None
*) Verg. over dit spreekwoord: Meyer, Oude Nederl. spreekw. bis. 72. s) d. i. Adriaan van Bergen, Heer v. Dolhain. Zie over hem: Groen v. Pr., Archives III, bla. 363 en w. 4) broeder van: Clement en Dirk Yolkertsz Coornhert. Zie Groen, Arch. Ill, Mz. 137. *) Guislain van Fiennes, Heer van Lumbres (, Zie over hem: Groen, Arch. Ill, biz. 377) Of een zekere Hembixe of Hembyze? Zie Bor, dl. I, fol ao8v. Zij waren beiden op de vloot, onleesbare plaats. — 7) Lode wijk van Bergen, ook wel genaamd: Louis de Treslong. Zie v. d. Aa i. v. Bergnes, s) Kan dit wellicht naar de uitspraak eene naamsverbastering zijn van: Jacques Schoonewal, dek geuzenkapitein te Emden? Zie over hem v. Vloten, Nederl. opstand (1564—73). Haarlem 1856, bis. 390. t ORANJES BRIEFWISSELING MET JACOB VAN WESENBEKE. 165 Engelant by den voorn. LOUYS DE Bergues ende in duymyseren zijnde, mijns bedunckens wel wat zoude clappen mijn here VAN Embresen beeft my oock geseyt dat hy wel weet, dat de here VAN Dolheym over all 'geen acht duysent daler aen den scepen verscotten heeft aen victuaille ende alle nootrusticheyt, dewyle hy opte Eetns is geweest. Ick ende alle mijn huysgesinde hebben ooc wel gezien dat hy gouden ketenen, zilveren bekers ende andere costelicheyden dede maken, die hy met veele gelts gepact dede wechvoeren, dat hy oock zeer veele gouts dede omsetten voor dalers, maer heeft hetzelve also gedaen, dat hy zelden een man tweemael gebruyete, in somma ick hebbe wel gesien datter veel billetten waren opte hantscriften van de gerantsonneerde scippers ende scepen, die de voorsz. Jacques Cent Nouelles in zijn bewaren hadde, daervan ick oock wel by geweest ende gesien hebbe dat etlycke ingelost werden van IOOO dalers, van 1200 dalers oock van 200 ende 300 dalers, maer en zoude van geen [seecjkerheyt (van somme) weten te zeggen etc. Doch [tgunt] hier te doen is zoude Basius ofte yemant anders van [zyne] Ex e daertoe speciale commissie hebbende well[ichtel]ijc zonder grote moeyte be- commen. Anders breeder [en] zoude ick hier nyet zekers weten te vernemen. Also wel claerlijck scijnt (zo ick voor geseyt hebbe) dat hy alle zyne dingen met eene welbedachten opgesetten voorsichticheyt gedreven heeft, zo wel is gebleken, doen hy me alle tgelt wech trock, latende hier zynen broeder zonder geit metten scepen op eene vleeschbank, belovende te zullen wedercomen (daervan ick noch zijn scryven hebbe) ende nochtans geen dinek minder in zyne gedachten hebbende zo metten daedt is gebleken. De voorn, dicke Burgermeester van Gorinchem zeyde mede ten voorsz. tijde dat hy versekert was dat eenige rycke brouwers van Delft willich waren om eenen merckelycken somme penningen op te brengen oock de stede van Delft, Haerlem, Leyden. Roterdam ja oock Aemsterdamme (zo zy meinden overmits hen verstant l ) dat zy met eenigen daerbinnen hebben) te versekeren ten behouve van zyne Ex e. maer dat alles zo haest zy versekert zullen zijn dat zyne Ex e van nyeus met heyrcracht te velde zy ende zyluyden des bevel zyen *) van zyne Exe. Aengaende de stede van Gorichem maeckte de voorsz. dicke Burgermeester met allen geen zwaricheyt omme dezelve metgaders den slote te versekeren voor zyne Ex e zeggende voor middel van den slote te becomen dat hy hier tot Wesel onlancx gesproken hadde metten Maerte laest opt huys gedient hebbende uut dewelcke hy met abele ondervraginge vernaem dat als de MasRTE [sjmorgens 1 ) verstandhouding. 3) zien. 166 ORANJES BRIEFWISSELING MET JACOB VAN WESENBEKE. vroech uut gaet te mekken dezelve [M]aerte dan uut ende innegelaten weert by eenen eenpch?] portier, die licht te vermeesteren ware m[et] het gantse slot alleen deur twee of drye m[an]nen. Onder decxel van een verdreven evangelischman loopt een boere genaemt Willem Olyslager ende is van Aemsterdamme die sich meesterlijck can veynssen ende veele quaets doet, die oock geweest is tot Dillenberch mogelijck om yets quaets te bedryven aen den persone van zyne Ex« dat Godt voorhoede. Dese verrader is te kennen (zo hy zyne name oock veraendert) aen dese zyne gedaente, het is een man een weynich langer dandegemeyngroote, dickachtich vanlichame, bruyn ende vyercant van aengesicht met eenen dichten bniynen baert dye hy draecht gemeenlfyck] cort by den kinne afgescoren. Indient zo eerlfijck] ware alst wel nut scijnt, zoude te bedeneken staen oft goet ware dat men 3 oft vierduysent billetgens dede scryven van versceyden hande ende woorden maer gelycke meninge, te weten dese: Nadien wy onder- vinden tegen alien hope dat der Spangaerden voornemen is, nyet alleen te straffen en uut te roeien allen beeltstormers ende sectarissen maer oock de onsculdigen catholycken met geweldige beroven heurder privilegiën, met ondrachtlyke scattingen ende met een barbarsce tyrannye grontlijck te verderven ende vernyelen, so adverteert d’overheyt deser plaetsen dat zy der gemeenten welvaren der stats en lants privilegiën, en vryheydt anders voorstaen ende verdeedigen dan zy tot noch toe gedaen hebben, zo dat wy eens een eynde zyen van dese ongehoorde Albaensce wreetheyt, zo wel over veel onsculdige veijaechden als over alle d’ingesetenen en dat binnen corten dagen, by aldien zy dese plaetse nyet en willen zyen aen lichte vlammen. Ende ofte in andere betere wyse. Omme dan zodanige billetten nu hier dan daer en allencxtens deur de gantse Nederlanden in de[n] grooten en cleynen steden oock groote dorpen, te doen [pljacken voor de kereken ende poorten, daertoe een man [in] elcke plaetse genoech waere die men oock licht z[oude] becomen. Ende indien geen ander hope van [ver]lossinge (na menscelycke middeln) voorhanden en [wa]re, of men een wyle daerna tselve zoude willen executeren, dwelck gants licht zoude vallen in deser wyse. Men vindt nauwelycx stede of vlecke daerinne nyet en zijn veele personen die zo daer geen menscelycke hulpe meer voorhanden en ware, nyet en zitten op het verlopen. Van zodaniche behoeft mer maer 6 of acht in elcke plaetse omme na heymelycke vluchten heurder goeden en huysraet poppen *) te leggen elck in zijn eygen huyse tegen den avont hem zelve uter stadt te maken, en also de stadt tot 6 of acht of meer plaetsen T i) afloopen *) d. i. brandproppen van vlas cf hennep en pek. ORANJES BRIEFWISSELING MET JACOB VAN WESENBEKE. 