Corporate financial management
De Rottinees is yooral te paard seer dapper; zijne wapenen zijn laosen yan yijf k ses Rijn- laudsche yoeten lang, waarmede hij steekt en werpt, en de klSwang^ een kort zwaard. Hij is niet wreed; yandaar dat hij geeoe andere straffen heeft dan boeten. Die gestolen beeft moet het dubbel yergoeden; die overspel be- dreyen heeft moet boete betalen, meer of min- der, naar den rang der yrouw, ens. Zij hebben oyer het geheel maar d^ue yronw ; de Hoofden en meer gegoeden vel tot yier. De yroow * wordt gekocht en is dus het eigendom yan den man; yandaar ook dat de Rottinesche yrouw, boewel zij oyerigens goed behandeld wordt, niet meer is dan dienstbode, de man haar beer. Hoewel de Rottinezen doorgaans als wraak- zuchtig vorden afgeschilderd, zijn zij, zoo zij maar goed bestunrd worden, zacbt en gedwee, en gehoorzameu zonder tegenstreyen. De Rottinezen zijn zeer matig; ijagong en siroop, die yan de sap yan den lontarboom gekookt wordt, is faun dagelijkscb yoedsel. Daar zij evenwel zeer gezellig zijn, houden zij yeel yan feesten en daarop doen zij zich zeer te goed. Het yoomaamste yoortbrengsel yoor den Rottinees is de lontarpalm, die oyer het ge* heele eibuid gevonden wordt. Het sap van dezen boom is yoor de^ beyolking wat de rijst is yoor den JayaaD, de sago yoor den Ambo- nees. De lontarboom heeft eene harde schil, yan 3 tot 8 dnim (Rijnlandsch) dik, die, als de boom oud is, ijzerbard wordt. Tot op eene hoogte yan 10 yoeten heeft de stam \}\^ tot 9 yoeten middelliju en rijst dan tot eene hoogte yan 50 \ 70 yoeten lijnregt omhoog, bij eene gemiddelde dikte yan ^dn yoet en min- der. In den top yormt zich een mooije, ronde kruin yan zware, harde bladen, die, 5^6 yoeten groot^ waaijcrsgewija op een zeer har- den Stengel, yan 8^/, tot 3 yoeten lengte, groei* jeu. Uit die kroon schieten de bloemstengels, waar het yocht, de palmwijn {(oeioaJk), uitge- tapt wordt. Er zijn mannelijke en yronwe- I lijke boomen. De yrucht yan de laatste is bijna bolrond, die yan de mannelijke van eenen cilinderyorm, omtrent 10 duimen lang en ^^n duim in middellijii. De yrucht wordt aan het einde met eene houten knijptang gekneusd en men snijdt er een dun schgQe af, hetgeeo twee, drie dagen herhaald wordt, en dan gaat het yocht ttitvloeijen. Nu worden er kleine, van de bladen des booms gemaakte emmers onder gebonden, welke dan tweemalen daags gele- digd en goed droog uitgeyeegd worden, opdat het yocht niet tot gisting kome en zuur worde. Het sap wordt yerscb gedronken en is daa zuiyer wit, eeno lekkemij teyens yoor varkens en paarden. Door koken yerdtkt, wordt het zeer goede siroop. ^ Dit doet men ▼ooral in de warme maanden, September, October en Noyember, wanneer de boom yeel meer sap geeft dat dik is yan de suikerdeelen. £en ijyerig man tapt yijftien boomen en in ge- noemde maanden driemalen daags. De siroop wordt in potten gedaan, die luchtdigt gesloten worden, en kan dan een geheel jaar goedblijven. Zij wordt met water aangeleugd gedronken en is zoo het hoofdyoedsel der beyolking. De aan- gelengde siroop wordt, met yerscMllende wor- tels yermengd; in een houten trog aan het gis- ten gebragt en beet dan laroe, een smakelijke en gezonde drank, die eyenwel bij grootehoe- yeelheid bedwelmend is. De lontarbladen wor- den, oyer bet yuur gebogen, tot groote en kleine emmers gefabriceerd, en de gladde bast der Stengels tot touw gedraaid, (kt, hoewel stug, in den regentijd zeer sterk is. De harde bast yan den boom wordt tot stijlen yoor hui- sen gebruikt en is alzoo zeer duursaam. In belangrijkheid yolgt nu de gabaiig- of y/iMM^-boom. Hij groeit eyeneens op iJa de lontar, maar is yeel losser yan yeael, grooter yan omyang en kroon, doch bereikt lang niet dezelfde hoogte. De bUden zijn zeer groote waaijers, niet zelden yan 10 yoeten middellijn, en de Stengels, aan wier uiteinden de bladen uitgespreid zijn, worden yan 10 tot 14 yoeten lang. Waar de boom yeel water heeft, bereikt hij met de 18 of 20 jaren zijn yollen wasdom, schiet dan eene groote bloemkroon, waaraan zich duizenden yruchten tot rijpheid zetten, van de grootte en den yorm eener groene abrikoos. Zoodra zij rijp worden vallen de yruchten af, waaryan honderden wortel schieten en zich spoedig ontwikkelen, terwijl de onde stam sterft en vermolmt. De Stengels, waarop de bladen groeijen {^Miak)^ zijn driekant, met eene diepe gleuf op het eene vlak ; zij worden ge- bruikt yoor de wanden der huizen en omhei* BO. 173 singen ?an erf of tain. De bladen dienen tot het dckken der bnizen. Yoorts wordt er zeer good toQW Tan gedraaid en allerlei mat- en maodwerk van gevlochten. Het metg, de pit, eene soort van sago, maar grof van veeel, is, zoo hng de boom nog niet tot voUen wasdom ge- komcD is^ een zeer gezodit voedsel voor de Tirkeos. De kokos en fituutg zijn over het geheele oknd vospreid. Van vmcktboomen komt Toorts aUeen nog in aanmerking de manga- boom, die hier zeer voortreffelijke vruchten geeft. De berolking plant djagong, een paar andere gjentwoarten, tabak &i rijst, veel roode, op a&tte vdiden, die eckter meest aan de Badjt^t toebehooren en niet genoeg voor de dageHjk- seke coBsumtie opleveren, om welke reden de ftottinees zich met het bovenvermdde sap van den ioatarboom meet vergenoegeD. Meo treft er onderscheidene soorten van itoBt aaD, die te Koepang zeer gewild zijn tot faefc bottwen van schepen ; zoo heeft men er mede zeer Iraai ebbenhout en eene soort Taa grof mahonijhout. Het eiknd levert goede vtt, dodi na de verwoestende orkanen van 1S49, wiarmede de bijen als van het eiland mggevsagd zijn, is de opbrengst zeer germg. Bttffds zijn er in grooten overvloed, doch is bijna verWilderden staat, daar zlj de geheele Oost-moesson door (hier, even als op Java, de lirooge tijd), vrij in de bosschen rondzwerven. Tegea den regentijd worden zij naar de ne- Sonj gedreven, om btj het bewerken der rijst- TddcD g^roikt te vorden, die hier niet om- geploegd, maar alleen fijn getrapt worden door bet indi^ven yan geheele troepen bnffels. Paar- <len zgn er tevens zeer veel; het is niets on- geineens dat een gewoon inlander er een vijf- tigtal in het bosch heeft rondloopen. Zij zijn fiiet groot, maar van edel en sterk ras en zeer gezockt in den handel. De waarde der ruUgoe- <iereii, die voor een