None
Het was er verre van, dat zij den aldaar wonenden een aubade brachten, integden-deei deden zij hun allerlei kwaardigen overlast aan. Zij zwaaiden met hunne sabels, sloegen tegen de deuren en hakten in de heggen. In een kruideniers-winkeltje sloegen ze een glasruit stuk en roofden een daarachter uitgestald stuk kaas, hetwelk zij echter kort daarna op de straat wierpen en vertrapten. “Personen, die hun hunne baldigheid verweten, werden mishandeld, Ergerlijk in hooge mate was hun optreden tegen eenige arme visschers, die daar met hunne schuiten lagen. Zij dwongen hen onder de grofste bedreigingen, hun paling voor bijna geen geld te verkoopen, en toen dit geschied was, sloegen en mishandelden zij hen zoo onbarmhartig, dat er bloed vloeide en de heelmeester er bij te pas kwam. Nog dienzelfden ochtend kregen de autorität telegram bericht van de gepleggende wandaden, en vermits zijd bovendien van verschillende zijd gewaarschuwd werden, dat de kanonniers nog meer kwaad in den zin hadden, besloten zij met de uiterste gestrengheid tegen hen op te treden. Voor- eerst werden alle bevelen van den vorigen dag hernieuwd. Vervolgens werd, met het oog op het ernstige van den toestand, den commandant ten zeerste op het hart gedrukt, sterk te laten patrouilleeren, de wachten te verdubbelen en de roervinken niet te ontzien, Wat deed nu de commandant? Des middags zond hij aan alle wachten de volgende order: „Op speciale order van den Raad der Gemeente dezer Stad word gelast: dat geen Wagtdoend Burger, niet in functie zijnde, met Zijdgeweier na de Taptoe op publicque Wegen of Straten zal verschijnen.” Toen er nu dien middag parade werd gehouden, iets dat, naar het schijnt, toen dagelijks gebeurde, en hem daarbij door den Ritmeester TALLINGII, die bij absentie van den Luitenant-Kolonel BEELDSNIJDER met het Commando over de cavallerie belast was, gevraagd werd, welke orders hij bij het patrouilleeren moest gevraig, wanneer zij ’s nachts burgers met zijdgeweer gewapend ontmoetten, antwoordde de commandant: „Hebt gij de order niet gelezen?” Hierop vroeg JALLINGII weder: „Wanneer mijn patrouilles nu gewapende burgers ontmoeten, kan ik dan aan de patrouilles op Uw order last geven, dat zoodanige burgers verzocht worden, hunne sabels af te geven of, des niet verkiezende, door de patrouilles naar huis gebracht te worden?” Waarop DE WILDE antwoordde: „Hoor burger, ik ben gewoon mijn orders altoos naar de letter te volgen; gij . 4* 28 DE OPROERIGE BEWEGINGEN DER KANONNIERS doet maar niet anders als deze order aan Uw volk bekend te maken, en ziedaar, om het wèl te weten, nog een copie voor U en ik heb verder niets te zeggen.’ Dat er met een Commandant, die aldus zijn taak opvatte, niets uitgevoerd kon worden en de oproerlingen dus vrij spel hadden, laat zich van zelf begrijpen. Het Commemande van Waakzaamheid kwam dien Zondagavond om 8 uur bijeen in het zoogenaamde officiers-college, in de Kalverstraat gelegen, en besloot, den ganschen nacht bijeen te blijven, „ten einde in tijd van nood actief te kunnen zijn” De commandant werd verzocht, bij die vergadering tegenwoordig te zijn. Veel rust werd den vergaderden niet gegund, want onophoudelijk kwamen er berichten of verzoeken van allerlei aard in. De oproerige kanonniers waren inmiddels ten getale van wel 200 in en om het drankhuis „de General Washington” bijeengekommen, waar het erg luid ruchtig toeging. Onder hen bevond zich, vreemd genoeg, ook hun luitenant Kolonel KOOPMAN benevens eenige andere officieren. De eerste dronk het kameraadschappelijk eenige glazen punch ‚met de muitzieke gasten. Later gaf hij voor, dat zijne bedoeling was geweest, hen tot kalmte aan te sporen. Indien dit werkelijk het geval was — en dat valt zeer te betwijfelen — dan hebben zijne pogingen niet veel uitwerking gehad, want de troep werd hoe langer hoe opge-wondener en ging er eindelijk toe over, aan de stedelijk regeering eischen te stellen, Zoo eischten zij van het Commité van Waakzaamheid, dat het verbod aangaande het sluiten der tapperijen en dat betreffende het dragen van zijdgewer, „als zijnde deze resolutiën beleedigend voor hun corps,” zouden worden inge-trokken. Het moet ons verbazen, als we lezen, dat de luit.-kol. KOOPMAN met nog eenige andere officie ren en minderen zich met het overbrengen van dezen eisch belasten. Natuurlijk weigerde het Commité den eisch inte willigen. Trou-wens hadden ze niet de bevoegdheid, de door Burgemester en Maire gegeven bevelen op te heffen. KOOPMAN verklaarde hierop, dat hij deze weigering wel verwacht had, doch dat hij niet in staat was geweest, de kanonniers tot bedaren te brengen, omdat zij door particulieren werden opgehitst. Een der medeafgevaardigden verklaarde o. a. aan BLIJENBURG, in het Commité aanwezig: „Het zit hem där niet; het volk is dol en wil al wat Oranje is removeeren, vermits en naar de grenzen zal trekken en de Oranjeschelmen dan van binnen den baas spelen.” KOOPMAN beloofde, dat hij de oproerlingen zou gelasten naar huis te gaan. Dit gelukte hem echter niet. - Middelerwijl men deze aangelegenheden behandelige, werd aan het Commité gerapporteerd, dat er twee kanonniers met zijdgewer ingerekend waren, waarop de commandant uitviel: „Daar heb je nu al de gevolgen van die bliksemsche orders, welke ik V van morgen ontvangen heb.” De gearresteerden werden kort TE AMSTERDAM IN 1796. | 29 daarna op verzoek van den luitenant-kolonel KOOPMAN ontslagen, nadat het ge- bleken was, dat zij van bedelde orders onkundig waren geweest. Welhaast kwam er bericht, dat de kanonniers zich niet ontzagen, de patrouilles tegen te houden of zelfs aan te vallen, Hiervan was de kapitein der nachtwachts HARDENBERG bijna het slachtoffer geworden. Toen hij met 9 man der wacht voorbij „Washington” patrouilleerde, werden zij door de kanonniers met de sabel aangevallen en moesten zij zich door de vlucht redden. HARDENBERG verweerde zich wel, maar na een slag op zijn hoofd ontvangen te hebben, die echter slechts zijn hoed beschadigde, zocht hij een goed heenkomen. Toen dit voorval door 4 korporals der aangevallen patrouille aan het Commité werd gerapporteerd, snauwde de commandant DE WILDE hun toe: „Wat had jelui daar te doen; het was immers geen tijd, om daar te passeeren?” Het was inmiddels middernacht geworden, en het Commité inziende, „dat de staat van zaken scheen te verergeren” en wellicht bevresd zijnde voor overrompeling, verlegde zijne vergadering naar het raadhuis, waar op hun verzoek zich ook de Burgemester, de Procureur en de Maire bij hen voegden. Op verzeek van den Burgemester verschenen ook de commandant en de luitenant-Kolonel BLEIJENBURG, wiens bataillon de wacht had. Toen kwam het bericht, dat de kanonniers er van spraken, de loslating te eischen van 3 cavalleristen, die door het Commune van Justitie kort te voren gedetineerd waren, Men voegde er bij, dat dit een truc was van de kanonniers, om de cavalleristen op hunne hand te krijgen. De vergadering deed toen aan DE WILDE den voorslag, het drankhuis „de General Washington” te laten omsingelen en alle zich daar bevindende personen in arrest te nemen. Dit werd echter door hem onuitvoerbaar verklaard, Toen hem hierna — het was intusschen éen uur na middernacht geworden — gelast werd, nog 2 compagnieën in de wapenen te doen, komen, begaf hij zich te dien einde naar zijn bureau, maar voerde den last niet uit vór half drie. Na het vertrek van den commandant verscheen de luitenant-kolonel KOOPMAN vergezeld van 4 officieren op nieuw in de vergadering, „vragende Una van de vergaderde kanonniers in den Washington, of het niet mogelijk was, om de leden van het vorig bestuur verantwoording van hun gehouden gedrag af te vorderen of te arresteren’ en tevens de Oranjeambtenaren te removeeren? Zij voegden er bij, „dat zij zelve overtuigd waren, zulks niet konde geschieden”. De afgezanten der kanonniers waren zeker bang, om het weigerend antwoord over te brengen, althans wel een uur na hun vertrek kwam een luitenant der kanonniers vragen, waar KOOPMAN toch bleef, Toen deze eindelijk aan „Washington” verscheen, vond hij er de deuren gesloten en werd hij. Door de voor het huis staande kanonniers aangevallen en vervolgd. Langs een omweg trachtte hij toen zijn huis te bereiken, steeds door zijn vervolgers op de hielen gezeten. Daar aangekomen vond hij de deur gesloten, waarop hij de wijk nam naar het gemeentehuis, waar hij zoo onthutst en ontsteld binnenviel, dat de Maire, die juist wilde vertrekken, hem op zijn verzoek een glas water moest reiken, om tot bedaren te komen. KOOPMAN begaf zich hierop in de vergadering van „Washington”, om „beveiliging voor zijn persoon en goederen” te verzoeken. Hij was niet de eenige officier, die dien nacht werd aangevallen, want op verschillende plaatsen zag men gemeenen met hun Nach eenige, dat de dienden hadden kunnen verrichten, bestond hierin, dat zij twee kanonniers hadden opgebracht, t.w. B. VAN GRONINGEN en F. GEELTIJES, Zoo verliep de nacht van 8 op 9 Mei, en ieder die het gebeurde vernam, vroeg zich in bangen twijfel af, hoe het verder zou gaan. Den volgenden ochtend, Maandag 9 Mei, was de gemeenteraad al om 8 uur vergaderd, ten einde maatregelen te beramen. Staande de vergadering wam het bericht, dat de burger HELSDINGEN, commies aan het postkantoor, door vier kanonniers was mishandeld; voorts dat hunne makkers den equipagemeester BINKES met plundering hadden bedreigd, ingeval door hem niet eenige door hen aangewezen ambtenaren aan ’s lands werf werden ontslagen. De Raad besloot hierop, het geheele corps artilleristen bij publicatie te ontbinden, met dien verstande, dat dit voor diegenen hunner, die zich niet aan ongeregeldheden schuldig hadden gemaakt, niets onteerends had, maar dat dezen integendeel zoo spoedig mogelijk zouden worden gereorganiseerd. De publicatie zoude den volgenden ochtend bekend gemaakt worden. Ook zoude uit den Raad „bij afwisseling eene commission van eenige leden, gedurende dezen dag en zoo noodig veel langer als noodig geoordeeld [zou] worden, permanent blijven vergaderen”. Toch kwam de Raad nog dienzelfden avond ten volle van 8 tot I uur Bijen, Intusschen was ook het Commité van Waakzaamheid dien Maandag reeds des ochtend 9 uur bijeengekommen en hield ook aan den avond van dien dag vergadering. Tijdens deze laatste vernamen zij bij wijze van gerucht, dat de kanonniers voornemens waren te gaan plunderen. Onmiddellijk werd de commanndant ontboden en hem gevraagd, „of hij de orders van het commité zou obediteren ja dan neen?” waarop hij ten antwoord gaf: „Ik ben immers commandant, waarom zou ik het niet doen?” Hierop ontving hij de order, naderhand door den Raad begrachtigd, „van nu af aan tot nadere opzegging alle attroupementen uit elkan-deren te doen gaan en bij weigering geweld te keeren” en voorts overal, waar het noodig was assistentie te verleenen. Dit was dus de puntjes op de is gezet. Toen men hem vroeg, welke voorzorgen hij reeds genomen had, antwoordde hij, dat aan het Funie (of Funen), waar de kanonnen bewaard werden, een wacht van kanonniers stond, „welke men gerustelijk konde vert rouwen, doch dat hij er zekerheidshalve een piquet fuseliers aan had toegevoegd’; votors dat hij de wacht aan het gemeentehuis met eene compagnie grenadiers zou versterken. Voorts kwam het uit, dat hij de rapporten, die ten nadele der kanonniers inkwamen, „altijd zocht te bedekken”, De nacht van 9 op 10 Mei verliep rustig. Het was de stilte, voorafgaande aan den storm, die er den Ioden losbarstte. Op den ochtend