The lichen book; handbook of the lichens of northeastern United States;
Te Groningen waren twee soorten ran Gilden : 1°. Burger- gilden, door alle burgers ingesteld, ten getale van 18, die oudtijds veel macht en invloed hadden op de stedeljjke regeering ^), aangezicn zij uit aUe vereenigingen te zamen 2 mannen kozen, genaamd Bouwmeesteren der Gilden^ die het recht hadden zich met enkele regeeringszaken te bemoeien (hetgeen echter tot moeielijkheden aanleiding gevende in 1663 werd afgeschaft ^) ; en 2*^. Bactdsgilden^ die door den gemeenteraad gekozen werden. De 15 voomaamste wor- den in bovengenoemd werk opgenoemd, en breedvoerig besproken % 3. Het aantal GUdebroeders. Zeer veel verschilde het aantal Gildebroeders in de steden ; dit hing af van de soort van het Gilde, van de grootte der stad, van de meerdere of minderc behoeften aan het werk dat de Gilden maakten. Zoo was het getal der timmerlieden i) Van de Wall, t. a. p. Zie hiervoor p. 273, nool 2. 2) Dumbar, t. a. p. Zie hiervoor p. 274, noot 3. 3) Tegenwoordige staat van Groningen. II, p. 141 en volg. 4) Idem. II, p. 164. 5) Idem. II, p. 96—98. 280 en metselaars veel grooter dan dat der kantwevers, die b. v. te Haarlem waren ^). In 't algemeen kan men zeggen, P. dat het getal der Gildebroeders niet bepaald kan worden ; 2^, dat ieder die dit wilde, in een Gilde opgenomen kon worden. De geaardheid der meeste Gilden was zoodanig, dat het dwaasheid zou geweest zijn, het getal leden van te voren vast te stellen. Te Amsterdam bestond in 't begin dezer eeuw het Gilde der boekdrukkers en boekhandelaars uit 300 leden. Daaren- tegen schijnen in iedere stadooktwee of drie werklieden ran een weinig uitgeoefend ambacht een Gilde te hebben kunnen Yormen, mits zij daartoe toestemming van de stedelijke regeering bekwamen. Opdat echter het aantal niet al te zeer zou toenemen, waren er sommige Gilden, die geene leden boven het vastgestelde getal opnamen. Zoo wilde te Groningen het apothekers-gilde niet meer dan 12 leden aannemen, misschien wel omdat, als het aantal grooter werd, de winst van ieder lid kleiner werd, of, als de toegang tot het Gild Yoor ieder openstond, het gedwongen was vele onbekwame leden op te nemen. Dit laatste kon trouwens niet veel yoor- komen, daar meestal, ten minste in ons land, een proefstuk, waarvan echter vele eandidaat-leden der .meeste Gilden vrg- gesteld waren, in het apothekers-gilde bepaald vereischt werd. Deze voorwaarde is niet te verwonderen; het leven toch van een zieke hangt grootendeels van de bekwaamheid en nauwkeurigheid van den apotheker af. Er waren echter in Nederland steden, waarin niemand kon wonen of waarvan niemand burger (poorter) kon worden, als hij zich niet eerst bij een of ander Gilde had aangesloten, zooals we vroeger gezegd hebben omtrent de burgerrechten der Utrechtenaren ^), Allen, die tot eene vereeniging behoorden (dit moot in de laatste plaats vermeld worden), waren niet gelijk in rang, niet alien waren leden. De leerlingen toch en de 1) Zie DE KoNiNG, IV, p. 245. 2) Tegenwoordige staat van Utrecht. I, p. 419. 281 Gildeknecht (ieder Gilde had er 6^n), werden niet onderde leden geteld, raaar waren wel aan bet bestuur en de zorg der yereeniging toevertrouwd. De leden zelve waren of GUdebroeders of DeJcen en Haofdmannen^ zooals we spoedig zuUea zien. 4. Ret bestuur der GUden. Tweevoudig was, naar de meening onzer voorvaderen, het bestuur, het godddijke en het menschdijke, Zij hadden het godddijk bestuur, dat door de leden tot Hoofd van een Gild was gekozen, en waarvan sommigen meenden bescherming en hulp te zullen verkrijgen, indien zulks noodig was. Zoo was bij de Romeinen de beschermgod van alle vereenigingen Jupiter, en hcui daarenboyen iedere yereeniging nog hare bijzondere beschermgoden. Zoolang de Roomsch-Katholieke godsdienst in de Yereenigde Nederlan- den de oyerheerschende was, koos ieder gilde zich eenen mannelijken of eene yrouwelijke beschermheilige, wier yroeger leyen eenigszins oyereenkwam met het bedrijf dat door het Gilde uitgeoefend werd. Van deze smeekten de leden hulp en yoorspoed in hun arbeid af. De yerjaardag yan zulk eenen heilige was een feestdag yoor het Gilde. Het spreekt yan zelf, dat enkele Gilden, die na de stichting der republiek der Vereenigde Nederlanden en na de inyoering yan den Heryormden godsdienst ontstonden, deze gewoonte der Eatho- lieken om eenen beschermheilige te kiezen niet nageyolgd hebben, ofschoon zij eenen feestdag waarop niet gewerkt be- hoefde te worden, niet ongemerkt yoorbij lieten gaan; tot bewijs strekke de feestdag der boekdrukkers die Koppertjes- numndag genoemd wordt. Dit oyer de beschermheiligen : we gaan nu oyer tot degenen die als menschen, d. i. die werkelijk de Gilden be- stuurden. In de meeste steden was gewoonljjk 6en lid der Gilden het opperhoofd, die Deken of Olderman heette. Hem stonden 2 of 3 andere leden ter zijde : Hoofdmannen of Overmannen^ ook wel Hovdingen of VinderSj in het Gild 282 der goud- en zilversmeden Keur- of Proefmeesters ^) genoemd. ^N'adat de Deken meeBtai gedurende 2 jaren opperhoofd was geweest, werd hij door den eersten Hoofdman opge- Yolgd. Zoo was ten minste in Den Haag de gewoonte bij het Gilde der boekdrukkers en boekhandelaars. De „Hoofdmannen'* waren de helpers. van den Deken in het bestuur, hij won hun raad in, deed uitspraak met hen als er twisten tusschen de leden onderling ontstonden, en deed alles wat tot den bloei en de ontwikkeling der ver- eeniging kon strekken. Soms stonden er 4 of 5 mannen blbji het hoofd der G-ilden, Overlieden genoemd, b. v. te Amsterdam ^) : deze werden door de stedelijke regeering