167 teffens aen brandt te stellen ende dit op eenen windigen tijt. Het staet te vermoeden dat zulcke dreygementen van dese onvermydelycke bederfnisse, den overheyt in den steden ancxtich maken, ja den Hertoge van Alba van zyne voornemen eenichsins afscricken zoude mogen, maer wat de dreygementen nyet en vermochten zoude dexecutie vermogen, want men zo doende (behalven de uutwendige beroe- ringen ter zee) het lant oock inwendich zo arm zoude maken dat de Hertoge uut Spangen geit zoude behoeven omme den Nederlanden te bescermen. Dat hier van brandt der huysen in den steden wert geseyt mocht oock gebruyct werden aen den landthuysen, aen den scepen, aen den zoutketelen, scuren ende andere timmeren zo wel buyten als binnen de steden zijnde. Immers men zoude de dorpen ende steden menichte van scepen voor hem hebbende als Amsterdamme, Enckhuysen, Hoorn ende grot el [ij cx] mogen brantscatten zonder zwarichfeyt]. \) XIII. Plan van verrassing van Amsterdam , waarschijnlijk bedoeld in voorg . memorie van Dirk Cater . Gelijktijdig afschrift [van Jacob van Wesenbeke]. Aanhef en slot ontbreken. Brit. Mus. Cotton Mss. Galba C. IV, 105 (no). [1570» 15 Juli?] Amsterdam met gewelt te becoemen heb ick uL by monde verhaelt. Om commocy te maecken in Amsterdam dat die burghers gheen knechten sullen innemen als haer gebueren revolteren. 1st by ul. geraden soe mocht die E::cL een missijf aen die sessendartich scryven versiert met beloften ende schonen woorden dat zy haer souwen laeten genogen met haer burgers ende gheen vreemde knechten innemen soe sy sullijcx daede souwen zy by haer privilegiën end gerichticheyt blyven — soe nyet soe wilde de Ex e die stadt tot een rooff geven met al datter in is, de vuer soudt ront doen aen brant steken met al die schepen soe wel die neffens Amsterdam over leggen in Vaterlant*) als die in die Wael 8 ) zijn. Jae bovendien al die hoeven 1} Ziedaar het beruchte plan, dat Dr. F. J. Holzwabth in zijn werk: DerAbfaUderNiederlandeiBd.il, blz. 480 en w. ten onrechte aan Wesenbeke heeft ioegeschreven. Ik zelf, misleid door Wesenbekes hand, verkeerde eertijds in dezelfde dwaling. Er schijnt aan deze memorie van Dirk Cater een stuk te ontbre- breken, misschien het volgende, dat geen aanhef heeft en dus denkelijk hiermede éen geheel heeft uitgemaakt, hoewel het van de „Denckcedulle” door tal van andere stukken is gescheiden, j) Waterland. *) D. i. de gracht langs den zoogenaamden ; „Binnenkant,” tegenwoordig Eilandsgracht geheeten. De overzijde heet nog: Oude Waal. 168 ORANJES BRIEFWISSELING MET JACOB VAN WESENBEKE. die enigen burgers in Amsterdam toebehoeren gheen uuytgesondert, desen missijfi vermeet ick tot u gelieven een van de 36 in handen te doen coemen — om die te doen openen in de 36 raen. Ick twyfel nyet off daer zou twist uuyt rysen. Drye off vyer copyen van dese missijff weet ick te bestellen by deversse persoe- nen in de stadt waerof ick een sal doen slaen voer de boers opdat het voor de gansse ghemeent compt. Ick laet mijn beduncken dat zy gheen knechten sullen innemen, de raedt doeter toe wat sy wil. 1 st datter ul. geraden dunckt ick wil mijn wel in Hollant begheven ende maecken twee schuyten toe op elck schuyt 6 man zoe haest ick hoor datter enige steden in Hollandt oft in tSticht van Uuytrecht revolteren, soe wil ick mijn op de passaigen van Amsterdam begheven [ende] nemen gevangen, wie ick kan bekoe- men. Ick meen soe haest de wethouwers van Amsterdam eenich gerucht hooren sullen zy haer vrouwen ende kijnderen uuyt Amsterdam schicken. Ick weet dat zy grotelijck voer oproer van die ghemeenten bevreest zijn hoe men wijff ofte kinderen van haer mochte bekommen. Ick meen zy zullen de sloetelen van de stadt te lichtlicker overgeven. Ditselfde begeer ick gaern tewech te brengen mits hebbende goede bestel- linge van mijn Heer. XIV. Laurens Jacobsz, predikant te Emden, aan Dirk Cater . Schrijven der Apologie ; oneenigheid met Dathenus ; Nieuws uit Engeland Eigenh. brief. Brit. Mus. Cotton Mss. Galba C. IV, 11(39). 1570, 1 7 Juli. Laus Deo 1570, uut Embden, den 17 July. Geliefde ende zeer beminde broeder Dirric Gaetter u. 1 . gesuntheyt met tsaemen u. 1 . huysfrouwe heb ic vernomen uut u.L brieff van dato 26 Juny, my den 13 July behandiget, waeruut ic verstaen ende vernomen hebbe den handelle die daer gheweest es over die brieven van Petre Dateno an die uutgeweeckene Nederlanders tot Cuellen ge- schreeven, ende 00c het fiat, datter op alsulcke brieven gew[eest] es de gront ende tverstant van dat fiat, hebbe ic wel verstaen. Nu can ic u. 1 . niet onthouden dat hier 00c eennen brieff van DATENO, ende PETRO Alostano geteyckent van weegen der Nederlanders tot Heydelberg an die ministers deezer steede gecomen is, aen haer versoeckende dat sy die gemeentten willen vermaenen willich te sijn tot tgeene sy in denzelven voorstellen]. Naemelic dattet hen goeddunct dat zy eenne V erant woordinghe ofte Apologiam maecken beroerende die verandering ge- schiedt in der religie in die Nederlanden, opdat also int Hch[t] mochte cornea ORANJES BRIEFWISSELING MET JACOB VAN WESEN BEKE. 169 niet al waerachtich te âjnne tgundt van der leere ons nægegeven wert 1 ) Die dienaeren nü deezen