Bijdragen tot de taal-, land- en volkenkunde
Bij de volledige onzekerheid, waarin wij verkeeren, omtrent de wijze waarop 7, di en ni zich uit éen wortel ontwikkeld hebben, kunnen wij geene gissingen daaromtrent tot grondslag van verderonder zuknem maken. Gelukkig is dat ook niet noodig; voor ons doel is volkomen voldoende het vaststaande feit: = di (di) in betekenis. Als locatiefwoordjes duiden ze vooreerst het »waary! aan; en »waary wordt ook gebezigd om het „waarheen» uit te drukken. Het is voldoende hier er aan te herinneren dat ¢ en di in onze taal overgezet mogen worden met te, toe; vgl. Engelsch to. Wanneer men het in toe, to liggende begrip uitdrukt door een werkwoord, dan bezit onze taal daarvoor het werkwoord gaan of loopen. Men kan dus zeggen, dat toe, to in een werkwoord omgezet oplevert » gaan”, en omgekeerd dat „gaans in den vorm van een voorzetsel overgebracht, wordt toe, te, to. Vandaar dat het zoogenaamde tusschenwerpsel toe! feitelijk als imperatief gebracht wordt vanogly "Gegen völk, en tevens van "doen" in" 1 Hierbij sluit zich aan ndi, waar?; en uit het vraagwuord ontwikkelt zich de Ontkenning di (di), in sterken vorm dai (dei), die in waarde gelijk staat met het werdubbelde didi (met klankafwisseling diri, dili). OUDJAVAANSCHE ABSOLUTIEVEN. DOOR Da. H. KERN. Deze benaming wordt hier toegepast op zinsbestanddeelen welker syntactische waarde door geen vormverandering wordt aangeduid. Ze komen voor: 1. als ondergeschikte gezegden in volzinnen met een ander hoofdgezegde; 2. als de plaats innemende van een hoofdgezegde, met uitsluiting van de gevallen waarin naakte stammen als imperatief dienst doen, alsmede van constructies met an, "n, yan, yar e. dgl., welke hier buiten behandeling blijven." De absolutieven van de eerste soort komen, ten opzichte van derol die aij in de woordvoeging spelen, overreen met de Skr. absolutieven op twÂ (of ya), of met het deelwoord van den aorist, actief of onzijdig, in het Grieksch; ten deele beantwoorden zij aan den Indischen locativus absolutus en den Latijnschen ablativus absolutus. Zulk een absolutief, al of niet vergezeld van een lijdend oder verkorte bijzin, strekende tot nadere bepaling van hetgeen in den hoofdzin gezegd wordt. De abealutieven der tweede soort missen in de Indogernaansche balen hun tegenhangers. Wel bezitten wij — en in zekere mate ook bet Ouctindiach — een middel om hetzelfde uit te drukken als wat in ‘t Qudjavaansoh door den naakten, tevens naamwoordelijken  voorgaande poeh over den imperatief vermeld zijn. Beginnen wij met voorstelen voor emaijelijge absalutieven. Im AW. 164 leest men: atha loliwatsteocika Katan ¢ataraban (of: ta taraban) 1 sa-den mthwng wuruh; hetgeen meu aldus zou kunnen vertalen: ar eere Hy clave voarbij was, kreeg (of: toen kreeg) hij het grensaelrtal (abe ober serena) van't verblijf dee vijande in 't gezichts 1. In brek getemmenmgserdelend Kwan tu 9 gendoht. OUDJAVAANSOHE ABSOLUTIEVEN. 45 het Skr. zou het het heteten: athâtikramya sa tatra dargo-pÂntyâni (of upÂntyam) ripuniwâsasya. Het Latijn zal in een soortgelijk geval het verleden deelwoord van een deponens bezigen, wanneer zulk een werkwoord met de vereischte beteekenis beschikbar is; ook wij zouden desnoods kunnen zeggen: ven daar voorbij zijnde, kreeg hijr enz. Een tweede voorbeeld van een onzijdig absolutief levert Sutas. 108, b: lumpat sang wira mantrî téka hulu nikang sâmajùnung ging de manhafte Mantri er schrijlings op zitten en riep hoera!y; in ‘tSkr. Aplutya sAmajasya mastakam adhyarohan mantriwira unnadan. Wij zouden ook, zonder noemenswaardig verschil in de beteekenis, kunnen zeggen: „met eenen sprong befreikte hij ’t hoofd van den olifant, op wien hij schrijlings ging zitten”, of „met eenen sprong ging hij zitten”, of „met eenen sprong ging hij zitten”; het bijwoordelijk „met eenen sprong” hetzelfde uit als “door te springen”; beide, door en met, duiden eenen instrumentaal aan, en reeds uit den vorm der Skr. absolutieven op twâ blijkt, dat bij voorkeur een instrumentaal dienst doet als absolutief. Dezelfde naamval heeft tevens zeer dikwijls de waarde van een bijwoord van omstandigheid. Trouvings ook in onze taal is dit geensz ins ongewoon; „met macht, met liefde; met genoegen; met namer e. dgl. zijn bijwoordelijk instru- mentalen. In 't Oudjavaansch wordt de bijwoordelijke instrumentaal meestal eenvoudig aangeduid door den stam eens substantiefs. Ook het absolutief van de eerste soort voegt aan den zin eene bijwoordelijke bepaling toe, en wel eene dusdanige die gewoonlijk met behulp van met, door of bij in ‘t Nederlandsch, van by in ’t Engelsch kan uitgedrukt worden. Wat het Nieuwjavaansch aangaat, zou men haliwat in de zooeven aangehaalde zinsnede kunnen weêrgeven met mrdags. Hoe licht nu de begrippen „met, bij” in “nay overgaan, blijkt genoeg uit an hom eg e. dgl. aan ieder bekende uitdrukkingen. Het is schier overbodig hieran de opmerking toe voegen, dat een volzin met een absolutief der eerste soort opgelost kan worden in twee zinnen, die door en verbonden zijn, tenzij men een bij- woordelijken bijzin verkiest. Willen wij den geest onzer taal geen geweld aandoen, dan moeten wij wel in verreweg de meeste gevallen tot zulk eene oplossing de toevlucht nemen, en van het huidige Javaansch en Balineesch geldt in zekere mate hetzelfde. Vandaar dat de woorden atha haliwat sira enz. in de Balineesche tusschen- regelige vertolking luiden