The lichen book; handbook of the lichens of northeastern United States;
Toch zou Krusemau het bij dien eenen jaargang laten blijven. In weerwil dat hij in Lnbach en Logeman een voortrefelijke redactie gevonden had, voldeed het hem niet; het was niet wat hij wenschte. Daarenboven nog vermoed ik, dat Kruseman zich zelf niet de rechte persoon achtte om eigenlijke volksliteratuur, in de goede bet-eekenis van het woord, uit te gevven. Hoe het zij, de ondenieming werd- gestaakt, alleen omdat zij voor een gedeelte in plan zou overgaan in een andere uitgaaf. Dit denkbeeld zou wel niet geheel gevolgd worden, maar de wetenschappelijke richting der Blaadjes bleef in wezen. Voor het eene deel werd aan de berichten uit de Blaadjes een onderkomen gegeven in het Album der Nat Über, dat sedert 1857 met een Wifenschappelijk Bijblad zou verschijnen, voor het andere deel werden de Blaadjes hervormd in een deelijker, veel breeder uitgaaf, in de Wetenschappelijk Bladen. Terwij de tweede helft van den eereten jaargang der Bladjes loopende was, besprak Kruseman zijn voomemens met Buijs, toen nog ambtenaar ter provinciale griffie van Noord-Holland. Het her vonningsplan om, in navolging van Tke Edinburgh RevieWy een bloemlezing te geven uit de buitenlandsche tijdschriften op het gebied der staat en letterkunde en natuurwetenschap vond bijval. Als van zelf sprak het, dat Buijs de eerste, Logeman de tweede afdeeling als redacteur zou behartigen, ieder tegen  opging dan zou zij tevens isse. vast werk geven aan de drukkerij, en met Januari 1856 ver- scheen de eerst-e aflevering van het uieuwe tijdschrift, beginnende met een artikel over J)e davernij in <le Fercenigde St-aUn^ een uitvoerige beschouwing over dat onderwerp naar aanleiding van Beecher Stowe's De negerhut^ onileend aan The Eiinburgk Review ^, en in het Bijblad met een boekaankondiging door Buijs van het Eerste rapport der StaaUcommisitie tot het iwor- stellen van maatregelen i^n aanzien van de alaven in de Neder- landache kol<ynien, De slavenquaestie bleef nog altijd, hier als elders^ aan de orde van den dag. Het eerste jaar (1S56) van de Wefsnschappelijke Bladen. Eene bloendezing van dergelijke werken nit het buite7iland, voor Nederland betoerkt onder toezlgi van Mr. J. T. Buijs en W. M. Logeman ^ kostte y' 3397.30 en gaf bij een debiet van 306 exemplaren bij inteekening daardoor een deficit van /'1 102.30. De onderneming op te geven en de })ersen van geregeld werk berooven was ongewenscht en daarom nog te minder, omdat de degelijkheid van het tijdschrift gegronde hoop gaf op grootere waardeering. Bujas was niet de man om een opgevatte taak niet ijverig voor te staan; met hart en ziel redigeerde hij het tijdschrift eigenlijk alleen. „Gij weet, schreef Buijs eens aan Kruseman, toen door een samenloop van omstandigheden er kopy te kort was om een aflevering vol te krijgen, ik zie niet op tegen wat werk meer of minder, en verlang allerminst dat men den arbeid tusschen twee redacteuren als met den passer gelijkelijk afmete; raaar die inschikkelijkheid heeft toch hare grenzen en gaat niet zoover dat ik mij louter met een nominale hulp wil tevreden stellen, wanneer ik althans slechts het halve" loon geniet. Ilet nazien van de copy en- van de proeven kost mij elke maand vele avonden; ik heb er die voor over, Ook al verrigt ik dit Vgl. hiervoor biz. 221 noot 1. Met 1862 werd de bijtitel veranderd in Eene bloemlezing uit bui-tenlatuhche tijdschnften, voor Nederland bewerkt onder ioezigl van Mr. J. T. Bugs. WERTENSCHAPPELLE BLADEN. 1856. werk alleen, niaar dan moest Logeman, dunkt mij, zorgen dat hij iu het Bijblad althans gelijkelijk met mij decide. Gij raoogt hem gerustelijk mijn gevoelen op dit punt openbaren, want langer wensch ik op den tegenwoordigen voet niet voort te gaan. Wij moeteu of het loon naar den arbeid regeleu, of een van beiden terugtreden; tot elk dier beide schikkingen ben ik bereid, raaar niet tot het voortzetten van de tegenwoordige." De ontwarring van dezeu Knoop gaf moeielijkheden, te meer daar de Bladen, zooals ze bestonden, voor de wetenschappen, die Logeman vertegenwoordigde niet geschikt waren. Het einde van het geschil was, dat Logeman zich terug trok; zijn naam komt niet meer voor op het titelblad van den vierden jaar-gang 1859. „Van 1859 — 64 had Mr. Buijs de redactie alleen. Hij redige erde niet alleen, hij vertaalde meest alle stukken zelf (met Dr. v. Deventer zijn opvolger in 1865 [en Baarda]), hij werkte om, hij verbeterde het werk van anderen; hij was de trouwsie voogd die er zijn kon. Het was een genot, een voor- recht, een jonge man als Buijs schier dagelijks bij zich te zien End debiet van de bladen aan uw abonne's mededeelt, schreef hij den 2 November 1862. Mijn wensch om voortdurend aan de redactie van dat tijdschrift verbonden te blijven, is er niet weinig door versterkt." Veilig mag dan ook aangenomen worden, dat het hem leed deed door toenemende ambtsbezigheden, ten gevolge zijner benoeming in 1864 tot hoogleeraar in het staatsrecht te Leiden. Brief van Buijs 25 Januari 1858. Brief van Kruseman aan Mr. R. Macalester Loup 1 Juli 1893, mij welwillend ter inzage verstrekt. Kruseman vergist zich hier wel ietwat, daar Buijs reeds in 1857 Haarlem verlaten had. WETENSCHAPPELLE BLADEN. 