None
Tervolgens gaat Aroe-Padäli de trap af, en städt te paard H^ doet eene soort van gebed binnen'smonds, en r^dtmet zgn' lans van de schee ont daan in de hoogte rondom de in carré geschaarde soldaten. Daarna komt z^ne echtgenoote, als hg ten minste op dat moment eene vrouw van gelyke vorstelgke afkomst heeft, met de Toorname hofdames naar beneden, en steekt haar man een sierihpruimpje in den mond, dat z^ hem tot op de helft laat kauwen. Dan trekt  aldus luidt: Sôwe-sowêyangi Lingkadjôna pakannâë, Natjarîla-kîla Bi-tanêtte lampeêde, Bi-tanêtte lampeêde, Ri-wâla-wâla bassiye, Bi-apasârang kannâë. 4. i. : »Zwaait, zwaait, met de wapenen, die kleeding der dapperen. Laat ze schitteren, laat ze schitteren, daar ginder over de bergruggen zonder end, op de marktplaats der schilen, op het slagveld, waar helden als dappere kemphanen strgden." Wie meer van deze heldendichten wenscht te vernemen, kan daarvan een' groote menigte in het derde deel mgner Boegineesche Chrestomathie, bl. 189 Vm 214. Wanneer nu de oorlog voorspoed Ig afloopt, hebben er na-tuurlek allerlei feesten plaats; doch wat vooral niet uit möglich, is om den vorst te verwelkomen met het zoogenaamde papaJcàrroeëoemangà. — Dit is een middel om te voorkomen, dat iemand's soemängâ, of levensgeesfj ten gevolge van den ngd der booze geesten, even alsof het een vogel ware, wegvliegt. En waarin bestaat dan dit middel? In het bestroien met gekleurde (tjoetjoebänna B, = bêrasd râgi-râgi M.) en ook met gefrofterde rijst (B. wâno^ M« bênte) waarvan men zich on der het roepen van kârroe, bedient, om de hoenders te lokken. Ook mag niet verzuimd worden, om *8 vorsten hoofdvaan-del wederom met het bloed van een' buffel of ander offerbeest te besmeren. Wat er verder bé dergelgke gelegen-heid plaats vindt, kan men zien uit mgn Reisverslag in de Binnenlanden van Celebes in de jaren 1857 en 1861, bl. 24 vlgg. Zoo de strgd gevoerd is tusschen twee mogendheden, volgt er natuurlgk een contract. Ten einde u een denkbeld van dergelgke overeen. Komst te geven, laat ik hier nog een Holandsche vertaling volgen van een oud contract tusschen Loewoe en Bone, bekend onder den naam van »Pd^^-ma2«/aéf te Oenjï^ d. i. : het verbreken des staaUy v. d. des zwaardsj of het ophouden der vijandschap^ te Oenji^ luidende aldus: »De koning van Bone sprak tot den Datoe, of vorst^ van Loewoe : het is goed, dat wg onze landen door een verbond van broederschap te zamen verbinden. De Datoe van Loewe stemde hierin toe, en de koning van Bone hernam: Laat ons wederkeerig den dwalende terecht wigzen, den gevallene oprichten. De Bonieren en Loeweresen moeten voortaan beschouwd worden als twee slaven, die te zamen slechts een heer hebben. Bone en Loeweresen zullen van nu af aan slechts een belang meer kennen. Voor en tegenspoed zullen zullen zug te zamen deelen. Ook zullen zullen zig te zenden. Ook zullen zullen zig te zenden. Veelmin op elkander's verzuim loeren. Al zu zu zu machen in elkander's land, zullen zullen zug terstond als bewonders des lands beschouwd worden. Niet zullen zullen zullen zullen. Die konferenzte vernommen in hunne oude vaste gewoonten. Die Spraken en ada's van Bone zullen ook die van Loewoe, en omgekeerd die van Loewoe ook die van Bone zgn. Voorts zullen zuil begeeren elkander's zuiver goud en kostbare patôla's, eene soort van zgden kleedingstukken. Al wie dit verbond niet indachtig blgft, moge met zgne nakomelingen door de Godheid vernietigd en als vuilnis weg- gevegd worden I Z^n land moge worden gelgk een â, dat men tegen een' steen verplettert! Laab ons nu ten slotte ook nog eens nagaan, hoezeer de â, dat men tegen een' steen verplettert! Beeds boven zagen wg, dat die hoofdzakelgk berust bg de leden van den Rgksraad, en Dat deze juist daarom den titel van Ada's driven, dewjjl de wetgeving onder Boeufenen en Makassaren en Makassaren en de adas, of owie gewoonten, berust. De behandeling van scheeps- en handelszaken is echter an den Sabannara of Havenmeester toevertrouwd; ierwjjl de quaestie's over verdeeling van erfenissen, gelgk ook van huwelk en echtscheiding voor de Sarats ('tArab. Sjar) of priesterraden gebracht moeten worden. Bepaide wetboeken, zooals bg ous, bestaan er onder de Boegineen en Makassaren niet. De Ada's bedienen zich gewoonlgk van de in het Boegineesch onder den naam van Latowa, in het Makassaarsch oder dien van Rapang bekende geschriften. Deze bevatten eene verzameling van uitspraken en mede deelingen der oude vorsten en geleerden, allerlei onderwerpen betreffende, doch meestal van dieu aard, dat zg voor regenten en hoofden tot richtsnoer van de rechtspleging, dienen kunnen. De Boegineesche benaming van Latouwa, zooveel als Latouwa, een oud man, doelt op de afkomst van de vooroudere. Det Makassaarsch eingelijk van het beeldsprakige, dat daarin gedurig voork omt, of  werden door mg opgenomen in mgn' Makass. en Boegineesche Chrestomathieën; en een' juist niet zeer nauw-keurige overzetting daarvan vindt men in een rechtskundig Tfldschrift, te weten: het Recht in Nederl. Indië, Jg. IV, NO. 8, ie Bat. gedr. bg W. Bruning 1852. De Sabannara of havenmeester, aan wien de behandeling van handels- en scheepszaken is opgedragen, bedient zich nog al dikwerf van eene verzameling van bepalingen, bgééu- gebracht door zekeren Amânna Gâppa, of vader van