The lichen book; handbook of the lichens of northeastern United States;
Von der Pot te Leiden, toen hij Kruseman den 4 Meil 1847 voorstelde om een door hem gehouden preek over Psalm LXXIX: 9^ uit te geven geheel i^n voordeele van de noodlijdenden in den Bommelerwaard. De firma I), du Mortier & Zoon te Leiden zag geen kans om, daar de hulj) spoedig nitgereikt moest worden, tijdig het bedrag der verkochte exeinplaren te kunnen opgeven. Kruseman, voortvarend maar toch bedacht-zaam als een goed handelsman, dacht er anders over dan zijn Leidsche confrat. H. R. de Breuk te Leiden zag als drukker evene^ens kans spoedig gereed te zijn; binnen drie weken was de zaak beklonken, de uitgave de wereld in en had Kruseman zich zelf wederom opnieuw getoond de treffelijke uit-gever. Die langage märst stadig aan voortging op het pad, dat hem over eenige jaren zou maken tot den voornaamsten Nederlandschen uitgever, tot den prittus inter pares, Den 4 Mei was hem de aanbieding eerst geworden; onder dagteekening van den 18 Mei kon hij in het Nieuwsblad de a.s. verzending aankondigen: „In naam der armen breng ik ieder, die tot het debiet van deze Leerrede heeft bijgedragen, den besten dank. Yele zijn er geweest, die groote blijken gegeven hebben van medewerkende welwillendheid, liet getal VIER DUZEND Exemplareu, die ik voor rehening vorzeiiden zal, bewijst het, kuiuien zijn, hoe royaal Kruseman zich in  <(=i o o^ CO N o O s •c3 / o g / o g X o o xO OS o GO o un CO C« CO . ^ ^ ^ -^-a '■iO g g g ^ be t>£j bo CO -^ ■s Oi bu o.• ^ i=3 ij S?s S ^ P 1, M r/J ;h o o ^ 3 ca K '^ e ^« (-1 w cS ■ 1^ ^ ^ s: --H O I 1-4 o P P r^ n: "t^ o CO a; P- QJ ^ 5 m 1^ P at P P cQ  uitgave besloten, gedaan, 1847. Uverkocht en verrekend. Een andere leeren op deu algemeinen dankdag van den 26 September 1747 gehörden door dien geliefden oud-Haarlemenschen Romantheschen predikant, die in 1883 van daarnaar Leiden vertrokken was, had niet dat groote succes, al was dit ook, zooals men in Leiden zeide „op zijn Kruseman's uitgegeven." Niet omdat de uitgave zelve zoo bijzonder merkwaardig was, zij hier nog een onderneming uit 1847 medegedeeld; noch om de jjersonen, wier namen aan die uitgave verbonden zouden kunnen zijn, evenmin omdat zich er eenig voorval op boek-handelaarsgebied aan verbindt, maar wel omdat er uit blijkt ho Kmseman in de eerste 10-tal jaren van zijn uitgeversbe-drijf niet afkeerig was van uitgaven, die inderdaad niet veel te beteekenen. hadden. Ik heb hier op het oog een uitgaaf, die hij met December 1847 deed onder den titel Heimierinfei, een boekje in klein octavo van XIV en 142 bladzen, behalve de kalender op de XIV eerste bladzen grootendeels bestaande uit witjiapier, althans uit bianco pagina's met hoofdjes bedrukt. In een prospectus, waarin Kruseman niet naliet er op te wijzen hoie in Engeland van een dergelijk boekje zeventien (wmzien-lijke oplagen uitverkocht wareu, zette hij uitvoerig uiteen het nut, dat de gebruiker moest ondervinden van een geregelde korte aanteekening van de dagelijksche ondervinden. Opgelegd in 1000 exemplaren verscheen het tegelijker tijd ook als Aauteekenboekje voor J848 (oplaag 1100 ex.); in het volgende jaar verscheen V van beide soorten een tweede jaargang. De onkosten werden niet gedekt, noch van den laatsten noch van den eersten jaargang, noch van de eene noch van de andere soort. Brief van S. J. van den Bergh 11 November 1847. Montague's gezegde „Elke bladzijde des raenschelijken levens is waardig, dat men er een oplettend oog aan wijde. De wijzen onderrigten ogs, de vrolijken vermaken ons, de onbedachtzamen leeren ons, wat wijte vermgden hebben" is het motto van het boekje. A ANTEEKENBOEKJE. 1847. Stolid (lestijds een dergelijke uitgaaf vrij wel alleeii in de boekeiilijsten, het zoude eerst aaii de jaren na IS 70 voorbe-houdeii blijveu ecu overstrooming te geven van allerlei soorten van porlefeuille-y portemonuaie-y brlevefitasch- en schrijfalma' nakkeu die door liun telken jare weder verschijnen in den han-del bewijzen over het algeraecn hun weg te vindeu. Daaruit belioeft cchter niet te volgen, dat in 1847 En 1848, en 1848, en 1848, en 1849, en 1851, en 1852, en 1853, en 1854,  antwoord, dat Da Costii gaf in een brief „oni de vriendscliappelijke genegenheid van den dicliler tot mij [Kruseman] voor iny van waarde, voor de go-schiedenis van den (later vruchtbaarder) dichter eveneens." Welte Heer! Ik l)eii U voor de attentie der toezending van een exp. der nieuwe uitgave van den Al/onsm nog mij-m^w vrieniUJijken dank schukb'g. Aangaande de uitgave, waarover wij onlangs vluclitig spraken, van een bundeltje Verspreidti Gedichien, ik raoet bekennen, dat mij dit plan, bij nadenken, minder bijviel, dan ik in het eci-st gedacht had. De opgave van de losse DA COSTA, POKZY. 