Bijdragen tot de taal-, land- en volkenkunde
In April en Mei van het volgende jaar (1521) vertrokken 17 schepen uit. Kotsjin naar Oost Azié met verschillende be- stemming. Zij waren voor een deel slecht bemand, want het kostte moeite, vooral voor de Molukken, de noodige manschap- pen te vinden. ' Het meerendeel zou zich eerst naar Pasei be- geven, om Jorge d’Albuquerque, die voor de tweede maal het het bevel te Malaka ging aanvaarden, te steunen in eene onder- neming, die niet voor het doorzicht pleit van Diogo Lopez de Sequeira, den gouverneur van Indié. Affonso d’ Albuquerque had, zooals wij vroeger zagen, op zijne reis naar Malaka een jonk veroverd waarop zich zekere Djeinal bevond, de recht- matige bezitter van Pasei, die door zijn oom, den radja van het naburige Aru, verdreven, op weg was om hulp te zoeken hetzij bij den sultan van Malaka, hetzij bij een der vorsten van Java. Albuquerque had Djeinal beloofd om hem in zijne waardigheid te herstellen, maar de omstandigheden hadden hem dit belet. Toen had Djeinal zich naar Mahmud begeven, was met eene dochter van hem gehuwd en nu twee of dre jaren geleden door zijn toedoen op den troon van Pasei hersteld. De Maulana, het hoofd der geestelijkheid, had echter den twaalf- jarigen zoon van den vorigen sultan, in wiens naam hij zelf regeerde, gered, en was met hem naar Indié gevilucht om de hulp van den Portugeeschen gouverneur in te roepen. Djeinal had intusschen de Portugeezen te vriend gehouden, de schepen die kwamen om peper te laden niets in den weg gelegd, en zelfs het verbond met Portugal hernieawd. Er hadden evenwel om dezen tijd, ten gevolge der aanmatigingen van de Portugeesche kapiteins te Pasei vechtpartijen plaats, ee ee ' Zie Castanheda, V, 233. Vgl. Lembranga das cousas da India p. 40. Volgens Correa zou de gouverneur Diogo Lopez de Seqneira de schepen, die naar de Molukken bestemd waren, daarom slecht hebben uitgerust. omdat de bevelhebber, Jorge de Brito, op last van den Koning xijne instructie geheim hield. Daarin zou hem bevolen zijn om alle Spanjaarden die hij in de Molukken vond van kant te maken en hunne schepen te Vverbianden. Dit alles komt tng wat apocrief voor. 367 waarbij eenige manschappen het leven verloren. ! Toen dit den gouverneur van Indié ter ooren kwam, besloot hij zonder verder onderzoek den wensch van den Maulana te vervullen en Djeinal te doen vervangen door den knaap, wien men geheel in zijn macht meende te hebben. Jorge d’Albuquerque nam die taak misschien te gewilliger op zich, omdat hij den vroegeren sultan van Pasei in 1514 tegen zijne vijanden had bijgestaan. 2 Met zijn eskader voor Pasei gekomen, vernam Albuquerque dat ook de vorst van Aru met zijne troepen tegen Djeinal was uitgetrokken. Hij lief, toen hij vernam wat Albuquerque voor- had, hem zijne diensten aanbieden. Djeinal, die in den dienst van Mahmud .de krijgskunst geleerd had en een dapper man schijnt geweest te zijn, poogde de Portugeezen eerst te over- tuigen dat hij nooit vijandelijke bedoelingen tegen hen gekoesterd had, maar toen hem bleek dat het hun doel was om hem te verjagen, besloot hij hen te trotseeren. Daar hij de inwoners van Pasei niet recht vertrouwde, had hij een versterkt kamp opgericht en wachtte hier de Portugeezen af. Met driehonderd manschappen greep Albuquerque zijne verschansingen aan. Zij hadden die spoedig beklommen, maar binnen het legerkamp haddeu zij een hardnekkigen strijd te voeren , want de Maleiers verdedigden zich dapper en eerst toen Djeinal gedood was, gelukte het hun, niet zonder het verlies van vele manschappen, de vijanden uit het kamp te drijven, dat zij hierop door de troepen van den Radja van Aru tijdelijk lieten bezetten. Jorge d’Albuquerque deed thans den jongen vorst als sultan uitroepen, en liet een aanvang maken met het bouwen van een fort aan den mond van het riviertje, waaraan Pasei gelegen was. 3 Het noodige geschut was daarvoor medegebracht, en de Maulana nam namens den sultan de verplichting op zich om de bezetting te onderhouden en te bezoldigen. Ook werd met hem een handelstraktaat gesloten, waarbij hij zich verbond de bahar peper voor twee dukaten (f7 & 8.—) te leveren. Met achterlating van honderd man onder Antonio de Miranda d’ Azevedo vertrok Albuquerque hierop oaar Malaka. ' Dit schijnt niet aan Djeinal te moeten geweten worden. Vgl. Barros, Dec. III, parte 1, pag. 298—304 met 512 —18. J 3 Zie hiervodr bl. 347. 3 Correa (II, 614—13), die in ’t geheel niet van Djeinal spreekt, laat Albuquerque een verdrag sluiten met den regeerenden sultan, waarbij hem 't bouwen eener vesting wordt toegestaan. 