Bijdragen tot de taal-, land- en volkenkunde
lijke zalving) alle smetten van hem wegneemt. Bajradheryya, Skr. vajradhairyyaen paùcashadabhijïa zijn reeds door F. verklaard. Supûrnacakra laat zich in onze taal gevoegelijk weergeven met ~(o gij!) aan wiens gebied (en: heerschappij) volstrekt niets ontbreekt.» De vierde regel beteekent natuurlijk : no koning Adityavarman, opperheer, heil! » Op de tweede strophe volgt er een stuk in proza. De eerste regels er van behelzen wederom loftuitingen op den koning, Naar den vorm zouden de meeste woorden Sanskritsche manne- lijke vocatieven kunnen wezen, doch enkele er van, zooals grimat en grî zijn bloote stammen, en &dityavarmma is niet eens dit. Alle termen, van regel 6—9, staan, logisch, in denzelfden naamval; vermoedelijk den nominatief; doch van ‘t laatste ben ik niet zeker, vermits het verband mij niet duidelijk is. Zooveel is zeker, dat het verband door niets wordt aange- duid; iets onbestaanbaars in werkelijk Sanskrit, zelfs in basterd- of schijn-Sanskrit. Ik laat nu de transcriptie volgen, met bij- behoud der rustteekens: krimat (1. crimat) ort Áyâdityadharmma (l. Äryyâdityavarmma) pratâpaparÂkrama rijendramolimani varinmajeva (1. dharmmadeva) mahârâjâdhirÂja, sakalasigatajanapraya (1. sakalasogatajanapriya) , dharmmarâjakulatilaka (1. otilaka) saranâgatabajrnpaïjara (1. cara°), ekângavîra, dushtajit. — Pratâpaparâkrama laat zich vertolken met: (hij die) energisch streeft ontzag in te boezemen. Râjendramolimani, Skr. rdjendramaulimani wr kroonjuweel onder de bazen van koningen», d. i. naar onze wijze van spreken : die de kroon spant onder de machtigste koningen.“ Dharmadeva „opper heer der gerechtigheid» en tevens „des Geloofs». Sakalaso- gatajanapriya, Skr, sakalasaugatajanapriya „geliefd bij alle Buddhisteny; dharmarâjakulatilaka ~sieraad van t geslacht der wettige (en tevens: der waargeloovige) vorsten»; caranâgatabajrapaïjara ween diamanten kooi voor hen die toevlucht zoeken», d. i. ieder ongelukkige en vervolgde vindt bij hem eene veilige toevlucht, gelijk de vogeltjes, door hun op aas beluste vijanden vervolgd, in eene kooi van on- doordringbaar diamant. Met ekângavîra schijnt ~held onder: de keurbenden, de voorvechters” bedoeld te zijn, hoewel ik van elders ekânga slechts ken in de opvatting van #persoon tot de lijfwacht behoorende.» Ken synoniem van ekanga, namelijk mahânagna, beteekent echter zoowel n voorvechter, WOO IETS OVER 'T OPSCHRIFT WAN PaGnRR RORSONG, 195 krijgsman van eene keurbender, als viemand van de lijfwacht» '. De regels waarin de hoofdinhoud van ‘testnk vervat is, zijn. jammer genoeg, zóó slecht gegrifeld of afgeeeekend, dat het raadzaam is alle pogingen tot herstel van den tekst uit te stellen. Alleen wil ik de aandacht er op vestigeu, dat in r. 9 vihâra nAnAvidhaprakara, noodzakelijk een meervoud, den zin hebbende van «kloosters van velerhande soorts, geen xpoor van naamvalsteeken vertoont. Eindelijk een enkel woord over 't onderschrift, Geheel aan ‘t slot staat duidelijk Taruna- bujra: daarvóór iets wat abhileka (d. i. abhilekha), moet voorstellen, abhilekha Tarunabajra moet hier be- duiden «schrift (onderscheiden van: geschrift) van Tarunabajra.r Ook al neemt iemand aan dat er te lezen is: abhilekhaka T. „schrijver (graveur) T.e, dan blijft de grammatica Polynesisch, In ‘t Skr. ware het, in ’teerste geval: abhilekhas Taru- navajrasva: in ‘t andere: abhilekhakas Tarunavajrab. Geen wonder dat de afschrijver in ‘t geheel geen Skr. kende ; de dichterlijke vervaardiger van ‘t stuk wist er ook soo goed als niets van, maar toch nog zooveel dat hij na krtir iyass rdit is "t gewrocht+ zijn eigen, slechts half leesberen ngam, in den genitief zette. Het woord achter iyam kan heel wel sukadhârvya (d. i. sukhadhAryya) voorstellen, gelijk de heer Frederich gist, doch dat beterkent niet vin vreugde te houden», — wat eigenlijk niets beduidt, ten minste niet in onze moedertaal — maar » gemakkelijk te onthouden.« Als de dichter “t onderscheid der geslachten in ‘t Skr. gekend had, sou hij suk hadhâryyâ geschreven hebben. De onzekerheid in lezing en verklaring die er wel zal over blijven totdat er een nieuw afschrift zal gemaakt zijn , vermindert in geenen deele de waarde van een der uitkomsten waartoe Friederich gekomen was. Er blijkt uit de inscriptie dat Aditya- varman 't Buddhisme belend Zoowel ’t Samatraansche roteopechrift als de op Java aan ‘tlicht getogen gedenkstukken , o. a. 't beeld van Manjucrf, leveren ‘t bewijs dat de leer, zooals die in de 1 ide ccuw op Java en Sumatra bloeide, dezelfde was als die der noordelijke Buddhisten. Daaruit volgt det het Beddhieme op de Sunda-eilanden niet ie ingevoerd uit Ceilon of Achter- ' Mebdnsgas le tn < PAW ovorgagate in den vorm van mobiaige == agpo, vagergmderwijze opgevat ale aÂgs, eliat! Nagase, in an Ge. yt Oy en yt pray. 196 Noa IETS OVER ‘T OPSCHRIFT VAN PAGGER ROESONG. indië, maar uit Bengalen, Orissa of eenig ander deel van noor- delijk Indië. Voegen wij bij dit feit een ander, namelijk dit dat schier alle Indische (Arische) bestanddeelen in den woorden: schat van ’t Javaansch, Maleisch, euz. Sanskritsch zijn, en niet Prâkritsch, dan krijgen we de vaste overtuiging dat zij die de Sanskritsche woorden invoerden, zoowel