Herinneringen uit de loopbaan van een Indisch officier
In de voorgalerg bevonden zich thans drift bruine heeren , opzie- ners bij de cultures , en twee inlandsche hoofden met gevolg. Alls bogen diep voor mgnheer den controleur , die toch zeer minzaam was en dadelgk excuses maakte voor zijn tahnen. Op het erf en gedeel- teljjk op den grooten weg stonden een Yijft*6n ^ twintig rjjpaarden , die ook begonnen te trippelen en de hoofden te buigen op het ge- zigt van mjjnheer den controleur. Zalig door het bewustzijn zgner grootheid , zag hij mij medelgdend aan. Aan den ondersten trap hield men , als 't ware met moeite , het paard van mjjnheer den contro- leur in bedwang. 't Kwam mij voor , dat dit paard zich wel dege- Ijjk bewust was van bereden te zullen worden door mgnheer den controleur. E6n bediende met een langen rooden kiel bood mjjnheer den con- 45 troleur een politiemuts aan , vereierd met een palm-breed zilveren galon. Dat galon was voor mynheer den oontroleur het teeken van magt , gezag en heerljjkheid. In zgn oog was het prestige van dat galon grooter dan dat van de kemelsharen streepen eens korporaals , van de epauletten eens officiers, van den staf eens engelschen politie- a^nts , van het zwaard eens Japannees' ; ^t was duidel^k te zien , dat de zon eerst behoorl^k licht gaf , als mynheer de controleur zgn mnts op het hoofd zette , en dat er dnisternis heerschte , als het ga- lon uit het gezigt raakte. Het is ontegenzeggelgk , dat de Javaan diepen eerbied betoont voor icder dib een gouden of zilveren band aan het hoofd heeft zitten ; daarom laat een civiel ambtenaar nimmer na zich van zyn oificieel hoofddeksel te bedienen , al gaat hij voor hetoverige in burgerklee- deren ; en menig Europeaan , die in het binnenland reist , legt een galon om zjn muts — al heeft hg er het regt niet toe — om spoedig geholpen te worden. Mgnheer de controleur zette dus de politiemuts op , noodigde bui- gende den stoet uit om hem te volgen , smeekte m^ voor het laat«t nog eens hem te willen excuseren , ging langzaam de drie trappen af en steeg met waardigheid in den zadel. Zjjn paard kromde nede- rig d^ hals , nam den schijn aan , zich alleen uit diepen eerbied in te houden en niet als een Pegasus met zgn god het lichtruim inte vliegen. Bedaard en emstig liet mynheer de controleur zich de rg- zweep aangeven , en stak daarna een sigaar aan , niet om den ta- bak te genieten , maar om zijn gevolg den tgd te geven te paard te stijgen. Nog een aDerminzaamste groet , en daar ging m^'n- heer de controleur weg, regts en links — doch een halve paarde- lengte achter hem — een opziener ; in het tweede gelid de derde opziener , geflankeerd door de inlandsche hoofden ; en het opsluitend gelid gevormd door een drom van bereden panakawans en bedienden. *t Was ontzettend indrukwekkend ! Wat ging mgnheer de controleur dien dag eigenljjk doen? Ik zal 't u zeggen. Hy reed langs r^jst- en indiigovelden , die behoorden tot de een 46 of andere dessa of fabriek , en. . . . hg zag dat het goed was. Na- tuurl^k was het goed , als hg slechts het pad volgde dat zgn gevolg hem aanwees ; want veronderstel eens , dat er van een dessa nog sawah's o n bebouwd waren , dan zou het dessa-hoofd wel zyn best doen mgnheer den controleur daar n i e t langs te voeren. Als hy dan een paar palen gereden had , en gekomen was aan de plaats die tot rustoord was uitgekozen , dan vond hij er een goed voorziene ta- fel gereed staan en werd het tweede ontbyt genuttigd ; dan speelde de gammelang ter eere van den bezoeker , dan trok mijnheer de controleur zich een paar uurtjes terug , om afgezonderd te liggen .... denken over hetgeen hg 'smorgens had waargenomen. Yervolgens steeg men ten tweeden male te paard , maakte nog een inspectie- wandeUng en kwam op de tweede pleisterplaats aan om tedineren, liefst bjj een Wedono. (Ik spreek niet eens van de thee en het gebak dat op tosschenstations verorberd werd.) En als het diner, onder muziek en ronggengdans , tot en met het liqueurtje na de koffij was afgeloopen, dan ging de stoet even deftig de temgreis aannemen. Dikw^ls ging een inspectiegepaardmetjagtvermaak , enzagmgn- heer de controleur dien dag meer wildemis dan bebouwde velden ; maar w^ officieren die niet het minste begrip van cultures hadden en die met alles den gek scheerden , vooral met pedante controleurs , wy beweerden wel eens dat dejeuneren en jagen , zeven-achtste van den tgd wegnam , aan de inspectie der velden gew^d. XI. Nieuwe kennitten onder de noiabelen van Keboemen. Toen de gegaloneerde muts verdwenen was en ik nog stond te mgmeren over het aardsche geluk van een controleur in de binnen- landen , trok een man mgn aandacht , die op vier passen afstands stond te buigen en met ^n been achteruit te schoppen (tarek k a k i). 