Geschiedenis der Fransche Protestantsche vlugtelingen, van de herroeping van het Edict van Nantes, tot op onzen tijd. Uit het Fransch vertaald en gedeeltelijk verkort en omgewekt
Men oordeele over de verontwaardiging der Protestanten, die verre weg de meerderiieid der natie uitmaakten ! Hoewel Jakob meer en meer de vlugtelingen als zijne geheime vijanden, en als de aan- staande bondgenooten van den Prins van Oranje begon te beschou- wen, zag bij ziclx genoodzaakt hun bij voortdimng de eenmaal toegezegde besclierming te verleenen. De rijkste vlugtelingen liadden zich in Holland nedergezet. Wei is waar, telde men onder de Pransclien in Engeland ook rijken ; want de fransche gezant scbreef in 1687 aan Lodewijk, dat men reeds 960,000 loiiis d'or tot engelsclie muut liad omgesmolten ; maar dit geld was het eigendom van een bepaald getal rijke families. De meerderiieid kwam in de armoedigste omstandiglieden in Engeland aan. Jakob veroorloofde dan ook geldinzamelingen ten liunnen beboeve, en het paiiement beijverde zich fondsen ter beschikking te stellen ; en eene orde van koning en rade bepaalde eene algemeene coUecte in Engeland, Schotland en lerland. De aanzienlijke som van £200,000 werd door die middelen bijeen gebragt en tot een fonds gemaakt, onder den naam van Royal Bounty. Er werd een comite aangesteld uit de aanzienlijksten onder de vlugtelingen, dat zich belastte met de iiitdeeling eeiier jaaiiijksche som van £16,000 onder hunne verarmde landgenooten en hunne afstammelingen. Dit werd het comite der leeken genoemd, in tegenoverstelling van een ander comite — dat der geesteUjken — dat werkzaam was onder toezigt van den Aartsbisschop van Canterhnry , den Bisschop van Londen en den Lord Kanselier, met de verdeeling van eene jaarlijksche som van £1718 uit 'sland kas, onder onbemiddelde leeraars en hunne gemeenten. Uit de eerste jaarlijksche verantwoording van het eerstgenoemde comite, die bewaard gebleven is, ontleenen wij belangrijke bijzonder- heden. Het stuk is gedagteekend 19 Maart 1687. Het getal der Franschen, die in dat jaar onderstand genoten, bedroeg 15,500, waarvan 13,000 zich in Londen gevestigd hadden. Daaronder waren 143 predikanten. In het volgende jaar beliep het getal dergenen, die op onderstand aanspraak maakten 27,000. Terwijl, overeenkomstig het engelsch gebruik, de mime bijdragen der natie in den naam des konings werden uitgedeeld, deed Jakob II., 129 met de hem eigen onopregtheiil, heimelijke pogiiigou oai de vlugte- lingeu van eenige der huu tocgekendc voorregteii te bcrooven. Op het oogenblik dat liij verlof gaf tot eeue algemeene coUecte ten hunnen belioeve, stelde liij alias in het werk om die coUecte gedeel- telijk te doen mislukken. Hierin door den gcestdril't des volks gehinderd, wreekte hij zich op den Bisschop van Louden, verweet hem zijn overdrevcu belangs telling in de fransche vlugtelingen, eu sloot hem buiten zijne beraadskigingeu. De Leeraar Claude had cen boekje in het licht gegevcn tegen Lodewijk XIV., onder den titel : Klagien der in Frankrijk wreed vervolgde Protestanten. Dit werkje, terstond m het Engelsch vertaald, had in Londen eea verbazenden indruk gemaakt. De fransche gezant trok het zich aan, en in eene memorie aan Koning Jakob gerigt, zeide hij onder anderen : " Zij, die eenen aanslag maken op het leven eens konings, vinden in geen land eene vrijstad of veilige toevlugt ; zuUen zij, die eens konings eer aanranden, en zijnen goeden naam trachten te bezwalken, zulks straffeloos doen kunnen, en zou men niet ten minste een blijk kunnen gcven, dat men hunne schriften verfoeit ?" De koning van Eiir/dand haastte zich om eene raadsvergadering te beleggen, en eischte, dat het boek van Claude, door beulshanden zou verbrand worden. Daar de kanselier het waagde een verschillend gevoelen uit te brengen, viel hij dezen driftig in de rede : " Ik heb," sprak hij, "mijn besluit opgemaakt. lionden verdedigen wel elkander wanneer men ze aanvalt ; waarom zouden koningen minder doen ?" Niemand antwoordde ; en weinige dagen daarna werd het boek van den oud-leeraar van Charenton op het plein van de beui's, door de hand des scherpregters, plegtig verbrand. Hoe groot de verontwaardiging van het engelsche volk over deze gebeurtenis was, kau men afnemen uit de volgende aanhaling uit een zendschrijven van den franschen gezant aan Lodewijk XIV. : " Het is niet te zeggen hoe de protestantsche partij door dit voorval ontdaan is, en welke aanmerkingen men hier maakt over dit bewijs van eerbiedige belangstelling in Uwe Majesteit, door den Koning van Engeland aan den dag gelegd. Men zegt onbeschroomd, dat dit niet minder is dan openlijk partij kiezen en aUes goed keuren, dat in Frankrijk tegen de Protestanten bedreven is. Men beweert, dat het niet gebruikelijk is eenig boek in het openbaar te verbranden, dat niets bevat tegen den staat. Misschien zal dit voorval Uwe Majesteit minder gewigtig voorkomen dan het hier beschouwd wordt ; maar er is, sedert het begin der regering van dezen Koning van Engeland, K 130 no(j niets geheurd, dat dieper indruJc op de (jemoedercn gemaakl hwj't dan dlt" Jakob II. verboocl vervolgens de officiereii zijner yarcZt's, voortaan vreemdelingen in hunne compagniecn op te nemen. Dit verbod gold de fransclie Protestanteu, die zich scbarenwijs kwamen aan- bieden om bij de koninklijke krijgsbenden dieust te iiemeu. Hij hoopte zoo doende den militairen liet verblijf in lUiujeland tegen te maken, en ze te dwingen naar FrcmJcrijJc terug te kceren, of zich naar Holland te begeven, waar zij dan weldra te takijk zijn zouden om den staat niet tot last te worden. Hoe veel er hem aangelegen was ze te verwijderen, kan men daamit afleiden, dat hij zoo veel mogelijk