Corporate financial management
Hoezeer de bergen, vooral het Zuider-ge- bergte, djaii-houi opleveren, heeft deze reai- dentie geene bepaalde <^Vi^f-bo8schen. Doorde Javanen wordt er alleen timmerhout geveld tot eigen gebruik voor den huisbouw. Er be- staat een levendige handel, zoo binnen 's lands als met de naburige residentien. De Solo- rivier is tot het vervoer van handelsartikelen van zeer veel nut. De Ghinezen beginnen zich meer en meer op den handel toe te leg- gen. De uitvoer bestaat in de produkten des lands, namelijk: rijst, ko£5j, suiker, indigo, Turksche tarwe^ tabak, thee» dfaraJt, wuruit olie geperst wordt, en vruchten, zoomede in zadels, tuigen, gebatikte kleedjes en doeken, die zeer gewild zijn. De volgende artikelen worden ingevoerd : lijnwaden, lakens, meubeleOi glaswerk en porcelein^ ijzer, ataial, good, zilrer, galon, was, gambir, specergen, paarden, hoorn- vee, gedroogde viach, sterke dranken. De be- volking is ervaren in het bereiden van leder, het maken van zadels en schoeisel, het weven en borduren met goud, zilver, zijde en wol, en het batikken van zijden en katoenen stolen. In de voomame plaatsen vindt men Toorts good- en zilversmeden, koper- en bliblagen, ijzersmeden, schrijnwerkers, timmerliedeu, kui- pers, geweer- en slotenmakers, draaijen en metselaars, enz. De Javanen in Soerakarta ajn hoogmoediger en minder gedwee dan die van andece resi- dentien, waarvan de oorzaak welligt kan liggen in de omstandigheid, dat hun vorst een Keizer is; tegeuover hem zijn zij evenwd zeer ge- hoorzaam, zelfs kruipend. Nadat gednrende eenige dagen onafgebroken zware regens waren gevallen door de geheele residentie, steeg het water op den 21° Fe- bruarij 1861, zoowel in de Bengawan- of Solo- rivier, als in de P^p6, dermate, dat beide rivie- ren buiten hare oevers zijn getreden en veel schade en groote rampen hebben veroorzaakt. Ten 1 ure des nachts van 22 op 23 Pebniarij was het water reeda tot het hoogst bekende bandjir-peil geetegen en bleef nog stijgen tot 4 ure na middernaoht, op 24 Bijnlandsche voeten: het had toen 2.22 el boveu bedoeld peil. Onder Wonogeri zgn SOO huizen veinield geworden, onder Klatten, in het dorp Tern* bajat, 17 personen verdronken^ in het regent- 80. i95 schap Kariasoera kwamen 218 buffek, 24 run- deren, 23 paarden en SO achapen om, en op den weg van de hoofdstad naar Ngawi werden Tele hruggen veraield of beaobadigd. Met betrekkiog tot den landbonw heeft men veinige, zeer onvoldoeDde opgaven, diedaarbg slecbts de produktie betreffen van aan parti- knlieren verhnurde landen. Uit het regeringsTerslag orer 1861 ^) blijkt» dat men toen niet minder dan 12d ondeme- miogen van laiidverharing in Soerakarta had, xoodat bet getai er van, betwelk in 1864 slechts 78 bedroeg, in de laatate jaren zeer ia toegenomen. Be uitgeatrektheid bedroeg Toor 119 ondememingen (zijnde yan drie geene op- garen ontyangen) nietminder dan 375,078**^^/3^ bouwe. In 1854 was de gebeele nitgestrekt- heid der yerbuurde gronden slecbts 35,382'/4 bonws. Terw^l men alioo in 1854 gemiddeld ruim 452 bonws per ondehneming beeft gebad, bedroeg 7 jaren kter de nitgestrektb<^id gemid* deld mim 3,300 bouws per onderneming. Dear- nit bl^kt, hoe die landyerhDringen bier, niet alleeu wat bet getal er yan betreft, maar ook in omyang, sterk tijn toegenomen. De totale ui^estreikUieid in 1861 was, ongorekend de drie ondememingen, yan welke geene opgayen waren ontyaagen, bijna bet acbtyondige yan die in 1854. In die yerbouding is eyenwel de prodnktie diet aan partiknlieren yerbnnrde landen op yerre na niet gest^en, — altbans yoor zoo yer de opgayen der regering daartoe eenigen maat- stif yan berekeniug aan de band geyen, — • ftangezien daamit blijkt, dat de produktie zou hebben-bedragen: der koffij in 1854 . . . pikols 60,703.— 1861 der sniker in 1854 r 1861 der indigo in 1854 , 1861 67,803.— pikols 36,480.- , 89,402.- pikols 12,150.. ^ 54,718.. Ten aanzien yan de opgayen yoor bet jaar 1861 moet eyenwel opgemerkt worden: V. met betrekking tot de koflSj : Dat yan 77 ondememingen, die zicb metde knltnnr er yan bezig bielden, 14 nog geen op- gaaf yan bet yerkregen prodakt badden gedaan. Van 6S ondememingen bliijkt bet, dat bet ge- tal koffijboomen bedroeg 39,411,044, waaryan 0 ^ op pag. 162 yan bet yertlag oyer dat jaar. 25,653,0] 4 ymditdragende en 13,758,030 nog jonge boomen. Uit die yerbouding kan men zien, dat de aanplantingen als bet ware nog ill bunne geboorte zijn, en dat, tenzij de pro- duktie per yracbtdragenden boom ongunstiger mogt zijn dan die bij de Gouyemements koffij - kultnur, men eerlang op een produkt yan 180 ^ 200,000 pikols zal kunnen rekenen. Ouder- tusscben is nn reeds de yoor 1861 opgegeyen produktie, al neemt men daarbij in aaumer- king, dat yan 14 ondememingen daaromtrent geene mededeelingen ontyangen waren, niet gunstig te noemen. — - In 1861 tocb is bij de Gouyemements koffijkultunr yan 228,301,905 yrucbtdragende boomen yerkregen eene boe* yedbeid van 876,697.32>Vso pi^ols koffij, dat is ^^n pikol gemiddeld yan 250 boomen '), en naar dien maatstaf, die niet eens gunstig te noemen • is, bad men dns yan den bekenden yrncbtdragenden aanplant der aan partikulieren yerbuurde landen eene produktie moeten beb- ben gebad yan minstens 100,000 pikols, of on- geyeer 43,000 pikols meer, dan uit de opgayen blijkt. Het is niet zeer waarscb^nlijk, dat^ terwql men op^yen beeft yan 63 ondeme- mingen, met eene produktie yan 67,803 pikols, de produktie yan 14 ondememingen, waaryan geene opgaaf is ontyaogen* nagenoeg 