Bijdragen tot de taal-, land- en volkenkunde
In belangrijkheid, historisch gesproken, volgt deze op die van Pedjeng. Aan Mr. van der Chijs toch komt de eer toe, haar te hebben doen terugvinden aan de hand van een in 1730 voor het eerst afgedrukten tekst, teruggaande tot een bezichtiging in 1716 _ door een Zwitser, Bernhard Rup, soldaat op Leti, en in dienst onder den daar als »commandirenden Officierw geplaatsten Duitscher Z. C. Barchewitz, die van Sept. 1714—Sept. 1720 met den werkelijken rang van korporaal het bevel voerde van Compagnie's wege op Leti, in eind 1722 zijn vaderstad Erfurt terugzag, en in 1730 te Chemnitz het licht deed zien aan zijne »Allerneueste und wahr- haffte Ost-Indianische Reise-Beschreibung, Darinnen I. Seine durch Teutsch- und Holland nach Indien gethane Reise; II. Sein Kilff- jähriger Auffenthalt auf Java, Banda und den Sudwester-Insulen, III. Seine Rück-Reise.r (Ex. Kon. Inst.) In dit werk van Barchewitz komt de zeker oudste nauwkeuriger beschrijving voor van de Zwidwester-Eilanden, gebaseerd op een T-jarig verblijf te Leti, p. 187—516 is er mee gevuld, de helft van ‘t boek. En daarin nam hij ook p. 311—318 op, het verslag door den Zwitser Rup hem gedaan van diens persoonlijke bezich- tiging der vauf allen Sudwester-[nsuln berühmte Wunder-Glocker op Loewang in 1716, waarvan Mr. Van der Chijs in Not. Bat. Gen. 1880, p. 52 een gedeelte in herinnering bracht; zoodat de keteltrom in dat eigen jaar door den controleur 1¢ kl. B. B. Heunige er terug gevonden werd; zie Not. Bat. Gen. 1881, p. 16—18. Doch, deze, in ouderdom tweede, beschrijving van een ketel- trom in ons Indië, is in haar geheel te gewichtig om haar niet volledig te herhalen. Barchewitz dan schreef : 294 EEN PAAR AANVULLINGEN OVER BRONZEN „Weil ich einmahl in der Erzehlung solcher Historien, die von der kräfftigen Wiirckung des Reichs der Finsternisz unter den Kindern des Unglaubens zeugen , bin, musz ich noch eines anfiihren, welches mit vielgedachten Schweitzer kurtz hernachy — versta, blijkens p. 298 met p. 302 en 306—808, omtrent een half jaar nà Sept. 1715 — -~passiret: Ich schickte denselben, nachdem er vollkommen wieder gesund, in einer Orangbay nach den beyden Insuln Luwang und Sermatten, daselbst Schildkröt und Sclaven zu kauffen', und es fuhren noch zwei Orangbays von Lethy mit hinüber, er war gantzer sechs Wochen aussen; als er wieder kam, brachte er mir fünff Sclaven uud 30. Pfund Schildkröt mit, und erzählete, dasz er auf Luwang bald gestorben wäre, und zwar aus dieser Ursache: Er wäre auf denjenigen, bey der Negerey gelegenen Berg gegangen 2, wo die auf allen Sud- wester-Insuln beriihmte Wunder-Glocke lieget, um dieselbe in accuraten Augenschein zu nehmen, weil er ehemahls gehöret, das dieselbe aus der Lufft gefallen. Als er den Gipffel dieses Berges erreichet, hätte er die Glocke liegen gesehen, der Krantz derselben wäre mit Schrifft gezieret gewesen, die er nicht lesen können, denn die Buchstaben wären weder Lateinisch, noch Griegisch (sic), noch Hebräisch gewesen, und es könte niemand sagen, aus welcher Sprache sie hergenommen worden.* Sie hätte auf die Helffte in der Erde gestecket, und zwar so, dasz das obere Theil unter, dasz untere aber oben über der Erden gestanden. So hätte er einen Stein ge- 1 Toen Barchewitz in midden 1714 van Banda, waar hij oppasser bij den Gouverneur was en zeer bij dezen in de gunst stond, bevorderd werd tot korporaal, en dus eerstaanwezend militair, te Leti, werd hem opgedragen „allda vor die Compagnie Sclaven, Wachs und Schildkröt (zu) kautten” (p. 184), en nogmaals zegt hij op p. 185 „Unterdessen solte ich” — nl. op Banda, vóór zijn vertrek — „vor mein Geld, dasz ich hätte, Messer, Barrangs (= parang’s), Nadeln und Corallen (= kralen) kauffen, und davor auf Lethy Wachs und Schildkröt tauschen.” Inderdaad, wordt tallooze malen door hem later gezegd, hoe hij als korporaal was, slaven, en schildpadschaal steeds inkocht. 1899, p. 624—626). 2 De controleur Hennige in Nov. 1880 schreef: „... besteeg ik den op een kwartier uur gaans gelegen”, — nl. van de kampong Loeang gelegen — „600 vt. hoogen heuvel en trof op den top ervan de bedoelde klok gedeeltelijk in den grond zittend aan.” (Not. Bat. Gen. 1881, p. 17). S$ Rup heeft hier de ornamenten op den „Krantz”, d.i. op den opstaanden ketelwand, blijkbaar aangezien voor schriftteekens; zie het verslag van den controleur Hennige uit 1880 in Not. Bat. Gen. 1881, p. 16—18. KETELTROMMEN IN NED. INDIË. 295 nommen und damit an die Glocke geschlagen, um zu hören, ob und was sie vor einen Klang habe: aber der Kerl der mit ihm hinauf gegangen, hatte gantz erschrocken ihn gefraget: was er mache, und warum er an die Glocke schlage? Er werde gewisz kranck werden, oder wohl gar sterben, denn die Glocke sey Luly. ! Sie fiirchteten sich dieselbe nur anzurühren, weil der so es thite, gewisz kranck wiirde, und gleich ein Schaaf, oder Schwein darbey opffern miiste, wo er nicht in Gefahr lauffen wolte, zu sterben, und er schlüge gar mit einem Stein daran. Er aber habe darüber nur gelachet. Als sie wieder herunter in die Negerey gekommen, wäre er plotzlich todt kranck worden; der Mann, bey dem er logiret, Diry genannt, welcher Ober-Haupt auf Luwang, weil kein Orangcay daselbst ist, habe in continenti ein Schwein bey der Glocke bringen und schlachten, und ihre Narrenspossen machen lassen; allein es hätte nichts helffen wollen: so hätten sie eine Ziege, weil man keine Schaafe auf Luwang hat, allda