't Was de o e p a s van het assistent-residentie-kantoor met zgn tali-api , die mjjne stille overpeinzingen niet zoo dadel^k had willen storen. »Ik yraag vergiffenis , mijnheer de luitenant ," sprak hg einde- Igk , »maar ik heb den hear assistent-resident kennis gegeven van aw komst. Wijders zendt mynheer de assistent-resident my tot u , met het verzoek dat gg u naar de woning van den Eadin-^dipati begeefb , waar m^'nheer u wenscht te ontvangen." 't Was zeer beleefd van den oepas , uit eigen beweging m^ aan te dienen, en niet minder Wellevend van zgn heer om n4j dadel^k gehoor te verleenen. Nadat ik dus mijn paard op een derstallen van des assistent-residents woning had doen bezorgen , volgde ik den bode. Onder het hooge sirappendak der vorstelgke pandopo , dat zgn koele schaduw tot over de rondgaande trappen wierp , zat de assis- tent-resident in costuum den landraad te presideren. Begts , aan de lange zyden der tafel , bevonden zich de toewan Badin Adipati Mangkoe Eesoemoe, regent van Keboemen , en de toewan Panghoeloe, Hadji Sjarif Mohamed ; en daar tegenover toewan Badin Tommong- 48 gong Prawiro Joedo , Pattie van Keboemen , benevens toewan Ario Soeriowidjojo , Wedono van Keboemen. Achter den assistent-resident stonden twee o e p a s , en achter de inlandsche hoofden zaten eenige jeugdige panakawans op matjes, over den gladgepleisterden grond ontrold. Tegenover den assistent- resident op zes passen van de tafel zat een gevangene met gebonden hajiden , de oogen ne^rgeslagen , demoedig neergehurkt ; vier ge- wapende pradjoerits hielden het oog op den ongelukkige , dien zij juist voorgebragt hadden. Op de trappen rondom de pandopo bevond zich veel volk , dat aandachtig en eerbiedig luisterde naar de uit^praak der regters. Alom heerschte hooge ernst. Mgn komst bragt een oogenblik stoomis te weeg. Het volk maakte plaats , en de assistent-resident stond op om my vriendel^k te gemoet te gaan. Men behandelde de laatste zaak , zeide h^ , als ik een oogenblik wilde wachten , was hg dadelgk tot mgn dienst. Ik ging afzonderlgk zitten en zag toe. Het verhoor van den beschuldigde was nEigendeg afgeloopen ; hg bekende schuld. Ja , hij had gestolen , hg had ingebroken met loshangende haren. Met loshangende haren. . . . dat herinnerde mg een voorval, waarin ik hJQXifi, een moord had begaan. 't Was te Samarang. 's Avonds had het gesprek over dieven en moordenaars geloopen ; men had gevaQen verhaald van zonderlinge diefstallen , gepleegd voor de oogen der ontzette bewoners , die , door een geheim middel bewegingloos gemaakt , Igdeljjk moesten toezien, hoehungoed uit de kasten gehaald en het huis uitgedragen werd , zonder zelfs een schreeuw te kunnen geven. Bij elk vertelsel had de dief zgn lange zwarte haren over het gezigt hangen om onkenbaar te b^yen. In het holle van den nacht die daarop volgde , terwijl de regen op het dak kletterde , werd ik wakker door een gekraak van de kamerdenr. Bg het flaauwe licht van de nachtlamp zie ik de deur uiterst langzaam opendoen en een Javaan binnen treden , wiens 40 weelderig hoofdhaar loshangt en , door het vooroverbuigen van het hoofd , zgn "gelaat geheel bedekt! De sombere geetalte houdt lets in de hand , dat ik met kan cmderscheiden ; stellig een wapen ; z^ beweeg^ zich in de rigting van mgn ledikant , — natuurlijk om m^ te krissen. Oniioorbaar trek ik de beenen bij het ligchaam , rigt mij behoedzaam op , en vat de bantal-goeling (slaapkussen) vast. Begts van mijn slaapstede , a£ui het wapenrek , hangt m^n sabel ; tusschen mij en den moordenaar staat de tafel met het nachtlicht. Zoodra de sotnbere gestalte de tafel bereikt — nog twee ' passen — is het oogwiblik van handelen daar .... Met een sprong ben ik het bed uit , smak de bantal naar het hoofd van den ellendeling en grijp m|jn sabel. Eeeds flikkert het dreigend staal . .. )) Allah! tobat ! toewan!" schreeuwt Mitho , deiost terugen valtop zijne knieen. Hitho is mijn paardenjongen ; h^ heeft een soemboe (pit) in de hatiden , omdat zgn nachtlicht was uitgegaan ! Doch keeren wij terug tqt den dief , die stal met loshangende haren. Waarom had de beschnldigde geetolen ? overtollige vraag ! z^n uiterl^k toonde het immers aan : onverzadelyke dorst naar opium ! Men bragt den gevangene naar buiten. De regters overwogen. leder sprak op zijn beurt en stemde voor de straf bij de wet bepaald. Ook de Pangoeloe of hoogepriester deed zjn eisch volgens den koran ; hij wilde den beschuldigde de hand doen afkappen. 