None
Zoo i9 dan de landsheerlijk macht een sideeommis, dat de eene vorst aan den anderen onverminderd moet overdragen. Niets is meer in strijd met het leenrecht dan deze stelling. Zij past daaretitegen uitmuntend in meer dan ééa stelsel van modern staatsrecht. Het is dezelfde leer, die Wij nog tegenwoordig door sommige antirevolutionairen hooren prediken, en waaruit soortgelijke gevolgen worden afgeleid als die van lbtdb^ er uft trekt, dat, namelijk de landsheer den eed, waarmee hij een revolutionaire grondwet bezworen heeft, niet houden mag. Bezwaren tegen den geest der eeuw, door Mr. i. DA COSTA. Zie be- paaldelijk het hoofcUtuk : Constitutie, Hoe  wijaen op een gevolgtrekking, die van leyden er nit afleidt, p. 289 : „privilégia concessa haereticis nalla sunt: quare tangaot praejadicinm Ecclesiarum et ecclesiasticamm personarom; etiam praejadicant Episcopum, nam per ea snbditi in errores. pertrahnntnr, et per conseqnens nalla sanf* DevoM moet dus zijn woord niet honden aan ie ketters, aan de revolntiotiairen en diergelijken.. De serving heeft geleerd, wat dit die aangeprezen trouweloosheid en woordbreuk voor vorst en onderdanen Voortvloeit. Maar niet alleen aan de leer der antirevolutionairen herinnert ons de stelling van letdbn. De grondslag, waarop zij rust, is het beginsel der tegenpartij. De vorst mag zijn rechten niet afstaan, omdat de staat daarbij schade zou lijden : het heil van den staat is de hoogste wet. Zoo is dan de vorst aan den staat ondergeschikt Niet zijn belang, maar het staatsbelang is het doel der regering ; en wat hij doet in strijd met dat belang is nietig. Wordt op deze wijze de vorst niet de eerste der denken van den staat P Maar laten wij niet aan van létdbn toeschrijven wat hem vreemd is. Zijn leer, hoe modern ook, wordt niet augeleid noch uit het eerste beginsel der antirevolutionairen. volationai-ren, dat de vorst zijn macht onmiddellijk van God lieeft onvangen, noch uit het beginsel der tegenpartij, dat de vorst om het volk en dat het volk en dat het volk de souverein is. Van LBTDEN onleende zijn leer aan de behoeften van zijn eigen tijd. De vorst had zich' verarmd ten voordeele van beerschzuchtige grooten, en zoo was hij buiten staat geraakt om te regeren. Slechts éen middel kon de fout herstellen en voor het vervolg vorkomen; de vorst moest het recht verliezen om zich zelf, en den staat met een, in het ongelak te storten. Om dezelfde reden trekt van lbydbn uit zijn beginsel niet al de gevolgen, die er in opgesloten liggen. Dat de vorst wiens wil aan het staatsbelang ondergeschikt behoort te zijn, niet slechts zedelijk verplicht is, maar wettelijk verplicht is, maar wettelijk verplicht is, het algemeen belang tegen den vorst te handelen, komt niet bij hem op. Wien zou hij het ook hebben tovertrouwd, het algemeen belang tegen den vorst te handelen van Edelen en Steden was niet georganisereerd; er bestonden niet geen Staten. Ilij verlangt dan ook niet meer dan dat de vorst het volksbelang tegenover derden verdedigt, en niet wat ten nadele daarvan strekken kan aan personen of corporation inwilligt Even als de untirevolutionairen van onzen tijd acht hij den landiheer Slechts aan Ood verantwoordelijk. De vorst bedenke wat hij op den oordeelsdag zal antwoorden, als hem wordt gevraagd, hoe hij de aanvertrouwde macht heeft gebruikt (p. (59). Aan de wet is de vorst, die de wet steU niet gebonden, maar hij behoort toch overeenkomstig deze te leveu. „Etsi Princeps legibus astrictus nou sit, tameu se-cundum eas vivere profitetur. (p. 203). Aan zijn leenheer is de graaf van Holland naturlykondergeschikt. Maar daarvan spreekt van letdbn ter naauwernood, zoo zelfs dat de okoot zich op zijn gezag beroept, om te bewijzen, dat de Graaf vau Holland, keizer is in zijn Graafschap. Maar de •groot. vergeet, dat het voor het doel van van lbtdbm doorgaans nutteloos was Over de leenroerigheid van het graafschap te handelen. Ook wordt de graaf van Holland geenszins met den Boomschen keizer gelijk gesteld. De keizer mag bevelen geven in strijd met algemeene wetsbepalingen, maar ook alleen de keizer „ inferior sic non posset tollere leges'' (p. 82). Immers de Boomsche rechten zijn voor alle volkeren gel- De aniiquitate Reipxiblicae Batavicae (Edit. 1610)» p. XXXIII. (256) Dig, en de keizer is heer oder de gansche wereld; „totiw mundi venis est Dominus Augustus Impérator, (p. 7). Doch de verhouding van den vorst „tot den opperheer is voor het oogenbiik van minder belang. Zijn verhouding tot de onderdanen wil van ludsn bepalen. Hooren wij ho hie uit zijn eerste beginsel voortredeneert: „Publica privata superant" (p. 21). Derhalve: „rescripta Impetrata in fraudem devotionis et reipublicae non valent, ipso iure; nam literae gratiosae et privilégia commodis publicis et statutis necessitatibus non possunt obsistere" (p. 20). Met anderê woorden: rechten gaan boven voor- rdcbten, of, zoo als Hier het elders uitdrukt: „munitus lo me communi praefertur privilio speciali/' (p. 128) enfant, sin-gulare commodum publico et communi non àetogà. (p. 48). Tegen dit algemeene recht geldt geen praescriptie, geen gewonte: contra iura publica non currit praescriptio; nulla valet consuetude, cum sit in praejudicium fieipablicae (p. 15). Zijn zoodanige privilegiën, in strijd mathei publieke recht, verleend, zij mogen, 'zij moeten