The lichen book; handbook of the lichens of northeastern United States;
* In de verte doelende op dit bekende Gidsartikel van De Stuers schreef Fred. Muller o. m. in het NieuwsbUid voor den Boekharulel (20 Januari 1874) : „Kunst is niet alleen eene regeeringszaak, ze is evenzeer eene volkszaak. Welke reden zal er voor eene regeering zgn zich de belangen der kunst, ten bate van het volk, aan te trekken als het volk zelf er onverschillig voor is, en zij, aan wie door hnnne maatschappe- lijke positie en in hun eigenbelang de kunstzaken worden toevertrouwd, blinde leidslieden der blinden zijn, en den treurigen toestand steeds verergeren ?" FAMIUK-MAGAZIJN. 829 hoe ook hij uit overgroote zucht om zijn uitgaven productief inse. te doen blijven, het beoogde doel voorbijstreefde. In 1847 had Kruseraan een geiUustreerde uitgaaf gegeven in Be gouderi bruiloft; de aesthetische uitvoering was niet ge- geheel naar wensch geslaagd door het gebruik van geen ge- schikt papier;- twee jaar later was de Polichinel verschenen en verdweuen; de derde geiUustreerde uitgaaf, de Julian iis de Af- vaUige was financieel niet gelukt en deze vierde geiUustreerde onderneming had evenmin het gewenschte succes. Werkelijk scheen het of op geiUustreerde uitgaven een fatum rustte. Het Familie-magazifn gaat dus naast het Christelijk Album, hetgeen een oppervlakkige beschouwing niet zou doen ver- moeden. Het jaar 1856 opende met de }rete?ischappelijke Bla- den, een onderneming op een ander terrein van gelijke strek- king als het Album dsr Natuur. Aan het oud-Nederlandsche gemoed, dat voor alles nuttige wetenschap en ethische bespie- geling vraagt *, was Kruseman niet ontrouw. La seide chose uecessaire en het ChrisUlijk Album waren uitgaven van de laat«te soort, en daarnaast kwam zich in hetzelfde jaar 1856 een nieuwe onderneming vertoonen, de uitgaaf van Kruseman bij uitnemendheid, zijn reuzentaak, zijn grootste, zijn meest grootsche werk, de kompleete Dichtwerken van Bilderdijk, uit- gegeven door Da Costa. Kruseman had zijn handel begonnen met het uitgeven van een citaat uit Bilderdijk; van meet af was het zijn vurigste wensch geweest door het uitgeven van al de gedrukte gedichten van Bilderdijk in een doorloopende reeks, een poging te wagen dezeu dichterlijken heros van de 19*^ eenw nader tot het publiek te brengen; Da Costa stelde hij reeds in 1841, dat is nog geen jaar na zijn vestiging, een nieuwe uitgaaf van De On- Ten Brink. Geschiedenis der Nederlandsche leiterkunde. Amst. 1897 biz. 280. Nl. met een motto onleend aan Bilderdijk's Uitboezeniing bijdegehoorte van Zijne Majesteit in het jaar J792 v66r Gedenkboek der in-huldiging van Z. Af. Willem II door G. Engelberts Gerrits. 330 B. ILDELLDIJK, DICHTWERKEN. i&56. dergaug der eerste wareld voor. Schloone Suringar Da Costa voor de geprojecteerde uitgaaf wist te behouden, verhinderde het uiet, dat Krusemai zijn oog altijd door in die richtig gevasstig bleef houden en steeds beslag legde op Bilderdijk's kopyen, die in veiling kwamen om althans, mocht het er ooit vankunuen komen, over eenige gedichten te kunnen beschikken. Een verklaring van die voorließen te vinden is vrij eenvoudig. Dat Kruseman aan Bilderdijk's letterkundige nalatenschap als complex een waarde toekende, die hooger was dan ze wellicht verdiende, kan een gereede oplossing vinden in zijn neiging, die, vooral nog in de eerste 15 jaren van zijn uitgevers-loopbaan, zich bij voorkeur wendde naar de belletrie eu bij uitbreiding daarvan naar de letterkunde, naar het letterkundig kunstwerk, en hem noopte zijn hulde en veneratie te brengen aan den scliepper zelven van het kunstwerk. Zoo kan geniakkelijk een reden gevonden worden, waarom hij, Nederlandschen dichter van latere tijden beter wilde doen waardeeren door het Dietsch sprekende volk. In een gansch and Ernst, tijd leefde Kruseman dan nu, toen in huselijk kringen de poezie nog goeddeels de plaats innam, die zij sedert heeft moeten overlaten aan de muziek en avondpartijtjes als bij de familie Sta-stok nog in vele huisgezinneu in eere gehouden werden. De werk van een groot dichter nit te geven en daarbij een goede S2)eculatie te doen, het was Kruseman een ideaal. En wie kwam daarvoor meer in aanmerking dan juist Bilderdijk, wiens werk nog te recent was ora tot de letterkunde van een vorig, geheel afgesloten tijdperk te behooren; dan juist Bilderdijk, wens groote naam een zekere luister bijzette aan zijn geboortestad Haarlem, de stad, waar hij zelf zoo met hart, en ziel wetenschap en letteren Poogde te kweeken en te brengen tot zijn Nederland? Kan daarom ook voor die veneratie voor Bilderdijk hebben bijgedragen een liefde voor zijn geboorteplaats, voor Haarlem, waar Bilderdijk ontsliep in 1831, in hetzelfde jaar als Walter Scott en Goethe begraven werden? Kan zijn begraven werden? Kan zijn begraven, die notj. Door Kruseman als jongen van 12 jaar werd bijgewoond, en die „al was het met een vaag besef van de grootheid van den overledene, die daar ter grave daalde, en met een half onbe-wuste eerbied voor de aanzielijke mannen om die baar ge-schaard'', een diepen indruk op hem gemaakt had, zulke indrukken bij hem achtergelaten hebben, dat de wensch naar de komplete Dichtwerken daarvan noodwendig het gevolg geweest moet zijn? Of kan hij ook als kind eenige aanraking gehad hebben met Bilderdijk zelf en van hem wellicht een invloedonden hebben, dien hij zich verplicht zou achten met woeker terug te geven? Kruseraan's ouders