368 Volgens sommige schrijvers zou nog véér zijn vertrek het eskader, dat naar de Molukken bestemd was, te Pasei zijn aan- gekomen. Zien wij wat hiermede intusschen was voorgevallen. Kort na Albuquergue was Jorge de Brito met zeven schepen van Indié onder zeil gegaan. Zijn broeder Antonio zou hem volgen met een achtste schip, waarvan de uitrusting nog niet voltooid was. Jorge’s wedervaren wordt verschillend verhaald. De meesten laten hem rechtstreeks naar Atjeh gaan om verantwoording te vragen van de goederen die men hier wt Portugeesche schepen had buit gemaakt. Correa laat De Brito eerst Pedir aandoen, waar hij verneemt dat men te Pasei zijne hulp noodig heeft. Hii helpt daar de Maleiers bevechten, en als de sultan van Pedir tijding ontfangt van de overwinning der Portugeezen, laat hij De Brito uitnoodigen om hem tegen de Atjehers die hem afbreuk doen, te ondersteunen. De beide De Brito’s, want ook Antonio zou toen reeds ziju aangekomen, verklaren zich daartoe bereid, varen, door de Pedireezen in lantsjaren ondersteund, de rivier van Atjeh op, verwoesten daar ween groote stad, die dapper verdedigd wordt, en behalen grooten buit. Maar nu willen zij ook het paleis van den sultan plunderen, dat op eenigen afstand van de stad gelegen is aan den voet van het gebergte. De Pedireezen trachten hen hiervan af te brengen om de slechte wegen en moerassen en de struikgewassen, waaracliter de vijand zich kan verbergen, maar zij zetten hun plan door en moeten hunne begeerlijkheid met eeue zware nederlaag boeten. ! Het verhaal van Correa heeft dit voor, dat hij de reden van het bezoek aan Atjeh beter verklaart dan de overigen; ook is het zeker dat de Atjehers, een strijdzuchtig en dapper volk 2, zich in dezen tijd tegen hunne naburen begonnen te laten gelden *; aan den anderen kant is het niet waarschijnlijk dat De Brito, die in last had zich naar de Molukken te begeven, zich eerst te Pasei opge- houden en toen nog weer naar Atjeh begeven zou hebben; ook klinkt de wgroote stadv, waar men zooveel buit zou behaald hebben, wat apocrief. Barros weet van de hulp der Pedireezen niets, maar verhaalt het volgende. Kort te voren had zekere Joao de Borba op 1 Correa, Il, 643— 47, 2 Castanheda, V, 256. 3 Zie hierna ons Zesde Hoofdstuk, 369 eene handelsreis van de Arabische kust naar Sumatra schip- breuk geleden en zich met eenigen der zijnen in een bovt gered en Atjeh bereikt. Daar hij Arabisch en Maleisch verstond en de gebruiken van het land kende, was hij hier welwillend ontfangen. Toen nu De Brito wet zijn eskader voor Atjeh kwam en de sultan hem een boot met ververschingen toezond, voer De Borba mede, en in plaats dat de gunst aan hem be- wezen en de blijkbaar goede gezindheid van den sultan aan- leiding gaven om het vroeger geleden onrecht — de plunde- ringen, waaraan zich de Atjehers op Portugeesche schepen die hier verzeild waren hadden schuldig gemaakt — te ver- geten en vriendschapsbetrekkingen met hen aan te knoopen, wekten de verhalen van De Borba, o. a. van eene moskee - waarin de sultan veel goud. bewaarde, de begeerlijkheid van De Brito en zijne kapiteins dermate op, dat hij de uitlevering eischte van de goederen en de stukken geschut die de Atjehers geroofd hadden. De sultan zou geantwoord hebben, dat z1j die zoeken moesten op den bodem der zee, en dat hij door zijne behandeling van De Borba en de zijnen genoeg getoond had dat hij de Portugeezen niet ongenegen was, ! Volgens Castanheda, die van De Borba niet spreekt, zou hij den eisch van De Brito onbeantwoord hebben gelaten. Ter kwader ure besloot nu De Brito, hoewel hij slechts eeu paar honderd man onder zijne bevelen had, om de hoofdplaats aan te tasten. Hij verdeelde zijne manschappen op de booten en een fust dat tot zijn eskader behoorde, maar daar dit vaartuig zwaar geladen en de wind tegen was, kon het zoo spoedig niet vooruitkomen als de booten, die dus vroeger het strand bereikten. Niet ver van daar hadden de Atjehers op een heuvel eene ver- schansing opgericht, waaruit zij de Portugeezen beschoten , zoodat dezen ongeduldig werden en, zonder de aankomst van de fust af te wachten, op de Atjehers indrongen en hen uit de ver- schansing verdreven. Maar hiermede niet tevreden, lieten zij zjch tegen den zin van hun aanvoerder, die hen te vergeefs zocht terug te houden, door dé uittartingen der vijanden verleiden om hen verder te vervolgen. Zoo bereikten zij de hoofdplaats, maar nu drongen de Atjehers tusschen de woningen van alle kanten op hen in, versloegen de meesten die zich zoover ge- waagd hadden en daaronder den hevelhebber Jorge de Brito, ' Barros, Dee. IfI, parte 1, p. 536 vv. Vgl. Castanheda, VI, 255 wv. * 4e Volgr. I. 25 378 an Te TM SEUSCeN. Oe SI ie Ieee WES ACIneeaiewe, TO. LL ewen. We let 7 aac =. iene denen moe mnvier. 2 ff Wermeis fer Apes Of I Of MEEwaes VEE. am met om wern vt veer Ce inc It door & “Mlecte TAL te TEETWESr 9 weer et Ermen sereden. Wet oem te SG Waren ser TEC RE MM (et ee Seo Ses TSEMDE SLIDE SUEIS Taar Paes. waar Tene depen same SOX a Pek Go iat acowsr - + Outer tt Sagtemen as TONES TEM Te seme ENE De Tesco. waareG 1G . as Sem IL swereen . 