Religion and liberty : addresses and papers at the second International Council of Unitarian and Other Liberal Religious Thinkers and Workers, held in Amsterdam, September, 1903
Preface 2 Godsdienstoefening ter ‘voorbereiding van het Congres Welcome to foreign delegates. Openingsrede van den Voorzitter Report of the executive Committee, by Rev. Ch. W. Wendte, Boston The place of Christianity among the religions of the world, by Prof. J. Estlin Carpenter, M. A., Oxford.. La religion et la conception moderne de l'ordre naturel, par Jean Réville, professeur à Paris. Liberal christianity in the United States, by the Rev. Samuel A. Eliot, D. D., Boston . .. Godsdienst en persoonlijkheid, door Prof. Dr. T. Cannegieter, Utrecht. … Die Religiösen Verhältnisse in Schweden, von à Prof. O. E. Lindberg, Göteborg . .. The conception of God as the soul of all souls, by the Rev. R. A. Armstrong, B. A., Liverpool. Het aggressief karakter van het vrijzinnig gods- dienstig geloof door Prof. Dr. A. Bruining, Am- sterdam .. Liberal religion in | India, by v. R. Shinde, repre- sentative of the Brahma Samaja, India. 130 145 157 168 179 VI CONTENTS. Les difficultés du libéralisme religieux en Belgique, par J. Hocart, Bruxelles.. Befürchtungen und Hoffnungen bezüglich der reli- giösen Frage in Deutschland, von Dr. Schieler, Danzig.. Does liberal christianity want nea in special churches and congregations? by Prof. Dr. S. Cramer, Amsterdam .. American ideals in education, by the Rev. I. H. Crooker, D.D. Ann Arbor. Michigan, U.S. A. Das Christusbild des urchristlichen Glaubens in reli- gionsgeschichtlicher Beleuchtung, von Prof. Dr. Otto Pfleiderer, Berlin. The revived interest in medizeval religion, by ‘the Rev. Philip H. Wicksteed, M. A... The worlds debt to Holland in the cause of peace, by Edwin D. Mead, Boston. Le monothéisme, en dehors du christianisme, c con- sidéré comme base d’une alliance religieuse uni- verselle, par E. Montet, Genève . .. Religious movements in Hungary, By the Rev. N, Jözan, Budapest. De evangelische Réveil in Nederland i in n het tweede gedeelte der 19% eeuw en het Amerikaansch Uni- tarısme, door Prof. Dr. M. A. Gooszen, Leiden. Die Notwendigkeit neuer positiver Glaubenslehren, von Karl Andresen, Blankenese. Die Entwicklung des freisinnigen Christentums in der Deutschen Schweiz, von Pfarrer G. Schoen- holzer, Zürich. l’Emancipation de la pensée religieuse mar ‘les prétres, par André Bourrier, Sévres. Page. 192 204 227 238 251 272 292 316 33° 338 37° 380 388 CONTENTS, VII Page The progress of liberal religious thought in Japan, by Z. Toyosaki, Tokyo. . . 405 The message of liberal thought (letter to the inter- national conference), by P. C. Mozoomdar . 411 Record of the proceedings in Amsterdam Introduction, by Ch. W. Wendte, Boston. . . 418 Committees and delegates . . « 425 * Program of the meetings and the excursions. . 429 APPENDIX. Religious service . Ill President's Address . XIX Erôffnungsrede des Vorsitzenden 2 XXIX Religion und Persönlichkeit, von Prof, Dr. T. Cannegieter, Utrecht. . . XXXIX The aggressive character of liberal-religious faith, by Prof. Dr. A. Bruining, Amsterdam. . . LXIII Religion and personality, by Prof. Dr. T. Can- negieter, Utrecht . . LXXII Der Evangelische Réveil in den Niederlanden im zweiten Viertel des ıg!e" Jahrhunderts und der Amerikanische Unitarismus, von Dr. M. A. Gooszen, Prof. der reformirten Kirche, Leiden. . . LXXXVII PREFACE. The Executive Committee of the International Council of Unitarian and other liberal religious thinkers and workers, held in Amsterdam, Septem- ber rst—4th 1903, resolved, after the example of the former Congress in London, to publish the procee- dings of the Congress. We thought that they who attended the meetings might wish to read what they heard deficiently and that perhaps many others were interested in the proceedings of our Congress. Therefore the Committee invited me to collect all the papers into one volume. It was a pleasure to me to insert among them that of Prof. Lind- berg from Göteborg, who, being prevented from coming, was so kind as to send us his address on The religious Conditions in Sweden, and that of Prof. Gooszen, who, at the President’s request, time being pressing, refrained from rea- ding his paper on The evangelical Revival inthe Netherlands about 1834. On the other hand it is much to be regretted that Dr. Kalthoff, who intended to speak on The 2 Influence of Material Conditions on Religion, but did not attend the Congress, could not send his paper. This is a serious loss to us, because the social side of the religious question, so highly interesting in our time, re- mained untouched. Now it is only left to me to gratefully ac- knowledge the assistance of the editor of The Inquirer, who published several papers in its columns, and that of Rev. Wendte, the secre- tary of the International Council, whose report is an interesting part of this book. Our presi- dent, Prof. H. Oort, kindly helped me to revise the proofs. Probably the next Congress will be held at Geneva in September 1905. May this book be to many of our friends a grateful remembrance of the elevating days we spent together and somehow promote the cause of religious freedom and fellowship! P. H. HUGENHOLTZ Jr. «sm! ® WMAA ? or THE N LHIVERSI:T Of 7 „Ce: IFOF we GODSDIENSTOEFENING, 1) ter voorbereiding van het Congres, in de Oude Walen- kerk, 1 Sept. ’s avonds te zeven uren, ONDER LEIDING VAN J. VAN LOENEN MARTINET. Orgelspel. Koorzang. Fr. COENEN. Daar ruischt door alle hemelstreken Een zucht, een klacht, een bede, een lied, In duizend talen ’t ééne teeken Van ‘tgeen niet eene kan vertolken En toch in ’t hart van alle volken Zich altijd weder hooren liet. Het is de kreet van ’t menschenharte, Bij ’t angstig worst’len met het lot, Om licht, om steun, om troost in smarte; Het is, wat wiss’len moog’ of keeren, De kreet van ’tinnigst zielsbegeeren, Het is de kreet naar U, o God! Lied 74. Gebed. 