Over de spelling van de bastaartwoorden in 't Nederduitsch
21 den Griekfchen klank ai beantwoordde. Van daar ook misfen wij de regte uitfpraak Yan dezen klank en laten overal , waar dezelve vborkomt , dien der e booren. Billijkerwijze dus wordt deze laatfte voor f m het gemengde klankteeken ae in de plaats gefteld y in de woorden Egypte^ Cefar, enz." Be Fransche ftedennamen poitier^ troyes, beauvais-y % blois , vesoul ? en le puy zijn (voor zoo ver ik weet) met geen andere gebruiklijke Ne&rduitsche woorden te verwisfelen; derzelvez burgerregt kan dus niet meer twijfelachtig zijn, te minder daar eenige van hen nog al door knappe menschen gebruikt werden : zij zouden dus aanfpraak op de toepasfing der Nederduitsche fpelregelen hebben; maar~ ze zijn- eigennamen! — Dat doet er niet toe — daar komen zoodanige famen- voegingen yan klanken "in voor, als aan onze taal geheel vreemd zijn,. Wij kennen noch den tweeklank oi en oy (gelijk die in 'tFransch is), noch den uy y noch (volgends S.) den( gemengden klank ai ? en wij _ misfen de rechte (Fransche) uitfpraak van eau en on , ja laten overal ? waar dezelve voorkomen , . . . iets anders booren. , Billijkerwijze wordt dus dat andere voor die vreemde klankteekens in de plaats gefteld , in de woorden le piot ? vezoel ? bloea, bovei^ troea^ en poeatiee : vooronderfteld, dat de Hr. Siegenbeek niet meerder gehechtheid voor de oorfpronklijke mede- klinkers dan voor de vokalen zou hebben, zoo hij goedvond zich hieromtrent bepaaldelijk te verklaren. Nu heb ik nog een grooten voorraad van al der- gelijke plaats- en persoonsbenamingen (want de Heer Siegenbeek ftrekt zijn regel met^ deszelfs bepalingeri ook tot deze laatsten uit), aan de vertftling waarvan 22 de Heer Siegenbeek zich wel aiet zal wagea; en daarom zou. ik provizioneel wel gaarne aan karlsruhe , pouillac , Valenciennes , Manchester , ctwto vecchia ? fouthampton, Cambridge , corneille, bayard, boccaccio^ /chiller, olifaunt of glenvarloch, fouthey, en weinig anderen, het burgerrecht toegekend willen zien ? of ze ten minste in fpelling.verhollandscht, daar zij famen- voegingen en wijzigingen van klanken bevatten, welke aan onze taal geheel vreemd zijn: zal het dan. nu karrelsroe , poeljak , korneilje , en bajaar wezen ? Dat gaat immers niet, Mijnheer Siegenbeek? — En waar blijft nu dat fchoone burgerrecht, en die grootere of kleinere aanfpraken der woorden op Hollandsche fpelling? — In 'den fchoot uwer onvolledige theorie , die ons-er bijna toe gebracht had in 't vervolg fjoka- laad, zjenie, en fjaal te fchrijven : want deze woorden zijn (ten zij men den kinderen kakaodrank opdring) onvertaalbaar , en worden oorfpronklijk met letters gefchreven, die de Hollander gants anders heeft leeren uitfpreken, of waar hij volftrekt niets van te maken weet ? gelgk van ^(^ — • hetgeen, naar Bil- derdijk getuigt, het primitivum van ons chaal, school of shawl is. Het fpreekt van zelf, dat ik, na al het gezegde, met des Heeren Siegenbeeks burgerregt niet bijster veel op kan hebben, noch van dit de bruikbaarheid eens Bastaartwoords afhankelijk kan maken. Deze moet aan den fchrijver worden overgelaten , en even min als ik dulden zou, dat men mij het recht be- twistte, hier ondanks, daar trots, of gindej ten fpijt van, te gebruiken, om dat ik elders in wefrtvil van gebruikt had wil ik mij advokaat laten ontnemen, wjjl 33 ik pleitbezorger , nocl* filozoof, wijl ik wij$geer ken. Ook hangt de bruikbaarheid van een woord geheel af van de plaats , waar het gebezigd wordt : die het minste greintjen dichterlijk gevoel heeft, moet befeffen, dat wat in een blijfpel, in een burgerlijken roman ? in een vriendenbrief, ja in een fatire, of leerdicht, ver- draaglijk ? gepast, onontbeerlijk, foms vol eflekt is — daarom in geen lierzfeng 5 in geen kanselreden ? even billijk wordt opgenomen: doch n£men wij een woord tit den vreemde over, wordt dit als Hollandsch befcbouwd en gebezigd — dan heeft het aanfpraak op de toepasfing der regelen , die wij traohten zullen voor de fpelling der Bastaartwoorden uit de taal-zelve op te maken , en die ons voor de toekomst daarin ter gids kunnen verftrekken. * N VAN DE SPELLING IN HET NEDERDUITSCH. Vooreerst vragen wij: Wat is fpellenl Spellen is de klanken of klankenreeksen ? die men woordpn noemt y tot hunne enkelvoudige onderdeelen te rug brengen ; wederkeerig past men deze benaming toe op het famenftellen der klanken ? en wijzigingen van die , tot woorden. In het Nederduitsch ligt ten eersten grondregel aan de fpelling — dat de faamgevoegde klanken en klank- biiigingen, die men ook klinkers en medeklinkers 9 en, gefchreven zijnde, letters noemt, uitdrukken, of voor het oog zichtbaar maken , wat men hooren doet wanneer men wel fpreekt. De fpelling zal intusfchen altoos flechts eene affchaduwing, een ruwen omtrek, gever van de gefproken taal ; om dat wij in de weinige 24 klankteekens , die ons hierbij ter dienst ftaan ? de tal- loze fchakeeringen niet dan oonaauwkeurig uitkunnen drukken , welke een zuivere ? en naar den oorfprong der woorden gewijzigde, uitfpraak doet