Bijdragen tot de taal-, land- en volkenkunde
286 GENERALE NEDERLANDSCHE GEOOTROYEERDE lipatnam, Jek hebbe UE. voor desen een firman gesonden , waerop verstaen, UE. met d° niet gecontenteerdt en was. Jck zij naerder van UE, saeken onderreght, dat UB. over quade tractement van UE. gouverneurs, mede over quade betalinghe van UE. dievadores * de plaets van Masulipatnam hebt verlaten. Jek hebbe 't gouverno d° gouvern”, die UE, gediscontenteerdt heefft, van Masulipatnam ontnomen ende in d® plaets een ander gestelt, die UB, in alder- manieren soeken soude te contenteeren, UB, schullden te jnnen offte UB, schulldenaers jntrageeren. Naerder is mijn ondereght, soo [ik] geen persoon van qualiteijt offte groote discretie bij UE. sondt, UE. im geender manieren en zoudt laten contenteeren. Tek hebbe bij experientie bevonden, dat desen mijnen gouvern" Miersa Rosbaham een man van goede discretie ende een getrouw dienaer van mij is; uijt dier oorsake goedt gevonden d° UE. toe te senden ende hebbe de op sijn vertreck belast als vooren, waer dat UE, eenige schullden hadden uijtstaende, dat de sellffde zoude zijn (zien ?] te jnnen offte de schulldenaers UE. soude jntrageeren, t zij in wat plaets in mijn landt dat die soude mogen uijtstaende sijn; meede tot wadt plaetse UI, sijn negotie dryfft, dat UW, op geenige plaetsen eenigh gewellt offte force sull aengedaen worden. Jek hebbe UE. voor desen een firman offte caull gesonden, wuertegens geenige gouvern’ jn mijn gouverno haer sullen mogen tegen stellen, Jek hebbe ook aen den Gouvern” belast, als UB, de gewoonlijcke tollen die jnerlijex betaelt, UE. in UE, negotie int minsten niet sullen hinderlijck zijn. Jck versoeke, dat UE. haer wederom tot Masnli- patnam ter neder stelt ende maeckt dat de stadt magh well varen, ende de negotie haer voortganck hebben. UE, weest mede de schepen die van Masulipatnam vertrecken, in aller maniere behulppsaem : mijn sall daer sonderlinge vrundschap aen schieden. Jek soude mede geern een schip naer Ormus zenden: UB. gelieve ons tot de voyagie de behullpsame handt te bieden. Tot een teeken van vriendschap hebbe aen UE, 4 diverse tassarijven * gesonden. UE, geliefft derhall- ven onse tassarijven niet te verwerpen, maer op dit [van] ons gesonden caull wederom tot Masulipatnam nen landt komen ende UK, negotie naer begeeren drijven. Zoo der op UE. hardt nogh ijets moghte schuijlen, waerinne UE. niet contenteerdt is, geliefft het selve met den eersten aen mijn te schrijven. Sullen jnt geene UE, reght heefft, 4 Afgeleid van diwan, dewaun (bldz. 235, noot 2)? 1 Tashrif, hier in de beteekenis van ceregeschenk, eerekleed (Hobson— Jobson, p. 686). 246 GENERALE NEDEBLANDSCHE GEOCTROYEEBDE t'ander meerder hebt te pretendeeren offte claghtigh te vallen, ge- lieft een van UE. Ste: hier te laten komen ende mondelinge rapport van alles doen. UE. sall goedt reght ende justitie gedaen werden. Ons verwondert, UE. sonder aen ons claghtigh te vallen offte ons te kennen zoo zijt van Masulipatnam vertrocken. Liever hadde gewenst dat UE. hier reght versoght hadde, zoudent UE. niet ge- weijgert hebben, dogh is nu geschiet etc’. UE laet dogh hem jn aller manieren contenteeren ende gezeggen off laet een als voor- noemt hier mondelingh rapport comen doen. Voorts eijndige. in Dit firman sall UE. mede voor segoura off caull dienen. CI. PERZIË. 7 Februari 1681. * Na het eerste optreden der O. I. C. in Perzië (zie hiervóór, bldz. 183, v.v.) in 1628, was daar de handel met goede resultaten voortgezet onder leiding van Vienich, die zich in de gunst van den Sjah mocht blijven verheugen, terwijl de commercieële voordeelen van het handeldrijven met de Nederlanders voor diens rijk de verhoudingen ook van zijne zijde steeds meer deden bevestigen. Ook de autoriteiten in Nederland zelf werden weder in de Perzische aangelegenheden betrokken. In 1625 reeds zond sjah Abbas een gezant via het Nederlandsch kantoor te Surat, vanwáár schepen rechtstreeks naar patria vertrokken, naar Nederland in overleg met Visnich, maar zeer tegen den zin der Bewindhebbers, „wegens ’t derven van profijten”, daar de gezant 100 balen zijde voor rekening van den Sjah meébracht, wat slechts kon dienen, om hier de markt der O. I. C. te bederven. Hij was vergezeld door Jan Lucassen Hasselt, met hem „vuyt Persia” gekomen. De gezant werd door de Staten- Generaal met veel eerbetoon ontvangen. Hij had zich in Den Haag gevestigd, waar hij „bij ’t Landt gelogicert is in een schoon paleys toe- comende den ambassadeur van Sweden”. De O. I. C. ruimde hem en zijn gevolg een huis te Amsterdam in en legde hem een som tot onder- houd toe. Al spoedig echter kwam tusschen den gezant c.s. en de Bewindhebbers een minder aangename verhouding: volgens dezen hadden eerstgenoemden hunne beleefdheden met ondank beloond. Bewindhebbers namen maatregelen, dat deze vreemdelingen in Nederland geene specerijen zouden kunnen opkoopen. Zonder directe resultaten keerde de Perzische gezant met de zijnen naar Perzië terug in Maart 1627, óók bij zijn vertrek met eerebetoon behandeld en met een brief aan den Sjah voor- zien. Ook de Bewindhebbers wilden den Perzischen handel „met een 1 Senhores? 2 Overgenomen uit Valentijn, V, 1 (Persien), bldz. 296. — Ook opgenomen Placaet-Boeck, II (1664), kol. 1319. 