gekozen. Te Utrecht was het weer anders. Wij hebben boven gezien, dat van 1304 — 1528 twee leden (Oudermannen) uit iedere Gilde de stedelijke regeering kozen ^). Wij zagen op bladzijde 279 dat twee mannen {Boutomeesters der GUden) uit de 18 burgergilden grooten invloed hadden op het bestuur der stad. In Gelderland konden de Gildebroeders tot sehepenen benoemd worden. Te Arnhem maakten 6 Gildemeesters^ als Raden^ deel uit van het stadsbestuur en bleyen dit tot het midden der 17de eeuw *). Gravin Jacoba van Beieren gaf aan de stad Alkmaar in 't begin der 15de eeuw een nieuwen stedelijken regeerings- Yorm, er bijyoegende dat er 9 Gilden gevormd moesten worden, waaryan aan 't hoofd van ieder een Deken moest staan. Deze 9 Dekenen kozen 16 Hoofdmannen, en deze 25 personen te zamen kozen de Burgemeesters en Sehepe- nen der stad ^). Te Dordrecht hebben de Gilden den meesten invloed op 1) Over de namen, die b\jna in iedere stad verschilden, zie Schoogk, Belg. Foed. VII, 25, p. 207 en volg. 2) Wagenaar, Beschrijving van Amsterdam, p. 73 en 'volg. 3) Vgl. C. BuRMAN in zijne Annales. 4) ScHOOCK, Belg. Foed. XII, cap. 5, p. 285. 5) Kloit, Hist, der Holl. Staatsreg. IV, p. 176. Boomkamp, Alkmaer,p.14. Van Mieris, Groot Charterb. IV, p. 839. 283 de stedelijke regeering geoefend, daar de burgers, den bloei van Brabant en Ylaanderen ziende, dien meenden ook te kunnen bereiken, indien ze met behulp der Gilden in de regeering beproefden te komen. — Me^r, zal iemand mij willen op- merken, konden de overheidspersonen niet yerhinderen, dat de burgers deel kregen aan de regeering? Misschien keurde de overheid (zoo beantwoorden wij deze yraag) deze pogingen van het yolk goed, opdat zij aldus yer- sterkt weerklank konden bieden aan de toenemende macbt der Graven i). De Oilden hadden ieder hunne rechten, priyileges en wetten yan de stedelijke regeering gekregen; het was ten strengste aan de leden yan ieder Gild yerboden zelf wetten te geyen ; b. y. te Amsterdam in 't begin der 16<Je eeuw op strafiFe yan f 12 '). Dit schijnt ook elders yooigekomen te zijn. De uityoering en bescherming der rechten was aan de hoofdlieden toeyertrouwd. Onder de wetten, yolgens welke zij bestuurd werden, was deze bepaling, dat het niemand geoorloofd was, tegelijk lid te zijn yan twee Gilden, 't zij omdat zulk een lid niet de belangen yan twee gilden tegelijk kon behartigen, maarhet eene beyoordeelende het andere zou benadeelen ; 't zij omdat de belangen der Gilden met elkander in strijd konden zijn. Zeer moeilijk toch is het yoor 6en mensch gelijkelijk yoor twee yan elkaar yerschillende dingen te zorgen (we denken hier natuurlijk aan het bekende gezegde : niemand kan twee heeren dienen); 't zij eindelijk omdat deze corporaties in yerschillende steden waren, en niemand tegelijk burger kon zijn yan twee steden. Na het midden echter yan de 15de eeuw en later, is de inyloed der Gilden op het stadsbestuur langzamerhand yer- minderd, nadat niet alleen de Dekens of „Hoofden", maar alle burgers, „rijke, yroede, notabelen", onder dat stadsbestuur 1) Van de Wall, Handv. van Dordrecht, p. 301 en volg. in de noot. 2) Het verbod wordt gevonden in de Handv. van Amsterdam, p. 1177, zonder datum, maar in alle geval van v66r 1532. 284 werden opgenomen. Toen nam noodzakelijkerwijze het getal van die burgers toe, die tezamen met deze Hoofdlieden be- stuurden. Deze burgers echter komen niet onder den naam van Gildebroeders voor^). De macht en invloed der Groningsche Gilden op de stede- Ijjke regeering, reeds in 1601 beperkt, is in 1663 geheel yemietigd *). Het gezag dezer yereenigingen ging zoo ver, dat ze in Holland zelfs in 't midden der 18<^e eeuw landerjjen en yersterkte plaatsen in feudale bezitting mochten hebben, Yolgens bijzondere toestemming der Staten van deze pro- yincie, mits de leden maar een of ander persoon aanwezen, die, yoordat hij het feudum aannam, die rechten die men heergewaden noemde ') en welke waren een sperwer of een yalk, ja soms ook een paar handboeien, aan den feudaal bezitter yoldeed. 5. Wetten en doel der QUden. leder Gilde in Nederland had zijn eigen wetten yan de Oyerheid gekregen. Volgens deze wetten was het in bijna ieder Gild in hoofdzaak yerboden (oyer de wetten yan ieder Gild in 't bijzonder te handelen ligt niet op onzen weg), lid te worden yan een Gild^ yoor men burger der stad (poorter) was geworden. Slechts zeer zelden deed het geval zich yoor, dat men gilden op het platte land yond. — E^n persoon kon geen lid zijn in yerschillende steden yan het- zelfde gilde (ygl. bladz. 283), omdat niemand burger mooht zijn yan twee of meer steden. — Niemand word als lid aan- genomen, of hij moest eerst zijn proefstuk geleyerd hebben, ten minste in de meeste Gilden. — Niemand kon Gilde- meester of Gildebroeder worden, als hij niet gedurende een 1) Kluit, t. a. p. p. 246. 2) Tegenwoordige staat van Groningen. II, p. 144 en 164. 3) Vgl. Schorrr's Aanteekeningen op de Groot*s Inleiding tot de Hol- landsche Rechtsgeleerdheid. Middelburg, 1784. p. 344. 