Bijdragen tot de taal-, land- en volkenkunde
. de hik (Port. id.) . het sissen van kokende olie, ook van jong hout en van een lamp die uitgaat. . een blaasvormig uitslag over het geheele lichaam , ook wel brandblâren. . het hoofd vooroverbuigen. ‚ kaki menoso == rheumatische pijn in het voetge- wricht (ook kaki asam). . barensweeën; ook persen bij ontlasting. . kralen. (De vroegere worden onderscheiden in moetisala en moetidara). . ramboel mofak, haar, dat geheel grijs is. . ook: geleding van stengels ; schakel van een keten of buikband. . door den neus spreken, muskiet. ‚ de waringinboom. . uitspruitsel van vruchten b. v. kokosnoot ;. ont- kiemsel van zaad. ‚ de inktvisch. . kleine muskieten (agas). . het pudendum muliebre. ‚ het pudendum virile. . mengomek == pruttelen. | . ook: zaagsel, fijn poeder. . een zeedier, de gorita. . telgang van een paard. ‚ laveeren van schepen (z. o. van de Wall zamen- spraken. ‚ bloemscheede der palmen. . de nageboorte. ‚ fakkel. . bitjura pélor = onduidelijk spreken (Jav. pelat). oprapen (wel te onderschieden van pii). uitgieten, uitschenken, ORR KORTE BIJDRAGE OVER HET MALRISON VAN TÉMOR. polik. pompa poenoek. poeöek posëng raoe rapat. real rososo sakada saloeroek. seoe.. sepo. sepoe. serong stsek. siar sikeloti soefoe soesoeli soesoeng. . kaal, zonder hoofdhaar. . boeroeng pompa == duif. . de vezelige bast van de kokosnoot. . paddestoelen. . de grens, tot waar het zeestrand bij eb droogloopt. . ergens iets met de hand uitgrijpen. . een inlandsche toom. . een legertje van strijders bij de onderlinge oor- logen tusschen de inlandsche vorsten (Port. id.). . over den grond sleepen. . een ladder van bamboes. . eene maat van 10 katies. . het afplakken van vruchten. ‚ bij tijds. . rondgaan om padi tegen goederen in te ruilen. ~@ alan serong, een zijweg. . ampas kalapa. . tastar, verspreid van goederen, die door elkaar liggen. . vroolijk, springlustig; ook van een paard, dat zijne achterpooten opgooit. . op zij gaan, ook: terugdeinzen, achteruitgaan. . eene maat van 5 katies. . iets op het hoofd dragen. . oppoetsen, blinkend maken van goud, enz. soesoe babi. . schilfers op het hoofd. . de verplichte opbrengst van padi en suiker aan soke kapala. . met, neen. . de nangkaboom. sondé. sosak. sOs0Toe stansi. taka. talakan tampias tatati. tateboe Enna stroomrafeling. de Radja's de schedelkap. . de scheen. galerij, pendopo. . een bijl. de bamboes, die gebruikt wordt om eene prauw voort te duwen. ‚ uiteenspatten. . een patjol. . algemeene benaming voor rietscorten. Enda ecnelindanawn halattan ¢annnoaan KORTE BIJDRAGE OVER HET MALBISCH VAN TIMOR. tékek. terraé. titi tjade. tjang. totobak tobor. toefn. toena. tofa tofi tor. . , toris totok. wiftdoe tomoe-tomoe. . grens, grenspaal. . een soort erwtjes. . pikken van vogels (Bat. toektloek = snavel). . tweeslachtig van dieren. 289 . rijstdietje. ‘ - . verward, ineengestrengeld van touw, . het stuk slaan met een steen van harde vruchten of pitten. . tatjade, van huizen die ‘niet geregeld ‘gebouwd zijn, maar hier en daar verspreid liggen. . grootvader. . het voorthoomen van eene prauw. . een wichelaar of waarzegger. . de toebawortel. . paling. . tofa roempoet = gras wieden. . (of totoft) het wroeten in den grond van een varken. doozen, waaain de tabak bewaard wordt. Eigenaardig zijn nog enkele uitdrukkingen, die, alleen op Timor in gebruik, een vreemdeling zeer opvallen, als: soenget malelei voor stortvloed ajer saboen . . « . » __modderwel. sakit mati kambing . . » vallende ziekte. lart andjing . . . … __» galoppeeren. boentar kes . . . . «# van zijn paard tuimelen. Merkwaardig- is nog het volgende gedicht, dat op de in- landsche scholen alom gezongen wordt. PANTON PAPÈRANGAN ORANG WELANDA DENGAN ORANG BELGI. 1. Angkatlah kami sanjanjian peedji wélanda, Dan Radja Willem jang membéri titahnja dengan gah! 2. Tatkala orang Belgi jang mémaki dan kata, Orang wélanda takoet pérang dan koerang séndjata. 3. Berkata Nassau dan pésan kamoeka wélanda, Angkat sendjata masok pérang dengan bérani gah! 4. Berdarah Radja moeda k&lak di Belgi tertoempah , Dan kaki orang jang tjépat ikoet Radja moeda. i, Tatkala itoe terangkat bandeira wtlanda , he. > 590 KORTE BIJDRAGE OVER HÉT MALEISCH VAN TIMOH.. jl. Dan orang djahat'bersasat berdijam dirinja. . Tamboer berboenji masok pérang, moesiki ramélah , Dan laksa pistol dan snapan di pasang dan kéna. . Tatkala lari Belgi kéras, bertérejak wélanda, Berdatang masok dan lintas siapa jang tägah. . Marilah Fransman jang dekat, membantoe kasian, Prins Willem Frederik jang tjépat sendiri parentah pörang. . Prins Leopold saorang pérang takoetan dan lari, Tatkala ija dengar jang van warnar di Belgi. . Difoti soedah goemitar, dan roden baboeta, Samoewa ada palitar, jang sija bitjara. Kasian Belgi jang pada Radjamoe jaug bahroe Menjasal dengan kamoe kéras sapérangan jang malve! Ambon, Nov. 1873. DE C.LEeRca. wes ALLERLEI OVER HET EELAND ROTI. Omtrent het eiland Roti zijn zoovele tegenstrijdige berichten verspreid, dat ik het niet onbelangrijk acht daarop de aandacht te vestigen, waartoe ik wegens de uitgebreide literatuur (zie het Aardr. en Stat. Wdb. sub 7imor) heb uitgekozen de werken van Dr. Buddingh, # Neêrlands Oost-Indiër, Deel III, en Dr. de Hollander, „lsand- en Volkenkunde van N. I.r, Dl. II. De eerste noemt het de broodkamer van Koepang (blz. 800) en „indt deze naamsafleiding zelfs zeer natuurlijk, zooals blijkt uit de bijvoeging, dat Ruti in het Maleisch brood beteekent. Daargelaten dat de uitvoer van voedingsmiddelen naar Koepang zoo heel aanzienlijk niet is, moet die zonderlinge afleiding te meer verwondering wekken, daar de eerste bewoners het woord brood wel niet zullen gekend hebben. De ware naam is dan ook Rote (hier en daar Lote uitgesproken), alzoo genoemd naar eene plaats op de noordkust, die nog heden pantei Rote heet, en waar men een gelijknamige kampong aantreft, die tot het regentschap Landve behoort. Bij de inlandsche bevolking bestaat eene overlevering, dat de eerste nederzetting daar heeft plaats gehad, en naar den aanvoerder het strand ziju naam ontving, terwijl zij de verbastering tot Roti toeschrijven aan een ver- keerd begrip der schepelingen, die bij hun eerste bezoek in