Bijdragen tot de taal-, land- en volkenkunde
18 JAVAANSCHE TEMPELS BIJ PRAMBANAN. levering bewaarde gehechtheid aan de vroegere eerdienst, kunnen wij even- min ontkennen als verzekeren; maar bedenken wij dat LONs in zijne naauw- keurige beschijving der Doerga van die omstandigheid, die hem in het oog had moeten vallen, niet gewaagt, dan zouden wij genegen zijn dat eerbewijs aan de beelden, zoo als het tegenwoordig zich voordoet, als van lateren, misschien wel zeer laten oorsprong, en buiten eenig verband. met, of eenige betrekking op het oude Hindoeïsme te beschouwen. Hetzelfde meenen wij eemigermate te moeten laten gelden voor den naam, door de tegenwoordige Javanen aan het Doergabeeld gegeven, evenzeer als voor het verhaal, dat bij hen omtrent de stichting der Prambanansche tempels en andere gebouwen in omloop is gekonen, en waarin zekere Hembok Roro Djongrang, de in het steenen beeld herschapen dochter van eenen Pram- bananschen Vorst Boko, eene hoofdrol speelt 4. Ware die legende bekend geweest, toen LONS in 1788 Prambanan bezocht, had het Doergabeeld toen bij de inwoners den naam van Loro Djongrang gedragen, onze reiziger, die blijkens zijn geheele verhaal zich zoo veel mogelijk omtrent alles wat hem op zijnen togt opmerkelijk toescheen, liet onderrigten , zou zoowel den naam als de overlevering door tusschenkomst zijner Mantries vernomen en medegedeeld hebben. Bedriegen wij ons niet, dan bestaat er een andere en meer gezag hebbende grond, om de bij den tempel aanwezige beelden als oorspronkelijk tot het gebouw behoorende te beschouwen, ook bij de mogelijkheid, dat zij zich in hunne drie kapellen juist niet op hnnne oor- spronkelijke plaatsen mogten bevinden. Bij eene slechts oppervlakkige be- schouwing en vergelijking van de verschillende tempels, wier overblijfselen op Java bewaard zijn gebleven, bemerkt men terstond, dat het hoofdplan bestaat in een vierkant, met eenen ingang in het midden van eene der zijden, het gebouw op een meer of minder hoog terras geplaatst, dat den buiten omtrek van dat gebouw volgt, en het geheel met eene pyramidaal, vier- of achtzijdig en in een spits uitloopend dak bedekt. Ter wederzijde van den ingang en tegen de drie overige buitenmuren, dikwerf echter al- leen op de zij- en achtermuren, zijn godenbeelden in nissen uitgehouwen, ] 1 Zie WINTER's Opstel over den oorsprong der ondheden te Prambanan, Tijdschr. v. Neérl. Indië, II Dl., bl. 460—473. JAVAANSCHE TEMPELS BIJ PRAMBANAN. 19 terwijl het voorname voorwerp der vereering binnen in het gebouw zijnen zetel had. Werd aan den tempel eene meerdere uitbreiding gegeven, dan vindt men tegen elke der vier zijden cen klein, insgelijks vierkant, of althans regthoekig, vertrek of kapelletje aangebouwd, waarin de beelden, die anders in de vrije lucht stonden, elk een afzonderlijk heiligdom erlangden, en dan niet meer in den wand uitgehouwen, maar los op een voetstuk of tegen den wand op eene verhevenheid geplaatst waren. Asn de voor- of ingangszijde vormde het bijgevoegde gebouwtje dan een portaal, dat tot het binnenste heiligdom voerde. Zoodoende ontstond uit het vierkant, een plan van twintig zijden, niet ongelijk aan een Grieksch kruis, met vier uitspringende hoeken tusschen de vier armen. De hoofd- tempel van Tjandi Loro Djongrang, die van Tjandi Loemboeng, indien ik mij op het voor mij liggende plan mag verlaten, en vele andere ver- toonden dien vorm. Van eene verdere uitbreiding op den aanleg levert de hoofdtempel van Tjandi Sewoe een merkwaardig voorbeeld, waar het middelvertrek of eigenlijke heiligdom betrekkelijk kleiner is genomen, ter- wijl een overdekte gang daar rondomheen loopende en met al de vertrek- ken in gemeenschap, de buitenkapellen van het hoofdgebouw scheidt. Het hoofdplan blijft bij al deze wijzigingen in het oog gehouden, en is, zoo als uit de hierbij gevoegde grondtcekening van Tjandi Loro Djongrang blijken kan, zonder moeite na te gaan. Houdt men dit een en ander vast, dan zal men geredelijk toestemmen, dat de plaatsing der beelden tegen tempelmuren, waarmede zij vereenigd, en waarbij zij dus stellig op hunne oorspronkelijke plaatsen gebleven zijn, ons eenen leiddraad aan de hand geeft, dien wij veilig kunnen volgen. En dan bieden ons, onder welligt meer andere, de tempels op het Oengaran-gebergte eenen bijstand, dien wij voor de herstelling van onzen Prambanansche hoofdtempel van hoog belang mogen noemen. Uit de teekeningen en plans van de tempels en beelden dier gebouwen, door Jhr. J. M. VAN BRAAM, met veel zorg vervaardigd, en sedert 1830 bij het Museum van Oudheden berustende, zien wij, bij twee tempels, wier beelden met cenige zekerheid te herkennen zijn, Docrga tegen den regter-, Ganesa tegen den achtergevel uitgebeiteld; terwijl bij den eenen tempel de linker gevel ons het beeld van den, zich door zijnen baard, 9° 20 JAVAANSCHE TEMPELS BIJ PRAMBANAN. ghoendi of waterflesch, en aksamala of rozenkrans kenschetsenden god, bij den anderen tempel een, uit de teekening althans, mij niet meer herken- baar beeld vertoont. “De voorgevel is, regts van den ingang, versierd, bij den laatstgemelden tempel met het beeld van den boven beschreven god, met baard, en hij den anderen tempel met een Sivabeeld, terwijl beide links van den ingang het beeld van eenen tempelwachter