None
Dat vullen van den ledigen tijd, met lezen uit den Bijbel en met zingen, verdient daarom allerminst aanbeveling en is zelfs benedende waardigheid van het heilige. Dat lezen toch uit de Schrift en dat zingen hoort in den dienst, en moet niet voor den dienst plaats hebben. Voor den overgang uit het saamkomen tot het eigenlijke nvergadereny teneinde den dienst uit te gaan voeren", is voorts het orgelspel de meest natuurlijke en als vanzelf aangewezene afleiding. Gelijk de heer Verveen het in het Hollands Kerkblad zoo schoon van de muziek zong, heeft de muziek ook als zoodanig een heilige, van God verordende roeping, en zulks wel, om, gelijk Calvijn het uitdrukt, ,,de harten te roeren en zacht mee te sleepen". Verveen zong aldus: Vloei, heldre klankenstroom ! met lieflijk tonenmenglen, Gij gave van den Heer, den Schepper van 't heelal, VOOR DEN DIENST. 165 Den Oorsprong alles goeds, Wien 't zalig koor van englen Het ,,driemaal heilig" zingt in reinen hemelval. Toen de aarde nederzonk op hare grondpilaren, Klonk 't galmend lofaccoord de wijde heemlen door, Kwam aan het feestgejuich der kindren Gods zich paren In vroolijk maatgeluid der morgensterren koor. Een lieflijk beurtgezang van schoone melodieen Doortrilde tot Gods eer het heerlijk Paradijs, Als 't gansche schepslental in zuivre harmonieen Zijn s'em gaf, naar zijn aard en elk op zijne wijs: De wakkre nachtegaal met sleepend-schel georgel Bezielde door zijn kunst het overig zangrental, Hem stekend naar de kroon met onvermoeiden gorgel, Dat de echo antwoord gaf op 'tjubelend vreugdgeschal. Het zachte windgesuis : het lisplen, fluistren ; 't plonzen, 't Gekabbel en geklots in dartlen stroom en vliet ; 'tGebrul, gebriesch; geblaat en 't blaffen, brommen, gonzen, 't Smolt alles in een schoon, veel duizendstemmig lied ; En 't eerste menschenpaar, wier luistrend oor mocht vangen Wien wondren tonenvloed, hun streelend zin en geest, Verheerlijkte in dien stond met reine liefdezangen Zijn God, Die hen verbond op 't eerste bruiloftsfeest. Thans rijzen van deze aard veel doffe treurgezangen En schettert de klaroen op 'tbloedig oorlogsveld, Moet dikwerf 't boetelied den blijden rei vervangen, En is 't verslagen hart als 'tspeeltuig zelf ontsteld. Toch vaak ook smelt het weg in zalig-zoete ontroering, Als bij zacht toongeruisch het biddend opwaarts zweeft, Of met een dondergalm in zaal'ge geestvervoering Zijn Schepper, God en Heer eerbiedig hulde geeft. Loofr, al wat adem heeft ! in juichende choralen Den Koning van 't heelal. Met cither, harp en luit, Met orgel en bazuin, met trommel en cymbalen Geev' 't menschdom Hem al de eer en galm' Zijn glorie uit ! Blijf, godd'lijke muziek! in zilvren stroomen klaatren : Gij zijt voor de eeuwigheid : met jublend lofgeschal Rolt uit der zaal'gen mond een stemme veler waatren Tot eer van Hem, Die is, Die was en wezen zal ! In den dienst zingt de Gemeente, dan komt de muziek uit de ziel, en mag het orgel alleen'begeleiden, leiden, en steunen, en moet het niet zelfstandig willen optreden. Maar voor den dienst is een niet te 166 HET B1NNENKOMEN DER AMBTSDRAGERS. lang orgelspel, dat inleidt op den dienst kostelijk, mits de muziek dan ook daarop gericht zij. Vangt zulk orgelspel dan zacht aan, om niet te plotseling te storen, en neemt het alzoo rustig de zielen op, om ze te verheffen, en op de ontmoeting des Heeren voor te bereiden, dan vervult het orgel in dit stadium zijn eigenlijke roeping, een roeping waarin het orgel door niets anders vervangen kan worden. En al weten we nu, dat we door dit ons oordeel eenigermate in- gaan tegen de dusver heerschende zienswijze, toch mochten we daar- om ons oordeel niet verzwijgen. De broederen die hier dusver anders over oordeelden mogen daarom gebeden zijn, ook dit vraagstuk aan het beginsel te toetsen, en zich af te vragen, of zij zelven betuigen kunnen, dat de thans meest geldende opinie strookt met het Gereformeerde beginsel van ,,een vergadering der geloovigen", strookt met de ngemeenschap der heiligen", strookt met wat de apostel van ,,den heiligen kus" zegt, strookt ook met de eischen van natuur en leven. XXXVII. Het binnenkomen der Ambtsdragers. Thans tot den aanvang van den eigenlijken Dienst gevorderd, staan we in de eerste plaats voor de vraag, wat hier sein en teeken moet wezen, en achten dat het ophouden van het klokgelui dit signaal geven moet. Want wel heeft onderlinge kerkelijke naijver er in de Aprilbeweging van 1853 toe geleid, om onze kerktorens in menige plaats stom te maken, maar dit mag ons, waar we, gelijk hier, de zaak uit haar be ginsel ophalen, niet beletten, om met het klokgelui te rekenen. Wie in het buitenland, vooral ten plattelande, den plechtigen indruk in eigen ziel ontving, die op den Sabbatmorgen het statige, plechtige klokgelui teweegbrengt, kan het niet anders dan betreuren, dat het ten onzent in zoo menige stad en zoo menig dorp verboden is. In het nvivos voco, mortuos plango" van den metalen klokmond ligt zooveel schoons. Vooral zoo men zich niet heeft te behelpen met een klein, kleppend klokje, maar een wezenlijke klok van zware makelij en helderen klank, en van ver doordringenden toon machtig kon worden. HET BINNENKOMEN DER AMBTSDRAGERS. 