Bijdragen tot de taal-, land- en volkenkunde
Op Ony stonden de zaken weder beter, dan ze zich bij het laatste afscheid lieten aanzien; hetzij dat men zich had ge- spiegeld aan de asch van hunne naburen, dat al tot hunne kennis was gekomen en met verwondering “hadden verstaan, dat zij dat volk met zoo weinig macht hadden durven aan- tasten, dat de Radja van Ony volgens zijn zeggen met geen duizend van de zijnen had durven ondernemen ; of dat de Radja door het achterblijven van de Makassaren de onzen weder aan- zocht tot het koopen van slaven, of wel dat hij op de een of andere goede gelegenheid hoopte, om door geveinsde aanhalingen en vriendelijkheid de onzen een trek te spelen, of wel om al die redenen tegelijk, want in vijf dagen kochten ze van hem 21 slaven, zoo groot als klein, voor de waarde in kleeden van omtremt 321 A 22 Realen. De Radja maakte zijn excusen voor het laatst gepasseerde; het alarm, dat er toen was geweest, ontstond door een gevecht onder zijn volk naar aanleiding van een onderlinge twist en die door de onzen was opgenomen als of het op hen was gemunt. Hij noodigde hen uit om over vijf maanden weder te komen, wanneer hij hun in alles zou gerieven. [ij verzekerde dat de Cerammers de onzen valschelijk hadden wijs gemaakt, dat hij (Radja) schelmstukken met ons zoude hebben voorgehad, maar hij zoude hun daarvoor betalen. Hij verzocht hun dat zij aan land wilden komen zooals te voren; hij wist niet wat van de onzen te moeten denken, dat men over en weder gijzelaars vorderde zooals nu geschiedde. In het kort, hij fluitte heel zoet, maar de onzen bleven op hunne hoede, en zonden, volgens ontvangen bevel, niemand aan wal of een hunner kwam aan boord in de plaats. ' Er komt eepe negorij, Sekar genaamd, voor op de kaart van M. v. C. en V, EN DE PAPOESCHE EILANDEN. 65 De Radja waarschuwde Vinck zich wel in acht te nemen voor de bevolking van Roema-kay, dewijl ze met die van Isera gezworen hadden hen te verrassen en aan te vallen. Zelfs wisten ze bijzonderheden mede te deelen hoe de aanslag zoude geschieden. „Hy veegde het voor syn deur seer schoon»; doeh de Gouverneur oordeelde met Vinck, dat al dat spel door dien wschalck» gemaakt was, om de onzen tegen hen opgeruid heb- bende, zooals was geschied, den handel alleen te kunnen drijven. Niettegenstaande deze waarschuwing „als comende van een geveynsden vritnd» besloot Vinck weder naar Roema-kay over te steken en te zien of, bij aankomst, van slaven eenig voordeel voor de Compe te behalen was, of ten minste te zien hve de bakens daar gesteld waren, ten einde aan zijne lastgevers bericht te kunnen geven, wat, er voor het vervolg in dat gewest voor de Compe te doen of te laten stond. Den 5den Mei werden de ankers gelicht en niet vóór den 8sten konden zij die voor Roema-kay weder laten vallen; door tegen- wind, stroom en stilte waren zij zoo lang onderweg geweest. De hekken schenen hier ook verhangen; walles liet sich aen- sien tot bedriegery, de bejegeningen met achterdocht; de com- plimenten waren om de onsen aen land te noodigen, de excusen om aen onse chaloupen te comen seer blauw. » Men zag veel vaartuigen, die opgepropt met volk waren, naar die negorij koers zetten. Des nachts van den 8sten merkte men op, dat de vrouwen op bevel der mannen boschwaarts vluchtten en dat de vaartuigen onder veel geschreeuw, het blazen op hoorns, slaan op byfa’s en gong’s te water werden gebracht. Vinck, die hieruit begreep dat men een aanslag op de chaloupen bedoelde, liet de ankers lichten en ging onder zeii; hij gaf hun tot afscheid vier schoten uit het kanon vdie niet mistastten gelyck men uyt hun ellendig gekerm con hooren.» Men zou hun meer van die „ballen toegekaatst hebben, doch zij waren slecht van kruid voorzien, waarvan zij voor Isera vrij wat had- den gebruikt; dat wat hun overbleef, dachten zij wel noodig te zullen hebben, indien ze achtervolgd waren geworden. Dit gebrek was ook oorzaak dat zij verder geen fortuin had- den gezocht naar Boy-tay ! en andere negorijen, die langs de kust van Nieuw-Guinea westwaarts liggen. De terugreis naar Banda werd aangenomen, waar ze den 22sten voor Neira ten anker kwamen, hebbende in het geheel 24 stuks slaven zoo ' Deze naam komt op de tegenwoordige kaarten niet vaar. ie Volgr. v 66 DE REIZEN DER NEDERLANDRRS NAAR NIBUW-GUINEA groot als klein voor de waarde van 308% Rijksd. in kleeden geruild. 