Studies
Ook in het O. Testament komt niet voor een duivel als niachtige tegenstander van Jahweh, alleen onderge- schikte demonen. De slang uit het Paradijs, is, als ik wel heb, oorspronkelijk niet als duivel maar oenvoudig als slang, als een verraderlijk beest, op te vatten. Eerst veel later, in den Christelijken tijd, ontstond de bekende voorstelling van den strijd tusschen God en Satan. Op dit alles doelt, wat Satan antwoordt, wanneer Zeus hem vraagt: »Zijt ge als uw Breeder van Hebreeuwsch geslacht? Satan, Van herkomst zijn wij Arisch. Onze twist dateert van zijn voorbeeldeloos vermeten zich zelf te plaatsen op des Vaders troon.« Bij dit woord. schoon gefluisterd, verbleeken de engelen en verduistert hun licht. Alleen het hart des hemels, het allerheiligste straalt lichter. TOELICHTING TOT „DE BROEDERS." lOI Met den Vader hier bedoelt Satan den AUerhoogsten, onnoembaren, onvoorstelbaren^ Eenen, die niemand naast of tegenover zich heeft, en waarvan de met Satan in eeuwigen strijd zijnde God der Christelijke conventie een usurpeerende afstammeling is. Maar nu is er in alle mythologien een versmelting merkbaar, een onzekere onderscheiding, tusschen den hoogsten eenigen God, die staat boven goed en kwaad, en den goeden God, die staat tegenover het kwaad. Overal waar een minder diep wijsgeerig gevoel be- rustte in een dualisme, en zonder verder navragenaan- nam twee strijdende goden, daar heeft de Goede God kenmerken en attributen van den hoogsten God ; die is boven Goed en Kwaad. Zoo is Ormazd voor de Perzen wat Brahma was voor de Indiers, zoo spreken de grieksche philosophen over Zeus evenals de Christenen over God spreken, zoo is Odin Alvader. En zoo ook is de Vader uit de hemelsfeer van de Broeders een gestalte, die zich weet een schijnbeeld van het onnoembare en eindigt zich terug te trekken in des Kernels Allerheiligste, waarvoor de Tijd zit als wachter. Dit nu is het gevoel dat de geheele tragische hande- ling van de Broeders motiveert. Waar tijd heerscht, heerscht Satan, als evenmachtige en gelijk berechtigde met het goede element. En dit is niet beredeneerd in abstracties, maar het is getoond door den onver- mijdelijken schok en werking van aandoeningen, ideeen en zielsbewegingen. 102 TOELICHTING TOT „DE BROEDERS." En op verscheiden plaatsen houdt allegorische beel- ding dit gestadig in de aandacht: Eerst op pag. i6. Dan op pag. 38 en 39, waar, na Satans ^yoo^den een benauwde stilte, als een bezwijm ontstaat, en de klok langzamer tikt. Totdat de Tijd komt, de Klok opwindt; en alles weder te bewegen en te levenbegint. Daarna op pag. 200. Dan op pag. 216. En eindelijk op pag. 247, het moment dat ik noem den breuk der tijden, als deklojc neerstort in het grondelooze en al het spel der hemel- gestalten wegvaagt. Satan bewijst zijn macht en zijn goed recht overal door een onverbiddelijke consequentie. Zijn wapenen zijn rede, logica en een niets-ontziende^ wijding noch heiligheid sparende ironie. Het is onmogelijk, tegenover hem, en met dezelfde wapenen to justify the ways of God to men. Want rede en logica zijn dingen van menschelijken, betrekkelijken aard, beperkte dingen. Ze hebben geen macht tegen Satan, want hij is er zelf in. Ze staan alien onder zijn ban, den ban der relatie. Dit betoogt hij met, maar hij doet het voelen. Eij Jezus, als de goddelijke volmaakte mensch, voelt het scherpst van al. Hij voelt de wreedheid van zijn eigen zalig-zijn bij het lijden zijner kinderen. (3® acte en 8e acte) i). Hij voelt 00k de onvoUedigheid van zijn eigen i) Dit gevoel was in de oude Christelijke kerk niet algemeen geldig : Gregorius ait: ,,apud animum justorum non obfuscat beatitudinem aspecta paena reproborum". Ait Esaias „Laetabitur Justus cum viderit vindictam". Peter Lombard Sentent. lib IV finis. TOELICHTING TOT „DE BROEDERS. IO3 mensch-wording wanneer hij niet draagt^ behalve het Hchamelijk lijden, 00k het gewetenslijden, het fijnste zielslijden, de zonde (loe acte). Daarom daalt Jezus in de hel. Daarom draagt hij grofheid en smaad, en wel verdienden smaad. Het verwijt van Ahasverus. »Blijf nou maar met je erbarmen van mijn lijf, >Ik hield de wet. Jij niet,« is verdiend. Ten onrechte hebben geslachten op ge- slachten den plicht-getrouwen Jood verdoemd. Dit is scheipst van alles, wat Jezus droeg. Daarom zegt hij i^Meer heb ik reeds geleden, dan aan 't kruis.c Misschien meet men zeer geVoelig zijn, of het f elf ondervonden hebben, om de scherpte van een dergelijk woord te voelen. Een grof, leelijk man die u smaadt, en wien gij, ondanks uw eindeloos hooger bedoelingen, geen ongelijk geven kunt. Dezelfde kracht heeft de tegenstelling van het kinder- choraal in de 3^ acte, waarin de kinderen deopoffering van hun Heiland onnoozel weg loven, met Satans snijdende vraag, of de wonden nog wel pijn doen. Ik acht het onnoodig u al dergelijke effecten te accen- tueeren. Men heeft de ironische toon van sommige passages blasphemie genoemd. En uit een der mij gedane vragen bemerk ik, dat iemand onder u twijfelt of mijn werk soms is een blinde, rebellische bespotting van alle religie. Het doet mij waarlijk leed, maar hoofdzakelijk om den vrager, dat het noodig is zulke verwijten of ver- moedens te weerspreken. 104 TOELICHTING TOT „DE BROEDERS. )> Zonder twijfel, de beschrijving van het hemelverblijt is hier ea daar barok. B. v. op het nevelscherm verschijnt een schaduw. reuzig groot van hand of neus, als een chineesche schim (pag. 17), en de vinger die als om te luisteren opge- stoken wordt, wanneer satan 's aantocht gehoord wordt : Een reuzenvinger schaduw t op 't wolkscherm tot luistren manend. Het optreden van den Tijd in de 2« acte is komisch. Overal door het stuk is de hemelsfeer beschreven, wel met groote aandacht, maar met een zekere inge- houden weifeling, met een bedwongen ironie, die soms door de uitvallen van Satan'^s spot rauw en hard wordt geaccentueerd, zooals door het uitklappen van den Gibus. Het is het noodwendig gevolg van het den schrijver nimmer verlatende gevoel dat hij een schijn- wereld schept, die in zich zelf onbestaanbaar is. Dit is het tegendeel van blasphemie. Wie het hei- ligste geeft in beeld, maar vergeet dat hij een ontoe- reikend beeld geeft, die ontwijdt en schendt. Maar wie steeds de aandacht gericht houdt op het betrekke- lijke, bijna lachwekkende