The lichen book; handbook of the lichens of northeastern United States;
Wanneer men de voorrede leest van den fonds-catalo- gns van den Heer Kraseman, heden verschenen ^, reken dan niet meer op goede trouw, die wordt door fantaHi- 8che drooinbeeld-en, door staalhuislioudkundige sophismen * Zie hiervoor DJ. II biz. 146. ' 21 Juni 1867. 2 FONDSVBILING IN 1867. eii onbeperkfe AantklsvriJAeiil verdrongeii. In die voor- rede wortlt in keurlgeii stiji en in uitijKZuchIb woorden, zoo (luidelijk mogelijk aan liet verstaud gebra;^: dat foiidsartikelc^u spoeiiig in de tweade hand moeteu overgaan; dat hut opsfaiieleu op de zolilers achter greiidels geklieid is; dat die wisseling voor de auteurs verkieselijk is; dat het publiek er door giitaat wordt; dat het philantropie is om voor !iet publiek te zorgen, dat acliter het meer gegoede publiek schuilt; verder: dat frissclier ouderae- miiigsgeest een beter oog kan hebben op herdrukken, op populaire editien, dau de oorspronkelijke uitgever (NB. de Heer Krnsemau!), — ledere regel, iedcre volziu is even aanlokkelijk, maar niet even logisch. Het is moge- lijk, dat ik inij te krampaclitig uan oude begrippeu heclit, dat ik van oiibeperkte handelsvrijheid nooit eeu duidelijk begrip zul erlangen; daaroin vraag ik mij in uiijne ouuoo- zelheid af: koii het billijk zijn, dat lueu voor nieuwe boeken, boeken die kort geleden uitgegeven zijn, dat men meermalen aau de brou, waar dlt boeken uitgegeven wor- den, 20, 25, ja soma zelfs nog meerdcre proceiiteu moet betalcu, dan elders bij eukele daartoe uilverkoTeue confra- ters? Is de debitaut die daarvan oiiwetend is, niet de dupe van eene liandelwijze, die ik met geen naam weet te best«mpelen, en wordt liij daardoor niet dikwerf in groote onaaugenaamhedeu vis-a-vis zijne phncipalen ge- wikkeld? Weliigt iioeint men dit onbeperkle handsla-vrij- heiil, ik zou er voor plaalaen; onbeperhl-e kaud^M-knueij^ij, om dat loijaal en regtvaardig te noemen, daarvooi zijn t« ^G^ frUncAs krachten noodig!!!!! liij het doorloujjeu der Catalogus der aanstaande fonda- veiling stuit men uoleds volens op de prijzen, geplaatst achter de artikelen; was het niet meer overeenkomstig de waarbeid, dat de prijzen aangegeven stundeu, zoo als men die in de Catalogi van de Heeren Hchadd en Funke vindt? Is het geen dwaasbeid om achter de ilicfttw&rken van Bilderdijk te zien staan / 34,35; Hofdijk, 0ns voor- gudac/it /' 47,00; de Jouge, ifef'»«r«* /' 43,00 enz. enz. FONDSVBILING IN 1867. 193 Ei lieve! vraagt het mede den antiquaren, moderaen an- i867. tiqaaren^ auctionarissen etc. etc. — Van De Genestet, LeekedichfjeSy van dat juweeltje zijn volgens den Catalo- gus 4 i 5000 Ex. verkocht, maar bij enorme getallen zijn ze mij door verschillende boekverkoopers vroeger tegen veel kgeren prijs als in den Catalogas staat, aan- geboden; ik bid n, wat voor basis geeft u nu een uit- verkoop van 4 ^ 5000 Ex? Ik stel mij voor de volgende uitlegging van deze wijze van handelen: Als uitgever zijn die hoehen mijn eigendom^ mag ik tnet mijn eigen- dom doen wat ik wily ik mag de prijzen stellen, zoo ah ik toil en aan Piet mag ik die boeken voor zooveel en aan Jan voor zooveel overdoeii en dan verder op eene ongebon- den verkooping in den kortstmogelijken tijd realiseren. — De kooper daarentegen moet nil zijn eige^i oogen zien^ moet op de hoogte va7i zijnen tijd zijn en moet weten wat hij doet. Welnu, laten wij uit onze eigen oogen zien en steunen wij vooral niet op frissche krachten en op levens- vatbaarheid van boeken, die op alle mogelijke wijze ge- exploiteerd zijn. De jongste verschijningen der Klassieken in Engeland en Duitschland bewijzen nog weinig. Laten wij ons toch niet spiegelen aan Engeland en Duitschland of het gaat ons als de kikvorsch! Als de leer van den heer Kruseman doorgaat, zullen er weldra geen fondshouders meer zijn, alles zal in den kortst mogelijken tijd gerealiseerd worden tegen prijzen, wat men maar krijgen kan en zoo wordt door den man, dien men eenmaal als President der Vereeniging begroette, die even hoog geacht als algemeen bemind was, dien men als een steunpilaar van onzen handel beschouwde, dien men om zijnen onderneraingsgeest en zijne uitgebreide kennis lief had, het prestige van onzen handel vermoord. Niemand zal toch meer trotsch zijn, boekhandelaar te zijn. Noem mij e^n artikel op, noem mij het eenvoudig- ste handelsartikel op, waar zoo mede gemorst wordt, als met onze papieren kinderen. Dat lag toch dunkt mij op den weg der Vereeniging, om dergelijke knoeijerijen te Deel II. 13 194 FONDSVEILING IN 1867. 1867. trachten te matigen en na dat alles gedoogt men nog, dat zoo iemand zich nog als orgaan verheffe, dat die ons den weg aanwijze door ons in het vervolg te bewan- delen ! ! Zou dan nu ook het juiste tijdstip voor de Vereeni- ging zijn aangebroken, dat zij trachte, dat er een fonds bijeengebragt werd voor de ongelukkige slagtoffers, die de dupe van de onbeperkte handels-vrijheid worden ! ! ! Ik voor mij koester de overtuiging, dat zoo men het doel waarmede de Vereeniging voor BO jaren is opgerigt, voor oogen houdt, dat is bovenal handhaving van het kopijregt en van het prioriteitsregt op vertalingen, zoo men slechts kwade praktijken zoekt te weren, en zich met vele zaken die buiten de Vereeniging liggen niet bemoeit, dat dan de Vereeniging even frisch als vroeger zich zal staande hoiiden en trots het marktgeschreeuw der onbe- perkte handelsvrijkeidrJcraaijera, haren heilzamen invloed op onzen handel zal blijven oefenen. Kruseman werd daar beschuldigd van „knoeierij". Hetgeen hij nit voile overtuiging als beslist voorstander van liberale handelsbegrippen voor de zooveelste maal in praktijk bracht en hier voor de eerste maal omschreven werd, vond af keuring. Maar Kruseman's naam werd alleen niet in het debat ge- mengd; ook Funke werd aangevallen om zijn handelsrelaties met Kruseman en dat gaf hem, schoon redacteur van het Nieuwsblad, aanleiding zijn aanmerkingen op het stuk van Van der Post onmiddellijk daarop te laten volgen: Voor 't oogenblik laat ik alles ter zijde wat de heer Van der Post over de Vereeniging, over 't vertalings- regt, ja over wat niet al dat tot de eigenlijke kwestie niet behoort, gezegd heeft. Ik heb alleen te doen met datgene, waarin hij mijn naam mengt en door hem als „knoeijerij" gekwalificeerd wordt. Dit lezende kon ik mijne oogen naauwelijks gelooven. Hoe is H mogelijk, dacht ik, dat juist de heer Van der Post zich de aange- \ FONDSVEILING IN 1867. 