Bijdragen tot de taal-, land- en volkenkunde
Vuorts sullen wij, Hollanders, Zeelanders ende alle die van wegen de Generale Comp* hier traffiqueren, gehouden wesen te betalen van alle goederen en coopmanschappen [die] hier gelost en geladen sullen worden, 2 ten 100, well verstaende, tgeene dat eens betaelt heeft, niet meer en sall betaelen; oock gelt, rijs en andere behoefften voor het huijs en sall oock niet betaelen, Den Koninck en sal niet vermogen, eenige Portugesen te laten wonen offte handelen iu Palleacatta, maer ter contrarie haer ‘tselve te verbieden, Niemandt en sal vermogen, aen beyde zijde eenige quaesstie, arguatie offte disputatie van de religie te maeken. Soo daer ijmaudt hem begave door eenigh quadt feijt over te loopen bij den Koninck off int landt, soo sall den Koningh ge- houden wesen deselve over te leveren. Voorts sullen alle persoonen ende coopluijden met ons vermogen te handelen, kopen, verkoopen alle coopmanschappen ende goederen , zonder dat ijmandt sulex soude mogen verbieden. Alle schillders ende wevers, die eenige obligatie alhier met onse natie sullen mgpeken van wegen eenige kleeden te schilderen offte doeken te leveren, sullen gehonden wesen, tselve naer te komen ende bij faulte van dien sal den Cap", die alhier is blijvende, vermogen aen te tassten en in de boeijen te stellen, waer over den ' De Jonge, III, bls. 848 heeft: „Vinkata Pati Raya Alou’. 2 Chittivalasa on Pattikonda?? De Jonge heeft beter: „die landen Car- nation” onz. ' * Thans Palicat, ten Noorden van Madras. 86 GENERALE NEDERLANDSCHE GEOCTROYEERDE landsche autoriteiten doen vestigen op Djakatra als geschikt voor een algemeen „rendez-vous” voor de Nederlandsche sohopen in Indië, Vooral Cornelis Matelieff de jonge wees op het belang dezer plaats; nog meer Jacques !'Hermite, hoofd van het „generaal kantoor” te Bantam, die in November 1610 een contract met den bestuurder van Djakatra sloot, De datum is niet stellig bekend, maar moet ongeveer 18 November 1610 zijn, niet later, vermoedelijk niet veel vroeger, (Vgl. De Jonge, Opkomst, TI. bldz, 188 v., 844, v; 352354; Tiele, Europeëre, VIT, bldz. 122, 170 v‚; Van der Chijs, Jakatra, bldz, 6—7, 197-208). Maar toen de GG. Pieter Both in Januari 1611 in Djakatra kwam, werd het contract eenigermate gewijzigd. Het is dit gewijzigde contract. dat tot ons is gekomen. (De Jong, Opkomat, TV, bldz. TV). Acooordt ende contract gemaeckt bij den eapt". Jacq’ Lhermite de jonge uijt den name ende van wegen d’Ed® Mogende Heeren Staten Gener' der Vereenighde Nederlandsche provintien ende Sijne Pxce Mauritius de Nassouw etc*, ter eenre ende den doorlughtigen Widiach Rama ', coninck van Jaeatra ter andere zijde ende dat voor eeuwigh; desen anno ® : Berstelijck sall den koninek voorschreven aen de ondersaten van de Hr" Staten voorschreven, behoorlijcke commissie hebbende, in Jucatra verleenen vrije handelinge en suflisante woonplaetsen, daer haere personen ende goederen in goeder bewaringe mogen zijn, om dewelcke te bouwen ous sall verleenen een plaetse, geleegen in het Chinees quartier, groot vijfftigh vadem in de lenghte ende soo veell in de breedte offte grooter, in dien sulex van noode hadden, voor welcke voorschreven plaetse sullen betalen aen den Koninck 1200 R* van aghten, waerop ons sall laten timmeren maer ons gelieven ende steenen huijse * laten bouwen, soo groot ende cleyn, als ons sall te passe komen, welcke huijsen, persoonen ende goe- deren hij oock sall gehouden wesen te helpen beschermen tegen alle aenvall van vyanden wie die oock souden mogen wesen, Hiertegens sullen de voordaghte Hoge Mogende He" Staten Gene- van 12 December 1612 en Januari 1618. Van der Chijs, Jakatra, bldz. 196—200, heeft hetzelfde contract overgenomen „volgens een oud afschrift op de algemeene secretarie te Batavia berustende.” t Aan het slot wordt deze naam gespeld: „Wizin Garama”; moet ver- moedelijk zijn: Widjija Krami. De zg. ,Coninck” was oen vazal van Bantam, Elders (zie hiernn contract 21 Dee. 1614) draagt hij den titel Pangeran. 2 Niet ingevuld, Moet vermoedelijk zijn November 1810, omdat het hier geldt den datum waarop I'Hermite het eerste contract heeft gesloten. * Van der Chijs, bldz. 197, heeft hier „huysen.” 88 GENERALE NEDERLANDSCHE GEOCTROYRERDE Sullen-ooek vermogen, op alle des Koninghs landen ende eijlanden hier omtreut hout te houwen ende te laten houwen tot bouwinge van schepen ende andersints daer t selve souden mogen van doen hebben, sonder belet offte molestatie. Bnde offt geviele datter ijmandt van ’t volck van de Hollanders, tzij witte, offte swarte, om eenigh moetwilligh feijt offte misdaet weghliep, sall den koninek voorschreven gehouden zijn, wederom te leveren, om deselve naer merite te mogen straffen, d’welck ook de voorschreven Hollanders sullen gehouden wesen te doen, jnge- valle ijmandt van des Koninghs volcks bij voorschreven Holland” vlughteder, Ende op datter [door] maninge van schulden geen differentie en valle, sullen de voorschreven Hollanders, eenige goederen aen Chi- neesen off Javanen verkopende, op dagh ' dat het selve geschiede met voorwetten van den Sabander, op datter geen quade schulden gemaeckt en worden; ende jngevalle eenige onder de handt quadt. worden, den voorschreven koninck * aen onse betalinge magh helpen. Jngevalle ook ymandt ware, t’sij Javanen, Chineesen offte andere natie, die de Hollanders in eenige dingen verongelijcken, sal den Koninck gehouden zijn ons nen ons reght te helpen ende de mis- dadige straffen ende jngevalle ymandt van de Hollanders eenige overlast nen Javanen oft ymandt anders deden, sullen deselve van gelycken dadelycken geapprehendeert worden en nuer haere merite gestrafft, Sall den Koninck ook niet vermogen, cenige Portugesen offt Spaugiaerden toe te laten in zijn landt [tot] eenige handelinge, maer deselve geheelyek daer uijt weeren. Alle weleke bovengeschreven artykelen wij ondergeschreven be- kennen met malleauderen gecontracteert te hebben ende belooven van weder zijden, die nu en ten eeuwigen dage onverbrekelyck te onderhouden. Ju kennisse der waerheijt dit met ons gewoonlijcke handteeken onderteekendt in Jacatra datum utsupra. Onder stont: affirmere “t gunt voorschreven. Was geteeckent Pieter Both *. ' Van der Chijs, bldz. 200: sorg dragen.” 