43,000 pikols kan bebben bedragen. Omtrent eeneal of niet gunstige produktie per boom zal men, aangezien de aanplantingen waarscbijnlijk nog yan yerscbe dagteekening zijn, eerst later knn- n^n oordeeldn. Mogt zij dan niet yoordeeliger uityallen dan die, welke bij de Gouyemements koffij knltuur wordt yerkregen, zoo zou daamit yolgen, dat men op ongescbikte gronden beeft geplant, en alleen de tegenwoordige booge koffijprijzen de ondememers tot eene ongun- stige kultnur oj^ zoo uitgebreide scbaal bebben uitgelokt, wesbalye bij eyentuele daling, *— iets dat zeer mogelijk is, •— bet winstgeyende der kultnur yoor bet minst kwestieus zal worden* Bij slot yan rekening ^ men alsdan welligt tot de geyolgtrekking kunnen komen, dat niet alleen in handen der regering, anders dan t^en eene zeer scbrale betaling der koffijplantende beyolking, maar ook eyenzeer in die yan par- tikulieren, die uit den aard der zaak yerpligt zijn booger loon te geyen, willen zij den te <) Tan het jaar 1861 was de oogst niet yoor- deelig, want in 1860 had men verkregen 981, 134.12 Vt pikols Tan 218,678,781 boomen, dat is e^n pikol van bijna 228 vrnchtdragende boomen. Oyer beide jaren berekend heeft men ^^n pikol yerkregen yan gemiddeld nog geen 288 boomen. iu 80. verrigten arbeid bewerkstdligd hebben, de kofiBjkultuur in Indie, althans op Java, wdnig meet is dan eene kunstmatige zaak, die met bestand sal zija tegen de concurrentie, welke ▼roeger of later te wachten is, zoodra het doordriiigen yan den Europeschen onderne- mingsgeest in de noord-oostelijke tropische ge- deelten van Afrika, waar, Yolgens de laatste, vertrouwen Terdienende berigten, het vader- land van den koffijboom schijnt te zijn, aldaar tot eene meet regelmatige kultuur eu expor- tatie aanleiding zal hebben gegeven.. XJit eene bij het r^eringsvershig over 1860 ') gevoegde nota van den gewezen Resident Nisu- WENHT7IJZEN, betreifendo de landverhuringen in zijn gewest, blijkt, dat iu den regel de aan- plantingen der partikuliere ondernemers geschie- den op bosch- en woeste gronden, en dat hare uitgestrektheid gewoonlijk inevenredigheidstaat tot de sterkte der bevolking, die den arbeid daarbij zonder betaling als heerendienst verrigt. Alleen ingeval de aanplant eene grootere, met de kraohten der bevolking niet evenredige uit- gestrektheid krijgt, hetgeen plaats vindt bij ondememingen die over ruimere fondsen te beschikken hebben, wordt in den meerderen ar- beid Toorzien door het inhuren van daglooners tegen eene betaling van SO cents daags. -— Terwijl de ingehuurde daglooners ^lidik heeten, wordt de arbeid der heerendienstpligtigen ge- noemd: het werken metjMM^a^-volk. Voor den pluk der koffij, onverschillig of die geschiedt door het padfat'YQlk of door^/i^'^huarlingen, vordt eene betaling genoten, die gemiddeld op / 0 per pikol drooge koffij komt te staan. Als men nagaat, dat t^r verkrijging van een pikol drooge koffij, gel^k staande met 6 pikols natte in den scKil, — wij wiUen het maar matig Btellen, -~ minstens 200 vniehtdragende boo- men moeten geplukt worden, dan zou men haast gen^en zijn, die betaling ab zeer schraal te beschouwen ; maar de bijzonderheid, dat ook ingehunrde vrijwilligers zich daartoe laten viu- den, scbijnt dit te wedrspreken. Het is evenwel mogelijk, dat, terwijl de dienstpligtige bevolking zonder betaling tot den plak medewerkte, het kostende van den pluk, ad / 2 per pikol over de geheele pro- duktie, alleen door de ingehaurde vrijwiUige arbeiders wordt genoten, die in dat geval een vrij hoog loon ontvangen. Want geschiedt de pluk bij voorbeeld voor de helft door dienst- pligtig volk zonder eenige betaling, en voor de andere helft door vrijwillige arbeiders, dan i) Zie B^lage Litt I, NO. 25. ' hebben deze laatsten voor den pluk tbh 66n pikol niet / 2, maar / i, gekregen. De werkzaamheden voor het ontbolsteren^droo- gen en verder bereiden der koffij worden weder ala heerendienst door h&i fiadjai^YoVk. verrigt, met gebmikmaking evenwel van vronwen en kinderen als yAdliit#-huarlingen, —- dua tegen betaling, — dMr, waar, in verband tot de groo- tere uitgestrektheid van den aanplant, het ver- werken van eene grootere prodoktie met de kraohten der gezeten, dienstpligtige bevolking niet bestaanbaar is. •— Op welke wijze en tegen welke betaling, zoo eenige, het transport van de koffij uit de tuinen naar de etabUssementen, waar het produkt verwerkt wordt, geschiedt^ wordt in de gemelde nota niet medegedeold. De indruk, op ons gemaakt door de mede- deelingen van den Heer NixxrwEVHUUKEN ten aanzien van de partikuliere Soerakartasche koffij- kultuur, — - voor zoo ver wij onvoorwaardelipE daarop kuonen vertrouwen, •— ia over het al- gemeen niet gpinstig. Hoezeer eene goede, ruime betaling vna den arbeid, •— waaronder wij verstaan eeaie» die, zonder uit het oog te verliezen, wat de prijzen van het produkt of het artikel en de billijke winst van den ondernemer, als belooniug van zgne Industrie en de risico die hg beloopt, toelaten daarvoor te besteden, aan den anderen kaut geregeld wordt naar de wezenlijke vaarde van den arbeid, in verband tot de beboeften van den arbeider, die daarvoor zgnen tyd en zijne kraohten ten beste geefk^ — hoeaeer zulk eene betaling op den langen weg niet andeis dan de beste resultaten moet geven, wiUen wij echter uit den niet gunstigen indruk, dien de Soerakartasche koffij kultuur op den voet, waarop zij plaats heeft, op ona maakte, niet tot de bewering komen, dat de partikuliere onder- nemers meer zouden kuonen betalen of aan den iu heerendienst verrigten arbeid ook eenige be- looniug in geld zouden kunnen verbinden; daar het mogel^k is, dat door de hooge huur- prijzen voor hunne landen te betalen, en door den onereusen voet, waarop de meeaten ban- ner waarsohgnlijk in het bezit komen van de voor hunne ondememing benoodigde gelden (waarbij nog komt, dat het geheel tijdelijke hunner ondememingen hen van zelf er toe brengt, om binnen den gestelden termijn het grootst mogelijke voordi^ er nit te balen), zij niet zoo ved kunnen besteden, als zij onder andere omstandigheden en in eenen geheel anderen maatschappelijken toestand zel- ven zouden inzien, dat door bun eigen, wel- begrepen belang wordt gevorderd. Maiur atrekt 80. 