None
Zijne geldelijke omstandigheden werden steeds moeilijker, gelijk uit tal van actes uit laatstgemeld en uit het volgend jaar blijkt. Hij verkocht drie huisjes aan de Henrick-Suijlensteech achter het gasthuis, vervolgens zijn tuin en tuinhuisje buiten de Goudsche poort, daarna rentebrieven, enz. Waarschijnlijk is, voor een deel althans, Crispijn de Pas de jonge hieraan niet geheel onschuldig. Den 4 en Juni 1660 machtigde P. VAN Hemelscoers den reeds vroeger vermelden Lucas van Beeck te Amsterdam, om voor hem van zijnen zwager op te eischen het geld, dat hij van dezen hebben moest volgens het accoord in 1653 te Amster- dam gepasseerd (zie boven) en „van alle andere sijn competeerende & resterende” enz. Hij verloor zijne vrouw den 26 en Maart 1661 en in de eerste week van December daaraanvolgende zijnen schoonzoon JOHANNES Grave. Blijkens de aanteekening van het overlijden van zijne vrouw, woonde hij nog altijd in het huis Rome, op de Hoogstraat. Den 6 e11 Mei 1662 betaalde hij vier jaren rente van een hypotheek, welke hij aan de Gereformeerde kerk schuldig was, en daarna vinden wij zijn naam niet meer vermeld, zoodat hij vermoedelijk hierna is overleden. Als laatste herinnering aan het lot der koperen kunstplaten van CRISPIJN van de Pas den oude, melden wij hier wat Mr. De Roever reeds mededeelde, nL dat de ons reeds bekende Lukas en JUSTUS VAN Beeck, te Amsterdam, als eigenaars van de platen van den Ovidius en den Herbarius , Jan Jacobsz. Schipper, boekdrukker op de Keizersgracht, wien die platen door Crispijn de Pas waren ter hand gesteld, den 3 e11 Jan. 1664 insinueeren, dat hij daarover met hen zal moeten confereeren. Zij hadden toen verschil met CRISPIJN DE Pas # maar dit duurde niet lang, want in April 1667 machtigden CRISPIJN en zijne vrouw hunne neven VAN Beeck om de koperen platen op te eischen, welke in *t bezit waren van de weduwe Steven Olofsz op de Rouaansche kade en van Jan Tengnagel te Naarden. 1) Mr. N. de Roever. l‘AD Mi! '[iFII.L.! M-;G marccs r-t la halma. NGA in GILDESTUK VAN DE BEURTSCHIP ONDER VOORZITTERSCHAP VAN DEN BUI geschilderd door ALLART \ ;S DER STAD MIDDELBURG WEESTER MARCUS DE LA PALMA, J LOENINGA in 1635. EIN REGENTENSTÜCK' VON ALLART VAN LOENINGA VON Professor Dr. FRIEDRICH SCHLIE. ' JER ist Allart van Loeninga? Ein bedeutender holländischer i Porträtist aus der ersten Hälfte des siebenzehnten Jahrhunderts, ^ vielleicht auch schon in den letzten Dezennien des vorhergehenden I Jahrhunderts als Meister thätig. Aber kein Lexikon enthält seinen jf Namen. Die zeitgenössischen Kunstschriftsteller haben ihn über- sehen, und in Folge davon hat ihn auch die Nachwelt vergessen, obwohl er in Middelburg, und gewiss auch im weiteren Umkreise dieser Stadt wohl bekannt war. Nur das Gildenbuch von Middelburg, das von Bredius im 6. Bande des Obreenschen Archief voor Nederlandsche Kunstgeschiedenis veröffentlicht worden ist, enthält seinen Namen einige Male. Vgl. S. 170, 172, 174, 175, 178, 263. Darnach gehört er bereits im Jahre 1639 zum Vorstand der Lucasgilde, ist 1640 zum ersten Mal Decan, nachher ein zweites Mal im Jahre 1647, und zählt in einer Rechnung der Gilde, welche vom 5. Januar 1649 bis zum letsten November 1650 läuft, bereits zu den Todten. Oud - Holland , 1892 17 EIN REGENTENSTÜCK VON ALLART VAN LOENINGA. s aeu 73 7m effa/fpS' Mn Tähr/r jfó te/tingn.. EIN REGENTENSTÜCK VON ALLART VAN LOENINGA. 131 Das ist alles, was wir bis heute über ihn an urkundlichen Daten besitzen. Aber seit einigen Wochen wissen wir, dass er der Urheber eines au Eichenholz gemalten Regentenstückes aus dem Jahre 1635 ist, über welches zur Zeit Herr Jos. DE Kuyper in Rotterdam verfügt Dasselbe misst in der Länge Meter 2.10 und in der Breite 1.02 und stellt acht Persönlichkeiten dar, denOber- decan Marcus de la Palma, aet. 73, die Meister Dirk Wouters, Joost Dirckxsen, Tuenis 1 ) Pen, Jan Stevens, Rein Tuenis 1 ), Joost Pen, und den Knappen Gillis Gijsbregt. Die Namen sind hier so wiederholt, wie sie in dem aufgeschlagenen Buche stehen, das auf dem Tische liegt, an dem der Decan und die Meister sitzen. Der Knappe steht hinter dem Stuhl des Decans. Es war im Februar d, J., als mir Herr Jos. DE KUYPER bei Gelegenheit eines Zusammentreffens in Hamburg vom dem Bilde erzählte. Dasselbe sei ein gutes Bild, sei viele Male überfirnisst, dadurch dunkel geworden und stellenweise auch übermalt, der Name des Meisters aber sei bis jetzt nicht gefunden. Ich empfahl das Bild einer geschickten und bewährten Hand in Schwerin. Dieser ist es anvertraut worden. Die Reinigung des Bildes ist in glücklicher Weise gelungen, und dabei Ist oben links der Name des Allart van Loeninga zum Vorschein gekommen und durch mich ebenso wie die Namen der Porträts festgestellt worden. Welcher Stadt — wahrscheinlich doch wohl Middelburg — ' und welchem Stande das Collegium angehört, das zu erforschen muss einem holländischen Archivar überlassen bleiben. Aber zu der Qualität des Meisters, der das Bild gemalt hat, will ich bemerken, dass es ein grosser und tüchtiger Künstler ist, der die ganze Kraft und Bedeutung eines niedergermanischen Charakters, wie er sich indersturmbewegten Zeit des sechzehnten Jahrhunderts auf holländischem Grund und Boden so herrlich entwickelt hat vollkommen begriffen, erfasst und mit routinirter Hand wieder- gegeben hat. Allart van Loeninga ist ein Meister wie Michiel Jansz. van Miereveld, er steht diesem nicht nach, er übertrifft ihn stellenweise sogar noch durch eine breitere und flottere Pinselführung. In nebensächlichen Details ist er derbe, vielleicht hie und da zu derbe. Derbe ist übrigens auch gelegentlich Michiel Jansz. van Miereveld. In hohem Grade anziehend dagegen sind die Köpfe der Dargestellten. Der des Marcus de la Palma ist ein Kopf von höchster geistiger Feinheit. Ihm geben die von Dirk Wouters, Joost 1) Anmerk. Die Form Tubnis für Tonis und Tonisz erinnert an die noch heute im Mecklenburgischen vielfach vorkommende Form Tobnnis als Abkürzung für Antonius. 