goed paard gegeven wordt, bodittgt IS tot 16 gulden Koepangschen prijs. Be paarden zgn zeer goed gedresseerd in den loogeaaamden telgang; draven en galopperen is in het oog van den Eottiuees zeer leelijk. Be eigenaan kennen hunne paarden en buffels neest aan teekens in de ooren gesneden. Yer- ^ viadt men er vele schapen, geiten, wilde botoi, varkens en kippen. Ook worden op Kotti vogebestjes en inpa$ig en te Thie schild- ptdden gevonden. De handwerken, welke op Rotti worden nit- S^oeJead, zgn: het goud- en zilvenmeden, in ^ i^egorq of liever op het rots^eilandje Ouw, t^enover het strand van Oi Nal^, het vervaar- digen van zeUdoek (van d^^i^-bladeren), dat te Oi Nai4 plaats heeft, het breijen van netten, het maken van touwwerk van den iMiro0*bast, het verdampen van zeewater tot zout, en de vischvangst, welke geschiedt met werpnet en heogel. De vronwen weven de benoodigde «tf- roH^t en talendang^t voor het hnisgezin; het daartoe benoodigde katoen wordt door Boegi- nesche handelaren, die jaarlijks Rotti bezoekeD, aangebragt. Onder de Rottinezen, welke op Timor wonen, zijn knndige metselaars, smeden, timmerlieden en kleSrmakers. Er bestaat geringe handel met Koepang, die door praauwen, welke op die plaats te hnis behooren, gedreven wordt, en lijnwaden, ka- tc^n, koralen, ijzer, ijzerwerk, kruid, geweren, goud- en zilverwerk, arak en pimang aanvoeren, en daartegen paarden, varkens, een weinig padiy siroop en suiker van den lontarboom, een weinig djagong en inlandsch zeildoek in- nemen. Ook worden er vau de £oka*baai vele karbonwen met vaartuigen van Koepang over- gevoerd naar Port-Essington. De kleeding der Rottinezen bestaat uit grof katoen; de manuen dragen mutsen van blade- ren gevlochten, de vrouwen gaan blootshoofds, terwijl de jonge meisjes hunne haren niet lang laten groeijen alvorens zij getrouwd zijn. De vrouwen sieren zich gaarne op met koralen en tooijen bij feestelijke gel^enheden het hoofd met eenen koralen krans. Hunne huizen zijn niet, even als op Timor, op den grond gebouwd, maar staan op zware palen, op de Maleische w^s. Zij bestaan slachts uit een dak, dat tot den vloer afdaalt, en heb- ben zijwanden noch vensters. Het gros der bevolking bestaat uit Heide- nen, die overigens geene afgoden of eigenlijke offers hebben. De Rottinees heeft een hoogsten god, Mani-thoe-lam, beer van de lucht of hoogte; die god. is zeer goed en liefderijk, maar bemoeit zich niet met de menschen en dujs wordt hij noch vereerd, noch gevreesd. Maar alle mindere geesteu (hanMs\ en die zqn legio, zijn den mensch vijandig; die hebben lust in pijnigen en kwaad doen, het zijn ware kwelduivels. leder die sterft wordt een kau" ioe en daar hij gedurende geheel zijn leven ge- kweld en gepijnigd is, doet hij zulks ook den nageblevenen, bij voorkeur den naasten bloed- verwanten. En daarom leeft de Rottineea in gestadige angst en vrees en durft niets te be- ginnen zonder de geesten te raadplegen en of- fermaaltijden te geven te hunner eer. QoedQ geesten heeft de Rottinees niet. 174 BjO; Het Nederlandache Zendeliaggenootschap heeft op Rotti Zeudelingen en scholcn gchad; geen dutrikt is er, waar. niet een aantal gedoopte Christenen zijn. Dezen sijn nu uiterst verwaar- loosd, daar genoemd genootschap, om ziekte der Zendelingen en andere oorzakeu, zijne werk- zaamheden aldaar gestaakt heeft. Dit is zeer te beireuren, want de bevolking stelt prijs op Christclijk onderwijs; randaar dat zij zelve voor een groot deel de kosten der scholen bestreed. Later is het Qouvernement tot de oprigting van scholen voor eigen rekening overgegaan, soodat m 1857 18 inlandsche scholen heropend ajn. De Radja^t worken zeer mede en de onderwijzers op deze scholen zijn bijzonder ge- schikt voor hunne betrekking. Indien het ge- nootschap er sijne werkzaamheden niet weder opvat, dan ware het te wenschen, dat er zen- deling-werklieden heengezonden werden, die er seer nuttig werkzaam zonden kunnen zijn, te meer zoo zij der bevolking het ijzersmeden en andere handwerken konden leeren. Aeeds in 1662, 1691, 1700 en 1744 heeft de Oost-Indische Kompagnie met de Yorsten van Rotti kontrakten van vrede, vrieudschap en bondgeuootschap gesloten. De literatuur over dit eiland zal bij Timor opgegeven worden. Bottingiy dorp op Sumatra, adsistent-resi- dentie Benkoelen, aau het Westerstrand der afdeeling Ommelauden. Bouquity volgens HoBSBUfiGH de bena* ming van een eiland aan de Noordkust van Sumatra, ten Zuid-Ooston van de Lanksa- baai. Van dit eilandje steekt een rif met branding nit. Bousabe, berg op den Noord-Oosthoek van het noord-westelijke schiereiland van Nieuw- Guinea, op 134° O. L. B0W9 eilandje in den Molukschen Archipel, bij den Zuidhoek van Gilolo. Bowab, berg in Borneo's Zuid- en Ooster- afdeeling, distrikt Kabajan Tengah. Bowah, eiland in den Lingga-Archipel, ten Noord-Westen van het eiland Singkep, op 0° W Z. Br. Bowahy kaap aan den Noord*Westhoek van het Riouw-eiknd Bintang. Bowakan, dorp op Java, residentie ^oera- karta, afdeeling Padjang, distrikt Klatten, in het Westen. Bowan, rivier op Sumatra, op de Oostkust van het koningrijk Achin. Bowmoer« dorp op het Tenimber-eiland Yordate, residentie Banda. B0WO9 dorp op Java, residentie Samarangi ' afdeeling Salatiga, distrikt Oengaran, met een 40tal inwoners. Bowo, dorp op Java, residentie BageLen, afdeeling en distrikt Ambal. Bowo Boning, 00k bij uitnemendh^denkel Rowo geheeten, meer op Java, residentie Ke- diri, afdeeling Ngrowo, tusschen de distiikien Tangoel en Wadjak. Bowo Bidin, dorp op Java, residentie Sa- marang, afdeeling en distrikt Salatiga, bewoond door een 30tal zielen. Bowo Boeboh, dorp op Java, residentie Madioen, op den weg van Madioen over Po- norogo naar Kediri, 4 palen van Sawoe. Bowo BoeloOBy dorp op Java, rendentie en regentschap Pekalongan, distrikt Seragi. Bowo Boni en -Danis, twee dorpen op Java, residentie Samarang, afdeeling en distrikt Salatiga, het eerste met eon 80tal en het laat- ste met een 175tal zielen. Bowo Gudingan en -Qandjar, twee dorpen op Java, residentie Samarang, afdeeling Salatiga, distrikt Ambarawa, het eerste met eene bevolking van 60 en b^ laatste van 270 zielen. ** Bowo Gately dorp op Java, residentie Soe- rakarta, afdeeling Padjang, distrikt Haribojo. Bowo Gombaly -Kantjing en -Kasaan, drie