Brahmanisten als Buddhisten, niet uit zuidelijk Indië, maar uit noordelijker streken moeten gekomen zijn. Kr is wel is waar in °t Javaansch en Maleisch een zeer beperkt aantal van Prâkrit-woorden voor- handen, doch zulks laat zich verklaren als een gevolg van handelsverkeer; immers ook uit het Tamil en Telugu zijn er woorden overgenomen. Het is volstrekt niet onmogelijk dat er gedurende ’t lange verkeer tusschen Voorindië en den Archipel ook wel eens volkplanters of avonturiers uit zuidelijk Indië zich ergens op Java en Sumatra gevestigd hebben, maar eenig zeker bewijs daarvan is nog niet ontdekt; immers de overname van enkele Dravidische woorden zal wel niet als bewijs aan- gevoerd worden. Hl. Kern. LEESTAFEL. llindu Tribes and Castes, as represented in Benares, by the Ker. M. A. Sherring, author of „The sacred city of the Indus"; with [iustrations, Caleutla (Bombay, London), 1372. lidsen we den aard van bovenvermeld lijvig boekdeel met een woord zonden moeten schetsen, zouden we het noemen cen uitvoeren beredeneerden cataloog van de Indische kasten. Het smiet te veronderstellen dat de opsomming en beschrijving voled ur ois, want het aantal van Kasten is schier ontelbaar. De scoriver, ale sedert jaren te Bensres woonuchtig, verkeerde erder ovunstive omstandigheden om een overzicht te geven zoo Voorde ais men vooralsnog verwachten moeht. Waut zooals hij et te reet vegt: oe Perhaps no city in Ce world draws to Meet sue an motley assemblage of tribes and tongues, = Daaren- boven as Benares de hoofdzetel der Hindusehe geleerdheid, die Nt teer vorden van Indie geleerden tot zich lokt , zoodat temand ere verder noodige moeite wal geven, er meer inlichtingen kau 1 wsntern omtrent den toestand der kasten in geheel Indie, dan erts eaters, Het moet ter vere van den schrijver gezegd worden dat. san de hem aangebodene gelegenheid ijveng gebruik eeft greta nent Nee te betrekkel yk zelden bestaan er historische overleveringen dee heevem eener kaste. Men kan met behulp der oude ete a vrede Wer aantoonen weike hasten er voor meer dau 20 mowed berenud. bestonden , maar van hun ontstaan weet men mets, Dr veren over ‘tontstaan van gemengde hasten in Manu's Wetten at even herserischiminig als de vertelseltjen iu dat were oo Zaatidde de Grieken en Chineeszen, als zouden dezen afe 2 Revotriva’s zijn De heer Sierrng hecht meer waarde Ast ore ste sers voorgedragen in de oude Indische wetboeken dan Vi © oer ata conden durven toekennen, doch we moeten er bu- 3 Ne ADI 16 198 LEESTAFEL. voegen dat de juistneid van zijne waarneming der hedendaagsche toestanden daardoor volstrekt niet geleden heeft. Geheel onjuist is de bewering van den schrijver (bl. 247 en 248), dat de Vaigya’s ooit als onzuiver en onârisch zouden beschouwd zijn. Vaicya’s zijn Dvija’s, zoo goed als Brahmanen en Kshatriya's en worden in de alleroudste werken reeds, en in alle daarop- volgende, ook als zoodanig voorgesteld. De inhoud van ‘t verdienstelijke werk, dat hier voor ons ligt, is zóó rijk, dat het ondoenlijk is in een kort bestek een over- zicht er van te geven. We willen dan ook niets anders dan de aandacht vestigen op een boek, zoo rijk aan in Europa nog geheel onbekende en toch wetenswaardige bijzonderheden, als dat van den heer Sherring. The Vaiseshika-Aphorisms of Kandda, trans lated by A. E. Gough, B. A. — Benares, Lazarus $ Co. 1873. Onder de hoofdstelsels der Indische scholastiek bekleedt de theorie der Vaiceshika’s of zoogenaaimnde Atomisten eene voor- name doch geenszins eervolle plaats. Terwijl de Sankhyâ door eenige stelregels die van de fijnste logica getuigen en door een zeker dichterlijk waas althans boeit, en terwijl de Vedânta ver- hevene gedeelten bevat, bestaat de Vaigeshika-leer in eene wille- keurige indeeling van concrete dingen eu abstracte begrippen (die onophoudelijk met elkander in ’t stelsel verward worden) in bepaalde kategorieën, en uit eene onderverdeeling van die indeeling, en uit eene onderverdeeling van die onderverdeelingen enz. Langen tijd geminacht en als kettersch bestreden, o, a nog door den grooten Vedântin Gankara Acirya, is dit dorre stelsel in aanzien gestegen naarmate de Indiërs in wetenschap en kunst achteruit gingen en meer en meer behagen schepten in muggezifterijen. Het groot gezag der leer in den nieuweren tijd is niet te loochenen, en daarom is het een goed werk ge weest van den heer Gough dat hij den toegang tot het stelsel gemakkelijker heeft gemaakt. De schets welke Gough van den algemeenen inhoud der Vaigeshika-leer geeft, in zijne voorrede, is geheel juist, doeh er dient bij opgemerkt te worden, dat veel van ‘t daariu voor | si LEESTAFEL. 