Werken uitgegeven door de Faculteit van de Letteren en Wijsbegeerte
England voor de E.E.T.S. p. 135). Een vorm die dichter bij het Nederlands staat is in de Engelse Reynard tekst te vinden (ed. Arber p. 78) : for blood must krepe where it cannot go maar hier is dit blood in elk geval te danken aan het Nederlandse origineel daarvan. Zie de door D" Muller en mij uitgegeven tekst van 1479, p. 91. Over het Nederlandse spreekwoord zie Stoett p. 69 n° 218; D" de Raaf p. 28, noot en de Sp. v. Minne ed. 1577, f° 100: Want het bloet cruypt daert niet gaen en can. Ten onrechte meende D" Kalff (Tijdschr. 9, 18) hierin ’n bewijs voor de prieoriteit van Elckerlijc te zien. Wie ook ’t spreekwoord vertaalde kan verondersteld worden in El.:290; Ev. 322-323. 75 de enigsins afwijkende vorm van ’t origineel zijn eigen spreekwijze herkend te hebben. El. 290 (Sp. 281) = Ev. 317. Say is hier = assay. Hieraan beantwoordt besoecken dat (zie Mnl. Wdb. col. 1073, 1074) ook aanzoeken, ver- zoeken, beproeven, proberen, betekent. Salt (en niet salse in El. 290) en ook op dat ic leve verhinderen nl. besoecken in de gewonere zin van opzoeken op te vatten. Ischyrius blijkens sollicitabo enz. (vs. 540) vat het = verzoeken op en wel merkwaardiger wijze alsof hij salse gelezen had (zijn object van sollicitabo is nl. Cognatos omnes ut adessint hodie. Heeft er werkelik salse gestaan dan zouden we hierin ’n bewijs (« van de tweede rang »!) voor El. = Ev. in kunnen zien. | Ev. 322, 323 vs to declare Yf ye be dysposed to go ony whether. Vertel ons, zegt Cosyn, of je geneigd bent ergens he en te gaan. In de corresponderende plaats in El. 293, 294 vindt men daarentegen : Zeg ons vry uit of je ons nodig hebt (« hebde ons van doen », zegt men noch in Vlaan- deren en zie b.v. Fred. v. Jennen D. 3: Wi hebben uwes van doen) = Ischyrius : Homule, si me... opus.est, vterc. Dit geeft ’n uitstekende zin, — wat van de Engelse tekst niet gezegd kan worden. ’t Is nl. zeer onwaarschijnlik om geen sterkere uitdrukking te bezigen, dat onder deze omstandigheden de auteur Cosyn aan Everyman zou doen vragen of hij geneigd is ergens heen te gaan. Dat nl. Cosyn verondersteld moet worden te voelen dat er iets aan schort blijkt uit wat er volgt : For wot ye well, we wyll lyve and dye to gyther. Voor vs to zou men in de verzoeking kunnen komen vs do te lezen maar ’t kan als een geval van de praepositio post rectum als = to us verklaard worden; dit hoeft daarom noch niet met B.L. gelezen te worden. Vgl. b.v. 76 Ev. 326-338. Vortiger sende heom to Layamon, Skeat and Morris, Spec. I, p. 65, 1.17; As thou wult wende... me fro Ass. Mariae, I. 166 him byforn Knightes Tale T. 776 enz., enz. Ev. 326. to be bolde o ue r. Dit schijnt niet verder voor te komen; wel bold with in de zin van to take liberties with. Zie de N.E.D. in voce. d. Ev. 334. For I haue a great enemy that hath me in wayte Whiche intendeth me for to hyndre. Wayte is = wait =ambuscade (cf. to lay wait en to lie u wait for en zie de N.E.D. in v. await, de bijvorm van watt). Ook waytynge komt in de zin van insidiae voor; zie Prompt. Parvulorum p. 513 : or a-spyynge s. Exploratio, enz. Zo vertaalt Caxton ht; leijde sijn lagen (Reynard die Vos ed. Muller en Logeman 14, 2) door he hath wayted (ed. Arber p. 10). Voor de uitdrukking to have one tn watt vergelijke men de N.E.D. in voce await sub. 2.b. - Wie wordt er met de enemy van Ev. 334 bedoeld ? God ? De Dood? Van geen van beide is 't waar! De Nederlandse tekst en de vertaling van Ischyrius geven geen licht. Ev. 338 seq. Of all my workes etc. Op het eerste gezicht lijkt het als of hier 'n bewijs voor de prioriteit van Elckerlijc te vinden is. Vergelijkt men. n.l. de Nederl. tekst, dan ziet men hoe Van mijnen wercken enz. slaat op Waer af van r. 306, terwijl Of my workes I must showe how I haue lyued etc. niet zo op t voorafgaande terugslaat. (Of zou dan hier natuurlik de betekenis kunnen hebben van about, concerning etc. ; zie b.v. Franz, Shakespeare Grammatik § 364). Maar ik erken dat desnoods *t of van 1. 338 verklaard kan worden door te interpungeren : Of all my works, J must showe Ev. 342. 11 How enz. Dan slaat of terug op acounte op 1. 336. Ik zeg desnoods want ik geloof wel dat alle Anglicisten tmet me eens zullen zijn dat de natuurlike interpretatie van het Engels de zin in 1. 338 laat doorloopen. Ik merk noch op dat men dan ook het of van 1.1. 340 en 342 als op acounte in 1. 