verkeerden niet in den kring van J. C. Sibmacher en mevr. de Wed. J. A. Hoorn geb. Van der Laan, met wien Bilderdijk in zijn laatste jaren nog wel omging en evenmin waren zij meer intiem bekend met den kring van mijn overgrottvader Jan van Walre, tot wien Bilderdijk, een eenzelvig mensch, zich nog eenigszins aangetrokken gevoelde. De bovengestelde vraag moet daarom ontkennend beantwoord worden. Maar hoe het zij, de plannen bestonden bij Kruseman van meet af. De uitvoering er van dorst hij vooreerst niet te begiunen, want de financiecle operatic-basis, waarop het gebouw opgetrokken moest worden, moest hij veel breeder en hechter knnnen leggen dan hij in het eerste decennium van zijn bedrijf ook maar bij machte was met grove lijnen zich te denken. Niet onwillig, maar onmachtig. Ilet jaar 1847 kwam. Het gegen Kruseman zich voorspiegelte na's dichters dood te volbrengen, waarover reeds in de vorige eeuw tijdens zijn leven gesproken was, bleek ook in Vlaanderen overdacht te zijn. Onder dagekening van den 15 Juli versprende de firma F. en E. Gyselinck, boek- en steendrukkers te Gent, een prospectus. Brief aan Da Costa 14 Augustus 1859. Kollewijn. Bilderdijk. Zijn leven en zijn werken, Amst. 1891 Dl. II biz. 331. Gerlings. Te Haarlem voor vijftifj jaren. Haarl. 1884 biz. 15, Brief van Da Costa 26 Febmari 1856, voor een hmchryvwg op BUderdijk's voUedige werkeii ^ „Vie kent dat wonder onzer eeuw in zyne voile grootheid? De meeT dan honderd vyftig boekdeelen, waerin Bilderdijk zyn' geest en vernuft verspreid heeft, zyn niet alleen een schier onover-winnelyke hinderpael voor wie in Belgie de vaderlandsche letterkunde aenk. Left, maer  firma Gyselinck wist zij nadruk ged, dat zij nadruk ged en dat haar toe-komstige uitgaaf in Noord-Nederland geconfisceerd zou worden. Vgl. Bouwstoffen Dl. I biz. 304. Over de Norm ale Drukkerij en Gieterij van Weemaels & Plaisant te lezen Bouwstoffen Dl. Iblz. 532, Librilagnano. De V autocratic de la pvesse. La Haye 1834 pag. 100, 110, 304 en 479 en De lettenjicterij van Joh. Ensched 4 de Zonen, Gedenkschrift, Haarl. (1893) biz. 105 vlg. en 133. Het vermoeden (t. a. p. biz. 135), dat Mole jeune de graveur van de bekende serie boekletter in 20 soorten van 3 tot 22 punten was, wordt weerlegd door een vergelijking met het Specimen des nouveatix caractères de la fondeue et de Viniprimerie de P. Didot, Vaine, Paris 1819, waar Vibert als de stempelsngder dier letters genoemd wordt. Dat deze Brasselsche drukkery, althans na de scheiding tusschen Noord en Zuid, hier te lande geen instemming vond, blätte mit hetgeen Junkbloet schrijft in zijn Physiologic van den Haug, (*sGravenh. 1843 biz. 26) : „In het Koninklijk Paleis te's Gravenhage is een verzählen onde schilderyen, wier beschrängigt ik niet zal geven, omdat er een uitvoerige Catalogus bestaat, die — hetgeen u misschien vreemd voorkomt — in het Fransch en te Brnssel gedrnkt is, maar waarschlijk voor Hollandsch geld wel zal te krggen zgn." Waren aan den eenen kant hare kosten van aaninaak zooveel isw geringer dan bij welken Noord-Nederlandschen uitgever ook, omdat zij de wettige eigenschaars der kopy BILDERDIJK, mCHTWERKEN. 833 Waren aan den eenen kant hare kosten van aaninaak zooveel isw geringer dan bij welken Noord-Nederlandschen uitgever ook,  was het duidelijk genoeg, dat Belgie alleen geen voldoend debiet zou opleveren voor deze uitgaaf, waarvan de prijs op omtrent /' 45 geraamd werd; Noord-Nederland moest aan het debiet niet onttrokken worden. Er moest gesmokkeld worden, en het was naar ik geloof een Amsterdamsche firma, lid der Vereeniging, — ik noem den naara van deze nog bestaande firma niet, omdat ik geen volkomen zekerheid voor meening heb — die de alles behalve fraaie opdracht aan- vaardde om de Gentsche firma in de gelegenheid te stellen naar waarheid op haar prospectus te kunnen drukken: „De uitgevers waerborgen de bestelling buiten's lands der exem- plaren, en geven de verzekering dat er geene lyst van holland- sche inteekenaren zal Gedruckt worden." Daar er hier te lande uitgevers zouden zijn, die door die uitgave benadeeld zouden kunnen worden, — in 1855 Week dat het er omstreeks 25 waren — trok het Bestuur der Vereeniging zich terecht de zak aan. Op de algemeene vergadering van den 9 Augustus 1847 hoorde Kniseman de mededeeling van den voorzitter Suringar, dat het Bestuur zoo even kennis gekregen had van het prospectus en daartegen zoodanige maatrcgelen zou nemen als geschikt en uitvoerbaar zouden zijn. Het Bestuur wendde zich tot de ministers van lustitie, Binnenlandsche Zaken en Financien, met verzoek om de verspreiding dier prospectussen met kracht te weeren. 