Corporate financial management
Sanghjang Eloet, dorp op Java, resi- dentie Preanger Regentscbappen, afdeeling Bandong, distrikt Bongga, 1,026 Bijnlandsehe voeten boven de oppervlakte der zee. Sangbjang Idoeng, naam van de Zuid- Westpunt der reaidentie Bantam, op Java. Z^ is boog en steil, bar en klif^ng, open voor de woeste zee en felle branding en bavat langs de kust vogelnestklippen. Sanghjang Idoeng, rivier op Jara^ in bet Zuid- Westen dor residentie Bantam, die met vier takken in bet Pajong-gebexgte ont- springt, welke zicb op eenigen afstand van den oorsprong tot twee vereenigen, en verder in- ^^nvloeijen. Sangbjang Koeroengan Ajam, vqgel- nestklip op Java, residentie Bantam, afdeeling Tjiringin, distrikt Tjibiliong, op de Westzijde van bet onderdistrikt Patoedja, in bet Pajong- gebergte. Sanghjang Fenteh, berg op Java, reai- dentie Preanger Begentscbappen, afdeeling Soe- madang, distrikt Tjiawi. Hij verbeft zicb 3,450 Bijniandscbe voetoi boven de oppervlakte der zee. De noordelijke belling ia met roode pot- aarde bedekt. Sanghjang Sirabt dorp met vogelnestklip en kaap op Java, aan den Zuid-Westboek der MO SA. residentie Bantam, afd6cling T)iriiigiii. De kaap ligt, rolgens Mbltox yav Cjlxjibxi, op 6« 52' Z. Br. en 116« 17' W 0. L. Van deie steken om de Zaid, tot op V4 ^}^ ^^^ de kust» klippen uit, waarran enkele boyen water. Sangbjang TikorOt plaata op Java, re- sidentie Preanger B«gentachappen, afdeeling Bandong. Sanglijang TjiAli^f sie: Sidakling. Sanglijang G^omot, piaats op Java, resi- dentie Cheribon, afdeeling Koeningan, aan de grena van den berg Serang Lemo, welke als beilig wordt beachonwd. Sangi, dorp in Borneo's Zuid- en Ooster- afdeelbg, landscbap Tanah Boemboe, rijkje Sampanahan. Sangit eigenlqke naam van de Sangir- eilanden. Sanfl^ livier op Sumatra, in de Lampong- Bche distrikten, die in de Lampong-baai vloeit. Dese rivier moet men ntet verwarren met de Aatt6, welke 00k wel Sangi beet. Een dorp Sangi ligt b^ de rivier Oembar, en een aan de Semangka-baai. Sangian, Soendasclie naam voor bet eiland Dwars-in-deu-v^. Sangian, hoek aan de Znidkust van bet ten Zuiden van Celebes gelegen eiland Kalao. Sangian, dorp in Borneo's Westerafdee- ling, njk Tajan, l^woond door een lOOtal Da- jaks en omtrent even zooveel Chinezen. Sangi Boemilo, dorp op Sumatra, in de Lampongsche distrikten, afdeeling Telokb Be- long, aan de Poendo-baaL Sangiegiet dorp op bet eiland Lombok, aan de baai ran Ampanan. Sangimoli, dorp op Samatra, residentie Tapanoeli, afdeeling Angkolab. Sanginauw, gehucbt op bet Papoescbe eiland SagiL SangiTy rivier op Sumatra, die uit bet land- scbap Korintji komt, naar bet Noord-Oosten loopt, en zicb met de Batang Hari yereenigt. Saiigir-ofeigenlijk Sangi- eilanden,groep van meer dan 60 eilanden van yerscbiUende grootte, gel^en ten Noorden van den noord- oostelyken uitboek van Celebes, in eene noord- noord-oosteLgke rigting van Manado, tnsscben %'* en 4'' N. Br. Zij bevat drieboofdeilacden: Groot Sangir, Sjiauw of Siao en Tagolandang, die met de vele ben omringende eilimdjes drie afzondermke groepen schijnen te vormen. Met nitzondering van slecbts enkele onbebouwbare rotsen lyn al de Sangir*eilanden bevoond. Eigenlijke dorpen treft men er alleen op de drie boofiieilanden en de eilandjes Makkalebi, Para, Karatitan, Kalama, Lipang, Noesa en Boekide aan; op de andere worden tuinen aangdegd en in den OQgsttijd butten opgeslagen, die dan tijdel^k door de eigenaars der tuinen bewoond worden. De Sangir-eilanden bevatten yele ber- gen en bet land is tot aan de toppen der bea- velen bedekt met den scboonsten plantentooL Hierop maken de vuurbergen yan Groot Sa- ngir, Sjiauw en Boeang eene uitxondering. De vrucbtbare grond levert aring*, sago- en kokospalmen in groote menigte. De wouden s^jn rijk aan de fijnste boutsoorten en was; terwijl er mais, r\jst, kaijang^ Ma, boom- en aardvrucbten in soorten worden geteeld, alsook met bet beste gevolg een weinig tabak, kakao en suikerriet. Men vindt op dese eilanden zeer fraaije seeschelpen, scbildpad» yiscb, eet* bare yogelnestjes, bnffels, geiten en yarkens. Het klimaat wordt over bet algemeen voor gesond gebouden, met uitzondering van enkele moerassige stranden, die dikwerf aanleiding tot koortsen en dysenterien geven. Delucht wordt des daags door see- en des nacbts door land- winden afgekoeld, zoodat de'warmte er niet zoo drukkend is, als anders bet geval zou z^n met landen, zoo digt bij den evedaar gelegen. Onder de bevolking sijn buidztekten, vooral bet kaskado (eene scbilferacbtige voortdurende vervelling) zeer algemeen. In groote onzinde- lijkbeid en gebrek aan zniver drinkwater is de oorzaak deser kwaal te vinden. Alleen de ri- viertjes, die slecbts bij enkele dorpen in zee yloeijen, bieden goed water aan. Daar waar ae niet sangetroiTen worden, yerkrijgt men bet water nit putten, die, wegens de geringe zoi^g voor onderboud daaraan besteed, meest onrein zijn. De bevolking wordt op omtrent 30,000 zie- len gescbat en is yerdeeld in drie standen: de adel, de gewone onderdanen en de slaven. De yreeselijke uitbarsting van den Aboe of Awoe« die voor eenige jaren piaats bad, beeft yele slagtoffers gemaakt. Men berekent bet getal omgekomen menscbeu op 2,806 zielen, als: in in bet landscbap Taroena 722, in Kandbar 45 en in Taboekan 2,039. Zij die zicb met de vlngt tracbtten te redden, werden door den gloeijenden lavastroom verswolgen of bezweken door de verscbroeyende bitte. (2«ie bieroyer bet woord Aboe). De Sangirezen bebben een goeden ligcbaams- bouw, knap niterlijk en bebooren tot het Ma- leiscbe ras. Zij zijn onverscbillig, acbterhon- dend, onopregt, listig en zeer traag, waaruit onzindelijkheid voortspruit; maar onder buune SA. 241 goeds eigeQaehappen bdiooren moed eu goede aanleg. De beTolking Tan Taboekan moet zich Tooral door hare geaardheid zeer gtinstig Yan de overige berolkiDg onderscheiden. Op Sjiaaw staat de niJTerheid op hoogeren irap dan op de andere eilanden. Sago, pisang en aardTmchten maken het hoofdroedsel der San- girezen nit. Yoorts is er geen gebrek aan groenten, viach, geiten en kippen. De kleeding bestaat bij de mannen nit eene broek, een lang baadje en eenen hoofddoek; bij de TTouwen uit eene sarong en een baadje, terwijl zij het haar in eene vlecht hoog opge- bonden dragen. De klenr der kleeding is door- gaans zwart. Zij weven zelven hunne kleede- reii uit het vlas der koffoplant. De heeren- diensten der Sangirezen bestaan in het onder- houden Tan de woniugen hunner Radjc^s^ de boizen der schoolmeesters en de praauwen, die