Bijdragen tot de taal-, land- en volkenkunde
831 Zie: Winter, Javaansche aamenepraken, biz. 1654. $39 Forbes, A neturelist’s wanderings in the Eastern Archipel, hie 171. 323 Wyckerheld Bied m, Een on auler bij struma, Geneeskundig Tijdeohrift toor Nederlandsch Indie, dl. XXIX, bla. 525. 934 Zie bla 850 hierboren. 238 Zie bis. 360, 861, 368 em 3870 hierburen. 422 STRUMA EN CRETINISME IN DEN INDISCHEN ARCHIPEL. bron, onder eenen boom die s&ti, dat is met bovennatuurlijke macht begaafd, is, kropgezwellen zouden hebben bekomen. Op Beli wordt de kwaal toegeschreven aan eene bijzondere godheid, die gevestigd is in het gebergte bij het dorp Bangkala, en daarnaar Dewa-aju-Bangkala genoemd wordt 226. Ten aanzen van hetgeen wij in de tweede plaats wenschen nattie gebruikt, de middelen die gebruikt worden tegen de struma, kunnen wij kort zijn. Somtijds tracht men door bezweringen de kwaal te keeren. Zoodra zich bij voorbeeld, op Bali, bij iemand het begin van een gezwel openbaart, wordt hij door de gezamenlijke dorpsbewoners bij fakkellicht naar de naastbijnde rivier gebracht, waar dan de baltans of shamanen, onder aanroeping van alle geesten, de booze Dewa-aju-Bangkala trachten uit te drijven 237. Het is slechts bij uitzon-dering, dat men door de inlanders meer rationele middelen tegen de kwaal ziet aanwenden. Hiertoe behoort het gebruik van het water van eenige minerale bronnen. In de eerste plaats herinneren wij aan het hierboven medegedelde omtrent de Redjangers, die het aan de geneeskrachtige werking van het water van de Ajer-Poetih en van de in de nabijheid daarvan gelegen het bronnen willen toeschrijven, dat de dorpen langs deze rivier gelegen vrij van struma zijn 238. In Semendo beschouwen de Inlanders de dampen, die uit eenige, zich in dat landschap bevindende, warme bronnen opstijgen, als bijzonder heilzaam tegen struma. Onderscheidene voorhelden zouden er bestan van radicale genezing van de kwaal bij aanwending dezer dampen 29. Ook op Borneo, bepaaldelijk in de Wester-Afdeeling in het gebied van de Sipaoek-rivier, worden er, gelijk wij hierboven reeds terloops vermeldden, 23°, minerale wateren gevonden, die de inlanders tegen den krop plegen te bezigen 2%!. De gissing ligt voor de hand, dat het therapeutisch bestanddeel in deze wateren het jodium is. De Officier van Gezondheid Lindman 228 Zie blz. 851 hierboven, en het daar geciteerde Natuurkundig Tijdschrift v. or Nederlandsch Indië, dl. XXIII, blz. 69. 239 Maier, Scheikundig onderzoek van eenige minerale bronnen, afkomstig uit het landschap Semendo, Netuurkundig Tijdschrift v. Nederl. Indië, dl. XXX, bls. $7—88. 230 Zie ble. 371 hierboven. 331 Bleekrode, Scheikundig onderzoek van bronwater van Sepauk, Geneeskundig Tijdschrift voor Nederlandsch Indië, dl, XI, bls. 883, noot. STRUMA EN CRRTINISMR IN DEN INDISCHEN AROHIPEL. 423 zegt dan ook van de bewoners van de benedenlanden van Palembang. dat zij, naturlik onbewust, de goede uitwerking van het jodium tegen de kropgezwellen kennen, waarom zij aan de lijders zeewater te drinken geven of hen naar de bovenlanden zenden, „waar eenige jodium-houdende bronnen eene zekere vennaardheid tegen deze ziekte verkregen hebben. 232. Intusschen is het uit een scheikundig on- derzoek gebleken, dat het water van de zooeven bedoelde minerale bron nen in Semendung geen jodium bevat, doch dat het voornaamste bestanddeel daarvan chloornatrium is, namelijk 0.79308 van de 1.0482 pct. vaste stoffen 238. Evenmin is er jodium in het water van de Ajer-Poetih, terwijl slechts sporen er van zijn aange-troffen in de heete bronnen, in de nabijheid van deze rivier gelegen 23. Wat het water van de minerale brounen in het gebied van de Sipaoek-rivier betreft, heeft een scheikundig onderzoek aangetoond, dat het, evenals het water van Semendung, eene groote hoeveelheid chloornatrium bevat, namelijk 5.34024 van de 7.33244 pct. daarin aanwezige vaste stoffen. Daarentegen is het gehalte aan jodium, und den vorm van jodmagnesium, uiterst gering, namelijk 0.00808 pct. 335. Dit geringe jodiumgehalte maakt de gegrondheid van het volksgevoelen minstens genomen zeer twijfelachtig, dat het water eene verzwakkende werking op het voorttelingsvermogen zou uitoefenen, waarom de strumalijders het liever uit- dan inwendig gebruiken. Andere geneemiddelen tegen de struma schijnen bij de inlanders 832 Lindman, Geneeskundig topographische schets van de hoofdplaats Palembang, Geneeskundig Tijdeohrift vroor Nederlandsch Indië, dl. IV, bls. 775, 833 Maier, Scheikundig ondermsek van eenixe minerale bronnen, afk.-mstiss uit het landschap Semendn, Natuurkundig Tijdschrift voor Nederl. Indie, dl. XXX, bla. 51. — Overivena bevat het water nog: koolsgre kalk, koolsure magnesia, chlscrosloium, chloormagvesium, swavelsure kalk en kiesslaarde. 334 Natuurkundig Tijdschrift wor Nederl. Indie, dl. XXII, bla. 375 vis. en 342 vig. — Het water van de heete bron bevat verder: koolsure soda, koolzure megnesia, keolsure kalk, swavelsure kali, swavelsure oda, chloormatrium, oh]. -rmarcnesinum, aluinaarde en kiesslaarde. In het water van de Ajer-Poetih komt onder anderen voor: koolgure ecda, koolsure kalk, koolsure magnesia, swavelnatrium, en seer gerinze h:-eveelheden swavelzure kali, chlo matrium Chlorine, kieselaarde en aluinaarde. 336 Bleekrode, Scheikundig onderzoek van brawater van Sepaak, Geneeskun li Tijdschrift voor Neierl. Indië, dl. XI, bla. 333 vir. Eene latere analyse gaf alec! te 5 42631 p(t. vaste steffen, waaronder 0 004946 |. dmagnesium (Netuurkundia Ti) dachrifs wor Nederl. Indië, dl. XXVII, bie. 4463 vig.) — Overivens bevat het water ohloorkalium, oblourmaynesium, oh! realcium, swavelsmre kalk, k: -4suur ijsersydule, k.--lsure kalk, koolzure magneda, kieselsunr en eluinaarde. 