't Was evenwel slechts een formaliteit , want die straffen mogten niet meer wordeh toegepast. De beschuldigde werd weder voorgebragt en hoorde zwygend het vonnis uitspreken , waarbij hy voor tien jaren in de ketenen ge- klonken en tot dwangarbeid veroordeeld werd. Nadat de assistent- resideHt een toepasselyke aanspraak had g6h(^den , sloot hy de ver- gadering en ging men uiteen. Daarop had mgn voorstelling aan den toewan Adipati plaats. De regent vroeg met belangstelling naar bijzonderheden van het fort te Gombong en bood mjj gastvijjheid aan. Zyne ing^zonken n. 3 50 wangen en magere leden gaven hem het voorkomen van een oud man ; toch telde hjj naauwelfjks v^jftig jaar. Gedurende den Java- oorlog was hij ons getrouw gebleven, en in 1830 ter belooning re- gent geworden. Spraakzaam en vroljjk van aard , lachte hij luid- ruchtig in gezelschap van Europeanen*, ale h^' iets gezegd had dat hij aardig vond. De kwade wereld vertelde , dat hg zich in den dhalem , b^ zgne vrouwen , bedaarder hield , en zeer onder den pantoflfel zat van z^*n eerste vrouw — een dame van het fijnste bloed , een eigen dochter van den sulthan van Djokjo. Wat daarvan aan was , weet ik niet ; maar zeker is het , dat , een jaar later , z|jn eerste wederhelft hem ploteeling verliet en naar het hof van haar doorluchtigen vader vlugtte , — een groot schandaal in de aristocratische bruine kringen. Ik geloof dat er toen veel soeroean's (zendelingen of ambassadeurs) heen en weder zjjn gezonden , veel in- trigaes hebben plaats gehad, en daarover veel papier doorde civiele ambtenaren is vol geschreven. De uitslag van die geheime onder- handeUngen was, dat onze regent zich voortaan met zgn tweede en derde wederhelft moest troosten , want de eerste , de pnnses van fijnen bloede, kwam nooit terug. Tot m^n groot genoegen leerde ik den assistent-resident kennen als gemakkel|jk in den omgang , welwillend in alle opzigten , r^k in kennis , en eenvoudig in weerwil van zgn zilveren galon. De controleursjaren hadden hem niet gdel gemaakt , de inlanders ge- hoorzaamden z^ne bevelen niet minder stipt ; en de rol van ouderen broeder werd zoo natuurljjk door hem gespeeld , dat de regent hem liefhad , en het toch niet waagde iets van belang buiten z^n ken- nis te verordenen. Al wat ik van de indische regeringskunst leerde , vernam ik uit zjjn mond , en als ik later met de meeste inlandscbe hoofden bevriend werd , dan was het omdat ik hem tot model nam. . Het is zeker niet moejjeljjk als Europeaan , uiterlgk wel te bljjven met een beschaafd inlander , die nooit de gebruikeljjke pligtplegin- gen zal verzaken ; maar ik , die als officier in geenerlei dienstbetrek- king stond met javaansche hoofden en geen gezag hoegenaamd uitoefende , ondervond in de Bagelen de meeste bew^zen van ver- 51 trouwen en hartelijkheid. Wilde ik reizen , de vervoermiddelen van de Hoofden stonden steeds ter mijner beschikking. Bestelde ik op eenig station een koeda aloes (heerenpaard) waarop ik regt had tegen be- taJing , dan vond ik een eigen paard van den Wedono gereed^staan , en een z^ner kawan's of panakawan's , om het mij aan te bieden uit naam zjjns meesters. Langs den grooten weg reizende, word ik meermalen verrast door een rijtuig met vierspan , dat de regent goedgevonden had mg te gemoet te zenden, in plaats van hetaan- gevraagde paard. De radin Adipati van Eeboemen vooral scheen prijs te stellen op m^jn vriendschap , en nam 't mij kwal^k als ik de plaats passeerde zonder bg hem te overnachten. Een enkele maal ontving hjj mjj zelfs in den dhalem , omringd door wederhelften , bjjw^ven en hare volgelingen ; als een welopgevoed man nam ik den schgn aan , de tegenwoordigheid van zooveel schoons naauwe- lijks op te merken , en bepaalde mjj nu en dan tot een Snellen , veelomvattenden blik. Mgne kameraden beweerden , dat de Hoof- den alleen vriendel^jk waren , omdalt zy zagen , dat ik w^l was met den assistent-resident , doch vergaten dat zij zelve op een vriend- schappel^ken voet met dien ambtenaar stonden en toch mijn tus- schenkomst inriepen , wanneer zy iets aan een Hoofd hadden te vra- gen. —. Bl^kens de ordonnanti^n van betaling op 's lands kas, moest ik zestien- duizend gulden ontvangen, half koper en halfzilver zooals het heette. De kassier rekende dadelgk uit , dat er dan vier man- dors en tachtig koelies noodig waren , en gaf bevel deze binnen een paar uren aan het bureau te verzamelen. ))Half koper en half zilver" beteekende nu : 1^. dat ik acht-duizend gulden aan koperen duiten , in zakken van vjf-en-twintig gulden ontving ; - — elke koelie werd belast met vier zakken , twee aan twee aan de uiteinden z^ns pikolan's op- gehangen , en over twintig koelies moest ^^n mandor het opzigt touden. 