Bijdragen tot de taal-, land- en volkenkunde
In zijn eersten brief aan de Directuren, dd. 15 November 1728, geeft hij kennis “dat er een nieuwe machine bedacht is om de koffij te droogen, welke veel korter is en dewelke de-zelve een beter kouleur doet hebben; het is dat men ze op eest doet droogen. Ik hoop het geluk te zullen hebben van er UWEd. Gr. Achtb. toekomende jaar van te kannen zenden. Ondertusschen geef ik mij de eer U twee proefjes te zenden die op UWEd. Gr. Achtb. plantagie gegroeid is. No. 1 wegende 109 pond netto, is in de witte schil op den oven ge droogd; n°. 2 wegende 90 pond, in de zon. UWEd. Gr. Achtb. gelieve te oordeelen welke manier de beste is.” Een geruime tijd verliep er alvorens door hem iets verder omtrent die kultuur wordt gemeld. Alleen vindt men opgege- ven het getal ponden, dat met de vertrekkende schepen verzon- den werd. Bij het toezenden van 299 pond koffij, op den 31 August 1729 schrijft hij er bij: ‘dat hij die in de witte bast zend, omdat hij zich verbeeld dat die beter in Holland zal kunnen klaar gemaakt worden. Hij vreest echter dat ze slecht zal wor- den bevonden, alzoo UWEd. Gr. Achtb. bedienden de regte behandeling van de koffij niet hebben.” Directeuren waren over dat stilzwijgen niet tevreden. Den 28 December 1730 schreven zij hem: ‘Wij wenschten wel en zouden gaarne zien, dat UEd. zich in deszelfs respective mis- sives wat meer largo extende er de over den aanwas van de ko- lonie, over de kulture van de koffij, suiker en cacao; of er meerder plantagiën worden aangelegd; of er iets tot aanmoediging van het een of ander zoude kunnen worden. En in het werk gesteld en wat dies meer is.” DE KOFFIJKULTUUR IN SURINAME. 249 Welk antwoord daarop door den Gouverneur gegeven is, blijkt niet uit de gewone brieven. Het schijnt dat hij meer- malen tot het doen van mededeelingen aangespoord moest wor- den. In een later schrijven, van 2 September 1733, komt het volgende voor: “Met geen mindere ernst kunnen wij voorbij zien UEd. op het krachtigste aan te manen, om ingevolge onze vorige aanschrijvingen op dat subject en na het voorbeeld uwer predecesseuren, zich telkens bij zijne missives wat meer te ex- tenderen over, maar ook UEd. zelfs met der daad toeleggen op de kulture van alle producten, daar te lande vallende, hetzij gommen, banielles, indigo, katoen, verwstoffen en wat dies meer is; ten einde wanneer de prijzen der koffij eens aanmer- kelijk komen te dalen en die der suiker niet te rijzen, de ko- Jonie echter weder — gelijk nu eenigen tijd aan de koffij — een ressource mag hebben, waardoor zich te mainteneren. Te dien einde behoorde UEd. in des sociteits tuin of in haar kost- grond de planters met een goed exempel voor te gaan door het aankweeken van zoodanige gewassen en vruchten, die te eeniger tijd voordeelig voor de kolonie zoude kunnen zijn, ten einde bij een goede reussite van dien, daarin door de planters te wor- den gevolgd. Zijnde dit zaken daar UEd. continueel op be- hoorde en moet speculeren, en die gevoegelijker door U Ed. aan ons hadden behooren te moeten worden gesubministreert, als dat wij die hiervan daan UEd. aan de hand moeten geven. En dien volgende zal UEd. van tijd tot tijd aan ons overzenden zoodanige monsters van producten en gewassen als nu en dan zoo door de Togtgangers als door andere wegen zoude mogen worden ontdekt.” Den 17den Januari) 1734 werd door den Gouverneur hierop geantwoord. Ofschoon dit antwoord tamelijk uitvoerig is, wordt omtrent de koffij nict anders gezegd, dan dat Carel Willem Kloege, na zich met ijver op de kultuur van de Roekoe te heb- ben toegelegd, door den stank aan de bewerking daarvan ver- bonden, en die hem veel negers had doen verliezen, die had ge- staakt en zich nu aan die der koffij had overgegeven. Wij calculeren wel dat nog twee 4 drie schepen stonden te ver- trekken, doch geloven niet dat die zullen kunnen suppleren dit defect. Wij hadden gehoopt dat de koffikulture zoude zijn geaccresseerd, daar wij nu uit opneminge moeten vaststellen dat dezelve achterwaards gaat of dat wij schandelijk in onze gereg- tigheid worden verkort. UEd. zal zich exact hierop informeren en ons ten spoedigsten over schrijven waardoor dit considerabel defect is gecauseert en inmiddels toezien dat wij in onze gereg- tigheden niet worden benadeeld” Deze brief werd den 10 Julij 1734 beantwoord door den Commandeur en de Raden van Politie, waarin zij berigtten dat het niet aan misgewas kon worden toegeschreven; maar dat om een goede berekening te kunnen maken van de op- brengst, men van Augustus tot Augustus moet rekenen, om dat in die maand eerst de tweede pluk der koffij een beginneneemt. Om dit te staven lagen ze een lijst over, beginnende van 1°. Augustus 1730 tot 10 Julij 1734 2. Zij deelden ook mede dat veel planters hunne koffij, om ze goed te droogen, van het eene jaar in het andere overhielden en dat de schippers cen eed aflegden van geen andere of meerdere goederen, waren of koopmanschappen aan boord te zullen nemen, dan hetgeen bij hunne generale aangeving bekend werd gesteld, zoodat der so- cieteits geregtigheden in geenen deele waren verkort. De broeder van den overleden Gouverneur de Cheusses, Ja- kob Alexander Henri, volgde in het bestuur der kolonie op 5. Doch slechts weinige weken mogt hij daarin werkzaam zijn, daar hij reeds den 25 Januari 1735 overleed. Slechts drie brieven werden door het aan de Directuren geschreven. In zijn voorlaatste missive, dd. 3 Januarij 1735, wünst men het volgende over de koffikultuur. ‘Het regen saisoen heeft sedert weinige dagen eerst begonnen, na eene droogte van omtrent acht maanden, door welke veele gronden. Pit laatste cijfer zal wel 507,136 moeten wezen Bijlage N°. 