bij de erste gelegenheid terug worden genomen (p. 167). Is dat verzuimd, en bestaan de privilegiën jaren lang, langer dan een eeuw, nog altijd is de vorst gerechtigd en verplicht ze te herroepen. Van wat aard zijn de privilegiën, die door geen vorst verleend mogen worden? De gkoot, in zijn Inleiding ioi de ffollandeche RechUgele$rdheid *), zegt, dat, volgens vax LSYDBN, de Graaf wel van zijn eigen recht, maar niet van de gerechtigheid van het land afstand * mag doen. Doch deze onderscheiding gaat niet op. Phiups "^ van ijstdbn kent zulk een onderscheid niet. Niets wat den vorst arm en b^' gevolg krachteloos zou maken is, volgens hem, ge« oorloofd. *s Vorsten domein is heilig als hei goed van de *I Boek I, deel 2. (257 ) kerk. ^^Bona patrimonialia Christi et Fisci comparantuT,"' (p. 3). en ^^prinl^ia, qoae fisco praeiadicarent, nallius sunt momenti" (p. 121). Dus alle giften van landerijen, visscherijen, wildernissen^ enz. zijn ongeoorloofd, en kunnen ie allen tijde door den graaf, die ze geschonken heeft, of door een zijner opvolgers terug worden geëischt. Goe- deren van den fiscus mogen ook slechts in het openbaar worden verkocht, om te verhoeden dat zij, onder den schij'u van verkoop, geheel of gedeeltelijk worden weggegeven (P- 17). .... .. Evenmin staat het den vorst vrij bronnen van inkomst weg te schenken. De opbrengst van tollen en. markten mag hij aan niemand vervreemden fp. i21); van geen regale mag hij afstand doen. Zijn aanspraak op de goede- ren van hen, die zonder erfgenamen intestati overlijden, mag hij niet opgeven (p. 2). De verbeurd verklaarde goederen mag hij niet wegschenken. En hij moet, naar het Bomeinsche recht, de goederen van hen, die zwaar mis- daan hebben, geheel of gedeeltelijk verbeurd verklaren: „melius ac divinius esset de similibus forefactoribus cou- fiscata recipere» quam a multis pauperibus viliter extorquere'' (p. 145). Opmerkelijk is het, dat, hoe zeer van letdbn ijvert voor den fiscus, hij dezen toch niet onvoorwaardelijk wil bevoordeelen. Hij toont zich overal een vriend der zwakken en weerlpozen, bepaaldelijk der vrouwen. En daarom keurt hij in de Zeeuwsche Keur van floris den Voogd de bepaling af, waarbij de goederen van een vrouwenscheuener aan den %raaf vervallen, na aftrek van slechts twintig ponden voor de mishandelde vrouw. *Naar zijn oordeel behoorde de vrouw al de goederen van haar verkrachter te bekomen (p, 147). Maar overigens gaat het belang van den fiscus bovenal. De gewone belasting, de cyns, het schot, mag onder geen voorwaaide worden. Niemand mag daarvan worden vrijgesteld: immers Een van beide, bf de schätstkist zon er 'door lijden, en dat mag niet, bf de last, waar-van éen bevrijd werd, zon door de overige belastingschuldigen gedragen moeten worden, hetgeen onbillijk zou wezen (p. 65). Schotbaar land mag om deze reden niet schotvrij worden gemaakt. Van een buitengewoon morgengeld, in tijd van nood gevorderd, mag niemand, wie ook, geen edelman, geen gee'^te lijke, zich verschoonen, al had hij den stelligsteu vrij brie! Want zulk een morgengeld is een zakelijke last, geen per-sonele (p. 22, 23). En voorrechten in strijd met het al-gemeen belang zijn krachteloos. Vooral tegenover de grooten moet de vorst de belangen van den fiscus voorständen Geen wonder, de grooten waren de steunpilaren van het leenstelsel, de vrienden van het leenstelsel, de vrienden van het behoud; tegen hen keerde zich de partij van vooruit-gang in de eerste plaats. Die partij, grootendeels uit de poorters bestaande, met eenige klerken en legisten aan het hoofd, was met willm van het bestaande, den oorlog verklaard. De verandering in de regering, waartoe de jonge voorständen zich liet overhalen, en die mabgabeta tot voorwendsel gebruikte om haar afstand te herroepen, was inderdaad een soort van coup d'etat in den geest der partij. De grooten, die onder willem III en diens opvolgers alle posten bezeten, alle voordeden getrokken En zich bovenmate verrijkt hadden, werden plotselig aufgezet en voor vijanden venn den Graaf verklaard, hetgeen het verbeurd erklären hunner goederen meebracht. Nieuwe edelen, van minder aanzien, van minder vermogen, kwamen aan het bestuur. Onder de weinige raden, die bleven, behoorde gesähr ALEWINS, de vriend, de verwrant van philips van lysdsn. Zou hij misschien een der raadslieden geweest zijn, aan (259) wier inblazing maroaketa de wanregerÏBg van haar zoon toeschreef? En zou van lktdbw wellicht in *s vorsten raad zijn opgenomen, om de nieuwe regering met de wijsheid der ßomeinsche juristen voor te lichten? Hoe dit zij, in den tractatus, die de aangenomen staatkunde verdedigde, moest wel de ( 259) Strijd tegen de grooten gepredikt worden. Het beginsel, waarvan de auteur zijn aanval begint, is de waarheid, die de ondervinding onmiskenbaar bewezen had: Tncommodum magnum est subditis tot Dominorum subesse dominus; en daarentegen „multum expedit subditis Principes habere immediate rectores ipsorum et protectores" (p. 247). Met die uitspraak wurdt de staf ge broken over het geheele leenstelsel. Het ware te wenschen dat dit niet bestond. Geduld kan het worden, begunstigt worden mag het niet. Hieruit volgt, dat de votst de vervallen leenen nooit meer aan eenige grooten mag aitgQ-ven, maar voor altijd bij de grafelijkheid moet inlijven. Concludas igitur contra Dominos