Handelingen
Welnu, de Javaansche taal kent geen verbuiging van zelfstandige naamwoorden en geen verboing van de werkwoorden. Wei bestaan er eigen woordvorming voor bepaalde wijzen van handeHngen, maar de eigen voiTnen van de woordsoorten der Westersche taleu bestaan niet. In de twee Nederlandsche zinnen „Het spel is een nuttige uitspanning voor de jeugd." en „Spelen is een nuttige uitspanning voor de jeugd." is het ondei'werp „het spel" een zelfstandig naamwoord, „spelen" is een werkwoord. De beteekenis der beide woorden is hetzelfde en toch is volgens de spraakleer het een een zelfstandig naamwoord, het andere een werkwoord. Van het zelfstandig naamwoord: „het spel" kan men zeggen, dat het een handeling beteekent, die als een Zelfstandighe wordt voorgesteld. Van het werkwoord kan men zeggen: dat het als een zelfstandig naam-woord wordt gebruikt. In de Nederlandsche spraakleer weegt de vorm bij het onderscheiden van de woordsoorten zwaarder, dan de beteekenis. In de Javaansche tiial heeft men naturwissen en van dingen, nam en van eigenschappen en namen van handelingen, maar zij zijn als zoodanig niet te onderscheiden in den vorm. De Westersche geleerden, komend op het Indisch taalgebied, hebben de Inlandsche talen willen verrijken met eigen spraakkunsten, geschoeid op den leest der Europeesche spraakkunsten, zoowel ten dienste der Westerlingen als der Inlandsche bevolking. Zij hebben nuttig werk verricht en wij zijn hun daarvoor dankbaar. Zij waren de pioniers en hun Ne taak was de moeilijkste en de zwaarste. Zij konden echter toen niet zien, wat ons nu duidelijk is. Dat zij een misstap hebben gedaan, zal een ieder hun vergeven. Maar waar is het, dat al de Inlandsche spraakkunsten, de oudste meer, de jongste minder, de radicale fout maken van niet op te merken, dat zoo wat de geheele Nederlandsche en dannnee de Latijnsche, Grieksche, Fransche en zich bezighoudt en drink maakt met iets, dat in de Javaansche taal volstrekt niet bestaat. Zij kunnen zich niet losmaken van een spraakkunst, geheel gebouwd voor het Westersche taaleigen en denken er niet aan een spraakleer in elkaar te zetten, die rust op het Javaansche taaleigen. Dit is, wat wij hier in het midden willen brengen: De ithans hetaande Javacvnsche S'praakkunsten deugen niet. Het thans besitaande Javaansche taalonderwijs op de verschillende (^■cholen, deugi ook niet. Om dit duidelijk te maken, zull En wij afdalen tot eenige bijzonder-heden. In de Nederlandsche zinsontleding wordt gezocht naar het gezegde, speciaal het werkwoord deel daarvan; daaraa het onderwerp, dat in persoon en getal met dat werkwoord, volgens de regels der spraakleer, overreenkomt, verder naar het lijdend voorwerp, omdat dit onderwerp kan worden van den lijdenden zin, enz. Men zoekt het grammaticale onderweii en het daarmee kloppend werkwoord. Men zoekt het grammaticale lijdend voorwerp, niet het werkelijke. Wij zullen dit door een voorbeeld duidelijk maken. In den Nederlandschen zin: „Ik vraag hem" is hem geen lijdend voorwerp, omdat hem 3e naamval is. Wij kunnen niet zeggen: „Hij wordt gevraagd" maar, hem", dat Is:,,aan hem wordt gevraagd". In de Latijnsche taal evenwel, zou hem vertaald worden door een 4en naamval en zou het wel lijdend voorwerp zijn. De spraakleer houdt zich niet bezig met de vraag, welke taal gelijk het werkelijk lijdend voorwerp is. Zij leert alleen dat grammaticaal heen lijdend voorwerp is, omdat het eronderwerp kan worden van den lijdenden zin, Waar nu in het Javaansch geen vervoegde werkwoorden bestaan en geen reden van bestaan. Zij sticht alleen verwarring. Er is indertijd onder de Inlandsche onderwijzers getwist over het eronderwerp van dezen zin: „Medja iki sikile papat". Sommigen beweerden dat het onderwerp was „medja" anderen „sikir". Wanneer die zin vertaald zou worden in het Nederlandsch en grammaticaal juist en volledig gemaakt, wel te verstaan volgens de regels der Nederlandsche grammaticaal, dan zou de zin worden: „Van deze tafel zijn de pooten vier". Onderwerp zou zijn de pooten vier". In de pooten". Zijn was dan ook het oordel van Mr. Bertsch, Nederlander en bekend Javanicus. Zijn leerlingen stemden meerendeels met hun leeraar in. Ik wil hier even op wijzen, omdat ik hoop duidelijk te maken, dat de beslissmg van den heer Bertsch volkomen anti-Javaansch was en dan met een aangetoond te heer, hoe groot gevaar de Javaansche taalcultimr bedreigt vanwege den vreemden invloed, indien de Javanen zelf geen dijken aanleggen en maar Gods water over Gods akker laten loopen. Is inderdaad "sikir" onderwerp? Neen! Wij zullen dit aanstoonen. Het woord ondei'wei'p heeft 3 beteekenissen. le. Het grammaticale onderwerp d.i, het woord, dat in persoon en getal in den zin overreenkomt met het vei-voegde werk woord. 2e. Het logisch ondenveiT) d.i, het woord, dat in de gedachte voor-opgesteld wordt, als datgenejWaai'van men iets zeggen, waar dan als iogisch gezegde bijstaat, datgene, wat er van gezegd wordt. 