Bijdragen tot de taal-, land- en volkenkunde
Poelany b 5, poelang tjoekoep, takoet loepa, bai’ antangan, bai* antangan = koperen bakje vac angsi, slipi. basongkong, bamamas, betelkalk; angsi==kam; slip talino poelang ka talino, djoebata = klein taschje tot opberging va Her bloed op het voorhoofd gesmeerd noemt men ook pantawar dara Het besmeren met bloed is door geheel Borneo bekend. Zie Hardeland , Dajaksc woordenboek i. ve saki. By de Olo-Maänjan geschiedt het evenzeer met ec stuk ijzer ot zilver. Grabowsky. Der Distrikt Dusson-Timor: Ausland, jaar, iss4, blz. 169. Zie ook Wilken, Plechtigheden en gebruiken bij huwelijke enz. Bijdragen, volgreeks V, deel ft. pag. 397. Verder komt het bestrijken met bloed voor bij de bewoners der Minahas en de [vorroten op Luzon. 884 BIJDRAGE TOT DE KENNIS VAN DEN GODSDIENST $ 15. Aanleiding tot barima. Talloos zijn de aanleidingen voor de Dajaks om tot barima over te gaan. Bij slechte droomen, bij bijzondere gebeurtenissen in het landbouwbedrijf, bij plechtigheden en gebruiken in het familieleven heeft naar gelang van het gewicht der zaak een barima met een hoen of een varken plaats. Ook echter bij de rechtspraak tot afdoening of regeling van rechtszaken. Ter verklaring hiervan het volgende. Reeds boven zagen wij (§ 3), dat men de kwade rasis over iemand kan afroepen, onheil boven iemand doen ontstaan door het manangkal-mangobang, vooral wanneer men daarbij zweert en vloekt. Dit is echter niet eens noodig om de kwade rasi’s over jemand te doen ontstaan; het gebeurt reeds bij het minste onrecht, dat men hem lijden laat. Het Dajaksche hoofd, dat nalatig is den weg schoon te maken voor den Controleur, brengt hem in den toestand van siël; door een barima wordt dit siël weer krach- teloos gemaakt. $ 16. Beleedigde partij onder invloed van het booze noodlot. Elk klein vergrijp, elk groot onrecht brengt den verongelijkte onder den invloed van het booze noodlot, ja niet alleen hemzelven, maar de geheele gemeenschap !. Daarom moeten èn voor den ge- laedeerde èn voor de gemeenschap de verderfelijke invloeden krach- teloos gemaakt worden. 1 Een dergelijk geloof vindt men ook op Nieuw-Guinea in het Engelsche gedeelte; vergelijk de mededeelingen van G. S. Fort in de ,Ethnologische Studien zur erster Entwicklung der Strafe” van Dr. S. BR. Steinmetz Bd. I p. 295.. De gelijkenis met het geloof aun de werking der kwade invloeden der Landak-Dajaks is zeer treffend. Zoolang aan de verongelijkte partij geen recht is wedervaren — naar hunne meening althans — is haar toekomstig geluk, haar toekomstige vrede een onzeker iets. Eerst wanneer de boete betaald is — of aan het wraakrecht voldaan - , is dit geluk verzekerd; dan pas, zou de Landak-Dajak zeggen, zijn de booze rasi’s afgewend. Het werpen van de schuld van het overlijden van een persoon, die in een vreemd land gereisd heeft, is in Nieuw Guineu, althans in het N.-Westelijk gedeelte, algemeen en wordt ook door J. L. van Hasselt vermeld: „Eenige aanteekeningen aangaande de bewoners der N.W.kust van N. Guinea”. Tijd- schrift voor de Ind. T. L. en V.-kunde DI. XXXII, p. 271. Ook in Landak kwam tijdens dat ik daar Controleur was een dergelijk geval voor. DER DAJAKS VAN LANDAK EN TAJAN. 335 Om die reden wil het Dajaksche strafrecht , dat niet alleen het ge- leden onrecht, de geleden schade vergoed worde, maar dat ook de booze rasi's geneutraliseerd worden. § 17. Het ijzer versterkingsmiddel der ziel, Bij kleine vergrijpen is een volledig barima niet eens noodig. Soms wordt het geven van een stuk ijzer voldoende geacht. Dit wordt dan overgereikt onder de reeds in $ 13 vermelde woorden wlamah basi, karas soemangats. Het daarvoor gebezigde ijzer heet pangkaras, d.i, een middel om iets sterk (karas) te maken, hier den bedreigden levensgeest te versterken *. Een andermaal wordt de schuldige veroordeeld tot eene gift van wat baras banjoe. Bij ernstige misdrijven moet een barima plaats hebben, waarbij een varken geslacht wordt, een groot barima dus. De geheele kampong neemt aan den maaltijd deel — wel te verstaan als de djoebata’s er de essence van genoten hebben —; de beleedigde wordt na de goden het eerst gepipist. Om den beleediger-zelf be- kommert men zich echter niet, die zou er des noods bij gemist kunnen worden, § 18. Boewang-rasi-boete na snellen. Vooral bij het snellen wordt nadruk gelegd op de bijzondere boete tot het krachteloos maken der kwade rasi’s. Behalve de pati njawa, de poengoet basi, de sangga parang, de palangka, en de panoebah, alle verschillende soorten van boete, welke op het snellen staan, en waarvan wij de ° beteekenis later zullen leeren kennen, bestaat er nog eene andere: de panjasa hoetan, het reinigen der aarde. Hoetan wordt in Landak vaak synoniem met tanah of négri gebruikt, zoo ook hier. Het panjasa hoetan is dus volkomen te vergelijken met tjoetji boemi, pémbasoeh doesonen basoeh loerah in Zuid-Sumatra in gebruik. (Zie Wilken, Strafrecht blz, 112 en 113; en Plechtigheden en gebruiken bij Verlovingen en Hawe- lijken IL blz. 161). | ' In plaats van het woord basi — ijzer gebruikt men ook dikwijls het woord wadja staal. Zie over dit woord Wilken, Mutilatie der tanden bij de volken van den I. Archipel. Bijdragen tot de T. L. en V.-kunde, volgreeks V, deel 3, noot 60a. Het gebruik om een stuk ijzer te geven onder dergelijke omstandigheden bestaat ook bij de Rambai- en de Sebroeang-Dajaks. Tijdschrift v. Ind. T. L. en V.