Bijdragen tot de taal-, land- en volkenkunde
CLX. JAPAN, December 1643, + Maximiliaan Lemaire (vgl. hiervóór, bldz. 356) werd als Opperhoofd onzer factorij in Japan opgevolgd door Jan van Elserack (1 Nov. 1641 tot 28 October 1642), Pieter Antoniszoon Overtwater (—8 Nov. 1643), Jan van Elserack (— 14 November 1644). Ter gelegenheid van diens reis naar Yedo in December 1648 werden hem onderstaande „nieuwe ordres ende mandaten van den Keijser int Japans ter hant gestelt, welokers correct translaet sijn E. nevens de tolcken op 't hoochst gerecommandeert en uenbevolon wird, ten eijnde zijne Maijt* bevelen altoos sonder de minste feijle g'observeert en achtervoleht mochten werden ende de Ne- 1 „Wat hierop volgen sal, ten aensien d’ werckluijden dickmaels door aan- gedane travaillie verloopen, oock op d'geschilderde cleeden niet voor den aenbesteden prijs behouden blijven connen, leert den tijt” (Dagh-Register, 1d ledd, blds. 284). = ih as A oe ae tl OOST-INDISCHE COMPAGNIE 1602—1800. 421 schip is, den gouverneur ofte regent dier plaetse perfect opgeven, gelijck in Nangasacqui gebruijckelijek is. Ende bijaldien door storm, tempeest ende ander ongeval eenige masten quamen te verliesen, het schip gebroocken. ende ontramponeert wierde, sullen deselve in diergelijcke gelegentheden met andere masten versien ende met timmerluijden geaccomodeert worden, opdat alles nae eijsch wederom repareren mogen, ende vorders in alles helpen, 't geene tot nootwen- dicheijt begeeren. Ten tweeden, bijaldien comt te gebeuren, gelijck als desen jare met twee schepen is geschiet, met af ende nae de wal te houden * sonder “t anckeren ofte haer bekent te maecken, maer gelijck alsof eenich verraet in den sin hadden ende papen heijmelijck aen lant wilden setten en met geschut als roers schietende *, sullen ge- samentlijck sonder aensien van personen, "t zij Hollanders of wie het soude moge wesen, wanneer deselve becomen (als de 10 Hol- landers in Nambo hebben gecregen) daerover metter doot gestraft worden ende den Hollantschen capiteijn in Nangasacqui daer mede over aenspreecken. Ten derden, bijaldien op Batavia, Taijouan, in Hollant ofte elders comt te vernemen, eenige papen voornemens sijn naer 't lant van Japan te gaen ?, ofte dat de Portugesen en Castilianen op ‘t lant van Japan jets wilden attenteren, sult in aller oprech- ticheijt sulex de Japanse overicheijt te kenneu geven, waermede den Keijser dienst ende d’Hollanders voordeel geschieden sal. * Tot voorschreven poincten wird naderhant noch een artikel gevoecht van deseu teneur: stemde de Japanners wel beter, maar werd in de beginne niet zoo dadelijk geloofd. In het eerst schijnen zij ook niet geheel te zijn begrepen (Vgl. Dagh-Register, bldz. 184). De Breskens had zoe gekozen, nadat de aanslag aan boord bekend was geworden en ontmoette later de Castricum weder, waarmêe de terugreis naar Formosa werd ten einde gebracht. 1 Val. Dagh-Register, blz, 184, * Vel nog „de „verolaringe” in het Dagh-Register 1644—1645, blz. 208, welk stuk ík niet noodig vind over te nemen. * Hierop volgt in het Dagh-Register een „tweede ordre” (van 17 Decem- ber 1643), die in andere uitvoeriger bewoordingen hetzelfde zegt. Ik vond niet noodig, Biene irene eerd hoe | OOSTINDISCHE COMPAGNIE 1602—1800. 428 Het ie bekend, dat, tengevolge van de ben gr Regeering te Batavia in het inlandsch bestuur over Hitoe maakte afschaffing van den kapitein Hitoe en de Orangkaja ampat, vgl. vóór, bldz. $1, noot 4), opnieuw het verzet uitbrak (onder 1644). Ook ait werd onderdrakt in 1646. Tomidlele ddl Hamas ia Demmer de onderstaande „commissie” verleend (Vgl. Bouwstoffen. HI, bldz. XXIV, v.v.) Translaet Commissie bij den Coninck van Ternaten nen den Gouverneur Demmer gegeven. Ick Sultan Hadjel Amiril Mominina Hamsa Nassaron Minelahj Cha, Coninck van Ternaten, Geve bij desen, volcomen macht, last, authoriteijt, ende abso- luijt bevel, aen d'D, Heere Gouverneur Gerard Demmer, omme uijt mijnen name beoosten, bewesten, bezuijden en benoorden de gansche Ceramse ecuste, Boanoa, Kelangh, Manipa, Bouro, Amblauw etc" over al de Sengadjes, Quipattis, als Olisivas ende Olilimas, mitsgaders alle andere mijne, soo hooge, als laege onder- danen aldaer, niemant uijtgesondert, bij mijne absentie in d’ Am- boijnse quartieren, het Conincklijcke gebiet te voeren, mandaten en wetten te stellen, oock recht ende justitie soo in “t civiel als crimineel t administreren, ‘t geslachte der Tomogolen * ende alle andere Tarnatanen, die mijne landen tronbeleren, ofte oproerich maecken, d’ nenleijders daer van, mitsgaders die mijne Conincklijcke bevelen contrarieren ende overtreden, in versekeringe te nemen, ende uit crachte deses (als representerende mijn conincklijke persoon) sonder genade verdelgen, ende tot den wortel toe uijt roeijen, op dat alsoo dese mijne dus langh getroubeleerde landen eens van den bloedigen oirlogh, ende dese quaetwillige roervineken , beneijders van ‘slants welvaren ende gemeene ruste, mochten ontlast, gesuijvert, ende in een vreed’samen stant gebracht worden. Gelasten ende be- velen oversulex wel strictelijek aen alle de voorgeroerde mijne onder- danen, ende bijsonder alle de Sengadjes, Quipattis, Olisivas en Olilimas, genoemden B, Heere Gerard Demmer voor mijn expresse gecommitteerde ende gemachtigde te erkennen, respecteren ende gehoorsamen, als off ick daer selven in persone ware, mitsgaders den selven in “t volvoeren van desen, met raed’ ende daet te doen 1 Vel. over dit aanzienlijk Torn bide, 280; IT, bldx. 88; IT, bias. 424 GENERALE NEDERLANDSCHE GEOCTROYBEEDE alle mogelijcke hulp ende assistentie, want ick sulcx tot welvaert, ende ruste mijner landen derwaerts over, hoochnoodich vinde te behooren. Gegeven in mijn Conincklijcke Stadt Maleijen, op ‘t eijlandt Ternateu, adj 20° April 1644. Onderstont eenige Moorse characters, beteeckenende des Coninck van Ternatens name, ende een zegel in rooden lacke. CLXII. KUST VAN KOROMANDEL. Juni '—Juli* 1644. n+++-Op de gegeven hope van het stabileren des handels in Tegene- patnam ende Porto Novo” (vgl. hiervédér, blz. 895 en 400) was „door den durende oorlogh,.... rooverije en embrouilles.... weijnich gevolght, en alhoewel den orijgh in 't Sinsierse rijok continueerde, soo