Corporate financial management
. 30,254 . 31,447 . 31,418 . 31,498 # r Pe produktie heeft bedragen : in 1856 pikols 1857 1858 1859 1860 0 w t 26,739.16 66,494.22 47,966.51 67,095.40 82,200.62 dat is gemlddeld per huisgezin: in 1856 pikols 0.88 n 2.19^/j r 1.62V, r I.8P/4 , 1867 t 1858 , 1859 M 1860 2.61 en gemiddeld over de vijf jaren I.8OV10 pikols. De verkregen produktie is geplukt: in 1866 van 12,304,117 vruchtdragendeboomen M 1857 r 12,486,072 r 1868 , 13,285,723 , 1859 0 14,894,022 r 1860 t 16,770,732 r 9 9 a takk pikol koffij is dns verkregen: in 1856 van 460 vruchtdragende boomen , 1857 # 187 , , , 1858 9 m , , 1859 , 261 , , 9 1860 , 204 , en gemiddeld over de vijf jaren van 248 vrucht- dragende boomen. Wanneer men de hier verkregen resnltaten vergelijkt met die, vervat in de daartoe be- trekkeUike tabellen, welke gevoegd zijn bij het artikel Koffij, hetwelk de koffijproduktie be- handelde gedurende het tijdvak van 1854 tot 1868, dan blijkt, dat er eentge voomitgang in den pluk te bespenren is. Van 1854-^1868 heeft men gemiddeld 263 vrnohtdragende boomen gehad voor den pluk van ^n pikol koffij, en van 1866 — 1860 248 vruchtdragende boomen. De verbetering komt nog beter uit, wanneer men de berekening maakt over de twee laatste jaren van het hier behandelde tijdvak, want dan krijgt men 227 vruchtdragende boomen voor den pluk van ^n pikol. De (psultaten van een paar jaren loopen wel is waar over een te kort tijdvak, om te kunnen dienen tot vergelijking met die van een voorafgaand vijQarig tijdvak; maar tot zekere hoogte verdienen zij toch onze aandacht, omdat die beide jaren de eerste waren, waarin SOS SA. aan de koffijplantende berolking eeDe betere betaling van haar produkt is toegelegd, — en te opmerkelijker is bet, dat die betere pluk is verkregen in we^rwil van bet toenemend ge- tal boomenj dat men in die beide jaren gemid* deld per buisgezin te plnkken heeft gebad. Uit de bierboven gege?en cijfers blijkt, dat een koffijplantend gezin gemiddeld beeft geplukt : in 1856 404 boomen , 1857 413. , 1868 , 1859 M 1860 422 474 632 en nit de aantooning van de op ultimo Maart 1861 aiinwezige koffij boomen blijkt, dat men toen, dus voor den opbanden zijuden oogst van 1861, 17,747,822 boomen, of ruim 977,000 boomen meer dan vobr den pluk van 1860 bad, zoodat, bijaldien bet getal buisgezinnen niet belangrijk vermeerdert, betgeen niet waar- scbijnlijk is, een koffijplantend buisgezin in 1861 ruim 660 boomen of minstens 30 meer dan in I860 te plukken moet bebben gebad. — Zoo vordt bet voordeel, betwelk men uit eene be- tere betaling der be vol king yoor eenen bete- ren pluk te wacbten zou bebben, tegenge- werkt door eene onbedacbtzame yermeerdering van den arbeid dier bevolking bij den pluk. Dat verixrijt geldt vooral voor eene residentie als Samarang, waar, gelijk yii} gezien bebben, bet van grondbezit verstoken gedeelte der be- volking vrij onbednidend is, wesbalve de kof- fijplantende bevolking voor baren verzwaarden arbeid bij den pluk bij dat gedeelte der bevol- king weinig of geen hulp te wacbten beeft. Het is onze innige overtuiging, dat de kof- fij-aanplant op Java> — wanneer men de beta- ling der bevolking meer en meer zoo regclt, dat zij erlangt, wat haar toekomt *), — zon- der eenige verdere nitbreiding het dubbele der tot nu toe verkregen produktie kan en zal afwerpen, mits men den arbeid der bevolking bij den pluk maar niet boven bare krachten verzware. De pluk van een te groot getal boomen beeft bet nadeel, dat daaibij te veel produkt verloren gaat niet alleen, maar ook dat de boomen zelve te zeer gebaveud worden. Daaruit ontstaan eene slechte produktie, verkwijning der boomen en bijgevolg noodzakelijkheid tot steeds toenemende vermeerdering van den jon- <) Of licver wat haar toegezegd is, dat is de marktpr|J8, na aftrek van '/« voor landrente «n ran 2V| "lo ▼oo' transport. gen aanplant, waarmede vroeger of later we- der gepaard gaat gebrek aan goede grondeo, zoo men de bevolking niet op te verre afstan- den wil laten werken. — - Zoo beeft het eene iuvloed op bet andere. Naar ons iuzien is er niets, dat meer tot zulk eenen verkeerden gang bijdraagt, dan de kultnnrprocenten en, bij bevordering van amb- tenaren, het verkrijgen eener grootere produktie slecbts door nitbreiding der kultuur als een bewijs van ijver in consideratie te nemen. — Kon men het eene zoowel als het andere af- hankelijk maken vel van de hoogste prodaktie, maar verkr^en van het geringst mogelijke ge- tal van boomen, dan zou men, bij voortgaande betere betaling der bevolking, resultaten ver- krijgen, bij welke noch 's lands geldelijk be* lang, noch dat der bevolking schade zou lij- den. -^ Op dien voet, — maar zoo ook al- leen, — - kan de koffijkuUuur eene volkskultnur worden, terwijl alle voorspiegelingen daarom- trent op den tot dusver gevolgden weg niets meer dan lucbtkasteelen zijn. Voor de produktie van het bier behandeld tijdvak ontving de koffijplantende bevolking: in 1856 / 222,569.46 M 1857 r 552,725.57V, ^ 1858 ' 439,345.72Vt , 1859 , 569,884.69 ,1860 , 562,081.18 dat is per koffijplantend gezin: in 1856 / 7.32 , 1857 # 18.27 » 1858 r 13.97 , 1859 r 38.14 r 1860 r 27.87 en perpikol koffij: in 1856 / 