Brieven uit insulinde
In de onmiddelijke nabijheid van dit veld ligt het Waterloo- plein, dat slechts on ge veer een derde van de oppervlakte van het eerste heeft. Bovendien wordt daarvan de eene zijde ingenomen door een gebouw van reusachtige afmetingen, waarin een groot gedeelte van de gouvernements-bureaux gevestigd zijn. Dit plein is dus eigenlijk veel mooier dan het andere. De andere drie zijden ervan zijn bezet met officierswoningen , maar het glanspunt is de leeuw van Waterloo, die in het midden staat. Stel u voor een lood- kleurigen paal — men zegt hier uit beleefdheid kolom , daar- boven op staat een klein gedrocht , dat een leeuw moet be- teekenen , maar dat alleen gelijkt op de wanstaltige wezens , die de deksels versieren van sommige Chineesche pullen. Ik kon een schaterlach niet weerhouden op het eerste gezicht van dit leelijkste alter monumenten , dat wel eene beleediging mag heeten voor den Nederlandschen leeuw, maar het is zeker door een Chinees vervaardigd, die innig overtuigd was, dat zijn leeuw er goed uitzag. Intusschen hebikdoor mijn lachen niet weinig de verontwaardiging opgewekt van het gezelschap , waarin ik mij bevond , maar ik kan het waarlijk niet helpen, dat de leeuw van Waterloo zulk een familiegeltjkenis met Ghineesche leeuwen heeft. Sedert heb ik echter het belachelijke leeuwtje naast het Koningsplein en de stafmuziek op de lijst gezet van de zaken, die men te Batavia moet respecteeren. Ook wil ik mijn eersten brief uit Batavia niet laten ver- trekken zonder den jongeling te gedenken, dien ik gisteren in dienst nam. Zijn naam is Siman, en een zeegroene broek , waarboven een rood baadje , is het eenige , wat hem in mijn oog van andere inlandsche jongelingen onderscheidt, want voor den nieuweling gelijken al die bruine gezichten 266 volmaakt op elkander. En gelukkig dragen de Maleiers nog een broek en den sarong daar over been kort opgeschort; wat ten minste bet onderscheid tusschen mannen en vrouwen duidelijk maakt. Bij de Javanen, die op Batavia niet talrijk zijn , dragen ook de mannen den sarong lang en zijn daar- door voor versche Hollanders van de vrouwen moeielijk te onderscheiden. Dit ondervond gisteren iemand, die tegelijk met mij aankwam. Deze dacht in de schemering eene in- landsche schoone voor zich uit te zien gaan en wilde de opmerkzaamheid van deze tot zich trekken. De gewaande dame wendde zich kalmpjes om met de opmerking, dat zij een man was , wat wel de uitwerking van een emmer koud water zal gehad hebben. Maar bet aardigste was, dat de inlander zoo dadelijk begreep, hoe de vork aan de steel zat; bet geval zal dus wel meer voorgekomen zijn. Om op Siman terug te komen, Let zou waarlijk te wen- schen zijn, dat men in Europa zoo bediend werd. Een in- landschen bediende ziet of hoort men niet, maar elk stuk, dat men noodig heeft , ligt altijd voor de hand , de kleederen zijn altijd gereed in de volgorde, waarin men ze zal aantrekken en een kop thee kornt juist op het gewenschte oogenblik. Alleen uw eigen jongen bedient u aan tafel en zorgt daar voor u als een baker voor haar zuigeling ; hij klimt op het rijtuig, als ge uitgaat en is altijd bij de hand, zonder ooit in den weg te staan. Bij iemand, die altijd in de buurtis, is zooveel kalmte veel waard. Intusschen leer ik nu en dan een enkel woord Maieisch, daar de jongeling geen woord Hollandsch verstaat. 1 Februari. Morgen denk ik naar Buitenzorg te gaan. Jk hoop, dat het dan niet zoo regenen zal als heden. Gedurende bijna vijf uren was het een ware zondvloed en voor het eerst hebik eens goed gezien, hoe de regcntijd in de tropen er uitziet. Hoewel de wegen goed afwateren , stond er voortdurend een 267 paar duim water op, en men zou er niet aan behoeven te denken, te voet ook maar tien stappen buiten de deur te doen. En toch maakt men zich thuis meestal van het natte jaargetijde een geheel verkeerd denkbeeeld. Men stelt zich eigenlijk voor, dat het dan maar steeds doorregent, wat volstrekt het geval niet is. Er zijn regenbuien van eene hevigheid , die men zich in Europa niet denken kan , zoodat er wel ontzaglijke hoeveelheden water vallen, maar het is toch meestal een groot gedeelte van den dag droog. En dan is de lucht ook dadelijk weer helder en ziet men de lieve zon weder, die zich nooit, zooals bij ons, dagen achtereen laat wegstoppen. Het regent vooral des nachts, maar dan ook vervaarlijk , zonder ophouden , en bovendien menigmaal in den namiddag, Des ochtends en des avonds is het echter meestal, ook in den regentijd, mooi weer. Terwijl ik zit te schrijven, is mijn koffer reeds gepakt; de jongeling met het roode baadje heeft dit heel handig gedaan. Hij is kinderlijk verheugd mede naar Buitenzorg te mogen gaan; er kwam een glans van genoegen op zijn ge- laat bij het denkbeeld van per spoor te zullen reizen, wat hij zeker nog nooit gedaan heeft. Gij ziet , dat ik hem reeds