The lichen book; handbook of the lichens of northeastern United States;
Doch wachten is een saai ding, en zoo gij bij magte zijt ' Nog in 1876 schreef Loffelt : „Het is een afkeurenswaardige richting, die bg ons te lande de kritiek heeft genomen, een even plompe als valsch opgevatte navolging van Sainte-Beuve en Henri Taine; een kritiek, die met ongewasschen handen en vetlaarzen loopt; eene kritiek, die zich niet ontziet den kunstenaar tot in zijn haiskamer, tot in zgn slaapvertrek te bespieden, ten einde zijn hniselijke oneenigheden op de planken te brengen." (Loffelt. Jupiter van Vloten en zijn kritiek. 's-Gravenb. 1876 biz. 11 ) 64 BUSKEN HUET OVER VAN DEN BERGH EN VAN ZEGGELEN. i«6^. mij alvast eenige buudels te suppediteren zult gij mij daarmede veel geiioegen doen. Kuiit gij, zeiid mij dan s. V. p. het pakje (want mijne vakautie is ten einde) U^n kantorc van de H.II. Enschede. De uwe, Bloemendaal. Cd. B. Huet. Het was gelijk een zacht windeken daar het bosch van trilt bij een naderenden storm en onweersbui; er was iets voor Kniseman in dat simpele verzoek dat hem verdacht voorkwam en hem de uiterste behoedzaamheid in acht deed nemcn. Zijn antwoord was ietwat terughoudend, als ware hij bevreesd zieh a an kond vuur te branden. Naar uw verlangen hierbij alvast een paar buudels van V. d. Bergh. Gij verwacht eerlang zijne opera 07/i?na uit Amsterdam. Ik ben daar in zoo ver blij om, oradat U- ze u dan niet behoef te bezorgen. Want er is iets in me of ik kwaad doe, dat ik mijn goede vrienden naar den Regter breng. Yandaar dat ik u bij voorkeur zend de boeken die ikzelf heb uitgegeven en waaraau ik beroeps- halve medepligtig ben. Waar de kritiek mijne editien vraagt, mag ik ze niet terughouden. Maar present-exem- plaren, mij uit hartelijkheid geboden, zouden in het oordeel tegen mij o])staan zoo ik ze had laten wegen op de Nemesis-schaal van De Gids. Iloud mij deze — zoo ze het is — kleingeestigheid ten goede; ook hare openhartige mededeeling. Van zijn hart ^<ei^n moordkuil te maken, is een der vroegste mora- liteitswenken in ieder menschenleven. Wat zou er geschieden? Zou Kruseman's vrees voor de Nemesis-schaal van ])e (rids, gedragen als ze werd door Busken Huet, gerechtvaardigd blijken te zijn? Zou hij recht hebben zijn redactcur van de Aurora ougaarne besproken te zien in Be G'uh^ Huet's wijze van literaire critiek oefenen. BUSKEN HUET OVER VAN DEN BEUGH EN VAN ZE66ELEN. 65 diens instemming met de critische raethode van de Fransche im^. school wist hij voldoeude, en was het dan ook hier niet te duchten, dat Van den Bergh er onder Huet's behandeliug wel eens minder goed zou afkomen dan hij wel zou wenschon ^? Hij vreesde het ergste. Zijn vrees werd bewaarheid. Het September-nummer van De (rids verscheen en als naar gewoonte was daarin onder het gewone hoofd Kranyh en krltiek een essal van Huet. Thans handelde hij over P, T. HeheUus van den Bergh^ Proza en Poezij. DemnitiTy J 860. Derde druk, — W, J. van Zeggelen^ Sprokkels. Let/d^n, J 80 2. — S. J. van den Berg/i, Ileden en Verled-efi. Schiedam, J86i ^, Oefening kweekf kennts en de stich- ters van dat letterkundig genootschap werden ouderhanden genomen. Sam Jan van den Bergh en Van Zeggelen werden als dichter en als persoon bekeken, beoordeeld en — geoordeeld. Met e^n hatelijke toesj)eling op het eerzaam bedrijf dat Sam Jan uitoefende, werd hij uitgejnaakt voor een dichter, die oiize volkshistorie tot op den droesem aftapt, haar overgiet in kleine flesschen, apothekersformaat meestentijds, en er opplakt etiketten: Rochus Meeuwiszoon, Hopmafi Steenbach^ Be oube- kende konsfabelsmaat^ De hond van Prins Willem van Oravjey en zoo voorts. Van Zeggelen kreeg de dubbelzinnige lof, dat hij het literarische publiek in het voi-stelijk 's-Gravenhage even gemakkelijk kon voldoen en even geraakkelijk kon amu- seren als de Schiermonnikoogsche boerenineiden en hare vrijers. Beiden waren gebrekkige taalkenners, en zoowel in proza als in dichtmaat drukten zij zich keer op keer kwalijk uit. Van den Bergh en Van Zeggelen, beiden zijn oude, trouwe vrienden, wat werden ze daar naakt en in hun hemd aan het Nederlandsche publiek voorgesteld ! Kruseraan hoorde van het opstel. Hij wilde het niet lezen; vol ergernis vermeed hij het die aflevering in handen te neinen. En Van den Bergh zelve, hij was des duivels en in zijn woede, zijn machtelooze woede * Vgl. Sainte-Beuve^ gedateerd 1863 in Litterarische fantnsien en krilieken. Haarl. z. j. Dl. VIII biz. 95. ' 1864. Dl. Ill biz. 564 vlg. Dkel II. 5 66 BREUK MET BUSKEN HUET. 1864. over en tegen Huet, uitte hij zich jegens Kruseman op een wijze, die misschien wel het beste bewijs is, dat Huet de plank niet zoo geheel had misgeslagen, door hem als mensch en als dichter nu juist niet zoo heel hoog te stellen, en hem, wel niet met ronde woorden, dan toch op bedekte wijze grenze- looze zelfingenomenheid verweten te hebben. De vaderlandlievende zanger, die zich zelf op het voet- stuk van een „Bard" gesteld had, bleef in zijn verontwaardi- ging over de vernietigende en verpletterende beoordeeling, die Hnet hem in J)e Gids, in den Blauwen Beul had doen onder- gaan, zich zelf niet meer gelijk. En Kruseman zelf, het griefde hem bitter, meer dan hij zeggen kon, dat zoo over zijn trouwen