Over vryen arbeid in Nederlandsch Indiö, en de tevenwoordige koloniale agitatie
Wanneer nu echter hervormers ter goeder trouw en zoo willigen bodem vinden voor nieuwe begrippen, onverschillig of hunne ideeu uitvoerbaar zyn of niet, onverschillig of ze volk voelt: qu'il y a quelque chose dans l'air, — hoeveel temeer dan inoeten opgeworpen twistpunteu worden aangenomen met graagte, wanneer zy die ze opperen niet ter goeder trouw zyn, wanneer ze met meer of rain kunst zulke punten van geschil uitvinden, scheppen, met het doel om 't volk bezig te houden. Dit nu, Nederlanders, is by u sedert jaren het geval. Liever dan my te bepalen tot den kleinen kring onzer belangen, zou ik u voorbeelden aanhalen uit de wereldhistorie, Diaar ik begryp, dat ik beter doe my te bepalen tot dingen die u meer van naby raken en u nog klaar voor den geest zullen liggen naar ik gis. Eun voorbeeld dus uit velen: Herinnert ge u, Nederlanders, hoe men, eenige jaren geledeu u heeft bezig gehouden met iudisch muntstelsel En düsse plaatjes geschrieben. Dadrover zijn wat ver-handelingen gehouden, wat brochures geschreven! Dadraan is wat geleerdheid ten koste gelcgd! Men voedde u met milimeters van den omtrek der indische guldens, gy ontbeet met beelde- uw avondmaal vloeide over van circulerende medium's. Maar gelukt is het. Eilieve, hoe is die zaak, die belaugryke zaak, waarvan 't wel of wee uwer iudische bezittingen scheu afte-liangen, dan toch eindelyk uitgewezen? Weet gy 't wel ecus? Dat moest gy toch weten, als de vraag zoo belangryk was als ze scheen in die dagen... Wil ik u die muntkwestie eens yertellen, in weinige woorden? Op den oogenblik toen men u bezig hield met koperen diiiteii, recepissen, zilvergehalt, agio en dergelyke, was Indie op V punt uittebreken in een algemeenen opstand, die dan ook partieel uittebreken in een algemeenen opstand, die dan ook partieel uittebreken in een algemeenen, op stand. Hebt ge 't niet gezien in de couranten hoe elke mail hel-dendaden meebreugt? En ziet ge niet tevens hoe er altyd door meer suppletietroepen noodig zyn. Hebt ge er niet op gelet hoe men in Europa te kort schiet met werven, niettcgenstaande 't bovenmatig verhoogen der handgelden, en hoe men de beschermers en verdedigers van Nederlandsche belangen weer, als vroeger, meet zoeken in Afrika? Zyt ge ooit in vrede daarginder? Volgt n Et oorlog op oorlog, roering op roering, onrust op onrust? Komt ge noort op 't denkbeeld dat er wat verdachts is in die stereotype telegrammen: „(?/? Java volmaakte rust? " Vindt ge 't niet vreemd dat de landvoogden, die zoo met onverstoorbare eentoonigheid die rustigheid proclameren en telegraferen, altijd door meer soldaten noodig hebben om niet weggejaagd te worden? Ziet ge, dat bevreemdt my. Dat men u bedriegen wil, heeft zyne redenen. Dat ge zoo gemakkelyk toegeeft in dat bedrog vindik jammer. Het aantal opgeworpen kwestien van den dag waarmede men VBYE ABBEID. 25 uwe aandacht bezig houdt, is talloos, en daaronder behoort ook de vraag die thans in Nederland aan de orde van den dag schynt: de vraag over vryeu arbeid en kultuurstelsely waarvan die kibbelaryen over consignatestelsel, kultuuremolumenten, enz. onderdeelen zijn. De ware vraag van den dag is deze : WOKDT DB JaVAAN MISHANDEL? ZaL HY DAT VOOBTDUBEND VKBDBAGEN? Wat moet eb -gedaan worden cm een bind te 31 a ken aan die mishandling? Maar die vragen legt men u niet voor. Er zal een tyd komen dat ge u schamen zult over uw gebrek aan doorzigt, dat gy u hebt laten medeslepen tot het behandelen van andere vragen. Want ik stelde u in staat u te wapeuen tegen dat bedrog. In den Max Haoelaar heeft ik aangetoond dat de Javaan mis- handeld wordt. W^ie heeft dat wedersproken? Dagbladen, tyd- schriften, brochures stelden ten klaarste in 't licht dat ik niet overdreveu heb, dat ik benedeu de waarheid ben gebleven Zie den Indier, de Gids, het Neerlands' Indisch tydschrift... in 't kort, alle organen van de liber ale party. Of die organen zoo volmondig zouden verklaard heben, dat ik de waarheid sprak, indien zu hadden geweten dat ik geen partyman was, weet ik niet. Maar wat geschreven staat, staat geschreven. 't Is zoo, ik ben beneden de waarheid gebleven. Ik.vresde en vernieed al de waarheid te zeggen, uit kunstgevoel. Ik wilde sympathie op- wekken, geen walging. En dat zou 't geval geweest zyn, indien ik, in plaats der eenvoudige geschiedenis van Saidjau, de elleude geschäft hat viel ein gewisser, zu als er van tyd vorkommen op Java, ten gevolge der overdrawing van t kultuurstelsel... " "Ziet ge wel,"  klagen. Ik heb het regt uheiden te roepen voor de regtbank der openbare meening, En dat doe ik. My zult genniet afleiden met uwe duitenplatery over vryarbeid of consignatestelsel. "Ik i^^, dat de Javaan mishandeld en vermoord wordt onder uwe leiding,... dat kan ik u bewyzen..." VRYE ARBEID. 