Bijdragen tot de taal-, land- en volkenkunde
ellet zal niet noodig zijn, hier iets te voegen bij hetgeen hiervoor revds is gezegd, ten opzichte der mindere sterkten, zoo die langs de kust als die, ter verzekering van de gemeenschap en ter beveiling van ambtenaren noodig: de tijd zal meer bepaald doen kennen welke als een gevolg der toenemende rust kunnen vervallen, en welke bij uitbreiding van ons grondgebied moeten worden aangelegd. Ik herhaal hier dat het mij wenschelijk voorkomt, dat eene spoedige maar tevens voorzichtige uitbreiding in deze Noordelijke gedeelten worden ondernomen, om daardoor des te eerder deu vreemden sluik- handel van Sumatras Westkust te verdrijven. eHet vorenstaande strekke om aan te toonen, waarom ik ovk voor deze Noordelijke afdeeling een sterk garnizoensbataljon heb ont- worpen, en tot welke oogmerken ik acht dat 1] veldbataljon, benevens eene compagnie artillerie met 4 bespannen veldstukken, ook hier Boudig zullen zijn. e Ken dezer veldbataljons zal te Rau dienen gestationneerd te worden, wasr v Orolog nu slechts 3 compagnie zijn, en het andere te Kota General Cochius; terwijl bovendien, in deze laatste plaats, Bog eene compagnie van het garnizoeusbataljon zal dienen te zijn om het halve veldbataljon in zijn geheel steeds mobiel te doen blijven. Worden de grenzen van Angkola genaderd, en is de rust in de valleien van Bondjol en Loeboeq Sikaping meer bevestigd, zoo zal dit halve bataljon naar die zijde kunnen geoezigd worden, en dan 14 compagnie, voor de rust in die landstreek, binnen Oud-Bondjol voldoende zijn. „Het te Rau te stationneeren bataljon kan, desgevorderd om de Noord ondersteuning verleenen, Oostelijk de Maleiers in bedwang houden, en tevens dienen om de rust in de ons onderworpen landen te helpen handhaven. Het gezegde zal naar mijn oordeel voldoende zijn om aan te toonen de behoefte, welke hier bestaat voor de noodig geordeelde macht, zoo tot bezetting, handhaving van inwendige rust, als om de voorgenomen uitbreidingen te bewerkstelligen. „Wel is waar is door Zijne Excellentie, den Heer Commissars-General Van den Bosch, geen verwijderd, noch bepaald tijdstip voor de te ondernemen uitbreidingen aangewezen; maar ik ben van oordeel, dat het oogenblik daarvoor zooveel maar mogelijk bespoedigd dient te worden, en dat wij ten deze ons slechts dienen te bedwingen door het op solieden voet vestigen alvorens verder te gaan, hetgeen ik vermeen hiervoor, voor zooveel zich dit tegenwoordig laat doen, reeds te hebben aangewezen. „Bij eene spaedige uitbreiding, die ik met de aangegeven middelen mogelijk acht, zal ook de handel op Sumatra's Westkust, en meer bijzonder in de Noordelijke afdeeling, rasser in onze handen komen, daardoor onze welvaart vermeerderen en ’s lands inkomsten doen toe-nemen; om evenwel daartoe te geraken, zal het noodig zijn dat het opperhoofd der kust ook over eene zekere maritieme macht zal kunnen beschikken; zooals ik bij mijne voordracht van 20 October jl. Ta Q 6 heb opgegeven benoodigd te zijn: 4 welbemande en gewapende koloniale oorlogs-vaartuig dat deze kust bezoekt; ik stel mij voor dat daarmede niet weinig tot onze uitbreiding binnen'slands zal worden bijgedragen. beslissing, doch verzocht hin die van het Opperbestuur; alleen werd het Militair Departement gemachtig, bij zijne voorstellen tot aan- SUMATRA S WESTKUST VAN 1836—18-+40. 921 vulling der krijgsmacht op Sumatra de organisatie, door Cochius ontworpen, tot grondslag aan te nemen. Welke de beslissing was het Opperbestuur, zullen wij in het Zesde Hoofdstuk mededeelen. Het is hier de meest geschikte plaats om te vermelden, dat het millitair commando van Sumatra's Westkust, volgens het Gouverne- mentsbesluit van 24 Maart 1838 no. 26, was verdeeld in + hoofdafdeelingen: Padangsche Benedenlanden, Padangsche Bovenlanden, Rechteroever van de Massang (waaronder begrepen de Ophirdistricten en Loeboeq Sikaping), en de Noordelijke afdeelingen. De tijdelijke militaire commandanten in die hoofdafdeelingen werden bij dat besluit bevoegd verklaard tot het benoemen en samenstellen van krijgsraden. Eindelijk hebben wij nog mede te deelen, dat bij Besluit van 26 Juli 1837 no. 15 de volgende wijzigingen werden gebracht in de organisatie der Padangsche schutterij: lo. De sterkte der Europeesche compagnie zou evenredig zijn aan het aantal dienstplichtigen van dezen landaard te Padang. 20, Van de te Padang metterwoon gevestigde Javanen en van de dasraanwezige Sipahis, die tot dusver met het korps Klingaleen waren vereenigd geweest, zou een korps schutterij worden opgericht met 2 Europeesche officieren. 3e. Aau het korps Niassers en Batoe-eilanders, en aan het korps Javanen en Sipahis zou het noodig aantal geweren met toebehooren en compleet ledergoed worden verstrekt om daarmede de meest ge-schikte manschappen te wapenen. gn BIRDRAGE TOT DE KENNIS VAN HET BANTENSCH DIALECT DER SOENDANEESCHE TAAL DOOR J. J. MEIER, Voormalig kontróleur van Goenoeng Kantjana (Zuider-Regentschap van Bantén). „Veel is uog onbekend, zelfs wat de taal van de Preanger en wvan Buitenz Gegen betreff, hoeveel te meer dan wat bijvoorbeeld het „Djampangsch, Krawangsch en Bantamsch aangaat. Mogen allen, wdie op West-Java gevestigd zijn of waren en die in het Soendaneesch nbelangstellen, zich na de verschijning van dit boek opgewekt ge- „voelen mede te deelen of openbaar te maken wat zij tot aanvulling wen verbetering van het hier geleverde kunnen: geven.» Deze uitnoodiging in de voorrede van het Soendaneesch-Hollandsch woordenboek door den heer S. Coolsma sporde mij aan om de Ban- ténsche woorden, welke in zijn werk ontbreken, te verzamelen. Bij algeheel gemis aan geschriften moest ik mijne gegevens putten uit gesprekken met de bevolking gevoerd. De volgende bladzijden bevatten slechts de op mijne tournées gemaakte aanteekeningen. Ik heb mij hoofdzakelijk bepaald tot het dialect van het dialect van het Zuider Regentschap — de afdeeling Lébak —; de dialecten van het Midden en Wester Regentschap (de afdeelingen Pandegtlang en Tjaringin) en van het aan Tanggéran grenzend district Tjikande bleven tot mijn spijt door omstandigheden onafhankelijk van mijn wil nagenoeg geheel buiten beschouwing. Ik hoop, dat men deze lijst gelieve te beschouwen als eenig licht te verspreiden over