The lichen book; handbook of the lichens of northeastern United States;
De Stadhouders en gezegde Staten yerkondigden twee jaren later, nadat opnieuw oproerige geschriften te Amers- foort waren aangeplakt, bij ordonnantie yan 25 Maart 1601 : „dat daar de auteurs behooren gestraft te worden, wij een ieder die hieryan kennis heefb, beyelen dit den Offioier yan Amersfoort aan te brengen, op poene dat zoo naderhand iemand beyonden wordt yan het uitgeyen en strooijen dier paskwillen kennis gehad, en yerzwegen te hebben, gestraft zal worden als fauteur en medehelper" ^). Een ordonnantie yan den Magistraat yan Utrecht yan 26 Februari 1605, yerbiedt: „ eenige fameuse paskwillen, liedekens, enz. in het licht te brengen — en te yerspreiden, — op poene yan telken reize te yerbeuren f 25. — , ^s yoor den Officier, ^/s yoor den aanbrenger, en ^/g yoor den armen" (hier wordt, yoor zooyeel ons bekend, yoor 't eerst op dit stuk yan de annen melding gemaakt, die in 't yeryolg meermalen zullen yoorkomen) „en daarenboyen arbitrair gecorrigeerd te worden tot discretie yan den Gerechte" *). Den 18 October 1610 werd in een nieuw plakkaat de straf nog yerscherpt: „op poene yan als calumniateurs, oproerigen en perturbateurs van de gemeene lands ruste, terstond zonder eenige conniyentie of yerdrag openbaar aan den lijye gestraft te worden anderen ten exempel"*). De oyerheid toch werd yoortdurend met paskwillen yeryolgd, wier auteurs in 't minst niet waren ingenomen met de 1) Hier voor *t eerst aid as genoemd in een plakkaat na 1581. ^ Van db Water, Utrechts Placaat-Boek, I, bl. 733 v. — 3) Aldaar 734. 4) Van db Watbr, t a. p. Ill, bl. 425. 5) Van db Water, t a. p.. Ill, bl. 4%. 104 daar weinige maanden yroeger yoorgeyallen yerandering der regeering i). De hemieuwing yan de plakkaten in de jaren 1581, '84 en '89 door de Staten yan Holland, of door den Prins yan Oranje uitgeyaardigd kwam den Staten-Q-eneraal der Yereenigde Nederlanden noodzakelijk yoor. Want terwijl hier leyendig word beraadslaagd oyer het sluiten yan een twaalQarigen wapenstilfltand met Spanje, gayen yelen, die yoor yrede beducht waren, paskwillen en ontelbare naamlooze geschriften in 't licht, waarin zij de noodlottige geyolgen, die daaruit yoor de Republiek yan de zijde yan Spanje zouden yoort- yloeien, aantoonden, en deden uitkomen hoe weinig de Spanjaard te yertrouwen was en welke listige gezanten, als yerspieders. Philips III herwaarts had gezonden; waaroyer men Wagbnaab kan naslaan *). Op den 27sten Augustus 1608 herhaalden de Staten-Generaal in 't kort den inhoud der yorige plakkaten, daarbij inzonderheid yerbiedende: „eenige libellen, enz. te drukken, enz, waarbij niet alleen yan den staat en regering yan 's Lands zaken, maar ook yan de Koningen, dezer Landen geallieerden of yrienden, yermaand {melding gemaakt) wordt, zonder permissie yan hunne wettige Oyerheid, en stellende buiten op den auteur en drukker met yoUen naam, en plaats yan het drukken, mitsgaders de permissie-acte in den omslag yan het eerste blad, op poene yan / 300 telken reis, en yerdere straffen, als na gemeene rechten en yoorgaande plakaten — zjjn gestatueerd" *). Dit alles werkte echter weinig uit, aangezien het met de yrijheid strijdig werd geacht, een scherp onderzoek naar de Bchrijyers en yerspreiders dier geschriften in te stellen ^). 1) Zie Wagenaar, Vaderl. Historie, X, bl. 25—33; over de libellen zelve spreekt hy met een enkel woord op bl. 31. 2) Vaderl. Historie, IX, 373 v. 3) Gr. Placaat-Boek, I, 438; Wiltens, I, 399; de Gijselaar, bl. 54 v. 4) Zie Wagenaar, IX, bl. 373. — Er werd door de Staten van Gelderland in 1608 een koperen legpenning gestagen op 'tvergeefs verbieden der pas- kwillen, met het motto: nil penua, ted usus, — Zie yAN Loon, Nederl. Historiepenningen, II, 39, 105 Desniettegenstaande ging er van de Staten-Q-eneraal op den T^en Juli 1615 een nieuw plakkaat uit nopens de libellen en de rechten der boekdnikkers, dat na eenig tijds- yerloop door dergelijke plakkaten, van 22 December 1618, 16 Januari 1621, 3 October 1639 en 20 November 1646, werd opgevolgd, die wij wegens het gering verschil van inhoud alien tegelijk vermelden. In den aanhef beklagen zich de Staten-Generaal over in verschillende talen ge- Bchreven libellen, waarin Eerkelijke en Staatszaken behan- deld en waardoor met onze Republiek bevriende Yorsten beleedigd worden (in 't plakkaat van 1639 wordt de Eoning van Engeland in H bijzonder genoemd). Daarin worden op- nieuw libeUen, enz. enz. verboden ^), met verhooging allengs der boeten, nl. : ^verbeurte van dezelve boekskens, enz. en 100 ponden volgens het plakkaat van 1615 (200 bifdatvan 1618) „voor de I*** reis, maar voor de 2de dubbele boete, en arbitraire correctie, en daarenboven nog gestraft te wor- den aan den lijve, naar gelegenheid en vereisch der zaken" (en sedert 1618 „zoowel van den auteur, drukker, als uit- gever, en distributeur, en verkooper.") — Sedert 1621 be- stond de straf, behalve verbeurdverklaring, in een boete van 300 pond en arbitraire correctie voor de Iste reis, dubbele boete en daarenboven straf naar gelegenheid van zaken voor de 2^j zoo wel van den auteur, enz. — Wat daarin op de boekdnikkers slaat is nagenoeg hetzelfde, wat het plakkaat van 1581 dienaangaande bepaalt; echter wordt hun hier verboden: „iets te drukken tenzjj eerst bij OecammUteerde Baden, of Oedeptdeerde StcUen der respective Pravincien 1) In 't plakkaat van 1618 wordl ook de uitgave van de Acta der Dordsche Synode verboden, voor dat die op openbaar gezag het licht mocht zien en de Staten daartoe privilege hadden verleend. Dit verbod wordt afzonderl^k herhaald in het plakkaat der Staten-Generaal van 16 Mei 1619: „op ver- bearte van alle exemplaren, en eene poene van / 6 voor ieder exempl., een derde voor den calangerenden Officier, een derde voor de Armen, en een derde voor de Scriben van voorsz. Synode, en daarenboven arbitraire correctie en straf voor hen die zoodanige exempl. in deze Vei'eenigde Neder- landen verkoopen en brengen zullen.'