None
In oude tijden was 16 jaar de uiterste leeftijd, waarop men belijdenis van zijn geloof deed, en het 14e jaar was tamelijk algemeen. Zonder nu in overdrijving te vervallen, zou toch in den regel de leeftijd van 16 jaar niet te ver moeten overschreden worden. In andere landen bestaat dan ook die regel niet zelden. Onder ons daarentegen kwam al spoedig de zucht op, om van onze catechisanten halve godge- leerden en van de catechisatie een soort college te maken. Zelfs is de naam college bv. te Rotterdam in zekere kringen voor de catechi satie als hooger naam ingevoerd. Dat ging dan naar drie kanten uit. De eene predikant verdiepte zich met de kinderen in leerstellige en 436 DE OVERGANG VAN DEN HEILIGEN DOOP TOT HET HEILIG AVONDMAAL. twistvragen, een tweede behandelde vooral de bezwaren die tegen het geloof werden ingebracht in apologetischen zin, en een derde poogde de jeugd van meetaf in de geestelijke anatomic in te leiden. Alles met uitnemende bedoeling, maar ver boven de maat uitgaande. Vooral op een dorp met veel wisseling van predikanten gaf dit zeer ernstige moeite. Dan toch kwam het vaak voor, dat de leerlingen zich met veel inspanning in den gedachtengang van den eenen predikant ingewerkt hadden, als er op eenmaal een andere leeraar optrad, die een gansch andere methode volgde, afbrak wat was opgetrokken, en nieuw begon te bouwen. Er zijn leerlingen op meer dan een dorp, die in de jaren dat ze op de catechisatie gingen, drie of vier leeraren kregen, die elk voor zich weer op andere wijze te werk gingen, er niet aan dachten om aan te sluiten bij wat nun voorganger deed, er zelfs niet naar in- formeerden, en alzoo de geesten op niet te herstellen wijze verwarden; iets wat vooral uitkwam, zoo de nieuwe leeraar vertelde dat wat de vorige leeraar nun had geleerd, niet waar was. Het lange uitstellen van het doen van belijdenis leidt dan ook zoo licht den verkeerden weg op. Door de kinderen in te wijden in vraagstukken die boven hun bevatting gaan, en hierbij te veel met het redeneerend verstand of met het geestelijk ontleedmes te werken, wekt men zoo licht twijfel, hetzij aan de waarheid, hetzij aan het zijn van een lidmaat van Christus. Die periode van twijfel heeft een ieder op zijn wijze te door- loopen, maar het is geen gezonde opvatting, zoo men die periode in het doen van belijdenis mengt. Dan toch werkt men, om toch maar aangenomen te zijn, zoo licht over den twijfel heen, of komt, zoo men ernstig gestemd is, tot telkens langer uitstel, zoodat er ten slotte perso- nen van veertig en meer jaren zijn, die nog altoos niet tot een beslis- sing konden komen. Het is daarom zooveel beter het doen van be lijdenis nader en nauwer aan den Doop te doen aansluiten, ze te plaatsen bij den uitgang van den kinderleeftijd en voor dat de ver- standelijke betweterij opkomt. Te zeggen dat dit niet mag en niet kan, omdat een jongen of een meisje van 16 jaar niet over hun staat kunnen oordeelen, gaat niet op, want ditzelfde beweren zou ook bij den Doop gegolden hebben, daar geen vader of moeder in staat is om over den staat van een pasgeboren wicht te oordeelen. Het gaat bij den Doop op geloofsvertrouwen, niet op keur. Wie keuren wilde, zou eerst op volwassen leeftijd moeten doopen en dan weer zoudt ge stuiten op de waanvoorstelling die zoo vaak een jongmensch aan zijn staat doet twijfelen, en een losbol er over heen doet stappen. Niet van uzelven, noch van uw kind, maar van uw God en zijn Verbond DE OVERGANQ VAN DEN HEILIGEN DOOP TOT HET HEILIG AVONDMAAL. 437 moet hier de rekening uitgaan. Betuigt Zijn woord ons, dat de kin- deren der geloovigen zelf heilig zijn, dan laten we de verdere keur aan den Kenner der harten over, houden ons aan Zijn Woord en laten onze pasgeboren kinderen doopen. Maar in dienzelfden ge- dachtengang hoort het er dan ook bij, dat het gedoopte kind, zoodra het tot zelfbewustzijn ontwaakt, tot belijdenis kome, niet als proeve van geleerdheid, of van geestelijke verzekerdheid, maar als gevolg en uit- vloeisel van zijn Doop, en tegelijk als overgang tot het Avondmaal. Niet in het laat doen, maar in het vroeg doen van zijn belijdenis ligt voor de kerk de saambindende kracht. Doch juist hieruit volgt dan ook, dat het met het doen van belij denis niet gedaan is, en dat er meer behoort te volgen; iets wat in de lidmatencatechisatie reeds ten deele tot zijn recht kwam. Fout is alleen dat de lidmatencatechisatie een exceptie blijft, meest door vrou- wen, zelden door mannen gevolgd wordt, en zoodoende toch weer het verkeerde denkbeeld voedt, also! de massa moest worden prijsge- geven en slechts van een klein keurcorps in de kerk werk moest worden gemaakt. Toch mag hieruit niet worden afgeleid, dat het dan nog maar beter is de jongelieden tot hun 18e of 20e jaar te houden. Gevolg hiervan toch is, vooral in de groote steden, dat men tot zijn 16e jaar vaak geen catechisatie bezoekt, en er dan eerst op het uiterste mee begint om twee jaren mee te maken, en in die twee jaar nog bijna alleen de wintermaanden, daar men in de zomer- en lentemaanden te zeer bezet is met schoolwerk of met beroepsbezigheden. Er zijn ge- vallen genoeg voorgekomen, dat de heele catechisatie op die manier tot tweemaal tien weken inkromp en alzoo niets meer te beduiden had. Vooral onze catechiseermeesters weten er over te klagen. lets waarbij dan nog een tweede, niet minder