de nabijheid van dat strand landden en den localen naam op het geheele eiland toepasten !. Het vleesch van den walvisch wordt. door de bevolking van Roti nimmer gegeten, en in zooverre de uitweiding op blz. 302 op Solor toepasselijk is, kan ik niet nalaten te wijzen op de zonderlinge beschrijving van de walvischvangst der Soloreezen , ! Bij Savoe heeft eene gelijke vergissing plaats gehad. De inboorlingen noemen het Hawoe, in het Maleisch van Timor Sadoe of Sawoe, waaar nonit Savoe. Een eiland Hok is nergens bekend; dat heeft geen andere ‘naan dau Dana. & Volgr. IX, AQ 992 ALLERLEL OVRR HET RILAND ROT. voorkomende in het T. v. N. T., 1849, Deel TI, blz. 66, die in waarheid met de bekende Amerikaansche wijze geheel over- eenkomt. Het zou trouwens nog al een groot waagstuk zijn, om met acht voet /axge bootjes, hemand met 6 & 8 man, en een touw van 15 tot 20 vademen op walvisschen jacht te maken, terwijl het vermoeien van den geharpoeneerden visch, door vasthechting van een groot aantal prauwtjes, wel tot de onmogelijk- heden zal behooren. Nog verdient aanteekening, dat de Sploreezen geenszins den walvisch eten, maar wel de than Jaroe, die door de Amerikanen black fish wordt genoemd. De heidenen, waarvan op blz. 8303 sprake is, heeten miet Djintéo maar Dyentioe, en de roemah pamali niet soengonetto maar songgonitve; het offeren zelf heet songgo, en de offer- priesters dragen den naam van manesonggo. Ook is de naam van Oesinenoe voor oppergod alleen tot Timor bepaald, en heet die op Roti maxtoealai, d. i. de godheid, die hoven den toewakboom zetelt. De daar tevens vermelde eedsaflegging wordt alleen gevolgd bij het trouw zweren aan de Mai-Bapa- Kompani; onder elkaâr zweren zij anders, en slaan cen kip den kop af, waarmede bedoeld wordt, dat de persoon, die eene valsche verklaring heeft afgelegd, hetzelfde ongeluk moge treffen. De wapenen der Rotineezen zijn schictgeweer, houwer en piek, welke laatste sagai en niet assagaai heet, evenals de houwer soenz en nict soeudré wordt genoemd (vgl. blz. 307). Van schild of boog maken zij geen gebruik, zooals de heer van Lijnden terecht opmerkt, en de beschrijving van pees en pijlen is niet op Roti, maar wel op Solor toepasselijk 1, Bepaald karakteristiek is hetgeen op diezelfde bladzijde voor- komt van een dans, die onder den naam van poekoel gong bekend is, wat Dr. de Hollander zelfs heeft overgenomen , en die toch nergens bestaat, en alleen doelt op het slaan op de gong, dat bij alle vermaken onmisbaar is en onze muziekinstrumenten vervangt, zooals dat met eenige variatie op Java met de ga- melan, op Manado met de kolintang en op Ambon met de tataboehan het gevalis. Dat de heer Buddingh, die bijna geheel Indië rondreisde, een dergelijke fout maakt, is onbegrijpelijk. 1 De Saboeneezen daarentegen hebben schilden van buffelleder, die zij oO varaan eo … ZE. A A ALLERLEL OVER HET EILAND ROTÉ. 903 Het ophangen van de pooten en hoornen der geslachte kar- bouwen aan het sterfhuis (blz. 808) berust blijkbaar op eene vergissing. Dit toch vindt nimmer plaats, en het ophangen van de hoornen (nooit pooten) geschiedt alleen bij de inwijding van een nieuw huis. Eveneens is het lang boven de aarde blijven van een doode alleen toepasselijk op Timor, waar het lijk niet begraven wordt, vóór dat alles voor het daarbij gebruikelijke feest gereed is; op Roti daarentegen worden de lijken onmid- dellijk, en wel onder de huizen op eene diepte van 8—6 voet, begraven. De vele foutieve benamingen van negorijen , kapen , enz. worden in het reg van dit opstel verbeterd: ik wijs hier alleen op Poeloe Tepoen (blz. 312), dat Poeloe Tefve heet, en dat de daar voorkomende hoek van Oësina niet aan Roti's noordkust voorkomt, maar alzoo genoemd wordt de hoek van Timor vóór straat Roti. In eene noot op blz. 315 is aangeteekend, dat sommige sawah’s met een muurtje van klipsteen zijn omgeven, terwijl de tabaksvelden met bamboezen omheind zijn. De waarheid is, dat men alleen steenen-pagars aantreft om maïs en giersttuinen, en de natte rijstvelden van een levende pagar zijn pmgeven, zooals het voor de aanplanting van tabak afgezonderde veld 1, Die omheiningen zijn echter niet van bamboes, maar daartoe dient de carcas purchans, hier damar Ende geheeten. Niet onaardig is de op blz. 817 gegevene verklaring van toean deik melole, dat woordelijk beteekent: mijnheer zoent goed. Voor mooi of goedvinden zegt de Rotinees: nameda mélole. Verdere bijzonderheden van Dr. Buddingh’s reis over Roti en Timor ga ik met stilzwijgen voorbij, omdat de geringe weten- schappelijke waarde duidelijk is, en ieder, die den inlander kent, bespottingen als op blz. 328 voor eene fijne ironie van de inlandsche hoofden zal aanmerken. Van meer belang zijn de verbeteringen, die ik zal aangeven voor de „Handleiding der Land- en Volkenkunder van Dr. de Hollander, om reden dit werk zoo algemeen verspreid is en aan de meeste ambtenaren tot grondslag van huune studiën strekt. ' De tabak wordt nooit gerookt, maar alleen met sirih gekauwd. IN is niet zeer sterk, daar zij vóór de drooging wordt uitgewassehen, Tot bemesting der rijstvelden dient vooral schapendrek. 291 ALLERLEL OVER WET ELLAND ROTI. In de eerste plaats komt daarbij de staatkundige verdeeling in aanmerking. Zeer opvallend nl. is de verwarring, die er heerscht in -de opgave der tot de regentschappen behoorende kampongs !. Bij een onderzoek naar de ware namen, dankte ik aan de hulp van den Heer Rozet, posthouder te Bad, (die alle dialecten der Rotineesche taal kent), de ontdekking, dat vroegere reizi- gers misleid zijn door de tweeledige beteekenis, die de hoofden ‚aan het woord Kampong geven. Zij verstaan hieronder eerstens de aanzienlijke geslachten en vervolgens eene verzameling van huizen onder een bepaald hoofd, en noemen dan die, waar de Radja verblijf houdt, ter onderscheiding neger. Ik heb toen de moeite genomen daaromtrent overal een plaatselijk onderzoek in te stellen en verkregen: 10. de namen der bobonggt (ook hubongi en boboki geheeten) of der voorname geslachten als radja, fetor en tomvekven; en 20. de namen der kampongs, welker hoofden als manek gorok of Korok bekend zijn. Beiden laat ik hieronder volgen ter voorkoming van latere vergissingen en vergelijking met vroegere opgaven, waartoe ik Bad als uitgangspunt heb gekozen. Tevens is telkens opgegeven het aantal weerbare mannen in elk regentschap aanwezig , zooals het door bovengenoemden ambtenaar werd begroot bij de vele oorlogen en partijschappen, die hij tijdens zijn langdurig verblijf aldaar bijwoonde. Ken huisgezin op 5 leden stellende, krijgt men voor het aantal zielen cen totaal van ruim 60,000. Baa 2 met 400 weerbare mannen. Bobonggi. Kampongs. Ene Baädale Modok Toendaodale Koenak Batoekapa Soeki Oëteas 3 ' De verdeeling in matakari nejek en matahari toeroen wordt alleen in de spreektaal gebezigd, om de ligging dier staatjes aan te duiden, 2 Ter hoofdplaats Baä wonen nog een twintigtal Mohamedanen, af- komstig van Koepang, die was en padi opkoopen of liever tegen lijnwaden inruilen. 