1 Het bestuur van Banda zegt verder in zijn schrijven, dat dit nu het resultaat was van den handel langs de kust, en het zoude wachten op de bevelen van de H. R. wat nu verder te doen stond. Zijnerzijds nam het de vrijheid in bedenking te geven, dat alle strandbewoners langs de kusten van Nieuw- Guinea zeeroovers waren en daarvan leefden, dat ze daar- door volgens rde natuyr van sulcke schelmen en moordenaersr zijn, listig, wantrouwig en aan niemand getrouw, als die ze vreesden. Inschikkelijkheid en goede woorden werden bij hen opgenomen als blooheid van onze zijde en waardoor ze des te stouter werden, zoodat de geschenken en de goede behandeling aan hen gegeven en betoond, hun slechts dienden als monstertjes van onze rijkdommen en het „voor hen medegebrachte, maer kittelingen gaven # tot roof door moord. De Compie. had hiervan reeds sedert vele jaren allerwegen langs de kust en de daarbij gelegen eilanden de treurige onder- vinding opgedaan, zoo in personen als goederen. Was niet in de Moordenaersrivier de Commandeur Pool met eenige van de zijnen in 1686 doodgeslagen, zonder hiertoe dé minste aan- leiding te hebben gegeven 2? Omtrent 8 jaren geleden was aan het eiland Caras, de Japara verongelukt en het volk vermoord, en nu onlangs op het eiland Aes nabij Ony, de schipper van een Ambonsche jonk enz., behalve nog hetgeen Amboina en Ternate in hunne onderdanen overkomen was, waarvan men wel gehoord, maar geen schriftelijke aanteekeningen had. Men vond dat het wel tijd was, dat die moordenaars werden gestraft, maar daartegenover stond, dat zoo ze allen zamenspanden en zich vereenigden met die van Ceram en Goram, ze veel rocve- rijen zouden kunnen plegen op hunne Bandasche onderdanen en andere bevriende eilanders. De Gouverneur geeft derhalve als zijn oordeel op, dat het het beste zou wezen dat men eenigen van hen die het minste kwaad hadden gedaan, zoo als b. v. die van Ony, te vriend ! Bij Valentijn «Beschrijving van Banda» komen eenige bijzonderheden over dezen tocht van Vinck voor, waaruit men zou kunnen opmaken, dat hem een journaal ten dienste heeft gestaan, 2 Hier had nog kunnen worden bijgevoegd het vermoorden van den schipper van het jacht Aernhem, Dirck Melisz. met 9 man van zijn volk in 1623 in den tocht onder den Commandeur Jan Carstensz, EA EN DE PAPOFSCHE EILANDEN. 67 hield, en hun niet liet blijken dat men bekend was met hetgeen de Ambonsche jonk was overkomen, daar dit ook wel buiten voorweten van den Radja zou kunnen geschied zijn. Anderen zooals Roema-kay, Caras .en Poeloe Aes zou men eens of twee maal goed straffen met het verbranden van hunne negorijen en het ruineren van hunne vruchtboomen en vaartuigen. Dit zou hun onze macht doen leeren kennen , terwijl het tevens een krachtig voorbeeld zou wezen en voor het vervolg een heilzamen schrik geven. Het zou tevens een middel zijn om den band tusschen Ony en Banda te versterken; doch men zou op Ony echter nooit moeten komen, dan met eene voldoende macht van vaartuigen en soldaten en onder verband van gijzelaars; 200 zou’ men geen gevaar loopen van volk en goed te ver- liezen. De macht hiertoe benoodigd — namelijk om de hiervoren ge- noemde negorijen te straffen — behoefde niet groot te zijn; een paar goede chaloupen, zooals de Creeft met 25 á 80 sol- daten bemand boven de equipagie, zou voldoende zijn, en deze chaloupen zouden, als zij naar Ony gingen om te hande- len of in het wachten naar slaven, telkens een » springtogtje » kunnen maken om die booswichten te straffen of afbreuk te doen. Het bestuur te Banda zal echter tot het doen van die „ vyandelycke togtjesn niet besluiten, voor en alleer hiervoor machtiging van de H. R. te hebben bekomen. ° Intusschen zullen ze overleggen of het geraden zal wezen, tegen den door den Radja van Ony bepaalden tijd, eenige vaar- tuigen ten handel derwaarts te zenden zooals voor dezen, even- wel zonder hem iets mede te deelen van het voornemen om de „ geledene affronten aen syne nabuyren te wreecken. # Was deze tocht van Vinck in het belang van den handel in slaven maar sober uitgevallen, voor de kennis der aardrijkskunde daarentegen was hij niet onbelangrijk, daar wij voor het eerst hekend worden met de bocht, die thans met den naam van de Golf van Mac Cluer op de kaarten prijkt, maar terecht op de nu voortaan te maken kaarten van Nieuw-Guinea, Vincksgolf zal behooren genoemd te worden, uithoofde hij de eerste is ge- weest die deze golf tot het einde langs beide oevers bezeild en ons met eenige bijzonderheden hetreffende die golf bekend heeft gemaakt, 63 DE REIZEN DER NEDERLANDERS NAAR NIEUW-GUINEA ° > § 13. Burgert Pietersz. 1663, 1664. Het Gouvernement te Banda gaf gevolg aan het voornemen, om in de maand October of November een paar vaartuigen naar Ony te zenden, volgens den wensch van den Radja, en hiervoor werden gebezigd de chaloupen Jacatra en de Goelang, onder het bevel van den Sergeant Burgert Pietersz., een Assistent, enz. !. — Den len December was de Jacatra te Banda terug na op Ony eenige slaven te hebben ingeruild. Bijzonderheden omtrent deze reis ontbreken, de ontvangst moet echter wel vredelievend zijn geweest, daar men in het tegenovergesteld geval wel geen slaven zou hebben kunnen inruilen. Lijn ontvangst in het volgende jaar (1664) toen hij voor de tweede maal voor Ony verscheen, nu met de Tsoenen en Breu- kelen, was echter ver van vredelievend. Nauwlijks toch was hij met eenigen van zijn volk aan wal gestapt, of zij werden zoo- danig met pijlen en assagaayen