Bijdragen tot de taal-, land- en volkenkunde
Sinds 1802 regeerde als sultan van Atjeh, zooveel de omstan- digheden dit toelieten, Johor Alum Shah. Hij was zijn vader opge- volgd, doch als altijd, had ook deze vorst eene machtige partij tegen zich. Die partij achtte zich na eene tienjarige regeering van Djohor Alum sterk genoeg om naar een vervanger om te (a) „I prefer Penang to the port of Acheen”, schreef hij, „as being more healthy and entire free from that oppression, war and confusion which however distressed and at length driven out every European nation who has attempted to settle there.” (b) , Whereas”, luidde het in een stuk van den vorst van Quedah aan den gouverneur-generaal van Bengalen: ,Whereas captain Light Deva Rajah, came here and informed us that our friend requested Pulo Penang, we have instantly given to our vakeel and friend captain Deva Rajah, to plant the Honble Company's English flag upon Pulo Penang, a place for trade and to repair your ships of war—and for refreshments, wood and water. Moreover we have made known to the said Captain all our desires, which being come to the knowledge of our friend, and accepted, with all possible speed send people to take possession and remain in Pulo Penang. Whatever necessaries this islands does not afford, shall be supplied by us from our country of Quedah. — Signed on the 20th day of the Moon Shaval, in the year 1199 Hegira”. In Bisschop's verzameling liggen nog meer stukken betrekkelijk dezen afstand. Het kwam mij echter niet noodig voor ze over te nemen. Men zie over Pinang’s stichting o.a. ook W. C. Nieuwenhuyzen: „Poeloe Weh” in „De Indische Gids” van April 1898. (c) Bl. 27---28 van het dikwerf in deze verhandeling door mij aan te halen werk: Acheen door John Anderson (1840). RAFFLES’ ATJEH-OVEREENKOMST VAN 1819. 161 zien. Zij liet het oog vallen op zekeren said /fussain, die evenwel niet in Atjeh woonde, doch te Pinang als een zeer rijk handelaar gevestigd was. De said zou een verre verwant van het sultansgeslacht zijn; vermoedelijk zullen vooral zijne rijkdommen tot de keuze geprikkeld hebben. Hoe ook, men bood hem den vorstelijken zetel aan, met bijvoeging, dat, als hij zich te oud mocht achten, men gaarne zijn tweeden zoon als tegenkoning wilde hebben. Deze telg, een schobbejak als de rest, was tot dusver bootsman of zoo iets op de schuiten zijns vaders geweest. Hussain weigerde inderdaad voor zichzelven de kroon, doch nam hem, zeer tot zijne schade en tot zijn verdriet, voor den jongen schuitenvoerder aan. De zetel moest echter nog ver- meesterd worden, waartoe te Pinang eene vloot werd uitgerust. Het Kngelsche bestuur aldaar had geene bijzondere reden om in dezen tusschen beiden te treden, want toen in 1814 kapitein Canning namens de regeering te Calcutta naar Atjeh was gegaan, om regelingen te treffen ter verzekering van een veiligen handel, had de zendeling van sultan Djohor en zijn gevolg alweder eene hoogst beleedigende ontvangst ondervonden (a). Hussain zeilde in het midden van 1815 naar Atjeh, vergezeld van zijn zoon; en daar werd deze als Syf-u/- Alum Shah door de vergaderde hoofden tot sultan uitgeroepen. Onder hen behoorde de betrekkelijk machtige potentaat van Pedir, toekoe Paekie, die veel tot het slagen der omwenteling had bijgebracht. Maar eerlang kreeg deze toekoe onaangenaamheden met Syf, zoodat hij weer tot de partij van den verjaagden Djohor overging, die van nu af zijn zetel te Pedir vestigde. — Voor Syf werd het evenzeer spoedig te Atjeh zelf te warm, waarom hij Djohor’s voorbeeld volgde, doch zijn verblijf koos te Telok Semawé, ook op de Oostkust tusschen Pedir en Penang, ten westen van Pedir gelegen. Men had dus nu twee sultans: Mjohor te Pedir, die wij in de stukken ook wel als den ouden sultan vinden aangewezen; en den voormaligen schuitenvoerder Syf te Telok Semawé. Te Atjeh zelf regeerde feitelijk de federatie der drie Sagis. | De burgerkrijg werd onderscheidene jaren zóozeer met afwisse- lende kansen gevoerd, dat eindelijk het Pinangsche bestuur zelf niet meer wist, wie der twee pretendenten als sultan moest erkend worden. Hierdoor zou, naar wij zullen zien, ook een strijd ontstaan me nn en en ae (a) Asiatic Journal dl. IX bl. 404. 162 RAFFLES’ ATJEH-OVEREENKOMST VAN 1819. tusschen de twee meest gezaghebbende Engelsche autoriteiten in die streken: Raffles, tuitenant-gouverneur van Benkoelen, en kolonel Bannerman, gouverneur van Pinang. De naam van dezen laatste is door dien van genen geheel in vergetelheid gebracht, of liever de nagedachtenis gesmaad door zijne landgenooten, omdat hij voor het gewetenloos drijven van Benkoelens gouverneur niets gevoelde (a). *tWas anders lang geene onbeteekenende persoonlijkheid, een man, wiens hart op de rechte plaats zat. Als officier had hij in Madras eene verdienstelijke militaire en politieke loopbaan achter zich, toen hij lid van het Parlement en daarna voor vele jaren een uitnemend lid van de directie der Oost-Indische Compagnie te Londen werd (U). Bij het overlijden van gouverneur Petrie trad Bannerman als gouverneur van Penang op, en viel als zoodanig midden in de hem onbekende Atjesche quaestiën. Nog bij Petrie's leven was zekere kapitein Coombs op het einde van 1817 of begin 1818 in commissie naar Atjeh gezonden, om naar den waren sultan te zoeken. De hoofden verklaarden hem, dat zij voor altijd Myokor afgezworen en Syf als hun sultan erkend hadden. Intusschen werd een paar dagen vóor Coombs’ komst te Atjeh een brik onder Iingelsche vlag door toekoe Packie van Pedir afgeloopen. Coombs onderhield hierover de hoofden, die zich verontwaardigd toonden over dat schandaal en beloofden er Packie voor ter verantwoording te roepen!! — Na een verblijf van 14 dagen in Atjeh, verliet