195 wezen raan acht om tlit onderwerp te bespreken. Is niet i867. juist hij het, die zich gehaast heeft, kort na de eerste zoo wel geslaagde fondsveiling van den heer Kruseman, zijn geheele fonds aan de markt te brengen, en heeft hij daarmede niet in beginsel gehuldigd, dat nu zoo forsch door hem aangevallen wordt? Is niet juist hij het, die door zijne eigene uitgaven (o. a. Canstalt) voor *i publiek in prijs te gaan verminderen (waarin ik en anderen trou- wens niets onbehoorlijks zagcn) gedaan hceft, wat liij nu als eene misdaad teekent ? Ik laat de beantwoording dier vragen aan hem zelf en anderen over en kom liever tot de hoofdzaak. Niemand zal zich verwonderen, dat ik mij daarin met de denkbeelden van den heer Kruseman grootendeels kan vereenigen, en mij vermeet, tegen het sehrifislijk gcvoe- len van den heer Van der Post vol te houden, dat het algemeen belang, zoo wel van 't publiek als van onzen handel, wel degelijk eischt, dat fondsveilingen van boeken die eenige jaren oud zijn, van tijd tot tijd voorkomen. Het is immers genoeg bekend, dat boeken, waamaar de vraag zoo goed als opgehouden was, bij honderden, ja bij duizenden zijn verkocht, zoodra zij in prijs werden verminderd. Blijkt daaruit niet voldoende, dat een groot deel van 't publiek naar goede en goedkoope lectuur gre- tig uitziet, en is 't niet dwaasheid te noemen, die boeken op zolder onder het stof begraven te laten, terwijl ze door eene doelmatige exploitatie, houderden nieuwe lezers kunnen vormen? De Confrerie herinnere zich slechts den Snellen uitverkoop der voornaamste werken van Heine, van Dickens, Niemeijer's Ha7idboek, het Practisch Volks- boeky de Wete^isch, hlaadjes, Pracfische Volks-Ahnanaky Humor. Album, enz. enz. Door deze en tal van andero boeken tot billijke prijzen aan te bieden, zijn duizenden guldens omgezet, waarvan zoowel de sortimentshandel als de cxploiteurs voordeelen genoten, die hun voornamelijk toevloeiden van wege een deel van 't publiek, dat tot do gewone prijzen geen of weinig boeken koopt. 13* 196 FONDSVEILING IN 1867. 1867. Voert raen liiertegeu aan, dat lict boekeukoopeiid pu- bliek door dien handel geaoopt zal worden, zich geeii nieuwe boekeu raeer aan te scliaffen, men houde mij ten goede, dat ik volstrekt die vrees iiiet deel en wel op grond van bekende feiten en eigen ondervinding. Wan- neer een boek werkelijk door liet publjek wordt gewensclit, dan vraagt men niet of het soms na eenigen tijd voor minder prijs zal aangeboden worden, evenmin als men (lit doet bij andere handelsartikelen, hetzij van luxe of van behoefte, die men gaanic heeft, msuir men- koopt het dadelijk. Heeft bv. iemand^ die ten Kate's Scheppiug wilde bezittcn en daarvoor /' 8.90 over had, met de aanschaf- fing gewacht, tot de goedkoope editie verscheen, die vrij zeker kort na de verschijning der groote uitgave, kon voorspeld worden ? Wie van H gewoonlijk boekenkoojjend publiek dacht er aan of heeft. er later over gemord, toeu zij bij de uitgave grepen naar Victor Hugo's Muerablei of naar Eenan's Vie de Jesua^ dat kort daama veel goed- koopere uitgaven daarvan elkander verdrongen? Waarom geniet De Aarfle en hoar volken nu al in 't derde jaar een zoo ongekende populariteit en belooft Ketinis en ktmsi een even hooge vlugt te nemen, terwijl het publiek toch tamelijk zeker weet, dat Kruseman's uitgaven later tot minder prijzen aan de markt komen? Ik zou meer der- gelijke voorbeelden kunnen noemen, en al neem ik aiin dat prijs verm indering van enkele artikelen veel te kort na de uitgave is gevolgd en zulke feiten op een kleiu deel van 't publiek een slechten ijidruk zouden gemaakt hebben, — waarover echter meer door den boekhandel dan door 't publiek zelf geklaagd wordt, — toch durf ik beweren dat het voordeel aan de andere zijde, voor boekhandel zoowel als voor 't publiek, dit nadeel zeer verre overtreft. Bovendien vergete men niet, dat boeken, die op hunne oorspronkclijke prijzen een goed en blij- vend debiet hadden, ook nadat ze in andere handen over- gingen zelden in prijs verminderd werden, maar dat stelsel tot hoden bijna uitsluitend is toegepast op die PONDSVEILING IN 1867. 197 boeken, waarvan het debiet tamelijk wel uitgestorven 1867. mogt heeten. Dat de beer v. d. P. het „eene dwaasheid" noemt, dat de prijzen in den Catalogus van Kruseman's fondsveiling niet met die in mijne Catalogi overeenstemmen, geloof ik vrij ongepast te mogen noemen. Even goed zou ik kun- nen beweren dat de beer v. d. P. bij eene tweede alge- meene veiling van zijn fonds de prijzen moet stellen, die ik voor zijne boeken in mijne Catalogi noteerde. Her- haaldelijk toch kan men daarin Prays van der Hoeven's Levenssiudieny Tennyson's Molenaaradochter^ Fademecum voor den student, Gieseler's Dogmengeschiedenis, Miquel's Flora y Eegnault-Strecker's Scheikunde en meer andere boeken nit zijn fonds genoteerd vinden nevens die van alle mogelijke uitgevers bier te lande en daar buiten. En al erken ik nu, dat het mij door aanzienlijke inkoopen op eens, gelukte, van den beer Kraseman extra voordeelen te bedingen, waardoor ik veel gevraagde boeken uit diens fonds, meermalen tot mijne Catal.