Geschiedenis der Fransche Protestantsche vlugtelingen, van de herroeping van het Edict van Nantes, tot op onzen tijd. Uit het Fransch vertaald en gedeeltelijk verkort en omgewekt
Zij gaven aan den hoUandschen boekhandel dien voortgang, waarvan de invloed afhing, dien hij daarna op Europa uitoefende. Men begon in Holland een groot aaiital protcstantsche geschi'iften in het licht te geven, die de strenge ceusuur-wetten in Frankrijk 88 zouden verboden hebben. Uitmuntende scbrijvers, in hun vaderland tot stilzwijgen gedoemd, verkregeii voor liet eerst de vrijheid hunne denkbeelden in omloop te brengen. De boekwerken, tijdschriften en dagbladen, die zij in bet licbt zonden, werden alom met graagte gelezen. Zij gingen zelfs in Frankj'ijk van hand tot hand, lioewel de invoer bij strenge straf verboden was. Om de iransche politie te blinddoeken, veranderde men de namen der uitgevers en zell's der steden waar zij gedrukt werden. Zoo verschenen, bij voorbeeld, de boeken door Eeinier Leers, te Rotterdam nitgegeven, onder den naara Pierre Marteau, te Keulen. Beroemde schrijvers in Frankrijk vonden er hiinne rekening bij, hunne boeken in Holland te laten drukken en uitgeven. Zoo verscheen te Amsterdam, 1685, Contes ^^ Nouvelles de La Fontaine ; in den Haag 1745, Histoire Naturelle de Vdme, van Lamettrie ; te Leiden 1748, V Homme-macMne, van denzelfden schrijver. Om dit werk werd de uitgever, Etienne LuzAC, vervolgd, en verdedigde zich in een werkje getiteld : Essai sur la liber te de produire ses sentiments, dat is : Proeve over de vrijJieid om zijne denkbeelden in liet licM te geven. Op het titelblad stond : Uitgegeven in het Land der VrijJieid, met privilegie van alle ware wijsgeeren. De voornaamste werken van Rousseau verschenen te Amsterdam, onder anderen de eerste \utgaaf van zijn Emile, bij Jean Neaulme, 1762. Eene menigte belangrijke boekwinkels werden door vhigtelingen of door hunne afstammelingen opgerigt. Chalmot, Neaulme, Desbordes, Changuion, de broeders Luzac, Eey, Marchand, stonden een geruimen tijd aan het hoofd van den boekhandel in den Haag, te Leiden en te Amsterdam. Het eerste voorbeeld van een waarlijk europeschen boekhandel, werd gegeven door de familie HuGUETON, afkorastig van Lyon. Het hoofd des huisgezins vestigde zich met drie zoons te Amsterdam, en stichtte daar den uitgebreidsten boekhandel, die misschien ooit ergens bestaan heeft. Er was geen stad van aanbelang in Europa, voornamelijk in Spanje, Ltalie, Frankrijk, Holland, Engeland en Buitscldand, waar hij niet zijne kantoren, klerken en agenten had. Hij had zijne entrepots te Konstantinopel, te Smyrna, en te Aleppo. Duizenden van menschen maakten hunne voordeelen met dien handel, en deszelfs groote uitbreiding was voornamelijk toe te schrijven aan de onvermoeide werkzaamheid en zeldzame schranderheid van den jongsten der drie gebroeders Pierre Hugueton, van Montserrat. De meeste werken door hem uitgegeven kwamen van de pers van Bernard 89 Picart, beroemd drukker, tcekenaar en plaatsnijder. Geboren te Parijs in 1672, had liij bij de lierroeping van het Edict, van Nantes Frankrijk verlaten met zijnen vader Etienne Picart, die alles aan zijn geloof had opgeoft'erd. Het zou moeijelijk vallen te berekenen, hoe velen er in Holland door dien voortgang in den boekhandel bevoordeeld werden. De algcmeenmaking der kennis had blijkbaren invloed ten goede op den zedelijken en maatschappelijken toestand ook der lagerc standen ; en de gekcrden deelden de geldelijke voordeelen met den drukker en uitgever nict alleen, maar ook met den lettergieter, boekbinder, plaatsnijder, teekenaar en ledcr- en pergamentbereider. Volgens Macpherson, leed Frankrijk in de vijftig jaren, die tusschen 1683 en 1733 verliepen, een verlies aan inkomen van 75 millioenen pcnden sterling. De ongelukkige oorlogen van de tweede helft der regering van Lodewijk XIV., bragten daartoe wel hot nieeste bij ; maar het verplantcn der nijverheid naar het buitenland, komt daarbij niet minder in aanmerking. De vermindering van den invoer van fransche goederen in Holland, nadat de franschc vlugte- lingen zich daar gevestigd hadden, wordt door denzelfdcn Mac- pherson begroot op 1,702,000 ponden sterling. De vervolging der Protcstanteu in Frankrijk had aanvankelijk een' zwaren slag toegebragt aan de handelsbetrekkiugen der Hollan- ders met dat land. Eene menigte fransche kooplieden hadden zich van de zeehavens naar Parijs en diens omtrek begeven, om zich eenigermate iegen de gevolgen der onverdraagzaamheid te waarbor- gen. Andere hadden hunne huizen zien plundeven, hunne koopwaren zien vernielen of verbeurd verklaren, en de Hollandei"s, wier debiten- rcn zij waren, zagen zich in de algemeene ramp gewikkeld. Toen men de tijding vernam der herroeping van het Edict van Nantes, was de outsteltenis aan de beurs van Amsterdam zoo groot, dat de huizen, die met Frankrijk handelden, vooreerst over geene kapitalen beschikken konden. Deze tijdelijke stremming werd egrlang opge- heven, toen de vlugtelingen zich met hun geld, hun krediet, hunnen handelsgecst en verkregcn kimdigheden in Holland kwamen nedcr- zetten. Hunne haudelsbetrekkingen met hunne geloofsgenooten in DnitscJdand, Etiydand en Amerika waren eene belangrijke aanwinst. Hunne strenge zeden, arbeidzaamheid en de geest van orde, die in hnnnc levenswijs doorstraalde, en het vcrtrouwcn, dat hun gods- dienstig karakter inboezemde, waren de grondslagen van het groote vermogen, dat zoo meuig een verwierf. De nieuwe takken van M 90 nijverheid verschaften gelegenheid om groote kapitalen voordeelig uit te zetten, terwijl de uitvoer der verwerkte stofFen den handel met liet buitenland groote levendiglieid bijzette. Zoo werd de tijdelijke schade, doer de gevveldige maatregelen van liet fransche bemnd Holland aangedaan, door de vlngtelingen, die zich aldaar vestigden, in de raimste mate versroed. HOOFDSTUK V. Volkjtlantingen der Fransche Vlmjiel'mgen ami de Kaap de Goede Hoop en op Sariname. Kolonie de Kaap