Bijdragen tot de taal-, land- en volkenkunde
Hiertoe werd vooraf een goede hoeveelheid droog en stevig brand- hout bijeengebracht en op elkaar gestapeld. Nu werden palmboomen in stukken gehouwen, en, in zulke hoeveelheid als noodig was tot den voorraad zout, welken men zich voorstelde te verkrijgen, groenweg erop nedergelegd. Daarop begon men te stoken en dit vuur moest zoolang aanhouden tot de palmen tot asch verteerd waren. Twee dagen waren noodig om de asch te doen bekoelen. Dan werd ze in fijne mandjes opgevangen. Vervolgens nam men zuiver water, dat twee & driemaal door de asch moest doorsijpelen. Dit water werd zorgvuldig opgevangen, gekookt, verdampt en ... daar was het zout! De hierdoor verkregen zoutsoort was voor- treffelijk en geleek in kleur en vorm veel op onze geraffineerde suiker. Ook bij het werk der zoutbereiding moest, even als bij de pottenbakkerij, vooral de nieuwsgierigheid in den ban! Alleen mannen van ondervinding waren erbij tegenwoordig, want anders zou ongetwijfeld het zout .... swart worden! Op nog vele andere manieren wisten onze negers den palmboom te benuttigen. Trouwens tot allerlei zaken kan hij dienen: tot voedsel, tot het maken van woningen, en tot alle zulke dingen waartoe vezelstof vereischt wordt. Wanneer men den maripa-palm ontkruint, raim twee voeten onder de plaats waar de bladen oorsprong hebben en dan de buitenste schors wegneemt, vindt men het hart van den boom of, om juister te spreken, de bladen die nog niet uitgesproten zijn, maar als een waaier samen- gevouwen en in elkaar zitten. Dit noemt men de palmkool (#abes). ') Lij is wit en zeer malsch. In Suriname en de heele West Indiën door, weet men die op allerlei wijzen te bereiden: als salade, — ') Ofschoon de meeste palmen een soort kool geven, wordt toch die van den maripa, uithoofde van de kwaliteit en kwantiteit welke hij oplevert, bij uitstek palmkool, in Suriname kabbes geheeten. De Oost-Indische cocos en de Levantsche en Barbarijsche dadel b.v. leveren die kool ook. De cocos vooral tiert even weelderig in Suriname als in de Oost, en zou er even ruime voordeelen kunnen afwerpen. Il. DE BOSCHNEGERS. 537 geheel overlatend aan de bevordeeling van artsen en pharmaceuten. Men zegt namelijk, dat, als men deze wormen eenigen tijd blootstelt aan de zon, zij een olie zouden afgeven die uitwendig tegen jicht en aambeien aangewend, »Sequahe verre moet overtreffen! Il. Kleederen hadden onze wegloopers bij het outvluchten der plan- tages natuurlijk medegenomen. Doch niet lang konden zij zich daarmede gerieven. Welhaast slaagde een der oude Afrikanen er in een weefgetouw te maken met kam, lade, spoel enz.; in één woord een weefgetouw, zeker van zeer oorspronkelijke constructie, maar toch een weefgetouw in den eigenlijken zin van het woord, ') De katoen werd uit de hand gesponnen door middel van een tot op de voeten des spinners afhangende spil, Voor de beweging was van onder aan deze spil een cirkelvormig plankje bevestigd. *) Het garen werd gehaspeld op in den grond gestoken stokken. De webbe werd onveranderd op een breedte van slechts twee voet geschoren. Om hun kleederen te wasschen, bedienden zij zich van een loog uit asch van rijststengels. Daarenboven zijn in Suriname verscheidene planten en boomen een voortreffelijk surrogaat voor zeep en niet onbekend aan onze negers. De lange bladen der Jngi sopo, Agave vivipara L,, werden eerst even gewarmd of liever geschroeid aan het vuur, den begon men de hangmatten daarmee te slaan zoo lang tot het uitspattend schuimend vocht ze helder wit had. Ook is er een boom, welken men wzeepboom noemt, omdat zijn vrucht, die de grootte heeft eener onrijpe noot, verbrijzeld en over het linnen gestreken, er dezelfde uitwerking op heeft als zeep. Door het wrijven komt er een dik en wit schuim te voorschijn, zeer geschikt om het linnen te reinigen, maar wellicht nog beter om het spoedig te doen ver- slijten. We kennen dien boom niet, maar meenen dat hij aan den zeekant groeit. Waarschijnlijk is het de Sapindus saponaria L., of 1) Zie de beschrijving door L. C. van Panhuys van zoo'n weeftoestel der Boschnegers tot het vervaardigen van Aangmatten in Catal. der N. West-Ind. Tent. te Haarlem, 1899, p. 80. En verg. de afbeelding van een dergelijk primitief Caraibisch weeftoestel bij Im Thurn, Among the Indians of Guiana, 1883, p. 289. Rep. *) Kappler, Surinam (1887), p. 226 geeft een san Crevaux, p. 297 weer ontleende afbeelding van eene Arrowaksche vrouw, aldus aan het katoen- spinnen bezig. Rep. af 4 a pear tot sree | deu € glinsterende kleur met zoo vele » Suriname aanbeveling verdienen | snoeren, zoo ten minste ook van pag,” bedorven ware. Den Mauritius-palm bezigden zij om | vooral voor de reis, want in hun woningen 7 gave n aan een paljas gevuld met gras, boom ;. om rene 6 rol er wed, op vezels van den Mauritius-palm, versch 1 Id er gekookt, behouden een helderwitte kleur. Geen twi ie o my voortreffelijke grondstof voor de industrie z aay n Het binnenste der palmen in 't “goa breed lint van grof en tamelijk sterk garen, k tot het vervaardigen van breeuwwerk en zelfs voor de te Om het buigzaam te maken, wordt het dan v se zoe Van de bladen der palmen kunnen korven, er | (koeroekoeroe’s), gemaakt worden, maar dan laat men eerst even over of door het vuur gaan. : Ook leveren een menigte van andere planten in & urina kostbare vezelstof. IV. Wij laten den draad een oogenblik los. Hen korte pooze t bezoek aan een Boschneger-dorp.... Meestal