Bijdragen tot de taal-, land- en volkenkunde
Het was mij vergund die zoo hoog geroemde kultuur in al haar bijzonderheden te mogen nagaan. Wie de beschrijving er van gelezen heeft, zal groot verschil ontdekken met hetgeen op Java gebruikelijk 1s, maar over het algemeen, ofschoon niet alles navolgenswaardig mag zijn, zooveel voortreffelijks opmerken, dat hij de Italiaansche kultuurwijze voor Java alleszins wenschen moet. Te meer nog, daar uit den aard van het gewas zelf de bebouwing weinig door de wijze van grondbezit veranderen zal. Dit heeft zijn reden in het watergebruik, en vervolgens in den handenarbeid, waarmeé alle rijstbouw moet gedreven worden. Hoe diametraal soms de Italiaansche manier van bebouwen van de Javaansche verschilt,.moge de volgende vergelijking aantoonell. Op Java wordt alle grond In Italië kan men elken grond zonder verdere voorbereiding | voor den rijstbouw geschikt voor de rijst geschikt geacht. | maken, als meu dien kan Pr | irrigeren en volkomen droog- ki leggen. DK RIJSTKULTUUB OP JAVA, Men legt nieuwe sawah’s aan 185 De rijstvelden worden aan- op terreinen, die door lang- | gelegd op bouwgrond of op durige bebouwingen zijn uitge- mergeld, of op weideplaatsen , waar slechts steen en ijzer in den grond overbleven. In het laagland gebruikt men daarvoor woesten grond, die gewoonlijk moerassig is. Alle nieuwe velden, en dus ook sawah's op woesten grond aan- gelegd, worden dadelijk met rijst beplant. Een nieuwe sawah brengt verscheidene jaren lang geen of weinig product voort. De tijd van bewerking en van beplauting, ja zelfs van den oogst wordt bepaald door cabalistische berekeningen. Bezweringen, aanroepen van geesten, offeranden en feest- malen geven meer dan goede bewerking en zorg voor het gewas een ruimen oogst. Wie sawah’s wil aanleggen, neemt het water, waar hij het ziet. Ken ander kan het hem wer afnemen, ‘nn Sa GS | iS a NS weiden, die door lang voort- gezette goede kultuur uitstekend er voor geschikt zijn. Woeste grond en moeras moeten na volkomene droog- legging eerst met andere ge- wassen worden beplant. Nooit mag de grond voor rijst wmaagdelijk» zijn. De productie der twee eerste jaren is buitengewoon, en kan na dien tijd door de beste be- werking en bemesting zeer zelden meer bereikt worden. — De tijd van bewerking en beplanting wordt geregeld door het klimaat. Veronachtzaming geeft kans voor nachtvorsten en gevaar van hagelslag. Ofschoon overal en dus ook in Itahé de landbouwer bijge- loovig is, weet hij, dat zelfs onder de gelukkigste voorwaar- den van water, grond en kli- inaat de rijst een aanhoudende oppassing noodig heeft, om niet te mislukken. Het water is eigendom, en hoog geroemde bepalingen regelen de wijze, waarop het eigendoms- recht wordt uitgeoefend, 154 Kan de landbouwer geen stroomend water vinden, dan rekent hij op de regens. Blijven die uit, dan neeint hij _ zijn toevlucht tot bezweringen. De gewone overvloed van water heeft een wijze van ge- bruik doen ontstaan, die tot 20 maal meer noodig maakt, dan men in Italië behoeft. Daaruit volgt gebrek aan water en mislukking van het gewas, zoodra schaarschte zuinig: heid vereischt. Bij aanleg van leidingen is van meting der capaciteit geen sprake. Afvoerleidingen bestaan er niet of zeer onvoldoende. Op de hoedanigheid van het water wordt niet. gelet. De vakken van de rijstvelden worden gewoonlijk op den gis, eu voor ééns aangelegd. De dijken blijven voor altijd staan, ' DE RIJSTKULTUUR OP JAVA. Niemand begint met den aanleg van rijstvelden zonder zich eerst van de noodige hoe- veelheid water verzekerd te hebben. De allereerste regel bij water- gebruik is zuinigheid, zelfs ook in tijden van overvloed, In tijden van schaarschte maakt men water geuoeg door beurtelingsche irrigatie. Men maakt de leidingen juist groot genoeg, om geen onnut werk te doen, en om waterverlies te voorkomen. Veel werk kosten de afvoer- leidingen, die men graaft, eer men aan iets anders begint. Op de hoedanigheid van water, vooral wat de warmte betreft, wordt zeer gelet. Men vermijdt *t geen uit snel- stroomende rivieren en beken of uit bronnen komt. Slecht water wordt verbeterd. | De landbouwer tracht elk jaar het aantal vakken te verminderen, en bestudeert daartoe zijn grond met een waterpas-instrument. De 1 ploegd, werre- worden gee dijken DE De dijkjes slingeren overal als slangen door de velden, en kannen soms tot | van de be- bouwde oppervlakte beslaan. De spade mag niet dan uit noodzaak gebruikt worden, wil de rijst groeien, Nadat de grond zoo mogelijk tot modder is geweekt, schraapt | men de bovenste lagen aarde door opvolgende beploegingen tot klompen slijk. De klompen slijk worden vervolgens met een groote rijf, al dan miet. van tanden voor- zien, fijn gewreven. Deze be- werking heet eggen. Men verbrandt het stroo. Remesting heeft niet plaats. Evenmin wordt iets bemesting geplant. deel, men biedt een zoenoffer aan de geesteu voor het onder- Integen - RIJSTKULTUUR OP JAVA. ter | 185 | De dijkjes loopen in rechte richting, om ze niet noodeloos | een grootere lengte te geven. Het gebruik der spade zou ongetwijfeld eeu grootere pro- ductie doen verkrijgen, dan het gebruik van den ploeg, maar is niet van toepassing door ge- brek aan werkkrachten. Met strenge afkeuring van voorafgaande bevochtiging, wordt de grond droog en slechts eens beploegd. | Eggen wordt slechts daar gedaan, waar gebrek aan ar- beidskrachten het klein slaan | der drooge kluiten verbiedt. Men noemt het verbranden van stroo een verspilling, en ploegt het. onder. Beinesting heeft altijd plaats bij voortdurende rijstvelden. Zij geschiedt bij velden in wissel- bouw door voorafgaande kultures voor de twee eerste jaren, en door bemesting van den grond zelf voor de volgende jaren van rijstbouw. Men plant erwten, boonen, ' lupinus, gerst, om die als | groene bemesting onder te ploegen, 186 ploegen van eenig gewas, dat tot voedsel had kunnen ge- bruikt worden. Groudvermenging is onbe- kend. Braakligging geschiedt door den grond zonder eenige bewer- king aan zich zelf over te laten. Wisselbouw wordt niet toe- gepast. De rijst wordt uitgezaaid en later overgeplant. Op de kwaliteit van zaad wordt weinig acht geslagen. Men plant immer de soort, die van ouds op den