-kunde Deel XXV, p. 115. | 336 BIJDRAGE TUT DE KENNIS VAN DEN GODSDIENST Zij dient om de verderfelijke invloeden te bezweren, het onheil af te wenden. Door het snellen toch, meer dan door eenig ander misdrijf wordt het geheele land panas, aan verderfelijke invloeden onder- hevig. De panjasa hoetau bestaat uit voorwerpen welke te- samen anderhalf tahil waarde hebben, benevens een varken en een pangkaras (een stuk ijzer). De bedoelde voorwerpen moeten hij voorkeur zijn een témpajan mando , en twee témpajans boedoe (een klein soort martevaan). Het varken wordt geslacht bij een groot barima, dat de Dajaks houden tot reiniging der aarde. Ook aan témpajaus wordt de kracht toegekend onheil af te weren. § 19. Offermaal bij Maleiers. Ook een twistgeding tusschen Maleiers onderling loopt met eene ceremonie ten einde. De schuldige wordt veroordeeld tot de kosten van een tépong tawar Heeft hij het noodige geld daartoe aan den eischer of aanklager betaald, dan gaat deze er toe over zichzelf eu zijne huisgenooten een witte pap op het voorhoofd te smeren, gemaakt uit rijstemeel van den voorraad van den radja of een ander persoon, van wien men veronderstelt, dat een mystieke heil- aanbrengende kracht uitgaat. Dit gebruik heet bata toengkal. Men geeft daarmede te kennen plan te hebben een offermaaltijd te houden. Drie dagen later heeft dit plaats; niet alleen de huisgenooten, maar ook buren worden daartoe uitgenoodigd. Deze maaltijd heet tépong tawar, naar de plechtigheid die daarop plaats heeft : het besmeren der aanwezigen met rijstemeel, gemengd met curcuma en het bloed van een geslachte kip. Nadere bijzonderheden ontbreken ons: zoo weten wij niet, of ook de hoogere machten tot den maaltijd geroepen worden. Niet alleen dat een persoon, die zich tegenover een ander ver- grepen heeft, verplicht wordt het dreigende onheil van den gelaedeerde weg te nemen, hij wordt er ook voor verantwoordelijk gesteld, wanneer volgens de volksopinie het noodlot reeds gewerkt heeft, de bedreigde werkelijk door een ongeluk getroffen is. Mocht dus het toeval willen, dat de gelaedeerde zelf of een zijner huisgenooten kwam te sterven, voordat aan het recht voldaan was, voordat de rasi’s van hun kracht beroofd waren, dan wijt men dit sterfgeval eenvoudig aan de werking der booze invloeden , waarvoor de tegenstander verantwoordelijk gesteld wordt. 388 BIJDRAGE TOT DE KENNIS VAN DEN GODSDIENST de eigenaar — of meestal eigenaars — de vruchten voor zich zelf wenscht of wenschen te behouden. het bovenstrooms visschen met toeba zonder aan de lager ge- legen kampongs hiervan vooraf kennis te geven; het toebrengen van schade of vernielen van een ladang-huisje, tijdens dit door de bewoners verlaten is. Dit is te vergelijken met het manangkal-mangobang der Landak-Dajaks. het als vreemdeling binnengaan van een kampong, wanneer dit pantang is, bijv. in de eerste drie dagen na afloop eener genezings- partij (bérdoekoen). Het verbod van toegang moet echter door een teeken aan de trap van het kamponggebouw zijn kenbaar gemaakt. Op al deze strafbare handelingen staat slechts eene zeer geringe boete n. 1. het geven van een hoen, dat geofferd moet worden, om het dreigende gevaar af te wenden. Is men echter onwillig deze boete te betalen, dan loopt men kans bij het passeeren van het een of ander ougeluk onder de familie van den benadeelde of onder de kampongbewoners tot de tangkal-boete veroordeeld te worden. Het zonderlinge van het volksgeloof omtrent het ontstaan der kwade rasi’s na een misdrijf of adats-overtreding, is wel, dat juist de benadeelden van die kwade rasi’s te lijden hebben, en er van toorn der hoogere machten op den misdadiger of overtreder geen sprake is. Een zonderling verschijnsel inderdaad, in strijd met de beginselen van moraliteit en religie, die wij bi alle volken der aarde, zelfs de minst ontwikkelde, aannemen, in strijd met het den mensch algemeen aangeboren geloof van een behagen der hoogere machten in het goede en een afkeer van het slechte. Men kan niet zeggen dat de Dajaks geene begrippen omtrent moraliteit hebben; uit hun gewoonterecht blijkt, dat hun uitgangspunt van de zedelijke be- oordeeling, hun kennis van goed en kwaad, in hoofdzaak hetzelfde is als het onze; slechts in onderdeelen bestaat er verschil tusschen hunne en onze ethische begrippen. Hier geldt het echter een hoofdbeginsel: het geloof, dat den verongelijkte onder de macht van het booze plaatst en den misladiger ongestraft laat. § 21. Verklaring van de werking der booze geesten. Hoe een uitleg voor die uitzondering te vinden? Het antwoord moeten wij zoeken in de definitie van den toestand van panas, van de voorstelling der werking van kwade rasi’s. DER DAJAKS VAN LANDAK EN TAJAN. 339 Wilken schrijft het panas toe aan den toorn der hoogere machten, die door het misdrijf beleedigd zijn; men maakt het panas krachteloos door de hoogere machten te verzoenen, het- geen geschiedt door hun een maaltijd aan te bieden. (Zie zijne aanteekening achter zijne »Plechtigheden en gebruiken bij ver- lovingen en huwelijken.) Deze uitlegging is echter niet afdoende. Wilken gaat toch uit van het denkbeeld, dat de hoogere machten beleedigd zijn door het misdrijf, dat het dus machten zijn, die behagen scheppen in het goede. Het onbestraft blijven van den misdadiger, het booze noodlot , dat den verongelijkte boven het hoofd blijft hangen, is er niet door verklaard. Als meer bevredigende oplossing van dit probleem stellen wij eene hypothese voor, die wij aan het oordeel van meer hevoegden onderwerpen. Het komt ous voor, dat het bovenbedoelde verschijnsel verklaard moet worden uit een dualistisch godsbegrip, dat ’s menschen lot afhankelijk maakt van een voortdurenden strijd tusschen goede en kwade geesten '. De kansen van dezen krijg zijn het, die menschelijk heil en onheil beheerschen. Wel zijn de goede geesten voorbestemd op den duur de overwinning te behalen, maar hetzij door onacht- zaamheid, hetzij door zwakte worden zij vaak door de kwade geesten op de vlucht gejaagd, en blijven deze dan tijdelijk meester van het terrein. Die oogenblikken zijn het, waarin de mensch in den toestand van panas verkeert. De wereldorde is dan omgekeerd, de duivel is dan koning en speelt zijn spel. Wee de arme menschen, die daaraan ten offer vallen. De booze mensch echter blijft ongedeerd, hem neemt de daemon in bescherming. ' De voorstelling van den strijd tusschen het goede en het kwade vindt men in alle godsdiensten terug. Het is de natuurlijke uiting der behoefte van den menschelijken geest om de wetten op te sporen die het menschelijk lot beheerschen. : De machten van het licht stelt die voorstelling tegenover de machten der duisternis, Indra den god van den hemel tegenover Vrtra (den daemon van de duisternis), Ormuzd (het beginsel van het goede) tegenover Ahriman (de macht van het kwade), evenals het begrip God tegenover het begrip duivel. Maleisch-Polynesische volken ? | Vergelijk hiermede wat Tromp zegt in zijne beschrijving » t Sjan bij de Bahau-Dajaks van Koetei in zijn ,Uit de Sa Bijdragen tot de T. L. en V.