None
In het tweede deel van den Dienst, die de predicatie tot midden- punt heeft, werd steeds ook plaats gegeven aan het Gebed ; doch ook hieromtrent is meerdere helderheid van inzicht verre van overbodigte achten. Geheel de Dienst valt uiteen in drie stukken. De Dienst begint met een handeling tusschen God en de Gemeente, die uitloopt op de Belijdenis van zonde en de Bediening van de sleutelen des hemelrijks in de absolutie. Dat is het objectieve, voorwerpelijke deel van den Dienst, waarbij de Dienaar niets uit zichzelven behoeft te zeggen, en zelfs beter doet met uitsluitend orgaan en mond van de kerken te zijn. Daarop volgt het tweede of onderwerpelijke deel van den Dienst, dat de predicatie tot middenpunt heeft, en waarin de eigen gave van den Dienaar uitkomt. En op dit tweede volgt het derde of laatste deel, de eigenlijke Dienst der gebeden. Het vierde deel van den Dienst, bestaande in de bediening van de Sacramenten, laten we hier buiten rekening, omdat het niet in elke vergadering van de geloovigen voorkomt. Het gebed voor alien nood der Christenheid is dan ook in onze Liturgie na de Predicatie geplaatst. De titel er van luidt : Een gebed voor alien nood der Christenheid, om gebruikt te worden op den rustdag na de eerste Predicatie. Dit nu is de eigenlijke dienst der gebeden. Wei een gebed, maar in dat eene gebed de vele beden voor alien nood des levens. En hiervan onderscheiden is: 1°. de algemeene belijdenis van zonde, en 2°. het korte gebed voor de predicatie. Tot op zekere hoogte kan men dus zeggen, dat er in elk der drie deelen van den Dienst een gebed is. Ten eerste in het eerste deel het gebed van schuldbelijdenis. Ten tweede in het tweede deel van den Dienst het gebed voor de predikatie. En ten derde in het laatste of derde deel het algemeene gebed voor alien nood der Christenheid. Doch dan wordt ,,gebed" in zeer algemeenen zin voor elk spreken tot God genomen. Schuldbelijdenis toch is niet in eigenlijken zin een gebed. Gebed wordt dat eerst door de daaraan gehechte bede om vergiffenis. 284 HET GE6ED IN VERBAND MET DE PREDICATIE. In het tweede deel van den Dienst, dat ons thans bezighoudt, hebben we dus alleen te doen met ,,het gebed voor de predicate". Dat gebed nu is in onze Liturgie saamgesmolten met de Schuldbe- lijdenis. De Belijdenis van zonde vloeit vanzelf in het gebed v66r de predikatie over, en dat zoowel in het lange als in het korte for- mulier. Gelijk men toch weet, geeft onze Liturgie hiervoor een dubbel formulier. Het eene is in de jongste uitgave van Prof. Rutgers, lang 80 regels, het andere slechts 64. Toch is dit verschil van 16 regels niet van genoegzame beteekenis om de inlassching van tweeerlei formulier te rechtvaardigen. Opmerkelijk daarentegen is in beide formulieren de zeer beperkte kortheid van het eigenlijk gebed met het oog op de predikatie. In het lange formulier bestaat dit alleen uit deze woorden : Open thans den mond uws dienaars, en vervul dien met uwe wijsheid en kennis, opdat hij uw woord zuiverlijk en vrijmoediglijk verkondige. Bereid ook ons aller harten, opdat wij datzelve hooren, verstaan en be- waren mogen. Schrijf uwe wetten (naar uwe belofte) in de tafelen onzer harten, en geef ons lust en kracht daarin te wandelen, tot prijs en eere uws naams en tot stichting uwer gemeente. En voor het kortere is dit gebed vervat in deze woorden : Wil ons ook uw heilig Woord naar uwen Goddelijken wil te verstaan geven, opdat wij daaruit leeren al ons vertrouwen op U alleen te stellen, en van alle schepselen af te trekken. Dat ook onze oude mensch met alle zijne begeerten van dag tot dag meer gekruisigd worde, en dat wij ons U opofferen tot een levend dankoffer, ter eere van uwen heiligen naam, en tot stichting van onzen naaste. Wil ook genadiglijk bekeeren alien die nog van uwe waarheid afdwalen, opdat wij U altegader eendrachtiglijk dienen in heiligheid en gerechtigheid alle de dagen onzes levens. Dit gebed is dus in het korte formulier nog iets langer. In het breede formulier 11 regels, in het kortere 17. Beide malen echter onderscheidt dit gebed zich hierdoor, dat het zich richt op een bepaald doel, t. w. de predicatie. Het is een afbidden van God, dat de predicatie geve wat ze geven moet, en dat ze aldus vrucht in de Gemeente drage. Anders niets. Geen breede ontboezeming, geen gebed voor de nooden der Christen- heid, geen gebed voor bepaalde personen. Dat alles komt in het gebed na de predicatie. HET GEBED IN VERBAND MET DE PREDICATIE. 285 Men zal overgaan tot de predicatie. Doch nu ontwaakt het besef, dat deze zonder Gods zegen mislukken moet en niet gedijen kan. En zoo gaat de vergadering der geloovigen in het gebed, om van God een goede predicatie, een predicatie die ter zake dient, een predicatie waarin Zijn Woord zal uitgaan, en op die predicatie de vrucht af te smeeken. En dit alles kort, zaakrijk, niet afdwalend, gericht op dat eene einddoel. Op dit punt echter is onder ons allengs een geheel tegenoverge- stelde gewoonte ingeslopen. Wat naar de bedoeling van onze vaderen een kort gebed om zegen op de predicatie zou zijn, is van lieverlede soms geheel van die predicatie losgemaakt, en een zelfstandig gebed, meest van zeer langen adem geworden. Oorspronkelijk bedoeld als gebed van een of anderhalve minuut, dijde het thans niet zelden uit tot tien minuten en meer. Het is nu een afzonderlijk stuk van den Dienst geworden, dat met de predicatie slechts in zooverre in verband staat, als de voorbidder vanzelf het meest vervuld is met wat hij gereed staat in zijn predi- katie te gaan ontwikkelen ; een samenhang die intusschen daarom meest verloren gaat, overmits de opgave van den tekst veelal eerst op dat groote gebed pleegt te volgen. Want het groote