Bijdragen tot de taal-, land- en volkenkunde
344 kon verkoopen, in Apml 1522 vin Maiaka atgevaren; Duarte Coelho en Ambrosio do Rego, die zooals wij boven zagen uit China waren teraggekomen, sioten zich met hunne schepen weder bij hem aan. Hij nad in [ast om met de Regeering een verbond te slaiten en zon mogel:k op Tamou of elders een fort te bouwen. Het was voor hem eene niet germge teleur- stelling bij zijne aankomst voor Tamou door de Chineesche vieot ingesloten en beschoten te worden. Hij liet den vioot- voogd weten dat hij met vreedzame bedoelingen gekomen was en vele handeiawaren medebracht, maar outing geen antwoord en kwam slechts van een paar Chineezen, die hij des nachts had laten oplichten, te weten hoe vijandelijk de stemming was ten opzichte der Portugeezen. Wel verre van de gevangenen te kunnen bevrijden. moest hij blijde zijn indten hij zim eskader weder veilig in open zee kon brengen. Ook gelukte hem dit slechta, na een hevig gevecht. met drie schepen van de vijf (het zesde onder Coelho was in zee gebleven'; ¢één schip sprong in de lucht en een ander werd door de Chineezen veroverd. De Mello trof Coelho, die vooruitgezeild was, bij de kust van Tsiampa aan en kwam met de slechte tijding, dat de betrekkingen met China geheel verbroken waren, in October 1522 te Malaka terug Hoewel de Portugeezen , zooals wij zagen, hiertne zel- ven aanleiding gegeven hadden, zou toch, bij de tegenwerking die de hande! van vreemdelirgen destijds in China ondervond, aan de goede verstandhouding waarschijn.ijk spoedig een einde gekomen zijn !. Ook op Sumatra hadden de Portugeezen het zoowel aan hunne handelspolitiek als aan de tijdsomstandigheden te danken dat zij aan hunne tegenstanders het veld moesten ruimen. Een brief van den Sultan van Pasei aan den koning van Portugal van 1520, waarvan ‘t origineel is bewaard gebleven 2, doet ons zien hoe de Portugeezen ook bij hunne bondgenooten den handel die buiten hen omging belemmerden en , wanneer zij slechts konden, de vreemde schepen op schatting stelden, om niet van andere ! Zie over de voorvallen in China: Burros, UI, 2. p. 1—24, 2818, Castanheda, V, 291-93; VI, 30—34; Osorio, HI, 347; Goes p. 499; Correa If, 718—20; Andrada, I, 30. 7 Documentos Arabicos etc. p. 127. De Sultan noemt zich Zein ed-lin; de vitgever geeft hem den titel van «Senhor de Sumatre.» Het zou ook de vorst van Pedir kunnen zijn, 385 pewelddadigheden te spreken. De kooplieden die op Sumatra handelden waren dus wel genoodzaakt naar een haven om te zien, waar zij niet door hunne Kuropeesche mededingers be- moeielijkt werden. In dezen tijd nu was het dat Atjeh zijn gezag begon uit te breiden, en dat het daarin zulke snelle vor- deringen maakte, mogen wij zonder twijfel voor een deel aan den steun der Mohammedaansche handelaars toesclhrijven. Joao de Barros verhaalt dat Atjeh bij de komst der Portu- geezen in Indié, even als het naburige Daja, een vazalstaatje was van Pedir, totdat omstreeks 1520 Radja Ibrahim van Atjeh zich eerst van Daja meester maakte, en toen, door zijne over- winning op de Portugeezen aangemoedigd en in ‘t bezit geraakt van een goeden voorraad geschut en andere krijgsbehoeften, tegen Pedir optrok, den sultan verjoeg en ook dit rijk veroverde. ! Thans was de beurt aan Pasei, waarheen de sultan van Pedir gevlucht was en waar zooals wij weten de Portugeezen eene sterkte bezaten. De bezetting van dit fort was genoegzaam om de eerste aanvallen van Ibrahim af te slaan. Deze nam nu zijn toevlucht tot list. Hij let eenige aanzienlijke Pedireezen aan hun gewezen sultan schrijven dat zij lbrahim uif Pedir verdreven hadden en hem verzochten met eenige Portugeesche hulptroepen in die stad terug te komen. Ibrahim verliet haar ook werkelijk, maar bleef met zijn leger in de nabijheid. | André Henriquez, die pas (Mei 1522) uit Indié gekomen was om het bevel over de bezetting te Pasei te aanvaarden, liet zich door den sultan van Pedir overhalen om hem bijstand te bieden en zond zijn broeder met 80 man te scheep naar de stad, terwijl de sultan met eenige inlandsche hulptroepen zich te land daarheen begaf. Zij kwamen te gelijker tijd aan en werden schijnbaar met vreugde ingehaald, maar des nachts waarschuwde men den sultan dat er verraad schuilde. Het gelukte dezen daardoor om zich met zijn gevolg bij tijds door de viucht te redden. De Portugeezen echter, hoewel zij door hem onderricht waren wat men voor had, konden wegens de eb niet dadelijk in zee gaan en werden door de troepen van Ibrahim overvallen , met dat gevolg dat de helft met hun aanvoerder sneuvelde en de overigen ter nauwernood ontkwamen. Nu had André Henriquez, wien slechts 80 man overbleven, 1 Deze berichten komen tamelijk wel met de geloofwaardigste inlandsche kronieken overeen. Zie o. a. Veth, Atjeh, p. 64. fe Volgr. I, 26 386 het achter zijne houten verschansingen zwaar te verantwoorden, want Ibrahim maakte zich intusschen van het rijk van Pasei meester en sloot de hoofdplaats in, zoodat de Portugeezen voor den aanvoer van levensmiddelen van de schepen afhingen die Pasei aandeden, De inwoners der stad had Henriquez zich door dwang en onrecht tot vijanden gemaakt, en de shahbandar aar- zelde dan ook niet om gemeene zaak met Ibrahim te maken en hem de stad in handen