250 GENERALE NEDERLANDSCHE GEOCTROYEERDE zy haare dooden naar haar gebruik en gewoonte zullen mogen begraven. Ingevalle iemand van de Persiaansche Natie jegens den Agent van den meer hoogst-gedagten Koning zig quam te verloopen, misgrypen, ofte opponeeren, zal de Justitie ter plaatse van het delict, des versogt zynde, den voornoemden Agent de hand bieden, ende over soodanigen persoon, ofte persoonen, regt doen, sulks als men na gelegenheden van zaaken bevinden zal te behooren. Gedaan ter vergadering van de hooggemelde Staaten Generaal, in ’s Gravenhage, op den sevenden Februari 1681. ‘ CIL. KUST VAN KOROMANDEL. 1631, ! De strekking van dit kaul is duidelijk. De vorst van Carnatica, Sri Rama Dewa Rajah, die het kaul van 14 November 1629 (n° XCII) had verleend, was overleden. Maarten IJsbrantsz heeft bevestiging daarvan gevraagd en bij onderstaand schrijven deze confirmatie ontvangen van den nieuwen vorst, die „kort bevoorens den overleedenen” was ,gevolgd” (Contractboek Zeeland: aanteekening bij het dáár opgenomen exemplaar van dit kaul). Confirmatie van den, koninck van Carnatica over t'caull, bij den overleden koninck Rama Dewa Raija ons verleent, ontfangen A°. 1631 naer de volle maen in October. Naer gewoonlijcke tijtell: Zende desen brieff van geloove aen den gouvern’ der Hollanders Marten Isbrantszoon. Vau UE. ambassad™ Padmanaba * ende Wardapa hebbe UE. versoeck alles verstaen. UE. zijt alltijt vasste coopluijden van Konings huis. *t Caull, door den kok Rama Dewa Raija UE. verleent, confirmeere bij desen ende sall voor alltoos naercoomen, waerinne UE. sonder eenigh aghter- dencken in eeniger manieren mooght vertrouwen. Geloofft mijnen ende drijft UE. negotie op mijn segoure, sonder eenige vreese, 1 Uit het Contractboek. 3 Vgl hiervóór, bldz. 195. — Hij was een der leveranciers van de O. I. C. voor de Kustkleeden. OOST-INDISCHE COMPAGNIE 16021800, 203 ook gedurende zijn gouverneurschap van Ambon bleek. Hij beschouwde den nieuwen kapitein Hitoe, Kakiali, met den stadhouder van Ternate's aultan, als de voornaamste tegenstanders tegen het Nederlandsch gezag : volgens hem zouden deze aanzienlijke inlanders met den sultan van Makassar hebben „geconspireert ende aengespannen omme den oorloge tegen ons aen te vanghen, "t lant van Amboina op zijn swackste t? overvallen ende ons en onse christen onderdanen allen mogelijoken afbreuck te doen.” Van den Heuvel besloot, te trachten, zich van hen meester te maken, ging in Mei 1634 naar Hitoe, en nam Kakiali met eenige andere hoofden gevangen, „hebbende (hem) een vrundelijek semblant ende een goede mine getoont." Na deze verraderlijke handel- wijze deden „den Coninck ende alle de hoofden ende Orangkays van Hitoe” opnieuw „den eedt van getrouwicheyt.” Het was slechts schijn, want juist deze gevangenneming zette veel kwaad bloed dn bij Hitoe's bevolking èn bij Ternate’s vorst en de zijnen (Vgl Valentijn, t. a. p., blda. 100, v.; Tiele—Hoeres, Bouwstoffen, U1, bldz. LVIII, v., 257, v.; Dagh-Register 1631—1634, bldz. 342). Eenige Artikelen, welke de Koning van Hitoe ', de Orangkaja’s ende de inwoonders van ‘t Land beloofd en gezwooren hebben voor haar, en hare nakomelingen, eeuwiglyk. Anrixst 1. Alzoo de Koning van Hitoe, met de Orangkaja’s, en het gemeene volk, zekerlyk weten, de quade raadslagen van Capitein Hitoe (anders Kakiali genaamd), als voorgenomen hebbende den staat van de generale Nederlandsche Compagnie te ruineeren, ’t land van Amboina, en Hitoe, van de goede vrede te berooven, ende ten verderve te brengen, dat ook eenige Orangkaja's uit vreeze zyne quade practycquen toegestaan hebben, of, haar insuffigant kennende zulx te beletten, stil hebben gezwegen, zoo is “t, dat de E. Heer berispt over hunne houding tegenuver Gijsels en de benoeming van Van den Heuvel tot gouverneur van Ambon, maar deze verdedigden zich o, a. met de bewering, dat volmaakte personen in Indië niet waren te vinden! In 1686 werd Van den Heuvel wegens laster tegen de Hooge Regeering ver- cordeeld, om streng te worden gegeeseld en met een priem door de tong gestoken. Op verzoek der Bataviaache predikanten werd hij „van de geeseling geredimeerd, blyvende de verdere inhoud der sententie van kracht” In December van genoemd jaar keerde hij naar patria terug. Wat ik hierboven omtrent hem mededeelde, is geput, behalve uit de Bouwstoffen en de Dagh- Registers, nit onuitgegeven missives, resoluties ens, uit het Oud.-koloniaal archief, dagteekenende van 16291639. 1 De radja van Hitoe, van wien men overigens niets merkt in deze jaren (vgl. hiervóór, bldz. 31, noot 4), wordt hier weder op het tapijt gebracht, nu men hem noodig heeft. = _N OOST-INDISCHE COMPAGNIE 1602—1800. 267 behoorde Bengalen tot het rijk der Grootmogols (het was in 1576 door Akbar den Groote aan zijn rijk gehecht), maar de Portugeezen hadden er vasten voet behouden: zij hadden Hoegli, aan de rivier van dieu | naam (de Westelijke mondingen van den Ganges), in bezit. Het was de belangrijkste handelsplaats en zoolang deze behoorde aan hunne vijanden , was daar voor de Nederlanders geen gelegenheid, hunne commercie te vestigen. Doze stad nu werd in 16821 veroverd door het Mogolrijk en van de Kust van Koromandol uit werden nu door de onzen betrekkingen met „de landen van Bengala” aangeknoopt (Vgl. Dagh-Hegister 1631—1634, bide, 241, 852, 415; onuitgegeven miswives van GG. Brouwer aan Bewind- hebbera, 7 Pebr., 15 Augustus 1633). Caull door Hasamehan * aen d'Nederlanders verleent, meckende de handelinge in de landen van Bengala. Ick, Hasamehan, hebbe gegeven, gelijck geve mits desen, caull aen de Hollandsche Capiteijn *, dat zijluijden met hare schepen sullen mogen gaen ende coomen in de landen van Bengala, alldaer handelen ende negotieren naer hun gelieven, mits dat voor ge- reghtigheijt van jn ende uijtcomen haerder coopmanschappen sullen betalen 't geene Miercamaffdij Hasie Sjamaell*, ju wiens handen dit cauwell gaet, ende andere coopluijden sullen oordeelen ons daer voor te competeren. Belassten ende beveelen nen alle ouse onder- danen principalijck in Ouglij *, allwaer zijluijden voorgenomen hebben te resideeren, deselve Holland” alle faveur ende vrunschap te be- wijsen ende dese ordre in alles te observeeren etc* *. 