311 genoopt te zijii zich verder aan de onderneming te onttrekken. 1856. Zijn opvolger werd met 1855 Dr. I. C. van Deventer, de zwager van Busken Huet, die vooral in de erste jaren van zijn redacten Tschap trotz der zijde gestan werd door Oort, destijds nog predikant te Santpoort. Ook Huet had zijn arbeid af en toe in dit tijdschrift gepu-blieren gezien; samen met Buijs kwam het Bijblad, waarin naar Kruseman's denkbeid ook boekbeschouwingen opgenomen werden en dat tot en met den jaargang 1861 aan de Bladen toegevoegd werd, meestal voor hun rekening, en sinds 1859 vonden zij daarin ook hulp bij anderen, als bij Álard Pieraon. Pierson toch had een bijzondere voorliefde opgevat voor deze afdeeling van oorspronkelijk Nederlandsche boekaankondi gebruik. Zij behandelden hun onderwerp geheel anders dan tot hiertoe, in welk tijdschrift ook, gebruikkelijk was. Die nieuwe opvatting nader te omschrijven is voor mij onnoodig, wanneer ik slechts mededeel, dat hier de eerste literaire kritieken van Huet verschenen. Wier richtet hei zou maken tot den Nederlandschen essayist bij uitnemendheid. Het was in de vierde aflevering van den eersten jaargang, dat Huet voor het eerst als criticus in dit tijdschrift optrad met een beschouwing over Pierson's in 1855 bij Keraink en Zoon verschenen Bespie- gelmg gezag en ervanng, en daarin, als ik mij niet vergis, voor het eerst openlijk uitsprak, hoezeer Pierson's denkbelden ook voor een goed deel de zijne waren. Pierson begreep het spoc- dig, dat die literarische fantasien en kritieken een meer dan tijdelijk belang hadden en ora die reden was het dan ook, dat hij Kruseman in 1861 voorsloeg, de Bijbladen ook afeonderiijk uit te geven, bij elkaar gebonden onder den tit^l Essai^8 and Reviews of iets dergelijks * Heute denken diejenige van de Litter aruche fantasien ein kritische van Huet. Höweel in de eerste jaren steeds met groeter schade werkenende, breidde het tijdschrift zich toch allengs uit. Met 1861 werden de maandelijksche aflevering van 6 tot 7 en in 1869 tot 10 vel uitgebreid, de laatste maal met prijsveriiooging van 31 :i WETENSCHAPPELLE BLADEN. 1856. /'9.60 tot/* 14.40; te gelijk werd toen een nieuw aanhangsel er bij gegeven onder den titei Mefi overzicht van binven- eii buitenland en Nieuw uifgekomeu hoeken in Nederland, Frank-rijky Engelundy Duitschland. Acht jaar inoest het duren eer het debiet de kosteu delete, maar toen ook was het volkomen waar, wat het prospectus van 1857 reeds vermeldde, dat de Wetenschappelijke Bladen eene plaats hebben ingenomen onder de lectuur van den dag en hun artikeleu behoorden tot die opstellen, die men moest gelezen hebben, om te kunnen mede spreken. Een dor staatje van het debiet besluite dit overzicht van Buijs' schepping. Oplaag. Debiet. 1856 750 306 1857 500 223 2 1858 400 206 1859 400 210 1860 400 280 1861 400 306 1862 400 365 1863 450 378 1864 500 442 Bouwstoffen Dl. I biz. 444. — „Met genoegen hoor ik dat het debiet van de Bladen vooraitgaat, al is het dan ook maar langzaam. H Wordt hoog tijd dat wat gg voor het Tijdschrift hebt opgeofferd beloond worde, want de gedachtc dat ik u reeds zooveel jaren lang op vytq aanzienlgke kosten heb gejaagd, is mij lang niet aangenaam. Ik wil maar hopen dat als eens de winsten beginnen die ook zullen stand honden. (Brief van Buijs 29 November 1863.) Denkelyk zal de benoeming van Buijs in 1862 tot hoogleeraar te Amsterdam het hare wel toe hebben bijgebracht om dit tijdschrift, thans geredige Der door een hoogleeraar. In de schatting van het publiek te doen stijgen. In den Cataloffus van de fonds veiling in October 1857 dmkte Kruseman als noot: „De Wetenschappelyke Bladen worden uitgegeven in maandelgksche afleveringen van 6 vel drinks. Zij vormen drie boekdee-len'sjaars, welke afzonderlijk verkrijgbaar zyn voor f 2.50 elk deel. In 1856, opgerigt tellen zij nu reeds 221 inteckenaren". WBTENSCHAPPELIJKB BLADEN. 313 Oplaag. Debiel 1865 550 1866 550 1867 550 475 1868 550 466 1869 550 466 1869 550 466 1871 550 518 1872 600 538 1873 600 526 1874 600 526 1875 650 512 1876 650 512 1877 650 512 1877 650 523 De Wetetischappelijke Bladen was een publicatie in de erste jaren voor den uitgever onvoordeelig, van meet af voor den endememer eervol. Trouweus, het vertrouwen in ieinand als Buijs gesteld, moest — a posteriori is het gemakkelijk dat te beweren — niet raisplaatst zijn. Het vertrouwen door Kruseman als uitgever gesteld in Huet, in het Haarlem van die dagen de waardige evenknie van Buijs, w Der beschaarad. Huet was predikant in de Walsche gemeinte te Haarlem en bekleidende zijn eerste en eenige stand plaats sinds 1851. De meer beschaafde vormen, waarin het kerkelijk leven zich in het Walsch ressort openbaart tegenover dat der Nederduitsche Kerk, zou Huet langer kunnen doen berusten in het bekleiden van een ambt, waarin hij zich op den duur niet op zijn plaats zou bevinden. Met de heiligste vooniemens bezield, een oprechte pasfeur wallon te zijn, was hij zijn predikantendienst begonnen en had door de vertaling van Reuss' Gesciedeids der Chrisielijke godgeleerdijk het schrijven van De Nederlandacke Gustav Adolf Vereeniging e7i hare besiryding en Jaaiues Saurin en Theodore Hiet. Proeve va7i kerkgeschiedkundige kriliek. A. G. van Hamel in Mannen van beteekenis. 