None
Hetzelfde kan gezegd worden van hetgeen als roeping der Dienaren in de tweede plaats wordt aanbevolen, t. w., de De dienst der gebe- den. In onzen tijd althans twijfelt niemand eraan, dat de Dienaar die voorgaat in den dienst, ook in de gebeden heeft voor te gaan, en voor onzen tijd is het stellig overbodig, dat nogmaals met aanhalingen uit de Schrift, deze Dienst der gebeden als tot het ambt van de Dienaren behoorende, wordt vastgesteld. Niet anders staat het met wat het Formulier herinnert omtrent de Bediening der Sacramenten Dat de Voorganger in den Dienst ook de Sacramenten uitreikt, spreekt zoo vanzelf, dat zelfs het opmerken ervan iets afleidends heeft ; maar vooral dreigt de aandacht verstoord te worden, als nu na deze vermelding nog eens opzettelijk en de woorden der instelling van den Doop en die DE BEVESTIGING IN HET AMBT. 535 der installing van het heilig Avondmaal uit Matth. 28 en uit 1 Cor. 1 1 worden aangehaald. Beter opgevat is wat dan volgt over de Regee- ring der kerk. Hier komt slechts een citaat in voor en wordt het overige wel met Schriftwoorden, maar zonder aanhaling, in goede orde saamgevlochten. Alleen zij hierbij opgemerkt, dat bij de Regeering der kerk melding had behooren gemaakt te zijn van de Ouderlingen, aan wie deze Regeering evenzoo toekomt. Gelijk het er nu toch staat, geeft het den schijn, also! aan de Dienaren een macht is verleend van geheel ex- ceptioneel karakter, terwijl toch in zake de Tucht b.v. hun geen hooger zeggenschap toekomt. Ook is het hier hinderlijk, dat de teekening van de positie der Dienaren, die gegeven was eer hun taak werd om- schreven, hier nogmaals wordt opgevat. Als er toch staat : ,,Dit is de oorzaak, waarom de Herders in de Schrift ook genoemd worden Huisverzorgers Gods, en Bisschoppen, dat is, Opzieners enWachters; want zij hebben opzicht over het Huis Gods, waarin zij verkeeren ; teneinde aldaar alles met goede orde en betamelijkheid moge toegaan, en dat met de Sleutelen des hemelrijks, die hun bevolen zijn, ont- sluiting en toesluiting gedaan worde, volgens den last, hun van God gegeven," — zoo raakt dit niet de taak, maar de bevoegdheid, zoodat het niet staat waar het hoort. Toch is dit teveel hier niet toevallig. Terstond daarop toch spreekt het Formulier nogmaals, in breede trekken zelfs, van de positie van het ambt, laat de taak weer geheel varen en komt weer terug op wat het Formulier in den aanvang gaf, een betoog namelijk dat Christus het ambt gewild en ingesteld heeft, en dat het blijven moet tot aan de voleinding der wereld. Zekere zelfverheffing op eigen ambt is in dit woord, dat natuurlijk door een Dienaar gesproken werd, niet te miskennen. Vooral de roem dat door het Herdersambt ,,zoo groote dingen" uit- gericht zijn, moge zich rechtvaardigen laten, maar is in den mond van een Dienaar der kerk een wanklank. De Dooperschen weten dan ook niet, hoeveel kwaad ze door hun verzet tegen het ambt ook aan onze kerken berokkend hebben. Niet alleen toch, dat om hunnentwil dit Formulier faalt in zijn evenredigheden, maar wat veel sterker spreekt, door hun verzet tegen het ambt hebben ze een reactie in het leven geroepen, die bij de Dienaren zelve maar al te dikwijls tot overschat- ting van het ambt geleid heeft. Na deze breede inleiding over de positie en de taak van het ambt der Dienaren, wordt nu tot de eigenlijke bevestiging voortgeschreden. De beroepen Dienaar moet daartoe voor het oog der Gemeente op- staan en antwoord geven op de drie vragen : 1° of hij van dewettige 536 DE BEVESTIG1NG IN HET AMBT. beroeping verzekerd is, 2° of hij de goede belijdenis belijdt, en 3° of hij zijn ambt trouw zal waarnemen. Hierbij wordt teruggewezen op het- geen dusver van het ambt gezegd was. Dit doet onderstellen, alsof in het voorafgaande de verplichtingen van den Dienaar op den voor- grond hadden gestaan, gelijk dit gehoord had. Toch is dit niet het geval, en maakt het eerste stuk van het Formulier veel meer den indruk, of men bedoelde de Gemeente aan te zeggen, hoe hoog ze haar Dienaar had te schatten, dan om den Dienaar voor te houden wat hij schuldig was jegens de Gemeente Gods. Hierdoor ontbreekt iets aan de harmonic van het geheel. Op de eerste vraag is dikwijls aanmerking gemaakt, alsof bedoeld was dat de beroepene een inner- lijke roeping van den Heiligen Geest moest hebben. Dit echter is onjuist. Er wordt alleen gevraagd, of hij overtuigd is in zijn hart, dat de beroeping in wettige orde heeft plaats gegrepen en alzoo een beroeping van Godswege is. Dit bedoelt dat de beroepene zich wel bewust is, door geen ongeoorloofd middel een beroep te hebben uitgelokt, maar alles in wettige orde te hebben laten toegaan, en dat nu, wijl dit alles wettig plaats greep, de roeping moest beschouwd worden als een roeping van Godswege. Niet dus een roeping van Godswege, die geplaatst wordt naast de roeping door den Kerkeraad, maar de roeping van Godswege, omdat de Kerkeraad tot de beroeping last had en die last wettiglijk is uitgevoerd. De tweede vraag is zakelijk en juist in den vorm gehouden, zoodat er van geen kerkelijk Formulier, maar alleen van het Woord Gods in gesproken wordt, en aan het slot van de derde vraag is het uitnemend, dat de beroepene zelf wordt uitgenoodigd, om zich door belofte vooruit reeds aan de Tucht der kerken te onderwerpen, zoo hij zich in leer of leven kwam te mis- gaan. Ook is het prijslijk, dat nu naast het leven ook de leer genoemd wordt. In het Formulier van den Ban, waar het de Gemeenteleden gold, werd alleen van het leven gesproken. Hier echter bij de Herders ook van de leer. Het antwoord op deze vragen moet dan zijn : Ja ik, van ganscher