ernstig bezwaar komt, voor den jongen man en vrouw uit den hoogeren stand. Onder dien stand toch verbindt men het doen van belijdenis maar al te zeer met het optreden in de wereld. Wie nog geen belijdenis heeft gedaan, wordt niet mee uitgenoodigd op groote partijen. Wie daarentegen belijdenis deed, wordt dan door de moeder in de wereld gepresen- teerd, en gaat wat men noemt uit. En dan komt het helaas maar al te dikwijls voor, dat het verlangen om in de wereld op te treden, het hart inneemt en dat het doen van belijdenis slechts het middel wordt om tot dien gewenschten toestand te geraken. Men bindt zich dan wel in, stelt zich eenige weken lang vroom aan, doet belijdenis en gaat ten Avondmaal, maar als dit alles achter den rug is, en het uit gaan in de groote wereld begint, heeft men toch eerst zijn eigenlijk 438 DE OVERGANG VAN DEN HEILIGEN DOOP TOT HET HEILIG AVONDMAAL. doel bereikt en is in de wierookwolken der wereld maar al te spoedig en het doen van belijdenis en de eerste gang ten Avondmaal vergeten. Of liever nog, beide, het heilige en de wereld worden voor het besef dan zoo dooreengemengd, dat men ook voortaan, ja, wel kerkelijk blijft en op zijn tijd een kerkdienst bijwoont, maar zonder dat van eenigen invloed van het geloof op 't leven ook maar het minste te bespeuren valt, en met wat men wel eens die Toilette-theologie ge- noemd heeft, kerk en wereld in lachwekkende eenheid worden ver- bonden. Het doen van belijdenis op 16 jarigen leeftijd, als het ge- moed nog meer ontvankelijk is, zou met het oog ook hierop het voordeel bieden, dat het alsdan geheel van de intrede in de wereld werd afge- sneden en tijd had om te beklijven. Doch dan mag het bij het doen van belijdenis ook niet blijven en zou voortgezette inleiding in de waarheid en in het christelijk leven moeten volgen. Vooral het verschil van roeping in de maatschappij noodzaakt hiertoe in klimmende mate. Wie in de maatschappij op een hooge sport van de ladder moet staan, heeft niet genoeg aan het godsdienstig onderwijs, dat een jongen uit den arbeidersstand of uit de kleine burgerij ontvangt. Hij toch komt straks in kringen waarin de hooge levensproblemen gedurig in zeer onchristelijk gewaad voor hem treden. En dan geeft het o zoo weinig, of hij al uit zijn Cate- chismus de tegenstelling met Rome en het Remonstrantisme heeft leeren kennen, zoo hij ook niet onderlegd werd met het oog op de tegen- stellingen die in de groote levensproblemen van onzen eigen tijd aan de orde zijn gekomen. Wie dan wel van de Paapsche mis heeft ge- hoord, en de vijf artikelen tegen de Remonstranten heeft gelezen, maar vreemdeling is op het gebied waar Evolutie en Revolutie den toon zoeken aan te geven, staat ongewapend in den strijd en is geheel buiten staat in het gemeen gesprek de eer van zijn belijdenis te hand- haven, begint dan met te zwijgen, en onder dit zwijgen begint het wankelen in zijn gemoed. Nu kan het Christelijk gymnasium en de Christelijke Hoogere Burgerschool deze leemte zeer zeker ten deele aanvullen, maar toch ook de kerk moet op dit terrein haar stem laten hooren, en lidmaten-catechisatien, dan liefst ,,Godsdienstige colleges" te noemen opzettelijk met dit doel gegeven, zouden zeer stellig veel jonge mannen wel trekken. DE OVERGANG VAN DEN HEILIGEN DOOP TOT HET HEILIG AVONDMAAL. 439 cm. De overgang van den heiligen Doop tot bet heilig Avondmaal. (Slot). Niet ernstig genoeg kan er daarom op aangedrongen, dat de ge- zamenlijke kerken meer dan dusver haar aandacht mogen wijden aan vraagstukken van zoo ingrijpende beteekenis als de overgang van den Doop tot het Avondmaal. Neem den kinderdoop weg, en alle or- ganisch verband der Kerken gaat ten eenenmale te loor. Het zijn dan al volwassen individuen, die zich na belijdenis tot een kerk ver- eenigen, of liever nog niet tot een kerk, maar tot een genootschap of Societeit, gelijk dan ook de Doopsgezinden nog bij voorkeur van hun Societeit en niet van hun Kerk gewagen. Het niet verstaan of af- schaffen van den kinderdoop heeft den samenhang der kerken in Engeland onder vele Non-Conformisten, en zoo ook in Amerika, met uitzondering van de Presbyterianen, volstrekt ondermijnd. Wat men dan nog ,,Kerk" noemt, is door menschen ineengeknutseld en mist geheel het karakter van een Goddelijke Stichting. Kinderdoop of volwassendoop is voor de kerk van Christus de levensquaestie. Doch aanvaardt men eenmaal dien kinderdoop, uit vaste overtuiging dat het God den Heere belieft, zijn Verbond in de geslachten te bevesti- gen, dan moet op dien kinderdoop ook worden voortgebouwd, zijn het de kerken die dezen overgang naar het Avondmaal hebben te regelen, en mag hetgeen hiertoe behoort, niet aan de Classis, en ook niet aan den Kerkeraad, en veel min nog aan het goeddunken van elk leeraar worden overgelaten ; maar dan zijn 't de kerken zelve, die in Synode nationaal vergaderd, ten deze orde op den gang van zaken hebben te stellen. Wei rijst hiertegen gewichtige bedenking. Allicht toch zegt men : Kom met niets nieuws, of ge verstoort de rust in de Gemeente ! En hierin ligt waarheid. Vooral in wat onze heilige religie raakt, voelt men zich liefst een met de voorgeslachten, en zoodra er plannen tot wijziging opkomen, vermoedt men zoo licht een adder onder het gras. Zelfs bestond hiervoor in den regel wel aanleiding, want maar al te dikwijls zijn de bepleiters van