David Hume's kenleer en ethiek
Leer dat esse percipi. Sommigen sinden welchem die aan. In Prove van systematiseering hunner gemeinschappelijke over- tuigingen tracht H. Kleinpeter te gevven in z'n „die Erkenntnistheorie der Naturforschung der Gegenwart" (1905). Cf. bepaald over Berkeley b.v. pg. 41 en 144 v. van dat geschrift. — Aan de argumenten, waarmee Berkeley Locke's substantie bestrijdt, wordt men telkens herinnerd bij bet lezen van de polemiek van neo-Fichteanen, neo- Kantianen, neo-Kriticisten, tegen Kant's „Ding an sich". Men hoore b.v. Ch". Renouvier: „.... tout représentatif, aussi bien que tout représenté, implique des relations. Si done nous posons la chose en soi, la substance k part de toutes relations, la chose en soi, la substance n'ont rien de commun avec la representation" (Premier Essai I, pg. 89, aangehaald by G. S^ailles, la philosophie de Charles Renouvier, introduction à l'étude du neo-criticisme) en weer elders (a. w. van Seville pg. 87) : „La substance, source de tant d'embarras pour les philosophes, nous apparalt ainsi comme une hypothèse superfine". Hoe Men ook moge denken over de verhouding van Kant tot Berkeley, en van de 2° uitgaaf van de „Kritik der reinen Vernunft" tot de 1' en tot de „Prolegomena", men zal in geen geval kunnen ontkennen, dat Kant gelyk heeft als heeft als hvj (Prolegomena, Anhang, IV, (ac. ed.) pg. 374) wijst op bet ingrypend verschil tusschen zyn idealisme en dat van Berkeley, voortvloeiend uit de leer aangaande de vormen a priori. Wat b.v. G. Spicker (Kant, Hume und Berkeley, pg. 103) daartegen inbrengt, lijkt my te berusten op misverstand en voort te komen uit vooringenomenheid tegen Kant. In nature is banished out of the world, and instead thereof a chimerical scheme of ideas takes place. Can anything be plainer than that you are for changing all things into ideas? Hylas ergens tot Philonous. Daarop laat Berkeley dezen antwoorden: „you mistake me. I am not for changing things into ideas, but rather ideas into things; since those immediate objects of perception, which, according to you, are only appearances of things, I take to be the real things themselves". Unde meenen, dat „we eat and drink ideas, and are clothed with ideas", Berkeley geeft tot bescheid, dat hij daarme niets anders wil zeggen, dat „we are fed and clothed with those things which we perceive immediately by our senses". En „a piece of sensible bread, for instance", zou, zoals weer elders. Philonous verklaart, „stay my stomach better than ten thousand times as much of that insensible, unintelligible, real bread you speak of. Eigenlijk brengt, volgens Berkeley, z'n idealisme in 't geheel niet die geweldige omkeering teweeg. Krempelten naiven Realismus"; cf. Book Ed. von Hartmann, das Grundproblem der Erkenntnistheorie 1889, pg. 68. Pr. of H. Kn. 38 (I 277). Knno Fischer (F. Bacon und seine Schule, Gesch. der Phil., Jubiläumsausgabe, X pg. 474) vertelt, dat Berkeley's arts, na diens genezing van 'n ernstige ziekte,' eens schertsend gezegd moet hebben : „der gute Berkeley hat die Idee eines hitzigen Fiebers gehabt, und es war sehr schwer, ihm die Idee der Gesundheit wieder beizubringen". Dial. betw. H. and Phil. 3^ dial. (I 445). In the gewone menschelijk denken, die men geneigd is eraan toe te schrijven: „You see, Hylas", aldus nog eens Philonous, „the water of yonder fountain, how it is forced upwards, in a round column, to a certain height; at which it breaks, and falls back into the basin from whence it rose: its ascent, as well as descent, proceeding from the same uniform law of gravitation. Just so, the same Principles which, at first view, lead to Scepticism, pursued to a certain point, bring men back to Common Sense. Deze opvatting van Berkeley, waarmee we reeds Nalef erder kennis maakten, berust echter op zelfbedrog. Het realisme. is merkwaardig om te zien hoe verschillende philosophen zich ieder *n voorstelling van het nalef realisme „zurecht-machen", zoals die in bun stelsel het best past, en men het blijkbaar maar niet eens kan worden over de vaststelling van wat op het eerste gezicht het eenvoudigste feit van de wereld lijkt. In onzen tijd komt b. v. Ziehen uit. Cf. Ch'. Renouvier, na z'n bestrijding van de substantie: „ridole qu'on doit abattre offusque d'abord la vue; son antiquity, sa divinity prètendues imposent aux plus hardis, et telle est la force du préjugé que chacun s'attend a voir la nature entiere s*abimer quand tombera le Dieu. Les coups mSme qu'on lui porte ont quelque chose de fantastique et rendent des sons 6tranges, mais Toeuvre de demolition n'est pas plus tôt accomplie qu'un étonnement tout nouveau se produit: Tidole est connue pour ce qu'elle est, on touche le bois qui est vermoulu, et lorsqu'enfin elle tombe en poussière, il se trouve que rien n'est change autour d'elle; chaque chose a conserve sa place et son nom, il ne s'est point fait de vide dans la. "Praiseworthy" (Premier Essai 96, Séailles a. w. 61); Dial. betw. H. and Phil. 3d dial. (I 485). "Cf. pg. 118 V. Bortgelijke inotieven als die van Berkeley tot in zelfde conclusie als deze : „der naive Mensch bezeichnet direkt seine Empfindungen selbst als die Dinge, und wenn er von dem Sehen des Baumes den Baum selbst unterscheidet, so meint er damit, dass zu seiner Gesichtsempfindungen anderer Sinnesgebiete hinzugehoben und anderer Sinnesgebiete hinzugehoben. Namentlich die Zugehörigkeit von Bertihrungsempfindungen schwebt dem gemeinen Mann vor, wenn er von Objekten ausserhalb seiner Psyche spricht. Das Ding ist ihm das Ding mit inhören Eigenschaften. Er appelliert von dem Lichtbild der Flamme an ihre War me, von der optischen