Brieven uit insulinde
Het is te betreuren, dat men in vroegere tijden dien titel van radja door koning vertaald heeft, want daardoor laten wij ons verleiden, die smeerpoetsen met veel te veel onderscheiding te behandelen. Zoo iemand bezit meestal slechts eene kampong, en de inlanders kennen ook nog verschillende hoogere titels, zoodat de koningstitel voor deze lui wezenlijk te fraai is , en die van burgemeester hun beter zou passen. Na den Soesoehoenan van Solo, dien wij keizer noemen, volgen in rang nog de sultans en ook de titel van panembahan (Madoera en Borneo) is hooger dan die van radja. En die gebrekkige vertaling, door Va- leritijn bestendigd, zit ons nog steeds overal in den weg, 243 ook op Atjeh, waar wij dagelijks vrede en vriendschap sluiten met kerels, die hunne onderdanen misschien ge- makkelijker bij tien-, dan bij honderdtallen kunnen tellen. In zee, 13 Augustus. Uit den langen tijd gedurende welken ik niet schreef, blijkt reeds voldoende, dat ik geschommeld heb. Behalve dat de zee onstuimig was, was ook in andere opzichten het weder onaangenaam , nu eens guur, dan warm, dan weder regen, zoodat er alleen sprake was van lijdelijke verveling, niet van schrijven. Bovendien had ik den dag der afreize van Parigi een weinig koorts, wat niet te ver- wonderen is bij de moerassen, waarin Tomini en Parigi liggen. Het was geene hevige koorts , maar toch wil ik het niemand toewenschen, aan boord van zulk een vaartuig ook maar onwel te zijn. Dan zijn het heen en weder schud- den en de hevige temperatuur dubbel onaangenaam en het toch reeds zoo onsmakelijke eten krijgt dan dubbele waarde. Ditmaal kwam de ongesteldheid zeer ongelegen, want er was juist nog een stuk van de koe over en dit was den volgenden dag bedorven. Niet dikwijls zal eene koe zoo diep betreurd ten grave gedaald zijn, en ik at weer kip. Den negenden ben ik van Parigi vertrokken. De wind was somtijds nog al voordeelig, wat ook al weder tegen het recept voor Augustus indruischl. Doch ditmaal was die onregelmatigheid mij niet onwelkom, want veel vroeger dan mij beloofd was, heb ik het doel der reis reeds in het gezicht. Ik heb tot heden toe niet veel anders dan zee gezien, want de kust gaat van Parigi af met eene sterke bocht zuidwaarts, terwijl mijn koers naar het oosten is. Ik wensch namelijk de Togean-eilanden aan te doen, die ongeveer zuid van Gorontalo, in het midden van de golf, liggen. Thans heb ik echter een schoon vergezicht , tusschen Togean en den vasten wal door, die beiden met hooge bergen bezet zijn, door den morgennevel schoon gekleurd. 244 Daar diezell'de morgennevel echter juistbeginteenige zonne- stralen tot mij door te laten, moet ik voor heden weder eindigen. TOGEAN, 14 Augustus. Werkelijk ben ik gisteren nog voor anker gekomen, hoe- wel eerst in den nacht. Mijne ligplaats is bij een zeer klein eilandje, Mogo geheeten, waar de twee of drie groote eilanden van de groep in een boog rondom liggen, onge- veer gelijk een wenkbrauw boven een oog. Het is eene schoone verzameling van heuvelen, waarvan sommigen vrij hoog zijn. Allen hebben denzelfden afgeronden mols- hoopvorm en dezelfde helling. Ik word weder onweder- staanbaar herinnerd aan sommige deelen van Zwitserland , vooral door een stel tweelingbergen , die eene volmaakte kopie in miniatuur vormen van de beide Mythen bij Schwytz. Het is werkelijk eene bedriegelijke nabootsing. Het merkwaardigste van mijn kleine eiland ben ik op dit oogenblik zeker zelf, want gij moest mij hier eens aan het werk zien! Verbeeld u een heerlijk plekje aan het strand, ongeveer twintig pas lang en niet tien breed, ingesloten door een rots wand, die zoo begroeid en overgroeid is, dat ik er in een prieel zit , waar , ook zonder tent , geen enkele zonnestraal tot mij doordringt. Allerliefst, koel, idyllisch, maar de zonnestraal, dien ik voor mijne waarnemingen noodig heb, kan mij, evenmin als de anderen, bereiken; geen middel om de zon te schieten. Goede raad was duur, ik pakte snel alles weer in de sloep en zocht een ander plekje, maar kon er langs den rotsigen oever geen vinden dan in zee, en zoo heb ik dan ook mijn instrument een- voudig in zee opgesteld, zeker tot groote verwondering van de ongeleerde visschen. De sloep behield ik als tafel in de buurt, alle man was in zee om het noodige vast tehouden en te dragon, onder anderen diende een matroos als tafel voor den tijdmeter. Slechts de branding was vrij lastig, 245 die mij zelfs bezocht tot aan de plaats die meer gewend is aan de aanraking van stoel of rustbank, dan van de zoute zee. Dergelijke waarnemingen zullen wel niet dikwijls ver- toond worden en ik deed ze dan ook vrij vluchtig. Voor het latere werk ging ik naar mijn prieeltje terug, en in Indie is men spoedig genoeg droog, inaar morgen zal ik toch maar een tweede pakje mede nemen. De plaats heeft de onaangename eigenschap, dat er ongeveer geen eten te krijgen is, en daar de bemanning beweert niet genoeg rijst aan boord te hebben, wil men mij dwingen naar Gorontalo terug te keeren, wat volstrekt niet in mijnen koers ligt. Morgen zal ik trachten den koning te vermurwen, die zoo beleefd niet geweest is mij een be- zoek te brengen, maar schamele bedelaars, zooals ik er