geopffert, es hätte sich aber nicht gebessert, endlich hätte Diry eine Orangbay nach Sermatten geschicket, einen fetten Hammel lassen bringen, und damit bey der Glocke ihre Gauckeley gehabt, alsdann hätte er die vorige Gesundheit wieder erlanget. Ich fragte den Diry, welcher offt zu mir nach Lethy kam, “und Sclaven und Schildkröt zu verkauffen brachte, wo die Glocke nach Luwang gekommen? Und er gab mir zur Antwort, wie er von seinem Vater gehöret, das sie aus der Lufft gefallen wäre. Sie haben bey der Glocke einen Altar, darauf opffern sie, wenn sie Regen, gut Wetter oder sonst etwas wichtiges van GOtt bitten wollen. Sie nennen GOtt Uba Leere,? d. i. den Grosz-Vater der Sonnen: Denn Uba heisset ein Grosz-Vater, und Leere die Sonne.” (p. 311—818). Verschillende bizonderheden zijn opmerkelijk in dit bericht, aller- eerst in verband met wat we nu weten over de keteltrom te Pedjeng, 1 „Luly”, loels, komt telkens bij Barchewitz voor, en wordt terecht door den Resident van Ambon met pamali en taboe gelijk gesteld, loc. cit. Barchewitz formuleert het zelf het kortste op p. 310: ,...und diese Oerter nennen sie Luly oder heilige Oerter.” Volgens Riedel, De Sluik- en Kroesharige Rassen tusschen Selebes en Papua, ’s Grav. 1886, p. 373 en 375 is Dere de mannelijke, en Loeli de vrouwelijke beschermgeest der negorijen op Leti. 2 D. i. Oepoe-lera = Heer-Zon, volgens Van Hoévell, Tijdschr. Bat. Gen. XXXTIII, 1890, p. 204. Riedel schrijft Upulero = „heer of grootvader zon”, De Sluik- en Kroesharige Rassen enz., p. 372. 296 EEN PAAR AANVULLINGEN OVER BRONZEN en dan met wat we van elders over diergelijke vernamen in dezen hoek van onzen Archipel. 1°, De keteltrom te Loewang was pamali, men mocht haar niet aanraken, op straf van ziekte; wie haar durfde aanslaan, dus geluid doen geven, ging dood; aldus in 1716. En in 1875 werd de controleur welke die van Pedjeng aansloeg , „natuurlijk ziek, volgens de Balineezen. Krachtiger bewijs kan men moeilijk vinden, dat op verscheiden dezer Kleine Soenda-eilanden het oorspronkelijk doel der bronzen trommen zóó totaal vergeten ligt, om tot heiligschennis te stempelen juist hetgeen waarvoor zij gemaakt werden. Daartegenover staat lijnrecht het gebruik wat men maakt van de keteltrom op Saleijer, en van de nog niet anders dan in vage woorden door Engelhard aangewezene van den Sultan van Soem- bawa, aan wier praktisch nut prof. De Groot (p. 369) herinnerde. 2°, De keteltrom te Loewang lag met haar sluitend bovenvlak in den grond, met den open onderkant naar boven, als een heusche ketel dus, niet als een klok of gong; de Zwitser Rup, die heel aardig uit zijn oogen keek , vertelde daardoor ook aan Barchewitz niets van een ster of sterren op dat bovenvlak. De keteltrom van Pedjeng ligt nog tegenwoordig op haar kant. Die van Leti — welke Barchewitz ziet, totaal ziet gekend heeft, ondanks zijn 7-jarig verblijf op dit eiland, en zijn voldoende belang- stelling in deze zaken — moest in 1887, tot groote verbazing der eilanders, door resident Hoëvell ontgraven en omgekeerd worden, zoodat het in den grond bedolven bovenvlak hun zijn 12-stralige ster en 4 kikvorschen voor het eerst aanschouwen liet. ' Ken nieuw bewijs, hoezeer het eigenlijk doel der ketel- trommen op Bali, Leti, en Loewang onbekend is. 3°, De keteltrom te Pedjeng heet uit de lucht gevallen in 1699, die van Loewang desgelijks in 1716; 2 de twee stuks bi Warkar op Koer, Kei-eilanden, in 1887 eveneens. * Alweer 1 Van Hoévell, op. cit., p. 211. ? Daarentegen heet het in 1880: „Volgens het beweren van sommigen der Zuid- Westereilanders was de klok van Loean oorspronkelijk het eigendom van het naburig eiland Moa, doch in een oorlog, waarin de Loeanners de over- winning behaalden, werd zij als buit door deze medegevoerd.” Not. Bat. Gen. 1881, p. 19. Het bericht van 1716 heeft echter verre den voorrang. $ Van Hoévell, Tijdschr. Bat. Gen. XX XIII, 1890, p. 154. Na uit den hemel te zijn neergedaald toen het eiland Koer uit zee verrees, werden ze „honderde jaren geleden” daar in de buurt gevonden. KETELTROMMEN IN NED. INDIË. 297 een bewijs dat men niet weet wat ze bedoelen, reeds twee eeuwen geleden niet. Bovendien wordt het van deze 4 exem- plaren waarschijnlijk, dat ze indertijd bij toeval ter plaatse zijn opgegraven; zooals werkelijk het geval was met de 4 stuks thans op Java verzameld (Diëng, 1865; kota Sémarang, 1888; Banjoewéning, in distr. Singenlor, res. Semarang, 1887 ; Mérsi, in distr. Soekaradja, res. Banjoemas, 1899); zooals ook bij de trom van Saleijer (+ 1860); en zooals over die van Leti in 1887 verteld werd dat die ~100 jaren geleden” op een der hoogste heuvels van ‘t eiland gevonden was !, iets wat zeker nà Barchewitz’ zijn vertrek, nà 1720 plaats vond. 4°, Uit de naive slotwoorden bij Barchewitz blijkt, hoe er geen kwestie was van een zonnedienst die in 1716 zou verbonden zijn geweest aan deze Loeang’sche keteltrom, maar hoe men wèl naast dezen heiligen schat een altaar opgericht vond waar men den Heere-Zon om regen, goed weer, en diergelijke bad. Ook waren hier de Loeaneezen volstrekt onbekend met de veelstralige ster op het bovenvlak, dat in den grond zat. De wraking door prof. De Groot van Van Hoévell’s minder kritische konjektuur wordt er door gestaafd. ? 