hooren. Bil- derdijk zegt. dat -de fpelling in de Grammatica, uit hoofde van eene innige incommenfurabiliteit tus- fchen klank en klankteeken, de quadratuur des cirkeU is. 7 ' \Het valt ? daarentegen , mede niet te ontkenneo , dat men ook in de fpelling ooderfcheidingen heeft waar te nemen , welke niet in de uitfpraak hoorbaar zijo ; en deze bepalen dan eenigermate de afkomst der woorden ? de betrekking der lettergrepen of woor- den tot elkander, en den zin waarin men elk te ver- ftaan heeft. Yan daar, dat bade en baadde, thands en tand$) thuis en tuisch^ vond en vont y ligt en ticht^ baldadig en balddadig ? meestal en gedeeltelijk altoos, eensluidend voor 't gehoor zijn. De noodzaketijkheid dezer onderfcheidingen inoet men echter^ zoo ooit 7 vooruamelijk bij de regeling van de fpelling der Bastaartwoorden in 't oog houden. Hetgeen ik na- der zal aantoonen. Twee zaken heeft men dus bij 't fpellen te raad- plegen: De Uitfpraak , en De Afkomst. VAN DE SPELLING, TOEGEPAST OP DE BASTAARTWOORDEN. Om met eenig recht een overgenomen vreemd woord in ons Nederduitsch te fchrijven ? zal wel niemant als eerste vereischte ontkennen , dat dit woord voor 25 den lezenden Hollander ontcijferbaar zg; en dus zoo- danig gefpeld, dat hi), toegerust met de kennis van de fpelling en uitfpraak -zijner eigene taal, aan de doode letter des vreemden woords , den levenden klank, dien de fchrijver er in heeft willen afbeelden, kan te rug geven, en zich de beteekenis herinneren. Dat de Latijnen en de Hoogduitschers (om van ande- ren niet te fpreken) zich den zelfden regel , ten aan- zien der woorden, van elders in hun taal overgebracht, vastftelden — zie men bij den H r . Siegenbeek, Verh. bl. 256 ; en die onze oude fchriften ook flechts oppervlakkig doorbladerd heeft ,* moet er van over- tuigd zijn , dat de. Maerlanden en Melis Stoken onder den invloed des zelfden regels plachten te fchrijven. Alle woorden dus, die uit vreemde talen in de onze worden overgenomen, moeten volgends de uitfpraak , die men er ten onzent aan geeft (het zij dat die meer of minder van de oorfpronkelijke afwijke) , in zooda- nige deelen gefcheiden worden , als wij in het Neder- duitsche Alfabeth te rug vinden ; en bij het weder fa- menftellen, bij het fchrijven dezer woorden, heeft men flechts in zoo verre hun primitieve gedaante in- dachtig te zijn , als dit met onze Hollandsche uitfpraak beftaanbaar is. In de woorden hazard/pel en huzaar bijv. fchrijft men, gelijk ze ten onzent gehoord wor- den, de d flechts in het 6ene, verdubbelt men de a hi het andere, en voegt men in beiden eene #, waar het Fransch hazard , ja tegenWoordig zelfs hafard en husfardj fpelt en uitfpreekt. Maar, daar zijn * een aanzienlijk getal Bastaart- * Lieden, die men voor geleerd hield, heb ik onlaDgs de V 26 woorden, waar zich klankvormen in opdoeu, die met onze Nederduitsche teekens niet aan te wijzen zi]Q 9 gelijk ons op bl. 22 genoegzaam gebleken is— - hoe daarmed gehandeld? Alvorens tot de beandwoording dezer vraag over te gaan ? zij het mij vergund ? eene foort van woorden ? die eene aanzienlijke plaats onder de Yoor ons on- fpelbare zouden beflaan, voor de toepasflng der re- gelen, die wij omtreut andere zullen trachten te ont- dekken, onvatbaar te verklaren: Onder de Bastaartwoorden , wier fpelling wij bere- neeren zullen , behooren ook Oud-Hollandsche en op nieuw ingevoerde uitdrukkingen , alsmede dergelijke en ^andere Plaatsbenamingen ; maar men heeft, behal- ven deze, tot op de laatste helft der vorige eeuw toe, ook de Geflacktsnamen y op gelijken voet, met de cirkulaire van zeker genootfchap aan de wetenfchap , maar bo- venal, aan 't gezellig verkeer gewjjd, hooren uftfluiten, 'om dat zij in dezer voege aanving: „de kommisfie, belast enz. nemen de vrijheid, of hebben de,eer": dat is te zeggen, aan het woord kommisfie, een werkwoord in het meervoudige ver- bond: mijn bibliotheek roepen intusfchen, den bedoelden hee- ren flutters toe (al klinkt het hier wat vreemd) dat „die Naamwoorden , die , in 't Eenv. jiitgedrnkt , echter eene meer- derheid van perfonen aandaiden en begrijpen, voegelijk, en zelfs keurlijk, met een Werkwoord in het Meerv. vereenigd Borden "5 en die geen gevoel genoeg heeft om ziilk een con- ttructio ad fensum te bevatten en te billyken, zie bij Huydb- coper {Proeve, d. I., 480, d.IIL, bl. 4) hoe men dit taalei- gen door alle eenwen heen heeft bewaard en met welgevallen toegepast. Dit zij hier herinnerd, zonder in het minst te wil- len beweeren, dat de, volgends Huydecoper, Poeetische volzin van het genootfchap , aan iets anders dan een verfchrijving zijn beftaan te danken heeft! 