Werken uitgegeven door de Faculteit van de Letteren en Wijsbegeerte
Volkomen terecht merkt D" de Raaf (p. 83) op dat ’t niet nodig is met B. vermanen te lezen zo als ik in mijn uitgave (p. 94) had gemeend. Hij steunt dit gevoelen door ’n verwijzing n. h. Mnl. Wdb. 1, 1296. Men vergelijke liever Everaerts ed. Muller & Scharpé p. 121. r. 88 uut een goet vermaen (ib. p. 220 komt de vorm vermaente voor) en Charon ed. de Vreese r. 497. Ook Prof. Moltzer had blijkbaar al gemeend dat vermaen niet veranderd hoefde te worden; hij verwijst (Spect. ) naar Sacr. van Nyervaert r. 1218. Er is hier 'n verwarring op te merken in de aan de verschillende dramatis personae toegedeelde woorden. Ev. 769 gesproken door v. Wyttes korrespondeert met El. 741 gesproken (evenals de overeenstemmende regel bij Ischy- rius en v. Gennep) door Duecht. El. 740 dat geen equiva- lent heeft in ’t Eng. of hoogstens daar door Peas van Ev. 769 gerepresenteerd wordt en dat in beide teksten door rijf sinnen gesproken wordt, vindt een vage weerklank in ‘t Latijn vs. 1199 nec verbum amplius addam, gesproken door Cognitio ! En ook v. Gennep heeft, hoewel hij Elcker- lije hier voor zich had liggen (cf. El. 741 en v. G. 1788) weer twee regels die ook aan Bekentnis gegeven zijn (1742, 1743). 142 El. 749; Ev. 772-774. Ik zie niet dat de zaak van enig prakties belang is, dat er nl. een besluit uit te trekken valt. Maar ik wil ’t toch opmerken. Een ander komt misschien hierdoor op ’t spoor. Ev. 172. Vow Ihesu cryst be your alder spede. Of hier en in Ev. 780 met de varianten respektievelik our en your te dezen is voor your en our is niet gemakkelik uit te maken. Ev. 774. And thou myne extreme vnccyon. Met B. zal hier thou wel uit te laten zijn. Holthausen (H. A. 92, 412) leest then in plaats van thou. Dit vindt een zwakke steun in mede El. 746. El. 749. Slaet aen dit roeyken allen u hant. De eerste die in druk op deze plaats gewezen heeft als misschien 'n argument tegen de priorieteit van de Nederlandse tekst bevattende, was Kalff in Taal en Let- teren 4, 122 (1). Roeyken zou nl. schijnbaar alleen onder invloed van ’t Eng. rodde verklaard kunnen worden = kruis in welke betekenis ’t blijkens de Latijnse tekst : Omnes hanc manibus contingite Crucem (vs. 1313), wel zou moeten worden opgevat. D" Kalff konkludeert, dat, al (1) Ik spatieer in druk omdat mij te voren reeds priratim dezelfde opmerking gemaakt was, n.1. door Professor van Helten, de promotor van Dr de Raaf, zo dat ik wel aan mag nemen dat deze plaats de laatste door Prof. van Helten zal zijn aangewezen. En het kan geen kwaad hier by aan te tekenen, dat die twee schijnbaar onafhankelike vindingen (van Profs K. en v. H.) in werkelikheid dezelfde oorsprong hebben. Kalff voegt er n.l. in een noot bij : Mij aangewezen door Dr Buitenrust Het- tema. Inderdaad heeft Dr Hettema er Prof. Kalff op gewezen (n.l. op de plaats als de bespreking waard, niet als argument contra) zo als Dr Hettema er door mij op gewezen werd, — toen ik hem toevallig de opienie van mijn Groningse kollega mededeelde. El. 749. 143 is roeyken nu niet in ’t Mnl. = kruis aan te wijzen, ’t die betekenis wel gehad kan hebben en ’t dus wel gehad zal hebben en ‘t zou dus niet « slechts te verklaren zijn met behulp van het Engelsche woord rodde (rood) op de overeenkomstige plaats in Everyman ». D" de Raaf behandelt deze zelfde plaats daarentegen als n° 1 van zijn argumenten voor Ev. = El. Aangezien hier niet virga, pertica maar crux te pas komt en aange- zien het « vast staat dat rodde naast « virga, pertica » ook « crux » betekent », vraagt hij hoe roeyken dan « anders in den Nederlandschen tekst (zou) zijn geraakt dan bij een vertaling van Elckerlijc uit Everyman ». Daar had ik Taal & Letteren 8, 142, op geantwoord dat juist zulk een plaats als deze van belang kan zijn om te doen zien hoe dicht de betekenis cruz bij die van per- taca, verga ligt en dat we juist hie ruit de betekenis cruz mogen opmaken. En inderdaad is het mij noch steeds zeer waarschijnlik dat roeycken wel eens als kruis zal worden gevonden (1). Zo goed als Dboec van den houte feitelik « Een verhandeling over het kruis » betekent (2) ale ver- korting van een uitdrukking als thoudt des crucen (Sp. van Zinnen 1539. P.P. 3.) zo kan « Roeyken des cruces » voorgekomen zijn ’t geen des te waarschijnliker wordt als we voor roeyken bedenken dat de roede van Jesse steeds symbolies voor het kruis gebruikt werd. Men vergelijke b.v. een passage uit de « Menschwordingh » (door Pro- fessor Van Veerdeghem in het Tijdschrift, 11, 93 v.v. afgedrukt) waar — zie 1.1. p. 125 — voortdurend van Jesse’s roede (houte roeyken, d'houte roey enz.) met blijk- bare toepassing op de kruisiging van Kristus gesproken wordt. Zie Jesaiah XI, 1. — En zie Taal en Lett. 7, 321 v.v. Maar een andere vraag, die D' de Raaf wel ’s had mogen overwegen, is, of dat roeyken, als het dan de betekenis (1) En dat het dus hier zo kan worden opgevat. Maar men zie hier- onder. (2) Voor hont = kruis v.g.J. Sp. van Z. 153911. : een houdt; ib. 1. 3. vo: Vermaledijt es de ghene die an thout hanct. 