het avontuiu-lijke ontwerp van den Markies de Mieemont bevorderde, die zijnen medevlugtelingen voorstelde om hen naar Hongarije te brengen, ten einde onder de oostenrijksche vlag tegen de Turken te vechten. Hij zag ook met oogluiking aan, hoe een afgezant van de fransche politie, met name Forant, die bekend stelde dat hij een schip voor Holland wilde uitrustcn, pogingen aanwendde om, onder dat voorwendsel, fransch scheepsvolk aan boord te krijgen en ze vervolgens naar Franhrijk terug te brengen. Maar vooral was Jakob II,, tegen het belang zijner onderdanen, den Markies de Bonrepaus behulpzaam, die door Lodewijk XIV. naar Engeland en naar Holland gezonden werd, om de vlugtelingen over te halen naar FrankrijJc terug te keeren. De lastbrief van dien Markies, gedagtcekend Versailles, 20 December 1685, hield onder anderen in, dat hij zich moeite geven moest om alle Franschen buiten 's lands op te sporen, met hen in kennis te geraken, op het zwak van ieder in het bijzonder te werken, en hen met allerlei schoone beloften te bewegen naar FranJa'ijk en in den schoot der roomsehe kerk weder te keeren, het zij dat zij het ongeluk gehad liadden van daar buiten geboren te worden, of dat zij haar uit wispcUtirigJieid verlaten hadden. Bonrepaus, met een aantal helpers, beijverdc zicli wel om zich van zijnen last te kwijten : het mogt hem ook na veel tobbens gelukken 507 vlugtelingen te bewegen naar FrankrijJc terug te keeren, en daaronder waren ruim drie honderd matroozen. Hij schreef bij die gelcgenheid naar het Kabinet van Versailles : " De Koning van Migelaud, die de vlugtelingen als vijanden beschouwt, heeft geeu gehoor willen verleencn aan de k lag- ten die bij hem over dit onderwerp gedaan zijn. lladde het Par- lement gezeten, dan zou men mij moeijelijkhcdcu gcnnaakt hcbben." Gedurende twee jareu blcef Jakob de onderhandsche bedrijveu van 131 BoNREPAUS eu Bauillon aanmoedigcn, maav toen Willem van Oranje den troou van Eugeland bcstccg, was er eeu ciudc aan die armzalige staatkunde, die door kuiperijen ecu onlierstclbaar kwaad zoclit te verminderen. Van dicn tijd af vonden de vlugtelingen bij hot Engelsche Gouvcrnemcnt ecu steixn, waarop zij rekenen konden : en de Kouing van Tranhijk moest zicli voortaan tcvreden bouden met agenten te Louden te onderliouden, om te beproeven of hij eenige Icden van het Parlement in zijn belang kon overbalen. Burnet, in de GescJdedenis van, zijnen tijd, meldt ons, dat gedurende de laatste twintig jaren van de regering van Lodewijk XIV., de paketboot zclden van Calais naar Boiivres overstak, zonder ten minste 10,000 louis d'or mede te nemen voor de invloedrijkste leden van beide huizen van het Parlement. Na den vrede van BijsioijJc hadden de Jacobijnen eene partij tegen Koning Willem opgemaakt, cu toen de Koning in bet Parlement voorstelde dat aan de vlugtelingen de lang toegczegde brieven van burgerregt zoudcn verleend worden, werd zulks gcweigerd. Deze onwilligbeid, door de vrienden van den Pretendent, en door bet goud van Lodewijk bewerkt, was van korten dum-. Na bet overlijden van Willem III. veranderde bet volk van gezindbeid, en het Parlement in 1709 onder Koningin Anna, bij een geroepen, verleende eindelijk het burgerregt aan aUe Protestanten die, of reeds in het rijk gevestigd waren, of zich in vervolg van tijd daar zoudeu nederzetten. TwEEDE Afdeeling : — Diensten door de vlugtelingen bij lict legcr en in do diplomatie gedaan. — Hun aandeel in de omwenteling van 1G88 — Schomberg — Slag van de Boyne — Dood van Schomberg en La CaillemottcRuvigny — Rapin Thoyras — ^Jean de Bodt — Menard de Scliomberg — Ilelscli werktuig van Saint INIalo — Charles do Schomberg — De Markies de Ruvigny — Cavalier. Van alle diensten, die de vlugtelingen aan Eiujeland bewezen, was de voornaamste, ongetwijield, de krachtdadige hulp aan Willem III. tegen Jakob II. betoond. Het leger van den Prins van Oranje bestond aanvankelijk uit 11,000 man voetvolk en 4,000 ruiters. De kern van die magt waren drie regimenten en een cskadron geheel uit fransche vlugtelingen bestaande. leder regiment tclde 750 man, De prins had bij zijne gezamenUjke legermagt niet minder dan 736 fransche officieren, meest oud gedienden, die gewoon waren onder Turenne en Condc te zegevieren. Als Protestanten konden zij in hun land, bij dc schitterendste verdiensten, op geene bevordering 132 hopen ; en velen liunner haddeii, in 1685, voor het iiiterlijke, liet roomsclie geloof omhelsd, om de schande te ontvlieden van onwaardig vcrklaavd te worden ond(jr de fransche vlag te dienen. Naderliand, in de fransche kerken vfin Holland, tot de protestantsclie belijdenis teruggekeerd, waren zij in hun geraoed tegen liunne verleiders ver- bitterd, en brandden van vcrlangen om de scliande van liunne afvalligheid uit te wissclien met liet bloed liunner vervolgers. De l'Estang, de la Meloniere en de Markies d'Aezilliers waren als aides de camp aan den persoon des prinsen verbonden. Goulon voerde het bevel over de hollandsche artiUerie ; Cams on over de genie ; Maarschalk Schomberg stond, onder den Prins van Oranje, aan het hoofd van het leger. Zoo groot was het vertrouwen dat de prinses in hem stelde, dat zij hem van een geheimen last- brief voorzag, waarin hij, in geval de prins kwam te sneuvelen, als opvolger in het opperbevelhebberschap werd aangesteld. Twee andere vlugtelingen waren op gelijke wijze gevolmagtigd om den veldslag ten einde te brengen, in geval den prins en den maarschalk bciden lets overkAvam. Frederic Hermann von Schomberg stamde af van de oude hertogen van Kleef, wier wapenschild hij voerde. Een zijner voor- ouders, Dietrich von Schomberg, sncuveldein den slag van Ivri/, aan het hoofd der ruiterij, die Prins Jan