zijner ontoereikende verbeel- dingen, die toont het heiligste niet door al te naieve verbeelding te willen verkleinen. Zoo laat ik in de gerichts-scene het licht dat uit het allerheiligste stroomt en door de engelen ingedronken wordt, pulseeren en in tempo vast, de blonde zee van hoofden met wit bliksemlicht bevliegen. Dit is barok, en van min of meer komisch effect. TOELICHTING TOT „DE BROEDERS. IO5 Maar het drukt uit de tijdelijkheid, het onrustige, niet- absolute van al wat hier gebeurt. Maar gij zult bevinden dat deze stille ironie evenals satans droge logica nooit iets meer aantast dan het voorbijgaande, den schijn. En dat overal uit het vuur der satire, de heilige kern^ het Wezen, des te zuiverder en helderder te voor- schijn komt. Dit geldt voor alle hemelgestalten. Hun pompeuze schijn verbleekt in den loop der tragiek, hun omlijning wordt minder scherp, maar hun onzeker, weifelend doen wordt vaster en hun woorden dieper en ernstiger. In de tweede acte is de Vader een eenigszins bezorgd, voor zijn prestige bevreesd, oud koning, die indruk wenscht te maken door gewichtige woorden-praal en eigenlijk geen goed figuur maakt tegenover den van zijn zaak zekeren Satan. Maar hoe meer hij in 't nauw gedreven wordt hoe waardiger zijn houding, en hoe ernstiger en wezensvaster, minder rhetorisch zijnwoord. Zijn laatste woord: Voorwaar gij zegt het, buiten mij is Hel, is zijn diepste ernst. Hiermede ver'stoot hij de illusie van een hemel vol zaligen waarover hij tronen kan. Waar meer wezenheden zijn dan ^^n, daar is veelheid. en beperking, en daar begint Satan 's macht. Alleen het onnoembare E^n, dat wat is, is buiten Hel. En dit is wat Jezus gezegd heeft: niemand is goed dan God alleen. En dit is wat de mystieken, o. a. meister Eckehart, met zoo groote stelligheid deed zeggen dat zaligheid niet anders beteekent dan God zelf zijn. I06 TOELICHTING TOT „DE BROEDERS." -. Op deze wijze is er in het geheele werk een conflict tusschen het naieve en het ironische, waarboven de onbeschrijfelijke, onbeeldbare, maar niettemin ontwijfel- baar besefte waarheid uitzweeft, als een licht waarin niemand staren kan. De mensch vergestalt het onzienlijke, maar weet dat hij hierin steeds te kort zal schieten. Hij lacht om de kinderlijkheid zijner schepping, maar voelt destedieper de realiteit van wat hij vruchteloos af te beelden tracht. Hij is 'ironisch 'omdat hij niet naief wil zijn. Het hoogste wordt door zijn ironie niet aangetast, maar gezuiverd. In dit door een scherpe consekwentie van gevoel zachtelijk ironiseeren der Godsvoorstelling is geen blas- phemie zoolang achter den gescheurden schijn het Wezen des te helderder blinkt. 0ns streven naar waarheid, naar de hoogste kennis, naar het zuivere weten, ontziet niets, wat zich alleen gedekt acht door den mantel der conventie, door een eerbiedwaardigen schijn. Wij willen het eerbiedwaardig wezen der dingen voeletiy of wij ontmaskeren het als schijn en leugen. Daardoor is ook het wezen van Satan zelfvernietiging, want bij zijn boosaardig aantasten van al het reeele vernietigt hij alleen den schijn, den ^aan, dat is : zichzelf. Satan is 66k de strever, de zoeker, de ontleder van alles — maar in de richting naar beneden, naar het ledige en grondelooze. Hij is betrekking zonder in- houd, heel-en-al schijn zonder wezensgehalte, de ont- kenner en vernietiger. Daardoor wordt hijzelf zwakker bij elk geslaagd werk, en zijn vijand, het reeele Zijn, sterker. TOELICHTING TOT „DE BROEDERS." lo/ Een der vragen is, waarom ik Satan als een dandy heb voorgeateld. Ik heb het nooit met woorden over- dacht, maar ik kan er dit over zeggen. Dandyisme is de hoog-opgedreven cultuur van den schijn. Het is de aanbidding van de uiterlijkheid. En zooals ze zich in onzen tijd voordoet heeft ze alle ken- teekenen van het demonische en satanische : de zelfzucht, de leugen, de zinnelijkheid en losbandigheid, en vooral het cynisme. En dan dit : die dandy is het volmaakte spotbeeld, de ijdele nabootsing van den goeden en wijzen mensch. Ook de goede en wijze mensch moet zijn: correct, zorgvuldig in Weeding, strikt en nauwgezet, hoffelijk in manieren en toon, aangenaam van voordoen — maar hij is dit alles met een hooger doel, met het doel om door de geheele harmonie van zijn wezen beter in staat te zijn tot het nabijkomen der rechtvaardigheid, tot het naderen van God. De dandy weet noch van eenig hooger doel, noch van rechtvaardigheid. Hij verfraait zichzelf om zichzelf en cultiveert den schijn om den schijn. Daardoor is zijn wezen veel bedriegelijker en leugen- achtiger, dus meer geschikt tot representatie van Satan, dan dat van den groven booswicht, den mensch met ongecoordineerde hartstochten. Deze laatste stoot af, verleidt of bedriegt niet, en is met zichzelven incon- sequent. Maar de dandy is geheel consequent, niemand kan hem met de kracht der rede betoogen dat hij minder is dan de goede en wijze mensch. Want hem ontbreekt de inhoud van den schijn, het heilige voelen. I08 TOELICHTING TOT ,;DE BROEDERS. n Een der snedigste vragen, mij gedaan, acht ik deze, of Sataris antwoord op des Vaders woord : »Er is geen andere slechtheid dan verblindingc juist is. Dit woord is een van Jahwe's ernstigste, minst rheto- rische gezegden, wanneer Satan zijn wil heeft door- gedreven. (pg. 45). Satan's antwoord verdraait met een bedriegelijke wen- ding de uitspraak des Vaders. Hij stelt namelijk tegen- over verblinding de kennis, en houdt vol dat hij zelf de kennis wil^ en dat men door kennis tot hem komt* Hij verlokte immers den mensch door het : »Eritis sicut Deus, scienies. . .. Maar in waarheid stelt hij listiglijk in de plaats van de waarachtige kennis, die is eeii kennen door liefde, die is een inhoudsvol zijn, een toenadering tot God, — zijn duivelsche kennis, die is een.ledig weten, die alleen wil kennen om de kennis zelf, om het ijdele kennis-spel, hetvermaak vanuitpluizenen ontleden, zonder een hoogere aandrift, zonder den inhoud van liefde en wijding, zonder het gehalte van alle weten, het heilige gevoel. i) En hij noemt als voorbeeld die liefdelooze weters, die vivisec- toren en heiligschenners die in hun weet- en ontleed-drift alle rechten van liefde, wijding en deernis ontkennen. Een andere vraag luidt: God en Satan worden broe- ders genoemd en de Russen waren broeders. In