None
Men kan hier eenigermate het woord van Jahveh vergelijken: /rNu dan, #dat de mensch zijne hand niet uitsteke, en neme van den boom des le- avens, en leve in eeuwigheid;" Gen, III, 22, met dit verschil intusschen, dat Jahveh den mensch dit voorrecht niet vergunt, omdat hij gezondigd had, op het dwaalspoor gebracht door het slangen-woord: if Gij z'ilt als #God wezen," enz. Gen. III, 5. Maar evenmin als in (?g»tfm, is er te dezer plaatse bij Homerus sprake van eenen gelukstoestand binnen de grenzen, die voor den mensch en het menschelijke gesteld z^jn. »») Iliad. VI, 145-211. m) Vs. 190. S-Éov ySv'oç y\ùç. >»*) àfAV/iiàv. Vs. 155, 190, 216. »») Vs. 163, 196. IM) Vs. 156. Vs. 171. Godeu. Aan zyue dochter Laodamea valt de eer der huwelijksgeraeenschap met Zeus te beurt, en zij wordt moeder van den goddelyken Sarpedo. En nu volgt, geheel abrupt en ongemotiveerd; &X ore öxo xaT^eivo^ «nrij/^çro Jtàoi O^BOtOiv* Voor dezen haat, meent Nägelsbach i^), is geeue andere verklaring te vinden dan het onafgebrokeue, eindelijk al te groot geworden geluk van dezen zedelijk zoo voortreffelijken held. Ik zou zeggen: deze verklaring kan in geen geval juist zyn. En waarom niet? Omdat alle geluksgoederen van Bellerophontes, hier opgesomd, niet zoo maar in 't algemeen, neen, stuk voor stuk en uitdrukkeligkeligkeligkeligkeligkeligkeligkeligkeligkeligkeligkeligkeligkeligkeligkeligkeligkeligkeligkeligkeligkeligkeligkeligkeligkeligkeligkeligkeligkeligkeligkeligkeligkeligeligkeligkeligkeligkeligeligkeligkeligeligkeligkeligkeligeligkeligkeligeligkeligeligkeligeligkeligeligeligeligeligeligeligeligeligeligeligeligeligeligeligeligeligeligeligeligeligeligeligeligeligeligeligeligeligeligeligeligeligeligeligeligeligeligeligeligeligeligeligeligeligeligeligeligeligeligeligeligeligeligeligeligeligeligeligeligeligeligeligeligeligeligeligeligeligeligeligeligeligeligeligeligeligeligeligeligeligeligeligeligeligeligeligeligeligeligeligeligeligeligeligeligeligeligeligeligeligeligeligeligeligeligeligeligeligeligeligeligeligeligeligelige Kingen der Geden ziehen, en zij derhalve geenszins oorzaken van hunne wannten kuonen zijn. Nu zegge men niet: Alle geluksgörderen zijn immers gaven der Goden, die's menschen lot bepalen; men denke aan de rdXavra van Zeus, aan de twee urnen aan den dorpel van zijn. In het algemeen is dit volkomen juist; tal van plaatsen bewijen het 1*^); maar toch onderscheiden de Grieken scherp tusschen geluksgoederen, door toeval of onrecht verkregen, en die, welke de Goden scherp, of die men zich met deugd en eer verwerft. Zeer scherp wordt deze onderscheiding gemacht door Solon '^) en Theognis '^), en beiden verkoren eenstemmig, dat uit kracht van de gerechtigheid Gods het onrechtvaardig verkregen geluk weldra Plaats Makt voor ellende, terwel dat geluk, die rökdom, dien de 1») Vs. 183. 139) Vs. 198 vg. 1*0) Hom. Theol. 3t. 1*0) Iliad, VIII, 69 enz. XXIV, 527. »♦«) Verg., behalve de uang. pL, nog Odt/ss. IV, 236. VI, 188. XIV, 444 enz. 1*3) Fragm. XIII, 9 vgg. bij Bergk II, p. 42. "*) Vs. 197 vgg. (53) Goden geven, duurzaam is en men er op rekenen kan. Want wel de Goden van Herodotus, maar niet die van Homerus, overladen een meusch met gefluksgelderen, ten einde zich daarna jegens hem wangunstig te toonen. Er is derhalve in het kort verhaal van Glaucus iets verzwegen, wat den toorn van alle Goden verklaart en rechtvaardigt. Wat dat is, weten wij uit Pindarus ^*^). De held, door zgn groot geluk overmoedig geworden, wil op den Pegasus den hemel bestijgen en in de woning van Zens dringen, of, gelk h^ zelf b^ Euripides ^^) zegt: «idcV löéa»ai GütBvöia, xiv %yjèi ördaiv Eivoöia ^*'7). Maar nu, tot straf voor dit vermetel Pegasus, werpt de Pegasus hem af, en nu moet de held, die zich daardoor den toom van alle Goden op den hals gehaald had, als een toonbeeld van gevallen grootheid, verminkt "dördolen op bet Aleisch veld, ov 'd^^iiov Horédiav ^*®J. Nu kan men vragen, met welk recht ik den vorm der sage, zooals Pindarus haar kende, ook reeds in den tgd van Homerus onderstel? Met dit recht. Aan het gevleu-gelde paard, het wolkenpaard in dieust van den zonnegod of dondergod, den snellen Cherub der Israëlietische mythologie, herkennen wig terstond den zonneheld, den dubbelganger van Phaëthon, van den Griekschen Heracles en den Israëlietischen Simson. De mythe laat altéd de zonnehelden, na een roemvollen levensloop, op deerniswaardige w^ze omkomen. Overigens bewast dit reeds zyne genealogie. Nêhm. VII, 60 vg^. en Oiymp. XIII, 89 vgg. Beller., fr. 1. Nml. Heeate. Volgens Euripides was Bellophontes bevangen dooif onverzadelijke gouddorst. Verg. Seneca, Ep. 115, § 14, 15. Maar daarvan sweet de oude sage niet. Jc«A6ç, Aristophanes, Jcham., vs. 427. Iliad. VI, 203. ( 54) Zgn vader en grootvader z^n Sisyphus en Glaucus, oor- spronkel^k zeegoden met Poseidon identisch, gel^k dan ook Bellerophontes nu eens zoon van Glaucns, dan weder van Poseidon en de zeegodin Mestra genoemd wordt; de zou nml. schont uit de zee op te komen. De kleinzoon van Bellerophontes, Sarpedo, schijnt verpersoonlijking te z^n van de avondster; althans dit maak ik op uit de verbinding van Sarpedo met Memnon, de morgenster; Zeus nml. had vastgesteld, zegt de Scholiast op Aristophanes ^^°), voor alle Goden, op den dag, waarop Sarpedo en