6 ol gta venemt werk He deed Tr Peet snr, Weir > & 2ewiese awe 21 Jee oon wee maar Masaca cet 2 DOES coer stem wor fe wert meat Ce Moasier we rior Jorge OAlSogmergos rom feos a bem wer Pavet vervotio GIR We WLREALIE TED se Grea sete. & oer cafe moesen linemen. Fei ies inf jest ruener pang pewees Was. WARS Wels Swan fem cresmiomc cc Sa tem, oa Meak Ach roecie. met et bv GAEETet Of ovo. wanrem WPaeet tar. afmkies at sarii cen oonwer wer net feet a ver hinder, Hy wert acne: axe st geeemenice Pestageem ANY Wart SEITE Sr tt LIF Ske C2 ae serek mocst laten oem ogeh maar net tommeess tarnetok > Toe et fart Wo veniedighares Restarc Was TerIkier 2ck St GeREce schepee wat het estar naar Ms es her Sad ghacs Jon ca facperrp: Ist Sacrur wan Garess le Sa overgeromen oe On nd met at scree mca de ner my beeen owas. Sen toamere map: gem Aremczn trp se sake wy Malaeed oun ogo ations og Bovumme wt destoken Whee Radon actier wacr gence. El mer Dear aaarect roo avimabheiph oveet roc Eoune: vetiron as mt Pasob. Mes Y Valgees coeawa Sad ank Aritoog iim Sar of oDéampeming tegen NUeh dasowtovace was Saactqg reser ceemnt fewirber ex beef eemipen tyl dy Wats oom way gone @anoe: te benecen. @ Abiwe Baus U5 4. 3 Se8 Rl. Valpeans Socmes. 2. S65 o7_; wergelgk Wiakdy NO coe ge sultan var “ese ma dovoe PF Atbeqnergee’s vetbiy oe int aes TPS Ter Tad. Bh. I Weds BASE eem regest, tier Rare Mavgavades? Mena Acl paem:. pe bewcné vaerde. Deze wil van ate NAN AS aw ee hee omore werger eatmire racktes heen De bavythebhe: oo Aeaayse a No candga eragect. oe: ir Enz? bet to8 wyemidelgk- eile, WAM Se vreanes tecued crnoswerker situacgem De Porte- BrVn ny Vyesisqnusr er AWA TD eT TOL PoeTeL Se stat. ie Tarest dort ot Taleewtiataier aa hart moet ger oper suker .: d¢ sted terug. a 871 kon haar te water alleen bereiken langs een kanaal dat door — paalwerk en staketsels voor grootere vaartuigen ontoegankelijk was gemaakt en over land moest men een moeras doorwaden , eer men de versterkingswerken kon aantasten. Het was in Octoher 152] dat Albuquerque zich met de vloot. naar Bintang begaf. De Brito nam met zijde schepen aan de expeditie deel. In alles had men over 600 man te beschikken. Weldra bleek het, dat alle pogingen om het paalwerk wit de rivier weg te ruimen vergeefs waren. Nu werd er besloten om te landen, maar toen de troepen het moeras hadden doorwaad en afgemat voor de ‘verschansingen aankwamen, werden zij door het vijandelijk geschut zoo warm ontfangen dat al aanstonds velen het leven verloren of buiten gevecht werden gesteld. Ook bespeurde men dat zonder ladders het bolwerk niet te beklimmen was, en daarvan had Albuquerque verzuimd zich te voorzien. Te vergeefs poogden zij er tegen op te klauteren; de verde- digers sloegen hen zoo dapper af dat men weldra moest be- sluiten tot den aftocht. De moedige vlootvoogd van Mahmud volgde hem met twintig lantsjaren en voltooide de nederlaag door zich van een Portugeesche brigantijn mester te maken. Antonio de Brito ging met zijn eskader van Bintang recht- streeks naar de Molukken. In het vorige hoofstuk hebben wij hem reeds daarheen begeleid en gezien hoe hij op Tidore de Span- jaarden aantrof. Hoe waren die daar gekomen en met welk recht konden zij zich daar vestigen, terwijl toch de alleenheer- schappij in de Indische wateren door pauselijke bullen aan de Portugeezen gewaarborgd was? Ik wil in het volgende hoofd- stuk die vraag beantwoorden. | VIJFDE HOOFDSTUK. Fernao de Magalhaes. Zijne vroegere lotgevallen. Hij treedt in dienst van Spanje, waar de regeering een eskader voor hem uitrust, Zijn tocht bezuiden Amerika om naar de Molukken. Wedervaren op de Philippijnsche eilanden. Zijn dood. De twee overgebleven schepen varen Jangs Mindanao en Borneo naar de Molukken. Ontfangst te Tidore. De Victoria onder Juan Sebastian d’Elcano keert naar Spanje terug. Wedervaren van de Trinidad. Na Cristéforo Colombo’s terugkeer van zijne eerste ontdek- kingsreis had de Spaansche Regeering, even als vroeger de Portugeesche, zorg gedragen om haar recht op de nieuw ont- dekte gewesten door den Pauselijken Stoel te laten waarborgen. De Paus had hierop een bul uitgevaardigd, waarin eene grens- lin getrokken werd van de eene pool naar de andere en be- paald dat alle nieuw ontdekte landeu ten W. van die grenslijn aan Spanje, ten O. aan Portugal zonden behooren. Bij nadere overeenkomst tusschen de beide belanghebbende mogendheden (7 Juni 1494) werd die grenslijn bepaald op 370 mijlen af- stands westelijk van de Kaapverdische eilanden. Zulk eene bepaling zou in onzen tijd alle verder verschil voorkomen hebben, maar destijds kende men nog zoo weinig den juisten omvang der aarde, dat Colombo ten grave kon dalen in het geloof dat de landen, die hij ontdekt had, onmiddellijk aan China en Indié grensden. Zoolang de Spanjaarden hunne ontdekkingen in den Stillen Oceaan niet verder uitstrekten dan de westkust van Amerika, was er natuurlijk geen sprake- van eene botsing, want een afstand van 100 breedtegraden scheidde hen van het ooste- lijkste punt, waartoe de Portugeezen hun handel uitstrekten. Men had reeds meermalen aan de oostkust van het nieuwe werelddeel een zeestraat gezocht leidende naar den grooten Oceaan die het ten westen bespoelde, maar tot nu toe te vergeels. De eer dier ontdekking was weggelegd voor den Portugees Fernao de Magalhaes. 