1856. De Belgische nadruk werde daardoor oimogelijk gemaakt. De Vereeuiging liet het daarbij niet. Onder dagteekening van den 14 Augustus 1847, nog voordat de besluiten van de ministerien gevallen waren, verzond het Bestuur een circulaire aan de leden om hen „indachtig te maken aan het hoogd gevallijke" (om niet te spreken van het ouzedelijke) van elke, zij het dan ook zijdelingsche raedewerking", daarbij den wenschte kennen gevende, dat de verschillende eigenaars der kopyen hier te lande onverwijld zich zouden vereenigen „tot cene uit-gave van Bilderdijks werken, die in volledigheid van inhoud, naauwkeurigheid van redactie en netheid van uitvoering voor geenen nadruk zal behoeven te wijken; eene ondememing, die oongetwijfeld Zal worden toegejuicht door alien, die waarlijk prijs stellen op de eer onzer letterkunde en den daaraau verbonden bloei van onzen handel; eene ondememing, die, zoo wij vertrouwen, door onze natie krachtig genoeg ondersteund zal worden, om de uitgevers eene billijke vergoeding te gven voor de kosten en opofferingen, daaraan verbonden. Die stem vond weinig weerklank. Wie toch zou de persooni zijn, die de hoogst bezwaarlijke taak op zich zou nemen de verschillende eigenaara, gesteld al dat zij te ontdekken zouden zijn, tot eenstemmigheid te brengen? Zooveel hoofden, zooveel zinnen, en onttrok zich een van hen gedurende de voorbe-reidende werkzaamheden aan de ondememing, dan moest het plan in duigen vallen. Niettemin was er een persön, die een poging ging wagen, nl. Dr. H. H. Kemink te Utrecht. Gerugsteund als hij werd door uitgebreide handelsrelatiiin, moest de uitgever-redacteur van de Jaarhoekeii voor welenskaijelijke le theologie en de uit-gever van stichtelijke lectuur door Francken en door Doedes en van Van Oosterzee's Ret leven van JezvA zich aaugetrokkeu van Binnenlandsche Zaken berichite aan het Bestuur, dat de aankon-diging in de SCaalscourant van den 13 Mei 1844 in hetzelfde blad zou worden herhaald. De IIaniielhi{on van de alyr.meene vcrgaderiny der Vereeuiging 1848 biz. 21 drukken ten onrechte 17 Augustus. BILDEEDIJR, DICHTWERKEN. 335 gevoelen tot de conservatief-religieuse richting van Bilderdijk. 1856. De -firma Keminken en Zoon tooff aan den arbeid. Vele boek-handelaars verklaarden zich bereid aandeelen in de onderneming te nemen; in het Nieuwsblad 'juichte Kruseman met cen hartelijk gemeend bravo, „beter laat dan nooit" de onderneming toe, maar de antwoorden van de verschillende eigenschaften op de schriftelijke uitnoodiging van Kemink op zich wachten. Een los gerucht, dat men nog een ander plan mocht verwachten, werkte die besluiteloosheid in de hand „Na vier maanden van geschrijf en gewrijf, van overleggingen en besprckingen, maar van bitter weinig handelen, liepen de plannen op niets uit; met toewijding begonnen, ontmoette Kemink zoo-veel moeielijkheden, die hij niet uit den weg kon ruimen en overwinnen, dat het uitgeven van en kommen kommen kommen werk scheen te zijn. Het Bilderdijk-monument liet niet meer van zich hooren. In den Boekhandel werd na deze beide pogingen voorhands geen stem meer vernomen. Op het taal- en letterkundig Kongress in September 1854 te Utrecht gehouden zou het blijken, dat andere plannen in de lucht hingen. In assuitting met een geschenk van den Koning aan het Kongress, van een volledig exemplar van Bilderdijk's werken, het Dr. Wap, een vurige en heftige Bilderdijkman, een rede-voering om de sjmpathie der aanwezigen op te wekken om op Bilderdijk's aanstaanden honderdjarigen geboortedag (7 September 1856) een monument in de hoofdstad des llijks op te rich ten; het ontwerp op zijn verzoger de zwaan van den Meander in top, was in afgietsel ter vergadering aanwezig. 8 September 1847. Bericht van Kemink in Nieuwsblad voor den Boekhandel 8 October 1847. Handelingen van het vierde Nederlandsch taal- en letterkundig Kongress. Utr. 1855 biz. 243. Topping op Bilderdijk's Afscheid (1811.) Teekeningen Berüchtungen in de Bilder-verzählung van Dr. Wap in de Bibliothek van de Maatschappel der Nederlandsche Letterkunde. Bilderdick, die heftige tegenstand openbaarde zich, denkelijk wel om den persön van den voorsteller, die als Katholiek door sommige andersdenkenden niet recht vertrouwd werd. Men will een monument oprigten ter eere van Bilderdijk, sprak Prof. Vreede, maar ik vraag u, waar staat het monument ter eere van Oldenbarneveld, waar het monument voor Johannes de Witt, waar het monument voor Simon van Slingelandt, waar het monument voor Simon van Slingelandt, waar het monument voor Heinsius, alien mannen, die door den onverbiddelijken geest van reactie, welke doorstraalt in de geschiedenis des varlerlamk van Bilderdijk zijn beschimpt en verguisd. De schim van Oldenbarneveld zou om wraak roepen, indien deze vergadering er toe kon besluiten eenige de minste waarde te hechten aan het oprigten van een dergelijk monument; men zou protest moeten aanteekenen tegen dergelijk monument ter eere van Bilderdijk, zoolang niet aan Oldenbameveld, ik zou er nog kunnen bijvoegen, o Måde deze ook de pers van Bilderdijk beschimpt is, ook aan Hugo de Groot van wege de natie een gedenkteeken zou zijn opgerigt. De voorzitter, Mr. H. J. Koenen, kreeg de lastige taak de orde te handhaven in het debat, waaraan, alien in af keurenden zijn, ook Da Costa, van Hall en Prudens van Duyse dehia-men en eindigde met een overgaan tot de orde van den dag. Wap liet echter zijn 2)lan niet varen en poogde op eigen wieken drijvende het noodige bedtag bijeen te krijgen. Hij Handelingen van het vierde Nederlandsch taal- en letterkundig Kongres. Utr. 1855 biz. 252. Vgl. de naturlgk niet onpartgdige voorstelling der zaak in de Levensschets van G. W. Vreede, naar zijn eigen. Kund. 1883 biz. 448. — In zgn Levensbericht van M. C. van Hall (Handelingen van de MacUschappij der Nederlandsche Letterkunde 1851) biz. 45) vermeldt Koenen, dat Van Hall altbans het verlangen koesterde, dat bet ontworpen model door de vergadering in oogenscbouw zou worden genomen. "Ik ben er niet rouwig over, dat bet monument van Royer weinig weerklank beeft gevonden. Het gaat aan onderscbeidene vitia (ook missehen een vititwi ingenii) mank." (Brief van Da Costa aan Mr. H. J. Koenen 27 September 1854.) BILDERD, DICHTWERKEN. 