1) An English translation of the sermon will be found in the Appendix. 4 VOORLEZING VAN I COR. 13. Toespraak. Terwijl ik het voorrecht, aan den vooravond van ons Congres te dezer plaatse het woord tot u te mogen voeren, dankbaar op prijs stel, spreek ik allereerst onze blijdschap uit, ik meen: van ons Nederlandsche vrijzinnig-godsdienstigen, dat het tweede Internationale Congres hier te lande heeft willen bijeenkomen. Zou ‘t onzerzijds niet een misplaatste beschei- denheid zijn, indien wij voorbijzagen, dat het we- tenschappelijk en godsdienstig leven in Nederland voor de vrijzinnig-godsdienstigen in ’t algemeen van eenige beteekenis is geweest? Men heeft ons bij verschillende gelegenheden zóó dikwijls en op zóó vriendelijke wijze verzekerd, hoezeer men het op prijs stelde, dat het, op zijn zachtst ge- zegd, onhoffelijk zou wezen, ons te houden als geloofden wij het niet. Wij zouden bovendien meenen te kort te doen aan de dankbare vereering, waarmee wij uitnemende landgenooten gedenken, aan wie wij als vrijzinnig-godsdienstigen voor school en leven zooveel verschuldigd zijn. En zoo hebben wij dan het besluit van het voorgaande Congres om her- waarts te komen met ingenomenheid begroet, ook als een hulde hun bewezen. Niet minder echter, omdat wij er ons van be- 5 wust zijn, hoezeer deze bijeenkomsten ons ten goede kunnen komen. Voor een klein land — hoe men in groote rijken over ’t vrijhandelstelsel moge denken — voor een klein land als het onze schijnt het wel een eerste voorwaarde voor zijn stoffelijk welzijn, dat het zijn grenzen openzette voor wat van elders ter groote wereldmarkt wordt aangevoerd. Maar niet minder noodig heeft het, dat zijn poor- ten wijd openstaan voor de ruiling van geeste- lijke goederen. En wanneer wij dat verkeer der geesten onderhouden door van en over elkander te lezen, boek en dagblad spreekt duidelijker en nadrukkelijker taal, nadat wij elkander hoorden spreken, elkaars aangezicht aanschouwden en elk- “ anders harteklop mochten beluisteren. Het geloof, ook het geloof in elkander, is uit het gehoor, doch evenzeer uit de aanschouwing en uit de sym- pathieke aanraking van het gemeenschapsgevoel. Wij durven hun, die van over de grenzen en van ver over zee tot ons kwamen, niet de ver- zekering geven dat heel het Nederlandsche volk hen met open armen ontvangt. Zij zullen dit ver- staan, omdat de vrijzinnig-godsdienstigen overal, omdat ze ook ten hunnent een minderheid uit- maken. Dit is ten allen tijde en overal zoo ge- weest. Ook in Nederland, dat overigens op zijn vrijzinnige instellingen roem mag dragen. Wat men een officieele receptie van Overheidswege pleegt te noemen, valt ons Congres in Neerlands 6 hoofdstad niet ten deel. Dit zou allicht anders zijn, wanneer wij als natuurkundigen of als taalge- leerden of oogheelkundigen, of in welk ander be- lang ook, te zamen kwamen ; misschien ook, indien wij als Evangelische Alliantie herbergzaamheid vroegen in deze goede stad. Daar is echter ten onzent zekere neutraliteit, die onze overheids- personen met bijkans angstvallige nauwgezetheid eerbiedigen. Wij begrijpen haar, weten haar te schatten, leggen er ons althans bij neer. Maar ook onze Christelijke kringen in ’talgemeen — wie weet het niet? — zien een Congres als het onze niet met ingenomenheid dagen. Uit den aard der zaak en krachtens hun beginselen niet; bovendien — de tijden zijn er niet naar. Wij hebben een Regeering, die zich een „christelijke” bij uitnemendheid noemt, en dit schijnt hier en daar in den geestelijken dampkring, ook van hen die niet haar geestverwanten zijn, te brengen wat onze weerkundigen een depressie noemen. Er is hierbij sprake van een Christendom dat den ruimen zin niet kent, en niet kennen kàn, zooals wij dien verstaan. Voeg daarbij, dat dit Christendom een eigenaardig verband zoekt tus- schen onzen vrijzinnigen godsdienst en de econo- misch-politieke beroeringen hier te lande in de eerste maanden dezes jaars..... Misschien zegt deze of gene: Waarom dit alles hier en thans herinnerd? Om tweeërlei reden. 7 Vooreerst: Van der jeugd af heeft Jezus’ naam over ons de heiligste ontroering gebracht. Wij mogen aan een christelijke dogmatiek zijn ont- groeid, ons godsdienstig leven wortelt in het Chris- tendom en heeft er zijn voeding en vastigheid aan te danken. En wanneer er zijn, die voor zichzelf beslag leggen op den christennaam, om ons te bannen buiten den christelijken kring, dan beschouwen wij dit als een misverstand of als een hoogheidswaan hunnerzijds, tegen wier uiting wij protesteeren met een: Van Christus ook wij! En indien iemand mocht meenen: Wat is een naam? dan antwoorden wij: daar is ook een piëteit, die ons eischen stelt, en een traditie, die wij eeren. En ten tweede: Daar is een geloof dat beurte- lings door zijn stevigheid ons tot jaloerschheid kan prikkelen, of om zijn bekrompenheid onzen weerzin wakker roept. Dat door de stoutheid, waarmee het optreedt en de beslistheid, waarmee het zich uitspreekt en gereed is anderen als „on- geloovigen” te stempelen, over dezen allicht zekere verbijstering en verlamming brengt, zoodat zij zich met een noodlottige