* — Gr. Placaat-Boek, 1, 461 ; Wiltens, I 428. 106 of de in de respective steden daartoe geautoriseerden, ge- visiteerd en toegelaten: en zullen alle Boekdrukkers gehou- den zijn den exemplaar origineel te houden van alleboeken en acten, die zij zullen drukken, en hetzelve aan Q-ecom- mitteerde Raden of G-edeputeerde Staten der Proyincie over te zenden, eer eenige van dien uitgegeven of yerkocht zul- len mogen worden." Oyerigens worden op de boekdrukkerB, die nalaten hun naam, woonplaats, enz. op te geyen en den geyorderden eed yerzuimen te doen, de straffen bij het plak- kaat yan 1589 bepaald, yan toepassing yerklaard '). — De oorzaak yan de uityaardiging dier plakkaten, inzonderheid yan die yan 1618 en 1621, schijnt te moeten worden ge- zocht in de libellen, die naar aanleiding der Eerkelijke en Staatkundige onlusten, welke toen ter tijde het yaderland deerlijk teisterden en yerscheurden, het licht zagen. — Het plakkaat yan 3 October 1639 had zijn oorsprong te wijten aan de geschriften, die in one land uitkwamen tegen Earel I, Eoning yan Engeland. Daarin toch word die Yorst gelaakt wegeuB het yerleenen yan hulp en toeylucht aan een sterke Spaansche yloot, die onze Tromp desniettemin den 21st«n derzelfde maand een zware nederlaag toebracht^). Ik meen, dat men door de libellen, die tegen het einde yan 1646 1) Gr. Placaat-Boek. I, 439; Wiltens, J, 403. 2) Van het plakkaat van 1639 maakt ook bijzondere melding Martinus Sghoockius in zijn werk, getiteld: Belffium Foideratum^ en aldaar L. VII, c. 21, de Bibliopolii, BibliopegU^ Typographis, p. 207 sq.; hij laat daarop Tolgen: „Zoo eenige wet voorwaar in Nederland overtreden wordt, dan is het, helaas, fuist het plakkaat van 1639, dat door slordige toepassing veel- vuldig wordt geschonden, terwijl de boekdrukkers by voorkeur in *t licht geven, wat der menschen nieuwsgierigheid verlangt." Aldus uitte ScuoocKius zich in *t midden der 17de eeuw. Toen eenige jarendaarnabei- zelfde plakkaat in z\jn geheel werd geminacht (echter niet voor zoover het Karbl 1 betroO vaardigde het Hof van Holland, waarvan de Stadhouder Frederik Hendrik Yoorzitter was, den 18(i«n October 1646 namens dien Vorst een plakkaat uit, waarbg alien „en speciaal alien Drukkers en Boekverkoo- pers" werd bevolen het plakkaat van 1639 te gehoorzamen, ,|gemerkt wy gemeend {van meening) z\jn hetzelve in alien deele strict te mainte- neren en tegen de overtreders te procederen." Gr. Placaat-Boek I, 453; WiLTENS, I, 420. 107 werden TBrspreid en waartegen het plakkaat der Algemeene Staten, later een ander door het Hof ran Holland werd uit- geyaardigd, heeft trachten te bewerken den begonnen yrede- handel met Spanje af te breken en te doen mislukken. Na de behandeling van de yijf plakkaten door de Gene- rale Staten uitgeyaardigd, die in yele opzichten onderling oyereenkomen, keeren wjj terug tot het jaar 1618, waarin wg eerst een ander plakkaat ontmoeten betreffende de libel- len en de rechten der boekdrukkers, dat den 19<l^ Juni 1618 yan de Staten yan Holland en West-Friesland uit- ging '). Het stemt geheel en al met het plakkaat der Alge- meene Staten yan 1615 oyereen. De aanleiding er toe meet wederom in de staatkundige troebelen worden gezocht, die toen one yaderland yerdeelden. Het plakkaat yan 22 Decem- ber 1618 bespraken wjj zooeyen bij het jaar 1615. Nu yolgt dat yan 17 Maart 1619, waarbjj de Stadhouder Mau- RIT8 en de Staten yan Utrecht opnieuw „het uitstrooijen, nitgeyen of mededeelen yan fameuse schriften, libellen, en paskwillen — alien in- en opgezetenen der Stad, Steden en Lande yan Utrecht zijn yerbiedende, yerklarende, dat zoo wie allereerst eenig paskwil mogt yinden, — 't zelye dadelijk yerscheuren zal — op poene yan zelye gehouden te worden den principalen auteur, en dus ciyil en arbitrair g^trafb te worden na gelegenheid yan zaken'' '). Het ontstaan yan dit plakkaat moot in de onrustige tijds- omstandigheden, waarin de Bepubliek yerkeerde, worden gezocht. Daar in dat stuk worden yerboden de libellen, ge- Bchreyen ^tegen de wettige regering yan 't Land en yer- Bcheidene personen dezelye bekleedende," en aangezien Mau- RIT8 zelf het met de Staten der Proyincie Utrecht gezamen- lijk deed yerschijnen (gelijk dikwijls het geyal was), Bchijnen die „fameuBe schriften" in de eerste plaats den Oranjeyorst zelyen te hebben betroffen. — Het plakkaat der Staten- 1) Gr. Placaat-Boek. I, 451; Wiltens, I, 417; db Gijsblaar, p. 55 sq., die het ten onrechte tot het jaar 1&14 terugbrengt. 2) Yam de Water, D1. I, bl. 734 v. 108 G-eneraal yan 16 Mei 1619 en dat van 16 Januari 1621 be* spraken wij reeds boven. Den Ssten Maart 1623 werd te Amsterdam een ordon- nantie afgelezen, waarin, naar aanleiding yan een paskwil, dat de heyigste lastertaal tegen den Prins beyatte, de ma- gistraat der stad een belooning uitloofde yoor dengene, die den auteur en den drukker yan het schotschrift zou hebben aangeduid, en op het yoetspoor yan het plakkaat yan 1621 het yolgende bepaalde: „Wij yerbieden binnen deze stede te maken, drukken, elders gedrukt en gemaakt daarin te brengen, te yerkoopen, strooijen en omtedragen eenige ergerlijke, oproerige en schandaleuse boekskens, nieuwma- ren, liedekens — op pene in de placaten begrepen. En ter beter onderhouding hieryan yerbieden mijne Heeren yan den Gereohte yerder alle Boekyerkoopers binnen dezelye stede iets in druk uittegeyen, waarbij de wettige regering getaxeerd, de Eerk geschandaliseerd of de gemeene ruste getroubleerd wordt, ten zij