387 moest ten lange leste ook die poging opgeven, toen hem ter 1856. oore kwam, dat men te Amsterdam wel geen plekje gronds zou willen inruimen voor een „huldeblijk der Natie aan den grotsten Genie van Stad en Land" \ Hij was niettemin naar eigen oordeel met het beste gevolg werkzaam geweest en had in verschillende plaatsen personen aangezocht de financieele taak dedeelelijk over te nemen. Voor Haarlem was, op aanraden van A. de Vries, zijn keus gevallen op Kruseman Die zich die opdracht had laten welgevallen, van harte gaame daarvoor bereid door de achting, die hij voor den kolossalen Bilderdijk in zijn hart ronddroeg. Dat plan mislukte dan ook om in een anderen vorm het hoofd weer op te steken. Kruseman zou zich Bilderdijk aan-trekken. Even, terloops, had Pradens van Duyse op het Congres beteiligen Bilderdijk saam te stellen als bestaande aangeroerd en als de wensch van de gansche vergändering kunnen zeggen, dat een hulde aan Bilderdijk lang geen onverschillige zaak was. Bilderdijk. Hij was de poezj!" Brief van Wap aan Koenen 8 December 1854. "De eenige persön, die, myns oder de noodige vereischen bezichtigen, van yver, geestdrift, en, indien ik bet zoo noemen mag, de rechte Bilderdgks gezindheid, is de Boekverkooper A. C. Kruseman, een bekwaam, jengdig man, vol van vnnr, geest en kracbt, en die de commission, zoo die hem opgedragen wordt, naar ik gelöst, niet van de hand wgzen zal." (Brief van De Vries aan Wap, geciteerd in een brief van Wap aan Kruseman 26 November 1854.) "Brief van Wap 28 November 1854. "In 1856 werd opnieuw aan bet denkbeld van een standbeeld ge-tornd. "Men heeft er zelfs in couranten-artikels van gesproken, en men heeft Bilderdyk gebmikt om de oude Waag op de Westermarkt [te Amsterdam] leelijk te doen vinden en te doen afbreken. Dat laatste is ge-lukt; het oude, leelyke, vervallen en onanzienlgke gebouwtje, zonder historische berinneringen, zal ons aesthetische gevoel niet lang meer schokken; het plan, om het aan zyn verdedigers in koop aan te bie-den, is niet tot rgpbeid gekomen; men heeft ook niet voorgesteld om er voor die beeren een koffijhuis van te maken. — Het gebouwtje gaat weg, maar het standbeeld komt niet." (De Gids 1856 Dl. II biz. 686.) Ilandelingen imn het vievde Nederlaivhch taal- en leiterkundiy Congres. Utr. 1855 biz. 260. 1856. De opgewondenheid in de uitgeverswereld over de plannen van 1847 was voorbij; de gemoederen waren tot kalmte gekommen over den wensch van Wap. Het ijzer was niet meer gloeiend, raaar nog niet zoover afgekoeld, dat het onder een voorzichtige bedachtzame hanteering niet meer handelbaar zoude zijn. Het leek Kruseman,,een Kruseman, zooals De Tijd-sjnegel 'hem veelzeggend noemde, het juiste oogenblik een poging te wagen ter verwezenlijking van zijn lang begeerden wensch. Het publiek was in de laatate jaren voldoende bewerkt om speculatief de onderneming, waarmede duizende gul-dens gemoeid zouden zijn, te beproeven. En aan den anderen kant, moest het Kruseman niet een prikkel te meer wezen zijn krachten t Wagen aan de oplossing van een problem, dat anderen vruchteloos gepoogd hadden op te lossen? Zoude het hem, den voorzitter van de Yereeniging, niet inderdaad tot den primus inier pares maken en een krachtige stoot zijn om het uitgeversbedrijf in de schatting van het publiek te doen stijgen? Met ernst, met toewijding, met liefde begon hij zelf de voorarbeid, want mocht het plan hem gelukken, dan zou hij ten minste meenen in zijn boekverkoopersleven een feit gedaan te hebben. Hot moge hier de plaats zijn om, voor verder te gaan met het beschrijven van hetgeen Kruseman in deze moeite voile, maar glorierijke onderneming zou doen, even stil te staan bij de verhouding tusschen Kruseman in 1855 en den gestorveii Bilderdijk. Was, zoals ik zeide, het tijdstip tegenover het publik gunstig gekozen om een kompleeten Bilderdijk te beproe- ven, voor den persoon van Kruseman zelve was het, van achtet eren bezien, wel bijkans het laatste oogenblik, waarop hij zich zou aangepoord kunnen gevoelen dezen arbeid te onder- nemen. Voor Bilderdijk's dichterschat moest hij als persoon toch groote voorliefde hebben, wilde hij dien als uitgever pro- ductiefe laten zijn. En al zou hij nu Bilderdijk voor alles wil- i856. leu huldigen als literair kun * Stenar, niet als ethisch persön, meiisch en dichter waren in den overleden dichter toch te nauw aan elkander verwant en te eng verbonden dan dat het inogelijk zoude zijn den een voUedig van den ander te scheiden. Onwillekeurig en als van zelf zou een monument aan den dichter Bilderdijk tot op zekere hoogte ook huldigen den onverdraagzamen orthodoxen menschenhater. In 1855 zou de laatste bij Kruseman geen onoverkomelijke hinderpaal opwerpen voor den eerste. De invloed van Huet deed zich wel is waar op zijn godsdienstige denkwijze alreeds sterk gelden, maar nog had die invloed niet zoo gewerkt, dat hij beslist naar de moderne richting overgegaan was. In 1854 had hij nog met zekere voorliefde een dichtstuk als Koenen's De Christian-zei-deling' kunn. En uitgeven, een half jaar later was hij twife-lende; het prospectus uit lh51 van het Album der Natuur droeg zijn instemming niet meer weg. Wat hij twee jaar later als uitgever van de Brieven over déti Bijbel zich zelf niet zou hebben kunnen verantwoorden te doen, kon hij nog onderne-men in dit jaar zonder met zich zelf in tweespraak te komen. Als uitgever van de Dichtwerken van een kerkelijk onver-draagzaam man zou hij niet in conflict komen met zich