Bijdragen tot de taal-, land- en volkenkunde
(*) Zie over hem deze Bijdragen, 4 deel (Nieuwe volgreeks) bi. 47. 503 was geweest, en paeseerden nog twee spruiten als Kahloe en en Tsipako, daar onze pondokken stonden, daar wij aan over- nagten. De weg van Parang-Angsana tot de spruit Tsipako is schoon land en overal vol vrachtboomen. Donderdag den 282 Augustus. Bleven in de negorij Parang-Angsana stil liggen. De luitenant Patingi had werks genoeg om de Javanen te bewegen eer dat zij ons het fort Padjajaran wijzen wilden. Zondag den $1" Augustus. Kwamen onze Javanen weder die naar het fort Padjajaran waren geweest, maar niet zeer wel te vreden, dat wij daar naar toe zouden gaan, omdat wij Christenen waren, zeiden zij , maat voor die niet van haar geloof waren , was daar weinig aangelegen. Maandag Primo September. ‘a Morgens namen wij met malkanderen den weg naar het fort Padjajaran; het legt tusschen de rivieren Tsiliwong en Sodani 1) een paar uurtjes van de negorij Parang-Angsana, een pistoolschoot van de rivier Tsiliwong. Vooreerst gaat men tusschen twee hoogtens van een voet of vier, dan komt men aan den ingang daar de steenen nog een voet of zes hoog staat, daar leggen de steenen nog een vaan aan weerszijden in orde. Gij kunt even bekennen dat het door menschen handen is gemaakt; een stap of acht van daar komt pij weder aan een muur, daar hier en daar nog steenen op malkanderen liggen; dan treed men een stap of twee op (dan) komt men aan een vierkante plaats, zoo groot als een royale zaal, daar leggen aan den kant ook nog eenige steenen in orde; aan de eene kant staan twee keisteenen, den eenen van vier en den anderen van twee voeten hoog, de kleinste staat heel schuinder als de groote; dit heeft de koning van Padjajarans troon geweest, zoo de Javanen meenden. Het is gemaakt — zoo ‘t een fort geweest is — van keisteenen uit de rivier, alle ongelijk groot en van aarde op malkanderen gelegt; daar staan tegenwoordig van alderhande bosch- en vruchtboomen en bet is een puinhoop, alho Newel de Javanen daar zoo bang voorzijn, want zij gingen op de vierkante hoogte nederzitten en dorsten hun pas roeren. Zij gingen met de Amboinezen een gebleden met eenig reukwerk dat zij branden, alle op de Turksche manier en doen (toen) naar gelukwenschingen keerden weder naar de negerij Parang-angsana. Van de beelden maakt de sergeant geen melding. In den Algemeenen Prief van Gouverneur General en Raden aan de vergadering van 17nen, schrijven zij over dezen tocht het volgende: „Tot nader of verder ondekking van de Jaccatrase landen, gehorende onder het gebied van d’E. Comp., hebben dea nAmboneesche luitenant Patingi en een Nederlandse sergeant „Pieter Sipion van Ostende, verzelt met twee Europeesche „militairen en een goede troep inlanders, een togt gedaan, „dwar door het land en over het hooge gebergte tot aan de wZuidzee, alwaar zij vonden een groote baaij of inham bij de „Javanen Moeara Rato genaamd, doch door gebrek aan vaar- ntuig hadden zij geen onderzoek kunnen doen na de gelegenheid wvan den grond, en of ze bekwaam was om schepen en mindere #vaartuigen, met verzekering, daar binnen te doen ankeren, nmaar wel dat de zee aldaar op verscheiden rotsen en reven „zeer sterk en geweldig aanbrandde en het land rondom steen- „achtig