None
Oud Holl. 1897 PI. III. Riegel blz. 163 fig. 31. Oud Holl. 1897 PI. Il. Stadhuis. Riegel blz. 185 fig. 39- Fragment van 7 figuren. Riegel blz. 179 fig. 36. Stadhuis. Pl. X. Stadhuis. Riegel blz. Riegel blz. 183 fig. 38. 189 fig. 41. Riegel blz. 195 fig. 44. Riegel blz. 197 fig. 45. Riegel blz. 257 fig. 66. Copie in het Br. Museum no. 1 Het fragment heeft maar 1:2 fi Riegel plaat XT. Stadhuis. Stadhuis. Overlieden. Riegel blz. 239 fig: Riegel blz. 231 fig. 53. Riegel blz. 231 fig. 54. Riegel blz. 240 fig. 57: Overlieden. Riegel biz. 235 fig. 7 Overlieden. : Overlieden. LUCAS DHEERE Dr. MARTEN RUDELSHEIM, E mededeeling door den Heer M. G. WILDEMAN op blz, 252 van het Juli-bulletin 1902 van den Nederlandschen Oudheid- kundigen Bond betreffende LUCAS D’HEERE, deed de lustin mij ontstaan dàt gedeelte uit mijn verhandeling over Lucas D'HEERE en KAREL VAN MANDER in het licht te geven, dat 5 betrekking heeft op de levensbeschrijving van den eersten. y Mijn studies over deze beide dichter-schilders zijn nagenoeg afgewerkt, en ik hoop er de laatste hand aan te leggen zoodra mijn Repertorium van artikels betrekking hebbende op de Germaansche Philologie, in Belgische tijd- schriften tot en met 1900 verschenen, dat zijn voltooiing nadert, zal verschenen zijn. Men kan niet zeggen dat LUCAS D'HEERE door hen die zich met litteraire of kunstwetenschap bezighouden stiefmoederlijk is behandled geworden, Om zich daarvan te overtuigen raadplege men slechts de bijna volledige bibliografische studie, die de Heer VICTOR VAN DER HAEGHEN in de Bibliotheca belgica aan dezen schrijver heeft gewijd. Als schilder beslaat D’HEERE geen voorname plaats in de rij onzer meesters met het penseel en de Heer LIONEL CUST heeft hem in dit opzicht ernstig bestudeerd"); als literator staat hij nog volop in den Geschiedenis  MIJNHEEREN, al deze schrijfjzen worden aangetroffen, werd in 1534 te Gent geboren. Hij kwam voort uit een familie van kunstenaars. Zijn ouders zelf hadden naam verworven in de kunst. Zijn vader, JAN D'HEERE, was beldhouwer en bouwmeester, zijn moeder, ANNA SMIJTERS, een bekwaam miniatuurschilderes, een „verlichtster”', zooals VAN MANDER haar noemt. Zijn vader gaf hem ‘t eerste onderricht in het teekenen, en nam hem met zich mede op zijn reizen naar het zuiden van België, naar de boorden van de Maas en naar de Ardennen, VAN MANDER zegt on dat hij leerling werd van FRANS FLORIS, die te Antwerpen woende; in welk jaar en hoe lang hij er vertoefd heeft voegt hij er echter niet bij. Daar maakte hij ook teekeningen voor „glas-schrijers”. Hij was nog jong, toen hij zich naar Frankrijk begaf, waar hij o. a. te Fontainebleau verbleef, en voor CATHERINE DE MEDICIS patronen Voor tapi tien teekende. Wij kennen evenmin den juisten datum waarop hij naar Engeland ging; in elk geval is het zeker dat hij er zich reeds in 1554 bevond, want uit dien tijd dagteekenen ver-scheidene zijner schilderijen, vooral portretten, als dat van EDWARD Lord CLITON, zijn beschermer te Londen, dat van MARIA TUDOR (1554), van FILIPS II, en meer andere, geschilderd in de jaren 1555, 1557 en 1558“). In 1559 was hij er werkzaam aan de versiering van St. Baafskerk, waar den 23", 242 en 252 Juli van dat jaar door FILIPS II het 23° Gulden Vlieskapittel gehouden werd, Van dat iaar dagteekent ook zijn schilderij voorstellende Zie: LIONEL CUR. Lucas d'heere. Painter and Poet of Ghent. (In: The Magazine Art. 1891 p.354: LUCAS D’HEERE. 87 de Koningin van Sheba vór Salomo. Deze had de trekken van FILIP'S II. In die dagen was het ook dat hij zijn schilderschool moet geopend en KAREL VAN MANDER onder zijn leerlingen geteld hebben, Toen was hij ook lid der rederijkerskamer Jesus met de balsembloeme, in 1493 door FILIP'S DEN SCHOONE opgericht. In 1562 vinden wij hem vermeld als werkzaam voor PLANTIN; hij moest n.l. de teekeningen maken voor de nieuwe uitgave van SAMBUCUS’ Emdle-mata®). Uit het feit dat men portretten vindt van personen die tot Engelsche families behoorden en Engeland bewoorden, portretten welke gedagteekend zijn 1560, 1562, 1564, 1565 8), moet men niet afleiden dat D'HEERE zich in die jaren in Engeland bevond, want volgens het getuigenis van VAN MANDER, was hij zoo bekwaam in het schilderen van portretten „dat hij wel bij onthout yemant counterfeyten con, dat men daer soo veel ghelijckenis in sagh, datment con kennen. " Onder die portretten treffen wij o.a. die van den Hertog en de Hertogin van Norfolk, die van HENRY en CHARLES STUART aan. Zeer belangrijk zou het zijn, moesten wij de juiste dagteekening kennen van een portret van HENDRIK VIII, dat, volgens LIONEL CUST, in 1564 of 1567 vervaardigd werd *). Volgens hem moeten zich, op dat schilderij aan de eene zijde de afbeelding van MARIA en FILIPS en achter hen de God van den Corlog bevinden, aan de andere zijde de afbeelding van Koningin ELISABETH, terwijl achter