Corporate financial management
niet elke 1000 ponden riet altrjd even veel sap, of, wat meer zegt, altijd sap van hetzelfde gehalte uitlevert ? En bovendien waarom moet, terwijjl het riet, dat ink rijpwording dikwerf 3 en 4 maanden nog te velde staat en in zwaarte en gehalte van sap achtemitgaat, de planter ran het laatstgesneden het, dat van betere kwaliteit sou flijn geweest, zoo men het een paar maan- den vroeger had gesneden en weggehaald, er minder voor ontvangen, nn men het buiten ajn toedoen een paar maanden te lang op het ▼eld heeft laten staan? £n wat de regeling der betaling aangaat naar een zeker getal kan- nen sap, gesteld al eens^ dat men eerlijk en jnist het bedrag d^ gdieele hoeveelheid op- goeft, hoe zou het uitgemaakt worden, wiens riet 6, 8, 10, 19, 14 of meer kannen sap per bos had uitgeleTerd, en van wiens riet sap van 6 of van 12 graden was verkregen? Of is het Yersehil van S of 3 kannen sap per bos meer of minder, of van 2 of 3 graden in het gehalte van het sap van zoo geringe be- teekenis, dat men zich ran de zaak kan afkoa- ken met den knoop eenvoudig door te hakken P Heeft men soms gemeend, dat zoo doende de zaak al Trij wel geregeld was tegenover eene bevolking, die, als met het fijne van de mis niet bekend, het zoo naanw niet zou knnnen narekcnen, of en aan wien sohade werd toege- ' bragt, -^ voor hem, die naar eene waarlijk goede oplossing van het vraagstuk zoekt, zon- der zich daarbij door Tooroordeelen of door het bekrompen eigenbelang van den regten weg te laten brengen, en die tevens overtnigd is, dat het niet aangaat, om zoo om te sprin- gen met eene bevolking, die in intellectuSle ontwikkeling zoo ver beneden ons staat, — ▼oor zoo iemand kan het niet lang twijM- {^htig blijven, of het mogelijk is op zoo- Mi^0 wijze tot een gewenscht resnltaat te Kpfbeft. Wanneer men maar wezentijk bill^k wil sijn, wordt de oplossing van znlke vraagstnkken ved minder ingewikkeld en moeijelijk. Hoe en nit welk oogpuntwij dan ook de oak beschonwden, ons is het na rijpe overweging voorgekomen, dat de betaling, waarop de bevolking regt heeft, on- af hankelijk van het al of niet slagen van den aanplant, voor zoo ver zij niet door eigensehnld tot hetlaatste heeft bijgedragen, en onaf hankelijk nog yeel roeer van het resultaat der snikerbe- reiding, meet worden geregeld naar twee grond* slagen, — te weten ran hnnrvan den grond en van behoorlijke betaling van den arbeid en de kosten, die daaraan besteed worden, — of| om het in ^n woord zamen te Tatten, dat het een met het ander per bonw minstens zoo veel meet bedragen, als de waarde van de opbrengst van een bonw padi; met dien ver* stande, dat hier geene sprake kan zijn van nitgeputte of bedorven gronden, maar van een bonw gronds in soort volkomen gelijk staande met de gronden, die voor de smkerknltuur g^ bezigd worden. Wij zeggen mnstens, omdat hier bovendien in rekening moet worden gebragt, niet alleen dat de knltunr niet vrijwillig plaats vindt, maar ook dat de bevolking, zoo zij geene gronden ten behoeve der snikerkultnnr had af te staan, daarvan voor de teelt van andcte meer voordeel gevende gewassen dan de padi desnoods partij zou konnen trekken >). Wij ontveinzen het niet, dat het met de toepassing van den hier aangegeven regel, hoe eenvoudig onze oplossing van het vraagstnk ook moge zijn, niet zoo gemakkdijk cal gaan, als het zoo dadelrjk op het oog toe- schijnt; maar het beginsel is zuiver en regt- vaardig, en heeft men die overtuiging voor zich, dan kannen bij eenigen goeden wil, geene moeijelijkheden bestaan, die niet op te mimen zonden zijn. In een gezond beginsel, — vij hebben het reeds meermalen gazegd, — ligt, hoe men ook aanvankdijk in de toepassing moge gefaald hebben, eene eigenaardjge kiacbt *) Tgdens wjjiea de Heer 7. C. BACm Qoavemew- Oeneraal ad mterim was, ward, bl^keas bei venltg van zgne in 1834 gekondea inu^ctitraia oftrJtn, ook door hem het gevoeien geoit, dat de verdifla* sten bij den 8uikerriet«anplant niintten* moesten gelyk staan met de opbrengst der patifi-Jrultuur. Zie pag. 654 en vooral pag. 670 van het 2« Deel der Bijdragen tot de kennu van het landelijk tUM op Java van den Heer vak Dsvcntek, waarin dat veralag wordt medegedeeld. BTJ ms tot gedurig Toortgattdie terbetering, twwijl men bij al vat op eenen slechten grondslag benirt hoe langer hoe meer Terkeerd moot vitkomen. En wat nu betreft de derde vraag, aangaande de tekortkomst, welke de bevoUung van het peroe^y dat in een gegeven jaar Toor de sni- kerknltnnr gebezigd wordt, in dat jaar met opcigt tot hare behoefte van padi zon onder- Tinden, •— ^ hetgeen wij soo even omtrent eene betere betaling der bevolking in het midden bragten, kan, dunkt ons, tot zekere boogte ook het antwoord op did vraag aan de hand geren. Ontvangt aij toch bij de soikerteelt iete raeer dan, of desnoods aoo veel ah de .waarde der opbrengst van een bouw padi, zou men dan niet met grond mogen aannemen, dat bet aan de bevoiking van het betrokken pwoeel met moe^elijk kan vallen> om zich, voor Eoo veel hare behoefte vereischt, te voor- zien van padi door inkoop bij de omliggende berolking, wier velden van de soikerkaltuur voor dat jaar zijn vrij gebleven en das waar- sehijnlijk meer hebben opgebragt, dan voor eigen coasnmtie noodig kan sijn? Na reeds ontbreekt het niet aan eene menigte van voor- beelden, dat Javaansohe kwdbonwersy ten koste httimer /Muli-prodjiktie, andere meer voordeel gevende gewaasen telen, en hoe moeten die het stellen met de vooraening in honne be- hoefte aan padi? Jfin wat voor de zoodanigen, zij