Ceylon en Java: Aanteekeningen van een theeplanter
Dit bock is ua oud dat hct autcursrecht erop is verlopen, zodat hct bock nu deel uitmaakt van hct publickc domcin. Ecn bock dat tot hct publickc domcin bchoort, is ccn bock dat nooit onder het auteursrecht is gevallen, of waarvan de wettelijkc autcursrcchttcrmijn is verlopen. Hct kan per land vcrschillcn of ccn bock tot hct publieke domein behoort. Boeken in het publieke domein zijn ccn stem uit hct verlcden. Zc vormen ccn bron van geschiedenis, cultuur en kennis die anders moeilijk te verkrijgen zou zijn. Aantekeningen, opmerkingen en andere kanttekeningen die in het origineel stonden, worden weergegeven in dit bestand. als herinnering aan de lange reis die hct boek hccft gemaakt van uitgever naar bibliotheek, en uiteindelijk naar u. Richtlijnen voor gebruik Google werkt samen met bibliothekcn om materiaal uit het publieke domein te digitaliseien, zodat het voor iedereen beschikbaar wordt. Boeken uit het publickc domcin behoicn toe aan hct publiek; wij bewaren ze alleen. Dit is echter een kostbaar proces. Om deze dienst te kunnen blijven levercn, hebben we maatrcgelcn genomen om misbruik door commercicle partijen te voorkomen, zoals het plaatsen van technische beperkingen op automadsch zocken. Verder vragen we u hct volgende: + Gebruik de besianden alleen voor niei-commerci^le doeleinden We hebben Zocken naar boeken met Google ontworpen voor gebruik door individuen. We vragen u deze bestanden alleen te gebruiken voor pcrsoonlijkc en nict -commercicle doeleinden. + Voer geen geautomatiseerde zoekopdrachten uit Stuur geen geautomatiseerde zoekopdrachten naar het systeem van Google. Als u onderzoek doct naar computcrvertalingen, optische tekenherkenning of andere wetenschapsgebieden waarbij u toegang nodig heeft tot grote hoeveelhe- den tekst, kunt u contact met ons opnemen. Wc raden u aan hicrvoor materiaal uit hct publickc domcin te gebruiken, en kunnen u misschien hicrmee van dienst zijn. + Laat de eigendomsverklaring staan Het "watcrmerk" van Google dat u onder aan elk bestand ziet, dient om mensen informatie over het project te geven, en ze te helpen extra materiaal te vinden met Zocken naar boeken met Google. Verwijder dit watcrmerk nict. + Houd u aan de wet Wat u ook doet, houd cr rekening mee dat u er zelf verantwoordelijk voor bent dat alles wat u doct Icgaal is. U kunt er niet van uitgaan dat wanneer een werk beschikbaar lijkt te zijn voor het publieke domein in de Verenigde Staten, het ook publiek domein is voor gebniikers in andere landen. Of er nog auteursrecht op een boek mst, verschilt per land. We kunnen u niet vertellen wat u in uw geval met een bepaald boek mag doen. Neem niet zomaar aan dat u een boek overal ter wereld op allerlei manieren kunt gebruiken, wanneer het eenmaal in Zocken naar boeken met Google staat. De wettelijkc aansprakelijkheid voor auteursrechten is bchoorlijk streng. Informatie over Zoeken naar boeken met Google Het docl van Google is om alle informade wcrcldwijd toegankelijk en bruikbaar te maken. Zoeken naar boeken met Google helpt lezcrs boeken uit allerlei landen te ontdekken, en helpt auteurs en ui tgevers om een nieuw leespubliek te bereiken. U kunt de voUedige tekst van dit boek doorzoeken op het web via |http: //books .google .coml lYLON EN JAVA. AANTEEKEFINGEN VAN EEN DOOK G. MUNDT, Administrateur van Farakansalak, I. j:NIL«Kir>lI<9^0. an de merkwaardigste gebeurtenissen op het gebied tropischen landbouw is ongetwijfeld de plotselinge ig van de tlieecultuur op het eiland Ceylon. el meer dan een vijftal jaren geleden was die aldaar nog zoo goed als onbekend, en bepaalde tot enkele geheel op zich zelf staande proefaan- en, waarvan de opbrengst weinig of niets te be- i had. Thans echter komt de uitvoer van thee Ion reeds zeer nabij aan dien van Java, waar de lur een verleden van meer dan een halve eeuw dch heeft, en ,voor de theeplanters op Java, die jids ondervonden hoe hunne belangen geleden onder de mededinging van Assam en andere 1 van Britsch-Indie (1), is het dus eene zaak van uitvoer van thee uit Britsch-Indie bedroeg in: ^51 230.500 Eng. pond, ter waarde van Rs. 198.200 561 1.244.000 ...„„. 1.070.400 Ml 13.232.000 V . -r V ,/ , 11.397.000 m 46.413.500 . ., ^ . ^ u 30.542.000 J84 50.911.700 ^ . . „ „ ^ 40.839.000 i85 64.162.055 « -. ^ • * * 40.447.000 ;86 68.783.458 •**.,./. 43.061.000 414564 ti: _ het grootste gewicht om na te gaan welke de omstandig- heden zijn, die het mogelijk hebben gemaakt, dat do theecultuur op Ceylon binnen een tijdsverloop van \yf jaren een vlucht heeft genomen, waarvoor op Java meer dan vijftig jaren zijn noodig geweest. Het is deze overweging, die ons aanspoorde ons per- soonlijk van de toestanden op Ceylon te gaan overtuigen en de oorzaken na te sporen van een verschijnsel, waarvan men zich uit de gedrukte berichten alleen zoo moeilijk rekenschap geven kan. En die aandrang werd voor ons te grooter, omdat wij van nabij de ondervinding opdeden hoe weinig men van den kant van hen, van wier beslissin- gen de gang van zaken in deze gewesten afhangt, zich in den regel laat gelegen liggen aan hetgeen valt waar te nemen met betrekking tot de voorwaarden, waaronder de cultuur van concurreerende producten elders gedreven wordt. Een sprekend voorbeeld hiervan vindt men op bl. 25 van de Memorie, die de Vereeniging van beheerders van landbouwondernemingen te Soekaboemi in September van het vorige jaar aan de Regeering indiende. Uit het daar het plaatse voorkomende toch blijkt hoe de meer- malen beproefde vergelijking van de voorwaarden van bestaan van de particuliere landbouw-nijverheid in Neder- landsch-Indie met die van Britsch-Indie en Ceylon veelal gewraakt wordt door de wegens hare algemeenheid niets beteekenende opmerking, dat te veel verschil van