Bijdragen tot de taal-, land- en volkenkunde
de siric, want de betelnoot groeit voor hem in het wilde, en ook buiten de rijst, de sirie alleen, of liever het kaauwen van de are, wezenlijke behoefte. De sirie is eene slingerplant, die tot de peperplanten behoort, a van het blad eenige overeenkomst heeft met onze boonen. De Jane boomen om er de sirie tegenop te doen groeijen, en gebruikt van de alleen het blad, ’t welk hij met de betelnoot — de kleine vracht m areka-palm, die niet veel grooter wordt dan de muskaatnoot —, ms kalk en ook somtijds met nog eenigen tabak aamgemengd, gaas Walgelijker gewoonte dan deze heb ik nog bij geen enkel volk — want de beschaafde Amerikanen kaauwen tabak, heterad walgelijk is — aangetroffen. Hunne lippen en tanden krijgen aast kleur van, hun adem gaat er onaangenaam zoet naar riekes,a wt den ziet men een halfuitgekaauwd end van den viezen pruim lm steken. Volgens hun zeggen, conservoert het de tanden. in wi mensch voor elke leelijke hebbelijkheid eene verontschuldiging uit t Alle andere wilde volksstammen, zonder uitzondering, hebben hei den, schoon ze geen sìrie kaauwen. De enkele vruchttuincn en uitgestrekte rijstvelden worden echter 3: dan ook door grootere bouwlanden der Regering afgewisseld, Ma ze recds uit de verte aan het prachtig heerenhuis, de trotache a! en de ruime nevemgebouwen. Rijst scheen mij evenwel het in da® landstreek meest bevoorregte product te zijn. Toen wij Buitenzorg digt genaderd waren, haalden ons een pa? gers — een Engelsch offieier uit Indiö en een Amerikaansch koopes Hongkong — met postpaarden in. Even als ik, wenschten zij tot te gaan en cenigo dagen in het logement te Buitenzorg te vertoert, ik hen dan ook wedervond. Te half tien uur des morgens ongeveer bereikten wij het kleine sl met zijne bloeijende tuinen en vriendelijke woningen aan de helle! digtbegrocide bergen gelegen. De ligging van Buitenzorg, het Holla Sans-souci, is waarlijk allerliefst. Om zijn gezond klimaat wordt kt? het genezingsoord van Batavia beschouwd. Van daar ontleent het sf zijn’ naam, als konden de zieken ‘buiten zorg’ wezen, zoodra zij ect! JAVAANSCHE SCHETSEN. 443 5 verfrisschende schaduw der bekoorlijke plek hadden bereikt. De gou- ‘eur bezit hier een paleis en houdt er zich ook meestentijds op. De belangrijkste bijzonderheid van Buitenzorg is zijn “botanische tuin,” ie, wat de rijke verzameling van gewassen ‘betreft, wel door weinigen in uropa zal worden overtroffen. Deze tuin, waarover de Hr. Teijsmann tot paigter gesteld is, behoort mede tot het paleis, t welk bovendien door m breed park, waarin honderden van tamme herten bijeen zijn, omgeven ordt. Nooit zag ik zóóveel wild op één punt verzameld. De postwagen reed nu, langs een woeliger gedeelte der stad — een soort xn Chineesch kamp in het klein — naar het hotel “Bellevue,” dat een’ et eene Duitsche vrouw gehuwden Hollander tot eigenaar heeft. Ik nam dj voor allereerst een bezoek te brengen aan den Hertog Bernhard van aksen-Weimar, die zich hier ook tot herstel zijnef gezondheid ophield, en jne vriendelijke bemiddeling te verzoeken tot het bekomen van een paspoort por de Preanger-Regentschappen. Wel zag ik er alles behalve netjes uit; taar ik kende den Hertog als een veel te verstandig en te liberaal man om xn zulke nietigheden ergernis te nemen, en bedroog mij daar waarlijk miet t, want zijne Hoogheid ontving mij op de meest hartelijke wijse. Zelfs est ik mij, zoo als ik ging en stond, bij hem aan tafel zetten, en wij pagten, onder levendige gesprekken, een regt aangenaam uurtje. door. Een Prins van Hessen-Philippsthal-Barchfeld , in Engelsche zeedienst, bragt rist in deze dagen ook een bezoek aan Buitenzorg. Wet den Hertog be- eft, deze had een zeer lijdend voorkomen; ook was hem, gelijk ik later oorde, van verschillende kanten aangeraden, een meer noordelijk klimaat p te zoeken, ten einde zijné geschokte gezondheid weder te herstellén ; dan kon er nog maar niet toe besluiten, het schoone Java te verlaten. On- er dit alles was hij echter niet minder lévendig, vrolijk en spraakvaam. aarne beloofde hij, mij eek paspoort voor de binnenlanden van Java te len verschaffen, zoodat ik te dien opzigte zonder zorg kon zijn. Van den mij nog overblijvenden tijd maakte ik sooveel mogelijk gebruik m Buitenzorg en zijn’ botanisshen tuin nader te leeren kennen. Ik bragt er genotrijke uren door. Ongelukkig ben ik te weinig botanicus om den \gewijden een’ helderen blik in deze wereld van planten te laten slaan. it kan ik echter verzekeren, wanneer zulk een echte botanicn’ , wo ven KN 444 JAVAANSCHE SCHETSEN. Duitsche plantenvreter, eenmaal dezen tuin was ingetreden, hij m = een der kleine vijvers, in de nabijheid der orchideën, die ik her a gedachte schoonheid vond, een hutje laten bouwen, en eerst door é maatregelen der policie weder van die plek te verwijderen zijn. palmboomen, welke er in alle mogelijke soorten worden aangetrdn, een aantrekkingspunt. De Lotusbloem opent haar bescheiden kek den donker beschaduwden vijver. Zelfs de materieele plantenkundg, de planten eerst in manden en zakken te zien krijgt, zou hier volg nen genieten: peper, muskaatnoot, kruidnagel, kaneel, cacao — zit breekt om de verzameling zoo volledig mogelijk te maken. De He mann heeft thans ook getracht de vanille rijpe vruchten te doen & en de eerste poging is uitmuntend uitgevallen. Bamboes en bindrotting (bij ons, in Duitschland, “Spaansch 1! noemd) zijn mede op Javaanschen bodem inheemsch. De eerste pls tot eene ongemeene hoogte op, en wuift zoo trotsch en msjestas haren kruin, als wilde zij de palmen groeten, die, aan de vijversd heuvelen, zich ook tot haar vriendelijk neigen. De bindrotting is eem plant, en voor wandelaars en jagers de lastigste die men zich