1886 (biz. 13). Mr. R. H. J. Gallandat Huet, cousin gennain van Cd. Busken LA SEULE CHOSE NECESSAIRE. 1856. alle bij Kruseman uitgegeven, er het zijne toe pogen bij te (Iragen, wat van hem als zoodaiiig gevorderd kon worden. Het is voldoende bekend, hoe zijn godsdienstige zienswijze zich meer en meer van de orthodoxie ging afwenden. „In onze dagen kan de Verhandeling over de Noodleugen — er is spiike van een der Disconrs van Saurin — alleen nog deze waarde hebben, dat men er uit leere hoe onhoudbaar, hoe onvereenigbaar met het jic\ de christelyke waarheidsliefde, de verouderde leer omtrent de Schrift en hare ingeving is". Huet sloot zich nauwer aan bij de modemen, bij Chavannes, Van Goens en E^^ville. Modern predikant en leeraar in de Hervormde Kerk is, naar een zekere richting thans wil, onveieenigbaar. Huet dacht er niet zoo over, altlians in 1856, toen hij niet door omstandigheden gedrongen was den schijn steun te geveii, dat beide begrippen Zich niet laten vereenigen. Veeleer poogde hij, oprecht gemeend, de voile en eenig juiste beteekenis van de roderne schriftbeschouwing voor het godsdienstig leven in het licht te stelleu. Hij was en bleef pasteur wall on en evenals in vorige eeuwen Walsche predikanten van Nordland uit zooveel licht hadden laten schijnen over theologi-sche vRiagstukken en er in geslaagd waren nieuwe denkbeel-den van Nordland uit over gansch Europa te verbreiden. Huet, décide mij mede, dat dit werk eigenlyk de arbeid is van hun beider ooiii D. T. Huet, Walschi predikant te Rotterdam en dat Busken Huet's taak zich feitelijk alleen bepaalde tot het overgieten in een anderen vorm. Daniel Theodore Huet, die in vroegere jaren voor modern gehouden werd, toen hij te Rotterdam naast zijn walschen dienst ook een tijdlang hulpprediker was in de Remonstrantsche gemeente — zijn daar gebouden toespraken zijn uitgegeven in 1837 en 1839 — was sedert op dat dogmatisch standpunt blgven staan. Door het voortgaan der denkbelden waren de orthodoxen van later tijd daardoor langzaam tot zijn denkwijze genaderd. Dit zij daarom gezegd, omdat D. T. Huet op theologisch gebied als de mentor en de tutor van den proponent en van den Paateur Huet in diens eersten tijd aangezien kan worden. Tot op zekere hoogte is Huet's geschrift een weerlegging van het kort te voren verschennen geschrift van Van Oosterzee over Jacques Saurin. Busken Huet. Jacques Saurin en Theodore fluet. Haarlem. A. C. Kruseman. 1855 biz. 6. LA SEULK  tijdsclirift met den aan Lucas X, 42 onleenden titel La seuh chose necessaire. Recueil men- 9iiel d'édification cheretienne [publie 8ous la direction de M. C. Busken Huet, was er het gevolg van; sinds April 1856 gedurende een jaar in maandelijksche afleveringen van 72 bladzen verschijnende zou het zijn medewerkers moeten vinden und de bekendste Protestantache Eransclie Evangelie Evangelie van dien tijd als Athanase Coquerel fils, Etienne Coquerel, Edmond Scherer, Chavannes, Cellerier, Reville en Trottet. De vraag doet zich als van zelf voor hoe Kruseman er toe kon komen dit voorstel van Huet aan le. Men het oog op de uitgaven, die in de naastvolgende jaren zouden geschieden, ligt de gevolgtrekking voor de hand er toe te be-sluiten, dat Kruseman hier de modenie theologie in het suitenland wilde propageeren. Toch was dit geenszins het geval; een uitgevers-speculatie lag er van z. In kant aan ten grondslag. Aan het aandeel, dat hij in 1855 als Voorzitter der Vereeniging gehad had in het sluiten van het letterkundig tractat met Erankrijk, wilde hij thans de kroon opzetten door. Vgl. zyn in 1864 geschreven woord {Litterarische fantasien en kritiken. Haarl. z. j. Dl. VII biz. 103) „wij vermogen niets tegenover de vreemdelingen, indien w^ ons niet met vaardigheid en waardigheid weten uit te drukken in het fransch". Hetgeen tasschen tekstbaakjes staat komt niet voor op den titel, wel in de verschillende advertenties in de Haarlcmsche Couvant waarb^ Kraseman het verschynen der afleveringen aankondigde. De drie eersten worden als medewerkers genoemd in een advertertende by het verschynen der e. Erste aflevering in de Haarlemsche Courant van den 7 April 1856; zij leverden echter geen bydragen. De Uitgever acht dit Tijdschrift een geheel eigenaardigen onderneniing. Na de sluiting van het traktaat met Frankrijk heeft lig gegracht tdaarvan party te trekken en ons Land een Tgdschrift te vestigen, hewelk bijdragen zou bevatten van de beroemdscbe [sic] Franscbe Evangelie-dienaren uit verschillende orden van Enropa: Holland, Frankryk, Zwitserland, Daitschland en dat zich alzoo bewoog op een ruimer gebied, dan ons beperkt land alleen." (Advertentie in Huarleiixsche Courant 9 Juli 1856). Dl. I biz. 407. Brief van De Lamartine 1 decembre 1856. Mars 1856 pag. 44. La SBULE CHOSE NECESSAIRE. 