285 bepaalden tijd (in oyereeastemming met zjjn lueerdere of mindere bekwaamheid, en met de moeilijkheid van het proefstuk dat geleverd moest worden) leerling bjj 6en patroon was geweest. Zoo werd due belet (we gaan nu over tot het doel der Oilden dat ten nauwste verbonden is met den aard der wetten), dat de werklieden slecht werk leverden, 'tgeen, als de Gilden niet bestonden, zonder twjjfel hier en daar zou gebeurd zijn, geljjk nu de onderyinding helaas ! ons dagelijks leert, dat menschen die hun ambacht niet verstaan some zich Yoor patroons uitgeven, hunne knechts en leerlingen slecht onderrichten, en ons als 't ware geld afzetten voor slecht geleyerd werk. Zulke en meer andere gebreken, waarop we later in § 3 zuUen terugkoraen, zijn yoortge- sproten nit de afschaffing der Gilden. Wat anderen mogen zeggen over de nadeelen der Gilden, ons schjjnt het hoofddoel uitstekend toe; in zoo yer dat het doel daarin bestond, dat koopwaren en werkstukken en alles wat de leden verye^rdigden beter, nauwkeuriger en in alle opzichten netter gemaakt werden, dan indien de werklieden afzonderlijk, zonder zich bij eenige yereeniging aan te slui- ten, hun ambacht uitoefenden. De proefstukken en de tijd, gedurende welken iemand knecht moest zijn, yerhin- derden dat onkundige en onbekwame lieden aangenomen werden. — Moeilijke ambachten, en yerder die bedrijyen welke weinig winst opleverden, zouden spoedig yerdwienen zijn, als er geen Gilden bestonden hadden. — De proefstukken yermeerderden niet weinig den ijyer der eandidaat-leden. — iCTiet onder het doel, maar onder het nut der Gilden, moet gerekend worden de ondersteuning aan de weduwen der werklieden, ook aan de hulpbehoeyende medeleden, uit de kas der Gilden yerstrekt. Tot dit doeleinde moesten de leden eene jaarlijksche bijdrage betalen, die te Amsterdam i) ge- noemd werd Jaar-zangen ; een naam zijn oorsprong ontleenende 1) Wagenaar, Beschrijving van Amsterdam, p. 69. 286 aan het feit dat de leden oudtijds geld moesten bgdragen Yoor het jaarfeest, waarop liederen gezongen werden; later bleef de naam, hoewel de zaak veranderde. ledereen die onbevooroordeeld nadenkt zal rooeten zeggen : de Gilden hebben veel goeds gedaan waarvan we nu hy hunne afschaffing beroofd zijn. Niettemin zijn er soin- migen die beweren, dat er vele nadeelen uit de gilden zijn Yoortgesproten, en dat hnn nut wel op andere wijze kon verkregen worden. Of nu de afschaffing der Gilden, die tegen het einde der vorige eeuw in INfederland, Frankrijk, Duitschland plaats vend, de maatschappij en ons land in 't bijzonder schade of voordeel heeft toegebracht (over deze kwestie is hier en in Duitschland veel geschreven^)) dat durven we niet beslissen, en dat willen we ook niet, omdat 1) Van onze landgenooten heefl zeer hevig tegen de Gilden uitgevaren C. ZiLLESEN in zijn Ondertoek wegens t^eerlandt opkomtt^ bloei en wehaari, 1796, pag. 185-194 en d(id -dQi. Hi] noemi zepA90pnf lien der Oudkeu/.— Het zeirde deed reeds vroeger Philtppus van Leiden, de Cura Reip, p. 116, 117, 118 en 135. — Verder een boekje van een anonymus getiteld: Foii- iieke Ditcoursen^ handelende in 6 ondertckeidene boeken van Steden, Landen en Oorlogen^ Kerken, Regeeringen en Zeden door D. C; dit boekje verscheen in 1662 zonder vermelding van schrijver en plaats van uitgave. Later is gebleken dat de schrijver Db La Court, ook wel van dkn Hovr genaamd, geweest is. In dit boekje, zoo beweren de geleerden, zijn eenige hoofdstuk- ken door J. DE Witt, Raadpensionaris van Holland, geschreven. Wij ver- wonderen ons zeer over het zesde hoofdstuk van *t eerste boek getiteld : Dat betlotene Gilden der tieden zeer schadelijk z^n^ waarin vele misbruikea en gebreken, die toen reeds voorkwamen, opgesomd werden. — Tegen de Gilden is ook S. Cliquot-Blewache, de schrijver van een boekje getiteld: ConeidSrationa sur le commerce et en particulier eur let compagniet, toeietes et maiiriseSf te Amsterdam in 1758 anoniem verschenen. — In Frankr^k is hun vijandig Bielfeld ± 1750: Jmiit. PoUtiea, I. 8, 34, p.134. — Han verdediger in Duitschland is Politz, in zijn Sfaaltleire, p. 155 en volg. Het boek verscheen in 1808. — In Frankrijk noemen wij nog als hun bestrijder Graaf Ghaptal in zijn De f Industrie franpaite, Paris, 1819. II, p. 3^—341, die ons bericht dat onder Lodewijk XIV het recht om Gilden te stichten voor geld te koop was, wanneer de schatkist leeg was. Dit misbruik be* stond gelukkig niet bij ons. 287 daaryoor nu hier de geschikte plaats niet is. We gaan dus over tot datgeen, wat we vooral Id dit hoofdstuk one voor- genomen hebben te behandelen. §2. Over de Gilden der boekdrukkers en boekhandelaars in I^ederland en over hunne rechten. Het aantal drukkers schijnt in de 15<le eeuw zoo gering geweest te zijn, dat zij geen Gild konden vormen. In de volgende eeuw nam het aantal langzamerhand toe, daar zg vnj hun ambacht konden uitoefenen en alles druk- ken zonder bepaalde toestemming der Hertogen of Graven. Dit duurde tot het jaar 1518, toen Earel V het eerst hunne rechten begon te beperken, omdat men de schade zag die uit deze vrijheid van drukpers voortvloeide. Ofschoon het aantal boekdrukkers en boekhandelaars, tevens ook het aantal steden waarin boeken gedrukt werden, toenam, schijnt hun getal in de 16^^ eeuw toch nog nooit zoo groot te zijn geworden, dat zij eenig Gild konden vormen, en dat zelfs niet in groote steden. Daar toch waren toen ter tgde misschien 4 of 5 boekverkoopers en even zoovele boekdruk- kers, en omdat toen meestal 66n persoon beide beroepen uitoefende, gelijk wij op bladz. 