2 Van der Chijs: „ans aen," enz. * Deze bevestiging van het contract door Both moet hebben plaats gehad in Januari 1811. = 2 92 GENERALE NEDERLANDSCHE GEOCTROYEERDE XXXIX. MOLUKKEN. 26 Maart 1611. ! Zooals bekend is, werd het Twaalfjarig Bestand tusschen Nederland en Spanje niet in praktijk gebracht in het Oosten. De Spanjaarden wei- gerden het te erkennen, zoolang zij geen bericht van hunnen koning hadden ontvangen, niettegenstaande de Nederlanders hun kennis hadden gegeven van de sluiting van het Bestand. (Zie Tiele, Buropetra, VIII, bide. 122; onwitgegeven brief van den Harmer pens Det oost eb ad Benin Kamer van Middelburg, 9 September 1611, op het Rijksarchief). Beida partijen bleven in de Molnkken bv. strijd voeren en trachtten zich daar te versterken. Aan deze staatkunde dankt ook onderstaand contract blijkbaar zijn ontstaan. Het werd gesloten met verschillende streken van Gilolo, staande onder Ternate’s sultan. Contract ende eeuwigh verbondt gemaeckt bij den Cap" Corsen? uijt den naem ende van wegen de Mo- gende Hr" Staten Gener! der Geunieerde landen, als Hollandt, Zeelandt etca, Zijne Princelijcke Hx" als gouvern’ derselver landen ende Hr" Bewinthebberen der Oostindische Comp'* ter eenre ende den sengage * van Sebouge, * “de sengage van Tonuchwane,* de senhage van Talo ® met den ganschen Raedt van deselve plaetsen, alsmede de noflamaniers* van alle de om- liggende steeden, sorterende onder d’yoornoemden sen- gage van Sebouge ter andere zijde. 1, Eerstelijck belooven ende sweeren de bovengenoemde sengages en Raedt de Hollanders en den regerenden koninck van Ternate niet te verlaten maer in alles getrou te blijven, haer landt met lijff en leven te beschermen voort geweldt der Spangiaerden, Portugesen ende andere onse vijanden. 2. Datse niet en sullen vermogen, mette Spanginerden in eenige onderhandelinge te treden, offte toelaten dat ze in eenige van de bovenverhaellde plaetsen sullen mogen komen om met haer eenige 1 Uit het Contraatboek. * Zie hiervóór, bids. 64, noot 1. * Sengadji of sangadji = hoofd van eene landstreek, districtshoofd. + Saboegoe. * Misschien poeloe Toeakara ten noordwesten van Halmaheira, en Tolo aan de Oostkust van Halmaheira (Vgl. Tiele, Europeërs, VILL, bldz. 185.) $ Ngofamanjirah's = kamponghoofden. 04 GENERALE NEDERLANDSCHE GEOCTROYEERDE sengugie, sijne onderdanen offte Hollanders voornoemt in eeniger manieren soude soeken offte traghten te offenceren offte beschadigen ; het welck in aller wegen de Hollanders ende de voornoemde sengage met alle haere geallieerde vrinden sullen verbouden blijven te onder- houden ende verdefenderen. Tselve boven verhaeldt is onder beloff- tenisse van getrouwigheijdt, eere ende woordt die wij beyde nen Gadt ende onsen evennaesten schuldigh zijn. Aldus gedaen in de stadt van Sebouge liggende op “t vasste landt tegen over t eijlandt van Ternaten ende van wedersijde bij ons onderteijckent, op den 26° dugh van Maerdt jut jaer onzes Heen 1611. Onderteijckent Adriaen Corsen. Lager stondt een zegell met Hebreusche * letteren van de overste onderteijckent. XL. JAPAN. 30 Augustus 1611. 2 Als leider der Nederlandsche factorij te Hirado werd aangesteld de opperkoopman Jacques Specx (16091618). In Juni 1611 begaf hij zich op een zg. hofreis naar Soeroega (thans Shidzuoka), ten Zuidwesten van Jokohama, waar de Shogoen dikwijls verblijf hield, om de belangen van den Nederlandschen handel bij de Japansche autoriteiten verder te be- hartigen, De shogoen Iyeyasoe ontving hem vriendelijk en verleende den Nederlanders een nieuwen handelapas. (Vgl, Nachod, Japan, S. 115, f., 141—149). d D'Hollandsche schepen comende in mijn land van Japan, “t sy oock op wat havenen en plactsen het mede mogen wesen, bevelende by deeze wel expresselyck aen alle en een iegelijk onder myn gebied sorterende, deselve in geenerleij manieren te aggraveren, of te empecheren, maer ter contrarie alle hulp, faveur en adsistentie in “t geene versoeke{n} te betonen; een iegelyk sig waghtende anders als alle vriendschap hun luyden op mijn woord toegeseght, te onder- 1 Sic! — De kopiist van het Contractboek heeft de Arabische karakters voor Hebreeuwsche aangezien. Dit was zeker Herbert de Jager uiet. * Ik ontleen onderstaande vertaling aan aanteekeningen, volgende op een „Ertract missive geschreven uyt Japan den 15° October 1693 aen Haer Hoog Edn« op Batavia,” door mij aangetroffen in het archief der familie Huydecoper van Maarsseveen (Vgl. nog Nachod, S. XIX en de óók daar aangehaalde werken: A. Montanus, Gezantschappen, bldx. 195 en Kämpfor, Japan, bldz, 272, en Tafel XX). 4 96 GENERALE NEDERLANDSCHE GEOCTROYEERDE 3. Zoo den Portugees Zijn Majesteyt quam te beledigen, zullen de B, Heeren Staten Zijn Majesteyt met alle middelen van oorloge behulpzaam zijn, om op het krachtighste te helpen. 4. Zijn Majesteyt zal toestaen, dat wy een fort op Cotiaram * zullen mogen maken, midts dat de koning * van Cotiarum zijn tollen, vruchten, en inkomsten des landts zal behouden. 5. Den Keijzer zal nodige materialen en stoffe van kalk en steen tot ophouwinge van de voornoemde sterkte verschaffen; alsmede coeleys * of arbeyders, die bij de E, Compagnie zullen betaelt werden. 