toestanden tusschen beide bezittingen bestaat om vergelijkingen van dien aard mogelijk te maken, — en de zucht om dienaangaande door eigen aanschouwing en waarneming een juist oordeel te kunnen vellen, werd voor ons een niet minder sterke prikkel dan het verlangen om onze zestienjarige ondervinding bij het theevak op Java opgedaan, te toetsen aan hetgeen Ceylon ons met betrekking zoo tot de cultuur als tot de wijze van bereiding der thee zou te zien geven. Met dat doel aanvaardden wij in de maandFebruarijl. de reis naar Ceylon, en van onze daar opgedane ervaring wenschen wij in de volgende blijdzijden een beknopt maar zooveel mogelijk voUedig verslag aan onze medebelang- hebbenden aan te bieden, in de hoop dat zulks ten goede zal kunnen komen aan een tak van landbouwnijverheid, waarvan het behoud voor menige streek van Java in den voUen zin des woords eene levensquaestie kan genoemd worden, en die zeker nog voor heel wat ontwikkelirig en uitbreiding vatbaar zou zijn, indien zij van Staatswege dezelfde aanmoediging en ondersteuning ondervond als dit op Ceylon het geval is, niet alleen tot voordeel van de dadelijk belanghebbenden, maar ook tot voordeel van het algemeen, want aan de ontluiking der theecultuur heeft Ceylon, het te danken, dat het bewaard is gebleven voor het verval, waartoe de achteruitgang der koffiecultuur noodwendig had moeten leiden. il. Het Volk. Uitgezonderd Britsch-Indie is Ceylon van alle Britsche Kolonien de tweede in rang,- met het oog op de grootte der bevolking. Het volgt op Canada, het uitgestrekte Britsche domein in Noord-Amerika. De bevolking van Ceylon telt ruim 2.700.000 zielen, waarvan het hoofdbestanddeel geleverd wordt door de eigen inlandsche bevolking, de Sinhalezen (ruim 1.800.000), en de Tamils (ruim 680.000). Evenals in bijna alle tropische landen vormt de Eu- ropeesche bevolking een zeer klein deel van het geheel, (bijna 5000). De oppervlakte bedraagt 24702 vierkante Engelsche mijlen, dat is onge"veer 1169 vierkante geographische mijlen . Derhalve telt Ceylon per vierkante geographische mijl eene bevolking van 2364 zielen. Java daarentegen telt op eene oppervlakte van 2314 vierkante geographische mijlen (dus bijna dubbel zoo groot als Ceylon) eene bevolking van 19.129.875 zielen, of op de vierkante geographische mijl 8266 zielen, (dat is dus eene bevolking ruim 3% maal dichter dan die van Ceylon). Belgie, het dichtst bevolkte rijk van Europa, telt 10348 zielen per vierkante geographische mijl. De Sinhalezen, de eigenlijke inlandsche bevolking van het eiland, bezitten 6f eenigen kleinen eigendom aan grond, waarop zij wonen en de voor hun onderhoud noodige voedingsraiddelen aanplanten, 5f zij zijn werkzaam als handelaren, klerken bij de verschillende openbare en par- ticuliere takken van dienst en ook als huisbedienden. In tegenstelling met Java, waar de inheemsche bevolking zich aan den arbeid op de cultnurondernemingen wijdt, worden de daarvoor op Ceylon benoodigde krachten gerecruteerd niet onder de inheemsche Sinhaleensche be- volking, doch onder de Tamils van Zuid-Indie en wel uit het Presidentschap Madras. De belangrijke resultaten, daarmede verkregen, recht- vaardigen eene eenigszins uitvoerige beschouwing over deze hoogst interessante zaak ; — vooral met het oog op de behoeften aan arbeidskrachten op Sumatra schijnt het van belang om de werkwijze met deze Tamilkoelies en de voorzorgsmaatregelen, door het Ceylonsche Gouver- nement ten hunnen behoeve genomen, zoo nauwkeurig mogelijk te behandelen. Evenals de Sinhalezen, zijn de Tamils van Madras, die daar ten getale van ruim 71/2 millioen zielen wonen, aanhangers van de Boeddhaleer. — Op Ceylon heeft echter de Islam belangrijke vorderingen onder beide rassen ge- maakt, ten gevolge van hunne meerdere aanraking aldaar met Mooren en Arabieren. — In Madras zelve vindt men echter zoo goed als geene Mohamedaansche Tamils. De bijna periodiek wederkeerende tijden van hongersnood in Madras, waar de dichtheid der bevolking ongeveer even groot is als op Java, doch daarentegen het volk niet, zooals daar in zijn eigen onderhoud en voedings- raiddelen kan voorzien, hebben op middelen bedacht doen zijn ten einde de bewoners zooveel mogelijk in hun onder- houd tegemoet te komen. Sinds 1843 reeds heeft er emigratie plaats van Tamil koelies uit Madras naar Ceylon, om werkzaam te zijn bij de groote openbare werken en op de cultuurondernemingen, die langzamerhand aldaar in het leven welrden geroepen. In den beginne met zware voorschotten werkende, om de Tamils naar Ceylon te doen overkomen, is dit lang- zamerhand bijna geheel onnoodig geworden, zoodat men nu het merkwaardige feit ziet, dat de Tamils, telken jaren op eigen kosten naar Ceylon reizen om daar te werken en na iets overgelegd te hebben weder naar Madras terug te keeren, hoewel er ook velen zich voor goed op Ceylon vestigen. Over een tijdsverloop van 42 jaren, 1843 — 1885, zijn jaarlijks in doorslag op Ceylon aangekomen 67855 Tamils, mannen, vrouwen en kinderen, tegen dat er weder naar Madras terugkeerden 48929; een verschil opleverende van 18926, hetwelk gecompenseerd wordt door het sterftecijfer onder de Tamils en het cijfer diergenen hunner, die zich voor goed metterwoon op Ceylon gevestigd hebben. In de eerste jaren dezer immigratie was de opgave der vertrekkende Tamils z^^r onvoUedig en gebrekkig, zoo- dat het totaal verschil van 18926 stellig lager moet ge- nomen worden. De Tamil-immigratie op Ceylon heeft in waarheid niet minder weldadig gewerkt voor de koelies, als voor de planters en de kolonie in het algemeen. Gedurende de eerste 12 jaren der immigratie was het sterftecijfer onder de Tamils zeer groot. Als redenen daarvoor worden opgegeven, dat in die jaren de bergdis- tricten van Ceylon nog niet door groote wegen voor het verkeer