Proeve van een Kaapsch-Hollandsch idioticon: met toelichtingen en opmerkingen betreffende land ...
BoETEBOSSi^ of pinoti'bosai, eigenlijk de Xanthium spinoswm, of kliskruid^ welke laatste naam weinig gebruikt wordt. Den eersten naam beeft men dit gewas beel aardig gegeven wegens de boete, die op de niet- uitroeiing van dit voor de wokuiveringmacbines zoo nadeelige kruid gesteld is. BoETSE, schoenen, van *t Eng. boots (alleen in de Oostelijke Provincie gebruikelijk). Bop, tw., bij een kinderspel gebruikt, dat degene uitroept die de anderen naloopen (krijgen) moot, zoodra bij er een raakt. 't Holl. jij ben 'em ! BofEen bet. slaan, dus bof slag, ^t Spel zelf beet ook bof, of boffi speul. Ook de afgemerkte plaats, waar men voor den bof van den nalooper veilig is, beet bof (in (in Holl. honk). In de laatste beteekenis bangt 't woord misscbien samen met bocht, een afgesloten ruimte. Voor dit bof hoort men ook vrijplaaft)8. BoK, gemeenslacbtige benaming voor de diersoort geit. Men spreekt dus van bokke- en niet geitemelk (!). Bok is ook de algemeene naam der antiloperij als : bles-f 'duikeV'y gems', grvjs', klipr, springbok, enz. 23 BooaiBAARD, evenals in 't Plat-HoUandsch, de verbaatering van hakkebaard, doch met dit onderscheid gebruikt, dat de't kindbij zijnwaren naam noemende Afrikaner, geen reden ziende waarom een loangrbaard bokke- baard zou heeten, h alleen bezigfc voor een kinbaard, zooals ook de bokken dragen, dus overeenstemmende met ^t Hollandsch sik of sikkebaard {aik = Da. Ziege = geit). Bok(ke)vbld, een deal van bet barre hoogland, de Karroo, en misschien daarom gebezigd in de uitdrukking : Sij was amper Bokveld toe (hij was bijna dood). Zie voor dergelijke euphemistiscbe uitdrukkingen voor aterven op de woorden : blus, door, dood, klaar, kop, atertriem, towvo, enz. BoEEj, bok, scbraag. BoEMAKiEBi, klanknabootsende naam van een zeer nnttigen, insektenetenden vogel, die bovendien nog een der weinige Kaapsche zangvogels is en daarom meer tegeh de scbietzucht van baldadige knapen be- hoorde bescbermd te worden. BoEOOi, schertsende benaming voor bok- of tocbtwagen. Misschien is 't eig. bok-kooi en Kgt er een gelijk begrip bij ten grondslag als bij rambok (voce). BoESEUN of BOESEEEN, oon storko broekstof, eig. ^t Eng. buckakin (bokkevel). BoESPOOS, duivel. Of. *t Ned. bokapoot = sater. Z. broeaa, BoLDBEMAEiBSi, kopje-buitclen. Vanwaar dit woord? Bollen beteekende oudtijds draaien, wentelen, en, ons d la Becawaa met dit eene gegeven tevreden stellende, zouden we licht tot de verklaring komen: bolder (buitel)— ^ ma(maar)-ftie5i (keesje) ; docb Becanus is dood en dus blijf t dit vraagstuk voorloopig onbe- slist. BoNT, in *t rond, in de uitdrukking : Bi hoenera U hulle eiers aomerao bont. ^t Bet. ook verward. 24 Boo'^ boven^ ook 't Bovenland (de streek waarin de Kaap- stad ligt^ en vanwaar de blanke bevolking van Z.A. zicb oyer 't gebeele land heeft uitgebreid), in tegen- stelling van Onder, Ormer of Oener (*t Binnenland, dat wegens zijn hoogere ligging eig. 't Bovenlajid moest lieeten). BoOMSiNGBRTJi, soort Van boomkrekel (Z. Z. A. Tijdschrifty Feb. 1879), BooHSKRAAFSEL^ 't laatsto en dikwijls 't beste dat men beefb^ in den zin van 't Hollandscli : bij gebrek aan brood eet men korstjes van pastei. BoONTHESSOP^ m : hij kook daar ' van = hij bescbouwt dat als niets. In gelijken zin zegt men : Mj madk daar kerrikos van, of : dis maa/r 'n breakfast ver horn, Boo^Bi), boomgaari, waarvan 't door den Holl. en Noord- Brab. tusschenvorm hoogerd afstamt. Z« hddgert, O.V. I, 4. Boeen(d)st(e)vol, boordevol. Bor&ndevol hoort men ook in Holland^ docb niet in den overtreffenden trap. Men zegt ook : gelifk-^prop-, strijkvol en ooWentooW (voce). BoBBi^ een geel poeder^ waarmee men somtijds de rijst klenrt. BoBSLAPPi, slabbetje. BoBSi^ voor- of halfhemdje. BoBSTBOK, korset^ kenrslijf . Den Holl. horstrok kent men bier niet. Wat de mannen dragen, beet frok (Bng. frock). BoET, buiduitslag, die snel opkomt en verdwijnt. V.D. verklaart *t als ziekte door overmaat van gal, Waar wordt dit woord in Nederland gebruikt ? Bos, stn^ik, booster. Hij het di amder om di geloop : A. heeft B. eenvliegafgevangen (inzonderbeid, waar 't een meisje geldt). Hiervoor zegt men ook : Hij 25 ket horn kovtd gelei (Z. koud^^ ea hy hsl hom droog ge$et (Z. dood). Hij loop most mif om di bossij hij leidt mi] om den tuin^ bedriegt mij« BossiESSTSOOP^ een stroop vdrkregen door 't laten verkoken van den honinghoudenden dauw, dien men 's morgens vroeg nit de bloemkelken der suikerhosaies (een der vele proteasoorten) sclindt. BosTE^ meervondvan has (si), Meer nog dan in 't Hol- landscli dient in ^t Kaapscli de t tot dissimilatie^ d.i. om woorden waarin een opyolging van sisklanken of enkele sisklanken y66r klinkers zonden voorkomen, meer stevigheid te geven. 't Pranscli met zijn afkeer yoor verbindingen van de a met een consonant heeft dns hierin weinig invloed nitgeoefend. Gf. frister (frissclier), grafts (graven), ddtrant (assurant), stroop (siroop), kamaate (voce), ens, BoTTEL, algemeene naam voor fiescli. Voce. BoTTKR, boter. Ook in de Saks, prov. gebruikelijk, Cf . akottel Di hotter ad braai : je zult er van, Insten ; je krijgt straf • Bout heeft als voor- of acbtervierendeel van een rtmdj scbaap of bok, 't meerv. hovde of boure. BouTJiES, billen, van kinderen gebezigd. De kleurlingen noemen 't ook atertji. Braaf Heeft, evenals in de HolL spreektaal, naast den sin van deugdzaarrVf oprecht, ook dien van «eer, erg. Bbaak bet. niet, als in 't Ned., onbebonwd, maar paa ontr goimen, d.i. voor de eerste maal mw omgeploegd veld, dat men een jaar laat liggen om 't dan te bebouwen (cf. rtialand). Een land ombradk is : een stuk veld dat ongebruikt was door omploegen voor bebouwing geschikt maken. 't K. hraakland stemt dus overeen met Brooke, *t gebrol^en land, door Dr. Gallee in 0,V., I, 2 aangegeven. 