Casimir Hendrik IV. toevoerde. Zijn vader, Jean Menard, groot-maarschalk van de Paltz, onder den Keurvorst Prederik V., leidde het huwelijk in van dicn prins met Elizabeth, dochter van Jakob I., en huwde zclfs Anne Dudley, dochter van Edijard Dudley, pair van dat rijk. Toen Prederik V. door het zegevierend leger van Tilly van Praag verdreven werd, bragt hij den jongen Schomberg met zich naar Holland, alwaar hij het krijgsmans beroep leerde onder Prede- rik Hendrik, Prins van Oranje, en dus in dezelfde school als Turenne en Prederik Willem. Daar de keizer van BnitscJdand zijne goederen vcrbeurd verklaard had, kwam Schomberg, in 1650, naar Frankrijlc, en bood zijne dienstcn aan Lodewijk XIV. aan. Hij verwierf zich eerlang eenen roeni, die het iiaast kwam aan dien van Condc en Turenne. Mazarin maakte hem luitcnant-generaal van het leger in Vlaaiideren. In 1661 naar Portugal gezonden, voerde hij er het bevel over de Pranschcn, Engelschen en Portugczen. Hij gewende de laatstgenoemden aan krijgstucht en leerde hun mcl goed gevolg de Castilliaiien bestrijden. Door de overwinning van Villaviciosa, dwong hij Pilip IV. , den Hertog van Braganza, als 133 Koning van Poriiujal tc erkeniicii. Bij clou clood van Turenne ging dc maarschalkstaf in zijiie liauden over, lu 1G75 voerde hij het bevel in dc Kederlanden , en dwong dc llollaudcvs het bcleg van Maastricht en Charleroi op tc breken. Bij de lierroeping van bet Edict van Nantes, veroorloofde Lodewijk bem bet land uit te gaan, met nitdrukkelijken last zicb in Portugal te vestigen. Maar de godsdienstbaat liet hem daar niet met rust. Nii begaf bij zicb eerst naar den Keurvorst van Brandenburg , die liera tot staatsminister en opperbevelbebber bij het leger benoemde. In 1686 woonde hij te Kleef A.& bijeenkomst bij van Frederik Willem met den Prins van Oranje, die reeds op de groote onderncming bedacht was, die hij twee jaren later ten uitvoer bragt. Bij die gelegenbeid sterkte ScHOMBERG den prins in zijn voornemen en beloofde hem zijne hiilp. Na zijn vertrek van Portugal had hij de kusten van Engeland opgenomen, om te zien welke havens het meest eene landing be- gunstigden ; tevens had hij zicb ingang verschaft bij zekere hoofden der engelsche aristocratic, die de regering van Jakob II. moe waren. Zijn aandeel iir de onderncming, die den Prins van Oranje op den troon van Engeland plaatste, in verband gebragt met hetgeen hij weleer voor den Hertog van Braganza gedaan had, gaf aanleiding dat men van hem zeide : dat hij koningen op dm troon zettede, eti hen noodzaakte daarvan af te treden. Zoodanig was de doorluchtige man, die zijne lange diensten door een roemrijken dood op het slagveld ging beshuten. Willem was voorne- mens den Theems op te zcilen, in de verwacbting, dat zijne tegenwoor- digheid genoeg zou zijn ora de omwenteling tot rijpbeid te brengen. Maar Schomberg bragt hem onder het oog, dat de bevrijder van Engeland niet de rol van overwinnaar spelen moest , door de hoofdstad van zijn aanstaande koningrijk binnen te rukken aan het hoofd van eene hoUandsche en fransche legermagt ; maar dat het beter was eenige dagen geduld te gebruiken, tot dat zijne partij, op het gezigt van de krachtdadige hulp, die hij aanbragt, een kloekmoedig besluit nam. Zich naar dezen raad voegende landde Willem in de haven van Torhay. Jakob zag zich terstond verlaten; het krijgsvolk tegen den Prins gezonden, schaarde zich aan zijne zijde. Er werd geen enkel zwaard getrokken ter verdediging van het katholicisme in Engeland, en de onttroonde koning schatte zich gehikkig van te kunncn ontkomen, om bij Lodewijk XIV. eene veilige toevlugt te vinden. Dat door de conventie, kort daama te Londen vergaderd, Jakob van de regering vervallen verklaard, en de kroon aan den 13 i I'rius van Oranjc eu zijiie gemalin wercl opgedragen, is ie wel bckend om eene opzettelijkc vermelding te beh.oeven. Nil bleef er over ScJiotland en lerland te onderwevpen. In Scliotland was de docliter van Jakob IT. bcmind, cu dit droeg niet weinig bij om de oranje partij te versterken. In lerland bercidde men zicli voor tegenstaud. De Vice-koning Tykconnel bragt cen leger voor Jakob op de been en ontving liem te Duhl'ui als zijn' koning. Lodewijk zond hem scliepen, manscliappen en geld, en daarenboven den listigen Graaf d'Avaux als raadsman. Schombekg krceg last om lerland te onderwerpen, De middelen te zijner bescliikking gesteld waren blijkbaar ontoereikend om doortastende maatrcgelen te nemen. Schombekg's koelzinnig overleg ontging dit niet. Hij stelde zicli dus aanvankclijk ten doel om tijd te winnen, tot dat liij de noodige versterking zou krijgen. Te Londen werd liij deswegen gelaakt. liij verdedigde zicli in eenen brief aan Koning Willem, van 27 December 1689, waariu onder andere deze woorden voorkomen : " Ik erken, dat, zondcr mijne volstrekte berustiug in de bevelen van Uwe Majesteit, ik de eer zou verkozen bebben van aan liet liof te blijven, boven bet bevelhebberschap over zulk een leger, als ik gedurende den veldtogt van het nu ten eindc spoedend jaar, onder mij gebad heb. Had ik eenen veldslag gewaagd (dat niet te ligt viel, iirdien de vijand verkoos binnen zijne versclian- singen te blijven), dan zou ik welligt alles verloren hebben dat uwe Majesteit bier bezit, om niet te spreken van de waarschijnlijke gevolgen in Schotland en Bngdand" Men meene echtcr niet dat hij geheel stil had gezeten. Hij liield den vijand in toom, belcgcrde Carrick-Fergus, en maakte, in een woord, de best mogclijke toebereidselen voor dc overwinning van het volgende jaar. In zijne brieven van dieu tijd rocmt hij in nadrukke- lijke woorden de betere krijgstucht der fransche regimenten, boven het overige leger. Van zijne belanglooze vcrknochtheid aan de zaak, waarvoor hij de wapenen had aangegord, gaf hij een doorslaand bewijs. Het paiiemcnt had hem eene som van £100,000 toegekeud. Hij besteedde die vrijwUlig om de achtcrstaUige soldij van het leger te voldoen, en hield zich te vreden met een jaargcld. Geen wonder dan ook, dat fransche vlugtelingen zich scharcnwijs aan zijn leger aansloten. Dczen kwamen voornamelijk van Zwitserland : 4 of 500 verlieten somtijds Geneve in eene week. Zoo doende wcrden dc drie fransche regimenten voltallig gehoudcn, die zich bij den beslissenden slag van de rivicr Boyne zoo kiisterrijk zouden onderschciden. 