6. Hij kwam te Suriname den 11 December 1734 DE KOFFIJKULTUUR IN SURINAME. 251 Koffij en cacaoboomen verbrand zijn. Sedert het jaar 1717 is er geen dergelijke geweest na het zeggen van de oudste ingemwtenen. Op UWEd. Gr. Achtb. koste en koffijgrond ziet (het) er mede sobertjes uit en zijn veele jonge boomen verbrand '. Men vreest dat veele planters daardoor ten eenemaal geruincert zullen zijn, en voornamelijk diegeene welke op crediet groote anleggen hebben gemaakt; men bespeurd dit reeds aan de kwantiteit wissels, welke met protest zijn wedengekomen.” Met het jaar 1734 sullen wij deze aanteekeningen eindigen. Men kan toch aanmen dat de koffikultuur in Sariname toen voor goed gevestigd was. Daar ze jaarlijks in bloei toenam en de uitvoeren zelfn een hoogte van ruim vijftien millioen pon den bereikten. Eerst in het begin dezer eeuw zijn die aanvoeren trapsgewijze weder afgenomen. LEUPE. Op cen daartoe podaan voorstel van den Gouverneur Johan Haije, word deze bij missive van den 7 November 1736 gemagtig, de koffijplantagic van de Societeit in cen cacao-plantagic te veranderen BIJLAGE No. 1. De schrijver der Annotatien zal, wel dezelfde zijn, die in het werk: West-Indien, Bijdragen tot de bevordering van de kennis der Nederl. West-Indien, 2e. deel, bl. 148 voor-komt, als de schrijver van eene Beschrijving van Suriname. De Annotatien schijnen vervaardigt te zijn in de onderstelling, dat de Beschrijving van Suriname door J. D. Herlein zou herdrukt worden. Die Annotatien zijn zoodanig geschikt, dat zij daard-der zouden kunnen gesteld worden, daar nevens iedere Annotatie gesteld is de folio en het woord waarop zij betrekking het. De schrijver zegt in de Inleiding dat hij ze in zijn ledigen tijd op het schip gedurende de reis van Suriname, waar hij meer dan een derde van eenw had doorgebragt, heeft gemakt. Verder: “dat hij zich niet genoeg onderlegt bevondt om een gansch complete Beschrijving en Historie te geven, vooral der dieren en planten.” Hij besluit zijn Inleiding met het volgende: “Sedert heeft de Heer en Mr. Jan Jacob Hartsinck Ungeweide een Beschriving van Guiana of de Wilde Kust enz, während des deutschen Autheur in de voorrede fol. IX opgeeft, dat hij onder anderen ook vele merkwaardige zaken uit deze aantee- keningen hem door een vriend medeged, had getrokken, die men dus in deze ook zal vinden, welk zeer nuttelijk werk meest bestaat uit een verzameling van een verzählungen en bewij- zen van de bevolking, eigendom overgangen en eenige gebeuteten schaar, hetwelk dat werk — de Annotatién — niet zeer hinderlijk kan zijn, als bevattende meer de kulture en tegen- woordige toestand der laatstgemelde kolonie, dus in vele opzigten gansch different.” Wat de schrijver wederhouden heeft aan zijn voornemen ge- volg te geven is ons onbekend. Aan het handschrift, op het Rijks Archief aanwezig, ontbre-ken nog eenige bladzijden, waaronder het slot, zoodat wij niet kunnen zeggen of en door wien het onderteekend is. — w Oene BIJLAGE N°. 2 — ee er — Dat de cerste koffijzaden en planten uit den Hortus Medicus te Amsterdam naar Suriname zijn gezonden, verkrijgt te meer waarschijnlijkheid, als wij op bl. 234 lezen, dat in 1717 een notitie omtrent de behandeling der koffij, opgesteld door den hovenier dier tuin, naar Suriname aan den Gouverneur werd gezonden. Reeds vroeger, en wel 6 Junij 1714, werd door Directoren aan den Gouverneur geschreven om op het verzoek van de Burgemeesteren van Amsterdam, ten behoeve van den kruidtuin aan, bij de eerste gelegenheid en successivelijk over te zen-den “allerhande soorten van Surinaamsche gewassen en zaden hier te lande niet vallende” Het volgende jaar werden door hem eenige boom- en struikgewassen en zaden ten behoeve der Hortus overgezonden. Meermalen wordt er in de brieven van dergelijke Tozenden gewägte gemacht: den 30 April 1717 schrecken de Gouverneur Mahony: “Alhier is voor eenige maanden gearriveerd uit het vaderland een man, genaamd Hertogh, dewelke voor dezen Hovenier is geweest aan de Kaap de Goede Hoop, en wiens broeder regtevoort (thans) nog hovenier in den Hortus Medicas te Leyden, aan dewelke deze eenige planten en gewassen gezon-den heeft. Indien het nu mogt gebeuren dat de Hortus Medicus van Amsterdam, eenige planten of gewassen uit deze ko-lonie geliefde te heeft, zoo wenschte wel dat daarvan een lijst werd overgezonden, zoude ze dan door de hulp van den vooromden Hertogh