aan hunne dorpen toebehooren, yoorts in het doen der gewone en bijzoudere wachten bij baune Badje^s, en in het kosteloos overbren- gen van brie v en en personen, die van wege het GouTernemeot werkzaam zijn. Door enkele Badji^i zijn aan de bevolking bepaalde op- brengsten opgel^d. Deze vindt haar bestaan in landboaw, vischvangst, haudel, scheepsbonw, het sm^en van wapenen en ijzereu gereed- achappen, het trekken van koperdraad, dat naar Mauado en Teruat« wordt uitgevoerd, en het breijen ran vischnetten. De vroawen we- Ten kleederen. De handel geschiedt door mid- del ran ruiling en wordt gedreven op Ma- nado en Terder met de Boeginezen en Chi- nezen. De Toomaamate handelsartikelen zijn Togelnestjes, kokosolie en eene soort van grof doek. De inToer bestaat in grove lijnwaden, ijzer, Chineeseh porselein en eenige kramerijen. Het land wordt bestuurd door zes Radja's, nameHjk : vier op Groot Sangir, een op Tagpe- landang en een op Sjiauw. Hunne regering is monarchaal, eenigzins beperkt door eenen raad van Maniri^s, De gemeenschap tusschen de verschillende dorpen wordt meestal door praanwen onder- houden. Uit hoofde der menigvuldige bergen, rotaen en ravijnen heeft men er geene wegen kunnen aanleggen. Op Groot Sangir bestaan drie Toetpaden, waarvan er slechts een tame- lijk goed is. Op Sjiauw is ook een vrij goed Toetpad tusscheu Ondong en Oeloe; dat op Tagoelandang is daarentegen zeer slecht. De taal der Sangirezen is ten naauwste ver* vant met die der Talaurezen. Zij is onbe- Bchaafd en ongeregeld, doch zeer gemakkelijk ttn te leeren. Nimmer wordt in de Sangirsche m. taal gepredikt; de Yoorkeur wordt daartoe aan het Maleisch gegeven. Behalve hunne gewone taal hebben de Sangirezen nog eene oude taal, die wel in yolksgezangen voorkomt en veelal op zee gebezigd wordt. Zij, die van deze wei- nig bekende taal het meeste weten, worden Yoor zeer knndig gehouden. Tot aan het einde der 15«.eeuw waren de Sangirezen Heidenen. Sedert dien tijd tot het Mohammedanisme overgegaan, werden zij aan het einde der 16^ eeuw, onder de heerscbappij van Portugal, tot het Christendom gebragt. Sedert de eerste vestiging der Oost Indische Kompagnie werden onder hen scholen opgerigt en onderbouden, en de gemeenten van tijd tot tijd door een reizend Predikant bezocht. Thans zijn de Sangirezen, met uitzondering van een paar duizend heidensche slaven en oirca 600 Mohammedanen op Groot Sangir, alien Chris- tenen, hoewel meer in naam dan in der daad. In de onderscheidene rijkjes zijn kerken, te za- men 34 in getal. Zij worden zoowel tot het schoolonderwijs als tot de openbare godsdienst- oefening gebezigd. Yan Gouvernementswege zijn er 8 scholen; de overige 16 worden door de n^orijen onderbouden. In 1857 zijn er van wege het Kederlandscbe Zendelinggenoot* schap vier Zendeling-werklieden naar de Sangir- eilanden gezonden, om aldaar het Christendom verder te verbreiden. Op verzoek van den Radja en de Eijksgrooten van Sjiauw is, in het b^in van 1860, een Yaccinateur naar de Sangir-eilanden gezonden^ ten einde aldaar de vaccine in te voeren. In April 1862 werd in de baai van Lobo door Z. M. stoomschip ReUhy onder bevel van den Luitenant ter 2^e M. W. Bowiea, een gevecht geleverd tegen zeeroovers. Yan onze zijde werd met moed gestreden en de Luite- nant ter Zee Jollt sneuvelde. Yan de roovers werden een dertigtal gedood, twee gevangen genomen en verscheiden gewond; terwijl 92 geroofde menschen weder hunne vrijheid bekwa- men. De Kommandant heeft het eiland, waar het gevecht plaats had, den naam van Joiljr gegeveu. De literatuur over de Sangir-eilanden is ver- meld bij de Literatuur over de Molukko's *), Sangir (Groot^), het grootste der voor- melde eilandengroep, dat den hoogen vulkaan Aboe bevat. Het is, volgens Melvill vak Caenbee, 13 vierkante geographische mijlen groot, heeft een vruchtbaren grond en is goed van bergwater voorzien. Het was weleer in •) Zie Deel II, pag. 625, 2e kolom. 16 242 &A. seven rijkjes verdeeld, die nu tot Tier f^bragt ' zijU; te veteu: Taboekan, KandiJir, Taroena en Mangenitoe. Het eerste is het grootste. Be gewone ankerplaats yoor Europesche sche- pen vindt men aan de Westzijde, volgens MxLViLL VAV Caiimbee, op 3^ 28' N. Br. en 125'' 44' O. L. Tusschen Groot Sangir en Sjiarnr wordt het raarwater, dat onge- veer 9 mijlen wijd is, door de Karakita- of Passage-eilanden in twee deelen gescheiden. Men siet bij Taboekan, de hoofdplaats van het eiland, nog de overblijfselen van een blokhnis, in hetwelk vroeger een Gezaghebber woonde; dock later is die post ingetrokken. Taboekan ligt op de Oosikust aan eene baai» die door verscheidene eilandjes omgeven is. De bevol- king van dit eiland wordt op 13,000 sielen gesohat. Zie verder het voorgaande artikel. Sangiran, dorp met vier soute bronnen, op Java, residentie Soerakarta, distrikt Soeka- wati. Sangiti rivier op Sumatra, residentie Pa- daugsche Bovenlanden, landschap XII Kota's. Sangitan, dorp op Java, residentie Kem- bang, afdeeling Toeban, distrikt Rengel, aan de Solo*rivier. Sangjang, zie: Sanghjang en de daar- mede zamengestelde woorden. Sangkala, leeuvorstendom of palili op Cdebes' Wesikust, afdeeiing Sandjai, distrikt Kadjang, met 6 dorpen, 13 huizen en 120 ueleu (1861). Sangkalang, waterval in de rivier Kati- ngan, in Borneo's Zuid- en Oosterafdeeling. Sangkalang, dorp op Java, residentie £a- gelen, regentschap Poerworedjo, distrikt Djenar. Sangkalang, dorp op Java, residentie Soe- rabaja, afdeeling Grissee. Sangkal Balari, dorp op Sumatra, resi- dentie Palembangi aan de rivier Bawas. Sangkali, dorp op Java, adsistentie-resi- dcntie Krawang, distrikt Pegadeng, I'/s paal benoorden Kamarong. Sangkambi, dorp in Borneo's Westeraf- deeling, in het Oosten van het rijk Matan. Sangkan, stam of kaboewai op Sumatra, in de Lampongs, distrikt Telokh Betong. Sangkang Djojo, dorp op Java, resi- dentie Banjoemaas, afdeeling Bandjar N^ara, distrikt Karang Kobar. Sangkang Wangi, dorp op Java, resi- dentie Bantam, afdeeiing Lebak, aan de Tji- simoet, bewoond door Badoeis. Sangkanoerip, dorp op Java, residentie en distrikt Cheribon, aan de oostelijke helling van de TJeremeh, 1,831 B.gnland8che voeten hoog boven de oppervlakte der zee. Nab^ dit dorp liggen twee warme bronnen, waarvan er eene van een badhuis voonden is. Voorbij deze bronnen vloeit de Tjiampar. Het acheikundig onderzoek van haar water, door P. J. Maikr, komt . voor in het Naiuwrk, Tifdiekr, voor Ne- derL Indie, Dl. XXill, hi. 390—898. Het resultaat der analyse van het water der warmste bron is: 100 grammeu water bevatten: grammen. koolzure kalkaarde. ...... 