hetzelye te yoren yoorsz. Ueeren yertoond, bij dezelye geyisiteerd en geapprobeerd zal zgn, op pene mede in yoorsz. Placcaat uitgedrukt, Vs "^^^ ^^^ exeouterenden Officier, ^/^ yoor den aanbrenger, en Y, yoor de Stad" i). Een Eeur der stad Leiden, yan 19 Mei yan hetzelfde jaar, yerbiedt: „dat niemand, alhier geene yaste woon- plaats hebbende, en tot het poorterreoht niet zijnde geadmit- teerd, buiten dezer stede yrije jaarmarkten, met eenige boe- ken, printen, kaarten en 't geen tot de Boekyerkoopers nering gehoorig is, publiek zal mogen yoorstaan, om dezelye te yerkoopen: dat mede niemand met eenige nieuwmaren, liedekens, enz. zal mogen omloopen — ten zij burger hier zijnde, en daarenboyen consent yan den Officier of een uit de Burgemeesteren daartoe yerkregen hebbende'' ^). Nu yolgt het plakkaat den 4<ien Mei 1624 door de Staten-Generaal uitgeyaardigd, waarin met uitbreiding der 1) Handvesten der stad Amstelredara, bl. 570 v. % Kearen der Stadt Leyden, AmsL 1657, bl. 17. 109 bepalingen betreffende de paskwillen in 1615, 1618 en 1621 yastgesteld, wordt bevolen: „dat alle Boekdrukkers, Boek- yerkoopers, — aan dewelke eenige boeken, fameuse libel- len, enz. gezonden worden — om te verkoopen, te yereeren (waardoor de zenders hunne kwade praktijken een tijd lang zoeken bedekt te honden, luidens den cumhef er van) en to distribueeren — dezelye aanstonds zullen brengen aan den Officier of Magistraat hunner woonplaats, of daar zg die zullen ontfangen, zonder dezelye — te mogen yerkoopen, op poene dat zjj yoor auteurs yan dien gehouden en als dezelye gestraft zullen worden" ^). Het eerste plakkaat yan de Proyinciale Staten yan Fries- land, dat wij hebben kunnen yinden, is yan den 29sten Noyember 1634. Het handelt oyer de fameuse libellen, die ook in dat gewest waren yerspreid, en waarin zijn Oyerheid bij de onderdanen der Republiek zelye worden yerdacht gemaakt, tot groote yreugde yan de yrienden yan Spanjeen de haters onzer Republiek. De Staten beloyen daarin te zullen geyen ,,200 Rijksdaalders aan den aangeyer, en im- puniteit, zoo de aanbrenger medepligtig is" ^). 0ns komt het yoor dat die straffeloosheid yoor dat geyal ongepast is. Want zoo de auteur zelf zich tot den rechter begeeft en yerklaart de eenige schuldige te zijn, is hij terstond yrij yan straf en kan yoortgaan met het schrijyen yan yerderfelijke stukken, terwgl geen yermeerdering yan straf in geyal yan herhaling yan misdrijf wordt bepaald. Den 16<ien April 1639 yerscheen te Amsterdam een nieu we ordonnantie tegen de paskwillen. Behalye deze wordt ook yerboden „te drukken of ook in andere Eoningrijken en Landen te zenden, eenige schriften, andere Eoningen en Potentaten, yrienden en geallieerden yan dozen Staat be- tre£fende, of derzelyer Politieke of Ecclesiastieke regering rakende", onder bedreiging der straffen bij het plakkaat der 1) Gr. Placaat-Boek, I, 445; Wiltkns, I, 408. 3) TuoB Schwa RTZENBERG, Gr. Placaat- en Charterboek van Vriesland, Dl. V, bl. 367. 110 Staten-GFeneraal yan 1621 uitgedrukt en bijyoeging eener belooning van f 300 voor hem, die de schrijvers aanbrengt; ,,en die den Drukker derzelve zal hebben aangebragt, zal yereerd worden met /" 100 en zullen hunne namen geheim gehouden worden" ^). Deze ordonnantie zoowel als het plak- kaat der Staten-Oeneraal schijnt op de betrekking met Engeland te slaan. — Dat door laatstgenoemd College den 3<ien October 1639 uitgeyaardigd, hebben wg boyen reeds yermeld. Den 228teii Februari 1 642 yerboden ,,Schout, Burgemeesteren, Schepenen en Regeerders yan 'sGrayenhage aan alle Boek- drukkers alhier, dat zij zich niet yeryorderen zullen eenige nieawe Boeken of nieuwigheden te drukken, of yan buiten komende aantenemen, zonder die alyorens aan de Magistraat aangegeyen en yertoond te hebben, op poene in het plakkaat (waarschijfdyk wordt dot van 3 October 1639 en voorgcLande hedodd) begrepen'* ^). Den 16den October 1642 werd op last yan de Staten yan Zeeland een plakkaat uitgegeyen betreffende de kerkelijke zaken, waarop wij later bij het jaar 1651 zullen terug- komen. Op 29 Noyember 1644 herhaling yan wege de Staten- Generaal, yan „derzelyer placaat" yan 3 October 1639 ^), 1) Handvesten der stad Amstelredam, bl. 571. 2) Keuren en Ordonnantien van *s Gravenhage. 's Gravenh. 1735, 4to, bl. 38 V. 3) Gr. Placaat-Boek, I, 439—444. — A" 1642 en het jaar te voren rezen er aan de Utrechtsche Academie twist en verdeeldheid over het nieuwe, door Henricus Regius aan die Hoogeschool tegen G. Voetius geleeraarde wijsgeerige systoem van Cartesius (Descartes.). De Academische Senaat, het onbetamelijk achtende, dat de corollaria of de Theses der Professorum. door het uitgeven van libellen, 't zg door hunne ambtgenooten, hetz\j door anderen, wie dan ook, werden bestreden, lokte de volgende ordonnantie uit b\) den stedel^jken magistraat: „De Vroedschap der Stad Utrecht intendiceert en verbiedt bij dezen alien Boekdrukkers, wonende binnen deze Stad en vr^jheid van dien, te drukken eenige boeken of geschriflen tegen theses en corollaria, bg de H.H. Professoren of Studenten op de Academie alhier, om te disputeren voorgesteld; gelyk ook vorboden wordt alien Boekverkoopers alhier, eenige zoodanige boekskens of geschriflen hier of elders gedrukt, te veilen of verkoopen; alles op verbeurte van. /1 00, en de exemplaren, boven arbitrate correctie: blijvende voorgaande placaten tegen het inbrengen, Ill Yan het jaar 1646 besiaan twee plakkaten, het een van het Hof van Holland, van 18 October, het andere van de Staten-Generaal yan 20 November, waarvan boyen bij het jaar 1615 melding is gemaakt. Den Slsten Juli 1648 kondigden Burgemeesteren en Schepe- nen yan Amsterdam een willekeur af : „Beyindende'\ zeggen zij daar, „dat men in kleynachting barer