geopend waren; dat het Gouvemement nog geene maatregelen had genomen voor een immigratie- dienst in de noordelijke provincien van Ceylon eri langs de noordkust, en dat de koelies de heete en droge vlakten van Indie verwisselden voor een koel en vochtig klimaat, waartegen zij in die dagen door gebrek aan kleederen, huisvesting, voedsel en geneesmiddelen slecht bestand waren. Zooals de zaken echter thans in Ceylon staan, met gediplomeerde doctoren, met hospitalen en personen van Regeeringswege belast uitsluitend om voor de belangen der koelies te zorgen in bijna elk district, waardegroote cultures gedrfeven worden, zijn er niet veel arbeidende klassen in de wereld, die beter betaald en verzorgd worden dan de koelies, die van Zuid-Indie naar Ceylon overkomen, om er op de cultuurondernemingen te werken en geld over te leggen. Onder andere privileges deelen zij met den Gouverneur, de militairen en de Boeddha priesters in het voorrecht, dat zij vrijgesteld zijn van de op iedereen rustende ver- plichting om ZES dagen 'sjaarlijks te werken aan de groote heerwegen der kolonie, of het equivalent van dien arbeid in geld op te brengen. Op de cultuurondernemingen zijn woningen of barak- ken („lines"), min of meer gemakkelijk voor hen ingericht, en bezitten zij over het algemeen tuintjes met groenten en vruchten, zoowel als weidegronden voor hunne talrijke geiten en ruimte voor gevogelte. Voor de ontwikkeling der arme koelies wordt evenzeer zorg gedragen als voor hunne gezondheid. Op de cul- tuurondernemingen en in vele districten zijn scholen ge- opend voor hunne kinderen. Inderdaad, afgescheiden van de nadrukkelijke en strikt toegepaste wetten, kunnen en durven de planters, noch de openbare beambten voor de wegen, noch de onderne- mers van bijzondere werken, in hun eigen belang de koelies slecht behandelen. Zij zijn vrije lieden; zij kennen hunne rechten en zij bezitten de gerechtshoven, om zich te beklagen. Daarbij zijn zij dicht bij hun „heimath", te bereiken langs een weg, waarvoor het Ceylonsche Gouvemement al het mogelijke gedaan heeft en nog doet, om hem veilig en aangenaam te maken, zoowel voor den aankomenden, als den vertrekkenden arbeider. Langs den geheelen noordelijken heirweg zijn putten geboord, barakken voor tijdelijk verblijf en hospitalen gebouwd, waar steeds geneeskundige hulp kan verkregen worden. Daarbij is de zeestraat tusschen Zuid-Indie en Ceylon eene goedkcope en veilige overvaart. De Gouvernements immigratie-dienst in de noordelijke provincie en langs den noordelijken heirweg kost onge- veer 100.000 ropijen jaarlijks, behalve nog opgeveer 50.000 ropijen voor den geneeskundigen dienst, waarvan ongeveer 12.000 ropijen jaarlijks in de schatkist terugkeeren door de overvaartgelden der koelies, waarvoor het Gouveme- ment op de Gouvernements-Veerbooten te Divipatam 25 cents per hoofd rekent. De verdienste van een Tamil koelie op de Ceylonsche cultuurondernemingen bedroeg in doorslag van 37 tot 39 cent per dag (1), welk cijfer in de laatste tijden echter veel verminderde, terwijl naar de opgaven van een planter in Mysore (Zuid Indie), — die vroeger op Ceylon gewerkt had — deze niet meer betaalde dan hoogstens de helft van dat bedrag, of van 4 tot 6 ropijen per koelie en per maand van 26 werkdagen. De Zondagen worden als rustdagen gebezigd. Eenige jaren geleden verklaarde Wm. Martin Leake in den Wetgevenden Baad van Ceylon, dat een flinke Tamil koelie op de cultuurondernemingen in Ceylon van 4,5 tot zelfs 7 ropijen per maand op zijn loon kon be- sparen, dus 84 ropijen 's jaarlijks. Doch dit was in de dagen van voorspoed der koffie-cultuur. In de laatste 6 of 7 jaren is dat niet meer het geval geweest, daar toen de koelies slechts gedurende een zekeren tijd van het jaar in dienst werden genomen om den oogst binnen te halen, terwijl zij in sommige gevallen niet altijd geregeld en ten voile betaald werden. Als een bewijs van samenwerking der planters op Ceylon onderling diene, dat indien zij een gedeelte hunner Ta- mils tijdelijk niet meer noodig hebben, zij deze middels advertentien aanbieden ten behoeve van andere onder- (1) ])e ropij, die in Britsch-Indie annas en pies tot onderdeelen heeft (1 ropij = 16 annas en 1 anna =z 12 pies), u op Ceylon verdeeld in 100 centen. 8 nemingen, van waar zij na afloop van hun werktijd weder op de oude ondernemingen terugkeeren. De Tamils vereenigen zich geregeld onder een chef of hoofd, kanganie genaamd. Wanneer zij op Ceylon aan- komen en niet dadelijk werk kunnen vinden, adverteeren deze „kanganie8," dat zij met een „gang^^ van z66veel Tamils zijn aangekomen en hunne diensten de eene of andere ondememing aanbieden. jQetuigt dit alles niet van den gezonden, praktischen geest onzer Engelsche vrienden, die langzamerhand tot zelfs onder de Tamils is doorgedrongen? De gevolgen van de moeilijke tijden voor Ceylon komen bijzonder duidelijk uit in de opgaven van aankomst en ver- trek der Tamils in en uit Ceylon gedurende de laatste jaren, sints 1879. Immers, sinds dat jaar keerden er in het geheel 65000 m^^r naar Madras terug, dan er van daan kwamen. Doch tot groot voordeel van den koelie komt de oude vraag naar veel arbeiders krachtig terug tengevolge van het planten en plukken en de bereiding van thee. Het inkomen van koelies in Madras is ellendig, ver- geleken bij hetgeen zij in Ceylon kunnen verdienen. Over een uitgestrekt gedeelte van Zuid-Indie moeten huisgezinnen van 5 personen bestaan van een jaarlijksch inkomen van 60 ropijen voor hun vijven; eene som, die een flinke koelie in Ceylon in ^^n goed oogstjaar van zijne verdiensten kan overleggen. Een inlandsche schrijver uit Madras, S. Eamienagar, verklaart, dat de koelies aldaar in doorslag 30 ropijen hoogstens verdienen per jaar. Waar zulke uitnemende werkkrachten aanwezig zijn