Bijdragen tot de taal-, land- en volkenkunde
In den omtrek van de Middellandsche zee stuit ik wederom op andere zaken. Waarom Egypte Tanah Mesir (l. Mèsir) en de Roode zee Laoet Kolzoem genoemd, zoo als in ‘t Arabisch, maar Marokko, Algiers niet op zijn Arabisch? Tanah Magrab : is den Maleijer anders even goed bekend als Mèsir. Ik zou beide namen gewenscht hebben, de Arabische en de gewone, want zoo hij nu eens van Tanah Igip of Idjip en van de Laoet merah hoort, dat toch zeer mogelijk is in dezen tijd, dan helpt hem zijn atlas niets. Mij dunkt het ware praktischer geweest. — Onmiddellijk aan de noordkusten van Afrika grenst de Goeron bésar Sahara, waar goeron, een zeer verdacht woord , dat echter ook in de vertaling van het Oude Testament voor woestijn voorkomt, alleen daarom schijnt gekozen, omdat men padang pasir, d. i. zandvlakte, zoo als men ook zegt en dat zich terstond als een goede uitdrukking aanbeveelt, niet in de gedachte kreeg. Bij zulke henamingen had men zich ook wel mogen afvragen of het goed was Sahara zoo maar achter aan | te zetten en men niet liever moest zeggen jang bérnama Sahara, want zoo als er nu staat is het de woestijn van Sahara, zoo als wij ook zeggen de woestijn van Tuibye. Op een wereldkaart kan het mij niet verwonderen den naam Kanaal van Suëz te missen. Ik vind het op kaart n°. 14 met slokkan Soe-es (lees Soeweis) weergegeven. Slokkan of slokgang, zoo als dat Bataviaasch-maleische of liever Soendaneesche woord. solokan ook wel verbasterd is, beteekent een grach\ije en shine dus aan den Maleijer, zoo hij het woord begrijpt, geen KNN 878 LEESTAFEI.. denkbeeld van dat kanaal te zullen geven. Waarom niet kort en goed Slat Soeweis, Straat van Suéz? en laat men er dan des noods bij vertellen dat die straat eigenlijk gegraven is. — En de landengte van Suéz? Dat woord landengte vind ik nergens in den Atlas door een Maleisch woord uitgedrukt, ook niet bij Panama, waar men het wel het minst gaarne mist. Het is toch niet omdat de auteur er geen naam voor wist? of was het ver- legenheid met de keus? want daar zijn er wel drie, die men elders gebruikt vindt, aan het bod: pélantaran, eigenlijk een verbin- dingsweg, en dus ook wel eens een enkele brug, tusschen twee landen of oevers; génting tanah, eig. een landvernaauwing, en leher tanah, een landhals. Ofschoon de Engelsche school- boekjes het tweede woord gebruiken, zou ik bepaald het laatste verkiezen. Zulke figuurlijke benamingen verdienen in gevallen als wij hier hebben de voorkeur boven andere, omdat zij tevens schilderen en zij dus terstond verstaanbaar zijn, ook al heeft men ze nooit in den nieuwen zin aangetroffen dien men haar geven wil. Zoo is het bijvoorbeeld ook met schiereiland, waarvoor ik in den Atlas insgelijks een Maleisch woord mis, ofschoon dit bij Kamschatka, Kalifornië en elders best had kunnen gebruikt worden. Men heeft er in het Maleisch voor ingevoerd tanah mènandjoeng, vooruitstekend land, doch ook ekor tanah, landstaart, dat ik wederom, om bovenge- melde reden, verkies, ofschoon ik het liever voor landtong zou willen bewaren. In plaats van landengte, schiereiland, vind ik nu slechts land, tanah. Bij het uitdrukken van de onderdeelen der zee is men omgekeerd weer te gul met zijn Maleische termen geweest. Door wat meer soberheid had men zich buiten de fout gehouden van overal loek te gebruiken, waar wij golf of baai zeggen. Ken Maleijer gebruikt dat woord zóó althans niet uit zich zelf, en zegt bijv. niet loek Aden voor Golf van Aden, maar Jaoet Aden, zee van Aden, evenmin als slat Malaka, straat van Malakka, voor laoet Malaka; maar wel bijvoorbeeld sëlat Singapoera, die zij als zoodanig overzien kunnen. Maar stappen wij van dit onderwerp af en onderzoeken wij wat de auteur van dat vermaleischen der woorden, zoo als hij het noemt, gemaakt heeft. Het best zullen wij dit kunnen be- oordeelen door de kaart van ons land op te slaan. Op tweeërlei wijs heeft de schrijver zijn doel trachten te bereiken en wel vooreerst door de spelling der woorden te veranderen, door ze pameli jk „66 te schrijven als de Maeder neat net ghana «a LERSTAFPEL. 