briefflf] geleezen hebbende, hebben zy verstaen dat ic thuys gecomen zijnde die provintien elds moede handelde waerin bysonder van al 9 ulc[ke] doleantien gehandelt werde, hebben sy my den brieff voorgelezen en begeeft dat ic die den provintien soude van haeren weefgen] voorhouden ende daerop eenen antwoort verwachtten, opdat sijt den Heydelberchssche mochtten ooverschryven tgundt die provintien [van] meyninge waeren te doen so heb ic den brieff die Brabander Vlaeminghen ende Waellen vertoont Daeruut sy conden (alsoo ic w[el] verstaen dat die van Heydelberch ooc goedt vonden datter ant gedooleert werd, so hebbent die Brabanders alles affgeslaegb{en] met veele circonstatien ende woorden gevallende hier te lange te schry[ven]. Hierna is by den Vlaemingen Waellen Bra- banders etc. [een?] brieff bedacht dat sy alleenne was roerendt te defendee[ren] tgeenne die religie ende leere aenghinc, so sijn sy wee[der] geslootten naelangge communicatien, dattet hen goedt dochtte eene Apologia te vertoonen an K. Mat e ende vorsten tegen [die?] beschuldinghe in der religie, maer geenssins te dooleeren overt ghewelt ende onrecht ons gedaen. Sy aldus geresolvert sijnde hebbent den die- naeren angegeven. Die dienaren hebben hierover die Hollanders doen vergaderen, van haer hier op deezen brieff eenen antwoort versocht welc op huyden geschiet es. Wy hebben ons beraet genomen tot morgen. Dan my dunct, dat wy selve ons antwoort sullen schryven an die van Heydelberch, want wy bemercken dat hiermeede wat meer gesocht wert dam geopenbaert wert, want dat die sommige (dien ic nu per literas niet nomen en can) niet hebben coonnen vercrygen doof diversschen voorgevinghe so met versoec van onderteyckeninghe van eennighe articulen so met versoec van onderhoudinghe int geemeene der verstroyder die- nare ende 90 voort meer met anderre dingen dat souden sy coonnen onder dit dexel te weege brengen ende haerre wille hierimte vercrygen, waermeede sy souden mogen ons die uutgeweeckenne brenghen in eennen haedt aller Duytscher vorsten. Jae daermede sy sommighe beeren ende vorsten souden coonnen an malcanderen reytssen, ende daerenboven so wy met Godts hulpe int lant quaemen, souden een nieu pausdomme te versorghen, jae aparentelic geschaepen hebben. Mits dat deeze onrustige geesten ofte superstitiosse menschen den naeme der Augburchse Confes- sion so zeer vyant syn ende dat dit alles gedreeve wert omdat zy een difiidentie op myne Bx e. Maer wy sijn (Godtdanc) noch so vercoudt niet off wy hebben dit wel coonnen « i) Kantteekening van dezelfde hand: ende hiertoe Cornelium Retium wilden senden tot haer, en wilden interim alle bescheyt ende apologia gereedt maecken. Oud-Holland, 1892. 22 168 ORANJES BRIEFWISSELING MET JACOB VAN WESENBEKE. die enigen burgers in Amsterdam toebehoeren gheen uuytgesondert, desen missijfi vermeet ick tot u gelieven een van de 36 in handen te doen coemen — om die te doen openen in de 36 raen. Ick twyfel nyet off daer zou twist uuyt rysen. Drye off vyer copyen van dese missijff weet ick te bestellen by deversse persoe- nen in de stadt waerof ick een sal doen slaen voer de boers opdat het voor de gansse ghemeent cornpt Ick iaet mijn beduncken dat zy gheen knechten sullen innemen, de raedt doeter toe wat sy wil. Ist datter ul. geraden dunckt ick wil mijn wel in Hollant begheven ende maecken twee schuyten toe op elck schuyt 6 man zoe haest ick hoor datter enige steden in Hollandt oft in tSticht van Uuytrecht revolteren, soe wil ick mijn op de passaigen van Amsterdam begheven [ende] nemen gevangen, wie ick kan bekoe- meit. Ick meen soe haest de wethouwers van Amsterdam eenich gerucht hooren sullen zy haer vrouwen ende kijnderen uuyt Amsterdam schicken. Ick weet datzy grotelijck voer oproer van die ghemeenten bevreest zijn hoe men wijff ofte kinderen van haer mochte bekommen. Ick meen zy zullen de sloetelen van de stadt te lichtlicker overgeven, Ditselfde begeer ick gaern tewech te brengen mits hebbende goede bestel- linge van mijn Heer. XIV. Laurens Jacobs*, predikant te Emden , aan Dirk Cater . Schrijven der Apologie; oneenigheid met Dathenus ; Nieuws uit Engeland Eigenh. brief. Brit. Mus. Cotton Mss. Galba C. IV, 11(39). 1570, 1 7 Juli. Laus Deo 1570, uut Embden, den 17 July. Geliefde ende zeer beminde broeder DIRRIC Caetter u.1. gesuntheyt met tsaemen u. 1 . huysfrouwe heb ic vernomen uut u.L brieff van dato 26 Juny, my den 13 July behandiget, waeruut ic verstaen ende vernomen hebbe den handelle die daer gheweest es over die brieven van Petre Dateno an die uutgeweeckene Nederlanders tot Cuellen ge- schreeven, ende 00c het fiat, datter op alsulcke brieven gew[eest] es de gront ende tverstant van dat fiat, hebbe ic wel verstaen. Nu can ic u. 1 . niet onthouden dat hier 00c eennen brieff van DATENO, ende PETRO Alostano geteyckent van weegen der Nederlanders tot Heydelberg an die ministers deezer steede gecomen is, aen haer versoeckende dat sy die gemeentten willen vermaenen willich te sijn tot tgeene sy in denzelven voorstellen]. Naemelic dattet hen goeddunct dat zy eenne Verantwoordinghe ofte Apologiam maecken beroerende die verandering ge- schiedt in der religie in die Nederlanden, opdat also int lich[t] mochte cornea ORANJES BRIEFWISSELING MET JACOB VAN WESENBEKE. 