427 dit em en ander tot eenige^ zoo niet geheele yerontschuldigiDg dor ondernemers, over de atak selfe wordt daarmede geen vrolijker tint geworpen. Zulke verscbijnselen moeten den nadenkende gednrig terugwijzen naar den giondslag van ons bestaan in Indie, die, zoo IftDg daarmede gepaard gaat eene staatknnde of eene gedragelijn, welke zick tot hoofddoel stelt bet retkrijgen ran hot grootst moge- lijke Yoordeel tegen de minst mogelijke kosten, met geene mogelijkfaeid tot andere, Toor de befaoorlijke ontwikkeling der bevolking zelve meer yerblijdende nitkomsten kan leiden. Waar men altijd zijn eigen voordeel'en niets anders op den Yoorgrond stelt, wordt eene trenrige miskenning van bet belaag van anderen hoe laDger boe moeqelijker te ontgaan. 3**. ten aanzien der sniker hebben wij bet Tolgende op te merken: Volgens bet regeringsverslag over 1861 bad men in dat jaar 36 ondememingen voor de bereidmg ran suiker. De aanpiant van 34 dier ondememingen, — - er zijn er twee» waar- van geene opgaaf is verkregen, — bedroeg 8,943 bonws, dat is gemiddeld voor ieder onge- veer 116 bouws. De produktie van slechts 33 ondememingen wordt opgegeven en wel ad 89,402 pikola, dat is gemiddeld per ondeme- ming oDgeveer 2,710 pikols, zoodat naar dien maatstaf over bet gebeel der Soerakartascbe Boiker-industrie de produktie per bouv beeft bediagen 23 ^ 24 pikols; betgeen nog minder is dan die van Banjoemaas^ boezeer van al de gewesten> waar de soikerteelt van Gouverne- mentswege plaats vindt, daarvan in die resi- dentie tot dusver de minst gnnstige resnltaten Kqn verkregen '). Aangeden de gronden in Soerakarta, vooral die in de vlakte, gelijk algemeen bekend is, zeer vracbtbaar en voor de teelj van bet sui- keniet allezins gescbikt zijn, kan die ongnn- stige produktie niet anders dan bet gevolg zijn van omstandigheden, die; in weerwil van de VTucbtbaarbeid van den grond, een na- dedigen invloed aitoefen6n of uitgeoefend b^ben. <) In de nota van den Resident NncnwENHUUzsN, die eveawel, wat de cijfers der produktie in vef- ■cbiUeode jaren aangaat^ met de opgaven der rege- ring weinig overeenstemming beeft, wordt de ge- middelde produktie per bouw op 20 pikols gesteld. In bet ftlgemeen komt bet ons voor, dat in dat stuk, in wedrwil van betaigingen van bet tegendeel, eene roor de zaak der landverboringen niet b\jzon- der gnnitige stemming beerscbt. Uit bet regeringsverslag over 1861 en uit de meergemelde, bij bet verslag over 1860 ge- voegde nota van den Resident Nieuwxhhuuzen blijkt: 1^ dat in den regel de landbuurders van de bouiagTonden, die op bunne landen aanwezig zijn, a. '/( gedeelte voor zicb bonden ter beplan- ting met snikerriet, indigo of andere stapel- artikelen, b, mim */j gedeelte overlateu aan de opge- zetene landbouwende bevolking voor bare eigen kultuur, speciaal van padi, terwijl <?. nagenoeg 7§ gedeelte overblijft voor de boofden, die daarvoor gehouden zijn tot bet toezigt op den kultuurarbeid ten behoove van den landhuurder, ongerekend bunne andere ver- pligtingen als boofden; 2**. dat sommige landbuurders gronden aan de bevolking uitgeven ter beplanting met padi, onder voorwaarde eener beplanting met sniker- riet van eene gelijke nitgestrektbeid ; 3°. dat anderen daaren tegen dp de bun verbleven gronden saikerriet laten telen in parooHy dat is, onder bet beding, dat de eene belft van bet gewas bun, en de andere belft den planter toebehoort, terwijl zij, wanneer bet gewas tot rijpbeid is gekomen, bet den planter toekomend deel tegen eene betaling in geld van hem overnemen; 4°. dat sommigen, na aftrek van betgeen zij voor bnnnen suikerriet-aanplant noodig heb- ben, de overige velden aan de bevolking ter bebonwing met padi in paroan uitgeven, ter- wijl zij dan bunnen snikerriet-aanplant door oproeping der beerendienstpligtigen, dus als padfak-yrerkj doen bewerkstelligen en onder- bonden, met inbnnng van^/itft;t« ofdaglooners ter aanvnlling van betgeen de kracbten van den verpligten arbeid te boven gaat; en eindelijk 5°. dat 6^ne ondememing, nevens eenen aanpiant van 265 bouws met padfak-rolk en ingehuurde glidiks, in 1860 nog 85 bouws met suikerriet bad beplant t^en eene aan de nitkomst geevenredigde betaling, met dat gevolg, dat, terwijl van den eerstbedoelden aanpiant slechts 15 potten, gelijk staande met ongeveer 15 pikoLj, suiker per bouw waren verkregen, de tweede aanpiant van 85 bouws tot 67 potten suiker per bouw bad afeewor- pen. — Aangezien voor de laatst bedoelde be- planting eene betaling van / 2 per pot was te good gedaan, betgeen neSrkomt op / 114 per bouw, was daarmede de gepresteerde ar- beid wel bdoond geworden, zoodat men hoop 428 80. voedde, dat die regelmg onder de bevolking bljval zou yinden en dat andere landhuurden haar insgelijks in toepassing zouden brengen. Hoezeer wij in begiusel zijn en blijven t^en eene naar