toonen. Nemen. wij-nu deze verdeeling der beelden langs de verschillende zijden des heiligdoms tot voorbeeld, dan vien wij, dat wèl de vereischte beelden, en waarschijnlijk dus ook de oorspronkelijke, bij Prambanan bewaard zijn gebleven; maar zouden wij tevens tot het besluit moeten komen, dat Doerga in het Zuidelijke of regter vertrek (c), en de zoogenaamde Siva als boete- ling, in de noordelijke of linker kapel (a), zouden behooren overgebragt te worden. — Wij zeggen de zoogenoemde Siva, want dat de trisoela of drie- tand ons in den ouden man met rozenkrans, ghoendi en tjamara den god der vernietiging zou moeten voorstellen, schijnt ons nog niet geheel zeker. Wèl behoort Mahadeo of Siva natuurlijk tot het goden drietal, in welks twee andere leden wij Doerga of Parvatie, zijne vrouw, en Ganesa, zijnen zoon, herkennen, maar wij weten ook dat thans nog in Bengalen op de feesten aan Doerga gewijd of de Doerga Poedja, het beeld der godin, tus- schen hare beide zonen, Ganesa regts en Kartikeija links, wordt ten toon gesteld. Moeten wij in den grijsaard, met wiens toevoegselen, trisoela en ghoendi, ook eene baardelooze, jongere godheid voorkomt (zie N°. 97 der steenen beelden van het Batav. Genootsch., Verhand. Deel XXI, pl. 4, N° 1), naar eene gissing van VAN HOBVELL“, den door de eilandbewo- ners als voornamen, door de Hindoes van het vaste land minder geëerden watergod Varoena, herkennen? Is hij de, op een ander beeld van het Ba- taviaasch Genootschap, Deel XXI, bl. 7, N°. 1, Beschrijv. N°. 145, in een Sanskritisch opschrift, genoemde “Heilige Trinawindoe, de groote Resi’ 2? en behoeven wij welligt op het verschil in den vorm van den trisoela, 1 Verslag van den staat der Werkzaamh. v. h. Bataviaasch Genootsch. 8 Mei 1847. Perhand., Deel XXI, bl. 19- 3 R. FRIEDERICH, Twee Sanskrit-Inscripliën gevonden op godenbeelden in het Mu- seum van het Bataviaasch Genootschap. Verhand. Deel XXIII, bl. 8; vergelijk ook 14 en 15. JAVAANSCHE TEMPELS BIJ PRAMBANAN. 2ì waarin volgens FRIEDERICH ‘ het kenschetsend onderscheid tusschen de voor- stellingen van dezen god en van Siva bestaat, niet zoo zeer te hechten? Of hebben de Oud-Javaansche priesters onder hetzelfde beeld, maar met veranderde toevoegsels, en met gelaatstrekken, die ons aan die van enkele Bramabeelden 2 doen denken, nu eens Siva, dan wederom eenen anderen 1 Volgens rrrepEnicH zijn de tanden van Siva’s trisoela puntig, terwijl die van Tri- mawindoe’s wapen rond of kegelvormig uitloopen. Op Bali draagt het laatstgemelde wapen den naam van tekan, en is het een kenmerk van de heilige mannen, Resies, en van de boetedoeners; zie FRIEDERICH, in het aangehaalde werk, bl. 15; en Voorloopig Verslag van het eiland Bali, in Deel XXII der Verhand., bl. 85. Het komt ons voor dat dit punt nog nadere onderzoeking vereischt; de driepuntige speer van Siva vinden wij in zoo vele gewijzigde en van clkander afwijkende vormen, dat de overgang van den zoo- genaamden tekan in den trisoela schier onmerkbaar plaats grijpt. Wij beroepen ons b. v. op de baardelooze Sivabeelden, N°. 13, 18 em 34 in het Museum van Oudheden te Leyden, vergeleken met N°, 145 van de Verzameling van het Bataviaasch Genootschap, Verhand. Deel XXI, pl. 7, I; Ne. 101, pl. 9, I, NO. 1; Deel XXIII, pl. 5en 6, en het beeld met baard in het Museum te Leyden, N°. 18. 8 VAN HOËVELL €En FRIEDERICH willen in den god met vier hoofden, waarin wij Bra- ma meenen te herkennen, liever Siva zien; vooral ook omdat Brama nergens de voor- naamste godheid is in de eerdienst, men niet eens tempels vindt die aan hem gewijd zijn, en vele dier beelden zoo kunstig en fraai bewerkt zijn, dat wij hen voor voorstel- lingen van eenen hoog gewaardeerden en hoog vereerden god moeten houden, hoedanig een voor Ond-Java alleen in Siva en diens familie zou te vinden zijn (Zie Twee Sanskrit- Inseript, enz. Verhand. XXIII, bl. 14). Zonder te ontkennen dat voorstellingen van Siva met vier hoofden meermalen kunnen voorkomen, meenen wij echter voor vele dier- gelijke beelden den naam van Brama te moeten blijven handhaven. Het Hindoeïsme heeft op Java wel andere wijzigingen ondergaan, waarom zouden wij de mogelijkheid niet kunnen aannemèn, dat eenmaal aldaar aan Brama en zijne dienst een hoogere rang is toegekend geweest, dan op het vasteland van Indië, of thans nog op BaliP eene ver- eering waartoe de vereenzelving met eene plaatselijke godheid, of andere omstandigheden, de aanleiding hebben kunnen geven. Wij hebbeu echter meer afdoende gronden. Het is bekend dat aan vele Hindoesche goden bijzondere dieren toegekend worden, die hun tot voertuig of drager (vahan) dienen. Zoo heeft Visjnoe den arend Garoeda, Siva den stier Nandi, op Java ook eenen Sjakal, wanneer hij in zijn vernielend karakter wordt voorgesteld, Indra den olifant, Kartikeija eene paauw, Agni een ram, Kamadeva eenen papegaai, enz. Aan Brama wordt eene zwaan of gans, Hansa, toegekend, en men weet niet dat hij deze vogel met andere goden gemeen heeft. Nu is aan den voet van den 22 JAVAANSCHE TEMPELS BIJ PRAMBANAN. der drie tot de Trimgerti behoorende goden voorgesteld? Welligt gecft dan. de baard, even als nu nog bij de priesters op Bali, hun het kenmerk vierhoofdigen en vierarmigen Brama, (beschreven en afgebeeld bij REUVENS, Over drie groote Beelden uit