vindt men di de in de nabijheid eener rivier of van een beek. Want de Ì houdt ervan zich èn met zijn bootje te kunnen verplaat bootjes te verkoopen; 't corjalen-maken is zijn industrie, gelijk é houtkap het terrein van zijn handel is, <2 Een kleine kennisgeving vooraf zal voldoende ner: »m C een opwachting door deze dorpsbewoners verzekerd te kunnen ho Mannen en vrouwen vertoonen zich in hun kostuum. E a n dr: het’ lendenkleed, dat hen rondom bedekt tot half aan de k t Is altoos van een in ‘t oog springende kleur. Onder de knieën dragen zij de sepoe, een soort kous of po gebreid van wit katoen en ter breedte van twee duim € Twee tot drie ringen van blinkend koper klingelen tege even boven de enkels. Doch treffen wij het, dat er feest i vindt ge alle voeten minstens met een tiental van zulk beladen. Aldus zijn alle mannen en vrouwen uitgedost bij , EEN II. DE BOSCHNEGERS. 539 maccaner-, doch bij de Cottica negers alleen de mannen. De vrouwen van deze laatsten bedekken zich ook wel met een soort jak. Tot arm- banden dienen hun een zelfde soort ringen en nog meer blinkende kettinkjes. De mannen versmaden die evenmin als de vrouwen, en wie van beiden meer gesteld zijn op kralen en oorringen, zult gij niet licht uitmaken. Al het overige wat hun tot kleedij en tot versiersel dient, is met een snijdend werktuig den levenden lijve ingekorven. Die insnijdingen tot den bloede, op den rug, de schouderen, de armen, de wangen, het voorhoofd enz. bewerk- stelligd, worden met fijne houtskool ingewreven. Dit veroorzaakt kleine verheffingen op de huid in allerlei vormen: van cirkels, van banden, van zandloopers en van... weet ik het al? Die vormen houden soms een paar jaar stand. Verdwijnen zij, dan wil het schoonheidsgevoel een vernieuwing der bloedige operatie. Het dorp binnenkomende vindt ge geen huizen op rijen, maar het eene twee A drie minuten of althans ettelijke schreden van het andere verwijderd. Te vergeefs zoekt ge er vrachtboomen. Slechts enkele papaja's, cachou's, koesow’s, bakoven en pepers kan men tusschen de huizen in aantreffen. Alleen bij kapitein Brokkohamaka (in de Cottica) is een flinke broodboom voor de deur te zien. Deze kapitein dankt zijn naam ongetwijfeld aan het toestel, waarin de eigenlijke boschnegers bij voorkeur slapen. Dit toestel heet rhangmats maar,.,.... „met den aankleve van dien.s Die aaankleve bestaat in de welbegrepen weelde, die ze zich veroorloven van een zwaar dekkleed, dat met een touw over de hangmat heen- geschoven wordt en tot op den grond afhangt. Het dient zoowel om de muskieten af te weren als om de nachtelijke frischheid te temperen. Maar voor vdien aanklever betalen zij — naar schrijver verzekerd werd — ter stede van Paramaribo de kleinigheid van vijftig gulden. We laten aan het onderzoek van den nieuws- gierigen lezer de vraag over, of genoemde kapitein zijn naam te danken heeft aan het accident dat aan elken bewoner van Suriname proefondervindelijk overbekend is, shet breken der hangmat # De paden, welke de woningen aan elkaar verbinden, zijn uit- hoofde van het leem- en kleiachtig terrein dat zij kiezen, in den regel hard, en worden, even als de leemen vloeren hunner wo- ningen, onberispelijk schoon gehouden. Over beide moet dagelijks een of meermalen de bezem heen. Hunne huizen zijn in ‘t vier- kant opgetrokken en dragen een dak van het loof van den pina- palm, Elk huis, althans wat tevens tot slaapplaats moet dienen, voortdurend gewasschen, en met zuur en zand gesch ketels om te koken en de kommen, ruit er een bord (waar ze niet uit eten), steeds gedekt woord , wat tot hunne huishouding behoort, is kraaknetjes en En zoo onberispelijk is de reinheid op hunne kleederen « lichaam, dat men bij een eerste bezoek aan hen , onwillekeurt O, mocht het bij dit arm volk zoo rein in hoofd en ha mochten honne zeden zoo onberispelijk wezen als al k Als gij lezer! nu een bezoek wilt brengen, rep « van Boschneger. Wilt ge heerlijk ontvangen worden een dorp in de Cottica, zeg dan: Odi Masra Djoeks „Goeden dag ! wijuheer: de Aukaner.r pr Wij keeren nu terug naar onze vrienden van Broos. Hun huizen bouwden zij gewoonlijk in den vorm v lang ovaal, met vier uitgangen, om zoo bij onraad alsde pa hen achterna zett'en, gemakkelijk te kunnen vluchten. —__ Het materiaal hiertoe werd voor een groot gedeelte door palmboom geleverd. Sommige palmen zijn zeer geschikt woor en balken, inzonderheid wanneer men het gedeelte dat ; grond moet komen eerst lichtelijk laat verkolen. Gebinten e n sp worden verkregen door den boom in zooveel deelen te aa vi men hebben wil, alsmede de latten welke naast elkaa den muur of de beschutting zullen vormen. De palmboom, voorzien van hun loof en naar behooren gevl Zn II. DE BOSCHNEGERS. 