None
Zekerder nog gegen het, dat vroeger ook in den Dom twee overoude tafelen opge- hangen waren, die over de stichting deser kerk een verhaal deden, dat meer dan verdacht is. De conclusie schijnt dus te moeten zijn, dat de sceptische Ige eeuw over de geheele legende der St. Mariakerk de schouders moet ophalen. Doch indien zij zoo doet, dan rekent zij buiten „het getuigenis der gesteenten”. Immers de bouwtrant onzer St. Mariakerk, althans van haren gevel, is in Nederland uiterst zeldzaam, ja geheel zonder parallel. Doch ieder, die bij een bezoek aan Milaan de beroemde kerk van San Ambrogio bezoekt, zal even verrast zijn als ik vijf en twintig jaren geleden was, toen ik, de kerk binnentredende, mij in Utrechts 25° UTRECHT’S MARIEKERK. St. Mariakerk verplaatst waande. Dezelfde pilaren, dezelfde galerijen boven de zijbeuken, dezelfde voorhal als die, waarvan de gevel van de Utrechtsche kerk nog de sporen vertoonde! Alleen éen onderscheid: San Ambrogio i is eene hallen- kerk, ter vijf en With St. Maria, one of the kings of the world, was. Werkelijk was dus de Utrechtsche Mariekerk in zuver Italiaanschen stijlgebouwd, en de geleerde Utrechtenaar ARNOLDUS BUCHELIUS, die een bevoegd beoordeelaar was en zelf op het laatst der 16e eeuw Italië bezocht had, zegt dan ook met eenige verwondering, dat de kerk een uitstekend bouwwerk is, in een ouden stijl, die echter meer aan de Romeinsche dan aan de „barbarche” (di, gothische) architectuur doet denken. Wij negentiende-eeuwers, juister dan BUCHELL ingelicht over de oude kunstvormen, zien met éen oogopslag, dat de kerk gebouwd was, noch in den Romeinschen, noch in den gothischen stijl, maar in den zoo-genaamd romaanschen, die den overgang tusschen beide stijlen vormt, — den romanschen stijl, thans te Utrecht niet meer in hare kracht te bewonderen (noch in de wat primitieve en kale St. Pieterskerk, noch in de hopeloos verknoeide St. Janskerk), maar die in zijne schoonste exemplaren zeer aantrekkelijk is. Hij schijnt op den eersten aanblik wat zwaar!) en treft minder dan de elegante g othische stijl; bij hem domineert (in tegenstelling met den gothischen) niet de vertikale, maar de horizontale lijn en zijne voortbrengselen schijnen daarom naast die der jongere zuster wel eens wat zwaar en gedrukt. Maar hij is rustiger, ernstiger, strenger, en hij moge het groote publiek niet dadelijk treffen, in zijne edelste voortbrengselen maakt hij op den duur wellicht dieperen indruk dan de monumenten van den spitsboogstijl. Ik g u de merkwaardige kerk vertoonen. Maar vooraf een paar opmer- kingen over de kunstenaars, die mij daartoe in staat gesteld heeft. Boven allen blinkt uit de beroemde Haarlemsche kerkschilder PIETER SAENREDAM, die niet minder dan 19 malen de kerk afgebeeld heeft. Een merkwaardig artist! Zeker, REMBRANDT’s leerling JACQUES DOMER leverde aantrekkelijker werk en zijn (hierbij gereproduceerd) gezicht in de Mariekerk geeft ons een veel dieperen indruk van het mysterjeuse en imposante bouwwerk dan SAENREDAM, wiens wat nuchtere schilderijen daarnaast hard, droog en koud schijnen. Maar zijne talrijke aquarellen en zijne met gekleurd krijt opgewerkte penteekeningen zijn allerliefst. En bovendien wat zijn ze nauwkeurig! Deze man is een ware schat voor den oudheid- minnaar: meer historicus dan artist, geeft hij ons zijne modellen terug met eene getrouwheid, die in den kunstenaar wellicht overdreven geordeeld worden zal. Zijne Reeds dadelijk, toen de kerk nog geene halve eeuw oudwas, werd sij dan Ook door den bekenden FLORIS DEN ZWARTE en zijne partij tijdelijk als eene vesting gebruikt. (Zie Bik I 1.) UTRECHT'S MARIEKERK. 197 afbeeldingen der Mariekerk stellen ons in staat, hem in zijne manier van werken op den voet te volgen. | Eerst maakt hij een aquarel van matigen omvang en merkt die nauwkeurig met den datum: „Den 30 Juny deesen geyndicht met teyckenen Ao. 1636”. Dan, een half jaar later, zet hij zich aan een grooter ontwerp voor een schilderij, eene architectuur-teekening met strenge lijnen, waarbij passer en liniaal te pas komen, op den maat van het bedoelde schilderstuk. Ja nog meer, om geheel zeker te zijn dat hij de bouwkundige figuren goed zal weergeven met het penseel, construeert hij op de achterzijde van zijn ontwerp de basementen en kapiteelen der zuilen zól nauwkeurig, dat geen architect het hem verbeteren zòu, en nòg niet tevreden, schrijft hij zelfs de afmetingen daarbij. De kapitale teekening (die de stad Utrecht dankt aan de mildheid van TEYLERS stichting) wordt weder nauwkeurig gemerkt: „Den 8sten January 1637 is dese geeyndicht met teyckenen’’. Dan eindelijk wordt de schilderij zelve ter hand genomen en SAENREDAM werkt er lang over: erst vijf vierendeel jaars later voltooit hij het stuk (thans berus-tende in het museum te Brunswijk en helaas, in de 18e eeuw overschilderd) en kan hij met voldoening op zijne teekening bijschrijven: „den 20sten April 1638 heb ick dit volmaeckt met schilderen binnen Haerlem, dus groot,” Vrij wat minder zijn de andere kunstenaars, die de kerk later hebben afgebeeld. In de eerste plaats ABRAHAM RADEMAKER, die aardige etsjes maakte bij het Kabinet van Nederlandsche en Kleefsche oudheden van ISAAC LE LONG, en wiens teekeningen in sepia (meest naar oudere teekeningen gevolgd) er ook wèl genoeg uitzien. Maar wat zijn ze bitter onnauwkeurig! Zonder bezwaar verandert hij rondbogen in spitsbogen en geeft zoodoende aan een gebouw een geheel anderen stij. En de kroon spant een gezichtje van zijne hand, dat den westgevel onzer Mariakerk vertoont en daarnaast het bekende gezicht op de Mariaplaats nauwkeurig Aber einmal, mär, dat dit zonder eenig gewetensbezwärts in plaats van links van de kerk plaatst! Nog iets erger