hadden d’onse echter een eerlijck contract van den neijok g'obtineert, om jegens ‘3 Comp* contramineurs te dienen, luijdende bij translatie aldus:” (Dagh- Register, 1644—1645, bldz. 826, waar onderstaand stuk óók is afgedrukt). Copie translaet uijt coull van den neijk van Sinsier „ aen den gouverneur Arnolld Heussen verleent. Int jaer Terrena, * d’ maent Assadham, * op deu dagh der volle mane, * alltijts hebbende goedt avontuur sonder tegenspoet, Wenc- katapaneijcke, 5 Wentapaneijx soon, heefft © aen den Hollander Arnolldt Heussen, gouverneur, dese coull, jn 7 de stadt van Porto Novo, onder ons hehoorende, alldaer te sitten ende woonen ende hebbe bestellt huijsen ende verdere accomoditeijt omme alldaer te negotieren jn de vollgende manier, namentlijck dat van alle goederen, soo in ende uijtgaende, die met Ul. schepen aen brengen 1 Zie beneden, bldz. 425. * Uit het Contractboek, waar het ten onrechte is geplaatst tusschen 27 September 1645 en 1646. r $ Jaar Tarana (1644—1645), Maand Ashâdha (Vgl. Sewell, Indian Calendar, p. 24, LXXXIV). $ Het exemplaar van dit kaul komt (in andere lezing) voor in het Contract- boek Zeeland. De datum is dáár 10 Juli 1644. 5 Het Dagh-Register heeft: „Wericketapaneijcke, Wencketapeneijcx zoon”. Het Contractboek Zeeland noemt hem „Wenketapanaijk”, vermoedelijk juist (Vgl. Dagh-Register 1643—1644, blz. 266; hiervóór, bldz. 419). © Dagh-Register: „geeft”. Dagh-Register: „om in”. OosT-IxpIscHE compaeste 1602—1800. 427 trachtten te leggen. Bij de aanvallen van Golkonda op het rijk van Car- natica (vgl. hiervóór, bide. 394) werd ook Pulicat niet gespaard. In 1644 Maij* g'approbeert, gelijck verhoopt, wird, soudt de Compie jaerlijex wel 1000 pagoden proffiteren.” (Dagh-Register 16441645, bide. 825, 828, waar ook de over- eenkomst ís afgedrukt). Trauslaet uijt het contract wedersijts gemaeckt bij den E. Heer gouverneur Aruolldt Heussen met Letchiema- neijk, tegenwoordigh gouverneur der stadt Palleacatia, wegens den ontfanck van de tollen, raekende de B, Compagnie, adij 13% 7teer A° 1644. Int jaer Tarrena, de [maent] Pbhadrapadam *, den 12% der sellver , heefft Atchietappachittij Letchiemaneijck den Hollandtschen gouver- neur Arnolld Heussen dese acte van verbandt en accoordt gegeven. Tegenwoordigh heeft den coninck van Carnatica geschoncken aen d'allweij * Appaneijcke, die 't selve wij * weder in paght gegeven heeft, de stadt van Palliaccatta, Daeromme belove all 't gene den Co* bij caull offte andersints Ul. voor desen heeft gegeven van waer- den te houden ende dat Ul. vredigh te laten besitten. Boven dien verbinde en beloove, UE. te doen genieten van alle cleden, die bij UE. gecoght worden en [die]" cattomedij jonckau betalen, van ijder 1 Dalaway, legerbevelhebber, maar ook rijksbestuurder (Vgl. Hobson-Jobson, p. 227, 791). * Deve werd no „gouverneur der stadt Palleacatta” (Zie beneden), * Het jaar Tarana, de maand Bhadrapada (Vgl. Sewell, Indien Calendar, p. 24, LXXXIV). * Zie hiervdér, noot 1. ® Schrijffout voor: „mij (Vgl. Dagh-Register, bldz. 228). 8 Duidelijkshalve voeg ik het relatief voornaamwoord hier tusschan: zoo tooh moet de zin loopen. Het Dagh-Register heeft in plaats van „jonckan" {een soort tol) het woord „joncken”, wat onjuist is. Welk bepaalde soort de „cattomedij jonckan” nu is, weet ik niet, a 428 GENERALE NEDERLANDSCHE GEOCTROYEERDE pack een pagode; van alle coopmanschappen, die ghij metter wight vercoopt, van elcke baer offte 480 ® een pagode. Ende op dat dit voortaen ende tot allen tijden volcomen magh blijven, sall hier van metten eersten een versekeringh van den allwaij aen U ter hant stellen ende voordts besorgen, soo haest u schenckagie naer den Koninck gaedt, ghij een caull voor alltijt duijrende van den sellven sullt krijgen. Tot naercominge van dit alles geve dese acte met goedt genoegen. Int jaer A°. 1644 den 18™ 7ber geefft Arnolld Heussen, gouver- neur van de Hollanders, dese acte van accoordt aen Aetchietappa Chittij Letchiemaneijck. Tegenwoordigh heefft den cok van Carnatijca geschoncken aen d’all- weij Appaneijck, die ‘t sellve nu weder ju paghte overgedaen, de stadt van Palliacatta ende ghij hebt aen de Hollanders eenige jonckannen gegeven ende beloofft daervan caull, soo bij d'allweij Appaneijck als den Coninck, te verwerven. Hieromme geve u vrijheijt alle tollen, soo die bij tijden van Maleije ! als nogh heeden sijn betaellt, te mogen inpen en ontfangen, belovende U daerinne te mainteneeren en assisteeren en beloove voorts, boven de pagode van ijder pack van cattommedij jonckan als gelijcke pagode van ijder baer coopman- schappen, bij u mijn nu tegenstaen *, nimmermeer van den duan ijets meer te pretendeeren offte begeeren. IJtem de vrijdom van den hallven toll, die Chinnanna, ghij, Sesadre eu Padmanaba * van ouden tijt hebben genoten, sullen van onser zijde ook toegestaen 1 Zie hiervóór, bldz. 28, noot 1, 251. 2 Schrijffout voor: „toegestaen” (Dagh-Register , -bldz. 829). $ Over Padmanaba zie hiervóór, bldz. 400 en noot 3) en over Chinanna, hiervóór, bldz. 899 en noot 1). Sesadre herinner ik mij niet, in de stukken ontmoet te hebben. $ 450 GENERALE NEDERLANDSCHE GEOOTROYEERDE Ende was onderteijckent: fr. Gonsalo de St Joseph, Joan Maet- suijcker, Ignatio Sarmento de Carvalho, Andries Frisius, secretaris. De gouverneur van Ceilon, Joan Thijssen, liet, op verzoek der Portu- geezen en tegen de bedoelingen der Hooge Regeering te Batavia, den 25 Mei 1645 bovenstaand verdrag afkondigen, en dit in een vorm, welke gelijk stond met een oorlogsverklaring aan den Maharadja (Van Geer, Ceilon, bidz. 148, Bijlagen, bldz. 89, v.; Dagh-Register 1644—1645, bldz. 811, v.v., op welke beide plaatsen onderstaand stuk ook is afgedrukt). Copie promulgatie wegen ‘t verbant van wapenen tusschen de Compi° en de Portugesen jegens Raija Singa op Ceijlon. Jan Thijssen, gouverneur over de conquesten ende Comp* verderen ommeslach op Ceijlon, ' alle die desen sullen sien ofte hooren lesen saluijt, doen te weten, alsoo op het aenwesen van de E. Heer superintendent Joan Maetsuijcker hier ter stede tusschen sijn ge- melte E. ter eenre ende den eerw. padre Gonsalo Veloso de St Joseph, uijt cracht sijner speciale commissie door den E. Vicereij Dom Philippo Mascarenhas op sijn Kerw' gepasseert ende uijt Colombo toegesonden, ter andere zijde, seecker contract van verbant der wapenen op Ceijlon tusschen onse ende de Portugese natie jegens Raija Singa zij beraemt ?, ende doenmaels bij gedachte padre in- 1 Aan Thijssen was den 81 Januari 1645 de „vice-gouverneurs-titul.. toegeleijt.” (Dagh-Register 16441645, bldz. 297). Vice-gouverneur is de eigenlijke titel van een gouverneur, maar de laatste benaming wordt meestal gebruikt. Thijssen had vóór dien tijd de Compagnie op Ceilon gediend onder den titel „president. 