de kapitein de ongastvrije plaats in Februari 1818, overtuigd, dat Syf, met wien hij ook eene samenkomst had, de erkende vorst was, doch tevens’ dat het Engelsche bestuur dezen met ’n 1000 man moest ondersteunen, ten einde hem in staat te stellen het gezag te handhaven. De kapitein ging vervolgens naar Calcutta, ten einde, overeenkomstig het verlangen van het Pinangbestuur, de regeering in te lichten. Raffles wist wellicht ook niet veel van de verwarde Atjehsche quaestiën, in ieder geval had hij er niets mede te maken. Dit belette hem echter geenszins om er zich mede te bemoeien en wijl hij een brutaal heer van groot gezond verstand was, en in vele opzichten een geniaal inzicht had, won hij het ten slotte van (a) Zie Papleroorlog in dit tijdschrift dl. XLIX (1898) bl. 418—419; ov. bl. 30--31. (0) Asiatic Journal dl. IX bl. 312. RAFFLES ATJEH-UOVEREENKOMST VAN 1819. 163 Bannerman en Coombs beiden, toen hij met hen over Atjeh verschil kreeg. Als reden zijner bemoeienis gaf hij op, dat, naar hem ter oore was gekomen, de Nederlanders sultan Dyohor te Pedir hulp hadden aangeboden. Tot dusver ontdekte ik hiervan nog geene sporen in onze archieven, doch ook te Pinang kwamen berichten hiervan. Djohor zelf beweerde, dat de Bataviasche regeering zich van eenig aanbod onthouden had. Hoe ook, Raffles schreef van Benkoelen aan Djohor, dat deze die hulp moest weigeren; hij, Raffles, stond gereed naar Calcutta te gaan en daar beloofde hij de hulp der Bengaalsche regeering voor Djohor in te roepen. Loo gezegd, zoo gedaan. De luitenant-gouverneur verscheen in de Britsch-Indische hoofdstad, waar hij de regeering de oogen opende voor het denkbeeldig gevaar, dat de Nederlanders er toe zouden komen om den China-weg te monopoliseeren. Atjeh moest dus binnen de sfeer der Britsche belangen worden getrokken eu uit dezen hoofde diende men sultan Zjokor te helpen. Te Calcutta bevond zich tevens kapitein Coombs, en wel om, in strijd met Raffles’ meening, de hulp der Britsch- Indische re- geering in te roepen voor sultan Sif. Gouverneur-Generaal lord Moira was destijds voor den onbelem- merden China-handel warm gemaakt. Eene commissie naar Atjeh achtte hij uit dien hoofde zéer noodig, en hij gevoelde zich te gelukkiger daartoe de noodige bevelen te hebben gegeven, toen hem het bericht gewerd, dat resident Farquhar op Borneo’s West- kust door Van Boekholz was afgewezen, en nader Farquhar’s tractaat met Riouw door Wolterbeek was vernietigd. „Wij hopen”, schreef de Calcuttasche regeering dd. 14 Januari 1819 naar Londen, „dat wij nog in tijds komen om op Atjeh ouzen staatkundigen invloed met uitsluiting van dien der Nederlanders of van andere vreemde natiën te vestigen” (a. Maar bij de opdracht dier commissie had de regeering niet wagen te beslissen in de met elkander strijdende adviezen van Raffles en Coombs. Vertrouwende, gelijk zij aan het Londensche bestuur schreef, dat de eerlijkheid en het gezond oordeel van Raffles en Coombs hen van onaangename geschillen zouden terug- houden (4), werd besloten dat zij met hun beiden naar Atjeh (a) Zie § 9 van het rapport in bijl. 9 mijner Riouw-verh. in dit tijdschrift, di. LI (1900). (b) „that the integrity and judgement of the Commissioners would prevent any improper bias in their minds.” Lit een rapport dd. 7 October 1820 van 164 RAFFLES ATJEH-OVEREENKOMST VAN 1819. zouden gaan om een verdrag tot stand te brengen tusschen het Engelsche gouvernement en den sultan, die als regeerder aan- getroffen werd (a). Het doel der commissie omschreef de regeering nader in haar rapport aan Londen: 1°, toekomstig misverstand te voorkomen (to preclude future misunderstanding’); 2°. te verzekeren de vrije vaart door de straat van Malakka en de vaste handelsgemeenschap met de noordkust van Sumatra (to secure the free navigation of the straits of Malacca, and an uninterrupted commercial intercourse with the northern coasts of Sumatra’) ; 3°, na te gaan, wie der sultans de machtigste partij had en daar- mede eene verbintenis aan te gaan (to ascertain whether the party of the old king Jowhar ool Alum or that of the new king Syf ool Alum predominated in the state; and to negotiate with the ruling party whichever it might be”). Mocht bij de commissie twijfel blijven bestaan, dan moest zij naar Bengalen terugkeeren om nadere bevelen te erlangen. Ten einde dit echter zooveel mogelijk te voorkomen, werd aan Raffles als de oudste, eene beslissende stem in de commissie toegekend. Zoo kreeg de luitenant-gouverneur van Benkoelen ten slotte toch het laatste woord in eene aangelegenheid, waarmede hij anders in die qualiteit niet te maken had ep waarmede hy zich integen- deel niet had mogen bemoeien! Toen dus Raffles en Coombs te Pinang terugkwamen om de Atjeh- commissie te beginnen, was gouverneur Bannerman ten hoogste over dit grijpen in zijne bevoegdheid verstoord (4). Hij schreef onmiddellijk naar Calcutta om de Atjeh-instructiën ingetrokken te het. Bengaalsch bestuur (Moira, Stuart, Adam en Fendall) aan Londen. In dit stuk wordt het zenden der commissie uitvoerig behandeld. Ik acht echter niet noodig het hier te doen afdrukken, wijl vele bijzonderheden ook te vinden zijn bij Anderson, zoodat ik my kan bepalen tot het in den tekst mededeelen van hetgeen door dien schrijver niet is gepubliceerd. De hoogleeraar Veth heeft in noot *) bl. 166 van De Gids, 11° jaarg. (1850), Je dl, het voornaamste van Anderson’s verhaal over de beide pretendenten en het verschil van gevoelen tusschen Raftles en Bannerman overgenomen. Veth behandelt het onderwerp bovendien zelfstandig op bl. 86 vv. van zijn in 1873 verschenen werk over „Atchin en zijne betrekkingen tot Nederland”. (a) „With the king actually in power”. (b) „The superintendence of political relations over Acheen belonged, by the highest authority, to the government of Pinang.” Anderson bl. 137. RAFFLES ATJEH-OVRREENKOMST VAN 1819. 