879 den Nederlander die zou uitspreken, en ten anderen door ze, voor zoover dit ging, te vertalen. O Dornseiffen, Dornseiffen! hadt gij de mogelijkheid kuinen gissen dat er aan uwe lessen over de taal der aardrijkskunde zulk een behoefte bestond, ze waren zeker nog tijdig genoeg in het licht gekomen om het rampzalig lot van zulk een menigte eerlijke hollandsche eigen- namen op de kaart van ons land in dezen Atlas te voorkomen Nu is het te laat geweest. Maar ieder die het inleidend woord van de heer Versteeg leest zal toch in hetzelfde stukje van uw woorden kunnen kennis nemen ! De verandering der spelling betreft zoowel klinkers als mede- klinkers, doch van beide slechts enkele. De w wordt geregeld vervangen door oe, zoo als in Boeren, Soetfen, Oetregt, Oerk, Voersge, Boessoem, Broemen, Broessel ; de 27 door ei, als in Weik, Neimegen , Weighen ; de ou door ow (zooals ook de au door aw) of door ol: Wowbroegge, Woldenberg, Renswowde, Skowen ; de ui blijft doorgaans onveranderd , zoo als in Huissen, Kuik, daar- entegen Loeik , Loeikgestel. Oe blijft zoo, zelfs in Doetighem waar wij eu uitspreken. Schrijfwijzen als Leewarden , Niewe Diep en nog enkele andere misschien behoeven naauwlijks bijzondere vermelding. — Bij de medeklinkers bestaat de verandering slechts daarin dat ch in g, sch in sk of sg overgaat, bijv. Skiedam, Sgaik, Oirsgot, Walgeren, Diekirg, en dat de A na een voorafgaanden ¢# en r soms wegvalt, zoo als in Tolen, Renen, maar niet in Drenthe, en ook altijd f voor ph staat, bijv. San Filipsland, doch niet na de g, zoo als in Doetighem , Loghem. De z verandert in s en de ch, waar hij die klank voorstelt, in 87 zoo als Neusen, Sjarlois. Dat de of o is wordt de Maleiser verondersteld wel te begrijpen. Maar om de doffe e van de heldere te onderscheiden, dat voor de Maleische uit- spraak een allereerst vereischte is, zoo als wij reeds in dit stukje meermalen hebbeu kunnen opmerken, daaraan is nergens gedacht. Ik geloof niet te ver te gaan met te zeggen dat deze ver- maleisching der spelling geen de minste waarde heeft. Op fouten als daar zijn Doetichem, Weichen, Oirsgot, Boessoem (wie ter wereld spreekt Bussum uit, al spelt men zoo?) en dergelijke, alle het gevolg eener onovertroffen oppervlakkigheid, wil ik nu niet eens letten; zij bepalen zich trouwens, uit den aard der zaak, tot slechts enkele woorden. Maar er zijn een paar andere zaken om op te merken, Vooreerst, zoo als de heer Dorneericn ous hiet ook uitlegt en wel op zulk een wijs dor Yk daartoat BAN 380 LEESTAFE1.. zijn stukje verwijzen kan, dat het reeds in ‘t algemeen verkeerd is om de schrijfwijs van geographische namen te veranderen , wan- neer de letters waarmee die geschreven worden ons bekend zijn of zij niet reeds in den veranderden vorm het burgerrecht hebben verkregen. En dan dat de genomen proef volkomen mislukt is, omdat nu dat wat veranderd is doorgaans verkeerd veranderd en wat zoo gelaten is dikwijls nog verkeerder onveranderd gebleven is. — Onze u is voor den Maleijer nooit oe maar klinkt hem veeleer als i. Ow en aw zijn voor den Maleijer niet uittespreken; hij zegt voor die klanken ou en au, aoe, zoodat Gaoeda beter zou geweest zijn dan Gowda. Waarom Woldenberg en dergelijke, is en blijft mij een raadsel; ol komt midden in het woord in geen Maleisch woord voor. Toonen zulke veranderingen reeds groote onbekendheid met de Maleische uitspraak, vele niet ver- anderde namen toonen die in nog veel erger graad. Zoo is het bijvoorbeeld een eigenaardigheid van de Maleische woorden , die in de allereerste plaats opmerking verdient, dat zij nooit op twee medeklinkers uitgaan. De Maleijer kan niet goed twee medeklinkers achter elkander uitspreken, aan het einde noch in het midden der woorden, tenzij