The lichen book; handbook of the lichens of northeastern United States;
Van Oordt was eerlijk genoeg voor juist te erkennen de aan- merkingen, welke op zijn arbeid gemaakt werden. Zoo schreef hij 0. a. in 1869: ^Naber's recensie was mij wel allesbehalve pleizierig, maar malitieus zon ik ze toch niet willen noemen; in alien geval beweert hij niet, dat ik van de zaken geen genoegzame kennis heb. Dat mijn boek ook op hen, die het niet met onversehilligheid ontvangen hebben — en daartoe reken ik Fruin, Pluygers en Jan Kappeyne — geen gnnstigen indrak heeft gemaakt, dat wijt ik voornamelijk daaraan, dat mijn denkwijze en mijn opvatting der historie niet in den geest van het publiek valt. lemand die mij persoonlijk beter kent dan Naber, had mij waarschijnlijk anders behandeld; maar ik twijfel of ik er beter bij zou gevaren hebben ^." In hoever die niet bijzonder waardeerende oordeelvellingen ongnnstig op het debiet terugwerkten, blijve in het midden; evenmin weet ik hoever het ongeveer gelijktijdig verschenen werk van Karsten J)e P. C. Tacit i Jide in sex prior ibus a?ma' Hum libris dispulavit, dat hetzelfde tijdvak behandelt als de Constantijn de Groote en zoo wel door Doorenbos als door Naber verreweg boven Van Oordt's geschrift gesteld werd, het debiet belemmerde. Zooveel is echter zeker, dat Van Oordt zich niet opgewekt gevoelde het tweede deel te schrijven; de eigenlijk gezegde tijd van Constantijn den Groote bleef onbeschreven. Trouwens de aiitear had op dit punt van den beginne af aan al geen groote verwachtingen en hij werd daarin niet bedro- gen. Echter kan ik het debiet in cijfers niet mededeelen. De kopy was uitgegeven voor rekening van den schrijver, zoodat het restant met de scheiding van den 31 December 1877 niet geinventariseerd werd ; de overige exemplaren bleven in magazijn bij Dr. H. D. Tjeenk Willink berusten. Brief van Van Oordt 6 April 1868. Brief van Van Oordt, c. 3 Januari 1869. 218 A. J. VAN TETEOODB. 1868. Aan nieuwe plannen was overigens geen gebrek, evenmin aan verzoeken. Curiositeitswege zij hier de volgende vrijwel oubegrijpelijke brief medegedeeld, dien Kruseman in het einde van Juni 1867 ontving van Van Tetroode, den boekhandelaar van het ^Museum Willem IF' te 's-Gravenhage. Wei Edel Heer. Een idee van een 72-jarigen, Wien dc Almagt twee Gunsten doet hem even ongelooflijk als zijne geheele be- stemming was: 1""°. ondanks al wat maar tegenspoed, verguizing, eer- en goed-roof, averechtsche, antipodische beoordeelingen, schaden en verliezen mag heten Onbezwe- ken Werk'lmt en-geschikiheid XIV Uren van de 24; 2**^ bij zijne natuurlijk grijze haren jeugdige gezondheid^ vlug- heid^ opgeruimdheid. Ter zake het idee! Ik breng van lieverlede in het net mijne Catalogi, ge- lief te zien ut supra ^ Ik wenschte dat UE., Die eene sommiteit en naar al wat ik zoo mogt waarnemen eene waardige sommiteit zijt, mij eene largesse deedt. Ik weet natuurlijk dat UE. uw fonds hebt gereali- seerd, edoch succes is mij onbekend behoudens het mede- gedeelde in het blad des waardigen heeren J. M. van 't Haaff, die aan mij den Hemel verdient. Het is echter geen largesse in geld welke ik, zie omme, aanvankelijk bedoelde. UWEd. mogt dat willen, ik zou mij buigen en zeggen: Fiat, liberter en Gr alias! * In het gedrukte hoofd van den brief, staat o. m. „De beredeneerde Catalogi, te gader circa 100,000 Nummers inhoadende, door den onder- geteekende geredigeerd en geschreven, kunnen door Bezoekers: Hek- kelaan 9, 's Hage, gebladerd worden van 7 ure hmorgens tot 10 'sai'onrfs." A. J. VAN TBTROODB. 239 Uit uw Fonds kan ingekocht of opgehouden zijn. Ge- ises. heel uw fonds is misschien niet aangeboden. Van de aangebodene artikelen kan een klein tal exemplaren be- waard zijn om op loyale wijze tot aandenken of om op 100 andere loyale wijze te benutten zonder de ^ventu- eele koopers te benadeelen. Enz. enz. Om mijne Catalogi op te sieren had ik daarop gaame eenige kapitaler zaken dan die waaruit zij meestendeels bestaan. Ik meen nu reeds te kunnen zeggen: Bixi: sapienti sat! Dit idea bied ik UWEd. de ed'dio priitceps van aan. Heeft het succJs (ik surpreneerde nooit iemands religie) dan ga ik verder. UEd. zoudt alzoo welligtvde hoeksteen- legger zijn van een monument hetwelk staven zou 1'"° den edelen zin des Nederlandschen Boekhandels; 2**° dat aucior dezer regelen al is hem schier niets gelukt dan bij de schatten vroeger genoemd, van wege de Almagt, — ook een goed geweten te behouden, een niet zoo geheel on- bruikbaar wezen was. Buiten dat UE. zijt, gelijk ik reeds de Eer had te zeg- gen eene sommiteit, — noopte nog eene omstandigheid mij U die largesse te vragen. Ik schreef namelijk juist naar Lourens Costers stad, waar mijn zalige vader circa MDCCLX het licht zag, ik zag Hem het hoogere Licht ingaan 2 Mei 1801,. . . . \jic\ op het 5-jarig zoontje als zijn opvolger (!) neerblikkende; de bitter bedroefde aan- staande Weduwe (de brave bleef het) en de vijf andere vrouwelijke telgen, de jongste nog geen jaar, om zijne sponde ! ! En nu? Heb ik 't geluk hier geen vox in desert o it 7!\\i\^ alsdan opene UWEd., in te sluiten envelop waarin dan een paar pagina's uit des ouden Tetroode's leven, mis- schien een motief klinkt tot applaudissement des heeren Krusemans. Is ZEd. volstrekt niet geneigd oog, oor, hand en hart te leenen aan dit miju idee, door mij met godsdienstig vertrouwen geuit, verzoek ik het envelop 220 A. J. VAN TBTROODB. 