het dan ook individaeel, mogelijk is, waarom zou dat een bezwaar moeten opleveren voor de bevoiking wel is waar van een geheel per- oeel» maar onder de omstandigheid eener veel niimere pioduktie in de aangrenzende, vrij ge- bleven peroeden? £n mogten er toch moeije- liikbeden ontstaan, zon het dan zoo onmogel^k aijn, die met behulp der hoo£den door onder- linge overeenkomsten weg ie raimenP Met betrekking tot de belangen der bevoi- king bij de snikerteelt sohiet ons nog ^dn punt tor behandding over, •— dat namelijk der land- rente van de voor die teelt gebezigde velden. Het Bpreekt van zelve, dat, hoe ook de be- looning der bevoiking bg de snikerkultaur worde geregeld, — * oi^ dan wanneer de hier aangegeven grondslag, waarop de betaling moet rotten, niet mogt aangenomen worden, — de kwijting der landrente voor hare rekening blijft. Be billgkheid brengt evenwel mede, dat het bedrag er van in aanmerking worde genomen, om te komen tot eene juiste bepa- ling van hetgeen haar ter zake van de gezegde knltunr toekomt, Maar al geven wij toe, dat in het heffen van landrente van de bedoelde velden niets onredelijks gel^en is, — - althans niet, wanneer de bevoiking voor het gemis barer gron- den en den haar opgelegden arbeid met den aankleve van dien mim en billijk beloond wordt, — en dat derfaalve voor de inder- tijd b^ de invoering van het knltnnrstelsel aan haar gedane toezegging van vrijstel- ling geen wezenlijk goede gronden hebben knnnen bestaan, dan alleen voor zoo ver men, bij het bewustzijn, dat ■ der bevoiking een zware druk werd opgelegd, zonder eene daaraan eenigzios geevenredigde belooning, haar een toegift heeft willen geven, ten einde alzoo de opgelegde verpligte kultnnr smakelijker voor' haar te maken, zoodat, naarmate de betaling, welke de bevoiking voor haren kultuurarbeid ontving, meer en meer het pell naderde, waarop z\} gezegd kon worden billijk te zijn, ook in die mate de gronden voor vrijstelling gaande^ weg in waarde moesten afnemen, — « zoo is er toch niets, dat eenen, in vergelijking met de jtMuli-veld^, zooveel hoogeren aanslag der sni^ kerriet-gronden kan wettigen. Het is dan ook te hopen, dat al hetgeen in de laatste tijden is en nn nog wordt gedaan, om tot eene betere regeling der landrente te komen, er toe moge leiden, om in de bepaling van het deswege verschuldtgde nit te gaan, niet van de waarde van het produkt, maar van die van den grond, onversohiliig wat- daarop geteeld worde. Alsdan zai eene klassi- ' fikatie van die waarde near de soort en ligging der gronden en naar andere omstandigbeden, die daarbij in aanmerking kunnen komen, -^ al zij het, dat men, bij gebreke van beter, aan- vankelijk de jMM^t-prodnktie daarbij tot grond- slag neme, — • van zelf eenen meer rationelea maatstaf aan de hand geven voor het cijier der landrente, van de met suikerriet beplante vel*- den versehnldigd. Het is er ver vandaan, dat in Nederland, na de kadastralie der gronden, alle grieven omtrent het bedrag der daarvan versohnldigde grondbelasting zouden zijn verdwenen. Het zou ook eene ongerijmdheid zijn geweest teverwach- ten, dat die kadastratie een voor goed afgesloten werk had kunnen en moeten zijn, waaraan niets meer behoefde veranderd te worden, -^alsof bijv. van een heideveld, dat vroeger weinig of nieta opbragt, maar later in goeden, althans rede* lyken bouwgrond was herschapen, de eenmaal vastgestelde belasting eens voor altijd op de* zelfde hoogte kon blijven, en alsof de waarde van een stnk grond, waarop de verre afstand van gemakkelijke Qommonicatien swaar druktet^ 40 6M su. I Diet bekngrijk xou zqn ioegeaomen door den aauleg vaa goede wegeii of kanalen er langs of in de nabijheid er vau. Maar het begiusel, — om de Tcrschuldigde belasiiag te bepalea naar de waardc van dea groud, onverschlUig of daar- op koolzaad, tabak, granea of aadere gewas- ^ea worden getceld, dan wel of ze gebezigd worden tot weide voor vee, of tot den aanleg vau bosscLen of wat dies meer zij^ — * dat be- giusel id zuLver en geeft steeds gelegenbeid tot voortgaaude verbetering, hier door vermin- deriag, elders door verbooging der waarde^ naargelang van omstandighedeu, die daarop vau ipvloed ziju. Zoo zou bet in Indie, bij eene betere regeliug der landrente, eveneens gaan; maar wat bier rationed is, waarom zou dat d^ niet eveuzeer mogeu geldeu? De iuheemsche quu^tscbappij aldaar moge gescboeid ziju op eene leestj die met de ouze vrcinigovereenkomst beeft, en onder baar mogen denkbeelden of gebruikeu beerscbeuy die aaudruiscben tegen hetgeen bet gpezond verstand en eene lange ervaring ous a)s proefboudend heeft doen erkenuen; voor zoover dit eene reden kan en moet ziju, om Diet dan met de grootste omzigtigbeid te werk te gaan met bet in toepaasing brengen vau nieuwe zakeu Oif begiusdeii» — ten aanzien der landxeuate beeft men Diet meer noodig die groote mate vau omzigtigbeid in acbt te ne- men*. Die belasting. — • eene uit Britacb Indie berkomstige plant — moge teregt of ten onregte, vr^ beslisseu bet Diet» op Java ziju ingevoerd ids lets gebeel passende in den daar bestaanden toestand, zoo veel is zekeri dat de bevolking er reeds sedert een Tijfiigtal jaren aan gewoon is, het yersobil in de waarde der grondeu te good kent, en al bet onregel- matige eu willekeurige in do bepaling Tan het cqfer der verschuldigde belasting naar de pro- duktie tot baar nadeel te zeer heeft oadervoD- den, om Diet dadelijk, althans spoedig, in te zien, dat eene hefBng naar de waarde yan den grond, Yooral wanneer daarbij met gcmatigdheid en bill^kheid wordt te