167 Wordt zulk een klok dan langzaam en op statige wijze geluid, dan geeft het ophouden van dit dreunend geluid, op een gegeven oogen- blik, een leegte in het gehoorveld, en het is na een oogenblik deze leegte te hebben laten aanhouden, totdat het geluid ganschelijk is weggestorven, dat dan zacht en in rustigen toon de eerste klank van de lippen in den Dienst moet uitgaan. Juist echter omdat orgeltoon en klokgelui, waar ze op het aange- geven uur wegsterven, na een zeer kort oogenblik van volmaakte stilheid, aanstonds door het woord moeten vervangen worden, schuift hier de andere vraag voor, of de ambtsdragers, een ieder naar het gevalt, binnenkomende, elk op eigen gelegenheid nun plaats zullen innemen, of wel dat ze even voor den werkelijken aanvang van den Dienst gezamenlijk zullen binnenkomen. Een van hen toch heeft straks het klokgelui en den orgeltoon met zijn gesproken woord te vervangen, en in elk geval moet er zekerheid zijn, dat niets hapere, dat hier geen gaping kome, en dat vooral geen overhaasting op dit gevoelig oogenblik den ernst store of de stemming bederve. Wat een Fransch dichter zong: nL'ordre est parfait, on reconnait I'Eglise" moet ons een eeretitel blijven. Vrij vertaald toch beduidt dit: Ge herkent er het kerkelijk leven aan, dat het zoo rustig en or- delijk toegaat. lets van de majesteit des hemels moet in heel den kerkelijken dienst uitkomen. Elk overhaast binnenijlen, haastig plaats nemen of reppend beklim- men van het preekgestoelte, kortom al wat onrust verraadt, is hier contrabande. lets waarop temeer nadruk moet gelegd, omdat menig prediker voor hij beginnen kan, vaak gejaagd in zijn polsslag en on- rustig in zijn zenuwen is. Op zich zelf nu is dit geenszins te ver- wonderen. Wie onder den indruk is van de taak die hem wacht, misschien ook Zaterdagavond laat nog zich voorbereidde, onrustig sliep en vroeger dan gewoonlijk opstond, loopt gevaar bij het beginnen van zijn taak, moeite te hebben om zich zelf volkomen te beheerschen. Die onrustige gemoedsstemming deelt zich dan allicht aan zijn spieren mede. Die onrustige gesteldheid zijner spieren maakt hem in loop en tred onvast, en geeft zelfs aan de bewegingen van hoofd en armen niet zelden iets gejaagds. Toch mag dit niet. Het is een gebrek in dezen heiligen Dienst, en elk prediker is verplicht, ook in deze door volhardende oefening allengs het lichaam te bedwingen, en er zich heerschappij over te verzekeren. En althans een prediker, die eenige jaren dienst achter zich heeft, moet het zoover hebben gebracht, dat 168 HET BINNENKOMEN DER AMBTSDRAGERS. de vergaderde geloovigen niets meer van zijn onrust merken, en in niets iets bespeuren van die nonchalante, ongeordende en soms zelfs wilde bewegingen, die ontstichten, omdat onrust der zenuwen altoos het gevolg heeft dat het de onrust ook in anderer zenuwen aansteekt. Met is mede daarom, dat het gezamenlijk naar binnen gaan van de ambtsdragers voorkeur verdient. Zij die spreken zullen, zijn dan niet verplicht noodeloos den tijd te rekken, waarin ze werkeloos voor het oog der gansche Gemeente staan of nederzitten. Ze zijn dan vooraf in de consistoriekamer in kleinen kring bijeen. Dat sluit op en werkt door die opsluiting zenuwstillend. En als men dan saam, eer men binnengaat, in dien ambtelijken kring den zegen des Heeren inroept, verheft dit het besef van ambtelijke verantwoordelijkheid en saamhoorigheid, en daalt rust in de ziel neder. Meer dan een prediker heeft dan ook van achteren verklaard, dat van het stil en eenvoudig gebed van een der andere broeders opzieners een, o, zoo kostelijk geestelijke narcose op heel zijn stemming uitging. Doch ook in ander opzicht is dit saam binnenkomen van de ambts dragers aanbevelenswaardig. Het vertoont aan de vergaderde Gemeente het ambt in de ambtelijke eenheid. Het bereidt er de Gemeente onder het orgelspel op voor, dat het oogenblik nadert waarop de Dienst gaat aanvangen. En ook het doet de Gemeente gevoelen, dat er broe ders zijn, aan wie van 's Heerenwege de leiding van de vergadering en de uitvoering van den Dienst is opgedragen. Ook is het een voor- behoedmiddel tegen het ongerief, dat anders de Dienaar des Woords vaak zonder de genoegzame ouderlingen en diakenen den Dienst te leiden heeft, iets wat vooral in de steden meermalen voorkwam. Komt men vooraf bijeen, dan moet een ieder op zijn post zijn, en het mi nimum ouderlingen en diakenen bepaald wezen dat met de leiding en uitvoering van den Dienst belast is. Dat binnenkomen van een diaken of ouderling op eigen gelegenheid breekt den indruk, en kan niet tot de impressie van een geheel leiden; daargelaten dat het dan soms zeer ongepast voorkwam, dat een ouder ling of diaken pas in zijn plaats of bank schoof, nadat de Dienst reeds een aanvang had genomen. Het gezamenlijk binnenkomen van den Dienaar des Woords, de Ouderlingen en Diakenen, op het oogenblik zelf, dat de Dienst beginnen gaat, staat voor ons hooger en moet ter bevordering van goede orde en stichting als regel worden gesteld. Te betreuren is het hierbij, dat men ten onzent veelal de consisto- HET BINNENKOMEN DER AMBTSDRAGERS. 169 riekamer zoo heeft geplaatst, dat de deur, waardoor de ambtsdragers binnenkomen, zoo dicht mogelijk bij den predikstoel is. Dit geeft uiteraard een misstand. Als de Dienaar des Woords den predikstoel reeds heeft beklommen nog eer de laatste Diaken door het deurgat is, krijgtde Gemeente geen geheel te zien, en ontstaat er geen optocht, geen voortbeweging op een lijn. Den een voor, den ander na, ziet men dan een man uit dat deurgat komen, en z66 is hij niet binnen de deur, of hij beweegt zich in een eigen lijn. De prediker in een gebogen lijn, om den kanseltrap te bereiken, de ouderlingen in een zijwaartsche lijn om naar de ouderlingenbank te loopen en de diakenen in een tegenovergestelde lijn, om naar de diakenbank te gaan. Dit nu is niet schoon, het spreekt niet, het werkt eer verwarrend en storend voor het gezicht. Geheel anders wordt het daarentegen, als men de consistoriekamer bouwt zijwaarts van den ingang der kerk, zoodat de stoet der ambts dragers heel de rechte lijn van den ingang tot aan het platform afloopt, en eerst op het platform zich splitst. In veel buitenlandsche kerken heeft men reeds lang die gewoonte ingevoerd, en de indruk van zulk binnenkomen is volkomen bevredi- gend, en stemt heel de vergadering. En ook kan niet gezegd, dat het met den aard en het karakter van een vergadering strijdt, want feitelijk heeft men tweeerlei soort ver- gaderingen, de eerste min, de ander meer gewichtig, en bij die gewichtiger vergaderingen is het, ook buiten het kerkelijk leven, schier vaststaande gewoonte, dat het bestuur of het moderamen tegelijk binnenkomt, voor de eerst leeg staande tafel plaats neemt, en hiermee het begin van de handelingen aankondigt. Bij kleine, meer geringe