Werken uitgegeven door de Faculteit van de Letteren en Wijsbegeerte
— kan dit zéker de rede niet geweest zijn. You haue made me hole and sounde zou uitstekend geweest zijn als metrum en — als Engels! En in 1. 427 had ’t rythme Alas the have I loued toegelaten. Het mehr poetisch dat ik zo even uit Mätzner aanhaalde mag ons niet in de war brengen. Dit mag nl. niet zo opgevat worden dat deze woordorde iets tot de dichterlike schoonheid bijdraagt van het stuk waarin het voorkomt, — alleen dat die uit den aard van de zaak in gebonden stijl getolereerd moet worden, m.a.w. alleen, waar de gewone constructie wegens rijm of rhytme niet ge- bruikt kan worden d.w.z. waar de dichter die niet weet te vermijden. Alleen voorbeelden uit M.E. 16° eeuwse proza zouden in staat zijn te bewijzen dat 't gewoon Engels was. En ik betwijfel of we die vinden zullen. Ware het niet dat, zo als ook Mätzner impliceert, deze inversie niet zeer algemeen schijnt geweest te zijn dan zouden we aan de opmerking meer gewicht moeten hechten die D" Stoffel me in overweging gaf, dat misschien « deze inversie in poezie zoo gewoon was dat versifiers niet aarzelden ze te gebruiken ook waar rijm of rhytmus hen er niet toe noodzaakten ». Nu komen de plaatsen mij zeer verdacht voor. El. 400 (Sp. 388) haddi mi bi maten. Professor Muller en Kalff hebben beide (in brief en zie T. € L. 4,124) ghemint er in gevoegd; zie Ev. 431. Een lectio certissima. Ook Holthausen H. Arch. 92, 412 stelt die voor. Even als D' de Raaf neem ik die natuurlik over. Ik weet niet goed wat met durymge aan te vangen. Als de regel niet al te lang er door werd, zou men my life of zo iets er voor uitgevallen kunnen achten. Zie de N.E.D. an v. sub. 1. El. 404 (Sp. 392) = Ev. 435. Ze ken dat *t waar 13. a Ik erken dat wat je zegt volkomen juist is » past zeer goed in de samenhang. (Non queo refragari vs. 119 ver- El. 407; Ev. 437. 97 taalt Ischyrius dit, ook zeer begrijpelik). Met ’t Engels is dit mi. niet 4 geval. Dit betekent (ik geef hier de ver- klaring in D" de Raaf’s eigen woorden, p. 7, zo dat ik zeker ben dat ’t standpunt waarop ik me stel me niet betwist zal worden) : « Zie ik was bedrogen voor ik er op bedacht was ». Maar er kan dunkt mij geen sprake zijn van er al of niet op bedacht te zijn. Men lette op, dat D’ de Raaf dit natuurlik ook op wat er onmiddelik vooraf gaat, dus opde woorden van Goodes laat slaan. Maar als er sprake van kan zijn (en D" de Raaf meent blijkbaar van wél) dan moet zijn pas opgedane ondervinding Elckerlijc toch wel hebben doen zien dat zulk een dergelijk onthaal hem hem hier wel weer’s kon wachten. En dan zou hij hier juist zeggen dat hij er niet op verdacht was ! Komt het nu mijn lezers, mét mij, ook verdacht voor, dan zullen ze wel zien dat we hier weer inderdaad in de richting van de hypothese El. = Ev. worden gedrongen. Want valgens Ev. = El. zou Dorland, door ’t verkeerd Ijpen van een verkeerd woord (ware) een goed passend Woord (waer) gevonden hebben. Dit kan men natuurlik — als men absoluut wil — ook aannemen. Niets is nl. on- mogelik. Ev. 437. Men vergelijke El. 404. Zie de consideraties noot p. 41. El. 407 v. (Sp. 395) claer alst is voer oghen Hoe ghi sult in weelden poghen. Dit is de lezing van H en L. D' de Raaf leest met B proeft claer enz. en verandert poghen in doghen met de verklaring : « hoe gij, in weelde levende zult moeten lij- den » (p. 80). 't Zou me niet verbazen als dit werkelik de goede lezing was. Ik meen zelfs een echo van dit doghen in het naufragantur van de Lat. vertaling vs. 721 te vin- den, hoewel die hier zo afwijkt dat we niet met grotere zekerheid kunnen spreken. Hoe daarentegen D" de Raat 7 93 El. 415; Ev. 446. uit een vergelijking van deze regel met Ev. 441 leert (p. 80) dat we hier met een « zoogenaamde vertaling » te doen hebben en wat een « zoogenaamde vertaling » hier betekent begrijp ik niet, zelfs na studie van de blad- zijde, (19) waarnaar hij zijn lezers verwijst. Met claer enz. vgl. El. 434 (Sp. 421). Ev. 445 seq.q. From this worlde nay verely, etc. Te vergelijken met El. 413 en 414 die terecht door D" de Raaf tot een regel gemaakt zijn (Sp. 401). Men merkt op dat er in Ev. geen rijm voorkomt op thefe. Met ’t oog op El. 414 (Sp. 401) Om dat ic v oyt hadde so lief ligt ’t voor de hand aan te nemen dat er in de Eng. tekst Stil thou wast me lefe of iets dergelijks uit gevallen is. Maar ik kan deze conjectuur niet geven zonder er aan de andere kant op te wijzen dat ook ’t Latijn niets heeft dat aan El. 414 beantwoordt. En ware het niet dat Ischyrius hier in ’t al- gemeen zeér sterk afwijkt — wat El, 413 (Sp. 401a) betreft, kan men hoogstens beweren dat Ischyrius er in 't algemeen mee overeenstemt — dan zou hier meer ge- wicht aan te hechten zijn. El. 415 (Sp. 402). Daerom ’t goet kenne ic der sielen diet. D" de Raaf verklaart kenne als « erkennen als » (p. 80). Dan zou de regel betekenen : Daarom ’t goet (mutata persona ; dus vocativus) erken: ik (wie?) als de dief van de ziel, 't geen niet zeer duidelik schijnt. Of : Daarom erken ik ’t goed als de dief der ziel, ’t geen zin heeft, maar een vrij onmogelike eigenaardige konstruktie doet veronder- stellen. Misschien is er voor ken (lezing van B die in H. L. pas tot kenne werd) ben te lezen. Noch ’t Engels noch ’t Latijn (vs. 731) noch v. Gennep (r. 1122) geven uitsluitsel. Daarenboven staat v. Gennep (r. 1123. v.) weer zeer dicht bij El. 416 vv. (Sp. 403 vv.) terwijl Ischyrius afwijkt. El. 420-427. 