eu uitermate hoog was. „Veele r ivieren en spruiten alsmede vrugtbare en goede wanderijen waren zij gepasseerd, doch hadden geen bosschen gevonden van daar of ander bekwaam timmerhout, maar wel between groote menigte bamboesen en wilde rotting. „Nop hare terugkomst van de gemelde Zuidzee naar deze wustad, waren zij ook geweest aan of omtrent de beroemde doch wna bijna 'teenemaal onkenbare en gansch vervallen vesting wwof het Javaans paleis Padzjadziaren, hoedanige naam ook „nwas gevoerd bij zekeren Koning die aldaar zijn hof en zetel nngehouden had, en daar de Javanen veel fabuleuze wonderen pnvan weten te vertellen ; genoegzaam vaststellende dat het zelve „npaleis, eu speciaal de verheven zitplaats van den voornoemden wvJavaanschen koning Padzjadziaren nu nog gedurende door mveen groot getal tijgers bewaakt en bewaard wordt. Ganande de twee dagregisters door den voorn. luitenant en „sergeant gehoudeu en aan ons overgelevert, tot UEd. speculatie wen copie hier benevens, als mede een kartje door den laatste „genoemde na zijn beste kennisse opgemaakt en alhier wat „verbeterd zijnde.r BIJLAGE II, De opperkoopman Stier beschrijft ziin bezoek aan der ruinen van Padjadjaran aldus: Den 3» September ’s morgens vroeg begaven ons op reis (van Kampong baroe) naar de rivier van Tangerang; bij de inlanders genaamt Soengu Tjidanie, om de daaromtrent overgelevene ruders van een daar eertijds gelegene residentiestad van een Javaans koning te bezigtigen; bestaande in eenige voor een gedeelte gedemolieerde aarde wallen, en twee ingangen binnen dezelve: te weten de een aan de suid- en de andere aan de noordzijde. Binnen en niet ver van gemelde rivier Tangerang was te zin een platte overeind staande steen, zijnde daarin uitgekapt zeven en een halve regel letters, die door niemand van de inlanders konden gelezen worden. En eenige beteiligen, welche eenige werden, werden die ganze steen, die ganze  R. Anckee, Angké of Anké. Kampon Baroe, Kampong Baroe. Bantar Jaty. 506 Babackan, Bakakan. Pondock Samper. Barning Siang. Bantar Cambaing, Bantar Kambing. Sankorjang. Parong Banting, Parang Banting. Padjajaran. R. Tangeran, Tangerang. Katoe Lampa. Tsigondang. Tadjoerangon. Drioensboomen. Zie Doerian. Jamhoelowok. Randsjamaija. “T Serang, Serang. Sprujt Serang. Tsipako (spruit). Sprujt Serang. Sprujt Tsikartaek. Sprujt Tsi Esse. Sprujt Oudjong Toubo. Sprujt Sikabires. Pondock Alon-Alon. Pondock Kidang. Gounong Pangorango, Pangerango. Gounong Salak. OVER DE BETEEKEN IS VAN SOMMIGE JAVAANSCHE UITDRUKKINGEN In de Bijdragen tot de taal-, land- en volkenkunde van Nederlandsch-Indiëe, uitgegeven door het daarop betrekking hebbende koninklijk Instituut, vierde volgreeks, eerste OVER DE BETEEKENIS VAN SOMMIGE JAVAANSCHE UITDRUKEN In de Bijdragen tot de taal-, land- en volkenkunde van Nederlandsch-Indiëe, uitgegeven door het daarop betrekking hebbende koninklijk Instituut, vierde volgreeks, eerste OVER DE BETEEKEN IS VAN SOMMIGE JAVAANSCHE UITDRUKEN In de Bijdragen tot de taal-, land- en volkenkunde van Nederlandsch-Indiëe, uitgegeven door het daarop betrekking hebbende koninklijk Instituut, vierde volgreeks, eerste OVER DE BETEEKEN IS VAN SOMMIGE J Deel, Se stuk, komt een stak voor van den Hoogleeraar H. Kern over de bedoeling mn eenige