2 Vgl. hierboven. 454 GENERALE SEDERLANDSCHE GEOCTROYEERDE Translaedt uijt een acte van accordt offte verdragh bij Sf Chinanna alias Maleija, dato 20 Maerdt A“ 1644! aen den E. Heer gouvernear Arnolld Henssen verleendt. In den jaer Terrena, de maendt Phallgemun, den 7* dagh naer de volle maen, aen Armolldo Heussen, gouverneur van de Hollan- ders, geeft Chinnanna Chittij dese acte van beswooren accoordt ende seker verdragh te weten: Dat van de schalldt, die aen de Comp* ten aghteren ben ende daerbij gedaen p* 3500, door onsen Connerij Chittij int landt van Sinsier geroofft ende te samen bedragende p* 10523 *, hebbe tot betaelder gestelt Lettchemaneijcke, soo dat daermede mijn aghter- wesen betaellt is. Hiernse segge ende beloove, hoe het in toecomende tusschen ons sall gaen. Op de heloffte, die UE. doet van dat wij alle tijt onder U be- scherminge eude schaduwe sullen wesen, gelijck in? sulcx selver soucke, late onder UE. bewaringe Kussnachittij ende onsen War- dapaneijck, omme user ons vermogen ende uwe hullpe coopmanschap int landt ende ter zee te drijven. Over Uwen handell in Tanswouers en sullen egene tegenwerpinge offte verhinderinghen doen, maer in contrarie soucken ende thoonen alle hullpe, die in U handell daer van noode is. Den handell van Sinsier, door Connerij Chittij becommert +, aff- gedaen, te reghte gebraght ende in onsen handen comende, sullen een contract maeken dat bijde sullen gecontenteerd wesen ende wadt hosstiliteijt Commerij Chittij U, ter wijle de plaetse niet * en hebben, toonen, en moedt op mij niet wijten, naer U beliefften int remedieren doen; maer wanneer die landen in mijn Gouvernement sijn ®, sall den caull, die ghij van den grooten Neijck hebt, niet gebrooken werden, maer een accoordt met U maecken, dat tevreden sullt zijn. In all den tijt, dat onder de Grooten van *t landt habiteere ende 7 Mout zijn: 1645. Zio Dagh-Register 1644—1645, bldz. 837. Zie hiervóór, bldz. 452. Dagh-Register, bldz. 889: „gelijck ick.” Vl. Dagh-Register 1644—1645, bldz. 839. Dagh-Register, bldz. 338: „noch niet.” Vgl. Dagh-Register 1644—1645, bldz. 839, 351, 355, v.v. Dagh-Register, bldz. 338: „en waer.” Se se eu - 456 GENERALE NEDERLANDSCHE GEOCTKOYEEEDE Jesthant naer de volle maen, Wissuanatha neijke Tiromala ueijke geve dese caull aen deu Hollantschen gouveru™ Arnolld Heussen. Ju alle plaetsen ende havens onder mijne gehoorsaemheijt be- hooreude mooght huijsen maeken ende daer stellen coopluijden. factoors, schrijvers, pions ! , soldaten ende dienaers. Jtem alle waren. die daer brenght, moogt daer vercoopeu waer ende sen wien dat willt. De goederen, die van buijten in brenght, sullt van de ordinarise toll betalen de helfft ende van coopmauschappen, die uijtvvert , drie quart; ouder verstant dat de goederen die aen landt brenght ende sonder te kunnen vercoopen weder affgescheept geen toll sullt betalen. Jut landt overall daer men gewoou is toll te betalen, sullt in plaets van geheelen maer hallven toll betalen. Overall daer comt te handelen en sullen geen sabaudaers, guu- verneurs, visiadoors, tollenaers noghte andere U moeijen offte uwe negotie becommeren. Op alle plaetsen, daer iv mijn landt sullt handelen, en sall geen vrijdom aen Portugeesen, Engellsen noghte Deenen geven nogh toe- staen, dat U sullen schaden offte cunnen hinderen, ’t welck sall verhoeden. Van gelijcken hebben geliceutieerdt aen alle oudersaten en coop- lieden in mijn (landt), dat die willen vrij met U mogen handelen. Alle goederen van cleden, peper, jndigo, sallpeter ende wadt begeerd: ende waer die crijgen cuut ende de coopluijden die vercopen , het zij contant offte in trocque 2, vermooght vrijelijck te coopen ende handelen. Alle coopluijden, die met U handelen ende aen U ten aghteren zijn, daer sullt reght van preferentie hebben ende U gellt eerst jnnen, jae all waerdt die selffs aen mijn schulldigh waren. Alle goederen die int landt brenget ende niet cunnende vercoopen wederom willt uijt voeren, sult dat mogen doen, sonder van gaen off comen eenigen toll te geven. Tallen tijde wanneer jets begeerdt aff te schepen vermooght dat te doen tot U believen, sonder sabandacr offte ijmandt te vragen. Van goudt, sillver, gesteenten, sijde stoffen eude van andere sacken van schenckagie en sullt geen toll betalen. In alle mijne havenen ende stranden met uijt offte jneomen eenige van Uwes schepen, champans *, thonijs * offte eenigh ander ' Pions, peons, kan hier inlandsehe soldaten beteekenen, maar ook be- dienden, boodschappers, enz. (Hobson— Jobson, p. 52S f.). * Troce (Ports: ruil. ® Sampans, klein inlandseh vaartuig (Encyclopaedie, IV, bldz. 147). # Tjoenia's (platboomde laad-prauw)? (tu. p., bldz. 465). Isten sorteeren: dat is om den anderen prauwen onder onse forten comen, om aldaer or van “t Nederlants opperhooft oo wijse | 7. Dat thien volwasschen offte 20 h R*, mitsgaders 20 oude clappussen offte waerde van een tangh* offte twee du sall wesen. 8. Dat d'jngesetenen int generael 20 dubbellde voor een R* in betalingh sullen moeten ont rekeningh buijten alle exceptie gedogen. 9. Dat alle fugutive persoonen te wederzijden prot sullen worden, ten ware den gevlughten § f neijght thoonde om 't Christendom aen te nemen, die od tir, asap TTS, htte t vermeerderen (Vgl. Heeres, Soenda-eilanden, bidz. 150, zee). 4 1 Gastos (oeh onkosten, »Erogeerende” yan orogar== ui * Toewak, cen soort palmwijn (vgl. Eneyelopaedie, III, bids $ Vgl. hieredór, bla. 352, noot. 4. 