The lichen book; handbook of the lichens of northeastern United States;
voorstel aan Ten Kate gedaai, om jaarlijks een boudeltje poezij te leveren om uitgegeven te worden tot een bevallig lettergesehenk aan de vaderlandsche Schoonen'% was bij hem, toen nog student te Utrecht, (adres op den Steenweg bij Essenberg, den karaerbehanger, waar hij in het volgend jaar De Hoop Scheffer als contubernaal zou krijgen, in goede aarde gevallen. Ilet was een nieuwe vondst van Kruseman, om telken jare een dichtbundeltje te doen verschijnen tegen Sint Nicolaas, en dit had kaiis, om buiten alle almanakkenconcurrentie een geheel nieuwe rubriek in de letterkundige wereld te gaan innemen. En zoo verscheen dan ook tegen den 5 December van 1841: Maria Magdalena: en audere gedichfeu door J. J. L. ten Kate. Maar ook hier bedroog de uitkomst wederom de verwachten; de winst althans wäas niet van dien aard, dat in een volgend jaar de voortzetting van deze onderne-ming raadzaam geacht mocht worden. Hoewel in 1842 tegen Sint Nicolaas wederom met dit boekje gewerkt werd, bleef het bij dezen eenigen jaargang. „Dichter en uitgever wären wat al te na'ief van stapel geloopen, schreef Kruseman in veel latere jaren. De aanstaande predikant, die hier en daar zijn jongste dichtstuk onder grooten bijval had voorge-dragen — Ten Kat€ was ook van uiterlijk een knap jong man en welsprekend declamator — had, een vers op de Boetvaardige Zondaressc, hoe schoon van vorm ook, eigenlijk geen boekske was, dat Je n'en jouer gesagt als een verrängt kon neerleggen op de kapatel van een jonge dame. Ook een groot gedrukt Grieksch motto, "Deed daar geen goed aan, en zelfs de aanhang van een 18-tal losse verzeu onder den titel Gedachten en Ztcchten, die volgens den schrijver "alle een richting ladden en spreken", was niet bij machte den ersten indruk van schroomvalligheid voor cadeau weg te nemen." - Lukas VII. 47, gezet uit brevier Grieksch n". 3 over de voile breedte van de pagina. (verso van den bij titel.) KLEINE UITGAVEN. Het was een alles behalve aanmoedigend begin van den uit-gevers-loopbaan: een uitgave met schade de wereld ingebracht en een ander, waan het debiet niet van dien aard was, dat het voor de toekomst beloof. En evenniin hadden de tus-schentijds uitgegeven kleine boekjes, aUe drie van stadgenoo-ten: Hartelijk woord aan alle mijne viede-israeli; Opwek-king tot eene verstandige handhaving van de voorregfen de Evangelische kerk door J. G. Liemur, en De stemmen der oondste geloo fwaar digit e rahbijnen, over de Pijutim, veel hoop gegeven, dat het den Jongen handelsman gelukken zou zich als uitgever een welgevestigtlen naam te verwerfen. Het was om met de handcn in den schrott te gaan zitten. Bij de schrijvers, die hij aan zijn fonds nnlde verbinden, had hij te vergereis aangeklopt; geschriften, die hem ten uitgave belöffend waren, verschenen bij een ander; concuirentie van zijn vroe-geren patroon deed eigen plannen mislukken en de zeven uit-gaven, die hij zelf nu in een paar jaar tijd gedaan had, waren geen van alle met goed gevolg bekroond geworden. Toch zou het blijken, dat dit jammerlijk begin slechts aau en gelukkigen samenloop van omstaudigheden te wijten was, want een derde grootere ondememing gaf gelukkig een betere uitkomst. Op een ongebonden verkoopiug door J. C'. van Keste-ren den 24 Maart 1841 gehouden, werd Kruseman, uit het fonds van Joh. van der Iley en Zoon, eigeuaar van de kopj en de overgeschoten exemplaren van Eriedrich Strauss' Kerkkloks-toonen, herlnnerivgen nit het leven va?i een jongen geestelijke in de Nederlandsche vertaling van 1 8 1 8, door Vrouwe KlejTi, geboren Ockerse. Ilet werk behoorde in Kruseman's jongelings-jaren reeds tot 55ijn lievelingslectuur. Een herdruk zou, bij de gemoedelijke richting van het publiek, succes kunnen hebben; ecl^r wis he Wenschelijk de vertaling, die wel eenigenszins verouderd was, een herziening te doch ondergaan. Wie zoude beter geschrijver van de deze omwerking te enenien dan de gevierde schrijver van Waarheid en droonen. Beide door A. van Lee geschreven. STRAUSS, KERKKLOKSTOONEN. 