Bijdragen tot de taal-, land- en volkenkunde
EN DE PAPOESCHE EILANDEN. 81 dooden en gekwetsten te hebben bekomen.» Men had dit op Tidor al vrij lang geheim kunnen houden voor dat het op Ternate bekend was geworden. Er lag volgens hem weinig aan gelegen — al was dit dan ook buiten weten van den Koning van Tidor — dat er eens een chaloup derwaarts gezonden werd, om met een zoet lijntje en inderminne den weg te bereiden , al was het dat het geen winst opleverde. Men kon het den naam van een vrij chaloup geven, danj zou men weldra gewaar worden of zij vriend of vijand van den Tidorees waren; zoo men dan weder met den Tidorees verzoend was, en al was er dan iets misdreven, de schuld zou op de vrijlieden worden gelegd en de Compe. bleef er onkundig van. Want het was zeker, zoo men daarvan repte, dat de Tidorees niet alleen die landen, maar zich nog veel meer zou aanmatigen; hij had zich vroeger ten tijde der Spanjaarden nu en dan eens meester van Wony gemaakt, niet zoo zeer om het in bezit te nemen als wel om slaven te bekomen, zoodat zelfs de Spanjaarden — door ge- woonte — een wet hadden, geen van de Papoesche slaven langer dan tien jaren in slavernij te houden, waarna zij ze weder in vrijheid stelden vals synde in geen regtschapen oorlog gevangen.” Dit schrijven is voor ons niet onbelangrijk , daar het ons leert: lo, dat de Sultan van Tidor reeds ten tijde der Spanjaarden zich nu en dan meester: maakte van Ony (Wonin.) 20, dat de Spanjaarden gebruik maakten van de slaven op de kust en elders geroofd, maar ook 80. dat zij deze slaven na verloop van tien jaren weder vrij gaven, omdat zij ze niet als krijgsgevangenen maar als door- roof verkregen beschouwden. De Gouverneur van Banda meent Padtbrugge de opmer- king te moeten maken (25sten Juli 1679) dat het land, bij hen als Ony en bij die van Ternate als Woni bekend, wel hetzelfde land kon zijn waar de Tidorezen weens dapper afgerost waren » maar dat de plaats, waarvan hij gesproken had, beoosten # den gebrocken hoeck lag! en de bocht van Weda, op het vaste land van Nieuw-Guinea, meest schuin over den oosthoek van Ceram, alwaar de Compie. zoo nu en dan al slaven had ge- handeld. 1 Men noemde destijds den gebroken hoek: de eilanden Waigioe, Batante en Salwattie, dat met eene Straat van de vaste kust van Nieuw- Guinea gescheiden is, Ille Volgr. ; % 82 DE REIZEN DER NEDERLANDERS NAAR NIRUW-OCIINEA Aan de reis van Keyts sluit zich eigenaardig aan eem rap- port betreflende de Luid-Westkust van Nieuw-Guinea, van den verdienstelijken Historicus en Botanicus Georgius Everardus Rumphius van Amboina. Hoewel dit rapport door den drak is bekend gemaakt, is het echter verscholen in een Tijdschnft, waar wij het waarschijnlijk niet zouden vermoeden. ; ! het was ten minste aan onze aandacht ontsnapt, toen wij eene verhandeling over het leven en werken van deze uitstekenden man schreven, 2 Daar wij vertrouwen dat het niet algemeen bekend is, veroor- loven wij ons de vrijheid uit dat rapport datgene over te nemen wat betrekking heeft op de Zuidwestkust van Nieuw- Guinea. 3 „Op het eerste punt, wat voor weinige jaren ontdekt zij op Nieuw-Guinea? dient tot antwoord: dat mijns oordeels, hier door gemeend wordt de togt van Mr. Joannes Keyta 1678 met een jagt naar het Westerdeel van Nova-Guinea, in het gemeen Onin, bij de Ternataners Woni genaamd, gezonden ; waarvan ik nooit (het) dagregister gelezen heb, maar zal hete zelve ligt te bekomen zijn bij gemelden Sr. Keyts tegenwoordig op Batavia present; alleenlijk zal ik hierbij zetten het geen ik geannoteerd heb uit het verhaal van eenige Ceram-Lauörs, de- welke jaarlijks naar dat land varen om den specerijachtigen bast massooi van daar te halen, die alleen op dat land wast, zoo veel tot nog toe bekend is,en dezelve met goed profijt aan an- dere Westersche natien verhandelen en dierhalven van ‘t land Onin langs de zeekusten goede kennisse hebben, daar bijdoende zooveel ik van de schipper en stuurlieden die (daar) met St. Keyts geweest zijn, gehoord heb. „Onin of Woni dan is het westelijkste deel van Nova 1 Tijdschrift voor Staathuishondkunde en Statistiek door Mr. Sloet tot Oldhuis, 13 deel, 3 stuk. 1856. 2 Uitgegeven door de Koninklijke Akademie van Wetenschappen. 1871. 3 De titel is: Antwoord en Rapport op eenige pointen uit naam van zeker Heer in ‘t Vaderland * voorgesteld door den Ed. Heer Anthony Hurt, Directeur-Generaal over N. I., en beantwoord door G. E. Rumphius, oude Koopman en Raadspersoon in Amboina, * Dit was de Deventersche Hoogleeraar en Burgemeester Gisbertus Cuperus; de vraagpunten waren gericht aan den heer Hochepied..... en den Heer Cornelis Moerkerke, Fiskaal op Malakka, om die te beantwoorden, Het rapport van R. draagt geen dagteekening, doch is voer het minst na 1685 geschreven. EN BR PAPOESCHE RiLANDEN. 