199 komende ook toepasselijk is op andere Indische stelsels, o. a. de zieleverhuizing, de belofte van volkomen zaligheid aan hen die de Vaiceshika-theorte kennen, enz, De vertaling van de Aphorismen en van de meer woord- dan zaakrijke commentaren, is hoogst verdienstelijk. Wellicht zouden enkele Indische termen gelukkiger in ‘t Engelsch vertolkt kunnen wesen; bijv. abhyudaya op bl. 2 is zeer bepaaldelijk -geluk~ (el. 1. Mer: hemelsch geluk), en niet » exaltation.» Doch , zooals de heer G. zelf doet opmerken, is het uiterst moeilijk, kunst- termen te vinden die aan de Indische geheel beantwoorden ; soms is het zelfs onmogelijk. Op doelmatige wijze heeft G. den oorspronkelijken tekat der Aphorismen, alsook in uittreksels dien der Comrnentaren , tus- schen de Engelsche vertaling doen afdrukken. Daardoor is men met gedwongen telkens den tekst in de Bibliotheca Indica uit- gegeven ter hand te nemen, en behoeft men niet door de ellen- lange, smy onbeduidende en in slecht Sansknt gestelde commen- tauren te waden, om by slot van rekening weinig te ontdekken wat tot toelichting der Aphorismen strekken kan. fi. Kees. Handleiding by de beoefening der Soenda- neesche Taal, door S. Coorsua, Zende- ling der Nederl. Zendingsrereemging. — Bataria, H. M. vas Donar & Cv. 1873, Verhinderd is het dat eindelijk eens iemand ons eene hand- Iodine Gevert bij de beoefening der Soendaneesche taal, voor Woke tet eden zoo werg werd gedaan, dat de kennis dier tea ters onrechte nog steede door velen wordt beschouwd als ene ueftebberny. waarmede slechte enkelen zich kunnen bezig Hetieden Dr stadte van het Soendaneesch heeft sints een tiental Juen er treuriven loop gehad, maar zij gaat, naar wij hopen, norte wer, betere toekomst te gemoet. Die er eenig belang in stat, ca, dan wok den Heer Coolsma dankbaar zijn voor het Werk. cetwesk Wij met eenige regelen aankondigen en den be- vete aren, van het Soendaneesch aanbevelen. Lt het - Voorwoord + van den Schrijver blijkt dat e zijn werk « besten ds tot) voorloopige voorziening in de behoefte aan 200 LEESTAFEL. neen handleiding tot het aanleeren der Soendaneesche taal.» Naar waarheid wordt gezegd dat bij het toenemend verkeer tusschen de Soendaneezen en Kuropeanen, — men denke hierbij aan de opheffing van het Preanger-stelsel, — door de laatste steeds meer behoefte wordt gevoeld aan kennis van het Soen- daneesch. Voornamelijk geldt dat de spreektaal, en daarom gaf de S. dan ook zeker niets voor hen, die Soendaneesche geschriften willen lezen. Zij worden op blz. 2 naar 7de Grammatica’s van het Javaansch en Maleisch» verwezen, in geval zij het Javaan- sche of Arabische schrift, waarvan men zich in de Soenda- landen bedient, mochten willen leeren kennen, Die verwijzing naar elders, en reeds het opschrift van het eerste Hoofdstuk, waarboven te lezen slaat: Schrift en uitspraak, levert het bewijs dat de S. zich niet helder heeft voorgesteld, wat iemand, die Soendaneesch wil leeren, in den aanvang zijner studie ter hand moet nemen. Men zal immers met het- geen voorkomt in de Javaansche grammatica van Roorda, of in de Maleische van Pijnappel, en met de schrale toelichtingen van den S. in § 1 omtrent ween d en een t, die het Soenda wneesch minder heeft dan het Javaansch, en omtrent # een nteeken, gelijkende op de Aamzan, niet veel verder komen. Dat hoofdstuk over schrift en spraak is het ongelukkigste van het geheele boek, en alleen daarom is het zoo slecht uitgevak len, omdat de S. voor zich zelf blijkbaar nog geen antwoord heeft gevonden op de vraag, wat het Soendaneesch of wil men, het Javaansch-Soendaneesch alphabet toch eigenlijk is. Zoo kon hij er toe komen om in § 2 te schrijven: „Het alphabet „bevat 18 medeklinkers, die de naam van Yatjarakan (van „tja, ra, ka) dragen. Verder heeft men 7 klinkers die geen ngezamenlijken naam hebben, dus in het geheel 25 letters. ¢ Die zoo spreekt, weet niet of vergeet dat juist het eigenaardige van het Javaansche alphabet daarin bestaat, dat elk der twintig Javaansche aksara’s een syllabe voorstelt, vergeet dat het Je vaansch om deze bepaalde reden pasangan’s heeft, in één woord, toont dat hij geen juist begrip heeft van het Javaansche alphabet. Deze aanmerking op het eerste hoofdstuk mocht niet achter wege blijven, maar deert overigens de # Handleiding” zelve niet, Van bl. 8 af tot bl. 114 hebben wij te doen met een man, die Soendaneesch kent, die de taal met lust en liefde heeft beoefend, en die, hetgeen hij er in heeft gevonden , aan anderen ever het geheel vrij duidelijk kan mededeelen. Juist om de- LEESTAFEL. 2nl goede ersten schiepen san het boek, is het echter noodig de anndacht te vestigen op onjuistheden, en op enkele wanbegnpe pen, die miet mogen voorkomen in een leerboek van eene taal, zoe moeselijk , zoo rijk, en zoo weinig bekend als het Soeu- dancesen Vooraf cehter zal het met ondienstig zijn op te geven, waar- over im de =Handleiding” wordt gesproken. [let Soendaneesch wordt door den NS, gespeld met atijnsche letter; voor deu pepet Klank besigt hij €, en voor de lange pepet eu. Een enkel woord wordt sewijd nan uitspraak en klemtoon, eene korte besectirijtag wordt gegeven van het gebruik der hooge en lage weotden tn het Soendaneesch, en dan volgt een soort van vr ammattea, zonder syntaris. In Hoofdstuk IV spreekt de S. herteloks over de stamwoorden, afgeleide woorden en woord- seorten in het algemeen, en wel op zoodanige wijze dat hi, de beschouwingen van Roorda en van der Tuuk (Zohasche Spraak- densi overnemende, vergat op te merken dat beide taalkundigen elkanders tegenvoeters zijn op het stuk van de soortverdeeling der woorden. Zoo staat dan nu in $ 13 te lezen dat ede soort- verdeenme der woorden, die voor onze taal geldt, op het Sorukueesch niet toepasselijk is, en men geen onderscheid ker mahen tusschen zelfstandige en bijvoegelijke naamwoorden, hee tussehen) zelfstandige