kan ¥ Zij is digt bezet met lange, scherpe stekels, die niet te breken, ja 2 aan te pakken zijn, en daardoor vaak den weg in de bosschen vest Behalve deze, uit alle oorden der wereld bijeenverzamelde, ver schat van planten, die een’ wonderlijken indruk op den bezoeker w ziet men in cen ander gedeelte van het park, digt bij het slot, eene 5 verzameling van alle mogelijke in dit klimaat te huis behoorende à Deze vooral had voor mij eene bijzondere aantrekkelijkheid. Het mees lang boezemde mij een buitengewoon groote en schoone, zwarte, & bruin gevlekte panther in, die eerst sedert kort in gezelschap eener gekleurde, eveneens gevlekte panther van het vrouwelijk geslacht sloten was, en zich in zijne nieuwe huisselijke omstandigheden regt scheen te kunnen schikken. Ook een blaauwe brul-aap trok mijne aan eerst scheen het dier niet zeer gezind ons door zijn gezang te vervral iets later echter, toen ons gezelschap hem waarschijnlijk begon te ver liet hij zijn bekoorlijk stemgeluid hooren, en begon op zoo vreesselijke te brullen, dat ik er angstig en bang van werd. == JAVAANSCHE SCHETSEN. | 445 .. “ee Hertog, die zoo vriendelijk was mij derwaarts te verzellen, liet dieu == -gen den boa-constructor een paar hoenders geven, hetgeen ons in de mer sagenheid stelde een slangen-ontbijt bij te wonen. Hoewel de slang het =—="za goed liet smaken, was het gezigt juist niet zeer aptijttelijk. vzAls bijzondere diersoorten, die ik er aantrof, noem ik nog een casua- mr > van Bali, met blaauwe oorlappen, en een ever-zwijn met door den ===; eRS gegroeide slagtanden, afkomstig uit een der eilanden van den Oost- — z Aischen Archipel. Bovendien was er een groote kooi vol apen, tot welke —~- ook dikwijls terugkeerde. Ik moest mij tranen lagchen om de gekke =, tsen, die ze maakten, dubbel komiek door het altoos even ernstige en ze “eng geplooide gezigt, waarmeê ze worden uitgevoerd. ‘Verder vond ik in den tuin zelf, binnen kleine kooijen van bamboes, ~telbare andere dieren en vogels, gelijk ze in den Archipel, op de Mo- Takken, Borneo, Makassar enz. voorkomen. De aardigste daarvan waren „1 de kleine Javaansche dwerg-herten , allerliefste diertjes, ongemeen sier- zeik gebouwd. Zij hebben de gedaante en kleur van het hert, missen ech- mi” het gewel en zijn hoogstens 6 à 8 duim hoog. Ook in hunne bewe- . „ingen komen zij geheel met het hert overeen. = Dezen zelfden ochtend zeide de Hertog mij, dat hij besloten was, wegens EN DP gezondheid, met cen jaar verlof naar Europa te gaan. Ik kon niet mee “ders dan er mij van harte over verheugen, want zijn ziekelijk ligchaam nad blijkbaar het noordelijk klimaat noodig om weder te herstellen. Denzelfden avond bekwam ik ook mijn paspoort voor de Preanger-Re- gz Sentechappen. Des namiddags, terwijl ik met den Hofraad Herecht, mede een Duit- scher, in gezelschap van den Hertog door den botanischen tuin wandelde, hoorden wij eensklaps zeer in onze nabijheid eene wilde muzijk. Nu was ik wel aan deze Chincsche verschrikking eenigzins gewoon geraakt, maar hier vernam ik weder geheel. nieuwe, nu eens waarlijk harmonische toonen, maar rar | dan weder als of men met een’ snuiter op eene vijzel sloeg, en onmiddelijk daarop weer volle en zuivere. Daartusschen krasten violen en dreunden de zware gongs. Zoo spoedig wij konden, baanden wij ons een’ weg door de struiken, die de botanische tuin van eene der kleine omringende grondhe- * zittingen scheidde, en zagen ons spoedig te midden van een inlandenh fer 446 JAVAANSCHE SCHETSEN. verplaatst, — ik geloof dat het de besnijdenis van cen kind wa verschillende ‘orkesten’ wisselden elkander daarbij af. Dit was da bepaald noodzakelijk, want had het verschrikkelijk rumoer bj ja gehouden, men zou doof geworden zijn; alleen doordien het bestendig op even vervaarlijke wijs getroffen werd, hield men het út kan eigenlijk niet zeggen, dat ik de muzijk hoorde, — neen, ik voelde, n smaakte en zag ze; het was een groot Grok toonen, een musk s varken. De violen en clarinetten krasten en piepten verschrikkelijk inlandsehe instrumenten waren iets dragelijker. Deze laatsten bepda: voornamelijk tat den zoogenaamden gammelan, die veel van onm rai monika heeft, maar in stede van uit glazen toetsen nit metals hi te zamengesteld is. Dit instrament komt met de meest mogelijke va en uit de verschillendste stoffen vervaardigd voor. De voornaamst s groote gammelan, die een aanzienlijk getal harmonisch gestemde lil bevat, welke met twee hamers geslagen worden. De klank is, wax goed gemaakt zijn, krachtig en zelfs welluidend; maar het overs bruik dat er gewoonlijk van wordt gemaakt, tast eindelijk de senuva en zou, dunkt mij, regt geschikt zijn om iemand, die door hoofd plaagd wordt, tot wanhoop te brengen. Eene tweede soort bestaat uit repen metaal, waarvan men er van zeven tot achttien telt, geheel : vorm der glas-harmonika, alleen wat grooter. De geringere klas niet in staat zijn de vaak zeer kostbare metalen instrumenten aan v pen, gebruiken dezelfde soort in hout en bamboes. Iets dergelijks bij ons, in Duitschland, niet vreemd; namelijk op bijzondere wijze ! gevoegde stukken hout, die op stroo-rictjes rusten en een’ zeer lief toon van zich geven. Het bamboes cvenwel klinkt nog beter en vo Ken echt Javaansch instrument is de anklong, enkel uit stukken kx vervaardigd, die, hol gelaten en van onderen zoodanig uitgesneden den vereischten toon geven, een geheel bijzonder muzijkgeluid opl De deelen waaruit dit speeltuig, dat vaak 40 à 50 pond weegt , best: twaalf, die elk weder uit twee stukken bamboes zijn zamengestel spelers zijn twaalf man. Grooter rumoer dan wanneer bij deze muzi schaar Maleijers danst, laat zich niet denken. Op eenigen afstand, in eene breede, aan alle kanten geopende h n= JAVAANSCHE SCHETSEN. 