Kooy ereterengeanen, d.i, toen hij voorbij- OUDJAVAANSCHE ABSOLUTIEVEN. DOOR Dn. H. KERN. Deze benaming wordt hier toegepast op zinsbestanddeelen welker syntactische waarde door geen vormverandering wordt aangeduid. Ze komen voor: 1. als ondergeschikte gezegden in volzinnen met een ander hoofdgezegde; 2. als de plaats innemende van een hoofdgezegde, met uiteluiting van de gevallen waarin naakte stammen als imperatief dienst doen, alsmed E van constructions met an, on, yan, yar e. dgl., welke hier buiten behandeling blijven. De absolutieven van de eerste soort komen, ten opzichte van de rol die zij in de woordvoeging spelen, overreen met de Skr. absolutieven op twÂ (of ya), of met het deelwoord van den aorist, actief of onzijdig, in het Grieksch; ten deele beantwoorden zij aan den Indischen locativus absolutus en den Tatijnschen ablativus absolutus. Zulk een absolutief, al of niet vergezeld van een lijdend onderwerp, kan beschouwd worden als een verkorte bijzin, strek- ende tot nadere bepaling van hetgeen in den hoofdzin gezegd wordt. De absolutieven der tweede soort missen in de Indogernaansche talen han tegenhangers. Wel bezitten wij — en in zekere mate ook bet Oudindisch — een middel om hetzelfde uit te drukken als wat in *t Oudjavaansch door den naakten, tevens naamwoordelijken stam geschiedt, doch dat middel bestaat in eenen eigenen verheffing of versterking van den klemtoon, niet in eenen bijzonderen vorm. Als voorbeelden van absolutieven der eerste soort volgen hier eenige plaatsen, ontleend aan dezelfde geschriften die ook in het voorgaande opstel over den imperatief vermeld zijn. Beginnen wij met voorbeelden van onzijdige absolutieven. In AW. 164 leest men: atha habha sirerika katon tataraban (of: ta taraban) i sa-bha nikang musuh; hetgeen men aldus zou kunnen vertalen: wen toen hij daar voorbij was, kreeg (of: toen kreeg) hij het grensgebiel (of: de grens) van °t verblijf des vijands in 't gezichts t. In HAVANA ABSOLUTIENNE. 45 Heeten: athâtikramya sa tatra dadarco-päntyâni (of upAantyam) ripuniwdsasya. Het Latijn zal in een soortgelijk geval het verleden deelwoord van een deponens bezigen, wanneer zulk een werkwoord met de vereischte beteekenis beschikbar is; ook wij zouden desnoods kunnen zeggen: ven daar voorbij zijnde, kreeg hijr enz. Een tweede voorbeeld van een onzijdig absolutief levert Sutas.  en riep hoera!”; in tSkr. Aplutya sAmajasya mastakam adhyarohan mantriwîra unnadan. Wij zouden ook, zonder noemenswaardig verschil in de beteekenis, kunnen zeggen: „met eenen sprong befreikte hij ‘t hoofd van den olifant, op wien hij schrijlings ging zitten”, of „met eenen sprong ging hij zitten”, of „met eenen sprong ging hij zitten”. Hier drukt het bijwoordelijk „met eenen sprong” hetzelfde uit als door te springen”; beide, door en met, duiden eenen instrumentaal aan, en reeds uit den vorm der Skr. absolutieven op twâ blijkt, dat bij voorkeur een instrumentaal dienst doet als absolutief. Dezelfde naamval heeft tevens zeer dikwijls de waarde van een bijwoord van omstandigheid. Trouvings ook in onze taal is dit geenszins ongewoon; „met macht, met liefde; met genoegen; met name. Dgl. zijn bijwoordelijk instru- mentalen. In ‘tOudjavaansch wordt de bijwoordelijke instrumentaal meestal eenvoudig aangeduid door den stam eens substantiefs. Ook het absolutief van de eerste soort voegt aan den zin eene bijwoordelijke bepaling toe, en wel eene dusdanige die gewoonlijk met behulp van met, door of bij in ’t Nederlandsch, van by in ’t Engelsch kan uitgedrukt worden. Wat het Nieuwjavaansch aangaat, zou men haliwat in de zooeven aangehaalde zinsnede kunnen weêrgeven met arten. Hoe licht nu de begrippen „met, bij” in nar overgaau, blijkt genoeg uit an hom eg e. dgl. aan ieder bekende uitdrukkingen. Het is schier overbodig hieran de opmerking toe voegen, dat een volzin met een absolutief der eerste soort opgelost kan worden in twee zinnen, die door en verbonden zijn, tenzij men een bij- woordelijken bijzin verkiest. Willen wij den geest onzer taal geen geweld aandoen, dan moeten wij wel in verreweg de meeste gevallen tot zulk eene oplossing de toevlucht nemen, en van het huidige Javaansch en Balineesch geldt in zekere mate hetzelfde. Vandaar dat de woorden atha haliwat sira enz. in de Balineesche tusschen- regelige vertolking luiden Ley esderengsanen, d.i. toen hij voorbij- OUDJAVAANSCHE ABSOLUTIEVEN. DOOR Dn. H. KERN. Deze benaming wordt hier toegepast op zinsbestanddeelen welker syntactische waarde door geen vormverandering wordt aangeduid. Ze komen voor: 1. als ondergeschikte gezegden in volzinnen met een ander hoofdgezegde; 2. als de plaats innemende van een hoofdgezegde, met uiteluiting van de gevallen waarin naakte stammen als imperatief dienst doen, alsmede V van constructions met an, 'n, yan, yar e. dgl., welke hier buiten behandeling blijven. De absolutieven van de eerste soort komen, ten opzichte van derol die zij in de woordvoeging spelen, overeen met de Skr. absolutieven op twÂ (of ya), of met het deelwoord van den aorist, actief of onzijdig, in het Grieksch; ten deele beantwoorden zij aan den Indischen locativus absolutus en den Latijnschen ablativus absolutus. Zulk een absolutief, al of niet vergezeld van een lijdendonderwerp, kan beschouwd worden als een verkorte bijzin, strek-kende tot nadere bepaling van hetgeen in den hoofdzin gezegd wordt. De absolutieven der tweede soort missen in de