verk gegaan, eene weaseo^ lijke verbeteriDg is. Boveodien komt hier ter aaDprijsing van eeDe heiflng van den grond naar eenen goed geregeldeu maatstaf nog dit bij* dat, zoo men. niet voor de lens, maar in werkelijk*' held beoogt, om vroeger of later te komen tot eene produktie uit eigen vrijen wil van arti- kelau voor den algemeenen handel, onder veel, wat de bereiking' yan dat doel zou kunnen btmoegelijken, geene geringe plaata zou be- slaau eene beffing, die hoogcr of lager zou sya, naannate het de teelt geldt vau artike* leu, meer of miiider winatgevend dan de Wij gaan uu over tot de mededeeling in de tweede plaats van betgeen uaar ons inzien ioi bevordering der suikerfabrikatie en vau de belangeu der fabrikauten zou kunnen Btrekken. Het is eene zonderlinge gesohiedeais, die der sttikerfabrieken op Java, vrerkende krsck- tens met het Gouyernement aaogegane koa- trakten wegens den aanplaut vau het suiker- riet eu de bereidiog van suiker uit het ver- kregen sap. Behalve door hetgeen wij ten aaa- zieu vau de bebandeling der bevolking bij die kultuur hebbea opgemerkt, kau er van het kultuurstelsel eu de wijze, waarop het, bij den aanvaug zoowel als later, is begrqpen ge« worden, geen scherpcr kritiek geleveid wor- den, dan juiat door die geschiedenie. Wij wil- len trachten, eenige korte trekken er van te geven, die ous op den weg kunnen breDgtti,om de middelen ter verbetering aau te vrijaen. Terwijl de fabrikauten in den aanvaug door aanztenlijke rentelooze voorschotten, aoowel voor deu bouw der fabrieken ala voor de jaarlijksche uttgaven vau fabriktitie la stsst gesteld waren tot de nakoming der aaiige- gane overeeokomsteD, waren de prijzen, waar* tegeu zij humue geheele produktie aau het Qoa- vemement moest^i leveren, wel niet hoog, maar toch yoordeelig geno^, om groote win- steu te kunnen behalen, omdat door bepaliog van een ttkex maximum yoor het te betalen piautloon, door leyering yan kbdice tegen een bijua niet noemeuawaardig dagloon, voorts door het opl^geu aan de bevolking van al- lerlei prcstatien ten dieoete der fabrieken, boo als het leveren van brandhout, krandjangi, potteu eu wat niet al, eu het tranaporteren van het riet eu de suiker, alles tegen leer lage prijzen, tussoben het bedrag der kostea van fabrikatie en den leyeringsprgs der suiker een zoo groot versehil bleef bestaan, dat ge- middeld de winst der fiibrikanten, zelfe hg eene vrij middelmat^e produktie, weinig min- der bedro^ dan het kostende der suiker. De ondememers bragteu niets van het husne bij en haddm in zekereu zin dan ook niets te wages, eu om in mime mate het genet te erlangen van het yoordeel, dat er te bebalen viel, werd er hunneraqds slechts eene ceer matige inspanning van kraohten gevorderd, want als geeoeden brood werd hun door de gewestelijke besturen alles yerschaft, wat zij maar noodig kondeu hebbeu. — Hierin werddu reeds een misslag begaau tegen eene der eeiste voorwaarden voor eene gezonde industiie, -- Damelijk om door de geootvt mogelijke inspan- 8T7. 627 ning van eigen kracbten de vruchten le plukken van hetgeen men Eelf daarbij op het spel zet. In we^rwn evenwel van al hetgeen het Gou- vernement bereid was voor de ondernemers te doeii, was de lust om een suikerkontmkt te bekomen, aanvankel^k nict zeeir groot. Een gewezen Bengaalsche kok werd tot suiker- fabriekant gepromoveerd, — den toenmaligen Kapitein- Chinees tan Bangil werd, als het ware mert heif mes op de keel, een suikerkbn- trakt opgedrongen, — en zelfs ging de Gou- verneur-Generaal van den Bosch er toe over, cm een zi]ner zonen met een kontrakt te be- giftigcn, 'ten einde alzbo een krachtig bewijs voor het winstgevende er van te geven. Langzamcrhand biegon men dit dan ook in te ricn, en zoo huiverig als men in den be- ginne was getreest, om zich aan een kontrakt te wagen, zoo groot en nog grooter werd Iat«r de gretigheid, om er een te bekomen, — en geen wonder, want, terwijl de bevolking zich tevreden mogt stellen met de kroimels, die van de tafel vielen, kon men al spoe- dig van de fabrikanten z^gen, dat ze over het algemeen in bet geld zwommen. •— Dat, in weerwil Van de groote voordeelen, die de kontrakien afwierpen, de fabrikanten behou- dens enkele uitzonderingen, geen fortuin maak- ten, lag eebigzins in den aard der zaak. Zoo gewonnen, zoo geronnen^ ^egt het spreek- vroord, en, al kon de ondervinding van alle tijden en van alle oorden der wereld niet tot getnige wt)rd^ti ingeroepen, dat geld, op die wijze en met zoo weinig inspanning gewonnen, geen zegen aanbrengt, nit Indie, — waar toen Yooral de meening gold, dat, om het daar lang te kxmnen nithonden, een vrolijk en geheel onbekommerd levcn een eerste vereischte was, en waar die meening niet ten halve werd in toepadsing gebragt, -^ nit Indie 1}ehoefde men te dien opzigte wel het minst eene logenstraf- flng te wachten. Hoe dit ook zij, zelfs onder de ambtenaren Hj het binnenlandsch bestnnr, zoo hoogere als lagere, die in het ingevoerde kultntirstdsel, — * behalve dat men vrij algemeen van oordeel was, dat de pas herstelde rust op Java er cmstig door bedreigd werd, — aanvankelijk niet veel meer zagen dan eene belangrijke ver- meerdering van werkzaamheden , vreemd aan hunnen vroegeren werkkring en ten behocve van partiknliere fortuinzoekers, bragt het aan- gename der bij elke nitbreiding van kultuur toenemende kultuurprocenten eenen geheelen ommekeer te weeg, zoodat de eerste voor het stelsei niet zeer ganstige stemming plaats maakte voor eenen wedijver, — waarin zij vooral van de zijde der hoogere inlandsche hoofden* geen