welk verband staat het een met het ander. Dat de kern van werelddrama en hemeltragedie bei- I ) Wat Rabelais noemde : „Science sans conscience, la mine de 1'S.me.' TOELICHTING TOT „DE BROEDERS." I09 den gevormd wordt door een broedertwist, volgt uit den malicieuzen toeleg van Satan. Satan is het, die zijn twist met God als een broedertwist karakteriseert. En zonder twijfel is de keuze van een aardschen broedertwist niet alleen gedaan om een zekere structurale harmonie, maar wel degelijk als een toespeling op wat er in denhemel voorvalt. Satan onderstreept als 't ware zijn beweren dat zijn eigen twist een broedertwist is, door het op- zettelijk laten zien van een aardschen broedertwist, waarin 00k beiden gelijk en beiden ongelijk hebben. Wat hij bewijzen wil is dat zoowel het aardsch als hemelsch Recht is een chim^re, voetveeg van het Lot. Dat er dus niet is een recht aan deze of gene zijde, noch bij de aardsche Broeders, Peter en Iwan, nochbij de Hemelsche: God en Satan. Dan wordt gevraagd, wat het distincte werk van Jezus is, na de 4de acte. Jezus, de uit God geboren zoon, het Vleeschgewor- den Woord, voelt, door Satans ironie, d. w. z. door de noodwendigheid van het relatieve bestaan, door de klem- ming der betrekkingen, van tijd en ruimte, dat hij niet zelf zalig kan zijn zoolang er menschen lijden, dus dat zijn offer blijvend moet zijn en niet voorbijgaand. Dat hij uit het absolute in het betrekkelijke tredend 00k moet blijven in smart. En hij voelt 00k, omdat zonde waan is, en niets betrekkelijks zonder zonde en waan, dat zijn mensch- wording niet volkomen was zoolang hij zonder zonde was. Daarom verlaat hij den^hemel en gaat naar hel, eerst alleen om zich te onderwerpen aan het scherpste en no TOELICHTING TOT „DE BROEDERS. n fijnste leed, erger dan lichamelijk lijdeti. Later, met alle zaligen, omdat geen zaligheid kati zijn waar veel- heid en gescheidenheid is. Maar hij blijft de Verlosser, Hij die ons den weg wijst uit hat betrekkelijke naar het absolute, die ons getuigt van het onvergankelijke dat troont boven goed en kwaad, die ons voert tot het Recht, tot de rechte richting waarop wij zuUen ontkomen waan en zonde, en vinden zaligheid in den eenigen God. Hij steunt het vertrouwen van de tot het uiterste gedreven Eudoxia, en veriest ook de Broeders ten slotte uit de betoovering van den schijn, uit Satan's spoken-kerk. Een ander vroeg mij : of de regel »Er is geen andere slechtheid dan verblindingc niet het grondidee is van het gansche werk. Neen, niet het grond-idee. Dat is, zooals ik reeds zeide, aangegeven door de geschiedenis van Psyche. — Maar wel een der hoofd-gedachten. Ik behoef niet te zeggen dat deze gedachte zeer oud is, en wel begrepen reeds door de Indiers en door Plato. Socrates spreuk: »niemand doet willens en wetens kwaad, « drukt dezelfde gedachte uit. i) Maar het voegt mij hier op te raerken dat al kan men zeggen dat zonde is een soort van waan, toch daar- om zonde en waan niet identiek genoemd kunnen worden. Dit zou strijden met eeuwenoud inzicht en spraakgebruik. Ik kan het verschil aldus verklaren. Van het stand- punt eens alwetenden en volstrekten beschouwers zijn I) Zie het belangrijk opstel: „Deugd en Weten'' in de Platonische studien van Dr. C. M. van Deventer. TOELICHTING TOT „DE BROEDERS." Ill de twee identiek. Van menschelijk standpunt niet. Voor den mensch ligt het verschil hierin dat de onschul- dige waan lets is wat hij zich door menschelijke rede en verstand geheel opgehelderd kan denken, doch dat de schuldige waan, de zonde, nooit geheel kan wegge- nomen worden dan door iets wat tijd, ruimte en rede te boven gaat. Daarom kan men over onschuldigen waan, over mis- verstand, redetwisten, maar over zonde niet, die moet om als zoodanig erkend te worden, gevoeld zijn. Daarom ook is er gestadige gradatie van zonde tot onwetendheid, naar onze schatting. Zoolang wij de redelijke oorzaak van den waan niet zien achten wij haar zonde. Maar naarmate wij meer gaan begrijpen, met onze rede doorgronden, verdwijnt onze idee van zonde en daarmede het gevoel van verachting, en maakt plaats voor het idee verblinding en .het gevoel medelijden. Voor den Alwetende is alle zonde verblinding. Maar wij weten dat menschen npoit alwetend kunnen zijn, en dat er dus steeds een zeker soort waan zal blijven, waarvan onze rede de samenhang niet door- gronden kan, en die wij dus aan zullen zien als zonde en waarvoor wij niet enkel deernjs kunnen gevoelen, maar, zoo niet verachting, dan toch afkeer. i) Eindelijk wil ik nog een scene ophelderen, die velen onbegrijpelijk heeft toegeschenen, namelijk de ontmoe- ting der. twee Ahasverussenf Men moet hier niet te veel symboliek of allegorie achter zoeken. Het is een effect van afschuwelijkheid en spookachtigheid. Het teekent het land waar Jezus zich I) Grondsl. v. Verstandh. 154^2, 112 TOELICHTING TOT „DE BROEDERS/' in begeven wil. Men komt er zichzelf tegen en vecht met zichzelf met vuile woorden en klappen. Het zijn dingen als uit een bange droom. Maar bovendien zit er in deze vage, door Satan uitgesproken gedachte, dat in de oneindigheid oneindig veel geheel gelijke persoon- lijkheden zijn, die elkaar wel eens kunnen ontmoeten. En dan is ook dit van beteekenis dat twee zulke ellendige, oude creaturen aan den rand van hel> nog er over twisten wie wel de echte is, daarmede toonend hoe de mensch zich dwaaselijk, tot bitterheid en woede toe hecht aan dat, wat in waarheid een ramp is en een last, een blok aan 't been op den weg des Rechts, zijn persoonlijkheid, zijn sterfelijk eigen. Hiermede meen ik alle mij door u gedane vragen, zoo niet rechtstreeks, dan toch door de uiteenzetting der structuur beantwbord te hebben. De vraag: »of het Recht de held is der tragedie, die als zoodanig door de voile verwezenlijking zijner natuur te gronde gaat?