8.82V, , 1857 # 8.3IV4 , 1858 g 9.16 t 1859 , 9.98V« , 1860 ^ IO.48V4 Op ultimo Maart van elk jaar bedroeg het getal boomen bij den vnichtdragenden aanplant: a, in geregelde tuinen: in 1857 7,836,623 boomen , 1858 8,675,941 , t 1859 9,998,130 w , 1860 11,268,265 r , 1861 12,012,504 # SA. S09 B. in paggen: in 1S57 4,648,449 boomen / 1858 4,609,782 ^ , 1859 4,895,892 , f I860 5,502,467 # M 1S61 5,735,318 j, en hij den jongen aanplant: ff. in geregdde tuinen: in 1857 5,253,778 boomea i 1858 4,895,904 r , 1859 4,095,908 r ,1860 3,119,492 , i 1861 2,669,146 ^ h, in paggers : in 1857 1,180,047 boomen r 1858 1,735,227 # r 1859 1,528,824 , f 1860 1,053,159 , # 1861 1,295,098 r Daaniit net men, dat de grootste vermeer- (iering der Tmchtdragende boomen heeft plaats gebd bij de aanplantingen in geregelde tuinen. De belangrgke vermindering bij den jons^en uapUnt, waardoor bet eicli niet laat aanzien, dit in Tervolg van tijd de vrnchtdragende boo- men Bterk in getal eullen toenemen, geeft aan- l^ing tot de vraag, of men, met opzigt tot de kraehten der bevolking, de uiterste grens niet reeds bereikt beeft, daar tocb, yolgens de Toslagen der regering, bet in dit gewest aan geschikte gronden Yoor de koffij niet scbijnt te ontbieken. Yolgens de hierboven gegeven cijfers tocb bedroeg bet totaal van den aanplant van Tncbtdragende en jonge boomen in gere- gelde tuinen zoowel als in paggers: op ultimo Maart 1857 . . 18,918,897 boomen ' f r 1858 . . 19,916,854 ^ f # » 1859 . . 20,618,754 m ' # r I860, . . 20,943,383 , ' r , 1861 • . 21,712,066 , «a hecft d}iB ccn koffijplantend gezin gemid- W te onderhouden gehad: ml856 622 boomen f 1857 658 f i 1858 652 , t 1859 666 , » 1860 . ' 689 I, Ili c=__ Voor de bereiding tan suiker heeft men bier vier ondememingen, die werken kracbtens met bet Gouvernement aangegane overeenkomsten, te welen: Poegoe, Gemoe, Tjipiring en Kali- woengoe. Volgens den Jlmanak van Neder- landsch Indie voor 1863 was aan die onder- nemingen een aanplant yerbonden respectire* lijk van 600, 500, 600 en 500, dus te zamen 2,100 bouws. Uit /le bij de regeringsverslagen gevoegde staten betreffende de suikerteelt blijkt evenwel, dat de totale aanplant dier ondeme- mingen beeft bedragen: in 1856 2,100 bouws # 1857 2,100 , » 1858 2,060 g r 1859 1,940 r r I860 1,840 , De opgave van den gemelden Almanak is derhalve fautief, of de in de drie laatste jaren sterk verminderde aanplant moot later weder op de vroegere hoogte zijn gebragt. — Dit laatste komt ons evenwel niet waarscbijnlijk voor, omdat bet in der tijd op hoog gezag gedane onderzoek, ter verkrijging van eene meer doelmatige regeling der suikerkultunr^ de reductie van den aanplant tot een znaxi- mum van 400 bouws voor eike ondememing, die meer bad, tot eene der eerste voorwaar- den bad doen stellen, en bet niet denkelijk is, dat men daarvan zoo spoedig weder is terug- gekomen. * Het getal buisgezinnen, bij de suikerteelt ingedeeld, bedroeg: in 1856 # 1857 , 1858 , 1859 , 1850 9,481 buisgezinnen 9,659 9,412 11,110 11,634 w 9 dat is per bouw: in 1856 4.5 huisgeziunen M 1867 4.6 n , 1858 4.5 # 1859 5.7 f 1860 6.3 0 # r Wat tot die vermeerderde indeeling, tegen- over de vermindering van den aanplant, aan- leiding kan bebben gegeven, kunnen wij niet nagaan. Wei is bet bekend, dat de Samarang- sobe suikerfabrieken, sender tusscbenkomst van bet gewestelijk bestuur, moeite bebben, om het riet gesneden en naar de iabriek getranspor- 14 910 8A. teerd te krijgen en om h^t noodige werkvolk voor den arbeid in de fabrieken zelve te be- komen; maar aangezien dit geen nieuw opge- komen omstandigheid is en vroeger ook be- staan heeft, zoo kan daarin geene reden yoor die yermeerderiug gezocht worden. — Daarbij komt, dat, bij hct hierboven bedoclde onder- zoek, de wenschelijkheid meer en meer op den Yoorgrond is gesteld, om de aanplantingen niet meet te laten doen In groote tnineu, maar om iedere bij de suikerteelt iugedeelde dessa op bare eigen gronden te doen planten, hetgeen geacht werd te zullen strekken, niet alleeutot wegneming van het bezwaar eener aanwijzing Tan yelden op de gronden van andere dessa's ten beboeve van degenen, die de bunne voor de snikerkultuur moesten missen, — maar ook tot gemak der snikerplantende bevolking zelve, die alzoo op geen verren afstand van bare woningen den veldarbeid behoefde te verrig- ten; — wesbalve, indicn daartoe is overgegaan, de arbeid der snikerplantende bevolking er niet door verzwaard is geworden, zoodat daarin eene reden voor de bedoelde vermeerdering te zoeken zou zijn. — Wij vermoeden, dat men in den kring der verschillende ondememingen meer dessa's beeft getrokken dan vroeger bet geval was^ ten einde op sommige dessa's meer bij- zonder de verpligting te knnnen leggen tot het verleenen van bulp voor het snijden en trans- porteren van het riet, en het leveren van werk- volk voor den arbeid in de fabrieken, om alzoo de andere dessa's slechts met den aanplant be- last te doen blijven, -^ daar die vereeniging van den veldarbeid met andere dienstprestatien voor den Javaanschen landbouwer zeer onaan- genaam is. Dat eene regeling in dien zin kan strekken tot gemak der snikerplantende bevolking, die alzoo er zich door