0,01039 r bitteraarde 0,00861 koolzuur ijzerprotoxyde 0,00087 chloorpotassium 0,03683 r sodium. 0,32971 r calcium 0,05922 r magnium 0,03645 kiezelaarde 0,01296 te zamen. . . 0,49004 zwavelwaterstofgas onbq^aald koolztturgas # joodmagnium sporen aluinaarde-hjdraat r boorzuresoda (zeer kleinehoeveelheid) onbepaald orgauische zelfstandigheden. . . • , # De tweede bron gaf bij de analyse het vol- gende resultaat: 100 grammen water bevatten: grammen.. koolzure kalkaarde 0,00966 , bitteraarde 0,00313 koolzuur ijzerprotoxyde. .... 0,00021 chloorpotassium 0,02086 , sodium 0,19228 , calcium 0,03215 , magnium 0,02006 kiezehiarde 0,00808 te zamen. . . 0,28643 zwavelwaterstofgas . onbepaald koolzuurgas # joodmagnium sporen aluinaarde-bydraat # boorzure soda (zeer kleine hoeveelheid) onbepaald organ iscbe zelfstandigheden. ... # SangkapOQJa, berg op Sumatra, residentie Padangsche Bovenlanden, in het Zuiden van het landschap Tanah Datar. Sangkapoera, distrikt, baai en hoofdplaats op het eiland Baweiui, residentie Soerabaja, be- slaande de geheele Oostkust. Het distrikt be- vat 17 dorpen, die eenen omtrek van SVs paal SA. 94$ beslMD en 1,079 fauiien ieUen, met 6,770 in* ironers. In de nabijheid der baai worden in kalklagen 5 minerale bronnen aangetroiSen. Het water daarvan is reukeloos en eeaigzins zoutachtig van smaak. Het dorp Sangkapoera is de hoofdplaats van het eiland en van bet distrikt, en ajsoo de verbliifplaats van den Adsistent Resident, die in het fort Frederiks- stad woont. Dit fort bevat yerder het kruid- huis en de kazeme, is Toorzien van twaalf ijze- ren kanonnen en omgeTen door eene gracht. Men heefbr te Sangkapoera eene kleine bazar, die ook de eenige ran het eiland is. Be Mo- hammedaansche tempel ziet er zeer bouwvalh'g nit. Yoorts zijn er een zontpakhuis en eene gerangenis. De wegen zijn breed, goed on- derhonden en beschaduwd door Tele booroen. Goed drinkwater is hier niet aanwezig, zoodat dit nit eene bron op Vt P^ afistands van de plaats gehaald moet worden. De baai biedt bij Sangkapoera eene ankerplaats aan. Saagkar, kaap aan de Noordknst van het eiland Lepar, dat bij de Zuid-Oostknst van Banka ligt. Bangkara, rivier op Celebes, in de Noorder- distrikten, in het Westen van het r^entschap Pangkadjene. Sangkaran, dorp op Sumatra, in de Batla- landen, landschap Sikottam. Sangkarean, berg op het eiland Lombok, aijnde de zuid-westelijke kruiu van de piek van Lombok, 10,347 Eijnlandsche voeten bo- ▼en ile oppervlakte der zee. Sangket, dorp op het eiland fiali, rijk Boleling. Sangking, dorp in Borneo's Westerafdee- ling, landschap Sekadouw. Sangking, h^rg en twee dorpen, ook-Se- moengko geheeten, in Borneo's Westerafdee- ling, rijkje Mampawa. Een der dorpen ligt Noord-West van den berg Seboekit. Sangkira, dorp op Borneo's Noord-Oost- kust, asji het Qosterstrand van het rijk Koetei. Sangkoe, rivier en dorp in Borneo's Wes- terafdeeling, rijk Landak. Sangkoe, dorp in Borneo's Westerafdee- ling, distrikt Pontianak. Sangkoe, vallei en rivier op bet eiland Banka, distrikt Marawang. Na onderzoek is gebleken dat de rivier geen tinerts bevat. Sangkoeangy dorp op Sumatra, adsistent- residentie Benkoelen, afdeeling Lajs, aan de rivier Pati. Sangkoeangt dorp op Sumatra^ adsistent- residentie Benkoelen^ distrikt Taloe, aan de livier van Silebar. Sangkoelirang, landstreek met gelijkna- mige baai en bej^ op Borneo's Nooid-Oost- kust, op de grens van Koetei, aan den regter- oever der Koeran, bewoond docur Bassap's, ten getale van 200 huisgezinnen* Sangkoelirangy dorp op Borneo's Noord- Oostkust, rijk Sambilioen, aan de baai Manoebar. Bangkoenoer, rivier op Sumatra, resi' dentie Tapanoeli, afdeeling Angkolah, die haren oorsprong neemt op den berg Pakoetan Toeas, in het distrikt Angkolah Djoeloe, en in eene westwaartsche rigting naar de rivier Dano Soelais loopt, waarmede zij zich vereenigt. Zij is voor groote praauwen bevaarbaar. Sangkoer, berg op Java, residentie Pre- anger Kegentschappen, afdeeling Tjiandjor, dis- trikt Tjidamar. Sangkoer, berg %p Java, residentie Pre- anger Begentschappen, in het Soekapoetasohe distrikt Bandjar, hoog, volgens bs Lakgb, 1,436 Rijnlandsche voeten boven de opper- vlakte der zee. Sangkoer, berg op Sumatra, residentie Padangsche Bovenlanden, op de oosteUjke grens van het landschap Tanah Datar. Sangkoerip, zie: Sangkanoerip. Sanglar, zie: Doerian (Groot-). Sanglar (Valsoh-) of Doeri, eilandje in den Riouw-Archipel, in de straat Doerian. Sangloor, dorp op Java, residentie Japara, afdeeling Pati, distrikt Selowessi. Sangmata, dorp op het Sandelhout-eiland, aan de rivier Mamboro. Sangnga Boeana, zie: Sanga Boeana. Sangoe, dorp op Java, residentie Sama- rang, regentschap Grobogan, distrikt Poerwo- dadi. Sangoelara, bei^ van omstreeks 150 Rijn- landsche voeten hoogte op Java, residentie Ba- gelen, aan den voet van den Merbaboe. Hier borrelt eenig warm water uit den grond, nabij bet dorp Sempoer. Zie dat woord. Sangoewatang, dorp op Java, residentie Baujoemaas, regentschap Poerbolinggo, distrikt Kerta Negara. Sangon, dorp op Java, residentie en re- gentschap Madioen, distrikt Oeteran, in het Westen. Sangon, dorp op Java, residentie Kadoe, regentschap Magelaug, distrikt Ballak. Sangon, dorp op Java, residentie en dis- trikt Soerakarta, in het Zuid- Westen. Sangonang, berg op Java, residentie Ba- gelen, afdeeling Ledok, distrikt Kali Alang. Sangoong, dorp en onbevaarbare rivier op Java, residentie Soerakarta, afdeelii^ Padjang. W* 944 SA. Sangorai klip aan Borneo's Zuidkust, bij den wal van Kota Waringin. SangouWy rijk in Borneo's Westerafdeeling, dat zich over het gansche gebied der rivier Se- kajam uitstrekt en alzoo ten Noorden grenst aan Serawak en Sadong, ten Oosten aan Se- kadouw, {en Zuiden aan Sekadouw en aan Simpang en ten Westen aan Meliouw en aan Taj an. Het telt ongeveer 30,000 zielen, onder -welke circa 250 Cbinezen, 3,000 Maleijers en Boeginezen en overigens Dajaks. Sangouw staat met Sekadouw onder eenen Controleur der derde klasse, die ter hoofdplaats Sangouw verblijf houdt Yerder is er een Kapitein der Chinezen te Socngei Aja en een te Sangouw. De inlandscbe bevolking wordt bestuurd door eenen Fanoembahan. .De hoofdplaats is aaf den regter-oever der Kapoeas gelegen, op 0*" 4' 30"' N. Br. en 110^ W 0. L.y en door eene ijzerhouten palissa- dering omgeven en telt ongeveer 20 huizen, terwLJl op de rivier eenige handelaren vlotten bewonen. Hier worden eenige in steen uiige- houwen figuren aangetroffien, onder anderen een beeld met eenen