« is niet anders te beantwoorden dan door wat ik reeds gezegd heb. Wat hier gevraagd worflt schijnt mij tamelijk onhelder, en het lijkt in geen geval op mijn bedoeling. Ik heb in 't voorgaande zoo goed mogelijk de abstracte formuleering van mijn bedoeling gegeven. Volledig is ze niet en volkomen juist kan ze evenmin zijn, maar ze schijnt mij in elk geval beter en duidelijker dan de door deze vraag gegeven formuleering. Evenmin kan ik rechtstreeks antwoorden op de vraag : »of Jahwe, zijn goddelijkheid en zijn recht voorgesteld worden als betrekkelijke momenten in de allesomvat- tende, pantheistisch gedachte wereld-orde?" Misschien meent de vrager dat mijn uiteenzetting vrij TOELICHTING TOT „DE BROEDERS." II3 wel hierop neerkomt. Maar daarmede kon hij zich toch schromelijk vergissen. Want ik begrijp niet hoe »god- delijkheid« een betrekkelijk moment kan zijn, evenmin weet. ik wat^met pantheisme en pantheistisch gedachte wereld-orde bedoeld wordt. Vooreerst zal ik het Hoogste Wezen nooit een orde noemen. Want het Zijnde is niet hetzelfde als deorde van het Zijnde. Verwarring hierin is allerbedenkelijkst en leidt tot een grof materialisme of mechanisme, een ontwijding van het heiligste. Het verschil tusschen Hem die Is, en zijn orde, is een verschil als tusschen wezen en schijn, inhoud en vorm, ens en modus. Men kan een orde bewonderen en naspeuren en nastreven, maar nooit voelen als doel en oorsprong aller dingen. Even bedriegelijk en gevaarlijk is het woord pan- theisme. Dat woord is een soort bergplaats, waarin niet zeer juist denkende of diep voelende menschen die gevoelens en uitingen maar wegbergen, die hun begrip of gevoel te boven gaan. Zoo hoort men Spinoza wel eens pantheist noemen, of de oude Indiers. Ik raad u dringend gebruik het woord niet, want het is een dier etiketten waarmee stelsel-lievende menschen geheel ver- schillende dingen beplakken, om te kunnen denken dat ze er mee afgedaan hebben en ze veilig in hun museum van gemeenplaatsen mogen zetten. Beteekent pantheisme het inzicht dat God zich in alle dingen openbaart, dan waren alle godsdiensten pan- theistisch en alle vrome menschen. Beteekent het de meening dat alles even goddelijk en even goed is, dat er geen verschil is tusschen schoon en leelijk, rein en vuil, goed en slecht, recht en onrecht, wezen en schijn, ens en modus — dan is natuurlijk niemand, zelfs niet 8 114 TOELICHTING TOT „DE BROEDERS. }i de meest domme en verdorven mensch, pantheistisch. Wen u af, raad ik u dringend, het gedachteloos gebruik van systematizeerende termen, zeg niet van dozen of genen : O, dat is die pantheist, of die mysticus, of die materialist — en zeg ook niet terstond als gij een meeningen-uiting hoort: dat is pantheisme, dat is mystiek, dat is materialisme. — Want zulke woorden hebben een onzekere beteekenis en men kan er alles in stoppen en mede bedekken wat men wil. Gaat men ze ontleden en definieeren, dan blijken ze gewoonlijk hoi en zinledig, en ze geven door hun beslisten, positieven schijn een dwaas gevoel van vertrouwen, alsof men weet wat men zegt en niet verder behoeft te onderzoeken. Terwijl bij aandachtig herdenken blijkt dat men niets gezegd heeft, dat men willekeurig en onrechtvaardig groote zaken in kleine doosjes met een opschrift heeft willen stoppen, en dat het onderzoek juist daar moet beginnen, waar men meende er al mee klaar te zijn. Hoe dit nu te verstaan is, hoe dit zich verdraagt: dat God zich in alle dingen openbaart, en dat tochalle dingen verschillen in goedheid en goddelijkheid, dit kan niemand begrijpen en niemand oplossen. Het is het mysterie van den oorsprong van Satan, het begin van veelheid, verandering, betrekking en tijd. Jacob Boehme drukte het zoo uit : »Das Wesen aller Wesen ist nur ein ein^ges Wesen, scheidet sich aber in seiner Gebarung in zwei Prinzipia, als in Licht und Finsterniss, im Freud und Leid, in Boses und Gutes, in Liebe und Zorn. c En hij eindigt met dit, wat klinkt als heerlijke melodie : y.Denn eine Lilie blilhet ilber Berg und Thai, in alien Enden der Erde : wet da suchety der findet, c OVER HALLUCINATIES. {yoordracht gehouden op lo Febmari 1897, in Teylers Natuurkundig Genootschap te Haarlem,) Het woord hallucinatie komt van een latijnsch werk- woord alucinor dat >bazelen« beteekent, verwarde on- zin praten. Maar wat wij er onder verstaan, is een bedriegelijke zinsgewaarwording (Drogwaarneming). Deze definitie is echter niet zuiver. Een optisch bedrog is geen hallucinatie. En wel beschouwd, zijn alle zinsge- waarwordingen bedriegelijk. Nader onderzoek, ervaring en overdenking helpen ons het bedrog te corrigeeren dat in alle zinsgewaarwordingen schuilt. Hoe verder het onderzoek en de overdenking gaan,. hoe meer wij. tot de overtuiging komen dat bij geen enkelen zinsindruk het bedrog geheel te ontkomen is. Dat namelijk geen enkel onzer zintuigen ons de on- middelijke zuivere waarheid overbrengt, maar dat ieder zintuig, om het zoo uit te drukken^ van een zelfde ge- val een andere lezing geeft en wel naar zijn eigen be- grip en in zijn eigen taal. Er kan 66nzelfde feit gebeuren waarvan het oog zegt : Il6 OVER HALLUCINATIES. het is licht, — het oor : het is geluid, gesuis^ gebrom, — de tong : het is wrangheid of scherpte, — de huid : het is warmte of prikkeling, — de neus: het is geur. Het is duidelijk dat zij niet alien gelijk kunnen hebben. Als vijf kinderen u elk een ander verhaal doen van eenzelfde gebeurtenis, dan begrijpt gij dat zij alle vijf zich min of meer vergissen, en gij construeert uit de verhalen uw eigen voorstelling van 't gebeurde. Er is geen zintuig dat gij volkomen yertrouwt. Uw oordeel stelt zich er boven als een volwassene boven een kind. Het oog stellen wij het hoogst. En toch is het oog het lichtst te bedriegen. Van alle zins-bedrog is ge- zichts-bedrog het meest bekend. Den tastzin vertrouwen wij het best. Wat men tasten kan, tastbaar, is de uitdrukking voor iets zekers, iets niet-bedriegelijks. Toch zijn er evengoed tast-hallucina- ties als gezichtshallucinaties — en vele gevoelsgewaar- wordingen moeten wij voor geheel en al bedriegelijk houden. Hoe kunnen wij dan het begrip hallucinatie om- schrijven, wanneer in elke zins-gewaarwording bedrog schuilt? Oogenschijnlijk zou men de zaak voor opgelost houden wanneer men, grootere nauwkeurigheid voor 't moment verwaarloozend, alles hallucinatie noemt wat van de buitenwereld tot onze zintuigen schijnt te komen maar inderdaad blijkt alleen in onszelf te bestaan. Of om een bekende terminologie te volgen, wat objectief schijnt maar subjectief blijkt te zijn. Maar spoedig vinden wij hier weer moeielijkheden. De termen objectief en subjectief zijn grofenonbepaald. OVER HALLUCINATJES. II7 Wij noemen een zaak objectief en plaatsen haar in de buitenwereld, zoodra wij een zeker