Duizend-en-eenige hoofdstukken over specialiteiten
Men schreeuwt tegenwoordig overal om gelykheid. Ik ben er tegen. Ik beweer dat het zeer billyk is dat de werkster *) Zie «De Vries en TeWinkel (twee doc^oren natuurlyk, en laden der Kon. Akademie van .,, wetenschappen!) Woorderdysi voor de spelling)) enz., in de na 't voorberigt gegeven handleiding tot het bepalen der geslachten. Nogal komiek erkennen de schryvers in § 6 dier handleiding, dat de grammaticus (gramma = letter, Gram- maticus, letterknecht?) amits hy daarby niet willekeurig maar naar analogie van algemeen geldige regels te-werk-ga» het regt heeft in zekere gevallen 't geslacht der woorden te bepalen. Het vreesselyk woordeken leur hebben zy evenwel niet aangedurfd. Het zotste van de zaak is, dat het onderwerp hunner onderzoe- king — alleen voorkomende in de uitdrukking te-leur-steilen — naar de scolastieke opvatting der zoogenaamde taalkundigen zelf, geen geslacht hebben k4n, daar het zoo min als grabbel, pletter e. d. een rumen is. 409 die de vloer boent voor professers studeerkamer , eerbiedig ruimte maakt als de man, zwanger van teleurstelling over de ware sexe van z'n lour , zich op den drempel vertoont. Dus : werkster op zy! Ikzelf zou uit den weg gaan, als ik 't on- geluk had me in de buurt van zoo'n studeervertrek te bevinden. JSonneur au courage malheureuxf Dat het vruchteloos be- legeren der geheimzinnige leur-vesting niet aan laf hartigheid mag worden toegeschreven , kan bewezen worden uit 'n ander feit, dat ik te liever aanhaal, omdat de vermelding my ge- legenheid geeft tot 'n welgemeend med culpd. In myne Di- vagatien over zeker soort van LiberaUsmus *) nam ik de vry- *) Die a Divagation* verschenen fragmentsgewys in drie afleve- ringen van den Nederland. De redacteur van dat tydschrifl deelde my made dat de fondsen niet gedoogden my dien arbeid te laten- voortzetten. Dat is zyn zaak. De myne is den lezer meetedeelen dat slechts het P hoofdstuk (Afl. Juli) door myzelf is gecorrigeerd. Van hoofdstuk 11 en III gaf men zich de moeite niet my proef te zenden, zoo min als 'n exemplaar na 't afdrukken! Ik moest myn eigen werk koopen om het te zien te krygefi , en . . . had moeite er uit v^rys te worden. De niet door my gecorrigeerde proeven zyn een ware kakografie. Belangstellenden worden uitgenoodigd taal^ styl , zin en inrigting van 't eerste kapittel met de volgende hoofd- stukken te vergelyken, en te beoordeelen of men een schryver dommer en wreedaardiger vermoorden kan? Niet in gelyke mate naar ik hoop, maar toch zeker eenigzins, zal ik my te heklagen hebben over de nieuwe (Volks?) uitgaven van de twee eerste bun- dels myner Idecn en van den Havelaar. Ik vemeem dat de uit*- gever Funke my, al te grootmoedig, een exemplaar der Ide6n heeft aangeboden! Wat ik overigens weet van den herdruk dier beide werken, vemam ik uit de courant I 't Spreekt dus vanzelf dat er van myne zyde niet de minste verantwoordelykheid voor de cor- rectie dier werken bestaat. En ook zonder gewone correctuur, lag het niet in de rede dat men den schryver in de gelegenheid hadde gesteld tot het byvoegen van noten, tot weglating, verandering? Niets van dat alles! De hierin tegen my begane lompheid en *t vergryp tegen de lio held heel ongepast mttevaren tegen de kleingeestige school- meestery die onze letterkunde beheerst, of liever: die de plaats onzer letterkunde inneemt. Onder andere voorbeelden wees ik op 't woord schiUwacht , dat in myn jeugd vrou- welyk wezen moest. « Of dit nog zoo is , schreef ik er by , weet ik niet. » Wehiu , bladerende in D. V. en T. W's hand- leiding ter letterkundige zaligheid, ontwaar ik dat die zot- terny wel degelyk met wortel en tak is uitgeroeid. De twee letterdoctoren hebben den schildwacht hersteld in z'n maii- nelyke eer , en vergunnen hem tegenwoordig allervriendelykst zfffi geweer op zyn schouder te dragen. Wie den moed heeft zulke nieuwigheden intevoeren, mag niet bescbuldigd wor- den van gebrek aan geestkracht. Nu kan ik niet zeggen dat er zoo'n hooge maat van genie noodig is om intezien dat er verschil bestaat tusschen ^n persoon die zich loopt te vervelen voor een schilderhuis , en de functie die hem is opgedragen om heram te roe- pen als er een kolonel komt aanryden. Het onderscheid tus- schen een onstoftelyk begrip en 'n man van vleesch en been , is nog-al te vatten. De verdienste die ik roem , ligt dan ook in dat vatten niet zoo-zeer als in den moed van 't ver- kondigen. De Geschiedenis meldt niet of de dappere aposte- len van des schildwachts viriliteit , door 't afgodendienend Volk zyn verscheurd of verbrand geworden. Wy vsdllen dat hopen. Bleed en brandstapels zyn wel 't zaad der taalkunde, maar . .. er is hooger eer te behalen in 't strydperk der welschryvery. regten en de belangen der Letterkunde, zullen waarschynlyk be- hooren tot de spedaliteit