Corporate financial management
Mag men derhalve uit een en ander met eenigen grond aannemen, dat de Tagalsche fabrieken, — die althans, welke wij in ons onderzoek hebben kunnen begrijpen, ^ met uitzondering van Tjionud, niet geacht kunnen worden te behooren tot de ondememingen op Java, welke met opzigt tot de bereiding van suiker uit het verkregen sap bepaald achterlijk zijn, waaraan moeten dan wel de zeer middel- matige resultaten worden toegeschreven, niet alleen van 1859, maar van het geheele tijdvak van 1857 — 1852, waartoe de door ons gele- verde algemeene tabellen betrekking hebben en volgens welke (zie tabel N^ 111, pag. 481) de gemiddelde produktie per bouw gedurende die zes jaren niet meer dan 347, pikols heeft bedragen, dat b ruim P/, pikols minder dan in Gheribon? In het bij gelegenheid van het onderzoek naar de suikerkultnur geleverd overzigt van den staat dier kultuur in dit gewest, ko- men bijzonderheden voor, welke ons eenige opheldering ten aanzien van die vraag kunnen geven. In de eerste plaats komt hier in aanmer- king de capaciteit der fiibriekeni waaromtrent 610 Sir. in bet bedodde stuk (pag. 7) getegd vordt, dftt die Yoor de fabrieken ReroaDglen, Doekoe Wringin, Adiwema en Djatibarang nog al ta ▼enscben overlaat, zoodat eene yermindering Tan d^n aanplant yoor die fiibrieken wensobe- l^k sou zijn, indien de eigenaars er niet ice mogten overgaan, om aan bunne fabrieken eene grootere capaoiteit te geyen en alzoo den oogst spoediger te kunnen afwerken. De bewering omtrent de onvoldoende capa* citeit dier fabrieken klinkt wel eenigzins yreemd tegenoyer de bijsonderbeid, dat bet aan de oprigters dier &brieken niet outbroken heeft aan zeer mime rentelooze yoorscbotteu, hnn daartoe indertijd nit 's lands kas yeratrekt en die zoo aanzienlijk waren, dat^ gemerkt de mindere kosten, waarroor zij indertijd, met bebulp des bestnurs, de benoodigde materialen en arbeidera konden bekomen, niets ben be- hoefde te beletten om fabrieken te bonwen, die^ wat mimte en capaciteit aangaat^ yoor ireinige fabrieken op Jaya, zelfs die yoor eenen grooteren aanplant dan de hnnne beatemd va- ren, behoefden onder te doen. Of door de bedoelde eigenaren, na den afloop yan bet bewuste onderzoek, gevolg is gegeyen aan bet bij bet oveizigt geopperd denkbeeld cener uitbreiding bnnner fabrieken, b ons niet bekend; maar zoo zij dit niet gedaan hebben, dan is die beweerde onyoldoende capaciteit ook eenigzins yreemd tegenoyer de bijzonder- beid, dat zij, met uitzondering yan Adiwema^ in 1859 althans yrij grif bebben gewerkt, zon- der dat de bereiding yan bet sap tot sniker er yeel onder geleden kan bebboi, yoor zoo yer de aantooning bq onze S*' tabel regt geeft daaromtrent eenig oordeel te yellen. Kunnen wij, niet dan met zekere reserye, eene onyoldoende capaciteit bier doen gelden, dit neemt de mogeUjkbeid niet veg, dat, bij een grooter rendement yan sap, ten |^eyolge yan eene betere beplanting of yan eene kracb- tiger persing, de capaciteit zeer ligt zou kun- nen beyonden worden ontoereikende te zijn. Wat ecbter de persing yan bet riet aangaat, zonder juist te kunnen staande houden, dat die niet kraobtig genoeg is geweest, zoo wor* den er toch in bet oyerzigt aangaande de plaatsing dier fabrieken bijzonderbeden mede- gedeeld, velke tot bet yermoeden aanleiding geyen, dat de yermaling te wenschen kan beb- ben oyergelaten. Uit dit stuk toch blijkt, dat die yier fabrie- ken zeer digt bij elkander geplaatst zijn en dat dit indertijd opzettelijk is geschied, met bet doel, dat ze gezamenl^ hetzelfde water yoor de molens zouden kunnen gebruiken. Dit scbijnt niet te pldten yoor grooten oyer- yloed yan vater, en waar die niet bestaat, daar meet bet krachtig persen yan bet net, yoor zoo yer men geen stoomgemaal beeft, noodwendig er onder lijden. £r is nog eene andere, e^enwel niet aan bet oynzigt, maar aan den staat nopens de suiker- produktie yan Tagal in 1859 *) ontleende bij- zonderbeid, welke niet pleit yoor kraohtige persing. Toen 26 jaren geleden bet bezigen yan stoomtoestellen, als zeer wenscbdijk yoor de Buikerfabrieken op Java, in aaumerking werd gebragt, besloeg eene belangrijke besparing op de brandstof niet de minste plaals on- dor de yoordeelen, welke yan die toesteUen, yooral yan die yan Dxrosks ft Oail, met welke de genoemde fabrieken werken, Inide werden uitgebazuind. Wij yinden bet zeer yerklaarbaar, dat een ieder, die zgne waar aan den man wil belpen, niet karig is in de aan- prijzing er yan, en dat dus fabriekanten yan stoomtoestellen de yoortreffelijkhdd dier toe- steUen in Terschillende opzigten hemelhoog yerbeffen ; maar op dit oogenblik zal men niet ligt iemand yinden, die, bekend met bet werken der snikerfabrieken op Jaya met en zonder stoomtoestellen, en onberangen en onbeyooroordeeld yoor rijne vcrkregen ondcr- yinding nitkomende, niet zal yerklaren, dat de onderyinding met opzigt tot die yoorgespie- gelde besparing juist bet t^ndeel heeft ge- leerd en wel op eene zoo weinig twijfelachtige wijze, dat bij de staten, die jaarlijks omtrent de suikerproduktie in de yerschillende residen- tien