de minste tegenkanting te vreezen had- dcn *), — om nienwe gelegenheden aan te wq- zen voor de uitgifte van nieuwe kontrakten. Zelfs had men er onder, die, goed bezoldigd en met alle nitztgten op belangrijke vcrmeer- dering hnnner inkomsten bij opkliroming in rang, er toch niet af keerig van waren, om niet alleen hunne goed verzekerde' positie, maar boven- dicn nog het preiiige, waarmede z^ in de sohatting der bevolking omgeven waren, ten bes^e \A geven, en in het gild der suiker- fabrikanten te treden. Hoezeer men aan de Javasche suikerprodnk- tie van die dagen wel den* naam van indulrtrie wilde geven, zal het toch wel geene bevreem- ' ding verwekken, dat, onder de voormelde om- standigheden, de febrikanten zelve niet ge- vormd werden tot indnstrielen in den echteu zin des woords ; dat is tot menschen, die, ter- jwijl zij nagenoeg alles te danken moeten heb- ben aan inspanning van eigen krachten, steeds meer en meer trachten door te dringen tot* de kennis, t!ie verdscht wordt, om een goed fiibrikaat te leveren en toch zuinig te wer- ken; zninig, niet door slechte betaling van grondstof en arbeid, — maar door eene doel-. matige bewerking van d6 grondstof, om er* alzoo nit te halen, wat er met eenig voordeel uit te halen valt, en daarbg niet meer handen- arbeid te bezigen, datt strikt noodig is. Zoo eerst wordt m6n indnstrieel, en zoo eerst ver- krijgt men een^en grond, om te knnnen na-' gaan, of eene Industrie oeconomisch i>e8taan- baar is en levensvatbaarheid bezit Het fiibrikaat liet dan ook zeer veel te wen- schen over; en kon, tot welk laag peil men de kosten van fiibrikatie ten nadeele der be- volking had weten te brengen en tot welke* lagc prijzcn in vcrband daarmede de suiker aan het Gouvemement werd geleverd, bij de* wissdingen in de marktprijzen moeijelijk de mededinging volhouden tegen de van elders *) Alteen, waar door de ttitbreiding der suiker- kultunr, die der indigo eenig gevaar kon loopen, waren de hoogere inlandsche hoofden niet altijd en overal even medgaande^ omdat, gel^k yrtl eens beweerd werd, met de voordeelen, welke de indigo- kaltnnr voor hen afwierp, niet in vergel^king kwamen die, welke bg de anikerknltunr te behft- len waren. Bock dit geldt meer van latere tijden, toen eene inkrimping der indigoknltanr, woarvan in de eerste 15 jaren na de invoering van het kultaarstelsel geene kwestie was, meer en meer ter'sprake werd gcbri^ 40* 698 SU. herkomstige smker. Men verhaalt, of liefer het is een bekend, geconstateerd feit, dat aan het Gouveraemeut soma sulker werd geleverd, waaromtreut men iu twijfel verkeerde, of het wel wezenlijk suiker was en geea modder of slijk, terwijl, op bet inroepen van deskundige hiuidelaren tot arbiters, dezen het pleii gewooa- Ijjk tea nadeele ?an het GouTememeut beslis* ten, daarbij slechts algaande op den Eoeten smaak, welke er aan te herkennen was. Het is moeijelijk te bepalen, hoe lang die ataat Tan zaken wel zou hebben knnneu du- ren, zoo het Gouvernement, dat zich tot de aanneming der geheele produktie had ver- bonden, b^ de steeds dalende markt en de kunstmatig opgevoerde hooge scheepsyrachten, geene enorme verliezen op zulke leveringen had geledexu Keeds kort na het optreden in 1840 van* den Heer J. C. Baud als hoofd van het mi- iiisterie van kolonien, hetwelk met den ver- koop der suiker, door tusschenkomst der Ne- derlandsche Handelmaatschappij, meer speciaal te maken had, en dat dus, bij de steeds klim- n^ende behoefte aan een ruiin batig slot, om daaraan . te kunnen voldoen door het verlies op de suiker in geene geringe ?erlegenheid ge- bragt werd ^), was men op middelen van verbe- tering bedacht, en vooral stelde men zich voor, die te, zullen vinden in het toekennen aan de fabrikanten van vrije besohikking over een ge- deelte hunner produktie, onder voorwaarde, dat de aan het Gouvernement te leveren suiker van hoogere kwaliteit zou zijn. Hoe valsch de geheele toestand was, kan nog daaruit blijken, dat een der hoofdargu- menteu, waarom het produceren van hoogere kwaliteiten van suiker ab bijzonder wenschelijk werd beschouwd, daarin bestond, dat de infe- rieure kwaliteiten de vracht niet waard waren. Hoezeer wij volmondig toestemmen, dat een produkt, waaromtrent men, althans voor een gedeelte, in twijfel mogt staan of het wel suiker was^ geen vracht waard was; zoo was het gebezigde argument, daargelaten, dat het er verre van af was, dat het toepasselijk zou zijn op alle inferieure suiker, toch in alien geval niet gelukkig gekozeu, omdat hetgeeu toen onder vracht verstaan werd, iets geheel <) Het was evenwel niet enkel het verlies op de saiker, dat op het batig slot drnkte. De koffij bragt in die dageo niet veol meer op dan 18 c. per */« Nederl. pond, en de tinpryzen waren tot beneden de/40 gedaald; maar die beide artikelen, alsook ^e indigo, gaven nog geen bepaald verlies, gelgk met de suiker het geval was. conventioneeb en het uitTlocaael was vui eenen kunstmatig in het leven geroepen toestand, waar- in eene^totale miskenning piaats vond van het- geen in den gewonen loop van den handel de waarde van alles bepaalt. Het zou er met de koloniale remise- rekening vrij wat anders uitge* zien hebben, iudien men, instedevan die oonven- tioneel bepaalde vracht, voor den overvoer der produkten en mitsdien ook der suikw niet meer had betaald, dan waarvoor elke partiku- liere koopman, die gebruik maakt van de vrije concurrentie, dit doen kon. Men roemde des- tijds zeer onze prachtige Oo&t-Indische haodels- vloot; en wat den bouw en de inrigting der schepen betrof, was de kwalifikatie