thans een voorstel , rnoeten maar niet al te kwalijknemend zijn. In zee, 16 Augustus. Togean is reeds weder achter den rug. Nog al tamelijk door het weder begunstigd , liepen de werkzaamheden in de zee en in het romantisch prieel in drie dagen af en ik zag geene enkele reden , om een minuut langer dan noodig was in het armoedige oord te blijven. En toch genoot ik er eene ongekende weelde; toen ik ten hove opging, kwarri er een luierstoel voor den dag , dien Z. M. zelf mede hielp , om van den zolder te laten afzakken. Hij zelf ging voor mij op den grond zitten. Dit bezoek , dat met de gewone flesch arak en met de prestige-jas aan , en dan nog met den luierstoel, niet weinig indrukwekkend moet geweest zijn, verschafte mij de gelegenheid, om, voor veel geld, slechte rijst voor de manschappen en drie kippen voor mij zelven te koopen. Pisang was er niet ; mais voor het pluim- gedierte , vruchten , groenten , niets was er. Welk een oord ! In het paleis werd tevens school gehouden, in een hoek werden sarongs geweven, in een anderen lag een zieke te sterven, en overal lagen verschillende koopwaren. Daarin 246 bleek de vorst zelf handel te drijven. zoodat ik verstandig oordeelde , mij van zijne vriendschap door den aankoop van een paar sarongs te verzekeren. Ditzelfde heb ik ook te Parigi met mijn Boegineeschen vriend gedaan, maar dien kocht ik liefst den sarong van het lijf weg. Mijn radja van gisteren was niet overmatig vuil, — of ben ik misschien reeds zoo aan vuil gewend, dat het mijn smaak niet meer beleedigt? Eigenlijk vermoed ik dat de ongekende wellust, in een gemakkelijken stoel te zitten, mij alles door een rooskleurigen sluier deed aanzien. Weder moet ik melding maken van een paar schoone dieren. Allereerst van een vischje, drie of vier duim lang, van zulk een intensief blauw, dat het, in den zonneschijn rondzwemmende , tusschen de witte, roode en bruine ko- ralen, een heerlijk juweel geleek. En de koralen zelven, met hunne grillige vertakkingen , hunne bekers, sprieten en bloemkoolen maken den zeebodem vaak even schoon en ten minste kleuriger dan het land met zijn eentonig groen. Ook zag ik wedereens den schoonen blauwen vogel, dien ik vroeger op Timor zag. Ik kan mij niet verbeelden dat in de natuur zelfs* de paradijsvogels schooner zouden zijn. Ik heb eenen levenden paradijsvogel op Ternate ge- zien, maar helaas in eene kooi. Trouwens, zelfs dit is een genot dat aan thuisblijvende Europeanen ontzegd is. Ook onder de vlinders en andere vliegende insekten zag ik weder schoone exemplaren, die mij nieuw waren. Nu ik eenmaal aan de zoologie ben, moet ik u ook ver- halen, hoe wij zoo even kakkerlakkengericht gehouden hebben. In de kajuit durf ik ze niet dooden, want, door den stank, zijn zij dood nog hinderlijker dan levend, door hun kriebel-krabbel , waaraan men wel gewent. Maarboven op het dek staat eene kist met tlesschen, in stroo gepakt, en daarin hadden er zich honderden genesteld. Met bliksem- snelheid werd alles er uit gehaald en de kist in zee uitge- schud. Velen vonden een jammerlijken dood in de zilte 247 baren. Als gij mijne wreedheid al te gruwelijk vindt , bedenk dan als verzachtende omstandigheid eens, hoeveel ik van hen en hunne geloofsgenooten alle dagen te lijden heb. 18 Augustus. Ditmaal heb ik eene recht voorspoedige reis gehad. Wind, harde wind, zonder dat die onaangenaam hard werd, een tijd lang juist van achteren ; om kort te gaan , den zestien- den even na den middag van mijn prieel Mogo vertrokken , lieten wij den zeventienden , omstreeks tien uur in den avond, het anker vallen bij Mantawaloe-Keke. Die mooie naam behoort aan een eiland, misschien nog geen vijf mi- nuten gaans in omtrek, oostelijk van Togean, vrij dicht bij den vasten wal gelegen , maar ver verwijderd van iedere menschelijke woning. Keke (op Zuid-Celebes keke) beteekent op Celebes: klein, en mijn eiland heeft dat toevoegsel omdat er iets verder een ander ligt , dat ongeveer de helft grooter is. Waarachtig, zulke dingen hebben met hun beiden wel genoeg aan eenen naam, endankan mennogniet begrijpen, hoe het alphabet letters genoeg kan bezitten , om overal namon voor te vinden. In die twee dagen zag ik er wel honderd, meest alien nog kleiner dan de beide Mantawaloe's. En de fabriek van namen zal nooit mogen liquideeren , want , daar alien koraal-eilanden zijn, komt er wel eens eentje bij. Men ziet er dan ook vaak, die juist bezig zijn, om vanrif eiland te worden. Zijn die kleine dingen in de Molukken soms vervelend , hier is dit niet het geval , waar ze slechts dienen, om den voorgrond op te vroolijken van de schilde- rij , waarin de hooge bergen op den vasten wal het meest de aandacht trekken. Java's schoone Zuidkust heb ik niet van zee uit gezien, en zoo is tot nu toe de wal van Cele- bes het schoonste, wat ik in dit soort zag. Het is niet die vervelende rechte lijn, die zulk een kenmerk is van het Indische landschap, en die, als het ware, de schotel uit- maakt , waarop de hoogere bergen opgedischt zijn. Hier zijn 248 bergen en rotsen van verschillende hoogte zoo door elkan- der geworpen, dat men er haast geene regelmaat in ziet, en onder het voortvaren , doet zich telkens lets nieuws aan het oog