David Hume's kenleer en ethiek
"43 (I 147); Pr. of H. Kn. 10 (I 107 "Karen, dat b.v, uitgebreidheid „does exist without the mind, in unthinking substances", en tegelijkertijd, „that colours' sounds, heat, cold, and suchlike secondary qualities, do not; which they tell us are sensations, existing in the mind alone, that depend on and are occasioned by the different size, texture, and motion of the minute particles of matter". Beide zijn gelijkelijk „in the mind and nowhere else". Wat van extension" geldt, is ook van Ook „figare", toepassing op de andere, door Locke „primaire" genoemde, inotion", qualiten: „where the extension is, there surely is the figure, and there the motion too". ook solidity". en number": „in denying extension, you have denied them all to have any real existence". Dit alles geldt natuurlijk, strikt genomen, nog alleen van „visible extension": „I speak of those which are perceived by sight". Toch krijgt Locke's leer van de object iviteit der geometrisch- mechanische qualiten, voor zoover ze steunde op waax- neming derzelve door twefe zintuigen, er nieuwen stoot mee. Gesteld dat alle andere bezwaren, in de „Th. of V." tegen common sensibles of sight and touch, ingebracht, niet golden, en toegegeven, dat de tastzin ons 'n werkelijk-heid buiten den geest leert kennen, dan zou bet toch reeds alleen hierom niet mogelijk zijn, dat we ook met den gezichtszin die werkelijkheid waarnemen, omdat bet onuitvoerbare abstractie zou insluiten. Pr. of H. Kn. 10 (I 263). Th. of V. 43 (I 147). Pr. of H. Kn. 9 (I 262). Dialogues between Hylas and Philonous 1*^ dial. (I 401). Th. of V. 43 (I 147). Evening in the midst of the mind, Tangible Man met the objective van den tastzin is het echter extension"- inderdaad niet anders gesteld dan met die van den gezichtszin. "In strict truth the ideas of sight, when we apprehend by them distance, and things placed at a distance, do not suggest or mark out to us things actually existing at a distance, but only admonish us what ideas of touch will be imprinted in our minds at such and such distances of time and in consequence of such and such actions". "Tangible extension" wordt beschouwd als 'n veelheid van opeenvolgende belemmeringen van het bewegingsgevoel. Bij z'n bestrijding van Locke's opvatting als zouden de "ideas of primary qualities" copieren zijn van iets objectief bestaands, in tegenstelHing met die der "secondary qualities", neemt Berkeley ook de andere argumenten und handen, die, behalve de waarneembaarheid. Door twee zintuigen, ten gunste daarvan waren aangevoerd. Er was gewezen op het gepaard gaan met lust- en onlustgevoel, en de veranderlijkheid der "secondary qualities" in tegenstelHing met de "primary". Berkeley beijvert zich an te toonen, dat "all those arguments which are thought manifestly to prove that colours and tastes exist only in The mind, may with equal force be brought to prove the same thing of extension, figure, and motion. Pr. of H. Kn. 44 (I Of. pg. HI V. Pr. of H. Kn. 14 v. (I 265); Dial, betw, H. and Phil. I** dial- (I 397 v.). Dezelfde argumenten werden in de oudheid door Theophrastus gebezigt tegen Democritus' onderscheiding van prim, en sec. qualiten, cf, E. Zeller, die Phil, der Griechen. I 2, pg. 864 v. Bestan volgens Locke de primaire qualitéen precies iUe qualité we ze wärmende in 'n van onze waarnemende onafhankelijk werkelijkheid en vorraen ze als zoodanig. Den tegenstelling met de secundaire, die slechts daardoor teweeggebrachte verschijnselen zijn „in the mind", Berkeley komt tot de conclusie, dat de primaire qualitéen evenmin 'n objeclief bestaan hebben als de secundaire: „the wall is as truly white as it is extended, and in the same sense", alle qualitéen gelijkelijk „in the mind" — dat is het resultaat van zen behandeling dezer materie. Het ligt voor de hand, dat hij gelijk heeft, als hij „ExteDSion" verder de aandacht erop vestig, dat 'extension', in de w Berkeley's beteekenis, die hij daaraan hecht, niet tot in het oneindige „oneinaig deelbaar is. Er komt 'n oogenblik, dat 'n feeling niet fleeHaar zwakker meer kan worden zonder geheel op te houden. Dat geldt zoowel voor den gezichtszin als voor den tastzin. There is a minimum tangible, and a minimum visible beyond which sense "N. Tweedy gevolg van die opvatting is, dat "we BeenfacuDm. cannot even frame an idea of pure Space exclusive of all body — as being a most abstract idea" '). Velen zagen in deze ruimte de bestaansvoorwaarde van alles, zoodat alles wat bestaat uitgebreidheid moest bezitten en aan onuit- gebreide, geestelijke wezens geen bestaan toegekend kon worden. Men begrijpt hoeveel er Berkeley, die bovenal het mechanisch materialisme wilde bekampen, aan gelegen was de onhoudbaarheid van dit ruimtebegrip aan te toonen. Newton had gesproken van 'n'spatiuni absolutum", die 'natura sua absque relatione ad externum quodvis semper manet similare et immobile'. Berkeley tracht aan te toonen, dat deze absolute ruimte blijkbaar niets dan negatieve eigenschappen bezit '), „videtur igitur esse merum nihil" '). En inderdaad, indien men „space" vereenzelvigt met „sen- sible extension" en deze samengesteld acht uit ^minima sensibilia'* dan komt men stellig gemakkelijk van de ledige ruimte af als zijnde dan *n ^sensible extension", die niet ^sensible" is. Eisenlik ook 't Is evenwel de vraag of dan niet ^extension" en geen „exlen- „body" flberhaupt onmogelijk gemaakt worden. Feitelijk siOD" Doch houdt Berkeley niets anders over dan 'n successie van "" feelings", ^fleeting, perishable passions". Het is niet duide- lijk hoe uitsluitend uit die elementen ooit ^extension" of „body" kan ontstaan. Hoe men de zaak ook keeren of draaien moge, daartoe