een klein weinigje begin te verstaan. Ik begin op Batavia al heel wat kennissen te krijgen en ontdek ook langzamerhand eenige oude bekenden ; denk dus maar niet, dal ik van plan ben mij hier te vervelen. BUITENZORG, 3 Februari. Reeds heb ik hier twee aangename dagen doorgebracht en het noodzakelijke afgedaan. Te half acht zat ik gisteren in den trein. Dit is een allerliefst stuk kinderspeelgoed , zoo klein, zoo smal, zoo langzaam, de stations zijn zoo primitief , dat het mij werkelijk doet denken aan een spoor- trein uit een Neurenberger doos. Op het eene spoor loopen maar twee treinen per dag, alle stations worden aan- gedaan en er zijn er heel wat, terwijl men op de meesten 268 tijd genoeg heeft, om eens uit te stappen en wat rond te kijken. Lang blijft men binnen Batavia en heeft dan eens gelegenheid om te zien, hoe verbazend groot die stad is. De eigenlijke stad bestaat alleen uit het oude gedeelte, dat niet meer door Europeanen bewoond wordt, maar eene lange reeks van voorsteden strekt zich in een rechte lijn diep in het binnenland uit. Heel breed is de plaats niet, maar daarvoor ongeveer twee en een half uur gaans lang. Er liggen dan ook in een rechte lijn zeven spoorwegstations binnen de stad, waarvan ik de uiterste grenzen nog nooit bereikt heb anders dan per spoortrein. En toch heeft Batavia niet meer inwoners dan Amsterdam op eene oppervlakte bijna als die van Parijs. Maar de Europeesche wijken zijn dan ook zoo wijd uit elkander gebouwd, dat er in de stad menig huis is op het erf waarvan een Europeesch dorp zou kunnen staan. Lang duurt het, eer men de laatste witte huizen van Meester-Cornelis achter zich gelaten heeft , maar langzamerhand komt men toch in het open veld. Hier ziet men onafzienbare rijstvelden, daar eene kleine kampong, ginds een bosch of een groep palmboomen van boven tot onder groen met hun eigen kronen en met de heerlijke parasieten, varens, orchideen en slingerplanten , die op de stammen voortwoekeren en dezen met een netwerk van groen overdekken. En toch zegt men mij , dat de bodem rondom Batavia niet zeer vruchtbaar is ! De Indische natuur moge op den duur eentonig zijn, maar zij is heerlijk en voor mij heeft zij nog een rijkdom en eene afwisselirig , die door het nieuwe nog alle eentonigheid buiten si uit. Op Buitenzorg was ik weldra door de hulp van een mede- reiziger in een vrij goed hotel met een heerlijk uitzicht. De achtergalerij , waarop de meeste kamers uitkomen , ligt op eene verhevenheid , boven eene kleine landtong , waarop eenige inlandsche huisjes tusschen het groen verscholen lig- gen , en die de twee armen van eene rivier van een scheidt , die zich aan het uiteinde van de landtong vereenigen. Het 269 bruine water steekt niet kwaad af bij het groen , want alles is hier groen; rechts is een heuveltje met een palmgroep bekroond , en links sluit een rij hooge klappers de schilderij in , waarvan de achtergrond gevormd wordt door een schoon getanden en geheel groenen, hoogen berg. Het is maar jammer, dat deze berg zoo vaak in de wolken zit, want zoo dicht bij het gebergte gelegen, is Buitenzorg een echt regenland , en in den westmoesson natuurlijk meer dan ooit. Het regent dagelijks en langer dan op Batavia, zoodat de avondwandeling er meestal bij inschiet. Ik bezocht onmiddelijk den algemeenen sekretaris en had daarop audientie bij den gouverneur-generaal. Beidenwaren bijzonder minzaam en zeiden mij alle mogelijke hulp toe. Ik had nog een paar oude kennissen op te zoeken en ver- der werd de dag gevuld door een diner ten hove en een gezelligen avond in de societeit. Wil niet glimlachen bij het woord : ten hove ; de etiquette is geheel die van een koninklijk hof, en waarlijk, er zijnin Europa genoeghoven, die niet zoo belangrijk zijn als dat van den gouverneur- generaal van Neerlandsch-Indie , die over leven en dood van dertig millioen menschen beschikt. Hier kan men nog eens trotsch zijn op den naam van Hollander. Het paleis is eene uitgestrekte aaneenschakeling van ge- bouwen, waarvan de groote lengte wel eenigen afbreuk doet aan den algemeenen indruk. Ook hier zijn de aard- bevingen oorzaak geweest, dat het vroeger veel hoogere hoofdgebouw thans maar eene verdieping meer heeft , maar toch maakt het met zijne lonische zuilen boven een ver- bazend breeden trap van zeventien witmarmeren treden een grootschen indruk. In het gebouw zelf geven twee breede galerijen en daarachter de werkelijk schoone en reusachtig groote eetzaal eene perspectief, zooals weinige vorstelijke paleizen aanbieden. De ligging van het paleis is boven alle beschrijving schoon. Midden in den Plantentuin op een verheven punt gelegen, 270 heeft het aan de eene zijde een zeer ruim uitzicht over den grooten hertenkamp , waarin geheele kudden van witgevlekte herten loopen te grazen en in het midden waarvan een groote vijver ligt. Daar achter biedt de groote weg