1 En niet 1638, zooals Danvers, Portuguese, II, p. 247 f en Report, p. 28f, heeft (Vgl, Hunter, Gazetteer, IV, p. 118; Dagh-Register 1631—1634, bldz. 145, 159, 195). * Azim Khan, gouverneur of stadhouder (nabab) van Bengalen, namens den Mogol, van 16321637? (Hunter, Gazetteer, LI, p. 10) * Vermoedelijk onze gouverneur op de Kust van Koromandel. * Blijkbaar tusschen-personen tusschen den gouverneur van Bengalen en den vertegenwoordiger der O. LC, op de Kust van Koromandel. * Over het belang, dat men voor de O. I. C. in Hoogli zag, vgl. men Dagh- Register 16311684, bldz. 352. Brouwer dacht, dat de Ganges passage zou verleenen tot „des werelts allervermaerste coopstadt Cathay” (Brouwer aan Bewindhebters, 15 Augustus 1634). 8 Dit kaul is niet gedagteekend, althans niet in dit afschrift. De datum is vermoedelijk te stellen in 1634, immers eerst in de tweede helft van 1682 viel Hoegli den Mogol in handen, wat vermoedelijk eerst in December 1632 den Nederlanders bekend werd (Dagh-Register 16311634, bldz, 145). Van vóór dien tijd kan het stuk niet dagteekenen, terwijl Azim Khan ook eerst in dit jaar als gouverneur optreedt. De wijze waarop verder het Dagh-Register 1631—1634 over Hoegli spreekt (bldz. 241, 352) doet mij aarzelen, het kaul te plaatsen vóór 1634. an META 272 GENERALE NEDERLANDSCHE GEOCTROYEERDE CXIII. FORMOSA. 18 December 1635. Nadat de onzen zich in 1624 (vgl. hiervóór, bldz. 195, v.v., 214 Formosa hadden gevestigd, kwamen zij al spoedig in nadere aanral met de „dorpen ende viecken omtrent onse begrepen stadt”. Zij kwa ©. a. in vriendschappelijke verhouding tot Mattau, een plaats van teekenis, daar zij „konde uijtmaecken omtrent 2000 weerbare mar \__ (Dagh-Register 1624—1629, bldz. 145). Later veranderde deze vri schappelijke betrekking in een vijandelijke. Reeds in 1628 werd « sommige dorpen, o.a. Mattau, „groote moed wil” gepleegd tegen de on waaraan echter de houding van den gouverneur Nuyts niet vre schijnt te zijn geweést (Onuitgegeven inissives van Nuyts 3 Nov. 1628, den predikant Candidius, 20 Aug. 1628, van G.G. & R. aan Bewindheb a 10 Febr. 1629). In 1629 werden 50 soldaten, door Nuyts naar Ma Ik gezonden, om Chineesche roovers, die zich aan land hadden bege d te ,attrapeeren”, allen door de inlanders o.a. van Mattau vermo a dank ook eigen onvoorzichtigheid (Onuitgegeven missives aan Bewindhed js van G.G. & R. 16 Dec. 1629, van Van Diemen, 5 Juni 1681). Althan he Maart 1681 zijn de Nederlanders van plan, „een exploict op die Mattau te doen” (Dagh-Register 1631—1634, bldz. 8). Oók (nog?) in A 1684 waren de verhoudingen niet van de beste en wel uit oorzaak „de moordadige acte tegen ons voor desen gepleecht” (bldz. 284): s enorme faict ende massacre van die van Mattauw”. „De voorgeno a wraeck” hierover werd toen nog uitgesteld, o.a. wegens gebrek ! voldoende macht, niettegenstaande de bewoners, „vilipenderende gesach ende respect in Tajjowan,” ons geen hulp hadden willen leenen, zelf niet „op onse gedane insinuatie” bij een expeditie te een ander gedeelte van het gouvernement Formosa (bldz. 307). Der November 1685, nadat versterking uit Batavia was gekomen, vond expeditie tegen Mattau plaats: de woningen werden in den asch gel. nadat het ,vleck” was genomen, „met weijnige resistentie”. De on werping volgde spoedig daags onder de voorwaarden, in ondersta contract neergelegd (Dagh-Register 1636, bldz. 19—21, waar 't cont is afgedrukt; Kronyk Historisch Genootschap, IX, bldz. 256, v.v., v ook de overeenkomst voorkoint; onuitgegeven missives aan Bewindhebl van Brouwer, 4 Maart 1634, van G.G. & R., 4 Jan. 1636 en 28 Dec. 1 Grothe, Archief, III, bldz. 86, v.v., vooral bldz. 89—95). Accoordt getroffen tusschen d'E. H™ gouvern™ H Puttmans en den Raedt van 't comptoir Taijoan weg de Nederlandtsche Vereenighde Geoctroijeerde O ' indische Comp* ter eenre ende de gecommitteerde overs van ‘t groote dorp Mattauw ? wegens de gantsche meijnte van het voornoemde dorp ter andere zijde. 1 Uit het Contractboek. * Het lug vermoedelijk aan de Westkust van het eiland. Op Valent kaart van Formosa (in deel IV, 2) komt een Mattamir-rivier voor: misscl een drukfout voor Mattauw-rivier. 276 GENERALE NEDERLANDSCHE GEOCTROYEERDE end pynang boomtjes, in haere aerde gezet, mosten ant Casteel brengen. 2. Dat de waepenen niet meer tegen de onse mosten voeren. 8. Dat op den dach, als alle onse bontgenoeten end vrienden verscijnen souden, sij dan mede verscinen mosten. 4. Dat [zij] geen Chineesen souden overlast doen. 5. Dat, soo sulx versoeken, met ons sullen gaen oorlogen. 6. Dat als den princen stok om haer quam, dan dienen te ver- scijnen. CXV. SURAT. 