kunnen zenden. Want het gebeurt dat alhier veel gewassen dezelfde naam niet hebben als in Europe. en deze man grondige kennis heeft van allerhande Afrikaansche en Amerikaansche gewassen.” JOHAN COUTIER, GOUVERNEUR GENERAAL OVEEEE DE PROVINCIAL EN KOLONIE VAN SURINAME, BIVIEZEN EN DISTRICT VAN DIEN; ENZ. ENZ. ALLE DENGENEN DIE DEZEN ZULLEN ZIEN OF HOOREN LEZEN, SALUT! Nademaal voor eenige jaren door de voorzorg van Haar Edele Groot Achtbare Heeren van de Societeit en Patroonen van dezen Lande niet zonder groote kosten, zoo wel planteene als boontjes van koffij, zijn herwaarts getransporteert georden, tot ondercheidene malen, en dat eindelijk door de zorgvuldige kultuur van eenige ingezetenen dezer kolonie het zoo verre gebragt is, dat onder Godes zegen, een goed produkt en geen minder profijt voor gemelde ingezetenen binnen korten tijd daarvan te verwachten staat. Zoo is het, dat wij tot ons groot leedwezen en ervaring zijn gekomen, dat sommige ingezetenen hebben kunnen goedvinden — hetzij uit baatzucht of andere inzigten gedreven — van de hier gewassene boontjes of plantsoenen uit deze kolonie naar andere gewesten te verzenden, tot groot nadeel van diegene, die hare kosten en moeiten tot zoodanige voordeelige kulture zoude hebben of willen aanwenden, kracht dezes wel expresse-lijk verbieden en interdiceren, aan alle de ingezeten van deze kolonie van wat karacter of bediening die ook zoude mogen wezen, van na publicatie dezer eenige boontjes, veel minder plantsoenen, onder wat protext het ook zoude mogen zijn, buiten deze kolonie te verzenden, verkoopen, wegschenken of verzenden, en dat bij poene, dat voor ieder boontje den verzender tot boete zal betalen de somma van Twee Goudguldens en  verklaard alle de prächtigen, kurzen en vartuigen, die haar in het transporteren van zoodanige boon-tjes en plantsoenen zoude willen laten gebruiken, alzoo wij zulks tot meerder welstand en nutte van de ingezetenen dezer kolonie, noodig te zijn oordeelen; wordende mits dezen den Heer Raad Fiskaal of Zijn Ed. gesubstitueerde wel en expresselijk belast, dit ons placaat in alle deelen wel exactelijk te doen observeren. Actum Paramaribo den 16 Mei 1719. TEGEN HET STELEN ENZ. WERDEN DE VOLGENDE RESOLUTIEN GENOMEN. Copie resolutie van Gouverneur en de Raden van Politie van Sumatra, van den 22 November 1719. Zijn Wel-Edele Gestrenge den heer Gouverneur heeft de vergadering voorgedragen de menigvuldige klagten, dagelijks inkomende, sedert vele ingezetenen zich hadden beginnen te appliceren tot het planten van koffij, welkers culture van een gewöhnlichen succes schijnt te zullen wezen, dat er eenige personen, zoo blanken als slaven, zich niet ontzien des nachts over de heiningen of anders in de tuinen te komen, de geplante en geplante boontjes met worten en al uitrukkende en dezelve tot haar voordeel verkoopende of zelfs gebruikende, waardoor aan de zoodanige die zich op de culture (toe)leggen, de lust als benomen wordt, ziende dat op zoo een indirecte wijze van de vruchten van haar aangewende vlijt berooft worden, waarom zijn Wel-Edel Gestr. de Heeren Leden in bedenken was gevende, of naar het exempel van andere landen, daar de tuin-dieven strengelijk worden gestraft, hiertegens ook niet diende te worden voorzien. Waarover gedelibereert en geconsidereert, diergelijke en an- ! Piroque, vaartuig. BIJLAGE N°. 3. —N JOHAN COUTIER, GOUVERNEUR GENERAAL OVER DE PROVINCIAL EN KOLONIE VAN SURINAME, RIVIER EN DISTRICT VAN DIEN; ENZ. ENZ. ENZ. ALLE DENGENEN DIE DEZEN ZULLEN ZIEN OF HOOREN LEZEN, SALUT! Nademaal voor eenige jaren door de voorzorg van Haar Edele Groot Achtbare Heeren van de Societeit en Patroononen van dezen Lande niet zonder groote kosten, zoo wel plantsoen nen als boontjes van koffij, zijn herwaarts getransporteert georden, tot onder zogen dezen lande van eenige doot de zorgvuldige kultuur van eenige ingezetenen dezer kolonie het zoo verre gebragt is, dat onder Godes zegen, een goed produkt en geen minder profijt voor gemelde ingezetenen binnen korten tijd daarvan te verwachten staat. Zoo is het, dat wij tot ons groot leedwezen en ervaring zijn gekomen, dat sommige ingezetenen hebben kunnen goedvinden — hetzij uit baatzucht of andere inzigten gedreven — vam de hier gewassene boontjes of plantsoenen uit deze kolonie naar andere gewesten te verzenden, tot groot nadeel van diegene, die hare kosten en moeiten tot zoodanige voordeelige kulture zoude hebben of willen aanwenden, kracht dezes wel expresse-lijk verbieden en interdiceren, aan alle de ingezeten van dese kolonie van wat karacter of bediening die ook zoude mogen wezen, van na publicatie dezer eenige boontjes, veel minder plantsoenen, onder wat protext het ook zoude mogen zijn, buiten deze kolonie te verzenden, verkoopen, wegschenken of verzenden, en dat bij poene, dat voor ieder boontje den verzender tot boete zal betalen de somma van Twee Goudguldens en voor jeder plantsoenen, en  verklaard alle de prächtig, barken en vartuigen, die haar in het transporteren van zoodanige boon-jes en plantsoenen zoude