3 Of is het Rotineesche woord voor water, en vele kampongs zijn dan ALLERLEL OVER HET EILAND ROTI. Kampougs. Boenggama Tuoloön Takai Neé Oënoas Oëmaoelain Oëgela Toeanatoe * Todan Ndoedale Penapoea makalame Menggilama Locaélain Kokalain Ndololite Soek ilain Modok Tangyaloei Oëmaodale met 2000 weerbare mannen. Bobonggi. Masahoek Meno Leli Dodanga Kioekanak Kotadeak Soei Ingondaoes Oeloeanak Gofalaik Ingoebeoek Deko Endae Ingofao Kampongs. Kolilain Olam Kotaleleock Olalain Hala Oéno Sosadale Tadabolo Hos Poliama Polibongohoe Peladelelain Oénitas Lefemoen\ 296 ALLERLEI OVER HET EILAND ROTI, Bohonggi. Botokameng Ingonaoe ! Kampongs. Salpohi Kodemanen Lefak Kade Boesalate Baoebofa Doedikoen Oéloenggoelain Oëngelan Hoeledo Gelamalole Poelai Baoedale Leli Hoetoe Batoengolo Peto Poewamata Oëndoele Oëbolo Nitonggoën Sibolo met 700 weerbare mannen. Bobonggi. Tananggoi Sani radja Sani fetor Inggoesoedi Kanlain Kawama Datik Kampongs. Mokdale Mamen Soedehoe Kohoe Okepado Kalafave Lamatineoé ' Van enkele geslachten zijn ook de namen van zijlinien opgegeven. Jk heb deze niet willen verzwijgen, omdat het kon zijn, dat zij in som- ALLERLEI OVER HET EILAND ROTI Kampongs. Oemakapa Kolobafolain Inggocafolain Daedacosi Kokadale Oësinadale Oënggae Danodale Olefa _ Bioek LANDOE Deaoén Denelain met 300 weerbare manuen. Bobonggi. Daiama Raipon Inggoeserik Kampongs. Rote Maeoë Oénalain Oëmalada Oétoetoei Kotadalek Mataramok Soaok Ledoeloe Oémila Modalek Batoekoa Oëkak Oéndoei Oëbatoelain Korodalek Kenamaoin Batoeapahoen Oëmasik Nordalek Oésoeti 297 298 ALLERLEI OVER HET EILAND ROTI. Kampongs. Oékae Baolain Ladoelain ° met 1000 weerbare mannen, Bobongg1. Haontei Dato Maladatei Anakaitei Kampongs. Kekahoe | Hoeroeoin Bapaikoe Baramo Tkoeraë Baeoë Tokobatoe Boesadaelain Deteasa Oébololain Rarano Ilailea Noli Boidano Oëmatalilo Oëpoealain Oëramata Taboalain. [komanoehoeöen lia Masindale -‘Toearaolain Fai Niioé Laiioé Tkomanoelainu Oesoelain hi Ariranilain Pepela m ALLERLEI OVER HET EILAND ROTI. 299 Oërao met 200 weerbare mamuen. Bobonggi. Tnaäl Fia Ari B&1BA Kampongs. Seleai-tareboe Batoeidoe Sotilai Manoeoé Petidaen | Kalai Ornado Moödale Boaë Doëarlain Oéfi Ikoerara Mepei Batoesodan Oëdosole Doeile Tokowatoe Foinoeren met 1200 weerbare mannen. Bobonggi. Tarakoko Tengomao Manasea Kajoé Moemoek Sangi Lako Kedati Kampongs. Noenoé Oésoeti Oëbao Noelaina Mamaloe Foelaa Oëmata Oëngeo Soesioë Nesoe Longodale Kimadale 300 ALLERLEL OVER HET ELLAND ROTI. Kampongs. Akekala Tafakehoe Boeënin Manoepoelai Oëinadale Osekai Poëoë Bafanoë Oéloeli Pokowatoe Safoeamaoin Talitimon Kelboekoë Ngaoesclain Loelipenalai Bakoleten Ingoepola Oéloepoe Oésoekoe Oëhena Oesoelain Tidolean Heanoin Talao Tonileten Oéngoeni Idoeoin Pao Kataleten Oéngelen Oélao Safetafa Tokobili Foéoi ALLERLEI OVER HET EILAND ROTI. | Drok Kampongs, Oefa Doémata Popokedale Oéboka Oëoeloe Oélain Kiloetoetoeöen Batoelaä Foekadali Donalon Naoöin Siomo Lifoeoë - Loenoedale Batoelain met 200 weerbare mannen. Bobonggi. Besitein Laikein Neontein Kalintein Loaktein Tasiktein Soloktein Folantein Malesitein Kam pongs. Oéoetoe Kekoain Boeéain Oéledo Oëbeo Oébaoek Betekai Pepelelain Kanalaik Dioedaik LELENOEK met 50 weerbare mannen. Bobonggi. Dongitein Sakatei Kampongs. Taneoë Hakoama 301 SE - 804 ALLERLEL OVER Her #ILAND Rott. Kampongs. Denggalate 08 Adikama Naoetasi Soka. Danolain Lebianan Soüek toeana Loeasio Sinelondi Foeakdale Timoelasi Inggoebeoek Namodale Dompo Lotoe Soemoén Manahelo Dioe Daëhoetilain Nakawatoen Batoelain Isitoea Tr met 1000 weerbare mannen. Bobonggi. Kampongs. Tlenoelaé Danoheo Boeralaé Oëbo balaé Oéseli vepandi Kotabeoek oemboek Saéaoen sok Roioén —_—_—_. Meoain 'Talaäis Ombok zee: het daustoe Dewama ALLERLEI OVER WET EILAND ROTI, Bobonggi. Leë Moesoehoe Kona Landoe Moötoemboek Mokaleok Langgalada Bibimane Feosoroe Kekadveloe Manadato Nalefeo Todefeo Danafeo Mesafeo Kampongs. Dilamina Oëmboek Oëhatoe Oëno Mongkak Batoenaroek Oélasin Olibaé Taloain Bokak Deranitan Batoengoeis Oëderas Belaoën Soenoesa Laloekoén Oëkeneka met 400 weerbare mannen. Bobonggi. Sedefeo Tasimesa Batoemesa Kaifeo Batesede Omba Sandaoempoe Ginteë Laimedoe Roa Haoeoi Paädale Kampongs. Ki Sedemaoe ‘Teteana Hehenet Loetililo Soandaoe Dander Tasimamo Edaoeén Sedroën Toenggaoën Aras Boa Fimo Oëmaeti Teteata 805 $(16 ALLERLet OVER HET KILAND ROTH. Bobonggi. Tarahanidi Tarahaniona Roa Ait Mandali Paiidale Haoeo! Oinaleana Anoendao Kampongs. Dorowonggo Hoeana Oëhela Toeaneo Boenioé Oëfoë inet 1300 weerbare mannen. Kampongs. Boeéai Boeamo Kahoe Difati Tongga Bata Naleoin Toöelon Nonggo Ladilaoe Soeioin Soekio Oëarek Saë Latiama Baleti Ohit Oëdai Fedon Oé€lolot Ginoén Fetofeo Haoesaoet Lenoë Menoama Manggis RS naw ALLERLEL OVER HET EILAND ROTH. Kampongs. Mambota Oënitas. Oëmame Soniama Oéine Oëa Oëlalao Maomaoe Lidor Rina Lolong Gonggo Todano Inggoeseti Oënbao Inggoelodo Noensoemba Toeasafoe Gajama Soeimo Balas Rima Ade. Bandoet Manggamoeroe Manoeborek Inggoetenoeloe Lolofeo. Dexoka met 2200 weerbare mannen. Bobonggi. Kampongs. Henoetei Loetoemaoe Lanitei Hoendihoe Boeitei Daoe Saoetei Manamolo Saintei Oëpapan B Volgr. IX, 307 808 ALLERLEI OVER HET EILAND ROTE, Bobouggi. Boesaleo Boai Baoeleon Manggi Leseleo Elo Todan Tasioé Fando Boloe Loena Toenaloektei Loesitei Leoana Kampongs. Oétoetoeloe Medi Kailain Lendoeoin Randeoé Deoeama Toeatolok Modosina Oénbo Danoémbao Oëtoembi Inggoemengge