in eene landstreek, die aan hare ontzettend zware bevolking zoo goed als geene verdiensten kan aanbieden, ten gevolge waarvan zij herhaaldelijk voor de verschrikkingen van den hongersnood geteisterd werd, is bij ons de vraag gerezen, in hoeverre deze Tamils 66k aangewend konden worden voor de aan werkkrachten zoo groote behoefte hebbende ondernemingen op Sumatra, Onzes inziens zouden daarmede beide landstreken in de hoogste mate geholpen worden. De overgroote bevolking van Madras zou hare ver- diensteii kunnen vinden op Sumatra, even goed als thans op Ceylon, waar slechts een zeer klein gedeelte van de millioenen Tamils gebezigd wordt. — Daarbij diende de terugkeer naar hun gebooi'teland aan de koelies even ge- makkelijk gemaakt te worden als op Ceylon, terwijl zij volkoraen vrij moeten zijn om zich voor goed in het land hunner nieuwe inwoning te vestigen of niet. Voor Sumatra zouden deze Tamils van onberekenbaar nut kunnen wezen. Behalve dat hetzachtzinnige, uitstekende en spaarzame arbeiders zijn, zouden zij een „contrepoids" vormen tegen de toenemende Chineesche immigratie en, als aanhangers van Boeddha, tegenover den ook dddr wassenden invloed van den Islam. Zij, die van nabij bekend zijn met de toestanden in Deli, weten maar al te zeer hoe de geheime genootschappen der Chineezen aldaar aanleiding zijn van de roof- en moordpartijen , die herhaaldelijk de ondernemingen ter Oostkust in opschudding brengen. Op onze informatien of het Gouvernement van Madras genegen zoude worden bevonden om mede te werken tot eene emigratie barer overbevolking van Tamil koelies naar Sumatra, op den solieden grondslag van Ceylon, werd ons verzekerd, dat het zeer zeker gaame daartoe zou me- dewerken, zoo de Nederlandsch-Indische Regeering slechts aan 66nen wenscli wilde tegemoet komen, nl. de aanstelling van een Protector der Tamils op de hoofdplaatsen hunner vestiging. Deze wensch is, dunkt ons, billijkerwijze niet voor afwijzing vatbaar, en wanneer daaraan slechts wordt te gemoet gekomen is het te verwachten , dat bij het onderhanden nemen van de arbeiders- quaestie voor Sumatra, de Kegeering van Nederlandsch-Indie van het Gouver- nement van Madras een even welwillende medewerking zal ondervinden, als dit Gouvernement bij analogen grond- slag verleend heeft aan het naburige Ceylon. Voor Ceylon werkt alles mede om den aanvoer van werkkrachten voor de cultuurondernemingen zoo goedkoop en indirect zoo voordeelig mogelijk te maken. De 10 spoorwegen in Zuid-Indie vragen voor het vervoer van koelies 2/3 cent per kilometer; die in Ceylon 25/36 cent per kilometer en dat per kilometer-6aan, niet per tarief- kilometer, waarmede men ten onzent op Java zoo bij- zonder gul is. Tegenwoordig zijn er in de plantersdistricten van Ceylon 24 Gouvernements hospitalen met apotheken, onder beheer van doctoren, waar zieke arbeiiers kunnen worden opge- nomen en behandeld op elk uur van den dag of nacht. Elf afzonderlijke apotheken, onder beheer van assistenten, zijn er mede gevestigd, om arbeiders ten alien tijde ge- neeskundige hulp te verstrekken. Bij elk hospitaal of elke apotheek behoort een zeker aantal cultuurondernemingen, die er omheen zijn gelegen, hetwelk bepaald is ten gerieve van de beheerders of eigen- aars dier ondernemingen, die in urgente gevallen slechts de diensten hebben interoepen van den doctor of assistent, belast met het hospitaal of de apotheek, waartoe de onder- neming gerekend wordt te behooren. Voor een zieken arbeider betaalt de onderneming 30 cents per dag voor het verblijf in het hospitaal en ten hoogste gedurende e^ne maand, al mocht de zieke ook langer in het hospitaal verpleegd worden. Medicijnen worden tegen inkoopsprijs aan de ondernemingen verstrekt voor eenvoudige ziektegevallen. Dit zijn de eenige uit- gaven ten laste der ondernemingen. AUe andere uitgaven worden gedragen door het Gouvernement en het Genees- kundig Hulpfonds. Planters in Ceylon verzekerden ons persoonlijk, dat zij gemiddeld jaarlijks ten behoeve hunner zieke arbeiders betaalden eene som van 100 tot 150 ropijen, welk bedrag in de jaren van epidemic, die echter z^^r zeldzaara waren, wel eens klom tot 400 a 500 ropijen, ongeveer het bedrag, dat menige groote cultuuronderneming op Java geregeld jaarlijks aan doctor en geneesmiddelen uitgeeft. Het Geneeskundig Hulpfonds wordt gevormd door een uitvoerrecht van 10 cents per centnerweight op koffie. 11 thee en cacao en van 20 cents per centnerweight op kinabast; verder door de ontvangsten, voortvloeiendc uit de verpleging van de zioke arbeiders der cultuuronder- nemingen. In lii84 brachten die uitvoerrechten ten be- hoeve van bet fonds op 52 . 455 ropijen, verdeeld als volgt: Koffie 28 . 581 ropijen. Thee 2.104 Cacao 871 „ Kinabast... 20.899 »i Totaal 52 .455 ropijen. In vroegere tijden waren er ten behoove der Tamils schikkingen getroffen, ten einde hen in de gelegenheid te stellen ora door middel van de districtshoofden gelden over te maken naar hunne betrekkingen in Madras. Tegen- woordig is dat echter overbodig, daar allerwege door hen tot dat doel gebruik wordt gemaakt van de sints inge- voerde postwissels. Ziedaar in algemeene en eenigszins uitgewerkte trekken de resultaten van de samenwerking tusschen het Gouver- nement van Ceylon en zijne planters, om de zoo gewich- tige cultuurondernemingen te steunen ten opzichte van de eerste levensvraag daarvoor: geschikte werkkrachten. Eene der hoofdzaken, waarop wij hierbij de voile aandacht wenschen te vestigen, is deze, dat het op zich zelf hoogst on- beduidend uitvoerrecht, geheven van de groote stap'elpro- dncten, indirect den planters weder ten goede komt, daar het, zooals hierboven vermeld, mfe/witend wordt aange wend ora de. kosten te helpen bestrijden voor den geneeskundigen dienst in de planters districten. Onze hartelijke wensch is, dat de gezonde verhoudingen en bepalingen tusschen en ten behoeve van deze Tamil arbeiders, de cultuurondernemingen en het Gouvernement van Ceylon, bij den belangstellenden lezer en ook in de Regeeringskringen die aandacht zuUen trekken, waarop zij naar onze meening ten voile aanspraak kunnen maken. 