336 slaande moet opvatten. lie ook de volgende noot. Ev. 342. And of all the vertues that I haue refused. Voor of zie de vorige noot. Het enige wat Everyman met zijn vertues gedaan heeft is dat hij ze niet — zo als we nu zouden kunnen zeggen — « gecultiveerd » heeft, dat hij zich niet veel aan ze gelegen heeft laten. liggen en men mag zich wel afvragen of dit — zelfs rekening houdend met de personificatie van alle eigenschappen, die in ons drama « optreden » (maar men bedenke dat hier Vertue niet als dramatis persona genoemd wordt!) — of dit uitgedrukt kan worden door to refuse. En dan is de enige betekenis, die hier te minste zo zeer zou passen, dat we er rekening mee moeten houden : to disavow, to disown, — te (ver)lochenen. Refused is dus niet per se verkeerd, hoewel ’t me per- soonlik minder gepast voorkomt. Maar ik maak opmerk- am op de korresponderende regel El. 311, — (ende wat e heb bedreven den tijt, gheleent ende) niet ghegheuen Men ziet het : niet gegeven is of het origineel of de ver- taling van refused. Er ligt hier dus — aangezien de woor- den in ’n geheél andere zin en samenhang voorkomen — zéker een vergissing, een misvatting aan de vertaling te gronde. Is refused werkelik ’t oorspronkelike, dan werd het zeker niet door de Engelsman = weigeren gebruikt maar wel door Dorlandus zo opgevat. Is niet ghegheven de oorspronkelike uitdrukking, dan gebruikte de Engels- man de letterlike vertaling daarvan in een andere bete- kenis. Vergelijkt men nu El. 143-145 met onze plaats, dan vindt men daar volkomen overeenstemming. Bij El. = 78 Ev. 346-848. Ev. verklaart zich die gemakkelik uit de consideratie dat Elckerlijc hier uit den aard der zaak bijna de zelfde woor- den gebruikt, nu hij aan de hem door de Dood gebrachte boodschap herinnerd wordt, door de vraag van Maghe. Zo heeft hij ook tegenover Gheselscap (r. 224) presies dezelfde uitdrukking gebruikt die de Dood (r. 89) bezigde. Bij Ev. = El. zou de vertaler er die overeenstemmig in vertaald moeten hebben. In verband hiermee moet ik ook op de uitdrukking syth lyfe was me lent wijzen, waaraan den tijt, gheleent van El. 311 beantwoordt, — beantwoordt wat het woord zelf betreft maar evenmin als bij refwsed wat de betekenis in de zin aangaat. Zeer terecht interpungeert D" de Raaf den tijt, gheleent enz. Syth lyfe was me lente constitueert met wat er aan voorafgaat een pleonasme. En de Eng. uitdrukking slaat niet woordelik, letterlik op Ev. 161 terug zo als El. 311 op El. 143 teruggaat. (Voor tijt in El. 311 = ’t leven, cf. r. 308, vgl. met El. 145; en vgl. El. 91 met Ev. 109 en v. Gennep r. 1038). Is dit er ook door de Nederl. vertaler ingebracht ? Ev. 346. fast breed and water. Holthausen (Archiv. 92, 411) slaat voor to voor breed in te voegen. Een blik in de N.E.D. in voce fast sub 1. b zal 't duidelik maken dat deze konjektuur weer ’s vol- komen overbodig is. Ev. 348 borne. Met B. en L. is voor borne wel bore als rijm op more te lezen. Aangezien voor deze regels 3456-350 geen equi- valent in ’t Latijn noch in v. Gennep te vinden 1s, moeten we wel aannemen dat ook in de oorspronkelike Elckerlijc niets meer stond. Die regels zijn er dus door de Engelsman bijgevoegd (El. = Ev.) of door Dorland uitgelaten. (Ev. 1). El. 315. 79 El. 315. Way, schillet niet meer. D" de Raaf verandert dit op grond van het Engels (352) make no mone en wegens de samenhang in stillet nu meer. Grafies is dit, zo als hij terecht opmerkt, zeer goed te verklaren en de konjektuur is op zich zelf zeer verleidelik, maar hij en D" Kalff (die in het Museum zijn zegel hier aan hecht) zullen het wel met mij eens zijn dat er al héel sterke gronden aanwezig moeten zijn om tot 'n emendatie over te gaan zo lang de overlevering noch te verklaren is. En make no mone is volstrekt niet boven bedenking als de korresponderende uitdrukking. De eerste woorden van Kynred : A syr, what! ye be a mery man! komen altans wat de plaats betreft overeen met way enz., de eerste woor- den van Veue en we moeten dus onderzoeken of die ook passen. En dan zullen we zien dat die woorden Way enz. niet alleen passen als ongeveer (want de overeenkomst tussen de twee teksten is volstrekt niet altijd letterlik evenmin als tussen Dorland en Ischyrius !) — als ongevéér overeenkomende met Ev. 351, maar ook in de samenhang. Ik beweer natuurlik niet dat daarin « wees stil » niet past maar geloof dat Way schillet niet meer daarin ook past. De interpunctie hiervan is niet overgeleverd, we weten dus niet of de auteur dit als een uitroep of als een vraag voelde. En dat maakt wel enig verschil. Als uitroep vat ik het op als Wa! verschilt niet meer van gevoelen, — cf. Kiliaen : schillen, schellen, j. verschillen. Differre, discrepare, dis- tare en o.a. op grond van de noot van v. Hasselt die ook litigare als betekenis geeft kunnen we de plaats wel ver- klaren als : Kom, twist daar niet over, — ik heb nl. een andere gedachte (zie hieronder). Als vraag (1) is het resultaat wel niet veel maar toch EN vn Oe Ee en ee gn tn Ge (1) Dr de Vreese deelt me mede dat dit vers voor elke Vlaming onmiddelik duidelik is — in de tweede door mij opgegeven betekenis — dasr schillen in deze gewesten noch dageliks zo gebruikt wordt, — alleen met dit verschil dat ‘t pronomen het vervangen is door ‘t bijw. er, 80 El. 316. iets anders : Wat, scheelt er niet meer aan ? dus tot Elcker- lije gericht. Is ’t anders niet wat je scheelt? (1). Nou, ik heb (r. 316) een andere gedachte, dwz. dan