van dien dag kwam de Raad reeds te 9 uur bijeen. Er werd toen besloten, in de publicatie aan- gaande de ontbinding van het corps artilleristen op te nemen, dat zij hunne sabels en porte-épée’s dien middag tusschen 2 en 4 uur moesten inleveren. Ook zou het „Commité van Waakzaamheid” dien ganschen dag „permanent vergaderen en in overleg met den Gouverneur alle maatregelen nemen tot voorkommen of stuiting van tumultueuze bewegingen’, terwijl de Raad te 7 ure opnieuwe zou bijeenkomen. Toen het middagur had geslagen, werd de Publicatie van de pui van het stadhuis afgelezen, Reeds kort daarna zag men op verschillende plaatsen van de stad biljetten aangeplakt met den volgenden inhoud: „Burgers, de reden, waarom de kanonniers ontwapend zullen worden is, omdat zij het vaderland willen ‘reden en de Oranje-schelmen afgezet hebben.” De dienders, die deze biljetten wilden afscheuren, werden daarin op verschillende plaatsen door burgers verhinderd. Er waren derhalve genoeg teekenen van gisting, doch de commandant veinsde ze niet te bemerken. Immer toen kort na 12 uur de gewone parade werden gehouden en de officieren bij hem op orders aandrongen, hoedanig te moe-ten handelen, zeide hij „dat er niets was.” Met dit antwoord moesten zij zich tevreden stellen, Wat de kanonniers betreft, dezen stoorden zich weinig aan de publicatie, want ’snamiddags 6 uur waren er slechts 99 sabels en porte-épée’s ingeleverd, meest van officieren. Het lag dus voor de hand, dat eene botsing met het stedelijk gezag niet Kon uitblijven. In den namiddag verspreidde zich het gerucht, dat de kanonniers op het Funie bijeenkwamen, en dit was inderdaad het geval. Reeds te 3 uur waren er ruim 200 hunner te vinden. Zij verbonden zich daar onderling bij eede, om voor het intrekken der publicatie des noods 82 DE OPROERIGE BEWEGINGEN DER KANONNIERS hun leven te laten. Van deze bijeenkomst der kanonniers kregen de autoriteiten welhaast bericht, waarop zij den commandant order gaven, er onmiddellijk eene patrouille van 12 à 14 cavalleristen heen te zenden, Deze order werd echter niet door hem uitgevoerd; zoodoende was er niets, dat den opmarsch der oproer- makers in den weg stond, Inderdaad stelden zij zich kort na 4 uur, voorafgegaan door 16 fuseliers met geladen gewer, in beweging en trokken in goede orde naar den Dam. De commandant inzündige, dat hij thans niet in gebreke mocht blijven, van zijn kant iets te doen, gaf order aan de cavallerie, zich naar den Dam te begeven. Ook aan de bataillon-chefs der infanterie gelastte hij, er detachementen heen te zenden: Wat zij daar te doen en hoe zij zich te gedragen hadden, - konden zij, hoezeer zij er den commandant herhaaldelijk om lieten vragen, niet van hem gewaar worden. Ze werden telkens afgeschept met de belofte, dat de orders spedig zouden gegeven worden of hoprden zich het verwijt toevoegen: „Mijn God, heeft men dan geen geduld?” Zelfs ontbrak het op den Dam aan een adjudant-generaal, om den schutters de plaatsen aan te wijzen, waar zij zich moesten posteeren. Het was ondertusschen 6 uur geworden, In het „Commité van Waak- zaamheid”, op het stadhuis vergaderd, bevonden zich ook de President van den Raad der gemeente benevens een groot aantal raadsleden, Voorts waren aldaar gerequireerd de Maire, de Procureur der gemeente, het „Commité van Justitie”, de commandant en eenige andere commandeerende en subalterne officieren der Burgermacht. Deze allen zouden gezamenlijk overleggen, hoe er in de gegeven - TE AMSTERDAM IN 1796. 33 omstandigheden gehandeld moest worden. Hangende de deliberatiën verscheen een commissie uit de kanonniers onder aanvoering van luitenant SPAKLER, om te verklaren, dat de kanonniers niets anders voor hadden, dan te vragen de vernietiging der publicatie, omdat daarin de onschuldigen met de bedrijvers der wandaden over één kam werden geschoren. De President drukte zijn verwondering uit over hunne handelwijze, „waarvan hij de ijselijke gevolgen liet voor rekening van hen, die er de oorzaak van waren”. Voorts verklaarde hij, dat de Raad „van de publicatie, die door de gewezen kanonniers verkeerdelijk wierd uitgelegd, niet kon noch mocht afgaan, maar de wet zou maintineeren”. Hierna werd door alle ter ver- gadering aanwezige „geconstitueerde Machten als uit één mond gezworen, niet van het genomen besluit te zullen afgaan”. De Burgemeester beseffende, dat langer dralen noodlottige gevolgen zou kunnen hebben, gaf den commandant thans last, „om, ingeval de vergaderde menigte op den Dam, zich kanonniers noemende, binnen den tijd van een kwartier, niet behoorlijk hunne sabels in de hoofdwacht brachten, hen te omringen, tweemaal te sommeeren, hen alsdan te ontwapenen, zonder een eenig man gewapend uit den kring te doen gaan; en bijaldien hij zulks niet konde effectueeren door de Burgermacht, alsdan de gesoldeerde Nationale gardes dezer stad te gebruiken”. De commandant, nu hem het vuur zoo na ‘aan de schenen werd gelegd, geen kans ziende, zich aan den gegeven last te onttrekken, verzocht, dat twee raadsleden hem zouden vergezellen, waartoe op hun aanbod de burgers VAN BARNEVELD en DEN BEER POORTUGAEL werden benoemd. Toen de commandant met de beide rasiden op den Dam verscheen, was de situatie der gereggerde burgermacht als volgt: Aan den ingang van het stadhuis stond de zoogenaamde hoofdwacht, die echter, evenmin als de overige schutters, order had, hoe te handelen. Vór haar, op de vermaarde kleine steentjes, hadden zich gewapende vrijwilligers der burgerwacht gepostererd, die Oud- Holland 1902. DE OPROERIGE BEWEGINGEN DER KANONNIERS zich openlijk vór de kanonniers hadden verklaard, alsmede eenige gewapen de kanonniers. Tegenover den rechtervleugel der oproerlingen, met het front naar de Kalverstraat en den