van Nederlandsche uitgevery. De specia* liteit van ons Publiek brengt mede dit alles geheel in de orde te vinden. In Frankryk, Duitschland, Belgie en Engeland zou zulke behandeling onmogelyk wezen. Ten onzent veroorlooft men zich alles wat niet verboden is door de beschreven wet. Ik heb erger dingen meetedeelen, en zal het doen, zoodra de door dief- ^ial en bedrog veroorzaakte kommer my dit veroorlooft. ill Een onbesuisd om'weqpen van de a^odeai der menigte moog getuigea van opregtheid, de bezadigde welmeenende boodschapper van 't ware nieuwe, is niet afkeerig van be- leid, en zoekt middelen om zoolang mogelyk onv^rseheurd •en onverbrand te blyven. Als Paulus, die te Athene zich meester maakte van den ^onbekenden god:i> om dien heel handig te identificeren met den Z3men, hebben de heeren D. V. en T. W. voor zy hunnen hermafirodiet bekleedden met den mannelyken toga, omgezien naar 'n bondgenoot. Waar denkt ge dat ze dien vonden, lezer? Eilieve, raadt niet, ge zoudt u vruchteloos vermoeien. Met bescheidenheid durven zy aandringen op de mannelykheid des schildwachts : €omdat men in andere talen, by v. in het Zweedioh, ons hierin is voorgegaan.:^ Zoo-iets geeft indedaad courage. De vrare moed immers mag toch niet in dolzinnigheid ontaar- den? Met beleid alzoo ... Zie eens, indien onze woorden-apostels zich onnadenkend te vroeg hadden laten verbranden, zouden zy den tyd niet gehad hebben ons veel andere dingen te leeren, o. a. dat cmen aan kuiter, yryQesvisch, het vrouv^elyk geslacht moot toekennen» en dergelyke wetenswaardigheden meer. Kater, uU, professer e. d. zyn mannelyk, naar we vernemen, en wie vroolyh met ^^n o schryft, is 'n dwaas. Is 't genoeg lezer? En is 't nog noodig u voortebehouden wat de gevolgen zyn van zoodanige krachtverspiUing? In uwe huishouding , in uw beroep, zoudt ge toch spoedig inzien . •. ik zeg niet: dat het groote geschaad wordt, indien ge u te veel toelegt op het kleine, maar dat het degelyhe te-^loor gaat — van welk geslacht is loor^ o GodenI — door 't beoefenen van nonsense. Laroghjefoucauld schynt aan zoo-iets gedacht te hebben , toen hy de maxime schreef : c^m qui s'appUquent trop aux peHtes ekoses, detiewnent ordinairement incapables des grandes. Oi, <lie weet hoe moeielyk het Ss zich Juist uittedrukken 41S (Idee 13) maak hem geen verwyt van z'n «trop,» dat de trop is. Te veel werkt altyd en overal schadelyk, dit weten we. Ook b^yp ik dat z'n uitspraak hinken zoude, als men dat overbodige trop er uit liet. Hy gaf zich evenwel te veel moeite om exact te zyn, en ik weet by ervaring te goed hoe afinattend dat eerlyk streven is, om ons niet te ver- pligten tot een welwillend nasporen van wat hy bedoeld heeft, *) Pefites choses zyn er niet, en de door Laroche- FOUCAULD gewraakte font ligt niet in de kleinheid der dingen zelf , maar in 't wanbegrip over hunne opportuniteit. Een kok, die 't souper laat aanbranden, omdat hy zich buiten de keuken bezig-houdt met den ring van Saturnus, heeft juist om het zoogenaamd groote het zoogenaamd kleine ver- waarloosd, maar de soep is er niet smakelyker om. Een speld die te-pas komt , is in zedelyk-logischen zin ^rooter dan 'n heel zonnestelsel , dat het nasporen van wactrheid, het be- awtwoorden aan roeping, het pUgt-doen in den vsreg staat, enz. Zou Larochefoucauld gedacht hebben aan onze professers in de dubbele o , toen hy waarschuwde tegen 't verwaarlozen van de dingen die w^l te-pas komen? Of was zyne welwil- lende bedoehng u te waarschuwen, Publiek, tegen 't voort- durend genoegen nemen met het aangebrand souper onzer letterkoks, die zich waarachtig niet op 't grandiose hunner nevelringen mogen beroepen om de oneetbaarheid der ge- regten te verontschuldigen. *) Omtrent het verschil tusschen vittery en opmerkingen die grond geven tot twyfel aan des schry vers conscientie , verwys ik naar biz. 164, vlgg. van den III Bundel mynei' iDEeN. Van Larochefou- cauld weten wy, dat hy zich zeer veel moeite gaf de waarheid der feiten te benaderen in uitdrukking. Jammer dat zyne mens- kunde zich op een zoo nauw terrein bewoog. Hy overzag alleen wat er aan hoven geschiedde, en wel bepaald aan H fransche hof. If lis Hebt ge er nooit aan gedacht , lezer , dat zoo'n woorden* boek de plaats inneemt van lets degelyks ? Smart het u niet dat uwe kinderen , met verwaarhzing van heter dmgen , al de wysheid m zich moeten opzwoegen die daarin voorkomt? Hebt gy wel eens berekend, hoeveel tyd, inspanning, ge- heugen , geest, zy en gyzelf besteden moeten om behoorlyk op de laagte te blyven van al die « wetenschap » ? En, mogt u dit alles onverschillig zyn, denk aan 't geld dat ge uitgaaft om zulke dingen te koopen , aan de belasting die ge opbrengt om de lieden te bezoldigen die zich bezig- houden met al die voddery . . . levenslang natuurlyk , want het zyn Spedaliteiten, Bovendien, denkt ge