1868. ongeopend terug; de 2 photi en Kronyksken ' hierin te sluiteu verzoek ik, omnia casu niet te versmaden. Hoog achtend V. TtrrROODE. M[useum W[illera] T[wee] XIX® jaar, hekkelaan! ! ^s Hage. 21 Julij. Alle, alle dagen zijn mij Dag des Heeren, misschien beter maar stellig zoo goed als den Pausen de lOO-jarige jubilaei Petri & Pauli en de Historic en Volkswaardigheid in het aangezicht slaande .... H * *s Gravenhage 29 Juny J867. Volks-Kronijk^ke, Variance op "Het Eerste Lied^* van 1840, HEM gewijd, voor achUien jaren overleden^ imnier onvergelelijk, Zooals bekend is had Van Tetroode een vurige veneratie voor de na- gedachtenis van Koning Willem II. Hij had de pieuse gewoonte jaar- lyks op den 17 Maart, den 6 December en den 18 Juni een lauwerkrans op het voetstuk van het standbeeld van Koning Willem II op het Buitenhof neer te leggen. By zgn overly den (7 Juni 1875) werd de volgende advertentie in het Daffblad afgedrukt. „Heden overleed myn hoogachtingswaardige Echtgenoot A. J. van Tetroode met het gebed op de lippen: „Et dimitte nobis debita nostra sicut et nos dimittimns debitoribns no8tris*\ welke laatste velen zyn van allerlei allooi, daar hy weinig of geen dergelijke schuldenaars noch andere nalaat; gaande hy vry onbevreesd het ongekende te gemoet, be- treurende het bitter niet te hebben kunnen voldoen aan zoo vele hem heilifje hooge en ontelbare mindere weldoeners, speciaal in de laatste dagen van zijn soms glansrijk verheerlijkt, maar ook heel dikwyls ellendiglyk geschonden langdurig leven; hebbende hy van verhevenen^ (joeden en wijzen, eindelyk Hoogere sommen verworven dan geloofd zou worden; smeekende hy zijn voorbeeldige echtgenoot wie hy niets te wyten heeft, deze regelen ai.dus te plaatsen; hebbende hy geen lof genoeg voor de Heeren Sarluis^ Hoven en Valkenhurg^ hem, by meer dan 6-jarige krankte,liefderijk, belangloos, hebbende verpleegd, en zynde de handelingen zijns actueelen Huisheers en geburen Hemelsch geweest. Allen dankend, God lovend, gaat hy de eeuwigheid in. Wed. A. J. VAN Tetroode geb. Wanders. \ A. J. VAN TETBOODE. 221 Canonisatien^ het woord h e i 1 i gverklaringen Icon er nog ises. niet uit! Mundus vuU decipi, decipiatur ergo. Ik kon 't nooit in niets. V. T. roomsch gedoopt. Begrijp ik de bedoeling van dit schrijven, dan was het te doen om titelopgave van Kruseman's fondsartikelen, zoo mo- gelijk met een present exemplaar. Ook aan anderen deed hij een dergelijk verzoek in die dagen. De uitgevers waren Yan Tetroode ter wille en hielpen hem, die wel eenigszins door eigen schuld, maar toch eigenlijk veeleer door ongelukkige speculaties zoo zwaar de financieele beproevingen des levens ondervonden had. Ook Kruseman bleef niet achter; de wijze waaronder hij zijn hulp deed toekomen zal als gewoonlijk ge- weest zijn: op en top welwillend en humaan. ,,Het tuigt sympathie en dan zijn de vormen zoo gentle7nanlihey hier genUeladiil'M\ schreef Van Tetroode ^ Althans, hij kwam tot Kruseman met een voorstel om een vertaling van Hugo's Le roi 9"" amuse bij hem uit to geven -, hetgeen, zooals te begrijpen is, van de hand gewezen werd. Vier maanden later kwam mevrouw Hacke met het verzoek zich te belasten met het drukken van een geschriftje, dat zij opgesteld had „om hare godsdienstig-wetenschappelijke over- denkingen tot een geheel te vormen" ^. Verzekerd als zij was van stipte geheimhouding bij Kruseman, wendde zij zich tot hem, niet tot een ander. Voorgevoel van haar naderenden dood dwong tot spoed; zij zou haar boekje niet afgedrukt zien *. * 29 Juli 1867. * Brief van Van Tetroode 20 Augnstus 1867. ' Brief van mevr. Hacke 22 December 1867. ^ Den titel kan ik niet opgeven. Daar het blykbaar buiten den handel gebonden werd komt het niet voor in de boekenlijsten^ even- min in Kmseman^s fondsboeken en fondsl^sten. De drie brieven hier- over in Krnseman^s archief geven geen voldoende aan w^ zing den titel op het spoor te komen. 222 A. EEVILLE. 1868. In 1868 waren er eveneens vrij wat voorstellen, die afge- wezen werden. In 1867 had R^ville naar Bailliere, den uitgever van de BibUothequs de philoaophie contemporaine gezonden het hand- schrift van zijn Histoire du dogme de la divinite de Jesus Christ, Nadat Kruseman als uitgever zich afgewend had van de mo- derne theologie, had D. A. Thieme te Arnhem voor een goed deel zijn taak in deze overgenoraen. Hij had niet alleen gepoogd Pierson tegen een flink jaarlijksch tractement als schrijver aan zijn zaak te verbinden ', ook had hij op dezelfde wijs als R^ville dat bij Kruseman gedaan had, diens polemische geschriften Nous maiuliendrons en de vertaling daarvan door Ds. J. F. C. Kronenberg ITiJ blijven, Het zovt der aarde en Het leven en de w&rken van Theodore Parker uitgegeven. Zoo ook nu had Thieme toegezegd de uitgever te zuUen zijn van de vertaling van de Histoire du dogrne. Toen het op stuk van zaken aankwam, durfde Thieme de uit- gave niet aan: ttAyant regu les premieres bonnes feuilles , schreef Eeville aan Kruseman 2, je les envoy ai done a M. Thieme en V avertissant du moment ou paraitrait le livre frangais, A ma grande surprise il vient de me les renvoyer en m£ dl^ant qy^il ne voulait plus se charger de cette tradiwfion^ parce que le nombre de ceux qui Usent [f^ hs ouvrages theologiques elaii trop restreint et serait encore diminu^ par celui des lect^irs qui aimeraient meme lire Poriginal." R^ville kwam Kruseman om raad vragen hoe hierin te handelen. Het gegeven advies weet ik niet, maar, naar ik denk, zal het wel niet anders geweest zijn dan wat ook Thieme geraden had, de vertaling te doen opnemen in Maronier's Bibliotheek varc moderne theologie. Twee maanden later stelde Hofstede de Groot voor de uitgave van een Het gedenkfeeken der hervorming te Worms voor vrien- den van kunst en godsdi^nst ^. De geheel andere richting van Zie hierover DI. II biz. 105. 23 juin 1868. Brief van Hofstede de Groot 28 Augustas 1868. ONTVANGEN VOORSTELLBN. 