bij de Javasche Couraut worden uitgege- yen en waarin eene afzonderlijke kolom ge- yonden wordt van de yerbruikte brandstof, men zonder zich te yergissen, naar bet meer- der of minder verbruik van andere brandstof dan ampaSf zou kunnen aanwijzen, welke fabrie- ken al en welke niet met stoomtoesteUen werken. £n toch zien wij, in strijd met deze onder- yinding, dat de yier bedoelde fabrieken in 1859 weinig brandhout hebben verbruikt en men zou dus mogen yragen : of yoor het wer- ken met de toestellen yan deaosnk ft caii de behoefte aan brandhout werkelijk zoo gering is, als indertijd bewcerd werd, dan wel of eene besparing yan brandstof is verkregeu ten koste yan eene krachtige persing. Hoe krach- <) Gevoegd b^' de Javatche Conrtmt ran IB Jann- arij 1861, N». 4. su. en tiger iooh de persing geschMi, hoe minder ook de mipa* als brandstof deugt en hoe grooter de beboefte aan bout of steenkolen wordt. Maar welke niel geheel ongegronde ver- moedens wij ook ten aansien van eene niet seer kraohtige persing van bet net bij de ge- noende tabrieken kunnen in te br^igen heb- beni soo veel, dunkt ons, kan daaraan niet ontbreken, dat daardoor de opbrengst der Toor die labriekeB bepiante Telden» op bet stuk Tan de per boaw rerkregen hoeveelheid sap. Tan iOliiaali geiijk sij is, rnlm eou kunnen worden. £n geen wonder; want bier echijnt men bij uitnemendheid te hebben gesondtgd op de vermeende onuitputtelijke yruchtbaar* beid yfiXi den grond. — Wat» in rerband eenig- sins met bet bier bijgebragte, in het overzigt Toorkomti verdient allesins de aandacht. Daar lesen wij op bladz. 8 het volgende: #De Ugging der fabrieken in bet regent- f sebap Tagai kan niet doelmatig genoemd wor- tden. Kemanglen en Doekoe Wringin liggen #nagenoeg uaast elkander in het distrikt van rbiatstgenoemden naam. Een derzelve 2011 f Ted weetelijker en teveus in eene meer noor- rdelijke rigting hebben kunnen worden ge* tplaatst; Adiwerna ligt er niet ver van Ter- rwijderd en is zelfs gebouwd op grondgebied #Tan de dessa Oedjong-Roessi, behoord heb- rbende onder Doekoe Wringin, docb bij Kran- »don gevoegd, omdat dit het distrikt was, #waarin de onderneming Adiwerna moest zijn ygelegen of behoorde te werken. 9 Die fabtiek ligt dan ook aan den zuiddijk- #8ten nithodc van bet distrikt, aan haar dienst- f baar gemaakt of Toor de onderneming a%e- jEOnderd, namelijk Krandon, het gevolg waar- #Tan is, dat jaarlqks ongeveer de belft barer taanplantingen op gronden van een ander r distrikt^ Doekoe Wringin, tidve jaarlijks 800 r r bintm toor de beide m ietzelw gelegen fabrie- g 9 ken moeiende aa$^lanien*\ worden aangelegd, #De reden tot het soo digt bij elkander vplaatsen tan deze drie fabrieken kan gedeel- rtelijk worden gevonden in de omstandigheid, ^dat alle drie hetselfde water bezigen tot ^Yoortstuwing der molens, loopende het van #de eene fabriek na gemaakt gebruik naar de randere, en overigeus schijnt men er minder rbetwaar in gezien te hebben, de aanplantin- rgen zoo veel mogelijk te concentreren in de #iiabijheid der fabrieken, waartoe ook de ter- tmen van het kontrakt betrekkelijk de afstan- rden kunnen hebben bijgedragen." Wanneer men sulke dingen leest, beeft men tich er dan nog over te verwondereui dat die snikerindnstrie tn vele gedeelten van Java op geene zecr verblijdende uitkomsten heeft te wijzen? Hier vindt men drie (iEtbrieken, die, om betzelfde water voor de molens te kun- nen benuttigen, zoo digt bij elkander zijn geplaatst, dat de aanplantingen van twee, ad 800 bouws, gebeel, en die van de derde voor de helft, dat is voor 200 bouws, dus te zamen 1000 bouws, in een en hetzelfde distrikt gesohieden en liefst nog zoo veel mogelijk in de nabijbeid der fabrieken. Dit alles heeft plaats ten gevolge van stipulation van de zijde der ondernemers, die, hoezeer geheel met 's lands geld werkende, waarsctujnlijk bevreesd zijnde, dat hunne winsten door een iets kostbaarder trans- port van het net eenigzins zouden kunnen verminderen, niet bedaeht hebben, wat de zoo hooggeroemde onuitputtelijke rijkdom van den grond door bunne onnadenkendbeid en — wij zouden er haast kunnen bijvoegen — door die der'betrokken autoriteiten kon te lijden hebben. Volgens de tabel, die wij op pag 503 gaven van ie sawah's der suikerrietplantende bevol- king in de versohillende residentien en van de uitgestrektheid daarvan voor de suikerkultuur afgezonderd, is eene S'/* malige verwisseling van gronden het gemiddelde voor den Gouver- nements aanplant in Tagal; maar, in verband tot de uit bet overzigt gedane aanhaling, zou men baast de vraag mogen doen : of voor de vier bedoelde labrieken de verwisseling zelfs wel zoo dikwijls kan gesohieden, en zoo neen, ligt dan de reden niet voor de hand, waarom in een gewest, dat, geiijk wij in het artikel rrgst" zagen, van natte en drooge rijstgron- den gemiddeld 97Vt pi^oh padi per bouw ge- durende eene reeks van jaren heeft voortge- bragt, — > eene produktie, welke slechts in zeer weinige andere gewesten is overtroffen, — waarom d^ bij de suikerkultuur eene op- brengst van suikeraap per bouw wordt verkre- gen, die