Java, in de werken van het Kon. Ned. Inst., bl. 31, pl. VIII, No. 1) in het Leydsche Museum ( Bereden. Beschrijv. der Asiat. en Amerik, Monumm., Ne. 1), tegen het ruggestuk, regts van den god,eene gans of zwaan uitgehouwen. Elk der hoof- den is voorzien van den puntigen baard en de.achterste, omhoog geheven regterhand hondt den tjamara; de achterste linkerhand ontbreekt. Wij hebben alzoo hier Brama. Bij enkele vahans wordt het dier dpor een menschenbeeld vervangen, dat dan het dieren- hoofd behoudt, of met menschelijk hoofd voorzien, daar bovenop het dierenhoofd als kenmerk draagt; dit heeft plaats zeer dikwerf met Gargeda, maar ook met den Nandi en den Hansa. Een zeer fraai Sivabeeld met één hoofd, doch vier armen, op den stier- hoofdigen maar verder menschvormigen Nandi gezeten, is in de Bataviasche Verzameling bewaard (zie Pl. 14, Deel XXIII, der Jerkand., Beschrijv. Deel XXI; No. 114, bl. 98, 99), an in een ander atepnen beeld dierzelfde verzameling, N°. 115 (Pl. 8, Ne. 1 van do Beschrijv. in Deel XXI der Verhand. bl. 100, 101) meenen de geleerde beschrijvers wederom eenen. vierhoofdigen en vierarmigen Siva, door zijnen Nandi, hier evenwel niet met stierenhoofd, maar geheel als mensch voorgesteld, te moeten zien. Wij aarzelen niet, om ook hier Brama te herkennen,-door de vergelijking met een geheel gelijkvarmig, maar uitmuntend bewerkt en bewaard beeld uit de nalatenschap van Baron VAK. DER OAPELLEN, voor het Museum van Oudheden te Leyden aangekocht. De vahan, of .dgager van deu god, ook geheel in menschelijke gedaante voorgesteld, is als Hansa, en.das als drager van Brama, gekenmerkt door den kop van eene gans of zwaan boven op zijn hoofd, welk toevoegsel op het beeld in de Bataviasche verzameling verdwenen of onkenbaar schijnt geworden te zijn. De Brama in het Leydsche Museum heeft in de voorste regterhand den ghoendi, in de linker eenen pijnappel, in de achterste regterhand de rozenkrans of aksamala, in de linker den tjamara, dus gelijke toevoegselen als de Siva of ‘Trinawindoe als boeteling of Padanda, in de zuidelijke kapel van den hoofdtempel in Tjandi Loro Djongrang. Wil men, niettegenstaande hetgeen wij van de vahans zeiden, de opgemelde Bramabeelden allen als voorstellingen van Siva beschouwen, dan kan dit niet geschieden, zonder tevens te stellen, dat op Java de Hansa ven Brame ook als vahan aan Siva was toegekend. Wij zouden echter hiervoor van elders cerst andere en meer afdoende bewijzen moeten afwachteg,en kunnen buitendien nog een ander gedenk- teeken noemen, waaruit het voorkomen van Bramabeeldcn op Java, naar ons inzien, blijkt. Te gelijk met het hierboven beschreven beeld uit de verzameling van wijlen Baron VAN DER CAPELLEN, hebben wij voor het Museum van Oudheden nog eene andere groep aangekocht van vier godenbeelden, die in hoog uitkomend werk tegen platto achterplaten uitgehouwen, rondom en tegen eene soort van lagen cippus geplaatst zijn. Al deze go- JAVAANSCHE TEMPELS BIJ PRAMBANAN. 23 van Pandita of priester, en vertegenwoordigen zij den god, als het hoofd van, of vereenzelvigd met, de aan hem gewijde priesterkaste. Hoe het zij, de plaatsing van de bedoelde beelden buiten den hoofdtempel, maar vooral hun uiterlijk, dat de teekenen der boetelingen draagt, en de tjamara op den linker schouder, bij dat karakter zoo zeer passende, stellen den god, meer nog dan de andere beide goden, Doerga en Ganesa, met betrekking tot het voorwerp der hoogste vereering binnen in het heiligdom, in eene hou- ding van minderheid. In dat hoogste voorwerp van vereering zouden wij gedegen zijn Boeddha zelven, of liever de heilige overblijfsels van eenen Boeddha te zien, al of niet vergezeld van een of meer beelden van dien god. In de twee straks vermelde tempels op het Oengaran-gebergte zijn thans geene altaren of voetstukken, naar het schijnt, meer aanwezig en het blijkt uit de teekeningen niet, of in de 6,3 tot 8,7 palmen beneden denbeelden hebben vier armen, doch een hunner heeft drie hoofden. Dit laatste beeld houdt im de voorste handen regts eenen pijnappel, links eenen ghoendi; in de achterste handen den aksamala en den tjamara; het tweede beeld, regts van het eerste geplaatst, mist de twee voorste handen, doch houdt, even als het eerste, in de achterste handen den aksamala en den tjamara; het derde beeld in de voorste Hinkerhand eene knods, in de schterste handen den tjakra en den tjank of sangkha; het vierde beeld eindelijk, dat zich wederom aan het eerste aansluit, houdt in de twee eerste handen den aksamala, in de achterste regterhand den trisoela. Het valt van zelf in het oog dat wij hier eene vereeniging hebben van de drie hoofdgoden van het Hindoesche Pantheon; eerst Tri- moerti, of de vereeniging van Brama, Visjnoe en Siva in eenen persoon, de Indische drie- eenheid, en vervolgens elken dezer drie goden nog eens afzonderlijk. De toevoegselen van het derde en het vierde beeld laten geenen twijfel toe, dat zij de beide laatstgenoemde goden voorstellen, maar dan kan ook het tweede beeld alleen Brama zijn, die aan Trimoerti den aksamala en den tjamara ontleent, en ons in zijne voorste handen, waren zij nog bewaard gebleven, ook de beide andere voorwerpen, bij Trimoerti in de voor- ste handen geplaatst, zou hebben aangeboden. 