27 Zoo antwoord de behouder den liberal.' En vervolgeiis : — ifiy zyt de oorzaak dat Indie voor ons zal verloren gaan..." — „Als we Indie verliezen, is 't uwe schuld..." — „Neen, uwe schuld..." — „Neen, utoe... Chut! Daar komt ubt volk aan... Ik zeide dan, mynheer, dat uwe begrippen over vryen'arbeid." — Just! Ik meen dan dat die cyfers in 't boek van Money..." — Inderdaad. Maar lees eens Say^ Malthus, Skialoia... En let eens op de opinie van den geachten spreker uit,." En 't volk gaat naar huis, en meent in z'n onnoozelheid dat de Heeren een verschil van opinie* hebben over staathuis- houdkunde. En 't volk neernt het voorgegoochelde onderwerp voor 't ware... en koopt zich een boekje van Money y en gelooft aandeel te nemen in de behandeling der publieke zaak door de cyf " En alzoo... wie tehuishoren zou voor een criininele regtbank wordt behandeld als diepzinnig systeem van bestuur, en de hoofdzaak, de ware eenige hoo/dzaak is weer gesmoord voor een tyd, Voor den honderdsten keer; de kwestie over vryen arbeid is geen kwestie. Dat eindeloos gekibbel is slechts de dwaalweg waarop 't volk zich laat breugeu door de slotwoordeu van die heeren, die bezig waren zich vice versa te beschuldigen van diefstal en doodslag, maar gaarne hun linge sale willen wasschen eu famille, en daarom aan 't volk wat opgeworpen verschilpuu-ten ten beste geven, — aan 't volk dat ten laatste — al waar 't nit zucht tot verandering alleen, — die schandalen niet verdragen zou. Het wachtwoord van die heeren is: zwygen! En ik spreek niet van ministers alleen. Ik vraag u, lezer of 't niet zou in de rede gelegen hebben dat men in de tweede Kamer — of ook in de eerste, waaroni niet? — had gevraagd an de regering, of de Max Havelaar waarheid bevat? Wy heb-ben behoudende en liberale ministerien gehad sedert de ver-schyning van dat boek,... welnu, geen opposant heeft aan een liberaal bewind durven vragen of ik de waarheid gezegd had. leder voelde dat Heut antwoord even nadelegen luiden zou voor de eigene party als voor de vyandelyke. leder begreep dat er niets viel tewin- norden, leder begreep dat er niets viel tewen- norden, die terstond daarop zouden worden ingebragt met gelyk regt tegen zichzelf. 't Scheelt my- weinig of ik trivial ben,... ik neem myne uitdrukkingen waar ik ze vind,... het volk zal my verstaan: H in diefje met diefjesmaat, Dat komt er van, kiezers, wanneer ge u niet bemoeit met uwe zaken. Zwygen dus, smoren! Ja, smoren... Maar toch zyu er enfants terribles die in de hitte van den stryd geen acht geven op 't Chut! dat het volk moest buitensluiten van de waarheid. By de behandeling der koloniale begrooting heeft men elka^r over en wer Droog-stoppel genoemd. Men kan 't nalezen in 't verslag der zittin-gen van de Tweede Kamer. Droogstoppel nu, — ik heb dien man gemaakt, ik heb 't regt te zeggen hoe, wat en wie hy is, — Droogstoppel is de gemeene dief, minus den moed om intebreken. Droogstoppel is de Fari-seer die weduwen en weezen opeet, en kushandjes toewerpt aan een eigeugemaakt godje dat hem helpt in de digestie. Droogstoppel is de bloedzuiger die opzwelt van onregtvaardig verkrer gen goed, maar eene veerkrachtige magerheid bewaart om zyn vooze opgeblazenheid binnentepersen door de enge poort. Droogstoppel is de femelende, laife, gierige, schriftunrlyke gaauw-dief... Eilieve, ik heb verget En te zeggen of Droogstoppel liberaal of behoudeiid is... In de kamer heeft men de goedheid gehad die gaping aan te vullen. Liberalen hebben tot behouders gezegd: — GY droogstoppel! En behouders hebben geantwoord: — Droogstoppel gy! En ik?... wat ik antwoord! . Ach, ik zie in dat ik een profetischen geest had op het oogenblik toen ik (zie pag. 139 van de Minnebrieven) die veir-telling gaf van een paar twisters op Amboina, die zich onan-genaam hadden bejegend. — „Ga gemst naar huis, o Jozep en Ab.vham... of EzECiiiEL, gj beideu hebt volkomeu gelyk." Ik verklaar ovrigens my geheel te vereenigen met de opinie van den Heer Wintoens, die de vraag deed of niet de ergste Droogitoppeh de zoogenrtamde vryarbeiders waren, wyl die den Javaan meer regtstreeks uitzuigen dan hunne confraters op de Lanriergracht? Ik zeg Tolroondig ja op die vraag. Maar ik constateer tevens dat de Heer Wintghns, door zynen superlatieveu gradus („of dat tiet de ergste Droogstoppels waren?") zich beweegt in den nokrk der paragrafen onzer schoolboekjes, waar boven stoud: „Over de trappen van vergeljfkittg" en dat er dus maar sprake is van wat meer of min droogstoppelig... Nederlanders, gy staat my toe, hoop ik, voor Broogstoppel te lezen: ellendeling? Welnu, in uwe vertegenwoordigende Kamers is de vraag geopperd, onder welke der beide dusgenoemde staats-partyen, de ergste ellendelingen zyn. Wat geschreven staat, staat geschreven. Het byblad, waarin die vraag voorkomt, zal wel reeds gedrnkt en verspreid wezen. En al ware dat zoo niet, de vraag wordt meegedeeld in de verkorte verslagen die de dagbladen hebben gegeven van de zittingeu, waarin de koloniale begrooting is behand. Ik tart de leden der Staten-General die te vernietigen, en voor 't nageslacht te verbergen hoe in 1861 in hunne vergändering de vraag gedaan is, welk staatkundig gedeelte des Nederlandschen volks 't meest productie was in huichelende gaauw-dieven. JTa, dat zyn de enfants terribles van de partyen! En men meene niet dat dit een toeval was, een lapsus linguae van den Heer Wintgens, een oratorische wending,... volstrekt i^iet. Herrhaallek is het scheldwoord Droogstoppel — dat is: ellen-deling — gebruikt, over eu weer. Ik lieb dat woord gelezen in een zeer verkort verslag der zittiugen, tien of twaalf inalen in een zer alinea. 