26 Bkandsolder, een met baksteenen en een dikke kleilaag bedekte zolder, die deels den brand, zoo deze (wat gewoonlijk *t geval is) bij 't licht ontvlam- bare rieten dak begint, tot 't bovenste deel van ^t huis bepaalt, deels ook dient om in den beeten zomer de benedenkamers koel te houden. Beannekel, brandnetel. Of. hrannettel (O.V., I, 2.) De spraakmakende gemeente, die de oorspronkelijke beteekenis van netel heeft vergeten, tracht weer zin in *t woord te brengen door 't platte, docb niet onjuiste hrdbnneuTcel (de plant die de (k)neukels brandt), dat men soms hoort. Beedi, groente met vleescb dooreengestoofd. Is dit woord Indisch ? Breek, remtoestel, bestaande in een dwarsbalk, die acbter- aan een wiagen bevestigd is en tegen de achterwielen kan worden aangescbroefd. Dit toestel, door de Engelscben ingevoerd wordt dus (cf . Bng. break) genoemd in tegenstelling met den ouden remschoen en remTcetting, die bijna geheel in onbruik geraakt zijn. Bebi, bereiden van velhn (huiden), waarin vooral de in- boorlingen zeer bedreven zijn. Broeisch, broedsch (van pluimvee), docb ook zwanger (van vrouwen). Zoover ik weet, alleen onder de kleur- lingen in gebruik. Broek. lemand di warm maak : in 't nauw brengen, doorhalen. Broek-en-baaitji, naam eener wilde bloem, waarin men eenige gelijkenis met bedoelde kleedingstukken meent te vinden. Broekskeur, broekscbeuren, komt voor in : H was net so hroeksheur = Eng. it was a narrow escape = ter- nauwernood *t gevaar ontsnapt. In gelijken zin zegt men : op di nerf na deurkom, en H was net so hittete. 27 Dit laatste vooral, wanneer een op 't punt was, een pak slaag te krijgen, Hangt dit woord met 't Eng. to hit (slaan ) te zamen, of is ^t klanknabootsend ? Beoekskijt, bang, bevreesd zijn. Omschreven, doch niet in synthetiscben vorm, ook in Holland bekend. lu 't volgende rijmpje, elliptiscb als 't is, komt de zin duidelijk uit : Oi^otpraat, Broekskijt, Is niemand aij maat, BROEfi komt met ou^ (oude) verbonden voor in ou^hroer, gekscherend vertrouwelijk voor 't Holl. ouwe wind, ouwe heer ; en in Broer-Jakhals, onder welken naam de jakhals (vos) in Afrikaansche vertellingen als wijlen Reinaart optreedt, en waardoor men zooveel als eene onwillekeurige genegenbeid voor den be- kenden ouden schelm wil uitdrukken. Zoo ook zegt men Broer-Wolf. Brobsa, Z. bohspoor, Bbomgeas (voor 6rongras), waterkers. Bron wordt bier niet meer verstaan ; men gebruikt daarvoor fonteirv of oog. BRO]ifKO(R)s, een soort van watersla. Kofrjs is een verb, van kost. Brons, bronstig, tocbtig, algemeen van dieren gebezigd. ^t Woord is verwant aan hranden. Brood. Krummels wil ook wor : bij wil ook al mee pratten, Of. armhics. Brooddronkend, brooddronken. Of. oo'nd, Bros, borstel; van 't Eng. hmsh (Oostelijke Provincie). Brulparra, soort van waterkikvorscb. Z. paddak, Beulvoo'l, soort van roerdomp of hutoor *(Eng. bittern), De beide laatste,* van 't Lat. Bos taurvs of boatus taurinus, beteekenen 'dus ^t zelfde al^ brultoo'l- (Ricbardson^s Eng. Diet.). 2« BaiEYOL komt voor in de minder fijne oitdrukking : eh ia glad hvikvol, ik heb er genoeg van. ■ BuEB komt voor in ou' Imks en windbtLksj een malle vent. BuL^ de eenige gangbare naam voor stier. BuLos^ een os^ die eerst eenigen tijd als stier is gebruikt geworden. Cf • ramhammet BuLT, heuvel, geringe hoogte. Waarsch. van 't Geld, woord belt, heuvel. O.V*, I, 2. 'BoLTONQ, stuk gedroogd vleesch nit den hnl of bU (bont) van een os of bok gesneden^ en waarsch. om den vorm (dien van een ossetang) dus genoemd. BuLSAK^ bnltzak^ stroozak of matras^ algemeener dan in Ned. gebruikt. 't Woord komt reeds bij Kiliaap voor ak bulte en meet verwant zijn aan bult (bnil^ bocbel)^ bol^ bal^ enz.^ en dus een opgevnlden zak beteekenen. BuEG, gesneden beer. Noord-Brab. borcht (O.V., I^ 4.) BnBH6T-EBEs£N^ eene peersoort^ waarscbijnlijk van berga-- motte Chretien fnej. De klemtpnen wijzen op Fnm* Bche alkomst. 0. CnAjf^ of Kam^ minaclitende naam voor de klenrlingenj, inzonderheid de Maleiers. Ook zegt men zelfs tat een persoon, Kamageslach^ Cheupies^ soort van kant of randje aan een kleed. Eng« hem = zoom. OoMFLiMBNTJiBs, Z. anstellmg^.* Ceedibt heeft naast den gewonen ain (vertrouwen) ook nog den Eng. zin in : ei geeffjjou daar wel crediei voor = ik acht jou (u) daar wel toe in staat. 29 Cbsthi en fletei^ Jan Bap en zijn maat^ Jan en alle man, waarvoor men ook 't vreemde woord rappatjoepa bezigt. De Orethd en de Plethi vormden Koning Davids lijfwacht. Deze namen beteekenden respec- tievelijk scberprechters {laksmana) en loopers (ren- boden), of rolgens anderen waren 't eigennamen van Pbilistijnsche stammen^ nit welke de lijfwacht genomen werd. Z» Kurtz^ G^w. Gescli» D. Daab wordt niet alleen yo(»r daar, maar ook voor ginda gebmikt^ docb krijgt dan een buitengewoon sterken nadmk en wordt zeer gerekt nitgesproken ; ddddr ; of men voegt er 600' o£ onder bij. OpmerJcing: 'tVeelvuldig gebmik d^ twee laat8tewoo]> den, gdijk ook 't luide spreken der boerea in 't algemeen^ is m.i. deels ^t gevolg van de nitgestrektheid en ^t berg* aehtige Tan 't land en de hoerenplaatsen (boerderijen zegi men hier niet), deels vloeit 't hieroit voort, dat een beer bier bijna niets aan sijn yolk kan oyerkbten, maar steeds op alien pn alles opzicht meet houden en oaar rechts en links, soms op verren afstand, bevelen geyen. Daabom heeft naast de beteekenis van : om die reden, enzr ook die van toch, niettegenstaande dat, en wordt soms met toeh tegelijk gebruikt, b.v. jij is een gre- leerde mens, maar in die dinge is jij daarom toch hanje stom. Denzelf den zin had dit woord in 't Amst» der 17e eeuw. Z. Hooft^s Warenan Daabbi of DASi^ die, gene, gindsche. OptMrking : Het K. H» mist, eyenaJs *t Fran sob, yersobillen* de vormen yoor 't aanwijzend yoomaamwoord om den be- trekkelijken af stand aan te wijzen. EyeniJs ^t Fransob, moet 't das, om in dit gebrek te voorzien, yan de aan* wijzende bijwoorden gebmik maken, docb plaatst 't bij- woord y66r 't aanwijzend yoomaamwoord, en nit daar-dde ontstond door assimilatie daarri of dart, eyeoals hierri of hieri nit hier-die. 30 Dagga, een wilde plant, die de inboorlingen in *t Onderland (voce) als tabak bezigen. Zij maken daartoe een soort ran kiinstmatigen, hollen molshoop, vuUen dien met dagga, steken die in brand, slecbts een klein gaatje openlatende, waardoor zij (plat voorover op den grond uitgestrekt) den rook opzuigen De uitwerking is bedwelmend en verzwakkend. Dak beteekent bij uitsluiting stroodak, zoodat een daJkhuis een met stroo of riet gedekt buis beteekent : anders zegt men ifster- of leidak. In Gron. bet. dak rogge* of tarwestroo tot dekking. O.V., I, 3. Daar is dak op huis : Daar zijn ratten, of pannen, op 't dak, d.i. ongenoodigde (kleine) luisteraars. Ook zegt men in gelijken zin : kleine muise het groote oore. 