zelf. Het was als gevoelde hij zelf dat nu voor hem de tijd gekomen was en dat eigen godsdienstige opvattingen hem wel-licht later niet meer zouden veroorloven de hulde aan Bilder-dijk te brengen, die hij sinds jaren gehoopt had hem te kunnen te betoonen. Eenmaal het besluit genomen zelf de handen aan de ploeg te slaan, die anderen vruchteloos gepoogd hadden te besturen, ging hij zelf de bakens met ijver uitzetten om zoo. "De Christen-zendeling" was een prysvraag van de Maatschappij van fraaie Kunsten en Wetenschappen, waar van het onderwerp door Tollens was opgegeven. De ingekomen antwoorden werden, na beoor-de Lingering door Tollens, alien aufgekunden. Koenen's dichtstuk behoorde niet tot de antwoorden en viel in Tollens' geest (Brief van Tollens aan Kce-nen 30 Mei 1854). — In 1855, der Küste der Kruseman er een nieuwe titel-nitgaaf van verschgnen om het debiet te bevorderen, waarin hg niet slaagde. 22* Bündel, mCHtWERKEK. 1856. spedig als mogelijk zou blijken de eerste aflevering te kuii-nen verzenden, nog voor dat een geheele ommekeer in zijii ethischen denkwijze zijn beslag had gekregen. A. C. Kruseraan begon dan in het voorjaar van 1855 met ingenomenheid zijn omvangrijk plan uit te werken. Drie vragen waren achtereenvolgens tot oplossing te breigen: wat heeft Bilderdijk gesehreven, waar is het verschönenen en wie is de tegenwoordige eigenaar. Een terreinverkenniig viel iiet moeielijk. De bibliographieen van Glinderman (1833), en van Klinkert waren evenals de Amiwijzing en de Nal-ezing van Pan de hulpmiddelen om tot de wetenschap te gera-ken van Bilderdijk's letterkundige nalatenschap. Maar bezwaar-lijker was het te weten te komen wie de eigenaars der kopyen waren. Natnurlijk dat Van Kesteren, die sinds het jaar IS 22 waarin hij de eerste verkooping van ongebonden boeken gehören van eigenaar had doen vei'wisselen, de aangewezen persoon was bij w In der aller-einigen plaats om in lichting ging aankloppen; ook Fred. Muller, boekverkooper in merg en beiden bibliograaf en Jacobus Badink, voor wien een boek een doodgewoon handels-artikel, meer niet, was, maar die dan ook in zijn geheugen zooveel te meer wist van de materieele geschiedenis van de boeken uit zijn tijd en uit vroegere perioden, werden door Kruseman geinterplätet. Zoo doende, al vragende en veme-niende, al speurende en zoekende, kon hij vrij wat kopyen op het spoor komen en aankoopen, en kon hij als eerste post van deze onderneming den 24 Mei 1855 als betaald aan J. F. K. Schwaebe een bedrag van./57() boeken. Bij lange Nu waren Nog niet alle eigenschaft bekend, veel minder van de bekende eigenschaft de kopyen aangekocht. Om voortgang in het werk te brengeu, verzond Kruseman in April of Mei een circulaire, die hij in het Nieuwsblad van den 31 Mei 1855 Het opnemen en twee maanden later opnieuw verzond. Die circulaire „even krachtig als rond en roijaal" naar het oordeel Gratis bijvoegsel van de Navorscher d85S. Levensschetsen en verspreide slukken. Amst. 1884 biz. 104. BILDERDICK, DICHTWERKEN. 841 van Fred. Muller, drukier in de lassie redactie in extenso ih36. af, om het belang dat dit stuk heeft als eerste officieele open- baring van Kraseman's plan. Haarlem, Julij 1855. Eenigen tijd geleden heb ik onderstaande circulaire in het Nieuwsblad van den Boekhandel geplaatst, die alzoo welligt ter uwer kennis gekommen is, maar die ik ten over- vloede de vrijheid neem hier te herhalen. »M. Sinds zoolang ik in den Boekhandel was besfond bij mij, even als bij zoo velen, de wensch, dat eindelijk toch eens de zoo versirreide tcerken van onzen Bilderdijk bijeengebragt, en door een kompresser druk algem »M. Ein verkrijgebend mogt worden. In jeder darora van ganscher harte de bewegende, die er in den Hollandschiffen handel ontstond, toen in 1847 op eens uit Belgie van de Gebr. Gyselnck het plan uitging, om Bilderdijk zu te drinken, en daardoor onze Vaderlandsche Uitgevers wakker werden geinaakt, om die uitgavete voorkoraen door zelve de handen aan den arbeid te slaan. Het is mij ter ooren gekommen, dat er toen, behalve het plan van associatie van de H.H. Kemink, ook door anderen over een dergelijk voomeinen is gedacht. Het is naturlik, dat ik, bij die bemoeijing van zoo geachte Uitgevers als de bovenbedoelden, mij zeer bescheiden op den achtergrond hield, en de behartigend der zaak gaame aan zooveel betere. Zorgen overliet dan de mijne. Maar die beweging van ijver en opgewekteid eindigde weder in eene normale kalmte, en Bilderdijk kwam noch in Belgie, noch in ons Vaderland. Hoe langer die onver- Brief van Fred. Muller 1 Juni 1855. BilDERDIKE, DICILWERKNER. 1856. Schilligheid of werkeloosheid aanhield, des te sterker out- waakte bij mij de lust, om te trachten te doen, wat ecu ander toonde te laten varen. Thans, iia weder verloop van niet minder dan acht jaren, meen ik tijd in overvloed gelaten te hebben aanvat. Afiende van het uitgebreider plan om alle werken, ook de prozaische, van den auteur te verzamelen, heb ik het mij tot taak gesteld om te trachten ten minste de Wtchtwerken van onzen Bilderdijk uitgegeven te krijgen, en zonder eenige achterhoudendheid veroorloof ik mij, U daarvai bij deze kennis te geven, een b 1856. Schilligheid of werkeloosheid aanhield, des te sterker out- waakte bij mij de lust, om te trachten te doen, wat ecu ander toonde te laten varen. Thans, iia weder verloop van niet minder dan acht jaren, meen ik tijd in overvloed gelaten te hebben aanvat. Afiende van het uitgebreider