17 * EIN REGENTENSTÜCK VON ALLART VAN LOENINGA. DlRCKSEN, Tonis Pen kaum in Etwas nach. Es sind prächtige vertrauenswürdige Männer voll Kraft und Intelligenz, auf die jede Gemeinde stolz sein kann. Selbst der Knappe GILLIS GijsbrECHT erscheint als ein Mann, dem wenig von der Natur eines Dieners anhaftet. Nicht so anziehend sind die Köpfe von Jan Stevens, Rein Tonisz und Joost Pen, welcher letztere offenbar das jüngste Mit- glied ist. Es macht fast den Eindruck, wie |wenn diese drei den Künstler als Persönlichkeiten weniger interessiert haben, und wie wenn es seine Absicht gewesen sei, den Schwerpunkt seiner Kunst in die fünf Erstgenannten zu legen, deren Gesichter auf das Intimste durchgearbeitet sind. Indessen zeigen auch die drei letztgenannten die ganze Meisterschaft des Künstlers, und die Gesammtwirkung des Bildes i$t eine solche, dass man der Stadt, welche es einst ihr- eigen nennen wird — und das wird voraussichtlich keine andre als eine holländische sein — dazu Glück wünschen kann. i Schwerin, den 26. Juli 1892. DE SCHILDER JOHANNES VAN DE CAPPELLE. DOOR Dr. A. BREDIUS. II. ZIJN WERK. • IJ, die een open oog heeft voor het schoon der natuur, die haar weet te genieten in al hare goddelijke openbaringen: die weet ook, hoe heerlijk de oneindig afwisselende effecten zijn door zon, wolken, lucht en water teweeggebracht. En hij zal van de Cappelle weten te waardeeren, die zoo uitmuntend die fijne natuurindrukken op het doek wist terug te geven. Zijne fraaiste stukken besoin hoofdzakelijk uit kalm water met een fijn bewolkte lucht daarboven ; een paar scheepjes of visschers- booten spiegelen zich in de zee. Liefst kiest hij het oogenblik, waarop de zon zich eerlang ter ruste zal begeven. Het is niet mogelijk warer en artistieker zulk een natuurindruk te schilderen. Dergelijke werken van onzen meester bevinden zich in de Musea te Londen, (National Gallery), St. Petersburg, Berlijn, Stock- 134 DE SCHILDER JOHANNES VAN DE CAPPELLE. holm, en Amsterdam; 1 ) het laatste werd vroeger aan Simon de Vlieger toege- kend, wiens onechte handteekening het droeg. Zeer juist zegt WOERMANN in zijne „Geschichte der Malerei: Um VAN DE Cappelle wirklich kennen zu lemen, „muss man sich nach London begeben. Nirgends ist er so gut und so reich „vertreten wie in der National Gallery daselbst. Kann man in dieser Art ein „wahreres und köstlicheres Stück Naturpoesie sehen, als die „Küstenscene” mit „dem stillen Meer, in dem die schlaffen Segel der Schiffe sich spiegeln, mit der „Mittagssonnen-gluth, in welche alle Farben aufgelöst sind? Gibt es ein farbigeres, „malerischeres Flussbild, als das schöne Bild von i6ço mit der befestigten Stadt „am Ufer und den roth und weisseglichen Fahrzeugen auf der stillen, schimmern- den Wasserfläche? Und dazu das Flussbild mit dem Fährboot : wie stimmungsvoll „die bleischwer graue, stille Fluth unter dem lichtbewölkten Himmel! und das „Flussbild von 1660: wie klar die Nachmittagsluft, wie weich die grossen Wolken „am hellblauen Himmel!” Maar niet alleen het Museum te Londen is rijk aan VAN DE Cappelle*s: Lord Northbrook bezit twee ware prachtstukken van hem, Mr. Mannering zelfs drie van zijne werken, waaronder een groot, zeer figurenrijk stuk — sommige zijner stukken hebben hem wegens de talrijke, zeer degelijk en uitvoerig geschil- derde figuurtjes zeker veel tijd gekost — de Bridgewater Gallery, en nog wel een vijftiental andere groote particuliere verzamelingen van Engeland bezitten keur van zijne werken. Bizonder schoon is de kalme zee uit de collectie OVERSTONE, bij Lord Lloyd Lindsay, reeds door Waagen *) wegens de fraaie compositie, de fijne weerkaatsing van de prachtige lucht in het stille water, tot zijne uitne- mendste werken gerekend. De Heer Charles T. D. Crews te Londen heeft ook een licht golvende zee, zeer effectvol verlicht, met prachtige lucht. De voorstelling van een schip, dat dicht bij den oever uitgeladen wordt, geeft groote levendigheid aan dit doek. Jammer dat men aan een tweetal fraaie stukken, mij onlangs te Londen te koop aangeboden, door onverstandig schoonmaken de fijnheid en gaafheid ontnomen had. Zeldzamer dan zijne zeeën zijn VAN DE Cappelle’s wintergezichten, die, zooals ik reeds zeide, veel aan het werk van Aert VAN DER Neer doen denken. Ik zag ze bijna uitsluitend in Engeland meestal in den handel. De heeren CREWS 1) Het stuk, te München aan van de Cappelle toegeschreven, is niet van zijne hand. Ik houd dit werk voor eene vroege schilderij van Everdingen, en herinner, ter vergelijking, aan eene dergelijke marine van Everdingen (gemerkt) in de Collectie Paul Mantz te Parijs. ’) Waagen, in zijne „Treasures of Art in England" beschrijft circa twintig der beste werken van Jan van de Cappelle. DE SCHILDER JOHANNES VAN DE CAPPELLE. 