heb ik er iets beters op bedacht. (Voor ghepeyst = ghedachte, zie Mnl. Wdb. in voce gepens; waar deze vorm niet geciteerd wordt). De luchtige toon van dit antwoord, zo opgevat, is in volkomen overeenstemming met de andere antwoorden van :Veue. En het Latijn bevat evenzeer een luchtig-grap- pige uitdrukking als vertaling hiervoor : Proch, istane sorbitio Tibi decocta est Homule? ’t Is alsof Ischyrius het. ten onrechte opvatte = Heb je zo iets onaangenaams te doen. Zijn uitdrukking doet ons nl. denken aan « iemand een bittere borrel geven », — zie Stoett n° 1563. En dan is Ev. 351 genoeg = El. 315 (Zo, jy bent een vrolik heer !) om ’t onnodig te maken dat we in make mone ’t equivalent van « stillet » moeten zoeken. El. 316. Ic valle op mijn achterhielen. Verdere plaatsen waar deze uitdrukking voorkomt heb ik niet (2). Verdam in het Mnl. Wdb. geeft die niet. Ook D" de Raaf. bewaart het stilzwijgen. Waarschijnlik moet men denken aan uitdrukkingen als : de hielen lichten, de hielen laten zien enz. (Stoett n°* 659 en 773). Dan zou het zijn : ik ga er van door. Vgl. dan noch: Veerthien duust (zijn er in een slag gevallen) sonder die dhielen keerden in 't loopen (Everaert p. 98) en « seghenen met de hiele » = weglopen; vgl. de Roode Roos p. 269. Maar waarom (1) Ten gevolge van *t tijdelik verloren gaan van 'n aanteekening zie ik pas, nu de noot geredigeerd is, dat Kalff Mus. 5, 179 van *t zelfde gevoelen is. (2) V.g.1. echter : Het helpt mij tot in mijn achter hiele dat hij te Mid- delburch wilt wesen, uit de Spiegel der Minnen, ed. 1577, f> 92 vo. Maar ik zie niet in dat dit ons veel helpt. Ook wat dats aen mijn hielen (Roode Roos p. 201, r. 32) betekent, weet ik niet. Ik geef deze plaatsen alleen op omdat ze andere die de uitdrukking zullen bespreken mis- schien te pas kunnen komen. El. 317. 81 achter hielen? Moeten we aan de houding denken die iemand uit schrik of uit verbazing, soms met de handen opgeheven, aanneemt en ’t opvatten als de ontzetting van Maghe aanduidend? Wat die houding betreft verwijs ik naar de houtsneden van Elckerlijc (1). ’t Kan natuurlik toeval zijn maar dan is het ’n zeer merkwaardig toeval dat Elekerlijc, hier onder de invloed van de schrik, ’n stap achteruit doet, — op zijn achterhielen valt? ; in de andere houtsneden is zijn ene knie doorgezonken. Dus betekent onze uitdrukking waarschijnlik, of : ik ga er van door, of : ik ben stom van verbazing (zie El. 321, verschieten). Ev. 356 geeft geen licht. Zie de volgende noot. El. 317. Ten docht niet geueyst. die Tijdschr. N.T. € Lett. 11, 180 vv. (verwijzing van D' de Raaf) en Mnl. Wdb. in voce doghen col. 261. Dus: veinzen zou nergens voor dienen. Aan welk geveins Neue hier denkt is niet zeker. Hij kan, bedoelen : Ik wil niet velnzen, ik zeg je dus de waarheid royaal uit en zo vat Ischyrius het op; zie vs. 580. Maar het kan zijn dat er achter de woorden van Afaghe iets steekt waarop Neue met nijn pestilens et detestanda... simulatio doelt. Wil de grappige Neef daarmee aanduiden dat Maghe zich niet zo (met zijn vreemde houding; zie vorige noot) aan moet stellen? Een enigsins andere mogelikheid is dat Ten docht niet gheueyst ironies slaat niet alleen op Jc valle op mijn achterhielen maar ook op Neve's eigen schillet niet meer. Elckerlijc de ironie niet ziende denkt dus dat Neue hem goede raad zal geven en is des te meer teleur- gesteld als Neue hem dan aankondigt, dat hij zijn dienst- meid zenden zal ! (1)Zie de verschillende Elckerlyc-houtsneden in “de Vlaamse School , (1901, Maart-nummer, pp. 65-74) en voor die waar de bedoelde houding duidelik uitkomt, figuur n° 3. Er kan n 1. geen twijfel zijn dat deze houtsnede oorspronkelik een Elckerlijc figuur voorstelt al is ons die alleen bekend uit een ander werk. 6 82 El. 320-324. Men merke op dat Ten docht niet aan It anayleth not maar dat tyse = entice, niet aan veinzen beantwoordt. Het Engels : Het geeft je toch niet of je ons al tracht te lokken, past even zo goed in de samenhang als het Nederl. Tyse is dus maar door a bold shot als gheneyst weerge- geven (Ev. = El.) of omgekeerd (El. = Ev.) gheneyst door tyse, maar ’t laat zich niet zeggen welk hier ’t oor- spronkelike zijn moet. El. 320 (Sp. 310) vv. Ick segghe oeck alsoe enz. Vgl. Ev. 356 v. Zeer waarschijnlik klinken de konjectu- ren van D' de Raaf op deze en de volgende regels 323, 324, Aangezien er niets is dat mij daartegen schijnt te pleiten ' neem ik die over. Daarentegen kan El. 327, 328 (Sp. 316, 317) gerust blijven staan. Dat nl. El. 327 zo als die over- geleverd is vijf heffingen heeft (de Raaf p. 78) is bij het zeer onregelmatige metrum geen reden tot verandering. Niet alleen namelik dat er in de Raaf's tekst ook wed verzen met minstens vijf heffingen te vinden zijn (b.v. Sp. 342, 348, 354 enz.) maar bovendien laat zich dit vers desnoods even zo met vier heffingen lezen als b.v. r. 328 ten minste zo als die door hem (p. 78) geemendeerd