zijn onmisbaar relaties tusschen coCxisteerende deelen. En deze relaties kunaen niet gevoe Id, maar moeten gedacht worden. In 'n enkele feeling kunnen ze naturlik niet gevoeld worden. Relatie veronderstelt minstens 'n tweeheid. Maar ook niet in 'n reeks van ^feelings", waarvan, zoals Locke zeide, „no two parts Is. Newton, Philosophiae naturalis principia mathemathica, Londini 1687, Scholium op Definiiio VIII pg. 5. ^Spatium relativum", zoo gaat Newton verder, „est spatii hujus mensura sen diniensio quaelibet mobilis, quae a sensibus nostris per situm suum ad corpora definitur, et a vulgo pro spatio immobili usurpatur". «) Pr. of H. Kn. HI (I 319); Siris 270 (III 253). ') G. Berkeley, de Motu 53 (I exist together", zoodat de ^6ne opgehouden heeft te bestaan als de andere begint ^). Berkeley brengt bet ontstaan van „space" en „body" „Iotion" ergens uitdrukkelijk in verband met bet bewegingsgevoel. Als ik geen licbaam had „tben there could be no motion” and consequently no Space; „when I excite a motion in some part of my body, if it be free or without resistance, I say there is Space", (er kan hier dus in zoaver sprake zijn van ledige ruimte, als er onder verständig worden 'n'sensuous idea of unresisted motion'), „but if I find a resistance, then I say there is Body". Dit bemührende bewegingsgevoel nu kan voor Berkeley ook niets anders zijn dan wederom 'n fleeting, perishable passion": „motion being only an A. Riehl, Krii, I pg. 37 „nicht bios die weitere Ausbildung, schon die erste Gesalten der Rauinwahrnehmung beruht auf einem formalen, synthetischen Grunde". Ook Wundt ziet geen kann zonder wat by Doemt „schopferische Syntbesen" of „Resußlanien", cf. Wundt, Physiologische Psychologie, Bd. Ill pg. 778 v.v. en passim in II en III. Pr. of H. Kn. 116 v. (I 323) Eraser in nt*. „ „ ; cf. G. Heymans, Einführungindie Metapbysik auf Grundlage der Erfabrung 1905, pg. 167… Unser raumlicbes Wissens berubt in letzter Instanz auf nicbts anderem, als auf der im wachen Leben niemals feblenden Erfabrung der willkürlichen in verschiedenen Qualitäten zu erzeugenden Bewegungsempfindungen; der Erkenntnis des „Ieeren Raumes" liegt die Erfabrung von der ungebemmten, der Erkenntnis von „Dingen in Raume" die Erfabrung von der geberomten Erzeugung von Bewegungsempfindungen zu Grunde. Berkeley doet ons tötens denken aan de ruimte-tbeorie van Riebl-Heymans. Dat, wie het bestan van ruimte buiten ons ontkent, ook geen bewegung buiten ons kan aanemen, zooals pg. 84 betoogd werd, is klaar. Maar het blijft onbegrijpelijk hoe bewegning denkbaar is als louter, idea'*, of ^succession of ideas". Beweging veronderstelt 'n aan zichzelf gelijkblijvend es, dat achtereenvolgens verschillende plaatsen van de ruimte of momenten van den tijd inneemt, derhalve weer relaties, die, we zagen het, geen,,idea*' kunnen zijn, en niet gevoeld kunnen, maar gedacht moeten worden. Zelfs om eenvoudig 'n „ succession of feelings" te kunnen waar-nemen moet er m44r zijn dan *n ^succession of feelings*', en tqd Evenals ^extension" en „motion'* is „time" volgens Berkeley *nothing, abstracted from the succession of ideas in our mind* * waaruit hij dan verder concludeert, dat „the soul always thinks". Maar ook ten opzichte van den tijd moet hij veronderstellen, wat hij ontkent, nl. dat er iets is hetwelk met al  tijd alleen kan gekend worden in betrekking tot iets, dat buiten den tijd staat. Het is alleen door de meergenoemde veelzinnigheid OYENMID. 1) Pr. of H. Kn. 58 (I 3) Pr. of H. Kn. 98 (I 312). Het is dus niet geheel juist wanneer Kant, Prolegomena, IV (ac. ed.) pg. 375, zegt, dat Berkeley zich niet ingelaten heeft met de tijd-kwestie. *) Cf. A. Riehl, Kriticismus II 1, pg. 117 „die Aufeinanderfolge der Vorstellungen" is niet „gleichbedeutend mit der Vorstellung der Aufeinanderfolge"; cf. b.v. ook Kant, Kritik der reinen Vernunft, IV (ac. ed.) pg. 75, 191 V. van het woord „idea', dat deze tegenstrijdigheden latent Onopgemerkt kunnen blijven. Onder ^extension (visible en tarigibley doorverwar- verstaat hij nu eens 'n „felt thing", dan weer *n *feeling". Fraser zegt ergens: „a plurality of coexistent minima of "jnu«.i«»n coloured points constitutes Berkeley's visible extension; beide door while a plurality of successively experienced minima of hot woord resistant points constitutes his tactual extension. Daar »id6a'' zal wel niets tegen in te brengen zijn, maar evenmin valt **°^® ^^ 'het, dunkt mij, tegen te spreken, dat Berkeley hiermee, op 'n in het geheel van z'n gedachten ongeoorloofde wijze, 'n ^plurality of coexistent minima of coloured points" (= ideas) substitueert voor 'n successie van *feelings of colour" (= ideas) en „a plurality of successively experienced minima of resistant points" (= ideas) voor *n successie van *feelings of resistance" (= ideas). Zoo blijkt dan Berkeley op den door hem ingeslageri weg in 't geheel geen rekenschap te kunnen geven van bet bestaan der „ideas of primary qualities", zonder aan z'n beginselen ontrouw te worden. De bes chouwing van de primaire qualitaten als de vormen, de apriorische voorwaarden van alle objectivit in plaats van als iets onafhankelijk bestaands, dat in onzen geest gecopieerd wordt, de eenige beschouwing, waardoor hij z'n juist inzicht in de fout van Locke vruchtbaar had kunnen. 1) Fraser, Berkeley's Works I, pg. 191 nt. 3. 