willen laten gebruiken, ulzoo wij zulks tot meerder welstand en nutte van de ingezetenen gezer kolonie, noodig te zijn oordeelen; wordende mits dezen den Heer Raad Fixkaal of Zijn Ed. gesubstitucerde wel en expresselijk belast, dit ons placaat in alle deelen wel exactelijk te doen observeren. Actum Paramaribo den 16 Mei 1719. TEGEN HET STELEN ENZ. WERDEN DE VOLGENDE RESOLUTIEN GENOMEN. Copée reavlutic van Gouverneur en de Raden van Politic van Su. rinasne, van den 22 November 1719. Zijn Wel-Edele Gestrenge den heer Gouverneur heeft de vergadering voorgedragen de menigvuldige klagten, dagelijks inkomende, sedert vele ingezetenen zich hadden beginnen te appliceren tot het planten van koffij, welkers culture van een gewenscht succes schijnt te zullen wezen , dat er cenige per- sonen, zoo blanken als slaven, zich niet ontzien des nachts over de heiningen of anders in de tuinen te komen, de geplante en gepoote boontjes met wortel en al uitrukkende en dezelve tot haar voordeel verkoopende of zelfs gebruikende, waardoor aan de zoodanige dic zich op de culture (toe)leggen, de lust als benomen wordt, ziende dat op zoo een indirecte wijze van de vruchten van haar aangewende vlijt berooft worden, waarom zijn Wel-Edel Gestr. de Heeren Leden in bedenken was ge- vende, of naar het exempel van andere landen, daar de tain- dieven strengelijk worden gestraft, hiertegens ook niet diende te worden voorzien. Waarover gedelibercert en geconsidereert, dicrgelijke en an- ' Mirogee, vaartuig 256 dere dieverijen der tuinen behooren te worden zoo veel doen- lijk geweert en de daders in handen vallende gestraft. Is goedeonden en verständigen hetzelfelke, wel expresse ikter den ikterdiceren, en voort te statueren dat alle en een iegelijk die zich zal verstouten bij nacht over de heiningen der tuinen te klimmen of anders daarin te komen om te stelen of op dieve-jen van koffijboompjes als anders betrapt wordende, zoo het een blanke is, verbeuren zal een boete van driehonderd gul-den, te bekeeren een derde voor den aanbrenger, wiens naam zal blijven gesecreteert en de resteerende twee derden voor den Heer Raad Fiscaal, en ingeval hij niet in staat ware die boete in contanten op te brengen, zal hij strengelijk worden gegekelten en gebrandmerkt, en een neger daarop betrapt en gevangen wordende, zal zonder conniventie met de dood worden gewer te mogen schieten, zijnnde daarenboven aan de eigenaars van de tuinen ge-peratteerd op die nachtdieven met gewer te mogen schieten, zonder daarover verantwoordelijk of aansprakelijk te wezen, al wame hij van die kwetsure op staande voet tp sterven, zul-lende ook een ieder vrijstaan op zoodanige plaatsen  werd den Heer Raad Fiscaal gelast en geauthoriseerd tegen de contraventeurs naar regueur van deze onze ordonnantie te procederen, ten welken einde alomme zal worden gepubliceert en geaffigeert. Resolutie van den 14 Julij 1722. Zijn Wel-Edel Gestrenge den Heer Gouverneur heeft ter vergadering geprooneert, of aangezien de aankweek van koffij hier te lande naar allen schijn een goed succes ten voordeele der ingezetenen was beloovende, of het niet goed zoude wezen middelen van voorzieninge te gebruiken, ten einde die geheene die zich tot die culture bevijtigen, door ontrouwe dienaars en slaven niet en wierden benadeeld. Welk gehoord en daarover gedeliberett, is goedgevonden en verstaan, van nu voortaan te statueren en vast te stellen, dat alle diegeenen, ’t zij blanke dienaars of andere roode of zwarte slaven die bevonden zullen worden eenige koffijboomen, ’t zij bij haar meesters of elders te hebben gestolen, zonder continiventie aan lijf of leven naar exigentie van zaken zullen worden gestraft, zullende met gelijke straffe worden gestraft, diegeene die zoodanige gestolene boonen komen op te koopen of te koopen of te koopen of te koop gebragt wordende die te verheelen, en zal hiervan bij placcaat an een iegelijk kennis worden gegeven. Resolutie van den 3 Aung. 1724. Vermits den Hove bevind dat de culture der koffij hier te lande dagelijks is ascreserende en daar dezelve met er tijd door de ingezetenen die haar tot die culture appliceren, genoegzame considerable voordeelen kunnen worden gedaan, soo dezelve verzekerd kunnen zijn dat zij door baatsoekende men-schen ofte wel zelfs hare dienaren, roode of zwarte slaven niet en wierden berooft van een goed gedeelte van hare vruch ten, waartegen bij placcaat van dato den 14 Juli 1732, op straffe van lijf en leven naar exigentie van zaken hebben voorzien; doch bevonden dat niettengenstaande deze ordonnantie diverse persönen zich niet en ontzien koffijboonen te koopen van slaven; dat ook den Hove onderregt zijnde dat sommige planters de toegevendheid voor haar slaven hebben, haar te permitteren voor haar particulier koffijboonen te planten en de vruchten van dien te verkoopen, een zaak van de uiterste aangelegen-heid en zeer nadeelig voor alle degeene die de calture reeds hebben ondernomen oft zoude willen ondernemen, als kunnende odernemen, als kunnende odernemen, van haar meesters aan baatsoekende