olifantskop, op de hnrken zittende, en eene liggende koe, geheel in den stijl der Braminen. Saogouw, kaap aan Borneo's Westkust, aan de Noord-Westzijde van bet rijkje Mampawa. Sangouw, distrikt en rivier in Borneo's Westerafdeeling, rijk Sambas, afdeeling Loe- mar. De Sangouw is een zijtak der Sambas Kanan. Sangpidid, dorp op het eiland Bali, rijk Mengoei. Sangrahan, dorp op Java, residentie Djok- djokarta, afdeeling Goenong Kidool, distrikt Awoe Awoe, in het Westen. Sangrahan, dorp op Java, residentie Soe- rakarta, in het Zuid-Oosten van het distrikt Soerakarta. Sangrahan, kampong op Java, residentie Soerakarta, tot de hoofdplaats behoorende, aan de rivier Betjem. Sangrahan, twee dorpen op Java, resi- dentie Kediri, afdeeling Ngrowo, distrikten Wadjak en Fakoentjen. Sangrahan, dorp op Java, residentie Sa- marang,' afdeeling Salatiga, 10 palen van Sa- latiga, 267t Tan Samarang en 687s van Poer- wodadi. Sangrahaxii drie dorpen op Java, alien in de residentie Kadoe, rc^entscbap Magelang, en wel distrikt Ngasinan, distrikt Ballak, Noord- Oost van de hoofiplaatsj en distrikt Bimdongani aan de rivier Kantji. Sangrahan, dorp op Java, residentie Ke- diri, afdeeling Berbek, distrikt Lengkong. Sangrahan, dorp op Java, residentie Ke* diri, afdeeling Blitar, distrikt Sringat, alwaar eenige oudbeden, bestaande in graftomben, worden aangetroffen. Sangraug Hari, rivier op Sumatra, ad- sistent-residentie Benkoelen, in het Zuiden Tan Kroe. Sangsit, twee dorpen op het eihmd Bali, een aan de kust, in de vruchtbaarste streek van het rijk Boleling, gelegen en met eene groote pagode in de nabijbeid, en een niet ver van Djagaraga. Het eerste wordt meest Pab^jan genoemd. Dit werd in 1848 gedeel- telijk door Z. M. schoenerbrik Dolfijn verbrand. De reede is slecht, heeft ongelijke diepteit en veel klipgrond. Twee k drie kabellengten ten Oosten van dit dorp kan men in 8 — 11 va- demen goeden ankergrond vinden. Het meer landwaarts in gelegene dorp, opk Sangsit Da- lam genoemd, was in 1849, tijdens de over- winning van Djagaraga, het hoofdkwartier on- zer troepen. SangBit, kaap op het eiland Bali, op 8* 2' 47" Z. Br. en 115** 10' 18" O. L. Sani, dorp op het eiland Bali, rijk Boleling. Saniy hoek op Sumatra, in het Oosten van het meer Manindjoe, residentie Padangsche Bovenlanden. , Sanianen, kaap aan de Zuid-Westkust van het eiland Kelang. Saning Bakar, dorp op Sumatra, resi- dentie Padangsche Bovenlanden, bij het meer Sangkara, aan de Solok-rivier. Sanioeng, rivier op Borneo's Noord-Oost- kust, rijk Sambilioeng. Saniri, rivier op het eiland J^ mboina, schier- eiland Leitimor. Saniring, staat op het eiland Timor, be- hooreude onder Portugal. Saniroengoi, dorp in Borneo's Zuid- ea Oosterafdeeling, afdeeling Sampit, aan de ri- vier Kwalan. Sankauwangi, dorp op Java, in het Zui- den der residentie Bantam, bewoond door Orang Kaloearan. Sanke, dor}> op Nieuw-Guinea» afdeeling Wonim-di-Atas, landstreek Aropin. Sankdy dorp op Java, residentie Djokdjo- karta, afdeeling Mataram. Saukeii rivier op het eiland Banka, in het Westen van het distrikt Muntok. Sankoe, dorp op het eiland Banka, distrikt Muntok. Sannaxia, zie: S a nan a. SA. ^6 Sanoaik, eiknd ten Oosten ran Sumatra» in de stnat Bioaw. Sttnodjati, rivier op Java, residentie Ka- doe, die in de Progo valt. Sanpamang^eSy sie: Sampang Mangio. Sanrabone, meeetal, doch ten onregte, Saodraboni genoemd, onafhankelijk rijkje met gelijknamige rivier en hoofdplaats op Ce« lebes* 2uid-westeli}ke landtong, gerekend tot de Zmder-dbtrikten. Het grenst ten Noorden aan Goa en t«i Zuiden aan de straat van Makassar. Be ririer loopt in de stiaat van Makassar nit. Den lln Juni) 1860 is door ons Gonvernement met de Vorsten en den hadat Tan Sanrabone een nieuw kontrakt gesloten. Hier wordt Makassaarsch gesproken. Sanrangaxiy dorp op Celebes, in het Noor- den ran het rijk Boni. Sanre, dorp op Celebes' Westkust, afdee- ling Sandjai, distrikt fioelo Boelo, met 8 hni- zen en 45 zielen (1861). Sansahy kleine goudmijn in Borneo's Wes- terafdeeling, rijk Pontianak, nabij Mandhor, die voor rekening ran deu Regent bewerkt wordt. Banseak, dorp in Borneo's Westerafdee- ling, rijk Sambas, landschap Boedokh. Santahan, riyier op Borneo's Oostknst, in het Westen van het rijk Eoetei, welke in de Lawah valt. Santam, dorp op Java, resideniie en re- gentschap Madioen, distrikt Tjaroeban. Santan, dorp op Java, residentie Kadoe, r^entschap en distrikt Magelang. Santan, hoek op Java, residentie Preanger Regentschappen, aan de Zuidsgde der afdeeling Soekapoera, distrikt Nagara. Santan, dorp op Sumatra, residentie Pa- dang, distrikt Loeboe Boesoeng. Santan, hoek op Borneo's Oostkust, aan de Oostzijde van het rijk Koetei. Santana, dorp op Sumatra, adsistent-resi- dentie Ajer Bangles. Santangkreat, dorp in Borneo's TVester- afdeeling, rijk Simpang. Santapak, bank in de rivier Katingan, in Borneo's Znid- en Oosterafdeeling, distrikt Ka- tingan. Santapan, dorp op Sumatra, residentie Palembang, afdeeling Ogan lUr, aan de rivier Ogan. Santara, rivier in Borneo's Zuid- en Oos- terafdeeling, op de Oostzijde van het landschap T&iiah Laut. Santas, dorp in Borneo's Westerafdeeling, rijk Sangouw, aan de rivier Sekajam, bewoond door 1«500 Dajaks. Santato, zijtak der Sambas Kiri, in Bor- neo's Westerafdeeling, adsistent-residentie Mon« trado. Santel, riviertje op de Noordkust van het eiland Singkep, in den Biouw-Archipel. ^Santhoena, dorp op Celebes' zuid-weste- lijken landtong, afdeeling Maros. Santi, kreek in Borneo's Westerafdeeling, bij de boven-Tajan-rivier, een zijtak van de Melawi. £r komen zontbronnen voor. Banija, dorp op Java, adsistent-residentie Erawang, aan den voet van den berg Tang- koeban Prahoe. Het bestaat uit een 30tal bamboezen huizen, die besehaduwd zijn door menigvuldige kokos- en 0r<%-palmen. De vrouwen honden zich met spinnen onledig en de mannen, die niet in het veld arbeiden, maken mat- en mandewerk. De rijstvelden, die zeer vruehtbaar zijn, bieden den inwoners een mim middel van bestaan aan. Ook bestaat er paardenlfokkerij. ' Sanlga, durp op Java, residentie Tagal, regentschap Brebes, op de westelijke grens van het distrikt Losari. Bantja, dorp op Java, residentie Cheri- bon, partikulier land Kandang Hawor, distrikt Loewoeng Malang. Bantjja, dorp op Java, residentie Preanger Regentschappen, afdeeling Bandong, distrikt Bandjaran. Santjang of Ged^, hoek aan Java's Zuid- kttst, residentie Preanger Regentschappen, vol- gens M£LViLL van Cabmbeb, op V 42' 30'^ Z. Br. en 'l07^ 5' O. L. Santoebong, voorgebergte aan Borneo's