5°, Uit een paar andere plaatsen bij Barchewitz is nog nader te bevestigen hoezeer groot het onderscheid was in aanzien tusschen zoo'n heilige keteltrom als op Loewang, en de metalen gong’s of houten tongtong’s die men wel degelijk druk gebruikte op - Leti-zelf, op Moa, en verdere eilanden daar; »Pauken» zooals Barchewitz ze met eigen woorden noemt, of ze als „gong’sw door zijn beschrijving buiten kijf stelt. Zoo vertelt hij van zijn eerste aankomst, als nieuw benoemd korporaal, in de haven van Tombra (#Domrar) op Leti, den 2° Sept. 1714, en de feestelijke opwachting welke hem daar te beurt viel van de orangkaja’s, de bevolking, en den radja van het nabijgelegen Moa: „Da hätte einer ein Lermen hören sollen: Diese Leute sungen und jauchzeten, wie ihre Gewohn- heit ist, dasz man sein eigen Wort nicht hörete , etliche schlugen auf Baucken [== Paucken] und Gomgoms, und sungen darein. Der Radja von Moa hatte eine grosse Gomgom, die brummete wie eine grosse Glocke, und kunte auf zwey Stunden 1 Van Hoévell, op. cit. p. 211. 2 De Groot, Versl. en Meded. Kon. Ak., afd. Lett., 4° reeks, II, 1898, p. 370—371. 298 EEN PAAR AANVULLINGEN OVER BRONZEN weit in die Ferne gehöret werden. Es ist aber ein Gomgom ein musicalisches von Metall gegossenes Instrument, in runder Form, in der Mitte aber ist eine halbe runde Kugel, inwendig hohl. Diese Gomgom haben sie an einem Stricke hangen, und schlagen mit einem höltzernen Klöppel auf die halbe Kugel. Der Form der Gomgoms ist eben wie hier in Thüringen den Weibern ihre Schaub-Hüthe.r (p. 210). Een eindje verder verhaalt hij van een bezoek hem op Leti gebracht door den orangkaja van het beO. Moa gelegen eiland Lekor (~Lacker), die hem een verzoek kwam doen, wat inge- willigd werd. vAls solchergestalt der Handel richtig war, schlugen sie die Paucken in der Negerey ([n.l. Laitoetoen (nLeyduttunz) op Lett], schlachteten Piiffel, Schaafe und Schweine, hielten eine grosse Gasterey .... Die zuvor gedachte Paucke stehet allezeit mitten in der Negerey bey der Baylebu [= baileo, het dorps-raadhuis] nahe bey ihrem Altar, worauf sie Bascharen [= bitjara’en] oder Rath halten. Es ist dieselbe aus einem HEyerbutty- Baume [d.i. ajér- poetih-boom, of lontarpalm] gemacht, und so dicke als eine Bier-Tonne, und 2. Ellen boch; man kan sie wohl 3 Stunden weit héren.. (p. 268). Hier had men dus te doen, op datzelfde Leti en in een negori op de Noordkust, met een zeer in aanzien zijnde reusachtige tongtong van hout, opgesteld in de baileo van het dorp. Dit in tegenstelling tevens tot de kleinere handtrommen, de bekende tifa’s, welke Barchewitz óók ~Paukeny noemt, en op p. 211 reeds aldus beschreven had: „Ihre Paucken neunen sie Tiffle, und sind nur von einem ausgehöhleten Holtze, unten aus spitzig zu, am Ende wie eine Trompete gemachet, und oben mit einem Fell über- zogen; darauf schlagen sie mit der flachen Hand, und nehmen sie unter den lincken Arm, mit der rechten Hand schlagen sie darauf.» Deze laatste moeten dan ook bedoeld zijn, waar hij op p. 322—323 verhaalt van de inwijding in 1715 van een nieuw pamali-huis (vein neu Luly-Hauszr) in de negorj Loehoelele (wnLiwelelyr) aan de zuidkust van Leti: #Etliche giengen vorher mit ihrer Indianischen Musiqu, nehmlich Paucken und Gomgoms, sungen, sprungen und zachelillten [= tjakalele’ten], d.i. fochten vorher.n Welk feest hij dan als ooggetuige verder uitvoerig beschrijft. Het interessante hier KETELTROMMEN IN NED. INDIË. 299 is, dat we te doen hebben met diezelfde kampong aan Leti’s zuidkust Zoekoelele of Lebelele, waar thans de bronzen keteltrom ligt als in + 1780 op een heuvel daar aangetroffen heiligheid! ! III. De moko-moko op Alor en Pantar. Hier op deze eilanden doet een moeilijker geval zich voor, wat tot nog toe niet in het vereischte licht is gesteld. Terwijl we van Java, van Bali, de Timor-eilanden, de Zuidwester- en Zuidooster-eilanden tot bij Kei, — alléén over dezen ring van eilanden zijn tot nog toe bronzen keteltrommen bekend geworden, plus Saleyer — , steeds vernemen van heusche antiquiteiten, van bovendien groote en enkele stukken die onmogelijk gehanteerd of gedragen kunnen worden, en in elk geval geenszins moderne import kunnen wezen; doet zich op Alor en Pantar het afwijkend geval voor, dat we hooren van veel kleiner stukken, meerdere bij mekaar, en die nog in onze eeuw, ten minste in 1850, ver- handeld, waarschijnlijk ook wel aangevoerd werden, volgens een bericht dat — zonderling genoeg — nog door niemand op- gemerkt werd! Mr. D. W. C. Baron van Lijnden, resident van Timor, zag toch in 1851 door het Natuurkundig Tijdschrift v. Ned. Indië, op p. 388, ook het volgende als uittreksel van zijn verslag # Bijdrage tot de kennis van Solor, Allor, Rotti, Savoe en omliggende eilanden” opgenomen : „Op Pantar en Allor zijn gewild: koperdraad, zoo dik als een pijpensteel..... ‚ eene soort van koperen trom of bekken in den vorm van een kwispeldoor, met deksel, moko genoemd ; gongs ter zwaarte van 5 of 6 katti’s bij stellen van zes; messen en parangs ; glazen kralen (witte, roode, gele en blaauwe);...r ? Op de meest familiare manier wordt hier van moko’s, d.i. van bronzen keteltrommen, gesproken als van iets wat evengoed ver- handeld werd als gong’s, kralen enz. Moko is het goede woord; de door Mr. Van der Chijs in 1871 op Roti voor het Museum te 1 Van Hoévell, op. cit., p. 210—211. 2 De verkeerde interpunctie „glazen kralen; (witte roode, gele en blaauwe) ;” werd hier in ’t voorbijgaan verbeterd. Aan Dr. Meyer is dit merkwaardige gegeven ontsnapt; in het werk van 1897 wordt noch op fol. 8, bij de bespre- king van wat Colfs over Alor meedeelde, noch in de Bibliografie fol. 23—42, het Natuurk. Tijdschr. v. Ned. Ind. of Van Lijnden vermeld. 