Philip Massinger and John Fletcher; a comparison
Google This is a digital copy of a book that was preserved for generations on library shelves before it was carefully scanned by Google as part of a project to make the world's books discoverable online. It has survived long enough for the copyright to expire and the book to enter the public domain. A public domain book is one that was never subject to copyright or whose legal copyright term has expired. Whether a book is in the public domain may vary country to country. Public domain books are our gateways to the past, representing a wealth of history, culture and knowledge that's often difficult to discover. Marks, notations and other maiginalia present in the original volume will appear in this file - a reminder of this book's long journey from the publisher to a library and finally to you. Usage guidelines Google is proud to partner with libraries to digitize public domain materials and make them widely accessible. Public domain books belong to the public and we are merely their custodians. Nevertheless, this work is expensive, so in order to keep providing tliis resource, we liave taken steps to prevent abuse by commercial parties, including placing technical restrictions on automated querying. We also ask that you: + Make non-commercial use of the files We designed Google Book Search for use by individuals, and we request that you use these files for personal, non-commercial purposes. + Refrain fivm automated querying Do not send automated queries of any sort to Google's system: If you are conducting research on machine translation, optical character recognition or other areas where access to a large amount of text is helpful, please contact us. We encourage the use of public domain materials for these purposes and may be able to help. + Maintain attributionTht GoogXt "watermark" you see on each file is essential for in forming people about this project and helping them find additional materials through Google Book Search. Please do not remove it. + Keep it legal Whatever your use, remember that you are responsible for ensuring that what you are doing is legal. Do not assume that just because we believe a book is in the public domain for users in the United States, that the work is also in the public domain for users in other countries. Whether a book is still in copyright varies from country to country, and we can't offer guidance on whether any specific use of any specific book is allowed. Please do not assume that a book's appearance in Google Book Search means it can be used in any manner anywhere in the world. Copyright infringement liabili^ can be quite severe. About Google Book Search Google's mission is to organize the world's information and to make it universally accessible and useful. Google Book Search helps readers discover the world's books while helping authors and publishers reach new audiences. You can search through the full text of this book on the web at|http: //books .google .com/I Google Dit is ccn digitale kopie van een boek dat al generatics lang op bibliothcckplankcn hccft gcstaan, maar nu zorgvuldig is gcscand door Google. Dat docn wc omdat we alle boeken ter wereld online beschikbaar willcn makcn. Dit bock is ua oud dat hct autcursrecht erop is verlopen, zodat hct bock nu deel uitmaakt van hct publickc domcin. Ecn bock dat tot hct publickc domcin bchoort, is ccn bock dat nooit onder het auteursrecht is gevallen, of waarvan de wettelijkc autcursrcchttcrmijn is verlopen. Hct kan per land vcrschillcn of ccn bock tot hct publieke domein behoort. Boeken in het publieke domein zijn ccn stem uit hct verlcden. Zc vormen ccn bron van geschiedenis, cultuur en kennis die anders moeilijk te verkrijgen zou zijn. Aantekeningen, opmerkingen en andere kanttekeningen die in het origineel stonden, worden weergegeven in dit bestand. als herinnering aan de lange reis die hct boek hccft gemaakt van uitgever naar bibliotheek, en uiteindelijk naar u. Richtlijnen voor gebruik Google werkt samen met bibliothekcn om materiaal uit het publieke domein te digitaliseien, zodat het voor iedereen beschikbaar wordt. Boeken uit het publickc domcin behoicn toe aan hct publiek; wij bewaren ze alleen. Dit is echter een kostbaar proces. Om deze dienst te kunnen blijven levercn, hebben we maatrcgelcn genomen om misbruik door commercicle partijen te voorkomen, zoals het plaatsen van technische beperkingen op automadsch zocken. Verder vragen we u hct volgende: + Gebruik de besianden alleen voor niei-commerci^le doeleinden We hebben Zocken naar boeken met Google ontworpen voor gebruik door individuen. We vragen u deze bestanden alleen te gebruiken voor pcrsoonlijkc en nict -commercicle doeleinden. + Voer geen geautomatiseerde zoekopdrachten uit Stuur geen geautomatiseerde zoekopdrachten naar het systeem van Google. Als u onderzoek doct naar computcrvertalingen, optische tekenherkenning of andere wetenschapsgebieden waarbij u toegang nodig heeft tot grote hoeveelhe- den tekst, kunt u contact met ons opnemen. Wc raden u aan hicrvoor materiaal uit hct publickc domcin te gebruiken, en kunnen u misschien hicrmee van dienst zijn. + Laat de eigendomsverklaring staan Het "watcrmerk" van Google dat u onder aan elk bestand ziet, dient om mensen informatie over het