et Principes temporales, qui advenientia Sibi dominia et solemnes Baronatus statim excutiunt de manibus suis, et conférant aliis, qui-bus immediate subjecti sput incolae talium locorum. (p. 248). Het verwijt trof in de eerste plaats MAUGARIRA, die het leen van Voorne, eer. het nog aan de grafelijkheid vervallen was, reeds aan haar zoon otto had toegezegd. „Et facit pro illis de Hoesden, qui incorporati sunt Hollandiae Comitatui per Illustrem, Ducem Wilhelmum de Bavaria, motorem huis opusculi, quod resistere possent, si Comes eos alienare vellet per inferiorem vasalium regendos" (p. 247). Ook die van Geertruidenberg en Oudewater worden om soortgelijk beding geprezen. Van de stad Leiden wordt niet gesproken, hoewel willeu Yook daar het böi^g^a&fschap verbeurd verkehrt, en den poorters beloofd had, het nimmer te zullen herstellen. Het is opmerkelijk dat er in den tractatus geen woord voorkomt over den strijd tusschen den burggraaf en de poorters van Leiden, hoewel de hoofden der volkspartij de vrienden en bloedverwanten van den Auteur waren. Onder het charter van 24 Juni 1351, waarbij dä stad zich velerlei rechten, tot nog toe door den burggraaf uitgeoefend, vinden wij de namen van leyd, en jan philipsz, beide neven van leyd, en als rädgen GERYVAN DÉR HOOCHSTAATE, ziju eigen broeder, naar het schijnt, dirck fbanckbn, obraäd albwijnsz en ge RAKD HEINBNSZ. Het is zeker verrassend hier ook GBBRrr albwuns te ontmoeten; maar wij weten van elders, dat hij te Leiden zeer gegoed was. Obrabd hbinbnsz, die naast hem voor- komt, is van zijn geslacht tj en een man als hij, een die- naar van Graaf willem, die nevens hem menig staatsstuk onderteekend heeft, en die thans 's Graven steeiienhuis te Leiden bewaarde (mibris, II. 485). Yoiuit heet hij gbryt UETNBN ROTTIR8800NB (ibid. II. 459). Dat hij tot .de nieuwe staatspartij behoorde, leert ons philips van ley- DEN zelf: „ Cbmmendandi sunt illi, qui in adventu jo- cundo praesentis Frincipis, illud tune postulabant, quod Comes eis promittere dignaretur, quatenus majora feuda *) Het is zeker Treemd, dat een geesteiyko (of hy reeds pastoor te Noordw^k was blijkt niet) onder de raden der stad voorkomt, maar het zon toch nog Treemder wezen, als er nog een andere gbrard HOOOBSTRATB, dan de broeder van den aatenr, onder de aantienlyke poorters yan Leiden geweest was. Dirk franckbn, theodbricos FRANCOKis, wordt, p. 206 geprezen, als een der stichters van de stads- muren ; JAN paiLiPBZ, JOAKRES dc filiis PHiLiFPi, p. 801, Omdat hij een deftig huis by het St. Pieters kerkhof heeft laten boa wen, misschien hetzelfde waarin 'de auteur gestorven is. De vader van dezen jok»- »ES heet in een charter bij tan hibhis. 11.277: „p^ii^ipa veren oob« BUBOHB BOOHB." JAN PBILIP8Z CU PHILIPS YAN LBYI>£N WareU duS volle neven. t) Volgens de genealogie van van hoüt was henrik bottts een zoon van jan, den broeder van pieter tan letden. Adveniente nunquam a suis reditibas alienaret, sibi et suis successoribus reservaturas. Hujusmodi procurationis sive supplicationis fuit motiva causa Gherardus Henrici, oppidanus in Leyden, alias dictas Roityr. (p. 154). Hoe spijtig is het, dat wij van den strijd dier dagen bijna geen berichten over hebben. Hoe gaarne zou den wij dien kamp der poorters tegen de voorrechten der großen, dien kamp voor orde en vrijheid, in bijzonderheiden kennen. Wat ons, bij voorbeeld, van den twist tusschen de burgers van Leiden en den burggraaf uit enkele charters toevallig bekend is, wekt de begeerte op naar een naauwkeuriger kennis. Wij bewonderen in het verhaal van THiBRKY, de (communes van Noord-Frankrijk, die zich haar re chten met zoo veel volharding veroverden; wij zouden in onze voorvaderen misschien even veel moed en standvastigheid te bewonderen hebben, indien ook hun daden beschreven waren. — Zoo als ik zeide, van leiden schijnt over het gebeurde in zijn vaderstad opzettelijk het zwijgen te bewaren. Moet de vorst de vervallen leenen voor goed inlijven bij het graafschap, natürlich mag hij dan ook aan de grooten geven in hetgeen van ouds onmiddellijk onder hem behoort. Dat was het geval met, Westfriesland, alleen an den graaf bracht het belasting op, alleen aan hem was het ondergeschikt. Dit gezegde verdient onze aandacht; het wijst ons op de voorname oorzaak van den aanwas der grafelijke macht sedert het midden der dertiende eeuw. Het doet ons opmerken, dat de onderwerpingen bevrediging van Westfriesland de krachten, oo lang aan de bestrijding van dit ge-west verspild, voortaan tot andere doeleinden beschikbaar stelde, en met het geheele vermogen van het door geen leenwezen verbrokkelde landschap, als het ware, verdubbelde. Van daar de bijzondere welwillendheid, die willek III jegens de Friesche boeren aan den dag legde. YHic populus (placht hij te zeggen), pecalium principatos mei singulare est^ acquisitum praedecessorum meomm sanguinolento labore; et huius populi solus sum Dominus, nee oppripii a quoc III Unque patior, nee ibidem habere in hoc portionem (p. 202). Welk een verandering echter sedert den dood van dien wijzen vorst, Etiam ista patria temporibus opportunis Domino Comiti mirabiliter subvenire consuevit, quod non potest hodie: quia virtus dispersa est ejusdem sublaqueis multorum, qui dictam patriam roduni et excoriant vix ossibus consulsis. (ibid). Naar