't Is zelfe ontelbare malen gebruikt door den man die een zoo hoog pensioen trekt, „oindat hy zekere bekleed heeft." En nog na den Heer Wintgens hebben weer anderen zich beyverd aantetoonen dat de Droogstoppels... O God, o God, is 't genoeg. Nederlanders? My is 't te veel. Had ik niet regt Hamlets uitroep te kiezen tot motto dezer brochure: There is something rotten in the State of Denmark. Maar, zeggen missehien sommigen, wat is dan toch datkul-tuurstersel, wat verstaat men onder vryeu arbeid? Ik weet dat die vraag nog altyd door velen gedaan wordt, en dit is een bewys temeer voor de waarheid myner stelling, dat de voorgewende punten van verschil niet raken aan de hoofdzaak. Als er waarheid was in a] de beweringen voor en tegen die Systemen van indisch bestuur, zou men, na al wat daarover is gesproken en geschreven, nu dan toch wel zodver gevorderd zyu, dat men wist waarover de kwestie Hep. En dit is het geval niet. Men heeft zorg gedragen de zaak zoo te embrouilleren, dat de goegemeente zich verliest in een zee vankunstunden over staathuishoud-kundige wysheid, en moedeloos tot de conclusie komt : de heeren moeten 't weten. Ja, en dan hebben de „heeren" weer loisir om 't Epprek voovttezplieii over de zaak die lien bezi*^ hi«ld, toen 'Volk er bijkwam: „Over de mishandling van den Javaan, en den opstand die daarvan 't gevolg wezen moet." Toen ik den Max Havelaar schreef, dacht ik niet aan vryen arbeid. Ik behandelde eene hoofdzvLdk, en zeer heeft het my verwonderd dat boek te zien misbruiken als eeu wapen tegen het kuliuurstehe. Zelfs in 't buitenland is men vervallen tot die dwaling. In den Annuaire des den Mondes op er woidii m^\\ werk opgegeven als een pleidooi voor vryen arbeid, dat liet zyne toebragt tot den val van een behoudeud (kultuurstelselig) mini sterie. En 't een, en 't ander is onjnist. Ik heb, noch in den Havelaar, noch later, my ingelaten met de voddige, voorgehui-chelde verschilpunten die men in den Haag gebruikt om mini sterien te ondermynen. Even als ik ieder mensch goed noem die goed handelt, zonder te vragen naar zyn gelöff, evenzoo zou ik eenen minister aanhangen die regtvaardigheid beoefent, onverschillig of hy oude stelsels aankleeft of iiieuwe ver Koudigt. Die regtvaardigheid nu heb ik tot nog toe vergeefs gezocht en aan de zyde van 't behoud, en aan den kant der zoogenaamde liberalen. En zoolang dit niet verandert, is 't me onverschillig wie er regeert,... en den Javaan ook. Geheel alleen echter sta ik niet met myne opinion over de ledigheid, de nutteloosheid, de ontydigheid der kwestien van den dag. Ik las in een brochure, Oiilangs uitrekomen by GiiNST t e Amsterdam ^), de volgende eenvoudige maar veelbeteekenende woorden : „Stel u eens voor, geachte lezer," — men ziet dat de brochure niet van my is — „dat in een lend waar de open- bare wegen zeer onveilig gemaakt wrorden door bandieten, die op eene ongehoord bmtale wyze schatting van de rei- zigers vorderen, en soms nog wel een weinig verder gaan ') Nederlavd ni Mas Havelaar iloor Philovkrax. ^ TRIJ£ A&BEID. 33 in hunne willekeur, de vraag by de vertegenwoordjging ontstond, in hoever het wenschelyk zou wezen, om byv. de tollen der openbare wegen afteschaffen, en dat dadrover ein- delooze discussien gevoerd werden, zonder dat er dooreen enkel lid den wensch genit werd lets te doen tot beveiliging van den eigendom en de persoon des reizigers. Nederlanders! Wilt gy dat die toestand op Java voort- dnurt? Wilt gy > Dat de wetten en reglementen die daar zijn om den armen Javaan te beschennen, on- uitgevoerd bly ven P...* Jujst, die wetten en reglementen bestaan, maar ze worden terzygelegd. Dagelyks worden ze geschonden en verkracht. Het „schipperen" dat is: het oogluikend toelaten van geweldenary, roof en moord, wordt geprezen en beloond. Zie Slymering. Het tekeergaan van die misdaden wordt beschonwd als onbekwaam- heid, als excentriciteit, en gestraft met eene straffe als te zwaar wezen zou voor die misdaden zelf. Zie Havelaar. Dat is de zaak. En alweer staik niet geheel alleen met deze meening. Ik Less in eene der pikante mededeelingen van Hagiosimandre eenige regelen die met weinig omslag aantoonen hoe gezocht de kwestie is over vryen arbeid en kuüurstelsel: „Ministers en kamerleden praten veel, verschrikkelijk veel over cultnurstelsel, vrijen arbeid; doch de vraag: „Wordt de Javaan mishandeldF" komt niet ter sprake. Een lang met de Javaneu omgegaan hebbende amb- tenaar schrijft mij: „De Javaan is in zooverre een inensch als een ander, dat hij liever veel geld heeft dan weinig — liever een goed huis dan een slecht, — liever welcaart dan armoede, „Die voorkeur