over het aigemeen niet overdreven; jammer maar, dat het geen handek-, en niets meer dan beurt- schepen waren. En hoezeer men het er voor mogt houden, dat ze, uit dat oogpunt be- schouwd, onder zeer ongunstige conditien voe- ren, aangezien ze tegen hoogstens ^» r^ in het jaar maanden lang in onze havens ont- takeld bleven liggen, was tooh die convm- tionele vracht zoo hoog, dat, oflBchoon ze na- genoeg geene uitvracht hadden en mitsdien de t'huisreize bijna geheel de kosten der reis moest dekken, menig schip, gelijk het heette, zich in vijf of zes jar en had vrijjgevaren. Is dat een toestand, waariiaar het oordeel zich moet re- gelen, of en in hoever inferieure suiker de vracht waard is? Zulk een toestand behoeft ons niet te bevreemden; want, terwijl men al wat aan het kultuurstelsel deelnam, — de inlandsche bevolking natuurlijk daaronder niet begrepen, — in zoo ruime mate het veite der aarde liet genieten, waarom zou men de reederijen, alsof ze met dat stelsel nieta te maken hadden, van dat genot hebben moeten uitsluitenP Doch keeren wij terug tot de ge- schiedenis der zoogenaamde suikerindustrie. Behalve het aangegeven middel van eene vrije beschikking over het i6n derde der pro- duktie, eu aangezien wegens de tot op dien tijd verkregen zoo <»igehikkige resuUaien der op de gewone oude wqae werkende &brie- ken daarvan weinig hell meer verwacht weid, begon men zijne aandacht te vestigen op het aanwenden van verbeterde, met stoom wer- kende toestellen, als mede kunnende bijdra- gen tot de zoo gewenschte verbetering. De nood was zoo groot» dat aan een paar onder- nemers, die met de toestellen van Derosne en Gail wilden werken, kontrakten werden gegeven met eenen aanplant van niet minder dan 1600 bouws voor vier fabrieken, terwijl een paar andcre onderncmers naar Indie giDgen met de 8U. 629 toesegj^ng ran een saikerkontrakt, ten einde in toepassing te brengen de door ben aange- prezen maceratie Tan het riet, en, hoeseer Tan die maceratie, — gelijk wel te verwachten was, -^ niets kwam, belette ztdks niet, dat aan de gedaue toezegging gevolg werd gegeven. An- deren werden, wegens betoonde diensten aan den lande, tot de oTemame van bestaande on- dernemingen, met vernieuving der daarroor Trover aangegane kontrakten, door voorscbot- ten in staat gesteld, met dien verstande, dat daarmede eok de verbetering der fabrieken en het in werking brengen van stoomtoestellen konden bekostigd worden. Na de Terschillende bier bedoelde speciale maatregelen kwam er in 1847, toen bet bedrag der door de bestaande suikerfabriekanten aan 'b lands kas verscbuldigde gelden, zoo wq ons niet bedriegen, tot een cijfer yan ongeveer 10 mOlioen gulden was geklommen, on der het bestuur van den Gouverneur-Greneraal RocHTTSSEN eene nieuwe regeling Toor de uit- gifte van snikerkontrakten tot stand. Van de rroegere ongeloo^ijke rrijgeyigbeid ten aan- zien der fabriekanten, slo^ men daarbij tot een ander uiterste over. De hoofdbepalingen dier regeling waren: 1**. opbouw der fabrieken gebeel Toor reke- ning der ondememers; 8^. betaling yan plantloon over de geheele prodnktie, met dien verstande, dat tot en met 30 pikob per bouw sou verschnldigd zijn f 3'/, koper per pikol, terwijl van 30 tot 40 pikolfi / 8Vs koper en van al wat boven de 40 pikols per bouw werd geproduceerd, /IVs koper per pikol moest betaald worden '); 3*. taxatie der velden naar de vermoedeli^ daarvan te verkrijgen prodnktie van suiker ier bepaling van hetgeeo, waarop de bevol- king ale plantloon aanvankelijk kon rekenen, onverminderd bet versohnldigde voor hetgora meer werd^gemaakt; 4^ bepaling van eene belooning ten behoeve ▼an de hoofden der euikerrietplantende bevol- king; 5^ Taatatelliug voor den geheelen daur van >) la Vederiandsch coarant, of naar het thans in Indie vigerend mantsteUel kwam die achaal voor het plantloon neder op/ 2.91 </«»/ 2.08 en / 1.25 per pikol. Die afdalende sohaal voor de betaling, welke heette tot prikkel te moeten strek- kea cm eene hooge prodactie te bekomen, — alsof dit niet eigenaardig het zoeken moet z^ van elke indnstriSle ondememing I — was weder niet in het belaog der plantende bevolking. het kontrakt van een minimum van levcfring per bouw, dat, naarmaie van de prodoktiey waarop men meende te kunnen rekenen, voor de fabrieken in verschiUende residentien niet evenveel bedroeg; 6''. beperking der jaarlijks te verstrekken voorscbotten tot de waarde der minimumleve- ring, na aftrek van het daarvoor verschuldigde plantloon ; T. geene verstrekking van meerdere voor- scbotten, dan voor zoo ver er zekerheid be- stond, dat er meer dan het minimum sou worden geleverd; 8°. onverminderd de minimumlevering, ver- pligte levering van het twee derde der pro- duktie en zelfs van zoo veel meer, als even- tueel noodig kon ci)n voor de betaling van het plantloon en de veirekening der genoten voorscbotten ; 9**. de verpUgte levering aan het Qouver- uement mogt niet bestaan uit suiker beneden N°. 16, en de fabrikant mogt over geene suiker beschikken van hoogere nommers dan de aan het Gouvemement geleverde; 10". voor suiker N', 16 en N**. 18 werd de kontraktsprijs bepaald respeotivelijk op /lO en / IS koper = / 8'/, en / 10 zilver, met dien verstande, dat voor suiker N^ 17 niet meer werd te goed gedaan dan voor suiker N*. 16, en voor suiker boven de N". 