2) Cf. A. Riehl, Kriticismus I 1, pg. 32 „Sie dind die Elemente  Locke TW66 Degnp- eigenlijk twee substantiebegrippen : de substantie, waaraan pen er?an,,.. ^,,.. i ... -. de pnmaire eigenenappen juist zoo zijn als we ze waar- nemen, en de substantie als absoluut ongekend en onken- baar substraat, als het ding zooals het onafhankelijk van onze waarneming buiten ons bestaat, in tegenstelling met het ding zooals het zich aan ons voordoet ^). Het eeiste Wanneer de primaire qualitéiten verschijnselen zijn Oforbodig, ^In the mind", precies zooals de secundaire, dan spreekt het vanzelf, dat 'n ^substance" als drager daarvan over- bodig is en dit heele begrip moet komen te vervallen. „It is worth while to reflect a little on the motives which induced men to suppose the existence of material substance ; that so having observed the gradual ceasing and expiration of those motives or reasons, we may proportionably withdraw the assent that was grounded on them. First, therefore, it was thought that colour, figure, motion, and the rest of the sensible qualities or accidents, did really ^) Dan zou ook het bezwaar komen te vervallen, dat Nu b.v. door E. Mach (die Analyse der Empfindungen pg. 112 nl.) wordt aangevoerd tegen Berkeley's leer van de uitsluitend empirische asso- ciatie der tastindrukken met de gezichtsindrukken, en dat gelegen is in het feit dat 'n wel niet blindgeboren, maar toch in z'n eerste Jevensjaar totaal blind geworden man als Nicolaus Saunderson geom- tric kan Jeeren. N. Saunderson werd in 1711 professor in de mathesis in Cambridge en gaf o.a. college over de optica. «) Cf. pg. 53, 57, 69. exist without the mind; and for this reason it seemed needful to suppose some unthinking substratum or substance wherein they did exist, since they could not be conceived to exist by themselves. Afterwards, in process of time, men being convinced that colours, sounds, and the rest of the sensible, secondary qualities had no existence without the mind, they stripped this substratum or material substance of those qualities, leaving only the primary ones, figure, motion, and suchlike; Which they still conceived to exist without the mind, and consequently to stand in need of a material support. But, it having been shown that none even of these can possibly exist otherwise than in a Spirit or Mind which perceives them, it follows that we have no longer any reason "als drager daarvan te veronderstellen "the being of Matter" *). Dit substantiebegrip is niet alleen overbodig; maar en onbo- ook onbestanbar. Als aangetoond is, dat primaire qua- slaanbar. liteiten hiet anders bestaan kunuen dan "in the mind", dan veronderstelt het begrip van 'n van den geest onaf- hankelijke, 'unthinking substance", waarih de primaire qualitéiten zouden moeten inhereeren, 'n wederom volgens Berkeley's abstractieleer onmogelijke abstractie van de ^entity of extension from its being perceived" *). Maar is dan in elk geval toch niet het tweede substantie- begrip onmisbaar Mötten we niet noodzakelijk achter de eigenschappen, die we waren men, in van den geest onafhankelijk, materieele, „unperceiving substance", die Pr. of H. Kn. 73 (I 298). von beslaan, we niet waarnemen, noch ooit waarnemen kunnen, als oorzaak of voorwaarde van onze waarneming veronderstellen? Locke bevestigt, Berkeley onktent het. Ook het Hoe komt men er toch bij, zoo vraagt Berkeley, zulk Iweede »,^ substantie aan te nemen? „You cannot give me any reason why you believe it exists" ^), „for, what is there on our part, or what do we perceive, amongst all the ideas, sensations, notions which are imprinted on our minds, either by sense or reflection, from whence may be inferred the existence of an inert, thoughtless, unperceived occasion** ^) van onze waarnemingen? Gesteld al, dat ze er was, dan is het nog niet duidelijk hoe we dat ooit te weten zouden konien: „I do not see how the testimony of sense can be alleged as a proof for the existence of anything which is not perceived by sense" *). Nieuwe of gevoeliger zintuigen kunnen daar geen verandering in brengen: „they could only furnish us with new ideas or sensations" % Ook door "Reason" kunnen we het bestan dier substantie niet leeren kennen: „I do not see what reason can induce us to believe the existence of bodies without the mind, from what we perceive, since the very patrons of Matter themselves do not pretend there is any necessary connexion betwixt them and our ideas? I say it is granted on all hands (and what happens in dreams, frensies, and the like, puts it beyond dispute) that it is 1) Cf. pg. 57 V. 2) Pr. of H. Kn. 22 (I 269). ') " 74 (I 299). " 40 (I 278). " 78 (I 300). " 117" possible we might be affected with all the ideas we have now, though no bodies existed without resembling them. Hence it is evident the supposition of external bodies is not necessary for the producing our ideas; since it is granted they are produced sometimes, and might possibly be produced always, in the same order we see them in at present, without their concurrence. Daar is dus in geheel geen reden, waarom we zulk 'n substance' zouden moeten aannemen. Nu toont Berkeley verder nog aan, dat die hypothese tot de oplossing van geen enkel problemem dienstig is : „you cannot assign any use to it, when it is supposed to exist" ^). Misschien is iemand van oordeel, dat „there have been a great many things explained by matter and motion; take away these and you destroy the whole corpuscular philosophy, and undermine those mechanical principles which have been applied with so much success to account for the phenomena. In short, whatever advances have been made, either by ancient or modern philosophers, in the study of nature do all proceed on the supposition that corporeal substance or Matter doth really exist. — To this I answer that there is not any one phenomenon explained on that supposition which may not as well be explained without it, as might easily be made appear by an induction of particulars. To explain the phenomena, is all one as to show why, upon