yoorg. Eeuren, met Liede- kens, gedrukte nieuwe maren, Printen, Boecxkens en diergel., en zulks zelf s op bruggen en publioke plaatsen bij de straat om- loopt, of anders in winkels dezelye yoorstaat. Soo ordonneren HEd., dat niemand zieh onderwinde, met eenige zoodanige liedekens, refreynen, printen, nieuwmaren, enz. bij de straat cm te loopen op yerbeurte yan dezelye, en f 6 yoor de l**®, en / 12 yoor de 2^^ maal achterhaald wezende, en yoor de S^^ maal arbitraljjk gecorrigeerd te worden ; '/s tot profyt yan den Heer, Ys ^^^ ^^^ aanbrenger, 7s voor 's Heeren dienaars" ^). Ten geyolge yan het in 1649 opnieuw yerspreiden te Amster- dam yan schotschriften wegens den gewelddadigen dood yan den Engelschen Resident J. Doreslaer ^) werden de sfedeljjke keuren aldaar hemieuwd, op een straf „ yan ^25 yoor de eerste maal, zoowel bij den maker als de yerkoopers te yerbeuren, en daarenboyen, dat de Boekyerkoopers, die beyonden zullen worden eenige Paskwillen of fameuse Libellen yerkocht of yoorgehangen te hebben, in 6 weken hunne nering niet zullen mogen doen ; en dat die yoor de tweede maal deze Keure oyer- treden, gestraft zullen worden tot discretie yan den Heeren yan den Gerechte, en dit onyerminderd de yorige Keuren" ^). In de Eeur yan 2 October yan hetzelfde jaar beklaagt de Magistraat yan Amsterdam zich, dat dageljjks ^yerscheidene Geschriffcen, Libellen, en nieuwe tijdingen, yeryattende zakeA, drukken of strooijen van allerhanden ergerlijke en seditieuse boekskens, enz. in vigeur; waarnaar een iegelijk hem voorts zal hebben te reguleren op pene als in dezelve. Actum d. 12 Aug. 1642. (ondert.) J. v. Nupoort*'. 1) Uit het oorspronkelijk gedrukte stuk, voorhanden in het Archief van het Amsterd. Boekverk. gild. 2) Zie Waoenaar, Vaderl. Historie, XII, 36. 3) Handvesten van Amstelredam, t. a. p. 112 die bij de regering yan dezen Staat of de leden van dien zouden zijn yerhandeld, en die volgens de ordFe der goede regering geheim behooren te bUjven;" weshalve zjj alien verbieden ^binnen deze stad en jurisdictie van dien, eenige Besolutien, Missive, Aete, enz. te drukken, yoortehangen, te venten of te verkoopen, — op verbeurte van 't gedrukte, en sluiting en interdictie van bun winkel en nering voor den tijd van eene maand, boven arbitrale correctie voor de eerste maal, onverminderd de vorige Placcaten en Eeuren tegen fameuse Libellen, en uitgevers, drukkers en stroogers van dien" i). Ik vermoed, dat bier worden bedoeld de gescbriften, die handelden over de oneenigheden, welke reeds in 1649 tus- schen de stad Amsterdam, de Staten van Holland en den Stadbouder waren ontstaan. Bij den aanvang van 1650, op 17 Januari, zag eenplak- kaat bet licbt, waarvan de oorsprong opnieuw meet gezocbt worden in de menigte van libellen, waarin Eoningen, en Yorsten, en Staten beleedigd en van de Yereenigde Neder- landen af keerig gemaakt werden, welk feit, volgens bet be- weren van de Staten van Holland en West-Friesland in den aanbef van bet stuk, voor de Republiek nadeelige gevolgen zou kunnen bebben. Zjj verbieden daarbij nogmaals „alle dezelve Libellen, Gedicbten, Tractaten of andere dergelijke Gescbriften, en daarenboven op boete van /'500, te verbeu- ren bij de Auteurs, Scbrijvers, Drukkers, Uitgevers, Ver- koopers, Strooijers en Omdragers derzelve, en arbitraire straf voor de eerste reize;" voorts voor de 2de reize, als in bet plakkaat der Staten-Generaal van 1621 ; eindelijk : „De ontdek- ker van de Auteurs, Drukkers, Zetters of Drukkersknecbts van voorscbr. ergerlijke Gescbriften, zuUen beloond worden, als naar gelegenbeid van zaken zal bevonden worden te bebooren" '). Het komt ons, met bet oog op bet daarmede verbonden verbod van bet gescbrift van een ongenoemden (den zeer 1) Handvesten van Amstelredam, bl. 1044. 2) Gr. Placaal-Boek, 1, 455; Wiltens, I, 421 ; OB Guselaar, bl. 57. 113 Termaarden Salmasius) getiteld : Defengio regio pro Carolo I, Yoor, dat de Staten zich yoor Engeland wilden in acht nemen. Nu Yolgt een plakkaat van de Staten-Generaal van 4 Jannari 1651, waarin wederom klachten worden geuit oyer beleediging van naburige YorBten en hunne Ministers; over hat uil^eyen zonder privilege van openbare akten van deze Repnbliek, yergezeld yan opmerkingen yan bijzondere per- sonen. Zjj yerklaren yoorts „de Auteurs, Drukkers en andere Uitgeyers, Verkoopers en Verspreiders yan yoom. GFesehrif- ten, mitsgaders yan yoorschr. Propositien, Yerbalen, Resolu- tien en andere Acten, Staats- en Regeringszaken betreffende, Btraf baar aan den lijye, tot alle plaatsen en tijden, waar zij zuUen kunnen worden bekomen, achterhaaldengeattrapeerd''. Tegen hen, die fameuse libellen tegen buitenlandsche Yor- sten schrijyen of uitgeyen, wordt nu als straf bepaald, „voor de eerste reis yan yerbeurte derzelye, en f 1000 en arbitrale correctie"; de oyerige straf bepalingen zgn aan die yan het plakkaat yan 1621 gelijk. Yoorts beyelen zij cm des te beter het yoorgestelde doel te bereiken: ,,Dat alle Boekdrukkers — hetzij buiten of binnen de Steden dezer geunieerde Proyincien gezeten of woonachtig, of ook namaals mogende komen te wonen, hunne Personen, en de plaats hunner residentie en onthouding, in welke zij hunne perssen hebben aangesteld, binnen den tijd yan 3 dagen na publicatie dezes en successiyelijk, yan hunne yerhuizing aan hunne respective Oyerigheid zuUen aangeyen en laten aanteekenen, op poene yan interdictie hunnes handswerks binnen deze Landen, yerbeurte yan hunne perssen endruk- gereedschap, — en eene poene yan /'300. — Ordonneren yoorts aan alle Magistraten, dat zij yoor zich zullen ontbieden alle Boekbinders en Boekyerkoopers, en ze onder handtasting yerplichten, geene zoodanige Libellen, enz. te aanyaarden, direct of indirect, door die yan hun