harte. Geen knikken, geen buigen van het hoofd, en evenmin een eed, maar dan toch een volmondig ja, en nog eens ja, door de bij- voeging : van ganscher harte, versterkt. Dit is uitnemend. Wat alleen hindert, is, dat dit : Ja ik, van ganscher harte, alleen bij de predikanten gebezigd wordt, en niet bij de bevestiging van de Ouderlingen en Diakenen, evenmin als bij de bediening van den H. Doop. Wat hier hindert, is het onderscheid maken. Wij voor ons zouden zeggen, voer voor den Eeredienst of het korte ja in, naar het woord des Heeren : DE BEVESTIGING IN HET AMBT. 537 Uw ja ztj ja, of wel antwoord in versterkten vorm: Ja ik, van ganscher harte, maar volg dit laatste gebruik dan ook overal, waar plechtige verbintenis door belofte of verklaring gevraagd wordt. Zooals het er nu staat, heeft het eenigszins den schijn, alsof de belofte en verklaring van de Dienaren gewichtiger geacht wordt dan die van de Ouderlingen, en dit had moeten gemeden zijn. Op het : Ja ik, van ganscher harte, volgt dan de handoplegging, bij een die nog proponent was; een kort woord van bevestiging, om eigen toespraak af te snijden, gelijk dit ook de bedoeling is van het woord van vermaan tot de Dienaren en de Gemeente; en ten slotte loopt heel de handeling uit op dankzegging en gebed ; een gebed dat ook hier uitloopt in het Onze Vader. CXXVI. De Bevestiging in het Ambt. (Vervolg). In het Formulier van de Bevestiging van de Ouderlingen is hetgeen bijzonderlijk op de Diakenen slaat, wel ingeschoven, omdatgemeenlijk Ouderlingen en Diakenen saam bevestigd worden, maar toch toont heel het Formulier, zoo men die invoegselen er uit sluit, dat het alleen met het oog op de Ouderlingen is opgesteld. Het moeilijke punt in dat For mulier was, aan het Ouderlingschap zulk een positie in de organisatie der Gemeente te geven, dat het een ambt met eere bleef, en toch scherp te waken, dat het van het ambt des Dienaren voelbaar onder- scheiden werd en in vergelijking met het ambt der Dienaren, een lagere plaats innam. Gemakkelijk was dit niet. De Schrift toch sprak van Opzieners en Ouderlingen ook wel in onderscheidenden zin, zoodat Leeraars en Ouderlingen twee zijn, maar toch valt evenmin teontken- nen, dat beide ambten op andere plaatsen in de Schrift geheel ineen vloeien. De tijd heeft beide scherp gescheiden, maar die scheiding is meer historisch dan theoretisch tot stand gekomen. Een bepaald bevel des Heeren, om in elke Gemeente ten eerste Leeraren, dan Ouder lingen en voorts Diakenen aan te stellen, bezitten we niet. De Apos- telen waren eerst alles saam, en hadden ook de zorg voor de armen op zich genomen. Bij het eerste opkomen van het ambt was de Sten gel een, en eerst van lieverlede heeft die zich gesplitst in drieen. Dit nu maakt dat de naam Ouderling in het N. Testament geen vaste beteekenis heeft en zoowel den Leeraar als wat we nu Ouderling noe- 538 DE BEVESTIGING IN HET AMBT. men, in zich besluit. lets wat wel het sterkst blijkt uit wat Johannes op Patmos, blijkens Openbaringen 4, in den geopenden hemel zag, t.w. den troon Gods en daarom de 24 Ouderlingen. Niet Leeraren en Ouder- lingen, maar uitsluitend 24 Ouderlingen ; een aanduiding waaruit wel niemand zal afleiden, dat dit alleen sloeg op wat wij nu Ouderlingen noemen en niet tevens de Leeraars insloot. De Schrift is nu eenmaal geen Wetboek of reglement, waarin tot in de kleinste bijzonderheden aan de kerk haar levensregel is voorgeschreven. De Schrift geeft beginselen aan en toont in de historic die beginselen in hun eerste toepassing, maar laat het aan de kerk zelve over, om de verdere ont- wikkeling van deze beginselen bij het licht des Geestes te vinden. Dit nu is in ons Formulier te weinig tot zijn recht gekomen, en hieruit is het te verklaren, dat het zich op twee uitspraken van Paulus beroept, die noch de eene noch de andere een verplichtend karakter hebben. De eerste is te vinden in Tim. 5 : 17, waar staat dat ,,de Ouderlingen die wel regeeren, dubbele eer waardig zijn te achten, voornamelijk dezulken die arbeiden in het woord en in de leer". Hieruit wordt dan afgeleid, dat er tweeerlei soort Ouderlingen waren, wat juist is, maar op zichzelf nog allerminst op de inzetting van een bepaalde instelling duidt En nog poverder is het beroep op Romeinen 12 : 8, dat even- zoo in het Formulier wordt aangehaald, waar we lezen : ,,Hebbende nu onderscheidene gaven, zoo laat ons die gaven besteden ; die vermaant, in het vermanen ; die uitdeelt in eenvoudigheid ; die een voorstander is, in naarstigheid ; die barmhartigheid doet, in blijmoedigheid". Van de gaven is men hier op het ambt overgegaan, en heeft zoodoende de gevolgtrekking gemaakt, dat voorstanders hier Ouderlingen bedoel- den, die van de Leeraren en Diakenen onderscheiden waren. Reeds het feit echter, dat er eerst gesproken wordt van uitdeelen in een voudigheid, en daarna van voorstaan in naarstigheid en dan van barm hartigheid doen in blijmoedigheid, toont dat er op die manier twee soorten van Diakenen zouden moeten zijn, de eene soort voor het uitdeelen, en de andere voor het doen van barmhartigheid, wat niet kan. Terecht kon uit deze aanhalingen worden opgemaakt, dat er in onderscheiden Gemeenten behalve de Leeraars ook nog andere Ouder lingen waren aangesteld, maar het gevolg hieruit te trekken, verbleef aan de historic. De mededeeling van een feit is geen lastgeving, en uit de omstandigheid, dat iets in de eerste Christelijke Gemeente plaats greep, is zonder meer niet af te leiden, dat het tot den einde toe zoo blijven moet. Het is dan ook alleen de destijds bestaande gewoonte, om elk punt in geding met een tekst uit te maken, die den DE BEVESTIGING IN HET AMBT. 539 opsteller van het Formulier tot het volgen van dezen betoogtrant ver- leid heeft. De naam Ouderling is evenmin gelukkig gekozen. Wat in het Oude Verbond, te beginnen met Exodus 3 : 16, gedurig voorkomt, namelijk het woord Oudste, heeft veel beter klank, en dat hiermede hetzelfde bedoeld wordt, blijkt uit Matth. 