2^. dat ik van de andere helft slechts Yg in klinkende munt , 6Q de rest in recepissen uitbetaald kreeg. Toen derhalve mgn militair geleide op het bepaalde uur terug- 52 kwam van den gladak (dat wij hier passantenhuis zouden noemen) waar het rust en voedsel genoten hadj toen de koelies hunne ko- pervrachten gereed hadden gemaakt , de sergeant het zilvergeld in bewaring had genomen , en de recepissen in mijn zak geborgen wa- ren — gaf ik het sein tot den affcogt , en inarcheerde aan het hoofd der kolonne , die wel een halve paal lang was. Te Gombong betaalde ik aan ieder man 26 duiten , ongeveer ge- IJkstaande met 22 hollandsche centen ; ik Het . toen het geld in mijn huis brengen. Dien nacht shep ik niet , uit angst voor de verantwoor- deljjkheid die op mij rustte. XII. Administratieve nachtmerrie, Daar mijne wHerinneringen" voor het publiek besteind zyn , mo- gen ze niet ontaarden in klaagliederen ; — pruttelarijen kunnen er nog even door. — Ik loop daarom losjes been over de eerste maan- den van mijn betaabneesterschap ; maanden van zorg en angst , waarin de gedachte aan ))infeine cassatie" mij bij elke betaling kwel- de ; rustelooze dsigen en slapelooze nachten , slechts afgewisseld door vreeselijke droomen van ))te korten" ; te kort in de kas, te kort in vi- vres- en kleedingmagazijn , te kort van wapens en munitie. Meer dan sens gebeurde het dat ik , uit een nachtmerrie ontwakende , voor dag en dauw opstond om de boeken te verifieren en de res- tanten met de boeken te vergelijken. Mgn bezorgdheid was z<56 greet , dat ik bjjna wantrouwend van aard werd , en het niet waag- de aan iemand een duit op nadere verrekening te geven zonder be- wgs. Geen officier kon zelfs een zak koper in voorschot op zjjn traktement krygen , zonder een bewijsje te geven. Tegen het drei- gende spook ))infame .cassatie" wapende ik mjj met bewpjes , en^f daardoor slechts een groot bewijs mgner onkunde. Een administratieve geest ontbrak mij ten eenemale. Verbeeldu, dat ik het soms beter meende te weten dan de reglementen en de tarieven zelven ; ja , dat mijn gezond verstand durfde onderstaan zich aan te kanten tegen ^ de opinie van den intendant , anders mijn eenige toeverlaat. Ik zal u slechts een enkel voorbeeld geven. Voor de onkosten dor kommissie naar Keboemen had ik regt op 54 •vergoeding. Ik maakte daarom naar waarheid een reisdeclaratie op , aantoonende dat ik op den zooveelsten naar Keboemen ge^aaji en 's avonds naar Gombong teniggekeerd was. Ik had dus regt; op : een marschdag a f 7,00 een heerenpaard, 26 palen h, \0 duit. p. paal : 260 duit. of » 2,20. een bediende-paard , 26 palen a 5 duit. p. paal 130 duit. of )) I^O. twee koelies, 26 palen a 2 duit. p. paal » 0,52. Totaal . . . . / 10,82 ))Neen ," schreef de intendant , ))dat deugt niet. De afstand vaji Gombong is dertien , dus een meer dan twaalf palen (tot zoover was ik het volkomen met hem eens) Nu is er bepaald dat kommissies naar plaatsen binnen de twaalf palen , in een dag moeten afloopen ; ergo kan uwe kommissie naar het dertien palen verwjjderde Ke- boemen dat niet." ))Maajr ," antwoordde ik bij de terugzending^ derzelfde declaratie , ))ik kan toch geen vergoedirig vragen voor onkosten die niet ge- maakt zijn !" ))0 , sancta simplicitas !" dacht de intendant , en hij veranderde daarop zelf het stuk met rooden inkt , dat nu zeven gulden meer waard werd. Toen kwam het bg de rekenkamer , en deed aldaar we^r een commies de schouders ophalen over de onachtzaamheid der inten- dance. ))0p denzelfden dag dat er gereisd wordt ," redeneerde de man , ))kan er immers geen geld ontvangen worden. Den luitenant Robert komt dus een verblijfdag toe." En ditmaal met blaauwen inkt werd er nog een verbljjfdag a /"S. — toegevoegd , zoodat de declaratie na verloop van drie weken terug- kwam , opgevoerd tot een bedrag van f 22,82 , en met order van den onderintendant om di£ in het kasboek te verhandelen 55 Toen er evenwel een kwartaal verantwoord "Wob , kwam ik weder tot kalmte. Het administratie-voeren bleek mg een werktaigelgke arbeid te z^'n , gebaseerd op bepalingen in den vorm van reglemen- ten , tarieven , modellen en circulaires. Die bepalingen zgn zoo vol- komen , zoo bevattel^k , zoo duidel^k , dat z{j voor een gewoon menschenverstand dikw^ls onduidel^k worden. Orde en regelmaat zgn de eenige eischen. Ik kwam tot de overtuiging dat een goed administrateur een machine behoort te zgn , die zich stipteljjk ge- draa^ naar de bestaande bepalingen, die denktnoch verzint , maar slechts doorwerkt , al is 't ook ten nadeele van het land. Het ge- heele administratieve stelsel is gegrond op wantrouwen en totaal g-ebrek aan gezond verstand b^ de ondergeschikte administrateurs : aJs algemeene maatregel is 't^misschien noodzakel^k , maar ik heb daarom m'mmer van administratie kunnen houden. — Bjj de admi-. nistratie moet alles k 1 o p p e n , d. i. de totalen moeten overeen- komen , slaan. Klopj^n de boeken , dan is alles goed. Wees zoo eerlyk als 't kan, gg zjjt strafwaardig als de boeken niet kloppen. Waag het niet uwe restanten in de magazjjnen op te geven en daamaar nwe boeken in te rigten ; maar zorg dat de boeken goed zgn en zie dkn na of de restanten daar z^n. Vindt gg minder , uwe particnliere schuld wordt er mede bezwaard ; vindt gg meer restanten in de werkel^jkheid door een font , die in een vroeger £rwartaal zoowel door de intendance als rekenkamer over het hoofd is gezien, en maakt gg er melding van — gy bew^st er door ^en goed administrateur te z^'n en krggt een bestraffenden brief. Meet daarom de rgst die- over is, liever met te groote maat nit; verscheur en verbrand liever nieuwe rokken en kasemering in ver- giasing met de afgekeurde voorwerpen ; werp de patronen die de militaire kommandant niet heeffc kunnen verschieten, omdat het gramizoen te veel wachtdiensten had , liever met tonnen te gel^k in de kali (rivier) , dan de strafbare gevolgen af te wachten *van een inspectie. En nog beter , tracht onfeilbaar te worden , u nooit met ^^n c^fer te vergissen , en het zal u wel gaan. Het wantrouwen , dat doorstraalt in de orders die van hooger hand komen , is nog niet de eenige grief van den administrateur. 