haar de godinnen van den vrede en van den voorspoed staan. Die zinspeling is dus duidelijk genoeg en zou ons, moesten wij zekerheid over den datum hebben, een belangrijk argument te meer bijbrengen voor de vaststelling van D'HEERE's overgang tot het Protestantisme, Het is omstreeks het jaar 1560 dat hij zich in het huwelijk begeeft met ELEONORA CARBONIER, dochter van den burgemesser en rentmeester van de stad Vere in Zeeland, waar hij zich met zijn beschermer ADOLF VAN BOURGONDIË, die onder-admiraal der Nederlandsche vl Ost was, meermalen heen begeben heen begeben heen, en het is ook misschien in die dagen dat wij zijn afval van den ouden godsdienst heben op te teekenen. Welk van die twee feiten voorafging, weten wij niet, evenmin of zij met elkaar in verband staan. In elk geval is het onjuist, waar geen stellige bewijzen. Zie: EDMOND DE BUSSCHER in: Biographie nationale en Recherches sur les peintres et sculpteurs à Gand aux XVIe, XVIIe, XVIIIe siècles. Gand, EÜ DE BUSSCHER et fils, 1866. p. 23. Max Rooses. Christophe “Plantin, imprimeur anversois, p. 273. De facsimile's van eenige van D'HEERE's teekeningen komen voor op biz. 98. L. Cust in The Magazine Art. Schilderboek fol. assb. L. Cust. A notice enz. e) Zie over ADOLF VAN BOURGONDIÈ: PHILIPS BLOMMAERT. Levensschets van Lucas d'Heere. Gent. De BUSSCHER. 1853 p. 15 en DE BUSSCHER, o. c. p. 307. 11° 88 LUCAS D'HEERE. voorhanden zijn, die feiten met elkander in betrekking te brengen, zooals DE BUSSCHER 1) en LIONEL CUST) het doen, die beiden de veronderstelling uiten dat zijn huwelijk invloed op zijn bekeering zou gehad hebben. Zonder twijfel zouden wij ons, als mensch, dichter bij D'HEERE voelen, moest die veronderstelling waar zijn; zouden wij hem beter als hartstochtelijk man begrijpen, goed passend in de omtrekken van zijn eeuw, die eeuw van passie en strijd; want er is zeker iets treffends in, een man zijn gelöst te zien opofferen voor zijn liefde. Maar dit bewijs hebben wij nu eenmaal niet, LIONEL CUST steunt daarvoor op een gedicht uit D'HEERE's Hof en Boomgaerd der Poësien, dat als titel draagt: „An zijn lief wonende in Zeeland, inde maniere van een Elegie, oft clachtighen Zendt-brief "Wäarin hij zich beklaagt dat het geluk hem niet gut is, daar zijn lief hem niet bemint, zoodat hij niet evenals Leander over de zee kan lief- hebben. Hoe CUST er aan komt daarin invloed van D’HEERE’s liefde op zijn overgang tot de Hervorming te vinden, is mij verre van duidelijk, Het is een veel stoffelijker hinderpaal die zijn liefde in den weg stond. Want hij zelf bekent ondrukkelijk in dit gedicht dat hij niet naar Zeeland wil komen, omdat hij veest dat zij zijn liefde niet beantwoordt, want, zegt hij: Dit ghebeurt, als ic mi tot u weerdicheit keere, En daerby mijn onwaerdde ben anschauwende. Stormen zou hij niet vreezen. Doch hij troost zich met het denkbeeld dat haar goede inborst hem niet zal verstooten, aangezien zijn liefde zal erkend  tot een rijcke Dochter” werden reeds dergelijke denkbelden uitgedrukt, en de volgende „Elegia oft claghenden Zendbrief, Ode-wijs”, is ook geheel daaraan gewijd. Op stellige wijze zegt hij daar, dat het alleen is „om (s)inen cleenen staet’, dat zij haar eens gegeven woord heeft verbroken, en hij vraagt haar: Is dit oorzake (daer en is anders gheene), Om ieghens u woort, mijn viant te wesen? Ik geloof dat dit duidelijk genoeg is. Dat wij zijn bekeering aan geen andere oorzaak dan aan den afkeer van het tyranniek bestuur van FiLiPs II, aan de zucht naar vrijheid en vooral aan de opvatting van het geloof zelf toe te schrijven hebben, is dus bijna zeker. In welk jaar nu moeten wij. die bekeering zoeken? In 1558 vinden wij het volgende (in zuivere taal geschreven) gedicht van hem!) Sonnette. LUCAS DE HEERE. Goedwillighe Lesere, van Gods heyligh woort Hier hebdy een wtlegh van tEvangelie des Heeren, Een spise der Sielen, een inwendich confoort, Voor diese naer den levendighen gheest orboort Ende hemlieden van de dootslaende letter keeren Vliet dan als fenÿn alle Ketterlicke leeren Anveerdende tbrood dat u desen Backer gheeft: Dwelck hy (om dat zulck voetsel in u zou vermeeren) Alder wijselicst bedeelt ende ghebroken heeft, Want ons kinderlick verstant bequamelischen leeft By de brocskins des wtlegghen van Gods wet. Dus ghy die der idel leerijnghe noch aencleeft,  hadden dan deze tweede, mogen wij toch dit gedicht tot 1558 terugvoeren. Het privilegie is immers van ao Januari 1557. De Bibliographie gantoise van VAN DER HAEGHEN vermeldt een ze uitgave van dit jaar. In 1576 waren wij beslist dat n'Heerg Protestant was, en dan zal bij dus dit gedicht niet geschreven hebben. Waarom is het in 1576 weer opgenomen? D'H&ERE bevond zich sinds 1568 in Engeland en misschien heeft men in 1576 te Gent zijn bestaan niet meer vermoed. Of wilden men daardoor zijn vroegeren godsdienst aanstoonen, en hem er aldus een zeker verwijt van maken Protestant te zijn geworden? BLOMMAERT in zijn „Nederduitsche Schrijvers van Gent”, ble. 125 kent vier uitgaven van dit werkje; de eerste onder titel: „Sommighe vriendelicke ende zeer hertelicke minnebriefkens tusschen de leerende ziele endende Alethia. Ghemaect ende gepredict by broeder Pieter de Backere. Ghendt, bij Corn. MANILIUS, 1558". Dan een van 1566, die van 1576 en een van 1586. 