3e. Het handelend onderwerp d.i. het woord, dat in die zinnen, waarin een handeling voorkomt, den dader aanwijst van die handeling. B.v. in den zin: „Geslacht werd hij door zijn eigen broeder". „Hi" is grammatica ondenvei^p. „Geslacht" is logisch ondenverp. „Zijn eigen broeder" is handelend onderwerp. Omdat nu in de Javaansche taal geen verbogen onden^^eii) bestaat en geen veiToegd werkwoord, is het dwaas de Javaansche zinnen te willen ontleden volgens de regels der gi'ammaticale zinsontleding. Er is maar een zinsontleding, die past bij den Javaanschen zinsbouw en dat is de logische zinsontleding. Verdeel den zin volgens de gedachte in den „Djedjer" dat is het vooropgestelde waarover gesproken wordt en jet.daaropvolgende, wat er over gezegd wordt. Volgens deze eenig redelijke verdeeling van den Javaanschen zin moeten wij zeggen: Medja iki is ondenverp sikile papat is gezegde. Wij moeten verder geen pogingen Doen om den zin volledig te maken door toevoeging van een werkwördig. Dat is in den Javaanschen zin volkomen overbodig. Een Javaansche zin heeft den vorm van een vergelijking. Het eerste lid der vergelijkivg of het vooropgestelde is voor ons het logisch ondenverp. Het tiveede lid der vergelijkivg is  zijn of bestaan als een werking gedacht wordt b.v. Hij is braaf. Uit deze verschillende opvattingen van den zin in het Nederlandsch en in het Javaansch, spruiten groote verschillen voort in den bouw der beide talen. Als een Nederlander onderweise of voorweise niet herhalen will, omdat zijn, dan vei-vangt hij die door andere woorden, welke voor dezen dienst in het leven zijn geroepen n.m.l. de voomaam woorden: hi], zij, het, hem, haar enz. Deze woordjes brengen in den zin niets nieuws an de gedachte bij. Ze moeten daarom kort zijn, daar ze anders een sta-in-den-weg zouden worden voor het me deelen der gedachte. Ze worden dan ook, hoe kort ze ook reeds zijn, toch nog korter gemaakt. Hij wordt i. Zij wordt ze. Hem wordt'm. Het wordt 'n. enz. Nu ben ik wel eens bezig geweest met een mijner Javaansch te vertalen in het Javaansch en mijn. Javaansche Vriend wilde tekens ons hij en het vertalen door: deweke, pijamba-kipoen, pandjenengan en. Ledereen ziet, hoe afgrijselijk de Javaansche zinnen moeten worden, wanneer na elke zes of zeven woorden zoo'n gendroewa van een: pijam-bakipoen of pandjenengan: daar voor je staat. Wat moet er dan met onze voomaamwoorden in het Javaansch gebeuren? Zij moeten bijna altijd onvertaald blijven. Meestal zijn ze voor ide mededeeling der gedachte overbodig, en worden alleen vereischt voor een grammaticale eigenaardigheid, die in het Nederlandsch bestaat, maar niet in het Javaansch. Vraagt een Nederlander: „Heeft hij hem gezien?" Dan moet het antwoord luiden: „Ja!" of anders: „Hij heeft hem gezien". Hij en hem zijn Vomantwoorden staande voor twee bekenden, die niet meer genoemd behoeven te worden en ze staan er alleen om te laten zien, dat de namen dier bekenden zijn: mannelijke enkelvoudige woorden van den Sen persoon. Dat heeft in het Javaansch geen zin. De Javaan zal daarom in dit geval slechts vragen: „Apa weroeh" en het antwoord luidt: Weroeh. Natimrlijk zijn de heeren dit alien met mij eens. Ze zullen wellicht denken: „Heb je nu niets anders te vertellen, dit weten wij alien". Jawel, maar in een Javaansch leerboekje, pas gemaakt voor de Javaansche scholen, door een Javaansch onderwijzer, dat ik even heb opengeslagen en niet langer dan twee minuten heb ingekeken, heb ik een afbeelding gezien van een dier en daar stond onder: „Iki gambirang sawidjining kewan" en een beetje verder: „Deweke arep tjarita". Zou een ontwikkeld Solonees, die niet op de kweekschool geweest is, waar Nederlanders de Javaansche spraakleer beinvloed hebben, zou die ook zoo geschreven hebben of zou hij eenvoudig gezegd hebben: 280 „Iki gambar kewan" en het tweede zinnetje op een geheel andere wijze hebben uitgedrukt, mnar zoo, dat het stijve spook van „deweke" was weggebleven ? Na die twee miniiten heb ik het boekje dichtgedaan, maar wat ik in die twee minuten in dat nieuwe Javaansche leesboek heb gezien, is ooi-zaak, dat ik thans hier sta te peroreeren. Wy distilleeren uit het voorgaande twee bijzonderheden. le. De persoonlijke voornaamwoorden, ook die van den len en 2en persoon worden in het Javaansch veel minder gebruikt dan in het Nederlandsch, tenvijl die van den derden persoon zoo goed als nooit gebruikt worden. 2e. De woordsoorten moeten onderkend worden naar de beteekenis en niet naar den voiTn. 3e. De zinsontleding moet geschieden volgens de logische zindeelen, niet volgens de Westersche grammaticale. Een Javaansche zin kan dikwijls grammaticaal volledig zijn, ofschoon hij maar uit een woord bestaat. Immers de Javaansche zin is uit zijn aard eene vergelijking. Is het eene Hd bekend, dan is de vergelijking volkomen duidelijk, wanneer alleen het 2e lid genoemd wordt en dit kan dikwijls geschieden met een enkel woord. „Sing anggitik sapa?" antwoord: „S:min". „Apa Simin anggitik?" antwoord : „Anggitik". Om dit voor Nederlanders duidelijk te maken, wijzen wij er op, dat alle Javaansche woorden, die een werking beteekenen of der vertaling zijn van een Hollandsch werkwoord, alle in den zin gebruikt worden als zelfstandige of bijvcegelijke naam woorden. Jan slaat den hond, wordt in het Javaansch gedacht: Jan slaande hond. Zijn doel is den hond te slaan: Zijn doel slaan hond. Wat ze in de Inlandsche taal eigenlijk zijn, wil ik thans in het midden laten. De reden hiei-van is, dat eerst vastgesteld moet worden, hoe de woordsooi-ten in,de Inlandsche taal enderscheiden zullen worden. In alle geval moeten de Javaansche werkwoorden, behalve dan de gebiedende vdjs, in de Nederlandsche taal voor het juiste begrip van de Javaansche gedachte. Teiligebracht worden tot onbepaalde wijzen en deelwoorden. Een ander gevolg van den eigenaardigen Javaanschen zinbouw is, dat hij niet zooals in het Nederlandsch bestaat uit vaste bedrijvende en lijdende voi-men van de werkwoorden. Men versta mij goed. De Javanen hebben naturlik woorden om uit te drukken zoowel „slaan" als „geslagen worden" maar deze worden niet gebruikt als twee voiTnen, waarin dezelfde gedachte gegoten kan worden. De Nederlanders zeggen: „Jan slaat den hond" en „De hond wordt door Jan geslagen". Dit zijn twee vomien waarin dezelfde