Indogermaansche talen han tegenhangers. Wel bezitten wij — en in zekere mate ook het Oudindisch — een middel om hetzelfde uit te drukken als wat in *t Oudjavaansch door den naakten, tevens naamwoordelijken stam geschiedt, doch dat middel bestaat in eene eigenaardige stemver- heffing of versterking van den klemtoon , niet in eenen bijzonderen vorm. Als voorbeelden van absolutieven der eerste soort volgen hier eenige plaatsen, ontleend aan dezelfde geschriften die ook in het voorgaande opstel over den imperatief vermeld zijn. Beginnen wij met voor- beelden van onzijdige absolutieven. In AW. 164 leest men: atha haliwat sirerika katon tataraban (of: ta taraban) i sa- bhA nikang musuh; hetgeen men aldas zou kunnen vertalen : wen toen hij daar voorbij was, kreeg (of: toen kreeg) hij het grens- gebied (of: de grens) van °t verblijf des vijands in ’t gezichts !. In 1 Kig.: het grensgebied kwam in 't gesicht, OUDJAVAANSOHE ABSOLUTIEVEN. 45 het Skr. zou het heeten: athâtikramya sa tatra dadarco- pÂntyâni (of upantyam) ripuniwâsasya. Het Latijn zal in een soortgelijk geval het verleden deelwoord van een deponens bezigen, wanneer zulk een werkwoord met de vereischte beteekenis beschikbaar is; ook wij zouden desnoods kunnen zeggen : ven daar voorbij zijnde, kreeg hijr enz. Een tweede voorbeeld van een onzijdig absolutief levert Sutas. 108, b: lumpat sang wira mantrî téka hul nikang sâmaj ånang sâmaj ånang gesprongen te zijn, ging de manhafte Mantri er schrijlings op zitten en riep hoera!y; in ‘tSkr. Aplutya sÂmajasya mastakam adhyarohan mantriwira unnadan. Wij zouden ook, zonder noemenswaardig verschil in de beteekenis, kunnen zeggen: „met eenen sprong befreikte hij ‘t hoofd van den olifant, op wien hij schrijlings ging zitten, of „met eenen sprong ging hij zitten, en en. Hier drukt het bijwoordelijk „met eenen sprong hetzelfde uit als “door te springen” ; beide, door en met, duiden eenen instrumentaal aan, en reeds uit den vorm der Skr. absolutieven op twâ blijkt, dat bij voorkeur een instrumentaal dienst doet als absolutieven op twâ blijkt, dat bij voorkeur een instrumentaal dienst doet als absolutieven. Dezelfde naamval heeft tevens zeer dikwijls de waarde van een bijwoord van omstandigheid. Trouvens ook in onze taal is dit geenszins ongewoon; „met macht, met liefde; met genoegen; met names e Dgl. zijn bijwoordelijk instru- mentalen. In ‘tOudjavaansch wordt de bijwoordelijke instrumentaal meestal eenvoudig aangeduid door den stam eens substantiefs. Ook het absolutief van de eerste soort voegt aan den zin eene bijwoordelijke bepaling toe, en wel eene dusdanige die gewoonlijk met behulp van met, door of bij in ‘t Nederlandsch, van by in ‘t Engelsch kan uitgedrukt worden. Wat het Nieuwjavaansch aangaat, zou men haliwat in de zooeven aangehaalde zinsnede kunnen weêrgeven met aarden. Hoe licht nu de begrippen „met, bij” in „nar overgaan, blijkt genoeg uit aa hon qeg e. dgl. aan ieder bekende uitdrukkingen. Het is schier overbodig hieran de opmerking toe voegen, dat een volzin met een absolutief der eerste soort opgelost kan worden in twee zinnen, die door en verbonden zijn, tenzij men een bij- woordelijken bijzin verkiest. Willen wij den geest onzer taal geen geweld aandoen, dan moeten wij wel in verreweg de meeste gevallen tot zulk eene oplossing de toevlucht nemen, en van het huidige Javaansch en Balineesch geldt in zekere mate hetzelfde. Vandaar dat de woorden atha haliwat sira enz. in de Balineesche tusschen- regelige vertolking luiden Kor ers er any enen, d. 1. toen hij voorbij- ging. Men vergelijke ook eene Maleische constructie als särta iyd datang, doch Javaansch aaan bh el eg any. Het absolutief van niet-onzijdige werkwoorden, d.i. van alle die een voorwerp bij zich kunnen hebben, heeft eene passieve betee- kenis; een daarbij behoorend substantief is dan het lijdend onder- werp. Bijv. sÂmbut crînrpaputra Qala winaweng âkâga 46 OUDJAVAANSCHE ABSOLUTIEVEN. Sutas. 113, 6, hetgeen vertaald luid: vna den vorstenzoon Câla ge-grepen te hebben, voerde hij hem mede naar ‘t luchtruim, of, wanneer men den volzin oplost in twee zinnen: hij greep den vorstenzoon Câla en voerde he: mede naar 't luchtruim. In ‘t Skr. zou dit volgens de meest gewone constructie heteten: „crépapu-tram (Câlam grhîtwâkâcam) ninfya. Volgens de regelen omtrent het gebruik van actief en passief en passief, die, zooals bekend, in de M.P. talen anders en veel fijner zijn dan in de Arische, moet de prins, die hier het onderwerp der rede is en voorgesteld wordt als iets ondergaande, een gezegde in passiefvorm, winawa, bij zich hebben. Dewijl nu de persoon, die de handeling, in sâmbut opgesloten, ondergaat, dezelfde is als het onderwerp van winawa, moet ook sâmbut als een passief opgevat worden. Lost men den volzin in twee zinnen op, dan zouden de gezegden natuurlijk wezen sinâmbut en winawa. Een ander voorbeeld uit hetzelfde gedicht, 108, a, luidt: sâm m but sy Amogha sÂmpun pinanah ika tikél de nikang gatru, d. i. nauwelijks had hij (het wapen) Amogha gegrepen, of het werd door den vijand in tweeën geschoten. Van denzelfden aard is AW. 43: wwanten mafumbana pudak ginurit-uya putra!, nd& suswasuswani kinol-nya, hanan liningling; d. i. eene andere (onder die vrouwen) kuste eene pudakbloem, die een kind moest verbeelden, dat nu eens telkens aan hare borst gelegd en door haar omhelsd; dan weer (vriendelijk) aangestaard werd. Hieruit leeren we tevens, dat van de afgeleide woorden op # in ‘t absolutief, evenals in den imperatief, de vorm op 2, niet die op an gebruikt wordt, en in zooverre kan men niet als regel zonder uitzondering stellen, dat de imperatief en absolutief den substantiefvorm vertoonen: de regel geldt alleen voor de niet met 2 en akén afgele ide, of will men samengestelde! stammen. [nusschen mag er aan herinnerd worden, wor- 1 Zoo lees ik met de Balin. vertaling voor Partha. Zoo men dit laatste wil be- houden, moet men er den sin aan hechten van kleinkind van Prtha.» 