165 erlangen en wenschte van de commissie. dat deze op bericht van daar wachten zou, hetgeen echter deze weigerde (a). Zoo moest dus de commissie voortgang hebben; doch nu bestreed Bannerman met Coombs de door Raffles wenschelijk geachte manier van uit- voering. Bannerman oordeelde, dat, overeenkomstig de door Calcutta gegeven instructiën, de commissie Raffles-Coombs dadelijk naar Atjeh moest gaan, terwijl eerst dan Raffles aan de mede hem gedane opdracht behoorde te voldoen, om oostwaarts wan Penang een etablissement te zoeken: Raffles beweerde, dat hem de vrijheid was gelaten om in dit opzicht naar omstandigheden te handelen. Verder rees quaestie over het door dezen van Bengalen medegenomen detachemeut artillerie. Bannerman meende, dat deze militairen bepaaldelijk bestemd waren om den tocht naar Atjeh te maken; zijne tegenpartij, dat ze hem uitsluitend ter beschikking waren gesteld ter aftossing van het detachement te Benkoelen (4). Ook over de behandeling in bijzonderheden van de Atjeh-commissie rees verschil. Raffles wilde eerst naar Pedir, dus naar zijn vriend Dyohor , Bannerman en Coombs achtten dit weder in strijd met de door de regeering gegeven instructiën, welk inzicht de regeering zelve, zooals later bleek, gedeeld heeft (c). Coombs en het bestuur te Pinang stonden er namelijk op, dat de commissie eerst naar de (a) „The mission proceeded in the first instance from Calcutta to Prince of Wales’ Island. The Government of that Presidency wished to suspend the operations of the mission, judging that a reference which had been made to us would induce us to recall our instructions. With this wish, however, the Commissioners did not think themselves authorised to comply, and they adhered to their intention of proceeding on their mission.” — Uit het aangehaald rapport dd. 7 October 1820 van het bestuur te Calcutta aan Londen. (b) De oorzaak van al deze verschillen lag aan de regeering te Calcutta, wier instructiën onvolledig waren. Volgens het Pinangsche bestuur had Raffles herhaaldelijk aan Bannerman verzekerd, dat hij, Raffles, mondelinge opdrachten gekregen had, die met de schriftelijke in strijd waren. Het Pinangsche bestuur beweerde dit althans in een schrijven dd. 14 Augustus 1819 aan Calcutta. Raffles heeft het echter ontkend, bij een schrijven, gedagteekend Calcutta 31 December 1819; toen was echter Bannerman reeds overleden (8 Augustus 1819). Uit dit schrijven, dat ik in bijl. 2 heb opgenomen, leert men ook het bestaan der in den tekst vermelde quaestién kennen. (c) „It was the plan of Sir T. S. Raffles to go first to the old King Jowhar ool Aulum at his residence at Pedir. Such a measure would undoubtedly have been decidedly contrary to the spirit of our instructions. It was opposed by captain Coombs and strenuously objected to by the Government of Prince of Wales’ Island.” Rapport van 7 October 1820. 166 RAFFLES ATJEH-OVEREENKOMST VAN 1819. hoofdplaats Atjeh zou gaan, dus dat men begon met de positie van vriend Syf op te nemen, ofschoon deze het er ook niet meer had kunnen uithouden. Toen men het niet eens kon worden, wenschte Bannerman andermaal, dat men dan wachtte tot de regeering te Calcutta zich nader zou hebben verklaard. Daartegen wierp Raffles de exceptie op, dat de Hollanders tijd zouden vinden om met Djohor te contracteeren. De quaestie werd nog meer ingewikkeld, toen Syf zich ook op de Oostkust gevestigd had, namelijk te Telok Semawé, gelijk ik verhaalde Men belegde te Pinang eene vergadering, die tevens door Sijf's vader werd bijge- woond, en waarin men het volgende overeenkwam. Aan de hoofden uit de omgeving van de hoofdplaats Atjeh zou rechtstreeks eene kennisgave van Pinangs gouverneur gezonden worden over de aanstaande komst der cominissie; vader Hussain zou zijne tusschen- komst verleenen om Syf te waarschuwen; en daar Djohor geen gemakkelijk te bereiken adres meer had, zou de commissie welis- waar naar de hoofdplaats Atjeh gaan, doch tevens onderweg even Pedir aandoen, ten einde onderzoek in te stellen naar de be- moeiingen der Hollanders en zoo noodig daaraan een einde te maken. De quaestién tusschen de twee gouverneurs schenen dus, wat dit betrof, geschikt; doch nu haalde Raffles een stukje uit, dat Coombs en Bannerman werkelijk de gal deed overloopen. Er telde nog een derde bestuurshoofd in dit spel mede, namelijk de majoor Farquhar van Malakka. Deze was destijds van zijn tocht naar West-Borneo en Lingga teruggekomen. Mocht hem te Ponti- anak door onzen commissaris Van Boeckholz de deur zijn gewezen, te Lingga had hij met den sultan een contract weten te sluiten; op die ontdekkingstochten nu kreeg hij de overtuiging, dat de Karimon-eilanden uitstekende gelegenheid voor eene Engelsche vestiging zouden aanbieden. Dat daaraan gedacht werd, wisten wij, waardoor het te vreemder wordt, dat men onzerzijds tegen de bezetting van eilanden als Singapore niet waakte. „De Engelsche heeren zijn nog allen hier”, schreef gouverneur Thyssen dd. 11 November 1818 aan Wolterbeek na de overgave van Malakka door majoor Farquhar: rde Majoor hoopt nog op het bezitnemen van de Karimon-eilanden ; op Poeloe Pinang schijnt het in bezit nemen van dezelve en het koningrijk Adcheen, gelegen op Sumatra, een zeker plan.” — Wij dachten ons echter door Wolterbeek’s nader Riouw-tractaat tegen alle verdere vestigingen in die streken van Engelsche zijde gewaarborgd. RAFFLES ATJEI-OVEREENKOMST VAN 1819 167 Farquhar deelde per brief aan Raffles zijne gunstige meening over de Karimon-eilanden in den namiddag van 19 Januari 1819 mede, toen de luitenant-gouverneur