plan om alle werken, ook de prozaische, van den auteur te verzamelen, heb ik het mij tot taak gesteld om te trachten ten minste de Wtchtwerken van onzen Bilderdijk uitgegeven te krijgen, en zonder eenige achterhoudendheid veroorloof ik mij, U daarvai bij deze kennis te geven, een b 1856. Schilligheid of werkeloosheid aanhield, des te sterker out- waakte bij mij de lust, om te trachten te doen, wat ecu ander toonde te laten varen. Thans, iia weder verloop van niet minder dan acht jaren, meen ik tijd in overvloed gelaten te hebben aanvat. Afiende van het uitgebreider plan om alle werken, ook de prozaische, van den auteur te verzamel Ere op uw welgezinde medehulp. It is er nogtans verre van af, dat ik ook in dit opzigt oubillijk of ter k wader trouw zou begeeren te handelen. Zonder eenig misbruik te willen maken van het verjaarde eigendomsregt-, en met de erkenning van alle — hölwel niet onoplosbare — bezwaren, die er verbonden ziju aan de reproductie van de uitgaven tusschen 1803 en 1817, wensch ik alleen langs den breedsten en openlijksten weg te geraken tot het doel, dat ik mij met eenige wannte heb voorgesteld. Ik kom daarom ruiterlijk met dezen brief tot U en andere eigenaars van Bilderdijksche kopijen, met de vraag, of gij mij tegen hilUjke vergoeding het regt tot herdruk wilt afstaan, hetzij met of zonder de voorhandene exempl. aren. Op dien voet wil ik ze voor mij zelven pogen te verzamelen; maar ik erken even rond, dat ik ook aan ik erken under de geheele ondememing wil afstaan, zoo Gij die thans nog voor u zelven begeeren mogt, U daar-toe mijne kopijen aanbiedende tegen den prijs, dien ik meen dit den kordaatsten voor-slag, dien iemand zou kunnen vergen, en dardoor blijk te gven, dat ik alleen wensch te ijveren zooveel ik kan, dat er een Bilderdijk kome (en wel thans, nu er ge varen dreigen, die ik mij niet geroepen reken hier te ontwikke- leu), onverschillig of die bij mij of bij een ander licht 18j6. AVilt Gij mij toestaan gebruik te maken van Uwe kopijen, dan vraag ik U orn een hillijk voorstel, een voorstei dat aanneembaar is, en niet zoo uit de hoogte, dat er aan geene bereiking te denken valt. Ik bid U daarbij in aanmerking te neraen: 1. Welk voordeel U heden de fonds-artikelen van fiiLDERDiJK opleveren; 2. Wat uwe kopijen schade zouden kunnen lijden door een kompleeten en uit den aard der zaak kost-baren herdruk; 5. Wat door U zelven betaald zou kunnen en willen worden, indien deze vraag van U tot mij, in plaats van van mij tot U uitging; — en eindelijk in ge-moede te overwegen: 4. Wat er tochi te winnen valt bij eene onverzette-lijke vasthoudendheid aan on Zwei wederkereiige kopijen, die steeds eene verschijning van Bildeiidijks werkcn, tot oneer en grieve van den Boekhandel, in den weg blijft staan. Wil de uitgave thans nog door U of door een ander worden ondemoraen — ik herhaal het — 't zal mij even lief zijn en mijne kopijen zijn op genoemde voorwaarde tot uwe dienst. Ik wil er gaaf afstand van doen, zelfs zonder eenig voorbehoud van deel in de onderneming, daar ik voor mij zelven, indien de uitgave mij verleend werd, ongaame deelgenooten zou hebben, en ik mij evenmin aan een ander zou begeeren op te dringen. Wil eene enderneming, naar mijn bescheiden oordeel, met warmte worden behartigd, dan moet ze in handen van een en niet van raeerderen zijn. Behoef ik het U, na het bovengezegde, te herhalen, dat ik in deze poging meer door eenige letterliefde en door Uitgevers-conscientie gedreven worde. Dann dann door eigen-belang? Bij een uitgave als deze, is het welslagen of het. 1856. mislukken zelfs in de verte niet te berekenen. Maar 't zij voor mij zelven, 't zij ten behoeve van een ander, ik maak bet mij tot een pligt, om met al mijn vermogen bet mijne te doen, ten einde te trachten aan onze litte-ratuur niet langer te onthouden de uitgave der werken van onzen zoogenemden Eersten Dichter, wiens bezit — waarlijk niet onze nationale eer! — eene zeldzaam-heid is, en waarvan laauwheid en onzen Boek-handel hoe langer hoe meer de schuld en de schande zouden dragen. Breng het uwe toe tot het waardigste monument voor Bilderidge, de uitgave zijner werken, en vereer mij met Uw welberaden en welwillend antwoord. Van verschillende kanten heb ik hierop de meest belangelooze, vriendschappelijke antwoorden en aanbiedingen ontvangen, die ik met alle erkeutelijkheid waardeer. Bij een zoo uitgebreid plan evenwel als de verzameling van Bilderidge werken, is het nog steeds een zoeken in den blinde, wdiir alle de kopijen zich bevinden; en toch is het weten hiervan een hoofdvereischte tot verdere bemoeijingen. Tk acht mij daarom verpligt mij persooulijk te wenden tot alien, van wien ik reden heb te veronderstellen, dat  zijn en wilt gij mij helpen in mij beleefdelijk eenig berigt, voor welken prijs gij mij het kopijregt met of zonder (lie) zonder) de exemplaren wilt afstaan. Ik bid u daarbij nogmaals zoo billijk gingelijk te zijn, daar ik u niet behoef te zeggen, hoe bij de menigte van Bilderdijks werken, de opofferingen spoedig wel zoo zouden kunnen zijn, BILDERDIKE, DICHTWERKEN. 345 Clat er voor nu noch ooit aan eene verwezenlijking van 1856. 