Memnon ge- storven zgn, iv JtBvd-Bi x«i vricr^ia didysiv Tcett t^roq. De Pegasus-mythe moet derhalve ook aan Homerus bekend ge- weest zgn, omdat zg niet meer kon ontstaan, toen de mythe reeds overgegaan was in de sage, zooals Homerus haar mededeelt. Bellerophontes, ik bedoel de Homerische, is alzoo een bewgs der waarheid van het oude vers, dat wel te onrecht aan Homerus toegekend ^^^), maar toch van eenen zeer ouden Dichter ^^^) is, en dat volgens de redactie bij Solon 153) luidt: rùcrsi TcÓQoq vßciv, orav noXvç oXßoc éVrijrai« een afschrikwekkend voorbeeld van het streven naar het voor den mensch te hooge: Terret ambustus Phaëthon avaras Spes, et exemplum grave praebet ales Pegasus terrenum equitem gravatus Bellerophontem. Van g>&óvog rcov &'S(3v wegens het geluk der braven is er derhalve ook in de Homerische sage van Bellerophon- tes geenszins sprake. Deze dichter weet inderdaad niets "0) Scholia in Nuèes, vs. 622. '*0 Door den Scholiast op Pindarus. Olymp. XIII, 12. *") Dit neeLit Bergk aan. II, 39. »■'0 Froi/m. 8. (85) An het ro asov crav ipovsQÓv^ zooals Herodotas dit beschrgfb. Veeleer vinden wg b^ onzen Dichter het voor onzen ergerl^ke denkbeeld, dat ongelukkigen Odysseus: "Eq' €x V7]aov ^'SoooVf éXéyxtûts Çoo'rrcor' Or yoQ (loi d'éniq löfl xoiii^nsv ovo' àjtojtéiiJtHV ^Avöffa rov, 6q hs &eolOiv àytéx&Tirai iiaxäcsaaiv. ^BiçQ*f sjrsl a&€cvdroiaiv ajtex^oiievog rod' bcdvsig. Inderdaad, als Zeus iemand slechts toedeelt uit den nißi>q (doiQiov) Tuntoiv, dan wordt hy een ougeluksvogel, die om- doolt ovrs d' Bozöi xBxinévoq oifre ßcorolaiv ^^% De voorstelling, die w^ in de latere literatur meermalen ont-moeten, dat, om by hetzelfde beld te bleven, Zeus iemand toedeelt uit den ni^oq êdayv, om hem door het geluk overmoedig en dientengevolge het voorwerp van den ydtïvoq of den toorn der Goden te maken, komt b^ Homerus niet voor. Ook in de gedichten, die den naam van Hesiodus dragen heb ik volstrekt niets gevonden, wat hetz rechtstreeks of zgdelings kan doen denken aan wangunst, die de Goden zouden koesteren jegens gelukkige, hoewel vrome en onbe-rispelke, menschen. Immers de Prometheus-mythe draagt beg hem nog een wezenlek ander karakter danbg Aeschylus, en zelfe bg dezen dichter is het niet eigenlgk de wangunst. Odyu. X, 72-75. Iliad. XXIV, 527—538. Het kan evenwel zijii, dat Homerus het ongeluk niet opvat als oorzaak, maar als teeken van het gehaat zijn bij de Goden. Verg. nog Iliad. VI, 200—203. XX, 806. XXI, 82-84. Odyss, XI, 436-438 en XIV, 365-37. Ook later ontmoten wy dit denk Behold gedurig. I meen althans ook het woord van Thaïes (bij Stob. ^or. 3) zoo te moeten opvatten : a;rpÄyoiJvTÄ fAtj hveüttg* Yaap Tovroiç véfieffiç àsiav Kây,Txt* Ik vat airpxySv hier op niet van iemand, die niets tot stand brengt, wien alles mislukt, een echt onpraktisch mensch. Zoo althans gebruikt Polybius dit woord enkele malen. Mij komt het evenwel waar-achynlijker voor, dat wij, in plaats van i^rp., moeten lezen IvaTTp^yovra» (56) iet âoden, die in het spel komt, al wordt dit door vele Duitsche literatoren beweerd, wellicht onder den invloed van Goethe's Prometheas. Niet veel räker is de oogst, wanneer wg ons begeven tot de lyrische en gnomische dichters vór den täd van Pindaras. Slechts eae enkele plaats uit al deze gedichten kan hier in aanmerking komen. Dit is te opmerkelker, om dat de onderwerpen, daarin behandel, vaak den g)d'óvac der Goden zeer ongezocht ter sprake konden brengen; want onophoudelyk wijzen zg op de raadselachtige wisselvalligheid van het lot. Voor de de door Euripides uitgesproken, dat de Godheid in de lotsbedeelingen der menschen épv re somOlov xai dvoréxiiacrov i^^), zou men uit de gnomische gedichten tal van getuigenissen kunnen aanha-len. Een paar plaatsen uit Theognis; vooreerst de onder onspreekwoordelgk geworden gnome: Ttivavvó q. roi ini %viQov fûtarai axfii]^ ^^^), en dan deze andere: eXjtig Ttaï Ttivdwoq tv avd'Çixîjroiôiv oiioîoi* ovroi yàç xaXenoi daiiwvsq aii^pótscoi 1^7) die tóö puntig uitdrukt, dat het menschel^ke leven eene treurige mengeling van hoop en vrees is. Nooit denken z^ er aan, om de raadselachtige lotwisselingen aan (p&óvog der Goden toe te schryven. Zelfs waar z^ tegen het roemea op eigen geluk waarschuwen, dreigen zg niet met de af- gunst der Goden, maar motiveeren zg hunne waarschuwingen op andere wflzen^^^). w) Reiene 717 vg. «) Vs. 556 vg. Mï) Va. 637 vg. iw) Bijv. Theogn., vs. 129 vg. Verg. ook vs. 159 vg. De bedoeling tan de laatste woorden van vs. 130 is duidelijk, hoe vreemd het woorden. De eenige plaats, waar Theognis aan de Goden (p9voq sheet toe se schreven, luidt zoo ^^^) : (iriâv ayav ayav öjïbvóbiv liaiQÓq (ftJtl Jtaöiv aQUTvog feYliaöiv av9'QO}Jto}V. JtoXXcnii (fslq aQsrriv öJtBvdei cny^Q xéçâoç di^rjiisvogf ov riva öaCiuuv crçfxpçœv ig iisydXriv aiJUtXaxiriv JtacdyBi^ xal oi ëdnfiTce doxsiv, a (lèv ^ xetxa, ravr' dyd&' sïvai sviAacécuq^ il ömv y XQti(^ili€tf ravra xctxd* Bergk raeeut Dat deze versregels wellicht van Phocylides zgii, terwijl Herzberg ze aan Solon toekent; deze quaestie is belangrijk, omdat wij ons op het spraakgebruik en den ideenkring van Theognis bg de verklaring wenschen te berepen. Mijns inziens zgn zeg gewis van Theognis, onder zeker voorbehoud evenwel, waarover aanstonds. Immers P. het iii]öèv ayaw OJisi'deiVf gericht op osrr[, is geheel in den geest van Theognis, die ook vs. 335 vg. zegt: fti^dev ayav öirerdccr* Jtdvrtav iita acKTta* x«* orrcoç, KvQv\ êgaig açm]r, i'ivxB Xaßstv xaXsjtóv. 