90 LUCAS D’ HEERE, ongetwijde een katholieke leering is. In 1559 is hij nog de politiek van FILIPS II toegedaan, wanneer hij dezen in de gedaante van Koning Salomo verheerlijkt. Vergelijkken wij met bovenstaande regels een ander gedicht, dan doet zich hier, mijns inziens, een lastig op te lossen voor, wat betreft de quaestie van D'HEERE's godsdienstige overtuiging. In 1890 werd door den Heer VICTOR VAN DER HAEGHEN, archivaris der stad Gent, onder familiepapieren het volgende tot nog toe onuitgegeven gedicht van D'HEERE gevonden, gemaakt ter gele-genheid van den doop van het kind van dezes vriend, den drukker VAN DER KEERE, en dat wij hier overschrijven zooals wij het hebben aangetroffen: Kindekin ghy waert met alle zonden besmedt, Johan. 3. Maer nu zyt ghy deur dwater en den gheest erbören En deur den heligen gheeste gh'elicht en ghenedt Gala. 3 v. 17 Zoo dat u ooc Christus verdiensten toebehoren Roma 6. v. 3. Ghedoopt zijnde in zijn dood, waer deur ghy zijt ghecóren Om te wandelen in een nieu gheestelic leven Ende te versaken dvyants®) werken alvoren In dees beloft zijn wy u burghe ghecóren End hebben u hier tuwer instructie Ende Gedicht werde oft de kinderleere tuus bevrydinghe Up dat u hauders zanden naer Gods woord verheven U wysselic leeren met goede castydinghe. Vreest uut liefden DHEERE. Onder het gedicht staat de volgende teekening : Oder den ommekant van ’t papier bevindt zich het volgende: Ontfaen van LUCAS D'HEERE den 28) voor noene St. Jacopter vonten op den XXV Ie Junij XV¢LVj ten effenen van LEYTGEN VAN DER KEERE ons XI® kindt gheboren op St. Loysdagh 25 alsboven ten 8*) huren voor der noene juuste ende was donderdagh. Loy VAN DER MARCK gat V she. Lucas D'HEERE VI sh. viij d. Syne ®”) Moeye iii sh. vj d.°) 1) Cf, Bibliotheca belgica. Er is hier een gaatje in het papier, maar een overgebleven haaltje van de letter die er moet gestaan hebben, schijnt een d aan te duiden. Een: teeken dat mij volgens alle waarschijnlijkheid voorkomt een pijlije te zijn verwijzende naar den daaronder op den volgenden regel staanden datum. Onduidelijk, misschien 6. 6) Onduidelijk, 6) Wat die drie personen hier doen is mij niet zeer duidelijk. Moeten wij hier soms het volgende mede in verband brengen, dat wij in de Chronycke van Ghendt door JAN VAN DEN VIVERE, enz. (uitgave van FRANS DE POTTER. Gent, Siffer, 1885) aangetroffen het jaar XV°LXV?...,In dit zelve jaer den XIX Ougste, zo was hier binnen Ghendt in alle de prochiekteercken bijde pastoirs van aldaer dese naer-volghende poincten. uuytghelesen by bevele ende laste van den paus ende den hove: in den eersten datmen de kinders maer kersten doen ex zal met twee ghetuyghen, dat es een petere ende een metere...” Wil dit soms zeggen dat er vroeger meer dan twee getuigen waren? LUCAS D’HEERE. 91 Van een theologisch standpunt beschouwd, gelöt ik dat dit gedicht, althans de tien eerste verzen, noch beslist protestantsch, noch beslist katholiek is. De katen die in margine worden ingroepen, kunnen ons niets bewijzen, daar zij zowel door de Katholiken als door de Protestanten worden aangevoerd. En wanner w I de woorden die over den doop handelen in den Heidelbergschen catechismus, al verscheen deze pas in 1563, vergelijken met sommige uitdrukkingen in het gedicht, en een zekere overreenkomst tusschen de eersten en de laatsten opmerken, dan kunnen wij hetzelfde waarnemen, wanneer wij die vergelijking uitstrekken tot een katholieken catechismus uit die dagen en een nog grotter gelijkvormigheid opmerken. Wat zegt de Heidelbergsche catechismus? „Alsoo, dat Christus dit uytwendigh waterbadt ingeset, ende daer by toegeseyt het, dat ick soo sekerlick met sijnen. bloede ende Geest van der onreynicheyt mijner zielen, dat is, van alle mijne sonden gewasschen ben, als ick uytwendigh met den water, het welck de onsuyverheyt des vleesches pleegh wech te nemen, gewasschen ben.... Daer na oock door den Heyligen Geest vernieuwet, ende tot lidmaten Christi geheyliget zijn, opdat wy hoe langer hoe meer der sonden afterven, ende in een Godtsaligh onstraffelick leven wandelen.... Want alleen dat bloet Jesu Christi, ende de Heylige Geest reynight ons van alle sonden... Dat wij soo waerachtelick van onse sonden geestelick gewasschen zijn, als wy uytwendigh met water gewasschen werden.” En wij vinden in den Catechismus uitgegeven op bevel van FıLirs II en verschenen te Antwerpen „inde Cammerstrate in die witte Valck by mi JAN VERWITHAGEN. 