39 de kleinzoon van cle vertaalster. Kruseman weudde zich dus ihw. tot Hasebroek en deed „een reisje uaar de pastorie van Heil, hei liefste, dichterlijkste plekje wellicht in die dageu in gansch Nederland te vinden, [benijdenswaardig] om zijn heerlijke natur, om zijn vredige rust in het verborgene, om zijn vredige rust in het verborgene, om zijn wiederig kerkje, om zijn stille pastorie met haar beminnelijke bewoners, om zijn stille pastorie met haar beminnelijke bezielde harten, twee door de muzen omkransde hoofden, twee door Gods heiligen geest bezielde harten, twee door de nobelste aan-drift gedreven knnstenaars, het middenpunt tevens van het frissche, jonge Holland, dat gevoel, warmte, idealen kweekte en er naar hunkerde zijn verschillende Pennen dienstbaar te maken aan de vertolking in woorden van wat er goed en schonen en heiligs ontkiemde in hun priesterlijk gemoed. Jo-athan werd bereid gevonden het werk te nemen, in de veronderstelling dat het Kruseman vooral te doen was om zijn naam aan de uitgave verbonden te zien en toog aan het werk. Gemakkelijk ging hem die bearbeiding niet van de hand. "Jk moet erkennen, schreef hij in Juni 1842, ik zelf had bij eerste overzigt Strauss niet geheel gevat, en daarom door de beslagen bril der vertaalster gezien, nu echter meen ik den zijn beter gevat te hebben, Om de waarheid te zeggen, is Strauss, ondanks al zijn talent, grooter denker dan schrijver en lieeft meer diepte dan stijl; hij worstelt onophoudelijk met den vorm en is daardoor niet zoo gelukkig van zich overal helder nit te drukken. Het is zeer gemakkelijk van Strauss iets, maar zeer zwaar hem geheel te begrijpen. Die zwarigheid zou kleiner zijn, als ik zelf voor 'teerst de vertaling ontworpen had; maar nu helpt gedurig de vorige vertaling mij op den verkeerden Weg, en zoo wordt het dubbel lastig fiksch uit de oogen te zien." — Strauss' Kerklöpfen, ojmleuw uitge(jeven en anubevoleu door Jonathan, "dat voortreftelijk boek voor Kerst- " Hier even opgemerkt. den kipsus calatni van Hasebroek in zijn VVoord aan den lezer, waar hy spreekt van "Vronwe Antoinette Ockerse, geboren Kleyn". STRAUSS, KERKKLOKSTOONEN. 1842. eu Nieuwjaarsgeschenk bij uitstek geschikt werd iiiet bewaarheid, „dat de Schef-sen uit ds Pasf'Ori' van Maailand hem kwaad zoudeii doen: want mij dacht dat de bewonderaars van den laatsten (zeker hoogst talentvoUen en aclitenswaardi- gen schrijver) zich moeijelijk met den eersten in zijn geme- delijker opvatting van het herderlijk leven zouden vereenigen." ^ Zijn gelöst, dat het boek ook nog in dien tijd een behoefte zou kunnen vervuUen "^ werd niet gelogenstraft en Kruseman zelf zag zich niet bedrogen in zijn verwachting, dat deze ondememing een groot debiet zou hebben. Hij toch begreep, dat in commissie zending alleen van de Kerk- hohstoonen niet voldoende zou zijn en had daarom voor de verschijning reeds bestellingslijsten uitgezonden. Een en ander bleek juist gezien te zijn; binnen een paar jaar was de oplaag van 705 exemplaren uitverkocht en kon er in 1845 een nieuwe van 490 opgelegd worden, waarvan in Augustus 1852 nog 157 exemplaren over waren. Kruseman's uitgaaf had aan de M-erken van dien auteur hier te lande een nieuw leven gegeven, dat op den huidi-gen dag nog nawerkt; in de fondsveiling toch, die den 4 April 1895 te Amsterdam gehouden werd, kon 1 exemplaar van den 5en drink (1858) van dit werk, met 1 exemplaar van den 5en  om de reden op de lyst zelve voor deze verzending aan- gewezen, deed ik dit om HH. Confraters eene rui mere gel egcnheid open te stellen tot het verkrijgen van koopers, dan wellicbt het geval zoude zgn door het zenden van een of twee Commissie-Exemplaren. Ikreken dit bij een Werk als het uit te gevene van eenig belang. De voortreffe- lijkheid van het boek zelf en de bekende naam van den hooggeachten Aanbeveler en Corrector geven mij, by Uwe vriendelijkehulp^gegronde hoop op een groot debiet. Herinner u Jonathans eerste Prozawerk Waarhcid en droomen.'' (Advertentie in Nietiwsblad voor den Boek- handel 10 Februari 1842.) ^ Botnvstoffen Dl. I biz. 160. STEAUSS, KERKKLOKSTOONEN. 41 Hasebroek's Be laatsfe Kerkkloksto(yn„ Bene stem uit Nederland i»V2, bij het graf va7i Friedrlch Strauss^ in 1864 door C. L. Brinkman te Amsterdam uitgegeven, de vrij hooge somvau/'51 opbrengen *. A. W. Sijthoft, te Leiden werdten köoper en gaf in Juli 1896 een nieuwe geistlüstreerde prachtuitgaaf met een kostelijke voorrede van Jonathan, het laatste prozastuk van den gevierden predikant, voor wien dit werk een eigenaardig getint cachet gekregen had door de veelvuldige aanraking, die hij, van zijn prilste jeugd tot zijn laten onderdom, zijn heele leven door, met De Kerkkloksfooneii gehad had. Kruseman had met deze uitgaaf getond een blik op zijn tijd te hebben; hij zelf en ook Jonathan konden met voldoe-ning op hun werk terugzien, maar niet minder de schrijver, die den 12 Augustus 1843 zijn dank zou melden, met de wensch: fffiir die Deutschen Glockeniihie ei?ien so wackeren Verüger gefunden zu haben und e Innen, der filr die neue Ausgabe eifie so sehr empfehlende Gestalt gewohnt wie die Hölkundischen