The lichen book; handbook of the lichens of northeastern United States;
125 wij boven reeds melding maakten i). Het is een proove van de octrooien, als die wel in iedere provincie zuUen verleend zijn, maar die niet tot onze kennis kwamen, aangezien zg niet in de plakkaatboeken zijn afgedrukt'). Den 7den October 1666 verboden de Staten van Zeeland: „dat niemand eenige lasterlijke en faamroovende boekskens, gefingeerde zamenepraken en dergelijke geschrifien in dezelye Provincie zal mogen inbrengen, verkoopen of anderszins onder de gemeente strooijen, veel min die alhier drukken en uitgeven, op poene voor de eerste reize, van f 100, voor de tweede, dubbeld, voor de derde, gel^'ke poene en arbi- trale correctie" ^). De straf is verreweg minder, dan die, welke sedert omstreeks 1640 en later op dat stuk werd vastgesteld. Een decreet van den volgenden inhoud werd den S^ten Januari 1669 door Gedeputeerde Staten van Friesland uitgevaardigd betreffende het verbieden van een werk van LiEirwE VAN AiTZEMA, den Prieschen geschiedschrijver. ^Gerepresenteerd zgnde, dat de werken van Libuwe van AiTZEMA, Historie of Yerbael van Saeken van Staat en Oorlogh in en omtrent de Yereenigde Kederlanden, 1669, in grooter formaat, dat is, in folio, herdrukt zgn in 's Hage en opgedragen aan de Staten van Holland en Westfries- land, met vele zoo voor de Provincie Holland, als wel voomamelijk voor de andere 6 Provincien ten hoogsten aan- stootelijke, injurieuse en scbandaleuze termen, waarbij wel- gemelde Provincie Holland, door eene al te grove flatterie en pluimstrijkerij, gelijk als de superioriteit over alle hare \) Zie Hoofdstuk I, bl. 31. 2) In de OpregU Boll. Booitgezel (tegen Tromp's Yerlaten van de RuTTER, op 4 Augustus 1666) 4^ Rotterdam, 1666, legt de drukker tot den lezer: „Ik weet wel dat korls, geiyk voor dezen meer, een verbod is gedaan aan de Boekverkoopers en Drukkers, van sommige, niet van alle steden van Holland, van niet te mogen drukken of verkoopen eenige Reso- lution van Staat, eenige dingen die tot iemands der Regenten lasteringen verstrekken, of diergelijken ; maar" enz 3) Gr. Placaat-Boek, IV, 1049; de Gusblaar, bl. 60. 126 bondgenooten wordt aangesmeerd ; welke dedicatie ooktegen goedvinden van gemelden auteur in dier voegen voor de Yoorschr. werken is gesteld; en naardien wij one bevinden gehouden te wezen om bet respect dezer Provincie in acht te nemen, en zulk ongelijk niet te dulden, yeel min te bandhaven, zoo bebben wij goedgevonden, bet inyoeren en yerkoopen der yoorscbr. werken te yerbieden, bij poeneyan 15 goude Friescbe rijders op ieder ingeyoerd Exemplaar (een yrij zware boete) te yerbeuren boyen de Exemplaren zelye, welke breuken zuUen geappliceerd worden, Yj yoor den aanbrenger, Vs ^^^^ ^®^ Arme, en 't resterende yoor den calangerenden Officier" ^). Dit ontneemt ecbter niets aan den lof, dien bedoelde nauwkeurige gescbiedscbrijyer door zijn gescbriften beef); yerworyen. Want in betplakkaat zelf wordt woordeiijk gezegd, dat de opdracbt niet is yan zjjne band, scboon bij die nieuwe uitgaye zou bebben kun- nen bezorgen, aangezien zijn dood yooryiel in hetzelfde jaar 1669, als wanneer bij als Resident yan den Yorst yan Oost-Friesland bij de Staten-G-eneraal onzer Republiek oyerleed. Den 12<^en Januari 1669 moeten Burgemeesteren yan Amsterdam bij acte yerboden bebben „eenige faamrooyende libellen, scbandaleuze en ongescbikte boekskens, gebiedende teyens (NB.) aan alle de yerkoopers derzelye de exx. op den 14<^en ter Gildekamer te brengen; en aan de Oyerlieden, om dezelye naar bare waarde te taxeren, en op zoodanige taxatie van dezer stede wege ook aan te nemen: zullende HEd. Grt. Acbtb. ordre stellen, dat ieder eigenaar zijn contingent zal worden betaald". Er lag dus der stad v^aan gelegen, deze stukken te bezitten, zoodat ze zelfs de uitgeyers grootendeels wilde scbadeloos stellen. Ik yermoed, dat tegen dezelfde stukken gericht is bet yermeldenswaardig decreet der Staten-Generaal yan 9 Maart 1669, waaryan, scboon bet zeer gewicbtig is en den Staten tot uitstekende eer yerstrekt, niets bij Wagbnaar yoor- 1) Thoe Schwartzemberg, V, bl. 772. 127 komt, eyenmin als van al de yorige plakkaten sedert het jaar 1608. Het geldt niet alleen noch ook yooniamelijk de fameuse libellen, waarin de aanzienlijkBte personen der Republiek worden beleedigd, maar yeeleer de ontuchtige geschriften, die de jeugd bederyen en aanleiding geyen tot losbandig- heid yan allerlei aard, tot het beperken en yoorkomen waaryan de inhoud yan het plakkaat derzelfde Staten yan 4 Januari 1651 wordt herhaald ^). In Friesland gebeurde in het yolgend jaar lets yan geheel anderen aard, dat op ons onderwerp betrekking heeft. Immers kwam daar in den naam der Staten op 5 Maart 1670 een plakkaat uit yan dezen inhoud: ,,De Staten yan Friesland beofierkende, dat yele nieuwigheden bij het druk- ken der A B C-boeken zijn ingeslopen, en yrezende, dat ge- yaarlijke ketterijen daaruit zouden ontstaan, ordonneren, dat znlke - Exemplaren niet meer zuUen yerkocht worden, maar in 't yeryolg na gecorrigeerde Exempl. bij de drukkers hier te lande gedrukt, zuUen geconfereerd worden — bij poene, dat die yoortaan zulke leerboeken tegen ordre yoor- noemd zuUen drukken of yerkoopen, daaroyer ieder reis zullen yeryallen in de boete yan 25 goude Friesche rijders boyen yerbeurte yan alle Exemplaren" *). Deze boete is met het oog op het misdrijf oogenschijnlijk yrij zwaar ; maar intusschen worden de jeugdige gemoederen door den schadelgken inhoud yan bedoelde geschriften alyast besmet, en spoedig meet dus een geneesmiddel yan dat kwaad gezocht en paal en perk daaraan gesteld worden, indien men het zeer ware yoorschrift: principiis obstal^) wil opyolgen. Hierop yolgde het edict yan het Hof yan Holland, yan 6 October 1672, waarbjj wordt te kennen gegeyen, dat, 1) Gr. Placaat-Boek, III, 520; Wiltens, I. 438; de Gijselaar, bl.6i vv. 2) Van Schwartzenbero, V. bl. 795. 