Lompodano Oëfatoe Tnak Faiana Feama Noas Lobeama Temas Moendek Danoana Genioén Lidor Gonggo Ledomata Oëinggoe Doélete Teloenoeloe Loetoelai Oeël Fatoenao Toetoebatoe Tolama Oëbole Andalafoe Holotoela Lasilai Oëdai ALLERLEI OVRR HET ROLAND ROTE, 309 Kampougs. Henoelain Laki LruarN met [8 weerbare mannen. Bobonggi. Kampongs. Bobo Oësemboka Tnedoe | Tiloenisi Belolimpe In verband met het vorige verdient dan ook de aandacht, dat de tomoekoen’s ' geen kamponghoofden zijn, (deze heeten manek gorok), maar een bepaald aantal kampongs onder zich hebben, wier zaken zij echter nooit alleen, maar slechte geza- menlijk mogen beslissen. Dat zijn nl. die kampongs, waar hunne familiën verblijven, want zij treden in den waren zin des woords als familiehoofden op. Bovendien zijn zij de tusschen- personen, die de bevelen van den Radja aan de kamponghoofden overbrengen. In het bedoelde werk van Dr. de H. worden de huizen ge- zegd als deels van denzelfden vorm als die op Timor, deels meer op de Maleische wijze gebouwd te zijn. Of de laatste naam goed is voor met den grond gelijke huizen, wil ik niet beslissen : op Roti noemt men de zoodanige roemaÂ Mangkasar 3. De conische vorm der Timoreesche woningen wordt echter ner- gens aangetroffen. Op Roti zijn de huizen op palen gebouwd, met houten vloer en omwanding, welke laatste behalve de deur- opening geheel gesloten is. Men vindt er tevens een zolder in, en zij zijn gedekt met een dak van gawangbladeren of alang- ' De ware naam dier hoofden is fomoekoen en niet tamoenggon, zooals de zendeling Jackstein in Dl. XX van het Tijdsch. Bat. Gen. opgeeft. Op Saboe heeten diezelfde hoofden famoegoe; ook dadr zijn zij familie- en geen dorpshioofden. In. die «Motizens is ook eene minder juiste voorstelling gegeven van de verhouding tusschen Radja en toewan tanah; het bewaren van den stok met de daarover medegedeelde formaliteiten vindt slechts bij hooge ute zondering plaats, * Jn 'tBst. Mal. is r. möngkasar, een hoog huis. (Vide Bijdrage vit. A). 310 ALLERLRI OVER HET EILÁND roti. alanggras, dat tot op twee voeten van den bodem reikt, zoodat men er nauwlijks onder heen kan zien. De ruimte onder het huis dient tot begraafplaats der lijken. Als aanvulling van wat omtrent de voedingsmiddelen is aange- teckend, moge dienen, dat de meest aangeplante padisoorten zijn: padi Saboe, met 5 maanden groeitijd: de korrel is klein, plat, donkerbruin van kleur. Ontbolsterd vertoont zij zich bruinrood. p. Hkoéro, met 3 maanden groeitijd: de korrel is klein, lichtgeel van kleur. p. Mangkasar, met 6 maanden groeitijd: de korrel is mid- delmatig groot, donkergeel van kleur met bruine naaldjes. p. Boegis, met 4 maanden groeitijd: de korrel is klein en dik, met lichtgeelen baard, p. Baëkoei, met 3 maanden groeitijd: de korrel is lang en smal, donkergeel van kleur met bruine vlekken. p. Anekase, met 3 maanden groeitijd: de korrel is middel- matig groot, het hulsel vuilwit. p. Enggris, met 5 maanden groeitijd: de korrel is klein, plat en breed met lichtgeelen baard. Benevens 8 glutinosasoorten : p. Oékoa, met 6 maanden groeitijd: de korrel is middelmatig groot, het hulsel lichtgeel. p. milak, met 3 maanden groeitijd: de korrel 1 is groot, breed en vuilgeel van kleur. p. poeloet Mangkasar, met 4 maanden groeitijd: de korrel breed, het hulsel roodgeel van kleur met witten baard. Voorts komt ook hier de Sorghum vulgare onder den naam van djagong Rote voor; tevens wordt een sesamuinsoort gegeten , bekend onder den inlandschen naam van dena. De dele (Coax sp.) wordt slechts op zeer enkele hooger ge- legén punten als b. v. te Tulaé geteeld; elders vindt men slechts de dele oetan, waarvan de vruchtjes, door de kinderen tot snoeren aangeregen, om den hals gedragen worden. Gierst (panicium) heet in het Maleisch botok, in het Roti- neesch betek; daarvan zijn nog een paar soorten als botok poeloet bekend. Het voornaamste voedsel van den Rotinees is echter suiker en toewak van den lontarpalm. Ter verkrijging van de laatste wordt de vrouwelijke vrucht afgesneden, vervolgens om de drie dagen drie malen daags goed geknepen, waarna het sap er uit- loopt. Deze bewerking r noemt men iris toewak. Door vermen- a 1 A A ee. i ALLERUEL OVER HET EILAND ROTI. 811 iniddelen , krijgt men de larve, terwijl de suiker door enkele uitdamping wordt bereid. De vermaken der Rotineezen bestaan vooral in dansen, als leno (beter lendo) en foli, waarvan de eerste met het Javaansche ronggéng, de tweede met het Moluksche ¢jakalele geheel overeen- komt: bij beiden wordt opophoudelijk op de gong geslagen, om de maat aan te geven, en van daar dat dit poekoel gong voor een afzonderlijken dans is uitgemaakt. Het zingen geschiedt meestal door heide seksen, die, in een grooten kring geplaatst, zich langzaam in de rondte voortbewegen ; de meest bekende zangwijzen zijn kebalat en bobone (niet bo- baneh en lendo), ofschoon de variaties daarop tamelijk veel- vuldig zijn. Gewoonlijk zingt er één voor en vallen de anderen met refrein in, somwijlen een octaaf hooger. Andere volksvermaken zijn: lo, het foti ndale, of wedrennen van paarden binnen eene vlakte, Aoes genaamd, die van de omgeving met een steenen muur is afgesloten. Gewoonlijk gaat dit gepaard met luid gescheeuw en het afschieten van geweren, om de paarden aan te vuren. 2o. het fati nok of potong kalapa, waarhij een kalapanoot op een staak ter hoogte van een el wordt gestoken, en eerst de Mai-Bapa-Kompani en vervolgens andere negorijen en kam- pongs worden opgeroepen, om hunne bedrevenheid te toonen in het afslaan van het uitspruitsel. , 80. het metingga of mefiti, waarbij de partijen hunne bedre- venheid moeten toonen in het toebrengen van schoppen; en daartoe twee aan twee of met ééne hand of met beide handen elkair vasthoudende, hunne tegenpartij hevig schoppen , hetzij rechtstreeks, dan wel half cirkelsgewijs het lichaam achterwaarts slingerende. Deze vermaken vinden alleen plaats bij gelegenheid van het z. g. nieuwjaarsfeest, dat eenmaal ‘s jaars gedurende 2 of 8 dagen gevierd wordt, en waarvan de tijd voor elke negorij verschilt. Het schijnt dat hieraan eene dankzegging voor den voordeeligen oogst of voor het invallen van den goeden moeson ten grondslag ligt, waarvan de ware