naar Batavia een eindeloos vergezicht aan. Aan de andere zijde van het paleis ligt een uitgestrekte bloementuin en weder een andere vijver vol met de schitterende bloemen van de Victoria Regia. Verder daalt het terrein af naar een groene vallei en daarachter stijgt de grond, eerst lang- zaam en daarna al hooger en hooger, om te eindigen in de trotsche vulkanengroep van den Gedeh. Eene schoonere ligging is moeilijk denkbaar en nog heb ik zeer weinig van den Plantentuin gezien , die nog vele andere schoone punten oplevert. Heden morgen heb ik echter eene vrij lange wan- deling met den direkteur gedaan en een paar van de schoonste gedeelten gezien. De roem van een der schoonste botanische tuinen van de wereld te zijn is zeker niet over- dreven. Hier kan men eerst recht den heerlijken planten- dos der keerkringslanden waardeeren; uit alle tropische streken is hier het edelste bijeengebracht. Tevens maakt de schoone aanleg en het zeer gunstige terrein er een waar lustoord van. Heuvelen en valleien , groote vijvers , door eene natuurlijke rivier gevoed, die zclfs een kleinen, sierlijken waterval vormt, alles werkt mede, om van dit heiligdom der wetenschap tevens een der aangenaamste oorden te maken, die mij bekend zijn. Rechte lanen met prachtige boomen bezet, en alien op het paleis uitloopende, wisselen af met slingerpaden, die eindelooze wandelingen aanbieden. Het geheel heeft mijns inziens slechts eene fout. Men heeft bij den aanleg niet genoeg rekenschap gehouden met den overweelderigen plantengroei ; de meeste paden zijn te smal en hebben door de ontzettende massa's groen aan de beide zijden en boven uw hoofd iets kelderachtigs. Een van de schoonste gedeelten van den tuin is het kerkhof, dat, zeer eigenaardig, uitsluitend met bamboebe- 271 plant is. Deze plant, eene der meest voorkomende in Indie, is voorzeker tevens een van de schoonste. Een enkele bamboestoel met zijn fijne, door net minste zuchtje steeds wiegelende en ritselende loof , en met zijn honderden forsche Stengels, die soms tot zestig voet hoog worden, en waar- van de fijne uiteinden sierlijk omgebogen aan alle zijden afhangen, is vaak genoeg om aan een landschap het liefe- lijke bij te zetten, dat aan de trotsche Indische natuur wel eens ontbreekt. Vooral voor den nieuweling toch is de indruk, dien de plantegroei hier maakt, somtijds meer overweldigend dan streelend. Maar op het kerkhof te Buitenzorg maakt de bamboe een geheel onverwachten in- druk. De naar elkander toegebogen Stengels, waarvan de pluimen, hoog in de lucht, dooreengeweven zijn tot een netwerk, waar het zonlicht slechts spaarzaam doorheen dringt, vormen boven de witte graven statige gewelven, die iets zeer plechtigs hebben. Ik kan mij bijna niet voor- stellen, dat men op deze stille plek hardop zou kunnen lachen , maar het denkbeeld moet iets aangenaams hebben , om later onder deze edele zuilengangen te rusten. Weinig kerkhoven hebben op mij zulk een diepen indruk gemaakt , als dit kleine hoekje, maar het is vooral een gevoel van kalmte en van vrede, dat weldadig werkt — vooral na een societeitsavond. Over het algemeen is de tuin verbazend rijk aan bamboe- soorten; men vindt er de meest uiteenloopende vormen van, smaakvol in groepen vereenigd aan den oever van een beekje, dat langs het kerkhof loopt. Maar ook aan palmen , aan orchideen , aan waterplanten is de tuin buiten- gewoon rijk ; mijn brief zou een catalogus worden , wanneer ik trachtte een klein gedeelte op te sommen van de heer- lijkheden, die hier bijeen zijn. Maar een plekje moet ik toch nog vermelden, waar ik mij foorstel weleens een morgen te zullen doorbrengen. Een klein koepeltje staat daar aan den oever van een ronden vijver, die geheel be- 272 dekt is met de groote bladeren en de schoone bloemen van den heiligen lotus, die hier alle kleurschakeeringen van wit tot donkerrood vertoont. Eene vrij hooge fontein midden in den vijver geeft eene aangename koelte, terwijl het ge- heel overschaduwd wordt door drie gutta-perchaboomen van waarlijk reusachtige afmetingen. Ik kan mij hier bijna niet voorstellen, dat die trotsche boom bij ons in bloem- potten staat, wat eigenlijk heiligschennis is. Deze plantentuin is tevens eene zeer nuttige indenting, en niet alleen voor de wetenschap. Tal van kulturen in onze eigene bezittingen hebben hier hun oorsprong gehad, in de eerste plaats de vanille. Ook andere natien, Franschen en Engelschen hebben groote weldaden aan Buitenzorg te danken, want men is zeer vrijgevig met het verstrekken van planten. Onder anderen op het Fransche eiland Reunion zijn de meeste vruchtboomen van hier afkomstig, zooals mij op de mailboot een Franschman verhaalde. 