Corporate financial management
Tegenover de hier verkregen resultaten zou- den wij gaarne de vraag beantwoord zien, hoe het komt, dat de rijstbouw van Bagelen, die, hoezeer hij blijkt bijzonder gunstig te zijn wat aangaat de produktie van den grond, niettemin voor de voeding geheel ontoereikende is, en niet alleen niet toeinetmt in verhouding tot de ver- meerdcring der bevolking, maar in het tijdvak van 1856 — 1860, voor zoo veel aangaat de be- plante uitgestrektbeid gronds, zelfs meer dan stationair is gebleven? Moet de redeu daar- voor worden gezocht in gebrek aan gronden, of wel in overspanning van de krachtcn der bevolking? De geringe beplanting per laud- bouwend huisgezin, gevoegd bij het niet talrijk van velden verstoken gedeelte der bevolking. *) Waarschijnlijk toch zal die hoogere prodnktie niet op rekening der 8awah*s knnnen gebragt wor- den, — niet alleen wcgens het gering gedeelte dat zij voor den aanplant geleverd hebben, — maar ook omdat vemioedelijk de sawah's meer byzonder voor de zeer aanzienlijke Bagelensche indigoteelt worden in beslag genomen, en die teelt, waar zij plaats vindt, alles behalve de produktieve kracht van den grond doet toenemen« 18S RI. kan op de eene zoowel als op de andere dier redeuen wijzen. Pasoeroewan. Zeer gnnstig is hier de uitgestrektheid der aan de bevolking toebehoo- rende sawab's. Deze is zoo groot, dat na af- trek van bet benoodigde voor de GouTeroe- ments kultures, — hetgeen niet gering is, — de verbouw van padi yoor meer da'u 99 '/o beeft kannen gescbieden op sawab's, waarvan Vb of 1275 "/o met padi gendjah en dus '/g of bijna 87 '^/o met padi dalem. — Daarbij mag eene geringe beplanting, welke 33 Vj % is be- neden bet gemiddelde yoor al de residentien, weder als lets betrekkelijk gunstigs worden bescbouwd, in zoo ver namelijk ^de landbou- wende bevolking voor 85 7j ^lo» dus op 14 V2 */o na gebeel, kaltuurpligtig is, zoodat zij bezwaarlijk meer met de noodige zorg zou bebben kunnen verbouven. Wei bedraagt bier bet van grond- bezit verstoken gedeelte der bevolking raim 31 Vo ®^ ^Vs 7o ^^^^ ^^^ ^^^ gemiddelde Yoor al de residentien; maar met bet oog op de omstandigbeid, dat Pasoeroewan een gewest ^ is van veel bandel en nijverbeid, is bet niet waarscbijnlijk, dat de landbouwende bevolking daarvan veel bulp beeft te wachten ^). Yeel- eer is bet te denken, dat de landbonwende bevolking, als bestaande grootendeels uit Ma- durezen van afkomst, — een kracbtiger en ijveriger ras dan de gewone Javanen, — de meeste bulp in baren eigen boezem vindt. — Heeft zij daaraan en aan de andere opgenoem- de gunstige omstandigheden hare meerdere, maar daarom niettemin voor de voeding ontoereiken- de produktie tot zekere boogte te danken, zoo mogen wij de vrucbtbaarheid van den grond, waardoor Pasoeroewan bijna in alle opzigten aan bet hoofd der Javascbe residentien staat, er nog bijvoegen. Bantam. Ook voor dit gewest wijst de tabel N"". 21 eene produktie aan, die ruim 16 "/o meer dan de door ons als mogelijk ge- calculeerde bedraagt. Daar de rijstbouw voor nog geen '/^ gedeelte beeft plaats gehad op sawab's, en voor ruim '/j gedeelte op drooge gronden, is bet wel waarschijnlijk, dat die meerdere produktie voor een groot, zoo niet bet grootste deel moet worden gesteld op re- «) Dit wordt eenigzios beveatigd door de bijzou- dcrheid, dat de koffijplantende bevolking by den plak hulp crlangt van mcnschea, die alsdan daar- voor uit bet naburige Kcdiri overkomen. kening der laatstbedoelde kategorie van gron- den, die in dat geval meer bebben afgeworpea dan bet daarvoor door ons aangenomen cijfer van 12 pikols per bonw. Tot die gunstige produktie, — gunstig wel te verstaan uit hot oogpunt der produktiviteit van den grond, doch niet uit dat van bet benoodigde voor de Toe- ding, — - bebben, in we^wil van de ongun- stige verbouding der sawab's tot de drooge gronden, verscbilleude omstandigheden mede- gewerkt. Daaronder rangschikken w^ in de eerste plaats, dat bier geene Gouvernements kultures bestaan, waarvoor de bevolking van bare gronden behoeft te missen, — vervolgeus eene uitgestrektheid gronds, per landbouwend buisgezin met padi beplant, zoo gering als, na Kadoe, in geene andere residentie aangetrofen wordt, — eindelijk nog dat slechts SG^/i^ °/« der landbouwende bevolking bij de koffij kul- tuurpligtig is. — Misschien heeft daartoe ook bijgedragen de omstandigbeid, dat, volgeus de hierboven reeds aangebaalde bekentenis ran den Oud-Gouvenieur-Generaal Rochusssk, een groot gedeelte der gronden in handen is der hoofdeu, die wel zullen gezorgd bebben voor eene behoorlijke bebandeling van den rijst- bouw, voor zoo ver bun belang daarbij be- trokken kon zijn. Uit de 4 laatste kolommen der tabel K°. 