464 GENERALE NEDERLANDSCHE GROCTROYEERDE het ,Moorsdom” er brachten en de bewoners tegen ons op trachtten te ruien. Toch was de ontvangst over ’t geheel vriendelijk en men hoopte, gaandeweg (sedert ongeveer 1640) den handel van de bewoners dier eilan- den weer te doen herleven, als zij maar „tot Bandas gerieff bet aengelockt werden”. Den 5 November 1644 werd in Rade van Indië besloten, opnieuw een tocht te laten ondernemen naar ,d’eijlanden Timorlaut ende verder bochtwaerts in te gaen, onderstaen wat proffitabele negotie of rijckdommen daer voor de Comp* te doen of aen te treffen sijn.” De leiding dier expeditie werd opgedragen aan den fiscaal Adriaan Dorstman en duurde van Januari tot Mei 1645. In het volgende jaar werd opnieuw een tocht daarheen ondernomen onder leiding van Dorstman en den kapitein Thomas Pedel. Op deze expeditie werd o.a. onderstaand contract gesloten (Vgl. Onuitgegeven missives van Coen aan Sonck, 23 Juni 1621, van J. ~ aan G. G. & R., 1 Sept. 1628, G. & Raad van Banda aan G. G.a 1639, Daniel Hudde aan Bewindhebbers, 2 Sept. 1640, G. G. & R. aan gouv. van Banda, 20 Maart 1641, Gouv. van Banda & Raad aan G. G.41 5 Sept. 1644 en 17 April 1645; ress. G. G. & R. 5 Nov. 1644 en 25 Sept. 1645; Heeres, Dortsman; Dagh-Register 1640—1641, bldz. 308, 1641— 1642, bldz. 45, 1644-1645, bldz. 27, 8486; Bouwstoffen, II, bldz. XLIX, LXXII, 32, 160, 389; dl. III, bldz. XXXIX, 224, 246, 280, v., 808, v.v., waar ook dit contract door mij is afgedrukt). Contract ende alltijt duijrent verbont gemaeckt bij den oppercoopman Adriaen Dorstman als last ende vollmaght hebbende van d’E. Heren Raden ! ende hooghste gebieders over Nederlants Jndia in Orienten, uijt den naem ende van wegen d’Hoge Mogende Heeren Staten Generael der Vrije Geunieerde Provintien, Zijn Hoogheijt den Heer prince van Orangien, grave van Nassouw, etc*, als gouverneur dersellver landen ende d’E. Heeren Bewint- hebberen der Vereenighde Oostjndische Compagnie ter eener, ende de ratou *, capiteijnen laouts als de voor- naemste orangkaijs van de respective eijlanden Tenim ber *, Laradt, Sera, Salarouw ende t’ groot eijlandt. Tijmor Laut *, generalijck ende partijculierlijck in der beste forme 1 Na den dood van Antonio van Diemen (19 April 1645), trad niet dadelijk een nieuwe G. G. op. Cornelis van der Lijn kreeg de leiding, eerst als presi- dent van den Raad van Indië (Vgl. Van Rhede der Kloot, Gouverneurs- Generaal, bldz. 49--51; De Jonge, Opkomst, V‚ bldz. 268, v.v.). 2 Een andere lezing van dit contract heeft heeft: ,ratos” (Houtstoffen , TTI. bldz. 303, noot 1). Vgl. ook Heeres, Dortsman, blz. 638. 3 Met Tenimber wordt hier bedoeld het eiland Vordate, gelijk blijkt uit de plaatsnamen in Dortsmans journaal (Vgl. Heeres, Dortsman, bldz. 637, noot 1) 4 Volgens een Onuitgegeven missive ran den gouverneur van Banda, C. Acoleg, en zijnen Raad, aan de Hooge Regeering te Batavia, d.d. 3 September 1639, had OOSTINDISCHE COMPAGNIE 1602—1800. 465 van de minder orangkaijs ende t gemeen volck expres daertoe gecommitteerdt en gequalificeerdt zijnde, gelijck ter plaetse alldaer gebruijekelijck is, ten anderen zijde. Kerstelijck dat de Nederlanders om den langhduijrigen, vredigen , disereten ende minnelijeken ommegang ende commercie, die met dese juhabitanten gehadt ende gedreven hebben, als door vrese van hunne uijt ende julantsche vijanden soo sterck, gelijck voor desen is ge- schiet, uijt bun landen naer Banda niet en derven navigeeren, ende * logie offte wouingh sullen mogen bedencken * op allsullcken eijland* onde negerije als gemelte Nederlanders om in te logieeren a eer te negotieeren besst ende bequamst duncken zall. * Alie: welcks logie fl Wiene padre oan volek in soude mogen woonen ende aengebrghte als genegotieerde goederen geberght zijn, voorschreven jnwoonderen op huer wijse met _ solemnelen cede belooven, gelijck zij doen mits desen, zoo veell in haer nijtterste vermogen is, voor allderhande aenslagen ende ongevallen, die men zoude mogen bedencken, ter goeder trouwe met raedt ende daet, lijff ende goedt, tzij tegens openbare offte heimelijeke vijanden ende geveijnsde vrinden, t'allen tijden te hellpen verdedigen, assis- teeren ende beschermen, offt hun eijgen volleq, huijs eude goederen waren, Ende bij soo verre de Maccassaren ende verloopen Bandanee- ven, die jaerlijex iut laesste van de maent Maert jusonderheijt opt Zuijteijnde van t° eijlant Tinimber omtreut de plaetsen, daer voor- schreven Nederlandsche logie soude mogeu gestellt worden, allsoo desellve om aldaer vallende coopmanschappen te negotieren, well de bequamste is, met twee jonequen gewoon zijn te verschijnen, weder comen, soo seggen voorschreven Tenimberesen ende alle andere toen juist weer een verkenningstocht naar de Zuidoostereilanden plaats ge- vonden (de tocht van Maart tot Mei 1639 onder Dortsman), waarbij „het langh gesochts eijlandt Timorlaut opgedaen ende beseijlt” geworden was, De onzen waren toen zeer vriendelijk ontvangen door de inlanders, volgens wie de Nederlanders waren „de eerste blancke natie, die oyt haer leven gesien ende aldaar geweest hadde”, De inboorlingen hadden „meer afgoden dan dagen in 't jaar en vereerden zon en maan bovendien” (Vgl. Bouwstoffen, TT, bids. 38%. ' De andere lezing heeft: „een”. + De andere lezing heeft: „ofte wooningh sullen mogen maacken,” + Er word besloten, de loge op te richten „op 't Zuijdeijnde van Tenimber” of Vordate (Zie Heeres, Dortsman, bldx 638, v, De instructie voor het „pro- visioneel opperhooft in 's Comp! logie op 't eijlandt Tenimber” is daar te vinden op bla. 674, v.v). Op verzoek der Tonimbereezon zelven werden „eenige musqnetten bijde logie" gelaten, die eehter reeds in 't begin April weder tot.... naerder ordre gelicht” werden (Heeres, Dortsman, bldz. 679, 646). 7 Volgr. ILL. 80 OOST-INDISCHE oonrsdine 1602—1800. 469 luijdende ende bij ons voorschreven onderteekent, jnt jaer onses heeren Jesu Christij a° 1646, den 2° dagh der maand Februarij. Actum op °t eijlandt Tenimber, datum utt supra. Was onder- teekent Ariaen Dortsman. Lager stonden nogh 21 mercken van de orangkaijs der resspective eijlanden ' gestellt, met * de namen daer bij geschreven *. CLXXV. SOLOR- EN TIMOR-GROEP. 