6. Zijn Majesteyt zal in Candy en andere plaetzen, (tot ver- zekering van de E. Compagnie koopmanschappen) verzorgen dat steene pakhuyzen gemaekt zullen werden, om voor de brand verzekert te zijn. 7. Ziju Majesteyt zal onze schepen en volk, met alle kracht tegen het gewelt der Portugezen zoeken te beschermen, en zoo zullen aan de andere zijde de Nederlanders met alle kracht doen, 8. Zijn Majesteyt zal, in zaken van oorloge, tusschen ons gemeyn, niet voornemen, zonder kondschap van de Heeren amptenaren, in dienst van de E. Compagnie aldaer zijnde, dies in Zijn Majesteits krijgs-raad twee Nederlanders zullen zitten, om alle zaken van oorlogh met gemeyn besluyt af te handelen. 9. Zijn Majesteyt zal gehouden zijn, de koopmanschappen met Instdragend vee na boven te voeren en de gekochte waren wederom op het strant in Cotiarum (buyten onkosten van de E. Compagnie) te brengen. _ 10. Bij verongelukken van schepen, chaloupen en bootjes zullen de onderdanen van Zijn Majesteyt gehouden zijn, de goederen te bergen en zonder onkosten ons weder in handen te leveren. 11, De Nederlanders zullen met vrede haar goederen mogen uytvoeren, zonder eenige tollen te betalen. 12. Alle de onderdanen van Zijn Majesteyt, zonder onderscheyt, zullen met de B. Compagnie onverhindert mogen handelen. 18. Zijn Keyzerlijcke Majesteyt zal alle zeldzamen en ongemeyne dingen, uyt Nederlandt komende, aanvaarden in zulken prijze, als met de B, Compagnie in ruylinge van andere waren zal konnen over een komen. 1 Koddiyarap. * De radja, * Een woord vermoedelijk van Vóór-Indië afkomstig. (Vgl. Mobson-Jobson , p. 192). a OOST-INDISCHE COMPAGNIE 1602—1800. 97 14, Zijn Majesteyt zal jaarlijks zooveel van den besten cancel aan de E. Compagnie leveren, als te bekomen zal zijn; en deze caneel zal of met contanten ofte andere koopmanschappen betaalt werden tot een gezette prijs, die onder den anderen zal beraamt werden. 15. Men zal geen andere perzoonen, die in besluyt* van koop- manschappen met de Nederlanders getreden zijn, mogen goederen te leveren, voor en al eer de Nederlantsche handelaars voldaan zijn ; en zoo bevonden werde hot tegendeel te geschieden, dat men vrij, zoo haar goederen als perzoonen, zal mogen aantasten, om alzoo de zelve tot onderhoudinge van het verbond te dwingen. 16. Zijn Majesteyt zal geen Huropeisch volk in zijn land laten handelen zonder bevel en last van haar E. Hoogh-Mog. en zijn Princel. Excell. 17. Zijn Majesteyt zal tot bouwen van schepen, jachten, etc. een goet en bequaam aental van hout beschikken, en 't zelve bezorgen aen strant te doen brengen. 18. Alle gevangenen aan wederzijden zullen ontslagen werden, eu volkomen vrijheijt bekomen, * 19. De Nederlandtsche dienaren zal Zijn Majesteyt gantsch geen gewelt aeudoen; en zoo de zelve haar ergens in te buijten gingen, zullen dezelve door de Nederlantsche hoofden over hare misdaad gestraft werden; dies zal het zelve ook plaets hebben omtrent de onderzaten van Zijn Majesteyt. 20. Zijn Majesteyt zal gehouden wezen, gesteenten en peerlen alleen aan de Nederlanders te verkoopen; zo blijven ook de Neder- landers gehouden nan Zijn Majesteyt te leveren alle juweelen, kostelijkheden, en zeltzame dingen, midts de waarde van dien be- talende, gelijk te vooren is aangeroert; en of men niet konde over-een-komen in deze koopmanschappen, zal evenwel de vrientschap ongeschent blijven. 21. Zijn Majesteyt en de Heeren Staten zullen alle vrientschap en minzaamheyt onderhouden, en men zal den anderen met raad en daad in alle voorkomende zaken bij staan. 22. Alle vyantlijke daden, zoo aan de eene als aan de andere zijde, zullen t’eenemael zijn vergeten en vergeven. 23. Niemandt dan Zijn Majesteyt zal vermogen eenig geld te munten of hooger 'tzelve doen uiĳtgeven, als bij Zijn Majesteyt en 1 De zin is hier, minder duidelijk. % Wat hiermede wordt bedoeld, is mij niet duidelijk. Of waren misschien ‘nog lotgenooten van De Weerdt op Ceilon gevangen? 7 Volgr. IL 7 95 GENERALE NEDERLANDSCHE GEOCTROYEERDE Nederlanders, in gelegentheyt van het geld ‘t welk uyt Hollandt mochte komen, zal gesteld zijn; en zoo yemand van wederzijden bevonden wierd valsch geld geslagen te hebben, dat met de dood zal gestraft werden. 24, Zijn Majesteyt en de Nederlanders zullen met malkanderen overleggen, wat ten besten nutte wederzijds dienstig ware, in den handel van grooter of minder munte, 25. Dat de munte, die in den gank nodigh wiert geacht, alle drie jaren zoude werden verandert, te weten drie jaar in Candy, en drie jaar in onze verblijf-plaatzen. 26. De voorsz. gelden ' zouden wederzijds op- en af-gezet worden, ten profijte van oorloge. 27. Dat alle Indische volkeren met hare vaartuygen zouden ver- mogen in Zijn Majesteyts landen te komen, gaan en vertrekken, om haar koopmanschappen te doen, zonder eenige tollen te betalen, en dat voor den tijdt van drie jaren. 28. Na verloop van de voornoemde drie jaren zal Zijn Majesteyt met de gelaste van haar Hoogh-Mog. en zijn Princel: Excellentie mogen besluyten, dat tollen op alle goederen tot welvaren van Zijn Majesteyt, en onderhoudt dienen gestelt en ingevoert te werden. 29, Zijn Majesteyt zal van alzulke tollen hare Hoogh-Mog: en Zijn Princel; Excellentie laten genieten de gerechte helft, waar toe ontfangers en schrijvers wederzijdts zullen gestelt werden. 30. Van alle goederen die omtrent de heerschappye van Ceylon, vullen werden verovert, Zijn Keyzerlijke Majesteyt en hare Hoogh- Mog: en zijn Princel: Excellentie, zullen de helft genieten, midts de gevangenen voor zoen-geldt lossende, zonder die te dooden. 31. Alle die van hare Hoog-Mog: en Zijn Princel: Excellentie af-gevaardight zijn, zullen aan zijn Majesteyts onderzaten vry geley geven om te handelen, gelijk Zijn Majesteyt aen zijn inwoonderen buyten ‘sLandts handelende, oock gehouden zal zijn te doen; zonder welk vry-geley de zelve zullen mogen werden aangetast, ende haar waren voor buyt verklaart. 