beteekenis sedert de invoe- ring van het Christendom grootendeels is verloren gegaan. Van de taal is nog weinig bekend. De heer Heijmering maakte daarvan eene woordenlijst, die, opgenomen in den Sen jaargang van het Tijdschr, v. N. T., voor een enkel dialect vrij nauwe keurig is, 312 ALLERLEL OVER HET EILAND ROTI. Zooals ik van den heer Rozet en eenige meer ontwikkelde hoofden vernam, zijn er in het geheel zes dialecten van de Rotineesthe taal en wel; één van de staatjes 7i, Lole en Bad; één van Termano, Talaë en Keka; één van Korbafo; één van Landoe, Rènggo, Oëpao, Bëlla, Dive, Lelenvek en Bokas; één van Dela en Oénale; en één van Zelain en Dengka. Dit verschil is vermoedelijk het gevolg van de afscheiding der kleinere staatjes, wat o. a. voor Delw uit Oënale en Lelain uit Dengka nog zoo lang niet geleden is. Ten aanzien van de omringende eilandjes heerscht er eene groote verwarring, door Zandoe aan de noordkust als eeu af- zonderlijk eiland op te geven. Dit regentschap is wel degelijk aan het overige Roti verbonden door een strook lands, die bij springtij en in den regenmoeson onder water staat. Wil men nu dat gedeelte wegens die tijdelijke afzondering een eiland noemen, dan kan het toch nooit gezegd worden on- bewoond te zijn, daar het staatje Landve met al zijne kam- pongs daarop is gelegen, en ook naarghet zuiden dvor die stroek geheel begrensd wordt, zooals op de kaart van Melvill van Carnbée onjuist is aangeteekend. Op deze laatste komt als noordkaap Zandjong Nakasa voor; ook dit is verkeerd ; anen heeft in het noorden twee kapen, een oostelijke, Zandjong Mondo, en een westelijke Tandjong Poekoe Afve. Van de andere eilandjes behooren Bibi of Noesa Bibi tot Landve; Ajana en Noesandaoe tot Dengka; Noese tot Oéuale ; Doé tot Dao; Dana, Noesalai, Landve en Noesamanoek tot Ti, terwijl Heliana slechts een rots in zee is. Op de twee laatste wonen menschen van het staatje 7i. Ten slotte deel ik hier mede, dat omtrent het nabijgelegen Samao in de meer- genoemde handleiding de naam Koeroug , voor het geheele eiland opgegeven, slechts een kaap is; dat er geen kampong Siei be- staat, maar vermoedelijk Tandjong Hansisi bedoeld wordt, eu het eilandje aan de zuidkust niet Tebves, maar Tebvein heet. Ambon, 20 Nov. 1873. DE CLERCQ. NOTA VAN De. J. F. C. GERICKE OMTRENT DE OPRICHTING VAN EEN INSTITUUT VOOR DE INLANDSCHE TALEN EN LITTERATUUR. MEDEGEDEELD DOOR Da. T. C. L. WIJNMALEN. Door de welwillendheid van den heer Jhr. J. P. Cornets ‘de Groot, oud-Minister van Koloniën, thans lid van den Raad van State, werd aan het Bestuur van het Koninklijk Instituut voor de taal-, land- en volkenkunde van Nederlandsch-Indié aangehoden eene eigenhandige » Notar van wijlen Dr. J. F. C. Gericke „omtrent de daarstelling van een Instituut voor de inlandsche talen en litteratuur”. Volgens eene kantteekening van den geachten inzender zou die nota vermoedelijk zijn ge- schreven in 1830 en gericht aan den Gouverneur-Generaal van den Bosch. Althans kort daarop is te Soerakarta eene instelling in het leven geroepen onder den naam van Instituut voor de Javaan- sche taal. Hoe echter die oude nota in zijn bezit gekomen is, kon de heer de Groot zich niet meer herinneren. Vermoedelijk , zoo schrijft hij in zijne begeleidende missive van den 20en Juli ll., aan genoemd Bestuur gericht, heeft de heer Gericke hem die ter hand gesteld, toen hij met den Gouverneur-Generaal De Eerens iu 1888 te Soerakarta was en er gehandeld werd over de be- langen van het sedert 1882 daar, aanvankelijk onder zijne leiding, bestaande Instituut voor de Javaansche taal, gesuppri- meerd bij of even na de oprichting in 1842 van de Delftsche Academie. De nota zelve geeft ons eene schets van den toestand der Maleische en Javaansche taalstudie vóór ongeveer veertig jaren ; een toestand, ~waarin, gelijk terecht ons medebestuurelid , Dr. J. J. Meinsma, aan wien het opstel om consderste en adres in handen werd gesteld ‚ schrijft, # {hans geuking be 314 NOTA VAN DR. J. F. C. GERICKE, langrijke verandering is gekomen, zoowel wat betreft het aantal personen, die de inlandsche talen beoefenen, als de kennis der oorspronkelijke inlandsche werken, die door Gericke worden opgenoemd. Ofschoon Gericke eerst van Maleisch en Javaansch spreekt, bepaalt hij zich eigenlijk geheel tot het laatste, dat hem trouwens dan ook het best bekend was.» Hoewel door hem een geheel verouderde toestand besproken wordt, kan echter, zooals de heer Cornets de Groot doet opmerken , de mededeeling van zijn opstel strekken als eene herinnering aan dien vroe- geren toestand, terwijl het ook, volgens Dr. Meinsma, wals pleitrede voor de wenschelijkheid van de kennis der inlandsche talen voor den ambtenaar dan tevens nog eenigszins eene waar- schuwing voor de toekomst zou kunnen zijn. van 1889, deel I, hl. 102 en 105—106. » Mocht de kennisneming van de volgende nota dezen of gene opwekken om de onvermoeide werkzaamheid van den voortreffe- lijken steller daarvan alsnog naar eisch te karakteriseeren, dan zal de mededeeling daarvan niet te vergeefs zijn geweest. De nota luidt als volgt: „Terwijl de Engelschen in Bengalen eene menigte bekwame ambtenaren hebben, die de talen, geschiedenis, wetten en ge- woonten der Inboorlingen , waarover wij regeren , grondig kennen, en daarvan niet alleen gebruik weten te maken in hun bestuur over en verkeering met dezelve, maar ook over geheel Europa reeds het licht der wetenschappen van den Indostan hebben _ verspreid, vindt men in Nederlandsch-Indié slechts weinige personen, die eenige kennis der Maleische taal bezitten, en naauwelijks eenen enkelen, die de Javaansche taal grondig ver- staat; laat staan, die eenige kennis heeft der wetten , geschie- denis, mythologie en litteratuur der natie, waarmede hij dage- lijks in aanraking komt. Hoe kan eene natie wel geregeerd worden, wier taal en wetten men niet kent? Het regeringsstelsel van eene in bescha- ving ver gevorderde natie van Europa toepasselijk te willen maken op een volk, dat eerst begint zich te ontwikkelen of uit den staat der natuur te ontheffen, zoude even ondoelmatig en on- uitvoerbaar zijn, als wanneer men van eenen kleinen knaap wilde vergen, om de lasten van eenen man te dragen. Hetgeen voor den