10th dichtstukken geplaatst zoo in de Muzen Almanak als in «8" de Nederlandache gievimefi, bevat ook een zes- of zeutal stukjes, die niet van inij zijn, miuir van de Hoer Koenen (in laatstgemeld Tijdschrift). Bovendien, gelijk ik V mon- deling te kennen gaf, behoort het koj)Yrecht. van alles, (op een enkelc uitzondering na) dat in de Ned, St. en St, en Beach.'gevouden wordt, aan den Boekverkooper Van Peur- sem. Hetgeen mij voor deze geprojecteerde uitgave het incest luid gestenid, te weten eeue noodig gewordene rf^pro- durcfie van de f^ijf en ttolutig jarenvervalt juist dezer dagen door een aanzoek, dat ik van Groebe, kort na ons gesprek En zelfs na de ontfangst uwer letteren, ontfing, om mijne toesteinniing tot een Vierde Druk van dat Dichtstuk afzonderlijk. Ik kon hem dat, met reserve altoos van mijn copyreclit voor het vervolg, thands moeilijk weigeren. Maar hierdoor wordt dan ook de wenschelijkheid van een verzameling j)oezy voor mij zelven wederom zoo veel te minder, llet vers Jan Nederla?id iuJSii hij^hiller geloot* ik niet dat op verre na uitverkocht is. Wat ik eu portefeuUl^ heb, is van zoo intiemen aart, met betrekking tot hniselijke, vriendschappelijke en andere relatien van vroeger en later tijd, dat het mec^ste daarvan wel niet ongeschikt zonde zijn voor eene nitgave van na des dichters overlijden vergaderde overblijfsels, maar minder gepast, dunkt Mij, voor eene nijgave zoo geheel zonder bijzondere aanleiding. I let zou aHeen, bij mijn leven of na mijn dood, kunnen te pas komen voor een nieuwe nitgjwe van mijne Poezfj der jaren 1820 en 1821. Neen, geachte vriend! Hoe meer ik de zaak overlegge, des te minder vind ik er mij toe o})g('wekt. Ilebt ge, niet- tegenstaande deze weinig aanmoedigencU^ rescriptie, Inst om er nog eens mondeling over te komen praten, uw bezoek zal mij altijd welkom zijn; doeh stel u van den uitslag niet veel anders voor, dan hetgeen deze brief U meldt. * AVelk werk Da Costa hier bedoeld, weet ik niet. Lees Wifde druk. 104 DA COSTA, POEZY. In elk geval blijf ik zeer stellig aan U denkeu voor de uitgave van het een of ander dat mij in prosa of poezy ontvallen moclit, (buiten het aan Luchtmans toegezegde theologische,) en dat [van] uwe gading zou * Kunnen zijn. In geval van expresse overkorast, waartoe ik U tot (fal einde anders niet durf aanmoedigen, gelief het dan zoo te schikken dat ge U ten mijnent bevindt tusschen 12 en 1 ure, het zij deze week, met uitzondering van den Zauturdag, het zij de volgende van Maandag af. Maar ge zult, verbeeld ik mij, liever op een gelegenheid wachten. Ilet zal in elk geval goed zijn, indien ik van uwe komst met een lettertje een dag te voren kan vergewist worden. Geloof mij met de gevoelens van'achting en belangstelling die ik U meevmalen uitdrukte, steeds oprechtelijk Amsterdam Uw Dv. Dienaar den 9 Sept. 1845. I. da Costa. In weerwil van dit weinig aanmoedigend antwoord liet Kruseman zijn denkbeeld Niet los den dichter Da Costa aan zijn uitgeverszaak te verbinden. Een nieuwe gelegenheid daartoe deed zich in 1847 voor. Op een fondsveiling in Augustus van dat jaar door Badink en Trederik Muller gehouden, kocht Kruseman het kopyrecht van Da (Josta's Toezy, in twee deelen in 1821 en 1822 bij L. Herdingh en Zoon te Leiden verschenen. Die bundels waren in vroeger jaren tot stand gekomeu in het tijdvak der drie deelen Krekel-zangen van Bilderdijk. Op verlangen van Kruseman belastte Da Costa zich met een nieuwen drk in kleiher formaat hiervan te bezorgen. „Het is, adverteerde Kruseman na het verschijnen der nieuwe uitgave in Be Tijd ', een wensch van velen, om Een bewijs, dat deze Goedkoope Uitgave aan het verlangen van velen voldoet. De Eerste Druk kostte f 7,20; het verschil is dus aanmerkelijk. DA COSTA, ZANGEN HIT VEREINSKI LEEFTIJD. 105 de Poezy van Mr. Is. da Costa te bezitten. Maar de twee ih47. Oderwetsche Deelen kosten /'7.20, en die prijs is betrekkelijk en groote opoffering. Daarom zal het die velen aangenaam zijii, dat de Uitgever een herdruk bezorgde, die, zoo liij vertrouwt, voldoet aan de eischen van den tegenwoordigen tijd: min kostbaarheid en netheid. Het verschil van /' 7.20 en /'»3, is aanzielijk: de typographische uitvoering is van de jjers der HH. C. A. vSpin & Zoon'\ Maar toen de Poezy herdrukt wertl, kon aan den wensch van Kruseman gevolg gegeven worden, om, hetgeen van Da Costa in tijdschriften en jaarboekjes verstrooid was, met een enden ander uit hetgeen nog onuitgegeven was, als een derde deeltje te doen verschijnen. De Zangen uit verscheidenen Ueftijd^ — Der erst gekozen, titel was Dicktgalmen — op dezelfde min kostbare wijze uitgevoerd als de tweede drink van de Poezy, openen met de Lof der dickkunsly uit 1812, het vers waardoor Da Costa het eerst in kennis kwam met de fijf en iwintig