bestendig verband vinden tusschen hetgeen ons de verschillende zintuigen omtrent die zaak mededeelen. Wanneer wij een Hcht- schijnsel zien in 't donker, dan trachten wij er naar toe te gaan en lets er bij te voelen, te hooren of teruiken. Dan eerst gelooven wij dat er iets buiten ons is dat licht geeft. Maar dan zijn wij nog niet zeker. Wanneer er andere personen bij ons zijn die ons alien verzekeren dat ze niets zien, noch voelen, noch ruiken, dan zullen we denken dat we het ons >verbeeld€ hebben. En bij bevestiging door die anderen hebben wij nog niet een voldoende zekerheid. Immers in onze droomen hebben wij allerlei gewaarwordingen die wij bevestigd vin- den door personen die in onzen droom voorkomen. In den droom zelf gelooven wij aan die gewaarwordingen, als kwamen ze van objectieve oorzaken. Maar wakker geworden, noemen we het alles droom en verbeelding. Waarom? Omdat de waarnemingen geen bestendigen samenhang hebben. Omdat wij ze vergelijken met de gewaarwordingen van het waken, en deze laatste veel bestendiger en samenhangender vinden. En dan ge- looven wij wel aan de objectiviteit van wat zich elken dag in een vast verband voordoet en noemen het ver warde droomleven subjectief. Om dus een objectieve oorzaak aan te nemen van gewaarwording moeten wij vinden een verband in ruimte — d. i. gdijktijdige waarneming door verschillende zintuigen en verschil- lende personen, liefst zooveel mogelijk, en een verband in tijd, d. i. een zich gelijkblijven van dat verband in den duur van tijd, liefst zoo lang mogelijk. En nu maak ik u er terstond in 't bizonder opmerk- Il8 OVER HALLUCINATIES. zaam op, dat al deze zekerheid maar betrekkelijk is. Dat wij leven in een opklimmende oneindige reeks van zekerheden. lemand alleen op een onbewoond eiland, kan nooit de zekerheid hebben, die voor ons bereikbaar is door de getuigenis van andere menschen. Wanneer zijn vijf zinnen, of twee of drie er van, hem zeggen, dat er iets objectiefs voorhanden is, dan moet hij 't welaannemen, al weet hij dat hij bedrogen kan worden. En voor ons is de getuigenis van andere menschen eveneens betrekkelijk. Anderen menschen zijn voor ons ook maar zins-gewaarwordingen. Wij kunnen ons in hun objectiviteit bedriegen, of zij zich in hun gewaar- wordingen. En dat ons wakend leven berust op objectieve oor- zaken en ons droomleven niet — ook dat kan geen volstrekte zekerheid voor ons zijn. leder weet hoe buitengewoon waarschijnlijk een droomtooneel zich kan voordoen, en hoe wij er iederen nacht weer opnieuw inloopen en al droomend denken, dat het nu tochlieusch geen droom is. Even goed kan iemand beweren dat ons wakend leven ons vaag en verward zou lijken, wanneer wij iets kenden, nog veel vaster en bestendiger in verband. Onze zekerheid zou dan eerst volstrekt mogen heeten, wanneer wij de getuigenis hadden van alle, dus oneindig veel waarnemende ikheden, en dat door een oneindig lang tijdsverloop. Nu echter is ze nooit iets anders dan een groote waarschijnlijkheid, die grooter wordt met iedere seconde en met iedere nieuwe getuigenis, maar nooit volstrekt. En nu komt de tweede moeielijkheid, waaruit weder- OVER HALLUCINATIES. II9 om blijk hoe wij in vaagheden denken waar wij ^an- vankelijk meenden zeer stellig en nauwkeurig te zijn. Dat is namelijk deze: waar ligt de grens tusschen objectieve dingen en subjectieve dingen? Waar begint de buitenwereld ? en wat verstaan we onder de binnenwereld, de subjectieve wereld? We bedoelen zeker toch niet dat ons lichaam de grens bepaalt. Maken wij een boterham van een objectief tot een subjectief ding, zoodra wij hem opeten? En als de huid de grens niet is^ dan kan er dieper in evenmin een grens gelegen zijn, waarvan men zou kunnen zeggen : ziezoo, hier beginnen wij zelf, en houdt de buitenwereld op. Met andere woorden, en ik u dit goed levendig in uw gedachten te houden^ want het is uiterst belangrijk — ons heele lichaam, met bloed en hersenen en alles tot in zijn fijnste structuur is buitenwereld^ wanneer wij tenminste aan dat woord eenige beteekenis hechten. Hieruit volgt weer onmiddelijk dat als er iets binnen- wereld, subjectieve wereld kan genoemd worden,^^«w dat niet ons lichaam. Ik denk dat sommige onder u deze logica, — waar- door ze, eenvoudig omdat ze gewoon zijn van objectief en subjectief te spreken, zouden moeten aannemen dat zij nog iets anders zijn dan een lichaam, iets wat niet lichaam is, — niet willen slikken. En toch is er niets noodig dan dit eenvoudige dilemma om hen er toe te dwingen. Is er volgens u een buiten- wereld en een binnenwereld, welnu 1 wijs mij dan de grens. Tot waartoe zijt gij subject en waar begint gij object te worden? Wijs mij eens een deeltje van uw lichaam dat subject is en niet object. I20 OVER HALLUCINATIES. • Er is niets gezonder voor menschen die dagelijks met groote gedecideerdheid met deze woorden schermen alsof ze precies wisten wat zij zeiden, dan lang en con- sequent over dit simpele vraagje na te denken. Door deze tweede moeielijkheid nu raaktonzegeheele. definitie van het begrip hallucinatie in de war. Het subject is het Zelf, de Ikheid. En als wij daar aandachtig over denken komen wij tot de conclusiedat wij nooit gewaarwordingen subjectief kunnen noemen, want zoodra men iets gewaar wordt is het van zelf al object. Het subject, het Ik, trekt zich onmiddellijk achter de gewaarwording terug, het neemt waar, maar wordt nooit waargenomen. Het heeft dus eenyoudig geen zin, het is vage, onnauwkeurige taal, ontstaan door begripsverwarring en gebrekkige onderscheiding, om hallucinaties als sub* jectieve dingen te onderscheiden van een objectieve buitenwereld. Het berust op de onbewuste aanname van ons lichaam als grens tusschen buiten- en binnen- wereld. Wie veel kennis heeft gemaakt met het verschijnsel >pijn« zai hierop spoedig attent zijn geworden. Ik heb menig malen te doen gehad met een eigenaardig ziekte- symptoom, dat ik niet anders als pijn-hallucinatie kon noemen. De lijders geven de hevigste pijn-aandoening te kennen in een bepaald lichaamsdeel. Maar dat deel is oogenschijnlijk geheel gezond en men kan de zenuwen doorsnijden, of het deel amputeeren zonder dat de pijn afneemt. Kan men nu spreken van subjectieve en objectieve pijn? In het medi3ch spraakgebruik heet pijn altijd een subjectief verschijnsel, omdat de pijn OVER HALLUCINATIES. 