vriend geoordeeld werd door een ander, die juist aan hem zooveel te danken had gehad bij de propageering zijner godsdienstige denkbeelden, met wien hij zooveel jaren gewerkt en gestreden en geledcn had voor het doel dat zij beiden beoogden, het wegvagen der nevelen, welke de frissche ontwikkeling van een gezond logisch godsdienstig begrip ver- hinderden. Huet's wijze van doen ging de perken te buiten. Eerst had Kruseman zich laten bewegen Huet in zijn persoonlijken strijd tegen Gunning ter wille te zijn; op het allerlaatste oogenblik, bijkans te laat, was hij daarvan terug gekomon. Daarop dcze scherpe aanval, welken hij maar al t-e goed ge- vreesd had. Het windeken, dat de storm scheen te voorspel- len, bleek maar al te zeer een onbedriegelijk voorteeken geweest te zijn. Kruseman geraakte in heftigen opstand tegen Huet, ge- schokt als zijn vertrouwen was in de toekomst der modenie theologie door het veel te polemisch on personeel karakter, dat de strijd krecg. De door Huet geschapen toestand kon niet blijven voortduren. Wat \e doen? Een bonding aannemen van een laimer alter, of Huet ernstig en gemoedelijk over zijn ge<lrag ondorhouden? Het een scheen al erger dan het ander. Huet had getoond geen trouw rrMitd te zijn, dagelijks, elk uur van den dag was een hcrhaling te verwachten. Een besluit diende genomen te worden. De eene dag na den anderen ging voorbij zonder dat hij het met zich zelf eens werd. Ten slotte werd het hem duidelijk wat te (lo(*u en den 1 7 September 1 >(S t schreef liij : €/,,^u^O J1^ -^^ *-*^ >tjut*JP </^^-^ -^-^ J^- '"^i:o^^.Z^ ^-^ z: *>-7 **>'w£^,_ ••^ /^ .^^ '•-»— — ^.jpiT »-"/ r-^-*'j? o ^^■"wcA^a— >^ •'•af •f^t-f^T — ^^ Z-^^Jt^^^ --^ "S^wV C/l-C-^ J^^y^C.^ , J^ •^ Jit /<o-^ ^.. ,,,^ ^S^ ^^^.^c.-^cr ^ ju <^ .^*d5r- *^*--V^' »^aX«^^-« ' ^»-» A^^^ •-> 'X-i ^ V^V rfi^/"'^' -• €>C%jt^ ^r\j<^ O^^ / t^k"^^ ^» t/«-''V-»» ^^^^ i/L-^ • c^ ^<<;.,^ ^ -^^^r ^ 70 BREUK MET BUSKEN HUET. 1864. Dat was van de kaiit van Kruseman flink, inannelijk, kordaat geliandeld. De relatie met een zijner liefste auteurs, met eeu zijuer beste vrienden verbrak liij en liet deed hem piju, meer dan hij zioh zelf eigenlijk wel bewust was. Spreekt zulks niet ten dui- delijkste liit de woorden, die hij aan Van Deventer, Huet's z wager, richtte, toen hij hem den 21 September 1864 schreef: „IIet spijt me innig, maar ik heb mij van uw zwager Huet moeten retireeren; dezer dagen is die break gescliied. Bij ^Ue hnlde aan zijn zeldzame verdiensten en zijn overigens nobel hart, is zijne kritische rigting van den laatsten tijd mij wel wat fil te radikaal geworden. Ik zie welligt verkeerd, maar de geest van zijn tegenwoordige Gidsiaansche causeries doet kwaad aan zijn theologische studien van vroeger, ja benadeelt de goede zaak zijner en mijner partij. Ik mag niet langer zijn uitgever zijii.'^ Het was verschil van opvatting over de waarde der letterkundige critiek; een verschil, dat liet wezen der zaak zelve betrof en het hart daarvan raakte. Daarover liepen de iuzichten van beiden zoo zeer uiteen, dat een punt van aanraking iuder- daad niet gevonden kon worden ; het principieele verschil moest er noodwendig toe leiden, dat de band tusschen beiden, man- nen van beginsel en van karakter, vroeg of laat vemietigd moest worden. En welke gewaarwordiugen het lezen van dien brief bij Huet wekte? Ik meet een vraagteeken zetten. Aangenaam kiinnen zij liem niet geweest zijn, maar een wijziging in zijn optredeu te brengen vermocht dat schrijven natuurlijk niet ' op hem. Natuurlijk, want ook hij was als kunstrechter een man van beginsel, die veel te zeer overtuigd was van de juistheid zijner denkbcelden. Ilet staudpunt door hem ingenomen, al moest dat voor velen onaangenaam zijn, was in zijn oogen het juiste en een j)ersooidijke meening van Kruseman daar tegenover kon hem niet doen wijken, een meening, geen bewijsvoering als ze was. De eerste gelegenheid de beste greep hij aan zijn cri- tisch standptint in het publiek te venUdigen en die gelegen- heid werd hem reeds een paar dagen later geboden op het 3e congres van de Association internationale pour h progres ties sciences socialeSy van den 26 September tot den 1 October 1864 te BUSKEN HUET's VERDEDIGING ZIJXKE CRITISCHE MbTHODB. 71 Amsterdam gehouden. Erkennende dat hij alles behalve con- i««4. ciliant van aiird was ', mengde hij zich in het debat, dat in de derde sectie gehouden werd over de vraag Le deceloppetneni de Vesprit d^ analyse et de crUiqiie dans les arts est-il une enirave a la force creatrice^ ou hieu a-t-il pour e£et de la pro- voquer et de Faugmenter? Quels fails peut-on iiivoquer a Vap- pui de Vune ou de P autre opinion? Daar sprak hij de vol- gende woorden, welke vooral belangrijk zijn, wanneer ze in ver- band beschouwd worden met zijn bespreking van Sam Jan en van Van Zeggelen en met den weinige dagen te voren ontvan- gen brief van Kruseman. Hoewel hetgeen hij zeide geheel in de parlementaire vormeu gekleed was, is een bittere toon toch uiet te miskenuen, een onmiddellijk gevolg van Kruseraan's bonding tegenover hem aangenomen. niivHl tne soil permis de dire un mot en faveur de criti(iue objective^ qui a aussi ses acantages et qui ne merite pas d^etre laissee entiirement dans Vornbre. Elle a tie ace usee sou vent