135 Koning Willem liacl zicli ook bij den grijzcn maavsclialk gevoegd, om ncvens liem te strijdeii. De Boyne lag tussclieu do twee legers. Op bet gezigt van deu vijand koudeu de vlugtelingen zicli iiiet weerbouden. Graaf Menard DE ScuoMBERG, zoou dcs maarsclialks, vergezelde zijnen vader, met eene kciu'bende, over de rivier, en in hunne eerste vaart acht eskadrons Teren en Fransclien, die hun den overtogt beletten wilden, terugdrijvende, scliaarden zij zich in slagorde. Willem, op lict gezigt van dit stout bestaan, gaf hct teeken aan liet gelieele leger om te volgcn. " Voorwaarts, brocders !" riep Schomberg, " gc- denkt aan uwe dapperheid, en aan uw gTievend leed : ziet daar uwe vcrvolgers !" Door deze toespraak aangcvuurd, vielen zij op de fransclie regimeuten van den Hertog van Laazun aan, en deden de gelederen uiteeuspatten. In de hitte der vervolging werd Schom- berg door de gardes van Tyrconnel omsingeld, en kreeg twee houwcn en eenen kogel. De lieldliaftige grijsaard viel dqodelijk gewoud neder ; maar met stervende blikken zag liij het volk van Jakob vlugten. Hij was twee-en-taclitig jaren oud toen hij alsin den schoot der overwinning den geest gaf. Weiuige mensclien liebben in liuu leven meer eer en onderselieiding genoten. In Trunkrijk bereikte liij den koogsten trap van onderscheidiug bij bet leger — bij was veldmaarscbalk ; in Portugal werd bij bertog en een der lijks- grooteu ; in Fritisseu, gouverneiu'-generaal en opperbevelbebber bij het leger ; in Engeland, bertog en jpair van bet rijk, mitsgaders ridder van den koiisenband. Overal beautwoordde bij aan bet ver- trouwen dat bij inboezemde door onbesproken trouw, zeldzame standvastigbeid, moed en krijgsbeleid, en door al die ridderlijkc cigenscbappen, die ouze bedendaagscbe bescbaving, van dag tot dag, meer uitwiscbt, en daar zij nog niets voor in de plaats gesteld beeft. La Caillejiotte Kuvigny, jonger broeder van den markies van dien naam, werd bij diezelfde gelegenbeid doodelijk gewond. Toen men bem bebloed door de franscbe regimeuten droeg, riep bij bun nog toe : li la gloire, mes enfauts, a la gloire ! dat is : " Deu rocm na, mijne kindcren, voorwaarts !" De dood van Schomberg en La Caillemotte zette de gebeele onderwei*ping van lerland eenige jaren achteruit. De jakobijnscbe pailij blecf ook na de vlugt van Jakob in de worsteling volliarden. De franscbe regimeuten, van bunnen kant, verslapten niet in den strijd voor Willejc III. Bij de belegering van hct kasteel van Atlilone waren zij de eerste om de muren te bespringen. Daar viel 136 menig ecu van die dappcre keurbende. Onder audereu de kapiteins Hautcharmois, La Eoche-Louheuie, La Eoquiebe en Luite- nant Boisribeau. Het oude regiment van Caillemotte, nu aangevoerd door Belcastel, speelde bij dat scliitterende Avapenfeit eene luisterrijke rol. De kolonel en de luitenant-kolonel werden er gewond; de Kapiteius Du Pkey, de Grassy en Monnier, en de Luitenants Madaillan en IjA Ville-Dieu vondcn er den dood. De overwinning van Agrim, door Generaal Ginkbl behaald, en die eindelijk lerlmul ten onder bragt, was grootendcels versclmldigd aan de vlugtelingen, en vooval aan de uitstekende bekwaamheden van den Markies de Euvigny. Onder de officieren, die zicli in dezen veld- togt het mecst ondersclieidden, noemen wij Kapin Thoyras, Jean de Bodt, de zonen van Schomberg en Euvigny. Paul de Eapin, heer van TJioyras, was afkomstig van een adel- lijk geslacht van Savoije, dat zich, onder de regering van Frans I., in Franhrijk kwam vestigen. Onze Paul, geboren te Castres, 1661, was tweede zoon van Jacques de Eapin, en zou, gelijk zijn vader, advokaat geworden zijn ; niaar de gebeurtenissen, die het herroepen van het Edict van Nantes voorafgingen, en de dood van zijnen vader, deden hem besluiten het land te ruimen. Hij ging in Holland in niilitaire dienst, en kwam naderhand met den prins naar Bnyeland. Hij onderscheidde zich in de meeste gevechten, die in lerland voor- vielen, onder anderen ook bij de belegering van AtJdone. De koning plaatste hem naderhand als gouverneiir bij den zoon des Hertogs von Fortland. De hertog werd gezant aan het fransche hof. Eapin vergezelde hem en begaf zich vervolgens naar den Haag ; en toen hij daar de opvoeding van zijnen kweekeling voltooid had, ging hij zich in JFezel vestigen, waar toen veel Franschen woonden. Daar besteedde hij zeventien jaren aan zijne Geschiedenis van Engeland, uit publieke acten opgemaakt, en stierf in 1725. Jean de Bodt wijdde ook zijn geheele leven aan de zaak Avaar- voor hij gebannen was. In 1675 te Parijs geboren, vlugtte hij op zijn vijftiende jaar naar Holland, en werd door Generaal Gor, commandant van de hoUandsche artiUerie, aan den Prins van Oranje aanbevolen. Hij vergezelde den Prins naar Engeland, Averd in 1690 kapitein der artiUerie, en voerde daarna het bevel over een corps fransche ingenieurs. Willem III. gebruikte hem in acht belegerin- gen en vier veldslagen ; te weten : die van Boyne, van Jgrim, Steenlcerke en 'Neerwinden. Bij het beleg van Namen bestormde hij het kasteel, en dwong de belegerden zich