voor. Kapen steken ver in zee uit , en de plekken. waar het bosch afgebrand is, om rijstvelden te maken, geven, met hun lichte groen, eene aangename afwisseling aan het landschap. Onder de geriefelijkheden van mijn eiland, behoort een fraai zandgrondje, zoodat ik mijne waarnemingen niet in zee behoef te doen; dan vele groote landkrabben, waarop ik eene jacht organiseerde , zoodat ik heden avond het menu hoop af te wisselen met eene soort kreeftesalade. Ook houden de kaailui niet van koraal, dat hun weeke buikje zou openscheuren , zoodat ik veilig een zeebad kan nemen - - uit armoede , want zoet water levert een koraal- eiland nooit op. En ik ben nog niet Alfoersch genoeg ge- worden, om bij voorkeur zeewater te drinken. Gelukkig kon ik op Togean den laatsten dag nog eenige klappers koopen, waarvan ik gaarne het vocht drink, en ook de wijnkelder is nog niet uitgeput. 20 Augustus. Morgen weder van hier. Intusschen kan ik u vergasten , op een fonkelnieuw watertooneel , en zelfs van zoet water. Voor zonsondergang was ik nog even, voor eene waar- neming, aan wal gegaan, en werd daar verrast door eene regenbui, waarvoor wijlen Noach zich niet geschaamd zou hebben. De observatie Hep goed van stapel , maar ik kwam druipnat te huis, zoodat ik nu als eene oude juffrouw , met een wollen jakje aan, warme thee zit te drinken (jammer dat het geen saliemelk is), terwijl mijne handschoenen op den trekpot liggen uit te dampen , en binnen de petroleum- lamp reeds brandt, om de instrumenten te drogen. Mijn eiland schijnt ook aan vele schildpadden totkinder- kamer te dienen, ten minste de matrozen doen zich te- goed aan de vele eieren. Ik houd niet veel van diedingen, 249 die er met hunne weeke schaal, en met eiwit, dat niet hard wordt, maar eene blauwachtige gelei blijft , wel eenigs- zins walgelijk uitzien. Een paar schalen van schildpadden vond ik , waarvan zeker vorige bezoekers de bewoners had- den opgegeten, en waarvan de eene twee voet, de andere bijna een meter middellijn had. Het weder is zeer onstuimig , maar , daar de wind meestal uit den goeden hoek waait, geeft mij dit veel hoop voor de verdere reis. Mijn voorziehtige kommandant heeft noodig geoordeeld, een tweede anker uit te brengen, zoodat ik geen angst heb, in den nacht weg te drijven. Mijn vol- gend station ligt weder aan de andere zijde van de golf, en niet al te ver van Gorontalo, waar ik zoodoende aardig omheen zeil. Gij ziet, ik kan nog niet van mijne kakker- lakken scheiden, en van dezen eindeloozen brief ook niet, tenzij tijdelijk, wanneer, zooals nu, de zon ondergaat. 23 Augustus. Nu ik weer zeilende ben, heb ik natuurlijk weder tegen- wind, of in het geheel geen. Maar ik wil niet klagen , want ik ben pas ruim een dag onder zeil. Eergisteren, naafloop van het werk, even verzeild naar eene kampong Boea- Lemo geheeten, een weinig oostwaarls van mijn koraal- eiland, op het vaste land gelegen. Mijn jongen was daar ijverig in de weer, kocht kippen, klappers, pisang, peper, en zelfs een boschje versche groenten. Welk eene lang vergeten weelde! Met zonsondergang , nadat ik een heerlijk rivierbad genomen had, lichtten we weder het anker, dit- maal om den oversteek te wagen. Reeds ben ik dicht bij den noorderwal , en dicht bij Gorontalo , en mijne matroos- jes vinden mij zeer wreedaardig, dat ik juist den andereu kant op wil. Van zonsondergang gesproken, ik geloof, dat ik waarlijk al zoover in mijn brief gekomen ben, zonder er een enke- len vuurrooden zonsondergang of zilveren maneschijn in 250 te laten schijnen, wat anders beter eenen brief vult, dan eene ledige maag. Dit getuigt nog niet van gebrek aan stof , en van schrijven uit verveling, want beiden maan en zon zijn schoon genoeg om in het landschap mede te tellen, en zij vullen wel eens een uurtje, waarin men zich dan maar verbeeldt, dat men zich gloeiend amuseert, omdat de lucht zoo gloeiend is. Doch ik heb nog geen klagen over verveling; in mijne bibliotheek heb ik nog een onge- lezen boek, benevens twee, die nog maar eens gelezen zijn. Zelfs heb ik mijnen brief nog niet kleurig (ik heb niet gezegd geurig, let wel!) gemaakt met eene beschrijving van de Weeding mijner matroosjes, misschien, omdat die boven alle beschrijving is. Zoo gelapt, met de meestmoge- lijke verachting van alle symmetric en harmonie, dat er ware harlekijnen onder zijn. Op een broek, die oorspronke- lijk van zwart laken en van Europeesch fabrikaat schijnt geweest te zijn, telde ik zoo wat tien soorten lappen, van allerlei kleur en datum, wit, blauw, rood, violet en oranje, zoo dat het moeielijk te zien is, wat lap, wat broek is. Zoo zijn er jasjes ook, zoodat het aan boord waarlijk niet eentonig is — op dat punt. 24 Augustus. Gisteren flinken wind gehad, en reeds heden morgen zoo vroeg de plaats van bestemming bereikt, dat ik nog een paar waarnemingen doen kon. De plaats heet Tandjong- Flesko. Tandjong beteekent kaap. Zij is op den noorde- lijksten van de vier armen van Celebes gelegen en is juist het punt, ongeveer halverwege tusschen Gorontalo en Kema, waar zich deze arm noordwaarts ombuigt, en de golt van Tomini zich dus wijder opent. Onze ligplaats is echter door een paar eilanden volkomen tegen alle winden en zeeen