The lichen book; handbook of the lichens of northeastern United States;
De geheele opbrengst was /' 50113.15*. Het epitheton is van Kraseman ze\i. {Bot<wstoffen Dl. II biz. 300.) Afgedrukt in Bouwslo/fen t. a. p. 414 TWEEDE-HANDS-HANDEL. 1857. en in Nieuwshlad voor de?i Boekhandel van den 6 Augustus 1868 verder daarover sell reef: „Ik heb alfcijd naar den oorzaak daarvan gezocht, maar kon inij dien dikwijls niet verklaren, nog minder goedkeuren, daar ik cr bij blijf, dat het een klad op onzen handel in het alge- meen werpt en dien bij het ])ubliek in minachting brengt. „Heden met het opruimen van oude boeken en papieren bezig zijnde, meen ik echter daarvoor eene oorzaak gevonden te hebben, waarvan de bekendmaking misschien hare goede zijdc hebben kan. „l)ie veranderingen schrijf ik grootendeels toe aan het ont- aarden van de verkoopingen van fonds- en gebonden boeken. Voor 40 of 50 jaren geleden, en mij heugt van nog vroeger, van de tijden van mijnen vader, den ouden Dex Hengst, Gartman, Allart, v. d. Heij, den ouden Bohn, v. Cleep, v. KesTEREN, SCHLEJER eu audercu, werden er zelden, ja zoo ver ik mij herinner, nimmer fondsen geveild dan bij overlijden, en men zocht zich  bijgewoond, inzonderheid als jongeling, dat er voor 30, 40 ja 50 duizend gulden geteekend werd, en heb zelver aan voorname fondshouders dik-werf aanzienlijke sommen van 4, 6 of 8 duizend gulden uit-betaald, alleen voor geteekende exemplaren van onderscheidene werken; de copij bleef dan in het bezit van den eigenaar; ja, inzonderheid in den tijd van Allart, staat mij zeer good voor, dat, wanneer er eene soliede copij verkocht werd, de kooper die dadelijk voor verminderde prijzen liet teekenen, en zonder er zelfs een exemplar van in huis te krijgen, er duizend of twaalfhonderd gulden winst van in zijn zak stak. Onder andoren herinner ik mij, om matir een voorbeeld Teinen, dat dit het geval is geweest met Kollix en Taillier. Geschiedenheit der wereld. Ik weet wel, men zal mij tegen. 1857. werpen: „toen was het een andereii tijd !" maar wauneer men alles nagaat^ geloof ik dat er nu meer wordt gelezen en verkocht, dan toen het geval was. Er werd echter ook mindor ge- schageheld" '. Tot zoover dit inscezonden stnk. In woerwil van den allesbe- halve rooskleurigen toestand naar Meijer Warnars* meening, moest hij toch erkennen, dat in vergelijking met een halve eeuw gc- le<len er vrij wat meer gelezen werd, dat er vrij wat meer handel was gekomen. Waaraan dat toe te schrijven, vroeg hij? Aan liet ontaarden der ongebonden aucties. En aan wien dat „ontaarden" te wijten, vraag ik ? Aan Krusoman, die in 1857 dorst te breken met een oud, ingeworteld han- delsgebruik. De eerste groote fondsveiling van Kruseman opende op zijn initiatief nieuwe banen voor den nederlandschen Boekhandel. Die verkoop van zijn fonds, gewöhnlich het aan kant doen van zijn debietzaak aan P. A. Van Asperen van de Velde, die haar in Augustus verplaatste naar de Groote Houtstraat gaf aan Kruseman een wenschelijke ruimte van geld, die hoog noodig was daar de uitstaande posten van de Bilderdij, hoe-wel deze door het debiet verzekerd was, slechts betrekkelijk langzaam binnen kwamen; maar het gaf ook meer tijd om al zijn krachten en al zijn gaven te wijden aan nieuwe onder-uemingen, nu hij die niet meer behoefde te verenipperen tusschen de verflauwende exploitatie van artikelen, waarvoor de rechte animo was gaau ontbreken en het bedrijf van den debi- Een paar Kopyen van de Wed. Allart [1828] in het Nieuwshiad voor den Boekhandel van den 14 Jannari 1869. Over het „niodern-antiquariaat” van Schadd, over welke slechts schynbare conlradictio hi terminia Fred. Muller zoo verbolgen was te lezen Bouicstoffen. Dl. II. biz. 479 vlg. Met 1 Jannari 1870 nam J. M. Schalekamp den boek-, kunst- en muziekhandel over en zette dien voort onder de firma Van Asperen v. d. Velde en Co. {Nieiiwsblad voor den Boekhandel 10 Jannari 1870). Thans wordt deze debietzaak gedreven onder den naam De Uaarlemsche boeken muziekhandel (J. M. Stap). 1857. tant; hij hoopte eeii nieuw foiuls te kuniieii maken, beter, kleiner, inaar reiuer e u in zijh maatschappelijke l)etrekking te blijveii werkeii zoo goed eu zoo laiig als hem naar lust eu leveu te arbeideu gegeveu zou wordeu. Het eerste groote tijdperk werd af gesloten; tien jareu wareu besteed om de grondslagen van het gebouw te vestigeu; m de zeveu daarop volgeude wareu de mureu opgetrokken en ecu begin geinaakt dat te bekronen met de Bilderdijk, Gezuiverd, nagezien en van overtollige uitwasseu outdaan, zou het gedurendo cenige jareu in volleu luister schittereu en het bewijs leveren, dat de grondslagen goed, dat het geheel hecht, sterk en wel doortimmerd was. En de bewoner, de ziel van bet huis zou zich geheel, met hart eu ziel blijven en opnieuw gaau wijdeu aan ziju betrekking, aau zijn taak als uitgever. De boekverkooper Kruseman behoorde tot de geschiedeuis; de uit-gever Kruseman bleef eu zou blijven toouen, dat Niet lein onrecht hem de eereplaats toekwam onder de vakgenooten. Brief aan Potgieter 4 December 1857. Midden periode van den Grooten T^d. — Bnsken Hnet, Brleren orer den sybel. — Bosboom-Tonsaint, Historische noyellen. — Historische rronwen. — Historische rronwen. — De Jongre, Oeschiedenis ran het Nederlandsehe seewezen. — Hofdyk, Ons Toorgefidacht. — Seheffer-almanak. — Adam Bede, door George Eliot. — Zondagsblad. — Christeiyke Tolks-almanak. — De O'nestet, Leekedlehljens. — Be Lamartinoy Jocelan. — Ba Costa, Compendium dlehtwerken. 