te spelen. Met de versterking die Henriquez van tijd tot tijd ontfing, had hij echter het fort nog lang kunnen verdedigen, maar zijne manschappen hadden alle vertrouwen op hem verloren en namen het besluit om Pasei te verlaten (Mei 1524). De inscheping geschiedde nog 200 overijld dat het geschut en de ammunitie den vijand in handen vielen die er in vervolg van tijd de Portugeezen niet weinig schade mede toebracht. Onderweg naar Malaka ontmoetten zij een dertigtal lantsjaren met levensmiddelen en hulptroepen die de radja van Aru aan hen had afgezonden, en van wie zij ver- namen dat de radja zelf in aantocht was om hen‘ over land fe hulp te komen. Ook te Malaka lagen twee schepen gereed om de bezetting te*Pasei te versterken. Groot was dus de spijt dat men de verdediging van het fort zoo overijld had opgegeven. Maar met dat al had die stap toch vroeg of laat genomen moeten worden, daar Atjeh zijne veroveringen al verder en verder uitbreidde en nimmer eene Portugeesche sterkle in zijn gebied geduld zou hebben !, De mislukte aanslag der Portugeezen op Bintang had de Ma- leiers weder meer zelfvertrouwen gegeven, zoodat Mahmuds zee- macht zich op nieuw in de nabijheid van Malaka nestelde en menig voordeel op den vijand behaalde. Mahmud bezat uitmun- tende legerhoofden in zijn admiraal (laksamana) Hang Nadim, van wien verhaald wordt dat hij in verschillende gevechten vier en dertig wonden had ontfangen, en zijn bendara die den titel droeg van Radja Paduka 2. Zij vielen de schepen der Portugeezen zelfs voor Malaka aan en brachten hen zeer in het nauw, hetgeen hun te gemakkelijker viel omdat de zeeroof, waaraan hunne @. 1 Zie over het voorgevallene te Pasei: Barros, III, 2, p. 239—280; Castanheda, VI, 35, 107 - 110; Correa, I, 717, 720, 766—69, 780, 790—96. Andrada volgt Correa. 2 Hij heet Perduka bij Barros (III, 2, p. 290). Vgl. Sadjara Malaju bij Logan VI. 53, 387 tegenstanders zich in den laatsten tijd veelvuldig hadden schuldig gemaakt, hen de bevolking van den geheelen archipel tot vijanden dreigde te maken. Te Pahang aan de oostkust van *t Maleische schiereiland, te Gresik en te Surabaya op Java, plaatsen waar men hen vroeger van levensmiddelen voorzag, maakte men zich thans van hunne schepen meester. Tweemaal moest een Portugeesch eskader, naar Bintang uitgezonden, met groot verlies terug- keeren (Garcia Henriquez, 1528 ; Martim Affonso de Souza, 1524). Slechts wanneer de Maleische vorsten het oneens waren, behaalden zij eenig voordeel. Mahmud had een zijner leenmannen: Hamza, radja van Indragin op Sumatra ' tegen Lingga uitgezonden om ook dit eiland te onderwerpen, daar de radja met de Por- tugeezen heulde. Mahmuds vlootvoogd deed intusschen een aanval op Malaka en leverde de Portugeezen een moorddadig gevecht, maar verloor zelf zooveel volk dat hij moest aftrekken, en ‘hierop van Bintang naar Lingga gezonden werd om Hamza te ondersteunen. De radja van Juingga had naar Malaka om hulp gezonden en van daar de nederlaag van den laksamana vernomen, zoodat hij thans zijn eisch om Mahmud als leenheer te erkennen afsloeg, Ook kwamen hem bij: tijds twee Portugeesche schepen te hulp, die met groot beleid de lantsjaren van Mabmud deden afdeinzen. Kort daarna vinden wij den laksamana weder voor Malaka, waar hij de bezetting met behulp van een Portugeeschen renegaat zeer in het naaw bracht, en den aanvoer van levens- middelen belette, zoodat velen van gebrek omkwamen en wij ons verbazen moeten dat zij den vijand nog telkens met goed gevolg konden bevechten. Toen in Mei 1525 Pero Mascarenhas met drie of vier schepen en versche manschappen te Malaka aan- kwam om Jorge d’Albuquerque in ’t bestuur te vervangen, trok de vioot van Mahmad zich naar Bintang terug 2. Het streven der Portugeezen om overal forten te bouwen, ten gevolge van den last dien zij uit Lissabon ontfingen, waar men 1 Bij Barros wordt hij Radja Nara genoemd, schoonzoon van Mahmud en bezitter van acAndré Gerij»; bij Castanheda cel rey de Draguim.» Het schijnt dus dezelfde te 7vijn als Mahmuds gunsteling Hamza, van wien de Sadjara Malaju (bij Logan, VI, 53) vermeldt dat hij met den titel van Sri Nara de Radja tot panghulu bandahari werd aangesteld. 2 Zie over ’t verhaalde Castanheda, V, 289; VI, 110—130, 207—221; Barros, III, 2, p. 288—303, 463—484 ; Correa, II, 76974, 779. 796—803 ; (Andrada volgt Correa); Lembranga das cousas da India p. 5—7, 10, 388 met de toestanden in het Ooster! nog zoo weinig bekend was, bracht hen ook op de Banda-eilanden in verwikkelingen met de bewoners. Op °t einde van 1528 was hier Martim Affonso de Mello Jusarte als factor achtergebleven en had zich van om- gehouwen palmboomen op Lonthor eene verschansing opgericht, en van muskaat- en andere vruchtboomen een jonk laten bouwen, "t geen de Bandaneezen, die reeds op de Portugeezen gebeten waren, omdat zij hun den vrijen handel op de Molukken zochten te beletten 1, natuurlijkk nog meer verbitterde. Zij sloten de verschansing in, en het zou slecht met De Mello zijn afgeloopen, indien hij niet bij tijds door eenige schepen die hier lading kwamen innemen ontzet was. De kapiteins weigerden echter aan zijn verlangen gehoor te geven om de Bandaneezen te straffen. De Mello vertrok hierop met een der schepen naar de Molukken, maar in ‘t begin van 1525 met eenige beladen jonken naar Malaka terugkeerende, deed hij weder de Banda-eilanden aan, waar men hem natuurlijk met mistrouwen bejegende. Kort hierop kwam daar een eskader onder Garcia Henriquez dat zich van Malaka naar de Molukken begaf, en nu wist De Mello den be- velhebber, aan wien dezelfde last yegeven was als aan hem om op Lonthor een fort te bouwen, te overreden om de inwoners van dat eiland hun vroegeren wederstand betaald te zetten. Bij eene landing werden eenige woningen in brand gestoken, maar de Lonthoreezen vielen de brandstichters zoo moedig aan dat zij met bebloede koppen naar de schepen moesten terugkeeren. Ook hier hadden zij zich dus door hun onverstand de bewoners tot vijanden gemaakt. 