zich te Pinang voor de reis naar Atjeh gereed maakte (a). De uitnoodiging om gezamenlijk die gelegenheid te gaan opnemen, vond Raffles van zooveel belang, dat hij voorloopig de gansche Atjeh-reis, die eerst, volgens hem, niet had uitgesteld kunnen worden, zooals door Bannerman verlangd was, er aan gaf nict alleen, maar er inderdaad van doorging, zonder Bannerman of Coombs iets ten afscheid te zeggen! (4) Wat meer is, hij nam de naar Bannerman’s oordeel voor Atjeh bestemde artillerie en andere militaire voorraden voor zijn Karimon-tocht mede, terwijl hij er zich verder toe bepaalde om voor beide heeren eene schriftelijke kennisgave achter te laten ! De maat kon nog voller. Toen namelijk Raffles de Pinang- sche haven zoo onverwacht had verlaten, bedacht hij zich .... It occured to me for the first time’. Wat? — Gelijk wij weten, er was besloten dat men, én de Atjehsche hoofden, én Syf door brieven terstond op de hoogte van de commissie moest stellen, doch sultan Djohor zou door de commissie zelve worden ingelicht. Nu echter het vertrek zoo plotseling was verdaagd, kon het wel gebeuren, dat de Nederlanders hun slag bij sultan Djohor zouden weten te slaan; en om dit te voorkomen, gelastte Raffles nog in Pinangs haven, zonder er Bannerman of Coombs in te kennen, dat het compagnie-schip Mito onverwijld naar Pedir zou stevenen, ten einde sultan Djohor in te lichten. De commandant, luitenant Criddle , schijnt geen reden gehad te hebben om de lastgeving niet op te volgen (c) Hij begaf zich dus naar Pedir, waar hij sultan Djohor, ingevolge zijne instructie mededeelde, dat de commissie binnen drie of vier weken zou verschijnen en dat de vorst gerust kon vertrouwen op de rechtvaardigheid en den goeden zin der Engel- sche regeering. Sultan Djohor antwoordde gansch nuchter, dat de Nederlanders hem geenerlei opening hadden gedaan, doch beloofde tevens in geene onderhandelingen met hen te treden. Zoo had Raffles toch zijn zin weten door te drijven, dat men eerst Pedir (a) Zie bl. 407 „Papieroorlog”; ov. bl. 19. (b) „He suddenly embarked from the Island without previous intimation either to that Goverment or to his colleague captain Coombs; and sailed in prosecution of the separate mission with which he was charged to the eastern Islands.” Rapport van 7 October 1820. (c) Zie in bijl. 3 de lastgeving van Raffles aan Criddle met de instructie. 168 RAFFLES ATJEH-OVEREENKOMST VAN 1819. zou aandoen; al deed de commissie het dan ook niet zelf. De regeering van Calcutta beweerde deze manieren niet voldoende te hebben begrepen, ook nadat daaromtrent van Pinang eene mede- deeling had plaats gevonden (a). Raffles bleef slechts een paar weken afwezig, hij was reeds den 16" Februari terug. Doch, dit moet gezegd worden, hij had voor zijn land in dien korten tijd eene groote daad verricht, zoo waarlijk de grondslag voor eene belangwekkende stad gelegd, een anti- Batavia ! Nu eerst maakte hij zich gereed voor Atjeh, vervullende ander- maal onze ambtenaren te Malakka met vreeze, dat hij een nieuwen aanslag op onze bezittingen, namelijk op de Karimons, beoogde (é). Onderwijl klaagden gouverneur Bannerman en kapitein Coombs Benkoelens gouverneur aan, over zijn willekeurig onderbreken der Atjeh-commissie en de eigenmachtige wegzending van de Minto. Raffles heeft zich in zijne aan het bestuur van Calcutta gerichte missive dd. 30 September 1819 daarop verdedigd; dat stuk is even vervelend te lezen als de lange schrifturen, waarmede hij gewoon was, bij ons bestuur te Batavia zijne wederrechtelijke handelingen te bepleiten (c). II. Het verblijf van Raffles op de reede van Atjeh. Het baart wel geene verwondering, dat toen Raffles van zijne Karimon-reis op den 16" Februari 1819 te Pinang terugkwam , hij de heeren Bannerman en Coombs zeer uit hun humenr aantrof en dat dientengevolge de twisten over de opvatting van de Atjeh-commissie een nog scherper karakter aannamen. De gouverneur van Pinang meende namelijk, dat troepen medegegeven moesten worden, om (a) Rapport aan Londen van 7 October 1820: „This proceeding was contrary to the spirit of our instructions; and independently of that consideration was obviously improper without previous communication with his colleague. The circumstances mentioned in the preceding paragraphs have not yet been sufficiently explained by sir T. S. Raffles, and we cannot disguise from ourselves that they indicated an undue bias towards the interests of Jowhar ool Aulum, inconsistent with the impartiality requisite towards obtaining the best security for our interests and prescribed by our orders.” (6) Zie den brief dd. 16 Maart 1819 van onzen gouverneur Timmerman Thyssen aan Wolterbeek in bil. 4. (e) Zie bijl. 5. RAFFLES ATJEI OVEREENKOMST VAN 1819. 169 des noods met geweld de Britsche vlag te Atjeh te planten; Raffles daarentegen — en men kan weder voor zijn doorzicht niet genoeg bewondering hebben — achtte het beter geheel en al van Atjeh af te zien, dan de geringste kans voor een oorlog er te loopen! Wèl dus scheen hij het onhandelbare volk te kennen; zijn oordeel was, dat zelfs eene zoogenaamde onderwerping geen enkele vrucht zou opleveren. De commissie vertrok dientengevolge zonder oorlogsgeleide, en nu rechtstreeks naar de hoofdplaats Atjeh, zonder derhalve Pedir aan te doen; doch Bannerman zich verzekerd houdende, dat men militaire hulp niettemin zou noodig hebben, rustte alvast eenige schepen er voor uit zat a considerable expense”, rapporteerde Calcutta aan Londen (a). Den 14" Maart 1819 ankerde de commissie voor de hoofdplaats Atjeh. Gelijk ik mededeelde, bevond zich daar geen sultan; het gezag werd er uitgeoefend, schreef de regeering te Calcutta naar Londen, vin naam door den raad der Sagis, maar in