project te geven, en ze te helpen extra materiaal te vinden met Zocken naar boeken met Google. Verwijder dit watcrmerk nict. + Houd u aan de wet Wat u ook doet, houd cr rekening mee dat u er zelf verantwoordelijk voor bent dat alles wat u doct Icgaal is. U kunt er niet van uitgaan dat wanneer een werk beschikbaar lijkt te zijn voor het publieke domein in de Verenigde Staten, het ook publiek domein is voor gebniikers in andere landen. Of er nog auteursrecht op een boek mst, verschilt per land. We kunnen u niet vertellen wat u in uw geval met een bepaald boek mag doen. Neem niet zomaar aan dat u een boek overal ter wereld op allerlei manieren kunt gebruiken, wanneer het eenmaal in Zocken naar boeken met Google staat. De wettelijkc aansprakelijkheid voor auteursrechten is bchoorlijk streng. Informatie over Zoeken naar boeken met Google Het docl van Google is om alle informade wcrcldwijd toegankelijk en bruikbaar te maken. Zoeken naar boeken met Google helpt lezcrs boeken uit allerlei landen te ontdekken, en helpt auteurs en uitgevers om een nieuw leespubliek te bereiken. U kunt de voUedige tekst van dit boek doorzoeken op het web via|http: //books .google .coml V O N D E L EEUSTE DEEL. D E W E R K E N \ 0 N D E L ZIJN LEVEN, VEEKLARING EN AANTEEKENINGEN M'. J. VAN LENNEP. MET PLATEN EN AFBEELDIN'GEN. EERSTB DEEL. GEDRUET EN UlTQEGEVEN BY M. H. BDiGEE & ZONEN, TE AMSTERDAM. 1855. A A N ZIJNE MAJESTEIT WILLEM DEN DERDE, KONING DER NEDERLANDEN, PRINS VAN ORANJE-NASSAV, GROOTHERTOG VAN LUXEMBrRG, ENZ. ENZ. ENZ. EERBIEDIG OPGEDRAGEN POOR ZIJNER MAJESTEITS ti K T R O i; W K O N 1) K K I) A N K N , DE UITGEVERg. _ J INHOUD VAN HEX EERSTE DEEL. Inleiding biz. I Vondels Levcn. 7-18, 22-23, 25-26, 27, 35-36, 128, 131, 144, 301, 315-318, 838, 387, 388, 651-660, 757, 762, 767-768. Kritisch overzicht van het Pafcha ,....,,121 „ „ „ Hiervfalem Verwoeft ,,752 Nalezins en Aanteekeninsren. •O """ -L«*M«^x^»%/**»*-j5'. WERKEN VAN VONDEL. Schrifluerlijck Bruylofts Refereyn op t' Houwelijck van Jacob Haesbaert en Clara van Tongerlo „ 19 Nicuw-Jaers Liedt, AP 1607 „ 24 Op het Twalefjarigh Beftant der Nederlanden, Klinkdicht. . . . „ 27 Wtvaert en Treur-dicht van Henricus de Groote, koningh van Vrank- rijck en Navarre ,, 28 Het Pafcha, ofte de verloffinghe der kind*ren Israels wt Egypten. . „ 37 Den Dichter wenfcht den goedtwilligen Lefer Heyl cnde Salicheyl. . . „ 39 1 VIII INHOUD VAN HET EER8TE DEEL. ripiftre a Monfeigneur Jean Michiels van Vaerlaer biz. 42 Kort begrijp van de Trage-comedie „ 45 Eerftc Deel „ 47 Tweede Deel. . . . ■ , 73 Derde Deel „ 86 Vierde Deel „ 97 Vijfde ende laetfte Deel „ 107 Vergbelijkinghe van de verloffinghe der Kind'ren Israels met de vrywordinghe der Vereenichde Nederlandfche Provincien. . . ,, 118 Lofzangh toege-eyghent aen Mr. Willem Bartiens „ 128 Op Mr. Willem Bartiens ,,131 Hyinnvs ofte Lof-Ghefangh over de wijd-beroeinde Scheeps-vacrt der Vereeiiighde Xederlaiiden ,,132 Den Gulden Winckel der Konftlievende Nederlanders ,,145 Den Dichter wcnfcht zijnen (zwager) Abraham de Wolf geluck enz. . . „ 147 Dirck Pietersz. aen alien deughd- en Kun/t-lievenden. Sonnet , 151 Raedfel des Dichters ,,300 Vier Wterfte ,301 Wterfte Oordeel ,302 Jaer-zangh , 303 Hemelvaert-zangh „ 304 Pinxter-zangh „ 305 Pinxter-zangh, op de ftem van Maria Lof-fangh „ 806 Aendachtighe Betrachtinghe over Chriftus Lijden „ 307 De Vaderen, ofte het tweede deel vande derde dagh der tweeden weke, vervatende Abrahams offerhande enz , 319 Klinck- veers op Abrahams offerhande ,,321 Inhoudt „ 322 De vaderen „ 823 INHOUD VAN HET EERSTE DEEL. IX De Heerlijckheyd van Salomon, of het tweede deel vande vierde dagh der tweeder weke, enz biz. 339 Be Tcrtaelder acn Keyzeren, Koningen en alien Geweldigen op Aerden. Klinckert „ 340 De VerUelder wenfcht zynen vrand, den Heer Dierick Korver alles goeds. „ 341 Voorreden „ 343 Het Inhoud ,, 345 De Heerl^ckheyd van Salomon „ 347 Op de aenkomfte vande Koninginne vau't Zuyden te Hierufalem. Klinckert ,,387 Vorftelijcke Warande der Dieren „ 389 Tot d'aenfchouwers van dee* Warande , 390 Voorreden „ 391 I Vermaeckelijcke Inleydinghe „ 393 Klinck-ghedirht „ 650 Graf-febrift op Bredero „ 660 Hiemfalcm verwoeft, Treurfpel „ 661 Aen mijn broeder op het Treurfpel der loden. Klinckert van Gnilhelmiis Vondelius ,,662 Opdracht aen Cornelia Pietersz. Hoofd „ 663 Aenden Gedichtlievenden Lezer „ 667 Het Inhond „ 675 Aende loodfche Rabbynen. Klinckert „ 677 De Eerfte Handel. . . . ' „ 679 De Tweede Handel ,,698 De Derde Handel ,720 De Vierde Handel ,,731 Dc vyfde en lefte Handel „ 743 Davids Lofzangh van Hierufalem ,,757 I i ._ 1 INHOUD VAN HET EER8TE DEEL. Zedigh gedicht vande ydelheyd der menfchen en wanckelbaerheyd der Koningh-rijcken biz. 763 De Jaght van Cupido ,,768 Bedicatie aende Jonck-vrouwen van Vrieslandt ende Over-Yffel. — Klinkdicht ,,771 Oorlofliedt. Klinckert op de wonderlijeke Eeyfe vanden Hoornfchen Meyr-man Willeni Oornelisz. Schouten. GEDTCHTEN VAN ANPEREX Dirrk Pietersz. (Pers) Sonnet. Dcus Providebit. Tot den Dirhter der ftichtelijkcr Rtjm-konft.. PLAATSING DER PLATEN. „ 772 „ 776 >> 151 338 Willem van den Vondel. Aan myn broeder, op het Trcuvfpcl der loden, Klinckert, ,, 662 I I Vondels Portret Over den Tytcl. Aankonist van het Vondels- j^ezin in Ncderland „ biz. 12. Het Pafcha „ „ 98. Ilicrufalem verwoeft „ ,, 720. INLEIDING. -^ ADAT ik tot het vennetelo bel'luit gekomeii was i om een 200 reusachtige onderneming als het bc- zorgen eener nieuwe uitgave van Vondels werken r^ te aanvaardei), bleef ik nog langen tijd in twij- ^(e\ bangen, aan welke wijze van behandeling ik daarby de voorkeur zoude fchenken. De eenvoudigfte, en die zich als van xelve aanbood, was voorzeker, de beftaande indeeling over te nemen, de onderTcheiden gedichten naar bun foort by elkander te voegen, en alzoo acbtereenvolgends bundels van Treiirlpelen, van Licrzangen, van Hekeldichten, enz. in 't liclit te zenden. In vele opzicliton prees deze 9W Wtn%W» ▼IX J. Til TANBEI.. 