Noordkust, koningrijk Broenai, op 2** 22' N. Br. Bantoebong, kaap aan de Noord-West- kust van Borneo, op T'^S' 20'' N. Br. en llO** 20' 0. L. Santren, dorp op Java, residentie Kadoe, regentschap Magelang, in het Westen van het distrikt Minoreh. Santren, dorp op Java, residentie Sama- rang, r^eutscbap Grobogan, op Soerakarta's grondgebied, distrikt Selo. Santri, dorp op Java, residentie Batavia, Wester Kwartier, beoosten de rivier Mentje- reh, 3Vs paal van zee. Santri (Gk>enong-), dorp op Java, resi- dentie Bantam, Noorder Regentschap, 13 pa- len van Serang. Saoe, eilandje aan Sumatra's Westkust, ten Westen van het distrikt Eota Tengah. Saoebi, eiland ten Oosteu van het eiland Madura, behoorende tot de residentie Madura, ten Zuiden van Kaugean, op 6* hV Z. Br. ?46 SA. Saoeg^ eilaud la den Spermonde-Archipel, | ten Westen ran Celebes, bij den hoek van La- bakang. Saoengatang, onderdistrikt op Java, re- sidentie Preanger Regentschappen, afdeeliug Soekapoera, distrikt Panjeredan. Saoeng Djaja^ onderdistrikt op Java, re- Bidentie Preanger Regentschappen, afdeeling Soemadang, distrikt Singaparna. Saoeng Naga, voornaam dorp op Suma- tra, residentie Palembang, landschap Kikim. Saoeng Naga, dorp op Sumatra, resi- dentie Palembang, in het Oosten van de af- deeling Ogan Oeloe, aan de rivier Ogan. Saoer, eiland ten Zuid-Oosten van Kangean, residentie Madura, op 7° 3' Z. Br. Saoerang, dorp op de Oostkust van het TeDimber-eiland Timor Laut, residentie Banda. Saoet, dorp op Celebes, residentie Manado, in de Minahassa, distrikt Kawangkoang. Men heeft er eene school. Saolampe, twee dorpen op Celebes' West- kust, afdeeling Sandjai, een in het distrikt Boelo Boelo, leenvorstendom Talla of Poeloe, met 5 huizen en. 60 zielen, en een In het dis- trikt Oud Boelekomba, met 4 huizen en 35 zielen (1861). Bij dit laatste groeit koffij. Saong, kaap aan de Noordkust van het eiland Billiton^ distrikt Boeding. Saoraga, eilandje in den Molukschen Ar- chipel, aan de Westkust van het noordelijk schiereiland van Gilolo, staande onder het ge- zag van den Sultan van Temate. Saoueba, hoek aan de Noord-Oostzijde van het noord-westelijk schiereiland van Nieuw- Guinca, op 0** 43' Z. Br. en 134'' 8' O. L. Sapa, kaap aan de Westkust van CelebeSj op r 13' N. Br. Sapa, rivier op Celebes, residentie Manado, in de Minahassa, distrikt Tanawangko. 8apa» dorp op het eiland Sapoedi, residentie Madura. Sapada, rivier in Borneo's Westerafdeeling, mijndistrikt Mandhor. Sapadan, rivier in Borneo's Westerafdee* ling, distrikt Meliouw, die in de Kapoeas valt. Sapadang, berg in Borneo's Westerafdee- ling, in het Zuiden van het rijk Sambas. Sapagar, kaap aan Borneo's Zuidkust, zijnde de'' Zuid-Oostpunt van het rijkje Kota Waringin. Sapaja, leenvorstendom of palili op Cele- bes' Westkust, afdeeling Sandjai, distrikt Ka- djang. Het telde in 1861 6 dorpen, IS huizen, 173 zielen, 78 buffels, 9 paarden en 171 klap- perboomen. Sapalaloe, straat in de Molukscbe zee, tusschen de Soela-eilauden Taliaboe en Man- goeli. Sapalewah, landstreek, rivier en dorp op de Noord- Westkust van het eiland Ceram, en eilandje digt onder de Oostzijdc van de baai Sawaai. De rivier valt met eene noord waart- sche rigting in zee. Sapan, dorp op het eiland Batjan, Zuid- Oost van Ajer Mombia. Sapan, dorp op Java, residentie Preanger Regentschappen, op de grenzeu van het Ban- dongsche distrikt Baloeboer, aan de vereeniging der rivier en Tjitariek en Tjitaroem. Sapanang, rivier en dorp op Celebes' zuid- westelijke landtong, landschap Toerateja. Sapang, dorp op Celebes' Westkust, rijk Wad jo, aan de rivier Tjenrana. Sapanja, zie: Sandakan. Sapanna, dorp op Celebes' Westkust, af- deeling Sandjai, distrikt Kadjang, met 6 hui- zen, 64 inwoners eo 194 klap))erboomen (1861). Sapanoengal/ dorp op Java, residoitie Baujoemaas, regentschap Tjilatjap, distrikt Ma- djenang, aan de rivier Tjilo Padang. Sapaoe, dorp op Sumatra, residentie Pa- dangsche Bovenlanden, afdeeling XIII Kota's. Saparangy zijtak der Sambas Kin, in Bor- neo's Westerafdeeling, adsistent-residentie Mon- trado. Saparang, eilandje bij de Noord-Oostkusi van Borneo, in de Giong-baai, op 118^ 25' 0. L. Men vindt er eene menigte groene schildpadden. SaparOy eilandje in Borneo's Westerafdee- ling, rijk Pontianak, dat door de armen der Kapoeas gevormd wordt. Saparoea, ook wel Honimoa of Liase geuoemd, eilaud in den Molukschen Archipel, tot de Ambonsche eilanden beboorende, ten Noord- Westen van Noesa Laut en ten Oosten van Haroekoe, met welke eilanden het wei onder den algemeenen naam van de r Uliaasers" voorkomt. De Zuidpunt van Saparoea, de Doi- fijns Neus genaamd, ligt op 3^ 39' Z. Br. en 128* 45' 0. L. Het heeft, volgens Mblvill TAS Cab»B£E, eene oppervlakte van 3.3 vier- kante geographische mijlen en eene bevolking van 11,665 zielen (1854), als: 161 Europeanen of Mestiezen, 2,912 burgers, 7,340 Christen dorpsbewoners, 1,154 Mohammedaansche dorps- bewoners en 97 slaven. Deze bevolking is ver- deeld in de hoofdplaats Saparoea en verder in vijftien dorpen. Slechts drie plaatsen z^n door Mohammedanen bewoond. leder Christendorp heeft eene Christenschool, met uitzondering van Saparoea en Tiouw, die te zamen 66ne SA. 247 school hebben. i>e gezamenlijke scholen teldeu in 1854 ruim 2^00 scholieren. fiet eiland bestaat ait twee scMereilanden, wasnran het zttideUjke gewoonlijk Honimoa en het noordelijke Eaioewana genoemd wordt. In het bianenste gedeelte des eilands en aan de Oost- ea Zaid-Westzijde zijn eenige bergen, ▼aarran de hoogste toppen ecbter niet meer dan 1,600 Rijulandsche Toeten boven de op- perrlakte der see bereiken. Bit eiland bestaat voonuunelijk uit koraalkalk, die tot op de top- pen der bergen gevonden wordt. Tusschen Tiottw eu Porto komen twee minerale bronnen vQor, welke aoutdeelen bevatten, en Ajer Panas Beaar esk -Ketjil genoemd worden. Aan de Noordknat vindt men pijpaarde en op andere plaataen eene aoort van klei {Baioe Ampoh\ die door de inboorlingen, vooral door de vrou- ven, g^eten wordt» na alTorens eenigen tijd in den rook gedroogd te zijn. De lagere stre- ken des lauda bevatten sagoboescheu, terwijl tamarinde*, kanarie- en katapang-boomen op vele plaataen in het wild groeijen. De hoo- gere streken zijn nog bedekt met digte bos- schen. Saparoea is, na Amboina, het belang- rijkste eilaad voor de nagelkultuur. In 1854 telde men er 91,124 nagelboomen, waarvan 39J32 werden geacht vruchtdragende te zijn, die eene opbrengst van 181,137 Amster- damsche ponden afwierpen. Bovendieu waren er op xaltimo 1853 48,152 vruchtdragende