541 vastgebonden, leveren een dak dat 8 à 10 jaar duren kan. Daken van mindere waarde levert de boschbanaan. Voor palen echter en balken bezigden onze negers meestal hout van zwaarder soort, dat langer van duur is en dat ze toch voor ‘t grijpen hadden. De muren of beschuttingen, gemaakt uit tot latten gekloofde palmen en naast elkaar gezet bij wijze van duigen, waren vroeger van algemeen gebruik, niet alleen in het bosch, maar ook op de plan- tages en tot in de steden zelfs, en dat de geheele West-Indién door. Magazijn, hospitalen, kerken enz, hadden zulk beschotwerk. Onze negers behoefden geen spijkers aan hun houten huizen: pennen voldeden uitmuntend, en nog meer in gebruik waren de overal te vinden lianen, De negers noemen zeer vele van zulke fetei-soorten, b. v. kamina-tetei baskita-tetei, maho-tetei, Het laatste is geen liane, maar de bast van den maho-boom;') hij is zoo sterk dat geen os er doorheen trekt en daarenboven is hij veel verspreid. Onze negers behoefden dus geen spijkers; doeh hadden zij spijkers verkozen, ze zouden die zelven gemaakt hebben. Het ijzer, daartoe noodig, boden hun de houwers, bijlen en andere ijzeren werktuigen die geregeld op de plantages verstrekt werden en die zij hadden medegenomen, De kunst om het ijzer te bewerken was het eigen- dom van drie hunner, Afrikanen van geboorte, en die deze kunst uit hun vaderland hadden overgebracht; van stukken oud ijzer maakten zij messen, zelfs scheermessen en lancetten. Hoe men te werk ging om deze voorwerpen te stalen? Men maakte een bad van asch van hertevel met zout — het laatste in grooter kwanti- teit dan het eerste — in water opgelost. Daar wérd het voorwerp, eerst gloeiend gemaakt, eenige malen achter elkaar ingedompeld en verkreeg alzoo de grootste hardheid, Tondel heeft Suriname in overvloed. Het groeit wel niet aan de boomen °) maar wordt toch — in den vorm van vogelnestjes, die door mieren vervaardigd zijn, — aan sommige boomen gevonden. Vuursteenen heeft men ook in overvloed in de Bovenlanden en waar ze ontbreken, daar bedient men zich van harde potscherven. Maar het vuurslag, voldoende gestaald tot het bekende doel, 1) Wij hebben dezen boom onder vier verschillende benamingen gevonden: Thespesia populnea Corr., — Hibiscus elatus Sw., — Paritum elatum Don, — Sterculia ivira Swartz. 1) Een sierstruik, obé ee aan haar uitwassen een IL. DE BOSCHNEGERS. 543 Nog meer in gebruik bij alle Boschnegers alsmede bij de Indianen is het vet van den Maripa, denzelfden palm, die ook de /addes (palmkool) geeft. Het wordt getrokken uit de langwerpige noot, die bij eenige honderdtallen aan den tros groeit, door dezen boom voortgebracht. De nootschelp is als steen zoo hard en van binnen in twee of drie kamers verdeeld, waarvan elk met een pit gevuld is, wit van kleur en van den smaak der cocos. De noot heeft een gemiddelde lengte van een en een halven en een dikte van een R. duim middellijn. Men droogt de noten bij het vuur of in de zon, of kookt ze zoolang tot men door schudden het loslaten der kern kan waarnemen. Vervolgens wordt deze er uitgehaald, op nieuw gedroogd, in den vijzel (mata *) gestooten en zoo lang ge- kookt dat alle oliedeelen te voorschijn komen. Deze olie verdikt, is wit als kaas, gezond en voedzaam, doch smaakt eenigszins naar teer. Zij dient tot dezelfde doeleinden als de komdoe-olie. Wat heeft de Vaderlijke Voorzienigheid toch goed gezorgd! Tot in het diepste bosch vindt de mensch alles, wat tot zijn levens- onderhoud noodig is, en zelfs de onbeschaafdste komt er toe daarin op vernuftige wijze te voorzien! Alles werd door onze negers be- nuttigd, alles tot de kampernoelie (eetbaren paddestoel) toe, welke zij — om in de keus der eetbare soort niet te missen — bij voor- keur zochten aan den voet der harklak- *) en der »mierenboomen» *), en in water gekookt met peper en zout nuttigden. VL. Het weinige huisraad, dat ze bezaten en de onontbeerlijke ge- riefelijkheden, vervaardigden hun timmerlieden. Een van dezen slaagde er in, bij het rijpen van het eerste riet, een suikermolen die met de hand gedreven werd, te vervaardigen. Want in de gewone en algemeen bekende wijze van in ‘t klein riet te persen, door namelijk de rietstokken in een uitgekeepten rechtstandigen boomstam neer te leggen en met een, boven die keep bevestigden hefboom te drukken, wilden zij verbetering brengen. De behoefte aan ruimer suikerverbruik bracht hen er toe. Eerst en vooral werd het rietsap door hen gebruikt in warm water 1) Mata komt van het Sp,-Port, werkwoord matar, dat „dooden, neerslaan’ beteekent. *) Twee soorten, Lecythis en Bignonia. 5) Triplaris Americana, Arrow.: jakoena, Negerengelsch: mirahoedoe, ‚de natuurlijke historie te verhalen. Vooral vergaten af als surrogaat voor koffie en thee. L de negers uit het bosch gemeen t sb aie atoms | de anderen an d Ziehier: het schuimvat werd het allereer t geree bestond uit een tronk of boomstam, die t voeten was afgeknot. Breede uitwasen, her» den voet der boomen, werden rond; | deksel gemaakt. Twee onde ketels of tatin Ml in ap door middel van een hollen bosch-pape peltata L. Aan ’t eind er van bevestigde men d mt ) geweer, op zulke wijze dat de verkregen s langs he steentje kon worden afgevoerd. Katoenen- or eeuws hes word qvbesiad cm bet: vont ad eht 4 Sa Een veel beteren drank vonden zij is tm eo | Bromelia ananas L., doch ook haar vocht wordt, na een p gistens, zeer bediwehinend: Vervolgeus diende hun — en in niet geringe mate — de I In de lagere streken van het hoogland is het bosch ruim heerlijken palm voorzien. Bij aftapping geeft hij soms helder en voortreffelijk vocht. Men kan het gebruike van den boom komt, of men laat het gisten of trekt er stroop u Deze Mauritius-soort heet vinifera, »wijnpalm~, en ontle en - ch naam aan de eigenschappen van den drank, welken eS Ook de cachou-peren, Anacardium occidentale, waren onz bekend. Om er drank uit te vervaardigen, moesten de 7 even als sommige Australische vruchten haar pitten van niet binnen in hebben, geperst worden. Dit vocht Lise’ 4 paar dagen in een aarden pot koken. Op deze wijze ve een bleekroode wijnsoort, goed van smaak, maar minder g wege hare vele vluchtige deelen. Verder is het niet te denken, dat hun de ¢apana en de & der Indianen onbekend zouden geweest zijn. Doch een andere niet minder kostbare drank, tevens voortreffelijk voedsel, mag niet onvermeld blijven. 