gebed, het eigenlijke gebed van den Dienst, wordt thans metterdaad vddr en niet na de predicatie gehouden. Na de predikatie wordt het gebed veelal veelmeer bekort. Naar onze Liturgie is er een gebed met het oog op de predicatie van 10 a 15 regels, en na de predikatie een lang gebed van 200 en meer. Thans daarentegen is het groote gebed, eer men aan de pre dicatie toekomt, soms 300 a 400 regels groot, en slinkt het nagebed vaak tot 50 a 60. Een geheel andere evenredigheid dus, een geheel andere verhouding, en dit toont dat men aan beide gebeden een geheel andere beteekenis is gaan hechten. lets wat zoo sterk is, dat men een predikant, voor wat zijn gebedsgave aanbelangt, nooit zal beoordeelen naar het slot- gebed, gemeenlijk ,,dankzegging" genoemd, maar schier uitsluitend naar de wijze waarop hij bidt in het gebed voor de predicatie. Deze wanverhouding nu is daaruit te verstaan, dat de afzonderlijke Belijdenis van zonde, en de daarop gevolgde absolutie, zijn wegge- vallen ; iets waartoe onze Liturgie zelve aanleiding gaf door de Be lijdenis van zonde en het gebed voor de predicatie, in elkander te laten vloeien. 286 HET GEBED IN VERBAND MET DE PREDICATIE. Dit toch moest, toen eenmaal het vrije gebed het formuliergebed verving, er van zelf toe leiden, om de belijdenis van zonde en de bede om schuldvergeving uit te breiden, vandaar in geestelijke over- wegingen te vervallen, en zoo ten slotte geheel het eigenlijke gebed, met het oog op de predicate, te laten verdwijnen. Het komt nog wel voor, en in «n enkele gemeenten zijn de-gevallen lang niet zeld- zaam, dat het lange gebed ten einde toe afgeloopen zijnde, de predicate zelve geen voorwerp van de bede om zegen werd. Geheel tot het oude gebruik terug te keeren, en niet dan een zeer korte bede om zegen op de predicatie te doen, gaat thans niet meer. De ervaring heeft nu eenmaal geleerd, dat er behoefte bestaat, om iets meer in dat gebed te leggen. Toch mag daarom het hoofddoel niet uit het oog worden verloren. Het moet blijven een gebed voor de predicatie. Wordt nu de Belijdenis van zonden, met de absolutie, teruggeschoven naar het eerste voorwerpelijke deel van den Dienst, dan spreekt het vanzelf, dat dit in het gebed voor de predicatie niet moet herhaald worden. Bidden is, en moet blijven, iets van God begeeren. Bidt men dus v66r de predicatie, dan moet er iets met opzicht tot die predicatie van God worden begeerd. En dit kan niet anders zijn, dan dat van de zijde van den Dienaar die predicatie wezenlijke opening, ontsluiting en toepassing van het Woord zij ; en voor wat de Gemeente aangaat, dat ze dat Woord aanneme en een vrucht des Woords voortbrenge. Dit nu kan, en behoeft, geen lang gebed te zijn. Maar heeft men nu den tekst van te voren aangegeven, zoodat de Gemeente weet, welk Woord Gods voor haar behandeld zal worden, dan kan dat er toe leiden, om biddend de Gemeente in den gedachten- gang van dat bepaalde Woord in te leiden, de geheiligde stemming voor dat bepaalde Woord voor te bereiden, en alzoo den ernst en het hoog belang van dat Woord voor het aangezichte Gods op het hart te binden. Aldus schijnt ons toe de verzoening te moeten zijn tusschen het zeer korte gebed onzer vaderen, en het breede gebed, waaraan we thans gewend zijn. Alleen zoo echter, dat het gebed geen korte preek vooraf worde, en vooral niet door eindeloos rekken de aandacht afmatte, die voor de predicatie juist opgewekt moet worden. PREEKLEZEN. 287 LXIX. Preeklezen. Na het Gebed voor de Predicate moet, zal het wel zijn, die predi- catie, zonder inschuifsel van gezang, of wat ook, onmiddellijk een aanvang nemen. Aldus blijft het verband met het voorafgaande ge- bed levendig, en zal prediker en gehoor onder den indruk verkeeren, dat het om een vrucht, om een zegen te doen is, en dat die zegen aan beiden van God moet toekomen. Doch hier juist raakt veler blik verward, zoowel onder de predikers als onder de hoorders. Indien, zoo zegt men dan, de zegen op de predicatie metterdaad van God moet komen, en vlak vodr de predicatie moet worden afge- beden, dan moet de prediker het ook op zijn God wagen, en niet met een geschreven of voorbereide predicatie den kansel opgaan, en mag hij in geen geval zijn predicatie lezen. Wie, als hij op den kansel staat, en de Gemeente voor hem nederzit, ,,nog niets heeft", en dan bidt om hulpe van zijn God, die meent het, die gevoelt zich afhankelijk, en die verwacht het wel waarlijk van den Geest. Heeft de prediker daarentegen bij het beklimmen van den kansel heel het stuk gereed, en leest hij het van den kansel voor, dan is zijn gebed om hulpe een doode vorm, en staat zijn vertrouwen niet op zijn God, maar op zijn papier en op zijn oogen. Ook het gebed van de Gemeente voor den Leeraar heeft, zoo gaat men dan voort, alleen zin, indien zij onderstelt, dat hij spreken zal, gelijk de Heere zijn mond opent ; maar zulk een gebed kan nooit vurig, op- recht en bezield zijn, indien zij weet, dat hij zijn predicatie op schrift met zich brengt, en vooral niet, zoo ze ontwaart, dat de prediker, met steelsche oogen, half ongemerkt en toch gemerkt, gewoon is te lezen. Wat is nu hiervan aan ? Ge zet u aan tafel, om met uw gezin uw middagmaal te houden, en ge gaat als hoofd van uw gezin priesterlijk voor, en bidt : ,,Vader, geef ons heden ons dagelijksch brood". Meent ge dat nu, of meent ge het niet ? En zoo ge het meent, en aldus Gods zegen inroept en zijn hulpe afsmeekt, beknort ge dan uw vrouw, zoo ze uw spijs vooraf gekookt heeft, en ze op tafel heeft gezet, vlak voor u, eer ge bidt? Zegt ge dan ook : Ik kan niet bidden : geef ons onze spijs, als die spijs er al staat? Is het ook dan voor een oprecht gebed eisch, dat 288 PREEKLEZEN. er nog niets zij, eer ge bidt, en