Handelingen
De derde soort heet samkirna (,,geamalgameerd"), die uteur deke of meer materialen, bijv. baksteen, natuursteen en hout bestaan. Vele Balische meroe's met muurwerk van baksteen, ornamenten van natuursteen en een dak van hout en idjoek behooren tot deze categorie. Deze voorschriften zijn van belang, omdat er uit blijken kan, dat de gilpagastra's zoowel de baksteenen als de natuursteenen bouwwerken kennen. Zijn ook op Java die voorschriften gevolgd, dan zijn de bouwmeesters of bouwheeren vrij in de keuze van het materiaal geweest en behoft dus niet, zooals wel beweerd is, de natuursteenbouw oder te zijn dan de baksteenbouw of omgekeerd. De vorm van Een andere verdeeling der wimdna's richt zich naar den top. vorm van den top. De bouwerknen met een vierkanten top worden Niagara genoemd; die met een achthoekigen dravida en met een ronden ivesara. Het nagara-type treft men op Midden-Java het veelvuldigst aan (o.a. de tempels op den Dieng en den Oengaran, tjandi Pawon enz.) ; maar ook het dravida-type is vertegenwoordigd en wel door tjandi Kalasan met zijn achthoekigen bovenbouw, de bijtempels van tjandi Brandes, Not. Bat. Gen. 1902 Bijl. XV. Intusschen stonden de verdiensten verdiensten door de stichting van heiligdommen van verschillend materiaal niet gelijk. In het Mahanirwana-tantra wordt gezegd (Avalon, op. cit. p. 298), dat de stichter van een met biezen of stroo afgedekten tempel in den godenhemel zal verwijlen voor Den tijd van duizend maal tien millioen (koti) jaren. De stichter van een baksteenen tempel smaakt de hemelsche genietingen gedurende honderd maal dien tijd, en liij, die een natuursteenen tempel laat bouwen tien duizend maal de laatst genoemde periode. Alleen dus al om het gebezigde materiaal was de stichting van een bouwwerk als Boroboeder verdienstelijker dan van een baksteenen tempel. 3) Waarschijnlijk zijn dit geographische namen, te vergelijken met die der Grieksch-Romeinsche bouwstijlen. Acharya, op. cit. Stelling V en p. 19. Sewoe e.e.a. tenvijl men wellicht het wesara-type zal heben te zien in het bouwwerk bij Moeara Takoes in Sumatra. Andere verdeelingen der tempels — nml. naar hungi-ootte, naar de verhouding hunner hoogten, breedten en lengten — laten wij hier rusten, daar de hierover beschikbare gegevens geen vergelijking met de Hindoe-Javaan-sche architectuur toelaten. De stupikilu. Nog vordicnt vermelding, dat in hetzelfde hoofdstuk en beschrijving  van onderen naar boven toeloopL Het is wel zeer eigenaardig, dat dit op Java zoo veelvuldig voorkomende bekroningsstuk, in de Zuid-Indische bouw- kunst zelve, voor zoover wij weten, onbekend is. L)e tufst. In het zelfde hoofdstuk treffen wij nog een voorschrift aan van den volgenden inhoud. De deuren van wimma's moeten uit twee paneelen bestaan en om een loodrechten cylinder, waarvan het een eind in den grond rust, rond- draaien. De buitenzijden van de paneelen woixlen versierd met lofwerk enz. en boven de,deur en aan weerszijden prijken voorstelHngen van goden en godinnen, die de ingangen bewaken. Onder de vrouwelijke godheden die als bewaaksters boven den ingang worden uit gebördigt, Laksmi genoemd, in änder hand een rooden lotus houdend, gezeten tusschen twee ollanten. De houten deuren der oud-Javaansche heiligdommen, die, juist zooals het castra voorschrijft, om een pin in den grond rondraaiden, getuigen de speungaten, die in geen tjandi-doorgang ontbreken, zijn op Java naturlik niet gespaard. Maar op het conservatieve Bali zijn deze ou-derwetsche tempeldeuren nog in gebruik en, met fraai lofwerk enz." overeenkomstig het voorschrift versierd. Wat de Manasara bedoelt met de goden-figur boven de deur wordt duidelijk uit tjandi Kalasan, waar boven den Lovendorpel van den ingang inderdaad een godinnen-beeld in haut-relief is uitgebeiteld. De voorstelling van Laksmi tusschen de olifanten is ock op Java bekend geweest en wel speciaal aangewend als bovendorpel (zie pi. 7) De deurwachters die de Manasara aan weerszijden van den ingang plaatst, zijn zoowel op Midden-Java, waar Oudhk. Versl. 1912 p. 38 en de daar opgegeven litteratuur. 2 Ach. op. cit. p. 55.. 3 Rapp. Oudhk. Comm. 1902 p. 158. Plaat 7 1^ O) J'laat  verdiepingen {tjandi Paicon). 129 zij Mahakala en Nandicwara heeten, als op Oost-Java en Bali, waar zij gewoonlijk de raksasa-gedaante vertoonen, overbekende figuren. Wimana's van Op de voorschriften, die voor de wimdmt in het algemeen feen tot en met g.gjgj.^ volgen twaalf hoofdstukken, die respectievelijk twaalf verdiepin, over bouwwerken van een tot en met twaalf verdiepinen gen. AT handelen (ekabhumi, dwitala, tritala.... divadacatala), welke op hun beurt weer in soorten onderscheiden worden, zoo de bou Werken van eene verdieping in 8, die van zes verdiepingen in 13 soorten enz. Elk hoofdstuk bevat belialve dieze classificeering nog de beschrijving van do verschillende kenmerkende onderdeelen der monumenten, in het bijzonder van de godenfiguren waarmede de muren versierd worden, en, zoals van zelf spreekt, ide opgave der verhoudingen, waarin de onderdeelen tot elkaar staan. Daar van geen enkel Midden-Javaansch bouwwerk de top gespaard gebleven is, kan niet nagegaan worden of de maten daarvan, vergeleken met die van den onderbouw, met de voorschriften kloppen. Maar wel kan geconstateerd worden, dat alle in den Manasara genoemde onderdeelen ook bij de Javaansche bouwwerken voorkomen. En bouwwerk van twee verdiepingen bestaat volgens genoemd werk uit de volgende onderdeelen: de wpa-pitha, de