28 : 12, en andere plaatsen in het Nieuwe Testament, waar sprake komt van de Ouderlingen der Joden. Het verschil in het gebruik van het woord lag grootendeels aan het verschillend gebruik, dat de Statenoverzetters van beide woor- den gemaakt hebben. Hiervan echter afgezien, wordt in het Formulier aan de Ouderlingen alle eere gegeven die hun toekomt. Hun Bevestiging heeft evenals die der Dienaren in het midden der Gemeente plaats, en ook bij hen ver- schijnt de Kerkeraad zelf en spreekt zich bij monde van den Voor- ganger uit door het : Wij. ,,Gijlieden weet, hoe wij, na tot onderscheiden reizen tot u voorgedragen te hebben de namen van onze tegenwoordige medebroeders", enz. De aanhef van dit Formulier is dus geheel gelijk aan dien van het Formulier voor de Bevestiging der Dienaren, en ook hier verklaart de Kerkeraad, dat hij als nu zal overgaan en voortvaren tot Bevestiging van de verkozenen ,,in den naam des Heeren". Ook dit Formulier valt in gelijke stukken uiteen. Eerst komt de verklaring van de positie van het Ouderlingenambt, dan ten tweede de taak der Ouderlingen. In de derde plaats volgt dan de afvraging van drie vragen, de beantwoording hiervan en de installatie. En het geheel wordt dan besloten door een toespraak aan de bevestigden en aan de Gemeente, om te eindigen met dankzegging en met het gebed. De ernstige fout in het eerste stuk is, dat de Dienaren hier verge- leken worden met de priesters onder Israel en dat de ouderlingen op een Hjn worden gesteld met de aloude Levieten; een vergelijking die in elk opzicht mank gaat en maar al te zeer verraadt, hoe de Predi- kanten-opstellers van het Formulier er op gesteld waren, om hun superioriteit boven die der Ouderlingen zoo sterk mogelijk te doen uitkomen. Ter goeder ure wordt dit dan weer daardoor goed ge maakt, dat, al zijn ze slechts tot hulpe, toch erkend wordt dat ze mederegeerders zijn, en wel met het bepaalde doel, om de tyrannic 540 DE BEVESTIGING IN HET AMBT. der Predikanten te keeren. Zoo toch staat er letterlijk: ,,Bovendien is het goed, dat bij de Dienaren des Woords zoodanige mannen tot mederegeerders gevoegd worden, teneinde daardoor uit de Gemeente Gods te meer geweerd worde alle tyrannic en heerschappij, die echter kan inbreken, wanneer bij een alleen, of bij zeer weinigen de regeering staat". Worden de Ouderlingen alzoo eerst afgestooten, ze worden straks dan toch weer aangetrokken, en het Formulier verklaart, ,,dat ze met de Dienaren des Woords te zamen een college of gezelschap uit- maken, zijnde als een Raad der kerke, en vertoonende de geheele Gemeente". Nadat dan alzoo de positie der Ouderlingen is aangegeven, volgt terstond daarop de aanwijzing van der Ouderlingen taak, bestaande in de handhaving der tucht, in het ordelijk regeeren der kerk en in het oefenen van controle op de Dienaren. Terecht wordt de veelgewraakte onderscheiding tusschen Leer- en Regeer-ouderlingen hier losgelaten. De Dienaren des Woords leeren en regeeren, en de Ouderlingen re geeren met hen. Het onderscheid tusschen beiden bestaat uitsluitend hierin, dat de Dienaren zich de Bediening van het Woord en de Sacramenten zien toebetrouwd en dat dit aan de Ouderlingen niet is opgelegd. Vooral tegen het monarchaal beginsel wordt hierbij inge- gaan. Christus is Koning, maar dan ook Hij alleen, en in de kerk op aarde moet juist de veelheid der regeerders het kwaad van onge- oorloofde machtsoefening voorkomen. Dit was reeds uitgesproken in het eerste stuk bij de teekening van de positie der Ouderlingen, en wordt hier herhaald in de woorden: ,,Gelijk niet alleen blijkt uit de voormelde uitspraak van Christus, maar ook uit meer andere uitspra- ken der Schrift, dat deze dingen niet staan bij een of twee personen alleen, maar bij velen die daartoe gesteld zijn". Opmerkelijk is het, hoe bij de aanwijzing als taak van vermaan en tucht, met name ook gewezen wordt op de belijdenis ; wat elders niet geschiedt. Hun wordt toch opgedragen : ,,naarstiglijk toetezien of een iegelijk zich behoorlijk gedraagt in belijdenis en wandel". Voor het overige is dit eerste deel van de taak der Ouderlingen in schoone taal gezet en draagt een waardig karakter. Vanzelf kon dit niet zoo uitkomen in de omschrijving van de tweede taak, die in de regeering der kerk bestaat. Alleen het toezien op de wettelijke beroeping wordt met name genoemd. Voor het overige verliest dit stuk zich in alge- meene phrasen. Teekenend en sterk-sprekend daarentegen is het derde stuk van de taak der Ouderlingen uiteengezet. Hier toch worden de Ouderlingen niet onder, maar zelfs boven de Dienaren gezet en hun DE BEVESTIGING IN MET AMBT. 541 als controleurs een inspectie over de Dienaren toegedacht. Dit eert de Predikantenopstellers, gelijk de vergelijking van de Ouderlingen met de Levieten, hun te hoog ambtelijk gevoel verried. Het staat er toch zeer kras, dat het hun roeping is, ,,toezicht te nemen op de leering en den wandel der Dienaren des Woords, teneinde alles tot stichting der kerk gericht moge worden, en dat geene vreemde leer worde voor- gesteld." Wei volgt er dan weer op, dat de Ouderlingen juist met het oog op dit deel van hun taak zich gestadig in het onder.zoek der Waarheid hebben te oefenen, maar zelfs uit deze bijvoeging blijkt haast nog duidelijker, dat de Ouderlingen gesteld zijn om