dat eerst op uw gebed God wonder- baar u uw spijs in huis zende ? En zult ge ook dan zeggen : Voor een leegen schotel kan ik bidden, maar voor voile borden niet? Natuurlijk is uw antwoord op die vragen ontkennend, want dagaan dag bidt ge om uw spijs, terwijl ge moeder de vrouw van plichts- verzuim beschuldigen zoudt, als ze niet vooraf gezorgd had, en u liet aanzitten aan een leege tafel. En toch, ook hier is het waar, dat wie gebrek lijdt, vuriger bidt, dan wie overvloed heeft, en dat, als de broodkast leeg is, het gebed : Geef ons heden ons dagelijksch brood, een veel dieper zin en veel ernstiger karakter verkrijgt. Het is een feit, dat welgestelde lieden, die nooit een enkel maal om overvloed van spijze verlegen zaten, maar altoos aan een welgevulde tafel gingen aanzitten, dikwijls meer voor den vorm, dan wezenlijk bidden. En een feit ook, dat, omgekeerd, in de povere vertrekken onzer armen, als er bijna niets is om te eten, datzelfde gebed soms zoo hartroerend schoon tot God opgaat. Zult ge nu daarom zeggen, dat een goed en oprecht gebed eischt, dat de tafel leeg zij eer ge bidt, en dat althans vrome lieden altoos aan een ledige tafel moeten gaan aanzitten, om in diepe afhankelijk- heid af te wachten, of God de raven van Elia bestellen mocht om hun voedsel te brengen ? En zoo niet, houdt het dan ook wel steek, zoo ge met opzicht tot de predicatie zegt : Om in de kerk het gebed v66r de predicatie in oprechtheid en vuriglijk te kunnen bidden, moet de prediker zonder iets op den kansel komen, en wachten wat God hem in dat eigen oogenblik geven zal ? Ge gevoelt hier zelf het ongerijmde van. Dat het zich, op zichzelf genomen, zoo denken laat, is volkomen waar, en dat het, ware het zoo, hoog verheven zou wezen, erkennen we voetstoots. En ook geven we toe, dat God het zou kunnen doen. Hij heeft Israel veertig jaren gespijzigd met het manna in de woestijn. Hij heeft Elia aan de beek gevoed, met de brokken spijs, die de raven hem brachten. En ook heeft Jezus de duizenden aan Galilea's meer gevoed met enkele brooden en visschen. En evenzoo heeft Jezus tot zijn jongeren gezegd : Als gij gesteld zult worden voor de Overheden, weest dan niet bezorgd wat ge spreken zult, want ik zal in die ure de woorden in uwen mond leggen. Aan de macht Gods faalt het dus niet. Ook staat het vast, dat PREEKLEZEN. 289 God het zoo gedaan heeft. Maar wat hieruit niet volgt, is, dat God het zoo voor alle personen en voor alle eeuwen verordend heeft. Integendeel, God heeft Adam bevolen in het zweet zijns aanschijns zelf zijn brood te bereiden. God heeft in Zijn verbond met Noach ons bezworen, dat zaaiing en oogst voortaan niet zouden ophouden. En het leven zelf toont, dat niet dan bij uitzondering honger hetvolk verwoest. Te arbeiden voor zijn gezin is des mans plicht, en plicht der huisvrouw is het, voor haar huis spijze te bereiden. Zoo en niet anders is de gewone ordinance Gods voor ons menschelijk leven. En geheel hetzelfde geldt voor het geestelijk voedsel. Ook dat voedsel komt ons niet rechtstreeks van den Heiligen Geest toe, maar uit de Heilige Schrift. Die Heilige Schrift is een akker, die met veel studie en zorg bebouwd moet worden. Zal iemand de Schrift prediken, dan moet hij jaren lang vooruit zich daar op voorbereiden ; dan moet hij telkens, voor elke predicatie, de Heilige Schrift opnieuw bestu- deeren ; dan moet hij het geestelijk verband onderzocht hebben tusschen die Heilige Schrift en het heilzoekend menschenhart ; en dan moet hij, wat taal en gave van spreken betreft, zich door studie en oefening hebben bekwaamd. Waar die studie ernstig en die voorbereiding degelijk was, is dege- lijke spijze aan de gemeente geboden en heeft de kerk gebloeid. Daarentegen waar men, gelijk onder de Doopers, deze studie verwierp, en op goed geluk af, zonder voorbereiding sprak, is in korten tijd heel de gemeente verloopen. En zoo al in Engeland enkele Doopersche secten hebben stand gehouden, danken ze dit enkel daaraan, dat ook zij tot de studie zijn teruggekeerd. Hebben wij ons nu te gedragen, niet naar hetgeen wij ons voor- stellen, dat God doen kon, maar naar de ordinantien van Zijn heiligen wil, dan volgt hieruit, dat de huisvrouw vooraf voor haar gezin spijze heeft te bereiden, en dat de prediker vooraf zich heeft voor te be reiden voor wat hij brengen zal aan Gods heilige Gemeente. En dan geldt dit als regel, dat de Christen die laag staat, goed bidt als de tafel leeg is, en slechts voor den vorm, als de spijze voor hem staat ; maar dat het kind van God, dat dieper is ingeleid, ook al wacht hem overvloed, toch in dieper afhankelijkheid alle spijs uit Gods hand aanneemt, in zijn oprecht gebed Gode alleen de eere van zijn werk geeft, en God ernstelijk om Zijn zegen bidt. En zoo ook is het in de kerk aldus gelegen, dat een Gemeente die laag staat, den gebedsdrang mist, zoo ze weet, dat haar prediker ge heel voorbereid op den kansel komt ; maar dat een Gemeente die 19 290 PREEKLEZEN. dieper is ingeleid, even vurig en oprecht in het gebed voor de pre- dicatie gaat, het al van haar God verwacht, en Hem in alles de eere geeft. Intusschen, al protesteeren we op dien grond tegen de valsche overgeestelijkheid, toch willen we geenszins geacht worden, deswege het koude lezen van de predicatie in bescherming te nemen. Lezen hoort op den kansel niet. Het is met den aard van de pre dicatie in strijd. Niet, also! het lezen op zich zelf verkeerd ware. Houdt iemand een lezing, dan leest hij natuurlijk. Dan hoort het lezen er bij. En als de man, die een lezing houdt, vroom is, dan zal hij toch even oprechtelijk zijn God vooraf om Zijn bijstand en Zijn zegen aanroepen. Het lezen is dus niet in strijd met het gebed, maar het is in strijd met