jaren, een lied in 1840, de zang die zoo glansrijk het tweede tijdvak van ^s dichterlijk leven geopend had en dien de FaderlandscAe letteroefeniiigen ^ nog bij deze hemienwde editie critiseerde als „een bonte en brokkelige wildzang, even gebrekkig van vorm als van conceptie". In 1826 was David Jacobus van Jjennep met zijn llol-landsche duinzang na een lang tijdsverloop weer met een gedicht opgetreden; in hetzelfde zangerige metrum van het Ka7i het zijn^ dat een sprank van den iwrigeu gloedy verbrak Da Costa ook na een lang tijdsverloop zijn dichterlijk en poetisch z>rijgen. „Nederland bleek verrukt door alexandrijnen als die der „Vijf en twintig jaren" ; de eene druk volgde op den anderen, en overal waar zin was voor liet grootsche en verhevene, werd de vraag gewisseld: hebt ge da Costa's „Vijf en t\»intig jaren^^ gelezen? Een nieuw levenstijdperk bleek voor den Dichter aangebroken." ^ * 184:8. BoekbeHchouwing biz. 83. 2 A. C. Kruseman. ToUens — Da Costa. Eene Iczintj ( Haarl. IHGO) biz. 43. - — Een uitgaaf met ophelderingen en aanteekeningen door A. H. M. Rnyten verscheen in 1897 (2e druk). 106 Sche, verheven woorden schilderde de dichter zijn peinzen en drooinen en verwachten, waarvan 1870 eene verheven verweiligkeit te zijn zijn zijn: Italic vrij, Duitschland ein, Frankrijk ondergegaan. Yoor 400 werd Krnseinan eigenaar van de ko])y, die niet meer dan "l vel druks in groot octavo zou beslaan. Binnen een paar maanden moesten twee drukken, te samen 4506 exeniplaren, opgelegd worden, waarvan er bij slot van rekening slechts  Voorstelling, hij de, loorlcz'uKj ran hel lied des vacitoni. Nedcrlnndsche Mitzenabnanak roar JS4,5.. Amst. 1844 biz. 23. Jesaia XXI : 11, 12. Deze voorstelling onleend aan J. P. Heije. Een slem der toe-konist iiit lamj verlcden darjen. Amst. 1870 [biz. G]. ^ De tweede driik moet niet in alle opzichten een simpele herdruk zijn van de eerste oplaag, maar hier en daar veranderingen en kleine tusschenvoegingen vertoonen. — In een brief van Da Costa van den 15 December zonder aanduiding van het jaar, maar die door Kruseman gevoegd werd in het dossier over de Wachter lees ik : „De titel, zooals UEd. zien zal, is veranderd. Die van CJuws was noch wellnidend, noch geheel juist." Een latere verandering in den titel was die van Een lied (in plaats van een zamj) hij de uitgmujen van 1847. (Brief van Da Costa 18 December 1847). « 1848. Dl. I biz. 120. DA COSTA, lt)48 EN 184S. 107 betoonde raet (lit dichtstuk, maar zijn oordeel arguineiiteerde i«w. Door niet den dicliter, mmir wel het behinide onderwerp daar-vau de schuld te gven. „Wie wijte het den dichter en zijnen subjek tie veil theorieu minder dan den omstandigheden — niaar toch, het is te betreuren, niet voor een politikus, maar voor een jK^eet, dat zijn onderwerp hem getn eeue warme, guile, ouvoorwaanlelijke sympathie kan doen uitspreken, en hij, met een aan zijne waereldschildering kwalijk geevenredigde sober-heid, bij wijze van solutie het dogma ter ueer schrijft: „O den bodem aller vragen Ligt des werelds zondeschuld." Reeds is met de despreking van deze uitgave den aanvang van het jaar 1848 overschreden. De geweldige gebeurtenissen die Euro pa in Krankrijk zag geschieden, mo Etens ook Da Costa, den ziener met profetische blik, diep aandoen en hem met verneiweidige kracht aan zijn Heer, die alle deze dingen deed (Jes. XLV: (), 7). De tweede klasse van het Koninklijk Instituut was het gehör, waaman hij in zijn J6'i8 en JH^H zijn denkbeelden blootlegde. Kruseman werd eigenaar ook van deze kopy. „Ik verwacht een goed debiet. Ware het onverlioopt anders, dan verlang ik dat het mij te zijner tijd onhewimjKild door U gezegd wordt. Uw woord daaromt onvoorwaardelijk vertrouwende, zou ik, in zulk een geval, volgaarue, bij leveu en welzijn, U op een andere wijze beter dienst trachten te doen. Ik verlang de ruimte van het honorarium niet [tot] u We schade, maar tot uweu voorspoed." Het gevraagde honorarium, 500, was Kruseman te veel, en hij wist het daarheen te leiden, dat hij voor 450 eigenaar werd en van Jb-iH en van De afetn (lea Heeren, opgeiiomen in De Tijd. Uit het debiet bleek, dat het pu-bliek dit stuk beneden de Wachter stelde; hoewel in den Brief van Da Costa 28 April 1848. Dl. VIII'sGravenh. 