betstaatsrecht, dat van lstden predikt, is de misslag gelukig niet onherstelbaar: de vorst mag al de giftbrieven verneigtigen, waarbij. het ongelukkige land onder de hebzuchtige grooten verbrokkeld Was; ja, hij is tot zulk een terugvordering ten duurste verplicht. Het sprecht van zelf dat het veranderen van kwade in goede leenen, hetgeen dezelfde strekking heeft als het uit-geven van nieuwe, evenmin geoorloofd is. Wanneer een kwaad leen vervalt, kan de landsheer zijn inkomsten daar-mee vergrooten, of het verkoopen, in allç geval zich er door verrijken; laat hij het daarentegen uit gunst aan de erfdochter, dan schenkt hij weg wat hij niet missen kan, en benadeelt eigenlijk de behoef tigen „Nam quando Dominus deficit in necessariis, Dominus qualitercumque habet regressum et recursum non ad illos, quibus talia feuda coutulit, sed ad populäres, qui contributione vel aliaextoraioue ipsi subveniunt et subvenire compelluntur' (p. 153j. „Dare hic abunde, et deinde spoliare pauperes subjectos ex alia parte, credo qu od ista compensatio non sit admisaibilis" (ibid). Ook maakt hij de grooten des te overmoediger naarmate bij ze meer verrijkt. "Item ex datione istorum feudorum isti Nobiles effecti potentes magis opprimunt sibi vicinos et populäres... Et cum haec impedimenta sunt paci et quaieti subditorum, per Dominum removenda sunt et plus non admittenda." Eenigzins in strijd met zijn stelsel schijnt het ijveren van VAN LBTDEN voor bet aenboort, d. i. het recht van naasting, dat in Zeeland de verwanten van den overledene bezaten op de ambachten, die anders aan de grafelijkheid moesten vervallen. Dat recht, door willm III ontzien, was door willm IV niet altijd in acht genomen, en, in strijd daarmet, werd niet zelden aan gunstelingen, ten nadeele Der naaste verwanten, de voorkeur gegeven. Wij zouden verwachten, dat onze schrijver zulke ambachten even als andere goederen van den fiscus, zonder aanzieren van personen, aan den meestbiedende verkocht zou willen heben. Doch wij zullen zijn inconsequentie begrijpen, als wij in het oog houden, vooreerst dat er in Zeeland groote beroerten uit het schenden van dit gewoonterecht ontstaan waren, en ten andere dat de schatkist er niet door gebaat werden, maar dat groote beeren en gunstelingen met de ambachten gingen strijken. Al wat dezen voordeelig was, was in de oogen van van lbtden een kwaad. Een doorn in zijn oog zijn verder de sterkten en kastee-len, waarin het leenstelsel nestelt. De vorst is verplicht, zo vo veel mogelijk te vernielen en te slechten. „Optime faciunt praemissa ad dejicienda et destruenda illa castra, qui bus publica quies turbatur, et subditi absque rationa-bili causa gravantur" (p. 242). Ëere daarom aan Willem V, „ qui ob rebellionem sedandam castra multa funditus dissipavit" (p. 243). Alleen aan de grenzen,. ter védediging des lands, zijn sterkten noodig en gewärden. Dezulke moeten echter onmiddellijk door den lansheer bezeten en bewaard worden (p. 243). Het is opmerkelijk dat juist op het tijdstip, waarop de tractatuà verschenen moet zijn, in Mei 1355, aan die van Dordrecht door den vorst wordt toe gezegd, dat niemand in Zuid-Holland vesten of burgten zal maken, van meer dan twee voet dikte, tenzij aan de grens, en met zijn bijzondere voorkennes en vergunning van de poorters het dragen van livrei, behalve die van den graaf of zijn hooge beambten (van Misais, IL 855). Ook dit was overreenkomstig den wensch van let-DEN. Het dragen van livreien van let-DEN. Het dragen van livreien van groote heereo bevorderde de partijschap, et ad politiae regimen expedit, ut nulli praeter Phncipem liceät extra familiam %aam libendi-tatem vestium exhibere'' {p. 242). Zob sterk is de afker, dien vANLSTDSN van het geweld der grooten heeft, dat hij, de voorstander van het vorste-lijk gezag, in een geval opstand der onderdanen geoorloofd keurt, indien namelijk de vorst zijn volk niet t^en mishandeling der grooten beschermt „Aliquo existente négligente Principe, Duce sive Comité, aliqui Deum non tientes multos subjectos invaserunt ipsins Principis, et turpiter absque causa occiderunt. Hoc videntes bonae villae dispossuerunt aliquos horuro façtorum vindicatores, qui ta-libus resistebant, et ipsos persequebantur, ut concordiae communis dissipatores. Nunquid possunt? Et.videtur quod sic: quia déficiente remedio ordinario ad extraordinarium recurritur" (19). Het antwoord is zeker gewichtig. Het verontschuldigt, als ik mij niet vergis. In de erste plaats Bei verzet van Delft tegen de hoeksche edelen, bij de aan-komst van ALBRECHT — doch het is nog opvermaarder opstand toepasselijk. Wat zou van letden oordeelen van den opstand der Zeeuwsche en Hollandsche steden tän het bloedig geweld, dat alva, onder toelating van koning PHILIPS, pleegde? Als hij in dit geval met dezelfde maat durfde meten, zou hij ook hier de vraag: „Nu m possunt T met een „ videtur quod sic^' moeten toestemmen. Op een andere vraag luidt zijn antwoord minder stellig. Eeu vorst verkwist wat zijii onderdanen hem opbrea-gen, en is dien ten gevolge buiten staat hen tegen den vijand te verdedigen. Kunnen de onderdanen op dien grond weigeren hem Verder belasting te betalen? Solutionen! Istius. Quaestionis industriae aliorum committo. (p. 128). Zijn aarzeling bewijst reeds dat, naar zijn meening, voor bet recht der onderdanen, om in