1856—1860. Hoewel de voorbereiding en het begin der uitvoering van de Bilderdijk nog vielen in het eerste groote tijdvak, behoort die nitgave in werkelijkheid toch inderdaad tot de aera, waar-van de beschrijving thans ondernomen moet worden. De be-handeling van deze periode is niet het gemakkelijkste deel van mijn taak: het geldt hier een overzicht te geven van relaties met Bogaers, Busken Huet, Hofdijk, Potgieter, van uitgaven als de Brieven over den Bybel, Ons voorgeslachty het Zondagsblad. Voor een goed deel zou die tijdkring, ik wil niet zeggen beheerscht, maar toch wel geinfluenceerd worden door Da -Costa. Terwijl  van Kruseman en hij besist modern zou worden, hiel hij zijn eenraal aan Da Costa gedane woord gestand en verbrak hij niet de banden, die vroeger tusschen heben gelegd waren, en ik wijs daar hier bij den aanvang van dit hoofdstuk des te nadrukkelijker op, omdat de indeeling dor stof, die ik mij gekozen heb, allicht tot een andere gevolg-trekking zou kunnen leiden. Dit geheele deel van Kruseman's leven, dat een aanvang nam omstreeks 1856 en eindigde kort na 1863, werd geopend door Da Costa's uitgaaf van Bilderdijk's Dichtwerken, en werd besloten door Da Costa's Kompleeie dichtwerkm, uitgegeven door Hasebroek. Maar naast die relatie met Da Costa en de bijna dage-lijksche correspondentie met, en na zijn verscheiden, over hem, bleef, nu door den verkoop van fonds en winkelzaak vrij wat meer tijd beschikbaar gekomen was, nog ruimte genoeg over voor andere plannen. De systematische indeeling der stoffe in chronologischen tijd-vakken, die ik zooveel mogelijk volg, is oorzaak, dat, voor dit meuwe tijdperk in oogenschouw zal genomen worden, eerst nog een teruggang tot 1856 gedaan moet worden: ik acht mij des te meer gerechtigd zulks te doen, daar de Bilderdtjk, die feitelijk tot dit tijdperk behoort in een vroeger jaar voorbereid werd, en ook omdat over 1856 nog enkele kleinigheden te boeken vallen en een schrijver te vermelden is, die thans voor het erst bij Kruseman optrad met een dichtstuk en jarenlang een hartelijke vriendschap voor hem zou opvatten: Mr. Adrianus Bogaers, de dichter van Jochebed en De tocht van Heemskerk naar Gibraltar. Het dichtstukje Het metalen kruis {20 Angus- Im J856, dat Kruseman in Augustus voor rekening van den schrijver uitgaf is overigens uit boekhandelaars oogpunt bezien in geen enkel opzicht merkwaardig en het moet dus hier alleen genoemd worden als eerste uitgaaf van Bogaers bij Kruseman, wien de uitgaaf daarvan aangeboden werd, omdat de auteur dan werd met „een fatsoenlijk man" te onderhandelen. Brief van Bogaers 13 Augustus 1856. [a. ver huell], uit het huishouden. 419 Hetgeen Kmseman in 1840 al gewenscht had * was thans geschied, hij had een begin gemaakt Bogaers aan zijn fonds te verbinden. Yrij drukke briefwisseling werd er nog in 1856 gehouden over en met Mr. A. Ver Huell. Steeds waren acht jaar lang, Ver Huell's plaatwerken nit gegeben door Gebhard, toen een geschil tusschen beiden Ver Huell een anderen uitgeverne der deed zu können; hij kwam daarop tot Kruseman, die hem aanraadde Gebhard als uitgeverne te verlaten; geen beteren noch voortreffelijker behartiger van zijn belangen zou hij kunnen vinden, meende Kruseman. Maar Ver Huell was doof aan dat oor. Kruseman zou en moest zijn nieuw plaatwerk uitgeven. Nauwgezet als altijd, vroeg Kruseman Gebhard verlof dens werk te mogen voortzetten en de voorarbeid der nieuwe uitgaaf nam een aanvang. Last tekeende de steenen; proeven werden door Blommers getrokken en afgekurd; opnieuw werden de steenen beteekend, opnieuw ' Den 22 Jannari 1856 schreef Kruseman o. a. aan Ver Huell: „V^and als ik ben van jokken en achterhoudendheid veroorloof ik mg U kordaat mede te deelen, dat ik heden een bezoek heb gebragt aan mgn vriend Gebhard. . . . Al vond ik den Heer Gebhard, zooals ik ge- wacht had, bg het voile bewustz^n van eerlijk en goed te hebben ge- handeld, hooghartig genoeg om de zaak te beschouwen als afgedaan, zonder 46nig berouw of grieve jegens zich zelv', sprak hg toch over U met z66veel waard^ring, met z66veel achting en met z66veel hart^ dat ik het mg ten pligt maak, om — op eigener autoriteit en op die all^^n — tot U te komen en U te zeggen, hoe jammer, hoe doodjammer ik het vinden zou, dat UwEd. G. van uitgever veranderen zoudt. Met z66veel zorg en liefde als Gebhard Uwe uitgaven bezorgd heeft, kan ik het nooit doen en een d^gelijker naam als uitgever op het titelblad uwer werken wordt door U hier te lande niet gevonden. Geef, bid ik U, mij de voldoening, dat UwEd. G. aan Gebhard, al het gepasseerde daarlatende en er zelfs niet van gewagende, uw cahier aanbiedt ter uitgave op kordate, royale, billgke voorwaarde, als of H uwe eerste uitgave ware en begin met uw onden uitgever een nieuw leven!" Als een bewgs van hoeveel minder artistiek gehalte Ver Huell 's uitgaven zgn, die niet bg Gebhard zijn uitgegeven, zg hier medegedeeld, dat de 16 artikelen (2214 exemplaren), die in Maart 1873 in fondsvei- ling kwamen niet meer dan f 850 konden opbrengen. {Nieuwsblad voor de Boekhandel 11 Maart 1873). 