83 Guinea! verdeeld in Onin Lascar of ’t slaven Onin, dewijl men aldaar niets anders handelt dan eene partije magere slaven, aan gekrulde hairen en lelijkheid aan andere Papoeërs gelijk. Dit is het westelijkste of voorste deel, ’t welk van Banda en Ceram het meest bevaren wordt, wiers hoofdplaatsen zijn Boema, Bati en Satraga (Tataga), bij de onzen Satagor genaamd, twee gecombineerde negorijen op Onm’s Westhoek gelegen , 82 mijlen van Cerams Z. O. hoek of Keffing naar het N. O. _ „Van Satraga of ‘t naaste cilandeke Poeloe Aas loopt de kust Z.O. wat oostelijker omtrent 12 mijlen tot Onins Z. W. hoek, Batoe Poetih dat is Witte Klip, van een eilandeke digt bij de hoek gelegen met een hooge witte khp als een kasteel, *t welk de Ceram-Lauérs, van Goram overstekende, eerst aan- doen, zijnde tusschen beiden maar 16 mijlen, zoodat men van Gorams bergen met klaar weer ‘t hoogeland van Onin sien kan. Van daar loopt de kust O. en O. Z. N. 14 mijlen tot de drie eilenden Batur, Cani en Caras, in een triangel liggende voor eene groote baai, dewelke de onzen Rijckloff van Goensbaai, maar de inlanders Zawak noemden, alwaar 't sulk vlak land is, dat men ook van de stengen geen bergen hekennen kaa. „Tatar. De inwoonders zeggen dat in deze basi ligt Tatar, hebbende tot inwoners groote en woeste menschen, zeer ver- schillende van de kleme menschen op Satraga. Hier hebben de Ceram-Fsauörs hunne eerste massooi gehandeld, dewelke toch aldaar sehaarsch valt en omtrent een groot binnenmeer moet gehaald worden, doch dewijl het een barbaarseh en moorddadig volk is, hebben zij die plaats verlaten en zijn meer om de Z. O. gevaren, want van daar drie dagen zeilens komen ae in het tweede deel van Onin, hetwelk men Onin Coebiay noemt in een andere baai, van de onzen Speelmausbaai genaamd, alwaar liggen de negorijen Sangala of Segala en C’ataemin, 2 alwaar ook wel massooi valt, doeh dewijl het mede groote, wilde en moorddadige menschen zijn, hebben zij dien handel mede verlaten. Aan de westzijde van deze baai ziet men dien wonder- lijken waterval Ayer gitti gitti, alwaar een groote straal, water van eene hooge, afgebrokene klip soo geweldig in zee stort, dat het water wel een pistoolschot daar rondom stuift, doch daar ' Het gedeelte tnsschen Straat Salwatti en den Golf van Maccluer of Vinck’s golf schijnt R. onbekend te zijn geweest. 2 Op de kaart van Bogaert heet een kaap benoorden Kaap van den © Bosch Katoemin, S4 DE REIZEN DER NEDERLANDERS NAAR NLEUW-GUINEA zijn andere mindere stralen, daar men met de boot gemakkelijk kan aankomen om de vaten te vullen. „Een dag zeilens of 8 mijlen naar ‘t oosten ligt Coebiay’s Z. O. hoek, Cumawa genaamd en omtrent twee mijlen in zee het eiland Poeloe Adi, bij de onzen Weselseiland genaamd, omtrent 6 mijlen lang Z.O. en N. W. zich strekkende; meest vlak doch vol boschagien, mede bewoond van een ontrouw en boosaardig volk, die meest visschers zijn. „Van Cumawa ontvalt hun de kust naar ’t N. 0. en maakt alsdan in *t Noorden een diepen inham, bij de onzen Qual- bergers bogt genaamd, van dewelke men niet weet of een be- sloten bogt zij. ‘t Laatste is waarschijnlijk , omdat die Sr. Keyts volk denzelven wel zeven mijlen opgeroeid er nog geen door- togt gezien, een stil water en geen uitvallenden stroom ver- nomen hebben, waaruit men gissen kan dat beide de voorname deelen van Onin, als ’t resterende Nova-Guinea vast zijn, ! "twelk even benoorden de linie eindigt in een smallen snuit, genaamd Kaap de Hoop, wiens westzijde, gelegen tegen over ‘t groote eiland Gilolo en de Papoesche eilanden, heet Sergile, bewoond van een roofachtig volk, grooter van statuur dan de andere Papoes, en onder geleide van de Tidorezen ons somtijds in Amboina komen bespringen om menschen te rooven, gelijk nog geschied is A. 1683, van dewelke wij een schild bekomen heb- ben, ongemeen groot, doch van ligt hout en met een sassagaai of werpspies uit een geheelen stam van een boom gemaakt; wel te weten, ’t zijn boomen niet boven een kinderarm dik, van een hard en zwart hout, dergelijke wij Pinani en Niboen noemen. „Wederkeerende tot Coebiay, zoo steken de Ceram-Lauérs van daar over en voorbij Qualbergers bogt 12 mijlen Oost aan, tot Krammatotto (Namototte) , een eiland omtrent een mijl van 't vaste land van Nova-Guinea gelegen, alwaar hedendaags de stapel van massooi is, weshalve Sr. Keyts ook een contract maakte met die inlanders, om jaarlijks zijn handel aldaar te drijven met massooi, steenkolen en anders; doch de inlanders door de Ceram-Lauérs opgeruid, handelden verraderlijk en sloegen zes van de onzen dood, zoodat uit dezen handel niet geworden is en de onzen van daar wederkeerden. „De Ceram-Lauërs moeten nog al verder varen, vermits de massooi hier begint te verminderen , Oost Zuid Oost, als tusschen ' Uit geen eilanden bestaat; dat dit wel het geval is, zie men in de boot op biz, 81, EN DE PAPOESCHE EILANDEN. 85 ’t vasteland en de eilanden Sagel, Sageleen, Caymera en Sacca iha, zijn de uiterste plaatsen, die zij bevaren. De voor- noemde eilanden liggen alle omtrent een mijl van het vaste land en maken een doorgaande straat, dewelke de onzen ver- moedelijk voor een rivier aangezien hebben; want de Ceram- Lauërs weten in deze gansche contrij van geene groote rivier, dewelke de onzen voor de Moordenaars-rivier wilden houden. „Op ‘t voornoemde Sacca iha dan wonen de handelaars, die de massooi aan de Ceram-Lauérs verhandelen , en moeten dezelve van de wilden op het vaste land halen, en dezelve wederom ver uit het gebergte tot aan de wilden van Oerogoba, de uiterste plaats van deze landstreek; want die van Oerogoba vertellen van de Ceram-Lauërs, dat ze niet verder kunnen komen, als zijnde door een water afgescheiden van een ander land, waarop zijlieden van hunne bergen zien een geheel ander volk, daar zij niet bij durven komen; dit zullen witte menschen zijn, fatsoenlijk gekleed met wit linnen