nieuwe dingen juist opgekomen uit hen, die van de waarheid welke de kerken beleden, allengs afdoolden. Het Onze Vader en de Twaalf Geloofsartikelen oefenen juist daardoor, evenals de Tien Geboden, zoo machtigen invloed bij den Eeredienst uit, omdat ze het werk der Oudheid dragen en uit de kerk der eeuwen 440 DE OVERGANG VAN DEN HEILIGEN DOOP TOT HET HEIL1G AVONDMAAL. tot ons kwamen. Bij wat later opdaagde, schiet zoo licht het wan- trouwen op. Toch leert de historic evenzeer, dat er tijden kunnen komen dat reformatie en wijziging in het kerkelijk leven niet alleen noodig zijn, maar ook ingang vinden. Toen het Calvinisme weer doorbrak, moest schier geheel de vorm van het kerkelijk leven ver- nieuwd worden, in Belijdenis en Catechisatie en Liturgie. Die ver- nieuwing greep dan ook plaats, vond ingang en trok aan in plaats van af te stooten. Doch gelijk vanzelf sprak, stond de historic niet stil. Nieuwe denkbeelden, nieuwe levensvragen zijn opgekomen, en zoo ook nieuwe dwalingen en ketterijen slopen in. Met name ver- loren de kerken den ruggesteun, dien ze nog in de 16e eeuw in de maatschappij en in den Staat vonden. Ze kwamen daardoor geheel op zich zelf te staan, en juist dit brengt den eisch met zich, om de banden die het kerkelijk leven thans saamhouden, aan te trekken en te sterken. De idee van volkskerk blijkt, hoe verder men komt, te meer onhoudbaar, maar erkend moet dat de aanhoorigheid van heel een volk tot eenzelfde Kerk, haar leven met 't leven der maatschappij en van den Staat saamweeft. Thans daarentegen, nu die vroegere steun wegviel, hebben de kerken er op bedacht te zijn, om wat haar organisch verband sterken kan, te bevorderen, en dit alles nu gaat uit van den kinderdoop, mits dan ook hetgeen volgt, met den kinder- doop in verband sta of in verband worde gezet, en wel door de kerken zelve en door de kerken saam. Juist op dit punt toch is een- heid onmisbaar. Wie gedoopt wordt en straks ten Avondmaal wordt toegelaten, ontvangt het recht op deze beide Sacramenten, niet alleen voor de plaatselijke kerk, maar voor alle kerken die in bond leven, ja, wat den Doop aangaat, zelfs voor geheel de Christelijke kerk op aarde. Juist daarom mag de kinderdoop niet in het verdere leven in vergetelheid geraken. Steeds weer moet op den Doop worden terug- gegaan, en met name de toelating tot het Heilig Avondmaal moet steeds met den kinderdoop in tastbaar verband staan. Nu is al wat tusschen Doop en Avondmaal ligt, en zoo ook met name de Confirmatie, zeker geen Sacrament, maar daarom toch wel een verbindingslid tusschen de twee Sacramenten. Juist de kinderdoop roept om den overgang uit het onbewuste in het bewuste. De kinder doop ontleent aan dit onbewuste van het kind dat gedoopt wordt, de heerlijke gedachte, dat niet wij beginnen, maar dat God begint, en dat geheel de genadeweg, ook voor ons persoonlijk, van Hem en niet van ons uitgaat. Maar eerst bij het opgroeien wordt het gedoopte kind zich hiervan bewust, doch bewust om dan juist in die liefde Gods te DE OVERGANG VAN DEN HEILIGEN DOOP TOT HET HEILIG AVONDMAAL. 441 jubelen, die het hulpelooze wicht, eer het zich zelf redden kon, ter hulpe kwam. Psalm 22 : 5 van onze Berijming zegt het zoo schoon : Gij immers, Heer, Gij zijt het, door Wiens macht Ik uit den buik weleer ben voortgebracht ; Aan 's moeders borst vertrouwd' ik op Uw kracht Van ganscher harte. Zij wierp mij reeds op U, in barenssmarte Gansch onbevreesd. 'k Mocht nauw'lijks 't licht aanschouwen, Of Gij, Gij zijt, o grond van mijn vertrouwen. Mijn God geweest. En hiermee nu is het in flagranten strijd, dat zoo menig kind opgroeit zonder bijna ooit meer aan zijn Doop herinnerd te worden; datopde catechisatie de kinderen vaak zes en meer jaren verkeeren kunnen zonder dat bij het onderwijs op hun persoonlijken doop wordt terug- gegaan ; dat in de predicate de kracht van het vermaan zoo uiterst zelden aan den Doop, dien de hoorders ontvingen, wordt ontleend ; en dat zelfs bij de dusgenaamde ,,aanneming" meer dan eens van den Doop der naannemelingen" met geen woord gesproken wordt. Nu liggen tusschen Doop en Avondmaal drie dingen : 1° het onder wijs en de opvoeding ; 2° het doen van openbare belijdenis, en 3° de toelating tot het tweede Sacrament ; en op alle deze drie dient de kerk toe te zien. Wat het eerste punt betreft, t. w. de opvoeding en het onderwijs in de Waarheid, zoo is hierbij te onderscheiden tusschen de drie deelen die samen een eenheid vormen. Er is het Gezin, er is de School, er is de Catechisatie. Van de ouders en getuigen wordt bij den Doop de belofte afgenomen, dat ze het gedoopte kind zelf in de Waarheid zullen onderwijzen, of doen en helpen onderwijzen. Dus moet aan het nakomen van die belofte de hand worden gehouden. Er moet onderzoek en toezicht zijn, of de ouders en getuigen zich van deze belofte kwijten, en de kerken moeten hier in zooverre behulpzaam zijn, dat ze aangeven op wat wijs ouders en getuigen zich van deze belofte op de meest geschikte wijze kwijten kunnen. Bij het huisbezoek moet hierop worden toegezien, en mits de volkskerk het huisbezoek niet tot een schijn verlage, kan in elk kerspel dit onderzoek en toezicht wel- terdege effectief zijn. lets waarop te meer moet worden aangedrongen, omdat juist het onderwijs in den godsdienst, aan de kinderen gegeven, tevens strekt om de ouders zelve in de kennisse der