wordt. El. 324. v. = Sp. 313. Ten +s tot gheenre feesten te gaen Noch tot gheenre sollen. Zie de Raaf p. 6 en p. 78. Ook T. en Let. 1898, p. 140. Slechts als we éénmaal weten dat El. = Ev., kan het weg- laten van dit woord (= balspel) als argument ter beves- tiging van enig nut zijn. Toch is het feit al is het dan ook van geen belang op zich zelf in verband beschouwd met vele andere eigenaardige uitdrukkingen die ook geen equivalent vinden in ’t Engels, wel een opmerking waard. Zie hiervoor El. 114, 196, 326 en de opmerkingen hieronder aan ’t slot. In de door Broeckaert uitgegeven Rederijkers gedichten komt (p. 9 r. 118) een hier ook gebruikte uitdrukking voor; Gratie zegt tot Mensche : ghy en loopt tot gheender feeste. El. 326-338. 83 El. 326 vv. sonder verlaet... dach... ghenachte... verblasen. Alle eigenaardige uitdrukkingen waarvoor in de Eng. tekst geen equivalent te vinden is. dach = uitstel, termijn. Zie Mnl. Wdb. 2, 11 ’t Pleo- nasme in wtstel, dach kan men vermijden door wtstel- dach als een woord te lezen. Zie Kiliaen : wtsteldaghen : dies justi : ampliatio (= de verdaging van een vonnis). En zie de Synonymia Latino-teutonica ed. Spanoghe p. 49 in vv. Ampliare en Ampliatio. Vgl. noot op El. 638. Ghenachte wordt door D" de Raaf als « termijn van uitstel » verklaard, onder verwijzing naar ’t Mnl. Wdb. col. 1377. vv. Misschien zou ’t beter zijn ’t woord hier in een enigsins minder algemene zin als dag van rechte, rechtsdag op te vatten. Maar dit is van minder belang. Voor raet vgl. de door Verdam (11.) uit het Vaderl. Museum (3,336) geciteerde plaats : soe en sal den selven persoon... gheen dach van ghenachte oft beraet moghen nemen. Wtsteldach ende raet (nemen) wordt door Ischyrius ver-. taald door Consultandi diem capio en door ’t even later staande Recte comperendinandum est. (Comperendinatio = ampliatio, zie supra). El. 335 (Sp. 322) opt platte gheseyt. ’t Rijm dient hersteld te worden door te lezen : ghescyt opt plat (1). El. 338 (Sp. 326). Dat mach wel zijn. D’ de Raaf leest Dat mach ic wel zien, welke verande- ring hem « noodzakelijk » voorkomt (p. 79). Ik ben zo vrij dit niet met hem eens te zijn. Zelfs voor ’t belangrijke (1) Op p. 79 van de dissertatie van Dr de Raaf schrappe men “ ook „ in de noot op, r. 323 dat alleen slaan kan op een naderhand door hem verwijderde consideratie. 84 El. 338. stuk van Prof. te Winkel over de « Geschiedenis der Diphthongeering van de Germ. lange » in het Tijdschrift (20, 18 vgl.) verscheen moet ’t hem toch wel bekend geweest zijn dat er in * Mnl. é-ze rijmen voorkwamen ? Zo had b.v. behalve de misschien minder bekende noot van D" de Vreese in de Verslagen der Koninklijke Vlaamsche Academie 1898, p. 167, al Frank’s Mnl. Gramm. $ 5, 2, Anm. en p. 114 van de Mnl. Gr. benevens § 24 van de Vondelgrammatica van zijn promotor, Prof. v. Helten er D" de Raaf op moeten wijzen dat zijn uiting onvoor- zichtig was. Na wat nu Prof. te Winkel over de zaak ge- schreven heeft (in het laatste deel van het Tijdschrift NT. € L.) is het niet meer de vraag of 'n i-te rijm in ’t Mnl. voorkomt maar of het voor de tijd waarin dit stuk vervaardigd is en in het dialect waarin het geschreven is, ’n mogelik rijm blijkt te zijn. Dus : is 'n í-te rijm mogelik voor ’n uit ongeveer 1475 en uit Diest stammend stuk ? Nu ligt Diest in Brabant waar door er moeilikheden schijnen te zijn — zie t.W. p. 92 — maar zo dicht bij Limburg — waar't blijkens p. 94 niet onmogelik is — dat deze plaats verre van de emendatie « noodzakelik » te behoeven, als element in de discussie had kunnen dienen. Daar komt noch iets bij, dat D" de Raaf over ’t hoofd gezien heeft, nl. Elckerlije r. 726 waar lijdt rijmt op vermaledijt, toch ook Tajdt = liet (van lien = vermelden, Mnl. Wdb. 4,561; cf. Ev. 755 saye). Vele van de door Verdam tb. geciteerde voorbeelden wijzen op 1-2e rijm. Vervolgens neemt D' de Raaf aanstoot aan de betekenis en wel van de door hem geémendeerde plaats! Zie p. 21. « Dat mag wel zijn » (k Dat mach ic wel zien) zegt N.B! de radelooze Elckerlijk. Ja, Dat mach ic wel zien is zeker niet erg krachtig ! (Maar met deze door hem veranderde lezing mag D' de Raaf geen rekening houden !). En « Dat mach wel zijn » ook al niet « pittig » genoeg? D" de Raaf vatte het waarschijnlik op als « Dat kan wel zijn » maar voor hij de plaats d an veroordeelt had hij moeten vragen of ’t niet anders op te vatten is. Ik verklaar het : moeten. « Dat moet wel zijn, — dat zal dan wel zo moeten zijn El. 341-346. 89 zegt de « radelooze » Elckerlijc. En daar hoeft dan geen « N.B. » bij! De enige korrespondent (om D" de R's eigenaardige uitdrukking te gebruiken) in ’t Engels is A Jesus ts all come here to Ev. 378. Het spreekwoord in Ev. 379 vindt er wol degelik een in ’t Nederlands nl. r. 344, — maar misschien is die niet « gelijkwaardig ». Vreemd is het dat D" De Raaf dit Engels (dus Ev. 378) « pittig » vindt! Dat had ik er werkelik niet achter ge- zocht! Ik zou integendeel zijn argument voor mijn stelling kunnen gebruiken. El. 341 v. (Sp. 329) tn desen daghen. D" de Raaf leest doghen met B.H. en daarom in r. 342 wegens het rijm Stet oft mense jaechde hier van uwen oghen. Mij is de regel zo als die in de oudste teksten staat (ook in B!) niet duidelik en de emendatie van D' de Raaf helpt me niet veel. 