Glocken der Fall ist. De handelscorrespondentie met de bewoners van de pastorie van Heilo, bleef echter in 1842 niet alleen over Strauss' Fräulein. Jonathan's zuster, Elise Johanna Hasebroek, had de bewerking oj) zich genomen van Frederika Bremer's Morgenwächter, naar de Duitsche vertaling Morgenwachen; Glaubensbekenniniss. De beminnelijke schrijfster van Te Laat had in de schriften van haar Noordsche zuster den weerklank geworden van haar eigen gemödenden en had het voorstel van Kruseman als een welkom aanbod aangeuomen, om een verwelkommen van Bremer's gelödelt. ing van haar geest Nieuwblad voor den Boekhandel 12 April 1895. — Beide kopyen waren in 1866 door Van der Beek overtredan aan Brinkman. {Nieuwblad voor den Boekhandel 6 September 1866.) Zie het Voorhericht van den zesden druk. Leiden. Sythoff (1896). De Tijd. Dl. i'sGravenh. 1845 biz. 21 vlg. In datzelfde tijdschrift (Dl. Ill'sGravenh. 1846 biz. 126) wordt de mogelykheidgeopperd, dat Alexandre Dumas den roman Te Lanl vertaald kan hebben als Amaury. BREMER, DAGMERAUT. Vi. met dien eener vrouw, zoo oneindig boven haar begrip en gevoel verheven, maar niettemin met beide verwant, even veel genoegen als leering vinden. Lag het in den beginne in de bedoeling, dat Jonathan hierbij hetzij aanteekeningen, hetzij en voorrede zou schrijven, bij nader inzien zag hij hiervan afomdat „de godsdienstige opinie van de schrijfster al te veel van de mijne veischilt om het boekje gaame onder den geavoueeiden naam van mijn zuster te zien nitkomen. 'Wand diep vereerde Jonathan zijn zuster: 'Te Heilo' wg woonden daar In 't hnisje, omkranst door de iepenboomen, Waar God sgn heil ons toe deed stroomen, Gelgk ign hemel rein en klaar. Daar leefden wg in zoeten lost, Geweid aan wateren der mst. Eveuals het vorige vrerk, verscheen het werk als vertaling dan tH>k psendoniem eenvoudig als Datjh<^raul. E^nig^ woor- d-*H^ uiuir aiikiyiiU/tg ran h-*t gi^ichnfl: SfraMs en de Erau- tf-'fir/t. — G^Ioof^fj^f tjtl^ni^ ran Fr'^d^rika Brfmer. Xaar ket Hi-* tidniUck d<t*>r r/<» 4ickrnM'*r ran Te Laat. Uitsever en vert;uilster moohten  gegen, — er wenleii van het laatste in tien jaar 569 exemplareu geplaalst — devey Kruseniau begrijpen, dat het vooral prvtesant^h^lijke lectuur uioest zijn om fliuk debiet viH>r nieuwe ondenieminiren te vimlen. De breeile schaar van ouze bun^^rlijke huisi^^iaimen bKvk dergelijke boeken op prijs te slelleu en hij had noir eeu aanleiding om in die uuvuinir ven^terkt te wonlen. Brief v»n Hds^brv^ek Jii IVkNt lS4i. » J, l\ Ha=!ebr\Hk. Wn^i^Wls^H. H^i-rhieH. Amst. 1S:^9. bU. 199 .l-*'« • Ml' r»ivv • /»?:>•*. * l\ie brie ^ru iiru in ^*ertalissr wie-l«'^,?^iei?M di*>r IW*adem-gn in De ; iMU 1 Vltmxeuh. ISlo bli. l»o en IM. llsGra^^nh. I5>46blx. 123. RADIJS, GIDS OP DEN WEG DES EEUWIGEN LEVENS. 43 Nog ySoT de verschijning van Ten Kate's Maria Magdaleua 18«. had Kruseman ter vertaling vertoond Ber Fiihrer zum Reiche Got- tes auf dem Wege des Glaubeiis und der Liebe, Ilij wendde zich tot Radijs^ predikant te Doesborgh, den redacteur van het cliris- telijk jaarboekje C/irisfop/tilus om het in Nederlandsch gewaad te steken. Dat vooretel werd aangenomen^ schoon door hem de bewerking der gedichten aan een ander overgelaten moest wor- den. De Gids op de7i weg des eeuwigen leiwns. Godsdmisfig handboekje7i voor allefi^ zooals Kruseman den titel bepaalde, veischeen in het begin van 1843 een paar maanden na de KerkklokstooneM en had flink succes. Evenals de Kerkkhkstoo- nen zou de uitgave jaren later als zoodanig nog eenige waarde bezitten: een exemplaar ging in de fondsveiling den 10 Decem- ber 1884 door C. L. Schleijer en Zoon gehouden in andere handen over. Badijs' woonplaats^ zooveel verder van Haarlem verwijderd dan die van Hasebroek, was onder meer een beletsel om den eerste boven den laatste te blijven verkiezen : de predikant van Heilo moest in velerlei opzicht verreweg bij Kruseman den vooirang hebben. Hij trachette meer van Jonathan's hand in het licht te gven, en stelde hem een werk over het Onze Voder voor. Hasebroek's op handen zijnde verhuizing naar Breda, waarheen hij een beroep had aaugenomen, maar ook de hem kenbaar gemaakte wensch van Frijlink om Bunyan's Christenreize in een nieuw gewaad te steken, „waarvoor ik onbegrijpelijk veel sjmpathie voel", ^ deed hem dit voorstel niet aannemen. Toch deed deze weigering Kruseman niet van het denkbeeld zelf terugkomen; een briefwisseling hierover in 1845 met C. W. van der Pot te Leiden, J. J. van Oos- Vreemde en onangen, die ik tegenover de Heeren Dumortier & Zoon [te Leiden] zou aanne-men; terwelikikik met die Heeren byzonder bevriend ben, enhunaanzoek om myne serie van preken over het Onze Vader te mogen uitgeven, heb a%eslagen. (Brief van Van der Pot 19 Mei 1845.) HEEMSKERK, ONZE VADELL. HW. terzee te Rotterdam en A. des Amorie van der Iloeven Jr. te Utrecht gevoerd, leidde echter evenrain tot eenig resultat, terwijl liij in October 1848 Aveer opuieuw bij Hasebroek aanklopte. 