dat eei^^ ** 7dsche stad zich zal verdedigen tegen de Pruisen, ind ^e prys der heldhaftig- heid wordt uitgereikt in de zonderlinge gedaante eener. akademie waar men zulke wetenschap doceert? Is 't niet om alle poorten wagenwyd open te zetten? Intusschen . . . onze straten zyn nog altyd vuil. Indien wy eens • • • — Groote goden, ge wilt toch onze professers niet aan 't straatvegen zetten ? Wees bedaard, Ja, d^t wilde ik in alle bescheidenheid voorslaan, behoudens den verschuldigden eerbied voor anders- denkenden. Na 't gebeurde met Epaminondas en de Freule VON Stein — twee personen die niets misdaan hadden — is myn voorstel zoo vreemd niet, en in geen geval beleedi- gend *) Ik erken dat er eene gegronde bedenking zou liggen in de vrees dat de modder de overhand nemen zou. Misschien zuUen de heeren slecht vegeiide, zich beroepen ophunne*pe- j" . . *) Of EpAMiNOijpAS zelf di^n be^sem in de hand pam, weet ik ? niet. Een geschiedschryver getuigt -— ik mean Plut arches, maiar a \u ciatiteit als professor in de litteratuur , en verzekeren dat zy in d^t vak ... op d^t terrein . . . ri^ht men . . . riffht places . .. Nu ja, op dat terrein schryven ze Woordenboekkn. Ik stem voor 't vegen. Baat het dan al onze straten niet, de letterspecialiteit rust een beetje. Dat is iets gewonnen. kan 't niet naslaan, want boeken bezit ik niet — dat de straten van Thebe nooit zindelyker waren dan toen die veldheer, in de dagen zijner ongenade, belast was met het opzigt daarover. De gravin von Giech , dochter van den grooten von Stein den middelyken grondlegger der tegenwoordige Duitsche eenheid, heeft op bevel van Napoleon (nihres Deutschen Sinnes wegeny> te Mainz de straat geveegd. 1 i MX. AUes roept om emancipatie. Er wordt door sommigen be- weerd dat we geen slavemy geduldiger dragen dan dezulke welker afschaffing in onze magt staat, waaruit volgen zou dat het verzet tegen tyraniiie niet zoozeer voortspruit uit af keer van dwingelandy als uit lust in oppositie. Philips en Alva zyn w^gejaagd, maar heel 't schryvend Nederland buigt zich gedwee onder 't sic volo sic scrihas van 'n paar menschen die niet het minste bewys gaven, dat ze met 'n taal weten omtegaan , of liever die duidelyk toonden dit niet te kunnen. *) *) Zelfs niet op hun eigen schoolmeesterlyk terrein. En dit was steeds het geval by dergelyke specialiteiten. Men behoeft in deze zaak myn getuigenis niet, daar ik my beroepen kan op dewaarde- ring der vakmannen onderling. Hoor Bilderdyk uitvaren tegen den kleermakers zoon, Bilderdyk, die zelf als taalman. .. Laat ons blyven in 1871, De mannen dieonlangs ontdekthebben dat de geleerden van verleden eeuw zich vergistten in de kunne der schildwachten , maken nu • — zonder te wachten tot 'n Zweed of Laplander hun voorgaat — zeer heldhaftig aanmerking op de kortzigtigheid van Weil and, Kluit en Siegenbeek, «die deon- derscheiding tusschen het en de eigendom niet schynen gekend te 116 Misschien wachten wy op eene Spaansche Armada, voor we ons verzetten tegen de tiende penning die er nu dage- lyks wordt geheven van ons gezond verstand. Lag er welligt eene finesse in de weigering om de «nieuwe spellings vast- testellen by de wet? Voorzag men dat het volk liever bui- gen zou onder niet bevolen zotterny dan gehoorzamen aan bloedplakaten? Hoe dit zy, we schikken ons in: vroolykheid, en zien met minachting neer op onze groot-ouwelui die 'n tyd lang ogen en zo schreven. Thans vind ik die spelling zoo gek niet , maar toen ik kind was gruwde ik van zoo 'n verregaande onkunde. Huiverend vroeg ik myzelf hoe men te-gelyker tyd grootvader en zoo dom wezen kon? Een schryver die een levenloos voorwerp hy oizy noemde, in-plaats van dezehe, was in myn tyd 'n ondeftige knoeier dien ik met al de kracht myner schooljongens-regtzinnigheid « verachttede. j> Maar ik ben oud ge word en en heb nagedacht. Tot naden- ken wensch ik nu ook anderen optewekken , zoo mogelyk v66r ze oud geworden zyn , of te oud altans. De gissing van zoo-even dat de leek liefst dan protesteert als een wet hem wil dwingen tot gehoorzaamheid , wordt evenwel geenszins bevestigd door de vyftigjarige regering van SiEGENBEEK, die gehoorzaamd werd in weerwil van 't ge- zag dat men hem officieel toekende. Al zy dus die meening hebben.i> Zoo weinig begrip baart geen vertrouwen op dejuistheid van blik der mannen die in 't zelfde vak doen. Het letter-specialismus loopt dan ook in 't zotte. Onlangs las ik als 'n bydrage tot het nieuw evangelie der welschry very, dat zekere woorden van uitheemschen oorsprong met c of k behooren gespeld te worden, naarmate de daardoor aangeduide zaak meer of min aanzienlyk, belangryk of fatsoenlyk is. Klerk met 'n k, denk ik, en advocaat met 'n c. Een beginnend prokureurtje zal zich met'n k moeten behelpen. Als de zaken goed gaan wordt by tot 'n c verheven. Oii, diahle Varistocratie