Europeaan billijk is, strijdt dikwijls tegen de gewoonte van den Inlander van Java, en wat de eerste soms voor eene beuzeling beschouwt, wordt door den laatsten voor eene zaak van het hoogste gewigt gehouden. Fliervan getuigen zoo vele bepalingen in de Javaansche wethoeken: de Soerjo-Alem, de Nowoly-Prudoto-Dhalem, de Hanger-Hangewawn of Hanger- Jagrag, de Manger-Sadhoso enz, Doch welke Ruropeaan Ye tre’ 316 NOTA VAN DR. J. ¥. C. GERICKE. den inhoud dezer wetboeken bekend? of wat nog meer wil zeg- gen: welke Europeaan kent dezelve slechts bij naam? Omtrent de vroegere geschiedenis van Java verkeert men nog geheel in het duister. Doch hoe kan dit anders wezen, daar nog nooit een Europeaan in staat is geweest, om uit de oor- spronkelijke bronnen, welke de Balade der Javanen bevatten, zelve te putten. Hoe verdicht en beuzelachtig ook de meeste verhalen in hunne geschiedboeken zijn mogen, zoude het echter voor deu oordeelkundigen beoefenaar der geschiedenis niet moeijelijk wezen, het ware van het verdichte te onderscheiden en uit de beuzelingen vele belangrijke ontdekkingen te doen, die menig leedig vak in de vroegere geschiedenis van Java zouden kunnen aanvullen. De mythologie der Javanen en de veranderingen, welke hunne godsdienstige begrippen door de invoering van den Islam hebben ondergaan, zijn nog weinig of geheel niet bekend. Het oorspron- kelijke in het Kawi geschrevene en vervolgens in het Javaansch overgezette werk Maunnik-Mojo bevat hunne originele mytholo- gische denkbeelden, terwijl ons de Axbtjo een overzigt geeft van het Mohammedanisme, zooals hetzelve op Java bestaat, Van het eerste bezitten wij eene gebrekkige vertaling in het werk van S. Raffles. Van de Romo en de Broto-Jvedo wordt vermeld, dat zij im het Javaansch de Ramajana en Mahabarut in het Sanskritsch nog overtreffen. Hetzelfde kan gezegd worden van werken van Menv, Dewo-Roetji, Hardjoeno-Svgro- Buhve,, Wiwvho en meer andere, wier namen slechts ter naauwernood bekend zijn. Men heeft de Javanen voor bigotte, onkundige en zedelooze Muzelinannen uitgekreten; doch men leze de voortreffelijke Papali van Kjahi-Gede-Selo en de Woelang-Ngreh van Pakoe- Boewvno den Vierden, grootvader van den thans regerenden Keizer van Soerakarta, en men zal verwonderen over de uit- muntende zedelessen, welke in dezelve gevonden worden. Opzigtelijk de godsdienstige en christelijk zedelijke bescha- ving der Javanen is tot heden toe niets gedaan, ofschoon eene christelijke natie reeds meer dan twee eeuwen op Java gevestigd Is geweest. De goddelijke openbaring, welke wij in den Bijbel bezitten, op de wijze der Javaansche Babads of Tjaritas, zal door hen gretig worden ontvangen, waarop men in het vervolg de Jeerstellingen des Christendoms overeenkomstig hunne Sastroe NOTA VAN DR. J. F. C. GERICKE. 317 zal men eerst alsdan den Javaan in handen kunnen geven, wanneer hij de vatbaarheid zal verkregen hebben , om denzelven met verstand en nut voor zich zelven te gebruiken. Doch de voorname vraag is thans: door welke geschikte middelen de kennis der talen en letterkunde van Java, welke voer den ambtenaar, den litterator en den godsdienstvriend zoo wenschelijk en noodzakelijk is, zal kunnen verkregen en uitge- breid worden P De Engelschen hebben te Hertford in Engeland, te Fort- William en Forl-8t.-George in Bengalen aanzienlijke colleges, waarin aan iedereen, zelfs militairen niet mtgezonderd, de ge- legenheid wordt gegeven, om in de Indische talen en weten- sehappen onderwezen te worden. Niemand kan in Bengalen eemg aanzienlijk ambt bekleeden, tenzij hij in een der gemelde col- leges de bekwaamheid daartoe heeft verkregen. Ook ontbreekt het hun niet aan andere hulpmiddelen, die het studium der talen kunnen verligten. De Spraakkunsten van Colebrooke, Forster, Carey en Walking, de Soetras van Penini, de Moegda- Boedha van Vopadewa, de Amara-Cosja door Colebrovke vertaald, de overzetting van de AMego-doeta door Wilson, van de Ramajana door Carey en Marshman, van de Baegaval-Gita door Wilkins, van verscheidene Indische Welboeken door Colebrooke, en verscheidene andere werken zijn zoo vele hulpmiddelen, waarvan alleen de beoefenaar der Sanskritische taal en litteratuur zich kan bedienen. Eenen gelijken voorraad van hulpmiddelen heeft men tot het leeren van andere talen, als: de Bengaalsche, de Tamoelsche, de Cingalesche euz. Doch de Nederlanders bezitten noch colleges, noch spraak- kunsten, noch woordenboeken, noch vertalingen uit of gedrukte werken in de oorspronkelijke taal van Java. Wien zal het dus ook verwonderen, dat er naauwelijks een eukel Nederlander gevonden woedt, die in eenige betrekkâng geplaatst zijnde, eenige kennis van de taal des lands heeft, vooral wanneer de buitengewone moeijelijkheid, die in het leeren der Jav. teal gevonden wordt, daarbij in aanmerking wordt genomen ? De oprigting van een Jusliluut, waarin jonge lieden, die zeeds hier of in Europa eene beschaafde opvoeding hebben ge- noten, in de talen en letterkunde van Java kunnen onderwezen worden, is sints lang de wensch geweest van vele aanaeniyke Naderlanders zoo in het vaderland als in deze gewesen, Deen 818 NOTA VAN DR. J. F.C. GERICKE, aan de uitvoering daarvan hebben altijd groote zwarighden in den weg gestaan. De voornaamste is geweest, en welke thans nog blijft bestaan, het gebrek aan geschikte personen, die, met de vereischte kennis uitgerust, de bekwaamheid bezitten, om onderwijzers in het Instituut te kunnen worden. Hoe gegrond deze en andere zwarigheden zijn mogen , bieden er zich nogtans uitzigten aan, om het gewenschte doel eindelijk te bereiken, mits dat men de zaak in het kleine beginne, en het „00 aanlegge, dat daaruit eens het grootere werk geboren worde. Men zal zich voornamelijk eerst tot de Maleische en Javaan- sche talen moeten bepalen. Wegens het gebrek aan onderwijzers zal men deze eerst dienen te vormen. Het Gouvernement zal te dien einde behooren uit te zien naar eenige schrandere jonge lieden, die bereids eene eenigzins letterkundige opvoeding hebben genoten, en eenen bijzonderen aanleg bezitten om spoedig de eene of andere der gem. talen te leeren, en deze door Maleische en Javaansche geleerden laten onderrigten. Zoodra dezen eenige vorderingen