naamwoorden en werkwoorden,» — roo ook wordt verder wezerd, dat ede woordsoorten , die men ret Noerndameeseh meet onderscheiden, zijn: werkwuorden , set eadi ye naamwoorden ens.” Geen onderscheid maken dus, ezen Roorda; wel onderscheid maken volvens van der Tuuk. De cnet om de genoemde grammatict in veede naast elkander feorouitsen, sten we ook weder in het Vde Hoofdstuk, dat over toverkwourd handelt, waarvan het eerste gedeelte tot opschrift eN Stamwoordelyke werkwoorden of Zegwoorden. Dit wrist ce vatanrlijk het belangrijkste uit het geheele boek, eeen oe bet jammer dat de S. niet eenvoudiger is te were seren, Met weytating van al wat hij uit van der Tuuk eset tad tap den lezer goede dienst gedaan met eene er fete beecandeling van hetgeen nu in zijn boek wordt veder St aver de vijftren Klassen van afgeleide werk woorden, Iho. zende heofdstukken hebben tot opschrift: het substan- tet foot weorden, de voornaamsvonlen, bijwoorden, voor- verse sve ewoorden, interjectios, de nadrukwijzers , samengestelde tb serhaling, de herhaling met veranderde klinkers, 202 | LEESTAFEL. | Het boek eindigt met de behandeling van het voorvoegsel sa, en de aanhechtsels an en eun. Om te beginnen met de merkwaardigste onjuistheden , wijzen wij op hetgeen over uitspraak en klemtoon wordt gezegd. Dat de S. niet heeft opgemerkt hoe enkele woorden een ¢ hebben en niet è, daarvan willen wij hem geen grief maken, maar de stoute verklaring af te leggen dat o zou zijn: scherp als in éoé, pot, zoo iets gaat te ver bij de groote menigte Soendaneesche woorden, waarin o geheel anders wordt uitgesproken. De poging om in weinige regels al het wetenswaardige over uitspraak en klemtoon mede te deelen, schijnt de oorzaak te zijn van deze fout, en mede van die andere, veel ergere fout, dat in het geheel. niet wordt gesproken over enclitische woorden De S. weet toch immers wel dat de Soendanees de drie woorden: iju djelema tèh zoodanig uitspreekt dat tèh, als ware het een aanhechtsel, aan het voorafgaande woord enclitisch wordt ver- bonden. Dat overigens op bl. 7 sprake is van een aanhechtsel ana, volgens bl. 68 eene verlenging van na, zulks mag ge- rekend worden tot die eigenaardigheden, waarover moeielijk te gissen valt hoe zij in het boek zijn beland. Zoo vinden wij o. a. op blz. 9 medegedeeld dat #men de werkwoorden als: „zitten, liggen enz. gewoonlijk onpersoonlijke noemtr, en op bl. 90 dat rde nadrukwijzers op zich zelf geene beteekenis „hebben #; zoo op bl. 79 „dat de aanhechtsels na en ing dik- „wijls de beteekenis van een voorzetsel hebben.» Uit deze aan- halingen blijkt dat de S. geen juist begrip heeft van wat men noemt onpersoonlijke werkwoorden en voorzetsels, en niet gelet heeft op den zin van het woord beteekenis, En een aan- hechtsel ana bestaat niet in het Soendaneesch, maar wel sana, de verdubbeling van 2a. Wat de wanbegrippen betreft, die de #Handleiding» ken- merken, en bewijs leveren dat de S. nog niet in staat is om zich, bij alle kennis, die hij toont te bezitten, én van den Soendaneeschen woordenschat, én van het spraakgebruik , los te maken van vooroordeelen en dwalingen, wij willen daarvan enkele sterk sprekende voorbeelden bijbreugen. In $ 14 wordt gezegd dat „het Soendaneesch verscheidene werkwoordsvormen „heeft, te veel om ze ieder een naam te gevens, en er volgt dan ook eene verdeeling in twee hoofdsoorten, waarvan de tweede vijftien klassen telt. Dit hooorende zou men ligt denken - dat het Soendaneesch dan wel ver moet afwijken van he | af he LEESTAFEL. 203 Javaansch en het Maleisch. Zulks is evenwel het geval niet, eu van die vijftien Klassen kan omstreeks een tiéntal overbodig heeten. Wil iemand hardnekkig de weinige woorden met inge- voegd vem of met voorgevoegd me alx eene ufzondeelijke klasse beschouwen, het zij hem vergund, maar die woordvormen zijn Javamsmen, even als de enkele woorden met ingevoegd ia. De S. weet dat wel: hij zegt het althans, maar geeft niettemin die bastaardvormen op onder de Soendaneesche werkwoordsvormen. Alzoo te werk gaande heeft hij ten onrechte gebruik gemaakt van het woord en het begrijp klasse, zooals dit in eene yram- matica voorkomt. Met de bedoelde 1 $de en | Ode klasse zou ook onmiddellijk de 10de kunnen verdwijnen, welke de woorden bevat met ss beginnende, en beteekenende eene houding of vernehting van eenige Tichaamsdeelen, Het gaat toch niet aan vianjpor en siungut, zich de handen wasschen en zich het ze zicht wasschen, te beschrijven als behoorende tot eene klasse vaars werkwoorden, die veene werking voorstellen van een sab- “ject uitgaande, maar welk subject tevens het object is der -~werking,~ en er daarom ev reflexieve beteekenis» aan toe te kennen. Banyoe is Javaansch en beteekent: water, buugut Is Noeudaneesch en beteekent: aangezicht. De atleidingen, boven ve noen, beschouwende als reflexieve werkwoorden, toont de NS. wederom door een willekeung gebruik van een grammaticalen term, dat hij de aangehaalde verklaring cenigszins gedachteloos meet hebben neergeschreven. Tummers kan er geen sprake zijn var retlemere werkwoorden, im welke taal ook, hetzij men grendwoorden of afleidingen zoo noemt, indien met de werking door het grondwoord wordt aangeduwd. En dat ziet toch ieder laidergk. hee ook zulke woorden in bet Soendaneesch zijn ont- staan. door de grondwoorden wordt geene werking aangeduid. Wasrom heeft de S. zich niet hever bepaald bij eene practische be harden van de werkwoordsvormen? Dan had hij ons ge- spaced. eenn aal die Klassen, eu al die benamingen, waardoor wy heet vert verder Komen dan had hy ons gespaard die - toe- boensten werkwoorden» van bl. 23, die # algemeene werk- actes. van bl 22, welke -nooit een object by zich krijgen», ver Weoae armoede men ze welicht ook even goed - bijzondere « Sek WED tele oenen. 