beschut. Ik ben ver verwijderd van alle menschelijke woonplaatsen, rnaar helaas ook, dank zij de rilfen en klippen, verre van 251 de kust en ver van het eiland, waar ik mijn waarnemingen doe. En dit laatste is bovendien zeer moeielijk tebereiken, want het is nog op grooten afstand door koraal omringd. Wij moeten zoodanig over dit laatste heenschuiven , dat er wel vrees bestaat, dat ik het rijk op eene roeiboot zal te staan komen. Daar er geen menschen in de buurt wonen, is er ook geen koning om mij te amuseeren, hoewel ik dit a priori niet zou hebben durven verzekeren. Men vindt toch in Indie koningen, die over zoo weinig onderdanen regeeren, dat het mij volstrekt niet verwonderen zou, er eens eenen te vinden, die er in het geheel geen heeft, Dat de kust schoon is, heb ik u, meen ik, reeds medegedeeld en ver- wacht dus maar niet veel nieuws van dezen uithoek. De beide eilanden, waarover ik tijdelijk regeer, zijn hoewel klein, vrij hoog en met zeer dicht woud begroeid, maar zoet water is hier, helaas! weer niet te vinden. Op het grootste der twee, dat het verste van mij verwijderd is, doe ik mijne waarnemingen. 25 Augustus. Heden heb ik eenen ongeluksdag gehad, zooals er wei- nigen zijn, wanneer men op het tooneel minstens een zelf- moord zou begaan, en in de werkelijkheid misanthroop wordt, wanhoopskreten slaakt en aan zijn eigen bestaan twijfelt. Eerst toen ik naar mijn eilarid roeide, eene regen- bui , wat voor zonsopgang onaangenaam koud op uwe kabaai valt, daarna ontdekt, dat een gezellig hoekje, dat ik voor mijne waarnemingen had uitgezocht, zoo van ijzer over- vloeit, dat het onzin geweest zou zijn, daar magnetische waarnemingen te doen. Een ander plekje gezocht en ge- vonden, en toen was er weer geen zon, en later kwam ik toch langzamerhand tot het besluit, dat overal op mijn schoone eiland de lokale invloeden zoo groot zijn, dat ik beter deed het werk te staken , wat , na twee dagen arbeid 252 en een nat pak, een vrij wanhopig besluit is. Ten slotte bracht men mij de aangename boodschap , dat ik het eiland niet kon verlaten, omdat de wind opgestoken en daardoor de golfslag veel te zwaar was. Ik kon dus met de handen in den school gaan zitten en mij door eene tweede regen- bui, met echte inlanders-kalmte , laten nat regenen. Toen ik ten slotte, boos, hongerig en nat, kon vertrekken, was de wind gaan liggen , maar het water intusschen zoo laag ge- worden, dat de boot buiten het rif gebracht was en ike en minuut of vijf moest waden. Dit schijnt niets voor wien aan het strand van Scheveningen denkt, doch het geleek veel op eene wandeling over raspen en rechtopstaande breinaalden. De bodem bestaat geheel uit koraal, dat u met alle punten omhoog uitlacht en met uwe bloote voeten den spot drijft. Dit was de genadeslag; ik bleef staan als een pruilend kind. Gelukkig kregen de matroosjes mede- lijden met mij en kwamen met een stoel aandragen , waarop ik in de sloep getransporteerd werd. Ongelukken genoeg? Morgen zal ik op het andere eiland eene poging wagen. Als een kleinen troost vond ik heden op mijn eiland eene prachtige orchidee ; het is de beroemde « flying devil » , die tot nog toe op zeer weinig plaatsen gevonden is. De bloem is zoo groot als de palm eener hand, wit en geel met die grillige vormen en aristokratische kleurschakeeringen , zoo- als alleen de orchideeen die vertoonen. 26 Augustus. Tandjong-Flesko is werkelijk een ongeluksplek ! Het kleine eiland past mij beter, maar heden regende het van zonsopgang tot lang na den middag, op een bedriegelijk oogenblik na, dat mij naar den wal lokte. Ik deed eene waarneming, maar moest het weder opgeven. Het is wel mijne taak elementen te bepalen, maar niet er mede te kampen en toch doen ze soms, alsof ik hun gezworen vijand ware. Reeds drie dagen ben ik voor niets hier, 253 en daarvoor is de plaats eigenlijk niet aanlokkelijk ge- noeg. 28 Augustus. Weder in zee, en dat wel eindelijk met de hoop, mijne geliefde kakkerlakken weldra te kunnen verlaten. Denk niet, dat ik Tandjong-Flesko ten slotte heb lief gekregen , het bleef mij er slecht gaan. Eerst heden morgen had ik goed weer, waarvan ik gebruik maakte om spoedig het allernoodzakelijkste af te doen, en zoo snel mogelijk te vertrekken. Gisteren regende het den ganschen dag, zoodat ik het vaartuig niet verliet, maar het slechte weder was toch lang niet de meest ernstige reden, die mij tot een spoedig vertrek noopte. Gisteren waren er namelijk zee- roovers in de buurt. Stel u geene vreeselijkheden voor, acht of negen prauwtjes, elk met drie of vier man, arme slok- kers van Halmaheira, die geen ander bestaan hebben, daar zorgen hunne vorsten voor; en dat hunne vorsten hen kunnen blijven knevelen, zoodat ze uit broodsgebrek zee- roovers worden, daar zorgt het gouvernement voor. Maar voor de arme strandbewoners , dun gezaaid als ze zijn, zijn deze zeeroovers eene erge plaag, als zij de kampongs uit- rooven en vrouwen en kinderen mede nemen, om als slaven te verkoopen , hoe wel natuurlijk nergens slavehandel bestaat. Mijne bemanning, vooral mijn moedige jongen, had, geloof ik, genoeg lust, om mijn kostbaar persoontje tot voorwendsel te gebruiken, om aan den haal te gaan. Ik begreep echter, dat