3 Als wij in onze taal aandoen, bezien, e. dgl. samengestelde werkwoorden noemen, is er niet de minste reden waarom wij op de MP. op ís en akén niet denzelfden term zouden toepassen. OUDJAVAANSCHE ABSOLUTIEVEN. 47 den, dat in ettelijke MP. talen, o.a. het Fidji en de Polynesi- sche dialekten wel degelijk naamwoorden op i en aki gevormd worden. Niet alto is het underwerp van het hoofdgezegde hetzelfde als het grammatisch onderwerp van het absolutief. Bijv. Ram. 16: sukhatrpti sang narendra, bhukttkang bhoga tanpa-pada dibya „tevreden en voldaan was de vorst van de onvergete-lijke, heerlijke genietingen die hij gesmaakt had.” Hoewel sang narendra hier “t logisch onderwerp van bhukti is, behoort dit laatste als passief gezegde bij het grammatisch onderwerp ikang hoga. Volgens deze verklaring, beantwoordt de constructie van bluktîkang bhoga volkomen aan den ablativus absolutus van het Jatijn. Hetzelfde in twee zinnen uitgedrukt zou luiden sukhatripti sang narendra en bhinuktikang bhoga rde vorst was tevreden en voldaanr, en „de genietingen waren door hem ‚ gesmaakt.” Nu valt niet te ontkennen, dat men in 't Skr. bij tr pta als aanvulling een tegenwoordig deelwoord bezigt, en dat een Skr. trpto bhuïjänah in ‘t Oudj. overgebracht zou wezen trpti embh. ukti (voor n-bhukti); het is ook waar, dat de laatste letter-greep in narendra prosodisch lang behoort te wezen, zoodat men al licht aan eene fout in den tekst zou kunnen denken, eene fout welke door mbhukti zou verwijderd worden. Doch in 't Ram. geldt als regel, dat vór de caesuur elke korte klinker van zelf lang wordt, zoodat bij de overeenstemming der HSS. elke verandering gewaagd is. Het endende  met een hulp-woord. Naar het mij toeschijnt, ligt in ton meer de zin van doordat of ~nadat gezien werd”; in nton „zienden, Fransch gerundief voyant; is ton absolutief, dan zou de zin hier overreenkomen met een Tatijnsch: visÂ amoenitate lunae. De keuze is moeielijk, althans voor mij; te meer omdat uit de schrijfwijze alleen niet met zekerheid kan opgemaakt worden, welke vorm door deu schrijver bedoeld is. Immers een voorgeslagen nasaal wordt op echt Javaansche wijze herhaaldelijk verwaarloosd, zoodat ngkâ en k&, ndak en dak, makin en mangkin, e. dgl. ons telkens ontmoeten. Soms is de nasaal zelve verdwenen, maar heeft zij een spoor van hare aanwezigheid achtergelaten. Vindt men bijv. déngögeschreven, dan weet men, dat dit voor ndëngö staat, want de oorspronkelijke d van réngé, ep, blijft alleen achter eene # be-waard en gaat anders in r over (!). Derhalve blijkt het reeds u It den vorm, dat niet het absolutief bedecken kan wezen in BK. 203: sang Bhoma kagyat déngo hing nikang (*) Wrsniyodha; d. i. „Bhâuma ontstelde bij “t hooren (of: als hij hoorde, Fransch entendant) van het gebrul der Wrsnikrijgersy. Bij kagyat en verwante begrippen pleegt datgene wat aanleiding geeft tot de ge- moedsaandoening niet door een absolutief uitgedrukt te worden; als voorbeeld strekke BY. 137: kepwan sang wara Bhisma paksa muruddrés nton Wir&t&tmaja. Ook het nieuwere taalgebruik, dat anq men meng e. dgl. zegt, strookt hiermede in zooverre dat het een praedicatief woord eischt, hetwelk niet anders van de constructie met an, n verschilt, dan dat het laatste als de nadruksvorm van het eerste optreedt. Een eigenen vorm, dien men met den naam van wactief ab-solutief” zou kunnen bestempelen, ware het niet, dat hij een prefix bevatte en dus buiten den door ons getrokken kring viel, is pusap in BY. 684: pusap Jéng sang pandyaségéh inujaran de muniwara; d. i. ztoen hij, zijn gastheersplicht vervullende, de voeten des Wijzen vegde (of begon te vegen), werd hij door den allervoortreffelijksten Ziener (aldus) toegesproken. Stond er usap, dan zou het lijdend onderwerp hiervan, nl. jöng sang pandya. Namelijk in de gewvne taal, in Ngokc. Wanneer 'b Oudj. in midgingd, en Nieuw). in un eng de d behouden, dan is het juist, omdat deze vormen eene tegenstelling tot het Ngoko moeten vormen. Oudj. voor nika. OUDJAVAANSCHE ABSOLUTIEVEN. 49 hetzelfde wezen als dat van inujaran; doch in werkelijkheid is de persoon die toegesproken wordt degene die de handeling van het voetvegen verricht; daarom moet pusap een actief wezen en jong sang pand ya het Voorwerper van. Het kan niet twijfelachtig zijn, dunkt me, dat het voorvoegsel p, te vergelijken is met het Dayaksch p. Harde-land (Gramm, bl. 49, vg.) is geneigd in vormen als pawat, helper, pihop, wie gaarne drinkt, pulang, wie dikwijls herhaalt (zie Daj. Wdb. onder ulang) e. dgl. tegenwoordige deelwoorden te zien, doch wat zouden dan pamihop, pamulang enz. zijn, waarvan hij de eerstgenoemden niet onderscheidt? Wat ook de tegenwoordige opvatting der Dayaks wezen moge, pihop, pawat, pamulang e. dgl. staan oorspronkelijk toch zeker wel tot pamihop, pamawat, pamawat, pamulang, als aoristen tot duratieven of frequentatieven. Kenn