dat geval betaling te weigeren, veel te zeggen is. De eerste plicht van den vorst is dus de grooten te beteugelen. Maar hoe kan hij dft, zoo hij hun in zijn Baad zitting geeft. Yan leyden schroomt dan ook niet te vorderen, dat de graaf geen grooten van zijn land in zijn Baad zal toelaten. Hetgeen hij daarover zegt is ook historisch belangrijk. In 1347, te midden der troebelen, die op het sneuvelen van WILLEM lY volgden, had men zich voor te bereiden op een oorlog met den bisschop, jak van auksl. In s vorsten Baad werd voorgesteld, in tijds Woerden te verschansen en daarmede den toegang tot het graafschap te sluiten. Om de kosten goed te maken zou van al den grond van Rijnland een morgenpenning geheven worden. De voorbereidende werkzaamheid werd aangevangen, maar Let werk zelf bleef steken, tot groot ongeluk van het land. „Forte eorum interfuit ita non fieri, qui consilium modificantur contra hoc. Tune dictum et adhuc continuatum est, quod expediret Comiti Hollandiae nunquam aliquem haber consiliarium, ortum habentem de patriae suae potentibus. Uli namque de patria plus quam expédiât sibi prospicere conanlur, et utilitati domini et patriae male prospiciunt” (p. 246). Welke de zelfzuchtige kwade rasieden zijn, op wie hier gedöde wordt, laat ik in het miden. Maar de uitspraak van den ongelukkig gevoerden oorlog wijt hij aan de baatzucht van de graven edele raden; zouden wij hier niet een der redenen of ten minste der voorwendsels heb- YERBL. EK MEDBD. AVD. LBTTBRK. DBBL VI II. 18 ben, waarom willem weinige maanden later die raadsheeren ontsloeg en voor zijn vijanden verklaarde? Wie moeten dan ^s vorsten raden zijn, als de grooten daartoe niet deugen? Het antwoord ligt voor de. hand: ^^Ad consilia et decisiones negotiorum vocentur pollentes doctfina légum ét experientia rerum^ (p. 141) of, zooaU • het elders heet, „ viri litterati, qui leges noverint et jara majorum/' „ Et facit contra Principes, qui cancellarios sucs faciunt viros nullius littératurae. Nam ex hoc inconveniens sequitur vulgare: Si caecus caecum etc/' (p. 4V). De beleefdheid verbiedt van leydbn het spreekwoord volait te citereQ, het ikou geen compliment aan den vorst zijn ge- weest.. En het kan niet moeijelijk vallen ^s Graven Baad uitsluit End met bewame lieden te vullen; want veel rassieden zijn niet van uoode, een zevental zou voldoende ziju. (p. 92). Een vlijtig man kan al veel uitrichten. „Sicnt GHEEARDUS ALEWiNi expcdivit multa negotia, ad quae forte hodie decem non sufficerent" (p. 171). Van de keus der raslieden hangt oneindig veel af. Dat er zoo veelverkeerds in de regering voorvalt is veelal toe te schrijven an het gemis van klerken in den Baad en in de posten van vertrouwen. Zeker het is geen benijdbare post in dezen tijd van over-gang in's vorsten Raad te zitten. Want, hoezeer de vorst onverantwoordelijk is, ziju dienaren zijn aansprakelijk voor betgeen zij doen, en kunnen zich met geen bevelschrift van hun meester dekken. Immers, von omnia mandata Principum executioni debent demandari" (p. 41). Wie onrechtmatige bevelen ten uitvoer leggen, al doen zij het Geder trouv, zijn strafbaar ; sibi imputent qui hoc ignorant, quod tam manifesta lege descriptunr est. Men heiß zeker niet veel verder te gaan om tot de leer van de onschendbaarheid van den vorst en van de veantwoo, delijkheid der ministers te komen. Zoodra zich een staats-macht naast den Landsheer gevestigd heeft, waarvoor de ambtenaars terecht gesteld kunnen worden, kan het beginsel in -praktijk worden gebracht. Yoor als nog is de staats-dien, ar naturallijk alleen jegens den vorst, en, wat meer te beteekenen heeft, jegens diens opvolger verantwoordelijk. Dat overigens van lexden hier niets buitensporigs zegt, niets wat zijn tijdgeûooten onredelijk achten, blijkt daar-uit, dat JAN MATTHY8Z, de Klerk van den Briel, in zijn verhandeling over de politieke legering dier stad, ongeveer betzelfde zegt over den plicht van den Bechter of Baljuw. Il stelt de vraag: als „des Heeren ghenade ende goeder-tieren, heyt by der ouduegender ende schalker raden worde verwandelt in tyrannis, ende die Heere ghebode synen Bechter onrecht te doen, of enen boven der steden rechten te doen, of enen boven der steden rechten, of yemende recht te wei-gheren... of des Heeren ghebot... des Bechters eedt „ontschuldigen soud" P' En het antwoord luidt: „dat des Heeren ghebot niet verantwerden en mach des Bechters ziel ende eer, als hy dairom onrecht ende jegen sinen Eedt doet.” Van straf wordt hier niet gesproken, slechts van schuld; maar de schuld kan gevorderd worden, zoo maar eens de rechtbank bestaat, waarvoor de zaak die-nen kan. Van lbyden acht de formaliten niet gering; hij weet bij ondervinding, dat het In acht nenen der vormen een waarborg is tegen willekeur en lichtvaardigheid. Hij wenscht daarom dat de staatszaken in het kabinet steeds met de behoofliche formaliten worden behandel. Tegen onbera-den besluiten, tegen roekelooze giften, tegen buitensporige privilegiën zoekt hij een waarborg in de onmisbare forma-liteiten bij het uitgeven der grafelijke brieven. Hij. wenscht de gesloten zoo goed als de open brieven geteekend te hebben door den notarius, die ze schrijft, door twee of drie raden die bij liet opmaken tegenwoordig zijn, en door den kanselier. Hij zou wenschen dat alle stukken, waaraan