grond is geteeld. Zaadverwisseling ge- schiedt bij uitzondering. Ander zaad dan dat van den grond zelf gewonnen is, zou, zegt men, geen of slechts kleinen oogst geven. Het planten van padi dalém (identiek met nostrale e. d.) doelt op vetten grond, veel water en goede gelegenheid, DE RIJSTKULTUUB OP JAVA. Men gebruikt ook het veel zetmeel houdende lupinuszaad met uitstekend resultaat, Grondvermenging wordt beter geacht dan elke bemesting. Braakligging geschiedt door den grond onbeplant te laten na een serie van bewerkingen. De wisselbouw is de oorzaak der hooge volmaaktheid, die de rijstbouw in Italië bereikt heeft. Hij is op zich zelf reeds een bemesting der velden. De rijst wordt uitgezaaid en niet meer overgeplant. Op de hoedanigheid van het zaad wordt nauwlettend toe- gezien. Men plant zeer dikwijls een tweede jaar rijst van een andere soort, dan het eerste jaar ge- bruikt is. Zaadverwisseling van elders komt zeer dikwijls voor. Men kan gerust, zonder vrees voor een mindere pro- ductie, zaad van elders nemen, mits het ouder dezelfde zone gegroeid is. Het planten der nostrale en andere fijnere soorten ge- schiedt op mageren groud, DE RISTKULTUUB OP JAVA. Wie padi gendjah (iden- | tiek met bertone e.d.) plant, heeft slechten grond, weinig water, en wordt beschouwd als door tegenspoed getroffen. De productie der gendjah is gewoonlijk weinig eu slecht. Vóór de ontkieming wordt het zaad in een aarden vat gelegd, om te ontkiemen en gedeeltelijk te verstikken. In den toe-en afvoer van water wordt, met uitzondering van het gebruik van water in de zaadbedding, en dan na de uit- planting en vóór den oogst, weinig redelijks opgemerkt. Het water bruischt dikwijls in wilde vaart over de bed- dingen. De vele ziekten en plagen, die in het gewas voorkomen, denkt men te bekampen door bezweringen, talismans en andere toovermiddelen. Het wieden geschiedt niet of slecht. 157 Slechts die te beschikken heeft over vetten grond of over de middelen, om zijne velden zwaar te bemesten, plant bertone. De productie der bertone over- treft die van alle andere soorten. Vóór de uitzaating wordt het zaad eeriigszins geweekt in stroo- mend water of in gier, en ontkiemt in den grond, De manier om water toe en af te voeren is onder den naam van condotta d’acqua een kunst geworden, waardoor men den groei verhaast of tegenhoudt, en verschillende ziekten geneest of voorkomt. Het water mag nooit anders dan traag over de velden loo- pen, behalve in enkele ziekte- gevallen, waarin een harde stroom ter - bestrijding wordt vereischt. Na reeds belangrijke resul- taten langs empirischen weg te hebben verkregen, is een spe- | ciale inrichting, het Cryptoga- misch Laboratorium te Pavia, bezig langs morphologischen en physiologischen weg tot de kennis der rijstziekten te komen. Aan het wieden worden : groote sommen en veel arbeid besteed, 188 Het onkruid wordt op de plaats | Om waar het groeide, in den grond getrapt. DE RIJSTKULTUUR OP JAVA. verschillende redenen | mag nooit het onkruid in de velden blijven. Schiet het veld in areu, dan worden overal wachthuisjes op- gericht, terwijl daarin, met het hoofddoel om de vogels te verjagen, maar met het eenige resultaat, ze onrustig, ofschoon voldoende te laten eten, een tijd verkwist wordt, waarin alle op Java te verrichten heeren- en gemeentediensten gemakkelijk kunnen gedaan worden. Bewaking tegen vogels komt niet voor. De oogst heeft plaats door de aren één voor één af te knippen. De oogst wordt na hevige broeiing in het stroo bewaard. De gemiddelde oogst is de helft van dien in Italië, Men heeft voor zulk een resul- taat 7 maal den tijd noodig, die in Italië er voor gebruikt wordt. De oogst geschiedt met den sikkel. De oogst wordt door den goeden landbouwer niet meer _gebroeid, en het zaad dadelijk uit het stroo geslagen. De gemiddelde oogst is het dubbel van dien op Java. Men gebruikt om daartoe te geraken slechts ! van den tijd, dien men op Java noodig heeft. Al zou iemand meer licht kunnen vinden dan ik verschaffen kou, toch zal de achterstelling van den toestand op Java met dien in Ltalië treffend blijven, zoowel in de oorzaken als in de gevolgen. Om de hoogte van den rijstbouw ginds te bereiken, zullen er bij ons verscheidene jaren noodig zijn. Een omkeering in ééns zou onmogelijk wezen om het volk, waarbij zij plaats moet hebben, om het klimaat, waaronder zij gebeuren zal. Men beginne dus langzaam, en houde aanvankelijk niets in het DE HLSTKULTUUR OP JAVA, 18u oog dan vermeerdering der productie op dezelfde uitgestrekt- heid van grond, in zoover die te bereiken is in overeenstem- ming met de godsdienstige begrippen van den inlander. Laat hem zijn offeranden, toovermiddelen en bezweringen, laat hem vooreerst ploeg, rijf en oogstmesje, als hij maar een beteren oogst verkrijgt. Er zijn sommige zaken in de rijstkultuur in Italië, die ver- rassend klinken, en ons als openbaringen voorkomen, die in de toepassing voor Java van onberekenbaar nut zullen zijn. Men herinnere zich slechts den wisselbouw, de bemesting door galéngans, het gebruik van padi gendjah, die ginds ber- tone heet, de bestrijding der ämä mëntèk (brusone), en dat alles is gemakkelijk in te voeren. Doch men zij voorzichtig met de toepassing. Wat voor rijst in Italië, in Amerika en elders waarheid blijkt, is het daarom nog niet voor Java, want dat gewas ondergaat door klimatologische invloeden vere anderingen, welke zijn eigenschappen geheel wijzigen kunnen. Ook is het niet tegen te spreken, dat men in Italië wel eens wat spoedig conclusiën trekt uit te weinig gegevens. Hetgeen dat land ons leert, mag niet worden toegepast, eer het proef- houdend op Java is gebleken. De kultuurwijze ginds heeft vergelijking noodig met hetgeen verdienstelijke inannen van de rijst ten onzent bekend maakten. Ook vergelijking met de manier van paditeelen in Pasoeroean, Bezoeki en Banjoewangi, waar de productie niet ver beneden die van Italië blijft, zal zeer nuttig zijn. De eerste regel, dien men bij de hervorming der rijstkultuur ten onzent heeft te betrachten, is haar populair te maken bij de bevolking. Daartoe make men geen veranderingen, vóórdat de gevolgen physisch noodzakelijk kunnen voorzien worden. De inlander toch redeneert niet als wij. Fen