424 STRUMA EN CRETINISME IN DEN INDISCHEN ARCHIPEL. niet bekend te zijn. Alleen deelt de Heer Poensen ons mede, dat men in Kediri de kroppen, blijkbaar ter verkoeling en verzachting, wel eens met kalkwater of met wwêdak, rijstepoeder met water aange- maakt, besmeert, terwijl, volgens den Heer Neeb, door sommigen uitwendig het sap van de keljubung-putih, de datura alba, wordt aangewend, hetwelk bedwelmende en pijnstillende eigenschappen bezit, en daarom door den inlander vaak bij zweren en gezwellen gebruikt wordt 236. In streken metendemischen Struma worden dikwijls gevallen van cretinisme wärgenomen. Überally, merkt Virchow op, wo der an territoriale Bedingungen gebundene Cretinismus vorkommt, ist auch Kropf endemisch... und man kann nicht umhin, beide aus gleichartigen Einflussen abzuleiten, den Kropf als das Resultat der geringeren, den Cretinismus als das Ergebniss der stärkeren Einwirkung der schädlichen Potenz anzusehen” 237). ‘Sommigen gan verder, en nemen aan, dat er een genetisch verband tüchtigen cretinsam bestätig. Men heeft namelijk wärgenommen, dat in vele gevallen cretinsam van strumueuze oder ausstammen. ‘Fodéréy, lezen wij bij Hirsch, hat diesen causalen Zusammenhang zwischen Kropf der Eltern und cretinistischer Mrkrankung der Nachkommerschaft zuerst erkaut und zahlreiche weitere Bestätigungen hat die Tatsache... in den Erfahrungen gefunden, welche Roulin, Tourdes, Grange, Morel, Mc Clelland, Garrigou, Kestl, die französische Commission u. v. a. dariiber gemacht haben. Und welche Fabre in den Worten ausdrückt: le goûtere est le père du crétinisme 238. Volgens enige onderzookers zouden twee generaties van lijders aan kropgezwellen voldoende zijn, om in de derde generatie cretinisme te doen ontstaan. Neemt men aan dat struma een vroeger stadium van cretinisme is, dan laat zich daaruit vanzelf het feit verklaren, dat, waar dit laatste voorkomt, ook de eerste aanwezig is, het omgekeerde echter niet altijd het geval behoeft te zijn. Dit zien wij ook in den Indischen Archipel. 231 Zie: Hirsch, Handbuch der historisch-geographischen Pathologie, dl. II, blz. 138. 238 Hirsch, O. o., bls. 189. Struma en Cretinisme in den Indischen Archipel. 425 Bijna nergens komt cretinisme hier voor. De meeste berichtgevers over struma maken er althans geen gewag van. Integendeel verklaren enkele uitdrukkelijk, geen cretins te hebben ontmoet. „Cre- tinisme komt onder de bergbewoners (van Bali) niet voor”, merkt Dr. Jacobs op 239. Van de Orang-Bukit zegt Grabowsky: #Cretinismus habe ich nicht bei ihnen beobachtet” 240. Ook de Heeren Neeb en Poensen deelen mij mede, dat cretinisme in het strumagebied van Kediri niet wordt aangetroffen. Slechts op een tweetal berichten het vokommen van deze kwaal in den Indischen Archipel. Waar namelijk Dr. Hagen van de endemische strama in de bovenlanden van Deli en Serdang gewaagt, spreekt hij ook van vkretinartige Erscheinungen”, die zich daar voordoen 341. In een later reisverhaal wordt door hem nogmaals van deze kwaal melding gemaakt. „Wir erhielten hier (in een dorp waar het reisge Zelschap van Dr. Hagen overnachtte Hühner und einen sehr guten Palmwein, welcher herrlich schmeckte. Leider ward er jedoch durch den Sohn des Pangulu (Häuptlings) kredenzt, welcher, ein vollständiger Cretin, wie sie in diesen Berggegenden nicht gerade sehr selten vorzukommen pflegen, durch seine scheussliche Missgestalt mir fast allen Appetit nach diesem herrlichen Getränk benommen hätter 242. Het andere bericht, waarop ik hier de aandacht wenschte vestigen, is van den Heer Van Hasselt. „Gebrekkigens, schrijft hij van zijn verblijf te Soeka-Radja in Rawas, vont möchter men hier weinig, wanneer men althans een enkelen een gezogenen niet mede-rekent en een paar idioten, die in bijna elke dooen gevonden worden. Meestal zijn deze ongelukkigen ook lichamelijk misvormd; wij hadden er reeds dien morgen te Tandjoeng-Agoeng een gezien met een buitengewoon groot hoofd, een mismaakten mond, wijd uit. eenstaande beenen en lange magere armeny 243, Hier hebben wij dus ook, in een gebied met endemische struma, personen die blijkbaar cretins zijn. 239 Jacobs, Eenigen tijd onder de Baliërs, bls. 20 vlg. 240 Zie noot 74 hierboven. 241 Hagen, Eine Reise nach dem Tobah-See in Zentralsumatra, Petermanns Mitteilungen , dl, XXIX, bls. 44. 242 Hagen, Rapport über eine im December 1888 unternommene wissenschaftliche Reise an den Toba-See, Tijdschrift v. Ind. T. L. en Vk., dl. XXXI, blz. 3831—332. 243 Reizen in Midden-Sumatra door de leden der Sumatra-expeditie, dl. II, blz. 103. BIJ DRAGEN TAAL- LAND- EN VOLKENKUNDE VAK 4 NEDERLANDSCH-INDIE UITGEGEVEN DOOR HET Koninklijk Instituut voor de Taal-, Land- en Volkenkunde van Nederlandsch-Indië, VIJFDE VOLGREEKS, — VIJFDE DEEL. (DEEL XXXIX DER GEHEELE REEKA.) VIERDE AFLEIEANNG. 'S GRAVENHAGE, MARTINUS NIJHOFF. 1890, INHOUD. —e De besnijdenis van den Kroonpfins van Jogjäkartà. Door Dr. J. Groneman (Met twee lichtdrukken). Proeve van Zuid-Banténsche Poëzie. Door J. J. Meyer Opmerkingen naar aanleiding van de ~Atjineesche spraakkunst» van K. F. H. van Langen , door Johan S. A. van Dissel. Lijst van Errata voorkomende in de Bijdrage c over de afdeeling Kroé. Notulen van de Bestuurs- en Algemeene Verghderingen : 308ste Bestuursvergadering, 21 December 1889. 809de Bestuursvergadering, 18 Januari 1890. 310de Bestuursvergadering, 15 Februari 1890 Algemeene Vergadering, 22 Februari 1890.. 8llde Bestuursvergadering, 19 April 1890 812de Bestuursvergadering, 17 Mei 1890. 