „Tot dezen vonn van prachtuitgave" — schrijft de heer Hacke van Mynden in de voorrede tot zijn boek — „ben ik over- gehaald door de geestdrift en den bekenden keurigen smaak van raijn vrieud A. C. Kmseman, wien ik gaame inijnen dank breng, niet slechts voor druk en correctie, die, naar ik vertrouw, de vergelijking met buitenlandsche praclitwerken gerust kunnen doorstaan, maar ook voor de uitmuntendc uitvoering der platen." Bij vergelijking met de Fransche editie zien wij dat die dank welverdiend .is, want de uitvoering der Hol- landsche uitgave is in geen enkel opzicht minder dan de eerstgenoemde, zelfs heeft de Haarlemsche drukker in den regel meer nuan^ering weten te brengen in de donkere schaduwpartijen van sommige platen, dan de Fransche, komt het ons voor dat de warmere tint, die voor de HoU. drukken gekozen is, op enkele platen een gelukkiger effect maakt dan die van de oorspronkelijke uitgave. Het eenige wat de laatste voor heeft, is, naar wij gelooven, de meer gelijke tintdruk, doch dit is slechts bijzaak; de Hollandsche band wiiit het daarentegen van den Fransche door haren eenvoudigen, maar juist gekozen milieu-stem- l)el. De druk der platen, waarop 't hier vooral aankomt, mag in waarheid uitnemend genoemd worden en strekt zeer tot verhooging van den gunstigen naam dien de Gebr. Van Asperen van der Velde zich in de laatste jaren op dat terrein verworven hebben; zij hebben hiermede iets geleverd wat tot heden geen drukkerij hier te lande pro- duceerde. De tekst van dit prachtwerk is uitgevoerd op de klassieke drukkerij van de Heeren Joh. Enschede & Zonen en is in een woord onberispelijk. De beide voor- naamste Haarlemsche Drukkersfinna's schijnen gewedijverd te hebben om de eer van de „bakermat der drukkunsf' op te houden. Hoe jammer intusschen dat betrekkelijk zoo weiuigen li bANTE, T)E KOMEDIE. l6l met dit meesterstuk van nationale iudustrie keniiis kun- 1866. nen maken, te meer nu wij weten dat de beide aiidere deelen van Dante's Komedie, het Vagevmir en het Para- dijs, op dezelfde wijze zuUen uitgegeveu, en de platen daartoe niet door een buitenlandsch kunstenaar, maar door Jozef Israels, Ch. liochussen, Man ten Kate en andere Hollanders zullen vervaardigd worden! * Tmmers mag men verwachten dat zulk een prachtwerk door ons publiek naar waarde geschat en met niet minder graagte zou gekocht worden, dan het geval was met Dore's illus- tratie van Dante's Enter, die van den Bijbel, Don Quichotte, e. a. Hoe 't zij, het plan van Dr. Hacke is subliem en wij hopen zeer, dat zijiie medewerkers in alles naar zijne verwachting slagen zullen. De koninklijke wijze waarop hij zijn lievelingsauteur verheft en onze nationale indu- strie bevordert, verdient onzen eerbied ten voile. Waren er zoo meer, hoe sterk zou ons vak zich kunnen ontwik- kelen en naar buiten van zich doen spreken! Dat oordeel, zoowel dat van Kruseman als van het Nieuws- bhd, de Leiieroefeningen en Cremer, kan ik niet geheel onder- schrijven. Op de kwaliteit van het papier valt vrij wat af te dingen, vervuurd als thans het eenige exemplaar dat ik raad- pleegde, is ^ ; de druk der platen lijkt me in vergelijking, niet wat Nederland, maar wel wat het buitenland destijds leverde, maar redelijk goed geslaagd. Mijn grootste grief is echter tegen den tekst zelve. Niet dat ik wil zeggen, dat zij niet goed gezet en gedrukt is '^ — mijn naam verbiedt mij bier een appreeiatie uit te spreken — , zij komt mij uiterlijk niet waardig voor. Wanneer toch een kunst- werk, als dit wilde wezen, uitgevoerd moet worden, dan moet ' £r is my hiervan niets gebleken. ' Dat der Haarlemsche Gemeente-Bibliotheek. »J)er Text ist niit hochster typographischer Eleganz in de?' Ofpcin von Joh. Enschedee m. Sohne