zullen hebben gemaakt, zal men hun getal kunnen vermeerderen en hen dadelijk in de gelegenheid stellen om van het geprofiteerde tot nut voor anderen te verstrekken, eu zich de bekwaamheid te verschaffen om an- deren te onderwijzen, terwijl zij met hunne eigene studien voortgaan. Het lijdt geenen twijfel of men zal langs dien weg slagen in het verkrijgen van geschikte onderwijzers voor een Instituut en zullen zich te gelijker tijd eenige bekwame ambtenaren kunnen vormen, die op de eene of andere wijze dienstig voor hetzelve kunnen worden. Van deze eerst te vormen onderwijzers zal men met der tijd nuttige spraakkunsten, woordenboeken , vertalingen van voor- name Javaansche en Maleische manuscripten en andere werken over de oorspronkelijke Javaansche mythologie, geschiedenis, wetten , enz. kunnen verwachten. Het Gouvernement heeft sints jaren aanzienlijke sommen ver- spild tot onderhoud van Zeerlingen en Klèves in de Javaan- sche en Maleische talen; doch welk voordeel heeft hetzelve daarvan reeds getrokken? De Eléves aan zich zelven overgelaten zijnde, doen wat zij verkiezen. Ook worden zij meestal met ey nn ie NN 1 21° EE, | , ee BF | U On Nota VAN DR. J. F. C. GERICKE. 31u lijke bestemming. De Residenten, welke over hen gesteld zijn, kunnen hanne verigtingen niet nagaan, omdat zij zelven on- kundig zijn met hetgeen, waarvoor zij zullen worden opgeleid. Het zoude derhalve noodzakelijk zijn, dat, indien men mogt besluiten om jonge lieden tot bovengemeld einde langs den aangetoonden weg op te leiden, een eenigzins in de Javaan- sche en Maleische taal bedreven persoon als Provoost (Praepositus) over hen wierd gesteld, die aan hunne studiën eene goede rig- ting kon geven en hun zelven eenigzins in het aanleeren der eerste beginsels zoude kunnen behulpzaam zijn. Een Reglement voor de zich op die wijze te vormen onder- wijzers als voor den Provoost zoude alles nader moeten bepalen. HERINNERING AAN DEN HOOGLEERAAR T. ROORDA. Door het bestuur van het Instituut uitgenoodigd in de n Bijdragen» den Hoogleeraar Roorda als een der oprichters van gemeld Genootschap te herdenken, maak ik gaarne van die gelegenheid gebruik om den geliefden leermeester en vriend eenige woorden van dankbare herinnering te wijden. Op den 4den Junij 1851 werd te Delft eene vergadering gehouden van mannen, die, belangstellende in de kenms van Indië, bij elkander waren gekomen op uitnoodiging van de Heeren J. C, Baud, G. Simons en T. Roorda, en door hen besloten tot de oprichting van het Koninklijk Iustituut voor de Taal-, Juand- en Volkenkunde van Ned. Indië. Van deze drie mannen heeft voorzeker de laatste niet het geringste deel hier aan gehad, en hij was dan ook door zijne betrekking en werkkring daartoe in het bijzonder geroepen. Immers als de eerste Hoogleeraar in het vak der Indische wetenschappen, was hij ook degeen, die het incest belang moest stellen in de naauwkeuriger en uitgebreider kennis van Indië, welke meu door middel van het Instituut wenscate te verkrijgen en dan door weten- schappelijke bestudering tot hooger moest leiden. Jaren lang is hij dan ook als lid van het Bestuur ijverig voor het Instituut werkzaam geweest en heeft door menige bijdrage van zijne hand het Tijdschrift verrijkt. En als stichter van het Instituut én als eerste wetenschappelijk beoefenaar der Indische talen , waarover ook het Instituut hare zorgen uitstrekt, verdient dus Taco Roorda zeker wel in hare werken te worden herdacht. Geboren te Britsum, een dorp ten noorden van Leeuwarden , ' zijn vader predikant was, den \9den July LRM, vale HERINNERING AAN DEN HOOGLERRAAR ROORDA. 321 bracht Roorda zijne theologische studién aan de Hoogeschool te Groningen, en promoveerde aldaar in 1824 met eene dissertatie „Commentarii in aliquot Jeremiae locar, waaruit reeds de richting zijner studiën blijkt, namelijk de Oostersche taal en letterkunde. Hiervoor was in die dagen Flamaker te Leiden de groote man, en het kan ons dan ook niet verwon- deren dat Roorda zich eenigen tijd derwaarts begaf om zijne studien in dat vak voort te zetten. Daar maakte hij kennis met Weijers en Juynboll, die met hem den door Hamaker aange- wezen weg hebben vervolgd en zijne meest bekende leerlingen zijn geweest. Dat de naam van Roorda reeds toenmaals als beoefenaar der Oostersche talen zeer gunstig bekend was, blijkt daaruit, dat hij den graad van Doctor in de Letteren en Wijs- begeerte „honoris causa” verwierf na de verdediging van een „Specimen Historico-criticum exhibens Vitam Amedis Tulonidis» op 7 Februarij 1825. Hij keerde nu evenwel tot het meer praktische leven terug, en was gedurende twee Jaren predikant, eerst te Tuutjegnast in de Provincie Gro- ningen en vervolgens korten tijd te Burgwerd in Friesland. Toen werd hij beroepen als Buitengewoon Hoogleeraar aan het Athenaeum te Amsterdam ter vervanging van Prof. Wilmet, welke waardigheid hij den 20 April 1828 aanvaardde met eene redevoering over de Hebreeuwsche dichteressen. Thans was hij in zijne eigenlijke werkkring overgebracht en met wel- ken ijver hij zich op de beoefening der Oostersche talen toelegde bleek alras in de uitgave der Hebreeuwsche en later van de Arabische Grammatica, die bewezen dat behalve Hamaker nog meer grondige beoefenaars der Oostersche talen in Neder- land leefden. Spoedig kregen de studien van Roorda een nieuw onderwerp, toen hij, bevorderd tot gewoon Hoogleeraar, oak met het geven van kolleges in de Logica en Methaphysica werd belast. Met al den ijver, die hem kenmerkte, begaf hij zich in de beoefening der filosofie, die zoo zeer met de richting van zijn geest overeenkwam, zooals dan ook in de meeste zijner werken merkbaar is. Ook later, toen hij tot andere werkzaamheden was geroepen, bleef deze studie hem altijd dierbaar, gelijk mede blijkt uit het door hem in 1849 uitgegeven werk: » Zielkunde of beschouwing van den mensch als bezield we- zen.» Behalve dit had hij reeds in 1885 de redevoering, waarmede hij zijne filosofische lessen geopend had, meer uitge- werkt uitgegeven onder den titel van: „Ontwikkeling van 393 HERINNERING AAN DEN HOOGLEERAAR T. ROOBDA.. het begrip der filosofie tot inleiding in de bespie- gelende wijsbegeerte.r Bovendien zijn nog van zijne hand de navolgende