1563”. „len sy dat een mensche herboren worde wten water, ende den heylighen gheest.... Ghi zijt gewasschen: ghi zijt geheylicht.... Noch getuycht elders die selve Apostel, hoe dat het doopsel een badt is van een herboringe, ende vernieuwinghe des heylighen gheests.... Ten anderen, also moetmen die verborgentheyt van desen Sacramente overdencken, dat yegelychen selven dicmael vermanen sal van zijn eygen edel geloeftenisse, ende Christelijcke professie die hy in dat heylich doopsel door borgen (te weten peters ende meters) gedaen heeft... En weet ghi niet broeders, dat wy alle die gedoopt zijn in Christo Jesu, in zijn doot gedoopt zijn?” 1) Ook dit middel kan ons dus geen afdoende oplossing geven, Doch er is een ander element dat mij de vraag heeft doen stellen D'HEERE in 1556, misschien zelfs onbewust, niet reeds hervormde begrippen had, wij zien dat de doopsgetuigen aan de ouders van het kind een boek gegeven hebben, waaruit zij het moeten onderwijzen, en dat boek noemt hij „Gods woordt oft de kinderleere”. De kinderleere is een andere naam voor catechismus, en D'HEERE zou dus dezen gelijk stellen met Gods woord, Er is inderdaad een oogenblik geweest, waarop een strijd heeft plaats gehad onder de Protestanten over de vraag welk der twee boeken hooger stond, de bijbel of de catechismus, en die laatste is ook een zekeren tijd hooger gesteld geweest. Maar het valt niet uit te maken welke kinderleere hier nu bedeld wordt, een met protestantsche of een met katholieke strekking. Er zijn uit die dagen verschillende kinderleeren begonnen, waaronder er zijn die tot de twee richtingen behooren, Een der protestantsche draagt als titel: Kinderleere. Dat Christen geloove, Die thien gheboden. Den vader onse. Van de wet. Ende Evangelie. Matt. Crom. M.D.xLij. Deze catechismus stond als Lutheransch aangechreven, en werd „tot den brandstapel’ veroordeeld „), Er verschenen nog uitgaven van in 1543 en 1544 te Antwerpen, waar ook die van 1542 uitkwam, en een in 1555, gedrukt buiten Londen, Al die uitgaven staan op den index. Een andere protestantsche is: De Catechismus oft Kinderleere, di Men te Londen, in de Duystärke ghemeynte, is ghebruyckende. Londen 1551. Daarnaast vinden wij echter ook een paar katholieke, o.a: Catechismus, dat is: de groote kinder-leere, uyt de oude Doctoren der Heyläger Kercken 1538. Maar daarenboven schijnen mij de twee laatste regels en de teekening, die het gedicht vergezelt, en om zoo te zeggen een illustratie van die twee verzen is, protestantsche elementen te bevatten. De roede die er bijgevoegd is, wijst op het „goede castijdinghe”, en die tucht is gegrond op „Gods woord verheven”, „op het „Verbum Dei”, iets wat wel een bij uitstek protestantsche opvatting is. Waar D’HEERE in 1558 zal aanraden alle Kettersche leeren te vieden en zich van „de dootslaende letter” te keeren, daar vinden wij nu juist het tegenover-gestelde, wanneer hij op de duidelijkste wijze aantoont dat Gods woord de basis van het geloof is, door uitdrukkelijk „Gods woord”, dat hij tot driemaal toe herhaalt, op den voorgrond te stellen, Dit schijnt mij een sterk argument. Het is waar dat in 1500, bij de geboorte van KAREL V, de stad Gent hem een prachtig gebonden bijbel ten geschenke gaf, waarop ingesneden stond: „Scripturas scrutamini”; toen was er nochtans geen schijn van Protestantisme te zien, Dit dunkt mij echter geen hinderpaal; integendeel, ik zie er veel meer een versterking van mijn argument in. Immers op een oogenblik dat er van geen Hervorming spraak was, kon zoo iets zonder vrees gezegd worden, doch niet meer wanneer er een secte bestond, die juist het onderzoek van de Schrift als basis van haar geloof nam, en die ook juist o.a. daarom zoo vervolgd werd. Want het was toch reeds bij plakkate van 14 October 15 29 dat diezelfde KAREL V 1) Zie: Memorieck der stad Gente, II, blz, 226 en Bibliotheca belgica. LUCAS D’HEERE. 98 verboden had den bijbel te vertalen, te schriven, te drukken (of zelts te binden) in ’t Nederlandsch of in ’t Fransch of in eene andere taal dan Latijn.... zonder voorafgaande toelating der geestelijke of wereldlijke overheid” *). En dat in dit geval een Katholiek, een diergenen welke zeggen: „Dese ongheleerde zotte menschen onderwinden haer die H. Schrift ende Evangelie te lezen” *), het steunen op den bijbel zou aanraden, en de ouders aanzetten hun kind op te voeden met de tucht van Gods woord, komt mij zeer onwaarschijnlijk voor. Men zou mij kunnen antwoorden: de Katholieken ook doorgronden de Schrift, wanneer het er op aankwam de argumenten hunner tegenstrevers te weerleggen, zooals het bvb. ANNA BIJNS het geval was. Maar men vergete dan niet dat diezelfde ANNA BIJNS schreef: „Elc Zeec mensch wilt nu der Schrifturen vroet sijn,’-en dat zij zich spottend uitliet over de eenvoudige werklieden die den bijbel lazen *). Men zal mij kunnen antwoorden dat