171 hebben sy redenne. A ) Vale met u. 1 . huysfrau mets haer van hertte groetende van mynnen. Van nieutydinge hier niet sonders dan Mons. DE Bergis *) omtrent 15 scheepen stère onder Engelant hout ende dat Mons. DE Lembris 8 ) noch niet op die schepe en is. Ic meenne sy sijn van sijnne Ex c opgehouden ende ver- toogen. Dirric van Breemen 1 2 * 4 5 ) es daer nae toe met 3 ofte 4 scheepen, voorts comt Jan Pieterss. Swaenooch uut Londen, seyt dat sommige verraders in Engelant op Sunt Joannis nacht meenden 3 zeehavens op die noordcust, als Jermuyen •) en Blackene 6 ) ende noch eennen inne te neemen ende also 7 ) dat veraet vernomen sijnde sijn sy in een bosch geweecken ende sijn 8 edellieden gevanggen, wel 100 edellen verloopen sommige In Vlaenderen gearriveert. Dito dat die K. Mat zijn dochtter in Hyspanien meenden te senden metten 52 schepen van oorloog uut Seelant, maar nu werdden die scheepen niet meer toegemaect uut oorsaecke (so sy seggen) dat die K. M. sijn dochtter so tegen den wintter niet perickliteren wil. Syet Judam Chrystum, met een eusse verraeden. Noch eens vaert wel, groettende Dirric Ollefzoon, Royboyt en alle andere maedts. Laet niet ofte schryft my tgeenne wy malcanderen gelooft hebben, ic sal getrou sijn U.l. dienaer Laurens Jacobs. Den ersaemen ende zeer discreten Dirric Caeter wonartich in de Voisgasse Cuellen. Ontfangen den 27 den ‘July 1570. 8 ) ( Wordt vervolgd.) 1) Deze zin is doorgebaald door de hand des schrijvers. 2) Louis de Bergues of van Bergen, broeder van Adriaan, heer van Dolhain. 3 ) Guis lain van Fiennes, heer van Lumbres. 4) Zie over dezen Watergeus: v. Vloten, Ned. opstand t. a* pi. biz. 307 en vv. 5) Yarmouth. 6 ) Blakney. 7) Eind der kantteekening. s) Op dezen hoogstbelangrijken brief is reeds vroeger de aandacht gevestigd door den belgischen geschiedkundige Ch. Rahlenbeck in het: Bulletin du bibliophile Belge, tom. XVI, biz. 29 en vv. Deze schrijver vergiste zich evenwel ter dege door de „ Apologie der Nederlantscher christenen” van 1568 (Tiele, Pamfl. No. 30), te vereenzelvigen met het „ Libellus supplex in comitiis Spirensibus exhibitus” van 1570. Het eene heeft met het andere nagenoeg niets te maken. Van het „Libellus supplex” is buitendien geene Holl. vertaling bekend, tenzij fragmentarisch bij Bor (I, fol. 316 — 18). Er bestaan van het Lat. origineel verschillende drukken, waarvan eene te Heidelberg, een andere (blijkens het watermerk) te Emden ter perse ging. Men verwarre dit „Libellus supplex” ook niet met het andere smeekschrift op denzelfden rijksdag ingediend door eenige Groningsche ballingen. Verg. Gerdes, Scrln. antiq. VUI, 577 en 585 noot 9 ) Aanteekening van D. Cater. 22 * PIETER DE HOOCH of DE HOOGH. DOOR P. HAVERKORN VAN RIJSEWIJK. R. A. Bredius heeft in zijne studie over dezen meester der Hollandsche schilderschool, in den zevenden jaar- gang van dit tijdschrift, uit diens eigenhandige stukken van 1 667 tot 1671 aangetoond, dat hij omstreeks 1630 moet geboren zijn, en in 1653 tot 1655 te Delft heeft gewoond, gelijk trouwens reeds bekend was, dat hij, den 20 e0 September van laatstgenoemd jaar lid werd van het Delftsche St. Lucasgild, en wel „vremt sijnde”. Hij was dus niet te Delft geboren, en tot heden kent men zijne geboorteplaats niet. Dr. A. VAN DER WILLIGEN Pz. opperde in Les artistes de Harlem de vraag, of de door hem in de registers van Haarlem gevonden Pieter deHooge de beroemde schilder kon zijn, maar Bredius antwoordde terecht, dat iedere aanwijzing ontbrak, dat deze man schilder was, en bewees door zijne handteeke- ning van 1669 te plaatsen naast die van den schilder uit de jaren 1668 en 1670, dat hij de schilder niet kon zijn. Een tweede candidaat was de PlETER d’Hoge of HOOGHE te Amsterdam, die genoemd wordt in de Biographische Aantee kettingen van Mr. A. D. DE VRIES, PIETER DE HOOCH OF DE HOOGH. 173 en in de, bij Kramm vermelde processtukken van Romeijn DE HOOGHE. Bredius deed echter opmerken, dat deze man, met ROMEIJN d'Hooge, door een derden broeder Johannes, zijdelintwerker, den I9 en Juli 1648 tot voogd werd benoemd, en het niet waarschijnlijk was, dat de toen eerst i8jarige schilder reeds met dien post zou worden bekleed. Hij had er kunnen bijvoegen, dat deze Pieter DE Hooghe op 16 Sept. 1642 getuige was bij den doop van des graveurs zuster Sara, en een twaalfjarige knaap stellig niet hiertoe zou zijn uitgenoodigd. Een derde candidaat deed zich op in het Schilder sregister van Dr. JAN Sijsmus. Drie keeren zelfs wordt Pieter de Hoogh daar vermeld. In den achtsten jaargang van dit Tijdschrift, p. 222 leest men in gemeld register : „Karel de Hoogh, vader van Pieter”; p. 307: „Pieter de Hoogh, landschap, Utert, „redelijk, sijn vader hiet Carel”, en p. 139 van den negenden jaargang nog eens: „P. DE Hoogh”. De Heer Bredius, wiens aanteekeningen op dit register m. i. belangrijker zijn dan het stuk zelf, is blijkbaar genegen deze mededeeling van Dr. Sijsmus aan te nemen, maar ik meen ook hier te moeten toepassen, wat hij in zijne inleiding tot het Register schreef: „niet altijd blijkt de medicus nauw- keurig te zijn ingelicht; wij moeten dus niet steeds onvoorwaardelijk alles aan- „nemen wat hij vertelt”. Ja, deze opvatting is, naar mijne zienswijze, nog veel te goedhartig. SlJSMUS is m. i. een onhandig compilator van hetgeen hij vond in eenige geschreven bronnen, waarbij één uit Rotterdam, en, gelijk Bredius reeds deed opmerken, ook De Bie behoorde. Een slordig compilator tevens, zooals telkens blijkt en ook hier uit het herhaald neêrschrijven van den naam van PlETER DE Hoogh. Een man bovendien, die voor de kunst zelve zich weinig interesseerde. Hoe anders te verklaren, dat hij van CuiJP, B. VAN DER Helst, Th.deKeijser slechts de namen noemt; van Metsu en Ter Borch slechts weet te zeggen, dat zij , juffertjes” schilderden; Adriaan van Ostade slechts kent als graveur, en Rembrandt geheel vergeet! Telkens geeft hij verkeerde voornamen en sterfda- tums; somtijds maakt hij vader en zoon tot één persoon, zooals bij de POTTÊRS ; verdicht hij schilders die nooit bestaan hebben, gelijk Pi ETER DE VLIEGER, Abram Palamedes; schrijft hij het werk van den een den ander toe, zooals