-kunde van N.-L Volgreok 340 BIJDRAGE TOT DE KENNIS VAN DEN GODSDIENST Hoe echter dezen toestand te doen ophouden? Wij zagen dat bij Papoeas van Nieuw Guinea de wereldvrede terugkeert, zoodra aan het wraakrecht voldaan is. Ook geschiedt het door compensatie met boete en een offermaal den goeden geesten aangeboden. Dat deze middelen in oversenstemmming zijn met bovenstaande leer willen wij hieronder aantoonen. Kvenals de mensch zelfs op den laagsten trap van ontwikkeling overtuigd is, dat de overwinning van de goede geesten over de kwade op den duur verzekerd is, dat de booze slechts bij uit- zondering tijdelijke overwinningen op de goede kunnen behalen, evenzoo is hij overtuigd geweest, dat ook in den mensch het goede principe overheerschend is. Ook in dien inwendigen strijd is de zege van het goede regel, kan het slechte slechts bij uitzondering op den voorgrond treden. De mensch is geschapen naar Gods gelijkenis, waarmede men zeggen wilde: de menschelijke aanleg is goed , recht- vaardig, eerlijk. Zonde, misdrijf is iets abnormaals, iets uit den booze. Juist deze uitdrukking wijst ons den weg naar wat de oor- spronkelijke opvatting van een daad der zonde geweest moet zijn. Het was niet de mensch zelf, die de zonde bedreef , maar een booze geest, die van zijn lichaam bezit had genomen, die in hem was gevaren op het oogenblik der actie. Vooral wanneer het misdrijf in een oogenblik van opgewondenheid volbracht werd, moet deze meening zich opgedrongen hebben. De persoon zelf was niet toe- rekenbaar. Wie dan wel? De daemon, die in hem was neder- gedaald. De toornige gebaren. de bliksemschietende oogen en de ont- zettende lichaamskracht bij het misdrijf ten toon gespreid, waren geene uitingen van hem zelf, maar van den in hem zetelenden duivel. Letterlijk weergegeven vinden wij dit denkbeeld in de uitdrukking ndoor een boozen geest bezield zijn.“ Met de vraag # Welke booze geest bezielde U, toen gij die daad van geweld pleegdet ?r is naar onze meening oorspronkelijk geen beeldspraak bedoeld geweest, maar een onderzoek of werkelijk een daemon op dat oogenblik in den misdadiger was nedergedaald. Bekend is, dat het denkbeeld van nederdaling van geesten in het menschelijk lichaam onder alle volken, die niet bepaald tot de beschavings-volken behooren, zeer algemeen is, en onder deze laatste, ten minste onder het minder beschaafde zedeelte ervan , het bijgeloof van daemonopathie nog veelvuldig voorkomt. DER DAJAKS VAN LANDAK EN TAJAN. 341 De inlander van onzen Indischen Archipel gevoelt een diepe : verachting voor den persoon, die zich toornig maakt, dit uitende door razen en vloeken. Hij beschonwt zulk een persoon als weinig beschaafd. Voor hem, die zich zelf steeds gelijk blijft, is het een bewijs dat die persoon niet bij machte is zich zelf te be- heerschen, maar een gemakkelijke prooi is van een daemon die zich in hem wil belichamen. In den toestand van panas dus, heeft de bouze geest bezit ge- nomen van het lichaam van den misdadiger. Zijn eigen belang brengt mede voor diens veiligheid te zorgen. Daarom neemt hij hem in bescherming. Wordt zijn lichaam verslagen, dan is als het ware zijn voertuig vernield en hij tot handelen onmachtig. Een natuurlijk gevolg hiervan is, dat men de wereldorde herstellen kan, door den misdadiger te dooden; de daemon verdwijnt, de goede geesten hernemen weer hun terrein. Waar de zeden zich verzacht hebben en het boetenstelsel in de plaats is getreden van het oude wraakrecht, bleef de noodzakelijkheid bestaan om naast de bevrediging van het rechtsgevoel ook te zorgen voor het herstel van de wereldorde. Bij het oude stelsel geschiedde dit door een en dezelfde daad, het verslaan van den schuldige; thans moest voor het tweede doel een ander middel uitgevonden worden. Dit middel was het aanlokken van de goede geesten, door hunne verschijning toch waren de kwade geesten verplicht te vluchten. Dit doel werd bereikt door aanroeping der goede geesten; door het tot hen gerichte gebed, door het aangeboden offer. Wij hopen later in de gelegenheid te zijn aan te toonen, dat het besmeren met bloed ten doel heeft den levensaether te vermeerderen en de zoo vluchtige ziel te versterken; ook dit doet men bij het barima de djoebata’s ondergaan, om hen te sterken in den strijd tegen de kwade beginselen. Naar onze bescheiden meening kan door bovenstaande hypothese de kwalificatie van het Dajaksche en Papoesche bijgeloof als won- gerijmd» wegvallen. In de beoordeeling van de godsdienstige en zedelijke begrippen bij primitieve volken zij men toch voorzichtig met beschuldigingen van inconsequentie, Het is zoo gemakkelijk den gedachtengang van den inboorling onverklaarbaar te noemen, te zeggen dat hun bij- geloof geen hypothetischen grondslag heeft. Verstandiger doet men dergelijke uitingen voor zich te houden; DP 342 BIJDRAGE TOT DE KENNIS VAN DEN GODSDIENST en waar men dus stuit op iets onverklaarbaars, dit toe te schrijven aan onvolledigheid van eigen onderzoek, aan gebrekkige kennis der feiten. Men bedenke toch dat waar honderde verschijnselen getuigenis afleggen van de eenheid van den menschelijken geest, het niet aangaat, daar waar men niet direct de verklaring van een eukel ver- schijnsel vindt, te komen tot het besluit, dat de inboorlingen zich niet laten leiden door een »begrip». § 22. Aanteekeningen. Verbond met den duivel. In de plaats van de voorstelling der vereeniging van mensch en daemon door incarnatie van den laatste in den eerste, is vaak ge- treden die, welke den mensch een verbond doet sluiten met den duivel. Een merkwaardig voorbeeld daarvan geeft Hardeland , Dajacksch- Deutsches Wörterbuch i. v. Idjin !. Wij zullen later zien bij de behandeling van het medium-wezen der Landak- en Tajau-Dajaks, dat daarbij het beginsel voorzit hoe geen geest in een medium kan nederdalen, vóór de eigen ziel het lichaam van het medium verlaten heeft. Indien nu onze veronderstelling waar is, dat het verbond met den duivel ontstaan is uit het geloof aan de incarnatie van den duivel in den mensch — waardoor de mensch bovennatuurlijke eigen- schappen verkreeg, onkwetsbaarheid, het vermogen zich onzichtbaar te maken —, dan moet de duivel, om in staat te zijn zich in het menschelijk lichaam neer te laten, eerst de ziel daaruit ver- wijderen. De ziel ligt in het bloed. Mephistopheles eischt daarom van Faust dat het contract geschreven worde met diens bloed, hij komt daardoor dus in het bezit van diens ziel, en kan daardoor over de ledige plaats in dieus lichaam beschikken, Ook uit het voor- en achterhoofd van het Dajaksche kind worden eenige bloeddruppels d. i. de ziel verwijderd, waarschijnlijk om daardoor het lichaam vau het kind klaar te maken voor de inbezitname van den duivel. 