such and such occasions, we are affected with such and such ideas. But how Matter Should operate on a Spirit, or produce any idea in it, is what no philosopher will pretend to explain, for, though we give the materialists their external bodies, they by their own confession are never the nearer knowing how our ideas are produced. It is therefore evident there can be no use of Matter in natural philosophy. Hoe zou trouwens ook 'n onwaargenomen en onwaarneembaar ding anders dan absoluut onbelangrijk voor ons kunnen zijn? Het bestaan van zoo onwaarneembeaar substantie en haar niet bestaan zou voor ons precies hetzelfde beteekenen, beide zouden voor ons onmerkbar zijn. „Is it not a sufficient evidence to me of the existence of this glove, that I see it, and feel it, and wear it? Or, if this will not do, how is it possible I should be assured of the reality of this thing, which I actually see in this place, by supposing that some unknown thing, which I never did or can see, exists after an unknown manner, in an unknown place, or in no place at all?" *). De veronderstelling van „a two-fold existence of sense — the one intelligible or in the mind, the other real and without the mind, whereby unthinking things are thought to have a natural subsistence of their own, distinct from being perceived by spirits'*) is dus niet alleen totaal ongegrond maar ook volkomen nutteloos. Bq den Niet-De niet-philosooph denkt er dan, volgens Berkeley, ook philosooph niet aan achter de waargenomen en, onder bepaalde omstan- onbekend. '. Pr. of H. Kn. 50 (I 285). Dian. betw. H. and Phil. 2«i dial. (I 439); Pr. of H. Kn. 20(1268). Pr. of H. Kn. 86 (I 305). Digheden, waarneembare qualiten 'n onwaargeaomen en onder geen voorwaarde waarneembare substantie te ver- onderstellen, en die nog wel 'n werkelijkheid toe te kennen, vvaarbij vergeleken bet gezi^ne en getaste niet meer zou zijn dan scbijn, Wat voor bem werkelijk bestaat, en all^n werkelijk bestaat, dat zijn de things I see with my eyes and touch with my hands'^). En dat is heel wat anders dan bet „ding" der pbilosophen *). Door de verscbillende zintuigen worden den mensch numeriek en specifiek verschillende „ideas^' toegevoerd: ^sitting in my study I bear a coach drive along the street; I look through the casement and see it; I walk out and enter into it. Thus, common speech would incline one to think I heard, saw and touched the same thing, to wit, the coach. It is nevertheless certain the ideas intromitted by each sense are widely different, and distinct from each other; but, having been observed constantly to go together, they are spoken of as one and the same thing" % Zelfs bij verschillende waarnemingen met eenzelfde zintuig nemen we evenmin „the same thing" waar, doch enkel numeriek verschillende „ ideas" *). Welnu „as several of these (ideas) are observed to accompany each other, they come to be marked by one name and so to be reputed as one of the most important of the many works of the author. Pr. of H. Kn. 35 (I 276). Cf. pg. 137 V. Th. of V. 46 (I 149); cf. bv. E. Mach, Prinzipien der Mechanik, pg. 523: „Nicht die Dinge (Körper), sondera Farben, Tone, Drucke, Rüstungen (was wir gewöhnlich Empfindungen nennen) sind eigentliche Elemente der Welt." Cf. pg. 81 V. 120 thing". Zoodat voor Berkeley b.v. „a die seems to be nothing distinct from those things which are termed its modes or accidents. And, to say a die is hard, extended, and square is not to attribute those qualities to a subject distinct from and supporting them, but only an explanation of the meaning of the word die" % 'n Ander voor- beeld: „I see this cherry, I feel it, I taste it: and I am sure nothing cannot be seen, or felt, or tasted: it is therefore real. Take away the sensations of softness, moisture, redness, faintness, and you take away the cherry, since it is not a being distinct from sensations. A cherry, I say, is nothing but a congeries of sensible impressions, or ideas perceived by various senses: which ideas are united into one thing (or have one name given them) by the mind, because they are observed to attend each other" % Derhalve: yjSubstance in the vulgar sense", volgens Berkeley de eenige gezonde zin, is niets anders dan „a combination of sensible qualities, such as extension, solidity, weight, and the like^^ *). Door Hoe we dan toch aan dat ongelukkige substantie- philosophen begrip komen? Berkeley wijt het aan de averechtsche mtgeaacnL ^ijsheid van de philosophen. De niet-philosoph beschouwt de „ideas", die hem onafhankelijk van z^n wil opgedrongen worden. Als de werkelijkheid; het waargenomene is voor hem, aldus Berkeley, het reeele. En daarin geeft hij hem 1) Pr. of H. Kn. 1 (I 258). »), 49 (I 284) ') Dial. betw. H. and Phil. 3* dial. (I *) Pr. of H. Kn. 37 (I 277); cf. onder de nieuweren b.v. E. Mach, An. der Empf.» pg. 2 v. Groot gelijk. Maar dezelfde niet-philosooph schrijft aan „those ideas or objects of perception" ook „an existence independent of and without the mind" toe ^). De philosophen hebben daartegen ingebracht, dat „the immediate objects of perception", datgene wat onmiddellijk door ons wordt waargenomen, niet kan bestaan „without the mind". Daarin hadden op hun beurt de philosophen gelijk. Maar toen ze, omdat de niet door ons teweeggebrachte „ideas" toch 'n oorzaak moeten hebben, ertoe kwamen te beweren, dat „there are certain objects really existing without the mind, or having a subsistence distinct from being perceived" *) — hebben ze daarmee 'n onderstelling uitgesproken, die niet alleen, zooals reeds Week, onge-grond en nutteloos, maar ook, gelijk nu aangetoond zal worden, onmogelijk is. „My endeavours tend to unite, and place in a clearer light, that truth which was before shared between the vulgar and the philosophers: the former being of opinion, that those things they immediately perceive are the real things; and the latter, that the things immediately perceived are ideas, which exist only in the mind. Which two notions put together, do, in effect, constitute the substance of what I advance". He is wederom Berkeley's abstractieleer, die zich Onmogelijk Kettegen de gewraakte voorstelling verzet. „Can there be a r>^^^ nicer strain of abstraction", zoo vraagt hij, generaliseerende " genomen — wat op pg. 115 gezegd werd over de abstractie van de ^j^,, ^^^ „entity of extension from its being perceived", than to elkaar le abstraboeren. 