dorpen op Java, residentie Salnarang, af- deeling en distrikt Salatiga, bewoond door een 70tal, een ISOtal en een 140tal zielen. Bowo Lakif dorp op Java, residentie en regentschap Pekalongan, in het Noord-Oosten van het distrikt Bandar Goeniwang. Bowo Lebrek, dorp op Java, residentie Samarang, afdeeling en distrikt Salatiga, be- woond door ruim 200 zielen. Bowo IiOkoOf dorp op Java, residentie en regentschap Pekalongan, distrikt Bandar Goe- niwang. Bowo Bagem» dorp op Java, residentie Samarang, afdeeling en distrikt Samarang, be- woond door een 80tal zielen. Bowo Saking en -Sari, twee dorpen op Java, residentie Samarang, regoitschap Kendal, distrikt Troeko. Bowo Sintol, dorp op Java, residentie Samarang, afdeeling en distrikt Salatiga. Bowo Tamptoe, dorp op Java, residentie Bezoeki, afdeeling Bondowosso, distrikt Djember. Bowo Wioeng, dorp op Java, residentie en regentschap Soerabaja, distrikt Goenong Kendang, ongeveer 10 mijlen van de stad ver- wijderd, met eene gemeente van inlandsche Christenen. Boyal Charlotte, rif in de Chinescbe zee, RO— RT. 175 op 6* W W N. Br. en 113*» 37' W O. L. Bpyal George, bank genoemd naar het sehq) van dien naam en den 25>> November 1813 door den Gefligroerder Gbibble ont- vsud, op ongereer 5*" W W Z. Br. en 116° 15' 20" 0. L. Bomgain, het oostdijkste der Banda- eiluden, mim ^j^ mijl Oost-Zuid-OostvanGroot Binda, Tolgens het gemiddelde Tan yerschil- lode wBunanuigai op ^'^ 83' Z. Br. en ISO*" 4' W 0. L. De lengte wordt berekend. Tan het Noorden naar het Zniden, op ^ne mijl. Orer dit aland is een Opsiener geateld, die iereni belast is met de strandvonderij. Het beeft een uitgestrekt strand, dat nit wit sand bestet, en alwaar dtkwerf levende schild- piddea geronden worden, welke daar hnnne ^sen komen nederleggen. Het land is berg- i^tig en Tmchtbaar. Men vindt er op som- nige plaatsen seer fijne klei, waarvan door de bevoneis potten en pannen worden gebakken. flei GonTemement heeft er eene pannen- en steenbakkeiq; ook iroidt er kalk en eene Trij niron soort Tan klipzont geronden. £r be- staan eenige ^fWt-aauplantingen van weinig vnrde: net nitzondering van enkele onde boo- BQL, Diets dan krenpelhonty aUeen bmikfaaar roor ligte gebouiren. De grond levert, behalve ttoige mtukaatnoten, groenten, vele vruchten a kbkoanoten. De bevolking telde op ultimo 1854 33 Europeanen en Mestiezen, 21 inland- ttbe Christenen, 6 Mohammedanen, 2 Timore- tto, 1 Chinees en 21 partikuliere lijfeigenen. De Ghristenen hebben er een school met een Ondervijnr, die des Zondags eene leerrode in het Mileisdi voorleest De veestapel bedroeg op genoemd tijdatip: 12 runderen, 2 geiten, 6 acfaapen en 62 varkens. Hen heeft er goed drinkwater en het is er zeer gesond. In de nabijheid van Rozengain vQidt veel Vtsch gevangen. Het vaarwater taschen dit eiland en Banda is vrij van ge- weo. Ten Znid-Ooeten van Ronngiun ligt een rif, gedeeltelijk boven water, met sterke branding. In 1634 sijn hier de muskaatnotenboomen uitgeroeid, zoodat de bewoners grootendeels naar Banda en Ay verhuisd ztjn. Later strekte Rozengain tot verbanningsoord van misdadi- gers, welke er in de steenbakkerij en kalkbran- derijen moesteu arbeiden, waardoor dit eiland den naam van Bandieten-eiland verkreeg. Ruib, eiland in den Wageoe-Misool*Arohipel, tusschen de eilanden Gebeh eu Wageoe, welks top gelegen is, volgens Mslvill vah Ca&nbeb, op 0' 2' 3(K' Z. Br. en ISO** 5' O. L. Bulge Hoeky hoek op het eiland Batjan, op 0^ 26' Z. Br. en 127'* 42' 0. L., volgens Gaegobt. BoigeHoek of Tandjong Lapar, hoek op Borneo's Oostkust, gemiddeld volgens Gbb- ooET, op 2' 10" Z. Br. en 116« 46' 30" 0. L. Hy is laag en met boomen begroeid. Nabij dozen hoek liggen een binnen- en een buiten- rif; het eerste zwart van klenr; met branding; het tweede, naar gissing, 3 Rijnlandsche voe- ten boven water, terwijl het zich oostwaarts langzaam onder water verliest. Rulofb-eilanden, twee eihinden gelegen digt onder den wal van Nieuw-Guinea, in de straat Nautilus, bij de Znidpunt van kaap van den Bosch. Het oostelgkste en grootste ligt op 4* 10' Z. Br. en 133* 4' O. L. Bumbeay zie; Roembeh. Bumroe, dorp op het eiland Groot Kei, residentie Banda, distrikt Fehr. Buziy zie: Rhun. BiiBtenbnrg, buitenplaats op Java, resi- dentie Batavia, tusschen den lOu en 11^^ psal op den weg van Batavia naar Buitenzorg. Bust en Iitist, partikulier land op Java, residentie en regentschap Pasoeroewan, aan de Java-zee, tusschen de distrikten Kraton en Kota Pasoeroewan. Bliwa« zie: Roewa. Byahy zie: Raja. s. Sa&t, zie: Tjisaat. Saai, dlandje bij de kust van bet eiland Timor, aan de Oostzijde van Waibali, op 9^ 35' Z. Br. Saauw, zie: Sauw. Saba, eene der mondingen van de Djambi- rivier, op Sumatra's Oostknst. Sababil, rivier op Sumatra, adsistent-resi- den tie Benkoelen, afdeeling Kauer. Saba Eller, dorp op bet eiland Madura, 81 palen van Bangksdang, 8274 van Soemanap en 39 van Madura. Sabahan, rivier en dorp op de Noord- Oostkust van Borneo, distrikt Mangedora. Er is eene groote baven. De rivier is niet breed, doob aanzienlijk kng : men beeft vijf da- gen reizens noodig om tot bet dorp te komen. Het is door Mobammedanen en Heidenen be- woond en levert vele vogelnestjes, beste kam- fer, was, pareloesters, tripang, rijst en roUm, Sabahoe, dorp in Borneo's Zuid- en Oos- terafdeeling, aan den linker oever der Fem- boeang, in de afdeeling Sampit, bewoond door 120 Dajaks, , Orang Koebin" gebeeten (1853). Sabahor, kaap en dorp in Borneo's Zuid- en Oosterafdeeling, aan de Znid-Oostsijde van bet landscbap Tanab Laut. Sabai, rivier op Sumatra, adsistent-resi- dentie Benkoelen, afdeeling Moko Moko, dis- trikt Seblat. Sabajan, rivier in Borneo's Zuid- en Oos- terafdeeling, distrikt Doeson Oeloe. Sabakoe, zie: Sababoe. SabalangaHn, dorp in Borneo's Wester- afdeeling, rijk Matan, aan de rivier Fawan. Sabale, dorp op bet eiland Makjan, met een Hoofd, dat den titel van Kimalaha voert. Het is in December 1861 door de uitbarsting van den vuurberg verwoest. Sabaleh, dorp op Java, residentie Falem- bang, afdeeling Iliran Banjoeasin. Sabalia, dorp op Sumatra, residentie Fa- lembang, afdeeling Kommering llir, aan de ri- vier Kommering. Sabalola, dorp op bet eiland Makjan, staande onder een Hoofd, dat den titel van Ngofamanjira draagt. Bij