verwelkomd, dat ze genoodzaakt werden naar de booten terug te keeren; drie hunner werden gekwetst. Aan boord komende liet Pietersz: wel het geschut op de negorij spelen, doch het veroorzaakte weinig schade. Den volgenden morgen beproefde Pietersz. eene landing met twee booten en een schuit, goed met soldaten bemand, doch zij werd verijdeld, daar de Oniërs de landingsplaats met eene borstwering hadden voorzien, terwijl ze van achter de klippen en uit het bosch met pijlen en musketschoten werden be- groet, zoodat ze hier weder drie gekwetsten bekwamen, waar- van een, door een musketkogel getroffen, overleed; onverrichter - zake moesten ze ook nu weder naar hunne vaartuigen terug- keeren. Ten einde hunne vaten met water te vullen, waaraan ze gebrek hadden, zeilde hij naar eene waterplaats die drie kwart mijl van daar gelegen was. Doch ook hier bleek het voor hem niet veilig te wezen; rliettegenstaande hij schildwachten had uit- gezet, wisten de inboorlingen een van deze zoo stil te bekruipen, dat ze hem met wapens‘en al in het bosch sleepten, terwijl zij, die water haalden, zoodanig werden aangevallen, dat het werk moest worden gestaakt en naar boord terugkeeren. Pietersz. had vernomen dat de Radja niet op Ony was, toen hij met zijne vaartuigen daar ter reede ankerde. Hij vermoedde daarom + en T Instructie voor B. P. 5 Nov. A60. EN DE PAPOFSCHIIE EITANDEN. 69 dat ze deze verraderlijke behandeling te danken hadden aan het overgroote aantal vreemde Alfoeren die aldaar waren, en dat de Oniërs te zwak zouden geweest zijn zich daartegen te kunnen verzetten. Het eilandje Pisang werd mede door Pietersz. be- zocht, daar de overleden tolk Antony Adriaensz. meermalen te kennen had gegeven, dat de Radja van Ony aldaar zijne schatten bewaarde. Het werd echter te vergeefs doorzocht, men vond het onbewoond. Het anker werd nu voor Banda gelicht, waar men den 19den Juni ter reede kwam. Nogmaals gaf de Gouverneur bij missive van den J 7den Sep- tember. — waarbij hij verslag deed aan de H. R. over den afloop van den tocht van Burgert Pietersz — in bedenking de Oniërs te straffen voor hunnen verraderlijken aanval, waarbij hij de wijze opgaf hoe het zoude dienen te geschieden, dach het bleef ach- terwege !; en daar de zaken op het eiland Damme niet voor- deelig voor de Compe stonden, bleef eene nadere bezending naar Nieuw-Guinea vooreerst uitgesteld. Tntusschen was men te Banda reeds sedert eenigen tijd dobr den Orang Kaja Lejla van Oost-Ceram bij een strikt onder- vragen te weten gekomen, dat de Cerammers en Makassaren de massooi haalden van eene andere plaats op de kust, die mede Ony werd genoemd, doch ter onderscheiding van het bekende Ony, Ony Coveay, Covejay of Coveghy genaamd, en omtrent 25 mijlen oostelijker dan het eerstgenoemde gelegen. Door dit bericht kwam men te Banda meer en meer te weten, waar en de Cerammers en de Makassaren langs de kust rond- zwierven, hetgeen men tot dus verre slechts zeer onvolko- men wist. Daar er Banda veel aan gelegen lag om van massooi voor- zien te wezen, verleende de Gouverneur passen aan de Ceram- mers om naar Ony Coveay te varen ter afhaling van dezen reukbast 7, met dit gevolg dat de Gouverneur bij eenen vol- genden brief * kon schrijven: dat de Cerammers van Keffing met eene gewenschte partij massooi van het lang gezochte Ony Coveay in dat jaar op Keffing waren aangekomen; dat Coveay het eiland was, dat door de Hollanders Wesel werd | 1 Het kaartje van Ony destijds overgezonden is niet aanwezig. 2 Missive aan de H. R. van 1 Mei 1665, 3 Als voren 18 Sept. 1666, 10 DE REIZEN DER NEDERLANDERS NAAR NIEUW-GUINEA genoemd, en dicht bij de vaste kust lag, en waar de massooi voor een geringen prijs werd ingeruild, Daar de Gouverneur had vernomen dat de massooi in Japan een hoogen prijs kon bedingen, zou hij het voor de Compe niet ondienstig achten, om met een bekwame krijgsmacht van 100 à 150 militairen eu eenige vaartuigen naar dat eiland te stevenen, en aan den Noord- westhoek eene kleine vastigheid te maken om voor overvallen bevrijd te blijven ; want de inboorlingen waren als wilde menschen te beschouwen die zelfs met de Cerammers hunnen handel » met het wysen van vingers„ hadden gedaan. Men wist mede te berichten dat er nog nooit eenige blanken op dat eiland ge- weest waren. Het eiland lag omtrent 150 mijlen? O. ten N. van Banda en van den hoek van Ceram recht Oost; het was lang omtrent 54 mijlen en op zijn breedst 8 mijlen; de N. W. hoek die wat scherp toeliep, lag omtrent 1 mijl van de vaste kust; zoo derhalve op dien hoek eene vastigheid werd gemaakt, dan zou men daar de inboorlingen van het vaste land kunnen af- snijden. Ken klein kaartje zond de Gouverneur hiervan over, dôch zij is niet voorhanden. Deze berichten waren van de Cerammers afkomstig ; om nadere gegevens van de gelegenheid van dit eiland te bekomen , achtte de Gouverneur het raadzaam een paar vaartuigen. derwaarts te zenden, waartoe bestemd werden de