zoo verre beneden de opbrengst is der suikerrietvelden in de oostelijk gel^n resi- dentien ? Wat betreft de in vergelijking met de vijf andere Tagalsebe iabrieken zoo ved onguneti- ger resultaten van Tjiomal, die kunnen, geiijk uit de 3<> en 3o tabel blijkt, aan niets andera dan het slecht werken dier £itbriek worden toegeschreven. Met een eenigzins lager ge- halte was evenwd de hoeveelheid sap, die zij per bouw kreeg, belangrijk meer, dan de andere fiibrieken, met uitzondering van Adiwerna, hebben gehad, en in verband tot het gehalte van haar sap berekenden wij, dat daarin onge- veer 52'/3 pikols zuivere suiker per bouw S19 8U. waren^ en had sij daarran 73 Vo E^^^ ^^ suiker gemaakt, dat het gemiddelde der vijf andere ftibrieken was, zoo zou hare produktie, in plaats van S2Vs pikols N^ I5.I89 hebben kunnen bedragen nageno^ 88 pikols suiker N°. 16.5 per bouw. Ten aanzien Tan de Tagalsche suikerkon- trakten valt nog op te merken, dat de Oost- Indische maatschappij van administratie en lijfrente, die, zoo wij one niet bedriegen, tegen ▼erevening van aanzienlijke schulden in het bezit is gekomeh der kontrakten Tjiomal en Bandjar Dawa, geene verlenging er van heeffc gekregen, omdat zij niet is toegetreden tot de zoogenaamde suikerregeling van 1860, en dat de ondernemer van Pagongaa, die zijne Cabriek met eigen middelen heeft opgerigt, mede ge- weigerd heeft tot die regeling toe te treden, — terwijl daarentegen voor de kontrakten Ke- manglen, Doekoe Wrttigin, l>iatibarang en Adi- werna, welke met rentelooze voorschotten uit 'a lands kas zyn tot stand gekomen en steeds in handen van dezelfde ondernemers of hnnue erfgenamen ziju gebleven, die weigering niet heeft plaats gehad. Wij maken die opmerking slechts ter loops, om later bij onze algemeene beschouwingen er op terug te komen, hierbij slechts aanteeke- nende, dat in Cheribon, waar de fabrieken of met eigen middelen opgerigt, of door overname van de eene in de andere hand gekomen zijn, al de kontraktanten, met uitzondering van die van Boera Winangon, tot de regeling van 1860 zijn toegetreden. Heeft de suikerkultaur in Cheribon, waar gednrende zes jaren het plantloon gemid- dcld / 101.71 per bouw heeft bedragen, voor de daarbij betrokken bevolking niet voordee- lig kunnen zijn, nog onvoordeeliger meet zij in Tagal zijn geweest^ Daar heeft het plant- loon gemiddeld slechts / 87.917t P^r bouw bedragen, of na aftrek der landrente ad ge- middeld / 8.98 niet meer dan / 78.937., zoodat, zelfs ongerekend de* kosten, die de be- volking voor den aanplant te maken heeft, per huisgezin zuiver niet meer is genoten dan / 20.83. Dit is niet alleen minder dan in Che- ribon, maar komt als dagloon nog onvoordee- liger uit, omdat men hier slechts 3.79 man per bouw gehad hebbende, het waarschijnlijk is, dat het getal dagen voor den arbeid bij den snikerrietaanpknt voor iederen werkbaren piftn ook grooter is dan in Cheribon '). *) De Heer van Vloten stett het getal dtgea voor don arbeid b^ de saikcrrietaaoplaatingen op Bij het artikd Rqst is ito aamden van Ta- gal >) aangetoond geworden, dat in het tydvak van 1856 — 1860 de produktie van /mmIi gemid- deld 27Vs pil^ols per bouw heeft b«kagen. Wanneer men daarbij in aanmerking neemt, dat die gemiddelde produktie berekend is over het totaal der met padi beplante velden, waar* van waarschijnlijk miustens 80 "/« drooge rijst^ gronden zijn geweest, die veel minder opbren- gen dan de natte rijstvelden, dan kan men de produktie dier laatste kategorie van velden veilig op 30 pikols ]»er bouw stellen, waarvan de waarde, tegen den door ons berekendeu middenprijs ad / 3.21 per pikol ^), dus bedra- gen heeft ruim / 96. £n deze berekeniog is veeleer als te laag dan ab overdreven te be- schouwen; want, terwijjl wij daarvoor eene ge- middelde opbrengst van 30 pikols padi aanne- men, blijkt het uit de omtrent het onderzoek naar de suikerkultuur gq>ubliceerde stukken'), dat men voor die kultuur neemt de vrueht- baarste gronden, wier opbrengst dus waar- schijnlijk hooger zou kunnen gesteld wordeo, en meer dan waarschijnlijk is, wegens de steeds stijgende prijzen der rijst op Java ten gevolge der ontoereikende produktie, ook de hier door ons aangenomen middenprys te laag gesteld. Uit de voor dat onderzoek geleverde mono* graphien, betreffende de verschillende suiker- ondernemingen, is verder gebleken, dat, g^Hjk wij in het artikel Rijst reeds hebben aange* wezen, door de suikerteelt niet alleen aan de teelt van de zoogenaamde padi gmdjak^ eene spoedig rijpende, doch minder producerende rijstsoort, eene steeds toenemende uitbreiding was ge^even, maar ook eene minder zorgvul- dige behandeling door de bevolking van hare eigene kultuur plaats vend. 800 per bonw, soodat bg eene indeeling van ge- middeld 3.79 haisgesinnen per bouw, gelgk in het tijdyak van 1857—1862 in Tagal heeft plaats ge- had, ieder werkbare man 95 dagen in de tninen moet wei'ken, waar voor eene betallng ad f 20.88 , aan plantloon dus nederkomt op een dagloon van nog geen 22 cents. Van dat dagloon moet dan nog worden afgetrokken hetgeen de suikerrietplanter aan kosten voor den aanplant te betalen heeft, <) Zie Deel III, pag. 56 le kolom. >) Zie de laatste kolom der tabel N^. 