gedinickC\ oordeelde H. G. in de Kolnxsche ZeUung 16 April 1870. Erstes Blatt, Deel II. 11 1866. ui daKtf!, dk komedik. er nauwlettend en zorgvuldig een letter gekozen worden, opdat er een harmonische sanienliang te voorschijn geroepen worde tusschen de innerlijke waarde van den tekst en den uiteriij- ken vorm flaaraan gegeven, echte kunstnijverheid. Daarin lieeft de nitgever te beslissen. De gebruikte lettersoort — ik out- leen het citaat aan JJe Hel biz. 80 — is naar mijn smaak 0 blinde hebzucht! o verdwaasde toren! Die ons zoo niartlon in ons korle leven, En ons in de eeuwigheid zoo droef doen smoren! veel te opgeschikt en te pretentieus, niet in evenredigheid met de grootheid van Dante's genie. Vroeger noemde ik JJe kinder en der zee\ de door mij bedoelde eenheid is daar voor mij in veel hoogere mate aanwczig en geeft een veel hooger dunk van Kruseman's smaak. Ik meen, dat mijn bewereu niet onjuist is, zelfs wanneer ik de Danh bezie als product van 1870, zooals men zegt in de lijst van zijn tijd. De repu- tatie, .die de drie folianten bezitten lijkt mij daarom geusur- peerd te zijn. Toch neemt dat niets weg van de verdienste van de uitgaaf als zoodanig. Op de Nederlandsche boekenmarkt waren in de vorige eeuw plaatwerken geweest van onovertroffen gehalte. In de Ovldius, de Tempel der zanggodinnen^ De god^- dien^fplichien van Moubach met de prenten van Pi cart, de Pretifbijbel van Jan Luiken, de penningwerken van Yan Mieris en van Yan Loon had de ondernemingsgeest van Fransche uitgevers, ter wille van liun godsdienstige overtuiging genood- zaakt een nieuM^ vaderland te zoeken, getoond, wat het uit- ^QY^n van plaatwerken was, hoe degelijkheid van gehalte met keurige kunstvaardigheid in nitvoering hand aan hand kan gaan. Die tijden waren voorbij ; de kunst in het boek was sedert gedaald, langzaam, maar staag. Honderdvijftig jaar later ging Kruseman, een volbloed Nederlander, maar ook thans wcer naar Fransch voorbeeld een ongeevenaarde uitgaaf doen. DANTE, DE KOMEDIE. 163 en hij kon dat doen, nu hij geeu financieele risicp behoefde I866. te loopen. De Danfe van Hacke was e^ voor tijdgenooten onge- hoord prac/dwerk, waarvan eeu groote roep moest uitgaan. In den boekhandel van ons land, nocli daar buiten, was in geen tijden zoo iets geproduceerd en daarom is gemakkelijk te ver- klaren, hoe bij crillci die een oog hadden op boekversiering, de Dante als een lichtend punt verscheen, wijzende op bete re dagen en hoe daarom Kruseman zelf door die uitgaaf een aureool van goeden smaak gevlochten werd. Moge ik dan 00k al meenen, dat met het materiaal dat hem ten dienste stond een werk tot stand gebracht had kunnen worden, dat een hannouischer geheel kon vormen tusschen innerlijk en uitcrlijk, het vermindert allenninst de waarde van hetgeen hij deed: een uitgaaf tot stand brengen, die in alle gevallen als een crUerium zal blijven gelden in de geschiedenis van de beel- dende kunsten in Nederland. Zooals van zelf spreekt, bleef het geheele materiaal, voor het drukken bestemd, het eigendom van de erfgenamen. Echter teekende Kruseman aan, dat hij zelf in 1876 de cliche's der platen aan Sijthoff leende, die ze gebruikte in Ten Kate's vertolking van hetzelfde dichtstuk, in het volgende jaar ver- schenen. Het uitgeven der Datite vestigde in het einde van 1S66 de aaudacht van Hachette meer op Kruseman. De Fransche uit- gever meende in zijn Haarlemschen collega een flinken afnemer voor zijn cliche's gevonden te hebben, en hoe zou dat 00k anders kunnen, daar hij hem nu in twee jaar voor twee jaar- gangen van J)e aarde eu Itaar volke^i en een deel van de Dante voor omstreeks 14000 francs aan cliche's gedebiteerd had ? Hij bood hem aan de cliche's van de prenten