24 JAVAANSCHE TEMPELS BIJ PRAMBANAN. den ingang verdiepte vloeren, nog eenige sporen van altaren of voetstuk- ken gevonden worden; maar in het heilige der heiligen van den hoofd- tempel van Tjandi Plaossan en van Tjandi Sewoe wordt de geheele ach- terwand door eene verhooging ingenomen, die wij waarschijnlijk wel in onzen Tjandi zouden wedervinden, en die, zoowel voor de daarop geplaatste beelden, als voor het branden of voorzetten der offergaven kan gediend heb- ben. De zoogenaamde put of thans onbedekte kelder in de noordelijke kapel van Doerga, hoedanige er ook in Tjandi Plaossan (BRUMUND, Indta- na, II, bl. 30) en Tjandi Assoe (bl. 24) gevonden werden, en die ook wel in andere tempelvertrekken zullen vgorkomen ‚ kan voor de berging van voorraad, eigendommen des tempels, heilige oorkonden, enz. gediend heb- ben, maar ook bestemd zijn geweest om de Boeddhabeeldjes en heilige Boeddha overblijfsels te bevatten, die bij de stichting des tempels den bo- dem moesten wijden en heiligen, en daartoe in opzettelijk gebouwde kelders werden nedergelegd. Dat zoo iets op het vaste land van Indië plaats greep zien wij uit de Asiatic Researches, II, p. 383 '. Wij willen nog een enkel oogenblik onze aandacht bepalen bij het plan van onze tempelgroep, dat wij, naar aanleiding van eene bij het Museum bewaarde teekening (waarschijnlijk, even als die van Tjandi Sewoe, in 1805 vervaardigd door, of onder opzigt van den Majoor CORNELIUS, die reeds in 1797 in dat gedeelte der Vorstenlanden werkzaam was) doch in ver- kleinden maatstaf, hier mededeelen. De hoofdgroep bestaat uit twee reeksen, ABC en DEF, elke van drie tegenover elkander staande gehouwen, die met twee kleinere gebouwtjes GH, aan de smalle zijden, een langwerpig vierkant vormen. De mid- delste tempel van de westelijke zijde van het vierkant A, kenschetst zich door meerdere grootte als hoofdgebouw. In hoever de plannen van de beide andere gebouwen dierzelfde zijde, B, C, getrouw wedergegeven zijn, zou eerst kunnen bepaald worden, wanneer het zeker bleek, dat hij die de oor- | spronkelijke teekening vervaardigdd@ de gelegenheid gehad heeft, om onder 1 Men vond bij Islamabad in eenen kelder of put van baksteenen opgetrokken, onder — een tempelgebouw: 120 kleine en 20 grootere bronzen beeldjes, een groot steenen beeld, | eene koperen vaas met twee beenderen van Sakya of Boeddha en de bevelen van den god op ecne zilveren plaat gegraveerd. AN, De mere Wt JAVAANSCHE TEMPELS BIJ PRAMBANAN. 25 de ingestorte en begroeide puinhoopen alles behoorlijk na te gaan en op te meten. Zoo de plannen juist zijn, dan zullen waarschijnlijk even als bij den hoofdtempel, ook hier drie nevenkapellen aanwezig moeten zijn. Bij den hoofdtempel had de teekenaar den gang f, die uit het oostelijke portaal d, in het binnenste heiligdom e, voerde, vergeten; wij hebben die fout her- steld, en ook het terras bijgevoegd, dat bij dit gebouw wel, evenzeer als bij de overige aanwezig zal geweest zijn. Van eenen muur die de geheele groep van acht tempels insluit, heeft BRUMUND (Indiana, I, bl. 58, 54), de overblijfsels gezien. Het geheel schijnt naar het voorbeeld van Tjandi Sewoe (waar evenwel het aantal der omringende tempelreeksen grooter is) met kleine tempels omzet geweest te zijn. Van die tempeltjes zijn er op ons plan slechts twee, 1 en K, aangeteekend. Hoevele er oorspronkelijk waren opgetrokken, is thans niet meer te bepalen. Kaptein BAKER (bij RAFFLES, II, p. 12) meende stellig te kunnen verzekeren, dat zij twaalf in getal waren; in dat geval zouden vier hunner langs elke der langste, of noordelijke en zuidelijke, zijden van de groep gezocht moeten worden. Varck spreekt (Tijdschr. v. Neéri. Indië, III, bl. 3) slechts van elf tem- pels, waarvan hij de overblijfsels aanwezig vond, geheel in overeenstem. _ming met ons plan. BrumuNp, Indiana, I. bl. 54, vermoedt dat een grooter aantal voor de omringende kleinere tempels kan worden aangeno- men. Zijne meening, dat alles wederom door eenen of meer ringmuren is ingesloten geweest, bevestigt het gelijke gevoelen van vaLcK, die ter aange- haalde plaats, van eenen drie dubbelen ringmuur spreekt, welks overblijf- sels nog min of meer zigtbaar waren, en die tevens vermeldt, dat drie. gro’ poorten den toegang tot het heiligdom verleenden, en dat die poor- ten, te oordeelen naar het voetstuk van de laatste, zwaar en kunstig be- werkt, en, even als de tempels zelven, met beeldhouwwerk versierd zijn geweest. Voegt men bij dit alles nu knielende reuzenbeelden of tempel. wachters, even als die bij Tjandi Sewoe, aan de ingangen, en vijvers voor de reinigingen binnen den binnensten ringmuur, dan zal men zich van: plan en aanleg der tempelgroep een vrij volledig denkbeeld kunnen maken. 