huisgezin, winkeldie- naars, enz., maar dat zij ze aanstonds — zullen leyeren in handen yan gemelde Oyerigheid (gelijk in het plakkaat der. Staten-Generaal yan 1624) op poene da.t die contrarie be- 8 114 Yonden zullen gedaan, en Dog eenige der yoorschr. Exempl. onder zich te hebben, dezelve hen niet alleen afgenomen, maar zij zelfs gehouden zullen ^worden yoor auteurs, drukkers en uitstrooijers van dien, en daarover metter daad in appre- hensie gesteld, om tot volkomene achterhaling yan die genen, daar meer aan schuldig mogen zijn, scherpelijk ondervraagd en zoo lang ingepalmd te worden, tot dat ze uitgeronden zullen zijn, als wanneer tegen de inventeurs, auteurs, veil- ders en omdragers van alle te voren verboden drukken tot executie dezer en voorg. Placcaten zal geprocedeerd worden met alle vigueur van justitie, zonder eenige conniventie, en dat alles boven verbod van hunne winkelnering, zoo zij eenige mogen doen"; met de gebruikelijke yerdeeling van al de boeten in drie deelen ^) . Het ware te wenschen geweest, dat al die bepalingen het aanhoudend insluipend kwaad hadden kunnen yoorkomen. Wij moeten den blik op andere onderwerpen vestigen en gaan over tot de behandeling yan een reeks van yerorde- ningen, die de kerkelijke zaken betreffen. De sekte der Sadnianen^ die allerlei yerkeerde leeringen yerkondigde en de ware Christeljjke leer door yalsche en goddelooze mee- ningen en dogma's poogde te bederyen, was, na tot nog toe met name in Polen te zijn toegelaten, allengs ook in de Yer- eenigde Nederlanden binnengeslopen, zoodat tegen het midden der \1^^ eeuw zeer yele hunner geschriften hier te lande zelfs werden uitgegeyen, terwijl hun gezag in Polen hoe langer hoe meer yerminderde en zij ten laatste in 1660 als ketters uit dat Rijk ten strengste werden geweerd. Hoe meer echter die sekte intusschen in de Yereenigde Nederlanden bekend raakte, des te duidelijker zagen de Staten in, dat de Sociniaansche leerstellingen geenszins met de ware en onyeryalschte Christeljjke leer, die de Gerefor- meerden in ons land beleden, konden samengaan; yandaar dat zij in de yerschillende gewesten op onderscheiden wijzen de uitgaye hunner boeken zoowel als hunne personen en 1) Gr. Placaat-Boek, I, 445; Wiltkns, I, 410. 115 kinderen meenden te moeten weren en zware straffen tegen de overtreding der plakkaten yaststellen. Het oudste plakkaat, in het midden der 17^^ eeuw tegen hen uitgevaardigd, is ran den 22sten Maart 1651, waarbij de Staten van Zeeland ^) Yerbieden : ,,dat niemand eenige Godslasterlijke Sociniaansche boeken en geschriften, of andere, behelzende kettersche en ergerlijke opinien, hier in deze Provincie zal vennogen te brengen, te drukken, of te laten uitgaan, ook niet koopen of yerkoopen, op verbeurte derzelve, en op boete van f 100 voor de eerste reis, en voor de tweede f 200 en arbritrale correctie naar gelegenheid van zaken: — dat ook geeneder yoorschr. boeken of schriften zuUen uitgegeven, yerkocht of gekocht w<»:den, al waren die zelfs daarnevens wederlegd, ten zg alvorens bjj de Classen dezer Provincie geapprobeerd, daama bij ons speciaal toegelaten", op dezelfde boeten, enz. als boven ^). Dit en de daarop volgende plakkaten schijnen te zijn ontstaan uit de beraadslagingen, die waren gevoerd in de Groote Vergadering, welke in het begin van even- genoemd jaax in 's-Gravenhage was bijeengekomen. Op de klachten der afgevaardigden van sommige Provincien over de met den dag toenemende macht en gezag der Roomsch- Katholieken en de uitgave van strijdschriften en Sociniaan- sche boeken, besloten al de gedeputeerden der Provincien, ter vergadering vertegenwoordigd, bjj plakkaat van 27 Januari 1651 : „Dat de Staten der respective Provincien, elke in den haren, zuUen vast houden, en, met de magt van het Land, handhaven den waren Christ. Herv. Godsdienst ; dat de Secten, die gesecludeerd zijn van de publieke protectie, en alleen gedoogd worden, gehouden zuUen worden in goede orde en stilte, en dat de placaten tegen de Pausgezinden voor dozen geemaneerd, zullen blijven in hun vigueur, en i) Zij hadden den 16deQ October 1642 bereids verboden, dat iemand boeken ten nadeele van den Gereformeerden godsdienst zoa schryven en ver- spreiden. — Gr. Placaat-Boek, I, 236; Wiltens, met een enkel woord, I, 428. 2) Gc. Placaat-Boek, I, 459 en IV, 4040; Wiltens, I, 426 en 497; de GiJSELAAR, bl. 57 y. 116 ook strikt worden geexecuteerd i). Hetzelfde verbod hadden de Staten van Holland den lO^^^n November 1579 laten uit- gaan, om nl. „eenige Sociniaansche of Atheistische bueken in te brengen, het zij dezelve wederlegd zijn, of niet, op boete van f 100 *). Want die geschriften sohijnen de Staten toen reeds geergerd te hebben, ofschoon de menigte en de gevaarlijke aard dier werken eerst in het midden der XVIIde eeuw alle perken te buiten waren gegaan. De Staten van Holland, die de verderfelijke gevolgen van die leer zeer wel inzagen, vaardigden den 19<len September 1653 een plakkaat uit, dat veel scherper was en veel stronger straffen tegen de overtreding inhield. Want behalve de strafbepaling tegen de verspreiding van Sociniaansche mee- ningen en tegen hen, die met dat doel vereenigingen op- richtten, bepaald, wordt daarin gezegd: „ Yerbiedende voorts wel expresseljjk alle Boekdrukkers en Boekverkoopers, eenige Sociniaansche boeken, als G-odslasterlijk en pernicious, in wat taal het ook zou mogen zijn, hier te Lande te doen drukken, of elders gedrukt herwaarts over te brengen, of te verkoopen, op poene dat de geen, die eenige Exempl. van dezelve gedrukt of verkocht zal hebben, de drukker voor de eerste maal verbeuren zal, boven de opzegging vanzijne nering, eene boete van f 3000, en de verkooper eene van f 1000, Va ^^^^ ^®^ Officier, Va voor de armen') (een belooning voor den aanbrenger mist men hier), en voor de tweede reis uit den Lande gebannen te zullen worden. Ordonnerende mode, dat alle Drukkers en Boekverkoopers, binnen drie dagen na de publicatie van deze, alle gedrukte en geschrevene Exempl. van zoodanige boeken zullen over- 1) Zie Wagenaar, XII, 174 v. 2) Zoo Zegt DE GlJSELAAK, bl. 52. 