naar Dore geteekend voor de Fables van De Lafontaine. Kruseman had niet veel verwachling van een dergelijke ondernemiug voor eigen rekening hier te lande * : hij zag er van af, toen hij 'Quant a noire pativrc petit pays je ne le crois pas possible (Vy introduire une edition hoUandaise d^un vnleur extjuis^ tnais d^un prix 11* l64 DANTE, DE KOM^Dlti. 1866. veniam dat ook E. B. ter Horst (firraa J. B. Wolters) te Groningen met Hachette 6ver den aankoop ervan onderhandelde. Maar ook Wolters, die zich eerst nog gevleid had, Kruseinan tot een associatie voor deze uitgaaf te kuuneu overhalen \ bracht de zaak niet tot stand. In 1868 verschenen de prenten met een vertaling van Ten Kate bij Gebr. Binger te Amster- dam, welke thans weer in een nieuwe oplaag als premie ver- spreid wordt bij den jaargang 1899 v&n JEJlseviers geMm/reerd Maandschrift, Evenals De aarde en haar volken had de Dante zijn opsie- ring te danken aan de relatien met Hachette te Parijs. Het lag voor de hand, dat Kruseman door het welslagen van De aarde zich aangetrokken gevoelde zich meer in die rich ting te bewegen door het uitgeven van goed geillustreerde werken. Hij ging daartoe in 1866 wederom te rade met Fransche uitgaven. Le tour du monde volgde hij na, Le magasin pittoresiiue was thans zijn voorbeeld voor een nieuw Nederlandsch tijdschrift, Kefuiis en Jcunst^ dat hij aanvulde met verschillende bijdragen uit werken van Figuier, Gnillemin, Margolle, Girard en Gervais, alle eigendom van Hachette, die ook hiervan wederom clich^'s der prenten leverde. Evenzoo komen in de weeklijstjes van het Nieuwsblad van 1867 en volgeude jaren eenige malen vooral Fransche werken voor, door Kruseman ter vertaling aangeteekend, blijkbaar met de bedoeling er gebruik van te maken in de Kennis en kunst, Aangezien de redactie opgedragen werd aan Dr. T. C. Winkler, Krnseman^s stadgenoot, ontbreken over dit tijdschrift brieven en ik moet mij dus bepalen over te drukken, wai Kruseman zelf hieromtrent aanteekende. irop eleue pour notre grand public^ (Brief aan L. Hachette en Co. 14 novembre 1866). * „Zoo ik mij met iemand won associeren tot eenige editie, zou het met It zijn. Maar dat doe ik nooit meer. Zamendoen verlamt de ambitie en halveert de winst, bebalve dat het nog haspelarijen toegeeft. Ik heb droevig leergeld betaald." (Brief aan E. B. ter Horst 21 Noveiflber 1866). KENNIS EN KUNST. 165 „Van lieverlede was mijn voorraad clich^'s, waarin een aan- 1867. zienlijk kapitaal stak, tot een groote menigte aangegroeid, en dezen nog eens te gebruiken, natuurlijk met aanvulHng van iiieuwen uit genoemd Magasin, was de aanleiding tot het op- zetten van dit plan. Dr. T. C. Winkler zou de redactie op zich nemen. Die kens was niet gelukkig. In 't begin ging het goed; maar al spoedig werd de inhoud te eenzijdig-weten- schappelijk, iets later louter fabriekswerk. Ook de uiterlijke vorm was alles behalve behagelijk en haalde in de verte niet bij het voorbeeld. Bij den aanvang van De aarde en haar volken was ik zoo voorzichtig geweest alle voorzorgen voor een goede uitvoering te nemen en had ik hetzelfde papier, denzelfden inkt ontboden, waarmede Le tour du monde gedrukt werd. Bij het drukken van houtsneden of clich^'s komt het aan op de minste kleinigheid, en de drukker moet op zijn grondstofFen niets hebben aan te merken. Voor Kennis en ku7ist werd ik verleid ora een proef te nemen met HoUandsch papier, waartoe de fabriekanten * uit eergevoel al het hunne inspanden. Maar de uitkomst was bedroevend. Jaar in jaar uit tobden zij om den slag beet te krijgen, en ik voor mij had het eigen schuld te wijten, dat mijn tijdschrift gedrukt werd met een onoogelijk- heid waar ik mij over te schamen had. Ken7iu en hunst bleef