11. Heemskerk, Reformationsträger predikant te Amsterdam, vroeger van 1839 tot 1847 in gelijke betrekking te Haarlem, echter zou in 1852 de sclirijver zijn, wiens Onze Vacur, die in de hetneleu zijt! Let gehed des Heereu bewerki voor de gemeufe, tieu korte toespraken door hem in zijn gemeente gehouden, voornamelijk met het doel hajir tot rechte kennis en waardeering van het Gebed des Heeren oj te leiden, een sj)eculatief niet onwelkome plaats in Kruseman's fonds zou kunnen innemen. In 1858 toch moest er een tweede drink van verschijnen *\ waarin de auteur op verzoek van Kruseman eenige ^njzigingen aanbracht vooral in den vorm, om daardoor de uitgjiiif meer in overeenst«mming te brengen met de eischen van een lezend Publick. Maar ook van andere voorstellen aan of door Kruseman gedjwn, kwam uiets. De wensch, dien De Aeries had, dat Kruseman de uitgever zou zijn van zijn critische editie van Hooft's frartj/ar mislukte door onderkruiping van een Amsterdam-stheu coufrater ; een voorstel van F. H. Greb te's Gravenhage, om een bundel gedichten van zijn hand uit te geheel, ten minste s^rootendeels aan toewijden kan." ^Brief van Van Oosterzee 8 Jnni 1^45.^ * ^Ik mot't... op uwe vraag een weijjerendantwoord geven,en verlie§ by die wei^riog meer dan gy. Uw boek z * Al ligt een anderen, wel denkelyk een beteren. Schrijver vinden; maar ik niet spedig zulk een schiH^nen arbeid nwb lulk eeuheusobennitgever."(Brief van Des Amorie van der Hoeven Jr. t> lVtol>er 1840. SiettwsNnd t\H*r tien IWkhamiel 25 November 1858. Heemskerk. Onze Vtuh*i\ liic in tie hemelen zijt! 2® dr. Voorbe-rigt blx. V en VI. IV dagteekening van den daanver handelenden brief meen ik te loien als 4 Juni 1844; diHr Kruseman werd dit schryven eben ge-viHgtl in het jaar 1842. BOJESEN^ HANDBOOKER DER ROMEIKSCHE ANTIQUITEITEN. 45 ven, werd afgewezen; een plan ter uitgave van Snippers iR'*^. — het is mij niet recht duidelijk geworden wat dit was — liep spaak; van een voomemen om de romans vanBulwerter vertaling te bekomen moest, waarschijnlijk om het gevraagde hooge honorarium (20 guineas per deel of 50 guineas voor een werk van drie deelen) afspringen *; een aanbod van 0. G. Heldring, om ten voordeele van twee arme huisgezinnen nit te gevven zijn Mammon of de gierigheid, de zonde der chrisU Like kerk van John Harris werd afgeslagen; Ilofdijk's beget om met den 6 December 1843 in de wereld te bringen J^7i Psalm voor Nederland op den geboortedag des Korvingskon evenmin vervuld worden. Darentegen kwamen tot een uitvoering de voorstellen van Kruseman aan J. L. van der Vliet om een bewerking te geven van Dumas' Causes celehres — het in de goede beteekenis van het woord tjpisch Fransch-romantisch werk verscheen geheel anoniem enden den titel Merkwaardlge misduden van vroeger en later iijd — en aan H. C. Michaelis, Hector van de Latijnsche scliool te Enkhuizen, den zoon van G. J. Michaelis, Conservator van Teyler's stichting te Haarlem, om een vertaling te leveren van Bojesen's Haarlem der Romischen AntiqniUUen aus dem Ddnischen iiberseizt von J. Hoffa. Met dit laatste Is verveelender dan een bezoek in zulk een museum [Mauritshuis]. — Ja wel, toch, het lezen der gedichten van Greb. In den brief, die hierover door C. H. "Wagner te Londen den 29 Meil 1843 aan Kruseman's broeder {floriHt from Haarlem at Hull) gericht werden, komt een aardige bescbrijving van Bulwer's persoon voor: Mr. Bulwer est un hört wie tres long, tres rtiaigrc^ Ires sec [f\ et trcs sourd el ne parte nullenient franoais. — Cest tout ce que fai trotwd de remarquable dans son exterieiir; quant a son interieur, it était rempli de thee^ d'œufs^ de jambon, elc, parce que fen ai vu les beaua^ restes sur une table qu'il venait de quitter pour me recevoir. Hoffdyk bood dit werk eerst den 1. December 1843, Kruseman: "I am heb op 1 December een gewählt voorstel. Maar omdat ge nog al een rariteit in uw gilde zijn." 1844. werk had Kmseman als uitgever groot succes zoodat er van in zes jaar tijds drikken opgelegd moesten worden. In den tweeden drkbracht de schrijver belangrijke verbe-terterter of aanvuUingeu in dat gedeelte, hetwelk het jus ro-nanum behandelte; hij werd op die leemten opmerkzaam gemacht door Mr. J. Heemskerk Az. te Amsterdam en