-prijzen kon leveren, toch geeft dit den Heer v. d. P. geen regt daarvan een grieve te maken. leder uitgever kent immers grooter voordeelen toe aan hem, die door flinke inkoopen meer waagt dan een ander, die zich bepaalt bij 't alledaagsche ? Dat den heer v. d. P. ^enorme getallen" van De Gene- stet's LeeJcedichtjens zouden aangeboden zijn, bevreemdt mij zeer. Had men mij met zoo'n aanbod verheugd, ik zou er gretig gebruik van geraaakt hebben, want al sedert bijna een jaar heb ik tot mijn spijt geen enkel ex. van dit boekje tot mijn Catal.-prijs kunnen leveren, evenmin als zoo vele andere boeken uit Kruseman's fonds, 't geen den handel ook genoeg bekend is. Een polemiek dus over Kruseman's in praktijk brenging van vrijen handel. Natuurlijk was .het, dat Van der Post het antwoord niet schuldig bleef; in een paar vrij onbeteekenende legels hield hij zijn meening in het volgend uummer van het Nieuwsblad vol. Kruseman zelf begreep zich ook te moeten 198 IfONDSVBILING IN 1867. 1867. verdedigen, niet over het gronddeukbeeld, dat tweede-hands- handel door het aanwakkeren van lees- en dus van kooplust bij een minder door de fortuin bevoorrecht publiek voor den handel zelve niet verderfelijk was, wel over de hem voor de voeten geworpen beschuldiging zich aan „knoeijerij" te hebben schuldig gemaakt. Voor den aanvang der veiling werd een stuk voorgelezen. Op den aanhef van de tweede alinea van het hierboven afgedrnkte stnk van Van der Post liet hij volgen * : De ondergeteekende nog meer prijs stellende op zijn goeden naam dan op de waarde zijner fondsartikelen, verklaart bovenstaande beschuldiging gedeeltelijk voor on- waarheid, gedeeltelijk voor onvoorzigtige gevolgtrekking. Door hem zijn noch aan antiquaren, noch aan modeme antiquaren, noch aan auctionarissen, noch aan eenig boek- handelaar ondershands exemplaren zijner fondsartikelen tegen verminderde prijzen verkocht; onTnogelijk is het, dat door verschillende boekverkoopers exemplaren, en nog wel enorme getallen, van de Leekedkhtjes tegen veel lager prijs dan in den Catalogus staat, aan iemand, dus ook niet aan den heer v. d. Post zouden zijn aangeboden. — De eenige verkoop tot lageren prijs van sommige artike- len bij getal, heeft plaats gehad aan de Heeren Schadd en Funke, en daarvan worden de getallen hierbij naar waarheid opgegeven: De Genestet, Leekedichtjes 200 Exempl. Natuurlijke Hisiorie v, Nedtrland 33 „ Pierson, Rigtitig en leven 30 „ Da Costa, Kompleeie Bichfwerken 26 „ Hofdijk, 0ns VoorgeslacJd 24 „ Staring, Gedichten 20 „ De Jonge, Gesch, Zeewezen 8 „ Nieuwsblad'Voor den Boekhandel 11 Juli 1867. FONDSVBILING IN 1867. 199 De Bull, Felerlei 12 Exempl. i867. „ Verspreide Gedichten 14 „ Bilderdijk^ Kompleete Dichtwerken 16 „ De fltrijd had geen nadeelige gevolgen voor den afloop der veiling; er was veel aniino om te koopen en hooge prijzen werden besteed. Dat kon wel haast niet anders daar zijn kapi- taalste en tevens de meest courante artikelen door Kruseman ten verkoop werden aangeboden. Ik laat enkele titels met prijzen en namen der koopers hier volgen : 211 exx. Bilderdijk. Dichtwerken. I 740 „ Vronwe Bilderdijk. Dichtwerken, \ t\ ^ ^v Da Costa. De mensch en de dichter. \ ' p Wilhm Bilderdijk. \ I^gggg^/p Beide met een aantal exx. der I •^ eerste drukken. I 780 „ Da Costa. Kompleete dichtwerken. Met een aantal exx. der eerste drukken. ) / 3120.- 2 „ De G^nestet. Leekedichtjes 4® dr. Gebr. Kraay / 565.— 290 „ Hofdijk. Ofia voorgealacht. Van den Heu- vell & van Santen „ 2784. — 365 „ De Jonge. Geschiedenis van het Neder- landsche zeewezen H. G. Koster H.Gz. . „ 1682.10 7851 din. Natuurlijke historic van Nederland opgehonden. Schadd en Koster Een maand later vierde de Vereeniging haar 50-jarig feest. Aan den feestmaaltijd, waaraan ook Kruseman deelnam werd verspreid een fictief Nieuwshlad voor den Boekhandel uitge- geven door de Vereefiiging ter bevorderi?ig van de belangen des Boekhandeh. Maandag J 3 Augtistv^ J9J1, Avond-Editie. De samenstellers van dat blaadje hadden daarin op de eerste pagina opgenomen een goed bedoelde, maar niet fijn gevoelde scherts op een intieme aangelegenheid, die Kruseman raakte 200 FONDSV RILING IN 1867. 1867. en welke hij zoo hoog opnam^ dat hij van tafel opstoud en zich verwijderde *. Ook op de laatste bladzijde koint zijn naam voor. Onder Eene herinnering aan vroeger dagen werd daar een geheel gefingeerde schets gegeven van het gouden feest der Vereeni- ging, hoe de hoofdschotel daar zou hebben uitgemaakt een allegorische optocht. Daarin lees ik: Een tweede praalwagen met witte paarden bespannen, en bestuurd door den heer Kruseman, stelde voor: den bloei der Nederlandsche Letterkunde in de 19e eeuw. De historische personen daarin waren zoo- danig geschikt, dat Bilderdijk met da Costa, Messchert, de Genestet, Hofdijk, van den Bergh, de Bull en Scho- tel bizonder in het oog vielen, terwijl de overigen min- der goed te onderscheiden waren. In het keurig gedeco- reerde achterbakje zat de heer George van Kesteren met den hamer. Die toespeling op de fondsveiling werd in het vervolg van die bijdrage nader uitgewerkt. Ook de tweede praalwagen : de bloei van Nederl. letter- kunde, reed voor, maar toen de heer Kruseman goed vond zijn paarden tot staan te brengen, en de heer George van Kesteren met buitengewone vaardigheid uit het achterbakje wipte, om de heereu uit te laten, ontstond er een onbe- grijpelijke verwarring. De schoone Magdalena ^ en Hamlet ' betwistten elkaar da Costa, Aaltje de keukenmeid * vloog * Mededeeling van Jan D. Brouwer. Vgl. Gedenkboek der fcestvie- ring biz. 14. * W. H. Kirberger, te Amsterdam, uitgever van Magdalena. Evan- gelisch jaarboelrje^ uitgerjeven ten voordeele van het asyl Steenbeek. ' K. H. Schadd, te Amsterdam, behartiger van Kruseman's Sha- kespeare-vertalingen. * D. Noothoven van Goor, te Leiden, uitgever van Aaltje^ de volnxaakte en zuinigt' keukenmeid. EONDfiVEILTNG IN 1867. 