22 Februari 1646, + Na de sluiting der overeenkomst van 22 Januari 1646 (zie hiervóór, bldz. 460) werd de majoor Willem Adriaanszoon van der Boek naar de Solor- en Timor-cilanden gezonden door de Hooge Regeoring te Batavia den 2 Februari, om het fort Henricus met een garnizoentje te voorzien, de bevolking den eed van trouw te doen afleggen, enz. Hij regelde ver- schillende aangelegenheden met de hoofden van eenige dorpen, in onder- staande „artijonlen” belichaamd (Heeres, Soenda-eilanden, bldz, 184; Bauw- stoffen, III, blds. 816, v.v., waur dit stuk ook is afgedrukt). Dese onderstaende artijculen hebben [wij] de Singajes int generael ter presentie van d’ opperhooffden van "t jaght Ackersloot voorgehouden ende hebben op ijder artijkell tot antwoordt gegeven als hier gespecificeerd wordt, nameutlijck : ! Andere lezing: „van de voornaemste orangkaijs der bovengemelte respec- tive eijlanden.” ? Andere lezing: yen.” * Den 20 Februari 1646 werd aan dit contract nog het volgende toegevoegd : „Gemerct voorschreven orangeaijs ende groote van Tenimber naer 't teijcke- nen vant contract versochten, dat wanneer weder met haer vuertuijgen ende goederen in Banda verschenen, van den thiende aen d'E. Comp“. te geven moehten vrij sijn, wilden veel eer ende meer met hunne commersien naer _ Banda tenderen, voegende daerbij, dat als dau onse residenten vant gene aldaer handelen mede geen thiende betalen souden, het weloke hun uijt goede consideratien, siende op de vompste der Massassaren, haer lieden voor dit jaer bij provisie op approbatie van onse gebiedende Ed*, Heeren toegeseijt hebben, ende dat wij voor soo lange de Nederlandsche logie hier staet, ons best doon sullen, om van harentwegen bij d'hooge overheijt continuatie tot sulex te verwerven, ende was op dato voornoempt bij den ganschen ract onderteijkent, Welk voorsohreven contract int Maleijts overgetrunslateert ende haer alle ..oock duijdelijck voorgeschreven en de eracht desselfs wel distinctelijck bekent gemackt is.” * Vit het Contractboek, 470 GENERALE NEDERLANDSCHE GEOCTROYEERDE Den 22° Februarij anno 1646 op ’t eijlandt Solor. Voor eerst zijn alle de singagies van Solor int generael voorge- houden met contract dat bij d'E. Heeren Raden van India ende de gesanten van Solor besloten is, off zijlieden t’zellve niet en beloven naer te comen. Gaven hier op tot antwoordt, alle tgeene dat bij d’ Heeren Raden van Jndia als de gesanten.van Solor was geresolveerdt ' sijlieden daer mede well te vreden waren ende aghtervolght zoude werden. Ten tweede versoghten mede aen de Singadies, dat de materialen tot het opmaeken vant fordt zoo haest te beschicken als eenighsints doenelijck soude mogen wesen, om Comp* goederen daer aen landt te krijgen om onse reijse naer Tijmor te vervorderen ende te sien offte eenighsints te dienste-der E. Comp® aldaer te verrighten zoude mogen wesen. Hierop seijden d’Singajes, dat 't geene aen ’t fordt soude mancquee- ren, soodra doenelijck sijnde ons souden assisteeren ende traghten. Ten derden is de Singajes voorgehouden, wie voor eerst van haer- luijden aen ‘t fordt soude comen woonen. Gaven tot antwoordt dat de huijsvrou van den overleden Chitcill ? eerst soude vragen ende naer drie a vier dagen ons soude bescheijt seggen. Ten vierden hebben [wij] de Singaies int generael belasst, soo ‘t gebeurde dat niemandt * van de hare eenige overlast gedaen wierden , hetzij van Portugesen offte andere natie, sullen t'sellve aen “t resi- deerend opperhoofft te kennen geven, omdat daer in met raedt en dact versien magh werden. Antwoorden hier op, sooveer eenige overlast quam te geschieden, tzij van wadt natie dat zoude mogen wesen, aen ons residerende opperhoofft zoude te kennen geven. Ten vijffden is mede belast int generael haer uijtterste devoir te doen, zoo naer d’buijten als binnen cusst van Tijmor als verdere omleggende eijlanden, om soo veell slaven, was ende chijser + bij den anderen te versamelen alls mogelijck wesen can endet selve aen ‘topperhoofft van “t fordt te laten weten omdat d’ oncossten van de fortressen alldaer gedaen te lighter mogen vallen. Hier op dienden ons, ‘t geene zijlieden soo aen den hunueu $ als 1 Het contract van 22 Januari 1646. 2 Kaitjil Partani (vgl. hiervóór, blz. 189, noot 1)? $ Schrijffout voor: ,iemandt”. * Cicer. 8 Schrijffout voor: „binnen”. OOSTINDISCHE COMPAGNIE 1602—1800, ATL buijten cusst van Zolor als andere omleggende landeu quamen te handelen, nen ons residerent opperhoofft van ‘t fort souden presen- teeren te vercopen offte te verruijlen, soo dan best met den anderen connen accordeeren. Ten sesden is mede voorgehouden, soo eenige cleeden offte ijets anders van noode soude mogen hebben, om op Tijmor te verhan- delen, sullen t’ opperhoofft van “tfordt aenspreeken ende met hem coop maeken, Ook sullen gehouden zijn, met opperhoofft te con- tracteeren, soo van slayen, chijser, was, wadt daer voor sullen geven, om naemaells te mijden, geen verdere onheijlen den anderen voor te comen, Gaven tot andtwoordt, zijlieden hier mede well te vreden waren eu seer aengenaem was, Ten sevenden is de Singajes belasst, allsoo sij lieden daer naer vrnegden, wegen d’drie stuck, die door de singajes van Lamakera sijn volck opgeduijckt zijn, wegens blijven van zeekere Portugees vaertuijgh, omtrent den bergh Carmeu, * te mogen houden alsullcke stucken [als] bij d’ EK. Heeren Raden van India zijn vergunt. Gaven tot antwoordt, soo veer die van Lamekera eenige overlasst quam te geschieden, "tzij van wat natie "t zoude mogen zijn, d’ andere singajes int generael haer de behullpzame handt zouden bieden. Ten aghsten hebben mede goedt gevonden, den luijtelandt (!) Hen- drick Hendrickszoon van Olldenburgh * als opperhooft van ’t fordt Henricus te authoriseeren ende daer voor te kennen ende te ge- hoorzamen, gelijck alle onderdanen schulldigh zijn te doen ende dat in presentie van de opperhooffden van 't jaght Ackersloot, solldaten als matroozen, als de singajes, welck zijn d’ opperhoofden van de onderstaende dorpen, te weten Lawajjen *, Lamasa *, Cerbijten, Tron, Lamekere, Addenarren. Alle dese bovenstaende singajes hebben in presentie van ons be- loofft, den voornoemden Hendrick Hendrickszoon daervoor te keunen ende te gehoorsamen, ook in alle voorvallende diensten d’ behullp- same handt te bieden. Was geteckent. Willem van der Beeck. t Karma? Vgl. hiervóór, bldz. 192, noot 8). * Bouwstoffen, III, bldz. 816, 319. * Lawajong op Solor. * Lamala? Vgl hiervóór, blz. 139; Bouwstoffen, IIIT, bldz. 816, OOST-INDISCHE COMPAGNIE 1602—1800. 