144 El. 749. heeft die hij ’t geven wil, — virga, pertica — werkelik zo « onpassend » is als hij ’t tweemaal, zo bout, noemt. Als Biechte aan Elckerlijc (zie r.r. 528 v.v.) de ghees- selen (waarvoor v. Gennep rut heeft; r. 1407) gegeven heeft waarmee hij zijn lichaam moet « trahijnen » dan wijst hij hem op om ’t voorbeeld van Kristus die oeck was geslaghen met geesselen. En : Accipe — vinden wij (vs. 868 seqq. op de korresponderende plaats in Ischyrius — Accipe chare mihi, sanandi vulneris apta Haec emplastra tibi & duros pro sorde labores. In mentemque tibi ventat cruz, effustque cruoris Imber, et haec mors saluatoris Iesu. De geselen — en virga betekent twijg zo wel als gesel- roede — herinnerden dus hier Ischyrius aan de marteling die Kristus aan ’t kruis te doorstaan heeft gehad. Zo werpt deze plaats al veel licht op El. 749, — wat is daar n.l. de situatie? Elckerlijc heeft zich gekastijd en is er in geslaagd zijn Duecht beter te doen gaan (El. 595) hij heeft zijn testament gemaakt (El. 669) en is de laatste sacramenten gaan halen bij de Priester (El. 698). Ge- durende zijn afwezigheid houden Vijf sinnen en Ken- nisse 'n gesprek over de priesterlike staat en dan komt Elckerlijc terug na zijn sacrament ontvangen te hebben. Nu volghet mi haestelic zegt hij, op mijn laatste tocht. Kan het nu niet volkomen passend geacht worden, dat hij zijn vrienden de hand laat slaan aan ’n konkreet voorwerp dat zijn genezing voor hem symboliseert nl. de (gesal)roede waarmee hij zich geslagen heeft? Wat is daarvoor onpassends in? En dan blijkt ten duidelikste dat Ischyrius hier met zijn Afantbus contingite crucem 1n- terpreteert even als hij, zo als we hier boven zagen, meer heeft gedaan. Dit wordt nog waarschijnliker als we zien dat even als we bij Ischyrius vs. 1313 = El. 749 de randglos Habebit Homulus crucem in manibus vinden, zo staat er bij Ischyrius vs. 868 = El. 528 v.v.: Tradit Con- fessio Homulo crucem in manum. Dus: roeyken = virga is volstrekt niet onpassend en daarmee wordt deze plaats als bewijs voor Ev. = El. al meer dan bedenkelik. El. 749, 145 Maar er is meer! Wij hebben gezien dat.D" Kalff en D" de Raaf beide Eng. rodde mir nichts dir nichts = rood 2.e. kr u is opvat- tem. Tot mijn spijt heb ik indertijd bij de recensie van D" de Raaf’s werk de gelegenheid voorbij laten gaan er op te wijzen dat dit maar zo gemakkelik niet gaat. Wel zijn de twee woorden oorspronkelik misschien één geweest — rodde zou met ’n enigsins onregelmatig verkortte vokaal ook (evenals rood regelmatig) — uit 't Oud Engels rod stammen (1) — maar daarom zijn die twee vormen maar niet altijd op dezelfde voet te beschouwen. Terwijl n.l. rood steeds in de betekenis verga, pertica én in die van cruz voorkomt, zelfs noch in 't moderne Engels, al is daar de laatste dan ook de gewone — komt rodde zo ver ik kan zien nooit in die van rood = kruis, voor! Voor rodde vind ik b.v. in het Promptorium parvulorum : Contus, pertica. Bradley-Strattmann kent het alleen = rod, staff, (zie p.p. 510 en 707) enz. (2) We zien dus dat ook ’n juiste studie van ’t Engels de onhoudbaarheid van deze plaats als bewijs voor Ev. = El. aantoont. En nu alleen noch dit: neemt D" de Raaf nu mijn laatst gegeven mogelike verklaring van roeyken = virga over? Dan is roeyken = rodde (3) en bewijst de plaats noch voor Ev. = El. noch voor El. = Ev.. En mocht ’t (1) Maar deze verklaring van Skeat is niet zonder bezwaar. (2) Henry Bradley antwoordt mij op mijn vraag of in het materiaal van de N.E.D. ook misschien voorbeelden van ro/(de) = cross te vin- den zijd, als volgt: The N.E.D. material has no instances in which rod or rodde means “ cross , except that a badly spelt document of 1556 has rodde and roode in consecutive sentences. Onder die omstandighe- den zal wel niemand met rod = rool rekening durven houden. (3) Volkomen terecht hebben Dr Kalff 1.1. en Prof. Kölbing (E. Stud., 21, 172) tegen de bizarre interpretatie van Goedeke geopponeerd. Maar Kolbing begaat dezelfde vergissing rodde = kruis “ zu nehmen ,. Om n.l. iets te nemen moet't er eerst zijn. En Pollard (die toch als Engels- man beter moest weten) heeft zich door Kölbing's oppositie tegen zijn (P's) eerste interpretatie : rod, staff laten verleiden, dit nu in zijn laat- ste uitgave van de Miracle Plays in rood te veranderen. Een staff was ‘t niet, maar wel 'n rod! 10 146 El. 757. ooitduidelikbewezen worden dat roeyken = kruis, in het Mnl. voorkomt (1) dan zou de plaats ook niets bewijzen nu we gezien hebben dat in de samenhang de betekenis virga even zo goed past als cruz. El. 757 (Sp. 739). Och dits een pelgrimagie seer strange. De lezing van B. hart ende strange in plaats van seer strange zal wel de oorspronkelike zijn; vgl. El. 222 en zie Ischyrius vss. 1330 seq. die zelfs drie adjectiva heeft voor de twee van El. Van Gennep heeft eenvoudig ein swar reis (r. 1150). Elckerlijc moet dus een moeilike pel- grimage, — dwz. een zware tocht ondernemen, een die hem hard zal vallen. In ’t Engels (Ev. 784) lezen we : al is die reis ook noch zo « strong ». Van strong = strange, vreemd waaraan zich in Ev. 562 = El. 529 altans een ogenblik laat denken hoewel ’t zeker niet in de samenhang zou passen, — van, strange kan geen sprake zijn. En dan blijft er dus alleen dat woord over dat in ’t mod. Engels