Waarheid te 442 DE OVERGANG VAN DEN HEILIGEN DOOP TOT HET HEILIG AVONDMAAL. bevestigen. Thans echter wordt met name bij getuigen zoo goed als nooit onderzocht, of ze deze op zich genomen verplichting nakomen. Ook op de school kan dit godsdienstonderwijs door de kerken niet worden losgelaten. De kerken moeten weten, of de onderwijzers op de scholen voor deze taak behoorlijk zijn opgeleid, en bij het geven van het onderwijs hebben ze toe te zien, dat de onderwijzers zich aan de belijdenis houden en geen sectarische gedachten aan de kinderen inprenten. De kerk moet niet de school stichten, en niet de school onderhouden. De school dient mede, en niet in de laatste plaats, voor de vorming die het kind behoeft voor het maatschappelijk leven, en daarin heeft geen kerk zich te mengen. Maar het godsdienstonderwijs moet althans onder de hoede der kerk staan. En in de derde plaats hebben de kerken zelve de catechisatien te geven, en te zorgen dat de predikanten die deze catechisatien houden, in het bezit zijn van de noodige hulpmiddelen hiervoor. De Cate- chismus is niet voor alle catechisatie geschikt, en het Kort Begrip mist daarvoor elk officieel karakter. Ook het afleggen van belijdenis hebben onze kerken te regelen. Moge al aan dit doen van belijdenis een voorloopig onderzoek door den predikant en een ouderling voorafgaan, nooit mag dit het eigen- lijk doen van belijdenis worden. Het mag nooit de ,,aanneming" zijn, maar moet blijven de toelating tot de openbare belijdenis, en de openbare belijdenis moet in het midden der Gemeente plaats grijpen. Dit nu is een kerkelijke acte van het hoogste gewicht, en de kerken zijn verplicht hiervoor een formulier vast te stellen. Een formulier dat ten eerste de beteekenis van deze plechtigheid uiteenzet, en ten tweede de vragen aangeeft, die aan de toetredende personen zullen worden voorgehouden. Vragen waarvan de eerste terug moet slaan op den Doop dien ze als kind ontvingen, waarvan de tweede moet doelen op instemming met de belijdenis der kerken, en waarvan de derde de belofte afeischt van een Christelijk leven. Op de toestem- mende beantwoording van die drie vragen, moet dan namens de kerken de verklaring volgen, dat zulke personen van nu voortaan tot het H. Avondmaal zijn toegelaten. En dit alles moet niet in de eene kerk zus en in de andere kerk zoo, worden verricht, maar moet in alle kerken die in bond saamleven, op geheel dezelfde wijze geschieden, om de afdoende reden, dat het de gemeenschap van deze personen met alle deze kerken saam geldt. BEDIENINQ VAN HET HEILIG AVONDMAAL. 443 CIV. Bediening van het heilig Avondmaal. In de bediening van het H. Avondmaal bereikt de Eeredienst zijn hoogtepunt. Van meeta/ heeft de kerk dit gevoeld, en in den loop der eeuwen werd de drang in het kerkelijk leven steeds sterker, om het H. Avondmaal zelfs tot het middenpunt van heel den dienst te maken. Het is aan dezen drang dat de Mis haar opkomst dankt. Ms betee- kent : Missa, een verkorting van missa concio, wat zeggen wel : de ver- gaderde menigte keert huiswaarts. Ondersteld is hierbij, dat in het kerkgebouw een aanzienlijke menigte is saamgekomen om de prediking van het Woord te hooren ; dat nu deze dienst van het Woord ten einde Hep ; dat dientengevolge zij, die alleen voor den dienst van het Woord kwamen, huiswaarts keeren, en dat in het kerkgebouw alleen zij achterblijven die gerechtigd zijn om het H. Avondmaal te ontvangen. Missa wil alzoo zeggen : De schare gaat naar huis, en derhalve ook : de heiligen blijven. Reeds hierdoor kwam uit, dat het H. Avondmaal in den Eeredienst een veel hoogere, ja de hoogste plaats innam, en dat alleen de geheiligden het recht hadden om aan deze hoogste uiting van den Eeredienst deel te nemen. Vanzelf is hierdoor het gebruik van het H. Avondmaal ingekrompen, zoo zelfs, dat tenslotte slechts eenmaal 'sjaars er aan deel nemen regel werd. Hierin sprak geen verachting van het Sacrament, maar veeleer een hoog houden ervan. Het Sacra ment van het Avondmaal stond zoo hoog in aller schatting, dat men, om er deel aan te erlangen, in een gemoedsstemming moest verkeeren die aan de hoogheid van het Sacrament beantwoordde. Het gebruik ervan stempelde den deelnemer tot een heilige in de Gemeente. Alzoo moest niet alleen in de weken vooraf, maar ook in de weken die er op volgden, het uitwendig levensgedrag van de geloovigen voor aller oog zoo hoog staan, dat hinderlijke tegenstrijdigheid tusschen het hoogheilig karakter van het Sacrament en den geestelijken stand van de deelnemers eraan, niet te sterk in het oog sprong. De groote vasten voor Paschen scheen nu al spoedig de meest geschikte tijd, om de vereischte gemoedsstemming en noodige afzondering van de wereld te bevorderen. En zoo is het toen allengs al meer gewoonte geworden, dat de overgroote meerderheid slechts eenmaal per jaar, en dan bij voorkeur met Paschen, aan dit Sacrament deel nam. Hierom echter kon het Sacrament van het Avondmaal zich niet terug- 444 BEDIENING VAN MET HEILIG AVONDMAAL. trekken. Dan toch zou het steeds zeldzamer zijn bediend geworden en schier in onbruik zijn gekomen. En dit mocht niet. Veeleer moest het Avondmaal de hoogste uiting van elken kerkedienst zijn. En dit kon, zoodra de onderscheiding tusschen de geestelijkheid en het volk veld won. Vooral in tijden toen de kerk zich snel onder de Heidensche volken uitbreidde, kon