zijn de talrijke teekeningen van J. STELLINGWERFF en L. P. SERRURIER: onrijpe vruchten, meestal slordige kopieën naar RADEMAKER's werk, evenals dit bestemd voor de topografische verzamelingen der talrijke 18e eeuwsche liefhebbers. Maar ik houd mij onnoodig op en u met mij. Ik vermoed, dat gij haast zult hebben om met mij eene wandeling om de kerk te doen aan de hand onzer teekenaars, Hun werk moge uitnemend zijn of gebrekkig, vereenigd stelt het ons in staat, om in gedachten ons de St. Mariakerk voor te stellen met bijna evenveel nauwkeurigheid, alsof zij nog heden de Mariaplaats versierde. Wij beginnen onze wandeling aan de westzijde, waar wij den hoofdingang der kerk vinden. De gevel is zeer merkwaardig en wel het meest typisch Italiaansch. De afbeeldingen, die SAENREDAM ons daarvan naliet (het zijn er niet minder dan drie) geven, hoe nauwkeurig ook, u echter een gebrekkigen indruk van het gebouw. Ook al is men gewend aan den vreemden bouwtrant, dan schijnt de eenigszins geruineerde gevel abnormaal en men merkt daaraan dan ook spoedig allerlei sporen op, die bewijzen, dat hij zich niet meer vertoont in zijn oorspronkelijken luister. Eerst de bovenvermelde kerk van San Ambrogio te Milaan geeft de opossing van het raadsel aan de hand. Met verrassing ziet gij op eene naar dit voorbeeld gereconstrueerde afbeelding een pleintje voor de kerk verrijzen, door eene zuilengalerij omgeven, — een „paradijs'’, zooals men destijds zeide, — dat hier te meer de aandacht trekt, omdat ge u herinnert, hoe koning WILLEM VAN HOLLAND in 1255 hier eene.samenkomst met het kapittel had, waarbij een onbedachte steenworp van een Utrechtsch burger den koning wondde en de goede ver Standhouding tusschen den vorst en de stad voor goed verstoorde (Bijl. V 1). Behalve SAENREDAM’S teekeningen bezitten wij nog eene andere, bontgekleurde afbeelding van den gevel der kerk, — eene schilderij in het Museum Kunstliefde, langen tijd toegeschreven aan verschillende makers, maar eerst onlangs door Dr. HOFSTEDE DE GROOT herkend als een staaltje van de vroege kunst van den schilder ANTONIE BEERSTRATEN. Het stuk is merkwaardig, omdat de schilder de Utrechtsche kerk gebruikte als stoffage voor een Italiaansch land-schap en dus het bewijs leverde, dat reeds den kunstenaars van 1660 het Italiaansche karakter van den bouw in het oog gevallen was. Maar wij verlaten nu den gevel en slaan den hoek om: het is weder SAENREDAM, die ons naar de Marieplaats vergezelt, Wat schijnt het ons bekend dit pleintje, en toch hoe wondervreemd! Een zéér karakteristiek stadsgezicht! Toen CONSTANTIJN HUYGENS in 1620 Mainz bezocht, trof hem het eigenaardige karakter dezer bisschopsstad. „Je trouvay la ville grandement solitaire”, schrijft hij in zijn dagboek, „A petites rues estroittes, bien qu’en bastiments assez brave, mais à Pecclésiastigue, quasi comme à Utrecht”. Voor ons is het naturlik moeielijk thans nog na te gaan, waarin het geestelijk karakter, dat HUYGENS in de Utrecht- sche huizen opmerkte, bestond. Maar vergis ik mij niet, dan geeft SAENREDAM’s gezicht op de Marieplaats daarvan een goeden indruk, Mij althans doet dit gezicht op het onbestrate pleintje, waar een paar stijve boompjes in de zon staan te droomen, altijd wonderlijk aan. Het is doodstil in dit afgelegen hoekje, door den muur der immunité van St. Marie geheel afgesetzt van het gewoel der stadt. An alle zijden gewohnten hooge müde door kleine portjes toegang tot de groote. Een gedeelte van het plein (zeker aan de westzijde) was reeds in 1616 op verzeich van de vroed-schap van deze afsluiting ontdaan. (Zie Bijl. VI 1.) UTRECHT'S MARIEKERK, 199 tuinen, waar de kanunniken van St. Marie in onderwetsche paleizen zich in geleerde studiën verdiepen of hunne genotzucht aan het oog der buitenwereld ont-trekken. Niets gelijkt zoo op dit pleintje dan de afgelegene hoekjes, die in vervallene Duitsche stadjes nog wel te vinden zijn. Hier als daar gevoelt men, dat het leven in de schaduw dezer imposante kerk vór alles rustig was; hier als daar wordt het duidelijk, dat de stad, waartoe zulk een pleintje behoort, werkelijk „grandement solitaire” moet geweest zijn en een zéer bijzonderen indruk gemaakt hebben op den bezoeker, hij mocht dan komen uit het gewoel der drukke koopstad aan het Y of uit de vriendelijke H age, waar de hovelingen der Oranjes zich vermaakten. Maar wij zetten onze wandeling voort langs de noordzijde onzer kerk, die onze meestal vertoond wordt in het verschiet van den stadswal af, maar toch duidelijk genoeg om de hoofdvormen te onderscheiden van het transept met zijn eigenaardigen voorbouw. Dan komen wij aan het koor *), dat ons reeds op den ersten aanblik treft als geheel verschillend van den stijl der kerk en dat dan ook eerst in 1421 werd aangebouwd (zie Bijl. II 2, 3), tegelijk met de kapel aan de noordzijde, die de sacristie en de nieuwe kapittelkamer bevatte. Ik vestig de aandacht op een merkwaardig detail van de fraaie teekening, die SAENREDAM ons ook van dit gedeelte der kerk leverde. Boven de deur, die (natuurlijk in veel lateren tijd) in den koormuur gebroken werd, is in eene fraaie gesnedene lijst een bord op den muur bevestigd. Het geeft een gezicht te zien in eene kerk en het schijnt voor de- hand te liggen, dat het een gezicht is in de Mariakerk zelve, wellicht door onzen teekenar aangebracht teekening? Maar deze gissing is, naar het mij voorkomt, niet juist. Zód was niet de manier van doen van den nauwgezetten SAENREDAM, die veeleer afbeeldingen van oude gebouwen gaf dan zelfstandige kunstwerken schiep, waarvoor hij deze gebouwen als motieven gebruikte. En bovendien, het kerkgezicht gelijkt niet op onze Mariakerk: het is een overwelfde zaal, rijk gestoffeerd met houten kerk-banken en andere meubelen. Ik zie dan ook in dit bord iets geheel anders: een uithangbord, Het koor der reusachtige Kerk (die in 1656 aan de kleine Engelsche gemeente voor ‘hare godsdienstoefeningen werd afgestaan?) was voor den dienst niet noodig, en toen SAENREDAM werkte, was reeds sedert 1619 het Bijlhouwersgild er gevestigd, dat er zijne producten tentonstelde (zie Bijl. II 4). De 1) De,oude hulzen schuilen nog altijd weg, nòg meer zelfs dan vroeger, daar er nu meestal andere huizen zijn voorgebouwd. 