3) In de Plakkaten van de Staten-Generaal, der Provinciale Staten en van het Sticht of in de Keuren van de Stad Utrecht, wordt den amum meestal een aandeel in de boeten toegelegd; een teeken van het roedelyden, dat onze voorouders bezielde. Daarentegen vindt men in de Amsterdamsche keuren, die op ons onderwerp slaan, geen enkele maal van het verdeelen van boeten melding gemaakt. 117 brengen in handen yan de Magistraat hunner woonplaats, om aldaar gesupprimeerd en bewaard te worden. En opdat dezelye te beter zouden mogen worden achterhaald, zul- len alle Boekdrukkers en Boekverkoopers, die Terdacht zouden mogen zijn eenige dier ExempL acbter te houden, gehouden zijn ter manisse ') van de Magistraat barer woonplaats, zicb met eede te expurgeren, geene van dezelve onder zicb, of yerborgen te bebben, op poene bij weigering yan den eed, te yerbeuren yoor de eerste maal /' 100, en yoor de tweede, opzegging en yerbod yan nenng naar ge- legenbeid yan zaken" ^). Nu yolgt een Besolutie yan de Staten yan Holland, yan den 14<len December 1654, waarbij aan de Btedelijke oyer- beden een strenge, krachtige en nauwiettende uityoering yan bet plakkaat des yorigen jaars wordt beyolen, yoor zoo yeel elk bunner zulks bet best met den Regeeringsyorm zgner stad zou meenen oyereen te komen, terwijl dit aan bet slot door de Staten er wordt bijgeyoegd: „Dan wat be- langt bet stellen yan politieke Yisitatores Librorum, in de yoorsz. Remonstrantie (bij de Gedeputeerden yan de Zuid- en Noord-HoUandscbe Synoden aan H. Ed. Gr. Mog. gedaan) mode gementionneerd, bebben H. E. Gr. Mog. ge- oordeeld, dat de praktijk yan dien binnen deze Landen yan zeer dangereuse geyolgen zoude wezen, en is derhalye dienaangaande, geresolyeerd, dat yoorsz. Magistraten bij de meergemelde te schrgyene missiye, onder anderen mede ganscb emstig zullen worden yerzocbt en yermaand, tegen bet drukken yan scbadelijke en yerboden Boeken, achter- yolgende de geemaneerde Plakkaten te yoorzien, en yoorts dienaangaande zoodanige nadere remedien te adbiberen, als dezelye zuUen beyinden yan de meeste efficacie te wezen" ^). Buiten kijf duiden de Staten door die woorden de Spaanscbe, 1) Maenwe, maeminghe, KiLiAAN: moniimt, admoniiio; dus beteekent het hier: op vermaan van den magistraat 3) Gr. Placaai-Boek, U, 2405; Wiltens, I* 498. 3) Gr. Placaat-JBoek, yil, 613; Wu^tens, IU, 278. 118 in ons land in zoo'n slechten roep staande examinateurs aan, waaryan zij de invoering in 't minst niet geraden achtten, wellicht, en dan terecht, yan oordeel, dat die het kwaad niet zouden genezen. Voorts yinden wij een keur, yan 23 Juli 1655, door den magistraat yan Utrecht afgekondigd, handelende oyer dezelfde materie en met dezelfde strenge straffen bedreigende, als het plakkaat der Staten yan Holland, yan 19 September 1853 ^). Die gewesteljjke plakkaten troffen echter het beoogde doel niet en ook de Staten-Generaal achtten het noodzakelijk bij plakkaat yan 10 Februari 1656 de Sociniaansche ge- schriften in de geheele Republiek der Vereenigde Neder- landen te yerbieden, met bey el aan alle boekdrukkers en boekyerkoopers, al de exemplaren in hun bezit spoedigaan den magistraat hnnner woonplaats ter hand te stellen (gelijk in het plakkaat yan 19 September 1653), „op poene yan contrarie beyonden wordende gedaan te hebben, of daaryan in gebreke gebleyen te zijn, daaroyer naar exigentie yan zaken gecorrigeerd te worden" ^). Dit plakkaat is echter yeel minder streng dan dat yan 19 September 1653. Niettemin nam de menigte yan die in Nederland inge- yoerde boeken niet slechts met den dag toe, maar, wat meer is, werden, in weerwil yan de zeer scherpe yerordeningen der Staten yan Holland, yan het jaar 1653 en yan de stad Utrecht, yan 1655, de werken yan Socinius en zijn aanhan- gers in een lijyig repertorium, Bibliotheca Fratrum Palono- rwm getiteld, hier te lande uitgegeyen, als ware alien tegelijk in 1656, op yerzonnen plaatsen en bij yerdichte boekyer- koopers, yerschenen '). Deze handelwijze, al was zg den 1) Van de Water, III, 431. 2) Gr. Placaat-Boek, II, 2427 ; Wilters, I, 501 ; de Gijselaar, 58; waar evenwel in plaats van 1656, 1665 staat. 3) Die Bibliotheca bevat de werken der Poolsche breeders in 5 deelen. Grelui opera, T. 1, 2, 3 (Vol. I), Eleutheropoli (sumtibus Irenici) apud Irenaeum Philalethium. — Crbllii opera, T. 4. (Vol. II), Irenopoli zonder naam van drukker. — Slightingu opera, T. 1, 3. (Vol. Ill), Irenopoli apad 119 Siaten stellig niet aangenaam noch welgevallig, aange- zien de wet daardoor heimelijk ontdoken werd, kon tooh op grond yaa de tot hiertoe bestaande wettelijke bepalingen door hen niet worden gestraft, aangezien het zelfs iederen boekyerkooper vrij stond, boeken zonder den naam van den boekhandelaar of van de plaats der uitgave 't licht te doen zien, mits zg geen laster of beleedigingen bevatten, en daar de uitgeyers, zoo zij onder yerdichte namen optraden, zelfs yan die yergunning geen gebruik maakten, konden de Staten hen op geenerlei wijze yeryolgen. Dergeljjke boeken waren steeds in den handel en te koop, hoewel, behalyede reeds genoemde, nog andere yrij strenge plakkaten door de Staten, in de jaren 1659, '60, '74 en 78 werden uitge- yaardigd, welke getuigden yan den wil yan die collegien om bedoelde geschriften te yunr en te zwaard uit de Nederlan- den te weren, al misten hunne pogingen ook den gewensch- ten uitslag. Twee dagen yoor het plakkaat, in de laatste