2 1 Zie het volgende hoofdstuk, 2 Barros, Ill, 2, p. 304—9, 484—85; Castanheda, VI, 130—31, 204—6; Correa, I], 803, 885—87; Lembranca das cousas da India p. 8, 9. ZEVENDE HOOFDSTUK, Bestuur van Antonio de Brito op Ternate. Oorlog met Tidore. Krijgsbeleid van Kaitjili Taruwés. Borneo door de Portugeezen omge- varen. Verkenningstocht naar de ceilanden der Selebes.» Garcia Henriquez volgt De Brito op. Zijne verraderlijke handelwijze tegen de Tidoreezen. Wij hebben Antonio de Brito op Ternate achtergelaten, waar hij im 1523 het fort S. Jodo liet bouwen, ondersteund door prins Tarowes, een listig en ondernemend man die geen recht had op het sultanaat, maar dit met behulp der Portugeezen een- maal hoopte te bemachtigen. Hij wist De Brito wantrouwen in te ‘boezemen tegen de weduwe van sultan. Bajang, eene dochter van sultan Almansor van Tidore die de Spanjaarden had onder- steund, zoodat de Portugeesche bevelhebber er op aandrong dat zij aan Taruwes het rijksbestuur zou overlaten. De vorstin, die met reden bevreesd was dat hij haar zoon, den rechtmatigen troonsop- volger, zou verdringen. sloot zich nu natuurlijk in ‘t geheim bij haar vader aan, wien de vesting op Ternate een doorn in het oog was, en die niets liever wilde dan de Portugeezen uit de Molukken te verwijderen. En hij had alle reden daartoe, omdat zij allen handel van andere natién op de Molukken trachtten te beletten. Weldra gaf deze monopoliezucht aanleiding tot vijandelijkheden tegen Tidore. De Brito had vernomen dat voor dat eiland eenige Bandaneesche vaartuigen lagen om kruidnagelen te laden, en zond een fust af om dit te be- letten; de kapitein begon dadelijk zijn geschut te laten werken, maar het bekwam hem slecht, want zijn schip raakte aan den grond, zoodat hij met zijne manschappen in handen viel van de Tidoreezen, die hen om ’t leven brachten en de fust met het geschut buit maakten. De macht, waarover De Brito te beschikken had, was echter zoo gering, en zijn volk leed zoovee] van het klimaat en de ongewone mondkost, dat hij 390 lang aarze'de om Almansor aan te tasten, hoewel Tarawés hem onder het oog hield dat zijne eer dit vorderde. Weldra ver- kreeg hij zekerheid dat Almansor zich zelf tot een aanval toe- rastte, ondersteand door zijne dochter op Ternate. Er moest dus gehandeld worden. Men besloot eerst de vorstin en haar kinderen in verzekerde bewaring te stellen. Maar terwijl men zich van de jonge prinsen meester maakte, wist de vorstin naar Tidore te ontsnappen. De Ternatanen waren volstrekt niet te- vreden met het gevangennemen van den rechtmatigen troons- opvolger, en toonden dit aan de Portugeezen door zich uit de buurt van de vesting te verwijderen en geene levensmiddelen meer aan te brengen. In 1524 werd de Brito’s macht versterkt door de schepen van Martim Affonso de Mello Jusarte, van wien wij in ’t vo- rige hoofdstuk gesproken hebben, en Martim Correa, die van Banda kwamen om kruidnagelen te laden en die naar Malaka te brengen, maar zij moesten thans eerst hulp verleenen tegen Tidor. De eerste pogingen om Almansor afbreuk te doen had- den een ongunstigen uitslag; de hoofden van verscheidene Por- tugeezen sierden de prauwen der Tidoreezen, en te vergeefs trachtten hunne makkers door eene landing op Tidore dien smaad te wreken; de bewoners waren te veei op hunne hoede en sloegen hen tweemaal af. Eindelijk verkreeg Taruwés dat de ervaren Martim Correa hem bijstand zou bieden. Onder hun aanvoering werd bij eene derde landing Mariako, de vroe- gere residentie der vorsten van Tidore die aan de westzijde van “teiland op eene hoogte lag en met paalwerk verschanst was, bestormd en veroverd, en het kostte Correa moeite genoeg om te beletten dat alle gevangenen om ‘t leven gebracht werden; het gelukte hem althans een honderdtal te redden. Van Tidore begaven Taruwés en Correa zich naar Makian, waar de dotpen, die den Sultan van Tidore als hun opperheer erkenden , op *t ge- 891 zicht van de vele koppen die de Ternatanen als tropeén met zich voerden, zich zonder tegenstand aan hen onderwierpen. Kort daarna voeren zij met den vorst van ’t eiland Kajoa (Kiouw) naar Gane, eene plaats op Halmaheira die onder Tidore stond. De woningen waren op palen gebouwd en de toegang te water door staketsels afgesloten. De bewoners trachtten eerst den toegang te verdedigen, maar voor de vuurwapenen der Portugeezen afdeinzende namen zij de wijk in hunne paalwoningen, waar tot nog toe geen vijand hen zonder groote schade bestookt had. Zij waren namelijk bijzonder