rechtervleugel naar het stadhuis gericht stond eene compagnie der burgerwacht onder kapitein ENGERT. Daarachter en dezelfde positie een detachement onder kapitein DIEPVEST en daarachter een gedeelte der cavallerie, die zich vór de kanonniers hadden verklaard. Aan de tegenover-gestelde zijde van het stadhuis, dus tegenover den linkervleugel der oproerlingen, met het front naar den Nieuwend. V. Je n'est en met den linkervleugel aan het stadhuis geleund, stonden 4 compagnieën cavallerie onder ritmeester TALLINGII en vór deze in dezelfde richting een detachement schutters onder kapitein TEKELBURG. De niet door de troepen bezette ruimte werd door de toeschouwers ingenomen. Eindelijk aan de achterzijde van het stadhuis, derhalve op de Nieuwezijds-Voorburgwal, stonden 2 compagnieren schutters, Zij lieten telkens om orders vagen, wat zij te doen hadden, en hoe zij, ingeval er geweld werd gepleegd, moesten handelen, maar de commandant was, om reden, die ons weldra zullen blijken, niet te vinden. Toen dit eindelijk gelukt was, gaf hij op de herhaalde vagen in substantie ten antwoord: „Ja, burgers, jelui moogt God danken, dat jelui zulk een commandant hebt, die zich zelf zoozeer meester is, als ik. ben, Ik kan U verzekeren, dat ik volmaakt bedaard over alle voorkomende zaken kan denken en redeneeren, dat ik volmaakt mijn sangfroid heb behouden; en mijn officer du jour, de luitenant-kolonel EVERWIJN, die hier tegenwoordig is, is even zoo tranquil als ik, Nadere orders kan ik U nog niet geven, maar gij moet van tijd tijd maar iemand van Uwe compagnie zenden, om wat nieuws te vernemen”. Volgen we thans den zoo bedaarden ‘commandant met zijn beide geleiders naar den Dam, Da Ar aangekommen hiel zich zeker om tijd te winnen, bezig met de terzijde staande burgers te verzoeken, dat zij uiteen zouden gaan, waarop VAN BARNEVELD hem aanmaande, deze bezigheid aan zijn adjudant over te laten, en te doen, wat hem gelast was, Hierop zich tot de kanonniers wendende, sprak hij hen niet aan op een toon van gezag, zooals het een bevelvoerend officier past, maar op een flauwe, lijmerige wijze, als hield hij een gemoedelijk praatje. Dit hinderde VAN BARNEVELD zoozeer, dat hij zelf het woord opnam en den oproerlingen in krachtige taal aansprak. In dien tusschentijd liep de commandant, als ging hem de gansche zaak niets aan, al heen en weer te wandelen langs het front der kanonniers. Tegelijkertijd liep een cavallerist over naar dezen en kwam er beweging in de compagnie van ENGERT. VAN BARNEVELD vermaande nu nogmaals DE WILDE, om zijn plicht te volvoeren en bood hem daarbij zijn bijstand an, maar DE WILDE antwoordde: „Het is onmogelijk en wie moeten de kanonniers omsingelen?” waarop VAN BARNEVELD hernam: „Gij hebt soldaten. TE AMSTERDAM IN 1796. | 85 Maar nu kwamen 3 of 4 officieren der kanonniers bij VAN BARNEVELD, om hem „in Jezus’ naam’ te bewegen, van eene omsingeling af te zien en broegen, of de zaak niet voor schikking vatbaar was. Toen VAN BARNEVELD hierop vroeg, welke schikking zij bedoelden, antwoordden zij „dat de Raad de publicatie introk’’, waarop DE W ILDE driftig inviel: „Dat zal de Raad in eeuwig- — heid niet doen”. Hiermede achtte hij zijn taak volbracht ; hij maakte rechts-om- keer en begaf zich met het zwijgende raadslid, DEN BEER POORTUGAEL, terug naar het stadhuis, terwijl vAN BARNEVELD, wilde hij niet alléén te kijk staan, hen volgde. Men kan begrijpen, dat dit tooneeltje den moed der kanonniers niet weinig verhoogd had. | In de raadkamer gekomen, betoogde den commandant aldaar de onmoge- lijkheid, om aan den wil van den burgemeester te voldoen en werd in dit betoog bijgestaan door DEN BEER POORTUGAEL, terwijl integendeel VAN BARNEVELD vol hield, dat het zeer goed zou kunnen geschieden, als DE WILDE maar cordaat genoeg was. Hiermede was dit incident afgeloopen. Het was voor de manschappen, van welke er velen reeds sedert ’s ochtends 9 uur onder de wapenen waren, verre van aangenaam, zoo werkeloos op hun post te moeten blijven. Ook de officieren waren danig uit hun humeur, De toestand werden nog verergerd, doordien het een donkere, regenacht‘ge avond was, waardoor de reeds zeer vermoeide manschappen doornat werden. Tal van burgers hadden zich van pekkransen voorzien, die het terreie spaarzaam verlichten. Onder de kanonniers werd rijkelijk jenever geschonken en gedronken. TALLINGII het einde- looze wachten moede, liet eensklaps zijne manschappen eene zwenking maken, waarop dadelijk een gedeelte der kanonniers uit elkaar stoof; doch hij moest even zoo spoedig dit manoeuver staken, want hem werd uit de hoop volk toe- geroepen: „Sta voor den bliksem, je hebt immers geen orders!’ iets dat hij niet kon ontkennen. | Wat: den Raad betreft, van tijd tot tijd kwamen er berichten bij hem in, dat er schutters overliepen of dat de kanonniers verzochten, de publicat Ile in te trekken, De burgesser VEREUL deelde mede, dat de luitenant-kolonel van de cavallerie, BEELDSNIJDER, hem gezegd had, „dat zich o. a. bij zijn corps eene commissie uit de gewezen kanonniers [had] vervoegd, ten einde derzelver intentie ten hunnen opzichte te vernemen ; dat hij, B., had gedeclareerd tegen hen te zijn dan dat hij, wat hun vraag betrof, of hij niet vór de remotie der Oranje- ambtenaren was, daarop geantwoord [had]: Ja, mits dat het [bleek], dat de meerderheid der stemgerechtigde burgerij daar mede vór [was]; dat [voorts] dezelve burger BEELDSNIJDER nog bericht had, dat de meeste van de gewapende burgermacht voor het huis der gemeente vergaderd zijn ende, het met de gewezen 5e 36 DE OPROERIGE BEWEGINGEN DER KANONNIERS kanonniers schenen eens te zijn en met hen verbroederd waren’, In deze schil dering van BEELDSNIJDER was veel overdrijving, want het bleek later, dat, indien de