de uitbarsting van den vuurberg in December 1861 is deze plaats verwoest. jSabambaiiy landscbap in Borneo's Zuid- en Oosterafdeeling, landstreek Tanab Boemboe, onder een Yorst, met den titel van Panfferan SJarif, bewoond door 250 zielen. Saban, voormalig koningrijk op het eiland Sangir, residentie Manado, dat later onder Ta- roena en Ealougan gekomen is. Saban, dorp op Sumatra, residentie Pa- lembang, in bet Zuid-Westen van deafdedin^ Ogan llir. Sabanerie, berg op Celebes' Westkust, leenvorstendom Barroe, aan den linker-oerer der Takalasse, boog 796 Rynlandsdie voeten. Sabang, naam, dien de boofdf^ts To- boali op bet eiland Banka droeg, v<$($r aldaar ons ^tablissement gevestigd was, en welke nog door de inboorlingen en GhinezeD aan baar gegeven wordt. Zie: Toboali. Sabang, rivier op de Westkust van het Riouw-eiland Bintang. Sabang, dorp op Celebes' Westkust, leen- vorstendom Tanette, distrikt Lompo Bi Adja, met 5 buizen en 39 zielen (1861). Sabang, dorp op Celebes' Westkust, af- deeling. Sandjai, distrikt Boelo Boeio, vassaal Talla of Foeloe, met 17 buizen, 212 zielen en 85 klapperboomen (1861). Sabangau, zte: Sebangouw. Sabang Mengoeroe, kaap aan de Noord- kust van bet eiland BiUiton, distrikt Boediug, die de Westzijde der baai van Boeding beposlt. Sabang Bajoe, rivier op bet eilimd Bllli- ton, aan welke tin wordt gevonden. Sabankau, zie: Sakambau^ Sabanko, eiland ten Westen van Celebes, in den Spermonde-Arcbipel, bif de kust van de "N oorder-distrikten. Sabaon, kaap aan de NoonT- Westkust van Bdrneo, in de zee van Karimata. Saba Pala, dorp op Sumatra, residentie Fadangsche Bovenlanden, in bet Oosten van bet landscbap Tanab Datar. Sabar, rivier op bet eiland Banka, distrikt Blinjoe. Sabaranon, eiland aan Sumatra's West- kust, tot de Batoe-eilanden bebooreude, met een geUjknamig dorp, bevolkt door 25 Niassers. Sabat^ rivier en dorp in Borneo's Wester- afdeeling, rijk Taj an. Sabatang, ladang op Sumatra, residentie Falembang, aan de Fladjoe. SA« 177 oobewoond eikndje aan do Oost- biat en rivier op de Noord-Oostkust Tan het eOand B&tjan. Sabbai, meer in Borneo's We8terafdeeling« lijk Tajan, d&t skh, door het riTiertje Djim- bar, in de Ki^oeas ontlast. SabettDOy sie: Sebiano. Sabelewa, rivier aan de Oostkust Tan het eilasd Boerq» die zich in see ontlast. tebella^ gebergte op het eiland Batjan, ten Zniden Tan de hoofdplaata. Dr. Bsrh- STEDI, beiast met het doen eener vetenschap- pehjke reb near de Molnkko's en Nienw- Gmbea, heeft, in Februarij 1861, op dit ge- bergte, dat T66r hem nog door niemand scheen beklommen te njn, ter hoogte Tan 2,700 tot 3,900 Ripilandsehe Toeten, een uitgestrekt mnakaatnoten-boach ontdekt, met Truchten, die, in grootte en schoonheid, de in Holland laa de markt komende mnskaatnoten Terre ovcitrcffen. Babelo, Onng of Onin's hoek, kaap ian de Weetsijde Tan het nooid-westelijke M^hicnOaiid Tan Nieuv-Guinea, op 1* S9' Z. Br. en 130* 55' O. L. flabentoeloeng, riTier op Borneo's Ooet- knst, die in de rivier Tan Koetei Talt. Saberambang, dorp op Sumatra, resi- dentie Pidangsche BoTenlanden, afdeeling XX Kola's. Baberanon, sie: Sabaranon. Saberoeang) dorp in Borneo's Zuid- en Oosteiafiieeling, rgkje Kota Waringin, aan deo regtcnieTer der Aroet, bewoond door 47 Ma- le^ (1853). Sabety dorp op Java, residentie Madioen, regentsehi^i en distrikt Soemorotto. Sabi, riTiertje op JsTa, residentie BataTia, ^t sieb in de Tjidani ontlast. Sabit dorp op de Znidaijde Tan het eiland Soela Besi, residentie Temate. Sabian, dorp op het eiland Madura, in het XoQnle& Tan bet distrikt Bangkalang. Babiana sie: Sebiano. Sabila, sie: Sabella. Sability landsehap en riTier in Borneo's Westenfileeling, nyk Sintang, aan de Kapoeas. Babin Ajer, riTier op Sumatra, residentie Psdaagsdie BoTenlanden, die in de Soempoer ▼lit. Sabinasiy dorp op JaTa, residentie Madioen, regentiehap en distrikt Magettan. 8abiwiu|jay kampong in het Noord-Westen ran Midden-Flores, bewoond door Langa's. Sabla, een der Pagd-eilanden, ten Westeu van Somatra. lU. Sabla» faeuvel op Sumatra, residentie Pa- dangsche BoTenlanden, aan de rivier Takoeng. Sablangan, gebergte in Borneo's Wcster- afdeeling, rijk Soekadana. Sablas, dorp op Sumatra, in de suidelijke afdeeling Tan de residentie Padang, distrikt Sikoet. Sablat, op zich self staand distrikt met gelijknamig hoofddorp op Sumatra, adsistent- residentie Beiikoelen, afdeeling Moko Moko. Tijdens het Engelach bestuur was er te Sablat eene posthouderswoning, Toorzien Tan hehoor« lijke peperpakhuizen. Tan welke gebouwen, die in 1833 door de aardbeTing seer Teel geleden hebben, tegenwoordig niets meer te Tinden is. De riTier Tan Sablat ontspringt op den berg Planak en Talt na een korten loop bij het dorp Sablat in see. Sablimbing, dorp in Borneo's Zuid- en Oosterafdeeling, rijkje Kota Waringin, aan de riTier Pelikokn. Sabo, doip in Borneo's Westerafdeeling, landsehap Simpang. Sabobar, sie: Labx)ber. Saboe, meer in Borneo's Zuid- en Ooster- afdeeling, aan de Kapoeas Moeroeng. SaboOy riTier en dorp op Sumatra, in de Lampongs, afdeeling Telokh Betong. De riTier Talt in de Ratt6-baai en is alleen b^ den mond zeer diep, doch toTens modderachtig. S^boe, aan de Westzijde der baai Tan Telokh Betong gelegen, bezit warme bronnen, welke echter alleen met leTensgevaar te naderen zijn. Saboe, rivier op Sumatra, in de Lampong- sche distrikten, die in het Zuiden van de afdee- ling Toelang Bawang in de riTier Abong Tslt. Saboe, riTier en hoek aan de Oostkust Tan het eiland Nias. Saboealy dorp op het eihind Bali, rijkje Djembrana. Saboeboe, eiland ten Oosten Tan Celebes, in de straat der Molxikko's. Saboeda, eiland ten Westen van Nieuw- Guinea, bij Misool. De Zuid-Oostpunt ligt, volgens Melvill yjlv Gaekbze, op 2^ 35' Z. Br. en UV 28' 80" O. L. Het eiland is tamelijk hoog en bergachtig. Saboeda, eiland je ten Westen van Sumatra, in de Indische zee, op 3° 37' N. Br. Saboego, stad op het eiland Gilolo, welke in 1611 aan de Nederlauders werd ontnomen door de Spanjaarden, die haar later weder aan hare vorige bezitters moesten afstaan. Saboeha, meer in Borneo's Zuid- en Oos- terafdeeling, distrikt Kahajan Teugah, aan den linker oever der Kahajan, 12 1 178 SA. Saboeliail, dorp op SuTnafra, in de Lam- i pongsche distrikteu, afdeding Toelang