3) D. i. Weersta het kwaad van zyn aanvang af, of, zooals, naar ik meen, Gats dat uitdrukt: Slaat eiers in de pan, daar komen mettertjjd maar kwade kiekens van. 128 hoewel herhaalde malen en met verzwaring yon boeten yerboden werd, faamrooyende en oproerige geschriflten te drukken, sommige onyerlaten toch daarmede yoortgingen, „zelye, zonder naam yan auteur of drukker, ze clandestin doende drukken, en zonder adyisbrief, alleen met simpele memorien, zonder onderteekening yan den zender, alom aan de Boekyerkoopers in alle steden zendende, zonder dat men auteur, drukker of zender kan ontdekken of aohterhalen'\ Het Hof yerbiedt dan „aan Drukkers en Boekyerkoopers, en alle andere personen, eenige zulke boeken enz. te yer- zenden zonder adyisbrief door hen onderteekend. Yerbieden mode yoorschr. Drukkers, Boekyerkoopers, enz. zulke boe- ken, zonder adyisbrief door den zender geteekend, ont- yangen, te yerkoopen, maar gelasten hen integendeel, de paketten aan hen geadresseerd, aanstonds te brengen aan den Adyocaat-Fiscaal yan dozen Hoye, zoo de paketten hier in Den Haag mogten zjjn geadresseerd, of aan de Officieren in de steden, zoo ze aldaar iemand mogten zijn toegekomen, om onder dezelye geconfisqueerd te worden, en te blijyen ten laste yan hem, die de paketten, zonder adyisbrief, door hem onderteekend, aan anderen zal hebben toegezonden: alles op poene dat de contrayenteur, yoor auteur en drukker gehouden, en yolgens placcaten gestraft zal worden ^)." Ofschoon het niet duidelijk blijkt, mag men toch aan- nemen, dat de uityaardiging yan dit edict yooral was uitge- lokt door een zeer scherp gesteld schimpdicht getiteld HcHr- lands Venejsoenj in Engeland gebahken ene, '), dat zware be- leedigingen, gericht tegen den persoon yan den Prins yan Oranje, Willem Hendrik, onlangs tot Stadhouder yerheyen, beyatte en waaryan Pieter de Groot, y66r dien tgd gezant yan de Staten-Generaal bg den Eoning yan Frank- rijk, Lodewijk XIV, als de auteur doorging. Het decreet yan Gecommitteerden uit de Staten-Generaal 1) Gr. Placaat-Boek, 111. 523; Wiltens, 1, 444; de Gijselaar, bl. 64. % Waoenaar, Vaderl. Historie, XIV, 221. — Volgens anderen was Joa- chim OuDAAN de schrijver. 129 tot regeling der zaken van het Sticht, yan 17 Januari 1674, ten doel hebbende het misbruik yan de fameuse libellen te onderdrukken, geeft woordeljjk de keur yan den Magistraat der stad Utrecht, yan 8 Februari 1656, terug ^). Het Hof yan Holland gaf op den 19den JuU 1674 nog een edict tegen zekere yerspreide geschriften yan de Soci- niaansche secte, bijy. de Bibliotheca Fratrum FdUmorum^ waaryan wg boyen gewag maakten, den Leviathan yan HoBBES en andere boeken, die de ware gereformeerde leer heyig aanyallen, allerlei goddeloosheden tegen het Hoogste Wezen beyatten, de grondslagen zelyen yan onzen godsdienst yerwoesten en oneryaren lieden tot twijfel yeryoeren; met deze toeroeping aan het slot: „Yerbiedende een ieder, de- zelye te drukken, yerspreiden of yerkoopen, op auctien of anderszins, op poene bij placaat yan 19 September 1653 gestatueerd" *). Nu yolgt de 'Waarschuwing yan de Staten yan Holland, met het oog op Engeland, waarblj zij yerboden, „dat nie- mand in de Engelsche of Schotsche tale zal mogen drukken eenige schriften, papieren of boeken, rakende den Eoning yan Qroot-Britannien, het Parlement yan Engeland, zijner Majesteits Raad, Ministers, of bedienden, of de Engelsche 1) Van dk Water, t. a. p. I 735. — Op 't eind van 1673 of in de eerste dagen van Januari 1674 wendden zich in Zeeland, Deken en Beleeders (Hoofdlieden) van *t gilde van Boekdrukkers, Boekverkoopers en Boekebin- ders, tot borgemeesteren, Schepenen en Raden van Middelburg klagende over: „vele fameuse libellen, dagel\)ks gednikt wordende zonder naam van den regten auteur of drukker, strijdende tegen de Placcaten van den Lande en tot oneer strekkende of disreputatie van vrome en aanzienlijke personen in Kerk en Politie, waardoor vele moeyelijkheden ontstaan, zoo verzoeken ze de sterke hand van HE. Achtb. en door derzelver autoriteit gemagtigd te mogen worden tot ophaling derzelve, op boete als HE. Achtb. zuUen be- palen ten profijte van hun gilde, onverminderd het regt van den Heer Baillnw.** Waarop HEd. Achtb. in dato 24 Januari 1674 bepalen „dat de Regenten van het gen. gilde geautoriseerd worden om al zulke Boekjens, met voorkennis van een der regerende Burgemrn en met assistentie van den Offider, is *t nood, op te halen ; en dat zoodanig drukker of verkooper achaldig bevonden wordende, zal betalen de som van 10 £ vl., boven de actie van den Heere Officier." 2) Groot Placaat-Boek. lU, 523; Wiltens, I, 446 en 507. 