26 JAVAANSCHE TEMPELS BĲ PRAMBANAN. Wij zouden het ons tot eene groote voldoening op ons schrijven achten, wanneer het genoegzame belangstelling bij het Indicsch Bestuur, of bij ambtenaren in de Vorstenlanden gevestigd, kon wekken, om tot eene na- dere nasporing van de hier behandelde tempelgroep, het ontblooten van de grondslagen, en het naauwkeurig opmeten en in teekening brengen van de gebouwen, de noodige en voor de wetenschap zeker zeer nuttige maatre- gelen te verordenen. Moge bij alle onze landgenooten zich meer en meer de overtuiging vestigen, dat onze schoone Oost-Indische eilanden niet slechts tot bevordering onzer stoffelijke welvaart, maar insgelijks tot uit- breiding en vermeerdering van onzen wetenschappelijken rijkdom, ook in een oudheidkundig opzigt, voortdurend moeten dienstbaar gemaakt worden. Engeland geeft ons een voorbeeld, dat wij in de laatste tijden met uit- muntenden uitslag hebben nagevolgd. Blijven wij ook daarin eenen edelen wedstrijd volhouden, en trachten wij voor Java te doen, wat onze Britsche overburen reeds zoo lang voor hunne Indische Bezittingen gedaan hebben. Leyden, Museum van Oudheden, April 1854. C. LEEMANS. RIJKLOFF VAN GOENS AAN DE KAAP DE GOEDE HOOP, IN 1657. P. A. LEUPE. Hoe wel de Kaap de Goede Hoop sedert een reeks van jaren geen deel meer uitmaakt van onze Overzeesche Bezittingen, zoo is het evenwel niet te ontkennen, dat wij nog door vele banden aan de oude bevolking ver- bonden zijn. Nog altijd wonen daar de nazaten van hen, wier namen onder die der vroegste kolonisten behooren en waarvan sommigen, tot de hoogste bedieningen opgeklommen, hunne voorgangers in moed en volharding waar- dig op zijde streven. De gebeurtenissen in de laatste jaren hebben er ons het bewijs van opgeleverd. Door taal en zeden aan ons verwant, mogen wij er trotsch op zijn, de Kapenaren onze broeders te noemen. En zouden wij dan de namen vergeten van hen, aan wier voorbeeld zij het te danken hebben, dat ze zijn, wie ze zijn, krachtvolle, rustige mannen, wier streven het is, in eenvoud te leven te midden hunner kudden en weiden? Dat zij verre. En wien betaamt het ons dan in de eerste plaats hier te noemen? Is het niet JAN VAN RBIEBEECK P | Hij toch was de man, door wiens toedoen de Bewindhebberen der Oost- Indische Compagnie er toe overgingen, om aan dezen uithoek van Afrika eeno volkplanting aan te leggen; en door wiens beleid en volharding, de zaak tot stand kwam niet alleen, maar onder wiens opvolgers, de jeugdige kolonie voor het doel waarvoor zij was aangelegen, eenc belangrijke hoogte bereikte. VAN RIEBEECK werd te Cuilenburg, vermoedelijk in het jaar 1618 1, ge- ' Zie de brief hier achter als bijlage gevoegd (N°. 1). 28 RIJKLOFF VAN GOENS AAN DE KAAP DE GOEDE HOOP, 1657. boren, en trad in 1639 als Chirurgijn in dienst der Oost-Indische Comp*. Het blijkt echter dat hij deze betrekking niet lang heeft bekleed, want in 1643 komt hij reeds voor als onderkoopman. Hij maakte zich nu reeds de achting zijner opperhoofden waardig. Zoo schreven onder anderen de Gou- verneur Generaal en Raden van Indië in hunne Instructie aan den opper- koopman JAN VAN ELSERACQ, die als opperhoofd naar Japan vertrok, op den 33%ten April 1648: “om den ondercoopman JAN VAN RIEBEECK voor gere- “commandeert te houden, zijnde van goed naturel, heeft capaciteijt genoegh Stomme de voorvallende saecken te registreren, maer sagen gaern in den “handel wierde gestijleert.” In 1648 voer hij te huis op het schip den Coningk van Poolen als Coopman, blijkens de Monster-rol opgemaakt te S. Helena, den 5°* Meij, d. j., op last van den Chef der retourvloot woLuz- BRANT GELEIJNSZ. DE JONGHE, en nam zijn ontslag uit de dienst der Comp*. Hij deed nu eenige bijzondere reizen. Niet lang duurde het of hij verbond zich op nieuw aan de Comp*.g en wel in de maand December 1651, naar aanleiding der remonstrantie door hem over de vestiging eener volkplanting aan de zuidelijke punt van Afrika aan de Bewindhebberen der O. I. C. in 1649—50 overgeleverd. Op den 23% = December 1651 stak hij, als benoemd Bevelhebber der aan te leggen volkplanting, met de schepen de Dromedaris, de Reiger en de Goede Hoop, in zee, en liet op den 6° April 1652, het anker in de Ta- felbaai vallen. Den volgenden dag reeds werd een aanvang gemaakt om het land te bezien, ten einde de plaats te bepalen waar men het fort zoude afsteken, en den 8™ is men daarmede bezig. Vijf jaren zijn er nu verloopen. De Buitengewone Raad van Indië RIJKLOPF VAN GOENS weder derwaarts vertrekkende, heeft in last van de Bewindheb- beren om, in kwaliteit van Commissaris, de Kaap te inspecteren, en van zijne bevinding aan hun rapport te doen. Het is dit rapport dat wij het genoegen hebben den lezers van dit tijdschrift mede te deelen, waaruit wij kunnen zien wat er in die verloopen vijf jaren door hem (V. B.) is verrigt, en wat men verder voornemens is te doen. Waren de plannen daar in voor- komende doorgegaan, wie weet of deze bezitting niet nog.... maar waarom dit opgerakeld, zwijgen wij hierover. VAN RIEBEECK nam het bestuur der Kolonie tot genoegen zijner Heeren RIJKLOFF VAN GOENS AAN DE KAAP DE GOEDE HOOP, 1657. 29 en Meesters waar. In een brief door hem aan de Bewindhebberen, in dato 5 Maart 1657, geschreven f, zegt hij, “wij hebben, als per ons generael “schrijvens geadviseert, wel ontfangen UEd. gansch aengenaeme missive van “den 12 October voormelt. Ende daerbij onder anderen gesien UEd. op mijn versoeck, bij apparte missive gedaen, vermits aenstaende tijts expira- tie hadden goet gevonden mij in UEd. loffwaerdige dienst noch voor den “tiit van drie jaeren alhier te continueren, ten insichte ende onder sulc- “ken tractement als daerbij gemarkeert ende gespecificeert, sonder nochtans ‘int reguarde van de qualiteijt te hebben cunnen verstaen, om redenen «UEd. daertoe moveerende, voorcerst ofte als noch eenige veranderinge “te “doen ; hoewel UEd., omme oorsaecken daertoe gevoecht, echter meenen “mijn verblijf alhier d Ed. Comp. dienstich, ja nodigh wesen sal ende dus “niet chanen verstaen mij voor eerst noch te verplaetsen; doch niettemin op ‘mijn persoon in alle voorvallende gelegentheden letten ende in recomman- ‘datie houden.” 