adisthdna (voet), de pdda (pilaster met krôn), de prastara (kroonlijst), de prastara (kroonlijst), de prastara (de prastara (de prastara), de grhu-i (de eigenlijke), en de wopstika (kroonlijst); de cikhara (topstuk, dagob) en de stupi (pinnakel). Juist deze onder-deelen, niet meer en niet minder, vertoont een Midden-Javaansch bouwwerk van twee verdiepingen, waarvan Tjandi Pawon als specimen hierbij is afgebeeld, Het tempel- Het volgend hoofdstuk van den Manasara houdt zich complex. bezig met het tempel-complex, meer in het bijzonder met de open pleinen (prdkdra), die de gebouwen-reeksen scheiden. Een beschrijving van vijf prdkdrär, wordt gegeven. De binnenste ruimte heet antarmandala, de tweede antarmandala, de tweede antarmandala, de vierde prdkdrär en de vijfde, de ruimte het complex omsluitend, mahdmaryddd. Deze pleinen, behalve het buitenste, worden ingesloten door de in vierkanten geplaatste tempels gewijd aan bijgoden. In het eerste vierkant zijn op de 8 Windstreken tempels gebouwd; het tweede vierkant telt IG gebouwtjes en het derde 32. 0 Van deze beschrijving zou weinig te begrijpen zijn als . Niet de iMidden-Javaansche tempel-complexen opheldering konden geven. Bij tjandi Sewoe bijvoorbeeld komt de verdeeling in vijf prdkdra's gevormd door de in vierkanten geplaatste bijtempels duidolijk aan 't licht. Het aantal bi.i-tempels klopt niet met het voorschrift, wel echter dat vai tjandi Lcemboeng, waar 16 bijtempeltjes op de windstreken en de daar tusschen gelegen punten geteld worden. Opmerkelijk is. dat in den Manasara sprake is, van zgn. winiyo-mandapa's (== afgescheiden, geisoleerde pendopo's), die t u s s c h e n de i-egelmatig gevormde iircikdrcCs in gebouwd zijn. Wij hebben alien grond de gebouwi;jes op het derde tempelplein van tjandi Sewoe, die buiten de tempelvierkanten staan, met deze Winnipeg-mandap's te vereenzel-vigen. Verder verdient bijzondere aandacht, dat in Indie zelf de complexen over het algemeen veel onregelmatiger gevormd zijn dan op Japanen. En dat blijkbaar in dit opzich de Javaansche bouwmeesters orthodoxer in de leer geweest zijn dan de Hindoes zelven. De gopura. In de Indische architectuur is na de icimdna de gojmra poortgebouw, dat tot een prdkdra toegang geeft, het be-langrijkste bouwwerk. Op Midden-Java is van deze monuementen geen enkel gespaard gebleven. Dat zij er niet onbekend geweest zijn bewijzen de basreliefs van Boroboedoer, waarop verscheidene uitbeeldingen van poortgeboiiwen voorkomen. In de latere Oost Javaansche architectuur zijn de gopura's de onmisbare toegangspoor-ten van een tempelcomplex of kraton — men denke an bouwwerken als de tjandi's Wringin Lawang, Badjang Katoe, Djedoeng — ja op Bali, waar de wimana's zelvo grotendeels van hout gemaakt zijn, zijn de poortgebouwen de eenige steen-constructies van beteekenis geworden. Blijkens de beschrijving van den Manasara verschilt leitGlijk de gopura alleen van den wiminm in zooverre de laatste een gesloten binnenruimte bezit en de eerste een wij den doorgang vertoont; overigens zijn beide soorten 1) Het woord pvakara komt o.a. voor in de lOde strophe van de wij-inscriptie op het Amoghapa?a-beeld van Padang: Tjandi (Kern, Verspr. Geschr. VII p. IGf) sq.): bujruprakdraviaddhyusthd pi-atim(iijam Jindlayah. 2) Zie de platen bij Ram Raz en de platte gronden in Fergusson's History en elders. 3) Zie o.a. Parmentier, L'architecture interpretee dans les bas-reliefs de Java, B. E. F. E. O. VII (1907) planche II fig. 27. Plaat 9 addddddddddbdddddddddcp 13 D: 0 PPPPPPPPPPPPPPPPP'SC' a C: ta B a c X3 B a c D ^• t3 B ti c a B a B a dddddddddUD {3 B t3 C: t3  B B g B D a ts ^^^L^ B B 1° 13 B «a B^ 13 s Eini l^'^^Tr'n* iJI B B t3 B *«B 9 B D t3 a a ^r B C B B Id :fl B 13 U S B t3 B t3 a  B t3 B a qqqqqqqqqqB XI B 13 B J 3 B a B c. 13 B a c Il  a. antarmandala; h. antanihdra ; c. madhyamahdi a ; d. ptdkdra e. mahdinaryddd ; /. U'iniyoya inandapa's Plrutt 10 ;i Ainiijitht 12 ins „ 0/9 tiUa. l>ii Miilihn-Jdnutusch hioitzen hccld (/cinctfii rolyfiis /iff luiicafa/u {nei/eii -spa n ) sys teem. 131 bouwwerken volgens hetzelfde model gevormd. Ook op Oost-Java ligt, naar men weet, de tjandi-vorm aan het poortgebouw ten grondslag. De mandapa. Na de beschrijving der verschillende gopura-soorten — evenals de wimana's onderscheiden naar het aantal him-ner verdiepingen — wijdt de Manasara ich over de mandapa, waaronder verstaan wordt pavillioen, pendopo, prieel, loods, zaal, in het algemeen elk bouwwerk in een complex, dat geen hoofdgebouw is. Daar de mandapa's grootendeels nit vergankelijk material waren verwachten, mag men niet verwachten daarvan op Midden-Java belangrijke overblijfselen te vinden. Wat echter hier verloren is gegaan wordt ruim-schoots vergoed door de ontelbare reliefs van Boroboe-doer, waarop mandapa's zijn afgebeeld. Als bij een volledige uitgave van den Manasara de beschrijvingen der diverse mandapa-typen toegankelijk zullen zijn, zal ook de studie dezer reliefs. In verband met de gastra-voor-schriften met vrucht ondernomen kunnen worden. De andere in het gilpagastra besproken bouwkundige endere worden. Sommige zijn door Ram Raz en Acharya te ondui delijk of te onvolledig behandel; andere laten door het entbrektn van Javaansch vergelijkingsmateriaal geen bespreking toe. De Javaansche Wij wenden ons thans tot de beeldhouwkunst, om na te beeldhouwkunst. gaan of ook hierbij op Java den invloed der voorschriften te bespeuren valt. De relatieve ma- En eerste punt van onderzoek levert de vraag of