over de leer en prediking der Dienaren te oordeelen. Voor de eigenlijke bevestiging schrijft het Formulier dezelfde hande- ling voor als bij de bevestiging der Dienaren. Eerst de drie vragen : over hun beroeping, over hun belijdenis en over hun belofte van trouw. Dan het antwoord hier, met een eenvoudig : fa, wij. En daarop de installatie. Ook hier wordt dan verder niet het vrije woord aan den Predikant gelaten, maar de te houden toespraak hem voorge- schreven, zoowel voor wat de Ouderlingen als voor wat de toespraak tot de Gemeente betreft. Het is een leemte, dat bij de Bevestiging geen loflied van de Gemeente is ingeschakeld. Nu dit niet geschied is, kan het loflied der Gemeente na het gebed volgen en alzoo de geheele handeling besluiten. In zijn geheel genomen, behoort dit Ambts-Formulier dan ook tot de beste die we bezitten en zou alleen in het eerste stuk over de positie der Ouderlingen een bekortende wijziging gewenscht zijn. CXXVII. De Bevestiging in bet flmbt. (Slot). Het Diaconaat staat in ambtelijke beteekenis niet met het Ouder- lingschap op een lijn. Denkt ge u een Gemeente zonder armen, zoo zou er voor het Diaconaat zelfs geen plaats zijn. Nu komt dit bij ons wel niet voor, maar vergeet niet, dat er in Engeland en in Amerika vooral tal van kerken zijn, die door de bewoners van een bepaalde stadswijk zijn gesticht, teneinde in hun wijk een eigen kerk te hebben. En is nu zulk een kerk gesticht in een stadswijk, waar niet anders dan gegoede personen wonen, dan behooren er natuurlijk geen armen 542 DE BEVESTIGING IN HET AMBT. toe en is het zeer wel denkbaar dat er geen Diakenen optreden. Na- tuurlijk kan men dan wel barmhartigheid bewijzen aan armen die niet tot de kerk behooren en dus geen huisgenooten des geloofs zijn, maar ook die komen meestal in zulke stadswijken niet voor. Wel heeft de Heere ons gezegd : ,,De armen hebt ge altijd met u", en in zijn algemeenheid is dit ook zoo, maar in elk geval komt dan toch het Diaconaat op uit iets wat bijkomstig is, en niet uit het wezen der kerk«, gelijk dit het geval is met de bediening van het Woord en met die der Sacramenten, die beiden van den aard der kerk onafschei- delijk zijn. Zwaar heeft bovendien steeds op het Diaconaat de om- standigheid gedrukt, dat het op is gekomen uit een verkeerdheid. Er wordt namelijk gemeld, dat in de Gemeente te Jeruzalem de weduwen der Joden alles kregen en de weduwen uit de Grieken niets. Vooral nu om hieraan een einde te maken, door mannen uit bekeerde Joden en bekeerde Grieken over deze zaak te zetten, is toen het Diaconaat in het leven geroepen. De Apostelen zagen er tegen op, zelve alles te blijven waarnemen. En toen zijn door de Gemeente, onder hun leiding, zeven mannen gekozen, en onder dezen zoowel bekeerlingen uit de Joden, zooals Stephanus en Philippus, als bekeerlingen uit de Grieken, zooals Prochorus en Parmenas. Met het oog hierop kan het dan ook niet verwonderen, dat het Diaconaat in de kerk geen stand hield, althans niet in zijn oorspronke- lijken vorm. Het bleef wel in stand zoolang de kerken klein waren, op zich zelf dreven, de nood gedurig aan den man kwam, en de Ge meente in dien nood zichzelve helpen moest, maar het Diaconaat verliep zoodra de groote massa gedoopt werd en de Overheid voor de armen- zorg insprong. Uit het feit dat Filippus, al was hij Diaken, toch ook leerde, is toen afgeleid, dat het Diaconaat toch ook een geestelijk ambt was, is al meer de armenzorg er geheel van afgescheiden, en is het in de Roomsche, in de Grieksche en later ook in de Engelsche kerk een geestelijk ambt van lager orde geworden. Zelfs de Hervorming heeft het slechts ten deele in zijn ouden luister doen herleven. De Luthersche kerk heeft het niet hersteld. Ook niet de Engelsche kerk. En alleen de Gereformeerden hebben onder leiding van Calvijn de noodzakelijk- heid om het Diaconaat weer in het leven te roepen, ingezien. Vooral onder de ,,kleyne luyden" won de Hervorming ook hier te lande veld. Er was gedurig vraag naar hulp in den tijdelijken nood. De nood riep om regeling. En zoo is ook hier te lande het Diaconaat weer tot eere gekomen. Altoos zoo echter, dat men wel het Diaconaat weer opnam, maar zonder het in zijn aard en wezen te hebben doorgedacht. DE BEVESTIGING IN HET AMBT. 543 Men was er zich van bewust, dat het niet een ambt was in den zin van het ambt der Dienaren en Ouderlingen, maar wat het dan wel was, drong niet tot hel algemeen besef door. Zoo sloop alras de gewoonte in, om de Ouderlingen te beschouwen als een aanhangsel der Dienaren, en de Diakenen als een aanhangsel der Ouderlingen, en zoo zijn dan ook de opstellers van onze Formulieren er toe gekomen, om voor de Bevestiging van de Diakenen geen afzonderlijk Formulier te geven, maar nun bevestiging in te lasschen bij die der Ouderlingen en in het Formulier van de Bevestiging der Ouderlingen zekere zin- sneden in te schuiven, die dan voor de Diakenen dienst moesten doen, zoodat beider Bevestiging saam en met een Formulier kon plaats hebben. Nu strekt dit van den eenen kant zeer zeker om het Diaconaat te verheffen, daar het als ambt met het ambt van de Ouderlingen in verband werd genomen, maar van den anderen kant had dit toch de strekking, dat het Diaconaat als bijzaak werd opgevat, en zoo- doende ook in het Formulier niet tot zijn recht kon komen ; wat te betreuren is. Te ontkennen valt dan ook niet, dat over het Diaconaat in dit Formulier eenigszins wordt heen geloopen. Voor wat de positie en de taak der Ouderlingen aangaat, besteedt het Formulier hieraan 120 regels ; en waar nu evenzoo de positie en de roeping der Diakenen zal worden uiteengezet, loopt dit