strong luidt = Ndl. sterk. Die betekenis past nu in ’t geheel niet! Moeten we nu met die betekenis rekening houden dan ligt hierin zeker een bewijs voor de prioriteit van Elcker- lije, want dan zien we dat de Engelsman eenvoudig sufte en stranghe kalmweg en regardless of sense, translitereerde als strong. t Is zeker niet onmogelik dat dit de toedracht der zaak zou zijn maar een verdere studie van ’t woord leert ons toch dat deze consideraties alleen El. = Ev. steunen kunnen maar dit niet bewijzen. Want strong had in ’t M.E. behalve de bij Strattman-Bradley opgegeven be- tekenissen strong, severe, powerful, brave, — ook die van (1) Zie Taal en Letteren 10, 540 waar Dr Muller de mogelikheid bespreekt dat een plaats uit Maerlant's Strofiese Gedichten met behulp van roede = kruis te interpreteren zou zijn. El. 760-762. 147 cruel, bitter en zelfs difficult (1). Zie Skeat, Chaucer’s Works, vol. 6, p.p. 250 en 340). De vraag is dus nu of die betekenis difficult, bewezen voor de tijd van Chaucer, ook voor ongeveer 1500 aan te nemen is. En als ik dan bedenk dat strong = severe (dat zo heel dicht bij difficult ligt) noch op ’t eind van de 16° eeuw voor- komt (2), zo niet later, dan durf ik aan deze plaats, hoe suspect ook voor ’n modern Engels oor, geen gewicht meer hechten. El. 760 (Sp. 742). Streck vroem enz. Ongetwijfeld is hier met B. H. sterk te lezen in plaats van streck van L. Zie, zo nodig, noch ’t Latijn vs. 1338. : Zie ook v. Gennep r. 1812. | | El. 762 (Sp. 744). Dat si gaen bouen voer den gru. Zeer terecht hebben de Heren Moltzer & Kalff opge- merkt dat mijn verklaring (p. 94) van deze regel geen steek hield. Kalff stelde beven voor; Moltzer bogen. Beide lezen doer met B. H. voor voer. Ook Prof. Muller (in een brief in 1892) gaf mij beven als de waarschijnlikste lezing op. Prof. Kalff geeft in een noot op dat bogen hem « dich- ter bij de waarheid » schijnt dan beven aangezien bogen dichter bij ’t Engels staat. Voor hem en andere die in El. = Ev. geloven, hoeft deze omstandigheid — hoe juist ook op zich zelf : bogen (1) Dr Stoffel, op wiens bereidwilligheid en uitgebreid materiaal men nooit tevergeefs een beroep doet, zond mij noch enige plaatsen uit voor Chauceriaanse schrij vers, waarna ik hier verwijs: Morris and Skeat Specimens, I, p. 25 (Old Engl. Hom. 1. 114), ib. I, p. 111 (Ancren Riwle, 1. 16), I, p. 157 (Genesis and Exodus 1.1. 2056 seq.); ib. I, p. 214 (A Moral Ode, 1. 310); ib. II, p. 2 (Rob. of Gloucester, 1. 5) en Havelok 11. 540, 541. (2) Zie (uit een gedicht uit die tijd) in 't Athenæum van Dec. 28, 1901, p. 874: A harde winter and stronge, 148 Ev. 790. = folde — geen reden te zijn om bogen daarom als de oorspronkelike lezing te beschouwen. Want, zo als we al dikwels gezien hebben kan folde de vertaling zijn van een niet-oorspronkelik bogen dat in de plaats van beven kan zijn gekomen. Maar hoewel mij beven in verband met El. 761 iets waarschijnliker lijkt als bogen (of verbeeld ik mij dat bij een gevoel van zwaarte in de ledematen die eerder zullen tintelen dan doorbuigen?)laat zich verder hierop geen argument gronden. Ev. 790. Frendes let vs not turne agayne to this lande Not for all the worldes golde For into this caue must I crepe And turne to the erth and there to slepe. Deze passage moet, om altans enigsins verstaanbaar te worden; z o geinterpreteerd worden dat Ev. 791 als uit- werking van not in de vorige regel te beschouwen is. Men plaatse er dus een punt of puntkomma of uitroepings- teken achter; to this lande is een hevige rijm-stoplap. Turne to the erthe kan niet goed zijn, — met L. zal dan ook wel turne to erthe te lezen zijn waardoor dit gedeelte dan in orde komt. Maar met For weet ik geen weg. Het verschil van nuance, hierdoor aan de uiting gegeven, is zeer delikaat en ik verzoek mijn lezer de plaats uiterst aandachtig door te lezen, voor dat hij deze noot verder bestudeert. Niet voor al ’t goud in de wereld wil Everyman turne agayne to this lande want hij moet in die put (= graf) af dalen. Klinkt dat niet als of hij zich op die afdaling verheugde? Daarentegen is de korrespon- derende plaats in El. 765 volkomen in orde. Daar slaat Elckerlijc de toon van resignatie aan. Niet waar, lieve vrienden, wij willen — dat insinuerende willen is hier niet kwaad ! — nu niet hiervandaan weg gaan? Terecht zet D" de Raaf achter nu: in El. 763 (Sp. 745) een dubbele punt. Hij heeft n.l. heel goed gevoeld, wat met mijn punctuatie (een punt) minder goed uitkomt, dat wat op El. 763 volgt ale ’t ware de reden inhoudt waarom El. 767; Ev. 795. 