't voornemeii te denken zou wezen. Mij met Uw welwillend antwoord vleijendc, ben ik met achting en groete UEd. Dw. Dienaar A. C. Kruseman. De gevolgen van deze circulaire bleven niet uit; nieuwe aan-biedingen kwamen in, en was een maal een kopy aangekocht, de resteerende moesten tot alien prijs bemachtigd zien te worden; want ontbrak er een kopy aan Kruseman's Bilderdijk er zou geen sprake kunnen zijn van ko7npleet en het plan zou niet alleen onherroepelijk in duigen moeten vallen, maar de besteede gelden zouden reddeloos verloren zijn, daar het niet denkbaar was dat een eventueele verkoop der verkregen kopyen de uitgeschoten onkosten zouden dekkeu. Er zou misbruik gemaakt worden van de wetenschap, dat hij tegen elken prijs sommige kopyen in zijn bezit moest zien overgaan. Ongelukig voor Kruseraan was een der voornaamste bezitters van Bilderdijk's kopy. En Eadink te Amsterdam, die 4.5 titels van den dichter in zijn fonds had. Ongelukkig, want hij toonde zich weinig bereid tot raedewerking. Kruseman wist van dien „onbuigzamen bestrijder" zijn „vrieudelijken medehelper" te maken, en tegen betaling van de som, waarvoor Eadink zelve de kopyen gekocht hadvermeerderd met 5 percent rente, te zamen / 2846.44^ en een exemplar op best papier der komplete uitgave, kreeg hij de kopyen in zijn bezit. Op een dergelijken voet deed ook Suringar te Leeuwarden, die zelf in vroegere jaren ook een poging in deze richting gewaagd had zijn eigendom over. Andere eigenaars volgden; Grobe, Wansleven, Ten Brink en De Vries, Jacob, Muller, om de vooniaamsten te noemen, waren tot afstand te Moeielijkheden, die uit den weg geruirad moesten worden, den zich naturlik voor; kopyen waarvan de eigenaar niet te vin- Brief van Suringar 8 Juli 1855. BILDERDIKE, DICHTWBRKEN. 1856. den was \ of anderen, waarvan verschillende personeii als eige-naars zich gedroegen. Op J)e muu- en kikvorschkrijg meeiiden Van Boekeren en Van der Post beiden recht te hebben; van beiden kocht Kruseman het recht, terwijl later, nadat dezc kopy reeds afgedrukt en in den handel was, Bilderdijk's zoonkwam vertellen, dat dit werk altijd door den diehter zelvc als privaat eigendom beschouwd was en aan de verkoopers het recht van eigendom betwistte; evenzoo handel de hij later met de Wed. G. Goossens en Weddepohl over Dfi moord van Woerdeu van Vrouwe Bilderdijk. Eoelants te Schiedam bleef onverzet-telijk zijn Bilderdijk-kopyen, die hij kort te voren uitsluitend ter opname in zijn Pantheon van C. van der Post Jr. en Schwaebe gek Ocht had, aan Kruseman over te doeu; die kojjyen moest Kruseman wel overnemen, om ze vroeg of laat in het Tan-theon te zien verschijnen. Principieele bezwaren deden zich voor met Van der Post over de Mengelpoezy en de Vo'ezif verschenen in 1799 onder het decreet van 1796 en in 1803—1807 onder de wet van 1803, die het eeuwigdurend kopyrecht gedecreteerd had. Maar aan den anderen kant ook de meest mogelijke wel-willendheid, wanneer de Erven Bohn, de familie Kesteloot te Gent en Joh. Euschede en Zouen kosteloos kopy-afstand of het recht ter ovemame aanboden. Bilderdijk werd langzaam saamgebracht; een groote uitbreiding werd aan de drukkerij gegeven met het oog op de nieuwe groote ondememing. De handpersen werden vervangen door twee snelpersen de lettervoor-raad kreeg aunmerkelijke vereterking, vooral in de boeklettere; nieuwe letterzetters werden gevraagd en met een zolder vol onverkoopbaar goed, met het recht van hernieuwde uitgaaf, dat Kruseman zich voor / 7095 en 12 present-exemplaren had weten te verzekeren, kon zee gekozen worden. Een dergelijk bedrag, feitelijk zonder vasteu grond als eerste NieuwsblaU voor den Boekhandel 4 en 18 October 1855. O. a. werd hem door de lettergietery van Joh. Enschede en Zonen den 29 November 1855 afgeleverd 311.50 pond garmond romein n. 22. Nieiiwsblad voor den Boekhandel 20 December 1855, Som ill de onderneming gestoken, werd door menigeen, al was i«''« hem dan ook liet juiste bedrag niet bekeid, voor een rokeloos waagstak gehoudeii. En ook Kruseman zelf moet zich wel eens beklemd hebben gevoeld. Want hoe zou de onderneming ont- vangen worden? Zou zij opgang maken bij het publiek? Zou hat Di Nieiiwsblad voor den Boekhandel Etches volk Neerlands zoogenaamden eersten dichter geöffnete Dichtwerken? Het zou een gouden of een jären ketting wezen voor den uitgever. „Aanvangen is bij mij — ik streef er ten ininste naar — voortgaan en afmaken, schreef Kruseman eens vol zelf bewustheid van zijn kracht aan Da Costa; ik ben opgegroeid onder 't leggen van spoorwegrails", ', en het zou blijken, dat zijn zelfvertrouwen niet misplaatst was; het zou blijken, dut Kruseman geen misrekening gedaan had, toen hij het plan op touw zette, en dat hij de aangewezen persoon was om den lang verwachten B'dderdljk uit te geven. Ile welsligen van een uitgave, welke ook, hangt, afgescheiden van de inwendige waarde en van de meer of raindere mate van medewerking van den Boekhandel en van koo])lu8t van de activiteit van den uitgever, het materieele deel en van de en van de geschikte van den redacteur, het intellectueele deel. De Bilderdijk-kopyeu waren, zooals zij zich opstapelden op de Haarlemisch zolders, een ongeordende hoop; er moest en persoon gevonden worden, die het werk zou regelen en wiens bezielende geest, door het vinden van een logisclie op-eenvolging der dichtstukken deze doode massa ten leven zoude weten te wekken en den weg zou weten te wijzen tot een studie van den raensch en den dichter Bilderdijk, zooals die zich in zijn dichterlijke nalatenschap vertoont. Die jxirsoon moest zijn een geest verwant van Bilderdijk, een dichter als hij, zoo mogelijk iemand, die Bilderdijk gekend en met hem omgegaan had, die in hem zijn meester erkende; die persoon moest en kon geen ander zijn