in nog geen 50 regels af. En niet alleen dat de positie en de taak der Diakenen zeer in 't kort worden afgehandeld, maar er ontbreekt ook bijna alle wijding aan. Zoo vangt het aan met te zeggen, dat men aangaande de Diakenen omtrent hun oorsprong en instelling iets lezen kan in de Handelingen der Apostelen. Reeds dit maakt geen verheffende indruk. En dan volgt breed uitgemeten het verhaal uit Handelingen VI, waaraan dan ten slotte alleen nog wordt toegevoegd, dat Paulus spreekt van wwie uitdeelt, in eenvoudigheid" ; ,,en elders" - - zoo heet het dan verder - ,,sprekende van de behulpsels, bedoelt hij degenen, die in de Gemeente gesteld zijn, om de armen en ellendigen te helpen in den nood". Eerst alzoo, dat men een stuk historic in de Handelingen kan lezen ; dan dat Paulus, van de gaven sprekend, ook over het uit- deelen handelt, en ten slotte de verzinning, dat hij, met van behulpsels te spreken, doelde op de Diakenen. Een betoog alzoo zonder kracht of klem en in woorden, die alle plechtigheid en deftigheid missen. Men gevoelt zoo, er zat bij de opstellers van het Formulier nog geen liefde en geen bezieling voor de zaak achter. Nu ja, er waren armen. Voor 544 DE BEVESTIGING IN HET AMBT. die armen moest gezorgd, en dat deden de Diakenen, maar meer hadden ze dan ook niet te beduiden. lets, maar niet veel beter, is het gesteld met wat over de roeping of de taak der Diakenen gezegd wordt. Het begint weer, zeer plat : ,,Uit welke plaatsen genoeg te zien is, welk het ambt der Diakenen is". Drieerlei wordt dan aangeduid: 1° aalmoezen inzamelen ; 2° aalmoezen uitdeelen; en 3° de armen stichten en troosten. Ze moeten dus de aalmoezen en goederen, die voor de armen gegeven worden, verzamelen en bewaren, en in verband hiermee het milde geven bevorderen. Ten anderen moeten ze wat inkomt, uitdeelen, en dat wel met een blij hart, maar toch altijd zoo, dat alleen gegeven wordt waar nood is. Zoo ongeveer dus hetzelfde, wat ook de ambtenaar der burgerlijke overheid doet. Maar tenslotte komt er dan toch bij, dat de Diakenen ook een geestelijke roeping hebben, en niet alleen in het uiterlijke moeten blijven hangen, maar ook van de geestelijke zijde de armen bemoedigen, troosten en helpen moeten, Het staat er in deze woorden: ,,Waartoe zeer goed is, dat zij niet alleen met de uiterlijke gifte, maar ook met de troostelijke reden uit het Woord Gods, aan de armen en ellendigen hulp bewijzen". Dan treft nog in de toespraak, dat de Dienaar bepaaldelijk van de rijken zegt: ,,Zijt weldadig, gij rijken, geeft mildelijk en deelt gaarne mede", alsof de liefdegaven niet uit aller beurs, ook van het penningske der weduwen moesten komen. En vraagt men, wat in het gebed bijzonderlijk voor de Diakenen wordt afgebeden, dan komt ook dit weer geheel op 't zelfde als bij de taak of roeping neer: ,,Insgelijks de Diakenen, in het naarstig ontvangen en mild en voor- zichtig uitdeelen der aalmoezen aan de armen, ook mede in het liefelijk vertroosten van deze met Uw heilig woord". Natuurlijk zou dit Formulier, moest het in onze dagen worden op- gesteld, een geheel ander karakter dragen, maar dan ook niet in het Ouderlingen-formulier zijn ingevlochten. De bedoeling om Ouderlingen en Diakenen saam te bevestigen en daardoor de Gemeente niet te vermoeien, is hier misplaatst. Dit kon wel, mits dan het Formulier veel, veel korter was en ook bij de Ouderlingen zich tot het aller- noodigste bepaalde. Maar wat niet gaat is, in een Formulier breed het Ouderlingschap uit te meten en over het Diaconaat zoo goed als heen te loopen. Nu is het licht te verstaan, wat hiertoe aanleiding gaf. Er heerschte destijds veel welvaart bij weinig armoede. De burgers en de rijken gaven mild en overvloedig in de collecten en in legaten. Van nood was geen sprake, en de Diaken was zoo goed als nimmer verlegen. Daarbij kwam dat het Diaconaat pas weer was ingesteld; dat er nog DE BEVESTIGING IN HET AMBT. 545 weinig over was geschreven en nagedacht, en dat men zich het moeilijk anders kon voorstellen, of aalmoezen inzamelen en uitreiken was, welbezien, al 't werk waarvoor de Diaken stond. De koopmansstand gaf den toon aan, en vooral in geldelijke zaken was innen en uitgeven voor hen heel de historic. In Christelijk-philanthropische beginselen was men nog niet doorgedrongen. Van het echte Pauperisme had men nog geen voorstelling. Men hielp den arme in zijn nood, maar van een poging om den arme zedelijk te verheffen, was nog geen sprake. Doch juist daarom doet het dan ook zoo koud aan, dat in dit Formulier over de armverzorging op zoo puur machinale wijze gesproken wordt. We nemen daarom wel aan, dat er destijds heel wat Diakenen waren die verre boven dit Formulier stonden, en in de gezinnen der arme bevolking een gezegenden invloed wisten uit te oefenen, maar het hindert dan toch, dat hier de fatale tegenstelling tusschen rijk en arm zoo kras op den voorgrond treedt; dat met geen woord gewezen wordt op de broederlijke liefde, die in de Gemeente des Heeren alien saamverbinden moet ; dat de kranken enz. zelfs niet eens genoemd worden; dat van de opvoeding der kinderen met geen woord wordt melding gemaakt; dat het voorkomen van armoede niet meerekentjen op het teniet doen van armoede door zedelijke en sociale verheffing zelfs niet gezinspeeld wordt. Er blijkt wel uit, dat de philanthropic in dieperen zin destijds nog niet aan de orde was gekomen, en dat zelfs de warme toon die in de Middeneeuwen vaak weerklonken had, was verkoeld. Zonder overdrijving mag dan ook gezegd, dat vooral dit Formulier op nieuwe redactie wacht. Het moet op zich zelf komen te staan. Het moet uit het Ouderlingen-Formulier worden uitgescha- keld. En tot zelfstandige positie herleid, moet het zijn schraalheid en simpelheid afleggen, om veel meer nog dan in het Formulier van de Bevestiging van de Dienaren en de Ouderlingen, het gewijde aan het woord te doen komen, en de liefde haar rijke symphonic met iets van 1 Cor. XIII te laten spelen. Natuurlijk behoort dan de bevestiging der Diakenen ook in een afzonderlijken dienst te geschieden, en niet achter de bevestiging der Ouderlingen aan te komen. lets wat ook daarom zoo gewenscht is, opdat zulk een geheele godsdienstoefening aan den Dienst der liefde kan gewijd worden, en Gemeente en Diakenen beiden de heilige roeping, die op dit gebied tot hen komt, mogen indenken en in hun hart prenten. 