878 Magalhaes , te Oporto geboren, was door een bloedverwant, Goncalo d’Oliveira, in de zeevaartkunde en cosmographie inge- wijd en ging onder diens geleide naar Indié!. Hier nam hij onder Almeida en Albuquerque deel aan verschillende krijgs- bedrijven. Wij hebben gezien dat hij in 1509 den eersten ontdekkingstocht naar Malaka bijwoonde. In 1511 was hij even als zijn vriend Francisco Serrao bij de verovering dier stad door Albuquerque tegenwoordig. Serrao werd, zooals_ wij weten, tot kapitein aangesteld op een der schepen die ter ont- dekking der Molukken werden uitgezonden, en ook Gongalo d’Oliveira, Magalhaes’ leermeester, nam als opperstaurman deel ann die expeditie. Dat Magalhaes hen gaarne vergezeld had is zeer waarschijnlijk, maar even waarschijnlijk is het dat hij niet in de gunst van Albuquerque deelde, wien hij wel eens door een afkeurend advies in zijne maatregelen had gedwarsboomd. Door het beleid, bij menige gelegenheid foor hem betoond, zou hij anders die gunst ten volle verdiend hebben. Wij mogen het dus wel aan teleurstelling toeschrijven dat hij in 1512 de terugreis naar Portugal ondernam. Hij ontfing hier eene aan- stelling bij het leger in Noord-Afrika, deed daar in een ge- vecht een zware wond op die hem kreupel maakte, en verzocht, te Jissabon teruggekeerd, op grond van de diensten door hem bewezen, aan den Koning, tot wiens hofhouding (criacao) hij behoorde, eene kleine verhooging van zijn inkomen. Men stelde daarop te meer prijs, daar de rang die men bekleedde hier- van afhing en de betrekkingen aan het Hof erfelijk waren. Maar Koning Manuel was Magalhaes niet genegen. Hij had eens de discipline overtreden door zonder verlof van Azamor naar JLissabon over te komen, daar men hem beschuldigd had van met den vijand geheuld te hebben — eene beschuldiging waarvan hij rechterlijk werd vrijgesproken — en ’t is mogelijk dat dit voorval den Koning tegen hem had ingenomen en dat hij hem om die reden de gevraagde verhooging weigerde; maar de reden kan wel dieper gelegen hebben. Magalhaes onderhield briefwisseling met Francisco Serrao die zich in de Molukken bevond 2. Serrao had zonder twijfel van de Maleiers die den Archipel bevoeren eenige kennis opgedaan van de groote ' Zie de voorrede van het Ptg. verhaal der reis van Magalhaes in HS. op de Akad. Bibliotheek te Leiden. Dit verhaal is overigens onbelangrijk, 2 Zie hiervoor bl. 361, 374 eilanden, die aan de Portugeezen nog zoo goed als onbekend waren, en Magalhaes ging over zijne berichten met stuarlieden te rade en stelde zich op de hoogte van alles wat de zeevaart betrof; daarbij was het zeer natuurlijk dat bij hem twijéel oprees of die eilanden en ook de Molukken wel binnen de grenslijn lagen van de ontdekkingen die aan Portugal waren voorbehouden, want men meende nog, zooals uit de onde kaarten blijkft, dat Azié zich veel verder uitstrekte, en de afstand van die oostelijkste eilanden tot aan het vasteland van Ametika betrekkelijk gering was. Zoo zal langzamerhand het plan bij hem zijn opgekomen om in westelijke richting, om Amerika heen, die eilanden op te zoeken, een plan dat de Portugeesche regeering niet ten uitvoer zon kunnen _brengen zonder met Spanje in moeielijkheden te geraken. Misschien was hiervan iets aan den Koning, die op zijn ouden dag ongaarne naar nieuwe plaifhen luisterde, ter oore gekomen —— want Magalhaes maakte van zijue correspondentie van Serrao geen geheim; — hoe dit zij, Manuel bleef hem zijne gunst weigeren en zoo kwam het dat hij, geen kans ziende om zijne plannen in Portugal ingang te doen vinden, met zekeren Ruy Falero, een sterrekundige en cosmograaf die te vergeefs getracht had im dienst gesteld te worden, in 1517 Portugal verliet en zich naar Sevilla begaf, waar verscheidene Portugeezen zich gevestigd hadden en een hunner, Diogo Barbosa, die evenals Magalhaes in Indié geweest was, de betrekking bekleedde van gouverneur (aleaide mdr). Diogo Barbosa was de oom van Duarte, wien ik reeds bij den lezer heb ingeleid!. Ook de laatste kwam in dezen tijd te Sevilla, sloot zich aan bij Magalhaes en steunde hem in zijne plannen. De Barbosa’s stelden zelfs zooveel ver- trouwen in hem dat Diogo hem zijne dochter ten huwelijk gaf. Hier kwam bij Magalhaes het plan tot rijpheid om ten zuiden van het Amerikaansche vasteland den doortocht te zoeken naar den Indischen archipel. Gelukkig wist hij miet dat hij van dien doortocht af nog den halven aardbol te doorkruisen zou hebben, eer hij zich aan het doel zijner reis bevond, want, zooals ik reeds deed opmerken, men stelde zich dien afstand oneindig korter voor. In ’t begin van 1518 begaf hij zich naar Valladolid, waar het Spaansche Hof zich destijds ophield. Daar vond hij een open oor bij den minister van kolonién; Juan ' Zie hiervoor bl. 322, 375 Rodrigos de Fonseca, bisschop van Burgos, en door zijne be- middeling bij den koning van Spanje, Karel V, die weldra keizer zou worden, en sloot reeds den 22 Mei eene overeen- komst met de Regeering waarbij zij zich verbond om voor de Requestranten , op voor hen eervolle en voordeelige voorwaarden , een eskader van vijf schepen uit te rusten ter onidekking van den onbekenden waterweg naar de Zuidzee en de daarin gelegen landen, mits deze binnen de grens vielen van net Spaansche halfrond. | Toen de Koning van Portugal hiervan tijding kreeg, trachtte hij door zijn gezant de uitvoering van het plan te beletten ; het werd hierdoor slechts eenigszins vertraagd. Ook de beambten te Sevilla