en 39,017 jonge kokosboomen aanwezig. Er wordt veel klapperolie bereid, die voor een groot ge- deelte in de behoefte aan olie op Amboina voorsiei. Bqst wordt er weinig geteeld, daar sago het gewone voedsel der bevolking is. De gehede Ooetkust is onbewoond en op het ge- heele. noord-weatelijke gedeelte wordt slechts 66n dorp, met name Koeloe, aangetrofifen. De bewoners van Saparoea worden als zeer tnag, trotsoh, wantronwend^ eigenzumig en oproerig a^geschilderd en men klaagt dat zij moeijd^ik te regeren zijn. Zij zijn gewoonlijk in het swart gekleed, hetgeen hon een som- ber voorkomen geeft en der zindelijkheid, waarop, zij boitendien geen aanspraak kun- nea sukken, geenszina bevorderlijk is. Het be- stuor is in handen van eenen Badja, onder toezigt van den Adsistent-Resldent van de af- deeli^ Saparoea en Haroekoe, welke bestaat ttit de eilanden Sadaroea, Melano, Haroekoe en Noesa Laut, zoo mede uit het grootste gedeelte van Geram's Zaidknst, te weten van Kaibobo aan de golf vau Taroeno, tot het dorp Hatoemeten, waar het Bandasche ge« deelte van Coram een aanvang neemt. Yoor deze afdeeling bestaat er een landraad, die door den Adsisteut-Resident voorgezeten wordt. Yerder zijn er te Saparoea een Ambtenaarvan den burgerlijken stand, een Notaris en vendu- meester, een Kommies, tevens Secretaris bij den gewonen landraad. Yoorts zijn er in deze afdeeling een Djaksa bij de landraden te Sa- paroea en Noesa Laut, een Kommies te Ha- roekoe en eeu Bjakm bij den landraad te Ha- roekoe. De Adsistent-Eesident is belast met de strandvonderij in deze afdeeling. Op Sapa- roea zijn twee 1^ en twee 2e Luitenants ge- detacheerd. Ter hoofdplaats woont een zende- ling, die de Ghristenbevolking van het eiland voorgaat en onderwijst. Het gedeelte van Ge- ram*8 Zuidkust, dat onder deze afdeeling be- hoort, telt 10 scholen met een vrij groot aan- tal leerlingen (1859). Men vindt op Saparoea weinig gedierte, doch de zee levert overvloed van visch op. De straat, die dit eiland van Haroekoe Scheldt, is op het naaawste gedeelte slechts 1 mijl wijd, heeft geen ankergrond en is onderhevig aan snelle stroomen of getijden. Een schip, dat haar bevaart, moet digt bij de kust van Ha- roekoe aauhouden. Onder de Westzijde kan men in de baai van Porto en Haria in 8 — 25 vademen water klip- en zandgrond ankereu. De besle ankerplaats is in de baai van Sapa* roea, in de nabijheid van het fort Dimrstede. De baai van Saparoea is ten Oosten door Tandjong Awer of Batoe Kapal en ten Westen door kaap Bool bepaald. Bij de ovememing van de Moluksche eilan- den uit handen der Engelachen, ten jare 1817, werd met het bestuur over Saparoea belast de Resident yak dsn Bebo, die aan de ver- wachtiug der inlanders niet scheen te beant- woordeD, hetgeen het vuur des oproers, dat sinds lang onder hen gesmeuld moet hebben, met alle hevigheid deed uitbreken. De inlan- ders, voornamelijk tegen het Gouvernement opgeraid door den inboorling Thomas Mae- THULESiA, schenen door een demon bezield en betoonden zich bloeddorstig als tijgers, daar zij den 15^^ Mei des jaars 1817 de gansche bezetting van het fort Duurstede vermoord- den en daarna hunne woede koelden aan den ongelnkkigen Resident^ die door hen met ko- gels doorboord werd. En alaof er na nog niet genoeg bloed gestort was, sleepte men de geheel onschuldige echtgenoote eu kinde- ren ter slagtbank naar het kasteel, alwaar deze op eene ongehoord wreedaardige wijze werden om het leven gebragt. De gepleegde ! gruwelen kcnden perk uoch paal; op den 848 SA. moord volgden plunderingy brand en vernie- liDg en het vunr des oproers sloeg over naar al de omliggeade eilanden. Zoodra deze nood- lottige gebeurtenis ter oore van Commissa- rissen-Generaal . kwam, werd Tan Amboina, in het laatst van Mei, onder bevel van den Ma- joor der Genie Beetjbs, eene expeditie naar het tooneel dee oproers geasonden, die uit acht kleine en twee groote orembaai's (inlandsche vaartuigen) bestdnd en na eenen moeijelijken togt in de baai van Saparoea aanlandde. De Luitenant ter Zee der 2^ klaase, Mukteb, werd door de oproerlingen, terwijl hij in aijn vaartuig stond en bevel gaf om te landen, ter neder geschoten, waarop dadelijk de toenmalige Adelborst der 2e kbase, 't Hoovt. het bevel der manschappen op zich nam en hen ont- scheepte. Ter uaauwernood was de krijgsmagt door den Kapitein der Infanterie Staalxan in drie division verdeeld, of de door talrijk- heid overmagtige vijanden, die in het struik- gewas verscholen lagen, deden een gednchten uitval met hnnne slagswaarden, waarbij zij te- vens 200 hevig vunrden, dat eene divisie, die, onder de bevelen van den Lnitenant der In- fanterie Yerbruggx, langs het strand tegen het kasteel Duurstede was opgetrokken, geheel naar den oever werd teruggeworpen. Hierop kwam de moedige Officier tot het bealuit, om met geveld geweer op den vijand in te stormen. Na twee pogingen, waarbij schitte- rende daden van dapperheid werden verrigt, maar die desniettemin door den vijand werden afgeslagen, vond deze moedige Officier met de zijnen den dood. Daar het bewaken der vaar- tnigen verzuimd was, waren dezen van het strand afgedreven en was alle aftogt afgesne- den, zoo(kkt de Kommandant Bsetjss en andere Officieren, benevens een groot aantal troepen, na eene wanhopige verdediging, hun graf in de golveu vonden, terwijl zelfs zij, die zich met zwemmen zochten te redden, door den vijand achterhaald en vermoord werden. De Adel- borst 't Hoopt verdedigde zich tot het niterste, en daar hij de Nederlandsche vlag niet in de handen der vijanden wilde zien, sloeg hij haar om het lijf *en wierp zich alzoo in zee. Hij ontdekt zwemmende den matroos Ynnc, van ^. M. scbip Svertzen, met wiens medehuJp hij de vlag om zijne beide pistolen en patroon- tasch windt en in de peillooze diepte laat zin- ken. Geheel nitgepnt van vermoeijenis bereik- ten zg een der orembaai's, waarin het getal der vlngtenden weldra tot 13 was aangegroeid. Hiermede roeiden zij voort totdat zij in een zeiiend vaartnig werden opgenomen, waarin zich onder anderen de Luitenant ter Zee» 2^ klasse, N. Schbidius, zwaar gewond, de Chirnrgijn der 3« klasae vah Ofdo&f en de Stnurmans-leerling Havx&kan bevonden. Met genoemd vaartuig sterenden zij naar Amboina, waar de droevige mare van onze nederlaag groote vershigenheid te weeg bragt. Het fregat de Maria Eeigenbergen kre^ order, om naar de baai van Saparoea te zeileu, ten einde de oproerlingen aldaar aan te vallan. Het kwam den 9^ Julij vddr Hatoewana t^i anker, onder kommando van den Eapitein- Luitenant