bedreven in het werpen van eene soort van ijzeren harpoenen, aan een lang touw bevestigd , waarvan zij het uiteinde om den arm wonden en waarmede zij den geharpoenden vijand van beneden af naar zich foetrokken !. Maar tot nu toe hadden zij niet te rekenen gehad met kraid en lood. De Portugeezen schoten hunne woningen in brand, zoodat hun slechts de keuze > bleef om door het vaar om te komen of zich op den vijand te werpen. Onder de Molukkanen, die in dezen tijd de Portugeezen tegen Tidore bijstonden, worden ook genoemd inwoners van Gamukunora op Halmaheira. Deze lieden stonden bekend onder den naam van vorang suwangi” of »duivelsmannen , omdat zij zich door toovenariy onzichtbaar konden maken. Om zich hiervan te over- tuigen sloot De Brito er een met het hoofd in een beugel en liet hem des nachts goed bewaken, maar ’s morgens was alleen de beugel te vinden! De Brito was hierover zeer ontsteld, en opdat de sultan van Tidore niet zeggen zou dat hij hem met duivelskunsten bestreed, werden de 7 orang suwangi ” afgedankt 2. Tijdens De Brito’s bestuur werd voor het eerst Borneo door de Portugeezen omgevaren. Het was zijn neef Simao d’Abreu, die dit ondernam. Hij voer in Juni 1523 van Ternate in noord- westelijke richting langs denzelfden weg dien de Spanjaarden 1 Zij noemden die werktuigen tarranas (‘aring ?) zegt Castanheda (VI, 142). 2 Als het waar is wat Correa verhaalt (II, 810) zag De Brito er echter geen kwaad in om meer dan 300 gevangen Tidoreezen levend aan. een spit te roosteren! — Zie over de voorvallen onder De Brito’s bestuur: Castanheda, VI, 28-30, 87~92, 130—146; Barros, Ill, 2, p. 340—320; Correa, I, 764 66, 804~10; Andrada volgt Correa, $92 afgekomen waren, Menado en Pangasare (een der zuidelijkste eilanden van de Sangir-groep) voorbij, de straat van Basilan door, daarop W. langs de eilandgroep van S. Miguel (NO. van Borneo), de Balabakstraat door, vervolgens langs de westkust van Borneo, voorbij de Witte Rotsen (Pedra branca), en door de straat van Singapura naar Malaka. De reis had zes maanden geduurd! 1 In Januari 1525 zond De Brito Martim Affonso de Mello Jusarte met vier beladen jonken naar Malaka terug. Wij zagen vroeger dat deze, te Banda vertoevende, werd aangetroffen door Garcia Henriquez, die naar de Molukken voer om De Brito in ’t opperbestuur te vervangen. In Mei kwam hij met zijn eskader voor Ternate. De Brito had reeds vroeger aan den gouverneur van Malaka geschreven dat hij terug wilde keeren; thans nu de ' oorlogskans voor de Portugeezen gunstig stond, hinderde het hem dat hij aan zijn woord gehouden werd, maar Dom Garcia vergunde hem het bewind te blijven voeren, totdat de jonk die in aanbouw was voor zijn terugreis gereed zou zijn. V66r zijn vertrek wenschte men eenige nadere kennis op te doen van de omliggende eilanden, die bij de Portugeezen den col- lectieven naam droegen van veilanden der Selebes” (ilhas dos Celebes), een naam dien zij aan de Maleiers ontleenden 2, en waaronder niet alleen Celebes, dat men nog lang voor een eilandgroep aanzag, maar ook de eilanden ten noorden daarvan inet inbegrip van den Sulu-archipel en de zuidelijke Philip- pijnen werd aangeduid’. De mare, dat op die eilanden veel goud te vinden was, lokte natuurlijk tot nadere verkenning uit. De fust daartoe uitgezonden werd op verschillende plaatsen vijandig door de eilanders ontfangen en op haar terugkeer naar Ternate door stroom en tegenwind ver naar het Noordoosten afgedreven , tot zij een eiland bereikte, waar men de bemanning gastvrij ontving. De beschrijving, die ons van het uiterlijk en 1 Zie Castanheda, VI, 92; Barros, III. 2, p. 297; Galvao, Tratado dos descobrimontos p. 152. Wat bij den laatsten heet cestreito Dantremirao e Taguina» meet zonder twijfel zijn «estreito d’antre Mindanao e Ta- guima.» T. is de naam waaronder Basilan bij Sp. en Ptg. schrijvers voorkomt, -—- Lavanha, de uitgever der Decada IV van Barros (parte I, p. 102 aanteek.) vergist zich als hij op ’t gezag van Couto verhaalt dat Abreu zonder zijn doel te bereiken naar Ternate terugkeerde. Couto zegt dit volstrekt niet. Zie zijne Dec. IV parte I, p. 251. 2 Pulu Salebih, de meerdere eilanden? (Crawfurd). 4 Hieroyer elders uitvoeriger, 098 de leefwijze dezer eilanders gegeven wordt, doet aan Poly- nesiérs van een der Marianen eilanden denken, die nog niet met Aziaten of Europeérs in aanraking gekomen waren. Na hier vier maanden op een gunstigen wind gewacht te hebben, nam het schip den terugtocht aan en kwam den 20 Januari 1526 te Ternate terug, waar men het lang verloren waande !. Antonio de Brito was eerst weinige dagen te voren naar Malaka afgevaren. Garcia Henriquez had de sterkte, die voor drie jaren begonnen was, bij de overdracht in Augustus 1525 in zeer onvoldoenden toestand gevonden, en bovendien had zijn voorganger naar Tolukko, een dorp niet ver van de vesting waar hij zich zou inschepen, een deel der oorlogsbehoeften en de beste manschappen medegenomen, terwijl Dom Garcia beiden hoog noodig had. Hieruit ontstonden geschillen tusschen de bevelhebbers, die zeer hoog liepen, en waarvan het einde was dat de Brito de manschappen naar Malaka medenam en de vesting op Ternate in berooiden toestand achterliet. Dom Garcia was dus genoodzaakt om Martim Correa