Gâppa^ welke de betrekking van Hoofd der Wadjoreezen te Makassar bekleedde, en bovendien, op verlangen van den Gouverneur van Celebes, door den toenmaligen koning van Bone La- Pataoe, die van 1694 — 1714 regeerde, tot Mdtjowonbalóe^ of Inlandêch handelshoofd, van alle Bonieren, Soppengers, Loewoereezen, in één woord van alle volkstammen, die de Boegineesche taal spraken, en te Makassar handeldreven, aangesteld was. Dit zoogenaamde handels- en scheepswet- boek, bekend onder den naam van Oendang-oendang^Sy of wetten^ der Wadjoreezen, werd in 1 869, te gelgk met eenige mededeeliugen over de Wadjoreezen, alsmede voorzien van vertaling en aanteekeningen, door mg uitgegeven; doch dewgl de oplage hiervan zeer gering was, is het reeds sedert ge- raimen tgd geheel uitverkocht. De Sarat's of Mohammedaansche priesterraden bedienen zich bg hunne rechtspleging natuurlgk in de eerste plaats van den Koran ; doch dewgl deze omtrent vele punten het stilzwggen bewaart, wordt behalve de adâ's of voorvaderlgke gebruiken, waarmede de Koran ook soms in strgd is, steeds eene menigte van allerlei Arabische overleveringen te baat genomen. En bg deze onzekerheid van maatstaf voor de rechtspleging heeft de Kali, of ^Opperpriester ('t Arab. oZ-yâdtAî, de rechter)^ maar (178) al te dikwerf gelegenheid, om, vooral bg de verdeeling Tan erfenissen, ten yoordeele van zichzelven of van zijne vrienden misbruik van zgne macht te maken, en zich daarbg, al naar gelang van eigen voordeel, op de eene of andere autoriteit te beroepen. Dit is zelfs in de Gouvernementslanden het geval» en daarom hebben zich tgdens m^n laatst verbluf te Makassar eenige voorname Inlanders, waaronder zel& een gewezen Op- perpriester van Maros^ tot het Gouvernement gewend, met verzoek om een door hen in Makassaarsch en Boegineesch opgemaakt, en volgens hun vwlangen door mg van een' HoUandsche vertaling voorzien concept van wetgeving b^ alle voorname hoofden en priesters te laten circuleeren. En zoo deze zich hiermede konden vereenigen, wenschten zg dit stuk gedrukt, en overal in de Gouvernementslandeu vanwege de Regeering als eenig wetboek voor de Sarats ingevoerd te zien. Zelfs was hierbg bepaald, dat men van de Mohammedaansche overleveringen alleen de Makassaarsch e en Boeginoesche vertaling van de Kitäboe-n-^nikahi en Kitähoe^ Ufaräjidhl zou mogen bezigen. Ofschoon dit stuk onder de Inlandsche bevolking algemee- nen bgval mocht ondervinden, schgnt echter de Hooge Be- geering vanwege de een* of andere reden bezwaar gemaakt te hebben, om aan dit voor alle weidenkenden onder de bevolking zoo heilzaam verlangen te voldoen. De bgna algemein als voornaamste wortels of grondbeginsels eener goede rechtsbedeeling beschouwde voorschriften zgn 4 in getal, te weten: 1^« men hoore beklager en beklaagde; 20. men late van weerszgden de getuigen spreken; S^. men lette op het gedrag van den beklaagde, vórdat hg in rechten vervolgd werd; 40. men geve acht op zgn' rang in de maatschappg. Dit laatste punt is zeer karakteristiek, en wgst er ten duidelgkste op, hoe de rang, dien men in de maatschappg bekleedt, en verregaande willekeur, alsmede allerlei vreemde gewoonten, ook bg rechtspleging een' voorname rol spelen. Dit zal ons nader blgken, wanneer wij maar eens de bgna entelbare menigte van straffen, die oder de Boegineenen en Makassaren in zwang zgn, en de vreemde wgze waarop zg soms toegepast worden, nagaan. Wat bgr. de doodstraffen betreft; daartoe behoorde vroe- ger o. a. het râdjang^ waarb^ iemand in de nabgheid der moskee tot aan het middellgf toe, levend in den grond be^ graven, en vervolgens met steeuen dood gegooid werd. Deze straf, welke thans niet meer op Zuid-Celebes voorkomt, en in geval van hoerer^ (zina) toegepast werd, is blik- baar aan de invoering van den Islam aldaar haren oor- sprong verschuldigd, zooals ook het Arab, radjama^ met stee- nefi doodgooien, duidelgk aanwast. Op het eiland Bonerate schont vroeger op diefstal de straf van doodhongeren gestaan te hebben. De dief werd dan aan handen en voeten gebonden, in de brandende zon op den mg gelegd, tot dat hg dood was. (Tschr. v. Ind. taal- 1.- en volkenk., Deel XI, vierde serie. Deel II, Aflev. 3, blz. 230.) Hoe zonderling en wreed soms nog in tegenwoordige dagen de wgzen van ter dood brengen zgn, kan bgv hieruit blgken, dat, tgdens mgn verblgf te Makassar, eens een' vorstin in de binnenlanden een' hofdame liet dood- trappen, omdat zg deze van te groote gemaal verdacht hield. Het onthofden, 'twelk onder de in de binnenlanden wonende To^radja^Sj eene soort van Koppesnellers, gedurig plaats vindt, behoort tegenwoordig bg de Boegineen en Makassaren tot de groote zeldzaamheden. Wat echter meer toegepast wordt, is het doorsteken met de lans, en het wurgen, waarbg de schuldige met het hoofd achter over gelegd, en de strik door de voltrekkers vüi het vonnis, aan ieder' zu de kris, dichtgetrokken wordt. Doch meestal bedient men zich tot het ter dood brengen van de kris. Over het soms levend verdrinken van de schuldigen, in geval van overspel (Ethn., blz. 46) en bloedschande, spreek ik hieronder uitvoeriger. In de toepassing nu van de doodstraf, onverschillig welke dan ook, gaat men soms zeer willekeurig te werk. Wanneer bgy. een vrge een' slaaf vermoördt, kan hg vol Staan met boete, mag zelfs niet gedood