56 Hi) heeft ook nog te kampen met een algemeen vooroordeel tegen de eerlgkheid der-administrateurs in het algemeen. 't Is waar , in vroeger tjjden zag men dikwjjls administrateurs die oeconomi^n maak-v ten , en thans werd er nog schertsenderwijs op gezinspeeld ; maar op dit punt gedoogde ik geen scherts , zelfs niet van mijn beste kameraden. Een enkele maal ben ik brutaal beleedigd geworden door een rijst- leverancier , die vernomen had dat bet gouvernement voortaan aan de koelies vivres in natura zoude verstrekken. Onder het spreken , was de Chinees buigende tot de schrijffcafel genaderd , en had daarop een papieren rolletje neergelegd. Toen ik hem vroeg wat dat rolle- tje beteek'ende , lachte hij z66 lief, z66 welsprekend , dat ik lont rook en mjj overtuigde of de liniaal wel onder mijn bereik lag. ))Welnu , kee ! spreek dan ; wat behelst dit papier ?" ))0 , t rada toe wan ^tjoema sekidit; tiga ratoes, kassi present, (o! niets , mijnheer , 't % slechts een kleinig- heid , een geschenk van 300 gulden). Als gij ooit te Grombong een Chinees mogt ontmoeten , met een likteeken over het voorhoofd en de linkerwang , wees danverzekerd dat dit niet door een scherp wapen is veroorzaakt. XIII. Veel te enthousiast voor een gepensionneerde. In de indische wereld staat Gombong bekend als een stil , ver- velend oord. Stil is liet er ; vervelend — nu , dat hangt af van de opinien en de personen. Een volbloed Bataviaan haalt de schouders op , als hij het leven in de binnenlanden hoort roemen. Bah ! nooit witte glac^ handschoenen en zwarte rokken aan te trekken — als het stikkend warm is; nooit met een gemaakte vlugheid — als ge u erg loom gevoelt — en met den liefsten lach naar de vrouw des huizes te stappen , en haar het aardige compliment te zeggen , dat gQ in den wagen bedacht ; nooit met een hermetisch gesloten uniform- rok op een bal te verschijnen en met europesche gejaagdheid een dame ten dans te geleiden , met haar rond te springen a t r o i s temps, a deux temps, slechts nu en dan eens ophoudende om den zakdoek over het aangezigt te laten gljden ; nooit op een con- cert van ongestemde blaasinstrumenten en steeds springende viool- snaren over die heerlijke muziek te kunnen spreken met de lieve Constance , die zoo dol veel van muziek houdt , maar zelve er niet aan doet ; nooit uw traktement van ^^n maand op ^en avond fatsoen- lijk te kunnen verwhisten , voor een gulden het punt , aan een di- recteur of raad van Indie ; neen , dat is geen leven! Met dezelfde openhartigheid erken ik thans openlyk mijn voor- liefde voor het gemoedelijk leven in de binnenlanden , als vroeger het genoegeljke van myn verblijf in de indische hoofdsteden. Te Gombong leefde ik eerst; daar werd gewerkt en men zag zijn II. 3* 58 arbeid gedgen ; daar werd gedacht , en de gedachten waren vrucht- baar ; da^r was ontspanning en genoegen , zonder opoffering van ge- zondheid of gevaar van schulden te maken ; dair was het gezelschap klein, doch men leerde elkander kennen en zag elkander tot in de diepete schuilhoeken des harten ; men eerbiedigde elkanders gebreken en stelde elkanders goede hoedanigheden op prjjs ; in ^^n woord , daar sloot men vriendschap , bl^vende vriendschap , op achting en sympathie gebouwd. Gezegend zij het oogenblik dat n^j in uw midden voerde , trouwe vrienden van Gombong ! de herinnering aan uw omgang was mg tot troost in de dagen van tegenspoed. Nooit zal ik u vergeten , Stijger ! woestaard , schrik van alle dviele ambtenaren , voor wien gg slechts ^^n benaming , die van ploert hadt ; wanhoop van alle in- landsche hoofden , met wier complimenten en fratsen g^ u nooit verkoost in te laten ; onbeschaafde ! die altgd bulderde tegen de sol- daten , maar die u voor hmme belangen zoudt opofferen ; ruwe dia- mant , ongeslepen , maar van groote waarde ; trouwe makker ! die den schijn aannaamt zonder opvoeding , zonder kennis , zonder liart te z^n , en op wiens arbeid nooit een aanmerking was te maken , die gansche nachten werkte met hen wier. krachten te kort schoten , die alles veil hadt voor uw vrienden. En u dan, geestige, vrolgke, dichterl^jke Tament! gjj, die over de tee- kenplank gebogen of by het maken van begrootingen , uren achtereen uw welluidende stem liet hooren , en alle