2 Nog drie jaren na het eindigen van dit verband bleef hij het bestuur over deze Kolonie voeren. Ook nu mogt hij de goedkeuring zijner Chefs blijven wegdragen. Men leze hier over, zoo als mede over eenige andere particu- lariteiten, zijne brieven hier achter als bijlagen gevoegd. Eindelijk na herhaald verzoek om uit deze betrekking ontslagen te worden schreven de Gouverneur-Generaal en Raden van Indië, onder dagteekening van den 17 Novb. 1661, aan het bestuur van de Kaap: “Dewijle den Com- “mandeur JAN VAN RIEBEECK, door het afsterven van sijn gedesigneerden vervanger en desselfs gedesireerde verlossingh van de Caep al eenichsints &verleth staet en ons bij sijn particulier als generael schrijven verthoont en “gerieuselfjck versocht heeft om imant van hier te committeren die den Caep- ‘sen ommeslagh van hem soude mogen overnemen, soo hebben wij hierop “gpeculerende de saecke soodanigh ingesien, dat wij sijn Ed. daertoe mits “desen om sulcx te obtineren goede hoope sijn gevende, sullende wij ons ‘Sin den naesten daer op naeder verclaeren en UEd. onse finale resolutie dien aengaende naeder bekent maecken.” Bij hunne missive van den 29% Jgnuarij 1663-mede aan den Comman- 1 Kronijk Hist. Genootsch., gevestigd te Utrecht, 1858, bl. 455. 30 RIJKLOFF VAN GOENS AAN DE KAAP DE GOEDE HOOP, 1657. deur en den Raad aldaar, wordt hem zijn opvolger bekend gemaakt. ‘Het “Commando over de twee schepen hebben wij tot de Caep toe aen den Coop- “man WAGENAER gedefereert, comende gemelde WAGENAER met ijn famillie “als nu tot UE. over, omme den Commandeur RIEBEECK volgens onse ge- “daene toesegginge te vervangen, en tot nader ordre van onse Heeren Prin- “cipalen den ommeslagh aen de Caep de Bonne Esperance onder den titul van “Commandeur waer te nemen, volgens de Commissie daertoe op hem verleent, “wes sijn Ed. van alles behoorlick transport en opdragt gedaen, en hij den “volcke voorgestelt sal worden, als in diergelijcke gelegentheden gebruijcke- “lijck is. Sullende dan gemelte Commandeur RIEBEECK mette eerste gelegenkeijt “herwaerts comen omme ten dienste van d’ Ed. Compie hier te lande te worden ‘“‘gebruijckt, voor desselfs afscheijt aen sijnen successeur laeten een memorie “oft berichtschrift om hem in voorvallende saecken nae te reguleren ‚ daer “bij int corte oock aenwijsende het nuttigste dat aen de Caep voor d’Fd. “Comp*. te betrachten sij, wallop ons willen verlaeten.”’ In April kwam de nieuw benoemde Commandeur ZACHARIAS WAGENAER aan de Kaap, en op den 6*" Mei gaf VAN RIEBEECK hem het bevel over en vertrok hij met zijne familie op den 8" aan boord van het schip Mars naar Batavia. Wat kunnen en mogen wij verder tot lof van J. VAN RIEBEECK hierbij voegen? Gaarne herhaal ik hier de woorden van den Wel Ed. Heer J. J. vos, President van den Raad der Gemeente aan de Kaap de Goede Hoop, gespro- ken bij gelegenheid dat aan de Kaapstad, op verzoek der Burgerij, door den Commissaris Generaal Mr. J. A. DE Mist, het Wapen van VAN RIEBEECK tot wapen der stad geschonken wordt ‘. Bij gelegenheid van de plegtige tentoon- stelling van het nieuw verkregen stedelijk wapen, op den 2% Jalij 1804, deed hij de volgende aanspraak. Commissaris-Generaal ! “Thans beleven wij het heugelijkpoogenblik om het op ons verzoek aan ' Kronijk Hist. Genootsch., gevestigd te Utrecht, 1851, bl. 458. RIJKLOFF VAN GOENS AAN DE KAAP DE GOEDE HOOP, 1657. 31 “deze stad geschonken wapen plegtig in uwe hooge tegenwoordigheid te zien ‘plaatsen. «Ontvang onze dankerkentenis, Commissaris-Generaal! ook voor deze wel- “daad, welke gij benevens zoo vele andere aan deze stad bewezen, hebt wil- “len voegen. ‘‘Ken heilige eerbied beziele ons bij het aanschouwen van hetzelve! Het ‘herinnert ons, Commissaris-Generaal! den man, voor wien men reeds sedert anderhalve eeuw eene eerzuil had moeten stichten. De brave RIEBEECK, “grondlegger dezer volkplanting, was wel onder ons geroemd, doch aan u “hebben wij het te danken dat zijne nagedachtenis voor alle toekomende ge- slachten der vergetelheid is ontrukt, terwijl het ons gelijktijdig het leven- “digst genoegen verschaft, om den schenker daarvan onze openlijke hulde ‘te betoonen, en hoogstdeszelfs naam onder ons te vereeuwigen, hem onze ‘dankbare harten en die van onze nakomelingen tot het einde der eeuwen toe te wijden.” (Rapport ) , D’ ED. HEEREN BEWINTHEBBEREN VAN DE GENERALE NEDERLANTSE GEOCTROYEERDE OOST-INDISCHE COMPIE, TER VERGADERINGE VAN 17°, TOT MIDDELBURGH, IN ZEELANT. ED. ERNTFESTE MANHAPTE WIJSE VOORSIENIGE SEER GENEREUSE HEEREN. Mijn Heeren | Dato 22 9br. a°. passato uit t Vlie geseijlt zijnde, zijn wij met de schee- pen Orangien en Mallacca in comp° aen Sf. Vincent aen geweest, daert roer van Mallacca wat hermacckt zijnde, 28 December van daer weder heb- 32 RIJKLOFF VAN GOENS AAN DE KAAP DE GOEDE HOOP, 1657. ben seijl gevordert om ijder sijn best nae Cabo d’Boa Kep. zijn reijs te vol trecken alwaer wij met Orangien den 17* en Mallacca den 18° Maert wel aen- gecomen zijn, op de beijde