naar Banda te zenden, met den last om alle Portugeesche vaartuigen die hij aantrof te pressen 2, Vooreerst toch was uit Indié geen hulp te wachten, want de vorsten van Spanje en Portugal waren aan "t onderhandelen geweest over *t recht op de Molukken en in dien tijd mochten van weerszijden geene schepen daar- heen worden afgezonden 8, Toen Correa voor Banda kwam, was de Brito hier nog bezig zijne lading aan te vullen. Weinige dagen later liepen hier eenige handelsjonken van Malaka binnen door eer schip onder Manuel Falcdo begeleid, die een schrijver voor de faktori) op Ternate met de achterstallige soldij aan boord had. Correa, die van de Bandaneesche schippers vernomen had dat zij twee schepen gezien hadden in de buart van Halmaheira, van het- zelfde maaksel als de Portugeesche, en vermoedde dat dit Spaansche schepen waren, drong er bij De Brito en Falcao op aan dat zij zich met hem naar Ternate zouden begeven, daar de bezetting en ammunitie onvoldoende waren om de vesting 1 Castanheda, V1, 281-83; Barros, III, 2, p. 486—494. De laatste ver- wart echter dezen tocht mt dieu van Gomes de Sequeira, die in 1527 plaats had. Zie later. 2 Castauheda, VI, 223—24, Vgl. Correa, Il, 937-38, 965-69. 3 Zie hierna hoofdstuk IX, 894 tegen de Spanjaarden te kunnen verdedigen. Falcdo liet zich daartoe overhalen. Op Ternate aangekomen, vernamen 2zij dat Dom Garcia vrede gesloten had met den sultan van Tidore, op voorwaarde dat deze hem binnen zes maanden het buit- gemaakte geschut en de overgeloopen slaven zou uitleveren. Dit was zeer tegen den zin van Taruwés, die wel inzag dat hij in dien stand van zaken zijn invloed zou verliezen en gevaar liep om door Almansor uit den weg geruimd te wor- den. Almansor evenwel zocht een zachter middel om hem on- schadelijk te maken en bood hem de hand van een zijner dochters aan, een aanbod dat voor Taruwés het uitzicht opende om zonder de hulp der vreemdelingen zijn doel te bereiken. Dom Garcia vond geen ander midde! om die verbintenis te voorkomen dan het verbreken van den vrede met Tidore. Hij eischte nu onmiddellijk het geschut terug. Almansor was zeer ziek, toen die boodschap tot hem kwam; hij beloofde echter met de uitlevermg spoed te maken en verzocht den Portugeeschen bevelhebber hem een geneesheer te zenden. Dom Garcia zond hem een apotheker, wiens geneesmiddelen den vorst in weinige dagen uit de wereld hielpen. Nauwelijks had men dit op Ternate vernomen of er werd een afgevaardigde naar Tidore gezonden om het geschut af te halen. Men antwoordde hem dat, zoodra de koning be- graven en zijn opvolger gekozen was, het verlangen van Dom Garcia in beraad zou genomen worden. Zoodra deze dit bericht ontfangen had, stak hij met zijue gewapende manschappen naar Tidore over. De Tidoreezen hadden, vertrouwende op den vrede ‘en op het landsgebruik dat, zoolang de overleden vorst boven ‘aarde stond, geene vijandelijkheden gepleegd werden, zich niet _ in staat van verdediging gesteld en namen, toen de Portugeezen zich ontscheepten, de viucht naar het gebergte, waarop Dom Garcia de stad in -brand liet steken. Door deze onstaatkundige en in de oogen der Molukkanen verraderlijke handelwijze laadden ‘de Portugeezen zich den haat van alle eilandersin den omtrek op zich, zoodat ‘men hen op Batjan en andere plaatsen, waar zij tot hiertoe handel gedreven hadden, niet meer wilde ontfan- gen 1, Wij zullen later zien hoe dit aan de Spanjaarden ten goede kwam. 1 Castunheda, VII, 90—93; Barros, III, 2, p. 495-97; Correa, I, 17A—75, Couto, IV, 1, p. 173—78. —_———e ACHTSTE HOOFDSTUK. Pero Mascarenhas verovert Bintang. Vergeefsche pogingen om met Sunda betrekkingen aan te knoopen. Vijandelijkheden met Lungu. ' Onderhandelingen met Atjeh. Saltan Ibrahim leidt de Portugeezen om den tuin en neemt bloedige wraak over vroeger geleden onrecht. Pero Mascarenhas, de nieuwe gouverneur van Malaka (1525) was in het eerst in den strijd met sultan Mahmud, die hem te land noch ter zee rust liet, niet gelukkig. Hij zond een klein eskader uit om den toegang naar Bintang te versperren, maar er stierven zooveel manschappen aan koortsen dat men genood- zaakt was terug te keeren en tot een gunstiger jaargetij te wachten. Intusschen was, zooals ik elders’ verhaald heb !, Henrique de Menezes, de onderkoning van Indié, overleden (Febr. 1526) en bij de opening der koninklijke beschikkingen gebleken dat Pero Mascarenhas hem moest opvolgen. Jorge Cabral kwam met een klein eskader te Malaka om hem hiervan kennis te geven. In weerwil van ’t ongunstige jaargetij begaf Mascarenhas zich onmiddellijk op weg naar Indié na Cabral tot zijn plaatsvervanger benoemd te hebben, maar een storm noodzaakte hem terug te keeren en den oost-moesson af te wachten. Daar deze niet voor het eind van December inviel en op dit oogenblik een aantal schepen met verschillende bestemming te Malaka vereenigd waren, besloot Mascarenhas zelf'aan ’t hoofd van de vloot een aanslag te doen op Bintang. Met een twintigtal groote en kleine vaartuigen die met. 550 Portugeezen 2 en 600 Maleiers bemand waren, ging hij den 28 October 1526 onder zeil. De verblijfplaats van sultan Mahmud was, zooals men reeds vroeger had ondervonden, zeer moeielijk te bereiken. De vaart door het kanaal, dat daarheen geleidde, was