16361 1 Toen de Nederlanders in het Oosten verschenen, was de machtigste staat van Vóór-Indië het Mohammedaansche rijk der Grootmogols. Het stond toen onder het roemvol bestuur van Akbar den Groote (1556—1605). Onder de laatste jaren der regeering van dien Vorst kwamen de onzen in een zijner havens. Het toen krachtig bestuurde rijk strekte zich (ten gevolge der aanhechting daaraan van verschillende Hindoe- en Mohammedaansche staten) in die dagen uit over geheel Hindostan, Bengalen inbegrepen. Guze- rat in het Oosten, Orissa in het Westen, vormden aan de Arabische Zee en de Golf van Bengalen de verst verwijderde deelen van Akbar's staat. Zijne pogingen om ook Dekkan (dus Vóór-Indië bezuiden de Tapti en het Windhya-gebergte en bezuiden de Godaweri) aan zijn rijk te voegen, hadden geen voldoend succes, al waren zij niet geheel zonder resultaat gebleven: Berar, Khandesh en Ahmednagar werden door Akbar tot zijn rijk gerekend, al was de verhouding van ondergeschiktheid niet overal gelijk, soms min of meer nominaal. In het verdere Dekkan dan bleven verschillende rijken bestaan, voorloopig onafhankelijk van de Groot- mogols (Hunter, Gazetteer, passim; Gribble, Deccan, passim, enz.) rijken, met verschillende waarvan de O. I. C. in de eerste jaren der 17% eeuw almede in aanraking is gekomen (Vgl. de contracten onder de Kust van Malabaar en de Kust van Koramandel, enz.). In 1602 verschenen voor het eerst Nederlanders in Akbar's rijk, en wel van Atjeh uit. Daar toch waren in Augustus 1601 verschenen twee Zeeuwsche schepen. wier leiders het gelnkte, de vijandelijke verhouding tusschen de Nederlanders en den Sultan (vgl. hiervóór, bldz. 193j° 4%) in een vriendelijke te wijzigen: bij welke gelegenheid ook Frederik de 4 Overgenomen uit Dagh-Register 1636, bldz. 113. De fermans werden 3 Maart 1636 aan den opperkoopman te Surat, Barend Pietersen, medegedeeld door den gouverneur van Surat. namens den Groot- mogol: zij moeten dus van iets vroeger dagteekenen. 290 GENERALE NEDERLANDSCHE GEOCTROYEERDE staanden ferman (Zie Dagh-Register 1636, bldz. 264 v. v., 288; 1637, bldz. 91, v., waar het stuk ook is afgedrukt). Ferman van den kk van Golconda aen d'onse verleent. Boven stondt des Konings naem met zijn eijgen handt geschreven: Sulltan Abdula Godophia. Ick coninck in gelijckenisse bij de opgaende zonne, die den gan- sschen aerdtbodem verlightet, naest Godt de grootste deser werelldt. ! Onder mijn lieffelicke schaduwe hebt ghijlieden veell jaeren ge- schuijlt ende segge, dat ich Ul. meeninge een corten tijt geleden uijt Ul. schrijvens hebbe verstaan. Den Gouvern" ? heefft Ul. ende Ul. volck voor mij met veell actie grootelijcx beschulldight *, dat Ul. eenige gewellden hem soudt hebben gedaen ende nieuwe coss- tuijmen soekt in te voeren; dogh vertrouwen ende beellden ons in, sulcx soodanigh niet te sijn. Hierop hebbe mijn gouverneur geman- deert, dat zall traghten met Ul. in alle vrundschap ende redelijckh* om te gaen. Ick hebbe hem ook voorgehouden, off hij Ul. eenigh gellt affgedrongen hadde, waerop hij geaudtwoordt heefft, soo Ul. gulx voor den Sarsamel + ende Sahandar conde betuijgen, hij Ul. wederom restitueeren soude, ‘t welck hem oock belast hadde. Mede dat sall letten, Ul. niet alleen van hem maer ook van eenige * andere overlast geschiedt. Ul. offte Ul. volck moeten ook niet buijten de redelijckh' gaen offte eenige nieuwe cosstuijmen jnvoeren. Het contract tusschen Ul. ende mij gemaeckt, geliefft op zijn behvorlijcke tijt te betalen ende dan mooght met gefusth' Ul. negotie drijven. Indien Ul. hier op eenigh gewelldt van ijmandt, wiet ook soude mogen wesen, geschiedt, doet mij sulx weten: ‘tselve mij ter kennisse komende, zall ze doen straffen ter excempell van andere. Ul. zijt mijn volck; drijfft U negotie gerustelijck ; mooght op dit mijn woordt vertrouwen. Dit is mijn firman, ’t welck alle gouvern™ ende andere prijvate persooneu moeten gehoorsamen. Gegeven den 29° der maendt s Jamadissanij offte naer onse reckeninge den 27° gier Ae 1636, * 1 Het Dagh-Register heeft hier nog: ,Aenden Capt der Hollanders in Masilipatnam sijnde, machtich ende als een tijger ter zee, hooft over de zijne, geve dit mijn firman.” ? Van Mazulipatam. 3 Vgl. Dagh-Register 1637, bldz. 91. * Dagh-Register: „Sursunet”. > Dagh-Register: geenighe. € De 27" November 1636 valt op den 29" Djoemada ‘l-achir. OOST-INDISCHE COMPAGNIR 1602—1800. 203 Soo ijmant een groff, canon affschiet voor de stadt met scherp geladen, voorwaer zulcx is onbehoorlijck ende tegen recht van vrunt- schap: deselve sal gemuleteert worden naer rechte van Neerlandt. 6. Voorders ijmant quetsende begeert dat nae grootheyt der quetsure stervende !, dat die geene die geschooten sal hebben door den pan- goran gejustitieert sal worden datter de doot naer volcht, ende soo ijmant sal vechten met de Jambijneesen, sal mede nae de Jambijnese rechte geoordeelt worden; van gelijcken soo ijmant van de Jambij- neesen sal vechten met de Hollanders, sal mede naar de Jambijneese rechten gestraft worden, ‘ Ende soo ijmant met een coegel ofte andersiuts in eenich gevecht gedoot worden, versouckt, [dat] sijne hoocheijt indesen onsen oude vrijheijt niet vermindert, maer dat de Jambijneesen na de rechten van Jambij ende onse Nederlanders naar onse Neerlantse rechten moghen ge- oordeelt worden, gelijck het recht van ambassaetschap ende bont- genootschap is vereijschende. 7 Mede begeert den coninck, soo ijmandt van de Hollanders sich vermenght met Jambijse vrouwen, dat deselve met soodaenighe recht sal gestraft worden als in Jambij gebruijekelijck is. Van gelijcken soo sich ijemant vande Nederlanders met een Jambijsche vrouwe vermenght, dat de vrouwe naer de Jambijsche rechten ende de mans na de Nederlantsche rechten sal gestraft worden, uijt cracht vant evengenoemde recht van ambassaetschapp *. 