149 Elckerlijc insinueert dat zij niet terug zullen keren. Zal ik namelik — zo zouden we de kracht van D" de Raaf's dubbele punt in woorden kunnen brengen — « mijn pel- grimagie betalen (1) » dan moet ik hier in afdalen en daarom hoopt Elckerlijc dat de andere nu met hem mee zullen gaan. Hij die noch steeds in Ev. = El. gelooft, zal zijn be- wondering van Dorland’s gave voelen aangroeien om recht te maken wat krom is. Daarentegen moet men helaas volgens El. = Ev. tot de konkluzie komen dat de Engels- man zijn voorbeeld weer ’s verknoeid heeft, want dan blijkt het dat het mysterieuse for in Ev. 792 te danken is aan de Nederlandse tekst : Niet waar, lieve vrienden ? — wij deinzen nu niet terug? Want, zal ik mijn pel- grimage kunnen volbrengen dan moet ik in ’t graf afdalen en zo als Everaert ’t een van zijn personages, p. 142, eigenaardig uit laat drukken) « ghaen duuckene bij de mollen ». Ik wil hier noch even bij opmerken dat er geen de minste reden is van de Eng. teksten af te wijken wat betreft ’t toedelen van de verschillende speeches aan de Dramatis personae, zo als in de uitgave van Hazlitt- Dodsley is geschied. Bij hem wordt Ev. 793 door Beauty ; 794 door Everyman; 795 door Beauty; 796 evenals de volgende weer door Everyman gesproken. Ev. 795 more and lesse. De interpretatie van Pollard p. 204: great people and © little wordt gesteund door El. 768. El. 767 van desen waerden. Deze lezing is op zich zelf niet onmogelik (behalve dat in elk geval met B.H. deser te lezen is). Maar uit ’t Latijn (1) pelgrimagie betalen = volbrengen, zie M.n.l. W.d.b. I, 1141. 150 | El. 772; Ev. 801. vs. 1352 en volgende (tellure) blijkt dat Ischyrius van deser aerden las. En dit kan wel de oorspronkelike lezing geweest zijn. Zie ook v. Gennep r. 1824, v. maar dit gaat op tellus terug. Ev. 801 = El. 772 (Sp. 754) ze schoer mijn scout. D" de Raaf, in zijn jeugdig enthusiasme voor al wat nieuw is, grijpt met beide handen een hem door Prof. Bülbring aan de hand gedane verklaring aan van de lezing tap in Ev. 801 zonder ’t nodig te oordelen mijn verklaring van cap te onderzoeken of zelfs maar te ver- melden. Een klein beetje minder haast zou hier beter geweest zijn. Ik wil de mogelikheid van Bülbring’s uit- legging niet ontkennen, — de verwijzing naar Jamieson’s Schots Wdb. is zeker interessant en kan tot de ware verklaring leiden. Maar voor men daarmee, zo als D” de Raaf doet, als de énig mogelike rekening mag houden, moet aangetoond worden dat mijn verklaring : « I doff my cap (so deep that it comes) into my lap » niet juist kan zijn. En dan zou ik b.v. graag verklaard willen zien hoe tap dat in de bedoelde betekenis alléén Schots schijnt te zijn hier in dit Engels stuk voorkomt (1). D de Raaf’s snoer mijn somme — volkomen afgezien natuurlik van ’t feit dat hij ’t op Bülbring’s verklaring van tap steunt — wil er bij mij niet in. Maar ik weet niets beters. Alleen wil ik er noch bijvoegen dat de zelfde playful spirit waar ik mij (uitg. p. 97) ter verklaring op beriep ook elders in ’t stuk voorkomt. Zie b.v. El. 823 (Sp. 804). Vervolgens geef ik in deze samenhang noch enige plaatsen die alle op de ene of een andere wijze de lezing cap schijnen te steunen. Saluting me in such sort as if he meant to make cleane my Boots with his lips. (Jew of Malta 1. 1714 seq.) ; By your fayth haue ye nother cap nor kne? Not one of you that (1) Zie de noot op Ev. 883. El. 775-787; Ev. 809-819. 161 wyll make curtsy? Brandl, Quellen p. 220; and thou must cursy downe to the grounde, ib. p. 459. En vergelijk de N.E.D. in v. onder 4. g en q. EL 775 (Sp. 756) Al mocht mi baten alder werelt schat. Het is mij niet recht duidelik waarom D" de Raaf ep p. 83, zonder meer naar mijn konjektuur Al mocht der werelt schat mi baten verwijst, en dan op p. 66 veel sto- tender : Al mocht mi alder werelt schat baten lezen wil. Ev. 809. Thy game lyketh me not at all. Dat thys voor thy hier niet de waarschijnlike oude lezing is, zo als Kölbing E.Stud. 21, 170 wilde, is reeds door Holthausen (ib. 449) opgemerkt. Ev. 819. / repente me that I hether came. hether is hier volkomen op z'n plaats. Hedan (El. 793 = Sp. 774) dat er machtig veel van heeft als of er ’n reminiscentie in zat aan ’t klankgelijke heden (of omge- keerd) past veel minder! Dit is hier laf. Wil men hier een argument voor Ev. = El. uithalen? Ik meende eerst dat hier enige betekenis aan te hechten viel. Maar men bedenke dat hether = er (icker) evenals Ischyrius huc heeft = er. Dus blijft alleen de vraag over of heden zo gehéel onpassend is dat ’t niet ’t oorspronkelike kan zijn. Ik kan hier met de beste wil van de wereld niet ja op antwoorden. Dus zal hij die aan El. = Ev. gelooft aan moeten nemen dat de Engelsman hier ’s zijn origineel verbeterd heeft. El. 787 nauel wt crijten. Een eigenaardige uitdrukking, bij Verdam 4, 2224, niet vermeld. Geen letterlike vertaling in ’t Engels (harte, 1. 814. 152 El. 796-805; Ev. 821. Ev. 821 promyse that is dette. Zie de noot op Ev. 248. El. 796 (Sp. 777). Ende gaet int doncker huys. In verband met vorige noten (zie b.v. p. 41) merk ik op dat aan de twee helften (die elk lang genoeg zijn om als een volle regel aangezien te worden ; zie de Raaf p. 22) van deze regel in ’t Engels een volle regel beantwoordt (1) die op elkaar rijmen. Het is mij, niet duidelik wat Prof. Lecoutere (in zijn aankondiging van de Raaf’s werk in het Musée Balge) voor verschil ontdekt, tussen de Raaf’s verklaring (p. 83; r. 777) en wat hij er voor in de plaats zet : « een dergelijke handeling had ik van U niet ver- wacht ». Ischyrius heeft : meliorem tui fidem habui (vs. 1411). El. 798 (Sp. 779) St vliet alst mist doet Ik ben het daarentegen met Prof. Lecoutere (zie vorige noot) eens als hij (1.1. ) opmerkt dat de Raaf ten onrechte als voor alst wil lezen. Het eigenaardige beeld hier had wel een plaatsje