Bawang, aan de Abong. Saboeko, zie: Seboeko. Saboel, zie: S a ho el. Saboemba, dorp in Borneo's Westeraf- deeling, rijk Simpang, aan de rivier Laur. Saboen of Segoepong> eiland aan Su- matra's Oostkust, in den znidelijken ingang der straat van Malakka, op 0' 42'«'N. Br., re* sidentie Riouw. Het is door de siraat Doerian Tan de eilanden Moro of Mogo en Groot en Klein Doerian gescheiden. Op dit eiland ver- heft zich een henvel, de Saboen-piek genoemd. Saboen (Kust van), dus noemt men de aan de Oostkust van Sumatra gelegen eilanden Groot Karimon, Saboen en eenige andere, welke de Oostzijde van de straat Saboen vor- men en door zulke naauwe kanalen van elkan- der gescheiden zijn, dat men ze voor 6^n groot eiland zou houden. De straat Saboen is on- veiiig en wordt nimmer door Europesche vaar- tuigen bezocht. Zij is omzoomd door riffen en heeft op enkele plaatsen weinig diept«. Saboenga-boenga, hoek op Sumatra's Oostkust, landschap Serdang, op 3** 44' N. Br. Saboen Loeroeng, dorp in Borneo's Zuid- en Oosterafdeeling, aan de nvier van Pasir. Baboenten (Seboentang), eilandje ten Oosten van Madura, waaronder het ressorteert, bewoond door SIO Madurezen. Het ligt aan de Zuid-Oostpunt van Kangean, op 7* 1' Z, Br. Saboeri, rivier op het eiland Billiton, die zich met de Tj^^^o^ti^^^P vereenigt. Saboeton, eilandje aan de Westkust van Celebes, bij den hoek Labakang. Saboga, dorp op het Papoesche eiland Poppa. Sabohor, rivier in Bomeo*s Zuid- en Oos- terafdeeling, distrikt Kahajan Tengah. Sabokingkingy eilandje in de rivier van Palembang, op Sumatra, dat de graven vande eerste vorsien van Palembang bevat. Sabol, eiland in den Molukschen Archipel, aan de Westzijde van het noordelijk schier- eiland van Gilolo, staande ouder den Sultan van Ternate. Sabon, dorp op Java, residentie Samarang, regentschap en distrikt Kendal, aan den postweg. Sabonan, rivier in Borneo's Westerafdee- ling, landschap Boenoet. Er komen bij deze rivier goede zwartkolen voor. Sabong, kaap aan de Zuidkust van het eiland Billiton, distrikt Blantoe. Sabongan, koeria op Sumatra, residentie Tapanoeli, afdeeliiig Angkolab, distrikt Angko- lah Djoeloe. Sabontoiro, dorp op Java, residentie Rem. bang, afdeeling Bodjo Negoro, in het Koord- Weston van het distrikt Pelem. Sabora, kaap aan de Noordkuat van hei eiland Lombok, in de JavA-zee. Sabranan, eilandje ten Westen van Su- matra, aan de Westzijde van het Batoe-ulaiid Tanah Massa. Sabrang, dorp op Java, residence Bezoeki, afdeeling Bondowosso, distrikt Poeger, aan de rivier Sanen, 78 palen van Bezoeki, 70 van Probolinggo en 147 van Banjoewangi. Sabrang, dorp op Java, residentie Kadoe, regentschap Magelang, distrikt Ballak, op de zuideiijke grens. Sabrang, dorp op Java» residentie Kadoe, regentschap Magelang, distrikt Probolinggo, op de grens van Soerakarta. Sabrang, dorp op Java, residentie Soera< karta, afdeeling Padjang, distrikt Klatteo, aan den postweg. Sabrang, twee dorpen op Java, residentie Tagal, regentschap Brebes, distrikt Boemi Ajoe. Sabrang, berg in Borneo's Westerafdeeliag, landschap Silat. Sabrang, twee dorpen in Borneo's Wester- afdeeling, distrikt Pontianak. Sabrang, dorp in Borneo's Westerafdeeliag, rijk Matan, aan den linker oever der rivier van Matan. Het dorpshoofd voert den titd van Pangeran, Sabrao, zie: Adanara. Sabroeang, dorp in Borneo's Zuid- eu Oosterafdeeling, rijkje Kota Waiingin, aan de rivier Aroet. Sabuda, zie: Saboeda. Sadaja, dorp in Borneo's Westerafdeeh'og, rijk Sintang. Sadamaja, dorp op Java, residentie Frea- nger R^entschappen, aldeeling Tjiandjor, 4 pa- len van de hoofdplaats, op 1,446 R^kndsche voeten boven de oppervlakte der zee. Sadametjow, dorp op Java, residentie Cheribon, afdeeling en distrikt Koeningau, op de noordelijke grens. Sadana, zie: Sedana. Sadang, rivier op Celebes' Westkust, rijic Adja Tamparang, die uit het gebflEgte Timo- djong in Toejadja ontspringt en zich vervol- gens ten Noorden der Parapara-baai in zee outlast. Aan haren oever ligt een gel^namig dorp. Sadang, dorp op Java, residentie Batavia, Wester Kwartier, SVa P^ beoosten de Tji- doerian, SVs ten Zuiden van paal S6 op den weg naar Bantam. ^ SA. 179 Sadaag, dorp op Java, retidentie Bagelen, r^entschap e& diatrikt Keboemen. Sadaugy dorp op Java, adsistent-residentie fiuiteamg, diatrikt Tjibaroesa, aan de rivier Nossok. Sadang* dorp op Java, residentie Samarang, afiieeling Salati^ diatrikt Ambarawa, bewoond door een 140tal zieleo. Sadaii£^, dorp op Java, residentie Samarang, rq^tscfaap Kendal, distrikt Troeko. Sadang, dorp op Java, residentie Madioen^ afdeelisg Ngawi, distrikt Sepreh. SadanSy dorp op Java, residentie Madioen, refrenlachap en distrikt Magettan. Sadang, dorp op Java, residentie Rembang, afdeeling Blora, distrikt Karang Djati, in het Koorden. Sadang, twee dorpen op Java, residentie . Rembang, afdeeling Toeban, een in het distrikt Djesoe, en een in Djati Rogo. Sadapajagan, dorp op Java, residentie Cheribon, regentschap Galoe, distrikt Kawali. Sadaaari, onderdistrikt op Java, residentie Baatam, afdeeling en distrikt Paudeglang. Sadau, dorp op Java, residentie Pasoeroe- wao, regentac^p Bangil, in het Zuiden van ket distrikt Gempeng. Sadego, dcurp op Java, residentie Kadoe, Rg«nt8€hi^[> Temanggong. Sademaja, onderdistrikt of troep op Java, residentie Preanger Regentschappen, afdeeling l^iandjor, distrikt Tjikondang. Sadeng, dorp op Java, residentie Djokdjo- karta, afdeeling Goenong Kidool, op de zuid- oostelijke grens van het distrikt Semauoe. Sadang, dorp op Java, residentie en re- gentsefaap Pasoeroewan, distrikt Redjasa. Sadeng of Schildpad-baai is geiegen Ban Java's Zaidknat, gedeeltelijk in dc residentie Bjokdjokarta, gedeeltelijk in Patjitan, Oost van de vogdneatklippen van Rongkob, op 110° 47^ 0. L. Zi] is de eenige baai langs de kust der residentie Djokdjokarta, open en bloot, met Uippea en van met veel beteekenis. Het land ten Weaten der baai bestaat nit kalkgebergte. Sadeng, berg op Java, residentie Bezoeki, afdeeling ^ndowosso, distrikt Poeger. Sadeng, huidgoed op Java, adsistent-resi- de&tie Buitensorg, distrikt .Parong, niet ver TBo Tjampea. Sadeng, dorp op Java, adsiotent-residentie Boitenzorg, op 17 palen van de hoofdplaats. Sadeng Djamboe, landgoed en dorp op Java, adsiatent-residentie Buitenzorg, op