447 * @mnoes, stond eene tafel gedokt, met thee en lekkernijen voorzien. Wij maden vriendelijk uitgenoodigd ons daaraan neder te zetten en moesten mesa kop thee drinken. Maar verder kregen wij van het geheele feest ook Sens meer te zien, dan alleen nog cen paar allerliefste cn zeer opgeschikte L_ aes, die voor een’ korten tijd door een houten tralic-venster kwamen mmm ge. V. EEN TOGTJE DOOR DE BINNENLANDEN. = 2 ‚ ge Niettegenstaande de te Batavia ontvangen waarschuwing, maakte ik mij x pe2wel des Dingsdag-morgens, 18 November, gereed de Preanger-Regent- te ymappen te paard te bezoeken. De logementhouder te Buitenzorg bezorgde & gid twoo paarden, waarvan het eeno voor mij was bestemd, het andere voor eg, Un’ gids, een’ Maleijer, die ook het mijne later weder met zich terugnam ~} 2 mijn valies droeg. Des morgens te 9 uur ongeveer vertrok ik. Karakteristiek ie de huurprijs, welke men voor de paarden eischt. De Keer betaalt voor het zijne 10 duiten per paal; de knecht, voor het andere, ile helft. De gids-zelf kost niets; hij is niet eens vijf duiten waard. Tu het eerst kwam ik mijzelven op mijn klein paardje zeer dwaas voor, en ik geloof, dat ik mij slap gelagchen zou hebben als ik mijzelven eens ~ hed kunnen ontmoeten. Maar men gewent aan alles; zelfs aan een rid op kleine Javaansche paarden. __ Trouwens, zoo spoedig ik Buitenzorg achter den rug had, bleef mij ‘waarlijk de tijd niet over om aan iets anders te denken, dan aan de won- * derechoone landstreek, die mij van alle kanten omgaf. erst waren het nog voor het grootst gedeelte rijstvelden, maar weinige palen verder begornen de bergen. Hier kroeg het tooneel terstond iets eigennardigs door eene wijd- __úitgestrekte cochenille-plantage van den Graaf van den Besch, die met de breede rijen cactussen, waarvan een groot deel onder beweegbaro rieten da ken stond ; vaoeinrij een nieuw on vreemd schouwspel opleverde. Ik besloot, zo op mijn’ teragtogt te bezoeken. | Tot hiertoe was ile enkel bouwland voorbijgegaan; velden cn plantaadjes , prachtige gebouwen en nederige hutten of kleine Indische kampongs wis- NEN A: Lae i 448 JAVAANSCHE SCHETSEN. sclden elkander af; maar thans, aan den voet van den Megamendme ‘in wolken gehulden,” hielden de bebouwde gronden op, en betrad ‘het eerst de zoo beroemde, door niets overtroffene oorspronkelijke kat van Java. Intusschen moet de lezer zich toch vooral niet voorstellen, dat km af door bosschen heen te dringen had. Volstrekt niet; de breede, gein weg was zoo gemakkelijk mogelijk; maar de weelderigste planten, & zich denken kan, groeiden aan den straatweg, en bogen er zich hers. in sierlijke festons over heen. De weg werd zóó steil, dat ix dus de teugels aan mijn’ gids overgaf. Palmboomen waren hier niet meer iz althans niet in mijne nabijheid, daarvoor kwamen echter andere a var prachtige boomen in de plaats. Het meest werd mijne aandacht sali door den Gemoetoe en den Ki-hadji, beide met hoogopschietenk, krij stammen, die als reusachtige zuilen te midden wan het donka ga. hen omringt, oprijzen. Niet minder dan het hooge hout, door de lange, regte stammen as kruinen, bood ook het lage een bekoorlijk schouwspel aan. Fess het slechts eene digte massa groen loof, aan welke vorm noch klew! bekennen. Hier en daar vertoonden zich varens, maar altoos nog ze aan den grond, hoewel de enkele bladen schoon en fijn gevormd Langzamerhand evenwel, naar mate wij hooger stegen, namen ook ( grootte en aanzien toe, en nog eer wij de helft van den Megamendot ter ons hadden, hadden zij reeds den vorm van palmen. aangenomen, tot 20 à 25 voet boven de struiken uit en schudden hare sierlijke | over de diepe spleten van den berg. Ook de wilde Pisang, met zijnen echt tropischen, breedgebladerde rijken stam, vertoonde zich nu aan ons oog, even als de met ri men versierde, roodgekleurde Badjang tere, welke ook bij ons in à kasten wordt gekweekt en hier geheel in het wilde tusschen de dor ken groeit en de weiden en bosschen versiert. Altoos hooger stegen wij naar boven; altoos wilder en romantisch de natuur, altoos slanker en majestucuser de varenpalm — want die verdient hij — terwijl ons de berglucht koel en verfrisschend tegenwot bereikten wij eindelijk, bijkans bij zonncondergang, den top des * = JAVAANSCHE SCHETSEN. 449 An ‘gehulden,” dien wij echter dezen avond gelukkig van wolken en ne- “Zen bevrijd vonden, zoodat mij een blik over de van hier zich uitbrei- inde -Preanger-Regentschappen vergund werd. Het panorama, dat zich hier aan mijn oog vertoonde, was inderdaad prach- vg, Ver op den achtergrond, in het zachte, blaauwe waas van den sche- Zerenden avond gehuld, hooge, getande, bergruggen , die overal hunnen. val- keunischen oorsprong verraden; regts, de rookende top van den nog altoos roeligen, inwendig kookenden Gedé; digt aan den voet des bergs, het lag- zxende en vruchtbare dal, met zijne regelmatig ingedeelde rijstvelden en de rs zilverdraden daartusschen vloeijende beken, en links er tegenover, bo- eam de vriendelijke weiden, door de reusachtige vulkanen omgeven, kleine geuvelen, die aan het geheel het aanzien gaven, als had de aarde hier in wiroeger tijden gekookt en gedampt en deze kleine ronde hoogten als blaas- :‚£s opgeworpen. Het duurde geruimen tijd eer ik mij van dit heerlijk schouwspel kon psrukken. Reeds begon de vochtige avondnevel als een wit lijkkleed over gle vlakte te dalen, toen ik mij herinnerde dat ik zelf nog een nachtkwar- „Jer op moest zoeken. Uit het Westen kwamen dikke, dreigende regen- erolken aanzetten, en hoewel ik er weinig om geef, onder den blooten hemel te slapen, en regen of schoon weder neem gelijk het valt, zoe breng ik toch, indien het mogelijk is, bij stormweder liever de nacht onder dak door. Ik vroeg