135 te Londen, Sir Francis Cook te Richmond en Goldschmidt te Parijs bezitten er elk een. Met groote juistheid is ijs en sneeuw voorgesteld ; soms zijn echter die stukken wat zeer bruin. Een dier stukken kan men sinds korten tijd in de verzameling Thieme te Leipzig vinden. De hier ongelukkigerwijze hoogst onvol- doend gereproduceerde schilderij van onzen kunstenaar in de rijke verzameling van Baron VON Carstanjen te Berlijn is voor mij wel VAN DE C appelle’ s meester- stuk. Hij heeft het, als een XVII e eeuwsche Daubigny, gedurfd de volle zon,. die straks onder zal gaan, maar nu nog al haar licht verbreid, in het midden van het doek te zien te geven. Het water straalt den gulden glans sterk lichtend terug. Het geheel baadt in een zee van licht. Op het fraaie stuk, dat het Ber- lijnsche Museum siert, is de zon zelf achter de wolken verborgen, maar verlicht die heerlijk. Een fraaie ets naar deze schilderij vindt men in het prachtwerk; die Königliche Gemäldegalerie in Berlin. Het werk van VAN DE CAPPELLE doet ons, evenals de door hem nagelaten kunstverzameling, aannemen, dat Simon de Vlieger, zooal niet direct zijn leer- meester, dan toch zijn voorbeeld was. Wij vinden zelfs stukken van DE VLIEGER, door VAN DE 'CAPPELLE gecopiëerd in zijn Inventaris. En welk een aantal studiën van de Vlieger komen er in voor! Maar in vele werken straalt een Rembrandtiek licht en donker zoo sterk door, dat we niet aarzelen aan te nemen, dat de grootmeester onzer school ook op dezen schilder zijn invloed deed gelden. De betrekking tusschen beiden blijkt nog bovendien daaruit, dat Rembrandt van de Cappelle ’s portret schil- derde; de bewondering van den laatsten voor den eersten tevens uit het buitengewoon groot aantal teekeningen in den Inventaris hierboven vermeld. Wellicht had hij ze op Rembrandt’s veiling (1656) reeds verworven. Eigenaar- dig is het, dat onze schilder, bij zijn bedrijf van „carmosynverwer” toch zoo door en door kunstenaar kon blijven. Hij is door die hem ruime voordeelen bren- gende zaak er wellicht voor bewaard gebleven veel te schilderen, onrijp werk voort te brengen. Van de vele teekeningen die VAN DE Cappelle gemaakt heeft, kwamen er mij hier en daar slechts enkele ten gezicht; ook studies van schepen, bootjes en figuren. Hij teekende blijkbaar veel. Op zijne schilderijen is de teekening dan ook steeds onberispelijk. Die schilderijen komen slechts zelden, en dan alleen in Engeland, in den handel voor en worden op hooge prijzen gehouden. In den laatsten tijd werden in Engeland 600 à 800 £ voor goede werken van van de Cappelle (of van de Cappella, zooals men hem daar noemt!) betaald.' Te Parijs bevinden zich in particuliere verzamelingen, zooals bij den Heer Goldschmidt, behalve het reeds 136 DE SCHILDER JOHANNES VAN DE CAPPELLE. vermelde riviertje nog een zeegezicht, en bij den Markies d’Aoust (een met het Amsterdamsch stuk verwante marine) eenige goede stukken van hem. Ten slotte zij hier nog opgemerkt, dat de schilder Jan Capelle, die eerst in 1686 lid van het schildersgilde te Haarlem werd, niets met onzen schilder, noch met zijn gelijknamigen zoon te doen heeft. Eindelijk zij nog vermeld dat er twee etsjes van Jan van de Cappelle bekend zijn, die echter maar in enkele exemplaren aanwezig zijn. NASCHRIFT. Door de welwillendheid der firma HANFSTäNGL te München zijn wij in staat, hier eene reproductie te geven naar den Amsterdam’schen van de Cappelle: het admiraalszeilen, vroeger aan Si MON DE VLIEGER toegeschreven. G ALLBRIJ windt tick in ht t Prentinkabinct U M'ùnchtn). vorm aan vau het hiernevens afgebeelde stuk te Stockholm. EEN „REMBRANDT” OP T STADHUIS. DOOR Mr. N. DE ROEVER. II. ' EDERT ik in den vorigen jaargang van dit tijdschrift mijn eerste I opstel over het in den hoofde dezes genoemde doek schreef, I hebben zich de kwestien, tengevolge van mijn ontdekking aan de orde gesteld, op een zeer verrassende wijze opgelost Ik I meen aan de lezers van dit tijdschrift schuldig te zijn, hen k daarvan op de hoogte te stellen. Men zal zich mijn betoog herinneren, dat Rembrandt van Burgemeesteren een opdracht tot het schilderen van een groot decoratief stuk ( de samenzwering van Claudius Civilis) moest hebben gekregen en dat dit stuk zich in 1662, volgens eene verklaring van Rembrandt zelven en volgens Melchior Fokkens’ Beschrij- ving van Amsterdam, ter plaatse bevond, waar de slechts een jaar lateren stads- beschrijver Philips von Zesen een stuk van Ovens vermeldt Daar ik VON Zesen, door alle latere auteurs nageschreven, op een paar onnauwkeurigheden betrapte, en een post kon aanwijzen, waaruit bleek, dat OVENS in hetzelfde jaar voor „het „opmaken van een schets van GOVERT Flincjc tot eene volkomene „ordonnantie” Oud-HoUand, 1892 1 P 138 EEN „REMBRANDT” OP ’T STADHUIS. slechts 48 gl. ontving, terwijl stukken van dezelfde grootte door Burgemeesteren met IOOO en 1200 gl. werden betaald, meende ik — en dit meen ik nog — dat Ovens' werk slechts van tijdelijken aard was geweest, en achtte ik het niet onmo- gelijk, dat Rembrandts stuk nog aanwezig zou zijn. Daar een nachtelijk duister heerschte ter plaatse, waar het onderzoek moest ingesteld worden, was verder oordeelen onmogelijk. Een positief resultaat was slechts te wachten, indien het reusachtige doek in het licht zou worden gebracht. Ik heb mij daarop tot H. M. de Koningin-Regentes gericht met het verzoek, dat dit zou geschieden, en met groote bereidvaardigheid, dankbaar door mij erkend, heeft Hare Majesteit daartoe last gegeven en den Heeren baron DE CONSTANT RebecQUE, Opperintendant der Koninklijke Paleizen, en Jhr. Th. Six, Onderinten- dant van het Koninklijk Paleis te Amsterdam, opgedragen, daartoe de noodige maatregelen te nemen. Met eene belangstelling, waarvoor ik genoemde Heeren niet genoeg erken- telijk kan zijn, hebben zij’ licht doen ontsteken in de duisternis, en de meest bekende kunstkenners uit den lande, bij welke zich de Heer Karl Madsen uit Kopenhaven had gevoegd, hebben op den 18 Maart kunnen constateeren, dat de aanwezige schilderij geen werk van Rembrandt was, maar dat van een ander meester. Velen hunner, ook de Heer Madsen, dachten aan Ovens; een der. • deskundigen (de Heer Fr. D. O. Obreen. Hoofd-Directeur van 's Rijks Museum alhier) en ik sloot mij bij zijn gevoelen aan, meende, dat