worden. In het omgekeerd geyal moet de slaaf ter dood veroor-deeld worden, en is er van geen' boete spraak. Indien twee menschen van gelgken stand zgn, en de een den ander' vermoordt, mag de familie van den vermoorden, en den moordenaar insgelgks nederlagen. Weet de moordenaar bg tgds te ontvluchten, en zgne zaak in handen van den rechter te stellen; zoo wordt de qnaestie envondig met het betalen van boete afgedaan. Geheel anders gaat het, zoo een prins de schuldige of de vermoorde is. In het eerste geval mag men op den prins geen* andere straf toepassen dan boete. In het tweede geval wordt de moordenaar, onverschillig, of hg vrge dan wel slaaf zg, zonder de minste bedenking ter dood gebracht. Alleen aan boord van een vaartuig wordt hierop^ volgens de ada's van Wadjó^ waar handel en scheepvaart zoo geheel op den voorgrond komen, een' uitzondering gemaakt voor den Anakôda of scheepskapitein, die, hoe vreemd het ook klinken moge, zelfs over een' vorst in z Ecker opzicht ongestraft den despot kan spelen. Zoo lezen wg bgv. in Hoofdst. XI van de Oendang-en-dang's van Amanna Gappa de volgende woorden: «Als een vorst aan boord een' vrge, doch die niet van vorst aan boord, is hg daarvoor niet strafbaar. Zoo ook, indien een vrge, doch die niet van vorstelgk bloed is, aan boord een' vorst vermoordt, en de anakôda dien geringen man eenvoudig met boete straft, in stede van hem ter dood te laten brengen, is hg daarvoor insgelijks niet strafbar." Dit is echter wel de eenige uitzondering; want aan wal, en vooral aan de hoven, gaat de vorstelgke oppermacht alle begrip te boven. Dit heb ik zelf nu en dan zeer van uabg kunnen aanschouwen; doch voorzeker nooit zoo sterk, als toen zekere Aroe-Padali een vorst van Têmpe in het Wadjós-se ten minste het, zelf en van de strafplaats met zgn' kris doorstak. En wat bad die man misdreven? Hg had Ming, toen hg mg met zgn vaartuigje, een' uitgeholden boomstam, over het meer van Têmpe bracht, een soort van inlandsch kleedingstuk, dat onder de Boegineezeu lïpdy en onder de Maleiers sarong het, ontstolen. En o! wee! Ik, de bestolene, was geen gewoon persoon, maar, zooals Aroe-Padali het uitdrukte, een broder van hemzelven; 2^. het kleedingstuk was een geschenk van hem den vorst van Têmpe ; 3^. zgne zuster, die dus ook mijn' zuster was, had dat kostbare stuk door haar' eigen' slavinnen laten borduren. Ik behoef u niet te zeggen, dat ik er van huiverde, toen ik later helaas! te laat vernam, dat mgn broeder Aroe-Padali het misdrgf vernomen, en  vast ingeslagen zgn (gêyó paso), d. i. het aanwenden van pogingen om den koning en de leden van den Rgksraad, lett.: de Ada's, of handhavers van de ada's of voorvaderlijke gewoonten, van huane zetels te doen storten. 3^. het moedwillig breken of stukgooien van de voor de bïssoe's zoo hoogst gewichtige kom en schotel, bekend onder den naam van gamaroe (popo gamaroe). En hieronder heeft men dan te verstaan: het lichtzin oig vernietigen van een' in volle vergadering van de Ada's of leden van den Rgks- raad gedane uitspraak, waaraan een' bgzonder hooge waarde toegekend wordt. 4^. het met een' fakkel voorgaan in een donker hol (soelôwi lîyang), d. i. hier het aan dieven den weg wgzen tot 's vorsten verborgen' schatten, en het aan anderen den toegang banen tot datgeen, wat de vorst afgesloten wenscht te houden. VSiaii^ Mfl MSDXD. ATD. LETTUK. Sde UIEI. ÜMEL II. 18 (182) 5^. het a&n^den van 's vorsten tong (màpôlo lila), het- geen gebezigd wordt van 't opzettelflk overtreden van *b vor- sten nadrukkelgke bevelen, als men bgv. iets weggeeft, dat de vorst nitdrukkel^k verlangd heeft, te willen bewaren. 6^. het plegen van overspel met de koningin. 7. het zich schuldig maken aan bloedschande. Dit misdränglich heet in het Boegineesch säpa-tâna, hewelk lefct. vertaald, te kennen geeft, dat men den grond (tâna), welke met het bloed van zoo iemand bezoedeld is, vooral te scAuwen (sapa N. 1) heeft. Wanneer men bedenkt, hoe een Inlander reeds bg het passeeren eener met onschuldig bloed bevlekte plaats, vol vrees voor booze geesten is, kan men zich licht voorstellen, wat er in zijn binnenste omgaat bg de gedachte aan het bloed van iemand, die zich op dusdanige wgze misdragen heeft. Hg denkt dan ook gewonlgk bevieren der rivieren, en Geringen voorraad van visch, bg mislukking van den oogst of tuinbouw, bg gebrek an goede eetbare vruchten, doch vooral bg veepest enziekte onder de paarden, enz., alsmede bg erge tweedracht in den lande en alle andere rampen van grooten omvang, an de besmetting van grond en lucht door het bloed van hen, die zich aan bloedschande schuldig gemaakt hebben. Het bloed van zulke menschen mag naturwissen worden. Daarom past men gewonlgk op hen de straf van het verdrinken toe. Men stopt ze gebonden in een' zak, en werpt ze zoo in zee. Echter krggen zg op de reis naar de Eeuwigheid nog den noodigen leeftocht mede, bestaande in een' zak. (balasse) met rgst, zout, gedroogden visch, kokosnoten, enz., doch vooral 3 pruimps sierih niet te vergeten. Dat ook al hier weder geen' gelgkheid voor de wet bestaat, kan ons daaruit blgken, dat deze straf niet toegepast wordt op een' vorst, die zich aan bloedschande schuldig maakt. Deze wordt eenvoudig op een vlot van pisangboomen (Musa Paradisiaca) gezet, en zoo in zee gebracht, om w^ te