121 nooit object kan zijn voor een ander dan wie haar voelt. Wat is dan het onderscheid tusschen de gewone pijn en de pijn-hallucinatie? Dat onderscheid is niei gelegen in het feit, dat er geen zichtbare veranderingen zijn in het deel waar de pijn gevoeld wordt — ook zelfs niet dat het deel kan worden afgesneden zonder dat de pijn afneemt. Want het is u wellicht niet onbekend, dat men pijn kan voelen — niet gehallucineerde, maar echte pijn — in een ge- amputeerd been, door de prikkeling van de overgebleven stomp. De afgesneden zenuwvezels doen de pijn voelen alsof er hog een been is, omdat men gewoon is alle pijngewaarwordingen, door die vezels overgebracht, in het been te localiseeren. Maar de pijn-hallucinatie heeft een geheel ander karakter. Het schijnt namelijk alsof de gewone gevoels- werktuigen niets met die gewaarwording te makenhebben. Om redenen, die ik hier niet uiteen kan zetten, schijnt het alsof de patient pijn zou voelen, ook al had hij in 't geheel geen gevoelszenuwen. En hierdoor komen wij tot een zuiverder omschrijving van het begrip hallucinatie. Hallucinatie is een gewaarwording die overeenkomt met gewaarwordingen door prikkeling van een zintuig opgewekt, maar die blijkt niet tot de zintuigen in de gewone betrekking te staan. Of nog zuiverder uitgedrukt: Hallucinaties zijn ge- waarwordingen die onderling een geheel ander en raad- selachtiger verband blijken te bezitten, dan de welbe- kende gewaarwordingen waar zij op gelijken. Deze laatste definitie is zuiverder omdat het>geprik- kelde zintuig « er uit is gelaten. Het begrip zintuig 122 OVER HALLUCINATIES. omvat toch niet alleen het uitwendige orgaan maar ook de centripetale zenuwbanen. Het licht dat gezien wordt door electrische prikkeling van de gezichtszenuw, buiten de cogbol om, dus achter het netvlies^ zal niemand hallucinatie noemen. En wie kan zeggen of er bij de echte hallucinatie niet ergens tusschen het oog en de centrale zenuw- cellen iets gebeurt wat ' overeenkomt met hetgeen we onder 't begrip prikkeling meenen te verstaan? Hallucinaties zijn dus gewaarwordingen die een ander verband hebben dan bekende gewaarwordingen die er op lijken. Zij passen niet in het groote geheel onzer gewaarwordingen, waartoe zij schenen te behooren. Dit is de eenige definitie die geldig kan genoemd worden, en die beantwoordt aan de algemeene opvatting. Wanneer gij dit vast in 't oog blijft houden zult ge veel vergissingen vermijden die dagelijks met aplomb door menschen van beteekenis en gezag worden begaan. Het bepalen van hallucinaties als niet-reeele, of sub- jectieve dingen is onnauwkeurig en leidt tot dwaalbe- grippen. Een droom is een feit, even goed rteel als een aardbeving. Alleen hebben drQom-gewaarwordingen een geheel ander en veel minder bekend verband dan de gewone feiten. Dat zij een verband hebben betwij- felt niemand. En subjectief, in den zin van behoorende tot het subject, is niets dan het waarnemend ik. Al het waar- genomene is object. Bedoelt men daarentegen met subjectief iets wat slechts voor 66n persoon object kan zijn, zooals pijn b.v., welnu dan zijn alle gewaarwordingen subjectief, kleur, licht, warmte. Want niemand weet of hij kleur precies zoo OVER HALLUCINATIES. 1 23 gewaarwordt als een ander. Niemands gewaarwording lean object zijn voor een ander. Het eenige waaromtrent wij ons verstaan is de abstractie, dat is dus 00k het eenige wat inderdaad objectief lean genoemd worden. Bedenkt dit feit dat iemand kleurenblind kan zijn zonder het te weten. Die man spreekt over roode aardbeien en groene boomen alsof hij er alles van wist, en hij meent ze rood en groen te zien als iedereen. Bij onderzoek blijkt dat hij de kleuren nauwelijks onder- scheiden kan, dat een roode zonsondergang er dus niet anders voor hem uitziet dan een groene zou doen. Hij verbergt zijn gebrek zonder het zelf te weten, door behendig gebruik te maken van het verband waarin de dingen genoemd worden. Dat verband, de abstractie^ is het eenige waaromtrent wij ons verstaan. Onthoud dit, het eenige waarlijk objectieve is abstractie. Na deze begripsbepaling iets over de zaak zelf. Hallucinaties kunnen op alle zintuigelijke gewaar- wordingen gelijken. Men heeft gezichts-, gehoor-, smaak-, reuk- en tasthallucinaties. Ze kunnen zich enkelvoudig voordoen, als een geluid, i^n geur, en 00k samengesteld en in alle combinaties. Wanneer men de droom-hallucinaties in beschouwing trekt, kan men 00k zeggen dat de niet-zintuigelijke gewaarwordingen zooals droef heid, angst, drift, vroolijk- heid gehallucineerd voorkomen. En dit past 00k in ■de door ons laatst gegeven definitie. De droomen kan men normale of physiologische hallucinaties noemen. En er is een overgang tusschen deze slaap-hallucinaties en de waak-hallucinaties die meestal van pathologischen aard zijn. Immers de droomen van een koortslijder, en van T24 OVER HALLUCINATIES. sommige lijders aan neurasthenie krijgen een ander, veel levendiger karakter en komen dikwijis in half-slaap, in een toestand weinig van waken verschillend. Eindelijk gelden de echte waak-hallucinaties voor een zuiver pathologisch verschijnsel, voor een symptoom van ernstig psychisch lijden, dikwijls de voorbode en de blijvende begelcider van krankzinnigheid. Maar bovendien hebben wij in de laatste jaren nog een nieuwen vorm leeren kennen, voor de studie der zaak wel de interessantste. Ik bedoel de kunstmatige of experimenteele hallucinatie, de hallucinatie door suggestie. Wie dit verschijnsel ooit zag of ondervond, moet er een diepen indruk van behouden hebben. Het schokt onze meest vaste begrippen, wanneer we een oogenschijnlijk normaal, gezond, klaar-wakker mensch naar willekeur kunnen laten zien, hooren en tasten wat ons belieft. Wanneer men tegen een ontwikkeld, weten- schappelijk man, die bovendien op zijn hoede is en weet dat hij tot een proef zal dienen, kan zeggen: >kijkl daar zit je vriend die-en-die I" hoewel die vriend mijlen ver weg is, — en wanneer dan die man zijn vriend ziet, hoort en voelt met volmaakt dezelfde intensiteit en klaarheid alsof hij er werkelijk zat. Ikzelf heb een ouderen collega van mij, een geleerd en sceptisch man, zien rondwandelen en praten met de hallucinatie van zijn vrouw aan den arm, in grooten ernst en zonder eenig merkbaar vermoeden van het feit dat het een gesuggereerd beeld was. En hij ver- zekerde later dat het beeld tot in de kleinste details beantwoordde aan de werkelijkheid. Als men over deze dingen nadenkt, en overweegt OVER HALLUCINATIES. 