derhalve mijn’ Maleijer, waar hij dacht dat wij eene slaapplaats zouden kunnen vinden. Reeds vroeger had ik den man meermalen gadegeslagen. . Toen hij zag, dat ik mij nederzette om zijn heerlijk vaderland, gelijk het daar in den glans der avondzon voor mij | lag, te bewonderen, had hij zich rustig naast mij nedergevleid , hoewel het laat op den avond was en wij nog geen ander middagmaal gebruikt hadden, dan wat drooge rijst en een paar pisangs, gelijk men ze langs den weg koopen kan. Ja, toen de stralen der zon gedurende een oogenblik door het dunne wolkenfloers heenbraken en den top van den nabijgelegen berg met een bijna tooverachtig licht omgaven, wees hij er met de hand heen en sprak fluisterend en met zelfvoldoening : “is dat “niet schoon ?” Ik mg hem met verwondering van, want ik moet opregt verklaren , dat sk 450 JAVAANSCHE SCHETSEN. volstrekt niet verwacht had, bij den knaap ingenomenheid te vindat een schouwspel dat hij dagelijks voor oogen had; maar zijne blikkes 4 sterden en geheel zijne gestalte nam eene uitdrukking van bewondere:' Boven op den hoogsten top des bergs stonden eenige hutten; juist was het punt waar het gebied der Preanger-Regentechsppen cen sar nam, °$ welk door een houten hek, dat dea avonds gesloten werd, va landschap Buitentorg wordt afgescheiden. Ook eem klein policie-busn hier gebouwd. Mijn gids scheen echter weinig zin te hebben om lu kamperen; waarschijnlijk stond hem de nabijheid der polieie nici m, hij verzekerde mij dat ik, wat verder beneden, eene uitmunied & planta zou vinden. Ik had er vrede meê, ofschoon is vroesde dt zi paarden te moede worden zouden; maar ik moet bekennen dat de land ren hes veel langer nithielden den ik verwacht had. Trouwens, shih mijne gedurende den dag zooveel mogelijk gespaard en een gaye! van den weg te voet afgelegd. Zoo reden wij dan rustig de legan dalende helling van den berg af, en bereikten, juist toen de duisam viel, de eerste hutten aan den voet van den Megamendong. Ook hier echter wilde mijn gids niet vertoeven, maar verzekerd: u wij het aan den naasten post nog beter zouden hebben. Die was w meer verwijderd en ik had er niets tegen. Toen wij de plaats even cen rid van ongeveer een half uur, bereikten, verzekerde de postbean: ecn zwaarlijvig Maleijer — dat er geen ruimte meer voor ons bext! was, maar dat wij aan het eerstvolgend station een zeer goed nacht zouden vinden. Wij reden in de duisternis door een der schoonste streken, Tji waar de Gouverneur-Generaal van Neerlandsch Indië eveneens een la bezit. Ik begon berouw te krijgen, dat ik aan mijm gids zijn’ zin} geven. Links van den door aware palmboomen afgesloten weg lage gestrekt dal, ’t welk mij over dag zeker een heerlijk vergezigt zou aangeboden; ik troostte mij met de gedachte, dat ik waarschijnlijk zelfden weg terug komen, en dat de landstreek gedurende dien ti wegloopen zou. Het “korte eindwecgs’’ breidde zich gedurig meer in de kengte | het werd 10 uur cer wij den naasten post bereikten. Hier te blijven a JAVAANSOHE SCHETSEN. 453 ™ besloten. Tegen den regen, die reeds begon te vallen, bood het dak Boende schuilplaats, en ik had mijne wollen deken achter op mijn paard Wold, — wat verlangde ik meer? Zels te efen, dat is waar, want ik be- B verwenschten honger te krijgen. Hierop scheen goede kans te bestaan, “Mat eene soort van opsigter, dien wij tegenkwamen, beantwoordde mijne Steg: of wij ten zijnent kondem vermachten? bevestigend, en bragt ons Bf, nog ongeveer honderd schreden van den straatweg af, naar een tame- ik groot, leemen gebouw, uit welks bamboeshouten deur ons een helder et tegemoet scheen. s:Naar bet sapzien van het huis te oordeelen, had ik vermoed het door Ta’ Kuropeör bewoond te zullen vinden. Dan hierin bedroog ik mij. Het minoorde een’ Maleijar, en bij geluk een’ die nog Maleisch sprak, want het [sgenlijk dialect van dit gedeelte des lands is de Soenda-taal, waarvan ik tt hiertoe geens sijllabe verstond. ‚‚ De eigenaar ontving mij zeer vriendelijk, bragt mij in een ruim vertrek, ‚aar hij eane tafel en twee stoelen liet brengen — in elk geval cen teaken ‚tn Europesche beschaving — en wekte mijne verbazing niet weinig op, „oor tevens eene flesch jenever en twee glazen te voorschijn te haben. ‚ De Maleijers hebben anders den naam van bijzonder matig te zijn en 10oìt sterken drank te gebruiken; mijn gastheer scheen derhalve toch min of meer geciviliseerd te wezen. Op dit oogenblik had ik mij voor ’t ove- “ge gaarne wat deugdelijker kost voorgezet gezien, want ik had honger als sen wolf, maar ik zweeg er van, omdat ik onderstelde, dat de man dit van velf reeds zoude begrijpen, en ook meende op te merken dat er inderdaad in het naaste vertrek al iets voor ons gereed gemaakt werd, Intusschen openden wij onder een glas jenever ons gesprek, dat van mijne | sijde nog moeijelijk genoeg gevoerd werd. Ik werd naar mijn vaderland, aaar het doel mijner reis, naar mijn ‘beroep enz. gevraagd, en was blijde tom het examen ten einde liep. Telkens herinnerde ik: mij daarbij den stuurman der “Wilhelmine,” die altoos den spot met mij dreef wanneer ik mij in het Maleisch oefende, en mij vroeg of ik mijne woordjes goed van buiten kende. Waarlijk, ze kwamen mij dezen avond allen zander onder- scheid te pas, zelfs smapaag. Zijnerzijds verhaalde de huisheer mij nu ook dat zijn vader con Duitscher geweest was en hij zelf Scharff heette, das. 452 JAVAANSCHE SCHETSEN. hij in der tijd Holland had bezocht, om een’ broeder derwaarts te: die er school ging — en nu bleek het mij van achteren was goede man zich in het Hollandsch tamelijk verstaanbaar uitdrukte. ik dit hoorde, viel mij een steen van ’t hart, want het heeft ws’: na den halven nacht te hebben gereden, met eene hongerige max, rende een