31 blijkt, dat de gebeele bevolking behoort tot de kategorie der landbouwenden, en dat derhalve geen gedeelte er van verstoken is van bet be- zit van velden ; maar in verband tot de laatst- vermelde bijzonderheid kunnen onze daarom- trent gemaakte berekeuiugen niet onvoorwaar- delijk worden aangenomen. Bezoeki. De werkelijke jvoclt-produktle dezer resideutie overscbrijdt met l^^lo de door ons als mogelijk gecalculeerde. Daartoe beeft in de eerste plaats bijgedragen, eene voor den /MM^i-aanpIant zoo gunstige verbouding tus- scben sawab's en drooge gronden, dat van de laatste kategorie nog geen 7'/4 •/o tot den rijst- bouw heeft behoeven gebezigd te worden; — in de tweede plaats eene beplanting per buis- gezin, die, hoezeer aanzienlijker dan in Pasoe- roean of ProboUnggo, toch altijd nog ruim 26 Vs */o beneden bet gemiddelde voor de geza- menlijke residentien is; en in de derde plaats bet individueel grondbezit, waardoor de bczit- ter, hoezeer tijdelijk van zijnen grond, hetzij geheel, hetzij gedeeltelijk afstand moetende doen ten behoove van 'sGou?ernement8 suiker- kultuur, toch altijd verzekerd blijft van bet ' zelfde stuk gronds later weder terug te zullen BX 191 bekomen *). Wei is de landbouwende oerol- king iiier roor 65'/^ Vo Icnltuurpligtig geweest en bceft het Tsa landbesit yerstokea gedeelte der berolkiog, dat slechts 17Vs ^/o bedraagt, ook in verhand tot de bestaande suikerfabrie« ken ais holp roor de landbouwende bevolking niet reel te beteekenen; maar daartegeuover stiat, dat vij ook faier te doen hebben met eene bevolking van Madureschen oorsprong, tersgl de jaarlijksche overkomst van een aan- Ul Madnrezen, die der bevolking tot hnlp in lore ▼erkaamhedea strekken^ eene bekende zaak is. Preanger Kegentsehappen. De meer- Jere prodnktie Tan dit gevest» welke ruim iO*/j^/| bedraagi^ van de door ons gecalcu* leerde, scfaijnt op rekening der koltunr op sa- Tab's te moeten gesteld worden, aangezien de rerboaw van padi waarschijnlijk voor ruim 53 «/, daarop en dua voor nog geen 17 */o op drooge gronden heeft plaata gehad. Bebalve dize 2eer gunstige verboading tosacben sawab's ^ drooge gronden, moet tot die meerdere prodoktie ook niet weinig bebben bijgedragen k omstandigheid, dat men bier geene Gonver- Lemests kultnres vindt, Toor welke gronden iier berolking benoodigd zijn '). De beplanting b sleehts weinig beneden bet gemiddelde Toor de gaamenHike residentieo ; maar daarentegen is ie laadbouwende bevolking voor 64 ®/o kul- tsorpljgt^ bg de koffijteelt; ofscboon daarte- m overBtaat, dat mim een derde der totale befolking vcrstoken is van grondbezit en de l^bouvende bevolking dus bij dit gedeelte cenige hnlp bij baren arbeid moet vinden. Probolinggo. Zoo gunstig is bier de Terijooding der sawah's tot de drooge grou- ilea, dat, hoezeer de uitgebreide suikerteelt in *) Zecr lexeaswaardig is betgeen de Minister van iglomen PiAVflaBV vak ds Putte omtrent dat in- iTidaed grondbezit in Bezoeki en Probolinggo, in rerbiad tot bet kaltanrstelsel, heeft gezegd in de lOifig der Tweede.Kamer der Staten-Generaal van ^ Mei 1863. Zie de gepubliceerde beraadslagingen u: Je beide kamers over de begrooting van het De- [.^emeot van Kolonien voor 1863, pag. 62, 2e kolom, ^'liiaea. '' Vrocger heeft men in de Preanger-landen indigo- k^iaor gehad, welke echter in 1856 is opgeheveu uit k:of(2c van de ellendige reaoltaten, die zij gaf. Mia- »:h:ca is het aan die kultunr, welke zoo bgdraagt tot titpnttiiig van den grond, te wijten, dat in de eerste ^ jsRa AA de opheffing er van de boven onze t9r Ki:^ boogvn ffodaktie niet nog grooter is geweest deze resideiitie geen gering gedeelte der eerst bedoelde gronden iuneemt, en dus een even ssoo groot deel waarscbijnlijk niet anders dan met padi gendjah heeft kunnen beplant worden, d^ |Mi^»-teelt evenwel voor slechts iets meer dan Vs "/a <^P di^ooge gronden heeft behoeven te geschieden. — Daaraan, als ook aan eene be- planting per landbouwend buisgezin, welke bijna 34^) ^/o beuedea het gemiddelde voor Java b, zsd de meerdere produktie boven onze raming waarscbijnlijk te danken zijn. Of die geringe beplanting, — welke slechts ab iets gunstigs te bescbouwen is, in zoo ver de be- volking, bij den arbeid dien zij voor de Gou- vernements kultures te verrigteu heeft, daar- door hare eigen kultuur met meer zorg kaa behandelen, — aan gebrek aan gronden, die tot sawah's kunnen wordeu gemaakt, moet wor- den toegeschreveu, dan wel in verband staat met den van de bevolking gevorderden arbeid, waardoor zij verhinderd wordt, meer, althaus met de noodige zorg, te bebouwen, is niet met zekeibeid door ons aan te wijzen. Om ver- schillende redeneu meenen wij evenwel de oor- zaak in de eerste veronderstelling te moeten zoeken. Wel is de landbouwende bevolking hier voor bijna 73 %, dat is nagenoeg 26 Vo boven het gemiddelde, kultuurpligtig ; maar het lijdt geen twijfel, dat zij eenige verligting voor haren ar- beid moet vinden bij het van grondbezit ver- stoken gedeelte der totale bevolking, al is het dat de vele suikerfabrieken in deze reeidentie en de vele ondernemingen tot opkoop van ta« bak, die zich in de laatste jaren hier gevestigd hebben, een belangrijk deel van die kategorie der bevolking voor zich benuttigen. Ook in de overkomst van Madurezmi zal waarschijn* lijk de huidbouwende bevolking eene niet on- beduidende gelegenbeid tot verkrijging van hulp vinden. — Daarentegen zien wij in de zeer aan- zienlijke teelt van tweede gewassen, welke bier plaats heeft, ^) eenig bewijs, dat de landbou- wende bevolking door inkrimping van die teelt des noods aan baren verbouw van padi eene belangrijke uitbreiding zou kunnen geven; maar dit niet doet welligt om de voordeelen, aan de teelt van tweede gewassen verbonden, — welligt ook omdat zij zoo min mogelijk rijst wil verbouwen