aan den Keurvorst van 137 Beijeren over te geven, die over de legermagt der bondgenooten het bevel voerde. In 1699 nam hij, met verlof van den Koning van Engeland, dienst bij den Keurvorst van Brandenburg. Na de over- winning van la Hogue, kreeg Menard de ScnoMBERoliet bevel over de fransche regimenten, die de voorhoede uitmaken zouden van een groot leger, dat bestemd was om in Frankrijk eene landing te doen. Tegenwind hield de engelsche vloot terug, en gaf Lodewijk XIV. tijd om zijne kusten te beveUigeu, zoodat de onderneming mislukte. Het volgende jaar wUde hij zicli hierover wrekeu, door -S'^. Malo te verwoesten. De inwoners dezer stad waren onversaagde zeeschui- mers. In het tijdvak van 1688 tot 97 hadden zij van de Engelschen en Hollanders veroverd 163 konvooi-schepen en 3,38-1 koopvaardij- schepen. Ook was hunnc stad, naar evenredigheid van hare grootte, de rijkste van Europa geworden. Koning Willem ondernam haar in eenen puinhoop te veranderen, door middel van een zoogenaamd helsch werktuig door cenen vlugteling uitgedacht. Een toeval deed ook deze onderueming mislukken. Een windvlaag dreef den brander waarop de toestel was op een blinde klip. De ingenieur, vreezende dat het water bij de braudstoffen komen zou, stak het buski'uid aan, en werd een der slagtoffers, van de outploffing. Al de huizen der stad waren min of meer beschadigd, en ten minste driehonderd in puinhoopen verkeerd. Graaf Chakles de Schombekg stierf den heldendood in Italiey waar hij den Hertog van Savoije te hulp gezonden was. De Markies de Ruvigny diende Koning Willem beurtelings in het veld en in het kabiuet. De koning gaf hem den titel van Graaf van Galloway, en maakte hem luitenant-generaal. Hij was de over- winnaar van Agrim. In den slag van Neericindeti had hij den Maarschalk de Luxemboueg te bestrijden, en aan het hoofd van een regiment weerstond hij den schok der geheele fransche kavaUerie. Een oogenblik was hij krijgsgevangen, maar de fransche officieren lieten hem ontglippen, schijubaar met oogluiking der bevelhebbers. Hij dekte nog den teragtogt der Engelschen. In Sjmnje streed hij, in 1705, als opperbevelhebber van het engelsche leger. Bij het beleg van Badajoz werd zijn regterarm afgeschoten. In Junij 1706 deed hij een zegevierende intogt in Madrid, en liet Karel III. als koning uitroepen, terwijl Eilip V. de vlugt koos. In den slag van Ahnanza kreeg hij twee sabelhouwen in het gezigt, maar deed daarna nog gewigtige diensten in Sjpanje, door de voornaamste vestingen in staat van verdediging te brengeu. Na den vrede van UtrecM werd s 138 hij tot hoofd-justicier van lerland benoemd, en leefde daar nog geruimen tijd onder de vlugtelingen, die hij te Fortarlington geves- tigd had. Na al dieadellijke heeren hebben wij nog te gewagen van een' boe- renzoon, een kind des volks, maar een kweekeling uit de school van den oorlog der Cevennes. Aan het hoofd van zijne dappere camisards worstelde hij vier jaren lang tegen Montrevel en de Villars. Klein van gestalte, naaar van groot beleid, hield hij het zoo lang vol, dat DE Villars hem eindelijk een verdrag aanbood. Ten gevolge hiervan begaf hij zich naar Farijs, waar hij aller oogen tot zich trok. Te Versailles, in tegenwoovdigheid van Lodewijk gebragt, verde- digde hij den opstand der Cevennes, en eischte de vervuUing der beloften van de Villars. De koning poogde te vergeefs hem te bekeeren. Daarna beproefde het de Minister Chamillard, verweet hem, dat hij de eer van de hand gewezen had van een bekeerling des konings te worden, beloofde hem een pensioen van 1,500 livres voor zijnen vader, en bood hem den rang aan van generaal-majoor. " Denkt gij/' voegde hij er bij, " dat de godsdienst van den koning valsch is? Hoe zou God hem dan zoo kunnen zegenen?" " Edele heer," hernam Cavalier, " de Turken hebben weleer een groot gedeelte der wereld bezeten. Het past mij niet den raad Gods te beoordeelen." — "Ik zie," zeide de minister, "dat ik met een stijfhoofdigen Hugenot te doen heb," en liet hem gaan. Cavalier, vreezende opgeligt en gevangen gezet te worden, ontkwam heimelijk naar ZicUserland. Van daar ging hij naar Holland en werd kolonel. De gebannen camisards kvvamen scharenwijs om onder hem te dienen ; maar bij het organiseren van een regiment kreeg hij moeijelijkheden, daar men er op aandvong, dat elke compagnie onder het bevel van eenen edelman staan zou, terwiji Cavalier zijne officieren zelf kiezen wilde. Men was verpligt tot eene schikking te komen, waarbij de eene helft der officieren edellieden, en de andere camisards zijn zouden. Na eenigen tijd in Italie gediend te hebben, werd Cavalier naar Spanje gezonden. In den slag van Almanza, waar Berwick, van geboorte een Engelschman, maar door eene omwenteling Fransch geworden, in het worstelperk trad tegen Ruvigny, van geboorte een Franschman, maar door de vervolging Engelsch geworden — in dien gedenkwaardigen slag, stond het regiment van Cavalier, geheel uit protestantsche vlugtelingen zamengesteld, geschaard tegen over een roomsch regiment, dat welligt deel geuomen had aan den meedoo- genloozen oorlog der Cevennes. Zoodra die twee regimenten elkander 139 herkenden, liepen zij met gevelde bajonnet op elkander in ; en zoo moorddadig was het gevecM, dat er, volgens da getuigenis van Berwick, geen di'ielionderd man van de twee regimenten overbleven. Hoewel de slag van Almanza verloren was, kreeg Cavaliek bevor- dering bij het engelsche leger. Hij bereikte nog den rang van generaal, en stierf 1740 te Chelsea, na dat hij laatst gouverneur van Jersey geweest was, Dbrde Afdeeling : — Nijverheid der vlugtelingen in Engeland. De invloed van het vreemde kiijgsvolk op de lotgevallen van Engeland was schitterend maar voorbijgaande ; die der handwerkers en handelaars baarde, wel is waar, minder opziens, maar was in de gevolgen duurzamer. Het is vrij zeker, dat de herroeping van het Edict van Nantes ongeveer 70,000 handwerkers, van allerlei soort, door de drie vereende koningrijken verspveidde. Deels bragten zij geheel nieuwe takken van nijverheid aan, en deels verbeterden zij hetgeen van diai aard reeds vroeger bestond. Voor hunne komst maakte men, b. v., in Engeland niet dan grof en slecht papier ; en wie fijn glaswerk of degelijke hoeden hebben wilde, moest ze van het buitenland laten ontbieden. Zijde, satijn, fluweel — kortom, al wat geweven wordt — staande uurwerken en zakhorologies, staal en ijzerwerk, en allerlei snuisterijen koraen hier vooral in aanmerkiug. Dat LoDEWiJK het verlies besefte dat zijn rijk door de verplaat- sing der fabriekeu lijden moest, kan onder anderen hiemit blijken. Zeker werkman, met name Mongeorge, had de onlangs te Lyon uitgevonden kunst van taf te glanzen, naar Engeland overgebragt. De fransche gezant Barillon kreeg last van Lodewijk, om dien man, door de meest uitlokkende aanbiedingen, te bewegen naar FranJcrijk terug te keei'en ; maar het was te laat. Voorheen kochten de Engelschen jaarlijks 200,000 livres aan geglansde zwarte taf, die opzettelijk onder den naam van engelsche taf voor hen vervaardigd werd. Het duurde dan ook niet lang of zij dens toffen, in Frankrijk werden, met zeer hooge inkomende regten bezwaard en uiteindelijk geheel verboden. Gedm-ende de geheele achttiende eeuw en tot op onzen tijd, is de zijdefabriek in Engeland gedurig toegenomen. In 1800 beliep de ruwe zijde, die in Engeland ingevoerd werd, een gewigt van 1,000,000 ponden. Thans is het ruim o^ miUioen. In 1820 werden er zijdenstoffen uit Engeland vervoerd, ter waarde van £371,000 sterling; in 1847 was het £978,000. Tot op den hmdigen 140 dag ontzien de Eiigelschen geen kosten, om liet beste volk uit de fabrieken van Lyon naar Engeland te lokken, en niet zonder gevolg. Voor de lierroeping kocliten de Engelscheu in Bretagne en Nor- viandije groote lioeveelheden zeildoek, onder anderen in 1669, voor £171,000 sterling. Hetzelfde vond plaats met lijn\vaden ; niaar na 1685 was er te Ipswich een fabriek in werking waar beide deze takken van nijverheid, met bet beste gevolg, door franscbe vlugtelin- gen beoefend werd. Bonrepaus stelde aUes in bet werk om die fabriek te vernietigen, en bragt haar werkelijk veel scbade toe door liet volk met scboone beloften te verleiden ; maar bij kon op den duur den toenemenden bloei der nijverbeid in Engeland, evenmin als bet verval der fabrieken in Frankrijk beletten. Macpherson heeft in bijzonderbeden aangetoond, dat Frankrijk, in bet tijdvak van 1683 tot 1733, door vermindering van uitvoer naar Engeland, een jaarlijksch verlies leed van £1,880,000 sterling. Ook de kunst van den bloemist werd door de vlugtelingen in Engeland ingevoerd. Het is niet te zeggen hoe veel booger waarde de engelsche fabriekwaren buiten 's lands kregen, toen er door de franscbe bandwerkers dat zegel van den goeden smaak op gedrukt was, dat voor de Engelschen, buiten vreemde bulp onbereikbaar was. Men moest in Engeland zelfs de beste fabrikaten aanbevelen, door te zeggen dat zij door Franscben gemaakt waren, omdat zij anders, boe goed ook, geen prijs baalden. ViERDE Afdeeling : — Invloed op letterkunde en wetenscliappen. Onder degenen, die de nieuwere wetenscbap bielpen bevorderen, verdienen genoemd te worden Thomas Savery en Denis Papin. Savery, oud-kapitein in de dienst van Lodewuk XIV., en na de herroeping, in Engeland metter woon gevestigd, ontving in 1698 van Koning Willem een patent voor de uitvinding van een werk- tuig, dienende tot bet droogmaken van moerassen. Denis Papin, in 1647 te Blois geboren, oefende eerst het beroep van medicinaj doctor te Parijs uit. Maar, onder de leiding van Huygens, leide bij zicb tevens op natuurkunde toe, en begon juist de aandacbt der geleerden op zicb te vestigen, toen bij, in 1681 naar Londen geroe- pen, en op aanbeveling van Boyle, tot lid der engelsche Koninklijke Maatscbappij (EoyalSociety) benoemd werd. Hij werd in 1699 cor- responderend lid der Akaderaie van Wetenschappen te Parijs, en bc- kleedde tien jaren lang eencn mathematischeu leerstoel te Marbourg. 141 Eeeds in de eerste jaren zijncr vreemdelingscliap, oiiderzocht hij, of men ook de kracht van stoom tot nnttige einden zou kunnen ge- bruiken, en bewecrde, dat men daardoor een vaartuig, zonder zeilen of eenig toestel van rienien, zou kunnen in bcweging brengen. Het was dus -vvaarscliijnlijk in Engeland, dat bij den schranderen banneling liet eerste denkbeeld van het stoomvaartuig opkwam, dat liij later op de livier de Fulda beproefde te verwczenlijkeu. Zijn vvcrktuigvvas, wel is waar, zeer onvolmaaktj maar strekte tot aanwijzing voor de- genen, die later deze uitvinding tot lioogere vohnaaktlieid opgevoerd hebben. Niet alleen had hij bewezen, dat de stoom zich als voort- stuwendo kracht liet gebruiken, maar ook de veiligheidsklep bchoorde tot zijne uitvindingen. Yele geletterden onder de vlugtelingen vonden eenen beschermer aan Saint Evremond, die reeds sedert 1661 in Engeland gevestigd was. Onder dezen was Justel, oud-secretaris van Lodewijk XIV,, die, van des konings oogmerken bewust, reeds eenige jaren voor de herroeping naar Engeland gekomen was. Terstond na zijne komst werd hij tot bibliothecaris des konings benoemd. Pierre Antoine MoTTEUX vertaalde "Don Quichotte" en de werken vanEABELAis in het Engelsch, en wel zoo, dat een geboren Engelschman het naau- welijks beter zou gedaan hebben. Benevens andere schrijvers, waren er onder de leeraars der kevk geletterden van meerdere of miudere