3) Over den vorm van het oude koor zie, behalve den platten grond : Bijl, II x. 3) Zie Bijlage I 5. De hervormde eeredienst was er reeds sedert 1585 in uitgeoefend (Bijl. I 4). 200 UTRECHT’S MARIEKERK. geopende koordeur toont ons dan ook reeds eenigheke, en het bord daarboven geeft ons gewis eenigszins voorstelling van de andere kunst-producten, die de Utrechtsche, kistenmakers” of meubelmakers daarbinnen uitstalden, smakelijk geëtaleerd in eene fraaie gewelfde hal, opgebouwd door de fantasie van den kladschilder, die het uithangbord maakte, In de fraai gesnedene lijst van het bord leverden de gildebroeders zelven tevens nog een proefje van hunne kunst. Z66 wist een artistiek geslacht reclame te maken voor het schoone door het schoone! Trouwens SAENREDAM's gezicht op het kerkkoor geeft ons overigens weinig reden, om ons te verheugen over den eerbied van het voorgeslacht voor het fraaie monument. Het koor is geheel ingebouwd en beklemd tusschen allerlei wanstaltige huisjes en kraampjes. Ik maak eene uitzondering voor het kleine aardige gebouwtje naast den ingang van het Bijlhouwerspand, dat de van ouds beroemde Mariapomp overhuift, destij Des geplätst tegen den achtersten van het koor. Maar overigens ziet men overal eene reeks van onoogelijke huisjes, schuurtjes en loodsen van hout of steen, die toenemen en steeds meer naast en voor elkander verrijzen, naarmate men voortgaat in de eeuwen, zooals de at beeldingen van het koor uit de 18e en Ige eeuwen ten duidelijkste bewijzen. Slaan wij den hoek van het koor om, ten einde de zuidzijde der kerk te bezien, dan wordt ons die niet volkomen duidelijk. Deze zijde, waaran de kloostergang zich aansloot, was toch van ouds niet goed zichtbaar en werd door allerlei aanbouwsels nog verder onkenbaar gemaakt. Met moeite herkennen wij met behulp van den plattegrond de interessante voorhal voor het zuidertransept: eene overwelfde ruimte, in het midden gesteund door eene pilaar, waarboven zich een vertrek moet bevonden hebben, dat van uit het zuidertransept toegankelijk was door eene trap en eene galerij. Wellicht mogen wij in die bovenkamer eene bibliotheek of een archieflokaal herkennen, — in de benedenzaal, die door haren bouw herinnert aan de Engelsche chapterhouses, het oudste kapittelhuis. Maar zeker is dit niet: immers ten zuiden van den kloostergang en daaraan sluitende (dus op de plaats, waar wij bij onzen Dom en bij vele andere kapittelhuis vinden) zien wij op eene geestige teekening van onbekende hand van omstreeks 1610 een hoog gebouw met traptoren verrijzen, welks tufsteenen (en dus overoude) fundamenten nog onlangs teruggevonden zijn bij den bouw van het gesticht van de broeders van St. Johannes de Deo (zie den plattengrond hiervoor); het zal wel het oude refectorium geweest zijn, maar mogelijk is het toch ook, dat dit het kapittelhuis was. Bij onzen rondgang werpen wij even een blik in den kloostergang der kloostergang der kleine met de put, die het pleintje versiert. Maar de gang verkeert niet meer in UTRECHT'S MARIEKERK. 201 ziin primitieven toestand: hij wordt reeds onstierd door de daarop in 1633 gebouwde verdieping (die twee teekeningen, in 1839 vervaardigd door de leer- lingen der Stadsteekenschool, ons nauwkeurig afbeelden.) Slechts eenmaal ’s jaars vieren schoonheid en kunst hier nog hoogtij; gedurende de kermis, want althans sedert 1661 vindt men er dan de kramen, waarin de schilders hunne producten te koop stellen. Wij verlaten den gang weder door een van de vele dèuren, die daarop uitkomen en die (door de aangrenzende huizen heen) den Roomsch- Katholieken de gelegenheid geven, om hunne bidplaats in de nabijheid der Mariekerk onbemerkt te bereiken en zoo noodig ook te verlaten zonder opzien te baren. Thans hebben wij onzen rondgang volbracht en staan wij weder voor den westgevel der kerk. Laat ons nu door de voordeur binnengaan. Zoodra wij de zeer donkere k erk beträcht, trekt het koor, hel verlicht door de groote gothische vensters, onze aandacht. Het is van de kerk afgesloten door een muur, bekroond door een rijkgesneden hekwerk; slechts twee deuren, waartusschen vroeger zeker altaren gestan hebben, geven toegang tot het koor, Het hek is fraai en het koor, dat daarboven zichtbaar wordt, niet leelijk. Maar toch is er zekere disharmonie tusschen de beide deelen der kerk en wij begrijpen niet goed, dat de warme kunstvriend CONSTANTIJN HUYGENS juist dit gezicht heeft gekozen ter opluistering van zijn nieuwgebouwd huis op het Haagsche Plein, bij welks af braak SAENREDAM’s sombere en ietwat droge schilderij verhuisde naar het Nederlandsch Museum. Wij voor ons haasten ons liever van uit de lage orgelgalerij voor de kerk, waaronder wij staan, naar de lage zijbeuk der kerk, waar het gezicht op het koor ons niet ontstemt. Hier zijn wij geheel in romaansche omgeving, misschien wat zwaar maar rustig en stemmig. Wij nemen in het voorbijgaan met belangstelling kennis van de kleurige heiligen, die nog (1636) op de pilaren geschilderd zijn en den killen toon der kerk wat verlevendigen. Eerst op DOMER’s prachtige aquarel (circa 1660) blijken zij verdwenen te zijn. Het is waar, het kapittel van St. Marie bleef met bijzondere