galjoot de Cau en de cha- loupen de Tijger en Diamant, onder het bevel van Joeua Bra- comer; deze vertrokken den 14den Juni 1667 en waren den 1 6dea en 18den September daaraanvolgende- weder terug. Daar de jour- nalen van deze vaartuigen ontbreken, zoo deelen wij het een en ander uit den brief mede door het bestuur aan de H. R. den SOsten September over hunne reis geschreven , hoewel het niet veel belangrijks bevat. Volgens hun bericht lag het eiland Wesel 33 à 4 mijlen van het vaste land en zou naar hunne gissing wel 12 mijlen groot moeten zijn. Er waren verscheiden groote baaien, ook afvlietend versch water; de baai, waarin zij hadden gelegen, was zoo groot dat daarin een aantal schepen , op omtrent 8 vadem water zeer goeden zandgrond, zeer bekwaam konden leggen. Ze hadden ook pogingen aangewend om het eiland rondom af te peilen, doch waren daarin „rom het quade weêr» verhinderd geworden; overal hadden ze zeer geschikte zandige ankergronden bevonden. Van de inboorlingen wisten ze niets te vertellen; deze waren niet te voorschijn gekomen. Wel hadden ze eenige weinige EN DE PAPOESCILE ELLANDEN. 71 viaschershutjes aan de baai gevonden, waarin ontvonkt vuur lag, ook „voetangels eu scheenangelss. Vooraan op het land stonden veel schoone boomen van ijzerhout, die, zoo ze werden gekapt, met weinig moeite aan de schepen zouden kunnen wor- den gebracht. „Met welck bericht ons voor de eerste mael en vooraf moeten vergenoegd houden~, schrijft de Gouverneur. Zij waren nu in besprek met een Anachoda van Goram, om met een tolk en een hunner vaartuigen en volk, met het einde van deze maand, zijnde den tijd van hunne poeassa of Vierdagen, weder derwaarts te gaan. Die Anachoda was daar meermalen geweest, bij hen dus wel bekend en kon met hen in hunne taal spreken. Zoodra hij weder op Banda kwam, zou de zaak voortgang hebben; de Gouverneur was vol moed dat hij nu wel zooveel massooi zoude bekomen als de Compe kon vertieren. Doch de berichten, die van tijd tot tijd op Banda kwamen, luidden niet gunstig voor dat handelsartikel; in Japan was het onbekend en een proef naar het vaderland gezonden was aldaar met verlies verkocht, als ook daar onbekend. Men besloot derhalve vooreest daarvoor geen moeite meer in het werk te stellen, te meer daar de Goramsche Anachoda, dien men daarvoor wilde gebruiken, zich niet meer op Banda had laten zien }. De Keffingers gingen inmiddels voort de massooi in ruime mate aan te voeren. In 1668—1669, waren 13 jonken met eene groote hoeveelheid massooi van Ony en de landstreek Ony Coveay gekomen, waarvan er twee op Banda kwamen, terwijl de overigen naar de Noordkust van Java en wel voornamelijk naar Soerabaja vertrokken, waar ze gereeden aftrek voor deze schors vonden. Die jonken hadden tevens een aantal slaven op de kust ingeruild 2. § 14. 1669—1678. of Van Comps. wegen vernemen wij nu in eenen geruimen tijd- niets van uitzendingen naar de kust van Nieuw-Guinea; ‚maar daar de vaart derwaarts aan de Burgers en Inlandsche natiën, met passen van de Compe voorzien, overgelaten werd, leest men nu en dan in het Dagregister van Banda's Kasteel 1 Missive aan de H. R. van 9 Juni 1668, 3 Als voren 18 Sept. 1669, 12 DE REIZEN DER NEDERLANDERS NAAR NIEUW-GUINEA Nassan van vaartuigen die van daar met eenige slaven, massoot, sagoe enz, ter reede kwamen. Zoo zien wij onder anderen daarin, dat op Vrijdag den 24sten Maart 1673 van daar terugkwam het sloepje van de Wedg. van den Burger Cornelis Franse, bemand met tien Keffingers en gevoerd door den Schipper Gerrit Adriaensz. die op de kust vijf slaven en eenige kadjang had verhandeld. De schipper wist te vertellen, hoe hij op de kust voor eene negorij Salawat was gekomen, en hem door den Radja van die plaats den handel vergund was; aldaar was mede verschenen een zekere Djoeroe Bahasa van Tidor, met een groot en welbemand vaartuig. Deze had hem naar zijn pas gevraagd, die hem werd vertoond, doch dit beantwoordde met te zeggen, dat niemand macht had vergun- ning te verleenen om daar te varen dan de Koning van Tidor, waarop hij aan den Radja verbood met de onzen te handelen. Hij wees tevens den schipper een andere baai voor de negorij Coveay aan, om het sloepje ten anker te brengen. Des nachts werd de schipper door een inwoner gewaarschuwd, dat bij ‘den Djoeroe Bahasa het plan bestond hen allen te vermoorden. Met het aanbreken van den dag zagen ze dat dit vaartuig op hen kwam aanzetten, zoodat ze in aller ijl den dreg lichtten en geholpen door een frissche koelte, het geluk hadden gehad hen te ontzeilen. Hij verklaarde tevens dat bij het volk aldaar wel lust bestond om met hen te handelen, en dat er ook veel slaven en schildpadhoorn zoude te bekomen zijn, indien niet de Tidorezen te veel macht over het volk uitoefenden. Dit is de eerste maal dat wij van de macht van den Koning of Sultan van Tidor op deze kust iets vernemen. Het is ons niet duidelijk waar wij deze negorijen Salawat en Coveay heb- ben te zoeken; het komt ons voor dat met de eerstgenoemde niet kan bedoeld worden het eiland Salawatie aan de Straat Salwaty ’ maar dat men zal moeten denken dat die lag in de nabijheid van de landstreek Coveay op de oude kaart van 1679, thans de kust van Oranje-Nassau. In het Dagregister van het Kasteel Nassau van den 10den No- vember 1676 komt de rechtstreeksche vaart door de Compe op, de kust van Nieuw-Guinea eerst weder ter sprake. Wel was in de maand September 1672 door *s Comps tolk op Goram, Borry, verzocht, dat men hem een zekere som geld aan kleeden zou verstrekken, waarmede hij zijn voordeel op de kust kon doen en in het bijzonder om aan den Koning alduar (Ony?) een EN DE PAPOESCHE EILANDEN. 