handeling kan worden. Dat is zoo, omdat de beide zinnen grammatisch goed zijn opgebouwd en de juiste gedachte Nader wordt aangegeven door den zinklemtoon. De gedachte wordt anders naannate ik zeg: Jem slaat den hond. Jan slaat den hond. Jan slaat den hond. Deze drie gedachten worden lijdend weergegeven door: De Hond wordt door Jan geslagen. De Hand wordt door Jan geslagen. De Hand wordt door Jan geslagen. De Hand wordt door Jan geslagen. In den Javaanschen zin worden de verschillende nuanceeringen der gedachten op de eerste plaats weergegeven door den zinsbouw en slechts zwakjes door den klemtoon. Als eerste regel geldt, dat men het bekende waarover men spreken wil, vooropzet. Wil men vertellen van Jdn, dan moet Jan voorop; van den hond, dan moet de hond voorop; van sladn, dan moet slaan voorop. Men krijgt de Javaansche zinnen: Jan nggitik asoe Jan sing anggitik asoe Sing nggitik asoe Jan gitik Jan Asoe digitik Jan  juiste regels te gven is het werk van de nog ontbrekende spraakleer of de basis van het Javaansche taaleigen. Veel verfijnder dan de Javaansche spreekwijzen van onze aanvoegende wijs, zijn die der aanvoegende wijs. In de Westersche talen di'aait weer zoowat de heele spraakleer over de aanvoegende wijs om de wisselende uitgangen; in de Javaansche slechts voor een nietig gedeelte. De Javaansche spraakleer moet ons den weg wijzen in de vele veranderingen van de gebiedende wijs, de veronderstellende wijs, de veronderstellende wijs, de wenschende wijs, de wenschende wijs, de wenschende wijs. Niet de werkwoord-wijs, zooals in onze aanvoegende wijs, maar ide volledige spreekwijs. Het is gemak. kelijk genoeg te leeren, hoe de uitgang a of ana aan het werkwoord wordt gehecht. Ook dit moet in de spraakleer te vinden zijn. Maar het is niet genoeg om een buitenstaander veilig te doen wandelen in den doolhof der uitingen van het Javaansche gemoed, zooals die te vinden zijn in de bovengenoemde en niet genoemde spreekwijzen. Dit alles, dat is al de reeds opgesomde wenschen, kan nochtans onmogelijk bereikt worden, zonder voorafgaande scherpe bepaling der Javaansche woordsoorten, meer bijzonder van de door voor-, in- en achter-voegels gevonnde woordsoorten. De grootste moeilijkheid zit in de woordvonningen, die met een handeling in verband staan. Men vei-wart de hoofden door hierbij te spreken van bedrijvenden en lijdenden vorm, omdat wij bij die uitdrukkingen denken a?n vervoegde werkwoorden, aan grammaticale onderweipen en voonverpen. Deze moeten bij de bestudeering der Javaansche werkwoorden, buiten beschouwing blijven. Wat voor ons duister is in de Javaansche woordvomien, omdat het in geen enkele spraakleer duidelijk omschreven is,  maar beperkt tot het verschil van ikrija en kekrija alleen en hij iden er zich niet aan wagen. Het is voor Nederlanders zoo moeilijk een juiste inzage te krijgen in de kracht der Javaansche woordvomien. Wij kunnen daarbij de hulp der Javanen niet missen. Hce dikwijls 1-eb ik Javaansche onderwijzers over de werkwoordvoraien geraadpleegd. Zij toch schijnen het eerst aangewezen om ons te helpen, maar ze zijn te weinig taalfilosoof en bovendien helaas door verkeerd taalonderwijs zelf het spoor bijster geworden op het gebied van Javaansche spraakkunst. Toch waag ik mij aan eenige uitspraken. Zijn ze mis en prikkel ik anderen tot tegenspraak; des te beter voor het doel dat ik beoog. le. Werkwoorden zijn in 't Javaansch alle woorden die een handeling beteekenen. Het woord handeling wordt in den ruimsten zin genomen en omvat ook toestanden. Wij zouden den zin, Jan matjoel" in het Nederlandsch kunnen vertalen door Jan is aan den poloeg en dan zou de Nederlander zeggen aan den ploeg is geen werkwoord. Vertaalt men „Jan Het wel een werkwoord. Wij vragen naar zoo lets in het Javaansch niet. „Matjoel" beteekent een handeling en dus is het een werkwoord. „Wit ikl kembang". „Kembang" beteekent hier bloem. „Tis niet  woordje „aan" zelfs het bij-begrip der vrijwilligheid uit. Men kan hiertegen inbrengen, dat dit niet altijd doorgaat b.v. in den zin: „Panggawejane tjarik noelis. Panggawejane koeli matjoel. Dit beteekent immers: Het werk van een klerk is schrijven, het werk van een koeli is patjoelen. Een voorbeeld als het laatste zegt echter niets. Men zou immers ook kunnen zeggen: „Het aan 't werk" van den schrijver is „aan 't schrijven". Het aan 't werk" van den koelie is „aan 't patjoelen". Intusschen beweren wij niet, dat ons woordje aan nog familie is van bet Javaansche an. Het illustreert echter zeer goed alle nuancen van beteekenis die ontstaan door den neusklank. In zoowat alle gevallen geeft on woordje aan de beteekenis weer, dien de neusklank bij brengt. Wij willen het ondei'wei'p niet uitputten, maar veel stoff overlaten voor de lezers en gaan daarom over tot een ander punt. De woordvormen met di en ka verschillen oorspronkelijk hierin, dat di een ter plaatse zijn en Kau een heengan der handeling beteekenen. Das beteekenen een handeling, die nog aan den gang is; ka de handeling die afgeloopen is. Dit sluit niet uit, dat, waar op de handeling als zoodanig niet meer gelet wordt, b.v. kadamel kon optreden als kramat van digawe. Evenmin dat de vorm met di en ka zonder onderscheid gebruikt wordt, waar niet op het voortduren en voltooid zijn der handeling gelet wordt. Waar even wel beweerd wordt, dat de twee vonnen gelijkwaardig zijn en beide passief van het gewone werkwoord, daar is de voorstelling onjuist. Den neme eens de proef bij geschoolde Javanen en legge hun uit, wat men met het werlavoord op di wil gezegd hebben. Men vrage daama of zij om hetzelfde te zeggen ooit den vorm met ka z. ouden