gedweeheid laten drij- ven in den hoek, waarheen het hen verwijst. Laat met ons alzoo niet geschieden, Broeders! Zijn er van die weifelende gemoederen onder ons — wij zijn immers saamgekomen om van elkander te leeren en elkander te sterken? Om ons geestelijk inzicht te verdiepen en onze uit- zichten als vrijzinnig-godsdienstigen te verhelderen 3 en te verbreeden? Om met den deemoed, die ons past, misschien met de beschaamdheid, die ons voegt, voor elkaar het besef onzer levensroeping te verhoogen, zooals het Godswoord dit in ons wekt en wakker houdt, tot het, onverwoestbaar, ons tot onkreukbare levenswet, tot bron van on- verstoorbare levenskracht en onverdoof bare levens- vreugd wordt? Ook voor ons blijven Geloof, Hoop en Liefde, deze drie. Geloof, hoe zijn voorstellingen zich wijzigen onder invloeden, die immers onze willekeur niet in het leven riep? Hoop, in wat verschillende gestalten ze ons moge voorgaan op den weg dien God ons wijst. Liefde, hoezeer ze ook naar verschil van tijden en omstandigheden verschillende uiting en toe- passing eische. | Deze drie, als de saamvatting van wat voor ons de hoogste levensgoederen zijn. Gij vergunt mij, daarbij met een woord stil te staan. Geven wij alvast in ons lied getuigenis van wat bij alle verscheidenheid ons vereent of althans van wat wij nastreven als ons gemeenschappelijk bezit. In U, o God! zijn onze harten Door éénen heil’gen geest vereend. Door één vertroosting zijn in smarten Ons immer sterkt’ en moed verleend. ’t Is één geloof waardoor wij leven, 9 Eén hoop op Uwe zaligheid, Eén hart wilt Gij ons allen geven, Eén vreugde hebt Gij ons bereid. Lied 124:1 Zoo blijven dan Geloof, Hoop en Liefde, deze drie. En van dezen wordt de Liefde de meeste genoemd, de Liefde waaraan de verheven hymne in 1 Cor. 13 is gewijd. Moeten wij aannemen dat dezelfde schrijfstift dat andere woord op schrift stelde: „wie een ander evangelie predikt dan ik verkondig, die zij vervloekt!’ een woord, dat gedurende een reeks van eeuwen zoo schrikkelijken weerklank vond, dan moet voor wat hier als een pijnlijke tegen- strijdigheid zich voordoet de oplossing liggen in de diepste roerselen van des schrijvers gemoed. Voor heden houden wij ons daarmee niet bezig. Evenmin staan wij hierbij stil, dat de schrijver de Liefde als de uitnemendste gave des Heiligen Geestes aanprijst, boven wat hij „de gave der talen” en „de gave der profetie” noemt. Deden wij ‘t wel, wij zouden niet buiten een meer of minder omstandige teekening kunnen blijven van het geestelijk leven in een gemeente als de Corin- thische en van zijn eigenaardige verschijnselen. Gij zult mij, hoop ik, niet van te groote wille- keur beschuldigen, wanneer ik op dat blijven van Geloof, Hoop en Liefde bijzonderen nadruk leg in verband ‘met die andere woorden: „toen ik een kind was, sprak ik als een kind, was ik gezind IO als een kind, overlegde ik als een kind; maar wanneer ik een man ben geworden, heb ik te niet gedaan wat eens kinds was”. Toen ik een kind was... Het kind voelt zich één met de omringende wereld en aanvaardt haar in blijheid en eenvoud, zooals zij zich aan zijn naiveteit vertoont. En er gebeurt heel wat als het opgroeit tot den man, wiens persoonlijkheid zich van haar losmaakt en zich tegenover haar plaatst, om haar aan te zien met het ontledend en kritisch verstand, haar als redelijk en zedelijk en geestelijk wezen, naar den aard dier persoonlijkheid, zijne eischen te stellen. De geschiedenis der menschheid in het algemeen weet daarvan te verhalen, en wat de menschheid in dat opzicht doorleeft in den voortgang der eeuwen herhaalt zich binnen een kort verloop en in zekere mate in den enkelen mensch. Nu zou het godsdienstig leven wel op zonderlinge wijze een afgezonderde plaats innemen in het menschelijk bestaan, indien het voor dien overgang onaan- doenlijk bleef. Ook de geschiedenis van den gods- dienst weet van dien overgang van kind tot man te verhalen en onze eigen godsdienstige ervaring getuigt ervan. Bij dien overgang is wat te niet gaat en is wat blijft. Gelijk gij, die thans tot het middenpunt des heelals zoudt willen doordringen om van daar uit de kern en het samenstel van zijn wezen te door- II zoeken; gij, die misschien ergens er buiten het steunpunt zoudt willen innemen van waar uit gij haar middenpunt zoudt kunnen verzetten, toch het bewustzijn bewaart van dezelfde te zijn als toen gij kind waart, en de bloemen pluktet en de vlinders najoegt in de zonnige weiden. Wonder- baar mysterie van het zelfbewustzijn, dat voor alle wetenschap mysterie blijft! Nu zijn er perioden in de geschiedenis waarin, in een of ander opzicht, dat „van kind tot man” tot klaar besef komt en de vragen, die daarbij rijzen, onafwijsbaar zijn en een antwoord eischen. Bedrieg ik mij niet, dan brak voor de ouderen onder ons in hun godsdienstig en zedelijk leven zulk een periode aan, en de jongeren onder ons staan er midden in. Daar is wat te níet gaat en te niet gaan moet, daar is wat blijft. Het klare inzicht en de volle rekenschap van het eerste, maakt het ons niet tot vrijzinnigen? De blijde erkenning, de dankbare aanvaarding, de warme toeeigening van wat blijft, stempelen ze ons niet tot godsdienstigen ? Van Oosterzee indertijd, schoon een woord- voerder der orthodoxie ten onzent, erkende in de Moderne Theologie het apologetisch streven: zij wilde, dit doorzag hij, den godsdienst en zijn rechten handhaven en veilig stellen. Het mis- baar der Zeloten onder de Sions-wachters moet wel groot geweest zijn, dat wij voor die erken- ning en waardeering dankbaar moesten wezen. 