blanken verkocht worden,  ofte geplant zijnde, te behouden. Ordonnerende mitsdien wel expresseik aan die geene die zulks reeds aan haar slaven hebben gepermitteert, haar dezelve te ontnemen en noort te permitteren dat door haar weder voor eigen rekening worden geplant, alles op poene als voreen staat geexpresseert. En ten einde zoodanige dieverije, verkoopinge van koffijboonen ofte het achterhouden der gestolene te beter mogte worden ont-dekt, is goedgevonden en verstaan aan die geene die dergelijks zal kqmen te ontdekken te beloven en te doen betalen, eene somma van driehonderd gulden uit de modique lasten; mits de bewijzen klaar en overtuigende zijn, zullende desniettemin des gerequireert, zijn naam worden verzwegen. En werd den Secretarien gelast die renovatie met die ampli-atie te coucheren, omme vervolgens te werden gepubliceert en geaffigeert ten plaatse daar men gewon is diergelijke publicationen en affictien te doen. LILAGE N° & OPGAVE DER VERZONDEN KOFF IJ VAR SURINAME NAAR AMSTERDAM. 1723. Zaan NAAM VAN | poon WIEN VEREZOND: woevexag; PETTO MAM | van oer SCHIP. [pen acaeran | roan. 1723 | | Apeil..|Bergeraca....... J. Maseec.... | 133 ‘10 Agatha.......... Keretens... 600 Christian....... ‘J. Mooy.. Alexand. de Groose C. Coek.....,G. de Vree............ 380 F. A. de Rayneval..... 1. 130 De Malloort......,H. Blombt....1@. de Vree.........0. as Saria. Welvaren. ir Veaija....iF. A. de Rayneval.....i 1 © us ' Temmen.. 0820 DE VERDEDIGING VAN TERNATE, ONDER DEN GOUVERNEUR JOHAN GODFRIED BUDACH. 1796—1799. EENE BIDRAGE TOT DE GESCHIEDENIS ONZER OOST-INDISCHE BEZITTIEGEN, DO [ OR P. A. LEUPE. Wanneer men een blik werpt op de gebeurtenissen, die in onze Oost-Indische bezittingen tusschen de jaren 1795 en den korten vrede van Amiens, 1802, plaats grepen, dan moet men er zich over bedroeven, dat uit de kroon, die de, Oost-Indische Compagnie zich om haren, schedel had gevlochten, de eene kostbare steen na den anderen haar ontviel. Achtervolgens gingen toch Ceylon, Malakka, Riouw, Padang, Amboina, Banda en eenige kleinere kantoren voor haar verloren. En gebeurde dit na een hardnekkigen strijd, nadat de laatste kogel verschont, de laatste pikol rijst verbruikt was? Integendeel, met zeer weinige uitzonderingen vielen bijna alle bezittingen zonder alag of stoot den vijand in handen. Wien wären wären wäre dat onze bezüglich der komst der Engel- schen in Indië over het algemeinen zich in geen goeden toestand bevonden. Maar wat baat het wanneer een vesting nog 200 sterk, nog zoo wel van garnizoen voorzien, en dardoor in staat een langdurigen strijd te kunnen volhouden, doch de bevelhebber is niet bezield met het het heilige en onwirkbare voornemen, an eed en pligt getrouw te blijven en de hem toevertrouwde sterkte niet cerder over te gven dan wanneer verdere tegenstand onmogelijk, wanneer alles verloren is? Wanneer de verdedigings- werken eener belegerde plaats zich in een geheel onvoldoenden toestand bevinden; wanneer die plaats daarenboven door een zwak garnizoen is bezet; wanneer de belegerden van buiten een overmagtigen vijand te bestrijden hebben en van binnen ten prooi zijn aan een zoo mogelijk nog sterkeren vijand, den vree- selijken hongersnood; wanneer de bevelhebber in een zoo zwak bewaakte plaats gevoelt dat zijn ligchaamskrachten begin nen afte nenen, zoodat hij volgens pligt en geweten zich niet meer in staat bevindt naar eisch het bestuur te voeren, en daarom verzoekt dat bestuur in krachtiger handen dan de zijne overte geven; maar wanneer hij niettegenstaande den moeijelijken toestand waarin hij zich met de zijnen bevindt, zich ruim drie jaren weet staande te houden; — dan mag men wel het land ge-lukkig noemen, dat zulk een bevelhebber bezit, en is het pligt zijn naam in eere te houden en hem als een navolgenswaardig voorbeeld te stellen. Gelukkig achten wij het voor de geschiedenis onzer Oost-In- dische bezittingen, dat wij, te midden van zoo veel lafhartig- heid en flaauwheid, als er van 1795—1802 plaats vond, het laatst geschetste heeld kunnen te boek stellen in den braven verdediger van Ternate, den Gouverneur John Godfried Budach. Geen wonder dan ook, dat toen Gouverneur-General en Raden van Indië te Batavia bekend werden met den omvang van hetgeen men te Ternate had geleden en gestreden, einde- lijk aan het verlangen van den gezaghebber gehoor gaven, om hem uit zijn zwaarwigtig ambt te verlossen, hoe gaarne zij ook hadden gezien, dat hij dit had kunnen blijven waarnemen. Zij deden het op de meest eervolle wijze, want hij werd ter beloo- ning voor zijn betoonden moed, beleid en trouw, tot Buiten- gewoon Raad van Indië benoemd!. Toen de tijding van de zoo heldhaftige verdediging van Ternate, door de Hooge Regering aan de Leden van den Azi- atischen Raad bekend gemaakt werd *, kwam hun de be- no Eingeween van Budach tot Buitengewoon Raad van Indië niet voldoende voor en niet geëvenredigd aan zijne bewezen diensten. Hem, die op eenc zoo buitengewoon eervolle wijze den 1 Resolutie van den 17 Junij 1799. * Bij hunnen Seereten brief van den 20 December 1799. 