genoopt kan voelen, om ha- ren aanplant met meer zorg te bewerkstelligen, te onderhouden en te bewaken, valt niet te ontkennen, — en iiit dat oogpunt kan men eene dessa's- gewijze aanplanting niet anders dan toejuichen ; maar het lijdt geen twijfel, dat daart^enover bezwaren bestaan, die alles be- halve van gewigt ontbloot zijn. Yooreerst is het toezigt over den veldarbeid in groote tuinen voor de daarmede belaste ambtenaren veel gemakkelijker, dan bij kleine aanplantingen op de gronden der van elkander verwijderde dessa's. Daarbij komt, dat bij groote tninen, vooral in streken vaar men overlast heeft van wild gedierte, en meer bijzonder van wilde varkens, en vraar das het maken van paggers om de tuinen noch onnoodig, noch een gering werk is, die paggers veel minder moeite en materieel zullen vereischen, dan wanneer men eene gelijke uitgestrektheid in 5 of 10 tuinen voor even zoo veel dessa's te verdeelen heeft ; terwiji bij dit alles nog ge- voegd kan worden, dat bij kleinere tuinen het verlies aan grond voor wegen als anderszins grooter rooet zijn, 4an bij groote aanplantingen. De vraag is dus, of het gemak der bevolking, om in de nabijheid van hare woningen te knn- nen planten, door de hier vermelde bezwaren niet ruim wordt opgewogen. En wat nu aangaat de meerdere zorg, welke de bevolking aan haren arbeid kan besteden, — ofschoon, bij eene oppervlakkige beschonwing, dit niet dan eenen guustigen invloed op de produktie kan hebben, — zoo staat daart^n- over weder iets, dat niet ligt mag geteld wor- den, en, naar het ons toeschijnt, het daarin gelegen voordeel eenigzins neutraliseert. Het is bekend, dal het riet, xoodra het g^ sneden is, van de felle hitte veel te Hjden heeft, zoodat het, gesneden zijnde, niet te spoe- dig naar de fabriek getransporteerd en dur vermalen kan worden, om de giating van het suikersap zoo veel doenlijk te voorkomen. Die gisting is voor de kwantiteit zoowel als voor de kwaliteit van de uit het sap te verkiijgen suiker van zeer nadeeligen invloed^ en het lijdt geen twijfel, dat het gevaar daarvan niet wei- nig moet toenemen, wanneer^ bg dessa's-ge- wijze aanplanting, een groot gedeelte van het riet zich op veel grooteren afstand van de fa- briek bevindt, dan bij aanplant in groote tui- nen meer in de nabijheid der fabriek. Daarbij komt nog, dat het voor den fabriekant uiterst moeijelijk wordt, om den aanvoer van zqn riet behoorlijk te controleren '). In het artikel over de Suiker zullen wij misschien ook dit punt nader ter sprake brengen. De totale produktie der vier genoemde fa- brieken bedro^: ') Bg aanplanting in groote tuinen waren deze gewooniijk niet verder dan 2, S, hoogstens 4 palen van de fabriek gelegen. Bg dessa's-gewgze au- planting zal men atellig meer dan de helft der kleine tninen buiten dien rayon, ja sommige zelfi op eeoea * afstand van 7, 8 k 10 palen, krggen. — Die meer- dere afstand is gansch geene onverschillige xaak, want de wegen langs welke het transport door en nit de velden geschiedt, laten veel te wenaehen over, en de karren gaan stapvoets en zoo langxaam, dat een gewoon voetganger ze met gemak kan byhoaden. Door het riet-transport raakt menige boffel ea trekos gedarende den oogstt^d verloren. SA. 211 in 1856 pikols 71,365.13 , 1857 # 53,299.57 , 1858 , 75,201,18 , 1859 r 52,387.59 ,1860 , 63,879.02 dat is per bouw : in 1856 pikols 33.987, r 1857 » 24.90Va , 1858 ^ 36.50V, , 1859 r 27.00Vj r 1860 ^ 34.7IV4 Het blijkt nit de voorgaande berekening, dat de resultaten der beide laatste jaren ^), toes de aaopUoi sttocesBiveiijk met 120 en 100 bouTs werd verroinderd, geenen merkbareu Tooraitgang aantoonen, en het zou daarbij niet onbelutgiijk ziJD te weten, of in die beide ja- ren tereiifl het beginsel eener dessaVgewijze ttttpUnting ia in toepaasing gebragt. Hoezeer ¥^ Biet willen ontkenneu, dat de resnltaten TtD een paar jaren bezwaarlijk kunuen dienen ter beoordeeling Tan de meerdere of mindere deogdelijkheid van een nieuwen maatregel, 200 l^t ket eveowel geen twijfel, dat de vermin- dmng Tan den aanplant op zich zelve geek iavloed heeft gehad. Het plantloon, dat de bcTolking ontving, bedroeg: in 1856 / 208,148.30 , 1857 r 152,540,41V, t 1858 M 219,336.77V, , 1859 0 151,302.60 , 1860 t 167,482,99 <iat is: 9. per hniagezin: in 1856 / 21.95V, , 1857 » 15.79V4 , 1858 # 23.30V, r 1859 # 13.62 i 1860 r 14.40 h, per bouw: in 1856 / 99.11V, , 1857 -r 72.64 , 1858 » imAPI^ , 1859 • # 77.99 ,1860 r 90.97 '; Am de Termmderiag Tan den aanplant in 1S5S met 40 bonws k&n beiwaarlgk eenige in- vloed worden toegekend. e, per pikol: in 1856 \ # 1857 / 2.91V, , 1858) M 1859 ^ 2.88V5 0 1860 ^ 2.62V8 Hoe de berekening van het plantloon hier ge- achiedt, kunnen wij niet nagaan. Yolgens de re- geling van 1847 werd het bij eene prodnktie van 30 pikols per bouw berekend tegen /2.91V| per pikol. Tan 30 tot 40 pikols / 2.08V,, ®^ Tan elk en pikol boren de 40 / 1.25. Doch deze regeling schijnt hier niet te hebben ge- golden; daar bij de hoogste prodnktie, die Tan 1858, de uitkomst per pikol gelijk staat met die Tan het Torig jaar, terwijl daarentegen in de beide laatste jaren de produktie, ofschoon staande beneden die Tan 18 5 8, minder per pi- kol is betaald. Wat