32. Zijn Majesteyt ende de Hoog-Mog: ende Zijn Princel: Ex- cellentie zullen trachten alle de gangen en doortochten, zoo ter zee als te lande, binnen het eylant Ceylon reysbaar en doortrekkelyk te maken, midts weerende alle struykroovers en landtloopers, zooveel mogelijk zal zijn; dies Zijn Majesteyt zal gehouden zijn timmerhout t Welke? il 100 GENERALE NEDERLANDICHE GROOTROYEERDE tykelen van beijde zyden naer te komen; ende tot meerder ver- seekerheijt van onse onderlinge begonnen vriendschap, soo heefft den Hr" gouvern' generaell Pieter Both ter eenre zijde beloofft ende sweerdt mits desen, de voorschreven coninck en coninkrijcke van Batchian in hare gereghtigheden tegens alle jegenwoordige haere ende onse vijanden, offte die hen hier naer tegens hen zouden komen te verheffen, voor te staan ende te defenderen ende soo veell alst doenlijk is sijne maght te helpen amplieeren ! ; ende den voorschreven coninck met alle sijne princen ende heeren ter andere zijden hebben belooft ende gesworen met solemnele ende * op haren alcoran, belooven ende sweeren mits deze, den koninck ende coninckrycke van Basian, gehou en getrouw te zijn tot dienste van de Eder H™ Staten Generael, sijn Princelijeke Ex“ ende de Heeren Bewinthebberen, waermede sij als nu in cen verbondt zijn, deselve niet aff te gaen ende eenige van hare vyanden aen te hangen, alsmede geen correspondentie met eenige der voorschreven heee vijanden te houden ende in somma jnt minste met den vijandt niet te practiceren het geene tot prejuditie van den voornoemde konink ende onsen standt alhier in India souden mogen strecken. Is mede een maedt geraemdt aengaende de sagou, waervan twee ijsere dubbelen zijn gemaeckt ende d'eene int huiĳs van de Comp* ende den ander bij den Koninck zall worden bewaerdt, waernaer den ferde * sagou sullen moeten werden geformeerdt, die de voornoemde coninck ende zijne He belooven voortaen voor een halve Ra van Sten gen de Comp* te leveren. Aldus gedaen op “t eylandt Laboua in Batsian ten daege, jaere en maendt als boven. Was onderteijckent Piero * Both ende gedruckt met het zegell van de Comp', XLIII. KUST VAN KOROMANDEL, 12 December 1612. 5 To het midden van 1611 vertrok Wemmer van Berchem van Bantam naar de Kust van Koromandel on in het volgende jaar nam hij het Directeurschap op zich over onze kantoren dáár, toen reeds ten getale van minstens vier, in verschillende rijken gelegen, nl. Tegenapatnum (met Tirepoplier), Pulicat, Petapoeli (Nizampntam) aan de Kistna delta 1 Portugeesch amplior = vermeerderen. 1 Schrijffout voor: eede? * Vgl. De Clercq, Maleisch der Molukken, bldz. 16, sub voce „fardoe”, * Bie! * Uit het Contractboek, OOST-INDISCHE COMPAGNIE 1602—1800. 101 en Masulipatam, ten Noordoosten van Petapoeli. Den 9 Juli 1612 werd ‘ons hoofdkantoor op de kust, dat te Pulicat, door de Portugezen veroverd: Van Berchem, die het belang dezer vestiging zeer goed inzag, wendde zich tot den vorst van Carnatica en sloot onderstaand contract. (Vgl. Van Dijk, Wemmer van Berchem, bldz. 17—27, 29, noot 1). Accoord ende contract gemaekt bij den directeur Wember van Bergen wege ende nijt chraght d’Kd* hooge gemelte H™ Staten ende sijne Princel. Ext Mauritius v. Nassou ect ende authoriteijt van de B, H* Pieter Both, gouvern™ gener! over de Hollandts Indien ter eenre zijde ende den doorlughtigen hoogh- gebooren coninck genaemdt Vincata Patij Raija Lou ', coninck over de landen Carnatijea, Sinrunsina, Patij * ende meer andere heerlijckheden ter andere zijde ende dat voer eeuwigh ende onverbreklijek. Desen 12e Xb" Ae 1612. In Velover *. Allsoo de Portugesen van St. Tome * op den 9° Junij deses jaers t° cantoor genernell tot Palliacatta voorschreven geraseerdt hebben ende des Comp* goederen geroofft, eenige vant volck doot- geslagen, den opperkoopman, genaemt Adolff Thomaszoon, ende reste naer St. Thome gevancklijck mede genomen, oversulcx genoodtsaeckt de novo met den voorschreven koninck te contrac- teren in forma als volght: Eerstelijck sall den Koninck * toelaten dat de koninginne gen* Obayama * tot Palleacatta voorschreven de begonnen fortresse aldaer op haeren cost sall laten opbouwen ende doen volmaeken 7, mede deselve met haer volck doen bewar", dan s' gehoud® wesen alle avondt de sleutels van de poort in onse handen te leveren om deselve smorgens aen den portier daertoe gestelt, beneffens den onsen, die wij daertoe sullen setten, de voorschreven poorten te openen ende + Van Dijck leest: „Vencata Patiraiabou.” Vgl. hiervóór, bldz. 84, 2 Vgl. hiervóór, bldz. S4, v. $ Van Dijk, t.a.p., bldz. 25, leest foutief ,Céllour.” Het is Vellore (12°55! NB), in die dagen een der zetels van den radje van Vellore (Carnatica, Chandragiri, Vijayanagar.) Vgl. hiervóór, bldz. 83. + Ten Zuiden van Madras. Ook geheeten Maliapoer of Meliapoer. * Van Carnatica. _ * Van Dijk spelt deze naam verschillend: Oba Jema, enz. Volgens een Nederlandsch bericht van 1615 (van Antonio Schorer) was Pulicat „tocko- sagen pee de vrouwen van den Koning van Velour” (Vellore). Zie van BEREN Ede Sort Geri (Van Dijk, 20, v). 102 GENERALE NEDERLANDSCHE GEOCTROYEERDE des avondt te sluijten *. Voorts sullen wij tot onsen gebruycke hebben de helfft van “t fordt voornoemt, daer zijn Princelijcke Exte tot synen gelieven sal] vermogen te hebben een steenen huijs, om alle ammonitie van oorloge, kruijdt, loodt, kogels, londt, anekers, touwen, zeylen ende alle andere koopmanschap te mogen bewaren voor brandt, rovers, dieven ende meer andere ongelucken. Nogh beloofft den Koninck aen den direct” voornoemt ons volck, door de Portugesen in sijn landt tot Palliacatta gevangen, weder in onse handen te doen leveren ende daer beneffens te procureren onse goederen, door de Portugesen genomen, ons weder te doen restitueeren, Voorts sullen wij, Hollanders en Zeelanders ende alle die geene die van wegen de generale Comp" hier traffiquerende, gehouden wesen te betalen voor alle goederen ende coopmanschappen, die hier gelosst sullen worden, een en een halff ten 100 ende die geladen sullen worden twee ten 100, wel [verjstaende t'geene dat eens betaelt heeflt niet meer en sall betalen. Ooek geldt, rijs ende andere behoeften voor haer huijs sullen niet betalen, Den Koninck