de ten. godenbeelden gevormd zijn naar de in de gastra's gegeven anatomische regels, een vraag die niet gemakkelijk te beantwoorden is . Voor ,de vervaardiging van beelden van godheden van normale lichaamsgestalte is het nmra-tdla systeem aan~ gewezen, maar daarbij wordt door andere gastra's het asta- en daca-tdla-ste\se\ gep-ermitteerd. Welk stelsel op Java gebruikt is, is van te voren natuurlijk niet uit te maken. Een tweede moeilijkheid ligt in de nauwkeurige meting der beelden zelve. De hoogte van het aangezicht (tola), de eenheidsmaat, zooals men weet, is een rekbare grootheid daar gewoonlijk niet met zekerheid te ze.ggen is waar de inplanting van het haar begint en waar de ronding van ide kin ophondt. Een verschil, hoe klein ook, verme- nigvuldigd met negen — het aantal malen dat de aange- 1) Parmentier, loc. cit. p. 36 sq. 182 zichtshoogte op de totale hoo^e moer. uitgezet woixien — kvei-t een niet te verwaarloozen totaal op. Komt de meting niet uit, is dat dan te wijten aan de onjuist geno- men eenheidsmaat, of aan den maker van het beeld of pleit het tegen het onderstelde gebruik der bedoelde regels? Rekening houdend met deze onzekerheden meenen wij toch te mogen aannemen dat ook de beeldhouwers en bronsgieters op Java volgens voorschriften gewerkt heb- bon. Van het hierbij afgebeelde bronzen beeld, dat blijk- baar met groote zorg vervaardigd is, kon de aangezichts- hoogte nauwkeurig worden vastgesteld. Drie angula's geven zooals het gastra voorschrijft de hoogte van de hals aan; een tala (span) daaronder uitgezet reikt ju Ist tot An de borst-punten; verder het voorgeschreven aantal tala's en angielsu's uittellend vindt men voor de totale hoogte van het beheld precies het getal van negen tala. Aandacht verdient nog dat een gastra een voorschrift bevat, dat de ledematen der menschelijke figuren glad be- hooren te zijn en smal toeloopend, evenals „de slurf van een olfant" of „de stam van een palmboom", een voorschrift dat men niet duidelijker geillustreerd kan vinden dan bij de figuren op de reliefs van Boroboedoer. Aidere icono- Het zou ons te ver voeren om alle voorschriften jiraphischt' onder-j^j^^j. Qiljjagastra's met betrekking tot de sculptur aan de werpen in "Vansche beiden höhere, vergelijke van de verschillende modellen van kronen, hoofsieraden en haardrachten, die de gastra's kennen, met de typen die op Java voorkomen zou een aparte studie vereischen. Andere punten van onderzoek vormen de lijf-Eieraden, waardigheidsteekenen, wagens, draagkoetsen, rustbanken, troonzetels, baldakijnen on rijdieren van goden en vorsten, de lihga's en yoni's en de uitbeeldingeii van heiligen, devoten, yaksa's, widyadhara's, kinnara's en andere mythische wezens. Van het overstelpend rijke materiaal, dat de Manasara en andere tractaten over deze onderwerpen bevatten, is slechts een klein gedeelte beschikbar, maar dat wei-nige is voldoende om de vaste overtuiging te vestigen. dat de Hindoe-Javaansche beldhouwers ook in deze op-zichten gehoorzame volgelingen der wet geweest zijn. Opmerkelijk is, dat de hoogte van het lotuskussen juist een tala bedraagt. Hadaway, Ostasiat. Ztschr, III p. 48. Plaat 11- De asana. Eikele grepen mogen hier nog gedaan worden, minder met het doel om het aantal der reeds gesignaleerde over-eenkomsten tusschen de geschreven wetten en de Javaan-sche kunstuittingen te vergrooten, dan wel om in het licht te Stellen welk een onafzienbaar, vruchtbaar terrein hier nog onderzook wacht. Tot de onmisbare waardigheidsteekenen van goden en vier klassen, bestemd voor de vier inwijdingsplechtigheden, en de godenzetels eveneens in vier klassen, te gebruiken bij dage-lijks weerkeerende plechtigheden, gewone feestelijkheden, bijzondere plechtigheden en groote feesten. Eindelijk worden de zetels nog in tien, naar den vorm en de ornamenteering verschillende, voor de hoogste goden (Ciwa en Wisnu) en de negen soorten van vorsten bestemde typen enderscheiden. Van de troonzetels, waarvan, behalve de weinig zegende benamingen ook lets van het uiterlijk bekend is, noemen wij den simhasaiia, de, leeuwen troon, die door zegede of vier -) in den vorm van leeuwen gebeldhouwde pooten gedragen wordt en oOk op Java, o.a. op de relief-tableaux van Boroboedoer, is uitgebeld. Verder de padmdsana (lotiistroon), de meest voorkomende zetel; de hadrdsana (een voetstuk met nissen op de zijvlakken); de 'pddabandha (waarschijnlijk een voetstuk met pilasters op de hoeken) enz. Onnoodig te zeggen, dat de Midden-Javaansche bouwwerken, met name Boroboedoer, welk bouwwerk op zijn reliefs als 't ware een staalkaart van troonzetels te zien geeft, een onuitputtelijk materiaal voor vergelijking met ide door de gast ra genoemde asana-typen oplevert. Ter verhooging van den luister der goddelijke of vorstelijke waardigheid, wordt de troonzetel opgesteld in den torana, volgens den Manasara een bouwwerk 1) Acharya, op cit. p. 38. G. Eao, op cit. I, I p. 17 sq. De Manasara noemt alleen den simhasana met zes pooten (Ach. op cit. p. 39); G. Rao (op cit. I, I p. 21) daarentegen: „The simhasana is a foui' legged seat, circular or rectangular in shape The four legs of this seat are made up of four small lions", 3) De oorspronkelijke beteekenis van het woord torana is „bogenformiges Tor" (Uhlenbeck, Etymol. Worterbuch der altind. Sprache 18DD s.v.) ; Gr. tursis, Lat. turris zijn nauwverwant; Ndl. Forn (uit torn uit (inn), Hoogxi. Turm, Eng. toiuer zijn uit het Lat. woord ontstaan (Franck, Etymol. Wdb. s.v. toren). In de