264 DE VERDEDIGING VAN TERNATE. toevertrouwden post jaren lang tegen een overmagtigen vijand had weten te verdedigen, kwam eene meer schitterende beloo- looning tov. Men besloot daarom eene gouden medaille en gou- den keten te laten vervaardigen. Zoodra die in Indië zouden ontvangen zijn, zou dit geschenk den Raad van Indië Budach in het openbaar en op plegtige wijze omhangen worden. Maar Budach möchte deze zeldzame en voor heut eer- volle onderscheiding niet beleven. Toen de Aziatische Raad dit besluit nam was hij reeds geruimen tijd te voren overleden. Hij stierf te Ternate op 30 Januari 1800, dus nog ter plaatse waar hij zoo veel geleden en gestreden, maar zich bo- vendien een naam verworven heeft, die ook aan het verre na- geslacht in herinnering behoort te worden gebragt. Maar — en wie zou het gelooven — in de “Geschiedenis der Nederlandsche Overzesche bezittingen, geschetst ten dienste van het onderwijs en van hen, welke zich naar die gewesten begeven 9%,” komt de naam van dezen dapperen verdediger van Ternate niet voor! Wel leest men daar op blz. 236: “Ook Tidor werd door hen (de Engelschen) genomen en wederom verlaten, doch voor Ternate werden zij door den moedigen Gou- verneur Cranssen zoo wel ontvangen, dat zij den aanval moes- ten opgeven; telkens bedreigd en aangevallen, wist Cranssen zich op Ternate te handhaven tot in Junij 1801.” Dat hier de zaken Die op Ternate zijn voorgevallen, minder juist worden voorgesteld, zal wel geen lang betoog behoogen voor hem die de volgende bladzijden zal gelieven te lezen. Volgens deze voorstelling zou men gelöden dat de Gouverneur Cranssen sedert 1795 of welligt nog vroeger, onafge broken tot in Junij 1801, toen Ternate aan de Engelschen overging, het bestuur over dat eiland heeft gevoerd. Het 3 Wij herstellen hiermede een fout in de hiervoren genoemde Bijdragen begaan. Wij waren daarin vervallen, omdat wij in een particulieren brief van den Gouverneur-General van Overstraten van den 27 April 1800, in een PS. van den 10 Mei hadden gelezen, dat met het schip de Graaf van Cobentsel tevens de afgetreden Gouverneur-General van Ternate, te Soerabaya was aangekomen. Uitgegeven door den le. Luitenant-Adjudant bij het instructie-bataillon te Kampen, A. Pompe, 1863, en bekroond door de Maatschappij tot Nut van tegendeel is waar, Cranssen werd eerst den 25 Mei 1799, toen hij de betrekking van eersten koopman van het kasteel te Batavia vervulde, aangesteld tot gouverneur van Ternate „en kwam aldaar ter reede op den 12 September van datzelfde jaar, waarna hij het bestuur van Budach overnam 8. Het is derhalve pligtmatig en in het belang der waarheid, aan dezen laatste de eer te geven, die hem zoo regtmatig toekomt en die hem waarschijnlijk onwillekeurig door den geachten schrijver is onthouden. De verdächtig van Ternate door den gouverneur Budach, bijgestan door eene kleine maar dappere, meest uit Inlanders zamengestelde bezetting, en door eene brave burgerij, is niet algemeen bekend. Toch beslaat zij eene te schoone bladzijde in e geschiedenis onzer Oost-Indische bezettingen in een tijd, die zoo vele daden van lafhartigheid en trouweloosheid te vermel- den geeft, dat zij algemeen bekend behoorde te zijn. Het is om deze reden dat wij in de volgende hladzijden bijeengebragt hebben, wat wij in de brieven zoo van den gouverneur Badach, als van den raad te Ternate en die van de hooge regering te Batavia, over de gebeurtenissen, die tusschen de jaren 1796 --1799 te Ternate plaats hebben gehad, hebben gevonden. Men zal er uit ontwaren wat de kleine maar trouwe bezetting en burgerij heeft geleden, maar ook hoe zij heeft moeten strij- den om het haar toevertrouwde pand, ondanks hongersnood en dood, ongeschonden te bewaren. De geschiedenis van de verdächtig van Ternate kan ook nu nog leeren, wat eene kle Wards is. Secrete resolutien der gecombineerde vergadering van HI. onmmissariesen en de hooge Indische regering. De heer Lauts brengt in zijn werk “Geschiedenis van het verval der magt van de Nederlanders in Indié tot op het verlies van Java in 1811.” le. deel, bis 282. een welverdienden lof toe aan den gouverneur Badach, doch hij last hem reeds in 1797 maar Batavia vertrekken. Dit word: herhaald in het werk van den selfden schrijver “Geschiedenis van de veroveringen der Neder-banders in Indié ens 1864, 2. deel, bis. 58. VIII. (XID). 