wanneer de eerste letter een neusletter is, en is de tweede een vloeijende dan gaat het met de uitspraak natuurlijk ook wat gemakkelijker, zoo beide letters ten minste niet op het einde staan. Deze eigenaardigheid schijnt den auteur evenwel ten eenenmale onbekend te zijn geweest. En daarbij komen dan natuurlijk nog andere, die het te ver zou leiden hier alle onder regels te brengen. Zoo kan men bijvoor- beeld voor het Maleisch ook als regel stellen dat een w waarmeê een woord gegint, zooals in Woldenberg, altijd 5 wordt. Van daar Bélanda, dat uit Welanda, voor Oelanda, Olanda, zoo als de Portugeezen Holland noemden, ontstaan is. De Javanen behouden die w, de Maleijers niet. Wanneer het dus om een goed Maleischen vorm te doen is behooren al die woorden die met w, even als die met v beginnen, veranderd. Zoo schijnt de auteur ook niet te weten dat de f door den Maleijer niet anders dan als p kan worden uitgesproken, en hij dus nooit Alfen, Soetfen, Friesland zal zeggen; juist zoo als iemand dit reeds vermoeden zou, die, er niets van wetende, op de kaart tanah Prasman (Franschman) ziet staan. Maar behalve door die letterveranderingen heeft de auteur nog op andere wijs zijn doel trachten te bereiken. En hij is daar zoo mogelijk nog ongelukkiger mee geslaagd. Wij zagen reeds dat hij ze ook nog, zoover het ging, vertaald heeft. En dit gaat nu desnoods nog wanneer het om een nieuw of oud te doen is (ofschoon men in een Duitschen atlas toch te vergeefs naar een Neu- of Alt- in de zamenstelling van Hol- landsche geographische namen zal zoeken, denk ik), zoo als in Beyerland baharoe en B. toewah (in welke namen de 2 niet volgens den aangenomen regel in ei veranderd is, en waar dat toewah zoo als in alle namen waar het oud moet beteekenen met een A gespeld is in tegenspraak met de aangenomen spelling zonder A, omdat men het woord met de A spelt als het geluk be- teekent); of om noord en zuid, oost en west, bijv. Blok- ker timoer en Blokker barat, tanah Holland oetara en T. H, stlatan, doch wederom Noordlaren en Suidlaren; of om binnen of buiten, zoo als Eemnes dalam (dat eigenlijk beteekent het diepe Eemnes) en E. loewar, en Standdaard loewar voor Standdaar (sic!) buiten: want Egmond buiten, Katwijk buiten is E. aan zee, K, aan zee, dat vertaald is door E. K,° dekat (|. dékat) laoet (in plaats van het betere jang di tpi laoet, want wat er nu staat wil eigenlijk zeggen niet ver van de zee), zoo als, let wel, ook Wijk bij Duurstede op de kaart voorkomt als Weik dekat Doerstede! Het nog overblij- vende Egmond, Egmond-op-den-hoef, is vertaald door E. pada latar, welk woord latar geen Maleisch maar Savaanstn ia en dus door een Maleijer wel nauwelijks verstaan zo worden, Sh $89 LEESTAFEL.. in het Javaansch beteekent plein, voorplein voor een huis, terwijl het wederom in latar Hipolitoes dient om Hippo- lytusbuurt, en in latar Werver weder om Wervershoef uit te drukken. Een fraaije vertaling is ook de Hoeksche waard door tanah beterbis (1. bétérbis) Hoek, met welke woorden tanak beterbis, op gezag waarschijnlijk van Roorda van Kiysinga’s Woordenboek, polder bedoeld wordt, zoodat die Maleische eigennaam dus Polder Hoek weergeeft of Polder van Hoek, want hoek als algemeen zelfstandignaamwoord is, zoo er een uiterste punt mee bedoeld wordt, gelijk bij ons in hoek Krawang en dergelijke uitdrukkingen voor kaap Krawang, in het Maleisch oedjoeng, dat ook op de kaart gebruikt is in Zevenbergschen hoek, Oedjoeng Sevenbergen, een klein plaatsje dicht bij Zevenbergen (dat op de kaart ontbreekt). Dat polder en waard heet nu ook elders eveneens, zoo als bijv. tenak beterbis Anna Pawlowna, tanah beterbis toewan [loegoo (Heer Hugo-wasrd), doch Wieringerwaard (dat trouwens op de kaart niet als tanah land, maar alleen als naam van de gemeente voorkomt) blijft onveranderd en de Beemster en de Schermer heeten eenvoudig tanah Beemster en tanah Skermer, ofschoon men, wat wel