zall niet mogen eenige Portugesen te laten wouen offte handelen in Palleacatta, maer ter contrarie haer ‘tselve te verbinden *. Niemandt aen beyde zijde zall niet vermogen eenige questie, arguatie offte disputatie van de religie te maeken. Soo daer ijmandt hem begave door eenigh quadt feijt over te loopen bij den Koninck offte int landt, soo zall den Koninck ge- houden wesen, deselve over te leveren in handen van onse natie, Voorts sullen alle persoonen en koopluyden vermogen met ons te handelen, koopen ende verkopen alle koopmanschappen ende goederen, zonder dat ymandt sulex soude mogen verbieden. Alle schillders ende wevers, die eenige obligatie met den Directeur offte Capteijn allhier sullen maeken van wegen eenige kleeden te schillderen offte doeken te leveren, sullen gehouden wesen het selve naer te komen ende bij faullte van dien sall den Capiteijn, die allhier is blyvende, vermogen deselve sen te laten tassten ende alhier in de boeijen vermogen te stellen, waer over den Koninck sall gehouden wesen corte expeditie te laten doen ende haer het selve laten naerkomen, alles soo het dan geaccordeert sall wesen. Ook en sall den Koninck niet vermogen hier te laten handelen ' De zin is wat bedorven maar toch volkomen duidelijk, 1 Moet natuurlijk zijn: „verbieden. 104 GENERALE NEDERLANDSCHE GEOGTROYEERDE Wember van Bergen ende tot meerder verseekeringe van desen heefft ons Zijne May' zijn zeegell in rooden lack met syn eygen handt hier onder selfs gedruckt ende daerenboven heeft ons nogh sijne handt, gedruckt op een doeck, gegeven, dat men noemt de handt van sandell, * XLEV. BOETON, 5 Januari 1613, * Op last van den GG. Pieter Both deed de kapitein Apollonius Scotte op zijn tocht van de Molukken naar Solor (begonnen 9 November 1612) Boeton aan, om met den radja van dit eiland „cen contract ende eeuwich verbondt te mascken.” Nadat hij den 17° December vóór Boeton was ge= komen, gelukte het hem al spoedig, het onderstaande contract te sluiten. (Vgl. Tiele, Bouwstoffen, I, bide. 12-18, Tiele, Ewropetes, VOT, bide. 185—187.) Contract ende eeuwigh verbondt, gemaeckt bij den command" Apolonnius Schotte, als last hebbend van d’ H" gouvern" gener Pedro * Both, uyt den naem van de Mogende He" Staten Gener! der geunieerde Neder- landen, mitsgd" Sijn Princelijcke Ex“*, als Gouvern* der zelver, en de Heee Bewinthebberen der Oostjndische Comp* ter eenre ende den grootmaghtigen konink van Bouton ter andere zijde. In den eersten soo beloofft den Command’ aen den koninek van Bouton, uijt den name voorschreven, dat de Hollanders zijne ondersaten ende landt zullen helpen beschermen tegen alle jnvasie ende sulcke vyanden als hem op sijn landt zoude willen bescha- digen offte hinderlijck vallen ende zall tot dien eynde op de strandt van des Konings ondersaten twee bolwereken opgemaeckt worden, op dewelcke den Commandr voor eerst sall versorgen vier stucken geschuts met hare toebehooren als oock eenige Hollanders om deselve te regeren +, Ten tweede soo beloofft den Command”, den staet en strandt van dit coninckrijck mitsgd* sijne gelegenth' nen den H* Gouvern™ 1 Vermoedelijk is dit de afdruk van 's Konings hand, gedrukt in het wel- riekende sandelhoutpoeder. 1 Uit het contractboek. De datum is niet geheel zeker; 5 of 8 Januari. * Misschien is het contract in het Portugeesch of Spaansch opgemaakt. * Dit gebeurde al zeer spoedig, nog in 't begin van 1613, Vgl. Tiele, „Bouwstoffen, 1, bldz. 38, v. OOST-INDISCHE COMPAGNIE 16021800, 105 Generaell voor te dragen, meerder guarnisoenen versoeckendé, insonderh' dat met den eersten een schip offte jaght gesonden moght worden tot hier, omme het meer noodwendighe tot welstandt van beijde de matie * te helpen bereghten. Ten derden beloofft te jntercideren bij den koninck van Macassar, ten eynde hij desisteere van alle hosstiliteijt tegen den koninck van Bouton offte eenige zijne onderdanen, tot wat eynde op 't spoedighste eeu prauw met schryven aen den selve koninck sall affgeveerdight worden ende sullen den koninck van Bouton bescher- men tegen alle gewelden. Ten vierden sullen {zij} * den Koninck ende zyne onderzaten niet hinderlijek werden in hare religie, politie offte regeringe, maer sullen de + van de Hollandse natie in ijets onredelijck, streckende tot oneenigheijt tegen ‘tselve bestonden, daer over van haere com- petenten reghten gestrafft worden. Van gelijcken sullen de Mooren, soo yets tot nadeell van de Hollandsche bestonden, van den Koninck offte hare competente reghteren gestraft worden. Ten vijflden soo belooven, bij den grootmaghtigen coninck van Ternaten te versorgen, dat sijne ondersaten den koninck van Bouton offte sijne ondersaten geen overlast nen doen sullen *, maer dat den koninck van Ternaten zijne zaeken bij den koninck van Bouton ordentelijck sall bereghten, ‘t zij met geauthoriseerde gesanten offte door missive met sijnen konincklijken zegell versegelt, all soo bij wijle des Konings naem ende authoriteijt van sommige misbruijkt is geweest, Ten sesden sullen de Hollanders tot gerieff van beijde de natiën, ten eijnde bequamelycker de coophandell ende entrecours magh onderhouden werden, met d'eerste gelegentheijt versorgen, dat hier gebraght werde een goede quantiteijt van casges ® offte andere copere munte, welcke munte offte casges den Koninck beloofft * Valentijn, I, b, bide, 246, heeft: „natien.” 4 Vgl. Tiele, Buropeërs, VIII, bldz. 188. 4 Vgl. Valentijn, t. a. p. * Valentijn: „zoo die.” ® De sultan van Ternate had vroeger Boeton tot zijn gebied gerekend, In bibliotheek) lezen wij: „Dit coninckrijck (Van den Broscke bezocht het in Maart 1615) stondt te voren onder den conninck van Tarnata, dan sedert dat dit rijek heeft beginnen te deelineren, is elck op hen selven geweest, ‘noch groot vrindschap met den anderen houden.” 