Bijdragen tot de taal-, land- en volkenkunde
Bij hen werd meu niet huwbaar door den leeftijd; geen spraak daarvan, Om aanspraak op eene huwelijksverbintenis, of wat daar- voor gelden moest, te kunnen maken, had elk jongeling een harde proef te doorstaan. Aan een strenge vasten van verscheidene dagen moest hij zich onderwerpen; hij moest al dien tijd de hangmat houden en den zieke voorwenden; daarenboven telkens en telkens Wij protesteeren tevens met nadruk tegen de volgende daar voorkomende verdachtmaking: „Am nächsten Morgen kamen einige Lueie-Indianer , Cariben, welche am Sabakukreeke, im Gebiete der oberen Para, ansässig sind, den Gouverneur zu begrüssen. Ihr Häuptling trug den Namen Kwasie, wurde aber auch Charles genannt, da er die katholische Taufe erhalten hatte, welche nach mir gegebenen Versicherungen ohne vorhergegangenen Unter- richt erfolgt und hauptsächlich nach Annahme von Branntwein von Seiten des Indianers geduldet worden war. Inzwischen will ich für die Richtigkeit dieser sonderbar klingenden Behauptung die Biirgschaft nicht übernehmen.” (West-Indische Skizzen. Reise-erinnerungen, 1888, p. 28.) Eilieve, daar is eene andere voorbereiding tot het doopsel noodig dan een doop met brandewijn. Ware dit niet het geval, op mijn woord, dan bleef er zelfs onder de slechtsten der slechten, niet één ongedoopt, Daaren- boven, den naam van Kwasie of Charles hebben wij tevergeefs in onze doop- registers opgezocht, De professor voelt dan ook zijne zwakheid en voegt er daarom oolijk bij, dat hij voor de juistheid der bewering niet wil instaan! *) Kan deze stam verwant zijn met de vroegere Tairona's van Nieuw Granada (het tegenwoordige Columbia). Zie hierachter blz. 630? 7e Volgr. I. 40 er III. Guiana EN OMWONENDE BEVOLKING. 613 eeuwen vóór, het tweede na of omtrent de ontdekking van Ame- rika moet geplaatst worden, De Caraïben, die wij tot het eerste tijdperk rekenen, waren dus nimmer in oorlog geweest met de blanken. Hierdoor kan men de zachtzinnigheid verklaren , waarmede aanvankelijk de Europeanen in Guiana door hen werden bejegend. We zijn genegen de Caraïben der eerste verhuizing met de Franschen Galibi’s te noemen. Tot het tijdperk der tweede volksverhuizing rangschikken wij die Indianen, van welke Wolbers zegt: „De Caraïben, vroegere bewoners der eilanden, welke men in den grooten inham tusschen Zuid- en Noord-Amerika vindt, schijnen door de vrees voor en door het geweld der Europeanen gedreven, zich van tijd tot tijd in Guiana te hebben nedergezet, en uit al hetgeen men daarom- trent verneemt, blijkt het, dat zij woester van aard en wreeder van inborst waren dan de Indianen, die in de bosschen van Gui- ana rondzwierven.« ') Deze woorden geven duidelijk genoeg te verstaan, waarom de Indianen dezer tweede volksverhuizing niet op dien voet van vrede met de Europeanen verkozen te leven als die der eerste. En zouden we ook eene of andere volksverhuizing van Caraïben der eilanden moeten stellen vóór de ontdekking van Amerika, doch veel, wel- licht eeuwen, later dan de eerste, ze geschiedde, volgens de historie, na hevige oorlogen met de oorspronkelijke bewoners van die eilanden zelven. De vredelievendheid van de Caraïben der eerste soort mogen we dezen laatsten in geen geval toekennen. Galibi's en Caraïben, ofschoon van een zelfden oorsprong , moeten wel worden onderscheiden. Dit blijkt uit beider taal. Van Cayenne tot de Orinoko wordt Galibisch gesproken (we zwijgen hier van de andere Indiaansche talen), doch met zóó groot verschil, dat de eenen de anderen in het geheel niet of slechts zeer moeielijk verstaan. Reeds op blz. 601 wezen we op den Surinaamschen Caraib, die jaarlijks naar Kssequibo reisde, doch met zijne moedertaal daar niets kon uitrichten. Eene zulkdanige taalverbastering tusschen volken van denzelfden oorsprong kan niet worden uitgelegd zonder een zeer breede klove aan te nemen tusschen de verschillende tijdperken hunner neder- zetting in Guiana, althans zoo er niet kennelijk mengeling van stammen onderling heeft plaats gehad. ') Geschiedenis van Suriname, 1861, p. 15, ILL. GUIANA EN OMWONENDE BEVOLKING. 615 wel langzamerhand de verbastering voortbrengen van volk en taal beide. “t Is verder bekend, dat de Caraïben der eilanden steeds in bloedigen strijd waren met de Arrowakken. En zoo ligt de verkla- ring voor de hand, hoe men het Arrowaksch met het Caraïbisch der eilanden verwant kan noemen, terwijl er met het Galibisch , althans van Suriname, geen spoor van verwantschap te ontdekken is. ') | De Duitsche onderzoekers van den jongsten tijd onderscheiden | op het uitgestrekte grondgebied tusschen de Cordilleras en den Atlantischen Oceaan eenerzijds en tusschen de La Plata en de Antillen slechts vier groote taalfamilies: Die der Tapuia’s (wel bekend onder den naam van »Tapuyersw als bondgenooten der Nederlanders in Hollandsch Brazilië), ®) die der Tupi’s, der Caraïben en der Arrowakken. Verg. K. von den Steinen „Unter den Natur- völkern Zentral-Brasiliens. Reiseschilderung und Ergebnisse der Zweiten Schingú-Expedition 1887—1588~«, Berlin 1894, p. 156 — 158. Onder de Arrowakken rg ht wordt daar ook de stam der VL. ‘tIs hier de plaats tot eene uitweiding. De Caraïben vormen het aanzienlijkst deel der oude bevolking van Guiana: we hebben te one van waar ze kwamen. 