toonden den Portugees hun onwil bij de uitrusting der vloot, en men noodzaakte hem van de enkele Portugeesche zeelieden , die hij reeds geworven had, een deel te ontslaan. De agent van Koning Manuel te Sevilla schijnt‘aan die tegenwer- king niet vreemd geweest te zijn en deed ook vergeefsche pogingen om Magalhaes van zijn voornemen af te brengen. Ruy Falero, wiens geestvermogens in den laatsten tijd door ziekte verzwakt waren, onttrok zich op het laatste oogenblik aan de onderneming. Duarte Barbosa had er zich bij aange- sloten; ook Antonio Pigafetta, een edelman van Vicenza, aan wien wij een uitvoerig reisverhaal te danken hebben !. Het eskader, dat eindelijk den 20 September 1519 San Lucar de Barrameda verliet, bestond volgens den Portugeescheu agent uit oude opgelapte schepen; — vik verzeker Uwe Hoog- heid~, schreef hij aan den Koning, » dat ik er niet gaarne in naar de Canarische eilanden zou zeilen.» Magalhaes had meer vertrouwen. Het ligt buiten ons kader om hem op reis te ver- gezellen; ook is het genoeg bekend hoe hij met die gebrek- kige schepen wonderen verrichtte. Wie de verhalen van zijn tocht met aandacht leest en ziet wat deze man, in weerwil van den hardnekkigen tegenstand zijner onderhoorigen en van de groote gevaren m een onbekend en afschrikwekkend vaarwater 1 Zie over het voorgaande: Affonso d’Albuquerque in het Oosten, in de Gids 1876, III, bl. 404, en hiervoor bl. 332, 334; de documenten medegedeeld door Navarrete, Coleccion de los viages etc. Vol. IV; Lord Stanley’s inleiding voor zijne vertaling van Pigafetta (Hakluyt-Society 4874); Oviedo, Il, 8 vv.; Barros, III, 1. p. 622—634, Goes p. 5146—18; Bart. de las Casas, Historia de las Indias, dada a luz por el marqués de Ja Fuensanta del Valle y D. J. S. Rayon (Madrid 1876) IV, 376, V, 150, 376 (die lang gezochte zeestraat waar hij vijf weken ronddoolde voor men cen uitweg vond), alleen door eigen geestkracht en vastberadenheid tot stand heeft gebracht, zal geen steen op hem werpen, omdat hij de hulp van een br-edervolk mmriep, toen zijn eigen landgenooten weigerden om hem te ohdersteunen in het grootsche plan dat hij ten uitvoer wilde brengen. Veertien maanden na zijn afvaart, den 27 November 1520, was het einde van de ~Straat van Magallaany bereikt en lag de Oceaan voor hem. Van de vijf schepen was er een gestrand en een ander naar Spanje teruggekeerd. Met de dre overigen voer hij steeds westelijk, tusschen de talrijke eilandgroepen van Australié door, waarvan hij slechts een enkele in *t gezicht kreeg. Kerst den 6 Maart 1521 bereikten zij de Marianen- groep (zooals deze later genoemd werd) en den 16den het eerste eiland van den grooten Archipel, die eerst den naam zon dragen van San [Lazaro en: later dien van Philippijnen. Het was een eilandje bezuiden Samar, Puluan geheeten, waar men de bewoners, Bisayas, als een vreedzaam en vriendelijk volk leerde kennen, die de vreemdelingen gaarne van mondkost voorzagen. Van daar de zeestraat van Surigao tusschen Leyte en Mindanao doorvarende kwam men bij het eilandje Lima- sagua in aanraking met een radja van Mindanao’s noordkust, die de schepen naar Cebu geleidde, een handelshaven aan de oostzijde van het eiland dat daarvan zijn naam ontfing. Hier vouden de Spanjaarden Mohammedaansche kooplieden die met de Portugeezen zeer wel bekend waren. De radja van Cebu was zeer met de vreemdelingen ingenomen en liet zich met al zijne onderdanen doopen. Mayalhaes eischte nu van de hoofden der Bisayas die in den omtrek woonden, dat zij den gedoopten vorst, als vertegenwoordiger van den Koning van Spanje, voor hun opperhoofd zouden erkennen, eene erkenning die het op- brengen van schatting insloot, en toen een der hoofden op het tegenoverliggende eiland Matan dit weigerde, stak hij daar eenige dorpen in brand en begaf zich met een deel der zijnen naar de woonplaats van den radja. Zijn geringe dunk van de strijdkracht der inboorlingen zou hem hier noodlottig zijn. De radja van Matan, die dien van Cebu vroeger zelf de wet voor- scnreef, liet zich door het kleine aantal gewapenden geen schrik aanjagen, maar stond hun aanval moedig door, en het duurde met lang of de aanvallers moesten, toen zi] hun kruid ver- schoten hadden, voor de overmacht afdcinzen eu zochten hunne 377 booten weder te bereiken. Onwillig keerde ook Magalhaes terug, maar het was te laat: de vijand haalde hem in en bracht hem en zeven der zijuen om het leven (27 April 1521). De groote ontdekker had een beter lot verdiend. - Door. deze nederlaag was het prestige der Spanjaarden ver- broken. De radja van Cebu zag in dat hij zich te veel van hen had voorgesteld en vreesde dat zijn machtiger nabuur hem voor zijne ondersteuning der vreemdelingen zou doen boeten als deze eenmaal vertrokken waren. Bovendien hadden velen hunner zich door hunne ongebondenheid den haat der Bisayas op den hais gehaald!. Toen nu de radja een twintigtal der voornaainste Spanjaarden aan een gastmaal noodigde, was een enkele, Juan Serrano, kapitein van een der schepen, wel be- vreesd dat daarachter verraad school, maar de meesten, en daaronder Duarte Barbosa, meenden dat eene weigering voor