wisselvallige uitkomsten geregelde betaling van den arbeid van den minderen man, verdient bet aaugehaalde toch opmerking^ in zoo ver daarait weder blijkt, boe good beloonde arbeid tot goede uitkomsten leidt. Ook met opzigt tot de suiker Industrie schijnt de zaak der laDdverhuringen ons toe veel te wen- scben over te laten en op geene deugdelijke economische gronden te berusten. Wanneer men, bij hetgeen dienaangaaude, blijkens bet vooraf- gegane, bekeudisgeworden^verder verneemt^boe gebrekkig de inrigtiug is van sommige suiker- fabrieken, die, volgens de nota van den Resi- dent NiEUWEKHUiJZBN, nog in 1860 met trek- molena bet riet persten, dan kau eene zoo geringe produktie van 23 pikols per bouw gemakkelijk worden verklaard, te roeer indien daarbij, geljjk ten aanzien van sommige onder- nemingen wel waarscbijnlijk is, nog komt on- voldoende gelegenbeid tot gedurige verwisse- ling der met suikerriet te beplanten velden; terwiji bet overigens niet blijkt, in boever de aanplantingen gebeel of gedeeltelijk plaats bebben op velden, die gdrrfgeerd knnnen worden. Naar onze meening vordert de suiker-indus- trie, zoowel voor de eerste kosten van oprig- ting eeuer onderneming, als voor de jaarlijks terugkeerende uitgaven tot aanscbafi&ng en be- reiding van de grondstof, eenen te belangrijken nitleg van kapitaal, om in een tijdsverloop van 20 jaren, voor de overeenkomsten van land- verburing gesteld, goede uitkomsten van eene suikeronderneming te kunnen verkrijgen, anders dan langs wegen of met middelen, die, even als bij de met bet Gouvemement in kontrakt staande ondernemingen, voor bet belang der bevolking niet gunstig zijn. Het nitzigt op verlenging der overeenkomsten is aan de on- dernemers wel is waar niet benomen, maar met de op zicb zelve reeds eigenaardige strek- king, welke bij de meeste Europeanen bestaat, om binnen den kortst mogelijken tijd fortuin te maken en zoo spoedig mogelijk naar bet moederland te kunnen terugkeeren, kan de onzekerbeid, of die verlenging der overeen- komsten werkelQk en wel op aannemelijken voet zal kunnen plaats grijpen, niet anders dan verderfelijk werken en een des te sterker prikkel worden. Het streven om fortuin te maken beeft bij den in Indie gevestigden, doch aldaar niet t'buis beboorenden Eur(^>eaan niet noodig g^ prikkeld, maar wel int^ndeel getempcard te worden, voor zoo veel dit kan gesebiedeu zoq- der de activiteit en energie van den onder- nemingageest te niet te doen gaan. Een kiach- tig middel daartoe ligt naar ons inzien daarin, dat ann alle ondememingen van den bier be- doelden aard zoo veel mogelijk worde ontnomea bet kenmerk van slecbts voor eenen bepaalden korten termijn te zijn opgezet. Van de nadeelige werking daarvan en van den weldadigen in- vloed daarentegen van bet niet bepalen van eenen termijn voor ondernem'mgen, die akoo meer duurzaam zijn, kan men zicb niet beter overtuigen, dan door eene vergelijking van den toestand der opgezetene bevolking der parti- kuliere knden en der voor eenen tijd in liaor genomen gronden. In zeker opzigt en wel in de boofdzaak bebben die beide inrigtingen groote overeenkomst. met elkander. De parti- kuliere landeigenaar beeft niet minder, maar ook niet meer regten dan de landhuurder, — die r^ten namelijk, waarvan bem de uitoefe- uing door den Souverein in zijne plaats is toe- gekend geworden. Het groote onderscheid tusscben beiden bestaat slecbts daarin, dat, terwiji de landbuui'der in bet genot er van slecbts voor eenen bepaalden tijd treedt en daarvoor eene jaarlijksche retributie of pacht- scbat geeft, de landeigenaar zicb zijne r^ten door de betaling eener koopsom voor altijd beeft verzekerd. Daardoor verkrijgt de hoideiffendom eene waarde, die niet alleen blijvende is, maar bij een goed bebeer met elk jaar toeneemt, terwiji omgekeerd de iKadverkMrin^en in waarde moeten verminderen naar gelang bet oogeoblik na- dert, waarop de daarvoor gesteide termijn verstrijkt. Elk geval, « waarin, met afwijking van dien regel, bij bet koopen en verkoopen van derge- lijke tijdelijke ondememingen, waarvan de ter- mijn van dnur reeds voor een gedeelte b ver- streken, bijzonder booge prijzen worden be- steed, — gelijk, bebalve bij de landverhnringen, speciaal bij de op kontrakt met bet Gouveme- ment werkende suiker-, tabaks- en andere on- dememingen maar al te dikwijls plaats vindt,— ' berust dan ook niet op eene berekening van de werkelijke waarde in verband tot de reeds verkregen en met eenige zekerbeid rerder te verkrijgen uitkomsten, maar is niet veel meer dan een loterijspel, waarbg de slecbte kansen, zoo niet grooter, voor bet minst even greet zijn als de goede, en men, zonder n(^ te spreken 80. 429 Tan de risico^ uit den aard der zaak aan elke indttstriSle onderneming verbonden, zijne ver* vachtbg boawt op met geene mogelijkheid vooraf te berekeneu eventualiteiten, namelijk de ver- leoging van den duur der onderneming en den roet, iraarop daarioe kan vorden overgegaan. Ken spreekt yeel van de wenschelijkheidy om het gdd naar Indie te doen toestroomen, ea wie sou daar niet mede instemmen, die bedenkt, dat, hoe goedkooper het geld d^r vordt, ook de indnstrie eene des te hoogere vlngt zal kunnen nemen, met eene ruimer^ betaiing van den arbeid der inlandsche be- volking, dan tbans plaats vindt? Maar is men ^er nog ver af van in Indie de hoofd- Toorwaarde te hebben bereikt voor het toe- Tloeijen Tan gdd, zekerheid namelijk van per- so&en en goederen met de noodige vrijheid en vdligheid in zijne bewegingen, — • omdat die niet gewaarborgd