300 EEN PAAR AANVULLINGEN OVER BRONZEN Batavia verworvene antieke keteltrom, heette daar bij de bevolking moko-malei,! welk laatste woord nog verklaring wacht. En ook de Belg Colfe spreekt in 1880 van moko's, in °t meervoud, op Alor aldus: „Alor. 16—7—80. J'ai vu ces fameux Moko, ils ressemblent & des snpports de pots a fleurs en cuivre et rehaussés d’ornaments (sic), tous les mémes; et avec quatre anses. Ils sont conservés comme d’anciennes reliques et ils ont jusqu'à une valeur de mille florins. Lorsque les indigénes donnent des fétes, ils les montrent et ils s'en servent aussi en guise de tambourin pour accompagner leur danse.» ? | Zooals meer bij Colfs voorkomt, zijn z'n zinnen ook hier te weinig scherp gesteld om anders dan aarzelend gevolgtrekkingen te kunnen maken. Dat hij over heusche bronzen keteltrommen spreekt , is buiten kijf ; maar mag men uit dat ven guise de tambourin” opmaken, dat deze moko’s in de hand konden gedragen worden en zoo als tamboerijnen bespeeld? Zoo ja, dan hebben we hier een soort voor ons van geheel afwijkend klein kaliber, en beginnen we te vragen of dit niet soms zulke meer moderne import-keteltrommen zijn, als waarvan baron Van Lijnden zoo leukweg in 1851 even sprak ? En de aanteekening 13 van den uitgever, Dr. Vorderman, op p. 101 van Colfs’ Journaal, plaatst ons opnieuw voor een onvol- doend toegelicht gegeven. Dr. Vorderman schrijft daar onder meer: „Ook te Todo aan de Noordkust van Flores beoosten Rioem moeten dergelijke mokko’s aanwezig zijn.» Indien deze mededeeling te danken is aan inlichtingen door pastoor Le Cocq D'Armandville aan Dr. Vorderman, evenals menig andere, verstrekt, dan komt ze van goede zijde. Maar dan dat meervoud ~mokko's,” en die vindplaats, waarover door niemand anders iets meer geschreven werd; toch heft Dr. Vorderman zijn noot aan met #De mokko’s zijn groote keteltrommen . . . . (die) als voorwerpen van hoogen ouderdom in groot aanzien worden gehouden.» Het bericht van Van Lijnden uit 1851 blijft echter een groot vraagteeken ; niet minder ook, omdat hun vorm vergeleken wordt bij veen kwispeldoor, met deksel.» Met deksel. .. .PP 3 ! Not. Bat. Gen. 1871, Bijl. B., pag. V—VI, „Môko-malei, antieke koperen trom, in hooge waarde bij de Solorezen en Alorezen.” 3 „Het Journaal van Albert Colfs. Eene bijdrage tot de kennis der Kleine Noonda-eilanden door A. G. Vorderman.” Batavia, 1888, p. 90. 8 En dan die naam, moko, waar komt deze vandaan? Is het een vreemd, wiaachion Chineesch woord ? KETELTROMMEN IN NED. INDIË. 301 IV. De vermoedelijke weg, dien een deel der Indonesische keteltrommen gevolgd heeft. Prof. De Groot heeft in zijn, tot verder onderzoek prikkelende, studie de hier gedane vraag op p. 356—857 zich evenzeer gesteld, doch beantwoord met een Ignoramus, en versterkt door een ver- moedend Ignorabimus. Tòch geloof ik, dat er reeds nu wat meer te zeggen valt, in afwachting van wat misschien later nog gevonden wordt. Tot meerder duidelijkheid is het daarvoor echter goed, eerst een genummerde lyst te geven van al de bronzen keteltrommen welke tot heden in onzen Archipel aangetroffen zijn; bij diegene van welke we stellige berichten hebben, zal in vette letters het jaartal van ontdekking of eerste bespreking worden toegevoegd, en voorts de plaats en het jaartal waar die eerste bespreking te vinden is; ook gaat de lijst van West naar Oost, van Java! tot Koer, en eindigt met Saleijer; de nog onvoldoend verklaarde of onvuldoend aangewezene staan voorts tusschen groote haken. 1. Java. res. Banjoemas, desa Mérsi. 1899. Not. Bat. Gen., 1899, p. 125—126. (Bat. Mus. 1071c). 2. Java. res. Bagélen, Diéng-tempel. 1864. Not. Bat. Gen., 1865, p. 25. (Bat. Mus. 10710). 3. Java. res. Sémarang, kota Sémarang. 1883. Not. Bat. Gen., 1888, p. 58—59. (Bat. Mus. 1071). 4. Java. res. Sémarang, desa Banjoewéning. 1887. Not. Bat. Gen., 1887, p. 88. (Bat. Mus. 10716). 5. Bali. Gianjar, desa Pedjeng. Vóór 1699. Rumphius, D’Am- boinsche Rariteitkamer, 1705, fol. 207. 1 Van Sumatra is tot op heden geen enkele bronzen keteltrom bekend geworden; de dusgenaamde op „Sumatra's Oostkust’ — lees: te Pedir — waarvan even gesproken wordt in Not. Bat. Gen. 1883, p. 58—59, is een gewone klok in Britsch-Indië niet lang geleden gemaakt, zooals Dr. Meyer terecht reeds herinnerd heeft, ,Alterthiimer etc.” , 1884, fol. 17, 1° kol. Zie over deze klok te Pedir Not. Bat. Gen. 1880, p. 35—36, en 74—75. — De plaatsnaam ,Moko-Moko” in Béngkoelen, waaraan men anders zoo graag een konjektuur zou willen vastknoopen, schijnt ten rechte Moekâ-Moeká te heeten. Toch mag niet vergeten dat „moko-moko” in ’t Niasisch die eene der drie zielen van den mensch heet, welke in het hart zetelt en na den dood blijft voortleven in den vorm van eene spin, en aldus als „ziele-spin”, „moko- moko’, hoog vereerd wordt, zie Chatelin in Tijdschr. Bat. Gen. XXVI, 1881, p. 147—156 en daarnaar Wilken in zijn Animisme, Ind. Gids 1884, I, p. 929, en 1885, I, p. 18 en 24—25. 302 EEN PAAR AANVULLINGEN OVER BRONZEN (6. Soembawa. ? ? (Bima?). 1884. Bijdr. Kon. Inst, 4, VIL, 1884, p. 392.) [7. (en meer?). Flores. Kampong Todo, aan de Noordkust. 1888. Vorderman , Journaal-Colfs. 1888, p. 101] 8. Roti. Kampong Inggoöi, by Lole, aan de Zuidkust. 1871. (of vroeger”) Not. Bat. Gen., 1871, Bijl. B, p. V—VL. (Bat. Mus. n° 1070). (9. (en meer?). Alor. ? 1880. Colfs, Journaal, ed. Vorderman, 1888, p. 90.) 10. Zeti. Kampong Loehoelele, aan de Zuidkust. 