het’ ergste is, nu weder vindt Tasik negri (1. nagtri) Haarlem, voor Haarlemmermeerpolder, waar de Maleijer zich verbazen. zal geen meer, tasik, maar niets dan land, tanah, te ontdekken. Zoo: is nu verder de Zuiderzee Zaoet selatan (|. sélatan) geworden: men verbeelde zich een Mer du Sud of méridionale! en hoe de Maleijer het hoofd zal schudden over die Hollanders, die de laoet oetara, de Noord- zee, in het westen, en daar naast, ten oosten er van, de Zaoef stlatan hebben! Ep in het noorden loopt langs Friesland en Groningen (door de teloek (1. ®&loek) Lawers, hier toch Laauwer- zee! gescheiden) de Straat (NB.)de Wadden, sèlat de Wadden! Ook op andere kaarten zijn er aardige vertalingen, zoo als Tanah idjoe, het Groene land, Terre verte, voor Groenland, dat echter op de kaart van Amerika gelukkig onvertaald blijft ; maar daarvoor worden wij er schadeloos gesteld door wat er on- middellijk onder staat, tanah Amerika Denemarken, dat onder de Maleijers geen mensch begrijpen kan, en, het fraaiste misschien van alles, geheel onderaan, 7. Slamat voor Kaap Vaarwel, dat de Maleijer bij eenig nadenken zal kunnen opvatten in den zin van Kaap der behoudenis, Hoe is het mogelijk in een werk als dit, ten minste zoo als het behoorde te zijn, zulk potjesmaleisch LEESTAFEL. 388 te gebruiken als de Hollanders in Indië dit gewoon zijn! want een Hollander in de Oost zal 7. Slamat, kaap (Ik- wensch-je) Gezondheid wel verstaan , maar voor de Hollanders in Oost-Indië is toch deze atlas niet gemaakt? — Nog een aardige vertaling is die van St. Janssteen, in Staatsvlaanderen, door San (zoo als overal Sint is weergegeven, als of de a hier meer recht had dan onze £) Jahja (de Arabische naam die met ons Johannes, Jan, overeenkomt) Steen (als of men aan Jan Steen gedacht had! waarom niet batoe? omdat het dan zou be- teekend hehben Sint steenen Jan of steenen Sint Jan). Bij San heb ik nog een fraaije vertaling: Kota San Anna en Kota San Jakobi (sic!) d. i. de versterkte plaats, vesting (of- schoon Ommerschans vertaald is door Koloni benting Ommen) van Sint Anna en Sint Jakobi, voor St. Anna- en St. Jacobi- parochie! Nu zijn dit slechts kleine plaatsjes waar het bijna een onschuldig spel is zijn krachten aan een vertaling te beproeven, zelfs al vertaalt men het eiland De Tien gemeten, door P, Sapoeloh bahoe, het eiland van tien bouws, daar tien ge- meten slechts zes bouws uitmaken. Maar hoe nu bij plaatsen van meer belang? Wat vindt een Maleijer bijvoorbeeld wanneer hij in zijn atlas naar de Kaapstad zoekt of naar Capetown, welken naam het voor hem van althans gelijk praktisch nut is te kennen ? Niets wat er ook slechts naar gelijkt. Maar zulk een bekende plaats kan toch in zijn atlas niet ontbreken? Zij doet dit ook niet: de naam Tandjoeng pengharapan (l. péngharapan) Kaap der hope, komt zelfs tweemaal op de kaart voor: eens met kleine letters, als kaap, en eens met grootere, als stad, vlak onder Tel. goenoeng medja, de Tafelbaai. Ware het niet beter geweest den Maleischen schoolknaap den Engelschen naam te leeren uitspreken en het er bij vertellen en verklaren van die beteekenis aan den meester over te laten? Want wat heeft hij er in de praktijk aan? Men verlangt toch niet dat hij leere in t vervolg een brief voor de Kaap te adresseeren naar T. Pengharapan? Dat zou niet zoo heel veel minder erg zijn dan wanneer wij dat deden naar de stad der Vliegende honden (Pekalongan) of van het Geurige water (Banjoewangi). Ja, al is de naam slechts gedeeltelijk vertaald, het wordt er niet veel beter door. Wat moet men bijvoorbeeld van dat Weik dekat Doerstede denken, daar de Maleijer te vergeefs naar dat schijnbaar zoo voorname Doerstede zal zoeken en bij het vragen er naar gevaar loopt dat ieder Hollander hem witlacht; terwijl wanneer men hem van Wijk bij Duurstede "$84 LEESTAFEL. spreekt, hij op zijn beurt dien naam nog moeijelijker zal verstaan ? Wat dezen atlas in de eerste plaats