is door eene onafhanke* lijke regtsmagt en maar al te dikwijls gestoord kan vorden door de eigendunkelijke hande- lingen en beschouwingen van dezen of genen hooger of lager geplaatsten arobtenaar, -— zoo Teei staat naar onze overtniging vast, dat, sells met eene zekerheid, zoo groot als maar in redelijkheid onder eenen behoorlijk georden- den maatacbappelijken toestand verlangd kan ▼orde^, dan nog het geld naar Indig niet oJ vioeijen, zoolang het tijdelijke, dat al- daar op meest alle oudememingen drukt, bet mstig en veilig beleggen er van in den ▼eg staat; zonder nog te spreken van den verren a&tand, waarop men zijn geld waagt, en Tan de groote kosten, aan het rigtig be- beer en gebruik er van verbonden. — Men doe slechts de vraag: wie goedkooper en op hknge termijnen geld, als schuld op eene on- derneming gevestigd, kan bekomen, de land- eigenaar dan vel de landhnnrder of de kon- traktant met het Qouvernement, — en het aotwoord daarop, dat niet anders dan ten gnnste van den eerstgenoemde zal uitvallen, k&n het beste bewijs leveren voor de waarheid van het hier in het midden gebragte. 3*. ten aauzien der indigokultuur blijkt bet, ctat de produktie in 1861, hoezeer het cijfer er van nog ver benedeu dat van Djokdjokarta is gebleven, toch meer dan het viervoudige beeft bedragen van de produktie van 1854 ^). Die vermeerdering, te oordeelen althans naar de opgaven der regering, schljnt minder het gevolg te zijn van verbetering der kultunr en bereiding, dan wel van uitbreiding der teelt. In de nota van den Resident NxExrwEUHnuzEir wordt de Soerakartasche indigo, in vergelijking met die, welke van vege het Gouvernement wordt geproduceerd, gezegd van zeer inferieure kwaliteit en belaugrijk zwaarder te zijn, ter- wijl de opbrengst per bonw door hem gemid- deld op 40 Amsterdamsche ponden wordt ge- schat. Is het eene zoowel als het andere maar eenigzins overeenkomstig de waarheid, dan kan de partikaliere indigokultuur in het Soerakartasche, indlen zij voor de ondernemers al winsten heeft afgeworpen, voor de bevol- king niet zeer voordeelig zijn geweest. TJit het zooeven gemelde stuk blijkt overigens, dat op de verhuurde landen de indigoteelt op denzelfden voet plaats vindt als dde van de suiker. Dat de uitbreiding hier niet zoo sterk is geweest als in Djokdjokarta is, bij de voort- durende stijging der indigoprijzen in de laatste jaren, misschien toe te schrijven bf aan min- dere geschiktheid der gronden, bf wel aan de in Djokdjokarta verkregen ondervinding om- trent verbastering der indigoplant en vermin- dering dientengevolge der produktie, waardoor zelfs in het laatst genoemd gewest vele onder- nemers tot het besluit waren gebragt, om, met verlating der indigoteelt, tot de suikerkultuur over te gflan. Deze laatste zeer belangrijke bijzonderheden, vooral die van de verbastering der indigoplant, welke wij hebben ontleend aan eene bij het regeringsverslag over 1860 gevoegde, mede zeer belangrijke nota betrekkelijk de landver- huringen in zijn gewest van den Resident van Djokdjokarta Bkest vak Kempen, zoo men die niet toe te schrijven hebbe aan ongenoegzame landbouwkuudige kennis van de zijde der land- huurders of hunne gemagtigden, of aan on- voldoende ruimte lot verwisseling der met indigo te beplanten velden, pleiten niet sterk voor de mogelijkheid, om de indigokultuur op Java vol te houden. En wat aangaat den over- gang tot de suikerkultuur, bijaldien de verbas- tering der indigoplant soms het gevolg mogt zijn van onvoldoende gelegenheid tot verwisse- ling der daarmede te beplanten velden, lijdt het ') Uit het regeringsverslag over 1861, waamit bl^kt, dat men in het Soerakartasche 17 indigo- ondememingen en van sleohts 10 eene opgave der produktie ontrangen had, is op te maken, dat de geweest, dan hierboven is gebleken. Maar daar- tegenover staat, dat hoogst waarschljnlgk het c^fer, ^ v».,-»6v« —, *- Mj, ^ ^...«.., ««- «v voor de produktie van 1854 gegeven, mede bene- totale produktie van 1861 veel grooter moet zyn j den de werkelgkheid is geweest. 480 80. geen tw^jfel, dat hot suikemet, waarroor eene grootere uitgestrektheid gronds vereischt wordt^ wil men eene produktie verkrijgen .die ran eenige beteekenis is en beantwoordt aan de groote uitgaven welke de suikerbereiding mede- brengt, onder die omstandigheden evenyeel, £00 niet nog tneer te iijden £al hebben. Bij de Gouycrnements snikerknltnur althans, hoezeer bij deze de gelegenheid tot verwisse- ling van gronden yrij ruim is, soo eelfe dat bij sommige ondernemingen in geen vier of vijf jaren op dezelfde gronden beboeft geplant te worden, schijnt reeds bier en daar rerbas- tering plaats te vinden, en is men om die reden verpligt geweest, om met groote kosten riet van yer yerwijderde streken te doen oyer- komen. Hoe veel te meer zal mitadien dat kwaad zich niet moeten doen gevoelen, wan- neer voor de verwisseling van den grond eene ▼eel mindere rnimte bestaat? Uet komt ons evenyrel yoor, dat door eene doelmatige behandeling Tan den aanplant, en Tooral door eene gocde bemesting van den grond, waarouder wij niet zoo zeer de aan^ "wending van veel, als \rel bet gebruik van de geschiktste meats toffen verstaan, aan dat on- gerief zoo niet geheel, dan toch in groote mate kan worden te gemoet gekomen. — Eene plant kan verbasteren, wanneer zoowel bet klimaat als de grond, waarop zij geteeld wordt, voor haar ongescbikt zijn, — maar ook daar, waar op die beide vereischten niets af te din- gen vdt, door verarming, wanneer namelijk aan den grond door eene doelmatige