Empfindung an die taktile. Das Ding ist ihm ein bequemes Wort für einen oft vorkommenden Komplex zusammengehobenen Empfindungen. Dat de nai'eve mensch alles wäre immer wenden wordt van zu wäarnemem eenvoudig onmiddelijk voor precies zo realiter existeerend aanziet, is zerne niet tegen te spreken. Maar dat is nog heute heute werden dat hin, die Existenz z. B. des Baumes, restlos in derjenigen seiner auf denselben beziehenden Empfindungen. findungen und Wahrnehmungen zou laten opgaan en het onderscheid tusschen zijn en waargenomen-zijn voor 'n bedenksel van philosophen zou willen doen gelden. Zeker, voor ieder, die tot kritische zelf bezinning ontwaakte, is het evident, dat ons geen ander zijn gegeven is dan waargenomen-zijn. Dat we eerst later tot die ontdekking komen en aanvankelijk meenen, dat het zijn het oor- spronkelijk gegeven is, vormt hiertegen geen bezwaar: wat, Th. Ziehen, Psychophysiologische Erkenntnistheorie 1898, pg. 6. G. Heymans, Metaphysik, pg. 34. 139 om met Aristoteles te spreken, rtgorsgov tfj tpvuu is, is ook hier ^ouqov jt^og fifi&g). Maar dit alles kan niets afdoen van het m. i. onloochenbare feit, dat ieder, naief mensch of philosooph, het gewraakte onderscheid zonder uitzondering maakt. „Sonst k5nnte er ja nicht zugeben, was er unbe- denklich zugeben wird, dass seine Wahrnehmung des Baumes unvoUstandig, ungenau, teilweise unrichtig sein k5nne; dass der Baum selbst unverandert bleibt, mag er aus der Nahe als sehr gross, oder aus der Feme als sehr klein wahrgenommen werden; dass er ganz sicher fort- existiert auch wenn er nicht wahrgenommen wird, und vieles andere mehr. Allerdings liegt es nahe, alle diese Ueberzeugungen des naiven Menschen dahin zu deuten, dass von dem Baume unter. bestimmten Umstanden voll- standigere und genauere, unveranderte, ununterbrochene Wahrnehmungen zu haben gewesen waren; und ohne Zweifel wird auch ein jeder, wenn jene Überzeugungen angefoch ten werden, sich auf diese Möglichkeiten berufen. Das beweist aber keineswegs, dass sie den naiven Menschen die Existenz des Baumes gleichbedeutend mit der Existenz der entsprechenden Empfindungen und Wahrnehmungen, sondern vielmehr, dass sie gleichbedeutend mit der Existenz einer Bedingung für diese Empfindungen und Wahrnehmungen ist; und da diese Bedingung sicher nicht im Bewusstsein gegeben ist, beweist es des weiteren, dass die Wirklichkeit, welche das Denken anlasslich der Wahrnehmungen voraussetzt, eine ausserbewusste Wirklichkeit ist. Hoe 1) Aristoteles, Anal. post. I II 10 (ed. Buhle, Vol. II pg. 438). G. Heymans, Metaphysik, pg. 34—35. 140 Men uver der verder over deze daard denk, doet er hier niet toe. Berkeley heeft er zeer belangrijke dingen overgezogen, waaruit duidelijk blijkt, dat er in die veronderstelling 'n groot problem opgesloten ligt. Maar in geen geval mag men, zooals Berkeley deed, het problemontwijken door het feit te loochenen in plaats van het te verklaren, het feit n.l. dat we, niettegenstaande „unser ganzes Erkenntnismaterial nur aus Bewusstem beateht, samt und sonders dazu gekommen sind, uns von der Existenz eines Ausserbewussten tiberzeugt zu halten" ^). „Self" - Ontkent Berkeley hier het feit, dat het gebeurt — elders doet hij het zelf zonder het te willen weten. Daar nL, waar hij „ besides all that endless variety of ideas" bestaan toekent aan 'n'something", 'n'substance", bij afwisseling „mind', spirit','soul", ^myself', genoemd % Het zijn hoofdzakelijk redenen van tweefirlei aard, die hem daartoe brengen. als „spiritual Vooreerst kunnen, zoo meent hij, „ideas", als ^fleeting, snbstance"; per Salubrious passions, or dependent beings, not subsists by themselves, but are supported by, or exist in, minds or spiritual substances. They cannot exist otherwise than in a mind perceiving them. All spiritual beings heeft his opinion, that "all our ideas are agent". visibly inactive: there is nothing of power or agency of ideas. Prof. J. A. der Mouw (die het op zgn beurt weer niet geheel eens is met Prof. Heymans) a. w. pg. Ill vv. G. Heymans, a. w. pg. 35. Pr. of H. Kn. 2 (I 258); 7 (I 261); 135 (I 334). Pro. 89 (I 307). Included in them, Wanneer iemand hiertegen aanvoert, dat "ideas" toch dikwijls, al was het alleen maar in het mechanisme van ons zieleleven, grooten invloed oefenen, dan is hem de bedoeling van Berkeley niet geheel duidelijk geworden. Hemzelf waren zoodanige feiten niet onbekend. Hij wees op het bestaan ervan, toen hij aanstonde, dat "ideas of sight" suggest to the mind" de "ideas of touch", die daar gewoonlijk mee gepaard gaan. Doch hij heeft daar immers aanstonds bij gevoegd, dat we niet de minste reden hebben om er "necessary connection" tusschen aan te nemen. Wat hij zeggen wil is juist, dat noch in dit, noch in eenig ander geval "any power or activity" gegeven kan zijn, of, wat op hetzelfde neerkorpt, waargenomen kan worden. Gegeven kan ons immer alleen zijn wat inhoud is van ons bewustzijn. En de inhoud van ons bewustzijn kan uit niets anders bestaan dan uit op elkander volgende „ideas", wier „esse" gelijk is aan „percipi", waargenomen worden, die dus in haar Wezenpassief zijn. „A little attention will discover to us that the very being of an idea implies passiveness and inertness in it". Wanneer nu dus het wezen van de „ideas" is waargenomen-worden, en „activity" nooit waar-genomen kan worden, dan volgt daaruit dat 'n „idea" ook nooit ^activity" kan bezitten, omdat ze dan iets zou moeten zijn, wat ze niet zijn kan. Zoo is Berkeley ertoe gekomen zoowel het bestaan te loochenen van de „idea of activity" als van de ^activity of an idea". Intusschen, There is therefore some cause of these