1) Het Caraibisch vormt met het Galibisch enz. eene der zes-en-twintig taalfamilies der Nieuwe Wereld. „Ce n'est pas que le caraibe soit apparenté de près on de loin A ancune des langues du nouveau monde autres que le galibi, l'arroungue et les dia- lectes congénéres; mais, comme toutes ces langues, il appartient à une méme couche linguistique”. L. Adam. „Oeuvre dédié à la Ville de Luxem- bourg ou s'est tenu du 10 au 13 Sept. 1877 le second congrés international des Ameéricanistes”, Paris, 1877. *) Graaf Johan Maurits van Nassau zond in 1644 op de weggevluchte slaven die zich in ’t bosch van Palmares tot een getal van 6000 man hadden samengetrokken, eene expeditie af, bestaande uit eenige Hollandsche soldaten en honderd Tapuia's onder aanvoering van Rudolph Baron. Zij slaagden er in het dorp te vernietigen en na een honderdtal gedood en dertig krijgs- gevangen gemaakt te hebben, de overige negers uit elkaar te drijven. — Rudolph Baron was een dapper man en zeer tehuis in de talen der inboor- lingen en in de kennis van hunne gewoonten. Hij genoot van Graaf Maurits een jaarlijksch inkomen en werd door dezen in 't bijzonder gebruikt voor expeditiën tot onderzoek van het binnenland. Zie A. Montanus, De nieuwe en onbekende wereld: of beschrijving van America en 't Zuid-land, Amster- dam 1671, fol. 504; en P. M. Netscher, Les Hollandais nu Brésil, La Haye 1853, p. 134. III. GUIANA EN OMWONENDE BEVOLKING. 617 wel ontvangen en van leeftocht voorzien, kwamen zij onder hun geleide op ‘teiland Santa Cruz, waar zij dermate vermenigvul- digden, dat ze zich binnen weinige jaren op andere eilanden moesten vestigen en zich welhaast over geheel de Antillen ver- spreidden. Eenige eeuwen later breidden zij zich uit tot over het vasteland van Zuid-Amerika. Tegenwoordig ') (anno 1650) hebben zij ook daar de bloeiendste nederzettingen, niettegenstaande alle pogingen door de Yao’s, de Tapajo’s, de Palicouri’s en Arrowakken van Trinidad en van de Orinoko om hen te verjagen. Hens of tweemaal ‘s jaars komen de Caraïben der eilanden naar hen over- steken om hun hulp te bieden, en, in bondgenootschap met hunne vrienden, de Galibi’s van Guiana, den gemeenschappelijken vijand , de Arrowakken, te beoorlogen. De Caraïben zelven zijn meest allen van meening, dat zij afstammen van de Galihi's, hunne bondge- nooten in Guiana. Dit is verklaarbaar. Immers toen de Caraïben in Guiana aankwamen, waren ze in de minderheid. Ze vermaag- schapten zich met de Galibi’s; taal en zeden werden meer en meer gemeen en langzamerhand vormden beide slechts ééne natie. De Rochefort meent te mogen aannemen, dat de verhuizing van de Caraïben van Florida naar de Antillen vijf of zes honderd jaar geleden was. Men zou derhalve die moeten stellen in de elfde of twaalfde eeuw. We veroorlooven ons echter hier eene opmerking te maken. Die berekening berust alleen op vertellingen van de Indianen, en het feit dat aangegeven wordt om hunne overlevering gezag bij te zetten komt ons wat al te kras voor. De Rochefort beweert toch niet minder of meer, dan dat het een heel gewoon iets is dat de Caraïben 200 jaar oud worden. Mocht dit waar zijn, dan zou wer- kelijk eene overlevering van drie of vier geslachten veel aan gezag winnen. Tot verdere bevestiging zegt hij nog, dat de Indianen in zijnen tijd nog gewaagden van de komst der Spanjaarden op de eilanden als van eene zaak, die gisteren gebeurd was. Voor ons, we mogen onze meening niet ontveinzen, wij gelooven dat de „Bedienaer des H. vangeliums” ten deze wel ietwat fe geloovig is geweest. Als het meest waarschijnlijk wordt dus gehouden , dat de Caraïben afkomstig zijn van Florida. De andere meeningen, voor zoover ons bekend, zijn in strijd met de historie. 1) Zoo de aangehaalde schrijver, op. cit. 1658, p. 849, of ed. 1681, p. 369. 618 III. GUIANA EN OMWONENDE BEVOLKING. Onhistorisch is de meening, die hun den naam van Caraiben las; geven door de Spanjaards en Portuyeezen; want Lery getuigt, du er in Brazilië Caraïben gevonden werden, aleer genoemde nat er voet aan wal hadden kunnen zetten. ') Onhistorisch is nog de bewering, dat de Caraïben maar eenrm. dig het restant zouden zijn van de bewoners van St. Domi, Cuba, Jamaica en Portorico, toen deze eilanden door de Spanjaark veroverd werden. De Indianen van Curacao, die bij de aankom der Spanjaarden op Hispaniola woonden en van daar bij % a branden van het oorlogsvuur de wijk naar eerstgenoemd ela namen, telden ten tijde van Rochefort?) nog levende personen a hun midden, die bij de verovering ontvlucht waren. Die Indima waren geene Caraïben, noch door taal, noch door lichaamsboer De Caraïben zelven, uitleg gevend van hunne afkomst, kone met elkaar in tegenspraak. Die van St. Vincent en anderen re halen het volgende: „lls croyent Ja plupart estre venus des Calibites ou Galits, leurs alliez & grans amis, Habitans de l'Amerique Merndiouz. & voisins des droüagnes, ou Aloüagnee[—=Arrowakken], en ew contrée, ou en cette Province qui se nommé [sic] communésc Guyama, ou Custe Sauvage... Tous les Caraibes étoient autem assujetis aux Aroiiagues & obeissoient à leur Prince. Mais une paz d'entr'eus ne pouvant plus suporter ce joug-là, se rebelleren: :: afin de pouvoir vivre en repos, éloignez de leurs ennemìs, 2: retirerent aus Antilles, qui étoient alors inhabitées, & ahorem premierement en l'Ile