vergaderingen, doet men dit niet, dat is zoo. Doch dit verklaart zich dan uit het meer huishoudelijk karakter dier vergaderingen. Moet nu de vergadering der geloovigen, teneinde saam den Dienst des Heeren waar te nemen, steeds als een gewichtige, ernstige en plechtige bijeenkomst beschouwd worden, dan volgt ook hieruit, dat ten deze de regel te volgen is, niet die voor onze huishoudelijke samenkomsten, maar die voor vergaderingen van hooger type geldt, Ook van die zijde de zaak bezien, komen we alzoo tot dezelfde slotsom. Immers die regel steunt op een beginsel. Als er vergadering zal worden gehouden, ontstaat de vraag : Moeten 170 HET BINNENKOMEN DER AMBTSDRAQERS. de opkomenden wachten op het bestuur, of moet het bestuur wachten op de leden ? Gewacht moet er altoos worden van de e.ene of andere zijde, een- voudig wijl het ondenkbaar is, dat leden en bestuur alien op een- zelfde oogenblik hun plaatsen zouden innemen. Hier mede verloopt altoos, al is het slechts een tiental minuten. Wat is nu oirbaar, dat gedurende dien tijd het bestuur ledig zit te wachten op de leden, dat deze bijeen vergaderen, oftewel, dat de ver- gaderde leden wachten op het bestuur? En dan is uiteraard in laatstbedoelden zin te antwoorden, en wel om drie redenen. Ten eerste zou het wachten van het bestuur veel langer duren. Het wachten der Gemeente toch, kan niet gezegd worden te beginnen, alvo- rens alien saam zijn. Dat enkelen veel vroeger komen, doet hier ter zake niets af. Eerst als alien nederzitten, eerst dan begint haar wachten. En wijl nu bijna terstond daarop de ambtsdragers kunnen binnenkomen, om den Dienst te beginnen, behoeft dit geen langer wachten dan ten hoogste drie minuten te zijn. Moeten daarentegen de ambtsdragers wachten op de Gemeente, dan zouden ze op hun plaatsen moeten zijn bij het opengaan van de kerkdeuren, en dus een kwartier hebben te wachten, eer de dienst beginnen kon. In de tweede plaats zijn de ambtsdragers weinigen in aantal, zoodat zij op eenmaal plaats kunnen nemen, terwijl de gemeente hiervoor te talrijk is, en dus niet dan man voor man, en zonder orde kan bin nenkomen. Het afbreken van den wachtenstijd is alzoo voor de ambtsdragers op een bepaald oogenblik aan te geven, maar voor de Gemeente niet. En hierbij komt dan in de derde plaats, dat de ambtsdragers wel broederen onder de broederen zijn, maar in hun ambt optredende een hooger positie innemen. Het bestuur staat bij de uitoefening van zijn functie altoos boven de bestuurden. En zoo ook staan in de Gemeente de ambtsdragers, waar ze in hun dienst optreden boven de leden. lets wat dan ook plastisch door hun zitten op een hooger terrein of platform moet worden uitgedrukt. En is dit alzoo, dan volgt ook hieruit, dat niet wie hooger staat in rangorde wacht op wie lager positie inneemt, maar omgekeerd, dat de leden wachten op de ambtsdragers. Het verraadt dan ook een independentistischen trek, zoo men als lid der Gemeente deze hoogere positie van de ambtsdragers, waar ze in hun ambtelijken Dienst optreden, niet volmondig erkennen wil. DE VOORLEZER. 171 Van welke zijde men de zaak ook beziet, altoos weer komt men derhalve tot de slotsom dat het gewenscht is eerst de leden te laten bijeenvergaderen, en dan eerst, als deze bijeen zijn, de ambtsdragers als het bestuur der vergadering, dat met de leiding en met de uitvoering van den Dienst belast is, te doen binnenkomen, mits dan ook in e'en stoet, alien gezamenlijk. Of het raadzaam is, dat de prediker dan aanstonds den kansel be- klimme, bespreken we nader. En daarom hier alleen nog een kort woord over het gebed, na het binnenkomen. Ook daarin heersche, zooveel het kan, orde. Niet een prediker die reeds met zijn gebed gereed is, eer de ouder- ling nog zit, en ook niet de eene ouderling die al vast gaat bidden, onderwijl de andere nog op zijn plaats moet komen. Dat aphoristische en gebrokene maakt altoos een verwarden indruk op wie het aanziet, en schoon wordt de indruk dan eerst, als de ambtsdragers, na hun binnenkomen, tegelijk in het gebed gaan, en dus niet alvorens een ieder hunner zijn plaats heeft ingenomen. XXXVIII. Qe Voorlezer. Op zichzelf verdient het zeer zeker aanbeveling, dat de geheele Dienst niet aan een enkel persoon worde opgedragen, en van oudsher heeft men dan ook de handeling bij den Dienst veelal over twee of meer personen verdeeld. En al zijn ten onzent van zulk een Dienst- verdeeling noch slechts uiterst zwakke sporen over, iets is er toch nog. De predikant is wel bijna het factotum, maar laat toch iets aan anderen over, met name het collecteeren aan de diakenen, en de Schriftuurlezing aan den Voorzanger. Hoezeer echter dit kleine overblijfsel van meer gedeelte actie te waardeeren zij, toch zegt het niet heel veel. Het collecteeren gaat nu eenmaal van den predikstoel niet, en is op zichzelf een puur materieele bezigheid, een dienst die evengoed door een bus in den muur of door een steenen offerzuil bij den ingang der kerk kon worden verricht, zoodra de offerwilligheid der geloovigen maar krachtig genoeg was. En wat het voorlezen aangaat, zoo mag niet voorbijgezien, dat men 172 DE VOORLEZER. dit jarenlang en allerwegen geheel buiten den Dienst placht te plaatsen en dat het verricht placht te worden door een gehuurd voorlezer, die geheel buiten het ambt stond. Veel zegt dit dus niet, al mag met dank erkend, dat van lieverlede weer de gewoonte in zwang komt, om de praelectuur uit de Heilige Schrift door een der Opzieners te laten verrichten, en zelfs om die te laten verrichten in den Dienst. We geraken dus den beteren weg op, maar we zijn er nog niet. Juist daarom echter moet in die richting verder worden gestuurd ; want het overlaten van alles en alles aan een man heeft iets drukkends, en dreigt altoos het denkbeeld van een vergadering weer teloor te doen gaan. Als eenige honderden personen saamkomen, en ze wachten alien op een man, en als die eene man er is, doet hij alles en spreekt hij alleen, en als hij uitscheidt met spreken, keert ieder huiswaarts, dan moet