12 III. De groote Cultures. KoFFiE . — Thee . — Kin a . — Cacao. Het zij ons vergund, bij den aanvang van dit hoofd- stuk, aan onze vrienden op Ceylon onzen dank te be- tuigen, niet alleen voor de vriendelijke en gastvrije wijze, waarop wij overal door hen zijn ontvangen, doch ook voor de moeite, die ieder planter zich getroostte om zonder de minste reserve ons op de hoogte te brengen van alles, wat wij wenschten te zien en te weten. De crisis, die door den tegenwoordigen internationalen samenhang van verkeer, nijverheid en handel, zich over de geheele wereld uitstrekte, deed haren verderfelijken* invloed ook op Ceylon gelden . De planters aldaar hebben harde tijden achter den rug en nog gaan zij gebukt onder de verliezen van de vorige jaren. Doch: „Never mind, we'll work for new returns"! Dat getuigt voor hunne energie en het gezond begrip, dat zij kunnen en meteriy wat zij willen. AUe achting daarvoor! A. De Kopfiecultuur. Het is naar wij veronderstellen aan iedereen bekend, dat de koffiecultuur de hoofdbron van inkomsten was voor de planters en de voornaamste cultuur van het eiland. Omstreeks 1690 werd de eerste koffie door de Hollanders op Ceylon aangeplant, doch eerst omstreeks 1718 werd met de geregelde cultuur er van aangevangen. Men plantte de koffie echter in de kuststreken, hetgeen niet de resultaten opleverde, die er van verwacht werden, waarom de cultuur in 1739 werd opgegeven. De Sinha- leesche bevolking ging echter met den aanplant er van voort en toen de Engelschen heer en meester op Ceylon werden, vonden zij de koffie op de erven en rond de Boeddhatempels aangeplant (1). (1) Verg. »Hi8tori8cli-Stati8tisclie aanteekeningen over de voortbrenging en het verbruik van koffie door Mr. N. P. van dbn Berg," Tijdschrift van Nijverbeid en Landbouw in N. I., dl. XXIV, 1879, bl." 427. 13 Sir Edward Barnes, een der eerste Engelsche Gouver- neurs van Ceylon, was degene, die door het aanleggen van den grooten heirweg naar de bergstreken van Ceylon, deze voor het verkeer opende en door op zijne eigen onderneming in de bergen de koffiecultuur met kracht aan te vatten, den stoot gaf, waardoor de Ceylon-koflGe gedurende jaren en jaren een der hoofdproducten werd op de wereldmarkt. De versehillende ziekten, waarmede de koffieboom op Ceylon in de laatste jaren te worstelen had, waren oorzaak, dat de voortbrenging van koffie, die in 1879 nog ruim 824.000 centner weight bedroeg, zdodanig achteruitging, dat men in 1886 over het algemeen niet meer dan 150.000 k 200.000 centnerweight verwacht. Het is bijna onnoodig, met deze cijfers voor bogen, te verklaren, dat die vermindering van ruim 75% van dit hoofdproduct van Ceylon in zulk een kort tijdsverloop, den planters ontzaglijke verliezen heeft berokkend. Niet- tegenstaande deze groote verliezen schatte men toch nog in 1885 de totaal-aanplant van koffie op particuliere ondernemingen op 125.000 acres of 71.279 bouws. De energie der Ceylonsche planters deed hen evenwel het hoofd boven water houden. Onmiddellijk legden zij er zich op toe om aan de kinacultuur, die sints 1861 ook op hun eiland was ingevoerd, ©ene groote uitbreiding te geven. Het resultaat daarvan was, dat binnen weinige jaren Ceylon de wereld verbaasde met eene voortbrenging van kinabast, die het ergste deed vreezen voor andere land- streken, waaronder Java, waar de kinacultuur nog in hare periode van ontwikkeling verkeerde. Langzamerhand echter bleek het den Ceylonschen plan- ters, dat hunne kinabasten arm waren aan kinine en toen hunne plantsoenen aangetast werden door den zoogenaam- den kanker en den bekenden Heliopeltis Anthonii, liet het zich aanzien, dat zij verliezen zouden lijden, die hen met totalen ondergang dreigden. Wederom versaagden zij niet en met hunne oude 14 energie, die hen met de pionniers van „the Far West" deed vergelijken, wierpen zij zich op de theecultuur en de cultuur van andere voor den groothandel nog bijkans nieuwe producten. Voor zooverre wij gedurende ons kortstondig verblijf op Ceylon in de door ons bezochte streken hebben kunnen opmerken, is de bodein dadr oneindig armer dan die van Java. Een en ander werd ook door de planters van Ceylon volmondig erkend. Naar onze meening moet de enorme achternitgang der koffievoortbrenging en de ziekelijke toestand der kinaplantsoenen op Ceylon ge- deeltelijk daaraan worden toegeschreven. Onzen eersten indruk verkregen wij gedurende het traject per spoorweg van Paradeny a- Junction tot Nanu- Oya, een afstand van ongeveer 80 Eng. mijlen . En die indruk was ten opzichte der gronden alles behalve gunstig, hoewel het schilderachtige landschap, dat wij doorstoomden, met de fraaiste van Java kon wedijveren. Langs dien geheelen afstand van 80 Eng. mijlen be- vinden zich cultuurondernemingen, bijna alien aan elkan- der grenzende en slechts door een kleinen greppel van elkander gescheideri. In deze streken heeft men geplant op gronden, die hellingen hebben van 35® en meer en in een bodem, die als bezaaid is met groote en kleine gesteenten, waartus- schen de naakte rotsen zich overal vertoonen. Wij be- aamden volkomen de door een Assamplanter gebezigde uitdrukking, dat deze gronden meer geschikt waren voor spoorweg-ballast, dan voor het drijven van intensieve groote cultures . Die ongunstige indruk werd echter later eenigs- zins gewijzigd, toen wij dieper in de vruchtjbare valleien van het eiland doordrongen. Nadat de koffie-aanplantingen op dezen rotsachtigen bodem eenige oogsten hadden