10 op pag. 105 van het Ille Deel. *) Zie de onder die stukken te vinden Bylaag P, bevattende eene zamentrokking voor Tagal van de antwoorden op een 12tal vragen, en wel op vraag 1, omtrent het planten van soikerriet op rqstvelden, die al dan niet tot de gemeentegrondca behooren. SK sas' Osgfli^eiidMeabieri hil nadeeU dat daarnit Toor de beTo&isg ontataat, zv&^ wii i}it bet Yoon^egaiif^ iai kei in Tagal genoten plant* looir, iBolfo liel onanirer bedrag er ran, niel ^eaa gcU^ atet met de waarde tLS.npadi, welke de beToiriiig van de door haar vogrde softer* tedt af te stane ^grtrnden sou kunnen kr^oi, terwijl de kQpteii, die de bevolking: yi>or hare /wiili-tedt te Juakm ^eefk, vrij wat mindbr z^n daa die, welke dobr haar ten behoeve der anikecteelt moeten gemaakt wordeu. ' ^ek.alongan.. In dese residentie heeft men een drietal fidbriekesi- te weten : Scragi • . mat een aanplant van 400 bouws Batang . • r # r r ^^ ' Woni^ongo r # . » a^ 700 # ^m I ■ I ■■ ■ I ■ Te £amen« . . 1,500 boaws In geene der andere gewesien». Vaar Gon- vemements .snikerkultuar bestaat, iie^ft men bet Toor die teelt a%ezonderde getal gezinnen BOO -sterk yermeerderd aia hier. Volgens de tabd N^ Hi is dat getal per |)oaw yan 5.31 In 1857 toegenomenj^ tot 7.27 in 1860, dat is, nagenoeg twee man^per bouw tneee.' 'In 1863 bedroeg het <njfef 6.5L WaarschijnJIjk stiv^t die yermeerdering in yerband met de opheffing der indigoteelt in 1858, en h^ft ijaen gemeend parti} te moeten frekken yan de indi^oplan- tendelevolking, die nu yui die Qouyememenfe knlttmr'.ontsiagen was. Dat h^3oor de lus beid bQ de sijdkefknltnnr moet yerligl zijn, kan wel niet onl^end worden ; man ^ene an^ dere yraag is het, o^ die yerligtin^ waardoor ook de betaMng per huisgezin aoo yeel minder is geworden, gestfeki heeft, dm de taak zoo yeeT aangenamer'ypor de ^yolking te maken en om haar het Qutkerriet met meer lust en sdrg te doen j^nten. Te ootdeelen naar de produktie per bouw, zoo als die bij de tabel N*. Ill' oyer den * gi^heelen aimplant' wordt berekeud^ is dil hiet merkbaar.' \. Volgens die tabel toch had men de hoog&te prodnktiOy nMneHJk yan 39.60 plkols per bouw, in 1858, toen de yermeerdering der snikerriet* pkntende berolking nog weinig te beteekenen had, en na dat jaar is» met nitzondering yan 1860; de produktie weder gaandeweg yermin- Herd Hot 36.07 pikols in 1862, dat is. nog geen 20'katti'8 per])ottw meer dan in I837,;zoodat igln dfecte aiet yeel meer dan slaiionair is geUtfyeii. Ben tirietal tabellen, dat wyij^ gelgk bij de twee yQbra%egane resideutiSn, ook omtrent het IIL werkeii der ^rie PekatongaxqoW ondarnemin* gen. in 1859 hebb<^ yeryaardigd, geeft daar- yan geen gunstig denkbeeld. De o{^aaf yan het getal dagen yoor de yer- maling yan het liet, yoor zoo yer daarmede te kennen gogeyen wordt het tijdsyerloop tus- scheu den dsjg, waarop de yermaling aanyangt, en dien, waarop s^ een einde neemtj is yoor de fabrieken .Senigi -ea Batang gunstig, terwijl yofir Wonopringo -de yermal^g 3 iL 3 weken langer heeft; geduurd dan wegens de deterio- ratie yan het riet wen^chelijk scbSnt. Yoor Wo- nopringo heeft dit o^f^nsoh^liiik geen kwaadi gedaan ten aanzienjyan hetg^alteTan het sag^ dat gemiddeld hoogec- wordt opgegeyen dan da2 der twee andere fabjrieken; dgen dii neemt niet weg^ dat, zoo de yermaling 3 & 3 weken spoer ^diger ware afgebopen, ^et goniddelde gehalter miaschien hoDger hf^ kitnne^' zijn. ^ In yerbanii toi den langeven dnur der yei> maling bij Wonopringo yerdient het aaissohieii eenige opmetking, dat de hoeyeelheid sap per boa 8n^errieiy/)or. die. &bnek minder is ge- weest dan yojbr de^erde andere; maa? het yer<- schil is niet |root. Dat'Wondpringo nagenoeg zoo. yeel sap'per bonw had als Batang, en raim 4>000 kannea meer dan ^ragi, heeft die &liiriek alleen tb da|iken . gehad aan het grooter getal bossen jdet^ Sat zij per bouw .heeft gelopegan. Wanneer men nagaat, hoealierOngelukkigstda resultaten der in^ld58 alhier oog^heyen kidigo- kiiltaxLr zijn geweest, aisook die yan de'fMkft- kultutii^ derj bev5]king,.dan ia-Kigt nog al opi='^ merkelijk, dat de g^middelde op^Nreogat yan sap^ per bouw be^ekexkd, zoo yeel 3ianai«i]^*ker is daa de gemlddelde opbreogst yan sap hi 4e residen-' tien CheriboD en. Taj^ is gebleken te zijn. In een gewesti; wear, ' gelijk in Pekalongan^ nagenoeg alles getuigt yoor treorige reg^ch^ tering, zou het eenigzins gewaagd zijn, die meerdere gemiddelde opbresgat toe te schrij- yjen.aan een^ grootere yruehtbaaiteid der aU iaax yoor de saikerknltuur gebezigdegronden; en om eeiie misjschien kraetitiger' persing yan het riet zehe dittizTDOi in aanmerkipg te bren- ges^ ontbredkt het ons aan de noodige gege- yens, welke eene yergelijking mogeli)k maken. Kiet onaannimel^k icom^ het daarentegen yoor, dat die meerdere opbrengst ,het geyolg kan zijn yan eene meerdere ruimte tot rerwisseling der met suikerriet.te beplanten gronden« TJit ^e op pag. 502 i^deyerde taM ioch blijkt, dat hier bijna dma^ 'de gelegenheid bestaat tot ^ne yerwisseling, tegen slechts S^^^maal in Tagal en ruim 4dnaal in Gheribon. 