drgven. Vraagt men nu, wat de Boeginees en Makassaar onder bloedschande verstaan; zoo wordt daarvoor in de Latôwa opg^even : huwelgksgemeenschap van kinderen onderling, van (183) Oerdere met kläden, van grootouders met kleinkinderen, van oaders met kleinkinderen, van oaders met kleinkinderen, van otens of ooms met neven of nichten, van schoonkinderen, gelijk ook ran mannen of vrouwen met de schoonkinderen hunner broeders of zusters. Dat de reeds meermalen vermelde bïssoe's of heidensche priesters steeds voorgeven impotentes te z^n, en daardoor ten allen t^de tot in het binnenste van de vertrekken der jonge prinsessen vr^en toegang hebben, vindt men reeds in mijne verhandeliug over de bissoe's medegedeeld. Wanneer zulk een bïssoe nu misbruik van dat vertrouwen maakt, en het blijkt, dat hij huwel (183) jacksgemeenschap uitgeſenheit heeft met eene prinses, wordt hg beschouwd, als zich an bloedschande schuldig gemacht te hebben; zoodat als-dan de straf van het verdrinken op hem toegepast wordt. Tédeus mgn laatst verblijf te Makasser had zelfs nog in het nabij gelegen' rijk van Gowa dit misdrijf vau bloed-schande tusschen vader en dochter plaats. Dit werd toen als de oorzaak eener vreeslijke veepest, welke in die dagen plaats vond, beschouwd; en de koning van 6ôwa gaf aan het algemeen verlangen der bevolking toe, om vader en dochter beide te laten verdrinken. En hoeveel moeite de Gouverneur van Gelebes ook aanwendde, om hem later, op het vernemen hiervan, te beduiden, dat hj verkeerd ge daan had, was Dit ten eenenmale vruchteloos. Als 8^^^ misdaad, waarop volgens de Latowa de doodstraf te passen is, wordt daar vermeld het verstoppen van s vorsten waterleiding (löwoe sêpa); en daaronder heeft men dan te verstaan, dat iemand den vorst op zevenderlei w^ze benadeelt in zyne inkomsten. Waarop hiermede gedoeld wordt, wensch ik zoo aanstonds ter sprake te brengen. Voorts is volgens de Latowa ten 9. de doodstraf ook toe passen op het misbruiken van's kouing's naam tot het verrichten van iets kwaads, dat geheel in strgd is met de bedoeling van den vorst (mapariboko). 100. fiet munten op *« vorsten heerschappij (mpélo-wélôwi aradjâng), d. i. hem van den troon, en zichzelven of een'ander er op trachten te krijgen. 18* 11^. het heulen met een huitenlandeci vijand fegen vor$t en land (makae-ri-saliwangangèngi aroeuge anrange tatia naourowîye). En thans genoeg over de doodstraffen, om ook nog met eenkel woord te gewagen van de menigte van andere lichame-lgke straffen, die ten minst« in den regel geen' doodelijke ge-volgen hebben. Hiertoe behoort bij v. het n/??pi' (B. = *t Mak niyêpé)^ d. i. het drukken of persen. Men legt daarbg tegen elk van de slapen van het hoofd een hoofd een hoofd een hout of plankje aan, en beide plankjes worden van voren en van achteren met kracht tegen elkander gedrukt. Er is nog een* andere soort van straf, die onder denzelf- den naam bekend staat. Men bindt zeer dicht b^ den grond aan den vloer een bamboes of hout vast, en legt dit dan over het midden van het bovenste gedeelte der beenen van den man of de vrouw, die misdreven hjeft, en drukt het daarop met zooveel kracht, dat de beenderen s . Oms breken. Het is moeille, om bepaald op te geven, in welk geval beide de straffen aangewend worden. Zulks hangt grooten-deels van vorsten willekeur af. Hetzelfde geldt van een' ander veel minder pénillyke straf, waarbg men de vingers of de toonen der voeten, of de lippen, tusschen kleine stukjes dunne rotting, die meestal in getal zijn, en aan de eene zyde aan elkander vastzitten, insteekt, en ze vervolgens door het aanhalen dier bamboesjes aan de andere zijn, zoo hard mogelk kngpt (B. en M. riyèpé en niyèpé). Veel smartelgker operatie is stellig het zoogenaamde laten urschieten of ontwrichten van de knieschijf (ripassiï loeba-loe-bâna), waartoe men NB. die knieschijf stuk snijdt. Dit is in Sidénreng eene straf voor dieven. Een' insgelgks zeer p^nlijke straf is die, waarbg men den misdadiger de handen bindt, en hem vervolgens plat op den Grond laat zitten met de beenen zoover mogelguit uitgestrekt. Vervolgens wordt hem een stok midden op de boroste gedeelten van de beenen gelegd, en deze daarop gednrig vastgedrukt door middel van een' tweeden tusschen de beenen doorgestoken' stok. Deze alleen voor mannen gebezigde straf wordt by w^ze van pgnbank, en dan soms met doodelgk gevolg, toegepast (Boeg. ritóngkang, Mak. nitoetoasd). Een' minder wreede maar toch ook alles behalve zachte straf is die, waarbg men een' kat aan den hals van man of vronw hangt. Wanneer dit beest nn terdege geslagen en angstig gemaakt wordt, begint het op het b^na geheel ontbloote lichaam duchtig te krabben (ripasisïyó mêyong). Een' andere ook zeer wreede straf is het door roode boommieren laten bijten. Dit is een straf, die de Boegieneesche vorsten en vorstinnen nen en dan aan kinderen en zelfs aan volwassen vrouwen opleggen. Daarbg wordt de schuldige geheel naakt tegen een' boom aangebonden, en nadat men alleen de ooren en neusgaten met katoen (kapasa) dichtgestopt heefb, aan de groote roode mieren prgsgegeven voor een' dag en nacht, of voor zoolang als de vorstin goedvindt (ripaokori aralla of ook wel bêre-bêre matjalla mâkâta, soort van kleine sterk bijtende roode mieren). Onder de wreede lich. An alle straffen behoort