1. ! 2 INLEIDING. wijze van behandeling zich aan. Zy verfchafte het voordeel, dat ieder, die een bepaald gedicht wilde lezen of raadplegen, het, ook zoiidcr be- liulp van een register, onder de rubriek, waartoe het behoorde, zoude kunnen opzoeken en Ipoedig vinden : en de vergelijking — dichtftuk by dichtCtuk — van deze met vroegere uitgaven, zoude, door het in acht nemen der oude volgorde, veel gemakkelijker worden. Maar van een anderen kant voorzag ik al fpoedig de zwarigheden, die my, wanneer ik op zoodanige wijze het Werk in 't Ucht gaf, by het bearbeiden der aan- teekeningen en ophelderingen te wachten ftonden. Immers, daar by de verzameling der Gediehten van Vondel in al de vorige uitgaven wel de I'oort, waartoe zy behooren, maar niet de tijd der vervaardiging in aan- merking genomen is, zoo ftaan de gewrochten uit de meest van elkander verwijderde tijdperken van 's mans leven door en nevens elkander: *tgeen den Lezer telkcns doet ftuiten op een aanmerkelijk en lastig verlchil tuslbhen twee of meer naast elkander geplaatfte dichtftukken : een ver- lchil niet alleen ten opzichte van de taal, waarin zy vervat zijn, en van hun poeetifche gehalte, maar ook zelfs ten opzichte der daarin uitge- drukte, 't zij politieke, 't zij godsdienftige meenmgen en begrippen : - — een verfchil, verklaarbaar uit de langdurige dichterlijke loopbaan van Vondel, uit de ontwikkeling, welke zoo de Taal, waarin hy fchreef, als zijn dichttalent, verkregen, en uit zijn verandering van denkwijze en geloof. Hoe meer ik nadacht, hoe meer het my duidelijk werd, dat, wanneer ik my aan de oude rangfchikkmg hield, ik by het nafporen van hetgeen my noodig of dienftig zijn kon tot opheldering van elk afzon- derlijk gedicht, telkens den aart mijner nasporingen veranderen en weder andere, geheel verl'chillende bronnen zoii hebben te raadplegen, zoo wel INLEIDING. 3 voor Taal als voor Grercliiedenis, en b. Het waren deze overwegingen, die het my, zoo voor den Lezer als voor my zelven, wenschlijker  maar iii kronologii'che orde te rangfchik- ken, en die, zoo dikwerf en waar dit gel'chieden kon, in verband te brengen met het leven des Dichters. Niet alleen komen door zoodanige rangfchikking de bezwaren, waarvan ik zoo even gewach maakte, groo- tendeels te vervallen; maar ook biedt zy in velerlei opzichten een werkelijk voordeel aan. In de eerfte plaats zal nu de Lezer in ftaat zijn, de vorming des Dichters to volgen, hem in zijn ontwikkeling gade te llaan, op te merken, hoe hj, na eerst, nog zwak en wild, in het onzekere te hebben rondgetast, trapsgewijze in kennis, in kracht, in dichtvermogen aanwies, tot dat hy eindelijk, niet alieen door het invol- gen van het hem aangeboren genie, maar ook en voomamelijk door de Iiulp van aanhoudende vUjt en oefening, die hoogte bereikte, waarop hy al zijn tijdgenooten verre achter zich liet Ten tweede zullen de gedichten van Yondel, naar den tijd hunner vervaardiging gerangi'chikt, als 't ware een cefchiedenis aanbieden van de Nederduitfche Taal en Dichtkunst, zoo als zy, vertegenwoordigd door haren treffelijkften Tolk, zich in de zeventiende eeuw ontwikkelden. Ten derde zal de gefchie- denis van Vondel, als mensch en burger, I'teeds gelijken tred hoadende met zijn gedichten, over deze een meer helder licht verlpreiden : ja, geCchiedenis en gedicht, elkander beurtelings verklarende, hierdoor de belangftellende aandacht des Lezers opwekken en verhoogen, wanneer hy, op die wijze eerst, den invloed volkomen zal kunnen ontdekken, dien de omTtandigheden, dien Vondels eigen lotgevallon, en dien vooral de wijziging zijner politieke en godsdieni'tige begrippen op zijn dicht- vruchten uitoefenden. Ten vierde zal ik, achtereenvolgends gewach moetende maken zoo van de perfonen, die met Vondel in aanraking I ( INLEIDINO. gekomen, die door hem bezongen zijn of van wie hy melding maakt, als van de gebenrtenisfen, waarop hy zinrpeelt, na de voltoojing van miJD arbeid, tevens wel geen volledige gefchiedenis, maar toch in zekeren opzichte een beknopt tafereel geleverd hebben van wat, gedurende vijf* en-zeventig jaren, zoo op het gebied der letteren als op dat van ftaat- knnde, godsdienl); en krijgswezen, in Nederland, ja gedeeltelijk ook in £iiropa, merkwaardigst voorviel. Ten vijfde eindelijk, zal de Lezer meer afwisfeling van lektuur bekomen, en zich gereeder tot de lezing van elk a&onderiijk gedicht begeven. Schriktey om by het zoo even aangehaalde voorbeeld te blijven, hem de fijvige bundel bruiloftsdichten te voren af, hy zal er niet tegen opzien, nu en dan, by lange tusfchen* poozen, een op zich zelf ftaanden broiloftszang te lezen, ja hy zal zulks niet