bekende volks- en operaliede- ren deed weSrgalmen over de sawahvelden voor uw huis , tot verbazing der kalme koelies , die in het voorbjjgaan een »feh" niet konden on- derdrukken , en tot opwekking uwer kameraden , die u niet konden hooren zonder iets over te nemen van uw onuitputtelijke , aanste- kel^jke vroljjkheid ; gg brave ! die op uw eigenaaidige wgze een vriend in druk bjjsprongt, en elke teleurstelling wist te vergoeden of te doen vergeten; die zoo menigen kwaden moessondag verhelder- det , als het geduld van den geduldigste was uitgeput door onafge- broken stortregens , en wolken van ontevredenheid op de voorhoofden zamentrokken! Ik zou uw geest moeten bezitten om te verklftren hoe g^ ons opwektet j maar in uw b|jzyn werd ieder goed gestemd 59 — dat is zeker. Nu eens storttet ge den rykdom uwer denkbeelden iiit in sierlgke taal , dan weder improviseerdet ge den vroljjksten non- sens ; een woord door een onzer los daarheen geworpen , deed bij u een schoone , rgke gedachte ontstaan , vervulde u met geestdrift en ontstak het heilig dichtvuur dat in u gloeide. Ik zie u nog onder liet reciteren in de binnengalerjj heen en weergaan , de t j e n e 11 a 's (pontoffels) verliezen , terwgl uw kabaai wyd uitwoei ; ik zie u nog uwe lange armen rondslingeren , uwe schouders optrekken tot bjjna boven de kroin van uw klein maar helder hoofd , terwijl uwe vrolijke oogen schitteren van geest. Gg , dichter ! wist het Meine poStische vonije aan te blazen , dat nog in mg gloorde ; gg leerdet mjj de I po^zj liefhebben! Gezegend zg Gombong , omdat ik er u leerde kennen , eenige Spy- ier ! Uwe vrieadelgke , flinke , diepe oogen drukten uw edel karakter uit ; uw mazmeljjke gestalte getuigde van kracht en kloekheid , uwe manieren van beschaafdheid , uw w^ze van doen en laten van veel kennis en takt , uw onveranderlgk goed humeur van praktische wijs- heid. Waar gg bg t^enwoordig waart , ging alles goed ; als wjj uw bgzgn isisten , ontbrak er altgd iets. Als de avond gevallen was en de bleeke maan door het hoog^e geboomte den heuveltop bescheen ; als de schuchtere tortelduif zich , naast zjjn teedere gade , had nedergevlgd op het zacht wiegelend kalapablad , en z^ zamen de koningin van den nacht begroetten met een aandoenlijk lied , — waar was dan mgn ziel ? Elise ! . . .. Als ik wandelende om de rozen- en melatti-perken , den blik niet kon afwenden van de duizend zilveren stippen , die als diaman- ten schitterden boven myn hoofd ; als ik het zuiderkruis aan het azuren gewelf zag pryken , dat prachtvoUe sterrenbeeld ! — aan wie dacht ik dan? Elise ! . . .. Als de duisternis week voor de eerste stralen der vriendeljjke morgenzon ; als duizende vrol^ke , liefel^ke geluiden , mg te za&m als een vroljjk morgenlied tegenklonken ; als de eerste zonnestraal in millioenen dauwdruppels werd gebroken , en de laatste adem van het zoele landbriesje de groote palmtakken zachtkens deed wuiven ; als de bloemen zich openden en de sawah's als spiegels blonken. en de dunne novels in de bergkloven een laatste toevlugt zochten ; als alles juichte , jubelde en van liefde sprak , — aan wie dacht ik dan? Elise ! Als uit de verte de gammelangtoonen tot mg kwamen , het lus- tige volk vreugdevol het bruidspaar geleidde , als ik de opgesierde bruid , met ne^rgeslagen oogen en een ernst , die de adat eischte , maar haar jeugd weersprak , zag voorbgrijden , — aan wie dacht ik dan? Elise ! . . .. Als alles zweeg en onheilspellend stil was in de natuur , en plot- selihg de aardbodem golfde , en de boomen heen en weder werden 61 geschud zonder wind , en de huizen kraakten en de muren neer- stortten , en de dessabewoners gilden , en de tom-tom sloegen , — aan ^e dacht ik dan? Wie zweefde mg voor den geest bij al  mij het schrflven te beletten , ik vraag 't u , onpartydig lezer ? . . . . was het niet gruwelgk .... »Ge zult toch dit blad niet naar de drukkerjj sturen , Robert? Die taal is veel te enthousiast voor een g^pensionneerde. Houd u liever bg het proza uwer herinneringen en laat men maar gelooven dat Elize uwe vrouw niet werd." Die goede engel ! Als er maar op haar gezinspeeld wordt , kr^gt ze een kleur tot over de ooren , — veel te hooge. kleur voor een moeder van vier kleine Robertjes. Doch het wordt tgd dat wg van dat aandoenljjk onderwerp afstappen. Om den overgang niet al te schokkend te maken , willen wij een brief mededeelen , dien ik in die dagen van Pienema ontving. XIV. Oude kennissen. BATAViA , 2 December 1845. Waar is uw philosofie , Eobert ? m^j dunkt , gy zgt ne^rgedrukt. Sedert ik u 't laatst schreef , is er v661 gebeurd. Gg vergeeffc mg mmers mijn hardnekkig zwjjgen op uwe goede brieven? Ik wilde breken met bet verledene ; ik trachtte Leonie te vergeten , maar ik greep naar de sterren. Mjjn plaatsing in de noord van Smuatra (waarom spreekt men in Indie altjjd van de noord, de zuid?)bragt m^ in een