1) Pr. of H. Kn. 56 (I 288). ) » jf ») Dial. betw. H. and PhiJ. 3^ dial. (I 484). 122 distinguish the existence of sensible objects from their being perceived, so as to conceive them existing unperceived. Deze "general idea of Being" lijkt hem toe "the most abstract and incomprehensible" "), en dus ook totaal onvoltrekbaar. "As it is impossible for me to see or feel anything without an actual sensation of that thing, so is it impossible for me to conceive in my thoughts any sensible thing or object distinct from the sensation or perception of it" "The being of a sensible thing" kan niet be abstracted from its being perceived" "En toch, zal bet mogelijk zijn "to conceive it possible the objects of your thought may exist without the mind"... dan zou bet mogelijk moeten zijn, dat "you can conceive them existing unconceived or unthought of". Wat klaarblijkelijk absurd is, daar bet neerkomt op bet denken van iets zonder bet te denken. Dat geldt echter even klaarblijkelijk alleen in zoover als men met Berkeley het denken laat opgaan in voorstellen. 'n Voorstelling, ont daan van alle immanente bestanddeelen, 'n voorstelling alzoo, waarin niets voorgesteld wordt, is inderdaad 'n absuriditeit. Verstaat men echter onder denken ook oordeelen, dan wordt het begrip van 'n transscendent zijn gedacht in het negatieve oordelen: he Transserendente is niet bewusstsein, in Pr. of H. Kn. 17 (I 266). Pr. of H. Kn. 17 (I 266). Pr. of H. Rickert, Gegenst. der Erk., pg. 34, 154 v., en Kant a. w. IV (ac. ed.) pg. 166. Elk geval, voor Berkeley is 'n bestaan, dat niet concret géraliseerd is in 'n bepaalde' sensation of 'perception's d. i. in 'n idea' absoluut ondenkbaar. Daar nu verder „the very being of a sensation or onmogelijk idea consists in its being perceived** ^), en dus „for an »i*ws" en idea to exist in an unperceiving thing is a manifest con- ** „" ^" ^ .. elkaar te tradiction*' (alweer 'n onmogelijk abstractie) — zoo is a[jc|rahe6ren bet onweersprekelijk, dat „to have an idea is all one as geen to perceive***, dat „a sensation or idea cannot subsist without „aDthi]ild]ig the minds which perceive them", dat „there can be no swl^slr^tam". unthinking substance or substratum of these ideas** *). De ^ideas' kunnen, het ligt in de lijn van Berkeley's Do „ideas" gedachten, ook in geen enkel opzicht deze ondenkbare en tanneD geen onbestaanbare materieele substantie beteekenen of vertegen- "f^'^sscenaen woordigen. Er is tusschen 'n „idea", waarvan de specifieke «oo.ji«nti diifferentie is „its being perceived**, en lets, waarvan het „unperceived" en dus geen „idea" zijn de specifieke diffe- rentie is, allerminsl 'n relatie van gelijkenis mogelijk. „I ask whether those supposed originals, or external things, . Of which our ideas are the pictures or representations, be themselves perceivable or no? If they are, then they are ideas, and we have gained our point: but if you say they are not, I appeal to anyone whether it be sense to assert a colour is like something which is invisible; hard or soft, like something which is intangible; and so of the rest. We speak van 'n onwaargenomen en onwaarneembare. Pr. of H. Kn. 90 (I 261). Verkelijkheid buiten 'n geest, waarvan de „ideas" in dien geest de vertegenwoordigers zouden zijn, weet niet wat hij zegt, gebruikt woorden, waarbij zich niets laat denken. Uitgaande van de veronderstellung, dat gelijk alleen door gelijk gekend kan worden, was Hobbes tot de conclusie gekenden, dat de geest om de materieele wereld te kunnen kennen zelf van materieelen aard moet zijn. Locke had den eigenlijken aard zoowel van -de kennende als van de gekende substantie voor onbekend en onkenbaar verklaard en dus ruimte gelaten voor de mogelijkheid, dat beide immerieel zouden zijn. Dat is de conclusie, waar Berkeley hier toe komt: alleen wat geestelijk van aard is kan door den geest gekend worden, „an idea can be like nothing but an idea" *). „When we do our utmost to conceive the existence of external bodies, we are all the while only contemplating our own ideas," „n Niet gepercipieerd zijn, „n zijn, dat geen waargenomen object is van „n waar-nemend subject, kunnen we in geen enkelen zin middellijk of onmiddellijk kennen of ook maar denken. ') Pr. of H, Kn. 16 (I 266); 24 (I 270); 54 (I 287); 79, 80 (I 301). 2) Cf. pg. 28. 