het onwaarschijnlijk is dat D'HEERE in 1556 protestantsche begrippen zou gehad hebben, waar wij hem in 1558 nog beslist katholieke denkbelden zien vooruitzetten. Maar men verlieze niet uit bet oog dat het zeer goed mogelijk is, dat hij in 1556 nog openlijk goed Katholik was, doch misschien reeds onbewust hervormde ideeën had, Zulke gevallen waren talrijk in die dagen. Wij lezen o.a. in ADRIAAN UYTTENHOVEN's Geschießenis der hervormde kerke te Antwerpen op blz. 105: „Den 19 December deszelven jaars (nl. 1558] stierf CORNELIUS GRAPHEUS, van wien boven is melding gemaakt, die, uit den Kerker verlost, en in zijn Ambt hersteld zijnnde, althans uiterlijk, goed Catholyk leefde tot den dag van zijn overlyden.” En zou het gedicht misschien niet met opzet onuitgegeven zijn gebleven, waar hij in zijn ersten bundel zelfs sommige van zijn jongelingsgedichten heeft opgenomen? Alhöweel er veel werkjährige bestät voor een offensischen zin. In 1561 verscheen te Gent een werkje tegen de Gebel voor, waarin hij den Keizer lof tozwaait, wel zijn „religeux wezen’’ vermeldt, ook zijn oorlogen tegen de Mooren, de Turken, den Paus, den Franschen Koning en de vorsten van Duitschland aanhaalt, maar met geen woord den nadruk legt op de vervolgingen der Protestanten. En het feit dat hij keizersgezind was, bewijst natürliche niet dat hij geen Protestant kon zijn. In de Gheestelijke Liedekens gemaect.... Door M. Foris Wybo alias. Dr. PAUL FREDERICQ, De Nederlanden üder Keizer KAREL. Gent, Vuylsteke, 1886. I. blz. 60° 1) Ibid. blz. rog. 2) Zie de voorrede van Den Hof en Boomgaerd der Poësien. 5) Wij konden slechts de uitgave van 1564 rädplegen:  leven was my meer weert dan tgoet seer gespaert Die voortijts so trouw’ een mededienaer waert Van dat wy beyd’ gelijc vrymoedich met accoort T’antwerpen seer vermaert vercondichden gods woort 1). Wat moeten wij daaruit afleiden? Is het D'HEERE zelf die hiermede bedoeld wordt? Want het epitaphie is getiteld: „Overgheset nae den sin by LUCAS D'HEERE". Slaat het wie op D'HEERE, dan kan het slechts geweest zijn in den tijd dat hij te Antwerpen verbleef en bij PLANTIN werkzaam was, dus in 1562, En Wyso was van 1560 tot 1566 protestantsch priester in die stad. D'HEERE zou dan daar Gods woord verkondigd hebben, hoogstwaarschijnlijk in ’t geheim, of durfde men toen te Antwerpen in het openbaar prediken? *). In de erste uitgave van het werkje, Antwerpen 1582, komen die gedichten niet voor. 3) Ik haal de volgende passage aan uit TE WATERS Historie der Hervormde Kerke te Gent... 1756, blz. 6: „Zedert het Jaer 1554 tot 1566 wort in de Gedenkschriften, die my voorgekommen zyn, zeer weinig gewag gemacht van de Ghereformeerde Gemeente te Gent, 't zy dat de geenen, die tot dezelve behoorden, gevluucht waeren, of zig ten allernauwkeurigsten bedekt gehouden hebben, om dat men te Gent het allerstrengste Bloedt-plakkaet van den Jaeren 1550, mitsgaders den uitgestreksten last, door PHILIPS den IL ten Jaere 1559 aen de Geloofs-onderzoekers, Inquisiteurs genaemt, gegeven, zonder oogluikinge zal hebben uitgevoert, het de Regeerders van Antwerpen, en van andere steeden niet wilden doen.” Men was dus in Antwerpen vrij- gezunder en zag nog al wat door de vingers, In: Twee Verhandelingen over de Inquisitie in de Nederlanden tijdens de 16e eeuw. De uitvoering der gelofspakkaten en het stedelijk verzet tegen de inquisitie te Antwerpen (1550-1566) door JAN Joris MULDER. Gent —'s Gravenhage, 1897, lezen Wien, hoe weinig de ketters te Antwerpen, in vergelijking met andere steden, lastig gevallen werden; hoe zachtaardig de geestelijke inquisiteurs soms waren en hoe stoutmoedig soms de kstters, Zoo was reeds in 1558 de hervormde kerk in die stad volkomen ingericht (blz. 30 en 62); op de wallen waagde men het preken te houden (blz. 6x), de ketters zongen ín het openbaar psalmen en geestelijke liedjes voor het Steen, de gevangenis, om een gevangen of veroordeelden geloofsgenoot op te beuren, men durfde er woelingen veroorzaken ter gelegenheid van het verbranden van een ketter (blz. 65); de Protestanten gingen zelfs zoo ver aan MARGARETHA VAN PARMA de vrije uitoefening van hun godsdienst te vragen ; en verboden boeken waren in massa in Antwerpen te vinden (biz. 71). En WYBo zelf zegt in zijn Lof-sanck, voorkomende in hooger vermeld werkje : Als ick t'Antwerpen hadd' gheleert, en onder 't cruys Gods kerck vermeert, ses Jaer: doe liet ick hooren, inde vryheyt int openbaer mijn stemme claer ontrent een laer, tot s'duyvels rijcx verstooren. terwijl naast het voorlgatste vers in margine 41566" gevoegd is. In Gent integendeel moeten tijdens die jaren, zooals TE WATER veronderstelt, de bepalingen van de LUCAS D'HEERE. 