dezeonderteekeningen ontbraken, nietig waren (p. 220, 221). Dan^ gelooft hij, zouden vele giften en gunstbewijzen, die de vorst in een opwelling van goedhartigheid verleent, geen plaats hebben, omdat ^s vorsten raadslieden de daar- toe strekkende brieven niet zoo gemakkelijk teekenen zou- den. Al de uitgegevene stukken wenschte hij verder op veilige plaats, in een archief, bewaard te hebben *) ; hij wijst daartoe de Hofkapel aan, die door albrgcht met een kapittel van een deken en twaalf kanunniken in 1367 was voorzien. De ondervinding had geleerd hoe anders de archieven en daarmee de traditie der regering verloreu konden gaan. Bij de komst van willek V aan de rege- riYig waren de registers nergens te vinden, en het was alleen aan de ervarenheid en ijver van gbrrit alewt^is te danken, dat in dit gemis zoo tamelijk voorzien werd (p. 248) t). Zonder rechtsgeleerdheid kan een staat niet goed gere- geerd worden. In Frankrijk en in Vlaarfderen gaat alles véél beter dan in Duitschland, onze graafschappen er onder begrepen, omdat er de klerken talrijker zijn. Ver- schillende goede bedoelingen der Hollandsche regering zijn niet ten uitvoer gelegd bij gebrek aan bekwame kler- ken. Op alle wijzen moet dus de vorst de studie der rechts- wetenschap bevorderen. Eere daarom aan willejc, die te Friesen bleef, ,>qui et ïn scholis retinuit et a scholis ad- vocavit viros legali lumine radiantes, et eosdem libenter *) In 1.368 was er reeds een archivaris, dibk voppbvss. ZjjD titel WES' custos et conservator archivi et custodiae priviUgiorum^ registron» et lüterarttm Comitatus Hollandiae ei Zekmdiae. Krongk Tan het Histor. Genootschap, XIII. bl. 170. Zij waren leker opzettelijk verdaisterd; dit biykt ait de tabal tractates, p. 380: „qualiter surrepiis registris sabventom fait noTO Comiti." audivit. (p. 205). Het ware te wenschen, dat er voor de licentiaten in iure civili vel ca'uonico zekere kanonikdiën en prebenden werden voorbehouden, ten einde de beoefinin der rechtsgeleerdheid aan te moedigen (p. 204). —'Uit eerbied voor de wetenschap moeten ook de schoolmeesters erlijk bezoldigd en goed behandeld worden (p. 24 — 5). Bij de rechtspraak vooral komt de wetenschap der klerken te pas. Niets belagchelijker dan dat men daar met de philosophia naturalis en de ethica te berde komt (p. 140). Nam ubi terminatùr ethica, incipit legalis facultas. Het ware daarom te wenschen, dat er uitsluitend door wetgeleerden recht werd gesproken. Tegen de recht spraak der azigen en tegen die van leenmannen en welgeborenen is VAN LSYDBN zccr ingenomen. Wij kunnen bet ons licht voorstellen. Hoe heilzaam men voor onzen tijd een jury keureu moge, men moet erkennen, dat de behoeften der toenmalige maatschappij met deze instelling in strijd waren. Quid ergo erit (vraagt van letden met reden) ubi judices nee experientiam habeut judicandi, nee judicant secundum leges, sed aliquo in judicio (utita loquamur) coram eis habito et disputato, quaeritur a bene uatis et vasallis domini terrae, quid juris super illud habetur pro judicio, nee appellatur, nee appellatur, nee appellatur, nee appellatur. e aliud 15t" (p. 204). Wij geloven gaarne dat zulk een procedure geen waarborg gaf vooreen billijke rechtsspraak; en wij behoeven den graven geen heerschzuchtige bedeckling toe dichten, als wij hen zooveel mogelijk de schepenbank in plaats van het azigengerecht zien invoeren. Van leyden verlangt, dat althans iedere officier vati justiie een wetgeleerde naast zich hebben zal;,^ut cuilibet Balivo adjungeretur unus jurisperitus, qui sibi in gerendis assideret" (p. 204). Want zoo er geen verbetering in den toestand wordt gebracht, zullen's graven rechters geheel verlaten worden. Een eder brengt nu reeds zijn zak bij voorkeur voor de geestelijke provisoren; iii Zeeland is dit allem sein en meer gewonte (p. 237). — Ook deze opmerking is van veel belang; zij doet ons een diepen blik slaan in het maat-schappelijk leven van den tijd, in de geschiedenis van den strijd tnsschen kerk en staat. De kerk, in het bezit van geleerdheid en wetens Chap, deed alles met beter inzicht, met meer beleid, dan de staat; geen wonder dat de machtiger staat eerst overwon, toen ook hij van- zijn dienaars kennis en studie begon te vorderen. In het algemeen heeft Van letdbn goede reden om te wenschen, dat de wereld-lijke vorsten bij den Paus en de Kardinalen in de leer gaan : „ tune regimen agnoscerent, ut ex pauperibus divites, ex inconsultis consultissimi et ex improvidis circumspectis simi, consilia haberent salubria, regnarent in pace, ab injuris et violentiis subditos suos undique defensareni" (p. 154). Onder de attributen der landsheerliche macht, die geen vorst mag opgeven, behoort ook zijn rechtsspraak in hoogster instantie. Appel op hem moet den onderzaten steeds vrij staan; de vorst mag het niet verbieden. „Propter litteras sive rescriptum Principis nuUi est sua defensio deneganda" (p. 277). Enkele gevallen uitgezonderd, mag een änder vrijelijk appelleren. „Quilibet non prohibitus potest appellere" (p.