aorist pihop- kan niet uitdrukken v~iemand die nu drinkt; maar wel „die drinkt» in ‘t algemeen; en ~iemand die drinkt» en een dronkaard» komen ook in onze taal op het zelfde neér, al geeft het laatste meer rechtstreeks te kennen, dat de persoon zich eene gewoonte van ‘t drinken gemaakt heeft. Naar het schijnt, is pusap niets anders dan de naamwoordelijke vorm van den aorist (u)musap, terwijl pangusap als naamwoord bij (m)angusap kan beteekenen: wie vecgt (Imperfect); het vegen, wijze van vegen; middel om te vegen; eindelijk zou een denkbaar pamusap, gevormd op de wijze van pamidér, dat wij als frequentatief imperatief hebben leeren kennen, kunnen beteekenen „wie meermalen of gedurig vegten. Ver- deelt men den inhoud van den boven aangehaalden volzin over twee zinnen, dan zouden de gezegden luiden musap en inujaran. De absolutieven der tweede soort worden dikwerf, ten minste in gebonden stijl, zóó gebezigd, dat ze, oppervlakkig beschouwd, een- voudig passiefvormen met verzwegen voor- of invoegsel schijnen te wezen: ton = katon; kon = kinon; pangguh = kapang- guh; sâmbut = sinâmbut of kasâmbut; e. dgl. Toch zal het bij nadere beschouwing blijken, dat er bij °t gebruik van deze abso- lutieven geenszins willekeur heerscht. Eenige uitgezochte voorbeelden zullen dit duidelijk maken. In AW. 91 lezen we: kagyat hyang Ciwa ri hilang ni- kang gilâdri: sâmbut ng âyudhawara sâyakâgnirûpa; d. i. god Ciwa was onthutst over de vernieling der (als geschut ge- bezigde) rotsgevaarten; hij greep (daarom) zijn voortreffelijkste wapen, de vuurschicht. Door het absolutief wordt uitgedrukt, dat de han- deling in den tweeden volzin een onmiddellijk gevolg is van Ciwa's 5e Volgr IV. 4 50 OUDJAVAANSCHE ABSOLUTIEVEN. ontstelten; de bedeckig is: Ciwa was zóó onthutst, dat hij zijn allerbeste wapen nam. Had de dichter kasâmbut gezegd, dan zou men uit hetgeen verhaild wordt wel kunnen raden, dat er tusschen den eersten en den tweeden volzin een innig verband bestond, maar duidelijk uitgedrukt ware dit niet. Hetzelfde gedicht, 75, heeft: hetu-nyanglflaltlamijil amawa laras hrf téke tangkulak-nya: tonton tekang warâhângrurah acalacilé cirnna sinwab-nya kâbwang; d.i. daarom ging hii dood op zijn gemak naar buiten, pijl en boog meénemende, benevens het leder om de hand te beschermen, en hij zag het aan, hoe de ever den berg vernielde, welke door hem onderwroet en uiteengeworpen werd. M.i. veronderstelt het absolutief hier een groterer nadruk op het gezegde, zoodat voor ‘t laatste een substantieren gekozen wordt; men zou de zinsnede kunnen weêrgeven met: toen zag hij met eigen oogen! of, toen zag hij het aan! uit-roepender Wiss. Men vergelijke het Javaansche spraakgebruik vermeldet in Roorda's Gramm. $258. Een eenigszins ander geval doet zich voor in Sutas. 86, a, waar de dichter, na gezegd te hebben, dat de vijanden eindelijk de hardnekkig verdedigde vesting binnendrongen, aldus voortgaat: pan g-guh ta ng bala wirayodha péjah ing rana #men vond de dappere schare van krijgers die in den kamp gesneuveld waren. Hier schijnt een uitroep minder gepast, maar toch zal men, behoorlijk lezende, den volzin in ‘t Nederlandsch met een anderen toon uitspreken dan indien er kapangguh stond. Men zou den zu aldus kunnen omschrijven: (de vijand stormde de vesting binnen,) en wat vond men daar? de lijken der gesneuvelde helden; of: wat men (in de veroverde vesting) vond, waren slechts de lijken der gesneuvelde helden. In het volgende voorbeld komt een absolutief voorbeld konnem, dat men zou kunnen weärgeven met behulp van een  zoeken. Om een voorbeeld te geven: er wordt ons verhaald van eene koningsweduwe, dat zij zich op den brandstapel werpt, om als getrouwe gade (satî, patiwrata) haren ügemaal in den dood te volgen en met hem in het hemelrijk her-eenigd te worden. Zoodra zij in de vlammen den dood heeft gevonden, geschiedt hetgeen Sutas. 88,a beschreven wordt: rép cîghra teki sira ring ksana ton mapanggih lawan naranâtha monéng pffuks daarop, in hetzelfde oogenblik, zag men hoe zij (in den hemel) samenkwam met den koning (haren gemaal), die met © «smachtend verlangen (haar verbeidde). » Het kan niet ontkend worden, dat een absolutief, waar het met een aanvallend begrip verbonden is, meermalen op ons den indruk maakt, alsof het niet anders is dan een afgeknotte gezegdevorm zonder meer; bijv. AW. 125: ginyâkëningcâmara kon umaïjinga, hij werd tot meer spoed aangezet door de draagster van den c Ämara- waaier, die heette binnen te gaan. De Balin. tusschenregelige vertaling heeft makon, doch makon umaïjinga, kan moeielijk iets anders beteekenen dan /die heette binnen te gaan. Wat de zin vereischt, is: die hem heette binnen te gaan; daar nu het voor- naamwoord niet verzwegen mag worden, tenzij het reeds in gi- ny&kén opgesloten ligt, en daar het hiervan onderwerp is, moet het ook onderwerp wezen van kon. Derhalve is kon passief, en wordt het dan ook in eene Jav. In de huidige taal emeang voor eösemreng, en nog meer am gd am em ‚m en voor aen ep am on sm gam in zwang is gebleven. Van de absolutieven zijn te onderscheiden praedicatief gebezigde klanknabootsende, of wil men klankverbeeldende, tusschenwerpsels. Evenals onze taal in plöt! klets! tik! krak! e. dgl. tusschenwerpsels bezit, die behalve zekeren klank ook eene handeling welke van dien klank pleegt vergezeld te gaan ons voor den geest roepen, heeft ook het Javaansch van alle tijdperken zulke