gebruiken. Dan Antwoorden zij, dat zij dat niet doen, dat het wel goed is, maar te deftig, te veel boekentaal. Valt hier niet uit af te leiden, dat de oude spraakkunsten den zuiveren taalregel, die door de echte taal, dat is de spreektaal beheerscht wordt, hebben vertroebeld en ten slotte den geschoolden Javanen een rad voor de oogen hebben gedraaid? Di en ka bij echte handehngen zijn in vele gevallen verschillend. Vraag eens of men gewoon is te zeggen: „Medja poenika saweg katjet" of „saweg dipoentjet". Wij stellen de vraag opzettelijk in krama, omdat het dan duidelijker blijkt, dat de gelijkheid van di en ka strijdt met het taalgevoel. De verschillen van ditjet en katjet worden ons thuisgebracht door te vertalen „er geverfd" en „al voort geverfd", „geverfd wordend" en „geverfd" of, geverfd zijnde". Oals wij boven reeds aanmerkten worden in vele gevallen niet op liet verschil van „geverfd zijnde" en „geverfd zijnde" gelet. Zu konden dan beiden dienst doen, maar di heeft het gewonnen van ka. Over het gebruik van di en ka zou nog veel te zeggen zijn, maar wij laten het hierbij. Wij zien de heeren graag disputeeren. Het voorwe-wei-p der handeling, dat als logisch ondei-wei-p bij deze „voorden gebiiikt wordt, is op de eerste plaats het voortbrengsel der handeling, ten tweede ook een vooraf bestaand iets. Wij zouden misschicn kunnen zeggen, dat het voorwärterp /. der handeling bij de werkwoorden met di en ka zonder i en ake, ofwel voortbrengsel der handeling is of het veroverde, dat als vo Öbrengsel gedacht wordt. „Kebo ditoebroek mat j an. Lemari iki ditjet". Hetzelfde geldt dan ook voor de voortuerpen der handeling, uitgedrukt in de aktieve werkwoordsvormen zonder i eh ake. Hebben deze een onbepaald von veip, zooals: boeken in den zin van, hij dmkt boeken" dan spreekt 't van zelf, dat de zin niet lijdend gemaakt kan worden in het Javaansch. De innerlijke re.den zit echter niet hierin, dat andere zinnen wel lijdend gemaakt kunnen worden. Het kan immers noch gebeuren, dat een goed uitgedrukte gedachte in het Javaansch in een bedrijvenden zin, ook goed gezegd kan worden in den lijdenden zin. De ware reden, waarom een onbepaald vooi'werp niet lijdend onder-werp kan worden, om te spreken op de wijze der Nederlandsche taal-geleerden, is deze: dat we in zinnen als: Jan drukt bosken", noodzakelijk ents willen zeggen van Jan in zijn werk, en niet van boeken. Wat aangeat de wcordvormen met i, deze w^orden gebiniikt als de handeling overgaat op een reeds bestaand voorwerp en daardoor een verandering daarin aanbrengt. Niet de aangebrachte verandering, maar het bestaande ding staat voor den geest als voorwerp der handeling. De voiTO is duratief en brengt met zich mee een zich om het hete voorwerp 'utbreidende en daardoor vaak zich herhalende handeling. „Nando3r ing sawah" en „nandoeri sawah" is niet hetzelfde. In het eerste geval wordt ing sawah alleen als plaatsbepaling beschouwd en het tweede sawah als een ding, dat door, de handeling veranderd wordt. De aktieve vorm met ake wordt gebruikt als de handeling slaat op twee voorwerpen, waaivan een verandert en een reden of werktuig der handeling. Dit is zoo ook in die gevallen, waarin de twee vooi-werpen niet beide genoemd worden b.v. „njoemelangake sadoeloere", ongerust zijn over zijn broeder, namelijk zich ongerust maken over zijn broeder. Nu komt de vraag: kunnen die beide voorverpen logisch onderwerp worden met di en Ara. Uit het vroeger door ons geschrevene moet volgen, dat men in geen geval kan denken aan de grammaticale omzetting van den bedrijvenden in den lijdenden vorm. Mij werd gevraagd: „Kan men in de gebiedende vijs al is het dan ook met genuanceerde beteekenis zeggen. Akoe prenekna boekoe ika" en „boekoe ika" en „boekoe kanggo akoe". Men zijn het aanstonds. Beide vormen zijn stijf en dienen zoo tot bewijs, dat men zoo maar geen Nederlandsche zegswijzen poppetje voor poppetje in de Javaansche taal kan overzetten. Toch zijn onder Nederlandschen invloed tal van Javaansche en Maleische boeken geschreven, schoolboeken plankhard van de Nederland. Sie sel waarmee ze zijn gesteven en gestreken. Nu zullen sommigen willen dat wij nog verder in bijzonderheden afdalen, omdat ze van, dat alles meer willen weten. Anderen zijn warm geworden en willen ons te lijf met tal van gegronde aanmerkingen. Inderdaad we hebben ons op glad ijs begeven en niet gewacht tot we meester waren op de schaats, maar we hebben het gedaan ter wille van de goede zaak. Wij hebben er een val voor over. Wanneer nu maar gewerkt wordt voor een nieuwe Javaansche spraakleer op zuiver Javaansche basis, dan is dit voor ons voldoende. En dan nog ten slotte mijn: „Cai"thago est delendam". Javanen, nooit zullen jelui de Javaansche taal maken tot een kunstprodukt van een meu bloeiende cultuur. Wanneer niet het Maleisch als cultuurtaal uit het Javaland wordt weggebezemd. Twee talen op de lagere scholen zijn zooveel als mogelijk is. Een derde kan slechts bestaan ten koste van de andere. Maleisch als cultuurtaal kan in Java op de scholen niet zijn, tenzij als parasiet van het Javaansch. Javaansch zij de eerste taal in Javaland en het wordt vanzelf de eerste taal van Noesantara. F. VAN LITH. Een hypothese ter verklaring van den naam Boroboedoer door R.;Ng. Poerbatjaraka. Zooals blijkt uit het gidsje voor den Boroboedoer, hot laatste verscheneii werk over dit grootsche monument, van de hand van Doctor ICrom, is men tot nu toe niet geheel zeker van de beteekenis van den naam van deze 'oudheid. In dit boekje wordt weliswaar de gissing van anderen vermeld, dat Boroboedoer zoude kunnen beteekenen: Para-Boeddha d.i. verzameling