27* 420 [a. VER HUELl], UIT HET HtriSHOUDEN. 1856. werden proeven getrokken en na lang sukkelen kwamen eenige afdnikken van het nieuwe werk gereed. Toch kwam er niets van een uitgaaf en waren kosten, waaronder. 200 aan honorarium, en moeiten te vergeefs gegeven. Tusschen uitgever en auteur wam een geschil dat verder samenwerken onmogelijk maakte. De zes afgedrukte kwarto-oblong platen van de Geesl en stof zooals de titel eerst bepaald was, zagen voor zoover ik weet nimmer het licht. Uii het kuiskouden. PotloodseheUjes in verloren ooge?Miiken door ee?i man van ondervinding geeft het gesteendmkte, blijkbaar niet door Last geteekende, omslag te lezen van het exemplar in mijn bezit. In hoever deze teekeningen oorspronkelijke schepingeu van Ver Huell zijn, blij Ve in het midden; in Kruseman's biblio-theek toch berusten twee kwarto-oblong deelen deelen met 6 steendrukprenten Domestic bliss en Domestic miseries, beide met het adres London, D, Bogue, Fleetstreet, waarin vrij wat herhalingen van voorstellingen uit Ver Huell's work; het ontbreken van jaartallen op de omslagen van deze Engelsche uitgaven geeft echter geen criterium aan de hand om te bepalen of zijn anterieur aan Kruseman's ondememing zijn of wel, dat het omgekeerde het geval is. Met een aanbod van Jhr. E. van Heemskerck van Beest te Gravenhage om uit te geven reproducties van zijn teekenin-gen over Oost-Indie, door hem aldaar gedurende zijn 5-jarig verblijf als marine-ofBcier, gemaakt, dat niet werd aangenomen, met de uitgave V van De Yries' Ferslag der redacte van het Nederlandsck woordenboek 1885 — 1885 en Van den Bergh's en De Kanter s vertaling van Longfellow's Evangeline eindig bei jaar der Costers-feesten en het begin der Bilderung. In uitgaaf gebracht 22 Januari 1856. *Noch in het Nieuwblad voor den Boekknndel noch in de Hoar-lemsche Courant, waarin Krnseman voortdurcnd adverteerde, vond ik iets; evenmin wordt de titel genoemd in Brinkman's Alphahetische annimmst J850—J862. * Brief van Van Heemskerck van Beest 2 Februar 1856. BEECHER STOWE, DRED. 421 Let jaar 1857 komt in vergelijking met het vorige wat ik7. Grootschheid van ondemeiningen betreffend daarbij in de schaduw. De redenen liggen voor de hand: de stortvloed van Bilderdijk's proeven en de voorbereiding der reeds besproken fondsveiling. Niettemin was het Kruseman waardig. Mevrouw Bosboom's Historische novelleUy en Huet's Brieveti over den Bijbel zijn klinkeude namen. De eerete titel, die het Nieuwshlad echt^r verraeldt in 18 57 is de vertaling van Beecher Stowe's Dredy a tale of the great dismal swam, samen uitgegeven met van Druten en Bleeker en de vermelding daarvan is daarom niet onbelangrijk, omdat, zooals vroeger reeds aangeduid is, de uitgaaf hiervan ondernomen werd op aanraden van Fuhri; het blijkt daaruit, dat Kruseman, hoe zelfstandig hij ook al was, toch nog gaame goeden raad aannam. En waarom ook zou hij niet door met en scherp oog uit te kijken, pogen gebruik te maken van datgene, wat anderen hem meenden aan de hand te kunnen doen? Toch zou ook hij een gelegenheid zoo laten voorbijgaan een werk in zijn fonds op te nemen, dat groote en blijvende waarde zou blijken te hebben, toen hij in het vorige jaar n Let meende te kunnen ich een verzeichnen van Koorders te Utrecht om een vertaling uit te geven van Motley's l^he rise of the Dutch Republic. De eerste maanden van 1857 gaven weinig nieuws; Bud-düngh's Jaarherigien, afleveringen van Bilderdijk deeltjes van de Landhouwhoekje, van de Voorlezingen in Felixy een herdruk. Binnen een maand na het verschgnen werden hiervan 100000 exemplaren in Groot-Britanne verkocht (The Illustrated London News 11 Juli 1896 pag. 46). Kruseman's vertaling was gedeelielyk bewerkt door J. Lion Iz. (Zie zgn Mijn staatkundig leven,'s Gravenh. 1865 biz. 45), gedeeligk door P. van Os. Brief van Koorders 27 Maart 1856. De vertaling verscheen in 1857 bg Van Stockum. Wist Kruseman wellicht dat op Nyhofs aanraden Dr. van der Wulp reeds de vertaling voor Van Stockum onder handen had? 1857. van Van der Pot's Julianus en van Bulwer's Mijn. Romans die slechts ongeveer een derde van den ouden prijs zou kosten ', en nieuwe poging om de Bultenlandsche klassieken op gang te brengen door een nienwe goedkoope uitgaaf van Sterne's Tristram Shandy y Claudius' Be Wandsbecher Bode, Goldsmith's Be predikant van Wakefeld, Cervantes' Bon Quickole, Tasso's Jeruzalem verlost, Homerus' llias en Longfellow's Evangelifie, die eerlang gevolgd zoude worden door Shakespeare's Othelio en Macbeth (1858), beide laatste in de vertaling van J. Moulin en waarvan Kruseman het kopyrecht op aandrang van Van Vloten, die overden du nieuwen druk zijn waakzaam oog liet gaan^ voor /*25 en /' 42.80 overnam van Ter Gunne. Dat alles raaakte dat de eerste 5 maanden van 1857 historisch niet zeer belangwekkend zijn, eveumin als de, naar het schijnt Niet met goed gevolg bekroonde tijdelijke prijsvermindering van de Prälatische V olksdünne. Toch gebeurde er iets, dat zeer de Vermel ding waard is en. Advertentie in Haarlenuche Courant 9 April en 9 November 1857. Uit het prospectus van dezc nieuwe inteekening afgedrnkt als