den aard der predicatie. In de hoog-kerkelijke kringen van Engeland volgt men den tegen- overgestelden regel. Daar moet de prediker lezen. Zoo lezen, dat ieder ziet dat hij leest. Geen vrij woord mag er invloeien. Ook ziet de man nooit op. Zijn oogen zoeken het papier, en nooit een oogen- blik de gemeente. Evenzoo is er in zulk een prediker geen actie. Zijn armen liggen rustig naast zijn papier. Hij verroert niet. Hij staat te lezen als een sprekend beeld. Zulk een prediker neemt niet den schijn aan van te spreken uit het hoofd, onderwijl zijn oogen over het papier gluren. Neen, hij wil lezen, niets dan lezen, en wat hij houdt is dan ook niet een predicatie maar een lezing. Soms een zeer fijn gesti- leerde, hoogst interessante lezing, maar een predicatie is het nooit. Doel hiervan is, op die wijs, den lezenden prediker slechts tot tolk en orgaan van de kerk te maken. Hij zelf mag niet uitkomen. Door zijn woord spreekt niet hij, maar de kerk. Hij moet schuil gaan en schuil blijven, en de kerk moet spreken door hem. Hij behoeft dan ook wat hij leest, niet zelf te hebben opgeschreven. Hij kan even goed een gedrukte predicatie van een ander lezen. Er wordt op die wijs een koud vertoog gehouden, maar bezielde predicatie is er niet, en mag er niet zijn. Het plechtige, het deftige, moet het doen ; alle emotie moet uitblijven ; geroerd, getroffen worden, mag de Gemeente niet. Op die wijs nu gaat het wezenlijk karakter van de Predicatie ge- heel te loor. Een prediker toch moet met zijn gehoor in levend con tact komen. Een levend getuigenis moet van hem uitgaan. Hij moet een doel hebben gekozen, en naar dat doel moet hij de Gemeente, als hij Amen zegt, hebben heengeleid. En dit nu moet en kan alleen TEKSTKEUZE*. 291 bereikt worden, door bezielde, aangrijpende, roerende en meesleepende toespraak. Dit nu is, als men leest, onmogelijk. Wei kan, wie een sterk voor- stellings-vermogen bezit, onder het schrijven zich indenken hoe hij spreken zou, als hij vrij uit tot de schare sprak. En is zoo zijn pre- dicatie in schrift gebracht, dan kan hij wel het stuk voor zich houden, om niet af te dwalen, en zich gedurig de gedachten weer te binnen te brengen. Maar ook al ondersteunt wat hij schreef hem aldus bij het uitspreken, toch mag de Gemeente geen oogenblik een anderen indruk ontvangen, dan dat de man, die predikt, haar aldus uit zichzelf toe- spreekt. Zij moet onder den indruk verkeeren, en blijven, dat ze daar niet nederzit, om een stuk aan te hooren, maar om toegesproken, om ver- maand, om getroost, om bezield te worden. En dit alles gaat door het lezen weg. Het kwaad schuilt dus volstrekt niet in de voorbereiding. Die voor- bereiding mag zelfs zoo volkomen zijn, dat de prediker geen woord spreekt, dat niet vooraf wel doordacht zij. Hoe beter en zorgvuldiger ook deze spijze toebereid is, des te degelijker zal het voedsel zijn. Maar wat bij de predicatie nooit mag teloorgaan, is het karakter van toespraak ; en wie dit vervangt door vertoog of redeneering, gelijk bij de lezing het geval is, vergist zich, zoo hij zich nochtans inbeeldt, dat hij gepredikt heeft, en zal nooit in de Gemeente de vrucht vinden, die alleen op echte prediking volgen kan. LXX. Tekstkeuze. De uitwerking in de predicatie van de eens gekozen en onderzochte stof, kan niet onder den Eeredienst besproken worden. Over die uit werking spreidt de Predikkunde haar licht, of gelijk men veelal zegt, de Homiletiek. Wat hier daarentegen wel aan de orde komt, is de keuze van de te behandelen stof. Is die keuze liturgisch van gewicht ? Zoo ze van gewicht is, houdt dan de kerk die keuze aan zich, of wel laat ze die aan den prediker over? En zoo dit laatste, bindt hem als dan al dan niet een regel, die uit den aard en het wezen der Bediening voortvloeit? 292 TEKSTKEUZE. De eerste vraag is in zeker opzicht geen vraag. Voor wie nauw toeziet is niets onverschillig. Voor het goed schikken van de meu- belen in uw vertrek, heeft de plaats van elk meubelstuk beteekenis ; en van wat ge schrijft, is bijna van niet een woord te zeggen, dat de plaats, die het in de zinsnee inneemt, er niets toe doet. In dien scher- pen zin is er dan ook in de Liturgie niets dat niet tot op zekere hoogte beteekenis heeft, en kan uit den aard der zaak ook de keuze van de stof der predicatie voor het geheel van den dienst niet onver schillig zijn. Toch valt niet te ontkennen, dat in de oogen van niet weinigen deze keuze door niets behoeft bepaald te worden ; dat elke tekst goed is ; en dat uit dien hoofde, de keuze van stof en tekst, enkele feest- dagen nu uitgezonderd, geheel aan het vrije spel moet worden over- gelaten. Zelfs zijn er onder de overgeestelijke lieden niet weinige die oor- deelen dat dit vrije spel van tekstkeuze daarom te minder mag ge- bonden worden, omdat elke band van dien aard de werking van den Heiligen Geest belemmeren zou. Liefst stelt men het zich dan voor, dat de Heilige Geest, de behoefte der gemeente doorziende, van week tot week den prediker, zonder dat hij het zelf merkt, zoo leidt, dat hij, zonder te weten waarom, juist zulk een tekst kiest, als best bij de behoefte der Gemeente past. De keuze van tekst wordt dan wel van belang geacht, en wordt liturgisch als volstrekt niet onverschil lig beschouwd. Alleen maar, de Heilige Geest zelf wordt dan Liturg, doet de beste keuze, en brengt er ongemerkt den prediker toe, om juist dien tekst te nemen, dien de Heilige Geest gekozen had. Nu versta men ons wel, dat we de mogelijkheid van zulk een gang van zaken in het minst niet betwisten. Het is voor ons aan geen twijfel onderhevig, dat God de Heilige Geest geheel de Gemeente doorzoekt, haar geestelijke nooden kent, en ook met volkomen zeker- heid weet, welke prediking op elk gegeven oogenblik voor de Gemeente het doeltreffendst is. En evenmin betwijfelen we, of de Heilige Geest wel beschikt over de middelen, die noodig zouden zijn om den pre diker juist dien tekst indachtig te maken, en, al weet hij zelf niet hoe het komt, juist bij dien tekst zijn keuze te bepalen. Onzerzijds hier perken aan de alwetendheid of almogendheid van den Heiligen Geest te willen stellen, is kortweg ongerijmd. Zelfs gaan we verder, en stemmen toe, dat er in de dagen der profetie en derapostolische leer- werkzaamheid zulk een rechtstreeksche leiding zeer stellig bestaan heeft. Ja, we aarzelen niet om aan te nemen, dat ook nu nog bij de prediking TEKSTKEUZE. 