er van inhoud en vorm slordig uitzien. In 1871 moest ik van redacteur veranderen en koos den heer R. Koopmans van Boe- keren. Deze zoowel als zijn voorganger wenschte liever alleen het honorarium te verdienen, dan de verschiUende rubrieken uit te besteden aan desbevoegden. Van hun kant was dat natuurlijk; van mijne zijde een onvergefelijke toegevendheid. Maar mijn liefhebberij voor het tijdschrift was gaandeweg geheel verflaauwd. Onder de leiding of liever fabriek van den tweeden redacteur, die den ouden titel nog te bezwaren verkoos * Van Gelder en Zonen. — Onder de uitdrukking ^hollandsch pa- pier" is hier niet te verstaan geschept lompenpapier (Papier de Hoi- lande); Eroseman bedoelt papier door een Nederlandsche firma geleverd en wellicht van HoUandschen oorsprong. UH) KKNNIS EN KUNST. 1867. met (leri bijtitel Klc/c waf wils \ wercl alios al minder eu min- der, en ik was blijde in 1870 eene gelegenlieiil te hebben Ke/nnis eu kiutd te laten sloopen. l)e overige 50(50 deelen bracliten in auctie /' IS 72. 20 o])/' Tot zoover deze aanteekening. Ecnige commentaar hierop is .niet overbodig, omdat ik Kru8eman''s oordeel in velc gevalleu onjnist, maar ook onredelijk meen. In de eerste ])laats de aan- leiding, waarom liij dit tijdschrift begon. Jlij zelf zegt oin den voorraad cliche's te gebruiken; liet komt me voor dat daarin de aanleiding niet gezoebt moet worden. Noch bet aantal elicbe's, dat Kruseman in bet najaar van ISOO kon bezitten — slecbts die uit den FamUht-bijhel en uit De aartU en haar volken — nocb hun verscbeidenbeid was van dien aard, dat zij voldocnde zouden zijn een aantal jaargangen oj) het terrein als waarop de Kenn'is eu kuuHl zicb zou gaan bewegen, naar den eiscli te illustreereu. Veeleer ^cloof ik dat bet Kruseman 's mcerdere levenslust in ISOO was, welke bem naar een nieuwe onderneming deed uitzien. Te rade gaande met betgeen hij vroeger in zijn bloeitijd op bet gebied van populair-weten- scba])pelijke leetuur gepresteerd bad met zijn Album der Natunr en zijn Prakthche i\dks-almaHak — financieel elkanders tegen- voetei*s, maar beiden flink en goed van inboud — zal in die dagen bet welslagen van J)e aarde en haor volken bein wel bet denkbeeld aan de band gedaan bebben iets dergelijks als die vroegere uitgaven te beproeven, maar dan gewijzigtl naar de tijdsomstaudigbeden en meer in den vorm van De aarde, Ik wil dus voor alles de Kennis en kunst toescbrijveu aan vrij recente retrospectieve berinneringen en in die opvat- ting word ik versterkt, omdat de werken van Schotel, die bij in bet najaar van ISOG in zijn fonds opnam en l)e oude iijd, welke met 1SG9 stond nit te komen, eveneens op die- zell'de gronden verklaard kunnen worden. En dan vervolgeus de tj])ograpbiscbe uitvoering. Ook die * Uit een advertentie in het Nieuwsblad voor den BoeUhandcl (24 April 1871) blijkt, dat Kruseman zijn tijdsohrift destijds nog altijd be- titelde als Kennis en kunst. KENNIS EN KITNST. 167 is laug niet zoo slecht als Kruseman ons dat zou willen doen 1867. gelooven. Le y/iagasiji jnttoresqiie mag keuriger geweest zijn; ik wil liet op zijii gozag gaarne aaiiueinen, maar zoo laag als bovenstaaiide regeleii willeii, dat de Keunis en kunst gewmirdeerd moet wordeii, staat het tijdschrift ongetwijfeld met. Integendeel, de teclinische uitvoeriiig der deeleii is geens- zius middelmatig, zij is zeer voldoende. Te verwachteii is dat, waut a priori is het niet aan te iiemen, dat dezelfde drukkers van Yan Asperen van der Velde, die tot aller tevredenheid den druk der platen van De Hel van Dante en van Be aarde f^n haar vol ken behartigdeu, over een paar maanden zoo uit- nemend de cliches van De Schilderschool zouden afdrukken en in het najaar van 1S()9 voor de firma L. van Bakkenes & C°. de opdracht zouden krijgen Witkamp's Geachiedenis der zeveu- tieti Nedf'rlanden ^ op hun persen te drukken, nu op eens ^nn verkregen vaardigheid zouden verloren hebben. Want ^nderdaad stond de drukkerij van Van Asperen van der Velde ^ houtsneedruk zeer hoog; getuige o. a. dat de Jury voor de ^entoonstelling van voorwerpen, door Averklieden vervaardigd, ^«'elke in October 1S70 te Londen gehouden werd een eersteu ?