8. Noch begeert den coninck, soo eenich Chijneesch schuldich is aende Nederlantsche Comp" ende deselve daerover gebonden ofte in de boijen geslooten wordt, schoon off de Chijnees reden geeft, soo d'Hollanders tselve den coninck niet te kennen gegeven, over de Nederlanders soodanich recht doen als in Jambij sal ganghbaer sijn. Dit achtste artijckel alsmede de twee voorgaende strijden directelijck t De zin is hier niet geheel duidelijk. * Het vraagstuk der exterritorialiteitarochten was ten opzichte van Djambi reeds sedert eenige jaren een netelige quaestie geweest (Vgl. Bouwstoffen, II, bldz. XXXI, v.; onwitgegeven missive van D. Tresel te Djambi aan GG. Speer, 10 Jan. 1631; J. Oosterwijck aan Speer, 20 Oct. 1631; Speer aan Oosterwijck, 6 Nov. 1681. — | 204 GENERALE NEDERLANDSCHE GEOCTROYEERDE tegen het oude contract ! ende tegen de vrijheeden ons voor desen vergunt; soo wordt mede den beloofden eijscher van d’E. Heer Gouverneur Generael al te spits afgeslaghen *, oversulex cunnen hierinne niet consenteeren, maer verwachten dat sijne hoocheijt hierin sich beter sal beraden, ende dat geen verminderaer maer een vermeerder zal zijn vande immuniteijten ende previlegien d’onse bij sijne hoocheijt voorouders uijt sonderlinghe liefden toegestaen >. CXXIL KUST VAN MALABAAR. Maart 1637, * Den 26 Augustus 1636 werd uit Batavia een vloot van 10 schepen onder bevel van den commandeur Jacob Coper gezonden „naer de custe van Indiën, Goa, Suratte ende Persia’, o.a. „om de bbarra® van Goa te besluijten, d’aencomende secoursen uijt Portugael t’intercipieeren, de vertreckende craken, &* binnen te houden, ende den vijandt tsij bij slachleveringh ofte andersints allen mogelijcken affbreuck te doen.” Men is midden in den strijd tegen Portugal in het Oosten: een strijd, aan- gebonden door Portugal, dat de kroon-éénheid met Spanje als motief voor een vijandelijk optreden tegen de koene en gevreesde Nederlandsche handelaren in Indié, opstandelingen toch tegen het Spaansche regi- ment in Europa, gretig gebruikte; een strijd, door de Nederlanders gaarne aanvaard en sedert het optreden der O. I. C. van 1602 door hen met steeds meer succes en hoe langer hoe systematischer gevoerd, hoe krachtiger het lichaam der Edele Maatschappij zich voelde. Ambon en 1 Dit contract is mij niet bekend. * Is mij niet duidelijk. 8 „Op voor verhaelde antwoorde als de gedaene clachten ende eenige dreijgementen, hadden den coninck eijntelijck toe gestaen dat onze scheepen tot voor Sangrij (SoengeiP) Assem ende niet verder mochten opcoomen, zijnde omtrent een musquetsschoot van onze logie, om, soo hij voorgaft, van d’ ongelucken, die doort canonschieten in de stadt mochten ontstaen, bevrijt te wesen, daerbij versouckende dat de Voghel aende Ed. H' Generael bij sijne missieve geliefde over te draghen, onse scheepen in toecomende voor Quala Injoor mochten anckeren om daer mede te beter voor de Portugeesen bevrijt te sijn, welcke plaetse d’ onse opt begeeren des conincx hadden doen diepen ende deselve met 1} vadem water ende bequamer als Quala Sadou (Koewala Sadoe) om de scheepen daerdeur in zee te brenghen bevonden, waerop gemelte Voghel onse ordre is inwachtende. Hiermede bleven alle voirdere questien soot scheen voor die tijt geassopieert . ...” (Dagh-Register 1637, bldz. 51, v.). 4 Overgenomen uit Dagh-Register 1637, bldz. 252. 5 Baar, Portug. barra, toegang tot een haven, zandbank of klippenrij vóór een haven. QOST-INDISCHE COMPAGNIE 16021500, 207 Jayden ende dat hij d'selve stadt met haere landen sen mijn gouver- neur ende capiteijnen in doen leveren. ! Ende ick sal aende Hollanders doen geven een plaetse in mijn landt, om te gaen en comen tot verrichtinge van haere coopman- schappen ende handelinge, sonder verbonden ofte gedwongen te wezen door eenige persoonen ende arriveerende d'selve Hollanders in mijne havenen, sall ick ordre geven nen mijne gouverneurs ende eappiteijnen, dat zij d'selve sullen favoriseeren ende behulpich zijn, haer gevende alle noodicheeden soo van eeten, drincken als andere zaecken totten oorloghe. * Ende overmits de Portugiesen “t contract vande pays, ende d'oude vruntschap die met hen gehadt, gebroocken hebben, soo geeve ick aende selve Hollanders oorlofl, om in alle mijn voorschreven landen te comen ende leverende d'selve Hollanders aen mij d’voorschreven stadt van Goa met haere landen, soo sal ick gehouden zijn nen haerlieden te geven de helft vande incompste ende gerechticheeden, mitsgaders een plaetse waer dat zijlieden sullen gelieven, ofte inde stadt van Goa, ofte in andere mijne havens, waer dat sullen begeeren, int welcke sijlieden moogen verseeekert zijn, met goet vertrouwen ende comen tegen toecomende jaer voor de bharre van Goa, Ende dit contract "t welck ick met haer lieden gemaeckt hebbe, sal van waerden zijn gelijck hetgeene dat den coninck Sicander * gemaeckt heeft ende ten geenen tijden en sal ick daertegen gaen ende altijt selve naer comen. Gedaen inde maent gennempt Soual 1046, * CXXIIL AMBON. 