't Was de honig, d st i overvloed bezaten. Van een twaalftal soorten van bijen : aan schrijver op interessante wijze, en naar ‘t scheen vrij g en pe, Il. DE BOSCHNEGERS, 545 zeggen, dat de honig het hoofdzakelijk voedsel was van hun jonge kinderen, die daarom juist zoo gezond waren. De reden waaraan zij later het ontstaan van ziekten in hun midden toe- schreven zal ik, om de tabaksrookers te sparen, vooralsnog ver- zwijgen. Maar de gezondheid lag in den honig. Tweemaal daags kregen de kleinen daarvan hun bekomst, ‘s morgens en 's avonds! Of onze negers, bij het gebruik hunner dranken, er de kracht niet van kenden, kan schrijver dezes niet uitmaken. Maar zeker is het , dat een, hoewel niet preventief, middel tegen de dronkenschap bij hen bekend was. Ook beschouwden zij het gebruik van bedwelmende dranken — een hunner heeft het ons herhaaldelijk verzekerd — als eene der groote oorzaken die aan allerlei, vroeger ongekende ziekten toegang tot hunne kampen gegeven hebben. Het middel — wij hebben het van hen zelven — was het afkrabsel van den bast van den kalebas-boom (Crescentia cujete L.) dat men een tijdlang in den mond nam. Vil. Wat onze negers al aanwendden om hunne woningen te verlichten ? Zeggen wij vooraf, dat zij liefhebbers waren van groote vuren. Dit was niet louter tot gezelligheid en ter verlichting, maar ook om zich, inzonderheid als ze kampeerden, te vrijwaren voor den tijger. De weelde en het nut dier vuren kostte hun niets anders dan de moeite om het hout te hakken, dat daarvoor noodig was. In de huizen zelve brandden zij harssoorten, welke het bosch in groote hoeveelheid oplevert. Sommige daarvan zijn zeer welriekend. Ze branden zonder lemmet (pit). Alleen moet men zorgen, ze bij gebrek aan iets beters met asch of zand te omgeven. Op die wijze wisten onze negers het afdruipen en uiteenloopen te voorkomen. Onder de harssoorten verdienen inzonderheid vermeld: de Leica heptaphylla Aubl. (¢ingi money) en de Hymenaea courbaril L. (/ocus), Van de eerste zijn niet minder dan een zestal soorten bekend. Zij leveren gom, hars en balsem. Eigenaardiger dunkt ons, en gepaster ware het de Icica’s gom- boomen te noemen, daar hunne stammen èn van zelf, èn door willekeurige insnijdingen, die men op welk tijdstip ook doen kan, in menigte gom uitwerpen welke wit, droog, week als was en niet onaangenaam van reuk is, Naarmate deze gom ouder wordt, ver- liest ze ook hare witheid. Ze wordt zoo droog dat ze zelfs kruimelt. Il. pr BOSCHNEGERS. 547 Tot verder antwoord op de vraag, hoe zich onze negers licht verschaften, zij in herinnering gebracht, dat zij zeer wel de olie- bereiding verstonden. Welnu, vele dezer oliën zijn uitmuntend om te branden en de katoen noodig tot het maken van een lemmet of pit behoorde tot hunne eigen cultuur. Ook het was der bij hen zoo gewaardeerde honigbijen benutt’en zij om er kaarsen van te maken. Bij nachtelijke tochten in het bosch bedienden zij zich van toortsen, frambo's (flambouwen) geheeten. De suikermolen leverde daartoe eene eerste grondstof in de uitgeperste rieten. Deze werden gedroogd en met lianen of basten van zes bij zes R.duim tot bosjes gebonden. Deze bosjes werden ontstoken en als fakkels gedragen. De wind moest al hard waaien eer ze werden uitgedoofd, Daar zijn ook houtsoorten, die tot het maken van fakkels dienen. Gewoonlijk neemt men daarvoor hout met olie- of harsachtige zelfstandigheden, omdat dit niet behoeft te drogen. Groenhart ') is er zeer geschikt toe. Dit hout wordt tot strookjes gespleten, ter dikte van een pijpesteel en deze strookjes bindt men samen. Andere houtsoorten, die evenwel eerst moeten drogen, worden op dezelfde wijze tot prinfa’s gekloofd en als fakkels benuttigd. Vooral de maripa-printa’s roemt men. Vóór hun vrede met de blanken moest er bij Boschnegers en weg- loopers steeds groote hoeveelheid van deze tot fakkels bestemde bosjes voorhanden zijn. Die van groenhart koos men bij voorkeur als men des nachts wilde visschen, omdat het licht van deze feller is en beter in het water doordringt. Om bij het visschen de handen vrij te krijgen en het licht meer uit te spreiden, stak men den eenen bos in den anderen vast en bevestigde de alzoo verkregen lange fakkel aan den schouder. Kleinere beken en moerassen werden op die wijze bevischt. Men vischte vooral bij avond, als de zandbanken bij de ebbe half droog waren geloopen; het was dan zeer gemakkelijk de #Aoemakoema’s, patakker’s enz. met mes of houwer af te maken, Ook op dieper water vischt men bij fakkellicht. Slechts moet gezorgd worden dat de fakkel verlicht zonder te verblinden. Zoo men pu maar zachtkens te werk gaat, dan komt de visch op * licht af en begint aan den waterspiegel te spelen. Sommigen zijn behendig genoeg hem alsdan met de hand te grijpen, maar een- ') Bignonia leucocylon L. 7* Volgr. 1. Il. De BOSCHNEGERS. 