sans etre enfendue. II s'agit de la bien defmir^ de la defendre^ de la venger. mTTou vient ce que nous appelons la critique objective? Je crois q^Cen realitc elle nest autre chose que h jugernent public exprime par Vorgane de quelques'uns. tfOn accuse une certaine classe de personnes d'etre^ de leur nature^ des esprits critiques et negdtifs^ de tout aljattre^ de ne vouloir rien laisser debout et Von ne songe pas que^ dans la vie de tous les jours, les esprits Us moins exerces , les personnes les plus simples ne font souvent autre chose que de prononcer des jugeinetits et d'exercer la critique. {Applaudissevients), f'MaiSy dit-on^ voire critique est iwpitoijahle ; elle attaque les personnes^ elle en veut aux caracteres. Je le confeste, Jaccorde qu^elle puisse etre mortelle pour les rnediocrifes : j''accorde quelle * "Mes conifxUrioles^ mes amis^ savent que je ne suis pas un liomrne lie conciliation^ niais ce qu\)a appelle un esprit absolu et tadical.^^ ( Annates de VAnsoriation internationale pour le proyres des sciences sociales. Troiiiome session, (y)u(jr('s dWnisterdani. Bruxelles 18G5 Vag. 467). 72 BUSKEN HUET's VERDEDIGING ZTJNER CRITISCHB METHODE. 1&64. assassine; mats elle n^assassine ahsolument que les vanites et les amov/rs-propres. Elle est Vorgane dujugettient snperieur dela sdenee et du savoir. (Test le porte-fanibeau de Ice societe civilisee. ftLe critique a powr mission d*eclairer les hommes^ de lent samnettre S07i jugement perswinel^ afn qu^ eux-memes sacheut en profit er et perfectionner leur jugement. nOn a dit et je repete que jamais U9i Aomme de gmie na rieii produit de durable, de veritablement suhUms qu*a conditio^i d'etre pour lui-meme un severe critique. Be inem.e la generation naissante ne produira a so?i tour des chefs-dmuvre qu^a la con- ditiofi de s^eclairer et de trouver sur so?i chemin des guides pour se co7iduire. nCette critique^ cette chose negative^ comme on s'ohstine a Vajjpelery n'^est en realite que le ho7i gout^ la delicatesse de F esprit et du sentitnent. ffUn publiciste franqais du siecle dernier ^ un ho^nme eele- bre par tant de mots spirituels^ Rivarol^ quand on lui reprochait (Fadresser aux gens des critiques sanglantes^ avail r habitude de repondre: Pen emporte! je ne fais autre chose que de me de- fendre contre les attaques des autres^ car Vhomme de gout a requ vingt blessures avant den porter une. ffPuisque fious voulons torn avoir le bon gout^ ayons Vesprii de critique^ car avec Vun nous auro?is C autre. {Applaudisse- mentsf^ \ Huet noemde het congres zelve een groote kerinis der ijdel- heid, een vanity fair ^. Niettemin was het voor hen, die er tegenwoordig geweest waren een uitgezocht literair genot ge- weest. Frederik MuUer was opgewonden over de zittingen '. ' I. c. pag. 493. ' Vanity -fair. {Litterarische fantasien en kritieken. Haarl. z. j. Dl. VII biz. %). ' „Ik lieb u, waarde vriend ! gisteren en heden gemist bg de open- bare zitting, wat zoudt gij genotcn hebben, welk een overheerlgk genot. Die bezielde taal v. d. Graaf Foucher de Careil over kritiek, over vr§- heid, over godsdienst, die uitmuntende rede v. Meyboom, v. Mercier en V. Behrend, wat gonot. En interessant was de vertolking v. Meyboom door Huet die er tevens zijne beschouwing, hoe de kritiek ait te oefenen OOBDEEL OVBE BUSKBN HDET's CRITISCHfi METHODE. 73 Tot Kruseman, die de zittingen niet had bijgewoond drongen 1864. de geruchten door van Huet's verdediging: zij verauderden zijn oordeel over hem niet. Aan deze en gene uitte hij zich. Zoo aan Pierson, die hem antwoordde: „Wat gij mij schrijft over B. Huet smart mij. Ik kan uw oordeel niet geheel be- amen. Niet dat ik zijn kritiek altijd goedkeur. Verre van dien! Maar ik geloof dat zijne verschijning in haar geheel nut doet; een heilzaam zout waar aan ten onzent wel be- hoefte bestaat. Zie, wat ik u bidden mag, dat gij u niet te zeer aan hem onttrekt en niet onwillekeurig medewerken zoudt tot zulk een toestand van deJaissement voor hem, waarbij hij lig- telijk den moed zou kunnen verliezen" *. En twee raaanden later schreef dezelfde hem: „Het heeft mij zeer leed gedaan te vernemen dat gij alle betrekking met Huet hebt gemeend te moeten afbreken. Het smart mij om uwent en om zijnentwil. Was het werkelijknoo- dig? Ik eerbiedig uwe motieven zonder die eghter nog te be- grijpen. Tegenover hem is, wat mij betreft, de vraag altijd, niet of hij in alien deele te prijzen is, maar of hij in weer- wil van het welligt berispelijke, niet ook zeer veel goed doet waarom wij hem moeten waardeeren en steunen. Het komt mij altijd voor dat hij in zeker opzigt gevaar loopt van miskend t€ worden omdat hij een nieuw werk ten onzent inaugureert ; de kritiek der letterkunde van ons vaderland behandelt hij op de wijze van St. Beuve, op de wijze waarop men in het algemeen bijvo«gde. Wat ik genoten heb! Maar met wat walging heb ik de woorden v. Multatuli geboord dat men, als er v. godsdienst sprake was, ook over tafeldans, klopgeesten enz. spreken moest — uit e6n mond werd by uitgefloten, uitgesist, ah bah toegeroepeii, zijn neerlaag, zgn ondergang, zijne vernietiging was volkomen. Van Lennep en gij zijt glansrijk gewroken door hem zelven. — Maar de herinnering aan overschoone uren bewaar ik. Waarom waart gij er niet! ^En dit te meer, omdat gij u dan welligt beter rekenschap v. Huet zoudt gegeven hebben. Trouwens, //; ben met zijne wijze de kritiek uit te oefenen evenmin ingenomen en heb hem dit ruiterlijk gezegd." (Brief van Fred. Muller 29 Augustus (voor September) 1864). * Brief van Pierson 25 October 1864. 