125 hoe verbazend ingewikkeld het proces moet zijn dat hier verloopt^ om voor de waarneming van iemand een levend mensch af te beelden met alle bizonderheden van spraaky kleeding, stem en gebaar en dat viztoen een consequente rol te laten spelen zoolang het den proefnemer goeddunkt, en dat op een enkele korte aanwijzing zonder aangifte van details, — dan duizelt men bij de gedachte aan die wonderlijke gehoorzame, vindingrijke, machtige slaaf die in ieder mensch ver- borgen zit, en die zonder voorkennis van zijn meester de moeielijkste bevelen opvolgt van een vreemde, wien het gelukt is zijn autoriteit te doen gelden. En dat die slaaf niet alleen vizioenen kan voortooveren maar ook de lichaamsfunctien kan wijzigen, ten kwade of ten goede, daarvan zult ge waarschijnlijk wel eens gehoord hebben. Maar het was voornamelijk mijn doel te spreken over een vierde soort hallucinaties die niet zijn experimenteel en die men ook niet met voile recht pathologisch kan noemen. Namelijk de hallucinaties bij gezonde personen in wakenden toestand. Ik weet zeer goed dat er veel geleerden zijn die zullen zeggen, dat zulke hallucinaties niet bestaan, omdat iemand die een hallucinatie krijgt, door het feit reeds bewijst op dat oogenblik niet gezond te zijn. Dit is nu een fraai voorbeeld van tautologie. Een hallucinatie is een ziekte-verschijnsel, want het komt niet bij gezonden voor. Want die een hallucinatie krijgt is ziek, waarom? Wel omdat een hallucinatie een ziekteverschijnsel is. 126 OVER HALLUCINATIES. Daar hiertegen niet te redeneeren is, bepaal ik mij tot de verzekering, dat van elke tien personen van doorgaans goede gezondheid 66n wel eens of meer- malen in zijn leven een hallucinatie gehad heeft. Meestal een hallucinatie van gezicht, gehoor of gevoel — zeld- zamer van reuk, bijna nooit van smaak. Wil men al die personen alleen om dat feit zenuwlijders noemen, mij wel. Op wat zenuwlijders meer of min wil ik niet zicn. Dikwijis zijn die verschijnselen geheel zonder eenigen samenhang. Men hoort onverwacht een bel luiden, waar geen bel kan zijn en waar niemand anders bet hoort, of men ziet een gestalte, een vreemde figuur, of men hoort zijn naam roepen door een onbekende stem, of men voelt de aanraking van een hand, van een luchtstroom of iets dergelijks. Maar soms gelijkt de stem die gehoord of de ge* stalte die gezien wordt duidelijk op de stem of de gestalte van een bekend persoon, een vriend of bloed- verwant. Er is dan verband tusschen het hallucinatie- verschijnsel en de bekende wereld. De vraag is nu, of dit verband alleen is het verband van herinnering, zooals dat ongetwijfeld bij de meesten van onze droomen het geval is, of dat er nog een andere meer onmiddel- lijke betrekking bestaat. Of, met andere woorden, de eene mensch aan den anderen geheel of gedeeltelijk kan verschijnen, zooals men 't noemt, onder omstan- digheden waarbij dci gewone zintuigelijke waarneming onmogelijk is. Gij weet dat overlevering en ook de verborgen opinie Over hallucinaties. 127 der meerderheid zulk een mogelijkheid aanneemt. De natuurwetenschap echter heeft tot nog toe naar zulk een verband niet gezocht. Want waar in het verband der gewone waarnemingen nog zooveel onduidelijk is, mag een nieuw onbekend en geheel raadselachtig ver- band tusschen ongewone waarnemingen niet aangenomen worden, eer het zich letterlijk niet meer ontkennen laat. Het werk der natuurwetenschap is al moeielijk genoeg, en men doet niet graag opmetingen op een terrein waar men heel geen kans ziet te bouwen. Evenwel, het al of niet bestaan van z^ulk een betrek- is iets dat ons alien uitermate belang inboezemt. De richting van het wetenschappelijk onderzoek wordt toch per slot van rekening altijd bepaald door wat wij het liefst weten, wat ons het meest interesseert. Het ontdekken van een nieuwe asteroide laat ons tegenwoordig tamelijk koel. Nu wij eenmaal weten dat er veel meer zijn dan men vroeger dacht, nu is 't ons eender of er 300 of 3000 zijn. Maar iets wat ver buiten het bekende verband der dingen ligt dat boeit de aandacht, wekt den weetlust. Stralen die door hout heendringen, dat zijn dingen die ons interesseeren, die onze begripskringen verwijden Zoo is het 00k met het »verschijnen" van personen. En het volksgeloof was in deze zoo algemeen en zoo vast, de geest, de schim, het spook is een ding dat men zoo herhaaldelijk in alle tijden, bij alle volken, zoowel in historie als fictie terugvindt, dat wetenschap- pelijke menschen zich genoopt hebben gevoeld een onderzoek in te stellen op de eenige daartoe geschikte wijze, namelijk door het verzamelen van een zoo groot mogelijk aantal wel geconstateerde feiten. 128 OVER HALLUCINATIES. Men weet het, de natuurwetenschap vraagt feiten, Ze vergeet alleen wel eens dat alles wat gebeurt feiten zijn. Vele menschen, als ze met nadruk het woord > feiten" bezigen, zijn zich niet bewust dat ze door een zekere onklaarheid in gedachten en door onvaste woord- bepaling, hiermede eigenlijk zintuigelijk waarneembare gebeurtenissen bedoelen. Dat droomen, vizioenen, ge- dachten, gevoelens ook feiten zijn, volstrekt niet minder reeel, eerder meer, dat kunnen zij wel niet ontkennen, maar het schijnt toch niet in.hunne bedoeling begrepen te zijn geweest. Nu IS er, zooals gij wel weten zult, in Engeland een vereeniging voor psychologisch onderzoek. Deze stelt zich ten doel het verzamelen van feiten waarmede men tot nog toe geen raad wist, waarvan het verband met de meer bekende natuurverschijnselen duister is, en die dus daarom, omdat ze buiten den gewonen loop der dingen schijnen te staan, iets wonderbaarlijks en on- waarschijnlijks hebben. Zulke feiten zijn o. a. de telepathie, de clairvoyance, en de verschijningen. Gij kunt u geen begrip vormen vaQ de verbazende moeielijkheden van zulk een onderzoek. Men moet de methode van onderioek vormen onder den arbeid, want men stuit op bezwaren waarvan men te voren geen geen vermoeden had. Alle evidentie berust hier op mededeeling, en overal liggen valstrikken. Opzettelijk bedrog komt betrekkelijk weinig in 't spel, maar onop- 2ettelijk zooveel te meer. De onderzoeker moet steeds op zijn hoede zijn, steeds achterdochtig, sceptisch en kritisch. en vooral waar het hemzelven betreft. Menig twijfelaar zou zich volkomen overtuigd achten door OVER HALLUCINATIES. 