553 We zullen over de odja spreken ter plaatse waar wij handelen over ‘t geen men hunnen godsdienst zou kunnen noemen, om hier slechts van die amuletten te gewagen , van welke zij vastelijk meenen , dat zij den drager Kogelvrij maken. Zij noemen het tele, het zit in rood katoen gewikkeld, is zwart gemaakt, heeft de lengte van een vinger en de dikte van den hals eener wijnflesch en vormt een een zakje dat aan eene koord als bandelier bevestigd, op 't hart gedragen wordt. Slechts 10 geboren Afrikanen verstonden de kunst van het te maken, eene kunst welke zij tot geen prijs ter wereld aan iemand wilden leeren. Schoon zij, trots al hunne o/a’s, vreeslijk door de geweren der patrouilles gedund werden, zijn zij toch in hun bijgeloof aan de kracht der oda niet in het minst aan 't wankelen gebracht. Om alle bewijs tegen hen te niet te doen, zeggen zij b.v. dat bij het laatste gevecht de amuletten verloren waren en daarom niet gebruikt werden. Ook kan de obia soms bederven, want de drager moet een zekere streef houden”, *) om kogelvrij te blijven, Hun hoofdman zelf verhaalde ons, als een onbetwistbaar feit, waarvan hij getuige was, het volgende. Daar was eene weddenschap aaugegaan tusschen zijn oom en een ander. De eerste zou de obia om den hals hangen en tegelijkertijd een gewoon drinkglas tot aan den mond opgeheven in de hand houden. Inmiddels werd een geweer met twee kogels geladen. De ander moest dit afvuren, terwijl hij op het hoofd van den eersten aanlei. Onder getuigen werd bepaald, dat zoo beide kogels niet in het glas terecht kwamen, maar de odia- drager maar in ‘t minst gekwetst werd, de vervaardiger der obia zoude gedood worden. Aldus overeengekomen wordt aangelegd, gevuurd, en zie! rinkelend draaien beide kogels in het glas rond! Deze proef werd genomen, omdat ze den vervaardiger der obia min of meer mistrouwden en had plaats in tegenwoordigheid van vijftig personen. De held die dit geweer afvuurde heette Sektus, een weglooper van plantage La Paix, en de neger, die zijn hoofd er onder waagde, Spadielje, een geboren Afrikaan. Tot den dag van heden houdt men nog zóó vast aan dit bijgeloof als ooit te voren. Wij kennen eene plaats, wier inwoners gezegd worden zoo krachtige obia's te kunnen vervaardigen, dat hoe zwaar men een geweer ook moge laden, er bij het afvuren geene kogels uitkomen maar louter water, ') „Treef houden’ = dieet houden. Van Neg.-Eng. trefoe, een waarschijnlijk Afrikaansch woord. Verg. Mr. H. C, Focke’s Neger-Engelsch Woordenboek, Leiden 1855, i. v. Rep. Il. DE BOSOHNEGERS. 555 Tot hare prooi kiest zij vooral kikvorschen , ratten , awari's (bosch- ratten), muizen, kiekens, vogelen enz. Eens hoorde Tata Spadielje een vreeselijk geschreeuw. 't Kwam van een kikker, die nagezet werd door een niet vergiftige slang. Zij had eene lengte van 10 voet en de dikte was als die van eene mauskuit. Bij ‘tloopen was haar kop bijna voortdurend 2 voet boven den grond opgeheven. Zij liep zóó snel, dat een jongmensch , in de meening dat hij achtervolgd werd, haar alleen vóór kon blijven, door zigzag te loopen. Dit is trouwens de eenige manier om eene woedende slang te ontkomen. Zij kan maar moeielijk draaien. De kikker, achterhaald, ging ongebeten en ongekauwd den buik der slang in. Tata Spadielje kon van buiten den weg bepalen, welken de kikker in ’t lichaam volgde, en ging tevreden naar huis, zeggende: mi ben si fa todo beri! d. i. vik heb gezien, hoe de pad begraven is.» Bene andere slang, die al te veel liefhebberij had in hoenderjacht , werd op heeter daad betrapt. Na de dooding, vond meu in haar iugewanden niet minder dan vier versch ingezwolgen kiekens. Nooit laat de slang haar prooi koud worden, want dan zouden b. v. de uitgestrekte en verstijfde vleugels haar hinderlijk zijn om die nog door te zwelgen. Er bestaat weinig evenredigheid tusschen deu kop der slang en den engen hals, welke genen met het lichaam vereenigt, zoodat het ongelooflijk schijnt, dat ze er zulke groote voorwerpen kan doorhalen. Van den anderen kant is het uitzetting- vermogen van den muil verbazend groot. ‘t Gebeurde eens dat eene slang ter dikte van niet meer dan een arm een der negers in de knie beet. Bij onderzoek van de knie werd het bewijs geleverd , dat zij haren kop zoodanig had opgeperst, dat de heele kuie er was ingegaan. De beide zijden van de knie droegen kennelijk het litteeken van de giftanden. De awari (boschrat) is ‘t alaikom voedsel der slang. Tata Asompi weet te betuigen, op welke wijze zij er zich aan te goed doet. Toen de slang deze awari gebeten had, kroop ze op de takken zich nog zou wreken. Nog een half uur bleef de awari met den dood worstelen. Toen ze eindelijk bezweken was, kroop de slang naar beneden en vleide zich over hare prooi neder. Ze rekte het doode dier uit en na het van kop tot staart met haar kwijl he- zwangerd te hebben, greep ze het bij den kop en zwolg het zeer langzaam naar binnen en met moeite, wijl zij zelve klein en de om Il. DE BOSCHNEGERS. 557 slang. De laatste werd door de eerste tot op meer dan hare halve lengte naar binnen geslokt. Doch na haar slachtoffer eenigen tijd binnen haar keel te hebben gehad, spuwde ze het uit. De andere slang had niet zooveel letsel bekomen, of ze was nog in staat zich door de vlucht te redden. Tot geruststelling van velen, die meenen dat de giftige slangen in Suriname zonder tal zijn en tevens ter weerspreking van heel wat onnauwkeurigs dat daarover is geschreven, willen wij hier een drietal slangen nader noemen, van welke, zonder dat hel van eenige zijde tegenspraak ondervond, ons is gebleken, dat zij vergiftig zijn. Zij, die middelen tegen slangenbeet aan den man brengen, hebben er belang bij het getal der vergiftige uit te breiden. Het staat vast, dat er veel minder zijn dan gezegd wordt; toch, men zij niet roekeloos, ook met de niet vergiftige. Tot de vergiftige soort behooren dan: 1. De ratelslang, sakka-sneki, Arrow.: kasikéro. Zij is geelachtig-grijs van kleur met donkerbruine en zwarte vlekken. van eene lengte van 2 à 3 voet op eene breedte van slechts 3 duim middellijn. In woede ontstoken , wordt ze nog korter. Ze houdt zich op in de savanne’s en bij voorkeur in de zoogenaamde biribiri's (zwampen). Aan ‘t eind van haar staart draagt ze eenige hoornachtige wervels, die bij de minste beweging een klepperend geluid veroorzaken. Wie door haar wordt beet genomen, is zoo venijnig gebeten, dat sommigen zeggen en anderen zelfs schrijven , dat voor hem geen kruid is gewassen. Hoe het zij, de Voorzienig- heid heeft haar gedwongen hare komst, ten minste als ze in woede is, van te voren aan te kondigen. Zij bijt nooit zonder eerst den ratel op te slaan en dan heeft men tijd om zich te wapenen of te vluchten. 