Indische Buddhistische architectuur is de torana welbekend als bestanden uit kolommen of pilasters (anghri), waarop en „h-emel" rust, die rond, driehoekig, boog-, accolade-, halve-man-vormig of van anderen vorm kan zijn en an weerszijden van makam's voorzien is. Als verstering van het topstuk fungeeren vporstellingen der finolsche Zieners Tumburu en Narada of afbeeldingen van anderc half-goddelijk wezens als yaksa's, tvidyd- (Ihara'it, kinnara's enz. De torana's komen op Java in verschillende vormen voor. Allereerst als nissen aan de buiten- on binnenwanden van heiligdonnnc. N. De hierbij afgebeldo nis aan den Ost-gevel van tjandi Kalasan heeft de pitha bevat, waarop het thans verdwenen godenbeeld was opgesteld; aan weerszijden daarvan, in den waiid in basrelief uitgehouwen, verrijzen de iUujhrVs (pilasters), die den „hemel" ondersteunen, die in dit geval een vrij zuver rond is, maar elders de grilligst gebogen lijnen vertoont. De makara's, waarvan het castra gewaagt, ontbreken niet aan weerszijden van den boog, evenmin in het topstuk de halfgoden-figuren in de gedaante van bloemenstixende hemellinigen, die hun plaats elders aan gandharwa's, rsi's, hemelsche muzikanten enz, mocten afstaan. Een andere toepassing, die de torana op Java gevonden heeft, is de vrijstaande n Is, waarvan o.a. Boix>boedoer een ontelbaar aantal te bewonderen geeft. Het karakter van deze nissen stemt overeen met die van Kalasan, met dien verstande, dat de uitbeelding der laatste, die in basrelief is uitgevoerd, bij Boroboedoer in de ruimte is geproperd (PI. XIII fig. a). Beide torana's vertoonen als grondvorm de makara-boog, ondersteund door ahghri's, tenvijl de bekroning gevonnd is als het dak van een tjandi met verdiepingen, hoektorentjes en topstukken. Toegangspoort van het stupa-heiligdom (Acliarya, op. cit. p. 30, noot 2). In den Manasara schijnen de voorschriften betreffende den torana alleen betiekking te hebben op decoratieve nissen voor goden- of vorstenzetels; op Java ecliter zijn zijn evenzeer van toe-passing op tie bouwwei-ken, die oorspronkelijk door het woord torana worden aangeduid, nml. op p o o r t e n b.v. die over de trapop-gangen van Boroboedoer, waaruit het gastrische torana-voorschrift (het kala-niakara-motief, mythische figuren als kinnara's, rsi'r, naast de boog, het topstuk, bestaande uit hoektorentjes, pinnakels z.) duidelijk spreekt. Aandacht wordt hier nog gevestigd op de vermelding van een widyadhara-torana in de veel besproken Tamil-orkonde van Kg. Rajend racola van 1030 (Coedes, B. E. F. E. 0. 1918 p. 5); hieronder wordt ongetwijfeld verstaan een toegangspoort tot een kratton of stad, waarop figuren van widyadhara's waren uitgebeeld ter weerszyden van den doorgang. Plaat 12 Torana ah nisomlysting (Tjandi Kalasan). 135 I Een laatste torana-toepassing, waarop wij hier de aan-dacht vestigen willen, komt veelvuldig voor op de reliefs van Boroboedoer. Men ziet daar goden of doorluchtige personages, gezeten op min of meer rijk versierde zetels, geplaatst in bouwwerken, die de meest uiteenloopende vormen en ornamenten vertoonen. Soms heeft zoo'n bouwwerk de gedaante van een nis, die nauw om het beeld heensluit, elders lijkt het op een tjandi, en is het voorzien van verdiepingen met hoektorentjes en topstukken; dan weer wordt een dergelijke bekroning gemist en ziet men en breede binnenruimte, waar naast den troonzetel plaats is voor knielende volgelingen of adoranten. Bijna steeds is de boog die zich over de uitbeelding heenwelft, grillig gevormd. Parmentier, heeft in all deze constructions heiligdomen en paleizen in doorsnede gezien. Volgens hei zouden do beiden hoewers geen oplossing geweten hebben hoe de figuren vor deigen, die zich in het inwendige van een tempel of woning bevinden, en het vraagstuk hebben opgelost door die figuren weer te gevan alsof zij te zien waren door de deuropening heen. Om dan te voorkomen dat zij belaohelijk klein zouden schijnen vergeleken bij hun omgeving, zouden zij met de omlijstende deuropening buitensporig vergroot zijn. Parmentier heeft zelf op een zeer zwak punt in deze verklaring gewezen: De boog der bedoelde bouwwerken vertoont een veel grooter aantal varieteiten dan bij de Javaansche deuropening voorkomt. Hij verklaart dit met de hypothese, dat de bee Douwers, die steeds naar af-wisseling in de uitbeelding van onderdeelen streefden, ook hier hun fantasie vrij spel gelaten hebben. Maar, aange-nomen, dat deze verklaring juist is, dan nog blijven er ernstige bezwaren tegen zijn opvatting bestaan. Niet alleen het type van de deuropening zou door de beeldhou-v-ers vervormd zijn, in vele gevallen zijn gewijzigd. Bij do meeste bouwwerken, die Parmentier voor heiligdommen en paleizen houdt, ontbreekt de voet, een zeer essentieelonder deel van den wimana. Waar die basementen wel voor heiligdommen verschilt hun profileering en ornamenteering hemelsbreed van alles wat de Midden-Javaansche bouw-kunst elders te zien geeft. Eindelijk: de kolommen, waar-op de boog steunt, daarmede Volgens Parmentier de deur- 1) L'Architecté interprete en. I.e. p. 5 sq. Opening vormend. fungeren bij de meeste voorstellingen voorstellingen van de „heiligdommen". De deur zijn dus niet alleen buitensporig vergix)ot zijn, maar het bouwwerk in zijn geheele breedte hebben opgeslokt. Maar genoeg. Niemand die een bouwwerk als op plaat 14 fig. a afgebeeld onbevangen beziet, zal daarin een paleis of een heiligdom herkennen. Wij meenen dus, dat de opvatting van den Franschen archeoloog