ideas, whereon they depend, and which produces and changes them. Dat Berkeley als zoodanig geen "idea" or combination of ideas" kan laten gelden zonder zichzelf tegen te spreken is duidelijk uit het voorafgaande. "Corporeal or material substance" is eveneens uitgesloten: "it remains therefore that the cause of ideas is an uncorporeal substance or Spirit". De laatste opvatting vindt ook in de ervaring steun: "I find I can excite ideas in my mind at pleasure, and vary and shift the scene as oft as I think fit. It is no more than willing, and straightway this or that idea arises in my fancy; and by the same power it is obliterated and makes way for another. This making and unmaking of ideas doth very properly denominate the mind active". De "mind" of "spirit", die we "by inward feeling or reflection" leeren kennen, wordt dan aldus gedefinieerd: "a Spirit is one simple, undivided, active being — as it perceives ideas it is called the understanding, and as it produces or otherwise operates about them it is called the will". Berkeley wil geen pan-idealistisch noch nihilistisch geen pan-standpunt innen. Wei ontkent hij het bestaan van elk stoffelijk substraat der verschijnselen, maar om ze te H. Kn. 26 (I 271); Dial. betw. H. and Phil. 3* dial. (1 431). 2) „ 28 (I 272 v.). 3) „ 89 (I 307); cf. pg. 67 v. 4) „ 27 (I 272). 4) „ 27 (I 272). 5) „ 27 (I 272). 6) „ 27 (I 272). 7) „ 28 (I 272). 8) „ 28 (I 272). 9) „ 28 (I 272). 10) „ 28 (I 272). 11) „ 28 (I 272). 12) „ 28 (I 272). 13) „ 28 (I 272). 14) „ 28 (I 272). 15) „ 28 (I 272). 16) „ 28 (I 272). 17) „ 28 (I 272). 18) „ 28 (I 272). 19) „ 28 (I 272). 20) „ 28 (I 272). 21) „ 28 (I 272). 22) „ 28 (I 272). 23) „ 28 (I 272). 24) „ 28 (I 272). 25) „ 28 (I 272). 26) „ 28 (I 272). 27) „ 28 (I 272). 28) „ 28 (I 272). 29) „ 28 (I 272). 30) „ 28 (I 272). 31) „ 28 (I 272). 32) „ 28 (I 272). 33) „ 28 (I 272). 34) „ 28 (I 272). 35) „ 28 (I 272). 36) „ 28 (I 272). 37) „ 28 (I 272). 38) „ 28 (I 272). 39) „ 28 (I 272). 40) „ 28 (I 272). 41) „ 28 (I 272). 42) „ 28 (I 272). 43) „ 28 (I 272). 44) „ 28 (I 272). 45) „ 28 (I 272). 46) „ 28 (I 272). 47) „ 28 (I 272). 48) „ 28 (I 272). 49) „ 28 (I 272). 50) „ 48 (I 272). 51) „ 48 (I 272). 52) „ 48 (I 272). 53) „ 48 (I 272). 54) „ 48 (I 272). 55) „ 48 (I 272). 55) „ 48 (I 272). 56) � Berkeley zelf legt grooten nadruk op het diametraal ^Spirit" het verschil tusschen ^spirit" en „idea". Het is ons reeds ^gendeel van idfifl" gebleken^), dat eenerzijds „all the unthinking objects of "* the mind agree in that they are entirely passive, and their existence consists only in being perceived", en ander- zijds „a soul or spirit is an active being, whose existence consists, not in being perceived, but in perceiving ideas and thinking" % Geen wonder, dat hij met klem ver- zekert: „self is a thing entirely distinct . from my ideas" *), zoozeer, dat zelfs „when we say „ „they exist" ", „ „they are known"", or the like, these words must not be thought to signify anything common to both natures. There is nothing alike or common in them" ^). Maar dan komt Berkeley door zulk 'n ^spiritual sub- Spiritnalisme stance" als ^support" of als „cause" van de „ideas" aan ,^^®^^ te nemen wel niet in strijd met z'n polemiek tegen de aanname eener ^material unthinking substance", doch wel met die tegen de aanname eener „sub8tance" iiberhaupt als 'n niet gepercipieerd en niet percipieerbaar, en dus, idealisme. 1) Ethices II, Prop I, II (ed. v. VI. en L. I 73 vv.). «) Cf. pg. 140 V. 3) Pr. of H. Kn. 139 (I 336). *) . 2 (I 258). ») „ 142 (I 337v.). Volgens hem, voor ons bewussten volkomen transscendent zijn. Het spiritualisme van Berkeley brengt hem niet in conflict met z'n immaterialistische argumentatie, wel met z'n idealistische, met z'n esse = percipi. Want deze geldt evenzeer voor 'n niet-materieele als voor 'n materieele substantie. Ze staat niet toe (wat Berkeley ten opzichte van "spirit" toch doet) het bestaan aan te nemen van iets, waarvan vaststaat, „that it cannot be of itself perceived, but only by the effects which it produceth". Ze stelt quahten en zielstoestanden volkomen op een lijn en verbiedt in de „mind" zoowel als in de materie iets meerte zien dan „a congeries of perceptions", zoals Berkeley zelf vroeger in het „Commonplace-Book" inderdaad „the mind" had gedefinieerd. „Self" in Telkens is er strijd over geweest of het niet onbillijk verschillende jg zoodanige bezwaren tegen Berkeley's spiritualisme in te brengen. Dit is zeer verklaarbaar. Hij zelf geeft aan-leiding tot die oneenigheid. Er zijn plaatsen, waarbij men wel tot de meening Most kommen, dat hij zich de verhouding van "idea" en "spirit" voorstelt als van accidentie en substantie in den door z'n sensualistisch idealisme onmogelijk gemaakten zin. Wie kan die gedachte weren als men hoort spreken van de "mind" als van de "substance wherein ideas exist" *), ^whereby they are supported" ^), of ook als het substraat van ^understanding" En „wiir', zelf onbekend en onkenbaar, tenzij door de ^effects which it produceth" *)? Daar staan echter plaatsen tegenover, die meer in overeenstemming zijn met de ver- klaring van Berkeley, uitgesproken naar aanleiding van de vraag of uit het feit, dat „the mind is extended and figured", de verklaring nL, dat deze ^qualities" wel zijn „in the mind", maar „not by the way of mode or attribute"^). In de ^Dialogues" b. v. laat hij Hylas, die kort te voren al gezegd had: „to act consistently, you must either admit Matter or reject Spirit" '), met het ont- vangen antwoord niet tevreden, de tegenwerping maken: „notwithstanding all you have said, to me it seems that, according to your own way of