anders dan op sawah's, uit on- dervinding, dat de teelt op drooge gronden niet genoeg beloond wordt. — Dit laatste wordt nog meer waarscbijnlijk door de omstandigheid, <) Zie de daaromtrent gegevea cgfers hierbovca op pag. 78, 2e kolom van dit Deel. 1 194 RI. dat de teelt van djagong eene groote rol speclt onder die tweede gewassen, zoodat bet nict is 'wegeua overvloed aan Toedingsmiddelen^ dat hier de rijsibouw zich meer uitsluitend tot sa- wah's bepaalt. Is deze laatste conclusie uiet geheel uit de lucht gegrepen, dan zou men daaniit ook nog kannen afieideo, dat bet ma- ken van sawab's in deze resideutie, alibans in de streken waar de bevolking zicb meerendeels opboudt, eene grens beeft bereikt, die geene, alt bans eenigzins belangrijke uitbreiding ran bet irrigatiestelsel toelaat. Tagal. Hetgeen de jMwft-teelt meer dan onze ramiug beeft geproduceerd, bedraagt on- geveer 5Vs **/o« ^^ verbouding tusscben sa- wab's en drooge gronden is bier zeer guu- stig, zoodat men nog voor geen vijfde gedeelte der beplantiug de laatste soort van gronden beeft beboeven te gebruiken *). — De beplan- ting per buisgezin is zeer aanzieuHjk en be- draagt bijua 5!^ "/q boven bet gemiddelde voor de gezamenlijke residentien. — Bij eene vrij onbeduidende teelt van tweede gewassen scbijut die aanzienlijke beplanting ') mogelijk te zijii geweest, doordien nict meer dan SOVs % ^^^ landbouwende bevolking kaltuurpligtig en rnim 48 Vt ^/o ^^^ ^^ totale bevolking van grond- bezit verstokeu, en dus daarbij belaugrijke bulp voor de landbouwende bevolking te vindeu was- Kediri. Naar onze overtuiging beeft hier belangrijke verzwijging van produkt plaats ge- had en moet de meerdere produktie boven ouzo ramiog veel hooger zijn gcweest dau 0.88 ^l^ zoo als bij de tabelN". 21 wordt aan- gegeven. — Tot die meerdere produktie beeft ougetwijfeld bijgedragen eene . zeer guustige verbouding tusscben de sawab's en drooge gronden, waardoor de padi-tixXi slechts voor 11 "/o op de laatste soort beeft beboeven te ge- schieden. — Be l)eplaQting per buisgezin is icts meer dan bet gemiddelde voor al de resi- dentien. De landbouwende bevolking is voor bijna 80°/^ kultuurpligtig; maar daarentegen is Vs gedeelte der totale bevolking van groudbe- zit verstoken. Kadoe. Dit gewest staat op de scheiding <) Die ganstige verbouding tasschen sawah's en drooge gronden is evenwel in bet tijdvak van 1856 tot 1860 gaandeweg verminderd. Zie hierboven op pag. 56, 2e kolom. *) Ofsehoon daarin ook gaandeweg afneming hceft plaats gehad. Zie tabel N^. 7, pag. 102. tusscben de residentidu, die meer en die min- der dau onze raming hebben geproducecrd. — De landbouwende bevolking, — en die maakt bijua de gehccle bevolking uit, daar bet van grondbezit verstoken gedeelte uiterst gering is, — is voor ruim 91 */o kaltuurpligtig. Dit wordt eenigzins opgewogen door eene zeer gc- ringe beplanting per buisgezin, — de geringste van al de residentien en bijna 65 7} Vo beneden bet gemiddelde. Dit laatste, waarbij nog komt, dat de gebeele padi-XtfM op sawah's heeft kun- nen geschieden, zou bij de bekende vrucbtbaar- heid van den grond eene gunstiger produktie doen verwacbteii, — maar de vraag is, of de bevolking uiet de handen vol heeft en of dc indigoteelt, die hier bestaat, niet bezig is, om haren uadeeligen invloed op de gronden uit te oefenen. Samarang. Wanneer men nagaat, dat in deze residentie de uitgestrektheid gronds, iu vijf jaren met padi beplant, 1,015,586 bouws bedraagt en de produktie op ruim lO'/g mil- lioen pikols padi is opgegcven, dan zal men moeten toes tem men, dat eene mindere produk- tie van slechts 4*/^ "/q beneden onze raming weinig te beteckenen beeft. Wanneer men daarbij in aanmerking neemt, dat, volgens do opgaven der regeriDg, in 1857, 1859 en 1860 mislukt zijn 41,9667, bouws of 47,% van de bepknte uitgestrektheid, dan zou men, naar ons inzien, tot de conclusie geregtigd zijn, niet alleen dat bet verschil tusscben de werkelijke en de door on»als mogelijk gecalculeerde pi o- duktie komt op rekening der mislukte veldeii, maar ook dat onze maatstaf hier blijkt niet overdreven te zijn en dus Samarang mede ge- rangschikt kan worden onder die gcwesteu, waarvoor die maatstaf als geldig kan worden bcschouwd. — lliermede wordt bet getal der residentien, wier produktie daarbeueden is ge- bleven, in effecte gereduceerd tot 8. Dit resultaat, in verband tot de in bet re- geringsverslag over 1855 *) vermelde bijzonder- bcid, dat iiL bet Kendalschc*, waar bet gi'ootste gedeelte der sawab's wordt gevonden, de op- brengst per bouw op 30 pikols kan gcstelil worden, verdieut allezius onze opmerking, oin- dat daarmede eene produktie van 12 pikols gemiddeld per bouw drooge grond, — en bet blijkt, dat de Samarangsche padi-tceit voor bijua 543/4 "^/o op die soort van gronden beeft plaats gehad, — volkomen aannemelijk is. De beplanting per landbouwend buisgezin is 7 Pag. 105 der officiele uitg&ve^ EL idS bier lOVc 7o boven het gemiddelde voor de ge« zamenlijke resideQtien; maar daartegenover vas de landbouwende bevolking Yoor slechts 3^/4 '/a kultuurpligtig ; terwijl ruim Ve g®" deelte der totale bevolking van grondbezit ver- stoken was. — Dit laatste evenwel, als be- drageude Si^l^ '/^ beneden het totaal gemid- delde, heeft tot bulp van de laudbouwende berolking weinig, zoo lets, te beteekenen, aan< ?eziea ket grootsie gedeelte van die kategorie Jer berolking, behalve hetgeeu er van behoort tot de bevolking der stad Samarang zelve, laarschijnlijk het meest zal geiitUiseerd wor- Qeo bij de suikerfabriekeu en de vele in deze rcsideiitie bestaande ondernemingen tot exploi- Ulie Tan in hnur uitgegeven woeste grondeu. Madioen. Hoezeer Madioen met Kediri ea Patjitan in hetzelfde geval verkeerde met betrekking tot de iuvoering van den maatregel «Ber kwijting der landrente in geld, is er in iie Terschilknde door de regering med^edeelde brzooderheden betreffeude den Madioenschen r.