schepen maer 9 man verlooren hebbende, de rest meest alle fris ende gesont. Mallacca had niet zuijdelijker dan 37 graden ende veel stiltens subiect geweest, wij daerentegen over de 40 graden om de weste wint te soecken, daer wij ons soodanigh in de ijsbergen verwart vonden, ende van soo fellen coude beclemt, dat wij ons best weder Noort sochten, om de prijckelen t’ontvluchten; dit was half Februarij, een maent die nae ’t natuerlijck oordeel aldaer soo getempert behoorde te wesen als de maent van Augustus in Spangien, soodat het verstant der menschen hier stille schijnt te staen. De eerste gjeberch die wij saegen was den 23° ’s nachts, hebbende s’middachs te vooren en oock dienselven dach gehad de pertinente breete van 40 graden 9 minuten, zeijlende met een seer snellen voortgangh van 48 mijlen in ’t etmael, backstaege wint; onse lenghte was nae aller gissingh door een geslaegen 10 graden 24 minuten, Omtrent mid- dernacht vonden ons pas 2 mijlen van een hoogh eijland, waer bij tot den dach aff en aen hielden om ’t selve wel te bekennen, ons niet connende inbeelden dat dit het eijland Diego Alvares was, omdat ’t selve in de breete volgens de ronde caert niet min dan 26 mijl, ende nae dc platte 16 mijl verschilde; op de lenghte connen soo vaste staet niet maecken , immers s00 het Diego Alvares zij (daer voor het bij mij noch ook de schippers en de stuerluijden niet gehouden wert) soo moet hetselve nootsaeckelijck in de beijde gem. caerten verlegt worden, met sijn noordelijxste hoeck op 40 gra- den 2 minuten, de gedaente daer aff wort UEd. hier ncffens toegezonden. In dit aff en aenhouden openbaerde hem de gem. gjsberch als een barre clip, naeuwelijcx een mijl van ons, dat bij den donckeren nacht een aff- grijselijcke vertooningh was, als niet wetende over wat boech ons wenden souden. Met den dach openbaerden ons noch diverse ijsbergen aen beijde zijden, endo omdat wij geen gedachten nae js hadden, deede ons de vreese gelooven dat het al clippen waeren, tot ons het meenichvuldigh getal met heldere sonneschijn de waerheijt openbaerde. Ick hebbe dese materie wat wijtloopigh verhaelt, opdat ’t selve eijland door UEd. voorsorge in de caerte verandert ofte op die distantie noch een eijland daer by mach geleyt worden. Onse lenghte is tot aen de Caep noch al westelijcker geweest, omtrent 8 RIJKLOFF VAN GOENS AAN DE KAAP DE GOEDE HOOP, 1657.. 33 mijlen, soo dat het in de lenghte verschilt, nae ons ondervindingh, ten min- sten 28 mijlen, dat het westelijcker, ende nae, de ronde caert (die de accuraetste behoorde te wesen) in de breete 26 mijlen, soo dat het leggen moet op de breete van 40 graden 4 minuten het noordelijkste, ende tot over de 40 graden 8 minuten de suijdelijckste hoeck, Oost en West, niet min dan 5 mijlen langh, ende op de lenghte van 10 graden 24 minuten. Het was een fraeij berchachtig eijland, men conde nergens brandingh verneemen, soo dat ick oordeele dat het rondsom seer diep ende weijnigh apparentie - tot anckergront weesen sal, hoewel ons een baeijken aen de noortsijde scheen te vertoonen, dat wij met Orangien niet goet vonden te ondersoecken !. Achtervolgens UEd. bevel en speciale opgeleijde Commissie, soo hebbe alhier de visite gedaen, immers soo veel den tijt mijns aenweesens eenich- sints heeft connen lijden, en om ‘’t selve wel te doen UEd. successive or- dre aen den Commandeur alhier gegeven, ende alle sijne voorstellen ende rescriptien daerop gevallen met aendacht naegesien ende daerover soodae- nigh gehandelt, als UEd. in *t vervolgh van deesen gelieven te vernemen om UEd. tot mijn rapport van haer opgeleijde Commissie te dienen. Wat reden UEd. bewogen hebben deese plaatse alhier te fortificeeren ende in possessie te neemen, sal noodeloos sijn, UEd. in deesen te verhaelen als die ’t selve bewust sij, welcke materie overgeslaegen sijnde, eenlijck spreecken van mijne bevindinge ende gedaen redres, nae UEd. ooghwit alhier. Ick hebbe met mijn aencomst voor ’t eerste werck geraden geoordeelt het land rondsom alhier pertinent af te sien ende met een persoon die wat experientie in de landmeterije hadde ’t selve in een caerte soo perfect doen leggen als doenlijck was. Nochtans is ’t selve door gebrek aan een goet lantmeeter noch soodanigh niet, als ick wel hadde gewenscht, niette- min is de platte valeij, met den letter A. aengewesen, volcomen perfect in sijn distantie; op ’t naeuwste van de eene baeij tot de andere juist 6825 rijnlantse roeden ofte ruijm 24 Dwitse ende Hollantse mijlen, nae de 1 Welk eiland dit geweest is kan ik niet met zekerheid opgeven. Op veel oude kaarten komt op die breedte geen eiland voor, alleen in de Pas-caerte van Guinea van Cabo Verde tot Cabo de Bon Esperance & Amsterdam, bij ARNOLD COLOM, enz. wordt een eiland Gonsalo Alvares op die breedte genoemd. Eene schets van het eiland door VAK GOENS ontdekt is hier achter gesteld. 