de taal, welke in dat deel van West-Java gesproken wordt, terwijl mijne in Bantin geplaatste collega's deze studiën wel zullen willen voortzetten. Op den ambtenaar bij het binnenlandsch bestuur toch rust de verplichting tot beoefening der volkstaal. De namen van zeevisschen werden mij opgegeven door visschers DER SOENDANERSCHE TAAL 223 uit Laboean en Tjaringin; achter die, welke aan het Zuiderstrand niet bekend zijn, het district waarin die twee plaatsen liggen. Waar geen twijfel besta At, meende ik het niet ondienstig om van planten ook den botanischen naam te vermelden. Ontegenzeggelijk komen in deze weinige pagina's fouten voor. Het was dikwijls moeielijk om uit de meest uiteenloopende antwoorden van den kleinen man het juiste uit te kiezen en de inlandsche ambtenaren lieten mij als scheidsrechters menigmalen in den steek. Ik doe daarom een beroep op de welwillendheid van ieder, die onjuistheden mocht ondekken. Met erkentelijkheid herdenk ik de talrijke inlichtingen mij verstrekt door mijven trouwen vriend Raden Toemänggoeng Soerija Nataningrat en den Heer van Gelder. Aan beiden zij hier mijn oprechte dank gebracht. Ten slotte eenige geciteerde werken. Met Coolsma bedoel ik: Soendaneesch-Hol!andsch Woordenboek door S. Coolsma, oud-Zendeling der Nederlandsche Zeudingsverceni-ging, Afgevaardigde van het Nederlandsch Bijbelgenootechap. Leiden bij A. W. Sijthoff. Met Oosting: Soendasch-Nederdaitsch Woordenboek op last van het Gouvernement van Nederlandsch Indië zamengesteld door H. T. Oosting. Batavia Ogilvie en Co. 1879. Met Rigg: A Dictionary of the Sunda Language of Java bij Jonathan Rigg. Deel XXIX der Verhandelingen van het Bataviaasch Genootschap van Kunsten en Wetenschappen. Met Resumé: Resumé van het bij Gouvernements Besluit van 10 Julij 1867 No 2 bevolen onderzoek naar de regten van den inlander op den grond in de residentie Bantam, zamengesteld door den Chef der afdeeling Statistiek ter Algemeene Secretarie, krachtens Gouver- nements Besluit van 1 November 1858 No 19 Batavia Jands- drakkerij 1971. Met Mr. L. W. C. van den Berg: De Inlandsche rangen en titels op Java en Madoera door Mr. 1. W. C. van den Berg, uitgegeven op last van Z. E. den Gouvernear-Generaal van Nederlandsch-Indië Batavia. Tandsdrukkerij 18987. 's GRAVENHAGE, Januari 1890. Se Volgr. V. 16 224 BIJDRAGE TOT DE KENNIS VAN HET BANTENSCH DIALECT INLEIDING. Het verschil tusschen de taal, welke de inlander in de Preanger Regentschappen spreekt en die van Zuid-Bantén is niet zoo groot als men wellicht zou denken. De Noordelijke districten danken hunne tegenwoordige bevolking aan emigratie uit de aangrenzende Buitenzorgsche démangschappen Djasinga, Leuwilijang en Tjampea.. Onderscheidene invloedrijke Lébaksche geslachten stammen van Buitenzorgsche familién af. De door Multatuli's Max Havelaar vermaarde Raden Adipati Karta Nata Nagara — die in de herinnering van het volk voortleeft als Dalém sépoeh en wiens naam men heden ten dage nog met eerbied uit- spreekt — zijn opvolger Raden Toeménggoeng Prawira Koesoema, meer bekend als Dalém Rila, waren in het voormalig regentschap Bogor geboren. Er bestaat voortdurend een levendig verkeer tusschen het Zuider Regentschap van Banten en de afdeeling Buitenzorg. Het is daarom niet gewaagd te verklaren, dat in deze twee gedeelten van West-Java, waar het Soendaneesch de spreektaal vormt, men niet van en dialectisch verschil spreken kan. In het oostelijk deel van het district Tjilangkahan, zooals de desa’s Tjibareno, Sawarna, Soewakan, Tjisoengsang, Tjidikit vindt men daarentegen hoofdzakelijk lieden, die afstammen van Preangersche verhuizers. Daar domineert het Djampangsch. Dat het verschil tusschen het Soendaneesch der Preanger Regentschap Raden Toeménggoeng Soerija Nataningrat, oudsten zoon van wijlen Raden Hadji Moehamad Moesa, hoofdpa-ngoeloe van J.imbangan. Hij heeft steeds perfect de bevolking kunnen verstaan en omgekeerd. Werd hij volkomen door haar begrepen. DER SOENDANEESCHE TAAL. 225 In de tweede plaats haat ik den heer W. van Gelder aan, vroeger Hoofdonderwijzer san de kweekschool voor Inlandsche onderwijzers te Bandoeng thans met verlof in Patria. Deze had onder zijne leer- lingen jongelieden uit Rangkas betoeng en Tjilangkakan, zoons van desahoofden en gegoede inlanders. Niet alleen dat hij in zijne gesprekken met hen noort eenige moeite ondervond, maar in betrekkelijk korten tijd spraken zij het Bandoengsch. Twee dier oud-leerlingen heb tk in de kontrôle-afdeeling Goenoeng Kantjana gehad, den een, Agoes Poerwa Tanaja, als mantritjatjar — vaccinateur — van het vaccinedistrict Kandang Sapi en den anderen, Agoes Raksa Atmadja, als djoeroe toelis (kontrôleurschrijver). Herhaaldelijk moesten zij mij bij onderzoekingen bijstaan en hoewel zij volgens getuigenis van den Regent van het Zuider Regentschap altijd Preangersch Soendaneesch spraken, kon ik nimmer opmerken, dat de bevolking hen n Let verstond. Er zijn dan ook slechts een betrekkelijk klein aantal woorden, welke Coolsma in zijn woordenboek opneemt, die de Zuid-Banténer niet kent. Die woorden behoore op weinige na uitsluitend tot de basa lémés of basa panéngah. Het onderscheid in taalsoorten, basa lémés, basa panéngah en basa kasar, zooals in de Preanger Regentschappen, bestaat wel, doch in zeer geringe mate en bepaalt zich behalve tot de pronomma slechts tot cen gering aantal woorden, welke men bezigt om de hoofden te believen. Zoo noemt de desaman zijn huis steeds imah of rorompok en rorongko; van de kaboe- psten of de woning van een inlandschen ambtenaar zegt hij boemi of imah. Van zijne eigene vrouw sprekende bedient hij zich van de woorden bikang, pamadjikan, pabibitan. Geldt het een zijner supe- rieuren dan treden daarvoor in de plaats awewe, pamadjikan. Wien het betreft, men zal immer voor sterven hoore pach, soms maot, een enkelen keer poepoes, nooit palastra. Al kent men de 1é més woorden Door ongewonnte laat men ze meestal achterwege. Hoogst zelden gebruikt een desahoofd tegenover zijne meerderen het fijne gadoeh in plaats van het grove boga. De desaman begaat onwillekeurig dwaasheden bij het bezigen van beleefde termen tegenover hoogergeplaatsten. Raden Toeménggoeng Soerija Nataningrat, die zich veel mocite geeft om de taal van zijn regentschap te