bij Verdam 4, 1739 verdiend !). El. 805 v.v. (Sp. 789).Hoet v van dien ic wils mi wachten. Het rijm is hier niet in orde. D" de Raaf leest daarom wachten mede in El. 805 (rührend rijm op mede van r. 806) en naer voor nae in El. 808. Dit laatste ligt voor de hand. Maar het eerste schijnt mij twijfelachtig. Toch weet ik er niets beters, dwz. niets minder-onpassends op ! Ischyrius en v. Gennep geven geven licht. Aan vroetschap vroetschap 1° helft en Ick en wil neet mede, 2° helft van r. 806 beantwoorden weer 2 volle regels in * Engels (met rijm) en in ’t Latijn. Voor tes verloren ghevroescapt claer — wat D" de Raaf (1) Even als in de Latijnse vertaling, vss. 1404-1411. EL 805 vv. 153 p. 84, goed verklaart, behalve dat « blijkbaar » daar ge schrapt moet worden — is geen equivalent in ’t Engels te vinden. Daarentegen vinden we op de korresponderende plaats : (Ev. 835, 836) For whan strength goeth before I folow after ewermore. In ’t Engels staat dus een heel heel gewone uitdrukking die een vertaler niets geen moei- likheid kan opleveren. In ’t Hollands daarentegen één die als eigenaardig gekenmerkt mag worden. Zie hierover Kalff, T. & L. 4, 120 sub 3° en hieronder p. 165. Voor ghevroescapt zie El. 819, 822 waar ’t zelfde idee anders uitgedrukt gevonden wordt en vgl. El. 264. Voor de formatie van dit woord vergelijke men ’t Ndl. soebatten = altijd ’t woord sobat in den mond nemen (zie Vercoullie in voce) en Nederlandse slang-uitdruk- kingen als « dat gedonder », « dat gebliksem », « dat ge- duveljaag » die ik niet beter te verklaren weet, dan door aan te nemen dat die uitdrukkingen oorspronkelik bete- kend hebben: dat onaangename (iets) dat iemand er altijd toe brengt de woorden donder enz. in de mond te nemen. En tot zekere hoogte analoog voel ik ook ’t ver- schijnsel dat in een bekende passage uit de Romeo & Juliet zijn duidelikste uitdrukking vindt. Ads Juliet (III, 5, 146 seq.) gezegd heeft dat ze niet proud is maar dat ze haar vader bedankt voor wat hij juist gezegd heeft, dan antwoordt Capulet: Thank me no thankings and proud me no prouds, dwz. loop nu maar niet met die woorden te koop, neem die nu maar niet steeds in je mond. + Is misschien de plaats waard hier enige voorbeelden bij te voegen van dit verschijnsel dat semasiologies van belang is. Vel R. € Jul. IV. 5. 114: PU re you, Pll fa you (waar achter re en fa waarschijnlik een woordspeling zit) Richard II, II, 3, 78 gec. door Abbott A Shakespearian Grammar, p. 203. En verder : foe mee no foes Sh. Libr. (Hazlitt) V. 119; ground no ground Hazlitt-Dodsley II, 355; swear me no swearing, ib. IIT. 242; Tush, private me no privates, Heywood’s En- glish Traveller III, 2; Founder me no foundring, Brandl 164 El. 809-817. p. 291 1. 50; Hange me no hanging, ib. p. 506; Tinke me no tinks, ib. p. 606; parcell me no more of your parcels Mabbe’s Celestina ed. Fitz Maurice-Kelly, p. 102. Uit Oehlenschlägers Aladdin (waarin zo als ik hier in dit verband wel bij moet voegen, merkwaardige remi- niscenties aan Romeo & Juliet voorkomen) citeer ik ook een paar gevallen: God Aften Fader! zegt Aladdin. En Mustapha antwoordt : Jeg skal godaftne dig, din lange slyngel. En verder : Aladdin: det er dog skiönt at vere skroeddre. Mustapha: Ja, jeg skal skraddre dig. … kiel- tring. Aladdin : Det er et godt At spise kirsebaer med store Folk Saa faaer man stenene i Oinene. Morgiane : Ja, jeg skal stene ham og Oine ham! El. 809 (Sp. 790) deni gront. Dat Ischyrius gront (waarmée dan de grond van ’t graf bedoeld zal zijn) voor zich had is duidelik uit zijn capult fundum. ’t Kan toeval zijn dat èn de Engelsman en van Gennep hier graf (graue: grab; v. G. 1893) hebben. Maar, volkomen onafhankelik van de prioriteits kwestie, is aan de mogelikheid van de lezing het graf te denken. EL 817 (Sp. 798). Ende volghen den anderen die u ontweruen. Op p. 95 van mijn uitgaaf heb ik de veronderstelling geopperd dat den anderen een glos zou zijn die verkeer- delik in de tekst zou zijn ingedrongen. D' de Raaf vindt deze veronderstelling niet ’n bespreking waard. ’t Vers wordt door hem (mét die woorden) op p. 22 als een met zés heffingen opgegeven. Onder die hij daar opgeeft, vind ik er enkele, die ik moeilik anders dan met zeven heffingen kan lezen. Zo hier: Ende vo'lghen den an'deren die U’ ontwe’rucn Oc'h, lie’ve vijf sinnen. ’t Is jammer dat D" de Raaf zijn scansie niet opgeeft. Hoe dit zij, ik merk op dat als eenmaal men de oor- spronkelike tekst terug mocht vinden en den anderen zo El. 818-833; Ev. 854. 