9 130 natie, anders dan na daartoe alvorens van ons te hebben verkregen speciaal octroi] en permissie'' '). Op poene, dat de nalatigen en contraventeurs, bij bannissement en confis- catie van goederen, zonder eenige genade zullen worden ge- straft" *). Dat deze Waarschuwing den 9de»* Augustus 1674 yerschenen, reeds den 12<len September daaraanvolgende eeni- germate werd uitgebreid, is een bewgs, hoezeer de zaak drong. De Staten hadden dan ook reden om te vreezen en zjj waren inderdaad beducht, dat die geschriften, in 't Engelsch uit^ gegeven, dus met bet stellige doel om ze in Engeland te yerspreiden, menige beleediging beyatten yoor dat Rijk, waar- mede de Staten eerst den 19^^ Februari yan eyengenoemd jaar weder yrede badden gesloten, waarin bet, al was de beleediging ook nog zoo gering, allicht een rechtvaardigen grond zou kunnen yinden en als zoodanig aanyoeren, waarop bet den oorlog zou hemieuwen, gelijk kort te yoren was gesebied, toen Eabel de II, op den 7<len April 1672, onze Republiek den oorlog yerklaarde en, onder de wellicht min- der gegronde beweegredenen tot den krijg, afbeeldingen, penningen, beleedigende geschriften tegen zijn persoon en zijn Rijk, bier te Lande uitgekomen, in rekening bracbt '). Een plakkaat yan een geheel anderen aard, dat op ker- keljjke zaken betrekking had, werd den 9<)en April 1675 door de Staten yan Holland afgekondigd, met het doel om de rust en de eendracht in de Eerk te beyorderen en te bewaren« Hierbg werd bepaald: „Dat niemand yan de ge- reformeerde Religie zich zal onderstaan eenig boek of ge- schrift, yan hem of een ander gemaakt of oyergezet, hande- 1) In de Waarschuwing, rakende dezelfde zaak, vyf weken later ver- schenen, wordt hier het volgende ingelascht: „[)at ook niemand eenige zoodanige geschriften, enz. in voorschr. tale reeds vd6r den datum van deze onze nadere waarschuwing gedrukt geweest, en tot nog toe niet uitgegeven zynde, zal mogen in *t licht geven, verzenden of verkoopen; lastende alien Ih*ukkers en Boekverkoopei's alle zoodanige Geschriften, enz. binnen 14 dagen na publicatie dezes te brengen by den Magistraat hunner woonplaats." 2) Groot Placaat-Boek, III, 5!24; Wiltens, I, 447; de Guselaar, bl. 66 v. 3) Wagenaar, Vaderl. Historie, XIU, 478 v.; XIV, 10. 131 lende van de Religie, te laten drukken, of anderszins uitte- geyen, dan hetzelve voorheen gezien en goedgekeurd zijnde van de Dienaren des Woords zijner Classis, of particulier Synode, of Professoren der Theologie van deze Provincie, en dat daartoe in elke Classis een genoegzaam getal Yisi- tatores naar goedyinden yan ieder Classis, zal gesteld wor- den, die bij zich zelye bet gebeele schrift examineren en daarna met de anderen confereren zullen ^). Dat yan alle schriften, waaryan approbatie wordt yerzocht, yoorschreyen Classis kennis zal worden gegeyen, en zoo de Yisitateurs dier Classe, na de lecture yan 'i geschrift, eenige grieyen tegen hetzelye zouden bebben, die Yisitateurs eerst met den Auteur daaroyer zullen confereren, en zoo de Yisita- teurs geene yoldoening krijgen, of de Auteur niet afstaat yan zijn yerzoek om approbatie, de Yisitatores dan yoorschr. Classis zullen rapporteren, yan welke Classis ook andere Leden de lectuur yan bet gescbrift kunnen yerzoeken ^). De approbatie yan zoodanige gescbrifken meet geschieden in eene gewone Classicale Yergadering '). Classis en Yisitatores zullen wel letten, dat in die schriften niets geyonden worde, aanloopende tegen de aangenomen Leere, uitgedrukt in Oods woord, en de Formuliercn yan eenigbeid, d. i. Cate- cliismus, Confessie en Canones Synodi Dordracenae ^). Dat de Leden zicb bij approbatie yan een boek bezwaard yin- dende, daaryan zullen mogen appelleren aan bet Synode, en dat bet boek zoo lang zal worden ingehouden ^). Zoo 1) Zie art. i van het plakkaat in Groot Placaat-Boek, III, 479 ; Wiltens, I, 253 en 385: de Gijselaar, bl. 67. — Overigens vindt men de eerste sporen van die visitatie en approbatie in de Acta van de Synode te Embden gehonden, 4571, § 51; Wiltens, III, 415. — Voorts in de Acta der Synode van Dordrecht, 1578, § 55; Wi'ltens, III, 455. — Van Middelburg, 1581, § 38; WiLTENS, III, 486. — Van VGravenhage, 1580, § 49; Wiltens. Ill, 528. — Van de Dordtache Synode, in 1618 en '19. § 55; Wiltens, I. 163. 2) Art. 2. 3) Art. 3. 4) Art 4. 5) Art. 7. 132 iernand door een twistschrift van buiten mogt worden ge- attaqueerd, hij niet mag procederen tot zgne yerantwoording, Yoor hg zjjn bezwaar aan zgne Classis heeft bekend ge- maakt, ten einde men overwege, of hg door lets anders kan gesauveerd worden" '). Uit deze Resolutie vloeit voort wat wij in Hoofdstuk I § 2, bladz. 35 aangaande het onder- zoek der kerkelijke geschriften hebben opgemerkt. — Eeeren wij nu tot de staatkundige zjjde van one onderwerp terug. Terwgl yerscheiden personen in het jaar 1675 allepogin- gen in 't werk stelden om den Prins yan Oranje, Willem den III<len, een hoogere waardigheid op te dragen en de proyisioneele Regeering yan Gelderland, ten dien einde samengeroepen en afgeyaardigd, hem op den 29sten Januari 1675 de hoogste macht met den titel yan Hertog yan Gel- der en G-raaf yan Zutphen had aangeboden, weigerde de Prins, ofschoon yan de zaak niet af keerig, na de Staten der oyerige gewesten, wier afgunst hij duchtte, te hebben geraadpleegd, de hoogste macht (souyereiniteit) te aanyaar- den, bedankte die Staten yoor den hem gegeyen raad en richtte aan de Staten yan Zeeland een uitnemende missiye, waarin Zijne Hoogheid zgn rechtschapen gemoed geheel bloot lag, en die in druk yerscheen. Maar toen uit een en ander bij sommigen het yermoeden was ontstaan, dat de Prins inderdaad zich yan de souyereiniteit had willen mees- ter maken en daaroyer eenige geschriften waren yerschenen, yerklaarden de Staten yan Holland en West-Friesland, bg plakkaat yan 26 September 1675, dat de inhoud yan be- doelde geschriftjes onwaar was, enz., onder bijyoeging : „Dat zg, die auteurs daaryan of schuldig daaraan mogten worden beyonden, als rustyerstoorders en oproermakers aan Igf en leyen zullen worden gestraft. Yerbieden ook op dezelfde poene zoodanige — geschriften — te drukken, maar ge- bieden ze alien aanstonds te yerbranden of aan den Magistraat 1) Art. 8. 