33 Bii 8V; sv. 519 oUm^oifi0t.Mr kit 4» lidMeqfke ffttii d^ bofeuliiig f j« Buiker i# de verkragcu hoereelf hmA M^ km. h»i weikea dor Prt>lapfftinch<t id^ebui wi.gAi^tig geno^md wordtfo. ... JU CiieriboB took kebbea .w^ goxieti, d^l het fMUt Mri^kfHI ftldaiur gemidddd 7<> ^/» keeft g^m^at^t Tim het in bet sap auiwe^g gawigl^ van auiker, met .^ene gomiddelde kwahteit, gd^k •tMuide iD«t N^ 16.2:^ li&elfB wannoer men TjiMoek -er builen la»t» .mitboofde der vaar* fohiiniigk f<Mitiy^ opgaren osxiront d« bpeveel- kieid en bet gebalio wi baar sap* v.^rkrijgea ffii TOOT de 5 CiibridieA roim 71 7o< ...Ton Mnden T»n TagaH verkregen wq ook TMi on aesl^ fRbridken» ofwboan aieb daar* ^aittt bairoBd. Tjiopiat^. vaar bl^kbanr leer doobi gowoHfit vai^ eon i^eoiiddeld van d7 Vi Vo- Yfaor dodite Pekalonganaobo flBibriekon v^ do ToorkaMo kolom dor * 3^ taholf daartoo b«Mrekk«l9k» ooa gomMdeU aaa s«n «]eobts 61V»*/«« .Zplfa. ataai WonotNTiogo^woiko &« briek. blpbaar bet- bests van de drie beeft goweikl^ aiat mbb gelqk met bet gmaiddelde der twee andere gewjosten* ; Wei is do gemidr delde. kwaliteit . der ia Pekaloogan goprodn* fseecdo saikov iettf bfooger dan dio van' Cbed* bon dn Tagai; jasar dit doei bet OQrdeol om* tettii bet wtrkm der Pekaloaganficbe iu€it gtt«- stigar iiitvfdUnt d^ar tocb in de drie bier l^ doelde-g^westen do g^ddelde kwaliteit der siuker jtiA beiwe^ tiissobea de nommers IQ OA 17» ea. bat ons uit de hierborea aange- Maldo broebar^ ¥«ui don> Hoog^eeraar Mvi^nxa gebbikon )Sy:.dat er in die beide nommers ea aalis ia bet n^NiAMr 18 bgua geoa venschil is m^t opxigt t^t da daaiiin aanwexige zaivere suikor. Wij konnon ]ra|i bet werken der Pekalongr anacbe fabriekon niet afaU^peni aonder nfg« netreferte ^t bet.,op pi^ 02 in eene noot in bet midden gebragte» betreffeude de daarb^ besprokeno brochure van den Heer tav Blox* mESTaxHi terng te kopsn op.de dear door ona gedaoe Traag« of de in die, laatste jar en to^er nomen produktie vsd Batang, •— de iabrieki vaarvande 8c;hriJTeE eigaaaar is geweest) -— vol £00 seer aan de door bem b^ d^t^gescbrilt aanbovolen wijza;Tan beplanting.moest vorden toqieschreyen, a^ wel daarmm, dat de iabriek be: tor b(|goi^ ;te ▼erken. -— OniteS^ t^beli, betreflkndo de Peki^lpD0snsobe (abriekeai le?ert bet bew^ dat die vrimg niet gebeel iiiVda. lucbt g^r^ poi| wm; oC Milder ee^igen/grond i^erd ge^aan. . Saamit tocb blijkt, ,dat ^t werken van £a^ tsfig voel to vens^bon overlaaty en dat bare produktie p^ b^nw tbi wf^. 2?poger bad.k1^l- 9«a l(W* fpnd^ dat dd d^or bw yerkregofi bQe?eetbeid ^ fni$i :4(m opkde kafi .bad bp* boeven te vermeerderen, indien aij in 1859». in stede . van sleobits 65 % ougevfier 79 Vo ^^^ het in bet sap . aajawe^ig gowigt van suivere sniker bad gonaakt^.gel^k dit g^middeld dporde Cbeobonscbe en Ti^sJscbe tabriekon isgeschied. In bet speoiale geval van de fabriek Batang bostaan buitendien nog andere bijsondorheden, ten bewyzoy. dat de door den schriiver aango^ prezen od, /zoo hot sebijnt, op Batang in too^ passing, gebragte beplaating Weinig, zoo iots» op die booger^. pfodnktie van inTloed ia geweeaC In bet oogs^aar tocb van 1856, -« dus 8 jaren vroegor dan dat van 18$9, waartoe onza tabeUon ziob bepaioni -*- bad Batang 8S»819 kaDnen sap per. boaw» dat ia 888 kannon of 3Vt V« niader dan ia 1859. **- DMiontegoa bedroeg in 1856 de prodaktiB per boav 80.il pikols» dat is 8.81 pikola of ruim 11 Vo muidor dan. in, 1859. In. 1856 mnkte Batang ^n pikoi sniker ym 75j0.ii kannea sap van SJ'', en in 1859 van 694.48 kanncn van 8,5'' Bjuuia; weabidve bet bi^kbaar is, dat, soio er vooruit* gang beoft plaats gehad, .die bgna, gebeel op rekening yan bet werken der fabriek zon moe- ten gebr^kgt! vprden» .-— Maar aelliB is, altfaaus voor de beide hier bedoelde jaren, de vooruitr gang meer sch^jubaar dan werkel^k; want in 1856 had Batang 78.62 ^/^ van bare produktie aan suiker l^**. 16 en dsarbovon, on in 1859 sleobts 65.10 %. Daaniit biijkty dat, terwijl Batang in 1859 voor 66n pikol saiker 7Vi Vs sap minder dan in 1856 heeft noodig gehad, zij daar tcigoiiovor in 1859 ook 17 Vo minder, dan in 1856, aao superioaro aaiker beeft gekrogen. Wti bebb^ bij dit.bijzopd^r geval iels lan- ger atilgest§an, omdat bet ons voorkoait, geli\jk dit ook later misachien. meer .dan eons aai biijken, dat men dikwijls genegen is, om redo- nen voor het eon of ander te soeken, waar ze niet te vkdbn' z^n,' eii Yobrbij te zien, wat voor d^' hand ligt en 'door feiten maar al te sterk spre^t'. Pe bijzonderheid i^t Wonopringo, met eon aanplant van 70(^ boaws, in 1859 bet voor- doeiigstogeworkt en eene produktie van ruim 48'/4 pikols pes bouw vezkregen heeft, tegen 3074 pikols voor Serag^ on.34Vi pikols v6or Batang, van welko boido fitbrioken do aan^ plant 400 bouws voor iedor beoft bedragou, toont ook bier aan^ dat de bewering, dat in den regel kleiue ondememingen voordeeliger werken dan groote, niet opgaaC '); terwijl^ « ') Of men zoa ds voorde^iger prodiUciaa van 'Woaopringo daaraan moetcn willen