18 niet meer dan voor dat nommer was bepaald; 11°. verpligting op de ondememers, om met eigen middelen en zonder tusschenkomst van het bestuur te voorzien in het snijiden en het transporteren van het riet, in huhne behoelte aan koelies voor den fsbrieksarbeid, en in de aanschaffing van brandhout en verdere be- noodigdhedeu ^), terwijl, als compensate voor al die beperkingen .der vroegere voordeelen, 12*. behoudens voldoening aan hetgeen men verpligt was te leveren, de ftibrikanten mog- ten beschikken over het 66n derde der pro- duktie, dat, aangezien de levering aan het Gouvernement minstens suiker N°. 16 moest zijn, nagenoeg gebeel bestond uit suiker be« neden dat nommer; waarbij nog kwam, dat, voor elken pikol suiker, waarover het den fabrikant vergund was te beschikken, door hem voor kultuurprocenten in 's lands kas moest worden gestort ^/, gulden koper of nagenoeg 42 cents. <) Met opzigt tot de behoefte aan rietsnijders en koelies was het evenwel aan de gewestelQka bestaren vergund, om daarin de bekulpzame baud te bieden, wanneer het bleek« dat daaraan drin* gende behoefte bestond. €30 8U. Alflof men begrepen had, dat die vrije be- ,«d]dikkiDg over het Hn derdQ, die» gei^k wij izagen, enkel betrekking had tot de kwantitait 'en Diet tot de kwaliteit der geprodaceerde suiker, een ongenoegzame prikkel voor de oodememers eou aiJD, en misschien ook wel naar aanleiding van de yerkregen ondervin- ding ten aanzien van de wijze, waarop vroe- ger door eommige fabrikanten aan hunne ver- pligtiBgen vas v oldaan, werden aan bet kontrakt, tot Terzekering der nakoming er yau, eenige etrafbepaliDgen toegevoegd, van wdke wel Diet, geiijk yan de wetten yau Drako, kon ge- , «gd worden, dat ce met bloed geschreven waren, maar die daarom niettemin alles be- -halye nialseh waren door de zware en yeel- Tuldige beboetingen «n yergoedingen '). : Hoezeer yelen onder de aanweaige fabrikan- ten in bet aangeboden lokaas van yrije beschik-. king niet bard beten en, <*^ yerwend, geiijk se waren, dat men ban de pap in den mond gaf, — de expiratte der bestaande kontrak- ten yerkoaen af te waebten, ten einde gedn- rende al de jaren, die bun nog overbleyen, bp dezelfde yoor ben 200 gemakkelijke, aange* name en voordeelige wijze te kunnen blijven yoortwerken '}, en inmiddels de werking der nieuwe regeling gade te slaan; waren er ech- tef sommige, die, waarsobijnlijk omdat ze hunne ondernemingen yrijgewerkt badden en dus. bij bet kostende der auiker niets yoor rente of ttflossing Tan het yoor de ondern^ning be- stede kapltaal meer bdioefden ia rekening te brengelD, of wel om andere redenen, zoo ala yergrooting yan aanplant, regeling tot ge- makkelijke afdoening yan aan 'a lands kas yer- adittldigde gelden, of zeer op banden zipde expiratie der kontrakteny esi wat dies meer zij, tot de nieuwe yoorwaarden toetraden ^); ') Zelfs liep een fabrikant geraar van aitzettiQg wegeoa a&nmatiging van gezag en misbaadeling der bevolking, en werd h^ bovendiea in beide die opzigtca verantwoordelgk gesteld voor de hande- lingen ^ijner ondergeschiktea. Het aan de kon- trakten toegevoegd artikel omtrent de vergoedingen en beboetingea geeft» vooral door de keur der be- woordingen, den indmk, alsof men bij het gon- yeroemeat meeade, met een hoop geluksoekers ■let van den besten stempel te doea te hebben* *) Benevena een paar in Cheribon, een iu Peka- loDgan, drie in Samarangj een in Japara, een iu Soerabaja, ^^a in Probolinggo, 66ji in Bezoeki en 44tk in Kediri, bleven al de Paaoeroewaneche fabric^ ken op den oadea voet voortwerken, *) Het getal der hier bedoelda ondernemingen heefb waarschijolgk niet meer dan zes bedragen. Bovendien waren er andere; oaderttemingen, ten terwijl ongeveer 17 nieuwe ondememuogeB, gebeel op den voet der nieuwe regeling, tus* scben de jaren 1347 en 1853 tot sUad kwamen. Men ziet daaruit, dat, in weerwil van de zoo yeel minder voordeelige voorwaardea van 1847, de lust tot -bet bekomen yan suikerkon- trakten nog niet bekoeld was. Zelfs bad het koopen en vooral bet in huur nemen van 1k- staande ondernemingen tot eene vroeger on- gekende boogte plants. Wij kunnen dit aau niets anders toeschiij- ven, dan aan de onbekendheid, waarin mea algemeen verkeerde ten aanzien van het koa- tende der suiker, — :• weUigt ook aan de mee- uing, dat bet met de toepassing der nienve kontraktsbepalingen, hoe donker die er ook mogten uitzien, vooral op bet stuk van het al of niet verleenen van hulp door de plaatselijke autoriteiten, niet zeer strong opgenomen zot worden. Watnudielaatstemeening betreft, — hoezeer het niet aangenaam was, om zoo geheel af ban- kelijk te zijn van de meerdere of mindere berdd- willigheid en welwlllendheid dier autoriteiten of van verschillende omstandigbedeu, die daarop van invloed konden zijn, •*- over diejbereidwil- ligheid, — betzij bet gevaar van yermindering der kultuurprooenten, betzij aiidere bewee^- redenen daartoe het hunne bijdrocgen, — h^bea de meestoa niet te klagen gehad, — zoo webig zelfs, dat nu nog, in weerwil van al hetgeea er beweerd is geworden omtrent de mogeiijk- beid, om tot gdieel yrijen arbeid over te gaan, blijkens de regeringsverslagen in meep dan^oe residentie en ten behoeve van nieer dan eene fabriek, de tusscbenkomst der plaatselijke be- sturen tot het doen verLeenea van hulp in yersobillende opaigtea met ontz^ wordt* Wat evenwel de onbekendheid met hetkos- tende der suiker betreft, niet zeldzaam is het, dat in Indie, zoo ergens, berekeningen, waar bet zoo op aankomt om te kunnen nagaan of betgeen men voornemens is aaa te vangen, eenig uitzigt gceft op voordeelige resultaten, op zeer losse gronden gemaakt worden. Zoo ging men, bQ de yaatstelliug der nieave rege- ling van 1847, om aan te toouen, dat de daarbij aangenomen levering^iJB dor suiker getale