Javaansche woorden als: le. over het woord #pranakkane (egegsperg) b.v. harasoek- kan of klambi pranakkan (eorneggy ong of meeer pe) en mrijem pranakkan (GB 00,509 a9 074). De uitlegging van den Hoogleeraar omtrent dat woord epranakkane («seg gyorg) als zoude dit «landskind, inboorlinges zijn, is volgens mijne be- scheiden meening niet geheel juist; de Javaan verstaat door het woord »pranakkane halfbloed, gemengd ras en „klambi pranakkane beteekent dus, een baadje dat een half chineesch of half hollandseh ens. en half Ja- vaaunsch model heeft; evenzoo is de vmrijem  een gemengd fatesven van kanonnen. Men zou «con mortiers een mrijem pranakkan Kunnen noen nördlich is de bedeutendem pranakkan s een mortier. te. « Alapalappans (amnsas-masasseng) ie afgeleid van het grundeoord ealape (sensay) bet. nemen, derhalve sAlapalappan hing kaleuggahannipoene (cm nses moses aen Baneet ameqegong) wordt op bl. 285, r. 2 van de Babad tanah djawi bedoeld: de een neemt de post of bediening van den ander, hetzij door de gezagvoerende personen om te koopen, hetzij eigendunkelijk een ander weg te jagen als anderszins; daarom volgt er op, dat wsakalangkoeng resah tataning nagaris (are atrein egaag eneneijen mn) dit bet. de regeling van den staat is zeer verward. 80. » Koemijoes karingettens (sm paf Sang) en » goemro- bijos » (any 2429 299204) van # gobijos # ‘gemee t3.sg) bet. nat worden door het zweet, of beter buitengewoon veel zweeten; de woorden » koemijors# en „goemrobijos » worden alleen gebruikt voor het zweet, maar b,v. nat wor- den van water, noemt de Jav. 7 kläpèh # (dhqare), er Koemromijos (04 9230 291049) van # kromijos# (ora o 7 29g 209) gebruikt men ook nu en dan voor veel zweeten, doch de zuvere beteekenis is »zeer saprijk» b.v. wanneer men in een zeer saprijk» b.v. wanneer men in een zeer saprijk» b.v. wanneer men dit » koemromijos; evenzoo zegt men van een stuk vleesch of visch, dat geroosterd wordt en waarvan het vet af-drupt. 40 » Kajoet 7 (emayeny) is afgeleid van hijoet (atesg eng) bet. tot zich nemen, en aan iets vast binden. In de Babad tanah dawivy bl. 547, r. 6 van o. staat tomen on jemen on amen aag ef es AST in aap (Pangeran Prangwadana hangajoetti titijang siti doesoen) dit zou vertaald kunnen worden door # Pangeran Prangwadana heeft de desa-inwoners bi) zich (genomen) laten komen» of beter „verzameld. # In den zin van qemrgemrahgansasd oog ang amp stil en pn z0u het laatste verbeterd kunnen worden door echiag ang an beh on a8 ez (bäkor kinarjo sandi kinajoettaken hing tengah); dit zou vertaald kunnen worden door: veen metalen kom wordt als een verborgen list gebruikt, door die om ’t middel (middel) vast- gebonden. # 508 5e. Omtrent de uitlegging van eg Bore as (Droebiked) heb ik niets op te merken; en 60. Ngoendoeh mantoe ()79°— 99); de zuivere beteekenis van ~ngoendoeh » is plukken, smantoer is schoonzoon of schoon- dochter; de woordelijke bet. sou dan zijn #de schoonzoon of. Schoondochter plukken. Men zou de bedoeling hiervan kunnen vertalen, door: „de bruid van haar onderlijk huis halen om bij de ouders van den bruidegom bet bruiloftsfeest opnieuw te vieren; echter wordt er niet bij bepaald hoevele dagen na het huwelijk; in de vorstenlanden is het in den regel den vijfden dag of een pasarweek, in