5 Gu te sprake van zegwoordelijke interjecties in den vopvratef, en de hier met een vrij kluchtigen naam aangeduide wesishavarveer Komt op bl, SS op nieuw te voorschijn, Die 196 roa ters over ‘Tr oPscHRIFT VAN indié, maar uit Bengalen, Orissa of ee delijk Indië. Voegen wij bij dit feit dat schier alle Indische (Arische) bestai schat van ’t Javaansch, Maleisch, enz. Prikntsch, dan krijgen we de vaste de Sanskritsche woorden invoerden, z Buddhisten, niet uit zuidelijk Indië, streken moeten gekomen zijn. Er is wel en Maleisch een zeer beperkt aantal var handen, doch zulks laat zich verkla handelsverkeer; immers ook uit het 1 woorden overgenomen. Het is volstrekt gedurende 't lange verkeer tusschen Vor ook wel eens volkplanters of avontur zich ergens op Java en Sumatra gevesti, zeker bewijs daarvan is nog niet ontdek van enkele Dravidische woorden zal w gevoerd worden. LEESTAFEN. 205 toenemen. indien de S. later mocht kunnen goedvinden om ook by de behandeling van werkwoorden en zelfstandige uaam- woorden meer voorbeelden en volzinnen op te geven, ter ver- klaring en verduidelijking van de afleidingsvormen in het Soendaneeseh, Leiden, October 1873. G. J. Grasnuis. 198 ____ LEKSTAFEL. voegen dat de juistneid van zijne waart toestanden daardoor volstrekt niet gelec is de bewering van den schrijver (b Vaigya's ooit als onzuiver en onârisch Vaigya's zijn Dvija’s, zoo goed als Bi eu worden in de alleroudste werken r volgende, ook als zoodanig voorgesteld. De inhoud van ‘t verdienstelijke werl is zóó rijk, dat het ondoenlijk is in ee zicht er van te geven, We willen dan aandacht vestigen op een boek, zoo geheel onbekende en toch wetenswaar dat van den heer Sherring. The Vaiseshika-Aj lated by A. EL Ge Lazarus § Co. 187 Onder de hoofdstelsels der Indische theorie der Vaiceshika’s of zoogenaainc name doch geenszins eervolle plaats. 1 eenige stelregels die van de fijnste logic zeker dichterlijk waas althans boeit, en hevene gedeelten bevat, bestaat de Vai keurige indeeling van concrete dingeu (die onophoudelijk met elkander in ’t in bepaalde kategorieën, en uit eene indeeling, en uit eene onderyerdeeling + enz. Langen tijd geminacht en als ke nog door den grooten Vedântin Canka stelsel in aanzien gestegen naarmate d en kunst achteruit gingen en meer en In muggezifterijen. Het groot gezag de: tijd is met te loochenen, en daarom is weest van den heer Gough dat hij den gemakkelijker heeft gemaakt. De schets welke Gough van den Vuigeshiiku-leer geeft, in zijne voorrede er dient bij opgemerkt te worden, dat LEESTAFEN. 205 toenemen tudien de S. later mocht kunnen goedvinden om ook bij de belandeling van werkwoorden en zelfstandige uaam- woorden meer voorbeelden eu volzinnen op te geven, ter ver- klaring en verduidelijking van de afleidingsvormen in het Noendaneesch. Leulen, October 1873. G. J. Grasnuts. VARIA. AARDE OP NOESSA LAUT. „Ons word berigt dat er op Noessa Laut, een der Ambon- sche eilanden, zoude gevonden worden een zeker soort van aarde, die van couleur een weinig na het grijs is trekkende, zijnde ligt blauw vermengt met zwarte tipjes, en in zich zelven zeer vet, zoodauig als het nevensgaande monstertje (dat gewasschen en gezuiverd is) zal kunnen uitwijzen. Dezelve zoude aldaar gegraven worden in het hangen der bergen en op de naakte heuvelen, achter de dorpen Sila en Titaway, 2 A 3 voeten diep, en van de inlanders genaamd Batu poang. Dan nadien men ons zegt dat dezelve aarde eenige bijzondere eigenschap zoude hebben, zullen wij daarvan bij gelegenheid eens 30 of - 40 tot een proef verwachten, doch ongewasschen en zoo als het uitgegraven is, dewijl het gewasschen van geen dienst is. Deze mededeeling vonden we in den uitgaanden Algemeenen brief van de Vergadering van Zeventienen van 29 Augustus 1729 aan Gouverneur-Generaal en Raden van Indië. Is er vaa de hier vermelde aardsoort iets meer bekend? HET SPRINGEN VAN DEN ZWAVELBERG OP HBT EILAND SEROA IN 1607 1. De posthouder op het eiland Nila 2, Jan de Voo, Corporal, schreef over deze gebeurtenis op den 7 November 1687 aan den Gouverneur te Banda: „Ik kan niet nalaten een lettertje te zenden aan UB. van wegen het eiland Seroowa als dat den zwavelberg is. gesprongen den 15 Junij, dat zeer groote schade heeft gedaan 1 Gelegen op ongeveer 6° 17’ ZB., 180° 32 L. O. Gr. 3 Als voren op 6° 34 ZB. 129° 45 L. O. Gr, VARIA. 