de 7uhagvo, qui est lune des plas prmete:. Continent. Dépuis [sic] les autres Cu/ihites secouërent aussi la ::1- nation des reW#agues, mais se trouvans assez forts, ou n'avam # la meme inclination que les précedens. ils demeurerent ez #: pais: kt ils sv sont toujours conservez jusqu'à present. qu: vivent encore libres, mais ennemis des ‘vovagecs , avant an Uur taine General de leur propre Nation, qui leur commande. [ss« Nn Van J. de Lerv's „Histoire d'un voyage faict en la terre da Brel = Amermque”, verscheen de 1° editie te La Rochelle. LISTS: de 2 ca vmeer mm Lose, de 4% aidaar in 1585. Hij zegt van de „Tonoupinambuaiss” =7:- nuuba's of Taputi’s: sib fant scanoir grills ont entre eax certains Paiccre yids nemuent Cures, lesquels... leur font aceroire qe ecammmmee AVE Ges eSDTITS us Denuent .. ete” 3* ed Ex Rom Bini’. 2 47-= Deis een woort ginedieg m-mannen”, 22 as e Op. eit. ed IMGs. oo. 327: of ed. Isl. p. S87. III. GUIANA EN OMWONENDE BEVOLKING. 619 aussi demeurez jusqu'à cette heure confederez & singuliers amys des Caraibes,” (I. c. p. 328—329; of p. 348— 349.) Die nu met deze genealogie meegaan, laten het woord Caraib woproerige” beteekenen, om kracht aan hun gevoelen bij te zetten. Maar zoowel in het zuiden als in het noorden van Amerika's vasteland treft men Caraïbische stammen aan, die zeker nooit den rug onder het juk der Arrowakken gekromd hebben. De naam Caraib kan dus dit gevoelen niet steunen. De Caraïben van Dominica zeggen ook van de Galibi's van het vasteland af te stammen; doch plaatsen geheele natiën van Arro- wakken op de eilanden, welke door die van St. Vincent onbevolkt worden geheeten. Zij dan, zoo luidt het verhaal, togen naar die eilanden heen, trokken vol overmoed tegen hunne vijanden op, moordden de eilanden uit en behielden voor zich alleen der Arro- wakken vrouwen. Hierdoor ontstond de mengeling van ras en taal bij de Caraïben der Antillen van welke wij boven, als van eene historisch zekere zaak, gesproken hebben. In *t kort, van Petrus Martyr af, wiens beroemd werk slechts 10 jaren na den dood van Columbus verscheen, heeft men tot op onzen tijd den oorsprong der Caraïben in het noorden gezocht. Twee redenen pleitten daarvoor: de type der Caraïben veel gelijkend op die der Noord- Amerikanen en de natuurlijke brug der Antillen voor de volksverhuizing. Bristock, de Rochefort en Alexander von Humboldt hebben dit gevoelen verdedigd *). In den laatsten tijd echter heeft het veel van zijne aannemelijkheid verloren, vooral na de tweede Duitsche expeditie naar de Xingú [spr. ”Sjingoé”], Op grond van verwijderde verwantschap van taal met die der Braziliaansche Indianen, op grond van traditiën, op grond dat men Caraïben heeft aangetroffen in Brazilië, vrijwel overeenkomend met de Galibi’s, wordt den Caraïben thans hunne bakermat aangewezen in de uitgebreide landstreken tusschen de Amazone en Rio de la Plata 2). De Tupi (of Toepi, Topinambo’s , Topinamborana’s) worden in deze hypothese zooveel als grootvaders onzer Caraïben. Onze Akoeri's (Oyampis) hebben ook woorden van Tupischen oorsprong Redenen om de hypothese aan te nemen ontbreken niet, maar de gronden op taalkundig gebied aangevoerd, komen ons niet ') Verg. K. von den Steinen, op. cit. 1894, p. 396, Rep, 2) Ibidem, p. 897—404. Rep, III. GUIANA EN OMWONENDE BEVOLKING. 621 de Caraibes, qui élisent [= éligent) comme les Insulaires, les plus vaillans d'entre eus pour leurs Caciques *), & qui sont d'une stature un peu plus haute que ces Antillois, ne differant gueres d'eus, sinon que quelques uns couvrent d'un drapeau leurs parties naturelles, plutôt par parure que par pudeur, ou par honte. Ceus done qui ont voyagé en ces Contrées, disent que depuis l'embou- chure de cette riviere de Maroiiyne,... jusques à sa source, il y a vint journées de chemin: & que dans toute cette étendué, les Caraibes ont leurs villages, pareils 4 cens des Insulaires. Nous recueillons encore des Voyages des mêmes Hollandois, que les habitans de ce Continent, parmy lesquels serpente la riviere de Cayenne, sont Caraïbes de Nation. Enfin, ces Caraïbes, ont pf passer au travers des terres de ces Contrés, jusqu'au Bresil. Car ceus qui y ont voyagé assurent, que parmy les Provinces qui sont le long des côtes de la Mer du Sud, il s'y trouve des gens qui portent le nom de Caraibes, & qu’étant d'un naturel plus hardy & plus entreprenant, plus rusé & plus subtil, que les autres Indiens du Bresil, ils sont en telle estime parmy eus, qu’ils les tiennent pour être douëz d'un savoir plus relevé que les autres. D'où vient, qu’ils déferent [= déférent] beaucoup à leurs avis, & les prient le présider & toutes leurs festes & réjouissances, lesquelles ils ne celebrent gueres, qu'il n'y ait queleun de ces Caraibes, qui pour cét [sic] effet vont ridant gà & la par les villages, où ils sont receus [= regus] de tous avec joye, festins, & caresses; comme Jean de Lery l'a remarqué. Que sil étoit besoin de confirmer que ces Caraïbes, répandus en tant de lieus de la terre ferme de l'Amerique Meridionale, sont de la même Nation que les Insulaires, on pourroit icy mettre en avant, ee qui nous est constamment rapporté par les deus Colonies Hollandoises qui sont en ces costes, assavoir celle de Cayenne & celle de Berbice, l'une & l'autre voisines des Caraibes du Continent, pour faire voir le rapport & la ressemblance qu'il y a en plusieurs choses, de leur naturel, de leurs moeurs, & de leurs contumes, A celles des Indiens Antillois.,. (Op. cit. p. 350—352; of p. 370—372). *) ') Zooals men weet, is het Caraib.