de Goede Hoop — Fransche Vallei — Fransche Hoek — Verbete- ring van den Wijnbouw — Constantia-wijn — Verval van de Fransche Taal in gemelde kolonie — Tegenwoordige staat der Fransche Kolonisten — Kolonie Suriname — Aersens van Sommelsdijk — Voorname families van fransche afkomst te Suiiname. De hollandsche kolonicn ontvingen insgelijks eenige duizenden van vlngtelingen. In 1684 verklaarde de vergadering van zeventiene, voorsteUende de Nederlandsche Oost-Indisolie Compaguie, zich bereid om kosteloos naar de Kaap de Goede Hoop over te brengen, alle fransche vlngtelingen, die zich aldaar aan den landbouw of aan de beoefening van eenig handwerk zonden wenschen te begeven. Zij beloofde aan elken kolonist zoo veel lands als hij bebouvven kon, benevens het eerste zaad en de werktnigen fot den landbouw belioo- rende, ondei voorwaarde van binnen een bepaald tijdsverloop het verschot terug te ontvangen. Omstreeks tachtig luiisgezinnen namen het aanbod aan en ghigen scheep, onder geleide van zekcrcn neef van den Adniiraal Duquesne. De tocnmalige gouvernenr, VAN DER Stel, wees hmi woonzetels aan in het kwarticr van Di'akenstein, waar hun spoedig andcre vlngtelingen volgden. Tegen het eiiide der zeventiende eeuw raaakten zij eene volksmcnigte uit van omtrent dried aizend zielen, in de toenmalige binnenlanden, omtreut twaalf ui'eu ten noorden van de Kaap, tc midden van eene 91 vruclitbare vallei, die op deu liuidigeu dag de Fransche Vallei genoemd wordt. Deze verwijderde scliuilplaats, vau de zee gesclieideu door zaudvlakten en heigronden, ligt aan deu voet cens bergs, die liaar ten zuideii begrenst, en insgelijks als de Fransche Berg bekend staat. Ten noorden wordt zij door eene bergketen begreusd, die een gedeelte van liet land der Hottentotten uitmaakt. In die vallei, die zich bijna veertien ui'en in de lengte uitstrekt, met ecne breedte van drie, lierkent men versclieidene dorpen, weleer door de vlugte- lingeu gebouwd. Het oudste dorp is Drakenstein, alwaar de eerste fransche kerk gebouwd werd, die lang de eenige was, waarvan zich de vlugtelingen bedienden, die zich van groote afstanden derwaarts begeven moesten. De eerste leeraai", Simon, schijnt een' weldadigen invloed op die ontluikende volkplauting uitgeoefend te hebben ; want zijne gedachtenis wordt er in waarde gehouden, en men wijst nog den reiziger, niet ver van het vlek, waarvan hij geruimeu tijd de herder en, als het ware, de vader was, eenen berg, naar hem Simons- berg genoemd. Een ander dorp heet Fransche Iloek. Een derde heet TFagenmaJcers Vallei, naar den stichter Chabron, het frausch voor wagenmaker, en de meeste bewoners zijn zijne afstammelingen. De leden van dien franschen stam hebben altijd tot hoofd gehad, een' of anderen bejaarden man, onder de oudsten des volks gekozen, en buiten mens raad men niets vau aanbelang ondernam. Deze aartsvaderlijke regering, zoo overeenkomstig de democratische denk- beelden der eerste Calviuisten, was gunstig voor de nijverheid, die zich dan ook op dat doi-p meer dan elders ontmkkeld heeft, en er een van de fraaiste en rijksle dorpen vau gemaakt heeft in dat gedeelte der kolonie. ]\Iaar ook tot instandhouding van reine zeden en eene eenvoudige levens^ajs heeft zij bijgedragen, terwijl zij het geloof en de godsvrueht bij het nakroost dier uitgeweken hidsgezinnen onge- schonden bewaard heeft. Er is nog een vierde doi-p, en wel het voornaamste vau alle, de Faarl, welks inwoners, meerendeels land- bouwers, de rijkste zijn van die voortijds hollandsche kolonie, die thans aan de Engelschen behoort. De vlugtelingen leideu zich voornamelijk op den graanbouw toe. Bij hen at men steeds het beste brood dat de kolonie opleverde, niet zoo zeer omdat hun koorn het beste was, maar omdat de behandelina- door de voorouders uit Frankrijk aaugebragt, bij overerving ouver- anderd in stand gebleveu is. De grouden door hen ontgonuen werdeu beplant met vruchteboomen, voorheen onbekeud bij de woeste bewo- ners van Zuid-Afrika. Vau de eerste tijdeu sprak men met lof van 92 de boonigaardcn der fransclie burgemecsters van Drahnstein , LouiS LE GuAND en Abkaham ViLLiEUS. De Kaap lieeft hun, zoo al niet de invoeriiig, dan tocli de veredcling van den wijngaard te danken. De wijnen van Bonrgogne, CJumqjagne en JrontUjnan, die zij het eerst naar hun nieiiwe vadeiiand overbragten, verkregen weldra groote vermaardlieid. De beroemde constantia wijn, is een gesclienk aan het land van de familie Desmarets. Nog twee huisgezinnen, die van Chakonne en les Fontaine, bevordeiden niet minder den akkerbonw in deze van ouds woeste strcek, en maakten zich voorts verdicnstclijk door de nitstekende ambtenareUj die zij van 1714^ tot 26 oplcverdcn. De geheele bevolking der Fransche Vallei wordt thans op ongeveer 10,000 zielen begroot, waaronder 4,000 van de vhigtclingen afstara- men, tervvijl de overige 6,000 vrocgere slaven zijn, die door beslnit van het engelsche parlement hunne vrijheid verkregen hebben. De fransche taal is reeds geniimen tijd uitgestorven. In 1739, verbood het hoUandsch gouvernement, in dit geval door bekrompen inzigten bestuurd, de uitoefening der godsdienst in die taal, die zich tot op dat tijdstip in al hare zniverhcid had staande gehouden. Van toen af werden de vlugteUngen genoodzaakt HoUandsch te leeren, en moesten, tot hun leedwezen, de taal hunner voorouders allcngs zien verdwijnen. Toen de reiziger Levaillant in 1780 de Kaap bezocht, vond hij er maar eenen grijsaard, die nog Fransch verstond, maar de meeste huisgezinnen, als Maliierbb, Dutoit, Cociieb en andere herinnerden aan het vaderland door hunne nanien. Men kon ze gemakkelijk van de hoUandsche kolonisten onderscheiden, die meerendeels blond waren, terwijl de afstammelingen der Franschen aan donker haar en eene donkere gezigtskleur kenbaar waren. Maar indien zij al de taal hunner voorouders niet mcer verstaan, zijn zij nogtans getrouw gebleven aan hunne strenge beginselen en hun warm godsdienstig gevoel. De reiziger, die zich