223 Krosemau's uitgaven vergeleken met een vijf jaar te voren, 1868. deed natuurlijk dit voorstel niet aannemelijk zijn. Om dezelfde reden, en dat nog te meer omdat de bewuste schrijver steeds bij Van Kesteren had uitgegeven, zou Jan van Beers nul op request krijgen bij zijn verzoek om bij Kriise- man nit te geven een nieuwen dichtbundel *, die zou moeten bevatten zijn Negga, een gedicht uit het Vlaamach volksleven, in vier zangen; De oorlog^ oratorium (op muziek te brengen door P. Benoit); Martha de zinnelooze; De stoom^wagen ; Maer- lant en De zoo?i van den metseldiender. Op dienzeKden dag maakte ook Schotel zijn wensch ken- baar ter gelegenheid van den gedenkdag der stichting van Batavia opnieuw uit te geven het gedicht van J. de Marre. Batavia^ begrepen in zes hoeken in 1740 in kwarto te x^mst^rdam bij Adriaan Wor en de Erve G. onder de Linden verschenen. Die speciale historisch letterkundige wetenschappelijke uitgaaf behoorde in zijn fonds niet te huis. En evenmin ging hij in op het denkbeeld van S. F. W. Eoorda van Eysinga te Brus- sels die onder de aanstaande uitgaven van Macmillan & Cie las The Malay Archipelago, the land of the orang utan and the bird of paradise. Travels from J 854 — J862. A stvdy on man and nature. With maps and numerous illustrations van den genialen naturalist Alfred Eussell Wallace en daarvan een ver- taling bij Kruseman wilde doen verschijnen ^. Zooals bekend is, zou dit geschrift verschijnen bij Van Kampen vertaald door Veth in de jaren 1869 tot 1871. Dat Kruseman het aanbodniet aan- nanoi verwondert mij wel eenigszins ; geen droog wetenschappe- lijk werk, zou het, lijkt me, juist iets geweest zijn voor den uitgever van De aarde en haar volken; een populair- weten- schappelijke beschrijving van Insulinde, zooals Multatuli het eerst Nederlandsch Oost-Indie noemde, ontbrak in ons land. Dit * Brief van Van Beers 14 October 1868. * Brief van Roorda van Eysinga 10 November 1868. 224 NATUURHISTOEISCHB BILIOTHBEK. 1868. werk beloofde die leemte te zuUen aanvuUeu. Maar wellicht wilde eerst Kruseman zicli overtuigen van de waarde van het nog niet verschenen Engelsche origineel en ging hij daarora niet op het voorstel in. Echter was het jnist dat populair-wetenschappelijke, dat in die dagen meer en meer in verband met prentwerken zijn gedach- ten bezig hield. Het welslagen van zijn geiUustreerde boe- ken had hij te danken aan een gelukkig navolgen van Fransche modellen, en zoo stelde hij ook in die dagen een loffelijke poging in het werk een serie boekjes in de wereld te brengen, die voor Nederland moesten zijn wat Hachette deed voor Frankrijk met zijn Bihliotheque des merveilles: het eerste be- gin van zijn eerst in 1872 en 1873 tot stand gebrachte, maar financieel niet geslaagde Kamer-hibliotheek, Kruseman begon met aan een bewerking van Flammarion's Les merveilles celestes te denken. De aangewezen persoon om dat ter hand te nemen was natuurlijk de zoon van den schrij- ver van Be sterrenhemel in 1844 te Amsterdam bij Sulpke verschenen. P. J. Kaiser, achtte zich zelf daartoe allerminst de geschikte persoon. Onder dagteekening van den 2 Jnli 1868 schreef hij: Het is mij eene uitspanning om het werkje van Flam- marion te doorbladeren en te doorlezen. De wijze waarop, naar het schijnt, iedere Franschman, zelfs de meest afge- trokken en droogste onderwerpen behandelt, maakt op mij altijd grooten indrnk en ware het mogelijk ook in onze taai op dergelijke wijze wetenschappelijke onderwerpen te behandelen, dan zoude voorzeker iedereen, met eene uit- gave in den geest als die van de Bihliotheque des merveil- leSy hoogelijk ingenomen zijn. . . Ik ben met UEd. vol- komen overtuigd, dat onze landgenoten evenzeer, zoo niet nog sterker, dan de Franschen, Engelschen en Duitschers, eene opwekking behoeven, tot emstige beoefening der natuurwetenschappen. In dit opzigt lacht mij uwe ouder- neming zeer toe . . . Flammarion en bijna al de geleerden, NATUURHISTORISCHE BIBLIOTHEEK. 225 die aan de Bibliotheque des merveilles gearbeid hebben, 1868. zijn, hoewel niet in naam, in werkelijkheid romanschrij- vers van beteekenis en bezitten bij dit talent eene zeer uitgebreide en algemeene kennis van de wetenschappen, die zij zoo sierlijk in eene romantische taal aan het pu- bliek weten mede te deelen. Onze roraanschrijvers zouden de wetenschap te veel romantisch, en onze geleerden te weinig romantisch mede- deelen. Het vertalen van boekjes, als dat van Flammarion, is, naar het mij voorkomt, geheel onmogelijk. De meest geestige en kernachtige fransche gezegden en gedaehten, verliezen alle geest en kracht, zoodra zij in het hollandsch zijn overgebragt.. Op die gronden moest Kaiser, hoeveel sympathie hij ook voor het denkbeeld zelf had, het voorstel van de hand wij- zen. Eveneens kon hij niet treden in het daaruit voortvloeiende denkbeeld zelf een leeshoeV over Astro7iomie amusante te schrij- ven '; de afbeeldingen uit Guillemin's Le del, welke Kru- seman daartoe wenschte aan te koopen, kwamen hem over het algemeen geheel onvoldoende voor ^. Het eerste pogen om de toekomstige Kamer-bibliotheek te vestigen, mislukte. Ongeveer gelijktijdig had Kruseman echter ook aan Snellen van VoUenhoven de bewerking van een deeltje uit diezelfde Bihliotheqiie des merveilha voorgesteld en was daarin, zooals later verhaald zal worden, geslaagd. De Kamer-bibliotheek ysn 1872 zou beginnen in 1869 met de NatuurhistoriscJie bibUo- ' Brief van Kaiser 27 Augustus 1868. * „Het afbeelden van nevelvlekken, maanvlekken, planeten en in het algemeen van hemelligchamen is aan ongelooflijk vele bezwaren ver- bonden en ik geloof dat alleenl^k staalgravuren eenigermate teruggeven wat men met een vrij vermogenden kijker aan den heme! kan zien." (t. a. p.) Deel II. 15 226 DE ODDE TIJD. 1869. theehy op een eenigszins andere leest geschoeid als Kruseraan zich dat had voorgesteld. Het plan zelve van een Nederlandsche Bibliotheque des merveilles werd daarom natuurlijk niet uit het oog verloren. ^ Het denkbeeld, dat in de werken van Schotel een verwezen- lijking vond, een schildering te geven van het leven onzer voor- ouders in de zeventiende eeuw, had Kruseman op vrij wat gege- vens opmerkzaam gemaakt> die als het ware voor het grij- pen lagen, maar niet pasten in het kader der boeken van Schotel. Toch zou er met die mededeelingen, onsamenhangend als zij inderdaad waren, juist door hun verscheidenheid, wel wat te doen zijn, wanneer zij in behagelijken vorm in een