4 Februari. Heden heb ik een bezoek gebracht aan eene vermaard- heid van Buitenzorg, namelijk aan Raden Saleh. Zooals gij weet heeft deze in der tijd een der gouverneurs-generaal naar Europa vergezeld en werd daar opgevoed. Hij ont- wikkelde zich tot een goed schilder; hij was zelfs een zeer goed schilder in den tijd , die nu ver. achter ons schijnt te liggen, toen men van gelikte, fijn gedetailleerde , mooi ge- verfde schilderijen hield. Hij had nu alleen eenige portretten onder handen, die uit dat oogpunt beschouwd zeer ver- dienstelijk zijn. Het meeste schittert hij echter in zijne forsche voorstellingen van de Indische natuur, in zijne jachten en tijgergevechten. Ware de man in Europa ge- bleven en met zijn tijd mede gegaan , dan zou er misschien een groot kunstenaar uit hem geworden zijn. Want genie en talent kan men hem niet ontzeggen, zoodat het zeer te betreuren is, dat hij buiten aanraking gebleven is met 273 andere kunstenaars, waardoor zijne gaven eenzijdig ont- wikkeld en met vooruitgegaan zijn. Zijn artistieke zin blijkt niet het minst uit zijne verzamelingen van Javaansche en Europeesch-Javaansche oudheden. Meubels , beeldhouwwerk , wapens, allerlei vindt men hier bijeen. Het meeste belang boezemden mij verschillende meubels in, die in de 17e en 18e eeuw vervaardigd moeten zijn en waarin allerlei in- vloeden weder te vinaen zijn. Zoo vertoonen een paar kasten en enkele stoelen een zuiver renaissance-karakter , doch in de bijzonderheden is het lofwerk geheel Oostersch, een mengsel van Indischen en van Ghineeschen smaak. Het is toch even correct en stijlvol, maar veel levendiger dan de kunstwerken van Oud-Javaanschen oorsprong, waarin het Boeddhisme iets onbewegelijks gebracht heeft. Ik hoop dit bezoek later te herhalen , want er is hier meer te zien , dan men bij e'en bezoek genieten kan en de man vertoont gaarne , want indien er een inlandsche karaktertrek is , dien de Europeesche opvoeding niet heeft uitgewischt, dan is dit de ijdelheid. Hij verhaalt u dadelijk, hoe hij vier weken bij koningin Victoria gelogeerd heeft, hoe de hertog van Saksen-ik-weet-niet-wat zijn grootste vriend is en zoodra hij uw naam hoort, hoe hij driekwart geengageerd is ge- weest met eene dame uit uwe familie. BATAVIA, 8 Februari. De Zondag schijnt door de inlandsche bevolking voor den 18 geschiksten bedeldag gehouden te worden , ten minste aller- lei blinden en gebrekkigen maken hunne opwachting om op uw medelijden te werken; langs de kamers van het h6tel gelijkt het wel eene processie, alsof ergens in de buurt juist het spreekuur van een hospitaal geslagen was. Eene andere methode van bedelen lokte de verschillende bewoners van het huis naar de voorgalerij ; het waren in- landsche dansers met muziek. Al wat men u ooit ver- velends van zulke straatdansers kan verhaald hebben, is beneden de waarheid. Afschuwelijke instrumenten , die meer geraas dan toon voortbrengen en \vaarvan de volmaakste slechts drie noten bezitten, worden eenvoudig, een-twee- drie, een-twee-drie, aangeslagen. Op een paar anderen, die slechts een enkelen loon afgeven, wordt ook onoplum- delijk doorgewerkt. De potsierlijk gekleede dansers ont- wikkelen al even veel gevoel. Zij maken eenige stijve be- wegingen, die men nauwelijks beschrijven kan, enkele langzame passen, die herinneren aan rekruten, die den pas markeeren; daarbij eenige contorsien met de handen en armen, waaraan zoowat alle gewrichten schijnen te ont- breken ; - - dat is zoowat alles. Er wordt ook bij gezongen , leelijk en eentonig. Als men nog geen Maleisch verstaat, gaat het schoone daarvan geheel verloren, maar te oor- deelen naar het weinige, wat men mij ervan vertaalde, is het zeer te hopen, dat de dames nog minder Maleisch verstonden dan ik, anders is het gelukkig, dat men in Indie niet blozen kan uit bloedarmoede. Het beste efl'ekt maakte in dit tooneel een domine, die juist met toga en bef aan uit de kerk kwam. Eene boetpredikatie had hij voor greti^e ooren kunnen houden , want ook zonder zijne aanmaning had ieder spoedig genoeg van het zondige schouwspel, vooral zondig, omdat het zoo vervelend was. De inlanders zien echter zulk een tafereel met wellust; alles is him trouwens welkom, waarbij zij zelven niets be- hoeven te doen. Als dit zoo niet was, zou mijn jongeling 275 met de zeegroene broek zich ook al te erg vervelen, want hij heeft natuurlijk slechts een weinig meer te doen dan in het geheel niets. Bij mijn toilet assist eeren, mij aan tafel bedienen, het bed opmaken, waaraan niets op te maken valt, en een lucifer aan te steken, als ik rooken wil - dit zijn alzoo zijn zwaarste bezigheden; het is natuurlijk al heel veel, dat men zelf rookt; zelf 'aansteken is ondenk- baar. Nu en dan spits ik mijn brein, om het jongrnensch wat te doen te geven en meestal komt het er dan op neer, dat ik hem wat messen laat slijpen, daar die anders ge- vaar zouden loopen geheel in roest over te gaan. De voch- tigheid is hier eene geweldige plaag, vooral in de kamers van het hotel , die niet hoog genoeg boven den grond staan. In een paar dagen is al wat leder is, beschimmeld. Wat er zal worden van het goed, dat ik niet mede op reis neem, weet ik niet, vooral als het in de koffers een regen- moesson moet verduren. Ik zal daarvoor bepaald een raad van huismoeders moeten beleggen. 