lafhartigheid zou worden aangezien. Hun goed vertrouwen kwam hun duur te staan; zij werden bijna allen om het leven gebracht. De Spanjaarden, die in de schepen gebleven waren, werden thans door zu'k een vrees bevangen, dat zij zonder verder onder- zoek naar hunne lotgenooten onder zeil gingen; daar de bemanning voor-de drie schepen ontoereikend was geworden, werd een der drie door hen verbrand. Zij voeren nu in zuidelijke richting, bereikten de noordkust van Mindanao, en van daar in weste- lijke richting varende, het eilandje Cagayan Sulu ten NO. van Borneo. De weinige bewoners, verhaalt Pigafetta, waren banne- lingen van Borneo en beleden den Mohammedaanschen godsdienst. Hier werd hun de weg gewezen naar het groote eiland Palawan, dat , zooals men hun verhaald had, overvloed van levensmiddelen bezat. Het stond met vele anderen in den omtrek onder den radja van Burnei 2. Zij vonden hier eene nederzetting van Mohammedaansche Maleiers en lieten zich door stuurlieden van 1 «Scrutatus sum aregressis, inter caeteros a juvene Genuensi Martino de Judicibus, qui omnibus rebus interfuit, quod crimen admissum Zu- bensem regem ad patranduin impulerit tam crudele facinus. Foeminarum stupra causam perturbatiom dedisse arbjtrantur. Sunt namque zelotypi.» Pt. Martyr, de orbo novo dec. V, cap. 7. (Compluti 1530 f. 78 vo). Het is zeer jammer dat Pt. Martyr’s uitvoerige beschrijving van de reis van Maga'haes is verloren gegaan. Zie Ramusio’s voorrede voor Maximilianus Transsylvanus (Navigationi, vol I). 2 Zie hiervoor bl, 331, 378 daar naar Burnei geleiden om nadere inlichtingen omtrent de Molukken in te winnen. Burnei was volgens de beschrijving van Pigafetta eene aanzienlijke stad; hij schat het aantal huis- gezinnen op niet minder dan 25.000. De vorst, een Mohamme- daan, droeg den titel van Radja Siripada (Sri Pati?P). Niet ver van de stad en eveneens aan de kust, lag eene aanzienlijke nederzetting van ~heidenen » (Dajaks), die voortdurend strijd voerden met de Mohammedanen. De Spaansche afgevaardigden , die hem geschenken kwamen aanbieden , werden evenals bij andere Maleische vorsten op olifanten gezeten in plechtigen optocht naar het paleis geleid, en met staatsie ontfangen. Terwijl de Spaansche schepen voor Burnei lagen en men begonnen was handel te drijven, kwam de vloot van den radja, waarover een prins van ‘teiland Lucon bevel voerde, terug van een krijgs- tocht naar het zuiden van Borneo, waar men een landschap dat Lace genoemd wordt (Tanah Laoet?) aan een vorst van Java ontweldigd had. De inwoners wilden echter den laatsten liever gehoorzamen, waarschijnlijk omdat zich hier vele Javanen ge- vestigd hadden !. De Maleische vloot, die uit meer dan 200 vaartuigen bestond, trachtte zoo het schijnt de Spaansche schepen _ in te sluiten; althans de Spanjaarden waren hiervoor beducht, openden hun vuur op de naastbij gelegen jonken, waarvah er eenigen in den grond geschoten werden, en verlieten hierop de stad met achterlating van een drietal manschappen, waarveor zi) als gijzelaars eenige voorname Maleiers medenamen. Op een klein eiland bij de noordpunt van Borneo vond men gelukkig een veilige reede om de schepen die herstelling behoefden te kunnen kalefaten. Hierop keerden zij langs de vroegere route, voorbij Sulu en Basilan naar Mindanao terug. De radja van Sulu stond, zooals zij vernamen,in familie-betrekking met dien van Burnei en moest in macht voor hem onderdoen 2. De zuidkust van Mindanao langs varende bereikten de Spanjaarden den Serangani-archipel, de Sangir-eilanden, en eindelijk zonder Celebes aan te doen, dat hun geheel onbekend bleef, den 8 November Tidore. 1 Vgl. Valentyn over Borneo (in ’t IIle dls 2e stuk p. 237); Veth , Borneo, I, 182 vv. 2 Dit komt volkomen overeeen met hetgeen J. Hunt naar inlandsche berichten, en dus natuurlyk zonder tijdsupgave, tmededeclt in) Movr’s Notices of the ludian archipelago, p. 32. 379 Sultan Almansor ontfing de Spanjaarden zeer vriendelijk , wees hun een gebouw aan om hunne handelswaren op te slaan en stelde met hen de prijzen der ruilartikelen vast. De radja van Djilolo, een bondgenoot van Tidore, kwam hen uitnoodigen om hem te bezoeken, en ook de radja van Batjan, een bloed- verwant van Almansor, sloot een verbond met hen. Toen de schepen eene goede lading kruidnagelen hadden ingenomen , be- sloot men de terugreis te aanvaarden. Maar nu bleek het dat een der beide schepen, de Trinidad, lek was en moest achter- blijven om gekalefaat te worden. De Victoria, waarover thans Juan Sebastian d’Elcano het bevel voerde, ging dus den 21 December 1521 alleen onderweg. Van de Molukken ZW. varende deed men eerst een der Sula-eilanden en vervolgens Burau aan om levensmiddelen in te nemen. Daarop zetten zij koers naar het Zuiden, maar werden door een storm overvallen en mochten blijde zijn zich in een haven van Malua (Ombai of Allor) te kunnen bergen. De inwoners van dit eiland worden door Piga- fetta meer beesten dan menscheny genoemd; volgens hem werden hier twee soorten van peper geteeld. Van Malua begaven zij zich naar Timor, omdat hun voorraad levensmiddelen onvol- doende was en hier kon worden