den veg naar Lebak, 19 palen van Buitenzorg. Het land telt roim 2,000 bewoners. Het land- hois is 647 Bjnlandflche yoetea boven de op- pervlakte der zee geiegen. Sadeng Iieuwihiiang, partikulier land op Java, adsistent-residentie Buitenzorg, dis- trikt Parong, met ruim 6,000 bewoners. Sadeng Wetan, land op Java» adsistent- residentie Buitenzorg, distrikt Parong, aan den voet van den berg Salak. Op dit landgoed stort de Tjiapoer, die uit eene kloof ontspringt, door eene opening uit. de rots, met eene water- kolom van 12 voeten breedte en ter dikte van 3 — 4 voeten en vormt een prachtigen, 150 Rijnlandsohe voeten hoogen waterval. Sadi, hoek aan het eiland Roepat, dat aan Sumatra's Oostknst geiegen is. Sadiboena, dorp op Java, residentie Ba« njoemaas, regentschap Tjilatjap, - distrikt Ma- djenang. Sadiek, dorp op Java, residentie Bantam, afdeeling Serang. Sadigan, dorp op Java, residentie Kadoe, regentschap Magelang, in het Oosten van het distrikt Miuoreh. Sading, zie: Sadeng. Sadiwata, dorp op Java, residentie Che* ribon, regentschap Galoe, distrikt Kawali. Sadjen, dorp met koffij-etablissement op Java, residentie Samarang, afdeeling Salatiga, distrikt Ambarawa, op ongeveer 7 palen ten Noord- Oosten van Willem I. Sadjl, dotp op Sumatra, residentie Padang, distrikt Poengasan. Sadjira, distrikt op Java, residentie Ban- tam, afdeeling Lebak, met de onderdistrikteH Tjian^asa, Senang en Sadjira (met een ge- lijknamig dorp, aan de Tjiberang), te zamen bevolkt door ruim 14,000 zielen. Het dorp Sadjira, verblijfplaats van het distriktshoofd, ligt 16 palen beoosten Lebak, 42 van Serang, 57 van Tjiringin, 63 Va van Anjer en 47 van Buitenzorg. In dit distrikt is eene warme bron ontdekt, waarvan het water met veel baat in verschillende ziekten gebezigd wordt en bij de inlanders in hoog aanzien staat. Zij ligt, naar gissing, op ongeveer 1,200 Rijn- landsche voeten boven de oppervlakte der zee en is geheel door bosch orogeven. Het water is door Dr. P. Swart, Officier van Gezond- heid te Buitenzorg, onderzocht. Het komt met kracht te voorscbijn en heeft bij den oor- sprong der bron eene temperatuur van 45° Celsius, bij eene luchtwarmte van 26°, die in de lucht tot 31° daalt; het reageerde zwak zuur en smaakte niet onaangenaam. Speoitiek gewigt 0.98. Door den Offioier van Qezondheid Motman 12» 180 Siu is Rldaar voor zieke inkoders een bamboezen huisje opgerigt. Sadoe, dorp op Java^ resideotie en regent- scbap Saoiarang, 22 7t paal van de stad, 307i Tan Poerwodadi en 53^] van Salatiga. Sadoe (Koewala-), mending of oosielijke tak der Djambi, op Sumatra's Oo^tkast, rijk Djambi, op 1* 2' 30" Z. Br. Sadoe, dorp op Sumatra, residentie Palem- bang, aan de rivier Moesi, by Pangkalan Ta- roem, met 10 huizen. Sadoekoely rivier in Borneo's Westeraf- deeling, in bet Zuid-Oosten van bet rijk Sa- ngouw. Sadoelang, eiland ten Oosten van See* manap, residentie Madura, op 6° 58' Z. Br., met een dorp en een 40tal Madurezen. Sadoengan, rivier in Borneo's Zuid- en .Oosterafdeeling, distrlkt Kabajan Oeloe, op den linker oever der Kabajan. Sadong, landscbap, rivier en meer op Bor- neo's Noordkust, rijk Broenai. De rivier ont- springt diep in bet binnenlaud. Sadong, eilandje aan de Oostkust van bet eiknd Billiton, in de straat Karimata. Sadong, dorp op Java, residentie Cberibon, regentscbap Galoe, distrikt Tjamies. Sadong, dorp op Java, residentie Samarang, afdeeling Salatiga, distrikt Ambarawa, ten Wes- ten van den grooten postweg naar Magelang. Sadong, dorp op de Noordkust van bet ten Zuiden van Java gelegene eiland Kambangan. Sadong Boekoe-limoii, kaap aan de Oostkust van bet eiland Billiton. Safa Eli, eilandje in de Molukscbe zee, aan Celebes' Oostkust, beboorende onder Tom- boekoe. Het is onbewoond, maar er wordt Ted op tripanff geviscbt. Sa^ Channel (Yeilig kaoaal), Engelsche naam voor de, ten Westen van Sumatra ge- legene straat, tusscben de Zuidpunt van bet eiland Babi en de Phitie eilanden. Zij is 3 h 4 mijlen breed en biedt een goed vaarwater aan. In bet midden beeft zij 26 vademen water met koraalgrond, docb aan de Zuidzijde meer dan 70 vademen. Nabij de Zuidkust van Poeloe Babi beeft men plotselinge stortzeeeu, op verscbeidene koraalriiTen, die tot op 1 a 2 mijlen van de kust liggen. In bet midden is bet kanaal veilig, docb biedt geen ankergrond aan en bet kan alleen bij eene gunstige ge- legenbeid bevaren worden. Saflanaf, zie: Laars- eiland. Safoesi, boek aan de Zuid-Westkust van bet eiland ISias. Saga, dorp op Java, residentie Batavia, Wester Kwartier, I74 paal bewesten de Men- tjereb, aan de Bloeboek. Saga, dorp op Java, residentie Batavia, in bet Noord -Westen van bet Ooster Kvarticr, aan de Besar. Saga, eilandje in den Molukscben Arcbipel, bij bet eiland Batjan. Sagah, riviertje in Borneo's Westerafdeeliug, op bet Westerstrand van bet rijk Matan. Sagara, rivier en dorp op de Oostkust van bet eiland Lombok. Sagara biedt een anker- grond aan, digt bij den oever, alleen voor kleine vaartuigen. Sagara, berg op Java, residentie, regent- scbap en distrikt Cberibon* Sagara Anakan, zie: Segara Anakan. Sagaranten, warme bron op Java, resi- dentie Preanger Eegeutscbappen, regentscbap Limbangan, distrikt Wanakerta, onderdistrilt Tjipatjang. Sagaranten, dorp op Java, residentie Preanger Regentscbappen, afdeeling Tjiandjor, distrikt Djampang Tcngab, onderdistrikt Goe- norig Bentang. Hier woout de Petinggi van bet onderdistrikt. Het dorp bevat goed onder- bouden woningen, die door eene menigte klap- per-, pinang- en andcre vrucbtboomen omge?en zijn. In den omtrek liggeu vele sawab's, die daarom opmerking verdienen, wijl zg in dete streken zoo scbaars gevonden worden. Sageri, zie: Segeri. Sagewien, eilandje ten Noorden van het Papoescbe eiland Salwati, in bet midden der Pitt- of Sagewien-straat, met de Noord -West- punt op 0** 56' 45'' Z. Br. Sagieri, berg op Sumatra, residentie Fa- daug, bij de Brandewijn-baai, boog 150 voeten boven het strand. • Sagil, eiland bij de Zuid-Westkust van Nieuv-Guinea, en daarvandoor de Iris-straat gescheiden. Het beboort den Sultan van Tidore. Sago is bet merg van eenen palmboom van de kleinste soort {Metroxylon Sagu)y die in overvloed op bet eiland Ceram en de Wcst- kust van Nieuw -Guinea en in mindere hoc- veelbeid op