de Gonvernementslanden is het den volgenden avond; mocht er iets tusschenbeide komen, dan wordt de tijd niet bepaald en kan dit zelfs eenige maanden danrna nog plaats vinden. Is de bruid van mindere afkomst dan de bruid of braidegom, dan heeft juist het omgekeerde plaats, en wordt toch voor het feit, dat de bruid of braidegom voor de eerste keer met haren of sijne echtenbij huis hare of zijne schoonoaders komt en feestelijk onthaald wordt. Fen en ander ie geheel volgens de begrippen der Javanen in midden Java; in hoeverre echter dit met de wetenschap overnekomt, laat ik geheel aan de bevorgde henordenen over. Koedoes, 27 October 1478. Tsoxpro Neaoro. NASCHRIFT. Het 15 mij een zeer aangename verrassing dat mijne opmer- kingen in ‘te stuk der vierde volgreeks aanleiding hebben grieven tot mededeelingen van de zijde van den Regent van hoeders, den ook hier te lande sno wel bekenden schrijver der Reizen van Poerwo Lelono. Het eenigste wat ik betreur — eu zeker alle helangstellenden met mij — is dat die santeeke- 4: Voigt. I. 323 510 ningen van den geéerden Schrijver zoo kort zijn. Moge hij door zijne blijvende medewerking toonen dat de geuite klacht in ‘t vervolg niet meer van toepassing zal wezen. Een paar opmerkingen wenschte: hieran te voegen. Ik begin met het laatste, de verklaring van ngunduh manta. Naturlik neem ik gaarne aan wat de Regent van Koedoes mededeelt, maar moet dan tevens wijzen op de daarvan afwij- kende verklaring van C. F. Winter. Deze toch zegt in de 16e zamenspraak : Bewegende gesch egagen memeteren Fame D.i. „Wat is ngunduh mantuPs # Dat de jonggetroawde vrouw!, na een nacht ten huise harer schoonouders geslapen te kebhen, den volgenden avond met haren echtgenoot (naar ‘t ouderlijk huis) terugkeert. » Volgens de verklaring van den Schrijver van Poerwo Lelono’s Reizen verstaat men er daarentegen onder „dat de bruid voor de eerste keer met haren echtgenoot bij hare schoonouders komt. Een van beide, òf Winter heeft gedwaald, òf het gebruik is niet overal op Java eenvormig. In de door mij aangehaalde plaats uit de Babad in proza kan er van een halen » der bruid van haar ouderlijk huis» ook geen sprake wezen, daar zij À dat reeds verlaten had en met haren man samenwoonde. Nach aanleiding van de voorgestelde verbetering van tS ngah in hing töngah, zij opgemerkt, dat men in proza naturlik hatte laatste zou zeggen; maar het aangehaalde vers is uit de poëtische Babad; daar kan töngah niet in hing téngah veranderd worden, want daardoor zou de versmaat gestoord worden. Ten aanzien van segepeg zij opgemerkt dat de Javaan niet altoos het begrip van whalfbloed er aan hecnt; ik verwijs kortheidshalve naar het Handwoordenboek i. v. H. Kern. Dit is hier bedoeld; het Nederlandsche woord «bruids het ik hier vermeden daar bet tot misvatting aanleiding kan geven. VARIA. VERSCHILLENDE BEDSPORMULISREN, Aan het Archief van Schepenen onleenen wij het volgende : Formulier voor den eed voor de Maleische Christenen. Demikian benar di toelongi akoe Allah jang maha koewass. Voor de Portuguese Christenen. Assie verdade ajoeda mi Deus. Formulier en wijze op welke onderstaande eeden gepresteerd worden. Op de Gereformeerde wijse. ae Op de Roomsch Katholijke. Zooals gebruikelijk. Eed voor den Baliér. Met het zetten