12 Februari. Gisteren avond was hier weder muziek in de societeit. Dit is eigenlijk eene vrij saaie aardigheid, ten minste bij het twijfelachtige weder van den westmoesson. De dames schijnen hier erg bang van natte voeten; zij blijven toch liefst in hunne rijluigen buiten het terrein. Dit is zeker allervoordeeligst voor hun teint , daar het buiten zoo donker is , dat men nauwelijks zien kan , of men eene blanke voor zich heeft of niet, wat voor menige schoone eene zeer gunstige omstandigheid is. Eveneens schijnt het de galan- terie zeer te bevorderen, want voor ieder portier is een witte broek geplant, waarvan de eigenaar in een levendig gesprek is met de dame aan die zijde, terwijl hare buur- vrouw het even druk heeft aan den anderen kant. Maar voor een vreemdeling met middelmatige oogen zou het wel zoo aangenaam zijn, als al die Bataviasche schoonen onder 276 het gaslicht kwamen zitten, waar hij ze ook zou kunnen bewonderen. Dat de muziek even goed speelt als die van Dunkler, heb ik u reeds medegedeeld. Verder speelt zij de « schone blaue Donau », even als elk ander muziekkorps en er wordt niet naar geluisterd, ook even als bij elk ander korps. De societeit zelve is een groot en schoon gebouw, dat uit Engelschen tijd dagteekent, doch de tuin is zeer klein, zoodat men, uit dat oogpunt beschouwd, de dames, die buiten blijven, misschien dankbaar moet wezen. 16 Februari De Ghineezen zijn bezig hun groote feest te vieren. Achterlijk als zij zijn, vieren zij het nieuwe jaar natuurlijk als wij het reeds lang achter den rug hebben. Yoor den gewonen Chinees is dit eigenlijk de eenige rustdag van het jaar, maar die duurt dan ook veertien dagen, en het ge- heele jaar door, maar inzonderheid in de laatste maanden, wordt er gespaard, om dat eene feest luisterrijk te vieren. In de laatste dagen kan men dikwijls bij de Ghineezen allerlei tot zelfs beneden de marktprijzen koopen; huneenig doel is om aan kontanten te komen. Met ons beiden reden wij uit, maar daar wij beiden echte baren waren, noodzaakten wij weldra een derden man, om ons gezelschap te deelen, een braaf Bataviaasch huisvader, die het echter zoo heel onaangenaarn niet vond om de verplichting te gevoelen, ons terecht te wijzen. Het was in de Ghineesche wijken verbazend vroolijk , een ware kermis; wij trokken langs lange, lange rijen van kraampjes en uitstallingen , waar allerlei te koop was, de prachtigste vruchten en andere eetwaren, en alle snuisterijen , welke China en Indie voortbrengen of heeten voort te brengen, al komen zij ook uit Parijs of Neurenberg, zoouls bij v. een leelijke Empire-kandelaar, die ons als Japansch brons werd aangeprezen. Natuurlijk traden wij binnen bij een rijken Chinees, Hier waren wel schoone Ghineesche zaken, maar 277 de Europeesche fauteuils, waarop wij rondom eene Euro- peesche taiel zaten, deden natuurlijk veel afbreuk aan de lokale kleur. Wij werden onthaald op thee, zoo slap, dat het warm water geleek en op zoetigheden , zoo zoet , dat een beer er een bijenkorf voor zou hebben laten staan. Des avonds reden wij nogmaals naar de stad, ditmaal met versterkt personeel. Het geheele tooneel op straat, met vetpotjes, gaslantarens , petroleumlampen en Ghineesche lantarens fantastisch verlicht, was niet welriekend, maar nog veel vermakelijker dan bij daglicht. Ghineezen , Javanen , Maleiers , Arabieren , geheele en halve Europeanen krioelden door elkander, werkten zich door elkander been, en vielen haast over elkander, om op de uitgestalde heerlijkheden te bieden en te dingen. Azie en Europa woelden hier door elkander als in Berghaus , maar met meer leven , met zeer veel leven zelfs, vooral daar, waar een Ghineesch theater opgeslagen was , tot groot genoegen van het talrijke publiek. De Chineezen brulden van het lachen , maar voor ons gingen die aardigheden natuurlijk verloren, en wij konden ons alleen over het publiek zelf vroolijk maken. Op het tooneel trof mij vooral het groote kontrast tusschen de ontzet- tend rijke en dikwijls smaakvolle Weeding der spelers en het volslagen gebrek aan tponeelmatigen toestel. Er moet bepaald eene sterke verbeelding en veel oefening toe be- hooren om den gang der stukken te volgen. Er zijn toch altijd allerlei lieden op het tooneel, die klaarblijkelijk niet behooren bij het gedeelte, dat juist gespeeld wordt; ik ge- loof zelfs , dat al de medespelers voortdurend op het tooneel blijven. Verder is er altijd muziek op het tooneel, waar de acteurs tegen in moeten schreeuwen. De spelers, die vrouwen voorstellen, doen dit met een zoo scherp mogelijk fausset-geluid , dat hoogst onaangenaam klinkt. Daar het publiek zijne opmerkingen