werkelijkheid door Panglima Polim, bijgestaan door zijne aanhangers”. De hier bedoelde Sagis waren die der XXII, XXV en XXVI Moekims; reeds vòor het einde der 17° eeuw stond het sultanaat onder voogdij van de hoofden dezer om de hoofdplaats gelegen landschappen. Panglima Polim (d.i. Heer Oudere Broeder) was de titel, dien het. hoofd der XXII Moekims evenzeer vele geslachten door gedragen had; hij gold als de voornaamste onder de Sagishoofden (4). De commissie begon met eene circulaire naar land te zenden, waarin zij de bevoegde hoofden tot eene vergadering opriep. Polim alléen antwoordde uit zijne XX[L Moekins (c); de vergadering zou binnen acht dagen plaats vinden; tot zoolang behoorde de commissie niet aan land te komen: had zij iets te vertellen, men zou zich tot den Sjahbandar wenden. Vriendelijk was dus het bescheid niet. Nochtans het verbod tot landen gold slechts de commissie als zoodanig. Men (a) In het rapport van 7 October 1820: „It was proposed by the Govern- ment of Prince of Wales’ Island that a military force consisting of relieved divisions of the 20th regiment native infantry should follow the mission to Acheen. This however was very properly protested against by the Mission. Ships were nevertheless taken up by the Government of Prince of Wales’ Island at a considerable expense for this purpose.” (b) Verg. bl. 2 en bl. 139—bl. 139 dl. I van Dr. C. Snouck Hurgronje’s „Atjehers” (1893). (ce) „From his usual place of residence in his own country”. In het rapport dd. 7 October 1820 aan Londen. 170 RAFFLES ATJEH-OVEREENKOMST VAN 1819. liet het derhalve toe, dat Raffles, Coombs en de ondergeschikten herhaaldelijk aan land gingen, waarvan werd gebruik gemaakt tot het uitvorschen, welke sultan de meeste kans van slagen had. De ontvangst, die de heeren bij dergelijke gelegenheden onder- vonden, was echter ten hoogste onwellevend, zoodat zij geheel overeenkomt met het verhaal, dat ervan door de Atjehers aan onze zeelieden gedaan werd, toen de Wilhelmina dd. 22—24 Juni 1819 te Atjeh ankerde (a). Bovendien won het gerucht veld, dat de commissie gekomen was om het land in bezit te nemen. De bevolking liep te hoop en richtte aan den mond der Atjeh-rivier eene versterking op, over welke vijandige houding de commissie zich bij Polim beklaagde. De groote man verscheen eindelijk zelf. Hij nam zijn intrek in ‘s vorsten paleis, waardoor het Bengaalsch bestuur tot de overtuiging kwam, dat Polim uitsluitend de regeerder was: vof his entire dis- regard for both the competitors, and of his own undisguised supremacy at the capital”; dat dus sultan Djohor in het geheel niet erkend werd en dat men den te Telok Semawé verblijvenden sultan Sif slechts als een werktuig in handen der partijen be- schouwde (4). De vergadering moest nu ten bepaalden dage plaats vinden, toen een hoofd van de Djohorpartij Raffles tegen verraad waarschuwde. Deze, die eene beslissende stem had, oordeelde het dientengevolge verstandiger, zich niet te wagen; hij schreef een brief, dat hij ziek was, en derhalve de vergadering geen voort- gang kon hebben. De Calcuttasche regeering heeft deze houding afgekeurd. Wel geloofde men niet, dat de samenkomst eenige vrucht zou hebben gedragen, doch daar de commissie zelve de vergadering had verzocht, vorderde de vorm, dat zij er zich niet aan onttrokken had (c). (a) Zie mijne verhandeling in dit tijdschrift dl. XLIX (1898), bl. 224 —bl. 225; ov. bl. 20—bl. 21: „Sumatra's Westkust naar aanleiding van het Londensch tractaat van 13 Augustus 1814”. (6) In het rapport aan Londen dd. 7 October 1820: „It 1s evident to us that Panglima Polim was the actual ruler of Acheen; that he had entirely cast off his allegiance to Jowhar ool Aulum and was not disposed to renounce it; moreover that he treated Syf ool Aulum merely as a tool, and though he professed allegiance to him, had no inclination to acknowledge in him any real’ sovereignty.” (c) In het rapport als voren: „This decision we disapproved. The assembly having been convened on the invitation of the Commissioners, courtesy and decorum required that the latter should attend it. But beyond the fulfilment RAFFLES ATJEH-OVEREENKOMST VAN 1819. 171 De Pinangsche verdeeldheid had zich inmiddels aan boord der commissie voortgezet (a). Raffles vond dat de onderzoekingen zijne vroegere overtuiging omtrent den voorrang van sultan Mjohor bevestigden. Coombs hield met evenveel kracht vol, dat men met sultan S77, die door de Sagis als vorst werd erkend, aanraking moest zoeken; voor onzen kapitein was Raffles’ onthouding te meer teleurstellend, wijl hij voor resident te Atjeh bestemd was geworden, en men nu de plaats stond te verlaten. Ben paprervorlog ontbrandde alzoo tusschen beide mannen op hetzelfde schip naast elkander gezeten! Zoo noemde Raffles in een brief aan zijn vriend Inglis deze gedachtenwisseling, die ’n 1000 bladzijden groot for- maat innam, heette het (4). Men ziet het, t woord heeft hij niet alleen voor den Singapoorschen pennenkrijg gebezigd ! III. De sluiting van het Atjeh-tractaat te Pedir dd. 22 April 1819. Zoo zeilde de commissie, na een nutteloos verblijf van zeven weken op de reede van Atjeh, heen, om, overeenkomstig Raffles’ beslissende stem, doch nu in overeenstemming met kapitein Coombs, sultan Djohor te ontmoeten. Het is zoo, Raffles’ vriend had zeeschuiinende zonden tegenover de Engelsche vlag, nog van be- trekkelijk jongen datum, op zijn geweten; doch Raffles wist het er heen te leiden, dat vóor het vertrek der commissie van Atjeh, Djohor haar een soort van apologie deed toekomen , die heeren com- missarissen voldoende achtten , schreef de Bengaalsche regeering naar Londen (c). Bovendien de onrust Packie (bl. 161) bestond niet meer. of these obligations, we are not aware that any advantage could have been expected from the proposed meeting.” (a) Verg. § 14 en § 15 der bijlage 5. (6) Brief aan Sir Robert Harry Inglis, gedagteekend Singapore 12 Juni 1819: ,We remained there (in Atjeh) nearly seven weeks, during the early portion of which we were directly opposed in our politics, but at length after a paper war which actually occupies above a thousand pages of the Company's largest sized paper, he came round to my opinion....”