niet vN'el houdbaar is ') en dat een geheelander sooil bouwwerken op de reliefs van Boroboedoer is uitgebeeld, nml. de torana's van het cilpaqastra. Ten bewijze worden hier naast elkaar afgebeeld een vrijstaande his van Boroboedoer en een specinren der bewuste reliefbouwwerken. (PI. 13). Op en kele onbeteekeneiide details na zijn beide constructies volkomen identiek. Met even weinig recht als men het een heiligdom of paleis mag noemen, mag men het tweede daarvoor uitmaken. Bij een vergelijking van de bouwwerken op de reliefs met de beschrijving van den torana in den Manasara ko-men nog allerlei curieuse overeenkomsten aan 't licht. Wij hebben gezien, dat de Manasara een onbeperkt aanal voor de boog toelaat. De beeldhouwers van Boroboedoer hebben van de hun vcrleende vrijheid een ruim gebruik weten te maken. Men vindt er torana's vijfvoudig 1) Vreemd genoeg noenit Parmentier dezelfde bouwwerken, die hij eerst voox" paleizen of tenipels houdt (I.e. p. 5) even verderop in hetzelfde artikel (p. 25) „des Edifices destinados a servir de niches ou de dais a des Buddhas ou a des saints. Foucher heeft dezelfde vergissing begaan als Parmentier door de torana's afgebeld in de Nepalsche niminaturen-HSS voor tenipels aan te zien. Malheureusement ils (nml. de bewuste bouw-werken) apparaissent jamais que pour servir de cadres a des statues. Il s'ensuit qu'ils sont representes d'une façon tres conventionnellc et, pour ainsi dire, en coupe verticale; e'est comme si la section passait en arrière de la fagade et nous faisait apercevoir direment le sanctuaire intérieur. D'ordinaire la statue se tient sous une arche trilobec qui rappelle d'une façon frappante celles des temples du Kachmir. Cette arche est surmontee tantot d'un Ghara, sorte de tour ou de haute coupole dans le style de l'Inde septentrionale.... et tantot de terrasses etagees en pyramide a la f Auçon des tempels du Dekhan. D'autres fois le toit est simplement arrondi et supporté par des colonnes qui menagent tout à l'entour une veranda. Etude sur l'con. bouddh. I (1900) p. 45. Het is duidelijk wat Parmentier en Foucher op een dwaalspoor geleid heeft: het dak van den torana, dat met zijn verdiepingen, hoektorentjes en topstukken sprekend op dat van den tvimdvM lijkt. Zie de afb. van de nis van tj. Kalasan en de vrijstaande  gevouwen, accolade vormig gebogen, en hai'tvormig gepunt, kortom In alle denkbare variaties. Een merkwaardig punt van over-eenkomst met het gastra-voorschrift, een punt dat bij de Kalasan-nissen gemist werd, valt bij Boroboedocr op. Volgens de Manasara worden de kolommen, waarop de elgenlijke torana rust, ondersteund door luydla's. Welnu, wyala's zoowel in de gedaante van olifanten als van roof-dieren komen als suppoi-ts der anghri's op Boroboedocr herhaaldelijk voor. (Zie pi. 11). Als versiering van torana's noemt de Manasara voorstellingen der hemelsche zieners Tumburu en Narada en van halfgoden en mythische dierfiguren. De betreffende passage laat in het, duister op welke plaatsen der gelijke Voorstellingen aangebracht moeten worden. Blikhaar heben ide kunstener van Boroboedoer geaarzeld, zooals hun collega's van Kalasan deden, de bekroningen der torana's met dergelijke voorstellingen te onderbreken. Zij hebben eenkunstzinniger oplossing gevonden door telkens de torana-toppen met paren gandharwa's, kinnara's, yaksa's enz. te f 1 a n k e e r e n. Vaak ziet men aan weerszijden figuren, die aan hunne lange baarden en gevlochten haar-tressen als rsi's te herkennen zijn. Niet onmogelijk dat met dit tweetal de door den Manasara genoemde Tumburu en Narada bedoeld zijn. De madhyaran- Op de beschrijving van den torana laat de Manasara ga- voorschriften voor de vervaardiging van den modhyaraiiga. Wag) volgen. Welk bouwwerk hicronder verstaan wordt, heeft Acharya niet kunnen uit-maken. Uit een vers in het betreffende hoofdstuk laat zich alleen afleiden, dat er een nauw verband bestaat tusschen den simhasana, den makaratorana en den kalpawi'ksa eenerzijds en den madhyaranga anderzijds. Het is wel merkwaardig, dat een Solo'sch kratonstuk hier ophcildering vermag te geven. Bij gelegenheid van de besnijdenis van Soenan Pakoe Boewono X was de troonzetel geplaatst in een bouwwerk maderenggo geheeten O — welk woord regelmatig uit het Sanskrit madhyaranga -) is afgeleid — dat thans nog in den Solo'schen kraton is te bezichtigen. De stijl van dezen modernen maderenggo is natuurlijk onder Europeeschen 1) Naar niededeeling van R. Ng. Poerbatjaraka. Een miniatuur van dezen maderenggo bevindt zich in het Sriwedaii-museum te Solo. 2) De woorden madhyaranga en muktaprapanga komen alleen in de ^ilpagastia's, niet in de woordenboeken voor. en anderen invloed sterk verbasterd. Zoo is, naar mij werd medegedeeld, het topstuk Bestanden uit vicv Drakken, die een kroon met scepter dragen, gecopieerd naar het topstuk van den gouden koets, die indertijd voor Pakoe Boewono VII in Europa gemaakt is. Maar, ondanks alle moderne toevoegingen en verandringen blijkt bij een vergelijking van het Javaansohe troon-paviljoen met een soortgelijk bouwwerk van een Boroboedoer-relief, dat niot alleen de naam, maar ook de grondvorm van den Ilindoe-Javaanschen madhyaranga ir den Soloneeschen maderenggo is blijven voortleven. Die grondvorm (waarin niets van den echt-Javaanschen pendopo-stijl te bcspcuren is) bestaat bij beide bouwwerken uit een midden-nis, door anghri's ondersteund, en geflankeerd door twee kleine en lagere, maar overigens geheel gelijkvonnige zijnissen. Het