vol uur, Maleisch te moeten radbraken. Het onderhoud nu in de Hollandsche taal en vrij wat levendiger voortgezet. Ik vele belangrijke bijzonderheden omtrent het land en zijne bewonn; zoodra wij op politiek terrein kwamen trok hij zich terug en aim bevreesd om zich op zoo gladde baan te wagen. Intusschen bega maag zich steeds meer te roeren, en reeds wilde ik een’ vriendeila geven, dat ik sedert den vroegen morgen niets noemenswaardigs gez toen hij eensklaps opstond, het licht nam, en mij verzocht hem zz | In plaats van aan een wèlvoorzienen disch, voerde de goede mass een bed van bamboes, met eene matras en twee hoofdkussens, er vn mij, met het onnoozelste gezigt van de wereld, een’ rustigen nac Ik vleide mij met mijne leége maag op de matras neder en wi! zacht en zoet ingeslapen. VI. TJANDJOER. — DANSERESSEN. Den volgenden morgen werd de reis met dezelfde paarden — ¢ geene anderen hadden kunnen bekomen — voortgezet. Aan dene genden kampong sterkte ik mij door cen flink Javaansch ontbijt. De landstreek, welke wij thans doorreden, werd met elke mijl lijker. Ik kon mij niet zat zien aan -het heerlijk schouwspel dat de bare landerijen rondom mij opleverden, toen wij, over cene recks s velen, het Tjandjoer-dal inreden en het kleine stadje van dien naam ni Tets liefelijkers dan dit kleine, in palmen en vruchtboomen van aard digt verholen plekje, laat zich niet denken. In plaats van d muur, werd het door eene donkergroene heg omgeven, terwijl eenc witte poort aan den hoofd-ingang des avonds kon worden afgeslote weerskanten der verschillende straten zag men regelmatig gebouwde Mier voet hooge en glad gesnoeide heggen, zamengevoegd uit de roode = “enenbloem ,” gelijk men ze hier heet, welker groote, donkerroode kelk VEN ief tegen het donker groen afstak. Elke heg diende tot omheining ~- % tuin, of althans eener met palmen en vruchtboomen beplantte plaats- _ Re, en tusschen de bloeijende en vruchtbeladene takken lieten zich de “RAE lijke bamboesdaken der Javanen onderscheiden, terwijl ons uit menige ="=F (ng de zachte, weemoedige toonen eener anklong tegenruischten. = =3 ts dieper de stad ingekomen, zagen wij niet enkel meer tuinen, maar === ! reeds hier en daar kleine vruchten- en groentewinkels ; Chinesche koop- en liepen de straat met alle soorten van eetwaren op en af, en de lage, = == dle woningen, die tegelijk voor winkel, huis- en slaapkamer moesten die- mn, elk met eene warande in het front en allen gezamenlijk door één pan- ‘wera dak gedekt, boden een regt eigenaardig schouwspel aan. == te-Het was nog vroeg, naauwelijks tien uur in den morgen. Ik nam mijn Tarek in een Hollandsch logement, en maakte, tot den lunch, van mijn’ “sad gebruik om het stadje een weinig rond te alenteren. em we Tjandjoer is eenigermate eene residentie, daar de eerste ambtenaar in de reanger-Regentschappen — die, even als elk ander hoofd van ieder bijzon- er district den naam van “Resident” voert — hier zijne woonplaats heeft. fatuurlijk ligt in clk dezer plaatsen militaire bezetting. Het geluk wilde, lat ik juist eene exercitie der Maleische soldaten — onder opzigt van een’ Hollandschen sergeant — kon bijwonen. Een’ tijd lang stond ik het aan te ae »-hoe deze dapperen met hunne bloote bruine voeten op den grond t stampten, en regis en links van elkander leerden onderscheiden. De kor- Ee poraal was een bijzonder vriendelijk man; terwijl hij mij voorbij marcheerde 3 groette hij zeer beleefd. =! De kleeding der inboorlingen is hier in de Preanger-Regentschappen ‚ Cenigzins verschillend van die te Batavia, vooral bij de vrouwen. Op het. 7 platte land dragen zij haren sarong zóó hoog onder de schouders opgehaald, _ als zij slechts kunnen, zoodat de borst er geheel door bedekt is; hetzelfde E doen zij ook wanneer zij er nog een ligt gewaad van katoen over heen . dragen. De meisjes en vrouwen in de Preanger-Regentschappen voegen zich “_ echter slechts voor een deel naar deze onbevallige mode; velen dragen den sarong eenvoudig om het midden des ligchaams geslagen en laten de baret. EX a ; 454 JAVAANSCHE SCHETSEN. òf geheel bloot, of dragen nog een doek over de schouders, zeer schilderachtig over de borst valt. Zij vlechten het haar tot en en steken het op het achterhoofd met een’ kam vast. Gemakkelijk laat zich daarbij onderscheiden, welk deel der gineel en welk van de Europeërs overgenomen is. Het corste besa altoos uit zelfgewerkte stoffen, het tweede is van katoen. Tot ál behooren al de kabaaijen. Het gewigtigste gedeelte der kleeding evenwel maakt «iten & uit, die tot op de voeten nedervalt en welken zij door zinrijke en kai ristieke teekeningen versieren. Het kleed, dat op die wijze gekkie teekend worden moet, wordt over een’ eenvaudigen toestel hearing de arbeider zot sich daarvoor en begint met een klein dun kmar sg dat bijna zoo scherp als eene pen uitloopt, het witte doek te tea Jux hem is een kolenvuur, waarop eene voor dit doel bijzonder twist u van was gedurig in vloeijenden staat wordt gehouden, en aan biij een vergaarbakje bevestigd, dat er uitziet als eene soort van pip. van de heete was, waarmede het gevuld is, slechts zóóveel dour &! van het pijpje laat druipen, als noodig is om eene langzaam getrokkef te dekken. De werksters — want het zijn meest vrouwen die deze! verrigten — overtrekken al die plaatsen met was, welke zij dezelik willen laten behouden als de stof op dat oogenblik heeft. Natunri de teekening aan beide kanten tegelijk geschieden, daar de kleur van onderen op weder doorschijnen zou. Het werk wordt daards moeijelijker en langwijliger. Is nu de teekenmg aan beide kanten doek gebragt — hetgeen geheel uit de vrije hand geschiedt, en we dikwijls den bijzonder juisten blik en goeden smaak bewonderde komt het, met de was er op, gelijk ik zeide, in de verw. War nog eene andere schakering moet worden aangebragt, begint het w de was op nieuw, en wordt de stof daarna nog eenmaal overgeklet De fraaiste en kostbaarste sarongs komen uit Samarang en over gemeen uit de oostelijke streken, als Soerabaja cn andere. Er zijn der, die wezenlijk verbazing wekken. In het Oosten worden de sar eene zeer kostbare en smaakvolle wijze met goud doorweven. Wat de kleeding der mannen betreft, deze is, vooral in de berg a JAVAANSCHE SCHETSEN. 