en dragen tulbanden op han hoofd gelijk de Mooren van Goessaratte. „De inwoners van dit geheel Nova-Guinea zijn groote, le- lijke en mismaakte menschen, niet zoo zeer van natuur als door hun eigen schuld, want zij snijden de neusgaten open, en spalken die met houtjes zoo ver van malkander, dat men schier in de keel kan zien, waaraan een ieder beseffen kan, wat mooije aangezichten dat moeten zijn, die de gevels zoo geschend hebben. Zij loopen meest naakt, behalve degeenen die op de voornoemde eilanden wonen, dewelke door den om- gang met de Ceram-lsauërs en door den massooi-handel men- schelijker zijn geworden en van dezelve eenige kleedjes krijgen, waarmede zij zich sober bedekken; maar aan het vaste land is ‘t allegaar een woest barbaarsch volk, meest naaktloopende en die men doorgaans niet betrouwen kan, tot moorden en stelen genegen, waarom de Ceram-Lauérs ook anders niet met hen handelen kunnen als van verre. Zij leggen de massooi op het strand neer, met bondels op elkander gestapeld ; de stontsten komen dan voor dag bij de vreemde handelaars, gevende met teekenen te kennen hoeveel zij daarvoor hebben willen, hetwelk bestaat in Tamboeksche zwaarden, bijltjes om de mas- sooi te schillen, slechte kleedjes, sagoebrood, rijst en zwarte suiker; doch de rijst en suiker moet men ze vooruit geven om ze gewillig te maken, in ‘t bosch te loopen en de massooi Je halen. Men kan gansch geene regering, order of qgodedvens, e 86 DE REIZEN DER NEDERLANDERS NAAR NIEUW-GUINEA onder hen bespeuren, levende onder malkanderen als beesten. Die op de eilanden wonen maken huizen, en eenige gedaante van dorpen, zettende de huizen meest op stijlen, redelijk hoog van de aarde, aan land hebben zij slechte huttekens, met bladeren bedekt, als varkeuskotten. Daarin liggen onder mal- kander menschen, houden en varkens op den groud neêr in ‘t mulle zand. Anders smijten ze het hagje maar neér, daar ze maar wit zand vinden. Zij zullen meer rouw bedrijven over t afsterven van een hond, dan over hunne moeders. Hanne doode honden en varkens begraven zij, maar hanne overleden vrienden niet, dewelke zij op hooge klippen leggen, door regea en zon laten verteren, tot dat er niet anders resteert dan de watte beenderen, die zij dan nog eindelijk, als °t hun in den gia komt, begraven. „Hun kost bestaat meest in visschen, waarvan hunne zeeën rijk zijn, oebieswortelen en pisang. Een sagoboom hebben sj. niet, of weten geen brood daaruit te bereiden, hunne wapenen zijn houten werpspiesen, plompe en lange pijlen, item cen harde blauwe steen als arduinsteen, gefatsoeneerd als eem don- derkeil, te weten aan beide einden toegespitst, in de midden met een gat, daarin ze een houten steel steken, en daarmede elkander de luisen 1 dootslaan, dat er den geheelen kop met eenen slag aan stukken vaart. nfloe verder men aan de Z. komt, hoe grooter, wilder en lelijker menschen men vindt, inzonderheid van Sacca iha tot Oerogoba toe. Een zekere Bandasche chaloup aan dat land wegende, ‘twelk omtrent Oostelijk van Aroe ligt, hebben aldaar zoo groote menschen bevonden, dat een kerel een zeker matroos van ons volk bij den mouw greep en hem slingerde, als of het een kleine jongen was, doch hij werd van de ensen nog ge- salveerd. „Bezuiden dit land loopt een groote hoek om de Neord, m de kaart Kabo Falso genaamd; bezuiden dezelve staat de Dropge bocht, alwaar men gist dat Nova-Guinea van het andere Zuidland afgescheiden is, door een straat in de groote Zeidses uitkomende, hoewel ons volk wegens ondiepte daardoor miet hebben kunnen geraken en dierhalven nog onzeker is, of dese straat doorgaat, Immers in de oude Portugeesche kaarten vindt men Nova-Guinea als een eiland geteskend met den naam Ceirem.s 1 Zoo staat in het M.S. zegt de redactie en voegt er bij, dat t geen Zin oplevert, EN DE PAPOESCHE EILANDEN. 87 Tot dusver het rapport. Zooals men bij het lezen daarvan zal hebben bespeurd, bevat het veel belangrijks over dit gedeelte der kust van Nieuw-Guinea en wordt het journaal van Keyts daardoor merkelijk aangevuld. § 16. Augustijn Dircksz. 1679. Omstreeks dezen tijd (1678) kwam de H. R. te Batavia het gerucht ter ooren, dat er op de ZBr. van 7° 55’ Z. O. ten O. 27 mijlen van den Zaidhoek der Aroe-eilanden, vier eilandjes zouden liggen, die met parelreven waren omringd. De zegsman was de vrij-stuurman Jurriaen de Graaff. ' Naar aanleiding hiervan werd de Gouverneur van Banda gelast daarnaar een onderzoek te laten doen; deze bestemde hiervoor de chaloup de Pisang onder het hevel van den stuurman Augustijn Dircksz. , dezelfde die het jaar te voren den tocht met den opperkoopman Keyts had gedaan, den boekhouder Barent Cop en den sergeant Juucas Claesz. Bij hanne Instructie werd hun gelast, alles in het werk te stellen om de hierboven genoemde vier eilandjes op te soeken, en, zoo ze werden gevonden, nauwkeurig onderzoek naar de parelbanken te doen; waren deze aanwezig, 200 moesten ze zorgen dat al de parels die er gevischt werden in handen der Compe. kwamen, waarmede ze groote eer zouden behalen en niet minder profijt; „want wy verseeckeren al voor hunne te doene getrouwe diensten eene genoegsame vergelding.” Verder wordt hun de wijze opgegeven om op eene gemakkelijke manier de parels uit de oesters te krijgen. Op die eilandjes dan alles onderzocht hebbende, moesten ze van daar ettelijke dagen in zee