78 brief van den Gouverneur over te brengen; doch het werd afgeslagen. Den 20sten October van hetzelfde jaar kwam hij op Benda van de kust terug, en nu vond men goed ~om verschey- den diensten hem te vereeren met eenig Guineesch lywaet, en een rottan met een silveren knop, waerop 's Compe segel stond gegraveerd, om ten goede van de Compe wat meerder aensien onder de Gorammers te crygen. 7 Op den hiervoren genoemden 10den November 1676 werd de tolk Borry, in tegenwoordigheid van den Luuitenant' Nicolaes de Jamblinne, door den Opperkoopman Maerten Roos naar den stand der zaken op de kust ondervraagd. Deze gaf daarop in substantie ten antwoord: dat de Orang Kaja's en Hoofden van de negorij Ony, op de vaste kust gelegen , niet alleen voor dezen maar ook in dit jaar bij zijn aanwezen aldaar, hem zeer ern- stelijk hadden verzocht, dat hij uit hun naam aan de Banda- sche regeering wilde bekend maken, dat ze zeer genegen waren, met de Compe. weder in een bestendigen vrede en vriendschap te willen leven en als voorheen den slavenhandel drijven. De Radja verontschuldigde zich over het breken van den vrede, met te zeggen dat dit niet door hem of zijn landsvolk, maar door de Makassaren, die destijds daar lagen, geschied was. Borry voegde er bij dat, ingeval de Compe. genegen was eene bezending naar Ony te doen, hij, Borry, gaarne in persoon wilde medegaan. De Raad nam voor ditmaal hierop geen besluit, maar de Secretaris werd gelast het jongste rapport op te zoeken dat uit dat oord gekomen was om te zekerder te zijn # hoedanig het breecken van de gemaeekte vrede met die landsvolckeren bygekomen is. # Wij zochten dit rapport te vergeefs. Van het voorstel van Borry werd bij brief van 11 Mei 1677, door de afgaande en aankomende Gouverneurs Andries Bogaert en Cornelis van Quaelbergh aan de H. R. kennis gegeven. Intusschen waren op den 19den Januari 1677 van Banda naar Ceram en Goram vertrokken de chaloupen de Haring en de Pisang, onder het gezag staande van den Boekhouder Maximiliaen de Witte. Deze had onder anderen in last, met den tolk Borry (die be- loofd had de Compe nu trouwer als ooit voor dezen zoude wezen) als mede met zijn broeders zoon Mooy , dien men meende dat wel zoo trouw zoude wezen als zijn oom, te spreken over de vaart van Nieuw-Guinea en Ony, en van hen te vernemen of er aldaar (Goram) geen voorname personen af kaaylieden 74 DE REIZEN DER SEDERIANDERS NAAR NIECW-GUCINEA volgens jaarlijksche gewoonte waren aangekomen, en, zoo ja, dat wel waarschijnlijk was, te trachten door tusschenkomst der tolken met hen in een vriendschappelijk gesprek te komen, en hun mede te deelen dat de voorslag door Borry aan den Raad gedaan, zeer gunstig was opgenomen en hij (de Witte) bepaalden last had bekomen om daarnaar nauwkeurig te ver- neinen, en hun uit naam van het Gouvernement te verzoeken, dat, zoo zij met hem (de Witte) naar Banda wilden komen, of dit op hun eigen gelegenheid met hunne vaartuigen doen, ze goed zouden worden ontvangen en een goede markt voor hunne slaven maken. De Witte moest om dit doel te bereiken alle mogelijke middelen in het werk stellen. Waren ze echter hiertoe niet te bewegen, dan zou de Witte hun moeten bekend maken, dat, wanneer de Gouverneur door hunne Regenten werd verzocht, en daaruit tevens kon blijken dat de komst der Hol- landers hun aangenaam was en dus niet te vergeefs zouden komen, de Gouverneur misschien schepen en vaartuigen der- waarts zou zenden om met hen te handelen. Men ziet hieruit hoeveel er Banda aan gelegen lag dat de Witte in zijne zending slaagde; de behoefte aan slaven voor de perkeniers deed zich dan ook zeer gevoelen. Den 27sten Maart kwam de Boekhouder de Witte met zijne vaartuigen te Banda terug, met het bericht »dat er op Goram geen Papouen van Ony waren geweest met slaven om te verhan- delen», maar dat het ook nog wel twee maanden te vroeg was. Toen hij voor het eiland Manaboke (Manovolkof) ten anker lag, was op den 18den Februan de tolk Borry bij hem aan boord gekomen die hem berichtte, dat de Papoesche roovers voor Gioram waren verschenen en zijn boeders zoon Mooy hadden weg- geroofd. Hij was nu bezig een vaartuig gereed te maken, om deze roovers te Rarakit (op de Oostkust van Ceram-Laut ge- legen) te gaan opzoeken, want het was op die plaats, dat deze zecroovers de door hen geroofde menschen verhandelden. Deze Papoesche zeeroovers veroorzaakten veel onrust op de verschillende eilanden in dit gedeelte van den Archipel. Een gedeelte dezer roof corra-corra’s hield zich doorgaans van het einde van den Oostermoesson tot den half verloopen Wester- moesson, op onder Ony en daaromtrent, van waar ze naar de Oostkust van Ceram steveuden en daar vals geveynsde vrienden met die van Keffing corresponderen ». Enkele voorbeelden hier- van zij het ons vergund mede te deelen, en waaruit het duide- EN DE PAPUESCHE EILANDEN. 