1 Juni 1687, + De gevangenneming van Kakiali door Van den Heuvel in Mei 1634 en de daarop gevolgde gebeurtenissen (zie contract no CIX) hadden zeker 1 In December 1687 is Van Twist weder naar Bijapoer vertrokken. De sultan wilde toen niets meer van een gezamenlijk optreden tegen Goa weten, onder voorgeven dat wij te laat daar waren verschenen. De onderkoopman Paets had inmiddels de belangen der OLC, in genoemd rijk behartigd (onuitgegeven missives van Van Twist). * Hiermede moet bedoeld zijn Ibrahim Adil (1579—1626), de eenige voor- ganger van Mohammed Adil, met wien de onzen in aanraking kunnen zijn gekomen. De zaak is mij echter niet duidelijk. * Sjawwal (046 loopt van 26 Februari tot 27 Maart 1637, 4 Uit het Contractboek. DE 298 GENERALE NEDERLANDSCHE GEOCTROYREBDE niet gestrekt, de rust op de Ambon-eilanden te herstellen; het wan- trouwen en de haat tegen de Nederlanders werden vergroot (Vgl. - Tiele- Heeres, Bouwstoffen, Il, bldz. LIX, v.v). Zoo min als Van den Heuvel mocht het diens opvolger, Jochem Roelofszoon van Dentecom (1685—1637), of den commissaris Artus Gijsels (1685) gelukken, de rust te herstellen. De zaken kregen in 1686 zoo'n ernstig aanzien, dat de gouverneur- generaal Van Diemen besloot, zelf naar die streken te vertrekken, waar hij in Januari 1687 aankwam. Na eerst forsch te zijn opgetreden en met succes, nam Van Diemen cen verzoenende houding aan. Om Hitoe te winnen, herstelde hij Kakiali in zijn waardigheid, waarop deze en andere Hitoesche hoofden onderstaand contract teekenden. Contract met die van Hittoe vernieuwt ende ge- amplieert. Allsoo de jngesetenen van Hittoe door maght ende middelen van de Generaele Nederlandsche Comp* in den jare 1605 verlosst ende vrijgestellt zijn uijt het gewelldt ende tijrannije van de Portugesen, onse allgemeijne vijanden, ende door desellve wederom gebraght in het vrij besitt ende gebruijck van hare goederen, lauden ende steden, uijt welcke te vooren bij de Portugesen waren verdreven; ende dat in recompense van zoo groote welldaden bij verscheijde contracten !, verbintenissen ende eeden de voorschreven jngesetenen van Hittouw haer sellven vrijwillighlijck hebben onderworpen ende verbonden aende Hoge Mogende Heren Staten Gener! der Vereenighde Neder- landen ende andere? gemelte Comp°, maer dat bij verloop van tijden deselve contracten, verbintenissen ende eeden bynae als ver- geten ende jn veelen verbrooken zijn geworden; daer benevens dat bij versterven van den ouden capiteijn Hittou * des selfs soone Cackij Alij in Junij 1633 opt voordragen der Hittoese hooffden in des overledens plaetse, op d'approbatie van den Gouvern™ Generael, als hoofft ende Cap" Hittoe is gestellt geworden ende dat geseijden Kackij Alij naderhandt is beschulldight, voornemens te zijn den standt van de Nederlandsche Compagnie te ruijneren, t'landt van Amboijna ende Hittoe te parturbeeren ende van desselffs goede vreede te berooven ende ten verderve te brengen, waerop in Maijo A° 1634 bij den Vice Gouverneur Anthonie van der Heuvell ge- vangen is genomen * ende naderhandt tot B* 5 gevoerdt, waerdoor 1 Vgl. hiervóór, bldz. 258, noot 2. 2 Schrijffont voor: „aen de”. 3 Vgl. hiervóór, bldz. 258. * Vgl. hiervóór, bldz. 262, v.v. 5 Batavia. OOST-INDISCHE COMPAGNIE 1602—1800, 307 op zy dan van de Nederlandsche Geoctroyeerde Oostindische Com- pagnie en des zelfs Regenten in dit vredeverbond weer aangenomen worden, weshalven hen om verscheide inzigten, ons daar toe moverende, haar vorig bedryf niet alleen vergeven is, maar waar op wy ook nader met advys van onzen Raede met hen in alliantie en een eeuwig ver- drag getreden zyn, en hen als onze bondgenooten en getrouwe vrien- den, op de volgende conditien, aangenomen hebben, gelyk wy de zelve aannemen, eu daar voor erkennen mits dezen; dienvolgende beloven, en sweeren de gemelde Orangkaja’s van Catelove, Ammer, Day, Ondei, Aineckor, Kelacket, Mieren, Minda, en Kelessiter, voor haar, en haare erfgennamen, de B. Hoog Mog. Heeren Staaten Generaal der Vereenigde Nederlanden, Zijn Vorstelijke Genade, den Prince van Orangie, als haare hoogste Souveraine Overigheid, item der zelver Generaal, eu den Gouverneur der quartieren Banda, gehouw en getrouw te zullen zyn tot den laatsten adem toe, onder welken eed de gemelde Orangkaja’s toezeggen, en beloven, ‘t effect tot allen tyden te zullen doen stand grypen; dat zy lieden de minste correspondentie met geene vyanden van den Staat, hoedanig, van wat conditie, natie, of natuure, dezelve ook zouden mogen wezen, niemant uitgezondert, houden, en veel min hen hunne havens, of theeden tot schuilplaatzen verleenen, of de minste favenren bewyzen ; maar dat zy dezelve met alle mogelyke middelen van daar weeren, en zulks den Heer Gouverneur van Banda na de beste gelegenheid te kennen geven zullen. 316 GENERALE NEDERLANDSCHE GEOOTROYEERDE ordinaris raedt van Jndien ende commandeur over de presente navale maght, ende den Ed. vice commandeur Willem Jacobsszoon Collster 1. Int landt van Batacalo in 't tegenwoordigh paleijs van gemellte Zijne Maij', desen 28°" Maij A° 1688. Wordt naerder verclaerdt, dat alle de vaertuijgen, die van hier met paspoorden van Zijne Keijzerlijcke Maijt offte Sijn Maij* gou- verneurs sullen vertrecken, de Hollanders gehouden zullen zijn, haer alle faveur, hulp ende assistentie te doen. Actum als boven, dagh, maendt en jare als vooren ende zijn hier afgemaeckt twee alleensluijdende contracten van accoorde, uijt het Nederduijts in de Portugese spraake getranslateerdt *, die bij den emperadoor Radia Singa, keijser van Ceijlon en Candien, Adam Westerwollt ende Willem Cosster zijn onderteekent ende gecacheteerdt, soo mettet chachet van zijne voorschreven Maij‘ alls den voornoemden Ht Adam Westerwollt. CXXVII. MOLUKKEN-AMBON. 