1848 biz. 233. Evenzoo Potgieter in De Gids (1848 Dl. I biz. 739) under den 108 HOFDIJK, EEN BEDE VOOR HET VOLK VAN NEDERLAND. HW. aanvang de financieele zijde van deze onderneraing geen voile zijn leed aan Kruseman betuigde, herstelde het debiet van deze uitgaaf zich in later jaren. Er was een hechte band gekoinen met Da Costa, die thans ook gevoelde dat zijn poezic in den regel bij Kruseman, als eigenaar van zijn bundels en andere dichtstukken tehuis behoorde . Gelijk van zelf spreekt was Da Costa met dit lied en met zijn Je fsiem d-es Heeren niet de eenige, die door de geweldige * Politieke gebeutenissen van het jaar zich aangepoord gevoelde tot dichterlijke ontboezemingen; Hofdijk's Een bede voor hei volk van Nederland in ds d'agen van Europa's beroermg bij Kruseman uitgegeven en Ten Kate's Faris. Een bede dezfr dagen bij Ilorneer te Gorinchem verschenen en zijn Het Juni-oirroer fe Partjs, Nog een zang des iijd^ waarvan hij de kopy tegen een matig honorarium ^, aan Kruseman luvnbood, waren uitiiigen van dezelfde gevoelens. Ook Van den Bergh's Ome Koning J3 Maart J8i8, Een bede en zijn Dichibu)idel voor titel Hnllandiivhe poi'zij^ die hier, als ik mij niet bedrie^ voor de ecrste maal een uitgaaf van Kruseman in dat tijdschrift besprac. Brief van Da Costa 3 Maart 1849. ' Brief van Da Costa 21 September 1848 'Hierbij de proef van Hofdijk in revisie terug. 'K Heb er de veranderingen van v. d. B. [van den Bergh] maar in doen veranderen. Wat dunkt U van zijne distinctie met groot en klein kapitalen? 't Staat nooit mooi! en nu niet genoeg dat wij kapitalen van de eigen letter (gelijk het typograpiesch] behoort) namen, nu moesten wijnogdikkere gebruiken." (Brief van Van Zeggelen 22 Juni 1848.) ' Kruseman betaalde aan Ten Kate als honorarium voor dit half vel druks f 20. ' Onder den titel De vnerzen van den day besprak Alberdingk Thijm in De Spektator (Dl. VIII lltr. 1818 biz. 193 vlg.) de Warbler! will is or van den nachl door Da Costa, Parijs door Ten Kate, odf- oordeelen door Beeloo en Onze Koninij door Van den Bergh. — Evenzoo gaf De Clercqjn De Gids (1848 Dl. I biz. 499) een beschouwingten boste over de gedichten van Da Costa en Van den Bergh. VAN DEN BEROH, DICHTBUNDEL VOOR MUX VADERLAND. 109 mijn vaderland zullen wel aaii dezelfde bron huii ontstaau te ibw. (lanken hebben gehad '. Kneppelhout vond in de verachijuini van dezen laatsten buiidel aanleidiiig in een uitvoerig stuk van den Bergh te schetseu als een dichter uit het volk -, en gaf van het völlig het volk -, en gaf van het völlig  dorpsverhalten had doen kenneu in De Tijd. Maar dajir was het kloppen aan doovemans deun. „Was 't fürst, wat gij vraagt, 'k zei dadelijk, neen! dat valt niet in mijn samak. 'K Laat den schrijven en vertellen in zijft land van 't gene hij ziet en opmerkt en dat wil ik van 't mijne. In de voorrede van Geerl heb ik mijn meening uitge. In De Gidft 1849 Dl. I biz. 426. — Hier even medegedeeld een citaat uit een brief van Van den Bergh (25 Maart 1848), waaruit zijn karakter niet onaardig om den boek konit gluren: „Van Jufvrouw Toussaint heb ik een brief gehad a ravir, met verzoek een Volkslied te schryven — en dat is er uit — en zoo ik gel oof, om met Da Costa te spreken zecr förster. — Vgl. Van den Bergh's zeggen in de Voorrede van den Dicht-hralgeld door Hnet geciteerd in de Littevavische Fantasien en Krifpln'n (Dl. VII Haarl. z. j. biz. 53): „Ik vermeen het den Koning, die de geusnapperde reputatie bezit van de Groote, eenigszins gewgigd te mogen nazeggen: deze bundel — c^esl r}ioi.^^ Dr GUIs 1849 Dl. I biz. 427 vlg. — Vgl. het oordeel van Thijm in een brief aan Ten Kate, medegedeeld door J. F. M. Sterck in Nedcr-land. Amst. 1893 Dl. II biz. 477. 'Kneppelhout in De Gids 1878 Dl. TI biz. 350. 'Geert. Een verhält voor het volli, voor alten pälten lande. Het HootjdmtRnh cjevolgd door C. van Schaick. Amst. 0. J. A. Beijerinck. 1847. 'Een boek, zoo echt populair, als wij er in onze taal geen tweede ken- VAN SCHAICK, TAPEREELEN TTIT HET DRENTHORDS DORPSLEVEK. 1848. drukt. Gij vraagt me 't werk van Auerbacli te verhollandschen, dat is alzoo iets anders en daardoor komt de zaak in over-wegging. Drenthe is rijk aan stof, aan goede stof die aan de vergetelheid moet ontrukt worden, omdat de geest des tijds en der naiiping hier doordringt. 'K Heb in Geert een proeve gegeven en laten kijken VAN SCHAICK, TAPEREELEN TTIT HET DRENTHORDS DORPSLEVEK. 1848. Wat hier te kijkeu is, dat beviel. Daarop vonnde ik plan schetsen väi ons dorpshven etca. te gven en begon er mee." Het plan beviel Kruseman. Die Tafereelen tiU het Brentsch dorpsleven 2, die de schrijver, een „boeren-domine", zooals hij zich in het Voorhericht noemde, opdroeg an David Hagay en een flinken opgang maakte waren er het gevolg van en vielen bij Kruseman zoozeer in gunstige aarde, dat hij het voomenien koesterde, met dit werk een reeks van geschriften te openen, die in aantrekkelijken en boeienden vorm een schildering moest van alle provinciale eigenaardigheden van ons vaderland. Voor de noorden. Het is een boek, dat zoowel voegt in de hand die de pen, als in die welke de spade voert (De Gidé 1847 Boekbeoordeeling biz. 796). Een tweede druk verscheen in October 1852 b. H. A. M. Roelants te Schiedam. Brief van 10 Feb. 1848. Zie de recensien in De Recensent (1849 Dl. I. biz. 30) en in de Vadedandsh-he lelevoefeningen (1849 Dl. I biz. 364) van C. G. (Wit-huys?), waar het werk geprezen wordt, maar slechts de aanmerking mocht endervinden, dat de schryver zyn personen in het gewestelijk dialect laat spreken. Be Tijd ('s Graven h. 1848 Dl. VIII biz. 297) drukte een fragment met een zeer waardeerend voorwoord over. Het is geen buichelary en stroopsmeerder, dat ik het dien braven grysaard opdraag. Ik heb hem veel te danken en zoii een smerige rekel zyn als ik dat op mijne wyze niet vergold. Geld engoedenmagt heb ik niet maar wat ik heb geef ik met hart en ziel aan vrienden en weldoeners V van vroeger en later dagen". (Brief van Van Schaick 23 Juni 1848). In Het Loeskabinet (Amst. 1850 Bibliographisch Album biz. 35^ adverteerde Kruseman: „Weinige boeken heben in den laatsten tijd zulk een opgang gemacht, als aan dit werk te beurt gevallen is.^' Een tweede druk verscheen in 1858 bij Ten Brink te Meppel. „Wy bewegen ons in de eeaw der dorpsvertellingen, het genre dat in tijdsorde op den historischen roman gevolgd is," schreef Huet in 1804. (Luterarisc/ie Fantasien en Kritieken Haarl. z. j. Dl. II biz. 176.) BIERBBR^ BROEDEUS EN ZUSTERS. Ill lijfce provincien werd de voorlichting ingroepen van Goever- ih4«. iieur, diedaarvoor o. a. den Nanani van Th. van Duinen (Thineus), predikant te Wijnjeterp in Frischland noemde. Goevemeur was in die dagen bezig voor Krnseman eonroman van Frederika Bremer to vertalen. De Broed's ein zusters met het oorspronkelijk tegelijk in een Eugelsche vertaling bij (Oolbum verschenen, had Kruseman in het Zweedsch ont-vangen van den uitgever 0. A. Bagge te Stockholm. De Engelsche uitgaaf kon echter aan (loevemeur niet belia-gen. „Flygare-Carlen, bij wie meest alles handeling, phiatspii i)er900U8beschrijving of verhaal is, kan men ligt even goed uit het Engelsch vertalen, raaar den vertrouwelijken, hülsen toon van Bremer en haar gekeuvel soms, niet" Ilij hoopte daarom alles van de Duitsclie bewerking, niaar moest niettemin tot het besluit komen, „dat de duitsclie vertaling mij bitter heeft teleurgesteld En pruhverk is bij de zeer goede, van De buren onder anderen, wat gij bij gelegenheid an Brockhaus, [den uitgever dier Duitsclie vertaling] schrijven moogt. Nochthans deed hij zijn best en mocht het werk tot stand brengeu; op verlangen van Kruseman werd zijn naam op den titel verraeld. Een ander literair werk dat in dit en het volgend jaar bij De Broeders en Zusters is de laatste en zeker niet de minst aantrekkely van de Romans de/er hoog begaafdeschrijfster. (Advertenie van Kruseman in Het Leoshabinet Anist. 1850. Hibliographisch Album bl. 35.) — De uitgever cursiveerde het woord „laatste", omdat de sehrijfster in haar roman medegedeeld had, dat zlj denkelijk wel niet meer tooneelen uit het huiselijk le Von zou schetsen. Brief van Goeverneur 3 Juli 1848. * n^^ii^ »aam op den titel; nooit heb ik dat nog voor een vertaling gedaan; doch rekent gij hem we^enlyk van eenig belang — uw wil geschiede ditmaal, mits gij hem slechts met kleine dunne lettertjes laat schrgven en dien van Fred. Bremer forsch en groot, zoodat ik met •iiepe en behoorlyke onderdanigheid achteraan kom." (Brief van Goe- verneur 5 Februari 1849). 1]2 MESSCHERT, DE OOUDEN BmULOFT. 1848. Kruseman het licht zag was de poe'/ie van den Rotterdara- schen boekhandelaar Willem Messchert, Da Costa's „hartelijke vriend en ^etrouwe medestrijder in het Evangelic des Zoons van God'' \ In Mei 1848 ward hij door aankoop uit het fonds van E. J. Schierbeek eigenaar van Dff govden bruiloft ^ ; als hulde zijuer nagedachtenis toegewijd moest hiervan eeu geillustreerde uitgaaf verschijuen ^, TollenSj een geestverwant van Messchert , aan wien hij reeds bij zijn leven zijn hooge ingenomenheid met dit dichtstuk had te kennen gegeven * en die in De Tijd ^ zich zelf reeds aanbevolen had een nieuwe uitgaaf van Mes- scliert's dichterlijke nalateuschap te bezorgen, zou over de uitgave het opziclit houden, terwijl Rochussen de illnstraties op hout zou t^^ekenen. Eenige zorg baarde het echter geschikte houtgraveurs t<^ vin- den ; noch aan Bal noch aan Van Arum meende Rochussen^ dat men dergelijk werk kon toevertrouwen " : Vermorcken te Brussel werd er mede belast. De uitgjive werd een sierlijk boekdeel, dat vrijwel gcwjwirdeerd zou worden bij het publiek al had het fijn afdrukken der houtgravuren eenige raoeite ingehad op de drukkerij van Van Zeggelen (Giunta d'Albaui) ^. Dit bezwärmer werd echter vrijwel overwonnen; maar wat allerminst in goede aarde viel, was de voorrede die ToUens er aan toevoegde, waarin hij opkwam tegen het naiir zijn oordeel duistere, koude diepzinnige der gedichten van zijn. Brief van Da Costa 3 Maart 1849. Vieuwsldad I'oor den linekhandel 25 Mei 1848. Nouws/ofl'en D\. I biz. 365. Schotel. Tollens en zijn tijd. Tiel 18G0 biz. 133. Dl. VII'sGravenh. 