aangevuld; zij vonden er een jonk van Lucon die sandelhout kwam laden. Den 11 Februari 1522 van Timor vertrokken, voeren zi) de kleine vulkanische eilanden langs, die later den naam van St. Paul en Amsterdam zouden ontfangen, en kwamen, na veel gebrek geleden te hebben en nadat de bemanning tot de helft geslonken was 1, den 9 Juli voor Santiago, een der Kaapverdische eilanden. De nood dwong hen hier hulp te zoeken, hoewel het eene Portugeesche bezitting was. Zij vonden hier wel lafenis, maar toen men van de man- schappen die aan land gingen vernam van waar zij kwamen, werden dezen achter gehouden. D’Klcano, onraad vermoedende en vree- zende dat men op zijn schip beslag zou leggen, zette nu de reis voort en kwam met slechts 18 man van de 60, waarmede. hij Tidore verlaten had, den 6 September 1522 in Spanje aan. Tot deze door de fortuin begunstigden behoorden de kapitein 1 Enkelen waren op Timor gedeserteerd. — « Wij maakten,» verhaalt Pigafetta, «eene curieuse, opmerking bij het in zee werpen van de lijken der gestorvenen, namelijk dat de Christenen met het gelaat naar den hemel gekeerd in zee vielen, de Indiérs met het aangezicht naar beneden, » Dit was zeker curieus genoeg, 380 D’Elcano en Antonio Pigafetta 1. Ook enkele bewoners der Molukken kwamen behouden over. Ken hunner liet wat veel ijver blijken om zich in te lichten omtrent de waarde van het Spaansche geld, en den prijs waarvoor de specerijen hier ver- kocht werden, en had daaraan te danken dat hij niet als de overigen later naar zijn land werd teruggezonden 3. De lading, die uit 533 centenaars kruidnagelen en eenige andere specerijen bestond, bracht meer op dan de uitrusting der vijf schepen gekost had. In een Antwerpsch kroniekje van dien tijd vinden wij vermeld, dat de »nagelen die gecomen waren van den nieuwen eylanden voor onsen Keyser Carolus, den 21 Januan 1523 in die stad aan de markt kwamen. De prijs staat er miet bij opgeteekend, maar uit andere gegevens kunnen wij opmaken dat die minstens vijf en twintig maal den inkoopsprijs bedroeg 3. Met het schip Trinidad dat wij te Tidore achterlieten . hep het ongelukkiger af. Toen het weder in staat was om zee te bouwen , liet de bevelhebber, Gonzalo Gomez de Espinosa, de overgebleven ruilwaren onder de hoede van een factor achter en begaf zich den 6 April 1522 op weg om door den Stillen Oceaan ' Zie over de reis het journaal van Pigafetta, de journalen en docu- menten in de verzameling van Navarrete (vol. [V) en indie der Hakluyt- Society (The first voyage round the world by Magellan, etc. edited by Lord Stanley. London, 1874); voorts de berichten van D’Elcano en anderen bij Oviedo. 2 Oviedo, II, 32. 3 «Den 21 January wierdt alhier t’ Antwerpen inder Wage d’eerste speceryen (verkocht): nagelen die gecomen waren van den nieuwen eylanden voor onsen Keyser Carolus, ende daer voeren ’t samen drie schepen vuyten op haer avontuure maer daer en quam maer een af weeder » (Antwerpsch Chronykje. Leyden 1743, bl. 21). Het is zonderling dat men vroeger niet op het denkbeeld gekomen is dat dit bericht op den tocht van Magelhaes betrekking had, maar steeds in de meening heeft verkeerd dat het eene Nederlandsche expeditie gold! Zie Konst- en Letterbode. 1897. II, 115; Mertens en Torfs, Geschiedenis van Antwerpen, enz. — De berekening van de opbrengst der lading aie D’Elcano medebracht, van den anders zoo nauwkeurigen Peschel (Gesch. des Zeitalters der Entdeckungen S. 644. Anm. 4. Vgl. S. 666. Anm. 1), is niet betrouwbaar: 410, goldt de bahar kruidnagelen niet 5 maar 4 cen- tenaars (zie Ant. de Brito by Navarrete, IV,310; Castanheda, VI, 29 enz.); 20, betaalden de Spanjaarden twee 4 driemaal den gewonen prijs omdat zi) spoedig vertrekken wilden (Ant. de Brito t. a. p. en Castanheda, VI, 24); 3e, kan men voor den verkoop in Spanje niet tot maatstaf nemen den verkoopprijs in Engeland, waarheen de specerijen over Antwerpen moesten koiner ; 4°. was die prijs in Engeland in 1523 zonder twijfel veel lager dan P. naar Crawfurd opgeeft. Zie o.a, Macpherson, Annals of Commerce, vol, LV op het jaar 1512, $81 de Amerikaansche kust te bereiken. Men voer Halmaheira ten noorden om, voorzag zich te Samafo, eene plaats aan de noord- oostkust, die aan Tidore behoorde, van mondkust, en zeilde toen in NO. richting voort. Maar tegenwind dreef hen steeds verder naar het N. af, tot op 42° Nbr., waar zij robben en tonijnen zagen en velen hunner van koude omkwamen. Maanden lang dwaalden zij in den QOceaan rond, totdat zij eindelijk na tot de helft gedecimeerd te zijn in October met het ontredderde schip Halmaheira weder bereikten. Hier vernamen zij van de bemanning eener Maleische jonk, die aan den Sultan van Djilolo behoorde, dat Antonio de Brito op Ternate bezig was eene vesting te bouwen '. Espinosa zond hierop eenige manschappen naar hem af om hulp te vragen, want de overgeblevenen waren te ziek om het schip te besturen. De Brito liet schip en bemanning afhalen en naar Ternate brengen, waar de lading geborgen werd. De manschappen werden naar Spanje teruggézonden, maar velen hunner stierven op de tusschenstations, hetgeen in de bedoeling lag van De Brito, die er zelfs over dacht, zooals hij zelf aan den Koning schrijft, om de bekwaamsten hunner, zoo als den Genueeschen stuurman (van wien ons een reisverhaal is over- gebleven) uit den weg te ruimen! Slechts enkelen, zooals Gonzalo Gomez en de stuurman, zagen Spanje weder 2. 