zonder belangi'telling doen, wanneer die zang betrekking heeft op peifonen, met wier ftand, karakter, werken of lotgevallen hy reeds te voren, uit hetgeen ik van hen te vermelden had, kennis gemaakt heeft. Wel had die rangCchikking in kronologifche orde groote moeilijkheid in, en was het geen geringe arbeid, het rechte jaartal uit te visfchen, waarop elk verfchillend gedicht werd gemaakt of althands voor 't eerst in *t licht kwam. De meeste gedichten toch, vooral de kleinere, dragen geen jaarteekening, en men moot die ait hetgeen men van elders te weten komt, opmaken; — doch ik getroostte my de meer omDachtige nafporingen, hiertoe gevorderd : en zoo ik al omtrent enkele dier ge- dichten den bal moge hebben misgeflagen, ik vlei my, dat, over 't geheel, de moeite aan dat onderzoek befteed, niet onbeloond is gebleven. Dwalingen, misflagen en verzuimen zal ik, ook by den besten wil om naauwkeurig te zijn, in den loop van dit werk nu en dan ongetwijfeld t I I " " " 6 INLEIDING. I I begaan. Doch gelukkig zai er, by ontdekking daarvan, in een werk als dit, dat by afleveringen yerfchijot, altijd gelegenheid wezeiii om bet min juiste of onvoUedige te herftellen in de aanteekeningen of nalezingen, die achter elk deel gevoegd zullen worden; terwijl registers, zoo van za- ken en perfonen als van verklaarde woorden en uitdrukkingen, achter 't (lot van bet werk gevoegd, den Lezer niet alleen naar bet oorfpron- kelijk verkeerde, maar ook naar de berftelling of verbetering zullen verwijzen. Het werk, dat ik alsnu mijnen Landgenooten aaubied, zoii alzoo kunnen genoemd worden : ,,Een Leven van Vondel, door zijn gedichteu toegelicht en wederkeerig tot toelichting van deze ftrekkende." Na dit weinige te hebben vooruit gezet, meen ik, zonder verdere inlei* ding, tot mijn onderwerp te moeten overgaan. By een werk van langen adem als hetwelk ik ondemomen beb, moet alle onnutte woordenpraal, al wat geacht zod kunnen worden alleen te zijn bygebracht om het boek te rekken, den goedgunftigen Lezer gefpaard blijven. O0^O- - DE WERKEN VA N J. VAN VONDEL, IN YERBAND MET ZIJN LEVEN. - - -o ONDKL — deze iiaaiu, oiider welken de Hoofddich- ter, wiens Leven en Werken ons zullen bezig honden, meest bekend is, — was echter niet de naam, waar- mede hy gewoon was zich te onderfchrijven. Naar de gewoonte zijner eeuw, toen de meeste ingezetenen dezer Landen nog geen familienaam bezaten en de overigen zeer dordig of althands zeer onverrchillig waren omtrent de wijze van dien te fpellen ^), noemde zich Vondel nu eens „Van Vondel," dan weder „Vjin den Vondel;" „Van Vondelen," of zelfs „Van Vondelens." Het woord Vondel beteekent in de i) Zoo Tinden wy den naam van een roornaam rtaatadlenaar als Huigens, nu eens Hnigcn of Hnygen, elders Holghm of Hayghen, by anderen weder Hulghen«t Huygena of Huyghena frefpeld. 8 VONDKL8 LEVfiN. Brabantfche taal eeii plank of kleine brug, in Holland gemeenlijk vlonder of vlunder, in Friesland vonder genaamd, en gebezigd om floten of bin- nenwateren te vloeren en om tot overgang te dienen. De naam alzoo des Dicliters duidt reeds zijn afkomst aan uit de Zui- delijke (toen Spaanfche) Nederlanden, en het zal ons later zoo uit zijn leven als uit zijn werken blijken, dat, hoezeer hy aan Holland ziju vor- ining te danken had, de aart van den Zuid-Nederlander zich nimmer in zijn daden noch in zijn fchriften geheel verloochende. Van zijn voorouders van vaders zijde is weinig of niets bekend ; van die van moeders zijde zijn eenige byzonderheden bewaard gebleven, welke ik hier laat volgen. Toen, omftreeks de helft der zestiende eeuw, de kerkhervorming ook in de Nederlanden grooten voortgang maakte, waren het vooral de Re- derijkerskamers, die de pogingen der hervormers krachtig in de hand werkten en daardoor zich de ongenade verwierven van een Regeoring* die, tot handhaving der gevestigde Leer, niet aarzelde zich van zwaard en brandftapel te bedienen. Over die Kamers, haren aart, werkzaam- heden en invloed, zal ik te zijner tijd gelegenheid hebben meer uitvoerig te I'preken: hier ter plaatfe heb ik my alleen bezig te houden met een Lid van eene der te Antwerpen beftaande Kamers, zelf een Antwerpe- naar, en Peter Kranen geheeten. Deze was een in zijne dagen niet ongeacht letterkundige, die, naar de wijze der meer bekende Poeeten Jan Baptista Houwaert en Comelis van Ghistele, de Rhetorica — gelijk men toen de dichtkunst noemde — beOefende. Zoo de rijmen, welke hy vervaardigde, hem by de voorftanders van Taal- en Dichtkunst in eere brachten, de begrippen, welke hy op 't ftuk der godsdienst aankleefde, waren weinig gefchikt om hem de gunst te doen verwerven van hen, die thands de macht in handen hadden. Peter Kranen toch was van de oude Religie afgeweken om de leer der Doopsgezinden te omhelzen. Wei waren zy, die tot deze afdeeling der Gereformeerden behoorden, even lijdzaam en voor de algemeene veiligheid onlchadeUik, als hun voorgangers, de Wederdoopers, rusteloos en gevaarlijk waren geweest; doch dit nam niet weg, dat hun geloof in ftrijd was met de toen uitge- vaardigde plakkaten : die plakkaten, van welke men zeide, dat zy niet met inkt, maar met bloed gefchreven waren. Ook de Doopsgezinden, als ketters en fcheurmakers befchouwd, ftonden aan de hevigfte vervolging bloot, en konden niet dan in 't geheim zich tot het