313de Bestuursvergadering, 28 Juni 1890. Bladsijde 427 469 504 517 LXX¥V LXXXI LXXXVI XCV Cl DE BESNIJDENIS VAN DEN KROONPRINS VAN JOGJAKARTA. DOOR Da. J. GRONEMAN. Met twee lichidrukken, Een nauwkeurige beschrijving van deze plechtigheid is in volken- kundigen zin vooral belangrijk , omdat zij zelden voorkomt. De eerste Sultan van Jogjäkartá was, toen hij besneden werd, niets meer dan een jougere zoon van den vorst van Mataram, sonder aanspraak op den troon. Toen hij later, na zijn broeder, soesochoenan Pakor Bozwänner den tweede, en dennen zijn zoon en opvolger, Pakor Bozwänner den derde, jaren lang beoorloogd te hebben, door de hulp der Ost-Indische Compagnie tot eersten Sultan van ‘t nieuwe rijk verheven was geworden, onderging zijn jongste zoon en opvolger de besnijdenis als kroonprins. Dit is meer dan een een w geleden. De vierde en de vijfde Sultan, die als kinderen den troon erfden en beklommen, werden als regerende vorsten besneden. Alle anderen hatten tijdens hun besnijdenis nog geen uitzicht op den troon. Van geen enkele der drie genoemde besnijdenis bestast, voorsoover ik weet, een beschrijving. Die van den tegenwoordigen Kroonprins, pangéran adipati anom Haméxaxog NokmÂ, is de eerste vorstelijke besnijdenis sedert meer dan 60 jaren, en zij mag dus niet onopgemerkt voorbijgaan. Deze prins werd in 187% als raden mas Kapuat geboren en in 1883 te tot skangdjéng goesti pangéranadipati anom, soedibjä räf. Japóetrá naréndra Matarame verheven. Bij “t neerschrijven van zijn vollen titel voegt de opmerking dat nen — = (') Ze over dien derden jaraanschen successie-oorlog 't pas door % Batarmaerh Genootschap udgeyeven werk van P.J. F. Louw. (') 23 Djoemeadilawmal 13 en BD Rabingoelakir (892. & Volgr. V. 28 438 DE BESNIJDENIS VAN DEN KROONPRINS VAN JOGJAKABTS. de woorden kangjéng goestir, waarmede hij kortheidshalve, zonder meer, wordt genoemd, even als ’t in officiellen stijl gebruikke „sampéjan dalémz~, dat we hieronder ontmoeten zullen, alleen in der: mond van onderdanen, niet in dien van Europeanen, past. Waar ik ze een enkele maal in dit opstel gebruik, geschiedt dit alleen als aanhaling uit den javaanschen, voor Javanen bestemden, tekst. Op die enkele uitzondering na vertaal ik ze door ’t eenvoudige kroon- prins. Ditzelfde geldt van ‘tgoesti en tböndäräâ, dat in den javaanschen tekst steeds vór den titel en den naam van andere, uit een vorstin of uit een bijvrouw geboren, prinsen gesteld, doch door mij, op een enkele maal na, verwaarloosd wordt. Ook zou ‘t gedurig herhalen van al die titels en predikaten den lezer van dit opstel noodeloos vermoeien. Als voorbereiding tot de plechtige opnaming van den kroonprins in den Islam werden de verschillende paséban’s (hoogjavaansch: pasowanan Of ook wel pakapalan en de beide bangsal's pamandéngan, op den noordelijken grooten aloen-aloen, door bijbouwing van bamboe-weranda’s (tratag) en bijkamers, keukens en loodsen, bewoonbaar gemaakt, en omheind en van bamboe-eere- poorten (gapoera), met keurig bewerkte toepasselijke opchriften, die ook de aanwijzing of de namen der tijdelijke bewoners bevatten, voorzien, en met vlaggedoek en groen behangen; terwijl later de pajoeng’s agoeng en de wimpels der bewoners, die zulke waar- digheidsteekenen voeren, vór die paséban’s opgesteld worden °. Dergelijke paséban's bestaan op den kleineren zuidelijken a loen- aloen niet, maar werden daar tijdelijk aan de noordzijde, beneden de zuidelijke siti-inggil (verkort: sitinggil of sétinggi)) opgericht, terwijl de bangsal’s (péndâp's) op deze sitinggil en op de achterpleinen këmandoengan en kémagangan, als- mede de goenoenganloodsen op ‘t laatstgenoemde plein, evenzoo tot tijdelijke woonverblijven werden ingericht. (5) Zie den platte grond van den Kraton en den tekst in mijn plaatwerk: De Garébäg's te Jogjakartdé (ter perse bij E. J. Buur te Leiden) Pakapalan worden die gebouwen genoemd, omdat gedurende de voormalige steekspelen (watang, sänènan) de paarden (kapal) der ridders daar geplaatst werden.) (®) Zie over die wimpels 't bovengenoemde plaatwerk. 't Zij mij vergund eens voor al naar dat werk en 't bij dezelfde firma reeds voor anderhalf jaar verschenen plaatwerk: In den Kédaton van Jogj&kart&, te verwijzen ter verklaring van alles wat in dit opstel zonder nadere verklaring genoemd wordt. BESNIJDENIS VAN DEN KROONPRINS VAN JowaKarrs. 429 Nauwkeurigheidshalve laat ik nu de zakelijke vertaling volgen van den officieëlen javaanschen regelingsbrief, waarvan mij een der afschriften door den rijksbestuurder. kangdjéng raden adipati Danoz Rèpsä. afgestaan werd, en welk stuk ik als bijlage aan dit opstel toevo Danoz Rèpsä. afgestaan werd, en welk stuk ik als bijlage aan dit opstel toevo Danoz Rèpsä. afgestaan werd, en welk stuk ik als bijlage aan dit opstel toevo Danoz Rèpsä. afgestaan werd, en welk stuk ik als bijlage aan dit opstel toevo Danoz Rèpsä. afgestaan werd, en welk stuk ik als bijlage aan dit opstel toevo Danoz Rèpsä. afgestaan werd, en welk stuk ik als bijlage aan dit opstel toevo Danoz Korte teelichten, die voor den met de Vorstenlanden niet bekenden nederlandschen lezer noodig zijn, kunnen daarin tusschen haakjes opgenomen worden, en nadere beschrijvingen van wat in dit program niet beschreven of slechts met enkele woorden aangeduid is, daarop volgen. Hierdoor meen ik ’t best aan de eischen der nauwkeurigheid en volledigheid te kunnen voldoen. „Dit is de regelingsbrief betreffende de ceremonieren en feestelijk heden der besnijdenis van ~Kangdjéng goesti poetra dalém, sa m- péjan dalémr (van den gebieder, vorstenzoon en vorstenlijken heer) ypangéran adipati anom Haménaxor Nécara, welke uit- gevoerd zal worden op den morgen van maandag-kliwon, den 27 Soerâ van ‘t jaar Alip, 1819, of van 23 September 1889. „Hieronder volgt de opgaver (der bizonderheden). „Op den morgen van maandag-pony (16 September) »vangt het spel van de beide vorstelijke gamélan’s sékati gelijktijdig aan. De eener (kjahi GOENTOER MADOE) ris in de westelijke bangsal Sriménganti+ (op ’t voorplein van dien naam), »de anderer (kjahi Nàäeä) rin de oostelijke bangsal geplaatst, terwijl de vorstelijke gam&lanr (kjahi) #GOENTOER SARI in de bangsal Kémagangans (op ‘tdus genoemde achterplein) »bespeeld wordt. nGamëlan'ssalèndroen pèlog * worden (bovendien) „bespeeld op de p&lataranr (t binnenplein) van den K&daton» (de eerste in de zuidelijke galerij aan de oostzijde van dat plein, de andere in de noordelijke galerij). „Dit duurt 15 dagen en 15 nachteny (met uitzondering der vrijdagen, d. i. van donderdagavond tot vrijdagavond, wanneer geen gong geslagen mag worden). „Il. „Alle prinsen en de rijksbestuurder met al zijn mede-ambtenaren, (4) Zie