va-t-elle se nicher! / /• / HI niet geheel-en-al verwerpelyk, de regel schynt toch niet aigemeen doortegaan, en dit blykt vooral indien we 't oog slaan op 'n ander specialismus dat veel strenger wordt ge- handhaafd door de kracht der legaliteit, en waarin we even goedig berusten als in de schoolmeestery. Ik bedoel: de regten! Wat MoLiERE, die doctoren, savantes en markiezen zoo havende, weerhouden heeft de advokaten te bedenken met 'n welverdiende tentoonstelling , is me een raadsel. Of ver- smaadde by dit , omdat de taak hem te gemakkelyk voorkwam ? Op biz. 91 heb ik over dit onderwerp een-en-ander ge- zegd, en mag dit alzoo nu voorbygaan, vooral daarikthans niet zooze^r de spreek- en pleit-specialiteit bedoel , als wel de juristery, De mannen van parket en balie meenen aan bun «vak)) schuldig te zyn de van-buiten geleerde regten boven het REGT te stellen. Het eenvoudig-ware is hun niet schoon genoeg, zoolang ^t niet gestaafd wordt door 'n zoogenaamd regtsprincipe, Indien wy dit laatste woord mogten opvatten in de letterlyke beteekenis , ware de zaak gezond. Maar zoo bedoelt het niet de geschoolde jurist. Waarheid is hem niet wat is J maar wat overeenkomt met de uitspraak van dezen of genen voorganger. Gelyk D. V. en T. W. op 'n Zweed, wacht de regtsman op 'n Gujas , op 'n Grotius , op 'n D. Meyer of 'n ander, voor hy zich verstout eene opinie te hebben. Hy vraagt niet zoozeer wat er geschiedde , als wat er door deze of gene autoriteit over het gebeurde ge- zegd en geschreven is. Feiten zyn hem by zaak, een woord IS hem alles. Acten gaan voor actio. £n waar hy zich niet op personen beroepen kan , klemt hy zich aan 't behouds- plankje van een « regel in regten. » Wees verzekerd dat er op die regten en dien regel ge- woonlyk iets volgt dat niet regelregt en dikwyls nogal heel krom is. Want — en bier komen we terug op de klagt in 't eerste hoofdstuk — zoo 'n regtsregel is yeelUeendictony \^ 118 eeri 9€ie, een fictie, een juridische deun, <reene formule die onder valsch voorgeven van overbodigheid der redenering, de aandacht van onjuist redeneren moet afleiden,)) De rceeste regtsregels zyn steliingen die gemakshalve als waar worden aangenomen , maar die voor den denker bewys noodig hebben. De regts-specialiteit is zoo keurig niet. Zyn ccvak)) noopt hem tot eerbied voor klanken die door gewoonte werden ver- heven tot afgoodjes, en dezelfde man van wien men in 't dagelyks leven eenig verzet zou mogen verwachten tegen ongerymdheid , neemt genoegen met de grofste absurditeit die hem in de gedaanle van zoo ^n regel in regten wordt opgedrongen. Ik heb de voorbeelden voor 't grypen, doch zal my ver- genoegen met een paar die nog al sprekend zyn. In Frankryk waar de juristery vooral niet minder welig dan elders bloeit , was een man beschuldigd van kerkroof. By ge- brek aan bevsrys werd hy vrygesproken. Eenigen tyd daarna meende de justitie den waren schuldige in-handen te hebben , die alzoo voor de regtbank werd gebragt. Onder de getuigen a decharge verscheen de vrygesprokene. Hy bewees de on- schuld van den beklaagde door de voUedig geadstrueerde be- kentenis dat hyzelf de dader was. Hy had de goedheid aller- duidelykst uitteleggen hoe hy het voornemen had opgevat, hoe hy zich had weten te verschuilen in de kerk, de arm- bus open te breken en z'n roof in veiligheid te brengen. Roerende openhartigheid ! Men liet hem dan ook ongedeerd gaan. Niet uit erkentelykheid evenwel voor die gratis voor- / 119 gedragen handleiding in 't stelen werd hy vrygelaten, o neen. De brave man was onschendbaar wyl hy — eenmaal vrygesproken — onder bescherming stond van den fanatieken eerbied voor de regts-fetiche : non his in idem. Of de regt- bank hem behoorlyk bedankt heeft voor de genomen moeite in de zaak van dien ander — z'n compere denk ik met de Gazette des Trihwnaux wraaraan ik dit voorval ontleen — is my niet gebleken. Ook weet ik niet of er een civiele actie tegen hem is ingesteld tot teru^ave van z'n buit. Zeker is het dat men den dief in de gelegenheid stelde z'n handwerk voorttezetten. Zulke misdadige zottemy is alleen mogelyk in personen die ^levenslang)s» hun gezond verstand kluisterden aan de eischen van een <ic vak. i> Een ander voorbeeld. Onlangs in Londen bestelt zeker echtpaar by 'n voornaam juwelier eenige kostbaarheden , en maakt van de gelegenheid, dat 'n bediende een grooten voorraad juweelen aan hunne keus komt onderwerpen, ge- bruik, om dezen te bedwelmen, te binden, met den dood te dreigen, enz. De vrouw speelde in dit drama de hoofd- rol. Haar gemaal vdst met het gestolene aan de nasporing der policie te ontsnappen, maar zy, gevangen genomen en voor 'n regtbank gebragt , werd . . . vrygesproken door de jury , na eene schoone redevoering van haren verdediger die zich beriep op 't goddelyk *) en menschelyk voorschrift: «datde vrouw haren man