thinking, and in consequence of your own principles, it should follow that you are only a system of floating ideas, without any substance to support them. Words are not to be used without a meaning. And, as there is no more meaning in spiritual Substance than in material Substance, the one is to be exploded as well as the other". Waarop Philonous ten antwoord geeft: „how often must I repeat, that I know or am conscious of my own being; and that I myself am not my ideas, but somewhat else, a thinking, active pr In principle, perceives, knows, wills, and operates about ideas. I know that I, one and the same self, perceive both colours and sounds: that a colour cannot perceive a 10 Sound, nor a sound a colour: that I am therefore one individual principle, distinct from colour and sound; and, for the same reason, from all other sensible things and inert ideas. But, I am not in like manner conscious either of the existence or essence of Matter. On the contrary, I know that nothing inconsistent can exist, and that the existence of Matter implies an inconsistency. Farther, I know what I mean when I affirm that there is a spiritual substance or support of ideas, that is, that a spirit knows and perceives ideas. But, I do not know what is meant when it is said that an un perceiving substance hath inherent in it and supports either ideas or the archetypes of ideas. There is therefore upon the whole no parity of case between Spirit and Matter. En wanneer we hooren, dat what is meant by soul, or spiritual substance is „the same what I am myself, that which I denote by the term I” *), dan gaan we inderdaad denken aan wat Fraser noemt „a relation altogether sui generis" tusschen „mind and its ideas", nl. „as percipient to perceived" *), al noodzakelijke correlatie van subject en object. Deze „spirit" zou dan werkelijk niet iets zijn, dat achter hät wasargenomene ligt, maar met het wasargenomene als z'n noodzakelijke voorwaarde gegeven is; het is niet mogelijk „to abstract the existence of a spirit from its cogitation" Neem het 66n weg, dan ontzinkt u tevens het ander. En nu Dial. betw. H. and Phil. Z^ dial. (I 450 v.), (erst in den 3" druk ingevoegd, cf. pg. 148 v. v.). Pr. of H. Kn. 139 (I 335); cf. ook Alciphron 7 (II ») „ 49 (I 284 nt. 1). 98 (1 312). Hangt het er voor de beordenig van Berkeley's spiritualisme naturwissenschaft, maat van af welke van deze plaatsen men naar voren brengt. De oneenigheid daarover vindt, naar het mij voorkomt, hierin haar verklaring, dat bij Berkeley de verschillende „ik"-begrippen niet vol-doende gedifferentieerd zijn, evenmin als immaterialisme en idealisme altijd goed uit elkaar gehouden worden. Had hij bij z'n uiteenzettingen over „self'duidelijk onderscheid gemaakt tusschen b.v. 'n metaphysisch „ik", al of niet object van 'n „rationeele psychologie" ; 'n psychologie" ; 'n psychologie", 'n dat in de empirische psychologie beschreven kan worden; en 'n logisch of kennistheoretisch „ik", waar de kennistheorie zich mee bezighoudt ^), — er zOu zeker het minder verschil bestaan ten opzichte van de vraag, wat z'n eigenlijke bedoeling was, dan nu het geval is. Wat hij ook moge bedoed hebben, "spiritual sub- Hieuwe bronstance" parallel met "material substance" of niet, in ^^ kennis, eder geval is er op den sensualistischen en empiristischen '^ grondsl ag, waarop z'n idealisme steunt, geen plaats, waarop de spiritualistische bovenbouw van z'n stelsel opgetrokken and its zou kunnen worden. Wanneer de geheele inventaris van actions", de objects of human knowledge" bestaat uit „ideas", door in- en uitwendige ervaring geleverd, dan is er, zoo zou men zeggen, van hetgeen onder geen voorwaarde „idea" kan worden ook geen kennis mogelijk. Het eenige 148 middel om voor de kennis van „spirit" plaats te maken, dat Berkeley overbleef, was naast de kennis door „ideas" nog 'n ander soort in te voeren. Hij doet dat dan ook door de invoering van kennis door „notions". De noodzakelijkheid daarvan schijnt hem gaandeweg duidelijker geworden te zijn. In de le uitgave van de „Principles" vinden we herhaaldelijk gesproken van „idea or notion" „In de 2e is overal „idea or" weggelaten. In de 2e is overal „idea or" weggelaten. In de 2e is dat geworden : „.... we may be said to have an idea or rather a notion of spirit" *), en naast de „ideas actually imprinted on the senses" 'n kategorie van „ideas" aangenomen „perceived by attending to the passions and operations of the mind" % In de 2e is dat geworden : „.... we may be said to have an idea or rather a notion of spirit" en hebben we van de "operations of the mind" geen „idea", maar „some en „of notion"*. „In like manner" (ook dit is 'n toevoeging in relations", j^ 2e uitg.) „we know and have a notion of relations between things or ideas; which relations are distinct from the ideas or things related, inasmuch as the latter may be perceived by us without our perceiving the former" % Het ontgaat Berkeley, dat deze opvatting z'n leer aan- gaande de primaire qualiten, die immers gebaseerd is op de veronderstelling, dat ze niets anders kunnen zijn dan ^particular ideas", eigenlijk te niet doet. Elders weer beet het: „all relations including an act of the mind, we Pr. of H. Kn. 139 (1 335). =) „ 140 (I 336). =) „ 270 (1 272); 142 (1 338). =) „ 89 (1 307). 