(?) woord eacique — opperhoofd, door de Spanjaarden in hun taal overgenomen met de beteekenis van „dorps- politicus’, voor de lieden die in de provincies de lakens uitdeelen. Rep. *) Voor den tegenwoordigen stand der kwestie over de Caraïben en Arro- wakken, worde de lezer met nadruk verwezen naar de beschouwingen van IIL. GUIANA EN OMWONENDE BEVOLKING. 7 623 gewasschen, voor een gedeelte gekookt en voor een ander gedeelte op houten roosters gebraden en als gerecht opgedischt. ') Loo ging het nu omstreeks 250 jaar geleden. Vóór dien tijd was het heel wat erger. Als de gevangen Arrowak, bewust van het lot dat hem wachtte, nog bezig was de vergadering, moedig, tartend en met de weder- wraak vanwege zijne natie bedreigend toe te spreken, nagenoeg gelijk dit bij de Tupinambo's plaats had, kwam uit den troep hier een toegeschoten om met een brandend hout hem de zijden te schroeien , daar een, om op de schouders en over het geheele lichaam in- snijdingen te doen, ginds weer een ander om de wonden met peper in te wrijven, terwijl de overigen zich verlustigden hem pijlen in het lif te jagen. Bij dat alles — zoo beweert men — bleef de Arrowak onvervaard, tot zoolang de knots hem den genadeslag had gegeven. Het tweede en derde bedrijf van dit tooneelstuk behooren in eene keuken en eene eetzaal te worden opgevoerd. Men verwijt den Spanjaards, dat toen zij de eilanden op deze Caraïben veroverden, ze zich aan onmenschelijke gruwelen plichtig maakten. ‘t Is waarlijk betreurenswaardig; maar ook te verwon- deren? Neen! Ze traden op, althans niet zelden, als wrekers der Arrowakken, als wrekers ook van hun eigen volk. En kon de bekendheid met het lot dat hen bij eene nederlaag wachtte, inderdaad wel iets anders uitwerken? Moet die niet tot uitersten voeren ? VU. Reeds spoedig na de overweldiging der eilanden poogde men het Christendom onder de bewoners er van in te voeren. Men stuitte echter — en dit duurde zeer lang — op ongekende hinderpalen. Ze werden in den weg gelegd hoofdzakelijk door de groote onver- schilligheid, welke dit volk kenmerkt. | Bij het jaar 1694 teekent Pater Labat het volgende aan over de Caraïben van Dominica: „Daar zyn maar drie dingen, waarin men niet kan bemerken dat de Caraïbes onverschillig zyn; ten eersten, omtrent hare Wyven, waarover zy zoo jaloers zyn, dat zyze over den minsten argwaan dooden; ten tweeden, in hare wraakgierigheit, en omtrent dit punt 1) Op, cit. ed. 1658, p. 480—481; of ed. 1681, p. 536 —537. ==. & IIL. GUIANA EN OMWONENDE BEVOLKING. 625 tweede Jezuit tot zyn hulp by zig, maar toen was hy ‘er alleen, met een Fransman en twee jonge Negers, alle oogenblikken niet anders te gemoet ziende, dan dat zy door de Caraïhes zouden worden vermoort, zo als zulks aan verscheide andere van zyne Mede- broeders te beurt was gevallen, wanneer de Wilden dronken waren, of zig inbeeldden, dat het verblyf van een Missionaris onder hen oorzaak was, dat zy ziek wierden, of dat zy op hunne jagt en visvangst niet gelukkig waren. Ik bleef omtrent vier uuren by hem, gedurende welken tyd men in zyn huis bragt de provisie, die hem door zyne Oppersten gezonden was, en die hy met de grootste zorg moest verbergen, op dat ‘er de Wilden geen kennis van kregen, om dat zy andersins zeer driftig zyn om te hebben 't geen zy weten ten huize van hun Vader te wezen, voornamentlyk als ‘'t Wyn of Brandewyn is. Alle de voortgang, die de Missionarissen tot nog toe by de Wilden hebben gedaan, is, dat zy eenige kinderen, die op ‘t sterven lagen, gedoopt hebben; want, aangaande de bejaarde, is men zo dikwils bedrogen geworden, dat men hun niet meer betrouwt, ten zy ze op het punt leggen om den geest te geven, en men zeer krachtige redenen heeft om overtuigt te zyn, dat zy den doop met oprechtheit begeeren. Deze goede Vader zoude wel hebben gewilt, dat ik hem eenige dagen gezelschap had ge- houden; want zyn leven was waarlyk zeer droevig, zeer hard, en meer waardig om te betragten dan om na te volgen. (ib., III, 2e stuk, p. 41—42). De gedachte dat een groot gedeelte dezer Caraïben zich heeft opgelost in de thans gevestigde bevolking, doet na zulk ont- moedigend relaas waarlijk goed. Maar nog troostrijker is het uit de Missieverslagen bv. van Mgr. Charles Poirier, bisschop van Roseaux, te zien, dat de geslonken rest dier stammen ten minste beter beantwoordt aan de verkondiging des Evangelies dan hunne voorzaten gedaan hebben. Hier zien wij hen een bisschop op echt kinderlijke wijze inhalen; daarginds bouwen zij eigenhandig een kerkje, dat den Naam des Heeren wordt toegeheiligd; elders trachten zij door eigenaardige versieringen den eeredienst op te luisteren. Doch wat hier bovenal goed doet, is dit: dat we eere kunnen geven aan de Breton’s, aan de Beaumont’s, aan de Varinghen’s, aan de zoovelen, die in den godsdienst de bovenaardsche kracht geput hebben om zich jaren achtereen dag aan dag voor die Caraïben te blijven opofferen. 