van Boeddha's, doch deze verklaring kan m.i. niet van een Javaan afkomstig z Inn; en als dat toch wel het geval is, dan moet het een Javaan geweest zijn, die min of meer beinvloed is geworden door een vreemdehng (een Europeaan?) die wist dat de Boroboeder een Boeddhistisch monument is, waar men veel Boeddhäbeelden aantreft. Dit zeg ik omdat ik er van overtuigd ben dat de kennis van de Javanen omtrent het Hindoe-Javanisme in het algemeen en het boeddhisme dan wel het Quaestion in het bijzonder totaal uitgewischt is. Het bewijs hiervoor is het feit dat geen enkel afzonderlijk beeld op Java door ons richtig benoemd wordt, behalve de Ganega van Prambanan, die door ons Batara Gana genoemd wordt, omdat wij uit de Nieuw Javaansche literatuur, bepaaldelijk uit de Parthakrama nog weten dat er En een olfantskop bestond, genaamd Batara Gana. Om slechts een paar voorbeelden te noemen: De Aksobhya van Simpang (Soerabaja) wordt door de Javanen Djaka Dolok genoemd; en de daaraan vastgeknoopte legende heeft hoe-genaamd niet de minste overeenkomst met die van de een of ander-pev-soon uit de Boeddhistische mythologie. De garoeda van Madjapait, thans in het Museum te Madjakreta, gåst bij ons steeds door voor het bekend als Laing-Gang. De Doerga van Prambanan is bij ons alleen bekend als Lara Djong-grang. Weliswaar kan Djonggrang afgescheiden van de beteekenis, die het in het Nieuw-Javaansch kan hebben, een verbastering zijn van Doerga; maar de legende die aan het bekenden is, geeft niet de ininste aanwijzing, dat de Javanen er Doerga mede zouden bedoelen. Dit feit in acht nemende, kan men dus besluiten dat de verklaring van den naam Boroboedoer met Para-Boeddha minstens van iemand is, die wist, dat de Boroboedoer een Boeddhistisch heiligdom is, hetgeen men betrekkelijk kort geleden niet van een Javaan kon verwachten. Bovendien is de ver klaring n.h.m. voorkomt, niet erg aannemelijk om,dat zy den wetenschappelijk ethimologischen steun geheel mist; zij berust alleen enkel op het feit dat er vele Boeddha-beelden te vinden zijn. Nu ik door een toeval de verklaring van den naam Boroboeder meen gevonden te hebben, wil ik ze U in den vorm van een hypothese bij deze gelegenheid voorleggen. Het is U bekend dat de meeste geographische namen om verschillende redenen niet meer te verklaren zijn. Daarom juist durf ik mijn opinie ten dezen alleen als een onderstelling kenbaar maken, waai-van ik het vei*weipen dan wel het aannemen geheel aan Uw oordeel overlaat. Boroboedoer nu behoort m.i. tot de namen, die gedeeltelijk wel doch gedeeltelijk niet te verklaren zijn. Boroboedoer nl. is het deel dat niet meer te verklaren is. Evenwel komt deze naani als die van een Boeddhistisch heiligdom reeds voor in den Nagara-Krtagania (Zang 77 strophe 3). Of nu het Boedoer van den Nag. Krt. al dan niet hetzelide is als ae tegenvvoordige Boroboedoer, laat ik voorloopig m het midden. Hierop neb ik in een van de Kwartaalverslagen van den Oudh. Dienst de aandacht leeds vragenderwijs gevestigd, op grond hiervan, dat Boedoer op een en clezellde regel voorkomt als o.a. Mananggoeng, door mij gegist als de oude naam van I'emanggoeng. Oniangs echter heett de Chef van den Oudh. D In gezelschap an den Inspecteur een steeninscriptie in de buurt van den Boroboeder, in Zuid-Kedoe dus, gevonden, die den plaatsnaam Mananggoeng vereinigt. Deze steen, die thans overgebracht is naar ons bureau, stoiid hoogstwaar-schijnlijk nog op zijn oorspronkelijk plaats. Zeer verrassend is het dat de steen voorzien is van twee mooie wadjra-afbeeldingen, zoodat men airect kan opmaken dat de insciiptie Boeddhistisch is. Daar nu bekend is, dat het Mananggoeng van den Nag. Krt. eveneens een Boeddhistisch heiligdom was, bepaaldelijk van de wadjrathara-secte, is het m.i. niet le vermetel om die twee namen te vereenzelvigen, zoodat men het Mananggoeng van den Nag. Ki't. dus in Zuid-Kedoe te zoeken heelt. Wanneer nu de Nag. Krt. een plaatsnaam in Zuid-Kedoe noemt naast een Boedoer, waarvan de localisatie niet geheel zeker is, zou het dan niet mogelijk of zelfs waarschijnlijk zijn, dat het laatste ook in die streek gezocht moet worden, m.a.w. de tegenwoordig zoo beroemde Boroboedoer is? De beantw^oording van deze vraag laat ik geheel aan U over. Alleen wil ik er nogmaals op wijzen, dat Boedoer zelf een oude naam is die zich helaas niet meer laat verklaren. Anders is het met Boro, Boro of Bara. Ik veraioed, dat in den loop des tyds in den mond van het volk een letter, die achter de b stond, ugestooten is. Deze letter nu is een „ja" of liever de Javaansche pengkalan, zoodat het wo Ord bijara heeft geluid. Deze „ja" is op zijn beuii; een verkort „iya", dat in de plaats van het oorspronkelijke „iha" gestaan lieeft, evenals de pengkalan in het woord kasyasih voor kasihasih en het laatste voor kasihasih. De uitstcoting van een ya of pengkalan behoort geenszins tot de groote zeldzaamheden. Een paar voorbeelden uit de Oud-Jav. geschriften l'?r staving van mijn onderstelling mogen hier volgen. Het bekende Oud-Jav. bezittelijk of bepalend achtervoegsel nya, dat in het Maleisch nog bewaard gebleven is, luidt in het Maleisch nog bewaard gebleven is, luidt in het Madoereesch na en in het Madoereesch na een kHnker ook na. Het Oud-Jav. Soegytm is in het Soegan geworden zonder de niinste wijziging van beteek. Enis. Het Oud-Jav. dyoes (baden) is in het Nieuw-Jav. does of adoes. Het Oud-Jav. syapa, (in het Mai. id.) is in het Jav. sapa en in het Soend. saha. En eindelijk is het Kawi-Sanskritsche byoma in de Tjandra-sengkala boma geworden. Ter vermeerdering van deze voorbeelden wil ik nog erop vi^ijzen dat zelfs op dit