133 huimer woonplaatB over te leveren." Hot overige hebben wij reeds meermalen vermeld ^). Den ll^en October 1676 vaardigden de Staten van Utrecht een plakkaat uit tegen de uitgevers van libellen en in 't bgssonder tegen zekeren Johannes Rothe, die den Prins van Oranje in een geschrift '), vol van de gruwelijkste laster- taal, zwaar beleedigd had. In dat plakkaat worden woorde- Igk herhaald de plakkaten betre£Pende oproerige geschriften, enz. Tan den Utrechtschen Magistraat, van 8 Februari 1656, en van gecommitteerden uit de Staten-Generaal voor de zaken van het Sticht, vbjx 17 Januari 1674, met toepassing van het verbod aangaande het invoeren van zoodanige ge- schriften in de stad Utrecht op de geheele Provincie en verhooging der boete van f 600, te yoren tegen de boek- drakkers en uitgevers vastgesteld, tot een bedrag van f 1000 % Nu Yolgt een plakkaat van de Baden der Provincie, namens de Staten van Gelderland en Zutphen, yan 15 Noy ember 1676, en dat met het oog op genoemden Johannes Rothe bepaalt, dat, zoo eerrooyende en laster- lijke geschriften uitkomen, de boekyerkoopers onder cede moeten yerklaren, dat zij den auteur eryan niet kennen; maar indien een boekdrukker libellen zal hebben uitgege- yen, deze, behalye de yerbeurdyerklaring der exemplaren, yoor de eerste reis een boete beloopt yan f 200, yoor de 2<i« het dubbel dier boete, en yoor de 3de arbitraljjk, naar beyind yan zaken, zal worden gestraft^). Een plakkaat yan de Staten yan Holland en West-Fries- land, yan 25 Juni 1678, yerklaart de Opera Posthuma yan Spinoza „profaen, atheistisch en blasphemant; yerbiedende op de hoogste straf het yerhandelen, yerkoopen, drukken en oyerzetten yan hetzelye"; met toeyoeging yan yerschei- 1) Groot Placaat-Boek, III, 5^; Wiltens. I, 448; db Gijsel\ar, 67 v. Wagenaar, Vaderl. Historie, XIV, 345—367. 2) Sen tori en grondigh Ferhaai, waar uyt de OorlogA, tmsteken Vranek- ryek, Bmgelandi, en deten Stoat geeprooten is enz. 3) Van de Water, I. 735 v. 4) Van ].oon, Groot Geld. Placaat-Boek, II, 464. 134 den Yoortreffelijke redeneeringen over het bewaren van den zuiveren Qodsdienst en de onthouding van atheistUche boeken ^). Eindeljjk vermelden wij hier een plakkaat van den Ma- gistraat van TJtreoht, van 24 October 1678, het laatste, dat uitdrukkelijk het verbieden van Sociniaansche geschriffcen betreft, waarbij zij zich beklagen, dat hun vorig plakkaat, van 23 Juli 1665, niet „naar behooren is nageleefd en ver- bieden aan een ieder en speoiaal alien Boekdrukkers en BoekYerkoopers eenige Sociniaansche, of Arriaansche boe- ken, als godslasterlijk en pemicieus", onder aanhaling van de beide boeken boven op 19 Juli 1674 vermeld, „binnen deze 8tod en vnjheid van dien te drukken, of elders gedrukt hier te brengen of te verkoopen", op dezelfde straffen, die wij op de jaren 1653, '55, '59 en '60 hebben medegedeeld ^), Wat wij nopens de Socinianen in 't midden hadden te brengen, neemt hier een einde. Zij waren ongetwjjfeld zeer goddelooze sectarissen, die de Eerk met yele yerkeerde leeringen bezoedelden, edoch, de herhaaldelijk tegen hen door de Staten uitgevaardigde edic- ten rermochten niet hunne geschriften te weren. Die hei- ligschennende boeken werden door de Staten verbeurd yer- klaard, eyenals de fameuse libellen, waaryan zulks dikwgls is gebleken en nog yaak blijken zal. Ofschoon door die yerbeurdyerklaring boeken schijnen te worden geweerd, is toch wat BiiCHER dienaangaande schreef in 't algemeen genomen waar ^). „De onderyinding heeft geleerd" — zoo beweert hg — „dat die yerbeurdyerklaring weinig baat, doch yeeleer den trek der koopers prikkelt en den yerkoo- pers de gelegenheid yerschaft de yerboden boeken heime- Igk yoor grof geld te yerkoopen, om niet te spreken yan het feit, dat dergelijke yerbodsbepalingen meestal maaryoor korten tijd worden in acht genomen en in zwang zijn, omdat 1) Groot Placaat-Boek, III, 521 ; Wiltens I, 450. 2) Men vergeUjke hiermede, wat wij op 7 September 1686 en 26 Februaii 1732 en het jaar 1701 hebben aangeteekend. 3) In zijn aangehaalde Dissertatio circa Libris improbatae lectionis p. 67. 