onder hun gastvrij dak begeeft, vindt daar zeker op eene tafel eenen van die groote folio bijbels, die bij de Protestanten in Frankrljk als een heilig erfgoed en onberekenbare schat, van den vader op den zoon overgingen. Daarin was het geboorte-registcr bevat van al de leden des huisgezins. Daarbeneven vond men ook wel andere stichtclijke boeken, als de psalraberijming van Clement Ma rot. Treffend is het gebruik, dat bij die eenvoudige en streng godsdienstige menschen heeft stand gcliouden : telken avond en telken morgcn vereenigt zich de huise- lijke kring tot gemeenschappclijke godsdienstocfening. Daar hoort 03 intiu Aaii gcen fornuilicren, ziet men gecn idtcrlijkc plogtighcdeii. IMen bidt cr iiit de volheid des harteii en leest te zamen eeu of meer hoofdstukkcn in den Bijbel. Met uitzondering van het zendelings- huis aau de Taarl en de kleine kcvk aan Wagemnakers Vallei, hebben zij nog maar een kerkgebonw voor de gehoele vallei. Telken Zondag ill alle vroegte, begeven zicli de boeren op weg in hunne wagens met vellen of grof doek overdekt, om de godsdienst bij te wonen, en des avonds keeren zij vreedzaam naar Imune woningen terng. Dit is al lumne uitspanning. Het spcl is hiiii onbekeud, en het vcrfijnd bederf der curopcsche beschaving is tot hen niet doorgedrongen. Van de overige wereld afgescheiden, rnaar zelden zell's de Kaapstad bezoekende, weten ze niet eens van de gi'ootere omwentelingen, die in lateren tijd de wereld als het onderst boven gckeerd hebben. In 1828 wisten zij nog niet dat er in Frank rijk vrijheid van godsdienst bestond ; en toen de zendelingen hun deze ongehoorde weldaad verkondigden, storteden grijsaards tranen van aandoening en weiger- den lang te gelooven, dat hunne broeders zoo toegeeflijk konden behandeld worden, in een land waar hunne voorouders zulke wreedc niishandelingen ondergaan hadden. Onbekend met hetgeen in het Ictterkundige in hun ^Toegel• vaderland voorvalt, beminnen en beoelenon zij alleen de kunsten des gcwonen levens, en heeft hun onderwijs eene meer beoefenende dan bespiegelende strekking. Zij trachten zich uuttig te maken voor hunne vroegere slaven, die zij altijd met zachtheid behandeld hebben, en beijveren zich om evangeliekennis onder de afgodische volken, die hen omringen, te verspreiden, Eene tweede volkplanting van vlugtelingen, minder talrijk dan die van de Kaap, vestigde zich te Sur'mame, weinige jaren voor do herroeping. De eerste kolouien der Hollanders in Guiana, door ondernemende Zeelanders gesticht, waren door de stateu dicr pro- vincie aan de Oost-Indische Compagnie afgestaan ; en deze, om volkplantelingen daarhenen te lokken, had er een-derde van afgestaan aan de stad Amsterdam, en nog een-derde aan Aersens, Heer van Sommelsdijk. Een der voorouders van laatstgenoemde, Franqois VAN Aersens, was lang afgezant der republiek geweest bij Hen- DRIK IV. en Lodewijk XIII., en de betrekking, die hij met verscheidene protestantsche huisgezinnen van doorluchtige afkomst had aangekuoopt, werd door de zijnen met naauwgezetheid onder- houden. De Heer van Sommelsdijk had zelf eene fransche vrouw uit een adeUijk geslacht gehuwd. HOOFDSTUK VI. TegenwQorclir/e toestand van de Afstammelingen der Vlugtelhujen in Holland. Hunne diensten bij liet legcr en in de diplomatic — Louis Gaspard Luzac — Verval der nijverheid in de achttiende eeuw— Tegenwoordige staat der fabrieken in Leiden — Vooruitgang van den handel — Ingenomeriheid met de franschc taal en letterkundc — Het nakroost der vlugtolingen smelt met de Hol- landers te zamen — Werken in het Ilollandsch uitgegeven — Fransche namon van personen in het HoUandsch vertaald — De fransche kerken nemen allengs af — Wat er nog van overig is. De invloed der vlugtelingen in Holland bepaalde zicli niet tot de eerste jaren van hun verblijf, maar strekte zich uit over de geheele achttiende eeuw. De afstammelingen der dappere officieren, die zoo kraclitdadig de zaak van Wiixem van Oranje voorgestaan, en op de slagvelden van lerland, Vlaanderen, FranJcrijk en Spanje hun bloed vergoten hadden, stelden er eene eer in, het voetspoor hunner voorouders te betreden. Gedachtig aan den loem des franschen adels, waaruit de meeste gesproten waren, bleven zij, die zich in de zeven provincien gevestigd hadden, de republiek beschermen^ die hen had aangenomen. De families Mauregnault en Collot d'Escuuy leverden voortreflfelijke officieren aan de hoUandsche artiUerie. De Baron d'Yvoi verstrekte ingenieurs, die de bekwaamheid van hun doorluchtigen stamvader erfden. De Dompierres en Jonquieres hebben met lof bij het leger gediend. De Larreys, aan laatstge- noemdeu verwant, zijn getrouw gebleven aan het krijgsmansberoep. Een van de laatsten van dien naam was adjudant van Koning WiLLEM I. De familie Guillot lieeft bekwame zeeofficieren opge- leverd. In onze dagen heeft het koningrijk van Holland dappere verdedigers gevonden, wier namen van hunnen oorsprong getuigen. De Generaal Guicherit, Paul Delprat, luitenant-kolonel van de genie, en commandant van de miHtau-e akademie van Breda ; Huet, die in den bloei des levens, in 1830, in den strijd tegen de Belgen, sneuvelde ; Munier, die als kapitein van de genie zich bij het beleg van Antwerpen onderscheidde; en eindelijk de generaal, Baron CiiASSe, die de citadel dier stad tegen Maarschalk Gerard verdcdigde. Anderen hebben als ministers of afgezanteu den staat a:ediend. 