27 Persoons- en Plaatsbenamngen gefteld, en het was niet genoeg, dat men, voor charted y if aeries y voor richardy ritfaerty dat men lyoen, bordeas^en valenchijn fchreef, dat lateren, fints de meer algemeene invoering der kj jakob y karely kornelUy konstantindpel , korbiBy kadixy ehz. Ik weet wel dat de wijziging van alle historic na- men naar onze hedendaagsche orthograde niet onver- dedigbaar is; dat, zoo gezach iets afdeed, men de vroeger hooggeloofde Wagenaars en Stijlen zou kunnen bijbrengen om ze te bepleiten : doch mAArlann, van velnhem^ hoofD en Kats te fchrij- veit, heeft, bij de boven opgenoemde zwarigheden, een wat al te v barbaarsch voorkomen: hetgeen ons echter niet noodzaakt , bij de vermeervoudiging , van maerlanTen en hoof Ten te fpreken. „ Thands wordt ge U speeltuig we€r l van de OldenbarneVRh- den" zegt Bilderdijk in zijn Oranjezuchtj en te recht: de t in oldenbarneveldt of veil (daar was de geleerde zich-zelven ongelijk in) bewijst niets voor het meervoud : tijv en hanr fchreef men , maar des niet te min tiJDen en hanDen. Ik zou het niet gewaagd hebben dit hier te herinneren, ware het niet, dat, naar mij herh^aldelijk gebleken is, de fchrandere 29 Van Wijn wel de laatste man fchijnt te wezen, die hoof den * en niet hooften fchreef. Dat Bilderdijk (om hier nog met 6en woord op te rug te komen) Kromweh en KoomhArt fpelde, moge bij anderen na- Volging vinden , voor mi) ik acht het onraadzaam , zoo lang niemant weet , welke /pier ik met fjeekfpier zou bedoelenv Thands de vroeger geftelde vraag beandwoord : Vreemde woorden, van welken aard ook ? die niet met onze Nederduitsche letterteekens* af te beelden zijn , of wel ? die men , om redenen , x in hun primi- tieve gefteldheid wil behouden, fchrijft men als in de oorfpronkelijke taal; doch voor het gemak van den lezer, worden ze dan wel onderfchrapt ? en ? in druk, met kursijf gezet: maar (en om u dit maar voor te houden, is het mij eigenlijk te doen) het natuurlijk gevoel van de fchrijvenden heeft ons, voor het fpellen der Bastaartwoorden , een aantal teekenen 9 een aantal wijzen van zekere letters op te vatten ? aan de hand gedaan, welke wij in echt Nederduitsche woorden niet behoeven, en die toch ? waar wg ze fchrijven ? voor iederen Hollander volkomen verftaan- baar, en lichtlijk uit te fpreken zijn: zoo mogen wij by v. Getrouw aan hetgeen ik, onder de vorige afdee- * Historische Avondjionden. 30 ling, en in den beginne van deze, wegends de fpelling zeide, willen wij thands den aard der Bastaartwoor- den, in hun deelen,*in hun letters, gaan onderzoe- ken, en trachten op te fporen, met welke teekens in 6ns Alfabeth die vreemde klanken , met hun ver- fchillende „ wijzigingen , over 6en komen , en waar zij dus ten onzent door vervangen behooren te worden. Wij ftellen hierbij, intusfchen, op den voorgrond, dat, offchoon men in de Hollandsche fpelling, hoofd- zakelijk, flechts twee regels te raadplegen heeft, na- melijk dien der Vitfpraak y en dien der Afkomst, er bij het bepalen van bet fpellen der Bastaartwootdep een derde behoort gegerbiedigd te worden : het is die van de Goede Smaak. De goede fmaak verbiedt ons , ook waar uitfpraak en afkomst dit toe mochten laten, een woord zoodanig te fchrijven, dat het een al te zonderling voorkomen hebbe ; niet bepaaldelijk dewijl het gebruik er tegen is (want wat heeft dat gebruik , waar men zulk een blinde afgodendienst aan bewijst, op zich-zelf voor gezach ?) : maai* om dat, wanneer het- gebruik zich blijkbaar ten alien tijde tegen een. fpellingwijs verzet heeft, die fpelling den lezer vreemd en daarom vaak moeielijk te vatlen of belemmerend is , ja, zoo zi) er al te onbefchaafd, al te ertsachtig uit- ziet, dikwijls het effekt van de gedachte , in zekeren vreemd gefpelden volzin uitgedrukt, op den lezer bederft, en , als in ftrijd komend met zijne hem in- geroeste vooroordeelen of ook gezonder begrippen, hem onvatbaar maakt, om, overmen komstig het doel des gefchrifts, onderwezerij geftreeld, getroffen y of al- thands aangedaan te worden , langs den tegenoverge- ftelden kant van de lach- en fpotlust, waartoe eene 31 al te ongewone fpelling allicht verleidt. Het is ook om dezen verkeerden indruk voor te komen, dat men er niet te fterk tegen meet ijveren ? wanneer het ge- bruik, in woorden, waar de zelfde klanken in voor- komen ? die klanken bij het 6ene woord zus , by het andere z6o, wil gefpeld hebben; want even min als men de uitfpraak zou kunnen dwingen praktiek voor prakHjk te zeggen, om dat men koliek en muziek doet hooren, of gelijk ik, bl. 25, aanvoerde, hazard op den voet van huzaar, of dit laatste op dien van het- eerste te fchoeien , kan men van het fchrift ver- gen ZJenie en siocolaad in te voeren 5 dewijl het sjerp en ansjovis vertoont. Verftaan, en in den geest, waar we in fchreven, verftaan te worden , is onze eerste wensch, en ook daar moeten zich dus alle onze pogingen heenftrekken , al komen zij in botsing met de fcboonste analpgign , ja "met het ge- zonde verftand: dit laatste zooveel mogelijk te doen eerbiedigen, behoort intusfchen tot de beftemming van dit ons onderzoek. En hiermede gaan .wij over tot de befchouwfing der verfchillende klanken, welke w$ in de Bastaartwoorden opmerken,en die niet y als van zelfj kun floats in ons Alfabeth aanwijzen. Tot deze laatsten behooren de zoodanigen, die wij onvermeld ter zijde zullen laten. Ik wil echter , in 't voorbijgaan , nog herinneren , dat men , uit de woorden, die ik als voorbeelden in de fpelling zal opgeveu, juist niet bpfluiten moet, dat ik deze" in