kruisen, heen en wéder, om te zien of daar nog meer eilandjes of reven lagen. Zoo dit was geschied , moest de steven worden gewend naat het Zuidland, dat men zoo zuidelijk mogelijk moest trachten te bezeilen, als het doenlijk was op 12°, vom te vinden en te doorsnuffelen seecker groote riviet leggende op die breedte en de lengte van 160} graden, daer men bequamelyk met kleyne jachten in wenden, draeyen en laveren can, volgens de beschryving van den Commandeur Abel Tasman, die de cust van Nieuw-Guinea en de gansche bintrenkust van het Zuidland rondgevaren heeft (1644).» ' Een Stuurman uiet in dienst der Comp. maar bij partikukeren varende, 88 DE REIZEN DER NEDERLANDERS NAAR NIEUW GUINEA Was dit afgeloopen, dan moest de Pisang langs de kust van Nieuw-Guinea over Caras naar Banda terugkeeren, onder nauwkeurig en voorzichtig onderzoek zooveel doenlijk van alle eilanden, rivieren en reven die men in het vaarwater zoude vinden. Bijzonder werd hem aanbevolen te onderzoeken of het gezegde over t eilandje bezuiden de Moordenaersrivier , waarop steenkolen zoude moeten gevonden worden en waarvan Keyts den stuurman Dircksz. bij eene kaart nader onderricht had gegeven, inderdaad met de waarheid overeenkwam. Tevens moesten ze een nader onderzoek doen op de oesterbanken, die daar gelegen waren en waaruit een van deze oesters een parel verkregen was. De boekhouder was wel de eerste in rang en het moest zijn voornaamste werk wezen, alle voorvallende zaken behoorlijk aan te teekenen. Maar aan den stuurman bleef het bestuur der chaloup en het bevel over de matrozen en de uitdeeling der provisien bevolen; daarentegen werd het bevel over de acht soldaten , die tot de betere verdediging op de chaloup gesteld waren, opge- dragen aan den sergeant vals wesende een man van couragie en beleydr, zonder wiens absolute toestemming, om door geen al te loshoofdige en onvoorzichtige landtochten, het volk in te groot gevaar van om hals te geraken te brengen, het geoorloofd was hetzij matrozen of soldaten ergens aan land te laten gaan. Ja, ook niet als wel gewapend en onder zijn geleide. Daar de rangen onderling bijna gelijk stonden, zouden zij zich echter niet te veel gezag den een over den ander aanmatigen, maar met gemeen overleg en eensgezindheid, de zaken tot des Comps eer en belang behartigen. Ter opvolging van hunue bestemming verliet de Pisang den Zlsten Maart 1679 de reede van Banda. Het journaal van de Pisang ontbreekt, doch het rapport over de reis door den boek- houder vervaardigd is aanwezig, en daar op de kaart van den tocht van Keyts, hiervoren uitvoeriger beschreven, ook de koerslijn van de Pisang staat opgeteekend, zoo stelt ons dit in de gelegenheid om beide met elkander te kunnen vergelijken. Wij herhalen hier echter dat, daar de kust van Nieuw-Guinea in de kaart te Noordelijk is gelegd, dit mede met de ligging der Key- en Aroe-eilanden het geval zal wezen. De reis liep volgens het rapport langs de eilanden, het Vogel eiland, Seroa, Nila , Babber, Timur-Laut t en Kei naar den ® 1 Op de kaart komen deze eilanden niet voor, EN DE PAPOESCHE EILANDEN. 89 Zuidhoek van Aroe. Wij gelooven niet dat de koerslijn van Banda tot Key op de kaart met juistheid is geplaatst, want o. i. is de Pisang bezuiden Timor-Laut geloopen; bij gebrek van het journaal is dit echter met zekerheid niet uittemaken. Volgens het rapport en de kaart werden de bewuste eilandjes niet gevonden, om de goede reden dat ze ook volgens de nieuwste kaarten niet bestaan. Men ging nu over tot het tweede gedeelte van den hun op- gedragen last, namelijk om het Zuidland op ongeveer 12° breedte aan te doen. Den 54en April werd besloten om de Zuid te loopen; ze waren toen op de gegiste breedte van 8° 56’; doch op ruim 10° breedte gekomen werden ze om verschillende redenen ge- noodzaakt af te houden en de kust van Nieuw-Guinea op te zoeken. Ken dezer redenen was, dat, daar men sedert 22 April tot den 29sten met een 0., O. ten Z. en N. O. koers en de gegiste breedten van 9° 50‘ tot 10° 28! op ondiep water had gezeild, den 80sten den koers om de N.N. 0. werd gesteld, toen plotse- ling de kleur van het water veranderde, en „sou wit werd of het melck was”: dit hield aan tot den 2den Mei, toen 26 vadem werd gelood, doch deze diepte „nam soo spoedich af dat naer een quart van een glas seylens hadden 15, 6}, 8, 9, 10, 18, 12, 8, 11 en 14 vademr; de strekking dezer droogte, voor zoo ver men het kon waarnemen, was W. N. W. en O. Z. O. De vermelding dezer droogte door Dirksz. komt ons belangrijk genoeg voor om er eenige oogenblikken bij stil te staan, want er zouden nog vrij wat jaren verloopen vóór wij met deze bank weder kennis maken. Dit had plaats door den Luit. ter Zee Istekl. D. H. Kolff der Koloniale Marine, die bijna anderhalve eeuw later met de Brik de Dourga op den 26sten April 1826 deze bank aanloodde 2. Wij lezen namelijk op blz. 344 van zijne reis: „Den 26ste (April) op den middag, stevenden wij over een hard zandplaatje. Wij draaiden bij, en bevonden daar op niet meer dan 9 vadem zand, terwijl rondom de plaat 19 en 20 vadem moddergrond was. Dit bankje heeft een kleinen omtrek ' Op een M. S. kaart van Modera (No. 479 Inv. R. A.) komt een eilandje met een bank voor op 7°8' ZBr. en 135° 4’ O. L. volgens Norie, doch door Madera niet gezien in 1828. 