96 Lestevenon was ambassadeur bij liet liol' van Lodewijk XV., Cerisier wercl tot versclicidene ondcrhandelingeu gebruikt. Del- prat, de vader van Paul Delprat, Avas algemeen secretaris bij liet ministerie van buitenlandsche zaken, onder Koning Lodewijk, den breeder van Napoleon. Bij de herstelliug van het huis van Oranje, in 1814, maakte VVillem I, hemgeheim secretaris van het ministerie van buitenlandsclie zaken, en commandeur van de orde van den nederlandschen leeuw, en de Prins van Oranje droeg hem de opvoe- ding op van zijne drie zoons, Willem, Alexander en Hendrik. In lateren tijd zaten Blussc, Collot d'Escury en Louis Gaspard Luzac in de staten generaal. De twee eerstgenoemden hebben een zeer beperkten invloed uitgeoefend. De derde, in 1837 afgevaardigd, stond lang aan het hoofd eener liberale oppositie. Als een getrouw en opregt gemeensman, stelde hij zich schrap tegen de aanmatigingen van de kouinklijke magt, verzette zich nadrukkelijk tegcn het ont- werp, dat men het regerend huis te haste gek^gd hecft, van BeltjiH te willen heroveren, en weigerde standvastig alle eer en onderscheiding, die hem aangeboden werden. Maai" toenemende verzwakking, welligt ook de onmogelijkhid cm de beginselen, die hij in de oppositie beleden had, in bcocfening te brengen, hebben hem sedert genood- zaakt van het staatkundig tooueel af te treden. Wat de nijverlieid betrcft, hierin was de invloed der vhigtelingen minder dum-zaam dan men bij den aanvang had kunnen verwachten. De fabrieken van zijde, linnen, hoeden en papier, die zij opgerigt hadden, begonnen reeds in de eerste helft der achttiende eeuw te kwijnen, en geraakten langzamerhand te nict. Die fabrieken daaren- tegen, die zij niet opgerigt, maar iiitgebreid en verbeterd hadden, als de wol- en lakenfabrieken te Leiden, de looijerijen, suiker-raffina- dcrijcn, hebben met vreemde kunnen wedijveren, en dragen nog de sporen der weleer ingevoerde verbeteringeu. Nieuwc fabrieken konden allcen ondcr bescherming van ecu verhoogd tarief stand houden, want do toenemende verhooging van het arbeidsloon drcef den ]3rijs der voortbrengselen op boven dien van Frankrijk eu DuUschland. Maar de hollandsche handel verzette zich uit den aard tegen een vcrbodstelsel. De fabrieken, onbeschcrmd door den staat, en door een hoog buiterilandsch tarief van vertier beroofd,. moesten onvermijdelijk tot verval komen. Maar indien de uijverheid der vlugtelingen niet op den duur aan dc verwachthig bleef beautwoordcn, hadden zij des te meer dcel aan den Snellen vooruitgan^ van den handel in du achttiende en uegeu- 97 tiende eeuw. De namen van BoissevaIxV, Bienfait, Chemet eu Feysset, herinneren aau kooplieden van den eersten rang. Het huis van Ckommelin, bij de eerste komst der vlugteiingen te Amsterdam gesticht, heeft honderd en vijftig jaren zijnen roena gehandhaafd, en de boeken van dat huis, die nog in bet fransch gehouden worden, getuigen dat het nakroost van den stichter getrouw gebleven is aan de voorvaderlijke gebruiken. De firniaa van Laboucheke en Ovekzee (vertaling van d'Outremer), te Rotter- dam, en van Couderc en Vereul, te Amsterdam, zijn van dienzelfden tijd afkomstig en behooren van ouder tot ouder onder de voor- naamste huizen van Europa. De fransche taal en letterkunde bleven gedui'ende de achttiende eeuw het aanzien behouden, dat zij aanvankelijk in Holland verkre- gen hadden. De waalsche kerken werden steeds, door de jeugd vooral, vlijtig bezocht. De taal drong zelfs bij de min beschaafde standen door. Zij werd geleerd in de scholen en in den huiselijken kring ; werd in vele huisgezimien de taal des dagelijkschen omgangs, en had zoo zeer de voorkeur in briefwisseling, dat het stellen van een hoUandschen brief eene taak was daar menig een tegen opzag. Ook nu nog schrijven dames van zekeren leeftijd ongaarne in de landstaal. De vlugteiingen in de Nederlanden leefden niet, gelijk in het Brandenburgsche, als eene afzonderlijke naaatschappij bij elkan- der, maar waren overal in de steden en dorpen verspreid. Yan hier ook, dat hunne taal zoo algemeen werd. Het Engelsch, Spaansch en Italiaansch, daar men in de zestiende en zeventiende eeuw veel werks van gemaakt had, werden aan het Transch opgeofferd. De hoUandsche letterkunde werd grootendeels navolging der fransche. Ook maakte men veel werk van fransche dichters. Hiervan getuigen de vertalingen van Corneille, Eacine en Voltaire, door NoMSZ en anderen. Ook in onze dagen hebben de tooneelstukken van JouY, Ducis, Delavigxe en Scribe fortuin gemaakt op het hoUandsche tooneel ; maar met de romantische school is de invloed van het fransche tooneel in Holland afgenomen, Victor Hugo en Alexander Dumas hebben de eer niet mogen verwerven, die aau hunne voorgangers was toegekend. Dat de fransche taal en letterkunde zoo langen tijd in zwang bleven, is een verschijnsel, dat men best verklaren kan door die banden van onderlinge belangstelling, die de afstammelingcn der vlugteiingen in Amsterdam, Rotterdam, Leiden, den Haag enz., bleven vcrbinden, van den tijd af dat hunne voorondcrs zich in het 98 land der ballingschap aan elkander aangeslotcn hadden. Zij voelden ecne naauwe bctrekking op elkander. Zij trouwden onder elkander ; en ofschoon het Hollandsch hun reeds lang genieenzaam geworden was, bleef het Fransch de taal des gespreks en der briefwisseling. Op den duur nogtans was de ineensmelting der vlugtelingen met de landskiuderen onverraijdelijk. Met het einde der achttiende eeuw had deze innige vereeniging haar voile beslag. De afstammelingen der Franschen, die als schrijvers optraden, schreven voortaan Hol- landsch. Getuige Hollands Rijkdom, door Elias Luzac, 1780; en later van Collot d'Escury, Hollands roem i?i Kunsten en Wetenschappen, 1834. Sommige geslachten stierven uit, en andere verloren, door verraenging met de Hollanders, meer en meer van hun volkseigen. De fransche taal wordt, ja, nog door duizenden beoefend, maai als eene vreemde taal wier kennis tot eene beschaafdc opvoeding behoort. Men scheen er zelfs op uit te zijn, om de laatste sporen van zijnen franschen oorsprong geheel uit te wisschen, want vele familie-namen werden uit het Fransch in het HoUandsch vertaald.