advertentie in Haarlemsche Courant 24 April 1857: Nogtans is deze reeks, bij elkander genomen, en vooral ook door de daaraan toegevoegde platen en portretten en banden, van zelve vrg kostbaar geworden en gestegen tot eene som van ongeveer veertig gulden De ondergeveer stelt zich voor, deze [reeks] opnieuw uit te geven in maande-lijkscbe afleveringen van vgf vellen of 120 pagina's, in een omslag, en wel voor den zeker door niemand te wraken prys van 60 cents de aflevering, mits men zich voor de gansche reeks verbinde De afzon-devlijke werken.... behouden on veranderd bun ouden prijs De geestige platen bij den Claudius behoorende en daarvan onafscheidelgkont. vangen de inschrijvers gratis De uitgever beveilt deze nienwe inschrijving aller belangstelling met eenig vertrouwen aan. Hy hoopt voor zich zelv door nieuwen byval aangemoedigd te worden, om zgne zorgvolle onderneming ter overbrenging van klassieke antenrs in onze taal krachtig te kunnen voortzetten, en tevens ieder in de gelegenheid te stellen, tegen eene geringe geldelijke opoffering zich in het bezit te stellen van hooge waarde, die de proef van den tgd hebben doorgestaan en als modellen zyn geijkt. De Uitgever wenscht dezen almanak voortaan te maken tot een waar Volksboekje met een debied \sic] van vele duizend exemplaren, dat is de verschijning van het NieuwMad voor de7i Boekhandel 1857. van den 14 Mei 1857, waarin een ingezonden stuk staat afgedrukt van Kruseman over een typische uitgeverskwestie, over het geoorloofde van nadruk van buitenlandsche werken in Nederland. Een uiteenzetting van dit geschil kan hier achterwege blijven daar de Bouwstojfen er een uitvoerig overzicht van geven; eveneens van het ingezonden stnk zelf, om dat Kruseman het met verzwijging van zijn naam in zijn geheel, maar met weglating der noten, in zijn verhaal overgebracht heeft. Er zij daarom hier alleen gezegd, dat hij zich geheel onafhankelijk van MuUer schaarde aan diens zijde, die het eerst den strijd tegen Binger aangebonden had, toen die firma in 1856 een nadruk publiceerde van Motley's The rise of the Dutch Republic. Kruseman kwam, hoewel mij voorkomt niet zeer groudig en welbeslagen, toch fier voor de meening uit, dat dergelijke handelsondernen gegenwärtigen streng afgekunden worden en dat vrijheid van handel niet ontaarden moet in losbandigheid en in roof „Vrije Handels-Concurreutie! Ik hoop, in alle bescheidenheid, genoegzaam mede te gaan met den tijd om in eeuige opzigten niet blind te wezen voor de onhoudbaarheid van tal van beschermingen en privilegien. Maar hoe ruimer de vrijheden worden der maatschappelijke belangen, des te strikter wikke en wege de regtvaardigheid, opdat niet onder den verlokkenden schijn van dienst te bewijzen aan vrijheid, wetenschap of maatschappij, aan de moraliteit ontfutseld worde wat haar eigeiidom is voor eens en voor altijd". oe degelijkheid met minkostbaarheid te vereenigen zooveel slechts in zijn vermogen is. In afwachting van den jaargang voor 1858 wil hy, als een aanbod voor eens en tijdelijk., alien, die dit Volksboekje niet mogten bezitten, in de gelegenheid stellen om zich de verschenen jaargangen te zamen aan te schaffen, opdat zy het voortaan kompleet zonden hebben. Hier heeft daarom gelgke omslagen doen maken en biedt de reeds verschenen Vier deeltje aan voor f 1,80 te zamen." (Advertentie in Uaarlenxache Courant 17 November 1857). Dl. I biz. 558 vlg. " t. a. p. Dl. 1 biz. 563. 424 BUSKEN HUBT, BRTEVEN OVER DEN BIJBEL. 1857. Dat medegaan met zijn tijd op het gebied van wetenschap vond uiting in Huet's Vragen en antwoorden, Brieven over den Bijbel, een werk, waarin Huet een populair overzicht gaf van de vruchten der Bijbelsche critiek gedurende de laatste vijftig jaren en een poging waagde den Bijbel geschiedkundig en bevattelijk te verklaren als gewrocht van het godsdienstig leven der Hebreeen en van het eerste christengesl acht; juist dat, wat hij bijna 30 jaar later, in 1885 zon loven in de raethode van Renan, den aanstaanden schrijver van La vie de Jesuits (1863), zou hij hier, zes jaar voor het verschijnen van dat boek, schitterend in praktijk brengen: „Een kwanswijs diepzinnig spraakgebruik, hetwelk onder een schijn van weten-schap onkunde verbergt of misverstand kweekt, wordt als onwijsgeerig door hem verworpen. Hij spreekt de taal van het gemeene leven, en is voor een ieder onverstaanbaar". Die methode ging Huet toepassen in een werk over den Bijbel en tot welk resultat dat moest leiden was duidelijk voor hem, die de voile beteekenis begrepen had van Huet's Penee van een jaar te voren: „Les auteurs de la Bible ont eie Des echoa du Salnt'Esprüf'y mais des echou udelligents. En stoute daard, die aan Huet misschien weinig, aan Kruseman zeker wel moeite kostte te doen. Kraseman was toen nog, wat men pleegt te noemen, geloovig, waartoe ongetwijfeld. Litterarische fantasien en kHtieken. Haarl. z. j. Dl. XXII biz. 103. La setile chose ne'cessaire pag. 60. ' Vgl. hetgeen Kruseman een jaar te voren (30 October 1856) aan Da Costa schreef : „Den geheelen Gids van twee jaren heb ik doorge- loopen, om te zoeken naar het stuk over Heine of ten minste naar het opstel, waarin daar over hem gesproken wordt. Ik weet, dat ikhetge- lezen heb ; ik weet dat uit een gevoel van ergernis dat mg in herinne- ring is bijgebleven, oindat daar de genialiteit van Heine zelfs van zgne satanieke immoral iteit hulde werd bewezen. (En van dien Heine ver- schynt hier te lande een kmnpleete nadruk, en eene Hollandsche verta- ling bovendien)." — En dat een half jaar later de ommekeer in zgn denk- wijze nog haar beslag niet gekregen had, blykt daamit dat hg den 16 Februari 1857 opnieuw ter vertaling vertoonde Wetherell's (pseu- doniem van Miss Swan Warner) The hills of the Shateniuc, Evenals Dred verscheen dit werk in 1858 voor gezamelgke rekening met Van Druten en Bleeker {Haarlemsche Courant 20 Januari 1858). BUSKEN HUET^ BRIEVEN OVEE DEN BUBEL. 