455 ‘onder de slank gebouwde jongelingschap van het Soendardistrikt, hoogst Riderachtig. Gewoonlijk dragen zij korte, naauwsluitende broeken, van Rho, meest kleingeruite inlandsche stof; vaak ook daarover heen een’ sa- Eg; verder geon hemd, en alleen een kort, ligt en van voren epen buis, eatal ook met levendige kleuren. Om het hoofd slaan zij, als een’ tulband, & meéestal bruin met donkere figuren geteekenden hoofddoek, en ter lin- zijde dragen zij altoos — de kleinste knaap niet uitgezonderd — den Ais, m mes of zwaard met gedamasceerde kling en naar voren gebogen hand- meel, als bij een pistool, van 1 à 2} voet lengte, en gebogen in eene aten, meest bontversierde scheede. De hoed is plat, rond, ongeveer 14 wt in doorsnede, en gewoonlijk verguld of bont verlakt. Draagt hij dezen, ‚ het zwaard, aan de banden over den schouder, dan gelijkt hij naar een aild en geeft aan de geheele gestalte iets krijgshaftigs. ‚Geheel zijn gedrag echter pleit voor eene tegenovergestelde gezindheid. x0 vlug en behendig als de inboorling is, krachtig en gehard van ligchaam, wig en levendig van blik, wanneer hij met zijns gelijken verkeert, zoo huw en kruiperig slaat hij het schoone, donkere oog neder, wanneer hij _de binnenlanden den Europeeër ontmoet. Reeds op honderd passen af- ands neemt hij den hoed voor hem af; nadert de Europeeër echter, dan aagt hij het. niet hem te groeten; stom en bedrukt gaat hij voor hem uit m weg, en de blanke beantwoordt deze zwijgende eerbiedsbetuiging door en enkelen blik of gebaar. Het zijn knechten en heeren, die elkander 1tmoeten, en tusschen hen heerscht vrees en ootmoed aan den eenen, trots » verachting aan den anderen kant. Andere Europeeërs hebben mij verzekerd dat men eindigt met zich san st slaafsche voorkomen dier menschen volkomen te gewennen. 7 Is mo- lijk. Maar gedurende de maanden, die # in Indië doorbragt, bleef het ij eene ergernis, ja het griefde mij in de ziel. De Hollanders beweren, it het volstrekt noodzakelijk is hen in dien staat van onderworpenheid ‚ houden. Java telt bijna tien millioen inboorlingen, tegen weinige dui- inden Europeeërs; van het oogenblik dat de Javaan zijne overmagt begon | te zien, zou het welligt met het bezit van eene nu zeer vruchtgevende olonie gedaan zijn. Van doe standpunt beschouwd hebben de Hollanders lijk. Dit slaafsche voorkomen zou mij dieper in het binnenland. vor, we. 456 JAVAANSCHE SCHETSEN. meer treffen, zoodat mij ten laatste het ootmoedige staanblijres ex lijk als eene bloote beleefdheid voorkwam. Over het algemeen gevoelen de inboorlingen eene geheel cigenaardise heid of vrees voor den blanke, welke het hun zelfs na langdurig moeite kost te overwinnen. Bij de mannen gaat het nog, zij bie; minste staan; de vrouwen daarentegen trekken zich, bij de nader een’ Europeër, meest in hare hutten terug, en de kinderen lope Ì wijls, onder een akelig geschreeuw, met schrik op het lijf, hard sy menigmaal heb ik ze op handen en voeten in de digto vern en pen, alsof het leven er van afhing, om toch maar geen’ blank uus komen, van wien zij toch zeker nog nimmer iets te lijden gehù un Die vrees moet hun door de ouders zijn ingeplant. Ik bleef den verderen dag in Tjandjoer, bestelde versche pastas den volgenden ochtend, en vond ook werkelijk reeds vóór zonneopsat: voor mij gereed gemaakt om mijn’ rid naar Bandong te kunnen vormt De nieuwe paarden, die ik kreeg, waren veel beter dan de vorig, s dra ik in den zadel zat, bemerkte ik, dat ik een wel kleinen, mars en moedigen hengst onder mij had. Het was, gelijk men mij ver een van Makasser, van waar de beste en sterkste dieren komen. | algemeen vindt men op Java het wonderlijkste mengsel van pas men zich denken kan. De te Batavia wonende Hollanders doen s vrij sterke paarden uit Sidneij ontbieden, en betalen daarvoor eer | prijs. Verder krijgen zij regt goede en deugdelijke, hoewel vrij kit ren, uit Makasser en het Sandelhouteiland (ten Oosten van Java st De slechtste en goedkoopste zijn de Javaansche paarden zelf: kleine, melijk uitziende dieren, die men vaak voor vier of zes gulden per koopen. Toch zijn ze vlug en levendig, en ik heb dikwijls gezien, in snelle vaart groote, dikke Javanen en Chinezen droegen, wier hangende voeten bijna den grond aanraakten. Maar dat houden ook niet lang uit. De jongen, dien ik met mij had genomen, bereed een’ kleiner hen scheen het, terwijl hij in den zadel heen en weder schudde, noch | dier, noch met mijn’ reiszak regt te kunnen vinden; ook zat zijn | uit bamboes gevlochten hoed niet regt vast, zoodat de omstaande En JAVAANSCHE SCHETSEN. 