van 34, voor soo veel wg hebben kunnca nagaan, die reeds voor 1847, onder de voorwsarde van vrge beschikking over het '/s der prodnkti^i en zonder andere wijzigiog der bestaande kontrak- ten, dan voor zoo veel dit punt aanging^ zich ver- bonden hadden tot het werken en leVerea op staod- monsters. su. 631 niet onToordedig was, uit van de blijkbaar door geen groadig onderzoek geikoegfiiam ge- ^aalde bewering, dat • in het algemeen de fa- brikatiekosten gerekend konden wordea tus- acbea do / 5 en / 6 per pikol te bedragen. Daargelaten nog, dat in dat cijfer niet eens be- grepen was het Terschuldigde voor aflossing en rente van bet kapitaal, dat voortaan niet meer renteloos uit 's lands kas zou verstrekt wor- =dei^ en door- de oudernemers uit eigen mid- dden of door opneming moest worden ge- vonden, zoo Ueek het al spoedig, dat, zelfs ongerekend die kieinigboid, de raming, welke* wtorschiinJiJk- gebouwd was op het vro^er bestaande, verrebeaeden de werkelijkheid was. Zooveel is zeker, dat tegen het einde van 1849 of in het begin van bet volgend jaar aaa den Goaverneur-Qeneraal eene bij de Di- rectie der kultnres opgemaakte nota werd in- gediend, w^arbij men, alweder ongerekend het Terschuldigde w^ens rente en aflossing, voor bet kostende van een pikol soiker kwam| tot ecn cijfer van ongeveer / 8 *). Dat die latere raming dec kosten van fabri- katie meer naar waarheid was gemaakt, willen wijy Toor zoo verre dit in twijfel mogt worden getrokken/ door de yolgende, voor de meeste uitgaven zeer matig gestelde rekening aan- toonen, waarbij wij uitgaan van de volgende punten: 1". dat het hier geldt eene met stoomtoe- atellea werkende l^briek, welke bij den opbouw gekost heeft / 350,000, vpor welke som eene rente is bedopgen van 7Vs ^lo> ^^ ^ 9<^ ^^> als waarTOor men in Indie b^jna met geeue mogelijkheid geld kan bekomen, althans niet zonder meer sollden waarborg, dan in een sui- kerkontrakt ts yinden was, — 2^. dat aan zoodanige fabriek yerbonden was een aanplant vafa 400' bduws, ' 3"*. dat van dien aanplant gemiddeld was verkrc^en 40 pikols per bouw '), *) Wg kannen niet met sekerheid zeggen, of dsarmede koper- dan wel zilvergeld bedoeld werd. Waareehgnl^jk ihei biatste^ omdat, hoczcer het reke- nen ingAldeus koper van 100 duiten, vooral in de hinnenlandeD, nog veel in gebraik was, zelfs na de inyoering der recepissen, vertegenwoordigende gul- detift silver yan 120djaiten, ja joffipiele stakkeo des- tijda reeds alle berekeoingen gemaakt werden in zulke recepissen. S) In 1847 kon de gemiddclde prodaktie der Jayisebe saikerfabrieken nog niet op 40 pikols gesield worden. Zelfa eeu 13tal jarca later, tocn 4^. dat van de verbregen prodaktie gemid- deld V» bestond nit suiker W. 18, Vs ^t; N^ 16 en V, nit sniker benfeden N*. 16, waar- voor wg gemiddeld N**. 12 mogen stellen. 5**. dat voor koelieloonen, — daaronder be- grepen niet alleen de koelies, die door de be- sturen werden geleyerd, maarook het zooge- naamd vast werkyolk, alsmede de mandors en de stokers bij de yuren *), — gemiddeld 25 cents daags per man betaald werd/ — 6^ dat gemiddeld de werktijd, dat is do tijd voor het afwerken van den oogat, 320 dagen bedraagt, waarbij nog 1^2 maanden komen yoor hetgeen er na den afloop yan deii maal-tijd nog te doen yalt met bet koken der stroop en het in leyerlaren staat breiigen yan de prodttctie,'— 7**. dat de betaling van den snikerkoker en zijn personeel bedraagt 30 cents per pikol suiker •), — 8*. dat de gemiddelde opbrengst der velden kan gesteld worden op 2,150 bossen per bouw, en yoor snijloon betaald werd 7s ^^^^* ^^ voor transport I'/j duit*) per bos, — 9**. dat de- emballage der suiker gesobiedde naar rede van 3*/4 pikols per krandjang *), — 10°. dat gemiddeld een krandjang met dek- eene nieawe regeling op de aitgifte van sniker- kontrakten werd rastgeateld, werd dat gemiddelde met niet meer dan 2^8 pikols orerschreden. Maar wat hier nog meer te beteekenen heeft, van boeveel fabrieken zon het wcl kaniieni aangetoond worden, dat ze, van het begm tot het einde yan bet kontrakt, de jaren dooreengeslagen, gemiddeld 40 pikols per bouw hebben gemaakt? ') Gewooniyk kreeg men de Oonyememente-koe- lies destgda tegen 20 iL 25 dmten per man dage- lijks. Het yaste werkyolk werd geengageerd tegen meestal SO duiten per man dagel^s. De bezoldi- ging ^an 10 k 12 mandors kwBmt)p ongeyeer ^12 k/l4i koper 's maauds yoor ieder te staan. Een 8tal atokers b(j de iutdamping en een 4tal bg de stoomvuren werden gewoonlijk betaald do eersten met'/ 12 koper, en- de laatsten* met f2^ kf%0 koper 's maands per man. *) Er waren fabrieken, bij welke die betaling 25 e^qts bed^oeg, -7- andere weder, bg welke zg berekend werd naar rede van 35 cents per pikol. Wg nemen hier het gemiddelde. •) Tegenwoordig wordt door versohillende ftibrie- ken reeds '/^ cent en IVi Cent per bbe yoor sag- en transportloon betaald. *) Volgens de kontraktsbepalingcn mogt een krandjang niet minder dan 8*/, en niet meer dan 4 pikols suiker inhonden. Het gemiddelde daaryan bedraagt dus 8^/4 pikols. 