^]^ toekende „aan den Ileer W. A. Ruygrok te Haarlem, wniiker bij de H. H. Gebr. van Asperen v. d. Velde, en wel yoor diens drukken der platen van Dante's Hel, vertaling van ^^^- ttacke van Mynden/' ^ Of het door Van Gelder geleverde ^^ufcp-ipier werkelijk zoo slecht aan het gestelde doel beant- oord(Je en zooveel minder was dan het Fransche door lioul- ^ S'<:3leverde, is bij gebrek aan monsters om proeven mee te .. ^^x thans moeielijk te beslissen; waarschijnlijk komt het ■' ^^iet voor, juist omdat de afdrukken der cliche's zeer vol- "ezi "^^ ^^ gravuren toch kunnen wedijveren met de beste, die hier utfl^- ^^ werden; de druk is zooals wij die gewoon zijn van het uitstekend ggi^ ^>:* der Gebr. Van Asperen van der Velde." Belangrijk voor Kru- (jgj ^^ is het, dat in het artikel in het Nieuwsblad voor den BoekUun- nf^^^^^n den 11 November 1869, waaraan ik dezen zin ontleen, ook ]jgw *^^^ wordt dat „voor geilliistreerde boeken ten onzent de baan gebro- ^ "^^erd door den heer A. C. Kruseman." Nieuwsblad voor den Bochhandel 29 October 1870. 168 KENNIS EN KUNST. 1867. doende zijn. Niet andei*s zal Kruseman er zelf in 1867 ook wel over gedacht hebben, want, terwijl liij de vellen van De aarde en haar volken en van I)e Hel liet satineeren bij de firma Job. Enschede en Zonen op een voor zijn reke- ning gekoehte satineerpers, liet hij dat bij de Keunh en kunsf achterwege. Zooals vroeger opgemerkt is bij de be- spreking van het Familie'magazijn was Kruseman ""s oordeel over de illustratiedruk daarvan onjuist; hier is hij zelfs onredelijk en veroordeelt zijn uitgaaf op een wijze, die ze niet verdient. Wat dan te denken van zijn vonnissing der redacteurs ? Het vermoeden ligt voor de hand, dat hij ook daarin raeer ncer- schreef dan hij zou kunnen verantwoorden. Hoewel niij nergens blijkt hoever de eigenlijke redacteursarbeid zich uitstrekte — in de serie Kennis en him at komen af en toe artikels voor ge- schreven door Johau Winkler, den broeder van den redacteur, in de serie Kick waf wits o. ra. de namen van Logeman, Ter Gouw, Bohnensieg, G. Kepper en A. W. Stellwagen, terwijl ik in andere opstellen vrij duidelijk de hand van Witte en van Yosmaer mcen te herkennen — voldoen en artikels en illustraties ruimschoots nan de gestelde eischen om gezonde kennis en kunst onder het publiek te verspreiden. Dat ik mij dit oordeel durf aanmatigen, moet ik daarmede wet ti gen, dat het juist de Kennis en kunst , veel minder daarentegen de tweede serie lUk wat wils, was, die mij in mijn kindsche jaren wat meer en wat beters te lezen en te kijken gaven dan het gewone lagere schoolonderwijs bij machte was te doen; de goed verstaanbaar geschreven tekst en de ietwat romantisch getinte ]jrenten trokken mij steeds in hooge mat-e aau, oneindig veel meer dan De aarde en haar volken en Be oude fijdy welke in de boekenkast naast de Kennis en kunst stonden. Mijn oordeel raoge van alien grond ontbloot zijn, omdat ik vermeen anders over de Kennis en kunst te denken dan Kru- seman zelf. Het groote debiet is wel is waar ^id^n vaste basis om op voort te bouwen, toch meen ik in een bespreking van de eerste aHevcring van het nieuwe tijdschrift in het Nievtcs- KENNIS EN KUNST. 169 blad ' toch wel eenigen steun voor mijn zeggen te vinden. Dat 1867. 