niet spaart, kunt gij u voor- stellen, hoe luidruchtig de vreugde is. Over het algemeen is het meest opvallende onderscheid tusschen Chineezen en 278 inlanders wel dit , dat de laatsten tot zelfs in hunne vreugde kalm en stil zijn, en de Ghineezen niets kunnen doen zonder er leven bij te maken. Het zijn vroolijke lui, dit moet men hun laten; zelven zeggen zij, dat het vele thee- drinken daarvan de oorzaak is. Niet ver van den schouwburg verwijderd was eene Chineesche speelbank , waarvan druk gebruik werd gemaakt , want de speelzucht is het grootste ongeluk der Chineezen. Met al hunne nijverheid en met hun genie om geld te maken, zijn er weinigen, die rijk worden, alleen door het rampzalige spel. Natuurlijk zijn er enkele gelukkigen; wij bezochten er een, die gezegd wordt, een inkomen van duizend gulden daags te hebben. Deze speelde zeker min- der , of bij uitstek gelukkig. Ons vaderlijke bestuur verbiedt het spelen aan de inlanders , maar trekt van de Chineesche speelbanken een aanmerkelijken pachtschat. 20 Februari. Nauwelijks is het Chineesche feest eene pauze ingetreden , of 's konings verjaardag brengt ons nieuwe vermakelijkheden. Z. M. is ook hier op 19 Februari jarig , hoewelhij zelfdanin de werkelijkheid nog aan den vooravond van dat feest is. De gouverneur-generaal is natuurlijk beneden, dat wil zeggen op Batavia, om p. o. de buigingen te aanvaarden. Reeds des morgens te negen ure was ik in mijn rok gehuld en reed naar het Groote huis om ter handkus te worden toe- gelaten, en om door den mond van een ander aan een ander dan Z. M. te zeggen , hoe blij ik was met dien negen- tienden, terwijl in Europa middernacht nauwelijks voorbij was. Alles was in groot kostuum. Oude en half oude heeren , zuchtende onder staatsierokken , waarvan sommigen wel metaal schenen te zijn, zoo waren die met goud en zilver geborduurd; ongelukkige zee- en landmachten in gala-uni- form en andere ongelukkigen in zwarte rokken op een tijd van den dag , waarop men anders nog nauwelijks de kabaai 279 met een wit jasje verwisseld heeft. Dan inlanders , vloekende tegen de schoenen, die zij voor de plechtigheid hadden aangetrokken , Ghineezen in hunne beste plunje , namelijk geheel in zijde, met een geborduurden lap op de borst en een grooten glazen knikker op den hoed, ja, ik zou haast zeggen, met hun beste staarten. Een bont mengelmoes van allerlei gezichten en kleederdrachten , waarbij wij, arme, bleeke Westerlingen , zeker niet uitmunten door het schil- derachtige of praktische van onze kleeding. Telkens wordt een groepje binnengeloodst en schaart zich tegenover den troon, waarvoor Z. Exc. staat met de allerhoogste ambtenaren rechts en links , stralende van goud. Eene halve minuut eer alles gebogen heeft, drie kwart minuut voor den hoofdman over honderd , die uit naam van uwe groep zegt, hoe innig uwe vreugde is, eene halve minuut voor Z. Exc. om te zeggen, dat hij de boodschap zal overbrengen, dan nogmaals buigingen, en dan is het uit, en gij zoekt zoo spoedig mogelijk uw rijtuig op, om u van uw pontifikaal te ontdoen, en u weder als Pierrot te ontpoppen. Den geheelen dag is het feest en met een dag is het zelfs niet afgeloopen. Feest voor de witte, gele en bruine bevolking, het minst misschien voor de hoog-ofticieele witte bevolking, die officieel eten op het paleis nuttigt en zich daar misschien officieel verveelt. Op het Koningsplein is het* vroolijker. Vele dagen is men er bezig geweest om loodsen op te slaan, in een omheind gedeelte. Daar spelen inlanders «il Bacio» op Eluropeesche instrumenten of wel op hunne bamboekokers hun eentonig tik-tak-tik, tik-tak-tik , waarbij het onvermijdelijke dansende paar zijne langzame slangebewegingen maakt ; in een anderen hoek doet de gamelam hare veel betere muziek hooren, die wel eenige gelijkenis heeft met de Aeolus-harp. Ten vier ure stijgt de feestvreugde , dan begint het mastklimmen om bonte hoofddoeken, het zakloopen en tonrijden en mast- 280 loopen, waarbij de inlanders voor het feestvieren een ijver betoonen, die hun in het dagelijksch leven volstrekt niet kwaad zou staan. Des avonds wordt het nog mooier, dan is er een vuurwerk, dat werkelijk uitstekend is en dat de anders zoo stille inlanders doet gillen van pret ; mijn jongen soest er geloof ik nog over. Heden avond is er bal ten hove. 21 Februari. Het bal is alweder afgeloopen en denkelijk Z. Exc. wel reeds naar Buitenzorg vertrokken, waar het dan ook heel wat aangenamer is. Het gebouw toch, dat op Batavia paleis genoemd wordt, is in waarheid een gewoon, niet al te groot huis , waarin het met veel gas en met een etend of dansend publiek verbazend warm is, zoodat ik mij best kan voorstellen , dat de familie van den gouverneur-generaal liever de mime zalen van het koelere Buitenzorg bewoont. Hier ter stede. zal een nieuw paleis achter het oude gebouw komen, zoodat er dan in plaats van een