houden hunner gods- dienstoefeningen vereenigen. Peter Kranen behoorde onder de zoodani- gen, die ook door de ftrengfte bedreigingen zich niet lieten affchrikken om de vergaderingen hunner geloofsgenooten by te wonen. Als fchrijver en als Rederijker had hy echter boven anderen de opmerkzaamheid tot aich gctrokken; zijn goheime gangen werden befpied en verklapt: en door den Markgraaf van Antwerpen werd last tot zijn in-hechtenis- neming gegeven. Qelukkig echter werd hy nog in tijds gewaarfchuwd : hy wist met zijn kinderen door de achterdeur zijner woning te ontihap- pen en buiten de (tad te geraken, waarna hy de wijk nam naar Keulen. VONDELS LBVBN. *J Zijn huisvrouw echter, die op 't uiterst zwanger was, had hem niet kuii- nen volgen : zy bleef achter en werd door de dienaars, uitgezonden om haar man te vatten, op den Steen of ftads kerker gebracht Naauwlijks was zj daar gekomen, toen haar, ten gevolge van de onK'teltenis, de arbeid oyerviel. Een neef van haar, zekere Hans Michiels, i'trekte haar tot voorfpraak by den Markgraaf, en verzocht vergunning voor haar om naar hnis te gaan en er haar kraam uit te leggen. Zulks werd toege- rtaan, onder voorwaarde, dat de verzoeker zich borg voor haar ftellen en zijn hoofd verpanden zoii om haar weder te leveren. Hy nam dit aan, en wericeUjk bracht hy zijn nicht, toen deze uit het kraambedde was op- gerezen, weder naar de gevangenis, haar echter troostende met de ver* zekering, dat, zoo hy haar met de eene hand op den Steen geleverd had, hy haar met de andere daar we^r af zoii helpen. Indien hy haar met deze toezegging voor het oogenblik opbeurde, zwaarder viel het hem, zijner belofte geftand te doen. De vrouw van Kranen vemam eerlang, dat zy ten vnre verwezen was, en met een medegevangene, zekeren leeraar, fterven zoii. Zy bad om uitftel, en, geen ander redmiddel ziende, vroeg zy, of men haar geen kwijtfchelding van ftraf zot verleenen, indien zy een barer kinderen door een Katholyken priester liet doopen. 't Ant- woord luidde : ^misfchien ja." Met dit uitzicht liet men een van haar naar Keulen geweken kinderen, een dochter, naar Antwerpen terog keeren en naar de gewoonte der Boomseh-Katholyke Kerk doopen. Deze maat- regel, de voorbede van velen, en de belofte, door de veroordeelde afge- legd, om in 't vervolg Katholyk te leven, hadden de nitwerking, dat men haar weder ontdoeg. Zy haastte zich, van haar vrijheid gebruik te maken en zich naar Keulen by haar man en kinderen te begeven. Hier werd, naar het oude Italiaanfche fpreekwoord : pas/ato il pericolo gabbaJto Ufimto ^), de belofte, uit vreeze voor den dood afgelegd, fpoedig weder vergeten : even y verig als te voren bezochten man en vrouw de famenkomften der Doopsgezinden en lieten hun kinderen in die leer onderwijzen. In het later zoo Katholyke Keulen was men in die dagen op het ftuk van godsdienst vrij toegeeflijk : en hoe kon het anders in een i'tad, waar acbtereenvolgends twee Kerkvoogden, Salentinus, Graaf van Ysenburg, en Gerhard, Graaf van Waldburg-Truchfes, in fpijt hunner waardig* heid, de nieuwe leer omhelsden, het coelibaat vaarwel zeiden en in 't huwlijk traden, Geen wonder dan ook, dat Keulen een wijkplaats ge* worden was, waar zy^ die om 't geloof vervolgd werden, met gandfche fcharen henen ftroomden. Onder die vluchtelingen bevond zich een ftadgenootvan Exanen, die, i | even als hy, de begrippen der Doopsgezinden was toegedaan, en, even als hy, om zijn geloof vervolgd was geworden. Deze man, mede een geboren Antwerpenaar, was een hoedeftoffeerder van zijn ambacht, en zijn naam was Joost van den Yondel. <) Wanneer het gcvaar voorby in, fteckt men den draak met den Heinge. 10 VONDELS LBV EN. Gelijkheid van herkomst, van gevoelens en van lot moest natuurlijk beide mannen tot elkander brengen : en het gevolg van hunne kennis- making en omgang was, dat later tusfchen beide een nog naauwer band ontftond en Van den Vondel een dochter van Kranen huwde, dezelfde die Katholyk gedoopt was en Sara heette. Uit dezen echt werd onze dichter, te Keulen, in de Weifsgaffe of Witteftraat, geboren. Deze naam van Keulen is, gelijk men weet, eene verbastering en verkorting tevens van Colonia Agrippina, of „de Agrippijnfche volkplanting," aldus genoemd naar haar eerlte ftichters, M. Agrippa, fchoonzoon van Keizer Augustus, en Agrippina, dochter van Germanikus en gemalin van Keizer Klaudius. Vandaar de toenaam van „Agrippijner," dien onze dichter later meermalen aannam, en die van „ Agrippijnfche Zwaan," hem dikwerf door zijn bewonderaars ge- geven. Hy zelf bleef fteeds met kinderlijke zucht aan zijn geboorteplaats verknocht, onderhield, ook op gevorderden leeftijd, de oude betrekking met hare inwoners, en droeg haar een zijner Treurfpelen, „de Maegh- den," op. Nog krachtiger bewees hy zijn belangftelling in haar lot, toen hy in zijn gedicht, getyteld : „de Olijftak aen den Zweedfchen belt Guftaef Adolf," dezen Koning fmeekte, zijn zegevierende wapenen niet tegen Keulen te wenden. Ik hoop, by het befchouwen dezer gedicfaten, op die byzonderheden nader terug te komen. Het jaar zijner geboorte vermeldt Vondel zelf in de opdracht van het Treurfpel Maria Stuart, zeggende, dat hy zijn geboorte by Mariaas moordjaar herdacht. Hy doelt hier op 't jaar 1587, waarin die Koningin werd onthoofd. Zijn geboortedag viel op den 17 