. Zie „Memoir of the life and public services of Sir Thomas Stamford Raffles’, door zijn weduwe. Uitg. 1830 bl. 397. In de uitgave van 1835 is dit deel van den brief weggelaten; zie dl. II bl. 36. De brief komt vertaald voor in Steyn Parve’s werk over Borneo. (c) In het rapport van 7 October 1820: „It was requisite before any nego- ciation could be opened with Jowhar-ool-Aulum that an apology should be received from him for past insults and outrages committed against the 172 RAPFLES' ATJEH-OVEREENKOMST VAN 1819. De shahbandar van Atjeh had zich met eene commissie naar Pedir begeven , quasi om sultan Djohor vergiffenis te verzoeken , en hem zijne onderwerping, namens de drie Sagis aan te bieden, doch inderdaad met het doel om den vorst op te lichter. Toen hij zich hierin door Packie zag gehinderd, was deze door den shahbandar overhoop gestoken. De waarheid der voorstelling vall wellicht te betwijfelen , in jeder geval Packie bestond niet meer (a). De weg was dus effen gemaakt. Te Pedir werd de commissie door sultan Djohor ontvangen en aldaar den 22" April 1819 een tractaat gesloten. Het verdrag is nooit iets anders geweest dan scheurpapier in de oogen der Engelsche bestuursleden zelven, gelijk we het uitdrukkelijk van hen zullen vernemen. Niettemin heeft men dat vod tegen onze diplomatie met het meeste succes weten te gebruiken, waardoor het een stuk van onze geschiedenis — maar welk eene geschiedenis!? — is gaan uitmaken. Daar de letterlijke inhoud van enkele artikelen ter sprake moet komen, geef ik dien hier voor zooveel noodig weer (4): Art. 1. Eeuwige vriendschap over en weer; «neither of whom shall give any aid or assistance to the enemies of the other”. 2. De Britsche regeering belooft aan den sultan den kroon-pretendent Syf te helpen verwijderen. 3. «His highness the king grants to the British Government the free trade of all his ports, and engages that the duties on merchandize, levied at those ports, shall be fixed and declared, and shall also be payable by the resident merchant. His highness likewise engages not to grant or authorize a monopoly of the produce of his states by any person whatever.” 4. «His highness engages, whenever the British Governement may desire it, to receive and protect an accredited agent of the British Government, with a suitable establishment, who shall be permitted to reside at his highness’s court, for the purpose of conducting the affairs of the Hon. Company.” 5. «In consideration of the injury which might result to the British trade from its exclusion from the ports of his highness’s state, not at present subject to his authority, his highness agrees and consents, British nation. This was one of the points to which the attention of the Commissioners was directed; and during the communications which took place prior to the departure of the Mission from Acheen, an apology was received which the Commissioners seemed sufficient.” Verg. bl. § 9 en § 10 van bijlage 5. (a) Zie Asiatic Journal, dl. IX bl. 40. (b) Het verdrag is in zijn geheel afgedrukt bij Anderson bl. 218 en bij Smulders bl. 163. RAFFLES' ATJEH-OVEREENKOMST VAN 1819. 173 that the ships and vessels of Great Britain shall continue their com- mercial intercourse with the ports of Acheen and Teluksamoy in the same manner as heretofore, unless a temporary blockade of these ports, or either of them, shall at any time be established by and with the consent of the British Government, or resident authority. It is clearly understood, however, by the contracting parties, that no warlike stores, or arms of any kind, shall be furnished, given, or sold by the vessels so trading to the aforesaid ports, under penalty of confiscation of ship and cargo.” 6. Van Sultans zijde wordt beloofd: «to exclude the subjects of every other European power, and likewise all Americans, from a fixed habitation or residence in his dominions; he also engages not to enter into any negotiation, or to conclude any treaty, with any power, prince, or potentate whatsoever, unless with the knowledge and consent of the British Government.” 7. De Sultan belooft: «not to permit the residence in his dominions of any British subject to whom the resident agent shall offer any objection”. 8. Van Britsche zijde wordt beloofd den Sultan onmiddellijk de wapenen enz. te verschaffen, die vermeld worden in het aan de overeenkomst gehechte stuk; en hem tevens de daarin vermelde geld- som van 100.000 ropyen uit te keeren «as a temporary loan, to be paid by his highness at his earliest convenience”. Deze bijlage wordt noch bij Anderson, noch bij Smulders aangetroffen. g. Het uit 9 artikelen bestaand contract wordt binnen zes maanden na de onderteekening geratificeerd door den Gouverneur-Generaal van Bengalen, doch het treedt niettemin dadelijk in werking. Reeds uu breng ik onder de aandacht, dat in dit contract nergens eene volstrekte uitsluiting van andere Europeesche natiën tot het handeldrijven op Atjeh voorkomt; slechts was verboden zij er zich vestigden. Niettemin schijnt reeds destijds het denkbeeld te hebben bestaan, dat die uitsluiting was bepaald. Althans in Carnegie’s brief, gedagteekend Pinang, 27 Juli 1819, waarvan ik in bil. 4 melding maak, staat deze mededeeling over Singapore: „We have a flag on St. John’s (wu), and in war time, a few heavy guns on St. John’s will give us complete command of the Straits of that place. Sir Stamford Raffles has also made a treaty with the old king of Acheen, which excludes all other Europeans and Americans.” De Asiatic Journal berichtte, naar aanlei- ding van vseveral authentic private accounts’, over het gesloten (a) Een eiland 5 mijlen van Singapore. 