74 OORDEEL OVER BUSKEN HUET's CRITISCHE METHODE. 1864. ill het buitenland gewooii is. Ik geef toe dat ons land wel wat klein is orn die methode van kritiek liier toe te passen. Maar is er nu iemand die zijn populariteit er aan wagen wil, die zonder aanzien des persoons te werk wil gaan, moeten wij dan deze onafhankelijkheid van geest, dezeu personeelen mood niet in elk geval op prijs stellen, zij het ook dat de kritiek somtijds in noodelooze hardheden vervalt? Is de raaat- staf tot beoordeeling dezer kritiek niet louter dit: Is haar blik in den regel juist?" ' Het blijkt uit deze beide brieven, dat Pierson, met Huet wel- licht de beide veelzijdigst ontwikkelde personen, die in het derde kwartaal onzer negentiendc eeuw in Nederland gewerkt heb- ben en die beiden een tijdlang niet door Nederland begrepen en uitgestooten zijn, dat Pierson de partij trok van Huet. In sommige onderdeelen week hij van hem af, in hoofdzaak stond hij aan zijn zijde. Juist die hoofdzaak was het die men niet wilde, die cen ieder, die ook maar in de verte met letterkunde in betrekking stond, voor Huet bevreesd deed zijn. Een aardig staaltje, dat beter dan vele woorden weergeeft hoe Huet bij „men" aangeschreven stond. In 186S begon D. A. Thieme te Arnhem de verschillende kritische opstellen van Huet uit te geven in eene algeraeene verzameling als de bekende LiUararlsche faidasieJi. Op de leestafel in het Leesmuseum te Amsterdam vond men op een dier deelen geschreven: Het raakt al besmet Waar Coen Huet Zijn poot op zet *. Onjuist, naar ik bcweer, maar teekenend. Wel is waar ver- anderde de meening van het publiek, toen cenige jaren later de taak van Thieme door I'unke werd voortgezet ^ en ten slotte Kruseman's opvolger Dr. H. I). Tjeenk Willink al Brief van Pierson 28 December 18()4. Me.ledeeling van Jan 1). Brouwer. LUlercu'isrhe fanlasien en htillcken. llaarl. z. j. Dl. XXV biz. 214. BUSKEN Hl'LT, EKN AVOND AAN HETf HOF. 75 wat Huet op dit terreiu geschreven had in kopy-eigendom i«54. verkreeg; op het oogeiiblik dat Kruseman met lluet brak^ was ook hij gekant tegen Huet's critische methode en Piersoifs gematigde woordeii koiiden hem toen nog niet bekeeren. Beide brieven konden hem uit den aard der zaak niet gerust stellen; van iemand als lluet, die zich tegenover hem niet betoond had, zooals hij dat meende te mogeu verwachten, stoud alles te vreezen. Het zou een paar weken later blijken, dat zijn hernieuwde ourust alweer goeden grond had. Ilet beruchte Januari-nummcr van J)e Gids verscheen. Huet nam opnieuw Van den Bergh bij het oor, thans als redacteur van de Aurora en maakte dien jaargiing op de meest onhebbelijke manier af. Jie/i aco7id aati htit Ilof was een hernieuwde stormaanval op Van den Bergh, een oorlogsverklaring aan Kruseman, den uitgever van het jaarboekje, een vernietigende critiek van een deel der Ncder- landsche letterkundigen , een aan de kaakstelling van de Koningin en hare hofdames. Het letterkundige schandaal dat daardoor in den lande veroorzaakt werd, het couranten-geschrijf, de brochure-strijd ', waarin zich de publieke opinie tegen Huet — ik zeg niet voor Van den Bergh — uitte, zijn alge- meen bekend, hoe de Koningin zich zelf emstig ontevreden betoonde ^, ook hoe dit artikel voor een deel aanleidiug werd tot de scheuring in de Gidsredactie en de uitt reding van Huet en Potgieter uit dat lichaam. ' Aan C. BnsJcen Ihiei^ naar uanleiditifj vmi zijn oputel: ^Ken avond aan het hof^\ opijcnomen in hot dezcr <(a(/tn vet\svhcnen tnittnnar van den Gids. 's-Gravenhaofe. W. P. van Stock u m. ISiJi"). — Geteekend „12 January 18G5. Een uvver meest toecrencgene en belangstelleude vrieuden." [J. Kneppelhout]. Bescliouwiwjen orer een Gidsdrlihel van Cd. BusKen Iluel. 's Gra- venhage. De Erven Thierry en Mensing. IHGf). — Geteekend 's Hage 29 January 1865 [Jkh. Mr. Van der Goes van Dirksland Jr.]. * „Als onze geeerbiedigde Koningin maar bedacht had, dat de mensch een weerglas is en niets meer, dan had zij ook Huet zijn kermisstuk zoo kwalgk niet genomen." (Brief van Dozy 1(> Januari 18G5). „Wat spyt mg die Aurora-geschiedenis ook oni uwentwille, — maar 76 BUSKEN HUET, EEN A.\rOND AA.N HET HOF. 1864. Sara Jan was thaiis veel kalmer in zijn uitdrukkingen. Hij schreef aan Kruseman den 14 Februari 1865: Beste Kruseman! Ik heb behoefte u een paar woorden te schrijven. Zondag hoorde ik dat Mevr. Bosboom — Toussaint, na de uitgave van B. H.'s HoJ\ hem een brief had geschreven dat dit te ver ging, en dat zoo de Aurora niet verdieude behandeld te worden. Dit bericht is mij geworden door Mensing naast mij, die 't liad van Beijnen; deze kan het dus zeer goed weten. Dit verzoende mij eenigszins met het door u medegedeelde, dat Mevr. B. voor de uitgave van den aan haar gerichten brief *, dit schandaal had gelezen, waarmede ik gisteren heb kennis gemaakt; maar nu ik het ding heb gelezen, nu vraag ik: wat is er aan die gemeenheid te doen? De Aurora het vaegsel enz. — llet is 11 uur