2^. Ook de gedachte dexeiv, a iiiv i] xctxâ, tavr dya&* shallf en. komt b^ Theognis meermalen 2^. Ook de gedachte dexeiv, a iiiv i] xctxâ, tavr dya&* shallf en. komt b^ Theognis meermalen Voor. Onze dichter gebruikt zer dikwels het woord offen de formule êç diijrXcoiriv yévoiTù liier zij; ik vermoed, dst de dichter bedoelt: /r beroem u daarop met, als het u mocht te beurt vallen; het zou toch slechts gave der "rCxy. z'j'ï» ^ie geeft en neemt." Juist is de uitdrukking in geen geval. Bergk zegt: «rPoeta videtur scripsisse «v5p) yévoir: tvxuv uv t/< ipSc (cf. «'VS. 256: rov nç rp^, ro rv;^£7v)« quam sententiam deinde explanavit «rpluribus; breviator non satis perite in arctum redegit." Vs. 137 vg., 587 vgg. (deze verzen komen ook voor bij Solon, /r. 13, VS. 65 vgg.). Verg. nog vs. 161 vgg., 639 vg., 665 vg. Dezelfde ge-dachte uitvoeriger /r. 1 van Simonides van Amorgos. Bergk II, p. 45 en 443. Vs. 204, 386, 546, 630, 810. Ataçaysiv ^ö^), gelgk mede andere, hiennede verwante uit-drukkingen lö^). Mriöèv ayav was volgens Stobaeus de Igfspreuk van Solon. In diens ons overgebleven gedichten evenwel zu de spreuk te vergeefs. Ook b^ geen der andere Gnomici en lyrici poetae vór Pindarus heb ik haar aangetroffen, bij Theognis alleen, behalve op onze plaats, nog drie malen ; z^ past bg uitstek in Zgnen ideen kringen; meer dan iemand anders dringt hg aan op maat houden, den middenweg, enz. ^^^) ; nêtQiog is bg hem gelgk aaya^óq i^ö). 5^. Geen der oude Gnomisten roert meer het stuk van den ^QÖog aan, wat trouwens uit de levensomstandigheden van den ongelukkigen Aristocraat uit Megara zeer gemakkelgk te verklaren is ^^7). Eindelgk 6^. ook het bij Thoognis zeer geliefde woord öJtevdsiv^^^) komt bg de overige lyrische en gnomische dichters uiterst zulden, alleen bg Solon, voor 1^9), Zietdaar de redenen, waarom ik deze regels echt Theogneïsche noem, maar met voorbehoud; echt namelgk, in zooverre, als inderdaad Theognis zelf de gedachte, daarin uit-gesproken, en Wellicht ook den algemeinen vorm, overgegenom heeft uit eenen verloren gedicht van eenen ouderen wgze. Te weten, Sophocles gewaagt van iemand (tc), die met wgsheid dit bekende woord gesproken heeefb: ró xoKÓv âoTCsîv nor êoO'Xov Tcpcf' êmiBVf orcp g>Qévaq '«») Vs. 386. »») Vs. 630. »») Vs. 219, 335, 657. '»») Vs. 220, 331, 335, 614. *««) Vs. 615. 16^) Het word: vs. 46, 50, 86, 133, 201, 403, 466, 566, 608. 828, 835. Nog slechts bg Solon, fr. 13, vs. 44 en 74; Demodocus, /r. 5 is onecht vs. 229, 335, 401, 403, 980. Solon, /r. 13, vs. 43 en 73, /r. 39. Solon aysi ütQOc atav. Deze T«s is volgens Bergk waarschgnl^k, volgens Nägelsbach ^71) buiten tegenspraak de dichtei: van de uit Theognis aangehaalde versregels. Wat mg verhindert, met ben mede te gaan, is de laatste regel jtçdaoBW xtX, die keunel^k bij Sophocles nog tot de aanhaling behoort, en waarvan wg by Theognis niets lezen, terw gl toch dit in het oog springt, dat de overeenstemming tusschen onze versregels en de plaats bg Sophocles niet toevallig kan zgn ^72j, Sophocles haalt deze plaats inderdaad aan, maar uit het oorspronkelgke, waaruit ook Theognis haar ontleend heft. Plagiaten van dergelyke soort zgn bg Gnomendichters niet zeldzaam. De mogelykheid bestaat intusschen ook, dat de Compilator van de Theogneïsche Gnomen hier éen of meer verzen weggelaten heeft, waaronder dan ook het vers, dat het origineel is van Sophocles' Jtçdaaeiv, enz.; maar deze hypothese is toch zeer onwaarschynlijk. Volgens Niigelsbach ^73^ ^q hebben wy hier (bg Theognis, 401 — 406) te doen »met eenen man, die naar àçèrii » streeft, omdat hij daarvan zijn geluk hoopt ^7). Al Volgens Niigelsbach ^73^ ^q hebben wy hier (bg Theognis, 401 — 406) te doen »met eenen man, die naar àçèrii » streeft, omdat hij daarvan zijn geluk hoopt ^7). Al Len een, petit ille virtutem ultra quam satis est. Dit geeft den da-mon macht over hem, zoodat hg hem met opzet tot zonde vervallen doet. Het onmatig streven naar het goede wordt door Theognis wel als dom, maar niet als boos of onzedelg opgevat. Wg missen hier alzoo änderte aanleiding om te meenen, dat de Godheid hem tot zonde verleidt om hem te "Bergk, a. w. Il, 163. Nägelsbach, Naekkam, Theologie, S. 66. "De bedoeling, waarmede Sophocles deze woorden aanhaalt, ia geenszins dezelfde als die, waarmede Theognis ze gebruikt. Bij Sophocles worden de woorden kxkSv iö-OAév, aT»j sensu morali bedoeld, bij Theognis het woord àfA^Xxxé>i in den zin van dioaling, de woorden KùtnA^ àyaâd^ Xfi}y'/t*Ä» den zin van ongeluk, geluk, nut, gelijk ons blijken zal. "NaeAhom, Theol. S. 55. "De laat cursief drukken, wat mijns inziens onjuist is, en waarop kstraffen. Veeleer wordeu de gevolgen van het overmatige streven naar het goede zonder iets meer toegeschreven a An de »opzettelyke boosheid of wangunst van eenen God." Volgens Nägelsbach zal de Dichter hier een soortgel gedachte Uspreken, als wij ook vinden in den Pz-eÄfer (VIL 15, 16): »Er is een rechtvaardige, die door zöne gerechtigheid om- komt; wees niet al te rechtvaardig, noch houd ii »zelven al te wgs: waarom zöudt gij verwoesting over u »brengen?" Het zal mij niet moeiel^k vallen te betoogen, dat Nägelsbach deze verzen van Theognis niet goed begrepen heeft. De zedelyke levensopvatting van Theognis laat geene plaats voor het denkbeld, dat de Godheid zich vijandig zou stellen tegenover het streven naar zedelke deugd. Zich te verheffen op zijn geluk, als of men dit aan zich zelven te danken had, dat ja is een kwaad, hetwelk de Goden niet dulden ^76). Maar wat wij aan ons zelven te danken hebben, wat werkelgk vrucht is van eigene verdienste, zooals de deugd, daarop mogen wy ons, volgens Theognis, vrgmoedig verheffen, zonder dat dit ons straf-schuldig maakt bg de Goden, Geheel in den geest der Grieksche oudheid is hetgeen Horatias aan LoUius schrgft: Sed satis est orare Jovem, quae donat et aufert: Det vitam, det opes, aequum Mò animum ipse parabo. Voorwaar, had Theognis ook zedelyke volkomenheid be- schouwd als voorwerp van den ipd-óvoq der Goden, hg zou zich wel gewacht hebbeo, van zich zelven te getuigen I76j; H* td-éXsiq JtXvvsiVf x^^aA^g afilavtov ajt' axçriq aiêl XevTiov vdioç çsvosrai '^iieréçriq* evQilaeiç öé fie jtaoïv êjr* 'éçyiiaûiv cooïr^ç cbrs^^ov  — ik zou byna zejjgen: vjteçXktv [léya — waartegen Theognia, als het geluksgoederen geldt, zoo ernstig waarschuwt, maar dat h^ met betrekking tot de deugd zonder bedenken doet. Nägelsbach begaat eene onvergeefelgke fout, als hij de woorden xéQÖoq âiÇrliisvoq vertaalt met: »weil er von »dieser (de «ç6ti[) sein Glück hoflft." Immers xéçdoç dl^riöd'ai beteekent eenvoudig: naar winst streven, naar rijkdom jagen, winstbejag, geldzucht, en nooit : naar geluk streven. Theognis, gelgk trouwens alle Grieksche moralisten uit z^nen tijd, gebruikt het woord xéQÓoq veelt^ds in eenen ziel^k laakbaren zin, met name dan, als de ^écöot^ voorgesteld wordt als motief tot gezindheden of daden. Onze Dichter had b^na de Igfspreuk van Periander; '^écóoq möxcor ^78j, tot de zijue kunnen maken; want hij zegt, dat aiG^jiQov "^Q^n'  fr. 13, vs. 7 en 74. Tyrtaeus, /r. 3. Bij Bergk II, 9, 35, 42, 46. Vs. 173 vgg., 179 vg., 195 vg., 267 vgg., 384 vgg., 419 vg., 621 vg., 667 vgg., 7jI vg. Vergeh ook Alcaeus, /rayw. 92. Tyrtaeus, /r. 10. Bij Bergk III, 179 en II, 13. Vs. 523 vg., 621 vg., r.67 vgg., 928 vgg., 931 vgg. Verg. ook Alcaeus, fragm, 49 en Simonides van Ceos, fragm, 5, vs. 10—14. Bij Bergk m, 168, 388. Vs. 29 vg., 197 vgg., 465 vg., 753 vg. Verg. Solon, fragm. 13, vs. 7—16. Eg Bergk U, 42. Närde, alle g)iXoxsQâCa ^^% veroordeelt h^ gestreng. H^ had, door serving geleerd^ een zeer geopend oog voor den demoraliserenden invloed, dien r^kdom meestal oefen-de ^^^), en is van oordeel, dat de verzoekende kracht van den r^kdom veel gevaarl^ker is dan die van de armoede ^^^). Hg voor zich zou het liefst de bede van Agar tot de zijne willen maken: »Armoede of rgkdom geef m^ niet, voed m^ met het brood mgns bescheiden deels" ^^7)^ gelgk ook het woord van den Israëlietischen dichter: »Het weinige, dat »de rechtvaardige heeft, is beter dan de overvlo Eddelweilen veler Wg moeten alzoo op onze plaats denken aan een öJt^v^ deiv 6€$ aQBrrjv ter wille van Ttéçéoç, derhalve aan een misdadig streven. Trouwens — en Nägelsbach had dit niet mogen voorbgzien — de dichter handelt hier immer over een ayav 0:tBVÖBiVf een aKaiçtiq a:r€vösiv. Moesten wg nu dçsrri vertalen met deugd, dan zouden >«*) Vs. 199. ») Vs. 151 vgg., 190 vgg., 225 vgg., 321 vg., 693 vg. 751. Verg. ook Solon, ß: 8 en fr. 13, vs. 74 vgg. Bij Bergk II, 39, 46. »w) Vs. 605 vg. »') Spr. XXX, 8. Theogn. vs. 559 vg., 719— 728, 903— 9^7, 1165 vg.: Ç5v Àtt I tmv oXtywv, /iniSèv sx^yrt tcatxév' versregels, die Pindarus zeker in het geheugen speelden, toen hij iVem. I, 44 vgg. schreef: OvK *épxfjiat ToXvv iv fJteyâpM arAoDrov Karuxpvj^xtx ex^tv iAA' èóvTtav eZ re sra&fTv. »88) Psalm XXXVII, 16. Theognis zegt, vs. 145 vg.: BxCXeo y euffeßeuv hXiyotc aùv xpyjfAaa-év otxelv. Verg. ook vs. 149 vg., 315 vg. en vooral Solon, /r. J3, vs. 7vg. Ook Hesiodus (Oper, et dies., vs. 40 vg.) dacht er evenzoo over: wg deze plaats éngeveer evenzoo moeten opvatten als waar de orator Aeschines i^®) spreekt van een xd'd'aQiia (een nitvaagseli een schelm) ÇriXorvjrov àçetT^v, en dien hg stelt tegenover eenen man, ovnoq ßsßnDXoiq xar àçertiv. Maar het woord açertf beteekent in de op naam van Theognis gestelde verzen nooit, wat wg dengd noe-men 1^), de açerr behoort als zoodanig niet uitsluitend. *••) p. 84, 15: «r Hetgeen gg daar zegt, Z(»u men verwachten uit den mond van eenen. Uvvaagsel, die voor deugd ijvert." "Het woord kpervi komt in de op naam van Theognis gestelde verzen voor VS. 30, 129, 147, 150, 317, 636, 649, 649, 699, 867, 904, 933, 971, 1003, 1062, 1074, 1178. In de overige geschriften der poêiae gnonici et lyrici uit de periode vór Aeschylus en Pindarus nog Tyrtaeus fr. 11, vs. 14; fr. 12, vs. 2, 13, 43; fr. 14. Solon, /r. 15 (= Theogn. 