99 El. 420 in v net beuaen. _Zie Ischyrius vs. 721 irretiti dus in een passage die eigelik meer beantwoordt aan El. 406 (Sp. 394). Een inte- ressante anticipatie. | El. 427 (Sp. 414) wien sal ict dan clag hen mede te gaan. Op een zeker ogenblik de tekst die ik had afgedrukt (duns de uitgave van Vorsterman) inziende, zonder op de Varianten te letten, had ik bij deze lezing aangetekend : lees rraghen. Ook D' de Raaf neemt aanstoot aan claghen em leest met B.en H. : ghewaghen. We zijn het dus samen IR zo ver eens dat claghen hier niet past. De lezing ghe- vex ghen schijnt mij daarentegen minder goed te passen : Vie zal ik tzeggen, vermelden, medete gaan rou toch niet anders kunnen betekenen dan : aan wie zal ik zeggen dat hij mede m oe t gaan. En dat past hier niet. De oorspronkelike lezing zal wel ghevraghten geweest ZA jn. Hoe dit zij, — claghen is niet in orde, — D' de Raaf tal me dit toegeven. En dat doet me des te meer plezier Omdat hij dan door de korresponderende regel van ’t En- gels noch eens goed te bestuderen, wel tot de konkluzie zal gedwongen worden dat zijn hypotese Ev. = El. zo langzamerhand in de positie van ’t Goet komt, dat zich niet verporren kon (El. 363, Sp. 351) en van Duecht die niet alleen en konst ghestaen (El. 463; Sp. 449). Want hij vergist zich ter dege als hij (p. 80) de lezing ghewaghen steunt door Ev. 463 mone. Dit betekent zo als elk Eng. woordenboek hem zal leren : kermen, steunen, betreuren, bejammeren, — en to lament, to deplore — weeklagen, beklagen. En zie Ev. 496 waar mone noch eens voorkomt = ’t gheclaecht van El. 459 (Sp. 446). Wil men nu hier de hypothese Ev. = El. volhouden. dan moet men ten eerste aantonen dat mone hier in die zin past, 't geen met moeilikheden gepaard zou gaan — to 100 El. 431. whom shall I make my moan for to go = tegenover wie zou ik moeten kreunen, of : jammeren enz. past al e ve n- m in als claghen. En dan zou men moeten aannemen dat dit niet passende moan door Dorlandus met ghewaghen zou zijn weergegeven en dat zou naderhand, merkwaar- diger wijze, weer in claghen zijn veranderd, dat vo l- gens D' de Raafzelf niet past. Alles kan men aan- nemen maar of dit waarschijnlik is? Daarentegen zijn er met El. = Ev. geen bezwaren. Dorland schreef ghe- waghen (1), — onder de invloed van beclaghen (El. 426) misschien, werd dit tot claeghen en in Ev. 463 vinden we dientengevolge moan. Naschritt op deze noot. Nadat de noot al geredigeerd was zo als ik die hierboven heb laten staan, vergeleek ik Ischyrius. Zonder verder kommentaar schrijf ik hier de korresponderende plaats uit : Quid? hic emoriar, an aliquo pergam Subsidii gratia, quaeren dis suppetiis. (vs. 749 geq.q.). El. 431. Mer achterna sloech hi mi niet hout. Deze regel is reeds meer dan eens besproken. De eerste om over deze uitdrukking te vallen was Professor Kalff die (T. & L. 4,124) de uitdrukking niet begrijpende, voor- stelde niet in met te veranderen! Prof. van Helten (apud de Raaf p. 80) vermoedt dat er oorspronkelik swike gestaan heeft. Hout zou dan « spoedig » betekenen. D’ de Raaf neemt die emendatie over en Kalff hecht er (Mus. 1897, col. 179) naar ’t schijnt zijn goedkeuring aan. | Van een pak slaag, zo als D' de Raaf terecht opmerkt kan moeilik sprake zijn; maar ook de verandering van (1) Om niet in de fout te vervallen mijn priorieteits bewijzen op mijn eigen conjecturen te steunen werk ik het met 't materieel van mijn tegenstander. 't Spreekt van zelf dat als ghevraghen de oorspronkelike lezing moest blijken te zijn, mijn hypotese in waarschijnlikheid wint. Maar al met ghewaghen alleen werkende komt men tot de bovenaange- geven konkluzie. El. 481. 101 Professor van Helten schijnt mij wel is waar zeer inge- nieus maar, minstens genomen overbodig omdat we toch net veranderen moeten, als de lezing te verklaren is. En ik geloof wel dat dit ’t geval is al kan ik geen enkele plaats aanhalen waar juist dezelfde uitdrukking voor- komt. De samenhang eist : « Maar naderhand werd hij mij afvallig », — hij die mij eerst alles beloofde (El. 430; Sp.417) werd mij naderhand niet gunstig gestemd. Welnu, — zou er dat misschien ook staan? — Hout is = gunstig. Deenige vraag is of sloech = werd kan zijn. En ik meen te kunnen aantonen dat hier tegen geen bezwaar is. Dat houde slaan = gunstig gestemd worden, niet voor schijnt tekomen kan, hoe vreemd ook, toch niet als een 0 n ov er- komelik bezwaar gerekend worden. Denken we n.l. aan zulke moderne uitdrukkingen als : dit slaat op mij; uit den aard slaan; op de vlucht slaan; de hoek omslaan ; rechts afslaan ; op hol slaan ; aan ’t hoes- ten slaan enz., dan blijkt daaruit zo duidelik voor ’t mo- derne Nederlands juist die betekenis die we hier nodig hebben : (van de ene toestand in de andere overgaan, dus:) worden, dat we moeilik a priori de plaats als bedorven kunnen verklaren. Van ’t meer actieve slaen in Dat ick mijn jonste zou t'uwaerts slaen (Hand. Amoureusheyt. III. T. 5 r° ed. 1621) is de overgang naar een (voor zover ik weet niet voorkomende uitdr.) jonstich slaen = iemand gunstig