goddel^k land. Na eenigen t^d werd ik belast eenklein terrein, voor militaire manoeuvres geschikt , in de nabgheid van bet kampement op te meten. Toen dit goed uitviel , zond mjn cbef mi) in commissie , om een gebeel landschap in kaart te brengen ; geen order kon n4j aangenamer zjjn. Maanden lang leefde ik aJs een trapper in de bosschen , slecbts vergezeld van een bediende , die mjjn lyf- en stalknecht , n^jn kok en waschbaas , mjjn schoen- en kleermaker was , van twee koelies en van mjjn kleinen , rappen bat- takker. Ik noem mjjn paard op als lid van bet gezelschap, want bet intelligente dier ontbrak alleen de spraak ; bet klauterde als een kat de bergen op , plaste met mjj door de sawah's , zwom over ri- vieren , liet zich met za§»mgetrokken beenen van de steile hellingen afgljjden , en maakte nimmer een misstap. Gewoonl^k zocbt hjj zelf zgn voedsel, docb versmaadde bet overscbot van myneenvou- dig maal niet ; bet betoonde mjj vriendschap en lekte mjjne banden. 63 Maar genoeg. — Ik had het geluk een weg te vinden , waardoor een der moe^el^kste bergpassen , een gevaarl^k punt vooral in oor- logstjjd, kon vermeden worden; het rapport dat mgn kaartbegeleid- de , bevatte nieuwe gegevens over land en volk ; kortom ik maakte er eenigen naam mede , en werd , zooals gy reeds lang weet , ad- jiidant yan den kommandant der padangsche bovenlanden. 't Gaf mg een zekere genoegdoening , — maar gelukkig wasikniet. Hoor nu , wat er intusschen te Batavia voorviel. Mevrouw de S. liep , zooals men in figuurlyken zin zegt , z66 te koop met fa.are dochter , dat alleen een koude , gevoellooze speculant als die inepecteur H. , kon bljjven dingen naar de hand van een m^sje dat liem. niet liefhad. G{j zult misschien denken , dat die speculatie om een meisje zonder fortuin te trouwen niet veel beteekende ; maar herinner u , hoe weinig keus er is ; dat H. met ter tjjd resi- dent zou worden , en dan een vrouw zoo goed noodig had als een g^borduurde rok , als een meubilair , enz. Te Batavia kon hg leven zonder echtgenoot ; daarom haastte hg zich ook niet , engageerde zich slechts , en kwam twee malen 's weeks z^n hof maken , d. i een partS^je whist* met mevrouw spelen. Dit duurde een jaar voort , toen mama ziek en sukkelend werd. H. kreeg zijn benoeming van resident en wilde trouwen , maar ma- ma kon haar dochter nu niet missen. Om kort te gaan , de toestand der zieke werd bedenkeljjk , en eindeljk stierf mevrouw de S. Of Leonie bedroefd was ? Diep bedroefd , geloof my. Z^j wist dat baar moeder alleen uit innige liefde had gehemdeld. Een bevriende hand schreef mij het gebeurde. De hemel ver- ^ve *t m^ , maar ^ die doodtjjding was de eerste straal van hoop die tot mjj doordrong ; de duisternis waarin m)jn ziel zoolang had rondgewaard , maakte eensklaps plaats voor licht. 't Was alsof de hemel zich voor m^ opende. De wereld scheen mjj een paradys toe , nog nimmer had ik de natuur zoo schoon , de menschen zoo ^roed , het leven zoo gelukkig gevonden. Wederom verliep een jaar. Myn apathie had plaats gemaakt Yoor een koortsachtige gejaagdheid ; ik werkte met stalen ^'ver , maar met minder genoegdoening. Ik was gelukkig als ik slechts 64 kon droomen ovetr de toekomst , of als de post mjj een brief van Java aanbragt. Behoef ik nog te zeggen , dat H. bedankt en ik aangenomen was ? Robert ! wat is het leven zoet , als de zon der liefde ons besch^nt ! De nalatenschap van mevrouw de S. bleek groot genoeg te zjjn om aan de bepalingen van het miUtair departement op het aangaan van huwel^ken van officieren te kunnen voldoen. Robert! kont ge 't u verbeelden , ik ben bruidegom ! Voor drie weken kwam. ik te Batavia terug, geplaatst ak adjoint bg den generalen staf ! — Elke regel van mjjn brief meldt u een geluk. — Gij weet wel , die generale staf is maar een schoonklinkende naam voor »militair departement ;" want men doet geen stafdienst by den staf; maar wat komt er dat op aan ! Misschien wil men beginnen met een gedeelte van het personeel stafdienst te laten doen , wie weet het ? ik twjjfel tegenwoordig aan niets meer dat goed en billgk is. — Wat ziet het er hier alles vroljjk uit, wat zjjn de menschen alien vriendelijk! Ik geloof ook, dat het geluk op mjjn gelaat te lezen staat. , Dezelfde militaire kommandant , die mjj in der tijd op de party in de Harmonie met zijn gemoedelijke toespraak zoo geer- gerd had , ontving mij nu uitermate hupsch. »Braaf opgepast , mijnheer Pienema !" riep hy my toe , ))ze zul- len u missen op Sumatra ; maar officieren als gij kunnen we hier ook gebruiken." Ik boog , en zeide mij officieel te komen aanmelden. » Ja , ik weet *t al ; waren er ook nog andere officieren aan boord ? — niet ! — manschappen ook niet ? — En hebt ge uw meisje al gezien T »Myn pligt eischte , dat ik eerst hier kwam , kolonel !" ))Nu , kleur maar niet ; ik weet alles al ; loontje komt om zyn boontje ; ik houd u niet