Mr. H. Gerlings Cz. te Haarlem, t^rwijl liij daarbij ook nog enkele wenken ter harte nam, welke Dr. J. T. Bergman en Dr. J. G. E. Estre geuit hadden in hunne reeensies van den eersten drk in de Konsl- en Leiterhode ^ en in De Gids ^. Het werk bleef jaren lang zijn praktische waarde behouden; ahtans nog in 1863 meende Voltelen te Arnhem j^er afzend derlijke Advertentie in het Niemoshlad voor den Boekhandel de aankoop van dit artikel te moeten melden. Ook een ander plan van Kruseman moest mislukken. Had hij, bij minnelijke schikking met Euhri afgezien van zijn aangekondigd plan ter uitgave van de Beschriving en AJ-belding van de Begrafenu-pUgtiglisden va?i Z. M, Koning Willem I ^, hem kwam in het laatst van 1843 ter oore, dat Ten Kate te's Gravenhage eenzelfde plan trachtte te verwezenlijken als zijn tijdschrift {Snippers?). Kruseman stelde zich hier-over in verbinding met Ten Kate om beider plannen te doen samensmelten: de Waggon onder redactie van Ten Kate scheen te zullen slagen, maar een plotseling uittreden van Ten Kate uit de redactie deed „het stoomtuig binnenshuis barsten’. Het welst agen van De Dänemark vestigde meer de aandacht van onzen uitgever op de schrijfster daarvan. Hacke, de zoon van den Haarlemschen predikant Conrad Hacke, hielp in 1844 an de vertaling van Frederika Bremer's Ei7i Tagebiich, nadat 2odr. 1846, 3e dr. 1852. Oplaag der drikken 3100 exemplaren. 1844 Dl. I biz. 313. 1845 Boekbeoordeelingen biz. 178. 26 November 1863. Nioiiwblad voor den Boekhandel 28 December 1843. BREMEN IS DALARKA. 47 Kmsemau bij schikking met J. C. van Kesteren en G. Beim 1845. Bet vertalingsrecht voor zich alleen verkregen had. Ook Een Daghoek met eene opiaag van 550 exemplaren slaagde. Van In Dalania van dezelfde schrijfster, in het volgende jaar uitgegeven, werd een gelijk aantal exemplaren (537) geplaatst. Schoon vertalingen van haar andere werken reeds bij Bohn en Van Boekeren het licht hadden gezien, scheen zij in dezen tijd een zekere voorliefde opgevat te hebben voor Kruseman als haar Nederlandschen uitgever; door bemiddeling van haar uitgever C. A. Bagge te Stockholm ontving Kruseman de afgedrukte vellen nog voor de verschijning van het oorspronkelijke werk. Waren de vroegere werken uit een Düsserer vertaling in het Nederlandsch overgebracht, het vinden van eenige bezwaren op. Hacke kon hierin niet behulpzaam zijn, maar deed Mr. J. C. Bijster Bos, advocat en archivaris van Kampen an de hand; evenmin was het verzeichn aan Matthijs de Vries te Leiden gedaan, aangenomen. Een eenvoudig historisch verhaal zon het wel gaan, schreef doze den 17 Januari 1845, maar een romantisch stuk, waarin de taal nog al eens zeer moei-lik zijn kan, zou mij voorhands te veel moei-lik zouden beantwoorden. Maar zou Potgieter u niet willen helpen? Potgieter bleek te willen helpen, al was het alleen maar om Kruseman het recht der vertaling te verzekeren. Hij vertaalde de twee eerste vellen, maar zag er verder van af; Kruseman zelf samme daarop de bewerking van het overige ter hand naar het Dnitsch, maar onderwierp zijn Vertaling toch nog voor het afrukken aan de goedkeuring van Hacke. Huiselijk geluk en huiselijk leed 1841; Het gezin van den overste 1842; Oorlog en Vrede 1842. De buren 1842; De dochters van den President 1842; Witml842. Later was haar uitgever Adolf Bonnier (Nieuwblad voor den Boekhandel 9 Mei 1867.) "H is mg aangenaam de proeven te lezen, maar tiwe vertaling heeft mijne revisie niet van noode en waartoe dan dit voor u lastige oontbond?" (Ongedateerde brief van Hacke c. 15 Maart 1845.) BREMBR IN  In hot exemphiar van Kruseman ligt daar een verbeter blühte; ik noem dat een „Yerbeter"blähte, oindat, naar me ViKifkomt, de daar gednikte vertaling veel beter geslaagd is dan zooals ze ten slotte detiuitief afgedrukt werd, Het poetisch nans lijkt nie d:uir l)eter bewinnig gebleven, in weerwil dat er teirtni de ttvhniek der veR'iticaiie nog al eens gezondigd 5^*lr!vu: nieiioniin is het irtvn verWlerhhwdje in de jjewone be-iet^ke:is van hel woi>nl» d;wr de druk vtvU^er wijst op een be-*.ur\l sireb'.even pnvf bbuL AVat er ei*hter van le gelooven, blijft in '.o: ir.iiivieu. IV daar afi^\lnikle variant Wir der Liede, ja svhviiiir.el strrils vix»rt! Gu h^-b; <wn uvxerkmcht in uw s:tx;ini:tn! H ^ woTvi: h«t hyrte van ^tllus^t l^jvanj^n, S*ii: iiij oaie ivc^u \\vr 't >iki^^ van d<ie aarde, li^rrt h^-rn de rus:f^ >**.^u ".y tfu U^iw*4r\ie, liert hem ex a dr,vr,\ d:e i:;~ i:r> Kkvvrt! l\v!».<•!••*. tuh drv^:v,;r. u\ vtyv.c;^ ea i"->t; K« >fcx'*\r df nv/,:v',. il:.a WAArhtii htrc critMe, l.i^'^'.na d^s^r tKvp TAAr sv:i \vvr\.