oogenblik in de Javaansche taal een neiging bestaat om de pengkaian uit te stooten. Een gewone man uit de kampoeng zegt meestal in plaats van di-arani: daram of daraki; en soms wordt het passief-voorvoegsel nog eens voor- aan geplaatst, zoodat men di-^daraki krijgt. Verder zegt een kampoengman en zelfs ook een priyayi zelden di-alon maar dalon. \ Op grond van de boven gegeven voorbeelden zou bara dus byara voor bihara geluid kunnen hebben. Dit bihara waarvan wihara een andere uitspraak is beteekent : klooster. Bara-boedoer beteekent nu dus: het klooster van Boedoer. Bij een Boeddhistisch heiligdom als de Boroboedoer behoorde onaf- scheidelijk een klooster. Men neemt daarom de tegenwoordige Pasanggra- lian bij den Boroboedoer aan als te staan op de plaats waar het oorspron- kelijke klooster eenmaal gestaan heeft. Dit vermoeiden (nl. dat bij de stoepa een klooster behoord heeft), — het doet er ten slotte heel weinig toe waar of het klooster gestaan heeft — wordt dus, als mijn verklaring aanvaard wordt, bevestigd door den naam van het monument zelf. Nog wil ik erop wijzen dat ten zuiden van de stoepa thans nog een desa bestaat genaamd: Boro kidoel, d.i. natuurlijk: het zuidelijke klooster. Hieruit zou men kunnen afleiden dat bij het heiligdom minstens twee kl'oosters behoord hebben: een zuidelijk en een noordelijk, welke laatste dan blijkbaar in de onmiddellijke nabijheid van het monument gestaan heeft. Dit laatste doet echter weinig ter zake. Het was slechts mijn bedoe- ling in enkele woorden de hypothese: Baraboedoer, Bihara Boedoer, dus het klooster van Boedoer, hier aan Uw oordeel te onderwerpen. Ten slotte mag ik niet vergeten nog te zeggen, dat de heer Westenenk, zooals ii zich misschien nog herinnert, gisteren bij zijn lezing minstens twee maal een Maleisch woord bezigde, dat mij deed schrikken toen ik het hoorde. Dit woord is byara of bijaro. En reeds uit het verband kan ik opmaken dat dit z.v.a. heiligdom beteekent. Het is trouwens lirht te begi-ijpen omdat het woord gebezigd is naast namen van over-lijfselen van de Soematraansche Hindoe-Oudheden. Voor de zekerheid ging ik gisteren gedurende de pauze even naar don Heer Westenenk toe, om te vragen, wat voor beteekenis de tegenwoordige Maleiers aan dat woord hechten. Uit zijn antwoord blijkt dat de Maleiers dat woord niet meer Sie verständigen te verständigen. Alten zijn er op dit oogenblik volgens den Heer Westenenk in Midden-en Zuid-Soematra nog zuverlässigen die byara heeten. Welnu, hoewel de Maleiers niet meer wählen wählen betecken, een zijn erzogenen, behoßen na mijn uiteenzetting hier voren nauwelijk gezegen te worden dat byara een oudere, dichter bij het oorspronkolijk staande verbastering van bihara is. De heer Westenenk bevestigt met zijn byara dus min of meer mijn jij'pothese. Dit is louter een toeval, daar er van een afspraak, dat hij dit zou. deen, geen sprake is, omdat ik den Heer Westenenk pas eergisteren voor bet eerst ontmcette en met hem kennis maakte bij zijn aankomst aan het hotel „Slier". Opmerkingen over de Ontwikkelingsmogelikheid der Inheemse Bouwkunst door Ir. Thomas Karsten. Indien hier enige opmerkingen zullen worden, ten beste gegeven over de ontwikkelingsmogelikheid der inheemse bouwkunst, zo behoort daar-an vooraf te gaan een verontschuldiging over het feit, dat deze voordracht wellicht niet geheel in het kader van dit Kongres past, in zoverre tech als hare bedoeling minder in wetenschappelike dan wel in maat-sdiappelike richting gaat. Intussen, toen de geachte Voorzitter mij had gesproken over de mogelikheid hier een en ander over de inheemse bouwkunst te zeggen, heb ik hem, na enig beraad, op dat feit opmerkzaam gemaakt, doch noch hij, noch later het Bestuur meenden daarin 'n overwegend bezwaar te moeten zien, zodat de verantwoording voorooroor niet alleen op mij rust. Overigens heb ik goede redenen wat ik te Berde will brengen, juist ook in dit milieu te laten horen, — zooals U straks duidelik zal zijn. Tevens echter, verwachte men hier dan ook geen wetenschappelike of architektoniese analyse der Inlandse bouwkunst: het zijn slechts opmer-kingen van een architekt, gewonnen uit de praktijk en uit belangstellling in de inheemse kunst. En evenmin verwachte men volledigheid: het is mij er in hoofdzaak om te doen Uwe belangstelling op te wekken, en daarvoor is een schetsmatige behandeling voldoende. Het komt mij voor dat het onderwerp zelebter hier doelmatig kan wor- den besproken aan de hand van twee vragen; het zijn deze: ten eerste: is er in de huidige omstandigheden in het algemeen kans op een verderontwikkeling der Inlandse oude of jongere bouwkunst? ten tv/eede: indien of voorzover dit het geval is, welke zijn dan de elementen van die kunst, die daarvoor het meest geschikt zijn? Voor ik echter tot de behandeling dezer beide vragen overga, moet ik er eerst opmerkzaam op maken, hoe bij zulke kwesties het uitermate jnaatschappelike karakter der boutvkunst steeds scherp in het oog moet worden gehouden, hoe wij ons steeds bewust moeten blijven van hare voortdurende afhankelik. Bouwkunst is ongetwijfeld een kunst, in zoverre als het mogelik is daarmede een expressie te bereiken, er gevoelens in te leggen en mee over te brengen. Het bouwen-zelve echter, zoals wij dat nu kennen, geschiedt in de eerste plaats om daarmede de sociale behoefte aan overdekte ruimte te bevredigen, een overwegend materiele behoefte aan overwegend materiele behoefte. — geheel anders dan in de z.g. „vrije"-kunsten, b.v. dichtkunst en vnuziek. En die materiele behoefte aan ruimte moot dan met techniese, d.i. wederom materiele middelen werden bevredigd, j— terwyl