't Engels heeft geen equivalent en ook 't Lat. en v. Gennep geven geen licht. Maar daghen is niet geheel onmogelik — vroeger was ’t anders, maar nu! — en als rijmwoord zouden we aan jagen kunnen denken uit r. 342. Maar hoewel mij de lezing van D' de Raaf niet voldoet weet ik er zelf niets beters op. Er kunnen ook twee regels uitgevallen zijn. EL 346 (Sp. 334) tes seker nyet. Of deze regel wel geheel in orde is?Misschien is hier t voor de 15° en 16° eeuw dramatiese poezie zo karakte- ristieke syet = ge ziet het, = tu sais, — in de plaats te zetten voor nyet. Ik geef enige plaatsen op waar *t te vinden is, — met de opmerking dat men ’t hier in Vlaan- deren, presies zo gebruikt, noch steeds horen kan. Handel der Amoureysh. IV. Ee. 7. r°; V. Vroede en dwaeze maegden 127; Kalff Trou moet blijcken, p. 226 r. 162, 163; Everaert p.p. 138, 114; 199, 15; 236, 48; 242, 275 Fred. v. Jennen C. 3. r° en E. 2. v° enz., enz. 86 El. 348-358. El. 348 = Sp. 336. zoringhe. Zie Kiliaen in v. sorigh, seurigh... dolosus, fraudulen- tus en zn v. soren, seuren : praevaricatio. In 't mod. ylaams noch bekend = bedriegen (in ’t spel). Zie Vercoullie in voce. Maar Kil. geeft ook sooren, soren, seuren = ulcerare, dolere, ’t geen hier minstens even goed passen kan. Men vermijdt daardoor het pleonasme : bedrog en bedrog. Zie ook Wdb. op Hooft IV p. 395 cf Wen, hoorter gheen zue- rijnghe, in d. Rovere, Quiconque vult salvus esse (Leu- vensche Bijdragen IV p. 182) r. 593, El. 353. Daer coemt. Dit is iets beter dan Ev. 387 there is. El. 364 mijn goet. Ev. 388 ryches. Zie supra p. 11 (Dram. Pers.). Ook Ischyrius heeft hier ad fortunam meam (vs. 687). Maar ook Ischyrius is vertaler! — Merkwaardig is dat v. Gennep r. 1072 weer gut heeft, daarentegen 1075, 1078 : reichtum = opulentia v. Ischyrius. El. 358 (sp. 346) diet al sal doemen. D" de Raaf neemt hier — om het rijm weer gezond te maken — tot een paardemiddel zijn toevlucht en stelt voor ‘diet al van doemenis verloost te lezen. Ik weet ongelukkig geen minder kras werkend geneesmiddel. Maar zijn ver- dere diagnose dat « hier aanroeping van God als rechter niet, daarentegen een beroep als God den Verlosser wel begrijpelik is « kan ik zeker niet overnemen. Waarom zou « O heer, gij die alles goed weet te beoordelen en die dus weet dat ik zo slecht niet ben » niet passen ? Ischyrius en v. Gennep geven geen licht. El. 359-360. 87 El. 359 goet. Ev. 392 goodés & ryches, Men vgl. de noot op p. 11 en op El, 368 en El. 381. El. 360 vv. Mute is hier = kooi, schuilhoek, hol, kerker enz., zie Mn]. Wdb. 4, 2028 vv. Onze uitdrukking komt overeen zowel met *t Eng. Z lye in corners trussed als met (in chestes) locked (full fast). Versockelt sc hij nt aan sacked tn bagges te beantwoorden ; maar zie hieronder. Dit neemt althans D" de Raaf aan, maar hij kan versockelt niet verklaren en beschouwt het nu als een « door den vertaler (Dorland; Ev. = El. ) gefabriceerden correspondent van Sacked ». Het procédé is gevaarlik: ’n « emendatie » voorstellen en dan die « geemendeerde » plaats als ’n fantasie van... ’n ander voorstellen! Kan het woord werkelik niet verklaard worden dan is er toch wel een woord ta vinden dat in ’t Nederlands in werkelikheid be- staan heeft en niet alleen in iemands fantasie. In verband met *n werkelik merkwaardige overeenkomst van motief tussen deze plaats en ’t spel van ’t Coren dat Professor Kalff in zijn bundel Trou moet blijcken heeft uitgegeven, las ik dit noch ’s na en acht ’t niet onmogelik — als er veranderd moet worden — dat er hier versoldert te lezen 18, — men zie die bundel p.p. 228 r. 208 vv. en p. 242 r. 613 Vv. voor ’t motief en in ’t bizonder p. 244 rr. 679 en 698 (in verband met p. 242 r. 629) voor ’t idee versoldert. Maar t is zeer wel mogelik dat er niets te veranderen is. Ik geloof dat 7'(gepersonifieerde) Goet eenvoudig zou kunnen zeggen dat « hij » hier versukkeld (1) ligt, dwz. geplaagd (zie van Dale « hij laat zich niet als een sukkel, met min- achting behandelen’ »). Om de noot niet al te lang te maken ga ik nu niet op deze hypothese in — voor meer geef ik ’t niet uit — ’t was (1) Wat de vorm betreft — versokkelen : versukkelen — is 't voldoende op te merken dat b.v. Kiliaen sockelen en suckelen als bij vormen kent, — hoewel in een andere betekenis. 