zonderheid , en in alle gevallen , voor ge- bruikelijk en onvertaalbaar-hou; al fchrijft men ineen brief, v uw gedrag kompromitteert miff datisnoggeeo reden, pm het in een heldendicht te herhalen: bet 32 is genoeg, dat er zich gevallen kunnen opdoen, waarin mijn ten voorbeeld geftelde woorden gebruikt moeten worden, al ware het door den mond van een ver- franschten Hollander. Ook moet men uit die zelfde voorbeelden niet af willen leiden , dat ik al die bastaartachtige termen voor uit den vreemde genomen houde: in tegendeel, ik geloof, dat er een aantal. beftaan, en meer dan men doorgaands denkt, die oorfpronkelijk NeGrduitsch, en door anderen aan ons tfntleend zijn, hoewel het gedurig op elkander invloeien der volken ze bij ons een vreemd voorkomen, en aanfpraak gegeven hebbe op de toepasfing der vast te ftellen regelen. Overigens (en of het niet van zelf fprak!) doe ik hier nog opmerken , dat de fpelling der bastaart- woorden ? yoor zoo ver men daarbij op de Afkomst te rug blikt,' natuurlijk, op twee verfchillende plaat- sen ? zich' verfchillend kan en mag voordoen , al naar de taal, waar men het woord in het oogenblik des fchrijvens aan ontleende: ,zoo kan men cMzar uit het Latijn, maar ook cEzar uit N het Fransch nemen; even zoo CHarahter en Karakter ; faftre en fatire ; citREr en eitAAV) dat beide natuurlijk van xi&aQcc komt; het is bij mij de vraag niet , . of men 't in >t Hol- landsch meer malen aan deze of g£ne taal heeft ont- leend, maar hoe ieder, (en die Hollandsch weet te fcbrijven is er gerechtigd toe) wanneer hij een Bas- taartwoord gebruiken wil ? en daarom een greep doet, het zij in 't naburig Fransch , het zij in 't Latijn , het redelijkst en meest over 6en komstig den toeftand zijner eigene taal handelt, met dit zus of zoo te fpellen. Ik laat hierbij het recht aan Siegenbeek • 33 om bladzijden Jang oyer advokaat en fiskaal te rede- kavelen ? en er in H oneindige met Wagenaar raad over te plegen ? of men ? zoo al fiskaal aannemende , dan toch advocaat niet liever verwerpen zal (want die c is het teeken van verwerping: zie bl. 19 en 21). Het woord karakter is den Heer Siegenbeek onmis- baar ? daarom fchrijft hi) 't met k : ik weet niet of het onmisbaar is; fomtijds ja, fomtijds neen; en zoo r is het met alle: zoo kan het met kerker en kantoor^ die er nog al Hollandsch uitzien , zoo kan het met inkommensurabiliteit wezen, dat een.vreemd voorkomen heeft , en toch , blijkends den uitgang ? een Bastaart- woord is. Dat hangt van den zin , van de plaats af ; gelijk het ook van den zin, van de plaats af hangt , of ik een woord geheel in zijn oorfpronklijken vorm behoude, en met kursief fchrijf ? of er een Bastaart- woord van maak. Die geen gevoel of gezond verftand genoeg heeft om dit te begrijpen ? moet niet fchrijven, althands niet in ?t Nederduitsch : een fpraak, bij wier behandeling men meerdere en machtiger leidslieden behoeft dan een beperkte grammatika, of famenvatting * van regelen, die onmogelijk in alle gevallen voorzien kunnen, en die ons niets anders leeren dan eeneen- tonig ekstergeklap , of het opdreunen van een twaalftal wijsjens, bij de naauwkeurige uitvoering waarvan, het nietigst kanarieorgel ons in het fluiten van de zijnen befchaamd maakte. * « Thands ter zake. * Zo'o iemant bij het lezen van deze woorden zich hcrinneren mocht, dat hij ze meer dan eens bij Bilderdijk had aange- troffen, dan moet hij het onaangename, dat bierin voor hem gelegen mocht zijn, niet aan mij wijtcn, maar aan den geest 3 34 VAN DE A. Daar de Spelling niet dan onnaauwkeurig de tal- loze fchakeeringen weet uit te drukken, die een zuivere en naar den oorfprong der woorden gewijzigde Uitfpraak doet hooren * ? zoo heb ik nimmer het ondichterlijk beginsel van fpaarzaamheid en verkeerd begrepen eenvoudigheid kunnefl inwilligen, dat de ij (gelijk in 't Hoogduitsch) verwerpen zou, om dat y heden ten dage ? de ei nagenoeg den zelfden klank heeft. Ik ben geen vriend van Mr. Simon van Leewen ? die de ch uit de taal wierp ? om dat de g wel voor deze kon gelden> en ten gevolge daarvan, in 1672 3 zijne (anders niet onbelangrijke) Befgryving van Ley den in het licht gaf. Bilderdijk toont in zijn Woordvorsching duidelijk aan , dat ook de zelfde let- ter j in verfchillende woorden ? eene verfchillende uit- fpraak toekomt, en ik voor mij ? acht het een we- zendlijke verarming van de taal, wanneer men, of 6en van twee zinswendingen , of 6en van twee woorden, die nagenoeg het zelfde beteekenen, of 6en van twee letterfiguren ? die bijna in uitdruk gelijk ftaan, wil mij den en verbannen. Men moge vaak vernietigen ? dewijl men een dikwerf heeft — keurige fchrijvers, die het gehoor en 't gevoel wegends hun opftellen raadplegen, zullen hier niets anders in zien dan een volftrekt gebrek aan den takt, die ons infpreekt, dat fteeds en altoos y dat menigmaal en dikwijls^ dat wa- ter en bronkristal (hier gaat, dunkt mij, voor de eener eeuw, die zich alleen voor zekere waarheden vatbaar betoont, wanneer zij haar tot vervelens toe voorgehouden en ingeftampt worden. * Zie bl. 24. 