't Meerv. dakke komt ook bij Hooft en nog in 't N. Brab. voor. (Zie ook de verbandeling over 't Amst. in O. V. II, 2.) Dale, samengetrokken uit dadelijk, evenals dalkies uit dadelijkjes (cf. eventjes). Beide beteekenen s^raft* of zooeven, maar ook wellicht, misschien, evenals aanst en *t Holl. strobks als bijwoorden van tijd en en mogelijklieid worden gebezigd. Dam heeft nevens de Holl. beteekenis ook en voomamelijk den zin van opgedamd water = vijver, waterkom. In vele streken is gedurende de lange zomermaanden 't damwater ^t eenig verkrijgbare water voor tuin en huis, mensch en dier. (Cf. vangdam en ree^ndam). Dammetjies soeh of maak : uit vrijen gaan (Z. akkeU pienies) . Deze uitdrukking wordt gebruikt, of als voorwendsel ter verberging van het ware doel (cf. hohkies soeh) of — ^wat mij echter voor den praktischen Afrikaner te poetisch voorkomt — als beeldspraak, waarbij de gezochte dam het hart voorstelt, dat den liefdedorst zal laven, of de gemaakte dam 't hart, waarin de liefdestroom zal vloeien. 31 Danebol, dennebol of dennenappel. Spreokt men in de Saks. prov. ook van dane, of is dit woord uit ^t Plat-Duitsch herwaarts gekomen ? Weigand noemt danne en dan als Oud- en Middelnederduitsch. Men zegt ook daneboom, Danig, zeer, erg, in goeden en kwaden zin. Ook gew. Hollandsch. Dan en wan, nu en dan. 't Da. dann und wann, Danki, dank je of dank u, tot een samengesteld woord geworden, waarin niemand meer de kracht van i = je gevoelt. Evenals de Engelschen zegt men ja-danki voor asjehlieft en nee-danki voor dank'je{u) alleen. Danki, mij hartji ! een uitdrukking, die men, na geniesd te liebben, tot zich zelf bezigt. Volgens *t volksgeloof is n.l. 't niezen een teeken, dat iemands beminde aan hem (haar) denkt, en dat is wel een danki waard. Dabba^ verbastering van dageraad ; naam van een zeeviscli. Dassi^ dasje, een klein zoogdier dat alleen in de spleten en holen van booge rotsen gevonden wordt. David. Sij weet waar di eerste wortel gegrawe het : Hij weet waar Abraham den mosterd haalde. Dbkadensi, verval, trapsgewijze vermindering. Door 't Holl decadentie van 't Fr. decadence. Deeent, eig. deken (cf. oo^nd), witte sprei. — Spreitji heet alleen een gekleurde dekent, TAq kombers. 't Meerv. van dit woord is dekents, terwijl dat van oo'nd oo'nde is. Vandaar dat ik dit woord met een slot-^ schrijf. Deem, darm, meerv. derms. Opmerking : la strijd met den genius der Ned. taal hebben ettelijke eeulettergrepige woorden, door Zeeuwschen of ▼reemden invloed, hier den meeryoudsuitgang a gekre- gen. Cf. sj>reuw, winrm, enz. Ook in Zeeland zegt men : erms, derms, (h)aan8, enz. 32 Desbemde^ dezelfde. Yerbastering van 't Eng. the same. Deub, door, Opmerhtng: In ditwoord, erenals in geutt heuning, metde, neut, seun, seuwe (7), spml, sUur (storen), hoort men steeds de Geldersche (Saks) o = eu, zooals ook boter en schotel hier steeds hotter en shoUel loiden evenals in Geld. Ook de a v66r de r ondergaat yeelal een klankwijziging ^Um' laut) b.y. d&rm^ "herd (haard), jperd, sheer (schaar), enz* Hit O.Y. II, 2 blijkt eobter, dat bijna al deze woorden ook te Amsterdam dezelfde nitspraak bebben. Deubloof^ slaan^ iemand een pak ransel geven. In soort- gelijke beteekenis boort men nog: — hij het horn gevilf op zijn hasftj (of hahkies, of duiwel, of oo'e) gespeuL Bi duvwel sel jou rij fhaalj, en jij sel jou moer ver 'n eenchoa^l armen sluiten beide een be- dreiging van slaag in. Z. verder op atreepaviker. Deubmbeaab^ yerward^ ook ijlboofdig en krankzinnig. Deubslag^ een natte^ zacbte plek in den weg^ veroorzaakt door welwater, Deubslachtiq, bvnw. Zie boven. Di^ de^ den^ bet ; bepalend lidw. yoor alle geslacbten^ ge- tallen en Baamvallen. Wei eenvoudig ! Die, aanwijzend vnw., onderscbeiden van di. Die ver- vangt ook ^t onzijdig dat. Die weet ih toch ni : dat weet ik niet. Opmerhing : *t K. H. kent geene verbniging, bebalye in : ik — mij (n) at me; Jif-^ou (fe) ; hij — horn {urn, *ni) en e^ — hoar, — ^'t Meervoad one dient Toor alle naamvaUen en zoo ook julle (jnllie) en htdle (hnUie) of haa{r)H. — 't Adjectief^ attribntief gebmikt, krijgt altijd een e, ook in 'ji Ons* b.T* 'n mooie perd* 't Zelfstandig naamw. krijgt in 't meerv. e, a of e«» en 't Yoomaamw* eene (in navolging van 't Eng. one, b.v. 'n mooie eene «= een mooi paard, of wat dan ook ; cf. a good one) dient tot vervanging van 't sub* stantief na een adjectiel S3 DiELANDSE^ eig. die (dit) land sijne, d.i. dat wat tot dit land (Z. Afrika) belioot't, dus : inlieemscli, vaderlandscli. In de N. Bet. heeft men in gel ij ken zin hierlandsch (O.V. II, 2), dat ook bij Nieuhof voorkomt. DiENER, diender, agent van politie. Men zegt ook polies of poelies, Opmerktng : 't K H. verwerpt de ingelaschtc d van 't Holl. in dieneVf dunneVt ^loener^ enz. cf. onner of oener. DiEP, soort van geraetselde put, waarin de schapen ge- wasscben worden ('t Eng. dip), Vooral in de Oost. Prov. gebruikelijk, waar do Eng. invloed ^t sterkst is. DiESSOLK, DiESVOLK of DUUsvoLK, door do kleurlingon voor blanke of vreomdeling gebezigd; verbast. van Dietsch of Duitsch, den ouden naam van H Nederl. De Kaffers bebben nog een dergelijk woord : {ama) jermaaUj dat een verb, lijkt van Germaan ; maar hoe zij daaraan konden komen, is mij niet duidelijk. Different, verscheiden, verscliillend. N.B. Uit den klem- toon, die op de laatste lettergreep valt, blijkt, dat dit een der weinige overgebleven Fr. woorden i^. DiKSWEL, soms gebruikt voor dikwijls. Z. blootsperd, Algemeen zegt men, als in gew. Ned., dikkels, Dis, dit is, dat is, of het is. DiSPENS, of verkort spens, proviziekast of -kamer. Van ^t Eng. to dispense = uitdeelen.. DoCHTEB, vrouwelijk kind, ook meissiesHnd genaamd (N»B. Men spreekt ook van een jongetjieskind) , be- teekent ook dokter, vooral onder de kleurlingen. « DoB-DOE, de aanvangs woorden van een wiegelied. DoESMAN of DUiSMAN, Z. diessolk, DoKDOKS (speul), een op een andere en grootere geplaatste klip (steen) door middel van kleiuero steentjes af-* werpen. 