over deze gamélan’s behalve de genoemde plaatwerken tnijn opstel over de gamZ@lan’s te Jogjäkartà, in de werken der Koninklijke Akademie „„“ Wetenschappen van dit jaar. . IE MEESTE FAY JES KRASZENE Vas DER KTA. Zeer 5 da kAlace Miceli axrax, da: wi sregen zein SEL Tad Moo. GER CR zactsen in de ommeeting Tal ft Wio LF TM fem tics tru 2 mee. os den vam het wrr R BBL STi. hee Wactt t= adezof-betrekken te meen verma. Mees mat men t:ez:er, doch onder méka- Gi aLZA> VersGaas rem Herer 1 oz feeske. ies KR ze zéras ar;i Mascxox Bor, ‘uitemant-kolonel 2 af 7 ea raica toeménggoeng Soxni Kacipate: vZomden de wacht in de westelijke bet pee Mi eBéziara panzéran Hawcankur. iaitenant-kolonel van den staf 8, en ale andere prnece Derave Masexoz Bouw en Joxnâ Néodad, sbetresken de wart in ban eigen verblijfs aan den oost- kant sar de nooriz: ie van den aioensaioen). „Pangéran arja Joxpa Neeâmáe de kori, strekt met zijn kori-ambtenaren in de ooste.ijke bangsal Pamandéngan. Sorzösische Dienstag, kamat Ozpis sive Rar, vestigt zich met zijn medebeambten en geestelijken in de Soerambi van de mésdjid agénge (de groote moskee). Raden toeménggoeng SixpoE Répsa, majoor-kommandant, Kortheidshalve zegt men: abdi dalém boepati’s mantri; de panéwoes, die onder de boepati’s en boven de mantri’s staan, daaronder begrijpend. Al die ambtenaren worden onderscheiden in die van den buitendienst (djawi of dj&b&) en die van den buitendienst (l&bEt of dj&b&). Kori is deur, toegang. Genoemde prins ts als Kori de tusschenpersoon tusschen den Sultan en zijn ambtelijke onderdanen. Maxaxog Boem: is de eerste prins na den troonsojvolger; en in den regel de oudste jongere, uit een ratoe geboren, broeder of de tweede uit een ratoe geboren zoon van den Sultan. Zoo was de tegenwoordige titularis de tweede uit de ratoe geboren zoon van den zesden Sultan, en is hij, sedert den dood van dezen en de troonsbeklimming van den zevenden. de oudste jongere broeder van den regeerenden Vorst. Gedurende de rninderjarigheid van den Kroonprins treedt hij in diens plaats op. (*) Pangéran HANGABÉHI of NaaBÉsi, is de oudste uit een bijvrouw geboren broeder of zoon van den Vorst. 430 DE BESNIJENIS VAN DEN KROONPHINS VAN JOGJ&KARTS. de hoepati's (tot en metde) mantri’s dawi 5 alsmede radén toeménggoeng Sorrd Nécériy (de patih) smet zijn boepati's en mantris Kadipatén’s (d. i. van ‘t huis des kroonprinsen) wen evenzoo pangéran arjä Jorpâ Néadra met zijn gehouden de wacht te betrekken in de voor hen bestemde pasowanan's. (Ik heb gemeend ‘t Javaansohe mékadjangan, dat wil zeggen’t gedurende een bepaald aantal dagen en nachten in de omgeving van de woning van den vorst verblijf houden, in den zin van het deelnemen aan een eerewacht, door wachthoudenof -betrekken te mogen vertalen. Meest zegt men toegoer, doch onder  andere prinseny (behalve Manexoz Bormr en Jopé Néaara) „betrekken de wacht in hun eigen verblijf (an den oost-kant van de noordzijde van den aloen-aloen). „Pangéran arjä Jorna Néânâr (de kori) strekt met zijn kori-ambtenaren in de oostelijke bangsal Pamandéngan. „Kamat Ozpin nino Rat, vestigt zich met zijn medebeambten en geestelijken in de Soerambi van de mésdjid agëngr (de groote moskee). Radòn toeménggoeng Sinpoe Répyi, majoor-kommandant, 8 Kortheidshalve zegt men: abdi dal&m boepati mantri; de panéwoes, die onder de boepati’s en boven de mantri’s staan, daaronder begrijpend. Al die ambtenaren worden onderscheiden in die van den buitendienst (djawi of djab&) en die van den binnendienst (l&bét of dj&ro). Kori is deur, toegang. Genoemde prins is als Kori de tusschenpersoon tusschen den Sultan en zijn ambtelijke onder danen. (7) Manako Eber is de eerste prins na den troonsopvolger; en in den regel de oudste jongere, uit een ratoe geboren, broeder of de tweede uit een ratoe geboren zoon van den Sultan. Zoo was de tegenwoordige titularis de tweede uit de ratoe geboren zoon van den zesden Sultan, en is hij, sedert den dood van dezen en de troonsbeklimming van den zevenden, de oudste jongere broeder van den regerenden Vorst. Gedurende de minderjarigheid van den Kroonprins treedt hij in diens plaats op. (9) Pangéran HANGABÉHI of NGABÉHI, is de oudste uit een bijvrouw geborenen broeder of zoon van den Vorst. DE BESNIÈDENIS VAN DEN KROONPRINS VAN JOGJÄKARTÁ. 431 en hun mede-ambtenaren, de boepati’s kommandanten der pra- djoerit-korpsen houden verblijf op den zuidelijken aloen-aloen, en, (zijn pandjis, de pelotonskommandanten) vop de zuidelijke sitinggil en de pleinen Kémandoengan en Kémagangan. „De vorstelijke pänâkaw an’s betrekken hun gewone wachtplaats op de pélatar „De vorstelijke pänâkaw an’s betrekken hun gewone wachtplaats op de pélatar „De vorstelijke pänâkaw an’s betrekken hun gewone wachtplaats op de pélatar „De vorstelijke pänâkaw an’s betrekken hun gewone wachtplaats op de pélatar „De vorstelijke pänâkaw an’s betrekken hun gewone wachtplaats op de pélatar „De vorstelijke pänâkaw an’s betrekken hun gewone wachtplaats op de pélatar „De vorstelijke pä An van den kédatonen (en over dag bij de oostelijk daarvoor gelegen paardenstellen). „Allen houden op de genoemde plaatsen de wacht gedurende 15 dagen en 15 nachten, te beginnen met den morgen van maandag-ponr. (De pasowanan van den rijksbestuurder ligt aan de noordzijde van den aloen-aloen naast en ten westen van de toegoeran des prinsen. Die van de overige hoofdregenten en regenten liggen langs de oost-, noord- en westzijden van den aloen-aloen. „III „Wanneer acht wachtdagen verstreken zijn, dus op den morgen van maandag-kliwon, wordt de kroonprins besneden. „IV. „Om half zeven in den morgen zijn alle prinseny (onder de émpér) vin de de westelijke bangsal Sriménganti verzameld, gekleed als op garébé gefesteny (d.i. in kampoeh, siképan en tjindé-zijden broek, met den witten koeloek op de in een gedraaiden wrong over den nek afhangende haren; m. a. w. in gala) ven begeven zij zich van daar naar de kasatrijanr (‘t verblijf van den kroonprins in den