hardnekkigheid trouw aan het oude geloof, zooals het nog in 1621 toonde door zijn verzet tegen den gedwongen aankoop van aandeelen der West-Indische Compagnie, die bijzonder aggressief tegen Spanje zou optreden. Maar met dat al verwondert het ons toch, dat de (niet ten onrechte) onverdraagzaam gescholdene Calvinistische predikanten zoolang deze zuver Katholieke kunstwerken geduld hebben onder hunne oogen. Zie Bijl, IV 1, 2, 4. Zie Bijl. IV, 3. (Vroeger stonden de kramen ook in het schip der kerk.) De kermiskramen stonden er nog tot het begin der ıge eeuw (Zie Bijl. I, 7); later diende de kloostergang alleen tot bergplaats van de kramen der weekmarkt. Oud- Holland, 1902. En 26 202 ; UTRECHT’S MARIEKERK. Doch wandelen wij voort, het oog gericht op de halfronde kapel naast het koor, die eenmaal na de afbraak der kerk door de onkundigen als een heidensche kapel zou worden gebrandmerkt. Weldra.bevinden wij ons in het zuidertransept bij de galerij, die naar de bibliotheek voert. De openstaande deur rechts laat ons een blik werpen in de voorhal der kerk en toont ons de deur, die zich daar opent naar den kloostergang. Ook hier hebben wij een fraai gezicht in de kerk. Recht over ons in het ruitvormige venster van het noordertransept zien wij. het geschilderde glas (volgens de overlevering ontworpen door den be- roemden schilder JAN VAN SCOREL), dat den stichter van Bethlehem en de aanbidding der Drie koningen voorstelt en dat geschonken werd door den kanunnik HUBERT VAN BUCHELL, den stichter van Utrecht’s Academische bibliotheek. Ook het het koor, het oxaal, kunnen wij thans beter beschouwen. Het blijkt nu een prachtig stuk beeldhouwwerk in den fraaisten, vroegen renaissance-stijl; wij kunnen ons thans. Begrijpen, dat niemand minder dan JAN VAN SCOREL ook daarvan de ontwerper was. (Het duidelijkst is het kunstwerk te zien op eene fraaie penteekening van SAENREDAM in het Prentenkabinet te Berlijn.) Werpen wij nog een blik naar boven in den koepel boven het kruis der kerk, dan kunnen wij het schip der kerk inwandelen, dat ons alweder duidelijk wordt voorgesteld door den nauwkeurigen SAENREDAM op twee schilderijen in de muse van Brunswijk en Cassel. Ook hier treffen ons de muurschilderingen op de breede pijlers ; ditmaal zijn het prachtig geschilderde tapijten, die eenmaal als achtergrond gediend hebben voor groote heiligenbeelden, die aan de pijlers bevestigd waren. In het voorbijwandelen ziet ge op een daarvan ook den gebeeldhouwden stier met het tweeregelige Latijnsche versje (Bijl. I 1), die als eenig overblijfsel van den grootschen bouw thans nog in het Stedelijk museum van Utrecht be- wandart wordt. Hij herinnert aan het bekende verhaal, waarop ik boven reeds zinspelde, dat de Friesche Bouwmeister, die zijnne hulp verleend zou hebben bij de stichting der kerk, dezen pijler in den moerassigen grond op stierenhuiden zou hebben gegrondvest, In het schip heeft men een fraai gezicht op de beide galerijen boven de zijbeuken en op het orgel, dat tegen den westgevel geplaatst is en waarboven de groote, later in dien gevel gebrokene roos zichtbaar wordt. Eine schilderij van SAENREDAM te Hamburg geeft dit gezicht terug. Werpen wij in het voorbijgaan nog even een blik op enkele fraaie graf- zerken, vooral op die van JACOB CRQLL, den Jeruzalemsvaarder van 1524, wiens beelten is gij zien kunt op SCOREL’s schilderij in het Museum Kunstliefde. Fraaier nog is het grafmonumentje van den deken der kerk Mr, HERMAN VAN GOUDA, dat onder het oxaal ingemetseld is; van dit monumentje berusten, als ik mij niet bedrieg, nog eenige overblijfselen in het Utrechtsche Stedelijk Museum. UTRECHT'S MARIEKERK, 203 Maar overigens zult ge van al het fraaie, dat de kerk eenmaal versierde, niet veel terugvinden, Verdwenen is de fraaie koperen gothieke lichtkroon met de Heilige Maagd en de twaalf Apostelen, die de heer J. N. VAN LOKHORST toch in 1858 nog afteekende. Als gij goed zukt, zukt gij te Utrecht nog een monumentje terugvinden, dat uit onze kerk afkomstig heet te zijn, In de pastorie van de Oud R. C. Kerk in den Driehoek wordt bewaard een merkwaardig voorwerp, dat wel verdiende voor het publiek te worden en volgens de overlevering uit de St. Mariakerk afkomstig is: een houten hamer, waarin gevat is een geslepen zwartgroene steen, blijkbaar af komstig van onze heidensche voorouders en waarvan men niet licht een tweede nog in hout gevat exemplar zal kunnen aanwijzen. Reeds voor zes eeuwen zag men het belang daarvan in en vatte het voorwerp als blijk van vereering in een zilveren surtout met een Latijnsch versje Zinspelende op het verbrijzelen der afgodsbeelden door den hamer van ST, MAARTEN. Volgens de overlevering is met dezen hamer van ST, MAARTEN. Volgens de overlevering is met dezen hamer van ST, BONIFACIUS door de heidensche Friezen vermoord; maar de overlevering vergist zich hier blikhaar, want hoe zou St. Maartens hamer in handen van de noordsche heidenen gekommen zijn? De reliquie heeft dan ook eene andere geschiebenen en stamt niet uit de St. Marakerk : een inventaris van de kerkschatten van den Dom uit het jaar 1504 vermeldt hem als den „malleus beati Martini, cum quo percussit dyabolum.” Van den kerkschat van St. Marie vindt men dus te Utrecht #sefs meer. Maar het Amsterdamsche Rijksmuseum bewart nog een prachtige verguld zil- veren miskelk uit de 13de eeuw, — een paar merkwaardige bronzen beeldjes, sinds eeuwen als afgodsbeelden befaamd, doch onlangs met waarschijnlijkheid gedetermineerd als afbeeldsels van 12de eeuwsche krijgslieden, die eenmaal den voet van groote kerkkandelaars moeten versierd hebben, — dàn het beroemde hemd zonder naad, een overoud weefsel, dat eenmaal bij plechtige gelegenheden aan de belangstellende geloovigen getoond werd, — met de drie nog veel vermaardere zoogenaamde eenhorens, een keizerlijk geschenk aan de kerk, over wier bezit eenmaal vorsten gestreden hebben en diplomatieke onderhandelingen gevoerd zijn, en die ik voor eenige jaren slechts bij toeval herkende in de rommelkamer van het Mauritshuis, waar van bekend stonden als „drie staven, waarvan een gebroken! Sic transit gloria mundi! Deze les verkondigt ons zoo duidelijk mogelijk de geschiedenis van Utrechts eenmaal beroemde St. Mariakerk. De Hierachter 1) „Ydola vana ruunt, cesa Martini securi : Nemo deos credat, qui sic fuerant ruituri.” 