Borneo, Celebes, Timor, Boero en andere Molukscbe eilanden in. bet vila groeit, en 00k voorkomt in Padang en dcPa- dangscbe Bovenlanden op Sumatra, werwaarts bij zeker van elders is overgebragt. Jong zijn"^ vertoont de sagoboom zicb als een hccstcr- gewas, en bestaat uit verscbeidene ragtopgaa^^"^ groene takken, die 12 en meer voeten bereikeu. Deze takken zyn van onderen met doorucn be- dekt en bebben aan weerskanten lange eu snialle bladen. Na drie jaren vorroen sicb deze 8A. 181 hJ[kea tot €^nen stain» die langzamerhand zljne doornen Terliest, na 10 of 12 Rijnlandscbe Tocien bereikt te hebben, en weder nieuwe takken doet mtacbieten, welke yan onderen ruim 2 Rijnlandscbe Toeten breedte bebben, van binneu bol sijn en bij bet opwaarts scbieten de boogere takken, die al smaller en smaller worden, omratten. De boom wordt 40 tot 60 Rijnlandscbe roeten boog en Vs ▼oet dik. Op 2 of Sjarigen ouderdom komen nit de wortelen Taa den moederstara nienwe loten te voorscbijn, velke weder tot boomen opgroeijen. Bij 14 of ISjarigen onderdom bloeit de boom voor bet eent, — zoo bij in bijzonder gnnstigen grond g^laiit is, geschiedt dit reeds na 10 of 13 jaren, — het med zweet abdan op de blp.deren od takken nit, li«tgeeD bet zekere kenmerk ran rijpheid is. AJsdan wordt de boom gereld en in stukken Tan 6 of 7 Rijnlandscbe Toeten gekapt, welke in de lengte gekloofd worden. Door middel ran eenen dissel doet men er bet merg uit in ceoe soort van emmer {^goeromg\ die van on- derm eene zeef heeft. Het meel wordt met vater gekneed, zoodat de fijnere deelen door de zeef rallen en in eenen anderen emmer met water bezinken. Daama giet men er bet water af, droogt bet en bewaart het in mandjes. Elke boom bezit gemiddeld 750 ponden meel. Wamieer de sagoboom klopbaar is, moet bij ten minate binnen het jaar ge^eld worden, daar anders bet meel verloren gaat. Men onder- seheidt vier hoofdsoorten Tan sago: de iuniy die 40 a 50 toemangs (manden nit sago-bladeren Terraardigd), elk van 25 ponden, meel kan lereren, hetwelk wit is; de ihofy die eren veel meel lerert, doch van roode klenr; de molat^ die wit meel lerert, ter hoeveelheid van 20 toemangs> van 25 ponden elk; de makanaro^ die slechts 14 — 15 toemangs opbrengt. Al- foeren en Papoea's gebruiken de sago als voe- dingsmiddel en koken haar tot eene brij, pa- p«dOj die naar dunne st^fsel gelijkt, of berei- den haar in steenen Tormen tot koeken, welke rersch smakelijk zijii, doch later zoo hard wor- den, dat men er naanwelijks in bijtenkan. De Makassaren en Boeginezen bezigen de sago als siijCsel, want zoodra de brij eenige dagen ge- st^n heeft, is z^ daartoe zeer geschikt. De ^aTmen maken er gebak [ktoee-kwee) van, ter- v^ op Tele plaatsen Tan Padang en de Pa- dsagache BoTenlanden bet sago- merg aau de paarden en aan geTogelte, in stede Tan padi^ gegCTen wordt. Slechts zelden bezigt men al- daar de sago tot Toedsel Toor den mensch. De boom Tan Sumatra leTert Teel spoediger sago dan de JaTaanacbe soort, bekend onder den naam Tan kiray. Op Borneo wordt de sago niet tot meel, maar tot korrels bereid, die 9a- goe Boemei beet, en waarvan eene aangename brij gekookt wordt. Behalve het meel levert de sagoboom: den bast, die als brandhout gebruikt wordt; de grove deelen of draden nit het meel, die als draf tot Toeding van het vee, Toomamelijk Tan Tarkens dienen; de takken, welke gaba-gaba leTcren, die de bamboe TerTangt ; de Tersche schit der jonge takken die een raw touw geeft, en de oude bladeren die tot aiap verTaardigd worden. Singapoera is de hoofdmarkt Tan de sago, alwaar zij ook gezuiTerd wordt. Van Borneo's Noord-Westkust en Tan Sumatra's Noord- Oostkust, inzonderheid Tan Siak, wordt te Singapoera jaarlijks eene groote hocTeelheid ruw sago-meel aangCToerd. De Cbinezen Tan Malakka bereiden de zoogenaamde parel-sago, welke mede naar Singapoera een uitweg TiiKlt. Sago werd het eerst in 1722 naar Engeland, in 1740 naar Frankrijk en in 1744 naar Duitschland gebragt. De sago-boom gedijt zeer goed op Tochtige gronden. In de afdeeling Hila, en bepaaldelijk op de binnenkust van Ceram, te Loki, en op de Noordkust te Nanat worden sago-bossohen gCTonden, welke TOor rekening Tan het Indi- sche GouTernement geexploiteerd worden. Zq leTeren genoegzaam sago op, om in de behoefte Tan de meeste daaraan te kort komende plaat- sen Tan bet eiland Amboina te Toorzien. Te Loki is Tan GouTernements w^e een Opziener OTer deze bosschen gesteld. Zoodra een ge- deelte dezer bosschen boomen bcTat, die ge- schikt zijn om gCTcld te worden, Terpacht de Opziener ze met het jaar, en doen zich daar geen pachters Toor op, dan stelt men de bos- schen voor het kloppen Tan meel open, en ieder klopper Tan eenen boom is dan gehouden aan het GouTernement 10, 9 of 7 toemang's, naar gelaDg der deugdzaamheid Tan de sago, af te staan. Deze toemangs worden door het Gou- Ternement Terkooht tegen 20 duiten elk. In 1863 bedroeg de opbrengst Tan dsze toemangs / 2,053 en die der Terpacbte gedeelten van bosschen / 231. BehalTc den GouTernements aanplant Tan sago geschiedt deze op Ceram en Tooral op Boero door de bcTolking. Op de Aroe-eilanden komt ook sago in OTerTloed TOor. Yergelijk oTer de sago: A. DJB Steuks, De Sagobwm der H^oluhko^t (TijdscAr. V. N. L Jaarg. VIII, Dl. I, bl. 367 TT.) 181 SA. J. R. Logan, Sago {Journal oj the Ind. Jrchip. Vol. Ill, 1849, p. 288 fF.) F. A. "W. MiQUEL, Flora van Nederl Indie, Dl. HI, bl. 140—150. W. L. DB Sturleb, Handboek voor den land- bwio in Nederl. Oosi-Indie, bl. 626—639. SagOy bij de Engelschen ten onregte Mount Kasoemba, berg op Sumatra, re- sidentie Padangsche Bovenlanden, afdeeling It Kota's, Tolgeus de Perez, gelegen op 0° 16' 35'' Z. Br. eu lOO'' 39' 30" 0. L. Het is een 1,000 RijnlaQdsche voeten hooge trachiet- berg, met uaaldvonnige spits, holeu eu spleten. Hij is rijk begroeid met hoog geboomte, waar- ondcf Yooral de Java-eik en de laarier de aan- dacht trekken. Aan de helling neemt de 8i- b^joug haren oorsprong. SagOy baai en rivier aan de Zuid-Oostkust van bet eiland Banka^ residentie Manado. Zij is seer diep en voor schepen yan middelmati- gen diepgang gescbikt, te meer daar zij nog gedekt is door het eiland Sahaong. Deze baai is van de vroegste tijden af een schuilhoek van de zeeroovers geweest. De rivier Sago ontspringt