^ibouw niets te vinden, dat ons, even als bj die twee andere gewcsten, zou kunnen doen dedea aan eene verzwijging van produkt. Daariu hebben wij dus geene oplossing te zoe- ^ea Toor de uiikomst, dat de werkelijke pro- jiuktic ruim 23 7$ "/o beneden onze raming is gcbleven. — Ook niet in de verhouding der JtTak's tot de drooge gronden, welke zoo gnn- s^f is, dat de rijstbouvr, wat de uitgestrekt- ^ d der beplante gronden aangaat, slechts voor a^s meer dan Vio gedeelte op.de laatst be- t^^elde soort van gronden heeft behoeven plaats *e grijpen. De landbonwende bevolking is er voor '^'i'/o ^ij de kultures iugedeeld geweest, en l^ezeer dit bijna 10 7© is boven het gemiddelde, zoo KJignt dit wcl opgewogeu te worden door ^e omsUndigheid, dat nagenoeg 36*/5 ®/o der totale bevolking buiten genot van grondbezit 'S V3shake daaruit genoegzaam holp voor de •^dbouwende bevolking te vinden is. — Het e^%e, wat de tabel N°. 21 aanwijst, als vrel- *a aanleiding tot de mindere produktie ge- ?eT€a bebbcnde, is de bijzonderheid dat in Ma- ioea de beplantiug per huisgezin 54^/^ °/q meer Dbiroagt dan het totaal gemiddelde, — eene vcplaoting, die slechts in Cheribon en Krawang Tdrdt overt roffen. Oftichoon wij meermalen op eene geringe be- pjatilmg hebben gewezen als iets voor de pro- (i'^tiC per bouw betrekkelijk gunstigs, voor ^ ter namelijk, bij eenigzins beduidenden ar- * i l»j dc Gouvernements kultures, de bevol- king bij eene kleinere beplanting voor eigen kultuur meer zorg daaraan kan besteden, dan wanneer zij veel aanzienlijker is, — en in dien zin zou misschien de belangrijke beplanting per huisgezin alhier als reden voor de min- dere produktie kunnen gelden, — vinden wij echter geene vrijheid, om die mindere produk- tie daarin alleen te zoeken, — hoezeer, wanneer wij hierbij in aanmerking nemen, de aanzien- lijke teelt van tweede gewassen, het niet te outkennen valt, dat de Madioensche landbou- wende bevolking het volhandig genoeg moet hebben. Daar het nu gebleken is dat de padi-ioeM heeft kunnen plaats hebben voor 10 V3 ^/o op droc^e rijstgronden, dus voor nagenoeg 90 °/q op sawah's, zoo lijdt het geen twijfel, dat het grootste gedeelte, zoo niet het geheel der min- dere produktie op rekening der teelt op de sawah's moet worden gebragt. Is dit zoo, — • en wij zien niet in, hoe het redelijkerwijs te- gengesproken zou kunnen worden, — dan vreezen wij, niet alleen dat de teelt van padi geadjah op sawah's hier eene grootere uitbrei- ding heeft gekregen, dan de tabel N°. 20 aan« wijst, maar ook dat de indigoteelt, welke in Madioen reeds sedert vele jaren bestaat en vrij aanzienlijk is, niet nagelaten heeft, haren verderfelijken invloed tot vermindering van de produktiviteit der gronden, waarop zij plaats vindt, ook hier uit te oefenen. Soerabaja. Bij ons onderzoek omtrent den rijstbouw dezer residentie hebben wij reeds getracht aan te toonen, dat voor een groot ge- deelte de ongunstige produktie waarschijnlijk te zoeken is in dat gedeelte der residentie, hetwelk ligt tusschen de Brantas of Kediri- rivier en de residentien Kediri en Pasoeroewan, omdat in die streken al de gronden gevonden worden voor de aanzienlijke Soerabajasche sui- kerteelt en ook daar de geheele koffij teelt plaats vindt. Wij zouden niet durven verze- kcreu, dat de beplanting per huisgezin, welke volgens tabel N°. 21 ruim 27V3 % "^eer be- draagt dan het gemiddelde voor alle residen- tien, ook voor het bedoelde gedeelte van Soe- rabaja geldt, noch bepalen of zij daar 'tzij gerin- ger, 't zij aanzienlijker kan zijn geweest. Maar zeker is het, dat het cijfer van 47^/3 %, het- welk die tabel voor het kultuurpligtige ge- deelte der landbouwende bevolking aanwijst, voor die streek niet aangenomen kan worden; want nagenoeg de geheele bevolking van het beweaten de Kediri-rivier gelegene gedeelte der residentie heeft met de bestaande kultures niet 136 KL te maken, die alsoo gebeel komen toot reke< ning dcr bevolking van de door ons bedodde Btreek. Is dit zoo, dan moet niet alleen voor de kultuurpligiigheid van dat gedeelte der land- bonwende beTolking een veel hooger cyfer wor- den aangenomen dan de iabel N°. 