klanken in overgroote menigte; bijv. rép, krâk, eeey, kryâk, qezeeg, lës, qeusay, pök, pök, Seay, pok, ghér, gér, gor, grit, eey, dn, m % ghök, ghék, gok, bhék (Mal. bar), bar pét, Sn, erg, byûr, <5 (Mal. bur),  karakter aan van werkwoordsstammen, zoodat zich allerlei werkwoordelijke vormen er uit ontwikkelen, bijv. makrak, amök, amök, kapökan, long, amy, enz. enz.; juist hetzelfde treft men in onze taal aan, bijv. bij plompen, plöffen, kletsen, tikken, kraken. Dat van klanknabootsende tusschenwerpsels gevormde werkwoorden, als gezegde gebruikt, zich in niets van andere praedicaten onderscheiden, behoeft, als iets wat van zelf spreakt, niet uitdrukkelijk vermeldte worden. Des te eigenaardiger daarentegen is het spraakgebruik volgens het seelkte tusschenwerpsels zonder eenige vormverandering als gezegde optreden. Hier slechts een enkel voorbeeld. AW. 83 heeft: céb-péng karnna nrpatiputra de Bhatâra, hetgeen men ten naasten bij kan weërgeven met het oor van den Prins werd pijnlijk aangedaan door (de woorden van) Bhatârar, of: „de Prins werd kitteloorig.s Céb en péng zijn Min of meer synoniem; het eerst wekt de gedachte op aan iets prikkelends en het daarvan onafscheidelijke gevoel; het tweede is het grondwoord van ager (variëteit (e+) en Bead, Volgens Jav. Hdwb. is ged „ het brandenr in een figuurlijken zin; ook van de ooren als die iemand warm worden; 4e, een prikkelend gevoel door sterke warmte; bij “ed wordt opgegeven „benauwde hitte, benauwd heet, van het weêr en van het licham.” Dit strookt niet best met de vroeger er @. gegeven omschrijving van ge en 4e, cn het toevoegsel van vbenauwd” kan gerust als zuiver denkbeeldig geschrapt worden. Dat OUDJAVAANSCHE ABSOLUTIEVEN. 58 het grondwoord van deze frequentatieven & is, schijnt bij den be- werker der 2de uitgave niet opgekomen te zijn: een artikel & ont- breekt ten eenenmale. In de nieuwste uitgave van °t Hdwb., bezorgd door den Hoogleeraar A. C. Vreede, is & opgenomen geworden; de beteekenis hieraan toegekend, is die van vklanknab. van het suizen of tuiten in het oor.” Dit past niet best bij hetgeen opgegeven is bij gaf. Hoe het zij, in c&éb-péng heeft péng klaarblijkelijk eene beteekenis, die het dichtste staat bij die van (ge, een prikkelend gevoel; céb-péng is eene van de vele min of meer tautologische verbindingen, waaraan de MP. en alle overige talen in een zeker tijd- perk zoo rijk zijn. De Balineesche glosse vertaalt céb-péng dan ook met één woord, nl. Dar Pony; eene Javaansche glosse heeft nagenoeg hetzelfde: eene éleny. Men ziet, beide glossatoren hebben gemeend de ongewijzigde tusschenwerpsels niet te kunnen behouden en ze vervangen door eenen afgeleiden vorm. Alleen de Jarwa heeft in Palmer v. d. Broeks uitgave: SenS, dat wel op een verkeerd gelezen & on zal berusten. UcaPA. Het Bisaya, dat onder alle Fillippijnsche talen misschien de rijkste is in oude vormen, bezit van ecnvoudige werkwoorden een zooge- naamd onpersoonlijken passiefimperatief op a ; bijv. buhata kana, doe dat! (zie de la Hnearnacion i. v. a; de Mentrida p. 61, vgl. p. 55). In waarde en gebruik komt deze vorm op a volkomen overreen met dien op &n in ’t Javaansch; vormelijk natuurlijk beantwoordt aan dat laatste het Bisayasche on, bijv. in buhaton, de meest gebruikke passiefimperatief, tevens futurum. De benaming van werpersonlijk heeft deze imperatief te danken aan de omstandigheid, dat de agens gewoonlijk verzwegen wordt; doch een altijd doorgaande regel is dit niet; men kan, volgens de Mentrida p. 62 bijv. zeggen patya niu, hij worde door ulieden gedood. Reeds uit den vorm van het aanhechtsel blijkt, dat buhata oorspronkelijk een conjunctief is, die tevens als futurum gebruikt wordt; ja het is naar alle waarschijnlijkheid de echte oude passiefeonjunctief, terwijl de vorm op en eigenlijk een gerurdief of part. fut. pass. is van dezelfde soort als in't Skr. drcya, cishya e. dgl., welke tevens, vooral wanneer ze verbonden worden met personsuitgangen als praesens indicaticf van het passief gelden; dus dreyate, (het. OUDJAVAANSCHE ABSOLUTIEVEN. Vertoont zich, wordt zichtbar. Vandaar dat in het Buch de vorm op én uitsluitend als praes. ind. pass. verschijnt; .......................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................... Ap, 78, a: ucapa ta mahârâja Pratîpa, sang ratu ri Hastinapura; sira ta magawe tapa ri tira ning Gangga, 1.i. wij zullen nu spreken (of: laat er nu gesproken worden) van Koning Pratîpa, den vorst van Hastinapura; deze nu verrichtte scese aan den oever van den Ganges.” Zoo ook 78, b. ucapa ‚a mahârâja Cantanu; sira ta mrgayacîla, d. i. er zal nu zesproken worden (of: laten wij nu spreken) van Koning Cantanu; deze nu hield veel van de jacht. Met dit ucapa, dat ook Josm. 12,a voorkomt, geheel gelijkwaardig is t-ucapa en t-uca- ‚én, het eerste bijv. BK. 67: tucapa tikang musuh pra- ama manglépasakén i panah-nya tanpapégatan, d.i. er vorde verhaald, dat de vijanden altegader hunne pijlen onafgebroken \fschieten; 135; télas prâpteng râjya, nda tucapata sang Danawapati, d. i. nu zij in de hoofdstad aangekomen zijn, hebben vij verder te spreken van den heerscher der Demonen. Zoo ook AW. ‘6; 154, war tucapa ng katungkulan in de Balin. glosse uidt on an borg nemen ggd ear ; 227: ryy angkat sang Daitya-fja, nda tucapa ta daténg Pänduputra, na ’t vertrek van len koning der Dâtya's, kwam, hetgeen wij nu te verhalen eben, de zoon van Pändu; zoo ook 310 en 312. Tucapén in diese beteekenis als tucapa, treffen we o. a. aan Sutas. 