eene kruisboot, die juist dienen moet, om tegen zeeroovers te waken, niet het hazepad mocht kiezen , en beduidde dus aan mijne dapperen , dat zij moesten doen, als of ik niet aan boord was. Wij bleveri dus dien nacht liggen, hoewel ik een flauw besef heb, dat, ware ik niet aan boord geweest , zij juist het tegendeel gedaan zouden hebben. De kanonnen werden geladen, want er zijn er drie 254 aan boord, die wel ruim zoo groot zijn als een sigarenkoker, ik zelf laadde een pistool, dat mij levendig herinnerde aan 4e roiters van Wouwerman, en nam dit mede naar bed. Geloof maar niet, dat het uit heldemoed was, dat ik zoo kalm ging slapen, ik wilde een goed voorbeeld geven, door geen angst te toonen, en had er ook . werkelijk geen, want ik was innig overtuigd, dat de zeeroovers een gouvernements- vaartuig met drie onbruikbare kanonnen en vijftlen helden niet zouden durven aanvallen. Hadden ze het echter gedaan, dan ware de uitslag misschien minder vermakelijk geweest, daar zij het voor ankerliggende vaartuig van alle kanten te gelijk hadden kunnen aanvallen. Zooals het was, bemerkten wij gedurende den nacht niets, en des morgens was van zeeroovers niets meer te zien. Mijn dappere jongen leeft nog, tot zijne groote vreugde, maar of hij rustig sliep? Mijn kok en zijne familie waren ergens in de beneden- wereld verdwenen. Heden morgen vond ik verstandig zoo spoedig mogelijk naar Kema te vertrekken om orders te vragen. Want mis- schien is het mogelijk, aan de zeeroovers den pas af te snijden, zoodat zij de bocht niet uit kunnen. De wind is thans zeer goed, juist van achteren, zoodat ik hoop heb, morgen vroeg reeds Kema te bereiken, waar ik van de kruisboot afscheid zal nemen - zonder veel spijt. En toch is onder goede omstandigheden eene reis met die kleine vaartuigen een genot. Toen ik dezen zelfden weg in omgekeerde richting per stoomboot deed, zag ik van de kust zoo goed als niets, en deze is toch even grootsch als schoon , hoewel het karakter van het landschap langzamerhand weder verandert, nu ik de vulkanengrorp van de Minehasa weder nader. De zeer ver in zee uit- stekende kapen geven, bij de door zon en nevel zoo eigen- aardig versterkte perspectief , zeer krachtige omtrekken aan de schoone schilderij. Juist op het oogenblik drijf ik voorbij eene heerlijke baai. Op den achtergrond eerst een did it 255 bosch , daarachter de bergeri , die meer en meer achteruit wijken, en al hooger en hooger, en steeds nevelachtiger worden, en zes of zeven verschillende ketenen schijnen te vormen, die zich aan het oog voordoen, alsof zij zich alien opzettelijk krornmen, om een grootsch amphitheater te vormen, juist voor mij alleen, die er op dit oogen- blik het middelpunt van uitmaak. Rechts sluiten een paar rotsige eilanden het panorama, en links verdwijnt alles in een zee van licht, waarin men niets meer zien kan, dan schittering en flikkering. De eilanden, met eene kruin van donkergroen bosch, op eene onderlaag van flink geteekende, naakte rotsen, te steil om, zelfs in Indie, te begroeien zijn bijzonder schoon. Omlijst door de witte kuiven der golfjes, die tegen de gele rotsen komen breken, zijn zij met hunne schelle tegenstelling van groen en geel, juist de voorgrond, dien men in dit landschap verlangt, de scherpe toets in de mollig geschil- derde natuur. KEMA, 1 September. Werkelijk kwam ik reeds den 29sten in den voormiddag hier aan, en vond alles zoodanig in rep en roer, dat er drie dagen lang geen sprake was van schrijven. Reeds ter- wijl wij het anker lieten vallen, zag ik op het strand eene niet volkomen begrijpelijke beweging, waarbij ik eenigszins militaire tinten meende op te merken, en in de sloep, die mij straks van boord haalde, werd mij een lang Maleisch verhaal gedaan, waarnaar ik niet luisterde, maar waarin ik toch herhaaldelijk de woorden «oorlog» en <? residents en « orang-goenong » (menschen uit de bergen) opving. Te Menado, is namelijk juist een oproertje geweest, of zooals men in Indie zegt : een opstootje. Het is zeer goed afge- loopen, maar de plaats, en zelfs het fort hebben groot gevaar geloopen van overrompeld te worden, vooral de familie van den resident is slechts ter nauwernood aan den 256 dood ontsnapt. Doch hierover \vil ik u meer uitvoerig schrij- ven, zoodra ik op Menado geweest ben, waar ik van daag of morgen over land denk been te gaan. Het zal u zeker weinig verwonderen , dat ik zonder tranen te storten, van mijne kruisboot afscheid nam. Zij is dadelijk weder vertrokken, maar hoelang bet duren zal, eer zij in dit jaargetijde Gorontalo weder bereikt, is onmogelijk te zeggen. De kok en zijne familie, die aan boord bleven, kunnen er misschien nog lang van genieten. Aan bet kleine jongentje met de kuiltjes in de wangen, gaf ik hetoverschot van mijn beschuit mede, dat toch door de kakkerlakken zoo welriekend geworden was, dat een gewoon mensch bet niet meer eten kon. Mijn naakte vriendje zal er waar- schijnlijk nog wel met wellust op knabbelen Op de reede van Gorontalo a. b. van bet stoomschip Vice-President Prins, 2 Januari. Het schijnt mijn lot te wezen, den nieuwjaarsdag op zee te vieren. Daar ik alleen aan boord ben , was de oudejaars- avond bijria even gezellig als in eene