het stuk niet uit den tijd van Ovens, maar uit het laatst der zeventiende of uit het begin der achttiende eeuw was. Doch hoe dit ook zij: eerst toen bleek, tot groote teleurstelling van allen, die er prijs op zouden gesteld hebben zulk een merkwaardig historie- stuk van 's meesters hand in ons vaderland bewaard te weten, dat de Rembrandt, die er eens gehangen had, verdwenen was. Het is zeker een bijzonder toevallige omstandigheid, dat nagenoeg gelijk- tijdig, dat dit treurige feit op het Koninklijk paleis alhier werd vastgesteld, door bovengenoemden Deenschen kunsthistoricus werd aangewezen, waar het bedoelde stuk, of althans het beste gedeelte er van, beland en alsnog te zien en te beoor- deelen ’is. Voor de lezers van dit tijdschrift, die niet bekend zijn met het terecht zeer gunstig ontvangen boekske „Studier fra Sverig (Kjöbenhavn, P. G. Philipsens Forlag, 1892) waarin de Heer Madsen zijne meening over dit stuk zegt, en die evenmin in handen hebben gekregen het „Nordisk Tidskrift för Vetenskap, Konst och Industri”, 1892, 3 e aflevering, waarin Dr. G. GöTHE, Directeur van het Nationaal Museum te Stockholm, hoogst belangrijke gegevens tot de geschiedenis van dit stuk mededeelt, wensch ik daaruit hier in 't kort het een en ander aan te teekenen. X I EEN „REMBRANDT” OP 'T STADHUIS, 139 In het Nationaal Museum te Stockholm bevindt zich een ongeteekend maar ontwijfelbaar aan Rembrandt toe te schrijven doek, 1.96 M. hoog en 3.09 M. breed, dat den naam draagt van ^de Samenzwering van Ziska ”, waaronder het reeds in 1791 bekend was. Het is een tafereel van elf personen, fantastisch van uiterlijk en Oostersch van kleeding, gelijk Rembrandt zijne personen vaak voor- stelde, doch zonder eenig Semitisch type. Madsen deelde de meening niet van hen, die er een scène uit de geschiedenis der Joden, en wel het eedverbond der Macabeén, in wilden zien, maar gaf als zijn gevoelen te kennen, dat de voorstelling een overoud Zweedsch nationaal motief zou bevatten, en wel Odin, de god, koning en priester der oude Scandinaviers, die zijne hoogste onderdanen den eed afnam, toen hij hun de Scandinavische landen overgaf. Tot deze stelling kwam de Heer Madsen op de zeer aannemelijke gronden, dat de hoofdpersoon, gelijk Odin, éénoogig was, en dat de kleuren in het doek voorkomende, eene toespeling vormden op die van het Zweedsche wapen: blauw en goud, omdat Rembrandt hét koude blauw wis niet zonder bedoeling op zijn palet zou hebben gelegd. Zijne onderstelling aanvullende, giste hij, in verband met Baldinucci’s mededeeling „dat REMBRANDT in dienst van den koning van Zweden ging”, dat dit stuk den meester zou besteld zijn door Koningin Hedwig Eleonora, weduwe van Koning Karel X Gustaaf, in wiens tijd men in Zweden met geestdrift de theorie begdn te verkondigen, dat Odin de eerste Koning van Zweden te Upsala was geweest en hij en zijne Zweden identiek waren met de Aziatische Gothen, die het Romeinsche rijk overwonnen en Scandinavie be- volkt hadden. De Heer Madsen had bovendien opgemerkt, dat het doek, gelijk het zich vertoonde, blijkbaar een fragment was van een grooter stuk. Rechts van den beschouwer komt op de schilderij namelijk eene hand voor, waarvan de eigenaar verdwenen is. Nu is het f s heeren Madsens verdienste, dat hij de aandacht heeft gevestigd op eene schets in het Museum te München, waar de geheele compositie op wordt teruggevonden, en waarvan het stuk te Stockholm nagenoeg het midden- gedeelte moet hebben uitgemaakt. In het Kopenhavensche dagblad „Politiken” van 3 Maart 1892 wijzigde de Heer Madsen, — die intusschen bekend geworden was met de gronden van mijn betoog voor het bestaan van een schilderij van Rembrandt, „< de samenzwering van Claudius Civilis ” voorstellende, — in zooverre zijne meening, dat hij terstond zijne Odin-hypothese opgaf en in de voorgestelde hoofdpersoon den eveneens éénoogigen Claudius Civilis herkende. Nu sloot alles wonderfraai inéén. De vorm van de schets kwam in hoofdlijnen overeen met dien van het 140 EEN „REMBRANDT” OP ’T STADHUIS. boogvlak in het Amsterdamsche raadhuis, waar de schilderij, toen zij nog in haar geheel was, in geplaatst is geweest ; de kleuren hadden thans betrekking op de wapenkleuren der Nassau's, die, evenals de Bataafsche volksaanvoerders, den strijd tegen de vreemde overheersching hadden volgehouden, onafhankelijkheids- oorlogen, die de Amsterdamsche regeering in eene serie schilderijen, blijkens VONDELS opschriften, met elkaar vergeleek. Twijfel was thans niet meer mogelijk: de schilderij te Stockholm is een fragment, en wel het beste deel van het stuk, dat Burgemeesteren van Amsterdam aan Rembrandt hebben besteld, doch dat Hun EdelGrootAchtbaren zoo weinig beviel, dat er in 1662 reeds sprake was van eene „verschildering”. Mij komt het niet geheel onbegrijpelijk voor, dat de Heeren met Rembrandt’s schilderwerk niet ingenomen waren. Zij hadden zich CLAUDIUS CIVILIS en zijn nog half wilde eedgenooten ongetwijfeld heel anders voorgesteld dan in de gedaante van een hoogepriester, met heiligen ernst en oostersche plechtigheid het zwaard kruisende met zijn tafelgenooten. Zij zullen zich eene meer dramatische scène hebben gedacht, waaruit grooter Germaansche opgewondenheid sprak en hebben den meester wellicht in overweging gegeven in dien geest de voorstelling te wijzigen. Maar Rembrandt liet zich, als het op zijn kunst aankwam, niets gezeggen en hij zal het doek eenvoudig hebben teruggenomen. Nu had VAN LUDICK, gelijk wij weten, reeds geld geschoten op de beloo- ning, die Rembrandt van Burgemeesteren voor dit doek te wachten was. Het is dus hoogstwaarschijnlijk, dat deze geldmensch, die de penningen van den meester I toch