207 win tur en boomvruchten. Het land ie zeer beschadigt van groote gaten en scheuren en zeer veel rook en damp en grooten stank van de zwavel, zoo dat de heden genoodzaakt zijn geweest om veh van het erland te begeven; zoo zijn ze alhier gekomen met drie vaartuigen den 17 Junij, bemand met 313 ? en zij hebben zien zeer wel geaccordeert met het Jandsvolk tot nu toe. Item den 20 October zoo zijn ze met twee vaartuigen het end gaan bezien, en ik heb cen van mijn soldaten medege- zonden gehad met hun om alles wel te bezien, hetgeen dat hij alzoo beeft vernomen gelijk zij hebben gezegt gehad. En het Is ook onmogelijk dat de heden op het land kunnen woouen, doordien dat hunne negorijen vol scheuren en gaten zijn en rookdampen, stank en stof geen gebrek; en ook ten anderen geen drinkwater Gs) op het heele land. Zoo dat ze verzoeken om allner te mogen negoryen waken, het geen dat ik hun met heb Kunnen permitteren voor dat ik antwoord van UE. krijg en wat rh daarin te doen hebben zal, waarmede eindigende. Zijt nevens uwe suppoosten Code in genade bevolen.» En antwoord hierop schreef hem de Gouverneur van Banda onder dasrteehening van den 17en November 1687 het onderstaande : „Met de inwoonders van het eiland Nila, die jaarlijks gewoon zu ur Banda te Komen negotieeren heb ik uw schrijven van den 7 November dezes jaars wel ontvangen; daaruit ook tot mit deed wezen geren heb, dut het Gad de Heere belieft heeft vet onland NSeroowa te laten springen, en dat de menschen die der dang opsewoond hebben zijn Komen vluchten op Nila, om hun daar ter neder te zetten door gebrek aan levensmiddelen en water, U schrijft zulks met hebt durven permitteren, tot onze last en order diesaangmaude haddet ontvangen. Hierop thene tot antwoord: als de Nilezen daar miet tegen en hebben, wat UF zich daarmede hebt te bemoeien, want wij woonen daar celven op onze bondgenooten hun land, matigt u zelven veer ttueten autoriteit niet over want deszelfs kwaliteit te veert? tae Toon tet eha Nila volgens jaarlijksche gewoonte van wegr de Cena) bezocht werd, leest men in het Dagregister van der. Neeretor = Hendrick Cars op den 15 Januan 1168S het Verwetoebe aver ode ze en duchte Servee Zein: Pt dan das bezorgt en Mier niets meer te verngten wezende , wint oak noar een ander klein negorytye, hetwelk by en onder ue Cor sada oarde begrepen en met volhomen bewilliging van 208 « VARIA. de Nilezen, door de gevluchte Serouezen opgeworpen ts. Hier stonden omtrent twee À drie en twintig nieuw opgemaakte huizen daar de vluchtelingen, dewelke zich zelven hier zeer sober en meest met visschen moesten erneren, hier hun verblijf en woonplaats hielden. Tk liet vijf 4 zes van de principaalste Hoofden bij mij komen, hun afvragende of hun land en negorij waarlijk en in der daad gesprongen en voor het meerendeel geruineert was, Daarop ik ten antwoord bekwam: dat schoon hun eiland tot nog wel niet gesprongen noch gebarsten was, (doch) dat hetzelve door de menigvuldige openingen en kleine scheuren, dewelke den berg zoo in den top als onder aan den voet, zon- der eenige beweging van tijd tot tijd bekomen had, niet zonder perijkel te bewoonen is, Wchter waren zij van meening zulks ter eerster bekwame en ter gelegener tijd eens te gaan. onder- nemen./ NATUURVERSCHIJNSELEN TE BANDA WAARGENOMEN. 1670— 1687. Uit het Dagregister van Banda teekenden wij de hieronder volgende natuurverschijnselen op : | Zondag, den 19 October 1670. „Ook is door den sergeant op de hoogte Belgica militerende, gerapporteert, dat daar voor het wachthuisje, gister avond de klok omtrent negen uren door dre soldaten was gezien een vurige straal van groote en gedaante als een bezem met zijn steel; wezende aan de eene zijde breed en dik en aan de andere lang en smal, welke eenige vonken als aangestoken zwavel van zich liet vallen en na hun oogmerk (gissing) zich verhefte, uit de vlakte achter gedachte hoogt Belgica, heoosten naar het strand, en nederviel bewesten dea Papenberg , houdende in het klimmen gelijke hoogte van denzelves. Dit wordt geduid voor (een) teeken van een verhitte lacht, en hetwelk men thans niet vreemd moet houden, ten opzigt van de langdurige gepasseerde droogte, die vu ligt op het hoogste schijnt geklommen te zijn.” Dinsdag, ultimo Januari 1673, schrijft Sr. Ernst Sax 1, „hoe heden morgen weinig na het slaan van half vijf ures, door de schildwachten, zoo van het kasteel Hollandia als Hale ' Koopman en opperhoofd van Lonthor. Valentiju geeft verkeerdelijk op & hij reeds iu 1669 overleed; dit was tusschen Nov. 1673 en Ápril 1676.. R VARIA. 909 Maan een wonderteehen aan de lucht zoude gezien wezen: welkers opkomst was uit het Westen, regt boven den hoek van Lonthor, in een rondachtig wezen, met een staart, naar eissing dà a vadem lang, had een zeer snelle voortgang, tot regt over Lonthors negorij, alwaar een gedaante als vuurvonken van hem afdaalde, en daarna zijn vurigen glans in een blauw Jacuren schijn kwam te veranderen; schietende zoo voorts naar het Zunderstrand van Lonthor alwaar uit het gezicht geraakte, Letgeen verschiet van een ster wel mogt wezen, gelijk 2 (19?) October 1670 daar nog eens gezien is. Veijdag, den 8 November 1680, «In den morgenstond omtrent de hiok 3 uren is tn de lucht gezien geworden een wonderlijk teeken , zijnde tn gedaante van een vurige slang, vertoonende vei met het hoofd naar het Westen en de staart naar het Oosten en gaf van zieh een groot licht gelijk een bliksem en Is Letzelve na dat het cen Kwartier uur aan de lucht gestaan Dad weder verdwenen, Hetwelk bevestigt wordt door den kor- perse Wessel Janse, Albert Robbertsz. en Bartel Rijsel