komst van den Resident) „blijven wachten. wRadén adipati DANoE Répsâ bevindt zich met al zijn boe pati’s en mantris djawi onder de tratag pagëlaranrs (beneden de sitinggil aan de zuidzijde van den aloen-aloen). „Ook de pangoeloe, kadji Morramap Katm KAMALOEDIN NING Rar, met al zijn ondergeschikteny (allen in "t wit gekleed en “met witte tulbanden gedekt, verzamelen zich daar). „De abdis dalém lébét ® vatten als gewoonl” ijk post in de westelijke bangsal Sriménganti. „Alle kori-ambtenaren (abdi dalém réh kori) vereenigen zich ® Zie boven noot 5. Abdi dalém is: dienaar van den Vorst, op hunne gewone verzamelplaatsy (op de zuidzijde van de pélataran kedaton). „Alle bovengenoemden zijn gekleed als op garébég. „De pradjoerit’s Wiraprapsi scharen zich in twee afdeelingen tegenover elkander bezuiden de waringin séngkéran '9; de westelijke afdeelingen met het front naar 't oosten, de oostelijke naar t westen gekeerd. „De pradjoerit’s Sozraxansa en Boxars sluiten zich bij dezen aan. „De pradjoerits arahan stellen zich als altijd zuidwaarts van de paséban géladag op* (d. i. van den noordelijken toegang tot den aloen-aloen tot aan de omheinde wéringin’s). „De pradjoerit's DAHÈNa vatten post op de westzijde van de sitinggil, met het front naar ‘t oosten, en de pradjoerits DesâcâkarJâ op de oostzijde, met het front naar ‘t westen; beide troepen voor de gédong’s gongsà. „De pradjoerit’s Kawanpés& staan langs de westzijde van 't plein Kémaudoengan, gekeerd naar ’t oosten; en de pradjoerit's Prrawrrarama langs de oostzijde met het front naar ‘t westen. „De pradjoerit’s Këranaër bezetten de oostzijde van ‘t plein Sriménganti, ‘t front naar ‘t westen; en de pradjoerit's Nörränganti, ‘t front naar ‘t westen. „De pradjoerit’s Manter Lönér stellen zich met de pradjoerit's Laneénastra op de pélataran Kédaton op, vóor de wachtplaats der panakawan’s „De pradjoerit’s Midji Sâmâ Armäpsä plaatsen zich evenals op garébég dagen» (aan beide zijden buiten de régol Dani pertapa, de binnenk Ratonpoort.) wAllen zijn gekleed als op garébég. wEven als op den Nieuwjaarsdag» (voor den optocht naar de residentie) marcheeren alle troepen eerst naar binnen op de pélataran kédaton, om zich van dáar naar hun bovengenoemde standplaatsen te begeven. „De pänäkawan's zetten zich op de gewone plaats (op de pèlataran) neder, gekleed als op garébeg~ (dat is in bébéd loerik zonder hoofddoek, maar de haren met veeren en bloemen getoord)!!. 10 De «omheinde wéringinboomen» midden op den aloen-aloen, gewoon lijk zegt men; wéringin koeroeng, wat minder juist is, want koeroeng is geen omheining maar een kooi. Ook wel w. binatoer of w. kinoeroeng 11 Nergens wordt in den regelingsbrief van den kris of van andere wapens. gesproken. Alle vorstelijke en adellijke personen, van elken rang, ook de gemeene WN. WN. W. "Om half zeven zendt Z. H. de képarak’s, abdi dalém para goesti, tot radén toeménggoeng Winn (den boe-pati najaka képarak kiwâ), niet het bevel om zijn beide boepati’s kliwon naar den Resident af te vaardigen en dezen naar den kraton te geleiden. "Daarop worden, even als op garébégdagen, de rijtuigen naar de residentie gezonden. "Kort vóor zeven uur zet de Sultan zich in de bangsal kontjana~ (de troonzaal) vneder, gekleed in rasoekansikëpan en njamping met den koeloek kanigârâr!?. "Wegen zeven uur rijdt de Resident af, gekleed in kostuum, vergezeld van pangéran adipati Pakoe Aram, ridder van den Nederlandschen Leeuw, kolonel-kommandant van *t pakoealaman-legioen, en de prinsen van diens huis; van den luitenant-kolonel garnizoenskommandant, den assistent-resident en de overige officieren, ambtenaren, landhuurders en andere heeren. "Wanneer de Resident de géladag voorbijgereden is, geven de pradjoerit’s a" rahan hem de gebruikelijke eerbewijzen. „Bezuiden de omheinde wäringin-boomen ontvangt hij de hulde der pradjoerit's Wirasripsa, Sozrixanri en Boras. Tot de patjikéran’s genaderd, verlaat de Resident den wagen en beklimt hij de sitinggil, gevolgd door al de genoemde heeren en begeleid door den rijksbestuurder en diens medeambtenaren. Allen volgen den Resident volgens den adat naar binnen. „Op de sitinggil betoonen de daar geschaarde troepen hem de gewone eer. „Op ‘t plein Kemandoengan ontvangt hij dezelfde hulde van de daar opgestelde pradjoerit-korpsen, en op de Sriménganti van de troepen, die daar post gevat hebben; terwijl de beide vorstelijke gam&lan’s sékati gelijktijdig bespeeld worden, en de pangéran's MANeKoE Bormr en Neaaséur hem te gemoet treden en op de gebruikelijke wijze begroeten. pradjoerit’s en de dienende pänäkawan’s, dragen minstens een kris achter in den gordel. Aan niet-adellijken is dit In den Kraton niet georloofd. 13 Dus niet in de hoogere galakleeding, die hij op garäbëg draagt. Wel in 't zijden galabuis maar met een enkelvoudig batik-kleed (patroon: parang roesak) en ’t zwarte, met gouden banden en stralen getooide hoofddeksel, even als op kroon- en verjaardagen. 434 DE BESNIJENIS VAN DEN KROONPRINS VAN JOGJÄKARTÂ. „Loodra de Resident binnen den kédaton gekomen ‘is, vangen de gamélan’s saléndro en pélos en de vorstelijke kapel gekomme worden” (waarbij vooral de laatste gemist zou kunnen worden), vterwijl de pradjoerit’s Manrai rénér en TuANGÈNASTRÀ de verschuldigde eerbewijzen geven. „Tot de bangsal kéntjana genaderd wordt de Resident door Z. H. ontvangen en op de gebruikelijke wijze begroet, waarop deze met hem en aan diens rechter arm” (naar de troonzetels midden in de zaal) ~terugkeert. wNa een oogenblik gezeten te hebben, gaan heidens (gevolgd door wie daartoe geroepen zijn Vnaar binnen (naar de prabajéksa om de ratoe en de prinsessen te begroeten en op den bébatoer-grand plaats te nemen), ven dan naderen de pangéran’s Mangkoe Boemi en Neaséent en zetten dezen zich (op den vloer) wonder de tratag tegenover den Sultan neder om diens bevelen te ontvangen. „Na eenige oogenblikken vaardigt deze de beide prinsen af om den kroonprins voor de besnijdenis naar voren te