201 op Bilderdijk aan, Vrijkogel ' maakte zich van den heer 1867. Hofdijk meester en zelfs Batons paard ^ begon te trippe- len onder de zenuwachtig toegebrachte spoorslagen zijns meesters, toen de Genestet zou worden uitgelaten. De beide aanhalingen bewijzen^ dat deze fondsveiling groote rachtbaarheid had gekregen in de goede beteekenis van het woord; in de oogen van tijdgenooten was zij ^en van de ge- beurtenissen, waaniaar de boekhandel van 1917 die van een halve eeuw vroeger te beoordeelen zon hebben. ZooaLs vroeger door mededeeling van een aanteekening van Kruseman gezegd is betreurde hij 25 jaar later den verkoop van Da Costa ^. Toch was die overgang op het oogenblik der vei- ling zeer begrijpelijk. De geheel nieuwe richting, die zijn uit- geverszaak aangenomen had nu sinds een paar jaar^ had ten gevolge gehad, dat in 1867 die titel bij hem niet meer op zijn plaats was evenmin als Bilderdijk. En wat dat laatste artikel betreft, het komt me voor dat het hem wel eenigszins een verademing zal geweest zijn van die onderneming, eenmaal zijn roem en glorie, veriest te zijn. Er hadden zich toch in den loop des jaars alleugskens stemmen verheven tegen de wijze, waarop Da Costa de redactie behar- tigd had ; af en toe waren confraters vergunning komen vragen om Bilderdijk-bloemlezingen uit te geven en zelfs nog in het begin van 1867 had, ook ten gevolge van een nog hangende financieele verwarring over het honorarium van het Zondagsblad, een dergelijke vraag hoogloopende moeielijkhcden in het leven geroepen met Alberdingk Thijm. Het verdwijnen van die titels uit zijn fondslijsten moet hem op het oogenblik van den verkoop niet onaangenaam geweest zijn. Hij zag ze overgaan in andere handen en wat hij zelf geuit had in het voorwoord * Van Santen, te Leiden, met Van den Heuvell uitgever van Aimard Vtnj-kogel of de wolvin der prairien. * Gebr. Rraay, te Amsterdam, nitgevers van Bato. Een boek voor het jonge Nederland. ' Zie hiervoor Dl. I biz. 556. 202 PONDSVBILING IN 1867. 1867. van den catalogus^ ^^dat frisscher ondernemingsgeest een oog kan I hebben op herdrakken of popolaire editien, dat de oorepronke- I lijke uitgeyer soms mist", zou hij, in het bijzonder met Va i Costa en De Genesiei in de toekomst bewaarheid zien. Dat 1 eeu ander nieuw leven weet te geven aan een ondememing, moge j verdrietig wezen voor den eersten ontwerper, het geeft daarom ! nog niet het recht uit zelfverwijt den verkoop van deze fonds- artikelen af te keuren. Elke gebeurtenis moet beoordeeld wor- ! den naar de omstandigheden, waaronder ze plaats grijpt. Deze veiling dan had een geheele opruiming gehouden op de fondszolders en daardoor ruimte gegeven voor balen van een geheel ander soort dan vroeger. Het laatste decennium van den uitgeversloopbaan stond te beginnen en ik acht het daar- om niet onbeiangrijk hier een opgaaf te doen van hetgeen in Augustus 1867 in Kruseman's fonds aan eigen ondememingen voorkwam; de titels, welke hij in deze laatste fondsvei- ling bracht, maar daar opgehouden werden, merk ik met een kruisje : Bus^. L. H. Nederlands moasoorten. In de gedrakte fondsl^sten van 1857, 1859 en 1860 komt deze titel voor; elders heb ik er geen spoor van gevonden. Ik neem dezen titel daarom met voorbehoud op en plaats hem op circa 1854. Bladen {Wele?i8ckappeltj/te). 1856—1867. 35 din. 8^ Bogaers. A. Het metalen kruis. 1856. 8°. Zonder kopyrecht. •\Historie [Natuurlijke) van Nederland. 1856 — 1862. 16 din. met atlas. 4°. en 8°. Bogaers. A. Aan de verdedigers van A?itwerpen8 kasteeL 1857. 8°. Zonder kopyrecht. PONDSVBILING IN 1867. 203 Bladzijden [Tien) uit de geachiedenU van NeSrlands roem en 1887. grootheid, 1858—1862. 4^ Schoon dit artikel in 1865 verkocht was aan Gebr. Koster, neem ik den titel toch op, omdat Eruseman er in 1872 een tweeden goedkoopen druk van bezorgde, zonder dat mg van een tus* schen liggende aankoop gebleken is. Bogaers. A. GedicAten. 1859. 8°. Zonder kopyrecht. Zondageblad. 1860—1861. fol. en 8°. Van een verkoop van dit artikel is my niets gebleken ; de maan- deiykscbe editie toch kan af en toe gevraagd zyn. Yandaar dat ik den titel bier opneem. Bogaeis. A. De togt van Heemakerk naur (Hbraliar. 1860. 8^. Zonder kopyrecht. Ekama. C. ChronologUch overzigl van de belangrijksie gebeur- f-enisaen der Had Haarlem. 1861. 8°. Bogaers. A. Jochebed, 1861. 8^ Zonder kopyrecht. tHofdijk. W. J. J)e klooatet-ofden in Nederland. 1862 — 1865. 8°. Bogaers. A. Balladen en andere dichtstukjes. 1862. 8°. Zonder kopyrecht. FamUie-bijbel 1862—1865. 4°. Godsdiensten [De voarnaarnste). 1863 en vlg. 8°. tSchlegel. H. De vogels van Nederlandsch-hidie beschreven en afgebeeld. 1863—1866. 4^ Staring. W. C. H. Landbouw-lesHen in J862 U Louden verza- meld, 1863. 8°. Reville. A. Kandhoek voor godadienatonderwijs. 1863. 8°. Oordt. J. W. G. van Overzigt der algemeene gesckiedenis. 1863—1865. 8°. 204 FONDSVBILING IN 1867. 1867. Bogaers. A. J8J3—J863. Jtibelzang. 1863. 8°. Zonder kopyrecht. Tij(hchrift voor entomologie, 7*' deel. 1864. 8°. tR^ville. A. Het leven van Jezu8 van Jirnest Renan. 1864. 8°. Potgieter. E. J. Proza. 1864. 8°. Zander kopyrecht. Dozy. R. De hraelieten ie Mekka, 1864. 8°. Dozy. R. Die Israeliten zu Mekka, 1864. 8°. tR<eville. A. Het goed regt dsr 7noderne rigthig, 1864. 8°. tLang. W. De oudsle geschiedeim vafi hei Chrisisndom, 1864. 8°. Aarde {J)e) e?i hoar volken, 1865 — 1867. 4°. Ekama. C. Gesc/dedeuis der stad Haarlem' in tabellarische volg- orde, 2« dr. 1865. 8°. [Storm de Grave. E.] Un drame du coeur^ par Marie de Fuldau. 1865. 8°. Enschede. A. J. Invefiiaria van het ar chief der sl-ad Haarlem. 1866—1867. 3 din. 8°. Zonder kopyrecht. Het restant werd in Maart 1878 aan de Gemeente Haarlem ten geschenke gegeven. Brehm. A. E. Het leven der vogeU. 