3 van dit proefschrift gezegd hebben, bleef het getal des te kleiner van hen, die overigens een Gilde hadden kunnen vormen. Wij zeiden zoo even : zelfs niet in groote steden bestonden onze Yak-Gilden, daar hier over de kleinere geen sprake kan zijn. Immers wegens het gering getal leden niet alleen in de 16<ie eeuw, maar ook in de 17de en 18^© eeuw konden daar geen boekdrukkers- en boekverkoopers-gilden gevormd worden. Dat in die steden, waar bg voorbeeld slechts 2 boekhandelaars met hunne 288 knechts woonden, zulke gilden niet bestonden, is on- noodig te yermelden. Ja, wat meer is, er zijn thane nog yerscheidene steden, waar niet 6^n boekdrukker (als een stad geen 6 of 7 duizend inwoners had, dan vond daar een druk- kerij geen brood) doch wel een boekverkooper is ^). Indien men zich dan verwondert over de zeldzame aanwezigheid dezer Gilden, moot ik doen opmerken, dat bet aantal zeer groot was in die steden, waar yeel boeken geschreven en uitgegeven werden, zooals heden ten dage in plaatsen waar het landsbestuur gevestigd is, waar academien of gymnasien zijn, en verder in handelsplaatsen. Maar als nu de toestand tegenwoordig zoo schraal is, dan behoeven wg ons niet te verwonderen, dat drie eeuwen geleden in zoovele steden van Nederland de Gilden geheel ontbraken. Merkwaardig evenwel is het, dat sommige van deze soort Gilden reeds in de 17<^e eeuw in zulk een klein land bestonden, welkstaal, hoewel voortreffelijk en vele andere talen in schoonheid en rijkdom verre overtreflfende, in 't buitenland zeer zelden verstaan, gelezen en geleerd wordt. Een gevolg hiervan is, dat het uitgeven en verkoopen van boeken in de Ifeder- landsche taal, dat voor boekdrukkers en boekhandelaars in Noord-Nederland 't voordeeligst was (behalve enkele andere die in 't Grieksch, Latljn of Fransch geschreven zijn), alleen in Nederland en een deel van Belgie geschiedde, en dat de boeken in 't Nederlandsch geschreven zeldzaain naar vreemde landen gezonden werden. Maar laat one tot de 1 6^e eeuw terugkeeren, om te zien door welke oorzaak het getal leden, om een Gilde te kunnen vormen, ontbrak. Wij moeten hier echter opmerken, dat alle rechten, evenals de meeste die wij in 't vorige hoofdstuk van v66r het jaar 1795 vermeld hebben, van plaatselijken aard waren, dat deze af hingen van den regeeringsvorm onzer Republiek, en bijna altijd versohilden van de wetgeving der overige 1) Een uitzondering maakt Onde Fekel^Aa in de provincie Groningen, waar nu een boekdrakkerij gevonden woixlt. Vgl. Mr. Feith's dissertatie de Gildis Groninganis. Groningae, 1838. p. 188. 289 proyincien en steden. Hieruit volgt duB, dat one onderzoek zeer omvangrijk zou moeten worden; maar dit vervalt van zelf, omdat bij dit onderzoek hier en daar boekdrukkers en boekdrukkers-gilden ontbraken. Reeds tegen het einde der 16de eeuw schijnen de druk- kera en boekhandelaars zich soma bij de vereeniging van beeldhouwers en schilders aangesloten te hebben. Daarom worden de eerste ook dikwijls die van de Konste genoemd. Zjj behoorden immers tot een Gild, dat de gewone hand- werkslieden overtrof en tot de fraaie kunsten gerekend werd. Zij dus, die de beeldhouw-, schilder-, boekdrukkers-, bor- duur- en tapijtweyerskunst beoefenden, hebben oudtjjds in sommige steden van ons land ^ene vereeniging ge- vormd; b. v. te Amsterdam, 's-Gravenhage. Te Leiden en te Utrecht hadden de boekhandelaars een afzonderlijk gild. Van deze Groote Vereeniging was door de schilders ook Yoordat de boekdrukkers er zich bij hadden aangesloten, Lucas de evangelist tot beschermheer aangenomen, omdat de overlevering dezen als schilder (verver) voorstelde. Van- daar dat dit Gild meermalen het St. Lucas-gild genoemd wordt. Dit was de toestand tot het midden der 17<ie eeuw. Daar we nu de geschiedenis van het Gilde van iedere stad afzonderlijk moeten behandelen, beginnen wij met de machtigste stad van Holland, die toen zijn grootsten bloei had bereikt, Amsterdam -). Nadat daar langzamerhand het ledental van het St. Lucas- gild, waartoe behoorden: de gezamenlijke schilders, teeke- naars en etsers, graveerders en beeldhouwers, borduur- en tapijtwerkers ^), en sedert 1621 de boekdrukkers en boek- verkoopers, zeer was toegenomen ^), hebben de boekhande- 1) Zie Wagenaar, Beschr\jving van Amsterdam, IX, p. 201 en volg. 2) Hiertoe behoorden te Amsterdam tot aan 't jaar 1579 ook de met- selaars. 3) In de kearen van 't St Lucasgild vinden we 't eerst volgens de wet van 14 Januari 1621 (ofschoon gedurende die geheele eeuw en reeds vroe- ger boeken gedrukt werden te Amsterdam) behalve bovengenoemde lijst van werklieden, ook Boecke-bindert en Verkoopert in de Handv. van Amsterdam 19 290 laars pogingen in 't werk gesteld om vergunning van de stedel^ke regeering te krijgen tot het oprichten van een afzonderljjk Gilde. Er waren in dien tjjd boekdrukkers en boekverkoopers, die dit veilig konden yragen; inimers de aanzienlijkste van alien waren de Elzeyiers, Willem en Johannes Blaeu, Janssonius-Waesberge en andere, beroemd om hunne drukkergen (in lateren tjjd ook Wet- stein). De pogingen dezer mannen bleven niet zonder gun- stig gevolg. De overheid gaf hare toestemming, zoodat den 20sten Januari 1662 plechtig een afzonderljjk Gild van Boekhanddaren^ Boekdrukkers en Boekbinders gevormd werd, op de Yolgende voorwaarden, die aldus luiden in hetbesluit van dien dag: „Alzoo mijne Heeren van den Gerechte beyinden, dat de Boekyerkoopers hier ter Stede yan een klein getal, daarmede zij eertijds onder het ^, Lucas Gild gebragt zijn, nu zich tot zoo eene meenigte beyinden toegenomen, dat tenopzigte yan dezelye en om alle confusie yoortekomen, de dienstyan hun winkelnering wel yereischt, dat zg yan yoorsz. Gild, waaronder nog yele anderen yereenigd zjjn, gescheiden worden; te meer, oyermits gemelde Boekyerkoopers-negotie weinig of geene gemeenschap en oyereenkomst heeft metde yoorsz. andere, die als nu mede onder gemeld Gild sorteren ; maar wel met de nering yan het Boekdrukken, die tot nog toe onder geen Gild gebragt is : zoo is 't, enz." — Wat het geld betreft dat de boekyerkoopers en boekbinders in de kas yan het Gild bjjgedragen hebben, wordt aan 't einde be- paald: ,,mits aan yoorsz. Boekyerkoopers door hunne ge- wezene medebroeders uitgekeerd worde yoor hun quota in