brengen. „Hij wordt door beiden begeleid en door alle andere prinsen gevolgd, terwijl de vorstelijker (d. i. kroonprinselijke) rampilan, door raden toeménggoeng Dsâyä pr Porrâr (grootvader van moederszijde, en opvoeder van den kroonprins) en raden toeménggoeng Sorrà Néearay (patih van de kadipatén) geleid, door de wédana’s en- loerah’s pänákawan van de kadipatén uit de gédong koening naar buiten worden gedragen. Alle dérék’s bélâ 14 volgen de ampilan in optocht. „De ampildragers wenden zich met dat gevolg oostwaarts naar de pélataran dalém. Beoosten de tratag en ten westen van de noordelijke kleine wachtzaal slaan zij zuidwaarts of naar hunstandplaats ten zuiden van de pakobongan dalém~ (de plaats of ruimte die voor de besnijdenis van den kroonprins afgeschoten is 15). De voor- en staatsiezaal der vrouwenwijk. In 't officieele handschrift is 't aldus geschreven, en die schrijfwijs is door 't gebruik geijkt geworden. Toch behoorde 't prâbâjâs& te zijn, en zoo was 't ook vroeger. Jäs& is al wat door menschenhanden gemaakt, niet van zelf ontstaan, is. Jäs& is daarentegen een reus. Präbâ: licht, luister, glans, versiering. Juister pändèrèk bél&, dat zijn zij die met of in 't gevolg van den haofdpersoon, of die gemeenschappelijk besneden worden. B Pakobongan of kobongan, door verwaarloozing van de tj&kr& (r) uitpakrobongan ontstaan, is een met doek omsloten, naar NRL À ces oosten opengelaten ruimte. DE BESNIJENIS VAN DEN KROONPRINS VAN JÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜ Onder de èmpèr van de prabajéksa& zet hij zich eerbiedig op den vloer neder, tot dat zijn vorstelijke vader hem beveelt nader te komen en hem (door den kniekns)!7 rte huldigen, vervolgens den Resident, den militairen kommandant en den assistent-resident» (en wie er meer als sautorité de präbäjäjäjäjäjä beträgt heeft) „met een handdruk te begroeten, en zijn vorstelijke moeder en grotoer, kangjéng ratoe Mas en kangjéng ratoe Agéne,v (door den kniekus) rte eeren. „Alle andere prinsen zetten zichy (in silahouding) ~tegenover den Sultan, midden onder de tratag neder.n (De kroonprins is gekleed in een met goud doorweven of bewerkten njamping batik (patroon: oedan iris) en een groen fluweelen siképan zonder mouwen, en met een zwarten, met juweelen getoolden songkok gedekt. Deze songkok of krijgshoed, een gevleugelde cirkel met breede, recht vooruitstekende klep, onder- scheidt zich van dien van alle andere minderen in rang door een bol in den vorm van een (De kroonprins is gekleed in een met goud doorweven of bewerkten njamping batik, en met een zwarten, met juweelen getoolden songkok gedekt. Deze songkok of krijgshoed, een gevleugelde cirkel met breed, recht vooruitstekende klep, onder- scheidt zich van dien van alle andere minderen in rang door een bol in den vorm van een (De kroonprins is gekleed in een met goud doorweven of bewerkten njamping batik, en met een zwarten, met juweelen getoolden songkok gedekt. Deze songkok of krij Maktät of kroon, waarover acht gouden slangen of nägâ’s, wier staarten zich op den top vereenigen, zich naar den omtrek nederkrommen. Over de ooren draagt hij soem- ping’s mangkära, een naar achteren af hangende S-vormige krul, met een langs de slapen opstaand blad of ron, waaraan een bril- janten tjépok, die met de séngkang’s of soewëng's, de oor- knoppen der vrouwen, overeenkomen, bevestigd is. Dat de soemping’s van edel metaal en met juweelen bezet zijn, spreekt van zelf. Een kostbare krís in gouden scheede, mede met juweelen ver-sierd, en juweelen vingerringen en bovenarmbanden, voltooien ’t vorstelijke kostuum.) 16 Zie beneden. 17 Men zet zich daartoe, na den kärz afgelegt te hebben, vlak voor den pensoon wien dit oedjoeng toekomt, neder, en drukt, na een sëmbah met de plat samengevouwen voor ’t aangezicht opgeheven handen, dat aangezicht eenige oogenblikken op de rechterknie van den gehuldigde. Alleen de Kroonprins doet dit op de linkerknie en bij 't njëmbah kruist hij de vingers (kapoerantjang). 436 DE BESNIJDENIS VAN DEN KROONPRINS VAN JOGJÄKARTÀ. wEenige oogenblikken later gaat de Sultan, gearmd met den Resident, en gevolgd door den kroonprins aan den arm van den assistant-resident, naar de troonzaal terug en nemen zij op de ge- bruikelijke wijze op de troonstoelen plaats. (Voor de eerste maal neemt nu ook de kroonprins den voor hem bestemden stoel, aan de. rechterzijde van zijn vader, in.) „Alle prinsen zetten zich weder, als naar gewoonte, op de hun toekomende plaatsen, tegenover den Sultan neder. (MANakKoE Boemr en HaANaaBÊnI, voor de ledige stoel En rechts van en voort de troon-zetels, en de overigen op de oostelijke bébatoer 1%, aan de zuidzijde van den ingang der zaal. „Na weder een oogenblik gezeten te hebben, gelast de Sultan den Rijksbestuurder alle bij de besnijdenis van den kroonprins dienende benoodigdheden te doen voorbrengen en in gereedheid te houden. „Wanneer raden adipati DaNor Répja met zijn ondergeschikten an dienest van de kroonprins met den assistent-resident, door alle overige prinsen en heeren gevolgd, naar buiten. Vor de vorstellijk pakobongan laat de kroonprins den arm van zijn geleider los, en zet hij zich ter besnijding op den schoot van zijn oom pangéran Manexor Bormr, op de daartoe in de pakobongan geplaatste bank, neder. (Vor en om hem nemen daar binnen nog op ’t zand plaats pangéran Neapér, pangéran Bormr Nara, die den kéris van den patient in bewaring neemt, de Rijksbestuurder en toe-ménggoeng Dyayé pr Porra, oudere broeder, oom, behuwd-oom en grootvader van den kroonprins; benevens de bong of besnijder, mas ngabèhi Oneea Rälsâ, mantri taman, vroeger djoeroe kontji of sleutelbewaarder der vorstellijk hegraafplaats te Im â-giri, die zich voor de voeten van zijn patient nederzet. „Daarop spreekt de pangoeloer (staande, onder ‘t branden van een wierookoffer, sadjèn) #'t gebruikelijke gebed uit,* (dat door alle aanwezige Moslim’s meegebeden wordt, die met ’t herhaalde amamin! luide instemmen): „Als *t g Ebbede gegen de wordt de besnijdenis uitgevoerd. „Onmiddellijk daarna wordt de gamélan Kodok Neorèk, in de kleine wachtzaal beoosten de régol, geslagen, en vuren de prädjoerit’s Manrri tésér, KéranaaëL en Nsoerrä drie salvo's af, 18 De opstaande kant van den verhoogden binnenvloer. DE BESNIJDENIS VAN DEN KROONPRINS VAN JOGJKARTa. 