1 Zie hiervoor bl. 364. 2 Zie de brieven van Ant. de Brito bij Navarrete, [V, 295, 306, en het~ journaal (Roteiro) van den Genueeschen stuurman in: Colleccao de noticias para a hist. e geogr. das nacoes ultramarinos que vivem nos dominios Por- tugueses, tomo IV (Lisboa 1826), en naar een ander HS. vertaald bij Stanley a. w. blz. 1 vv. Deze Genuees heette Giovanni Batista de Polcevera (Sestri Ponente) en was waarschinlijk geen ander dan de als kaartenteekenaar bekende Baptista Januensis, van wien men o. a. kaarten vindt in de bibliotheken te Wolfenbuttel en te Milaan. — Vergelijk voorts Navarrete’s verzameling: IV, 103 vv., 370, 378 vv. ZESDE HOOFDSTUK. Wanbeleid der Portugeezen te Canton. Het verblijf in China wordt hun ontzegd. Wedervaren van Thomé Pirez aldaar. Ibrahim, sultan van Atjeh verovert Pedir en Pasei en verdrijft de Portugeezen. Zij worden te Malaka door Mahmud in ’t nauw gebracht. De radja van Lingga door hen ontzet. Komst van Pero Mascarenhas. Wanbeleid op de Banda-eilanden.. Toen Fernao Perez d’Andrade in September 1518 China moest verlaten om het bedreigde Malaka te hulp te komen", was Thomé Pirez als factor op het eiland Tamou bij Canton achtergebleven. Een jaar later, in Augustus 1519, kwam hier Simao d’Andrade, Fernao’s broeder, om deén handel verder te regelen, en kort daarna werd Pirez naar het Hof des Keizers . opontboden. Hij voer de kust langs tot een der oostelijkste havens en vervolgde de reis te land tot Nanking, maar toen hij hier aankwam, was de Keizer naar het Noorden getogen om de grenzen tegen zijne naburen te beschermen, en werd Pirez gelast om zich naar Peking te begeven en hem daar te wachten. Toen de Keizer in 1521 te Peking aankwam, waren er zeer ongunstige berichten omtrent de Portugeezen bij) de Regeering ingekomen. Simao d’Andrade, geheel afwijkende van de voor- zichtige yolitiek zijns broeders, had op Tamou versterkings- werken doen aanleggen, de kooplieden die van elders kwamen in hun handel belemmerd en, wat het ergste was, een aaatal Chineesche meisjes en jongens opgelicht en naar Indié mede- genomen. Maar nauwelijks was hij met zijn buit vertrokken 2, of de verontwaardigde Chineezen namen de Portugeezen die zich te Canton bevonden gevangen en lieten hunne handels- 1 Zie hiervoor bl. 353. 2 Hi kwam in 1524, «muyto riqu(riquo)» zegt Correa, in Indié terug, waar de hebzuchtige gouverneur Duarte de Menezes hem zijne natuur- lijke dochter uithuwelijkte en het bevel gaf over de vesting te Tjaul, (Lendas da India, II, 674). $88 vaartuigen die intusschen waren aangekomen, 0, a, eet schip dat door particulieren in Portugal was uitgerust en waarop Diogo Calvo bevel voerde, door hunne oorlogsvloot insluiten. In dezen toestand van zaken kwam Duarte Coelho met twee jonken voor Tamou (27 Juni 1521). De Chineesche vlootvoogd tastte de jonken aan, maar werd door hun geschut genoodzaakt om zich terug te trekken. Het gelukte nu aan Coelho, met behulp van Ambrosio do Rego, die juist van Malaka aankwam, Diogo Calvo en de zijnen op hunne schepen te bergen en aan de Chineesche vioot te ontsnappen. Zij bereikten Malaka op het eind van October. * Met Thomé Pirez en de gevangen Portugeezen liep het slechter af. ‘erwijl hij zich te Peking bevond, stierf de Keizer (1522). Zijn opvolger Kiatsing, een dweepend Buddhist die de vreemdelingen niet genegen was, zond Pirez met zijn gevoly naar Canton terug, waar zij het lot der overige gevangenen moesten deelen. Op de achtergebleven handelswaren en de overgebleven bezittingen der Portugeezen werd natuurlijk beslag gelegd. Volgens Joao de Barros zou Kiatsing geéischt hebben dat de Portugeezen Malaka weder inruimden aan zijn bond- genoot, den voormaligen Sultan; bleven zij in gebreke aan dien eisch te voldoen, dan moesten hunne gevangenen ter dood ge- bracht worden. Daar de ontruiming van Malaka natuurlijk niet plaats had, zouden de gevangenen die niet reeds van ge- brek waren omgekomen, in September 1523 zijn terechtgesteld. Geheel juist is dit verhaal niet, want zeven en twintig jaar later vond de bekende reiziger Fernao Mendes Pinto bij zijn verblijf in China nog een der vroegere gevangenen in leven en in goeden doen, en als wij aan eene andere historie van dezen wel wat fantastischen verteller geloof mogen schenken, dan zou hij ook eene dochter van Thomé Pirez hebben aangetroffen , die hem verhaalde dat haar vader, uit de gevangenis ontslagen , eene Chineesche vrouw gehuwd en tot het Christendom bekeerd had, en hoe ook anderen met hem vrijgelaten, maar sedert van gebrek gestorven waten |, Intusschen was Martim Affonso de Mello Coutinho met een eskader van vier schepen die hij uit Portugal had medegebracht , na te Pasei peper geladen te hebben, die men in China duur ' Peregrinacam de Fernam Mendez Pinto (Lisboa, 1644) p. 102 v9, (cap, 91), 138 (cap. 116). Vergelijk ook ald, p. 72 (cap. 65). 