3 Reize door den weinig bekenden Zuidelijken Molukschen Archipel en langs de geheel onbekende Zuidwestkust van Nieuw-Guinea, gedaan in de jaren 1825 en 1826, enz, Amsterdam, bij G. J, \, Beijerinck , AR, DÛ DE REIZEN DER NEDERLANDERS NAAR NIEUW-GUINEA en werd door ons bepaald op 7e breedte en 136° 4’ Tijdmeters lengte, en genaamd Kolffdroogte. » Dat dit dezelfde bank is van Dircksz is o.i. zeer waarschijn- lijk, al bestaat er ook een merkelijk verschil in de opgegeven breedte; maar wij hebben reeds vroeger opgemerkt dat de kaart voor de breedte geen vertrouwen verdient; wat de lengte aan- gaat kunnen wij niets beslissen, zoo omdat op de kaart van de reis van 1679 geen lengte wordt gevonden, als — en dit mogen wij geenszins voorbijzien, omdat het door een bevoegd persoon is geschied — dat er tusschen de door Kolff op blz. 344 van zijn werk opgeven lengte, en de kaart die achter zijn reis is gevoegd een verschil bestaat van 46’ dat de bank op de kaart Oostelijker is geplaatst. Op de onde kaart is de bank of droogte van veel grooter uitgestrektheid dan op die van Kolff; waarschijnlijk is dit toe te schrijven dat door Kolff slechts een gedeelte is aangelood; maar behalve dit blijkt het tevens uit de gezeilde koersen der beide schepen, dat ze de bank niet langs dezelfden weg genaderd zijn, want terwijl de Pisang de Aroe-eilanden bezuiden pas- seert en langs verschillende koerssen de bank aanloodt, loopt de Dourga benoorden deze eilanden en bereikt met een Z. O. koers deze. droogte. Maar keeren wij tot de Pisang terug. Tot den 7den Met werd er nog grond gelood, toen ze op den middag het lage land van Nieuw-Guinea op 4° 59’ naar gissing drie mijlen buiten den wal in het gezicht kregen, doch daar de naeht op handen was, kwam Dirksz. op 22 vadem ten anker. De gezeilde koersen worden sedert de Pisang de bank aan- gelood had, in het rapport niet opgegeven. Volgens de kaart zouden de eerste 15 mijlen om de N. W. ten N, zijn afgelegd, daarna bijna N. tot onder de kust. Waar ze land haalden is met geen zekerheid uittemaken; het journaal ontbreekt, het rapport vermeldt het niet en op de kaart wordt geen lengte aangetroffen; ook ziet men daarin op ruim een graad oostelijker nog een ankerplaats geteekend die geheel buiten de koerslijn valt, Doch hunne breedte op den middag van den 7den namelijk 4° 59’ zijnde, zoo brengt ons dit volgens de kaart van Kolff ten Modera 2 eenige 1 Als voren. 3 Verhaal van eene reize naar en langs de Zuid-westkust van N.-G. gedaan in 1828 door Z. M. Colaniale Schoener de Iris, door J. Modera, : Lt. ter Zee Ze kl, Met een kaart, Haarlem, bij Vincent Loosjes, 1830. EN DE PAPOESCHE EILANDEN. 91 mijlen oostelijker dan de rivier Valsche Oetanata van den laatst- genoemde en gelegen op 4° 48' 80 en 136° 55 L. O. Gr. Van hier af wordt de kust om de west langs gezeild, totdat ze, na vele wederwaardigheden , zoo ook door ziekten en out- moetingen met de inboorlingen, die juist niet altijd vreedzaam afliepen, den 23sten Mei besloten, uit eene baai, die in het rapport geen naam, doch op de kaart die van Pisangsbay draagt en waarin wij de bocht van Sacca iha meenen te herkennen, naar de Aroeeilanden over te steken, daar hulp te zoeken en het laatste gedeelte van hunne Instruetie te volgen. Doch dit mocht hun niet gelukken; een felle stroom deed hen be- neden deze eilanden drijven; ze werkten nog wel eenige dagen op tusschen deze en de Kei-eilanden, maar waren, daar ze reeds eenige dooden en vele zieken hadden, genoodraakt, toch reede te moeten zoeken, die ze voor Orrika, een negorij op Kei's 5. W. kust op den 3lsten Mei vonden, maar den volgenden dag verzeilden tot voor de negorij Mara. Hier bleven ze tot den 22sten Juni, toen de Pisang het anker lichtte voor Banda „hoewel de officieren noch self te roer en te waeck moesten gaen.» Vijf dagen later ankerde de Pisang voor het kasteel Nassau. Hoewel het doel, waarvoor deze tocht werd ondernomen miet bereikt werd, heeft hij toch voor den aardrijkskundige waarde, want het vaarwater tusschen de Aroe-eilanden en de Zuidkust van Nieuw-Gumea werd hierdoor beter bekend. Het is even- wel te betreuren dat, daar ze langs een betrekkelijk groot gedeelte der kust hebben gezeild, zoo weinig namen san baaien, kapen enz. hebben gegeven; want de Pisangsbaai en Waterplaats zijn de eenigste die op de kaart voorkomen, terwijl het rapport er in het geheel geen noemt. § 17. 1680—1700. Den 139 Mei 1679 werd er door de regeering te Banda aan de H. R. een voorstel gedaan, om te onderzoeken wat er ver- der op de kust van Nieuw-Guinea in het belang der Compe. zoude kannen worden ondernomen, om naricht te bekomen van de specerijboomen, den handel enz.; daar het niet genoeg was om langs de stranden te loopen, gelijk de H. R. zelve aangehaald had in een brief van 29 November 1644, omtrent het verrichtte van den Commandeur Abel Tasman , moest wen 52 DE REIZEN DER NEDERLANDERS NAAR NIEUW-GUINEA gewapend landwaarts in gaan, waartoe geen groote macht noodig zoude wezen. Zij stellen daartoe voor te nemen 50 à 60 Nederlandsche militairen en 100 à 150 Dammerezen — inboorlingen van het eiland Damme — die hiertoe wel vrij- willig zouden te bekomen wezen „en te beter syn om den weg te ontdecken»; de tocht diende in de maand December een aanvang te nemen, terwijl zij tevens om een vlotgaand jacht verzoeken. | Maar de H. R. was niet genegen aan hun voorstel gevolg te geven; ze schreven in hunnen bref! in antwoord hierop: „dat sy soo om de reeds gedane oncosten; het vermoorden van den tolck Borry en het vermoorden van vier Europeanen op Namototte, de uitgestane gevaren ter zee, van swaer weêr, droogten en reven; te land van ysselycke gedrochten van men- schen enz.