bij Jan van de Velde, enz. Het laatste is, naar mijne overtuiging, ook het geval met hetgeen hij van PlETER DE Hoogh zegt. „Landschap, Utert, redelijk” — wie leest dit, zonder aan Karel te denken? Hoe kan men dit ongewrongen op PlETER toepassen? Was deze een „redelijk” schilder? Werkte hij te Utrecht? Moet men diens tuinen, waarin de figuren toch hoofdzaak zijn nevens het spel van licht en kleur, geen geweld aandoen, om ze „landschap” te noemen, en is „landschap” het genre, waarin men Pieter’s werk plaatsen kan? Maar men zal zeggen: al heeft Sijsmus het werk van Karel de Hooch ten onrechte voor dat van PlETER 174 PIETER DE HOOCH OF DE HOOGH. uitgegeven, hiermede is niet uitgesloten de mogelijkheid dat Pieter een zoon van Karel is. Ten volle waar, maar men zal toegeven dat voor het aannemen dezer bloedverwantschap toch wel wat beter bewijs noodig zal zijn dan het zeggen van een man, zóó slordig en onkundig als deze compilator. En dat beter bewijs kan niet worden geleverd. Carel CORNELISZ. DE Hooch was te Haarlem toen Ampzing zijne Beschrijving dezer stad te boek stelde, welke in 1628 ver- scheen. In hetzelfde jaar schonk hij eene schilderij aan het St. Jobs-gasthuis te Utrecht. Misschien was hij toen reeds naar die stad verhuisd, maar hij werd eerst in 1633 lid van het Utrechtsch schildersgild, en geheel zeker is dat dus niet. Den 2 en Juli 1638 overleed hij reeds „naelatende sijn huijsfrou met echte onmundige kinderen”. Mr. S. Muller Fz. had de vriendelijkheid de doopboeken te Utrecht na te slaan, maar kon er geen kind van Carel de Hooch of Carel CORNELISZ. vinden. Een onderzoek in de registers te Haarlem door den heer C. J. Gönnet met de meeste welwillendheid ingesteld, had geen ander resultaat. De eenige autoriteit, waarop men zich voor de verwantschap van Carel en Pieter beroepen kan, is en blijft Dr. J. Sijsmus — en hoeveel deze waard is, dat meen ik duidelijk te hebben gezegd. Zij valt bovendien geheel weg, waar wij tegenover haar kunnen stellen een officiéél stuk, betreffende de geboorteplaats en de ouders van Pieter DE Hooch. In het protocol van den notaris J. DUIJFHUIJSEN Jr., den broeder van den schilder PlETER JACOBSZ. DUIJFHUIJSEN, te Rotterdam, vond ik (deel XXX f. 181) een testament, op 21 Dec. 1657 gepasseerd door „Henrick de Hoge, „metselaer, ende Ariaentje Flips de Wijmer, echteluijden, burger ende burger- „inne deser stede, wonende ten eijnde in de Lombertstraet, aen de Westsijde „tegenover de Molewerf”' Hij benoemt tot erfgenamen zijne vrouw en „sijn soon „PlETER DE HOOCH, schilder , of bij gebreke van denselven sijn kint of kinderen „bij representatie, in egale portien”. Zij benoemt tot erfgenaam „haar man „Henrick DE Hooghe”. Hertrouwt hij, dan moet hij drie maanden na zijn trouwdag uitkeeren aan hare twee broeders Pieter Flips de Wijmer en Flip Flips de Wijmer 1 ) en aan hare zuster Grietge Flipsd* de Wijmer*), of, bij gebreke van deze, aan hare kinderen, te zamen eens 100 car. gld. En „indien „haer man niet hertrouwt, dan is haer wil, dat de drievierde parten van hem en „haer, sooals bij die sal nalaeten, bij den voorsoon van haer man, PlETER DE „HOOGH voornoemd of sijne descendenten, en het resteerende vierde part bij de l ) Philip Philipsz de Wijmer trouwde den 5en Febr. 1647. 3 ) In de laatste week van April 1664 overleed „Margriete Wrijmers wed«”. PIETER DE HOOCH OF DE HOOGH. 175 „voornoemde bloedverwanten van haer sullen geerfd worden”. De man onder- teekepde het testament met „HENDRICK DHooghe”, de vrouw met een handmerk. Wanneer is nu deze schilder PiETER DE HOOCH of HOOGH geboren? Ariaentje Flips de Wijmer noemt hem een voorzoon van haar man. Zij was met dezen getrouwd in de Gereformeerde kerk op Pinkstermaandag, 24 Mei 1649, nadat de proclamation hadden plaats gehad, te beginnen op 9 Mei. De inschrij- ving luidt: „Heijnderick Heijndericks de Hoogh, wed*, wonende op de „Visschersdijck, & Adriaentge Philips DE Wijmer, wede V an Jan PIETERS „van der Hoef, wonende op de Hoochstraet”. Nu het eerste huwelijk van Hendrick Hendricksz. de Hoogh opgespoord. Ik meen dit te hebben gevonden in de aanteekening in het Trouwregister der Gereformeerde kerk: 1628, 31 Dec. proclamatie, 1629, 16 Januari voltrokken het huwelijk van „ Hendrick Hendrickse „DE OOGE, J. G, van Rotterdam, woont in de Claversteeg, met Annetgen „Pieters, wed e van Mr. Aernout Mote, woont opt Visserdijck”. Dat er De Ooge staat in plaats van DE Hoogh, het zal geen bezwaar tegen de identificatie ople- veren voor ieder, bekend met de slordige spelling der namen in de registers van dien tijd. Bovendien ziet men dat de eerste vrouw van Hendrick Hendricksz DE Hoogh woonde op de Visschersdijk, waar wij hem ook vinden wanneer hij zijn tweede huwelijk sluit. Daar ook stierf Annetge PIETERS. Zij werd begraven op Dinsdag 8 November 1648, en in het Register der begrafenissen staat als haar man vermeld „Henderijck Henderijksz, op Visserdijck naest den Bommelschen „toren”. Annetge Pieters liet haar man niet kinderloos achter. Den 20 e11 Dec. 1629, ongeveer elf maanden na het huwelijk, liet Heindrick Heindricksen in de Gereformeerde kerk eenen zoon doopen, die PiETER werd genoemd. De moeder woonde deze plechtigheid niet bij, maar wel op 1 Sept. 1631 den doop van den tweeden zoon CHRISTOFFEL, op 23 Mei 1633 den doop van den derden zoon Johannes, die spoedig overleed, daar het kind, dat 25 Febr. 1635 gedoopt werd, denzelfden naam kreeg, en beide ouders waren ook tegenwoordig den 2i en Oct. 1637, toen weder een zoon werd gedoopt, die HENDRICK heette. Van al deze kinderen was in 1657 PiETER alleen nog in leven, gelijk wij gezien hebben. De moeder van PiETER DE HOOGH was vroedvrouw, zoowel blijkens de inschrijving van den doop op 21 Oct. 1637, waar de ouders worden genoemd „Heinderick Heinderickse, Annetge moer vroetvrou”, als blijkens de aantee- kening van haar overlijden op 8 Nov. 1648. Haar eerste man, Mr. AERNOUT Mote, was waarschijnlijk barbier of chirurgijn. De tweede vrouw van HENDRICK Hendrickse dè Hoogh is vermoedelijk eene goede kennis der eerste geweest; zij bekleedde ten minste hetzelfde emplooi, gelijk blijkt uit de aanteekening van haar overlijden op 14 November 1660. 