bemesting niet wordt ternggegeven, hetgeen de plant er voor zijne voeding nit haalt. Wei wordt door de werking van de lucbt op den grond daarin eenigermate voorzien, maar op eene wijze, die, zonder behoorlijke verwisseling van gronden en rotatie van koltunr niet voldoende schijnt te zijn. In hoever met hetgeen wij daar zeiden al dan niet in strijd kan zijn eene zeer opmer- kelijke bijzonderheid, welke in de nota van den Resident Brest van Kehfeh wordt mede- gedeeld, knnnen wij moeijelijk beslissen. •*- In dat stnk wordt gezegd, dat, terwijl van verschil- lende kanten aan de indigokultnur zoo vaak is ten laste gelegd, dat zq door uitmergeling der gronden schadelijk is voor de padi-ieeii, de inlandsche hoofden in Djokdjokarta niet van die meening zijn. Zij beweerden zelfs het tegendeel, omdat de indigoplant zelve eene overvloedige bemesting afwerpt en zoo diepe wortels 8chiet» dat later, bij het mtroeijen dier worteb, de veldea veel geBsakkeligker met den weinig diepgaanden Javaanschen ploeg te be- werken zijn, en deze hunne meening ataafdea zij door de verklariog, dat zij op hunne eigen verhnurde gronden voor de/MK^teeltdevoorkear gaven aan pas met indigo bepiante velden. De waarde dier verklaring wordt eenigsins verminderd door de omstandigheid, dat flj is gedaan in het jaar 1858 of vroeger zelfs^ toen van die partikuliere indigoteelt in Djokdjo- karta een groote roep opging en zelfs het Gou- verneroent eenen ambtenaar met een onderzoek daaromtrent belastte, ten einde naar aanleiding van zijne bevinding te knnnen nagaan, "welke verbeteringen men bij de Gonvemementsteelt zou kunnen invoeren. Terwijl van die kom- missie niet veel meer schijnt gekomen te zijn dan het daaromtrent door den bedoelden amb- tenaar uitgebragte zeer gnnstige rapport^ son men de vraag mogen doen, of de hoofden nn nog gebleven zqn bij hunne hierboven bedoelde, in 1868 geuite meening; en in verband daar- mede zou het niet onbelangrijk zijn te weteo, of de verbastering der indigo-plant, waarover in het Djokdjokartasche geklaagd vocdt, niet vooral plaats viudt julst bij die ondernemingen, welke zich het langst met de indigotedt hebben bezig gehonden. Maar afgescheiden daarvan is het boitendien bekend, dat de indigoplant over het algemeen nog al houterig wordt, weahalve het waar- schijnlijk is, dat de afval, welke als mestatof wordt gebruikt, in den grond niet soo spoe- dig tot ontbinding overgaat, en dat dus zijne vruchtbaarmakende kraoht jnist in eea volgend jaar zich ten voordeele der padi-teelt ontwik- kelt, en alzoo voor de indigoteelt gdieel of gedeeltelijk verloren gaat. Wat nu de uitputting van den grond aan- gaat, ofschoon die in den regel te waofaten is van elk gewas, dat te dikwjjls op eeaen en denzelfden grond wordt geteeld, — hoezeer alle gewassen in dit opzigt niet op gelijke lijn kunnen geplaatst worden -— zoo lijdt het geen twijfel, dat, blijkens de daarvan verkregen on- dervinding, de kracht tot* uitputting van den grond bij de indigoplant niet gering is. Yan- daar dat, ofschoon volgens het rapport van den Heer van Beest Holub, den met het onder- zoek naar de Djokdjokartasche indigoteelt be- lasten, hierboven bedoelden ambtenaar, de daar- mede zich bezig houdende ondememers in dat gewest beweerd moeten hebben, dat zij elken grond, mits voorzien van eene laag teelaarde, voor die teelt geschikt achten, zij echter het langst schijnt te kunnen worden volgehouden op gronden langs rivioKeny die eene massa van 80. 431 sHb afroeren en telkens door overstrooming op de bedodde landen breogim. Dat eene knnst- matige besproeijmg der yelden daarmede niet ge- l^k staaty mag men gereeddijk aannemen, omdat het van de bergen daarvoor afstroomend water in TTOchtbliannakende kracht, hoe groot die ook bij den aanvang, dat is yoor de meest oabij het gebergte gelegene velden moge wezen, toch bij iedere aftapping van het eene op een daarop Tolgend veid niet anders dan yerliexen kan. Wij sonden, als slotsom van het voorafge- gane met opeigt tot de indigoknltuur, genegen sijn, tot de gevolgtrdcking te komeo, dat, hoezeer die knltnnr in de Vorstenlanden, ten gerolge eener meer doebnatige behandeling, er niet toe geleid heeft, althans tot nog toe, om de daarroor gebezigde gronden voor de jMRft'-knltuur te bederven, gdijk dit maar al te reel het geyal achijnt te zijn geweest in de residentien, waar de iudigokidtuur van Gou- Tcmementsw^e plaats Tindt» die meer doel- matige behandeling eyenwel den achteruitgang der teelt seiTe, blijkbaar in de yerbastering der plant en de yerminderde produktie p^ bonw, niet heeft knnnen tegenbouden ^). fidbalve koffij, suiker en indigo, als Eooge- naamde artikelen yoor de Enropesche markt, waarbij nog komt de rijst, waarvan de teelt ttit het oogpunt der voeding yerpligt is, wor- den op de ondememingen yan landverhuring in het Soerakartasche ook tabak, peper, kakao en yanille geprodnceerd, maar tot nog toe geene leer belangrijke hoeveelheden. In 1861 werd de produktie van tabak op- gegeyen tebedragen 174,838 ponden, yerkr^en Tau 373 bonws, hetgeen neerkomt op eene niet seer ganstige produktie van 3^4 pikols per honw. Yan de peper had de produktie be- dragen 584 pikols, van de kakao ongeveer 1,500 pondeu of 12 pikols, terwijl van den aanplant van vanille nog niets vras verkregen. W^ kunnen van de landverhuringen niet a&tappen, zonder aan het voorafgegane nog een enkel woord te hebben toegevoegd. Na in 1823 te zijn vernietigd onder het reactionair bestnur van den Baron vah beb Ca?sclek, irerden zij op Hooger last