3) Cf. b.v. Ess- cone. H. U. II XXVII 25 (I 465 v.). Elders (b. v.U XXIII 16, Vol. I pg. 407) sp Krecht hin met groote verzekerdheid van 'n „immaterial spirit". Hij komt daartoe, handelende over het zelf bei- wustzijn van 'n denkend wezen, in den trant van Descartes' «cogito ergo sum". Weer elders (b. v. IV III 6, Vol. II pg. 196) wordt bet niet onwaarschynlyk geacht, dat de ziel materieel is. Dit ligt in de lijn van de „tabula rasa" opvatting. *) Pr. of H. Kn. 8 (I 261). *) „ 23 (I 270). Van 'n anderen kant uit was het rationalisme op het gekommen. Daar was het problem de unio corporis atque animae. Men ging er uit van het beginsel: gelijk kan alleen op gelijk inwerken, oorzaak en gevolg moeten iets gemeen hebben, zooals de empresten uitgingen van de grondslelling: gelijk kan alleen door gelijk gekend worden. Descai'tes had, niettegenstaande z'n dualistische metaphysica, in z'n anthropologie 'n, zij het ook beperkte, inwerking van de ziel op het liehaam erkend. Geulincx maakte met het dualisme van Descartes meer ernst dan deze en sprak rondweg uit, dat inwerking van 'n uitgebreide op 'n denkende substantie of omgekeerd volstrekt ondenkbaar is. Hij nam z'n toevlucht tot wat gewonlijk occasionalisme genoemd wordt en leerde, dat 'n stoffelijke of lichamelijke beweging slechts de aanleiding is (causa occasionalis), waarbij God (de eenige causa efflSciens) 'n voorstelling in den geest teweegbrengt, en omgekeerd % Malebranche trekt de conclusie, dat we dus Us aldus uit: „quae res nihil commune inter se habent, earum una alterius causa esse non potest" (Ethics prop. Ill, ed. V. Voten en Land I pg. 38). Cf. Descartes, les Passions de Tame, I XXXI, XXXIV, XLI (ed. V. Cousin Vol. 4, pg. 63, 66, 71 v.). Cf. A. Geulincx, Metaphysica Vera, Pars I, Octava Scientia (ed. Land II, pg. 153): „....etiamsi enim corpora infiniiis inter se vigis torqueri, infiniiis modis sibi invicem occurrere, in se invicem illidi, ad se invicem reflecti possent, tamen in his omnibus nihil per se idoneum, ut in me suscitet vel hilum cogitationis"; Ethica, Tract. I, Cap. II, Sectio II 14 (ed. Land III, pg. 36): "Ita ut ejusdem praorsus moeni sit, idem in re ipsa miraculum, ex imperio voluntatis meae linguam in ore meo tremere, cum terram dico, et ex van substanties niets weten noch weten kunnen, dat ze kan het tot stand komen van onze kennis niet het geringste aandeel hebben." Vanhier tot de ontkenning van hun bestaan is er nog maar 'n kleine schrede. Immers de vraag ligt voor de hand, waar het dan toe dienen zou hun bestaan aan te nemen. Deze vraag werd gesteld en die schrede werd gedaan reeds voor Berkeley door z'n land- en tijdgenooten John Norris en Arthur Collier (Clavis universalis 1713), die van Malebranche (reeds vroeg door Levassor in 't engelsch vertaald) waren uitgegaan. £sso--per. We heben in het voorafgaande gezien met weike cipL argumenten Berkeley van empiristisch standptint steun zoekt te bieden aan hetzelfde, volgens hem reeds intuXtief *) te verkrijgen inzicht, dat zijn zondem waargenomen te zijn zooveel is als zijn zorider te zijn, dus als niet zijn. De eodem imperio terram ipsam tremere"; cf. Annotata ad Ethicatn 48 (ed. Land III, pg. 220): „nimirum terra ipsa ejusque motus non habent minorem connezlonera aut dependentiam ab imperio voluntatis meae, quam lingua corporis mei, ejusque motus; quod ergo lingua mea me volente moveatur, terra non item, ad me non pertinet, sed alio referendum est; ad eum nempe, qui utrumque illud horologium, et voluntatis meae et mundi confecit, ut horologio voluntatis meaei non vero etiam horologium terrae"; Metaphysica Vera, Pars I, Nona Scientia, (ed. Land II, pg* 154) „....corpus meum est, occasione cujus variae illae perceptiones in me suboriuntur, quae a me non pendent". By al deze Redeneering gaat hg uit van de grondstelling: "Quod nescis quomodo fiat, id non facis". Met. Vera, Quinta Scientia (ed. Land II, pg. 150). Cf. bv. Malebranche, de la Recherche de la Verity III II 2 (ed. J. Simon, pg. 282 v.v.). "Pr. of H. Kn. 23 (I 270). "ideas" zijn de „real things" % Wat „is perceived.... doth exist"*, zoolang als het is "perceived", en zoodra „it is not perceived it exists not" *. The object and the sensation are the same thing" *. Realité en bewustzijns- inhoud vallen samen: „esse est percipi" ^). Louis Weber heeft in beek geschreven, getteid „Vers le Positivisme absolu par ridéalisme". Men zou, wanneer men daarbij niet vergeet, dat men de woorden niet geheel in denzelfden zin gebruikt als hij „), het verloop, dat we hier völgden, kunnen karakterizeeren als: „vers Tid^alisme par le positivisme absolu". Het empirisme, dat zich absoluut beperken wilde tot het positief gegevene, blijkt niets dan louter „ideas" over te houden. Aan de ons verschijnende materieele wereld ligt geen re^el substraat hoegenaamd ten grondslag. Het empirisme mondt uit bij het idealisme, in den door al het voorafgaande bepaalden zin. We zijn hiermee gekommen aan de uiterste door-Ultra-nomina-denking van het nominalisnie '^). Locke had het bestaan listisch van algemeene dingen geloochend. Dat bestaan aannemeoachtte hij 'n onredelijke verplaatsing van „the general and universal" in de existence of things", die ons nooitanders gegeven zijn dan concrete, en individueel. Volgens 78). ») „ 58(1289). ») „ 58(1289). ») „ 5 (1 260). ») „ 3 (I 259). ») L. Weba-, Vers le Positivisme absolu par I'idéalisme (Paris, Alcan 1903) pg. 165 v. ») Cf. pg. 106. 128 Heißelfde beginsel ontkent Berkeley het bestaai van algemeene „ideas". Deze aan le nemen achtte hij 'n onredelijke verplaatsing van „the general and universal' in de existence of perceptions", die ons evenens niet anders gegeven zijn dan concreet en individueel. Ook zijn de concreete en individueele dingen ons, zelfs als voorstellingen, niet gegeven. 'n Concreet „huis" zou het algemeene zijn van m'n „huis" genoemde 'perception", verkregen door den gezichtszin en die, verkregen door den gezichtszin en die, verkregen op andere tijden. Dit als bestaande te denken, zou, om dezelfde redenen even dwaas zijn als de boven gesignaleerde dwaasheden. Positief gegeven en dus zeker gekenden en alleen kenbaar zijn niels anders dan concreete percepties, individueele „ideas'’ Berkeley— Berkeley, die hierme alzoo het laatste woord spreekt tegenvoeler van het nominalisme, is in dit opzicht de tegenvoeler van piDOza. 