176 PIETER DE HOOCH OF DE HOOGH. Om tot onzen schilder terug te keeren, herinner ik aan hetgeen Bredius omtrent den tijd zijner geboorte heeft medegedeeld. Hij moet „omstreeks 1630” geboren zijn, en wij hebben gezien dat onze PlETER DE Hoogh gedoopt is op 20 December 1629. Vervolgens herinner ik aan hetgeen Houbraken van hem bericht, nl. dat hij „tegelijk met Jacob Ugtervelt” eenigen tijd bij N. Berchem heeft geleerd. Jacob Ochtervelt was ook een Rotter- dammer en tijdgenoot van PlETER DE Hoogh. De datum van zijne geboorte is nog onbekend, maar hij trouwde den 19 e11 December 1655, en zal dus ook wel omstreeks 1630 geboren zijn. Het gelijktijdig verblijf van hem en van PlETER DE Hoogh bij Berchem, versterkt de waarschijnlijkheid, dat de Rotterdamsche PlETER de Hoogh werkelijk de vermaarde kunstenaar van dien naam is. Havard deelde in P Art et les Artistes Hollandais mede, dat een PlETER DE Hoogh op 3 Mei 1654 te Delft trouwde met Jannetje van der Burch, en meende in hem den beroemden schilder te hebben gevonden. Die meening kon niet worden aangenomen, zoo lang het bewijs ontbrak, dat deze De Hoogh schilder was. Thans is dit anders. De inschrijving van zijn huwelijk, door Havard gefacsimileerd, t luidt dat PlETER DE Hoogh jongman was en te Rotterdam te huis behoorde. Ik sloeg dus het Trouwregister der Gereformeerde kerk te Rotterdam op, en vond daar, dat op 12 April 1654 werd aangeteekend het huwelijk van „Pieter de „Hooch, J. M., van Rotterdam, wonende in de Lommertstraat, met Jannetje van „der Burch, j. d. van Delft, wonende aldaar”, en dat hem den 2 en Mei attestatie werd gegeven om te Delft te trouwen. Men ziet, dat hij toen woonde in dezelfde straat, waar zijne ouders woonden, toen deze in 1657 hun testament lieten maken; zonder twijfel is hij dus dezelfde PlETER DE Hoogh, die in dat testament schilder wordt genoemd, en tevens blijkt dat zijne ouders toen wisten dat hij getrouwd was, daar zij, ingeval hij vóór hen overlijden mocht, „sijn kint of kinderen” erfge- naam maken. Den 2 en Febr. 1655 lieten Pieter de Hoogh en Jannetje van der Burch — gelijk Havard reeds mededeelde — in de Oude kerk te Delft een zoon doopen, die Pieter werd genoemd. Den 14 e11 Nov. 1656 boden zij weder een kind in dezelfde kerk ten doop. In het voorbijgaan stippen wij aan, dat hunne namen nu in het doopregister geschreven werden: PlETER de Hooch en Anna van der Burch. Het kind werd Anna geheeten, misschien naar de moeder, wellicht ook naar de moeder van De Hoogh. Voor het laatste pleit eenigszins, dat bij deze plechtigheid getuige was „Heijndrick DE Hooch”, m. i. zonder quaestie de vader van PlETER, de metselaar uit Rotterdam. Zou het niet zeer gedwongen zijn, wanneer men dezen schilder niet voor denzelfden hield, die op 20 September 1655 lid werd van het St. Lucasgild te Delft, en er, blijkens de mededeelingen van BREDIUS, reeds in 1653 woonde, als PIETER DE HOOCH OF DE HOOGH. 177 dienaar van den heer JUSTUS DE LA GRANGE? Uit gemelde mededeelingen, blijkt niet hoe lang hij bij De LA Grange in dienst is geweest. Vermoedelijk heeft hij Jannetje van der Burch gedurende dien tijd leeren kennen, en had hij zijn meester verlaten, toen hij op 3 Mei 1654 trouwde. Blijkens de door Bredius medegedeelde taxatielijst, welke den 28 e11 Aug. 1655 werd gemaakt, bezat De la Grange tien schilderijen van PlETER DE Hoogh. Van die tien werden vier geschat op f 20, twee op ƒ 15, drie op ƒ 10 en een op ƒ6; door elkander ruim ƒ 14 per stuk. Misschien was de geringe waarde, welke aan het werk van den jongen schilder werd toegekend, de reden waarom hij, na zijn verblijf te Amsterdam — waar Rembrandt meer invloed op hem had dan Berchem — in dienst trad bij den grooten heer De LA Grange, en hij bij dezen bleef tot hij op eigen voeten durfde staan. In 1657 woonde hij nog te Delft, volgens de aanteekeningen van het St. Lucasgild; maar eenige schilderijen, waarop de toren van de Nieuwe kerk meermalen, die van het stadhuis ook somtijds voorkomt, doen mij vermoeden, dat hij er nog wel langer gebleven is. Bredius heeft medegedeeld eene acte, waaruit blijkt dat hij sedert Mei 1668 te Amsterdam woonde in de Konijnestraat. Mr. L. A. Bjjbau, secretaris der gemeente Delft, had de welwillendheid de registers der overledenen aldaar na te zien, of deze ook iets vermelden, dat eene aanwijzing kon zijn voor het vertrek van den schilder uit Delft. Hij vond, dat op 3 November 1667 overleden was ^iiffr. Anna van der Burch, woonachtig op het BagijnhoP’. D.e aanteeke- ning behelst niet den naam De Hoogh, maar het is desniettemin mogelijk, dat hier de vrouw van den schilder is bedoeld. Het verlies van zijne gade zou een motief kunnen zijn geweest voor zijn vertrek naar Amsterdam, waar wij hem een half jaar later aantreffen. Mocht men om hare onvolledigheid, de aanteekening in het Delftsch doodenregister niet op de vrouw van PlETER DE Hoogh durven toepassen, dan blijven wij nog in het onzekere, waar hij van 1657 tot 1668 heeft gewoond, gelijk plaats en tijd van zijn overlijden nog onbekend zijn. Naar ik meen, is nu het bewijs geleverd, dat deze voortreffelijke schilder van tuinen en binnenhuizen te Rotterdam geboren is. Wanneer zal een werk van zijne hand prijken in het Museum van zijne geboorteplaats? * ? Oud-Holland, 1892. 