315 ^i^.)', fr. 27, vs. 8, 16; PhocyUdes,/f. 8, 10, 17 (= Theognis 147); Xenophanes I, vs. 20; Sappho, fr. 80; Simonides v. Ceos, fr. 58, vs. 2; fr. 84, vs. 2, en misschien nog op enkele plaatsen, die m\jne Aandacht ontsnapt zijn. Somtijds beteekent àperi deug-delgkhcid voor eenig bepaald doel, geschiktheid, vaardigheid, bv. vs. 624 (verg. Tyrt., fr. 12, vs. 3. Solon, fr. 27, vs. 16) of eene of andere, niet bepaald zedelijke voortreffelijkheid, vs. 699; zeer dikwijls roem, vs. 971, 1003 Het woord àpsrvi w^ordt vaak nevens of paralel met t/>ij, a9evoç^ XP^f*»TZ% ^Xovroq^ jcdXXoç gebruikt. Voor ze de lijk, zedelijke deugd gebruikt. Theognis de woorden: ^Uettoçt ^ncettoffvvfi (147), io-S'Pióc, xxXóc (683), alSuç, elceß^qy yrpi^^etq tB-elai. fiérpioç (615)i en Volgens VS. 867 vg. is àperii het kenmerk van den eclxf^^ryic àvyjp, van heüidie, volgens v8. 233 vg. is otxpOTroXtc xxl ^vpyoç xeveSppovi 3)j/t««. al valt aan den zoodanige in idezcn treurigen tijd slechts oXtyfj ri/^fi ten deel. #Reeds in jrde oudere spraakperioden", zegt Schmidt a. w. I, 297 vg, /r openbaart zich #nu en dan de neiging, om het begrip over te brengen op het eigenlijke jrzedelijke gebied." Ik wil dit niet tegenspreken, al zou ik Od. XVII, 322, 323; XXIV, 193, 195, 196, àpervi niet, gelijk hy doet, in den zin vanzedelijke deugd durven opvatten, gelijk evenmin in het bijna altijd hiervoor aangehaalde woord van Hesiodus, Op. et dies. 289, dat de Golden de kpsri verleenen als prijs voor inspanning en zweet. Schmidt defiieert kpern bij Theognis als 4rmit gesellschaftlicher Geltung verbunden Wohlbefinden." Volkomen stem ik in met Kitzsch, als deze op eene door Schmidt (a. w. I, 295 vg.) aangehaalde plaats zegt: "Het Grieksche irgevoel verbindt met schoonheid, welstand, degelykheid en met alle wel-slagen altgd tegelijk de v." Gorstelling van de omerking, den lof en den irrom, die deze dingen bij anderen verwerven. Zoo komt het, dat de begrippen roem, deugd, geluk, schoonheid in elkander overgaan, en dat tot het zedelk gebied; Theognis denkt somt^ds aan bg-zondere geschiktheid of deugdel^kheid voor een bepaald doel, maar veelal aan roem of aanzien, aan de eer en den rang, die aan edele, dappere, kloeke mannen toekomt, al viel hij — 't is, zegt de Dichter, om niet te dulden, va. 56 — ook ten deel aan den onbeduidendeu plebejer (xfvc* i'ipçijDV cf^fLioç), als h^ maar r^k was. terwijl de arm ge- worden edele (ayaiö-dg) niet in tel was. Zoo diep was men gezonken, dat de meesten geene andere aQerrl kenden, dan rijkdom, d. i. niets anders dan den rijkdom eerden ^^^j. Wat is in dezen samenhang âcerT]? Tyrtaeus leere het ons, waar hg iemand toekent, die cixQov aperijç bereikt heft; wat deze dichter zegt, is geheel in den geest van Theognis, in wiens gnomenverzameling dan ook deze regels van Tyrtaeus in substantie zijn overgenomen ^^^)  ort' cudovç ovre öUij^ 6^ö.6c, Jtdvrsg é* êv ^oiTCoiöiv oficog vêoi oï re x«t' avróv etxovû ex xoiQ^ig oï re ctaXaiótBQou Voorwaar, Theognis zou de aofpiri niet boven iisydXri dcetrl stellen, als hij met «98T7J zedelijkheid bedoelde ^^^j^ gelgk hg in dat geval ook niet had kunnen zeggen, dat hg op geene andere àçerî] prgs stelde dan deze: evdaiiiœVf #aan de eene zijde deugd en schoonheid uitgedrukt worden met woor- #den, die volgens hunnen oorspronkclijken zin verwant zyn met de be- #grippen van roem en eer (àper'^, xyXz'ir), en dat men Aan den anderen kant vak roem noemt (xAfoc* kv^q), waar men aan schoonheid, geluk, welstand heeft te denken. De begrippen, die den overgang vorften, zijn glans, sieraad, welbehagen. Hij zelf vertaalt àpervi met i^den jrMenschen ein Wohlgefallen. Vyrtaeus, fragm. 12 vs. 37 vgg. bij Bergk, II. 19 vg. Theognis, VS. 933 vgg.; wellicht evenwel zijn deze versregels niet van Theognis. (65) décès 90lo£ te zgn ^^% Bg Theognis beteekent âçBttj bgna altgd aanzien, voorrang, wegens eene of andere (werkelgke of vermeende) praestantia, zoodat o^mf eigenlgk vooral toekomt aan den man van goeden hnize, den ayad'óg. Het woord açmf, zegt Bergk (p. 121), is bg onzen dichter vaak »non tam de hon es to, quam de »lande et de praestantia accipiendnm;** vooral, meen ik, van »praestantia** naar de schatting der menschen, of daarmede vereenigd. Ook edelen zgn vaak slecht en onbeduidend; Theognis zou gewis zgnen tgdgenoot Phocylides niet hebben tq^ngesproken, als deze zegt {Fragm. 4): r(  tccocoç is bg hem geene contradictio in ad- jecto. Trouwens, men denke aau den door Xenophon en Plato aangehaalden versregel: €tVTàç àvriç âyad-oç rorè ^lèv Ttaxog, aXXoxs-ff êad'Xóq, Grelk iemand âyaç is door geboorte, zoo is eveneens de âçêXTi menigmaal geene persoonlgke verdienste, maar gave der rvxri ^^^); als zoodanig (als geboorteadel) is zg Cfx^cdbv tdsif terwgl rgkdom wisselvallig is ^^7^. Men meene niet, deze opvatting der âffevrl bg Theognis te kunnen wederl^gen door te wgzen op de versregels ^^^): »> Xenophon, Memorab., L 2, 20. Plato, Proio »>>  deze versregel # fortaase elegiaci alicujus poetae, sed certe 'DOD Theognidis est." Hierin zal gewis niemand hem tegenspreken. Xenophon gebruikt ook wel in denzelfden zin het woord %pff#T6ç> niet tegen- over &xP^^'^^i of in den zin van ivysvxo;. Verg. Bergk, a. w. m. p. 735. va. 129 vg. VB. 815—818. Misschien van Solon. Bergk U. 46 vg. VS. 147 vg. Vat men àpgrfi en àyccâSç hier op sensu morali, dan maakt men deze, voor Grieksohe ooren wonderspreukig klinkende gnome. VS. 147 vg. KJI HKDSD. ▲?». {.SrTZBX. 