verandering, welke door tellurische of cosmische invloeden geen vruchten draagt, zal hij beschouwen als door Dewie Srie niet goedgekeurd, Een mislukking van dien aard is mogelijk voldoende, om de geheele verdere hervorming met wantrouwen te doen ontvangen en in discrediet te brengen. Daarom zou ik de in te voeren veranderingen in drie katego- riën willen verdeelen. Vooreerst die, waarvan de invoering per se, door zich zelf, verbeteringen zijn, en waartegen geen te eer- biedigen vooroordeelen van het volk zich verzetten. Daartoe behooren die. welke zullen leiden tot het gehraik van goed zaad, 180 HR nijerkrrijvum oP FAFA. zijn ontwikkeling en eersten groei en tot het zorgvnldig wieden. Vervolgens de veranderingen, waarvan de invoering even onweêr- sprekelijk een verbetering wezen moet, maar waartoe men slechts mag overgaan na de opheffing van meer of min onoverkome- lijke heletsels door toestanden van land of volk. Daartoe -be- hooren die in de werktuigen voor den landbouw, de betere bespanning van ploeg en egge, het droog bewerken, de mindere bewaking, de minder kleingeestige zorg voor de dijken. Eindelijk de veranderingen, waarvan de invoering moet afhankelijk zijn van de uitkomsten, welke proefnemingen zullen opleveren. Daaronder rangschikken wij die door wisselbouw , braakligging , grond vermen- ging, gebruik van water in ziekten, groote plantwijdte, enz. De proeven in kwestie moeten op ruime schaal zorgvuldig genomen worden, meermalen op vele plaatsen te gelijk, vol- gens een vast systeem, zoodat de eene proef de andere contrô- leren kan. De verkregen uitkomsten mogen, — wil men ze toepassen, — geen reden tot twijfel overlaten; er moet geen discussie daarover meer mogelijk zijn. Zulke proefnemingen kan alléén het Gouvernement doen: daartoe schieten de krachten van particulieren te kort. Ik heb voor mij liggen een bibliographie van hetgeen over de rijst in de Hollandsche taal is geschreven, en hoewel zij vele blad- zijden telt, is de inhoud van alle verhandelingen en bijdragen lang niet voldoende, om een goede handleiding voor den aanplant van padi samen te stellen. De groote voorliefde, die wij, Indiërs, voor practijk en empirie koesteren, doet ons de wetenschap en haar ervaringen met opzet voorbijzien, of voor het minst met wantrouwen ontvangen, en speelt leelijke parten aan onzen overigens uitnemend practischen geest. Met empirie alléén kun- nen onderzoekers weinig in wezenlijke kennis vorderen, en in den regel slechts resultaten verkrijgen , welke voor geen alge- meene toepassing vatbaar zijn. Die fout zou helder aan het lieht komen, indien zij niet door een andere fout bedekt werd. Al hetgeen namelijk de proefnemers doen in het belang der rijstkultuur, geschiedt met volkomen gebrek aan samenwerking en vergelijking. Daarom kan de een bemesting aanraden, en de ander die afkeuren, en wil deze met water, gene met uit werpsels van buffels en paarden, een derde met guano be- mesten. | Wie op de uitkomsten der betrekkelijke proefnemingen zou willen afgaan, om een sawah te bemesten, zou doen als de bi RUSTKULTUUR'OP FAVA. 191 geneesheer, die een nieuw geneesmiddel overal gaat gebruiken, omdat het wel eens elders heeft geholpen. Verre moet het daarom voor ieder zijn, om de belangelooze en. dikwijls moeitevolle pogingen van de Tsebret's, de Holle's, de van Gorcum’s, de Krajenbrink’s en anderen niet met dank- haarheid te erkennen, doch zij hebben ons daardoor geen kennis, maar slechts gegevens verschaft, om later tot kennis te komen. Enkele. ambtenaren te belasten met proefnemingen doet na- tuurlijk van hun resultaten niets beters verwachten. Door hen die proeven op verschillende, min of meer ver van elkander gelegen plaatsen te doen nemen, verkrijgen hun uitkomsten bovendien het gebrek van niet vertrouwbaar te zijn. Kn te erger, indien men hen zoo maar dadelijk verbeteringen doet aanbrengen, welke van zulke proefnemingen het uitvloeisel zijn. Hoe ijverig ook in hun plichtsvervulling, hun werk is nutteloos, zoo niet nadeelig. Mochten zij al iets verbeteren, het staat met hun kortstondig aanzijn, en valt bij hun vertrek. Anderen, die na hen komen, veranderen mogelijk door andere inzichten wat zij deden. Dat men mij dan ook een verbetering in eenigszins uitgebreiden kring op Java toone, welke door zulk onvruchtbaar, geïsoleerd pogen is verkregen | Daarom moet het Gouvernement — indien het de rijstkultuur verbeteren wil — eenparig streven, volgens een bepaalde methode, op den voorgrond plaatsen. Daarvoor is noodig reglementatie der rijstkultuur. Maar dientengevolge zal zij dan zooveel krachten en zooveel tijd vereischen, dat de reeds met werk overkropte ambtenaren bij het binnenlandsch bestuur dien er niet aan besteden kunnen. Daarom stelle het Gouvernement afzonderlijke ambtenaren daar- voor aan, één voor elke afdeeling, en die voor elk district weêr een europeesch of inlandsch geémployeerde onder zich hebben. Dan nog zullen zij moeite hebben, om de rijstvelden na te gaan. Indien zij grootere oppervlakten krijgen, dan gemiddeld een afdeeling aan rijstvelden heeft, om er hun werkzaamheid op uit te oefenen, wordt hun arbeid weêr nutteloos, en de invoe- ring van een verbetering fictief. De eerste zorg dier speciale ambtenaren moet zijn, dat niemand rijst plante buiten zijn eigen vrijen wil; zij be- hooren zelfs die kultuur afteraden, waar slechte uitkomsten kunnen voorzien worden, Waar rijst niet slaagt door de gelegen- 194 DE RIJSTKULTUUR OP JAVA. zijn de oorspronkelijke en de thans bestaande soorten te bepalen hybridisme te hewijzen, de embryologie en de bouw der vol- wassen vrucht — en zonder twijfel met treffende gevolgen — te beschrijven. Daardoor zal b. v. worden uitgemaakt of de soorten, die thans niet voor uitvoer zijn geschikt, dat gebrek hebben door de innerlijke samenstelling of door het niet ver- wijderen van tegumenten en kiem. Zoo meende schrijver dezes bij kötan (o. glutinosa) amorph zetmeel in de cellen te bemerken. Bij andere soorten kon hij jodium toevoegen, zonder verande- ring teweeg te brengen, en daarentegen Millon’s reagens doen | werken. Inderdaad, de toepassing der weteuschap op de rijst zal niet slechts hebben een wetenschappelijk belang, maar tot overrijke practische uitkomsten