door den Kommissaris-Generaal Bnrggraaf dv Bus de Ghisighiss weder toegelaten. De Baron van *) ^Ij verw^zen overigens, voor zoo veel aan- gaat de indigoteelt in Djokdjokarta, uaar hetgeen in oni artikel Indigo voorkomt in het l0 Beel, pag. 188, 2* kolom, en in de noot op bladz, 663 aan d«a voet der da kolonk. DEE Cafellek had, naar het schijnt, met op- zigt tot dieu maatregel meer aan de inblazin- gen of argumenten en beschouwingen van vijandig gestemde ambtenaren gehoor gegeven, dan dat hij te rade was g^aan met zijn eigen gevoel van regt en billijkbeid. Ook waren op hetzelfde oogenblik van de zijde des Gouver- nements met zekeren aandrang pogingen aan- gewend, om uitgestrekte, toen nog tot de Vorstenlanden behoorende distrikten aan zich in huur te doen afstaan, zoodat het voor de vorsten en grooten van Soerakarta en Djokdjo- karta al den scBiju moest hebben, alsof de rege- ring, zonder acht te slaan hetzij op de kren- king, die hnn door de vemietiging van door hen aangegane overeenkomsten werd oange- daan, hetzij op het grooter geldel^k voordeei, hetwelk die landverhuringen, in vergelijking met -eene eigen exploitatie, aanbragten, hetzij eindelijk op de voor de verhuurders zoo bezwa- rende bepaling van schadeloosstelling der hnur- ders ter zake van eenen maatregel, dien z^ zelven niet geprovooeerd^ veel minder genomen hadden, niets meer of minder in den zin had, dan zich ten koste der inlandsche vorsten in gezag en grondgebied uit te breiden. Zij bestaan dan nu ook weder sedert ongeveer 35 jaren en de ongestoorde rust, welke in al dien tijd in de Vorstenlanden heeft geheerscht, is daar om te doen zien, tot welke drogredenen en verdraaijing van zaken de voorstanders van den maatregel der intrekking in der tijd hunne toevlugt hebben moeten nemen, om aan de land- verhuringen zelve, en niet aan de intrekking er van, voor een groot gedeelte de uitbarsting in 1825 van den vijfjarlgen oorlog met Diepo Negobo te kunnen toeschrjjven. Maar, gelijk het in zulke zaken gewoon- lijk gaat, de verongelijkte landhuurders en hunne voorstanders hebben niet stil geze- ten, om het hun aangedane onregt goed te doen uitkomen, en van de uitzigten op eene enorme produktie werd, waarschijnlijk met het doel om het cljfer der schadeloosstelling zoo hoog mogelijk te doen opvoeren, breed opge- geven ^). Door die geheele toedragt ontstond meer en meer eene zekere ingenomenheid met al wat landverhuring heette, en wel z66 dat. 1) Het is hekend, dat onder anderen van eene ondememing, die tot de niet minst aanzienlgken befaoorde, toen het er op aankwam, om het bedrag der aan haar nit te keeren sehadeloosstelling te bepalen, de boeken, wa&mit zon moeten blijken, van de door haar gemaakte kosten en van de op grond daarvan te verwachten nitkomsten, gezegd werden door de witte mieren te zi[jn vernield. 432 sa vanneer men sprak van de ellendige resultaten, welke ons bezit van Java tot bet jaar 1832 onder het zoogenaamd stelsel eener vrije ont* wikkeling had geleverd, zij, die dat tijdvak aanvielen, werden geweeen op de door de land- verhuringen verkregen en verder daarvan te verwaohten uitkomsten.terwqlomgekeerd, wan- neer het er op aankwam om het kultuuratelBel als dwangstelsel in zijne uitkomsten aan te vallen, dan weder de landverhuring met hare resultaten daartegenover werd gesteld. En 200 werd men van lieverlede er toe gebragt, om met de landverhuringen in deVorstenlanden eenigzins te vereenzelvigen het denkbeeld eener vrije ontwikkeliog. Daartoe hebben ook niet weinig bijgedragen de toenmaals heerschende denkbeelden omtrent oniwikkeling, waarbij men tSU minder dacht aan ontwikkeling der be- volking, dan wel aan vermeerdering der pro- doktie, hoe dan ook; terwijl het feit, dat die yermeerdering te danken was aan partiknlieren, aan hunne bemoeijingen, in tegenoverstelling van hetgeen er van Gouvemementswege gedaan werd, daaraan de benaming van vrije oniwikte- Ung deed toekennen. Uit hetgeen wij evenwcl hierboven mede- deelden ten aanzien van de wgze, waarop men b\i ondememingen van landverhuring te werk gaat met de verdeeling der gronden, met de beschikking er Over en met den arbeid der op- gezeten bevolking, zou het een spelen met woor- den zijn, bijaldien men aan de landverhuringen het karakter eener vrije ontwikkeling wilde hechten. Wij zijn het met den Resident Nieitwen- HUIJZET7 volkomen eens, wanneer hij in zijne meermalen aangehaalde Nota beweert, dat op de in de Yorstenlanden in huur genomen gronden de dwang voor het minst wel zoo stringent is als die, welke bij het Oouver- nements kultuurstelsel noodig is '), zoodat ^) Bit is, behalve ait hetgeen is geblekeu omtrent de beschikking over den arbeid der bevolking, in niet geringe mate af te lei den ook nit de beschik- king over de bonwgronden der bevolking, ten aan- Eien van welk punt bg het regeringsknltnnrstelsel met meer matiging wordt te werk gegaan. Terw^l het Gouvemement bg de invoering van het knltunr- iteUel zich de beschikking over slechts het Vs der bouwgronden voor ^e teelt van stapel-artikelen voorbehield, doch bg de toepassing overal beneden dat maximum is gebleven, hebben de landhnurders het */} voor rich genomen, met het kennelgk doel, om daarvan, op welke wgse dan ook, ten voile partg te trekken. De bg het knltanrstelsel in de OonvemementiresideatiCD betrokken bevolking moet uit eene vergelijking van de landverhuringen met dat stelsel voor de kweetie omtrent eene vrije ontwikkeling der Javaansche bevolking weinig, zoo iets, gewonnen wordt, eu hoogstens arguroenten