35 hardhuidigen een licht op!) ja ? dat fnoode en /node, fleepen en flepen, dat des doods en der dood, den gevoeligen auteur niet onverfchillig kunnen zijn; dat alien hun tijd en hun plaats hebben * ? voor wie de taar in al den rijkdom en fmijdigheid kent die haar eigen is, en waar wij dagelijks van hooren moeten. ae. lie op de MS* Transche ai (die als e Minlct). Het is een bekrompen begrip ? dat men niet alleen, gelijk ik op bl. 32 beftreed, geen Bastaartwoord op d6ze plaats in over een ftemming met het Latijn, en op gindsche niet het Fransch zou mogen fpellen, maar dat men ook ? waar de klank flechts als bij toena- dering kan afgebeeld worden, gehouden zou zijn ? * De naauwlettendc Redakteur van het Taalkundig Magazijn vraagt, wat verkicslijk is — „ lof tutting , een zeerbekeiyl woord, in al onze Woordenboeken en bij onze beste Scbrijvers te vinden", of ^loftuiging, dat in Yan Lenneps jongsten Roman, Ferdinand Huyck, d. II, bl. 3 en 14, tweemaal gebruikt wordt." De Heer De Jager houde 't mij ten goede, maar het komt mij voor, dat deze vraag gelijkftaat met eene andere, die luiden zou: wat is verkieselijk — eerbied of hulde, jan of piety ja tafel of stoeH Loftuiten (de Heer De J. heeft wel gezien) is loftoeten (lof- trompelteri): zoo is het uitbazuinen van iemants lof de lof- tuiting. Maar waarom zou loftuiging geen ander, en even zoo goed woord zijn, dat bij v. de werking der aarde aanduidt, wanneer de dichter zegt: „Heel de aard getuigt zijn lof? Is tuigen en getuigeti niet het zelfde? waarom zou dankbetuiging een geoorloofde, loftuiging eene ongeoorloofde famenftelling zijn? Die de verfchillende opvattingen kent, waar het woord lof in gebruikt wordt, zal deze vraag niet weten op te losfen. 3* 36 hem alom op de zelfde wijs voor te ftelten. BiJ ooze vaderen was het fchrijven een gedurig fcheppen, eh met hun gevoel, met eene ingefchapen regelmaat tot geleidster, fpelden zij menig woord hier zus, elders zoo: dewijl zij het nu meer helder deden doorklinken, dan meer effen in den volzin weefden.* De bgzondere fmaak van iederen fchrijver ftraalde dan ook (om van de geflachtsbepalingen te zwijgen) tot, in zijn fpelling door. En waarom zou men dit heden zoo geftrengelijk afkeuren? waarom zou men dit niet gedoogen, in gevallen waar de Afkomst en Uitfpraak ons vrijlaten ? — Zoo fchreef Cats veelal veers en Vondel vaers (yaars) , ter zelfder tijd dat Hooft veirs fchreef: men zou in deze verkiezing het Zeeuwsche van Cats, dat aan de fcherp-lange e ge- noeg had, het krachtige van Vondels trant, en den hoofschen toon van hun-beider vriend, wien zijn ver- blijf in Jtalie tot zachtheid ftemde, mogen zien door- ftralen — de reden van het verfchil-zelf beftond daarin, dat men altoos met den klank, die tusfchen deaene in ligt , verlegen zat. Toen men in ae niet, als tegenwoordig, de kop- peling van de fcherp-korte e en gelijkfoortige a zocht, maar er blootelijk de o , verlengd door een zacht- korte 6) in voorftelde, die zich in den overheerschenden a-klank verloor, drukte ae niet naar wensch en kennelijk genoeg uit, wat men bedoelde, als men het geluid ? waar de Franschen & of ai voor fchrijven, zocht af te beelden; en van daar 9 dat men, tusfchen * Een dergelijk doel moet de H r . Bests pok waarfcbijnlijk gehad hebben , met, in zijn bundel Losfe Opftellen en Tferjten, Yerjaarvkkrzen op te neraen. 3T de fcherp-laoge e , die er in die tijd meer naar geleek dan heden , de aa of (als men fchreef) ae ? en de eij dobberen bleef. Bij Vondel leest men waer- lijck* (waereldlijk') en bij Hooft weirlijck -J- — afbeeldingen van den zelfden gemengdenr klank ? die reeds Melis Stoke warelt § deed fchrijven, na dat Van Helu werelt gebruikt bad. Het is dus niet te verwonderen, dat zich ? bij een dergelijke befluiteloos- heid, ook de ai in vele bastaartwoorden gehandbaafd heeft; men hield de ei voor meer naar ej z wee mend, offcboon men de ai en ei ook door 6en gebruikte, en zoo wel kaie als keie 5 klaie als kleie fpelde : maar bij ons, die in het Hollandsch de ai, een enkel woord uitgezonderd ? geheel hebben afgefchaft, beftaat er geen verontfcbuldiging meer, om ze ook niet in de Bastaartwoorden door ei te doen vervangen, en derhalve lakeij dozein , republikein , jm», fvit) purilein y met 3 pleith) romein , refreiib) quintein ? fakristein 3 pleizier , masfepein 3 p/etd ? foevereifi) porselein y fonteithj kasteleiri) paleis , ukreine ? kapiteiri) peis , fserretn , trein^ feizocti) forneis oiforn te fchrijven. Eenigen zonderen bier dozein van uit, om dat Weiland * — ten Kate nazegt, dat men * Zie ook de Cbronijk van Gouthoeven van 1636, op bl. 530. f JSederlandfche HistorUn d. Ill, bl. 221, Uitg, y. Siegenbkek. S Foliouitgaaf, bl. 255. #' Nederduitfche Spraakkunst bi. 30. In de nitgaaf van 1805 flaat: ons gebruikeLELUKE flozijn; als had de Hecr W. willen xeggen, ons in 7 t gebruik lelijke dozijn , gelijk men wel op zijn* 38 dit dozun uitfpreekt; maar waarom fpreekt men 't dozun uit? Om dat men 't zoo gewoon is. Maar de u wordt alleen voor de Fransche i ? als in fatijn, festijn, berlijn^ blondijriy parijs, radijsy profijt