uit een groot moe- ras en ontlast zich in het Noorden der baai. Haar \rater is zoet, behalve aan de monding, waar de smaak en reuk onaangenaam zijn. Sagoan, dorp op de Zuidkust van het eiland Batjan, aan eene bogt ten Noorden van de Lapan-baai. Sagoe, dorp op Sumatra's Oostkust, aan de rivier van Siak. SagOOy eiland aan Celebes' Oostkust, tot de Banggaai-eilanden behoorende, residentie Ternate. Sagoe, berg op Java» residentie Bantam, Zuider Regentschap^ hoog 3,815 Rijnlandsche voeten boven de oppervlakte der zee. Sagoe Dampar, een der Noord-Anambas- eilanden, residentie Riouw. Sagoe Djengan, dorp op Java, residentie Tagal, regentschap Brebea. Sagoen, rivier in Borneo's Westerafdee- lingy in het Westen van het rijk Matan. Aan hare oevers wonen een 20tal Dajaks, Sagoe Sagoeb, onbewoond eiland, tot de Banjak-groep behoorende, aan Sumatra's Westr kust, groot 7t vierkante Sumatra-paal. Sagola, rivier op Sumatra, residentie Ta- panoeli, afdeeling Angkolah. Saha, rivier op Sumatra's Oostkust,'"^k Asahan; die op den linker oever in de Asahan valt. Sahaliang, dorp op Sumatra, residentie Padangsche Bovenlanden, landschap Loender. Sahalo, beek op Sumatra, in de Lampoug- sche distrikten, landschap Blalouv. Sahan, dorp in Borneo's Westerafdeeling, rijk Mampawa, aan de Nagara. Sahan (Soengei-) of Peper- rivier, plaats in Borneo's Westerafdeellng, te Pootia- nak, alwaar vroeger peper-aanplantiogen be- stonden. Sahaong, eilandje en hoek aan de Zuid- Oostzijde van het eiland Banka, residentie Ma- nado. Het eilandje dekt de Sago- baai en de hoek bepaalt de Zuidzijde dier baai. Sahar, dorp op Java, residentie en regent- schap Pasocroewan, distrikt Redjasa. Saharas, dorp in Borneo's Zuid- en Ooster- afdeeling, rijkje Kota Waringiu, aan den regter oever der Aroet, met 20 Maleijers en 29 Da- jak's (1853). £r liggen goudmijnen, welise echter niet bewerkt worden. Saharie, riviertje op Java, residentie Pa- soeroewao, afdeeling Mahmg. Het vereenigt zich met andere uit den Ardjoeno en Tengger komende rivieren en ontlast zich in de Brantas. Sahindaroeman, berg op het eiland Sa- ngir, residentie Manado. Sahing, gehucht op Sumatra, in de Lam- pongsche distrikten, ten Oosten van Telokh Belong. Sahirade, kampong in het Zuiden van Midden-Flores, bewoond door Rokka's. Sahoe, distrikt en dorp op de Westkust van het noordelijk schiereiland van Gilolo, op 1** 6' N. Br. Het ligt in eene vruchtbare vlaktc, waar veel rijst wordt verbouwd. De grond le- vert ook een weinig kruidnagelen op. Van Sahoe loopt een goede weg naar Gilolo. Op de kaarten is Sahoe aan het strand gephiatst; daar ligt echter Soerahoo, terwijl Sahoe meer binnen 's lands gelegen is. De ^bevolking bedraagt 4,650 zielen, onder den Sultan van Temate. Sahoel, zandbank ten Zuiden van het eiland Timor, in de zee van Timor, tusschen 10** 41/ en 11** 30' Z. Br. ^ij staat op de kaarten ab gevaarlijk en rotsachtig aangeteekend. Tele andere koraalbanken, van welke sommige zecr gevaarlijk zijn, strekken zich ten Zuiden van de Sahoel- bank op eenen grooten afstand uit. Sahoelauw, dorp op het eiland Ceram, in het rivier-gebied der Talla. De J?^Viheeft zich aan het Nederlandsch bestuur onderwor- pen en den 17° April 1857 daartoe den eed van getrouwheid en onderwerping a^elegd. Sahoer, berg op Sumatra, in de Batta- landen, landschap Sigopoelan. Sahoero, rivier op het eiland Amboinai aan de Zuidkust van het schiereiland Hitoe. SA. 183 Salioii, kkine eilaB^jes in deu Molukscheu Aidiipely ten Noordeu van het eilaud Ceram. Sahul, zie: Sahoel. Sahwoiri, eUaoctie in den Molukachen Ar- chipel, bij Batjan. SaldJiahoeta, distrikt en dorp op Sumatra, residentie Tapanoeli, afdeeling Sibogha. Sailoe, dorp op Celebes, in het Noordeu Tin het rijk Boni. Sailolo, dorp op de Zuid-Westkust van het Fapoesche eiland Salwati. De inwoners z\ju Mohammedanen en worden bestuurd door een KafUoM LatU, biggestaan door een Djoe^oegoe ea eea Iwutm, Sailomanok, eiland ten Oosten van Cele- bes, in de Molnksche zee, tot de Lobobo-groep behcK>rende. Het staat onder den Sultan van Teinaie. SailooB of Sajoesoe (zeker het Ardas- sier der kaarten), zuidelijkst eiland van de Groote Patemoster-groep, ten Noorden van Soembaira, in de zee van Celebes. Van 10 tot H December 1860 heeft de Eeinier Claeszen ikbar seven groote Magiudanaosche roovers- jKiaaweu, benevens eene rooverskampoug ver- ni^ twaalf stukken geschut, gewereu, euz. brmagtigd, negen slaven, eeae vrouw en twee kiaderen bevrijd en cenen roover opgebragt. Op den 291^ dier maand kwam aldaar ook de Gedek aan en vatte post aan de Noordzijde, tervijl de Eeinier Claeteea aan de Oostzijde r-^g liggcn. Weldra waren de vloten en kam- pougs, welke de loovers bezig waren te bou- wen, vernieid. Op deu 4° Januarij had er eene ontmoeting van de landing-divisie met de roo- vers plaata, waarbij deze werden teruggeslagen. Van fiima kwamen spoedig 100 koelie's aan, te gelijk met den Radja Bitjaaa van dat rijk en OBgeveer 200 volgelingen, die hunne hulp den Kommandant der expeditie kwamen aanbieden. Achtereenvolgens is het den ouzen gelukt 19 roovets, 43 vrouwen en 41 kinderen in handeu te kr^en, terwijl nog verscheidene roovers soeuvdden. Saimbang, dorp op ^ava, residentie Soe- rabaja, afdeeling Sidho Ardjo, distrikt Djeng- golloU. Saimbang, dorp op Java, residentie en re- gc&tschap Tagal, distrikt Doekoe Wriugin, op de oostelijke grens. Bain, dorp op het eiland Bauka^ distrikt IJanwang. Saing, twee bergtoppen van den Ajang op Java, residentie Bezoeki, op de grens van de afArclingen Bezoeki en Bondowosso. Saing Bong, berg in Borneo's Zuid- en Oosterafdeeling, op de grens van Koetei, op 0* 2' N. Br. en US'* 22' 0. L. Saing Kopang, berg in Borneo'& Zuid- en Oosterafdeeling, op de grens van het stroom- gebied der Barito, hoog 573 Kijulandsche voe- ten boven de oppervlakte der zee. Sainoa of Sai XJnowa, eilandje in de Moluksche zee, bij de Oostkust van Celebes. Het staat onder deu Sultan van Ternate, is onbewoond en levert veel tripang op. Saintang, dorp op Sumatra, residentie Pa- dangsche Boveulanden, afdeeling Bau. Sairoe, dorp op de Zuidkust van het eiland Ceram, aan de Westzijde der bogt Haja. Men kan er ankeren. Saisowon, dorp op het eiland Ceram, on- der Wahaai, regentschap Gaa, bewoond door 15 Heidenen. 