437 die door de troepen op de pleinen K €mandoengan enSitinggil en op den aloen-aloen herhaald en door een saluut van 18 kanonschoten van oat fort gevolgd worden. (Te gelijkertijd, dat is na de besnijdenis van den kroonprins, vangen andere bong’s de besnijdenis der dérék’s bé14 in de overige kobongan’s aan. In die van den kroonprins wordt geen ander besneden. De wajah’s dalém, van welken zes van een ratoe afstammen en een bijvrouw tot grootmoeder heeft, nemen achtereenvolgens naar rang en leeftijd in de eerstvolgende pakohongan plaats. Er zijn drie zonen van MANGKOE BOEMI, een zoon van pangéran Sorrsa Ménraram, een van de ratoe PémBasorn en haar echtgenoot den Rijksbestuurder, een van pangéran Apr Winârä. Deze prins is een halfbroeder, de anderen zijn volle broeders en de ratoe is een volle zuster van den Sultan. De boejoet’s of achterkleinzonen (van vorige Sultans) beschikken over de twee dan volgende kobongan’s, en de overige dérék’s bélau over de beide laatsten. In *t geheel deelen meer dan 100 (116) gelukkigen de pijnlijke eer met hun eersten vorstenzoon. „NIT. „Na de besnijdenis van den kroonprins gaat de Sultan met den Resident en de overige gasten nog eenmaal zitten. „De kroonprins wordt door detoeménggoeng’s Djasa pr Porra en Sorrà Nèaâ” rä naar de troonzaal teruggeleid en op een zuidwaarts gekeerde banks (op de djrambah pénangap '9) snedergezet, omstuwd door de andere prinsen, de genoemde toeménggoeng’s en de ampilandragers. „Na daar eenige oogenblikken gezeten» (en de heilwenschen van zijn hollandsche bekende ontvangen) „te hebben, keert hij met zijn gevolg naar de kasatrijan terug, door de pangéran’s MANGKOE Bormr en Neapér uitgeleid, die daarna weder hun plaatsen in de troonzaal innemen. "Dat is de vloer onder de psnangap of 't tweede dak. De javaansche pénda&p& heeft drie daken, 't piramidale middendak, broendjoeng, boven de vier hoofdstijlen of s&k& goeroe; 't lagere en een weinig minder steil afloopende tusschendak, pänangap, boven de 12 s&k&’s r& wâ,en 't nog lagere en vlakkere buitendak, èmpèr, boven de 20 sâk&’s émpér. Daaromheen loopt nog een wérande of tratag. De verheven binnenvloer, waarvan de opstaande kant bëbatoer sheet, wordt door de beide eerste daken overdekt. "Wenige oogenblikken later gaat de Sultan, gearmd met den Resident, en gevolgd door den kroonprins aan den arm van den assistent-resident, naar de troonzaal terug en nemen zij op de gebrülikelijke wijze op de troonstoelen plaats. "Al" le prinsen zetten zich weder, als naar gewoonte, op de hun toekomende plaatsen, tegenover den Sultan neder. (Manakor Boeur en HANGARIE, voor de ledige stoelen rechts van en voort de troon zetels, en de overigen op de oostelijke bébatoer!6, aan de zuidzijde van den ingang der zaal.) „Na weder een oogenblik gezeten te hebben, gelast de Sultan den Rijksbestuurder alle bij de besnijdenis van den kroonprins dienende benoodigdheden te doen voorbrengen en in gereedheid te houden. Wanneer raden adipati Danor Répsä met zijn ondergeschikten an dienen last voldan heeft, treden de Sultan met den Resident en de kroonprins met den assistent-resident, door alle overige prinsen en heeren gevolgd, naar buiten. „Vor de vorstelijke pakobongan laat de kroonprins den arm van zijn geleider los, en zet hij zich ter hensinnig op den schoot van zijn oom pangéran Manexor Bormr, op de daartoe in de pakobongan geplaatste bank, neder.” (Vor en om hem nemen daar binnen nog op ’t zand plaats pangéran Neasénr, pangéran Bormr Nara, die den kéris van den patient in bewaring neemt, de Rijksbestuurder en to e-ménggoeng Dasâyä pr PorrÂ, oudere broeder, oom, behuwd-oom en grootvader van den kroonprins; benevens de bong of besnijder, mas ngabéhi Oneeâ Rälsä, mantri taman, vroeger djoeroe kontj of sleutelbewaarder der vorstelijke begraafplaats te Ima-giri, die zich voor de voeten van zijn patient nederzet. „Daarop spreekt de pangoeloer (staande, onder ‘t branden van een wierookoffer, sadjèn) #’t gebruikelijke gebed uit,” (dat door alle aanwezige Moslim’s meegebeden wordt, die met ’t herhaalde amamin! luide instemmen): " Als "t gebed gegend is, wordt de besnijdenis uitgevoerd. "Onmiddellijk daarna wordt de gamélan Kodok naorèk, in de kleine wachtzaal beoosten de régol, geslagen, en vuren de prädjoerit’s Marrri Lésér, KëöranaeërL en Nyoxrrra drie salvo's af, 18 De opstaande kant van den verhoogden binnenvloer. DE BESNIJDENIS VAN DEN KROONPRINS VAN JOGJSKARTS. 137 die door de troepen op de pleinen K ‘mandoengan en Sitinggil en op den aloen-aloen herhaald en door ecn saluut van 13 kanonschoten van ‘t fort gevolgd worden.” (Te gelijkertijd, dat is na de besnijdenis van den kroonprins, vangen andere bong’s de besnijdenis der dèròk’s bélá in de overige kobongan’s aan. In die van den kroonprins wordt geen ander besneden. De wajah's dalém, van welken zes van een ratoe afstaminen en een bijvrouw tot grootmoeder heeft, nemen achtereenvolgens naar rang en leeftijd in de eerstvolgende pakohongan plaats. Er zijn drie zonen van MANGKOE BOEMI, een zoon van pangéran Sorrsa MEnragam, een van de ratoe PEMBAJOEN en haar echtgenoot den Rijksbestaarder, een van pangéran Apr Wrnárá. Deze prins is een halfbroeder, de anderen zijn volle broeders en de ratoe is een volle zuster van den Sultan. De boejoet’s of achterkleinzonen (van vorige Sultans) beschik ken over de twee dan volgende kobongan’s, en de overige dèrek’s bélau over de beide laatsten. In ‘t geheel deelen meer dan 100 (116) gelukkigen de pijnlijke eer met hun cersten vorstenzoon. „VII. «Na de besnijdenis van den kroonprins gaat de Sultan met den Resident en de overige gasten nog eenmaal zitten. „De kroonprins