628 III. GUIANA EN OMWONENDE BEVOLKING. en tegenwerking ondervonden worden? En wat moet al niet aan- gewend, om den onbevattelijken geest te verlichten en de voor- oordeelen uit te roeien? Ziehier een paar anecdoten om dit laatste eenigszins toe te lichten. Een Indiaan werd in zijne laatste ziekte door een Pater gedoopt. Hij ontving den naam van Ignace. Om den zieke te troosten zeide de priester: houd moed, beste Ignace; het duurt zoo lang niet meer of ge gaat uwe rust in, naar den hemel. De huisge- nooten hadden dit woord opgevangen. Toen de Jezuïet weg was, begonnen ze na overleg met den zieke, aan het voeteneinde zijner slaapplaats een graf te delven. Toen de Jezuïet terugkwam en hun vroeg wat ze deden, was het antwoord: Pater, ge hebt gezegd, dat Ignace naar den hemel gaat; welnu we hebben heel gauw een graf gemaakt; we gaan hem aanstonds begraven, dan is hij er des te spoediger. Neen, zoo niet, zegt de priester; eerst moet hij dood zijn. Als hij dood is, dan begraven we hem bij de andere chris- tenen aan den voet van het kruis. — Dat gebeurt niet, riepen nu allen, als we Ignace dààr begraven, dan wordt hij nat, neen! hij moet onder dak blijven. Hen ander, een man van hoogen leeftijd, was sinds lang aan ‘t ziekbed gekluisterd. Voorgevende behoefte aan versche lucht te hebben, vroeg kij zijne zoons hem naar buiten, naar een andere plaats te willen brengen. Hier aangekomen, sprak hij in dezer voege: kinderen! ik ben u slechts tot last op de wereld, ik heb als een goed christen geleefd, ik ga dus zeker naar den hemel en daar kan ik rusten. Aan ‘t werk dus en maakt mijn graf! De zonen doen wat hun bevolen is. Nu, zeide de vader, moet ge mij er in leggen en geheel met aarde bedekken, behalve het gezicht. Zij gehoorzamen. Toen reeds een hoop aarde het lichaam drukte , sprak hij: wacht even, die grond is zwaar; laat mij adem scheppen. De zieke verzamelt nu moed en kracht, en spreekt dan: kinderen ! vaartwel, weest goede christenen gelijk uw vader en... stopt me na geheel onder. De orders werden opgevolgd en de priester kwam te laat om den vromen vadermoord nog te kunnen beletten. Wij behoeven onze lezers niet te wijzen op de Fransche omwen- teling van het laatste der voorgaande eeuw: eene ramp zonder gelijke voor de missie van Guiana en voor de beschaving der Indianen. Ill, GUIANA EN OMWONENDE BEVOLKING. 629 Desniettemin lezen wij in een verslag aan mgr. Dossat') d.d. 4 Febr. 1863 het volgende: „De Indianen van Wassa, Roukarva, Cachipour en Mappa zijn bijna allen Katholiek. Hoewel zij sedert meer dan 80 jaren geen [vastverblijvenden] priester meer gehad hebben, hebben ze toch den kostbaren schat des geloofs ongeschonden bewaard. Ze komen her- haalde malen in het jaar in groot getal, honderd uren ver naar Cayenne, om te trouwen en hunne kinderen te laten doopen.” Dit korte woord zij genoeg. Is Fransch Guiana nog niet wat het wezen moest, ook daar is ten minste verzachting en ver- betering van zeden waar te nemen. IX. a) Aan de noordergrens van Guiana, den Orinoko-stroom, vinden wij tusschen vele andere Indianenstammen ook de drie, welke van de oorspronkelijke bevolking van Suriname thans nog overig zijn: de Caraïben, de Arrowakken en de Warauen. Raadpleegt men de ethnologen, dan verneemt men, dat de groote volksverhuizingen in vroeger tijden in de richting van het noorden naar het zuiden plaats hadden.) Daaruit zou dan moeten volgen, dat Suriname bevolkt werd van, of ten miuste langs de Orinoko, Voor onze eigen volkenkunde zal het dus van belang zijn eenige kennis te hebben van de stammen, welke de breede oevers van dezen stroom bewoond hebben of nog bewonen. 1) Annalen. St. Michiels-Gestel. Jaargang 1864, Bls. 134. a) By den overgang tot het Guiana’sch gebied onder Venezuela behoorend , missen wij hier tot onzen spijt een korte karakteristiek door Pater van Coll van Engelsch Guiana, voor zoover de daar levende Indianen betreft ; te meer, waar b.v. Dr. Joest, Le. p. 70 zooveel goeds vertelt van de arbeid- zaamheid daar der Indianen, „Dank der weisen und praktischen englischen Kolonialpolitik”, zoodat zij daar o.a. het watervervoer geheel in handen hebben, terwijl Suriname en Cayenne zich met de onhandelbare Boschnegers moeten behelpen. Verwezen mag echter worden naar de zeer degelijke werken van Rev. W. H. Brett „The Indian tribes of Guiana, their condition and habits, with researches...etc.”, Londen 1868, en E. F. Im Thurn „Among the Indians of British Guyana” , Londen 1883; voorts, voor wie de geschiedenis kennen wil, naar het niet minder degelijke werk van wijlen onzen landgenoot, Generaal P. Netscher „Geschiedenis van de koloniën Essequebo, Demerary en Berbice, van de vestiging der Nederlanders aldaar tot op onsen tijd”, ‘s-Gravenhage 1888. Rep. per Brspraces. ‘) Men vergelijke wat we op blz. 619 geschreven hebben. In elk geval kunnen wij ons niet voorstellen hoe Arrowakken en vooral Warauen anders dan van het noorden uit in Suriname zouden gekomen zija. Ill. GUIANA EN OMWONENDE BEVOLKING. 