beschaven, kreeg op de vraag aan een Zuid Banténer, hoevel kinderen hij had, het antwoord : mranteu kagoengans (ik heb er geen). Verder herkent men den bewoner van het Zuider Regentschap aan zijne spraak door het al- geheel ontbreken van de lagoe. Terwijl men in de Preanger Regentechappen bij het gebruik van een zelfde woord door het meer of minder zangerige laat uitkomen of het een meerdere in rang, een oudere in leeftijd, bloedsbetrekking betreft, maakt hij daarin geen onderscheid. Dit is waarschijnlijk de reden dat de Banténsche Soendaneezen bij hunne Preangersche naburen voor onbeschaafd doorgaan. Voorts leveren nog een verschil op vele woorden, waarin in het Preangersch eene i voorkomt. Deze klinker wordt in het Zuid-Banténsch door eene a vervangen, zooals antjoe, andjoek, patjoeng, taloe, batoeng, ajoeh, andoeng, tamoe, tawoean, panoeh, ranjoeh voor intjoe, indjoek, pitjoeng, tiloe, bitoeng, ijoeh, indoeng, timoe, tiwoean, pinoeh, rinjoeh. Dikwijls bestaat het verschil  van medeklinkers of vocalen: Preangerach dialect. Zuid-Bantänsch dialect. rendeng renteng ganas kanas djiga en siga diga gomber gélég ilok elok lëm boet lémbet kéléng géléng, (§) Het woord boeroej komt bij Coolsma en ook in de andere Soendaneesche lexioa niet voor. Ik denk, dat het in de Preanger Regentschappen wel bekend is. Daar toch bestaat eenige desa Tjiboeroej, die haren naam ontleend sal hebben aan een soo geheeten stroompje. Dit plaatsje heeft eenige vermaardheid door de daar bewaarde handschriften op lontarblad, afkomstig uit den voor-islamitischen tijd. Zie Veth. Java. Dl. TIT pag. 849. DER SOENDANEESCHE TAAL. 227 ook door het wegvallen van cen nasaal of eene andere consonant: Preangereoh dialect. Zuid-Bantänsch dialect. handjéli hadjéli handjere hadjere gangsal gasal sambara samara rambétoek rémétoek. Dan verdient nog ver Melding eene versterking van den meer-voudsvorm door inschuiving van ar en al bij nomina, adjectiva, verba en verbale uitdrukkingen. Ilet Soendaneesch bijv. van knaap is boedak. Over eenige knapen sprekeude zegt men baroedak; maar wil men te kennen gevven, dat het op een bijzonder groot aantal betrekking heeft, zoo gebruikt men de uitdrukking bararoedak. Andere voorbeelden zijn: kapalalasar, pararotong, paré-régat, malalaboer, kadararijeu, sararijeuneun naast kapalasar, parotong, parégat, malaboer, kadarijeu, sararijeuneun van kapasar, passerwaarts gaan; potong, breken, stuk, zijn gebroken; pégat, knappen, afbreken van touwwerk; maboer, vliegen; kadijeu, naar hier, herwaarte, kom hier; sijeun, bevresd, bang, bang zijn. Was oudtijds in de Preanger Regentschappen het Javaansch de taal, waarin men met elkander briefwisseling hield, in Bantén schijnt tijdens het Sulthansbestuur het Maleisch de taal der correspondentie te ziju. Na nog schrijven niet alleen de hooggeplaatste inlandsche ambtenaren, maar zelfs de desahoofden elkafr in het Maleisch. Ik heb de transcriptie van Coolsma gevolgd. De k. orte pamépét (stomme e) is met &, de lange pamépét met ew, de paneleng (scherpe e) met ew teruggeven. 228 BIJDERAGE TOT DE KENNIS VAN HET BANTENSCH DIALECT A. Adjahan. Naam-van een zeevisch (Tj.) Agél. Naam der vezelstoff, bereid uit pondoh, het jonge blad van den gänge palm In de residentie Tegal kadoet genoemd. Ajoe. I Zie bij Coolsma. IL Een vrouwelijke titel in het Wester- Regentschap (afdeeling Tjaringin); wordt gevoerd door vrouwen, wier vader het praedicaat Entol heeft. Akoet. Zie bij Coolsma. Ngakoetan: van vogels, ganzen, manilla- eenden, aandragen van takjes, stroo, veêren, om een nestje te maken. Manoek djapati noe hideung anggeus nji- leungleum, noe bodas keurngakoetan. De zwarte duiven zitten reeds te broeden, de witte dragen juist takjes, stroo en enz. aan om een nestje te maken. A koet akoet eene soort van kleine wesp. Amas. Samas. Eene benaming voor zestien duiten. Ampijan. Gehucht; onderdeel eener desa. (Zie bij amaer—sauerg in Gericke en Roorda Javaansch-Nederduitsch Woordenboek, vermeernderd en verbeterd door A. C. Vreede). Andang. Een bamboe, links en rechts van een klein van aan-gebracht, evenals bij eene vierkprauw (prahoe kintjangan), om het omslaan te voorkomen. Antol. I. Zie bij Coolsma. II Noemt men ook de sasak om van den wal op een veer, een prauw, een vlot of omgekeerd — over te stappen. Antjal. Gewoonlijk hama antjal: een ziekte onder het padigewas, veroorzaakt door een rups, welke zich ophoudt in den worteltop der plant en haar in haar ontwikkeling belemmert. Antjlok. Ngantjlok, springen van eenen kikvorsch, een vogel van den eenen op deu anderen tak, springen vaneen sprinkhaan. Antjlok-antjlokan, bij herhaling heen en weer springen. Apel. Naam van een gebak, gemaakt van rijst, zout en gestampte geroosterde tjaoe-radja. Apoes. Een stuk van den tros Toeroej van de tjaoe, bestaande uit drie hoja. Apoes boentoet: staart riem. Are. Bij de Badoejs: alles wat buiten hun gebied gelegen is. DER SOENDANEESCHE TAAL. 229 Ocrang are de niet Badoejsche of Mohammedansche bevolking. In de beteekenis, door Coolsma en Oosting opgegeven, wordt het woord niet gebruikt. Asak. Zie bij Coolsma. Asakaneun. Allerlei eetbare bladeren en jonge uitspruitsels. Hetzelfde als lalab lalab. Asal. Betvekent ook mits; onder voorwaarde, dat; als maar; zoo maar. Montong boga ewe noe geulis, asal boga këbo djeung sawah. Men behoeft geene schoone vrouw te hebben als men maar sawahs en karbouwen bezit. Asoj. Een hengel met een snoer van koperdraad. Ngasoj: met sulk een hengel visschen; een dergelijken hengel gebruiken. Ataeun. Een stopwoord, overeenkomende met ons soch, dinges. Hetzelfde als etaeun bij Coolsma onder eta. Atak. Satak. Een stopwoord, overeenkomende met ons soch, dinges. Hetzelfde als etaeun bij Coolsma onder eta. Atak. Satak. Een stopwoord, overeenkomende met ons soch, dinges. Hetzelfde als etaeun bij Coolsma onder eta. Atak. Satak. Een stopwoord, overeenkomende met ons soch, dinges. Hetzelfde als etaeun bij Coolsma onder eta. Atak. Satak. Een stopwoord, overeenkomende met ons soch, dinges. Hetzelfde als etaeun bij Coolsma onder eta. Atak. Satak. Een stopwoord, overeenkomende met ons soch, dinges. Hetzelfde als etaeun bij Coolsma onder eta. Atak. Satak. Een stopwoord, Vier en twintig düsse. Atje. Een basa neneh; ongeveer hetzelfde als asep Awe. Sawe. Eene benaming voor twee duiten. Hiervoor zegt men ook sédjébir. (Zie bij djébir in Coolsma.) B. Rabalak. Naam van een zeevisch (Tj). Badi of Badi badi. Een dolkmes van hoogstens twee decimeters lengte. Dit wapen vervangt met den peso raoet den kris der Javanen. Volgens Coolsma: eene soort gobang of sabel. Badong. Het metalen gedeelte van een bénten (buikband). Bagad. Naam van een zeevisch, die naarmate hij grooter wordt, mangapas en galang tjangkek genoemd wordt. Bahar. Naam van een zeevisch. Bajong. Een bontjel van de grootste soort (ter dikte van een dij). Bakac. Deining. Bale. T. Zie bij Coolsma onder I. De tweede beteekenis, door dezen auteur opgegeven is in Zuid-Bantén niet bekend. II. De desa- moskee, waar ook de vreemdelingen gehuisvest  genaamd). Balo balo. Gedroogd, gezouten banding. Verklaard met gege- sek bandeng. Ook naam van cen zang, angkloeng, to peng en gamélanwijs. 