88 El. 360 v.v. er mij om te doen aan te tonen dat men maar niet zonder meer tot « emendatie » zijn toevlucht nemen moet. Vermost is « verborgen, verstopt » zegt D" de Raaf. Ik geloof niet dat daarmee ’t woord hier voldoende verklaard is. Ja, — Oudemans geeft die betekenis (in de laatste plaats) maar, gaat men zijn plaatsen na, dan wordt het duidelik dat het op alle drie iets meer betekent nl. door vuil, schimmel bedekt (en dus bij uitbreiding van bete- kenis pas: verborgen). En Kiliaen heeft vermossen = fracere, situm contrahere, dus beschimmelen, roesten (1). Vergelijkt verder voor vermost en vermostelic : Everaert, p.p. 90, 39 ('t bier smaakt « vermostelic »); 253, 327: (eenen pennync vermostelic); 275, 360 (Et dynctmer riecken zo vermostelic) 289, 146 (Ic worde ghescuut ghe- lijc vermoste thiende) en 441, 66; 469, 162; en (misschien) §25, 82 waaruit de betekenis beschimmeld enz. wel dui- delik zal blijken. Ook de Roode Roos 107, 802 Hij mach oock vermost, vervuylt in sijn sonden sterven is interes- sant wegens de collocatie vermost, vervuylt. Er is hiervoor geen equivalent in ’t Engels. Daarentegen is het Latijn zeer merkwaardig. Muscosa ziet er nl. uit alsof Ischyrius bij vermost aan mos gedacht had. Maar waar haalt hij tineis lacerata edacibus van daan? Kan hem bij de lezing van zijn origineel tegelijkertijd vermot voor de geest ge- komen zijn? Zie Kiliaen : vermotten : sentire tineas, patt tineas enz. Vertast = opgehoopt : ’t Eng. pyled. Zo heb ik ’t ook opgevat (denkende aan tas = hoop) maar ik kan tot mijn spijt er ook geen verdere plaatsen voor geven. Aangezien t niet zéker is waaraan sacked in bagges beantwoordt, (zie hierboven) mogen we ons (zodra El. = Ev. vaststaat) afvragen of de Engelsman bij vertast ook aan tasch dacht en daaruit zijn sack en bag te voorschijn toverde. Te beoordelen of men bij vertas(ch)t aan ’n betekenis tn zak- (1) Men zal zien datook hier van Gennep weer dichter bij Dorland dan bij Ischyrius staat (zie v. G., r. 1080 en 1082) als men nl. de ver- klaring van de tekst aanneemt. El. 360 v.v. 89 ken gestopt kan denken — men herinnere zich ’t motief uit « 't Spel van ’t Koren » — laat ik aan Batavisten over. Oordeelt men dat dit hier in den samenhang goed te pas komt dan vervalt daarmee de steun die de El. = Ev. hypothese uit de consideratie zou winnen dat er van sacks en bags géen sprake kan zijn. Durft men ’t Goet hier niet zo weinig als persoon op te laten treden, dan komt ook sacked in bags niet te pas en wint El. = Ev. in waar- schijnlikheid door de beschouwing van deze plaats. Hoe vervuylt hier volgens D" de Raaf niet passen kan is mij een raadsel. ’t Zal hem uit wat hier voorafgaat — o.a. de plaats uit de Roode Roos — wel gebleken zijn dat vervuylt goed is en er geen reden is vervult te lezen dat dan noch N. B! door hem zelf als een « min gelukkige » term wordt gebrandmerkt (1). gesmoert. Prof. Kalff wil lezen gesnoert op grond van 't Engels : In packes low I lye. (Zie voor ’n parallel voor deze uitdrukking, Brandl’s Quellen p. 599 1. 15). D’ de Raaf vindt dit niet nodig omdat ghesmoert zich als op- gepropt laat verklaren. Heeft hij bij deze consideratie tsamen niet over ’t hoofd gezien? Is aan den andere kant t rijm (in moderne spelling) gesmoort : voort niet voor te trekken boven gesnoert : voort? El. 191, 2: moet, doot en El. 586, 7, doen, scoon zouden doen denken dat Dorland aar geen aanstoot aan nam. De zaak is van belang met het oog op de interpretatie van El. 586, 7 (zie de noot aldaar). | Ik mag hier de opmerking niet achterwege laten dat hij lie El. — Ev. aanneemt, niet voor ’t verrassende feit hat dat ’n vertaler zo merkwaardig zijn origineel weet SAM En te persen. Iedereen die nl. vertalingen met hun A | (1) “Kengevolge van het tijdelik verloren gaan vaneen aantekening zie ik ma pas wat Kalff hierover in het Mus. 5, 180 gezegd heeft. Kalff s Agiters-; — versockelt, schijnt mij niet te passen. Frarere in Kil. zal wel geen Hrukfout zijn voor fracescere. Zie de Synonymia Latino-teuto- nica, ed. Spanoghe II, 41. Ook hier maakt d. R. dus weer gebruik van zjn eigen emendatie (pejoratio!) om de Ned. tekst te verkleinen. 90 El. 368; Ev. 400 origineel vergelijkt weet hoe moeilik dit is. Aangezien + n.l. dikwels zo moeilik is een juist equivalent voor een eigenaardig woord te vinden gaat ’n vertaler er licht toe over twee of meer uitdrukkingen er voor in de plaats te zetten die elkaar tot zekere hoogte aanvullen. Ev. 400. For of councell I must desyre the. Zie over deze constr. Mätzner II 3° uitg., 260 en Franz, Shakespeare-Grammatik p. 244. Zie noch andere voor- beelden op p. 140 van mijn uitgave van The English Faust-book of 1592 en vele andere. De constructie is zeer gewoon. Zie Ev. 490. El. 368 (Sp. 356). Tes al een ander smette. Men vgl. Ev. 403 en ook El. 381 met Ev. 413, El. 493 met Ev. 528 en El. 510 met Ev. 546. Als D" de Raaf deze plaatsen met elkaar in verband had beschouwd (in plaats van er slechts twee te bespreken op p. 10 en p. 14; en dan noch zonder die met elkaar te vergelijken) dan zou hij zich wel driemaal bedacht hebben voor hij uit de hier ’t eerst aangehaalde regels een van zijn zeven bewijzen voor de prioriteit van Everyman putte. Aan smette beant- woordt