kunnen geput wordea Toor de vraag, wie den Javaan beter, dat ia met meer voordeel voor zich exploiteert^ de portiknlier dan wel de regering. Gewaagden wg zoo even van de ongestoorde rust, welke in de Yorstenlanden sedert het hernieuwd bestaan det landrerhuringen heeft geheersoht, zoo legt die bijzonderfaeid bg de waardering van het voor en tegen der land- verhuringen slechts een betrekkelgk gewigtin de schaa], waarbij men niet uit het oog moet verltezen aan den eenen kant, dat de oyoeen- komst«n wegens de landverhuringen emaneren van de Javaansche Vorsten en grooten en dat de Javaansche bevolking in de Yorstenlanden, die steeds eenen hoogen eerbied eneeneslaafscfae onderwerping voor hen behouden heeft, het een zoowel als het andere overbrengt op den landhuurder, als den persoon, aan wien zijn heer en meester rijne regten tijdeUjk heeft a^estaao, terwijl aan den anderen kant daaibij komt eene voor de zaak der landverhuringen zeer gunstige vergelijking van de meerdere orde en regel- maat in de verhuurde distrikteu met den vrij ongeregelden of liever slecht geregelden toe- stand onder de eigen exploitatie der Hoofdea. Staat de Javaan onder de laataten bloot aan allerlei afpersingen en oproepingen voor dienst- prestatien, waardoor hij noch van zijnen tijd, noch van hetgeen hg het zijne kan noemen, kortom van niets zeker is, onder den land- huurder weet hg, ja, dat hij flink arbeiden moet, maar ook dat al het zijne, al wat hq heeft en verdient, het rijne is en blijft. Uit dat oogpunt beschouwd mogen de land- verhuringen betrekkelijk goed werken en niet wel is waar landrente opbrengen niet alleen van de aan haar verbleven velden, maar ook van die, welke voor de Ooavernementsknltares worden ge- bezigd, en is bovendien heerendienstpligtig; maar daar staat tegenover, dat sij voor haren arbeid bg de knltures betaling eriangt, terwgl. bg de landver- hnringen de heerendienatpligtige bevolking het "/g barer gronden moet missen, haren veldarbeid gratis verrigt en waarschgnlgk bovendien nog heerendien- sten, zoo ab het betrekken van wachten, het on- derhoud van wegen of wat dies meer zg, te pres- teren heeft. In hoever de landhnurders de bevoegd- heid hebben, om van hunne opgezeten landbouwende bevolking heffingen te doen van hare eigen koltaur, en daarvan gebmik. maken, blgkt niet; hoeseer wg het eene zoowel als het andere betwgfelen. 80. 438 geheel tonder invloed blijven met opzigt tot het opwekken yan eenige nijverheid onder de bevottdag; maar daaiin te rieu een middel no orergang tot eenen meer geordenden maat- Bchappelijken toestand, waarin ieder individu nch, faehovdens de restrictien, ter eerbiediging der regten vau aiideren gefoiderd, Trij en onbelemmerd kan bewegen, valt oos moei- jelijk. Dwang beschonwen wij op ssich xehe als een aleeht middel ter opleiding, en nog wel ter opleidlng tot vrijheid. Aileen dan, wanneer de dwang geheel ten yoordeele van den godvongene wordt aangewend, en wel 100, dat men den dwang meer en meer loslate, ten einde den gedwongene ran liererlede te gewennen aan een toenemend genot van vrij- kdd en hem akoo te leeren daarvan een go^ gebmik te maken, sou hij tot eenig resultaat kuuien leiden; maar die weg is te laog en de bedachtzame en conseqnente yooruitgang daarop te moeqelijk^ om te kunneu verwachten, dat men het dod aonder aware schokken en geveldige beroeringen zon kunnen bereiken. Wat den mensch het dierbaarste is, wordt door hem in den regel niet dan na veel strij- den en opoflering verkregen^ en dit is ook noo- dig om hem waarde daaraan te doen hechten. Niet anders is het met de volken gesteld, en de geschiedenis leert ons, dat juist die voiken, velke het op den weg ecner vrije outwikkeling het verst hebben gebragt, ook het meest daar- Toor hebben veil gehad. Kunnen wij om die reden, die in den aard der zaak ligt en door het getuigenis der historie zoo gestaafd wordt, eeae langzame, geleidelijke opleiding tot vrij- heid met zachte overgangen niet dan Toor eene bersenachim honden, daaruit zal men wel niet tot de atelling kunnen komen, dat het voor eeo volk mitsdien wenscheUjk is, om het den Weg tot ?rijheid te versperren, evenmin als men geregtigd zon zijn tot de gevolgtrekking, dat bet derhidve- niet noodig is, om waar het te pes komt telkens en gedurig het zaad voor eene vrije outwikkeling uit te strooijen. Maar dan vragen wij, of men in gemoede kan vol- hottden, dat in de landverhuringen, — ouder- nemingen, voor welke de overeenkomsten aan beide ^den, dat is van huurders en yer*> huurders, aangegaan worden blijkbaar met het doel, om de exploitatie der bevolking uitslui- tend aan het geldelijk voordeel van beiden dienstbaar te maken, — > dat daarin eene ge- sonde en voor vrije ontwikkeling eigenaardige kiem ligtF Men leze alechta het in 1857 omtrent de hmdverhunngen nitgevaardigde Begle* meut '), en wat vindt mra er in, dat in de verte eenig verlangen naar ontwikkeling der bevolking aanduidt? Het eenige, wat tothaar betrekking heeft, vindt men in de ff 0 en ^ van Art. 11, waarby bepaald wordt: 1^. dat tot landverhuring in de Yorsten" landen geene andere personen zuUen worden toegelaten, dan die good met de Yorsten en Grooten of met de inlandsche bevolking weten om te gaan. In de officiele iaal beteekent dit, dat zij zich tegenover de Yorsten en Grooten hoffelijk gedragen en hun de verschuldigde eer- bewijzingen geven moeten, en zich ten aanzien van den minderen man niet schuldig maken aan mishandeling en kwadebejegeDingofaanmatigiug van eenig gezag, dat hun niet to^ekend is. 