hiervan eTenwel wezen moge, zoo veel is zeker dat de resultaten der suikerteelt in Samarang niet gunstig te noemen ziju, terwijl de reeds schrale betaling, die de suikerplan- tende beTolking Toor haren arbeid genoot, door eene indeeling Tan een grootei getal huisge- zinnen, er niet op Terbeterd is, hoezeer daar- tegenoTer staat, dat zij 00k • minder werk te Terrigten moet hebben gehad. -r* Wij hebbeu ons niet goed kunnen Tereenigen met eene indeeling Tan te Teel huiigezinnen per bouw. De arbeid wordt wel is waar er door Termin- derd, maar niet het lastige Tan den aanplant, althans niet in eTenredigheid tot de Termin- dering der Terdienste die er mode gepaard gaat '). £r is nog eene bijzonderheid bij de Sama- rangsche suikerkultnur, welke onze aandacht heeft getrokken. Yolgens de regeling Tan 1847-moesten de suikerfabriekanten minstens twee derde hnnner produktie, Toor zoo Ter dat yoldoende was tot afbetaling Tan het plantloon en de ge- noten jaarlijksche Toorschotten, aan het Qou- Ternement leveren. Later heeft men in 1854 aan sommige ondernemingen, om Terschiilende redenen, toegestaan eene Taste leTering per bouw, onTerschillig hoe groot de produktie mogt zijn. *) Op dit punt ziillen wg bg hetartikel Saiker nader de aandacht vcstigen. Hierhg teekenen wg slechts aan, dat in Pasoeroewan, Probolinggo en Be- zoeki, waar de beste resultaten werden Terkregen, men het geringste getal huisgezinnen per bouw heeft gehad. 14* 212 SA. Uit de regeringflvcrBlagen nu blijkt, dat de door de Samarangsche fabriekanten aan het Gouvernement gedane IcYcring hecft bedragen : in 1856 pikols 17,563.83 , 1857 w 20,885.86 , 1858 , 1859 , 1860 28,908.94 23,893.10 32,409.05 In verhoading tot de prodaktie beeft die levering bedragen: in 1856 24V, Vo , 1857 39*/io 9 g 1858 38«/8 # t 1869 45»/4 » g 1860 50»/4 ' Met uitsondering van 1858 ziet men bier vel eene geregelde toeneming, maar toch niet bet twee derde der prodaktie bereikt. In verbouding tot bet getal bouws van den aaiiplant bedroeg de levering, berekend per bouw : in 1856 , 1857 , 1858 „ 1859 , 1860 pikola 8.36V5 9.94V, 14.03V, 12.31V» 17.61*;, 9 9 9 a Hier is veder eene gestadige toeneming, met uitzondering evenwel nn van bet jaar 1859; maar er is niets in deze berekening te ▼iiiden, wat aan eene vaste levering per bonw kan doen denken. Wij hebben niet kunnen nagaan, op welke grondslagen die levering be- rust en wat tot eene zoo exceptionele, onre- gelmatige bebandeling aauleiding heeft kunnen geven. De niet zeer gelukkige resultaten der sui- kerkultnur, — afeescbeiden van de moeijelijk- heden, verbondte aan de gedurige verwisse- ling van gronden en de scbikkingen, daarnit voortvloeijende, ten einde ben, die bunnen grond in een gegeven jaar moeten missen, daar- voor elders scbadeloos te stellen, -— maken, dat die knltaur voor de daarbij betrokken bevol- king niet voordeelig is en dus bij haar 00k niet gewild kan zijn. Wij willen dit aantoo- nen door de volgende berekening, loopende over 1856—1860, — een tijdvak, waarin de resultaten nog gunstiger waren dan die van voorgaande jaren. In de gemelde jaren heeft de suikerplantende bevolking tra behoev^ dier kultuur moeten missen 10,040 bonws en eene gelijke uitge- strektheid, waarop zij anders padi dalem had kunnen verbouwen, met padi gendjah moeten beplanten. — Zonder de suikerkultuur zon zij derbalve twee maal 10,040 of te zamen 20,080 bouws meer voor den verbouw van padi dalm bebben gebad, dan nu bet geval geweest is. Al de Samarangscbe suikerondernemingen liggen in bet regeutscbap Kendal, en uit de verslagen der regering blijkt, dat in dat regeat- schap de verbouw van padi dalem op natte rijstvelden gemiddeld 30 pikols padi per bouw geeft % De bevolking had dus van die 2O,0S0 bouws aan padi dalem kunnen krijgen 603,400 pikols. Blijkens de tabel N^ 10, te vinden op bL 105 van het 3^ Deel van dit Woordenboek, heeft in Samarang de prijs van padi, gedurende het tijdvak van 1856—1860, per pikol gemid- deld / 2.65 bedragen. Wij houden het er voor, dat dit gemiddelde dooreen berekend is, na- melijk, zoowel voor de padi dalem als voor de padi gendjah, Daar nu de eerste soort, als veel deugdzamer^ hooger in prijs staat dan de laatste, zoo is het waarschijnlijk, dat de padi dalem meer, de padi gendfak minder dan dat gemiddelde heeft gegolden. Wij willen echter, om onze berekening vrij tehoadenvan alle overdrijving, aannemen, dat het aangewe- zen gemiddelde ad / 2.65 de prijs is der pa& dalem, en dat, met een verschil, stelle van 25 cents, hetgeen zeker niet te groot is, de paii gendjah gemiddeld heeft g^olden / 2.40. Yolgens het voorafgaande zouden dus de 602,400 pikols padi dalem, die de bevolking meer had kunnen krijgen, voor haar eene waarde hebben ge- bad van / 1,596,360.- of na aftrek van Vt "^oor land- rente ad. . , 319,272.- van / 1,277,088.- In stede hiervan beeft zij van 10,040 bouws, welke niet dadelijk voor de suikerkultuur zijn gebezigd, maar ter voor- ziening in de behoefte van elk >olgend jaar beschikbaar zijn gehouden, en die zij daarom niet dan met padi gendjah heeft ^ Te transporteren. . . / 1,877,088.— *) Men neemt gewoonlijk de beste Siwak's voor de saiker, en eene opbrengst van 80 pikols is dus eer te laag, dan te hoog gesteld. if SA.. 218 Transport. . ./ 1,277,088.