plaats yermeld, den 8sten Februari 1656, werd door den ma- gistraat der stad Utrecht een keur afgekondigd, waarbij hij yerbiedt, „eenige ergerlijke, seditieuse of sohandaleuse boekskens, enz. enz., rakende zoowel Politieke ab Ec- clesiastieke personen en zaken of derzelyer regering, — in eenigerhande talen te maken, binnen yoorschr. stad te Iren. Pbilalethium. — Wolzooenii opera, T. 1, 2. (Vol. 11.) Irenop. zonder naam. — De werken van SoGiNUS zelf, T. 1, 2. (Vol V.) Irenop. zonder naam. — Zij werden zekerlijk te ^M#^^</am gedrukt. want het is juistde letter der TVpi Blauiamu En het is niet vreemd, tusschen 1650 en 4670 de Socinianen zoo beschermd te zien; toen toch zat aan het roer van Staat Jan de Witt, en dat Ajf jaist niet voor de leer van strikte rechtzinnigheid en meer Arminiaan was, de ware, zuivere Theologanten, zoowel Predikanten, als Professoren, daarentegen altijd sterk Prinsgezind waren, is een feit, dat uit de geschiedenis blijkt. (Aanteekening van H. W. T(tdeiian). Die verzameling, schoon zij soms ook in 7, 8, 9 of 10 deelen vervat ▼oorkomt, is echter, als zij de werken van de vier genoemde auteurs in- hoiidt, geheel compleet. De uiteenloopende verdeeling hangt geheel af van het inbinden. Bij de collectie behoort ook : Przipcovius, Cogitationes Sacrae; Eleatherop. A", salutis, 1692, in zeer groot formaat, zonder naam van den drukker. 120 brengen, te dnikken, te doen drukken, of in druk of ge- solirifte te laten uitgaan, te yerkoopen of strooijen op poene van f 600, zoo wel voor den auteur, drukker, als uitgever, distributeur en yerkooper, en boyendien aan den lijye met bannissement, of anders naar exigentie yan zaken gecorri- geerd te worden. Yerbieden yorders alle Boekdrukkers binnen deze stad, yoortaan lets te drukken, of in druk te laten uitgaan, ten zij bun de persoon die bun bet origineel ter band stelt, bekend zij, en zij deszelfs naam en toenaam, een der Heeren Burgemeesteren in der tijd, alyorens bij scbrif- telijke memorie bekend gemaakt bebben, of dat die naam en toenaam yoor in den titel yan yoorsz. boekskens of ge- schrifiken mede gedrukt zij, neyens bunne eigene namen en toenamen, woonplaatzen, en jaar yan druk, alles op yerbeurte yan f 200 yoor de Iste^ dubbeld yoor de 2de^ en boyen deze poene, yoor de 3<le reis, arbitrale correctie ; lastende en beyelende yoorts alien Boekdrukkers en Boekyerkoopers, zoo eenige der yoorscbr. boekskens na dozen te yoorscbjjn zou- den mogen komen, dat zij, tot yermaningen yan den Oerecbte dezer stad te zamen, en ieder in ^t bgzonder, zicb bg eede zullen moeten zuiyeren, dat zij den auteur yan dien, nocb ook den drukker, of die dezelye ben toegezonden heeft, niet kennen, en dat zoo baast zij kennis yan dien bekomen, zij zulks den Heeren Burgemeesteren of den Officier bekend zullen maken op poene yan yoor ieder dag, dat zij weigeren znllen den eed te doen, te yerbeuren ^10, tot datze yooraz. eed gedaan zullen bebben, welke poenen zijn 7s ^^i* den Officier, Vg v^^r den aanbrenger, en 7, yoor de ambacbts- kamer {misschien de Kamer van hel GUde) onyerminderd de placcaten der Heeren Staten-Generaal" ^). Al duiden Bur- gemeesteren en Scbepenen bet niet rechtstreeks aan, nemen zij bier tocb zeker yoorzorgen, dat onder yerdichte namen en plaatsen de Sociniaanscbe gescbriften boyen yermeld niet in druk zouden yerscbijnen. Den 18den Mei 1657 beyal bet Hof yan Holland „allen i) Van de Water, HI, bl. 428. 121 Drukkers en Boekverkoopers — aan welke paketten van onbekende penonen en plaatsen met ergerlijke boekskens, enz., mitsgaders propositien, resolutien, missiven, en andere gesohriften, staatszaken behelzende, toegezonden zouden mogen worden {toant dit voerden de boekverkoopers bif het verspreiden van libeUen aan^ om de vrij Bware straf in de plakkaten bepaald^ van zich af te tvenden) ze terstond aan voorachr. Hove over te leveren, op straiFe uitgedrukt in de plakkaten der Staten-Generaal, van 4 Mei 1624, en4 Januari 1651, tot aan de woorden „auteurB, drukkers en uitstrooijers van dien" *). In de Resolutie van de Staten van Holland van 4 Sep- tember 1659, geven dozen te kennen, dat zjj zoowel aan bet Hof ale aan den magistraat der steden van die Provincie zuUen bevelen, „ordre te stellen tegen het drukken en ver- spreiden van fameuse libellen, mitgaders het drukken en verkoopen van propositien, brieven, resolutien, rapporten of andere acten van Staat, met last aan alle Officiers, om tegen de auteurs, drukkers en verkoopers van dien te pro- cederen, volgens decreet van 4 Januarij 1651" '). Eeeren wij terug tot de plakkaten tegen de Sociniaansche boeken uitgegeven. Op den SO^^e" December 1659 lieten de Staten-Generaal, van oordeel dat bun plakkaat van 10 Februari 1656 zgn doel niet bereikte, een nieuw uitgaan, woordelijk van denzelfden inhoud als het bevel der Staten van Holland van 19 September 1653, en van die van Utrecht, van 25 Juli 1655 »). Doch hierbg bleef het niet. Den 20sten Maart 1660 volgde een plakkaat van de Staten van Zeeland, betreffende Soci- nianen, dat geheel gelijkluidend was met de Plakkaten van Holland's Staten van 1653, van die van Utrecht van 1655 en van de Staten-Generaal van 1659, waaraan aan het slot was toegevoegd, wat wellicht voor een deel ontleend i) Gr. Placaat-Boek, II, 2469; Wiltens, I, 433; de Gijselaar, 58 v. ^ Gr. Placaat-Boek, III. 520; Wiltens, I, 436; de Guselaar, bl. 59 v. 3> Gr. Placaat-Boek. II, 2597; Wiltens, I. 503. 