onderdanigheid verschuldigd is. » De trouwe eg^ had den koopmansbediende van-achter overvallen, hem *) Goddelyk^ zoo zei de kerel. Hy verzuimde echteronsmedetedeelen waar dat goddelyke wetsartikel te lezen staat. Mogt iemand het weten, dan' verzoek ik om inlichting. Men zie overigens over dit voorval een allergeestigst stuk in 't Handelsblad. Ik gis dat het nog wel eens zal aangehaald worden, by gelegenheid van debatten over 't Jury-stelsel, 120 by de keel gegrepen, een doek met aether tegen neus en mond gehouden. zy had geholpen aan 't knevelen, aan 't zoekmaken van het gestolene . . . alles waar , doch : ze deed het op bevel van haren gemaal, en alzoo . .. Doch , zegt, men , het w^as eene jury die haar vrysprak . .. Dit is juist. Maar 't v^as 'n regtsman, een advokaaty die in z'n ip\eitfargon daartoe de motieven leverde. Ik neem noch die jury, noch onvoorwaardelyk het geheele jury-stelsel in bescherming, doch beweer dat in dit geval de schande der vryspraak niet grooter is dan de misdaad van 't vrypleiten. Zou 't iemand die niet was opgegroeid in 't speciaal-vak van regtsverdraaien , in het hoofd komen de voorgeschreven onderdanigheid der vrouw aantevoeren als verontschuldiging voor roof? Tot zulke afdwaling leidt alleen de speciaal-studie. Alleen 't specialismus geeft den moedtot zulke misdaad. Den moed, jal Want waar ieder ander zich schamenzou met zoodanige praatjes voor den dag te komen , kan de jurist dit ongestraft wagen niet alleen, maar zelfs oogst hy by zeker deel van 't Publiek lof in met z'n impudentie. «Dat is een advokaat , zegt Kappelman , onder zyn handen is geen zaak reddeloos , hy sleept er door wat hy v\ril ! )i> En Kappelman besluit dien pleiter in den arm te nemen, zoodra hy er iets heeft doortesleepen. De juristen zelf schynen te weten dat hunne re^en nogal dikwyls afwyken van het Regt , en om hunne afgodery met jurisprudentie-deuntjes te verontschuldigen , te vergoelyken of optehelderen, stellen zy den al te goedigen leek tevreden met 'n expresselyk ad hoc gecomponeerd ander deuntje : sum- mum jus summa injuria, Nu, dit is juist wat ik bewyzen vrilde. Dit, en dat het tyd wordt aan de heerschappy van dat summum specialitoi* 121 ien-ius een eind te maken. Ais hulpmiddel stel ik met ge- paste schroomvalligheid voor, eerhied voor hiUykheid te ver- heffen tot een regel in r^ten. Het bestryden van alle verkeerdheden waaronder wy ge- bukt gaan door *t blindstaren op een bepaaldpunt, gaatmyn bestek te buiten. In belangryke of meer dagelyksche zaken stuiten we telkens op de hoofdigheid en bekrompenheid van speciaal-menschen. Wie zich met voldoende ergert aan de te- vredenheid van 'n apteker over 't groot aantal zieken, kan tot oplettendheid worden gespoord door *t zuurkyken van de huismeid die 't zeer ongepast vindt dat er bezoek komt nadat zy zoo-even den gang heeft geboend. Men had Y^^xe specialiteit moeten eerbiedigen, pruilt ze, en vindt een ly- densgenoot in 't Raadslid dat te-vergeefs een aangewaaid dilettantisme scheikundig trachtte te verbinden aan z'n slecht begrepen roeping als schoolopziener. Door slordigheid en on- bekwaamheid geeft de werkman schyn van billykheid aan de wreede terugzetting , waarover hy — overigens ten- regte I — zoo bitter klaagt. Hy zelf verstaat z'n vak even- min als de pb'gtvergeten Volksvertegenwoordiger die zjm toestand geen aandacht waard keurt. De geschiedkundige yvert voor SPART3tcus, maar glimlacht minachtend als men hem spreel^t van den boerenkryg , . . die voor de deur staat. Gind6 hooE^n wy een zanger . . . zingen. Dat zy zoo , mits hy zich vai{ spreken onthoude. gewis , de denker schept beelden uit klank, maar uitsluitende beoefening der toonkunst be- derft het denkvermogen. Elders zien we een schoolmeester die meent dat de jongeiui trouwen om h^m leerlingen te be- zorgen. De diplomaat, de staatsdienaar. . , Hem is de Staat zyn zetel , zyn carriere , men speelplaoits voor de heeren van het hof ^ £!en draaibank van fortulntjes, Een fahrieh Van neurenherger eerzucht-dmielaars , ,. 122 Wie na dit alles nog niet overtuigd is van de noodlottige gevolgen der eenzydigheid , trachte den stumpert te zien te krygen, die tusschen den Haag en Delft «levenslang» schuiten door de vaart trok. Als wilde de natuur der dingen ons waarschuwen door 'n vreesselyk en luidsprekend voor- beeld der gevolgen van *t specialismus : die man is paard geworden , hy hinnikt f '^) Hinneken. nu doen onze staatslieden , schoolmeesters , ad- vokaten en broodbakkers niet. Zelfs in hun speciaal-vak bragten ze 't niet z66 ver als die species equtts van 't genus homo sapiens. Des te erger. Ze zyn minder opregt in hunne halve krankzinnigheid dan dat tweebeenig trekdier in z'n volslagen razerny, en lat^n ons in den gevaarlyken waan dat wy te- doen hebben met metischen. I)e lezer kan weten uit Idee 269, dat ik my gewoonlyk onthoud van een professoraal fahula docet. Ik laat liever bet opmaken der slotsom over aan hemzelf. Het kan evenwel ditmaal noodig zyn, zoo-al geene con- elusie te geven dan toch iets als handleiding tot het zamen- voegen en vaststrikken der divergerende draden van myn betoog. Het uiteenloopende myner bewysvoering en de schyn- bare afwykingen die ik my veroorloven . . . moest om na- tuurlyk te zyn , geven misschien tot die behoefte aanieiding. Om alzoo de knoop toetehalen, het komt my voor dat v^e 't onderzoek naar de v^aarde der specialiteiten kunnen splitsen in twee hoofdvragen: 1®. Welk gebruik moot de Maatschappy van hen maken? *) Ik zag hem voor 3, 4 jaren. 