12 De vrijzinnig-godsdienstigen in ’t algemeen, die kenschetsing aanvaardend, mogen zich intusschen bewust zijn van de gevaren aan dat streven verbonden. Wie verdedigt wat hem lief is kan, dit weten wij, het doen ten koste van wat hem dierbaar behoort te zijn bovenal. Daar is intusschen verscheidenheid van natio- naliteit, van kerkelijke traditie, van persoonlijke eigenaardigheid; daar is allerlei verscheidenheid onder ons, die meebrengt dat wij de dingen des geloofs op onderscheiden manier vertolken. Daar zijn er, voor wie is te niet gegaan wat anderen onmisbaar achten. Daar zijn er, die te niet deden wat anderen bewaren met trouwe en zorgzame liefde. Historie en wereldkennis hadden bij den een meer, bij den ander minder, hadden verschillenden invloed op de voorstellingen des geloofs, en het denken voert ons menigmaal op verschillende wegen. Op zichzelf is daarin niets bevreemdends noch verontrustends. *t Komt er enkel op aan, dat ieder voor zich zelven uit- make, wat bij dit alles op den duur den toets van ware vroomheid en waarheidszin kan door- staan. Maar voor ons allen te zamen als vrijzinnig- godsdienstigen blijft Geloof, liggende aan die zijde van 's menschen wezen vanwaar de menschenziel uitziet naar de onzienlijke wereld, de wereld die niet onder de zintuigelijke waarneming valt, hoe ook omschreven en hoe ook genaamd. Wier ge- 13 meenschap haar bron van troost en kracht en vrede is; wier aanraking zij gevoelt als de ver- lossende, verzoenende, heiligende Macht, die haar onder alle wisselingen doet verkeeren in het „onbeweeglijk Koninkrijk”, doet wonen in de Eeuwige Stad, in het Vaderhuis. De Hoop blijft, doch ook hier moet worden te niet gedaan wat eens kinds is. Onder de preeken van Frederick Robertson, van Brighton, die mijn oudere ambtgenooten kennen en die wij den jongeren onder ons aan- bevelen, is er een over ’s levens illusiën '), waarin hij betoogt, dat te midden van al wat begooche- ling en teleurstelling schijnt, de Hoop, die uitgaat naar de Stad, „welker kunstenaar en bouwmeester God is”, immer recht van bestaan heeft. Ze vindt haar vervulling in anderen en hooge- ren zin dan menschelijke verwachting zich voor- spiegelde. En indien ik in dit verband van beperkte ervaring op vaderlandschen bodem mag spreken, vindt dit niet zijn toepassing in de kerkelijke en godsdienstige toestanden ten onzent ? De verwachtingen die wij, een dertig-, veertigtal jaren geleden, voor de vrijzinnig-godsdienstige beginselen in de Ned. Herv. Kerk koesterden, schijnen ijdeler met den dag. Veeleer schijnt in vervulling te treden de profetie van Hooykaas 1) The illusiveness of life. Hebr. 11 : 8—10. 14 Herderschee, dat ook hier het tarwegraan in de aarde moet vallen en sterven — doch om dan vrucht te zien |). Merkt op, hoe het zaad der vrijzinnige begin- selen ontkiemt op den akker der orthodoxie. De vruchten zullen zich vertoonen, de oogst zal ko- men te zijner tijd. | Merkt op, hoe onder hen, die wij voor de kerk trachtten te winnen en die in tegenstelling daar- mee zich afwenden van wat men positieven gods- dienst pleegt te noemen, een verlangen openbaar wordt naar wat uitgaat boven zingenot en intel- lectueel zelf behagen, en aesthetische verfijning, een geritsel als van ontwakend leven. Voor alle werk des geloofs blijft de Hoop, die ons doet afzien van onze personen, onze partij, onze richting, om onzen blik te vestigen op den berg Gods, de hoogten in den glans van het Eeuwige Licht. Onze personen, onze partij, onze richting — wat zijn deze? Als de golven zijn ze, bij vloedtij, aan ons zeestrand. Elke golf op zich zelf komt aan, en bruist en spat op in de branding.... dan breekt ze op het strand, wijkt, uitvloeiend, terug en schijnt 1) Wasdom te midden der ontbinding. Eene stem uit de diepte der kerkelijke ellende. Nijmegen, Blomhert & Timmer- man, 1879. 15 geen grond te winnen. Maar, onderwijl, geul en kreeken vullend, rijst stil en stadig de Zee. Zoo blijft de Hoop, en de Liefde blijft. O, ook zij heeft veel te niet te doen van wat eens kinds is. Zij zal moeten ontwassen aan al wat haar zou willen vereenzelvigen met een zinnelijk meegevoel, met weekhartigheid zonder zedelijke energie, met weldadigheid, die voor den eisch der gerechtigheid niet gevoelt en zonder deze meent te voldoen. Haar ideaal rijst hooger dan dat wat geteekend wordt in de gelijkenis van den Koning, die den zijnen de naakten en hongerigen en dorstigen had nagelaten, opdat zij in hen hemzelven zouden kleeden en spijzen en laven (Matth. 25). En indien gij mij herinnert dat haar beeltenis in 1 Cor. 13, dat de ontfermende liefde van den Christus in de Evangeliën reeds ver daarboven uitgaat — o zeker, dáár is zij de vol- wassen hemelbode. En als deze woning maakt in de harten — dan brengt zij mede den fijnvoe- lenden tact, en de verteedering des harten, en het ontfermend medegevoel, en de persoonlijke toewijding en offervaardigheid. Maar tevens zal zij de oogen openen voor al wat de nieuwe we- tenschap leert omtrent mensch en maatschappij; voor al wat de ervaring aanwijst van het nauwe verband tusschen maatschappelijken nood en het geestelijk leven in al zijn omvang. En zij zal zich uitspreken ook in de wetten van den Staat en zijn instellingen, in de ordening der Maatschappij, ver- 16 vullend het woord van den Christus tot de zijnen: de dingen die ik doe zult gij ook doen, en gij zult meerdere doen dan deze. Zoo blijven Geloof, Hoop, Liefde, deze drie, als de saamvatting van wat voor ons de hoogste levensgoederen zijn. Als zoodanig behooren