het tegenwoordig Capitaal yan 't zelye St. Lucas GUd 1748 op biz. 1368; de Boekdrukkers vormden eerst in 1662 een gilde; vgl. de Keur van 20 Jan. 1662, die we later zullen behandelen. — Overigens heeft reeds Sghoepflinus in zijn VinHieiit Typograpkieit^ p. 31 not /». op- geteekend : y^De eersie hoekdrukkert zijn voortpekomen uii de eekHders^ 8chrif~ vert, beeldhomwert, wegent de verwanttehap van deze kuneien wMt de boek- drmkkerektmei" 291 een som van f 1200 ten behoeve van 't nieuwe Gild" ^). Dat dit Qild geen beschermheilige had, is niet vreemd; immers de Roomsch-Eatholieke godsdienst in de Vereenigde Nederlanden was verdrongen door den Protestantschen, en daarmede verdween dat gebruik. Ze behielden echter hun jaarfeest, Kappertjesmaancbig *) genoemd. Gelijk geen enkele vereeniging zonder goede wetten krach- tig kan zijn, zoo kon ook ons Gild wetten niet missen. En daar bet stedelijk bestuur dit ook zoo begreep, vaardigde bet den 9den September 1663 eene Ordonnantie uit van 27 artikelen, waarvan we de voornaamste in 't kort moeten mededeelen ^)^ om goed te kunnen begrjjpen door welke recbten de leden verbonden waren. Nadat wjj in Hoofdstuk I en 11 over de nitwendige recbten der boekdrukkers en boekbandelaren gebandeld bebben, zuUen we nu voortgaan met de inwendige recbten. In 't kort zeggen wij nog wat wij boven in § 1 n^. 5 over de gilden in bet algemeen zeiden. Art. 1. Niemand wordt tot bet Gild toegelaten, dan bij die burger der stad is, die zijn entreegeld, toen bij lid werd, betaald beeffc en gedurende 4 jaren, 't zjj in deze stad, 'tzij elders, leerling bij 66n patroon geweest is; terwijl de Or- donnantie van 6 Februari 1685 tegen de overtreders een boete van f 12 ten voordeele van bet Gild bepaalt, volgens uitspraak van de Overlieden en den Gildekneqht. — Art. 2. Geen leerlingen worden toegelaten, voordat ze door bim leer- meester in bet Gildeboek, (leerlingsboek) zijn ingescbreven *). 1) Handvesten van Amsterdam, p. 1217. 2) Tot verklaring van dit woord diene het volgende: leder Gildebroeder kreeg een koperen penning, ter grootte van een rijksdaalder, welke ge- dragen werd bij de begrafenis van eenen Gildebroeder. Op de voorzijde stond het stedelijk wapen en de naam des breeders, op de keerzijde een Mercurius met een open boek, een drukpers, boekenpers, passer enz. 3) Deze wet wordt gevonden in de : Ordonnantie van het Boek^ en Konti^ verkooperi'^f Boek'-, Kaart-, Plaai'drukkers- en BoekbinderS'ffUde der stede Amtielredamme 1798. Zie ook de Handvesten van Amsterdam van 1748, pag. 1217 — 1220, Vervolg van de Handvesten van Amsterdam van 1755, pag. 78 en eindelijk 't Tweede Vervolg van 1778, pag. 178 en volg. 4) In Frankrijk verbond zich altijd een leerling aan zijn patroon volgens een contract, genaamd brevH d*appreniis9ape, Zie Merlin, onder het woord Apprmti. 292 Door den leermeester en door den leerling wordt ieder de helfi; der boete, dus / 6 betaald, indien de leermeester dit gedurende een maand verzuimd heeft; (er wordt aantoege- Yoegd, wat wel een bewijs is van de menschlieTendheid onzer voorvaderen : indien er weeskinderen toegelaten worden, dan betalen alleen de leermeesters de helft; die leerlingen zelve zijn vrij). — Art. 3. Geen leerlingen beneden de 12 jaren worden aangenomen (vgl. de Keur van 1786 bP. 1), uitgezonderd enkele knapen, door wier hulp enkele bezig- heden van minder belang verricht worden. — Art. 4. In- dien een leerling gedurende den voorgeschreven tijd onder- richt heeft ontvangen, kan hij aan de Overlieden verzoeken bevorderd te worden tot leermeester, mits hij een zekere som gelds betaald heeft (voor een ^burgerszoon" f 4.10; voor een „gekocht burger" f 7.10 ;gelijkmede een Boekver- kooper, Binder of Drukker, van elders hier komende wonen f 7.10 ; mits hij toone 4 jaren bij 6en meester gediend, of even zoo lang de nering of ambacht op eene andere plaats geexerceerd te hebben (geen proefstuk werd hier vereischt, zooals meestal in andere steden; vgl. hiervoor wat wij later aan het einde van onze bespreking over het Gild van daze stad zullen zeggen). Een boekhandelaar, boekdrukker of boekbinder, dieuiteen andere plaats hierheen verhuist, kan lid worden, mits hij bewijzen kan vier jaren elders leerling of patroon geweest te zijn. Eveneens kunnen de weduwen na den dood van haren man hetzelfde beroep voortzetten: evenzoo eindelijk een der zonen van den gestorven patroon, met vrijstelling van den verplichten leertjjd, mits hij ten minste 16 jaar is. De overige kinderen echter zijn niet vrij van dozen leertijd. Art. 1 van de nieuwe verordening door de stedelijke regee- ring den 28sten Juni 1666 uitgevaardigd ^), heeft de laatste bepaling aldus veranderd, dat alle zonen boven de 16 jaar 1) Handvesten van Amsterdam, p. 1219, waar echter gemeld wordt dat dit den 144en Juli gebeurd is; en in de Keur van 25 Januari 1769 wordt 8 Juni genoemd. Zie noot 1 op bladz. 296. 