1866. 8°. Oordt. J. W. G. van Tijdrekenkundig overzigt der algetneene geschi^denis, 1866. 8°. Ekama. C. Het heleg van Haarlem door vronwe Jacoba. 1866. 8°. Buijs. J. T. Het regt van de Tweede Kamer. 1866. 8°. Kennis en kunst. 1867. 8°. tKrecke. F. W. C. Handleiding tot de ken?iis der meteorologie. 1867. 8°. FONDSVEILINO IN 1867. 205 Schotel. G. D. J. Ilel Oud-lIoUnndich huisgezw. 1S67. 8°. i«r7, Mliller. L. lliigo GroHtis ah Laiijnseh dichi-ef be^ehonwd. 1867. S^ tScofct. W. Be f-alUmany of Richard LeeuwenltarL (1827). 8**. Dit ^-erk, door S. J. van den Bergh gehcel opnienw hcrzien, log op het oogenblik der veilin^i^ voor de pers i^creed. Het is mi) niet gebleken, dat het ooit verschenen is. Het blijkt uit deze opgaaf, dat Kruscman alleeii overhield die periodieken, welkc liij pas op touw had gezet en (xin voor- s|)el waren van de nieuwe richting, die zijn zaak ging jiaii- iieraeii ; daarnaast titcls, waarvan de serie waartoe zij behoordeii nog in wording was; titels, die hem niet in vollen eigendora behoorden; titels van zuiver plaatsclijk belang, en uitgaven, die nog te recent waren om in veiling gebracht te worden en nauw verwant waren aan de nieuwe richting, die zich zou gaan openbaren. Het zijn dus m. a. w. de Famili-e-bijbely De aarde en hoar volken en de Kennis en hmsfy waar Jiicr vooral de aandacht op gevestigd moet worden. Het is op vorige bladzijden reeds meermalen gezegd^ welk een nauw verband er tusschen beide laatste periodieken bestaat ; hier springt die verwantschap nog sterker in het oog '. Geillu- streerde weekbladen en vervolgwerken zouden de kracht worden van Kruseman's laatsten tijd. Daarin zou hij nieuw leven^ nieuwen moed pogen te vinden^ maar ook daarmede zou hij zijn roem als „8maakvor' uitgever voor goed gaan vestigen. De moeie- lijkheden, die hij voor een goed deel niet zou kunnen te boven komen, om zijn laatste Nederlandsche uitgaven ook werkelijk in alle declen uitgaven te doen zijn van Nederlandsche kunst- nijverheid, vormden hem tot den schrijver van do verschillende brochures over teekenonderwijs, die ten slotte hem zouden raaken tot den stichter van de bloeiende school voor kunstnijver- heid te Haarlem. * Vgl- hieroiede Funke's uits)>raak in Nieuwsbfad voor den lioek- handel 13 Februari 18G8. 206 FONDSVEILINO IN 1867. 1867. Den 26 Maart 1867 had KruBcman zijn hulde aan Bil- derdijk, door hem in 1856 met de forsche JHchtioerken op zijn wijs betoond, in hefc openbaar zieu rechtvaardigen. Op dien dag werd door een comite als hulde aan den dichter in de Bilderdijk's-woning aan de Princengracht te 's-Gravenhage ' een wit-marmeren gedenksteen geplaatst met de jaartallen 1786 — 1795; in datzelfde jaar verkregen de Bichiwei'ken van Bilderdijk en van Da Costa een nieuwen eigenaar; in datzelfde jaar trad in het najaar een jong drie-en-twintigjarig dichter voor het eerst op met een dichtstuk, die beloofde de tradition van Bilderdijk en van Da Costa glans- en glorierijk hoog te zuUen houden; Schaepman, „de dichter, die van geen proef- neming wist, raaar eensklaps met al de schittering van zijn talent optrad'^ ^, gaf zijn De eeitw en hoar koning *. Met inderdaad niet meer dan een dozijn titels werd de ' Zuidzijde N". 32. * [Funke] in Nieuwsblad voor den Boekhandel 8 Jannari 1870. ' Een aanhaling uit een schrijven van Kruseman aan Potj^ieter (27 November 1867) vinde hier een plaats, ofschoon het handelt over een auteur, met wien hy geen relatie zoa aanknoopen: over Schaepman^s De eeuw en haar koning^ Vondel en De pers(?) „Dank voor Schaepmans drietal, dat hiernevens erkentelgk temggaat en dat ik mij nataurlijk zelf heb aangeschaft. Ik beb sommige details met bravo^s gegroet. Inderdaad, daar zit in dat priesterlgke gemoed poetisch vermogen. Hij heeft de taal in zyn magt met tegenwoordi|ir zeldzame gemakkelijkheid. Zyn vormen zyn trouwens niet zoo nieuw als voor een school der to^komst, of laat ik liever zeggen voor een jong frisch vernuft wel wenschelyk zon wezen. Ook zyn de broozen soms hoog genoeg geschoeid. Den tijd van groote woorden zyn wy wel wat ontwassen en de bezieling ontbreekt, omdat we reeds dadelyk be- zield moeten zijn, van meet <af aan zonder door een sennier crescendo verwarmd te worden. Niettemin, eere, eere dezen uitstekenden katholie- ken zanger, die in zyn keurigen vorm wat te zeggen zoa hebben — indien ons anti-mystiek oor er maar zenuwen voor bad. De eeuw en hfiar koning heeft prachtige brokken — als tendenz-stxik maakt het mij, ongelakkig ongeloovige, zoo bitter, bitter koud. Hoe kan een hoofd als dat van Alberdingk — hoe of ik hem ook zelfs daarin benydde ! — zich in dergelijke mystiek gevangen geven." PONDSVBILING IN 1867. 207 nieuwe periode begonnen^ die zou blijken de laatste te zullen 1867. zijn. Door nieuwe ondernemingen zou Kruseman bewijzen, dat het oude uitgevera-genie in hem niet geheel ten onder gegaan was, in weerwil van de stormen des levens, waarvan ook hij ruim- schoots zijn aandeel gehad had. Uitgaven geheel bestemd om den aesthetischen smaak van het publiek te leiden en het we- tenschappelijk te ontwikkelen zouden in de eerstvolgende tien jaar ontworpen en voor een deel met goed gevolg t^n uitvoer gelegd worden, voor het publiek tot intellectueel gewin, voor den uitgever veelal tot materieele schade. Maar juist door dat veelal niet bereikte doel zijn nieuwe uitgaven winstgevend te doen zijn, zou zich onder den invloed van het hem overkomen huiselijk leed en de daarop gevolgde breuk met Huet, gaandeweg hoe langer hoe meer de overtuiging gaan vestigen, dat zijn maatschappelijke rol uitgespeeld was, dat een zich terugtrekken in een ambteloos leven de eenige nitweg was om als persoon niet geheel en al ten onder te gaan. I' IX. Tijdperk Tan aohteniit^ang. — De