geheel, twee halve paleizen zullen zijn. 23 Februari. Eergisteren avond was het bal in het gymnasium Willem III, nog steeds ter eere van den vorstelijken naamgever. Dat was eene andere drukte dan op het deftige bal in het paleis , waar bijna niemand danste. Ik geloof, dat in het gymnasium geheel Batavia vereenigd was, jong en oud, hoog en laag, wit en twijfelachtig. De uitnoodigingen schij- nen bij geheele legerkorpsen gedaan te worden , de invitatie- kaarten verduisteren de zon, zoodat ik er zelfs een machtig werd, die nog pas op Batavia kom kijken. ledereen heeft dan ook wel een zoon of een neef of een kennis onder de gymnasiasten. In alle lokalen zaten drie of vier rijen dames , die niet aan het dansen konden komen, of slechts nu en dan door een enkelen gelukkige ontdekt werden, en zelfs onder de dansenden had men moeite zijne eigene kennissen 281 op te sporen. Wij genoten dan ook eene Roode-zee-tempe- ratuur of misschien nog erger. Op het voorplein was een wildernis van rijtuigen , waarin het ons een half uur kostte , om het onze uit te vinden. Men moet wel op de gedachte komen, dat de Bataviasche kwakken het zoo kwaad niet hebben, indien hun treurig verblijf nu en dan door zulke grapjes wordt opgeluisterd. Want de heertjes zelveir schijnen bij de dames nogal getapt te zijn met hun pakje met glim- mende knoopen, want zij dragen een uniform even als Fransche Collegiens. Waarom dit hier noodig is en in Holland niet, begrijp ik minder. 26 Februari. Heden middag werden eenige Atjehneesche kanonnen door de stad getransporteerd , na een paar dagen geleden ontscheept te zijn. Ik meen, dat het er zes waren, waar- schijnlijk de fraaisten , want er zullen er wel meer veroverd zijn. Een paar van deze zes zijn vrij merkwaardig. Een bronzen stuk, sierlijk geciseleerd, was een geschenk aan den sultan van Atjeh van Jacobus II van Engeland, wiens naamcijfer er op staat. Een ander stuk, door een der sultans van Turkije geschonken, was nog mooier be- werkt met rijk en karaktervol ornement. Een stuk was zestien voet lang en werd dan ook door tien karbouwen getrokken, en een is zeer zonderling. daar het, op eene lengte van zes of zeven voet, eene opening van een paar voet middellijn heeft, terwijl het metaal slechts een paar duim dik is. Men zegt, dat daaruit indertijd groote steenen kogels geworpen zijn. Hier is echter reeds het denkbeeld aan de hand gedaan , om er voortaan het ochtend- en avond- schot mede te doen met een hadji of Arabier tot lading. Het denkbeeld is niet kwaad, want van dat gespuis hebben wij hier 1e over. Wij Europeanen werden door deze zegeteekenen , helaas ! volstrekt niet geenthousiasmeerd , zooals onze plicht ge- 282 weest was, want wij veroveren niet dagelijks meer kanon- nen. Maar er was voor niets gezorgd, wat eenigen indruk kon maken; de dingen werden eenvoudig getransporteerd en omdat zij zwaar waren, liepen er beesten voor. Een soldaat of wat in hun werkpakje en een offTcier maakten het geheele geleide uit. Mij dunkt men had er meer ver- tooning bij moeten maken, dit zou recht goed geweestzijn, om den inlanders duidelijk te maken, dat wij den kraton hebben en denken te houden. Want geloot niet, dat de inlandsche bevolking nog van de inname overtuigd is. Weet gij, wat eene dame van mijne kennis ten antwoord kreeg, toen zij met een der bedienden over die kanonnen sprak ? « Och , mevrouw ! » zei de man , « die kanonnen «hebben de Hollanders niet veroverd, zij zijn zelven uit «den kraton weggeloopen, omdat zij Batavia eens wilden « zien. » De kanonnen hebben ook zeker den wensch om Holland eens te zien, want, naar ik hoor, zullen zij daar- heen gezonden worden. Maar hoe streelend voor ons gevoel ook deze zegeteekenen rnogen zijn, het weegt niet optegen het akelige van de telegrammen. Dezen maken steeds mel- ding van zooveel overledenen aan cholera en zooveel aan wonden, en elk nieuw telegram geeft dan ook aan menig gezicht in uwe omgeving eene ernstige plooi. Ook ver- anderen de kanonnen niets aan het treurig tafereel van een troep teruggezonden kettinggangers , zooals ik dat gisteren zag. Al zijn het ook misdadigers , zulk eene ellende is eene al te groote straf. Men zegt mij, dat er nauwelijks een zonder ondersteuning ontscheept kon worden; gekleed \v;uvi i zij bijna niet meer en van driehonderd waren er gedurende den overtocht zestig overleden. Op die wijze staat eene veroordeeling tamelijk wel gelijk met een doodvonnis. Krijgsroem wordt duur gekocht, en al was deze oorlog noodzakelijk, zooals bepaald het geval was, een ramp is het altijd, ook voor den overwinnaar. Er ligt dan ook over de Europeesche bevolking van Batavia een zeker waas 283 van weemoedigen ernst, nieitegenstaande de vele feesten. 