631 overeen met het theeblad, is glad, scherp en donkergroen, Men vermengt het met kalk, oker of asch, en het gebruik dat ervan gemaakt wordt bestaat in het te kauwen. Naar de faam wil, zou het zoo versterkend zijn, dat men zelfs op lange reizen niets anders dan deze bladeren tot levensonderhoud noodig heeft, — Van Panamá | tot Chili werden ze, zonder eenige uitzondering , door alle Indianen gebruikt. En de afzet ervan was zoo groot dat in 1594, alleen op de markt te Potosí (Peru), 95,000 manden ervan verkocht werden tegen 4 à 6 kronen per mand. Wanneer wij in Suriname het wagen over Índiaansche beschaving te spreken, dan haalt de hoorder zijne schouders op. In toch de onwraakbaarste getuigenissen verzekeren ons van het voormalig bestaan dier beschaving en slingeren ons met Alexander von Humboldt het welverdiende verwijt naar het hoofd: sedert het verkeer der Indianen (hij sprak van die van de Orinoko) met de binnenlanden door de Europeanen werd afgesneden, zijn zij achterlijk geworden. *) Een merkwaardig getuige moge hier het pleit ten voordeele der Indianen beslechten. ‘t Is de beroemde Las Casas, een der grootste verschijningen in de geschiedenis van Amerika na de ontdekking. Hij schildert de Indianen als het voortreffelijkste menschenras. Hun temperament zegt hij, is vol vuur en leven, ze zijn geestig en vol verstand, geduldig en onvermoeid in den arbeid, gedwee en onderworpen voor het gezag, menschen die zich steeds door de gezonde rede laten geleiden. Vele schrijvers hebben deze schildering van den beroemden Bisschop van Chiapa als overdreven en onjuist afgekeurd. Wij kunnen dit best begrijpen. Maar het was ten onrechte. Hunne fout lag hierin, dat zij niet onderscheidden tusschen be- schaafde en onbeschaafde Indianen. Van die der eerste soort is sprake bij Las Casas. Zij woonden bij de aankomst der Spanjaarden in Mexico, Peru, op sommige eilanden, in Nieuw Granada, alsmede op sommige punten van de Orinoko. Deze Indianen waren in ’t algemeen geciviliseerd en leefden althans in Peru en Mexico onder het bestuur van een koning, die er een schitterende hof houding op nahield. Waar wij dan hier en daar ook bij onze onbeschaafde Indianen iets aantreffen wat onze verwachting te boven gaat, mogen we dit veilig als eene afstraling aanmerken uit de beschaafde streken. Aan de Orinoko dan, in de provincie Amapapa (Amapeia) tusschen — ') Verg. diens Voyage aux régions équinoxiales du Nouveau Continent, fait en 1799—1804, III, Paris 1817, p. 284—285. = III. GUIANA EN OMWONENDE BEVOLKING. 633 Vele streken, door de Anaba’s bewoond, lagen in het gedurende een groot gedeelte des jaars overstroomde land. Het drinkwater was er zeer ongezond. Toch wisten zij dit voor hun gebruik geschikt te maken. Zij namen de voorzorg van het niet te putten, tenzij tegen den middag nadat de inwerking der zonnestralen het drink- baar had gemaakt. Niet alle Indianen waren beschaafden zooals de Anaba’s. De Otomaken woonden tusschen de Meta en de Arauca. Bij hen bestond de zonderlinge gewoonte van jonge meisjes uitsluitend aan grijsaards uit te huwe- lijken en de jongelingen alleen met oude vrouwen te doen trouwen. Waar men anders handelt, zeiden ze, worden twee gekken in één huis gebracht. Het efen van aarde, geophagie, is endemisch over geheel de Orinoko-streek. Onze Otomaken deden het niet alleen, maar wisten die aarde ook nog tot het gebruik voor te bereiden, door ze te bakken en de mikroskopische diertjes en cryptogamen op die wijze onschadelijk (?) en tot voedsel (1?) geschikt te maken. Aan den noordelijken oever, in de richting naar Cumana, woonden de Sayma’s, een volk zoo ruw dat het gebruik van kleederen onder hen, door eene verwringing van het eerbaarheidsgevoel, slechts bekend was van dezulken die zich openlijk aan de misdaad over- gaven”. Daar woonden ook de Arora’s en de Wikiri's. „The... Arorasr, — zoo zegt Raleigh in zijn origineelen tekst, |. e. p. 70—71 — w,.are as blacke as Negros, but haue smooth haire, and these are very valiant, or rather desperate people, and haue the most strong poison on their arrowes, and most dangerous of all nations... for besides the mortalitie of the wound they make, the partie shot indureth the most insufferable torment in the world, and abideth a most uglie and lamentable death, somtimes dying starke mad, somtimes their bowels breaking out of their bellies , and are presently discolored, as blacke as pitch, and so unsauery [kwalijk riekend], as no man can endure to cure, or to attend themz. De Awacari’s woonden mede ten noorden van de Orinoko bij de rivier Cari en Limo. Voor bijlen verkochten zij hunne vrouwen en dochters en dit ging bij afslag. Van de Indianen welke haar kochten, gingen zij over aan de Spanjaards. Gaan we nu over tot de vermelding der drie aan ons nog heden bekende stammen. De Arrowakken bewonen den zuidelijken oever der Orinoko, en zijn verspreid over Britsch- en Hollandsch Guiana. Raleigh trof Ill. GUIANA EN OMWONENDE BEVOLKING. 635 bladen omwikkelen en vervolgens ter afsluiting met klei bepleisteren. Het lijk wordt aldus in een gemeenschappelijk lijkenhuis op eene schraag bewaard. Vreemd waarlijk, dat Indianen aan de delta der Orinoko en dus reeds sinds eeuwen in gemakkelijke gemeenschapsgelegenheid met de Europeanen, nog zoo vreemd aan het Christendom zijn! Alexander von Humboldt neemt de woorden Caribes, Calina, Caripuna, Caribi en Galibi voor namen die eenzelfde volk, dat der Caraïben, aanduiden. Het schoone volk der Antillen, zoo zegt hij, bewoont thans maar een klein gedeelte meer der landen, die het vóór de ontdekking besloeg. ’t Is uitgeroeid op de Antillen zoowel als op de kust van Darién. In de missiën echter van Nueva Bar- celona en van Spaansch Guiana zijn nog volkrijke dorpen. Men kan het getal Caraïben in de Llanos van