voeren. Botanici en scheikundigen, zooals wij ze noodig hebben voor | Indië, brandende van ambitie om hun kennis te gebruiken, worden bij den tegenwoordigen lust voor de natuurkundige studie- vakken aan onze Universiteiten in genoegzaam getal gevormd, Ambtenaren, genoeg ontwikkeld om aan het hoofd te staan der : afdeelingen in de residentiën, zullen mogelijk niet allen in eeus gevonden worden, maar ook na korte jaren niet ontbreken. Europesche of inlandsche opzieners voor de districten kunnen nu reeds voldoende worden aangewezen. Het algemeen toezicht behoort door inspecteurs te worden gevoerd. Zij regelen de betrekkingen tusschen de proefstations en de ambtenaren in de residentiën, en zorgen voor den goeden gang van zaken. Aan hen is opgedragen, om kennis te nemen van hetgeen door particuliere krachten in het belang van den rijstbouw gedaan wordt. Zulke ambtenaren zouden stellig de interessante proefnemingen b. v. van den controleur Falck beter waardeeren, dan men gedaan heeft. Zij zouden niet slechts uitroepingsteekens en dwaze aanmerkingen te plaatsen hebben op het voorstel van een ander controleur, om de rijstkultuur in zijn afdeeling te verbeteren. Een hoofd-inspecteur eindelijk regelt de geheele dienst. De ambtenaren bij de rijstkultuur in de gewesten behooren administratief onder de residenten te staan. Te dikwijls zullen zij in aanraking moeten komen met het inlandsch element, om niet de samenwerking op prijs te stellen van ieder, die daarmeé in betrekking is. Indien hun werkkring hen van zelf er niet toe bracht, zal daardoor het karakter van hun betrekking reeds contrôleerend worden. Een resident heeft dan de faculteit, om, DE RIJSTKULTUUR OP JAVA. 195 al naarmate van het vertrouwen, dat hij in de persoonlijkheid stelt, evenals bij de controleurs bij het binnenlandsch bestuur, een zekere macht van uitvoering te geven, of wel die te be- krimpen en zelfs geheel intetrekken. Aan den anderen kant zullen de residenten aan de rapporten dier ambtenaren het gewicht hechten, dat het belang der zaak eischt, en dat de tot de residentie behoorend inspecteur er anders aan geven kan. Doch waarom zou samenwerking moeten ontbreken ? De ambtenaren bij de rijstkultuur zullen jaren noodig gijn, eer men hen eenigszins missen kan. Indien de kroon op aller pogingen staat door het geven van een leiddraad voor de paditeelt, waarvan elk voorschrift een recept is, niet voor tegenspraak vatbaar, dan zal het nog een geruime tijd duren eer de bevolking die voorschriften, zonder aanhoudende aansporing, zonder onafgebroken toezicht, opvolgt. Als het Forschen niet meer noodig is, dan zal het Warnen en het Leh ren moeten blijven. Voor de proefstations zullen Von Gohren’s woorden immer in hun geheel van toepassing blijven. Wanneer men eens tot bemesting mocht zijn overgegaan, en goede padisoorten met verwisseling zou willen planten, hoe nuttig zullen zij werken om vervalschingen aantetoonen! Wat mest- en zaadcontrôle doet, bewijzen zoovele inrichtingen, welke men in Duitschland vindt. Prof. Nobbe vond b. v. uit 80 monsters graszaad slechts } deel ontkiembaar. Hoeveel duizende picols vallen op Java in de pepinières, die niet opkomen; — en wat niet ontkiemen kan, is zeer dikwijls eetbaar. Indien men later om een soort voor den uitvoer te hebben, Rangoon-rijst bijv, zou willen kweeken, hoe nadeelig zou dan alleen het wantrouwen zijn, door een vervalsching en hare uitkomsten opgewekt, — en ook daartegen waakt men aan een proefstation. Bovendien ,‚ mocht de rijstplant in haar bouw, haar wording en ontwikkeling en in haar verrichtingeu beschreven zijn, dan zullen nog zoovele andere onderzoekingen op het gebied der overige voedings- en handels- gewassen de diensten der proefstations vragen, dan dat er gebrek aan arbeid wezen kan. In Europa, waar de landbouw zulk een hoogte bereikt heeft, bestaan er zulke inrichtingen, en wel in België, in Engeland, in Zwitserland, in Oostenrijk, en in Italië; alleen in Duitsch- land, dat trouwens de eerste plaats inneemt, kan ik aanwijzen 33 Versuchstationen, 13 Jaboratorién voor laud- 198 DE RIJSTKULTUUR OP JAVA. bouwscheikunde en 2 Samen-Control-Anstalten, behalve de vele andwirthschaft-schulen. En nu de kosten van dat alles? Er behoeft slechts 6 procent meer rijst te wordeu geproduceerd, om met de landrente alle onkosten daarvan goed te maken. Een kort woord tot besluit. Niets anders dan het belang van den Staat deed mij dit verslag stellen. In den naam van dat staatsbelang zij het mij met den meesten eerbied geoorloofd nog eens op den aanhou- denden nood van levensmiddelen en op de urgentie der ver- andering te wijzen. O! dat er geen tijd, die zich tot jaren verlengen kan, met rapporten en adviezen verloren ga over een onderwerp, waar- over men het in de hoofdzaak eens zal zijn. Ongetwijfeld zal men instemmen met de bewering, dat niet door allerlei geïso- leerde pogingen, maar slechts door samenwerking, die weêr door reglementatie verkregen wordt, de rijstkultuur te verbeteren is. In de détails alleen kan men verschil van meening verwach- ten. Welnu, dat de gestelde machten die détails naar hun inzicht regelen, maar teveus aan de hoofdzaak een begin van uitvoering geven. Men neme des noods een proef, en voere in twee of drie residentiën de reglemeutatie in, zooals ik ze schetste. En weldra — de geschiedenis van andere gewassen, ja zelfs van de rijst leert het — zal de verbetering zoo zichtbaar zijn, dat de uitbreiding van den maatregel overal gewenscht wordt. OUDJAVAANSCIHE EEDFORMULIEREN OP BALI GEBRUIKELIJK. (Verroly ran Deel VIII. 3e stuk, blz. 228 ) mn dn Gelijk reeds in de vorige aflevering dezer Bijdragen gezegd is, komt het Balineesche formulier door den heer v. B. Waanders meégedeeld bijna woordelijk overeen met de redactie in Inser. VIL der Bataviasche verzameling. Ik zal hier beide teksten laten volgen, naast elkander geplaatst, opdat men zich met een oog- wenk van de oorspronkelijke identiteit der beide stukken over- tuigen kunne. Stilzwijgend zal ik de verkeerde woordscheiding in den tekst door v. B. W. meêgedeeld veranderen en tevens de spelling hier en daar in overeenstemming brengen met de gewone in Oudjavaansche stukken, en met de door mij ge- volgde transcriptie. Inser. VII. Redactie