1 Dit woord is natuurlijk verbasterd uit het Arabisch djin. Kern. DER DAJAKS VAN LANDAK EN TAJAN. § 23. Ongeluksoorzaken. Woorden als siël, rasi etc. vertaalt Hardeland met vongel oorzaken». Zij worden evenals vongelnk voorspellende voorteeker vaak als persoonlijke wezens voorgesteld. Vergelijk hetgeen over Sial gezegd wordt door Hardeland, cit. i. v.; en verg. het Mal. sijal, sewal. (Wordt vervolgd N § MP LP MP ARAP AN MAMAN MLS Sf: LPs ee vo INHOUDSOPGAVE. A. INLEIDING. . Het noodlot. . Kwade voorteekenen. . Pantangan’s of verboden dingen. . Boewang-rasi-ceremonién tot het neutraliseeren van kwade invloeden. . Rijststrooiers-gebed (pamang). . Ceremonie met het hoen (bérpipis). . Barima of offeren. . Barang roba — onbereide offergaven. . Taboer njawa. . Barang rima — bereide offerspijzen. . Bapatja of bapamang (gebed). . Bagoelé baras banjoe (reukoffer). . Met bloed besmeren. . Gezamenlijke maaltijd. . Aanleidingen tot barima. . Beleedigde partij onder invloed van het booze noodlot. . Het ijzer versterkingsmiddel der ziel. . Boewang-rasi-boete na snellen. . Offermaal bij Maleiers. . Tongkal-instelling. . Verklaring van de werking der booze geesten. . Aanteekeningen. Verbond met den duivel. . Ongeluksoorzaken. 846 BIJDRAGEN TOT DE SPRAAKKUNST VAN HET OUDJAVAANSOH. den instrumentalis; wij zeggen vik werp een steen», al kunnen wij ook zeggen rik werp met een steen”; in 't Ojav. is alleen deze laatste constructie gebruikelijk, terwijl als onmiddellijk voorwerp der handeling beschouwd wordt de persoon of zaak die men wil treffen; dus in plaats van vik werp een steen op hem, zegt men in “t Ojav. vik werp hem met een steens. In veel gevallen laat onze taal het gebruik van ~met” niet toe, al wordt het voorwerp genoemd met behulp waarvan de handeling geschiedt: bijv. a yat- akén hrû, een pijl aanleggen, hoewel het instrumentaal-begrip duidelijk genoeg uitkomt, vooral als meu vergelijkt mangayat câpa, den boog spannende. Tihangakén hrf, den pijl opleggen, zou men des noods kunnen vertalen »met den pijl voorzien”, doch dit is eenigszins gedwongen. Hudanakén puspa is rregenen met bloemen”, hetgeen van zelf overgaat in den zin van „bloemen laten regenen, een regen van bloemen laten vallen»; terwijl hinu- danan wardstra is smet voortreffelijke schichten beregend, met een regen van schichten overstelpt. Uit een begrip als wehakén, vals gift gebruiken, tot gift of gave doen dienen», terwijl aweh, maweh beteekent „geven, afstaany, ontwikkelt zich dat van vals bewijs van mildheid of vroom- heid schenken, weggeven”. bijv. amehakén udakâfijali, vals offer voor den doode een handvol water plengende.» Améngya- kën laku is vden nacht gebruikende tot den tocht, den tocht ‘s nachts ondernemende.» Zeer gewoon is de beteekenis van ztot, voor, ten behoeve vans, die in akën opgesloten ligt. Bijv. astwakén, rgoedkeuring schenken tot, op; zegen geven op”, en ook ~gelukwenschen voorr, van astu, het zij zoo! Iringakën i, tot geleide zijn voor iemand , Z. Vv. a. iemand vergezellen. Anuutunakén, tot geleide zijnde voor Iemand. Sumarathyakén, hij trad op als wagenmenner voor —. Amrihakén, zijn best doende ten behoeve van, zich beijverende voor —. Humerakén, hij wachtte tot. Tan-antya- kén, hi wachtte niet tot, wachtte niet af. Munagyakén i haywa, hij uitte wenschen voor —. Angrahinakén, den dag afwachtende, tot den morgen toe (wakende). Meermalen beantwoordt akén aan ons vomtrent. over, naar.r Warahakën, meedeeling doen omtrent iets, iets melden. M aj a- rakén, hy gaf inlichting omtrent iets. Tanâkèër, vragen omtrent, naar iets. Auangisakén, weenende over iets. Tan kasangca- y&kéna kan vertaald worden met vten opzichte, dienaangaande BIJDRAGEN TOT DE SPRAAKKUNST VAN HET OUDJAVAANSOH, 547 mag niet geaarzeld worden”, maar ook »daarmee m.n.g. worden.» Wanneer begrippen als vzeggen, bevelen, leeren, vermanen, zingen» en dgl. akën aannemen, dan is het onmiddellijk voorwerp steeds datgene wat geuit wordt, terwijl de niet-samengestelde vorm tot onmiddellijk voorwerp een persoon heeft. Zoo heeft bijv. ku mon (hij) beveelt, beval, in afwijking van ons taaleigeu , maar in overeen- stemming met het Latijn, tot voorwerp den persoon tot wien het bevel gericht wordt; dus Krsna kumon Arjuna, K, jussit Arjuname *; maar kumonakén is ~beveelt iets» of »verordent ten opzichte van» terwijl het- onderwerp meestal de persoon is die het bevel overbrengt, niet degene van wien 't bevel uitgaat. Is het eenvoudige wkw. intransitief, zooals humatur, maakt zijn opwach- ting, ook dan beteekent de samenstelling manghaturakën, wiets aanbiedender, manghaturi. shet hem aanbiedender, zoodat in den vorm met i het begrip ligt van manghaturakën + het suffix i= an. Winarah i is wverwittigd van, onderwezen inv; warahakénta ri Pânduputra, het worde door u mede- gedeeld aan de Pândawa'ss: winarahakéna, het zal mede- gedeeld worden. - Dewijl kumonakën beteekent rsgeeft bevel tot,” zooals bijv. BY, 2, 3, kan men het als een voorbeeld aanhalen dat in akén “ begrip ligt van tot; zelfs waar ‘t onderwerp der handeling een bode of degene is die het bevel overbrengt, kan men de beteekenis beschouwen als een uitbreiding van de vorige; de hoofdzaak is, dat het onmiddellijk voorwerp een zaak is, en in zooverre nadert het de opvatting waarbij akën wijst op het middel waarmeé de handeling tot stand wordt gebracht. Uit tinaùâÂkëén, waaromtrent of waarnaar gevraagd wordt, blijkt hoe in bepaalde gevallen de begrippen vomtrent» en »naar” elkaar raken. Begrijpelijk is dus hoe manuduhakën kan be- teekenen „wijzende naar, aanwijzender; angawuryakén, den rug toekeerende naar of ten opzichte van; angharépakén, de voorzijde toekeerende naar, vóór zich hebbende; piréngwakéna, worde geluisterd naar. Verder worden met akën tweeörlei soort van causatieven gevormd. Dezulke, waarbij akën verbonden wordt met een naamwoord, vooral deelwoordachtige adjectieven, geven in *t algemeen te kennen 1 Ook kumon ri is niet ongewoon, maar dit is te verklaren als een gevolg daarvan dat de accusatief vaak door den datief wordt uitgedrukt. 