* Hierbij kwam langzamerhand het verdwijnen der fransche kerken. Van twee-en-zestig werden er in de eerste helft der achttien- de eeuw reeds twaalf afgeschaft, en in 1793 was het getal fransche kerken tot twee-en-dertig, en der fransche predikanten tot 48 inge- krompen. Onder Kouing Lodewijk werden er verscheidene afge- scliaft, " als in zich zelven onnut en voor de beoefening der landstaal scJiadelijh." Ook na de inlijving met Tranh'ijk werden de fransche kerken in Holland niet begunstigd. Evenmin na de herstelling van het Huis van Oranje. Willem I. schafte er in 1816 verscheidene af. Bij een decreet van 1817 bleven er maar 21 in wezen. In 1821 verviel de fransche kerk te Ziitphen, in 1822 te Deventer, in 1823 te Vlissingen, in 1827 te Schiedam en te Ziei'ikzee. Bij eene verordening van 1843 werd de geleidelijke afschaffing bepaald van elf fransche kerken, uit de nog overige zeventien, terwijl onderstand van staats wegen voortaan alleen verstrekt werd aan de fi'ansche kerken te Amsterdam, Rotterdam, den Haag, Leiden, Utrecht en Groningen. * Zie hier een aantal voorbeelden van zulke vertalingen, die men gemakkelijk zou kunnen vermeerderen : de Witt (Leblanc), van den Bogaard (Dujar- din), VAN DE Velde (des Champs), van den Bosch (du Bois), van der Cruyse (LacroLx), Ruyter (Chevalier), van der Weyde (Dupre), de Wilde (Sauvage), van den Hove (Delacour of Delcour), Kraay (Corncille), van der Kasteele (Duchatel), Wijs (Lesage), de Groot (Lcgrand), Vermeulen (Dumoulin), van den Berg (Dumont) en Verbrugge (Dupont). - DERDE BOEK. DE FBANSCIIE VLUGTELINGEN IN ANDERE LANDEN. HOOFDSTUK I. I De Flugtelingen in Brandmhirg. \ Eerste Afdeeling : — Hun onthaal en eerste vestiging. Gelijk in Engeland, Holland en Zwitserland, zoo ook in Branden- burg, hadden zich, lang voor de groote landverhuizing van 1685, vooiioopers der vlugtelingen komen nederzetten, omdat zij buiten 's lands vonden hetgeen hun in Frankrijk niet beschoren was — vrijheid van godsdienst, Het hof van Berlijn was daarenboven calvinist en nagenoeg fransch. Eeeds in 1611 was de Markgraaf Jax Georg aan de hoogescliool van Saumur als student bevriend geworden met Duplessis Mornay, eu in 1614 ging hij over tot de kerk van Calvijn, hetzij dat hij diens leer verkoos boven die van Luther, of dat hij hoopte zich aldus naauwer aan Holland te kunnen verbinden. Zijn brooder, Joachim Sigismomd, werd eenige jaren later naar de hooge school van Sedan gezonden. De rampen, die Brandenburg gedurenden den dertigjarigen krijg troffen, veroor- loofden Frederik VVillem niet Frankrijk te bezoeken ; maar hij ontving niet te min ecne fransche opvoeding aan het hof van Oranje. De prinscn van Oranje, erfgenamen van de oude graven van Chalons, hadden zich wel in Holland gevestigd, maar hun hof was niet te min fransch. Frederik Willem werd er bevriend met Bouillon, TuRENNE, in een woord, met de bloem des franschen adels. Zijne echt met Louise Henriette, dochter van den stadhouder Frede- rik Hendrik, en kleindochter van Willem den Zwijger en Louise de Chatillon, dochter van Coligny, droeg niet weinig bij om aan de fransche taal de voorkeur te verzekeren aan het hof van Berliju. Daarenboven was die taal alle andere in beschaving ver vooruit, terwijl het Iloogduitsch zich pas bcgou tc ontworstclcn aan dc barbaarschlicid dor middeleeuweu. Ook om staatkundiore redenen was Frederik Willem den frau- 100 schen vlugteliiigen gunstig. Bij zijne troonsbeklimming in 1640, was zijn land door den ooiiog ontvolkt, liet veld onbebouwd, handel en nijverlieid de bodem ingeslagen. Alle vreemdelingen werden met open armen ontvangen. Hij begreep vooral dat hij van de verdrukking dor Protest anten in Franhrijk partij kon trekken om ze naar zich telokken, en dat hij, zoo doende, geene vrijstad opendevoor liulpelooze en havelooze nienscben, maar voor een werkzaam volk, dat, door zijne bekwaamheden en kunstvlijt, de geschonken voorreg- ten rijkelijk vergoeden zou. Schwerin, zijn vertegenwoordiger aan het liof van Versailles, was hem behulpzaam, om de Protestanten aan te moedigen, zich in Brandenhirg te gaan vestigen. Eeeds in 1661 zetteden zich verscheidene huisgezinnen te Berlijn neder. Plet getal nam allengs toe, en in 1673 werd hmi toegestaan eene fransche kerk te stichten. Toen Lodewijk XIV. het Edict van Nantes herriep, besloot Fredeuik Willem met die dwaling zijn voordeel te doen. Op den 29sten October van hetzelfde jaar (1685), verscheen het Edict van Potsdam, waarin aan alle vlugtelingen een veilig heen- komen in den brandenburgschen staat werd toegezegd, benevens bescherming op de reis daarheen. De consul van den keiirvorst te Amsterdam kreeg last om ze te ontvangen en naar Hamburg van schepen te voorzien, alwaar zij door een anderen zaakgelastigde naar Brandenburg bevorderd werden. Die uit de zuidelijke en oostelijke deelen van FrauJcrijk kwamen, werden op gelijke wijze in Frankfort aan den Mein opgewacht, en, den Bhijn af, naar de omstreken van Kleef vervoerd. Men kwam hun met aUerlei viiendelijkheid voor. Hunne goederen kwamen vrij van inkomende regten of tolgelden in het land. Verlaten huizen werden hun kosteloos geschonken, en de stedelijke besturen voorzagen zelfs in de noodige bouwstoffen, ora zidke huizen bewoonbaar te maken en naar hunnen smaak in te rigten. De belendende tuinen, akkers en weilanden werden hun almede afgestaan, met vrijstelling van belasting gedurende zes jaren. Men stond hun toe hunne eigene regters aan te stellen, om onder- linge geschillen uit te wijzen ; en in geval van processen tusschen Eranschen en Duitschers, moest de plaatselijke overheid zich verstaan met scheidsregters door de vlugtelingen tot dat einde uit hun midden gekozen. Het decreet van Potsdam was naauwelijks in Franhrijk bekend geraakt, of men begaf zich scharenwijs naar Frankfort ; van daar werden zij, onder geleide, naav B?'andenburg overgebragt, en op de grenzen door daartoe aangestelde comraissarissen ontvangen en van alles voorzien. Dit alles geschiedde om hen aan een land te 101 hechten, dat voor hct overige minder aaiilokkelijks had cian Engeland of Holland. Zoo bleven zij onder elkaiider eene fransche maatschappij uitmakeii, en wisten naauwclijks dat zij in liet buitenland verkeerden. Deze staatkimde beantwoordde ten voUe aan het oogmerk. Niet alleen bleef deze volkplanting bestaan, maar zij kreeg ook aanmerke- lijken aanwas van Zicitserland, Holland