cellulaire gevangenis, maar gelukkig bleef de gezagvoerder , die anders meestal vroeg verdwijnt, ditmaal laat op, omdat wij juist de zoo lastige baai in moesten. Even voor middernacht lieten wij bet anker vallen en kort daarop verschenen de stuurlieden en machinisten op bet dek, er vlogen champagne-kurken , en bij slot van rekening was bet toch nog heel wat vroolijker dan op de kruisboot, aan welke ik natuurlijk bier nog eens eene gedachte gewijd heb. En die gedacbte was een memento mori ! Bewonder de Indische wijsheid, en luister, \velk lot aan dien zeilenden dierentuin is weder varen. Ruim zes weken is het vaartuig van Kema hier been onder weg geweest, en sedert heeft de kommandant ge- 257 vonden, dat er toch al te veel wilde dieren in waren. Hij vond zeker, dat het voor mij nog goed genoeg was, maar nu voor hem te erg, of zou ik ze met mijn beschuit zoo goed gevoederd hebben, dat zij sedert nog vermeerderd zijn? De man nu stelde voor, de schuit eens te laten zin- ken, om die van ongedierte te reinigen. Dit middel wordt meer toegepast en is radikaal; maar bier deed men het al te radikaal. Men had geen besef, om er eerst den bal- last uit te halen, en het ding in ondiep water te brengen, maar haalde er liefst zoo maar, midden in de baai, den prop uit. En zoo ligt daar nu het arme scheepje, waarop ik zoo lang gedobberd heb, diep in de zee, zoodat zelfs de mast niet meer boven het water uitsteekt. De kakker- lakken zijn verdronken, maar de schuit ook. Gij zoudt misschien geneigd zijn, dit een ezelstreek te noemen, maar het mooiste moet nog komen. Verbeeld u, dat de brave havenmeester nog steeds gelooft, dat hij de schuit weer vlot zal krijgen, en ons diezelfde overtuiging wil mededeelen, door er hoog van op te geven, dat hij er reeds eene ketting onder door gebracht heeft. En de arme inlanders zijn reeds uit de binnenlanden opgeroepen , om aan die ketting te trekken. Wei moge het hun bekomen, maar het rijk mag de kruisboot n°. 49 wel afschrijven. En de roeiboot, die ik dacht, dat aan de gevolgen van de koraal- riffen bij Tandjong-Flesko zou overlijden, ligt nog goed en wel aan het hoofd. Na dien slimmen zet, moet ik waarlijk mijnen havenmeester wel vergeven, dat hij bij mijn vorige bezoek zoo slecht wist te rekenen, en mij voor eene maand te weinig rijst mede gaf. Hij is niet wijzer. De baai van Gorontalo, waarin wij sedert gisteren liggen te lessen en te laden, valt mij nu eigenlijk niet mede, maar komt mij vrij mat voor. Het zal wel zijn, omdat ik, sedert mijn vorige bezoek, weer zooveel schoons gezien heb, en ook wel een weinig, omdat ik mij in mijne een- zaamheid verveel. De assistent-resident Riedel toch is in 17 258 dien tusschentijd overgeplaatst , en zoo heb ik geen lust gehad , om aan wal te gaan , anders dan om eene wandeling te doen. Daarbij ontmoette ik echter verschillende oude kennissen, namelijk afgedankte rnatroosjes van de kruis- boot, die mij verhalen deden over bet afsterven van bet stomme ding, en die mij mededeelden , dat bet knaapje van den kok met papa de bergen in is. Verder kwamen er enkele lui van de plaats praatjes maken , en praatjes hooren; en hadden wij gisteren namiddag eene badscene, die voor n de slotscene moge zijn van Gorontalo met zijn schoone golf. Het blauwe water zag er zoo verlokkend uit, dat wij des morgens de mogelijkheid besproken hadden, om een zeebad te nemen. Kaaimannen, zijn er natuurlijk bij dien rotsigen bodem niet, maar haaien kunnen er altijd zijn. En zoo stond ik, na mijn middagdutje, juist over de ver- schansing te turen, in badkostuum, toen ik op eens iets in bet water hoorde vallen, dat weldra bleek, de kapitein te wezen in dezelfde tenue. Natuurlijk lag ik ook , in min- der dan geen tijd, over boord, en bijna tegelijk met mij vloog de eerste machinist in het water; onmiddelijk daarop volgde de stuurman, en nog een, en nog een, en de hondjes vlogen in zee, kortom, in eens zag men eene groote verzameling lachende gezichten boven het water uitsteken. Ik geloof dat zelfs de hondjes medelachten. Mijn jongen lachte zeker en — sprong ook in zee. Morgen vroeg zullen wij het anker lichten , en dan zal ik aan Noord- Celebes ook wel weder voor het laatst den rug toegekeerd hebben. VAN BATAVIA NAAR SEMARANG. BATAVIA, 27 Januari. Gisteren zijn wij ten twee ure hier op de reede aange- komen en spoedig genoeg had een der kleine stoombootjes , die tusschen de schepen en den wal been en weer varen, passagiers en bagage naar den Boom gebracht. Zoo beet in Indie bet kantoor van in- en uitgaande rechten, waar men zeer beleefd behandeld wordt. Wei is bet vreemd, zoo kersversch uit Holland alleen te staan tusschen al die inlanders en enkele geheel onbekende Europeanen. Maar eenige van de andere passagiers werden opgewacht door oude bekenden, die zich ook over mij ontfermden, zoodat ik reeds na een klein uurtje mijnen intrek in het Marine- hotel genomen had , waar ik nu vrij goed gehuisvest ben. Hoe eer hoe beter heb ik het stoute stuk gewaagd mij in een door en door Indisch kostuum te steken , zoodat ik in mijn eigen oogen volkomen op Pierrot gelijk. Maar gelukkigziet iedereen er even zoo uit, zoodat ik mijn best doe om mij zelven niet uit te lachen en er naar