475 CLXXVIL BANDA, 28 Mei 1646, * Bij Dortsman's toeht van 1646 werden ook de Damar-cilanden bezocht; den 19 April kwam men bij poclo Damar. Een der resultaten was onder staand contract (Vgl. hiervóór, bids. 463, v. en Bouwstoffen, ITT, bldz. 808, waar ook dit contract door mij is afgedrukt geworden). Contract ende eeuwigh verbondt, gemaeckt bij den oppercoopman Adriaen Dorstman, als last ende volleomen maght hebbende van d’E, Heeren Raden ende hooghste gebieders over Nederlandts India in Orienten, uijt den naem ende van wegen d'Hoge Mogende Heeren Staten Generel der Vrije Geunieerde Provintien, Sijn Hoog- heijt den Doorluchtigen hooggebooren vorst ende Heere prince van Orangie, grave van Nassouw, etc* als gouver- neur des sellver landen ende d'E, Heeren Bewinthebberen der Vereenigde Nederlandtse Oosstindische Compagnie ter eender en d’opperste orangkaijs van de ses negerijen bewesten de revier Comber op “t eijlandt Damme, daer de specerije vallt *, namentlijck Comber, Cleijn Comber, Couva, Meloen *, Vijatoe ende Watonmera, inder beste forme vande minder orangkaijs eude 1 ge- meen volck expresselijk daertoe gecommitteerdt en ge- qualificeerdt zijnde, gelijck alldaer ter plactse gebruijc- kelijek is, ter anderen zijde. ~ Eerstelijck zoo vergunnen en consenteeren voornoemde orangh- kaijs ende jnwoonderen gemelten oppercoopman Dorstman vrijwilligh ende onbedwongen uijt puijre goede effectie, die zij de Nederlanders zijn toedragende, ter oorsaeken sijlieden t’voorleden jaer A° 1645 seven mannen van dit volck, met een tertarre 4 in zee gevonden, haer well getracteert, hier te lande gebraght eu sonder eenige over- last, quatt tractement ofte rantsoen vrij gegeven ende een ijder bij de sijne laten gaen hebben, dat deselve Nederlanders voor ende t Uit het Contraetboek. + ,Om alleen moester van (die) landen ende de costalijcke specerijen te blijven” (Vgl. Bowestoffen, III, bläs. XXXIX). * Bonwstoffen, TLT, blds, 808, heeft „Melven”, Verschillende van deze plaats- namen zijn nog terecht te brengen. Watoemera (Batoemora) wordt genoemd „de grootste negrije” (Heeres, Dortsman, bldx. 651). Vgl. ook deze Bijdragen, Nieuwe Volgreeks, VIII, bldz, 191, v‚v. 5 © Tetear: Klein vaartuig (vgl. Eneyelopaedie, IV, blds. 498)? OOST-INDISCHE COMPAGNIE 1602—1800. 477 haesst weder comen. sullen, nogh sen niemandt ter weerellt wie het ook zij, directelijek noghte jndirectelijk, door wie offte onder wadt schijn het zoude mogen wesen offte connen geschieden te vercopen, verruijlen, verschencken nogte veralieneren, dau allene aen den coopman, die wegens de voorschreven Nederlantse Oostindische Comp" alldaer zall resideeren offte naermaells soude mogen gesonden worden. 6. Tot welleken eijnde ende gerijff deser jngesetenen de Nederlanders hun packhuijs offte logie zullen versien met allsoodanige noodt- wendigheden als de Maccassarenen(!) ende verlope Bandanesen voor hare specerije, slaven ende andere waren jaerlijex hun hebben toe- gebraght. Tt. Alls wanneer voorschreven jnwoonders niet en sullen gedogen, dat eenige andere natie, wie het ook zij, met*hun schepen, jaghten , chaloepen, jonequen , corcorren offte eenige andere vaertuijgen, hoe desellve soude mogen genoemt zijn, aen dit landt sullen anckeren , veell min, gelijck de jnlantse natien gebruijekelijk sijn, hun vaer- tuijgen op de wall te laten halen. 8, Maer ijmandt ontrent dese stranden verschijnende, sullen d'jn- woonderen deselve wegh en van de wall affwijsen. 9, Ende bij soo verre de affgewesene met zivile bejegeningen ende goede woorden van huu voornemen om te landen niet en willden desisteren ende d'jnwoonderen geraden vonden, deselve als vijanden feijtelijck aen te tasten, soo sullen bij ' de Nederlanders tot hullpe mogen roepen, dewelcke haer alsdan gehouden zijn, met haer volck en wapenen naer vermogen d’behullpsame handt te bieden tot weeringe allerleij natien van dese cussten en bescherminge der goede jngesetenen te water en te lande voor haer vijanden, volgens den juhoudt vant 3 artijeull hier voren gestellt. 10, Soo sullen de Nederlanders uijt en op hun eijgen motijff en authoriteijt sonder ijmants voorweten offte communicatie allerleij vaertuijgen, dic hier ontrent verschijnen, te water en op het landt t Andere lezing: „eij”. AM . ed 478 GENERALE NEDERLANDSCHE GEOCTROYEERDE aen te doen, te visiteren ‚en soo ‘t geraden vonden te vermeesteren en voor goede prince verclaren, soo als tharen diensste besst oor- deelen, sbnder dat d’ jnwoonderen jnt allderminste haer daer sullen mogen tegen stellen, maer veell eer meer gehouden zijn, hun daer in te hellpen, gelijck trouwe bontgenooten jegens hunne gemeene vijanden den anderen schulldigh zijn. 1. Dat de bovengenoemde jnwoonderen den oorlogh, ’t verschill ende d’ questie, die de Nederlanders hebben met de vijff negrijen, dewelcke geenderleij specerije uijtleveren, gennemt Sade, Beter, IJle, Colowetan en Killewon, ' gelegen aen de Oostzijde van * voorschreven revier Comber, ter oorsaeke dat se drie man van haer volk ende een slaeff van den capiteijn Pedell ? door jnstigatie der Maccassars en Bandaneesen, soo sijlieden voorgeven en tot hun ontschulldinge inbrengen, verradelijck ende moordtdadigh om ‘t leven gebraght hebben, * haer ook geensints en sullen hebben aen te trecken noghte daermede te bemoeijen, maer de Nederlanders daermede laten omspringen, soo als volgens hun-reghtvaerdigh reght te rade werden sullen. Edogh alle minnelijcke tusschenspreekinge , die tot een gewenste salige ruste en vrede strecken, blijfft niemandt verboden. 12. Aengaende den coop ende prijs van de specerije en connen fina- lijck niet contracteeren, allso hier jegenwoordigh nogh geen wetten, politie noghte statelijcke republijcke offte souveraijnne regeeringe sij en ijder bijna sijn eijgen meester is, mitsgaders de leveringe desselffs onder veele persoonen bestaet ende Nederlanders weijnigh waren hebben, die de Maccassaren gewoon zijn, jaerlijcx hier te brengen, derhallven sal] men sulx uijtstellen tot het naesste jaer en den Coopman met d’ jnwoonderen onderwijlen laten handelen en negotieren sodanigh als tot wellstandt van t gemeene besste en contentement overzijden goedt vinden zullen. 