in dit Kasteel en anderen personen meer. Verleden Maandag ‘s avonds heeft meu ook een groot licht see Juest vernomen, God de Heer wil ons voor alle onge- lnkhen en zware bezoekingen bewaren.» Diusdag. den #8 Januari 16S). eCisteren avond omtrent de hiok seven uren ie aan de lucht gezien een schrikkelijke homeetstar « Donner , den 9 Januan. «Gisteren avond heeft zich de homeetstur met een Inugen staart weder aan de lucht vertoond, srde Klaarder als twee avonden bevorens, de star stond meest West) de staart Oost ten noorden.» Den 21 Januar. «De homeetstar, die zich sedert den 7 dezer we event den acrn de dueht tad vertoond , wordt nu niet meer gezien. Dor berber. sien 22 Mei 16S1. - Den voorleden uacht omtrent de Bon Iwruf uren, wordt aan de Inet uit den Oosten vere betes er! Zroot vuur, en vertoonde zich puur gelijk cen vlam, en Wootdear ode secidwactten en de andere Militie personen die der au fog bkten Heel verbaasd wierden en wisten niet beter ot de eae steed on brand: duurde zoo lang dat men 40 ù 50 Pepe other Karen tellen, hetwelk bevestigt wordt door Claes rt, He rdew on Rabene, Korporaal; Christiaen Smith, JK ear sealatens Dit hieht verdween en cindigde vegt } -. rt hiuetee 210 VARIA. Woensdag, den 12 Juli 1684, „eden morgen rapporteerden Jurgen Meijer, sergeant, Jan Kouwits van Tesschen, korporaal, Jan Gribbers van Zwartsluis, Jan Segers van Brussel, Jan Reijncke uit het Sticht Minden, alle soldaten, bescheiden ten Kasteele Belgica, dat zij rapporteurs op gisteren avondt kort voor de klok half zeven uren, wanneer gezamelijk de wacht is gemeld kasteel hadden, aan de binnenkust van het hooge land : regt boven Orantatte hebben zien opkomen een zeldzaam vuur, hebbende de gedaante van een groote vurige kogel, die zich boogswijze in de hoogte begaf en alzoo weder achter het ge- : bergte nederdaalde. God de Heer zij gebeden, Zijn dreigende en slaande hand van ons af te wenden.» | Woensdag, den 14 Augustus 1686. „Gisteren nacht omtreut. de klok drie uren is voor de eerstemaal een komeetster gezien '.. God de Heer zij gebeden dat hij ons niet in zijnen toorn straffe, maar alle plag « genadelijk van onze residentie afwenden wils. Zondag, den 17 Augustus. „Heden omtrent de klok half zeven. in den avondstond, is er een klomp vuur van gedaante als een. pijl uit de lucht gevallen hetwelk uit het Oosten opkwam es: regt over Neira naar het Westen heenschoot tot bij en omtrent - de Goenoeng Api, daar het met een slag en veeie kleine sprar - kels van den anderen scheide en te verdwijnen kwam. Dinsdag, den 28 October 1687. # Den verleden nacht omtreet: de klok elf uren is een vervaarlijke vlamme vuurs in manies als een blikzem uit de lucht vernomen, hetwelk in het Oosten. over het kasteel Nassau naar het Westen heenschoot, komende | omtrent of achter den Goenong Api te verdwijnen, hetgeen à: de schildwachten dewelke op die stond en tijd in het kaste Nassau en elders de wacht hielden in allen deele confirmerea.r Donderdag, den 31 October. „Gisteren avond omtrent de klok: negen uren is wederom vuur uit de lucht gevallen, dat her: somwijlen en meest alle nachten gezien wordt en niet anders als de groote droogte toe te schrijven is, dewelke nu zeven maanden aan den anderen aangehouden heeft, zonder dat in a. dien tijd geen of weinig regen op het aardrijk gevallen is. LEUuPE. 1 Het lichaam in het Oosten en de staart naar het Zuidwesten. Brief naar Beter van 16 September 1686. OUDJAVAANSCHE EEDFORMULIEREN OP BALI GEBRUIKELIJK. De Heer P. hb van Bloemen Waanders leverde in 1859, teen hay Assistent-resident te Boeleleng was, een stuk dat in tet Fijdsehrift van 't Bat, Genootschap D. VIII, werd opge- remen onder den titel van « Aanteekeningen caitrent de zeden en bruiken der Balinezen, inzonderheid die van Boeleleng.» Dar zankriyke geschrift bevat o. a. den tekst van een eedformu- lier in Rewi, op bl. 117 (overdruk). een formulier dat nog helen ten dare by de Baltneezen tn gebruik is, Datzelfde for- mutier nu vindt men terug in eene Kawi-oorkonde van den jare 953 Cha (= 931 na Chr), en met eenige wijzigingen im ven ney onder stuk van 762 Caka (= 840 na Chr). Op dee verver komst tusschen gedeelten der bezwering in de oudste oatkonde en der op Bali gebruikelijke maakte oy Der. van der Tuuk opmerkzaam. Zoodra ik de drie redacties ging vergelijken, bieek vet dat er tusschen den tekst van ‘t jaar 031 en den thans op Balt gevolgden een nog veel geringer verschil bestoud dan beest en dren van SO en van de twee ovenge. In hoeverre de dee teksten met elhaar overeenkomen en verschillen, zal van zeit beet wen als de lezer ze voor sien ziet. Acoverre tho zien Kan, as bedoelde eed uitsluitend een ambts- eel of uel van trouw et wears heid. Als zoodani komt fer veer me de Rawroorkonden en ook op Bali ’ Feit dat de Prsseeern, ee ezedden vorm van eed bezigen als waarvan men re. Veorhavend gaar op Java beddzende, 1e, zoo piet vreemd of Neer der verrassend, dan tech optmerner ck. en het kwam moo Wed der moeite waard voor, daarop de aandache van aile be ar weete pden te vesten. Om dit doel te beretkhen wist ik roer Peter tnrdele) bam Ct mede edeelen van den tekst der twee, et dre te baetren welke te vanden zijn mm Inserijties Meu VII » Velie VIP 212 OUDJAVAANSCHE EEDFORMULIEREN