beide, behoefte en middelen, in hoofdzaak door maatschappelike faktoren worden bepaald, veel meer dan door persoonlike. Ile mege in elk gegeven geval de taak van den individuelen architekt zijn, de voor dat geval verbizcnderde eisen op een zowel praktiese als schone wijze te bevredigen, — het is duidelik dat, wanneer men de bouw-kunst van een zekere periode als geheel neemt, het de dragers der maat-schappelike behoefte zijn die in hoogste instantie de aard der bouwerij bepalen: dat zijn dus de hoiLwheren, Niet alleen immers leggen zij omvang en aard dier behoefte vast en begrenzen zij de middelen die ter bevrediging gebruikt mogen worden, — ook kiezen zij de architekten wien zij de vervulling hunner wensen toevertrouwen, en hun keiize is, naturilik wederom een periode als geheel nemende en uitzonderingen terzijde latende, hun keuze is doore En genomen ongetwijfeld typies voor hun gemeenschappe-like, d.i. hun sociale mentalitéit. Mag men dus, dit eenvoudig foiTnulerende, zeggen: de bornvheer heixialt in principe de boiurknst, zo volgl; daaruit tevens dat in een-zelfde periode voor verschillende groepen van bouwheren ook verschillend gebouwd zal worden. En dit niet alleen naar territoriale onderscheidingen. Maar ook naar maatschappelike; zo ziet men dan ook in hetzelfde land, bij een zekere gemeenzaamheid van stijl, verschillend geaarde bouivkunst er bevrediging van de ene sociale groep, van de ene klasse en de andere: het paleis, de woning van den rijke en de volkswoning b.v., vertonen elk een eigen karakter, niet slcchts materiel, maar naar expressie. Toch kan een periode naturkomächtig door bepaalden algemene omstandigheden gekenmerkt worden, en zu zou können tijd en ook niet met bizondere beperking tot individ, de opmerking willen maken, dat die sociale afhankelik jieid tans wel voor alle bouwkunst zonder uitzondering in hoge mate en in vrij direkten en materielen zin bestaat, — dat m.a.w. van meer eestelike uitingen dier kunst, zoals andere perioden die wel hebben gekend, weinig spraak kan zijn. Daar tegenover kent onze tijd talrijke nieuwe behoeften en technieken, telkens nieuwe of verdergaande eisen en mogelikheden, v/aaraan ook Individ zijn deel heeft: en daardoor wordt nu eveneens endenkbaar die rustige verderontwikkeling op de basis van enkele gelijkblijvende hoofdvormen, die stijlvolle verri Jingling, verfügning, en verfügning, en verfügning, die wissenschaftliche mede in sommige bouwkunstperioden warmen. Wat onze tijd echter dan ook in de eerste plaats eist, is het zuver-passende hoofdvorm zelve, van de eenvoiidigste formulering: die dan schoonheid kan krijgen door eenheid, door reinheid, iunerlik en uiterlik, en door goede verhouding, — niet door rijke detail-lering. Na deze algemene terreinverkenning overgaande tot de behandeling van de eerste vraag: is hier en tans een verdere ontivikkeling der Inlandse bouwkunst denkbaar? — moet ik wederom opmerken, dat ik mij niet in uitvoerige theoretiese uitweidingen zal begeven, en mij überzeugte zal begeven, en mij überzeugte zal begeven. En dan valt. Bij een eerste beschouwing wel alle erste, wel alle erste, bijna zonder uitzondering, alle grotere boniv licht in handen van de heerers of, om in dit kongres een uitdrukking te gebruiken die geen politieke kank heeft, van niet-inheemsen; zelfs geldt dit voor de Inlandse woning-bouw, waar die door de omstandigheden op enigszins grote schaal moet worden aangepakt. Reden en verklaring hiervan liggen voor de hand. In de eerste plaats bestaat de ruimtebehcefte, die om groten bouw vraagt, in overwegende moerderheid slechts bij de genoemde groep, beschikt in elk geval slechts zij over de mid.delen, die voor zulk bouwen nodig zijn. Maar er is meer, svaardoor de inheemse techniek en techniek achterop komen: kon de oud-indiese bouw nog volgens huiselik gebruik en tempo geschieden, zo is de belangrijk gestegen bouwbehoefte, die de zeer snelle evolutie van dit land in de laatste decennien met zich heeft gebracht, tans alleen te bevredigen door ten voile de metoden, in de Westerse hoog-ontwikkelde landen in gebruik, ook hier toe te passen. Kunnen wij natuurlik wat de schaal van betreft Ons met het Westen en Amerika niet in de verte verge-jänken, wat de werkmetoden en technieken zelle aangaat zijn wij — en dan naturwissenschaft niet uit technieken doch uit nood — veel minder achter. Het is duidelik dat dit van ingenieurs en architekten westerse scholing en serving eist, — en zo kunnen tans slechts zij een rol in de grotere bouwkunst spelen, die deze in meerdere of mindere mate hebben gehad, waar-door de inheemse krachten naturwissenschaft minder tot hun recht komen: en ook voor hen is de technies opleiding geheel op Westerse leest geschoeid. Wat daartegenover tans nog aan Inlanden bouiv gepresteerd wordt, is voor de overgrote meerderheid van zeer ondergeschikt belang. Boven-dien wordt dat dan nog uitsluitend op grond van tamelik Verständige opgezet, zonder techniese kennis, zonder enig bewusst, van de kulturele waarde; en voor zoover nieuwe materialen of voraien worden toegepast, is van een hamioniese doelbewuste oplossing zelden sprake, en wordt vaak alleen het effekt van een meer of minder erg uit den toon vallen. Is er nui, op grond van deze omstandigheden reden om aan een herleving dier bouwkunst te wanhopen? Ik meen van niet, en hoop ook U dat te laten voelen. Er is zo-even de nadruk op gelegd, hoezeer de bouwkunst de maat-schappij weerspiegelt, en zo mogen wij in de eerste plaats denken aan den invloed van het grote bewegen, dat wij tot nu vooral kunnen waarnemen op de gebieden van den maatschappeliken onderbouw, van