21 aanwijst, maar zon ook eene beplanting per huisgezin, die het gemiddelde met ruim 27 V? '^/o te boven gaat, — ongerekend nog de pertnrbatie velke door de gedunge verwisseling van gronden Toor de snikerknltuur wordt teweeggebragt, — ons wijzen op overapanning van krachten en bij gevolg doen denken aan eene minder zorg- Tuldige behandeling der eigen knltnur. Die overspanning. wordt niet opgewogen door het cijfer van ruim 46 */„ voor het van grondbezit verstoken gedeelte der totale bevolking, — althans op verre na niet in die mate, als dat cijfer zou doen verwachten; aangezien daaron- der begrepen is niet alleen de aanzienlijke be< volking der stad Soerabaja, maar ook die van het bewesten de Kediri-rivier gelegen gedeelte der residentie ^). In verband tot het voorafgegane heeft, naar het zich laat aanzien, de teelt van padi gendjah op sawah's in het beoosten de Kediri-rivier gelegen gedeelte van Soerabaja eene veel groo- tere nitbreiding erlangd, dan bij de tabel wordt aangewezen, en zal dus daaraan waarschijnlijk de mindere prodaktie van Soerabaja in een niet geringe mate moeten worden toegeschreven ; hoezeer wij niet ontkennen willen, dat een deel dier mindere produktie te vinden is in de door de regering opgegeven bdangrijke cijfers van mislukte velden. Cheribon. Be bij de tabel N°. 21 "ge- maakte berekeningen omtrent de beplanting per hnisgezin, de kultuurpligtigheid der land- bouwende bevolking, en het van grondbezit verstoken gedeelte der totale bevolking, vree- zea wij, dat ook hier den juisten staat van zaken niet aangeven, om ons op den w^ te helpen tot opsporing van hetgeen op den zoo ongunstigen rijstbonw van Cheribon van in- vloed kan zijn geweest. ') Pe omstandigheid, dat de suikerondememingen, welke alien te vinden z\jd in het beoosten die ri- vier gelegen, en uit de regentschappen Soerabaja, Sidho Ardjo en Modjo Kerto bestaande gedeelte der residentie, voor defabriekswerkzaamhedenmoeijelijk- heden ondervinden in het verkrijgen van vrije koelies, en dus door het plaatsetgke beatnnr moeten worden geholpen aan werkvolk nit de dessa's, sch^jnt dan ook niet te pleiten voor overvloed van handen, boven en behalve de landbonwende bevolkiog beschikbaar. Het is blijkbaar, dat, wat die rijstboiiw min- der heeft opgeleverd dan hetgeen wij als moge- lijk hebben aangenomen, en dat bijna 37 Vs 7o bedraagt, geheel moet komen voor rekening van den verboaw op sawah's, omdat, zelfs na aftrek van het benoodigde voor de Gouvernements kultures, de geheele teelt, op nog geen derde ten honderd na, das voor ruim 99^/, 7o' ^P sawah's heeft kunnra plaats hebben; maar de vraag is: waar de grootste misrdceuing zou kunnen worden t'huisgebragt, — in hetooste- lijk en zuidelijk gedeelte der residentie, alwaar men de koffij -, suiker- en indigo-kultures viudt, — dan wel in het westelijk deel, de assistent-resi- dentie Indramajoe, welke buiten den door het knltuurstelsel ingenomen kring iigt? Het zou t-och mogelijk kunnen zijn, dat de rijstbonw in Indramajoe zeer slechte resultaten had gegeven ^\ en daarentegen die in het eigen- lijke Cheribon, — waartoe wij de regentschap- pen Cheribon, ^adja-Lengka, Koeningan en Galoe brengen, -— zeer gunstige; maar het om- gekeerde zou ook mogelijk wezen, en wij vree- zen, dat dit hier juist het geval is geweest. Eene tweede vraag zou zijn: of de beplan- ting per huisgezin in het eigenlijke Cheribon zoo aanzienlijk is, als de tabel aangeeft, — dan wel of zij meer of minder bedraagt? Yoorts of de arbeid, welken de landbonwende bevolking bij de kultures te verrigten heeft, eene behoorlijke behandeling toelaai van die eigen kultuur dcr bevolking? Om dit met eenige juistheid te kunnen nagaan, kan de berekening, voor hoe veel ten honderd de landbonwende bevolking hier kultuurpligtig is, bezwaarlijk tot grond- slag dienen, — omdat het daarvoor berekende cijfer van bijna 61 Vj °/oloopt over de totale land- bonwende bevolking, waarvan, zoo als van zelf spreekt, een niet onbeduidend gedeelte in In- dramajoe t'huis hoort, en dus niet moet wor- den opgenomen voor de berekening der kultuur- pligtigheid, welke natuurlijk geheel drukt op dat gedeelte der landbonwende bevolking, het* welk in den door het knltuurstelsel ingenomen kring gevestigd is. — Eindelijk nog zou men met be trekking tot den arbeid, door dat ge- deelte der landbonwende bevolking zoo voor eigen kultuur als ten dienste van *s Gouver- nements kultures te presteren, de vraag mogen doen, of en in hoe ver van het van grondbezit verstoken gedeelte der totale bevolking, dat zeer aanzienlijk is en niet minder dan 4-7 ^/^ bedraagt, hulp voor dien arbeid te wacht^n is. *) Hoezeer de produktie der in die afdeeling ge- ! legea partikulicre landen daarvoor niet ^XaiU RI. 187 Mttr hoeseer wij, bij de z»eT onvoUedige me- dedeeln^^ der regering^ de onmogelijkheid, om op al die vragen een yoldoend ontwoord te geren aUesms moeten toegeven, zoo hebben vij toch genoegsame redenen, om bet er voor te boudoi, dat de ^Mfc^t-kultaur, meer bijzonder Tu bet bij de Goa^ernements kaltures betrok- iea gcdeelte der landbouwende berolking, met mstig kan sijn geweest, en dat dus de zoo ttDsenlijke mindere produktie ook meer bij- louder op dat gedeelte moet hebben gedmkt. Wij behoeven daarvoor slechtsete wijzen op de ons in het artikel Koffij gebleken schrome- lijke ea on?erantwoordelijke uitbreiding, bier uo de koffijteelt gegeven *). Wanneer wij daarbij in aanmerkiug nemeu, dat hier 10 SQikcrondernemingen bestaan, wier aanplaut in 1S63 nog 4,334 bouws beeft bedragen ^), met U a 19,000 huiagezinnen daanroor ingedeeld, — Toorts dat de indigoteclt er in 1860 nog ge- sebiedde op 1,^0^ /« bouws met 7,823 buisge- Beoen, dan kan het niet anders, of bet kultuor- I^igtige gedeelte der bevolking heeft eenen ar- bdd te Terrigten gehad, die bet bijkans onmo- gflijk maakte, om eene zoo aanzienlijke be- pkoting Tan padi per huisgezin, als in de ta- bel K''. 