beroemdheid. Men weet dat Jacques Saurin vijf jaren in Londen gestaan heeft, eer hij naar Holland ging. Abbadie, die van Berlijn gekomen Avas met eenen reeds gevestigden roem, werd ook te Londen met veel belangstelling gehoord. Hij schreef voor Koning WiLLEM Verdedlging van het Engehclie Folk, waariu hij de onwen- teling op gronden van regt en zedekunde verdedigde, en de leer van het regt van tegenstand van de zijde des volks moedig handhaafde. VijFDE Afdeeling : — Afstammelingen der fransche vlugtelingen en liunne inlijving in het engelsche volk. Onder de beroemdste afstammeKngeu der Franschen, behoort, in de eerste plaats, de natuurkundige Desaguliers. Zijn vader stond aan het hoofd der school van Islington. De jonge Desaguliers werd een der uitstekendste leerlingen van Newton. De familie RoMii.LY onderscheidde zich in de kerk, bij het leger, in de pleitzaal en in de diplomatic. John Eomilly, voornaam advokaat, werd prokureur-generaal. De Thellussons behooren tot de rijkste kooplieden. Isaac Thellusson werd in 1806 Lord Kendlesiiam. 143 Saurin, kleinzoou van den beroeradeii haagsclien leeraar, werd prokurenr-generaal van Dublin. Henry Layard, de onderzoeker der bouwvallen van Ninive, is van fransche afkomst. Zoo ook de LiGONiERS, Prevosts, Blaquieres en Laboucheres. Hot gouvernement van Engeland was nooit van harte gezind cm het terugkeeren der vlugtelingen naar liun vaderland tc bevorderen. Van den anderen kant was dit veiiangeii bij de Pransclien ook lang niet algemeen. Zij hadden liet in Engeland te goed. Hunne werkzaam- heid werd er beloond, en hunne armen genoten op den duur onder- steuning. Tot 1727 warden er jaarlijks £16,000 sterling onder hen uitgedeeld. Intusschen verminderde het getal der behoeftigen van jaar tot jaar, omdat zij veelal door eigen werkzaamheid een bestaan vonden. In 1720 waren er maar 5,000 die onderstand behoefden. Onder het bestuui' van Walpole werd de jaarlijksche gift op de helft verminderd. In 1812 kromp zij in tot j61,200 ; en deze som wordt nog jaarlijks onder de behoeftige afstaramelingen der vlugtelingen uitgedeeld. Maar ook de werken der weldadigheid der vlugtelingen onder hunne verarmde broeders waren niet gering. De fransche kerk van Louden bragt door coUecten middelen bijeen, om het reisgeld van vlugtelingen naar Amerika en elders te betalen ; ondersteunde de kas van arrae fransche kerken in Charlesioivn, Bodon en New York, en verschafte verkwikking voor geloofsgenooten, die op de galleijen en in de kerkers van Frankrijk versmachteden. Langzamerhand nog- tans werd het nakroost der Franschen meer en meer Engelsch. Onder Koning Willem telde men een-en-dertig fransche kerken te Londen ; in 1731 waren zij reeds tot twintig verminderd ; en in het tijdvak van 31 tot 82, werden er nog negen gesloten, en de overige elf geraakteu in verval. Op dit oogenblik zijn er nog twee ; maar de tijd nadert, wanneer het schamel overblijfsel van het calvinisme in Engeland zijne vergaderingen binnen de wanden van het kerkje Saint Martin le Grand, weleer door Eduaru VI. gesticht, bepalen zal. Eeeds vroeg hadden de meeste fransche kerken in Engeland, Schoi- land en lerland zich met de episcopaalsche liturgie vereenigd ; en van tijd tot tijd maakte de fransche taal plaats voor de landstaal. Te Fortarlington, in lerland, hield men het langst vol met de dienst in het Fransch te verrigten. In 1817 sprak men daar nog het Fransch van den tijd van Lodewijk XIV. De oorlog met Frank- rijk in het begin dezer eeuw, wekte den ouden haat tusschen Engel- schen en Franschen op nieuw op ; en de vlugtelingen, door het . 143 huwelljk met Eugelschen vermaagscliapt, en door gevestigde belan- gen op velerlei wijs met hen verbonden, hadden weinig zwak om de herinnering aan hunnen oorsprong levendig te liouden. In veie gevallen deden zij hetgeen wij van hunne landgenooten in Holland vermeld hebben. Zij vertaalden hunne namen. Zoo ward Monsieur Le Roy, Mr. King ; Tonnelier, Cooper ; Lejeune, Young ; Lenoir, Black; Loiseau, Bird enz. Het werkvolk van -^iYa?- Jields, hoewel het zich door zekere eigenheden verraadt, schijnt zijnen franschen oorsprong schier vergeten te hebben. Niet te min, wan- neer klimmende jaren en gebrek hun geheugen opscherpen, maken zij wel eens aanspraak om in het fransche hospitaal te worden opgenoraen. HOOPDSTUK IV. De Vlugtelingen in Amerika. Eerste Afdeeling : — De vestiging der -vlugtelingen in Amerika. De Admiraal Coligny was de eerste die het ontwei-p vormde om in Jmerika eene ruime vrijstad voor protestantsche vlugtelingen te openen. In 1555 ontving een Bidder van Malta, Durand de ViLLEGAGNON, last Van hem om eene kolonie naar Brazilie over te brengen. Hij verirok dan ook van Havre niet twee schepen, en nam met zich edellieden, haudwerkers en daglooners, benevens eenige leeraars der godsdienst. Deze uitinisting kwam gelukkig aan de rivier Rio Janeiro aan. Men had intusschen wat al te veel op de hulp der Voorzienigheid gesteund en menscheUjke voorzorg verzuimd, om den goeden uitslag der ondememing te verzekeren. Er ontston- den misrekeningen, vervolgens oneenigheid, en eindelijk verstrooi- jing der kolonisten, waarvan eenige door vermoeijenis en gebrek omkwamen, terwijl andere met groote moeite naar Tranhrijk terug keerden. Eene tweede poging was niet gelukkiger. In 1562 verkreeg Coligny van Karel IX. verlof om eene protestantsche kolonie in 144 Florida te stichten. Onder dien naam begreep men toen het eigent- lijke Florida, Georgia en de beide Carolinas. De uitrusting bestond uit twee ooiiogschepen onder Jean Eibault. Men landde na eene voorspoedige reis aan den mond van de rivier St. Jan, die de schei- ding uitmaakt van nieuw Florida en Georgia. Hij rigtte fort Charles