- 278). Vandaar dat het privilegie, hetgeen an vele steden verleend is: wat schepenen eenstemmig of bij meerheid zullen oordeelen, zal gestade wezen en door. nemand tegengesproken mogen worden, in zich zelf onre-delijk en bijgevolg nietig is. Maar is de vorst Verplicht allen hun recht te bedeelen; hij mag aan den anderen kant niemand, ge En hoveling of gunstrels, aan sijn na'tuurlijken rechter onttrekken: „nullum privilegium eximit delinquentes a foro ipsorum Administratorum" (p. 158). Ëveumiu mag hij zijn onderdanen evoceren (p. 107). Dit strijdt tegen het erkende recht der onderdanen. Van lbtden neemt voor den vorst geen rechten in beslag, die niet ten natte van het algemeen verstrekken. Hij wenscht de vegering goed 'ingericht en krachtig; hij wil de beambten volkomen ondergeschikt, en aan een naauwlettend toezicht onderworpen hebben. Hoe aanzienlijker een ambtenaar is, des te meer moet tegen misbruik zijner macht gewaakt worden. De hooge staatsambten waren op dien tijd tweeërlei, de baljawen hadden het politik en de rentmeesters het financiel beheer in banden. De baljawen, vooral die der uitge strekte districten, die van Zaid-Holland, van Kijnland, van Kennemerland, waren doorgaans groote beeren, die zich zuverloben mogelijk van den landsheer onafhankelijk trachten te maken. Daartegen komt VANLBYDSNOP: „in officiis'baliva-tas, schultetatas ac similibas ponendi sunt nullius militiae homines, experti, humiles et modesti" (p. 91); bij voorkeur dient men, naar het voorbeeld van Vlaanderen, te kiezen die niet geboortig zijn uit de streek waarover zij worden gesteld (p. 166), opdat zij vrij blijven van de partijschap, die daar ter plaatse heerschen kan. Zij moeten Look niet voor han leven worden aangesteld. „Nam saepe regi securitas in subditos et oppressos delinquendi peperit incentivam, et aufertur Principi superioritas et fremdom dominandi" (p. öl). Nog meer afkuring verdient het veldwinnend misbruik, dat de vorst van de baljuwen en schouten geld leent, onder beding dat hij ze niet zal ont-slaan voor hij de schuld heeft gekweten: „quorum regiemen et excoriationem nuper senaerunt, et utinam non videndam amplius, nostri comitatus, (p. 226). Immers het geleende geld wordt met woeker van de arme ingezetenen ageperst, en het bestureu ontaardt zoo doende in geldmaken. Daarom heeft Kennemerland, in 1351, niel zonder reden ( i^i ) Teel duizeuden guldens aan den graaf tex kwqting fan zulk een schuld opgebracht, onder voonraarde dat voortaan nooit meer een baljaw om geleend geld aangesteld wor- den zou (p. 158, TgL TAN MiEius, IL 823). Als een bal- jaw zijn tijd beeft oitgedfend, beboort 4iij bloot te staan aan de aanklachten Tan hen die hij bestaord heefi^ en om dit tot geen bloote formaliteit te maken« moet hem b^ zijn ontslag niet aanstonds zitting in 's Torsten Baad ge* gCTen worden. Wat de rentmeesters betreft» het is Tan belang dat lie&t zalke gekozen worden, die vermogen bezitten, opdat de Torst, indien zij oneerlijk in het bestaor mochten zgn, de schade gemakkelijk op hen Terhalen kan (p. 88). Dat zq als eerlijk bekend moeten staan, spreekt Tan zelL ,,£1 his Tisis arguas subridendos Comités Hollandiae, qui in ad- ministrationibus suis etiam pnblicis, sicut teloneis» ponunt prodigos et propriorum bonorum dissipatores^ (p. 231)* £r is dan ook in der tijd in ^s graTen Baad een besluit geTallen, dat Toortaan bij de ontTangst Tan iedere tol een klerk zou Toorzitten ; maar de armoede Tan den Torst Ter- hinderde de uitToering Tan dit heilzame besluit» en noopte zich te onderwerpen aan het beheer, of licTer dielstal, Tan hen die geld hadden Toorgeschoten : „ mutuantium-regimini (non dico fnrto) subjugare compulsa'' (p. 231). De strekking Tan al deze voorschriften en Termaningen is duidelijk genoeg. Gelijke bescherming Tan alle onder zaten, kleine en groote, onder een vorst, die door eigen gekozen, a&etbare beambten regeert en bestuurt, zietdaar het ideaal, dat de schriJTer Toor oogen heeft. Naar dat ideaal strcTen Toortaan de legisten ona/gebroken; onder KABBL Y en PHILIPS n hadden zij het Toor een goed geelte Terwezenlijkt; de oderdrijviug echter van den laatste heeft er het volk afkeerig van gemaakt, en, onder de republik, weer naar een ander doel doen jagen. Met dat al blijft van lbtdbn een zoon van zijn tijd, behebt met de begrippen en vooroordeelen van zijn tijd. Het verschil van standen, en de voorrechte! van ad En geestelijkheid zijn hem heilig. De geestelijkend vooral zijn verheven boven alle andere stervelingen, ja zelfs boven de engelen. Non credo enim, quod fieret transsabstantiatio, si illa verba, quae profert sacerdos in missa, ab Ángelo proferrentur (p. 129). Natunrlijk moeten zalke van. God bevoortechte menschen met den meesten eerbied be- naudeld worden. /,Dens dicitnr honorari, cum ejus mi- nistri honorantur^ (p. 129). Schande daarom over hen, die misslagen van geestelijken aan den dag brengen en ten toon stellen. „Si enim forefecerint, satis matrem Eccle- siam et Deum habent ultorem'' (p. SI). Geen wereldlijke rechter wage het een geestelijke te recht te stellen. Zulk een gruwel „horribile factum'' is onlangs in den .Haag gepleegd, waar een geestelijke uit Haarlem door den we- reldlijken rechter ter dood is gebracht. Uit lust tot recht- vaardigheid mag men niets onrechtmatigs bedrijven. „Per talia enim facia ordini et libertati nimium derogatur, et totus clerus se opponere deberef' (p. 159). Alle leeken die er zich aan schuldig maken, w\h en wat zij ook zijn, vervallen, naar pauselijk recht, in excommunicatie, en de steden en landen onder interdict (p. 160). De geestelijken behooreu vrij te zijn van