gestemd zijn — waarmêe dan hout slaen gelijk te stellen zou zijn — niet zeer groot. Daer sla houde toe kan voor- gekomen zijn, even als daer sla geluck toe (Siecke Stadt 5. v°; zie noch : Daer wil gheluck toe slaen; M.s. Brussel, 21648, f° 15 r°) (1). (1) Aangezien ik natuurlik niet aannemen mag de zaak buiten twijfel gesteld te hebben en ik dus verwachten moet dat andere hun krachten noch op deze crux zullen beproeven geef ik hier in de noot noch enige 102 El. 435. Ik geloof dat we onder deze omstandigheden beter doen onze energie te besteden aan ’t zoeken naar meer hier mee overeenstemmende plaatsen dan aan ’t uitdenken van — ik ben er van overtuigd — overbodige emendaties. El. 435 (Sp. 422). Ten eynde vandic als ghedwas. Niet als 'n noodzakelike emendatie (want niets in samenhang of vertaalde tekst noopt ons tot *n verande- ring) maar alleen als een, zeer in de verte mogelike lezing heb ik hier aan alfs ghedwas gedacht. Hadden we eenmaal reden ditals de lezing te beschouwen dan zouden we misschien daarin 'n kiem kunnen vinden voor de eigenaardige addities in de tekst van Ischyrius die vlak onder de hiermee korresponderende plaats ’n personage Laruicola = ’n daemon, aankondigt (cf. Ischyrius ed. Roersch p. 33 v.v.) hoewel die pas later (2b. vs. 1200) op- treedt. Dat ’n aif ’n humanist als Ischyrius (die steeds de klassieke wereld voor de germaanse substitueert) aan ’n daemon, ’n spook, zou kunnen doen denken, spreekt van plaatsen op die hier alle,enigsins altans, bij te pas kunnen komen. Zie ook de noot op El. 613. Noch is daer die Luije coortse toeghesleghen (Velerh. Geneuchl. Dichten, etc., p. 110, cf. ib. p. 189); Jase om reynicheyt te bekumen Dat herte in v accoort ghesleghen is, (Sp. v. M. D. 1. v:, cf. ib. E. 7. vo: mijn hope moghenze niet te neder slaan (Sp. v. Z. 1539, B. 3. ve): Ons werck wilt jnde beste voude slaen (Everaerts p. 102, v. 509, 515 = ib. r. 612: willet ten beste keeren); mijn zinnen zijn op hu ghesleghen fijn (ib. p. 293, r. 308; misschien ib. 294/378, 321/79, 332/111); Ende sy is van onghenuechte ghesleghen Aen enen die daghelijcx drinkt (Sp. v. M. 1577 fe 111 ro); Och hier leyt een suyverlijcke maecht in onmacht gheslaghen (ib. fo 136 r ). Naast dit slaen komt val/en voor, of. Daer ghy in onmacht laecht ghevallen (Sp. v. M. 1577, fe 65 ro — v.g.l. ib.) Dies menich minnaer valt desperaet (ib. fo 67 rv); eert valt te laet, Ms Ultra). 279, p. 33. V.g.l. over dit vallen (behalve ‘’t Vlaams : de klok is stil gevallen). Taal en Letteren 1900, p. 95, v. en 1901, p. 484. — Behalve in ‘t Nederlands heeft slaan ook noch die neutrale betekenis van worden, gaan in *t Deens, — cf. slaa an =: sukses hebben; slaa til, genoeg zijn, uitkomen (navnet slaar i altfald til, Ibsen Saml. Vaerker I, 304); slaa ind paa — ergens inslaan, enz. El. 448-454, 103 zelf. Maar ik geef dit alles alleen als een gissing die mis- schien naderhand ’s zou kunnen dienen. EL 448-449 (Sp. 435). Och en sal ic haer nyet toe dorren spreken Wil ic? neen ick! ick sal nochtans. In mijn uitgave had ik voorgesteld de woordorde van dorren spreken om te keren en dan se nochtans porren te lezen in pl. v. nochtans. Onafhankelik van elkaar naar ’t schijnt stelden Professor Muller (in een brief) en Prof. v. Helten (apud de Raaf p. 80) voor spreken an — noch- tans (met B) te lezen. Zeer mogelik is 't dat deze laatste konjektuur beter 1s dan wat ik — bedoelde! De kwestie is nl. dat ik se bij vergissing in mijn tekst heb ingevoegd. D" de Raaf heeft gelijk dat hier van: « ik zal ze aan- sporen » geen sprake kan zijn, — maar « ik zal toch voort- gaan, mij in beweging zetten » (zie Oudemans in voce en vgl. El. 363, Sp. 351) zou hier best passen. Hoe of D" de Raaf daarentegen aan porren aanstoot kan nemen wegens de metriek begrijp ik niet. Er komen toch waarlik in de door hem toegelaten verzen wel voor met vijf hef- fingen ! Zie hiervoor p. 82. Het Lat. en v. Gennep geven geen uitsluitsel. Zie een parallelplaats in de Mandel d. Amour. IV sign. Bb. 1 v°: Het beste waer dat ick se spreke, meen ick | Wil ick ’t avontueren? ja ick, nochtan neen ick. El. 452 (Sp. 439) vercrepelt ende al ontset. Voor ontset, hier = ontwricht « in plaats van op de ledematen op het geheele lichaam toegepast » (de Raaf p. 81) en vercrepelt (vgl. vercrepelt van der gycht dat Oudemans uit Matthaei Analecta citeert), twee ongewone woorden, vinden we geen equivalent in ’t Engels. El. 454 (Sp. 441). So hebdi mi geuoecht mit uwen misdaden. Dit moet betekenen : Je hebt me door je misdaden in zulk een toestand gebracht (zie Mnl. Wdb. 2, 1826, dwz. 104 | El. 464-468. Zo heb je mij « toegetakeld » door je misdaden. Het Engels is op zich zelf wel te verklaren maar ik moet het even, zonder op deze plaats enige nadruk te leggen als b ewijs, er op wijzen dat bij El. = Ev. we zien dat de Engelsman dan geuoecht blijkbaar in de zin van binden, verenigen (zie Verdam 2b.) opvatte. Vgl. Ischyrius vs. 773 Aficta. Hieruit blijkt al dat D" de Raaf ten onrechte het ghe- uoecht van El. 466 (Sp. 451) in ghenoecht wilde veran- deren. Daar kan nl. ook deze betekenis passen : Had je mij geheel en al in orde gebracht, — (Mnl. Wdb. 2, 1825). Stond deze betekenis voor deze regel geheel vast (’t La- tijn : confecisti vs. 787 maakt ’t zeér waarschijnlik) dan zou evenals bij El. 454 volgens El. = Ev. blijken dat de Engelsman ook dit verkeerd had opgevat. Chered is nl. niet = gheuoecht in die zin. D' de Raaf die blijkens p. 81 gheuoecht in ghenoecht veranderde wegens ’t Eng. chered had blijkbaar niet bedacht dat gevoegen de betekenis « genoegen, behagen » heeft. Toch had ’t Mnl. Wdb. (col. 1827) door hem zo dikwels geciteerd, hem dit kunnen leren. Ik geloof dat geuoecht in beide gevallen in. zekere toestand brengen betekent in El. 454 van wanorde, ver- keerde toestand, in El. 466 van orde in verband met wol- comelic. Alleen in dit laatste geval is ghevoecht : aan- genaam geweest, niet onmogelik. El. 464 (Sp. 450) = Ev. 498; El. 595 (Sp. 578) = Ev. 619; El. 602 (Sp. 585) = Ev. 626. Voor dit motief van de abstractie die hier niet op z’n benen kan staan vgl. men o.a. Towneley Mysteries ed. E.E.T.S. 373/188 : Faithe and trowthe, maffay, has no fete to stande. El. 468 (Sp. 453) 1weyn. Kiliaan geeft het woord weyn met dolor weer. Vergelijkt men nu plaatsen als: Trou moet blijcken p. 41. r. 315: El. 471-480. 105 En stelt u selven vuyt allen weyn en Eerste Bliscap, 1.1. 1505, 1506 : Elc sondaer sal... Hem mogen suveren van allen weyne, dan blijkt dat weyn ook noch iets anders kan betekenen n.l., de iemand door zonde aanklevende smet, misschien wel zonde zelf. Dat kan hier ook wel passen. lie Ev. 505. Men ziet hoe dicht deze twee begrippen bij elkaar liggen. Zie de noot op El 368. EL 471 (Sp. 456). Men siet hier een letter niet die reyn es. Vgl. Ev. 507. Ik heb indertijd gemeend hierin een aanduiding te kunnen vinden die voor El. = Ev. spreekt. Alles draait om de vraag — zie de Raaf, p. 7 — of Ev. 507, For one letter herein. can I not se ongewrongen verklaard kan worden als « Ik kan er geen (enkele) letter van zien » ofwel alleen als « Eén letter kan ik er niet van zien » op te vatten is. De gevoelens hierover kunnen verdeeld zijn. Een kenner van ’t Engels als D’ Stoffel meent b.v. dat die (eerste) opvatting volstrekt niet uitgesloten is. Onder die omstandigheden wordt de vraag z o subtiel, dat ik ’t niet nodig vind, die verder te onderzoeken. De prio- riteitsvraag zal ook zonder deze plaats wel uit te maken zijn. Vgl. voor EL 473 (Sp. 458) v. Gennep r. 1351 : Das ist an meinem gange wol schein. Mijn ghesonde = de (slechte) staat van mijn gezondheid; zie El. 494 en 520 (Sp. 482 en 504) en vgl. de noot op El. 534 (Sp. 518). El. 479-480 (Sp. 464). Helpt mi mijn rekeninghe sluyten Hier voer den hoochsten here. D" de Raaf maakt van deze twee eén regel. ’t Is niet duidelik hoe hij dit en *t voorkomen van andere regels met zes heffingen (zie p. 22) in overeenstemming brengt met zijn opvatting dat de metriek bedorven is als een vers v ij f heffingen heeft (p. 80 n op Sp. 435). Zowel het Engels (511, 512) als het Latijn hebben twee correspon- derende regels. Er kan een regel uitgevallen zijn met een rijmwoord op sluiten. 106 El. 491; Ev. 514-526. Ev. 514. Eueryman I am sory of your fall. = El. 481 ght deert mi seere. Fall is hier zeker niet letterlik op te nemen maar eerder in de figuurlike betekenis van lot. Zie de N.E.D. onder 20. 't Nederlands heeft : ghz deert mi (El. 481; Sp. 465). Ver- gelijkt men ’t Latijn (urges; vs. 804) dan vraagt men zich af of Ischyrius ook de lezing dringt voor zich had = in + nauw brengen; zie Mnl. Wdb. 2, 408 en Kiliaen p. 123 dringhen : urgere en dringhigh vrgens. — Maar het is onnodig deze plaats verder te onderzoeken want deert (= boezemt me medelijden in) kan hier volkomen goed zijn; zie Mnl. Wdb. 2, 130. Verdam heeft slechts éen bewijsplaats voor deze betekenis. Ev. 520. Called knowlege which shall with you abyde. t Rijm is hier in de war, altans niet zo regelmatig als anders. Te lezen : which shall with you be abydynge maakt de regel misschien te lang? Misschien is ’t rijm schema voor 520-525 hier a. b. a.a. b.b. Ev. 526 creature. t Rijm is hier weer niet in orde. Creature = creator is bekend genoeg (zie de N.E.D.) en aangezien creature (= creatura) in de spelling creater al voor de 14 en 15° eeuw opgeteekend staat zou men misschien creater op there laten rijmen. Maar dit is toch verdacht, al ware t alleen maar d a a rom, dat ’t voor de hand ligt there in thither te veranderen met ’t oog op togyther (529) dat anders geen rijmwoord heeft. Zie over deze -er -ure spel- ling Elze’s uitgave v. Hamlet 1882 p. 114 en 254 en M. L. Quarterly IV, 90. El. 491 (Sp. 475). Gods lof moeter in gheëert wesen. D" de Raaf slaat ghemeert voor. ’t Is niet onmogelik dat dit juist is, hoewel me lof gheéert wel ongewoon maar Bl. 492-496. 