toetcbcjijvea, 33* 516 8tJ. golqk Wy 180^ opgimerkl habben, 4» roor- deeligste resnliaten in eene groote mate af« bangen fan de al of niet Tol<toende oapaciteit der fabrieky Tan eene mime yoomeiiing in al vat er Tereischt wordt voor eeaen geregeU den gang der werkzaambeden, en bovenal van eene doeimatige inrigting dex fabriek en ▼an een beboorligk toesigtv vaardoor or zoo vainig mqgelijk Terloren gaat ^). Sn bet is waarschijnlijk, dat W.onopringo, vaarvan bet kontrakt in banden is Tan de fbktarij der Iloderlandscbe Handelmaatscbappij, in geen« Tan die-opaigten voor eene eakele fabriek -op Java onderdoet, althans befaoeft onder te doen, OTerigena verdient^ het c^mevkiag, dat» Tan bet drietal oodernemingea in Pekalongan, juiat Toor Wonopriago de tbetrtding is geveigerd tot de suikerregehug T-an I860. Bemst di« weigering op de oyeriuigingy dat Tan die re? geling uiets dan yerlies te wscbten b, of op de meening, dat bet in den werkkving der laktorijy in wier banden bet kontrakt is OTer- gegaan in yerevening Tan eene groote Bobuld> tordering, die zij teft laate Tan den Torigen eigenaar had, niet eigenaardig ligt, om zicb in cttlke ondernemingen te stekeo, •— of welligt ■ J ■■■»■ II Km flat bij die fabriek Ae suiker in k'chtledige pannen wordt afgekookt, terwijl dit b$ de tvree andere Ibbriekea in .open pannen gcachiedt, hoeseer het oils .toeseh^ii^ dat het verkr^gen eener hoogere pfodtiktie do9r het af koken in lochtlicdige pannea no^ geene ten voile bewesen zaak is. « . In . 1862. bedroeg it totalei prodnktie ran Peki^ longan 5^894^ pikola, waarrai^: TiK>r Wenopriago. ...... pikola 87J9S.92 » Sengi 11,540.97 . JBatang . . , 15,C00.^ dat 18 per bonw: Toor Wohopringo ..•..•• pikoU 89.75 , Scragi . , 28.86 „ Batang' . . ' . 38.75 Men ziet daaruiti dat, Ikoezeer bet c\jfer der prodnktie tan* Batang merkiel^k is toegenomen en dat yaa Wonopringo zeer nab^ komt^ desalaatote iabriek toch nog bovenaan ataat. ') Wq irillen datrmede de nogeiykhteid niet onlkennen, dat bQ eene redootie Tan den saaplant van Wonopringo tot op de helftib^v. Tan da to* genwoordige nitgestrektheid, of dat b^ eene ver- werking van dien aanplant in twee £abriekea, ieder behoorl^k ^n voldoende ingerigt, de resnltaten niet "beter zouden kunnen wezen; maar in zoodanig geval londen die betere resnltaten het geTolg welligt z^n ran omatandigheden, die met de bereiding yan sni* ker idt het sap aieta gemeena behoeyen te hebben. op beitto 4ie fnmAmt Saaraitepa i|m da kontraktasteD toot. Sengfi en fii^ng» 'welka beide ondernemiagtn tot dus top slacble sakea hebben genaakt, en wier xekanuig due aiai gunstig kaa ataan, tot die regeling aanvankelyk toegetreden, doeb hebben aij later verklaardf de Toorfpaarden dier regeling onmogeliQk m haar gabeel tekunuenaaofieiaeit. De rgstproduktae in FekalongaAi boeieef daarin eenige yerbetering aebijnt to komen^ yerkeert eohter nog in eenen soo ongaMtiges toestand, dat^ tenaj de opbreikgst yan de m* wah's der snikerrietplantende beyolking daaiop eene nitaondering mogt maken, da suikarbol- tttQr, waaryoor de bevoiking in da laatate ^aia jaren gamiddeld /102 J8 p«c boaw aan plaat^ loon beeft genotea, lelii aa aftvek d« laad^ rente .en der koateni die i$ yoer die tadtr te oiaken beeft, waarsohijnlijk Tooffdealigar moet ziju geweeet dan bare eigen /Muii-kiiltiMir. Wii behoeyen eyenwel aiei te doen opaerkekif dal dit meer yoordeelige dier snikmrkultttur. ieta aoeidenteels is, dat niet uit den aard der aaak Toortvloeit, «— alsof in ieder geval bet i^»tioon» zoo als het tbans berekead en yan de result taiwn der fatNrieken afbankel^k gesteld wordt^ bq eene niet grootere prodnktie, dan die- bif de Pekalongaasebe fiabrieken wordt yerkregeni per M opweegt tegen bet yoordeel der jMwff kultuur of yan de tedty an tweede gtfwasaeli, «^ maar bet gevolg is yan of in yecband ataal tot omstandigheden, die op^^de Pekalongamobe /Mfc^Hkaltanr eenen seer ongunstigen inyloed hebben- gehad; weshalve, zoodra die omstandig- heden eoUen hebben opg^hovdeD, en de-eigen knltnur der beyoUdng gaandeweg weder in eenen meer gnnstigen en normalen toestand zal cijn gekomen, alsdan eene yergeligking yan het betrekkelijk yoor». of nadeel der saikerteeli tegenoyer de eigen knltnnr der beyolking eerst mogelijk is, en waarsoh^nlijk niet tell gnnste der snikerkulttinr zal of kan nityallen, zoo lang deze althans op geene betere resnltaten heeft te wijzen. De teelt yan smkerriet en fabriekmatlge bereiding yan sniker nit het sap, geheel yoor partikiiliere rekening, dat is, bniten eenige oyereenkomst met het Gonyemement, scbijnt in dit gewest alleeii pbnts te yinden op bet land Bimbang, betw^ als woeste grond ter ontginning door bet Goayemement in hnnr is afgestaan aan wijlen den Heer HKaDSB* SCHEB en sedert aan agne erren ia gdraaMo. Be tiitgestrektbdd der op dat knd met sttikerriet beplanrte' relden bedraifgt Tolgena opgaaf ongeyeer M0'boaws,eii de prodoktie sv< 517 giiiHtirt •M^ak'^SO inkob ptt'bonw; faetgeen rer bemden' de prodvkiie otaat der op kon- imkk iMt hflt GkntTenramant wcrrkende* Beka- longAMohe ' ondernemingen. — 0w mindere prodnkfie