95 Daarna vinden wij geen gedicht meer van het voorlgatste verzet tegen het zingen van „vleeschelycke liekens”, wat zondig is, terwijl hij het zingen van de goddelijke dichten van FRUYTIERS aanbeveelt, tegelijk om zich daarmede te ontwennen : Ander godloose liekens vol van venijo, Die vele voor Goddelijcke bekennen,. en om zijn hart „tot d’hemelsche chooren” te verheffen, want grooter wellust dan in de deugd is er niet. lets uitsluitend kath Oleks is daar niet in, veeler kunnen wij dien afkärte van de wulpsche gedichten als het teeken van een protestantsch puritanisme beschouwen. De censuur verbood wel werkjes met wulpsche strekking en plaatste zijn, maar hoogstwaarschijnlijk zal men daarmee maar eerst begonnen zijn, wanneer de Protestanten den Katholiken het dulden er van als een verwijt zullen toegestuurd hebben; zoodoende weerden deze laatsten een beschuldiging af. Het was ook in hetzelfde jaar dat zijn eerste bundel verscheen, Den Hof en Boomgaerd der Poësien. Een lezing moet ons weldra aantoonen hoe hybridisch dit werkje is. Van den eenen kant de allerwulpschte gedichten, van den anderen de allergodsdienstigste en wijsgeerigste, Nochtans verscheen het met koninklijke goedkeuring en het privilegie dagteekent van den 3" Ogtober 1564, evenals dat van de Psalmen Davids, die in hetzelfde jaar verschenen. Wij zouden ons kunnen afvragen of de wulpschheid van het werkje dan aan den censor ontsnapt is, en of het waarschijnlijk is dat men vertalingen naar MAROT zou toegelaten hebben, waar MAROT zelf op den index voorkomt? Wij bevinden ons hier voor een feit dat uitlegging verdient. En zou de veronderstelling zoo onaanneembaar zijn, dat wij hier voor een gewild over het hoofd zien staan? Wanneer wij aan de 16° eeuw terugdenken, aan dien tijd van inquisitie, censuur, verdrukking, dan hebben wij steeds het vooroordeel tegelijkertijd te denken aan een eeuw van valschheid, vijandschap godsdiensthaat en verraad, waarin vrienden en bloedverwanten elkaar zelfs niet vertrouwden en ook wel aanklaagden. Steeds stellen wij ons voor dat die toestanden algemeen waren, en zelden komen wij op het denkbeeld dat er daarnaast toch ook wel bewijzen van trouw en vriendschap zullen geweest zijn, dat niet altijd de broeder den broeder en de vriend den vriend verried. geloofspakkaten, o. a. de censuur uiterst streng toegepast geweest zijn, zoodat men er zich niet zal hebben durven verroeren. Al de kronijken van Gent uit die dagen, zooals die van JUSTUS BILLET, VAN DEN VIVERE, DE KEMPENAERE, BERNARD DE JONGHE, geven zeer weinig bijzonderheden op over de jaren 1559, 1560, 1561, 1562 en 1563. In: Eclesiasticus... deur Jam FRUYTIERS... tot Antwerpen... by WILLEM BÉLVIUS, drucker der Con. Mat. 1565. Dit boekje werd door ALVA in 1569 verboden: JAN FRUYTIERS was tot de Hervormden overgegan. 18° 96 LUCAS D'HEERE. Maar die bewijzen ontbreken ons, omdat het ruchtbaar maken er van gevaarlijk was, Zou zoo een vriendschap niet hebben kunnen bestaan tusschen D’HEERE en den censor van zijn boekjes, die een zekere LAURENS DE METS, „deken ende plebaen van S. Goedelen Kercke” was, vooral daar wij weten, dat die twee elkaar kenden? Want in D'HEERE's bundel komt een sonnet voor aan dezen DE METS, dat wij hier overschrijven : Nu wi de weerelt sien soo vul alder boosheden Ende soo veel mesbruux in alle lie’n en steden, Zoo menigh quaet erreur, het volc so onbesneden, T’bedrogh so ghemeene in allen plaetsen en steden. Nu wi sien d’een broeder den anderen ooc haten, ; Ic zwighe dat si elcanderen verlaten : Nu wi de zonde zien Doen met soo stauten haert, Als oft si ware deught, eerlic en goet boven maten. En naer dien den goeden (soo langhe als hem God spaert Int sondich lichaem) ooc lanx so meer sonden gaert En onderworpen is d’ellenden, naer Vives segghen Waerom minnen wi dees helle, en sijn wi vervaert Voor tgeunt dat ons daeraf vrijtt ende bewaert? Om dat wi ons crancheit te veel oorcussens leggen. De tweede strofe is voor een dubbele opvatting vatbaar, en zou zoowel in protes- tantschen als in katholieken zin kunnen uitgelegd worden. En afgezien nog van de veronderstelling dat die DE METS, welke in 1570 bisschop van ’s Hertogen- bosch werd *), misschien zelf wel in den grond hervormde begrippen kan gehad hebben, iets wat zeker geen onmogelijkheid is, daar PLANTIN, de drukker van de Koninklijke Majesteit, tegelijkertijd ook kettersche werkjes drukte *), is het toch niet zoo onaannemelijk dat hij voor de boekjes van zijn vriend toegevend zou geweest zijn, vóoral daar ze niets bepaald anti-katholieks bevatten, en wel zaken die ten voordeele van den katholieken godsdienst konden uitgelegd worden °). Een hybridisch werk noemden wij het boekje. Want wat te zeggen, wanneer wij naast gedichten als de bewerking van MAROT’s „Temple de Cupidon”, „Den Temple van Cupido, waer in beschreven is den haert en de train der wellustighe ende vleesschelicke Liefde, midsgaders der ghetrauwer Liefden natuere ende wesen”; naast vertalingen van zijn „Du beau Tetin” en „Du laid Tetin”, ea, puriteinsche denkbeelden uitgedrukt vinden, als het ter zijde stellen van alle wellusten, van het slechte van de wereld, van de hoovaardigheid die men in het, dragen van prachtige kleederen laat blijken; te vinden in „Refereinen int 1) Cf. Analectes pour servir à l'histoire ecclésiastique de la Belgique. V. blz. 223. 