ekonomie en politiek: aan het icassen der zelfstandigheid van Indie. Daardoor is het, dat het eigen Indies-zijn versterkt wordt, daardoor ontstaat hier op den diiur de eigen atmosfeer; immers, uit maatschappelik zelfbeivustzijn: en zo zullen het gevoel van, de behoef te aan eigen sociale kracht en zelfstandigheid den Inlander, den Indier waarde en zin ook van eigen geestelik leven doen beseffen. Aldus mogen wij z ggen dat de huidige periode voor Indier ongetwijfeld de tendcnz in zich bergt, de mogelikheid opent, van opleving der eigen kultuur, en dan van een bouwkunst — juist wegens hare maatschappelike afhankelikheid — in de eerste plaats. Bij een zodanige ontwikkeling nu, komt vanzelve in i)rincipe ook de weg voor een aansluiting aan de oide of jongere inhceniso kiinst, bestaat voor haar de kans op ook de verdere ook de verdere ook. Ik wil hier echter direkt crop wijzen, dat juist uit de maatschappelike i.fhankelikheid der bouwkunst 66k volgt, dat zoliing hier het niet-inheemse element een belangrijke rol blijft spelen, deve „verindiesing" van het bouwen voor bepaalde gebieden halt zal moeten maken. Door hen immers, die hier uit het Westerse uitsluitend komen om zekere economiese funkties te verrichten, en die in zich zelve overigens welbewust en zergvuldig al het Westerse behoeden en opkweken, al het Oosterse afweren, — door een groep dus die tans, wat men cok van de toekomst moge denken, in elk geval zeor machtig is en dus een belangrijk stuk bouwen beheerst, — door hen zal een bouwkunst die zonder meer Indies poogt te wezen niet worden begeerd, hoog Stens incidente, uit gebrek aan kultureel br-wustzijn cp di: gebied, worden geduld. Een dergelike tendenz naar een Indiese bouwkunst, die ik gepoogd heb zo-even uit de huidige sociale ontwikkeling af te leiden, wordt nu natuurlik niet mechanics en automaties vervuld; er moeten bepaalde ab-ieve menselike kmchten zijn, anders gezegd: er is de wil toe nodig van bepaalde groepen, hun meer of minder bewust streven naar een doel, naar een endenal, om die mogelikheid nu ook inderdaad tot een feitelike werkelikheid te venvezenliken. Wanneer wij nu nagaan, waar die will moet steken, waar die dus ook zou moeten worden opgewekt en bevorderd, dan gaat onze blik van- vjAve het eerst naar de architckten, naar hen in wier handen in eerste instantie de vomigeving gelegd is. En al zijn zij, zoals ik reeds opmerkte, merendeels in het Westen en zeker alle Westers geschoold, zo zullen er toch ongetwijfeld meerdere  die in het Westen naturwissen van grote en diepe betekenis zijn en opzichzelve niet achter de Osters-tropiese mogen worden gesteld, — "Maar die in dit milieu nu eenmaal misplaatst zijn. Zoals ik nu hier dat opgeven dier idealen bepleit, spreekt dat in dit verband wel vanzelf en lijkt het vrij eenvoudig — :doch het is, voor hem wien het betreft niet een zo simpele zaak. Immers de gehele artistieke en techniese opvoeding en innerlike vorming, alle sterkste architektoniese indrukken zijn in het Westen verkregen, hebben die idealen doen ontstaan en vastgelegd in de daarvoor meest vatbare levensperiode; en zo pogen die zich — ik spreek hier ook uit eigen vorwärtsperiode; met grote hardnekigheid, als het niet meer bewust gaat dan onderbewust, in het werk 19. uiten. De beste hulpmiddelen voor den architekt, om aan de vor Aing van ccn tropies ideal mee te werken, lijken mij nu in de eerste plaats een volledige en welbewuste ondei-werping aan de feitelike eisen, die de natuur hem stelt, aan het klimaat, aan het licht, aan het licht, aan de schaal, — daar- jiaast een bestudering van de inheemse kunst die immers van deze aanpassing zelve het voorbeeld geeft, Het spreekt, dat wij in deze richting een helen stap verder zullen zijn, wanneer op enigszins ruimer schaal de Inlanders zelve volwawrdige architekten zullen worden, wanneer dus de volledige vorming daartoe in theorie en praktijk hier kan worden verkregen. Zij immers zullen, wanneer die vorming geschiedt op een basis die ook slechts enigermate logies is, van Westerse architektuuridealen veel minder last Hebben; voor hen zal het eigen-Indies wezen, en de aansluiting aan inheemse vorm mensch vanzelve spreken: in hiinne handen zal die ontwikkeling eerst veilig zijn, waarvoor wij slechts den weg kunnen bereiden. Maar, indachtig aan wat daar straks gezegd werd over den over-wegenden invloed — in het algemeen gesproken — van den bouwkunst, hebben wij, wanneer wij  gevallen waar de Inlander, of de Indier die in dezelfde richtig wil, privatim bouwheer is, — maar niet minder aan het werk dat door openbare lichamen wordt gedaan, en waarbij zij kollektief, als burger, als Raadslid, als autoriteit, of hoe ook, even goed de funktie van bouwheer vervullen, en daardoor invloed kunnen oefenen: het is de openbare Indiese mening, die hier kan meewerken. In het debat wees Dr. F. D. K. Bosch op Brits-Indie, waar nu reeds tien-tallen van jaren Indiers op Westers-geaarde scholen worden afgericht op het maken van kantoren, stations, postkantoren enz. enz. in Europese, liefst dan nog dode stijlen: „gri€ks", gothiek, renaissance e.d.m., met vclkomen uitsluitahg zo Owel van nationale als van moderne ontwikkeling; hij noemde dit een waarschuwend voorbeeld. Ik kon dit ten voile beamen, doch mocht tevens erop wijzen, dat de huidige opvattingen en produktie van het goevernement, en de aard van het onderwijs in Nederland de verwachting wettigen, dat een dergelijke averechtse „stijl"-kultuur van hogerhand hier vermoedelijk niet te verwachten is; waakzaamheid in deze richting blijft echter, wenst, juist ook ten aanzien van het nieergevorderd technies onderwijs. 