26° UTRECHT’S MARIEKERK. Nocivsiden, toegelicht door afbeeldingen in den Stedelijken atlas, ‘ves de gelegenheid om kennis te maken met haar trapsgewijs verval. Novon ib 1570 was een der kerktorens door het geschut van Vredenburg R tuitgd en ingestort (Bijl. III 1). Al schijnt de beeldstormerij aan de 4 « «nv geen nadeel gedaan te hebben *), kort daarna (1582) verkeerde de GN Reek in gevaar om afgebroken te worden *), De voorhal, zeker bij den nu swaar beschadigd, was in 1636 (blijkens SAENREDAM's teekening van xv wigevel) verdwenen, nadat zij zich reeds in 1617 (volgens een verhaal van ‚sa deken LAMBERT VAN DER BURCH) als een ruïne had voorgedaan (Bijl. III 2). iN tweede toren eindelijk moest in 1682 worden afgebroken (Bijl. III 2). In 1712 werd een tweede anval op de kerk gedaan. De gevel zelf was bouwvallig geworden, ja het geheele westelijk deel der kerk neigde ten val. Men verwachtte echter eerlang de gezanten voor het vredescongres te Utrecht; de raad der stad en. het kapittel oordeelden het dus niet passend, de Engelsche ker in zoo ontredderden toestand te laten (vgl. Bijl. I 6). Ongelukkig waren de tijden barbaarsch en werd de loffelijke bedoeling der heeren langs de gruwe-lijkste wegen nagestreefd. Men besloot het westelijk deel der kerk eenvoudig te amputeeren, en daar de zoo merkwaardige oude gevel dan natuurlijk vervallen moest, besloot het kapittel een wedstrijd uit te schrijven voor een ontwerpen van eene nieuwe facade, De drie ontwerpen worden nog in het Utrechtsche rijks-archief bewaard: zij moeten werkelijk ijzingwekkend heeten. De lijnen van de gevels, bestemd om de fraaie verhoudingen der kerk aan te kondigen, zouden terugstootend schijnen ook zonder de smaakvolle inventie van den teekenaar Die in overweg gärde kerk met roode vensters en blauwe deuren te versieren, Wij weten niet, welk ontwerp ten slotte gekozen werd, maar hoe ook de keus uitgevallen is, wij hebben aanleiding om ons te verwonderen, dat aanziellijke mannen als de deken WILLEM VAN DER MUELEN VAN OUD-BROEKHUYSEN en de fabriekmeester EVERARD VAN WEEDE VAN DIJKVELD hunne reputatieren er aan gewaagd hebben, door dezen gevel als een sieraad der kerk en als een verdienste voor hen zelven in een opschrift te verheerlijken (Bijl. I 6). Zoo bleef de toestand tot 1765, toen een derde aanval op de kerk gedaan werd; het koor, reeds lang door een muur van de kerk gescheiden, werd toen eingericht als muziekzaal (zie Bijl. II 5). De documenten ook van dit misdrijf bestaan nog. Wij bezitten nog de origineele ontwerpen van de paalwoning, die men stichtte in het koor (tegenhanger van het voorhistorisch bouwwerk, dat thans nog het koor van Utrechts St. Pieter opluistert). En ook een verleidelijk schoon allengs mogelijk, iets meer en iets beters te bereiken. Geholpen door deze voor-treffelijke gegevens, werd het JOSEPH CUYPERS mogelijk, om op den plattegrond van VAN EMBDEN het geheele monumentalé gebouw steen voor steen weder op te bouwen. En SAENREDAM’s aquarellen zelven zijn daarna in de fraaie reproductiën der firma EMRIK en BINGER uitgegeven door Dr, HOFSTEDE DE GROOT: een ieder kan thans genieten van deze voortreffelijke gezichten In de wonderschoone kerk. Tot zuver sprak ik van een wederopstanding der kerk in beld. Doch althans een gedeelte der kerk zal, als alle voorteekenen ons niet bedriegen, ook in werkelijkheid weder opstaan. Het is de kloostergang, die menig Utrechtenaar zich zal verbazen te vernemen dat nog het beden bestaat. Eene onoogelijke snijding tusschen twee gebouwen geeft in een hoek der Mariaplaats thans toegang tot een slop, waar de belangstellende bezoeker met eenige moeite het deerlijk veront- reinigde bouwwerk zal vinden, Verwaarloosd als dit monumentje is, verdient het, als nagenoeg het oudste gebouwen gebouwen van Utrecht en als misschien de eenig overgebleven van de talrijke romaansche kloostergangen, die Nederland eenmaal “bezat, wel in eere hersteld te worden. Het was het kapittel der Oud R.C. kerk van St, Geertruida, dat de goede gedachte had, den hem behoorenden doch thans nutteloozen gang over te dragen aan den staat, ten eenem het als een monument van geschiedenis en kunst te herstellen. De broeders van St, Johannes de Deo, aan wie de Bouvenbouw behoorde, waren niet al te moeielijk met de overdracht hunner rechten aan het rijk. En de gemeenteraad, reeds lang verlangend om deze plek, die als een broeinest van besmettelijke ziekten befaamd was, te zuiveren, werkte mede door de meeste der op het pleintje gebouwde huisjes aan te koopen. Zóó wijst alles er op, dat deze kloostergang eerlang zal opstaan uit zijn verval. Nòg zijn er bezwaren, die de spoedige uitvoering van het plan belemmeren. Maar de groatste moeielijkheden zijn overwonnen en wij mogen vertrouwen, dat wij binnen enkele jaren dit laatste overblijfsel van Utrecht's beroemde St. Maria-kerk weder voor ons zullen zien in den toestand, waarin het eenmaal was, De aardige schets, die STEELINK van dien ouden toestand gaf!), moge tene profetie zijn van de werkelijkheid, zooals wij allen die nog hopen te beleven! In DE ROEVER en Dozy, Het