%.fd i:*k->t! BREMER^ IN BALARNA. 49 Edelste kracbt van ons krachtige Noorden! 1845. Geistkracht! Naar Vrijheid en Waarbeid en Licht Was steeds het doel van uw strgden gerigt! Stryd!... Maar v66r alles — tot lieflgke akkoorden Stem onze ziel en versmelt onze woorden! Liefde verwint onze harten zoo Mf^l Nog voor (le verschijriing had Bondewijii in zijn /)f^ Tijd * een fragment uit dezen nieuweu roinan nhi Dahkarlie' medegt^deeld, waarvoor Kruseman blijkbaar in ruil van Van der Vliet als uitgever van Df. Tijd de beschikking kreeg over de steeteekening van Frederika Bremer's portret, dat de Imitste een paar maanden vroeger in de eerate aflevering van zijn tijdschrift gebruikt had. In Dalarna verscheen met het portret van de schrijfster in steendruk, door H. J. Backer, tegenover Den titel. De Gids gaf van de hand van de hand van de beste noemen. Dank al die uitgaven was deze Noordsche schriftster een geliefde verschijning geworden in onze huiskamers. Ons romanzend publiek, dat voor alles naar de strekkin, vraagt, had door de gemoedelijke opvatting van het godsdienstig leven, zooals Bremer dat weet te schetsen, gretig de handen uitgesto-ken naar haar werken, en aan Kruseman als uitgever zijn bij-val geschonken. De Kerkkloksioonen en de romans van Bremer zijn in vergelijking van dekloeke, breede uitgaven, die Kruseman in vervolg van tijd zou doen, wel is waar vrij onbe-teekenend; niettem In gaven zij o]) zeer beschäftigen schaal toch reeds een voorspel van hetgeen de 25-jährigen uitgever op rijperen leer, met forsche hand zou wagi'en en met ijeren willen. Er was echter in het particuliere leven van Kruseman een * Zooals blijkt uit een advertentie in hei Nintwahl voor den Boekhandel (22 Mei 1845) verscbebenen in Dalarna in de Duitsche vertaling und den titel In Dalekarlen. 1845 Boekbeoordeeling biz. 732. 50 fitJWFXtJK. 1844. groote verandering gekommen: hij was den 15 Mei 1844, een halfjaar voor het overMjden van zijnen vader, in het huwelijk getreden met Anna Maria Goteling Yinnis. Van moederszijde een achterkleindochter van den stichter van het nut, had zijn haar vader nimmer mogen zien. Jan Eeinier Goteling Yinnis was voor de geboorte van zijn eerste kind als zeeofficier naar West-Indie vertrokken en was vandaar niet naar het vadcr-land teruggekeerd. Jan Nieuwenliuijzcn, een welgesteld apotheker op de Bakencssergracht, die in ruime mate Het vertrouwen gegen nötzen zijn erbren, zijn nog in den tijd, dat voor lichte ogesteldheden de lup van den apotheker ingroepen werd — trok zich het lot zijn erzählt zu. En dat die inwoning den besten invloed zou hebben op Anna, zou blijken. Zij toch was het, die in het najaar van 1842 de briefwisseling met Hasebroek en zijn zuster kon gaande houden over De Dagheant, toen haar aanstaande echtgenoot door ziekte verhinderd was zulks zelf te doen; zij was het, die in later jaren haar man behulpzaam zou zijn in het vertalen van den tekst der Aglaja voor de Fransche, editie; zij was het, die Kruseman het leveu zou verhelderen, hem een hart onder den riem zou steken, wanneer handelszorgen en verdrietelijkheden een gelukkig veelal voorbij gaande sehaduw zouden werpen op zijn levens pad, en hem zou wcten aan te sporen tot een exeeUlor; zij eindelijk was het, die de aanleiding zou worden van de voorliefde, die Kruseman zou krijgen voor de Maatschapp Ji tot Nut van Algemeen, die hei zou aanmoedigen daarvoor zijn gaven en zijn tijd beschikbaar te stellen en hem de gelegenheid zou verschatzen, die treffelijke regelen te schrijven bij het honderdjarig bestaan der Maatschappij, waarin Kruseman zijn gevoelens, die hij voor die Maatschappij koesterde, voor een ieder zou wereldkundig maken. Als een jersona grata Dr. Martinus Nieuioenhiiyzen in Volksalmanak voor 1885. Uitge gevoelen door de Maatschappij tot Nut inn V Algemeen biz. 10 vlg. Vgl. hierraede het oordeel van Douwes Dekker uit 1853, in een brief aan zijn vrouw: „Ook mevroiiw K. bevnel my zeer goed. Zy heeft een goeden toon en sprak o.a. over huishouden enz * Juist zoals wy. W. J. VAN ZRflflBLEN. 