35 546 DE BEVESTIGING IN HET HUWELIJK. CXXVIII. De Bevestiging in het Huwelijk. Toen onze vaderen tot de hervorming van het kerkelijk leven over- gingen, gold het huwelijk in de destijds geheel Christelijk getinte Maatschappij als een Sacrament. Tegen deze opvatting kwamen zij in verzet. Vandaar dat ook de Eeredienst met opzicht tot het huwelijk aanmerkelijke wijziging onderging. Onder Sacrament verstond men algemeen een geestelijke genadewerking door zichtbare teekenen. Uit de Schrift genomen, was dit woord in dien zin niet, want het woord dat men in de Schrift als zoodanig opvatte, beteekent : Verborgenheid, gelijk er in Efeze 5 : 32 staat : ,,Deze verborgenheid is groot, doch ik zeg dit, ziende op Christus en op de Gemeente". Het woord kon alzoo geen beslissing geven. De zaak moest het uitwijzen, en dan kwam het geding neer op de vraag, of door het huwelijk onder zichtbare teekenen een genadewerking aan de huwenden toekomt. Hierbij stuitte men aanstonds op de moeilijkheid, om uittemaken wat hier het teeken was. Bij Doop en Avondmaal stond men voor een stellig woord van Christus zelf en voor teekenen door Hem ingesteld. Bij het huwelijk ontbraken beiden. Er was geen ordinantie van Christus, en er was geen teeken door Hem ingesteld. Van een Sacramenteele genadewer king kon alzoo geen sprake zijn. Wei kon het huwelijk mede instrument in 's Heeren hand worden, om een ongeloovigen man door zijn ge- loovige vrouw of een ongeloovige vrouw door haar geloovigen man te winnen, maar dit gold niet alleen van het huwelijk. Heiligende invloed kan ook een vriend op een vriend uitoefenen, middel tot ge- nade kan een onderwijzer voor zijn leerling, en zelfs een dienstbode voor haar vrouw worden. Niet dit is 't alzoo wat een Sacrament maakt. Het Sacrament ontstaat uitsluitend door een afzonderlijke instel- ling van 's Heeren wege en door de binding van een bepaalde gees telijke werking aan een gegeven uitwendig middel. Daar nu van dit alles noch het een, noch het ander bij het huwelijk gold, viel elk argument om het huwelijk als Sacrament te eeren, weg, en bleef alleen Efeze V : 32 over. Nu heeft metterdaad de vergelijking, welke de Apostel Paulus maakt van den band die man en vrouw saambindt, met den band die de Gemeente bindt aan Christus, zeer hooge beteekenis, en ontkent kan niet, dat in latere jaren deze beteekenis vaak te zeer uit het oog is DE BEVESTIGING IN HET HUWELIJK. 547 verloren; maar dat het huwelijk een Sacrament zou zijn, volgt eraller minst uit. Het huwelijk toch is ingesteld v66r den val, en dus ook voor alle genadebelofte, voorzoover onder Genade verstaan wordt de verzoening en zuivering van zonde en de redding van den vloek. Daarom kon niet gezegd, dat het huwelijk ingesteld is om voor ons den band tusschen Christus en zijne Gemeente aftebeelden. Eerst hierna is het huwelijk hiertoe als beeld genomen, niet als een nieuwe zaak, maar als een zaak die van de schepping af naar Gods bestel bestond. Nu is het wel waar, dat men hierbij een Christelijk huwelijk onder- scheiden kan van een Heidensch huwelijk, maar toch raakt dit onder- scheid nooit het wezen van het huwelijk zelf. De carnale en sociale beteekenis van het huwelijk blijft steeds dezelfde. Ook onder de Heidenen zijn huwelijken gesloten, die man en vrouw op 't innigst verbonden hebben, en hetgeen het huwelijk Christelijk maakt, is niet een nieuw iets dat bij het huwelijk bijkomt, maar een wegnemen uit het huwelijk van de hindernis die de zonde aanbrengt, en dan beant- woordt het huwelijk aan de oorspronkelijke instelling. Zelfs kan men niet spreken van een band, die de personen van man en vrouw in mystie- ken zin voor eeuwig verbindt, gelijk dit met Christus en zijn Gemeente het geval is. Dan toch zou een tweede huwelijk vanzelf zijn uitge- sloten. En ook al aarzelde men ten deze nog, Jezus eigen woord gaf hier een beslissing. Gevraagd aan wie een vrouw zou behooren in de eeuwigheid, zoo ze op aarde met meer mannen gehuwd was ge~ weest, heeft Jezus voor de eeuwigheid elken organieken band tusschen man en vrouw afgesneden. In den hemel is geen man of vrouw meer, maar zijn alle gezaligden als engelen Gods. Uit Efeze 8 : 32 is daarom niet anders afteleiden, dan dat de Apostel geleid is door de gedachte, die in het Oude Testament den band tusschen Jehovah en Israel met den huwelijksband vergelijkt in het woord : ,,Israel, uw Maker is uw Man" ! ; in de tweede plaats dat hij onder het Nieuw Verbond dienzelfden band overbracht op Christus en de Gemeente; dat hij uit de innigheid van dien huwelijksband de innigheid van den band tusschen Christus en de Gemeente vergelijkenderwijs heeft overgebracht; en dat hij uit die saamvoeging het gevolg trok, dat de geloovige man en de geloovige vrouw in hun huwelijk iets van het saamleven van Christus en Zijne Gemeente hadden af te beelden. Heel het slot van Efeze V is dan ook vermanend en allerminst lastgevend. Doch al