1880. Not. Bat. Gen., 1881, p. 18—19. 11. Zoewang. Kampong Ilmara, bij kampong Loewang. 1716. Barche- witz, Ost-Ind. Reise-Beschreibung , 1730 , p. 312—313 en 315. ! 12 en 18. Koer (Kei-eilanden). Kampong Warkar. 1887. Van Hoëvell, Tijdschr. Bat. Gen. XXXIII, 1890, p. 153—154. 14. Saleijer. Kampong Bontobangoen. -+ 1860. Not. Bat. Gen., 1864, p. 10. Er is iets in deze opeenvolging wat sterk de aandacht trekt: alle liggen inde ~liyn der Molukkenvaart,» mag men zeggen; in de zeerouteJava— Timor — Banda van weleer, heen én terug. Op Banda komt het hier aan. Zoolang er nog geen handels- geschiedenis geschreven is van onze Oost — alleen Milburn in zijn ~Oriental Commerce; containing a geographical description of the principal places in The East Indies, China, and Japan, with their Produce, Manufacture, and Trader, Londen 1818, 2 din. , heeft ook over het Insulinde van dien tijd eenige aardige gegevens bijeen- gebracht — , zoolang zal veel onbekend moeten blijven , wat inderdaad verstrekkende beteekenis heeft ook voor andere Indische studiën. Maar van Banda kan toch reeds nu, in afwachting van speciale studiën, dit gezegd worden: Banda was indertijd de groote overlaad- haven, het eigenlijk emporium voor import van wit het Westen (Voor- Indië, het Maleische Schiereiland, China en Japan via dit Maleische Schiereiland weer, Sumatra, en Java), voor export weer naar het Noorden , Zuiden en Oosten (de Ternataansche eilanden — de heusche »Molukken”, plus Ceram, Ambon, enz.; de Zuidwester- en Zuid- ooster-eilanden; en Nieuw-Guinea). Omgekeerd werden de kostelijke 1 Op p. 315 bij Barchewitz vindt men enkel de volgende verwijzing naar zijn reeds even te voren gedaan verhaal over de klok te Loewang: „Von der daselbst befindlichen seltsamen Glocke ist bereits in (sic! lees ,im’’) vorigen Cupitel das nöthigste gesaget worden.” — KETELTROMMEN IN NED. INDIE. 303 kruidnagelen der »Molukken» op Banda veelal overgescheept, waar de Banda-eilanden dan hun eigen nootmuskaat en kostelijke foelie aan doevoegden, en zoo retourlading gaven voor de schepen die naar Java en Malaka voeren, rechtstreeks, zonder ditmaal Timor aan te loopen, zooals gewoonlijk wèl bij de uitreis om de Oost geschiedde. Zoo was Banda, Groot-Banda, het punt waar het meeste samen- vloeide en vanwaar, „à overscheping , het meeste weer uitging. Men voer gewoonlijk niet van Malaka naar Ternate, men voer van Malaka via Java en Timor naar Banda, en vond dààr een — in koopmansterm — „gesorteerde lading» van dingen uitde Molukken, en van dingen der eigen Banda-groep. En Banda was weer het groot-magazijn voor de omgelegen eilandgroepen. Dit is in hoofdzaak de toestand geweest zooals de Portugeezen hem vonden in 1511 bij de verovering van Malaka; een toestand, dien zij zelf voorgoed wilden wijzigen met de stichting van hun fort te Ternate in 1522; doch waarvan in 1603, of zeg met de komst der Hollanders in de Molukken, nog zóóveel over was vooral ten opzichte der inlandsche vrachtvaart, dat ook nog in 1603 Banda het handelsmiddelpunt was; 6n.... niet realen, of kruidnagelen, of rijst, doch muskaatnoten dén waardemeter vormden, dén geldstan- daard in „de Groote Oost». Mooi is dat te bewijzen door die merkwaardige handelsmemorie van Nov. 1603, waarvan De Jonge in zijn Opkomst, dl. III, 1865, p. 149—168 een — vrij slordig gecopiëerd — groot excerpt reeds gaf. Door mijzelven is dit stuk nu in zijn geheel gecopiéerd naar het hs. in het Rijksarchief, zelf helaas niet het origineel, doch een oude copie, waarbij de ~fuguren” oftewel teekeningen van ’t oorspronkelijk, jammer genoeg, ontbreken. Wegens de groote hoeveel- heid bizonderheden daarin te vinden over lijnwaden — bijna alle Vóór-Indische lijnwaden! —, zal zij in haar geheel als Bijlage worden afgedrukt in het werk over Batikken, wat nu zijn 1° aflevering spoedig zal geven. Alles nu in deze handelsmemorie van Nov. 1603! wordt herleid tot nootmuskaat als standaardmunt, en met het oog op Banda als t Behalve dat dit stuk opgenomen staat in het hs. van het Rijksarchief tusschen een stuk gedateerd „Amsterdam... desen nouember a° 1603’ en een gedateerd „op den Elfden Nouember a° 1603 in Amsterdam”, komt bij de behandeling van Makassar ook deze zinsnede voor „ic weet wel datter noch altyts January 1603 noyt schepen geweest en zyn [want ic hebbe daer te Bantam naer vernomen’. 6e Volgr. VIL. 20 804 EEN PAAR AANVULLINGEN OVER BRONZEN centraal magazijn, als uitelag- en inslag-entrepót. Die of die soort van Voorindische kleedjes is waard zoo- of zooveel „kati noten~, zeldzamer zoo- of zooveel wfoelier, nog zeldzamer »nagelen». Alleen de vrijsty van Makasser komt daarmee af en toe in concurrentie, was beter betaalmiddel dan realen in deze buurten. Eén passage nu is er in deze memorie, welke speciaal hier de aandacht vraagt. Wel is waar wordt er ziet gesproken over „bronzen keteltrommens, doch wèl over allerlei „schoon Coperwerer, vooral gong’s en geschut, welke naar Banda kwamen uit Petans , aan Malaka's Oostkust. En Pétani-zelf was deels daarvan de woortbrengende plaats, __doch deels slechts afscheephaven voor deze en andere Achter-Indische en Zuid-Chineesche artikelen, welke dan van hier hun weg vonden naar Indonesië; allereerst naar de Groote Oost met Banda als middelpunt. Te Pétani-zelf maakte men veel zijden kleedjes, ook wel geschut en gong’s, doch de zijde kwam uit China, evenals het aardewerk; en het koperwerk, vooral toenmaals, meest uit Siam. Ziehier toch wat dit hs. behelst over dien uitvoer