122 was aan het bevelschrift der Staten van Holland, ran 10 November 1579, bij het jaar 1651 aangehaald, enluidende: „Wg yerbieden mede, dat geen der voorschr. Boeken en Schriften zullen uitgegeven, verkocht of gekocht worden, al waren die daamevens wederlegd, ten zij alvorens bij de Classen dezer Provincie geapprobeerd, daarna bij ons spe- ciaal toegelaten'', op dezelfde straffen, als bg het plakkaat van 1653 aan het slot zijn bepaald ^). In het decreet van het Hof van Holland, op den 29steii September van evengenoemd jaar ui^evaardigd tegen de schotschriften, waarin de aanzienlgkste staatslieden der Bepu- bliek van dien tijd werden beleedigd, vindt men de herha- ling van het plakkaat der Staten-Generaal van 4 Januari 1651, en van het decreet van genoemd Hof, van 18 Mei 1657 ^). In een plakkaat van de Gedeputeerden Staten van Fries- land, van 15 Pebruari 1661, herhalen zij, wat vroeger door hen aangaande de fameuse libellen was verordend, terwijl zij tevens verbieden „het drukken van lasterlijke, diffamatoire, seditiense en ergerlijke boeken. — Belasten diensvolgens alle Boekdrukkers en Boekverkoopers in deze onze Provincie geene diergelijke onbehoorlijke, schandaleuse en oproerige boekskens, enz. te drukken, doen drukken, of elders gedrukt hier intevoeren om te veilen of te verkoo- pen, en dezelve intetrekken op verbeurte der boeken, en dat de contraventeurs zullen boeten en betalen 50 gouden Priesche Rijders (veel zwaarder boete dan in de overige Provincien) zullende daarvan de respective derdeparten gedis- tribueerd worden tot profijt der OflScieren, Armen en aan- brengers" '). 1) Gr. Placaat-Boek, IV, 4043, Wiltens, I, 505. 2) Gr. Placaat-Boek, II, %23; Wiltens, I, 434. — Zie over een plakkaal van het Hof van Holland, van 1 Juni 1661, betreffende het boek van den Remonstrantschen Professor Stephanus Curgellabus, Quaiemio JHtteria" tionum Theologicarum advernu Sam. Maresium, de Geschiedenis van de Kweekschool der Remonstrantsche Societeit, door A. Stolker, in de Let- teroefeningen, 1825, n». XV, bl. 705 v. 3) Thob Sgrvstartzenberg, Gr. Placaat-Boek en Charterboek van Friesland, V, bl. 653. 123 Een reeolutie van de Staten van Holland, van den 22sten Maart 1661 yolgt in de rei der plakkaten. Zij is van dezelfde Btrekking als hun plakkaat van 4 September 1659 ^). Nu Yolgt een korte rermaning van den Amsterdamschen magistraat van 31 Maart 1661, om bet plakkaat derStaten- Generaal van 4 Januari 1651 scherper in acbt te nemen, met de toevoeging aan bet slot: „Dat de poenen yan de contrayenteurs striktelijk zuUen geyorderd worden, zonder eenige oogluiking of dissimulatie^' '). Den 23sten Augustus 1661 namen de Gedeputeerde Staten yan Friesland bet yolgende besluit, in bun Resolutieboek op- genomen. Op de remonstrantie yan bet Synode, onlangs te Leeuwarden gebouden, is geresolyeerd, — dat alien Boeken- drukkers en Boekyerbandelaars zal geordonneerd worden, dat zij alle drie maanden aan de respectiye Magistraten, waaronder zij zijn gezeten, een register zullen leyeren yan aUe boeken, die bij ben gedrukt zijn, of die zij als nog onder de pers zijn bebbende, en zal ten dien einde aan respectiye Magistraten gescbreyen worden, dat zij zulks de Boekdruk- kers onder bun bedrieye {bestuur^ ressort) door bunne boden expres willen belasten" *). De oorzaak bieryan meenen wij gelegen te zijn in bet feit, dat er dikwijls boeken, die de Tbeologiscbe belangen aanstoot gayen, waren yerscbenen. Oyerigens yonden wij betzelfde beyel niet in de andere proyincien uitgeyaardigd, wel een geljjksoortig of op betzelfde neerkomend gebod, waarbij de Staten yan Holland in 1581 en de Staten-Gene- raal in 1615 ieder boekyerkooper beyalen, geen boeken uit te geyen, alyorens de bandscbriften eryan den Staten aan- geboden en door ben goedgekeurd waren. Den 6<)eh October word door den Magistraat yan Amster- dam een keur afgekondigd, waarin zij klagen niet alleen 1) Gr. Placaat-Boek, III, 520; Wiltrns, I, 437; de Guselaar, bl. 60. 2) Handvesten van Amsterdam, bl. 571 v. 3) Thoe Schwartzemberg, Gr. Placaat-Boek en Charterboek van Friesland, V, bl. 662. 124 oyer de uitgare en den yerkoop yan fieimeuBe libellen, maar yooral, ^dat de Boekyerkoopers, die yoorsz. libellen enz. yerkoopen, om niet gehouden te zijn deBauteursof drukkers naam te melden, yoorgeyen dezelye hen door onbekende personen ter hand gekomen zijn, zonder ook te weten yan wien. — Verbiedende, „dat alle Boekyerkoopers dezer stad, zoo haast hen eenige geschriften, enz. door onbekende personen zullen gebragt wezen, zonder dat hun bewust is, yan wien zjj komen, ze aanstonds te brengen (als in de plakkaten yan het Hof yan Holland, yan 18 Mei 1657 en yan 29 September 1660) in handen yan den Officier, op poene yan /* 100 op ieder soort (yan boeken), boy en en be- halye de poene met opzigt yan het drukken, yerkoopen en strooijen derzelye yoor dozen geemaneerd ^). Dat tegen de Sociniaansche geschriften. en bonne secte, ook in Friesland eenige bepalingen, schoon zeer weinige, ge- maakt zijn, bewijst het decreet yan de Staten dier Proyincie, die hunne gedeputeerden op den Landdag yan 20 Februari 1662 beyalen, „de plakkaten tegen het inkomen der Soci- nianen in deze Proyincie en drukken yan Sociniaansche boeken, yoor dozen (yan de Staten-Qeneraal 10 Februari 1656 en 30 December 1659) uitgegaan, weder te yemieuwen, met ampliatie yan een strong gebod tegen het inkomen der Sociniaansche Quakers, enz, enz." '). Den 25sten October 1662 weigerden de Staten yan Gel- derland en Zutphen ') wijselijk te treden in het plan tot het aanstellen yan Boeken-censoren of beoordeelaars, waaryan toen spraak was. Yan het plan zelf yinden wij in de Yader- landsche geschiedenis geen gewag gemaakt. Voor Friesland yinden wg op 20 Februari 1664 de yer- gunning yan het Octrooi yan Proyincie-drukker, waaryan i) Handvesten van Amstelredam, bl. 572. 2) Thoe Schwartzenbero, Gr. Placaatboek van Friesland, V, 670. 3) Aangezien dit plan niet tot uitvoering en geen plakkaat ter zake tot stand kwam, wordt het niet gevonden bij van Loon, Gr. Geldersch Pla- caat-Boek. 