niet weder kon terugvorderen, het stuk gereclameerd en gekregen heeft. Meteen zoo reusachtig stuk was evenwel niet veel te beginnen en daarom zal VAN LUDICK wel genoodzaakt zijn geweest, het in te korten, vóór hij het in den handel bracht Met deze conjectuur, die ook door den Heer Göthe wordt gedeeld, eindigt de historie van het stuk, om weder te beginnen op het oogenblik, dat de eerste sporen er van in Zweden worden teruggevonden. Volgens de voorstelling van den Heer Madsen was het stuk, dat in 1791 door twee Fransche reizigers in het Koninklijk paleis te Stockholm werd gezien, in het volgende jaar uit de verzameling des konings verdwenen. Daar het eenige jaren later door Mevrouw Peill, geboren Grill, aan het Museum werd ten ge- schenke gegeven, was het uit het bezit van 't Koninklijk huis, zoo redeneerde de Heer Madsen, overgegaan in handen van den Heer Peill, waarschijnlijk omdat deze heer den Koning meermalen finantieèle hulp had verleend. Hoe aannemelijk dit ook klinke, een speciaal onderzoek door Dr. Göthe, o. a. in de archieven der kunstacademie ingesteld, heeft uitgemaakt, dat de zaak zich een weinig anders heeft toegedragen. EEN „REMBRANDT’ OP ’T STADHUIS. 141 Aangezien het hier de herkomst van dit merkwaardige stuk geldt, zij het mij vergund, uit het artikel des Heeren GöTHE hier iets over te nemen. Wij zullen zien, dat wij daarmede weer naar ons vaderland terugkeeren. Na verhaald te hebben, dat het stuk niet het eigendom is van den staat, maar van de Kunstacademie, die het in 1865 aan het Nationaal Museum in bruik- leen afstond, toont hij aan, dat het nog in *t jaar 1810 in het Koninklijk slot te vinden was. Ik wil hier verder het woord aan den Heer GöTHE laten. Hierover geven ons, zegt hij, enkele plaatsen licht in de verhandelingen der Kunstacademie. In het journaal van 25 Aug. 1798 lezen wij: „De Heer professor Hallblad vermeldt, dat hem door de weduwe Peill, „geboren Grill, is opgedragen, der Koninklijke academie te kennen te geven, dat „zij — gedrongen door haar kennis van de bedoeling van haar overleden echtge- noot en zijn voornemen aan de academie af te staan de hem toebehoorende „schilderij van REMBRANDT, voorstellende „. Ziska’s verbond met zijne partij ge- „ nooten ”, welk stuk nu in de verzameling van Z. Majesteit is — dat stuk aan „de academie ten geschenke geeft.” Intusschen werd overeengekomen, dat, daar in de lókalen der academie nog geen geschikte plaats voor genoemd doek te vinden was, dezelve voorloopig in het Koninklijk Museum zou verblijven, zoolang de vergunning daarvoor zal gegeven worden. In haar antwoord aan de weduwe PEILL, van 28 April 1799, spreekt de academie over de vriendschap van haren man voor de academie, waarvan zij lang geleden een bewijs ontving in de belofte, haar dit fraaie kunststuk te vereeren . . . een belofte, die Mevrouw Peill nu ver- vulde. En eindelijk lezen wij in het journaal van 25 April 1838: „dat de schil- derij eenigen tijd in het Koninklijk Museum bewaard werd, en eerst sinds den „tijd van den hofintendant Masreliez (hij werd directeur in 1810J zich in de „Kunstacademie bevond.” Dat de schilderij niet was opgenomen in de boedelbeschrijving van GUSTAAF III in .1792, 'bewijst dus niet, dat het niet in de verzameling op het slot voorkwam, en dat het daar sedert 1791 te vinden was, bewijst niet, dat het het eigendom van den Koning was. Integendeel is het waarschijnlijk, dat het ongeveer 1790 en tot 1810 in het paleis „in deposito” stond, en dat het, daar PEILL lang vóór 1799 de schilderij bezat, (zie het schrijven der academie van 28 April) ook reeds in 1791 daar „in deposito” stond. Wel is het waar, dat er in 1791 nog geen Koninklijk Museum bestond — het werd eerst 1794 in den noordoostelijke n slotvleugel ingericht — en men zou kunnen denken, dat een particulier slechts in eene Koninklijke verzameling een kunstwerk zou willen deponeren. Maar wanneer men de geschiedenis dezer ver- 142 EEN „REMBRANDT” OP ’T STADHUIS. zameling kent, vallen alle moeielijkheden in deze zaak weg. Reeds sedert het jaar 1777 , toen GüSTAAF III voor de middelen van den staat de kunstschatten van zijn moeder inkocht, bestond er immers een staatsmuseum, hoewel zonder eigen lokaal. En deze schilderijverzameling was grootendeels juist in des konings woning tentoongesteld, toen de reizende graaf Forti A de Piles en Mr. Boisgelins (zie hunne in 1796 gedrukte reisbeschrijving) in 1791 er Rembrandt’s ^la conju- ration de Ziskcï' aantroffen, en vele andere schilderijen, die ze bewonderden — niet als ’s konings eigendom, maar als een soort deposito van den staat. GüSTAAF ging reeds toen, 1791, met groote plannen om voor ’t oprichten van een museum. De intendant Fredenheim was reeds aangewezen en aan het werk, en trotsch als GüSTAAF was op de fraaie kunstschatten, die ’t hem gelukt was in zijn slot te verzamelen, zag hij gaarne, dat vreemdelingen en kunstenaars ze bezagen en bestudeerden. ,/s Konings verzameling/’ heeft de historieschrijver van hetNatio- naalmuseum, N. F. Sander, gezegd, „werd reeds nu beschouwd als een museum.” Het ligt dan ook voor de hand, aan te nemen, dat toen HöRBERG, die buitendien bijzonder door GüSTAAF III beschermd werd, in 1785 „Ziska” copiëerde, het juist in 's Konings zaal deed. Dat zou insluiten, dat Peill (door tusschen- komst van Fredenheim?) er reeds toen zijn groot doek gedeponeerd had. Genoeg. Er is geen spoor van positief bewijs, dat GüSTAAF III Ziska als eige- naar bezeten heeft. Evenmin vindt men eenig spoor van de groote schilderij in de oudere paleis-inventarissen van den tijd van Hedwig Eleonora, te Drottningholm en Gripsholm. Op zijn minst onverwacht zou het ook zijn te vinden, zooals Madsen