174 RAFFLES’ ATJEH-OVEREENKOMST VAN 1819. contract o.a. (a): #lt provides for the residence of a British agent, aud the security of a free and uninterrupted commerce.” Zoodra het verdrag was gesloten, werd sultan Djohor in het bezit gesteld van de bij art. 8 bedoelde wapenen en wissels op Pinang tot het bedrag van 100.000 ropyen; vervolgens stevende de commissie naar Telok Semawé om een hartig woord aan sultan Syf te zeggen. Men gelastte hem van zijne aanspraken af te zien, waarop de man antwoordde dat hij zich onderwierp. Ook daarmede nam de commissie genoegen. Deze toezegging was echter even waardeloos als Djohor's tractaat, want nog in Juli 1819 schreef hij den gouverneur van Pinang als vorst van Atjeh en straffeloos zette hij zijn rooversleven voort. Het werk der commissie was hiermede, doch onder tal van onaangenaamheden, ten einde gebracht. Raffles oogstte er al de eer van in; van Coombs werd zelfs bijna niet als mede-gemach- tigde voor het sluiten van het contract gesproken (J)! De man, die dat groote werk had tot stand gebracht was uitsluitend Benkoelens gouverneur. „The candid and direct conduct of Sir S. Raffles, in effec- ting a decision between the contending claimants to that kingdom”, bazuinde o.a. de Oriental Star (c), vis spoken of with much enco- mium, and appears to have been worthy of the representative of the British government. He is stated to have declined employing any military force, beyond one hundred men as a guard. On his departure from Acheen, he left armes and ammunition, and a civil servant behind him (??). Our letter concludes: this subject with stating, that it now depends on the government to decide, whether it will be eligible to form a settlement at this place or not, as the sultan and people are much disposed to place them- selves under the protection of the British power.” In zijne verantwoording aan Calcutta meende Rafiles nog het recht te hebben zich over tegenwerking, verkeerde voorstellingen, insinuatién van Bannerman’s en Coombs’ zijde te mogen beklagen, zoodat hij ook hier, evenals in zijne houding tegenover onze regeering, de rol van beleediger voor die van beleedigde ver- (a) Zie dl. VII bl. 511. (b) Zoo in de Asiatic Journal, dl. VIII bl. 511, in eene doorloopende lof- rede op Raffles’ Atjeh-contract eerst op het einde: „In the arrangement concluded at Acheen Sir Stamford was associated in a commission with Maj. Coombs as joint agents and representatives of the Gov.-Gen.” (c) Opgenomen in de Asiatic Journal dl. LX bl. 403. RAFFLES ATJEH-OVEREENKOMST VAN 1819. 175 wisselde (a). Aan zijn bij de Oost-Indische Compagnie gezag- hebbenden vriend Robert Harry Inglis te Londen schreef hij dd. 12 Januari 1619 in zijn op bl. 171 vermelden brief: wl never had a more disagreeable duty, and consequently was highly satisfied to bring our mission to so desirable a conclusion. It was an object of great importance to take the right side of the question, and had our government been once committed on the other, and troops introduced, we should soon have been so deeply involved that a worse than Candyan war might have been appre- hended. In a country like Acheen by military operations we had every thing to lose and nothing to gain.” De geschiedenis kan slechts aan de diepte van zulk een door- zicht hulde brengen; doch overigens was het pure overdrijving , waar hij zich met zijn tractaat ten hoogste voldaan verklaarde. Feitelijk was er niets gewonnen en had dus de commissie even- zeer thuis kunnen blijven. Zelfs kan niet gezegd worden, dat Diohor op den troon werd hersteld, zooals de heer Van den Broek opmerkte (5); de zaken toch bleven precies zoo, als ze waren en het heengaan van Syf maakte Djohor's positie noch beter, noch slechter. De regeering te Calcutta toonde zich dan ook in haar schrijven naar Londen geenszins met de behandeling der zaak ingenomen. Dat pretendent Syf was losgelaten, keurde ze goed ; dat een tractaat met sultan Djohor werd gesloten kon er ook nog duor; doch dat men zoo maar wapenen en geld ter beschikking had gesteld, scheen niet te verdedigen. Ja, de commissie had volgens hare instructie de bevoegdheid tot deze verstrekkingen, erkende de regeering (c/; evenwel was ze geschonken met het oog op stellige daartegen- over staande voordeelen, terwijl men feitelijk door het verdrag niets anders dan looze beloften had gekregen. Djohor’s macht was geen haar beter dan Syf's gezag en daarbij kwam, merkte de regeering op, dat de contractant zijne residentie was uitgeworpen (d)! Noch- (a) Zie bijl. 5 § 15. (6) J. A. van den Broek in zijn artikel over de Engelachen in den Maleischen Archipel: Encyclopedie van Ned. Indië. (ce) De instructie vindt men in substantie bij Anderson bl. 132 vv. (d) Uit het rapport der Calcuttasche regeering van 7 October 1820: „During the stay of the Mission at Acheen, communication passed with Jowhar-ool- Aulum and Syf-ool-Aulum. It was decided by the Mission before quitting Acheen, and in this opinion the Commissioners were ultimately unanimous, that Syf-ool-Aulum did not possess sufficient power, and that his cause was not sufficiently popular or respectable to warrant their treating with him. 6e Volgr. VII. 12 176 RAFFLES’ ATJEH-OVEREENKOMST VAN 1819. tans, ofschoon dus lord Moira en zijn raad, het verdrag met zoo vele woorden