149 cannot so properly be said to have an idea, but rather a notion, of the relations and habitudes between things" '). Wat we nu eigenlijk onder dit soort van kennis te ver- staan hebben weet hij op geen betere wijze nader te verklaren dan door te zeggen: „I have some knowledge or notion of my mind, and its acts about ideas, inas- much as I know or understand what is meant by these words" ^), ^otherwise we could not deny or affirm any- thing of it" *). Voor deze opvatting, volgens welke „words may be significant, although they do not stand for ideas", laat Berkeley in den „Alciphron" *) Euphranor(m. i. ten on- rechte, omdat het daar iets geheel anders geldt) zich beroepen op hetgeen daaromtrent in de ^Principles" was betoogd ^). Hij vat z'n bedoeling in 't kort samen met de volgende woorden, die hij in 'n voor deze kwestie zeer belangrijk toevoegsel tot de le ed. van de ^Principles" neerschrijft : „to me it seems that ideas, spirits and relations are all in their respective kinds the object of human knowledge and subject of discourse; and that the term idea would be improperly extended to signify every- thing we know or have any notion of ®) (zooals Locke gedaan had), 't Is duidelijk, dat met deze soort van kennis de empirische methode van introspectie met haar „look 1) Pr. of H. Kn. 142 (I 338). <) „ 142 (1 338). ») „ 140 (I 336). *) Alciphron VII (II 328). ») Pr. of H. Kn. Introd. 19 v. (I 251). •) „ 89 (I 307). 150 into the mind" ongemerkt van haar plaats gedrongen — of althans belangrijk gewijzigd is. Grondtegen-Berkeley heeft alzoo steeds meer gevoeld, dat hij, zooals strijdigheid hierboven in enkele richtingen werd aangetoond, iets in m Berkeley's. Leer der notions" niet missen kon, wilde hij niet uitkomen bij wat hij evenzeer als het materialisme wou bestrijden: nihilisme en skepticisme. Dit blijkt vooral uit het werk van z'n ouderdom „Siris'. Enkele citaten ten bewijze. „Strictly, the sense knows nothing. We perceive indeed sounds by hearing, and characters by sight. But we are not therefore said to understand them" *; „sense and experience acquaint us with the course and analogy of appearances or natural effects. Thought, reason, intellect introduce us into the knowledge of their causes"; „the principles of science are neither objects of sense nor imagination,.... intellect and reason are alone the sure guides to truth'" *) ; „if we mean by things the sensible objects, these, it is evident, are always flowing; but if we mean things purely intelligible, then we may say on the other hand, with equal niet wegge- ^ruth, that they are immovable and unchangeable". Dit nomen door alles in te zien is echter niet hetzelfde als het in hetaannemen overreenstemming te brengen met het sensualisme en empi- van deze ,. r isme van z'n vroegere werken. Daar werd aangenomen middel van geleerd, dat het refiele is het in de waarneming gegevene, notations". Cf. pg. 109 v.v. Siris 253 (III 244). "Siris 253 (III 244). "Statue de gegenst aan de alzoo verkregen "ideas" toevoegt louter fictie is en dat we om zuivere kennis, dat is: zuivere ervaring te krijgen, de gegeven "ideas" slechts heben te ontdoen van alle "superinductions of the mind". Welnu, het inzicht, waarop hij z'n spiritualisme voor 'n deel baseert, het inzicht nl., dat „ ideas" niet anders gegeven kunnen zijn dan in correlatie met „mind" (hoe hij zich die correlatie verder voorstelt komt er hier niet op aan), doet in beginsel deze heele kennistheorie te niet. Immers relatie kan volgens dit inzicht geen ^superinduction of the mind" bij het gegevene zijn, noch het gegevene de relatie- looze „simple feehng" of „fleeting passion". lets is niet eerst gegeven om daarna in relatie gebracht te worden. Het kan op geen andere voorwaarde gegeven zijn dan in relatie. ^Relation ist die Urkategorie" ^). Wat hier dus 'n fictie blijkt te zijn, dat is de aanvankelijke tegenstelling tusschen het passief ontvangen van het gegevene door middel van „ideas" en de ^workmanship of the mind", m. a. w. het dogma, dat het den ken geen aan deel heeft in het tot stand komen van de waarneming. Wei staan hier subject en object tegenover elkaar, maar niet als „the mind" en datgene wat onafhankelijk van „the mind" bestaat. Integendeel, subject en object staan tegenover elkaar als door het denken gedachte correlatie, die immers ^implies an act of the mind" *). We komen hier uit de richting, die leidt tot esse = percipi, in die, welke uit- loopt op esse = concipi : „ . . . . with Berkeley the doctrine ^) Ed. von Hartmann, Kategorienlehre , pg. 191. ») Cf. pg. 148 V. 152 that eine is percipi is almost immediately modified by the recognition that, in the case of conscious beings, esse is rather percipi is almost immediately modified by the recognition that, in the case of conscious beings, esse is rather percipi. Op deze gedachtenlijn moet de poging om het gegevene te isoleeren van de workmanship of the mind als volkomen zinneloos beschouwd worden. „Mit dem Beziehen hart alles Reden und Denken auf; der Rest is gedankenlosse Schweigen. Dort das Sein zu suchen, ware Thorheit". De beschouwing, die leert, dat alle zijn relatief-zijn is, tezamen met Berkeley's aanvankelijke opvatting van de subjectiviteit van alle relatie, zou tot absoluut agnosticisme moeten leiden. Indien Berkeley de voile beteekenis van het door hem ingevoerde beginsel had doorzien, hij zou de substantie in elk geval niet geloochend hebben op gronden, die in het licht van dat beginsel fictief blijken, en niet alleen even-zeer gelden tegen „spiritual" als legen „mind" in welken zin ook van „ideas" noch door 'n onderscheiden. Hij zou begrepen hebben, dat da Artegen-beroep op over 'n beroep op de ervaring, op 'n 'inward feeling", "I^^,, geen baat kan brengen, wijl dat eenvoudig 'n 'feeling", 'n „idea" is in de reeks, waaraan andere voorafgaan en waarop andere volgen, en die geen andere of meerdere kenniswaarde heeft dan 66n der overige. Voor den schijn de absurditeit te begaan van 66n