— kunnen beplanten, tegen eene gemiddelde opbreogst van 20 pikols, niet meer gehad dan 200,800 pikob padi gendjah, narTan de waarde ad / 2.40 iioogsteiiskange- iteld voiden op / 481,920.—- of na aftrek yau '/i Toor land- reate, wL . . . w 96.384.— op g 385,536.— nodat de schade, welke de be- roDung, door de suikerkultuar, in haren rijstbouw, gedurende bet Tijijarig tijdvak van 1856 tot 1860, heeft geleden, Teilig bn gcsteld worden op. . . . / 891,552.— DaartegenoTer heeft zijlaan plaatloon ont- nagen, . . . / 898,811.08 vttrraa eren- td moet wor- dea a%ehoudeii <ie Tan de aui- kerhetTelden seheTen land- rate ad. . . , 102,634.25 1) Boodat zij zuiyer heeft ontvaogen g 796,1 76.83 ea kieriDede blijkt dus de schade bij slot Tan rekening voor haar te hebben bedragen / 95,375.17 a dat in weerwil van den meerderen arbeid, vdke door de suikerknltaur, in vergelijking set dien bij den rijstbouw, ge?orderd wordt. Men is gewoon,- om, van de suikerkultnur qirekeode, tevens te gewagen van de Toordeelen, it de auikerbereiding geeft ; ook wij deden dit aeermalen, edoch meestal om, waar wij de |criii»e Terdiensten der bevolkii^ van de eene of andere residentie wilden aantoonen, de re- l^eniog zoo ruim mogelijk te maken, maar niet amdat die beide zaken, naar ons inzien, eigen- >) Namel^'k: in 1856. • 1857. . . / 22,617.— 20,787.50 . 1858. • • Ji 22,466.50 , 1859. • t « ■ * V 18,248.25 • 1860. 18,620.— te zamen. . . / 102,634.25 aardig onder een en hetzelfde aspect te breu* gen zijn. Wie toch ziet met ons niet in, dat hier eeue Terwarring plaats grijpt, welke op huishoudkundig gebied niet mag toegelaten worden? Wanneer een boer in Nederbind, die eene bouwhoeve in eigendom of in huur bezit, op de daaraan verbonden gronden granen ver- bonwt of vee teelt en daarvan boter of kaaa verkrijgt, dan kan, indien hij zich in andere spe- culatien begeeft, bijy. in het koopen van hout op hout?eilingen, of in het in pacht nemen yan boomgaarden yan anderen, ten einde het gekochte hout of de geplukte yruchteu weder te yerkoopen, het yoordeel, daaruit door hem te yerkrijgen, niet gebragt worden onder de winst zijner bouwhoeye. Evenzoo is het hier gesteld met de suiker* kultuur; wil men daaryan het yoor- of het nadeel berekenen, dan moet men zich strikt houdeu aan eene berekening yan hetgeen de beyolking yan hare velden had kunnen krijgen, en yan hetgeen die yelden, en niets anders, haar hebben opgeleyerd, en geene andere indus- trien met het landbouwwerk yerwarren. Heeft die beyolking riet gesneden en daaryoor loon ontyangen, dan sou het de yraag zijn, of zq haren tijd aan dat rietsnijden besteed niet yoor* deeliger had kunnen benuttigen. Heeft zij het riet getransporteerd, dan komt daartegenoyer weder de kwestie yan tijd en tevens yan de slijtage en het yerlies yan karreu en beesten; en niet minder moet de kwestie yan tijd in aanmerking komen bij het presteren yan arbeid in de fiabriek. Heeft zij aan den (abriekant potteu, kalk, kran- djan^9y brandhout, bamboe of wat dies meer zij geleyerd, dan zijn de daaruit yoortspruitende yerdiensten, daargelaten de yraag, of z|} langs andere w^en niet meer had kunnen yerdienen, niet te yerwarren met het yoordeel, dat de smker- teeli, in yergelijking met de rijst-^/^of elke andere ieeli, yoor haar afwerpt. Buitendien worden de yoordeelen, tot welke eene suiker- onderneming de gelegenheid yerschaft, dikwijls gedeeltelijk, hier en daar zelfs geheel genoten door menscheu, die niet eens in het bezit zijn yan yelden of behooren tot de bij de suiker- kultnur ingedeelde landbouwende beyolking. Dat deze, yoor zooyeel althans Samarang betreft, bij die kultuur schade lijdt, zal na al het yoor- a^egane moeijelijk zijn t^en te spreken. Of hare uitzigten in het yervolg znllen yerbe- teren, is eene kwestie, die moeijelijk yoorals- nog is uit te maken, en die wij misschien later bij het artikel Suiker zullen besprcken. De geheele teelt, gelijk wij reeds zeiden, yindt plaats in het regentsohap Kendal, en aan su SA. de Yruchtbaarheid. van de grondeu in die afdee- ling schijnt het niet te haperen, ierwijl uit het riet ook ved sap v ordt verkregen ; maar het blijkt, dat de hoeveelheid sap, welke men bij de Sa- marangsche sulkerfabrieken noodig lieeft voor 66n pikol suiker, zeer groot is. De yraag is:' ligt de Bchuld van dit laatste aan eene min- der doelmatige inrigting en werkwijze der fa- brieken, dan vrei aan de mindere suiker- gehalte of de densiteit van het sap. Koezeer de opgaven omtrent die 'densiteit, zoo als se voorkomen in bijvoegsels van de Javasche Courant, betreffende de suikerproduktie der verschillende fabrieken indeverschillendesuiker- residentien niet te \ertrouwen zijn, schijnt er grond te zijn voor de meening, dat het daaraan evenzeer als aan eene minder goede werkwijze en inrigting der fabrieken ligt. Van de hierboven genoemde 4 Samarangsche Buikeriabrieken werkten Poegoe en Gemoe in 1856 nog geheel op de oude wijze, dat is nitdamping van het sap en afkoking tot sui- ker met open pannen. Op de fabriek Tjipiring werkte men gedeel- telijk op de oude wijze, gedeeltelijk door af- koking in luchtledige pannen; ter^wijl