1848 biz. 196 vlg. Brief van Van Zeggelen 22 Juni 1848. Dl. VII'sGravenh. 1848  verontwaardig op: hooren we Alberdingk Thijra in een brief, waarin hij den uitgeverdaiik zegde voor een present-exemplaar. l)aar is maar een man in ons landtjen, die zoo ilhi- streepen kan — en dien man hebt gij getrofl'en voor (U^ teekening der houtsneedtjens . . . . Het gedicht is ook al- lerliefst. Het heeft natuuriijk de gebreken van de huiselijke poezij uit het tijdperk , dat het tegenwoordige onmiddel- lijk voorafging; ofschoon ik niet weet, of De (juvuUu hruilofl wel onder den Gui/ de k'laMtng is. De dichter echter is van vroeger vorming. Eenvoudigheid , naiveteit somwijlen — maar niet zonder een zeker: „Zie je wel hoe eenvoudig ik maar ben !" Schilderachtigheid — maar zich-zelve te veel bewust van het aangenaam ett'ekt, dat ook de nietigst(^ voorwerpen kunnen maken — mids het penseel van een meester ze behandele; en zoo, wel eens iets overladens in de details^ bij den nog niet aan het kenrslijf ontkomen stijl,«die almede dat tijdperk ken- merkt. Maar, in trouwe ! het gedicht is in vele opzichten zeer schoon, en verdient ruimsclioots de eer, die uw kiesche en vruchtbare smaak er in deze uitgaaf aan heeft laten wedervaren. Maar wat liet gedicht niet vcu'dient, uwe fraaie uit- gave even min — dat is outsierd te worden door de kregele en schier hatelijke vooiTeden van Tollens — den oiiden Schotel. ToJleiiH on zijn tljd. Tiel 1860 biz. 197. 27 November 1848. 8 114 MESSOHERT, DE GOUDEN BRUILOFr. 1848. Man, wenn laatdunkeiide toon en afgunstige houding kgenover de richting van een jouger geslacht, te onverdraaglijker zijn, naar hij ze in bloemzoeter heuschheid en geatiekteerder nederigheid tracht te verbergen. De stelling, die Tollens, na een met roem doorloopen dichters-leven, heeft aangenomen, is allerongelukkigst en, ik vrees, dat zij, bij de reaktie zijner tegenwoordige bemoeiingen, hem niet voortdurend genoegen zal blijven opleveren. Die man irriteert in hooge mate een joug geslacht, dat, met zoo veel vuur in het gemoed als eeumaal in Tollens' aderen wellicht gloeide, en met meer pit in den geest, met serieuzer studie en solieder beginselen dan de zijnen, ter gelegenev tijd den ongeroepen En onhevoegden kritikus, naar ik vrees, zal kastijden voor zijn grijzaarts onbezon-enheidj kadrukkelijker dan de humaniteit wellicht toe zou laten. Zie! dat is altoos een slechte pozitie: na zoo veel roems te hebben geogst, als nimmer een Hollands dichter ten deel viel — - op zijn ouden dag niet alleen met minachting neer te zien op de gemoedelijker pogin-gen van jonge lieden, maar daar met het acharnement van een of andere hartstocht hij iedere gelegenheid over uit te vallen, en, al is het in onverschoonlijk mat proza, bet gewicht van zijn dichternaam in de schaal te werpen, die bewijzen moet, dat de jonger kunst geen waarde ter waereld heeft, en hij de „eenvoudige", „ongekunstelde" man eigenlijk alleen weet, wa Ar het met de Kunst opstaat. Men moest zich voor den scldjn — zelfs van zoo iets wachten. De man moge alles ter waereld zijn en kunnen — een theorist is hij niet: hij heeft geen grein wijsgeerige genie, en geen grein wijsgeerige studie — noch kunde, noch opleldhig. Ziedaar, ruiterlijk, mijn gevoelen. 't Spijt me, dat ge gegen onzer jongeren (Ten Kate, Ileije, De Bull, Schimmel...) gevraagd hebt, om die voorrede te schrijven : dat zijn alle minder en meer menschen van serieuze studie — maar vooral van gemoedelijkheid. Het zuurdeesem van de gefirriteerdc kunst enaarsdri ft lieeft in de dagen, dat tcij MESSCHER, DE OUNDEN BRUILOPT. 115 het krachtigst ademhalen, uitgegist; die iochten (wat oiize i848. gt^breken zijii mogen!) die keimen wij niet. l)e gjil van Tollens is een vlek op uw voortrettelijke uitgave. En — wat zeer van belaug voor u is — ik mag u nief verheerdijk hoogst ongunstig op de beoor- DeeMngen van het geheel zal werken. Ik beloof u intus-scheu - zoo ik gelegenheid vind het bundeltjen te recenseeren - zorgvuldig uw goede gedachte der geillustreerde uitgave, van den fiialgreep der Tollens-uitnoodiging te onderscheiden. En - zoo als ik u zeg - het gedicht is hoogst verdienstelijk en verdiende uw zorg in ruime mate. Toch mochten dergelijke oordeelvellingen - ook Van den Bergh te's Gravenhage „spuwde vuur en vlam" - Kruseman niet nopen met zijn aan Tollens gegeven woord te breken, over de verzameling van Messcherfs Nagelat^M gedicht en^ die in het volgend jaar 1849 bij hem het liclit zag '. Zes jaar later gaf Kruseman, schoon de ge'dlustreerde editie nog niet uitverkocht was, eeu goedkoopen Bärdruk in zerne klein kwarto formaat van De gouden bruiloft in het licht, zonder de prentjes en met eeu