1 29 feiten, die de man van 't vak als onbetrouwbaar en waardeloos verwerpen moet. Feiten, die u en mij geloof- waardig en betrouwbaar zouden toeschijnen, zendt de vereeniging terug met verzoek om nadere evidentie, om- dat ze zoo niet bruikbaar zijn. En wie weet hoeveel moeite er verbonden is aan het verkrijgen van vol- doende evidentie voor een paar schijnbaar wel ge- constateerde feiten, die zai ontzag voelen voor den reuzenarbeid dier onderzoekers, hun volharding, toe- wijding en geduld. Zij hebben nog meer bedrog ontdekt dan de felste te- genstanders van hun werk. Zij zijn de ontmaskeraars bij uitnemendheid. De bekende profeet der theosofen, mevrouw Blavatsky, is door hen voor goed en zonder genade aan de kaak gesteld, tot groote yerbittering der theosofen, die hun deze heiligschennis nooit ver- geven. Eusapia Paladino, het bekende medium, dat den beroemden Lombroso bekeerde, is door de Engel- sche Vereeniging zoolang in alle omstandigheden onder- zocht en* beproefd, tot het uitkwam dat zij een bedrieg- ster was. Dat wil zeggen, er werd bewezen dat zij soms tot bedrog haar toevlucht nam, niet dat zij in alles bedrogen had, hetgeen niet voor mogelijk ge- houden werd. Maar dit was genoeg om haar terstond als onbetrouwbaar te signaleeren. Een lid der Vereeniging, de heer Davey, heeft er zijn leven aan gewijd om aan te toonen dat de ver- richtingen der mediums, waarop de juristen hun over- tuiging vestigen als feiten van ontwijfelbaar boven- zinlijken aard, zooals het schrijven op gesloten leien, het lezen van verzegelde brieven, door kunstgrepen na te bootsen waren. Deze onderzoeker heeft ontdekt dat 130 OVER HALLUCINATIES. men ' een scherpen waarnemer lean bedriegen door met berekening zijn aandacht uit te putten en dan behendig van kleine verzwakkingen dier aandacht partij te trekken — ook, dat drie of vier geoefende waar- nemers, die eenzelfde twijfelachtig feit onafhankelijk van elkaar uit hun geheugen opschrijven, onveranderlijk drie of vier verschillende lezingen geven, geinfluenceerd door hunne voor-opgeslelde overtuiging. Dit zijn alle psychologisch hoogst belangrijke zaken^ — en wat men ook van genoemde Vereeniging moge zeggen, tot bestrijding van bijgeloof, van spiritisten of theosofisten, heeft zij zeker meer gedaan dan eenige andere corporatie. Deze vereeniging nu heeft zich de geweldige taak op- gelegd, door een groote coUectie feiten uit te maken of er eenige reden bestond om een verband a^n tenemen tusschen hallucinaties en de personen waarop zij be- trekking schijnen te hebben. Een begin was reeds gemaakt door een lid der ver- eeniging, Edmund Gurney, met zijn bekendboek: Phan- tasms of the Living. Hierin werden de hallucinaties van 527 personen besproken en de mogelijkheid van een samenhang tusschen verschijning en levenden mensch positief erkend en aangetoond. Maar dit getal was te klein. Immers, wil men met eenigen grond de factor uitsluiten, die altijd het eerst ter verklaring wordt aangevoerd, n.l. het toeval^ dan moet men getallen hebben, waarbij kansrekening moge- lijk is. De enqu^te-commissie voor deze zaak, onder leiding van professor Sidgwick te Cambridge, telde voor haren arbeid niet minder dan 410 medehelpers, heeft de ant* OVER HALLUSINATIES. 131 f woorden verzameld van 17000 gezonde volwassen per- sonen, en besteedde drie jaren aan het schiften en ver- werken van dit ontzaglijk materiaal. Door ieder dier 17000 personen werd een lijst inge- vuld met vijf-en-twintig vragen, terwijl bij een positief antwoord alles wat op het feit betrekking had, zooals getuigenis van betrokken personen, dagboek-aanteeke- ningen, brieven, doodsberichten, nieuwsbladtijdingen en zoo voort, zoo voUedig mogelijk werd bijeengebracht. Elk der medehelpers moest instaan voor het bijeenge- brachte bericht en had, bij positief antwoord, een persoonlijk onderhoud met den hallucinant of met de in het geval betrokken personen. Nu bleek dan vooreerst dat van deze 17000 gezonden er 2272 bevestigend antwoord gaven i). Dat dus zooals ik zooeven zeide, minstens iin van elke tien personen wel eens of meermalen in zijn leven een hallucinatie gehad heeft. Het spreekt van zelf dat droomen, hoe levendig ookj waren uitgesloten. Maar bovendien ging de commissie bij de schifting streng te werk en nam nog 522 ge- vallen van de positieve antwoorden af, hetzij omdat ze met droomen verward konden worden, hetzij omdat ze niet duidelijk of slecht gewaarborgd, of om andere redenen ongeldig moestep heeten. Bovendien werden onbruikbaar verklaard de gevallen die niet nader waren gespecificeerd. i) lemand maakte mij de opmerking dat de ondervragers waarschijn- lijk juist die personen ondervraagd hebben waarvan zij wisten of ver- moedden een positief antwoord te zuUen krijgen. Dit zou de statistiek onzuiver maken, maarhierop is zorgvuldig gelet. De gevallen, waarvan de ondervrager vooniit kennis droeg, zijn ge^limineerd. 132 OVER HALLUCINATIES. Zoodoende hield men 1684 personen over, die mede- deeling deden omtrent 1942 hallucinaties. Er waren er namelijk bij die meer dan ^^n hallucinatie gehad hadden. Maar er was reden om te denken dat het totaleaan- tal hallucinaties door deze 1648 personen ondervonden, veel grooter was. Want men merkte op dat de be- richtgevers meer gevallen opnoemden van recenten datum dan van lang geleden, zij waren dus blijkbaar de vroegeren vergeten. Op grond eener waarschijnlijkheids-berekening schatte de commissie het getal hallucinaties^ dat door de be* richtgevers werkelijk was ondervonden, op 6J maal het door hen medegedeelde aantal. Het is mij natuurlijk niet mogelijk al de interessante bizonderheden op te sommen^ die bij nader onderzoek en ordening der gegevens aan 't licht kwamen. Zoo bleek dat vrouwen iets meer ontfankelijk zijn dan mannen. Van de 1684 waren 655 mannen en 1029 yrouwen. Verder dat de leeftijd van 20 tot 30 jaar de meeste praedispositie vertoont. Dat de meeste hallucinaties werden ondervonden niet in bed, maar 6p, en binnens- huis. * ni2 hallucinaties waren visueele, of gezicht-halluci- naties. Hiervan waren 830 verschijningen van menschen. 