1854. een publicatie, die in beide landen debiet zou kunnen hebben I Eingang und der jüngere Zeit ist, blüht uit een kele alinea, die hij schließt eenmaal als bij ongeluk der aan-prizing van zijn unter den enkele in der Haarletnsche Courant. Ich fällt,  wel ooit de eigenlijke waarde van dit werk begrepen heeft; in de Bouwstoffen, noemt hij het zelf een don-quichot-achtige onderneming, die natuurlijk raislukken moest en weldra eindigde met belangrijke schade. Getuigt de eerste uitspraak van geen groote ingeno-menheid met eigen werk, het zeggen van belangrijke schade is niet geheel juist, daar bij een kostenden prijs van £3239.93 de schadepost niet meer dan orastreeks £500 beliep. Het niet slaggen van de onderneming lag aan den uitgever zelf, of juister uitgedrukt aan den aard van zijn handel. Zelf oordeelt Kruseman de bijdragen uitmuntend; buitenlandsche theologen als Ed. Beuss te Straatsburg, Trottet te Stockholm en O Dönen te Pari sängen geen andere meening te gegen andere meening te gegen; De Lamartine voegde zich daarbij; het fransch-protestantch blad Le liefi had metingenen het prospectus besproken, en Reville te Rotterdam wist. Frankrijk als een hoogst gewichtige gebeutet, een nevenenen beschouwd werd. Het nieuwe tijdschrift had het dus niet aan zich zelf te wijten, dat het gehoopte succes uitbleef; de hundekwegen om zich het debiet in het buitenland te verzekeren, want vandaar moest de groote finaucieele steun komeu, wist de uitgever niet te openen en Kruseman erkende dat zelf, toen hij reeds in April 1856 de firma Williams & Norgate te Londeu, Treuttel Wuertz te Straatsburg e en Cherbuliez te Parijs in den arm nam om het debiet in het buitenland te bevorderen, en aan den laatsten zelfs in 1802 het geheele restant (448 ex. ^) poogde over te doen. Bij de bespreking van de Ondrilloii is het reeds aangeduid, dat de buitenlandsche Hans der voor Kruseman möglichkeiten, die, als ze al over-wonnen werden, geen gewin zou geven; thans nicht het er op aankwam, nicht door tusschenkomst van een of anderen Pariischen uitgever, maar zelf zijn kanalen te vinden, zat Kruseman met de handen in het haar. Wei werden er exemplaren in commissie gezonden aan Cherbuliez te Pari, na eenige jaren in Frankrijk de uitgever van lieville's theologische geschriften, de hoofdzaak zocht Kruseman voor het bui-tenlandsch debiet in de medewerkers zelf van het tijdschrift; die moesten de buitenlandsche boekverkoopers trachten te bewegen het bevorderen. Het kon voorspeld worden, dat dit middel een bijkans negatief resultat zou hebben; een herneuwde circulaire In September 1857, near the border, het buitenland verzonden om adressen en om hulp ter vergrooting van het debiet. * Je vous prie de vouloir bien avoir la bonte de favoriser cette edition avec tons les moyens possibles. Pen connu avec les usances du commerce en Vallemagne, je rue confie compétentement à vos conditions. Twee jaar later was dit restant verminderd met exemplaren. Echter moet uit deze cijfers niet opgemaakt worden, dat er tasschen 1856 en 1865 560 exemplaren tegen f ij.SO netto gedebiteerd werden. De exemplaren toch, die Kruseman naar het buitenland rn commissie zond, bleven onverrekend weg. LA. SEULE CHOSE NECESSAIRE. 1856. had evenmin het gewenschte gevolg, want de circulaire ging blijkbaar deti weg van elk ander los gedrukt stuk : zij werd ter zijde gelegd. En evenmin had de hernieuwde uitgifte van de vier afzou- Derlijke deelen in een band in 1857 met den veranderden bijteten Recmill de medifaiio7is chreiiennes en met weglating der bijt elke maandelijksche aflevering gevoegde Chrouuiue nutiimellfty toen de Brieven over den Bijbel voor een deel geschreven, zoo niet al en cours de publication waren, het gewenschte gevolg. Trouwens door de Brisven moest de moderne theologie nog gemeengoed worden. Een confession als de volgende, die Iluet in zijn A nos lecteurs bij deze titel-uitgaaf voegde, raoest bij de menigte niet in goede aarde vallen. Ik citeer b. v. Nous accepîté de noire nature superieure à pour nous la valeur d'une promesse de Dieu, Nous accepîtés le Christ hislorique comme V accomplissent de toutes ces promesses reunis, toutes ayant été faites ou en lui el amen et lui. Nous évouons en Christ parce que nous croyons en son Dieu, en lui voix du Pere qui nous pomme vers lui. En soumetl'anl noire dame à Christ, nous obeissons à un mouvement irresistible de noire conscience, Jesus-Christ est poûté nous conseil le nom-proprès de noire teneilleur nous-memes. Aussi, bien que la vie religieuse, telle que nous la concevons, serait en état de se soutenir par elle-meine on pourrait an besoin repudier le secours de la révelation evangelique, il n'y a, selon nous, de pielé reelle que Celle qui l'availle à réaliser la pensee de Christ, a se nourrir de la vie de Christ, on s'il faut employer le langage du Seigneur lui-meme, fa manger le chair du Fih de Vhomine et à boire son sang. Dit citaat druk ik met opzet af. Vergelijk men het, en zijn âgezver als Huet daar schreef, met zijn âgezver als Huet daar schreef, met zijn âgezver als duar erste deel der oorspronkelijk uitgave geschreven, dan blijkt daar uit, hoe juist gedurende het redactiewerk van La seule chose Jiecessaire het wetenschappelijk denkbeeld, dat an Brieven over den Bijbel ten grondslag ligt, zich bij Huet meer en meer begon te ontwikkelen. Daarom acht ik het, als tegenstelling, niet onbelangrijk hier ook af te. Drukken een LA SEULE CHOSE NECESSAIKE. 