men op Kaliwoengoe zich geheel bediende van lucht- ledige pannen, waarvoor de luchtpompen even- vel gedreven werden door water, of, bij ge- brek aan water, door eene stoommachine van hooge drukking. Daaruit blijkt, dat de Samarangsche suiker- fabrieken op het stuk der inrigting nog wel wat te wenschen overlaten. Indien zich daarbij nog voegt ongeno^zame capaciteit voor de verwerking van eenen zoo grooten aanplant als vroeger daaraan verbonden was, dan heeft de r^ering ongetwijfeld verstandig gehandeld mel dien aanplant te verminderen, niet alleen in het belang der fabriekanten zelven, maar ook in dat der bevolking, voor wie, hoe grooter de aanplant is, ook het ongerief des te grooter wordt, uit de gedurige verwisseUng van gronden ontstaande. Nevens de Gouvemements suikerteelt wordt in Samarang ook suiker geplant op de partikuliere landen Simongan en Tjandi, waarvan het eerste toebchoort aan Europeanen, het laatste aan Arabieren. Op Simongan bedraagt de produktie gemiddeld 25 pikols, en op Tjandi 15 ik 20 pikols per bouw. Dit resultaat is wel belangrijk minder dan de produktie bij 's Gouvemements teelt, maar toch niet geheel onbevredigend, wanneer men let op eenige bijzonderhedeu, wier invloed alles behalve gering is. In de eerste en voornaamste plaats mogen wij daaronder rangschikken de geriiige gele- genheid, die bij partikuliere onderncmingcn bestaat tot jaarlijksche verwisseling der gron- den. Op Simongan is die zoo gering, dat daar soms vijf jaren achtereen op denzelfden grond wordt geplant, als wanneer reeds met het derde jaar tot de bemesting met oliekoeken moet worden overgegaan; terwijl verwisseling van grond geen plaats vindt, dan voor zoo ver de reeds gcbezigde niet mcer dienen kan. Het blijkt, dat, bij den aanvang, de vruchtbare gronden op Simongan tot 40 pikols per bouw afwerpen, maar dat deze produktie gaandeweg vermindert. Op Tjandi schijnt men zelfs geene sawah*s voor de, kultuur te bebben, maar het riet op tegal-gronden te moetcn planten, zoodat de beplanting, wclke bij de Gouveruemenis teelt tegen het einde van Junij of het begin van Julij eenen aanvang neemt, er met het begin van den regentijd plaats vindt, daar anders het plantsoen van de droogte te veel te lijden zou hebben. In de tweede plaats hebben vele onderne- mingen op partikuliere landen, wanneer die Diet zeer uitgestrekt zijn en er zich geene bos- schen op bevinden, te kampcn met moeijelijk- heid in het aanschaffen van de noodige brand- stoffen, zoodat zij daardoor van zelf verpligt worden, om de suikerbereiding te doen plaats hebben op de oude wijze (die wel minder kost- baar is, maar ook minder uitlevert), dewijl men daarbij voor brandstof meestentijds geooeg beeft aan het gedroogde, uitgeperste riet of de ampas. Bij eene bereiding met stoomtoestellen is de ampas geheel ontoereikende en heeft men boven- dien eene groote hoeveelheid brandhoat of steenkolen noodig. In de derde plaats lijden die ondernemingen, bij eene geringe uitgestrektheid der laDdcn, dikwijls aan gebrek aan stroomend water, zoo noodig voor het in beweging brengen der mo- lens tot vermaling van het riet. Daardoor ontstaat wel eens de verpligting, om bet riet te doen persen met trekmolens, die door buffels of trekossen in bew^ing worden gebragt. Dat dit eene zeer gebrekkige persing geeft, en dus een groot verlies van sap, dat in het riet blijft zitten, moet veroorzaken, valt ligtelijk te be- grijpen. Men zou dit wel kunnen verhelpen door aanwendiug van stoomkracht, maar, daar- gelateu, dat het gebrek aan brandstof zicb dan in meerdere mate weder doet gevoelen^ zoo komt daarbij, dat die ondernemingen gewoonlijk op te kleine schaal moeten gedreven worden » om de aanzienlijke kosten van een stoomgemaal ' te kunoen dragen. 8A. 215 Xunnea die beswaren ons eene voldoende opioasijig geren voor de omstandigheid, dat de partikuliere ondernemingen, noch wat den aan- plant Tan hot net zelve noch wat de bereiding der saiker aangaat, met de in kontrakt met bet Gourernement staande ondememingen kun- oeo wedijrereii, zoo moeten zij ons tevens doen i&iien, dat de voordeelea voor de laatst be- doelde ondernemingen niet anders kunnen wor- dea Terkiegen dan langs wegen en met mid- delen, die op economische gronden bezwaarlijk te Yerdedigen zijn. Men veet wel, op hoe Teel de soiker komt te staan, maar de uit- garen, die men te doen heeft, en die het kos- tende Tan de suiker bepalen, berusten op geen enkden reddijken, vasten grondslag. Wanneer in Earopa eene snikeronderneroing tot stand kofflt, dan weet de ondernemer wat hij, hetzij in huur, hetzij in eigendom te betalen heeft Toor den grond, dien hij noodig heeft roor-de teelt Tao den beetwortel, TOor de bewerkiog Tan die Telden of voor de grondstof, zoo hij xich die laat leveren. Alles regelt zich hier itaar marktprijzen en naar yraag en aaubod, en bij slot yan rekening is de ondernemer de no, die staat TOor het verlies of de winst, die zQoe wtiak geeft. Op Java is dit geheel anders. Daar worden aan de bevolkingy zonder Toorafgaande toe- stemming, hare gronden ontnomen, en wordt lij gedvoDgen die te bearbeiden, zonder dat lij stem heeft in de bepaling van de hnur van dea grood of in de belooning van haren