#, niet kunnende bedenken dat er eenig voordeel voor de Compe te behalen zij, in Rade van Indië goed hadden gevonden de vaart naar derwaarts voor de Compe te staken, en aan de Bandasche burgers over te geven om hun gewin daar- mede te doen, terwijl hun verboden werd den tocht te land- waarts in te laten ondernemen 2. De Bandasche regeering had intusschen niet stil gezeten; op den 4den Juli 1679 had zij met de Orang Kaja’s van Keffing, Ouwan en Tuakoe een contract gesloten tot het leveren van slaven van de kust, op dezelfde voorwaarden als door den Opperkoopman Keyts het jaar te voren op Ony met de opper- hoofden aldaar was overeengekomen. Zij was hiertoe overgegaan, omdat men vreesde dat dit contract wel niet aan de verwach- ting zoude beantwoorden. Lakoe, die van de kust was gekomen, had vandaar voor den Gouverneur medegebracht een zak met steenkolen; doch ze »bevonden het niet minder als dat of er toe bequaem en van eenich gebruyck te syn” ofschoon het wel wilde branden; maar ze konden niet vernemen of hij Lakoe — zoouls Keyts het in zijn rapport had doen voorkomen — gezind was om het eiland aan te wijzen van waar die steen- kolen afkomstig waren 3. ' 24 Januarij 1680. 3 De Gouverneur van Amboina schrijft aan dien van Banda, den 3! Juli 1681: «De vaert op Ony, door de HoogEdelen gecommandeert, is dese burgery voor desen meermalen voorgesteld; doch heeft weynig ver- maeck by hen gevonden, als te gevaerlyck, te onseecker van gewin ent. Keyts had echter een Ambonsch schip voor Ony weggezonden. 3 Missive aan de H, R. van 12 September 1679, \ EN DE PAPOESCHE ELLANDEN. 93 Van het sluiten van het contract met de Orang Kaja's van Keffing gaf de Bandasche regeering mede kennis aan het bestuur te Ternate (25 Juli 1679) met de bijvoeging: #of er iets van belang op sal volgen leerd den tyd, en des al neen, soo is echter geenszins noodich, dat Radja Tidor daer mede gemoeit wordt, alsoo niet cunnen bespeuren, dat hy Koning iets aen dien cant te seggen of eenig ontzag heeft, synde alleen meest voor syne rooveryen op zee en bedriegelyke invasien bevreesd.» Bij dienzelfden brief vraagt Quaelbergh aan Padtbrugge ween — party cloecke slaven, soo die op Gorontale en daeromtrent te bekomen waren.» Het karakteristieke antwoord van Padtbrugge op dit verzoek mogen wij niet achterwege laten 1, » Het rooven en stelen van vrije menschen,» zegt hij, „om die tot slaven te ver- coopen is soo algemeen in de groote binnenzee van Tominie 2 dan het anders niet en schynt, dan of die onnoosele en arme lieden eenlyk geboren waren, om voor caetsballen der geweldenaren en van het geval te dienen, en hier door is het dat men roept dat er soo veele slaven syn, en sy sullen er waerlyck wesen, soo men al dese gewelden toe- en dese arme menschen ten prooi laet. Maer na sy onder ‘s Comp. bysondere bescherming sich hebhen begeven en onse godsdienst aenvaer- den, soo houd het op, en diend er geen slavenhandel met alle gedreven, of men steld de poort van goddeloos geweld weder open, hetgeen haer Hoog Edelen oock wel hebben begrepen enz.» Het volgende jaar 1680 kwam op den Ssten November ter reede van Banda de Anachoda Borry, die verhaalde dat de Orang Kaja Amar in den vorigen moesson met een vaartuig naar Segalle op de kust van Nieuw-Guinea was geweest en aldaar met zoete woorden vier inwoners had aan boord gekregen, van welke hij er twee om het leven had laten brengen tot wraak, omdat ze in 1678 den tolk Borry benevens den stuurman Goossen en eenige anderen in de negorij Namotutte hadden vermoord; 3 met de overige twee was hij naar Goram terugge- keerd, een hunner had hij aldaar verkocht, doch den vierde had hij ten teeken zijner overwinning naar Banda gezonden. Deze werd bij zijne komst aldaar verhoord, doch hij verklaarde in 1 20 October 1679. 8 Aan de Oostkust van Celebes. 3 Zie het journaal van Keyts op den 18 September. 94. DE REIZEN DER NEDERLANDERS NAAR Nipsuw-Gutned strijd met het voorgegevene, dat de Gorammers hen uit de negorij Segalle t — die wel 12 mijlen van Monuetotte (Namototte) verwijderd was — uit een troep zoo als ze bezig waren met het planten van eenige vruchten gevangen genomen en wegge- voerd hadden. Oinstreeks dezen tijd lagen de inboerlingen van Onin met die van het eiland Ceras overhoop. Zoo had de Orang Kajs van Caras, Moffon 2 een kapitein van Roema-batti, Massola om het leven gebracht, terwijl hij ook de vrouw van Radja Jeef van Onin met geweld bij zich hield. 