Schilderschool. — De onde tyd. — Natnurhistorische bibliotheek. — Tan Menrs, De Kenlsche kroniek. — Album der Natnnr. — Mannen yan beteekenis. — In memoriam. — Kamer- bibliotheek. — Anra. 1807-1874. De richting der prentwerken, waariii Kruseman zich me^r en meer zou gaan bewegen, kreeg een vastere uiting in De Schilderschool van Vosraaer. Tot het ondernemeu van deze editie zal hij, naar ik ver- moed, aangespoord zijn geworden door zijn stadgenoot Van der Willigen, ongeveer de eenige in die dagen, welke door stelselmatige archiefstudie en raadpleging van gelijktijdige bron- nen een vasten grondslag legde voor de uitwendige geschiedenis van onze oud-Nederlandsche beeldende kunst. Het voorbeeld door Thor^ (Burger) in 1858 tot 1861 gegeven met zijn Musees de la Hollands en zijn Le musee (TAnvers^ had na- volging gevonden bij Charles Blanc mttzYyaVhisfoire des peintres) in die uitgaaf trachtte Blanc een voorstelling te geven van het leven der bekendste schilders, toegelicht door een reeks afbeel- dingen in houtgravure naar hun werken. Die ondememing werd Kruseman ter navolging aanbevolen, en evenals bij Le tour du ^ k DE SCHILDERSCHOOL. 209 monde en Le magasin pitloresque wendde hij zich tot den uit- 1867. gever van het Fransche werk, Renouard te Parijs, tot het be- koraen van clich^'s dier prenten. Door de gansche nieuwe ge- gevens, die over onze Nederlandsche 8childers gevonden waren, 0. a. door Van der Willigen, die ze vooral geput had uit de Haarlemsche archieven en uit de Haarlemsche Couranty lag het uit den aard der zaak voor de hand^ dat een simpele vertaling van den Franschen tekst veelal niet gewenscht moest zijn. Yoor onze Nederlandsche schilders moest in verreweg de meeste gevallen een nieuw artikel geschreven worden. Het was voor den uitgever niet moeielijk den gewenschten persoon voor dien arbeid te vinden. Het beoogde werk toch moest niet worden een geleerd boek, wel een populair werk, dat het pu- bliek zou kunnen opheflFen tot een betere waardeering van de kunst der schilders. Van der Willigen had zijn archiefstudien gepubliceerd in het eenige orgaan hier te lande, dat destijds zich bemoeide met wetenschappelijke aesthetica, De Nederland- sche spectator; Vosmaer, de schrijver van het reeds in 1863 baanbrekende werk over Rembrandt, was daarom in tweeledig opzicht de aangewezen persoon de leiding van De Schilder- school op zich te nemen. Deze zou zelf de meeste biographieen schrijven, maaT omdat de hoeveelheid werk daaraan verbonden een geregelde verschijning der afleveringen in den weg zou staan, omringde hij zich van een staf medewerkers, nl. Ising, Van Westhreene, Gram en Van Vloten, om door hen ook verschil- lende schilders te doen beschrijven. Het was weer een breed opgevatt€ gedachte van Kruseman om onder den titel De Schilderschool. Qalerij van meesterstukken der kunst uit onder- seheidene landen, met levensscketsen der kunstenaars, uitgegeven onder redactie van Mr. C. Vosmaer, elke maand in een afle- vering van 16 bladzijden in groot quarto, een kort zaakrijk overzicht te geven van de eigenaardige beteekenis van den schilder. De achtereenvolgens verscheuen afleveringen behandelen Adriaan van Ostade door Vosmaer, Fetrus Pauhis Rubens door Ising, Andrea Mantegna door Vosmaer (?), Titiano Vecellio door Ising, Willem van de Velde door Vosmaer, Leonardo da Deel n. 14 210 DE SCHILDEBSCHOOL. 1867. Vinci door [Vosmaer], Alexandre Gabriel Decamps door Vos- maer(?), Claude Gellee, dit le Lorrain door (?), Ftuweelen Bretighel naar Charles Blanc [door Gram], Hoeren-Breughel en HeUche Breughel naar Alfred Michiels [door Gram], Diego Velazquez door Van Westhreene, Albrecht Diirer door Ising, Albert Cuyp door [Van Vloten], Rafael Sanzio door [Van Vloteu], GericauU door ? ? , Paolo Caliari Veronese door Vos- maer (?), Salvator Rosa door Vosmaer (?), Hafis Holbein door [Van Vloten] en Henricus GoUzius door Vosmaer. Een oogenblik scheen er een kleine moeielijkheid tusschen uitgever en redacteur te zullen ontstaan. Vosmaer had voor de bewerking van Cuyp de hulp ingeroepen van Van Vloten, die zulks had aangenomen. De verwijdering, die indertijd ge- rezen was tusschen Van Vloten en Kruseman, maakte echter, dat deze geen kopy van hem meer wilde drukken. Van Vloten te bedanken was Vosmaer onmogelijk; als modus vivendi ver- schenen daarom zijn bijdrageu anoniem. De eerste aflevering verscheen medio 1867; de twaalfde in November 1868. Met den gewijzigden titel De Schilderschool, Leve^isschetsen en kunstwerken van eenige ?neesters uil de Hoi- landsche en andere sckolen, uilgegeven onder redactie van Mr. C. Vosmaer, verscheen de eerste serie compleet. De uitgave werd verder gestaakt. Bij circulaire werd zulks den inteekenaars bericht. WelEdelGeb. Heer! 't Is mij een onaangename taak u beleefdelijk te moeten kennis geven, dat ik de uitgave der SCHILDERSCHOOL heb moeten staken. In weerwil van alle aangewende pogingen, zoowel wat zorgen betreft aan het werk zelve besteed, als wat middelen aangaat om belangstelling te wekken, is het mij niet mogen gelukken zooveel bijval te vinden, dat de kosten aan deze editie verbonden konden worden bestreden. Met een gevoel van teleurstelling zie ik mij alzoo ge- drongen eene onderneming die ik lief had te laten varen. Ik mag haar evenwel niet eindigen zonder u mijn dank DE SCHILDERSCHOOL. 211 toe te brengen voor uwe welwillende ondersteuning, door i867. mij des te hooger gewaardeerd naarmate zij bij het groote pnbUek te schaarscher gebleken is. Haarlmn^ A. C. Kruseman. 