voor bien etre zou hem doen werken uit vrije keuze, wanneer door dat werk die welvaart kon ver- kregen worden, ,,Maar!... hij is er aan gewoon, dat men hem het be- spaarde, het overgewonnen afneemt; — of liever dat men het niet eens zoover laat komen dat er lets af te nemen Valt. — Hij is arm en blijft arm. Daarom will hij niet vrijwillig wer- ken. „Het is althans noort bewezen dat hij niet vrijwillig wer- ken zou, wanneer er op Java veiligheid bestond voor personen en goederen. „Dit nu schijnt er niet te bestaan, of liever, volgens den Max Havelaar ontbreekt er geheel. „En voor dat dit hersteld wordt, is het dwaasheid te spre- ken over vrijen arbeid." Laat er een moreel, integre bestuur heerschen in Indie, en in den Haag, betreffende dat heerlijke land, ea dan zal 't blijken of de Javaan vrijwillig wil arbeiden. Ei, zegt men, dat is gemakkelijk voorgeschreven. Hoe moet men doen, om zekerheid te hebben dat er integre bestuurd wordt? Dat is zeer moeijelijk; — maar zeker is 't onmogelijk zoolang men Havelaar geen regt doet op eene wijze, welke aantoont dat men waarheid en regtvaardigheid mL Zoolang Havelaar niet gerehabiliteerd of veroordeeld is, zijn Kamers, ministers en gouverneurs-generaal zedelijk verantwoordelijk voor alles, wat in den Havelaar is gewraakt. Of het goede bereikt zal worden door hem te stennen, is de vraag. — Maar... dat het kwade wordt gesteund, zoolang geen onderzoek daaromtrent plants heeft, is zeker. Welk bestehend beambte zal op Java zijn pligt durven doen, als hij hoort hoe Max Havelaar en de zijnen leden en lijden moeten, omdat hij zijn pligt vervulde? Iinmers toch zoolang het niet uitgemaakt is, dat hij onwaarheid vertelde, moet men de feiten, die hij met autentieke stukken staaft, als Wär erkennen." Er schien dus ook anderen moe te wezen van 't gekibbel over 'zaken. Die 'anderen' vonnen voor als nog de minder-heid. Maar hun getal zal aangroeijen door overloopers uit de beide partyen, die voor en na zich verzadigd zuUen voelen van onnutte polemiek. Z66 zullen die 'anderen' eindelyk de meerderheid vormen, en dat is de party, de eerlyke derde party, die ik voorstel in myn brief aan de kiezers, in de Minnebrieven. Maar hoe is men dan geraakt tot de meening, dat ik een anhanger was van de vrye-arbeidsleer. Dit is alleen mogelyk geweest door een paar phrases van den Max Havelaar nit hun verband te rukken. Ik zal die hier aanhalen, dewyl ze my tevens dienen om het knltuurstelsel te kenschetsen. „Doch daar kwamen vreemdelingen uit het Westen, die zich heer maakten van het land. Zy weuschten voordeel te doen met de vruchtbaarheid van den bodem, en gelastten den bewon^r een gedeelte van zynen arbeid en zyn tyd toetewyden aan het voortbrengen van andere zaken" — er was namelyk vroeger gesproken over ryst, die de Javaan behoeft om te blyven leven — „van andere zaken die meer winst zouden afwerpen op de markten van Europa, Om den geringen man daartoe te bewegen, was niet meer noodig dan een zeer eenvoudige staatkunde. Hy gehoorzaamt zyn hoofden; men had dus slechts die hoofden te winnen door hun een gedeelte tp^tezeggen van de winst... en het ge-lukte volkomen." Ik beken by het schryven van die regelen gedacht te hebben 36 y&TE ABB£n>. aan 't stehel yan den generaal van ben Bosch, — die, men ziet het, al zeer goedkoop den naam van een genie heeffc verkregen, — doch ik bedoelde geenzins daanede party te trekken voor die andere wyze van nitzuigen die men vrye arbeid noemt. In tegendeel. „Als men let op de ontzetende massa Javasche produce ten, die in Nederland worden te koop geveild, kan men zich overtuigen van 't doeltreffende dezer staatkunde, al vindt men ze niet edel. Want mogt iemand vragen of de landbohwer zelf eene belooning geniet, evenredig aan die uitkomst. dan moet ik daarop een ontkennend antwoord geven. De regen'ng verpligt hem op zijnen grond aan teke kan haar behaagt; zy straft hem als hy bet aldus voortgebragte verkoopt aan wien 't ook zy, boiten haar, en zy zelve bepaalt den prys die ze hem daarvoor nitbetaalt. Be kosten op den overvoer uaar Enropa, door eenbevoor-regt handelsligchaam zyQ hoog; de aanmeedigingsgelden an de hoofden bezwareb daarenboven den inkoopprys, en, daar de geheele handel toch ten slotte winst afwärepen moet, kan die winst niet anders worden gevonden, dan door den Javaan juist z<56yeel oittebetalen, dat hy niet sterve van honger *tgeen de voortbrengende kracht van de natie verminderen zon. Ook aan de Europesche beambten wordt eene belooning nitbetaald in evenredigheid met de opbrengst. WM wordt dns de Javaan voortgezwept • door dnbbel gezag;... wh\ wordt hy afgetrokken van zyne rystvelden;... wel is hongersnood vaak 't gevolg van die maatregelen... doch vrolyk wapperen te Batavia, te Samarang, te Soera-baya, te Passaroean, te Bezoekie, te ProbolingOy te Patjtan, te Tjilatjap, de vlaggen aan boord der schepen die beladen worden met de oogsten, die Nederland ryk maken. YBTS ABBEID. 