onmogelijk gemaakt door zwaar’ paalwerk, dat men bij eene vorige gelegenheid te ' De Opvolgers van Affonso d’Albuquerque, in De Gids, 4877, no. 10. ? Volgens de eigen opgave van Mascarenhas, Zie Coyto, IV, 1, p. 88, V 396 vergeefs had zoeken te verwijderen. Er bleef niets anders over dan dit op nieuw te beproeven. Het was een zwaar werk, te meer daar men voortdurend door den vijand bestookt werd, maar het vorderde toch. Op eens kreeg men eene vioot van lantsjaren in °t gezicht waarmede de sultan van Pahang zijn schoonvader te hulp kwam. Mascarenhas bleef echter op zijn post en zond een deel zijner scheepsmacht onder Duarte Coelho op de Pahangsche vioot af. Hij was zoo gelukkig deze op de vlucht te drijven en eenige prauwen met levensmiddelen buit te maken, die de be- legeraars zeer gelegen kwamen. Na veertien dagen arbeids had men het paalwerk zoover op- geruimd dat de schepeu de stad konden naderen. Deze Jag aan den mond van een riviertje en was door een brug met de over- zijde verbonden, maar die brug was goed versterkt zoodat een eerste aanval de Portugeezen vele dooden kostte. Nu besloot Mascarenhas een ander waagstuk te ondernemen. De toegang tot de brug aan de overzijde der stad was van den zeekant alleen te bereiken door een uitgestrekt mangrove-moeras, een bol- werk door de natuur geschapen en van waar de Maleiers geen aanval verwachtten. Terwijl nu de Portugeesche bevelhebber den schijn aannam door het opwerpen eener verschansing, alsof hij met zijn geheele macht een aanval op de verdedigings- werken aan de stadzijde voorhad, liet hij des nachts een groot deel der zijnen op een mijl afstands van de brug ontschepen en nam met hen den weg door het mangrovebosch. Tot aan het middel wadende door het moeras en telkens over de wortels en struiken die onder het water verborgen waren struikelende, be- reikten zij doornat en afgemat den toegang tot de brug. Toen de dag aanbrak, roeiden de Portugeezen en hunne bondgenooten die zich op de rivier bevonden onder luid krijgsgeschreeuw op de stad aan alsof zij daar eene landing wilden beproeven, zoodat alles naar dien kant stronmde om den aanval af te slaan. Maar te gelijker tijd gaf Mascarenhas aan een galei die voor de brug lag het teeken om de verschansingen aan de brug te bestormen en drong hij zeif met .zijne manschappen voorwaarts. De bezet- ting der brug, door dezen onverwachten aanval verrast, week na eene korte verdediging naar de stad terug, op den voet ge- volgd door Mascarenhas en de zijnen, die met hen de stad binnendrongen en zulk een schrik verspreidden dat de sultan uit zijn paleis vluchtte en de stad weldra geheel door de Ma- Jeiers ontruimd was, 897 Zoo kwamen de Portugeezen door krijgsbeleid en stoutmoe- digheid in het bezit van dat Bintang, dat hun zoovele jaren een doorn in het oog was geweest en het behoud van Malaka zoo dikwijls in de waagschaal had gesteld. Ook was het geschut dat men er vond voor een groot deel op de Portugeezen zelven ver- overd. Waar, zooals te Panarukan in Java’s oosthoek, de regeering nog niet was overgegaan in de handen der volgers van den ' De Ptg. schrijvers spreken van eene plaats genaamd Ugentana of Ujantana. Udjong tanah beteekent landpunt en meer bepaaldelijk de zuid- punt van ‘t Maleisch schiereiland. Djohor zou omstreeks 1513 gesticht zijn door Ahmed, Mahmud’s oudsten zoon, die althans in de Maleische regentenlijsten als eerste sultan van D. voorkomt, en wien Mahmud uit den weg liet ruimen ter wille van zijn jongsten zoon, Ala-eddin, die hem opvolgde. Zie Sadjara Malaju bij Logan, VI, 53-55. ? Castanheda, VI, 221—23; VII, 41—54; Barros, III, 2, p. 495—99; VI, 1, p. 54-73; Couto, IV, 4, p.39—42, 85—103; Correa, II, 936—37; III, 79-92. y Barros, IV, 1, p. 88—89. Er staat Tagacam, denkelijk foutief voor Agacim, zonals de Pty. Gresik noemden, 398 Islam, bestond voor de Portugeezen grooter kans om handels- betrekkingen aan te knoopen, dan daar waar hunne Mohamme- daansche mededingers bij hun geloofsgenooten de voorkeur hadden. Dit ondervonden zij thans ook in westelijk Java of Sunda, dat velen nog voor een afzonderlijk eiland hielden, daar zij de breede Tji-Manoek voor een zeestraat aanzagen. ! De toegang tot dit land was voor hen van dubbel belang; voor- eerst om de peper, waarvan hier volgens Barros jaarlijks 30.000 centenaars werden uitgevoerd, maar ook omdat bet Malaka voor een deel van levensmiddelen zou kunnen voorzien. De peper kwam thans in handen van Mohammedaansche handelaars, die om de schepen der Portugeezen te vermijden de westkust van Sumatra langs en straat Sunda doorvoeren. Volgens de Portugeesche schrijvers heerschte hier vddédr 1526 nog een heidensch vorst, dien zij Samiam noemen 2 en met wien men reeds in den tijd van Affonso d’Albuquerque zou onderhandeld hebben. In welke stad hij zijn verblijf hield is onzeker. Barros noemt Daio, in het binnenland gelegen, de hoofdstad van Sunda *, maar toen in 1522 Henrique Leme van Malaka naar de » haven van Sunda» gezonden werd, vond hij hier den genoemden radja, die hem vriendelijk ontfing en een tractaat met hem sloot, waarbi) hem het bouwen van een fort werd toegestaan en eene plaats daartoe aangewezen , door de inlanders Kalapa geheeten, * aan den mond der rivier. Hierop keerde Leme naar Malaka terug. Jorge d’Albuquerque, de gouverneur van Malaka, gaf aan de Regeering in Portugal bericht van den gunstigen uitslag dezer onderhandeling, en toen Vasco da Gama in 1524 als onderkoning naar Indié vertrok, had hij in last voor het bouwen der vesting te zorgen; Francisco de Sa, die hem vergezelde, 1 Barros zegt echter duidelijk dat «de Javanen van Java slechts één eiland maken.» Daar de zuidkust van het eiland aan de Portugeezen onbekend bleef, werd de twijfel novit geheel opgelost. Op de oudste kaarten vindt men geene afscheiding in twee eilanden. Castanheda plaats Sund& nog op Sumatra! 