3de BiBKt. DEH, 1. I (66) êv dè öiTcatoiTvvri avTliißdriv jràa' aperij 'örcv, nag öé raviiQ «ya-d'ôsj KvçvBf dùcatog êoiv. Van deze yersregels komt de eerste ook voor bg Phocj-lides, terwgl hij door Aristoteles als éeae JtaQoi{iia ^^^) wordt aangehaald ^^). Volgens Aristoteles zal de dichter — wie, dat is onbekend — willen zeggen, dat diKaio4Tvvri (een woord, elders niet door Theognis gebruikt) de algemeene naam is, die alle zedelijke deugden in zich sluit, dat zg alzoo >de gronddeugd" 2^1), de »samenvatting aller deugden'* ^02) is, gel^k ook Zeiler en Ziegler dit vers van Theognis vertolken. Maar Aristoteles, en in navolging van hem de meeste nieuweren, zien hier het eigenaardig karakter van de moral der poetae Gnomici voprb^, die zich immers nooit inlaten met w:ysgeerige definition. In hunnen gedachtenkring is geene plaats voor Eene definitie van diTtaioovri als grond-deugd of samenvatting aller deugden. Voor wijsgeerige bepalingen en afgetrokken algemeenheden leende zich de BefevXoyCa AaxioviXTJ der oude wijzen niet; zij spraken met een praktisch doel, al hunne wijsheid was levens wgsheid, geen zweem van geleerdheid. Theognis nu bedoelt dit: >Wie niet dixaioç is, is ook geen aristocraat («yados) van den echten stempel; aristocratisch aanzien (âgerij) langs » anderen weg dan dien der gerechtigheid verkregen, verdient dezen naam niet; änder wezeulgke aristocrat (dya&óg) is »ook rechtschapen (cfâccrio^). Do onmiddellijk voorafgaande vaardige of misdige verdient den naam van zedelijk goed. Nu zegt de dichter: i^Er is geene Wezenlijke praestantia, al meent men dat rijkdom #haar geeft, tenzij gepaard met ^iKottoavvfi; ieder ityetSrSç^ die dat waar- ir lijk is, ieder man van adel en eer« ieder «rgeseilschaftlich hervorragender «Mann," is ook iUsitoç; laat u niet verleiden tot de dwaze meening, dat /y armoede of rijkdom hier beslissen zou." "TreipotfAÏet z= èyKxraXslfAf*» der zeer oude w^zen. Aristoteles, /r. 17. Bergk II, 72. Aristoteles, Ä'MiVn ad Nicom. V. 3, p. 1129 B 20 vg. 3, E. Zeiler, die Philosophie der Griechen, 4* Aufl., I. 95. Vermaning: Kies liever godvreezend (deugdzaam) met geringe middelen te leven, dau r:yk te zijn door oureciitvaardig verkregen goed! wordt door den dichter zoo gemoteerd, dat het ware aanzien, de ware adelbrief (âcerti) toch slechts lang den weg der deugd (zooals velen in zgnen t^d gelofden) verkregen wordt. De bedoeling van den dichter met den eersten versregel: BV dé öiKaioiXvvji (FüXXrißariv nad aperij 'ötcv, heft eenige overeenkomst met het spreekwoord: »virtus nobilitat"; de bedo . Ling van den tweeden versregel: "X5§ 6é X avijp «ya^ós, JRCi'çra, cf/xacoç êcor, heft nog meer overreenkomst met het spreekt word: »noblesse oblige". In negatieven vorm spreekt Theogus geheel dezelfde gedachte ook elders uit ^^^) : Nog elders vermaaut hij Cyruus, om toch vooral niet door misdaden naar âcrr] te streven ^04) ; ^éjtPVOf pirid' ai(T^QoXöiV est ecyiiaöi nriö' adùcoiOiv TCfiâç fLiîjef' açstàg eXxeo [iriff atpBvoq. 4^. De àimJLOuirif waarin de daemon den man stort, over wien onze pericoop handelt, is niet zonde, ook niet verwarring van zedelijke begrippen, zoodat hg voor zedelgk goed houdt wat kwaad is^ maar eenvoudig dwaling^ " Grove dwaling, hierin beständig, dat hg mistast in zgn streven naar geluk, zoodat hetgeen hg voor den weg des geluks houdt, hem der ellende in de armen stort. Wij hebben hier te doen met eenen man, die meent rang en aanziele te kunnen verkragen door naar rijkdom te streven. Theognis spreekt dit niet geheel tegen, omdat het inderdaad wel eens gelukt {jfoXXchu is niet: altyd); maar hg Termaant tot omzichtigheid, bezadigdheid, tot het waarnemen of afwachten van het geschikte oogenblik; want onberaden jagen naar hoogheid en rökdom doet ons vaak {noXXchu) het doel geheel missen, omdat alle ayav of axacpcog öjïbvöbiv^ naar Grieksche aanschouwing, zoude tegen de Goddelgke orde is, die door den öaiicDV met recht gestreng wordt gestraft Inderdaad is vs. 465 vg. bijna eene repetitie van de les, door Theognis in de door ons behandelde plaats gegeven, om langs den weg der deugd, en niet door winzucht of rgkdom naar âcrétr] te streven : diitp' àçsr^ xQlßov, tuxi aoi xà öüaaia ip(£ l(0tct>, yiy\l6é ös Vivi Tcecdoq^ o, r' alaxQOV ïrj. Ik heb deze plaats uitvoerig behandeld, vooreerst omdat zg, blijkens de aanhaling door Sophocles, ook bg de Grieken voor eene echte wgsheidsspreuk gold, en ten andere omdat zy, naar ik bgna stellig durf verzekeren, de volstrekt eeiiige is in de Grieksche literatuur na Homerus en Hesiodus en vór Pindarus, die met eenen zekeren schgn als getuigenis voor hetgeen de Grieken omtrent den ipd-óvoq der Goden geloofden, kan aangehaald worden. Tot dusver hebben wg nog niets gevonden, wat de meening Yun Nägelsbach en anderen rechtvaardigt, nml. dat de if&óvoq der Goden, zooals Herodotus dien voorstelt, reeds tot het volksgeloof der oude Grieken zou hebben behoord. De oudste Grieksche schränger, die bekend waren met het gelöst aan den (p9^óvoq der Goden in genoemden zin, zgn Aeschylus en Pindarus. De Prometheus van Aeschylus gaat, gelgk wg reeds gezegd hebbeu (blz. 55, 56), geheel buiten onderwerp om. Volgens deze tragoedie wil Zeus het menschengeslacht niet verderven uit eene zekere wangunst, omdat de menschen zoo hoog staan of zoo gelukkig zgn^ maar juist omgekeerd, omd^t (69) het een geslacfat was, zoo armzalig en verachtelijk, dak hei geene wezeulgke voor geluk bezat. Prometheus vedelt dit plan van Zeus, door aan de meuschen het vuur, en daarmede kenuis en kunst^ mede te deeleu. Nu blyft het menschdom bestaan — daaraan kan Zeus niets doen — maar het kan zich toch onmogelg uit zynen deernis-waardigen toestand tot geluk opwerken. Integendeel, juist door Prometheus gaven worden de menschen w^zer en stouter ja, maar tevens slechter en ellendiger, onderworpen aan ziekte en vervroegden dood, ongeveer even Als Adam en Eva ook slechter en ongelukkiger werden, omdat zg van den boom der kennis hadden gegeten, als zg daardoor tevens geworden als één der Goden, kennende het goed en het kwaad ^^). 