afgeworpen en de voort- brenging daarna aanzienlijk begon te verminderen, plantte men op diezelfde gronden kina tusschen de koffie . Toen ook deze ziekelijk begon te worden, plantte men thee 15 daaronder, zoodat wij op menige plaats kbffie, thee en kina door elkander aantroffen. Later zagen wij dat zeer vele ondernemers eenvoudig de takken van den hoofdstam der koffie-booraen afgekapt en zij tusschen de overblijvende stronken („stumps") thee geplant hadden. A an intensieve grondbewerking en aanleg van terrassen op de hellingcn, zooals hier op Java zonder nitzondering geschiedt, was zoo goed als niets gedaan. Men bepaalt zich op Ceylon eenvoudig tot het wieden; daartoe halen de koelies met een stokje het onkruid uit den grond. Waar de bodem zulks toeliet, had men om het water aftevoeren eenvoudig „drains" gemaakt, die natuurlijker- wijze ook bij iederen regen de door het wieden losgewoelde aarde naar beneden voerden. Men beweerde echter dat de grond er z66 hard was, dat er voor afspoeling geen gevaar bestond. One is echter gebleken, dat na eene regenbui van weinig beteekenis niet alleen massa's goeden grond aan de uitmondingen van de „drains'*' werden aangetrofFen, doch ook groote hoeveelheden bladeren, die op Java vooral bij de theecultuur zoo bijzonder in waarde worden gehouden als zoogenaamde groene bemesting. Aan het plan ten wordt ook zeer weinig zorg bestecd ; van de geringste tot de zwaarste helling trekt men een- voudig lijnen recht naar beneden en plant daar langs, en niet zooals op Java zooveel mogelijk langs horizontale lijnen. B. De Theecultuur. Mag men eene mededeeling van Sir James Emerson Tennent in zijn bekend werk over Ceylon gelooven (1), (1) »The cultivation of tea was attempted by the Dutch, but without success"; James Emerson ^i^^^Y.T<{Ty Ceylon; an account of the island physical historical and topographical; London, I860; I, 89. Van wanneer de hier bedoelde proefnemingen dagteekenen blijkt niet; doch het zou ons niet verwonderen indien zulks omstrecks het jaar 1730 het geval ware geweest, want in dien tijd schijnt de O. I. Compagnie er ook aan gedacht te hebben om de theecultuur op Java in le voeren. Immers in den brief van Gou- vemeur-Generaal en Raden aan Hecren Zeventienen van 8 December 1728 wordt gesproken //van de geordonneerde aanplantinge van thee, waartoe men alle uytdrukkelijke middelen sal in 't werk stellen, hoewcl de apparentie 16 dan moeten in den tijd, toen de Hollanders nog meester van het eiland waren, reeds proeven met de cultuur van den theeheester genomen zijn, docji zonder gunstige uit- slag, en sedert werd van nieuwe proefnemingen niets meer vernomen, tot eindelijk in 1841 of 1842 enkele theeplanten van Chin^ naar Ceylon werden overgebracht, en men er zelfs in slaagde om door bemiddeling van een deskundigen Chinees eenige ponden thee te bereiden waarvan het kostende echter op niet minder dan £ 5 per pond moet zijn te staan gekomen. Dit voorbeeld schijnt anderen te hebben afgeschrikt om verder werk van de zaak te maken ; maar in 1865 werd zij weder opgevat door eene met Assam-planters in betrekking staande firma, die weldra een aanplant van 100 acres in den grond had, en daarvan een product verkreeg, dat op de Londonsche markt zeer gunstig werd beoordeeld. Gaandeweg echter liet men de zaak weder loopen, en misschien zou er van verdere proefnemingen met thee in het gehoel geen sprake meer geweest zijn, indien de achteruitgang van de koffie-cultuur tengevolge van de hand over hand toenemende bladziekte, niet menigen planter naar andere middelen van bestaan had doen omzion. bereids hebben ondervonden, dat de tbeeboom in deze landen niet wil groeijen . " *Egter", dus beet het in dien brief verder, "-sal dit ons niet wecrhouden om een wnader preuve te doen nemen, onder belofte van een premie aan den leverancier *van heteerstejjondthee, diealbierzal wezengewonnen." Jhr. Mr. J. K. J. DE Jong . Be opicomat van het Nederlandsch gezag in Oost-lndit ; IX, bl. 138. 17 geven kunnen. Er waren in cultuur gebracht en met thee beplant: in 1872 10 acres 1879 6500 acres 1873 250 „ 1880 9274 1874 350 „ 1881 13500 1875 1080 „ 1882 22000 „ 1876 1750 „ 1883 32000 „ »» 1877 2720 „ 1884 67000 1878 4700 „ 1885 102000 „ terwijl van het daarvan verkregen product is uitgevoerd: in 1872 nihil 1879 95.969 <ffi. » 1873 23 « 1880 162.575 1874 492 „ 1881 348.157 „ 1875 1438 „ 1882 697.268 „ 1876 757 „ 1883 1.665.768 „ 1877 2105 „ 1884 2.392.973 ,, 1878 19607 „ 1885 4.277.235 „ en ffedurende het eerste semester van 1886 3.605.336^ tegen 1.816.993 in het eerste semester van 1885. Ziedaar de eerste resultaten van de ,.rush into tea'\ die gezegd kan worden van het jaar 1880 of 1881, dus slechts van een vijftal jaren geleden te dagteekenen, en wat staat ons in dit opzicht nu verder nog te wachten? Op Ceylon zelf koestert men dienaangaande de meest grootsche verwachtingen. Volgens velen lijdt het geen twijfel, dat binnen weinig jaren eene uitgestrektheid van 200000 a 250000 acres met thee zullen beplant zijn, daargelaten nog de eigen aanplantingen van de inlandsche bevolking, die zich reeds nu op de teelt van den thee- heester begint toe te leggen, met het doel om de te oogsten bladeren aan de Europeesche planters te verkoopen, I en met het oog op een en ander acht men den tijd niet 1 verre meer, dat Ceylon eene hoeveelheid van 60 k 80 millioen ponden thee per jaar zal kunnen uitvoeren. : Mocht het werkelijk hiertoe komen, dan zouden de dagen van de theecultuur op Java spoedig geteld zijn, want aan eene zoo overweldigende mededinging is op den duui* 18 onraogelijk het hoofd te bieden, wanneer de voorwaarden, waaronder de strijd inoet gevoerd worden, niet gelijk zijn, en dat dit ten nadeele van Java maar al te zeer het geval is zuUen wij gaandeweg gelegenheid hebben op