293 de keuze van meer dan een tekst, veel meer aan de leiding van den Heiligen Geest, dan aan de wijsheid van den prediker te dankenwas. Zelfs mengt zich hierin iets van wat onze vaderen noemden ,,Gods bijzonderste voorzienigheid" ten dienste van zijn uitverkorenen. Meer dan eens toch komt het voor, dat een uitverkorene hetbedehuis onder den indruk verlaat, ,,dat de tekst voor hem was", en dat hij zich niet ontworstelen kan aan de rijke overtuiging, dat God den prediker z66 bestuurd heeft, dat hij juist die stoffe moest kiezen, en ze op die wijs moest behandelen, opdat zijn ziel op bijzonderewijze zou worden toegesproken, en zijn hart op buitengemeene wijze zou worden geraakt. Maar al aarzelen we niet, dit zelfs zeer ver te drijven, toch volgt hieruit nog geenszins, dat de kerk en de prediker het nu ook als regel zullen beschouwen, dat zij de keuze van tekst aan zekere soort ingeving of verborgen leiding hebben over te laten. Dit zou alleen dan waar zijn, indien ons dat alzoo aangezegd was. Is ons daarentegen niets desaangaande aangezegd, dan gaat ook hier de algemeene regel door, dat we, als denkende wezens, bij het ver- richten van elken arbeid ons rekenschap hebben te geven van de keuze, die we bij dien arbeid doen, en dat die keuze door redelijk beleid moet bepaald worden. Wie een huis zal bouwen, mag niet zeggen, of men eerst het dak zal nemen, en dan de zijmuren, en daarna het fundament, is een keuze, die ik aan het vrije spel overlaat. Neen, wie bouwen gaat, is ver- plicht zich af te vragen, in wat redelijk verband de verschillende deelen van het huis tot elkander staan, en dienovereenkomstig moet hij bouwen. Eerst het fundament, dan de zijmuren, en dan eerst het dak. God zelf gaat niet anders te werk. Hij geeft eerst de zaadkorrel, dan de halm, dan de aire ; en dat steeds in deze zelfde volgorde. Nu dient de prediking om ons op te bouwen, te stichten. Wie tot dat werk geroepen is, behoort dus na te denken over de volgorde, waarin de verschillende deelen van dien bouw op elkander volgen moeten, en dan alleen zou hij hiervan ontslagen zijn, zoo hij een belofte of toezegging had, dat niet hij te kiezen had, maar dat God kiezen zou voor hem. En overmits er nu zulk een belofte of toezegging niet bestaat, moet door ons worden aangenomen, dat ons redelijk beleid ook hier de keuze te bepalen heeft, en dat onder geen enkel opzicht die keuze als onverschillig kan worden beschouwd. Is er nu keuze te doen, dan komen we in de tweede plaats aan de 294 TEKSTKEUZE. vraag toe : Wie zal die keuze doen ? De kerk of de prediker zelf ? Te dien opzichte nu gaat het in onze kerken dusver half om half. In de morgenbeurten blijft de keuze aan den prediker, in de namiddag- of avondbeurten bepaalt de kerk, dat de Catechismus zal worden ge- predikt. Waar dan nog bij komt, dat in de dusgenaamde lijdensweken, op feestdagen enz. althans eenige bepaling omtrent de te behandelen stof gegeven is. In groote steden ging men hierbij vaak zelfs zoover, dat men alle lijdens- en feestteksten in geregelde orde en zeer precies aanwees. En wel is voor biddagen, Oudejaarsavond enz. geen bepaalde tekst voorgeschreven, maar ook dan wil de kerk toch, dat er bij zulke gelegenheden stoffen zullen behandeld worden, die op die gelegenheden en die dagen betrekking hebben. En wel is er in andere Gereformeerde kerken, met name in die van Schotland, tegen veel van die bepalingen gereageerd, en heeft die oppositie, als vrucht van de lezing van Schotsche schrijvers, ook hier te lande niet zelden weerklank gevonden ; maar over het algemeen mag men toch zeggen, dat de Gemeente hier te lande op al zulke dagen rekent op een prediking, die met de gelegenheid dier dagen rekening houdt. In elk geval staat vast, dat de Catechismusprediking niet aan de vrije keuze van den prediker is overgelaten. Ze is kerkelijke regel en kerkelijk voorschrift. Hiermede nu is het beginsel beslist, dat ook de Kerk ten deze zeker zeggenschap kan doen gelden, en dat onbeperkte vrijheid door geen prediker kan worden geeischt Hierop afgaande hebben enkelen dit nog verder pogen door te zetten, en zoeken in te voeren, wat men noemt een kerkelijk jaar. Daaronder wordt dan verstaan, dat de geheele stof der prediking naar den loop der maanden in zekere hoofdrubrieken wordt ingedeeld. In November en half December de dusgenaamde Advents-predicatie, d. i. de predicatie over de profetie aangaande de komst van den Messias, in verband met de behoeften aan het Heil, die zich in het hart van den zondaar openbaren. In de tweede helft van December de Kerst- verhalen. In Januari Johannes de Dooper, de Doop van Jezus, de Verzoeking, en Zijn openlijk optreden. In Februari tot aan de Lijden- predicatien over Jezus openbaar leven. Dan de Lijdenspredicatien tot aan Paschen. Na Paschen tot aan Pinksteren de verschijningen. En dan na Pinksteren eerst de Handelingen, en na de Handelingen de onderscheidene stukken der waarheid en de Apocalypse, tot men in November weer aan den Advent toe is. Er zijn dan ook kerken buitenslands, waarin