op en plaatste er eene bezetting van vijf-en-twintig man onder Kapitein Albert. Na het vertrek van Ribault ontstond er gebrek aan mondbelaoefte in liet fort ; het volk sloeg aan het muiten, be- roofde den kapitein van het leven, en stak aan boord van een klein sclieepje in zee, waar zij gelukkig door een engelsch schip opgenomen en naar Europa terug gebragt werden. Nog niet ontmoedigd, verkreeg Coligny van Karel IX. drie schepen, om eene derde poging te doen onder het bevel van Eenc Laudonniere. Hij bouwde een nieuw fort aan den mond der rivier St. Jan. Maar reeds het volgende jaar overvielen de Span- jaarden deze kolonie; en hun bevelhebber, Pedro Melendez, raaakte de meeste Pranschen krijgsgevangen, en hing ze aan de boomen met dit opschrift : Opgeliangen als ketters, maar niet ah FranscJien. Zeker fransch edelman, Dominique de Gourgues, van deze gruweldaad gehoord hebbende, zwoer zich daarover op eene treffende wijze te zullen wreken. Hij verkocht zijn erfgoed, en door iwQ& vrienden geholpen, rustte hij te Bordeaux drie schepen viit en nam 200 man in dienst. De plaats zijner bestemming bereikt heb- bende, deelde hij geschenken onder de Indianen uit, en door hen geholpen, overviel hij de Spanjaarden, maakte eene groote slagting onder hen, en liet zijnekrijgsgevangenenaan de galg hangen, met hot opschrift : Opgeliangen als moordenaars, niet als Sjmnjaards. Toen de edelman, na volbragte wraak, in zijn land terugkeerde, vernam hij, dat er op verzoek van zijne Katholieke Majesteit, en met goed- gunstige toestemming van zijne zeer Christelijke Majesteit, een prijs op zijn hoofd gezet was ; en hij moest zich een geniimen tijd schuil houden, om het schavot te ontkomen. Zoo waren dan al de pogingen van Coligny, om eene protestant- sche kolonie in Noord-Amerlka te vestigen, mislukt, en Carolina moest nog honderd jaar in de handen der Indianen blijven. Bij de herroeping van het Edict van Nantes bezat Engeland twaalf bloeijendc kolonies in Amerika. Reeds van 1662 hadden reeders van liochelle protestanten naar engelsch Amerika vervoerd, en waren deswegens door het fransche gouvernement zwaar beboet. Zij hadden zich voornamelijk in Boston gevestigd. Nog vroeger 145 (1656), waren de Franschen in New York zoo talrijk, dat de acten, naar het getuigenis van Banckoft, zoo wel in het Fransch als in het Engelsch en Hollandsch gesteld werden. Zelfs in Mary- land, dat bijna geheel door Koomschen bevolkt was, die zich onder de regering van Karel I. uit Schotland en lerland derwaarts bege- ven hadden, werden eenige fransche huisgezmnen gevonden. In de beide Carolinas was de komst der vlugtelingen gelijktijdig met die der engelscbe kolonisten, aan welke, in 1663, dat land, door Karel II., tot verblijfplaats werd afgestaan, op verzoek eener maatschappij, bestaande uit Lord Ashley Cooper, Lord Claren- don, Lord Craven, Sir John Colleton en anderen. Bij het uitdeelen der erven van CJiarlesiown, werden verscheidene Franschen eigenaars op denzelfden voet als de Engelschen. In 1680 werden er, op last van Karel II., vier-en-vijftig fransche vlugtelingen, aan boord van het fregat Richmond, kosteloos naar Carolina vervoerd. Eene tweede bezending volgde kort daarop. Na de omwenteling van 1688 kregea de fransche kolonies meermalen versterkiug uit Engeland, en deze verhuizing werd door het Engelsch gouvernement begunstigd. In Boston en Neio York waren reeds fi-ansche kerken. Op zestien mijlen afstands van New York werd New la Rochelle gesticht. De Franschen aldaar, te arm om eene kerk te bouwen, trokken Zaturdag avond op naar Neio York, en bleven er den nacht over, om op Zondag de dienst bij te wonen, waarna zij tegen den avond in hunue nederige verblijven terugkeerden, om IVIaandag vi'oeg himne broodwinning te kunnen heiTatten. Zoo gelukkig gevoelden zij zich bij dit alles, dat zij in hunne brieven aan hunne achterge- laten vi-ienden in Yrankrijk, met dankbare blijdschap hunne gods- dienstige voorregten roemden. In 1690 zond Koning Willem eene bezending Hugenotten naar Virginia. Hun werd aan de rivier St. James eene streek aangewezen, eerst Mannikin Town, en daama King William's Parish genoemd. In 1699 en 1700 werd deze kolonie met vijfhonderd families uit Frankrijk versterkt. Onderlinge twisten gaven aanleiding, dat de predikant Claude Philippe de Eichebourg met zijne gemeente naar New Carolina trok, en zich aan de boorden van de rivier Trent vestigde. Moorddadige aanvallen der Indianen noodzaakten deze kolonie, in het vervolg, de ontgonnen en bebouwde landerijen te verlaten, en naar Zuid-Carolina te verhuizen. Dit gewest werd daama de voornaamste toevlugt der vlugtelingen, en werd door de Araerikanen genoemd the Home of the Hugnenots. T 146 Wat zoo menig huisgezin moest doorwovstelen eer het eenigermate in het land der vreemdelingscliap gevestigd was, daarvan getuige het yolgende uittreksel uit eenen brief van Judith Manigatjlt, de jonge \Touw van Pierre Manigault, sedert hare komst te Charles' town gehuwd : — " Wij verlieten in den nacht onze woning (namelijk in Trankrijh) ; het huis met al wat er in was overlatende aan de soldaten, die vast ingeslapen waren. Tien dagen lang bleven wij verscholen bij eene oude vrouw in Dauplilne. Door een langen omweg over Duitschland en Holland, kwamen wij veilig te Londen aan. Van daar ingescheept naar Amerika, hadden wij allerlei tegenspoed. Aan boord brak een scharlaken-koorts uit, waaraan velen van ons gezelschap, en onder anderen onze oude moeder, overleden. In de bermudische eilanden binnen geloopen, werd ons schip genomen, en moesten wij al ons geld besteden cm met een ander vaartuig de reis te vervorderen. Te Carolina aangekomen, verloor ik na aclittien maanden mijnen oudsten. 