3 Deze oneenigheden liepen niet spoedig ten einde, want toen de Moorsche Mardijker Patty op den 20sten April 1682 met de chaloup vaa den burger Melis Caes te Banda kwam, van waar hij over Goram, om daar tolken aan boord te nemen , naar de kust van Nieuw-Guinea was vertrokken om slaven in te ruilen, had hij aldaar, uithoofde der oneenigheden die tussehen Onin en Caras nog voortduurden, niet meer dan 14 slaven kunnen bekomen. Ook Lakoe was in het laatst van het vorige jaar naar de kust geweest, hij had van daar medegebracht twee man slaven , veertien vrouwen en zeven kinderen, die mea — toen ze te Banda aankwamen — bij den een en ander had besteld, om wat gekoesterd te worden, dewijl het zeer magere en als uit- geteerde menschen waren. Dit waren slaven, die volgens het contract met hem en den Orang Kaja Ouwan aangegaan , door hen moesten worden geleverd en waarin ze tot nu achterlijk waren gebleven , zoodat ze nu en dan moesten worden aangespoerd om hunne verplichtingen na te komen, wilde de Comp*. geen gevaar loopen de 4000 Rijksdaalders aan kleeden, die ze in voorschot hadden ontvangen, te zullen verliezen. Zoo was tot dat einde de Fiskael Adriaen van Rooyen in December 1681 naar Keffing gezonden; toen hij aldaar neg in dezelfde maand voor de negorij Kiliwaroe ten anker kwam, vernam hij van de bevolking, dat er slaven van de kuat — jong en klein volk — waren aangebracht en door Lakoe en Ouwan tegen het gemaakte contract naar Amboina waren ver- voerd. 4 Ken Patti Key, die voor dezen met 's Comp. vaar- ' Volgens Rumphius lag deze negorij in de Speelmansbaai, 2 Zie Journaal van Keyts. 3 Dagregister van Banda 10 Februari 1681. $ Zie Journaal van Keyts. EÉN DE PAPOESCHk EILANDEN. . 05 tuigen op de kust was geweest, vroeg aan van Rooyen of de Compie. hem nog erkende voor tolk of niet, dewijl hij nu de macht bezat, de Comp®. in die landstreek goede diensten te kunnen bewijzen, omdat hij aldaar een Koningsdochter had ge- trouwd, # waerop hy seer snarcter, Verder vroeg hij hem of hij op Keffing of wel op de kust zijn verblijf moest hauden, waarop van Rooyen hem tot antwoord gaf, dat hij in persoon op Banda moest komen om dit te bespreken; doch hiertoe was hij niet te bewegen. 1 Ten einde niet geheel en al van de Kef- fingers afhankelijk te zijn, had de Bandasche regeering tenge- volge eener aanschrijving van de H. R. van 24 Januari 1680, met de burgers weder in gesprek geweest over het halen van slaven van Onin en waren deze daartoe niet ongenegen. 2 Maar dit was niet zonder gevaar; want toen de burger Melis Caes in 1680 te Keffing met zijn chaloup lag, verbaalde men hem, dat de Keffingers hadden besloten dat ze die van de Comp? vaartuigen, die zonder hunne passen op de kust van Nieuw- Guinea gevonden werden, zouden aanvallen en het volk ver- moorden. 3 Toen de Commissaris Padtbrugge in 1683 van Banda naar Amboina terugkeerde en Keffing aandeed, stelde hij een onderzoek in of het met de waarheid overeenkwam, doch het werd ontkend. | Maar dat de Keffingers het toch in practijk brachten, al was het niet juist een Comp*. vaartuig, blijkt uit het verhaal van twee Makassaren, die in 1688 met een vrijburgers chaloup van Keffing te Banda waren aangekomen. Deze waren ongeveer vijf jaren geleden met een vaartuig, behoorende aan den Kapitein Chinees Wacko, van Makasser naar Coviay gezeild om massooi te handelen, Ze vonden bij hunne aankomst aldaar vier Kef- fingsche vaartuigen, waarvan ’t hoofd was Kapitein Keliloevo; ze waren In twee partijen verdeeld. Aan wal komende werden ze reeds dadelijk door de Keffingers aangesproken om 50 tael 4 goud, tot eene boete omdat ze zonder hunne voorkennis daar gekomen waren om te handelen. Na veel over en weder praten kwam meu tot eene som van 20 tael terug. Maar toen ze hierop naar hun. vaartuig wilden gaan, om kleeden, die tot de betaling zouden strekken, te halen, werden ! Dagregister als voren 6 Januari 1682, 2 Missive aan de H. R. van 15 September 1681. 3 Als voren van 2 Mei 1681, * 1 Tael zwaerte goud doet 13} rijksd. Solor 1694, 96 DE REIZEN DER NEDRRLANDERS NAAR NIEUW-GUINEA zij — die acht in getal waren — door de Cerammers of Kef- fingers en die van Coviay feitelijk aangevallen, zoodat er twee man op de plaats dood bleven. Bij hun vaartuig komende von- den ze de daarop gebleven zeven personen allen vermoord en de goederen geroofd. Van de vijftien personen bleven er slechts — drie over, die naar Kefling werden vervoerd en aldaar r zoolang ‘ gevangen gehouden. ! Doch Keffingers en Papoeézen gaven elkander niets toe in het afloopen van vaartuigen en het rooven van menschen, bood zich slechts de gelegenheid hiertoe aan. De Anachoda Borry, die van Goram ten handel op Banda kwam, wist te ver- halen 2 dat een Bandasch ingezeten Watroe genaamd, die in September 1684 van Kei terugkeerde, niet ver van het eiland Teeuwer door zeven Papoesche roof corra-corra's was aangevallen, die zijn vaartuig hadden overmeesterd, waarbij vier van zijn volk den dood vonden, twee hadden ze op Coesevoey en een op Goram verkocht; er waren er maar drie te huis gekomen. Hij wist te verzekeren dat de roovers op Caras, voor de groote bocht van Fattaga omtrent Roema-batti te huis hoorden, zoomede dat een voornaam Orang Kaja van Keffing Soback op Banda wel bekend, en andere mede op de roof corra-corra’s waren geweest. Twee maanden later kwam van Keffing op Banda de Orang Kaja Djoemat, die de regeering berichtte, 3 dat hij met vier corra-corra’s, bemand met 200 man naar Onin was gezeild om de roovers te straffen, die de chaloup van Watroe hadden afge- loopen. Hij had vernomen dat dit feit had plaats gehad door de ingezetenen van de negorijen Ongar en Pattaga, gelegen op twee bijzondere eilanden genaamd Batoe en Cani, dicht bij het groote land Onin, maar dat hij niet meer dan dertien gevan- genen had bekomen. Maar uit een rapport van den Burger Raadspersoon Jan Gijsbertsz. en de Mardijkers Abraham en Marcus Rogiers, die in Juni 1685 met drie chaloupen naar de kust van Nieuw-Guinea voeren en van daar den 24sten Juli te Banda terugwaren, blijkt dat niet die van Caras, Cani of Batoe, de chaloup van Watroe had afgeloopen, maar dat dit was geschied door die van Roema-batti op een mijl afstand van Onin gelegen. Als voren van 2 April 1685. 