7e Volgr. I. 23 … dE | BIJDRAGEN TOT DE SPRAAKKUNST VAN HET OUDJAVAANSCH. 349 Bijv. angiring is wvergezellen, begeleiden», vooral ter staatsie; angiringakén en miringakén is -geleiden, een geleide vormen voor (iemand)s. Van den stam tinggal komt o.a. (m)atinggal, verlaten, alleen laten, waarbij als verbaalsubstan- tief behoort patinggal, 't verlaten, weggaan van (ri, eene plaats); "t verscheiden, overlijden; ‘t achterwege blijven; doch paninggal, verb.subst. van (mjaninggal, is ook #'t verlaten (met opzet), vertrek, afscheidy; tuminggal i of ri, hij verliet (bijv. zijne vrouw); tuminggalakén is verlaten, aan zijn lot overlaten (van een wicht door de ouders); laten varen, afstand doen van»; doch ook »maken dat achterwege blijft#. Het verdient bijzonder opgemerkt te worden dat menig wkw. op akén het prefix, pa vertoont. Bijv. sira ta pinatap&ikén, voor hem nu wordt tapas uitgeoefend, AW. 6, 4. Zoo ook pi- nagawayakén, voor wien gemaakt (verordend) werd, Âdip. 153; waarvoor gemaakt was, z. v.a. voorzien van; lawang nikang guh&i pinagawayakén jantra cakra, ald. 40. Pinagu- hépgunépakén, waarover veel gepraat werd, z. v, a, werd het onderwerp der gesprekken, AW. 15, 3. Padamélakna, worde ten uitvoer gelegd, KO. Pinarabyakén, tot echtgenoote ge- nomen AW. 28, 7. Pinasotaken, op wien 't verlangen gericht is, naar wien verlangd wordt, z. v.a. beminde; téka sira sang pinasotakën ing twas, hij kwam, de zielsbeminde, Smarad. f 35; in ‘t Skr. zou men zeggen prArthita. Deze vormen met voorvoegsel pa herinneren aan de Bataksche werkwoorden op kon (spr. hon) Tobasch, kën Dairisch, en vuor- voegsel pa. Bijv. papandehon, iemand tot werkman maken, laat zich vergelijken met parabyakén; het verschil is dat in ‘t passief het achtervoegsel hon wegvalt, wat in “t Ojav, niet ge- schiedt. * Behalve 't voorvoegsel pa vindt men ook soms pang; bijv. pinangrakétakén, voor wien een dans of pantomime uit- gevoerd wordt, Adip 150. Ook deze vorm heeft zijn tegenhanger in 't Bataksch; bijv. hu-pangolihon djolo riyar-nami on, dat door mij deze onze spaansche matten ter kooping van een vrouw gebezigd worden; unang anggo pandekdekkon, laat het toch niet telkens naar beneden vallen; di-pambuwatkon, door hem wordt ten behoeve van (dien persoon) genomen, ' In pangulihon, en andere inet voorvoegsel pang, ligt een meer- 1 Zie vy. d. Tuuk, Tobasche Spr. p. 120; 138; 177; 179. BIJDRAGEN TOT DE SPRAAKKUNST VAN HET OUDJAVAANSCH. 455! ik zal metu allen wegvliegen ', 115. Liia nira yanpalaywakën (zóó te 1. voor mala’) i sang manik ning ahayu, haar Duena is het die met het juweel der schoonen gevlucht is, BK. 68. Tandwa yarpupuhakén tekang gad& bhisana, onmiddellijk beukte hij met zijn geduchte knots, 208. Binuicangakén gulf nika, met diens hals werd gegooid, BY. 18, 8; (het lijk) binuncang- akén ing sukét, werd in ’t struikgewas weggeworpen, Adip. 64. Ginutukakén cirah-nya ri Suyodhana, zijn (’s reuzen) hoofd werd Suyodhana toegesmeten, BY. 18, 7; manggutu- kakén (het hoofd) i sang Korawapati, gooiende naar den heerscher der Kaurawa’s, 20, 9. Liwan tang kanin ing kapan warasa de ni sépah ira land jinampyakén, en hoe zou de gewonde kunnen herstellen door *t kouwsel, dat aldoor als geneesmiddel aangewend (of: beschouwd) werd? 44, 15. Ang- upaksamâkën i sagila nira, zij vroegen vergiffenis voor hun gedrag, 23, 9. Sumarat(h)yakéna kÂâryya sang prabhu, om als helper op te treden voor de belangen van den Vorst, BK. 122. Amarahakén daténg sang Asurendra, de komst van den Asuravorst berichtende; enjing sang nrpaputra yarwara- hakén tang ipyan, smorgens, deelde de prins meé wat hij gedroomd had, 112. Toh jîwâmrihakën ri sang Naraka, met levens- gevaar deed hij zijn best voor Naraka, 217. MAjarakén hana- nta, hij gaf inlichting omtrent uw verblijf, 53. Anggitakén king ning oneng, den weedom der minnende tot onderwerp van een hed makende, in dicht brengende, 49. Tan-antyakën sampuna ning warah sira, hij wachtte niet totdat het bericht ten einde zou zijn, 210. Mucapakén gabda pratijùÂ nira, hij sprak de woorden van zijn gelofte uit, BY. 19, 23; angucapakén wacana, eene rede uitsprekende, Sutas. 67, 0., umucapakén tatwa Bhatdira mwang Bhatâri, hij sprak over (z. v.a. be- schreef, legde uit) het ware wezen van Bhatâra en Bhatâri, Kosm.; tan ucapakéna, om niet te spreken van, Adip. 26; 86. Hu- merakén patya ni tanghuluù juga, zij wacht slechts op mijn dood, BK. 108. Sirângrahinakën (zoo te |. voor sirâr®), hij wachtte den dag af. bleef wakker tot den morgen toe, 111. Anémwakéi cora lumampah ing kulëm, in aanraking komende met, stuitende op, ontmoetende roovers die ’s nachts rond - ' De passief-constructie wordt, waar ons taalgebruik het vereischt, door de actieve vervangen. 