107 niet onmogelik voorkomt. Noch ’t Eng. noch ’t Lat. noch Y. Gennep nopen tot verandering. Vgl. El. 541. El. 492 (Sp. 476). Als si v gheleyt heeft. Deze lezing gheleyt is door mij en D' de Raaf uit B. opgenomen. Behalve de samenhang wijst ook Ev. 527 (brought) zo als D' de Raaf terecht opmerkt op ’t juiste van deze lezing. Maar Ischyrius heeft (vs. 820) eloquar. En ’t is interessant en leerrijk in het latijn na te zien hoe een vertaler aan zulk een foutieve lezing door ’t veran- deren van die samenhang een schijnbaar passende draai weet te geven ! El. 496 (Sp. 480) zommeren. D’ de Raaf vergelijkt sommen uit de Vlaamse Rijm- kroniek dat voordragen betekent. Ik zie niet goed hoe dat hier zou passen. Is hier aan fr. sommer te denken, n.l. om U « bij ’t sommeren » te helpen, om U te helpen als ge voor den. oversten heere gesommeerd wordt? Kiliaan geeft sommeren = citare, interpellare, in ius vocare. Eerder zal men moeten denken aan ’t andere sommeren dat Kiliaan geeft nl. in summam redigere, summam con- ficere, dus = fr. sommer, faire le total de (plusieurs quan- tités) ; zie Hatzfeld et Darmestetter, 2055. Zo zal de plaats kunnen betekenen : Om te helpen uw « som » op te maken dwz. uw rekening op te maken en wel zo dat dit door mijn tegenwoordigheid « tot uwer vruecht » uitkomt. Deze regel beantwoordt aan Ev. 530 : For to make the ioyfull at the harte. Hij die de context nagaat van die Eng. regel zal enige moeite hebben die te verklaren. Ev. 529 is ongewoon lang. De plaats was al verdacht — zo als men hiervoor p. 90 v. kan zien, — deze konsideraties hier maken ’t niet duideliker. Ik merk op dat ’t eigenaar- dige, in elk geval ongewone, zommeren niet vertaald, altans niet letterlik vertaald schijnt. 108 El. 501-502. | El. 501, 502 (Sp. 485, 486). Wet reyner bestier enz. De woorden Wet reyner (zie de varianten) bestier in alle drie de bestaande oude uitgaven, gesproken door El- ckerlijc, worden door D" de Raaf in de vorm Met reynen bestier aan Kennisse toegedeeld en verklaard als « met een zuivere onderrichting » En in plaats van : daer en beyden leest hij haer en beden. Hier is wel ’t een en ander bij op te merken. Ten eerste dat in de tekst die Ischyrius voor zich had liggen, die woorden, blijkens diens vertaling, ook aan Elckerlijc waren toegedeeld. Zie Ischyrius vs. 835: Ex animo perplacet. De gehele context alleen zal ’t dui- delik maken dat dit de korresponderende woorden zijn. En ook de korresponderende woorden in ’t Engels (Ev. 537) worden door Everyman gesproken. Dit bewijst nu noch niets want dit kan op een gedachteloos naschrijven van de twee vertalers Ischyrius en Dorlandus (Ev. = El.) of de Engelsman (El. = Ev.) berusten. Maar ’t geeft ons toch te denken. En zou de opvatting van Ischyrius die t dus weergeeft door « Dat doet me veel plezier » (in ver- verband met ’t Engels « Ik ween van genoegen ») werkelik verkeerd zijn, dwz. in de mond van Elckerlijc niet passen ? Natuurlik wel. Nu erken ik dat voor mij de j uiste bete- kenis van de woorden niet vaststaat maar ik geloof dat zo goed als Ischyrius daaruit te recht of ten onrechte ez animo perplacet kon distilleren zo goed kan de Engelsman t door (El. = Ev.) For voye I wepe hebben weergegeven. Daarentegen moeten we bij Ev. = El. verklaren, hoe For toye I wepe, die volkomen goed in de mond van Everyman passen, zouden kunnen worden weergegeven door woor- den die (wat ze dus ook mogen betekenen) door Kennisse gesproken worden (altijd in de veronderstelling dat we ze met D" de Raaf aan Kennisse moeten toedelen) terwijl Ischyrius ze weer aan Homulus gaf en er ook weer die zelfde betekenis uit wist te halen. Mij dunkt D" de Raaf zal wel met mij inzien dat de waarschijnlikheid hier wijst op een betekenis die dichter bij Ex animo perplacet staat dan zijn verklaring : « met een zuivere onderrichting » EL 503; Kv. 539. 109 en ook daarop dat ze door Elckerlijc gesproken worden. Wil hij mij dit niet toegeven, — welnu dan geeft de Anglist de Batavist natuurlik gelijk, maar dan blijkt hieruit ook ten duidelikste (wat anders voor som- mige toch wel ’t geval zou kunnen zijn!) dat Ev. = El. geen steek houdt. Want ’t gaat niet aan te veronderstellen dat Everyman: For ioye 1 wepe vertaald worden zou als Kennasse : « Met zuivere onderrichting » en dit weer als Homulus : Ex animo perplacet. Wat nu de woorden wt reyner bestier betreft, — moet men bij bestier denken aan leiding in de zin van leidende gedachte bij het « bestier » dwz. kan de betekenis zijn : « met ’n zuivere bedoeling »? Ik geloof het wel. De verandering beyden in beden zal wel wegens ’t rijm salicheden voorgesteld zijn. Hier is geen bezwaar. Daaren- tegen zal d.R. zich wel twee maal bedenken vo or hij zijn conjectuur haer voor daer volhoudt. Want door zijn kon- jektuur krijgt zijn eigen hypotese Ev. = El. weer ’s een kleine knauw! Daar staat n.l. there (Ev. 537) en dus dan zouden we weer aan moeten nemen dat zijn origineel there had, dat dit door Dorland met haar werd vertaald en dat dit dan weér toevallig in daer werd ver-korrumpeerd. Alles is natuurlik mogelik ! En wt moet natuurlik blijven staan. Er is geen de minste reden dit met D' de Raaf in met te veranderen. Ev. 539 that holy vertue confessyon. De lezing van B. en L. man in plaats van vertue zal wel de ware zijn. Daar mee komt hym in 1. 541 en he in 1. 