commandant het had gewild, verschillende detachementen zeer zeker hun plicht zouden hebben 36 DE OPROERIGE BEWEGINGEN DER KANONNIERS Gedanken. Nu echter waren ze gedanken, werkelooze aan- _schouwers te moeten blijven. Aangezien de Raad echter aan de woorden van BEELSHNIJDER eene groote beteekenis toekende, achten zij den toestand kritiek en eene onderwerping der kanonniers onmogelijk. Zij kwamen tot de conclusie, „dat door de germanifesten van de gewapende burgermacht de zaak geheel en al van aard veranderd was' en namen de volgende besluiten: 1°. „De aan den commandant gegeven orders, hangende de verdere deliberaten van den Raad op te schorten”, 2°, „Met eene commissie uit de geween kanonniers, als individueele ‘burgers, *) bij aldien ze zich daartoe bij den Raad mochten aanbieden, te confereeren, ten einde zoo mogelijk het vergieten van burgerbloed te voorkomen”, Van deze besluiten was het eerste een uitkomst voor DE WILDE: hij behoefde nu niets te doen en maakte zich daarom zoo spoedig mogelijk uit de voeten. Nu eens hield hij zich op in de kamer van Justitie, dan weer nam hij en kijkje in de raadzaal of begaf hij zich elders, maar op zijn bureau, waar hij be Hoorde te zijn, was hij niet te vinden. Op die wijze wist hij de officieren, die zijn orders verlangden, te ontkomen. Dat dit hen ergerde behoeft geen betoog. Zoo verhaft o.a, de luitenant-kolonel DIRK VERSTEEGH, chef de bataillon, dat hij met zijn bataillon van ongeveer half acht des avonds op de Bloemenmarkt post had gevat en daar in den regen had staan wachten tot's nachts half twee. In dien tusschentijd was hij meer dan tienmaal tevergeefs nu eens naar het bureau, dan weer naar het stadhuis geweest, om orders te vragen, tot dat hem ten langen leste gelast werd met zijn manschappen naar de Nieuwe-Zijds-Kapel te marcheeren en van daar uit patrouilles uit te zenden, wel te verstaan toen dit in 't geheel niet meer noodig was. Als een gevolg van het tweede besluit van den Raad verscheen onder geleide van luitenant-kolonel BEELDSNIJDER eene commissie van 6 ongewapende kanonniers, verklarende, dat zij en hunne kameraden wel „gaarne zouden zien, dat de schuldigen onder hen gestraft werden, doch dat zij bleven persisteeren, om aan de gedane publicatie niet te gehoorzamen, alzoo zij met de schuldigen de schande niet wilden deelen en bereid waren, dezelve te helpen opzoeken en 1) De clausule „als individucele burgers’ staat in verband met een door den Raad genomen besluit, dat op rekesten of verzoeken van vereenigingen, van welken aard ook, geen regard zou worden geslagen. TE AMSTERDAM IN 1796. _ 87 aanbrengen”. Hierop werd door den voorzitter in substantie geantwoord, dat de ontbinding juist strekte, om gemakkelijk de onwaardigen van de waardigen te kunnen scheiden en dat de laatsten zeer spoedig in hunne eer zouden worden hersteld, doch dat het vast stond, „dat de wet moest worden gemaintineerd.” Vervolgens verklaarde de commissie, dat de meerheid der burgers ontevreden 1) was, omdat de Oranje-ambtenaren niet geremoveerd waren, waarop de voorzitter antwoordde, dat deze zaak onverwijld in deliberatie zou worden gebracht, dat echter voor het oogenblik „de publicatie gemände mögen worden.” Onmiddelijk en in het bijzijn der Commissie werd nu door den Raad besloten „de reorganisatie nog dienzelfden dag te effectueeren”. De kanonniers behoefden slechts hunne wapens af te leggen en eene verklaring te onderteekenen, dat zij zich niet aan wandaden hadden schuldig gemacht, als wanneer zij direct in hun vorigen rang hersteld zouden worden. De commissie vertrok hierop onder het uiten van de stellige verwachting, dat het incident nu spoedig ten einde zou zijn. Wij zullen zien, dat die verwachting op verre na niet verwezenlijkt werd. Nach het vertrekder der Commissie werd den Raad de jobstijding gebracht, dat de manschappen der compagnie, post houdende op Cattenburg, geëischt hadden, „ontslagen te worden van aldaar verder post te houden, ten einde zich naar den Dam te begeven, om hunne broeders, de kanonniers, te assisteeren’’, De beslissing in dezen werd aan den commandant overgelaten, die echter niet te vinden was. De commissie uit de kanonniers keerde nu terug, om „het declaratoir” (de verklaring) te onderteekenen, waarop hun gezegd werd, dat ook de andere kanonniers bij ploegen van tien, mits zij vooraf hunne wapens afgaven, mochten binnenkomen, om insgelijks te teekenen. Wel verschenen hierna 10 andere kanonniers en werd hun het declaratoir voorgelezen, maar zij weigerden niet alleen beslist te teekenen, maar eischten ook op hoogen toon, dat onmiddellijk van de pui van het stadhuis zou worden afgekondigd, dat alle kanonniers in hunne eer hersteld waren, Dit werd hun echter met beslistheid geweigerd, waarop zij uit de vergadering vertrokken, zeggende, dat zij hun kamaraden van de weigering kennis zouden geven. | Het was inmiddels reeds half twaalf geworden. Het regende hard en onweerde tusschenbeide, waarom vele toeschouwers naar huis gingen. Ook de kanonniers begonnen het moede te worden, nog langer in den regen te staan, doch ze wilden toch ook niet gaarne weggaan, zonder dat de kwestie tot eene beslissing was gekommen; en aangezielen velen hunner door het gebruik van sterken drank opgewonden waren, begon het al meer en meer onder hen te gisten en 88 DE OPROERIGE BEWEGINGEN DER KANONNIERS scheen een uitbarsting hunner ontevredenheid zeer aanstaande. In dit kritieke oogenblik verscheen een voormalige kanonnier in de raadzaal en verzocht den Raad op dringenden.toon „toch onverwijld de eischen der vergaderde menigte toe te staan”, vermits de gisting van tijd tot tijd grooter werd en hij voor de iselijke gevolgen vreesde’. Nauwelijks had hij deze woorden gesproken of daar wam iemand