49, b. Jeide ucapa en ucapen, zoo kenmerkend voor den Javaanschen verhaaltrant, leven, gewijzigd, voort in quemtanas en quemranaag; de aatste, thans meest gewone uitdrukking, is als zijnde een indicatief, reheel misplaatst, want de oude formule heeft geen ander doel dan m den overgang tot een ander onderwerp in te leiden. Een synoniem van tucapa is tujara, dat men aantreft Sutas. 9,a, Een bewijs dat zulke vormen op a bepaaldelijk als conjuncieren of futura gevoeld worden, levert AW. 351, waar gecoördi-ieerd staan panangisku tungsira en réméngku lihatana. EN BEZOEK AAN DE AROE-BAAI DOOR J. A. VAN RIJN VAN ALKEMADE, Controleur der 1° klasse bij het Binnenl. Bestuur. Ken bezoek aan de Aroe-baai moge voor den reiziger al niet aantrekkelijk zijn door belangrijke gebeurtenissen welke er thans plaats vinden, noch hem die aangename gewaarwordingen schenken welke men bij het aanschouwen van bekoorlijke naturafreelen in een goed bevolkt en welvarend land ondervindt, het neemt niet weg dat een tocht naar dit gedeelte van Sumatra's Oostkust ook hare belangrijke zijde heeft, zij *t dan ook dat ons hier slechts herinne-ringen uit een geschiedkundig verleden kunnen boeien en een stille, eenvoudige, soms droefgeestige natur een niet licht te vergeten indruk achterlaat. De bovenbedoelde streek Wärde een zetel moet zijn geweest van een rijk, dat in aanzien en macht kon wiedijveren met de toenmalige rijken Pasei en Malakka, behoort tot die gedeelten van den Indischen Archipel, welke dikwerf door personen worden bezocht, doch die slechts weinig of geen belangstelling van den kant der bezoekers mochten opwekken. Die weinige belangstelling — meestal een gevolg van een al te oppervlakkige kenniseming met land en volk — dreigt zulke streken tot vergetelheid te doemen, tenzij de ambtenaren bij het Binnenlandsch Bestuur, die door hun betrekking de aangewezen personen behoore te zijn om op het gebied van land- en volkenkunde voor te lichten, daarvoor waken door openbaarmaking van hetgeen hun op hun dienstreizen als vermeldenswaard voorkomt. Alhöweil uit den aard der zaak het behandelige onderwerp slechts an weinigen belang kan inboezemen, geeft deze overweg mij toch vrijheid een, zij *t dan ook nog ver van volledige, bijdrage tot de kennis van een nog weinig bekend gedeelte van Sumatra's Ostkust te leveren. ÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜÜ Het weet er daarbuiten uit. Niet zoozeer de hooge golfslag, dan vel de zware deining, een gevolg van hevigen wind den vorigen dag, ras oorzaak dat ons vaartuigje slingerde en stampte, zoo zelfs dat en oogenblik aan terugkeer wegens te hooge zee moest worden redacht. De inlandsche gezagvoerder (djoeragan) van het bootje telde ons echter gerust; telkens wanneer wij de een of andere uiteling hadden gemaakt, gaf ons zijn ~tida apar! weet nieuwen 1oed, hetgeen evenwel niet wegnam, dat wij ons niet zeer op ons ‘emak voelden en blijde waren dat de regenvlagen ophielden en de ‚ wat kalmer werd. Tangs de kust stoomende, zoodra wij bij de buitenbaak van de eul der Wangkat-rivier dieper water kregen, konden wij thans de jerapoh- en Gebang-rivierren, beide vrij diep, doch weinig land-nwaarts stroomende, onderscheiden en ruim een half uur later regen wij de mondingen van de Lepan- en Babalan-riviern in gezicht. De Lepan-rivier, of schooner door de zandbank, welke zich voor de kondak gevormd heeft, voor eenigszins diepgaande scheepjes moeilijk innen te komen, is op zich zelf diep genoeg om door een stoomer an + 6 voet diepgang gedurende 3 uren te worden opgestoomd tot n de kampong Alor Item en hooger op voor tamelijk groote prauwen oen heel eind bevaarbaar. De Babalan-rivier is eigenlijk meer en zee-arm, welke gemakkelijk voor 7 à 8 voet diepgaande schepen j laag water is binnen te varen, doch hoogerop voor scheepvaart an geen belang. Is niets. EN BEZOEK AAN DE AROE-BAAUI. 57 Niet ver voorbij de monding der Babalan-rivier passeerden wij den zuidelijken ingang Tot de Aroe-baai, een vrij diep vaarwater tusschen den Sumatra-wal en Poelau Sembilan dat echter evenals nagenoeg alle rivieren op dit gedeelte van Sumatra's Oostkust, vanwege een daarvoor gelegen bank voor grootere schepen moeilijk is binnen te komen Den noordelijken ingang tot de baai bereikten wij na ongeveer 41 uur stoomens van Tandjong Poera; de geul is behoorlijk afgebakend; en daar hier bij laag water nog altijd 8 à 10 voet water Staat, hadden wij minder last van de deining dan bij het uit-stoomen van de J.angkat-rivier. Tusschen de eilanden Kampei en Sembilan stoomden wij in minder onstuimig vaarwater de Aroe-baai binnen. Poelau Kampei levert uit zee gezien een aangenamen aanblik op; het helderwitte strand gaat langzaam over tot hooger terrein met lichtgroen gras, waarachter in de verte de versterkte huizen van Datoe Bintara en den inlandschen opziener der rechten te voor- schijn komen; het geheel maakt den indruk also men een fort met borstwering voor zich ziet. Als men evenwel den hoek van Poelau Kampei omstoomt, maakt die indruk weldra plaats voor een geheel anderen en ontwaart men dat de eigenlijke kampong uit eenige ver- vallen atap-huisjes bestaat. waarvan er sommigen op palen aan ’t strand zijn gebouwd.! Na drie kwartier varen langs bakens, welke ook in de baai de geul aangeven, kwamen wij te Pangkalan-Siata, gelegen