wordt door detoeménggoeng's Daa pt PoruÂ en Sorak Néodud na À troonzaal teruggeleid en op cen zuidwaarts gekeerde banks (op de djrambah pénangap '°) enedergemt, omstuwd door de andere prinsen, de genoemde toemeng’s en de ampilandragers. „Na daar eenize oogenblikken gezeten” (en de heilwenschen van zijn hollandsche bekende ontvangen) ste hebben, keert hij met. zijn gevolg naar de kasatrijan terug, door de pangéran's MaxorKos Bozum: en Noaseur uitgeleid, die daarna weder hun plaatsen in de troonzaal innemen. Dat is de vloer onder de panangap of 't twerde dak. De jssaankhe pändâpâp heeft drie daken, t piramsdale meddendah, broendjoens, boven de veer honfidstijken of <âhâ goeroe; € lagere en een werg minde sted 8"enspeerde tusschendak, pEnangap, boven de 2 sébhé's emper. Daaromben loopt nok een wérande of tratag. De verheven buanensloer, waarvan de opstaande kant b&batoer sheet, wordt dour de beide eerste daken overdekt. 438 DE BESNIJENIS VAN DEN KROONPRINS VAN JOGJAKARTS. wOok de Rijksbestuurder zet zich nogmaals met zijn boepati's en mantri's op de gewone zitplaats (onder de tratag) wneder. „Nu worden thee en koffiey (en gebak) vrondgediend, en dan neemt de Resident afscheid en verlaat hij met alle andere gasten den kodatonr (op dezelfde wijze als hij gekomen is). „Als naar gewoonte gaan de Rijksbestuurder met zijn ambtenaren en de Pangéran’s Manexor Bormr en Neasént (en de  Sultan weder naar binnen en keeren allen, die an 't mékadjangan deelnemen, naar hun toegoeran’s terug. „VIII. Avonds bal en een feestmaal voorafgegaan door een bédaj dans. „Om half acht verzamelen alle prinsen zich in de westelijke bangsal Sriménganti, zij, die een militaisen rang bezitten, in grot tenu zonder sjerp, de anderen in siképan en njamping gekleed en met den koeloek kanigara gedekt. “De Rijksbestuurder wacht met al zijn boepati’sr (zonder meer) nin de bangsal kémandoengan (op ‘t plein van dien naam) gekleed in siképan en kampoehrs ('t dubbele batikkleed) en tjélana 20, gedekt met den zwarten koeloek. „De prinsen, de rijksbestuurder en de boepati’s wachten op den Residentr (om hem naar binnen te geleiden of te volgen). „De pänäkawan’s bevinden zich reeds van zes uur af op de hun aangewezen plaats, gekleed als op garébég; de kébajan’s en minderen (d.i. met ontbloot bovenlijf, batik kleed, bébéd, en batik hoofddoek, ik ët). „IX. #8. H. de Sultan zit met de ratoe en de prinsessen in de bangsal këntjänänä. De vorst is gekleed in generaalsuniform, klein tenu. % Een kostbare tjindé zijden broek voor de boepati's en allen die hooger in rang zijn. De mindere ambtenaren dragen een effen zwarten broek onder de kampoeh (laag-jav.: dòdot). De pijpen van die broeken zijn van onderen met goud-passement geboord. De kampoeh wordt in ruime’ plooien met een langs linkerbeen naar achteren afhangende punt gedragen, waardoor de onderbeenen zichtbaar blijven en de tjël&n& gerechtvaardigd wordt. De njamping (laagjav. b&b&d) bedekt De beide benen tot aan de enkels. BE BESNIJENIS VAN DEN KROONPRINS VAN JOGIAKARTS. 439 wTegen half acht verschijnen de genoodigde heeren en dames. Om acht uur nadert de Resident, in zwarten rok gekleed, met mevrouw de residentsche, langs den weg Rat&widjajan *!, ge- volgd door pangéran adipati PakKor Anam en zijn prinsen, den militairen kommandant en den assistent-resident. „Op ’t plein Sriménganti wordt hij door beide gamelan's sékati verwelkomdr (en door de prinsen MANaKoE Boemi en Neaséxt begroet). „Binnen den kédaton klinken hem de tonen van de gelijk- tijdig bespeelde gamëlan’s saléndro en pélog tegemoet. wZ. H. de Sultan ontvangt en begroet hem vóor in de bangsal kéntjana, van waar beiden gearmd naar binnengaan, om zich op de (nu) achter in de zaal geplaatste troonstoelen neder te zetten. (Pangéran Manexor Bormr geleidt mevrouw de residentsche naar haar zitplaats naast de ratoe Mas, rechts van de troonstoelen. Links van den Resident zitten pangéran adipati PAKoE ALam, de militaire kommandant en de assistent-resident. Naast  jonge adelijke hofdanseressen), „waarna ’t bal der Europeesche heeren en dames aanvangt” (wankunst na kunst!) door een wandelpolonaise voorafgegaan, die door den Sultan met den Resident, den militairen kommandant met de ratoe, en Pakor Atam met de residentsche geopend wordt). 1 Dit wil zeggen, dat hij op ’t plein K&mandoengan voor de régol uit den wagen stapt. 440 DE BESNIJDENIS VAN DEN KRUONPRINS VAN JOGJÄKARTÁ. „Daarna zet de Sultan zich met den Resident (den pangéran adipati Paxoz Atam en nog een der autoriteiten) van de speeltafel in de gédong koening neder.r (Pangéran MANGKOE Borur neemt met enkele andere heeren aan de andere speeltafel plaats, in ‘t zelfde lokaal; de ratoe en enkele prinsessen scharen zich, met de residentsche en andere dames, om de salikoer-tafel 22 onder de tratag prabajéksa, terwijl vele andere op de -wisselingen der speelkansen beluste prinsen, heeren en dames daartoe endende de tratag vooral druk bezocht worden, ook door hen die tehuis nooit champagne zien, die hier bij stroomen over oat ijs vloeit, spreekt van zelf. Treuriger is ‘t, dat in de achterbuurten, waar die heeren wonen, na zulke kratonfeesten wel eens nafeesten gevierd worden, waarbij wijn en vooral brandy gedronken worden die zoo al niet regelrecht, dan toch langs een omweg uit den kraton komen. In alkoholischen zin hebben wij ‘t verder gebracht dan onze Java ansche naturgeneutungen; maar we stand in beschäftigt nicht bewusst. Wer. „Tegen twaalf uurv (of een half uur later) ~vangt de feestmaalijd aan. (In de eetzaal, gëdong manis.) vAchtereenvolgens stelt de Resident zes dronken inv (waarvan de tweede door den Sultan be- antwoord wordt.) „l. Op de inwijding van den Kroonprins in den Islam; 2. Op den Resident” (door den Sultan); 3. Op den Resident” (door den Sultan); 4. Op den ratoe Mas; 5. Op den ratoe Mas; 6. Op alle aanwezigen en 7. Op ott rijk van Jogjakarta. (De dronken worden steeds door een der boepati’s najäkâ in hollandsch herhaald.) „XT. 