4<25 het dagelijksche verkeer en de veelvoudige omgang met Da 1857. Costa het hare bleef toebrengen, maar het verstand zegde hem, dat zijn gemoed zich op een dwaalweg moest beyinden. In de zestiende eeuw had een Amsterdamsche uitgever, bewoner van een„De vier Heeras-kinderen'* het eerst in die stad kettereche boeken gedrukt en in omloop gebracht en die stoute daad met den gerechtelijken dood moeten bekoopen '; de drukker, eige- naar en gebruiker van de Haarlemsche „De vier Heems-kinderen'', zou ook op zijn beuxt protest aanteekenen tegen dogmatischen dwang der kerkelijke zijde en in opstand komen^ waar het gezond verstand hem overtuigde, dat de orthodoxie niet alleen een gezaghebbend leerstelsel zou kunnen zijn; de koele verstandsredeneering van Huet scheen, al was het dan ook schoorvoetend, de zegepraal te zullen behalen over zijn a priorUtiseh geloof. Kruseman voerde lievigen strijd; raocht hij raedewerken met het verspreiden van een keunis, niet in over- eenstemming met de begrippen, die de rechtzinnige partij meende zich te moeten vormen omtrent Gods wezen en werken, maar die in openlijken strijd waren met de wetenschap van zijn tijd ? Er moest licht voor hem zelven komen, en dat licht moest ook aan anderen medegedeeld worden -. Met Huet besproken, was de eenige uitweg, dat de eerste een populair werk zou schrijven, waarin de Bijbel en de negentiende-eeuwsche weten- schap tegen elkander overgesteld en aan elkander getoetst zouden worden. „Na emstige en gemoedelijke overwegingen en gesprekken is tot het schrijven en uitgeven van dit boek overgegaan. Het was te wachteu, dat een verschijning van dien aard^ in een tijd toen ieder denkend protestant zijn twijfel alleen fluisterend durfde uiten, verbaziug en ergemis zou wek- ken, en dus een ondankbare daad van raoed zou zijn. Zoo gebeurde ook. De eerste aflevering [half Mei 1857 verschenen] werd met zekeren afschuw ontvangen en had een debiet van nog geen 100 exemplaren. Verscheidene boekverkoopera zonden * Vgl. hiervoor biz. 175 noot 1. In de Fondsboeken teekent Kraseman und Krämer konnte: Eigen plan, met Huet ter eerste versprend der modeme ideeen. 1857. Die erste versprend der modeme ideeen. 1857. Die erste versprend der modeme ideeen. In hoeverre deze aanteekening van Kruseman juist is, dat tegen dit boek geschreven werd, weet ik niet wel te formuleeren. Het aantal tijdschriften, welke dadelijk of zeer kort na het verschijnen van dit werk, er boekbeschouwingen over leverde, bleef verre beneden raijn verwachting; Kruseman's Wensch, dat de Wenschappelijke Bladen een aankondigung zouden geven, rädte Buijs als redacteur af „, en alleen Het Leeskahinet, Harting in de Nieuwe jaarhoeken voor wetenschappelijke theologie en Waarheid in liefde, Godgeleerdheid tijdschrift zijn raj onder de oogen gekomen. Noemde alleen het een „nitmuntend geschrift" ; oordeelde de predikanten vereeniging in de provincie Groningen, „dat het boek te veel waars bezat, om niet eenig nut te doen, en in alien gevalle tönen, en daardoor de zaak der waarheid dienen'' ^, de beide laatste aangehaalde bronnen gingen geheel mede met de algemeene meening, die het boek rondweg als een gevaarlijk gesclirift bestempelde. Kniseman's eigen bedienden zelfs hielpen schoorvoetend meer aan de verspreiding. (Brief van Buijs 19 Januari 1858.) Vermoedelijk doelt Huet hierop wanneer hij schryft (Brieven van Cii, Busken Huet, Haarl. 1890 Dl. I biz. 43): „Eii wat is die pastoor ill de Janstraat een allergruwelijkste nil!" Pmet een aankondiging van de Brieven over den Bijhel zou ik altans willen wachten tot de jaargang compleet was. 't Werk is moe^e-Ijk genoeg, fen om den aard van bet geschrift, en om reden dat de sobrijver onze mede-arbeider is. Eeneapologie komt mg even ongewenscht voor als ecne strenge veroordeeling, en on party digheid opditgebied wordt niet ligt gevonden, altbans niet onder de mannen van het vak. (Brief van Buys 25 Januari 1858.) Aari 1858. Bibliographisch album biz. 171. Utrecht 1858. Dl. I. biz. 312. Harting de redacten van de Jaar-hoten was predikant te Enkhuizen. Groningen. Jaargang 1858 biz. 115, Jaargang 1859 biz. 111. Kerklijke Courant 10 Juli 1858, aangehaald in Leeskahinet, a. p. BUSKEN HUET, BRIBVEN OVER DEN BIBIEL. 