aanneemt, dat Hedwig Eleonora en Ehrenstrahl aan den in 1660 zoo weinig in de mode zijnden Rembrandt een Odin-schilderij of een andere historische voorstelling bestelden, daar men den smaak van deze personen kent, zoo duidelijk in de zalen van Drottningholm aan den dag gelegd. Wel schilderde Ehrenstrahl zelf eens een oud-noordsch onderwerp; dit was de historie van Disa in de wandschilderingen op het slot van Magnus Gabriel DE LA Gardie op Wenngarn. Maar, behalve dat het hier een illustratie van een lokaal-historische herinnering gold — Disa woonde volgens de sage op Wenngarn — werkte EHRENSTRAHL toen voor een kunstbeschermer, die speciale voorliefde voor het oud-noordsche had — en dat is een trek, die men niet kent bij de Duitsch-ge- boren vorstin. Het is helaas niet gelukt de geschiedenis der schilderij verder terug te voeren dan tot 1790, toen zij, volgens bewijzen, der familie PEILL toebehoorde, of op zijn verst tot 1785, toen zij misschien reeds in de zalen op het paleis was gedeponeerd. Daar men, zooals ik heb aangetoond, allen historischen grondmist, om de schilderij in eenige Koninklijke verzameling te zoeken, zal men de papieren EEN „REMBRANDT” OP 'T STADHUIS. 143 der familiën Peill en Grill allereerst moeten onderzoeken. Maar deze studie heeft tot nu toe niets betreffende de schilderij opgeleverd. Om intusschen aan te toonen, dat het mogelijk is, een kostbare Hollandsche schilderij in het bezit der familie aan te treffen, zal ik hier het een en ander van hen mededeelen. De Hollandsche predikant JOHANNES GODEFRIEDUS Peill (zoo schrijft hij zelf zijn naam) werd naar Stockholm beroepen door den toenmaligen Hollandschen minister, buiten- gewoon gezant Hendrik Willem Rumpf (j- 1743 te Stockholm), tot predikant bij de Hollandsche gemeente aldaar. Hij kwam er ii Maart 1728 en huwde in 't zelfde jaar met Anna Maria Mijtens, een dochter van den beroemden, in Holland (1648) geboren portretschilder Martinus Mijtens, wiens andere dochter gehuwd was met een CARLOS Grill, die schoonvader was van den bekenden ClaeS Grill. Dominé J. G. Peill stierf 1754. In 1730 werd te Stockholm de zoon Hendrik Wilhelm Peill geboren, die 1769 met zijn verwante (cousines- dochter) Anna Johanna Grill, een dochter van Claes, huwde, dezelfde dame, die in 1798 Rembrandt's schilderij aan de Kunstacademie schonk. Vermoedelijk is hij, de predikantszoon, vroeger te Österby, leeraar geweest van zijne aanstaande vrouw (voor haar schreef hij een boekje : „Eenige zedeleerende fabelen, ten dienste der eerste jeugd”, dat anonym in 1752 gedrukt werd) en later haar voogd geworden. In de boedelbeschrijving van Claes Grill van 1768 wordt de groothandelaar Henrik Wilhelm Peill als mejuffrouw Anna Johanna Grill's voogd genoemd, „welke echter niet tegenwoordig was, daar hij zich op een buitenlandsche reis be- vond.” H. W. Peill was namelijk koopman. Hij begon als kantoorklerk op zijn schoonvaders kantoor en werd later deelgenoot in de geachte firma Grill; Met zijn vrouw kreeg hij een groot vermogen, de helft van het groote goed Osterby, waar het echtpaar Grill later woonde, benevens huizen te Stockholm, o. a. het prachtige Torstensonsche paleis bij den toenmaligen Norrmalenstorg. In 1785 verkocht Peill dit paleis aan de prinses Sofia Albertina, zuster van Gustaaf III, die het naar de markt toe uitbouwde. In 't voorbijgaan gezegd, acht ik het niet onwaarschijnlijk, dat juist bij die gelegenheid PEILL de schilderij in het koninklijk slot deponeerde. Het kolossale doek kon in het groote paleis passen en misschien was het gebleken niet zoo gemakkelijk in een particulier huis aan te brengen te zijn. Was het misschien omdat het doek na 1783 in het slot werd geplaatst en daardoor meer besproken en toegankelijk werd, dat HöRBERG slechts een paar jaar later er toe kwam het te coptëeren? Fredenheim, wiens veelzijdige kunstliefde ook tot de Hollandsche schil- derkunst vóór 1600 reikte, was reeds aan 't werk voor Gustaaf IIFs verza- meling. De beide Fransche heeren, graaf Fortia en Mr. BOISGELIN, waren persoonlijke bekenden van Fredenheim, dien zij zeer ïoemen, en misschien is hij 144 EEN „REMBRANDT” OP ’T STADHUIS. hun leider geweest, toen zij in 1791 de schilderijen van de verzameling en daar- onder „la conjuration de Ziska” bewonderden. Natuurlijk zijn dit slechts losse gissingen. H. W. Peill of zijn vader konden het doek in Holland bekomen hebben, waarvan zijn vader afkomstig was en waarmeê hij als handelsman in nauwe be- trekking stond. In de boedelbeschrijving van H. W. PEILL 1798 komt de schilderij intusschen niet voor. Dit kan verklaard worden door het feit, dat het in 't paleis gedeponeerd en dus niet in het sterfhuis aanwezig was of dat men juist in die dagen op het punt was het weg te geven: de boedelbeschrijving is gedateerd den 5 den Maart; de schilderij werd door de academie 25 Augustus ontvangen. Mogelijk kan men met N. F. Sander (zie Posttidningen van 7 Maart 1892) besluiten uit den brief van de weduwe PEILL 1798, dat het doek niet door de vrouw in den boedel PEILL gekomen was, maar der familie PEILL toebehoorde. Maar het is ook mogelijk, dat het er door de familie Grill gekomen is. Een van de stamvaders der Zweedsche Grill's, Anthony Grill, kwam uit Holland in den tijd van Gustaaf II Adolf. Leden dier groote familie waren omstreeks 1700 en zijn nog in onze dagen daar gevestigd. En de Grill's in Zweden onderhielden zooveel te levendiger de betrekking met Holland, daar velen van hen rijke, aanzienlijke kooplieden waren, die grooten handel dreven met dat land. Belangstelling voor kunst kenmerkte die familie van ouds; zij was in vele opzichten bevriend met en verwant aan de familie MljTENS, waartoe de