ze door ons erkend, als bepalend element in ons leven aanvaard, tot zelfstandig bezit op de vijandige machten in en om ons veroverd te worden. Zijn ze onzer door de biddende toeeigening van het vroom gemoed, den kloeken greep van een vasten geest, de mannelijke afwijzing van wat hun schaden of van wat ze rooven kan — straks zijn ze ons, o genade- gifte Gods! de kroon van ons leven. Hun persoonlijk bezit is ons noodig, zullen wij de vrijmoedigheid hebben om er in onze mate de verkondigers en uitdeelers van te zijn; zullen wij kunnen getuigen van hun waardij tegenover de verlokkingen en den zwijmel van het zingenot, te midden van de zonden en nooden der maatschappij. Noodig zal het ons zijn, om onze eigen arme ziel te onttrekken aan de beklemming van het eindige en haar vrij te maken van wat haar verhinderen zou op te stijgen tot God, die haar trekt, die haar zoekt en roept. Gij zegt dat aan het besef daarvan ten onzent te veel ontbreekt? Dat er dorheid en matheid onder ons is? Gij klaagt: het volk is ontbloot, wijl 17 er geen profetie is, en dat de Redeneering voor de Getuigenis is gekomen en met een handvol filosofie, gegaard langs den weg en voor godsdienst uit- gegeven, steenen voor brood worden gereikt? Wij vernemen de klacht, en wie verstaat haar niet? Maar als er nu onder ons zijn, die als kinde- ren des lichts zich willen afscheiden van hen, die ze wel geen kinderen der duisternis achten, maar toch verstoken van Zet Licht... o, Broe- ders, ik bid u, ziet wel toe wat gij doet. De geschiedenis zij ons een leerschool, door God ons geopend. Ziet toe, dat gij om Jan Rap buiten te sluiten, dien gij minacht om zijn brallende on- beschaamdheid, Tartuffe niet binnenhaalt, in wien gij immers verfoeit den hypocriet. Uw roepen om profeten zou profeten kunnen kweeken die tot wind worden, omdat, hoewel zij uw woord spreken, Kef Woord niet bij hen is (Jeremia 5 : 13). Het intellectualisme is u een dorre, onvrucht- bare vlakte; ziet toe dat gij u niet laat bekoren door de wellusten in den weelderigen hof der mystiek. ’t Is er u niet om te doen de gunst der „Gemeente te koopen, maar gij wilt toch niet trachten haar oor te winnen ten koste van wat in alle kritieke tijden het allereerst noodige is: de onkreukbare waarheidszin en de blanke lou- terheid des gemoeds voor God? Voorts, broeders, er is verscheidenheid van gaven; en ’s menschen gemoed zal niet zeggen tot zijn rede: ik heb u niet van noode, noch 2 18 ’s menschen wil tot zijn gevoel: ik heb met u niet van doen. De geheele mensch zal opwassen tot den man, die als een held staat in de mo- gendheid des Heeren, en te niet doende wat eens kinds is, niet met kinderachtig begeeren terugziet op wat alleen eens kinds kan wezen. En dan — daar is een heilig verlangen, uit den hartstocht voor het heilige geboren, maar dat in een onzaligen hartstocht verkeert als het niet leert >te wachten op den Heer”. Het Koninkrijk Gods is gelijk een mensch die het zaad in de aarde wierp en voorts sliep: wij moeten kunnen slapen, terwijl God te stiller nacht langs de vel- den gaat en het gezaaide tot wasdom roept. Toen ik een kind was.... Wat almee het bekoorlijkste is in het kinderleven? Dat de kinderziel met groote verwonderde oogen rondstaart in de groote wereld, die haar omringt, en wijd openstaat voor al de indrukken, die van daar tot haar komen. O, daar is in het kind wat nimmer in ons te niet ga. Of wij groot of klein van naam zijn, armer of rijker aan wetenschap, of talent, of wijze practijk, onzer zij en blijve de kinderziel, die verlangend staart in de wereld van Gods wondervolle geheimenissen en wijd zich opent voor wat uit haar tot ons komt. Doe te niet wat er kleins en onwaars en zon- digs in ons is, en vorm ons tezamen tot kinderen van u, onze Vader die in de hemelen zijt! Amen. 19 Koorzang. Jon. J. H. VERHULST. Daigne au sortir de ce saint lieu Bénir ton peuple, o notre Dieu! Soutien le par ta grace. Sois son secours, sois son appui Et laisse reposer sur lui Le regard de ta face. Amen! Amen! Purifie Sanctifie Renouvelle Tout en nous, Sauveur fidéle! Gebed: het Onze Vader! Slotzang. Behoed uw rijk, breid uit, o God! zijn palen, Het kenn’ eerlang geen grenzen meer. Dat elk, wat naam hij draag’, o Heer! De knieén voor U buig en alle talen Uw lof herhalen! Blijf door uw trouw ons zwak geloof beschamen, — Ontfermend Vader! d’aard’ word’ één Door liefde tot het heil’g’ alleen. Breng in uw huis eens al uw kind’ren samen Voor eeuwig! Amen!: Lied 127: 1, 3, WELCOME TO FOREIGN DELEGATES. After the service a cordial welcome was offered by the members of the Netherlands Committee, represented by Dr. Oort, the president of the Council, and Mr. Hugenholtz, the chairman of the Reception-Committee. This took place in the hall where the ministers- meeting had been held, the „Gebouw van den Werkenden Stand”, which is not far from the church. The hall was crowded, and refreshments were hospitably handed round by the waiters as the meeting proceeded. Mr. Hugenholtz intro- duced and welcomed the official delegates from America, England, France, Germany, Belgium, Switserland, Denmark, Hungary, New Zealand, India and Japan, a representative of each group making reply. He said: In my capacity of president of the Reception- Committee of this International Council it is a great honour to me to give a hearty welcome to the Delegates from the old and new world to this 2I congress. I do so with a mingled feeling of joy and fear: of joy, for it is a great pleasure to welcome brethren and fellow-workers from all parts of the