427 Heviger aanvallen zou Huet te verduren hebben van den i857. Groningschen Hoogleeraar Hofstede de Groot, die in zijn onder den titel Brieven over den Bijbel verschenen werk met klem opkwam tegen de strekking van Huet's geschrift. Zeker een opmerkelijk verschijnsel! Twee godgeleerden, wien het noch an geleerdheid, noch aan heiligen ernst ontbreekt, noch aan gelnkkige gave om hunne gedachten met duidelijkheid en juistheid voor het algemeen bloot te leggen, beide tot de vrij-zinnige righing behoorende, en nogthans in het fundamentelle stuk over de schrift elkanderen bestrijdende, en nogthans in het fundamentelle stuk over de schrift elkanderen bestrijdende, oneens zelfs bij de vraag: wat is openbaring van God aan de menschen'\ Aldus schreef Poelman in De hijbelvriend '. Kuenen behandelde de verschillende geschriften in de Godgeleerde Bijd/ragen * en hij scharde zich niet aan de zijde van De Gro Ot, evenmin als E. in Ret Leeskabmet, die van oordeel was, dat De Groot "Die vor prospectus van De Groot's Brieven: "Deze Brieven naar aanleiding van de Brieven over den Bybel van Busken Huet geschreven en voor den bezitter van deze onmisbaar, vormen een zelfstandig werk over den Bijbel en zijn zeer ter lezing aan te bevelen, ook aan heu, die Busken Huet's geschrift niet kennen." (Aankondiging van den uitgever J. B. Huber te Groningen in C. P. Hofstede de Groot's Het zelfständig oordeeen der genieente over Bijbel en Christendom, Gron. 1862.) "In 1870 schreef Hofstede de Groot in zijn De moderne theologie in Nederland (biz. 11): "De moderne theologie is voor tien jaar in Nederland geboren en op eens populair." Geworden door een boek, Brieven over den Bijbel getield, geschreven door Cd. Busken Huet, toen Waalsch predikant te Haarlem. Nieuws behelsde dit geschrift niet; maar de auteur is een uitnemend stilist en had met talent de bezwaren tegen de geschiedenis, in den Bijbel vervat, welke sedert eeuwen worden herhaald, weten by een te brengen en daaraan voor het volk, als aan uitspraken van diepe w^sheid, gewigt werden te gven. Het is een werk, in den geest en met den tact van een Uhlich of Heinrich Lang gesteld". Vierde jaargang. Nymegen 1859 biz. 123. Vier en dertigste deel. Tweede stuk. Amst. 1860 biz. 705. Het supranaturalisme en de geschiedenis van Israel. Onder het drukken van zyn opstel verscheen een deel van de tweede uitgave van De Groot's Briefen. 1861. Bibliographisch album biz. 162. — Onder de geschriften, nog naar aanleiding van Huet's publicatie verschenen, wil ik nog noe- 1857. zicli in vorm en stijl, maar vooral in wetenschappelijke kennis verreweg de mindere van Huet toonde. Tegen al die niet altijd even liefelijke recensies en beschouwingen verdedigde Huet zich in 1859 uitvoerig in de voorrede van Stichtelijhe lectuur en 6 jaar later. Drucker Bronsveld in zijn Kijmpjes: „Brieven over den Bybel" zoo noeint gij uw boekjen met reen, Want met luchtigen tred loopt z'er over heen. Welke „mededeeling" Huet in Be Gids weer noemde „de sle-pende toon van iemand, die gaarae eene onbeleefdheid zeggen zou, maar het regte woord niet vinden kan." Het Consistorie der Walsche Gemeente te Haarlem, waar Huet als pasfeur fungeerde, hield zich onzijdig, maar aelitte niettemin de zaak van genoegzaam gewicht om van de verschijning aanteekening te doen houden in de notulen. Nauwe lijks een enkel punt wordt in de Brieven aangetroffen, dat Huet lietzij bij de Zondagsche Godsdienstoefening of later in eene opzettelijk daartoe besteuide weekbeurt niet ter sprake had gebracht. De Gemeente wist, wat, zoo men pleegt te zeggen, voor vleesch zij in de kuip had en opdat men niet zoude kunnen zeggen dat het Consistorie Een dergelijke ruchtbare zaak zich niet zou hebben aangetrokken, verzocht dat licham, ngardlens de la sainie doclrine, aan Huet, haar voorzitter en secretaris, in de Aete op te nemen, nque le College reuni des men de Wenken opzigtelijk moderne theologie, dat in de eerste plaats heft medegewerkt, om de uitdrukkingen moderne theologie en moderne theologen in den thans algemeen gebruikelyken zin bürgerrecht te doen verkrygen. (J. I. Doedes. Biografische herinneringen, Utr. 1894 biz. 114). Van deze brochure, die in 1858 twee oplagen beleefde, maakte zich de emeritus pasteur D. T. Huet als autenr bekend in de Kerkehjke Courant van den 9 April 1859, en wel naar aanleiding van een pole- miek over zijn geschrift tusschen W. Scheffer, pred Kant te Enschede en C. P. Kits van Hevningen. Rott. 1864 biz. 65. 1864. Dl. IV biz. 185. Herdrukt Litterarisvhe fantasieti en kri-ticken. Haarl. z. j. Dl. XV biz. 27. Voorrede dd. Haarlem, 15 April 1858 biz. VIII. Brivvn van Cd. lusken Huet. Haarl. 1890 Dl. I biz. 47. BUSKEN HUET, BRJEVEN OVER DEN BIBIEL. 429 Anciens et de.8 diacrea, ay ant pris conn aissance (Tune jy^Micat ion 1857. hollandaine du president („Brieven over den Bijbel") tieut a faire connaître que cette publication a ete remarque par eux avec interessant et qui contintterofit de la suivre avec interessant. De Haarlemsche Walsche Consistorie had desferts de l'esprit wallon". De vorm, dien Huet gekozen had voor zijn publication was de l'esprit wallon", omdat geen andere letterkundige fictie de werkelijkheid zoo nabij komt als deze; over  van koele verstands-redeneering, behield het veld en De Génestet liet hem het veld behouden ook tegenover de Leonard uit De Groot's Brieven, die als orthodoxe minnaar van Machteld was komen opdagen. Reinout jnicht als overwinnaar: Machteld is een beter minnaar, Is een Leidsch professor waard! zeide de dichter van de Leekedichtjens, die uit naam van natur en kunst protesteerde tegen een dergelijke wijze van theologiaeeren. Die Leidsche professor, waar hij op doelde, was Scholten. Bij zijn collega Kuenen, den schrijver van de Criticae et hermeneuticas librorum Novi Foederis lineamenta in auditarum usum was Huet echter zijn licht gaan opsteken om voor de verschijning van zijn werk zijn arbeid de Vuurproef Videe d'un jugement proprement dit sur la publication en question, soll completement écartée. (Actes du 28 juin 1857). Vgl. Bulletin des iglises wallonnes. torn. VII pag. 29. Met, Machteldjelief * betitelde Huet in die dagen zijn aanstaande. Brieven van Cd. Busken Huet. Haarl. 