der termen eener corre- feeling". J. S. Mackenzie, The new Realism and the old Idealism, in Mind N. S. XV pg. 31». *) Ed. V. Hartmann, a. w. pg. 178 v. Lächent te wen afleiden uit den anderen, zou hij zich zorgvuldig gewacht heben. Geen oogenblik had hij zich schuldig kunnen maken aan de ver warring van het „vorstellende Ich, das Subjekt des Erkennens", „dass, da es als nothwendiges Korrelat aller Vorstellungen, Bedingung derselben ist, nie selbst Vorstellung oder Objekt werden kann" *), „das Erkennende, nie Erkannte*' „met iets dat wol in de reeks der waargenomen objecten kan voorkomen en ook met den naam van „ik" bestempeld wordt „). Hij zou dan tevens scherper en nadrukkelijker dan nu het geval is, onderscheid gemaakt hebben tusschen de beide beteekenissen van „without the mind", nl. als de „von uns unabhangige Existenz der Dinge an sich selbst und dasjenige, was zur atlssern Erscheinung der Dinge gehört: ihre Vorstellung im Raume" „De groote tegenstrijdigheid tusschen den onder- en den bovenbouw van zijn stelsel had hem niet verborgen kunnen blijven. Immers aan den übergebenen Grunde, par. 41 (ed. Grisebach, III pg. 158). A. Schopenhauer, die Welt als Wille und Vorst., I par. 2 (ed. Gr., I pg. 35). Professor Mary Whiton Calkins stelt in 'n boekje, getteld: der doppelte Standpunkt in der Psychologie" 1905, voor onder. scheid te maken tusschen „Vorgangspsychologie"en „lchpsychoiogie". Op het hierboven besproken standpunt is alle psyehologie, Vorgangs-psychologie". Op het hierboven besproken standpunt is alle psyehologie, Vorgangs-psychologie". A. Riehl, Kriticismus, 1 pg. 428; Kant, Kr. d. r. V. IV (ac. ed.) pg. 234; ook H. Rickert, die Grenzen der naturw. Begriffsb., pg. 162. 154 44nen kant beslrijdt hij, vooreerst, dat ons iets anders gegeveren en dus resel zou kunnen zijn dan waargenomenzijn, Maar dat niet alleen. We zagen ^), hoe feitelijk ieder onbevangen mensch, al ziet hij wel den inhoud van z'n waarneming als precies zoo realiter existeerend aan, d. i. al identificeret ^) hij „percipi" met „esse", „waargenomenzijn" met „zijn" daarom niet „esse" met „percipi", „zijn" met „waargenomenzijn" identificeert, maar integen- deel, op wat wijze dan ook, aan de gegeven eigenschappen 'n substantie toevoegt als de voorwaarde van hun zijn. Welnu, Berkeley ontkent ook dit. En aan den anderen kant doet hij, vooreerst, zooals we zagen, bij wijlen ten opzichte van onze zielstoestanden het laatste zelf. Maar dat niet alleen. Door z'n beroep op ^inward feelings" ten bewijze van het bestaan van „mind", blijkl hij nalevelijk van meening, dat hij in dit geval door waarneming 'n ander dan enkel waargenomenzijn waarneemt. Dass das Ich an sich, oder das Ding an sich des Erscheinungs-ich, wirkliches  Unklarheit über diese Abhangigkeit und das Beharrungsvermögen der Gewohnheit verschuldet es, dass der Glaube an das Selbstbewusstseinsich als substantielles Subjekt der psychischen Thatigkeiten den Bruch mit den nächste realistischen Voraussetzungen so hatifig überdauert". Waar die breukten opzichte van het stoffelijk substraat heeft plaats gehad, maar „fur das Ich noch nicht, da traten die Versuche auf, das Ich als Ding an sich der stofflichen Erscheinungswelt hinzustellen, sei es monad ologisch pliiriatisch als ein Reich substantiell geschiedener Selbstbewusster Iche, sei es monistisch als ein absolutes Ich mit vielen funktionellen Einschrankungen zu den vielen empfänglichen Ichen". Met Mach gevoel ik den kostelijken humor, die er „Material"en licht in 'n woord als het door hem aangehälte van den spiritual großen mathematicus W. K. Clifford: „the question is substance" op One in which it is peculiarly difficult to make out precisely what another man means, and even what one means one's self? I believe me, den könnten, allerminst in der hierter sprak gekommen kwestie op enkele bladzen inciden-teel even uitgemaakt te hebben. Allen hoop ik, dat. Ed. von Hartmann, Kategorienlehre, pg. 506. W. K. Cliford, On the nature of things -in themselves, 11 pg. 88, angewandt door E. Mach, Analyse der Empfindungen X; cf. b.v. ook G. Heymans, die Gesetze und Elemente des wissenschaftlichen Denkens, 2e dr. pg. 416: der Begriff des Ich gehörte zu den ailerdunkelsten, tiber dessen eigentlichen Inhalt sich zwar vieles bebaupten, aber kaum etwas klar und deutlich erkennen Iftsst. 156 althans het volgende duidelijk zal geworden zijn. Locke had gezegd: „Sensation convinces us that there are solid extended substances, and reflection that there are thinking ones". Hij kwam daartoe door onbewust voor „idea" te substitueeren: „idea of a thing", en: „ik heb 'n „idea" "als synoniem te beschouwen met: „ik ben mij bewust, dat ik 'n „idea" heb". Welnu, Berkeley had het feit moeten erkennen, dai  soorten van substantie, kunnen beantwoorden zooals hij het noodig oordedelde. Maar in elk gewal had hij duidelijk moeten maken, dat, wanneer „der naiv-realistische Glaube an unmittelbare Bewusstseinserfassung des unabhftngig vom Bewusstsein seienden Dinges an sich" op zelfbedrog berust, hetzelfde het geval moot zijn met „jeder Glaube an eine unmittelbare Selbsterfassung des Ich im Selbstbewusstseinsacte"). Daaruit zou 1) Locke, Ess. c. H. U. II XXIII 29 (1 414). Dr. J. A. der Mouw, a. w. pg. 10; G. Heymans, Ges. und Elem. pg. 419. Ed. von Hartmann, Philosophie des Unbewusstsein, II pg. 29 v. 157 Dann onmiddellijk gevolgd zijn, dat ^spiritual substance" in denzelfde mate 'n fictie moet zijn als ^material substance". De ontdekking van het „ik", dat gelijkelijk subject is bij het aannemen van ^spiritual substance' en van „material substance", had hem evenwel 'n weg kunnen openen om in beide