293 van den overleden meester zijn ambaoht konden uitoefenen, zonder eerst vier jaren leerling te zijn geweest. — Art. 6, Wanneer iemand eenig bedrijf uitoefent en de bepaalde som gelds om dat ambacht te mogen uitoefenen (art. 1 en 4) niet betaald heeft, dan meet hij bij ontdekking hieryan, binnen 8 dagen betalen en in bet Gild opgenomen worden; zoo hij dit niet doet, moet hij iederen dag 6 stuivers be- talen, en alle boeken die in zijn winkel of werkplaats aan- wezig zijn, mogen verkocht worden ten voordeele van het Gild; Yoor f 6 echter kan men deze straf afkoopen. De afkoopsom komt gedeeltelijk ten bate van den stedelijken rechter (Hoofdofficier) door wien de uitspraak is gedaan, gedeeltelgk ten bate van het Gild, gedeeltelijk ten voordeele der armen. — Art. 7. leder lid moet jaarlijks een bijdrage van f 1, Oorcondspenning genoemd, aan de Overlieden betalen. — Art. 8. Alle leden moeten aan hunne bestuur- ders den verschuldigden eerbied bewijzen, beleediging of belastering wordt gestraft met een boete van ^6. — Art. 9. De boekdrukker (volgens art. 2 van het besluit van 28 Juni 1666 boven vermeld, ook de plaatdrukker) mag geen grooter aantal exemplaren drukken, dan hem door den boek- handelaar of eenig ander persoon besteld wordt, op straiSe van verbeurdverklaring der overige exemplaren, waarvan de helft gegeven wordt aan hem die benadeeld is ; de andere helft met nog / 50 komt in de Gildekas. — Art. 11. In- dien iemand ondersteuning wenscht te ontvangen uit de Gildekas, dan betaalt hij voor den eersten keer f 4 ; verder jaarlijks 12 stuivers, behalve de gewone bijdrage (in art. 7 vastgesteld) ; wanneer hij ziek is, zal hij iedere week 30 stuivers ontvangen. — Dit art. is den 26sten Januari 1695 veranderd *), op bevel der stedelijke regeering, die er art. 3 bijvoegde, dat aldus luidde: „niemand heeft recht geld uit de Gildekas te verkrijgen, of hij moet terstond wanneer hij lid wordt dat recht koopen voor f 6. — Art. 12. Zij krijgen niets uit de kas, die geen vol jaar bijgedragen hebben aan 1) Handvesten, p. 1220, onder datum van 31 Januari. 294 de kas, evenmin als zij die door eigen schuld ziek worden of zich opzettelgk verwond hebben. — Art. 15. Niemand kan publiek of Yoor de hand bij opbod boeken verkoopen, dan die afkomstig zijn uit een boedel van een overleden eigenaar, of die tot een faillieten (desolaten) boedel behooren, of als iemand ophoudt boekhandelaar te zijn. Is dit laatste 't geyal, dan kan hij nooit weder een nieuwe aifaire oprich- ten. — Deze laatste bepaling is eenigszins gewjjzigd door H besluit van 28 Juni 1666, waarvan art. 3 yerbood, dat een lid, eens zijn boeken publiek yerkooht hebbende, wederom een nieuwe zaak oprichtte (d. i. met y66rzetting yan eenige boeken of titels daaryan op de posten der deuren of yenstera) binnen drie jaren na de auctie ^). — Art. 17. Boeken afkomstig yan yerlaten boedels en die daarom yerkocht moeten worden, zullen yerkocht worden met toestemming der Stadsregeering, door den Concierge met afslag^ zonder eenige boeken op te houden. De catalogus moot acht dagen y66r den yerkoop aan het bestuur yan het Gild oyerhandigd worden, watook geschieden moot bij iederen anderen yerkoop, op boete yan / 12; de Gildeknecht moot bij iederen yerkoop tegenwoordig zijn. — Art. 18. Yerder indien zich ^t geyal yim art. 15 yoordoet en de catalogus der boeken 8 dagen y66r den yer- koop ingeleyerd is, zullen de bestuurders der plaatdrukkers en boekdrukkers, die daar komen om alios te onderzoeken, f 5 ontyangen ^). — Art. 19. Te Amsterdam kan men boeken 1) Hiermede is regelrecht in strijd de verkoop van buitenstadsche boeken te Amsterdam in October 1767 door den boekverkooper S. J. Baalde aan- geslagen. en a1 wat daarover is voorgevallen. 2) De bijbels mochten niet verkocht worden bij zulke aucties; die behoorden tot het huis, zeiden onze voorvaderen. In Frankrijk moest voor veel geld eerst de toestemming van de regeering gevraagd worden, die dan het zegel ('mir^ du Dt-pariemenf) op den catalogus zette. Daar moest ook, evenals bij ons. de 409te penning, betaald worden aan de stad. Over deze belasting klaagde o. a. Renouard in z^n boekjc te Parijs in 1816 verscheuen „i*lmpdi dm timire tur Idt Cataloguet de librairie^ ruingux pour let libraires, et turitkmeiiqMe" went ofureux au irStor publiqve) 't gevolg was, dat deze belasting aldaar afgeschaft werd. — In Frankrijk werdcn de catalogi veel nauwkeuriger en met veel meer aanteekeningen voorzien, soms al te veel gelllustreerd in het licht 295 publiek laten verkoopen, als de overleden eigenaar niet ge- woond heeft binnen de jurisdictie der stad; intusscheu moeten de bestuurders van 't Gild hiervan verwittigd wor- deD. — Art. 21. Niemand uit eene yreemde plaats komende mag boeken, 't zij gebonden, 't zij ongebonden, hier aan particuliere personen verkoopen, op straffe van verbeurd- verklaring van alle boeken en daarenboven / 25 boete, te verdeelen tusschen den stads-rechter, de Qildekas en de armen. — Art. 22. Evenmin mag iemand in winkels of in zijn eigen huis wekeljjkache, maandelijkscbe of andere bij- eenkomsten houden, waarin gebonden of ongebonden boeken geveild en verkocht worden, op eene boete van / 25, te betalen door hem die de bijeenkomst heeft samengeroepen ; het geld moot op dezelfde manier verdeeld worden als in de vorige artt. (Art. 21 en 22 zijn toegevoegd aan dekeurvan 28 April 1674) ^). — Het is verboden boeken, brochures, liedjee te verkoopen of op den publieken weg te koop aan te bieden, op Btraffe van verbeurdverklaring der boeken en / 6 boete voor de eerste overtreding, bij eene tweede over- treding de dubbele boete, en eene straf, naar goedvinden van de overheid der stad te bepalen; terwijl het den be- stuurders en den knecht van het Gild vrijstaat deze boeken of brochures aan een ieder te ontnemen en naar het Gilde- huis over te brengen. (Art. 22 en 23 heeft het gemeente- bestuur woordelijk overgenomen en vernieuwd den 29sten September 1672) ^. Dit besluit stond misschien in verband met hetgeen wjj vroeger bladz. 127 en volgende zeiden. — Art. 24. Al wie deze bepalingen overtreedt, al is 't maar e^n uur, en door het Gildebestuur voor het gerecht wordt geroepen, moet behalve de gewone boete ook nog de on- gegeven, om de koopers maar graag te maken door vreeselijke ophemeling der waarde van het wcrk. Het gebeurde dan ook dikwijls dat de kooper teleurgesteld het boek weer aan den verkooper terugzond. 