8 u BoKKiES (gee), iemand bij 'i> knikkeren tegen de knokkels schieten. Van 't oude dodken, dat Kiliaan verklaart als pugnos dare : vuistslagen geven. DoLLOS of DOLLOSSi, bikkel, schapekootje, tot . een soortge- lijk spel als de bikkel in Holland gebruikt. Aflei- ding ? Men noemt 't ook klipsalade, telati, Mip-op- hand of moertji-en-kinders, DoLWE (of door assim. dolle), delven. Opmerhing : Hier, evenals in verloovt verliezen, wordt de klinker van den verl. tijd ook in de onbepaalde wijs en den tegenw. tijd gehoord. Cf. de opgeschoTen yerl. tijden — ik zal^ kan, mag der Ned. ww. zullen, kuunen en mogen. N.B. JDolwe {h) heeffc evenals hegrawe en shrijwe nog een infinitiefsnitgang behonden. JDoM-ASTRANT, brutaal, zeer vrijpostig. Astrant is ook HoU. Z. boste. DoMiNEE, predikant, wordt hier zelden gebruikt. De pre- dikant beet Meneer^ par excellence. Don. Dat was amper don moet horn : bij was er bijna ge- weest. (Eng. done), DoNDERPADDE, een oploopend menscb, snoever, blaaskaak windbuil, enz., waarvoor men ook zegt : nil op een kluit ; hottentotsgod op een warme Mip, enz. DoNT. Dit dont mij niks : 't raakt mij niets (Eng. don't ?) DooD, WW., sterven; b.v. al di vee doodt op (Namaqualand). DooD, bvnw., in samenstelling met sit = iemand de baas zijn, te glad af zijn ; ook : iemand bij een meisje den loef afsnijden. Zoo zegt een leerling van een onderwijzer die bem bij een examen met geen vraag heeft kunnen vangen : ek het horn doodgesit, of ook wel drooggesit (van waar ?) . Ook zegt de leerling omgekeerd, dat de onderwijzer bem beeft doodgesit^ Yf^iimeQv deze bem Yrageu. gedsiaa beeft; welke bij 86 niet kon beantwoorden. Dood samengesteld met spring = bedriegen. JDood blaas of dood maalc = een licht uitblazen, uitblusscben. Dood, znw. Sij het bij di dood omgedraai : bij was bijna gestorven. DooiBUJK, pleon. voor Ujk gebruikt. DooiEMANSWEER, ZOO noemt men (met name de kleurlingen) een regenacbtigen, buierigen dag, die tegen den avond opklaart. Dit beeft, zoo zegt men, plaats, zoodra bet lijk van di dooie mens ter aarde besteld is. N.B. Dat de volksfantazie aan zulk een dag zoo'n uitleg geeft, bewijst wel, dat zulke dagen bier tot de zeldzaambeden bebooren. DooiEBiG, lusteloos, levenloos, zielloos ; van iemand gezegd die weinig of geen opgewektbeid of geestdrift aan den dag legt. Opmerking ; 't K. H. heef fc een groote voorliefde voor den uitgang erig, waarmede het ongunstige eigenschappen uitdrukt. Of. gaherig, greinerig, ooWig, ree'nrig, en25. DooWE, leeg, uitgewiscbt, b.v. V doowe neuty een leege noot j ^n doowe paadji, waarvan ^t spoor gedeeltelijk nitgewiscbt is. Saks. prov. O.Y., I, 2. DoPj wijnglas, eig. blikken beker, waarin de arbeiders bij de wijnboeren dagelijks eenige malen bnn wijnrant- soen krijgen. Een dop steek, een glas wijn drink en, Ojpmerhing : Zonderling is de verwisseling van beteekenia die er bij de woorden heher, Jean en Tcruik heeft plaats gevonden. Terwijl 't woord leker nog in zijn gewone bet. van drink- of schepnap gebruikt wordt, gebruikt men 't ook voor kan (Z. heker) ; dit laatste (of de verkleinvorm kannetji) gebruikt men voor wat in 't Ned. kruik heet, terwijl dit woord weder in geen anderen zin gebruikt wordt dan van koelkruik* BoFPEB, iemand beboorende tot een bijzondere Protes- tantspbe sekte^ overeenstemmend^ met de Afge- 86 Bcheidenen in Ned.^ en door eigenaardige kleeder- draclit en manieren van de overige Kolonisten onder- Bcheiden. De naam komt, naar men zegt, van de wijze waarop die lieden hun haar snijden, namelijk langs den rand van een op 't hoofd geplaatsten dop of kom. DoRlNO^ doom j fig. in : hij is een doring hij di meissieSy d.i, staat goed bij de dames aangeschreven. DoT^ schert sender wijze voor hoofd, De HoU. dot, die men zuigelingen geeft, heet hier poppi, DoTJi, slappe^ lage manstoed met kleinen rand. Ook hadot genoemd. DowwELSTEEN^ dobbolsteen. Ook een der vele namen voor de merktoekenen, die men in de ooren der schapen maakt. Zoo ondersclieidt men naar de wijze, waar- op 't oor in- of afgesneden is : — Stompoor, swaa^l- stirt (zwaluwstaart), skuinsoor (voce), halfmaantji, winkelhaah (de beide laatste nog onderscheiden in voor- of achter-), slippi, gaatji, sneetfi, leli, jukskeC" "kerf (Z. juJc-skee), enz. DeaaboK; soort van wilde garst, een onkruid. Draadwbrk. Hij het allerhande in si; hop, zegt men van iemand die erg wispelturig is en wel vele plannen vormt, maar niets uitvoert. Draai, verkeerdelijk, ' in plaats van stoven, gebruikt in : iemand 'n hool draaiy d.i. bedriegen. Drachi (eig. drachtje), takkebos. Dreig of DREi^, aarzelen, op 't punt staan ; b.v. eh het al lang gedrei' om ver jou te kom sien. 't Beteekent ook : een bedoeling (ten kwade) door woorden of gebaren te kennen gey en. Drel (ou'). Z. skorrimorri. 37 Dres, kleed, en *t ww. kleeden. Een van die bespotte- lijke naaapsels van 't Engelscli, waardoor velen meenen iets meer te zeggen (of te zijn) dan door goede Kaapsolio woorden, als tawwertjij antreh, enz. te bezigen, Dreshoring, een beestenhoorn^ waarin men ^t een of ander smeersel tot zuivering der schapen doefc. Van 't Eng. to dress = reinigen, zuiveren. Opmeihing : De gemakzucht der Afrikaners koiut vooral uit in de ramcn van zaken, die zij na 1806 van af door de Engelschen hebbcn leeren kennen. In plaats van voor zulke dingen zelf een goed woord te raaken—vvat zij zeer goed kunnen— nemen zij geraakshal;e den Eng. naanii al of niet gewijzigd, over, DjiiES zegt men van grond, die voor de eerste maal is om- geploegd. Of. driesch = weide, weiland^ bij Van Dale. - Driewel^ zacht schieten (met albasters). Of. stronh, JDrie' wel is een verzachting van dribbelen, en dit een frequentatief van (voort) drijven. Drip, voort (Eng. ford), doorwaadbare plaats in