1890 Dl. I biz. 42. Vgl. Van Hamel in Mannen van heteekenis 1887 biz. 17. De G^nestet. Leekedichtjens biz. 31 (geteekend 1859). Vgl. den brief van De G^nestet aan Tiele i.d. 29 April 1859 in facsimile medegedeeld in De G^nestet. Dichtwerken uitgegeven onder toezicht van C. P. Tiele. Amst. 1869 Dl. II biz. 361. BusKEN HUET, BRIEVEN OVEE DEN BIJBEL. 1857. te laten ondergaan; „vai wege de geleerdheid'' zond Huet hem de proeven ter goedkeuring en hij deed dat op aansporing van zijn vrienden. De vrees toch was geuit, dat Huefs wijze van doen zulk een tal van bezwaren tegen de Bijbelverhalen zoo eenvoudig weg a chter ich kann ich hooren opem- men, wel eens nadeelig zijn juist voor het doel dat de schrijver beoogde. Vooral de 2e en 3e aflevering {Oi^er de waarde der Bijbelache wonderverhalen en Over hei zedelijk ideaal des Oiid-en Testaments) deden Kuenen iets meer dan louter goedkeurend optreden ; naast het foriiter i/i re paste hij het suamter i7i modo toe : een vergelijking van Huet's handschrift^ dat in de Bibliotheek van de Maatschappij der Nederlandsche Letterkunde te Leiden berust met het gedrukte werk zal Kuenen's aandeel in dezen arbeid in het licht kunnen stellen. Het werk verscheen in afleveringen en reeds dadelijk met de eerste aflevering schijnt er iets gebeurd te zijn, nog voor dat zij onder de oogen van het publiek gekomen was: althans kan zulks opgemaakt worden mit het feit dat in twee nummers van het Nieuwsblad voor de7i Boekhandel ', die eerste aflevering, beide keeren met verschil in de pagineering onder het hoofd longit veracAeuen hoeken opgenomen is. Maar even goed is het mogelijk, dat men hier alleen te doen heeft met en herplaatsing wegens jnisstelling en dat acht ik bij nader inzien waarschijnlijker, omdat ik bij deze uitgaaf geen spoor heb ontdekt van een dergelijk voorval als later gebeuren zou met Huet's Aan J. H, Gunving. Zooals uit de coUatie van de tweede Titel-opgaaf in het Nieuwblad blijkt, bestond die eerste aflevering uit VI en 36 bladzijden, d. w. z. aan den eigenlijken tekst ging onder meer een Voorberigt vooraf, dat, daar er in het vervolg nog twee andere lezingen versehenen, wel tot de uiterste zeldzaamheden zal behooren. Ik acht mij daarom gelukkig dat hier te kunnen mededeelen, daartoe in staat gesteld door den heer J. H. Krelage Brieven van Cd, Busken Huet, Haarl. 1890 Dl. I bl. 43. Mededeeling van Ds. J. J. L. Luti. 21 Mei 1857 en 4 Juni 1857. BUSKEN HUET, BRIEVEN OVER DEN BUBEL. 431 te Haarlem, in wiens exeinplaar door een gelukkig toeval het i857. eerste Voorberigt Nast de derde Voorrede bewahrt is gebleven. Men vrage niet alle erst of deze brieven echt, maar of zij gelöwärkt zijn. Het geheim hunner uitwendige herkomst, door geen geslachtsaam, door geen postmerk verraden, kan vrijelijk blijven wat het is; zoo slechts zieers en lezeressen kennis gelieven te nemen van den inhond; vooral, zoo zij na kennisneming slechts niet in het onzekere verkeeren omtrent den Geest, aan wien deze pa-pieren kinderen het aanwezen zijn verschuldigd. Noch Machteld, noch Reinout schijnen zich in deze erste Vragen en Antwoorden aan het uiten van gewaagde reenen te hebben bezondigd. Mogten zij later onwillekeur tot dit kwaad vervallen, zoo zullen wij niet naaten, van ons regt als uitgever gebruik makende, aan den voet der Bladzijden aantekening te doen van ons geraoe-delijk protest Haarlem, r^ jx t^ Mei 1857 ^''- ^- "• Volgt nit dit Voorherigt, dat de titel van het begonnen werk het liet voorkomen alsof Huet hier slechts optrad als editor, niet als aucior? De titels, zoowel der straks te noemen omstagen der afleveringen, als van de verschillende titelpagina's van deze eerste uitgaaf, spreken alle van „uitgegeven door Cd. Busken Huet", en de vraag mag daarom wel gezogen worden of Huet op grond hiervan als eigenlijk gezegd schrijver van de Vragen en antwoorden wel wenschte aangezogen worden. Ik moet hierop echter het antwoord schuldig blijven; daar Kruseman en Huet elkanders stadgenooten waren, kon deze uitgaaf tusschen be iden geheel mondeling behandel, worben, zoodat er zoo goed als geen correspondentie over gevoerd werden, en mij daardoor al bitter weinig bronnen ten dienste staan, die licht kunnen geven over deze uitgaaf, die zooveel opspraak in den lande verwekte. Hoe het echter zij, de uit- 1857. Gaf zel ging afleveringsgewissen voort en in November 1857 welkte het eerste deel met de zesde aflevering compleet; titel en omslag, beide met „Eerste deel", „Haarlem, A. C. Kruseman 1857", een inhoud en een nieuw Förberigt werden tege lijkertijd verzonden. Het debiet was echter niet