belasting. En de schepenen van Leiden v^dienen daarom geprezen te worden, die hun priesters van alle personele en zakelijke belasting hebben vrij gesteld (p. 236). Maar dit neemt niet weg, dat in buitengewone gevallen, in tijd van nood, de geestelijkheid naar vermogen moet bijdragen: „sacrum patrimonium ab onere superindicti se non excusat'' (p. 23). In zulke gevallen zijn zij zelfs van personele lasten niet vrij. „Homines sacro-sanctarum ecclesiarum a muneribus tempore expeditionis non excusant ur” (p. 42). Ja bij breidt die enkele voorschriften tot een algemeenen regel uit, dien wij niet zonder verwondering zien vast stellen: „In praejudicium BeijHiblicae respectus religionis sen religiosorum non habetar” (p. 48). Dus ook ten opzichte der kerk gaat betstehende geworden alles. De bisschop, die de kerk van Embrugge ontwijdde en tot een sterkte verbouwde, wordt geprezen: „Corpora enicn subditorum pwferenda sont ecclesia et rebus ecclesiasticis” (p. 57). Voor het vaderland moeten ook de geestelijken alles over hebben. Waar hei te pas komt behooren zij het zelfs tegen de aanmatiging van de kerkvorsten te verdedigen. Facit contra clericos, elevatos et erectos ad magnos honores, et cum per manum spiritualem Patria indebite et injuste gravatur, ipse pro de fensione stare, nolunt, nee onus et indignationem subire praeceptorum (p. 103). Dit is iets anders dan de lijdelijke gehoorzaamheidi veluti cadavere, die in later eeuw is aangeprezen. — Voor de kerk wil van letdsn ook geen onrecht-matig gewin. Hij is het niet gobthb eens, dat de kerk alleen gestolen goed verteren kan. Prämissa &c. nont contra dominos et potentes, qui taliter qualiter malta bona acquirunt, et^ omissa restitutione, altaria fondant, collegia et capellas. Nam magis Deum dicantur irritare ad confusionem jpsorum quam placare. De adel is, volgens vân leyden. Menig opzicht met de geestelijkheid te vergelijken. De armata mijlitia (d.L de adel) ad non.armaum (de geestelijkheid) frequenter arguitur (p. 94). De edelen zijn, ceteris paribus, boven onedeien te verkiezen (p. 179), Een edelman vernedert zicb. Dat onze aatenr onder „Erna" Ëembragge bedoelt, acht ik ontwijfelbaar, om hetgeen wij bg johannbb vidis, 1. XXIX. c. 7 verhaald vinden: „Interea, dam ibidem (in Gallla) resideret Epi-copué (JAMNBB DE asokbl), zwbdbrub wtbrloo manu armata Ecclesiaaro in Eenbingge in festo sacratissimi corporis obristi.... [hiaat] ci>ii.t -tuens de «a castram et saecalarem domam." Land-poorters te längerein inschrijven (p. 180). Doch tegen dit laatste misbruik, dat meer en. meer in zwang kwam, verzet zich VAN leyden zeker minder uit eerbied voor den adel, dan uit liefde 'voor de rust van het land. Het beroep van de edellieden is de krijgsdienst; daartoe en niet tot wetenschap worden zij opgeleid. Derhalve moe-ten zij ook niet tot burgerlijke posten worden gekozen: "armis et non consiliis occupandi sunt" (p. 218). Ook mong zij zich niet met landbouw bezig houden, "armorum cotidiano exercitio ad belia se praeparare debent" (p. 115). Yan leyden bestraft de milites nostri temporisi qui, licet non exesseant ruralia per se, tamen exercent per domesticos suos et in domibus suis residentes" (p. 115). 'Hij zou hen gaarne uitsluitend tot de krijgsdienst bepaald zien. Hij zou er zekar niet tegen hebben, indien het heir der Vasalen door een staand leger vervangen werd. En die hervorming zig reeds aanvangen, niet alleen Kranki, waar, se-dert den tijd van van van van valois, de ridders een bepaalde soldij trokken, maar ook hier te lande, naar het schijnt. Immer sie zelf spreekt meermalen van de stipendia, die de milites ontvangen. Bij de inheemscheii behoorde dit zeker nog tot de uitzonderingen. Maar vreemde ridders trokken al geregeld soldij. Wij leeren dit uit de grafelijkerekeningen (zie dk jongs, H. en K^ TuAdmt, bl. 37) eo wij Vernemen ran tak leten zelzen, dat tot den Utrecht-sehen oorlog van ISTé^. aliunde quam plorimi viri ill as-tres et praeclari, stipendia snmentesy advenerant. Het krijgswezen is dun ook al kostbaar geworden, en daarop mag de landsheer nietzninig zijn. Erst Princeps überaus ad expensas militares, quia pro his exactiones fiscales conservantur (p. 272). Het was een gewichtige vraag voor dezen tijd, of om rudder te wezen geboorte gevorderd wenL Van lstdbn stelt zich ook deze ter beantwoording: "Namqoid in militia reqniratur genus?" En hij zegt: "videtur quod non." Hij besoet zich op het voorbeeld van voorbeeld van voorbeeld en graven, die vele lieden van geringe geboorte geadeld hebben; maar adelrecht geldt niet als het door binenlandsche heereo geschonken is (218). Een man als vak letden moest wel overtuigd zijn dat adel verplicht. Het bevreemdt ons niet dat hij - den roem, dien men van zijn voorouders erst, gering acht, tenzij eigen verdienste dien handhaften en vermeerdert:,, cessante indus tria exigua est claritas, quae venerit a natura.... Gloria namque parentum cito decidit, si ad culmen honoris ani mosis medus proles non insudet" (Prohemium). Er is nog andere adel dan geboorte-adeL,, Triplex est nobilitas, sau- guinis, scientiae et virtutum.... Quae autem istorum ma- jor sit, disputationi reUnquo" (p. 179). Zoo spreekt geen oprecht vriend van den adel. Wie deugd en wetenschap aan geboorte gelijk stelt, is in zijn hart voor de gelijkheid van alle menschen. 