21 wordt aangegeven, met de'noodige 2org te kunnen bewerkstelligen. Al neemt men zcifs aan, dat de verbouw YAupadi dalem meer en meer, ja gefaeel heeft moeten plaats maken ▼oar dien van padi gendjeth^ dan nog moet in ^se gemiddelde opbrengst van lOVis pikols per boav *) — en dat niet over een enkel jaar, maar oTer een tijdvak ran 5 jaren, — VQor eeae beplanting, welke geheel op sawah's beeft knnnm geschieden, zoo het ons toeschijnt, iKtbevijsliggen, dat deGonvernements kaltures TOOT de bekngen der bevolking tot schade zijn geveest, betzij door overspanning van de krach- ten der berolking, betzij door uitpntting van ^n grond, betzij eindeiijk door de perturbatie, vdke de gednrige verwisseling der daarvoor benoodigde velden in bet ongestoord bezit van een en ketzeifde stuk gronds door een en den- zdMen persoon, en daardoor in de eigen kul- tnar der bevolkmg teweegbrengt. i) Zie daaromtrent het voorkomende in Deel 11, pi?. 182 en volgg. *j 2e den AlmanaJt voor Ned, Indie, 1863, pag. 502. 'i Men ?ergete niet, dat dit gemiddelde, zoo als litt aaog^even is bq de tabel N**. 8, le gedeeltei Wekead is oTer den geheelen aanplant en dus niet OTer hetgeen Terbouwd is op velden die voor de ^aveniements kultures in beslag kunnen worden geaomen. Yan de laatst bedoelde velden kan de Scmiddeldc opbrengst welligt nog lager z^n geweest. Wat eindeiijk ona nog versterkt in de mee« ning, dat het voor het kultunrstelsel dienst- bare gedeelte der landbouwende bevolking het zeer volhandig moet hebben gebad, is de bij* zonderheid, dat, in weSrwil van het ontoerei- kende der produktie voor de voeding, — want ontoereikend moet zij geweeat zijn, zoo er geene enorme verzwijging van produkt heeft plaats gehad, — de teclt van tweede gewassen» — al heeft die zich geheel bepaald tot voedings- middelen, hetgeen niet waarschijnlijk is, — wat de uitgestrektheid der daarvoor gebezigde gron- den aangaat, naauwelijks 4^3 °/o heeft bediageu van de uitgestrektheid voor den verbouw van padi ^). Bern bang. Hetgeen de /Mrii-teelt in deze residentie minder heeft opgebragt, dan wij als mogelijk berekenden, bediaagt ruim 48 Vs °/o* Aangezien de beplanting niet anders heeft kun- nen plaats hebben dan voor ruim 82 % op drooge rijstgronden, en dus voor minder dan 18 o/o op sawah's, is het meer dan waarschijn. lijk, dat het grootste gedeelte, zoo niet het geheel der mindere produktie op rekening der eerstbedoelde soort van gronden moet gesteld worden. Het is niet waarschijnlijk dat de bestaande Gouvemements kultures op den zoo ongunsti- gen rijstbouw van Kembang eenen overwegen- den invloed kunnen gehad hebben, daar nog geen 19 ^/^ van de landbouwende bevolking, — een cijfer zoo gering als in geene andere resi- dentie wordt aangetroffen, -* kultuurpligtig is geweest; hoezeer het mogelijk zou kunnen z^n, dat in den kring van dat gedeelte der land- bouwende bevolking, waarin die kultures plaats viuden, zij de bevolking in hare eigen kultuur hebben benadeeld. Tegenover die geringe kultunrpligtigheid zal eene vrij aanzienlijke beplanting met padi^ — zelfs -wanneer men daarbij voegt het beteelde met tweede gewassen '), — > bezwaarlijk als reden voor de zoo ongunstige produktie kun- nen gelden, alsof de bevolking eenen te zwaren arbeid zou hebben gehad, om dien met de noo- dige zoi^ te kun^n verrigten; want, •— daar- gelaten dat eene bebouwing van nog geen twee bouws gronds per hnisgezin, althans waar de Gouvemements kultures zoo weinig te betee- ') Zie hierboven pag. 64, 1^ kolom. *) Men mag het er voor houden, dat, voor de teelt £00 van padi als van tweede gewassen, men in het tijdvak van 1856*- 1860 in Rembang gemid- deld per huiageiin heeft beplant l*/io bonw. 128 EL kenen hebben als hier, niet overdreyen is, — zoo eou, indien dtt werkelijk geacht kon wor- den het geval te Kijn, de landbouwende bevol- king dan toch altijd nog eene niet onbeduiden- de hulp kunoen gehad hebben in bet van grond* bezit verstoken gedeelte der totals berolking, hetwelk hier niet minder dan 40^/3 ^Jq bedraagt. Otn al het Toorafgegane geiooven wij dus de slechte produktie met meer veiligheid te mogen toeschrijven aan mindere vruchtbaarheid van den bodem, die vooral langs het Noorderstrand dor en zandig is, — en dit schijnt ook eenig- zins bevestigd te vorden door de vrij on vol- doende resultaten der suikerteelt, die, hoezeer in de laatste jaren verbeterd, Rembang, in ver- gelijking met andere suiker producerende ge- gewesten, onderaan doen staan, met uitzonde- ring slechts van Banjoemaas. Krawang. Zonder dat het noodig is hier weder in herinnering te brengen de boven *) reeds verraelde bijzonderheid, dat in Krawang het irrigatie-stelsel, — let wel door het individueel grondbezit, — is in de war gebragt * , en daardoor de padi-ieeli zeer wordt benadeeld, gecft de tabel N*. 