van dien aard, dat het bij slot van rekening  en vervangen zijn door de laatste en derde Voorrede i. d. 15 April 1858. Tk neem daaruit aanleiding hier ook dat tweede Foorherigt af te drukken naar het exemplaar in bezit van de Bemonstrantsche Bibliotheek te Leiden. Men vrage niet allereerst of deze brieven echt, maar of zij gelofwaardig zijn. Het geheim hunner uitwendige herkomst, door geen geslachtsnaam, door geen postmerk verraden, kan vrijelijk blijven wat het is. Zoo slechts ziers en lezeressen kennis gelieven te nemen van den inhoud. Yooral, zoo zij na kennisneming slechts niet in het onzekere verkeeren omtrent den Geest, aan wien deze papieren kinderen het levenslicht verscholdigd zijn. Van ons regt als uitgever. Gebniik makende zijn en Onder het hoofd longs t verschenen boeken in het Nieuivshiud voor den Boekhandel van den 19 November 1857 komt voor: HJET, Cd. Busken, Vragen en antwoorden. Brieven over den bybel. 6e afl. Post 8^ (bl. 179—212). Haarlem, A. C. Krnseman / 0.30 lo dl. compl „ 1.80. „Met nog een deeltje van gelijke dikte, zal dit boek compleet zgn." (Advertenties in Haarlemische Courant van den 17 November 1857) „Yuwblad voor den Boekhandel 24 December 1857. Blijven  nergens vers of hoofdstuk wordt vermeld. De schuldigtigt aan ons, niet an lleinout of Macliteld. Met voorbedachten rade werden alle eigens, romeinsche zoo wel als arabiesche, door ons in beider handschrift geschrapt. Hoe zoo? Niets verinogende zonder de gunst van het publiek, meenden wij dat deze zijdelingsche hulde aan zijne Bijbelvastheid een middel wezen zou om, zij het ook langs den weg der gestreelde eigenliefde, datgene te winnen waarom liet ons allermeest te doen is: een luisterend oor en een genegen hart. Haarlem, f^ fl H November 1857. Door het niet verschijnen van een, tweede deeF' in de eigenlijke beteekenis werd de geheele uitgaaf denkel Je nommen om-vangrijk dan eerst in de bedoeling gelegen ha: in Mei 1858 kwamen de Brieven met de 13 tot 15 aflevering (2e dl. [*?>] bl. 421 — 532') compleet. Omslag, titel en inhoud van dat tweede NieuwHblad voor de Boekhandel 6 Mei 1858. Daar het hier an van de meest erucht makende uitgaven geldt van Kraseman en daarenboven een, die voor het godsdienstig leven van de Protestantsche leeken in Nederland van onberekenhaar veel invloed is geweest, was het voor mij dringend noodzakelijk voor de juiste geschiebenis van het boek een ongebonden exeniplaar te zien. Een advertentie daarover geplaatst in het Nieuwsblad van den 16 October 1897 bezorgde mij slechts de zevende, achtste, tiende, elfde en twaalfde aflevering. Op de achterzijde van die omslagen staat o. a. met de dagteekening Mei, 1857: flVoorloopig wordt het getal [afleveringen] op twaalf bepaald, die een deel waren da. Arbij gevoegd, en tegelijkertijd, verscheen ook oen algeraeene titel en eon inhouds-opgaaf der beide deelen als door-loopende reeks; als een complet werk in een deel kondigde Kruseman thans de verschijning aan. Huet had al schrijvende aan zijn geschrift een veel grooter nitgebreidheid gegeven dan oorspronkelijk door Kruseman geniamd was; het aantal der te behandelen onderwerpen had hij, door het vervallen van een eigenlijk gezegd tweede deel, moeten inkrimpen; in de bespreking der onderwerpen zelve was hij, naar me voorkonit, veel wijdloopiger geweest dan oorepronkelijk in zijn bedoeling gelegen had, door het vele en belangrijke dat hij te Ziggen had. Het debiet in den beginne zoo geheel onvoldoende nam gaandeweg toe; de flinke oplaag van 1500 exemplaren riwikt^ uitverkocht. Door de nieuwe titel uitgaven, die in 1856 en 1862 verspreid werden bij den heutigen strijd over het vraagstuk en een tweede, herziene ^ druk kwam in het A'olgeud op zich zelf staand Bockileel vormen." Dit bericht klopt niet met het hierboven geriteerde uit het Nintweshlafi : bij gebrek aai andere bronnen weet ik aan deze tegenstrijdigheid geen verklaring te geven. Bewaard gebleven in het exemplar van Prof. Reitstna te Groningen, mij welwillend door den eigensar ten gebruike afgestaan. Advertentie in HaaHomche Courant 26 Mei 1858. Hier tegenover moet weer gesteld worden, dat de Catalogus der fondsveiling in 1855 weder spreekt van een tweede deel van den eersten druk. Ik maak dat op nit hetgeen Huet in een ongedateerden brief omstreeks Februari 1858 aan Kruseman voorstelde op het omslag van de tiende aflevering te drukken. Ten einde de onevenredigheid te doen verdwijnen, daardoor ontstaan dat verreweg de meeste afleveringen van dit werk de bepaalde nitgebreidheid van twee vel druks aanmerkelijk te boven gingen, zullen de beide volgende nommers, waarmede het workte veiis zal zyn voltooid, den inteekenaren n. Let voor twee, maar voor drie Avorden berekend. De omvang dier nommers zal de inteckenaren overtuigen dat de uitgever bun door bet nemen van dezen maatregel in geen opzigt te kort doet." — Daar mij geen ongebonden exemplaar, evenmin een prospectus onder de oogen gekomen is, laat ik de juistheid van zijn zeggen geheel in het midden; op het omslag der tiende aflevering echterstaat niets anders dan op de zevende en achtste te lezen is. „Mijn Zondagmorgen heb ik besteed aan het berlezen, met de pen in de hand, van Maohtelds eerste Vraag, en Reinouts eerste Antwoord. 