20 Juni 1638, * Zooals bekend is, heeft de gouverneur-generaal Van Diemen in 1638 een tweede reis gemaakt naar het Oosten van den Archipel. In Februari verscheen hij bij Ambon, waar in Mei ook kwam sultan Hamdja van Ternate en met hem werden thans onderhandelingen gevoerd, om de geschilpunten uit den weg te ruimen, vooral ook ten opzichte van de Ambonkwartieren met het oog op Ternate’s gezag en invloed in die, streken: geschilpunten, die blijken uit onderstaand zoo belangrijk con- tract, hetwelk gesloten werd na de beraadslagingen van 12—18 Juni 1688 (Vgl. o. a. Tiele-Heeres, Bouwstoffen, II, vooral bldz. LXIII, v.). Renovatie ende confirmatie van alle d’ gemaeckte contracten ende verbintenissen tusschen den Coninck van Ternate jn Moluco ende zijne onderdanen in de landen van Amboijna ter eenre, ende de Nederlantsche Oosst- indische Comp* ter andere zijden; mitsgaders een nieuwe 1 Schrijffout voor „Coster, zooals Zeeland dan ook heeft en ook het slot van ons exemplaar (Vgl. Van Geer, bldz. 37). 2 Vgl. hiervóór, bldz. 309. 3 Uit het Contractboek. OOST-INDISCHE COMPAGNIE 16021800. 319 onderdanen in dese quartieren residerende, welcke als nu nevens Nederlandtsche Christen ! ende Moorse subjecten, * mitsgaders hunne bontgenooten, uijtgesondert den nutralen Cap" Hittoe,* die sigh absenteerdt, alltsamen verscheenen ende te deser generale vergaderingh gecompareerdt weseude, soo zijn den Gouverneur Generael ende de Konincklijeke Maij' van Ternaten meergemellt, met advijs haerder Raden, bevoorens nendaghtelijck gelet ende overleijdt hebbende, bij wadt middelen d’onlussten deser landen weghgenomen, de vreemde handelaers geweerdt, de Nederlanders van *t gem‘? der contracten ende alleen compareerende de* nagelen voortaen verseekert ende den coninck van Ternaten daerentusschen * zijne toegeseijde pretentien ingewillight ende toegestaen moghte worden, jegenwoordigh ter weder- zijde voor vasst, bondigh ende onverbreeckelijck overeengecomen, versproocken ende geaccordeert in maniere als volght, te weten. Eerstelijck werden bij desen vernieuwt, nogh voor chraghtigh geconfirmeerdt ende gecontinueerdt soodanige eontracten, accoorden ende verbintenissen, als van tijt tot tijt tusschen gemelten coninck ende zijne onderdanen met de Nederlanders Comp" in de Moluccos ende dese quartieren gemaeckt, mitsg® tegenwoordigh nogh well bewaerdt onder den Nederlandschen gouvern" in Amboijna beruss- tende zijn, voor zooveell in desen te contrarieren. 7 Ten tweede belooft Zijne Maijt tot volleomen russte der Amboi- neese landen verzekeringh, dat gemelte contracten sonder eenige inbrenke voortaen precis aghtervolght zullen werden, alls namentlijck : Dat [hij] van hier met hem nae Molucco sall voeren alle de Tarnatanen, soo groodt als cleijn, met vrou, kinderen, slaven en ommeslagh, sonder daer eenige createuren van te laten off ook naemaells buijten des Gouvern™ kennisse herwaerts te zenden. Dat eenige * vreemde negotianten, tzij Buropische off Indiaense natie, niemandt uijtgesondert, in dese quartieren bij sijne overblij- vende landtsonderdanen op hare stranden sullen werden geadmit- teerdt, anders als die met goede passcedull van den Gouverneur- t Valentijn heeft: „de Nederlandsche Christenen.” * NL van de Compagnie. * Toen weder Kakiali. Zie contract CXXIII * Valentijn: „t genieten”. * Valentijn: „en hun alleen competerende”, ® Valentijn: ,daarentegen”, T Valentijn: „niet contrarieren™. * Valentijn: „geen, wat natuurlijk juist is. OOST-INDISCHE COMPAGNIE 1602—1800, 523 quartieren niet en zullen vermogen van haer sengenomen geloove te brengen, schoon daer selfls om moghten versoeken, nogh ook mallcanderen op die off andere wijse eenigh volck te ontrecken, maer elck bij de zijne laten, onder conditie als vooren verhaelldt, Wijders accordeerdt den Generael Zijne Maij', dat wanneer in de Moluccos eenige Tarnaten ' off andere sijne subjecten, vrije per- soonen, * allvooren bij den vijandt overgelopen wesende , gechrisstent offt Moors wedercomende, gelijck het contract mede brenght ende tot nogh toe is geschiet, deselve door de Nederlanders off Tarna- tanen niet eerst aengesprooken, maar toegestaen sullen werden hun te vervoegen bij die datse willen: t'zij onder de Nederlanders tot het Christengelove off den Coninck bij het Moorsdom, sonder eenige persuagie; onder weleke conditie ook begrepen blijven alle Span- giaerden, Portugesen, Tijdooresen, Panpangers, * Chinesen, Japonders ende andere, die van de vijandt comen lopen. Maer eenige slaven, jnsgelijex overcomende, sullen weder bij haer meessters moeten gaen, Off, Mardijckers wesende willende, sall de Comp* dner voor aen den eijgenaer betalen de somme van 60 R* van 8, half in gelt ende de andere helflt aen kleeden. Voor ge- lijeke prijs off in nagelen zullen de Ternatanen ook vermogen van de Nederlanders te lossen soodauige Tijdoresen off hare slaven, als de Nederlanders van den vijandt in den oorlogh becomen. Nogh beloofft den Koninck, p+ het ernstigh begeeren van Sijne Edelheijt den Gouverneur Generael, niet alleen promptelijck metter doot te straffen die van het eijlandt Soula, mede zijne onderdanen, welcke nu raijm twee jaeren geleden seekeren Nederlandtschen coop- man, Pieter Prauwellszoon * genaemt, ende nogh twee soldaten, alldaer met een jonghen ® van Keij voorbij Banda gedreven comende, onder schijn van vrundtschap ende noodingh aen landt seer schandelijek vermoordt hebben, 7 met den eersten te restitueeren, maer ook ® sodanige 1 Valentijn: „Ternataanen”. * Deze interpunctie ontbreekt. Ik heb de komma hier geplaatst; Valentijn plaatst ze achter „alvooren”. Ik meen, dat het hier geldt personen, welke vóór het sluiten van het contract (alvooren) overgeloopen waren. * Van de Philippijnen. * Valentijn: .op”. - * Valentijn: „Pieter Paulusz”. Zie hierover Tiele-Heeres, Bouwstogen, II, bldx. 295, 817; Dagh-Begister 1635, bldz. 287. * Valentijn beter: „jonkje”. 