een rivier. Drufsand, fijn, wit zand, dat door de rivieren wordt afge- voerd en om zijn voortdurende beweging terecbt dus genoemd wordt. Of. wilsand, Droef, droes (paardeziekte). Van waar deze zonderlinge overgang van s tot/? Dboog-mij-keel-bessi, een wilde bezie, welker naam zicb self verklaart. Opmerhing : Eon woord als (lit bewijsb, dat de Afrikaner niet noodig heefb, vreemde woorden na te praten. Droom komt eigenaardig voor in ^t spreekwoord : as jij van mi) droom, draaijou husse tweemaal om, Dronk, dronken. Dat de dronkenscbap ook bier, lielaas ! geen zeldzaambeid is, blijkt uit de vele verbloemde 86 tiitdrukkingen, die men daarvoor hoort ; b.v. JUj U pi'pstop (d.i. vol, stomdronken) ; ittsae di hinders (in een staat, die de aandacht van de jeugd ook aan de Klaap Aiet ontgaat) ; met di non, of warm, half dronken, aangeschoten. (Hoe komt men aan die non ?) ; jaag ganse (op den waggelenden gang doe- lende) ; is nat geree'n (geregend) ; deur di wind (nog een overgebleven zeemansterm, zooveel als : van den koers) ; het Kaatji gesoen [Kaatji of Sara = bottel) ; hij is 19 of 19^ of 29 ; di heele pad is sijnj hij het gethee (Z. theewater) j hij was in di ooj (voce) ; hij is stukkend (Cf . brooddronkenci, deken^, oo^nd) ; hij het *n tieW geskiet, of tieWmelk gedrink (waarscb. uit den eersten tijd der kolonie, toen er volgens Nieubof een premium op 't dooden van een tieW (fcijger) stond en men zich waarscb. voor bet dns verkregen geld wel eens wat te buiten ging) ; hij het di ho gte van Pisga j hij is 'n heetji angeklam (waarscb. van den zeeterm aanklampen, op zijde scbieten) ; hij het lek-' kerlijf (cf. lekker) ; hij is topswaa/rj hij is banje moeg ; enz Dronkgras, een soort van gras, waarvan bet vee bedwelmd wordt. Dbos^ drossen^ zieb beimelijk uit de voeten maken (Ook •wel in Nederl. bekend). Drossert, weggeloopen be- diende (vroeger : slaaf). Druipstebt, druipstaartend, wordt bijwoordelijk gebruikt in den zin: hij het — weggeloop, Ook als bvnw. wordt 't soms gebezigd in de bet, van bang, laf ; neerslacbtig (?) Dbuiwb, druiven. Opmerking : De tweeklank ui zweemt in de uitspraak naar de eUf zoodat b v. kuiken bijna klinkt als keuken, en een Nederlander, die dit laatste woord — aan de Kaap kent men alleen X^m&ut«— gebruikti bij ongeletterden soma een sonderling misYerstand ktin veroorzaken. 39 Drttk, eigenaardig gebruikt in gamenstellingen als afdruk * (afscliieten — ^Van Dale noemt ^t als een verouderd woord) en opdruk (de paarden aansporen of aan- zweepen, of ook een schuldenaar tot betaling dwin- gen). Drumpel, drempel, dorpel. Ook gew. HoU. Dbupkbllbb, druipkelder. Dezen niet onaardigen naam heb ik liooren bezigen voor de welbekende Oudts- hoornsclie druipsteengrotten in ^t district George. Dm wordt in sommige streken voor di/(en), uitzetten^ zwel- len, gebruikt. DinsEOOBK^ gewone tarwe, dus genoemd in onderscheiding , van Kafferkoorn, dat men op boekweit gelijkt, docb veel langer en forscher stengsels heeft en eigenlijk meer een rietsoort is. Cf . diessolk. DuiSTEB, Daitscher. Cf. boste. DuiT, een ronde looden scliijf of groote klip (keisteen), bij een jongensspel gebruikt. Ook nog overig in : geen duit wird (niets waard). DuiWBL, duivel ; fig. (plat) iemand die in ^t een of ander zeer bedreven is. Zoo zegt men zelfs : hij is 'n duivel om te hid, d.i. hij kan zeer goed voorgaan in H gebed. Duiwelskerwel = dolle kervel. Hij lieg duiweh dood en kleintjies groot (gezegd van iemand die erg liegt). Praatjij van di , dan trapjij op sen stert (Een welbekend spreekwoord, in gewijzig- den vorm) . Der ! uitroept van verbazing, enz., waarsch. niets anders dan ^t Du. der Teufel ! DUBF, den raoed tot iets bebben, en verkeerdelijk ook mogen ('t Du. dilrfen). In de Oost. Prov. van Ned. wordt 't in dien zin ook wel gebrruikt. O. V"., I, 2. DxTskaKt, herwaarts, aan deze zijde. Das = deuze = deze. N. Brab. dees = herwaarts (0. V., I; 4). cf. aoht^^ hanU 40 DuwwELDORiNG^ 6611 eigenaardig g6was^ met een dubbele rij dorens omgeven en veel gelijkende op een* heel groote spinnekop. DuwWELTJE, dubbeltje, tbans een denkbeeldige munt, ter waarde van Jd = 3| ct (Ned. geld). Opmerhing : 't Is opnierkeli3.k dat, hoewel sedert 1825 de Eng. munt de cciiige wettig gan^bare is, de meeste onde HoUandsche muntnamen nog algemeen in zwang zijn» Opmerkelijk is 'fc ook, dat al die denkbeeldige munten een geringere waarde vertegenwoordigen dan 71] vroeger bezaten. De oorzaak hiervan ligt biorin, dat 't papieren geld, hetwelk gedurende de laatste jaren \an 't bestuur der 0. I. Comp. en gedurende *t eorste kwartaal dezer eeuw onder 't Nederl. en Eng. bestuur in omloop was gebracht, door verschillende omstandigheden langzamer- hand z66 zeer in waarde gedaald was, dat een lijksdaal- der, aanvankelijk vier shillings geldende, in 1825 riet meer dan een shilling en vijf pence waard was. Dat de andere munten daarmee gelijken tred hadden gehouden, sp-eekt vanzelf. (Zie Theal's S. A. Hist. etc. en Z. A. T., Febr. 1879). De waarde van den riJcsdaler bedraagt redert 1825 1/6 = f 0.90 Ned. courant ; die van een guide 6d. ; die van een Jcivartji 4jd = f 0,225 ; van een slcelling 2Jd. = f 0,1125; van een duwweltji Jd. = f 0,0 375 ; van een «<m- xoer Jd. = f 0.025 en van een oortji Jd. = f 0.0125. Nog zij o^iJgemerkt, dat twee duiuweltjiea (l^d ) en vier skelling (9d., dus een halve rihadalerj, mede als een vaste maat staf gelden. Oudere menscben herinneren zich ook nog den dukkefon {ducaton), ter waardo van 1 riksdahr en 4 Bhelling cf 2 sh. en 3d. = f 1,35. De vroegere waarde daarvan bedroeg f 3.15 = 5 sh. en 3d. DwARSTKEK, een verkeerde kant uittrekken. ^t Zelfde als dwarsdf ijven ; of iSguurlijk. Oiimerkwg : Dit woord besohouw ik als van echt Afiikaan- fcben oorsprong en als een zeer gelukkigen plaataver* v>nger van dwa> ednjven of dwarshoomeiit welke lEiatste in een land zonder bevaarbare rivieren of kanalen voor do groote massa geen beteekenis hebben, terwijl dwarstvek aao den ossenwageoi een eoht Afrikaansoh YQertuig, out- leend in. 41 E E (de sclierpe lange) klinkt in 't Bovenland (Z. boo^) in vele woorden als ie ; waarscliijnlijk door Eng. invloed^ want anders — als 't van een Ned. dialekt afstamde^ waarin b.y. been als hien, twee als twiOf enz.