op Bali gevolgd. ndâh pâhan ling-nya || Om mindah ta kita kamung Ong indah-ta kamu hyang hyang Haricandana Agastya ma- | Faricandana Agasti maharshi, hârshi, pûrwwadakshinapagei- | pfrwwadakshinapaccimottara mottira urddhâdah, rawi cacî | madhya urddham adhah, rawi kshity fpas tejo bâyw Akaca cacî prthiwy Apah tejah bâyw dharmmâhoratra sandhyâtraya, | akAca dharmmâhoratra sandhyâ- yaksha rakshasa picâca, preta | traya, yaksha rakshasa picâca sura garuda gandharwwa kinara | preta garuda gandharwwa kin- mahoraga, Yama Baruna Ku- | nara mahoraga, Yama Baruna wera Bacawa, putra dewata, | Kuwera warsasarwa ‚|. Wâsawa] paiica Kugika Gargga Metrî Ku- | putra dewatÂ, patica Kucika.. rushya Pataiijala, Nandiewara | .............e. Nandicwara mahâkâla, shadwindya nagarfja, | mahAkala shad-dinanda (?) niga- Durgygadewi caturagra, anak ta | râja Durggadewi caturacra, anak hyang kâlamrtyu, bhûtagana, | ta hvang kAla-mrtyu, sakweh 198 sahananta rumaksha bhûmiman- dala, kita sakala siksht, wruh ring ahala liwan ahayu, kita tumon img adoh apar ring rahi- neng kulm, kita manarîra uma- suk ing sarwwabhûta, at rngyé- kén ([l. rngokén] teka supa- thasamaya, pamangmang mami ri kita kamung hyang kabeh, ikeng sapAthasamaya sumpah sinrahakin (|. sinrahakén] ing- hulun in kita, yÂâwat ikang wwang kabeh maging admit sa- lwiranya yadyapin caturacramt, brahmâcarî, grhastha, wana- prâstha, bhikshuka, awaca |l. athaca] caturwarnna, br&limana, kshatriya, waicya, cûdra, mwang apinghay akurug anak- than, makâdi sang prabhu mantry anâgata, yâwat umula- halah anugraha pÂduka (rima- hârâja, irikanang wargga-haji i Warahu, mne hlöm, tka ni dlâha-ning dlâha, tasmât kab- wat karmmaknanya, parikâla- nén-ta ya wehén sangcâra , tan- wurunga patyana-nta kamung hyang, dâyankat (?) patiya, yan aparaparan umaliwat-ing tgal, sshutén dening ulâmandhi, ring alas dmakén dening wyâ- ghra, manglangkahana ming- mang sarikan dening banaspatî, moghakneng wil-antih, ri wwai sahutén dening wuhaya, mumul, tuwiran, mahâgîla, timinggila, yan hawan ewöh suméngka ka- pagate luiicip ning paras, tu- murun kaduhunga kajungkéla, pépésa, rmpwa, ring rata, ka- OUDJAVAANSCHE EEDFORMULIEREN bhûtagana, kita prasiddha ru- maksha prajÂmandala, kita sa- kala sâkshîbhûta, tumon adoh apark ring rahineng kulm, kita humilu (?) manarfra umaeuk ing sarwwabhûta, ad mgén-ta sapathasamaya pamangmang maint ri kita kamung vas kabeh,. .......e.... yâwat ika wwang agöng admit sawakanya (I. sawarnnanyaf?) yadyan caturwarnna, brâhmâna , kshatriya, wecya, cûdra, atha- wi caturacrami, brahmacari, grhastha, (wAnaprastha), bhik- shuka, mwang (a)pinghay awaju wahutarama (?), makâdi sang prabhu mantry anagata, yâwat tumulakhulah ri kaswatantran sang hyang adhigamacÂsanacâs- trasâroddhrta, kapangku denire paracarya sewapaksha kabeh, mwang tang angruddha mung- kal mungkil amérik sirnnakna, mne hiém katkan ring dlâha ning dlâhan, salwir ning mang- hilangakna kaswatantran sang bujangga sewapaksha kabeh ma- mangku sang hyang adhigama- cisana, jwah tasmât kabwat karmanya (?), patyana-nta, dayantan patiyanya, yapwan haliwat ring tgal, patukén ing ula bisa; yapwan para ring alas manglaugkanana mingmang , u- languna tanwring rat-nya , dma- kéu ing mong; wastusakna (?) ring watu, ring kayu-kayu; yapwan para ring we, bubu- OP BAI.I GEBRUIKELIJK. sopa , wulanguna, halingéngéna, yan hudan, simbérm dening glap, yan angher ing umah, katibana bajrâgni glap tanpa- hudan, liputén géséngana de 199 hén (?) ing wuhaya, sanghapën ing mina rodra, hmun (?) de- ning timinggila, mahâgila, sa- hutén ing ula-lampe; yapwan turun maguta luiicit ning paras, manibeng jurang ajro, kahalu sang hyang agni, wehén ... , . « | tikél römpwa; yapwan haliwat ring kâla ning hudan sambérrn dening glap, katibana bajrigni, [tanpanoliha ring wuntat, ta- ruring (I. tarwring) pangadé- ganya, tampyal ri kiwa muwah irl téngén, rém&k kapâla-nya, bubak dadaenya, wtuhakén da- lémanya, inum roh-nya, cucup uték-nya, pangan dagingnya, pSpédakén wkas ning pranan- tikanya, waweng mahfrorawa] wehén amuktyang sangsfra, phala-nyan umulahakén prawrtti kawulatan de sang hyang tri- yodaga [Ì. tridaga] sâkshî. Het zal wel overbodig zijn de punten van overeenkomst tus- schen de twee medegedeelde redacties aan te wijzen, daar ze bij onderlinge vergelijking in "t oog springen. Wat de afwijkin- gen betreft, zal ik in de aanteekeningen op eenige er van terugkomen. Een doorloopende vertaling zal ik alleen van de oude redactie beproeven. VERTALING, „En zóó zijn de woorden: „Òm! heil u! o gij, groote zieuers Haricandana * en Canopus; (godheden van) *t Oosten , Zuiden, Westen, Noorden, } Haricandana moet de symbolische verpersoonlijking, anders gezegd : de beschermgeest, der eeden wezen, want haricandana en diwysa zijn synonieme woorden. Daar diwya o.a. godsgericht en eed beteekende, raocht men het door zijn synoniem vervangen. Tot nog toe heb ik geen van beide termen in 't Skr. op eene symbolische persoonsverbeelding toe- gepust gevonden. vl ‘ 200 OUDJAVAANSCHE EEDPORMULIEREN Zenith en Nadir; Zon en Maan; Aarde, Water, Vuar, Lucht, Aether; vaste Wereldorde, Dag en Nacht, Morgen, Middag en Avond; Alven, Reuzen, Duivels, Spoken; Goden ', Zon- arend, Gandharwa's, Dwergen, Draken; Yama, Waruna, Ku- bera, Wasawa; gij vijf * godentelgen: Kucika, Garga, Maitri, Karûsha en Pataiijala; gij Nandigwara (Ciwa), god der vernieling; Ganapati, heer der olifanten; godin Durgâ; gij Caturagra (ge- : noemde sterren), kinderen van den Doodengod; gij scharen van wezens; alle die t aardrond behoedt; gij alle zijt getuigen, gij die ’t kwade en ‘t goede merkt, die ziet wat nabij en wat veraf is, bij dag en bij nacht; gij die alle wezens levenwekkend bezielt, o hoort dezen plechtigen eed welken ik u zweer, o gij goden alle, dezen plechtigen eed en vloek dien ik in uwe handen afleg: alwie * onder de lieden, aanzienlijken of gerin- gen, alle zonder onderscheid, hetzij iemand der vier geestelijke orden: studeerende Brahmanen, getrouwde Bralmanen, kluize- naars, bedelmonniken, dan wel een gewoon medelid van eene der vier kasten: Brahinanen, Kshatriya’s, Waicya’s, Cûdra's, en een prins, werkbaar persoon (?) of fatsoenlijk man, te beginnen met de vorsten en ministers die er in de