't Is geheel in den geest van Aeschylus' Prometheus, als Horatius zegt^^^): Audax omuia perpeti gens humana ruit per vetitum nef as. Audax lapeti genus ignem fraude mala gentibus intulit. Post ignem, aetheria domo subductum, macies novaque febrium terris incubuit cohors, etc. In den Prometheus van Aeschylus is derhalve geen spraak van ^>&óvoq rœv 'd-sdiv èjïl ry Ti5v xcriOrcSv evrv^lq; hier toch worden de menschen waarlgk niet als errrx^w o{%çri(n:o( voorgesteld. Maar wel schgnt dit het geval te z . gn in de Persen. Daar wgt de Bode, die den treurigen uitslag van den veld-tocht aan de moeder van Xerxes, Atossa, bericht, dit onheil met zoovele woorden aan den ngd der Goden jegens Xerxes, TW d-êcSr ip9^vov ^^7j. Eeue der grondgedachten van dit T8. 360 in de uitgave van Chr. God. Schütz, Jesehyli tragaediae quae superntn. Londini, 182;5. Tom. I. p. 419. Naar deze uitgave haal ik aan. episch-lyrische drama is deze, dat de Goden zeer beslist partg kiezen voor de Grieken, met name voor Athene, en tegen de Persen, eeae overtuiging die Aeschylus door de Persen zelve uitspreken laat. Maar waarom? Eene leerzame vraag, omdat Herodotus haar ook gesteld, en op zijne wiyze beantwoord heeft, gelgk wg gezien hebben. Het geheel andere antwoord, dat onze dichter daarop geeft, bewijst zne geheel andere opvatting van den ip&óvoq rcov 'd'StSv. De ipdiivoç der Goden treft Xerxes, zoo leert ons Aeschylus, om zgn En overmoed en zgne misdaden, eerst en vooral om zyne overmaggung van den Bosporus. Dévriroq (5v 9^6(5v re ütdvroyv c^t', orx evßovXuZf Tal Iloasidaivoç xcarriösiv dan verder — maar Aeschylus telt al Xerxes* misdaden op, waar hg de onheilen, die hem en zgn volk hadden getroffen, voorstelt als: vßQetog aüïoiva x^^^cov (p^ovijfrcor* OÎ yi{v pLoXóvreg ^EXXdö\ ov decSr ßcetri f^öovvro avXv f^öovvro avXv f^öovvro avXv d' IdQvpiara jtcó^Qi^a (pvQÖriv è^avéiTtca^rai ßdO'COJV ^^^). Daarmede had Xerxes zich den welverdienden toorn der Goden op den hals gehaald. dezen badden hem verblinden en tot dwaze berekeniugen en plannen verleid, om hem in het verderf te storten. Aeschylus stelt het onheil der Persen voor als ee schitterende openbaring van Gods straffende gerechtigheid; telkens en telkens komt hy er op terug, dat hier de vinger Gods is het spel is ^^^. Men heriunere zich het reeds (bl. 34) aangehaalde woord over Cyrus: VS 31. — 317. Büvcu bl 18 vgg. Herodotus Vil. 10, 46. VUL 13, 109. VS. 74J'— T'^y. VS. 805—809. O VS. 91 vg., 351 vg., 371. 452 vg., 512—514, 907 vg., 1000—1003. Açoç yàç ovx rjxdfiQBVf cog svipçœv ktpiK en mon lette vooral op de moraal van het drama, zooalâ Aeschylus zelf deze, vs. 815 — 828, uitspreekt: »De heuvels van Igken zgn nog voor het derde geslacht als stomme geschäftigen, die het den menschen als voor oogen stellen, dat het beiden sterveling niet toekomt, om een te hoogen toon te voeren; uit den bloesem van den overmoed toch groeien de aren van de schuld, waarop een oogst van tranen en jammeren volgt;.... waut Zeus eischt scherpe rekenschap van  geenszins (po^óvoCf maar véiiBoiç — ik erken het — deze zelfs in eenigszins stuitenden vorm; Aeschy- lus zegt nml., dat de Godheid den zondigen meusch, dien zg wil straffen, verblindt en hem van zonde tot zonde voert, om hem zóó aan de verdiende ellende prjjs te kunnen geven. Trouwens, deze gedachte is bg de Grieken niet onge- woon. Ook elders zegt Aeschylus ^^^) 'd'BÓg iiBV airiav tpvBi ßcoroi^^ «') Wragm, 163, bij Hermann, (72) De Scholiast op Sophocles {Ant. 615) brengt deze rers^ regels ia herianeriag: orav if o dcUiuûv àvoçï Jtocavviß xandf xàv vovv ^ßXinps Jtçi5rav cp ßovXeverau Men denke verder aan de door ons uitvoerig behandelde plaats uit Theognis, met name aau dezen regel: ov riva öaiijuov üïQÓtpcwv èq yLBydXriv cuiJtXaütlriv Jtacdyeu Wat w^ in onze tragoeJie vinden ^^^), is volstrekt niet sterker dan het zooeven aangehaalde, of ook 2 Thess. II, 11, 12: »Gtod zal hun zenden eene kracht der dwaling, dat zg de »leugen zonden gelooven, opdat zij allen veroordeeld zouden »worden*'; om niet te spreken van vele plaatsen in het Oude Testament ^i^). Waarom nu doen de Goden dit? Omdat ook de Olympus aan zekere wetten en rechten gebonden is, en met name omdat de goddelke jurisdictie onderworpen is aan de statuten der vêiiSiTi. De Goden kunnen — al willen zg — den rechtvaardige niet zoo maar verderven; maar als iemand zich jegens hen bezondigt, en zg wenschen hem gestrenger te straffen, dan met de regelen der vêpisaiq overeenkomt, dan moeten zg hem eerst tot erger zonden brengen, als zgnde dit het eenige middel, om hem aau de vergeldende vêii£rc$ prgs te geven. Vreemd denkbeeld! Maar is het niet eeuigermate even zoo volgeus het Oude Testament? Jahveh wil aan Abrahams zaad het land der Amorieten