't Is te hopen dat de arme krank- zinnige overleden zy. Doch ook in dat geval zullen vela inwoners van Pelft en 's Hage de zaak kunnen bevestigen. Voor 'n aalmoes of een stuk brood dankte hy trappelend en brieschende. Snyender satire op 't specialiteiten-systeem is niet denkbaan 123 t2^. Hoe werkt het tpecialismug op de waarde van den individu ? Tot het beantwoorden der eerste vraag ligt aanleiding in de vraag zelf. Hoe men specialiteiten behoort te gebruiken? De Maatschappy moet hen gehruihen , d. i. zy stelt ze niet aan haar hoofd. De specialiteit is amlachtsman die 't bestelde vtrvaardigt, maar geen stem heeft in 'tbestellen. Hy levere zyne vakkennis waar die gevorderd wordt. Aan anderen blyve de beoordeeling in-hoeverre het geleverde bruikbaar is, en waar het kan worden aangewend. Een specialiteit zy als de expert voor 'n regtbank, Hy legt, zonder zich om gevolgen of strekking te bekommeren , zyne verklaring af omtrent de bjzondere zaak die hem werd opgedragen, en waarvan hy verondersteid wordt — dikwyls eene fictie! — verstand te hebben. Wil hy den grens zyner bevoegdheid overschryden en zich bemoeien met de toepassing zyner expertise op 't proces, dan verwyst hem de Voorzitter naar z*n vah en naar de speciale taak waartoe hy geroepen werd. In deze schynbare terugzetting ligt niets vemederends. "Wie indedaad in eenig vak uitmunt , stelt zich met de erkenning dier uitstekendheid tevreden niet alleen , maar zou 't zelfs onaangenaam vinden indien men hem wilde gebruiken tot iets anders. Hy bezit in zyne specialiteit den meestergraad , of streeft daamaar, en wil zich dus niet laten aanwerven als leerling in anderen werkkring. Dikwyls zelfs pronkt hy met z'n onbedrevenheid in zaken van algemeen belang , om te doen in 't oog vallen hoever hy 't in zyn byzonder streven gebragt heeft. «Van die dingen aan wal heb ik geen 'ver- stand I > beduidt dan: ik ben een fiink zeeman. ccMet zulke zaken hield ik me nooit bezig i> kan beteekenen : ik ben door- en-door soldaat. c( Die wereldsche zaken liggen buiten myne bemoeienis» zal wel zooveel willen zeggen als: ik voel me perfect thuis in den hemel. Enz. Dat het beoefenen van een bepaald vak niet absoluut de iu bruikbaarheid tot iets anders uitsluit, spreekt vanzelf , vooral waar zoodanig vak slechts heroep is , middel van hestaan. Doch dan houdt het specialismus op. Ik byv. ben geen specialiteit in schryvery.' Spinoza was het niet in brillen-sl3rpen , al sleep by brillen om zich in 't leven te houden. In zulke gevallen is het bedryf dat men uitoefent geen levensrigting, en dus juist aftoyhing van de specialiteit der persoon. Ik vergeleek den specialist by 'n ambachtsman die te- werk gesteld wordt. Dit te-werkstellen geschiedt door ande- ren , door niet-specialiteiten , van wie verondersteld wordt — ook dikwyls slechts conventie, helaasi — dat zy ruimei* veld overzien dan de workman, en tevens dat zy bekwaam zyn tot beoordeeling en goede aanwending van 't geleverde. Deze staan tot den leverancier van speciaal-kennis als de fabriek- heer tot den arbeider. Wie zich levenslang bezig-hield met gaatjes-prikken (Idecn HI, biz. 223) past niet aan 't hoofd der zaak, en de bestuurder van de fabriek zou meUhe right man zyn om den ambachtsman te vervangen. De statisticus, de geschiedvorscher , de land-econoom , de geneesheer , de zeeman , de militair , de staathuishoudkundige , de jurist , de ambtenaar . . . al deze specialiteiten behooren gehruiht te worden door wie aan 't hoofd staat eener Mgiat- schappy, of van een deel daarvan. Zy alien leveren in ver- slagen , rapporten, opgaven en adviezen de vruchten van hunnen arbeid, en de wetgever, de autocraat, de uitvoerende of be* slfissende magt . .. Welke eigenschappen behooren den fabriekheer te versieren, om den arbeid zyner ondergeschikten behoorlyk te doen gelden ? Het antwoord op deze vraag zou tehuis behooren in eene verhandeling over niei^-specialiteiten. De spreuk de minimis non curat Fraetor bevat een goede les y doch wordt als alle spreuken misbruikt. Onthouding van bemoeienis met zoogenaamde kleinigheden , sluit in zich d^ vefrpligting tot zorg dat ze behoorlyk worden behartigd 12& z6nder