onderscheidt van een Hol- landschen, de taal, die brengt den Maleijer, voor wien hij bestemd is, meer nadeel dan voordeel aan. Omtrent hetgeen de heer Versteeg in zijn Inleidend woord nog verder van dezen atlas zegc, kan ik kort zijn. Dat een Maleische knaap meer aan speciale kaarten van Oost-Indië heeft dan aan zulke van Europeesche gewesten, is voor iedereen duidelijk. leder goede schoolatlas en handatlas der aarde zal met het oog op de gebruikers uitvoeriger zijn in het voor hen meer belangrijke, minder uitvoerig in het overige. Maar of dit nu wettigt dat men na de wereldkaart de kaart van Azie vóór die van Europa laat gaan, dit betwijfel ik. Voor een ieder is wel de naaste omgeving van meer belang dan het verder liggende, maar het is iets voor een Chinees om nu ook geheel Azie aan Europa vooraf te laten gaan, omdat hij in Azie geboren is. Dan had ook Australie wel als tweede kaart mogen volgen en niet, zoo als nu, geheel achteraan komen. Nu is er slechts een begin van beraad geweest over de volgorde der kaarten; de Oost- indische archipel en het overige Azie zijn nommer één geworden; doch verder is men niet gegaan. Al het andere behoudt zijn volgorde. Voorts is er voor ons land een uitzondering gemaakt op den regel om buiten Azie van geen enkel werelddeel speciale landkaarten te geven. Voor Engeland, bijvoorbeeld, moet zich de Maleijer met de kaart van Europa vergenoegen. Doch neen, er is nog een klein staatje in Europa dat in den Atlas op een zesmaal grootere schaal dan Engeland voorkomt. Het is Luxem- burg! Begrijpelijk is het alweer. Luxemburg vergezelt nog altoos op vele kaarten ons land, als zijn ouderen neef. Het is als of het er een deel van uitmaakt, als of het zich niet van ons land laat losrukken, terwijl het er toch volstrekt niets mee te maken en er niets mee gemeen heeft dan de achting voor onzen Prins Hendrik. Maar dit zal toch de reden niet zijn dat wij Luxemburg ook in den Maleischen atlas terug vinden. Dat overnemen zal wel geschied zijn zonder er veel bij te denken. — Maar nu de Maleische schoolknaap dus ook een kaart van Luxem- burg heeft, eu wel op een zesmaal grootere schaal dan Engeland, nu mag men veronderstellen dat, zoo al niet wij, dan hij toch wel eens zou kunnen vragen, waartoe? En wanneer men dan meer aan dien lastigen vrager zou moeten antwoorden, die nu eeumaal een voorhefde voor Luxemburg had opgevat, LEESTAFEL. 885 zoo als hij begreep dat blijkbaar die Hollanders immers ook hadden: waarom anders ongevraagd een extra-kaartye van dat land gegeven ? — Wanneer hij bijvoorbeeld vroeg: Is luuxemburg even vlak als Holland, want ik zie er geen enkelen berg in? of: ik kan niet goed zien weike eigenlijk de hoofdrivier van het land is (de Maleijers houden veel van rivieren), want bij de riviertak, die uit de Moezel komt, staat geen naam? wat zou men antwoorden? En dan is er nog zooveel op die kaart — ik zal maar vertrouwen dat alle andere hee] veel beter zijn — dat de knaap aan zal moeten nemen, zonder dat zelfs het vermoeden van onjuistheid bij hem opkomt! Komt de naauwkeurigheid der ligging, de naauwkeurigheid van de namen der plaatsen er niets op aan? Waarom Wormeldingen (Walmerdange der kaart) niet aan de Moezel ligt en Steinfort niet vlak aan de Belgische grenzen en Beltingen, lees Bettingen, zoo ver van Dippach, waar het op zulk een kaartje mee moest zamenvloeijen? Waarom Rivers, Mighelme, Molstoem, Filts, Kemersjeu zoo gespeld zijn voor Büwisch, Michelau, Consthum, Fels, Remerschen? Zijn dat altemaal graveerfouten? ’t Is mij wel. Maar met welk recht zijn verscheiden volstrekt onbeduidende plaatsjes, dat Bivers en Molstoem, Arsdorf, Grosboes, Steinfort, Dippach, Oetringen enz. op de kaart opgenomen en niet plaatsen die het verdiend hadden, zoo als Esch aan de Alzette, om haar ijzerhutten, Ettelbrück om haar jaarmarkten, Walferdingen, om haar lust- slot, Mondorf, om haar baden, Dalheim, om de Romeinsche