457 Eèn vrij wat moeite hadden hem in behoorlijke balans te brengen. Toen em klacr zag, liet ik mijn dier de hakken voclen (sporen draagt hier sand) en reed in galop den nog stillen, schaduwrijken straatweg over. meveer honderd schreden achter mij volgde de knaap met den reiszak. rserweg viel hij tot tweemaal toe van het paard, en was er door niets mwereld toe te bewegen, het dier weder te bestijgen. Ik moest waarlijk 3; het paard nog een’ koelie huren, want het door een’ vreemde te laten egzenden kwam mij wat gewaagd voor. Mijn medgezel draafde nu onver- aiid met den reiszak achter mij en zorgde steeds digt bij te blijven. De pad scheen zijn eigenlijk element te zijn, en daarop bleef hij zich bewegen. Je streek, door welke wij ditmaal reden, was voor het grootste gedeelte d en romanesk: steil omhoog rijzende, digt begroeide kalkbergen ; diepe, xr en daar met varenpalmen begroeide afgronden ; ‘rijstvelden en vrucht- men, en regts en links de spitse toppen der overal verspreide vulkanen. Hier ook begon reeds de jagt, waarom Bandong, het docl mijner tegen- ordige reis, beroemd is. In de bergen houden zich vooral rhinocerossen ; ook vele tijgers moesten zich in de jongstverloopene weken vertoond bben. Dat klonk vertroostend! Eindelijk had ik dan toch eens een oord reikt, waar, ten minste in de bosschen, wild schuilde, ’t welk het de xeite waard was te ontmoeten. Ongeveer een uur voor zonneondergang bereikten wij een’ post, waar wij nige oogenblikken wilden uitrusten. Ons oog viel op een meisje, dat, ar het scheen, met haren vader daar voorbijkwam, en op de onder het lak aangebragte bank ging zitten. De vader droeg zijn’ gewonen, tame- k zwaren last van rijst in tivee voor en achter nederhangende korven aan a’ stok over de schouders, en zijne dochter had mede eene vrij groote eveelheid in haar halsdoek, die nu naast haar op de bank lag. Dit meisje is het schoonste, dat ik tot daartoe op Java gezien had; haar gelaat had ten schilder, de volle, ronde vorm van haar schoon gebouwd ligchaam cen beeldhouwer ten onovertroffen model kunnen dienen. Spoedig namen iden hun zwaren last weder op, en kugchende ging het arme kind er o berg mede af, waarschijnlijk naar hare woning. Toen ik, tamelijk vermoeid, den daaropvolgenden post bereikte, was het ds donker geworden. Het was den ganschen dag zeer warm geweest, en SY. 458 JAVAANSCHE SCHETBEN. ik voelde mij bijzonder afgemat. Het vooruitzigt op mijne mij goed. De posthouder was een zeer vriendelijk man, die mij ¢ en gekookte rijst, zoet brood en versch bereide suiker, vrachtea, pelen en koffij, een gebraden hoen en gerookte kleine visscha 5 Ik deed waarlijk een vorstelijk maal. Het bed, dat hij mij na! der bamboeshut aanwees, was zacht en gemakkelijk, en ik slog e een’ verlangenden blik op, toen mij plotseling van buiten, door ke wanden van het hout heen, de luide toonen van eene anklong usu ken, terwijl tegelijk het schelle geluid van vrouwelijke stemmen ms &à vige overtuiging schonk, dat ik mij in de onmiddelijke nabijheid casa danseressen bevond en waarschijnlijk den ganschen nacht geen og mi nen sluiten. Om echter zooveel mogelijk partij van dit verras ret te trekken, besloot ik den dans mede te gaan aanzien, en verksaik af te wachten of de bende mij nog eenige rust zoude gunnen. Ik ging naar de plaats toe en vond eenige honderden mensa! een groot dak van bamboes vereenigd. Een klein en lager neras scheen voor de danseressen bestemd, en links daarvan, onder het i naastbijgelegen woning, stond het “orkest”, uit ongeveer drie of # wassenen en een’ geheelen hoop kinderen bestaande, waarvan de et de grootste, de laatsten op de kleinste onderdeelen der anklong s De kinderen schenen mij wel is waar dilettanten te zijn, maar toonden toch nict minder geestdrift, hetzij dan voor de kunst of voor het st Overigens klonk de anklong aardig genoeg om mij voor eene poo te boeijen. Eerst gaven de diepklinkende bamboes-pijpen, die bi den vorm van orgelpijpen gesneden waren, den grondtoon aan; heel de kleine troep in wilde maat met het hooger gestemde ge en wisselde daarmede de melodie af. De danseressen zelve waren voor mij iets geheel nieuws; ik ha wijls van gelezen, maar ze nog nooit ontmoet. De kleine, van al geopende en door drommen toeschouwers omgevene ruimte, wa: zij hare voorstelling gaven, werd door eene met kokos-olie gevulc drie helder brandende pitten voorziene lamp verlicht, welke in het ongeveer vier voeten boven den grond, nederhing. Rondom deze |: zonder ophouden doorgedanst. De danseressen droegen een, naar h En JAVAANSCHE SCHETSEN. 459 eer voor dit doel bestemd costuum. Hare aangesigten waren wit ge- En “d, de haren sterk geolied en met bonte strikken en versierselen door- ~~" Sten; de schouders waren bloot, maar het veelkleurig kleed, dat in het jen door een’ breeden, vrij smerigen gordel van gestikte roode zijde —ap = e zaimgehouden, reikte tot digt onder de armen en bedekte de borst ai sel. De voeten bleven naakt, maar om de armen en handgewrichten "= Sgen zij meer of minder breede, vergulde of bronzen armbanden. ==28e dans dezer meisjes bestond in een langzaam, niet onbevallig heen- ak icapen rondom de lamp; de hoofdbeweging daarbij was weder dezelfde als Bm: ik reeds bij de Chinesche tooneelspelers te Batavia had opgemerkt, na- rijk een voortdurend verdraaijen, buigen en verwringen der handen. In k zes hadden zij een’ open waaijer, waarachter zij meestal het gelaat ver- aue=x,gen hielden. Het kwam mij echter voor, dat dit niet uit eene prijzens- he gardige zedigheid geschiedde, want deze scheen haar niet in hooge mate Gexten te zijn, maar veelmeer uit coquetterie, en om de buitendien reeds == hel genoeg klinkende stem te versterken, waarmede zij zonder ophouden cx _ gre dansen begeleiden. “tmp. Zij zongen Maleisch, of welligt Soendaasch; althans zij deden het manne- wk personeel vaak in hevig gelach uitbarsten. Ik verstond van de geheele =; geschiedenis geen woord, en moest dus wel gelooven dat het geestig was. zap Velligt vermaakten zij zich ten mijnen koste; het woord Tocan (Heer) althans, waarmede zij alle Europeanen bestempelen, kwam er zeer dikwijls in voor. ry Hen vol uur had ik het woeste spel aangezien, toen mij ten laatste van yz net eeuwig gedraai en de schelle muzijk het hoofd begon te duizelen, zoo- = dat ik mijne legerstede opzocht, in de hoop daar eenige rust te zullen vin- - den. Maar, goede hemel! hoe kon ik