37 Bongersnood?... Op het ryke, vruchtbare Java hongers- Nood? Ja, lezer, voor weinige jaren zijn geheele districten uitgestoiren van honger; moeders boden hunne kinderente koop voor spyze; moeders hebben hunne kinderen ge- geten..." Dat is het kultuüstblätig, zeggen de vrj-arbeidcrs en ik erken dat niemand na 't lezen dier regelen my kon aanzien voor een vurig aanhanger van dat stelsel. Maar dit sluit vol- strekt niet in dat ik party trek voor hen die, misbroik makende van den schoonen klank: cry, een gedwongen vryen arbeid wil- len invoeren, waarby de eerste aventurier de beste zich in de plaats stellen zou van de regering, om in compliciteit met de hoofden, den Javaan uittezuigen. De Heer Wintgens heeftvol- komen gelyk: dat zyn de ergste Droogstoppels. De elleude die 't kultuurstelsel over den Javaan brengt, kan vermeden worden door een Gouvemeur-General die zyn pligt weet te doen en geen belooning toekent aan 't verbergen van de waarheid. Wanneer, lang voor de hongersnooc^n (ku- traal Java, de residenten niet hadden gelogen in hunn^ rap- porten, door byv. altyd duizende pikols ryst te scheppen op 't papier, die niet aanwezig waren in werkelykheid, wanneer z^ niet als ontrouwe schildwachten, voortdurend hadden geroepen: „alles wel!" toen reeds het gebrek voor de deur stond, dan had men tydig knnnen voorzien in den nood der arme bevolking, die nu moest omkomen, niet omdat zy aan 't gouoerne- ment ko% en indigo had moeten leveren, maar omdat zy te veel indigo en ko% geleverd had, onverschillig of die levering plaats had aan de regering of aan particolieren. Indien nu de residenten tydig hadden kennis gegeven van die noodlottige overdryving, in stede van die met verkrachting van eed en pligt te verbergen, „ omdat het hun tyd wel zal uithouden** dan had de Regering maatregelen kunnen nemen om de duizende menschen in 't leveu te houden, die nu bezweken zyn... tot groot nadeel van de ko%kultuur. 38 VRYB ARBEID. O, k trek geen party voor 't kultuurstelsel, dat alien voor- uitgang, alle ontwikkeling, alle veredeling tegengaat. De Ja- Vaan is eene machine, neen zelfs dat niet. Hy maakt slechts een gedeelte mit van zyne dessa, van de gemeente die en bloc gen omen, een werktuig is om koflfy voorttebrengen. Eigen wil, eigen denkbeelden worden verdoofd. Welvaart blyft hem onbe- kend en daarmede alle roerselen tot inspanning, die gewoonlyk 't gevolg zyn van 't streven naar welvaart. Het schrale loon dat hem is toegelegd voor zyn prdHukt, by besluit van den Gouverneur-Generaal, - — let wel, niet na overleg met hemzelf, den betrokkene, — wordt hem niet eens geheel en al uitbe- taald; de hoofden geven hem wat zy verkiezen,... o, dat kul- tuurstelsel, — vooral onder een Gouverneur-Generaal die zyn pligt niet doet — is verschrikkelyk. Maar... om te geraken tot de beoordeeling vau 't vryar- beidssysteem, voege men btf al die elementen van schandelyk misbruik, nog bovendien deu hebzuch tigen particulieren intri- gant, en men zal nagenoeg weten wat het lot van den Javaan worden zou als hy d&draan werd overgeleverd. In las onlangs in een oouranten-artikel een verdedigung van den vryen arbeid, waarin de schryver — een tabaks-kooper — wees op de vermeerdering die de aanvoer van tabak te Amsterdam had ondergaan sedert eenige jaren. Twee miljoen ponden, meen ik, waren gestegen tot tien miljoen ponden. Ei! Plaats een vryarbeidend resident in Rembang, en binnen weinig tyds zult ge vyftig miljoen ponden tabak beko-men in plaats van tien. Wie er niet meer van weet zou zyn artikelen gerust achterwege kunnen laten. De vraag is: of die meerdere productie van tabak in de plaats is getreden van andere waarden? En ten tweede: of misschien die meerdere produktie van tabak den grond zou kunnen leggen tot omstandigheden die ten gevolge zouden hebben dat men later nach tabak, nach iets anders ontvangen zou in 't geheel. Zoo verplaatst men de kwestien. veel jagers en teweinig grenadiers vondonder de miliciens, — een geleerde voorstelde om door den Jayaan. visch te doen vangen, en daarmee de Hollanders te voeden. Van betaling was geen spraak. Men moet een geleerde wezen om te komen op zoo'n denkbeeld. De man had gehoord dat er zooveel prote'iue ongedeerd rondzwom in de In-diache zee, Dat kan waar zyn. Maar ook in de Noordzee is veel visch. Hebben de Hollanders die gevangen, en gratis naar-Java gebragt, toen daar honger werd geleden. En de verhouding is nog niet eenmaal gelyk, want de honger der Javanen was een gevolg van de Hollandsche onderdrukking, en de Ja-vanen hadden geen schnuld aan 't afnemend getal grenadiers. Integende. Zonder heu zou sedert iang ons heeleger bestan heben uit jagers,... nut tamboers en pypers misschien. Er is iets grappigs in 't denkbeld de heele Hollandsche natie te zien ronddobberen op botters en pinkeu, om eene verafgelegene audere natie in 't leven te houden,... Christelyk zou 't wezen, dat's waar. „Van de netten zyt gy gekomen, tot de netten zult gy wederkeeren!" Maar hoe koddig men dit moge vinden als idee, ik gelöst men zou al heel gaauw dat bedryf zeer treurig vinden in de werkelykheid. Welke redenen kunt gy aanvoeren, Nederlanders, die 