2) Zie in MAx Rooses’ Christophe Plantin, enz. Ch. IV en ook Ch. XIII, waarin gezegd wordt hoe PLANTIN, die in het begin van 1580 nog drukker van Zijn Koninklijke Majesteit was, op het einde van dit jaar reeds den titel droeg van drukker van de Generale Staten. 8) Een deken van St. Goedelen Kerk gaf toch ook de kerkelijke goedkeuring aan een werkje, dat bij zijn verschijnen als protestantsch vervolgd werd. (Cf. ibid. blz. 59—60). LUCAS D’HEERE. 97 Wise” en, Referein daer Opperprijs mede gewonnen was? Koningsgezind is hij in elk geval: in den „Welcomme van edelen ende weerden Heere, heer ADOLPH VAN BOURGIGNEN, enz.’’ spreekt hij van „de vianden van onse landen” en van „onsen Coningh machtich’’; eveneens is het sonnet „An Joos Borluut” en het „Epitaphie van M. Cornelius Manilius.” Teksten uit den Bijbel en uit de kerkvaders worden op verscheidene plaatsen van het bundeltje aangehaald; ERASMUS een paar maal genoemd, o.a. als een die „niet altijt en verclaerde, D'uyterste ghevoelen van zijnen gheloove’’ (blz. 89 in „Van den Hane op den Esel”), en als een van de „autheurs die de Kercke vercieren” (blz. 67); in hetzelfde gedicht rekent hij het als een eeretitel aan dat een „excellente gheleerde dochtere”’ zich  leere. Op andere plaatsen, als die o. a. waar hij zegt (blz. 103 „Referein van het Kinder-Doopsel): Want ghelije het betaemt, en is ooc sonder schade, Dat de vrauwen commen ter Avondmale ons Heeren Al en ist Gods bevel niet, om sgheloofs vermeeren, en zich bekwaam in de dialectiek toont, om te bewijzen dat „den vader der dolingen’’ niet verzaad is: Van te bevechtene, deur zijn boose heretijcken, T'aude warachtigh gheloove, d'welcke gheschiet Onder tschijn des Evangelijs, soot nu mach blijcken, An dees nieu Tatianen, die van de waerheit wijcken En segghen dat Christus meinschelicke nature, Van Maria niet en is.” (blz. 106). schijnt hij wel bepaald katholieke denkbeelden uit te drukken. Een dergelijke plaats, als de laatstgenoemde, en nog andere, als de volgende, zal men mij tegenvoeren om te bewijzen dat D’HEERE op dat oogenblik nog geen Protestant was. In zijn gedicht „Van den Hane op den Esel” zegtij: Men zal Huulspieghel nemmermeer verbieden Spijt alle ketters die daer teghen tieren, en verder: Men zal met die zijn ketterlick ghezindt Niet VERBO, SED VERBERE disputeren. En de Lutherianen zeer declineren. Daer teghen zeer veel Hughenoten wassen. 1) Maar ook in 1577, wannesr aan zijn Protestantisme niet meer te twijfelen valt, zegt hij in zijn Beschrivinghe van de intrede van WILLEM van ORANJE in Gent: „Item op de zelve stellynghe was ghestelt de wapen van onsen Coninc PHILIPs.” En daarenboven denke men slechts aan het Wilbelmus. 2) Uilenspiegel werd verboden en komt met den Reynaert de Vos op den index van 1570 voor. 98 LUCAS D’HEERE De ketters en worden niet al ghevanghen Noch men sied ooc al de dieven niet hanghen. Maer nonnen schoffie ren, cloosters, capellen En kercken breken, houden veel ghezellen Voor evangelische wercken notable Zi roupen om puer text, de reste is fable. Tegen de herdoopers gaat hij op meer dan éen plaats te keer: „Ic weynsch dat d’herdoopers ter kercken kamen”, verlangt hij eerst, en in het „Refereyn van de meynsch-werdinghe Christi, ieghens d’Erdoopers”, valt hij tegen MENNO en zijn volgelingen uit: Soot Menno leert, met sijn aenhanghers obstinaet : Die heur gheloove op haer eighen vernuftheit bauwen. Eveneens in zijn „Referem van het Kinder-Doopsel ieghens d’Erdoopers: toeghe-schreven den gheleerden en weerdighen heere mijn Heere den Proost van S. Pieters by Ghendt. Hoe moeten wij die verschillende plaatsen beschouwen? Schijnen zij niet bekannte anti-protestantsch te zijn? Zijn uitvallen tegen de Herdoopers bewijzen niets; ten eerste zal de indruk van die radicale, oproerige secte nog wel niet ten volle uitgewischt geweest zijn, en zal er een zeker vooroordeel tegen de heel bezadigde Mennonieten bestaan hebben; vervolgens was het een andere secte, waartegen D'HEERE, die Calvinist was, te velde kon trekken, zonder dat wij daarom een bewijs van Katholicisme daarin moeten zijn), Doch er is meer. Hooger haalden wij de plaats uit TE WATER aan, waardoor wij vernamen hoe streng het plakkaat van 1550 te Gent werd nageleefd, zoodat de Hervormden of wel gevlucht waren, of zich stil hielden. Het werkje van D'HEERE verscheen te Gent. Met onze veronderstelling dat hij toen re Gent werd nageleefd, zoodat de Hervormden of wel gevlucht waren, of zich stil hielden. Het werkje van D'HEERE verscheen te Gent. Met onze veronderstelling dat hij toen re Gent werd