51 Zou zij opgenomen worden in den kring der vrienden en be- Welk een trouwe vriendschap had Kruseman in die jaren met beide Haagsche letterkundigen. Bijkans dagelijks werden uit den Haag van hen brieven ontvangen, waarin de grootste harkelijkheid en deelneming onitrent iem en zijn zaken doorstraalden. Kruseman stelde die vriendschap op hoogen prijs, daar hij in beide auteurs bij voorkeur de personen zag, die hem als uit-gever van eigenlijk gezegde letterkundige ondememingen van dienst zouden kunnen zijn. Maar niet minder deden zij het. „Kerel, schreef Van Zeggelen in 1858 aan Kruseman, toen hij de vroegere correspondentie eens begon te door-loopen en eindigde'met ze te lezen, wat hebben we met elkaar gedwept, geidealiseerd, geleuterd, gekletst en toch onder alle dwaze nuances door veel genoten; ik Al- thans veel! — Uw brieven zijn voor mij eene historic, zijn om- vatten voor mij eene belangrijke episode uit mijn leven, en, waarlijk niet de minst bewogene. Ik kan er met gemengen aandoeningen aan denken; vooral aan die dageu, toen we elkaar twee, drie brieven daags verzonden. Dat is nu anders geworden; er is voor mij eene andere periode aangebroken, een j)eriode van rust, kalmte, huisselijk geluk en vrede. O, mogt die periode lang zijn en haar einde ecu zalige outknooping w ezen! Mijn waarde, ik word enistiger dan ik meende te zijn, maar uwe brieven bragten mij er toe; schrijven wij elkaar „Als myn man het schraal had, zouile ik my niet schamen voor het „minste werk, maar „Als myn man het schraal had, zouile ik my niet schamen voor het „minste werk, maar "Nu het niet behoest, acht ik myn tyd beter te kun- "Tien besteden," etc." {Brieven van Mullahili. Vervolg. Eerste periode 1846—1899. Amst. (1891) biz. 161). "Heg doelt hier op het overden van zgn eerste vrouw, zgn tweede hnwelgk in 1848 met Maria Loosjes, en zijn opneming alsdeelgenootin de zaken van zgn scboonvader Giunta d'Albani." W. J. VAN ZEGGELEN. Hier. niet zoo dmk meer, laat het in onze harten onverköven en onverköven blijven. Ik slel den grootsten prijs op uw vriendrschap houdend hart. Ve gaan nog eens zamen buiten wonen, hoor, twee hnizen naast elkaar, met groote tuinen, en wij met groote zuidwesters op." En niet minder genegenheid had Sam Jan voor Kmseman. Zij drieen haclen een trouwe vriendschap met elkaar gesloten. Van den Beri^h was de eerste die overleetl: Van Zegsjelen sehreef een paar dagen later: „Ja ook ik ben nog gansch en al ontdaan door den onverwachten dood van onzen >Tiend. — Onze kring wordt enger. O, laten wij ons naauwer aansluiten naarmate.de kring kleiner Wordt; en laat ik 't op nieuw zeggen: Gij behoort tot mijne intiemste. Mijn hart heeft u altijd in innige Wiendschap toebehoord, en wat tal van blijken gaaft gij mij niet van uw trouw hart", met deze woortlen bracht hij, dien de buitenwereld alleen als comieus kende, emstig und er woden hoorden hoc de dood, de ultima Unea rerutHy te Wög en einde gemaakt had aan een hechten vriendschapband. Want welk een innige gehechteid in velcrlei opzicht bestond er niet tusschen Kruseman en van den Bergh. Aan het te danken, dat hij in 1842 als lid van het Haagsch letterkundig genootschap Oefening kweekf kennU, van den Bergli's stichting was opgenomen, nadat Bosboom daar vooraf, op den 7 Februar 1842 Kru. Seman's Napoleon had voorgedragen. Brief van Van Zeggelen 29 Maart 1858. Brief van Van Zeggelen 2 Jannari 1869. Het is beketid dat Sam Jan op dat genootschap niet weinig prat was; een enkel bewijs. Na de viering van het 25-jarig bestaan, scbryft hij aan Kruseman (9 Maart 1859): „hij [ten Kate] heeft heerlijke feest van Oefening ook niet biigewoond — 25 jaren. Mijn stichting! Ik kan het niet begrijpen — zoo oud! En toch zou men het willen bekennen, dat \k het heb gedaan boven velen, ook toen enkelen nit het vaaiidcl liepen, die nn zijn weergekeerd. Kruseman! de menschen zijn [beestenp', Van den Bergh's gewone uitroep. Het is afgedmkt in de Menyelinqen van het Grenootschap. Poezy 1842 biz. 129—141. S. J. VAN DKN BERGH. 53 Maar niet alleen, dat de correspondent Le overhüllige en ihrem. Particuliere aangelegen liep, ook van elke letterkundige gebeutet, die voor Kruseran als belangstellende in de Ne-derlandsche belletrie eenig gewicht kon hebben, werd trouv verständig gedaan en kondschap gegeven. Jaren lang uitte, over en weer, de genegenheid, die de drie vrienden voor elkander koesterden, zich in hun brief wisseling; vrij wat aardige kijkjes op de letterkundige wereld van die dagen geven voor alkander van den Bergh t« zien. Ik wil hier een dierbrieven mededeelen, zoowel omdat de schrijver hierin van zijn karakteris-tieken kant uitkomt, als ook omdat de inhoud wellicht niet onaardig is voor de kennis der daarin genoemde boeken en personen. Warde Vriend! Uw algemeine zendbrief aan de Haagsche vrienden van den 31"^*^** der vorige maand is ons in orde geworden:ik had u reeds eerder daarop geandwoord, maar... Heb ik nu van mijn leven ooit lammer begin gezien? Bergh! Gelijk, Kruseman, hebt ge en daarom op een anderen boeg: ik sweet zelf niet hoe ik zoo stinkend alledaagsch kon zijn, ik... maar mijn Ilemel, wat een pedante praat, Bergh! Alweer