world, but of fear at the same time, when I remember the splendid reception we got two years ago from our friends in London. Surely it is impossible for us to rival, impossible even to make a distant approach to that brilliant hospi- tality. England is a mighty people and a grand nation, and Holland is a small country. Yet the greatness of our history has been recognised, our love of freedom and the democratic spirit of which we are proud. And you have learnt from the gospel of Jesus not to despise the widow’s mite, and so I welcome you all with a confident and warm heart. America. I have the honour, Mr. President, to introduce to youin the first place the delegates from America, which was the birthplace, and especially those from Boston, which was the cradle of the Inter- national Council: Dr. Eliot, the President of the American Unitarian Association; Dr. Crooker; the eloquent preacher, who in association with his wife, the lady-preacher, brings the message of American idealism to Europe; Mr. Mead, the enthusiastic apostle of the peace-movement, and Rev. Wendte, the strenuous secretary of the International Council, who strives to combine the 22 practical and social spirit of Theodor Parker with the poetic transcendentalism of Emerson. A hearty welcome to them all! Rev. S. A. Eliot D. D., in acknowledging the welcome, said that with great pleasure he brought to them the affectionate salutations of their Ame- rican fellow-workers. The debt of America to Hol- land was already far greater than they could ever pay, and now they were drawn together by new bonds of affection and good will. The founders of the American commonwealth, men like Brewster and Miles Standish, were trained in that country. First among the nations Dutch cannon saluted the flag of the new Republic, and Amsterdam bankers furnished the first loan to the new government. It was an American Unitarian, Benjamin Franklin, who said: “In love of liberty and brave defence of liberty Holland has been our great example”; and it was another American Unitarian, J. L. Motley, who in his History had been the first to make them adequately feel the debt they owed to the Netherlands, the home of a free press, free schools and, not least, a free church. Toleration in religion never had a better definition than that of William the Silent: “I charge you that you shall not interfere with any man’s conscience, so long as he does no injury to another’. And John of Nassau, brother of the great William, gave expression to their ideas when he said: “Churches and schools, books, libraries and printing- 23 presses are of more value to the State than all the armies, arsenals and alliances you can imagine”. The motto of the country „Eendracht maakt macht” they might well take for a watchword. As on the sand-dunes the ditch grass was planted and with its knolled roots bounds the loose particles together, let them place seeds of unity, brother- hood, sympathy, co-operation, to bind together their free churches of independent organisation and different nationality, and make them strong to stand together in defence of pure religion and perfect liberty. England. Mr. Hugenholtz. Crossing the Atlantic and making a trip to Europe we land in England and have to welcome Mr. W. Arthur Sharpe, president of the English Unitarian Association, the Rev. W. Copeland Bowie, its industruous secretary, Mr. Ion Pritchard, president of the Sundayschool-association, Rev. J. Harwood, the kind chairman of the London reception-com- mittee, and, last not least, three brethren well known to all Dutch friends of liberal religious thought: Prof. Estlin Carpenter, the illus- trious president of the London congress, compre- hending in one broad view the Christian and the gentile religions; Rev. Wicksteed, feeling at home alike in the mediaeval world of Dante and in the economics of our own time, and Rev. 24 Armstrong, who made himself many friends amongst us when he attended the fore-last meetings of our “Protestantenbond”. A sincere welcome to these brethren! Mr. W. A. Sharpe, in acknowledging the wel- come, said that they felt very deeply the way in which they had been received. He also spoke of the deep impression made by the sermon of that evening, which would have been eloquent to him, even if he had not had the English trans- lation before him; he had felt for the first time the beauty of the Dutch language, in its softer tones almost as sweet as Italian. In that country there was nothing to prevent them from seeing the whole wide expense of the heavens, and so it was a noble thought that with them liberty was as broad as their magnificent skies. France. Mr. Hugenholtz. Maintenant je vous invite, Monsieur le Président, a traverser la Manche et a tendre les mains aux représentants de la France libérale religieuse qui se trouvent parmi nous: à Monsieur le Professeur Jean Ré ville, dont le nom est bien chéri parmi les libéraux Wallons et Hol- landais, non seulement parce qu’ils se souviennent avec une grande vénération et reconnaissance de son père, le jeune vieillard du Collège de France, mais aussi à cause de ses propres travaux scien- 25 tifiques et religieux, particulièrement de son dernier livre, le Protestantisme libéral, justement traduit en Hollandais. Nous regrettons beaucoup l’absence de M. le Pasteur J. E. Roberty, qui après la déplorable mort du vénérable Fontanès, a la vocation doublement sérieuse de précher le Protestantisme libéral au milieu d’une grande masse de Catholiques étroits et de libres-penseurs