aan de monding der Salahhadji-rivier. De overtocht had dus in ’t geheel ruim 5} uur geduurd, juist lang genoeg om te beseffen dat in dezen tijd van het jaar het varen met kleine, niet zeer zeewaardige stoomertjes in de straat van Malakka met zijn plotselinge hevige windvlagen — de zeelieden noemen Die Sumatraanay — niet alles is. Het is eigenschaftig dat, zoodra men na een vrij onaangename zee- 1 Poelau Kampei gaat in den laatsten tijd meer en meer vooruit, doordat zich daar vele Chineezen neerzetten, wier aantal thans reeds tot ruim 300 geklommen is. De vorm van het eiland is ongeveer dio van een halven cirkel, waarvan de middellijn, welke een noord-zuidelijke riehting heeft en die de oost (zee) zijde vormt, een lengte heeft van |- 9 kilometer. Men mag aannemen dat dit eiland niet door aanslibbing is ontstaan, aangezien het door een vrij diepe straat van den vasten wal en het naburige Poelau Sembilan is gescheiden, terwijl de formatie van het eiland evenzeer van ouder dagteekening is dan die van den vasten wal. Heuvels die misschien 150’ à 500’ boven de zee zich verheften, door even diepe dalen gescheiden of door plateau’s verbonden, bedekken hot eiland en maakt de strand-vegetatie al zeer spoedig voor landvegetatie plaats. 58 EEN BEZOEK AAN DE AROE-BAAI. reis, weder vasten grond onder de voeten heeft, de herinneringen aan de uitgestane ellende langzamerhand verflauwt en zoo ging het ook ons; vooral onder den indruk van de gastvrije ontvangst van den administrateur der op Pangkalan-Siata gevestigde houtaankap, begonnen wij ons zeetochtje al spoedig als een pleizierreisje te beschouwen. Na ons een weinig verfrischt te hebben, namen wij het plaatsje meer in oogenschouw en verwonderden ons niet weinig over de yveldzame bedrijvigheid welke er heerschte. In plaats van een armoedig houtzagerijtje met dito etablissement, troffen we hier een onderneming, op tinke schaal aangelegd, aan. Behalve de woningen voor administrateur en emploijés, waren de noodige koeliehuizen en ‘lore gebouwen voor het personeel a angebouwd; two groote raam- en waron don geheelen dag in beweging en twee cirkelzagen lon onder von vorverdoovend geraas steeds door. In 1876 opge- richt, lad do Kali-anam-Maatschappij hier een ontzachlijk stuk grond lot hare beschikking; op verschillende plaatsen werden door javaansche koolion de bruikbare houtsoorten, waaronder in de eerste plaats het beugdunme Damar-hout gekapt en naar de zagerij gebracht om tot plankon ou balken te worden verwerkt. Beschikkende over een groot Idoatville-materivel kon door die Maatschappij uit diep binnenwaarts gelogen plaaten hot aware hout naar den rivieroever worden ge- Erssnporteerd, om verder, aan lichtere houtsoorten gebonden, drijvende naar Hangholan Ninta te worden overgevoerd. Hest mohijut dat dewe onderneming in den beginne niet met vol- Hinsniles Konnin van waken op touw is gezet; anders is het niet te boesgg rijpen dat wij wogenw wanhoudende verliezen heeft moeten sluiten. Han loulamikap in dese, aan kostbare houtsoorten zoo rijke streek , beeft taal alleaninn reden van bestaan. Wel is waar zijn met de zaploikahie van will een houtaankap groote kapitalen gemoeid, dunrdak het overbrengen van het gekapte hout naar de zagerij zeer bosstboaar wordt, dosh de waarde van het hout en de vraag daar- haar zijn van dien aant dat, mogen er al geen groote winsten worden beebaubd , ver ooh goon verlinden behoeven te worden geledeu. Voor het waburige Deli, waar reede gebrek aan goede houtsoorten begint be icevechon, wae de houtaaukap te Pangkalan-Siata van veel waar: san blijft hoet. daw vak zeer te betreuren dat de Kali-anam Maatschappij hars saken aan kant moest doen, waardoor bovendien nog lek verbrouwon tn dergelijke nuttije ondernemingen werd ge- schuht en ven groote steun vaar de ontwikkeling van de omstreken van ce Aro Tawi word autuanen. EEN BEZOEK AAN DE AROE-BAAI. 59 Wie thans Pangkalan-Siata bezoekt, treft daar niets meer aan van de vroegere levendigheid. Een door houten palissaden omgeven kampement, waarvan de verdächtig is opgedragen aan een Officier en 80 soldaten, is het eenige wat nog van de vestiging te Pangkalan-Siata is overgebleven, behalve nog een tiental vervallen atappen-woningen van lieden, die zich met het kappen van hout en vischvangst bezig houden. Weldra zullen ook die laatste overblijfselen verdächtigen, aangezien in t begin van 1888 de benting zal worden overgebracht naar Tandjong Koeboe, an de Besitang-rivier gelegen, en dan nog slechts een uit het bosch opengekapte plek de plaats aanwijzen, waar eenmaal de houtaankap der Kali-anam-Maatschappij was. Doch moge deze plek weder tot haar vroegeren staat van wildernis terugkeeren, toch zal een bezoek daaraan steeds beloond worden door een prachtig vergezicht, dat men van de heuvels heeft op de Aroe-baai, welke van hier in haar ganze uitgestrekteid is waar te nemen. Een blik op die water-massa, omgeven door een lijst van rizophoren, welke door hun afwisselend groen de noodige kleurschakeeringen aan. brengen, geelt zulk een indruk van kalmte en vreedzaamheid, dat men zich moeilijk kan voorstellen, dat hier in de 16e eeuw de zetel moet zijn geweest van een rijk, dat in grotoid en macht met het toenmalige Pasei en Malakka kon wedijveren. Niets dat ons hier herinnert aan het eertijds zoo machtige rijk öre, dan de naam van de baai, welke onder de inlanders bekend staat onder den naam van Telok öre. 