schilder van dien naam behoorde. Vele kunstschatten verzamelden zich in de huizen der GRILLS. Boedelbeschrijvingen b.v. die van 1752 van ABRAHAM Grill's weduwe en van 1798 van Hendrik Wilhelm Peill noemen onder andere zaken van waarde een menigte platen en schilderijen, van de laatste 101 stuks. De rijkste van de familie en de grootste kunstverzamelaar was Peills schoonvader, de reeds meermalen genoemde Claes Grill, die zijn meeste verzamelingen bijeen ver- gaarde op het goed Österbö, waarvan Peills vrouw de helft erfde. Dus kan het zijn, dat Peill direct of indirect schilderijen van Holland ontving, schilderijen zelfs van dien Rembrandt, die door de kunstkenners in 1700 hooger geschat werd, dan door zijn eigen tijdgenooten in 1660. Voor de volle- digheid wil ik hier bijvoegen, dat nog een derde familie uit Holland hierheen gekomen, 't zelfde Osterbö heeft bezeten, n.l. de familie DE Geer. Laurens en zijn • • zoon Gerard de Geer, beiden Heeren van Osterbö, waren Zweedsche gezanten bij de Nederlandsche republiek 1660 — 66 en 1 666 — 68, dus juist in het tiental jaren (ik durf mij niet aan een nadere tijdsbepaling wagen), dat REMBRANDT, volgens hetgeen nu waarschijnlijk is, het doek schilderde. Voortgezette onderzoekingen in de Hollandsche en Zweedsche archieven EEN „REMBRANDT” OP T STADHUIS. 145 zouden bepaalde ophelderingen kunnen geven, wanneer het doek in een particuliere verzameling gekomen is. Tot zoover de Heer Göthe. Terwijl deze slechts vermeldt, dat de familtèn Grill en Peill uit Holland kwamen, kan ik hieraan, wat de Grills betreft, toevoegen, dat zij eene sedert de eerste helft der zeventiendé eeuw te Amsterdam gevestigde familie vormden, waaruit ik ten minste tien goudsmeden kan opnoemen. Anthony Grill, ook wel Grel genoemd, was te Augsburg geboren en kocht in 1638 te Amsterdam als zilversmid het poorterrecht. Hetzelfde beroep oefende de in 1606 mede te Augsburg geboren Andries Grill hier ter stede uit in 1634, doch in 1640 woonde hij te ’s Gravenhage. Verder noem ik de gebroeders JOHANNES Grill, mede te Augsburg geboren in 1614, wiens kunstig in zilver gedreven borstbeeld, in 1643 door JERONIMUS Holl te Amsterdam ver- vaardigd, thans in het gemeentelijk penningkabinet ten archieve wordt bewaard, en Jeronimus Grill, geboren omstreeks 1620, beide goudsmeden en essayeurs. Eindelijk Barend (1654 — 1671), Hendrik (1647—55), Louis (1679), Elias V (ï679), Anthony (1693), benevens Andries Gallus Grill, schoonzoon en als essayeur opvolger van Johannes Grill bovengenoemd, alle goud- of zilversmeden te Amsterdam. Dat de Grillé hier ter stede vermogende lieden waren geworden bewijst de oprichting van een hoQe door Anthony Grill en Elisabeth Grill, zijne echtgenoote, in 1724, dezelfde die reeds in 1720 verguld zilveren collecte- schalen aan de Evangelisch Luthersche gemeente hadden geschonken. / De Grills behoorden dus in de zeventiende eeuw reeds tot eene familie, die een kunstvak beoefende, en schijnen vermogend genoeg te zijn geweest, om zich, zoo zij verkozen, de weelde van goede schilderijen te kunnen veroorloven. Ik acht het daarom volstrekt niet onmogelijk, dat een hunner de hand op het stuk » van REMBRANDT heeft gelegd, omdat het op hem denzelfden diepen indruk kàn hebben gemaakt, die de beschouwing er van op onzen tijdgenoot moet teweeg brengen. Wellicht wordt te eeniger tijd nog een inventaris van den boedel van een der Grills gevonden, waarin de schilderij zal aan te wijzen zijn. Door de ik zou haast zeggen internationale studiën betreffende dit zeer zeker allergrootste stuk van ’s meesters hand is er voor de geschiedenis van Rembrandt en zijne werken geen geringe winst behaald. Het staat thans immers vast: dat de meester in 1661 à 62 een opdracht van Burgemeesteren gekregen heeft, om een groot stuk voor ,,’s werelds achtste Oud-Holland , 1892 19 146 EEN „REMBRANDT” OP 'T STADHUIS. wonder” te schilderen; dat hij daaraan heeft gevolg gegeven en dat het stuk er eenigen, wellicht slechts korten tijd is te zien geweest; dat het is teruggenomen, afgesneden en ten slotte beland is in het Museum te Stockholm, welks verdienste- lijke Directeur zeker niet zal verzuimen het den naam te geven, dien het toekomt; en er in den catalogus aan te herinneren, dat het eens prijkte op ’t schoone Amsterdamsche raadhuis. Het zal eeuwig pleiten voor de kortzichtigheid in kunstzaken van Aem- stels beschreven vaderen, dat zij dit stuk lieten wegnemen en den voorkeur gaven aan een doek van geene beteekenis, geschilderd door een meester*, die niet gelijk Rembrandt vermocht door zijn werk een krachtige en plechtige stemming bij den beschouwer op te wekken. De slechte ruil is thans weer in de duisternis begraven, en niemand behoeft er zich boos over te maken, dat de zon belet wordt er zijn licht op te werpen. ORANJES BRIEFWISSELING MET JACOB VAN WESENBEKE EN ANDERE GEHEIME AGENTEN IN DE NEDERLANDEN 1570-1573» VOOR HET EERST VOLLEDIG UITGEGEVEN DOOR J. F. VAN SOMEREN. II. Plan van een vrijwillige leening voor de Consistorien te Keulen , Wezel en Duisburg , bekoorende bij het voorgaande stuk. Gelijktijdig afschrift van dezelfde hand als voorg. 1 ). Brit. Mus. Cotton Mss. Galba C. IV, 5(19). [1570, IS Juni.] fl IJN heere den Prince hebbende bedacht ende vergeleken [den staet?] 