van (bronzen) geschut en koperen gong’s te Pètani, en van tal van andere koperen voorwerpen; waarmee men vergelijke het excerpt bij De Jonge, l.c. p. 154—155: „Ghij vint hier ooo veel schoon Coperwerc van veelderleij fatsoenen dat meest hier vuijt [= uit] Syam gebracht wort dat zeer begeert wort op de eijlanden die suiĳtoost op leggen waer van ic hier achter int bouc een weijnich de fuguren zal verhalen & zullen geteeckent wesen met n° 16 ' hier wort oock goet geschut van daen gebracht Ja wel het beste dat inde Oostindische eijlanden gemaect wort/ dat bij tijden ooc inde Molucques/ amboin/ banda/ Seeram wel gelden can & principalijck in Seeram om met Sagou te vermangelen maer dese dingen & is/ zoo datelijcken nijet te schrijuen hoe den handel hier mede gedreuen wort & men moester eenen hebben die in dese dingen wat ervaren is die inde voorgenoemde Kijlanden den prijs wist want het geschut is wonder different van prijs soo wel int coopen als vercoopen ooc zoo maect men hier gongen dat ooc een zeer goede coopmanschap is sij worden ooc veel china gebrocht ? 1 Dit is een der plaatsen waar het duidelijkst gesproken wordt over de afbeeldingen, die in het origineele handelsboek stonden, doch helaas door den copist weggelaten werden. Wat zou die prent juist hier vvor ons geval van belang zijn geweest! 2 Sic! Zóó staat er, en niet „sij worden ooc veel naer China gebrocht”, zooals bij De Jonge, III, p. 154 afgedrukt staat, ook al is die inschuiving KETELTROMMEN IN NED. INDIË. catty noten ende ooc wel een baer die van 2} span soude men hier wel crijgen voor 5 realen weijnich min oft meer & in Banda gelden die altijts gewillich 80 cattij & mettertijt een baer & ooc wel 120 cattij noten die van 8 span 7 realen & ende (sic) gelden in Banda anderhalf baer en ooc wel 2 baer deze & rijsen soo nijet als wel die van 2 span & d’ander die 3 vingers minder/ zijn/ nu die van 34 span gelden hier 10 realen dese souden op brengen 2 baer & wel 8 ooc & die van 4 span die men weijnich vint 20 realen & in Banda gelden 8 & 4 baer noten stuck de metinge gaet aldus te were ghij meet het breet ofte centrum vant eene ent tot d’ander want een die 2 span breet is heeft in sijn ronde span [sic!; ver- van „naer” wellicht goed, en kan men moeilijker aan ,van” denken. Evenwel mag niet onopgemerkt blijven hoe een eind verder in dit hs., bij de behan- deling van ,Bynanor” (= Amahei??) op Ceram, verteld wordt ,d’zelfde waren is hier ooc zeer begeert principalyck gongen & ooc Javaensche gongen maer die gelden 3 & 2 mael minder als de patanische ofte chineesche gongen.”’ Hierdoor zou men toch weer zeggen dat onderscheiden worden 8 soorten: 1°. Pétani’sche gong’s, 2°. Chineesche dito’s, 8°. goedkoopere Javaansche dito’s. Barbosa in zijn Livro van 1516 spreekt, -bij de behandeling van ,Maluquo” = Ternate, reeds uitdrukkelijk van invoer aldaar van „bronzen gong’s van Java, zoo groot als groote waschbekkens” („sinos de metal de Jaoa, tamanhos como grandes alguidares”, p. 372 der Port. uitgaaf van 1867); en even te voren had Barbosa desgelijks van Banda verteld dat men daar o. a. aanvoerde „groote gong’s” („sinos grandes”), „voor elk waarvan zij geven 20 bahar foelie”, wat, volgens zijn eigen berekening, weer gelijk zou staan met 7 X 20 bahar noten (ib. p. 371 en 370), zoodat toen in 1516 noten en foelie heel wat goedkooper waren dan in 1608; terwijl in de vele benoorden Banda gelegene eilanden als groote rijkdom geschat werden o. a. „heel groote bronzen gong’s” („sinos de metal muy grandes”, ib. p. 371), waarbij we in de eerste plaats, evenals in 1603, aan Ceram mogen denken. 1 D. i. bahar = 100 kati = hier 100 X 5} Amst. pond = 4} pikoel van nu. 806 EEN PAAR AANVULLINGEN OVER BRONZEN moedelijk is vóór span” een cijfer bij t copieeren uitgevallen] & d'ander naer aduenant van dese gongen mach men wel een deel af coopen wanter schoone proffijten hier mede gedaen worden voor die inde voorgenomen [sic! lees: „svoorgenoemder) Eijlanden wil wonen soo woude ick raden vande 2 cleenste slach vrij een 200 stucx te coopen van die van 24 span. 80/40 stucx/ ende van die van 3 span 20 stucx/ van 31 span 10 stucx/ & van die van 4 span 5/ ofte 6 stucx/ ic meen men aldusDanige soorteringe wel voor 1000 realen zoude becomen & ic wil menen binnen den tit van een Jaer hier af te maken de waerde van..... baer ' noten wel verstaende alle ongeluc van brandt ofte water [weggelaten werd „niet ‘rekenender of zooiets] men zoude nijet willen gelooven wat aduantage hier mede is te doen/ het ander coperwerck zijn lampen, beckens/ commen/ copkens/ calc & pijnan (sic) dooskens hier zijn oock roers met coper beslach die in Banda als zij ijets wat zijn een baer noten gelden & wel 14 baer oock na de gelegentheijt des tijts. De Chinesen brengen hier veel aerde werck dat ooc zeer getrocken is inde moluccus & Banda enz. enz.n Nogmaals: over keteltrommen wordt hier met geen woord gerept. Toch moet de wijze van verspreiding ook van deze analoog zijn geweest, voor zoover de eilanden betreft welke hetafzet-gebied van Banda vormden. En daaronder nu ressorteeren op de meest besliste wijze de Zwidwester- en Zuidooster-eilanden, van Timor's Noordoost-punt af tot de Kei-eilanden er bij. Reeds de naam alleen duidt dit aan. „Zuidwesterr en „Zuidoosterr .... ten opzichte van wàt eiland, of wèlk deel der Molukken? Ten opzichte van Banda, en niets anders! Kvenals nog tegenwoordig deze heele slinger van eilanden, te beginnen met Wetar, behooren tot de residentie Amboina, evenzoo was Banda èn politiek èn com- mercieel weleer het punt waarvan voor hun alles uitging. In den tijd van Barchewitz en Valentijn is Banda nog het centrum, waar- van uit deze eilanden ~voorzien~ werden van koopmannij, bezetting, posthouders enz. Het, uitsluitend overwicht van Ambon dateert eerst uit onze eeuw. En de tekst van 1608 geeft een verdere vingerwijzing voor het arriveeren òp Banda van allerlei zulke min of meer zeldzame stukken uit Achter-Indié’s vasteland. In ‘t begin der 17° eeuw 1 In de copie met eenige stippels opengelaten, dus waarschijnlijk ook in t origineel. KETELTROMMEN IN NED. INDIË. 