en Emjeland. Zulk een onthaal noodzaakte den keurvorst tot buitengewone uitgaven. Immers, hij betaalde reiskosten, gaf onderstand aan behoef- tigen, deed voorscliotten aan kooplieden, fabrikanten en ambacbts- lieden, scbonk peusioenen aan den adel en aan officieren. Dat was veel voor eenen staat van twee miUioenen inwoners, van nijverheid verstoken en door den oorlog mtgeput. Had hij zijne duitsche onderdanen belast, dan Maren de Franschen bun hatebjk geworden. Hij besloot daarom Uever uit zijn eigen middelen te putten. " Ik zou liever," zeide hij eens, "mijn zilvergoed verkoopen, dan die raenschen niet voort te helpen." Dit was ruim zoo veel aan staat- kunde als aan edehnoedigheid toe te schrijven ; maar het was althans verlichte staatkunde. Hij kende de waarde van werkzame menschen. Men houde ook in het oog, dat zij niet alien even arm waren. Dit zou onder anderen Meruit kunnen blijken, dat er gedurende de geheele achttiende eeuw nog veel fransch goud in DidtscJdand in omloop was. Sommigen hadden aanvankelijk grooter kapitalen dan zij ten goede wisten te beleggen. De keurvorst veroorloofde hun zidk renteloos geld in zijne schatkist te storten tegen schiddbewijzen, doende 6, 7 en 8 ten honderd, met vrijheid om de hoofdsom, na voorafgaande kennisgeving van drie maanden, op te eischen. Vier vlugtelingen van hoogen rang, die reeds jaren lang in Bran- denburg woonden, werden belast met de belangen hunner uitge- weken landgenooten, voor zoo ver zij bij hunne komst hulp met raad of daad behoefden, te weten : de Graaf de Beauveau, Claude DuBELLAY, Henki DE Beiquemault en Gautiee, de Saint- Blancakd. Beauveau, weleer Initenaut-colonel bij Lodewijk, werd luitenant-generaal en hofmaarschalk bij den keurvorst. Hem waren bijzonder de vlugtelingen uit Isle de France opgedragen. Claude Dubellay werd kamerheer en opvdeder der drie mark- graven. Daarbij werd hij belast met de zorg voor vlugtelingen van Anjou en Poitou. Henki de Briquemault, baron van Saint-loup, ontving last om een regiment cuirassiers op te rigteu. Daarbij was hij commandant van Lippstad, en hield toezigt over de vlugtelingen van Champagne, die zich in Jfestfalen kwamen nederzetten. Hij 102 werd sticliter der fransche kerken te Kleef, Wezel, Emmerik en Boeshurg. Gaultiek de Saint-Blancard was hofprediker te Berlijn, en droeg zorg voor de vlugtelingen van Languedoc. Voorts was David Ancillon, leeraar van Metz, belast met, de vlugtelingen uit zijne geboortestad en derzelver omtrek, en de predikant Abbadie met die van Beam. Het getal der vlugtelingen, die zicli in Brandenhurg kwamen nederzetten, wordt met eenige waarschijnlijkheid op 25,000 begroot. Zij waren van alle standen. Staan wij bij elken stand eenige oogen- blikken stU. 1. Krligslieden. — Buiten de graven van Beauveau en Bkique- MAULT, kwamen eene menigte adellijke mUitairen, deels vroegere kennissen van den keurvorst aan het hof van Oranje, naar Branden- burg. Het getal officieren wordt op zeshonderd geschat. Er werden ondersclieidene nieuwe rcgimenten ten hunnen behoeve opgerigt. De markies van Varennes, luitenant-kolonel in fransche dienst, werd bij zijne komst tot kolonel benoemd, en ontving last om een regiment op te rigten van zestien compagnien : al de officieren en niet weiuige van de gemeenen in dat regiment waren Franschen. Van al de officieren van rang, die Franh'ljk verlieten, was de Maarschalk Schomberg de beroemdste. Hij bleef niet lang te BerliJH. Te vergeefs poogde de keurvorst hem aan zich te verbinden, door hem tot gouverneur-generaal van Bruissen, minister van staat, lid van den geheimen raad en opperbevelhebber van het branden- burgsche leger te verheft'en. De belangen van het protestantisme deden hem besluiten den Prins van Oranje tegen Jakob II. te gaan helpen. Op raad van Schomberg rigtto de keurvorst een corps op, geheel uit edellieden bestaande, in navolging der mous- qtietaires a cJteval, die een gedeelte dor fransche koninklijke lijfwacht uitmafikten, en waaronder vele Protestanten hun ontslag verkregen hadden en naar Berlijn gekomen waren. Van dezen maakte Fre- DERIK WiLLEM twee compagnicu, elk van 60 man ; hij voerde zelf den titel van kolonel der cerste, en maakte Schomberg kolonel der twcede compagnie. Prederik Wilhelm rigtte ook een corps ingenieurs op. Onder dezen muntten uit Jean Cayart, leerling van Vauban, en Philippe de la Chiese, die het kanaal van Muldrone lict gi'aven, waardoor de Spree met de Oder, en de Noordzee met de Ouslzee verboudcn werdea. Dc keurvorst had ook eene kloinc vloot doen bouwcn, om den handcl der Zwcdcn te bcleuunereii. Zijne schepcn waren voor een gedeelte met fransche vlugtelingen beuiand. 103 III 1682 nam liij eeu gedeelte der kust van Gidnee iu bezit, en bouwde er de vesting Groot-FredeiiJcshurg . In 1685 bezctte liij het eiland Argu'm aan den mond der Senegal, en rigtte er eene Afrikaansclie Maatschappij op, voor den handel in slaven en goudstof. In 1686 leide hij volkplantingen aan op St. Tliomm en St. Eustatins, en derwaarts begaven zich vele vlugtelingen, die, op last van Lodewijk XrV., uaar Amerika gescheept waren. Toen Pniissen naderhand in de groote worstelingen van Eiiropa betrokken werd, zag het geene kans om zich in zijne kolonies te handhaven, en verkocht ze, 1720, aan de Hollanders. 2. Be adel. — Diegenen onder den adel, die zich niet in krijgs- dienst begaven, werden voornamelijk als afgezanten, of diplomatieke agenten, gebruikt. Zij maakten een aanzienlijk getal nit, en daar het onmogelijk was een ieder hunner eenen werkkring overeenkomstig zijne hooge geboorte aan te wijzen, werd hun doorgaans de titel van Gesandschaftsrath, of lets dergelijks, toegekend. 