van een kom met kond water, het met hen kris omroeren en daarna met een blad van een.....of zoogensamd Pitsjaar boom (*), een weinig water ait de kom geschept hebbende dit water opdrinken. Op de Jentiefse wijze. Door het besmeeren van het voorhoofd, hals en nek met zeker soort van asch, onder hen genoemd Iboedi, mitsgaders het inslikken van een gedeelte van dien on het uiten der woorden zoo als de zaak medebrengt. Op de Chineesche wijze. Met het afkappen van een hoenderkop. Mohamedaansche wijze. Met het leggen van hun regterhand op den Alcoran Mohamed. Wijze waarop de Alfoersche eed werd afgenomen (Ceram). „Men neemt cen pot, vult dien met sagoccer, daarna neemt „H” et blad heeft veel van het bind van een poorenboom, dech wat spitser eu donkergroen. Men Chineesch hout, een parang. een mes, een pijl, een voet-angel, den punt van een piek, een kaaiman van gabba gabbe gemaakt, een weinig goud, een afbeeldsel van een mensch die de pokken heeft, in dier voege als hier uitgeteekend staat 1, betwelk de Alfoeren loetij poenja maijnoe noemen. Dit alles te zamen steekt men in den pot met sagoer, en als al bet volk bijeen vergaderd is, moet van ieder rivier, een man in de Alfoersche taal zweeren, dat zij geen compagnies onderdanen leed doen en zich aan de orde van de Comp. onder-werpen; mitsgaders de negorij die zulks niet nakomt, gezamelijk aantasten en verdelgen zullen. Daarna moet men een weinig van het in den pot zijnde vocht drinken. Op deze wijze hadden de volkeren van de rivier Sapaliwo met de te Waijsarissa tegenwoordig geweest zijnde manschappen der rivier Talla, in de Sanirie (Raadsvergadering) den eed afgelegd, maar die van de rivier Ethy, behoorende onder de Heidensche Orang Kaja van Tanchenoe niet. Getrokken uit het Dagregister van den gehouden Hongi-tocht, naar de kantoren Bouroe, Manipa, Saparoea en Haroekoe; item de an der Cerams binnenkust gelegen rivier of de bestemde Sanitaryplaats, gedaan in het jaar 1769 door den Raad (Extra Ordin.) van Indië Hendrik Breton, gouverneur van Ambon, onder dagteekening van den 16 December. Eed van den Nagelechrijver Philip Ruipassa van Samith, in de Maleische spraak, op de gereformeerde wijze met het. opsteken der twee voorste vingeren der regterhand en klare uit-spraik der woorden: Dengan Kabinarang beta Alla Maha Kawassa. Haroekoe, 12 September 1770. Vergadering van Politie, L. 1 Is in den tekst cen afzichtelijke figuur. AALTJE VAN HOLLANDSCHE sseaLUKaxis, 1616. Dat hierop in vroegere dagen — die goede oude tijd! — nog al wat op aftedingen viel, levert ons het volgende staaltje. De Opperkovpman Maerten Houtmas, die voor de Oost- Indische Compagnie in Siam als resident geplaatst was, schreef an zijn vriend Jacob Specz, opperhoofd te Firando (Japan) den $ Jani 1616, onder meer andere saken, dat hij van den vorst aldaar en den Opra Bisik voor dat jaar verkregen had, hat gekochte Sapanhout te mogen wegen op een plaats door hem Sambinang genoemd. Hij bad dit te danken aan de goede eschenckagier, en val moest men vrij wat verschenkens om het zop die plaats te wegens, soo kwam dit, door het ruime gewicht, dat men ontving, wel weder ten goede. Hoe dit ruime gewicht verkregen werd, hiervan geeft hij ons de volgende beschrijving: „Wij hebben alhier gewogen op eene vreemde