opstellen in „de Gids» geplaatst: » De oudste bronnen van onze metaphysische be- grippen (1848);” Verdediging der miskende meta- physicar (1852) en „De vrijheid van den mensch in de bepaling van zijn wil en de strijd tusschen determinisme en indeterminisme (1859). Inmiddels evenwel was Roorda tot een andere werkkring overgegaan, waarin zijne groote werkzaamheid, zijne volharding en zijn scherpzinnig verstand het meest en krachtigst zich hebben geopenbaard. Door zijne betrekking te Amsterdam kwam hij zijdelings of rechtstreeks in aanraking met den man, die door het Nederlandsche Bijbelgenootschap voor de beoefening der Javaansche taal naar Indië was gezonden, namelijk met J. F. C. Gericke. Dit gaf Roorda aanleiding zich ook met die taal bekend te maken, waartoe het verblijf in Nederland van den Heer Gericke in 1838 zeker veel bijdroeg, en als eerste vrucht van zijne studiën verscheen in 1841 eene door hem gehouden voorlezing, getiteld: „Proeve van Javaansche poëzie uit het Javaansche Heldendicht de Brâtâ-Joedâr, terwijl in hetzelfde jaar nog door hem werd uitgegeven het „Nederduitsch-Maleisch-Soendasch Woordenboek van A. de Wilder. Dit vestigde waarschijnlijk de aandacht van den toenmaligen Minister van Koloniën J. C. Baud op hem voor de opleiding van ©. 1. Ambtenaren hier te lande, en werd aan hem bij de oprichting der Delftsche Academie, waar- aan eene afdeeling voor Indische ambtenaren werd toegevoegd , de waardigheid van Hoogleeraar in de Javaansche taal opgedragen. Zwaar was de taak, die Roorda hiermede op zich nam; de hulpmiddelen voor de beoefening dier taal en voor het onderwijs moesten nog geheel in het leven worden geroepen en onvermoeid was hij aan het werk om zich van die taak te kwijten, waarin hij door verdienstelijke medewerkers als Gericke en de trans- lateurs te Soerakarta C. F. Winter Sr. en Wilkens op allerlei wijze werd bijgestaan. Zoo werd reeds in 1843 in het licht gegeven eene nieuwe uitgave van de Javaansche Spraakkunst van A.D. Cornets de Groot met een klein leesboek tot oefening van Gericke. In het volgende jaar kwamen het boek „Rädjä Ds va Dr MW et Na ah Aaa Aars ren …Tasraanenkha rattan wa welle in HERINNERING AAN DEN HOOGLBERAAR T. ROORDA. 323 1845 werden gevolgd door de „#Javaansche brievenwr, enz., de #Zamensprakenr van ©. F. Winter en eindelijk de »Brata Joedä, de Räma en Ardjoena Sasra in proza.» Eene groote leemte bestond evenwel nog altijd in de hulp- middelen, zoolang geen woordenboek der Javaansche taal was verschenen. Roorda was dan ook van den aanvang af daarop bedacht en gaf daarvoor het door Gericke bewerkte, hem in hand- schnft ten gebruike gegeven »Javaansch-Nederduitsch Woordenboek# in het Jicht. Hiermede was nu wel in de behoefte voorzien, doch, denker als hij was, kon Roorda zich ook als taalkundige niet met het geleverde tevreden stellen, vooral wat de spraakkunst betrof. Als veelzijdig geleerde kon het hem niet ontgaan dat, hoe- wel zeker alle talen een gemeenschappelijken grond hebben, omdat de menschelijke geest één is, zij evenwel in de uitdruk- king daarvan op oneindige wijze verschillen. Dit gaf aanleiding dat hij vooreerst in zijn in 1852 verschenen werk „Over de deelen der rede en de redeontleding of logische analyse der taal tot grondslag voor wetenschap- pelijke taalstudier, dat gemeenschappelijke van alle talen behaudelde en ten tweede dat hij in zijne »Javaansche spraakkunst» (1855) deze taal volgens een gelieel met haren aard overeenkomende en oorspronkelijk stelsel ontvouwde eu verklaarde. Ontegenzeggelijk is deze »Spraakkunst- het ver- dienstelijkste werk van den scherpzinnigen geleerde geweest en onmiskenbaar groot de invloed daarvan op de beoefening der talen van den Archipel hier en elders. Daardoor is duidelijk aangewezen dat de talen van den maleischen taaltak niet op dezelfde wijze kuunen worden besproken als de Indu-Germaan- sche talen en is Roorda in dit opzicht baanbreker geweest voor een nieuwen tijd. Die »Spraakkunst» had evenwel in de oogen van velen het gebrek, dat te weinig acht was geslagen op de verwante talen. Dit was evenwel een gevolg van zijn beginsel, dat men er zich toe moest bepalen eene taal grondig te kennen, voor dat men er toe overging in eene vergelijking met andere talen te treden; eu hij achtte daarvoor den tijd bij de Maleisch- Polyversische talen nog niet gekomen. In een’ tijd dat de ver- gelijkende en historische taalstudie zoo grooten opgang maakte en zoovele beoefenaars had, was het dus niet meer dan vataarii 8e Volgr. IN. 2\ 324 HBRINNERING AAN DEN HOOGLEEBAAR T. ROORDA. dat velen met deze zienswijze niet insteinden, en hij op dit puut veel bestrijding vond. Zelfs kwam hij met de beoefenaars der Indo-Germaansche talen in ons land in konflikt, waartoe de aanleiding evenwel eene andere was. Roorda's taalstudiën hadden hem in het Javaansch een groot verschil doen opmerken in de taal, zooals zij geschreven en zooals zij gesproken wordt, en _ hetzelfde verschil was ook in het Nederlandsch niet te loochenen. Hij was daarom bijzonder ingenomen met de redevoering over „De Nederlandsche taalkunde in haren aard en strekking~», waarmede de Hoogleeraar M. de Vries in 1858 het Hoogleeraarsambt te Leiden aanvaardde, dewijl deze daarin de taal, zooals zij gesproken wordt, de eigenlijke volkstaal, en de bestudering daarvan een voornaam vereischte der taalstudie had genoemd. ‘Toen nu Roorda eene verhandeling „Over het onderscheid tusschen spreektaal en schrijftaal, inzonderheid in onze moedertaalr in de Verslagen en Mededeelingen der Kon. Academie van Wetenschappen had geplaatst, ontstond daarover weldra strijd met de Heeren de Vries, Brill en anderen. Op deze eerste verhandeling liet hij weldra eene tweede volgen, waarin hij zijne meening uitvoeriger uiteenzette, zooals later nog in eene „Bijlage tot beantwoor- ding van de Heeren de Vries en Brillr. Hierbij liet hij de zaak nu ook rusteu en gaf aan anderen de beslissing over. Insgelijks in de Verslagen en Mededeelingen van de Kon. Academie van Wetenschappen is zijne verhandeling opgenomen : „Over den aard en de natuur vande verschillende spraakgeluiden”, waarbij zijn veelomvattende taalkennis en naauwkeurige opmerkingsgave hem uitstekend te hulp kwamen. 