4 De zg. ,cassies ofte pitjes” (Encyclopaedie, I, bldz. 592; Hobson-Jobson, 106 GENERALE NEDERLANDSCHE GEOCTROYEERDE ohder zijne gemeente gangbner te doen werden naer advenandt de Re van 8: — 1, Ten zevenden zoo belooven de Hollanders, “t fordt gemaeckt sijnde, de jnlanders geen overlast te doen, mede niet toetelaten dat eenige vreemde natie, hier komende, den Koninck affte zijne onderdanen sullen eenige overlast doen. De Konincklijcke May! voornoemt verclaert ende segt mits desen, de Hollandsche natie hier geroepen te hebben, om sijn konincklijeke * te helpen beschermen tegen sijne vijanden, die hem offte d’jnwoonders souden willen beschadigen, als mede om een offensyff en dyfentyff oorlogh te voeren tegen de vyanden van den groot maghtige koninck van Ternaten, metten welcken in vrundschap ende eenigheijt sall continneeren naer ouder gewoonte *, mitsgaders tegen die de Hollandsche natie hier omtrent souden willen beschadigen offte hinderlijck vallen. Ten tweeden beloofft Sijne Maij', de Hollanders te assisteren op den toght van Solor, die nu voor handen is, * met well gemande corre-corren. Beloofft mede Sijne May', geen andere natie eenigen handell off traffyquen toe te laten, die de Hollanders zouden nadeligh worden ende zullen de Hollanders als beschermers van dit koninckrijck de preferentie genieten. Ten derden beloofft Zijne May', een prijs te stellen op de coopmanschappen ende vivres in zijn landt vallende, welcken prijs zall onderhouden werden ende zullen de Hollanders in dit coninek- rijck mogen gaen ende komen ende haren handell drijven, zonder eenige tollen offte schattinge te betalen; ende zullen deselve op het landt van Bouton mogen zaijen ende planten ende hun gewassen genieten in alle zekerheijt ende vrijheijt neffens zijne onderzaten zonder ijmandts tegenspreken, mits dat zij zulox den Koninck zullen moeten te kennen geven. Mede zoo vergundt den Koninck aen deselve Hollanders alle geniet en vryheijt van zyne rheeden ende ! Toen Sootte op Boeton kwam, trof het hem, dat de bewoners „bij gebreok van eenige munte, haar daer behielepen met laepkens, in plaetse van gelt.” (Vgl. Tiele, Bouwstoffen, 1, bldx. 12, v.) ? Koninckrijok (Valentijn, tu. p. bldz, 246.). * Vgl. noot 6 op bldz. 105. * Het plan tot eene expeditie der Nederlanders naar Solor, om de Portu- geezen didr aan te tasten, was opgevat juist op raud van Boeton’s vorst. (Vgl. Tiele, Europeërs, VIII, bldz. 186, v.) Pieter Both ging gaarne op dit denkbeeld in, omdat de Bewindhebbers hem hadden gelast, „op den profij- telijke handel van zandelhout order te stellen.” 108 GENERALE NEDERLANDSCHE GEOCTROYEERDE den grootmaghtigen koninck van Bouton ende zijne geallieerde vrinden ende vassalen te onderhouden ende doen onderhouden, waertoe zij haer mits desen verbinden tot een eeuwige vrindschap, conversatie en commersie ende dat zij elck anderen zullen geven tallen tijde alle hallpe, faveur ende bijstandt naer vermogen elex een tegen des anders vijanden, hetwelcke in aller voegen de Hol- landers als oock Zijne May* met zijne vassalen sullen verbonden blijven te onderhouden ende defenderen, “t Selve boven verhaelt is onder verbintenisse van getrouwigh', eere ende woordt, die beijde Godt ende onsen even naesten schulldigh zijn. Aldus gedaen voor Bouton op de strandt den 5™ Januarij 1613 *. XLY. MOLUKKEN, 6 Januari 1613, = Gedurende zijn verblijf in de Molakken heeft Pieter Both dik met verschillende hoofden van het eiland Makian een contract gesloten. (Vgl. Tiele, Europeërs, VIII, bldz. 125.) Op huijden den 6° Januarij * A° 1613 sijn int fordt Mauritius + op Noffackia * op *t eylandt Mackiam ten overstaen van de sengage van Limatau, als gecom?® op dit eylandt van wegen d’hoogh- mogende koninek Kitchill Moulafar*, koninek van Ternaten 7, vergaderdt den gestrenge manhaffte Pieter Both, gouvern™ gener! wegen d’Ed® Mogende Ht” Staten Gener' der vrije Vereenighde Nederlandsche provintiën, sijne Princelijcke Ex“* Mauritius, prince van Orangien, grave van Nassouw, etc® ende d'H"e" Bewinthebberen der Generale Vereenighde Oostjndische Comp* ter eenre ende meest nlle de sengages ende de principale van het geheele eylandt Makjan ter andere zijde ende hebben aldaer in forme van accoordt geraemdt ende besloten, dat voortaen ijder malcanderen zullen laten vrij ende liber in haer geloof, sonder den anderen daerin te jncommoderen + Het contract is nog in hetzelfde jaar door Both „geconfirmeert”. (Tiele, Bouwstoffen, 1, bldz, 34). Zie hierna, contract 29 Augustus 1613, 2 Uit het Contractboek, + Valentijn, I, b, blds. 224, stelt den datum op 16 Januari 1618. * In 1608 had Paulus van Caerden het eiland Makian voor de O. I. ©. in bezit genomen en dáár een fort met garnizoen voorzien. Ngofakiaha. © Kaitjil Modafar. 7 Van ouds werd Makjan een onderhoorigheid van Ternate gerekend. OOST-INDISCHE COMPAGNIE 16021800. 109 ende jngevalle eenighe Mackjannesen quamen om van haer gelooft te veranderen, zullen van beijde zyden deselve wederom gegeven worden zonder haer int minste te mogen traghten respectivelijck Christen off Moors te maeken; voorder dat voortaan de wapenen, die alhier uijt Hollandt komen om onder de jnwoonderen voor coopmanschap verkoght te wordeu, voor de selffde prijs sullen ge- mieten als die van de Ternaten ' sullen worden vercoght, die welcke zij belooven aen geene van onse vyanden te verkoopen. Ende belooven oock de voorschreven sengagien ende principale wijt den name van de geheele gemeente, dat zij hunne nagelen aen geen andere uijtheemsche natie als alleen aen de dienaers van d'Ver- eenighde Comp* sullen verkoopen ende dat niet hooger als voor 50 Ra van aghten de baer ad perpetuitatem, waer tegen de voornoemde hb" Pieter Both uijt craghte van zijne commissie in den name van de voorschreven Comp* beloofft de voorschreven prijs tot geender tijt te sullen zoeken te verkleijnen. Toucherende andere poincten, die als nu niet well en konnen werden geraemt, refereren haer beyde de partijen op ‘t geene dat in Maleije * metten