13. Ende sullen de Nederlantse Comp® negotianten voorschreven 1 Andere lezing: „Beber, Ylij, Coelowetan ende Killewon.” De plaatsnamen zijn goed te herkennen. 1 Thomas Pedel maakte dezen tocht mede als „tweede persoon”. 8 Vgl. Heeres, Dorteman, bldz. 650—653. OOST-INDISCHE COMPAGNIE 1602—1800. 479 allhier te lande nu ende ‘t allen tijden van alle onkossten, thienden, jmpossten ende cijnsen, hoe deselve hier nae soude mogen offte connen genaemt worden, vrij en exemt sijn, maer sooder in toecomende ijets moghte geheven werden, dat d’ E‚ Compt, als zijnde hare beschermsheer, voor dersellver oncosten van fortificatie als anders sall ontfangen ende genieten. 14, Zoo sullen ook meergenoemde Nederlanden thuijnen, planten, saijen, maijen en ooghsten vrij en vrank off desellve in haer vader- landt waren, sonder aen ijmandt ijets daer vooren te geven, well- verstaende op soodanige plaetsen, die van de jnwoonderen niet beplant noghte gebout en worden, d'welcke hier genoegh te vinden zijn. 15. Des en sullen de Nederlanders niemandt van dese jubabitanten, waermede nu in cen vasst ende onverbrekelijck verbondt zijn, in hun negerijen, huijsen, thuijnen, boomvrughten offte anders geen- sints vermogen te beschadigen, gelijck sij ook beloven, de Neder- landers niet te sullen doen noghte van ijmandt met will en weten te laten geschieden. 16. Dat om partijculiere quesstien tusschen eenige Nederlander, met ijmant vande jnhabitanten geen tumullte offte oproer comen, veell min verbreekinge van vreede gehouden * zall, maer op "t gevoeghe- lijekste bij de voornaemste residenten van de Nederlanders ende orangkaijs alldaer gemodereerdt en affgehandellt zall worden, 17. Dat bij alldien eenige Nederlanders offte hunne slaven op dit landt quamen wegh te loopen, deselve aen haer meesters weder ter handt stellen sullen, gelijck ook eenige van d'juhabitanten olfte haer lijffeijgenen bij de Nederlanders alsoo overcomende, aen d'jnwoonders restitueeren moeten, 18, Dat eenige deser jnlantse bontdgenooten, die haer gelegentheijt daer best toe strekt, uijt hun negerijen van 't geberghte off op het + Andere lezing: ,geschieden,” OOST-INDISOHE COMPAGNIE 1602—1800. 481 en dat wij elckanderen fallen tijde sullen geven en doen alle faveur, hullpe ende bijstandt, t welck van wederzijden ijder op hun wijse sweeren, in allen deelen als vooren verhaelldt, soo veell in haer vermogen is, effect te doen soorteeren , onder verbintenisse van getrouwigheijt, eere ende woordt, die beijde, Godt ende onsen evennaessten, schulldigh zijn, sonder argh offte list, In ooirconde der waerheijt sijn hier van gemaeckt vier alleens luijdende ende bij ons ondergeschreven onderteekent. 8 Alldus gedaen omtrent het strandt op het voorlandt aen de Noortzijde vant eijlandt Damme, bewesten de revier ende onder den bergh Comber, jnt jaer onses Heeren ende Salighmaker Jusu (!) Christij 1646, den 28™ dagh der maent Meij. Was onderteekent Ariaen Dorsman; mitsgaeders d'opperste orangkaijs hier voren genoemt mede op haer wijse getekent. CLXXVIIE. MALAKA,! 17 September 1646, * Na de verovering van Malaka ih 1641 had onze O. L. ©, allerlei moeite met de omliggende Maleische stammetjes en staatjes (Vgl. hieryddr, bide, 399 v.v., Bouwstoffen, IL, Register, sub voce Nuning en Rombow). De zuken namen gaandeweg cen ernstigen keer, vooral sedert 1644, terwijl in 1645 een expeditie van beteekenis plaats vond tegen deze „rebellia”, evenals in Maart 1646. De vroeger gesloten overeenkomsten werden in September hernieuwd (Bouwstoffen, TIL, bldz. 827 en noot 1). Vernieuwing van de voorige contracten met die van Roubouw. * Wij ondergeschreven, orangeaija Lella Maradia *, sabandaer, ende alle oude van Rombou, belooven ende sweeren bij desen aen ‘ Een „provisioneole compositie” over de door Portugeezen te betalen tollen in Malaka van 18 April 1646 (vgl. Bowestoffen, HIE, bldz. 873, v.) vond ik niet noodig, hier op te nemen. * Uit het Contractboek, * Rembau (ten Noorden van Malnka en Naning), een der zm Negari Sambilan (vgl. hiervóór, bide, 849, noot B). 4 „Hooft in Rombouw” (vgl. biervédér, bldz, 254 en noot 3). 7 Volgr. IL a1 OOST-INDISCHE COMPAGNIE 16021500. 483 Wij ondergeschreven, radia Mera ende alle ouden van Nanningh ende alle onderhoorige plecken van Malacca, beloven en sweeren aen den sabandaer Abraham Steen, wegens dE, Heer president Arnolldt de Vlamingh van Ondtshoorn, jn goede vrede, getrouwe vrandschap ende eenigheijt voortaen ondert gebiedt van Malacca ende Zijn KH. voornoemt te leven, gelijck in voortijden bij d° K. Heer Joan van Twist saliger hebben gedaen; ende naer te comen alle d’ artijenlen ende contracten bij geseijden gouverneur zaliger ende d’ E‚ H® gouverneur Van Vliet gemaeckt. Ende in teekeu der waer- heijt hebben desen met onse gewonelijcke handt onderteekent ende met cede bevestight ende hier van gemaeckt twee alleens luijdende. Alldus gedaen jnt dorp Romboij (!) ten huijse van Chittij Malouek, desen seventienden September zestien hondert ses en veertigh. Was onderteekent radin Mera, radia Zittinwanga, Marra hamsa, Amoedt de radia, radia Gaga ende radia Sittia, oelabalangh. Ter zijden stont: op approbatie van d’ Heer President, was geteekent Abraham Steen. * CLXXIX. MATARAM. 24 September 1646. * Mèt Bantam was het rijk van Midden-Java, Mataram, vooral ni de verovering van Djakatra en de daarmée gepaard gaande vestiging der politieke macht van de O.C. op Java (vgl. hierváór, bldx 151, v.), de groote tegenstander van den Nederlandschen invloed dáár, De beheerscher van Mataram, soenan Ageng (1618—1646), welke zijn gebied uitbreidde over het grootste deel van Midden- en Oost-Java, over Madoera en zelfs daarbuiten, bond den strijd tegen den Westerling aan: de belege- ringen van Batavia in 162% en 1629 zijn bekend, zoo goed als hare mislukking en de gevolgen daarvan: o.a. verminderd prestige van Mataram, grooter onteng voor de O. LC. De Bewindhebbers der 0.1. C, wilden vóór alles een vredelievende verhouding met de vorsten op Java, terwijl de Hooge Regeering te Batavia inzag, dat dit als ewakheid zoude worden opgevat, terwijl kracht en machtsvertoon noodig was. Hendrik Brouwer werd tegen zijn zin door de Heeren XVI gelast, toenadering ! Een „Obligatie waer in die van Rombou ende Nanningh haer verbinden om de geroofde slaven ende goederen... in thin, peper, rijs ete, te voll. doen”, dd, 17 September 1646, enz, neem ik niet op. * Uit het Contractboek. OOST-INDISCHE COMPAGNIE 1602—1800. 