tijdschrift een onderkomen vonden. Twee maatschappelijke ver- schijnselen in die dagen gaven^ zooals Kruseman aanteekent^ steun aan dat denkbeeld: ^Internationale tentoonstellingen, waar alle landeu met elkander concurreerden op het algemeen gebied van kuustnijverheid, en de oprichting overal van ver- zamelingen van oudheden, waarin ieder volk zijn eigen anti- quiteiten, zijn eigen overleveringen met zorg en voorliefde trachtte te bewaren en in eere te houden. Een volkstijdschrift aan de nationale herinneringen en haar beschrijving gewijd, zou — zoo kwam het mij voor — goed zijn en voordeelig. De heer David van der Kellen »Tr._, een ijverig kenner, schil- der en stylist, was de aangewezen redacteur." Van der Kellen was voor het plan te vinden en aan ieder die hier te lande en in Belgie aan geschiedenis en oudheidkunde deed, werd een geschreven circulaire gericht. Als redacteur en uitgever hebben de beiden onderge- teekenden de eer u beleefdelijk kennis te geven van een nieuw volkstijdschrift, dat zij zich voorstellen met den aanvang van 1869 geregeld te doen verschijnen. Het hierbij gevoegde proefnummer — hetwelk alleen ter vertrouwelijke mededeeling bestemd is en eerst in Januarij in den handel zal worden gebragt — zal, met DE OUDE TIJD. 2^7 het prospectus * u genoegzaam inlichten oratrent het plan 1889. dat De oude tijd zich gevormd heeft. Zal het evenwel daaraan op den duur voldoen en eene frischheid behouden die voor het leven van elk tijdschrift een hoofdvereischte is^ dan heeft het den steun en de medewerking noodig van allen^ die de geschiedeuis van ons nationaal volksleven liefhebben en die tevens door hunne studie en onderzoek het hunne kunnen aanbrengen ter mededeeling. Met een bescheiden maar dringend beroep op uwe welwillendheid in dit opzigt veroorloven zich de onder- geteekenden tot u te komen^ g^lijk zij zulks tegelijk bij anderen doen op wier medewerking zij prijs stellen. Zij verlangen niet lastig te zijn^ maar wenschen slechts van tijd tot tijd met eene historische bijdrage van u bevoor- regt te worden. Als zoodanig zouden zij wenschen^ onder de reeks van bescherraers en medewerkers, 00k uw hoog- geschatten naam op de binnenzijde van het omslag te mogen vermelden, waartoe zij zuUen meenen de vergun- ning te hebben, indien voor den 10®*^ Januarij, onver- hoopt, door u geene weigering mogt worden ingebragt. Zij bedoelen deze nitnoodiging met dezelfde kieschheid^ als waarmede zij zich in uwe belangstelling aanbevelen en hopen u weldra in de geregelde toezending van een present-exemplaar het blijk te mogen geven van veler sympathie. David van der Kellen Jr. A. C. Kruseman. Amsterdam Haarlem 23 December 1868. Er kwamen nog al vrij veel afwijkende beschikkingen. W. G. Brill had eventueele historische opstellen reeds toegezegd aan de redactie, die zich voorstelde, na den dood van den be- Er waren er 24000 gedrukt. 15* 228 DE OUDE TIJD. 1869. treurden Paulus Nijhoff de Bijdragen door zijn vader begon- nen voort te zetten; echter teekende hij in op het tijdschrift voor de bibliotheek van het Historisch Genootschap te Utrecht * ; W. J. Knoop werd door gebrek aan tijd verhinderd mede te werken aan het op te richten tijdschrift ^\ om dezelfde reden verschoonde Leemans zich '; R. Fruin was wel verplicht als redacteur van De Gids en van Nijhoff's Bijdragen oudheid- kundige opstellen in die tijdschriften af te drukken *; Knep- pelhout meende, dat hij letterkundige belangen aan jeugdiger pennen dan de zijne moest overlaten, raaar stelde zijn verza- melingen handschriften en oudheden. ten gebruike open voor de redactie ^; Van Hugenpoth was subjectief voor den ouden tijd vrijwel onverschillig ^, zooals hij zich de richting van dat tijdschrift ten onrechte voorstelde; Th. Juste was door vroe- ger aangegane verbintenissen belet zijn medewerking te belo- ven, maar teekende op dit nutile ouvrage^'' in voor het Musee royal ^antiquites, Slechts ^en gunstig antwoord werd ontvangen nl. van J. K. J. de Jonge. Zijn sympathie voor de ondememing deed hem zelfs een goeden raad geven, welke, hetgeen te betreureu is, niet opgevolgd werd. „lk geef u in overweging om bij de plaatjes van het werk te zetten, naar welke platen of schilde- rijen zij zijn genomen, en als wijze van behandeling van het plaatwerk eens in te zien Henri Bordier Huioire de France 2 vol., een aller interessante en goedkoope wijze van bewerking van dergelijke uitgaaf ". * Brief van Brill 24 December 1868. ' Brief van Knoop 24 December 1868. * Brief van Leemans 27 December 1868. * Brief van Fruin 27 December 1868. * Brief van Kneppelhont 27 December 1868. ' ^De rigting myner stndie is meer naar de toekomst, dan naar het verledene; ik gebrnik de g^schiedenis, zoo als ik haar vond, maar be- werk haar niet; mijne plaats is niet tnsschen de geschied-vorschers; het stof der oade charters heeft weinig aantrekkelijks voor mg. Mgne vlag kan n alzoo evenmin als mgne werkzaambeden helpen.** (Brief van Van Hugenpoth tot den Berenclaauw 29 December 1868). ' Brief van De Jonge 27 December 1868. DE OUDE TIJD. 229 Zoo als het gewoonlijk gaat, zal het ook wel hier geschied i869. zijn; de meeste aanzoeken werden niet beantwoord „en zoo veischeen het tijdschrift, onder de gunstigste voorteekens/' De eerste aflevering maakte in den Boekhandel een treffelijken indruk. Ten bewijze daarvan volge hier wat het Niemoshlad voor den Boekhandel er over zeide * en aan dat oordeel moet des to meer waarde gehecht worden, omdat slechts hoogst zel- den^ eigenlijk zoo goed als nooit het NieuvoMad zich aan critiek waagde. De Oude Tijd. Onder dezen titel doet de heer Kruseman weder een dier frissche scheppingen het licht zien, waardoor hij zijn naam als eersten uitgever onder ons vroeger verdiend heeft en alsnog krachtig handhaaft. Kwam hij^ haast 20 jaren geleden, het publiek te gemoet met zijn Album der Na- tuur en maakte dit tijdschrift toen een in veler schatting zonderlingen opgang, thans