2 Eene verbastering der titels Sang Jang? % Volgens Wiselius in het Bataviaasch «Tijdschrift voor Indische taal-, land- en volkenkunde», Dl. XXIII, bl. 477, was Dejah de hoofdstad van West-Padjadjaran. Dat die stad in 1522 door de Portugeezen bezocht zou zijn vind ik niet bij de Ptg. schrijvers vermeld. 4 »Sunda Kalappe» was volgens Valentijn (IV, 1, p. 2) de naam der stad Djakarta (Jacatra), De heer Mr. J. A. van der Chijs deelt mij mede dat dit door inlandsche bronnen bevestigd wordt. 899 zou daartoe met een eskader naar Sunda worden gezonden. De verwikkelingen in Indié door den dood van Dom Vasco waren oorzaek dat De Sa eerst in 1526 naar Sunda vertrok. Van Bintang, dat hij had helpen veroveren, voer hij met zijn eskader daarheen, maar een storm verspreidde de schepen. Duarte Coelho bereikte mét het zijne en twee anderen met veel moeite de » haven van Kalapay, maar een dezer drie schepen, een fust of brigantijn waarop zich een dertigtal Portugeezen bevonden liep, op het strand, en toen Coelho onderzoek deed naar het wedervaren der bemanning, vernam hij dat zij om het leven was gebracht. In Sunda namelijk waren de Mohammedanen meester ge- worden. De Portugeesche schrijvers verhalen ons dat juist in dezen tijd een zekere Falatehan (de naam is natuurlijk verbas- terd), van Pasei afkomstig, en die een bedevaart naar Mekka gedaan had, met behulp van den vorst van Djapara het rijk van Sunda veroverde, de stad waar »Samiam~ zijn verblijf hield reeds bemachtigd had en zich thans te Banten (of Bantam zooals het door hen genoemd is) bevond. Zoo kwam het dat— de ontfangst der Portugeezen hier zoo geheel versehilde van de vroegere. Coelho, ziende dat hij in dezen stand van zaken met zijn geringe macht niets kon uitvoeren, keerde naar Malaka terug. Intusschen had Francisco de Sa de overige schepen te Panarukan vereenigd, voer daarmede naar’de vhaven van Sunda» (volgens Couto de haven van Banten), en liet den vorst met het doel zijner zending bekend maken. Zijn verzoek tot het bouwen eener vesting werd afgeslagen, en zelfs vere gande men hem niet aan Jand te komen, maar volgens Correa had hij dit te danken aan den zeeroof dien hij vroeger op Sundaneesche vaartuigen had gepleegd. Hij beproefde nu eene Janding om hen te dwingen hem zijn zin te geven, maar ondervond zooveel wederstand dat hij genoodzaakt was zich met verlies van eenige manschappen weder in te schepen. Ook hij moest dus onverrichter zake terugkeeren, en toen hij te Malaka aankwam, was Pero Mascarenhas naar Indié vertrokken; en zijn plaatsvervanger Jorge Cabral had reeds alle manschappen die hij missen kon naar de Molukken gezonden en wes dus niet in staat op nieuw een eskader voor De Sa uit te rusten |. 1 Castanheda, VII, 54, 55; Barros, IV, 1, p, 73-87; Couto, IV, 1, p. 463—173; Correa, IT 727, ITI, 92, 98. 400 Francisco de Sa gaf echter den moed niet op en zond een gijner officieren, Francisco de Mello, met een karveel naar Indié om van den gouverneur, Lopo Vaz de Sam- payo, hulp te vragen. De Mello beging op deze reis een euveldaad, die de <Atjehers meer dan ooit tegen de Por- tugeezen in “t harnas moest jagen. De kust van Sumatra langs varende zag hij voor de reede van Atjeh een groot lastschip liggen, dat hij niet durfde enteren, omdat het zwaarder bemand was dan het zijne. Het kostte hem echter met zijn beter geschut niet veel moeite om het schip in den grond te boren. De manschappen, die zich met zwemmen poogden te redden, werden door de Portugeezen, uit spijt dat de buit hun ontgaan was, onbarmhartig afgemaakt. ! Lopo Vaz besloot, toen hij van het voorgevallene op Sunda kennis kreeg, om een aanzienlijk eskader daarheen te zenden, maar gaf, met voorbijgaan van Francisco de Sa, die een vriend was van Mascarenhas, zijn gewezen tegenstander in het opper- bestuur, het bevel daarover aan Martim Affonso de Mello Jusarte, ‘die edelmoedig genoeg was om tot voorwaarde te stellen dat, als Francisco de Sa zich nog te Malaka bevond, hij aan hem de leiding der expeditie zou mogen opdragen. Het doel, dat men met deze uitrusting vooriad, werd geheim gehoudev , omdat men voor een krijgstocht naar Sunda de noodige manschappen niet bijeen zou kunnen krijgen zonder vooruitbetaiing der soldij, en hiertoe scheen Lopo Vaz niet in staat of genegen te ziju. Het heette dus dat men prijzen ging maken in de golf van Bengale. Te Puli- kata aan de kust van Koromandel, waar men zich eenigen tijd ophield, werd echter het geheim verraden, waarop vele man- schappen wegliepen en De Mello de grootste moeite had om de overigen in subordinatie te houden. Ten slotie werd het eskader in de golf van Bengale door een storm verstrooid en kwam Martim Affonso na vele avonturen, waarvan het verhaal niet hier behoort, in Indié terug. Zoo viel ook deze tweede onderneming naar Sunda in duigen. 