het niet anders, of de toetreding tot de kerk van deze millioenen droeg vaak een zeer uiterlijk karakter. Veel meer dan een vernis was dit niet. Hierdoor nu teekende zich steeds scherper de tegenstelling af tusschen de geestelijken die van elders gekomen waren, om deze volken te doopen, en den geestelijken toestand van dit volk na den doop. Geestelijkheid en volk werden hierdoor almeer een tweeheid. Op de geestelijkheid moest steeds scherper door de Bisschoppen worden toegezien, opdat de tegenstelling tusschen haar levenswijs en die van het pas gedoopte volk sterk genoeg spreken bleef. Zoo begon men van lieverlee in de geestelijkheid een ander soort personen te zien. Personen die door een eigen zalving des geestes op een hooger standpunt kwamen te staan. De wijding van een geestelijke werd daartoe zelve als een Sacrament opgevat. Door die wijding werd de candidaat voor het ambt een ander mensch, die soms in veel nog struikelen mocht, maar toch op een geheel eigenaardige wijze met het Heilige in verband stond. En dit nu leidde er vanzelf toe, om tusschen den Clerus en het Sacrament van het Nachtmaal een ander verband te leggen, dan feitelijk bij de Gemeente bestond. Zoo ging vanzelf en ongemerkt de actie van dit Sacrament bij Clerus en Volk uiteen. Aan de geloovigen werd het al zeldzamer, aan den Clerus al veelvuldiger bediend. Een beweging die tenslotte hierop uitliep, dat het Sacrament voor den Clerus een dagelijksch, voor de geloovigen veelal slechts een jaarlijksch gebruik werd. Zoo werd de Mis van de Communie onderscheiden. De Mis werd de bediening van het Sacrament door en voor den Clerus, en alleen de Communie was een deelnemen aan het Sacrament door de leden de Gemeente. Nu kon deze bediening van de Mis ook in afzondering plaats grijpen. In afgelegen kapellen, in kerkgebouwen zonder andere opkomst dan het kerkelijk personeel, kon door den priester alleen, met behulp van zijn personeel, de Mis bediend worden, ook al nam er voorts niemand deel aan. Zoo werd de Mis iets afzonderlijks, iets eigens, iets wat tusschen den Koning der kerk en Zijn Clerus omging ; en tenslotte kon wel de Gemeente er bij tegenwoordig zijn, maar alleen om zich in de heerlijkheid en hoog- heid van deze actie van den Clerus te verliezen. De Clerus werd dan geacht in organisch verband met de kerk te staan, zoodat zijn eerbiedige BEDIENING VAN HET HEILIG AVONDMAAL. 445 geloofsdaad de kerk zelve in gemeenschap met het Lichaam van Christus hield, en de kerk, in den Clerus vertegenwoordigd, Code dank en aan- bidding opdroeg. Dit leidde er vanzelf toe, om de bediening van de Mis met steeds grooter luister te omringen. Ze moest aan de Gemeente het schouw- spel geven van een handeling, die plaats greep tusschen de haar vertegenwoordigende geestelijkheid en het leven daarboven. Een schier hemelsch tafereel dat op aarde werd afgespeeld, en wel een tafereel niet in schijnvertooning, maar een gebeurtenis in de hoogste werkelijkheid en in de hoogste geestelijke zekerheid, zoodat de wezens- omzetting, d.i. de transsubstantiatie van het brood en van den ouwel in het Lichaam van Christus, als hemelsche realiteit steeds meer op den voorgrond drong. Alles moest daarom bij de Mis, zooveel het kon, een bovenaardsch karakter dragen. Kleeding, zang, heilig gereedschap, saamwerkende actie, het moest alles tot steeds hooger volmaaktheid worden opgevoerd. Vooral in de groote kathedralen en bij hooge feesten werd hier het hoogste bereikt, wat heilige kunst kon uitvinden ; en door een geheel natuurlijk proces was alzoo bij het Sacrament van het Nachtmaal de Gemeente iets bijkomstigs geworden, en had de beteekenis ervan zich schier uitsluitend in een daad van de geestelijkheid en in het mysterie der transsubstantiatie teruggetrokken. Vergelijkt men nu hiermee den eenvoud van de instelling van dit Sacrament, gelijk de Evangelien ons die berichten, of ook met hetgeen de Apostel Paulus ons mededeelt omtrent het gebruik van dit Sacrament in de eerste Christelijke Gemeenten, dan voelt men wat lange weg is afgelegd, eer men tenslotte bij de bediening der Hoogmis was aangekomen. Doch al verklaart zich deze sterke overgang uit de historic, toch kon het moeilijk anders, of de opvatting waartoe men gekomen was, moest de Gemeente onbevredigd laten, zoodat in die Gemeente zelve dorst naar geestelijke realiteit spreken ging. Vandaar dat in de dagen vd6r en tijdens de Reformatie de Mis, gelijk ze toen opgevat en bediend werd, steeds minder voldoening schonk en neiging deed opkomen, om naar het oorspronkelijk Sacrament van het Nachtmaal terug te gaan. De Gemeente, voorzooveel ze geestelijk ontwaakte, verkeerde onder den indruk, dat de Mis het Sacrament te veel van haar en haar te veel van het Sacrament vervreemd had. Wel bleef althans de Communie een deelnemen van de Gemeente aan het Sacrament, maar deze deelneming was te bijkomstig, en het eigenlijk Sacrament ging te veel buiten haar om. Men kon niet aannemen, dat 446 BEDIENING VAN HET HEILIQ AVONDMAAL. de instelling van het Avondmaal, omdat ze in den engen kring der twaalven had plaats gehad, in hoofdzaak de geestelijken als opvolgers der Apostelen zou bedoeld hebben. Bij de instelling zijn de twaalven de kerk en vertegenwoordigen haar ; en in den brief aan de kerk van Corinthe toont de Apostel dan ook met volkomen duidelijkheid aan, dat de instelling zich