arbeid. Alles vordt zamengevat in eene vergoeding, vdke onder de benaming van planiloon aan ^ vordt nitbetauld, naar rede van eene vast bepaalde som voor elken pikol duiker, die ge- {abrioeerd wordt, zoodat zij, bij misgewas of bij eene slechte inrigting der fabrieken en gebrek- ^ werkwijze, gevaar loopt voor haren grond of haren arbeid in het geheel niet of slecht be- loond te worden. Het is waar, bij een goed resultaat wordt zij misschien beter beloond dau xij anders had kanuen hopen, en zoo kan een goed jaar soms goed maken, wat in een ilecfat jaar te weinig is verdiend, maar, daar- gdaten dat de betrokken persoon tot het beloopen van de goede en kwade kansen cjne toestemming behoort gegeven te hebben, zoo lijdt het geen twijfel, dat eene goede ecoDomie alle kansrekening voor de belooning Tan den arbeid van den minderen man steeds ifkenren zal. Bq de Gonvemements ondememingen op Java worden voorts de gronden verwisseld en bfit water voor de fabrieken verstrekt zeer tot ongerief van de bevolking *). De koelies snij- den het riet of werken in de fabrieken tegen een door het Gouvernement bepaald loon, en voor zoo ver de fabriekanten vrijwillige koelies bezigen, wordt het loon van dezeu door dat der gedwongen koelies binnen zekere grenzen gehouden, want, vragen zij meer dan het den fabriekant convenieert te betalen, zoo moeten de besturen weder door verstrekking van ge- dwongen koelies ter hulpe komen. Zelfs het kostende van het brandhout, een zoo uiterst belangrijk artikel in de zaak der snikerbereidiug, bernst op geenen enkelen redelijken grondslag. Meestal laten de fabriekanten het voor hnnne rekening kappen en aauvoeren uit de bosschen, daartoe door het bestunr aangewezen. Zijn die bosschen in hunne nabijheid, dan is het hout goedkoop; liggen ze ver af, dan stijgen de kosten; en zijn de bosschen weggekapt en bestaat er geeiie gelegenheid, om zich met gemak, en tegen niet al te hooge prijzen, steen- kolen te verschaffen, gelijk het geval is met meest alle meer binnenwaarts of niet digt bij groote havens gelegen ondernemingen, dan moeten de plaatselijke besturen weder met eene aanbeveling of bevel tot levering van brandhout door de bevolking tusschen beiden treden. Zoo wascht de eene hand de andere, en voor die verschillende genoegelijke dienstbetooningen verbindt de fabriekant zich tot levering van een groot gedeelte zijner produktie tegen eenen prijs, die soms 100 en meer ten honderd be- neden den marktprijs is, soms na daaraan grenst; maar wanneer het Gouvernement verlies voor- ziet, heeft het zich het regt voorbehouden, om voor de levering te bedanken. Wij vragen het aan iederen onpartijdige in gemoede af, of dat eene industrie heeten mag, die op gezonde, economische grondslagen ge- vestigd is, en dus gcacht kan worden tegen eenen stoot bestand te zijn. En de gewigtigste vraag zal bij dat alles dan nog wel deze zijn: Wie van de drie bij znlke ondernemingen be- trokken partijen : het Gouvernement, de fabrie- kant of de bevolking, wel de lijdende partij zou wezen? Bebalve de snikerkultuur vindt men in Sa- marang, en wel in het regentschap Demak, de tabaksondememing Penawangan, met eenen aan- plant van Gouvernemeuts-wege. <) Hetgeen daaromtrent is aan den dag gekomeu b\j het gedaae onderzoek, om tot eene betere re- geliog der suikerkidtaur te komen, is slleropmer- kelijkst. 216 8A. De daarvoor benoodigde velden achijnen niet Tan de bevolkiDg te worden geuomen, maar opzettelijk daarvoor te zija ontgoiinen* De beplante uitgestrektheid bedro^: in 1856 I9OV4 bouws M 1857 1983/4 r g 1858 I98V4 # r 1859 199V4 # ^•1860 188 „ Of de voor deze onderneming gevorderde arbeid te zwaar op de bevolking heeft gedrukt, dan vel of de rampen, die in 1849 en 1850 de Demaksche bevolking zoo schrikkelijk hebben geteisterd, daartoe aanleiding hebben gegeven, is ons onbekend, maar de arbeid wordt er ge- heel verrigt door boedjangs of Trijwiilig in- gehaurd werkyolk. De produktie bedroeg: in 1856 pikols 1,598.71 ^ 1857 # 1,984.56 g 1858 ^ 2,148.66V, r 1869 g 2,316.16 t, 1860 I, 1,599.42'/^ dat is gemiddeld per bouw: in 1856 pikols 8.40 0 1857 # 9.48V4 g 1858 , 10.81 t, 1859 » 11.627, t 1860 r 8.5OV4 Het kostende der produktie heeft bedragen: in 1856 / 32,380.70 ^ 1857 » 41,265.587, tf 1858 r 36,262.877, g 1859 r 31,379.35 , 1860 r 29,162.26 dat is gemiddeld per pikol : in 1856 / 20.237, , 1857 r 20.797, ^ 1858 r 16.41 t, 1859 # 13.55 ^ 1860 # 18.22V, De ondernemer, de Heer J. van Maanen, schijut gehouden te zijn, de helft van zija pro« dukt aan het Gouvernement te leveren, aan hetwelk het kostende er van per pikol kwam te staan: in 1856 op / 42.65 # 1857 , , 46.90 r 1858 , ^ 41.43 # 1859 , , 35.07 B I860 , , 38.31 De door het Gouvernement in NederUud  L859 9 9 23.32 39.17V, Van het jaar 1860 heeft men gecne opgaaf, doch bet vorenstaande is voldoende om te doea zien, dat do winst op die levering, velke op zichzelve reeds vrij onbeduidend is, weioigi zoo icts te beteekenen heeft. De landen, die aan partikulieren in eigeodom toebehooren, hebben eene uitgestrektheid van 20,82 17io bouws. In 1860 hadden zij eene bevolking van 22,994 zielen ^) en waren zij in de verpouding aangeslagen voor eene waarde van / 1,955,000, waarvan