in erfelgk bezit geven; maar hg verklaart, dit Nog niet te kunnen doen: »want de ongerechtigheid der Amorieten is » tot nog toe niet volkomen*' ^^^j. Hoe absurd ons zulke deuk beelden mogen voorkomen, zg hebben nog niets gemeen met Byv. VS. 91 ygg. OoXSfifiTtç &c.). vs. 351 vgg. ^5p|f y &c.), vs. 7il vgg. {yvtifinç &C-). Jesaj. VI. 9—11. Exod. X. 1, 2. XIV. 4, 17. DeM{. II. 30. /o«a XI. 80. De sterkste plaats m het Nieuwe Testament is Eom, I. 14—85. Gen. XV. 7, 16. het wangelof, dat de Goden jaloersch zouden wezen op het gelnk Tan menschen, die zich door dengd en godvreezendheid dat geluk waardig toonen, of dat Zeus roütn XQri(noïai Dat Aeschylus ook in den Agamemnon volstrekt niets weten wil van zoodanigen ipd-óvoq ri5v ^ecov, blgkt onwe derl^baar uit zgnen tgd nog zeer algemeene gelöst, dat uit groot geluk met noodzakelgkheid ellende geboren moet worden ^^'^). Wg hebben de plaats reeds vroeger (blz. 34) aangehaald. Dit gelöt is zeker nog geenszins gelöt aan den ipdiivoq Tcôv 'd'Ciov; het wordt bg velen gevonden, die dit laatste zeer scherp bestrgden, bgv. bg Plutarchus, Flavius Josephus, enz. Maar wel omgekeerd: waar het laatste gelöt is, moet ook het eerste zgn, omdat dit er de onderstelling van is. Gewis heeft Aeschylus met zgne scherpe bestrgding van dit geloof eigenlgk bestrgding vaù den g)&óvoq rcov '9'6iav im r^ Tuiv x?i]Ota>v evrvxia bedoeld; want hg leert uit* drukkelgk, dat deze ipô^vog alleen gericht is tegen hoog- moed, {7^1$. Deze, de vßcig en den 'd'çdcogf beide kinde- ren van de vßcig, noemt de dichter fieXaivaç ^Xd'd^oiaiv ataç 2i8j, Waar h g het zooeven genoemde oude gelöst tegen-spreekt, z^ hg: dixa d' aXXmv iiovótpffiav cifi/^^^); dit moge nu wel wat te sterk gezegd zgn — immers geheel alleen stond Aeschylus in dit stuk niet! — het bewgst toch, dat het de meest gangbare overtuig was. Aeschylus zelf gelooft, dat de eene misdaad de vruchtbare moeder van meerdere misdaden is, zoowel bg individuen als bg geslachten, terwgl daarentegen: ohuov 6* a^ svdvdàuov «O VS. 759 vgg. "*) VS. 772 vgg. fteXd^pcy^ hui», hier in dcu ovtu-dnichtcryken zin van getlaehtm "»; Agam., vs. 766 vgg. Want de dîner vraagt niet naar armoede of rijkdom; zg Schittert in de zwarte hutten der braven, die zg eert, >terwgl zg de paleizen der met zonde bevlekten grooten met > neergeslagen oogen voorbggaat; niets kan haar verhinderen, >dat zg jtav d' èmréçiiavioiiçi:'^ — woorden, die verdienen in marmer te worden gegrift; zg stonden Persins wellicht voor den geest, toen hg deze schoone versregels schreef, die evenwel zeer ver beneden hun origineel big ven: Quin damns id Snperis, de magna quod dare lance Non possit magni Messalae lippa propago: Compositum jus fasque animo, sanctosque recessus Mentis, et incoctum generosum pectus honesto. Haec cedo ut admoveam templis et farre litabo. De Agamemnon van Aeschylus is in zgn geluk Hoogst be- scheiden; wat het koor zegt vg^., dat het bedenkelgk is om te zeer boven verdienste te worden geprezen, of liever, om zich te grooten lof te laten welgevallen, omdat dit blootstelt aan de goddelijke nemesis, dat is geheel in zijnnen geest gesproken. De meer dan menschelgke eerbe-wijzingen, met welke Cljtemnestra hem wil ontvangen, wgst hg af, decSr fxif riq Jtcóaoyd^sv opLpLOTOc ßdXrj (pO'óvog ***). Alweder, de (pd^óvoq Ti5v ^soiv is hier niet gericht op den gelukkige, maar alleen op den hoovaardige, op dengene, die, door zgn geluk overmoedig geworden, vergeet dat hij en mensch is, en zich eene eer toeeigent of zich die wel-gevallen laat, die den sterveling niet Toekomt. Nu zegge men niet: »De zoo bescheiden Agamemnon komt toch ten val, zoodat zelfs de bescheidenheid dit ge-lukskind niet redden kan van den ydorog rtSv ^ecïïr." Wie zoo spreekt, zou weinig in den geest van Aeschylus doorgedrongen zgn. Men herinnere zich, wat ik vroeger (bl. 26, 27) opgemerkt heb omtrent de voorstelling, die de Grieken zich van de vergeldende gerechtigheid der Goden vormden. Deze Persuß. SaL II. 71—75. Voorstellung bereikt bg Aeschylns haren nitersten grens; het kwaad, in het bgzonder vergoten bloed, moet gewroken worden, en berouw of boetvaardigheid verandert hieran niets hoegenaamd. Zoo vraagt het koor in de Choëphoren, vs. 46. Yaç Xvtçov^j a!(juxrog ütéöi^\ Waarop het vs. 64 vgg. antwoordt ^^) : ói a!(juxr' STCJtod'év'd'' vjtó xd^vog rçoipov rhaq ipóvoq sréjtriyBV ov diaQQVÖav, dt ataq dê öiag>écsi Tov atriov jravacxüxg vóaov ßqvBiv. En vraagt men, waarom? Op deze vraag hadden reeds de droomuitleggers geantwoord, vs. 37 vgg.: lUiupBO^ai xovq yaq véQ'd'ev Jtsçtd^ijuoç roZg xravovovov x tyxiytétv. Het zgn alzoo de dooden, of de vermoorden zelve, die de moordenaars vervolgen, totdat de moord door wraak afgeboet zg ^^*), * het is de stem van het vergoten bloed, die tot de »Godheid (om *Godhead* Wake) roept van den aardbodem, het zijn als 't ware de zielen der gedooden, die roepen met groote stem zegende: Hoe lang, o heilige en waarachtige Heerscher! wreekt gegen ons bloed niet van de degenen, die op aarde wo-men?" In dezelfde tragoedie vs. 643 vgg. zegt het koor, dat de Aïaa de Godiu die ieder, toedeelt wat hem toekomt, zorg draagt, dat het vroeger vergoten bloed niet kinderloos sterft, maar dat de 'EQivvq door nieuwe bloedvergieting te harer tyd de gruwelen wreekt. Z^ nml. 