nauwe verband tusschen m akaratorana en madhyaranga, waaix) de Manasara doelt, ligt dus in hunne bestemniing: beide dienen als sierstukken van den troonzetel. Zij ondcrscheiden zich van elkaar doordat de torana slechts eene, de madhyaranga daarentegen drie (of een grotter aantal) nissen bevat heeft. De kalpawrksa. Eindelijk moot nog iets gczegd worden van den kalpa-wrksa (wenschboom), die den troon van vorsten of goden overshaduwt en ook wordt aangetroffen uitgroeiend boven den torana en den mandapa. Het aanatal en de afme-tingen der takken staan in verhouding tot de hoogere of lagere bestemming, die aan den vorstenzetel is toegekend. De boom is versierd met klimplanten, veelkleurige bloemen, juweelen en guirlanden van paarlen, terwijl het gebla-derte bevolkt is met halfgoden, siddha's, widyadhara's, apen of andere dieren. Dige verhoudingen verkleidet, maar hun bovenbouw is neergedrukt. „Tous les elements superieurs seniblent rentrer les uns dans les autres comme les tubes d'une longue-vue. Les langes restent les mêmes, les hauteurs diminuent d'autant plus que l'element est plus eleve". Parmentier, loc. cit. p. 9. De madhyaranga was dus in werkelijkheid veel rijziger dan het Boroboedoer-relief doet gelooven. — Andere voorstellingen van madhyaraiiga's vindt men o.a. aan de 2de gaanderij, hoofdmuur, tabl. nos. 59, 63, 69 en 120. De kalpawrk?a, uit de mythologie welbekend, vervult alle wenschen van den bezitter. Niet alleen in het rijk der fabelen, maar ook in werkelijkheid heeft de kalpawrksa bestaan, nml. als een boom, die op de wyze van onzen Kerst. Boom met allerhande ge- Float 15 Maderenggo of Tioonpaviljoen in de kraton le Soerakarta h. Madhyarangga van een basrelief van Boroboedoer. Kalpawak's volkomen volgens de aanwijzing van het gastra aangewend, zoowel als versieringen van asana's als van mandapa's en torana's, en stipt volgens het voor-schrift gestoffeerd zijn op de reliefs van Midden-Javaan-sche heiligdommen in menigte te bewonderen. Fraaie uitb Goldingen daarvan leveren o.m. de tableaux van Bo-roboodoer, de reliefs van de tempels van Prambanan, de zijwanden der tjandi's Mendoet, Pawon en andere. Tot slot van de vergelijking tusschen den inoud van Verschillen tus- & j fc> schen den Mana-*^^^^ Manasara en de Hindoe-Javaansche kunstvoortbrengsara en de Ja-selen, waarbij tot nog toe bijna uitsliiitend op de overeen-vaansche kunst. kon isten gewezen werd, mogen nu ook de vci'schilpunten ter sprakc gcbracht worden. Van de laatste laten wij enkele van de meest karakteristieke volgen. In het hoofdstuk over gapura's wordt gezegd, dat die gebouwen verrijzen voor en toegang geven tot de vijf prakara's (pleinen) van het tempelcomplex. Een dergelijko opeenvolging van gapura's is op Midden-Java onbekend. Alleen in de buitenringnuiren der heiligdommen kwamen, zooals wij van Prambanan, Sewoe en de reliefs van Bo- roboedoer weten, poortgebouwen voor. De stam van den kalpawrksa wordt, volgens den Ma- nasara, omkronkeld door een naga met een vijfvoudige uitgespreide kuif. Zoover wij ons herinneren wordt die naga op geen Midden-Javaansch tableau aangetroffen. De kinucwa (een Mythis, wezcn met het bovenlijf van en het onderlijf van een vogel lieeft, volgens het onderlijf van een vogel lieeft, den kop van een Garuda. Op Java daar-entegen wordt de kinnara steeds met een menschelijk geld. De belangrijkste verschillen zijn aan te wijzen onder de iconographische voorschriften. Qui vort, volgens den Manasara, in de achterhanden de trommel, terwijl de voorhanden de luamen en ah ha ya-mudrk vertoonen. Deze in Indie zele meest voorkomende uitbeelding van den hoogsten god, wordt op schenken behangen en versierd werd. Giften van dergelijke boomen worden op inscripties vermeld. Zie J. Ph. Vogel, The yupa-inscriptions of King Mulavarman, B. K. I. 74 p. 215 noot; C. O. Blagden, Kalpawrksa, B. K. I. 74 p. 615; Vogel ib. p. 616 noot en Finot, Journ. asiatique Xlme serie, t. XIII p. 342. Waar de reliefs van Boroboedoer bij de uitbeelding van koninklijke insignia als de asana, de torana enz. de werkelijkheid weergeven, bestaat er geen reden om te twijfel. En of op Java heeft de kalpa-wrksa als waardigheidsteeken ook in werkelijkheid bestaan. Java niet, of tenminste hoogst zelden, aangetroffen. Onder de atlributei van Brahma woidt de offerlepel gelegen, bij den Javaanschen Brahma niet bekend. Wisnu's bort vortoont het er teat, m-icGken, ovenmin voorkomcnd bij de Javaansche Wisnu-liguren, Onder de vrouwelijke godheden treden in het gastra de zgn. Saptamtri (de zeven Moeders) op den voorgrond, die in de Javaansche iconographie ontbreken. De Manasara in I it deze verschlügen, die met een niet onbelangrijk den (Ion ons ovi'r-^i^i^tai ^e vermeerderen zijn, blijkt ten duidelijkste, dat tH'loverden vorn^^^. ] Anasara in den ons overgeleverden vorm onmogelijk H.iv.n.n.r. de Ilindoc- Ja vaansche kunstenaars tot leidraad kan ge- bruikt. dicnd hobben. Eigenthik was niet anders te verwachten geweest. Zooals vroeger is opg^merkt zijn de geschriften, die wij als Qilpa^astra's kennen, compilaties van betrekkelijk jon- gcn datum, uit heterogene werken samengesteld, vol corrupties, interpolaties en tegenstrijdigheden, in den loop der tijden hier uitgegroeid, ginds geknot en verminkt, in 't kort toto coelo verschillend van de eeuw^en oudere wer- ken, die er aan ten grondslag liggen. Bovendien weten wij, dat de verschillende Hindoeitische secten er hun eigen castra's op nagehouden hebben, die in hoofdzakcn met elkaar