23 PROEVE EENER KRITISCHE BESCHRIJVING. VAN HET WERK VAN PIETER DE HOOCH. DOOR Dr. c. hofstede de groot. U op de voorafgaande bladzijden het vraagstuk van geboorte- plaats en tijd van PlETER DE HOOCH ten langen laatste is opgelost, schijnt het niet van belang ontbloot, ook de studie van zijn werk opnieuw ter hand te nemen. Aan deze studie behoort, evenals bij ieder ander schilder, inde eerste plaats een kritische lijst zijner werken ten grondslag te worden gelegd. Zoolang de vraag niet uitgemaakt is, welke der aan hem toegeschreven schilderijen inderdaad door hem geschilderd zijn en welke niet, kan de plaats, die hem op kunsthistorisch en aesthetisch terrein toekomt, niet met juistheid worden bepaald. Ongeveer zestig jaren geleden is door den Engelschen kunstkooper JOHN Smith de eerste poging gedaan, om nevens een aantal andere Hollandsche schilders ook PlETER DE HOOCH kritisch te beschrijven. Zijn werk omvat in het 1833 verschenen vierde deel van den Catalogue raisonné 68 nommers en in het in 1842 verschenen supplement 31. PROEVE EENER KRITISCHE BESCHRIJVING ENZ. 179 Hiervan zijn echter sommigen twee of driemaal geteld, zoodat er ongeveer 80 à 85 overblijven. Daarop had DE Hooch het ongeluk in de handen van Henri Havard te vallen, die in het derde deeltje van TArt et les Artistes hollandais (1880) zijnen Engelschen voorganger op de meest oppervlakkige wijze vertaalde en met enkele nieuwe nummers aan vulde. Zijn werk is voor ernstig onderzoek ten eenen male onbruikbaar. *) De hier volgende lijst is bestemd een voorloopig karakter te dragen. Er komen slechts die schilderijen in voor, waarvan de tegenwoordige bewaarplaats mij bekend is. Alle stukken, die volgens de catalogi of in de oogen hunner eigenaren van PlETER DE HOOCH zijn, zijn er in opgenomen. Ben ik het met deze toeschrijving niet eens, dan wordt het uitdrukkelijk vermeld. Voor zoover ik ze kan nagaan, is de uitwendige geschiedenis van de stukken vermeld. Ook zijn de handteekeningen zoo volledig mogelijk opgegeven. Op voltalligheid maakt mijn overzicht geen aanspraak. Zoo kon bijvoor- beeld vooralsnog geen der naar Amerika uitgevoerde werken worden opgenomen. Ook in menige Engelsche particuliere verzameling zullen zich nog DE Hoochs bevinden. Een groot aantal der bij Smith beschreven stukken, die nog niet konden geïdentifieerd worden, is daar te vermoeden. Aan alle lezers van Oud - Holland richt ik het verzoek mij opgaven omtrent de hun bekende en hieronder overgeslagen stukken te doen toekomen. Voor iedere bijdrage, om zoodoende tot een betere kennis van dezen grooten en aantrekkelijken meester te komen, ben ik bij voorbaat dankbaar. AKEN, Museum SuermondU I, 2. Twee gezichten in ruïnes, pendanten, het eene (Cat. 1883, Nr. 68) getee- kend B-Iooch f. 1656, het andere (Nr. 67) R-I f. Beide valsch gemerkt en niet van den schilder. AMSTERDAM, Rijksmuseum. 3 . De kelderkamer, vrouw met kind, gemerkt P. D. H. Cat. Nr. 682. Uit de verzamelingen HOGGUER (1817), DE Smeth VAN Alphen(iSio), DEBrüYN (1798) en Is. WALRAVEN (1765). Bovendien blijkt uit eene aanteekening in het Leidsche exemplaar van den catalogus WALRAVEN, dat het stuk in 1712 voor f 66 verkocht werd. Het is dus Nr. 26 der auctie VAN DER Lip i) Als een staaltje van Ha YARDS wijze van werken diene het volgende. Op blz. 134 geeft hij het lijstje der „tableaux mentionnés dans les catologiies de Host et de Terwestbn. Hier had hij niets te doen, dan in de registers de plaatsen op te slaan, waar de num P. DE Hooch voorkomt en dan af te schrijven. Op een otaal van 30 stuks heeft hij er echter tien vergeten, vier met herkend als reeds door hem beschreven en twee ten onrechte opgenomen als zijnde van een Vlaamsch schilder van denseMttén naam. Sapienti sat • ' '• 28 * 180 PROEVE EENER KRITISCHE BESCHRIJVING ENZ. (Host I 147). De aldaar genoemde weerga berust thans bij Baron Oppenheim te Keulen. 4. ' Moeder met Kind en vloerveegster, gemerkt P D HOOCH. Cat. Nr. 684. Uit de verzamelingen VAN DER HOOP, Anonymus van 14 Mei 1832 te Amsterdam, G. Schimmelpennick Gzn. (1819), Jürriaans (1817) en Locquet (1783). 5. Moeder, die haar kind kamt, Gemerkt P. D*HOOCH, Cat. Nr. 685. Eenigen tijd ten onrechte aan Esaias Boursse toegeschreven; de handteekening is evenwel volkomen echt en het stuk komt met andere werken van den meester in ’t Louvre, te Berlijn enz. overeen. Met het buitenhuis Nr. 686 is het m. i. het beste exemplaar, dat ons land van den schilder bezit. Uit de verzamelingen VAN DER HOOP, J. J. DE J. J. DE Faesch (1833), van der Dussen (1774) en Braamkamp (1771). 6. Buitenhuis, Cat. Nr. 686. Een vroeg en fraai werk (+ 1660 — 65). Uit de verzamelingen VAN DER HOOP en O'Neil (1832); door CHAPLIN naar Engeland gebracht. 7. De brievenbode, Cat. Nr. 682, gemerkt P. d’hooch f1670. Uit de verza- melingen VAN der Hoop, Meynders (1838) en Camper (1827). 8. Zoogenoemd portret van den schilder. Cat Nr. 681, gemerkt Aetatis 19 W. Uit de verzameling v. Limbeeck en Sigault (1834). Het stuk is niet van DE Hooch, het onderste gedeelte, dat den ge- portretteerde tot schilder maakte, is er later bijgevoegd. 9. Musiceerend paar. Valsch gemerkt P. D. HOOGE. Uit de verzameling van der Hoop. Dit stuk is niet van P. de Hoogh. Het wordt aan Koedijk toege- schreven, evenals een stuk bij Jhr. Six en een in de Kunsthalle te Hamburg. Het komt evenwel niet overeen met den gemerkten Koedijk te Brussel en de daarmee samengaande stukken te Antwerpen (Kums), Lille en Mainz (Michel). IO* Vrouw aan *t Spinnewiel, (Cat. Nr. 167) thans terecht aan Esaias BOURSSE toegeschreven, in 1882 gekocht als P. DE Hoogh uit de verzameling Gruijter. AMSTERDAM, Dr. A. Bredius .. II* Paarlenrijgster, door P. Janssens. Anonieme veiling van 18 Oct. 1819 te Amsterdam en verzameling W. Wreesman (1816) in beide als P. de Hoogh. AMSTERDAM, J. E. Goedhart. 