uittreksel uit het voorbericht zonder de tirade van Tollens, die de gemoederen zoo verbitterd had. De gouden bruiloft is een belangrijke ondenieming in de ge-schiedenis van Kruseman's uitgeverszaak. Deze uitgaaf toch is de erste geillustreerde editie, welke door Kruseman gedaan werd. Wei is waar had liij vroeger ook reeds werken in het licht gegeven, die met prenten voorzien waren, een geillustreerde editie in de engere beteekenis van het woord, was tot op dit Geheel juist is de titel niet eekozeii, daar Tollens de gedichten van Messchert slechts corrigeerde naar de spelling van Siegenbeek en die uitgaf als verzamrld en uittjegeven door hem. — Bilderdijk had indertgd hetzelfdc gedaan met Van Haren. i^Brief van Kruseman aan Da Costa 6 Juni 1856.) — Kompleet was in zooverre de uitgaaf niet, daar betgeen van meer intiemen aard was, achterwege gelaten werd. (Brief van Kruseman aan Prudens van Duyse 28 Februari 1849, mij welwilend ter inzage verstrekt door den Heer Florimond van Duyse te Cient.) AglaJa. Oogenblik door hem niet ondemoraen. De wijze, waarop hij deze poging tot een bevredigende oplossing had gebracht, kon weinig doen vermoeden, dat hij enkele maanden later zulk een mistastiiig zou doen met de Polichinel, trouwens voor het een woj^ de hulp van een Zuid-Nederlander ingroepen, voor het andere zou Noord-Nederland alleen de houtgraveurs moeten leveren. En dat De goudeu bruiiofty schoon ouderwetsch, nog steeds eenige waarde heeft, wordt hieruit bewezen dat, tt^rwijl Sehierbeek voor het kopyrecht en IGO exemplaren /' 152 ont-vangen had, de ge'illustreerde editie, in 570 exemplaren (5® drink), /50 mocht opbrengen in de fondsveiling van den 4 April 1895. Behalve deze uitgaven was met den aanvang van 1848 nog en ander werk ondernomen, dat Kruseman, wel is waar niet zou doen noemeu in de letterkundige, noch in de wetenschappelijke wereld, maar dat nietterain veel, zeer veel heeft bijge-dragen tot bekendmaking van zijn naam in de uitgeverswereld: de Aglaja [^Tijdschrlft voor] Bameshafidwerken, Al reeds dadelijk bij het eerste verschijnen had de Aglaja het gewenschte succes. Voor een goed deel was dat te danken aan hetgeen Kruseraan aangewend had bij het Chruielijh Album-, col portage * en overvloed van prospectusseii. Daarom zij hier medegedeeld dat van den tweeden jaargang. Bij den nieuw ingetreden jaarkring en het verschijnen van het eerste stukje des tweeden En deels van ons werkje, herhalen wij de woorden bij den aanvang van ons Maand-schrift geuit: „dat wij aan den eenen kant niet be-oogden een boek uit te geven, hetwelk hoog van prijs en, bij slot van rekening, even weinig voor den middel-als voor den hoogeren stand geschikt ware. Niet meer lag het in ons plan, een boekje uit te geven, dat en door inhoud, en door uitvoering, en door uitvoering, uit- /200 en f 185.65 werd in 1848 op de onkostenrekening hiervoor gebracht. A6LAJA. 117 sluit^nd voor den minderen stand berekend was. Ons is*^. Doel was de uitgave van een Tijdschriftje, dat door het uitwendige, den inhoud en de uitvoering, zich een plaats in de salons en op het toilet der hoogere standen kon verzekeren, dat in het dameswerkdoosje plaats kon vinden en toch, door den matigen prijs, onder het bereik lag van alien; dat, steeds eene keur van verschillende handwerken bevattende, door de periodike [sic] uitgave in staat was op de hoogte van den tijd te blijven, en dat, door het mededeelen der nieuwste, schoonste en smaakvolste handwerken, de lust voor deze gaande houden, den smaakverfijnen en het vemuft scherpen zou, en onze landgeben bij de vreemde dames niet achter zou doen blijven". Van daar dan ook, dat onze wensch is vervuld en ons werk Je inderdaad weerklank en ondersteuning bij het beschaafde publik heeft gevonden. Het voortdurende en, met zelfvoldoening zeggen wij, het toenemende debiet, van eenige duizend exemplaren — een getal, hetwelk nog dagelijks aangroeit — strekt daarvan ten bewijze. Met genoegen en zonder laatdunkeudheid mogen wij dan ook van de ook van de ongelooflijk geringen prijs, hier te lande niet wordt overtroifen, ja zelfs niet wordt geevenaard, zoodat b. v. de prijs eener enkele tapisserieplaat meer bedraagt dan de geheele daarmede uitgegeven Aflevering. Ook komt hier nog bij, dat de Lithograaf, door den Uitgever met de uitvoering der platen belast, hee "Getoond het vertrouwen allezins te verdienen, door onafgebroken en met inspanning alles aan te wenden, wat de afbeeldingen kan doen wedijveren met het beste, door den vreemdeling in dat vak geleverd." Maar hebben wij ook meer gedaan dan wij hebben beloofd, dit zal ons niet doen insluimeren. Integendeel, 't legt ons nieuwe pligten op, welke wij met tevredenheid en ijver hopen te vervullen, opdat wij in een volgend jaar, met even veel genoegen op de afgelegde baan te-lis AGLAJA. 