er het denkbeeld wel in komen, dat men daar om dien eenen man kwam, om hem te hooren, om naar hem te luisteren, en dat hetgeen er verder bijkwam, een soort franje was, die desnoods kon worden weggelaten. Men voedt dan het valsche denkbeeld van een gehoorzaal, waar iemand een rede ten gehoore brengt, en het denkbeeld van een ver gadering van de geloovigen te houden raakt er uit. Ook voor de Opzieners als zoodanig is het gewenscht, dat niet de indruk ontsta, also! slechts een uit hen in de vergadering der ge loovigen handelend mocht optreden, en de anderen er slechts als figuranten bij zitten. En niet minder is het gewenscht voor den Dienaar des Woords zelven, voor wien de vermoeienis, zoo hij twee- of soms zelfs meer- malen op een dag moet optreden toch al groot genoeg is, en wiens zelfbesef meer broederlijk gestemd blijft, zoo hij niet altoos de eenige spil is, om wien letterlijk alles draait en zich beweegt. Dat er kleine kerken zijn, waarin dit niet anders kan, dient te wor den toegegeven. Een kerk kan zoo klein zijn, dat men met moeite een ouderling en een diaken kan vinden, en ook in kerken van iets breedere verhou- dingen, laat het zich zeer wel denken, dat alle overige Opzieners zich bezwaard gevoelen, om wat deel dan ook van den Dienst voor hun rekening te nemen. In zulk een geval nu moet de Dienaar des Woords wel alles en dit alles alleen doen, en er zijn kerken, vooral in Azie en Afrika, die nog altoos zoo onvolkomen in haar gestalte zijn, dat de eene Dienaar DE VOORLEZER. 173; Woords er de gebeden, de voorlezing en de preek doet, zelf het orgel bespeelt, zelf voorzingt, en als de dienst uit is, zelf als koster fungeert, de kerk sluit en de sleutels in zijn zak steekt. Maar daar doet dit geen kwaad. Dan toch gevoelt ieder dat het nog niet zoo is als het hoort. Dan volgt men zoo gebrekkig voorbeeld niet na, waar het wel anders kan, en is men er op bedacht anderer hulp in te roepen, zoodra die hulp maar te vinden is. Allengs echter was het opdragen van heel den Dienst aan een man, zelfs in de grootste en ruimst bedeelde kerken derwijs gewoonte ge- worden, dat men er het onvolkomene niet meer van inzag, het alzoo ten regel stelde, en wat er nog van andere herkomst over was, als een waterloot uitsnoeide. Wat we vragen is dus allerminst, dat men op eenmaal, dat men plotseling, dat men overal, tot zelfs in de kleinste kerken, den Dienst splitse en verdeele, maar alleen 1°. dat men ook over dit punt ga nadenken, er zich rekenschap van geve, dat het oudtijds overal anders was, en dat het nu nog in bijna alle buitenlandsche kerken anders toegaat ; 2°. dat men de oorzaken opspore, hoe het bij ons zoo een- tonig geworden is, en 3°. omzie naar middelen, om eerst op de over- tuiging te werken, en daarna met gezamenlijk overleg een zuiverder en meer gewenschten toestand in het leven te roepen. De Gereformeerde kerken hebben thans een vaste basis herwonnen, er zit nu gang in haar kerkelijk leven, en ze genieten nu de meest volkomen vrijheid, om zich te regelen naar haar aard en te bloeien uit den wortel van haar beginsel. Het in 1619 afgebroken proces kan alzoo nu weer doorgaan. Na 1619 heeft Overheidsinmenging de samenkomst van Generale Synoden belet, en toen deze in 1816 hersteld werden, heeft men ze in valschen vorm opgericht. Nu daarentegen bindt niets ons dan de Schrift, en zoo men wil de historic, de historic der vaderen, en staat alzoo de weg open om in allerlei opzicht het ontwikkelingsproces van ons kerkelijk leven te doen doorgaan, en steeds zuiverder onze kerken op te bouweri in den echt Gereformeerden stijl. Natuurlijk werd de actie der eerste Synoden dusver in beslag ge- nomen door pogingen, om het kerkverband naar eisch te ordenen, door het vraagstuk van de opleiding der Dienaren, en evenzoo door het groote vraagstuk der Missie. Men hebbe geduld. Niet alles gaat opeens. Niet, hoever we in tien, maar hoever we in honderd jaren kwamen, is de vraag die over ons beginsel beslist. 174 DE VOORLEZER. Doch zoodra het aan onze kerken zal gelukt zijn, om al wat op het kerkverband, de opleiding en de missie betrekking heeft, zoo te regelen, dat er een bevredigende toestand, en een toestand die bij de beginselen past, zal verwezenlijkt zijn, kan er geen stilstand volgen, maar moet de diaconale quaestie, evenzoo de financieele quaestie, en zoo ook de liturgische quaestie scherper in het oog worden gevat. Er ligt nog werk voor den boeg voor minstens dertig Generale Synoden. Denk slechts aan de Bijbelvertaling, aan de Psalmberijming, aan het Kerkgezang, aan de redactie van Formulieren voor den eeredienst en zooveel meer. Al kon men toch in dit eerste stadium niet anders doen, dan de oude Statenoverzetting, en de bestaande formulieren in zuiver historischen, voor onzen tijd leesbaren tekst aan de Gemeente hergeven, toch kan men op den duur daarbij niet blijven staan en zal er een periode moeten komen, waarin men uit de periode van het traditioneele in de periode van het zelf redigeeren overga. We vernamen daarom met blijdschap, dat Dr. H. H. Kuyper eerlang onze literatuur verrijken zal met een uitgebreid werk over de Postacta van de Dordsche Synode. Daarop toch moet worden teruggegaan, om .aan het verleden aan te knoopen, en het is metterdaad een onver- geeflijk verzuim geweest, dat de kerken dusver deze Postacta, en al wat er mee samenhangt, zoo slordig hebben behandeld. Men versta ons dus wel, dat onze studie over den Eeredienst vol- strekt niet bedoelt, overal en terstond allerlei veranderingen in te voeren. We geven niets dan een studie, die uit het beginsel critiek oefent en uit het beginsel poogt op te bouwen, en daarmee een bijdrage wil zijn ter bevordering van toekomstige ontwikkeling in zuiverder lijn. In dit licht bezie men dan ook onze poging, om in den Dienst meer dan een der Opzieners, en niet altoos denzelfden te doen optreden. De Dienaar des Woords kan als zoodanig niet door een anderen Opziener vervangen worden. Voor den Dienst des Woords toch zijn eischen te stellen, waaraan de meesten niet kunnen beantwoorden. Er is hier een eigen en afzonderlijke taak, die bijzondere voorbereiding, bijzondere schikkingen en bijzondere waarborgen eischt, en die alzoo alleen kan worden waargenomen door hen, die daartoe kerkelijk ge- qualificeerd zijn. Zij die den Dienaar des Woords niet als zoodanig in zijn qualiteit eeren, ondermijnen dan .ook de instelling van den Dienst des Woords -op zichzelf, en stellen er iets heel anders voor in de plaats. Maar hieruit volgt in het minst niet, dat een ander Opziener niet DE VOORLEZER. 