weet ieder onzer zijne clienten beter te waardeeren en zal men toestemmen, dat de heer K. weder het juiste moment voor zijne uitgave heeft ge- kozen en hij het „groote pabliek*' rijp zal vinden voor 't genieten eener wetenschap, die voor 't meerendeel nog een gesloten boek mag heeten. Tot heden werd immers al wat op onze voorvaderlijke toestanden betrekking heeft, meestal nitsluitend behandeld in tijdschriften als de Navor- scker en derg., die en door vorm en door prijs niet ge- nieszbar zijn voor iedereen ; bedenkt men nu welk een welverdienden bijval de beide uitmuntende maar w«l wat kostbare werken van van Lennep en ter Gouw ^ verleden jaar ten deel viel, dan mag men ook hieruit afleiden, dat boekdeelen die nog meer afwisseling van stof aanbieden en daarenboven onder ieders bereik vallen, algemeen be- langstelling zullen opwekken. Door inhoud en vorm geeft De Oude tijd werkelijk iets geheel nieuws voor een groot De uithangteekens en Hel boek der opschriften. 230 DE OUDE TIJD. 1869. publiek, dat in zulk een genre nog weinig anders zag dan werken op belletristisch of natuur- en aardrijkskun- dig gebied; medewerkers als ter Gouw, Gosschalk, HoFDUK, Moll, de Hoop Schbpfer, de Veer en zoo veel anderen, kunnen niet nalaten hun stof in boeienden vorm te behandelen, en voegt men daarbij de breede wijze waarop de heer Kruseman ook weder deze onder- neming van stapel deed loopen, dan kan 't niet missen of een zoo innig nationaal en oorspronkelijk werk moet door iedereen met blijdschap worden begroet. Vergissen wij ons niet zeer, dan kan geen andere natie dan de onze een dergelijk voor 't volk behandeld boek noemen. De goede verwachtingen, die zoowel Kruseman als de schrij- ver in het NieuioMad hadden van bet welslagen van De oude iijd werden niet bewaarheid. De eerste aflevering verscheen ' ,,met een breede lijst van honderd mede-arbeiders. Juist die veelheid van jagers was der hazen dood. leder gaf wat wetenschappelijks, droogs, geleerds, heel belangrijk wel, maar dat het groote publiek, dat de kosten dekken moest, niet genoeg aantrok. Bovendien kostte het tijdschrift zooveel aan oubehagelijke teekeningen en vrij slechte houtgravuren — in den beginne door den redac- teur bezorgd — dat er geen denken aan viel het debiet er boven op te halen." In Mei 1870 werd door den uitgever zelfs gericht een Berigt en Verzoek AAN DE INTEEKENARBN OP „DE OUDE TIJD." llet debiet van DE OUDE TIJD is nog niet groot genoeg om de kosten van deze uitgaaf goed te maken. * 28 Januari 1869. DE OUDE TIJD. 231 Yermeerdert het dit jaar niet aanmerkelijk^ dan zal 1868. het weTk met het eind van den loopenden jaargang moe- ten gestaakt worden. De uitgever, die rich tot heden toe vrij aanzienlijke geldelijke opofferingen getroost heeft ora een werk tot stand te brengen, dat hij met voorliefde ontworpen en begonnen heeft^ zou, in dat geval^ zijne poging moeten opgeven. Eer hij zich op dergelijk einde voorbereidt, meent hij bijtijds zijne Medewerkers en Inteekenaars op dezen min- gunstigen toestand te moeten opmerkzaam maken. Acht men met hem DE OUDE TIJD zoowel een bron voor eene verbeterde Historie van ons Vaderland, als een ge- lakkig middel ter bevordering en verspreiding van de kennis onzer Volkseigenaardigheden, dan durft de onder- geteekende met eenige vrijmoedigheid vragen dat men hem helpe tot de instandhouding en vooiiizetting van dit Tijdschrift. Hij verOOrlOOft zich te verzoeiceily dat ieder in zijnen kring DE OUDE TIJD tracht aan te bevelen en het getal Inteekenaren nit te breiden. Haarlem^ A. C. Krusbman. 1 Mei 1870. Vooruitgang was geenszins het gevolg van deze circulaire, zoodat met 1871 overgegaan werd tot een geheele reorganisa- tie. In plaats van gedrukt in twee kolommen, verscheen het tijdschrift sedert meer in den vorm van een gewoon boek en evenzeer veranderde de inhoud in beginsel van karakter. „Zoo- als dit werk tot heden toe uitgegeven werd, schreef Kruseman in een circulaire, bleek het bij ons publiek geen sympathie genoeg te vinden om te kunnen blijven voortbestaan. „Daar was welligt een reden voor, ofschoon er van tijd tot tijd bijdragen in verschenen, die evenzeer boeiden door 't aan- gename van den vorm als door ^t gewigt van den inhoud, ontbrak het bij vele anderen, hoe belangrijk door 't laatste, 232 DE OUDE TIJD. 1869. toch aanmerkelijk aan het eerste, niet minder gewigtig ver- eischte ; immers stukken uit oude archieven en fragmenten van oude keuren laten zich niet door iedereen even prettig lezen. DE OTJDE TTJD bleek over 't algemeen^ in een woord, niet aan- trekkelijk genoeg, om een kring van lezers te vinden, in ons kleinc land ruim genoeg tot bestrijding van zijne onkosten/' En verder : „0m onze nationale gedenkwaardigheden bij ons volk te doen voortleven, moet een werk, daaraan gewijd, niet het karakter krijgen van een historuch archie/) maar het moet een waar, degelijk, vloeijend geschreven volksboek zijn, dat men leest, herleest en gedurig met nieuw genoegen weder op- slaat/' Tegelijkertijd onttrok Van der Kellen zich aan de redactie; zijn taak werd overgenomen door Ter Gouw. Een en ander had niet het gewenschte gevolg. Integendeel; de jaargaugen 1871 en volgende zijn wetenschappelijk van aanmerkelijk minder gehalte dan de vorige, en zulks scheen destijds ook reeds gevoeld te worden, althans de jaargang 1871 had 450 exemplaren minder debiet dan de vorige. „Na twee jaar tobbens nam [met 1871] J. ter Gouw de leiding op zich, een hoogst bekwaam man, maar die het gebrek had van alles alleen te willen doen ^ Alzoo ging het hier van het eene uiter- stc in het andere en het debiet er race ten onder. Na zes- jarig bestaan werd De oude iijd gesloopt/' Die staking is te betreuren. Het was een tijdschrift, dat meer dan gewoon actueel belang had. Juist het oudheidkun- dige karakter, dat er in voor zat, maakt dat het vooral in de eerste jaargangen een grage bron is voor ieder, die op het een of ander onderdeel van vaderlandsche oudlieidkunde zijn licht wil opsteken; het doel dat Kruseman & Tjeenk Willink in een prospectus uit 1874 omschreven -, werd inderdaad niet gcmist. ' Dezelfde grief dus als tegen de redacteuren van Kennis en kunst. Aan honorarium kosten de beide eerste jaargangen ieder f 1300, de volgenden ieder f 1000. * „De Oude Tijd is, in den vorm van boeijende verpoozingslectuur, onder dankbaar gebruik van de niededeelingen en bijdragen door ver- DE OUDE TIJD. 233 Het volgende staatje licht een en ander toe. 1868. Oplaag. Kosten dcr afbeeldingen. TotAAl Debiet bij Blad 1-4. Blad 9-52. Teekenea. Graveeren. der kosten. inteeke- ning. 1869 8000 5000 f 324.40 f 1311.25* f 9512.10 2513 1870 5000 2500 „ 215.50 „ 1163.50 „ 6201.89 1695 1871 3500 2000 „ 256.