2% 34 BIJKLOFF VAN GOENS AAN DE KAAP DE GOEDE HOOP, 1657. perfecte maet, bij den heer Scheepen JAN BLAEUW in zijne Atlas in de Caerte van Hollant geobserveert. Ick hebbe voor deesen met DIRCK GER- RITZ ende. andere ervaren schippers deese wijte begroot op omtrent 3 mijlen in ’t ruijge afgesien, ende oock aen mijn Heere den Gouverneur-Generael en Raeden van India daeraff geschreven ende voorgestelt dat men ’t selve met- tertijt soude hebben connen doorgraeven, ende alsoo met een openingh de Cusp tot cen eiland te maecken, met hoope dat de zee in ’t N. W. zaij- soen toetast en deese wijte niet alleen soude openhouden, maer dat bij goet sucoes ’t selve wel soo wijt ende diep soude connen vallen, dat selffs de schepen t’ zijner tijd daerdoor conden vaeren ofte binnen ten ancker leggen. Dit voorstel is doenmaels met alle de Hooft-officieren van de vloot, daer- over ick de eere hadde te commanderen, voor goet gekent, doch naederhant bij andere weder impracticabel geoordeelt, om ’t groote werk en d’uijter- maten groote oncosten die der aen vast waeren. Dit selve voorstel is noch de eenighe middel, ofte wel die geheele distantie te fortificeren met een trenchement, ravelijnen ende niet min dan 15 reduijten, om oijt tot URd. ooghwit te comen. Ick hebbe mij op ’t een en ’t ander ende ’t beste van UEd. staet op 't aldernaeuwste (nae mijn beste verstant) geinformeert, oor- deelende dat het affsnijden wel den alderoncostelijcxten ende beste souden weesen, om buijten beswaernisse van ’t garnisoen een volkomen ende vrije domimie alhier te hebben; dat oock het werck buiten beswaernisse van de Comp*. (ten waere: men den sleet van schoppen en spaeden wilde reecke- nen) in seer corten tijt souden connen opmaecken, want de plaetse die wij nu bij hondert roeden hebben affgebaeckent, is een bequaem laegh land, soo- daenigh als de platte velden in Holland ofte de graft die tusschen Haerden ende Leyden sal gemaeckt worden, van d’ eene zee tot d’ ander. De grond is cleijachtigh, wit sant ofte sant met aerde vermenght ende op sommige plaatsen wat santaechtiger ende noch. meer plaetsen aerdachtigh, die sich wel laet spitten. Den sergiant alhier, die onder den Prince van Orangien *t leeger langh gevolcht heeft ende sich ’t spitten wonder wel verstaet (en- de daerom overal met mijn geweest), neempt aen met 70 delvers binnen 3 maenden de graft te maecken van twaelf voetebreet ende 6 voeten diep, reeckenende ’s daegh een roede viercant voor ijder, ’t welk een man alhier ge- mackelijck doen can, ende nam ick aen (hier sijnde) ende de noodige gereed- RIJKLOFF VAN GOENS AAN DE KAAP DE GOEDE HOOP, 1657. 35 schappen bij de hand hebbende ’t geheele werck op te maecken in twee maenden met ’t volck alleen van Orangien, Mallacca ende Phenix, sonder dat de scheepen Malacca ende Pheniz langer dan 14 daegen ijder alhier souden hebben geleegen, soodat de redenen die daer tegens tot noch toe. gegeven sijn in geen consideratie connen comen ’t selve eenighsints te ver- hinderen; maer ’t werck bij mij ende andere, hun dies verstaende, nu met meerder aendacht ingesien ende op de geheele constitutie van ’t werck bee- ter (als den tijt voor deesen toeliet) gelet sijnde, bevinden dat beijde de - oevers ende gront der bacijen beslaegen sijn met golvendighe duijnen ofte stuijfsant, op deselve maniere als de buijten custen van Holland ende veel oevers van de eijlanden van Zeeland, waerdoor den sterck vloeïjende Rijn bij Catwijck weleer is toegeslaegen, nae dat sijn cracht door meenig- vuldighe spruijten apparent benoomen was. Dit was hier oock grootelijax te vreesen in de baeij Falso, die in den droogen tijt geheel open leijt voor de Z. O. wint, die aen die sijde oock op omtrent 2, 3, 4, tot 1400 roe- den toe de duijnen verspreijt heeft. De plaetse nochtans daer wij het naeuwste vinden ende ons baeckens hebben gesteld is geheel sonder duij- nen ende de weijnige die daer sijn, sijn seer laegh ende beslaan geen meer dan 80 roeden van de oever der zee, bij gevolge lichtelijck te door- graeven, soo dat mijns gevoelens om die hondert roeden min ofte meer, wel eens proeve conde worden genoomen; maer hier tegens stelt sich (nae mijne opinie) de aldergrootste swaerigheijt ende een seer bedenckelijck prijokel om de Tuefeldaij te bederven, want de openingh in het N. W. zai- soen doorgesteeken zijnde, soude apparent om de laeghte van ’t lant een seer groote openingh mogen schouwen ende groote wijte maecken, gelijck se ooek in dat eerste zaisoen de aerde genoech soude doorsetten ende in de baij Falso werpen, maer in het Z O. zaisoen, die hier omtrent 8 maenden (daer van 4 seer fel) sterck doorwaeijt, soude naer alle apparentie het sant soo abondant in de Zaefecldaij wedervoeren, dat deselve daerdoor geheel on- bruijckbaer soude weesen voor onse scheepen, daervoor hier geen ander plaets afte lijfbergingh is als de baij van Sardaniet, die te verre van de hand en tot UR. oochwit niet dienstich weesen soude, ende dat men U Ed. 1 Saldanha. 3% 36 RIJKLOFF VAN GOENS AAN DE KAAP DE GOEDE HOOP, 1657. voor deesen van ’t Houtbaijken heeft willen aenprijsen is sonder oordeel ende met cleijne opmerckingh geweest, dewelcke ick, nae mijn begrijp per- soonlijck afgesien hebbende, vaststelle, soo veel scheepen te costen als haer daer sochten te salveeren. Alle welcke swaerigheijt ende redenen raeckende de afsnijdingh voorgestelt zijnde, wert UEd. daer neffens noch aengeweesen de middel van de fortificatie, die de lasten van grooter besettinge, ende noch veele andere insichten nae sich sleept. Deese trencheen, ravelijnen ende reduijten souden beslaen eene distantie van niet min dan 6800 roeden, gelijck UEd. in ’t opgem. caertien wert aangeweesen, doch gelieve UEd. 