is dit zoo, en al kan daarom bij het huwelijk van een Sacrament geen sprake zijn, toch is het alleszins verklaarbaar, dat de Christelijke kerk voor geen gering deel getracht heeft het huwelijk 548 DE BEVESTIGING IN HET HUWELIJK. aan zich te trekken, ja dat onder de Roomsche leeraren enkelen zelfs zoover gingen, dat ze het huwelijk geheel en al als een kerkelijke aangelegenheid deden voorkomen. Regel was dit onder hen niet. Veeleer zelfs gaven ze toe, dat het huwelijk ook zijn burgerlijken kant heeft, en dat de burgerlijke wet over een en ander dat met het huwelijk samenhing, kon beslissen. Maar in hoofdzaak strekte toch het optreden der kerk, om de bemoeiing der burgerlijke Overheid tot een minimum te herleiden, en de handeling der kerk inzake het huwe lijk zoo breed het kon te doen dijen. Dit ontmoette dan verzet, en dit verzet sloeg bij de ongeloovigen en bij de secte vaak in het andere uiterste over, zoodat ook hier gezegd kan worden dat onze Gere- formeerde kerken den juisten middenweg hebben verkozen. De twee uitersten bestaan hierin, dat in de kerk der Middeneeuwen de neiging steeds sterker zich openbaarde om alle zeggenschap inzake het huwe lijk bij de kerk te brengen, en dat de Secte er op uit was om heel het huwelijk aan de kerk te onttrekken en over te brengen bij de burgerlijke Overheid. Juist de tegenstelling die nog uitkomt, als een Roomsche bruid en bruigom op in 't oog loopende wijze de hnwelijkssluiting op het Stadhuis en bagetelle behandelen, als om geheel het gewicht en al de beteekenis van het huwelijk naar de kerkelijke plechtigheid over te dragen, en wanneer omgekeerd van de tegenovergestelde zijde alles gedaan wordt om het burgerlijk huwe lijk in de hoogte te steken, en tenslotte de kerkelijke inzegening van het huwelijk geheel achterwege te laten. Met het oog hierop is het te betreuren, dat onze Wet niet toestaat een huwelijk in de kerk te bevestigen, tenzij het officieel bewijs in handen van de kerkelijke autoriteiten zij, waaruit blijkt, dat het huwelijk op het Gemeente- huis gesloten is. Deze bepaling had nooit in onze Wet moeten staan. De burgerlijke gevolgen van het huwelijk zijn immers alleen verbonden aan de huwelijkssluiting op het Gemeentehuis, en een huwelijk alleen in de kerk aangegaan, zou voor het burgerlijk erf een- voudig zonder effect blijven. Zoo bleef de burgerlijke Overheid toch meesteres op eigen terrein. Nu daarentegen plaatst de Overheid zich tegenover de kerk, betwist haar heur heerschappij op eigen ter rein, krenkt haar geestelijk gezag, en dringt in haar eigen huishou- ding binnen. Het was en is nog een volkomen overbodige bepaling, die steeds kwaad bloed heeft gezet en die ook onzerzijds steeds is bestreden. Het standpunt waarop de Gereformeerden zich plaatsen en dat nog door ons wordt ingenomen, beantwoordde van meetaf geheel aan den DE BEVESTIGING IN HET HUWELIJK. 549 aard en het wezen der zaak. Er is tweeerlei aard van ons mensche- lijk leven, zo^dra we in de schaapskooi van Christus zijn ingegaan. Dan toch heeft ons leven twee zijden : de eene gekeerd naar het aardsche burgerlijk bestaan, de andere belicht door onze aanhoorigheid tot de sfeer van het geestelijke en hemelsche leven. Die twee nu hebben onze Vaderen steeds onderscheiden, en dies gewild,datwaarookinhethuwelijk deze twee zijden van ons leven uitkwamen, de Overheid over de eene zijde van het huwelijk zou heerschen en de kerk over de andere. Huwe- lijk roept rechtsverhoudingen in het leven tusschen man en vrouw, tus- schen ouders en kinderen, onder familie en verwanten. Hieruit vloeien voort verplichtingen van verzorging, onderhoud en opvoeding, en ook volgen hieruit bepaalde verhoudingen ten aanzien van het aardsche goed. Dit alles nu is niet hemelsch, maar burgerlijk, en is alzoo door de burgerlijke wet te regelen, geheel afgezien van de hoogere eischen van opvoeding en verzorging die het Christelijk geloof stelt ; eischen die dan ook niet door een wet bepaald worden, maar in het geloof hun oorsprong en hun voldoening vinden. Daarnaast staan echter ge heel andere verhoudingen die bij het huwelijk aan de orde komen, waarvan sommigen een gemengd, andere een uitsluitend geestelijk karakter dragen. Gemengd bijv. is de soms moeilijke vraag, tusschen welke personen een huwelijk ongeoorloofd is en onder welke omstan- digheden de ontbinding van een huwelijk kan volgen. Geheel mystiek daarentegen is de vraag naar de vereeniging van de twee ikken van man en vrouw in een hoogere eenheid ; de geestelijke band die ouders en kinderen verbindt in het huwelijk ; hetgeen uit het huwelijk voortvloeit voor het kerkelijk en geestelijk saamleven ; en hetgeen het saamleven van man en vrouw en het optreden van heel het gezin zijn moet voor het Koninkrijk Gods. Met het oog hierop nu beleed men steeds, dat de eerste verhoudingen haar regeling van de Overheid ont- vangen, dat de laatste onder de regeling en het toezicht der kerk stonden, en dat de middelvragen ter oplossing verbleven aan de theologie en de jurisprudentie in gemeen accoord. Dat desniettemin ook onder ons over deze verhoudingen nietaltoos genoegzame klaarheid bestond, is hieruit te verklaren, dat in meer dan een land de Overheid ook na de Reformatie de sluiting van het huwelijk geheel aan de kerk overliet. Met name Voetius stond crop, steeds duidelijk uit te spreken, dat alsdan de Overheid haar macht aan de kerk delegeerde, wat ten deze zeggen wilde, dat om onnoodige kosten te mijden en onnoodigen aanslag te voorkomen, de Overheid van eigen huwelijkssluiting afzag en ook voor wat haar aandeel be- 550 DE BEVESTIGING IN HET HUWELIJK. trof, de huwelijkssluiting aan de