leven van onze voorouders. BIJLAGEN. I. DE KERK. 1. Stichting der kerk, 1081. Origo fundati templi, Tempora cum causis templi venerabilis huius Quisquis nosce cupis, metra te subscripta docebunt, Henrico quarto Romani sceptra tenente Imperii, cum iam totam victricibus armis Subderet Italiam, soli praecludere sola Urbs Mediolanum portas est ausa rebelles. Quam tandem captam, spoliis prius auctus opimis, Evertit victor, nec templo flamma Mariae Virginis abstinuit, candenti marmore structo. Unde dolens, mentemque pio succensus amore, Instaurare novam venerandi nominis aedem Proposuit, quocunque solo solisve I. Tunc Traeccae praesul, nutricius olim Principis et duris semper comes acer in armis, Nomine Conradus, tulit hoc a Caesare munus, Ut templum sublime loco fundaret in isto, Turribus excelsis: constructuraque perenni, Adiutus donis et multo Caesaris auro, Quale vides firmis subnixum stare columnis, Formice perpetuo fastigia summa tegente. Hoc fanum praesul venerabilis ipse dicavit Primus, et instituit praebendas canonicosque, Canturos laudes tibi, virgo Maria! perennes. Post ubi sacrati ter sex ab origine templi Fluxissent anni, fatalis venerat hora Pontificis sacri, miseranda caede perempti. Causa necis fuit haec: nam dum fundamina muro Ipsius ecclesiae latomi perquirere tentant. Invenere lutum fluidum fixo sine fundo. Hoc vitium tardabat opus; nemo sapientum Huic morbo valuit quantalibet arte mederi. Ars mendicat opem, miratur nescius artis Artificum coetus, non artem posse iuvare, Dum sic ergo rei spes esset nulla superstes, En rudis hanc Friso solidare spopondit abyssum; Pro quo dum pretium sibi posceret immoderatum, En ceptum cessavit opus denuo atque quievit. Huic dilectus erat adolescens filius; illum Accersit praesul secrete, suadet ut artem Eliciat patri, promittit munera. Patrem Filius auxilio genitricis inebriat, artem Elicit, elicitam pastori clam patre pandit. Continuo surgebat opus, iam tempore longo Postpositum; gaudent omnes super arte reperta. Ille sed irarum stimulis agitatus acerbis; Deceptumque dolo tantus dolor urget, ut ipsum Iam descendentem gradibus, missa celebrata, Pontificem ferro trux Friso necaret acuto. Eius in Aprili mortem dant festa Tiburti Anno millesimo nonagesimo quoque nono. (Opschrift op de beide oostelijke hoekpijlers van het schip der kerk tezenover het koor, gedrukt vlg. eene schilderij van P. SAENKEDAM te Hamburg en vlg. L. VAN DER BURCH, Aedis D. Mariae adm Aranda origo. Accipe posteritas quod per tua secula narres: Taurinis cutibus fundo solidata columnaest. (Opschrift op eene pilaar in de kerk, thans in het Stedelijk Museum.) 1099 Cunradus episcopus interfectus est a quodam plebeio cultello misera- biliter, eodem momento postquam missam cantaverat et ad domum vix venerat. HEINRICUS V rex Aquis coronatus est. Altare primum et precipuum beate Marie, quod postea ad occidentem translatum et, consecravit dominus episcopus Cunradus, in quo condite sunt reliquie apostolorum 5: Johannis, Pauli, Andree, Philippi, Bartholomei; martyrum 12: Stephani prothomartyris, Sebastiani, Panta- Lonis, Uitalis, Alexandri, Quintini, Ualeriani, Marcellini, Cesarii, Secundini, Quiriaci, Innocentii pape; confessorum 6: Martini, Benedicti, Fortunati, Pamphilii, Mariani diaconi, Willehadi; Agnetis et Lucie virginum, 1134 Florentius occisus est, et tribus dehinc mensibus 1135 incastellata ecclesia- nostra, ejectis de loco et domibus canonicis, primum a Florentio et ministerialibus episcopi, eo autem occiso, eisdem statim fautoribus, a fratre Theoderico, comite de Hollant, seu volente seu permittente Liudgero imperatore, ipsorum avunculo, Clerus cum antie stite suo antichristiane crudelitatis rabiem omnimoda persecutione sustinuit. (Extract uit de Annalen van het kapittel van St. Marie - | Utrecht, in: Bijdragen en mededeelingen van het Historisch Genootschap te Utrecht, XI p. 475, 477.) Plundering der kerk door de beeldstormers. 1580. In ea ipsa aede praesul (Conradus), puero ad pedes collocato, conditus fuit. In quo monumento (quod annis aliquot post in sacratiorem istius templi partem, quam chorum vulgo vocant, quae posterius ex. structa, translatum fuit ad annum Christi usque 1580 quaevere; tunc nempe quidam maleferiati homines, ne sepulcris quidem manus abstinentes, sublata ex monumento hoc praesulis de re nostra opinere. Verum enimvero Decanus caeterique aedis hujus canonici collectas reverenter, quae varie inhumate sparsaeque jacebant, reliquias arculaeque inclusas, veteri tandem monumento restituere, hoc adjecto elogio: „Eruta Ao D. MDLXXX sub Martii mensis initium Conradi episcopi Ultra- tensensis, huius aedis fundatoris, ex arca plumbea (in qua saeculis p. m. quinque pacifice quieverant) pessimorum quorundam hominum, non in vivorum: solum, sed mortuorum etiam debacchantium, ossa et varie dispersa proiectaque, Decanus et Canonici eiusdem aedis, ut optime de hoc collegio et provincia universa merito patrono gratiam aliquam reponerent, in unum denuo collecta et hactenus in cistula lignea diligenter asservata in pristinum quietis locum IV Cal. Octobris anno | MDXCII D.A. reposuerunt.” Teste me Lamberto van der Burchio, aedis eiusdem Decano. (Volgens een aanteekening van den deken VAN DER BURCH zelven, afgeschreven in een handschrift van E. VAN ENGELEN in de Stadsbibliothek van Utrecht. II p. 179.) 3. Plan tot afbraak der kerk. 1582. 1582 Maij 15. Alsoe op gisteren by den rade geresolveert is ter fortifical behouf deser stadt an te tasten enige kercken, daer men tmeeste gelt of meent te crigen, so is op huden nairder geresolveert, dat men antasten zal de Oud- Holland, 1902. 