175 de praelectuur uit de Heilige Schrift zou kunnen doen, niet een formuliervotum of formuliergebed zou kunnen uitspreken, en niet een psalm of een collecte zou kunnen aangeven. Bij den Dienst van het Woord, behoort het Sacrament als zegel, en het vrije gebed als verheffing tot God. Dit alles moet alzoo aan den Dienaar worden overgelaten, overmits hierbij eigen initiatief intreedt. Maar de praelectuur, het bidden van een vastgesteld gebed, het doen van publication, of het aangeven van een collecte of een psalm, vallen onder dit verband niet. Daarbij is het eigen initiatief juist geheel uitgesloten, en er is geen reden denkbaar, waarom ook niet een ander Opziener, na behoorlijke oefening en voorbereiding, hierin de Ge- meente zou kunnen dienen. Doch op die voorbereiding en oefening legge men dan ook nadruk. Alle ding eischt, om het goed te doen, oefening en voorbereiding, en een Opziener die wanen mocht krachtens zijn ambt hierboven ver- heven te zijn, vergist zich ten eenemale. Goed lezen, en vooral goed voorlezen, en met name goed voorlezen uit de Heilige Schrift is een wezenlijke kunst, die niemand van nature bezit. Alle accent moet daarbij gemeden worden. De taal moet zuiver worden uitgesproken. De klemtoon moet goed neerkomen. Het moet rustig en plechtig, en toch zonder gemaaktheid of te sterke declamatie toegaan. De houding er bij moet stil en ernstig zijn. Er moet zoo worden gelezen, dat ieder volgen kan, en dat het boeit. En zulk lezen nu is alleen mogelijk voor hem, die zich en generaal in het voorlezen oefent, en telkens voor elken Dienst zich inwerkt in wat hij straks zal te lezen hebben. Immers wat men niet volkomen verstaat, kan men niet goed voorlezen. Ook steekt er hoegenaamd niets in, dat een Opziener zich aan deze oefening wijde. De Dienaar des Woords heeft nog wel heel andere oefeningen moeten doorloopen. En ook zeggen we niet, dat elk Opziener hiertoe moet geroepen worden. lemand kan een zeer goed en richtig regeerend Ouderling zijn, al is zijn uitspraak min zuiver, en zijn voorlezen min gekuischt. Doch dit moet de kerkeraad dan ook onderzoeken, en aanwijzen wie hiervoor al dan niet de vereischte gaven bezit, en door oefening volmaken kan. Tevens zou hier het voordeel aan verbonden zijn, dat in de oogen der Gemeente de stand van de Opzieners gereleveerd werd, dat hun invloed in de Gemeente een meerdere werd, en dat de Gemeente zich ontwende aan het denkbeeld, alsof zelfs huisbezoek en krankenbezoek 176 HET VOTUM. met al het andere op den eenen moegeploegden Dienaar moest neer- komen. Alles intusschen bijkomstige voordeelen, die wel meetellen, maar den doorslag niet geven. Doorslag geeft alleen het bestrijden van de gehoorzaal, en het main- tin eeren van het karakter van de vergadering. XXXIX. Het Votum. We komen thans tot het dusgenaamde Votum, wijl het dit votum is, waarmee de vergadering der geloovigen wordt geopend. Het is het eerste woord, dat plechtiglijk uitgaat, om op het samenzijn het heilig stempel te drukken. Juist dit karakter van het votum toont, hoe in strijd met alle Litur- giek het was, dat men langen tijd de praelectuur uit de Heilige Schrift van de Wet en van de XII geloofsartikelen vaak deed plaatsgrijpen, en zelfs de Gemeente in het lied haar lof en smeeking Code liet op- dragen, om eerst daarna, als de Dienaar van den kansel begon, het votum te laten volgen. Een votum als hier bedoeld is, kan niet volgen, maar moet vooraf- gaan. Het begin kan niet na iets anders komen. En toch deed zich hier het geval voor, dat hetgeen rechtstreeks en regelrecht Gods Woord was zonder votum werd afgedaan, en dat eerst als de prediker begon, wiens woord het Woord Gods alleen uitleggen, betuigen en toepassen kan, het woord van plechtige wijding noodzakelijk werd gekeurd. Natuurlijk heeft men dit niet zoo bedoeld; men heeft er niet aan gedacht zoo oneerbiedige tegenstelling te maken; ook lag het niet aan den predikant dat het hiertoe kwam, maar meer aan een onwillekeu- rigen gang van zaken. Men wilde iets doen om de saamgekomenen, zoolang de Dienaar er nog niet was, toch stichtelijk bezig te houden. Daarom en daarom alleen las men. En men vond dit te meer goed in de eerste tijden, toen nog slechts enkelen zelven een Bijbel bezaten, en de meesten in de Schrift nog zoozeer vreemdelingen waren. En zoo is men van het Schrift-lezen op het lezen der Wet, en daarna op het ,,opgeven van een versje" gekomen. HET VOTUM. 177 Ons schrijven bedoelt dus allerminst een verwijt; of het moest een verwijt zijn, dat schrijver dezes allereerst tot zichzelven had te richten. Immers gedurende zijn eigen bediening heeft hij nooit rechtstreeks tegen deze verkeerde gewoonte geprotesteerd. Ook vergete men niet, dat de predikant, die pas binnenkomt, als een en ander ten einde loopt, slechts voor een zeer gering deel den indruk ontvangt van het onregelmatige, dat in deze onoordeelkundige practijk schuilt. Gelukkig mag men intusschen zeggen, dat het hier een van die quaestien geldt, waarop men slechts even met den vinger behoeft te wijzen, om aanstonds van schier aller instemming met de noodzake- lijkheid, om hierin wijziging te brengen, zeker te zijn. De vraag, wie het votum doen zal, alsook de vraag of de predikant reeds bij het lezen tegenwoordig behoort te zijn, ruste daarbij voors- hands. Wat we nu nog alleen bespreken is, dat het votum het begin moet zijn van al wat op den dienst betrekking heeft, en hieraan zou reeds voldaan zijn, indien hij, die voorlas, aan zijn