te merken. Maar op grond van hetgeen wij met eigen oogen konden waarnemen gelooven wij in gemoede, dat op die zoo grootsclie verwachtingen vrij wat valt af te dingen. Vooreerst toch laat de geaardheid van den grond, gelijk wij reeds aantoonden, hier en daar heel wat te wenschen over; maar wat de toekomst der cultuur in nog sterker mate bedreigt is, dat men die toekomst in de meeste ge- vallen maar al te zeer aan het heden opoffert door het plegen van roofbouw op een voet, waarvan men op Java, bij de door Europeanen gedreven landbouw-nijverheid althans, niet veel voorbeelden zal aantrefFen. „To make mony and go home", schijnt v66r alles de bedoeling van het meerendeel der planters op Ceylon te zijn, en in verband hiermede openbaart zich schier allerwege een streven naar „quick returns", — gelijk men het noemt, — dat het plukken van de meeste tuinen op veel te jeugdigen Iceftijd tot dadelijk gevolgheeft. Zelfs op ondernemingen, die zich wegens goed en degelijk beheer een naam hebben gemaakt, en die zich op het bezit van werkelijk fraaie aanplantingen kunnen beroe- men, werden de heesters na een uitloop van 3 k 4 bladeren reeds geplukt, zoodat alleen het keppelblad overblijft, — eene methode, die men onzes inziens niet ongestraft kan volhouden, want binnen weinigjaren moe- ten de heesters geducht in hunne voortbrenging er door achtcruitgaan. "Ook de omstandigheid, dat men zelfs theeaanplantingen aantreft op hoogten van 5000 h 7000 voeten boven de zee, moet er toe leiden, dat veel van de thans nog gekoesterde verwachtingen onvervuld zullen blijven, want reeds leerde de ondervinding, dat op dergelijke hoogten veel nadeel van nachtvorsten wordt ondervonden, wat op den uitloop der heesters niet dan nadeelig werken kan. 19 Maar wat onzes inziens bovenal tot teleurstellingen leiden zal is de weinlge zorg, die bij het kiezen van theezaad schijiit te hebben voorgezeten. Ten einde met spoed te kunnen planten legde men als het ware de hand op alles wat men raaar machtig kon worden, en ofschoon wij nu op yerscheidene ondernemingen zeer fraaie oorspronkelijke ( indigenous*") en hybride typen van den Assam theeheester aantrofFen, ontmoetten wij aan den anderen kant ook menige aanplanting, waar de aard van den heester veel te wenschen overliet. Op grond van een en ander durven wij met vrij veel zekerheid voorspellen, dat langzamerhand menige oiid6r- neming, waarvan men zich thans gouden bergen belooft, zal moeten worden verlaten, wijl het spoedig blijken zal dat zij in plaats van winst slechts verlies geeft, en onwaar- schijnlijk achten wij het volstrekt niet, dat evenals zulks vroeger in Britsch-Indie bij den aanvang der theecultuur het geval is geweest (1), op de thans nog op Ceylon woedende theekoorts een tijdperk van reactie zal volgen, dat veel zal doen te gronde gaan van hetgeen thans eene schitterende toekomst schijnt te beloven. Maar al blijkt het opvoeren van de theeproductie van Ceylon tot eene hoeveelheid van 60 k. 80 millioen ponden een hersenschim, al blijft de werkelijkheid er meer dan de heeft beneden, ja al mocht men het niet verder brengen dan tot een 20 millioen ponden, waarmede naar onze mee- ning reeds binnen weinige jaren zal moeten worden re- kening gehouden, dan nog staat aan onze theeplanters op Java een harden strijd te wachten, want omtrent een zaak is bij ons geen twijfel meer sedert wij ons met eigen oogen van de toestanden op Ceylon hebben kunnen over- tuigen, dat namelijk bijna elk verschil tusschen de toe- standen aldaar en die op Java, een verschil is in het voordeel van Ceylon. Alleen met betrekking tot de geaardheid van zijnen (1) Zie K. W. Van Gorkom, Be Oost-Indiacke Cultures in hetrehhing met hand el en nijverlieid; T, bl. 335, '"^miff,,. ■.>.. 20 bodem wint Java het; maar voor de koffiecultuur moge deze factor van alles overwec;end belang zijn, voor den theeheester, die zelfs welig tiert op gronden, waar de koffie raislukt, doet deze omstandigheid er minder toe. Van veel meer belang voor den the3p]anter zijn de klimatologische verhoudingen, en in dit opzicht is het klimaat van Ceylon een als uitgezocht klimaat voor de theecultuur, want de langdurige droogten, die hier soms zoo noodlottig op de opbrengst van onze theeonderne- mingen terugwerken, zijn er onbekend. Het geheelejaar door valt er nu en dan regen, even als op Sumatra, en deze meer gelijkmatige verdeeling van den regenval over twaalf maanden van het jaar kan niet anders dan be- vorderlijk zijn voor den geregelden groei en uitloop van den theeheester, terwijl op Java die uitloop door volslagen gebrek aan regen soms maanden achtoreen stilstaat. Maar dit natuurlijke voordeel wordt meer dan in de schaduw gesteld door de gunstiger oeconomische voor- waarden, waaronder de thee-industrie op Ceylon gedreven wordt. Aan goedkoope arbeidskrachten is geen gebrek, zooals wij in een vorig hoofdstuk reeds aantoonden, en vraagt men de planters wat zij aan belastingen hebben te betalen, dan luidt hun antwoord onveranderd: zoo goed als niets, want inderdaad bepaalt het offer, dat zij aan den fiscus hebben te brengen, zich tot de betaling van het hoogst onbeduidende uitvoerrecht, waarvan boven op bl. 10 is gesproken, en dat voor de thee op 1/10 cent per Eng. pond neerkomt. Grondbelasting of verponding kent men er niet; erfpachtscanon evenmin; met hoofd- gelden ten laste van het werkvolk heeft men niets te maken, terwijl, zooals later meer uitvoerig zal worden aangetoond, het transport van het product naar de af- scheepsplaats bijna de helft goedkooper is dan op Java. Vreemd zag men dan ook op van onze mededeeling, dat blijkens de authentieke becijferingen, toegevoegd aan onze Soekaboemische Memorie, de fiscale eischen op Java van 3^/4 tot 12 centen per kilogram thee uiteenloopen. „You 21 are not such fools to