— „ 780.50 „ 5202.87 1245 1872 2500 2000 ? ? ^ oOO.— „ 4976.55 1189 1873 3000 1500 . 88.- „ 279.- „ 3935.08 1120 1874 2500 1200 „ 130.50 „ 406.— „ 3697.66 930 f 57 54.65 f 33526.15 In de fondsveiling van den 10 Mei 1876 ging De oude f/ijd gelimiteerd op /0.50 voor / 0.54 of / 1675.08 ^ over aan Gebrs. Koster, die nog een aantal exemplaren in omloop brachten. Op een gansch ander terrein en in een nieuwen vorm was De oude tijd dus weer een uitvloeisel van het oude denkbeeld : populariseering van de wetenschap. Het terrein, waarop dit nieuwe tijdschrift zich zou bewegen^ was in dien geest nog niet schillende medewerkers aangebragt, gewijd aan het verzamelen van: plaatselijke bijzonderheden^ aanwijzing van merkwaardige gehoutven en monunxenten^ eigenaardighcden omtrent de levenswijze van ons voor- geslachtf zijn niaalschappelijke en huisselijke toestanden^ oude gewoonten^ gebruiken en uitspanningen^ spreekivoorden^ liedjes en overlevcringen ; — in ^en woord, van alles wat ons volksleven en volkskarakter afspiegelt, opdat w^ in gedachtenis en ook in eere onder ons bewaren, wat als een erfenis of als een herinnering van onze vaderen ons dierbaar moet zgn en blgven." * Hieronder begrepen f 150.75 voor glyphogravuren, vervaardigd door Job. Ensched^ en Zonen, voor de proefaflevering. (Vgl. bier voor Dl. I biz. 130). ' Onder den koop waren de boutgravures niet begrepen; bij even- taeelen herdruk zouden echter de cliche's [Mc] ter leen te bekoraen zijn. 234 NATUURHISTOETSCHE BIBLIOTHEEK. 1869. vertegenwoordigd geweest in Kruseman's fondslijaten ; de tijds- omstandighedeu, evengoed als de boeken van Schotel hadden het denkbeeld aan de hand gedaan. Het principe echter was het oude. Ook de Naiuurhistorische bibliotheek had haar oorsprong voor een deel tie danken aan dezelfde overwegingen. "Wat de Na- iuurlijke historie van Ned^rland op haar terrein beoogde, moest de Naiuurhistorische bibliotheek voor een ander publiek doen: een serie volksboeken over natuurlijke historie niet speciaal zich bewegende op vaderlandsch ten*ein, maar op het uitge- breide onafzienbare veld der natuurlijke historie in het alge- meen, was hetgeen met deze „Bibliotheek'' door Kruseman beoogd werd. De niet bijster schitterende financieele resultaten met de Natuurlijke historie behaald, zouden oogonschijnlijk hier het gewaagde van die onderneming a priori kunnen doen vennoe- den. De Natuurlijke historie gaf door de flinke exploitatie van Funke in die dagen daarentegen geen onaanzienlijke voor- deelen; bovendien wees dat vermeerderde debiet op meerderen kooplust voor dergelijke werken en een en ander samen had reeds vooraf de weg geeffend voor de Naiuurhistorische biblio- theek, naar Kruseman goede reden had te veronderstellen. Eenmaal wetende wat hij wilde, had het voor den vroegeren ontwerper van het Album der Natuur en van de Natuurlijke historie weinig bezwaar in te weten tot wien hij zich moest wenden. Snellen van VoUenhoven toonde zich dadelijk bereid voor Nederland in zijn Over de gedaaniewisselingen der insec- ten ^ iets dergelijks te leveren als Girard in zijn Les fnetamw- phoses des insectes voor Frankrijk gedaan had. Dat Fransche werkje was een uitgaaf van Hachette in zijn Bibliotheque des merveilles, waaruit dan volgt, in verband met de vroeger be- sproken eveneens in den zomer van 1868 gevoerde correspon- dentie met Kaiser over de bewerking van Flammarion's Les merveilles celest'CSy dat de Ka7ner-bibliotheek een voorgangster had in deze Naiuurhistorische bibliotheek. * Brief van Snellen van VoUenhoven 29 Juni 1868. NATUURHISTORISCHE BIBLIOTHEEK. 235 De eerste afleveriiig van de Gedaanfeverwkseling en levena- 186P. wijze der insecten werd in 4000 exemplaren getrokken en verecheen in het begin van Februari 1869. Het eerste stuk (tot biz. 242) was voor het einde van het jaar compleet in handen der inteekenaars; een jaar later verscheen in November 1870 de laatste (lOe aflevering). Het debiet was niet voldoende om de kosten goed te maken. De oplaag der volgende afleve- ringen was gaandeweg verminderd op 2000 en 1100 exem- plaren om definitief bepaald te worden met het 17e vel op 900 exemplaren. Op de fondsveiling van 1876 waren daarvan nog 246 exemplaren over. Ook de beide andere deelen der Bibliotheek, welke te gelijker tijd met die der Ivsecten verschenen, slaagden niet. De bewer- king van een werkje over plantkunde door Figuier, onder den titel Histoire des plantes geschreven, werd aan Witte voorge- steld. Omdat deze steeds bij Wolters en Bohn had uitgegeven, meende hij zich eigenlijk niet verantwoord nu tot Kruseman over te gaan. „Daar komt uw voorstel. — Ik ontveins vol- strekt niet dat ^t mij toeschijnt tot iets goods te kunnen lei- den; maar toch — werd '1 niet gedaan door u, d. i. door den heer Kruseman, den uitgever bij uitnemendheid, ik zou en dat wel zonder aarzelen, om de zooeven genoemde reden, zeggen: — Waarde heer, ik ben gevoelig voor uwe appreciatie, maar ik voel geen den minsten lust om mijne vroegere uitgevers te verlaten. „Nu is dat wat anders, en wat ik voor geen ander zou willen doen, daartoe ben ik, nu die uitnoodiging van u komt, niet ongenegen. „Gii ziet, waarde heer Kruseman, dat, komt ge mij met complimenten te gemoet, ik zulks reciproceer *." De ScAetsen uit het plantenrijk ^ verscheen regelmatig afle- ' Brief van Witte 4 Juli 1868. * Witte had eerst willen schrijven Schetsjes uit het planten I e v e n, maar herinnerde zich dat Kraseman over La vie des plantes een nieuw werk wachtende was. (Brief van Witte 20 December 18G8). — La vie des plantes door R. Bocquillon, eveneens een deeltje van de Bibliothe- 236 NATUURHISTORISCHE BIBLIOTHEEK. 