overreenstemmend, in onderdeelen niet onbelangrijk van elkaar afweken. Onder deze omstandigheden zou het een louter toeval geweest zijn als ons met het eenige ons bekende cilpa- Qastra, den Manasara, de Hindoe-Javaansche standaard- tekst In handen was gevallen. Conclusic. Stellen wij nu tegenover de verschillen tusschen den Ilananasara en de Javaansche kunst — verschillen die naar het ons voorkwam gi'ootendcels uit sectarische en anderc invlocdcn te verklaren zijn — de opgemerkte overreenkom- sten. De laatste war en zoo talrijk en zoo overtuigend, dat wij niet aarzelen de vroeger gestelde vraag-zijn ookop Java kunstvoorschriften bekend geweest en toegepast? — zonder voorbehoud beves- tigend te bean t wo r den. Jet deze conclusie verschijnt ongetwijfeld het vraag- stuk omtrent den oorsprong der Hindoe-Javaansche kunst onder een gansch ander aspect. il Een bronsje van Ciwa in het Ethnogr. Mus. tc Leiden (Juyn- boll, Catalogus, 1909 p. 69), voert in de achterhanden de byl en de antilop. De Javaansche afkomst lijkt mij niet zeker. Zie nog Not, Bat. Gen. XXXI, p. CCI, no. 518a. 141 V Wij behoven erschienen niet meer blind te ständige op de In- dische kunstuittingen, die zoo ver van de Javaansche verwijderd staan. Ons punt van uitgang vormen voortaan de canonieke regels en het problem, dat ons bezighoudt, laat zich terugbrengen tot de vragen: Welken invloed heben die regels op het ontstaan en de  het waar te nemen bijrijkst en meesit gevarieerd te vinden de Buddhistischeji-^ ^g^; land van oorsprong van het Buddhisme : Voor-Indie. iconographie le. j^eze verwachting gaat in vei*vulling als men de oudste Buddhistische beeldhouwkunst op het oog het oog heeft. Gan- dhara levert dan alles wat verlangd wordt. Maar voor de studie van het pantheon, zooals het zich onder invloed van het Qiwaisme in later eeuwen ontwikkeld heeft, is her in Indie voorhanden materiaal in hooge mate lacuneus. Ontelbare voorstellingen van godbeden worden in de verzamelingen van Calcutta, Madras, Sarnath en elders gemist, terwijl diezelfde voorstellingen in landen buiten Indie, in Tibet vooral, maar ook in Nepal, Japan en op Java, wel worden aangetroffen. De verklaring van dit, op het eerste gezicht verwendigke feit, is niet ver te zoeken. De teksten, die de iconographische voorschriften voor de vervärdiging van beiden en bronzen bevatten, heben hun weg vanuit Indie naar de omliggende landen gevonden. Die teksten, die het licht gezien hadden in kloosters — de brandpunten van het Buddhisme in zijn nabloei — hebben in Indie zelve alleen allem an academische verhandelingen beteekenis gehad. Maar de bekeerlingen in andere landen hebben zich met do oithodoxie en de ijver die neophyten eigen Pleegt te zijn, op de uitvoering der in de Qastra's gegeven voorschriften toegelegd. Een merkwaardig voorbeeld van het bo-venstaande levert op Java de bekende bronsvondst van Ngandjoek. O Om analogieen van de meeste der daartoe behoorende godenfiguren te vinden zal men niet. Krom, De bronsvondst van Ngandjoek, Rapp. Oudhk. Dienst 1912 p. 59 sq. 142 bij de Indische, maar bij de Tibetansche, Nepalsche en Japansche beldende kunst te rade moeten gaan. De teks-ten, die de iconographische beschrijvingen dier figuren bevatten, zijn blijkbaar in het land van oorsprong een doode letter geleid. Hetzeifde ver- jjjj (j^ bouwkunst merken wij een soortgelijk verschlimmert verschlimmert verschlimmert. Ut'kunst *' ''^' ''^' ''^' In de tjandi's Sewoe, Prambanan en dergelijke grootsche complexen, waarvan men in Indische zelf de wedergade iiet vindt, zien wij de ten uitvoer leggingen van in Indische kioosters geconcipieerde, academische projecten, beschtenid voor machtige beschermers des gelofs, die zich door vrome stichtingen onvergankelijke belooning voor h-^'t niornamaals wenschten te verwei'ven, projecten, die in de Indische Buddhistische maatschappij alleen in de hoofden van kloosterlingen en op papier waren blijven bestaan. W.'^nt voor de uitvoering was meer noodig dan een gewillige schrijfstift en een geduldig palmblad alleen. Daartoe ba-hoorde een vorst, die, het Mahayana toegedaan, zich gdrongen gevoelde door kostbare stichtingen van zijn vroomheid te getuigen; daarvoor was noodig een welv Oorzien Schatkamer of een absoliiut beschikingsrecht over de v/erkkracht der onderdanen. Werkten deze en vele andere factoren niet samen dan beleefden de plannen voor kost- bare stichtingen hun uitvoering niet. Hebben zij op Java aan schepingen als de tjandi's Sewoe en Prambanan het aanzijn gegeven, dan waren blijkbaar hier te lande de omstandigheden voor de tot- standkommende van dergelijke bouwwerken bijzonder gunstig, zelfs gunstiger dan g i n d s. De Javanen or- j^ djt verband herinneren wij er aan, dat bij de ver- thodoxer in d^piijjig tusschen den inhoud van den Manasara zich ge- castra-Ieer dan de Kon Woi-den, d'at zeer belangrijke voorschriften geen ingang gevonden hadden in de Voor-Indische praktik, tenvijl die zelfde voorschriften op Java bleken te zijn nagekomen. 