3pjj|Q2a, in wien het middelieuwSch realisme z' n uiterste consequentie bereikt. De zintuigelijkervaring, de voorstelling van de enipirische veelheid der concreete, indivi- dueele bestaandheden is hem de laagste, minst adequate trap der kennis, eigenlijk niets meer dan ^opinio", „ima- ginatio" *). De „ideae", die tot deze eerste soort van „cognitio" behoore, zijn „inadaequatae et confusae" ^). Alleen de ^notiones communes" (niet te verwarren met de z. g. soortbegrippen *) geven adequate kennis: „Illa, ») Cf. Windelband, Gesch. <Jer neueren Phil, I pg. 306. *) Spinoza, Ethices II prop. XL Sch. 11 (ed. v. VJ. en L. I 104). ») „ II „ XLIemonsir.( „ 1105). ») „ II „ XLI Sch. I („ I 103 v.). 129 quae omnibus communia, quaeque aeque in parte ac in toto sunt, non possunt concipi nisi adaequate, wat bij Berkeley juist integendeel met de individuele dingen bet géval is. De ideae", waarmee de tweede soort vankennis, "ratio" ^), zich bezighoudt, dragen baar zekerbeid in zicb-zelf: ^sicut lux seipsam et tenebras manifestat, sic Veritas norma sui et falsi est" ^). We bezitten ze naarmate we de derde soort van kennis bezitten, de intuitive kennis van "Deus sive substantia"*), bet reine zijn, „quod in se est, et per se concipitur" ^), en we tengevolge daarvan de dingen zien „non ut contingentes" ^), maar „sub quadam aeternitatis specie" ^), nl. als „sequentes aeterna necesitate naturae alicujus attributi" ®) van dien God ^praeter quern nulla datur neque concipi potest substantia" ^), — zoodat „omnes ideae, quatenus ad Deum referuntur, verae sunt" ^% Dat bet inzicbt: esse = percipi, op bet punt, waar loeilSkheden Berkeley zicb in den ontwikkelingsgang van bet empirisme ^^^ **" ^^^ bevindt, van zeer groot belang is, zal, na al bet gezegde, Spinoza, Ethics II Prop. XXXVIII (ed. v. VI. en L. I 101). II. Sch. II („ I 104). III. Sch. II („ I 104). III. Sch. II („ I 106). IV. Def. III („ I 37). IV. Prop. XLIV Cor. II Dem. (ed. v. VI. en L. I 108). IV. Prop. XLIV Cor. II Dem. (ed. v. VI. en L. I 108). VI. Prop. XXI Dera. (ed. v. VI. en L. I 55). VII. XXXII (199). 130 wel duidelijk zijn. Voor Locke's geest was het vreemde opgegaan, gelegen in het feit, dat we aan de eigen- schappen, die we waarnemen, 'n substantie loevoegen, die we niet waarnemen. Hij is daardoor de ontdekker geworden van het substantieprobleem. Maar van dat probleem heeft hij zich te gemakkelijk afgemaakt. Men zou ok kunnen zeggen, dat hij 't zich te moeilijk ermee gemaakt heeft. Naar zijn beginselen en volgens zijn methode had hij eenvoudig het bestaan der substantie kunnen en moeten loochenen 'en het substantiebegrip voor 'n fictie behooreen te verklaren '). Hij doet dat, zoo- als bleek, echter niet, en komt daardoor in tal van moei- lijkheden en tegenstrijdigheden te vervallen, waarvan ik de voornaamste hier nog even wil releveeren. De sub- stantie is onbekend en zelfs, per definitionem, onkenbaar. En toch is ze weer niet onbekend. Ze is immers, ten eerste, in zooverre bekend, als de „ideas of primary qualities" de „exact resemblances'' zijn van wat precies zoo in de substantie bestaat % Maar, ten tweede, ook de „ideas of secondary qualities", als ^constant eflects" van de substantie als ^exterior cause", kunnen niet anders dan iets omtrent die ^exterior cause" openbaren *). Het eerste doet de vraag rijzen hoe ^ideas of primary qualities'' de volmaakte copiefin kunnen zijn van iets, waarvan het Helder kan men dit aangetoond vinden in de „Schets eener kritische geschiedenis van het substantie-begrip in de nieuwere wijs- begeerte" door Dr. P. H. Ritter, 1906, pg. 191, 201. Cf. pg. 58 v., 47. Cf. pg. 53 V. Cf. pg. 54. 131 kenmerkende juist daarin bestaat, dat het qualiteit van ^n ^unthinking substance", dus geen „idea" is. Locke ziet zich genoodzaakt aan te nemen, dat er tusschen de „idea in the mind*' en de ^quality in the body" 'n zekere gelijksoortigheid bestaat ^), en maakt daardoor noodzakelijk 'n materialistische identificeering van subject en object, zooals Hobbes die voltrekt, of 'n spiritualistische, zooals we ze bij Berkeley aantreflfen. Het tweede heeft al de, zelfs volgens voorstanders, onoplosbare moeilijkheden in z'n nasleep, die samenhangen met de vraag „in what manner body can act upon spirit, or how it is possible it should imprint any idea in the mind" % Te meer daar „body", het zal straks blijken, bij Berkeley het onbe- kende tegendeel is van het eenige, waarvan we weten, dat het activiteit bezit. In deze geheele opvatting van het refiel bestaan van ^unthinking things, distinct from their being perceived", en het daarmee samenhangend waar- heidsbegrip ziet Berkeley bovendien den wortel van alle skepticisme ^). Het blijft daarbij immers altijd de vraag of onze „ ideas" geheel of gedeeltelijk of in 't geheel geen juist beeld vertoonen van het werkelijk bestaande. En deze vraag is nooit te beantwoorden *), daar de moge« ') Cf. pg. 52. «) Pr. of H. Kn. 19 (I 267). 