toekomst zullen wezen ; al wie (dan) zal willen roeren aan de privilegies van Z. Maj. den Koning jegens de klasse van waardigheidbekleeders te Warahu, nu en later, tot in lengte van dagen; zoo zij 't gevolg er van dat hij in ‘t water gedompeld worde *, hij worde door u vervolgd, of worde de rampzaligheid des bestaans deelachtig ; moge hij onvermijdelijk door u gedood worden, o gij goden ! moge (zijn) dood . .. .; wanneer hij een veld voorbij trekt, moge hij door een giftige slang gesnapt worden; in t woud worde hij door een tijger besprongen, misse hij ’t rechte spoor, worde hij door kabouters gekweld, door boschduiveis verbijsterd ; in t water worde hij opgesuapt door een krokodil, —, —, haai, walvisch; op weg zijnde ondervinde hij hindernissen , bij ’t klimmen stoote hij op de spitse punten der rotsen, bij ’t dalen bezeere hij zich met het hoofd voorovervallende, worde ' Misschien pretasura, d. i. «spoken en geesten der duisternis» te lezen. In de op Bali gevolgde redactie ontbreekt het geheele woord. 2 Het scheiteeken achter dewata behoorde achter ’t volgende woord panùva te staan. 3 Eigenlijk staat er: «zoovelen als er onder de lieden. » $ Vgl. het omtrent karëmak&ëna-nya opgemerkte in ’t eerste stuk; op zich zelf zou 't woord kunnen beteekenen: «laat hem aan de waterproef onderworpen worden. » OP BALI GEBRUIKELIJK. 201 hij gekneusd, verpletterd; op vlakken grond, moge hij spijt (?) gevoelen, verbijsterd en versuft staan; wanneer het regent, worde hij door den donderstraal getroffen: wanneer hij in huis verwijlt, worde hij door een bliksemflits geraakt zonder dat het regent; worde hij door ’t vuur bedekt dat hij verzenge; laat (hem de rampzaligheid van ‘t wereldsch bestaan smaken als vrucht er van dat hij roert aan eene handeling welke door de driemaal tien goden als getuigen aanschouwd (d. i. bijgewoond) is geworden. #) AANTEEKENINGEN. Voor zooverre de aanhef van dit stuk overeenkomt met dien van ‘t oudere, behoeft er niets over gezegd te worden. Ook acht ik het overbodig de aandacht te vestigen op de menigval- dige verbasteringen der Skr. woorden welke we hier aantreffen. In ‘t vervolg zal ik den tekst der Inscriptie met A, den anderen met B. aanduiden. Shadwinâya is gevormd naar de in ‘t Skr. heerschende regelen der synonymiek, want shat is een synoniem van gana, en winâya = winâyaka, bestuurder, van pati en îga. Het geheel is dus = ganapatiof ganega. Zooals men weet heet Ganapati ook kortweg de Windyaka. De lezing in B. is eene schrijffout, Caturacra. Dit is de benaming van zekere ketu's, d. i, kometen of sterrehoopen; in de Brhat-Sanhit& van Varâha- mihira, XI, 25, heeten ze echter niet de kinderen van Kala, maar van Brahma. Naar het heet zijn ze 204 in getal. Voor kinderen van Kâla gaan de Kabandha-ketu's door; zie t. a. p. 27. Kita prasiddha rumaksha prajÂmandala in B is z. v. „gij die algemeen erkend zijt als behoeders van ‘t rijk. # Sâkshîbhûta is eigenlijk #tot getuigen strekkende » en komt dus op hetzelfde neer als sâkshîin A; men kan sâkshîbhûta in t Oj. ook uitdrukken met pinaka-sâkshî. Aparék is evengewoon als aparö of aparé, zooals reeds bij een vorige gelegenheid opgemerkt is. Manarîra umasuk ing bet. eig. vals leven ingaande in » d. i. bezielende. Cartfra, lijf, is hier op te vatten in den zin van ~leven”; hoe de begrippen lijf en leven in elkaar over- gaan, leert ons o. a. onze eigene taal, Wat humilu # mede (gaande)» in B beduiden moet, begrijp ik niet; het zal wel een Inlapsel wezen. 202 OUDJAVAANSCHE EEDFORMUILIEREN At of ad is mij elders nog niet voorgekomen. Réngékén = réngwakén; teka is hier niet één woord, maar samengesmolten uit ta, affix van den 2den pers., en ika = ikang. Ikeng is hetzelfde als ike en heeft de kracht van 't Javaan- sche kene. Den vorm ike vindt men o. a. Wiwâha 354. Ad&mit moet hier blijkbaar # onaanzienlijk, gerings be- teekenen. Anders bet. adömit in ’*t Kawi, gelijk nog in "t Javaansch #onzienlijk#, of nauwkeuriger het Skr, sûkshma; zoo bijv. in Bharata-Yuddha 385, waar het van Ciwa gezegd wordt. Vermoedelijk hechtte men aan ad&mit niet slechts ’t denkbeeld van vonzienlijk 7, maar ook van # onaanzienlijk. » In hoeverre het met het als Kawi opgegeven dumik verwant is, zou ik niet weten te zeggen. Salwiranya, d. i. salwiran -+ nya beantwoordt aan ‘t Jav. sarupane. Yadyapin = yadyapi, hier genomen in den zin van yadiwâ, Latijn »sive.» Yadyan in B is eene zeer gewone wijziging van Skr. yadi; bijv. BY. 80; 495; 540; 623. Weér een andere vorm is yadiyan windien#, BY. 501; ~ofschoon » 847. Zeer gewoon is yadin, met ephelkustische », naast Skr. yad:; bijv. BY. 27; 491; 261 enz. Caturagramî, verkeerde spelling en slechte uitspraak van cÂâturâcramí. Awaca is eene hicht verklaarbare afschrijversfout, want de wa en tha verschillen zeer weinig in gedaante. Geheel juist is athawâ in B. Caturwarna, of beter cAturwarnya bet. de vier kasten, en ook iemand die door geboorte tot een daarvan behoort, doch als particulier of rentenier leeft zonder de eigenaardige beroepen aan zijne kaste verbonden uit te oefenen. Apinghay, akurug en anak-tâni is blijkbaar eene derde indeeling, afgescheiden van de kasteverdeeling. Doch het is moeielijk te bepalen welke drie standen in de maatschappij of in den staat hiermede worden aangeduid. De etymologische beteekenis van pinghay, pinghe is blankheid, glans, t wit; als zoodanig is het synoniem met pingul; zie bijv. Wiwâha 38; 239; 241. Daar het woord ook #licht, lichtglans # beduidt o. a. BY. 374, en °t Maleische pingei „schoon, goed van uiterlijk » is, mogen we apinghay, apinghe, eigenlijk een adjectief uit voorv. a = ma eu subst. pinghay, als synoniem OP BALI GEBRUIKELIJK. 203 beschouwen van 't Jav, bagus. Dit laatste nu wordt, gelijk men weet, toegepast als titel op jonge lieden van edele afkomst; vgl. ‘*t Jav. Wdb. Omtrent akurug heb ik niets beters dan een gissing. In Wiwâha 86 schijnt kurug een collier aan te duiden; ten minste de Jarwa-vertaling heeft kalung, en dat past in den zin. Doch hiermee laat zich akurug niet wel ver- klaren ; gissenderwijs vergelijk ik dan akurug met Jav. wong kdrig. Het van kurug afgeleide kakurugan komt in de oorkonden meermalen voor, en wel als een soort van landerijen die door vorstelijk privilegie aan dezen of genen worden geschonken Een nadere bepaling weet ik echter van kakurugan niet te geven. Anakthâni is ook dubbelzinnig, doch komt overeen met Jav. wong tani. Het verdient opmerking dat tani inde oorkonde gewoonlijk, en in *t Bhoma-kâwya hier en daar, met de geaspireerde th, dus thâni gespeld wordt: bijv. Bhomak. 