nageleefd, zoodat de Hervormden of wel gevlucht waren, of zich stil hielden. Het werkje van D'HEERE verscheen te Gent. Met onze veronderstelling dat hij toen re Gent werd nageleefd, zoodat de Hervormden of wel gevlucht waren, of zich stil hielden. Het werkje van D'HEERE verscheen te Gent. Met onze veronderstelling dat hij toen re Gent werd nageleefd, zoodat Eed Protestant was, moest er een katholiek tüchtige tüchtige aan gegeven worden, indien hij er ongestraft van af wilde komen, Hij moest den Katholiken die het boekje in handen zouden krijgen, zand in de oogen strooien. Het kwam er op aan voorzichtig te zijn®). Daarin is hij dan ook geslaagd. Mocht men 2) Zie in de Voorrede van de Nederlandsche Spellinghe... duer JOAS LAMBRECHT, uitgegeven door de Vlaamsche Bibliophilen, blz, VI, hoe een werkje Corte instruccye enz. (door CORNELIS VAN DER HEYDEN, priester), als kettersch vervolgd en het privilegie valsch bevonden werd. Eu zie ook de veronderstelling van Dr. PAUL FREDERICQ, die zich afvraagt of de naam van den „devoten Pater Broeder NICLAES PEETERS Minnebroeder ende: Gardiaen', welke een kettersch werk schreef, niet verzonnen was. (De Nederl. onder Keizer KAREL, blz. 73). Die gevallen zullen wel geen uitzonderingen zijn, en meer dan eens zal men getracht hebben inquisitie en censuur op een dwaalspoor te brengen, De strengheid van die beide instellingen is genoegzaam bekend. Immers ook D'HEERE's beschermer, ADOLF VAN BOURGONDIË, alhoewel geloovig Katholiek, heeft het gevaar gedreigd door den’ Bloedraad vervolgd te worden, omdat bij niet genoegzaam den beeldenstorm had weerstaan. (Cf. BLOMMAERT. Levensschets, bl 15, nota, en DE BUSSCHER, t.a.p. blz. 307). LUCAS D'HEERE. 99 op protestantsch gekleurde denkbeiden en gezegden kunnen wijzen, dan kon hij dit logenstraffen door anti-hervormde uitdrukkingen aan te halen. Aldus liep hij geen gevaar. De katholieke kerk had toen toch immers de gewoonte uit de werken, die haar nuttig schenen voor haar doel, doch waarin zich hier en daar iets bevond dat protestantsch getint was, die plaatsen te doen verdwijnen, en dan de toelating tot het drukken van het werk te geven. Iets dergelijks ge- beurde o.a. met ERASMUS. D’HEERE nie had plaatsen om zich op zijn goed katholiek gelöt te beroepen; wij hebben ze hierboven aangehaald, doch wij kunnen er dubbelzinnigheid in zien. Zij komen bijna alle voor in zijn gedicht „Van den Hane op den Esel”, navolging van MAROT's Première epistre du cog à Pasne, een gedicht waar van de toon min of meer geestig en tegelijk spottend, wat sarcastisch zelfs is. D’HEERE kon ook wel eens op zijn tijd een aardigheid zeggen, bewijze het antwoord dat hij in Engeland aan admiraal CLITON gaf op zijn vraag waarom hij een Engelschman naakt had uitgebeld met een schaar in zijn hand en allerlei stoffen voor kleedingstukken naast zich’), Misschien moeten wij juist al zijn gezegden over de Ketters in tegenovergestelden zin verstaan, en wie weet of er niet een sluwe glimlach om D’HEERE’s mond gespeeld heeft, wanneer hij de verzen neerschreef: „De ketters en worden niet al ghevanghen, Noch men zied ooc al de dieven niet hanghen”, en daarbij aan zich zelf dacht? En Zeker kan er een gemeende critiek liggen in zijn afkür de ketters die gewelddaden begaan, zooals elk bezadigd man de oproerigen van de ketters die gewelddagen begaan, zooals elk bezadigd man de oproerigen van zijn eigen partij kan veroordeelen; des te meer daar het ons bekend is dat hij den beeldenstorm afkür erreicht en verscheidene schilderijen en kunstwerken aan de woede der vernielers onttrok). Verliezen wij ook den steek niet uit het oog dien hij den patters toebrengt en waarmede hij zijn gedicht besluit: Zulc waent een Priester smiten, en gheraect Zijn vader: ooc allomme zi nu vraeghen Oft patters niet en hebben goede daeghen? Neen, laat D'HEERE antwoorden, goede dagen hebben zij niet Tswaer hadden sy goe’ nachten sprac broe’r Thuene. Maar wij moeten bovendien opmerken dat D'HEERE, zooals hij in de voorrede zegt, zijn gedichten uitgaf op het aandringen van,zommighe’, die Zie in den Index verschenen in 1571 te Antwerpen bij PLANTIN op biz. 82 en vgg. de „Expurgatio operum Desideri Erasmi.” Zie van MANDER. Schilderboek, fol, 255b. Cf. Brouwarrt. Levensschets, blz. 20,. LUCAS D’HEERE. gedichten welke hij „beuselingen” noemt, en die hij maar tot „tijtcortinghe” gemaakt heeft, waarvan sommige nog van uit zijn „jongde oft kindscheit” dag- teekenen. D’HEERE, aangezien hij nu toch eenmaal zou laten uitgeven, kan nu best gedaan hebben zooals meer dichters, vooral jonge, doen, nl, al zijn gedichten, die uit zijn katholieken zoowel als die uit zijn protestantschen tijd, bet licht hebben laten zien, zonder dat hij juist daarom nog de denkbeelden in zijn eerste gedichten uitgedrukt, behoefde te deelen. In hetzelfde ja ar 1565 verschenen ook te Gent zijn Psalmen Davids’). 