ter zee J. Gboot, bij wien zich spoedlg de korvet /m, onder bevel van den Kapitein-Lnitenant Pool, vo^de. Na eenige schoten op de vijanden gedaan te hebben, kwam men met hen in onderhandeling en verzoeht hen de reden hnnner mtanoegdheid te willen opgevtn, waaraan een opperhoofd voldeed, door als voorwendsel op te noemen: datdegewezen Resident het volk mishandelde; dat men een Predikant en Schoolmeester begeerde, en verder dat men geen papieren geld meer wilde hebben. De Lnitenant der 2e klasse, Boklbit, werd met dit berigt naar de autoriteiten te Am- boina gezonden, alwaar hij na vele moeijelijk- heden den volgenden dag aankwam. Vandaar vertrok hij weder op den 17*^ Jnlij, en wist eenige orembaai's van den overmagtigen vijand te verrassen en alzoo met beleid en moed zich en de zijnen aan een groot gevaar te outtrek- ken, want de orembaai's waren sterk bemand, terwijl ons volk slechts klein in getal was. Dewijl de oproerige bevolking het Gouver- nement voortdurend vijandig gezind bleef, werd I er in November eene tweede expeditie, onder kommando van den Majoor der In&nterie, A. J. MxTXB, naar Saparoea gezonden, alwaar de oproerlingen dubbele, 6 voeten hooge mu- ren hadden opgetrokken, om de onzen af te wachten. Eene dier verschansingen bij Onw, een dorp nabij Saparoea, werd door den dap« peren Majoor Msyza op den Vi^ November 1817 ingenomen, waarbij hij zelf echter doode- lijk gewond werd, zoodat hij ook aan zijne be- komene wonden te Batoe Gadjah, op Amboina, overleed, terwijl de 1« Lnitenants Bichxkont en Fbissabt sneuvelden en ook de Lnitenant Jenki en de Kapitein Kbizgxb gekwetst wer- den. Deze laaiste werd hierdoor, zoo het sch^nt, nog meer aangevnurd om zijne onder* ncming door te zetten, zoodat l^j zich, door zijne schitterende overwinningen, grooten roem verwierf. Saparoea werd door de onzen ten onder gebragt. Yele grooten, en onder dezen de Ki4>itein Thokas Mabtjbttl£81a, de Lui- SA. 849 tenant Abthoht Reebok en de Sadja van Tioow Thomas Patttwaal, werden gevangen genomen en 'luin boord-van de Evertzen in de boeijea g^lonken en later te Amboina met den dood gesiraft. Namens Z. M. den Koning, werd^ bij besluit Tan den Gottvernenr-Generaal in rade van den 84b Mei 1819, aan den Gou- Terneur der Molukko's magtiging verleend, om aan al de bewoners ran Saparoea, welke in de amnestie door den Schont bij Nacht en Commiaearis-Generaal A. A. Butskbb in der tijd nitgeraardigd, niet begrepen waren ge- weest en nog niet in handen der justitie wa- ren gevailen, eene algemeene vergiflenis te flchenken. Den 4i^ Mei 1884 werd Saparoea yereerd door een besoek van Z. Sxc. den Gonvernenr- Generaal fiaron yas sxr Cafbllsht en Z. £xo/8 echtgenoot. Het eiland genoot toen de rolko- menate roat en geene andere sporen ran de droevige onlneten irerden gevonden dan de pninboopen der meeste kerken en tempels. In Febnuarij 1889 hadden^op Saparoea eenige ongeregeldheden onder de krijgsUeden plaata, die Toorxuunelijk in verband schenen te staan met de aftetting en rerbanning ran den Resi- dent van Saparoea, Schmidt de Haabdt; bij tijdB werd de regering van Amboina ran een eo ander onderrigt en zij maakte aan alle on- rustige bewegingen een einde door het in hech- tenie nemen van genoemden ex-Resident en van alien, die eenig deel aan den beraamden opstand genomen hadden. In genoemde nak hebben de waamemende Gonyernenr Moor- KJDSS en de Militaire Kommandant Stumajt veel qver en beleid aan deu dag gelegd. Saparoea, hoofdplaata van de eilanden Sa- paroea en Noeea Lant, op de Noordzijde van eeratgenoemd eiland, aan de gelijknamige baai. Zij 18 de verbl^fplaats van den Adsistent-Resi- dent der afdeeling Saparoea ^en Haroekoe, van den Radja en verder persoueel met het bestnur beiaat. In 1691 werd alhier door den Land- voogd ScHAesH, op last der Hooge Regeruig, eene ateenen vesting op een vooruitstekende rots gebouwd, aan welke de naam van Dnur- siede werd gegeven. Dit kasteel was gedu« rende den opatand in 1817 (in het voorgaande artikel vermeld) de schouwplaats van vele gm- wden. Tbans is er eene militaire besetting van 54 manschappen onder twee Officieren. Dit fort is gelegen, volgens Mxlvill vak Cahnbeb, op 3"* 36' Z. Br. en 188<> 39' 0. L. Yoorts fijn er te Saparoea eene Christenkerk, eene school, die tevens voor Tionw dient, eene in 1864 geboawde gevangenis, eenige Gouver- nementsgebonwen tot berging van kruidnage- len en eene overdekte bazar, die vlak tegeu- over het fort gelegen is. Enkele op Euro- peesch-Indische wijze gebouwde huizen, waar- onder dat van den Adsistent- Resident het voor- naamste is, strekken sicb. aehter het fort langs eene breede straat y^i, Aehter dese hnizen lig- gen nog eenige wonbgen, die door mestiesen of burgers bewoond zijn. De bevolking bedroeg in 1854 een getal van 1,394 aielen (Christe- nen), van welke er sich 150 met het nagel- planten besighielden. De school te Saparoea wordt door meer dan 300 kinderen besocht (volgeus het verslag van 1859). £r waren in 1854 3,736- nagelboomen, 2,896 kokospalmen en 137 rnnderen aanwezig. Saparoea staat ais gesond bekend en heeft in de baai eene goede ankerplaats, in 18 va- demen diepte, nabg het fort, veilig in de West- moesson. Sapaty rivier^op het eiland Banka. Sapat, ladang op Sumatra, in de Batta- landen, aan den regteroever der Simpaog Soe- lambi. Sapata of Zuid -eiland, een der Zuid- Natoeoa's in de Ghinesche see, op 2" 86' N. Br., volgens HoBflBUBOH. Sapatan, bosch op Java, residentie Ban- tam, bij de grens van Batavia. Sapat Dalam, suidelijkste der hoofdmon- dingen van de Indragiri-rivier op Sumatra's Oostkust. Sapateh, dorp op Sumatra, residentie Ta- panoeli, afdeeling Baros. Sapauk, ook Sepahoe geheeten, staat met gelijknamige hoofdplaats en- rivier in Bor- neo's Westerafdeeling, in het Westen van het r^k Sintang, aan den linker-oever der Kapoeas, bij de grens' der Westerafdeeling. De bevolking bedraagt 1,850 sielen, als 850 Maleijers, 80 Chi- nezra en verder Dajaks. Op den linker-oever der rivier Sapauk is door Dr. J. H. Cboocke- WIT Hz. eene minerale brou ontdekt, waarvan het water een zouten en eenigzins inktachtigen smaak heeft. In het Sapanksche, aan het ri- viertje Haris, zijn de belangrijkste zoutbronnen van de Westkust gelegen, waar Dajaks en Ma- leijers zottt koken. De hoeveelheid zout die bier jaarlijks wordt aangemaakt, beloopt echter niet meer dan 800 gantangs. In het laatst van 1859 is in den omtrek van Sapauk een stuk gronds verzakt, ter lengte van 800 va- demon, en in een meer herschapen, dat op eukele plaatsen 150 vademen diepte