ook die, waarb^ men iemand achterover legt, hem de knieren zoover mogelgk optrekt, en de handen vór de onderbeenen stevig samenbindt. Vervolgens steekt men hem een' stok tus-schen de armen en beenen, om hem door middel daarvan, nu eens vór-, dan eens achterover, nu eens naar de rechterdan eens naar de linkerz^de te gooien. Een' zeer eigendommgke lyfstraf is ook het naakt op de markt tentoonstellen, of met rietslagen vervolgen van eene overspelige slavin. En hiermede genoeg van al de lichamelgke straffen der Boegineen en Makassaren. Dat ook onder hen boeien en ketenen, hetzg aan handen of voeten, toegepast worden, behoef ik nauwelflks te zeggen. O Under de nietlichamelgke straffen behoort in de eerste plaats vermeldte te worden het opleggen van geldboete. Zoo heeft men zelfr in de Boegineeache Inden eene boeie bekend onder den naam ran säbboe-kâtij en bestaande in 8888 leaal + 88 doiien, = Ò 177761 j, en op te leggen aan een' Vorst of ander Hoofd Tan een' plaats, welke Tan elders komt, op die plaat Termoord wordt. Ofschoon zolk een misdr^ allicht enkel op last Tan den Yorst of het Hoofd geschied zg, kan men wel nagaan, dat de Toldoening dier boete in den rèel aUeen ten laste der beToUdng komt. Men TeigeL Terder mgn Boeg. Woordenb., biz. 692, kolom 1, reg 7 op: êSbboe'katL Zoo echter een Torst in zgn eigen land zelf iemand Tan minder' rang Termoordt, moet h Zoo echter een Torst in zgn eigen land zelf iemand Tan minder' rang Termoordt, moet h Zoo echter een Torst in zgn eigen land zelf iemand Tan minder' rang Termoordt, moet h Zoo echter een Torst in zgn eigen land zelf iemand Tan minder' rang Termoordt, moet h Zoo echter een Torst in zgn eigen land zelf iemand Tan minder' rang Termoordt, moet h Zoo echter een Torst in zgn eigen land zelf iemand Tan minder' rang Termoordt, moet h Zoo echter een Torst in zgn eigen land zelf iemand Tan minder' rang Termoordt, moet h Zoo echter een Torst in zgn eigen land zelf iemand Tan minder' rang Termoordt, moet h Zoo echter een Torst in zgn eigen land zelf iemand Tan minder' rang Termoordt, moet h Zoo echter een Torst in zgn eigen land zelf iemand Tan minder' rang Termoordt, moet h Zoo echter een Torst G ook wel een' boete be- talen, gelgk wg boTen zagen, doch deze is zeer gering, bgT. Toor het nederlagen Tan een' slaaf 20 reaal of  40 en eene skTin 30 reaal of  60. Zoo komt ook een Trge, die geen Torst is, er hiermede af, indien hg slechts een' slaaf yan het leTen berooft. Het zelfde geldt ook Toor zoo'n yrge, indien hg iemand Tan zgns gelgken neerlegt, zoo hg slechts bg tgds tot deo Vorst of het Hoofd yan de plaats de wgk neme. Alleenigk betaalt hg dan, als de yermoorde een man is, 30 reaal of  60, en zoo het eene yrouw is, 40 reaal of  80. Deze geldboete wordt dan eigenlgk slechts als een' Torgoeding Tan de waarde der personen beschouwd, en in het Boeg. met het woord patokkong in het Makassaarsch met het woord pasapoe bestempeld. Buiten Bone, bgy. in de Gouvernementslanden, werd Tolgens het boyen aangehaalde Beglement van 1759, behalve de zoogenaamde vergoeding nog een' boete yoor hetzelfde bedrag vastgesteld ouder den naam van tôZra. Verg. Boeg. Woord op blz. 277, kol. 1, reg. 2, op: >30. tôkk^g'\ alsmede op blz. 340, kol. J, reg. 15. Wanneer ergens een moord plaats gevonden heeft, en de dader niet bekend is, laat de vorst nagaan, welke kampong het dichtst bg gelegen is; en  met geldboete bestraft. Behalve bovengemelde Igfstraffen en geldboeten, heeft men nog verscheidene andere straffen, als bgv. verbanning, die soms toegepast wordt op iemand, welke zich tegen de Over-heid verzet, indien hg ten minste niet op staande voet neergelegd, of met een 20 reaal, d. i. / 40, beboet wordt. Zoo ook soms: vernedering tot den slaveustand van hem of haar, die tegen den vorsätige of de leden van den Bgksraad misdreven heeft. Het voornaamste echter wat nog te bespreken overbligft, is het opbrengen ten hove. Dit geschiedt volgens de Latówa met de zeven hieronder vermelde personen: 1. moordenaars; 2. overspelers en overspeelsters; 3. giftmengers en gif tmengsters; 4. de zoodanigen die hoogst verderfelke medicgnen todienen (to-pagi-agi); 5. dokteressen, die aan kraamvrouwen afdrg vende mid-delen toedienen (sanro màpalào); 6. eene soort van parrakang's of spoken, die in menschelgke gedaante op aarde rondzwerven, en steeds onder nauwgezet tozicht moeten blgven; 7. eene vrouw, die huwel Gesammenstap uitoefent met haar eigen' slaaf, of den slaaf harer ouders, waarvoor de (188) Boeginees eene uitdrukking bezigt, welke woordelgk beteekent, dat zg zich (haar pudendum) door haar eigen stokheft laten doorsteken (to-nPBÔppâ takkanna). Dergelgke verbintenis is echter onder de Wadjoreezen niet zoon erg misdrgf, als onder de andere Boegineesche stammen. 