75 lijkst blijken zal dat de Sultan van Tidor, hetzij rechtstreeks hetzij zijdelings in deze rooftochten betrokken was. Wij lezen o. a. in een brief van Banda aan den Gouv. van Ternate van 27 October 1678, dat in dat jaar wel honderd roof corra-corra's, in twee partijen verdeeld, waren uitgeloopen ; de eene was op de kust van Celebes, de andere op die van Goram verschenen met het doel om volk te rooven. De broeder van den Radja van Massoal (Misoal) was echter gevangen ge- nomen en te Amboina opgebracht. Men meende dat in deze expeditie de Sultan van Tidor de hand had. In het Banda’s Dagregister van 4 November 1676, leest men, dat de Kapitein Laut van Massoel (Misoal) op last van den Sultan van Tidor, met vier corra-corra’s onder het bevel van den Radja Massoel, de negorij Ongar op Onin afge- loopen en de geroofde menschen op Rarakit had verkocht. Tusschen den 15den en 17den November 1677, werd Banda door drie Papoesche of Tidorsche corra-corra’s en drie gewa- pende prauwen verontrust. Uit een visschersvaartuigje (‘Tarre-tarre) dat onder Poeloe Pisang lag, namen ze vier Mardykers en uit een dergelijk vaartuig onder Poeloe Ay ook nog eenigen benevens een slaaf. Maar daar ze spoedig door drie welbemande Comps. prauwen werden achter- volgd , zetten ze de gevangenen overboord en kwamen deze weder vrij; de corra-corra's ontsnapten echter doordien ze sneller roeiden. $ 15. Johannes Keyts, 1678. Een der belangrijkste reizen naar de Zuid-Westkust van Nieuw-Guinea, is voorzeker die van den Opper-koopman Johan- nes Keyts in 1678 gedaan, en dit zoowel uit een aardrijks- en zeevaartkundig oogpunt, als dat wat den handel, inzonderheid die der slaven betreft. , Wat het eerste aangaat, wordt dit nog merkelijk verhoogd, doordien er eene kaart van dezen tocht bestaat, die in het laatste gedeelte der 17de of zeer in het begin der 18de eeuw is ver- vaardigd door Isaac de Graaff volgens de aan hem verstrekte gegevens. ! Want maar al te vaak gebeurt het, dat men of de journalen of de kaarten mist, doch waar beiden aanwezig zijn ' N°. 494 der Inventaris der kaarten, Eerste gedeelte R. Acchief, 16 DE REIZEN DER NEDERLANDERS NAAR NIEUW-GUINEA kan dikwerf de een den ander toelichten. Uit dien hoofde hebben wij gemeend edat het nuttig kon wezen en het journaal en de kaart van den tocht van Keyts als bijlagen op te nemen; want hoewel het ons blijkt dat Valentijn kennis heeft gehad van het journaal, is het ons tevens bij de vergelijking in het oog gevallen, dat hij slechts een uittreksel daarvan in zijn werk heeft opgenomen, en dat dit vooral wat het zeevaartkundig , gedeelte betreft, zeer onvolledig door hem wordt medegedeeld. Ziehier de aanleiding tot den tocht van Keyts. Sedert een aantal jaren in het Gouvernement van Banda werkzaam, het laatst als koopman en opperhoofd van Poeloe Ay, was zijn dienst- tijd in 1677 verschenen en gaf hij den Gouverneur Quaelberg te kennen dat hij naar Batavia wenschte te vertrekken. Het mocht den Gouverneur gelukken hem op zijn eerst opgevat voor- nemen om den dienst der Compie. te verlaten, te doen terug- komen, en zelfs voor het Banda’s Gouvernement te behouden ; hij stond hem echter toe een springtochtje naar Batavia te maken. Met eene zeer goede aanbeveling van den Gouverneur aan de H. R. voorzien, waarin hij bijzonder er op wees, „dat hy door lange aenhoudende opmerckingen goede kennis van den toestand deser gewesten had» vertrok Keyts met het schip Outshoorn naar Batavia waar hij den 6den October ter reede kwam. Zijn ontvangst was zeer voldoende, en toen hij de H. R. een vertoog over den handel op de kust van Nieuw-Guinea had overgeleverd t, besloot deze hem een tocht derwaarts te laten doen. Men ver- leende hem den rang van opperkoopman, terwijl zijn tractement zou worden vastgesteld na de terugkomst van zijne reis, en dit in verhouding van den meer of minder guustigen afloop daarvan. In de brieven naar Banda werd in dien geest geschreven, en de Gouverneur verzocht hem van eene Instructie te voorzien en zooveel mogelijk behulpzaam te wezen, opdat de goede uitslag hierdoor mocht worden bevorderd, Keyts scheepte zich op den 1lden Januari 1678 in op het schip Saxenburg en was den 17den daaraanvolgende te Banda terug. : Van zijne Instructie. voorzien, vertrok hij met de jachten de Rogh en de Spiering den 19den Juli van Banda, ter opvolging 1 Dit vertoog is niet aanwezig, doch het blijkt dat daarin behalve over den slaven- en magsooi handel, sprake was van parelreven, steen- kolen en tin, EN DE PAPOESCHE EILANDEN. 