superficiels; mais nous nous voyons dédommagés de son absence par la présence de Monsieur le pasteur M. A. Bourrier, le redacteur du Chrétien Français, qui, justement délivré lui-même du joug de l'Eglise Catholique, nous parlera de l’emanci- pation de la pensée religieuse parmi les prêtres. Qu'ils nous soient tous bienvenus! Mr. Réville. Monsieur le Président, Je suis profondément touché des paroles si cordiales que Mr. Hugenholtz vient de m'adresser et de l’ac- cueil qui m'est fait par cette assemblée. La plus large part en revient assurément a mon vénéré père, qui a vécu pendant vingt deux ans dans ce pays. Je lui transmettrai vos paroles affectueuses. Elles s’ajouteront pour lui a tous les motifs anté- rieurs de pieuse reconnaissance envers ses nom- breux amis de Hollande, et en son nom je vous en remercie de tout coeur. Je vous apporte, Messieurs, les salutations fra- ternelles et les voeux des protestants libéraux de France et, tout particuliérement, de la Mission intérieure du Gard, la plus importante de nos 26 associations de propagande chrétienne libérale, qui m'a spécialement chargé de la représenter ici. Nous ne sommes pas nombreux comme délé- gués. Mes collêgues Bonet-Maury, Roberty et Wagner sont empéchés de prendre part au Congres. Par contre Mr. André Bourrier est venu. Il vous entretiendra du mouvement d’éman- cipation religieuse qui se produit anjourd’hui dans les rangs du clergé catholique frangais et qui mérite au plus haut degré d’attirer l'attention. Nous, protestants libéraux de France, nous ne sommes qu’une minorité au sein du protestan- tisme français, qui n’est lui-même qu’une faible minorité dans l’ensemble de la nation française. C'est pourquoi il nous est particuliérement pre- cieux de nous sentir en relations fraternelles avec les amis spirituels de Hollande et du monde entier qui sont réunis ici. La valeur des idées et des principes ne se mesure pas au nombre de leurs adhérents. Un peu de levain peut faire lever beaucoup de pâte. Nous avons confiance en l'avenir de nos prin- cipes. Ils pénètrent de plus en plus dans d’autres groupes du protestantisme et même dans d’autres églises. Et, s’il nous fallait des encouragements, nous en trouverions assurément dans la belle cérémonie religieuse qui nous a réunis, il y a un instant, autour de Mr. van Loenen Martinet, dans l’Eglise Wallonne, En écoutant cette prédication, si élevée, si 27 pieuse et si libérale, dans la vieille Eglise Wallonne d’Amsterdam, en chantant nos vieux psaumes avec tous ces chrétiens liberaux, accourus de toutes les parties du monde pour affirmer leur confiance en la puissance de la foi et dela pensée religieuses libres, dans ce temple élevé jadis pour servir de refuge aux Huguenots proscrits par la tyrannie ecclésiastique et royale, j'ai senti puis- samment la marche ascendante et victorieuse des idées que nous représentons dans le monde mo- derne. Ah! Messieurs, si l’on avait dit à Louis XIV que, moins de deux cents ans après sa mort, un Congrès de libéraux religieux réunirait 4 Amster- dam des représentants de tout le monde civilisé et affirmerait, avec une légitime assurance, la foi religieuse des libres-croyants modernes, alors que la monarchie absolue a disparu et que l’Église Gallicane est morte, il n’aurait pas cru un seul instant a une pareille prophétie. Ce qui paraissait impossible alors est aujourd’ hui la réalité. La liberté de conscience, fécondée par les sacrifices de nos ancêtres, a triomphé. Ayons donc confiance en l'avenir. Quand nous sommes parfois découragés par les injustes accu- sations ou par les victoires passagères des diverses orthodoxies, sachons nous retremper aux legons de l'histoire. Les principes pour lesquels nous luttons sont vrais et bienfaisants, et, si modestes, si petits, si faibles que nous soyons pour les ser- 28 vir, ils ont l'avenir pour eux. Nous devons vivre par la foi. Je salue dans cette assemblée, au nom des libres croyants de France, les pionniers de la pensée et de l’action religieuses libres au XXe siècle. Germany. Mr. Hugenholtz. Wie freut es mich, Herr Pre- sident, dass Deutschland, das Culturvolk, welchem wir in religidser und theologischer Hinsicht so unendlich viel verdanken, durch drei Abgeordnete vergegenwärtigt ist. Es fehlt leider Dr. Kalthoff von Bremen, welcher uns von dem Einflusse der materiellen Verhältnisse auf die Religion gespro- chen haben würde. Ich habe die Ehre Ihnen vorzustellen Herrn Prof. Otto Pfleiderer von Berlin, den eminenten Religions-philosoph, welchen wir in London mit grossem Schmerze entbehrten und eben darum mit doppelter Freude verwillkommen; Dr. Schieler, der sich nach schwerem Kampfe aus der Katho- lischen Kirche losriss und jetzt als Prediger der frei-religidsen Gemeinde zu Danzig, als mein einziger College im engeren Sinne, meine besondere per- sönliche Sympathie erregt; Herrn K. Andresen aus Blankenese, den Privat-Gelehrten, welcher seine Jesu-centrische Weltreligion in einer der Sitzungen des Congresses uns näher erklären wird, und Dr. Gerold von Strassburg, Abgeordneten des freisin- nigen Protestanten-Vereins von Elsass-Lothringen. Auch ihnen ein herzliches Willkommen. 