iets meer te zien dan 'n fictie. Bij 'n under onderzoek naar de verhouding tusschen het eerste en de beide laatsten en tusschen deze onderling zou hij wellicht de substantieering in beide richtingen zijn gaan zien, op z'n minst, als b. v. voor het „ik" noodzakelijke voorwaarde voor intelligibele relaties zonder welke alle kennis hoegenaamd onmogelijk is ^). Maar dan ^) Ik kan niet nalaten hier 'n bladzyde weer te geven van 0. Liebmann uit z'n „die Metamorphosen des Apriori" (in An. der Wirkl. pg. 223 v.): „das Universuni, welches wir kennen, ist zunftchst nur empirisches Phfinomen; im Rahmen des Bewusstseins entsprungen, wird es von den imroanenten Intellectualformen dieses Bewusstseins schlechterdings be ^) Ik kan niet nalaten hier 'n bladzyde weer te geven van 0. Liebmann uit z'n „die Metamorphosen des Apriori" (in An. der Wirkl. pg. 223 v.): „das Universuni, welches wir kennen, ist zunftchst nur empirisches Phfinomen; im Rahmen des Bewusstseins entsprungen, wird es von den imroanenten Intellectualformen dieses Bewusstseins schlechterdings be ^) Ik kan niet nalaten hier 'n bladzyde weer te geven van 0. Liebmann uit z'n „die Metamorphosen des Apriori" (in An. der Wirkl. pg. 223 v.): „das Universuni, welches wir kennen, ist zunftchst nur empirisches Phfinomen; im Rahmen des Bewus herrscht, gestaltet, regulirt, wie die Bilder im Kaleidoskop von der Construction dieses Instruments und den darin herrschenden Gesetzen der spiegelnden Reflexion. Unter anderem nun auch der Begriff der „Seele"", wie sie das Volk oder der Metaphysiker sich denkt, ist ja erst innerhalb dieses Bewusstseins erzeugt und geboren, gleich alien fibrigen Begriffen; und es heist daher, das wahre Verhältnis auf den Kopf stellen, wenn man, mit den dogmatischen Aprioristen, die immanenten Intellectualformen einer „Seelensubstanz" immer während vielmehr umgekehrt jene Intellectualformen das Prius und die fundamentale Voraussetzung sind, welcher die „Seele" ihr gedacbtes Dasein allererst verdankt.... Sindliche Vorkantianer ohne Ausnahroe gehen in ihrer Erkenntnisstheorie immer von der „Seele" aus: diese ist ihnen ein Ding, entweder ein spirituelles oder ein materielles, entweder Individualsubstanz oder Modus der all-einen Weltsubstanz. gens welke het wezen van het „ik" in „percipi", dat van de wereld in „percipi" bestaat, en erkennen, dat het denken niet opgaat in voorstellen, en de wereld niet „perceptual datum", doch „intellectual construction" is. Zoals het nu staat herinnert Berkeley's systeem ons telkens aan gedachten van Kant, Fichte, Hegel, Schopenhauer. Hij worstelt erom en grijpt ernaar, doch zonder ze volkomen in zn macht te kunnen kunnen krijgen, omdat hij zich niet los vermag te maken van de sensualistische en empiristische traditie. Berkeley gehört in Groot deel van hetgeen op de laatste bladzijden soupsisl gezegd is geldt in verhoogde mate ten opzichte van Berkeley's betoog voor het bestan van „other spirits". Hij will nl. van wat wij solipsisme noemen niets weten. Hij zorgt eniweder von Natur tabula rasa oder von Gottes Gnaden Ideen- magazin. Da kommt Kant und abstrahirt ganz und gar von jener „ „Seele" ", als welche ja selbst erst ein (gleichviel ob legitimes oder illegitimes) Gedankenproduct des erkennenden Bewusstseins ist, innerhalb dessen der Gegensatz von Ich und Nicht-Ich, von rAumlichem Universum untl psychischer Persönlichkeit, von materieller und geistiger Substanz sieh vor uns aufthut und nun cinmal daist, ohne dass virr wissen und ahnen können, ob er jenseits jenes Bewusstseins auch noch Bestand hat odervielleicht jegliche Bedeutung verliert. Es wäre mdglich, dass dieser grosse Gegensatz bloss innerhalb jenes Bewusstseins oder „der reinen Vernunft" entstandende, wie die Farben bloss im Licht. Wer kann das wissen? Nur So viel ist klar, dass ohne die Bedingungen der empirischen Realität ebenso wenig, wie ohne die Bedingungen der Sichtbarkeit etwas Sichtbares. Und wie der Optiker nach den Bedingungen der Sichtbarkeit forscht, so der Vernunft-kritiker oder Trans-scendentalphilosoph nach den Bedingungen der empirischen Realität. Voor iemand, die dit überzeugt: „the objects of sense exist only when they are perceived", niet kan aangevoerd worden, dat „things are every moment annihilated and created anew", en b.v. „upon shutting my eyes all the furniture in the room is reduced to nothing, and barely upon opening them it is again created". „Voor iemand, die dit überzeugt, zou bet de grootste absurdité zijn om b.v. z.n testament te maken, will hij daarmee schik-kingen zou willen treffen aangaande deelen van z.n subjectieve verschijningswereld, die met z'n dood opgehouden zullen hebben te bestaan.“ Al deze en dergelijke objecties, die tegen „n solipsistisch idealisme gemaakt kunnen worden, wijst Berkeley zegevierend af. Ze kunnen niet „reasonably be charged on the Principles we have promised... For though we hold indeed the objects of sense to be nothing else but ideas which cannot exist unperceived, yet we may not hence conclude they have not existence except only while they are perceived by us". „Hij heeft immer onmiddellijk an het begin van z'n „Principles' gezegd niet, dat „ideas cannot exist without my mind perceiving them", „„without a" mind perceiving them". „Wat zijn nu echtér de gronden, waar On Berkeley zu Meemt het bestaan van pother .)Pr. of H. Kn. 46(I281). Spirits" aan. «) Archiv für system. Philosophie N. F. XII pg. 520, R. Skala, Zum „kritischen Idealismus"; cf. book de bestriding van dit art. in het volgende nummer door W. Kinkel, a. w. XIII pg. 97 v.v. ») Pr. of H. Kn. 48 (I 283 v). *) Ik cursiveer. «) Pr. of H. Kn. 3 (I 258). 