1 Februarij 1869. Het debiet toch was niet van dien aard^ dat de onderneming speculatief beloofde te zijn. „£en mooie en ernstige onderne- ming, schreef Kruseman in zijn aanteekeningen, met veel zorg begonnen en ter harte genomen. Maar slecht geslaagd. Het debiet mocht nog geen 400 exemplaren bereiken '. Als de ondememing met kracht van colportage ware doorgezet ^, had zij toch wellicht kunnen slagen, en dan zou ^t een praclitige zaak geweest zijn. Ik beschuldig mij van kleinmoedigheid." Dat zelfverwijt moet echter cum grano salts opgevat worden. Aan te weinig publiciteit aan de uitgaaf gegeven was het weinige succes niet te wijten; 6000 prospectussen, 750 ge'illu- streerde aanplakbiljetten '\ bij het compleet verschijnen dezer eerete verzameling nog een afzonderlijke model-aflevering om mede te werken, was toch mimschoots voldoende, waar alleen / 2108.65 aan cliche's betaald moest worden. De schuld lag voor een deel bij het publiek, dat nog uit den dommel ge- schud moest worden door De Stuers' Gids-artikelen in 1873: „0, ons pabliek is zoo bot! Ik heb geen lust om een woord tot het stomme publiek te zeggen dan Multatuli's woord : „Ik „veracht je!'^ *, was Vosraaer's uiting; maar voor een ander deel was het L'histoire des peintres zelve die het debiet in den weg stond. X^Aistoire des peintres was hier te lande betrekkelijk in veler * De oplaag was van blad 1 en 2 2500 ex., van blad 3 en vlg. 1000 ex. ' f 458.50 was er aan ten koste gelegd. ' Deze kostten alleen f 80 en waren evenals het werk zelve gedrnkt bg Van Asperen van der Velde op Fransch papier, door Roulhac te Pargs geleverd. * Brief van Vosmaer 9 Juli 1868. 14* 212 DE SCHILDBRSCHOOL. 1867. handen, veelal van hen, die in de termen zouden vallen een inteekening op de Nederlandsche editie te neraen. Hoewel de tekst in veel gevallen een geheel nieuwe bewerking was, een nieuw artikel bij de Fransche clich^'s, sloot Kniseman's uit- gaaf zich niettemin te nanw aan bij het Fransche voorbeeld om het denkbeeld weg te kunnen nemen, dat hier meer dan een vertaling gegeven werd; trouwens, schreef Van der AVilli- gen in De Nederlandsche spectator ', zulk een redactie als Kni- seman aan zijn ondememing had weten te verbinden, zou zich tot slaafsche navolging niet leenen. Het denkbeeld van uavol- ging had echter te diep wortel geschoten bij het publiek en alleen door een geschikten colporteur zou dat verholpen kunnen worden. J)e Schilderschool richtte zich tot een veel beperkter publiek dan De aard-e en haar xiolken en de Ke.nnu en kunst\ de bezwaren, welke zich bij deze twee tijdschriften allerminst deden gevoelen, deden zich maar al te zeer gelden bij een populair wetenschappelijk geillustreerd werk over schilders. De onderneming was dus in alle opzichten te vroeg onder- nomen. De Fransche editie, waarvan nog steeds afleveringen verschenen, aan den eenen kant was te bekend en het publiek zelve aan den anderen kant ging een werk over kunst schouder- ophalend uit den weg. Daarom ging Kruseman vier jaar later nog eens een poging wagen. Bij zijn eerste bestelling van clich^'s aan Renouard in Juni 1867 had hij er een 9-tal naar Beoibrandt opgegeven. Wei is waar had hij ze af en toe reeds in de Kemiis en kunst kun- nen gebruiken, in 1871 correspondeerde hij opnieuw met Vos- maer om met een aflevering over Rembrandt een tweede ver- zameling te beginneu. Hoewel Kruseman zich verzekerd had van de hulp van artisten als Rochussen en Scholten om met Vosmaer het redactie-werk te behartigen, zou de tweede afle- vering een studie over Yan Goyen, evenals die over Watteau, A. van Dyck, Raibolini, Gueniici, Frans Hals, Lucas van Leyden, Correggio, Ary Scheffer en Jan Steen, ongeschreven ' 1868 biz. 3. \ DE SCHILDERSCHOOL. 213 blijven; de Rembrandt-aflevering kostte f 631.50 en had nog 1868. veel minder succes dan de eerste serie, niettegenstaande het Nieuwsbliid ' reeds de aaudacht gevestigd had op de aanstaande voortzetting van deze „belangrijke uitgave". Zooals opgemerkt is, was De SchUderschool de eenige nieuwe ondememing, welke in het tweede halfjaar van 1867 het licht zag. Het jaar 1868 zou inderdaad een gewone voortzetting wezen van de nieuw ingeslagen richting, naast het gaande houden van wat uit de fonds veiling van 1867 overgeble- ven was. Tot die laatste rubriek behooren in de eerste plaats nfeuwe titel-uitgaven in afleveringen van Hofdijk^s KhosUr-orden^ Brehm's Leven der vogels en den Familie-Bijbel (4 oude afleve- ringen thans als e^ne behandeld) en 00k indirect de nieuwe titel-uitgaaf van de Natuurlijkfi historie, die Punke op eigen naam, maar voor Kruseman's rekening sinds November 1867 gaf. Daamaast komt in de tweede plaats in aanmerking de voortgang van Be voomaamsie godsdiensfen. Van het Katho- licisme door Pierson verschenen de eerste tot zevende afle- veringen van het tweede deel; in Maart zond Kuenen kopy^ van de inleiding en Hoofdstuk I van De godsdiemt van Israel tot het jaar 70 der Chrlstelijke jaartell'mg ; twee maanden later verscheen de eerste aflevering van De godsdienst van Israel tot den ondergang van den Joodschen Staat ^; voor het einde van het jaar was het eerste deel (18 en 504 biz.) afge- drukt, ruim een maand nadat 00k De godsdienst der oude Noormannmi door Mejboora met de 12® aflevering complect * 8 October 1872. ' Brief van Kuenen 24 Maart 1868. „De opvatting, in mgn boek voorgedragen, wordt in Duitsehland door verreweg de meesten afgekeard, evenwel niet — naar het my voorkomt — omdat zg door hen behoorlijk getoetst en onvoldoende be- vonden is, maar omdat zg strijdt met de thans meest gangbare beschon- wingen." (Brief van Knenen 9 Februari 1872). 214 MEYBOOM. DE GODSDIBNST DER OUDE NOOKMANNEN. 