^ klinkt — zou die nitspraak zich Hier niet tot' een zekere streek bepalen. In veler mond lieeffc bij 't zingen de Bcherplange ee, vooral y66t r, een onaangenaam draaienden klank^ die naar to zweemt. Ben wordt als vnw. ter verwanging van 't znw. na een bvnw. gebruikt, evenals in 't Friescli en 't Eng., b.v. das 'n mooie eene (iene). Eendebs, eender, gelijk, 'tzelfde. Hoorfc men die slot-^ ook ergens in Ned. ? EsNia wordt, in navolging van 't Eng. any, voor eVc ge- bruikt in : eenig menach kan dat doen, d.i. ieder of elk menscli (iedereen) kan dat doen. Ook beeft 't, evenals in 't Eng., soms den zin van een of <mder, b.v. noem eenig dorp, waarin enz. = noem 't een of ander dorp, waarin enz. Eebs staat voor eens, eenmaal, in : hij is ni eers siek nij of ek was ni eers daar ni. Eet-en-dbink (plat), bakhuis, bakkes, bek. Eetmaal, gastmaal, feestmaal, diner. EiDEB, gew. voor ieder, elk. EiBB wordt als enk. van eiers gebruikt, evenals hoener van hoeners. Ei en boen verstaat men zelfs niet, d.w.z. de ongeletterden. De uitdrukking : H van eieren maken (door Chang, opgegeven) is bier niet bekend, altbans tegenwoordig niet meer. EiEBKOEEBTJi, zandglas. EiNA of ENNA, uitroep van pijn. 42 Ei'ntlijk, eigenlijk, door 't wegvallen van den keelklank uit eigentlijk ontstaan, of eenvoudig met eindelijk verward, zooals in 't N. Bet. O.V. II, 2. Ellendbling, verkeerdelijk voor ellendige gebruikt. Ook bij den Ylaamschen dichter Th. van Rijswijk, in zijiie "Twee Breeders/' komt dit woord in den- zelfden zin voor. En wordt als ontkennend bijw. nog door sommigo oude menschen gebruikt (b.v. ek is jammer, lat hij niet ^n Jcom m) j doch algemeen is 't vervangen door 't herbaalde ni, b.v. ek is jammer , lat hij ni kom ni, Engels(ch), in de uitdrukking : ek praat net nou Engels, beteekent : je zult me zoo van kwaadheid doen vloeken, Enkeld krijgt, evenals in gew. Ned., meestal een parag. d ter versterking van den zacbten Z-klank. Of. brood- dronkend. Enter, boeken. Eng. to enter, Opmerhing : Daar 't boekbouden, gelijk bijna alle andere wetenschappen, hier uitsluitend ia *t Eng geleerd wordt, is 't eenvoudig woord hoehen bij de meesten onbekend. Z. o.a. ook tender, Ebdvaek, aardvarken, een dier van 't geslacht der mieren- eters, dat trots zijn langen staart, evenals 't zwijn (cf. vark)j zijn taalkundigen staart (en) verloren heeft. 't Omgekeerde vond plaats met hoen. Cf. eier. Eef, een stuk grond binnen een gemeente, waarop een huis met bijbehoorenden tuin of achterplaats staat ; of wel een stuk grond waarop een buis, enz. kan gebouwd worden. Men onderscheidt nog water- en droo(g)- erwe. (Z. waterrecht). Buiten een gemeente beet zoo'n stuk een plaa{t)s (voce). In Ned. en Indie scbijnt 't woord erf een eenigszins verscbillenden zin te hebben, (Zie V. D. en Max Havelaar). k 43 Ebq(ts)^ te kwaad. Ebtjies^ erwten. Cf • boerehoont/ies. EsEL wordt uitsluitend voor muilezel of muildier gebmikt, De gevone ezel, die liier weinig voorkomt, heet gevolglijk eseltji. ^ EuNTJiES, door P.K. (I, 302) besclireven als '' Sisynrichium Africanum minus angosti folium^ flore majore yariegato^ of Hottentots- Ajmntjes,^' van welk laatste ev/ntjies een verbastering is. De bol van dit gewas was in zijn tijd en is nog een gezocbte lekkemij^ doch wordt niet opzettelijk aangekweekt. Te Maastricbt is ajuin ook verkort tot wn. 't Woord is verwant aan *t Lat. imio, 't Fr. oigrum en 't Eng. onion. EwwA-TRBWWA, naam van een welbekend veldbloempje. Excuus. Dit woord wordt, zonder meer, voor : ik vraag ezcuus ; neem me niet kwalijk ; vergiffenis ; pardon ; enz. gebrnikt. ExTEA wordt als bvn. voor alles wat zeer goed is (of beet !) gebruikt. P. Faieonta, in schijn, voor de leus. In gelijken zin bezigt men ook: kammalielies, kamte, kastag, konsuis (kwansuis), aomarso (zoo maar zoo), en tjakki-tjdkki* Het groot aantal synoniemen van dit woord toont aan, dat onoprecbtbeid, belaas ! niet tot de zeld- zaambeden beboort. Feil, dweilen, scbrobben. In Amsterdam en aan de Zaan algemeen gebruikt. Zie O.V., I, 1 en II, 2. Ook bij Hooft komt feilen voor, en in Groningen wordt bet mode gebruikt. 44 FiETSj ganw^ rat8 (voce) ; ook netjes gekleed^ opgescliikt^ opgedirkt. Waarsch. ^t Fr. vite,, snel. • PiPATOi foi=sia Pr. toi), tw., waarmee bij 't knikkeren de een den ander een misschot toewensclit. ^t Zelfde doel tracht men ook te bereiken door naast den knikker (clRxister) te spuwen en nit te roepen : too{v)ergo0d (of. de gewoonte der Holl. jongens om bij den knikker van de tegenpartij een kroisje op den grond te maken). Wat kan de afleiding bier- van zijn ? 't Fr fi-pou/r-toi (foei, jij !) kotnt mij niet waarscbijnlijk voor^ daar Ji niet pour maar de na zicb neemt* FissAAL^ een zeer nuttige vogel^ overeenstemmende met de Ned. klapekster (laniuB collurio), waarscbijnlijk zoo genoemd, omdat bij onder de kleinere vogels en dieren even gevreesd is als de Fiskaal (Procureur- Generaal) der 0. 1. Comp. onder de oude kolonisten. FiSEAALGALa. "Wanneer men bij 't wingerd-snij (snoeien van den wijngaard) 't mes niet bijna loodrecbt, maar te veel bellend op de af te snijden loot plaatst, doet bet scberpe uiteinde der gesnoeide loot aan de spits of doom denken^ waaraan de fiskaal (even als de klapekster, of negendooder) zijn prooi opbangt. Tegenover deze slordige manier van snoeien staat ^t perdeklou- of patrijsoog-snij, nitdrukkingen, zoo juist en aardig gevonden, dat zij geen opbeldering be- boeven. Plbnni, algem. naam van flanel, 't zij stof- of voorwerps- naam. Plesbi, een dnikke luidrucbtige vrouw. Flaara en fleers komen bij Bredero en Hooft in ongeveer gelijken zin voor. Fles beet een flescb met wijden bals of een die vierkant is, terwijl de gewpne wijnflescb en wat daarop gelijkt uitsluitend battel beet. 45 Flsssi^ kleine apothekersflescli^ of wat daarop gelijkt* Flieksb beteekent^ i^s in 't Ned.