77 van den hem opgedragen last. De sloep de Pisang was eenige dagen vroeger van Banda vertrokken; deze had den reeds meer- - malen genoemden tolk Borry aan boord, terwijl de stuurman van dit vaartuig in last had Keyts op Goram af te wachten. Ten einde in geen herhalingen te vervallen, verwijzen wij onze lezers naar het journaal; enkele bijzonderheden wenschen wij hier echter eenigszins te bespreken en wel ten eerste wat de kaart betreft. Deze heeft een groote van 0,52—0,74 m., de schaal is van 45 Mijlen = 115 mm.; de breedte graden zijn er op aangeteekend tusschen 1° en 12° Z. De koerslijn door Keyts gevolgd op de uit- en terugreis 1s er op aange- — geven; de kaart is gekleurd. Wanneer wij deze kaart met eenigen van lateren tijd vergelijken, dan ziet men daaruit dat de kust te noordelijk is gelegd, en geeft dit soms tot 1° ver- schil, b. v. het eiland Caras in de Rijckloff van Goens baai, ligt volgens de M. S. kaart op 2° 50: ZBr., op de kaart in Melvill’s atlas komt dit eiland te leggen op 3° 30’ ZBr. Wij mogen derhalve dit verschil wijten of aan den vervaardiger of copieerder der M.S. kaart, want het journaal van Keyts heeft voor de breedte van de Rijckloff van Goens baai 8° 26', wat slechts een verschil van 4’ oplevert. Daar de reis van Keyts van Ouin langs de kust om de Oost wordt vervolgd, zoo vindt men op de M. S. kaart de namen der eilandjes die ons gedeeltelijk reeds uit de reis van Borné bekend zijn, benevens die der drie baaien door Keyts benoemd, namelijk de Rijcklofisbaai, de Speelmansbaai en de Quael- berghsbaai; hiervoor heeft de kaart bocht. De tweede der hier genoemde baaien — de Speelmansbaai — brengt ons in de noodzakelijke verplichting eene fout te her- stellen door de Indische Commissie begaan, die in 1858 onder anderen een gedeelte der Z.W. kust bezocht, opgenomen en in kaart heeft gebracht. t Deze baai wordt door de Commissie ten onrechte beoosten het eiland Adie of Wesel in kaart gebracht, terwijl ze ten Westen daarvan ligt. Wij lezen dan in het rapport in substantie: dat de Etna na de reede van Amboina op den 20sten Maart 1858 te hebben verlaten, den 22sten of twee dagen later op de Noordkust van het eiland Adie ten anker kwam. De Karoefa-rivier, de Kam- 1 Nieuw-Guinea, Etnographisch en Natuurkundig onderzocht en be- schreven enz. In de Bijdragen van het Kon. Inst. voor T. L. en VY. K. « N. L.,N. V., 5de Deel, 1862, 73 DE REIZEN DER NEDERLANDERS NAAR NIRUW-GUIWEA raohaai, de bocht van Kaimani werd bezocht, terwijl op den den April besloten werd vom den volgenden dag eene reis met sloepen te ondernemen naar de aan de Westzijde der T'ritons- baai, achter het eiland Namototte gelegen baai, welke zich op een paar mijlen Zuid-Oostwaarts aan de bocht van Kaimani aansluit — en onder den naam van Telokh Bitjara bekend: is. De heeren van der Goes en Croockewit begaven zich met den luitenant ter zee der 2e klasse, Mac-lseod, in den vroegen ochtend van den opgemelden dag derwaarts met twee sloepen, en be vonden dat deze baai geen andere is, dan die welke volgens Valentijn ' en Dr. Salomon Muller 2 in 1678 door den opper koopman Keyts ontdekt en ter eere van den Interen Gouverneur- Generaal Speelman #de Speelmansbaair genoemd is. Deze basi ligt op 3° 50/ ZBr. en 133° 56’ O. L. van Gr. Wij zien uit het vorenstaande dat de daarin genoemde basi ligt aan de westzijde der Tritonsbaai — de Moordenaarsrivier? der M. S. kaart — achter het eiland Namototte; maar dit is de Quaelberghsbaai van Keyts en niet de Speelmansbaai. De Com- missie beroept zich op Valentijn en Muller 3, doch indien zij deze met oplettendheid hadden gelezen, dan zou zij zich aan deze — wij zouden haast geneigd zijn te zeggen bijna onbe- grijpelijke fout — niet hebben kunnen schuldig maken. Immers wij lezen bij Valentijn, dat Keyts den 1sten September 1678 de Rijckloffsbaai verliet en op omtrent 12 mijlen Z. en 2.4.0. van deze baai, een andere vond, die hij om hare schoonheid en om ’t gemak dat hij er vond de Heer Speelmansbasi noemde enz. Den 7den vertrok hij uit deze bocht, stelde den koers om de Oost en kwam den ] 1den aan den Westhoek van het Wesels- Eiland (Adie) ten anker. Den 13den verliet hij dit eiland weder, zeilde tusschen den vasten wal en drie eilandjes door, (de Warden- burgs groep) die meest bijeen en op een vlakke droogte lagen enz. Hier ontviel hem de vaste wal N. N. O. en N. (de Karoefs rivier, de Kamrao baai?) In het Noorden zag de Heer Keyts een grooten inham; hij stak O. N. O. over naar den overwal, 11 mijlen van het Wesels eiland, en kwam aan den Westzijde van een eiland (Namototte) ten anker, omtrent 1 mijl vaa een hoek Jauwe genaamd, achter ‘t welk hij volgens de oude ! Oud en Nieuw Oost-Indië, 3° Deel. Bandasche Zaken. 