aan verponding is gebeven eene som van / 14,020.60. Omtrent de produktie dier landen is, met uitzondering van hetgeen wij hierboven mededeelden omtrent de teelt en bereidiog van suiker op de l&nden Simongan en Tjaudi, veinig of niets bekend. Buitendien had men in Samarang in 1S60 25 ondernemingen tot outgiuning van in huur uitgegeven woeste gronden, ter uitgestrektheid van 13,314 bouws. Dienaangaande is mede weinig meer bekend, dan dat zij zich grooten- deels bij de teelt van koffij bepaien. Van S3 ondernemingen bedroeg in dat jaar de produktie 46,167 pikols, ongerekend 1,189.50 pikols, die als huursehat door 4 ondernemingen aan het Gouvernement werden opgebrogt. De hnur van andere ondernemingen wordt in geld vol- daan en voor 17 ondernemingen bedroeg dit / 48,859.84. De namen dier ondernemingen vindt men vermeld op bl. 511 vv. van den Almanak en Naamreffister van Nederlandsch Indie voor 1863, met bijvocging van de namen der ondernemers en administrateurs, alsmede van de uitgestrekt- heid der aauplanting van elke onderneming. '} Dit cijfer vindt men opgegevea in het rerslsg over dat jaar op pag. 134; maar nit de aan dat verslag toegevoegde bevolkingsstatiatiek blijjkt, dat in I860 de bevolking der Samarangsche partikaliere landen heeft bedragen 81,258 zielen, welk cijfer door ons hierboven, bg de bevolkingstatistick ran Samarang, als het meer juiste ia aangenomeu. 8A. 217 Eindelijk nog besta&n er een paar onder- nemJDgeD, wdke, krachtens daartoe bekomen concesflie, sich bezighouden met den aankap T&n bout. -De eene draagt den naani yan Teispoatin, en bdioori aan den Heer D. J. R. PiBTEBJCAAT^ wieus concessie loopt over eene uitgestrektheid van 20^7i« ^ierkante palen, en TurraD de ondernemer zelf administrateur is. Deandere onderneming, genaamdGcdongPanie, toebehoorende aan de Heeren J. A. Ruhle en J. L StoJc, wordt geadministreerd door P. N. GoEizjBB, en heeft eenen omvang van 4 vier- bnte palen. Uit het regerlngsverslag over 1860 blijkt, dat die beide conoessien zijn verleend behoudens kosteloQze levering van het een vijfde van den a&nkap. De eerstbedoelde onderneming, of Tempoeran^ had te dier zake in 1S60 afgeleverd 4,553 balken, ongerekend eenige mindere hout- verken, en de tweede onderueming 859 balken. Toor zoo yer die leveringen het verschuldigde eea vijfde vert^enwoordigen, kan men daarnit reeds de bdangrijkheid van dien aankap eenig- zins nagaan. Met de consumtie van opium, in het tijdvak na de ongeiimiteerde verstrekking er van, ZTJn wij niet bekend. In 1861, toen aan die ongeiimiteerde ver- strekking een einde is gemaakt, werd het oaibnum der l^ale consumtie voor 1863 be- paald op 5,067 katU's, en voor 1863 verd die lelfde hoeveelheid behouden. In 1860 bedroeg de totale bevolking 970,201 zielen, en het is waanchijnlijk, dat zij in 1863 en 1863 het cijfer van 1 millioen heeft overschreden, en dat men mitsdten alstoen Toor de consumtie van 1 katti opium gemidddd heeft gehad ruim 300 zielen. In het algemeen schijnt de toestand der Sa- muangBche bevolking niet gelijk gesteld te kaanen worden met dien der meest verachterde gewesten, zoo als Pekalongan, Japara, Rembang of BanjoemaaSy maar evenmin met dien in Pa- Boeroewan, Probolinggo of Bezoeki. £r is nog eene aangelegenheid, welke bij de bebandeling der residentie Samarang eene be- Bpreking rerdient ; wij bedoelen den aanleg van eeaen spoorweg ran de stad Samarang naar de Yoratenlandcn. Men zal bezwaarlijk eene zuk kunnen vinden. om welke door te drljven zooveel mjsilEcatie en opwiaderij te baat is seaomen. Men heeft tot aandrang gewezen op de on- afzienbare rijen van karren, die dag en nacht b^ varen met het transport ereu van goe- ienn op den w^ tusachen de Vorstenlanden en Samarang. Wij weten niet, of in de laatste jaren eene zoo buitengewone vermeerderiug in het transport van goederen kan hebben plaats gehad; maar noch de handelsverslagen, noch de mededeelingen der regering omtrent de pro- duktie van Java, geven aanleiding om bet er voor te houden, dat die vermecrdering op verre na niet zoo groot heeft kunnen zijn, als men het heeft willen doen voorkomen. Het is ove- rigens eene bekende zaak, dat de Javaan ou« genegen is, veel op zijne karren te laden, zoo- dat men op Java op 3 of 4 karren ziet trans- porteren, waarvoor hier te lande naauwelijks 66n boerenwagen noodig zou worden geacht. Yooral is dit het geval met die oude Javaan- sche* karren of pedatti's op ronddraaijende as- sen met daar|uin bevestigde wielen, die niets meer zijn dan mwe, slecht geronde schijven, uit boomstammen gemaakt. Die karren, of- schoon slechts met twee of hoogsteus drie pi- kols padi beladen, worden dikwijls door een vierspan buffels voortgetrokken. — Yandaar dat men het geheele jaar door, maar meer bijzonder gedurende den padi-oogsi, het wer- ken der suikerfabrieken en den tijd, waarin het transport der koffij naar de stranden plaats vindt, eene beweging van karren ziet, waarvan men zich hier te lande, alwaar buitendien het vervoer te water zoo veel gemak aanbiedt, zioh naauwelijks een denkbeeld kan vormen ; — doch die beweging is eene zaak, welke al sedert eene ree^s van jaren heeft bestaan' en dus niet van gisteren of heden dagteekent. 