November, een dag, door de Roomfche Kerk aan den Bisfchop Gregorius Thaumaturgus toegeheiligd. Hierom noemt hy in een zijner gedichten Thaumaturgus zijn geboorteheilig, en zegt, dat zijn jaargetij op dat feest komt, Ah Slaghtmaent, meer dan half voorb^j Den zonring jlnit op mijn verjaerm. Den Lezer worde herinnerd, dat Thaumaturgus „wonderwerker" beteekent. Wanneer men nu hierby in aanmerking neemt, dat voor het huis, waarin Vondel geboren werd, een viool uithing, hoedanig fpeeltuig de fchilders van die dagen aan Orfeus, Amfion, en andere zangers van vroegere eeuwen in de hand gaven, dan zal men zich niet verwonderen, dat zoodanige lieden als aan voorteekens hechten, in die beide vereenigde omftandigheden een profecy hebben ontwaard, die later fchitterend ver- vuld werd. Volgends dezulken kon het niet anders, of het kind, dat in dat huis en op dien dag het licht aanfchouwde, was beftemd om eenmaal, als zanger, wonderen te verricht^n. Van Vondels eerfte kindsheid zoo min als van de wijze, waarop zijn ouders zich te Keulen geneerden, heb ik eenige narichten kunnen op- rporen. Zeker is het, dat zy zich aldaar tot in het laatst der zestiende eeuw bleven onthouden, en dat bun, behalve Joost, nog drie kinderen in die ftad geboren werden, te weten Klementina (Klemensken) in 1586, Sara in 1594 en Willem in 1599. VONDEL8 LEVEN. 11 Terwijl dit huisgezin zijn dagen in de plaats der vreemdelingfchap doorbracht, hadden zeven van die Nederlandfche Gewesten, die het pronkjuweel uitmaakten van des Vijfden Karels heerfchappy, zich van vreemde overheerfching vrijgemaakt en tot een afzonderlijken Staat gevormd. Maar niet alleen was de Koning van Spanje als Landsheer afgezworen, ook de Roomsch-Katholyke godsdienst had, als godsdienst van den Staat, voor de Kalvinistlsch-Gereformeerde plaats gemaakt, die echter, toen nog niet vervolgziek, alle andere belijdenisfen nevens zich gedoogde. Naar de zeven Vereenigde Gewesten trokken nu zoowel zy, die het meest veilige toevluchtsoord tegen geloofsdwang zochten, als zy, die zich lieten uitlokken door de menigvuldige gelegenheden, welke de jeugdige en reeds bloeiende Republiek aanbood om door krijgsdienst, handel of nyverheid fortuin te maken. Ook de vader van Vondel gevoelde zich opgewekt om zijn woonplaats over te brengen naar een land, waar by vele geloofsgenooten, en tevens gelegenheid tot verbetering zijner omTtandigheden vinden zoil, en aanvaardde met vrouw en kinderen de reis. Heden ten dage, nu alle vervoer zoo gemakkelijk en goedkoop plaats heeft, en de afl'tand, die Keulen van onze grenzen fcheidt, ons naauw- lijks noemenswaardig toefchijnt, kunnen wy ons moeilijk een denkbeeld maken van de bezwaren, die, toen het huisgezin van Vondel zich naar Nederland begaf, aan die reis verknocht waren. De Gewesten aan den Benedenrijn waren toen nog het voomame tooneel van den oorlog, en niet licht waagde zich de reiziger, wanneer by iets te verliezen had, op een bodem, door de I'troopende partyen van beide kanten onveilig gemaakt. Om van Keulen zich naar herwaarts te begeven, was het dus raadzaam een omweg te maken; hoewel die, welken de oude Vondel koos, wat al te zonderling voorkomt, en het vermoeden opwekt dat bykomende belangen die keuze hebben geleid. Immers hy nam de reis met zijn huisgezin van Keulen op Frankfort, vandaar op Bremen, en zoo op onze grenzen aan. Het laat zich gisfen, dat hy in die beide laatstgenoemde fteden nog zaken had af te handelen of fchulden in te vorderen. Hieromtrent is ons echter niets zekers bekend, wel omtrent de wijze, waarop hy den tocht van Bremen naar Holland deed. Aan- doenlijk en fchilderachtig tevens is het weinige, dat daarvan vermeld wordt, en hetgeen de verbeelding des Teekenaars, die bygaande plaat ontwierp, zoo gelukkig heeft weten aan te vuUen. Is het my vergund, by zoo veel ftelligs als ik leveren moot, hier een weinig toe te geven aan de fantazV) en dat reizende huisgezin aan mijn Lezers voor te ftellen, ge- lijk het zich in overeenftemming met hetgeen de overlevering van die reis vermeldt, aan de oogen mijner verbeelding voordoet? Ik zie, dunkt my, dien ouderwetfchen, met leder overtrokken bolderwagen, zich langzaam en met moeite over den gullen zandweg bewegen. Achter-in ligt de have der reizigers, zoo beknopt mogelijk famengepakt, eenige kisten, eenig buisraad, in dien donkeren hoek opeengeftapeld. Op den voorften zit- bank zit de zorgende moeder, met den kleinen Willem, haar zuigeling. 12 VONDEL8 LEVEN. aan de borst; nevens haar Klemensken, hare oudTte, reeds veertienjarige telg. Zij hangt de luren en kleedingftukken, op de laati'te wisfelplaats gewasfchen, te droogen over een touw, van de eene zijde des wagens naar de andere gel'pannen. Achter het drietal fchommelt de wieg van het knaapjen, of liever de hangmat, tusfchen twee latten bevestigd. Naast den wagen wandelt de vader des huisgezins, met een, ja, bur- gerlijk voorkomen, ntaar waaraan langdurige wederwaardigbeden en zorgen zekere achtbaarheid hebben gegeven. Nu eens is h j in gefprek met den voerman, die nevens zijn paard voorttreedt, dan weder beant* woordt hy de kinderlijke vragen van het vijQarige Saartjen, dat, verveeld van 't rijden, voorthuppelt aan vaders hand, en nieuwsgierig rondziet naar de ongewone voorwerpen, die zich onder weg aan hare oogen voordoen. Eindelijk, nn