uit de verzameling facsimile’s uitgegeven door *t Batav. Genoot- schap. Bij den tekst voeg ik eene vertaling. Enkele gedeelten er van mogen aan bedenking onderhevig zijn, de hoofdinhoud is niet twijfelachtig, noch duister. Ik spreek hier ook de hoop uit dat deze of gene landgenoot op Bali mijne vertaling zal willen vergelijken met die welke hij van in ’t Kawi bedrevene Bali- neezen allicht zal kunnen bekomen. In de eerste plaats zal ik de oudste ons bekende redactie van den ambtseed meêdeelen, zooals wij die aantreffen in Ne II van bovengenoemde verzameling, en wel op plaat 8, a, regel 8. later zal ik ‘t formulier van No VIT, plaat 5,b, regel 4 laten volgen, tegelijk met het schier woordelijk overeenkomende in ’t geschrift van den [leer van Bloemen Waanders. De transcriptie waarvan ik me bedien is dezelfde als in den XV zang van ‘t Bharata-Yuddha in de vorige aflevering dezer Bijdragen. Ixscr. IL. Ndâ nihan ling-nya | Ong mindah ta kita kamung hyang Haricandanâgasti ma- hârshi, __ pûrwwadakshinapageimottarägneyanaintibâyâbyaicÂnya maddhyorddham adhah, rawi gagi prthiwy âpas tejo bâyw âkâca, dharmmâhorâtra, Kugikâ, Gargga, Metri, Kurushya , Pâtaïijals, sakwaih-ta bhatâra baprakegwara, kamung hyaug Idi hyang nog Satasrngga, kamung hyang i Watu Lampyar, kamung hyaug Marapwi, Umalung, Karundangan, Wukir Sumbi, sang hyang Susundara, Kujatan, Walambangan, 1 Gulasmg, 1 Langanu, Patunggwan, sang hyang 1 Mdang, sang hyang PÂmunggwau, saug hyang Kidukidul, kamung hyang ‘Tuwuhada, hyang Te wihang, hyang Kurawingan, hbyang Pangawan, sang rumaksha ring prthiwimandala, sahananta ashta lokapala, kita Nandicwars, mahâkala, kita Napâti, kita Raditya, kita Soma, kita Anggara, Buddha, Wrhaspati, Cukra, Caneceara, Rahu, Ketu, kita aditya, kita candra, kita nakshatra, kita sambatsara, kita kala, kits mrtvu, kita twak, grota, cakshuh, jihwâ, ghrana, pada payu, upistha, kita wak bhatira, kita wak pida, kita tanmatra, kite pawak sakala pratvaksha bhatâra, kita sakshibhdta, sahanante dewa sfkshmi kabaih, rngé ta mangmang uinghulun, tawon ang ' adoh apar, rahina-wéngi, kita pimak& hurip ning saree ——— - = ——— 1 De paralelplaats in Inser. VIT heeft tninon ing. Daar ng, ang, a OP BALL GERREIKENLIJK. 213 Wamanusha, tha ring sarwwasatwa, trna lata gulma, tka ring Grsvah, paer. piphk&. rago a mangmang niughulun | Var hans wwang lumangghana ni ajii-nira pâduka Cri-ma- Liarway Diarmmmodsava, Matdsambhû, mwang mabÂmantri Dak- sot. Bahubayera, Pratipahshasangcava, van hana lumaug- EUA santsraha-nira pâduka C'rfmÂhârüja, van prabhu, van mantel, van Kshatrva, van grama, van samanva, ity ewÂ [m] geht maa van romuddharuddha rashu-ni ajnÂ-nies paduka Crf- Dresse. yuah oo tusmat Karmakna-nva, |bokna ri sang hvang den er, sanghaptn dening wuhava, yan mara ring tal sain- beren mine glip, bwangakua dening aliwdwar, utalakna dening iste, puscakna dening dewath, sakitaua dening pisaca, ba- hospaty lee zin sanak , pulicukna dening dewarakshasa, dmukén le red. san para ring tal manémwakna sungga-wlah, yan Heopabaparan iapagakua muk, manandungakna ruvung awak, wepe scapa, pangalorakna pangidulakna dening dewa-rak- ster, wwil, detya danawa. Samanghana sapAtha ning sang ma- hocambr-faayl. Lasat cindracea gAryvagea, ri sakalo dipitah | tawat sanveuiragamacat, awecinarakam brajet | hadi iawasang hvang Candraditya sumuluh ing sakalaloka- hot aa, manghans jawas-nvamukt) sangcâra. Marekana ing ning sapata sang iakalambi-haji, pinarngokéa ropardsamsya, ming Kanishta maddy amottama, \lvorens eene vertaling te geven, merk ik ter toelichting ep det de aanrveping gericht is aan verpersoonlijkte natuur- Ina ten en natuurverschi,nselen. Alle termen waarvoor in onze toa een arsjuivalent bestaat heb ik vertaald, doch waar de cigen- Le tetrenects van een of anderen mythologischen term ouzeker bet, in de schijnbare ervennumen, zooals Garga, en dgl. vrvert reet resten Het spreekt van elf dat met Garga, Agasti, et. ren prees ven bedoecid dijn, want doode lieden kunnen hi? us itigen aangeroepen Worden Trouwens nooit heeft » Lehalve enkele Karopeesene geleerden, Garga, Aster Peace. en alle e gemelseche zieners © voor iets anders iter dan voor wezens der mythologe , d. 5. voor werkelijk Dt stelr , eetacge wezens, die echter geene meuschelijke per- "of raar, als beeaterf voorkomt, acht sk me niet gerechtigd Ang re ot ove ntt ten Tates en genoonigk ekijkesetee, teuten tng tc. tte shed, reeked Boetache: ec 214 OUDJAVAANSCHE EEDFORMULIEREN sonen zijn. Natuurlijk wordt van hen gesproken alsof ze hande leud konden optreden, op dezelfde wijze als men van Jupiter af Venus spreekt, als waren het personen van gelijke beweging als de mensch. Voorts zij nog opgemerkt dat een en ‘t zelfde god- delijk geachte wezen, wegens ‘t veelzijdige zijner werkzaamheid gesplitst wordt in onderdeelen. Die onderdeelen van “t gansche wezen worden door bijzondere namen van elkaar onderscheiden, doch niet zelden bezigt men den algemeenen naam van ‘t wezen in plaats van de bijzondere benaming van een zijner werkzaam- heden. Vandaar dat in ons stuk de Zon, de Maan, enz. meer dan eens voorkomen, nu eens als verlichters der aarde, dan weêr als beheerschers van de naar hen genoemde weekdagen, dan weêr als regelaars van den tijd. VERTALING. 