6g hen, die zoo met hart en ziel handelaren zgn, wordt minder op afkomst, dan wel op fortuin gelet. Zelfs kan een Wa-djorees, die alles behalve van vorstellijke geboorte is, zonder het minst bezwaar een vorstin tot echtgenoote bekomen. Het eenige wat hem te doen staat, is, dat hg zich als 't ware vorstellijke bloed koope, en der schoone eene door haar zelve te balen som gelds als koopprijs, letterligk: koopprijs van het bloed (pangalli-dara), of som geld tot verheffing van rang (ôwang-paënré) terhandstelle. Men verg. mgne Verhandeling over de Wadjoreezen met hun Handels- en Scheepswet-boek, bl. 30.) Wanneer nu iemand een van dé hierboven bedoelde personen verbergt, of verhindert ten hove te verschenen. bezondigt hg zich in geen geringe mate tegen den monarch, wiens inkomsten daardoor zeer benadeeld worden, zoodat men voor dit misdrgf in het Boegineesch een uitdrukking bezigt, welke letterligk het verstoppen van voorsten waterleiding (löwe) beteekent. En gelgk wg reeds boven (bl. 183) zagen, behoort deze overtreding der wet tot de elf gevallen, welke volgens den Inlander de doodstraf moet toegepast worden. I Uit al het bovenstaande zal ü gebleken zgn, dat er he- laas! in de vorstenlanden van Zuid-Celebes nog zeer veel bggeloovige en dwaze gewoonten worden. Gelukig, dat vele daarvan in de Gouvem Uit Entre den öffentlichen, dank zg den Europeeschen invoed, geheel afgeschaffen des heiligen gewöhnlichen, zgn. En ik vlei, das de invoering van heilige schönen, zal. Mochten insgelgks door toeden van de Nederlandsche Regeering in de vorsienlanden, voorzeal de leenroerige räken Tanêtte en Bone, onderwas en beschaving meer en meer ingang vinden! Dan zon voorzeker ook daar eenmaal de dag aanbreken waarop alleen de goede en heilzame gewoonten der Boegi- neezen en Makassaren op Zuid-Celebes bewaard bleven. GEWONE YERGADERING DER AFDEELINa TAAL-, LETTEE-, GESCHIEDKÜNDIAE EN WIISGEERIGE WETENSCHAPPEN, GEHOUDEN DEN I6den FEBRUARI 1881. Tegenwoordig de beeren: ofzoomer, voorzitter, leemans, M. DE Y&IES, BBILL, G. DE VRIES ÂZ., BEETS, KUENEN, VISSERING, SIX, NABER, HOEKSTRA, DE GOEJE, LAND, DE HOOF SCHEPPER, CAMPBELL, DE JONG. ASSER, PLEJET, POLS, SPRUTT, TIELE, WIJNNK, VAN DE SANDE BAKHUTZEN, VERDAM, PIERSON, DE LOUTER en BOOT, secretaris. Van de naturkundige afdeeling de heeren DONDERS en GUNNING. De Heeren Borret en Matthes zu door ongesteldheid verhinderd de vergadering bewogen. Het proces-verbaal der vorige zitting wordt geleiden gedeldet. De secretaris leest een brief van Jb. J. de la Court te sHertogenbosch, ten geleide van een bronzen medaille gesagen in 1884, ter herinnering aan de wet van 26 Januari 1883 tot verbetering van de uitmonding der Maas, en stelt de leden in de gelegenheid om dien penning te bezichtigen. Daarna leest h^ het bericht van het overladen op den Dezer van het lid der afdeeling Mr. B. D. H. Teilegen te Groningen. Hierop neemt de voorzitter Mr. Opzoomer het woord om hulde te brengen aan de nagedachtenis van den overledenen en zegt: "Een nieuwe slag, die ons getroffen beeft. In vier maan-den tats de vierde ons der Akademie-broeder, die ons moest entwolden. Wg zullen hem missen, onzen wakkeren Teilegen. Verbood de verre afstand hem, altéd ia ons midden te zijn, te meer welkom was bø ons, wanneer hätte ons kwam." En h^ kwam zoo vaak h^ kon, en h^ kwam met opge- wekten zin en met werkzamen geest. W^ genoten er de vruchten van in de scherpzinnige mededeelingen, die h^ ons deed, in de heldere en treffende opmerkingen, waarmede h^ deel nam aan onze beraadslaging. In vele kringen zal men Tellegen missen, die het zoo uitnemend verstond, grondige wetenschap dienstbaar te maken aan de behoeften vau het leven, aan de belangen der maat- schapp^. De geschriften, van hem uitgegaan, getuigen van zgn kennis èn van de huishouding èn van het recht van den staat. Zgn onderwas aan de hoogeschool te Groningen trok en boeide de studeerende jongelingschap. De kamer van koophandel en fabrieken was er trotsch op« aan een man van zoo groote kracht haar belangen te kunnen toe- vertrouwen. In de staten der Provincie, in den akademischen Senaat, in de faculteit wier lid h^ was, overal vereerde men hem als een leider, op wien men rekenen kon. Eben ding slechts was er, wat men zoo geheel anders had gewählt. Met toenemende zorg nam ieder het waar, dat de kracht van zijn geest niet gedragen werd door de sterkte van zijn licham. Vooral in de laatste jaren was men telkens in vrees. Maar de vrees trad weer terug, als de rust van den zomer, als het verfrisschende van het zeeleven, zijn kacht hadden hersteld. Dan was het of een nieuw leven hem bezielde, en terstond uitte zich de energie van dat leven in nieuwe werkzaamheid; met jeugdigen ver werden de lessen hervat, en een pittig geschrift zag weldra bet licht, als om allen gerust te stellen, dat van dit leven nog veelte wachten was. Zelfe voor een nieuwe taak deinsde hy nietterug. In de. Hoop, dat een groot eu goed doel er door zou bereikt worden, en dat uit den strgd der meeninga de waarheid zou geboren worden, liet hij zich in '83 de benoe-ming welgevallen, om mee te werken tot de voorbereiding eener herziene grondwet. En toen het bleek, dat chemische verbinding van menging verschilt, trad h^ op eenige hoofdbeginselen van het staatsrecht met een zelätandig advies o]s dat, in zijn kernachtigen vorm, van onverflauwd leven getaigde. Doch ook dit was hem niet genoeg. Spoedig volgde zijn voortrefifelgk werk over de wedergeboorte van Nederland. Dat riyke, even flink gedachte als goed geschreven boek ligt hier voor mö. Als iemand, die Teilegen niet had gekend, ging voor, wie hg geweest is, ik zou hem dit boek in de hand geven, en hem zeggen: een man van groote en vracht-bare kennis, maar vooral een man van karakter. En dan zou idende oplaan en hem voorlezen oie waardige en rechtvaardige, maar niet