230 BIUDRAGE TOT DE KENNIS VAN HET BANTENSCH DIALECT Bij zang is het refrein als volgt: Moending di sabrangkeun, Koeda di peuntaskeun, Ka pasar ka Pandegélang, Adoeh, akang balo-balo. (De buffels worden overgezet, De paarden worden overgezet, Naar de markt, naar Pandegélang, Och, broeder balo-balo.) Baloek. Eene vrouw, die in de desa’s rondreist om seureuh, Bako, apoe, oejah, delan in kleine hoeveelheden te verkoopen. Ngabaloek het bedrijf van baloek uitoefenen; met seu- reuh, bako en. de desa’s rondreizen om ze in kleine hoeveelheden te verkoopen. Bandawa, Eene kleine soort krab, welke men in sommige tijden van het jaar aan of bij de mondingen der Zuid-Bautensche rivieren in menigte vindt. (Verklaard met an ak keujeup.) Bandël. Een lokvogel. Bangbangan. Naam van een zeevisch. Bangkanang, ook uitgesproken als bangkänang en bang-keunang. Een jonge banteng. Bango. Zie bij Coolsma. Bango bango. Een pikhouweel. Banjar. Naam van een zeevisch. Bapang. Ngabapang: in evenwicht zijn van een weegschäal, van een koletjer, wanneer zij horizontaal staat. N gaba pan g-keun: in evenwicht brengen; ook: iemand met de armen uitge-spreid laten staan, de polsen vastgebonden aan een kruis. De door Coolsma opgegeven beteekenissen zijn in Zuid-Bantén niet bekend. De metalen plaat, welke de politie-oppassers als distinctief dragen, noemt men pélat, verbastering van het Hollandsche plaat, of bapém, afkomstig van wapen. Bapém. De metalen plaat met het rijkswapen, welke de politie-oppassers als distinctief aan een leeren bandelier op de borst dragen. Verbastering van het Hollandsche wapen. Baragadjoel. Vroeger een lid van het desa-bestuur, dat dezelfde functie verrichtte als elders de pantjalang. Beide deze tit Bestan thans niet meer en zijn vervangen door pangiwa of marinjoe (in andere desa’s ook panglakoe). Tegenwoordig komt baragadjoel alleen voor in de beteekenis van aanvoerder eener bende desaklagers. Ook noemt men zoo iemand, die zijne desagenooten ophitst om klachten bij het bestuur in te brengen. Barandjang. Een werktuig om visch, voornamelijk paraj, te vangen. Het gelijkt op eene fuik, wordt echter vertikaal geplaatst en steekt slechts voor twee derden in het water. De visch gaat er door eene opening op zijde in. Baringbit. Overvloed van tijgers. Oesim baringbit: detijd, dat er in eene streek veel tijgers zich vertoonen. (Rigg zegt echter bij barimbit va general fear caused to the inhabitants of any part of the Country by the presence and ravages of tigers. A general panic.) Batjok. I Zie bij Coolsma. II. Een drinknap van awikasap, eenigszins gelijkend op een bierseidel, door de Badoej’s gebruikt om er wajoe uit te drinken. Bélang. Zie bij Coolsma. Bélang koening. Naam van een zeevisch. (Tj.) Bélap. Naam van een zeevisch. (Tj.) Bengkong. De persoon, die bij een jongen of een man de be-snijdenis verricht. Béntong. Naam van een zeevisch (I). Bibit. Zie bij Coolsma. Pabibitan, huisvrouw. Bi-it, (Badoej). Weinig, niet veel. Verklaard met sa-eutik en hénteu loba Bikang. Zie bij Coolsma. Wordt in Zuid-Bantén ook ten opzichte van personen gebruikt. Bikang: zijne vrouw. Anak bikang: dochter. Boedak bikang: meisje. Boedang bikang: meisje. Boedang bikang: eene vrouwelijke bediende. De kleine man bezigt dit woord uitsluitend wanneer er sprake is van individuen uit de volksklasse. Geldt het hoofden of voornamen, zoo zegt hij awewe. Bilatoeng. I. Zie bij Coolsma. II. Ook een zeevisch jonge kat; verklaard met anak oetjing. De Zuid-Banténer meent, Dat, wanneer men anak oetjing zegt, het jong onmiddellijk door de moeder verslonden wordt. Bilis. I. Naam van een kleinen zeevisch, gelijkende op de téri. II. Hark.. Biraloek. Een tijgerval, als volgt ingericht: een raam van bamboe wordt aan twee staken met eene flauwe helling bevestigd; aan het boveneind hangt het aas (eupan), zódanig, dat, wanneer de tijger lang het raam klimmende daaraan trekt, de touwen, waar- Bij zang is het refrein als volgt: Moending di sabrangkeun, Koeda di peuntaskeun, Ka pasar ka Pandegélang, Adoeh, akang balo-balo. (De buffels worden overgevaren, De paarden worden overgezet, Naar de markt, naar Pandegélang, Och, broeder balo-balo.) Baloek. Eene vrouw, die in de desa’s rondreist om seureuh, Bako, apoe, oejah, delan in kleine hoeveelheden te verkoopen. Ngabaloek het bedrijf van baloek uitoefenen; met seu- reuh Bake en den desa’s rondreizen om ze in kleine hoeveelheden te verkoopen. Bandawa. Eene kleine soort krab, welke men in sommige tijden van het jaar aan of bij de mondingen der Zuid-Bautënsche rivieren in menigte vindt. (Verklaard met anak keujeup.) Bandel. Een lokvogel. Bangbangan. Naam van een zeevisch. Bangkanang, ook uitgesproken als bangkennang en bang-keunang. Een jonge banteng. Bango. Zie bij Coolsma. Bango bango. Een pikhouweel. Banjar. Naam van een zeevisch. Bapang. Ngabapang: in evenwicht zijn van een weegschaal, van een kroletjer, wanneer zij horizontaal staat. N gabapangkeun: in evenwicht brengen; ook: iemand met de armen uitge-spreid laten staan, de polsen vastgebonden aan een kruis. De door Coolsma opgegeven beteekenissen zijn in Zuid-Bantén niet bekend. De metalen plaat, welke de politie-oppassers als distinctief dragen, noemt men pélat, verbastering van het Hollandsche plaat, of bapém, afkomstig van wapen. Bapém. De metalen plaat met het rijkswapen, welke de politie-uppassen. ers als distinctief