27 210 BIJLAGEN. kerck van sinte Marien, so daer vele materialien an zijn van loot, yser ende duysteen, daer men terstont gelt of sal cunnen crigen. Ende omme tselve teffetueren ende toe te sien, datter nyet gestolen noch ontdragen en worde, sijn gecommitteert JAN VAN BARCK anderde cameraer, CORNELIS WYNTER, JOACHIM VAN SCHADENBROICK, JACOB DE RIJCK, HENRICK VAN RIET, ELLERT VAN HELS- DINGEN, JACOB DE POTTERE, MAILLART CUPER ende CORNELIS VAN MALSEN, raden. De racet heeft JAN VAN BARCK anderde cameraer gecommitteert ende com- mitteert by desen, omme Vien den coster van sinte Marien afvorderen die sluetelen derselver kercke, ten einde hy daselve voir een corten tijt sal mogen gebruycken in saken hem belast. 1582 Maij 16. Geordonneert publicatie te doen, van dat hem nyemant en vervordere enige materialien van sinte Marien kercke an te tasten, verdragen of vernielen buten den commissaris, op pene van de kaeck. 1582 Junij 18. Gelesen in den rade de brieven van Sine Excellencie, an de Staten gescreven nopende tcasseren van den eersten staet ende het demo- lieren van sinte Marien kerck. 1582 Juni 26. De burgermeister PETER FOEYT, FLORIS VAN WEDE scepen, JACOB DE POTTRE raet ende Mr. HERMAN VAN DE POL scepenen-secre- taris, zijn gecommitteert om te reysen an Sine Excellencie ende te defenderen de cassatie van den eersten staet ende die demölitie van sinte Marien kercke. 1582 Augusti 8. De cameraer BARCK is absolute macht gegeven, om tloot, van sinte Marien kercke gecommen, te vercopen so na hy kan, ten eynde “ de fortificatie haren voirtgang hebben mach. (Extracten uit de resolutiën van den Raad van Utrecht.) 4. Openstelling der kerk voor de hervormden 1585. 1585 Julij 23. Geordonneert by den rade, dat die predicanten van sint Jacob voirtan alle weke des Vrydachs te negen uren een sermoen doen sullen in sint Marien kercke. (Extract uit de resolutiën van den Raad van Utrecht.) 5. Afstand der kerk aan de Engelsche gemeente. 1656. 1656 Julij 14 De Vroedschap gehoort de mondelinge propositie ende versoeck, uyt de naem van de eerwaerde Kerckenraedt ende diaconen alhier gedaen, heeft deselve gecons Enteert ende consenteert by desen, uyt te sien ende om te horen nae een bequaem ende behoerkijk gequalificeret person, om de Vroedschap voorgedragen ende vervolgens beroepen te worden tot predicant in de Christelycke gemeinte alhier, in conformite van de Kerckenordening, mits dat voortaen alle Sondach een ofte twee reysen int Nederduytsch gepredickt worde in St. Jans kercke, Ende sullen daertegens die van de Walse gemeinte geaccom- modeert worden in St. Peters ende d’Engelse in St. Marien kercke. (Extract uit de resolutien der Vroedschap van Utrecht.) 6. Afbraak van den westgevel der kerk, 1712. 1710 December 22. Rapporte de heeren BREJER en vordere gecommisseten tot de visitatie van de kercken en toorns, dat haer Ed, hadden gegenwärtige gepresente erde en capitulairen van St. Marien, ende ook by oculaire inspectie hadden bevonden de bouwvalligheyd van de westergevel en een gedeelte van St. Marienkerk aen die kant, betwelke seer dreyght met desselfs gewelff te sullen instruen ende apparent deese winter door niet sal blyven staan. Dat het dieshalven nodigh sal sijn, en welge melte deken en capittulairen haer versoek toe te staan, namodyck van de bouwvallige westergevel en een gedeelte van de kerck, ontrend 34 a 35 voeten lang, te doen affbreecken en aldaer de voorschreeve kercke weder met een sufficante en cierlycke gevelmuur, volgens het modeler vergaderinge ge&xhi-beerdt, te sluyten. Waerop gedelibereerd sijnde, heeft de Vroedschap de heeren borgermeesteren met ende beneffens de heeren gecommitteerdens tot de kercken en toorns versoght en ook geauthoriseerdt, omme desen aengaende met die van den capittule voorschreeve nader te spreken, ende alsdan aengaende het verkorten van de voorschreeve kercke tot 34 a 35 voeten te disponeren en resolver en na bevindt van saeken. 1711 January 12, Gehoort het rapport van de heeren borgermeesteren en geommitteerdens tot de visitatie van kercken en toorns, die volgens resolutie van den 22 December 1710 by nader inspectie hadden ondervonden de bouw-valligheydt van de westergevel met een gedeelte van de Mariekerck daer annex; heeft de Vroedschap na deliberatie de heeren decan en capitulairen van St. Marien conform deselver versoek by requeste gedaan, gepermitteerd, omme af te breeken de westergevel van voorschreeve kerk met een gedeelte van deselve tot eerste grote ‘pylaeren, mits dat deselve kercke tussen de voorschreeve eerste pylaeren wederom doen sluyten met een cierlyke gevel en een stene frontespice, conform bet vertoonde model; en vorder mits dat voorschreeve kercke door die van den capittule ende die daerinne gehouden sijn, weder op nieuws behoorlyk worde geplaveyt. Ende sijn vervolgens de heeren borgermeesteren en gecommitte erdens voor haere genuine moeyte bedankt. eo, 97* 312 BIJLAGEN. 1711 August 31. Bragten de heeren borgermeesteren vergaderinge voor, dat aen de Mariekerk seedert weynige daegen een groot defect wierd bevonden, ende beyde seydsgevelmuuren mitsgaeders de pylaeren bevonden wierden merkelyk te versacken, sulx te vresen was,. dat de geheele kerk wel mogte instorten. Sijn emt voorschreeve werk te inspecteren, hetselve te examineren en daervan te rapporteren, versoght en gecommitteerd de heeren borgermeesteren en oud-borgermeesteren mitsgaeders de heeren gecommitteerdens tot de kercken en toorns. 