135 de begeerte der geleerden welke boeken dan ook in hunne bibliotheken op te nemen door wettelijke bepalingen be- zwaarlijk kan worden onderdrukt." Evenwel gaven onze Staten-O^eneraal zoowel als die der afzonderlijke gewesten door die pogingen, tot wering van bet kwaad aangewend, blgk yan den godsdienstigen aard, die onzen voorvaderen plaobt eigen te zijn. Het plakkaat van de Staten van Holland en West-Fries- land, dat volgt, is van den 19den September van het vol- gende jaar en heeft betrekking op een hoogst zeldzaam ondervirerp, nl. op de couranten ^). Immers v^ordt daarbij verboden „het drukken van eenige Fransche couranten alomme binnen deze Provincie, wordende den Duitschen (d. i. de Nederlandscbe, niet de Hoogduitsche) Courantiers gelast wel toe te zien en te bezorgen, dat zij in hunne couranten niemand in 't particulier, noch ook eenige CoUe- gien en Societeiten of profession, het zij geestelgk of wereld- lijk, eenigen den minsten aanstoot geven, op poene van arbitrale correctie naar exigentie van zaken ^). Een Besolutie van evengenoemde Staten van 5 December 1679, die de boekdrukkers nog meer van nabij betreft, luidt als volgt: ^Is goedgevonden, dat alle Octroijen, door Hun Ed. Gr. Mog. te verleenen tot het drukken of her- drukken van eenige boeken, zoo moeten worden geclausu- leerd, dat de verzoekers van voorsz. Octroy gehouden zijn i) De nieuwsbladen, die wij bedoelen (Nieuwstgdingen, Couranten), in 't begin der XVHde eeuw, naar 't schijnt, het eerst te Venetie verschenen (anderen noemen Duitschland als bun baker mat) brachten, nadat zij gedu- rende die gansche eeuw allengs in bijna geheel £uropa waren in H licht ▼erschenen, behalve een niet te versmaden nut, niet zelden ook vrij ernstige bezwaren te weeg; zoo vergalt het misbruik het gebruik van nagenoegelke zaak. In die dagen had een geest van kwaadsprekendheid ze bevangen en om dien te ondei*drukken moesten, aangezien die geschriften anonieni waren, niet de auteurs, maar de uitgevers (courantiers) op bevel der Staten worden gestraft. 2) Groot Placaat-Boek, HI, 5^26. — Voor eene strenge censuur of liever scherp schrijven van wegen Prins Willem III aan een Amslerdamschen Coarantier over uitdrukkingen ten nadeele zijns schoonvaders, den Hertog van York, in 1679, zte Wagenaar, Amsterdam, VI, B4. 136 een Exemplaar van het boek, waaryoor zij Octroy verzoe- ken, gebonden en wel geconditioneerd te brengen in de Bibliotheek- van Hun Ed. Gr. Mog. Universiteyt te Leyden, en daarvan beboorlijk te doen bljjken, op poene van ver- stooken te zijn van het effect van voorsz. Octroy" ^). Uit- gebreid en met verscheiden bepalingen vermeerderd ging die Resolutie den 30^^^ April 1728 van dezelfde Staten op nieuw uit, zooals te zijner plaats zal blijken. Het naast voigt het plakkaat nopens den nadruk, van 16 Februari 1680, waarbg de gecommitteerde Baden der Staten van Zeeland het volgende bepalen: ^^Waarschuwen en verbieden alien Drukkers dezer Provincie — nate- drukken, uittegeven of te verkoopen de Resolution, Plac- caten en Ordonnantien van de Heeren Staten en Hun Ed. Mog. Gecommitteerde Raden, die door den beeedigden Stadsdrukker op onze speciale orde zuUen worden gedrukt, noch ook eenige biljetten van particulieren met het wapen der Provincie te authoriseren, in alien schijn als of die met de auctoriteit van Hun Ed. Gr. Mog. waren bekrachtigd. Op poene van verbeurte der Exempl. en ^100 voor de 1) Groot Placaat-Boek, III, 552; Wiltens, I, 388; Sibgenbeek. Geschied. der Leidsche Hoogeschool, 11 (Boekerij), bl. 16 v. Ik weet niet ofdezebepa- ling wel ooit in Utrecht plaats gegrepen heeft; wel voor de Stads-, nooit voor de Acad. Bibliotheek. Daar echter was het gewoonte, dat de geleerde zelve, of zoo H werk anoniem was, de Boekhandelaar, bet boek, of zoo *t klein was. een aantal exemplaren, aan de Stedelijke Magistraat aamhood, dediceerde, en daarvoor een gratilicatie of remuneratie kreeg. Ik weet niet waaraan deze gulheid toe te schrijven, maar vinde er vele bewijzen van, o. a. in Fr. Burmanni Traieetum eruditum en in de MSS. aanteekeningen daarop van den Stads-Secretaris C. A. van Waghendorf, in mijn exemplaar. Men schynt in plaats eener remuneratie eenige exemplaren (misschien wel drie) van den Boekhandelaar, die iets dediceerde, voor rekening genomen te hebben, daar zulks tot twee verminderd werd, volgens de resolutien van Burgemeesteren van Utrecht in dato 7 Juni 1773. Hoe belangrijk zou het voor de geleerdheid geweest zijn als Burgemeesteren van Amsterdam voor eene Stads- Bibliotheek eene dergelijke ordonnantie, als de Staten van Hol- land voor l^den, en dan wel van alU werken^ niet alleen van de geoc- troieerden, hadden doen uitgaan en als er dan de hand aan gehouden was ! Wat is er, tusschen 1600 en 1750 vooral, in Amsterdam bijzonder in 't Latijn, niet gedrukt geworden! 137 eente reis, dubbele boete en arbitrale correctie yoor de tweede; de boete te appliceren, 7s ▼ooi^ ^^^ ealangerenden Officier, V« ^^"^ ^^^ Aanbrenger en de Armen" '). Een plakkaat betreffende hetzelfde, zeer dikwijls voor- komende onderwerp, werd den 28sten November 1681 door de Staten van Holland en West-Friesland uitgevaardigd, waarbij verboden werd te drukken schotschriften, zonder of met den naam van den boekdrukker ; boeken, die de regee- ring van de Republiek en hare bondgenooten betroffen, zonder den waren naam van den drukker ; . voorts zulke fameuse libellen of boeken, handelende over het bestuur van bet gemeenebest, uU te geven^ zonder naam van of met een verzonnen naam van den drukker: ,,ten ware dat hij, die Yoorscbr. Memorien en zaken van den Lande, enz. zou willen drukken, permissie van de Magistraat zgner woon- plaats had bekomen, en dat zjj, die de voorschr. Memorien zouden willen yerkoopen, met eede zouden willen verklaren, dat ze niet wisten dat yoorschr. yalsche of gefingeerdenaam eene dusdanige was, en konden aanwjjzen, dat zjj voorschr. geschriften van een bekend Boekverkooper of Boekdrukker hadden ontfangen, of dat zij van den ontfang kennis gege- ven hebbende aan den Magistraat hunner woonplaats, van dozen permissie tot yerkoopen gekregen hadden: alios op poene van daarover aan den lijve, ten minsten bij openbare geesseling gestraft te worden" ^). Wjj voegen hier eenige plakkaten, van dezelfde Staten uitgegaan, aan toe, die van 24 Juni 1684 % 29 December 1688 ^) en 18 Januari 1691 ^). In de beide jongste plakka- ten wordt den Officiers en rechters, die ze ten uitvoer leg- gen, de ontzetting uit hun ambt voor oogen gehouden. 