18 266 DE VERDEDIGING VAN TERNATE. schare vermag, wanneer zij door het voorbeeld van een braven chef aangevuurd en bezield, de handen in een slaat en alles opoffert om trouw te blijven aan eed en pligt. Noch de aan- vallen van den vijand, noch het vlijmend zwaard van hongers- nood was in staat den moed der belegerden te doen wankelen. Onder het bestuur van den gouverneur Budach bestond er eene gelukkige overeenstemming tusschen bezetting en burgerij, die later onder den gouverneur Cranssen ophield te bestaan; maar toen ook ging Ternate verloren. Zelden voorzeker heeft een gouverneur zijn bestuur onder ongunstiger en moeijelijker omstandigheden van zijn voo overgenomen dan de gouverneur Johan Godfried Budach. Budach was opperkoopman en tweede persoon te Makasser, toen hij op den 18 October 1794, bij resolutie van de gecom- bineerde vergadering te Batavia tot de betrekking van gouver- neur werd benoemd. In de maand Mei van het volgende jaar te Ternate aangekomen, nam hij het bestuur over uit handen van den tweeden persoon Ekenholm, die met de behandeling der zaken was belast, daar de gouverneur Alexander Cornabé, met afge- schreven gagie naar Batavia was ontboden, ten einde zich te verantwoorden over een te kort in de kas, waarvan hij door Ekenholm was  hij het niet kon verwachten, en wel in zijne onmiddelijke nabijheid. Naauwelijks was Budach eenige maanden met het gezag be- kleed, toen hij door de trouw van de Ternaatsche prinsen, Schoonderwoert, Beynoen en Baba, zoons van wijlen den koning “waardecroon, kennis kreeg dat de koning van Ternate het boos opzet gevormd had, de Engelschen, zoodra die daar mog- ten verschijnen, in te halen en met hen vereenigd tegen de compagnie te ageren, en dat hij te dien einde reeds ruim honderd twintig Alfoeren met geslepen klewange gewapend had, om zoodra hij het sein zou geven van de Engelsche schepen, waar hij zich naar toe zou begeven, op de Hollanders aan te vallen *. Eenige dagen te voren had de gouverneur reeds be- merkt dat hij zich weinig gelegen lict liggen aan den last, dien hij hem had gegeven om zich niet van Ternate te verwijderen, en in geval van een vijandelijken aanval goede orde op zijn volk te stellen, zonder zich verder met iets te bemoeijen; daar hij niettegenstaande deze order, op den 18 April met een getal van veertien verschillende vaartuigen, met een vliegenden standaard en zonder ‘s compagnies vlag te voeren, was ver- trokken, nadat hij den gouverneur had laten weten dat er drie schepen buiten Hine gezien waren en hij derwaarts ging om de vlaggen te verkennen, ofschoon dit gerucht later bleek ongegrond te wezen. Hij keerde evenwel spoedig terug. De cordate handeling van den gouverneur in deze moeije-lijke en teedere zaak zou reeds bij voorraad het bewijs leveren hoe de vijand, wien hij wezen mogt, bij een aanval op Ternate zou ontvangen worden. “Een kort en spoedig besluit dient er genomen te worden,” zeide de gouverneur “om voor te komen dat de Koning van hier in stilte, gelijk hij voorgenomen had, weg gaat, waartoe alles in gereedheid was gebragt, door de Engelechen daarop gemaakt, noemden zij Coronation. Het blijkt echter dat dese vestiging der Engebchen geweest is op de Noordkust van Nieuw-Guinea, het na meer bekende Doreh. Zie Nieuw-Guines, Exhnogre-phisch natuurkundig onderzocht en beschreven in 1658 enz, bls. 77; waar oeder anderen wordt opgegeven, dat de hejaardste inwoners aldaar sich dese vestiging nog weten te herinneren. Secrets resolatie van 36 April 1796. opdat wij niet te gelijk door een trouwloozen bondgenoot van binnen en door een aankomenden vijand van buiten mogten worden aangetast.” De sultan werd verzocht zich bij den gouverneur te willen vervoegen, ten einde met hem over eenige zaken te spreken, die geen uitstel konden lijden. De sultan liet zich uit hoofde van onpasselijkheid verontschuldigen aan het verzoek van den gouverneur gevolg te geven. Toen besloot de gouverneur hem door gecommitteerden uit zijn dalm te laten halen, in- dien hij mogt weigeren gewillig mede te gaan. De kapitein kommandant Heinrich en de fiskaal van Dockum werden met deze commissie belast. Vergezeld van een detachement militai- ren, begaven zij zich bij den sultan en bragten hem hunnen last over. Goede raad was duur. De sultan verzocht zich eerst te mogen kleeden, maar de commissie stond hem dit niet toe, daar zij bevreesd waren dat hij onder dat voorwendsel ge- legenheid zou zoeken te ontsnappen, te meer daar er vaartui- gen van hem aan het strand lagen, die op zijne bevelen wacht- ten. In zijn langen kabaai gekleed ging hij met de commissie mede. Bij zijn binnenkomen werd hij op de gewone wijze ont- vangen en in de vergadering gebragt. De gouverneur hield hem daar zijn trouweloos gedrag en slinksche handelwijze voor, en gaf hem tevens te kennen dat men, om voor te komen dat hij zich bij de vijanden der com- pagnie voegde, zich van hem meester had gemaakt. Op het een en ander bragt hij ter zijner verontschuldiging bij ,- dat het hem ten laste gelegde onwaar was; dat hij niet kon ontkennen naar de Engelsche schepen te hebben willen vertrekken, doch dat dit slechts alleen zou geschied zijn om ze te willen bezien. De gouverneur en de rass besloten echter, uithofde xij zich overtuigd hielden, dat de trouwlooze bedrijven van den koning zoo helder als het daglicht waren, en om het kwaad dat hen van dien kant dreigde, voor te komen, hem behou- dens de hooge approbatie van gouverneur-generaal en raden van Indië, van alle bestuur over het Ternaatsche rijk te ont- slaan, hem binnen het kasteel gevangen te houden en bij voorkomende gelegenheid ter dispositie van de hooge regering te Batavia op te zenden. Men nam hem daarop in arrest, het- geen zonder den minsten