die bemoeienis , en cleze pligt is waarlyk g^a klei- mgheid. Dat er tot de hiertoe pnmisbare organisatie en tucht , bekendheid met dat kleine noodig is, spreekt vanzelf. V66r zich de praetor straifeloos kan onthouden van onmid- delyke aanraking met het geringere, behoort by blyk te geven niet daar-heneden te staan. Wie dit verzuimt, ver- liest in de oogen zyner ondergeschikten — specialiteiten , die zonder uitzondering : vyanden van den meester zyn — de zede- lyke bevoegdheid om het geheel te regeren, en uit deze storende minachting zou dan ook indedaad eene betrekkelyke onbekwaamheid voortvloeien. E^n ding staat vast: tot wel overzien van dat geheel, ia v66r alles noodig een geoefend verstand en veel hart. De^ twee hoedanigheden vertegenwoordigen het kunneA en het willen , en sluiten evenzeer bekrompen vooroordeel uit , als ze borg staan voor regtvaardigheid en praktischen zin. Van den niet-specialist is te vorderen dat hy den arbeid zyner onderhoorigen wete te regelen, te beoordeelen, te schiften en te gebruiken. Jazelfs er behoort een tyd te komen dat hy dit alles — met uitzondering van 't al te stipt-ambachtelyke — gelyk Tiberius den medicynmeester , ontheren kan. Het streven naar die onaf hankelykheid is zyne specialiteit. Ik vrees te moeten gelooven dat nooit eenig vak slordi- ger beoefend werd , en 't zal dan ook wel hieraan te wyten zyn dat we overal aan hyzondere bekwaamheden den rang zien toekennen die in 't algemeen belang de belooning wezen moest van harinonische ontwikkeling op universeel gebied. Waar 't uitstekende ontbreekt, speelt het ordinaire den meester, en zoolang alle ruimte wordt ingenomen door den soldaat , blyfl er voor ^maarschalken geen plaats. Wat nu vervolgens den invloed van 't specialismus aan- gaat op de waarde van den individu, ieder begrypt d^t het 126 niet gemakkelyk is den juisten grens te bepalen tusschen algemeene en bjzondere verpligtingen. Dat verdeeling van arbeid in zekeren zin voordeelig werkt, mag niet ontkend worden, doch het overschryden van de juiste maat dier verdeeling geeft aanleiding tot ongerymdheden als waarop ik herhaaldelyk gewezen heb. Er behoort daarby vooral te worden acht geslagen op juiste waardering der uiteenloopende aanspraken van regtstreeks en indirect voordeel. Het zou kun- nen zyn dat de handigheid zich ontwikkelde ten-koste der he- kwacmheidy en dat we ten-laatste onbekwaam werden de vruch- ten van die handigheid te genieten. De Maatschappy zou dan beginnen te gelyken op 'n letterzetter die z66 mechanisch- vlug leerde werken, dat hy 't lezen verleerde. Men bedenke dat onevenredige toepassing onzergaven — ook zelfs uit een industrieel oogpunt — niet practiscb is , daar byv. de behoefte aan letterzetten vervallen zou als er niet meer gelezen werd. Het cr^tiniseren der individuen kan nooit gunstig werken op het geheel. Wie op beperkt terrein meer tyd en ziel uitgeeft dan in verhouding tot z'n algemeen-meiischelyke roeping gepast is, werkt nadeelig op de som van algemeen welzyn, enschaadt tevens zichzelf, daar geene uitstekendheid in een bepaald vak opweegt tegen de vernedering als mensch. En dit is niet genoeg gezegd. Zelfs in dat vak bereikthy z*n doel niet. Het is te betwyfelen of die Haagsche paard- man beter schuiten-sleepte dan andere mannen. Beter dan andere paarden zeker niet I Wie met werktuigen en dieren concurreert, zal ervaren dat hy z'n menschelyke waardigheid wegwierp ^ pure perte , en daarvoor geenszins wordt schade- loos gesteld door 't behalen van een prys op het lager ge- bied dat hy tot werkplaats koos. De geschiedenis ievert voorbeelden in menigte dat speciaal-mannen , in hun vak overtrofFen werden door personen die zich daarop niet uit- sluitend hadden toegelegd. 'En meer nog: alle voorgangers in elhe kunst, in elhe wetenschap, in elk bedryf, opc/^ge- 12? bied van menschelyke ontwikkeling , waren leeken. (Idee 498, 499.) Wat in hen een gunstig zamenvallen was van in- en uitwendige roeping, werd door hunne opvolgers vervormd tot beroep. Dit nu kan niet vermeden worden. Ten-allen-tyde werden school, reglement, methode, aangev^end als surrogaten. Door den individu voor het genie dat hyzelf onbewust in sleur ver- stikte . . . door de maatschappy voor de genien die ze dood- martelde uit afgunstige baldadigheid. Hoe dit zy, de behoefte aan die surrogaten bestaat, en daarom moeten we ons schikken in zekere beroepsgewyze verdeeling van den arbeid. Wie zich tot het overzien van een ruim veld ongeschikt acht, doet wel zich tebepalentot enger gebied, doch hy vergist zich in de meening dat hy op het door hem gekozen terrein nuttiger bezig is, naarmate hy de grenzen daarvan nauwer beperkte. De Staatsdienaar die 't heil der Mensheid verwacht van z'n papierkraam of diplomatie, de babbelaar die frazen voor daden geeft, de koop- man die z'n winkeltje of kantoortje als