y appetify partije of paezije^ nooit voor de at, in de plaats gefteld •— - ik geef het menig Hollander te doen, zich met de uitfpraak dozExn belachlijk of onverftaanbaar te maken — metdeze fpel- ling te Yolgen handelt men, naar ons gebleken is, in volkomen oyer 6en ftemming met de neiging oozer taal : zal men nog langer dozun fchrijven ? Op het fchrijven van onze hardere et, voor dezach- tere fransche at, moeten wij echter eene uitzondering aannemen, en wel in die woorden, waar het konso- nantachtige onzer ei zich niet wel voor de volgende letter laat uitfpreken ; dat is voor de r: even zoo min als wij woorden hebben , waar de ij voor de r , in de zelfde lettergreep gebruikt wordt — even zoo min , mo- gen wij er met de ei aannemen, waar hier fpraak van is. En daarom , doen wij de air , in de Bastaartwoorden , door geen eigenaardige Hollandsche lettergroep vervang- en ; maar behouden haar met fpelling en uitfpraak , in woorden als , affaire , vair , cirkulaire , mercenair, - f kommisfionair , arbitrair , diktionair , populair : millionaire aktionair , ordinair , titulair , militair , celibatair^ honorair , air , enz. Op den zelfden grond fchrijft men ook wel plAizier en fAizoen , en zoo ook chAis , van welke fpelling ik Hoogduitsch donderzwangere wolk , of mosbewasfen boom , zegt , voor eene van donder zwangere wolk, of voor eenen met mos bewasfen boom. Zoo handelt ons instinkt fomtijds wel, in weerwil van ons afgedwaald verftand. 39 het verdedigbare niet ontken ; want inderdaad hooren wij ia de ai der genoemde woorden iets anders dan in de ei van pEiSj palms em. Op de tongVan ons, Hol- landers, ligt deze ai tusfchen de ai van air en de ei van peis in ; een ordinAAr AArtjen zegt de minder be- fchaafde; en deet is bijna eel weshalve ikhet vrij onver- fchillig oordeel, of men plmzier dan plAizier ^ ja zelfs metPoTGiETER plEzier fchrijf. PlAizier loopt het meest gevaar in het walglijk gemeene plAzier te ontaarden. Hooft fchreef eir ; maar de i werd , ten zijnen tijde, ook nog tot eenvoudige verlenging der klinkers gebruikt, en maakte er juist niet altoos een ftelligen tioeeklank van: vandaar dan ook, dat hij wel wEirMjcLm&diY voluit,ook wEreldt en wEErelt fchreef. Zie by v. Gedichten^ d. II? bl. 118. Uitg. v. Bilderdijk; Nederland/che Historien, Uitg. v. Siegenbeek, d. V, bl. 168, en Henrik de Groote^ bl. 21. Men vindt tegenwoordig nog wel eens hairen en mci- retbj zonder dat men daarom haj-ren en mej-ren heeft uit te fpreken. Ik heb intusfchen , bij de algemeene verlenging der klinkers door verdubbeling , in 6nze dagen nimmer het fohrijven van hairen en meiren kun- nen aanprijzen ; te minder daar alsdan het onderfcheid in uitfpraak, tusfchen het zacht-lange meer* Qmeir) en hard-lapge heir^ niet in de fpelling zichtbaar blijft. Men kan zich echter met de fpelling van oir (erve) en doit (of dojer)y die men niet licht oor eji door zal fchrij- ven, verdedigen. JFrmnsche ai (voor de l-mouillee). Serail behoort fera% gefchreven te worden , zegt * Ten Kate, Mn lei ding enz. d. I , b!. 166, 238, 258. Bilderduk, en clan kunneo wij de uitfpraak naar eisch afbeelden; gelijk ook in Karavanferax^ dat, fchoon eenigen er ook reeds Caravanferail vari maakten, tot nog toe voor w die vervloekte Franfche overheerfching" (Zie Bild.) door den invloed der Akademie bewaard bleef. Detail y moeten wg in zijn oorfpronkelijken * vorm behouden — want niemant zal detalj fchrijven, en zie voor de overige woorden op de I. at j 6ft «e. De a*, die in Grieksche ) en w ^ die in Latijnsche woorden voorkomt ? beeldt men best in 't Hollandsch met de a af ; het zelfde teeken , dat Huygens ge- bruikte, waar hij de boersche uitfpraak der a wilde kenteekenen f. Men is immers niet ftram genoeg van fpraaktuigen , ora alien zweem van den tusfchenklank, dien men in der Latijnen cwsar waarneemt, aan ons * Ik zeg daar oor/pronkelijke vorm 5 en och ja! detail is in den zin Van de'tail zeker oorfpronkelijk. Gecn fcJiilder denkt aan uitfnijdsel, als hij het bijwerk of liever de onderdeelen'yaik zijn knnstftuk bedoelt : maar zoo gaat het , als men , gelijk de Franschen, bij konventie fpreekl, en zonder den zin der woorden te kennen. Men fta mij de volgende verklaring toe : deelen, deilen, theilen, heeft der Franschen tattler voortgebracht; hij die het fpek niet flechts bij <!c zij verkocht , maar het, ten gericve zijner klanten, ook uitfneed, als men 't noemt, was een ditailleur; thands heet hij de'taitldnt; een die en de'tail ver- koopt. De adverbiale uitdrukking en detail ging over op het voorwerp, dat *en de'tail behandeld werd, en zoo blijft men aan deelen, onderdeelen, bijzonderheden , den naam van de- tails geven , tot dat er iemant opfta , die den pronkers met dat woord toeroep : attrape I e'est du lard. f Zie bijv., XIV« boek, de Elucht van Tr\jntje Cornel** 41 ccezar te willen ontzeggen? De Duitschers hebben voor de m hun # ? en voor de w hun 6V De Heer Sib- genbeek moge niets dan bot weg a ? e, of o, ktfnnen uitbrengen • — geen onderfcheid makende tusfchen den hemel Qccelum) en een graveerijzer (caelum) — daar zijn er nog, die met Bilderdijk*, Huydecoper^, en NyloS § , aan de mogelijkheid van het wijzigen der klanken gelooven , en die fchrijven en zeggen : pygmeB) * judceer ? ccement^ prcelensie , cegnesche zee , ceneas , #o/?