tegenstand van het volk plaats had. Den volgenden dag werden al de Ternaatsche prinsen en rijksgrooten op het kasteel bijeengeroepen om te voorzien in den vacanten troon van Ternate, want men achtte het minder raadzaam door de omstandigheden, waarin men zich bevond, die onbezet te laten. Nadat de gouverneur hun had bekend gemächt met de redenen, die hem en den rass hadden bewogen, den nu gearresteerden koning Patra Kitchil Aharal van zijn bestu ur te ontslaan, betuigden de meeste prinsen en rijksgroo- ten openlijk, dat de koning de Engelschen toegenegen was, en dat hij voornens was zich bij hunne komst bij hen te voegen, terwijl de prinsen Schoonderwoert, Jassiem en Beynoen eenparig verklaarden te hebben gezien, dat de koning aan de Alfoeren ruim honderd twintig geslepen klewangs had laten uitdeelen, ten einde daarmede de compagnie te bevechten. De gouverneur vertoonde hen daarop den gesloten brief van de hooge regering, die den naam inhield van den prins, die bij ontstentenis van den vorst, benoemd was hem in die hooge waardigheid op te volgen. Tot de opening overgaande, bleek daaruit dat als opvolger benoemd werd de waardige en zeer beminde prins Sarkam. De gouverneur en de raad waren met deze keuze ten hoogste ingenomen, daar ze hem of zijn broeder, den prins Schoonderwoert, waardig achten den troon van Ternate te beklimmen. In tegenwoordigheid van alle aanwezigen verklaarden de gouverneur en de raad den prins Sarkam te erkennen en te doen erkennen als wettig koning van Ternate, onder de voorwaarden als van oudsher bestaande en metzodanige alteratiën en ampliatën daarenboven, als de regering voor's compagnie belangen zou noodig oordeelen. De gouverneur geleidde daarop den nieuw benoemden koning naar den zetel aan zijn linkerzijde, en wenschte hem geluk met de hem opgedragen hooge waardigheid, waarin hij door de raadsleden gevolgd werd. Nu stonden ook al de sanwezige pr. In den rijksgrooten op, nader den nieuwen koning en bewegen hem op eene nederige doch blijmoedige en naar slands gewonte gebruikelijke wijze, hunne hulde. Zij verzekerden dat alle bewoners van Ternate over de gedane keuze door de hooge regering zeer waren verblijd, en van het bestuur van den nieuwen soltan zich veel goeds voorstelden. De gouverneur wenschte ook de prinsen en rijkagroo-ten geluk met hun nieuwen benoemden vorst, die, naar hij zich vleide, al zijne krachten zou aanwenden om te beantwoorden aan de gunstige gedachten, die de gouverneur-generaal en de raden van Indic van zijn persoon en goede hoedanig- Heden gevordnet hadden, door het bestür te voeren op eene wijze, die tot welzijn van de compagnie en van zijn eignen landen strecken zou, waardoor hij achting en liefde verwerven zou. Hij drukte daarbij tevens het vertrouwen uit dat de nieuwe ko- ning eene aanhoudende vriendschap met zijne naburen „ de ko- ningen van Tidor en Batjan, zou aankweeken en door vreed- zame wegen hunne achting en genegenheid zou trachten te verwerven. De nieuwe koning beantwoordde deze aanspraak door vooraf met alle teekenen van blijdschap zijn hartgrondigen dank te betuigen voor de uitstekende gunst, die hem door zijne ver- kiezing tot die hooge waardigheid was bewezen, terwijl hij hei- lig verzekerde alles te zullen aanwenden wat hem de genegen- heid en achting van de compagnie zou kunnen doen verwerven, en dat hij zou trachten de contracten zonder afwijking te zullen nakomen, waartoe, indien er iets aan mogt ontbreken, hij den _ goeden raad en de ondersteuning van de regering verzocht, waarop hij volkomen en alleen vertrouwen stelde. De kroon en rijkscepter werden intusschen uit den dalm van den geween koning, door den translateur Wiggers en den adjudant Lambertus met een detachement van vier en twin-tig man afgehald, en met de gewone eerbewijzen in de vergänderte gebragt. Onder cen gepasig aanspraak en afvrage of de nieuw benoemde koning die kroon uit handen van de compagnie als een leen wilde ontvangen, met de heilige belofte, te zullen nakomen de reeds met de compagnie aangegane contracten en alle zondanige voorwaarden als de raad voor bet welzijn der compagnie geordnet had bij de oude te moe-ten voegen, waarop het toestemmend antwoord gegeven werd, zette de gouverneur den koning de kroon op het hoofd en gaf hem den rijkstaf in de hand. Ken driewerf herhaald vreugdegeroep van al de in de zaal aanwezigen ging hierna op, terwijl er tevens van het kasteel Orangie een saluut van twaalf, en van ieder punt of bastion van drie kanonschoten gedaan werd. Eenige ververschingen werden den koning, de prinsen en rijksgroot En, de rassleden en eenige verdere genoodigden aangeboden, waarna de nieuw benoemde vorst door de twee eerste raadsleden Heinrich en van Dockum onder het gewone eremonieel naar zijn woonhuis in de kampong Ternate terug geleid werd. Deze coup d’état liep dus gelukkig zonder bloed- vergieten af, waartoe voorzeker veel had bijgedragen dat de vattroonde vorst, tengevolge van de wreede behandeling die zijnne bloedverwanten en het volk van hem moesten ondervin-den, algemeen gehaat was. 