geworden en inmiddels heb ik bericht ont- vangeii dat er weder een onzer mannen is gestorven — dat Withuys tengevolge van de gisteren gekregen bloed- spuwing is bezweken. Ik kan u niet zeggen hoe ik mij gevoel. Sedert den laatsten tijd was ik met Withuys zcer intiem — en ik moet zeggen tot onze wederzijdsche vreugde en genoegdoening. Wat zal ons overblijven? Waar is de jeugd die wat geeft? wat presteert? Opmer- kelijk : lieden voor 8 dageu ten 1 1 uur bezweek Lubeck, die op den 17 Nov. '03 zulk een bewijs heeft gegeven van zijn genie, heden nacht ten 3 is W[ithuys], over- leden, die L[ubeck] door zijne woorden had geinspi- reerd ^, Vcrgeef mij dus, dat ik af breek, ofschoon ik langer t^elukkig uwe reputatie is al lang over hare Aurora been'* (schreef Rauwenhoflf 3 Febriiari 18G5). * Ann Miivroutv Boshoom — Tousanint door Cd. Bosken Huet. Haar- lem. E. E, von Miinchen. 1865. — Huet verdedigt zich hierin over zijn Avonfl aun het Hof. ' Bij de eerste steenlegging van het nationaal gedenkteeken voor BUSKEN HUET, EEN AVOND A AN HET HOP. 77 had willen schrijven en kouten op 't papier. Het jaar i864. 1865 is zeer slecht begonnen — God geve dat mijn voorgevoel iiiet bewaarheid worde en liet jaar nog slecli- ter eindige! Maar reeds genoeg aanhalingen en citaten, die hier beter dan een relaas weergeven hoe Kruseman's letterkundige om- gevi ng dacht over Huet en zijn optreden. En Kruseman zelf, was onder dat alles gelaten^ geheel los als hij wus van Huet ^ „Het pabliek dat in Huet nog den mensch en den auteur ver- eert, schreef hij aan MuUer, heet Potgieter^. Buiten dezen spreek of hoor ik van geen sterveling, die niet zijn laatste greintje achting voor dat karakter verloi-en heeft. Men prijst zijn stijl^ men lacht om zijn grappen, maar wie, die e^nig gevoel van kieschheid en betamelijkheid heeft, is tegen zulke morele grofheden bestand? — Ik voor mij heb er mij geen oogenblik boos over gemaakt. Wei verdrietig. Het goede hart en de achting, die ik Huet eenmaal heb toegedragen, zijn bitter vergolden, en ook deze mensch heeft zijn aureool gansche- lijk verloren. Ook Potgieter daalt grootelijks als mensch in raijne schatting. Ik had nooit gedacht, dat er in dezen zulk een onaesthetisch element stak om behagen te vinden in zftlk soort van kritiek '^. Streelt het zijn schoonheidsgevoel dat een hofdame, een meisje, jegens de Koningin gewaagt van „een „vrouw uitgezakt van 't kinderen krijgen" ? Of dat een Koningin haar maagdelijke freules waarscliuwt ora niet te droomen van — («n ambtenaartje aan een bureau?" November 1813 te 's-Gravenhage werd uitgevoord een Feesirantnip. Wnoi'den van Withuys, niuziek van Lubeck. ' „Ik begeer, om pcrsoonlgke redenen en om eigenc opvatting, niets meer met Huet te maken te hebben", had hij reeds een paar maanden vroeger, den 30 September 1864 aan Muller geschreven. * Brief aan Muller 7 Januari 1H65, — Belangrijk zou het zijn hier ook een brief van Potgieter te kunnen afdrukken; ik heb er geen gevonden. ' Bl^kbaar wist Kruseman toen nog niet dat het stuk buiten Pot- gieter's medeweten in De Gids afgedrukt was. 78 BUSKRN uxnvr, een avond aan het hop. 1864. Zoo eindigde de vriendschap met Huet. In de Haarlemsche Debating Socieft/ had Kruseraan indertijd stellingen verdedigd over de Nederlandsche' belletrie en de verhouding van den Xederlandschen boekhandelaar tot de letterkundige eer van zijn land *; een andennaal (27 April 18G0) had hij daar de critiek tot een onderwerp van debat gemaakt. Zijn vierde stelling : „net streven naar fijnheid van vorm is in deze hedendaagsche Nederlandsche kritiek een opmerkenswaardig verschijnsel ; het gaat evenwel niet altijd gepaard met eene gelijke kiesdiheid van beginsel", werd met algemeenc stemm(^n verworpen door de oppositie die juist Iluet daar tegen gevoerd had. Mettcrdaml zag hij vijf jaar later in het publiek bevestigd, wat hij hier in een besloten krinff ondervonden had. Kruseman had alle achting verloren voor TInet ^, en lluet van zijn kant zag ook niet meer in Kruseman den idcalen iiitgever, die voor alles wilde medewerken tot de verheffing van het peil van zijn landgenooten. Zeker picit het niet van achting voor den persoon van den uitgever, toen hij in IS 7 1 Kruseman verweet, al noemde liij zijn naam niet, van een zeker denkbccld door boekverkooj)ers-spekulatie aanstonds een melkkoe gemaakt te hebben ^, Alle betrekking tusschen beiden was afgebroken. Van zijn lievc^lingsplan, een Hisloria liter aria van ^le(lerh^nd door Huet kon niets komen *. De wijze, waarop Huet van zijn ingeuo- ' Zie hiervoor Dl. I biz. 218. ' Een 8taaltje van dit laatste. Onder dagteekening van den 18 Augustus 18(55 stuurde Kruseman aan Huet /" 22.41 als afrekening van zijn Aan J, //. Gumiintj. In afsclirift werd de begeleidende brief in het kopiebock opgenomon, eindigende met de gebruikelyke formule: .,Met de meeste hoogachting heb ik de eer te zijn.'' Die zin werd later door- gebaald, zooals volgt uit het gebruik van een and ere inktsoort als waarmede het afschrift zelf geschreven is. ' Littcntrifichc fantaairn en hrilicken. Ha^rl. z. j. Dl. XV biz. 171. * Brief van Fred. MuUer 29 Augustus (voor September) 18r»4. In het volgend jaar werd dit plan, wellioht ietwat gewijzigd door Schadd overgenomen. Althans in hot SiPMWHhIad voor den JSoehhati- del van den 29 November 18()B staat de volgende advertentic: „Bii K. H. Schadd te Amsterdam, zal binnen kort verschijnen het BUSK EN HURT, LIDEWYDE. 