de raadzaal binnenstormen, roepende: „De kanonniers marcheeren op”, Het was maar al te waar. Er was eene voorwaartsche beweging ontstaan, die geen twijfel overliet aan de bedoeling, waarmede zij plaats had. Ze begon hiermede, dat de kanonniers-gezinde cavalleristen bij de Mozes- en- Aron-straat onverwachts door de vór hen staande detachementen van DIEPVEST en ENGERT : heenjaagden, waard Ooor de manschappen verstrooid raakten. Zij zochten meeren deels een goed heenkommen in de Nieuwe kerk. Tegelijkertijd rukten de kanonniers op naar het stadhuis. VAN BLOMBERG, de commandeerende chef van DIEPVEST, was juist naar het stadhuis gegaan, om van hunne beweging kennis te geven, De wacht aldaar, geen orders hebbende, hoe te moeten handelen, liet de kanonniers, die door eenige burgers werden voorafgegaan, ongehinderd door. VAN BLOMBERG trachtte de woeste hoop nog vór de raadzaal tot staan te brengen, doch rdakte onder de voet. In een oogwenk is hij echter weder op de been en wil zich naar buiten spoeden, maar dit wordt hem door de woeste- lingen belet. Eindelijk gelukt het hem, naar buiten te komen; het detachement van DIEPVEST vindt hij echter niet meer. Evenzoo ging het kapitein ENGERT. Ook hij was juist in het stadhuis, om orders te vragen, en raakte mede onder de voet, maar wist zich bij tijds te redden. Zoo drongen dan de oproerige kanonniers, door niets weerhouden, met uitgetrokken sabel vloekend en dreigend de raadzaal binnen. Het is nochtans niet waarschijnlijk, dat zij in den zin hadden, de raadsleden te vermoorden, ot zelfs te mishandelen, al schermden zij ook hevig met hunne sabels naar den kant, waar zij zaten. Voorloopig koelden zij hunne woede slechts aan de tafels, waar zij dapper op inhakten, als waren het koekblokken. Slechts een hunner liet zich door zijn drift vervoeren, om met Zijn wapen naar den voorzitter te slaan, maar de slag werd door een anderen kanonnier afgeweerd. Langzamerhand begon het getier en geraas te bedaren en de stemming wat kalmer te worden. Veel heeft hiertoe bijgedragen de chirurgijn-majoor HENNING NISSEN, die zich mede toevallig in de raadzaal bevond. Hij sprak de muiters op militaire wijze toe en vermaande hen, geen bloed te vergieten. Zijne woorden maakten blijkbaar indruk op degenen, die het dichtst bij hem stonden, zoodat sommigen hunner de raadzaal verlieten en anderen naar de leden van den Raad luisterden, die met hen in gesprek traden. Van dit oogenb.ik maakte TE AMSTERDAM IN 1796. 39 HENNING NISSEN gebruik, om zich naar buiten te spoeden, ten einde zoo mogelijk eenige vrijwillige ruiters (?) te hulp te roepen. Ter eere der raadsleden zij hier opgemerkt, dat zij te midden van dit angstverwekkend tumult volkomen hunne kalmte bewaarden en rustig bleven afwachten, wat, de muiters in het schild voerden. Deze houding bleef niet in gebreke indruk te maken op de woestelingen, die thans met hunne eischen voor den dag kwamen, welke op het volgende neerkwamen : Io, dat de publicatie wegens het licentiëeren (ontslaan) der kanonniers ingetrokken en verscheurd zou worden ; 20, dat de twee kanonniers, welke daags te voren gearresteerd waren, ontslagen zouden worden ; 3°. dat hetzelfde zou geschieden met 3 zich in de gevangenis bevin- dende cavalleristen ; 49, dat een zekere HUNNEMEIJER, die in het Rasphuis zat, mede zou ontslagen worden. Wat den eersten eisch betrof, hij werd na eenig overleg onder de raads-. Leden ingewillig denn de publicatie onmiddellijk verscheurd. Aanga de drie overige eischen durfde de Raad nog geene beslissing nemen, omdat zij bij den Procureur berustte. Terwijl men hierover aan het delibereeren was, wam deze juist door twee leden van het Commité van Justitie en HENNING vergezeld binnen. HENNING had, toen hij de trap vór de wachtkamer wilde afgaan, aldaar deze drie heeren ontmoet. Zij waren door de kanonniers verhinderd, zich naar de raadzaal te begeven, maar NISSEN wist hen met gevaar van zijn leven er heen te brengen, De voorzitter vroeg nu den Procureur onmiddellijk, of hij de gevangenissen wilde laten openen en de opgeëischte gevangenen ontslaan, waarop de aangeprokene vroeg, of de Raad daartoe door bet provinciaal bestuur van Holland gequalificeerd was. Natuurlijk werd dit Ontkend. De Procureur zeide toen: „Nimmer zal ik mijn eed breken. Het recht is geschonden. Gij kunt de gevangenissen wel openbreken, want ik heb geen macht, om daar tegen over te stellen, anders zou ik het zeker Doen’. Ook de leden van het Commité van Justitie weigerden, hunne toestemming te gven. Nu begonnen de kanonniers zoodanig op te spelen, dat de voorzitter, om ergerte voorkomen, de eischen der muitelingen toestond. Gedurende de hier beschreven besprekingen kwam er een burger woedend Le rädkamer binnenstormen, schreven: „Waar issie? ik zal hem het vender Uxitgooien, den hals breken” enz. HENNING vroeg hem, wien hij zocht. „Den Procureur”, was het antwoord. Gelukkig waren er een paar grenadiers aan den Angang der raadzaal verschenen en met hunne hulp werd de woesteling door HENNING verwijderd, De verwarring in de raadkamer hield, ook nadat de eischen der kanonniers waren ingewilligd, nog niet op. Sommigen wilden de bevrijde gevangenen zien, anderen wilden onmiddellijk de „Oranje-ambtenaren” geremo-veerd hebben enz. Het was intusschen een uur geworden en „de Raad vroeg nk aan de hoop, of zij mochten weggaan’. Dit werd genadiglijk toegestaan. Sommigen hunner echter tot het koperen het genaderd zijnde, moesten weerterug. De Procureur en eenige leden van den Raad werden eindelijk omstreeks twee uur Door HENNING ut het stadhuis tot op den Dam geleid, waar langzamerhand de menigte verliep. Nadat het op den Dam rustig was geworden en de commandant dus geen vrees meer behoefde te koesteren, dat hij orders