voor, nu achter, draaft de twaalQarige Joost, en poogt de voor hem uitvliegende vlinders machtig te worden, of ga&rt aan den kant der weiden verfche bloemen, van dien bodem, waarop hy later lauweren veigaderen zal. Dan, ook by zijn kinderlijke fpeelschheid toont hy zich gehoorzaam en gedwee aan vaders woorden of vermaning: en zoo befcheiden zijn de kleinen, zoo zedig en ingetogen de ouders, dat de voerman niet na kan laten, waar hy komt, deze getuigenis van hen af te leggen: ,/t Is of ik met Jozef en Maria over weg ben." — Utrecht was de plaats, waar de oude Vondel zich het eerst met de zijnen nederzette en waar onze Joost ter fchole werd gezonden, om er zoo veel onderwijs te genieten, als er in die dagen gegeven werd, en Wen ia niet veel Ler feftond dan in lezen. fchnTvenTeea weini^ rekren. Welhaast echter verplaatfte zich de vader met de zijnen naar Amfter* dam, waar hy betere gelegenheid hoopte te vinden, om nering te doen. £n in de daad, de koul'ewinkel, welken hy daar opzette, verTchafte hem aldra winst genoeg, om op een onbekrompen wijze te voorzien in de behoeften van zijn huisgezin, 't welk in den jare 1602 nog vermeerderd werd met eene dochter, Katharina genoemd. Wat Joost betrof, hy was nu, zoo 't heette, voUeerd, en moest zijn vader in de winkelnering byi'taan. Zijn liefhebbery lag echter niet aan die zijde : de hem aangeboren trek tot dichtkunst had zich reeds vroeg by hem ge6penbaard en nog zeer jong geraakte hy aan 't rijmen, waartoe hy gefterkt en aangemoedigd werd door den omgang, die hem aldra te beurt viel met de Amfterdam-* fche Rederijkers van dien tijd. Ik heb zoo even gezegd, dat ik op de Kamers van Rederijkers zod terugkomen. Verre van my echter, dat ik een voUedige, of zelfs eenigzins oml'tandige gefchiedenis zoii willen geven van die Kamers, zoo als zy beftonden en bloeiden in de zestiende en in den aanvang der zeventiende eeuw. Wie omtrent die beroemde Yereenigingen zoodanige narichten begeert, leze de Schets eener Gefchiedenis der Rederijkers, door willem KOF8, geplaatst in de Werhen der Maatfehappy van Nederland/che Letr- terkunde in 4®, Deel 11, of de door de Tweede Klasfe van het K. N. In- I'titnut bekroonde, en in hare werken opgenomen Verhandeling van willem de clercq, Over den invloed der vreemde Letterhmde op de onzef V0NDEL8 LEVEN. 13 of* eindelijk het doorwrochte vertoog over de Rederijkers, nu onlangs door den Heer j. J. F. noordziek ontworpen, en geplaatst in de Kunst- kronijk van 1850. Wat my betreft, ik zal, wat de algemeene i'trekking dier Kamers aangaat, hier alleen herinneren, dat men er zich bezig hield met het bedefenen van Taal en Dichtkunst, en ook met het maken van fpelen, die doorgaands fchriftuurlijke of zedelijke ftofFen behelsden, en in het openbaar voorden volke werden vertoond. — Wat de Aml'terdaml'che Rederijkers betreft, omtrent hen dien ik, tot recht verftand van hetgeen volgen zal, in eenige byzonderheden te treden. Het eerfte bewijs van belangftelling in hunne werkzaamheden, dat zy van Bargemeesteren van Ami'terdam ontfingen, komt ons voor in 1518, toen deze laatften op 24 Oktober van dat jaar het belluit namen, om hun / 29 : 4 ft. te vergoeden, een Tom, uitgefchoten ter oprichting eener Kamer boven de Waag, en om de jaarlijkl'che kamerhuur uit (tads kas te laten voldoen. Deze gunst, door de Regeering van Ami'terdam aan de Rederijkers bewezen, had ten gevolge, dat eerlang aldaar meer Kamers tot I'tand kwamen, alwaar men van tijd tot tijd Bl\)- en Kluchtfpelen, on- der den naam van BatemerUen (esbaftements) bekend, vertoonde. By het doorbreken der Hervormde Leer toonden zich vele Leden der Kamer genegen, die te bevorderen. Niet alleen droegen zy in hunne fpelen meermalen onderrichtingen voor nopends geloofszaken, maar dikwijls ook verftoutten ^y zich, de zeden der Geestelijkheid aan te tasten. In een Kamer, in 1533 boiten kennis van het Gerecht opgericht, werd in December van dat jaar een Batement vertoond, waarin de Geestelijk- heid meer dan te vinnig werd doorgeftreken en befchimpt. Dit deed du gunst der Regeering in ongunst verkeeren, en bracht zelfs te weeg, dat de negen Leden dier Kamer werden veroordeeld tot het doen eener bedevaart naar Rome; terwijl zelfs het fpelen verboden werd van eenige openbare Batementen, alvorens die by den Gerechte waren onderzocht en toegelaten. Van dien tijd af waren de Rederijkers-Kamers langzamerhand uit Amfterdam verdwenen, behalve de oudl'te. Deze, welke tot blazoen een Kmisbeeld had met een Eglantier onder de doomen, en tot zinlpreuk : „In Liefde bloeyende" en welke door Keizer Karel V bevestigd was geworden, had zich, in fpijt der verdrukking, blijven handhaven, doch zoude wellicht in het lot barer zusteren gedeeld hebben, indien niet de omwenteling, ten jare 1578 binnen Amfterdam voorgevallen, en waarby de Roomsgezinde Regeering aldaar werd afgezet en uitgeleid, ook op haar een belangrijken invloed had uitge6efend. Immers zy, die thands het roer in handen kregen, die mannen, die meest alien voor hun geloof geftreden of althands geleden hadden, en die nog lang naderhand by het volk den naam droegen van Oude Geuzen, waarop zy zich ver- hoovaardigden, waren meerendeels of wetenfchappelijk gevormd of voorftanders der letteren, en zy ftelden er zich een eer in, Leden te worden van een Vereeniging, die