oudheden, enz.P Wat beteekent het, dat alleen Diekirch, Echter- nach en .Grevenmachern met grooter letters geschreven staan dan de overige plaatsen op de hoofdstad na? Ware het om de voor- naamste plaatsen des lands te doen geweest, dan had Wilts evenveel recht op die onderscheiding gehad; of om de hoofd- plaatsen der distrikten, dan had Echternach er niet bij behoord, De teekenaar der kaart kende van de geographie van Luxemburg volstrekt niets. — Nu weet ik wel dat het hier slechts de kaart geldt van een klein en voor dezen atlas een der minst bedui- dende landjes, waarop zooveel is aan te merken; en ook, dat de verwaarloozing van zoo iets gerings nog wel kan gepaard gaan met een meer zorgvuldige behandeling van het meer be- langrijke; doch het kan niet anders of het vertrouwen op de deugdzaamheid van het overige moet er onder lijden. dat dien naam verdient, maar in de praktijk schijnt die waarheid nog zeer weinig ingezien te worden. De slotsom mijner opmerkingen kan niet twijfelachtig zijn. De Maleische atlas is een eerste proef, zoo als de heer Versteeg zelf de eerste geweest is dat te erkennen. Maar de moed waarmee hij die, op zijn talenten vertrouwende, genomen heeft, is, naar het mij voorkomt, overmoed geweest. Want het is een mislukte proef. Noch als Malejsche atlas, noch als schoolatlas voor den . Maleischen knaap of als atlas voor den meer ontwikkelden Maleijer heeft hij waarde. Zijn eenige waarde ligt in die enkele kaarten van sommige Oost-indische eilanden die door het gebruik maken van nieuwe bronnen beter zijn geworden dan de tot dusverre bestaande. Voor die bijdrage tot de kennis van den Oostindischen Archipel komt den heer Versteeg onze dank toe. Jammer maar dat die kaarten niet in het Hollandsch zijn. Leiden, September 1875. _ De. J. Prsnappen. DE PAPOEA'S VAN NIEUW-GUINEA. Anthropologische Mittheilungen über die Papuas von New-Guinea. I. Auesserer physischer Habitas. Vortrag gehalten in der Anthrop. Gesellsch. zu Wien am 10 Febr. 1874 von Dr. ADOLF BxEmx- HARD Meyer. Mit einer Tafel Portrats. Wien, 1874. in 8o. Heeft ons geacht medelid dr. H. Kern, te Leiden, in het laatst verschenen stuk dezer Bijdragen de aandacht gevestigd op een over de Mefoorsche taal handelend geschriftjen des heeren dr. A. B. Meyer, voor ons ligt thans een ander, dat oor spronkelijk opgenomen is in de n°. 3 en 4, deel IV van de „Mittheilungen der Anthropologischen Gesellschaft in Wiens, en waarvan een „Separatabdruck# in ons bezit is. Het bevat, gelijk reeds uit den titel blijkt, eene voorlezing van den schrijver, te Weenen gehouden. De inhoud daarvan berust op juiste waarneming en grondig onderzoek. Wat wij daarin aan- geteekend vinden aangaande het uiterlijk voorkomen, de huid, het haar en de physionomie der Papoea's, is zeer belangrijk en gedeeltelijk nieuw. De schrijver toont o, a. aan, dat het LEESTAFERH.. 387 haar wiet bundels- of vloksgewijze over den schedel verspreid groeit, zooals vele reizigers, gelijk Earl, Wallace, e. a. beweerd hebben, in welk denkbeeld ook ik vroeger deelde, maar dat de haren op den haarbodem der Papoea's eveneens verspreid zijn als bij den Europeaan. Van een bijzonder belang zijn ook de- tot opheldering van den inhoud bijgevoegde profielportretten. Op welke gronden echter de Schrijver Mafoor en niet Mefoor, Mysore en Kordo schrijft, is ons onbekend; onze zendelingen en de Papoea's kennen slechts Mefoor en Korrido, terwijl Mysore eene verbastering is van Meos-soir, door de Mahomedaansche handelaars in zwang gekomen, doch voor den bewoner der Schouten-eilanden onverstaanbaar. Op wiens gezag eindelijk de heer Meyer op pag. 5 zijner brochure de in de Vorstenlanden op Java woonachtige Kalang's kroesharig noemt, tot de Negritos rekent en ze als het gering overschot der aborigines van Java beschouwt, weten wij insgelijks niet. De uitvinding van Ne- gritos op Java ware eene belangrijke wetenschappelijke nieuwig- heid; doch helaas! zijn