koninck van Ternaten ende zijnen adell sall worden verhandelt, * Jngevalle eenige Mooren bij de onse alhier werden verovert, sullen wij gehouden wesen deselve aen haer te presenteren om te koopen, het welcke zij van gelyeken aen ons sullen moeten doen, soo eenige Christenen in haer handen quamen te vervallen, Ende omme onse begonnen vrindschap bondiger en vasster te maken, soo hebben de voorschreven sengagiën ende oversten uytten name van de geheele gemeente met solemnelen eede belooft ende swooren, belooven ende zweeren mits dese, de gemelde mogende H™ Staten, Zijne princelijeke Hx" ende de Vereenighde Oostindische Comp* alsmede de mogende koninck ende croone van Ternaten in alles gehou ende getrouw te zijn, met hunne vyanden buijten haeren weten int minste niet te tracteren, hetgeene tot prejuditie van de voorschreven prince ende koninck zoude mogen strecken, maer met de Hollanders ende Ternatanen des noodigh zijnde te leven ende sterven. Waertegens de voornoemde H™ Pieter Both uijtten name van de voorschreven Hr" Staten beloofft ende geswooren heefft, beloofft 4 Valentijn: „als die aan andere Ternataanen”. + Malajae. + Vgl. hierna, contract n° XLVI. 110 GENERALE NEDERLANDSCHE GEOCTROYEERDE ende zweerdt mits desen, de voorschreven Makjannesen tegen onse, der Ternatanen ende hare gemeene vijanden met alle mogelijcke maght tot de uvtterste droppell bloets te assisteren ende helpen, ende metten vyandt jut minste niet buyten haere weten tot hunne prejuditie te tracteren. Alles sonder arg ende list. In kennisse der waerheyt zijn hiervan gemaeckt twee alleens luydende contracten in Duytsch geschreven, als mede twee gelycke by haer in Tarua- taens ' gecoucheerdt *, alle vier beij de voorschreven partijen onder- teykendt, daervan elck een jnt Duytsch ende een in Ternataens gegeven is. Actum utsupra. Onderstondt Pieter Both ende opgedruckt met des Comp* zeegell in rooden wasse. XLVI. MOLUKKEN. 4 Maart 1613. * Odk dit contract is door Both gesloten tijdens zijn verblijf in de Mo- lukken (Tiele, Ewropeërs, VIII, bldz. 125, v en noot 1 van bìde 126.) De bedoeling was vooral de moeilijkheden te voorkomen, welke men vreesde van wederzijdsche propaganda op het gebied wan den godsdienst. (Zie noot 1 op blde. 111.) Articulen ende voorwaerden gemaeckt ende beslooten tusschen den hooge mogende koninck Moulafar +, koninek van Ternaten, den prince Sedang *, zynen broeder ende alle de Ternataensche Raedt ter eenre ende Pieter Both, gouvern" gener! over alle de fortressen, schepen, jachten ende personen jn de Oostjndiens van wegen aKa" Mogende Hr" Staten Gener der vrije Ver- eenigde Nederlandsche Comp", Sijn Princelijcke Ext Mauritius, gebooren prince van Orangien, grave van Nassou ete’. ende de Hr" Bewinthebberen der Gene- 1 Het verwijt, dat de Nederlanders soms nan de inlandsche autoriteiten contracten lieten teekenen, welke deze niet begrepen, gaat natuurlijk in elk geval niet op, waar (zoonls meestal) de contracten dók in de inlandsehe talen werden opgemaakt, Duytsch = Nederlandsch. ? Opgemaakt, ingeschreven. 4 Uit het Contractboek. * Sultan Modafar, * Tiele, t. a. p., noemt hen Sidang. 112 GENERALE NEDERLANDSCHE GEOCTROYEERDE slaeff te lossen ende jngevalle wij hetselffde niet begeerden te doen, zullen zij daermede haer vrije wille mogen doen. Daertegens de Hollanders van gelijcken alsulcke Ternataense Moren, als hier in onse handen jn den oorlogh sullen vervallen, gehouden sullen zijn aen de Ternatanen te presenteeren ende volgen den voet in het voorgaende artykell voorgeslagen. Jngevalle eenige van ouse gevangene soldaten door de Ternatanen ap eenige toghten uyt des vyandts handen gekregen wierden, zullen zij gehouden zijn, deselffde bij ons liber ende vrij te laten komen, sonder daervan yets te pretenderen; van onser zijde desgelijex, Alle welcke artyculen zij luyden van wederzijde beloofft het ' ende belooven mits desen, getrouwelijck naer te komen ende volbrengen sonder argh offte list. In kennisse der waerheydt zijn hier van twee nlleensluydende contracten in Duyts geschreven ende twee gelycke bij haer in Ternataens overgeset; alle vier bij henluyden onderteykent, daervan elex een int Duyts ende Ternataens heefft. Aldus gedaen jnt fordt Orangie op ‘t eyland Ternaten de 4° Marty A° 1618, Was geteckendt Pieter Both. XLVI. MOLUKKEN, 8 Augustus 1618. 2 Both ware in Maart 1618 uit de Molukken. Bij Ambon gekomen, vond hij daar eenige Nederlandsche schepen. Hiermede versterkt, keerde hij naar de Molukken terug, om krachtiger tegen de Spanjaarden op te treden en inderdaad maakte hij het hun met behulp van den Terta- taanschen sultan en verderen inlandsehen aanhang lastig genoeg. Zóó zelfs, dat de Spaansche gouverneur, De Silva, om Tidore te kunnen behouden, de Spaansche bezetting van Saboegoe aan de Westkust van Halmaheira lichtte, de versterking, die, na kort in onze handen te zijn geweest, in 1611 door de Spanjaarden was genomen. (Zie hiervóór blda 98). Bij die gelegenheid was de Singadji uitgeweken en Both sloot thans dadelijk met dit hoofd een nieuw contract. Immers, het was voor den met ons bevrienden sultan van Ternate van groot gewicht en dus ook voor ons, dat Halmaheira voor hem en ons geopend bleef : „hiermede hebben de Ternatanen haeren schuyr wederomme gecregen”. (Vgl. Tiele, Europeers, VIII, bldz. 127, 138—185; Ticle, Bouwstoffen, I, bldz. 82,) Op hayden den 8* Augusty Ae 1613 is bij den commandr Adriaen Block Maertsen *, als lasthebbende 1 Valentijn: hebben”. * Uit het Contractboek. * Hij was door Both aangesteld tot chef van het garnizoentje van Saboegoe (Tiele, Bouwstoffen, 1, bidx. 32). 