3. Geleerden en kunstenaars. — Onder de eerstgenoemden beslocgen de predikanten eene voorname plaats, en onder hen was niemand beroemder dan Jacques Abbadie. Van Beam geboortig, had hij te Sauinu7- en te Sedan gestudeerd, en was in zijn 17de jaar Doctor in de godgeleerdheid. Zijne lofrede op Fredekik Willem ging geheel Europa door, maar nog meer befaamdheid verwierf zijne verhande- ling over de waarheid der chiistelijke godsdienst. Protestanten en Roomschen vijzelden, als om strijd, dat werk op. Bayle zcgt er van in zijne Berigten tcit de Repuhliek der Letteren : " Men heeft lang geen boek in het licht gegeven, daar zoo veel kracht en zulk een uitgebreid verstand in doorstraalt." Madame de Sevigne schrijft : " Het is een goddelijk boek : ik geloof niet dat iemand ooit over de godsdienst gesproken heeft als die man." De Hertog de MoNTAUSiER zeide tegen den pruissischen gezant te Fury's .• " Het- geen mij het meest spijt, is, dat de schrijver van zulk een boek te Berlijn moet wonen in plaats van hier." Na het overlijden van den kem'vorst ging Abbadie met Schomberg naar Engeland, en bleef daar tot zijnen dood. Er waren ook uitstekende regtsgeleerden naar Brandenburg gevlugt. Zij waren het, die tot rsg-ters over hunne landgenooten aangesteld werden. De eer komt hun toe, dat zij het eerst de beginselen van het romeinsch regt in DiiitscJdand op de regtspleging toepasten. Ook aan geneeskundigen en heelmeesters van uitstekende bekwaam- heden, waarvan sommige bij het leger aangesteld werden, en andere 104 zelfs akademische leerstoelen bekleeddeu, was g-een gebrek ; en ter- wijl scliilders het berlijnsclie kunstkabinet verrijkten, vonden bouw- kunstenaars gelegenbeid om de stad met menig sierlijk gebouw te verfraaijen. 4. Fabrikanten en Icoopliedm. — In Maagdenburg en Halle werden fabrieken van lakens en wollenstoffeu opgerigt ; tc Berlijn alleen in de tachtig wolfabrieken ; en daar men voorheen zulke wareu moest invoeren, vervaardigde men ze niet alleen voor eigen gebruik, maar ook voor den uitvoer. Op de jaarmarkten van Frankfort en Leipzig konden zij met de manufaeturiers van Frankrijk en Fkgeland wed- ijveren. Hunne bekende braafheid en eerlijklieid gaven bun, bij geringe geldmiddelen, een mini krediet. Naarmate zij in rijkdom toenamen, breidde zich hun handel verder uit, en eerlang hadden zij hunne kantoren te KopenJiageti, Hamburg QxiDa)itzig. Leerlooijerijen, fabrieken van lioeden, handschoenen, papier, lijn- en raapolie, be- hangsels met goud en zilver doorwerkt, fluweelen en zijden stoffen, linten en belegsels, spiegels en glaswerk in soorten, behooren onder de takken van nijverheid, die, deels voor bet eerst door de vlugte- lingen ingevoerd, deels aanmerkelijk verbeterd werden. Knopenmakers, geelgieters, zwaardvegers, geweermakers, letter- en klokgieters, sloten- en messenmakers, in een woord, allerlei hand- werkers vonden er nering. Goudsmeden en juweliers, plaatsnijders, diamantslijpers en horologiemakers, vervaardigden weinige jaren na de herroeping van liet Edict van Nantes, te Berlijn, die voorwerpen van weelde, die men voorbeen uit Parijs ontbieden moest. Al wat tot verfraaijing, vooral van kleederdragt en liuisraad behoort, was onder Lodewijk XIV. tot eene hoogte van verfijning gebragt, die buiten Frankrijk onbereikbaar scbeen. Maar de vlug- telingen kwamen uit die school en bragten die verhoogde kunstvlijt met zich. De verfijnde kookkunst, het tarwenbrood zelfs (want tot dus ver had men zich te Berlijn met roggenbrood beholpen), waren bronnen van welvaart. Wij zwijgen van gaarkeukens, pastel- en banketbakkerijen, en logementen, hoedanige men te voren in Berlijn niet gekend had. Berlijn ward inderdaad het duitsche Parijs. In de laatste vijftien jaren van de zeventiende eeuw vestigden zich daar tienduizend Franschen ; en zij waren het, die eene stad, welke te "^voren het vcjrkomen had van een' grooten stal, door vetweiders bewoond, in eene sieiiijke hoofdstadheischiepen, terwijl de bevolking van zevenduizend, binnen een kort tijdsverloop, tot zeven-en-twintig- duizend inwouers aanwies. *• 105 5. Landbonwers.—^'iti luinder dau nijverheid'eu handel was de landbouw aau de vlugteliugen vcrpligt. Vdor bunne komst zag men alom in. het brandenburgsche niet dan oubebouwde vlakteu en velden, die, bij gebrek aan bewoners, woest bleven. Waar zij zich neder- zetteden, bebouwden zij niet alleen bet land, maar lieten zelfs ver- vallen doi'pen en gebucbten uit de bouw\allen en puinboopen op nieuw te voorscbijn komeu. Om ook den landbouwer aan zicb te verbinden, scbonk de kem-vorst bem niet alleen den grond dien bij beboiiwde, maar bepaalde tevens, dat de eigendom daarvan onver- vreemdbaar zijn zou, erfelijk van vader op zoon zou overgaan, en bij ontstentenis van erfgenamen, niet auders dan aan franscbe vlugtelin- gen of bun nakroost zou kunnen vervallen. Twee verbuizingen versterkten in bet vervolg de kolonien der landbouwers : omtrent 3,000 kwamen uit Zioitserland, waar zij zicb aanvaukelijk gevestigd hadden, maar op den duur in bet vvoeste gebergte geeu bestaan vonden. Dit was in 1698. Yijf jareu later kwamen er tweeduizend van bet prinsdom Oranje, vorige onderdanen van Willem III., die voortvlugtig voor de krijgsmagt van den Graaf DE Gkignan, eene vrijstad zocbteu in de staten van den keurvprst. Het was vooral door den tabaksbouw, dat de vlugteliugen Bran- denburg veiTijkten. Benemarken, Zweden, Polen, Silesie en Bohemen werden er door voorzien ; en zelfs Hollanders sloegen brandenbm'g- scben tabak in, om die elders te verbandelen, De tuinierkunst werd door de vlugtelingeu bier, gelijk op vele plaatsen, als uit den grond opgebaald. Voor bunne komst werd de tafel van den keurvorst met groenten voorzien van de markt van Hamburg of Lei^psig. Door hen werden de omstreken van Berlijn in tuinen verkeerd. Zij ont- boden. uit Frankrijk bunne tuinzaden, wijngaardstokken, vrucbtboo- men enz. Zij leiden zelfs broeikasten en oranjerieen aan, en dreven met de boven. van BuitscJiland eenen handel in oranjehoomen. De . wijn van Brandenburg moet zeker zeer wrang geweest zijn. Men ver- haalt altbans, dat de keurvorst bij zekere gelegenbeid eenen adellijken officier van Gasco^we ontbaalde, en bem wijn voorzette die ie Potsdam gewassen was. " Uwe boogbeid vergunne mij eene