het centrum van 't Heeiai beschouwt, de militair die by al z'n redene- ringen een kazernig «by ons» op den voorgrond stelt, de filoloog die de beoefening der letteren inkrimpt tot 'n be- spottelyke studie in letters, de huisvrouw die meent dat «huishouden» hoofdroeping is van moeder en echtgenoot, de publieke aanklager die aan de eer zyner functie meent schuldig te zyn elken beklaagde voor 'n monster uittemaken . . • zy alien vergissen zich in de meening uitstekend te zyn in hun «vakD. Het verkrachten van waarheid , het verwaarlozen der juiste verhouding onzer verpligtingen , levert nooitgoede vrucht. Tot het wel beoefenen van elk onderdeel vankennis of wetenschap is noodig dat we een open oog houden voor andere zaken die te-zaein genomen onze facuiteiten behooren bezig te houden. Hierdoor wordt onze waarde als mensch bepaald. Dezelfde bekrompenheid die ons een al te klein i28 onderdeel tot doel van ons streven deed kiezen , zal ons weldra onbekwaam maken tot bereiken van dat nietige doel zelf. Eene huismoeder die niets dan huishoudster wil zyn , is geen goede huishoudster. Ze maakt noch echtgenoot noch kinderen gelttkkig. De krygsman die z'n gansch gemoed weggaf aan de kazerne-dienst, wordt onbruikbaar tegen den vyand, en is zelfs in vredestyd een nietig voorwerp. De mannen van de dubbele o, die waarachtig geen meesterstukken leveren in de wezenlyke letterkunde, zyn daarom in hun speciaal-vak niet uitstekender dan de eerste de beste die 'r zich nooit mee bemoeide. Een liefhebbery-chemicus verhoogt geenszins de kans op 't ontdekken eener nieuwe grondstof , door 't slecht vervullen van zyn ambt als opzigter over 'tonderwys. De staatsman die niets is dan staatsman, niets dan diplo- maat . . • arm Volk I In al die speciaal-menschen is ietsdors,iets ongenietbaars, iets dat in tegenspraak is met de veelzydige , ryke , guile na- tuur. Zy bemoeit zich niet met verdeeling van arbeid en studie. Haar weten en werken is algemeen. Scheikunde, mathesis, statica, sterrekunde, geschiedenis , hartstogt, ont- binding , groei , kristallisatie . . . alles heeft ze in haar on- eindig magazyn , alles wendt ze aan , alles beheerst ze , alles brengt ze voort door harmonische toepassing van hare krachten. Eene harmonie die z66ver gaat, dat we gedurig de ontdekking te-gemoet zien dat ze dit alles teweeg brengt volgens ^ene wet, door ^^ne kracht. Het afwyken van die algemeenheid der natuur, is onge- hoorzaamheid aan den wenk dien ze ons geeft, en moge in zekeren zin een vergefelyk gevolg zyn onzer zwakheid, het blyft eene fout, die afwyking te verheffen tot stelsel. Wei weet ik dat de inrigting onzer Maatschappy hiertoe aanlei- ding geeft, maar de eene verkeerdheid verontschuldigt de audere niet. Juist door 't al te mechanisch onderverdeelen van roeping, is die maatschappy geworden wat zy is. Eene 129 verstompende verdeeling van den arbeid moge in zekere ge- vallen noodig zyn om niet onder te gaan in den bloedigen Streit urn 's Dasein, de wysbegeerte ontleent hare voorschrif- ten niet aan de tot fouten geperste Industrie. Hare roeping is juist middel te vinden tot het verbeteren van die fouten. Gelijk een boosaardige Tarquinius , scheert , schaaft en snoeit , het specialiteiten-systeem alles af wat uitsteekt , en verlaagt daardoor tevens gaande-weg het reeds zoo diep gezonken peil ^ der middelmatigheid zelve. Wat middelmatig genoemd wordt, zou veelal slecht heeten , indien we ons in opregtheid afvroegen wat ^oed is. Hoe langer hoe meer gaan de individuen op in hun a:vak» en 't menseh^n wordt uitzondering • .. Dit is treurig! Qui trop emhraase mal etreinty zeker! Ik verdedig geen onberaden verbrokkeling van gaven. Wie te-veel omvatten wil, zou zich maken tot 'n specialiteit van wanbegrip. Maar evenzeer is 't waar dat men niet tot juistheid van oordeel geraakt door *n idioot staroogen op 'n al tegering deelvan wat on^ omgeefl. Op geestelyk en stoffelyk gebied beide staat al wat is 9 in verband met iets anders, onmiddelyk met het naastliggende , middelyk met het verwyderde. By het waar- nemen van den aard der dingen is 't letten op dat verband onmisbaar. Wie slechts met een loupe de steenen van een gebouw beschouwde , zal hoogstens eenig oordeel kunnen vellen over de soort van 't materiaal , het gebouw d!^ zoodanig heeft hy niet gezien. Daartoe wordt wyder gezigtshoek vereischt, meer ruimte van blik. (Test mal itreindre que d^emirasser trop peu , sla ik voor als weerklank op de aangehaaldespreekwyze. Dejuistegrens- lyn tusschen te-veel ah te-weinig moge niet te trekken zyn , er zal toch wel geen wysheid liggen in 't n^agen van het ^llergeringste. Wy kunnen wel-is-waar geen zonnestelsels om- vatten , maar 'n zandkorl evenmin. De zeloten voor 't nietige , de aanbidders der a%)dinne Beuzelart zyn — • ook naar den maatstaf van hun eigen bekrompen streven — even ver 9. 