overdreven noch den schadaw-kant voorbgziende waardeering van de omwenteling der voorge eeuw. Maar vooral zou idem voorlezen wat op die waardeering volgt, die schets van de volksstemming hier te lande, toen het juk der Fransche dwingeland, in 1813 gebroken was. Ook u wil ik die bladzgden voorlezen: Landsche volk in babylonische ballingschap doorleefd. Dit volk had geboet voor zgne zonden; het was gestraft voor zgne ondankbaarheid jegens het Opperwezen en het huis van Oranje. En zoo laat het zich verklaren, hoe het hoofd van dat huis bg het betreden van den vaderlandschen bodem tot zgne landgenooten durfde zeggen: »ik ben bereid en vastelgk besloten, al het vergetenen te vergeven en vergetenen en vergetenen (Procl. van 30 November 1813). Zoo laat het zich verklaren, hoe die woorden geen aanstoot gaven, ja zelfs door een man als Falck met ingenomenheid werden begroet. Er ging geene stem uit het volk op, die zeide: zoo het de vraag is van vergeven en vergetenen, de behoefte aan vergiffen is niet aan de e Ene zgde alleen; Sock wg, uwe hoogheid, moeten bg onze verzoening veel (193) Sock geweest. Slogen er al enkelen zgn geweest, in wier geest zo iets »is opgekomen, het was voorzichtig, dit voor zich te houden, »dit te verbergen achter den muur hunner tanden. Yan »de omwenteling van 1795, met de Fransche heerschappg »als haar gevolg, kon niet te veel kwaads gezegd worden; »het was de antichrist, wiens rgk door God te pletter was »geslagen. En in zgne plaats zouden de oude t^den her- » leven met het geliefde huis van Oranje aan het hoofd^ en »Nederland zou weder gelukkig worden als  op ra^ nemen, om de verdiensten van Tellegen hier breeder te ontvouwen. Ia oen levensbeschr^ving, zal weldra de hand der vereerende liefde zijn trouwe beeltene teekenen. Van mij hebt ge slechts een kort woord van hulde gewacht, en het was mg een behoefte dat woord te spreken. Nadat een der zonen en vgf familieleden van wglen Mr. W. C. Mees in de vergaderzaal zgn binnen geleid en ter zgden van de bestuurstafel plaats genomen hebben, wordt het woord verleend aan den heer Pierson om een levens-schets van den overledene voor te dragen. Hg toonde daarin an dat Mees een man van een edel karakter en begaafd met buitengewone bekwaamheden is g Ewest, die zuwelte door de uitnemende wgze, waarmede hg onderscheiden openbare betrekkingen heeft waggenom, als door de degelgke geschriften, die hg heeft uitgegeven, aan het vaderland en an de wetenschap groote diensten heeft bewegen en zich eene eereplaats in de geschiedenis der staathuishoudkunde heeft waardig gemaakt. De levensschets zal in het Jaarboek der Akademie voor 1884 worden opgenomen. Daar niemand verder iets verlangt mede te deelen, wordt de vergadering gesloten. GEWONE YERGADERIJN6 DEB AFDEELING TAAL-, LETTEB, AESCHIEDKUNDIGE EN WUSGEEBIGE WETENSCHAPPEN, GEBODDEN DEH 9^«° HAART 1885. Tegenwoordig de beeren: opzoombb voorzitter, leemans, M. DE VBIES, VAN DEN BEBGH, BILL, G. DE VEIES AZN., BEETS, KUENEN, HAETING, SIX, NABBE, HOEKSTEA, KEEN, DE GOEJE, VAN UERWEBDEN, VOSMAEB, LAND, DE HOOP SÜHEFFEE, CAMPBELL, DE JONG, ACQUOY, ASSER, PLEYTE, POLS, SPEULIT, WIJNNB, VEDAM, DE LOUTER en BOOT, secretaris. De heer Borret is verhinderd de vergadering bete wenen. Hel proces-verbaal der vorige vergadering wordt gelezen gedeldet. De heer Boot leest het Bericht over den wiedstrgd in la-tgnsche poëzie. Van de ingezonden gedichten worden drie afgekeurd, de elegie Ad Vergilium en een gedicht getteld: Alaricua ingreditur Romam victumque orbem ulciscitur eene servile vermelding en de uitgaaf op kosten van het legaat van Hoeufft waardig gekeurd, als de auteurs daartoe uitgenoodigd zulks verlangen, en de gouden eereprgs toegewezen aan den dichter van de elegie Ventte ad me. Na opening van het daarbg gevoegde verzegelde naam-brieve wordt de heer J. van Leeuwen te Amsterdam als de maker bekend. Deze hand Et over de middelweise rechtspielging in zake van doodslag, die uit de rechtsbronnen der volken van dentschen oorsprong, en vooral uit de hollandsche rechtsbronnen volledig kan gekend worden. De spreker bepaalt zich meerendeels tot deze laatsten en beschröft eerst de procedure der veertiende en vgftiende eenw in het algemeen, staat vervolgens stil by enkele eigen-aardigheden, heldert eenige daarbé gebruikelijke termen op, en beproeft eene verklaring der procedure uit het oudere recht te geven. Deze mededeeling, die in de Verslagen en Mededeelingen zal worden opgenomen, geeft aan de beeren vanden Bergh, Verdam, Acquoy en Kern aanleiding tot opmerkingen en vagen, die door den spreker beantwoord worden. Bé de roudvraag worden door den heer Campbell twee supplementen tot zgne Annales de la typographie Néerlansaise au XV Siècle, en door den heer Leemans een exemplar vau de Verslagen der in 1876 te Buda-pest, en in 1880 te Lissabon gehouden congressen voor praehistorische anthropologie en archaeologie en de Handelingen van het vierde Americanisten-congres in 1881 te Madrid gehouden, voor de boeker, dor Academie aangeboden. De secretaris vestigt de aandacht op een present-exemplar van de Records of the tercentenary festival of the university of Edinburgh en van het Address to the students by Sir Alexander Grant. Vervolgens wordt de gewone vergadering gesloten, om door eene bemächtigte Reglement