't regtvaardigeu dat ge vordert van den Javaan, wat gyzelf in geen geval zoudt willen doen voor een ander? Waar staat geschreven — al stond het geschreven, ik recuseer zulke schry-very, en dat zoudt gy ook doen als 't in uw belang was, — waar staat geschreven dat de Javaan moet arbeiden voor uwe behoeften? Oorlogsregt?. Ik ken dat regt niet, al schreef dan ook dearover met dezelfde pen waar Schynlyk die hem diende tot het verdedigen van de Christelyke godsdienst. Oorlogsregt? Nog eens, ik ken dat regt niet, ik erken dat niet vooral, nadat ik myn eerste geschiedenis van gezag droomde, waariu de oader breeder zyn jonger dwongtot dienst. Ja, dat had hy geleerd van een wild beest. Oorlogsregt nog eens? Maar, eilieve, al bestond er zoo'n regt, dan nog moogt gy 't niet inroepen tegen den Javaan, dien ge nooit overwonnen bebt. Waar zyn de veldslagen, die g« Jiem bebt geleverd? Waar liggen de vestingen, die ge hem afnaamtPDaarvan zwygt awe geschiedenis. Die geschiedenis yertoont een walgelyk weefsel van kruipende onderdanigheid in tegenspoed, van wreedaardige ruwheid in voorspoed. Yerraad en woordbreuk spelen daarin de hoofdrol. 'Spreekt van zelf dat de vergaderingen van Heeren XVII in 't moederland, en van de edele, meer of min extra-ordinaire, raeden Dan India daarginder, altyd geopend werden met een aanroeping yan den heer der heirscharen... denzelfden heer zeker die den zegendief Jakob beschennde tegen Ezau. En later die Javasche oorlog in 1826 — 31! Zij werd gerekt in 't belang van een der bevelhebbers, die een speler was, en, meestal court d'argent zynde, oorlog noodig had om aan geld te komen. Nog wyst men te Batavia i huis, dat hy verdobbelde in 'n nacht. Zoo'n verlies moest de Javaan weer betalen. En hoe is ten slotte die oorlog geeindigdP Door verraad. DiEFO Negobo, het hoofd van den opstand, had vrygeleide toen men hem gevangen nam Zyn zoon was onder myne cnstodie op Amboina. 't Was curieus de opinie van dien man te hooren over de Ho Uandsche goede trouw en verdere Christelyke deugden, te veel om op te noemen. Daarvan weet ook Febdaka Maktrie yan Palembang te spreken. De voorlaatste Keizervan Solo is gevangen genomen, afgezet en gebannen, omdat hygebeden had op de graven zyner voorvaderen, zonder permissie van den resident te Soerakarta... Gy toont oude papieren, waarin sommige hoofden verklaar-den... Maar gyzelf bebt later die hoofden terzy gezet, en hunne souvereineteit nietig verklaard, zoodra ge die niet meer noodig hadt oin ze hun onderdaneu te doen verraden aan U, die zonder verraden, nooit meesters van Java zoudt geworden zyn. Ge hebt leerseholen voor de „regten," kansels voor... ik weet niet wat, maar ik zou U wel eens willen hooren bewyzen van kansel of katheder, dat gy regt hebt op den arbeid des Javaans. — „Het is goed dat de mensch arbeide, hoor ik izeggen. Zonder ons zou de Javaan te lui zyn om iets te doen en dus...'* Juist. Zoo spreekt ge. Maar, gy vergist U door te meenen, dat ge die redenering bezit in privat eigendom. Ze behoort aan Droogstoppel, die na 't hoore van Wawelaar's preek, de uitbreiding der ko%kultuur aanprees als nuttig voor 't Gods- ryk. 't Is waar dat de Javaan, in zyn gezegend klimaat, min- der arbeid noodig heeft dan gy, om te blyven leven. Maar is dat eene voldoende reden om hem af te nemen, en U toete- eigenen wat de natuur hem schonk om niet? Is 't zyn schuld dat nw vaderland zoo bar is, zoo onvriendelyk? Knnt ge'them wyten, dat in uwe streken de eerste, noodigste, eenige vraag van 't leven is: hoe men te doen hebbe om dat leven te be- houden? Gy hebt U by den Javaan, — dat beet by zyn hoof den, want de. eigenlyke Javaan kent XJ Diet — ingedrongen met zachte vleijende woorden. Ge hebt U opgeworpen als scheidsregter in de geschillen, die ze argeloos onderwierpen aan uw oordeel. Gy Hebt daarvan misbmik gemaakt om U mee&ter te maken van wat U niet behoorde. Schrede voor schrede zyt ge voortgeslo-pen, en hebt uwen voet gezet op den akker van uw naaste, gedurig den grenspaal verzettende,... dat verboden is in uw eigen Bybel, hoort gy! Of staat er niet in de schriften, die gy zegt voor heilig te houden, maar die ge terzy legt zoodra ze niet overeenkomen met uw belang: vervloekt wie zyns naasten land-pale verrukt, en al 't volk zal zeggen Amen P Ik houd uw Bybel voor volstrekt niet heilig, maar dat woord was goed gesproken. Dunkt me, en zou graag een preek houden over dien tekst. Hoe doet ge toch als ge voorleest mi die schrift, en eensklaps stuit op zoo'n gebod? Vragen dan uw kinderen niet: papa, sla je wat over? Of weet ge dan uw kroost te beduiden, dat zoo'u Javaan uw naaste niet is, en dat de behandeling van zyne landpalen wordt gegregeerd door andere wetten dan de gewone? Ja, dat is 't beste, dunkt my. Intusschen gaat ge voort dien anne, die uw naaste niet wezen mag, te knevelen, te bestelen en te villen a coeur joie, en ora Uzelf by dat alles een air te geven van gemoedelykheid, houdt ge u bezig met redeneren over de verschillende systemeD, waar- naar die kunstbewerkingen