dan Da Costa, Da Costa, de kweekeling, 1856. de navolger en de wederga van Bilderdijk. Want Bilderdijk, hoe had hij in de laatste van zijn jaren zijn evenknie voor den toekomst begroet: Niet door Natuur verknocht, maar Geestelgker banden, zgt gee me een evenbeeld, en wordt het eens geheel. Uw geest was Poezy, smolt samen met den mynen In "t bovenmenschelijk vanr nit hooger kring dan de Aard". Reeds een jaar na zijn vestiging had Kruseraan gepoogd Da Costa te winnen voor het plan een nieuwe uitgaaf van Bilder-dijk's De ondergaig der eersie wareld te bezorgen, thans, nu voor literairen arbeid Kruseman uitsluitend de uitgever van Da Costa geworden was, was een woord van Kruseraan voldoeude om Da Costa tot de grootsche taak te bewegen, de rang-schikking der gedichten van Bilderdijk, zijn „dierbaren Vader in het geloof" op zich te nemen en zijn beste krachten in te spannen om de vergetelheid, waarin Bilderdijk bij het puldiek allengs scheen ie zuUen geraken te doen wijken. Geen, fiilderdgken by bun leven Wordt de eerekrans naar eisch gegeven, En worstelaren zoo als by, Valt vaderland en volk eerst na hun nitgang had Da Costa 12 jaar te voren, in September 1843, gezegd.hij ging zich opmaken de eer, die het jonge Holland Bilderdijk's kunst, maar meer nog aan zijn doel verschuldigd was, naar ver- * Bilderdijk. Aan Mr. Istuw da Costa (Krekelzangen. Rott. 1823 Dl. Ill biz. 56). In De dirhtwerken (Dl. XI biz. 253) geteekend 1821, in den oorspronkelijken druk 1820. *,Di)ch betzy met de uitgave van bet Bilderdykche beldendicht, betzii met eenigen anderen letterarbeid, zal bet my altijd aangenaam zijn UEd. zoo veel de zaak moge medebrengen, eenigen voorkenr te be- wijzen, zoo als ik van den beginne UEd. te kennen gaf." (Brief van Da Costa 22 Mei 1841. * Ih'icven ivr ii * Mr. Isaac da Ctista, Amst. 1873 Dl. Ill biz. 185. Da Costa in Muztau-almtmak voor J844 biz. 17. Bricven ran Mt. Isaac da Casta, Amst. 1873 Dl. Ill biz. 18. BILDTUR, DICHTWERKEN. 349 Mogen aan den gestorven zanger te bewijzen en het vooruit- 1856. zicht alleen van dien taak was hem onuitsprekelijk bemoedigend. „Men kent Bilderdijk hier nog niet, schreef hij aan Groen, dan fragmentarisch, eenzijdig, accidenteel. Nu gaat hij verschijnen in den rijkdom van dat ensemble der zeldzaamste poetische grootheid en schoonheid. Nu zal men het, om dns te zeggen, aanschouwen en tasten wat in Bilderdijk an Nederland gegeven werd." „Sedert nu bijna een eeuw, schreef Da Costa na de voltooiing van den arbeid aan Kruseman, is Bilderdijk en zijn dankbare kweekeling na hem, werkzaam geweest voor den dichterlijken roem van het vaderland. Welk is tot hier toe voor hem [?] 't meest de openbare weerklank in dat vaderland geweest? Miskennen, schelden, verguizen, ignoereeren (het ergste van alles!)" Da Costa ging Zich dan aan de taak wijden Bilderdijk aan Neerlands volk terug te geven. Maar toen hij eenraal het anbod van Kruseman aangenomen had, begon hij te wankelen. Overleg met Groen deed hem echter volharden in zijn een-maal genomen besluit; „ook zonder mijne medewerking komt de editie tot stand, die Kruseman geheel onafhankelijk van mij het ondernomen, die hij geheel zonder mij zou kunnen tot stand brengen. Alles is er op overgeven om den eompleeten Bilderdijk als dichter te geven. Ontrek ik mij, dan geven wij juist het antidotum, dat met mijne inleiding eiiz. bedoeld is, pris. Dan komt Bilderdijk in deze geheel nieuwe kracht en gestalte geheel in vijands hand en macht; Dr. van Vloten, bijv., of de Eoomschen, of wie Wet wie andere van de mannen der eenw, bij wie in deze laatste tijden het credieren van Bilderdijk zer gerezen schijnt. Het was dus de heimelijke hoop, dat de nieuwe uitgaaf vooral dienstbaar zou zijn aan een stuitting der liberale denk-beelden'op kerkelijk en op politiek terrein en een wenschelijk tgenwicht zou kunnen aankweeken tegen de Katholieken, die ' t. a. p. Dl. II biz. 397. ' 11 Februar 1859. ' Brieven van Mr. haac da Costa. Amst. 1873 Dl. Ill biz. 4. 350 BILDEEDIK, DICIITWERKEN. 1856. door (le invoering der Bisschoppelijke Hierarchic in 1853, hoe laiiger hoe meer een vast aaneengesloten partij gingen uitraa-ken, dat Da Costa meende zich iiet tc mogen onttrekkcn. De apologie, die hij beoogde aan zijn vereerden leermeester tc wijden, was zijnerzijds het zwaartepunt van zijn arbe Id, de toekomstige Be rmnsch eu de dichter IVillerfi Büderdijk. De toekomst zou leeren of zijn hoop bewaarheid zou wordeii, en Kruseinan's onderneming werkelijk een schrede vooruit zou zijn tot grootere en betere waardeering van Bilderdijk onder het groote publiek in de richtig die hij wenschte. Er viel voors-hands vrij wat werk te verrichten voor het eerste vel ter perse gelegd kon worden; over velerloi vraagpunten moest een bestissing genomen worden, voor velerlei moeielijkheden en bezwaren raoest een uitweg gevonden worden. De kompleete voor werken — want de prozawerken had Kruseman reeds van begin af buiten zijn onderneming gehouden — waar bestaan die in? Moeten daar ook onder begrepen worden, de tallooze gedichtjes, die na het overlijden van den dichter, meer curiosittsthalve in verschillende jaarboek. jes opgenomen werdeu? Neen was de beslissing; slechts dat wat door Bilderdijk zelf in het licht gegeven is of daarvoor bestemd was moet een plaats vinden; wat door hem niet voor het publiek bestemd was, moet onherroepelijk uitgesloten worden, al wordt dan ook door deze en gene een onuitgegeven gedicht gepubliceerd. 