2 Gedurende het tusschenbestuur van Jorge Cabral te Malaka kwam het tot vijandelijkheden met Lungu boven Kedah, aan de westkust van het Maleische schiereiland, waar een Mohammme- 1 Barros, IV, 1, p. 87—88. 2 Castanheda, VII, 156, 176 vv.; Barros, IV, 1, p. 168 vv.; Couto, IV, 1, p. 272-74, 342 vv.; Correa, II, 262 vv. 401 daansche radja heerschte, met wien de Portugeezen handel dreven. Om redenen, die ons onbekend zijn gebleven, werd hier de be- manning van een Portugeesch schip van kant gemaakt, en toen © Cabral er eene goed bemande galei heenzond om voldoening te eischen, werd ook deze in eene hinderlaag gelokt en deelden de manschappen het lot hunner voorgangers. Kindelijk werd Martim Correa na zijne terugkomst van Banda met eene vloot van lants- jaren naar Lungu gezonden om dien smaad te wreken. Men voer des nachts de kust langs en overviel in den vroegen morgen de bewoners, die op geen aanval verdacht waren en hun misdrijf zwaar moesten boeten. De plaats werd in brand gestoken en de galei met haar geschut in triomf teruggebracht. ! In April 1528 zond Lopo Vaz, de gouverneur van Indié, Pero de Faria naar Malaka om Cabral (een aanhanger van Mas- carenhas) te vervangen, en met hem Simao de Sousa Galvao, aan wien het opperbevel in de Molukken was toevertrouwd, Galvao kreeg 70 manschappen mede die Faria te Malaka tot een honderdtal zou aanvullen. Hunne schepen werden op de over- vaart door een storm gesclieiden. Faria bereikte Malaka, maar het schip van Galvao kwam in ontredderden toestand voor Atjeh en kon door tegenwind niet verder komen. Hij had zijn ge- schut over boord moeten goolen en dit werd spoedig door de Atjehers bemerkt. De sultan, die eerst gepuogd had door ver- toon van vriendelijkheid het schip in zijn haven te lokken, zoud er nu eenige booten met gewapenden op af, die tot twee- maal toe hardnekkig werden afgeslagen. Maar tegen een derden aanval waren de overgebleven gewonde en uitgeputte manschappen niet bestand. De meesten vielen met de wapens in de hand, en daaronder de kapitein en zijne drie broeders 2; de weinige overgeblevenen geraakten in gevangenschap. 3 Wij hebben reeds vroeger gezien hoe sultan Ibrahim van Atjeh ziju gezag op Sumatra begon uit te breiden. Thans was 1 Castanheda, VII, 154, 155; Correa, III, 258; Andrada volgt den laatste. — Couto (IV, 1, p. 196—98) en na hem Lavanha op Barros (IV, 1, p. 100) verhalen dat dit plaats had te «Lobu, porto da ilha de Camatra.» Welke plaats zij daarmede bedoelen, weet ik niet. 2 Zij waren zonen van Duarte Galv4o, als staatsman beroemd en op zijn gezantschapsreis naar den vorst van Abessinié in de loode Zee ge- storven. Zijn laatst overgebleven roon was Antonio Galvao, die later gouverneur der Molukken werd. Zie ook over hem hiervoor bi. 327. 3 Castanheda, VII, 158, 190-96; Barros, IV, 1, p. 227—33; Couto, 1V, 4, p. 274, 282—92; Correa, V, 267— 68. 4e Volgr. 1. 27 402 hij in oorlog met den radja van Ara, wiens gebied na de in- lijving van Pasei bij Atjeh aan het laatste grensde. 1 De radja had een gezant naar Malaka gezonden om hulp te vragen tegen Atjeh, en [brahim vreesde dat zij hieraan gevolg zouden geven, omdat zijn geweten ten opzichte van de Kuropeérs verre van zuiver was. De listige Muzelman wist echter dit gevaar van zijn hoofd af te wenden. Hij behandelde de gevangen Portu- geezen als vrienden en liet het hun aan niets ontbreken ; daarop zond hij een hunner, Antonio Caldeira, naar Malaka met het aanhod om alle gevangenen en het veroverde geschut uit te leveren indien men met hem een verbond wilde sluiten. Pero de Faria had reeds zijne hulp aan den vorst van Aru toe- gezegd en er lag een eskader gereed om daarheen te ver- trekken. Caldeira wist hem echter zooveel vertrouwen in de oprechtheid van Ibrahim in te boezemen en verklaarde zich zoo gaarne bereid om naar Atjeh terug te keeren, dat. de gou- verneur van Malaka den ouden bondgenoot in den steek liet en door Caldeira aan Ibrahim liet weten dat hij bereid was _vriendschap met hem te sluiten en geene ondersteuning naar Ara zou zenden. Caldeira kwam op den overtocht om het leven, zoodat Ibrahim geen antwoord ontfing. Een tweede Portugees , dien hij naar Malaka afzond, viel in handen van den radja van Aru, die hem natuurlijk achterhield, en vreezende dat de Por- tugeezen thans Atjeh zouden ondersteunen, zijne troepen on- verwijld naar Pasei zond om Ibrahim slag te leveren. De strijd bleef onbeslist, maar had een tijdelijken vrede ten gevolge. 2 Pero de Faria werd reeds in April 1529, een jaar na zijne komst te Malaka, vervangen door Garcia de Sa, die hier ook vroeger met het opperbevel was belast geweest. 3 Maar hoewel een man van ondervinding, tegen een staatsman als den sultan van Atjeh was hij niet opgewassen. Op dezen eerzuchtigen Muzelman scheen de mantel van sultan Mahmud gevallen te zijn: hij liet geene middelen onbeproefd om de gehate vreem- delingen te gronde te richten. Te Malaka wist hij een aanzien- lijken Maleier — de Portugeezen noemen hem Sinaja of Sanaja de raja (Sri Nara de raja?) om te koopen en vernam van hem 1 Barros (III, 1, p. 