21, bij de niet zeer groote vruchtbaarheid van eenige aan het Noorder- strand gelegen streken, ons genoe-g aan de hand, om de ongelukkige produktie van Kra- wang, die ruim 51 ^f^ is gebieven beneden het door ons als mogelijk berekende, voldoende te verklaren. Vooreerst vinden wij eene verhou- ding tusschen de sawah's en drooge gron- den, waarop de j9£tit-aanpiant kan zijn geschied, wel niet zoo ongunstig, dat de laatstbedoelde soort van gronden het grootste deel van dien aanplant uitmaakt, maar toch beneden het ge- middelde, terwijl daarbij komt, dat het groot- ste gedeelte der sawah's, die van 2,81272 bouws in 1856 zijn toegenomen tot 10,828 in 1860, geheel nieuw raoeten zijn, en dus uit den aard der zaak in den beginne minder hebben moetcn produceren. Voegt men nn daarbij in de twee- de plaatfi eene beplanting per huisgezin, zoo aanzienlijk als in geen ander gewest op Java ^) Zie pag. 49, 2e kolom. ■) In Bezoeki en Probolinggo schijnt het irrigatie- stelsel zich met het individueel grondbezit beter te verstann. Ook in Bantam, hoezeer het individueel grondbezit daar geene undere individa's dan de hoofden kent. Zelfs in de Preangerlandeu, waai*, volgcns den Heer K£aijknbrim&, individueel grond- bezit bestaat, is de produktie boven onze raming. Zie de brochure van den Heer Keaijenbeink, Hel pariUnilier landbezit, enz. Tiel, Wede. D. R. van YTEBMjesKERKKN, 1862, pag. 30 en volgg. wordt aangetroffen, en ruim 71^/4 *•/© boTcn het gemiddelde bedragende, — voorts dat de land- bouwende bevolking voor meer dan 93V# °/o» dus ook meer dan in eenig ander gewest, kuU tuurpligtig is, — eindelijk, dat de hulp, die z^ voor haren arbeid bij het van grondbezit ver- stoken gedeelte der bevolking zou knnnen vin- den, niet groot kan wezen, dan is bet eene met het andere genoeg, om ons tot de slot- som te brengen, dat de landbouwende bevolking' eenen te zwaren arbeid moet hebben gehad, om dien met zorg te hebben kunnen verrigten. Banjoemaas. De verhouding tussohen sa* wah*s en drooge rijstgrondcn, van welke laat- ste de bevolking niet meer dan 8^/5 ^j^ voor haren jj^Jt-aanplant heeft behoeven te gebrui- ken, zoodat zij daarvoor ruim 91 ^/j ®/o ***^ sawah's kon hebben, is te gunstig, om daarin eene oplossing te vinden voor de zeer onge- lukkige produktie dezer residentie, welke ruim 57 °/o beneden het door ons als mogelijk be- rekende is gebieven. — Ook hebben wij die niet te zoeken in eene op zich zelve te groote beplanting per huisgezin, daar die, hoe weinig ook, toch altijd minder dan het gemiddelde voor de gezamenlijke residenticn heeft bedra- gen. — Maar die beplanting verkrijgt eenige meerdere beteekenis, wanneer wij daartegen- over stellen, dat de landbouwende bevolking voor 72V5 ®/o, dat is ruim 25 o/^ boven het gemiddelde, kultuurpligtig is, en voor haren arbeid geene geevenredigde hulp heeft te ver- wachten bij het van grondbezit verstoken ge- deelte der bevolking, hetwelk slechts 2474 Vo> of 17^/5 "/o beneden het gemiddelde bedraagt. Voegt men daarbij, dat Banjoemaas gezegend is met eene, voor de produktiviteit der gron- den zoo verderfelijke indigotecit, de aanzien- lijkste wat betreffe de uitgestrektheid der gron- den en de daarbij ingedcelde landbouwende bevolking, na die van Bagelen, — bij al het- geen nog komt, dat Banjoemaas niet als bij- zonder vruchtbaar bckend staat, dan heeft men, dunkt ons, genoeg, om de slechtejpff^t-produktie van dit gewest te verklaren. Blijkbaar overi- gens is hot, dat de mindere j9fl<f/-produktie van Banjoemaas nagcnocg geheel op rekening der sawah*s moet worden gesteld. Japara. De jsa^i -produktie van' Japara is niet minder dan 62^4 % beneden het door ons als mogelijk gestelde gebieven. Het gaat niet aan, om die misrekeuing geheel te bnsngen ten laste van de teelt op drooge gronden, daar die niet meer dan voor 88^/5 ^f^ voor de beplan- BI. 129 ting hebbeo behoeven gebezagd te woxden. Al ware toeh de gehede b^laoiing op drooge gTooden totaal miglokt, xoo zoii, indten de TerboQw op sawah's alechts het matige cijfer jvi 30 pikois per bouv had uitgeleTerd, de procJnktie nog altijd 66ios boo Yeel hebben moe« ten bedngen, dan door de rcgering ak de Yerketijke irordt opgegeven. Tenzij men te dokea hebbe aan. eene enorme, geheel onaan- nemdijke Tenw^mg van bet produkt, lijdt iiet derhaire geea twijfel, dat een groot, ja bet grootste deel der te geringe produktie op rekeomg der sawah's moet komen. — Maar du mag men bet er Toor houden, dat ook bier de snikerkultttury waarroor men een negental Qiaieniemmgei] Yindt ') met eenen aanzieolij* ka aanplant, niet op een en hetzelfde punt, mau in rerschiUende distrikten^ der bevoIkiDg Toor hare /MU^teelt niet voordeelig is> — bet- el wegens de verwisaeling yan gronden, fttidoor de geregtigde in de dessa-gronden oiet op een en hetzelfde stuk gronds ter bdnuwiDg bi} Tooirtdaring kan rekenen, — betzg door den swaren voor die kultuur ge- Tordodea arbeid, Yrelke niet alleen de beplan- ting der Telden met padi ge»djah meer en neer doet toenemen, maar zelfs aanleiding kan ger^ (HD ook dien minder voordeeligen rijst- boaw m^ minder zoig te behandelen. — De Sarah's tocb in Japara mogen welligt niet tot de beste op /aya gerekend worden, — zoo reel is leker, dat zij yan eene gewone mate rao Tinchtbaarbeid niet misdeeld zijn^ gelijk tea overyloede blijken kan nit de omstandig- ^d, dat in 1860 de Japarascbc suikerteelt, lioezeer in de produktie per bouw moetende oiiderdoen yoor die yan Soerabaja, Pasoeroe- y&n, Probolinggo en Bezoeki, eyeuwel boyen