4 BIJDRAGEN TOT DE SPRAAKKUNST VAN HET OUDJAVAANSCH, 593 willende maken, 12, ll. [ki nghing antaka sinamayâkën Pacupati, dit slechts is als voorwaarde (z. v.a. oorzaak) gesteld voor (mijn) dood 36, 17. Tanwun tikâku jumaydkéna ri prabhu-ngku, het kan niet missen of ik zal mijnen heer de overwinning verschaffen, 35, 12. Pijër kAngén de ning hu- milangakéna ng gatru, uitsluitend er op bedacht om den vzand te vernietigen, 36, 10. Matangnya sira pintakâsi- hana kédwakéna tangisana prihën témén, daarom smeek hem, beweeg hem door drang er toe, bezweer hem met tranen opdat hij trouw zij, 36, 4. Motus ri Nakula marâ-ngkáâ mratyaksakéna phala nirâwâk, hij zond een bode maar Nakulo om er heen te gaan en de vrucht van wat hij zeide te toonen (eig. duidelijk te maken) 36, 2. Anggy&kén -lampah ing syandana, hij (Karna) verhaastte de vaart van zijn karos, 27, 9. Angunyakén stawa, loftuitingen doende klinken 23, 9. Lunghâng kâla gumanti tang Kaliyuga mralayâkën i samûha ning jagat, na verloop van tijd volgt de Kali- yuga die de gansche wereld doet ondergaan, 52, 3. Angdad- yakéna pagéha ning jiwa ri kita, (dat) zal maken dat u het leven verzekerd zal zijn, 51, 24; ta pintakâsih ta ri sang kawindra, lara-ngku dadyâkëna gîtabhâsa, ver- zoek toch vriendelijk den dichtervorst dat mijn hartzeer "t onder- werp vorme van een treurzang, 44, 4, Tanjrih mangkin umangsö manglépasakén carawara kadi warsa yan- tibâ, onvervaard rukte hij al voorwaarts, uitstekende pijlen af- schietende als een neervallenden regen, BY. 13, 26; mangkin krodha YudhisthirAanglépasakén garawara, al toorniger schoot Yudhisthira uitstekende pijlen af; nimitta nira gadga- dânglëpasakën wuwus ahala ri panea Pândawa, daarom stiet hij (eig. liet hij los) met bewogen stem leelijke woorden tegen de vijf Pandawa’s uit, 49, 4; lépasakén! schiet (het wapen) af! Adip. 39; ngk& Qri-Krsna kumon ri Dharmmasuta pustaka lépasakéna, toen beval Krsna aan Yudhisthira het (wapen) Pustaka af te schieten (letterlijk: dat afgeschoten zou worden), 42, 5. Yekâ hrf nira mahâcakti 'n lépasakén, toén werd zijn machtige pijl afgeschoten, BK. 201: (cakra) linépasakén ira, de discus werd door hem afgeschoten (ge- slingerd) 28. Ori Jayakatyéng sakeng Glangglang, sâksât parângmukha (zoo te |.) 'n lumampahakén krtâlpâswa- kâra, Z. Maj. Jayakatong, die als een vijand lage dingen ver- BIJDRAGEN TOT DE SPRAAKKUNST VAN HET OUDJAVAANSCH. 355 In de meeste talen van den Indischen Archipel ontbreekt de formatie met akën, enz. en wordt dezelfde functie vervuld hetzij door voorvoegsel i, gelijk in de Filippijnsche en zich daarbij aan- sluitende talen, of wel door ‘t achtervoegsel ang, zooals in ‘t Makassaarsch en Balisch. Aangezien in de meeste talen der Stille Zuidzee de suffixen aka(n) en aki of ake en in ‘t Mafoorsch epén (uit akén) in hoofdzaak dezelfde beteekenis hebben als akén, kön, enz., moet men aannemen dat dezelfde formatie reeds in de grondtaal bestaan heeft. Dat akén, kan en aki, ake eigenlijk synonieme partikels zijn en ‘t Njav. Ngoko ake beantwoordt aan ‘t aki, ake der talen van de Stille Zuidzee, vindt men elders aangetoond, alsook dat het Ngadju-Dajaksch déngan (= Mal.) bezigt met in veel gevallen dezelfde functie '. Ten opzichte van ‘t Ngoko ake, Lampongsch ki, mag hier echter niet verzwegen worden dat volgens de meening van wijlen Dr. van der Tuuk, ‘t aanhechtsel ake vroeger niet bestaan kan hebben, omdat de uitgang van den conjunctief akéna, éna is*; doch een overgang van akën in ake is volstrekt in strijd met alle regelen van klankontwikkeling. Ware ake de Kramavorm dan zou men nog kunnen denken aan een willekeurige, opzettelijke verandering, maar ake is juist de Ngokovorm. Dit gevoegd bij ‘t feit dat in zooveel verwante talen akan en aki, ake of de kortere vormen er van als synoniemen optreden, leidt tot de slotsom dat de meening van v. d. Tauk onaannemelijk is. Veeleer mag men ouderstellen dat ake oudtijds slechts gewestelijk voorkwam — het is trouwens nog niet algemeen, want in ‘t Bantamsch Javaansch is alleen akén in gebruik — en dat het later ingang heeft gevonden in het heerschende dialekt, hetwelk den grondslag vormt van ’t Oud- javaansch, doch het is niet bij machte geweest den conjunctiefvorm van ‘t heerschend dialect te verdringen, hoezeer deze een eigen- aardige, schoon verklaarbare verkorting in bepaalde gevallen onder- gaan heeft. Wijzen en tijden van ‘t werkwoord. Men kan in “t Ojav. drie Wijzen onderscheiden : Indicatief , Con- junetief en Imperatief, actief en passief. Ken Infinitief bezit de taal niet; wel heeft ze verbaal-substantieven, bijv. paturu, wijze 1 Zie „De Fidjitaal”, blz. 84. * K. B. Wdb. I, 138. - 356 BIJDRAGEN TOT DE SPRAAKKUNST VAN HET OUDJAVAANSOH. van slapen, ’t slapen: patinggal, ‘t verscheiden, overleden zijn; paninggal, verlating , afscheidneming, e. dgl. en deze verbaal- substantieven moeten in onze taal menigmaal met den zgn. onaf- hankelijken infinitief vertaald worden, maar deze laatste is geheel en al een substantief, wordt verbogen en regeert denzelfden naamval als ‘t substantief, zoodat het niet bij 't werkwoord behoort. Oorspronkelijk is zelfs onze werkwoordelijke afhankelijke infinitief een substantief en wel een verbogen substantief. Onze afhankelijke infinitief wordt in “t Ojav. vervangen door den conjunctief, evenals bijv. ook in 't Nieuw Grieksch. Van de Tijden is op te merken dat er geen vormelijk onderscheid gemaakt wordt tusschen tegenwoordig en eenvoudig verleden , behalve dat de vorm met voorvoegsel ka een toestand aanduidt ten gevolge van een voorafgaande genoemde handeling en in zooverre iets verledens te kennen geeft. Als men in 't oog houdt dat de Ojav. werkwoords- vormen te vergelijken zijn met onze deelwoorden, dan zal men ‘t gemis van een onderscheid tusschen tegenwoordig en eenvoudig verleden niets vreemds vinden, want in ons tegenwoordig deelwoord ontbreekt het onderscheid evenzeer; bijv. rdit ziende ging hij wegr is rtoen hij zag ging hij weg.” Met het onderscheid tusschen tegenwoordig en eenvoudig verleden, verwarre men niet dat van perfectief en imperfectief, welk onderscheid in "t Ojav. wel wordt uitgedrukt, zooals men gezien heeft. Dit is een verschil van handelingswijze, niet van tijd. Bene imperfectieve handeling welke in ‘t verleden verplaatst wordt, hetgeen wij plegen uit te drukken door den Volmaakt- Verleden Tijd of het Plusquamperfectum, kan in 't Ojav. aan- geduid worden door een imperfectief voorafgegaan door huwus, simpun, télas, hénti, waarin ’t begrip ligt van »afgedaan, bereids, reeds», doch meestal is de beteekenis dezer woorden nog zóó duidelijk dat men ze niet onvertaald kan laten, terwijl ze in ‘t Nieuwjav. hun zelfstandigheid verloren hebben. Bijv. tucapa Kurunâtha, mijil ri yawa, sAmpun acoca mabhûsana, laten wij spreken van den vorst der Kuru’s, hij trad naar buiten, na zich gewasschen en uitgedost te hebben, BY. 4, 8, [kAng ambék yan simpun amagéh anût ring brata tapa, wanneer de geest al (of: eenmaal) standvastig de zelfkastijding nakomt, AW. 57. Milwa mati lid ramangku sÂmpun hilang, om in den dood mijn vader te volgen die reeds gestorven is, BY. 50, 19. Tan warnnanén sira huwus téka ring BIJDRAGEN TOT DE SPRAAKKUNST VAN HET OUDJAVAANSOH. 