3 Als voren, 3 Als voren van 6 Juni 1685, EN DE PAPOESCHE EILANDEN. 07 Wij laten hunne ontmoetingen op dien tocht hier volgen. Van Banda te Keffing aangekomen, verkregen ze de toezegging van den Orang Kaja Djoemat, dat hij met nog twee andere Kef- fingers hen op huune reis naar Nieuw-Guinea zouden vergezel- len. Op zijn ernstige vraag of zij wel van genoegzaam geweer waren voorzien, daar in het tegenovergesteld geval hij hun niet alleen met geweer, maar zelfs met bassen kon gerieven, be- vestigend geantwoord en hem voor zijne aanbieding bedankt hebbende , gingen zij den 25sten van Keffing onder zeil en kwamen twee dagen later voor Batoe Poetih, op ongeveer 7 á 8 mijlen van Onin gelegen, ten anker. Op het verzoek van Djoemat zeilde echter de Mardijker Marcus met zijn chaloup naar Onin, en wel voornamelijk omdat hij bevreesd was, dat indien de drie chaloupen te gelijk voor Onin verschenen, de inwoners bevreesd zouden wezen om met hen te handelen. Ze bleven derhalve dien dag en volgenden nacht aldaar liggen, zonder dat er iemand van den wal hij hen aan boord kwam. De dreggen werden toen gelicht en de koers naar Onin ge- steld. Marcus had echter die plaats niet kunnen bezeilen, want toen men hem in het gezicht kreeg, vonden zij hem nog laverende voor den wal; een uur later evenwel kwamen ze gezamenlijk voor de negorij Pataga 1 ten anker. Met uit- zondering van het vaartuig van den Orang Kaja van Matabello, dat hoog en droog op strand zat, en veertien dagen vóór hen daar was aangekomen, vonden ze aldaar geen vaartuigen. Zoodra het anker in den grond lag, kwamen een goed aantal inwoners bij hen aan boord en toonden hun alle beleefdheid en genegen te zijn om met „de aengekomen vrienden te willen handelen », waarna men den beker eens lustig liet rondgaan, voordat ze weder naar land vertrokken. Het goede onthaal door hen aan boord genoten, gaf aanleiding dat ze den volgenden dag weder terugkwamen. De tolk Djoemat gaf hun nu te kennen dat er met den handel een aanvang diende te worden gemaakt; dit werd door hen goedgekeurd en eischten ze in ruiling voor slaven, Bilitonsche en Carimatsche bijltjes , Tamboksche zwaarden en wit lijnwaad. Daags daarna, toen ze weder aan boord terug- kwamen, gaf men han de gevraagde artikelen voor het bedrag van dertig slaven, ieder van vijf spanuen lang, mits dat ze ten langste in twaalf dagen werden geleverd, hetgeen door hen werd ' Mogelijk dezelfde plaats, elders Fataga en Tataga genaamd, de Volgr. X, a YS DE REIZEN DER NEDERLANDERS NAAR NIEUW-GUINEA aangenomen. Ons volk, ziende dat ze volgens hunne gedane beloften geen vaartuigen afzonden naar de groote bocht — de Vinck’s golf — van waar ze de slaven volgens hun voorgeven moesten gaan halen, gaf hun kennis dat men niet langer dan den bepaalden tijd aldaar kou vertoeven. De Oniërs verontschuldigden zich dat ze gaarne hunne gedane beloften wilden nakomen, maar dat het in dien korten tijd. onmogelijk was. Men nam hierin genoegen en vroeg hun de teruggave der reeds in voorschot verstrekte goederen; „des anderen daechs hebben de gedachte Oniërs seer pertinent alles wederom ge- geven”, met nadere aanbieding dat, zoo ze nog vijf dagen konden vertoeven, zij hun uiterste best wilden aanwenden, om, was het niet het getal van 80, een minder getal slaven te leveren. Hierop werden hun nog eenige kleeden en goederen ter hand gesteld, waarmede ze vertrokken; drie dagen later brachten ze ook deze terug, als in de oumogelijkheid zijnde, hun woord te kunnen houden. Terwijl zij voor Pataga ten anker Jagen, verscheen aldaar op een nacht van Roema-batti een Papoesche corra-corra, die vijf Gorammers aan boord had, die de Papoeëzen op de Ooskust van dat eiland (Goram) hadden weggeroofd. Ten einde eenige inlichtingen omtrent dezen roof te bekomen, begaf zich de Mardijker Marcus naar die negorij, die op een mijl afstand van EN DE PAPOESCHE FILANDEN. bj Pataga was gelegen. Bij zijn terugkeer verhaalde hij dat hij in die negorij gezien en gesproken had 15 geroufde menschen van Goram, 2 van Kei en 10 van Aroe; dat hij daarenboven in het huis van eenen Tersobak — van vaders zijde van Goram, doch van moeders zijde van Nienw-Guinea afkomstig — gezien had de bekkeneelen van vier Teeuwereezen, die nu ongeveer drie jaren geleden van Banda naar hunne woonplaats terugzeilende, door die van Roema-batti in zee overrompeld waren. Ze bekenden zelve dat twee van die bekkeneelen behoord hadden aan den Orang Kaja Giesa van Massawijn en den Djoeroe bisa Came- lang van Cillewouw, beide negorijen op Teeuwer gelegen. Die overrompeling was echter niet zod gemakkelijk afgeloopen, want zij had aan vier der roovers het leven gekost, die door Came- lang waren afgemaakt vóór dat ze hem meester konden worden ; behalve deze bekkeneelen had hij nog in de négorij gezien twee Princestukjes, volgens hun zeggen afkomstig van een Comps. sloep. De inwoners verhaalden hem dat de Cerammérs daar kwamen handelen en buskruid tegen slaven ruildén. Ze boden ook hem aan drie slaven te leveren voor een gantang ! búskruid. 