geschiedeo. Kultuurstelsel, vry-ar- beid... wat fftefi het meeste? Ik heb in de Minnebrieven gezegd, en ik herhaal hier, hoe karakteristiek het is, dat men in uw Tweede Kamer tot ern- stige punten van overweging gemaakt heeft, of de door dien Money opgegevene cyfers juist waren, en hoe hy tot de inzage gera akt was van uwe boeken. Maar de overweg der te zen, loaarop het geld verkregen w, waarover die boekhoudery loopt, schynt beneden de aandacht geweest te zyn van de ver- gadering. En na den Max Havelaar kbn men toch weten hoe er gehandeld wordt met het leven en de bezittingen van den Javaan. D^t scheu niet te doen tot de zaak, maar wM stel- den de heeren belang in de wyze, waarop al dat ellendig ge- knoei was geboekt, en vooral hoe een vreemde toegang bekomen had tot hun kantoor. Ziet ge wel hoe ook dai-r alweder de hoofdzaak werd overzien, met opzet overzien,... om de aandacht te leiden op dyzaken. En, Nederlanders, 't zyn niet Earners of ministers alleen die voortdurend met gelmicbelde belangen, die belangeu verraden door willens en wetens de kwaal, die ons teistert, te verwaarlozen door misdig zwygen. De dagbladen zyn de mond des volks. Ik weet wel dat bet spraakvermogen van dien mond beleromerd wordt door eene domme, middeneeuwsobe, alle ontwikkeling tegengaande instelling, — de zegelwet! — - die in 't jaar uws beeren 1861, als vroeger, U maakt tot de Chinezen van Europa. Maar zelfs by 't aannemeu dier instelling als circonstance attennante voor die spraakbelemmering, is 't weinig minder onverantwoordeljk boe de redaktien der dagbladen hare booge roeping miskennen : de roeping om 't volk voor te lichten, waar 't zyn wezenlyke belangen geldt. Aan uwe geschrevene, meestal door eigenbelang nitgevon-dene zedely Kbeidsregelen beobacht ik weinig. Ook stel ik geen prys op de braafbeid en deugd, die zoo genoemd wordt nit ge- wQOHte. Maar dat wegwerpen van 't meerendeel uwer principes scbynt tocb niets te maken te bebben met absentie van toare eerlykbeid, en van een waar regtvaardigbeidsgevoeL Ik besluit biertoe, onder anderen, uit de verontwaardiging die my bezielt by 't lezen van de stukken dergenen die by 't opzetten van een dagblad, stilzwygend de verpligting op zich namen taaar- held te verkondigen. Wanneer een minister den mond opent, weet men dat by gebonden is door een zoogenaamd program. Hy beeft, om minister te worden, beloofd te spreken en te bandelen in zekeren geest. Bit moge nn dom wezen, onmenschkundig, onpraktisch, goed! De man beeft bet beloofdy en wie geen Inst beeft in den beloofden geest, kan de ministriele redevoeringen over- slaan. Zoo als 't volk dan ook meestal doet. Een kamerlid, die president was van de Concordia of de Har- monie ten zynent, heeffe belöofd:,,rael de meeste oupartydig- heid de belangen voor te staan van zyn district." Edam stemt voor kaas, Brenthe stemt voor 'i yeen, Schiedam voor kabeljaauw en Utrecht voor theerandjes. Bat moge nu dom zyn, onstaatknndig, onpraktisch en misdadig, goed!... De man heeft het openlyk belöofd — dat heben al de „ eenige kiezers" verklaard, die zyn reclame teekenden, dat is : die ze niet teekenden — en wie geen lust heeft in de rede- voeringen van zoo'n lid, kan ze overslaan. Zoo als 't volk dan ook meestal doet. Een predikant, die inziet hoe onangenaam 't is dat alle menschen zouden verdoemd wezen om de schuld van ^^n persoon, en hoe ongerymd, dat ze weer alien gered zyn door de verdiensten van een ander, moge gedwongen worden tot flaanwheid in zyn preken door besef van 't onmogelyke om tot klaarheid te brengen voor een ander, wat niet helder is voor zyn eigen verstand; hy moge hierdoor worden been en weer geslingerd van begrip tot begrip, en door overmaat van tegenstrydige begrippen tot wanbegrip; hy moge langdradig worden, gerekt, vervelend, onbegrypelyk; dit alles voere hem tot de onvermydelyke kens tusschen domheid of huichelary. Gedünst, den man heeft belöst te prächtigen uit den Bybe. En wie nu geen smaak vindt in de wargeestery, die er gehält wordt uit een verward boek, kan t'huis blyven onder kerktyd, of uit wandelen gaan, als 't goedweer is. Zelfs kan men ter kerk gaan en daar inslapen. Zooals 't volk dan ook meestal doet. Men is niet gedwongen te luisteren naar betaalde preek- bonders, geachte sprekers of programvormige ministers. Ik ben t6gen al die bedryven, maar 'k erken dat de beklangdeu lets kunnen aanvoeren wat zweemt naar verontschuldiging :... de hoop dat men niet geluisterd heeft. VBTE ARBEID. 