*s , prcemie , c&zttur 5 cceremonie , wmulalie , prcefalie y (jetna) ccezar ea^ qucestieus^ prcefekt^ hebrceer ) trochceen^ gallilcea , pfcelaat^ prcezidenty cether 7 prcerogaliefy prceteriet^ pcedagoog , cethiopie ? prceludium , daemon , cegyptenaar ) mattheeus , koryfceus^ prcepozitie^em. ten zij , dat het woord in zulk een mate van zijn oorfpronkelgken vorm verbasterde , dat die er nfet meer aan te eigenen is, zoo als in AeftrEEUWSCH en /an- zeeuwsch, welker drieklank er zoo Ne&rduitsch uitziet , of het Zeeuwsch ware. Der Duitscheren # bee! den wij ook het gelrouwst met ce af, en zoo fchrijve men greets , grcefrath , enz. Na het op bl. 32 aange- merkte , acht ik het niet noodig hier te zeggen , dat, wie prEzident, prvJentie, matlhMs, en pmfatie, gelijk. prezent (gefchenk) wil fchrijven, zijn grond in het Fransch vindt , gelijk ook voor ciment; dat qucestie op den voet van request te brengen, en questie te * Begin/els der Woordvorfching, bl. 52. Eorte aanmerkingen op Huydecopers Proeve van Taal- en Dichtkunde , bl. 60. f Proeve van Taal- eh Dichtkunde, d. I, bl* 347-8. $ Aanleiding tot de Nederduiifche Taal. 2de dr. bl. 37. 42 fpellen, niet berispelijk is ; noch ook, dat ik aan pygmee de voorkeur zou geven ? om den klemtoon ftellig op de laatste lettergreep te doen vestigen, Athene bigft Athene ; en Syrakuze wordt geen Syrakuzw : wij eer- biedigen de uitfpraak in de jeerfte plaats. Vergelgk bovendien Bilijerdijk op het woord kalende* ao. Ao drukt bij ons vrij wel den klank uit , dien men er in de Bastaartwoorden aan geeft; en daarom zou ik kakao en kuracao behouden , offchoon Bilderdijk kokou fchrijft — misfcbien om bet nader aan choholade te brengen ; want op het woord-zelf fpelt hij 't kakau. Zie Verklarende Geslachtlijst ? d. II, bl.~23. ard 9 ardus 9 zie ©p de JD. au. Eenigen doen de Latijnsche en Fransche au y door Se foherp-lange oo y of ook wel door de ou vervangen ; zoo fchrijft men pooze- en poover^ en gebruikt de Heer Van Lennep herout voor hermit , waarfchijnlijk om dat gelijk halden met houden , bald met boudj en einfalt (n. d.) met eenvoud over 6cn komt, zoo herald ook herout kan maken; en om bovendien den onaangenamen afgebeten klank van de au in 't Hol- landsch te vermijden: doch als men nagaat, dat dc au in paus , en lauweren , en dauwen , en klanteren ? ook nagenoeg als ou wordt uitgefproken , dan zie ik er niets in, om die au ia heraut en ' saus , en pauze te behouden , zoo ook pauperisme , en paulus , en kautie te fchrijven — onverminderd het recht om de 43 woorden pooze en power , ter hunner plaatse , te gebruiken; en zonder Weiland in het ongelijk te ftellen , als hij opmerkt * ? dat aan klooster om claustrum ? aan kool om caulis , aan oor om auris ? aan thezoor om thesaurus^ de fcherp-lange o toekomt: neen, men mocht zelfs bookaal (van (latfxccXig) fchrij- ven , zoo men* 't niet nader uit het Fransch nam. eau 9 zie JB. VAN DE C. Niet alleen de c ? welke de kracht der k heeft 5 en nog naar ouder gewoonte voor de geaspireerde k (clQ gefchreven wordt — maar ook haar, die in het Hol- landsch een fcherper / is -J" , hehben wij op de fchool leeren afzweeren: doch in de Bastaartwoorden moeten wij haar in een groot gedeelte van hare rechten^her- ftellen. Ten eerste , oni dat feder^ en fither^ en fent) en fd^ wellicht niet - verftaan zoude worden ; ten tweede, om dat haar uitfpraak naauwkeuriger door haar-zelve wordt afgebeeld ; ten derde ? en voor- namelijk ,* om dat tie k in haar gedaante een blijkbaar verwantfchap met de c vertoont, maar niet met de f, en er tusfchen de e van abdiceeren hij v. en de k van abdikatie verband beftaat ? maar men in abdisecrcn vruchteloos naar overblijfsels van het abdicare der Latijnen zou omzien. Uitfpraak ? afkomst, en ge- woonte, pleiten er dus voor, de e } waar zij als fcher- per * klinktj in de Bastaartwoorden te bewaren. Zoo fchrijft men : * Ned. Spraakkunst , bl. 27. + Spraakleer, bl. 53. 44 citroen 7 ccecilia , ceder ? cent 3 ctder ? cerneeren 7 ceilpn, cijns , eel ? cter (harpftift) 7 cippier j cither ? centaurus > cefalonigj certifikaat , ciborie 5 cichorei , cenobiet , ccelibaat) celibatair ? centralize even civiel j cylinder j cymbaal of cymbef 7 cedel (omdat men cypm ? 't uit hel Fransch ceromancie neemt) , ewe* ? ctcero cykloop , censor 3 centenaar Cyprus ? ) cere* ? citadel ? citadijn 7 cinnaber, cinder , ccclhis j. cyklaad , cizeluur } cekrops , cethegus j cimon (de* zood van Miltiades) cincinnatus ? cyru* , cyrillus , cmft (oud Holl. cier (in </oe(fo cter trompei) , maAen/) ik voeg hierbij ciment , ctYAeJ ? ceeJ ? en ct//er , waarvan Hooft de beide eersten en Moonen het laatste met / fchrijft, benevens de zoodanigen, waarin de c, midden in , met den /-klank voorkomt : als ? decizief^ discipline , public eer en 3 ratificeeren , konceptie } redpieth ren ? koncilie ? reciet, reciproceeren^ recidiefa fpaceeren^ pcrsonificeeren j indiceeren of indikeeren (naar men 't neemt), lucius^ korcyra, sicilie r glocester 3 besancon, murciciy enz, Dit neemt eohter niet weg ? dat ? federt Jindel^ fingel , prinses , on* (uncia), lanset, porselein } en figaar^ verftaan worden ? men die zeer we] op 6enen voet met fieren ? fieraadje, en anderen mag ftellen: het is een zaak zonder gevolgen. 