79 menheid met Multatuli metterdaad liet blijken tegenover zijn 18C4. werkgevers, zou nu juist niet blijken te zijri zooals men dat van hem verwacht had ^; de verschijning van zijn Jjid^mjde^ waarin hij zooveel bekende plaatseu en toestanden teekent en in een ongunstig dagliclit stt^lt, achtte hij raadzaam niet af te wachten. Hij vertrok in 1868 uit Nederland om het nimmrr weer te bewonen. Waar oolt de duivel kwam liet hij iets stinkends achter, De lucht verpestend met zijn haat en hoovaardg. Hij, die zich zelf veroroodde als trouwe Pri ester wachter Van Nederland — trok naar de Oost en liet ons. . . Lhlewy *. Zijn wijze van doen mishaagde aan alien, behalve aan Pot- gieter, die hem steeds de hand boven het hoofd hield. Diens warme genegenheid was zelfs aanleiding, dat hij aan Kruseman heimelijk verweet zich van hem losgemaakt te hebben on zich in het einde van 1864 en 18(55 een merkelijke verkoeling openbaarde in de acliting, die zich gaandeweg bij Potgieter voor Kruseman was beginnen te ontwikkelen. Dat belette Kru- seman uatuurlijk niet hem om zijn bekwaamheden voor alles als stilist te blijven waardeeren. Zoo schrei^f liij o. a. Aim 20 April 1874 aan Potgieter, toon de heftige indrukkon van lluet's doen reeds waren uitgewischt en hij zolf raeer en moer tot kalmtc was gekomen na de huiselijke ramj)en van 1S()3: Prospectus van een belanfijrijk en uitvoericr vervol<:fwerk, dat bestomd is de Nederlandsche Dichtkunst van de 17^^ en 1H<' ecuw te vertotren- woordi^en. „Als bewerkers van de in 1807 uit te geven dcclen ziillen optreden de Hecren Cd. Busken Huet, J. A. Alberdingk Thijm, J. J. L. ten Kate, Mr. J. van Lennep, W. J. Hofdijk, Dr. J. ten Brink, Dr. P. P. M. Alberdingk Thijm, P. Leendertz Wz." * In zgn levensschets van Multatuli in J. ten Brink. Geschipdmis der Noord -Nederlandsche lettorcn in de XfX'' eruiv. Amst. 18S0 1)1. Ill biz. 400 (herdrukt Lillprnrischr fantnsien en kril'u'ken. Haarl. z.j. Dl. XXII biz. 128) bcspreekt hij het punt, waarop ik doel twintig jaar na dato van zijn standpunt. * Mededeeling van Jan D. Brouwer. 80 BUSKEN HUET, LITTERARISCHE PANTASIEN EN KRITIEKEK. 1864. De LUterarische fantasien waren u al uit de Java- bode bekeiid; voor mij waren verreweg de meesten fon- keluieuw en alzoo een volkomen verrassing. Ik heb ze genoten met voile gretigheid en — natuurlijk ! ""t spreekt van zelf — het boek aanstonds besteld zoodra de nieuwe lading aankomt. Zoo'n paar deeltjes moet men hebbeu ; zoo'n paar deeltjes is geld waard ; ze moeten, ingebonden, op iemands werktafel liggen, orn opgenomen te kunnen worden als men in een gestolen half uur zicli vermeijen wil aan een der beste genietiugen van 't leven: stille lectuur ; ook in ziekelijke en mistroostige buijen tot ver- frissching en opwekking; in ontevreden momenten, ver- drietig over zooveel ontmoedigende beroepsproeven, die men tot bocken scheppen moet om den broodc, maar daarbij de verzucliting niet ontgeeuwen kan of er dan toch bij het opkomende Holland geen sprankje van kunst- liefde meer gloort om uit de taal te halen wat ze geven kan, wat ze geven moest na zulke exempelen. Ik heb aan Huet — laat me 't eerlijk bekennen — een hekel gekregen na zijn onheusche bejegening in zijn laatsten Ilaar- lemschen tijd; na die ongelukkige indische speculatie, en na zijn ongure Lid'ewifde, Maar zoo'n paar boekdeeltjes doen veel vergeten en dwingen tot de erkenning dat iemand met zoo hooge mate van talent in geest, gevoel en gewc- ten, tot de zeer deugdzame tot de zeer nobelen in den lande behoort! Wie schreef of schrijft zulke cauaeneaX Er zijn pagina's in, die mij van mijn stoel deden op- springen om ze mijn vrouw te gaan voorlezen of ze in de huiskamer bezig was haar bloemen te begieten of aan de j)rozaischc wasch : — ze moeM ze even aanhooren ! pag*. als bijv. 21() en 17 Dl. I doen me nog buigen onder de betoovering van den Iluet uit de (.'Oncertzaal. — Waarom zijn die P'aniasien hier niet uitgegeven!? Aan dien weusch zou met de toekomst voldaan worden door Kruseman's opvolger in zijn zaken; bij 1). A. Thieme te Arnhem, Ernst & Co. te Batavia en Eunke te Amsterdam, MODERNE THEOLOGIB. 81 waren reeds afzonderlijke deeltjes verschenen, in 18S1 verscheen i864. de eerste aflevering van de kompleete en aangevulde reeks der TAtt-erarische fantasien en kritwken bij Dr. H. D. Tjeenk Willink te Haarlem. In September 1864 dan maakte Kruseman een einde aan zijn relatie met Huet. En door die breuk tnsschen hen beiden kwam bij hem eveneens tot rijpheid zijn afkeer van de moderae theologie. De wijze van polemiseeren door de strijdvoerders van die richting ging hem tegenstaan, bespeurende, dat de strijd over de beginselen langzaam aan een persoonlijke werd. Van Huet had hij zulks van nabij gezien en juist daarom meende hij zich terug te moeten trekken als uitgever van modern- theologische geschriften. Waar bij hem zelf het vertrouwen in die godsdienstige richting geschokt was, daar kon hij als man van beginsel niet raeer helpen medewerken aan de verspreiding van de denkbeelden, die zoozeer twist en haat bleken op te wekken. De Rig ting