1860. veringsgewijs in 1869 en 1870. De eerste aflevering zag in het begin van Maart het licht, een maand na het verschijnen der eerste aflevering van de In^ecten door Snellen van ToUen- hoven, ongeveer gelijktijdig met de eerste, aflevering van Witte's Flora, AfheeMingen en beschrijvingen van boofnen^ heesterSy een-jarige planten enz,, voorkomende in de Nederlandsche iuinen, Oorspro)ikelijk^ naar de natunr vervaardigde afbeeldingen van A. J. Wendel. „Daar komt nu juist heden ook Flora bij Wolters uit, schreef Witte den 23 Februari 1869. — Dit had al twee maanden geleden moeten gebeuren. Enfin! De twee boeken zuUen elkaar niet in den weg loopen. De raenschen zuUen wel zeggen, dat die Leidsche tuinman een heele Piet is!" Evenals de lusecten was het eerste stuk van het Plantenrijk met de vijfde aflevering (tot biz. 160) compleet in handen der inteekenaars; de zesde aflevering van het tweede stuk, evenals van de Insecien in pagineering aansluitende met het eerste stuk, verscheen in Februari 1870; drie maanden later zag het geheele werk compleet het licht. Ook hier was gaandeweg de oplaag verminderd; 3000 exem- plaren voor de eerste aflevering (vel 1 tot 3), 900 voor het tweede stuk. Het debiet was onvoldoende; een nieuwe titel- uitgaaf in afleveringen in September 1873 begonnen, schijnt echter eenig succes gehad te hebben. Althans, in weerwil dat het werk particulier y2.40 duurder was, had het een omzet van 146 exemplaren meer dan de Insecien^ waarvan in Octo- ber 1873 eveneens een nieuwe titel-uitgaaf in afleveringen verscheen. De derde afdeeling der NaUmrhistorische bibliotheek was J)t sckaiteji van den aardbodem door T. C. Winkler. Daar de schrij- ver te Haarlem woonde, is hierover geen correspondentie gevoerd, die mij ten dienste zou kunuen staan. De titels op dit veld van wetenschap, die Kruseman echter ter vertaling had laten aanteeke- que des merveilles had Kruseman den 15 December 18G8 ter vertaling laten aanteekenen. NATUUEHISTOKISCHE BIBLIOTHEEK. 237 nen, doen vermoeden, in tegenstelling met de geschriften door i869. Snellen van VoUenhoven en Witte geleverd, waarvoor door Kruse- man wel fransche werken aan de hand gedaan werden, welke echter niet vertaald, maar wel van verre gevolgd werden, dat Winkler's werk eer een compilatie dan wel een zelfstandige arbeid is. De oplaag der eerste aflevering (oplaag 3000 ex.) verscheen in Mei 1869, het eerste stuk (tot biz. 200) zag compleet het licht in October daaraan volgende; de volgende aflevering (oplaag 900 ex.), in pagineering aansluitende aan het eerste stuk, kwam in den loop van 1870 uit en in October van dat jaar was het werk compleet. Hoewel in verband met den omvang van het werk ' de prijs aanzienlijk lager was ^, vond dit deel vrij wat minder debiet: 891 exemplaren. De kosten werden dus ook hier niet gedekt, ook niet door de titel-uitgave in afleveringen sinds Januari 1874. De proefneming van een Nederlandsche BMiotheque des merveilles werd daarmede gestaakt. Waaraan dat niet-slagen valt toe te schrijven, kan ik niet zeggen. Een antwoord, dat echter de raoeielijkheid niet oplost, maar slechts verplaatst is deze: de productiekosten waren te hoog. Een oogenblik wil ik mij daaraan vasthouden en zie dan, dat kostten: Insecten f 3375.54 ScAetsen uit het ptantenrijk „ 4485.70^ Be schatten van den aardbodem „ 2536.59 /10397.835 Hieronder was aan honorarium /1 780 (/ 20 per vel) en aan gravuren / 2470.75. Die beide cijfers lijken me toe de productiekosten ook tegenover het debiet, dat verwacht k6n worden, te hoog opgedreven te hebbeu. Toch moet dat cijfer * 24 vel, tegen 3^ van de Insecten en 35 vel van het Plantenrijk, ' f 4.85 part. 238 NATUURHISTOEISCHE BIBLIOTHEBK. 1809. van f 2470.75 onder eenige restrictie aangenomen worden. Vrij wat clich^'s in De aarde eti haar volken en in de Kennis en kunst reeds gebruikt, komen hier opnieuw voor. Wei zuUen ze eenige herstelling behoefd hebben als voor nieuw opslaan als anderszins^ maar deed Kruseman goed in zijn onkosten hiervoor respectievelijk /*447.80, y 225.40 en /386.05, samen /* 1009.25 te boeken op de onkostenlijst? Het valt moeielijk te beoordeelen, maar zooveel is zeker dat, aangenomen dat de boeking van deze duizend gulden juist is, de overblijvende y^ 1461.50 toch nog een vrij drukkende dcbetpost zoude blij- ven vonnen van het totale nadeelige saldo van f 1386.17 \ De voorhanden clich^'s toch waren niet voldoende tot een vol- ledige ge'illustreerde toelichting van den tekst : voor j^ 1216.20 aan nieuwe cliche's en voor /' 255.30 aan nieuwe houtgravuren door Bal te Delft, had Kruseman nog extra platen moeten aanschaffen. Uiterlijk geheel aan elkaar gelijk, wijken de drie deelen in zoover van elkaar af, dat alleen de omslag van De schatten van den aardhodem bij Van Asperen van der Velde gedrukt zijn; de beide andere werken waren ter perse gelegd bij Joh. Ensched^ en Zonen ^. De berekening, die Kruseman dan gemaakt had om eenige winst te behalen met deze Bibliotheek bleek bij -slot van reke- ning evengoed als bij Be oude tijd onjuist te zuUen uitkomen. Het groote publiek werd dat voorshands althans niet gewaar; het was en bleef in de veronderstelling, dat Kruseman aan * Dat bedrag is berekend met bij telling van de opbreagst der drie artikelen in de fonds veiling van 1876; als eenbeidsprgzen van een exemplaar gesteld de boekverkoopersprys van een compleet ingenaaid exemplaar. * Kruseman schrgft, dat de Schetsen uit het plantenrijk ook bg Van Asperen van der Velde gedrukt zgn. Een brief van Witte (16 Februari 1870) waar bij schryft: „Regt aangenaam was het my, dat men by Enscbed^ zoo flink voortmaakt" in verband met de drukpryzen per vel (/" 19.50 voor de Inseclen en het Plantenrijk tegen f 16.50 de Aard- hodem) is een zekere aanwyzing, dat Kruseman'saanteekening onjuist is. DlSBIErr VAN NEDERLANDSCHE UITGAVBN. 