ik meen vrij wel in slaag om mijne rol van Indiaan met ernst en waardigheid te spelen. Ik heb een praatje gemaakt met geheel onbe- kende buren , die niet heel veel meer Maleisch spreken dan ik, maar die toch een behoorlijk kopje thee voor mij wisten te verkrijgen, waartoe ik zelf niet in staat was; ik heb een jongen besteld, wiens voornaamste bezigheid in het begin wel zijn zal , om mij Maleisch te leeren , en een gesprek 260 gevoerd met een mannelijke waschvrouw , die mij wel voor elk woord Hollandsch, dat hij te pas kan brengen, een dubbeltje extra zal afnemen. Het diner te zeven ure kwam mij vrij zonderling voor; bet herinnert eenigszins aan een dierentuin , waar al de apen er op uit zijn om in den kortstmogelijken tijd , zooveel doen- lijk van de beste stukken machtig te worden. leder heeft zijn eigen jongen , die de versehillende schotels in de meest onmogelijke volgorde zoekt te bemachtigen en die, als zijn meester bet vorige gerecht nog niet verslonden heeft, al- vast uit andere schotels eenige borden vult en die voorhet slachtofier neerzet. De ongelukkige bevindt zich op die wijze in een tooverkring van half onbekende schotels en wordt met hooge drukking binnen enkele minuten afge- voederd. Hij, die zijn baas het snelste vol gewerkt heeft, acht zich zelven het handigst. Ik, die nog geen eigen jongen had, kwam er natuurlijk het slechtst af. Na het eten heb ik een bezoek gebracht bij eene zeer aangename familie, waar ik naar landsgebruik den geheelen avond ge- zellig pratende doorbracht, wat mij belette om den eersten dag mijne eenzaamheid te gevoelen. Het is mij overigens te moeielijk om nu reeds mijne eerste indrukken weder te geven van het vorstelijke Batavia. Dezen volgden zoo snel op elkander, dat zij nog geheel ongeordend in mijn geheugen liggen en eerst nog moeten bezinken, eer ik u die kan weergeven. De allereerste in- druk is zeker hoogst ongunstig, want op de reede is alleen de menigte van schepen indrukwekkend , verder ziet men van de Parel van het Oosten zoo goed als niets. Eene lage , groene streep, dat is de kust; eene witte er onder, dat is de branding; dat is alles, wat men van Batavia ziet. Die slechte indruk wordt echter door de bovenstad spoedig ge- noeg uitgewischt en op dit oogenblik heb ik nog slechts het besef van warmte , van licht en van al de heerlijkheden van een tropisch klimaat. 261 Heden morgen werd ik gewekt door een saluut van een- entwintig schoten; de Kraton van Atjeh is ingenomen. Ik kon moeielijk voor mijne aankomst te Batavia een gunstiger oogenblik gekozen hebben; alles is in vreugde. Wei moet men de zaak niet overschatten , het is eerst een begin en men zal nu den vijand in zijne wildernissen moeten ver- volgen , maar het is toch reeds een groot succes en ik win er bij, dat Batavia er nog veel vroolijker uitziet dan gisteren. 28 Januari. Gisteren weder verschillende bezoeken afgelegd en des avonds in de societeit eene muziekuitvoering bijgewoond om den val van Atjeh te vieren. Met echt Indische vrien- delijkheid introduceerde mij de eerste de beste ofschoon geheel onbekend. leder is natuurlijk vervuld van de be- haalde overwinning , die toch zwaarder schijnt te wegen dan ik mij eerst had voorgesteld. De Kraton van Atjeh toch gold bij alle Mohammedanen als eene heilige plaats, die geen ongeloovige kon innemen. Als de sultan het wilde, zoiide er het zand in rijst veranderen en de kanonnen van zelven schieten. Tot op Celebes toe volgde de bevolking met de grootste spanning de gebeurtenissen op Sumatra en ons prestige is dus evenveel gestegen, als dat van Atjeh gedaald is. Maar iedereen is hier van oordeel , dat met deze overwinning de oorlog eigenlijk eerst begint. Daar deze morgen vertrekken moet, wil ik toch trachten u ten minste iets mede te deelen van den heerlijken in- druk, dien ik van Batavia kreeg. Vroolijk en zonnig zou bijna genoeg gezegd zijn. Over de oude stad, waar de kantoren zijn en waar voornamelijk Ghineezen wonen in dezelfde huizen , waar nog in de vorige eeuw Europeanen wegkwijnden, wil ik niet spreken. Deze is afschuwelijk , maar de vreemdeling ziet er weinig van ; men vliegt er door , en weldra gevoelt men zich in eene geheel andere wereld. 262 De nieuwe stad, met hare geheel in tuinen verscholen huizen , is heerlijk en maakt , vooral nadat men eene maand op zee heeft doorgebracht , een paradijsachtigen indruk. De breede en goed onderhouden wegen zijn met groote boomen beplant en hebben veelal aan de eene zijde een breed kanaal. Aan de andere zijde staan de witte huizen , ver van elkander en de open voorgalerijen met hun witte kolommen zien er zoo vroolijk uit, dat men het betreurt, nietelkhuis te kunnen binnentreden. Rondom iedere woning is een uitgestrekte tuin, waarvan elke bloem en elke boom mij vreemd en schoon voorkomt. Wat zijn onze nette tuintjes armoedig bij hetgeen men hier te zien krijgt! Men zou haast denken, dat elke boom een bosch is en elke bloem- struik een boom. En de kleuren zijn zoo schitterend en de geuren zoo bedwelmend. Het is alsof Batavia een groot woud is, met al de bloemen van eene eeuwige lente ge- tooid, en waarin slechts toevallig enkele huizen staan. Dat alles is steeds vol leven en bedrijvigheid, zoodathet