^ een kunstmatigen sprong bij H dansen. Hij maak sij flikkera beteekent : bij zet zijn beste beentje voor^ tracbt zicb (bij de meisjes) bevallig voor te doen. In gelijken zin zegt men ook : hij hou sij lijf jakhdUf *t)f rappat, of woU laar. Wollaar door assim. uit wolhaar ontstaan^ ziet op een soort van bond. Flou^ Z. tarn. Ywm, ww.j f oppen^ bedriegen ; ook van een paard gezegd^ dsk, met een ander voor een rijtuig gespannen^ zelf zoo weinig mogelijk zoekt te trekken. 't Holl. Jloug bet. onwaarbeid^ uitylucbt. Fluit, WW., bijzondero manier van enten. Zeeuwscb fltdt = Btek. Flues beeft naast de- HoU. beteekenis van spoedig, vaardig^ nog die van flink, degelijk, in booge mate good. Flus of Plussibs, zooeven of zoo aanstonds. Even als in Ned. ook bier gew. (Onderlandscb). Verb, van fluks, vlug, en dit van vUegen; bet grondbegrip is das snelbeid. FoBi-TOCH, tw. (zeer algemeen) om verwondering, ingeno- menbeid en medelijden uit te drukken. FoEBSiES, voersits, een dnnne katoenen istof. lemand tot slaan, iemand fijn slaan, d.i. niet zacbt be- bandelen. FoETBB, iemand tergon, ergeren, vervelen ; en ook slaan. In ^t Ned. het.foeteren vloeken en razen. Dit woord is a%eleid vaai een oudenFr. vloek/ott^re. N.Z. IV, 2. In sommige streken spreekt men dit woord als futer uit, en bezigt soms ia gelijken zin peuter. FoNK, doffen, di. bij ^t spelen met albasters^ de band stootend vooruit brengen, in plaats van. die, terwijl men scbiet, op den grond tehouden. Z. poeng. 46 FoNTEiN, bron. Z. bromgras, FoET, vort, voort. Z. Opmerhing op F. FoRTSBK, tw , waarmed© men dieren (voorn. honden) weg- jaagt. Ben samenstelling van vo{o)rt — %eg 'k^ of waarschijnlijker van vo{o)rt't8e (Hott. voor jij), zoo- als men ook wel zegt weg-jij, enz. Volgens Dr. Th. Hahn hoort men onder de Hott. ook nog op dezelf- de wijze kom-tsi, loop-tsSj enz. Cf . haar-sek. FouT. De uiidrukking fout vinde is een letterl. vertaling van 't Eng. to find fault with, *t Holl. : berispen ; iets te zeggen hebben op ; lets verkeerd vinden. FouTJi, fooitje, fooi, drinkgeld, gift in geld. Dezo uit- spraak van f ooi schijnt Amst.^ waarin ook mooi als moowj klinkt (O.V., II, 2). Cf. ook kou, Voor 't ontstaan van fooi uit 't Fr. voie (weg) zie V. D. Fbaai, met min of meer nadruk voor lief, schoon, lieer- lijk, verrukkelijk, enz., gebruikt. Genoemde syno- niemen van fraai worden hier niet gebruikt, wel TTiooi, prachtig, en soms ook Ueflijk. Fbaains, franje, boordsel. Feang of Feank, wrang, samentrekkend zuur of bitter. OpTMTldng : In vele deelen van Ned. wordt de letterver- binding wr als vr uitgesproken ; doch de uitspraak/r is waarsch. aan 't Amst. toe te schrijven. Z. 0pm, op V, Fbikkadbllbtjies, kleine ballon van gehakt vleesch. Frik- kadells^'ies van iemand maak = iemand tot foersies slaan (voce). Feis, gezond, vergr. trap friat&r (Z. hoste). Op de bijna onveranderlijke vraag : hoe vaar jij nog ? volgt steeds in plaats van good, wel, best, enz. bet stereo- tiepe antwoord : /m, danki. Feoetel, wroeten, waarvan 't een frequ. is. Voor de uit- spraak van dit woord Z, frank. 47 G. Gaaf, ongeschonden, maar ook : zeer goed, degelijk^ mooi, enz. b.v. een gawe kerrel, een degelijk, aangenaam mensch ; een gawe nooi, minder fijn gezegd van een knap meisje. In iets gaaf toestem beteekent 't ge- reedelijk. Gaan of Gaat wordt zonder onderscheid voor alle personen enk. en meerv. gebmikt; zoo ook in *t woordspe- lend en wederom van juiste opmerking getuigend raadseltje : A Is hij gaan, dan ataan Mj, en als hij staan, dan gaan Jdj, waarmee men op den bewege- lijken staart van het kwikstaartje doelt. Ook te Amst. zegt men in den len pers. enk. ik gaat, ziet, enz. O.V., II, 2. Opmerking : In de Saks. proy. sohijnt ook de uitgang en niet Doodwendig te Bijn ter uitdrakking van't meer- voudsbegrip. In O.V., I, 3, b.v. vindt men wi niitnt (wij noemen) en wi hebt (wij hebben). Wat hier van gaan gezegd is, geldt voor alle ^nlettergrepige ww. als slaan, staan, enz. Z. op was, Gaap^ gs^pen, geeuwen. Dit laatste kent men bier niet. Ook te Amst. boort men bijna uitstoitend gapeum o.v. n, 2. Gaab beeft als bvn. ook den zin van gebreid, bereid, gelooid (van dierenhuiden), en komt, evenals in de 0. prov. van Ned., als bijw. voor in den zin van ganscb^ ontleend aan 't Doitscb, zooals ook gansch en gaar. Gal komt voor in : die booi* mij gal = boven mijn bereik, of verstand. In gelijken zin zegt men ook : boo' mijn jakhalsy boo' mij vuv/rmaakphk ; ^teerste wellicbt omdat de jakbals bier de oude rol van den vos be- kleedt en dus als ^t type van slimbeid geldt; 't laatste omdat vuv/rmaakplek synoniem is met balt- plek (plaats) op reis, en biertoe natuurlijk de beste plek wordt gekozen. 48 Galg komt in een paar uitdrukkingen voor, mij in 't Ned. niet bekend : hij lijk, aUof hij van di galg gewaai ie (ziet er hayeloos nit)^ en hij is slimmer as di houtji vam, di galg (in gnnstigen en ongonstigen zin). Die laatste nitdrnkking yooral bewijst^ hoe gemeen- zaam in vroeger dagen dit toestel was. Op den plat- ten grond^ dien P.K. van de Kaapstad geeft^ staan er twee g^ den voorgrond met een rad naast elk. GAUOEmris, soort van zeeviscli. Galfesb^ galoppeeren. Galserig^ galsterig^ garstig^ rans (van yarkensvleescli). V. D. noemt 't Zuid-Ned. Gans^ scliertsend van iemands lief je^ beminde^ gezegd. Niet zeer vereerend ! Gabdun^ gordijn. Deze uitspraak hoort men niet slecbts te Amst., maar ook elders in Ned. (0 V., II, 2, en 1,2). Gasi, gering loon of belooning (Fr. gage, Eng. wages). .Gat. Sij her, werk, en^. 