lezen het uitspre- ken van het votum Het voorafgaan. En mits men maar voor dit votum een vasten vorm voorschrijve en het, naar zijn aard, uit weinig meer dan £e"n korten volzin doe bestaan, is er ter wereld geen reden denkbaar, waarom niet een ander dan een predikant, zulk een votum zou kunnen uitspreken. Niet natuurlijk om straks den predikant een tweede votum te laten uitspreken. Een begin kan er maar eens zijn, en een tweede votum zou dus geen zin hebben. Nu zeggen we daarom niet, dat het votum door een ander moet uitgesproken. We gaan alleen zoover van te stellen, dat het ook door een ander kan uitgesproken worden, en dat, dewijl dit kan, er nooit en nimmer eenige bedenking tegen kan rijzen, om het uitspreken van het votum aan de voorlezing uit de Heilige Schrift te doen voorafgaan. Doch dit handhaven we dan ook stelliglijk en in den meest volstrekten zin, en deze wijziging althans kan zonder verwijl, in alle kerken, worden aangebracht, ook zonder dat over een der andere quaestien, die hier mede saamhangen, beslist wordt. Het gaat niet aan de voorlezing der Schrift buiten den dienst te slui- ten, en evenmin gaat het aan, den dienst zonder votum te laten beginnen. Wat men wel invoerde, om den predikant eerst het votum te laten uitspreken, en dan den voorlezer te laten lezen, is intusschen weinig rationeel. Dit toch zou den schijn geven, alsof het votum uit te spreken gewichtiger daad ware, dan de voorlezing der Heilige Schrift 12 178 HET VOTUM. in het midden der Gemeente, zoodat alleen een predikant het votum kon doen, maar nu voorts de lezing uit de Heilige Schrift, als iets van minder gewicht en van ondergeschikt aanbelang, overliet aan den voorlezer. lets wat, vooral waar men buitenambtelijke personen laat voorlezen, schril uitkomt. Te meer waar de lezing door een Opziener der Gemeente geschiedt, vervalt dus elk bezwaar, om het votum door hem, die de lezing uit de Schrift zal doen, eer hij begint, zelven te laten uitspreken. Wat nu het te kiezen votum betreft, zoo gebruikten onze vaderen, en schreef zelfs een van onze oude synoden voor, Psalm 124 : 8, of de woorden : ,,0nze hulpe is in den Naam des Heeren, die hemel en aarde gemaakt heeft". Veelal met de kleine variatie, dat gezegd werd : ,,0nze hulpe sta in den Naam des Heeren, die hemel en aarde gemaakt heeft." Daarnaast kwam een tijdlang in gebruik te zeggen : ,,0ns begin zij in den Naam des Vaders en des Zoons en des Heiligen Geestes", terwijl anderen weer een verbreeding van deze gedachte ten beste gaven, b. v. die ontleend aan Openb. 1 : 4 v.v. Nu is eenparigheid hierin zeer zeker gewenscht. De Gemeente moet niet eerst bij het hooren der woorden, en naar gelang de zin voltooid wordt, te weten te komen wat er gezegd wordt, Het moet een kort woord zijn, dat ieder vanzelf op de lippen heeft, en als in stilte voor zichzelven uitspreekt, en dat voor alien en in aller naam wordt uitgesproken door wie voorgaat. De gedachte was dus volkomen juist, toen de Synode van Dordrecht (1574) de woorden uit Psalm 124 : 8 als votum voorschreef. Dat de besluiten van deze Synode niet overal gevolgd zijn, was gevolg niet van Nederlandsche, maar van Engelsche toestanden. Actie wekt reactie. En toen nu in de Engelsche Staatskerk Cramner tegen het stellig advies van a Lasco een breede, overdreven en bedenkelijke liturgie invoerde, die het gevaar met zich bracht van, gelijk a Lasco waar- schuwde, en de uitkomst maar al te droef bevestigd heeft, naar allerlei Roomsch ritueel terug te leiden, was het zeer natuurlijk dat de Engel sche Presbyterianen in het andere uiterste oversloegen, en fel tegen elk formulier en elk formeel gebed zich aankantten. a Lasco deed dit niet. Zijn Liturgie, die nog overig is, is zelfs tamelijk breed en is als zoodanig door hem in de vluchtelingenge- meenten uit ons vaderland, die zich te Londen en elders, onder Eduard VI, gevestigd had, ingevoerd en jaren lang gebruikt. HET VOTUM. 179 Toch was ten slotte de invloed van de Engelsche Presbyterianen hier sterker, dan het gezag van den reformator onzer vreemdelingen- gemeente te Londen; en het is uit de geschriften van deze Engelsche Presbyterianen, dat de eenzijdige spiritualistische tegenzin tegen alle formuleering van den dienst er ook bij ons inkwam, en zulks niettegen- staande er hier te lande niet het minste gevaar voor Puseisme bestond. Niemand mag daarom zeggen, dat het voorschrijven van zulk een vast votum tegen de Gereformeerde beginselen zou indruischen. Wie dat beweerde, zou al onze kerken, die op de Synode te Dordrecht saam waren, en a Lasco, den held onzer vluchtelingengemeenten, voor on-Gereformeerd verklaren. Alleen ga men met bezadigdheid te werk. Predikanten, die jaren lang zich aan een ander votum gewend hebben, doe men geen moeie aan. Die genegen is, zal wel uit eigen beweging volgen. Maar overigens eerbiedige men hun verleden. Toen zij optraden bestond er geen voorschrift. Toen waren zij dus in hun voile recht, met zelf te kiezen. En ieder hunner koos naar zijn beste inzicht. Doch juist daarom mist men dan nu ook het recht, hen thans, tenzij ze het geheel vrijwillig en naar eigen beter overtuiging doen, met hun verleden te doen breken. Haastige hervormers bederven altoos de toekomst. Alleen wie be- zadigd optreedt, mag voor de toekomst op beteren invloed hope bouwen. Komen nu de kerken nogmaals tot keuze, dan pleit er veel voor, om bij het oude votum te blijven. Niet omdat het in het Oude Testa ment, maar omdat het in de Schrift gevonden wordt ; iets wat met het andere veel gebruikte votum niet het geval is. Er ligt iets aantrekkelijks in, om voor zoo plechtig woord iets te nemen, dat letterlijk zoo in de Heilige Schrift voorkomt. Hoogerwij- ding kan een votum niet bezitten. En wel is het waar, dat ook het breedere uit Openbaringen 1 evenzoo in de Schrift voorkomt, maar dit votum heeft het bezwaar tegen zich, dat het als votum te lang is. Een votum van drie voile verzen, waaronder een van 36 woorden, en dat in zijn geheel 86 woorden omvat, is te uitgebreid, en daarom niet overeenkomstig den aard van zulk een votum, dat naar zijn natuur kort, zeer kort moet zijn. Een votum toch, en dit houde men wel in het oog, is geen gebed, maar een plechtige verklaring. Bij een gewone vergadering doet elke voorzitter soortgelijke verkla ring, als hij zegt: Ik open de vergadering. 