155 als ik vermoed daar mocht ontbreken, we hier een argu- ment voor El. = Ev. krijgen, — iets wat ik vroeger niet gezien heb. Want Ev. 846 heeft the other wat dus dan slechts als ’n vertaling van een korrupte tekst te verklaren zou zijn. Ik wijs er nog op dat for in Ev. 846 een eigen- aardige wending aan die regel geeft die ik bijna nonsens zou durven noemen. El. 818 (Sp. 799). Zck en wil daer niet aen winnen. D" de Raaf leest Ghz en wilt daer niet aen winnen ’t geen (als we ten minste in dit verband dan niet sult voor wilt zouden verwachten wat ik niet durf beslissen) een goede zin oplevert terwijl ik evenmin als D" de Raaf in staat ben, de overgeleverde lezing te verklaren. Maar ik ben niet volkomen zeker dat Zck wil onzin is. ’t Latijn doet — zie de samenkang; vss. 1153 seq.q — Quinisensus ook iets van zich zelf vertellen en niet van Elckerlijc. ’t Is waar dat dit desnoods op de korrupte Elckerlijc-tekst zou kunnen teruggaan. Ik zie er geen licht in. El. 821 (Sp. 802) zijt ghestelt. In mijn handexemplaar vind ik : lees ghestilt. D" Muller zond mij indertijd die zelfde conjektuur en D" de Raaf heeft die ook. Daarmee is de verklaring gegeven die Prof. Moltzer in zijn Spectator-aankondiging verlangde. Ev. 854. Thou shalte fynde me a god frende at nede. Die regel past hier goed; er is in ’t Nederlands geen equivalent. Maar ’t zelfde staat in Ev. 855 = El. 826. Een argument voor Ev. = El. — zo als ik eerst dacht — laat zich hier dus moeilik uithalen. El. 833 (Sp. 814). Voer dat ghi zijt daer ghi behoort. Vergelijk Ev. 863. Ik merk op dat hier bij Knowledge een enigsins ongepaste nieuwsgierigheid te voorschijn 156 El. 837-853. ’t Rondeel. komt, zonder daar al te veel gewicht aan te hechten. De korresponderende regel van El. is daarentegen volkomen in orde, El. 837-853 (Sp. 818-824). Een vergelijking van de Nederlandse tekst wat het rijmschema betreft, met het Engels is interessant. In de hier aangehaalde regels hebben we nl. twee voorbeelden van een rondeel, nl. regels 838, 839, 841, 844, 845 en regels 846, 847, 849, 852, 853. Vergelijkt men de overeen- komstige regels in *t Latijn (vss. 1494-1516) dan blijkt dat op een enkele uitzondering na de regels onder elkaar geheel verschillen, m.a.w. dat Ischyrius, waarom dan ook, (‘t zij dat hij de rondeelvorm niet kende, ’t zij dat hij die niet weer kon of wou geven) die rondeelvorm niet wéérgegeven heeft. Het zelfde is ook op te merken in zijn vertaling van El. 549-577 (Sp. 533-561). Daar heeft hij de regel Want ic begheer aen v ghenade niet als refrein opgevat en terwijl hij ’t de eerste keer vrij weergeeft door Misellus ego $ exiguus homuncio (vs 960) vertaalt hij het de tweede en derde keer niet (net zo min trouwens als ’t grootste gedeelte van wat er tussen El. 567 en 577 instaat). Men vergelijke nu uit dit oogpunt de Engelse tekst. Dan merk ik in! de eerst plaats op dat er bij Ev 873 iets niet in orde is. Een vergelijking van de twee passages leert dat Ev. 873 (staande voor Ev. 874 die = El. 846 is) en na Ev. 871 (= El. 842) korrespondeert met El. 846 : Sonder mijn duecht die wil mit mi varen. Voor juist die- zelfde woorden, El. 839, vinden we in Ev. 869 volkomen korrekt : Excepte my good dedes that bydeth truly. En die woorden worden, alweer volkomen korrekt, door Eve- ryman-Elckerlijc gesproken. Maar Ev. 873 All fleeth (= El. 844) saue good decdes (= El. 845) worden door Good dedes gesproken! En dit past nu helemaal niet in het lyriese schema van het rondeel waar deze herhaling uit den aard der zaak door dezelfde persoon gesproken *t Rondeel. | 157 moeten worden als die ze de eerste maal sprak, — afgezien van het feit dat het al heel weinig bescheiden voor Deugd zou zijn — heel weinig Deu gdzaam — zo op’r stand- vastigheid te pochen !Nu zal men mij waarschijnlik vragen of ik er op tegen heb die woorden dan te beschouwen als - foutievelik aan Good Dedes toegewezen en ze aan Every- man toe te delen. Ten eerste zou daarmee het schema noch niet in orde komen maar er is meer! Er volgt nl. op and that am J. En dus moeten ze wel bedoeld zijn als een uiting van Good Dedes. We doen dus ’t verstandigst bij de nu volgende beschouwingen met deze regel maar geen rekening te houden. En dan blijkt dat van de verdere regels die de rondelen Vormen telkens alleen maar de twee eerste in ’t Engels een « korrespondent » vinden, n.l. Ev. 868 en 869 (= El. 838 en 839) en Ev. 874 en 875 (= El. 846 en 847). Ook bij de Engelsman is van een rondeelvorm dus niets te merken. De Engelsman en Ischyrius staan dus wat dit punt betreft in volkomen dezelfde verhouding tot Elcker- lijc wat het rezultaat betreft. En dan ligt het voor de hand te vragen of hier ook misschien dezelfde oorzaken gewerkt hebben. M.a.w. of misschien de Engelse tekst o o k ver- taald is? Maar ik ben erg bang dat men mij hier met mooi klinkende woorden aan zal komen als: « Ook ver- schillende oorzaken kunnen wel ’t zelfde gevolg hebben » of : « Een argumentum er nthilo is altijd gevaar- lik » en dan kan ik niet anders dan toegeven dat dit principieel volkomen juist is. Maar in verband met alles wat hier voor af gaat en met de moeilikheid in Ev. 873 geloof ik dat er wel op deze argumenten gewezen mocht worden. En dan zal het blijken hoe volkomen gepast het was dat Professor Kalff in Taal en Letteren (4, 121) op deze moeilikheid wees en hoe gemakkelik D" de Raaf zich op p. 21 (sub C. 2° alinea) met zijn niets-zeggende op- merking van deze zaak heeft afgemaakt. Zie b.v: D' de Vreese’s noot op Charon r.r. 687-694 voor meer voorbeelden van rondelen. 