daaromtrent aanwij- TEKSTKEUZE 295 zingen en voorschriften bestaan, maar ten onzent kennen we zulk een officieel kerkelijk jaar, in dien uitgebreiden zin, niet. lets wat intus- schen niet weg neemt, dat vele predikers zich bij hun keuze wel terdege door zulk een denkbeeld leiden laten. Voorschriften daaromtrent komen ons dan ook voor ongeraden te zijn. Dat bij de praelectuur der Schrift zulk een vaste orde gevolgd wordt, is aan te bevelen, maar in de predicatie zou het te zeer den indruk van het verkregen Heil wegnemen. Het zou ons te veel terug doen leven in een voorbijge- gane historic, en ons niet meer rijk doen zijn in ons bezit. Op heel andere wijze nog heeft men van de zijde der kerk de prediking pogen te binden, door de volgorde der Heilige Schrift als regel voor de prediking te stellen. Dat ging meer van de kerkeraden uit, of ook van de gezamenlijke predikanten. Men zag niet in, waarom men keuze doen zou. Was niet elk stuk der Schrift even leerrijk ? Waarom zou dan een deel der Schrift worden overgeslagen ? En waarom niet op de rij af alle hoofdstukken der Heilige Schrift achter- eenvolgens voor de Gemeente behandeld ? Toch heeft men dit in dien krassen zin niet dan hoogst zelden, en slechts voor zeer korten tijd, doorgezet. Er kwam geen eind aan. Waar men met Genesis 1 begon, duurde het jaren en jaren, alvorens men aan het Nieuwe Testament, of ook zelfs maar aan de Psalmen of aan de Profeten toekwam. Het was, alsof men voor zijn middag- maal eerst lange maanden enkel broodspijs, daarna jarenlang enkel groenten, en ten slotte eerst, en dan weer voor jaren, enkel vleesch aan zijn gezin voorzette. Eerst jarenlang enkel historic, dan meer dan een jaar enkel Psalmen, dan jarenlang de Profeten, en zoo eerst, en dan weer voor jaren, enkel de Evangelien en de Brieven. Dat kon niet bevredigen. Het vermoeide. Het bevorderde de stichting niet. Dit inziende, heeft men toen zich bepaald tot de behandeling van een enkel boek, en de behandeling van dat enkele boek beperkt tot enkele beurten, liefst weekbeurten. Het werd dan een apart soort prediking, waarbij men minder bedacht was op de geestelijke op- voeding der Gemeente, dan wel op de vermeerdering van haar Schrift- kennis. Alras echter toonde het verloopen van het gehoor bij zulke beurten, dat dit de Gemeente niet toesprak. Het hield te lang op. Het dwong om te lang stil te staan bij deelen der Schrift, die het hart der Gemeente minder toespraken, en het verwikkelde in allerlei uit- legkundige moeilijkheden, die voor de theologen, maar niet voor de gemeente van genoegzaam belang waren. Van daar, dat toen de Bijbellezingen in zwang kwamen. Die toch 296 TEKSTKEUZE. waren ook wel aan een bepaald Boek gebonden, dat in geregelde volgorde behandeld werd, maar het ging vlugger. Men kon een heel hoofdstuk in eens behandelen. Zoo kwam er perspectief in. Men liet liggen wat van minder belang was, en bepaalde zich tot de ge- wichtiger deelen van het hoofdstuk. Toch zijn ook deze Bijbellezingen veelal weer in onbruik geraakt. Ze ontaardden van lieverlede in een soort lidmatencatechisatie, terwijl allerlei uitgegeven handboeken de belangstellende leden der Gemeente in staat stelden, om rustig en op hun gemak thuis hetzelfde genot der uitlegging en der toelichting te smaken. Als resultaat van deze les der historic mag dan ook gezegd, dat deze wijze van prediking niet dan bij uitzondering aan het doel be- antwoordt. Een brief van Paulus maakt hier een uitzondering op, omdat die brieven meest kort zijn, en geheel op de predicatie zijn ingericht. Doch het geregeld afhandelen van Samuel, van de Konin- gen, de Kronieken, of erger nog van Numeri en Leviticus, is met het doel der predicatie niet in overeenstemming. Het zal er ten onzent dan ook wel bij blijven, dat de gewone beurten, gelijk men ze noemt, vrije beurten blijven, en dat voor deze de keuze van stof aan den prediker zelven wordt overgelaten. lets wat daarom te meer aanbeveling verdient, omdat bij de prediking de individualiteit van den prediker niet mag worden weggecijferd, en deze al te zeer gedrukt wordt, zoo men hem steeds de te behandelen stof voorschrijft. LXXI. Tekstkeuze. (Slot.) De keuze van een tekst is uiterst moeilijk. Niet zoolang men bij die keuze drijft op inval of toevalligheid, maar wel zoodra men inziet, dat ook hierbij met overleg en rede moet ge- handeld worden. Moet er keuze zijn, d.w.z. zal niet achtereenvolgens de inhoud van heel de Schrift, zelfs ook niet de inhoud van een heel Bijbelboek be handeld worden, en zal de Kerk geen agenda voor het kerkjaar voor- schrijven, maar zal de Dienaar des Woords zelf, uit den ganschen rijken inhoud der Schrift, bij elken dienst, dien hij te vervullen heeft, TEKSTKEUZE. 297 uitgezonderd bij de Catechismusprediking, een keuze hebben te doen, dan dient gevraagd, waarnaar die keuze zich heeft te regelen. En dan lijdt het wel geen tegenspraak, dat die keuze allereerst be- paald wordt door het doel der predicate, en eerst in de tweede plaats door de beschikbare middelen om dat doel te bereiken. Bezien we dus beide afzonderlijk. Het doel der predikatie kan en algemeen en in het bijzonder wor- den genomen. In het algemeen genomen, is het doel der predikatie de Gemeente te stichten. Doch in zooverre geeft dit voor de keuze van den tekst geen andere bepaling, dan dat men niet bij hooge uitzondering teksten moet kiezen, die met het geloofsleven der Gemeente nauwelijks in verband staan. De verdeeling van Kanaan onder de stammen, veel geslachtsregisters, aardrijkskundige beschrijvingen, en zooveel meer, zullen daarom niet dan bij hooge uitzondering gekozen worden. Anders wordt het daarentegen, zoo men onderscheid maakt tusschen den stichtelijken indruk op de