239 zijn uitgaven schatten moest verdienen. Een uitgever toch^ die iseo. wel eens gelnkkige speculaties gedaan heeft^ waarvan de faam doordringt tot het groote publiek^ krijgt nu eenmaal den naam bij dat publiek aan al zijn uitgaven goed geld te verdienen. Bij een deel van dat publiek wekt dat afgunst op^ meer zelfs^ het gaat een uitgever^ ja den geheelen Boekhandel beschouwen als een dicht aaneengesloten bent uitzuigers^ die goede sier maakt met de kopy den schiijvers ontfutseld. Die dolzinnige meening, meermalen geuit door lieden^ die zoo spreken meer uit onkunde dan wel uit kwaadwilligheid^ behoeft inderdaad niet weerlegd te worden; zij vloeit voort uit een juridisch verkeerd begrip van kopyrecht en van overdracht; maar even aangenomen dat op alles eigendomsrecht kan rusten behalve op voortbrengselen van den geest^ dan doet juist deze geschiedenis van Kruse- man's uitgeverszaak dunkt me overtuigend zien, dat onze vaderlandsche boekenwereld eenige wczenlijk voortreffelijke boe- ken gemist zou hebben^ indien niet de uitgever Kruseman op hoop van gewin, maar in werkelijkheid tot zijn materieele schade, zijn breede schoudera gezet had onder een aantal on- dememingen, die de intellectueele ontwikkeling van ons volk zoozeer ten goede zijn gekomen en nog steeds komen: ik noem b.v. de meeste titels van de Buit^iilandsche klassieken, de Kompleete dichtwerken van Da Costa, het Zondagsblady I)e oude tijd. Maar ook zijn er lieden, die waardeerend de juiste plaats van een uitgever als middelaar tusschen schrijver en publiek, hem daar in zijn voile waarde erkennen, wetende hoe de aard van zijn bedrijf toch eigenlijk in den grond van de zaak geen ander is dan van elken anderen handel, nl. speculatie ; die be- grijpen, dat een ontworpen en doorgezette onderneming winst, maar ook verlies kan opleveren. Onder die categoric is echter wederom een onderafdeeling van personen, die zich van dat winst- of verliescijfer overdreven voorstellingen maken, voor- stellingen, welke bij hen voortvloeien uit een geheel onjuist begrip dat zij hebben over het debiet van Nederlandsche uit- gaven. Een uit dat oogpunt opmerkelijk voorbeeld ondervond Kruseman in dit jaar 1869. 240 DEBIET VAN NEDERLANDSCHE UlTOAVEN. 1869. Onder dagteekening van den 13 Juni 1869 werd hem voor- gesteld de uitgave van het volgende dichtstuk ' : Na 8 JuNij 1869. De groote dag is dan verleden In H kleine, vrge Nederland, Dat scherp, zoo immer, werd gestreden Van Zuidergrens tot Noorderstrand. Een strgd van broedren tegen broedren, Besproeid met kostbaar bnrgerbloed, Maar om de beste, beilge goederen Van 't helder hoofd en warm gemoed. Het was de stryd, zoo oad als de eeuwen, De strgd van vryheid en gezag, Als reeds van onze waterleeuwen Met Alva^s zwaard en Spanje^s vlag Een wind, die waait in Zuid en Noorden En groei en leven doet vergaan, Streek neer in dees gezegende oorden En viel H gebouw der Volksschool aan. God lofl Wg mogten zegepralen. Geen kerk zal beerschen, maar de staat. Wy mogen juicbende herbalen : Geweken is bet dreigend kwaad. Het blgv' geweken nit ons midden Geen kerkman krgg^ bet roer in band, Dat bopen, wenscben, vragen, bidden "Wg voor ons dierbaar Nederland. Zy zallen baar niet bebben Die kosteiyke scbool, Onze eer bg vriend en vreemde, Der vrgbeid kapitool; Zy zallen baar niet bebben Die mannen van 't parool ! Wy blgven in de veste Getrouw op onze post, ' Ik druk dit stuk af naar een afschrift op Kruseman's kantoor blijkbaar curiositeitshalve gemaakt. DBBIET VAN NBDERLA.NDSCHE UTTGAVEN. 241 Totdat door nieuwe str^ders 1869. Wij worden afgelost. — Wy zgn tevreden, dankbaar, £n hefifen op de band En zeggen emstig, plegtig: Met God, der Vorsten Koning, VOOR VORST EN VaDERLAND ! Dintber, 11 Juni 1869. De dichter van dit vers was R. P. Verbeek, predikant te Dinther. Onder de volgende bewoordingen stelde hij Kruseman de aitgave er van voor: WelEdel Heer. Bijgaande ontboezeming wenschte ik in het licht te geven en u te verzoeken dit te doen. Ik stel mij voory dat ze aan u en mij nogal geldelijk voordeel kan opleve- ren. Wij, voorstanders van verlichting en vooruitgang en dns van onze volksschool, hebben den 8 11. een groote overwinning behaald. Wat nu in druk komt daarop be- trekkelijk en spoedig wordt zeker veel gekocht en zeer veel gekocht als 't maar 10 cts. kost en daarbij de schrijver zijn naam noemt. Ik waag het te onderstellen, dat er wel 20000 exx. van dit versje genomen worden, misschien meer. Maar ik ben een leek in 't vak, gij-alleen kunt dat goed beoordeelen. Wanneer gij nu kunt besluiten, dit scheepje onder uwb vlag in zee te zenden, dan wenschte ik, dat het verscheen als bijgaand MS. wed de plaafsing van den dmk betreft: en vooral, dat mijne spelling gevolgd gevolgd [sic] worde. Ook verzoek ik, in dat geval, ^ene revisie. Voorts verlang ik 75 h, 100 exx. voor mij zelf, waar- van er natuurlijk niet een wordt weggegeven voor over 3 maanden. En twee prachtexx. (1 voor den Koning en 1 voor Prins Prederik) — zeer zwaar papier, zeer groot formaat, Deel II. 1() 242 DEBIBT VAN NEDEELANDSCHE UITGAVEN. 1869. overigens zeer eenvoudig. Ik zou die verwachten vlakuit gepakt tusschen stevig bordpapier. Eindelijk, aannemende een stellig debiet van 10000 exx.^ maakt dat ^ 10 cts. /lOOO; ik verlang daarom tee- STOND te ontvangen f 250 , 't geen m. i. een bescheiden en hillijke eisch is voor den afstand van 't MS. — niet orn de wezenlijke waarde van die 39 regels, maar omdat zij hebben le merite du mo?nent et de Vapropos, En LATEE verlang ik /' 25 voor elke meer dan 10000 ge- plaatste 1000. 