bepätigt. BERICHT OVER DEN WEDSTRIJD IN LATINSPOLE. De beordenen der gedichten, die jaar kommen werden aangeboden om den wiedstryd, dien betragt van Mr. J. H. Hoeuflft, vroeger bij het Koninklgk Nederlandsch Instituut, later by deze Akademie geopend het, heben zich wel eens beklaagd over den arbeid, die door het groot aanleiding erden, der door het groot aanleiding erden, der door het groot aanleiding erden. Gelukkig is er dit jaar geene aanleiding om die klacht te herhalen, nu er niet meer dan zes stukken, allen van matigen omvang, in onze handen werden gesteckt. Id. Maar zyn dichtstukken niet uitvoerig, dan valt de vergönernng weg, die Horatius aan dichters van lange zangen terecht toekent: Verum operi longo fas est obrere somnum, en mag dus liet oordeel strenger zgn. Laat ons zien ofonder dit zestal een of meer gevonden worden, van welke men zeggen kan: plura nitent in carmine. Zekerlyk komt die lof niet toe aan de elegie, getiteld Hylas en gewaarmerkt met het vers Illc sui vindex fuit et post fata sepulchri. Het gedicht is zoo duister, dat wy na herhaalde lezing geen duidelyk denkbeeld van den inhoud hebben gekregen, en den auteur gaarne aan een vers van Dante zouden herinneren: Ingegnati, se puot. (Cesser palese. Alleen is ons gebleken dat deze Hylas, lumine captiis volgens V. 20 en die zich later caecum senem noemt, een geheelander is, dan Hylas, dien wy uit de zesde Eclog van Vergillus en uit Propertius El. I. 20 leerden kennen als den liebe. Teling Tan Hercoles. Deze Hylas jammert over het verlies Tan zgoe geliefde Jose. Uit de woordec o dulcU Sicelis unda en uit eene aanteekening bg Julia vireia in ▼ 6, werd het OD8 duidelgk dat de aateor eene Siciliaansche overlevering het werkst duidelgk dat de aateor eene Siciliaansche overlevering het werkst duidelgk dat de te aesteen genietbaar te maken, en maakt daarenboven ergerlgke fouten tegen de taal en te yeel jacht op weinig gebmikelgke woorden. Om zelfs aan zgne laudgenooten te knnnen bevallen. Na het gez^de is het onnoodig voor een en ander bewgzeu aan te voeren. N. n met het motto : Multis ille bonis ßdnlis oecidit, draagt het opschrift : Epicedium, quo iuveni litierarum êtudioso Stephano Keléni, prasmature vita futicto, sacra canit maestus commilüo, en bevat de weeklacht van een Hongaarsch stuend op zgn makker, die met een zeibchnit uitgevaren door storm overvallen téen rotsen geslagen wordt en omkomt. De arme jongen is diep bedroefd, maar te weinig meester over de taal, die hg hanteert, om zgn gevoel goed te uiten. Tegenover verscheidene goede versen staan anderen, die duister zgn b. v. 5 en 6: Nubibus opositis alias nou stringitur Auster, Nunc petit illimes modus actus aquas. Nunc petit illimes modus actus. Voce tremeute preces. Waartoe meer? Dit weinige is voldoade om ons ongstig oordeel over dit stuk te staven. Veel hooger staat N. III met het opschrift: Alaricus ingredüur Romam victumque orbem ulciscitur. Het is een juichtoon over den val van Rome en den ondergaag van heidendom {tandem mentita recédant nwnina v. 72), het geen zich laat verdedigen, daar in strgd met de bevelen van keizer Gratiauus de praefect Attalus een jaar vroeger den openbaren dienst der oude Goden hersteld had. Het stuk is in goed Latgn en in vloeiende versen geschreven, maar niet zonder kleine ylekken, die bet ontsieren, zooals in v. 33 waar na de vermelding der Deciussen en Catoos gezegd wordt: Ula iacet dudum tamnlo natura virorum Terwäl naar onze meeoing of virtus of seges voor natura moest gezegd worden, en in v. 14 Tg.: Ex Oriente ruit, vastisque paludibus actus Signavitque viam furibunda caede cruentaus, waar die enkele ablativus minder juist en de herhaling van quie verkeerd is. Dergelyke kleinigheden maken ons echter niet blind voor de verdiensten van het gedicht. In calamitän nostri aemé gewärmerkt met de woorden van Horatius Culpam poena premit comes is in volgorde het vierde der ingezonden stukken, geschreven in elegische versmaat. De loop van het gedicht is deze: Er is een God, die de aardsche zaken regelt, de rampen die ons treffen komen door zune beschikking, moge höchst zich over ons ontfermen: Parce, Pater, nostrum perdere parce genus. Volgt eene opsomming van rampen, die onze impia aetas gezien heeft; schouwburgen branden af, watersnood prangt ons, eene stad op Ischia wordt door eene vulcanisclie uit-barsting vernield, de cholera teistert Italië en Paré's, alles kastgdingen van de zouden onzer eeuw: Nos, nos non patimur ponere tela Deum. Na deze strafrede eindigt de dichter vry laconiek met Dit distichon : At satis. In melius referemus. Tu annue coeptis, Cousilia: admoniti est discere institiam. £r zgu goede gedeelten in b. v. de beschrugsigte eener moeder, die met haar kind en haar man in huis verdrinkt V. 29 — 46, maar ook zwakke plaatsen en miu juiste uit- drukkingen b. y. het passief gebruikte infitiata in v. 2, de onjuiste yergelyking in v. 5 en 6: Magnaque uti referunt terrarum cuucta potentem, Securum te sic ipsa pusilla negant, waar bovendien de zin incertum of duhium in plaats van Becuram schijnt te vorderen. De zin van v. 21 vg. is niet duidelk : Est artus ignis, procambuut limine tunsi, Dum fuga per postes aggerat ipsa neces. Het to eval heefb gewild, dat de twee het laatst ingezogen- den gedichten de besten van het zestal zijn. 