1) Groot Placaat-Boek, HI, 531. i) Grool Placaat-Boek, III, 1415; Wiltens, I, 452; de Gijselaar, 69 v. 3) Groot Placaat-Boek, IV, 380; Wiltens, I, 453; ter loops Wagenaar, Vaderl. Historic, XV, 495. 4) Groot Placaat-Boek, IV, 387; Wiltens, 1, 454. 5) Groot Placaat-Boek, IV, 389; Wiltbns, I, 456; de Gijselaar, die xe met een enkel woord op bl. 70 vermeldt 138 ingeval zij het niet goed en ijverig waarnemen. Weinige dagen na de afkondiging van het plakkaat van 1691, op den 27sten Januari nl., vaardigden de Staten-Generaal een ander plakkaat van volkomen dezelfde strekking uit, en waarvan het eenige doel schijnt te zjjn geweest, wat Hol- land Yoor zieh alleen had vastgesteld op al de Provincien van toepassing te doen zjjn ^). Een bijzondere oorzaak yoor die plakkaten vonden wij bij de geschiedBchrjjyers nietver- meld en het onderwerp der geschriften die toen werden yerboden, is ons niet bekend. Zij schijnen echter eyenzeer de Republiek en hare bewindslieden, als het naburig Frank- rijk en Engeland te hebben betroffen. Wij keeren terug tot het jaar 1680, om een blikteslaan op hetgeen yeryo^ens in de Yereenigde I^ederlanden ten deze is geschied. Yooreerst noemen wij een plakkaat der Staten yan Hol- land, yan 28 Noy ember 1681, tegen het drukken yan Bchandelijke of fameuse libellen, met of zonder naam yan drukker „de Begeringe yan den Lande ende desselfs Yrun- den ende Geallieerden concemerende" waaryan de inhoud bijna gelijkluidend was met yroeger uitgeyaardigde plakkaten. Yeryolgens komt in aanmerking het plakkaat der gecom- mitteerde Raden yan Friesland, yan 12 Mei 1682, be- trefiPende de niet geapprobeerde Theologische boeken, lui- dende: „Yerbieden een ieder Boekyerkooper op poene yan 25 gouden Friesche Bijders op ieder Exemplaar, Theologi- sche boeken zonder approbatie der faculteit ^) aantenemen, en ordonneren, ze ontfangen hebbende, alhier op 't CoUegie te brengen, niet te drukken, doen drukken, of yerkoopen *). 1) Grool Placaat-Boek, IV, 490; Wiltens. I, 458; db Gijselaar. 70 v. 2) Hier gold dus ook de goedkeuring ter zake van Theologische geschriften, die den 9deD April 1675 in Holland werd vastgesteld. 3) Thoe -Sghwartzenberg, aangehaald werk. D. V. 1201. — Dit is het laatste Friesche plakkaat. In de XVIIIcle eeuw werd te Leeu warden de Frieicke eourant, de eenige in de Provincie, uitgegeven, voor het privilegie waarvan de drukker in eens af, f 1000 aan de Provinciale kas betaalde. De regeering na eenige jaren vernemend, dat de man er veel geld van troky zegde hem aan, dat, wilde hij het privilege behouden hij dan een 139 Twee jaren later, op den 12den Mei 1684, achtte de Magistraat van Amaterdam het noodig de Keur van 2 Octo- ber 1649 en de beide Keuren van 1661 betreffende de &meu8e libellen te hernieuwen. „Daar dezelve niet naar behooren worden geobserveerd'' — zoo luidt de aanhef — „n)aar in disobBervantie en ten eenenmaal in vergetelheid zijn geraakt, en dat vele zich verstouten in yilipendie dier placcaten te drukken en intebrengen Bcandaleuse paskwil- len, benemende niet alleen het respect van particulieren, maar ook van Heeren yan de Regering van Staat en Ste- den, yan yreemde Heeren en Yorsten, yrienden yan den Staat, enz. enz. zoo yerbieden wg, dat niemand zich zulks yerstoute, ten zjj onder de geschriften de eigen, en geen gefingeerde naam yan auteur en drukker sta, op poene yan, boyen de boeten in yoorschr. Keuren, f 50, yoor den auteur, en w^t betreft den drukker, dat zijn huis zal worden toegesloten en zijne nering een jaar gesuspendeerd zal zijn" ^). De oorzaak der in dat jaar in weerwil yan de strengste keuren uitgekomen schotschriften, schijnt te moeten worden gezocht in de oneenigheden, die ten jare 1684 tuBBchen den Stadhouder Willem den Illden en de l3tad AmBterdam waren ontstaan, wegeuB het onderscheppen door den Prins yai) geheime miBBiyeB door den ambassadeur yan Frankrjjk bij onze Bepubliek, den graaf D'AyAUX, aan de regeering dier Btad gericht. IntuBBchen yerminderde de twee- dracht door de uitgaye yan yerscheidene pamfletten niet en o&choon het den schijn had, dat de Magistraat yan Am- sterdam, bij den keur yan 12 Mei 1684, haar eens yooral wilde onderdrukken, legde hij het er inderdaad op toe, dat aan zijn besluit wat minder strong de hand werd gehouden, omdat de Prins yan Oranje reeds lang te yoren daar zeer gehaat was ^). jaarlijksche recognitie van / 2000 geven moest, waarin h\j toch toesiemde : het was dus tameiyk lucratief. Naderhand toch kwam er nog een afzonder- lijke Leeuwarder eaurani by een ander iiit. 1) Handvesten van Amsterdam, bl. 1044. 