er zoo vol op straat is als bij ons op een kermisdag. En welke verscheidenheid ! Europeanen in lichte rijtuigjes , met twee van die kleine paardjes bespannen , die draven als be- zetenen en die nooit vermoeid schijnen te zijn; Chineezen in kleine tentwagentjes ; een tramway en een spoorweg, waarvan de overvolle wagens telkens eene menigte passa- giers van allerlei gelaatskleur op straat uitstorten; maar bovenal de massa van veelkleurige inlanders, die steeds op straat dwarrelen, alsof zij hun levensonderhoud met wandelen verdienen. Hunne bonte kleederdracht in het schelle zonlicht zet aan alles eene vroolijkheid bij , waar- van het onmogelijk is u een flauw denkbeeld te geven. Elke dag schijnt hier een feestdag te zijn en men heeft moeite om zich voor te stellen, dat het morgen en over- morgen op straat even woelig zal zijn. Europeanen ziet men slechts des morgens vroeg of na zonsondergang te voet gaan, en des avonds altijd blootshoofds. Eene heerlijke 263 methode om jeugdige bollen te laten uitdampen. De kalmte komt in Indie echter spoedig genoeg; men ziet hier vaak wandelaars, die er zoo kalm uitzien en zoo geel, dat men hen wel voor mummies zou houden, die zich door middel van een uurwerk voortbewegen. Des avonds wordt Batavia eigenlijk nog vroolijker. Wel behooren de fakkeldragers , helaas ! tot het verleden en is het gaslicht heel wat minder schilderachtig , maar elk huis is verlicht en in elk huis schijnt er eene partij te wezen. Hier wordt kaart gespeeld , ginds gedanst , en elders zitten de huisgenooten zoo recht gezellig rondom de theetafel , dat de neiging om overal binnen te gaan zeker niet minder groot is dan over dag. En de straat is even vol en even vroolijk in den maneschijn als bij zonlicht ; de inlanders krioelen nog steeds en steken werkelijk gunstig af bij de enkele Europeanen , die met hun zwarte en witte kleederen als echte vreemdelingen ronddwalen in het midden der kleurige menigte. In de inlandsche wijken is het des avonds nog woeliger dan over dag en zeker fantastischer , al zijn de geuren daar soms minder aangenaam. De straten zijn opgevuld met stalletjes en kraampjes, waar allerlei verkocht wordt, vooral levenstniddelen en het allermeeste snoeperij. De talrijke walmende oliepitjes verspreiden een rosachtig licht over de menigte, die op eene woelige zee gelijkt. En loch is alles betrekkelijk stil ; de inlander is nooit luidruchtig. Eene zoo groote menigte menschen als men hier telkens bijeen ziet, zou in Europa genoeg leven maken om aan een oproer te doen denken, terwijl hier alles stil en ordelijk gaat en dat waarlijk niet wegens de politic , want die schittert door hare afwezigheid. Eene plaats , waarvan men gewoonlijk hoog hoort opgeven, is mij geweldig tegengevallen. Ik bedoel het beroemde Ko- ningsplein. Wel is de uitgestrektheid er van merkwaardig genoeg ; de geheele stad Utrecht voor zoover die binnen de 264 singels ligt, zou dit plein nog niet geheel opvullen, maar de ruimte is al te groot. Het is geen plein meer, maar een open vlakte, waarbij de lage huizen eenvoudig in het niet verdwijnen. Want de aardbevingen maken het op Java onraadzaam, om bovenverdiepingen te bouwen. Daarvoor zou alles zoo sterk en zwaar gebouwd moeten worden, dat de huizen even leelijk als kostbaar zouden zijn, zonder daarom nog geheel voor instorten beveiligd te wezen. Van de meeste huizen , die vroeger eene bovenverdieping gehad hebben , moest deze worden afgenomen , o. a. van het paleis , nadat het bijna was ingestort. Maar die huizen , waar alles gelijkvloers is, zijn dan ook wel zoo aangenaam als onze bovenwoningen. Alle Indische huizen zijn volgens hetzelfde plan gebouwd. Alleen is het eene grooter dan het andere. Voor en achter eene opene galerij , waarvan de eerste als zitkamer, de tweede als eetzaal is ingericht. Die twee zijn verbonden door de binnengalerij , die het minste gebruikt wordt, maar waarop al de slaapkamers uitkomen. Van de straat afgewend en meestal geheel in het groen verscholen liggen de bijgebouwen. Hierin zijn kamers voor gasten, keukens, badkamers, bediendekamers enz. Als het in huis goed verlicht is, is de blik door al die galerij en, voor iemand, die onze kleine Europeesche vertrekken nog niet vergeten heeft, eenvoudig tooverachtig , en er is hier menig partikulier huis , dat in Europa een paleis zou heeten. Een groot aantal van de schoonste huizen staan juist op het Koningsplein, zoodat ik het werkelijk te betreuren vind, dat dit zoo overdreven groot is , waardoor men bijna geen huizen ziet. Ik zou dit echter teBatavia niet gaarne hardop zeggen, uit vrees van gesteenigd te worden , want de twee eerste geloofsartikelen van den Bataviaan zijn, dat het Koningsplein het keurigste plein van de wereld is , en dat de stafmuziek minstens even goed speelt als de kapel van Dunkler. Wat het laatste aan- gaat ben ik geen bevoegd beoordeelaar , maar het komt rnij voor, dat de stafmuziek wel eens valsch speelt, en wat het 265 eerste aangaat , geheel Holland is vol van zulke pleinen ; elk wetland met boomen omgeven is juist even mooi. Alleen groeit op de Hollandsche weilanden geen kruidje-roer-me-niet en daarmede ' is juist het geheele Koningsplein begroeid. 