adajtrt' i» moeten worden gesocht Tooroen^ dsniii, dit em. Mangrgk gededte van don «Mpbuit, Velgeos seggen ongeYeer de beift» op doellile Btoelen w(mit aangehoitden, telgeen ^i^- ifl aaiimerking^ neaiende den aard d6r gronden op Java, als Biet voordeelig be- sohowvta; im is de tweede pkats daarin, dst daobtB aen geiing gede^e Tan den aaop^aiit geacluedt'op salrah'ft en dttft het grootste ge* daelte op lio6ge, toot inigatie osgeacfaiite gRMtden, waacop de bepUmting in Maart of April ironH beweriest^igd, ten einde Tan de aMaii nog vallende regena pariij te trekken Toor ket jonge plantsoen. Voor eeiien be* hoorlijkaii gvoei der plant, welke alaoo groo* tmdeeb godnr«ide. den droogen tqd moot plaata bebben* kan do doelnatigbeid ook daav- ▼an weUigt in twqftd worden gettokken. -— De beraidi]ig< der auiker geaoiiiedt er op do ond6k w^, dat'is uitdamping en afkoking in open paBMbk Met' bet jaar 18&7 is Toorts ten einde ge- loopen eeii' mede m dit gewe^ bestaand huur- kontrakt van woeaten grond, genaamd Tagal* 'J^wet of KlidwBg, waarop suikerriet ter uit- gaatrektbeid van 180 bouwa^ tiagenoeg op* den- zalfdan Toet ala opt Simbang Werd geteeld. De bereiding der sniker. geachiedde mDde op de onde wijze en de prodoktie bedroeg ongeveer 17 pikolB per bonw. Samarang. In dit gewest beeft men rier in kontrakt met bet GouTemem^t staande ondernemingen, die alien gelegen sijn in bet regent8cba|> Kendal, te weten: Po^oe, in bet distrikt Ferboean, met eenen aanpla^t van 500 boaws; Gemoe, in bet diatrikt Troeko, met eenen aanplaut Tan 500 bouwa; ^ipiring, in bet distrikt Kendal, met eenen aanplant Tan 600 bouws en Kali Woengoe, in bet distrlkt Tan dien naam, met 500 bouws. De opgaTo der nitgestrektbeid, die te zamen bedxaagt 2,100 bouws, is Tan bet jaar 1868, en blijkens den Akumak voor KederkMdieh Indie Tan 1864 is sj op dat dijfer gebloTen. Bij eene inzage OTenwel Tan de tabel N*. II bespeart men, dat de aanpbtnt, welke in 1857 mede 3,100 bouws groot was, in de Tier daar- op volgeade jaren suocessiTelijk is Terminderd tcft 1^800 bobwsi en toen in 1868 weder op de Torige boogie is gebragt. Die Termindering* was^ gelgk eldets, ook bier tet gevolg van de betoogde wenscbelijkbeid, om de aanplantingen der fabiieken in bet belang der bevolking soo veel mogefijk te Teduceren tot eene uitgestrekt- ' held Tan 400 bouws* Zoo ergens, dan mbgt- ten aanzien der fabrieken in Samarang, waar, gelijfc obse tabel N^ Ilia aanwijst, gedurende sea ja^m eene gemiddelde produkiie is ver- kregen Tan SO'/) pikols per bonw^ soodanige maatregel wel in aanmerklng komen ; te meer, omdat, bi| eene aandacbiige inzage Tan de aangebaalde tabel, met uitzondering van bet' jaar 1862, eene zeer opmerkelijke Termeerde* ring en Termindering der produktie om bet andere jaar is waar te nemen ^); zoodat bet niet onwaarsebijnlijk is, dat, juist wegens den' te grooten aanplant d^ ftibrieken, daarvoor om bet andere jaar Telden moeten worden ge- b^igd, die TOor de teelt van bet suikerriet minder gesebikt zijn; terwijl dsarbij nog komt' onvoldoende rerwisseling Tau gronden. Uit de monogiapbien Tan de verschillende fabrieken, gelcTcrd ten" dietjste Tan bet in 1857 afgeloo- pen onderzoek, blijkt, althans ten aanzien van dit laatste punt, dat, boezeer de sawali's der suikerrietplajatende bevolking in Samarang eene uitgestrektheid hadden van 22,114 bouws, niet ') Wannwr men de prodaktid Tan oen drietal jaren voor het door ona gekozen tijdvak nagaat, daa ziet men dat die afwisseling ook toen heeft plaats gehad. Yolgens de regeringsverslagen be- droeg de gemiddelde produktie per boaw: in 1854 ganstig pikols 27.87 M 1855 ongonstig ,, 19.46 „ 1856 gtmatig » 33.98 en Tervolgens van het door ons behandeld tijjdvak: in 1857 ongnnatig pikols 24.90 „ 1858 ganstig „ 86.50Vi „ 1859 ongunstig ^ 27.-* » 1860 ganstig , S4.72Vt J, 1861 ongunstig „ 30.69 Het is Tooral b^* de ongunstige jaren, dat men eene Toortgaande verbetering bespeart, te weten: in 1856 pikok 19.44 » 1857 „ 24.90 « 1859 27.— . 1861 . 80.69 Ligt daarin iets bemoedigends Toor de Samarang- sebe soikerteelt, in bet meer stationaire daarente- gen der prodaktie in de gnnstige jaren, voor zoo ver bet werken der fabrieken daaraan geen sehald beeft, is naar ons inzien iets ongmistigs gelegen. 6ia STT; maer Saii $JM7 boovs toot de sftikeiteelfr wBran ft%woiiderd, weshalTe bij eenen aan- plant ran 3,100 bouws er niet eens gelegen* heid was roor eene driemalige yerwisseling. Wcl blijkt hei vit diezelfde monognphien, dat Tan de gronden dor be^olkiiig eene uitgeatrekt- held ran niet minder dan 1S,269 bonws ala Toor de snikerteelt geaelukt wordt geaebt* maar Termoedelijk heeft men, ten eiade da^ leeda BOO aanzienlijke aanplantingea der Terachillen- de onderBemiagen niet ad te ver van do £&• brieken te doen bewerkstelli^n, ^an die groote uitgestrektheid gescbikte gronden geen gebmik knnnen of willen maken. Wq beboevea wel niet te doen opmerken, dat^ bij eene Btrenge Tasthooding aaa bet beginsel, om door elke anikerrietpUnteode dessa too reel mogelijk op hare eigen grondeA, du9 in de nab^heid barer woningen, te doen