vroeger, even als zy — wel niet met het zwaard^ maar althands met den geesi'el der fatyre — tegen de vyanden VONDELS LEVEN. Tan geloofe- en burgerlijke vrijheid te velde was getrokken. Vandaar dat wy dan ook reeds fpoedig na dien omkeer van zaken, op de lijst van de Leden der Kamer „In Liefde bloeyende" namen aantreffen als die van Willem Bardes, Cornelis Pieterazoon Hooft, Laurens Jacob Keael, Dirk Volkertaz Coomhert, Adriaan Pauw, en anderen, beroemd om het deel dat zy aan de omwenteling gebad hebben : en nevena de buiine ook de namen van Egbert Pieterlen, Jakob Bocliszen, Jakob van Nek, Jan Koenraad Sevenft&r, Jan Jakob Hnydecoper, Jan Cornelia Uooft, Jan Verhec, Fraos Benning, Pieter WtUemsz Vriendt, ReinBt Pieteraz, Pieter van Nek, Harman Rodenbiirg, en zooveel anderen, die de waar- digbeid van Schout, Burgemeester of Schepen bekleedden. Maar toch, de Kamer bleef een onzijdige bodem, waar de Oude Geuzen ook hen ontmoetten die aan der Vaderen geloof getrouw waren gebleven, onder welke laatften men ook de zoodanigen telde, aan wie de Kamer vooral verplichting had, mannen als Hendrik Lourensz Spieghel en Roemer Visfcher. Te eerder konden de Kamerbroedere zich, welke dan ook bun geloofs- begrippen waron, onderling verftaan, omdat de Kamer de godsdienftige VONDBLS LEVEN. 15 hairkloyeryeii, als waarmede men zich vroeger wel bezig hield, grooten- deels ter zijde gefteld, en een geheel nieuwe richting genomen had. Yoor ik echter melde, waarin die richting beftondy moet ik met een woord ge^vagen van hen, aan wier onvermoeide pogingen men die te danken had. Deze waren namelijk hare beide 't laatst door my genoemde Leden, benevens Dirk Volkertsz Coornhert Hendrik Lourensz Spieghel, ofTchoon een der aanzienlijkfte Amfter* damfche kooplieden, was, ten gevolge van zijn getrouwheid aan de oude leer, bniten alle regeeringsambten gelloten. Des te eerder kon hy daar- door den tijd, die hem van zijn beroepsbezigheden overbleef, aan de letteroefeningen wijden, en hy opende hier te lande den rij dier ver- dienfteUjke mannen, die het bewijs leverden, hoe gelukkig handel en ftudie gepaard kunnen gaan. Zijn vrijen tijd plach hy door te brengen in een lusthuis aan den Aemftel bniten de Utrechti'che poort, tegen over de Scholpbmg gelegen, en bekend onder den naam van Meerhui- zen. In den hof van dit bnitenverbUjf ftond een lindeboom met een ongemeen hoogen en breeden kmin. Deze kruin was gefnoeid in de gedaante van een priee], en met banken voorzien, waarop wel twintig menfchen konden zitten. Dien boom noemde hy ,,'t Mnze-toren-hof "; terwijl hy den naam van ,,'t Tempelken der Muizen" gegeven had aan een foort van koepel of tninhuis, beftaande nit drie vertrekken boven elkander, waarvan het benedenl'te vierkant, het middeli'te achtkant, en het bovenfte rond en met een omgang voorzien was. In dezen Tempel of op dien Toren ontfing en onthaalde hy zijn geleerde vrienden, Behalve vele NieuwjaarsHederen, die hy voor de Kamer fchreef, be- zorgde hy in 1591 de eerfte uitgave eener Rijmkronijk, en fchreef ver- fcheiden werken van zedekundigen of ftichtelijken inhoud. Maar vooral is zijn y^ertrpieghel" beroemd, die in 1615 uitkwam, en later de eer genoot van door Bilderdijk op nienw bewerkt te worden. Zijn zucht om de onden in kracht en gefpierdheid na te ftreven, was oorzaak, dat zijn gedichten veel te wenfchen overlaten ten opzichte der zoetvloeiendheid, en by een eerfte lezing niet gemakkeHjk verftaan worden. Des niet-te-min leveren zy een rijken voorraad op van fchatten voor de Taalvorfchers, door den overvloed van zinrijke en gelukkig famengeftelde woorden, door hem gefmeed en gedeeltelijk in zwang gebracht. Dirk Volkertsz Coornhert, ftaatsman, godgeleerde, plaatfnijder, mu- zykant, dichter, in 't kort een der beroemdfte mannen uit de gefchiedenis van den opftand tegen Spanje, heeft groote verdienften met betrekking tot de Taal, wier rijkdommen hy kende en kennen deed. Maar bovendien was hy de eerfte Nederlander, die, in we^rwil der zorgen en moeilijk- heden, aan een veelal zwervend leven verbonden, zijn landgenooten met het genie van Homerus en met de wijsbegeerte van Cicero en Boetius bekend maakte : de eerfte, die den weldadigen invloed, welken de fchrif- ten der aelonde wijsgeeren op zijne vorming hadden tiitgeoefend, tot nut van zijn medeburgers wist te doen ftrekken, en daaruit raad, troost en hoop rond te deelen in de byzondere toeftanden des levens, of licht te 1(5 VONDEL8 LBVEN. I verfpreiden in de verfchillende betrekkingen, door de gebeurtenislen van zijnen tijd onti'taan. Schitterend ftraalt ons die invloed der oude letteren uit de latere gefchriften van Coomhert tegen, en fteekt merkwaardig uit by de flaanwheid, welke zich toont in zijn werken van vroeger tijd, toen hy nog alleen als Amfterdamfche Rederijker (prak, en fameni'praken leverde tusl'chen God, Abraham en de Schrifture, tusfchen Ka3n en Habel, enz. Geheel in de gewone verbasterde vormen, die de Kamers in de Noorde- lijke Gewesten van de Vlaamfche hadden overgenomen, waren deze vruchten zijner pen; en mochten ook, b. v., in zijne zoogenaamde Maag^ defchole de perfonen van Opinio, Curiositas, en dergelijke herinneringen uit de Moralizatien met Latijnfche namen vercierd zijn, zy konden toch haren geheel middeleeuwlchen oorfprong riiet verbergen. 