aan een leeren bandelier op de borst dragen. Verbastering van het Hollandsche wapen. Baragadjoel. Vroeger een lid van het desa-bestuur, dat dezelfde functie verrichtte als elders de pantalang. Beide deze titels bestaan thans niet meer en zijn vervangen door pangiwa of marinjoe (in andere desa’s ook panglakoe). Tegenwoordig komt baragadjoel alleen voor in de beteekenis van aanvoerder eener bende desaklagers. Ook noemt men zoo iemand, die zijne desagenooten ophitst om klachten bij het bestuur in te brengen. Barandjang. Ken werktuig om visch, voornamelijk paraj, te vangen. Het gelijkt op eene fuik, wordt echter vertikaal geplaatst en steekt slechts voor twee derden in het water. De visch gaat er door eene opening op zijde in. Baringbit. Overvloed van tijgers. Oesim baringbit: detijd, dat er in eene streek veel tijgers zich vertoonen. (Rigg zegt echter bij barimbit sa general fear caused to the inhabitants of any part of the Country by the presence and ravages of tigers. A general panic.) Batjok. Zie bij Coolsma. H. Een drinknap van awikasap, eenigszins gelijkend op een bierseidel, door de Badoej's gebruikt om er wajoe uit te drinken. Belang. Zie bij Coolsma. Bélang koening. Naam van een zeevisch. (Tj.) Bélap. Naam van een zeevisch. (Tj.) Bengkong. De persoon, die bij een jongen of een man de be-snijdenis verricht. Bentong. Naam van een zeevisch (‘I).) Bibit. Zie bij Coolsma. Pabibitan, huisvrouw. Bi-it, (Badoej). Weinig, nict veel. Verklaard met sa-cutik en héntea loba Bikang. Zie bij Coolsma. Wordt in Zuid-Banten ook ten opzichte van personen gebruikt. Bikangna: zijne vrouw. Anak b Kang: dochter. Boedak bikang: meisje. Boedang bikang: ecne vrouwelijke bediende. De kleine man bezigt dit woord uitsluitend wanneer er sprake is van individuen uit de volksklasse. Geldt het hoofden of voornamen, zoo zegt hij awewe. Bilatoeng. I. Zie bij Coolsma. II. Ook eene zeer jonge kat; verklaard met anak oetjing. De Zuid-Banténer meent, dat, wanneer men anak oetjing zegt, het jong onmiddellijk door de moeder verslonden wordt. Bilis. I. Naam van een kleinen zeevisch, gelijkende op de tért. Il. Hark. Biraloek. Een tijgerval, als volgt ingericht: cen raam van bamboe wordt aan twee staken met eene flauwe helling bevestigd; aan het boveneind hangt het aas (eapau), zoodanig, dat, wanneer de tijger langs het raam klimmende daaraan trekt, de touwen, waar- mede dat raam aan de staken is vastgebonden, loslaten, het dier met het toestel valt en terecht komt in de in den grond geplante scherpgepunte bamboe’s (boerang), welke hem in den regel diep in het lichaam dringen en doodelijk wonden. Biroeloek. Bene jonge kokosnoot, vórdat zij tjëngkir genoemd wordt, dus ongeveer ter groote eener vuist. (Javaansch snayeeg of eneyngezy.) Bobondol. Naam van een zeevisch (Tj.) Bodo. I. Zie bij Coolsma. IL. Een tòespijs, voornamelijk der Badoej’s, bestaande uit rottende kleine vischjes, welke men na koking onder toevoeging van zout in een roewas conserveert en bij de List Nuttigt of in the evening doet om ereen beteren smaak aan te geven. Ngabodo: bodo bereiden; kleine vischjes op die wijze conserveeren. Coolsma geeft op, dat de visch begraven wordt. Dit geschiedt in Zuid-Bantén niet. Boedeg. Geknoopte agël voor het maken van een pajang. Boegbag. Ngaboegbag. Ontwouden; een bosch ter ontginning open kappen. Boelan. Zie bij Coolsma. Boelan boelan. Ook naam van een zeevisch. Boenar. Eene awis-oort, ook awi tamijang genaamd. Boengin. Eene zandbank in eene rivier. Boeroej. Larve van een zeevisch (Tj). Boeroej. Larve van een zeevisch (Tj). Bogel. Eene kleine, misvormde djagoengkolf. Pokek bogel: een broek, die slechts tot boven de knie reikt. Bongkor. Van bouwgrond: onbeplant, braak. N gabongkorkeun: onbeplant, braak laten (van bouwgrond). Bontjel. Naam van een rivier en rawavisch — elders ook gaboes en délég genaamd. (Dit woord is ook in de Preanger bekend, al-hoewel bij Coolsma niet opgegeven.) Botok. De klappernoot, welke men heeft laten rotten om er olie uit te persen door middel van eene houten oliepers, kam pa-än. Pangbotukan. De plaats, waar men op die wijze olie bereidt; eene inlandsche oliefabriek. Hetzelfde als sobon g. Brénoek. Naam van een bo stomachtigen heester, die veel tot paggers om desa’s wordt aangeplant. (Cretensia cumifolia — natuurlijke familie der Bignoniaceae). IIT Naam van een gamélan-wijs. DER SOENDANLESCHE TAAL. 233 D. Dahoe Naam van een grooten boom met eetbare zare vruchten. Dangdeur. I. De wilde kapock. II. De gewone naam in Zuid-Bantén voor de cassave (Manihot utilissima, natuurlijke familie der Euphorbiaceae). In de Preanger Regentschappen draagt deze plant den naam van sampeu. Coolsma geeft dit woord ook op, doch zegt niet, welke hoewi men er mee bedoelt. In the dialect van het district Salém (residentie Tägal) heet deze konloboden. Ngadangdeuran. Tets bijv. cen sawah, een hoema met dangdeur beplanten. Didangdeuran, van een boawveld: met dangdeur beplanten. N. Op deze wijze afgeleide werkwoorden komen veelvuldig voor. Zoo zegt men van een hoema: didjagongan: beplant met dagongan: beplant met dibontengan: beplant met pare tipar enz. Datawalang. Naam van cen zeevisch. Delan. Fijn gewreven, tot ballen geknede rottende visch of garnalen, bij de Indische huismoeders bekend ouder den naam van trasi. Ngadelan, van iets delan maken; iets tot delan prepareeren. Ngadelan, iets met delan klaar maken; icts van delan voorzien. Diga. Gelijk; als, er uitzien als; schijnen te zijn. Hetzelfde als bij Coolsma djiga, siga en kawas. Diga. Metzelfde als nja. Djadjambean. Naam van een zeevisch. (Tj.) Djalak. Zie bij Coolsma. Tapak djalak noemt men ook het kruisje, hetwelk men op den dorpel of op de deur met kalk teekent ter afwering van ziekten of geesten. Djalidin. Naam van cen zeevisch (Tj). Djamaka. Naam eener plant, waarvan men den wortel als reuk- werk (paranti ngoekoes) brandt (Dianella montana — natuur- lijke familie der Asparagineac.) Djangkar. I. Wortel eener plant in het algemeen. Bij Coolsma: zijwaarte uitstaande boomwortels. II. Op strandplaatsen: anker. Djantowor. Van de lippen: opgezet, gezwollen, tengevolye van een stoot, val, slag, steek , of beet bijv. eener bij. Djaoera. Naam van een boom met eetbare, zure vrachten. Dit woord wordt ook uitgesproken als djawoera. Djapoeh. Naam van een zeevisch (Tj). 