29 Prof. Pfleiderer. Den Dank für Ihre freund- liche Begrüssung der Deutschen Gäste kann ich nicht als ,Delegirter” aussprechen, denn ich bin von Niemand delegirt worden, ich komme nur in eigenem Antriebe, nicht mit irgendwelchem Auf- trag, ich kann also auch nur in eigenem Namen sprechen. Sie haben die Verdienste der deutschen Wissenschaft um die Freiheit des religiösen Den- kens in warmen Worten anerkannt; dafür danke ich Ihnen um so herzlicher, als ich mir nicht verhehlen kann, dass die gegenwärtigen Zustände in meiner Heimat auf Manche den Eindruck machen, als ob die Gedanken und Ideale unserer grossen Denker und Dichter von der heutigen Generation vergessen und verleugnet seien. Aber so schlimm, wie es dem oberflächlichen Beurtetler erscheinen mag, steht es in Wahrheit doch nicht. Es ist zwar richtig, dass die grosse Masse des deutschen Bürgerthums unter dem Druck ausserer potitischer Verhältnisse, besonders unter der läh- menden Furcht vor der wachsenden Macht der Socialdemokratie, vorsichtiger und ängstlicher ge- worden ist und auf die Erhaltung des Bestehen- den, auf Tradition und Autorität starkeres Ge- wicht legt als auf die Ideale der Freiheit und persönlichen Autonomie, wie sie unsere Dichter und Denker verkündet hatten. Aber vergessen sind diese Ideale darum doch keineswegs; sie wirken noch immer im stillen fort, sie werden von der jüngeren Generation schon jetzt wieder zum 30 Leitstern ihres Strebens erhoben, und die Zeit wird sicher kommen, wo sie, bereichert durch die Erfah- rungen der Gegenwart, auch die öffentliche Mei- nung wieder stärker beeinflussen werden und die Zahl derer sich mehren wird die das Recht freier per- sönlicher Ueberzeugung auch in religiösen Dingen offen beanspruchen und an der vernunftigen Kritik der Tradition sich durch keine Autoritat wollen hindern lassen. Vorhanden sind diese Ueberzeu- gungen schon jetzt in weiten Kreisen, nur sind sie zur Zeit noch ohne massgebenden Einfluss auf die öffentlichen Dinge. Da gilt es eben, sich zu bescheiden und in Geduld zu warten, bis unsere Zeit einmal kommt. Inzwischen ist es mir eine um so grössere Freude, persönlich theilnehmen zu dürfen an dieser internationalen Zusammenkunft von gleichgesinnten Freunden, die sich zur Auf- gabe gesetzt haben, das Recht des vernünftigen Denkens mit aufrichtiger Liebe zur Religion zu vermitteln. Diese Aufgabe ist so gross und schwer, dass sie nicht von einem Volk und nicht von einer Generation zu lösen ist; nur unter dem Zusammenwirken der ernsthaft suchenden und strebenden Geister aller Kulturvölker wird sie im Laufe der Zeiten ihrer Lösung nähergeführt werden können. Möge der jetzige Kongress dazu dienen, in allen Theilnehmern das Gefühl neu zu beleben, dass die Sache für die sie wirken, ob sie auch heute noch erst von einer verschwindenden Minorität vertreten word, doch die Zukunft für 31 sich hat, weil sie der Gottgewollten Entwicklung der Menschheit zu harmonischer Kultur förderlich ist! Belgium. Mr. Hugenholtz. Le délégué de la petite fraction libérale en Belgique, M. le Pasteur H o- card de Bruxelles, nous parlera au Congrès des difficultés pour la religion libérale en Belgique, qu'il connait trop bien, hélas, de propre expé- rience. A lui et au Dr. Schaique de Malines, qui, quoique docteur en médécine, s’interesse beaucoup au mouvement religieux dans sa patrie, nous portons un bienvenu cordial à ce moment. Rev. Hocard in some heartful words gives thanks for this welcome and speaks of the sym- pathy which Belgian liberal Protestants feel for the International Council. Switzerland. Mr. Hugenholtz. Die beiden Theile der freien Schweiz, des Deutschen und des Französischen, sind in unserer Mitte vergegenwärtigt durch Herrn Pfarrer Schönholzer aus Zürich, den religiös-socialen Arbeiter und warmen Burenfreund, und durch Herrn Prof. Montet aus Genève, mit wem wir die Freundschaft auf dem vorigen Con- gresse geschlossen näher zu befestigen hoffen. Herr Schönholzer. Verehrte Versammlung! Die kleine Schweiz, aus der Herr Prof. Montet und der Sprechende kommen, zählt etwas Weniges 32 über 3000000 Einwohner. °/, davon sind protes- tantisch und ungefähr die Hälfte der Protestanten ist freisinnig. Das Organ dieser ansehnlichen Zahl ist der Schweizerische Verein für freies Christen- tum, und in dessen Auftrag kommen wir und grüssen wir Sie. Wir wollen hören und erfahren, ob wir, woran wir nicht zweifeln, Verwandte sind im Geist, und wir hoffen, dass unser Zusammen- schluss für beide Beteiligte einen Segen habe. An die freundlichen Gastgeber, an die Brüder aus den Niederlanden, haben wir noch einen ganz speziellen Gruss: Ihre auf praktischen Sinn gerichtete Heimat hat im 14. Jahrhundert von Deventer aus durch die „Brüder des gemeinschaftlichen Lebens” weit über das Vaterland hinaus evangelisches Leben verbreitet, und es ist jener Brüder Sinn, der in Emmerich unsern Bullinger nährte. Das hat wohl mit bewirkt, dass Schweizer und Holländer bis auf den heutigen Tag in religiösen Dingen Brüder des gemeinsamen Lebens geblieben sind. Rotter- dam hat uns den klaren, feinen Humanisten Erasmus geschenkt. Als Zwingli eben daran war, seine Anschauung über das Abendmahl in mühsa- mem Studium festzustellen, erschienen bei ihm in Zürich zwei Holländer: Rhodius und Saganus mit der Abhandlung ihres gemeinsamen, nieder- ländischen Freundes Honius über das Abendmahl. Die machte auf Zwingli grossen Eindruck und erhob seine Vermutungen zur wissenschaftlichen Gewissheit. Zwingli gesteht, dass ihm erst durch 33 die einfache und jedem einleuchtende Darstellung des Honius der wahre Sinn der Einsetzungsworte verständlich geworden sei. Wenn auch im 16. Jahrhundert im ganzen mehr Wasser von Zürich nach Holland floss als umgekehrt, so sind die schweizerischen Gottsucher doch oft, und gerade auch in der neuen Zeit, sehr froh gewesen um die hellsehenden, ruhigen, verständigen und todes- mutigen Glaubensbrüder an der Rheinmündung. 