28 Februari. Heden waren het eenige zegevierende troepen , die wij uit Atjeh zagen terugkomen. Maar, kasian! onder eene zware regenbui geleek de in lompen gehulde troep weinig op een triomfeerend leger. Men kan het den soldaten duide- lijk aanzien, hoeveel ellende en vermoeienis zij doorgestaan hebben, al zagen zij er ook niet zoo ellendig uit als de arme kettinggangers , die zelfs geen krijgsroem hebben om zich mede te troosten. Hoe meer wij er van te zien krijgen, hoe ondragelijker de overtuiging wordt, die iedereen hier heeft, dat de oorlog eigenlijk nu eerst begint. Alsof er geen oorlog was, zal er heden avond bal in de societeit zijn en den 7den Maart in eene andere societeit, alles ter eere nog van 's konings verjaardag. Daar schijnt geen einde aan te komen. 3 Maart. Het Chineesche feest is nog niet afgeloopen , want de nieuw- jaarsdag duurt voor hen even lang als voor ons 's konings verjaardag, maar er is eb en vloed in, en de drie laatste dagen zijn niet de minsten. Zij konden het natuurlijk niet zonder mij af en ik had dan ook, door bemiddeling van een mijner kennissen, eene uitnoodiging van een rijken Chinees ontvangen. Daar zijn die lui altijd verbazend gul mee, want hunne ijdelheid maakt, dat zij liefst zooveel mogelijk Europeanen bij zich zien. Op het bal van Zaterdag- avond was partij gemaakt, zoodat wij een vroolijk troepje van ongeveer dertig personen uitmaakten , waarbij de dames de meerderheid hadden. In acht rijtuigen togen wij in op- tocht naar de stad. Op zich zelf was dit reeds een aardig gezicht en hoe meer wij de stad naderden , hoe meer de vroolijkheid toenam. Bij onzen Chinees aangekomen , werden wij eerst plechtstatig gepresenteerd , toewan A., njonja B., 284 en zoo verder dertig man hoog, juist alsof onze gastheer een gewoon mensch was, zonder staart. Daarop werd het huis in bezit genomen en op den eigenaar niet veel meer gelet. De Chineesche huizen in de stad zijn meestal vroeger door Hollanders bewoond geweest. Onze voorvaderen hebben vroeger verstandig gevonden om hier, schouder aan schouder, huizen te bouwen zooals men lhans nog in onze Hollandsche achterbuurten vindt. Ja, men vindt op Batavia nog huisjes met naast de smalle deur een raampje, met een luifel, en op de stoep een steenen bank. Bij ons te lande moet men tegcnwoordig naar dat model zoeken , maar gij kunt begrijpen , hoe weinig geschikt die nauwe krotten waren bij het smoorheete klimaat en den moerassigen bodem van het oude Batavia. En toch zijn de overheerschers van den Archipel in die woningen groot en machtig geworden en niet in de ruime , luchtige paleizen , die het nieuwe Batavia zoo schoon maken. Maar de sterfte onder onze voorvaderen was dan ook heel wat grooter , in den tijd , toen Batavia het graf van den Europeaan genoemd werd. Tegenwoordig is het lang niet de ongezondste plaats van Indie. Van de huizen in de oude stad zijn velen in kantoren herschapen; verder worden de kleinere door inlanders, de grootere door Ghineezen bewoond. Deze laatsten zijn dan meestal van binnen uitgebroken en zooveel mogelijk in Ghineeschen trant bijgewerkt met tusschenschotten, dievaak keurig van bewerking zijn. Bij onzen gastheer waren die van bruin hout met eenig snijwerk en gepolijst, de paneelen o]> zwarten grond geschilderd en in verguld lijstwerk gevat. Midden in huis is gewoonlijk een vak , dat van boven geheel open is. Dit geeft in vereeniging met de schotten, die ge- deeltelijk onze wanden vervangen en die niet tot aan de zoldering reiken, in huis eene aangename koelte. Tegen den achterwand van een der groote vertrekken staat het huisaltaar, waarvan de Chineezen met him vreemden, doch 285 goeden smaak, een sierlijk meubel wet en te maken, dat de gezelligheid van het geheel we! verhoogt. Verder natuurlijk Ghineesch porcelein en lakwerk naast stoelen van Horrix en spiegels als bij een gewoon mensch , en op tafel Chineesche kwe-kwe naast Europeesche champagne. Eene zaak moet men den Chineezen toegeven : zij hebben een groot talent van meubileeren ; het is vaak bij arme Ghineezen , niettegen- staande de wanorde, binnenshuis gezelliger dan bij sommige rijke Europeanen. De zonderlinge vormen van al, wat de langstaarten vervaardigen , hunne rijke kleuren, die zij zoo zeer gepast met een weinig goud weten af te zetten , maken dat het geheel, hoewel het met onze Westersche begrippen van schoonheid weinig strookt, altijd een gloed en eene vroolijkheid heeft, die wij met onzen meer edelen smaak niet altijd bereiken. De Chinees weet van elk voorwerp , hoe eenvoudig ook, iets te maken, dat tot de versiering mede- werkt; alles staat in de goede omgeving. Dit heeft de Chi- neesche smaak gemeen met den rococostijl; kunstwaarde is er eigenlijk niet aan , maar het geheel geeft een behagelijken indruk van sierlijkheid en bruikbaarheid tevens, zooals de meeste andere stijlen maar zelden doen. Buiten de oude stad staan ook enkele huizen, die geheel door Chineezen zijn opgetrokken, in hun eigenaardigen stijl, doch daarvan heb ik er nog geen te zien gekregen. 