807 blijkt Pétani de voorname afscheephaven te zijn geweest voor zulke goederen naar „de Groote Oostr bestemd, en daar saam- gestroomd uit China, uit Cochin-China met Annam, uit Siam en Kambodja. In de 16° eeuw wordt Pahang, aan diezelfde Oostkust van ‘t Maleische Schiereiland, veel mèt Pétani genoemd. Doch in nòg vroeger tijd, vóór de komst der Portugeezen, in de jaren 1200—1500, en tijdens het eerste opkomen der Thais of Siameezen, moet het noordelijk van Pétani gelegen Ligor—= Lakhon == Nakhon = Ori Dharmarâdja-nâgara ' de groote centrale koopstad daar zijn geweest, Lakon zooals het op onze moderne kaarten heet. Vatten we dan deze gegevens samen, met het oog op de ketel- trommen tot nog toe in onzen Archipel gevonden, dan verkrijgen we: a. Met groote waarschijnlijkheid zijn deze bronzen pauken op Bali tot en met de eigenlijke Timor-eilanden (Roti, Alor) daar terecht gekomen via Java. b. Met bijna volstrekte zekerheid zijn de keteltrommen op Leti, Loewang, en Koer, waarschijnlijk ook op Saleier, daar heengebracht via Banda. e. Voor beide gesplitste handelswegen moet er bij deze materie één- zelfde punt van uitgang worden aangenomen als waarschijnlijke plaats van verscheping, en moet die plaats gezocht worden op de Oostkust van ‘t Schiereiland van Malaka; waarvoor we uit oudere tijden het liefst moeten denken aan Lakon (of Ligor), later aan Petan:. 1 Zie vooral den „Premier Fascicule” van de „Mission Pavie. Exploration de l’Indo-Chine”, Parijs 1894, en daarin het 2° stuk „Transcription et traduc- tion par M. Smitt des inscriptions en Pali, en Khmer et en Thai recueiliies au Siam et au Laos par M. Pavie”. Ayuthia, de oude hoofdstad van Siam, is gesticht in 1850 A.D.; de oudste inscriptie in Thai (Siameesch) door Smitt vertaald, is van Vorst Râma-Khomheng, die daarin vertelt hoe hij in 1205 Caka = 1283 A.D. het Thai-schrift door een goeroe liet uitdenken (p. 24), zich Boeddhist erkent (p. 21), en behalve andere steden door hem veroverd ook noemt Cri Dharmarâdja = Ligor (p. 25), terwijl in de inscriptie ook nog genoemd worden 1209 (aka (p. 24), en 1214 Caka (p. 22; er staat door een drukfout 1314, maar in de noot 3 terecht de aequatie 1292 A. D.). Van ,Nagara” kwam de corruptie „Nakhon” en „Lakhon”, van welk laatste de Portugeezen weer „Ligor”’ maakten (p. 21, noot 5); het is hetzelfde „Nakhon” wat voorkomt in ,Nakhon-Vat” (Angkor-Vat), en ,Nakhon-Tom” (Angkor-Tom), dus gewoon „de stad”, d.i. „de groote stad”. ZEVEN DIERENVERHALEN OPGETEEKEND EN BEWERKT DOOR G. A. N. SCHELTEMA. INLEIDING. De volgende bijdrage is onvolledig. Zij is dit in de toegevoegde opmerkingen. Edoch, om redenen voor den lezer van geen belang, is het den aanbieder niet mooglijk geweest zijne bijdrage beter te bewerken, dan hij het nu gedaan heeft. Hij meende echter de verhalen niet langer onder zich te moeten houden en biedt hen dus aan zooals ze nu bewerkt zijn, gedachtig aan het spreekwoord: „beter een half ei dan een leege dop.» HERKOMST. Voor een goed aantal — minstens vijftien — jaren woonde te Singapoera in hampoeng Tembaga een maleier, die na den had} te hebben volbracht en in de heilige steden veel kundigheden te hebben opgedaan, naar huis was getrokken en zich onder den naam van hadji Ma*roep te genoemder plaatse had gevestigd als onderwijzer, en wiens school weldra druk bezocht werd. Een groote woning had hij betrokken, want niet minder dan veertig kinderen van acht- tot veertienjarigen leeftijd waren door hun ouders aan hem overgegeven in de hoop van deeglyk onder- wijs van hem te zullen ontvangen. Hij behandelde de kinderen niet al te zoetsappig maar schroomde niet hen, zoo noodig, aan den live te bestraffen, — wat zeker nog al eens woodig zal zijn geweest, te oordeelen naar de marteling, voor zulke jonge snuiters gelegen in de regeling door den goeroe getrotten. ZEVEN DIEREN VERHALEN. 309 Met een leegen maag moesten ze des morgens om zes uur in de school aanwezig zijn — een volle buik verwekt slaaplust! —; tot elf uur hield het mengadji aan; alsdan werd den kinderen een paar uren rust gegund, om daarop de werkzaamheden te een ure te hervatten tot drieën. — De vloer van het schoollokaal — tempat mengadji — is belegd met matten, vervaardigd door des goeroe's huisvrouw. Daarop nemen de leerlingen — anak moerid — in twee rijen plaats, zoo dat er tusschen hen een gang openblijft, waarin de goeroe zich op en neer beweegt. Alle zijn te geliker tijd aan het reciteeren. De ouderen helpen daarbij de jongeren. Zoo schieten ze goed op, uitgezonderd enkele dommen er onder die op hun veertiende jaar nog niet tamat mengadji.zijn, en het alsdan maar verder moeten opgeven. Knappen, jongens met aanleg, treft men er ook onder aan. Deze kunnen des verlangd doorstudeeren, waartoe de hadji hun in een andere woning gelegenheid geeft. Zij gaan dan over tot het batja