158 El. 837-855; Ev. 883. El. 837-839 (Sp. 818-820). Neemt exempel aen diet hoort ende siet. Terecht leest D" de Raaf met B. alle diet = Ev. 867: all ye. Van Gennep r. 1938 heeft ook al, die. Dat we in El. 839 ook ’n woordje in moeten voegen nl. die wil blijkt uit El. 845 (Sp. 826) en Ev. 869. Ev. 883. And saue me from the fendes boost. Het zal eenieder duidelik zijn dat de gewone betekenis boast = bragging hier niet past. Maar de N.E.D. zo wel als de E.D.D. geven een substantief op dat « bedreiging » beduidt. Ik geloof dat we daar hier een voorbeeld van hebben. Behalve het mogelike geval van tap in Ev. 801 (zie de noot op die regel; El. 772) is er niets dat op ’t Noorden wijst voor de (schrijver of) vertaler van Elcker- lije. En toch geven de Heren Murray en Wright boast In die betekenis alleen voor North en Scot. op. Is dit hier werkelik de enigsins eigenaardige, ongewone betekenis, dan verdient het opmerking dat er geen equi- valent voor dit woord in ’t Nederlands te vinden is. Zie hieronder, p. 165. El. 854, 855 (Sp. 835, 836). Zi uwen handen, vader, hoe dat si Beueel ic v minen gheest in vreden. Wij hebben zo dikwijls onze Engelse anonymus 'n verwijt gemaakt van zijn hevige stoplappen dat ik met een gevoel van satisfactie over mijn rechtvaardigheids- uiting hier op dit hoe dat si wijs, alhoewel ik vrees (voor Dorlands reputatie) dat dit niet tot het besluit leiden zal dat hij de vertaler is. In mijn handexemplaar vind ik aangeteekend : Lees : nu? bij v. D" de Raaf stelt ook nu voor (p. 71). Prof. Le- coutere (ll.) vindt dit overbodig; het zou niet kwaad geweest zijn, b.v. door een enkel voorbeeld van dit dubbele v -uwen, aan te tonen dat er geen bezwaar is. Noch El. 857-869. 159 't Latijn noch van Gennep geven licht, want uit de afwe- zigheid van enig equivalent voor nu in ’t Eng., ’t Lat. en 't Nederduits laat zich moeilik een argument voor v afleiden. EL 857 (Sp. 837). Hi heeft leden dat wij alle moeten gelden. Voor de rijmmoeilikheid neemt D' de Raaf — waar- schijnlik onbewust; hij verwijst niet naar mijn noot op p. 95 — mijn vreden-leden over. Dat is dus in orde. Over *t woord gelden = endure Ev. 888 zijn we het daarentegen niet eens. Dat gelden hier in dit verband geensins past zal D" de Raaf wel niet meer volhouden, na wat Professor Kalff hierover in 't Museum, 5, 179 gezegd heeft. Vergelijke de (door Kalff aangehaalde) kol. 1205 en 1208 uit het Mnl. Wdb. waar plaatsen voor gelden te vinden zijn « in de opvatting sterven » en « het ontgelden » en men zal zien dat ‘gelden hier veel beter past dan ’t Eng. endure. D' de Raaf's argumentatie zou dus te binnenste buiten te keren zijn ! Men vergelijke v. Gennep r. 2059 : Homulus hat bezalt dar ir noch seit schuldig terwijl ’t Lat. veel verder van ’t Nederl. afwijkt. Zie vs. 1519. Ook v. Gennep verstond dus gelden uitstekend. El. 861 (Sp. 842) den hemel is seker ontdaen. Zie de stagedirections op p. 209 van Kalff’s bundel Trou moet blijcken en van Everaerts ed. Muller en Scharpé passim b.v. p.p. 194 en 230. Hier werd dus zeker de troon Gods (zie El. 1) door ’t open- en toeschuiven van een Gordijn « getoochd ». El. 869 (Sp. 850). Daer wi alle moeten ...ncomen. Vgl. Ev. 900. Dat de Aungell in Ev. 900 deze woorden all ye shall come (jelui alle die goed leven zullen of moe- 160 Die Naeprologhe. ten in de hemel komen) juist tot het publiek richt naar aanleiding van de joyeuse entrée aldaar, van iemand die niet wel geleefd heeft, is minstens genomen bevreem- dend. En dat before the day of dome? Betekent het dat alleen zij er in komen die voor doomsday goed leven ? Of dat zij die goed deven er alle v oo r doomsday in zullen komen? In beide gevallen is het al zeer niets-zeggend ! Nu, stoplappen komen wel meer voor! Maar wat heeft die Dorland dat (Ev. = El.) weer netjes in orde gebracht. Hij vertaalde juist dat aanstotelike shall letterlik door zulk een woord dat het — in een heel andere betekenis ! — uitstekend past: daar wij allemaal groot en klein in komen m o gen! Ischyrius heeft dan ook cupio (vs. 1539). Volgens El. = Ev. daarentegen zullen we zien dat moeten = mogen bedoeld door de Engelsman = moeten (shall) werd opgevat. En toen de Engelsman dat voor zich zag begreep hij dat ’t toch wat al te gek was te zeggen dat iedereen in de hemel komen moet en voegde er toen bij : als je nl. goed leeft, zonder te bedenken dat ’t zo ook — zie boven — noch niet volkomen klopte. Men zal opmerken dat het voor de Engelsman voor de hand lag moeten hier door shall te vertalen, aangezien hij dat in EL 857 = Ev. 888 al eens (en daar terecht) gedaan had. En nu onafhankelik van deze toepassing op de priori- teitsvraag, wil ik even opmerken dat wi in El. 869 al heel vreemd is. De Enghel zou wensen (ofzeggen Ev. = El. !) dat hij in de hemel zou komen! Natuurlik ligt de emendatie in ghi voor de hand en die wordt gesteund niet alleen door Ev. 900 maar ook door Ischyrius : Quo omnes vos peruentre cupio feliciter. Zie ook de addities in v. Gennep’s derde uitgave, ed. Norrenberg p. 40: Nu kompt mit mir in das ewig leben. Die Naeprologhe. Geen equivalent in ’t Latijn; in van Gennep iets der- gelijks in dezelfde toon maar zonder woordelike overeen- komst. Die Naeprologhe. | 161 Hier mogen eerst een paar voorbeelden volgen van de in ’t Nederlands en ’t Engels gebruikte formules : Take tt in worth, — zie J.G. Philol. 