1868. gekomen was. ,,Niemand schier in ons land weet van dit onderwerp iets, schreef Meyboom '; boeken in onze taal zijn er niet over. Mijn boek is een baanbreker. Wie pretendeert tot de classiek geleerden te behooren, is krachtens dien titel niet gehouden de godsdieiist der Noren te kennen. Onze dames zijn bang voor vreemde namen. Dat is, geloof ik, de reden, waarom velen die graag over Zoroaster willen kunnen mee- praten, zich aan de Noormannen niet laten gelegen liggen. Toch, hoop en geloof ik, zal die krankheid met den tijd ge- nezen, als men maar eerst leert weten, dat de oude Noren onze patriarchen zijn, en dat hunne godsdienstige ideeen en vormen in schoonheid en diepte voor die van Hellas en Italie niet behoeven achter te staan. „Mijn ideaal is geweest, een boek te geven, dat voor dit onderwerp een eerste maar ook een classiek kan zijn. Een. . . (?) voor den vorm ben ik niet; maar ik heb gewild voUedige en grondige behandeling. Dat gaf aan 't boek dien omvang. En ik ken geen middelweg tusschen schoolboek en een zoo als dit — tenzij eerst het onderwerp zoo algemeen bekend is ge- worden, dat men de stof als bekend mag vooronderstellen, en als artist alleen het bekende nog behoeft te modelleeren.'' Meyboom voerde dat aan tot zijn verdediging op een bericht van Kruseman, dat het debiet veel te wenschen overliet. Eenige maanden later kwam hij daarop nader terug ^. ,,Kuenen's werk interesseert mij in de lioogste mate. Het belooft te zuUeu worden eene eerste waarlijk bruikbare geschiedenis der Israeli- tische godsdienst, Het is daarin gelijk aan 't mijne, dat op ^t gebied van onze literatuur ook een eerste is, uit de bronnen voUedig bewerkt, maar heeft de sympathie van het publiek voor het onderwerp boven mijn boek ver vooruit.^' De cijfers van de geplaatste exemplaren van Israel en van de Noormannen wijzen voldoende uit, hoe veel meer waardee- ring Kuenen's arbeid boven dien van Meyboom bij het publiek Brief van Meyboom 19 Februari 1868. Brief van Meyboom 20 Jnli 1868. POTOIETER^ POEZY. 215 Yond. De eerste bijkans de helft duurder dan de laatste \ 1868. waren de geplaatste getallen tot 31 December 1877 lespectie- velijk 971 en 580 exemplaren. De arbeid zeWe was aan Mejboom aitermate beyallen; hij wilde zich dadelijk aan de bewerking begeven van den Godsdienst van Jezus, yan den Godsdienst der AeidenscAe So- meinen en van den Godsdienst der wilde en halfmlde volken van dezen tijdj nl. Boodhuiden en Finlandeis: ^^6aat het zoo ▼oort^ dan is er mogelijkheid^ dat iemand binnen 25 jaar een Historie der godsdiensien schrijve" ^. In de deide plaats bestond de voortzetting van vroeger op- gevatte serien in het verschijnen in November van het eerste deel van Potgieter's Foeztfy in de vierde plaats in Het moat- schappelijk leven anzer voder e7i in de zeveutiende eeuw, door Schotel^ zooals bij vroeger prospectus reeds was aangekondigd^ het onmiddellijk vervolg op zijn Otid'Hullandsch huisgezin en dat ruim een vierde minder debiet had ' dan zijn voorganger, en in de vijfde plaats kan als voortzetting van een vroeger uitgegeven werk opgevat worden Constantijn de Groote en zijne voorgangerSj door J. W. G. van Oordt. Het schrijven van zijn Overzigt der algemeeue geschiedenis had aan Yan Oordt reeds in Augustus 1865 den lust gegeven zijn krachten te beproeven aan de behandeling van Constantijn den Groote. „Voor mijn eigen studie en opleiding, schreef hij den 30 Augustus 1865, schijnt mij niets geschikter dan mij aan een nader onderzoek naar de tijden van Constantijn den Groote te wijden. Daarin geloof ik het regie gezigtspunt te znllen vinden, vanwaar ik op het voor mij belangrijkste feit der geschiedenis, het enten van het nGerwunenihuyri'' op de Bomeinsche, van het Christendom op de heidensche wereld, een blik zal kunnen werpen." Anderhalf jaar later kwam hij * /'ll en flXb part. ' Brief van Meyboom 20 Juli 1868. ' 626 exemplaren tegen 863 exemplaren van het Huisgezin tot den 31 December 1877. 216 VAN OORDT, CONSTANTIJN DE GROOTE. 1868. daar opnieuw op terug: het zou hem vooral te doen zijn aan te toonen met het oog op eventueele bevordering, dat hij naast schoolboeken ook la grande kiHoire aandorst *. Thans volgde spoedig toezending der eerste kopy. In het begin van het vol- gende jaar was het eerste deel (25 vel) afgedrukt en in het Nieuwsblad voor den Boekhand^l van den 20 Februari 1868 verscheen onder het hoofd Nieuwste uitgaven ifi Nederland, Van Oordt's Condaniijn de Groote en zijne voorgangers. Eene sUidie over den Ronieinschen keizeriijd, Y.erste deel. Tot A7itonius Pius. „Het zal mij benieuwen, schreef Van Oordt ^, of ik een eenigszins redelijke ontvangst zal hebben, maar in alien geval zal ik alle zeilen bijzetten om althans hier en daar een recensie te krijgen. Wie over vaderlandsche geschiedenis schrijft, kan op zoo iets gewoonlijk beter rekenen, dan wie zaken van den ouden tijd behandelt en ik zie dan ook, dat Jorissen terstond door Fmin in De Gids gekritiseerd is, in beleefde termen, maar vrij raak. Ik moet trouwens zeggen dat ik, toen ik Jorissen^s boek zelf in handen kreeg, den aanleg van den schrijver voor zijn vak er juist niet te hooger om ben gaan schatten, want welk een hatelijk en .... (?) beoordecling zijner personen! ledereen zal het trouwens hierin niet met mij eens zijn. Motley's eerste werk kan ik ook niet best velen om dien Amerikaanschen haat tegen alle koningen en vorsten, die er in doorstraalt; en daar is men toch in het algemeen nog al zeer mee ingenomen.^' Door het geven van nog al wat preseut-exemplaren voorkwam Van Oordt, dat zijn werk dood gezwegen werd, hetgeen hem zoo danig gehinderd had bij zijn De godsdie^ist der Grieken. Ongelukkig liepen zijn beoordeelaurs geen van alle hoog met zijn arbeid; Keerom ^ besprak het werk in De Nederlandsche spectator *, de Gids-redactie zoiul het geschrift ter beoordecling eerst aan Karsten, daarna aan Naber, die zijn oordeel afdrukte * Brief van Van Oordt 26 Maart 1867. ' 28 Januari 1868. ' Pseudoniem van Doorenbos. " 1868 biz. 110. VAN OORDT, CONST ANTIJN DE GROOTE. 217 in De Gids *, de redactie van Be Tijdspiegel droeg de bespre- 1868. king er van op aan Jorissen, die zich echter van de uiting van een oordeel onthield. 