180 HET VOTUM. Zulk een verklaring in eene gewone samenkomst is niet maar een ijdel woord, maar een noodige daad, die op eenmaal het eerst losse saamzijn omzet in een geordende vergadering. V66r die verklaring heeft niemand der aanwezigen eenig gezag over den ander en vindt het reglement van orde geen toepassing. Maar is die verklaring eenmaal uitgesproken, dan heeft daardoor het saamzijn het karakter van een vergadering aangenomen, staan al de aanwezigen onder de autoriteit van den voorzitter, geldt ten opzichte van een iegelijk het reglement van orde, en mag niemand spreken zonder verlof. Wat men ook van te voren saam spreken mocht is zonder beteeke- nis ; maar is eenmaal gezegd : ,,Ik open de vergadering", dan is elk woord dat gesproken wordt een deel der handeling en is men in staat om beslissingen en besluiten te nemen. Dit wordt natuurlijk niet gezegd, also! het votum met het ,,Ik open de vergadering'1 op een lijn stond, maar om voor wie het nog niet wist voelbaar te maken, wat hooge beteekenis in het votum ligt. Slechts bij derde van vergelijking kan men het votum met zulk zeggen vergelijken. Maar is het duidelijk van welk gewicht reeds in een gewoon saamzijn zulk een verklaring van den voorzitter is, dan kan men daarnaar afmeten, van hoeveel hooger gewicht nog de daarmee overeenkomende verklaring is, waarmee de ,,vergadering der geloovigen" geopend wordt. Het komt er dus maar op aan, wel in te zien, dat het votum volstrekt niet een gebed en veel minder nog een los en ijdel woord is, om maar lets te zeggen, maar dat het votum een plechtige verklaring is, waar- door de vooraf slechts verzamelde geloovigen eerst dan ,,de vergadering van geloovigen" worden. Voor het votum zijn er wel geloovige personen saam, maar er is geen vergadering. Die vergadering ontstaat eerst als het votum wordt uitgesproken. Het Votum. (Vervolg.) XL. Het votum, als openingswoord, waardoor de eerst los saamgekomenen alsnu in een wel aaneengesloten ,,vergadering" worden omgezet, be- HET VOTUM. 181 doelt de ,,tegenwoordigheid Gods" in het midden van zijn volk te constateeren. Wat van Sion geschreven staat, dat God het verkoren had tot zijn ruste, en dat de God Israels er woonde, moet ook in de Gemeente des Nieu- wen Testaments tot zijn recht komen, edoch met e'en sterk sprekend verschil. Onder het Oude Testament kiest God zijn ruste aan een bepaalde plaats, in een bepaald heiligdom ; daar woont Hij ; en daar wacht Hij zijn volk op. De stammen trekken naar Sion op om te aanbidden. Onder het Nieuwe Testament daarentegen valt 1°. dit plaatselijk karakter weg, en breekt Gods alomtegenwoordigheid door; valt 2°. de steenen tempel weg, om de Gemeente zelve als woonstede van den levenden God daarvoor in plaats te doen treden; en wacht 3°. niet God de Heere diensvolgens zijn volk op, maar komt zijn volk saam wachtende op Hem. ,,Waar twee of drie in mijnen naam te zamen zijn, daar ben ik in hun midden". De hoofdgedachte blijft alzoo onder Nieuw en Oud Testament een en dezelfde: Ontmoeting tusschen God en Zijn volk; maar die eene hoofdgedachte komt onder tweeerlei vorm voor. In het Oude Testament is de Verzoening nog niet volbracht. De breuke bestaat nog. En deswege wordt de a/stand tusschen God en zijn volk op den voorgrond gesteld. Er is een land, in dat land nadert men de ,,heilige stad", in die heilige stad ligt Sion afgezonderd als de heilige berg, en op dat Sion vindt men in vier overgangen eerst het terrein buiten, dan den Voorhof, daaruit komt men in het Heilige, en zoo eerst in het Heilige der heiligen, en daar is dan de tegenwoordigheid Gods, maar verborgen achter een gordijn of voorhangsel, en in heel het volk is maar een man, de Hoogepriester die daarachter naderen mag. Maar onder het Nieuwe Testament is de Verzoening volbracht; valt dus de afstand weg, en is er niet een verwijderd houden, maar een zoeken, om te komen tot de innigste gemeenschapsoefening. Overal waar nu de gemeente samenkomt, verschijnt God, blinkende voor het zielsoog, in het midden van zijn Sion. Greep dit nu slechts ten opzichte van ee*n enkel geloovige plaats, zoo zou bij dien overgang geen votum te pas komen, wie in de een- zaamheid voor zijn God neerknielt, moge een oogenblik toeven, eer hij in het gebed gaat, om voor zijn bewustzijn de gemeenschap met zijn God te vernieuwen ; maar hij gebruikt daar geen formule voor. Doch anders wordt dit uiteraard waar deze verschijning 182 HET VOTUM. van <}od voor het zielsoog bij honderden, soms bij duizenden, op hetzelfde oogenblik moet plaats grijpen. Dan moet er een teeken ge- geven worden, opdat alien schier op hetzelfde moment hun gedachten saamvoegen en richten op den Eeuwige. Dat teeken nu kan gegeven worden door een bazuin of ander instrument, maar het woord staat boven den klank van snaar of koper, en daarom treedt het votum als gesproken teeken in. Het is hier juist daarom de plaats om iets te zeggen van het stil gebed als men zijn plaats inneemt. Nog altoos is het bij ons gewoonte, dat wie ,,de kerk" binnenkomt, na zijn plaats te hebben bereikt, als man staande, en als vrouw zit- tende, een persoonlijk gebed fluistert. Hoog slaan we de waarde van dat ,,stil gebed" niet aan. Doel en strekking er van is natuurlijk, om zijn zin en gedachten tot het ,,heilige" te verzamelen en van zijn God een zegen te be- geeren op wat te geschieden staat. Hiertegen hebben we natuurlijk niets. Integendeel we achten zulk een gebed begeerlijk. Er is zooveel dat afleidt en verstrooit. Satan maakt zich met ,,de kerk" zoo druk, en slaat nooit een kerkgang over, om te verstoren, zoo dat we wel waarlijk naar een geestelijk wapen grijpen mogen, om meester over onze ziel te blijven. Ook bidt, wie de liefde kent, niet