2) Handvesten, p. 1220. 296 kosten yan het recht betalen ; al wie echter eenige bepaling overtreedt, waarop geen boete gesteld is, moet behalve de kosten yan het geding, nog / 3 aan de Gilde-kas betalen. — Art. 25. Het bestuur yan dit Gild bestaat uit 5 personen, 4 boekhandelaars en 1 boekdrukker. (In 't besluit yan 28 Juni 1666 art. 5 heeft de Btedelijke regeering het getal yan 5 bestuursleden behouden, maar bepaald dat het bestunr zou bestaan uit 3 boekhandelaars, 1 boekdrukker en 1 plaatdrukker (konstyerkooper). Dez6 bestuursleden kwamen ieder jaar op den 20sten Januari bjj elkander om een dubbel- tal op te maken, waaruit de Burgemeester een nieuw bestuur moest kiezen ^). — Art. 26. Jaarljjks benoemen de Burge- meesters een bestuurslid tot penningmeester, uit een tweetal door het Gildebestuur yoorgedragen. — Art. 27. ledere week houdt het bestuur eenmaal yergadering tot regeling der Gildezaken. In zulk eene door 't gemeentebestuur uitgeyaardigde wet, die in yele gewone geyallen yoorzag, is het niet te yerwon- deren, dat slechts zeer weinige yeranderingen behoefden gemaakt te worden. We hebben alleen bij ieder artikel aangeteekend, wat na yerloop yan tijd door latere besluiten yan 28 Juni 1666, 19 September 1672, 28 April 1674, 6 Februari 1685 en 26 Januari 1695') er aan toegeyoegd is '). i) Te Parijs was het aantal bestuursleden veel grooter, geen wonder ook in zulk een groote stad. Sedert Lodewur XII had dit Gilde (Communaut^) vele privileges gekregen van de vei*schillende Koningen. Daar was een hootdbestuurder en 6 of 8 medebestuurders (adjoinls). Zij moesten op ga- zette tijden de winkels en werkplaateon inspecteeren; hun taak wastezien of er ook boeken in oraloop gebracht werden die tegen den godsdienst, den Koning of den Staat en in strijd met de goede zeden waren. De hoofd- bestuurder bleef sonis 6 jaren in zgn functie, soms ook korter; hy was inisschien herkiesbaar. Zie hierover het werk van Joannis de la. Caille, aan- gehaald hicrvoor op bladz. 230. 2) Zie ook behalve de plaatsen in het Hand vest boven vermeld, de Or- donnantie van het Boekverkoopers-gilde enz., pag. 14 — 16. 3) Tot onze verwondering vinden wij niet ^ne Amsterdamsche keur, reglement of iets dergelijks omstreeks of kort na 17i5. Er sch\jnt dus niets gevolgd te zijn op een request door 't boekverkoopers-gilde toen in- geleverd tegen verscheidene ingeslopen misbruiken, als 1 ", tegen *t nadrukJten, 297 We gaetn nu met een grooten sprong over tot de volgende wetten, die sedert het midden der 18de eeuw uitgevaar- digd zjjn. Op den 9den Juli 1750 heeft de Btedelijke regeering be- sloten, dat jaarlijks aan de beetunrsleden uit de Gilde-kas eene 8om van / 250 moest betaald worden voor al hnnne moeite, hun tijd en geld, die zij aan de Yereeniging besteed hadden. leder bestuurslid kreeg dns nu / 50, in plaats van de vroegere vrije vertering bij hnnne yergaderingen en den jaarlijkschen maaltijd, misschien ook in plaats van de emolumenten van den proeftijd. Toen eenige jaren later sommige boekverkoopers van enkele beleedigende en dus verboden boeken, die de Qildeknecht op bevel der Regeering van alle boekverkoopers opeischte, eenige exemplaren hadden achtergehouden en later voor veel meer geld dan v6or de verbenrdverklaring verkocht hadden, maakten de bestuurders der stad op den 21sten Augustus 1760 de volgende bepaling: „Dat diegene, welke lets strijdig aan de orders, die hen uit naam van Hun Ed. Achtbaren gegeven worden, mogten durven ondememen, dadelijk zonder eenig figuur van proces uit het Boekver- koopers-Gild zuUen worden gezet, ongeprejudicieerd deacte, die tegens hen zou kunnen worden geinstituieerd wegens het drukken, verkoopen of verspreiden van hetgeen bij Placaten van den Lande, of bg Eeure dezer Stad verboden is" *). De stedelijke regeering had den 5den September 1758 verboden de zoogenaamde Ordinary Midden- Weekse Courant, of eenig dergelijk papier^ onder wot titd het zijn moge^ ie drukken^ te verkoopen of te verspreiden^ Intusschen weten 2*. tot hand having bij 't recht van kerdruk van een buitenlandsch werk, 3*. tot verbod van 't verkoopen van verboden boeken, 4**. tegen het inbrengen van boeken in verkoopingen vananderenfS". totnauwkeurigeinschryvingder Gilde-Ieerlingen, 6*. tot wering der overtollig uit den vreemde toestroomende boekverkoopers. Al deze punten heb ik geexerpeerd uit de papieren van J. DEN Hengst. 1) Vervolg van de Handvesten, p. 78 en Ordonnantie p. 46. 2) Tweede vervolg op de Handvesten, p. 179 en Ordonnantie p. i7. 3) Tweede vervolg op de Handvesten p. 179. 298 wij dat de yerstandhouding in dat jaar tusschen Aitha de PrinseB gouyernante yan ons land en Amsterdam niet heel goed was. Toen men korten tjjd daama ontdekte, dat de Eeuren der jaren 1663, 1666 1), 1695 en 1750 niet strikt opgeyolgd werden en er yerschil onder de leden omtrent de yerklaring yan sommige punten ontstcutn was, zijn deze besluiten op beyel yan de Regeering den 26sten Januari 1769 yemieuwd, toegelicht en yermeerderd, op de yolgende wjjze : Art. 1 : „Niemand, het zij Boekyerkooper, of andere, zal in deze Stad mogen brengen eenige ongebonden boeken, drukkerijen, platen, letteren, enz., om ze alhier, onder de Boekyerkoo- pers of particulieren, bij auctie te yeilen of te yerkoopen, op yerbenrte derzelye, en yan / 25, ^/g yoor den Officier, Vg voor het Gild, Vs v^or de Armen. — Art. 2. Niemand zal hetzelfde mogen doen met gebondene boeken, om ze hier publiek te yeilen of te yerkoopen, tenzij ze nagelaten zijn bij lieden, wier sterfhuizen onder de jurisdictie dezer Stad zijn of wier erfgenamen binnen dezelye woonen, met enkde iveinige uUzondering (die opgenoemd worden) alios op yerbeurte als yooren *). — Art. 3. Zoo het getal der partjjen boeken, yan oyorledene personen meer dan ^^n mogt zgn in eene yerkooping, zal men, behalye het gewoone yisite- geld yan f 5, yoor ieder partij aan Oyerlieden betalen / 1, en zuUen de namen der oyerledenen enz. alien ter GFilde- kamer moeten worden opgegeyen door den Verkooper, op boete yan / 6, yoor het Qild; dit heeft ook plaats omtrent de in art. 1 yermelde yerkoopingen. — Art. 4. Opdat echter de Gildebroeders, met eenige partijen ongebonden 1) Hier heefl de voorrede van de Wet van 't jaar 1769: 8 Juni 4666, waarmede echter de Keur van 28 Juni van 't zelfde jaar bedoeld wordt. 