357 swawecma, we zullen niet beschrijven (wat hij deed), toen hij reeds tehuis gekomen was (nadat hij tehuis gekomen was). Télas apagéh gélar uira, zijn slagorde was reeds (reeds volledig) vastgesteld, 25, 6. Apan iki milwa ri sang télas paratra, want zij zou nu den reeds overledene volgen, 14, 5, Wwang sinak hénti kAprém, mijn broeders reeds gesneuveld, 50, 19. ! Intusschen blijkt uit dit laatste voorbeeld, dat men in onze taal volstaan zou kunnen met „den overledenen, zonder vreedsv. En zoo ook menigmaal elders; bijv. wanneer aan 't einde van een document gezegd wordt »télas sinuratr, dan is dit eenvoudig te vertalen met »geschreven”, maar altijd ligt daarin de beteekenis dat iets tengevolge van een opzettelijke handeling vafw , »voltooid~ is. Het Faturum en de Conditionalis worden steeds duidelijk van den tegenwoordigen en verleden Tijd onderscheiden, en wel door den vorm die ook voor den Conjunetief dient. Ook in ettelijke Indo- germaansche talen wordt het Futurum door een Conjunctief uit- gedrukt. Over den Imperatief is reeds bij de behandeling der wkw. vormen met voor- en achtervoegsels *t noodige gezegd *. De vetatief wordt uitgedrukt door haywa, zeldzamer door haja, gevolgd door den imperfectiefvorm van den indicatief actief. Haja schijnt grover dan haywa: het is, zooals bekend, het thans gebruikelijk woord in Ngoko, en is overoud, want het komt overeen met het Malagasi aza, dat dezelfde functie heeft. H. Kern. ' Identisch met heéenti is Fidji oti, Eromanga oti, Mota, enz. ti, dat dezelfde functie heeft. 1 Vgl. ook „Eenige imperatiefvormen van het Oudjavaansch” in deze Bij- dragen 5, IV, 10—43. * DRAWIDISCHE VOLKSNAMEN OP SUMATRA. 359 Colamandala (spr. Tsjola®), Colakreits, een samenstelling is *. De tj aan “t begin berust op een andere, en wel een oudere uitspraak dan de thavs in Tamilland gebruikelijke. Pandija, Sanskrit Paudya, is de naam van een volk en land in Dekkhan, met hoofdstad Madura. De twee overige namen zijn minder duidelijk. Voor Sépari leest men eenige bladzijden verder Dépari, zoodat men niet weet welke van de twee lezingen eigenlijk bedoeld is. Pélawi kan kwalijk iets te doen hebben met Pahlawi, de taal die reeds vóór de vroege Middeleeuwen in Perzië voor bepaalde doeleinden in gebruik was; op zich zelf beteekene Pahlawa Parthisch, en is het een jongere vorm van Pârthawa. Berder zou men mogen denken aan de Pallawa's, den naam van een stam en dynastie in Zuid-Indië. Doch ook deze vergelijking is wegens de i aan 't einde alles behalve zeker. Misschien is bedoeld de lage kaste der Palla's. ook Pallu’s en Palluwili’s geheeten. Verder worden als namen opgegeven Bérahmana, Tekang en Moeham. Het eerste kan niet anders wezen dan Brâhmaua, brahmaan volgens de uitspraak van ‘t Sanskrit, niet van het Tamil, want in deze laatste taal kan geen woord met b beginnen. Naardien er ook in “t Drawidaland brahmanen wonen, behoeft het ons niet te ver- wonderen dat wij ze ook als een onderdeel der Simbirings genoemd vinden. Wat Tekang en Moeham aangaat, deze namen klinken noch Arisch noch Drawidisch, tenzij men Tekang voor een verbastering houdt van Tamil Tekkanam, dat de Tamilsche uitspraak is van Dekkhan, Prâkrtvorm van Skr. daksina. Tekkanamunei, Zuidkaap, is de Tamilsche benaming van Kaap Komorin. Wanneer men alle benamingen waarvan de verklaring nog uiet gelukt is buiten rekening laat, blijven er drie over, die aan duidelijkheid niets te wenschen overlaten: Tjolija, Pandija en Mé- lijala. Het voorkomen van deze naimeu is niet anders te verklaren dan door aan te nemen dat een deel althans der Simbirings bestaat uit afstammelingen van genoemde volken in Zuid-Indié. De Bérah- mana’s zullen nakomelingen zijn van brahmanen, en in verband met de zooeven genoemde Drawidische stammen ®, is het waar- schijnlijk dat de voorouders der Bérahmana’s evenzeer uit Drawi- t Uit Colamandala is ontstaan Choromandel, en hieruit bij vergissing Coromandel. * Ptolemaeus spreekt van Brahmanen als van een volkstam in Zuid-Indië; vel. Lassen Alterthumsk, III, 208. ee ATJEHSCHE ONDERHOORIGHEDEN, 373 oudsten vijandigen zoon Nja Ansari door onze troepen doodgeschoten. Deze bevindt zich, evenals het waarnemende hoofd T. Malim Tjoet, die tegelijk met T. Hakém uitweek en kort na hem terugkeerde, thans nog in gijzeling, daar hij aan de door ons voor zijne invrijheid- stelling gestelde eischen nog niet voldaan heeft. Koeta Radja, den 31 October 1902. III. Bloeé. GEOGRAFISCHE BESCHRIJVING. Het landschap Bloeë- wordt ten Westen begrensd door Blang Mangat, ten Noorden door Bajoe, ten Oosten door Geudong en ten Zuiden door Samakoerd*. Het is slechts een klein, uit 6 meunasahs bestaand gebied, dat geheel en al door gampöngs en door van den regen afhankelijke sawahs wordt ingenomen, en geheel vlak is. Volgens de overlevering zou in vroegere jaren Bloeé~ een neu- traal gebied geweest zijn, waar de zaken door de verschillende oeléébalangs der Paséstreek besproken en hunne onderlinge ge- schillen beslecht werden. Voor dat doel zou te Bloeë een balè gebouwd zijn, waarvan het onderhoud was opgedragen aan iemand met den titel van Imeum Balé Bloeé*, aan wiens gezag voorts het gampöngcomplex, gelegen in den naasten omtrek dier balé, onderhoorig was Tot op den tegenwoordigen tijd dragen de oelèë- balangs van Bloeë nog den titel Imeum Balé Bloeé, De voornaamste middelen van bestaan van de bevolking zijn de rijst- en pinangcultuur. Het aantal uitgegeven gampongpassen be- draagt 200. GESCHIEDKUNDIGE EN POLITIEKE BESCHRIJVING. De vader van den tegenwoordigen Imeum Balé Bloeë was T. Peukan, die in 1884 of 1885 overleed en die, daar zijn oudste zoon reeds vroeger gestorven was, door zijn tweeden zoon T. Gading werd opgevolgd, Reeds ongeveer een jaar later stierf deze ook. Daar zijne jongere broeder, T. Banta, nog minderjarig was, werd het gezag over het landschap daarna door de toeha peuet uitgeoefend onder de suprematie van Geudong, welks hoofden steeds veel invloed in Bloeé* gehad hebben. 