en leven van Pierson (1863) werd in datzelfde jaar nog gevolgd door l)e Evangelinche zeiiding en Oost-Java. Bene kritische hijdrage door S. E. Harthoorn, Oud-zendeling. {Met een begeleide^id sehrijven van Dr. A. Pierson); in Maart 1864 door Pierson's brochure Onverdraagzaamheid, Naar aanleidi?ig van een kerkelijk protest van drie Afnsterdamsche heeren *, waarvan een maand later een tweede herziene uitgave verscheen, die naar den schrijver hoopte beter geschikt zou zijn voor een bezadigde beoordeeling ? en een vloed van brochures uitlokte '; door Pierson's antwoord aan Chantepie * Zy badden zich verzet tegen het voornemen van R^ville een pre- dikbenrt in de Walsche Kerk te Amsterdam te vervuUen. * Van de beide dnikken werden 1420 exemplaren gedebiteerd. In de fondsboeken zyn zij niet afzonderlgk geboekt, zoodat ik niet weet of de tweede drnk een grooter debiet bad dan de eerste. ' Ik noem zonder voor de volledigheid in te staan: Onverschilligheid. Een antwoord op Dr. Pier son* s "Onverdrcuigzaani' heid^\ door C. Schwartz, Leeraar der Vrije Schotsche Kerk. Amster- dam. H. de Hoogb. 1864. E^en woord aan Dr. A. Pierson^ predikant hij de Waalsch-hervornide Gemeente te Rotterdam^ naar aanleiding van diens geschrift: "Onver- Deel II. 6 82 MODERNB THBOLOGIE. 1864. de La Saussaye Tot opJieldering en verzoeninp; door Hart- hoorn's Otide grievefi en ni^uwe bewijzen ten aanzien van de Evavgelische zending — deze brochures verschenen alle v66r den 30 April 1864, toen Huet's Aan J. H, Gunning een paar uur in den haudel gebracht werd — en door de door Van Anrooy uit het Fransch vertaalde drie brieven aan Poulain van Reville over Ilet goed regt der moderne rigting, geschre- ven naar aanleiding van diens oordeel over de nieuwere tlieo- logie. In 1865 verscheen nog een vrij nitvoerig geschrift van Harthoorn over Be toestand en de hehoeften van het onder- wija bij de volken van Neerla7ids Oost-Indie, dat de schrijver opdi'oeg aan Pierson, uit dankbaarheid voor de van hem ont- vangen hulp bij het styleeren van zijn eerste geschrift en daarmede was ook de moderne theologie als afdeeling in de fondslijst zoo goed als afgesloten. De strijd, die door en over Zaalberg in die dagen gestreden werd, was voor Kruseman maar al te zeer een bewijs, dat aanwakkering daarvan door vlugschriften, tot niets goeds kon leiden. In den niet verzonden brief aan Gunning was hij rond voor zijne meening uitgekomen, dat polemiek in deze materie door hem als uitgever -niet bevorderd mocht worden ^ De heftig- heid der partijen stond hem tegen, ontaarden als zij ging in persoonlijke aanvallen; hij trok zich terug. Tot leedwezen zijner auteuTs, die hij tot nog toe was trouw gebleven, zou hij geen kopy, op dat terrein vallende, kunnen aannemen ^, en Tiele draagzaamheicV\ door D. Chantepie de La Saussaye, predikant bij de Nederdiiitfich-hervormde Gen\eente te Botterdanu Rotterdam. E. H. Tassemeyer. 1864. (2 oplagen). Eenige tvoorden over Dr. A. Pierson''s nOnverdraagzaamfieid^\ door M. Cohen Stuart. Rotterdam, E. H. Tassemeyer. 1864. Partijdigheid. Ofmxerkingen bij Dr. P/er.son's nOnverdraagzaani' heid''\ {Haarlem^ Kruseman 1864) door Liber. 's-Gravenhage. M. J. Visser. 1864. [C. H. Koopman] Brief van een Duitschcv^ aan zijn vriend in Japan, Naar aanleiding van Dr. A. Pierson^s •'Onverdraagzaamheid'\ Utrecht. J. J. H. Kemmer. z. j. * Zie hiervoor Dl. II hlz. 57. * "Jfon hut est surfout de votis exprimer le t^rai chagrin que je MODERNS THE0L06IE. 83 wendde zich dan ook te vergeefs tot hem met het verzoek i864.' uitgever te willen wordeu van eeu op te riohten orgaan der modeme theologie ^ De strijd tusschen orthodoxen en modemeu nam hem te belangrijke afmetingen aan. In 1618 werd van katholieke zijde gezegd over de twisten tusschen Eemonstranten en Contra-remonstranten, „dat Godts woordt in Hollandt in soo grooten treck is, dat sy 't in tween ressens a la pensee de voire detemiinalion de vous retirer pen a peu de ces affaires cm vous occupiez une plcu^e si honorable et si utile. Surtout ce qui m^afflige^ ce sout Its douloureux nwlifs qui vous y poussent, Oui^ vous avez du et vous devez encore supporter de bien rudes epreuves et je consols a tnerveille que le plus robuste courage finisse par succoniber sous le poids de pareilles afflictions. II ne m^ap- jHirlient pas de rien vous dire contre une determination probablement irrevocable et d la quelle sans doute vous avez niurenient songe. Je me borne a vous exprimer nies sentimens de sijnipathie profonde el ines va*ux pour que^ dans voire retraite^ vous puissiez jouir des consola- tions que pourront I'Oiw valoir Vestime et Vaffection de vos amis el surtout les csperances inderacinables au cieur religieuXj qui lors nwme quUl nous est impossible d'cn preciser qu^il nous est impossible d\*n preciser le comment^ derivent pourtant avec neces<ite de Vattrait niysterieux qu\in nionde superieur exerce stir nos dmeb. Du moment que le serAiment religieux sumage au-dessus de tous nos naufrcujes^ cela nous aulorise ^ nous abandonner avec confiance a VinsotuUible volonte qui nous appelle les uns apres les autres vers la fin de totite existence terrestre et qui ne nous demande pas noire avis sur le rang quHl eonvient de donner a nos departs nccessifs. Nous sonunes de pauvres graines gemiant sous terre et incapable de meme soupgonner ce qui se passe dans cette region de Vair et de la lumiere dont nous ti*avons que de vagues pressentimens. Pourtant et en raison meme de toutes ces dis^lutions qui ont lieu envers de nous et nous tnenactnt nous-memes, croyons a la lumiere, croyons au soleil.