1) Met deze academische projecten laten zich vergelijken de in de Siltra's gegeven voorschriften voor schatten verslindende, jaren durende Wedische offeranden, jaren durende Wedische offeranden, jaren durende Wedische offeranden, jaren durende müssen. Men kan voor zeker aannen, dat dergelijke offe-randen nooit en te nininier hebben plaatsgehad, maar te beschouwen zijn als r^^ne phantasie-producten van „geleerde" priester-brahmanen. Oldenberg, Die Religion des Veda (1894) p. 363 sq. 143 Deze gevallen staan niet alleeii. Men krijgt sterk den in-druk, dat, niet alleen zooals wij juist opmerkten, de Qas-tra's hier op Java een vruchtbaarder bodem vonden om te ontkiemen dan in Indie, maar ook dat de Hindoe-Ja-vaansche kunstenaars 'Oii>hodoxer In de leer geweest zijn en stipter de wetten hebben nageleefd dan de Hindoes zijn. Of deze indruk juist is, zal eerst kunnen blijken als de Manasara in zijn geheel zal zijn uitgegeven, of, beter nog, als het Qilpagastra, waaruit de Hindoe-Javaansche kunstenaars geput hebben, zal zijn teruggevonden. In änder geval zou een dergelijk verschijnsel niet in strijd zijn met de feiten, die hiervoor in het licht gesteld zijn. In Indie immers had de bouwkundige praktijk zijn in den loop der tijden geemancipere dut de theorie. Zij had haar eigen wegen gevolgd, die ver van het punt van uitgang waren afgedwaald. Het zou begrijpelijk zijn als in de landen buiten Indie de theorie zich in haar voile kacht had doen gelden en. Aanvankelijk ten minste, door de praktik volkom-en gedekt was geworden. Vrijheid van den Hoe gebonden aan de wet de Hindoe-Javaansche Kunstenaar bij dej^unstenaars ook geweest mogen zijn, zeker is het dat hun toepassing der ^^^^, castra's in vele opzichten een groote mate van schriften vrijheid bij het scheppen van kunstwerken gegund is. Bij de keuze uit de citaten, die uit den Manasara gegeven zijn, is verschillende voor-reeds kunnen blijken, dat de auteur van geven en nemen schriften. Houdt. Men sla nog eens acht op een voorschrift van deze strekking: „De hoogte van het kapiteel meet gelijk zijn an de breedte van de schacht van de kolom of de helft of een derde daarvan bedragen, al naar gelang het wen-schelijk voorkomt met het oog op de af meting van de ko-lom." Of op een voorschrift dat luidt: „De breedte van de garbhagrha (tempellichaam) worde verdeeld in 3, 4, 5, 7, 9, 11, 13 of 15 deelen; daarvan worden er 2, 3, 4, 5, 6, 7 of 8 genomen voor de binnenruimte en het overblijvende voor de dikte van de m. uren." Bij dergelijke voorschriften, die sobering en inslag vormen in de tochnische tractaten, heft de bouwaneester een ruime keuze en het blijft aan het toeval overgelaten of hij en een collega dezelfde verhoudingen tusschen de onderdeelen kiezen zullen. Bij de orna- Veelal laat de gastra den kunstenaar nog grooter vrijementeenng. Held, in 't bijzonder bij alles wat ter ornamenteering en verfraaiing der bouwwerken dient. Zoo wordt bij v. aan het slot van het hoofdstuk over de constructie van den wimana van een verdieping gezegd: „Het ornament moet op zulk een wijze aangebracht worden dat het bouw^verk er fraai van buiten uitziet." Hit deze zeer vage formuleering mag men niet afleiden, dat liet den bouwmeester vrij stond de in ruwe steen opgetrokken tempel met mottoen van eigen vinding te decoreeren. Wij weten dat er vaste versieringsmotieven bestonden, dat hun uitbeelding van zekere regels gebonden en hun plaats aan het bouw-werk bepaald was. Maar uit bovenstaand Citaat blijkt toch wel, dat de beldhouwer bij het aanbrengen van het ornament een zekere mate van vrijheid genoot en zijn cigen kunstgevoel mocht laten meespreken. Dp cornipihoid gegen belangrijke factor noemen wij nog, die de Hindoe- en cluister leu (vivaansche kunstenaars en toe genoopt heeft eigen wegen teksten. t'^ kiezen. Alle schrijvers, die gilpagastra's onder de oogen gehad hebben, Wagen over de corruptheid, de duisterheid en gewrongenheid der teksten. Het was J Jam Raz en anderen onmcgelijk den zin van vele passages uit den Manasara te vatten, deels ten gevolge van den bedroevenden staat der door hem geraadpleegde handschriften, deels door- dien de beteekenis van allorlei technische termen niet kon nagespeurd word En. Nu waren wij weliswaar nietts met zekerheid aangaando de kennis van het. Sanskrit van het, die op. Java de qi. pacasti'a's gebruikten en even weinig aangaande den toe-stand der door hen geraadpleegde teksten. Maar als het waar is, dat de opschrift-stellers der oudste tractaten tilpins geweest zijn, die op een eenigszins gespannen voet met het Sanskrit stonden, vermoedt men toch, dat de oude bouwmeesters met dezelfde moeilijkheden te kampen hebben gehad als Ram Raz en anderen en dat zij wel vaak in de noodzakelijkheid verkeerd hebben duistere passages op goed geluk ai" te interpreteeren. Door verschillende omstandigheden dus was de Hindoe-Javaansche gilpin door de gastra's niet aan handen en voeten geboeid. Hij onderwierp zich gewillig aan de ills zijn. Oogen heilige traditie, maar behield binnen grenzen, die men zich niet te nauw mag denken, vrijheid van conceptie en uitvoering. Zoo was zijne verhouding tot de wet feitelijk geen andere dan die van elke andere categoric van Indische kunstenaars. Immers ook bijv. de dichter was gehouden aan strenge voorschriften, niet alleen in de structuur van zijn verzen, maar ook bij de keuze en de behandeling van zijn stoff en het gebruik van beeldspraak en dichterlijke wendingen en figuren. Ondanks deze, volgens Westersche opvatting onduldbare vrijheidsbeperkingen, kon hij zijn kunstenaarsroeping volgen wanneer hij met volkomen meesterschap over de techniek aan de oude schoonheid en wijsh'eid op eigen wijze nieuwe voi-men schonk. De Methode van Na de bovenstaande uiteenzettingen is het duidelijk, dat verselijking vaij^vergelijking tusschen de Javaansche en de daarmede de verwante Oos-^^^^'^^" kiinsten voortaan volgens eene andere dan de ersche kunsten. ^oi dusver gevolg;de metJiode zal moeten plaats hebben. 