374 MEDEDEELINGEN BETREFFENDE DE Eerst enkele jaren geleden nam T. Banta, die zich medio 1899 aan het gouvernement onderwierp, het gezag zelf in handen. Ook hij staat onder Geudongschen invloed; hij is gehuwd met eene dochter van T. Radja Moeda, die bovendien met een zijner zusters gehuwd is, en vroeger nog met eene andere zuster gehuwd geweest is. De toeha Peuet zijn: je. Peutoea Sin Toempö* meuseugit; 2e, Nja* Teungdh van meuasah Rhing; 3°. Panglima Moeda van Poelò Keutapan To*mat Sari; 4°. Neutji® Moeda van meunasah Redeueb, Eerstgenoemde voert het bestuur over 3 meunasahs, de drie anderen ieder over één meunasah. Onder de in Bloeë thuis behoorende vijanden dienen genoemd te worden Panglima Prang Tjoet Amat, Pauglima Prang Poenteuét en Krani Bajan. Inden regel houden zij zich niet op in Bloeë, doeh bij den vijand in de Boven-Pasèstreek, dan wel verschuilen zij zich, om eenigen tijd rust te genieten, tijdelijk in de [dische pepertuinen. Koeta Radja, 31 October 1902. IV. Peutòë. GEOGRAFISCHE BESCHRIJVING, Het landschap Peutdé ligt geheel geënclaveerd in het landschap Keureutdé, en omvat het stroomgebied van de Kroeéng Peutòë, rechterzijrivier van de Kroeéng Keureutdé en van haar rechter zijtak, de Kroeéng Geudoebang. Alleen de Kroeéng Peutòë is in haar benedenloop voor djaloers bevaarbaar. Beide rivieren bevatten donkerbruin moeraswater en kunneu wegens de vele zich langs de oevers bevindende moerassen, waarvan in den regentijd veel water afgevoerd moet worden, soms zwaar bandjiren. Daar het bewoonde gedeelte van het landschap geheel vlak is en zich slechts in het Oosten lage heuvels verheffen, bevatten beide rivieren in den drogen tijd stilstaand of slechts langzaam stroomend water. Aan de monding der Peutóërivier doet de invloed van het getij zich nog gevoelen; wel dringt het zeewater niet meer tot hier door, doch bij vloed wordt het rivierwater zóódanig op- gestuwd, dat de stroom van de monding af naar boven staat. Belangrijke zijrivieren heeft de Kroeëng Peutdé niet. ATJEHSCHE ONDERHOORIGHEDEN. 375 In oude stukken wordt als de Noordelijke grens van Peutòë genoemd Leubo Lajang, zijnde thans een kleine keudò, res- sorteerende onder het aan Ara Boengkó* onderhoorige Matang Oebi, en gelegen op den rechteroever der Aloeë Tingkeuïm, eene benedenstrooms van de Peutdérivier gelegen rechterzijrivier van de Kroeëng Keureutdé. Thans vormen deze Kroeëng Keureutdé en de Aloeë Tingkeuëm, die Peutdé respectievelijk van Ara Keumoedi en Ara Boengkò* scheiden, de naordgrens, zoodat aan deze zijde het landschap Peutòë in den loop der jaren een weinig mage mas verloren heeft. De Westgrens wordt gevormd door de Paja Bnanteid) welk moeras de tot Peutòë behoorende gampöng van dien naam van het langs de Kroeëng Krèh gelegen gedeelte van het landschap Matang Koeli scheidt. De Zuidelijke grens is de in het gebergte gelegen met alangalang begroeide vlakte Blang Boeloh Lhang, en de Oostelijke grens strekt zich uit tot de nabij de Kroeëng Djambo Ajé gelegen waterscheiding tusschen deze rivier en de Kroeëng Geudoebang. De op den linkeroever der Djambo Ajé-rivier gelegen gampöngs Langkahan Mantjang en Rampaih vallen dus buiten Peutòë's territoir. Vooral het stroomgebied van de Kroeëng Geudoebang is zeer moerassig. In de laatste jaren zijn in die moerassen eenige gampöngs ontstaan, nadat men het terrein, hoewel niet geheel en al droog- gelegd, voor den onzindelijken Atjeher bewoonbaar gemaakt heeft door het graven van afwateringsslooten. Aan den bovenloop der Kroeëng Geudoebang bevinden zich prachtige vindplaatsen van petroleum. Een groot gedeelte der bevolking is nog voortvluchtig en vindt haar bestaan in verboden ladangbouw. In het geheel zijn slechts 300 gampöngpassen uitgegeven. De voornaamste middelen van bestaan van de onderworpen bevolking zijn rijstcultuur op moerassawahs en de pinangteelt. In het Zuiden en het Oosten bestaat het landschap nagenoeg uitsluitend uit zwaar bosch, waarin slechts door het aanleggen van ladangs groote openingen gekapt zijn. GESCHIEDKUNDIGE EN POLITIEKE BESCHRIJVING. De eerste ontginners van het land waren, evenals in de meeste andere landschappen der Pasèstreek, Pidiereezen, van wie een zekere T, Béntara het hoofd was. Diens zoon ontving uit handen ee Pp ia 376 MEDEDEELINGEN BETREFFENEE DE vau den Soeltan van Atjeh een sarakata, waarbij hij tot zelfstandig oelèëbalang over Peutòë werd aangesteld met den titel van T. Hakem Peudjaba. Achtereenvolgens werd deze als zoodanig opgevolgd door zijn zoon T. Hakém Blang Mangat, door diens jongeren broeder T. Tji Meureub6*, door T. Hakém Blang Mangat’s zoon T. Hakem Babah Geudoebang, door diens oudsten zoon T. Hakém Diwa, door diens jongeren broeder T. di Pasé, en deze weer door diens oudsten zoon T. Hakém Lotan, den tegenwoordigen func- tionaris. Toen T. Hakém Diwa, zonder zoons na te laten, overleed, had niet T, di Pasò, de 3% zoon van T. Hakém Babah Geudoebang, doch diens 2de zoon T. Keudjroeën Moeda den overleden oeldé- balang behooren op te volgen. Deze liet zich echter gemakkelijk door zijn jongeren broeder T, di Pasé verdringen en ook na zijn dood bleven zijne zoons T. Bentara Moeda en T. Moehamat in dien toestand berusten. Toen echter na den dood van T, di Pasò, 10 à 12 jaar geleden , zijn zoon T. Lotan het bestuur in handen nam, werden beide zoons van T. Keudjoereën Moeda door de heerschzuchtige ondergeschikte hoofden T, Dato Peutoe en Panglima Prang Ali opgestookt om te trachten zich van het oelèëbalangschap meester te maken. Ben weinig bloedige oorlog, die ongeveer een jaar duurde, en met ‘I’. Lotan’s overwinning eindigde, was hiervan het gevolg Na dien tijd hebben T. Béntara Moeda en T. Moehamat geene pogingen meer aangewend om zich tegen T. Hakém Lotan’s gezag te ver- zetten. Beiden bleven in Peutòë wonen. 