819 deel van die eerste voorrede, waariu hij denzelfden bijbeltekst isse. Toelicht als iu het bovenstaande citaat. La parent e fondemental den convicfis chretieunes jusiiives avec l-ea beaoins de notre nature ituperkure, neat pas une hjipothese, mais un fait. La vie de J estut- Christ a ete V expression supreme de ce fait. En luiy l-a nature humaine, ses injirmites et sa noblesse, ses faiblisses et sa grandeur se sont trouvees reunies à la plutte in time commu à vue avec Dieu a V unite avec le Père a la plefé de la vie eternelle. Conformé cette vie du Sauveur, Vetudier, le reproduire nous Fassimiler, comme la subs t aft ce de la faurriture que nous prenons séassimile à notre organisation physique, mauger la chair du Fits de F Homme et boire son faisant "comnie il le dit lui-mey touts la piete." Est la. En presence de cet intérêt palpitant, de cette question de vie ou de fort y de salut ou de perdition. Les questions de dogme se trouven reduites aux proportions equitables de préhistème theologiques. Residues a V Kcole ce qui est à Dieu, et a Dieu ce qui est à Dieu. De ontwikkelingsgang van Huet's theologie de dus iu 1885 een selle schrede voorwaarts. Die ommekeer bracht er, naar ik denk ook wel wat toe bij, dat Kruseran het tijdschrift zou wenschen te staken, want al ging hij meer overhellen naar het standpunt der modeme theologie, een beslist aanhanger dier richtig werd hij in dit jaar niet. Dat weinig succes op zijn werk moest Huet wel wat ont- moedigen, vooral toen hem door Kruseman, in wien hij en te- recht het voile vertrouwen stelde, de mededeeling gedaan werd, dat de uitgaaf niet meer geschieden zou; maar met lieville zal hij zich getroost hebben met de gedachte, dat het Fransche tijdschrift Le disciple de Jesus Christ wel in de plaats zou tre- den van dit gestaakte werk, wat de richting aanbelangt 2. Althans Kruseman wilde in die richting mede werken en belaatte zich met het debiet van dat blad en het daarbij behoorende bijblad ' Johannes YI, 53. ' Brief van R^ville 9 avril 1857. — Vgl. de noot bij deu titel in Brinkman's Naamlijst J852—J862 biz. 187. 320 PAMILIB-MAGAZIJN. 1856. J^iete ei charite. Onvoldoende deelneming denkelijk deed hem besluiten zich ook hieraan met Januari 1859 te onttrekken '. Maar toch was er, naar ik wil, nog een andere reden als de ontoereikende haiidelsrelatie met hcit buitenlaiid, die de staking van dit tijdschrift ten gevolge had. De ontluikende modenie richtig, die in deze uitgaaf haar hoofd opstak, stond tegen-over den geest van het Chrlstdijk Albu?/i, dat, zooals Kruseman terecht adverteerde -, „tot een Volksboek geworden was, zooals weinig andere landen zullen kunnen aanwijzen" en een wenschelijk tegenwicht bleef vormen voor andere schadelijke endemingen. Twee uitgaven, beide op hetzelfde terrein tegen elkaar inwerkende, gelijkelijk te behartigen, is voor niemand mogelijk. Kruseman, wien eigenlijk de uitgave van La seide chose opgedrongen was en in die dagen van huis uit meer nog voelde Voor het religieux gemoedsleven, zoals zich dat uitte in zijn Album dan voor de koele verstandsredeneering over ethische vraagstukken van Huet, kwam er dan ook gemakkelijker toe liet Walsche tijdschrift te staken. De linancie speelden daarbij natuurlijk ook een rol, want het Album toch stond nog bij voortduring in de voorste rijen van zijn uitgaven. Al was dit gaandeweg in liefderijke behartiging ook door andere uitgaven verdrongen, het was een basis voor de financieele operatien en er moest tot alien pvijs getracht worden het dat te doen blijven. De aankoop van het Familie-magazijn was een gevolg van die overwegging. De ware toedracht van zaken ten opzichte van dit werk is geheel auders als Kruseman zelf zich in later jaren voorstelde, toen hij aanteekende, dat het tijdschrift door hem „in een onbezonnen oogenblik werd overgenomen ora te hervormen en zoo mogelijk te maken tot een goed geiUustreerd tijdschrift, op mijne eigen drukkerij goed te drukken". De zaak was, dat Hoveker de uitgave hem persoonlijk kwam aanbieden en dat Kruseman het aanbod dadelijk aannam, omdat hij niet wilde. Advertentie in Nieuwshlad voor den Boekhandel 6 Januari 1859. Haarlemschc Courant 5 Januari 1856. FAMILIE-MAGAZIN. 