eéns spottes, wat uitstekend is, eéns ’t woord wrong (Ev. 413 even vrij als intquiora van Ischyrius); eéns dyscase waar geen bezwaar tegen te formuleren is (1) en eens smarte Ev. 528. Zeer terecht. merkt D” de Raaf op (p. 10) dat smarte hier niet onverklaarbaar is. Maar heeft D' de Raaf opgemerkt dat Ischyrius hier voor ’t Nederl. suueren van smetten dolorisimmunem heeft? Wat een (1) Wel is waar vindt Dr de Raaf op p. 14 dat smet niet past maar op p. 10 lees ik dat smet gebruikt is “ met *t oog op de geestelike reini- ging „ En die zelfde verklaring zou in El. 368 niet passen?! Zie voor deze betekenis b.v. Spelen v. Zinne 1539, 1.2, vo: Ic vinde my besmet tot allen stonden dan es in my de heerschapptje der zonden. El. 375; Ev. 407. 9] merkwaardige coincidentie tussen Ischyrius en « het ori- gineel » van diens origineel! smarte wordt (Ev. = El.) door smette vertaald en dat wordt weer door smart (dolor) weergegeven. 1D) de Raaf zal mij waarschijnlik tegen- werpen dat smart en (ziele-)smet dicht bij elkaar liggen (waarvoor ik hem door de verwijzing naar mijn noot op El. 468 een mooi argument aan de hand doe!) ;dat ’t toe- val de wereld noch niet uit is en toen wel niet geweest zal zijn, en dat we op zoo’n enkel gevalletje niet af mogen gaan. Maar wat zegt hij dan van Ev. 413 = El. 381? Daar heeft het origineel (Ev. = El.) wrong. Dorlandus « ver- taalde » dat met smetten en Ischyrius — wat ’n flair moet die man gehad hebben! — wist daar werkelik weer ’t « oorspronkelike » wrong in te herkennen want hij ver- taald ¿niquiora. (Men zie ook vooral de noot op El. 381). Hij die daarentegen in El. = Ev. gelooft heeft hier niets geen moeite. Smette van El. 493 stond in de oudere tekst waaruit én de Engelsman én Ischyrius vertaalden als smerte (misschien ook in El. 368 wegens Ev. 403 en Lat. vs. 699 discrutior, maar dit is volstrekt niet zeker) en beide vertaalden smerte. En zo goed als Ischyrius smetten in zijn context als ¿niquiora kon weergeven (zie de noot tb.) zo goed kon de Engelsman dit doen. Ev. 407. Jupiter. Voor deze naam van de oversten heere (El. 373) zie de noot van Ward op zijn 4° uitgave van D" Faustus, p. 137 en vele gevallen in de Z'ime’s Whistle (ed. E.E.T.S n° 48) 1.1. 53, 90, 112 etc. Vgl El. 458 en 480 waar dezelfde uitdrukking telkens weer een ander equivalent in de Eng. tekst tegenover zich heeft. El. 375 kintsch. Dit wordt door D' de Raaf onder verwijzing naar ’t Mnl. Wdb. verklaard als dwaas, dom. Deze betekenis zou m.1. 92 El. 381-385. alleen passen als Elckerlijc al gemerkt had dat ook ’t Goet hem niet wou helpen, maar dat blijkt hem pas later (zie r. 382). Atntsch is hier eenvoudig : in de dagen mijner jeugd. El. 381 (Sp. 369.) Want ’t goet kan suueren smetten claer. Zie de noot op El. 368 over ’t woord smetten. Aan 't woord goet hier heeft — zeer terecht — niemand ge tornd: ’t Is hier natuurlik volkomen op zijn plaats en ik merk op dat ’t hier als dramatis persona in 'n modern werk met Hoofdleiter zou geschreven staan. Zie r. 378 en 382 (ic.). De Engelsman heeft money, — waardoor ’t schijnt alsof we hier weer met een van die gevallen te doen hebben waarover ik in de allereerste noot — de Dramatis personae — gesproken heb. Maar vergelijkt men Ischyr. vs. 704 Pecuniae enim obediunt omnia en van Gennep r. 1097 : Want gelt kan al ding maken klar dan komt men tot de konkluzie dat er in een andere tekst ’t gelt gestaan heeft. Was dit nu de goede lezing dan zou er wegens d it woord tegen Ev. = El. geen bezwaar te maken zijn : money, = gelt, = pecunia. Maar ook al op zich zelf is ’t Goet onbe- rispelik en vooral in verband met de moeilikheid van smetten zal ’t wel duidelik zijn duidelik dat zowel Ischy- rius als de Engelsman naar ’n drukfout ’t gelt vertaalden (zie ook de noot op El. 359). Men kan zich voorstellen dat Ischyrius — en misschien ook wel de Engelsman — dach- ten aan het spreekwoord : « ’t Geld dat stom is maakt recht recht dat krom. is. Ndl. Wdb. IV, 1063. El. 385 (Sp. 373) te wors. Voor de vorm wors in ’t Mnl. zie van Helten Gr. $ 321 (p. 424) en verder Heim-d. Heim. 756, 1707, 1852; Moriaen 1043, 1491, 2289; te wors ib. 901, 1145, 1874. Deze plaatsen zijn mij door D' W. L. de Vreese meege- deeld. El. 391-393. 