45 lets anders is het de woorden ? die in 't Latijn *of Fransch met c, als k uitgefproken ,- voorkomen, mede met c te willen fchrijven. Daaromtrent moge men het gezegde op bl. 18 overlezen ? en al herinnert men zich met de meeste tegenwoordigheid van geest, dat de H r . SiegeNbeek het fchrijven van Kommisfie een zonderlinge en misfelijke wanfpelling noemt * — ik geloof, dat men toch tot het befluit zal moeten komen in 't vervolg de k in kommisfie te gebruiken. Onze voorouders waren konsequent : zij eigenden de fpelling 3 bij edit Nederduitsche woorden gebruik- lijk, ook aan de overgenomene ; dat roemt de Heer Siegenbeek hooglijk ? hij erkent, dat de Latijnen, ten aanzien van Grieksche woorden het zelfde deden, en dat men ook in het Hoogduitsch aldus te werk gaat f. De. ouden nu fchreven, tot in de zestiende eexlWj coninghj climmen* crijten; dat is — doorgaands de c ? waar de A-klank § voor de a ? o ? t* 3 of de konsonanten, gehoord wordt, en daarom zouden zij ook commisfie gefchreven hebben. Maar wij ? we fchrijven koning^ klimmen y krijten — wat zegge ik? kolorri) kapiteelj kanaalj kanselier^ en karakter... en dus, zegt de Heer Siegenbeek, is het een zonderlinge wanfpelling ? is het iets misfelijks, Kommisfie te fchrij- * Taalkundige Bedenkingen bl. 28 en 29. •J- Verhandeling, bl. 256. $ Ik fpreek telkens van den klank der konsonanten — ikver- trouw, dat men deze bcnaming als techniscben term , niet zal wraken; te beweeren, dat de zoogenoemde medeklinkers klinken, zonder de bulp eener vokaal, en dat er dus een eigenlijke k-klank beftaan zou, kon wel niet in mij opkomen: 'tis genoeg zoo men er ait verfta — den invloed, dien de A op den klinker oefent, waar zij aan toegevoegd wordt. 46 ven: w6l een Kapitein en een Kolonel) niaar geen Kommisfaris of direKteur. Arme burgerlijke betrek- kingen ? waar het burgerrecht aan ontzeid wordt! Neen ! de Heer Wiselius noemde zich, in de maand oKtober , seKretaris — en hij deed er wel aan : zoo wij niet onophoudelijk met ons-zelven in ftrijdigheid willen vallen 5 moeten wij ? waar de vreemde c als k wordt uitgefproken , noodzakelijk k fchrijven. Indien ik yoorbeelden wilde opgeven zou ik den halve n Diction- naire de VAcademie, GSographique, en van de beroemde mannen der oudheid, kunnen affchrijven * men ftelle /rare/ 5 gciiuc %tJ vt cue « kamfer. kandelaberj kabinetj katafalk , kataloog ? kabriool ? kapitaal) konserf Jcanalje , klubj konfijt, kanapee, kochenili$ , komistorie , kanon (ook als kodicilj ' konsul ? kerkwoord), kollatie , konsultj kapricey Jbmma, koplet , kargazoen ? kommercieel ? koertaadje 7 karosj konkoers ?. kreion ? karozel^ konditie y fcredft ^ kasy konduktor , krediet) klimaat) klysteer ? kobalt y klinkantj kokeliko ? koloriet) koerant of kraut. /roAet ? koluvrijn ? koncilie , koilegie , kontraktj konflikty kolpquint ? kontrast^ kongres ? kon&oole , kontrei) faros. krucifix ? kodrus , kadaver ? Aacfot, fader, kanlilit > kategoriesch kabaal y kabaan ? kabretletir y kabriolet , hadans , kakaOy halabas , kalaminky kalangie , kalender , koepel , kolonade ? konvooi ? kopij, korinthen, kalcineeren , kantate , kathedraal , kales j kalibcr , kalotij kampanje , kapittel y karmijn ? karnavalj kartel ? kasket j konstantia , katapult, koers ? 47 kommdie , kommandeeren. koraal ? kordon ? kornis , kritiek 9 kalligraafj karbonizeeren , katarakt , karikatuur^ katheder^ kavalerie , kazerne ? kazuifel , katholijk ? karthago , kadix j Mavecymbel , kompanjie , komplimenty koncert , korpsen , kornoelie^ korset j kakofonie , kristaliize&ren , koriolanuS) krcezus , kliniek) kajus , ? kurtius ? klaudius j koalitie , kollekte ? kollektie ? kompoty koncentreeren konkordaat) konventiej konsekutief , kontaktj kopten j kosmeliek , kredentie ? krimineelj kazimier , Man j klakj klarinet , kaligula^ kobcea , kolos j kompanion , , komplexie , - konsergie ? of konciergie , kompleet y konjugatie , konsonanty kontroversie ? kostwm? 7 kothum 1 kredo , kaproen , kaXn 1 kopemikus kodex , kombinatie ? karakalla , komiek , kommensaal , kommies , kommunikalie kontant } kurius 5 konfoederatie konsekratie , •+fconstitutie ? konvulzie , ? ? ? kosmologie , katalo en de duizenden ? die 48 kravat ? kreool 3 kroatiey kaleb 3 kalpurnia ? kallimachus kallikrates kalvijri) 'kornelis 5 konstantijn kambyzes , kamillus ? katilina } klotarius ? kollalinus krazis , krates ? katalonie 7 7 7 J men kolikompas 7 komponeeren ? katharina ? klemens ? kleopatra 3 konradijn y korinna ? kalabrie ? ' - kremona ' ? Aomo. Aapri 5 kolmar , kastellano ? kapua j kuilenborg kolibri 5 kastrikum , kalandsoog ? goed mocht vinden de /c in H midden '5 er en ae auizenaen ? uie men goea mocai viuueii er nog bg te voegen.. 