Gemeente in een enkele predicatie, en tusschen de langzame stichting der Gemeente door geregeld voort- durende predicatie. Dan toch wordt het doel veel breeder, krijgt meer omvang, en komt niet elke predicatie op zichzelf te staan, doch wordt de doorloopende predicatie een geheel. De stichtiqg en opbouwing der Gemeente wordt dan een werk, dat zich over meerdere jaren uitstrekt. De prediking houdt dan op aphoristisch te zijn. De eene predicatie moet dan aan de andere aansluiten, en al de predicatien van een geheel jaar moeten dan in een bepaalde orde en naar zekeren vasten regel saam een geheel vormen, waarvan elke predicatie een deel is. Niet, dat spreekt wel vanzelf, also! niet elke predicatie in zichzelve een afgesloten geheel zou moeten zijn, maar in dien zin, dat men weet bezig te zijn aan een bouwen en stichten, en alzoo een geregelde orde volgt bij het leggen van steen op steen. Reeds dit nu is een uiterst gewichtig punt. Niet zelden verneemt men de klacht, dat een Dienaar zoo telkens hetzelfde zegt, zich zoo gedurig herhaalt, en dat hij, na eenige jaren in eenzelfde gemeente te hebben gestaan, zoo goed als uitgepreekt is. Soms rr.erkt men dan ook, dat bij zulk een prediker allengs het ver- langen opkomt, om een andere Gemeente te krijgen, en dat de Ge meente zich gelukkig zou achten, als ze eens van predikant verwisselde. En dat niet, omdat men het saam niet vinden kon, of omdat men het oneens was. Integendeel, het kan zijn, dat men over en weer zelfs 298 TEKSTKEUZE. zeer met elkaar was ingenomen, maar men voelt dat men in een stadium gekomen is, dat men niet verder kan. De predikant is uitgeput en uitgepreekt en er komt slechts repetitie. De bouw vordert niet meer. Hierin steekt nu zeer zeker vaak kitteloorigheid en gemis aan ernst. Wie nieuwigheden bejagen wil, moet ze niet onder de predicatie zoeken. Daar is ze niet voor. En wie de Psalmen of de Brieven leest, kan ook wel zeggen, dat hierin telkens en telkens weer hetzelfde voorkomt. En dat is ook zoo, want het Evangelic der zaligheid blijft steeds en onveranderd hetzelfde, en de grondgedachte van dat Evangelic moet rusteloos in het midden der Gemeente in naam van den ontfer- menden God verkondigd worden. Maar geheel uit de lucht gegrepen is de klacht toch evenmin. Het is waar, dat meer dan een Dienaar des Woords, door in elke predi catie te veel te willen geven, zich genoodzaakt ziet te veel in alge- meenheden te blijven, en daardoor ten slotte alles gezegd heeft, wat hij te zeggen had, en nu niets anders kan doen, dan opnieuw beginnen. Eertijds kwam het wel voor, dat men zelfs oude predicatien opnieuw ging houden, of dezelfde predikatie nog eens hield met een anderen tekst en een ander begin. Nu is dit prediken over het middenpunt van de Heilswaarheid op zichzelf zeer verleidelijk. Het is het gewichtigste stuk. Het wordt het lichtst begrepen. De stof er voor ligt vanzelf gereed. Men ge- voelt er zich in thuis. Het leent zich tot de meest aangrijpende taal. En stellig zou het verkeerd zijn, predicatien van dien aard te willen uitsluiten. De Gemeente heeft er gedurig weer behoefte aan, dat nog- maals het geheel overzien worde, en dat de deelen der waarheid wederom tot eenheid worden samengevat. Maar al is dit zoo, te ontkennen valt toch niet, dat men dit centrale niet wel anders dan in algemeene termen kan bespreken, en dat die algemeene termen weinig variatie toelaten, anders dan in beeld en vergelijkingen. Men kan uit het algemeene niet te veel in het bijzon- dere schieten, of men raakt den draad kwijt van zijn betoog. En dit nu is oorzaak, dat een predicatie, die te gedurig in dat algemeene zweeft, arm blijft. Ze kan zich niet verrijken, niet vernieuwen, niet verfrisschen, tenzij de prediker over ongemeen talent beschikt, en in staat is een werkelijk kunstwerk van welsprekendheid te leveren. Doch natuurlijk, mannen, met zoo ongemeen talent begaafd, zijn onder alle standen en rangen en in alle levensbetrekkingen niet dan uiterst schaarsch. Het is er mee als wanneer men over den sterrenhemel spreekt als TEKSTKEUZE. 299 een machtig verschijnsel. Dan is het onderwerp schijnbaar veel grootscher, als dat ge afzonderlijk spreekt over zon en maan en planeten en kometen ; maar toch voelt ieder die het doen moet, dat de stof om over de zon of over de maan apart te spreken, veel rijker is. Hoe meer men bij het spreken zijn onderwerp beperkt, hoe meer men te zeggen heeft en in hoeveel meer bijzonderheden men kan afdalen. Over een vrouw is meer te zeggen dan over een mensch, over een maagd meer dan over een vrouw in het algemeen, over een dienstmeisje meer dan over de maagd zonder nadere bepaling. En zoo gaat het bij alle onderwerpen door, dat de rijkdom van de stof in omgekeerde reden staat tot de breedte van het onderwerp; een wet waaraan ook de prediking zich niet onttrekken kan. Vraagt een prediker, wat moet het doel van mijn prediking gedu- rende heel mijn dienst zijn, dan is ook op die vraag niet anders dan een zeer algemeen antwoord mogelijk. Zegt hij daarentegen, wat zal het doel van mijn predikwerk dit jaar, in deze bepaalde gemeente wezen, dan komt er in dat doel veel meer perspectief. Dan gaat hij zich afvragen: Welke soort van predicatie in die bepaalde Gemeente het meest aan de behoefte zal beantwoorden, en voorts, hoe hij het moet aanleggen om door gestadige overtuiging en door telkens opnieuw gewekten indruk, juist datgene in de Gemeente in te brengen, wat hij acht dat ze het meest noodig heeft. De eene Gemeente verschilt van de andere. In dezelfde Gemeente kunnen onderscheidene kringen bestaan, die ieder een afzonderlijke bewerking noodig hebben. De behoefte bij ouden en jongen zal in den regel uiteenloopen. Zij die tot bekeering