2) Indien iemand echter gebonden boeken, uit andera steden of omlig- gende dorpen afkoinstig, te Amsterdam wilde verkoopen, waar ze duurder verkocht werden en dus grooter voordeel voor den eigenaar of Eijne erige- namen opleverden, dan was hem dit niet geoorloofd volgens art. 2; docfa de verkoop kon plaats hebben aan de grens van de Amsterdamsche juris- dictie, wat niet zelden gebeurde, b. v. op het raadhuis van het dorp Dieraen. 299 boeken, drukkerijen enz. belast, en hiervan zich zoo licht niet kunnende ontdoen bij verkooping uit de hand als wel bij publieke verkooping, daartoe gelegenheid zouden be- komen: zoo wordt gepermitteerd, dat eenmaal dee jaars eene publieke verkooping ^) van ongebonden boeken, druk- kerijen, enz. onder de Gildebroeders dezer Stad zal mogen gehouden worden : waarin het alleen aan ieder Gildebroeder dezer Stad zal vrij staan zijne eigene ongebonden boeken, enz. te verkoopen, zullende geene boeken enz. in dezelve geveild worden, dan van Gildebroeders dezer Stad, op ver- beurte derzelve, en eene boete van / 100, op de gewone wijze in drieen ie verdeden. — Art. 5. En ter bewaring der goede orde op die verkooping, zullen Overlieden eene lijst formeeren van alle Gildebroederen, en ze jaarlijks tegen den Isten Dinsdag in Februarjj nodigen ter gezameljjke oomparitie, ten einde bij meerderheid van stemmen te ver- kiezen 4 Gildebroeders, om de verkooping gedurende dat jaar te administreeren, die dan ook den verkooptijd zuUen bepalen. Aan hen zal ieder tijdig opgeven, wat hij zou willen verkoopen. — Art. 6. Opdat insgelijks de Gilde- broeders zich van hunne gebonden boeken te gemakkelijker zouden kunnen ontdoen, zed het alleen aan ieder Gildebroeder dezer Stad vrijstaan, eenmaal 's jaars, eene publieke ver- kooping van zijne gebonden boeken te houden. Wijders zal 1) Houders van publieke verkoopingen te Amsterdam (ik denk dat be- doeld worden de publieke verkooping onder ioekverkooperi) zijn beschouwd als onder worpen aan 't betalen van een arzonderlijk patent, buiten dat van Boekhandelaar by besluit van December 1817; welk besluit gehandhaafd met redenen (tegen het ingediend request der Boekhandelaars) gestaafd wordt door den Minister van Financien in d. 25 Maart 1818. Of dit besluit van December 4817 nu algemeen is geweest, is niet zeker, wel waar- schijnlijk; zeker is 't, dat weinige dergelijke publieke verkoopingen onder boekverkoopers plaats hebben dan te Amsterdam. 2) Hiertegen werd nu en dan wel gezondigd: 25 October 1802 deelen Commissarissen van *t voormalig boekverkoopers-gilde aan de leden een scbrgven mede van het Comity van Algemeen welzgn te Amsterdam, over ongeregeldheden bg publieke verkoopingen. 300 het geen Gildebroeder gepermitteerd zijn, eenige boeken aan andere Gildebroeders of aan particulieren toebehoorende, onder de zijnen te mengen en te veilen. AUes op verbeuite der boeken en eene boete van f 50, te appliceren als boven. — Art. 7. Om voor te komen dat in alle zulke ge- consenteerde verkoopingen, 't zjj van ongebondene of van gebondene boeken, geen andere goederen verkooht worden, dan die den impretanten yan het consent toebehooren, zal de yerkooper, zoo tegen hem suspicie yan het contrarie kwam ' te yallen, zich met solemnelen eede moeten zuiyeren, ter discretie yan mjjne Heeren yan den Gerechte'^ ^). Om in 't kort de hoofdstukken yan deze Eeur aan te duiden, kan men zeggen dat de regel aldus geweest is: Als er sprake was yan yerkoopingen : P. dat de yerkoop yan ongebonden boeken niet kon plaats hebben, tenzij in een besloten yergadering yan het Qild, terwijl yreemde boekyerkoopers yan heinde en yer samengekomen dan tegen- woo)rdig waren; de manier waarop de yerkoop geschieden kon, wo]*dt gedeeltelijk in 't begin yan art. 4 yan boyen- genoemde keur aangeduid. Deze gewoonte is tot den huidigen dag in stand gebleyen, niet alleen te Amsterdam, m€Uir ook in andere steden, ofschoon de macht en inyloed der Gilden yoor 20 jaren opgeheyen, geheel verdwenen is. 2^. dat gebonden boeken yan particulieren (en gebonden exemplaren yan boekyerkoopers in geyal yan art. 6 yan boyengemelde Keur) in 't openbaar yerkocht worden, met goedkeuring yan 't gemeentebestuur, terwijl de Gildeknecht yerplicht was daarbij tegenwoordig te zijn. Oyerigens schijnt deze Eeur yan 't jaar 1769, eene yerklaring der yoorgaande Eeuren, aan de Stedeljjke oyerheid door het Gildebestuur te zijn aangeboden, waaraan de stadsregeering moeilijk iets kon weigeren, wel wetende hoeyeel er haar en den Staat aan gelegen was de achting en toegenegenheid yan alle i) Vgl. Tweede vervolg van de voorn. Handvesten, p. 178 en Ordonnan- lie, p. 17—20. 301 GKlden, maar in 't bijzonder yan het boekdrukkers- en boekverkooperagilde zich te verwerven. Indian de Gilden iedere stad yoordeel aanbrachten, heeft Amsterdam zeker dit 't meest ondervonden. 