12* Soldaat in de herberg, gem. P. d’Hoogh. Echt maar laat. PROEVE EENER KRITISCHE BESCHRIJVING ENZ. 181 AMSTERDAM, Jhr. Dr . J.P. Six. 13. De goede huisvrouw, gern. P. DE Hoogh 1663. Uit de verzamelingen Stanley (1828), Smith, Rendorp f1793) en Lockhorst (1726). ANTWERPEN, Museum Kums. 14. De kleine ziekenoppaster, Cat. Nr. 103, valsch gemerkt P V H. Is blij- kens het stuk te Brussel van Is. Koedijck. Uit de verzameling Mart. de Coster, 10 Mei 1880 en Neville D. Goldsmid — den Haag, 1875 te Parijs. BEARWOOD BIJ READING, Mr. Walter. 1 5 . Het kegelspel, door Waagen en Bürger geprezen, volgens eerstgenoemden is het landschap hoofdzaak. Collectie John Walter en GEORG Morant. BERLIJN, Museum. 16. Moeder bij de wieg. Hoofdwerk van den schilder in Duitschland. Uit de verzamelingen SCHNEIDER — Parijs (1876,) HOFFMAN — Haarlem (1827) en Marin (1790). BERLIJN, Prof. Dr. Kaufmann. 1 7. „Eingeschlagen”, gemerkt P D HOO., in Mei 1890 tentoongesteld. BERLIJN, Berth. Richter. 18. Het marktgeld, gemerkt P D HOOGH, eveneens in Mei 1890 tentoonge- steld. Uit de verzameling BüGGE in Kopenhagen (1829). BERLIJN, Otto Wesendonck. 19. De goede huisvrouw, valsch gemerkt P. D. H. is een werk van ESAIAS BoüRSSE, in 1892 te München tentoongesteld, Auctie Stevens — Parijs 1867, 26 Sept. 1854 te Amsterdam als „P. de Hoogh of Nie. Maes.” BRIGHTON, F. Linton Esq. 20 . Musiceerend gezelschap, gem. P. DE HOOGH: laat 1 ). Uit de verzameling M. Neven (Keulen 1879.) BRUSSEL, Graaf Arenberg. 21. Lezeres, tentoongesteld in 1855. Cat. van W. Bürger, Nr. 27. D ARMST ADT , Museum. 22. Naaister; geen P. de Hooch, wordt voor een Sam. V. Hoochstraten gehouden. Uit de verzameling Jos. Gr. V. TRUCHSESS (1812). DRESDEN, Freiherr v. Mansberg. 23. Dame met papegaai, laat en geen bizonder fraai werk. Uit de veiling von Mengershausen e. a., Bonn 1889, de verzameling Peltzer te Keulen (1887). 30 Jan. 1885 te Parijs verkocht als „attribué à P. DE Hoogh.” FRANKFORT, Stadelsches Institut. 24. Lezende vrouw; valsch gemerkt P. De HOOGH. Is van P. JANSSENS. *) Mededeeling van Dr. A. Bredius: 182 PROEVE EENER KRITISCHE BESCHRIJVING ENZ. Als P. DE Hoogh ïn de verzamelingen Blanc (1876), PlERARD (i860), en Meffre-aïné (1845), allen te Parijs. Als J anson van Keulen (sic) in de auctie Mr. VAN ROMONDT te Amsterdam (1835). De beschrijving in dezen catalogus is vrij uitvoerig. Er blijkt o. a. uit, dat de thans over- schilderde vrouwefiguur op den voorgrond bezig was den vloer te vegen. De overschildering en de omdooping moeten dus tusschen 1835 en 1845 hebben plaats gehad. ’s GRAVENHAGE, Jhr. Steengracht vau Duyvenvoorde. 25. Muziekgezelschap, gemerkt P. d'Hoogh 1677, het laatste gedateerde stuk van den schilder. HAMBURG, Kunsthalle. 26. De briefbode, gemerkt Pd HOOCH. Uit de verzamelingen Wesselhoeft, Hudtw alker, Sch welling- Aken (1850 te Brussel verkocht) en Koopman Utrecht (1847), misschien ook Lapeyrière (1825). HAMBURG, Pastor Glitza . v 27 . Binnenhuis. HAMBURG, Consul Weber. 28. Familie met moor en papegaai, gern. P. D. HOOCH, Cat. Nr, 255. In 1884 uit Engeland, in 1823 in de veiling-MEYNTs te Amsterdam en 7 Mei 1804 eveneens aldaar verkocht. 29. Kaartspelers enz. in een galerij, gem. P. D Hoogh, evenals het vorige uit den laatsten tijd des meesters. Uit de verzameling Habich te Cassel (Mei 1892) en de veiling Geo. Stange — Lübeck, Keulen 20 Maart 1879. KEULEN, Baron v. Oppenheim 30. Moeder met wieg, kind met hond, gemerkt P D H A<> 1658, pendant van de Amsterdamsche kelderkamer. Na het Berlijnsche stuk de beste P. DE Hooch in Duitschland. Uit de verzamelingen Roxard DE LA SALLE (1881), Paturle (1872), Perreire, Cuyck (1858), Mecklenburg (1854), Lord Mulgrave (1838), Vaudreuil (1784) en v. d. Lip (1712). KEULEN, Veiling Ad. Schuster e. a. 13 Nov. 1892. 30 a . Musiceerend gezelschap, laat werk; volgens den catalogus (met af beelding) gemerkt P. de Hoogh. Uit de verzameling Fr. v. d. Velde, Amsterdam 1774. KOPENHAGEN, Museum. 31. Menuetdansers, Cat. 1875 Nr. 148, gemerkt P.d'hooch. Uit de verza- meling Consul West (1807) en verkooping 7 Mei 1804 te Amsterdam. 32. Musiceerend gezelschap, gemerkt P.d'Hoogh. In 1687 te Amsterdam aangekocht (HOET I, 6 Nr. 19). 1 ) ’) Mededeeiing van Karl Madsen te Kopenhagen. PROEVE EENER KRITISCHE BESCHRIJ /ING ENZ. 183 33. Moeder met kind en dienstmaagd, laat en zwak werk. Door Frederik V van Morell gekocht 1 ); verzameling ARTIS, in 1796 in de veiling Valckenier — Hooft. LEIPZIG, Generalkonsul Thieme. 34. Musiceerend gezelschap, middelste periode. Uit de verzameling James te Londen en Grand Pré (1809). LILLE, Museum. 35. Huisvrouw met dienstmaagd Cat. Nr. 279, laat werk. Legaat Leleux (1873), veiling Stinstra Amsterdam (1822). LONDEN, National Gallery. 36. Binnenplaats, waar visch schoongemaakt wordt. Cat. Nr. 794. Gemerkt P.D.H. 1665. Uit de verzameling Delessert Parijs (1869) en Perregaux (1841). In 1833 was het in Amsterdam te koop. 37. Kortegaard, Cat. Nr. 834, gemerkt P.D.H. Uit de verzamelingen Peel (1871), Pourtalès (1826), VAN Leyden (1804). In de veiling Sebastiaan Heemskerk, 31 Maart 1749 * e Amsterdam, komt een stuk voor: een binnekamer met beelden en bijwerk, zoo konstig of het van Metzu was, waarvan de afmetingen precies met dit stuk overeenkomen. 38. Binnenplaats, met vrouw en kind de trap afkomende, Cat. Nr. 835, ge- merkt P.D.H. Ao 1658. Uit de verzamelingen Peel (1871), Wed e Backer (1825), Smeth van Alphen (1810). LONDEN, Lord Ashburton. 39. Vrouw met appels en kind op straat Uit de verzamelingen Al. Baring, Muller (1827) en Eyl Sluyter (1802). LONDEN, Bucking hampalace. 