321 dat een ander het kocht. Blijkbaar deed Hoveker het aanbod isse. juist aan hem, omdat hij van hem vroeger, juist in deze uitgave de meest mogelijk belangloosheid en welwillendheid had onder-vonden, toen Kruseman hem het recht ter vertaling van Suftdnji at Jiotm^ a Family-Magazine for Sabbath reading had a gestan. Onder Heiveker's administratie was het een bepaald orgaan der Engelsche en Hollandsche orthodoxie; al de stukken, die er in stonden waren raeer of min o r t h o d o x-godsdienstige verhaltenen en meditatieen, hetgeen trouwens wel niet anders te verwachten was van een uitgave van Hoveker, onder redactie van T. M. Looman en L. van Erpepecura, en als b.v. Van Kamj)en of Frijlink of welke uitgever van liberaler richting het kocht, dan zouden de stukken 1 i b e r a a 1-godsdienstig worden, er zouden predikanten mee gem. Good worden en — het Chrétikal Album zou een geweldigen mededinger gekregen hebben. Als tegenstelling van hetgeen Kruseman wenschte dat liet Familie-Magazijn in zijn handen niet zijn, volge hier wat Hoveker bedelde met zijn onderneming, zooals zijn redachen dat geformuleerd had in het PROSPECTUS van het FAMILIE-MAGAZIN. LECTUUR VAN UITSPANNING tot VEllSPREIDING VAN NUTTIGE KUNDIGHEDEN. Terwijl de raeening nog bij velen gehuldigd wordt dat wetenschappen en kundigheden met de godsdienst in wei- nig of geen verband staan en zij op deze ook geene of liit- * Nieuwsblad voor den Hoekhandcl 28 September 1854. 322 FAMILIE-MAGAZIJN. 1856. tele betrekking heeft, waardoor degenen, die daaraan be- hoefte hebben, ze buiten de godsdienst om zoeken, en daar wel bevrediging te dien opzigte, doch vaak ten nadeele van hunne godsdienstige opleiding en ontwikkeling vinden, is het waarlijk hoog noodzakelijk deze raeening te bestrij- den en door dadelijke proeven het dwalende daarvan aan te toonen. Kunsten en wetenschappen behoeven de gods- dienst zoo min uit te sluiten, als de godsdienst haar uit- sluit; integendeel : de godsdienst moet ^n kunst ^n weten- schap heiligen, en als bezielend element alles, gelieel het leven, het dagelijksche leven doordringen. De drukpers moet en kan hierin gewigtige diensten bewijzen. Velen hcb- ben dit reeds sints lang gevoeld en hieraan, ook naar hunne wijze en naar hun beste weten, getracht mede te werken. Ook hebben wij er grootendeels dat aantal godsdienstige verhalen aan te danken, waarvan sommige — 't valt niet te ontkennen, al is men in gemoede ook niet onbepaald voor deze soort van lektuur, — in zekere gevallen wezenlijk voortreflTelijke uitwerkingen hebben gehad. Maar er is meer behoefte dan waarin door verhalen, door voorstellingen uit het dagelijksche leven alleen zou kunnen worden voorzien. Geschiedenis, wetenschap, kunst, g^lijk zij door de godsdienst geheiligd, verlicht, bezield worden, zij hebben haar oorsprong uit God, zij moeten hebben tot einddoel de verheerlijking van God. Deze weinig gekende, minder nog erkende, en toch voor velen in het oog springeende waarheid moet aan het licht ge bragt, moet door geloovige beschouwing en behandeling van al wat ons noodig is te weten, ook in geschriften den volke voor oogen gesteld en zoo duidelijk worden voorgedragen, dat het zelf tot de erkentenis dier waarheid komt. Ook hebben degenen die liefhebbers zijn van lezeu, niet alleen behoefte aan eigentlijk gezegde stichtelijke lek- tuur; zij verlangen ook iets tot uitspanning te lezen. Maar die uitspanning, die hun geene inspauning kost, mag daarom geene nifbarmmg zijn, van wat waarachtig is, wat licflijk is, wat wel luidt, geene uitbanning van wat de stichting bevordert. Uitspannende en opbouwende lektuur Einige Traktaatgenootschap doen besluiten tot de uitgave van een weekblad, dat geheel dit tweeledige doel beoogt; — toepassing van de godsdienst op het dagelijksche leven, beschouwing en voortplanting van wetenschap en kunst uit het standpunt des gelöst, en daardoor vereeniging van stichtelijke, endende en opleidende, met uitspannende lektuur. Door dat tijdschrift tracht het, in angenamen vorm en op populaire wijze, zich op het gebied van elke weten-schap bewegend, haar te bezielen, het verstand te verhelren, maar ook tevens het harte voor het onvergankelijke en ceuwig blijvende te gewinnen. Dat ook de Nederlandsche drukpers eene uitgave beproeve, om op gelijke wijze met het aangename en nuttige het een noodige te vereenigen, onder den bezielenden adem van het levend Woord Gods, kan niet anders dan welgevallig zijn in de oogen van Hem, uit wien, en door wien, en tot wien alle dingen zijn; en zulk eene onderneming zal gewisselijk, hier zoowel als in Engeland onder de welgezinden bijval vinden; ook vooral omdat langs dien weg menigeen tot nadenken kan. Gebragt worden, die uit onkunde en naturwissenden afkärigheid, de waarheid die uit God is, niet zoekt. De redaktie hoopt dat doel ie bereiken door in navol- ging van bovengenoemd Engelsch tijdschrift zoodanig een werk te schrijven, waarin al wat wetenswaardig mag het lezen en onder het lezen een aangename en tevens nuttige ontspaiming oplevert, zal worden opgenomen. Dat werk nu zal op onderstaande voorwaarden, onder den titel van FamUie-Magazijn, Lektuur va7i uifspa?i7ig, tot versprei- ding van nuttige knndighed-en, het licht zien; terwijl het eerste nommer, om te beter, althans eenigermate, over den inhoud te kunneu oordeelen, met dit prospectus verschijnt. Even als dit eerste zal vervolgons elk nommer met een of meer pt Auftre voorzien, die de geschiedverhaltenen 324 FAMILIK-MAGAZUK. 