'n gat : leert, werkt, enz., met « alle macht. Ook zegt men daarvoor : hij leer 'n shot, of holphk. Al deze uitdrukkingen zijn wel aan bard rijden (den weg stuk rijden) ontleend. Ook boort men nog : hij werk, enz. achtermekaar of mekoer, dus zonder opbouden. Gatji, gaatje, verkleinwoord van gat. Ook acbterdeel van een kind. Gatsu, te voet gaan. Cf • 't Holl. : met den bilwagen gaan. Gats, in ^t gat; term bij ^t albasterspel; door de bijw. s van 't znw. gat gevormd, evenals baaks = in den baak, enz. Gbbetaal (be toonbos uitgesproken), betaald, verl. dlw. van betalen. Nog niet algemeen, maar tocb een bewijs, hoe bij 't wegvallen van bijna alle buigings- 49 vormen de ki*acht der overblijvende meer gevoeld wordt, en deze te reclit of te onrecht aangewend worden. Zoo hoort men ook vrij algemeen GEBLod (eig. gebehofdj, beloofd; waarbij echter door de samentrekking van beloven tot blodj ge meer recht van bestaan heeft. Gedahmasseeed^ stevig^ forsch^ kloek (van een man). Gbdop, alles verloren hebbende, blut (bij 't knikkeren). Ook zegt men van has, kaalgemaak, hempi (tot op 't hemd van alles beroofd), gepluk, don, en droog (Z. op dood). GrEE, geven, heeft met om samengesteld en ontkennend gebruikt, de voor den Ned. zonderlinge beteekenis van gaame^ hebben of doen. Op een uitnoodiging, waarmee men iemand genoegen denkt te doen, Hinkt 't b.v. vreemd te hooren : elc gee daar ni om ni, d.i. heel gaame. OpmerJeing : In dit woord en overal waar de g door ee of ie gevolgd wordt, heeft zij een klank, die naar de zachte Hitspraak der Du. ch (d.i. als een scherpe g gevolgd door een j-klank) zweemt, en is das ook op weg een tongletter te worden, evenals in 't Du. en Eng. Geblbek, soort van zeevisch, en ook halfnaatji (voce). GeelpSns, scheldnaam gegeven aan menschen van gemengd (Hott. en Burop ) bloed. Z. grens, GBELSLAiJa, (vipera naja), door P. K. ook hairslang ge- noemd^ de welbekende cobra de capello. Z, koper- hapel, Gbblvink, de om zijn eigenaardig hangnest welbekende vogel. Z. ook op bilk. Gbbsteb (gew.), gisteren. Gbfribs(t), gefriseerd, gekapt (van 't haar). 50 Geitji, hagedis, die zich vooral in oude rieten daken op- hoadt en hier, .evenals bijna alle kruipende dieren, voor vergiftig gehouden wordt Heeffc men in den kop van dit dier eenige overeenkomst gezien met dien van de geit, of is *t woord verwant aan ^t In- disclie gecleo (huishagedis) ? Gek. Jij is / (^plat) herhaaldelijk gebruikt voor: loop been ! je weet er niets van ! enz. Gekeil, gekeild, gehoed. Gekeil en gemanil = geboed en gejast. Zoo zegt men opk : gestewel (gelaarsd) en geapoor, Geeempeea^ van gemengd bloed^ bastaard. GrEEKELiE of GEEEEEiG^ mal^ dwaas^ zot. Z. dooierig. Gbl&, gelegd, gelijk geae voor gezegd. .Ook N. Brab. (O. v., 1, 1.). Geleerd zegt men van iedereen die eenig onderwijs heeft genoten, ook al is dit niet diep doorgedrongen. In geHjken zin gebruikt men dit woord in N. Brab. (Hoeufft). Z. slim. Gelbejb wordt pleon. met voor te zamen gebruikt in : hij het voor drie /are geleeje uitgehom (Z. uitkomj, De- zelfde font meen ik ook in Utrecht gehoord te hebben. Geluk-ook, ik wensch u geluk ; feliciteer u. Deze zonder- linge uitdrukking maakt den indruk, alsof reeds iets vooraf gegaan ware, en doet denken aan '' Ik hou m'an Hzelfde compUment" waarmee in HoU. een gezelschap van minder fijn beschaaf den de woorden van hun woordvoerder beaamt, wanneer men ergens geluk gaat wenschen. Z. veels. Genant, naamgenoot, van ^t Maastrichtsche of Zeeuwsche genaUy en verwant aan 't Du. nennen, noemen. In gelijken zin zegt men meeta. 51 Geniet, lets eten, nuttigen, gebruiken. In den zin van %ich vermaken, genoegen hebben gebruikt men vaak 't Eng. to enjoy, waaryan ^fc verl. dlw. den afschu- welijken bastaardvorm g^-m-dz/Ai aanneemt. Genog, genoeg. Ook te Amst. en in ^t Plat-Holl. gebruikt. 0. v., II, 2. GSnsbok, gemsbok, soort van antilope. Z. grena, Geom, omgeploegd. Opmerhmg : Dergelijke woordyormiagen komen meer yoor en stemmen yolkomen oyereen met 't ladioale karakter der taaL Gbbt, Genit. In 't Ned. Bet. zegt men ook Oart voor Gerrit. 0. V., II, 2. Gesels, gezelschap houden, kouten ; ook keuvelen, babbe- len, geluidjes maken van kleine kinderen en zuige- lingen. Geslaan, verl. dlw. van slaan, in plaats van geslagen Gesoute noemt men een paard, dat de paardenziekte door- gestaan heef t en daardoor tegen verdere aanvallen beveiKgd is. Gbspan. Hij is kort : licht geraakt. Of, gebahend. Ook zegt men : hij is gou op se perdji. Gbspees, gespen. In dit woord en in enkele andere fZ. maaiersj rispersj heeft men, door verkeerde analogie, *t meerv. door een aan ^t woord vreemden nitgang versterkt. Gbstich, kapel, zendingakerk. 't Ned. gesticht bet. ge- gebouw, instelling in ^t algemeen. Gbswbts, slechte taal, vloeken ; niet grootspraak, als in 't Ned. Geut, goot. Z. deur» Gevkebt (plat), aangezicht. 52 Gewikst, glad^ vlug, slim. Van 't Du. wichsen (sclioeiien- poetsen). In de Ned. Bet. en Saks. prov. in 't alge- meen wordt ^t in gelijken zin gebruikt. 0. V., I, 2. In 't N. Brab. zegt men gewieJest. 0. V., I, 4 Gbwoond, gewoon, gewend, met parag. d. Cf. brooddron- iend. Ghobn of gh6n, hlip of steen, waarmee men naar een streep werpt (*t Ned. pleien) ; ook ^ooi genoemd. ^t Woord bet. ook een grooten albaster of stuiter. Ghobni, gewone knikker {albaster). Ghoen bet. in ^t Hott. gaan^ zich voortbewegen, en dus schijnt dit woord van de working op H werkend voorwerp te zijn over- gaan. Ghobbob, reus, gevaarte ; meerdere, boogergeplaatste ; moesoek (voce). Gibe, nuk, kuur, luim. De gier (roofvogel) heet hier alleen aasvoo^L Gier bet. ook nog : lust, sterke begeerte. Als WW. en bvnw. komt dit woord ook bij oude Ned. schrijvers voor, doch niet als znw., behalve bij Cats, die bet voor gierigaard gebruikt. Gu wordt in den kanselstijl, in navolging van H Duitsch, dikwijls verkeerdelijk herliaald na 't betr. vnw. die, b.v. Gi], M.H., die gij bier samengekomen zijt. GiLLBTJiES of JiLLBTJiES, kuren, nukken. Hij verkoop giU letjies = hij beeft allerlei f oef jes, kunsten. Fr. gile = hansworst. C. M. M., Aug. 80. Glij, glijden. Hij het laat glij ; bij is op de vlucht gegaan ; beeft ^t bazenpad gekozen. Dat dit vroeger, vooral in den slaventijd, dikwijls voorliwam, bewijzen de vele, meest zeer leveridige en plastiscbe uitdrukking- en, die men daarvoor beeft: hi/ het di wereld geshraap (gescbrapt) of geskeur ; hij is moerland toe; na se maai (naar zijn mo6r) ; het laat dop ; het di \ 53 takke in geaet, of is di taklce in ; het laat spat, of spalk (de beenen ver van elkaar zetten), of spaander (loopen, zoodat de spaanders er af vliegen); of katkop (als een kat die hals over kop wegvliegt); hij 18 van kant (ook voor gestorven gebruikt). Gloop, verb, van ^t Eng. ghbe (ballon, of kap van een lamp). De naam stolp wordt echter ook nog wel gebruikt. 