aanmerking," zeide de Gascogner, met die levendigbeid aan zijnen landaard eigen, " ik geloof zeker, dat al de spreeuwen, die van uw di'uiven gesnoept hebben, aan het kolijk zijn omgekomen." De vlugteliugen leiden zicb meer op den groententuin dan op den boomgaard toe. Voor bunne komst voedde men zich meest met gerookt of gezouten vleesch, met viscb en eonige soorten van slecht o 106 toebereide wortelen. Erwten. en snijboonen waren naauwelijks bekend. Bloemkool, asperges, artischokken, salade waren zoo vela nieuwe voorwerpen van weelde, door de Franschen ingevoerd. Bloemkwee- kerij was gelieel onbekend. Bloemen van enkel dubbel te maken, of er andere scliakeringen van kleuren in te brengen, was hun zoo onbegrijpelijk, dat zij de fransche bloeinisten voor toovenaars hielden. TwEEDE Afdeeling : — Hun toestand en bedrijf onder den eersten Koning van Prvussen. jPrederik Willem, die den grondslag gelegd had van den voor- spoed der fransche volkplantingen, stierf in 1688, juist op het tijdstip dat zijnbondgenoot, de Prins van Oranje, zich gereed maakte voor zijnen togt naar Engeland. Zijn opvolger Fredeeik, de eerste die den titel van Koning van Pruissen droeg, bouwde op dien grondslag voort. Onder het toezigt van fransche onderwijzers opgevoed, en gehuwd met Sophia Charlotte, dochter van den keurvorst van Hanover, een der beschaafdste princessen van haren tijd, die, even als hare tante Elizabeth, van Boliemen, hoogen prijs stelde op fransche letterknnde, was hij aan de zaak der fransche vlug- telingen niet minder toegedaan dan zijn vader. Het slot Charlotten- bury werd de toevlugt van alle vlugtelingen van onderscheiding, hetzij door geboorte of bekwaamheden. Daar onderhield zich de koningin met Abbadie, Ancillon, Lenfant en anderen ; maar vooral met haren kapellaan, den beroemden Beausobre. Indien Frederik Willem vooral de stoffelijke belangen van zijne staten behartigd had, door fabrikanten en landbouwers aan zich te verpligten, zijn zoon, in den geest zijner voort refFelijke echtgenoot handelende, werkte door allerlei letterkundige inrigtingen op de hoogere beschaving van zijne onderdanen. Zoo stichtte hij te Berlijn le College Franqais, en V Jcademie des Nobles, en te Halle, V Institut Jranqais. Het eerste was bestemd voor de opleiding van gcestelijken en regtsgeleerden, en het tweede voor die van krijgsofficieren en diplomaten. In verband met die inrigtingen verscheen, 1696, le Nouveau Journal des Savants (het Nieuwe Dagblad der Geleerdeu). Het Institut Jranqais werd spoedig van zoo groote beduidenis, dat Prederik het verhief tot eene keurvorstelijke akaderaie. Maar het beroemdste onder de brandenburgsche letterkundige gestichten, die van den eersten koning van Truissen afkomstlg zijn, is de Akademie van Wetenschappen en Letteren te Berlijn, ingesteld in het jaar 1700, waarvan Leibnitz het eerst levenslang president was. Onder 107 de geleerdea, die zich iu het veivolg aaii deze akadcmic aausloten, komeu onder andereii voor Jacques Easnage, van lioxien, schrijver van eene voortroffelijke Kerkclijke Geschiedenis ; Des Vignoles, de groudlcgger der bijbelsclie tijdrekenkunde ; Gabriel Naudc, de wiskunstenaar ; en Formey, een man van algemeene kennis. Maar ook liandel en nijverheid vonden in Frederik I. eeneu beschermheer. Hij leide een fonds aan, bekend onder den naam van de Kas van het Fabriekwezen, en deze kas werd gedeeltelijk voorzien door pai'tij te trekken van de toen heerschende zucht naar eeretitels. Men kon, namelijk, voor eene ruime bijdi-age tot die kas, het regt koopen om zekere eeretitels te dragen, zonder de ambtspligten daar- aan verbonden waar te nemen. In het leger van 38,000 man, door Frederik Willem zijnen • nagelaten zoon, bleven de Franschen op den dmu* eene eervolle plaats bekleeden. In den oorlog van 1689 moesten zij tegen hunne , landgenooten de wapenen voeren. Men meende aanvankelijk, dat l zij dit wat zwak zouden opnemen ; maar de uitslag bewees het tegen- | deeh Bij het gevecht van Neiiss vielen de (/rands mousquetaires het [ fransche leger met eene woede aan, die hun door fransrhe schrijvers als wi'aakzucht verweten is. Bij die gelegenheid riep een pruissisch generaal : "Datvolkje zal nog de wapens tegen ons keeren !" De Graaf de Dohna, die dit gehoord had, dvvong dien generaal tot een tweegevecht met de pistool, en wischte met zijn bloed den smaad uit, die zijn' medevlugtelingen vras aaugewreven. Niet minder onderscheidden zich de fransche vlugtelingen bij het stormenderhand innemen van Bonn. In minder dan 24 uren noodzaakten zij het fran- sche gamizoen die stad te ontniimen. Italie, de Nederlanden, Duitschland en Sjaanje waren beurtelings getuigen van hun heldhaftig gedi-ag. Derde Afdeeling : — De vlugtelingen onder Frederik Willem I. Frederik I. zag het einde niet der successie oorlog in Spa»je, waaraan hij zulk een roemrijk deel genomen had. Hij stierf 1713. Zijn zoon, Frederik Willem L, teekende den vrede van UtrecJd. Deze koning, wiens reusachtige grenadiers van Potsdam, zijne voor- name liefhebberij uitmaakten, dankte de schilders, beeldhouwers en andere kunstenaars, daar zijn vader veel werks van geraaakt had, als een nutteloos gepeupel af, en stelde zekeren potsenmaker, met name GuNDLiNG, als opvolger van den grooten L|;ibnitz, tot president der akademie aan. Het overschot van het smaakvoUe gezelschap van Sophia Charlotte, vereenigde zich nu om de Koningin 108 Sophia Dorothea. De koniug was aiiders, uit staatkuiidige iiizigten, alien vlugteliiigen gunstig. Hij onderliield een talrijk leger, en was er op gcsteld, dat al wat tot de kleeding en wapening daarvan behoorde, binnen zijn rijk vervaardigd wierd. Hij wist vooral prijs te stellen op krijgskundige geschiktheid, en bediende zich van deu Majoor-Generaal Piekre de Montaegues, om de ingenieurs bij de beroemde belegering van Stralstmd aan te voeren. Deze ontwderp of verbeterde de meeste vestingen van liet toeumalig Pniissen. ViERDE Afdeeling : — De vlugtelingen onder Frederik II. 