aan slaap denken, terwijl ik enkel door een dun rieten beschot van het heidensch rumoer was afgescheiden! . *t Was mij alsof ik midden onder de gillende danseressen lag, en wel twee _ uren lang lag ik slapeloos op mijne matras rond te woelen. Eindelijk kon 7 ik het niet langer uithouden en besloot er nog eens heen te gaan, om te te zien of de pret dan nimmer zou ophouden. Ik had mijn bed gaarne in den steek gelaten, en mij, op meerderen afstand, hier of daar onder eenen | boom te slapen gelegd; maar het begon juist hard te regenen. Op de dansplaats was het tooneel in zooverre veranderd, als zich nu ook Ni 460 JAVAANSCHE SCHETSEN. eenige mannen aan den dans hadden aangesloten. - Hetgeen ik er was niet wat men bij ons gewoonlijk onder een’ mannendans v bestond eenvoudig in een rondloopen onder elkander, gepaard me derlijke buigingen en verdraaijingen van het ligchaam. Onder de knapen, die zich op deze wijze bij den dans hadden ag ten, was er één, die waarlijk voortreffelijke proeven gaf van zijn: bin heid in het vak. De lezer kan er zich eenigermate een denkbeed w men, wanneer hij zich de beweging voorstelt van een” mensch, die den in eene stikdonkere kamer komt, daarin naar iets zoekt, hoogst tas het minste gedruisch te maken, en tegelijk de vaste overtuiging lee ergens in het vertrek eene klem is geplaatst, waarin hij met elkat kan raken, hetgeen hem natuurlijk de hevigste onrust baart en tot iras omzigtigheid noopt. Zóó liep de man, zóó trad hij op, zóó slowgy: teenen tusschen de danseressen rond, en scheen voor de aanraking et kleed of van de bamboes-stutten der hut een’ doodelijken angst tk Maar zelfs, dit kon mij niet lang meer boeijen; ik was al te ve en toen ik zag dat niets nog verder verwijderd was dan het ein historie (immers een der oppassers goot, juist toen ik voorbijkwam olie in de lamp) verliet ik de plaats weder en leide mij ten tweed bed. Maar ook ditmaal te vergeefs; als hamerslagen dreunden mi nen der anklong in de ooren; het was mij als werd mij het ho midden gezaagd. In wanhoop sprong ik eindelijk op, greep mijn deken, en vlood, te midden van den regen, naar het verste einde dorp, ja verder nog, naar de rijstvelden, waar ik mij, in mijne d wikkeld, onder een’ eenzamen kokospalm nedervleide. Toen ik de morgens ontwaakte, was ik door en door nat, maar ik had ten m paar uren heerlijk geslapen en gevoelde mij frisch en verkwikt. VII. BANDONG. De ligging van Bandong, waar ik tegen den middag aankwan, nog schooner dan die van Tjandjoer. Door hooge vulkanische b = JAVAANSCHE SCHETSEN. 461 wm alabar, Tangkoeban-prahoe en andere — ingesloten, vormen deze het EXrlijkste dal, dat zich denken leat. Ook hier heerscht nog de tropi- =e vruchtbaarheid, hoewel men reeds diep in het binnenland is; kokos- = en arenpalmen wuiven hunne ritselende kruinen boven manga’s en tja's en nangka’s: en toch is de lucht koeler en verfrisschender dan op Sylakke land. Men ziet niet alleen, men voelt ook dat men zich in het =e, bergachtige gedeelte van het land bevindt. “tet stadje zelf heeft bijzonder veel overeenkomst met Tjandjoer, zoo wat =i bouwtrant, als het verkeer betreft. Een Assistent-Resident voert het be- ar in deze provincie, maar staat onder de bevelen van den Resident van zadjoer. ek nam mijn’ intrek in een hôtel (want Bandong is geene onbeteekenende sts), waar mij eene zeer zwaarlijvige waardin, die reeds een onbepaald stal echtgenooten moet hebben gehad — ik hoorde zelfs het ontzettende er van seven noemen — ten vriendelijkste ontving. Voor al het andere ter had ik rust noodig; ik voelde mij zwak en afgemat, nam een bad, een weinig en hield eene duchtige siesta. Door de vriendelijkheid van den Heer Kinder, een’ koopman te Batavia, s ik van een’ brief voor diens zwager, den Assistent-Resident Visscher van | \asbeek, voorzien en werd door dezen op het hartelijkst verwelkomd. Ik yest mijn goed uit het logement terug laten halen, om bij hem mijnen trek te nemen, en reeds na weinige uren zag ik mij op de aangenaamste jze geherbergd. Tegen den avond nam ik met het grootste genoegen de uitnoodiging van n huisarts aan, om met hem naar den Regent te rijden en diens daja- res te zien dansen. Ook Engelschen en Amerikanen zou ik er aantref- 1, gelijk ik hoorde, en reeds vernamen wij uit de verte de toondn van n gammelan. De plaats was slechts weinige honderden schreden verwijderd, en dade- k traden wij in de kamer — of audientiezaal, als gij wilt — die door n groot aantal staande en hangende lampen verlicht was. Om overigens den lezer den zin van het woord Regent te verklaren, waar- der wij iets geheel anders verstaan, zijn wel een paar woorden noodig. De éérste persoon in Nederlandsch-Indië, ná den Koning der Nederlan- uit cen zeer wije en nuttig beginsel, ook nog inlanden komen genoopt worden de zaak van het Gouvernemei de inheemsche bevolking eenigzins als bemiddelaars opt: kere hoogte voor het goed gedrag der laatste moeten it ling hangt zijn’ Vorst nog zeer trouw aan; daarom wa: ste zooveel te nasuwer aan de Nederlandsche Regering beste middel daartoe was, op hun eigenbelang te werke “ten,” gelijk men ze noemt, hebben het dan ook se pikol, die hun district opbrengt, trekken zij eene zekere v het jaarlijksch inkomen van den Regent van Bandong u S 100,000 beloopen. Ook: de Resident heeft zijn aendeal, en-het spreekt Akárdoor de cultuur der verschillende producten door naren, die er winst uit kunnen trekken, soo ijverig mogel Ongetwijfeld zal, bij zoodanig stelsel, niets ligter voork« redelijke ambtenaren aan de inboorlingen, die gedwong arbeid tegen een hoogst karig loon to leveren, onmatigy de ervaring heeft dan ook geleerd dat zoo iets geschie ook hebben de statistieke opgaven een verhoogd bedr producten kunnen leveren. 