afkeurden, werd het door de regeering gerati- ficeerd, wijl al de voordeelen, die Djohor had bedongen, toch reeds door de commissie in diens handen waren gesteld. Anderson kan evenmin Raffles’ optreden tegenover Coombs en Bannerman volstrekt goedkeuren; doch op hem maakt het doorzicht van den leider een indruk, die tot zacht oordeelen moest leiden. Hij prijst het in Raffles van een oorlog te hebben vermeden, terwijl hij intusschen een verdrag tot stand wist te brengen. Anderson zag echter voorbij, dat het stuk alle voordeelen aan Djohor had gegeven, zonder eenige kans om er iets voor terug te krijgen Volgens den schrijver zou ook Bannerman, door Coombs in ver- keerde richting gestuurd, later zijn ongelijk hebben erkend (a); de gouverneur, niet op de hoogte, achtte zich enkel door de in- structiën zijner regeering gebonden. ~The credit of the utmost degree of obedience, respect, and deference for the directions of their superiors, is due to the Penang administration”, erkent Anderson (6); — eene opvatting, die met mijne eigen indrukken overeen- stent, waar ik er vroeger reeds op wees, dat niet zoozeer persoonlijke naijver van Bannerman op Raffles, beide mannen van elkander ver- wijderde, doch dat het grondverschil lag in grootere nauwgezetheid van den Britschen officier, die plichtmatig naar gegeven bevelen hoorde (c). These resolution we entirely approved, but we cannot equally applaud the determination which was at the same time adopted of treating with Jowhar ool Aulum, whose situation at the time was in our judgement nearly as pitiable, with the additional disgrace of being avowedly rejected at the capital”. — „The advantages to us from this treaty”, klaagde de regeering verder, „were future, precarious and dependent on the complete success and permanent establish- ment of Jowhar ool Aulum, and on his good faith in such events. The benefits to him were instantaneous. Bills for the money were granted by the Com- missioners on the spot; the arms and stores were immediately provided .... We do not think that the Commissioners were authorised to pay the money granted by the treaty under the circumstances which then existed, though they were authorised by their instructions to grant pecuniary assistance, if there were a well-grounded hope that such aid would have a decisive in- fluence. In point of fact a considerable part of the money did not come into the hands of the King, but was disposed of in a manner not sufficiently explained at Prince of Wales’ Island, where the bills of the mission on Bengal were negociated.” (a) Anderson bl. 107 vv. (b) Anderson bl. 137. (c) Papieroorlog, bl. 418; ov. bl. 30. RAFFLES’ ATJEH-OVEREENKOMST VAN 1819. 177 De bladen van dien tijd, voor zoover ze op de hand van Ban- nerman en Coombs waren, staken den draak met het opgeschroefd resultaat van Raffles’ missie. „It is’, klaagde Raffles’ orgaan, The Asiatic Journal, over de Pinang-publicaties, „the object of some partisans at that island, to depreciate the acquisitions in territory and influence, which Sir Stamford Raffles has effected for the Company”. — Een troepenschip van Pinang naar Calcutta had medio 1820 Pedir aangedaan en kolonel O’Hallaran zijne opwachting bij vorst Djohor gemaakt. Een reisgenoot schreef daarover dd. 2 Juni 1820 in een Pinangsch blad: „Col. O’Hallaran whose ideas of a sultan were of course all founded on nabobs of Luknow and other great princes of India, landed here in state shortly after our arrival; his surprize aud embarrassments were rather amusing , when he saw a poor creature, surrounded only by a set of half starved chooliahs, sitting in a wretched common atap house. The king, however, behaved with much civility, and talked a great deal about his future plans and operations. He said (which I can scarcely credit) that the late commissioners had pro- mised, by their treaty, to send him immediately from Penang a lac of rupees, and a large supply of military stores, and that his prime minister had gone to receive them. He applied to the officers of the 20th reg. for a book on drill, saying that he was going to raise a corps of 600 men, and that the moment his military stores arrived, he intended to march, with his great guns in front, all along the sandy beach, from Pedir to his good city of Acheen! I dare say he will never be able to execute one half of his present intentions, for he does not appear to have one respec- table native near him, and seems to possess a considerable portion of that kind of good nature, which generally goes by a harder name. of jealousy, and an engine of counteraction between the Com- pany’s own servants. But suppose the above representation of a harassed and distressed sultan, struggling under the difficulties of divided dominion and precarious power, were true, that would not detract fom the value of any territorial cession which he had made with the Company; so that the political position and influence, which the treaty negociated by Sir Stamford Raffles has acquired in the main thing to be appreciated.” (a) IV. Sultan Syf als gepensionneerd zeeroover te Pinang en zijn jongere broeder als roover in Deli. Pretendent Syf had te Telok Semawé beloofd zich te onderwerpen, deelde ik mede. Hij kwam die belofte na door zich naar de hoofd- plaats Atjeh te begeven en er zich met Panglima Polim tegen Djohor te verbinden! Het bestuur te Pinang achtte den tijd gekomen de tanden te laten zien; althans in den aanvang van 1820 stevende het oorlogsschip Dauntless naar Atjeh. Syf pakte zijne biezen, doch ging een weg, dien men zeker niet zou verwachten. [ij maakte zich eerst van een jonk meester, plunderde nog twaalf prauwen en had toen de brutaliteit op zijn rooversschip te zeilen ... 