1848. rugzien en de bescherming des bescherming publieks met even veel gerustlieid kunnen inroepen, als wij 't thans doen, met het oog op hetgeen wij in het volgende deel hopen te leveren. UlTGEVER EN IIeDACTIE. Kruseman echter, die van zijn kaut begreep, dat hij het bij dat eerste welslageu uiet moest laten om zijn oidernememung levensvatbaarheid te doen houden, wist met het Verkoophuis te Amsterdam een overreenkomst aan te gaan over het in den handel brengen van nieuwe naaldenmaten, haakpemien en bonders voor haakpennen, snijnaalden voor relief- tapisseriewerk, een Aglaja-schaar en nog eenige andere soortgelijke voorverpen. Het Verkoophuis had naar het schijnt hiermede het ge-wenscht? succes, want op verschillende plaatsen van ons land vestigde hij depots van die voorwerpen. Wat de redactie beloofd had in het prospectus bij de erste aflevering verzonden, bleek zij te kunnen volbrdengeu, maar ook bleek dat, tot voordeel van den ontwerper, in den geest der dames wereld, vooral der oudere dameswereld. Het debiet klom bij inteekening in 1852 tot 5142 exera-plaren. En de aanleiding tot deze onderneming? De her-haalde aanvragen van Hacke En van Bleeker om modeprentjes voor huu vrouwen zu lauen er ook wel een opwekking toe gegeven hebben. Maar hooren wij Kruseman zelf. In 1845, trok het mijn aandacht, dat er in Duitschland en Frankrijk een aantal kleine handleidingen voor vrouwelijke handwerken, bij v. breijen, haken, knoopen, borduren, het licht zagen. Ik vertaalde er een, het Haakhoekje van M. Koru, en verkocht er weldra een menigte exemplaren van. Deze goede speculatie bracht mij tot het plau om de voordeelen duurzamer te maken door het A'estigen van een tijdschriftje, voor welks redactie ik de familie A. van Lee te Amsterdam anzochtj onder controle van nawerking der voorwerpen door de Gezusters Weeveringh te Haarlem. Deze uitgaaf, geheel nieuw en  radeplateu, die ik na lang tobbeu en ongeloofe-lijke bezwaren, eindelijk vond in de medewerking van de firina Adolphe Goubaud & C^% de uitgevers van het Joi/rnal des demoueUes. Met deze firma ging ik tegelijk een contract aan tot het gezaraenlijk uitgeven van de Aglnja, onder den titel van Cetuirlllony revue encyclopedique de torn les travaiue de dames '. De fransche tekst (door Yan Lee bewerkt) zou door inij uit Haarlem gratis geleverd worden, en daarentegen zouden Goubaud fcC'^'de kleine modeplaten arrangéeren, die wij zoowel voor Aglaja als Cendrillon zouden gebrui-ken. Deze fransche editie, [waarvan overigens de geheele redactie-ar Beid in handen van Goubaud was, gaf behalve de modplaatjes en de dameshandwerken maandelijks nog een muziekstukje van Caraille Schubert, typographisch uitgevoerd in procedes Tantenstin et Cordel, welke niet in de Aglaja overgenomen. Agent voor Zwitserland van de Cordel was in 1851 Edmond de La Fléhere te Geneve; voor het Koninkrijk der Beide-Sicilien Bemögen. De overlevering noemt hierin ook Mevrouw A. C. Eruseman. Deze wäre van müssen van müssen dezelfde als die, welke omstrecks 1755 door Breitkopfte Leipzig het eerst in praktik werd gebracht, en een paar jaar later door J. M. Fleischman, den stempel-snyder van Johannes Ensched, te Haarlem, étot de hoogste Yolkomen-heyd gebragt is. (De letter cjieterij van Joh. Ensched, en Zonen. (De-denkschrift. Haarl. (1893) biz. 23 vlg.). Dit stelsel bestond uit een 250 teekens. Tantenstein en Cordel, twee Israelieten te Parijs, slaagden er in dit aantal tot 108 te verminderen en hadden hiervan in Juli 1835 reeds muziektypen in drie verschillende grootten gesneden (Journal fiir Buchdrttckerkunst, 1835 kol. 108). Die vermindering bracht echter te weeg, dat somtyds het aansluitenderl Jnen indendrukte wenschen overliet. Hun systeem schreef daarom voor van het zetsel een afgietscl te nemen en de cliche nit de hand bij te werken (P. Dupont. Histoire de Cimprinierie. Paris 1854 torn. II pag. 375). Belinfante vermeldt in zijn lets over de verdicnsten der IsraiHieten als boehdrukkers (biz. 18), dat zijn op de tentoonstelling voor de nijverheid in Frankrijk voor hun uit-vinding met een jnedaille bekroond zijn geworden. Vgl. Journal 1855 kol. 177. — Ook Schelter te Leipzig sneed destijds een muziekschrift van veel minder, omstreeks 190 teekens {Journal 1844 kol. 148); het streven van die dagen het aantal figuren te verminderen, slaagde niet, getuige o. a. 120 AGLAJA. CENURILLON. BYOU. 1848. werd * de combinatie liep tot het einde van 1854. Intus-schen hadden Goubaud en ik ook een duitsche uitgave beproefd, onder den titel van Byou, die in November 1849 verscheen, in 't volgend jaar nog voortgezet werd, maar met schade eindigde. In 't zelfde jaar 1851 kwam Goabaud nit de hedendaagsche muziekschriften, welke bestaan nit raim 450 teekens. 