heeft. Sapawera, kampong in het Noord-Weaten van Midden-Floresy bewoond door Langa's. 360 8A. Sap6, eilandje ten Zuiden van Celebes* said- oostelijke landtoog, in de straat fioeton. Sapearingy dorp op Celebes' Westkust, af- deeling Sandjai, diBtrikt ToeroengaDg eu Ma- nipi, met 6 huizen en 37 zieleu (1861). Sapebonto, dorp op Celebes' Westkust, af- deeling Sandjai, distrikt Oud Boelekomba, met 2 huizen en 26 zielen. Sapebonto levert yeel koffij op. Sapekan, ook wel Kara bang genoemd, eilandje ten Oosten van Madura, tot de Kan- gean-eilandeii befaoorende, residentie Madura, bewoond door 1,237 Madurezen. De anker- plaats ligt op 7" (K W Z. Br. en 115» 46' O. L. SapQlang, dorp op Celebes' Westkust, in het Westen van bet rijk Mandhar. Sapellale, zie: Sap al aloe. Sapen, dorp op Java, residentie en regent- schap Samarang, (Ustrikt Singen Lor. Sapen, dorp op Java, residentie Soerakarta, distrikt Soekawati Koelon Bengawan. Sapi, rivier op Java, residentie Soerabaja, die midden door de hoofdplaats heenstroomt» zicU bij Simpang, met een bed van 50 voeten breedte, afzondert, de oostelijke jurisdictie der stad bc^Dst en te Simampir in zee valt* Over deze rivier liggen twee bruggen. Beoosten Kali Sapi liggen de graven van Kapasan. 8api« straat tusscben de eilanden Soembawa en Flores, ten Oosten van eerstgenoemd eiland, die bij den ingang aan de Zuidzijde 4 mijlen breed is en vttl bezocht vordt. De winden zijn er zeer veranderlijk. In deze straat is aan de Oostkust van Soembawa de bogt van Sapi gelegen, welke aan de Noordzijde door het Middebeiland, benevens door het aan de Oost- zijde liggend eiland Sintodo bepaald wordt. De Noordzijde dezer baai is door eene koraalbauk begrensd, maar veilig te naderen is de Zuidzijde, alwaar de baai ongeveer IV4 mijl wijd is en eene ankerplaats voor schepen heeft in 24 of 26 vademen. In de kampong Sapi, Vs ^ur van het strand, aan de Zuid-Westzijde der baai, aan eene kreek gelegen, worden buffels, geiten, ge- vogelte, ob^s, klappernoten en andere verver- schingen door de inboorlingen met graagte ver- strekt in ruUing tegen vuurwapens, messen, roode en blaauwe doeken en ledige fles8chen« Sapi levert veel rijst op, zoodat daarvan uit- voer naar Makassar bestaat. De bewoners van Sapi zijn Bo^^ezen, die op Mangeraai ban- del drijven. Nabij Sapi is een put van circa 30 Bijnlandsche voeten, die aan de binnenzijde geheol verglaasd is. 8apia» dorp op Celebes' zuid-westelijke land- tong, in het Noord-Oosten van het landschap Toerateja. Sapi Krep, dorp op Java, residentie en af- deeling Probolinggo, distrikt Tengger, op het Tengger-gebergte, 20 palea van Probolinggo, 60 van Bezoeki en 153 van Banjoewangi. Bij deze plaats, waar de luchtstreek vnj koel is, worden nog eenige koifijtuinen gevoniden. Bapiktabodn, dorp op het eiland Boero, regentschap Massareteh, stam of fenna Dimpoon. Sapilang, rivier in Borneo's Zuid- en Oos- terafdeeling, distrikt Katingan, boven de mon- ding der Senamang, op den linker-'oever der Katingan. Sapin, berg op het eiJand Groot Bauda, die 629 Hijnlandsche voeten hoog is. Sapinangy dorp op Java, residentie Sama- rang, afdeeling en distrikt Salatiga» West van den grooten postweg. SapiniSy tak der Aroet- rivier in Borneo's Zuid- en Oosterafdeeling, rijkje Kota Waringin. Sapiran^ rivier op Celebes, residentie Ma- nado, in de Minahassa, afdeeling Kema, distrikt Likoepang. 8apiri« twee dorpen op Celebes' Westkust^ afdeeling Sandjai, een in het distrikt Boelo Boelo, met 6 huizen en 71 zielen, en een in. Kadjang, met 5 huizen en 45 zielen (1861). In dit laatste komt veel bamboo voor. Sapisang, distrikt en dorp op Sumatra'a Westkust> adsistent-residentie Ajer Bangies. Sapo, zie: Sappo. SapoOy dorp op Celebes' zuid>westelijkeland- tong, landschap Bontbain, in het gebeigte. Nabij dit dorp treft men eenen watervai aan, waar- van het gedruisch op aanmerkelijken afsUnd gehoord wordt. In 66Qen straal stort het wa- ter van eene hoogte van ruim 500 Kijuhuid- sche voeten genoegzaam loodregt in eene wa- terkom van peiilooze diepte neder. Sapoe, berg op Java, residentie Preanger Regentscluppen, afdeeling Tjiandjor, distrikt Djampang Tengah. Sapoeangin, ouderdistrikt op Java, resi- dentie PreaDger Kegentschappen, afdeeling Soe- ki4[»oera, distrikt Bandjar. Het dorp van ge- lijken naam, aan de Tjitandoei gelegen, biedt eene pleisterplaats aan, op 22 palen afstands van Bandjar. Sapoebaroe, dorp op Java, residentie Ba- tavia, aan den oostelijken oever der Tangerang. Sapoe Batoe, dorp op Celebes' Westkust, leeuvorstendom Tanette, distrikt Lompo Bi Laoe, met 21 huizen en 177 zielen (1861). Sapoe Beroe, dorp op Celebes' Westkust, afdeeling Sandjai, distrikt Boelo Boelo^ met 8A. 851 13 hutteu, 95 inwoners en 338 klapperboomeu (1861). Sapoedi, eilandengroep gelegeu ten Oosten Tan Madnn, en behoorende tot die residentie. Zij bestaat nit de eiUnden Sapoedi, Goewa Goewa, Kemoedi, Telangoe Ajer, Telangoe Tengah, Telangoe Timor, Tondok, Rahas, Ma- nok, Sarok, Pandjangau en Gilian Pondi. Sapoedi ia het grooiste eiland dezer groep en bedaat 86 vierkante palen. Het getal dorpen bedraagt 24, met eene bevolking, Tolgens de laatste opgave, ran 14,865 sielen, als: 13,599 idandera, 348 Chinezen en 484 overwaldere. Het is laag en heuvelachtig en heeft rondom een smal rif in het Weeten. De Westpunt van Sapoedi is gelegen op 7* 5' Z. Br. en 114" 8(K 15'' 0. L. Nabij Telangoe ligt de Zuid-Ooat- of Jacoba Elizabeth-bank, welke echter, in we^r- wil barer klippen, zelfa door schepen van den grootsten diepgang niet Termeden behoeft te wordeu, daar sij 7 vademen water heeft. De Btraat Sapoedi, gevormd door dit eiknd en Giliang of Fondi, is de doortogt, om ran om de Noord van Madura naar straat Bali te komen. De passage is digter onder den val ran Sapoedi dan onder dien van Pondi. De koers is Noord-Noord-West en Znid-Zuid-Oost. Deie straat is omstreeks l^j nijl breed. Twee gevaarlijke banken worden in haar geyonden, namelijk: de Karang Tambaga en het zandige eiland Qili Lawak. Deze baiiken rallen bij laag water droog. In hare nabijheid vindt men 10, 80 en 84 vademen diepte. De diepte bedraagt in het midden van het vaarwater 10 tot 18 vademen. Sapoedi, eilandje ten Westen van Celebes, in den Spermonde-Archipel, bij den hoek van Labekang. Sapoedjoer, rivier in Borneo's Zuid- en Oosterafdeeling, voormalig rijk Bandjermasin. Bapoe Doerian, dorp op Sumatra's Oost- kost, aan eenen sijtak der I^ngkat-rivier, be- woond door een 500tal Batta's, die in het pe- perplanten hun bestaan vinden en aan Lang- kat onderhoorig zijn. 