2) Zie het getuigenis van Waoenaar in diens Vaderl. Historie, XV bl. 195 v. 140 Het plakkaat der Staten van Holland van 24 Juni 1684, is reeds door ons yermeld. In 1685 yaardigde de Amster- damsche Magistraat, op 31 Juli, een Eeur uit, waarin het Yolgende wordt te kennen gegeven: „In eryaring komende, dat hier onder de hand worden gedrukt eenige France Couranten of Nouvelles, waar in de tijdingen alleen gesteld zgn na het goedvinden van den auteur of drukker, zonder acht te slaan of ze met de waarheid oyereenkomend zijn, of niet, het geen de menschen misleidt, en offensie geeft aan uitheemsche Potentaten, — zoo yerbieden wg, zoodanige hier te drukken of te doen drukken — op poene dat de schuldigen zuUen worden gecomdemneerd in eene boete yan 100 zilyere Daoatons, en boyen dien de stad yoor een jaar ontzegd; de boete Va ^^^ ^®^ Heer Hoofdofficier, en ^/^ yoor den aan- brenger, renoyerende wjj hierbij de Eeure yan 5 Maart 1683", betreffende dezelfde zaak i). Bij plakkaat yan 9 Januari 1686 bepaalden de Staten yan Holland, „dat de auteurs, of die genen welke hunne boeken zouden willen drukken, Octroy daartoe yerzoekende, de namen yan yoorschr. boeken met hun naam of titel moeten uitdrukken, en dat op meer dan &&n tractaat, door denzelfden auteur gemaakt, en in het request uitgedrukt, octroy zal yerleend worden, zoo die tractaten, ten tijde yan het yerzoeken yan octroy, door den auteur zgn gebragt in staat om gedrukt te worden; eindelijk, zoo iemand octroy yraagt op boeken yan diyerse auteurs, alsdan zoo yele octroybrieyen per request zullen ged^p^heerd worden, als er auteuren zgn" *). Een tweede plakkaat, yan 21 Februari 1686, door de Staten yan Holland na dat yan 19 September 1679 be- treffende de couranten uitgeyaardigd, bepaalt het yolgende: nVerbieden dat niemand drukke — eenige Fransche Cou- ranten, 't zij onder den naam yan Gazettes, of yan Gazette raisonn^e, Nouyelles Choisies, Lardons, enz. — op poene yan 1) Ilandvesten van Amsterdam, 1044. ^ Groot Placaat-Boek, lY, 361; Wiltens, I, 389. 141 arbritale correctie, zoo wel yoor maker, als yoordrukker" ^). Een Amsterdamsche Eeur, yan 22 Juni 1686, houdt een uitbreiding in der yoorgaande en bepaalt: „Alie dewelke zullen duryen ondememen Fransche Couranten, I^ouyelles, Relations, enz. — te drukken — , te doen inkomen, — te yerkoopen en te debiteren, zullen yoor 3 jaren de stad en jurisdictie worden ontzegd, en gecondemneerd worden in een boete yan 200 zilyeren Ducatons ; zuUende op dezelfde wijze gestraft worden de Boekyerkoopers, die in hunne winkels die papieren te lezen geyen, of gedoogen, dat ze daar wor- den gelezen". De boete moest worden yerdeeld, als in de Eeur yan 31 Juli 1685 was yoorgeschreyen ^). Wg komen er openlgk yoor uit niet te weten waaraan het is toe te schrijyen en hoe bet kwam, dat reeds sedert 1679 in Hol- land, maar yooral in 1685 en yolgende jaren te Amsterdam, Bchadelijke Fransche Couranten in zulk een mate werden yerspreid, dat dit feit tot het uityaardigen yan zooyeel plakkaten en keuren aanleiding gaf. Waqenaar geeft hier geen licht. Een Eeur yan de Utrechtsche regeering yan 7 September yan eyengenoemd jaar, luidt: ^Yerbieden aan alle Boek- drukkers en Boekyerkoopers eenige godslasterljjke en scha- delgke boeken, in H bijzonder Historia Befarmationis PciUh fUcaej enz. binnen de Stad en Yrijheid yan dien te drukken, intebrengen, te yerkoopen", onder toeyoeging yan dezelfde boeten als in de besluiten tegen de Sociniaansche geschrifiben, in de jaren 1653, '55, '59 en '60 genomen. Hierdoor hellen wij, eyenzeer als door de titels der yerboden boeken, tot het yermoeden oyer, dat dit plakkaat ook de Sociniaansche ge- sehriften geldt, ofschoon . daaryan geen bijzondere melding wordt gemaakt^). 1) Groot Placaat-Boek, IV, 382. — Den 28«ten Februari 1686 namen de Staten-Generaal een resolatie om den Magistraat ie gelasten, te zorgen dat er geene poikwiUen uitkwainen tegen den Koning van Frankr\jk. Zie Groot Placaat-Boek, ly, 382. 2) Handvesten van Amsterdam, bl. 1044 v. 3) Yam db Water, III, bl. 433. 142 Den 9<len Januari 1688 beveelt de Magistraat derzelfde stad, „dat de Boekdrukkers dezer Stad van alle boeken, welke zij drukken, 't zg voor personen buiten deze Provincie of anderen, een exemplaar vereeren zullen voor de Biblio- theek dezer Stad" ^). Opnieuw verbood dezelfde Overheid den 5den December van evengemeld jaar ^ergerljjke geschriften, boekjens, enz., waarin de eer van hooge en lage standspersonen, zoo wel Politieke, als Ecclesiastieke, zeer schandelijk bespot wordt, — te drukken, intebrengen, enz. op poene yan f 500 boven arbitrale correetie, Vs ^^^^ ^®^ OflScier, Vs voor 't Stads- kinderhuis" (zoo word weder voor de arraen gezorgd) „on- verminderd de respective placcaten der Staten-Generaal en andqre ordonnantien" ^). Den 7<ien AuguBtuB 1688 zonden Overlieden van bet BoekverkooperBgilde van AmBterdam aan al de gildebroede- ren aldaar deze gedrukte waarschuwing, welke bun door der Stede Hoofdofficier gelast was: „dat ze zich zullen heb- ben te onthouden van bet drukken, uitgeven of verkoopen van al zulke boekjes, libellen, paskwillen of andere diffa- matoire Schriften, hoe ook genaamd, die eenigzints strekken tot disrespect, calomnie of kleinachting van Eoningen, Prin- cen of voorname personen; zuUende degene, die zulks na dozen komt te doen, zonder de minste conniventie niet aUeen gestraft worden volgens de Placcaten en Ordonnantien, maar daarenboven door Burgemeesteren dezer stad gehouden wor- den voor Rebellen van den Lande. Een ieder wachte zich voor schade". — Ik denk dat de beklimming van den troon van Engeland door Willem III aan kwaadwilligen aanlei- ding kan gegeven hebben, om de tegenpartg in Engeland misBchien, of wel om Willem zelven van eigenmachtige handelingen te beschuldigen. Het plakkaat der Staten van Holland, van 29 December 1688, hebben wij boven bij het jaar 1681 vermeld. 