7 Valentijn: „en ook”. * Deze beide woorden moeten waarschijnlijk staan vóór „met den eersten”, ill OOST-INDISCHE COMPAGNIE 1602—1800, 825 CXXVIIL BENGALEN. 17 Juli 1638, * (Stilo Romano). De ambtenaren der O. I. C. gingen voort met bij den Grootmogol de Hoegli’sche aangelegenheden voor te dragen en, wat het verkrijgen van fermans op het papier betreft, met succes, zooals ook weer blijkt uit de onderstaande documenten. J Tronsiaet, uijt de Persiaensche tale int Nederduijts overgeset, van ‘t firman offte mandaet door Zijn Maij* Chijasijan aen de Vereenighde Nederlandtse Comp* ver- leent, houdende op de nabab Assalamchan, groodt gouverneur wegens d° maij' van Groot Bengale etc’, lnijdende als volght. In den name Godts wie Een is, Affeomstigh der allderheijlighsten geslaghte, * wien ghij gelijck sijt in alle eerbaerheijdt, der suijversten suijvere, ondersteunsell , pijlaer van “t gantsche rijck, hoecksteen der allderconingen coningh, well seekere ende suijvere bewaerder van ‘sConinghs schatten, waerdigh van den Coningh geeerdt en van harten gemint te zijn, door U amiable aengeboorene nature, die soodanigh is, dat niets in mijne gedaghten kome offt kan door UE volvoerdt werden ende mijne lieffde als met een nette omvanght en t'uwaerds zijt treckende, wiens vermits * ende wetenschap de werelt bekent zij, alle wellcke eere, lieffde en gunste, affkomstigh der allderheijlighste beschermers geslaghte, door godtvrughtigheijdt sigh waerdigh maeckt, wie * Assalaamchan , hebbende de hope der coningen coninghs gunste, sullt weten, dat nu tegenwoordigh door de Hollanders kunt’ gemaeckt is aen de alldersuiĳversten coningh, wiens glants de hellderheijt van de sonne te boven gaet, ‘t naervolgende, te weten : hoe Asscaron 5, gemaghtighde van Maijaer*, vyandtlijck en met 1 Uit het Contractboek, * Vgl. hiervédr, bldz. 268 en noot 6, * Sehrijffout voor ,vernuft? 4 Is? * Of Oscaron, een der „opperste pachters” van Hoegli (Dagh-Register 1637, bldz. 96, v.). © „Mirsia Maijoor”, gouverneur (onder den stadhouder van Dakka) van Hoegli (Dagh-Register 1637, bldz. 96, v.), Gegeven wollsoffer *, in 't 11° jaer onser regeeringe, A° Maho sijnde in "t jaer onses Heeren ende Salighmakers Je den 17* dagh van de maendt Julio, stilo Romano, | midden stondt segell van Sijne Maij' Chyassgaen int ronde jut gedruckt; onder aen d’ eene hoek stondt t’ zegell van outste soone, gem' Para Secko +, met swarten jnt g weijnigh ter zijden in letters met zijn eijgen handt gesch devoote, godtvrughtige en zoone van grooter lieflde, Wat lager van des Conings cancelier, genaemt Affchellehan, mi ts eijgen handt geschreven stondt: dit is verkreegen uijt den alldergeringhsten onder de grootten, wie is Affellehan. * Dezelfde vexaties als waarvan de ferman van 18 September vóór ne CXVII) spreekt. * Safar 1048 begint 14 Juni 1638. * Hidjrab. * Dara Secko, De oudere broeder dus van Aurengzib. Vgl. hiervód 269, noot 6. OOST-INDISCHE COMPAGNIE 1602—1800, 327 Translaedt, uijt de Persinense tale int Nederlants overgeset, van ‘t firman offte mandaet door d° Coningh, den grooten Mogoll genaemt Chija-Sijan, aen de Neder- landers verleent, om den vrijen onbecommerden handell in Onglij en door geheell Bengala te mogen genieten met hare schepen en jaghten op alle plaetsen, poorten ende zeehavens te mogen gaen ende keeren, sonder eenige verhinderinge aengedaen te worden, mits betalende sodanige thollen, als aghter op den dosse en hier voor gejnsereedt te beoogen ist, welchers juhoudt is ende luijt als volght: In den name Godts, wie een is. Alle gouverneurs, presente en toecomende, in de provintie van Bengale, hebbende de hoove van de Koninck verthoont hebben *, hoe voor desen een forman van den Koningh hebben gekregen *, hoedanigh forman een forman van grooter extime ende waerdigheijdt, houdende op alle gouvern™ ende regeerders in de provincia van Bengalen, “t welcke haer vergunt was, dat de Comp" Nederlandt- sche coopluijden in Ouglij en alle Bengaellse plaetsen haren handell vrij en onbecommert souden vermogen te drijven met hare schepen en jaghten naer contentemendt, sonder eenigh beletsell mogen gaen ende keeren, laden ende lossen, naer “t haer gelegen quam, jn welcke maniere zijlieden met haere schepen als andere coopluijden deden, gecomen. zijn, om de Coninghs jncomen te vermeerderen en d’plaetsen in negotie te aceresseren, dogh heeft Ascaron, gemaghtichde van Maijacr *, door insunuatie van de Portugesen d° firman van groote valeur en waerde met een groot force haer ontwelldight 5; oversulex mandeert den Coningh, allsoo continuell tot heden toe van de Hollandtse Comp* wortell d° vrughten genooten hebbe, van wie tot nogh den Coningh niets voorgecomen is, waersen eenige missnou- 1 Zie hierachter, bldz. 830. * Hier is natuurlijk iets uitgevallen, waarin over de Nederlanders wordt 3 Zie hiervóór: + Vgl. hiervddr, bldz. 825. + Dagh-Register , 1637, bldz. 97. in, ill ginge genoomen heefft, ende door ‘t comen ende Comp* schepen als de hei de plaetsen toeneemen incomen vermeerderen zall, dat haer lieden op wadt herisna en geneegen | sijn te oomen, ont lane indd i geen verhinderinge, veell min eenigen overlasst aengedaen wert maer deselve vrij en liber in alle plaetsen laten genieten, haer gelegen comt, en naer haer contentement koopen ende vere koopen lijwaten, zijde, jndigo, was, suijker, rijs ende gn daerinne ghij haer voornemen niet sullt jmpedieeren, “t naercomende sullen zij luijden met genegentheijdt en } in alle pluetsen offte havenen haren handel naer haer wellgevallen. 