25,4. Aan eene niet ongewone verwarring der letters th en t is het toe te schrijven dat er in genoemd gedicht, 87, 1 v. o. staat fâni; de regel luidt: ring Abhîru (1. Abhîra)tÂni kahalin- tangan huwus. D. i. „Het land ! der Abhîra's was men reeds voorbijgetrokken.” TAni schijnt eigenlijk den bebouwden grond aan te duiden; vgl. t Jav. taalgebruik en Bhomak 25, 4, Anâgata heeft in 't Oj., gelijk in “t Skr., den zin van » toekomstig.” Bijv. in BY. 690 leest men: wuwus Krshna—Dwaipfyana ri sira sang tibra kalaran parëng mÂnömbah sanggaya lipur ikang goka wékasan | apan pratyaksha wruh-nira ri hamöngan sang mati kabeh tSkâryyâtitânagata nika katon ri tribhuwana || D. i. » Zoo sprak Krshna Dwaipâyana (de Wyâsa) tot hen die zoo diep bedroefd waren. Tegelijker tijd bogen deze zich eer- biedig en daarna werd hun droefheid uitgewischt ?, want zij aanschouwden met eigen oogen de zalige genietingen van al de gesneuvelden, en ook de prinsen hun voorzaten en nazaten in de drie werelden zagen zij.» Op onbegrijpelijke wijze is °t geenszins zeldzame woord misverstaan in de interlineaire Bali- neesche vertaling van den Wiwâha, bl. 96, r. 12, waar de tekst heeft : ‘In ’t Kawi, gelijk in 't Jav., kunnen de namen van plaatsen ook in den nominatief ’tlocale ing, ring, aannemen; zie bijv. Bhomak. ook 88, Zeu 6; 1, 1. 0. 3 Sangcaya is de gewone, hoezeer slechte, spelling, zelfs in de oor= konde van 762 Caka, voor sangkshaya. PAU ES OUDJAVAANSCHE EEDEFORMULIEREN. rapwan rÂmya winarnnanân 1 kang anâgatakawi wijaya-nta don mami | Dat is, letterlijk vertaald: 7het is er mij om te doen dat uw zegepraal schoon beschreven worde door de toekomstige dichters.» De Balineesche vertolker maakt van anâgatakawi: tiwas-l&ngöng! Umulahulah zich met iets bemoeien „heb ik naar den samenhang vertaald. Het eenvoudigst ware, het wêer te geven met wviets er aan veranderen», doch deze beteekenis kan ik niet staven, hoezeer salah, waarmede ulah zeker stamverwant is, de veronderstelling zou wettigen dat ook in ulah het begrij van ~vervormen» ligt, of om een Skr. woord te kiezen, van wikâra. De lezing tumulak-hulah in B is verdacht, want op ‘t einde heeft het zelf umulahakén. De volgende zinsneden in B, tot mne toe, zijn me niet recht duidelijk, doch ze be- helzen een iulapsel, hetgeen blijkt, vooreerst uit het te onpas aangebrachte tang achter mwang, uit de vermelding van ’t Balineesche wetboek, en uit de verbreking van den samenhang. De bedoeling van de ingeschreven zinsneden schijnt hierop neêr te komen: val wie inbreuk maakt op ‘t gezag van ‘t wetboek A. |! hetwelk aangenomen is door alle opperleeraren der (iva- ietische gezindte, en degene die zich verzet, weérstreeft, het tracht te niet te doen.” | HéJ]ém, hélim bet. later, hierna, eenmaal d. i. in ‘t ver- volg ; zie bijv. Wiwdha 114; 131; 814; 338. Diaha; vgl. Jav. Wdb onder dëlah, waarvoor te lezen is délaha; het woord dlaha komt ook voor buiten de formule der oorkonden: bijv. BY. 414, waar het bet. # ten langen leste, eindelijk.» Met dlaha omschrijft de Balineesche glosse op Wiwâha 114 het boven besproken hëlëm. Kabwat; ‘t eerste stuk had jwat; B heeft beide te gelijk, dus één van beide te veel. Daar kabwat dus = jwah is, heeft het hier denzelfden zin als ‘t Maleische buwat. Parikâlanën; imper. pass. van parikala, nomen actionis ' De titel van ’t wetboek bestaat uit Skr. woorden, wier verband men raden moet. Adhigama zal hier genomen zijn in den zin van «oorspron- kelijke tekst»; cAsanacastra is «ewethoek» of «hoek der decreten» ; met sâroddhrta, d. i. sara, kern, en uddhrta, uitgetrokken, is bedoeld saroddhrti «zakelijk uittreksel», of uddhrtasàra «waaruit de hoofd- inhoud getrokken is.» De titel laat zich dus weêrgeven met: bloemlezing uit het oorspronkelijke wetboek, of uit de oorspronkelijke wetboeken, | OP BALL GEBRUIKELIJR, 205 van Skr. parikâlayati vervolgen. Het aanhechtsel &n wordt achter een grondwoord op een klinker uitgaande gevoegd op tweeërlei wijze; of de sluitklinker smelt met de & samen, of tusschen den klinker en de & wordt gelijk in ‘t Jav. eene n ingelascht. Men zegt dus in ’t Kawi evengoed warunan (warnna -++ ën) ~worde beschreven rn bijv. BY. 40; 108; 315; 408; 670; Wiw. 74; als warnnanén, bijv. BY. 87; 91; 109; Wiw. 118; 125; 846. ‘ Wehén is eig. „worde vergund; sta toe,” Latijnsch liceat. Nagenoeg juist wordt het in Wiwâha 150 door de Jarwa- vertaling weêrgegeven met winénang. Ook beteekent het „toe te staany, d. 1. »geoorloofdy, BY 647. In ons stuk echter vat ik wehén eenvoudig op als ‘t passief van aweha, maweha; aweh, maweh is geven, vergunnen; geven, veroorzaken ; aandoen; schenken, afstaan; toelaten; zie bijv. BY 51; 52; 587; 643; 169; de conjunctief awehang, BY 87, is »zou schenken»; het heet daar: mapa hetw-antâwehang pura saténgah, d. i. vom welke reden zoudt gij den halven staat schenken, d.i. afstaan.” In wehén sanggÂra is dus sang- cara het onderwerp. Vgl. de actieve constructie in BY 687: nda tan-warég aweh larâmbëk angupâya ring bai- cana. Dâyankat; deze lezing is onzeker; voor kat zou men ook tat of tak kunnen lezen; doch ook hiermede weet ik niets aan te vangen. B heeft dayantau patiya-nya, waarmeê bedoeld zijn kan: door uw toedoen hebbe zijn dood plaatsy; day = de; antan = anta, aangehecht voorn. 