1711 September 21. Gehoort het rapport van de heeren borgermeesteren en gecommitteerdens tot de kercken en toorns, die volgens resolutie van den 31 Augusty 1711 hadden geëxamineert het defect ende versackingh, die bevonden worden aen de Mariekerke, heeft de Vroedschap na deliberatie eenparigh goed-gevonden en verstaen, het capittul van St. Marien by insinuatie deses te. lasten en ordonneren, dat sylieden de Marienkerk in vorigen staet, conform het model en concept, alhier op den 12 Januarij 1711 gedient en Vastgesteldt, sullen moeten herstellen, ende het werk, dat althans versakt is, ten späteren behörde en suffisantelyek sullen moeten ondervangen, en die voorsieninge moeten doen, dat door graven off breken geen oud werk vorder worde ontset ofte geluéred; ofte sal by faute van dien door de Vroedschap sodanigh daerjeegens worde voorsien en ordres gesteld, als haer Ed. Achtb, na bevind van saeken sullen oordeelen te behoren. Sijnde de heeren DE MILAN VISCONTI, VAN BLEYENBURGH, VAN PAPENDORP en VAN COKKENGEN, alvorens deese resolutie is genoomen, gedurende de deliberatie over deselve uytgegaen, vermits van haere nabestaende respective waeren canoniquen in den capittule van St. Marien. (Extracten uit de resolutien der Vroedschap van Utrecht.) 3711 Januarj 9. De heere LONS ende andere heeren gecommitteerde raufenden, dat op Saturdag den 20 December des affgegene jaars 1710 naarnoens ten drie uyren aan de Ed, heeren BREYER, VAN SOESTDYCK ende VAN OVERMEER, commissarissen van de Ed, Agtb. heeren burgermeesteren ende vroedschap der stad Utrecht aanwysinge hadden gedaan van de bouwvallicheyd van een gedeelte van het gewulffsel deser kerke, onder de plaatse daar het orgell geweest is, ende het gevaar, dat het overige gebouw deser kerke daardoor soude konnen lopen, ende voorts openinge gevresde gevaar te connen voorkomen met het leggen van een nieuwe gevresde gevaar te connen voorkomen met het leggen van een nieuwe gevresde gevaar te connen voorkomen met het leggen van een nieuwe gevresde gevaar te connen voorkomen met het leggen van een nieuwe gevresde gevaar te connen voorkomen met het leggen van een nieuwe gevresde gevaar te connen voorkomen met het leggen van een nieuwe gevresde gevaar te connen voorkomen met het leggen van een nieuwe gevresde gevaar te connen voorkomen met het leggen van een nieuwe gevresde gevaar te connen voorkomen met het leggen van een nieuwe gevresde gevaar te connen voorkomen met het leggen van een nieuwe gevresde gevaar te connen voorkomen met het leggen van een nieuwe gevresde gevaar te connen voorkomen met het leggen van een nieuwe gevresde gevaar te connen voorkomen met het leggen van een nieuwe gevresde gevaar te connen voorkomen met het leggen van een nieuwe gevresde gevaar te connen voorkomen met het le Ampliatie van commissie hadden believen te decerneren op beyde de heeren regerende borgermeesteren ende voorige heeren commissarissen, Dat welgemelte heeren burgermeesteren ende commissarissen, op gisteren voor de middag met den fabrijk der stadende deses capittels metselaar in de kercke gecompareert zijnde, de heeren rapportanten aan hare Ed. de novo aanwysinge ‘ende opening van tgeene voorseyd gedaan ende gegeven hebben; dat oock de voorseyde stadtsfabrijk ende metselaar op ordre van de heeren burgermeesteren, het gevaar berigt aan de heeren burgermeesteren en commissarissen gedaan. Dat vervolgens beyde de heeren burgermeesteren ende commissarissen aan haar rapportanten hadden believe te seggen, dat op Maandag ter vergaderinge van de Ed. Agtb. rapport souden doen, met byvoeginge, dat de heeren van den capittule staat conden maken, dat het versoeck, by requeste gedaan, ende de voorstell tot het stellen van een nieuwe gevelmuyr, volgens het bestek ende teekeninge daarvan gemaakt, soude worden geaccordeert, mits ende onder con- ditie, dat het capittel de vloer van de kercke in beter staat zal doen brengen ; hetwelke zy heeren rapportanten hadden aangenomen met versoek, dat myne heeren van de vroedsclfapp den capittule de hand souden believen te bieden, soo ten reguarde van de voorsieninge, die het capittell soude meynen gedaan te worden omtrent het slepen ofte voeren van sware kisten ten tyde van de jaar- merkt ofte kermisse, alsook ten opsigte van de contributie dergeener, die kelders ende graffsteden in de kerke ende het paradijs possideren. Dat vervolgens de heeren burgermeesteren ende commissarissen hadden belooft, den capittule in desen behulpsaam te sullen zijn. Dat zy heeren rapportanten van alle hetgeene voorseyd by missive aan mijn heere den deken kennis hadden doen geven, ende versogt, dat zijn Wel Ed. Eerw., nu tot Amsterdam zijnde, de goedheyd belieffde te hebben, om te doen informeren naar een bequaam en habiel architect, dewelke men, den heere deken alhier gereverteert zijnde, soude mogen ontbieden ende het werk doen visiteren, ende zyne consideratien versoeken over het gemaakte bestekende, 1711 Januarij 16. Mijn heere den deken communiceerde, dat PIETER DE ZEEUW ende ADRIAAN DE JONG, architecten tot Amsterdam, in gevolge van de missive ende versoek van hare Wel Ed. Eerw. hadde versogt, om alhier te komen ende inspectie te nemen van de kerke, ende hare consideratie te geven over het bestekende van een nieuwe westgevellmuyr deser kerke. Ls ZTLAGEN. VENEN de OEE BANDIT LEE vp aancomende Mans Hier te Biet KOEN Sarin de zate LH ASS LE JOSS ower eet were 2 ne. Ence beten iu he LE Erw. 2x heere Gens Deer vo Ge penounene moerter becarkt. 1711 jez 23. De heere BD z-cameraar Vas UUIKVELD ende andere Loewe ges ee le rapyorted den, Cat op von eüre Maanizg PETER DE ZEELW, BITE, worum A Amsterdam, ten vervmece var mu Deere des deken DVE EL PRE, tat ZET 2AEVYE GT is wazcweerrze rspecoe var ce bouw- Vi. _LMYÉ, Vo van CA Ger py ales onderst Ofge_, 350 var CC gere aar Ge west- zy, eier ezainatie van bet bestek van cen ziecwe gere congested door ence Wizıen weynig dagen hetse.ve bestex ende teexeciznze vooral sencen ende pigmaai Horde overcomen, om nader te overwegen de mien om het gevresce gevaar te ken or-gaan. 