2 Reizen en ontd. in den Ind, Archipel enz., uitgegeven door het £. J. v. T. L. en V. K, V. NL IL Aste deel. 3 Dr Muller volgt Valentijn. EN DE PAPOESCHE EILANDEN. 79 kaarten de Moordenaarsrivier meende te vinden, ‘t geen zijn Ed. daar anders vernam. Hier vond het volk veel oesters die zeer wel op paarlemoerschelpen geleken, waarvan zij er ook eenige in Banda medegebracht hebben. Wanneer wij dit uittreksel uit het journaal van Keyts, vol- gens opgave van Valentijn, vergelijken met deu koers dien de Etna heeft gehouden, nadat deze het Wesels-Eiland (Adie) had verlaten, dan komen wij tot het resultaat, dat beiden denzelfden koers hebben gevolgd. Valentijn heeft kennis gehad van het journaal van Keyts, maar hij is, zoo als wij reeds hebben op- gemerkt, zeer oppervlakkig en kort in het mededeelen van bij- zonderheden, voor zooverre het beschrijven van het vaarwater betreft. Men heeft b. v, slechts de dagen tusschen den 7den en }4den hier boven aangehaald en het journaal te vergelijken om daarin niet een belangrijk verschil te vinden. Waarom de baat bij het eiland Namototte bij Valentijn geen naam draagt, hiervoor weten wij geen reden op te geven; Keyts schrijft uits drukkelijk in zijn journaal op 15 September: # Dese bocht als synde nogh onbekent gaven wy den naem van Heer Quaelberghs Bays ! « Dees bogt nog onbenaempt, en voor een yder blint, Geeft oesters abondant, waerin men paerels vint. » Daarentegen komt de naam van den hoek, bij Valentijn Lauwe genaamd, in het journaal niet ‘voor. Ook de kaart, waarvan hiervoren gesproken is, en waarop de koerslijnen door Keyts gevolgd staan opgeteekend, stemmen met het journaal overeen, al zijn de kustlijnen niet zoo geschetst, als men ze wel gaarne zoude wenschen; maar daar de namen door Keyts aan de verschillende baaien gegeven er op staan aangeteekend, kan hierin geen vergissing plaats hebben. Men zal derhalve tot de overtuiging moeten komen, dat de naam van Speelmansbaai, voorkomende op de kaart G van den atlas van kaarten over Nieuw Guinea, en behooreude bij het rap- port der Commissie, moet worden veranderd in Qualbergsbocht; — en ten tweede, dat de noot 3 op blz. 21 waar men leest: » Ver- keerdelijk is deze baai ? op de kaarten van Melvill van Carnbée geplaatst ten Zuid-Oosten van Kaap van den Bosch,» kan worden beschouwd te zijn vervallen. 2 T Deze was destijds Gouverneur van Banda. 3 Namelijk de Speelmansbaai. 3 Het hier ter neder gestelde betreffende deze haai, werd reeds door ons in de genoemde Bijdragen medegedeeld 1872, 6 Deel, 2 Stuk bia ABW—AWW. x, $0) DR REIZEN DER NEDERLANDERS NAAR NIEUW GUINBA Men zal derhalve bij het vervaardigen van eene nieuwe kaart van dit gedeelte der kust, er op dienen te letten om de bestaande fout te verbeteren, waarin men onwillekeurig zou vervallen , als men van de kaart door de Commissie van deze baai gemaakt, en die vooralsnog de laatst opgenomene is, gebruik maakte. Wij zouden allicht te uitvoerig worden, wanneer wij hier alles wilden aanroeren wat er in het journaal meldenswaardig is op- geteekend, waarom wij lievee onze lezers daarnaar verwijzen en maken hier slechts nog melding van het artikel steenkolen, waarover het lid der Commissie hiervoren genoemd, Croocke- wit 3, zegt dat in het rapport van den Heer van Delden, die in 1828 als Commissaris deze kust had bezocht, melding gemaakt wordt dat op Poeloe Lakahia, niet ver van Tanjong Boeroe gelegen, steenkolen zoude voorkomen; dit werd het geachte luid bevestigd door een Ceramschen handelaar in de Argoenibaai en later nog door den Radja van Aidoema. Had dat Lid Valentijn op fol. 63 1. c. nagelezen, dan zoude hij bemerkt hebben dat Keyts reeds daarmede bekend was voordat hij naar de kust vertrok. Welke moeite Keyts zich getroostte om te weten te komen waar die steenkolen zoude kunnen worden verkregen, hiervan kan men zich bij het lezen van zijn journaal overtuigen, men sla o. a. de dagteekeningen van 30 Juli, 9, 10, 15 Angustus en 17 Septemher hiervoor op. Behalve zijn journaal leverde hij nog een rapport in aan- gaande zijne reis; ook daarin worden de steenkolen niet ver- geten: wat hij hierover zegt deelen wij achter het journaal mede. De Gouverneur van Banda deelde o. a. den uitslag der reis van Keyts aan Robertus Padtbrugge, Gouverneur van Ternate mede; deze schreef hem den 14den Juli 1679 hierop in ant woord, dat wat het landschap Wony, door hem Ony genoemd, betrof, dit in geen der te Ternate aanwezige kaarten werd gevonden, doch hij vertrouwde dat het die landstreek zoude zijn „het sy dan vast land of eylanden, dat Noordoost van Sagiler in de kaert en den inbocht van het gebroocken land maeckt Oostwaarts van den hoek van Weda gelegen.” Doch hoe dit ook mocht wezen, de Gouverneur was reeds te voren onderricht, dat het hetzelfde land was, daar weinige jaren geleden „die acht stucks Tidoreesche corra-corra’s soo braef afgerost werden en met schande moesten vluchten, na eenige T Blz, 134 t. a. pl. 