544 beter overeen. Elckerlijc heeft voortdurend st, se slaande op biechte (El. 500-508; Sp. 484-492). Ev. 503 (Sp. 487). Int huys der salicheden. Vgl. huus des toevluchts (Sp. van Zinne 1539 A. 3.); huis van payze (ib. B. 2. v°); Die boom des geloofs is so guedertieren | Want hij wil elez stieren || tottet huys van 110 El. 509; Ev. 542. vreden (M.s. Brux. 21649 f° 12 v°); huis van weelden (Siecke Stadt, f° 8) en verder uitdrukkingen als dlogijs (dlogijsken) der sonden | Roode Roos passim, b.v. 84, 117; 87, 195 etc, etc. Vgl. de aant. op El. 619. Ev. 542. That shall vs cumtorte by goddes grace. Van ’t oudere gebruik van shall en will — dwz. van de juiste tijd waarop 't moderne gebruik zich vast zette, weten we niet genoeg af om met volkomen zekerheid te spreken en te zeggen. dat shall hier niet « goed » k an zijn. Zeker is dat men hier in ’t moderne Engels will of may gebruikt zou hebben. En een dergelijke konsideratie is genoeg om onze aandacht meer bizonder op zulk een plaats te vestigen. Wij merken op dat deze regel in de Engelse tekst aan Knowlege gegeven is terwijl de twee korres- ponderende regels in de Nederl. tekst (505, 506; Sp. 489, 490) door Elckerlijc gesproken worden. Zien we van de mogelike moeilikheid in shall af, dan kan er, op zich zelf, noch tegen de toedeling aan Knowlege noch tegen die aan Elckerlijc iets ingebracht worden. Mogen we eenmaal met El. = Ev. rekening houden, dan verklaart zich shall als een vertaling van moet (dat hier may betekent; vgl. ook de conjunctivus remittat in Ischyrius vs. 842) opgevat als must. El. 509 (Sp. 493). O gloriose bloome. In plaats van bloome leest D’ de Raaf borne met *t oog op Ev. 545 fountayne. Ischyriue heeft bloome voor zich gehad blijkens lilium en floscule zie vss. 846, 848. Op p. 85 verklaart D’ de Raaf dit wel is waar als een « ver- knoeide » lezing, maar hij had ons toch wel eens mogen vertellen waarom dit niet goed is? Dat de moeder Gods aangesproken wordt blijkt o.a. (als t nodig is dit te vermelden) uit rr. 506 en 508. En even als b.v. Everaert, Christi lichaam implicite bij ’n bloem vergelijkt door ’t (Everaert 341, 468) zoetghuerich te Ev. 549. Ñ 111 noemen en even als Broeckaert (Reder. 1. 103) Mensche tegen de Gratie Gods laat zeggen : Ick wil al lijen Om U, reijn edel blomme, zo wordt ook Maria dikwels genoeg bij een bloem vergeleken! Zie Verdam Mnl. Wdb. 1,1311 Maria, die roze bloeme, waar men zien kan dat deze bete- kenis uit die van ’t beste in zijn soort voortgekomen is. In t Leven o. H. noemt Maria Jesus bloeme (1b.). Dat er in ’t oorspronkelike borne gestaan zou hebben is dus alleen waarschijnlik als Ev. — El. bewezen zou kun- nen worden. Bij El. = Ev. is ’t alleen maar waarschijnlik dat de Engelsman borne in zijn tekst vond maar dit is niet noodzakelik als de oorspronkelike lezing aan te zien. diet al; die al is misschien, als de lezing van de oudste tekst (B), te verkiezen. Over verclaert-clarify, zie de noot op El. 626. Ev. 549. Redempt (with herte). Dat dit, zo als ik eens meende (zie mijn uitg. p. 97) voor Repent in de tekst zou zijn geraakt m.a.w. dat repent de goede lezing zou zijn durf ik nu niet volhouden. Altans kan ik repent in de samenhang niet verklaren. Wel is waar is redempt vreemd — en dit zal wel de oorzaak zijn geweest dat ik er in 1892 aanstoot aan nam — maar daarom is het noch niet zonder meer te verwerpen! Zo goed als vele Latijnse p.p. op -atus eenvoudig als een Eng. part. op -ate werden overgenomen, (zie de N.E.D. 1,532 en The History of Language bij Messrs Strong, Logeman & Wheeler p. 220) zo kan ook redemptus als redempt (1) over genomen zijn; vgl. content = conten- tus, etc. Ik geloof dat dit waarschijnliker wordt door vor- men als redemptible en redemptive uit ’t oudere Engels waaraan geen klassieke vormen redemptibilis en redemp- tivus schijnen te beantwoorden. Altans vind ik die niet in mijn woordenboek. En Ducange geeft ’t laatste in ’t geheel niet en voor ’t eerste slechts eén plaats uit 1538. (1) Dr Stoffel, wie ik deze gissing mededeelde, wijst me op exempt. 112 El. 519-525; Ev. 553. In Hatzfeldt komen ze niet voor. De waarschijnlikheid pleit er dus voor dat ze op Engelse grond gevormd zijn en dan van een als Engels gevoeld redempt (door -1ble) afgeleid zijn. En dit geeft tenminste zin, al kan ik geen verdere plaatsen voor (redempt) with heart aanvoeren. De bedoe- ling zal wel zijn: ik kom met Knowledge om gered te worden (Ev. 548) terwijl ik wat mijn hart betreft al « redemptus » ben. Ev. 553. El. 520 (Sp. 504) for my petyous exclamacyon. Een lamlendige uitdrukking die juist genoeg past om niet te kunnen zeggen dat die absoluut o nmogelik is. Die gene mijner lezers die al door het voorafgaande overtuigd zijn dat we met El. = Ev. rekening mogen houden zullen er geen bezwaar in vinden dit wegens rijmnoot op salva- tion (waar de vertaler zich door El. 519 aan gebonden voelde!) te verklaren. De ongelovige Thomassen zullen (en kunnen ongetwijfeld) ’t verklaren als een stoplap. El. 520 (Sp. 503) brieven. Dit zijn de stukken die anders pampieren of rekening genoemd worden. Als « zedelijk schuldregister » komt ’t woord meer voor. D’ de Vreese verwijst mij naar A. Bijns (ed. Bogaers) 284 en 363 en ¡vergel. ’t Ndl. Wdb. 3, 1318 en vlg. Hier komt in aanmerking 2. b. schuldbrief, zie bepaaldelik col. 1823. El. 524, 525 (Sp. 508, 509) alleene. Volgens D’ de Raaf (p. 14) is dit een « stopwoord, door den vertaler gebezigd ter wille van ’t rijm ». Hij zal het wel met mij eens zijn dat ’t even goed beschreven zou kunnen worden als een « stopwoord, door de schrijver gebruikt ter wille van ’t rijm ». En daarom vervalt deze plaats als bewijs voor Ev. = El. (Zie T. & L. 8, 141). El. 526-540. 