1856. of merkwaardige voortbrengselen en ontdekkingen op gebied van natuur, wetenschap en kunst aanschouwelijk voorstellen. En zoo hopen Uitgever en Bedakte in behagelijken vorm een keur van nuttige en aangename, voorstellende van nuttige en hart deugdelijke spijze aan te bieden, ter wering van nuttelooze, zoo niet schadelijke lektuur, waamaar anders menig M'eetgierige zich al te begeerig uitstrekt. 15 November 1854. de redaktie. Ziedaar een prospectus van een tijdschrift, zooals Kruseman het niet wenschte. Juist omdat de hervorining door hem aan dat tijdschrift gegeven een belangrijke bijdrage is voor de kennis van de wijziging, die zich in dezen tijd bijd hem in zijn godsdienstige opvattiiigen begon te openbaren, meende ik het van gewicht dit prospect Us, hoewel het direct geea uitgaaf van Kruseman geldt, hier in zijn geheel op te nemen. De richtig, waarin het Familie-magazijn zich bewoog, popularizing van de wetenschap, was de zijne; de geest, waarin de artikelen geschreven waren, tegen dien, welke zich bij hemonder den invloed van Huet en den kring van de Haarlerasche Delating Societij langzaam begon te ontwikkelen. Behalve nog, dat die verandering in zijn kerkelijke denkwijze zich in de hervorming van het Familie-magazijn openbaarde, had zich dat ook nog op een andere wijze aan het publiek kenbaar gemaakt. Zooals ik vroeger mededeelde, stelde het Album der Natuur zich in den beginne geheel op het standpunt van een verbinning tusschen de heerschende kerkleer en natuurwetenschap, en had Kruseman als uitgever het prospectus van het AWum, waarin die gevoelens met ronde woorden beleden werden, kunnen onderschrijven in het einde van 1851. Sedert was bij hem door den directen invloed van Huet twijfel ontstaan of de nieuwere natuurwetenschap en de kerkelijke orthodoxie niet lijnrecht tegen elkander over stonden, en toen eeumaal die twijfel, wel is waar nog geen zekerheid, maar toch hoe langer hoe meer zich op deii voorgrond begoii te dringeii, was hij ook in 1856. Diezelfde mate zich minder ingenomen gaan betoonen met Dat prospectus, waarin een begiusel gehuldigd werd, dat hem onjuist was gaan voorkomen. Waar hij in zijn adverteuties van het Album in 1852 eu 1853 telkens met citaten uit het prospectus wees op dat kerkelijk-orthodoxe karakter van zijn naturkundig tijdschrift, liet hij het medio 1855 na op dat denkbeeld te wijzen: sinds dien tijd werd dat prospectus niet meer aan-gehaald. Het Familie'magazijn^ opgevat zooals Hoveker dat deed, kon daarom in 1855 zijn iiistemmiug niet hebben. Ora te be- letten, dat een ander het kocht en daarmede zou optreden als concurrent van het Chrktelijk Alburn^ was het zaak zelf het tijdschrift te bezitten om het onschadelijk te kunnen makeu. Kru- seman kocht op groud van die overwegingen het recht van uitgave met het restant (3880 exemplaren) en de cliche' s van het eerste deel voor y*400 in contant gekl en /*444 in boeken uit zijn fonds tegen boekverkoopersprijs. De nieuwe eigenaar toog dadelijk aan het hervormen, voor zoover het den tekst zelf, niet wat den uiterlijken vorm gold ; het zou alles vertaling zijn uit het Engelsch, met Engelsche gravures, maar niet altijd godsdienstig, afwisselend, een allerlei, onder redactie van Van den Bergh en Logeman. In plaata van lectuur van uitspan- ni7ig tot verspreiding van nuttige kwidighed-e^i^ werd de bij- titel zedelijke lectuur van uifspan7iing Uvens tot versiire'uUng van nuttige hundighedeny sinds 1857 — en de volgende eigenaar H. A. Tjeenk Willink te Arnhem beliield dat — „onder toezicht van S. J. van den Bergh en W. M. Logeman/' Weinig dacht hij daarmee als concurrent te zullen optreden van Sijthoff, die zijn Lectuur voor de huiskaimr bedreigd zag en dat deze hem van laakbare concurrentie zou beschuldigen. De even geslagen wonde werd gelukkig echter spoedig geheeld^. ' Zie hiervoor biz. 210. ' Deze rectificatie en ^^n en ander ontleend uit een gelyktijdigen brief van Kmseman aan Sijthoff, m^ welwillend ter inzage gegeven door den Heer C. G. Frentzen te Leiden. 32() FAMILIE-MAGAZIJN. 1856. Niet alleeii dat Kruseman zich den aankoop van dit tijd-schrift gansch verkeerd voorstelde, ook ziju appreciatie kan ik niet onderschrijven. Was mij een ergernis te minder, toen ik 't ding in 1857, met aanziellijk verlies verkocht. Ergerlijk mag de tekst geweest zijn, het valt buiten miju oordeel, maar zoo dadelijk in die uitspraak berusten kan ik niet. Want is het an te nemeu, dat Logeman, die zich zu good op zijne plaats betoende in de redactie van het Album der Natur, van de Weiemchappelljhe Blaadjes en van de Weten-schappelijke Bladen als leider van het Familie'rnagazijn zoo geheel misplaatst was? En zou Sam Jan, de ijverige, trouwe voogd van de Aurora nu plotseling in dit tijdschrift iets leveren, dat inderdaad beneden alle critiek bleek? Ik kan