485 Ten vierden, dat men alle persoonen die om schult off om eenige andere oorsake ', geene uijtgesondert, weghlopende aen wederzijden nae gedane eijsch sullen restitueeren, Ten vijffden, bij alldien den sousouhounan Mataram tegen ijmandt van zijne vijanden in oorlogh quame, dat men hun * gehouden zullen zijn te adsisteeren; Zijn Maij* soude jusgelijcx van zijne zijde doen. Ten sesten ende laessten, dat wij alle coopluijden onder Zijn Maij' sorteerende op alle plaetsen vrij en liber met hunne coop- manschappen souden laten varen, als van gelijcke mede de Maleijers, die ua des Maij* landt tendeeren. Welcke bovenstaende poincten int generael ende ijder int bijsonder well geexamineerdt ende overwogen zijnde, hebben nae rijpe deliberatie ende serieuse resumtie goedt gevonden, de eerste vier artijculen sonder eenige limutatie Zijn Maij' toe te staen, gelijck mede het vijflde poinct, dogh onder reserve ende conditie dat wij Sijn Maij‘ eenclijck gehouden zullen ziju te adsisteeren tegeus de gene, daer selfls mede in openbare vijandtschap leven ende geen bespreek van vreede mede hebben nengegaen. Jn welcker voegen Zijn Maij‘ van zijner zijde ook niet verder gehouden zall zijn te doen. Jnt sesste ende laesste artijkell werd mede gecousenteerdt, dogh met limittatie dat niet nae de eilanden van Amboijna, Banda nogh Ternaten mogen varen, als mede niet na noghte voorbij Malacca, als met onse expresse passen, welcke hier op Bat*. gehouden zullen zijn te comen halen. Welcke conditien ende limitatien bij de Heeren ambassadeurs ook aengenomen ende geamplecteerdt zijn, met toe- wenschinge van beijder zijden dat bovenstaende poincten heijlighlijck mogen werden geobserveerdt ende aghtervolght. Jnt casteell Batavia 24" Ther 1646. Was geteekent Cornelis van der Lijn, Carell Reijnierszoon ende Sijmon van Allphen. 1 Hier staan in het manuscript nog de overtollige en onjuiste woorden: «geene andere oorzake” (Vgl. De Jonge, Opkomet, V, bldz. 286). * Hem. OOSTINDISCHE COMPAGNIE 1602— 1800, 487 betaelt werden, maer alle andere partijculiere coopluijden sullen tsellve conform d’ gewoonte moeten betalen, ende daervan d’een helfft voor den duwan en d'ander voor d’ B. Comp? g'jnnet werden. Alle uijtgaende ende jncomende goederen, bonne s‘joncan * subject zijnde, zullen deselve als bij vorige tijden int geheell mocten be- talen, waervan mede d' helft voor den duwan ende “t verdere voor d’ E, Comp* blijven zall. Van alle coopmanschappen, int Casteell * uijtgewoogen werdende, t° zij specerijen, loot, thin, * etc", welcke 44 pagode per bhner van tholl geven, sall d’ E‚ Comp" in plaetse van een pagode, voor dato genoten, voortaen 1} pagode van die minderen tholl, gevende deen helfft den duwau eu d'andere d° B, Comp*, en die van meer- deren tholl den duwan } ende d’ B. Comp" 4, genieten, well ver- staende, de gereghtigheijt van den Coutewael + ende stadtsofficieren vollgens ouder gewoonte, 4. Van alle cleden, die per pak 4} pagode van tholl geven, sall d’ B. Comp* in plaetse van een pagode per pak, voor dato genoten, voortaen 14 pagood, van de mindere den duwan ende d’ E. Comp* ijder d°helfft, ende van de meerdere den duwan }ended’ B. Comp® { genieten, daer aff getrocken als voren de gereghtigheijt van den Coutewaell ende stadtsofficieren. 5. Van alle mantementos ende ectbare waren ten dienste van d’ B. Comp" offte voor derselver dienners behoeffte, als t gene in haer 1 Contractboek Zeeland: „bomme-sjonkan”, Sunkam, chunkam: in- en uit- voerrechten (Vgl. ook Hobsen-Jobson, p. B61, sub voce Junkeon). * Geldria, * Oontractboek Zeeland: „thin, lood, noten, peeper, wax ote.” * Catwal, cutwaul: een ambtenaar belast met de politie, met markt- aangelegenheden, enz. (Hobson-Jobson, p. 205 f.) nn Gn OOST-INDISCHE COMPAGNIE 1602—1 800. 491 den „handel ons op eigen concepten niet toecigenen on zoodanige natiën met magt daartoe constringeren, gelijk de Comp. ook niet verstaan zoude kunnen, dat op plaatsen, onder haar gebied sorterende, andere natiën op de manier van handelen haar de wet zonden willen stellen... Gelijk aan Gods regtvaardigheid geenszins getwijfeld mag worden, zoo gaat ook zeker, dat degenen, die onregtvaardige wegen inslaan, de straffen daarvan gevoelen zuilen, maar den regten weg in hunnen handel volgende, Gods zegen daarop te verwachten hebben" (Vgl. omuttgegeven Generale Missive 31 December 1647; Generale Instructie 26 April 1650, bij Mijer, Instruction, bldz. 88, v‚). Petitie, ofte versoek met ordre van d’ Ed Heeren Directeurs ende Raaden over den Vereenigde Neder- lantschen stant in Orienten gedaan ende overgegeven den 21 Maart A° 1647 door de commissarissen Nicolaas Verburg ende Willem Bastink aan den grootmagtigen, doorlugtigen eude zeer wijdberoemden Abbas, * conink van Persia, nevens de geschapte * trauslaat antwoorde door dito Maijesteijt op ijder artikel daerop verleent. * te Kerstelijk versoekende, dat Zijne Maij‘ d° E‚ Compagnie den vrijen en onbecommerden handel voor altoos in zijn gantsche rijk vol- komentlijk gelieve in te willigen ende open te stellen, opdat haare dienaren d'zelve allerwegen, zonder daerinne door eenige van Sijn Maij* subaltarne in 't minste gemolesteert te werden, naer hun welgevallen exerceeren ende dienvolgende alle huare aan te brengen coopmanschappen, waar ’t hun goetduncken sal. verhandeld mogen. * Ook daarentegen in Zijn Maij* gebied soo veel sijde ende andere waaren, hoedanig die genaamt mogte wesen, van particuliere te mogen coopen, ofte in voorraat comptracteeren, als benodigt zijn, ende d’selvige te vervoeren, daar t hun goet duncken sal. Dies beloven, ende zijn tevreeden, 100 à 125 carge* zijde legia * ‘ Abbas IL ? Getjapte = gezegelde. * Deze antwoorden zijn niet gedateerd; zullen waarschijnlijk van vóór 4 Mei dagteekenen (Onuitgegeven Generale Misvive, 31 December 1647). Dit kan ook overeenkomen met de dateering ,Rabealawwel des jaors 10577 op het exemplaar in Confractboek Amsterdam ITT. * Vgl. hieronder bids. 493, 498. 