113 Vgl. de volgende parallelplaats voor ’t mystiek gebruik van tuweelken : (Een pastoor spreekt :) Nu sal ic v begiften met een tuweel Dat de caneel sal sijn der godtliker syrope. (De man antwoordt :) hue eest geheten? Pastoor geeft hem een vrouken geconterfeyt in pampier met gevouwen han- den genaemt volmaecte hope seggende : maer, volmaecte hope enz. Ms. Brux. 21649 f° 11 y. El. 526 (Sp. 510) termijnen. Prof. Moltzer veronderstelde de mogelikheid (Spectator 1892 n° 9 dat er voor termijnen wel ’s trahijnen gestaan zou kunnen hebben. D" de Raaf neemt trahijnen als con- jectuur op. Er is inderdaad veel voor te zeggen. Ook Ischyrius heeft nl. piabis zo dat we al vast mogen kon- kluderen dat én de Engelse tekst en de Lat. op trahijnen (Oudemans 7,109) in de Nederlandse tekst wijzen. De betekenis van termajnen — zie mijn noot op p. 93 mijner uitgave — schijnt hier minder goed te passen. Dat ter- mijnen wanderen is te vergelijken met ’t Eng. Limitour, wel bekend uit Chaucer (b.v. Prol. Cant. Tales 1. 209). El. 528-540 (Sp. 512-524) = Ev. 561-572. Over gheesselen zie de noot op El. 749; over strang die op El. 757. Over duecht werden spoedich in r. 534 dat ook niet in orde schijnt te zijn vgl. men — liefst voor deze noot verder te lezen! — hieronder de aantekening op El. 533 vv. Dr Kalff heeft in Ev. 565 scape een bewijs menen te vinden voor de prioriteit van Elckerlijc. Zie T. & L. 4, 119. scape = escape zou hier onzin bevatten en hier zou dus te vermoeden zijn dat de Engelse vertaler zijn origineel niet begrepen had. Professor van Helten (apud de Raaf) en D" Holthausen (H. Archiv 92, 411) vinden blijkbaar ook scape aanstotelik en ze veranderen dit respektievelik in stape en start. Merkwaardig dat ze geen van tweeën er aan gedacht hebben dat de variant (B) : pass goede zin op te leveren schijnt. Dit kan nl. een 8 114 El. 528-540. ongewone spelling voor pace zijn. Zie b.v. de Enc. Dict. in v. pace vb. voor de betekenis; ib. in voce pace sb. Voor s-spellings = c mijn Faustus Notes (Gent, 1898) p. 7, omgekeerd voor c = s(z).’t Is mogelik, maar niet ze ker. Want de vraag is of we veranderen moeten. Ik geloof nl. dat scape hier hoe vreemd schijnbaar ook, enigsins zou kunnen passen. Zou nl. Confessyon hier niet kunnen zeggen : Dat moet jij ook doen (nl. je geselen) als je van die tocht af zoudt willen komen, ’t in ’t midden latend of hij er af komen zal? Ik erken dat deze, — hoe zal ik "t noemen ? — deze voordegekhouwerij wat vreemd klinkt ! Hoe dit zij, bij deze onzekerheid beschouw ik dit liever nret als een bewijs; vooral ook omdat ik de hypothese van Professor Kalff moet steunen door een — konjektuur op de Nederlandse tekst en omdat ik wat een bewijs voor El. = Ev. bevatten kan, niet daarop m a g steunen. El. 532 recht voer schijnt mij nl. vreemd. Hoorde El. 532 bij El. 533 = Kennisse houdt Elckerlijc in desen ganghe voor hij, Elck., zijn pelgrimage begint, dan zou- den we verwachten die twee regels in omgekeerde orde te vinden. Voor recht (= juist, vlak) zie Oudemans 5,805. Maar ik geloof dat r. 532 bij 531 te trekken is: Peyst dat ons here oeck was geslaghen met geesselen, dat hi woude verdragen rechte voort (onverwijld; zie Oud. 5,808) zijn (nl. Christi) pelgrimage stranghe. En zo zou voer = or (Ev. 565) verdwijnen. Volkomen terecht wijst D" de Raaf er p. 20 op dat pelgrimage in ’t Eng. en 't Nederl. in 'n enigsins andere toepassing gebruikt worden. Wij komen nu aan r. 536 want — enz. Aan dit want beantwoordt for in ’t Engels. Daar is natuurlik op zich zelf niets bij op te merken. Wnt en for als conjuncties « dekken » elkaar volkomen. Maar...... er is een maar! EL 535 v. = Vertrouw steeds op God — zonder dat godsvertrouwen kom je er nl. niet — want je tijd is spoedig om. « Wees verzekerd van genade » staat er daarentegen in ’t Engels, — « want je tijd is spoedig om ». Ja, als er make sure stond! Dus past want wel in de samenhang, maar for niet | El. 528-540. 115 Ey. 571 bevat een uitdrukking die mij voletrekt ondui- delik is n.1. to bind with the scourge of penaunce. Als men daarmee blijkens ’t hele stuk iets uitvoeren kan is het just het tegenovergestelde : ontbinden, nl. zich door geselen van zijn zonde ontdoen. Als El. = Ev. eenmaal vast staat voor mijn lezers zullen ze aan de mogelikheid willen denken dat de Engelsman in El. 537 binden las in plaats van vinden. (Dat vinden ’n niet letterlik equivalent heeft in graunt van Ev. 570 hoeft geen bezwaar te zijn; een vertaler geeft ’n uitdrukking wel ’s tweemaal weer). DY de Raaf vindt daarentegen (p. 21) een steun voor zijn opvatting juist in deze regels omdat de « mooie symbo- lische fraze (Ev. 570) die da woorden van Confessyon zoo goed besluit, bij de vertolking niet veel meer dan alle- daagsch proza geworden » (is) en omdat El. 539, 540 een herhaling is van El. 532, 533. Dit laatste betekent niets omdat de zelfde aanmerking dan ook op ’t Engels te maken zou zijn waar Ev. 572, ten minste volgens de rede- nering van onze Doktor, de zelfde gedachte van Ev. 565, 066 weergeeft. Ik voor mij erken dat Ev. 572 niet kwaad s, — mooi zelfs als ik daar D" de Raaf genoegen mee kan doen; bizonder origineel is de uitdrukking oil of forgiveness in elk geval niet! Maar er is zo weinig overeenkomst tussen Ev. 572 en El. 539, 540 dat ik ze in mijn handexemplaar beide aangetekend vind als zonder equivalent in de andere tekst. Er