de. Kalang’s noch kroeshang noch Negritos; zelfs de volksoverleveringen weten niets van zulke menschen op Java te verhalen, en valt derhalve deze fraaie bewering in duigen. Ten slotte dezer aankondiging voegen wij nog eene aan- teekening bij, welke echter geenszins strekt om de verdiensten van den heer Meyer te verkleinen, die wij, door onze her- haalde reizen naar Nieuw-Guinea daartoe in staat gesteld, hoog waardeeren. In ne. 42 van het loopende jaar van het tijdschrift» Ueber Land und Meer» vinden wij onder de rubriek »Notiz-blittery eene aanteekening, waarin de heer Meyer veiner der gründlichsten Kenner des Malayschen archipelsy en als de eerste genoemd wordt, die het reisverhaal van Lawson naar Nieuw-Guinea als fictief aan de kaak heeft gesteld. Tegen beide beweringen moeten wij als ongegrond opkomen, Het is immers onge- rijmd dat iemand een grondig kenner onzer Oost-Indische koloniën genoemd kan worden, die slechts enkele gedeelten daarvan (het noorder-schiereiland van Celebes, Ternate, een luttel gedeelte van Nieuw-Guinea en enkele der daaronder be- hoorende eilanden) bereisd en die wijders het reisverhaal van den beroemden Wallace uit het engelsch in het hoogduitsch vertaald heeft. Wij zouden een tal van personen hier te lande en in Indië kunnen opnoemen, welke met land en 388 LEESTAPE1.. volk onzer kolonién verreweg beter bekend zijn dan de heer Meyer. Wat Lawson's reisverhaal betreft, zoo heeft het in Londen verschijnende tijdschrift #The Athenaeum~ reeds voor eenigen tijd geleden de verdichting daarvan aangetoond. Den Haag, Oct. 1875. C. H. B. von RosENBErG. TOELICHTING EN AANMERKING VAN DR. A. B. MEYER OP EEN REFERAAT, IN DE BIJDRAGEN, X, le STUK, Biz. 172 EN 173 EN NASCHRIFT VAN DR. H. KERN. Naar aanleiding van een referaat des heeren Dr. Kern, in ‘t vorig nummer dezer Bijdragen geplaatst, ontvingen wij van Dr. A. B. Meyer, Directeur van het Koninklijk Museum voor natuurlijke historie te Dresden, een schrijven, dat wij hieronder laten volgen tegelijk met ‘t Naschrift, dat de hoogleeraar Kern daaraan heeft toegevoegd. De brief van den eerste luidt: nHooggeachte Heer! „In het Xe deel, 1° stuk der „Bijdragen tot de taal-, land- en volkenkunde van Nederlandsch-Indië door het Koninklijk Instituut te ’s Hager, pag. 172 en 173 — welk deel ik zoo even ontving — bevinden zich bij gelegenheid eens referaats van den heer Kern over 4, de mafoorsche taal betreffende kleine geschriften eenige bemerkingen, die van mijn kant na dere toelichtingen vereischen, dewelke ik U beleefdelijk verzoek het genootschap in de eerstvolgende vergadering voor te leggen en in zijne notulen te willen doen publiceeren. Het bevreemdt den heer Kern dat noch engelsche, noch italiaansche, duitsche, russische of nederlandsche geographen , ethnologen e. z. v. die zich laatsttijds met Nienw-Guinea heb- ben bezig gehouden, gewagen van de schriften der zendelingen aldaar over de mafoorsche taal, en hij berispt deze onverschil- ligheid namentlijk bij mij. Blijkbaar is het den heer Kern ontgaan dat ik bereide in December 1874 (de verhandeling is gedagteekend: Dresden, No- vember 1874) in een aanhangsel tot mijn geschrift „Über die wmafoorische und einige andere Papua Sprachen auf Neu Guineas LEESTAFEL. 889 hetwelk in denzelfden jaargang der »Sitzungsberichte der Kai- nserl. Academie der Wissenschaften zu Wien» verschenen was, niet alleen drie hierop betrekking hebbende geschriften aan- haal, maar ook uitdrukkelijk aangeef waarom dit aanhangsel eerst eenige maanden na de hoofdverhandeling kon worden uit- gegeven, en daarmede ook de gewag van de betrekkelijke ge- schriften (pag. 525, deel LXX VIII). En hiermede vervalt ook het verwijt hetwelk de heer Kern mij te maken een recht vermeende te hebben, en wanneer dezelve buitendien laat doorschemeren dat ik de verdiensten des heeren van Hasselt om de mafoorsche taal niet toereikende recht laat wedervaren, zoo kan ik mij zulks