Piritu, Carona en Cuyuni op meer dan 35000 begrooten. Tellen wij hierbij de onaf hankelijke stammen van Caraïben, die ten westen der gebergten van Cayenne en Pacaraimo, tusschen de bronnen der Essequebo en Rio Branco wonen, dan komt men tot 40000 Caraïben van onvermengd ras, Wie over de zeden en gewoonten dezer Indianen en over de missiën onder hen in de Orinoko inlichtingen verlangt, zal zeer merkwaardige bijzonderheden vinden bij von Humboldt. De Indianenbevolking aan de Ooster-, Zuider- en Westergrens van Guiana is bijna geheel katholiek. Dat de christelijke bescha- ving er ruim eene eeuw lang weinig voortgang maakte, daarvan hebben zij de schuld die eenmaal de Jezuieten-orde deden opheffen. ') ') Verg. hierbij wat de in deze kwestie zeker geheel onpartijdige Dr. Joest schreef in zijn meer aangehaalde studie „Ethnographisches und Verwandtes aus Guayana”, Intern. Archiv für Ethnogr. V, Supplement 1893, p. 70: „Ich kenne so ziemlich, abgesehen vom Innern Brasiliens, ganz Süd- und Zentral- Amerika aus eigener Anschauung und stehe nicht an zu erklären, dass ich die katholischen Ordensbrüder, vor Allem die Jesuiten, als die hervor- ragendsten und vorzüglichsten Kolonisatoren betrachte, die jemals mit der undankbaren Aufgabe sich befassten, den amerikanischen Eingeborenen zu einem regelmässig arbeitenden Menschen zu erziehen. Die Ausweisung der Jesuiten aus Süd-Amerika war ein viel grösserer Fehler, eine weit folgen- schwerere Dummheit, wie z. B. die so oft besprochene Vertreibung der Juden aus Spanien”, Rep. pen Brpraces. INHOUD. 637 VII. EN: van mandwerk, zeven, raspen, messen en bijlen . . . BENE ene tree IX. Het maken der kano’s of gern elders Rohwer! aoe X. De man en de vrouw op den kostgrond en in het huisgezin 487 XI. De pottenbakkerij. . . . . : - « » « S00 XII. Behandeling der cassave. — Het bakken van brood. — De zoogenaamde peperpot. — De casseripo. — De gomma, — Vergiftigheid der cassave. — Tegengift. — Andere psa middelen. — Toebereiding . . . ... . ‘ ‚ 493 XIII. Eene  eeuwgetij door den schrijver beleefd. — Gewone afloop . .  van tweelingen. — Verborgen houden van zuigelingen. — De couvade. — Het geveu van een naam aan heb kind 4.6) 2) oud) doce aes re OB XVII. Plaatsnamen, en hun verklaring . . . . je BOF XVIII. Hun geloof aan een persoonlijken God. — Wat zij van loon en straf denken. — De eerste wereld. — Schepping van het Heelal, — lets over de geestelijke natuur der God- heid. — De zondeval. — De twee wegen. — rOndergang der eerste waereldy, — Ontstaan der Caraïben en andere menschenrassen. — Hoe er rivieren kwamen. — Hoe men den grond leerde bebouwen en spijzen toe te bereiden. — Aan- wending en voortplanting van het vuur. — De dieren zijn menschen geweest maar ondergaan nu straf voor misdaad. — Bijgeloovige bevreesdheid. — Hoe de dag  De piaaiman (medicijnmeester) bij Caraïben en Arrowakken, — Enkele natuurlijke geneesmiddelen . . . «© « « «© «© «© « « « OBS XX. Begrafenissen bij de Indianen. . . . « . « ~ - 528 638 penoun. PP PERS GEDEELTE. Wie. — De pig met de 1 oschnege rs, Tata Koekoedabi in de Surnaus-kreek. — On En weggeloopen slaaf om op Se mi ORO van Broos, — Getalsterkt Ge Jene es Bakoe Aen grand sferen van bladeren. — Ge in ‘t bosch die drinkwater verschaffen. — Bereiding van zo — Het voedsel van den palmboom of de 7 — 1. palmworm als voedsel.  sp van garen. — Loog uit verbrande rijststengels. — kades nieren gaten van zeep. — De Mauritiuspalm als vezelstof . Res IV. Een bezoek aan een Boschnegerdorp. . . . … V. Het maken der woningen. — De lianen, — Hunne pi om ijzer te smeden. — Het stalen en harden van snijwerk tuigen. — Tondel en vuursteenen. — Hoe men het 1 va Ag 3 voldoende kon stalen. — Hunne maaltijden. — Ver vardigi van Komboe- en Maripa-olie. — Het gebruik der ape 5 VI. Een nieuwe suikermolen. — Zij slagen er in rietsap te distilleeren. — Nog andere dranken uit boschvrachten g trokken. — De gezegende honig. — Haat tegen bed we dranken. — Middel En ape en heilkracht date ; kalebas. . . . . ~ 2 6 6 a VIL. Huisverlichting. — Harsen en gommen, — Pisoende — tooverkracht van den lokus. — Toortsen van geperst suik ne el riet of gekloofd hout. — Visscherij en vischvergiften . 54 VIII. De tijdrekening, naar lichten en geluiden. — Hen a kleine bedrieger. . . . EE IX. De Patrouilles en ae Kamp 1 van Broos. — Hanne wapenen: krijgslist, buitgemaakte geweren en Obia, — Zonder- linge kracht welke zij aan de Obia toeschrijven . . . . … INHOUD. X. De slangen, als vijanden der Boschnegers. — Onder- scheid tusschen vergiftige en niet vergiftige. — Het gebit bij de slang is slechts wapen, geen orgaan tot het voedingsproces, — Hoe de slang haar prooi verzwelgt. — Kleine vogeltjes in strijd met groote slangen. — Slang tegen slang onder het oog van een Indiaan. — Betrekkelijk gering aantal der ver- giftige slangen. — De reuzenslang. — De buffel tegen de boa. — De boa tegen de miertjes. — De boa en Tata Sondei. De boa brengt levende jongen voort. . . ...... XI. Middelen tegen slangebeet. — De tijger. XII. De middelen der Boschnegers bij ziekten. — De kwade geesten en hun verzoening. — Offers en dansen. — Inbezit- neming door een geest. — De Akra. — De Apoekóe, de Bakróe, de Caribische winti, de Opeté. — Het Obia-huis. Plengoffers, — De Cromanti-winti. — De Dagowe-winti. — Bene slang, die