93 El. 391 (Sp. 379) mits minen schouwen. De door D’ de Raaf opgegeven betekenis (= schuld) had ik ook ’n ogenblik voor de juiste hier gehouden, maar ben er spoedig van terug gekomen. Dat naast schuld ’n vorm schout voorgekomen kan zijn, wil ik niet ontkennen ; ook miet dat men dus misschien reeds toen schouden (= schulden) als scouwen zou hebben uitgesproken even- als wij nu van houwen = houden, spreken. Maar als we bedenken hoe zulk ’n vorm nu noch als de schrijftaal onwaardig wordt aangezien, zal ik wel mogen aannemen dat toen schouwen = schulden door Dorland niet gebruikt kan zijn. Ik vat schouwen hier op = kijken, zien, dus: 20 Ver ik zien kan is uw rekening niet in orde. Zie de Jager Ik. Mag. II, 291 na min schouwen (apud Oudemans in voce ). ’t Goet heeft nl. juist gezegd dat zijn pampier teree-eert is dwz. bedorven, (zie een plaats uit Anna Bijns bij Oudemans 7, 598) dus : onleesbaar. Als men mij, tegen mijn verklaring van schouwen mis- schien de Eng. tekst voor de voeten zou willen werpen, met. cle opmerking dat die toch op de verklaring mits mejn schee dd wijst, = by cause on me Ev. 418 en for the loue of me (for my loue, B) Ev. 421, dan wijs ik er nog eens op dat scheeld en ’t Eng. equivalent hier minder goed of niet past, want ’t is niet aan ’t Goet te danken dat Elckerlijc’s « Pza pieren » niet in orde zijn, maar aan Elckerlijc zelf en kk moop ik er de vraag aan vast hoe men deze plaats in verbband met Ev. = El. meent te moeten verklaren. Bij EL — Ev. is geen moeilikheid. De Engelsman zou dan — ma isschien (zie boven) door een « colloquial »-uit- spria zak van schulden : schouden : schouwen verleid, maar hoé «lan ook : — schouwen verkeerdelik als schulden blij- ken Opgevat te hebben. El. 393 ga wi mede. Als deze lezing juist is moet mede de betekenis hebben van samen, evenals in ’t Eng. let us go... to gyther. Maar - 94 EI. 394-396; Ev. 427. deze betekenis vind ik niet in ’t Mnl. Wdb. Is wi een drukfout voor ghz, of moet men met D" de Raaf gadi lezen? D" de Raaf doet mij hier weer 'n mooi argument voor El. = Ev. aan de hand, want (bij Ev. = El.) zou let vs go = gadi = gawi (als corruptie!) verdacht zijn; daarentegen zou men (bij El. = Ev.) us-to gyther als ’n vertaling van ’t verkeerd begrepen origineel op kunnen vatten. Maar hier is niet al te veel gewicht aan te hechten want op zich zelf is de Eng. lezing n ie t o nmogelik. El. 394 onbranlijc. B heeft oubrankelijc, dat wel voor onbrankelijc zal staan. In mijn uitgave heb ik een gissing van Prof. Ver- coullie vermeld dat onbran(c)lijc door een soort prefix- substitutie misschien uit trébranlable zou kunnen blijken geadapteerd te zijn. Een dergelijke adaptatie van een frans woord neemt de uitgever van een bundel rederij- kersgedichten aan als hij (Broeckaert p. 9) vailhandicheyt uit fr. vaillance verklaart. De rederijkers waren tot alle woordspel in staat; — en dit zou tot zekere hoogte ook een spelen met woorden zijn — onmogelik is ’t dus niet maar meer voorbeelden zouden gewenst zijn. Mijn vraag of we ook misschien onwankelijc moeten lezen beantwoordde D" de Raaf met ’n entoesiasties ja! Professor J. W. Muller vroeg mij of er ook te eranclijc te lezen is. Deze lezing vindt een steun in ’t Engels to bryttell. Altans voor hem die in Ev. = El. gelooft. Ev. 427 = El. 396. Alas 1 haue the loued. Deze opvallende, ongewone woordorde in verband met t Nederlands ik heb v... ghemint brengt er de onder- zoeker noodzakelikerwijze toe te vragen of hier ook de Eng. constructie door invloed van ’t Nederlands te ver- klaren is, — in welk geval het 'n bewijs voor El. = Ev. zou zijn. Met des te meer recht mag men op die vraag in- gaan als we zien dat zulk een constructie noch minstens Ev. 427. 95 drie keer voorkomt. Men vergelijke Ev. 263 Who hath you these tydynges brought; met El. 242 Wie heeft v die bootscap ghebracht. Verder noch: Ev. 431 yf thou had me loued met El. 400. Maer haddi mi [ ghemint zie de noot op El. 400] en Ev. 632 Fe haue me made met El. 608 : Ghi hebt mi ghemaect. Ik heb deze woordorde opvallend, ongewoon genoemd. Vgl. Mätzner ITI 5° uitg., 599 waar de hem bekende voor- beelden opgesomd zijn van het verschijnsel — « weniger verbreitet und mehr poetisch » dan de accusatief vooraan de zin — dat het voorwerp tussen het onderwerp en ’t werk- woord staat; dit is ons geval hier; Mätzner noemt spesiaal de persoonlike voornaamwoorden en ’t feit dat ze « zwi- schen die Bestandtheile der umschriebenen Verbalfor- men » komen. Waar ’t nu op aankomt voor we in de voor- beelden uit Everyman, een bewijs van Nederlandse invloed kunnen zien is dit : zijn er andere plaatsen te vinden waar het pronominaal voorwerp tussen de tijden van het samen- gestelde werkwoord staat zo dat dit even min als in Ev. 427 en Ev. 632 geexpliceerd kan worden door het rijm of wegenshetrhytme. En zijn er andere voorbeelden te vinden waar zo als in Ev. 263 dit pronomen in de datief staat? Om dit laatste dadelik even te behandelen zeg ik dat Mätzner, hoewel hij van die Aasus dus in plural: spreekt, geen voorbeelden van de datief aanhaalt. En ongelukkig kan ik de acht door Matzner gegeven voorbeel- den die hier in aanmerking komen — uit Rob. of Glou- cester, P. Plowman, sir Gawayne en Layamon niet in hunsamenhang onderzoeken. ’t Enige voorbeeld van het pronomen uit de moderne periode is uit Milton’s Pa- radise Lost 10, 162 dat ik hier in de volle samenhang citeer : To whom sad Eve... Bold or loquacious, thus abash’d replied : The serpent me beguiled, and I did eat. 't Is duidelik dat hier ’t rhytme de schuldige is! En in Ev. 632 — de plaats waar ik ’t meeste gewicht aan hecht 96 El. 400-404. 