richtte tot alle geloovigen. De waarheid die hierin school, was nu van lieverlede verdonkerd. De Gemeente was niet afgewezen maar elken dag was ze er toch getuige van, hoe het eigenlijk Sacrament in de Mis buiten haar omging, zonder haar medewerking voltrokken werd, en heel anders dan de Doop buiten haar deelneming en medewerking tot stand kwam. Hieruit nu verklaart het zich, dat wel het Sacrament van den Doop in hoofdzaak de eeuwen door bleef wat het was en dientengevolge nu nog in zijn hoofdvorm aan alle groote Kerkengroepen gemeen is, maar dat om- gekeerd het Sacrament van het H. Avondmaal de kerken der Reformatie tot breuke met wat bestond, gebracht heeft. Ook op onzen Eeredienst heeft dit zijn invloed geoefend. Inzake den Doop bleef men bij het oude. Ook hier dook wel verschil op, zoo wat tijd en plaats van bediening betrof, maar de bediening zelve bleef dan toch aan de Doopformule en aan de besprenging met het water gebonden. Er rees ook bij den Doop wel verschil, maar de verschillen die hierbij opdoken, raakten de hoofdzaak niet. Zelfs de Anabaptisten hielden bij den Doop aan den hoofdvorm vast. Bij het Sacrament van den Doop hield daarom over heel het Christelijk erf zekere eenheid stand, kon men over en weer elkanders Doop erkennen, en kwam herdoop slechts in zeer zeldzame ge- vallen voor. Thans iets meer, omdat moderne predikanten zelfs den hoofd vorm van den Doop aanrandden, maar na de Reformatie verliepen eeuwen zonder dat over de geldigheid van den toebedienden Doop veel verschil rees. Maar anders was dit met het Sacrament van het H. Avondmaal. Hier toch liet al wat met Rome brak, de Mis varen en zocht terug le keeren naar wat oorspronkelijk het Avondmaal geweest was. Had nu daaromtrent volledige, nauwkeurige mededeeling bestaan, zoo lijdt het geen twijfel, of de Eeredienst van het H. Nachtmaal zou bij alle kerken der Reformatie al spoedig een geheel gelijken vorm hebben aangenomen en zich in steeds stemmiger eenvoud hebben ontwikkeld. Doch juist dit ontbrak, en wel in tweeerlei opzicht. Ten eerste toch bepaalde de voorstelling in de Schrift zich tot de hoofdzaak en regelde niets naders omtrent den vorm van bediening- En ten anderen ziet men al spoedig, hoe in de eerste Christelijke Gemeenten verschil in het gebruik opkomt, zonder dat het Apostolisch Gezag dit stuit. Hieruit BEDIENING VAN MET HEILIG AVONDMAAL. 447 blijkt, dat de bediening van het Sacrament niet aan een bepaald voorschrift gebonden is, en dat derhalve de bediening niet eischt dat ze overal, in alle tijden, en onder alle omstandigheden geheel gelijk en eenparig zij. Hierdoor kwam men alzoo voor tamelijk vrije keuze te staan en was het alleszins natuurlijk, dat ook in de eeuw der Reformatie die vrijheid van keuze tot veelheid van keuze geleid heeft. CV. Bediening van het heilig Avondmaal. (Vervolg). Het geding kwam hier op uit het altaar. Wat wij noemen het Avondmaal-gebruiken, werd verstaan als de Communie, d. i. als een gemeenschap erlangen met den Christus, in zijn vleesch en bloed, door het gebruik van het gewijde brood en den gewijden wijn, of, gelijk het later genomen werd, door het gebruik van den geheiligden ouwel alleen, als geheel het lichaam van Christus, naar vleesch en bloed, vertegenwoordigende. Doch hoe meer nu de Communie zeld- zaam onder de geloovigen werd, hoe meer de bediening van het Sa crament door en aan den Clerus, een eigen karakter verkreeg en vroeg om een altaar. Verwonderen kon dit niet. Het brengen van offeranden was van oudsher het wezen van den Eeredienst. Zoo was het onder alle Heidenen, en zoo was het ook in Israel, eerst met den Tabernakel, en later met den Tempeldienst ingezet. Zoover 's menschen heugenis terug gaat, was de dienst van God met offeranden verbonden. KaTn en Abel getuigen er van. De behoefte aan het brengen van een offerande spreekt zelfs uit den eerbied waarmee we voor Gods aangezicht verschijnen. Wie tot God komt, dankt en bidt. Het danken nu wordt bezegeld door hetgeen men uit dankbaarheid Gode toebrengt; en zoo ook, wie bidt, gevoelt behoefte en drang in zich, om door het brengen van offeranden zoen en vergiffenis en de verhooring van zijn beden te erlangen. Het kan dan ook moeilijk anders, of de zucht om de offerande in den Christelijken eeredienst in te voeren, moest zich al spoedig openbaren. Woorden alleen bevredigen niet. Maar al te dikwijls betrappen we er ons zelven op, dat we in woorden onzen dank hebben uitgesproken en in woorden onze beden hebben geuit, zonder dat het hart onze woorden bezielde of borg sprak voor wat in het woord werd geuit. Die ervaring van de holheid en onbetrouw- 448 BEDIENING VAN HET HEILIG AVONDMAAL baarheid van ons woord vraagt daarom een bezegeling, een waarma- king, een verbinden van den ernst onzer ziel aan het gesproken woord, en die bezegeling biedt dan de offerande. Reeds onder menschen gevoelt men dit. Verzekeringen, betuigingen, ver- klaringen, beloften, wenschen, toebiddingen hebbenhaarbeteekenisookin den omgang van menschen onderling, maar gedurig betrappen we er ons zelven op, hoe aan ons woord bij al deze betuigingen vaak de geestelijke kracht, het merk van echtheid, de voile waarachtigheid ontbreekt. Al zulke betuigingen zijn maar al te zeer gemeenplaatsen geworden, die we zelfs schriftelijk soms elkander betuigen, zonder dat het hart er ook maar aan dacht ze te meenen. De