160 overtuiging omtrent het feitelijk bestaan van ^other spirits'* doet steunen? Evenmin als van onzen eigen „mind*' kunnen we er 'n „idea" van bezitten. Nooit ofte nimmer kan eenige ^human spirit or person be perceived by sense'*. Het is duidelijk „we do not see a man, if by man is meant, that which lives, moves, perceives, and thinks as we do" ^). De ^knowledge of other spirits" is dus in geen geval ^immediate, as is the knowledge of my ideas" '). Ook is de mogelijkheid, dat we „other spirits" zouden leeren kennen door 'n ^inward feeling", zooals we „com- prehend our own existence", buitengesloten '). Een en ander brengt Berkeley tot het besluit „that we cannot know the existence of other spirits otherwise than by their opera- tions, or the ideas by them excited in us" *). Uit het feit, met de volgende woorden geconstateerd : „we perceive a continual succession of ideas ; some are anew excited , others are changed or totally disappear", had hij de conclusie getrokken, dat er moest bestaan „some cause of these ideas, whereon they depend, and which produces and changes them" % Als zoodanig beschouwde hij „the mind or spirit", die hij „by inward feeling" leerde kennen, en waarmee hij bevonden had te kunnen „ excite ideas in my mind at pleasure and vary and shift the scene as oft as I think fit". Nu zijn er echter tal van veranderingen en bewegingen, die onafhankelijk van onzen wil geschieden. ') Pr. of H. Kn. 148 (1 341). «) « 145 (I 339). ») „ 89 (I 307). *) „ 145 (I 339). ») Cf. pg. 140 v.v. 161 Voor deze moet ^n andere oorzaak aangenomen worden. Dat als zoodanig slechts "spirit" of "mind" kan gelden spreekt vanzelf M. Nemen we die veranderingen waar "in a certain collection of ideas", analoog met die, welke wij ons licham noemen, dan worden we daardoor, directed to think there is a distinct principle of thought and motion, like to ourselves, accompanying and represented by it". Derhalve: "we comprehend the existence of other spirits by reason". We denken ons die "other spirits" naar analogie van den onzen: "as we conceive the ideas, that are in the minds of other spirits by means of our own, which we suppose to be resemblances of them, so we know other spirits by means of our own soul: which in that sense is the image or idea of them; it having a like respect to other spirits that blueness or heat by me perceived has to those ideas perceived by another". Hier Bewegen zich bezogen Berkeley's gedachten zich in de richtig van bet "richtig" monadisme. Men kan volgens zijn beginselen wel zeggen, wenn man ermee bedoelt, dat ze volkomen op elkaar gelijkende "ideas" bezitten, maar niet in den zin, dat deze numeriek identisch zouden zijn, ein in plaats van meerdere. Daar is niet 66 ne, van de bewustzijnswerelden onafhanke- lijke, wereld van bestaandheden of veranderlijkheden, die bet gelijkelijk voor alle waarnemende geesten identieke waarnemingsobject zou zijn. Berkeley heeft z'n systeem in «) Cf. pg. 140 v.v. «) Pr. of H. Kn. 148 (I 341). 3) „ 89 (I 307). *) „ 140 (T 336). Deze richtig niet verder uitgewerkt. Maar in elk geval behoest het, na alles wat over het aannemen van het bestaan van 'n „self'gezegd is, geen betoog, dat ook het aannemen van het bestaan van 'n „self" is, geen betoog, dat ook het aannemen van het bestaan van 'other spirits" in flagranten stripe is met z'n idealisme op sensualistisch-empiristischen grondslag en dat alle bezwaren, tegen de leer der „ notions" in te brengen, ook hier geldig zijn. De onklaarheden in het begrip „self' wreken zich naturlik ook bij het bespreken van de verhouding tot „other spirits". Had hij het subject-begrip, dat hem bij wijlen voor den geest stond, goed vastgehouden, hij zou plaats gevonden hebben voor „other spirits" in denzelfden zin als voor „self". Gven we hem het bestaan van „self" toe, zooals hij het nu veelal opvat, nl. als „spirit substance", waarvan de wereld phenomeen is, dan kan hij z'n gronden voor het aannemen van andere "selves" nog niet anders hand-haven dan op grond van 'n nieuwe, op zijn standpunt even ongegronde, veronderstelling. "God" De vraag is immers deze: hoe kan 'n verandering in mijn „ichaam" genoemde „idea" (of "collection of ideas"), die zelve niets anders is dan 'n passieve, gegeven „idea", behoorend tot m'n bewustzijnswereld, n gelijke verandering teweegbrengen in de wereld van 'n anderen geest? Berkeley ziet de moeilijkheid in en ruimt haar op de volgende wijze uit den weg: „it is evident that, in affec- ting other persons, the will of man hath no other object than barely the motion of the limbs of his body (strikt genomen moet Berkeley ook daarvoor 'n occasionalistische verklaring zoeken); but that such a motion should be attended by, or excite any idea in the mind of another, depends wholly on the will of the Creator. He alone it is who „ ^upholding all things by the word of his power'* " maintains that intercourse between spirits whereby they are able to perceive the existence of each other" "). „There are as many different worlds as there are minds, and the only connection between these completely isolated minds is through the external agency of a miraculously acting Deity" *), aldus Norman Smith in z'n "Studies in the Cartesian Philosophy" bij de bespreking van Berkeley's leer. Voorwaarde tot deze occasionalistische verklaring van de inwerking van den ^^nen geest op den anderen is 163 " Heit aan men het bestaan eener zoodanige „Deity". We kunnen ons dus bepalen tot de vraag naar de recht- matigheid van het laatste. Welke gronden weet Berkeley nu daarvoor aan te Bewqzen Toor voeren? Ziehier 66n van de redeneeringen, die hem ertoe^ ^^ bestaan. 