kerk opdroeg en overliet. De kerk deed dan in de huwelijkssluiting deels wat ze te doen had uit eigen machtsbevoegdheid en deels wat de Overheid aan haar over liet of opdroeg. Die laatste toestand bestaat in tal van landen nog, met name in Engeland ; ten onzent niet meer. Toen de Fransche Revolutie ook hier doorbrak is de verhouding tusschen Kerk en Staat hier geheel omgegaan. De kerk hield op Staatskerk te zijn, en van dat oogenblik af trok de Overheid geheel het huwelijk aan zich, aan de kerk niet anders overlatende dan haar recht, om de reeds gehuwden, als gehuwd, in het kerkgebouw te ontvangen, ze te ver- manen en zegen over hun huwelijk af te bidden ; wat het volk dan noemt ,,inzegening." De uitdrukking ,,bevestigen", die ons Formulier koos, ziet intusschen niet alleen op wat de Overheid ondersteld wordt reeds gedaan te hebben, maar vat het huwelijk ten principale als familieaangelegenheid op. Het zijn de huwenden die een eigen besluit nemen om te huwen. Beiderzijds worden de ouders en wordt de familie hierin gekend, en is eenmaal door ,,ouders en momboiren", gelijk het heet, consent ge- geven, dan is welbezien het huwelijk er, gelijk er dan ook in Israel van geen nadere sluiting sprake viel. Geheel afgezien echter van de vraag, of het huwelijk, uit ander oogpunt bezien, niet reeds in de familie en voor de Overheid tot stand gekomen is, vat ons Formulier de kerkelijke bevestigiug op, alsof het huwelijk voor haar als kerk nog niet voltooid is en eerst door haar Dienaar gesloten wordt. Twee die huwden buiten de kerk en kinderen teelden, leefden geestelijk genomen in hoererij saam, juist zooals omgekeerd de Overheid de echtheid van het kindschap der geteelde kinderen op haar terrein niet erkende, ook al had in Engeland of waar ook een geestelijke man en vrouw kerkelijk gehuwd. Zoo blijft de Overheid geheel vrij op haar terrein, maar de kerk ook op het haar toegewezen gebied. Er staat dan ook duidelijk in het Formulier, dat de Dienaar de Braid en den Bruidegom aanspreekt en dus als kerkelijk nog ongehuwd beschouwt, en alzoo van Bruid en Bruigom de belofte afneemt. Nu alle verstandhouding tusschen Overheid en kerk ten deze ophield, kon het niet anders, of de twee handelingen moeten zich naast elkan- der op eigen terrein geheel vrij bewegen. Geestelijk komt de band eerst tot voltooiing, niet door wat de Overheid deed, maar door wat in Christus' kerk gedaan wordt in het midden der Gemeente. Een geloovige verstaat het dan ook niet anders. Een geloovige, man of vrouw, voelt zich niet getrouwd door wat de wethouder ver- DE BEVESTIGING IN HET HUWELIJK, 551 klaarde, maar dan eerst als voor Gods aangezicht in het heiligdom het huwelijk tot stand kwam. CXXIX. Qe Bevestiging in het Huwelijk. (Slot.) Dit standpunt is ook thans nog voltehouden. Tusschen geloovigen en ongeloovigen bestaat hier geestelijk een feitelijk verschil, dat we plastisch, om duidelijk te zijn, liefst z<56 uitdrukken : een ongeloovig man en vrouw, die burgerlijk getrouwd zijn en die zonder meer gaan saamleven, voelen zich hierdoor niet schuldig ; een geloovige man en vrouw, daarentegen, die ditzelfde deden, zouden schuldig voor God staan en dit gevoelen. Van saamleven kan voor geloovigen geen'sprake zijn, dan na de huwelijkssluiting ook op het terrein der kerk. Tot op die plechtigheid blijven ze tegenover elkander staan als bruidegom en bruid. Doch al kan uit dien hoofde het Formulier, wat het inge- nomen standpunt aangaat, ook voor ons nog dienst doen, hiermee is aller- minst gezegd, dat het Formulier nog geheel voldoet. Veeleer mag zonder overdrijving gezegd, dat het telkens, als het gebezigd word, in meer dan een opzicht hindert. Reeds doet het niet aangenaam aan, dat het met de deur in huis valt. Op een na beginnen alle onzeFormulieren met de woorden : ,,Geliefden in den Heere", wGeliefde Breeders", wGeliefde Christenen". De Gemeente wordt aangesproken. Hier daar entegen ontbreekt al zulke toespraak en begint het Formulier met de woorden : ,,N. en N. willen zich tot den heiligen huwelijken staat begeven." Zoo iets is te koel en neemt niet in. Dit nu lag niet daaraan, dat het Formulier de bevestiging zich dacht als buiten de Gemeente omgaande. Veeleer was het destijds gewoonte, op bevestiging in de gewone godsdienstoefening aan te dringen, zooals er dan ook volgt: ,,daartoe begeeren zij een gebed der geheele Gemeente." Dit kon, voor zoover op Zondag de godsdienstoefening plaats had, alleen in die plaatsen, waar de kerk ook voor de burgerlijke Overheid fungeerde. Thans echter is dit uiterst moeilijk geworden. Het burgerlijk huwelijk heeft thans op een van de dagen der week plaats, enmoetafgeloopen zijn alvorens de kerkelijke bevestiging zal aanvangen. Dit nu maakt het gewenscht, om de kerkelijke bevestiging te doen volgen op den eigen flag waarop het burgerlijk huwelijk gesloten werd. Uitstel toch 552 DE BEVESTIGING IN HET HUWELIJK. zou allerlei ongemak in de familie geven, en bruid en bruigom zoo licht verleiden, om v66r de bevestiging als man en vrouw saam te leven. Daarom heeft men van den nood een deugd gemaakt, en regel is thans, dat de kerkelijke bevestiging plaats heeft binnen enkele oogenblikken na het burgerlijk huwelijk ; maar dan natuurlijk vervalt het denkbeeld, om de bevestiging te binden aan de openbare Gods- dienstoefening. Men kan niet, om 't huwelijk, alle dag een vergade- ring der geloovigen saamroepen, en vooral is dit ondenkbaar op het zeer ongelegen uur, waarop de bevestiging gemeenlijk plaats heeft. Met dien ouden regel is dan ook gebroken, en regel is het thans, dat ten behoeve van de huwenden een afzonderlijke dienst wordt ingericht. 