kwamen, vereischen een andere bewerking dan de anderen, die hun heil in Christus nog niet vonden. Er zullen er zijn, die neigen naar het Intellectualisme, en wier hart geraakt en verwarmd moet worden. Er zullen er zijn, die in Mysticisme verdoolden en wier geestelijk inzicht daarom behoefte heeft aan verheldering. Anderen weer zullen te uitwendig in Practicisme ver- loopen. Er zullen er zijn, bij wie te vreezen staat dat ze hypocrieten in Jezus kerk zijn, en anderen die voortleven in stille zonde. Kortom, zoo verschillend als de starren aan den hemel, en de bloemen in het veld zijn, zoo verschillend is de samenstelling van iedere Gemeente, en weer van de eene Gemeente vergeleken bij de andere. Heeft nu een prediker van lieverlede zijn Gemeente leeren kennen, doorziet hij het standpunt waarop ze staat, de geestelijke ligging waarin ze rust, en de verschillende geestelijke stroomingen, die door 300 TEKSTKEUZE. haar heengaan, dan zal die diagnose hem de wetenschap brengen van de medicatie, die het best dienst zal doen. Doch dan spreekt ook wel vanzelf, dat hij niet in eene predicatie dat alles tot zijn recht kan doen komen, maar dat hij zich een weg, een baan, een pad zal moeten voorteekenen, waarlangs zijn predicatie een jaar en langer zich zal hebben voort te bewegen, om van liever- lede dit alles toe te lichten, en dit alles te leiden. Daarbij zal hij zich niet inbeelden, dat als hij maar eens in een predicatie dit of dat gezegd heeft, het doel nu ook bereikt is. Integen- deel, dan zal hij verstaan, dat eenovertuigingeerstvanliederledetewekken is, en dat men eenzelfde iets op allerlei wijze en onder allerlei vormen moet aandringen, zal het ten slotte in het bewustzijn en in het hart der Gemeente ingaan. Hierdoor zal er orde in de predicatie komen. Niet nu eens een pre dicatie over dit, en dan over dat, en een volgend maal weer over iets anders. Maar zoo, dat er een voortgaand werk in uitkomt, dat de predicatie van heden rust op die van een vorig maal, en die van een volgend maal op die van heden; zoodat men reeds weken vooruit zijn taak overziet en in groote trekken voor een jaar lang weet, wat men zal te doen hebben. Dat zal zich dan richten op verrijking en verheldering van kennis, op bestraffing en tegengaan van zonde, op inprenting van heiligen ernst, op het voeden en verwarmen van het gemeenschapsleven met het Eeuwige Wezen, op vertroosting bij lijden en smart, op de rechte beschouwing van ons lot, en bovenal op de gestadige verrijking van ons zieleleven, door toenemend geloof en toenemende genade, met de vrucht van het Werk van Christus. Werkt men dit nu verder uit, en brengt men dit rijke program in verband met de speciale toestanden in zijn bepaalde Gemeente, met den daarin heerschenden geest en met de algemeene levensverhou- dingen, en evenzoo met den verschillenden stand van geloovigen en nog niet geloovigen, van de rijken en armen in kennis, van de geluk- kigen en ellendigen naar de wereld, van de ernstigen enspeelzieken, en zoo veel meer; doet men daarbij voorts zoowel de Wet als het Evan- gelie tot zijn recht komen; en brengt men dit in contact zoowel met de Gemeene gratie als met de Particuliere genade; — dan wordt op het laatst het onderscheidenlijk prediken naar aller stand en toestand en be- hoefte, zoo schier eindeloos geschakeerd, dat men, wel verre van ooit ver- legen te zitten wat men zeggen zal, veeleer steeds te worstelen heeft met de overstelpende volheid van stof, die u dreigt te overweldigen. EENHEID IN DE PREDICATIE. 301 En dan natuurlijk begint de keuze van den tekst in een geheel ander licht te treden. Dan vraagt men niet meer, wat tekst het rijkst klinkt, noch met welken tekst men het best gereed zal komen, maar dan heeft men voor een geheele reeks van weken telkens een bepaald doel, en weet telkens vooruit, wat in deze paedagogische orde het Woord en de Ordinantie Gods is, die men aan de Gemeente brengen zal. En voor wie dat weet, en in de Heilige Schrift thuis is, kost het dan natuurlijk weinig moeite, om in die Heilige Schrift de plaatsen bijeen te zoeken, die juist die stoffe het duidelijkst aangeven, en uit die onderscheiden plaatsen zoekt men dan die eene uit, die voor het be- paalde geval, in die bepaalde Gemeente, het doeltreffendst zal zijn. En zoo zal men dan eenzelfde gedachte uit Gods Woord, de eene maal tot de Gemeente brengen met een stuk heilige geschiedenis, een volgend maal uit een onderwijzend profetisch gedeelte, en weer een ander maal door op den Christus in een Zijner daden of woorden te wijzen, en nog een ander maal door ze tot de Gemeente te brengen in een stellige en stellende uitspraak der Schrift. Zoo blijft inval en geval uitgesloten. Er is niet een rijgen van koralen, maar een zich ontwikkelende orde. Men bouwt werkelijk van week tot week naar een weldoordacht plan voort. Men repeteert niet, maar is telkens nieuw. Men komt vooruit en verder. En telkens heeft men met elke predicatie een bepaald doel. Men weet wat men bij de Gemeente bereiken wil, en de Gemeente merkt al spoedig dat ze gevoed en verder geleid wordt, en haar belangstelling neemt toe. LXXII. Eenheid in de predicatie. Hoe meer de predicatie uitgewerkt is, des te meer werkt ze op de Gemeente. Stel, de dienaar des Woords stuit in zijn Gemeente op te groote vasthoudendheid aan het geld, en hij is overtuigd, dat hieronder niet slechts de zake van Gods koninkrijk lijdt, maar dat ook de zielen er door omstrikt zijn. Laat hij nu op den kansel merken, dat hij dit kwaad ontdekte ; en mengt hij zoo nu en dan in zijn predicatie een bestraffing, dat de Gemeente niet genoeg geeft en een vermaan om meer te geven ; en doet hij dat zoo in het algemeen en zonder nadere 302 EENHEID IN DE PREDICATIE. 