234 BIJDRAGE TOT DE KENNIS VAN HET BANTENSCH DIALECT Djarawat. Een puistje op het aangezicht. Ook koehkoel genoemd. Djaro. I. Zie bij Coolsma IT. Is in de residentie Bantén ook de alge- meene officieele titel van een desahoofd. Kadjaroan: het rechts- gebied der desa ; het gebied, waarover iemand als dj aro is aangesteld. Djaro dangka (Badoej's): de vertegenwoordiger van den girang poeoen bij de oerang panamping. Djasa. Een redewoord ter versterking: zeer, erg, uitermate, boven- mate, hevig, bijv.: géde djasa, zeer groot; njéri djasa hevige pijn veroorzakend. Hetzelfde als amat en témén, welke woorden in Zuid-Bantén nevens djasa bestaan. Djatake. Naam van een boom met eethare vrnchten en jonge bladeren. Heet elders gandarija (Midden-Java qontsp7ieu) Bouea gandarija, natuurlijke familie der Anacardiaceae. Dit woord wordt ook door Rigg en Oosting genoemd. De eerste geeft als botanischeu naam van dezen boom op Mangifera oppositifolia. Djawok. Djadjawokan. Hetzelfde als djampe: bezweringsfor- mulier, tooverspreuk. Djegeng. Naam eener graansoort, in Midden-Java «ergeny ge- naamd. (Pennisetum macrochaeton — natuurlijke familie der Gramineae.) Djeuraj. Naam van een riviervisch. Djiloet. Naam van een zeevisch. (Tj.) Djodog. Een niet overdekt uitstek op zij of achter het huis, waar men zich de voeten wascht alvorens binnen te gaan. NB. Ter verduidelijking wordt hier aangeteekend, dat bijna alle huizen in Zuid-Bantén op neuten staan. Djoebag. Door oderdom, ziekte, verlies of beschadiging van een der ledematen niet meer in staat om lichamelijken arbeid, welke met krachtsinspanning gepaard gaat, te verrichten — bijv.: de heerendiensten. Zie bij Coolsma onder djompo, welk woord in Zuid-Bantén in dezelfde beteekenis ook bekend is, maar minder vaak gebruikt wordt. Ngadjoebagkeun: iemand djoebag verklaren. Djoedjoeng. Naam van een riviervisch, die op de bontjel of gaboes gelijkt, maar korter en gevlekt is. Djonge. Naam van een rivier- en zeevisch, Djonge. Naam van een zeevisch. (Tj.) Djonge. Naam van een rivier-  SOENDANEESCHE TAAL. Doblang. Een kleine bedoeg. Ook een vertooning door zangers, waarbij het orchest bestaat uit vier bedoegs en vier angkloengs van afnemende grootte. Doejoeng. Bruinvisch of de boer met zijn varkens onzer zeelieden. De in Coolsma bedoede amulet is de tjimata doejoeng, de tranen van den bruinvisch, die volgens het bijgeloof het vermogen bezitten om liefde op te wekken. Oosting en Coolsma geven voor bruinvisch op përésoet. Doech. Boomgaard. Doedoekoehan en Padoekoehan, betzelfde. De door Coolsma opgegeven beteekenis van gehucht is in Zuid-Bantén niet bekend. Daarvoor heeft men ampijan. De boom-gaarden zijn meestal tarikolot. Doelang. Zie bij Coolema. Doelang sontak: de naam van cen kruid, elders ook wel antanan, patjocl gowang entjowet gompeng genoemd. (Hydrocotyle asiatica, naturilijk familie der Umbelliferae.) Dit gewas, waarvan de bladeren rauw als tocspijs bij de rijst gegeten worden, plant men veel aan in koffietuinen an den kant der terrassen om het afspoelen tegen te gaan. Doelang. Naam eener duvensoort, welke alleen op de eilanden Tindjèl en Deli gevonden wordt. Zij heeft de grootte vaneenc kadantja, eene donkergroene kleur, groene verlengde puntige halsvederen, die met een goudglans voorzien zijn, en een korten staart. Doelang. Een vischtuig om kleine vischjes, zooals im poen en garnaaltjes te vangen, bestaande nit een V vormig geraamte van bamboe en een net van ag ël. Ekor koening. Naam van een zeevisch. Empe. De klappernoot, welke men heeft laten rotten om er olie uit te persen door middel eener houten o Hepers kampaän. Wordt ook botok genoemd. Endi. Zie bij Indji. Endi. Zie bij Coolsina onder een boen g. Entol. Een adellijke titel, volgens de legende gevoerd door de af. stammelingen van Maulana Hasanoedin. Zij worden het meest gevoerd in het Wester en Noonler regentschap van Bentu (de 986 BIUDRAGE TOT DE KENNIS VAN HET BANTENSCH DIALECT afdeelingen Tjaringin en Serang.) Hunne dochters voeren het praedicaat ajoe. Zie o.a. Resumé pag. 2 en Mr. L. W. C. van den Berg, pag. 12 en volg. pag. 61 en volg. Etem. Ook naam van een zeevisch aan de Tjaringinsche kust. Ewon ewon. Naam van een zeevisch. (Tj.) Gabral. Naam van een grooten boom met eetbare, zure vruchten. Hij gelijkt veel op den peusar. Gagajaman. Naam van een zeevisch. (Tj.) Gahil. I. Zie bij Coolsma. IJ. Ook een wild varken. Hetzelfde als bagong en bédoel. Galang. Ook uitgesproken als gélangen geulang. Een generieke naam voor verschillende rivier- en zeevischsoorten. Men heeft: galang badak galang mérak galang banen galang rangkong galang djantoeng galang row aj galang djéroek galang sadap galang handjoewang galang seupah galang ilés galang soempitan galang kadal galang tadji galang koekoepoe. galang tjangkek galang konengan galang tjawene galang mejong galang toke. Galih. I. Zie bij Coolsma. II. Het inwendige harde hout van een boom. Gambos. Zie bij Coolsma. Gagambos. Long. Hetzelfde als bajah. Gameja. Oerwoud; ook een zeer groot bosch. Gandik. I. Vijzel. Ook genaamd sélaki pipisan. II. Naam van een riviervisch. Gasal. Oneven. Zie bij Coolsma onder gangsal. Gébir. Hetzelfde als siheun. Gébog. I. Zie bij Coolsma. II. Kene hoeveelheid garen van tien kiriwil of éntel Gédong. I. Zie bij Coolsma. II. De zijde der muntstukken , waarop het wapen gestempeld is. De andere zijde heet tjawang. Gégébél. Naam van een zeevisch (Tj.) Gégérit. Naam van een zeevisch. Géléng. Een stukje bijv. van suikerriet. Hetzelfde als bij Coolsma kéléng. DER SOENDANEESCHE TAAL. 237 Gembel. Embe gembel. Een schaap. Hetzelfde als domba bij Coolsma. G&réng. Ook de doorn van de awi haoer tjoetoek. Gérong. Generieke naam van eenige zeevischsoorten. Aan de Tja- ringinsche kust kent men de volgende. gërong boe wad gérong gérpoeh gtrong maugmoeng gérong panjoel gérong rambeh Gérpoe. Naam van een zeevisch , eenigszins gelijkend op den kakap. Aan de kust van Tjaringin heet deze visch koerapoe. Te Batavia wordt hij ikan krapoe genoemd. Geuwang. Naam van eene landkrab ter grootte van een kapiting, doch iv uiterlijk gelijk aan de keujeup, maar met eene roode schaal. Gideug. Hetzelfde als gidég bij Coolsma. Ngagideugkeun: iemand heen en weerschudden. Galideug: in schudding brengen, schudding veroorzaken bijv.: door hard op de paloepoeh te loopen. Gigilig. Naam van een zeevisch (T). Gindjel. Gigindjel De nier. (Javaansch <p vg.) Gipang. Naam van een gebak. In Batavia alstengten gebak To het dialect van Salëm het dipang. Girang poe'oen en girang seurat. Titels van de voornaamste geestelijke hoofden bij de Badoejs. Kortheidshalve worden zij ook eenvoudig poe'oen en seurat genoemd. Girang is in de Badoejsche pantoentaal hetzelfde als soenan in de pantoens der Preanger Regentschappen, bijv.: girang rama, girang adi, girang kaka. (Raden Toeménggoeng Soerija Nataningrat) Soenan en Soehoenan worden door den Badoejschang toekang mantoen ook gebruikt. Volgens den Heer van Cielder zegt men in de Preanger veelal toe wang, zooals toewang rama. Goth. Eene bergplaats van pare of beas binnenshuis. Ladja g Osh: naam eener plant (Alpinia javanica, naturilijk familie der Zingiberaceae.) Gobang. Ook een twee-en-een half centsstuk. Dit woord is ook in deze beteekenis in de Preanger bekend. Gobed Eene breede arit. Ngagobed: met cen gobed het gras op sawah’s verwijderen, de galéngs in orde maken. Het door Coolsma onder dit woord beschreven werktuig wordt koedjang genoemd. Een gobed kan men niet gebruiken om hout te kappen, daar het ijzeren gedeelte te dun is. Goegoela. Bed; bedding voor plantsoen (Javaansch 4). Go-ël. Naam van een soort gierst, welke men op de hoema’s en tipars tegelijk met pare, gewoonlijk langs de paden plant (Sorghum vulgare, naturilijk familie der Gramineae). Zie bij Coolsma onder gandroeng. Goelama. Naam van een zeevisch. (Tj.) Goeroe desa. Een andere naam voor het sterrebeeld Orion, datanders Kidang of Bentang Kidang heet. Volgens Rigg is het echter een andere naam voor Kérti, de Pleiaden. „Guru Désa, the village Monitor Called also Kéréti which see. The constellation Pleiades by which the villagers are guided in their yearly Paddy plantings. Guru, a teacher, Désa village. Gogol. I. Zie bij Coolsma. II Ken persoon, die voor een veekooper in de desas karbouwen zekt en den namens hem met den eigenaar over den verkoop onderhandelt. Ngagogol. Het beroep van gogol uitoefenen. III. Heler van gestolen goed; de handlanger van een dief. Ngagogol: gestolen goed helen; een dief in het stelen helpen, door het gestolene in ontvangst of in bewaring te nemen. Ngagogolkeun: iemand met gestolen goed er op uit zenden om dat van de hand te zetten. Gogot. Naam van een zeevisch. Gok gokan. Naam van een zeevisch. Gok gokan. Naam van een zeevisch. Gom bel. Oorknop. Hetzelfde als gomber bij Coolsma. Pamélar is een sierlijker woord daarvoor. (In Midden-Java 4 Ng. Dorm ong Kr.) Gol. Ngégol. Zijne schulden niet willen betalen; weigerachtig in de afdoening z Jüner schulden. Verklaard met boga hoetang hénten daek maraj. Pangégolan: iemand, die overal schulden maakt, maar ze niet betalen wil. Hadjéli. Naam eener graansoort. (Eleusine Coracana — natuur- lijke familie der Gramineae.) Hetzelfde als handjëli bij Coolsma. Hadjere. Naam van een graangewas, waarvan de zaden gelijken op die van de hadjéli, doch nooit gegeten worden. Zij dienen slechts tot de vervaardiging van halskettingen voor kinderen en rozekransen (palagi kongkorong boedak djeung tasbe). (Coyx Lacryme, natuurlijke familie der Gramineae.) Hetzelfde als handjere bij Coolsma. Hedjø. Zie  Javaansch omgeerg: hulp vragen zonder betaling, doch tegen verstrekking van voeding en versnaperingen, bijv. bij de sawah of hoema-bewerking, bij den bouw eener woning. Dit woord wordt ongeveer in dezelfde beteekenis ook in de Preanger gebruikt. ij Hoeneng. Eene moedervlek (naevus) Hoja. Fen ris van de tjaoe vracht. Fen stuk van den tros (toe roej) bestaande uit drie hoja noemt men apoes Se Volgr. V. 16 240 BIUDRAGE TOT DE KENNIS VAN HET BANTENSCH DIALECT I. Indji. Een basa neneh voor meisjes in de taal der pantoens, komt echter in het Wester-regentschap van Bantén in de spreek- taal nog voor, overeenkomende met nok of énok. Wordt ook nog uitgesproken als éndji. Intil. Naam van een gebak, bereid uit rijst met arensuiker en fijn geraspte klapper. Iwoel. Naam eener palmsoort (Calyptrocalyx spicatus, natuurlijke familie der Palmeae.) J. Joetoen. Naam van een duvensoort, fraai gekleurd, ietwat grooter dan de pone (welke veel over- eenkomst met de joetoen heeft.) K. Kading. Is het niet waar? Niet waar? Is het niet zoo? In de Preanger Regentschappen zegt men volgens Raden Toemunggoeng Soerija Nataningrat, daarvoor ketah. Kadjoe. Naam eener vrucht, waarvan de boom tangkal kadjoe heet — elders djamboe mede of djamboe monjet. (Anacardi Occidentale, natuurlijke familie der Anacardiaceae.) Kagol. Verhinderd om iets te doen, omdat men aan wat anders bezig is, bijv. wanneer men uitgenoodigd wordt om op reis te gaan: kagol, keur di boewat (ik ben verhinderd, mijn pare wordt juist geogst.) Er moet echter steeds bij gedacht worden: het zou jammer zijn om hetgeen men juist bezig is te doen, te staken. Zie bij Coolsma onder tanggoeng in de eerste betee- nis. Kapalang wordt in de Preanger meer gebruikt. In het Javaansch zegt men tanggoeng (#04) Ng. en tanggél ash cl rag K. Kait. I. Eene hoevelheid pare wegende tien kati’s. Hetzelfde als gedeng. Een kait wordt verdeeld in twee potjong. Ngait: pare in bosschen van tien kati’s binden. II. Zie bij Coolsma. Kakapasan. Naam van een zeevisch. Kakapasan. Naam van een zeevisch. Kakapasan. Naam van een riviervisch. Kakoeroeng. Naam van een riviervisch. Kakoeroeng. Naam van een zeevisch (Tj.) DER SORNDANEESCHE TAAL. 241 Kambeuti. Een zak gemaakt van een blad van den gtban gpalm, tot berging van tabak, seureuh en de daarbij behoorende ingredienten. gekookte rijst, zout enz. Kanas. De ananasvrucht. Tangkal kanas de ananasplant (Ananassa sativa, natuurlijke familie der Bromeliaceae). Kanas bogor, kanas prasman, kanas beurum, namen van verschillende ananas variteiten. Soesoe kanas zie bij ongkled. In de Prenanger zegt meu ganas. Kandar kasisi. Naam van een onheil aanbrengenden vogel, ma-noek pangalitan. Wordt ook naar het geluid, dat hij maakt, wak wak wik genoemd. Kande. Een zak van katoen, linnen, laken, gesloten met cen knoop. Tjikande. Naam van een district, omvattende de partikuliere landen Tjikande-oedik en Tjikande-ilir. Kandél biwir. Naam van