op. Dag, mynheer Pienema ! veel geluk." De brave oude kolonel drong my byna de deur uit ; hij gevoelde waar myn hart het meest naar verlangde. .... Leonie wierp zich snikkende in mijne armen. ! Robert , gy weet niet ... — gelukkig kan ik uw ironischen lach niet zien — maar op myn eerewoord , zij is de zachtste , liefste engel van '65 d.e wereld. Zij heeffc meer karakter dan gij denkt ; buiten voor- kenms barer moeder , heeffc zy H. vroeger bekend , dat zjj mg lief- Ixad , en wat antwoordde de kerel , meent ge ? »dat zou wel slg- ten." Ik geloof ilat Leonie voor bet altaar nog ))neeja" zou ge- zegd bebben ; — gij glimlacbt weer , ongeloovige ! — o ! kondet ge slechts een oogonblik getuige zijn van mijn geluk ! Morgen zou 'ik reeds getrouwd z|jn , als er geen kleine kinkel in den kabel was gekomen. (Jy ' moet weten dat ik , en Leonie toevallig ook , roomscb-catboliek zjjn gedoopt. Nu wil de pastoor ons niet trouwen , tenzij ik vooraf bij hem ter biecht kom ; — sedert hier een bisschop zetelt , zijn de pastoors lastig geworden. Tk wilde er die ceremonie gaarne aangeven , maar Leonie staat er op ; — zeg nu nog eens dat zjj geen karakter heeffc ! — Morgen ga ik dus biechten ; ik ^al den pastoor zooveiel vertellen , als hjj maar hooren wil ; 't is toch maaf om de duiten te doen. En na voltrekking van ons huwelijk gaan we naar Buitenzorg. Waar- om ligt Gombong zoo ver af ? wy kwamen anders tot u. Leonie spreekt dagelijks van u en ook van Elise. * A propos ! ik heb getracht berigten in te winnen over de zaken van den heer Sielberg. Het oordeel is zeer verschillend. Yan de eene zyde beweert men dat het land ongeschikt is voor de coche- nille-cultuur ; dat Sielberg er meer geld ingestoken heeffc , dan hij er ooit zal uithalen , en dat er altijd nog een slechte geest onder de bantamsche bevolking heerscht , 't geen veroorzaakt dat de han- delstand ongenegen is om S. op nieuw crediet te verleenen. Daar- entegen zeggen anderen weder , dat de toestand van Kedang niets te wenschen overlaat. Onze interessante reisgenoot Elise bewoont bij voortduring het land- goed haars ' vaders. Zij is niet een enkele maal te Batavia geweest , wel hoort men dikwyls dat er van Batavia lieden naar Bantam gaan en eenige dagen op Kedang doorbrengen. De chineesche kerk noemt gedurig een asjnrant naar de hand van Elise. Gij begrijpt dat het meisje veel opgang gemaakt heeft door haar moedig ge- dragr i^ ^^^ laatsten opstand ; nog lang zal men over haar spreken als zij niet huwt. De dames van het land kunnen het niet ver- 66 dragen , dat zjj vrjjwillig een prawan toewah (oude vryster) schgnt te willen worden , — lets waarvan zg een afschuw hebben ; en dan heeft de liefdesvWklaring van een inlandsch vorst, de Ba- din Adipati van Tj. . . . , er het zegel op gedrukt. Die geschie- denis is eenig in haar soort. Men houdt namelyk staande , dat die regent haar aangeboden heeft zjjn geheelen harem op te doe- ken (zooals stuurman Leendert zou zeggen) en zelfs Christen te worden. Hjj moet een knappe kerel z|jn , zeer beschaafd ; nu h^j den bons gekregen heeft , zou hjj z^n verplaatsing naar de Pre- anger hebben aangevraagd. Als ik niet wist, Eobert , dat gjj alleen dacht aan het inoo^- sten van roem en eer ; als ik niet overtuigd was , dat g^ de za- ligheid van een voor u kloppend hart nog niet kent , zou ik zwe- ren dat Elise haar hart aan U had geschonken. Uw getrouwe vriend Pienema. Daaronder was met een fijne letter geschreven : ))Ik ben daarvan nog niet zoo overtuigd ; waag het maar , goede vriend Robert I en geloof aan de hartel^jke vriendschap van Leonie de S." XV. Hoe de bantings in de b08schen leven. »Morgen avond komt de xuaAn tegen negen uur op ," sprak Mac'oly op zekeren dag , nadat ik een uur javaansche les had ge- nomen ; ))in, het bosch achter Ploembong zal he^ r a m ^ (vrolijk) toegaan. Ik ga eens op de bantings (wilde stieren) uit. Hebt gg lust om me^ te gaan?'' )>Zeer gaame." » Ja ? — Maak dan dat gy om zeven uur hier zgt. Wg moeten een paar uren rgden en misschien even zoo lang te voet gaan. — Op ' slapen behoeffc gjj dien nacht niet te rekenen." )!>Kan ik een bediende^ me^nemen T\ »Tot aan het bosch , ja ; uw jongen kan dan op de paarden pas- sen. Maar verder heb ik liever niemand meer by my ; men heeft maar s o e s a (last) van al dat volk." Met meer dan gewone zorg maakte ik 's anderen daags de noo- dige toebereidselen : ik zag mjjn geweer goed na , laadde het zorg- vuldig , liet mijn klewang wetten , trok mjjn groene jagtkiel aan en vervoegde mg op het bepaalde uur by den kapitein. Njahi Mac'oly I was knorrig omdat haar echtgenoot altyd 's nachts uitging , maar yoorzag toch , al pruttelende , Smito van een paar ke toepat's (rjjst in een gevlochten blad gekookt). » Als ik merk dat gy naar de ronggengs (dansmeisjes) gaat , dan rermoord ik je ,'' riep zy manlief , by wyze van »t e n d r e adieu" achtema. 