2de pers, patiya, conjunctief van pati. Het is volstrekt niet onmogelijk dat de lezing in de oorkonde foutief is; rngyékén, sinrahakin en awaca in hetzelfde stuk zijn zonder den minsten twijfel tlaters. Umaliwat van aliwat, dat elders, in de gedichten al- thans, gewoonlijk haliwat geschreven wordt; ook B heeft hierin de h. Voorts is vapwan niet hetzelfde als yan; het drukt eene tegenstelling uit, gelijk Lat. sin of si autem. Ulâmandhi, Jav. ula mandi. Evengoed is ula-bisa in B; bisa.is Skr. wisha, vergif; in ‘t Kawi gebruikt als adjectigf” vergiftig». Mong en wyâghra zijn insgelijks syno- meyen, zooals nauweiijks behoeft gezegd te worden. Haugiangkahana mingmang. Het eerste is de con- Jurctief van manglangkahi, Jav. nglangkahi; ming- ‘ \ \ 906 OUDJAVAANSCHE BEDFORMULIEREN mang == Jav. mimang: vgl. dit laatste in Roorda's Jav. Wdb. Sarîk&n; van sarik, Jav. ook sarik en sörik. Ulanguna tan-wring rat-nya in B. bet. rhij zij ver- bijsterd, den grond niet kennender en komt op hetzelfde neer als “t voorafgaande manglangkahana mingmang, en schijnt een later toevoegsel. Wil-antih; ‘t laatste bestanddeel is kwalijk ’t Jav.antih; vermoedelijk is het hier een bijvorm van antu. Mumul en tuwiran zijn klaarblijkelijk namen van verslin- dende waterdieren, doch van elders mij onbekend; mum ul her- innert aan Jav. mumuk, een soort van otter. Mahagfla, beter gespeld mahâgila, is etymologisch veen groote verslin- ders; er zal wel een soort haai mede gemeend zijn, ofschoon ’t woord als zoodanig in ‘t Skr. nog niet aangetroffen is. U la- lampe in B is ’t Jav. ula lémpe. Luiicip komt overeen met Maleisch luiicip; het is natuar- lijk een bijvorm van ’t Jav. liùcip en laficip. Kadahung = Jav. kaduwung. In ‘t Jav. schijnt het alleen van geestelijke aandoening gebruikt te worden; zoo ook in ‘t Kawi beteekent kaduhung rgegriefd, door berouw, leed- ‘wezen getroffeny, doch met bijvoeging van manah, bijv. Bho- mak. 178, 15. In ‘t formulier is stellig lichamelijk leed bedoeld. Kasopa; de zin hiervan is mij onbekend; het grondwoord zal hetzelfde wezen als Jav. sop, doch het is duidelijk dat het woord hier in een andere opvatting moet gebruikt zijn. Haling&Sngén ie gevormd met &n vbehebd», en halin- géng, dat ik voor eenen anderen vorm aanzie van Jav. ling- lung, en wel als onvolkomen reduplicatie. _ Umah, Jav. howah. Zie vok BY. 47 in umah-más „gouden huis, gouden paviljoens, == skr. mandira. Umah beteekent echter ook wel vrustplaats, leger”, bijv. Wiwâha 204. Het vertoont dus dezelfde afwisselingen in opvatting als bale in de verschillende Polyn. talen. Liputén == Jav. limputén. Op dezelfde wijze heeft het Kawi lipung, een korte werpspies, terwijl de Javanen lim- pung zeggen; zie bijv. Bhomak. 178, 2. Het aan de oorkonde ontbrekende stuk heb ik uit B. aan- gevuld. De m B ingelaschte woorden heb ik tusschen haakjes geplaatst; ze bevatten ettelijke taalfouten en verraden zich als later toegvoegsel doordat telkens *t conjuctief-affix ten onrechte ontbreekt. Ze moeten, voor zoover ik ze versta, beduiden : i Dd f OP BALI GEBRUIKELIJK. 207 „zonder naar achteren te kunnen omkeeren '; niet wetende hoe zich te houden; hij worde teruggeslagen naar links en naar rechts; zijn hoofd worde verbrijzeld; zijn borst worde open- gereten, ’t ingewand er uit gehaald , de levensgeest opgedronken, de hersenen opgezogen, ‘t vleesch opgegeten, hij worde getrapt totdat het leven er uit is, hij worde in de vreeselijke hel gevoerd. Amuktyang = amuktya, conjunctief van amukti, grondvorm bukti, bhukti. : Tridaga is ‘t welbekende woord voor „godenr. Indien de Balineesche priesters dit niet eens weten en de vertaling door den Heer v. Bloemen Waanders gegeven, van „goddelijke drie- éenheid», op hun gezag steunt, hetgeen we geen reden hebben te betwijfelen, dan is de onwetendheid dier priesters in zaken die ze behoorden te kennen, verregaande. Schier onbegrijpelijk is het ook dat ze ‘t woord upadrawa, ramp, niet eens schijnen te verstaan; këna sahupadrawa, „getroffen door alle rampen» wordt ten onrechte vertaald met „zal hun de be- zwering treffen” 2, H. Keren. t Er staat: omkijken. 3 Zie v. B. Waanders, Aant. bi. 124. EEN JAVAANSCHE BERGNAAM. De heer Cohen Stuart heeft mij opmerkzaam gemaakt dat er in den tekst der formule van Iuser. Il, regel 6 van mijn trans- criptie 1, achter kamung hyang idihyang een scheiteeken staat. Men heeft dan de woorden aldus te scheiden kamung hyang i Dihyang. De door ©. S. geopperde gissing dat Dihyang het Jav. Diyeng is, schijnt mij toe, aan geen rede- lijken twijfel onderhevig te zijn, want een Oudjav. dihyang moet regelmatig in diheng, en verder in diyeng overgaan. Deze bekende bergnaam komt ook voor in Inscr. I, hetgeen mij insgelijks door C. S. is meégedeeld en tot nog toe onbekend was, dewijl van die eerste Inscriptie mij nog geen exemplaar bereikt heeft. Bij deze gelegenheid verzoek ik den belangstellenden lezer in den getranscribeerden tekst der formule de volgende druk- fouten en misstellingen te verbeteren : r. 1. Tusschen nihan en ling-nya te voegen: ika. n 8 1. Karundungan voor Karundangan. wn 14. Weg te laten kita vóór Anggara. H. Kern. 1 Zie deze Bijdragen, VIII, 3de stuk, blz. 212. LEESTAFEL. Descriptive Ethnology of Bengal, by B. T. Dalton, C. 8. J. Colonel, etc. — Illustrated by Lithograph Portraits copied from Pho- tographs. Printed for the Government of Bengal, under the direction of the Counctl of the Asiatic Sociely of Bengal. Calcutta, 1872. Bengalen en ’t administratief daarbij behoorende Assam worden bewoond door eene bonte verscheidenheid van stammen, die tot de meest uiteenloopende rassen behooren. De heer Dalton neeint 9 verschillende groepen aan, en hoewel eenige daarvan zonder twijfel slechts onderdeelen zijn van één hoofdras, blijft toch als slotsom over, dat vier geheel verschillende rassen hun contingent in de bevolking van Bengalen en Assam geleverd hebben. Verreweg ‘t grootste deel der Bengaleezen mogen een beschaafd volk heeten, en vertoonen in voorkomen, taal, zeden en ge- woonten eene nauwe verwantschap met de beschaafde bewoners van Hindustan. In hoeverre de groote massa dezer Hindusche Bengaleezen van zuiver of gemengd Ansch bloed is, zal wel nimmer uit te maken zijn, doch zooveel is zeker, dat ze uiterlijk niets meer gemeen hehben met de half wilde bergbewoners, die wederom tot drie verschillende rassen behooren. Een deel hunner Is verwant met de Tibetanen en Achterindiërs; een ander deel met de vooral den Dekkhan bewonende Dravida’s; wederom geheel op zich zelf staan de Santals en met dezen verwante stammen. Bengalen levert dus op een betrekkelijk niet groot gebied een zeer rijke verscheidenheid op. De heer Dalton heeft de meeste zorg besteed aan de beschrijving der halfwilde stammen, en onder de 37 platen, waarmede hij zijn werk verrijkt heeft, vindt men slechts één, waarop Hindusche typen voorkomen. 210 LEESTAFEL. 