2. De orokoekoe ontleent haren naam misschien aan hare goud- (oro)-gele schubben. De Arrowakken noemen haar /ada/ia. Zij is grijs van kleur en slechts 2 voet lang. In tegenstelling met de meeste slangen, die eieren leggen, brengt deze levende jongen ter wereld. Stedman, op. cit. Dl. III, 1800, blz. 67, geeft haar dit woord van aanbeveling: hoe kleiner de slang, hoe doodelijker het gif.” 3. De capasie-slang , doornslang, ook makka-sneki en bij de Arrowakken konó-kosé geheeten , is zoo vergiftig, dat ze binnen weinige uren haar slachtoffer doodt, maar bijt in den regel dengene alleen die haar in de holen, waar ze zich ophoudt, komt storen. Zij is 10 voet lang, rood, zwart en geel gestreept en aan den staart met eene stekelige punt gewapend. tegen den avond aankwam. De water 3 W dag voor hem was begonnen, kreeg tot blij: naam van... - Tata Sondei pitti, put v wel een cornu en probaat middel om « minste als men vermaak heeft er eerst ¢ prijs te geven! | Kapitein Broos die veel, zeer veel hich an AI a maar zeker evenveel van eigen onderdanen, ' er dez niet aan. Bene Boa van 45 vt. lang en 18 dm. b reed on trachtte hij die met den kogel te dooden. Borst na het bespeurde men aan haar een eerste teeken van pijnlij Daarop vluchtte ze weg, zoodat men besluiten moest h zetten en met houwers stuk te hakken. Vertelt Stedman t) wondere dingen van de Boa, Broo men haalde, zoo verzekert hij, uit het ingewand _ niet minder dan 700 /evende jongen, ieder ter erotte ve eener wijnflesch. Er moge in ’t opgegeven getal ee wezen, allen zijn het eens datde Boa levende jongen dat in massa, fveloe-foeloe ! *) XI. Bestaan er middelen tegen den slangebeet? Ongetwijfeld. Tot de geneesmiddelen waarvan de schrijve voor meer dan twee eeuwen gewagen, behooren: het uitzuig ” de wonde door den beet veroorzaakt, het aanwenden van « koppen om de gifdeelen te verwijderen, het spoedig af binden w: D.I (1799), 231—239. *) Teenstra vergist zich dus met te schrijven: „Het wijfje legt e tal kogelronde eijeren van de grootte als een ganzenei.” (De L de kolonie Suriname, Groningen 1835, II, p. 439). Men zie over de Surinaamsche slangen in het algemeen de mededeelingen van Kappler in zijn ,Surinam”, p. 128—187. IL. DE BOSCHNEGERS. 561 het getroffen lidmaat, het zich onthouden van drinken, behalve van afkooksels met sterk aroma, het gebruik van Ammonia liquida of van een daarvoor licht te vinden surrogaat en in ‘t algemeen alles wat den geregelden bloedsomloop bevordert. Van een even oude zoo niet oudere dagteekening zijn de recepten, waarbij sappen of vruchten worden aangeraden van heesters en lianen, die het bosch voortbrengt. Die sappen zijn echter hier niet gekend, om de eigenaardige moeielijkheden welke de beoefening der plantenkunde in Suriname oplevert. In de landstreken aan de Orinoko schijnt men behalve tot het koppen. inzonderheid zijne toevlucht te hebben genomen tot tabak, welker sap zoo inwendig als uitwendig gebezigd werd. We kennen ook ten onzent negers, die van het tabakssap op dezelfde wijze ge- bruik maken. In de Fransche koloniën sprak men van het slangenkruid, van de melkachtige liaan, en van de slangenoten, Men beweert dat deze laatste afkomstig zijn van de landengte van Darién, het echte slangenland. Getuigenissen, die men voor onwraakbaar moet houden , doen deze noten kennen als een onovertroffen middel tegen den beet der ratelslang. Naar de teekening, die wij er van gezieu hebben, gelijkt deze noot volkomen op onze jórojóro, niet het blad, De beschrijving van deze geneeskrachtige planten, die voor ons ligt, als ook de wijze van ze aan te wenden, dateert van het jaar 1696. *) Zeker is, dat de daargenoemde geneesmiddelen zoowel in zich zelve als in hunne wijze van aanwending veel overeenkomst hebben met die welke de Surinaamsche Indianen nog gebruiken. Deze zijn de #irighd en de boer, beide struiken van hoogstens 6 dm. middellijn en 10 vt. hoogte, De bast van den eerste geurt even sterk als de kaneelboom, draagt witte bloempjes, groene, zure vruchten als dirambis (Averrhoa bilimbi L.) en geeft een roodachtig melksap: de tweede heeft eene gele schors en brengt na een tros witte bloemen, noten voort, waarvan er twee bij elkaar ter grootte van amandelen in een gelen dop zitten. Van beide worden bast en bladeren ge- kauwd: een gedeelte van het sap gebruikt men inwendig, en het geheel wordt als compres op de versche wond gelegd. Bij gebrek aan iets anders, zoekt de Indiaan, die van eene slang gebeten is, het dier meester te worden, het galblaasje dat bij de lever zit, ') Tot onzen spijt, deelt Pater van Coll hieromtrent heden mede. Rn gelijke o. a. Winter annd eeteren : cultuurgewassen (Amsterdam , 1888) — We kunnen niet aannemen, ze a als die van lateren jd et tage gelooven, dat de ervaring ten deze g op zelfbedrog zou berusten en moeten d sommige geneesmiddelen tegen sl et geloof Hiervóór wezen wij op het zonc nn st Labat, in zijnen tijd algemeen aan bei 5 zou namelijk, van eene zusterslang v aan een zeker kruid weten te donna 1 dit mer wellicht het Eryngium foetidum L. zijn, het hi Seas beh kend Na het Eryngium foetidam noemen wij, de nad aan de geneeskundigen overlatende: De Aegiphila salutaris H. B. & Kth.; Pie racemosa Jacf.; Mikania guaco Hb.; Id. Seabra D. | taria D. C.; Id. gonoclada D, C.; Id. ori ee th ciplicifolia Schultz.; Aristolochia surinamensis en serpentar laatste vroeger Masinses in Amerika als tegengift t egrets? gehouden werd, edoch volgens Prof. Martin fen wrok TT: 4 7 4 1) We hopen dat deze ontdekking worde goedgemaakt door di welke zijn Hooggeleerde gedaan heeft, toen hij een vijftien jaren ge / den grond Phaedra bezocht. Hij schrijft daarover (Bericht über ei me | Niederl. West-Indien, Leiden 1888, p. 31), » „Auf Phaedra und auch auf dem benachbarten Carolina benutzt 1 Heilmittel die Blätter und Wurzeln von drei Kräutern, matrosends s mammosum), Louise Beberie (Eclipta alba) und sabanaboontje genannt. Ax fiigt man aber noch Köpfe giftiger Schlangen hinzu, die in Rauch nod dann in einem eisernen Topfe verkohlt werden.. neger) wendet auch stets noch die Vorsicht an, das verw unterbinden, behauptet aber Beweise zu haben, dasz Letzteres n Wat ons ‘betreft, — Prof. Martin houde het ons ten goeé ee, vrijheid nemen arnatig te twijfelen, of het vluchtig bezoek aan E het laatste geheim van de inenting tegen slangebeet ont he zijn’ zegsman-zelven, Rigot, hebben we nog andere middelen g de pritijari, Duguetia Guianensis D. C. fil. of id. lanceolata St. ° Til. a) Verg. ook reeds eerder ongeveer hetzelfde, doch beknopter, in By Kon. Inst. 5* Reeks, I, 1886, p. 73-74, k Li = ee NEO ) a, | Il. DE BOSCHNEGERS. 563 Daar nu van deze geneesmiddelen uit het plantenrijk , eene groote dosis in de samenstelling komt van de zoogenaamde snehikoti (inen- tingstof tegen slangebeet, maar die ook inwendig wordt gebruikt, waarbij de kop der vergiftige slang het hoofdbestanddeel uitmaakt), zien wij geene redenen om het gebruik der inenting onvoorwaardelijk te verwerpen; ook niet voor het geval, dat het kunstmatig inbrengen van slangegift zou worden bevonden niet een uitwerking te kunnen hebben, analoog met die der koepokstof. Immers de plantaardige bestanddeelen der artsenij blijven erin behouden en kunnen hun effect voortbrengen, De kennis van het tegengift voor slangebeet is eene belangrijke zaak voor alle bewoners van Suriname. Ervaren geneeskundigen zouden derhalve het geheele volk ver- plichten met deze zaak te maken tot een punt van ernstig onder- zoek. De toepassing dier geneesmiddelen zou daardoor in ‘t vervolg oordeelkundig, d. i. zonder gevaar en zonder bijgeloovigen poespas kunnen geschieden. De recepten der snekikoti zijn zoo menigvuldig, dat het waarlijk tijd wordt, de tegenstanders er van, zoo die in hun recht zijn, onder bescherming te nemen. Het grootste deel der beschaafde be- volking hecht er aan. De Indianen vergenoegen zich niet met hunne middelen, maar schaffen daarbij die van de negers aan; alle Boschnegers gebruiken de inenting, en zijn er niet van terug te houden; kapitein Broos deed ze altijd toepassen en op één enkelen keer na, altoos met gelukkig gevolg ! Ziehier, wat hij verhaalde. Men weet, Boschnegers loopen. ook wanneer ze midden in de stad zijn, naar de wijze der ganzen, de een op de hielen van den ander. Nu, zóó liepen langs een smal boschpad acht onderzaten van onzen kapitein daarhenen. De laatste van hen werd gebeten door eene slang die onder eenen boomstam verborgen lag. De ge- betene valt, richt zich op, tuimelt weer. Tot driemaal toe wordt dit herhaald. Intusschen is de inenting ten spoedigste bewerkstelligd. Honderde blazen als van Spaansche vliegen komen het lichaam bedekken. Onder vreeselijke pijnen begint de zwarte te vervellen, wordt blank, maar... sterft! De geneeswijze had gefaald en de kunst der snekikoti was beschaamd gemaakt, maar — zoo voegde de hoofdman met fierheid er bij — ook voor dien enkelen keer maar! Een andere natuurlijke vijand dezer boschbewoners vooral is de 7* Volgr. I. 37 566 II. DE BOSCHNEGERS. dezer dansen zal geen neger, ook de beste, u ooit verklaren. Deze dans wordt gerekt, tot zoolang de aldus verzoende geest zich van een hunner, die hem het meest zal behagen, meester maakt. De inbezitneming van zulken aanbidder kenmerkt zich door ver- stijving der leden, stuiptrekkingen, verdraaiing en uitpuilen der oogen, het krijgen van gezichten en het spreken van vreemde talen, zeg liever, het uitstooten van onverstaanbare geluiden *). De gewone negers van Suriname roepen dan gewoonlijk : 01, oi, oi! hunne Fransche rasgenooten bij volkomen dezelfde verschijnselen : wa, wa, wa! terwijl zij zich op den grond wentelen en piet zelden de kleeren van het lijf scheuren. Wie aldus door een geest bezeten wordt, zoo zeggen zij, 1s niet meer alleen en op zichzelf, hij is met dien geest één persoon; die geest handelt in hem en daarom acht hij zichzelven niet meer verant- woordelijk voor zijne daden. Vraag den man, die van Paramaribo komt om b.v. in vrouwenkleederen het District Para rond te reizen , waarom hij zulks doet, dan antwoordt hij: 4 no mi, na mi akra; ik kan het niet