alleen voor zich zelven, maar ook voor anderen. Ook voor hem, die in den dienst des Woords zal optreden. Alleen maar, we zouden zulk ,,stil gebed" liever thuis zien plaats hebben, ten einde daardoor te meer nog al wat naar vertooning zweemt te mijden. De vrouw is in dit opzicht nog gelukkig. Ze bidt zittende en niemand merkt er van. Maar een man blijft er bij staan, en houdt veelal hoed of pet er bij voor zijn gelaat, als om zich af te zonderen. Maar juist daardoor loopt hij in het oog. leder ziet wat hij doet. Ook hoe lang hij bidt. En dan is de ziel soms zoo onvrij, dat ze meer denkt aan de menschen die naar ons zien, dan aan God tot wien het gebed moet uitgaan. Ook is er in dit gebed iets onordelijks. Als iemand bidt, moet wie met hem is, daar eerbied voor hebben, en stille zijn. De gewoonte die aan sommiger tafel heerscht, dat als er een te laat, na het gebed, komt aanzitten, de anderen maar door- eten, en doorrammelen, onderwijl hij iets meesmuilt, vinden we af- schuwelijk. Laat ieder dan stil zijn, en laat zoo het gebed plaats grijpen. HET VOTUM. 183 Maar in de kerk kan dat niet. Dan zou niemand op zijn plaats komen. Men kan niet wachten op die vele broederen die achtereen- volgens gaan bidden. Vandaar dat het loopen, het schuifelen, en dringen onderwijl doorgaat, en iemand soms onder het bidden door een nieuw aangekomene wordt aangestooten. Of ook al wacht men even op u, dan nog stoort het uw gebed als ge merkt dat iemand in uw bank of rij in wil, en breekt ge maar af, omdat zulk bidden toch geen bidden blijft. Thuis voor het kerkgaan bidden is daarom veel idealer, en staat hooger. En toch durven we niet zeggen: ,,Schaf dat vooraf even bidden af", want het staat te vreezen, dat meer dan een het thuis toch niet doen zou. Om veler zwakheid en ongeestelijkheid wille zal het dus wel stand moeten houden. Maar toch is het goed er eens op te wijzen, dat deze ge- woonte uitdrukking niet van hooge vroomheid, maar veeleer van een tekort in vroomheid is, en dat thuis bidden beter ware. Zij men daarom voorzichtig, met wie het niet doet, te veroordeelen. Het kon ook zijn, dat iemand het thuis beter vond. En de geest moet vrij zijn, en niet gebonden door de vrees voor menschen. Doch hetzij men het thuis, hetzij men het bij het innemen van zijn plaats in de kerk doet, nooit kan dit ,,stil gebed" het votum vervangen. Het wstil gebed" is persoonlijk, het votum is gemeenschappelijk. Eerst het votum geeft het besef van Gods verschijnen in de ,,vergadering". Laat dit worden toegelicht. God is alomtegenwoordig, en kan in dien zin nooit ergens komen. Hij is overal. Maar let er op, dat desniettemin de Schrift zegt, dat God op Sion woonde, en dus niet overal. Dit komt van het onderscheid tusschen Gods tegenwoordigheid in zijn kracht en mogendheid, die in lucht en ether, in plant en dier, in ziel en lichaam is, en die andere tegenwoordigheid van God als Geest. Die laatste tegenwoordigheid nu heeft graden van intensiteit, het sterkst uitkomende waar God de Heilige Geest in het hart van den verloste woning maakt. Maar ook die laatste, die hoogste tegenwoordigheid Gods heeft opnieuw graden. leder gevoelt dit, zoo hij Johannes naast Thomas plaatst. En elk kind van God weet het uit eigen zielservaring. Eerst minder, maar Gode zij lof, straks meer vervult hem die tegenwoordig heid des Heeren. Maar ook hiermede is nog niet genoeg gezegd. 184 HET VOTUM. De presentie onzes Gods hangt ook af van ons bewustzijn. De eene maal zal Petrus zoo ver met zijn bewustzijn afdolen, dat hij zijn Heiland verloochent, een ander maal zoo vol des Geestes zijn, dat hij het uitjubelt in een predikatie die nog verkwikt bij het lezen. En zoo nu weten ook wij zeer wel, dat we de ee*ne maal onze gedachten innigverzameld hebben en ons dicht nabij onzen God gevoelen, terwijl we een ander maal, verstoord en afgeleid, moeite hebben, om, zelfs op de kniee'n, onzen God te vinden. Ook dat verzamelen nu van ziel en zinnen voor God, gaat niet buiten genade om. Tot God gaat het gebed op : Neig mijn hart en voeg het saam. En waar nu God de Heere, rechtstreeks en middellijk tegelijk, de zielen der zijnen in de samenkomst der geloovigen, verzamelt en richt op zijn heilig Wezen, daar is dit ,,het verschijnen van God in het midden der vergadering". Middellijk nu gaat dit door het votum. Het votum dient daartoe. En als God het votum zijn werking laat hebben, en het door zijnen Heiligen Geest op de harten laat werken, is de uitwerking, dat er door heel de vergadering een beweging van het innerlijk gevoel komt, waardoor de saam vergaderde geloovigen al meer de presentie van hun God gewaar worden. En nu zegge men niet, dat toch dikwijls de voorganger er dit niet bij denkt, noch het er bij bedoelt ; en dat evenzoo tal van opgeko- menen hiervan zelfs geen flauw vermoeden hebben ; ja dat het votum dikwijls zoo flauw en zacht wordt uitgesproken, dat de meesten er geen woord van verstaan ; dit alles toch zijn bedenkingen tegen de gebrekkige uitvoering, niet tegen de ideale beteekenis van het votum zelf. En daarop alleen hadden wij hier te wijzen. Er mag geen doode vorm in de gemeente overblijven. Het moet alles bezield worden door heilige gedachten. Eerst waar die ideale beteekenis weer verstaan wordt, kan de voile kracht ervan werkzaam in de gemeente uitgaan. En daarom nu constateeren we, niet dat God er voor het votum niet is ; dit toch ware ongerijmd ; maar wel dat het votum het aan- gewezen middel is, om zoo God het zegent en door zijnen Heiligen Geest er de voile werking aan geeft, het bewustzijn der vergaderden als door een teeken, zoo op zijn heilige presentie te richten, dat Hij door en in het votum voor het zielsoog der gansche gemeente ver- schijnt. Van het oogenblik van het votum af, moet heel de vergadering ge- HET VOTUM. 185 voelen, dat nu het ordinaire neerzitten uit heeft, en dat men nu te doen heeft met een verschijnen voor God omdat God voor het zielsbesef verscheen. Het Votum. (Slot). XLI. Ten slotte bespreken we den inhoud van het votum. 