zeevisch. (Tj.) Kangkareng. Naam van een vogel, eenigszins gelijkende op, doch veel kleiner dan de djoelang. Karae. Naam van een riviervisch. Karémbéng Fen cilindervormige leu-ït. Karémbéngen. Naam van een knolgewas. (Alocasia macrorhiza, natuurlijke familie der Aroideae). Karo. Naam van een knolgewas. (Alocasia macrorhiza, natuurlijke familie der Aroideae). Karae. Naam van een duizendpoot, gelijkend op doch grooter dan de titinggi. Katja. Zie bij Coolsma. Katja katja Ereboog, erepoort. Kawaloe. Naam der drie godsdienstige feesten bij de Badoejs, die gevierd worden: de kawaloe mitémbej in de maand karo; de kawaloe téngah in de maand katiga. Ook bij Rigg opgegeven. Kampis. Naam van een tamelijk grooten boom, die veel aan het Zuiderstrand van Banten voorkomt. (Hernandia sonora, naturilijk familie der Îlernandiscese) Uit de zaden perst men lampolie. Kejok. Zie bij Coolsma. Kekejokan. Hetzelfde als kejokkejok: van cen haan herhaaldelijk of aanhoudend schreeuwen. Kekempis. Zwemblaas van een visch. In de Preanger zet men Kempis. Coolsma geeft deze beteckenis niet op. Keketjlek. Een zeer jonge gaboes. Kelehker. Gedroogde zaden van patjoeng (Pangium edule, na- tuurlijke familie) Der Pangiaceae. Gedroogde peutzen zaden. Verklaard met peutzen zaden. Zweckenen in Oosting geven beiden hiervoor op kelehker. Kénoer. Südweil van een hengel. Verklaard met tali-oeseup. Képér. De vliegende witte mier. Hetzelfde als siraroe. Kéremi, Maden in den buik of in de anus. Kéremian. Zie bij Coolsma. Koemarémi zegt men van jonge dieren, wanneer zij op een leeftijd komen, dat zij erg speelsch zijn. Körti. Naam van het Sterrebeeld de Pleiaden. Ook wel Kértika genaamd. Kértika. Zie bij Kérti. Keser Zie bij Coolsma. Keseran. Een kleine leuit, dienende tot berging van de heutjak, zoo genoemd, omdat men het dak heen en weer kan schuiven. Draagt ook den naam van pang-heutjakan. Keteng. De helft van een koentili. Keu-eus. De vrucht van de tjaoekole, wilde pisang (Musa similiarum, naturilijke familie der Musaceae.) Volgens Coolsma is keu-eus ook de naam der plant. In Zuid-Bantén heeft het woord uitsluitend betrekking op de vrucht. Kidang. Het sterrebeeld Orion. Wordt ook wel Goeroe desa genoemd. Het speelt bij den Zuid-Bantiénschen landbouw eene groote rol. Tanggal kidang toero En koedjang, Soeroep kidang toeroen koengkang. Wanneer Orion tegen den morgen in het zenith staat, bewerkt men het veld met den k oe- djang. Wanneer Orion tegen den morgen ondergaat, heeft men last van de koengkang. Kihkil. Naam van een zeevisch. (Tj.) Kintjang. De vlerk eener vlerkprauw, prahoe kintjangan. Ngintjang: een vaartuig van zulk eene vierk voorzien. Kiwa. Pangiwa. Titel van een lid van het desa-bestuur, belast met het overbrengen der bevelen van den djaro, het desahoofd, aan den kleinen man, tjatjah. Hij heet elders ook wel pa ng- lakoe en marinjoe. De grondbeteekenis van kiwa door Coolsma opgegeven is in Zuid-Bantén ook bekend, maar het woord wordt nooit. gebruikt. Men zegt altijd kentja. DER SOENDANEESCHE TAAL. 243 Kochkoel. Een puistje op het aangezicht. Ook wel djarawat genaamd. Koekoeloeng. Eene leiding ter aftapping van water. N gock oe- loengkeun: aan het irrigatiewater eene andere richting geven . Koekoeniran. Naam van een zeevisch. (Tj.) Koeloewoeng I. Zie bij Coolsma. IT. Een cilindervormig, uitgehold stak hout, dienende om de ascupan overeind te houden. De houten cylinder van de bédoeg. Koeman. Scharftmijt. Koeugkoeng. I. Zie bij Coolsma. IL. Een stnk, bamboe bevestigd san de toomen van in het span loopende paarden , opdat zij elkaar uiet bijten. Koeutili. Een halve duit. Koepang. Eene waarde van vier duiten. Komt tegenwoordig nog slechts voor in de uitdrukking téloeng koepang voor tien cent of twaalf duiten. Volgens Coolama beteekent dit woord hetzelfde als pitjis en kétip — dubbeltje. Koerapoe. Zie bij gérpoe; koerapoe njonja naam van een zeevisch aan de Tjaringinsche kust. Kocreaw. Naam van cene boschduif ter grootte eener gewone tamme duif, bruin gekleurd, met een langen staart, in de Preanger Regentechappen manoek oentjal in Tegal dérock séprah genoemd. Koerisi. Naam van een zeevisch. (Tj.) K oero. Naam van een zeevisch. K oesi. Een cylindervormige mand bij de Badoejs, vervaardigd van tjangkoewang bladeren (Pandanus farcatus, natuurlijke familie der Pandanese) dienende tot berging van zout. K ohoj. Gebogen, kromloopend. Kokot. Naam van een zeevisch. (T).) Kokopong. Gezouten zeevisch, ingevoerd uit Siam. IIctzelfde als péda bij Coolsma en Oosting. Kokotjolan. Zoo noemt men den jongen gaboes, wanneer hij de dikte van cen duim heeft bereikt. Kolejang. Op den grond liggende droge bladeren. Bij Coolsma: de bloem of vrucht van den dadapboom (?) De grondbeteekenis zal wel zijn: zwevend neervallen. Zoo o. a. In het pårpensverhaal Paksi-kéling: epontengkeun djangya mastakans kolejang kahandapkeun koe molejang koemolen-tang di manggoeng di awangawang. BIRDRAGE TOT DE KENNIS VAN HET BANTÉNSCH DIALECT Kolejangka. Ken roofvogel, met donkerbruine en grijze vederen, die zich door een schel geluid onderscheidt en meestal hoog in de lucht zwevende op aas loert. In Midden-Java draagt hij den naam van ches Kolelet. Naam van een boom, die caoutchouc oplevert. (Urostigma elasticum, naturilijke familie der Artocarpeae.) Hetzelfde als kare t bij Coolsma. Ook een plaatsnaam, die veelvuldig voorkomt. Koiot. Zie bij Coolsma. Karolot. Een der titels, waarmede de girang poe’oen door de Badoejs wordt aangesproken. Komét. Ik weet het niet. Een laag (doesoen) woord voor doek a en walahoealam. Bij Rigg koméd. Deze transcriptie is ook voor Dasinga foutief. Kompa. Naam van een zee en riviervisch, die ook bérod en sarcompet genoemd worden Verklaard met loebang karang. De door Coolsma opgegeven beteekenis is in Zuid-Bantén niet bekend, daar men brandspuiten slechts op de hoofdplaats Serang waar Tjerebonsch-Javaansch gesproken wordt, vindt. Konjal. Naam eener klimplant, waarvan het vocht, dat men uit. den stam door insnijding verkrijgt, tot medicijn tegen buik- ziekte dient. Konjel. Een jonge aap. Kono. Kokono. Vertellen, mededeeling doen, mededeelen, berichten, Mikono. Hetzelfde. Ngonokeun. Aan iemand iets vertellen, mededeelen, zeggen, berichten, aan iemand van iets mededeeling doen. Hetzelfde als poepoelih. L. 