1) Van de Water, III, W. 764. 2) Dez., m, bL 431. 143 Wij zgn nu genaderd tot het jaar 1690, toen demenigte van paskwillen, waarin de regeeriDg van Amsterdam werd beleedigd, ale met den dag was toegenomen. Onder bepaling van een tamelijk zware straf beveelt dan ook de magistraat op den 4«^n Februari van gezegd jaar, „zich te onthouden van eenige faamrooyende paskwillen — te maken, op poene ran bij publieke geesseling, bannissement of tuchthuis te worden gestraft, naar exigentie van zaken. Yerders, dat de yerkoopers, 't zjj Boekverkoopers, Bookbinders of anderen, die paskwillen verkoopen, ombrengen, Qf doen brengen bij Boekdrukkers, of Boekverkoopers, — zullen gestraft worden, als auteurs"; terwijl tegen boekverkoopers en bookbinders, die paskwillen, zonder naam van schrijver of drukker, zullen aangenomen en niet terstond bij den HoofdoiBcier der stad zullen gedeponeerd hebben, een boete van / 1000 wordt vastgesteld, „welverstaande als zij geene der Exempl. ver- kocht zullen hebben", anders zal zij stellig vermeerderd worden; welke som verre overtreft het bedrag, dat in een dergelijk geval den 6den October 1661 te Amsterdam werd bepoald ^). Men mag de gissing opperen, dat de paskwillen te dier tgde ontstonden ten gevolge van de oneenigheden, die tus- Bchen den Prins van Oranje en de regeering van Amsterdam waren gerezen, zoowel wegens het verlangen van Z. H. om WiLLBM Bentinck, graaf van Portland, in de Staten-ver- gadering van Holland zitting te geven, als door de quaestie, of de nominatie van Schepenen van Amsterdam den Prins, die zich in Engeland als Koning van dat Rijk ophield, al of niet derwaarts moest worden toegezonden. Over deze geschilpunten heeft Wagenaar in 't breede gehandeld^). Het is hier de plaats te gewagen van een ander plakkaat van den 18<}en Januari 1691, door de Staten van Holland uitge- yaardigd ') en den 27sten dier maand door de Staten-Generaal i) Handvesten van Amsterdam, bl. 1045. 2) Zie zijn VaderL Historie. XVI, 59-96. 3) Groot Placaat-Boek, IV, 390. 144 algemeen gemaakt ^). Beide betro£Een niet de paskwillen, maar de schadeljjke couraDten, en herhaalden woordelgk de besluiten der Staten van Holland, van 19 September 1679 en 21 Februari 1686. Toen de regeering van Utrecht in 1692 had bespeurd, dat sedert eenigen tjjd in die stad werd uitgegeyen en yer- kocht een boek van den yermaarden Balthasar Bekker, getiteld: jfDe Bdoverde Werdd^ waarin meenigyuldige Bcha- delgke en de H. S. yerdraaijende stellingen en uitleggingen". kondigden zij den 23»ten September yan dat jaar het yerbod af, „aan een ieder en speciaal alle Boekdrukkers en Boek- yerkoopers, dit boek binnen deze Stad en Yrijheid te doen drukken of in te brengen, enz., op poene, dat, die eenige Exempl. zal gedrukt of yerkocht hebben, boyen opzegging yan zijn nering, yerbeuren zal 200 zilyeren Ducatons; 7^ yoor den Hoofd-Officier, Vs ^^^ den aanbrenger, en ^s voor 't Stads Kinderhuis. Moetende Drukkers en Boekyerkoopers alhier, binnen 3 dagen, de gedrukte Exemplaren yan yoor- noemd boek brengen in handen yan het Gerecht dezer Stad" «). ' Yoorts bestaat er een Eeur yan den Amsterdamschen Magistraat yan 29 Mei 1693, waarbij aan den uitgeyeryan nieawsbladen (Courantier) beyolen wordt, ,|Zorg te dragen, dat hij geene yerdichte tjjdingen yerspreide en altoos opregte berigten bekome; wegens schepen in lading liggende en derzelyer yertrek, niets te melden, waarmede de ygand (i. 0. Frankrijk) zijn yoordeel kon doen ; geene aanstootelijke uitdrukkingen betreffende den Pans, de Eardinalen, de Qeestelijkheid, of eenige gekroonde hoofden, Prinsen of Mogendheden, yooral zoo zij yrienden of bondgenooten yan den Staat zijn, in de Courant te yoegen; de huisselijke zaken en resolutien yan den Staat, al zijn ze binnens lands niet ten eenenmale geheim, echter in de Couranten ook niet wereldkundig te maken" ^). I 1) Groot Placaat-Boek, IV, 391 ; Wiltens, I, 460. ^ Van de Water, III. 433. 3) Wagenaar, Historic van Amsterdam, VIII, bL 720. 145 Eindelijk, en hiermede wordt de reeks van plakkaten yan de XYn<lc eeaw gesloten, moet vermeld worden een Ordon- nantie, den 26sten Januari 1695 insgelijks door de oyerheid van Amsterdam a%ekondigd tegen de nieuwstijdingen en ongeoorloofde libellen, waaryan artikel 1, dat alleen op ons onderwerp slaat, als yolgt luidt: ^Ordonneren, dat niemand hier ter Stede eenige nieuwe tijdingen, liedekens, of andere boeken, aan iemand zal mogen yerkoopen of geyen, om die langs de straat omteroepen, of op publieke plaatsen, of bg de huizen te gaan yeilen, op yerbeurte yan de Exemplaren en de boete yan / 12 yoor de eerste maal, yan dubbeld yoor de tweede en yan arbitrale correctie yoor de derde raaal, de boete te appliceren 7s ^^^^ ^^^ Heer Hoofd-Offi- cier, Ys ^^or 't gild en Ys ^^' ^® Armen ^). Oyerigens is deze boete, de tgdsomstandigheden in aan- merking genomen, zeer gering. Yeel hooger boeten toch werden in soortgelijke geyallen y66r dien tijd opgelegd. De eerste keur uit de XVIII^e eeuw is die, door de regeering yan Amsterdam op den 12<len Juli 1702 uitge- yaardigd, waarin de Eeur yan 12 Mei 1684 tegen de fa- meuse libellen woordelijk wordt herhaald, met yerandering der boete, die daarin wordt bepaald op f 300 „yoor den auteur, en ten laste yan den drukker f 100, en dat zgn winkel 6 weken gesloten zal blijyen" '). 