onderteekening onder een brief met het zeggen : ,,Uw onderdanige dienaar" schrijft men telkens weer, zonder dat het iets anders is dan een nolle phrase, een klank zonder zin of zweem van ernst. Al zulke betuigingen en verklaringen worden allengs gewoon- heidsformules, waaraan niemand meer waarde hecht. Vandaar dat men steeds meer behoefte gevoelde, om een betuiging, een verklaring die men metterdaad meende, niet enkel uit het gesproken woord te laten bestaan, maar ze te versterken, te bezegelen, waar te maken, door de bijvoeging van een geschenk. Zoo gaat het toe op feestdagen, zoo ziet men het op gedenkdagen, zoo gaat het toe bij plechtigheden onder menschen. Steeds is er drang om door het aanbieden, hettoe- brengen, het offeren van een geschenk, het woord dat men sprak, waar te maken en de waarheid van zijn bedoeling te verzekeren. En zoozeer voelt men daarbij, dat de daad van het doen der schenking hooger staat dan het woord, of althans dat het gesproken woord eerst door het geschenk zijn waarde ontvangt, dat degene die het geschenk met den gelukwensch ontvangt, in den regel naar de woorden van den gelukwensch nauwelijks luistert en zijn hoofdaandacht richt op wat hij ontvangt. De gelukwensch is veelal een phrase, die de een voor, de andere na op schier gelijke wijze uitspreekt, terwijl juist de geschenken die men ontvangt, verschillen, en al naar de gever is, iets anders uitdrukken. Het is alzoo uit onzen omgang met menschen, dat de gewoonte om ons woord door de offerande te versterken, vanzelf is opgekomen. lets wat op het Heilige overgebracht, vanzelf de Offe rande met de Aanbidding tot een geheel stempelde. Zelfs mogen we ons hier sterker uitdrukken. Bij onzen omgang met menschen hebben we althans ten deele met onze gelijken te doen; iets wat het zich uiten, het toespreken van elkaar vergemakkelijkt. Vooral zoolang we te doen hebben met personen die tot onzen eigen stand behooren en in levenspositie met ons gelijk staan, gaat de uiting door BEDIENING VAN HET HEILIG AVONDMAAL. 449 het woord vanzelf en zonder schromen. Maar anders wordt dit reeds, zoo dikwijls we te doen krijgen met personen die boven ons staan, 't zij door hun stand, 't zij door him waardigheid. Heeft men met zijn meerdere te doen, dan bekruipt ons al spoedig zekere verlegen- heid, is het woord niet zelden belemmerd, en voelt men al ras daarna zelf, dat men zich niet z66 geuit heeft, als men later zou wenschen, het gedaan te hebben. En het is dit besef van te kort te zijn gescho- ten, dat dan al spoedig crop bedacht is, om door het geven van een geschenk te vergoeden wat aan het woord ontbrak. En dit nu gaat uiteraard nog veel sterker door, zoodra er sprake is, niet van onzen omgang met menschen, maar van ons verschijnen voor den Heiligen God. Heeft dit verschijnen in de Voorhovendes Heeren bijnageheel vormelijk plaats, zoodat hij die komt om te aanbidden, zoo goedals niets van de tegenwoordigheid des Heeren ontwaart, zijn gebedje afleest of prevelt, weer- opstaat en weggaat, dan ontbreekt elke indruk en gaat er geen actie van en op de ziel uit. Is het daarentegen, dat de aanbidder voor zijn God verschijnt met geestelijk zelfbesef en uit zijn eigen nietigheid tot den driemaal Heilige opziet, dan is het zoo ten voile begrijpelijk, dat zijn spreken stamelen wordt ; dat hij gevoelt geen woorden te kunnen vin- den om de majesteit Gods uit te drukken; en dat zijn beste woorden, hoewarm ook uit het hart opgeweld, als ijdelijke klanken op zijn hart terugslaan. Men knielt dan neder, om in heel de houding van zijn persoon zijn eerbied uit te drukken. Men poogt wat de ziel vervult, voor zijn God uit te storten, maar al spoedig ondervindt men in het bidden en danken zelf, dat ons woord te kort schiet en geen borg voor de gezindheid van ons hart kan zijn. Want het is wel zoo, dat bij het inleven in ons kindschap de geloovige de nabijheid zijns Gods soms zoo innig mag smaken ; dat alle verwijdering, alle afstand wegvalt, en de ziel in intieme liefde geniet en zich vrijmoedig uiten kan ; maar dat is niet de gemoedstemming van de groote schare, die zich voor den Eeredienst in het kerkgebouw vereenigt. Vandaar dat vooral bij die schare de kracht van het woord ongenoegzaam blijkt, en de be- hoefte opkomt, om, behalve in het woord, ook nog in een daad zijn eerbied en aanbidding te doen blijken. En hieruit komt de behoefte van de offerande op, de drang naar het altaar, de zucht om iets voor zijn God en tot Zijn eere te kunnen doen. Daartoe is het in den loop der eeuwen in Christus kerk dan ook ge- komen. Niet zoolang de Gemeente nog zoo goed als uitsluitend uit op- rechte geloovigen bestond, en een geestelijke gemeenschap alien ver- eenigde. Maar wel kwam het daartoe, toen na het optreden der ver- 29 450 BEDIENING VAN HET HEILIG AVONDMAAL. volgingen, en door den overgang van de groote menigte in de steden en op het land, de Christelijke kerk volkskerk en de eigenlijke Gemeente der geloovigen een ecclesiola in ecclesia werd, zoodat de tegenstelling en het onderscheid tusschen de zichtbare kerk als insti- stuut en de onzichtbare kerk als het Lichaam des Heeren steeds ster- ker sprak. Van dat oogenblik af toch werd de afstand tusschen de voorgangers en het volk steeds grooter, werd de Communie al zeld- zamer, trok het Sacrament zich steeds meer in den kring der geeste- lijkheid terug, en ontstond