bij ongeluk verbrand is. — Het Godsbegrip bij de Boschnegers. XIII. Ben blik op de zusterkolonie Demerara. — Jumbi XIV. Ook bij Broos heerschte Obia, doch zwakker. — De afgodsbeelden in zijn kamp. — Huwelijken. — Geboorten. — Begrafenissen. — Begrafenissen en ese hid de Auka- ners. — Rechtsbedeeling. . . . . i XV. De mogelijkheid van spades onder de balk Derpvpe GEDEELTE. Guiana en omwonende Bevolking. I. Drie schoone rivieren. — De Prororoca (springvloed) in de Amazone. — Uitgestrektheid van haar stroomgebied. — Dicht- heid van bevolking weleer. — De Rio Negro. — Verbonden met de Orinoko. — De Orinoko. — Boca del drago. — Grootte van Guiana volgens Raleigh. — Goudrijkdom, — hah door Van Sommelsdijck uitgezonden . . - . rs," Il. Het Eldorado. — De getuigenissen te entel om het bestaan van goudmijnen in Guiana te loochenen, — De onder- vinding der laatste jaren bewijst den grond van waarheid, die in die verhalen gelegen waa. … 2 us. et mt a nt nl nn 554 . 560 564 ‚573 577 580 585 590 640 INHOUD. k II. Blik op de zuidergrens van Guiana. — Tumnec-bame gebergte. — Bodem. — De Amazones en hun vrouwenstax — Gewone toestand der vrouw bij de Indianen . .. IV. De tegenwoordige bevolking van Suriname's zuidergrem, — De Aroekoejana's of Aloekoe Ingi. — De Oyacoulet's ¢ Irakoelee. — De Trio's. — De Osampts of Akoeri-Indianea — De =Tweevinger-Indianens . . - 2 2 ew ee, V. Indianenstammen van Fransch Guiana.  — Hanne vroegere woor- plaatsen. — Hun oorlogen met de Arrowakken . . ...6 VII. Het Christendom onder de Caraïben der eilanden ..6& VIII. De Franschen in Cayenne, en de Indianen. . . .& IX. Indianenbevolking aan de Orinoka. —— Beschaafde Indianen. — Wilde Indianen. — Arrowakken. — Warauen. — Caraïben . . ...... 2... 2. 64 « ef ERRATA. p. 465 r. 4 en 3 v. 0. staat: babra. en: arakaboera ‘arkaboesa’. Lees: kie, en: aorakaboesa. - ts). 3 v. 0. staat: Camaroa. Lees: Camarva. ~- 29.19 2.2.2 « koenapali. Lees: koemipaloe. NE Un ® en 1% v. b. staat: aars, en: Casinica. Lees: atvara. en: Casiwir: - 220 … 12 vr. o. staat: koja. Lees: ko. ES E - Pas. … In ca. SGA. … M5. Ye. - money. Lees: mont. - O12. Av. b. … boeradi. Lees: bee rads. BIN Ava «Alken. en: eimmgtet. Lees: alten, en: einnist 2 S22 Te. « - Bennmegern. Lees: Bonninegern. REGISTER. Het kwam ons nuttig voor een registertje te maken op de vreemde prden in het opstel van Pater van Coll, voor zoover de Inhouds- ve daar niet dadelijk den weg toe wees. Te meer, waar noch ler noch Crevaux op hunne werken een register vervaardigd heb- | De lexicographische hulpmiddelen voor aken korste van Suriname ‘be nog zoo buitengewoon veel te wenschen over, dat iedere bijdrage die richting allen welkom moet zijn. Met a. zijn in dit Register aangegeven de Arrowaksche woorden, “met c. de Caraïbische, met n.e. de Neger-Engelsche, met s, h. de Surinaamsch-Hollandsche; voorts met war. de zeer enkele | Warausche woorden; met Fr.-Creoolsch en Guyana-Eng. eenige termen tot het patois van Cayenne of Demerara behoorend. Waar niets bij- m gevoegd werd, bleek niet tot welken taalstam het woord feitelijk | behoorde. _ Het spreekt van zelf, dat — bij de volkomen ontstentenis van eenig Arrowaksch of Caraibisch woordenboek, geldig voor Suriname — wij de hiervan gegeven woorden alleen moesten doen rusten op het gezag van Pater van Coll. Indien daarin fouten blijken voor te komen , mogen zij aan ons niet geweten worden. Voor het Neger-Engelsch werd geraadpleegd het degelijke en ver- _ dienstelijke „Neger-Engelsch Woordenboek” van Mr. H. C. Focke, Leiden 1855, verbeterd en aangevuld in het Tijdschrift ,, West-Indië”, TI, Haarlem 1858, p. 304—315; voor de planten het overzichtelijke werkje _ van den heer Westeroüen van Meeteren „Surinaamsche planten en cultuur- gewassen, boomen en houtsoorten. Korte opsomming .,, enz.” Amsterdam, 1888. Bovendien werd voor planten, dieren en ethnographica vergeleken de „Catalogus der Ned. West-Indische Tentoonstelling te Haarlem. 1899", Amsterdam 1899, uitgegeven door het Koloniaal Museum te Haarlem; een Catalogus van blijvende waarde, waaraan slechts dat ééne weer ontbreekt: een Register op de vreemde woorden. Daarnevens vergeleken wij nog het — gelukkig wèl van een register voorziene! — werkje van _ Dr. D. de Loos „Voortbrengselen van Ned. West-Indië”, Haarlem (1888) (Uitgave Kol. Museum), en de lijsten in Dr. van Leent's „La Guyane néerlandaise", Paris 1881, p. 16—39. In de spelling der wate hebben wij ons ter vereenvoudiging _ veroorloofd om, gelijk bij de transcriptie der Oost-Indische talen evenzeer _ gebruikelijk is, de # steeds als lange 1, ons te op te vatten. Ook hebben wij het accent op de tweede lettergreep van achteren als het _ normale aangemerkt, en dus alleen een accent gezet daar waar dit op een andere lettergreep viel. Hetgeen tusschen groote haken af en toe voorkomt, werd door ons toegevoegd, zonder in den tekst van Pater van Coll aanwezig te zijn. Doch, uit den aard der zaak, mocht dat maar een enkel woord zijn. Overigens zij het Registertje, dat wij gaven, een spoorslag voor anderen om zoo mogelijk te komen tot een Arrowaksch en een Carai- bisch Woordenboek, geldend voor ons Suriname, en, niet te vergeten, dók vooral tot een eerste, zoo uiterst noodige Encyclopaedie voor Nederlandsch West-Indië! Repactre ver Binragen, Jam, s. h. Zie: Yam. 