moest geven, om tegen de kanonniers te ageeren, begaf hij zich eindelijk naar zijn bureau, omringd door een aantal officieren van den staf. Daar aangekomen gaven dezen lucht aan hnnne verontwaardiging over zijn schandelijk gedrag. Zij gaven hèm alleen de schuld van het gebeurde op het stadhuis en verweten hem, dat hij hen als kwäljongens behandld had, doordien hij hun, ondanks hun herhaald aandringen, geen orders had gegeven. De luitenant-kolonel BEELDSNIJDER achtte zich zelfs zó beleedigd, dat hij verklaarde, onder zulk een commandant niet langer te willen dienen en zich van stonde af als gelicentiëerd beschouwde. Andere officieren volgden terstond of later zijn voorbeeld. Zoo verkeerde den hoofdstad des lands in den toestand van anarchie. Het stedelijk bestuur was slechts eene schijngestalte. De macht berustte feitelijk bij een handvol kanonniers, gerugsteund door duizenden van echt patriotische burgers, meerendeels leden van clubs of wijkvergaderingen. Justitie en politie waren geheel machteloos. De schutterij tot werkeloosheid gedoemd door de verraderlijke handelwijze van haren commandant. Als men niet leest, dat eronder deze omstandigheden diefstallen, plundering, gevechten, roof of moord, de gewone verschijnselen bij anarchie, plaats hebben gehad, dan is dit hoofdzakelijk te danken aan den kalmen aard der Nederlanders. Wat de patrouilles betreft, die door den commandant voor den vorm werden uitgezonden zonder orders, hoe in voorkomende gevallen te handelen, zij waren niets dan eene schijnvertooning, hoedanig ze ook door de burgers beschouwd werden; De gemeenteraad, het ernstige van den heerschenden toestand inziende, kwam in den ochtend na den woeligen nacht, dus op 11 Mei, reeds om 6 uur des ochtend bijeen; niet in he Stadhuis, maar in de Doelen opde Garnalenmarkt. Daar werd besloten, eene commissie, uit 4 raadsleden bestaande, naar het Provinciaal Commissie. TE AMSTERDAM IN 1796. te's Hage af te vandigen, om bericht te geven van wat er voorgevallen was en tevens om mede te deelen, dat de Raad zich niet in staat bevond, actief te kunnen optreden en zich slechts kon bepalen tot het afdoen der loopende zaken. Overigens zou de commissie geen klachten indienen; evenmin mocht zij om hulp of bijstand verzoeken of zich inlaten met de maatregelen, die het Commissie met het oog op den toestand te Amsterdam mocht willen nemen. Derhalve schijnt het zenden der commissie geen ander doel te hebben gehad, dan den Raad bij voorbaat te vrijwaren voor een mogelijk verwijt wegens zijn niet actief optreden van zijn de bet Provinciaal Bestuur Van een krachtdadig ingrijpen door dit Bestuur tot herstel van het geschokte gezag wenschten de vroede mannen blijkbaar niet gediend te zijn. Dit behoeft ons na. het vermelde op blz. 20, betreffende de verhouding tusschen het provinciaal en het stedelijk gezag, geenszins te beweisen. Vermits zij echter wie begrepen, dat he Provinciaal Bestuur niet in gebreke zou blijven tusschenbeide te komen, namen zij met algemeene stemmen bet besluit, dat ingeval dit geschiedde, zij allen hun mandaat als raadslid zouden änderleggen, „als begeerende geenszins door de bajonetten der troepen, maar alleen door de toegenegenheid en het blijkbaar vertrouwen hunner medeburgers in het stadsbestuur ondersteund en beschernd te worden”. In overeenstemming met den gemeenteraad en met gelijke bedoeling besloot ook het Commissie van Justitie eene commissie naar het Provinciaal Bestuur afte vanardigen. Beide commissie vertrokken reeds om 11 uur ’sochtends naar s Hage en volbrachten daar hun last, Het Commissie achtte het medegedeelde van zoo ernstigen aard, dat het het gansche Provinciaal Bestuur tegen ’s nachts 2 uur ter vergadering opriep. Er werd toen eene commissie van 7 leden uit het Bestuur benoemd, die, door een militair escorte begeleid, zich naar Amsterdam zou begeven, om daar de orde en rust te herstellen en te zorgen, dat de schuldigen gestraft werden. De commissie bestond Uit de heeren T. M. TEMMING, ADS. HARTEVELT, R. VAN DEN BOSCH, D. VAN AKEN HENDRICKSZ., J. DE JONGH VAN HEDIKHUYSEN, gewone leden van het Provinciaal Bestuur, alsmede C. J. VAN BRAKEL en C. Aan dit verzeek werd onmiddelijk voldaan: er werd een escadron Fransche huzaren en een escadron Hollandsche cavallerie ter beschikking gesteld. Van Oud-Holland 1902. DE OPROERIGE BEWEGINGEN DER KANONNIERS Ziide het Provinciaal Bestuur werden ter escorte opontboden: een escadron Fransche huzaren, te Utrecht in garnizoen, een escadron Hollandsche huzaren, eindelijk een bataillon infanterie, te Haarlem in garnizoen. Al deze troepen zouden onder bevel staan van kolonel Dury. Er werd zooveel spoed gemaakt, dat de Commissie reeds des ochtend Ir uit ’s-Gravenhage vertrok. Te 7 uur ’s namiddags kwam zij te Haarlem an. Van hier uit werd des nachts per expresse aan den Gemeenteraad van Amsterdam kennis gegeven van het doel der Commissie en tevens, dat deze den volgenden ochtend, zijnde Vrijdag den 13 Mei met militair escorte te Amsterdam zou aankomen. Voorts werd den Raad verzocht, op bedoelden ochtend om 10 uur ten stadhuize aanwezig te zijn, teneinde met de Commissie te confereeren. Het plan der Commissie was, dat de voorhoede van het escorte, order bevel van luitenant-kolonel COLLARD, zich bij het krieken van den dag naar Amsterdam zou begeven en er de Haarlemmerpoort binnenntrekken; ingeval echter de toegang geweigerd werd, mocht er geen geweld gebruikt worden. De Commissie zou intusschen te Haarlem blijven en vandaar niet vertrekken, voordat zij übericht had ontvangen, dat de voorhoede Amsterdam ongehinderd was binnen-getrokken. Den 13 Mei ’sochtends 9 uur werd de Commissie verrast door de komst eener deputatie van wege den gemeenteraad van Amsterdam. Zij deed uit naam