maniere, alsoo de costuyme soo is, te weten: hebbe 4 van de swaerste Jap-ponders vayt de jonck genomen!, ende gheclest met dubbelde rocken, die eerst nat ghemaeckt hebbende ende da Ernsterer Windt drooch laeten drooghen, met elk met 8 Japponse gheweren op zijde, ende om haer middel elk heymelijck gebonden 15 catty 3 loodt. Dito 4 persoonen hebben soo op de schaele gheseth; dier benven sijn 4 Siammers op de schaele ghegnen (sijnde t’ memmen 8 persoonen) die t'ssemen op de latchy * her- wooghen sijn ende is een teecken ghemaeckt soo hoogh als ditto Datchin in ballance hingh, met voorschreven 8 persoonen, dier wij voorte naer erwoghen hebben. Verrreckende soo yder schaele voor 8 piools * die ons op een ordenarisen 5 vuaytghebracht heeft omtrent 11 ende onder de 11 picols, alsoo verscheyde schaelen alhier in presentie van Jussebendonne € (die deselve oock angheteijckent heeft) over- slorgen ende bevonden hebbes. Van Firando gezonden om dat hout te laden. 3 ken catty = 1. Amsterd. pond. Japan.h en Chinesch weegtoestel, eenige everesnkomst hebbende met de ons bebeade Unser. En Pibol = 125 Amsterd. ponden. Loewe wyte gewogen. Gezagroorder op de jouk. Der halven is bij resolutie hier goedt ghevonden, dat men y schale zal reekenen d’een door d’ander voor 104 picols ordina Chines wicht, als UEd. largo sult connen verstaen vuyt nevensgaende resolutie 7, waer aen mij ghedraeghe. Nog vór hij zijn brief eindigt, kan hij niet nalaten Sp te verzeeken, om het zenden van een jonk tot het lad van sapanhout niet te vergeten, daarop zware bootsgezel zien te plaatsen som hier op de schaele te setten, alsoo d evweel bij gewonnen can worden. Niet aanwezig. INHOUD. Naamlijst der leden van het Instituut . .... . Vv 180ste Bestuursvergadering, 12 Mei 1877 . . .. . XII ' 18Iste Bestuursvergadering, 1 Sept. 1877 . . .. .© XVII 182ste Bostuursvergadering, 19 Sept. ..... .- XXV Algemeene Vergadering, 10 Oct. 1877 . . .  . . . . _LXXH Verslag van den staat en de werkzaamheden van het Instituut over 1878 . . . . .. © oe  het beheer en het gebruik der Biblio- theken van het Instituut en Indisch  . . .. CXIX 193ste Bestuursvergadering, 16 Nov. 1878. . . . . CxxIv Beschrijving en geschiedenis van Boeton. Door A. Hgtvoet (Met eene kaart) . .. . 1 Een Maarschalk van het tweede keizerrijk en eene Fransche kolonie. Studiën over Algerië  den Vedanta. Vertaald door Dr. A. Bruining. . . .. 325 Javaansche spreekwijzen. Door A. C. Vreede . . . . 371 Varia … ww ww ww ww eee ee ee 375 De Bonische Rijksvlag Lima-si-attinge of Kasi-tangange. Door A. Liervozr. — De Kamer Amsterdam der O. I. Compagnie verzoekt de H. R. te Batavia Caue (koffie) over te zenden. 168? Door P. A. Leups. — Aardolie van Atjeh in de 17e ceuw. Door P. A. Leupx. Geschiedenis van Ternate, in Ternateanschen en Malei-schen tekst beschreven door den Ternataan Nardak met vertaling en aanteekeningen door P. van der Crab. Rapport over een onderzook naar den toestand der Bataviasche Groote rivier na de aardbeving van den 5den Januari 1699. Over de beteekenis van sommige Javaansche uitdrukkingen, door Raden Mas Adipati Ario Tondo Negoro. Met Naschrift van H. Kern... oe Varia... lw ww et eee ee ee ee Verschillende eedsformulieren. — Staaltje van Hollandsche eerlijkheid, 1616. 381 494 507 511. 