gelijk, ik zal dus zien liet voor den derden maalanders te doen, in de hoop, dat het u voldoen ziil, mijn vriend; want om u de waariieid te zeggen, ik walg van de hierboven staande zeven regels. Der zake dus! Maar eerst een vloek voor mijn pen, an welke ik gelöm mijn lamzalig begin verschuldig te wezen. Foei, Foei! welk een zwaan mocht eenmaal zich beklageo, Dat zij u in haar vleutrelen mocht dragen, Of een plaats, die wis de Vries niet noemt? Hoewel de Gida op die kw& namen roemt, En met Boileau, dien paai van vroeger dagen, Steeds schrijft je notnnie un chat loujours un chat! De waarheid ligt ook hier in 't midden, ja, Al dwaal ik af van H donzen gat van 't zwaantjen Al wawel ik alsof ik onder 't kraantjen Een paar nur lag als zekere Profeet Van onzen tgd, die nooit Schiedam vergeet. 54 S. J. VAN DEN BELLGH. 1841. En echter... toch en niettemin blijft lijmen, Dat Jonckbloet zelfs zijn scbandelyke rijmen In 't geel pamflet, dat Fuhri riep in H liclit Vernietigt voor het oog der aard en 't dicht Verguist gelyk hij zelf zich zag verguizen Door een wiens naam ik geenszins uit mag plaizen Maar die terecht dat ding gegeesseld heeft. En met 6en streek 1 Bergh! je bent gek van avond. 't Kan wel Krusemau — en dus tot morgen, in de hoop, dat ik zal kunnen schrijven, wat ik zeggen wil en wensch. A'an avond lieb ik geen kop. Ik ben vandaag loederlijk opgehouden — en het dwarrelt inij door mijn hoofd als de chaotische kennis het Jonckbloets hersenen doet. Voor heden avond leg ik dus de zwanenveder ueer; en ik bid u dit gewawel te beschouwen als niet geschreven en voor de helft ont-staan uit een humoristische (?) bui. — Donderdagavond. Het is vrij wat rustiger dan gisteren — ik hoop dus dozen avond op mijn gemak af te schrijven. Ophalen van vernioeienissen en lijken wil ik niet; inaar diit inoet ik u toch zeggen, dat ge Sam Jan niet in Haarlem zien zalt, voor dat hij u met Anna in den Haag zal hebben gezien: gij zijt.... ik zal nu eens zien of ik u op die wijze krijgeu kan uit een der liefste plaatsen die mij bekend zijn. Na dien tijd kom ik op uw dak — zeg dit ook aan Anne. De spoorwagen zal nu haast tot hicr rij den ergo zijn die kosten weinig. Gij vraagt mij wat ik u van den bundel van M. raad. Ik meinen beginnen met u meine te deceleu, dat het een bon-del verhalten op rijm is: ergo direkt geen verzameling gedichten. Wat ik er van gezien heb, heeft mij voldan. Ik heb hem er over geselireveu; want ik deed u die vraag niet zonder authorizatie. Hij dacht met mij, dat gij W. J. A. Jonckbloet] Physiologie van den Haag, door een Hacjenaw, E. AV. van Dam van Isselt? De opening van de seetie Voorschoten-den flaag bad plaats den 6 December 1843. S. J. VAN DEN BERGU. 55 het niet direkt hadt afgeslagen. Wat is uw antwoord, ihw. Staat er iii de formulieren onzer Ilervormde Kerk, die senen des aanstoots van Kenners en halfkenners, van would be kenners en niet kenners. Wij, dat is V[an] Z[eggelen] en ik liebben wel degeleik plan in uw Sfiippers mee te doen. Wij moeten ecliter verklaren, dat we gaarne een proef zagen van den geest, waarin gij het verlangt — en houden ons dus aan-bevolen om N°. 1 te zien. Er is altijd gal te veel in een mensch, die naar buiten uit moet — de pen moet dan gepunt enns, en dies hopen wij van tijd tot tijd wel eens wat voor u te sjouwen. Wat aangaat het pekunieele, dat zullen we wel ecus bepraten of beschrijven. Kora ik iets tegen dat bruikbaar is — ik zal ^t aanhouden, en Willem ook. Misschien trek ik te veld tegen een zotte vraag van De7i Recenseni van Calisch gedichten, die gevraagd heeft Wärter Wilhelm v. d. Bergh, dien nicht heeft afgeraden, zijn Heemskerk te länen, denn die bekrooning van Bogaers. H. v. d. B. had NB. gezeg, dat, zoo B. de gouden, C. ten müssen de zilveren verdiend had. Ik vraag niet naar namen, maar meld mij eens wat gij van onderwerpen hebt. Gisteren avond heb ik ook Van Zeggelen geiproken. Deze verzocht mij in de eerste plaats u te groeteu met de u dierbaren en u teveus te melden, dat er een nieuwe letter voor de erotiekers komt; hij zal daarmede nu in Januari een aanvang maken. Denk gij nu nog eens overeen titelkijn. Eenvoudigheli enz. Liefst zag ik een dingjen zonder vignet, maar koperen letters. De groote Huiler en dout der, zoo als de apologeet der Femmes libres Boude-wijn noemt, hoorde dat ik u schrijven zou — en de inliggende is er het gevolg van. Die man neemt nog al hooi op zijn vork. Denkt ge nog wel eens, als gij iets te vettalen hebt. Van den Bergh's nieuwe dichtbiindel Edmunds mandolhie zon bij Giunta d'Albani te's Gravenhage gedrukt worden. 56 S. J. VAN DEN BERGH. 