die Tan Cberibon, Tagal, Pekalongan, Sama- nfig, Eembang> Madioen, Kediri en Banjoe- Biaas stoad. In de beplanting tocb per buisgezin en in het cij/er der kultnuxpligtigbeid yan de land- houwrade beyolkii^, zien wij niets, dat tot TcrkiaiiBg der ongunstige rijstproduktie yan Japara kan dienen, — hoezeer wij ten aanzien H& die kttltunrpligtigbeid, gelijk reeds meer- ') Die in 1856 nog 4,269 bonwa bedroeg, doch b 1860 tot 8,705 bonws was gcrcduccerd. — Pleit ^ nSnktie yoor oyerspanning, — en oTerspanning heeft er, gelijk algemeen bekend is, yrofger plaats S*^ — 18 bet dan niet yteemd, dat in 186S, vol- pa dea afaniaak yan NederL Indie van 1868 ^pag. M ea 505), de aanpUnt weder is gebragt op ^^ boaw^ of SOO bonwa meer dan in 1856 P malen door ons is gedaan, zoo ook bier de opmerking moeten maken, dat aaugezien dc bc<- rekening yan bet cijfer er yan gescbiedt oyer de gebeeie landbouwende bevolking, dat cijfer, wanneer bet laag is, daarom nog geen bewijs opleyert, dat bet gedeelte der landbouwende beyolking, betwelk geyeatigd is in distrikten, waar Gonyemements kultures bestaan, er niet zeer door gedrukt zou kannen zijn. Pekalongan. Wij zijn nu gekomen tot het laatste, maar ook, met opzigt tot de uit- komsten der /joit-kultnur, bet ongelukkigste der Javascbe gewesten, waar van de produktie niet minder dan 77^1^ °/o is gebleven beneden lietgeeu door ons, yolgens eene matige bere- kening, als eene niet* oyerdreyen opbrengst ia p^esteld. — Het zonderlingste yan dit onge- lukkig resultaat is, dat de pdu^i-kultuur, zelfs ua aftrek der yoor de Gouvemements kultures benoodigde gronden, er geheel op natte rijst- yelden heeft kunnen gescbieden, — dat de aan- plant per buisgezin, ofachoon weinig, tocb iets beneden het gemiddelde is, — dat het cijfer yoor de kultuurpligtigheid der landbouwende beyol- king wel iets, maar tocb weinig boyen bet gemiddelde is, — eindelijk dat het gedeelte der totale beyolking, betwelk yan grondbezit yer- stoken is, en waaruit yan de landbouwende beyolking hulp yoor baren arbeid te yinden is, ook ruim het gemiddelde bedraagt. Daar nu in niets van dat alles iets te yin- den is, dat den ongelukkigen Pekalonganscben jcod^t-bouw op eene maar eenigzins aanneme- lijke wijze yerklaart, worden wij natnurlljker- wijs yan zelye tot de yraag gebragt: Waarin dan de reden wel te zoeken moge zijn? Dat wij bier te doen hebben met eene deer- lijk verachterdo, door moedeloosheid waarscbijn* lijk diep verontzedelijkte beyolking, schijnt ons niet tw^felachtig te zijn; maar waaraan kan, in weSrwil yan al het zoo even bijgebragte, dat yoor den Pekalonganscben laudbouwer op niets ongunstigs, integendeel yeel gnnstigs wees, die yeracbtering, die yerontzedelijking wel te danken zijn? De zoo schandelijke opyoering der opium- consumtie, — hoezeer die in Pekalongan eyen als elders effect heeft gesorteerd, eyenwel in yerband tot de toeneming der beyolking niet tot de schrikbarende hoogte, in andere residen- tien bereikt, — kan die verachtering niet ge- noegzaam yerklaren, daar deze blijkbaar van veel yroegere dagteekening is. — Ook in de indigo-kultuur, hoezeer die yoor de beyolking eene bron is geweest yan yerdrukking en ISO BX. verarming door nitpntting van den grond, heb- bea wij niet alleen eene reden voor die ver- achtering te zoeken; — maar wij zijn niet Treemd van bet vermoeden, dat bij het eene en het andere nog moet gevoegd worden wan- bestuur in eenen algemeeuen zin, van de zijde van het Eoropesehe gezag niet minder dan van die der iniandsche Hoofden. Heeft het aan wijien den Hoogleeraar db Y&iESE opgedragen onderzoek omtrent den on- gelukkigeu Pekalonganschen rijstbouw die jam- merlijke veracUtering, biijkbaar uit de slechte bewerking van den groDd, aan den dag ge- bragt, men wane daarom niet het herstel te kunnen vinden in de door hem aanbevolen verbeteringenj die, — wic gevodt dit nietP — niet anders dan gebrekkige, hoogstens ten halve werkeude palliativen kunnen zijn, zoo- iang in de leiding der diep ongelukkige bevol- king niet te werk wordt gegaan naar beginse- len, waardoor alleen eene voor ontwikkeling zoo onmisbaar vrije beweging mogelijk is. Wij veroordeelen de door wijlen den Heer db Vkiesb aanbevolen verbeteringen niet, — wij gelooven integendeel, dat ze, zoowel praktisch als wetenschappelijk, allezins behartiging ver- dienen, — en in zoo ver kan het hem opge- dragen onderzoek een goede maatregel zijn ge- weest; roaar indien dat onderzoek ten gevolge zou moeten hebben een voorbijzien van de misslagen, gednrende eene reeks van jaren be- gaan, zoo zullen de daardoor geslagen won den niet genezen worden. Meent men door het bezigen van palliativen ontslagen te zijn hetzij van de noodzakelijkheid, om het kwaad bij den wortel aan te tasten, hetzij van de verpligting, om, met verandering van onze kolouiale staatkniide en van de beginse- len, waarop zij berust, in eene voor wezen- lijke ontwikkeling zoo slecht geconsiitueerde maatschappij, als de Javaanscbe, andere ele- menten tot ontwikkeling en andere, als deug- delijk erkende, beginselen in working te bren- gen, — ten einde daardoor meer lev en en eene raeer vrije beweging in haar^te doen geboren worden, — zoo zal men bezwaarlijk iets anders dan misrekening en teleurstelling te wachten hebben. 