5 ende de conditie van den geweken ende verbannen om het stuck 5 [van der] religie met den plicht ende verbant daermet zij tot der 6 saken [die?] hier gehandelt wert verbonden ende verplicht sijn, soe f bevin[dende?] als alle andere persoonen van goeden oordeele oyck sullen bevin[den] een yegelijck sonder onderscheyt gehouden is personelijck de wa[penen] aen te nemen, oft te minsten yemant te senden gerust ende betael[ende] zynen coste daertoe nut ende bequaem sijnde, tzy te voet ofte te peer[de na] de 1) Gedeeltelijk uitgegeven door J. W. TE WATER in rljne: Levensbijionderheden van P. A. vak der Werff. In: Verhand, van de Maatach. d. Ned. letterk. Leyden dl. II, i, bli. 56 noot. 19» 148 ORANJES BRIEFWISSELING MET JACOB VAN WESENBEKE. macht ende qualiteyt der persoonen, welcken oncost beloopt [tot] 3*g croonen ter maent voor een man te voet ende voor denghenen [te] peerde tot 7 croonen te minsten. 2. Om welcke somme op te brengen den bequaemsten middel die on[s] voorgecommen is, is desen te weten dat een yeder persoon va[n] elcken huysge- sinne int particulier oyck alle leeijongeren, taffeliers], arbeyders, dienaers ende dienerssen in eens anders bedwanck wesende gehouden sijn op te brengen elck een croon ter maent, den ryckfen?] dragende den armen, alleenlijck uuytgenomen de kinderen ende [de] arme luyden levende van de gemeyne aelmoessen. 3. Ende om een yder moet te geven ende dat den aermen levende all[een] by synen arbeyt bekomen mach tgene hy belooft zal hebben [. . . . 1 )] vermeer- derende zyne ernsticheyt oft matigende synen dagelijcxse [on?]kost ende hen lydende met wat weyniger, soe heeft mijn Heer den [Prince] besloten hem weder te keeren (de vryheyt des lants gecommen zijnde) dobbel van dat men geleent zal hebben alwaer by die daer willen sijn recht ende actie van des hy leenen wert een ander overlaetenfde] opdraegen sal vermoegen tselve te doen, waerin de rycken mid[del] sal hebben den armen behulpich te wesen met hope van daerby namaels te profyteren. 4. Om te versien tot versekertheyt van denghenen die geleent sullen [hebben] sal een yder van dyen récépissé gegeven worden van den ontfang[er] tot den ontfanck van de voors. leeninge hetwelcke van sulcke macht weerde gehouden ende gerekent zal wesen als oft mijn Heere de Prince dat met syner handt onder- teekent hadde. 5. Indien nyetemin yemandt eenige merckelycke somme geleent hebbfende] begheerde récépissé thebbene van der handt van mijn Heer den Princ[e] behalven dat de commisen ende ontfangers daervan memorie hebben, [soe] en zal daer in gheene swaricheyt gemaect worden. De voorgenae[mde] Heere Prince beloeft hetghene voirs. wel ende getrouwelick te volcomm[en]. 6. De voirs. conditie verschenen zijnde by vercoopinge en belastinge van de geestelicke goedingen oft doer de schattingen die tot dyen eynde sullen opgestelt worden van derwelcken vry sullen blyven deghene die op deser begheerte geleent sullen hebben mitsgaders oyck van anderen imposten ende contribution die men zal moeten doen om den leger aff te daneken dewelcke oyck coopende eenige 1) Onleesbare plaats. ORANJES BRIEFWISSELING MET JACOB VAN WESENBEKE. 149 erffgronden oft gheestelycke goedingen sullen in betalinge moogen gheven haere leeninge met het dobbel van dyen ende oyck het recht dat zy van een andere gecregen sullen hebben hetwelcke al tot affkortinge zal dienen ende als voor gereet geld geacht worden. 7. Mijn Heer den Prince verstaet ende wilt dat de penningen die uuyt erachte van desen opgebracht sullen werden blyven sullen in handen van deghene die van de Kercken gestelt ende verordent sullen wesen om daervan die geheele handelinge te hebben sonder daerofï te scheyden tot ander stondt dat hy met synen leger naer het Nederlandt trecken sal. Dat meer is indient aen de Kercken goet dunekt de betalingen sullen in den leger geschieden by haere trésoriers naer uuytwesen van de ordonnantiën van mijn Heere den Prince ende ten opsiene van die voirs. Nederlanden alleene. 8. Dese contributie sal dueren soe lange als den leger in feit ende dienst sal wesen voor het Nederlandt oft tot der tijt dat twee ofte drye steden ingenomen ende onder het gewelt van mijn Heere den Prince gebracht sullen wesen om die van der religie daerin te laeten comen by middel van welcke steden den leger [. . . *)] 9. Eijntelijck gelijck mijn Heere den Prince mijn Heeren zyne broeders vrienden ende verwanten ende een groot deel van edeluyden ende andere per- soonen van verscheyden standen door haer exemple verwecken ende vermanen alle andere hen hierin nae te volgen ende van gelycken te doen, wagende de eerste haer leven ende goet. Alzoe oyck laet mijn Heere den Prince weten allen ende eenen yegelycken van wat conditie hy tsijn geboren uuyt den Nederlanden (gemerct sy nae den goddelycken ende wereltlicke rechten daertoe verbonden en verplicht zijn) hebbende middel hierin te helpen ende dienst te doene tzy met haere persoonen goederen ende anderssins ende daerin nochtans suymich ende naelatich sullen bevonden werden dat hy dezelve als Godt doer Zyne Genade het Nederlant weder gebracht zal hebben tot zijn eerste vryheyt houden zal ende vooralsdan houdt voor ver- laters van der saecke, rebellen ende vyanden des lants, uuyt denwelcken hy dezelve over zulex verbandt ten eeuwigen dage, verclarende alle haere goederen gecofnfis- ceert] ende sullen tot proffyte van denghenen die in desen deel hen gfequeten?] hebbende tzelve sullen begheren henlieden verbiedende daeren[boven?] alle hande- linge en verwandelinge van coopmanschap hetzy te [water] oft te lande van wat goet oft in wat manier dat het [zy]. l ) Slot dezer zin ontbreekt. 150 ORANJES BRIEFWISSELING MET JACOB VAN WESENBEKE. io. Tot meerder versekeringe ende bevestiging van de conditiën puncten [ende] articulen hiervoer verhaelt den voergemelden Heer Prince [heeft?] doen beschicken ende verleene zyne opene brieven in sulckfe saecke?] dienende behoor- lijck geteeckent ende gesegelt dewelcke voer eenighe overtellinge van penningen sullen beweeght werdfen] in handen van de Consistorien tot haere ontlastinghe om hen daer mede  