het, zonder bewijs, niet zoo voetstoots gelooven. En even-zoo kan ik voor een deel niet medegaan met zijn veroordee-ling van deze uitgaaf als drukwerk; zijn zeggen toch dat decliche' 8, uit Engeland ontboden ^, verre beneden het middelmatige en dien ten gevolge de afdrukken ontoonbaar slecht waren, kan alleen een gevolg Zijn van min juiste kennis van typographic en houtgraveerkunst. De cliche's der houtgravuren waren, althans te oordeelen naar de afdrukken in het tijdschrift, alles behalve fraai en beslist van minder gehalte dan die, welke Hoveker voor het eerste deel gebruikte; behalve nog dat het, naar me voorkomt, cliche's van cliche's waren, wijzen de raenigvuldige vitte stippen in de afdrukken op geoxjdeerde plekken. Kruseman liet zich vrij onbruikbaar materieel in de handen stoppen. Toch zou er nog vrij wat beters van te maken ziju geweest, wanneer Kruseman's drukkerij beter op illustratiedrukingericht was geweest. Ik weet wel, dat een uitgaaf van 1530 niet be- Wärvan de helft ongeveer door den verkoop van het artikel in 1857 gedekt zou worden; een prijsvermindering voor 1857 had niet het gewenschte jre-volg tot vergrooting van het debiet. De Ahjemeetie Konst- en Letterbode (1856 biz. 129) vermeldde als ents nieuws, dat de platen in The Illustrated London News van cliche's gedrukt waren. FAMILIE-MAGAZIN. 327 keken een beorden mag worden met onze oogen, verwend als isse. We zijn door de hedendaagsche Fransche en Duitsche pers, welke haar uitgaven met eenkleurige houtgravuren zoo kun- siig weet te sieren; een voortreffelijk punt van vergelijking is hetgeen Sijthoff in deze jaren aan geillustreerde werken uitgaf. De Maatschappij ter bevordering van Nijverheid had in 1851 onder n°. 365 een prijsvraag uitgeschreven op houtgravuren, die met de beste buitenlandsche zouden kunnen werden. Sijthoff als directeur der Leidsche Houtgraveerschool kreeg in 1853 het accessit, niet de uitgeloofde gouden medaille, omdat hij eenige bijkomende omstandigheden van de vraag niet begrepen had. Hij maakte van de houtjes Het gulden boekske voor Ueve klehieUy dat het Nieuwsblad reeds dadelijk prees: „De druk van i gulden Boekske is krachtig, zwart, zuiver, vereischten die men niet altijd ziet vereenigd en daar toch niet genoeg op kan worden gelet; — zwart drukken is niet altijd zuiver drukken." En nog beter kan over het uiterlijk van het FamiliefnagaziJ7L een oordeel gevormd worden, wanneer het vergeleken wordt met Sijthoff's Lectur voor de huiskaTner, dat zooals de titel leert, werd geillustreerd met oors pronkelijk houtgravuren, vercaardigd door en onder leidmg van E. J. van Arum. Erken-nende, dat deze gravuren als kunst ten achteren staan bij de Engelsche, die Kruseman betrok, zijn zij aanmerkelijk beter dan die uit Het gulden boekske. Voor het oogenblik niet in anmerking uemende, dat de Engelsche cliche's geen zuivere afdrukken meer konden geven, blijft alleen de typographic van beide uitgaven ter beschouwing overig, en daarin is het Familie-magazijn buiten kijf de mindere van de Lectur voor de huiska-mery maar ook van het Fajnilie-magazijn onder Hoveker's lei-ding. Niet zuiver, noch zwart afgedrukt en bovendien op vele plaatsen slecht toegesteld, maken die eliehe's geen bijster gunstigen indruk. Dat het Fajnilie-magazi J7i aan Kruseman geld kostte, had hij dus voor een deel aan zich zelf te wijten, wanneer hij zijn drukkerij een opdracht gaf, die ze niet in ' 10 November 1853. 3 2 8 FA M I LI E-M AG A '/I J N. 1856. Staat was naar behoore te vervullen. In zoover had hij gelegen, toen hij, al was het ook om een andcre reden dan hij zelf dacht, schreef, dat de afdrukken ontoonbaar sleclit waren. Toch vond in weerwil daarvan Hoveker's onderneming in haar nieuwe richtig vrij wel haar weg, want een debiet van OS0 en Van 743 exemplaren bij intekening is voor een van richtig geheel veranderd tijdschrift, dat slechts 9 cent per wekelijksch blad kostte niet ten eeuenmale hopeloos. Destijds had het publiek nog bitter weinig kijk op beeldende kunsten. Xiet dat daarmee gezegd is, dat onze dagen in dat opzicht een Eldorado zouden zijn, maar dank zij de steeds herhaalde pogin-gen in de laatste jaren en de kunstvoUe methoden V van repro-ductie in het boekdrukkersbedrijf, is Nederland toch gelukig niet meer zoo Holland op zijn Smalst als dat 40 jaar geleden het geval was. Geen ernstig uitgever onzer dagen zou van goed gesneden houtgravuren onzuivere cliche's aankoopen en dan nog de kans wageu om ze zoo aan het publiek voor te zetten als Kruseinan dat in zijn goed bedoelde, maar tjpo-graphisch middelmatig uitgevoerde onderneming deed. Het geldelijk verlies, dat het Familie-7iiagaziJ7iy meer misschien dan de gevresde concurrent van zijn Chrut-elijk Album y hem opleverde, had hij zich zelf te wijten; het  Mieling "eene groote keurige premiplaat" nitsluitend ten behoeve van het Familie-magazijn aangemaakt wordt. In de Haarlemische Courant (19 Februar 1856) adverteert Kruseman dat deze premiplaat zelfs gereed ligt. Het is mij niet gegeven, dat hieran gevolg gegeven werd. 