3) Cf. Dial. betw. H. and Phil. 3^ dial. (I 465). *) 0. Liebmann, Idealismus und Realismus (in An. der Wirkl. pg. 35) : n. . . . der directe, leider unzugftngliche Weg besttlnde in der AudfQhrung des Qbermenschlichen Experiments : liebe jedes Bewusst- sein auf, zunftchst jedes dir gleichartige Bewusstsein ; — was bleibt dann Qbrig von der uns bekannten Welt? Alles? oder Etwas? oder 132 door Locke met zicfazelf in overeen- stemmiDg te brengsD. Absolute of relativité negativité? lijkheid om hei origineel met de afbeelding te vergelijken uitgesloten is: „so long as men thought that real things subsisted without the mind, and that their knowledge was only so far forth real as it was conformable to real things, it follows they could not be certain that they had any real knowledge at all, for how can it be known that the things which are perceived are conformable to those which are not perceived?" Berkeley zag hei goed in, dat hij, om al deze bezwaren met 66n slag uit den weg te ruimen, niets anders behoefde te doen dan de lijnen, door Locke aangegeven, door te trekken. Voer consequent de opvatting door, dat we over geen andere gegevens beschikken dan „simple ideas" en dat bet derhalve slechts tengevolge van „superinduction of the mind" is, dat we spreken van „ideas of things" ; houd verder in gedachten, dat alleen bet gegevene refiel is, en dat alle „ideas of things" zijn den ficties — en tegelijk met de „ideas of things" zijn ge verlost van alle kwesties, die samenhangen met de ver- houding van „things" tot „ideas". Men heeft er over getwist of Berkeley gemeend heeft niet slechts bet bewijs te he ben geleverd, dat we alle kennen kennen kann, was object is van 'n subject, maar look, dat er niets anders bestaan kan dan wat object is voor 'n subject. Er is in z'n geschriften alle aanleiding. NichtsV — Der hierbei eintretende Defect wiirde eben das „Ideale" sein, der flbrig bleibende Rest das „Reale" *'. > Pr. of H. Kn. 86 (I 305). 2) Cf. pg. 50 v., 47. 3) Cf. D. F. Malan, a. w. pg. 117 v. v. 133 om het te bevestigen. Toch geloof ik, dat Berkeley, pertinent gesteld voor de vraag of hij aanvaardde de leer der absolute negativiteit van wat niet ligt binnen de grenzen van de correlatie subject — object, ontkennend zou hebben moeten antwoorden. Immers, indien ons denken zich niet bewegen kan buiten de correlatie subject — object, en hetgeen daar- buiten ligt de negatie is van alle zijn, dat wij kennen, dan kunnen we ook geen uitspraak hoegenaamd doen over hetgeen daarbuiten ligt, noch over z'n bestaan, noch over z*n niet bestaan, want tot zulk 'n uitspraak is noodig 'n denken, dat zich wel buiten de correlatie subject- object kan bewegen: wie het bewijs geleverd heeft voor de relatieve negativiteit van wat geen object is voor *n subject, heeft tevens het bewijs geleverd voor de onbewijs- baarheid van deszelfs absolute negativiteit. Is de eenige voor ons kenbare soort van „esse" = „percipi", dan kunnen we ook nooit beweren, dat aUe „esse*' bloot „percipi'* is ^). De conclusie van het eerste tot het laatste is 'n merkwaardige transpositie in het negatieve van het onto- logisch argument, dat van het niet anders dan als bestaande gedacht kunnen worden (cujus essentia involvit existentiam) besluit tot het absoluut bestaan: „das ontologische Argu- ment gleicht einem hallucinirenden Visionar, der, was er ^) Onwillekeurig denkt men hierbij aan wat Schopeahauer ergens zegt met het oog op het solipsisme, en dat, mutatis mutandis, ook hier toegepast zou kunnen worden : „so werden wir .... das .... skeptische Argument des theoretischen Egoismus ansehen als eine kleine Grftnzfestung, die zwar auf immer unbezwinglich ist, deren Besatzung aber durchaus auch nie aus ihr herauskann'' (A. Schopen- hauer^ die Welt als W. und V., ed. Grisebach, I pg. 157). Sieht, weil er es sieht, für absolut real halt; das immaterialistische Argument einem Kind, das sich für unsichtbar halt, well es die Augen zumacht. Iertinm datur in zu polemiek tegen de z.g. afspiegelingstheorie, tossen door Locke en Descartes gelijkelijk gehuldig, volgens afspiegelings- ^git^ aan de eene zijde staat 'n van den geest onaf- hankelijkheid, en aan de andere zijde 'n geest, die van deze werkelijkheid door middel van door haar via de zintuigen in hem gewekte ^ideas" meer of minder complete kennis ontvangt, staat Berkeley zeker zeer sterk ^). Hij meende echter ten onrechte, dat we te kiezen hebben tusschen deze theorie en zijn subjectief idealisme ^), en was theorie en snbjectief idealisme. ^) 0. Liebmann, Idealismus und Realisraus (in An. der W. pg. 27). 2) Dat zal het wel wegen, wat Holbach (Système de la nature, ed. van 1780, pg. 158) deed getuigen: „il a fallu que le plus extravagant des systèmes [nl. Berkeley's] fdi le plus difficile k combattre"; cf., in later tijd, Helmholz: „ich sebe nicht, wie man ein System selbst des extremsten subjectiven Idealismus widerlegen kennte'' (Vortrftge und Reden II pg. 242). 't Is hetzelfde, wat men op voortreffällige wijze uitgedruckt vindt b.v. door 0. Liebmann, Gedanken und Tbatsachen I, VII „.... wovon sollte denn auch wohl der Mensch sprechen, ausser von menschlichem Bewusstseinsinhalt? Entbftlt nicbt schon der blosse Gedanke, ja der leere Wunsch, von etwas Anderem wissen und reden zu wollen, eine ganz greifbare contradictio in adjecto? Denn wie wir die Farben nur im Lichte seben, so erkennen wir die Welt nur im eigeneu Bewusstsein; und was bei Auf hebung jedes menschlichen Bewusstseins ttberliaupt als Rest zurtlichen bleiben werde, ist fQr uns ein v5llig unbekanntes, unfassbares Etw As oder Nichts, eine absolute Finsterniss, eine undurcbdringliche mystische Nachts, befüllt von den Phantasiegeschopfen der subjectiven Einbildungskraft und von hypostasierten Gedankendingen der dogmatischen Metapbysik. De theoriegen van Avenarius, Mach, Ziehen, Ostwald, Verwom, zgn alle in meerdere of mindere mate verwant met Berkeley's niet in staat in te zien, dat er 'n derde opvatting mogelijk is, de opvatting van Kant, die wel objectiviteit kent, niaar den, was van de aanschouwingsvormen en kategoriefin de superiorische voorwaarden, de constitutieve vormen zijn. Trouwens, zijn mogelijkheid zou hem totaal over- Berkeley bodig geleken hebben. Hij meende van zijn standpunt alle zegevierend alle bezwaren daartegen te kunnen weerleggen. Een van de voornaamste is te alien tijde geweest, „that bnnnan by the foregoing principles all that is real and substantial weerleggen. 