pay these exorbitant taxes", — en „at any rate we need not be afraid of Java competition", was bijna overal het bescheid, dat ons bij de bespreking van dit onderwerp gewerd, en zelfs kwam de opmerking meermalen te berde, dat het eene regeering, die er v66r alles op uit is om de particuliere landbouw-nijverheid te doen strekken tot middel om der schatkist directe baten te verzekeren, met de ontwikkeling dier nijverheid geen ernst kan zijn. Eerlijker ware het, zoo redenfeerde men, om de zaak zelf in handen te houden en op den ouden voet cultures voor staatsrekening te drijven, dan. particu- liere planters te verlokken om hunne kapitalen te steken in ondernemingen, die tengevolge van de fiscale lasten, waaronder zij gebukt gaan, de concurrentie met landen, waar milder beginselen gehuldigd worden, op den duur toch niet kunnen volhouden! Wat de verhouding van de Ceylonsche theeplanters tegenover hunne geldschieters betreft gelooven wij niet, dat zij onder meer bezwarende voorwaarden wei*ken .dan dit met onze theeplanters op Java in den regel het geval is. Voor zoover wij ons dienaangaande inlichtingen hebben kunnen verschaffen gelooven wij als zeker te mogen aan- nemen, dat de meeste ondernemingen op Ceylon met het eigen kapitaal der eigenaars worden gedreven. De zaak is deze, dat in den goeden tijd der koffiecultuur een aantal ondernemingen van de hand zijn gezet, waarop een gedeelte der koopsom als hypotheek gevestigd bleef , terwijl de vroegere eigenaar het eiland verliet om zich bij voorkeur in Schotland te vestigen. Daar vindt men verreweg het meerendeel van de belanghebbenden bij cultuurondememingen op Ceylon; doch de koffie-krach, die een tijdlang de toekomst zoo emstig bedreigde, maakte eerlang een eind aan hunne verwachtingen voor de toe- komst, en menigeen zag zich genoodzaakt om zijn reeds verkocht bezit tegen de hypotheekwaarde weder over te nemen, ten einde de exploitatie van de onderneming voor eigen rekening voort te zetten. Het is er ecbter verre van, dat alle ondernemingen door de eigenaren zelven bebeerd worden. Velen bunner zijn in bet moederland gebleven, en laten bunne belangen bebartigen door bandelsbuizen te Colombo, die op bun beurt wederom „ visiting agents'' benoemen om den gang van zaken op de onderneming zelve na te gaan; docb te oordeelen naar betgeen wij van bunne bemoeiingen konden waarneraen of boorden verbalen, gelooven wij, dat die agenten bet stelsel van „quick returns" op nog roeke- loozer en gevaarlijker wijze doordrijven dan de meeste eigenaren, die bunne ondernemingen zelf in bebeer bebben genomen. (1) Zie over dit geschrift een opstel van R . A . K . in de Indische Mercuur van 22 Mei 1886 'j een blad, dat steeds blijk geeft van groote belangstelling in dc theeindustrie van Java. 23 Voor zoover er voor het drijven der zaken gelden van derden moeten worden opgenomen, zijn de voorwaarden niet bezwarender dan die, waaraan een planter op Java zich in den regel heeft te onderwerpen. De rente, die bij het sluiten van een consignatie-con tract wordt bedongen, bedraagt meestal 7 ^71/2 percent, met eene commissie van 21/2 percent van het netto provenu der verkochte producten en 21/2 percent van het inkoopsbedrag van materialen, gereedschappen, machinerien, enz., blijkens de aan den planter steeds in originali toegezonden wordende facturen en rekeningen. Over de stille winsten van hunne agenten bij den inkoop van zaken ten behoeve der onder- nemingen hebben wij van den kant der Ceylonsche planters nooit een enkele klacht vernomen. Zoo werken dns alle omstandigheden zamen om de noodzakelijke productiekosten van de thee op Ceylon terug te brengen tot een cijfer, waarvan wij op Java het geheim vooralsnog niet bezitten. Wei hechten \vij voor ons zelven nog niet veel geloof aan de verklaring, voor- komende in het rapport van het subcomite te Maskeliya van de sedert jaren op Ceylon gevestigde Planter''s As- sociation, dat de kostprijs van de thee niet meer behoeft te bedragen dan 24 ropij een ten per Eng pond („that careful planters under average circumstances as regards climate, soil, jat of tea, &c. ought to turn out their tea at not more than 24 cents per ^"), raaar het in de Soe- kaboemische Memorie, bl. 28, aangenomen middencijfer van 30 ropij centen voor den kostenden prijs te Colombo van ^en pond thee zal, gelooven wij, niet ver van de waarheid zijn, en vergelijken wij hiermede den kostprijs van Java-thee, dan stuiten wij op een in het oog loopend verschil, dat voor de thee-industrie alhier een weinig be- moedigend vooruitzicht opent. Volgens de boeken van de onderneming Parakansalak is de daar vervaardigde thee, met inbegrijp van de transportkosten tot Batavia, doch zonder rente, gedurende de laatste vijf jaren te staan ge- komen op 37^/io centen per half kilo ; de thee van de 24 ondememing Sinagar heeft gedurende dat zelfdc tijds- verloop dooreen gekost 88^/4 cent per half kilo, insgelijks zonder rente; en de gedrukte verslagen van de Bagelen Thee- en Kina-maatschappij leeren, dat hct kostende van het theeproduct van 1884 44 Y* cent en dat van 1885 411/2 cent heeft bedragen. Op grond van een en ander hebben wij de vaste over- tu'ging gekregen, dat met de [minste overdrijving is aan te wijzen in hetgeen de reeds meermalen aangehaalde Soekaboc- mische Meraorie bevat omtrent de gunstiger verhoudingen, waaronder de Ceylonsche planter werkt, in vergelijking met zijne mededingers op Java, en wij kunnen thans 00k de verzekering geven, dat alles wat daar gezegd word over den voor de belangen van planters zoo buitengewoon gunstigen invloed van den tegenwoordigen toestand van den gelds- omloop op Ceylon, volkomen met de waarheid overeenstemt. Herhaaldelijk kwam ons bij ons verblijf op verschillende ondernemingen onder de oogen een kantooralmanak, o. a. 