11 339 (Watson) en take tt in worth Baker's Cato Variegatus, geciteerd door Pol- lard, p. 204. Men zal opmerken dat beide 2 n worth hebben en niet zo als in Ev. 903 o f worth. (Pollard denkt dat hij noch een voorbeeld geeft van of worth als hij de epi- logue citeert van Everyman; het is nota bene de eigen door hem gecommenteerde plaats !) | Neemt in dank (in verschillende spellingen) is te vin- den in Everaert 26, 664; en 342, 492; en in de Roevere’s Quiconque vult salvus esse Proloog 27; Neemt dankelijc in Everaert 346, 39; 359, 540 en in de Handel der Amou- reusheyt ed. 1621, T, 91; neemt int goe(de) in de Roevere r. 885 en Kalff, Trou moet blijcken 259, 1165. There dothe he take in Ev. 907, meer of min overeen- komend met volcht voer al in El. 877, blijft mij duister in de samenhang. Mercy and petye in Ev. 913 zien er verdacht uit als of hier weer ’n paar dramatis personae binnen gesmokkeld waren (zie hierboven p. 13). Voor eternam in Ev. 915 is eternum te lezen. Voor Morall piaye in de tietel van L., vgl. men de noot op Ev. 3. In r. 874 zal wel gaen voor gaet te lezen zijn. In r. 872 en 881 is de lezing van B op te nemen (ter doot en voer) Ook schijnt mij de lezing vergadi die D" de Raaf voor gadi in r. 882 voorstelt de aandacht te verdienen. Interessant is r. 887. In Merk desen smeghel, hebten voer oghen herkennen we nl. de tietel van ons boekje : Den spyeghel der salicheyt van Elckerlijc. Merkwaardig genoeg staat de korresponderende regel in de Eng. tekst aan ’t begin van de Doctoure’s woorden. Natuurlik is nl. in Ev. 902 met L te lezen : this morall men may haue in mynde, in plaats van memoryall dat er door ideënasso- ciatie met mynde in gekomen zal zijn. Twijfelt iemand er aan dat deze twee regels overeenstemmen dan verwijs ik naar Ev. 904 — El. 888. Ev. 903 korrespondeert nu weer met El. 871, dus de eerste regel van de naeprologhe. Of ’t oorspronkelike arrangement dat van El. geweest is 11 162 . Besluit : of dat van Ev. is moeilik met zekerheid uit te maken, maar er is toch iets dat voor El. pleit. Brengen we nl. El. 887 naar voren dan moet noodzakelik, niet alleen El. 888 en 889 mee volgen, maar ook El. 885 en 886. En daardoor lijkt mij de hele gedachtengang gebroken. Eerst zou men nl. een toespeling op de inhoud van ’t stuk ver- wachten en dan de moraal! Zo werkt — op mij ten minste — in Ev., 1. 904 ook stuitend. Ik geloof dus dat de opvolging die geweest is zoals nu in Elckerlijc. Merk op dat in Ev. ’t rijm niet in orde is. Moeten we voor Ev. 903 en 905 misschien assonance aannemen? (yonge = dis- cression?) En dan zou men bij Ev. = El. moeten aannemen dat de oorspronkelike volgorde op de een of andere manier in de war gekomen is — hoe? is niet gemakkelik te be- antwoorden — en dat die in de vertaling behouden is. ‘Dat daarentegen (El. = Ev.) een vertaler niet zo goed + belang van de oorspronkelike volgorde in zou zien ale ’n oorspronkelik schrijver ’t voelde, ligt voor de hand. Is er uit het bovenstaande een konkluzie te trekken wat betreft de prioriteit van een van de beide stukken ? « ’t Is wel vreemd » — schreef ik in 1898 aan ’t emd van mijn aankondiging van D’ de Raaf's dissertatie; Taal & Letteren p. 143 — « dat ’n kwestie die zo eenvoudig lijkt nog niet beslist is na al ’t werk dat er door de H.H. Kalff, de Raaf en mij aan besteed is ». Misschien is de zaak niet zo vreemd als ’t toen leek. En wel naar ik meen, omdat we alle een verkeerde metode aangewend hadden om de prioriteit van Elckerlijc — resp. Everyman — te bewijzen. Wij zochten alle naar een plaats die alléén verklaard kan worden als vertaling van de andere tekst en vergaten daarbij een hoogstbelangrijke en bij alle vertalingen op te merken factor nl. dat een vertaler altijd er « een mouw aanpast », altijd zijn samenhang zo De Prioriteit van Elckerlijc. 163 tracht te veranderen dat, wat de plaats op zich zelf aan- gaat, die noch geen nonsens hoeft op te leveren. « Tracht te veranderen » is misschien in zo ver onjuist dat de ver- taler zich volstrekt niet altijd bewust is van wat hij voor veranderingen aanbrengt. Ik herinner me enkele overwegingen, die ik onlangs formuleerde, naar aanlei- ding van een Engelse vertaling uit 1588 van het eerste Duitse Faustbuch en die zo presies in mijn betoog passen dat ik verlof vragen moet ze hier af te drukken. Er is sprake van het verschil tussen iemand uit onze tijd en lemand uit de 16° eeuw, wat betreft de opvatting wat een vertaling eigelik zijn moet. En dan geloof ik « that our standard of appreciation ie so quite different from the older one, that we cannot possibly lay it on, in all fairness, where the accuracy of older translations has to be gauged. For according to our standard, a translation should be before all exact in every possible detail, not of course literal even to the sacrificing of idiom, but still as literal as is compatible with idiom and sense. And it must be clear from the briefest comparison between two earlier texts (original and translation) that no such ideal as ours was ever held up to any contemparary of our translator. A glance through my notes will already suffice to establish the fact that ‚a bold shot at it’ — a term which I am conscious of having used more than once — is really the one that most happily hits off the state of affairs. The translator did not then weigh his words carefully, if at all. 