kitab. Donderdagsavonds — malam Djoema“at — komen de kinderen te half zeven ook bijeen en reciteeren dan tot negen uur. Op dat uur wordt met lesgeven uitgescheiden en nuttigt de goeroe zijn avondmaal. Is dat op, dan laat hij zich door eenige der kinderen pidjetten, onder welke behandeling hij hun verhaaltjes vertelt, hetgeen enkelen niet belet zoo slaperig te worden, dat ze den volgenden dag niet in de les verschijnen, — daarop door den hadji zelf uit hun huis worden gehaald en, in de school gekomen, eene duchtige afstraffing bekomen. — Onder die verhaaltjes nu behoorden de volgende dierfabels, die ik heb opgeteekend uit den mond van een van hadji Ma“ roep’s gewezen leerlingen, welke mij den langsten tijd van mijn ruim elf- jarig eerste verblijf in Nederlandsch-Oostindië als boj of djongos — naar het verschillend taalgebruik in Deli en op Java — zoomede als koki, heeft gediend. Deze ex-leerling had behoord tot hen, die ‘t met hun mengadji nooit tot tamat hadden weten te brengen, doch voor des hadji’s verhalen was hij in ‘t bezit van een des te sterker geheugen. Mij toevalliger wijze gebleken zijnde, dat hij verhalen wist waarin dieren eene rol spelen, heb ik ze hem mij laten over- vertellen en onder ‘t verhaal er aanteekening van gehouden. Aller- prettigste oogenblikken waren mij dat, want niet alleen klonken 810 ZEVEN DIERENVERHALEN. die verhalen zoo echt eenvoudig in het naïeve maleisch en kwam hun geest daardoor zoo goed uit, maar daarenboven genoot de verteller, al vertellende, zelf zoozeer van dien geest, dat hij vaak van den eenen gullen lach in den anderen verviel. Want de inlander, hoe strak zijn gelaat in des europeeërs dienst gemeenlijk sta, heeft een ongemeen sterk ontwikkeld gevoel voor wat geestig is; indisch-geestig natuurlijk. Onder zijn inlandsche vrienden had de naverteller een anderen naam dan onder ons, europeanen, die hem — tenger als hij was, vooral toen hij zijn zheerens-dienst pas begon — Si Ketjil noemden. Dien kampoengnaam ben ik echter vergeten. Zijn vader was een bawejanner of bojan — gelijk men in Deli den engelschen nazegt —, zijne moeder eene singapoersch-maleische. DE VERHALEN. I. Van den kat. a. Met tijger en beer. — De kat had den tijger en beer in de leer genomen. Al wat hijzelf kende onderwees hij aan deze beiden: sluipen, springen, gluren, wat niet al. En zoowel aan den een als aan den ander. In een punt maakte hij onderscheid tusschen zijn beide leerlingen: den beer gaf hij ook les in het boomklimmen, en die kunst onthield hi den tijger. „Waarom”, vroeg deze, vleert ge mij dat niet ook?» „Omdatr, antwoordde de kat, vals gij dat ook kent, ge van boven uit den boom te weten kunt komen waar menschen wonen, en deze alsdan gevaar loopen van door u te worden opgegeten.» (De beer eet naamlyk geen menschen, maar rijt hen alleen in tweeën.) De tijger dit vernemende, was woedend, en zwoer den kat eeuwige haat. „Niet alleen hem, tot zelfs zijn uitwerpselen zal ik opvreten, waar ik er ook aantref”, zoo zwoer hij. Om die reden neemt voortaan de kat de voorzorg zijne faeces In te graven. — 4. Met lampongschen aap. — De lampongsche aap gehoord hebbende van de bekwaamheden die de kat wist mee te deelen, begaf zich naar hem toe en verzocht ook bij hem in de leer te mogen komen. Dit werd hem echter geweigerd. ZEVEN DIERENVERHALEN. 811 „Waartoe zou ik u opnemen?/ merkte de kat aan. „Gij, een aap, les nemen bij mij, een kat: wat zou dat kunnen geven?» „En den tijger en den beer hebt ge wel onderwezen !» „Dat is een heel ander geval: beer en tijger leven op den grond : hoe zouden zij zonder mijn onderricht hun levensonderhoud vinden , dat ze hier beneden moeten zoeken, vaak niet zonder gevaar. Gij komt hier echter om van gebrek: uw voedsel vindt ge in de kruinen der boomen, en ge zijt bang als er een mensch aankomt : ziet ge er een, dan vlucht ge ijlings omhoog. Neen, u geef ik geen les. En daarmee kon de aap heengaan. — II. Van den kantjil. a. Met tijger. — (Dit is de oorsprong der veete tusschen tijger en kantjil.) — In den beginne waren ze goede vrienden. Toen de vrouw van den kantjil had gekraamd, lieten ze hun kind eens thuis achter om in het bosch eten te zoeken. Weldra komt de tijger in kantjil’s huis en vreet het kind op. Daarna gaat hij het bosch in. Kantjil en zijn vrouw treffen nu bij te-huiskomst hun kind niet meer aan. Zij zoeken door hun heele huis en daar buiten, en vinden hun kind niet. Zij weenen. Kantjil zegt tot zijne vrouw : „Pas goed op ‘t huis; ik ga in ‘tbosch zien of de kleine daar al spelende in verdwaald is.” Zoo gesproken hebbende verlaat kantjil haar. Aldra komt de tijger weer terug. Hij treft kantjil’s vrouw sla- pende. Uitgeput van vermoeinis van het zoeken naar ‘tkind, is ze in een diepen slaap gevallen en hoort niets. De tijger bewatert haar linker oog, goed nat. Daarop gaat hij heen. Kantjil komt thuis, roept zijne vrouw: geen antwoord. Hij gaat naar haar legerstee en ruikt een urienlucht. Zijn vrouw gewekt hebbend, zegt hij haar: „Waarom ween je?» „Ik ween niet.” „Hoe komt je oog dan nat? De kantjil herkent nu de reuk van tijgerpis. „Is hier iemand binnen geweest?» „Ik weet niet, ik heb geslapen, ik weet van niets af.” Kantjil zei daarop: 312 ZEVEN DIERENVERHALEN. wOns kind zal wel door den tijger zijn opgevreten : ‘t is beter dat ik geen vrienden meer met hem ben. Nu, vrouw, ga ik er op uit om den tijger te zoeken. Pas goed op ‘t huis, en als er lui komen, zeg dan alleen maar dat ik uit ben gegaan; meer niet. 