planten» het benutiigen Tan alle Toor de teelt gescbikte gronden de moeijelijkheden en de koaten Tan bet riet- transport niet weiitig sou yersw^ren i). <) Sen groot gedeelte dier Toor de luikerteelt geschikte gronden ligt meer snidwaarts, digter bij het gebergtc, en das hooger, zoodat hettraoft- porteren van het riet vandaar ntar de lager gele- gen fabriekefij afgescbeiden van den grooten afstand, door wel niet onoverkomeljjke, maar toch groote bezwareD. Yoortspmitende nit de gesteldheid van het terreia, niet woiaig benoeyemkt en koatbaar gemaakt ion wordoD. in Terband tot hdt wp&MguMd iMtf«t bet bi)Eoadere apmiirkiiig, dai' in bet jaar ISdS, toen, Tolgena. de door ons waargeao- men geregekie Afwiaseling, eene boogtee pro* duktie aan de beort kg, pj integeadeel bene- den die Tan 1861 is gebloTcn, en wvamhijnlqk. is de oorsaak Tan dit "•*- indlen wi} bet mo noemen mogen ^*- onregelmatig Terschijnsei ie Boeken in de bqaonderfaeid, cbt jviat in dat jaar de aanplant weder is gabragt.al^ de nit- gestrektbeid Tan T<Sdr 1868^ en meaditvaar- sobijnlijk niet heeft kviiBen dom xonder weder- op minder gesebikte grondbn te plaaten. A^escbeiden bterTan komt het ofia toot, indien althans de opgaren bmtrent de Terkre- gen boeTeelbeid. sap en de zwnatte er Tan Tertronwen Terdieaen, — dat de ongnastige produktie ook en .Toor geoi gering gedeelte meet worden gebragt op rekeaing der fabrie- ken eeWe, waarTaa bet werkea in dat geral Toel te wenschen orerlaat. Wij hebben daarTan weder een drietai tabellen' gemaakt; waarbtj wij ons, om de reeds Term elde radenea, heb- ben moeten bepalei^ bij bet jaar 1899, hoe* zeer dat jaar ongelnkkigerwijs niet behoort tot de TOOT de'Samarangsche'miikerprodnktie ganstige jaren. In aekeren idn is bet eTevwel onverschillig, of wij bek gnnstigftte dan we! b«t ongnnstigsie jaar nemen, dear de bedcMding dier tabellen sleohts is, om aan tetoonen, dat Tan het iianweage sap niet aoo Teel is gemaaki, als mogelijk zon sijn geweest. I* • < ' OK I • i; su. 610 o •< 00 M H as <4 8 9-1 .1 p-l p •• s ^ 1 & 5 H p O M 00 8 3^ * • "8 CO • ;s I ill !ooo (N <B4 • • • _f Iss Is %CO^ CO IS CO O 3S f d o A— * OS'S l^ or s IMS eo I 1 I eo 9 to eo • • • • (Meo<ou» ^,00 eo kO ^ U3 OO 30 SS'ijSd s 8 ) OlCOb* kP ak0«Q«O «A CO O OOCk miA Su||vui «N §§s CO "ntCO ^^ eoio-^t^ OO 00 09 00 •mn 09p QVA mail ii > 0 ^ 85 c4 ©•f-ioo 3 kA eo eo OO r * * * S • • • 8) • • • 9 IJ^ J &;« S •fli»'T3*9 a9 0«fc^te p-«o> -^^ • -• • • io -^ le «o « *** ft % % M' Si ko OO ^ «^ « .3 .SP {t^ 1-1 CO i-i o» co» *oco ^9 & Ji 5a tf ^ 2 >9 o 1^ s T" 7^ 2'S «§. ^T» ^^ ^v* ^^ C0<«09M • • • • o«eocp«o o«o»ob -^ M t>.^0» QOeou» ^ 0» 00 SO _•» • • » I, It 1.9 I 19 • • • • - <»oo«oeo b^^QOO* t» « * M ^1 oCislM 8) Hi ill .S (« ■^0^1-4 -^Jt o« ^.■, '^ 00 eo»-< O. O. OoTooo ^3 ••« i s eo eo 530 SD. Het getal dageD, door de (^marangsclie fa- briekeu aan de vermaling vau bet riet boat-eed, laat over het algemeea uiets te weuschen over. Alleen is Gemoe ^n k twee ^cekea knger daarmede bezig geweest, dan wij daarvoor wenachelijk achten. Aan die spoedige verma- ling is dan ook waarschijulijk te danken de opgaaf van een yrij hoog gehalte yoor het sap ; maar eene andere yraag is heti ol Jiet krac^- tig persen van het riet er niet onder geledan haeft. Het verdient althans eenigzins de asn- dacht,, dat Gemoe, welke fabriek het langste met de vermaling bezig is geweest en gemiddeld niet meer daa 6,d00 bossen riet per etmaal heeft vermalen, per bouw en per boa suiker- riet meer tep heeft ge)iad dan de' drie andere iaibrieken, die ieder gemiddeld ongeveer 4»000 boasen meer per etmaal te vermaien moeten hebben gehad. — Yooral is -de genuge hoe- veelheid sap per bos ten aauaen van l^lpiring zeer in het oogvaUend, te meer -nog, omdat, volgens de gepubliceerde stiikken betieffende het onderzbek naar de auikerkultuiu; men b^ de genoemde fiabriek mel 1857 eenen aanvang dacht te zoUen maken met de vermaling doer stoomkracht, en faier dfu het geringe rende- ment aan sap niet kanjirorden toegeocfareveu aan gebrek aan water voor hpt waterrad. £ij gemis van* zoo yedi gegeyens* die anders tot eene keoordeding in ttaat zof den kunnen stel- len,^ zoo als omtrent de soort en het gewigt van het riet als ook hef gewigt aaa cmpas na de persing, wagen wij.liet |iiet hier meer te doen dan op htt feit zdf te Krijzeir^). ' £r zijn evenw-el tw€b bijzondwifidea, die, naar het qns voOfkomt,-Met feterk pleiten'voor J *) Bij .eeae redeljike parsing van het riet moet mea vaii' het -gewigt aan ricf lo'ijgen minttenB 68 % aan- sap, jLur hoogstensISS % aan oii^tu, Neemt men daaitb^ in aanmerking dat lOO^annen aap van 10^ gehalte wQgen ongeve^ \ffl^ Ke Jerlaud- •che ponder dap moet het gewi|^t-van 6.64^ Jiaaiien •ap van }S^ in de. fabriek T^ipiriiig gemiddeld van een boB lietFerkQcjjin,^ nagenoeg 7.12 Nedeclaadiche poaden bedragen. Tertegenwoo^igen die 7.12: Ne- derJandteha pondea gewigt van isap 68 ^Jq van het gewigt aan riot, dan -kceft een bos van het solker- riet van Tjipiriog in 1869 gemiddeld niet meer g^ wogei} dan 10 Vi Nederl^ndsche^pon^ep of ongeveer Sl^onde ponden. 