van den Raad het verzoek, dat de Commissie de reeds op marsch zijnde troepen tegenbevel zou geven en schetste haar met de levendigste kleuren, welke bloedige gevolgen de komst dier troepen te Amsterdam zou kunnen hebben. Ook deelde zij mede, dat de raadsleden allen hun mandaad zouden nederleggen, als de Commissie bij haar voornemen bleef volharden. Wilde de Commissie echter zonder escorte komen, dan zou zij door een detachement van de burger wacht afgehalden en met de noodige eerbewijzen ontvangen worden. Het voorgedragenen door de deputatie bracht de Provinciale Commissie in eenigzins moeilijken toestand. Zij had nog geen bericht ontvangen, of het de voorhoede gelukt was, Amsterdam ongehinderd binnen te trekken, en wist daarom niet, of zij het verzoek der deputatie botweg zou weigeren, of dat zij in eene schikking zou treden. Vermits zij het echter ongeraden achtte, eenige weifeling te laten blijken, rekte zij de deliberatiën in de hoop, dat er inmiddels een gunstig bericht van de voorhoede zou inkomen. Toen zich dit echter nog steeds liet wachten, nam de Commissie eene kloeke houding aan en verklaarde van de haar opgedragen last niet te kunnen noch te mogen afwijken. Ze wees er voorts op, dat van haar niet kon gevergd worden, zich zonder escorte te begeven „tusschen de bajonetten dergenen, die met de sabel in de vuist de rasadzaal waren ingedrongen en aldaar de verregaanste geweldenarijen hadden gewelden.” Diensvolgens moest de deputatie, zonder haar doel te hebben bereikt. vertrekken, Eerst te ongeveer een ure kwam er eindelijk bericht, dat de voorhoede „door een gelukkig toeval’’ en bij verrassing, zonder eenigen tegenstand te ont- moeten, des ochtends half tien de Haarlemmerpoort was binnengetrokken. Nu was er niets meer, dat het vertrekder der Commissie in den weg stond, Zeer spoedig begaf zij zich dan ook in twee rijtuigen op weg naar Amsterdam; het escorte werd vooruitgezonden. Doch voordat de Commissie Halfweg had bereikt, vernam zij van een officier der Hollandsche huzaren „dat de gansche gewapende burgerij te Amsterdam op het roeren van den alarmtrom in de wapenen was gekomen, en dat men zich tegen het inrukken van meer troepen met geweld zou verzetten’’, Voorts deelde hij haar mede, dat er zich een tweede deputatie uit de stad op weg naar de Commissie bevond. Dit laatste was inderdaad het geval, zooals te Halfweg bleek, De deputatie verklaarde hier, dat de rust te Amsterdam „volkomen hersteld was” en de Raad weder vrij kon delibereeren. Zij verhaalde voorts, dat de commandant DE WILDE door een ander vervangen was en herhaalde overigens het verzog der eerste deputatie, De Commissie, zeer in haar schik, dat de aanmarsch van het escorte eene zoo heilzame uitwerking had gehad, liet zich nu gaarne vinden tot eene nadere deliberatie met de deputatie. Ten slotte werd men het onderling eens over de volgende punten : ro, dat slechts een klein gedeelte van de voorhoede in yereeniging met burgers de Haarlemmerpoort bezet zou houden, ten einde de communicatie voor de Commissie vrij en onbelemmerd zou blijven ; 20. dat het overige gedeelte der voorhoede met de andere militairen van het escorte in den omtrek van Amsterdam gecantonneerd en door de stad van wleesch, brood en fourage voorzien zouden worden ; 30. dat de Commissie voorloopig naar Haarlem terugkeeren en daar nadere instructie van het Provinciaal Bestuur zou afwachten; 40. dat èn de Raad èn het Commité van Justitie van tijd tot tijd aan de Commissie rapport zouden zenden van hetgeen door hen gedaan werd tot volkomen herstel van polit Je en justitie. Zien wij thans, hoe de werkelijkke toestand te Amsterdam was, Nadat de Raad op Woensdag den ıı Mei de Commissie naar'sHage had gezonden, verlegde hij ’s ochtends 11 uur zijne vergadering naar het stadhuis, waar hij DE WILDE nogmaals nadrukkelijk en op diens persoonlijke verantwoordelijkheid gelastte, de noodige maatregelen te nemen tot het bewaren der orde en rust in de stad. Dien dag viel er niets bijzonders voor; alleenlijk vervoegden zich des avonds 5 burgers, namens de grondvergaderingen der Bataafsche clubs, bij den Burgemeester en verzochten hem in zijne kwaliteit van Gouverneur der stad, dat, zoo er ’s nachts Fransche troepen voor de poorten mochten verschijnen, men de poorten gesloten zou houden. De Burgemeester verwees hen naar de raads- zitting van den volgenden dag. In die zitting werd den burgers als besluit van den gemeenteraad medegedeeld, dat er door den Raad geen troepen gevraagd waren ; mochten die zich echter voor de Porten bevinden, dan had de Raad niet de bevoegdheid, hun het binnen kreken te weigeren. Echter zouden de rasleden, zoodra er troepen in de stad kwamen, hun mandaat nederleggen. In dezelfde zitting kwam er bericht van den commandant DE WILDE, dat de rust in de stad hersteld was en werden op zijn voorstel de buitengewone wachtposten ingetrokken. Zij machten nochtans hunne posten blijven waarnemen, totdat hunne opvolgers benoemd waren, hetwelk echter vooreerst nog niet plaats had. Het ontslaan dezer ambtenaren geschiedde blijkbaar uit vrees, dat een langer uitstel van deze zaak opnieuw wanordelijkheden zou veroorzaken. Overigens was het niet in overeenstemming met het voorschrift betreffende dusdanige ambtenaren, door het Provinciaal Bestuur gegeven. | Aan den avond van dienzelfden dag verspreidde zich het gerucht in de stad, dat er troepen in aantocht waren ter begeleiding eener Provinciale Com- missie. Dit gerucht veroorzaakte eene algemeene onrust en opgewondenheid onder de burgerij. Men begon er van te spreken, dat alle middelen te werk gesteld moesten worden, om het intrekken der troepen te beletten, en het had er allen schijn van, „dat de tooneelen van wanorde herhaald zouden worden”. 