63e su. Bel, kadjangmaiteo, roitao eu stiunploon kwam te staau op /I koper of onge?eer 83 cents, en 'll^ dat het transport der suLker van de fiibrick naar de plaata van afscheep of aflere- ring kwam te staan op / 1 zilrer ') per krandjang. In verband tot dit een en ander kwam de rekening 200 wat neder op het volgende: Rente en aflossing in 20 jaren van een kapitaal van / 350,000 opgeno- silver, men tegen 77a7o ^®*^ 'ajaars, ruim / 34,000 Assurantie, onderhoud der gebou- wen, onderhoud en slijtage der ma- chinerieii, waarvoor, bet een met het ander, geeteld kan worden 2 ®/^ van het kapitaal , 7,000 Traktement van den fabrikant of adminbtratear 2i/600 'smaands . # 7,200 Traktement van 66n opziener k f 100 'smaanda , 1,200 ' Bezoldiging van een tweeden op- Eiener of klerk it / 50 's maands . # 600 Traktement van den maohinist k f 300 's maands , 8,600 Betaling van den suikerkoker en njn personeel k ^0 cents per pikol # 4,800 Plantloon van 16,000 pikols, waarvan : 12,000 pikols i\ / 3.50 koper. . g 35,000 4,000 , , , 2.50 , . . # 8,333 Belooning der dessa's hoofden a / 2 koper per bouw van 400 bouws # 666 Kultunr-prooenten ^ 50 duiten per pikol van 5,333Vs pikols, of het ^n derde der prods ktie, waarover aan den fiabrikant de vrije beschik- klng was gelaten , 2,222 Snijloon ^ Vs ^^^^ P®^ ^^^ ^"^^ 860,000 bossen riet, de opbrengst van 400 bouws, tqgen gemiddeld 2,150 bossen per bouw # 3,583 Transport van 860,000 bossen riet k IV, duit , 10,750 £mballage van 16,000 pikols sui- ker in 4,266 krandjangs, 2i / 1 ko- Te transporteren. . / 118,954 ') Er waren fabrieken, die iiiet meer dan 85 cefttb per krandjang betaalden, maar dit was slechta b|j ttitsondering wegens de nabijheid der afleve- ringiplaats. Er waren 00k ver afgelegen fabrieken, aan welke het transport der soiker tot zelfs op / 8 koper of /2Vt silver kwam te staan. Het in den tekst gesteld cijfer van / 1 is das nog ver beneden het gemiddeld tasscben die beide uitersten, en stellig minder dan in den regel betaald werd. Per transport. * . ./ 118,954 per per krandjang, het stamploon daaronder b^repen # 3^555 Transport van 4,266 krandjanga suiker ii / 1 silver per krandjang • g 4,266 Betaling van Gouvernements-koe- lies, vast werkvolk, mandors en stookers, te samen ongeveer 270 man daags, gedurende 120 dagen, ad gemiddeld 25 cents per man • . , 8,100 Uitgaaf voor ongeveer 60 man nog gedurende een paar maAnden, ad gemiddeld 25 oents per man <iaags g Braudhout, calculatief • . • . # Uitgaven voor potten* tjapeels, kalk, klapper- en djarak'ci&iti vet, menie, bamboe enz. calculatief . . , Uitgaven van diversea aard, als voor kleine transporten, reiskosten, kantoorbehoeften, kosten op de kea- ring en afievering der suiker en een oogstfeest aan de bevolking, cal- culatief » 1,200 900 7,000 2,200 Te zamen. . / 146,175 of gemiddeld ruim / 9.13* per 'pikol; en hoe stond nu daartegenover de rekening der ontvangsten? Bijaldien de levering aan het Gouvernement ad 10,666.66 pikols of het Vs der produktie voor de helft bestond uit N**. 18 en voor de audere helft uit N*. 16, dan ont* ving de fabrikant gemiddeld / 11 koper per pikol, of silver . . . / 97,777.77 en na aftrek, yoor kommissie aan het met de aflevering belaste han- debhuis ad 1 Vo> ^^^ • • • t m.71 zuiver / 96,800.— terwijl de verkoop van het V» ter vrije beachikking, gemiddeld bestaande uit suiker ^*. 12, tegen / 12 silver *) per pikol, opbragt nagenoeg / 64.000 ofnaaftrek van2V,*/o Toor kommissie ad. . # 1.600 , 62,400.— weshalve hij in het ge- hed ontring / 169,200.— 1) Tegen / 12 silver voor gemiddeld N^. 12, was de marktprijb van N®.. 16 /14 per pikol. Beze laatste prgs is, berekend over het tigdvak van 1847 tot 1860, toen weder eene nieuwe regeling tot su. 688 of/ 0.95 per p&ol, soodat de winsty berekend over de gekeele prodnktie, ongeveer Sl^s cent per pikol bedxoeg. X7it dese rekening, waarb^ "wij eene menigte Tan eventualiteiten buiten aanmerking hebben gelaten, zoo als: bet tegenvalleii van den oogst, onToondene tegenspoeden gedarende den oogsttijdf wanlevering ten gevolge daarvan, met de daaroit voortvloeijende vergoedingen en beboetingen, eindelijk de mogelijkheid^ dat de fabrikant door ziekte als anderzins verbin- derd werd zelf de onderneming te beheeren, en das in de verpligting kwam, om er eenen administratear op na te houden, — nit deze rekening, waarop men niet ligt de aanmerking zal kunnen maken, dat zij te hoog is opge- Toerd> blijkt alzoo hoe weinig er noodig was, om de winst, zoo al niet in yerlies te doen verandereii, dan toch zoo gering te maken, dat men billijkerwijs de vraag zou mogen doen, wie, met de noodige kennis van den waren stand van zaken en met zulk een uitzigtvoor zich, zelfs maar met eene geringe mate van gerustheid, een zoo aauzienlijk kapitaal op eenen £00 grooten afetand en in zulk eene zaak zon willen wagenP Men zeg^e niet, dat er fiibrieken zijn, die meer dan 40 pikols, ja 50 en GO^pikols per bouw gedurende eene reeks van jaren maak- ten. Tegen misschien een twintig-, of hoog- stens een dertigtal, aan wie een zoo gnnstig «Und kwam, niet te laag bepaald. Wy hebben b\j ont ondenoek naar de reaultaten der Terschillende fabrieken in de tabellen voor elke residentie steeds N*. 14 genomen voor het gemiddeld nommer der prodaktie beneden N*. 16. Zonder bepaalde opga- Yen omtrent de venchillende nommers en de kwan- titeit, wMFuit dat gedeelte der prodaktie bestond, meenden wij> dat N®. 14 daarroor niet te hoog ion z\jn, en toen wQ eenmaal dat nommer als gemiddeld hadden genomen, z^*n w^ daarmede ook Toor de yersohiUeade reeidestien voortgegaan. Maar in ons onderzoek genaderd tot Probolinggo, van welk gewestde nommers, waarnit de produktie bestond, leer gedetailleerd zyn opgegeven, bleek het ons, dat het gemiddeld der prodaktie beneden N^. 16, hoezeer in Probolinggo blgkbaar gewerkt wordt op het Terkr^gen ran saiker van hooge nommers, niet Mns N^. 12 kon halen. Op grond dier bevinding is het, dat wij hier dat nommer nemen voor de bereke- Bing der verkoopwaarde ran de zoogenaamde Trge betchikking saiker. 