14 GENERALE NEDERLANDSCHE GEOCTROYEERDE metselaers sall beschicken omme de forten te metselen, zonder eenige arbeyders meer in te stellen, maer zall voordts den arbeydt van alle materialen versorgen ende te brengen, komen ten lasste van de voornoemden sengugie ende sijne geallinerde, die oock belooven dat, als wanneer die forten sullen gemaeckt wesen, deselve te sullen houden in reparatie, dack dight, met alle comodyteyten ten dienste van de soldaten voorsien ende onderhanden. Sullende de voornoemde sengage eude syne geallieerde gehouden zijn, een bequame pmuw te voorsien met volek ende aff te vaer- digen, soo dickmaells ende nae zoodanige pluetse als den officier vant fordt zall gelieven te ordonneren, t'welcke zyluyden belooft te aghtervolgen. Ende allsoo bevonden werdt, dat de onderdanen van den vaor- noemden sengagie ende zyne geallieerde hare sagu veell kleyner maeken dan zij in vorige tijden plegen te doen, hebben de voor- noemde sengagie ende sijne geallieerde beloofft ende nennemen bij dese, dat ze op deze saécke ordre sullen stellen ende te weege brengen, dat voortaen bij haere onderdanen de sagu gemaeckt zall worden zoo groodt alse in voortyden plagh te zyn, zonder dat noghtans de Hollanders ende haere geallieerde daer yets meer voor sullen betalen dan den ouden ende gewonelycke prijs, Item sullen de Hollanders niet vermogen met de Spangiaerden offte hare adherenten te maeken een vrede, treves off stillstandt van wapenen, offte zullen gehouden wesen, gelijck de voornoemde command’ in qualité als voorschreven beloofft, dat de voornoemde sengage ende zijne geallieerde in soodanige vreede, trevis offte stillstandt van wapenen mede sullen zijn begrepen ende zoo den Spanginerd evenwell met wapenen yets op den voorschreven sengage ende zyne geallieerde op heure landen offte onderdanen willde attenteren, dat de Hollanders met hare maght sulcx sullen poogen te verhinderen, Oock beloove de voornoemde sengage ende geallieerde, datse met den Spangiaerden ende hare adherenten niet en zullen komen in eenigh bespreck offte onderhandelinge, zonder voorwetten, advys en ordre van de Hollanderen, ook geen vivres nen hner verkoopen offte toevoeren, nogh dat se niet sullen gedogen, dat zulex bij hare onderdanen geschiet. Belooven voordts de contractanten elex in den zynen te onder- houden ende doen onderhouden alle goede ordre eude dicipline, op dat tusschen de jnwoonderen van dese landen ende de Hollandsche 190 GENERALE NEDERLANDSCHE GEOCTROYEERDE Contract gemaeckt met den ko* van Amanaban aen de zuijdtzijde van Tymor, Op huyden den 15° Marty 1616 is met den koninck van Amaban ! door Crijn van Ramburg, coopman van wegen de Ver- eenigde Oostindische Comp*, gecontracteerdt ende met eede beves- tight tgeene volght. Eerst dat de fanldt bij den Koninck voorleede jaere begaen ? ende allsnu weder bij hem geremedieert, daermede zullen zijn doodt ende niet ende dat men met den zelven weder zullen wezen vrunden als van te vooren. Vorder dat men hier weder zullen komen handelen, zoo wanneer den Koninck zall verklaren zandelhoudt te kunnen leveren, tzij over een, twee offte drie jaeren. Tot weleken eijnde men hier sjnerlijex enpassant zullen aenkomen om te vernemen, wanneer hier handelinge vallt. Den Koninck zall gehouden wesen, zoo wanneer men hier han- delt, te leveren een perck van sandelhoudt van 5 vadem ende twee voeten lanck, een ende een halve vadem hoogh ende drie en twee derde vadem breedt, alles volgende de mate met een coorde daer affgenomen*, daer van den Koninck ook diergelycke heeft behouden, mits dat hem daer en tegen gegeven zall worden allsulke zijrij pinangh, roube roubes, louge batte bantell tyckell ende batatulo dialandt * als van desen jn de eerste handelinge metten Koninck is geaccordeerdt, * N Alsnogh zall, boven’t geene voorschreven is, nen den Koninck + Amanoebang. 2 Uit eene onuitgegeven resolutie van President en Raad te Bantam van 9 September 1615 (Rijks-Archief) blijkt, dat de radja van Amanoebang slechts de helft van het sandelhout had geleverd, dat hij aan de O. 1, C, had beloofd „en bovendien den onzen grooten affront en moeite aangedaan” Aan Van Raemburch werd toen, op zijn eigen voorstel, last gegeven, den radja „binnen scheeps boort, doenlyak synde, geapprehendeert” te dwingen, „syne belofte.,, metten intrest van dien te voldoen, gelyok by de Portugesen voor desen in gelycke gevallen gepleecht is.” * Ben vaste maat werd dus aangenomen. * Het zijn benamingen voor tollen of voor doeleinden, waarvoor de tollen door den Radja werden geheven. (Vgl. Bouwstoffen, T, bide. 1). De bedoeling, van „sirih pinang is duidelijk”: een belasting, om zich dit genotmiddel to verschaffen. (Vgl. Eneyelopaedie, III, bldz. 264, 614). — Roeba roeba is reeds verklaard. * In het contract van 1618 (1618), dat tot ons is gekomen, is van Amanoebang geen sprake, Er zal dus een ander contract met hem zijn gesloten. 122 GENERALE NEDERLANDSCHE GROCTROYEERDE LI. BANDA. 3 Mei 1616. * Na het contract van 10 Augustus 1609 waren de vijandelijkheden tusschen de Nederlanders en de Bandaneezen — zij het dan ook met korte tusschenpoozen van schijnvrede — blijven voortgaan. De monopolie” staatkunde der Compagnie was gehaat bij de Bandaneezen en de O.L C. zette die door tot het bitter ninde, De verwikkelingen werden verscherpt door de pogingen der Engelschen, om deel in den handel te krijgen, terwijl godsdiensthuat (Islam contra Christendom) mede zijn invloed deed gelden. In dezen strijd is de verovering van Poeloe Ai door Jan Dirks- zoon Lam in April 1616 van bolang geweest. Zij leidde tot een vredes- verdrag, belichaamd in onderstaand contract. (Vgl. Tiele, Europeëra, VIL, bldx. 168—169; VIII, bldz. 120, v., 127, 147149, 176—179; Van der Chijs, Banda-eilanden, bldz. 62—87). Contract gemaeckt bij den H™ Jan Dirckzoon Lam, Raedt van Indie ende command over de vloote schepen, mitsgd* de presente Raden van wegen d'Hooge Mogende Heeren Staten Gener', Zijn Ex“* ende d'Hre Bewintheb- beren der Vereenighde Oostindische Comp" ter eenre ende de orangcays offte principale ende andere inwoon- deren van de eylanden van Bandanera, Pouloüy, Poulo Ron ende Rossingeyn ter andere zijde. 