helpen, ‘t is mijn geest! De bezetene is ook ziener en zoo dikwijls de bevolking den dans wil herhalen, vooral hem goed van spiritus bedient, komt hij telkens opnieuw onder den invloed van den geest. Deze openbaart hem dan de geneesmiddelen, die moeten gebruikt worden, en het recept wordt opgevolgd als ware het van eene godsspraak. Hij zegt hem wie b. v. eene ziekte heeft veroorzaakt, wie een verslagene gedood heeft, wie in ‘t midden der bevolking gevaarlijk is en ge- weerd moet worden; en de betichte persoon wordt, zoo niet door ‘t werkelijk zwaard, dan ten minste zedelijk vermoord. De grofste ontucht wordt door dien geest, neen , door den gehallucineerde voor- geschreven en gevorderd als middel van behoud. Al wat in 't vuigste hart maar kan opkomen, wordt zonder schaamte of blozen door hem uit- gevoerd, want niet hij is verantwoordelijk, de geest is het, die alles doet. Die geest geeft hem een vrijbrief tot de hatelijkste aantijgingen. Hij belastert willekeurig wien het hem behaagt, en ‘t scheelt hem niet, een gansch dorp, ja een heelen stam tegen een enkel persoon op te zetten en dien op de ellendigste wijze om te brengen. De gehallucineerden met al hun volgelingen worden fanatiek in eene mate, dat het aan het ongelooflijke grenst. Sommigen hunner wanen zich kogelvrij, anderen meenen, dat de vuurwapenen op hen Verg. L. C. van Panhuys in Catalogus d. Ned. West-Indische Tentoon- stelling te Haarlem, Amst. 1899, p. 73. Rep. II. DE BOSCHNEGERS. 567 slechts water kunnen werpen. Weer anderen denken, dat hun akrd, d.i. beschermgeest en tevens eigen levensgeest, willekeurig door henzelven onder de voetzolen kan verborgen worden, zoodat ze hoe ook gewond, nooit sterven kunnen, wanneer de voetzool maar gespaard blijft; wederom anderen hebben zekerheid dat geen staal, maar hout alleen hen treffen kan. De Boni-negers *), en wellicht andere ook, kennen zich zelven het vermogen toe door een daad van hun wil alleen , hunne vijanden de voeten te binden, zoodat dezen zich niet meer kunnen bewegen, Wat is gevaarlijker voor de maatschappij dan zulk fanatisme! Moet niet alles aangewend om dit kwaad uit te roeien? Niet anders dan uit den mond van zulke gehallucineerden hebben de negers de verschillende ohia-middelen leeren kennen, door welke op hunne beurt ziekten genezen, geheimen achterhaald, gevaren afgeweerd of vijanden gewroken kunnen worden. Alleen die be- zetenen (sjamanen) noemen u de onderscheidene soorten wint: (geesten), met de ota die aan iedere soort eigen is. De meest algemeene winti heet Apoekóe. Zij heeft tot voorwerp harer vereering de houtluis, die în *¢ bosch gevonden wordt, en ‘t schuim dat bij groote hitte zich uit hare nesten ontwikkelt, is het obia-middel. Als de houtluis hout doorboren kan, dan moet haar geest ook in de lichamen kunnen doordringen om te onder- zoeken, wat daar scheelt, of ook, om als *t binnen in orde is, er alles in de war te sturen. Op dit beginsel rust het uitdrijven en geven van den bakrie (kwelgeest) als op eene allerhechtste grondzuil ! Door drank en dans onder den invloed van die winti gekomen, doet de afgoderijman uitspraak, wat b. v. tegen de ziekte aange- wend, wat in een moeilijk geval gedaan moet worden. Onderhoudt men het diëet van zijne win/i niet goed (wat na verloop van weinige jaren gewoonlijk het geval is), dan spoort die geest aan om allerlei kwaad te doen, en leert anderen te vergiftigen , melaatsch te maken, hun den 4akrée te geven enz. Tot dit laatste gebruiken zij het schuim der houtluizen. Dit wordt in eene flesch gedaan en begraven voor de deur van den man, dien ze ongelukkig willen maken. Zoodra dit geschied is, is het voortaan onmogelijk dat die persoon vrij van ') De hoofdplaats der Boni-negers is Cottica. Ze hebben deze hunne hoofd- plaats aan de Boven Marowijne aldus genoemd, naar de plaats hunner herkomst, de rivier Cottica. penn TT IE Lhe bi ’ 8 bakróe blijft, tenminste bake gewend. Dit preventief mw Op dezelfde manier bee vergiftiging (wisi). Deze vo op het achterhoofd en opdat an die andere in discrediet brenger aa zonderlingst middel ter koning in eene flesch met olia voor den ing sij te begraven. Als de vergiftiger die flesch 1 et daardoor klinkklaar vergeten, hoe en Was er nu ook nog maar eene in onthouden ! Laat de Apoekde zijn »priesterw het al veel kwaad stichten, dan komen dansers e om de hulp der „Caraïbische wintiv in te r Deze winti wordt aldus genoemd, omdat hi voorrecht wordt, klanken uitslaat, die in ’t c als Caraïbisch klinken. Onder de bedrijven van h door eene onzichtbare hand iets met krijt geschreve plank, en de persoon welke de winti genoa ft hand zoo ongewoon aan ‘t schrijven als een ha hij een ailskuiken in t lezen, is de eenig t schrift kan ontcijferen. "t Is voor elk geval « tlijk de ding van ’t geen er gedaan moet worden. Met gen spiege hand, tijgt hij aan ’t werk en begint ’t lichaam van 4 te onderzoeken. Het moet hem op die wijze duidelijk worden, zetelt. Is die plek gevonden, dan wordt er cones erbarmelijk geslagen. Behoef ik te verzekeren , hoe e spinnen, potscherven en weet ik het al, voor den lag het lichaam, even als een hectoliter wcikgitnaeia uit den goochel! Ons is stellig verzekerd, dat zoowel voor ’t uitdrijven van ¢ als voor andere afgodische behandelingen van zieken in den r bedongen wordt: 1° zoo het een meisje geldt — defloratie 4 vastgestelde kwantiteit spiritus, 3° een overeengekomen | „banknoten«. De geneesheeren weten er waarschijnlijk x meer van. 