45 Maar gy, dagbladschryvers, gy wat kunt gy opgeven als re- den tot vennindering van straf? Gy naamt op u het volk te verlichten, te beschaven, inzage te geven in zyn belangen; gy vindt geen verschooning in de hoop, dat men u niet hoore zal. Integendeel, uw streven is wel gehoord te worden, gy zondt ophonden te bestaan, als men u niet hoorde, jnist an- dersom als die andere heeren, die de gelegenheid om yoortte- gaan, jnist behonden door de beperktheid van den kring waarin ze spreken. Zy hebben blinden noodig en hardhoorigen, gy integendeel: lezers, dat is abonnes, Uwe roeping is ernstiger, waardiger, heiliger. En hoe voldoet ge aan die roeping, gy die met hooge priesterlyke deftigheid, VLzelf toy noemt in nwe leading-articles? Geeftgy, gy die gelezen worden wilt, en inderdaad, fante de mienx, door 't volk gelezen toordt, waarheid aan dat volk? O, ik weet dat gy flnisterend beweert verkocht te zyn aan deze of geene party, en dns evenveel regt te hebben op liegen als een minister of Predikant, maar ddt gaat niet door. De anne lieden, wier betrekkelyke onschnld ge aanhaalt als verschoonend voorbeeld, erkennen dat ze gebonden zyn. Zy doen die er- kenning openly by 't honden van de program-leferrede of de intreespeech. Zy waarschnwen. Maar gy schryft op nwebanier: koning, vaderland, regtvaardigheid, billykheid, goede tronw, on- partydigheid, en wat al meer, alle zaken die wellniden en liefe- lyk klinken; en al weet ik nn dat die liefelykheid klank is alleen, en al flnistert ge my in 't oor, dat uwe party... de aandeelhouders... menheer z66, die z'n abonnement zou opzeg- gen... uw haat tegen die andere krant die 't tegendeel be- weerde... kortom, al weet ik dat alles, — het volk, het goede, geloovige volk, dat zoo'n eerbied heeft voor wat gedrukt is, weet dat niet, Ik vind in uwe couranten dagelyks allerlei dingen die we niet noodig hebben, maar de zaken die 't Nederlandsche volk Vfhl interesseren, slaat ge over. Einige artikelien over vryen arbeid en kultuurstelsel vullen de vddrzjden uwer bladen; eilieve, waarom, als ge 11 dan toch bemoeit met de zaken van Ij^die waarom eischt ge geen antwoord op de vraag die ik heb vooi^gelegd aan de regering? Stel eens dat ge lets weet meetespreken over vry-arbeid of stelsel van kultuur, neem aan dat er wysheid ligt in 't behandelen van 't consignatie-stelsel — alwe^r een stelsel, lieve God I — dan toch zult ge my moeten toestemmen niet waar, dat er voor al die stelsels iets noodig is dat uw gestelsel overeiud hondt? Dat nu is, in dit geval, de ko&y, de suiker, de indigo de tabak, de kaneel en de bamboezen sigaarkokers die de juf-vrouwen present krygen van haar neven in de Oost. Redeneer an eens over de consignatie van die kokers, — van bamboe of paauwveer, om 't even, — redeneer daarover nu zoolang dat ge eindelyk een stelsel van consignatie hebt zaamgeknoeid, zoo volmaakt als ooit Eenig stelsel eener andere rooverbende, en zie dan eens rond wat ge zult te consigneren hebben in 't eind, als de Javaan die de kokertjes vlocht, de koflfy plantte en oogstte de suiker sneed en maalde, of de indigo uitperste en gisten deed — als die Javaan, gedurende uw consignatie-studie, eens had opgehouden te malen, te vlechten, te persen en te gisten? Of als hy, al te lang geperst, aan 't gisten was gegaan, hyzeif? Dan zou geen enkele jufvrouw meer presenten krygen van haar neef uit de Oost, en al uw consignatie-wysheid viel te water. Consignatie! Altyd zulke fraage, naar studie en wetenschaprikende woorden! Zegt eenvoudig aan 't volk: vrienden, wy beraadslagen of de vrinkel onzer kruienierswaren zal worden gehouden hier of ginder, en wat het meeste geeft? Maar zegt er by, als ge opregt wilt zyn, dat uw le^rerancier aandringt op betaling; dat hy 't verdrietig vindt op 'en duur A VBYE ABBEID. 4-7 f>; uw winkel te sorteren, zonder 't minste voordeel voor hem- zelf. Zegt dat het^ den Jayaan geheel onverschillig is of gy de gestolen producten verschagchert daar of hier,. en dat ge voort- aan uwe wysheid li ever wilt besteden aan 'tbestuderen der vraag: of ge altyd suiker en ko% hebben zult, dan aan de weldra overbodige kwestie waar ge die zult ter markt brengen. De Javaan wordt mishandeld!... Dat is de kwestie. Maar daarvan zwygt gy, dagbladen. Neen, ik vergis my. Toen my protest tegen die unshackleiing Torsche, hebben dagbladen en tydscbriften daarover veel geproken, zödveel zelfs, dat noort eenig werk in Nederland zoo allem is beliandeld geworden. Maar... dit duurde slechts zoolang men verkeerde in de valsche meening, dat ik behoorde tot eenige party, Ik had een der hoofden kunnen worden van de zogenaamde opositie, als ik bad kunnen goedvinden de heilige zaak die ik voorsta te onderwerpen aan de eiscben eener coterie, die zicb een air geeft van wetenscbap en staatkunde door opinien over een systeem ; als ik myzelf op de pynbank had willen leggen, om lange hoofdartikelen te schryven over dingen die ik niet omslugtiger weet uittedrukken dan — zoo als ik vaak geworden. En dien zu ben ik vor vryen arbeid. Maar 't opwerpen van systeem-kwestien vd6r men heeft opgehouden den Javaan te mishandelen en te plunderen, is — duitenplatery. Gy weet nu wat dit woord beduidt, hoop ik. Ik schryf teksten en geen preken. 48 VEYE ARBEID. En de dagbladschryvers weten 't wel, — maar die abonn^s... Hoort ge 't Nederlanders, die heeren zeggen dat ge volstrekt leugens en onnoodig gehaspel over leagens, lezen wilt. Is dat zoo P... ik kan 't niet gelooven. Waarachtig de waarheid is pikanter van tjd tot tyd. Ziet inaar myn geschryf... ieder koopt het. Nu weet ge meteen 't geheiin van myn zoogenaamd talent. 