steeds meer de behoefte, om den altaardienst te herstellen, door het brengen van offeranden het gebeden en gesproken woord te bezegelen, en een openbaring van het Heilige voor aller oog uit te stallen. Het is dan ook hierdoor, dat het Sacrament van het Avond- maal, niet alleen vormelijk, maar ook voor het geloofsbesef, in den dienst van de Ms is overgegaan en de Eucharistie van het Altaar in het leven riep. Op het verschil tusschen de oorspronkelijke Com munie en de later opgekomen bediening van de Mis lette men dus wel. Wat toch de Mis bedoelt, is, Code de hoogste offerande te brengen die de mensch brengen kan, en die offerande Code te bren gen als het zegel van zijn dank en als grond voor de verhooring van zijn gebed. Dit nu hing vanzelf saam met de dogmatische overtuiging, die zich van lieverlede omtrent dit hoogheilig Sacrament gevormd had. Alle Eeredienst is een uitdrukken in vorm, een verhouding van wat in het hart omgaat, en dat door het denken van onzen geest tot helderheid voor ons bewustzijn is gekomen. Daarom moet alle Eeredienst steeds op de belijdenis van de kerk teruggaan, en wat in den dienst der kerk niet langer saamhangt met haar dogmatische belijdenis, wordt allengs vanzelf een doode vorm en sterft weg. Alles hing er dus maar aan welke dogmatische overtuiging zich allengs omtrent het wezen van dit Sacrament in het kerkelijk bewustzijn gevormd en vastgezet had. En dan leed het in de latere eeuwen geen twijfel, of men geloofde in het Sacrament aan het wonder der wonderen, hierin bestaande, dat het brood en de wijn door een daad van Gods almacht feitelijk omgezet werd in het lichaam en het bloed van Christus. Dit versta men niet als slechts ten deele zoo bedoeld. Neen, de bedoeling is veeleer, om zoo scherp, zoo beslist en zoo onbewimpeld mogelijk vast te stellen, dat het teeken van het Sacrament (nu de ouwel) onder de inzegening ervan, van natuur verandert, in wezen omgaat, ophoudt te zijn wat het was, en alsnu wordt het wezenlijke lichaam van Chris tus. Alleen de schijn van het brood of den ouwel blijft. Wat ons BEDIENING VAN HET HEILIG AVONDMAAL. 45l oog ziet en onze hand aanraakt, maakt op ons geen anderen indruk, dan dat het nog altoos hetzelfde brood is, dat op het altaar werd ge- bracht. Maar al schijnt het zoo, 't is zoo niet meer. Het is niet meer wat ons oog meent te zien ; het is iets geheel anders geworden. En vraagt ge nu wat het dan geworden is, dan antwoordde het Con- cilie van Trente in zijn 13e zitting, dat wat eerst brood ofouwel was, alsnu geworden is werkelijk en wezenlijk het lichaam en het bloed van Christus, en alzoo ook zijn ziel en zijn Godheid in zich besluit. Aizoo een absoluut wonder, een wonder 't welk teweeg brengt, dat de priester die den dienst verricht en den ouwel zegende, alsnu iets in zijn hand houdt, dat metterdaad Christus God en mensch is. Eerst zoo komt de Transsubstantiatie tot haar recht. En eerst zoo begrijpt men, waarom de bijeengekomen schare, als de priester den gewijden en omgezetten ouwel omhoog heft, neerknielt en aanbidt. Immers wat ze in de verte aanschouwt, moet voor haar geloofsbesef Christus zelf zijn. En nu is de Eucharistie die hierin schuilt, deze, dat de kerk die van haar God, door een wonder zijner almacht, den Godmensch op dat oogenblik ontving, dat hoogste wat ze bezit of bezitten kan, aan haar God ten offer brengt, zoo de hoogste offerande brengt, hier- voor een altaar in het heiligdom opricht, en den voorganger tot pries ter zalft opdat hij in haar naam, en als door God daartoe bekwaamd, de Transsubstantiatie tot stand doet komen. CVI. Bediening van het heilig Avondmaal. (Vervolg.) Het kan niet anders, of de Mis, in de aangewezen beduidenis, eenmaal in de kerk ingevoerd, moest op de kerk, in geheel haar optreden, haar eigenaardig stempel drukken. Vanzelf trad de priester er door op den voorgrond. Hem toch was een geestelijke macht verleend, die een gewoon geloovige niet bezat. Hij, hij alleen kon zich als instrument Gods aandienen, om de Transsubstantiatie tot stand te brengen. Zonder den priester was er geen omzetting van het brood en den wijn in het vleesch en bloed van Christus. Alleen door zijn tusschenkomst kwam dit wonder der wonderen tot stand. Hieruit vloeide vanzelf voort, dat de ordening tot priester een heilig karakter moest erlangen, en dat in die ordening aan de priesters een geestelijke gave moet worden toe- 452 BEDIENING VAN HET HEILIG AVONDMAAL. bedeeld, die hij alleen op die wijze ontvangen kan. Vandaar dat noodzakelijkerwijs die ordening van den priester zelve een Sacrament moest worden. Wei sprak het vanzelf, dat de priester als mensch het eigenlijke Mis-wonder niet kon tot stand brengen. Brood en wijn z66 veranderen, dat ze ophouden brood en wijn te zijn, en Christus werden, kon alleen de Almacht Gods. Maar er moest dan toch op aarde en van 's menschen zijde iets gebeuren, om dit wonder als uit te lokken. En dit nu was niet aan ieder mensch toegestaan. Dit kon niet volgen als de verhooring van een gewoon gebed. Hiertoe was een capaciteit van noode, die alleen bezat wie er toe gewijd was, en buiten hem nie- mand. En daar deze capaciteit niet de vrucht was van studie, noch van geestelijke ascese, noch van zedelijke hoogheid, kon ze niet anders dan rechtstreeks van Godswege aan den priester toekomen, en dat ge- schiedde dan in het Sacrament van de Ordening. 