^^ (Brief van Reville 24 avril 1865). ' Het uittreden van Pierson gaf aan eenige professoren en predi- kanten der modeme richting, onder wie Kuenen, Loman, Hoekstra, Rauwenhoif, Modderman, Van Bell, Van florkom, Maronier en Tiele, aanleiding eene bijeenkomst te Amsterdam te houden om door meer overleg en samenwerking tusschen de modernen beter voor de gemeente werkzaam te kannen zijn; een tgdschrift werd daartoe het best geacht. (Brief van Tiele 8 Juni 1865). Verschil van gevoelen over onderdeelen tnsschen de leden dier „moderne vergadering" deed voorshands van de zaak niets komen. (Brief van Tiele 22 Juni 1865). 6* 84 MODBRNE THEOLOGIE. 18G4. getrockeii hebben, eude wapenen hen seluen ter Bybel-oorloch, teghens malckanderen met de stucken" ^ Die „Bybel-oorloch" was thaus opnieuw met voile heftigheid ontbrand, en Kruse- man, die maar al te goed voelde, hoe hij als uitgever onder de vaan van betere begrippen over den Bijbel te verspreiden, er het zijne toe had bijgebracht om het geschil over de we- t^nschappelijke waarde van den Bijbel te brengen voor de vier- schaar van lieden, die bevooroordeeld waren in hun meening over dat boek en bijgevolg fanatiek in hun oordeel moesten zijn, trok zich terug van dat terrein. Niet meer kunnende stuiten, wat hij mee had helpen opwekken, werd zijn maatschappelijke werkkring hem zelfs een ergemis. Kort na de gebeurtenissen, die hem toch zoo diep gegriefd hadden^ zou hij er opnieuw ernstig aan gaan denken zijn zaken aan kant te doen, Haarlem te verlaten en te gaan solliciteeren naar de door het overlijden van Withuys opengevallen post van directcur der Landsdruk- kerij te 's-Gravenhage ; hij zou er echter van afzien, omdat de betrekking hem niet aangeboden werd en omdat er „zooveel afhankelijks , zooveel ceremonieels, zooveel dansen naar de pijpen van de hoog gestelde speellui"' aan die post verbonden was, dat hij er van „rilde en beefde'' zijn betrekkelijke onaf- hankelijkheid prijs te geven 2. Het jaar 1864 was met dat alles een treurige voortzetting van zijn voorganger: in het eerste, bittere smart in zijn huis- gezin, in het tweede grievend leed in zijn vriendenkring, En bij dat alles werd hem in 1864 nog een bron van voortdu- rende zorg ontnomen, door het compleet komen in September van Ons voorgeslacht en in December van De klooster-orden. Eveneens beatond er groote kans, dat een andere vrij drukke correspondentie met een hartelijken vriend een einde zou nemen. Wat al reeds een paar jaar te voren vermoed was, ge- * Be gazette van nievwe-maren, van de gheheele vvereldt, f Hant- vverpen, by Hieronymus Verdussen, 1618 biz. 42: „Wt den Haghe in HoUandt wordt gheschreven." ' Brief aan Gebhard 9 Juni 1865. WETENSCHAPPELIJKE BLADEN. 85 schiedde: het redactiewerk van de Wefenschappelijke Bladen 1864. wertl Buijs bij zijn professoraat te Leiden te zwaar en hij vroeg ontslag *. „Ik kan niet meer voor de Bladen zijn wat een redacteur behoort te wezen; de ervaring van de twee laatste jaren heeft het inij duidelijk geleerd. Het werk aan die taak verbonden ligt zoo ver van mijn tegenwoordigen arbeid, ver- eischt vooreerst althans zoo zeer de inspanning van al raijne krachten en nog meer mijn onverdeelde aandacht^ dat het niet anders kan of ik moet de Wei, BL verwaarloozeu." Buijs toch had van het tijdschrift willen maken wat de Revxie brittanniqice voor Frankrijk was, meer bewerking dan vertaling en daar zijn toenemende ambtsbezigheden hem hoe langer hoe meer een kant uitstuurden geheel tegenovergesteld aan hetgeen hij gehoopt had als redacteur te kunnen blijven, begreep hij de noodzakelijkheid zijn ontslag te moeten nemen ^. Met medeweten van Buijs werd daarop Dr. I. C. van Deventer, Huet's zwager, voor redacteur aangezocht', die het aanbod aannam. Veel verandering bracht Yan De venter niet in de richting van het tijdschrift, alleen deze, dat hij de spelling van De Vries en Te Winkel aannam en wel met volkomen goedvinden van Kruseman. „Uw plan om de nieuwe spelling in te voeren, schreef de laatste hem, vind ik uitnemend, kordaat en voorbeeldig. Ik zal trachten ze mij muurvast eigen te maken. Maar voor een betrekkelijk oud man als ik *, die 25 jaar lang dood bleef op een e of o meer of minder, volgens de grondwet van Siegenbeek, en die dus langza- merhand verdord is tot ?nachine is dit een heele deun! Strui- kel ik soms, ik bid u geef mij eene reimmande en help mij welwillend op de been" ^. Het redactiewerk van dit tijdschrift, het eenige, dat Kruseman tusschen 1857 en 1865 had, ging in andere handen over. Het * Brief van Buijs 4 Augustus 1864. '* Brief van Buijs aan Van Deventer 30 Augustus [1864|. ' Brief aan Van Deventer 22 Augustus 18(34, dus ndg voor de breuk met Huet. * Kruseman was destijds 4(5 jaar oud. * Brief aan Van Deventer 28 November 1804. — Vgl. hiervoor Dl. II biz. 3. 86 FONDSVEILING IN 1864. i8G4. was almede een van de punten, die een andere richting gaven aan Kruseman's dagelijksch werk. 