is dus hierin geen bewijs van Ev. = El. te vinden. El. 533, v. (Sp. 517, v.) Kennisse hout hem in desen ganghe So sal sijn duecht werden spoedich. Even min als ik in mijn uitgave hebben de Heren Kalff en de Raaf gezien dat deze plaats hoogstwaarschijnlik niet volkomen is overgeleverd zo als Dorlandus die schreef, — en wel niettegenstaande er opzich zelf niets tegen in te brengen ie. Bij spoedich is nl. zo als de plaats hier staat niet aan het adv. te denken maar aan het adj. waar- voor Kalff mij op de volgende plaats uit de Teuthonista 116 El. 533 v. wijst: « spuedich to volbrenghen des he vurhanden nempt » efficax » (ed. Verdam p. 369. b.) Men vergelijke nu ’t Engels: Knowlege hym and kepe hym tn this vyage (B. en L. lezen: Anowlege, kepe hym etc. wat goede zin geeft, maar in verband met El. 533 zal hier wel hold him te lezen zijn; Holthausen, H. A. 92, 412). And by that time good dedes wyll be with the. Wat betekent dat hier: will be with the? De deugd zal bij hem komen? Nee, de moeilikheid zit ’m niet daarin dat de deugd er niet is, maar dat de deugd zich niet kan bewegen, omdat dietezwak is, (zie Ev. 619, 620). En dan : by that time ? Op dat ogenblik? Op wélk ogen- blik? Dit ziet er noch al verdacht uit, — bijna zou men denken dat deze adverbiale uitdrukking van tijd de « kor- respondent » was van spoedich in de zin waarin we zagen dat ’t niet opgevat moest worden ! Ischyrius heeft merkwaardiger wijze ook een tijds- advertium nl. repente! (vs. 875). Maar als nu Ischyrius die een Nederlander was spoedich als adverbium opvatte, dwz. als we dus van spoedig eficaz abstraheren, dan blijkt de plaats verder niet in orde. Dan eist de samenhang dat er een woord bij zou staan dat ’t zelfde weergeeft als wat Ischyrius uitdrukt door (reuirescet virtus) robusta, n.l. sterk, genezen, of (Zie El . 473 en 520; Sp. 458; 504) gezond. En op verrassende wijze wordt die konjektuur bevestigd door v. Gennep die hier Elckerlijc voor zich had liggen, want daar lezen we 1409 v.): Behalt in doch in der rechter strassen, so wirt sein dugt dan werden gesunt. Onder die omstandigheden zal ’t mijn lezers wel waarschijnlik voorkomen dat er inderdaad vroeger iets anders gestaan hebben zal nl. So sal sijn duecht g h e- sont werden spoedich. Want zo alleen hebben we in t origineel van Ischyrius een equivalent van beide uit- drukkingen die ik behandeld heb. Maar ’t al of niet aannemen van deze emendatie heeft geen invloed op de volgende consideraties. Of men nl. spoedich als adv. of als adjektief opvat, — of men ghesont inlast of niet, — in elk geval blijft Ev. 567 moeilik of Ev. 575-576. 117 niet te verklaren. Gelooft men nu niet aan El. = Ev. dan moet men hier op de ene of andere wijze een touw aan Ev. 567 vastknopen en b.v. zeggen dat we dit niet zo letterlik op moeten nemen, dat dit te verstaan is alsof de deugd dan weer bij hem zal komen d.w.z. dan weer van hem zal zijn, dat hij dan weer de deugd zal hebben d.w.z deugdzaam zijn, of zo iets dergelijke — wat ik niet graag als de juiste verklaring zou willen opgeven. Daarentegen verklaart ’t zich volgens El. = Ev. als een volkomen begrijpelike woordelike vertaling van een tekst die of verkeerd overgeleverd was (als men mijn emen- datie overneemt) of verkeerd opgevat werd door de Eng. vertaler. Ev. 575, 576. This hath retoysed and lyghted my herte Though the knottes be paynfull and harde within. Men vergelijke hiermee El. 543, 544 (Sp. 527, 528) : Want dlicht heeft mi verlicht van binnen Al sijn dese knopen strenghe ende hardt. Over strenghe = paynfull zie men de noot op El. 757. Terecht merkt D' de Raaf (p. 20) op dat lyghted en verlicht « woorden van de zelfde vorm » in een geheel andere betekenis gebruikt worden. Heeft nu (Ev. = El.) Dorland zijn Engels origineel ver- keerd begrepen of (El. = Ev.) de Engelsman Dorland? Op zich zelf beschouwd, schijnt geen van deze twee ge- vallen uitgesloten. Toch merk ik op dat we dan (bij Ev. = El) tot de konkluzie moeten komen dat ’n vertaler er hier een mooie mysties-symboliese fraze in-vertaalde wat D" de Raaf (blijkens p. 21; zie de noot op El. 538) niet aan schijnt te nemen. Maar dit is tot daaraantoe. Van meer belang schijnt mij de konsideratie dat van binnen in ’t Nederl. volkomen op zijn plaats is. 't God- delik licht is in hem gaan schijnen en daarom al is ’t ook pijnlik (El. 544) zal hij zich geselen. De Engelsman laat daarentegen Everyman zeggen dat die knopen hem ran binnen pijn doen! Hij die Ev. = El. aanneemt moet dit weten te verklaren. Ik kan ’t niet. Vgl. Ischyrius vs. 886. 118 | El. 549 v. El. 549 (Sp. 533). O leuende leuen, enz. Vgl. Sp. v. Minne ed. 1577: f° 128 r°: Och leuende leuen, Ter herten en quam nooit meerder drucken. Vergelijkt men wat hier volgt met de korresponderende regels in Everyman dan ziet men dat zo als dikwels de overeenstemming niet letterlik is; toch is ’t b.v. duidelik dat o godlic wesen de « korrespondent » is zo als D" de Raaf ’t noemt van o goodly vysyon. Goodly klinkt nu al heel vreemd, maar de ironiese betekenis is modern, — ’t kan dus hier goed geweest zijn of anders kan men ’t beschouwen als ’n fout voor godly. En aangezien godlic minstens evengoed past als goodly is uit goodly = godlic geen argument te putten voor of tegen Ev. = El. 