slechts daardoor verklaren dat hij de duitsche taal niet voldoende magtig is, om den zin mijner woorden te verstaan. Mijne verhandeling, pag. 299, deel LXXVII van de „Sitzungs- berichte der Kaiserl. Academie der Wissenschaften zu Wien 7, begint met de woorden: vIk verdank de navolgende mede- vdeelingen over de mafoorsche taal grootendeels aan den bereids wsinds vele jaren in de bogt van Doré gevestigden zendeling, „den heer van Hasselt; dezelve legde zich gedurende zijn nage- „noeg tienjarig verblijf op Nieuw-Guinea met bijzondere voor- „liefde op de studie der taal van den mafoorschen stam. Ik zelf „werd door de omstandigheden maar weinig gedrongen eenige wtaal of dialect van dit groote eiland aan te leeren met het doel wmmij te doen verstaan, daar ik door intelligente tolken verge- wzeld werd, die maleisch en onderscheidene papua-dialecten everstonden.» Ik vermeen dat dit ondubbelzinnig en klaar gesproken is! Wat echter aan de bemerking van den heer Kern, als zou men het boekske van den heer van [asselt over de mafoorsche taal en de vertaling van het evangelie van St. Marcus hebben verzwegen, eene eigendommelijke kleur geeft, dat is de om- standigheid dat hij 6 regels lager zelf zegt: „Het boek van den heer van Hasselt is niet in den handel.» Hoe dus kan men er zich over verwonderen dat het niet geacht wordt, of hoe kan men iemand het verwijt doen het te hebben verzwegen ? Ik laat het aan den heer Kern over deze tegenspraak op te lossen, moet echter diens verklaring nog in zoo verre rectifi- ceeren als geen eene der hiertve behoorende geschriften in den handel voorkomt. Ja, er is meer. Tijdens mijne aanwezig- heid op Nieuw-Guinea bezat zelfs de heer van Hasselt geen 890 LEESTAFEL. exemplaar van zijn geschriftje, noch was hij er over georienteerd of dit geschrift, waartoe hij voor lang het manuscript naar Europa gezonden had, door den druk was uitgegeven of niet; en toch was, zooals thans uit de mededeeling van den heer Kern blijkt, het betrekkelijke geschrift destijds reeds sedert 5 jaren gedrukt! Hoe moeielijk het zelfs in Nederland moet wezen zich over het bestaan of niet bestaan van dusaardige zendelingsgeschriften te orienteeren bewijst de omstandigheid, dat den heer Kern bij zmjne opsomming der geschriften in de mafoorsche taal, twee, in 1870 en 1871 in het licht gegeven, ontgaan zijn, op die ik mij bij deze gelegenheid dus veroorloof in Nederland de aandacht te vestigen. Ze zijn: 1. Faijasi rijo refo manseren Allah biëda kiawer kwaar ro woos woranda be woos noefoor. Ro J. G. Geissler, Pandita ro Mansinam (N.-Guinea). Utrecht, Kemink en Zoon. 1870. 269 pag. 85. (Bijbelsche geschiedenissen van F. L. Zahn, vertaald door J. G. Geissler, enz.) 2. Psalmen en gezangen in de Noefoorsche taal. Uitgegeven door de Utrechtsche Zendelings-vereeniging. Utrecht, Kemink en Zoon, 1871. 144 pag. 8. | Ongetwijfeld trachten de uitgevers het te verhinderen dat deze zendelingsgeschriften in den boekhandel komen, daar zij anders in zulk een wel georganiseerden boekhandel als de neder- landsche niet konden verborgen zijn gebleven. Dat zij echter inderdaad niet in den handel te verkrijgen zijn, bewijzen ten genoege mijne pogingen en die mijner vrienden, in 1874 van Weenen en van hier uit aangewend. Steeds ont- ving men in antwoord: walle exemplaren zijn naar Indië ver- zonden.r Waar men ze echter in Indië zou hebben te zoeken, wanneer zelfs de schrijver, zooals hiervoren medegedeeld, 5 jaren na de uitgave er niets van wist, is eene moeijelijk op te lossen vraag. Ik verwijl zoo lang bij deze zaak om duidelijk te doen uit- komen dat, als iemand in deze zaak een verwijt verdient, het In geen geval de reizigers der verschillende natiën zijn die de heer Kern aanhaalt, eu dat het allerminst mij dit verwijt kan treflen, die met den stand dier aangelegenheid even goed, ja zooals het wil toeschijnea, zelfs nog beter bekend is, dan de heer Kern, die hier den schoolmeester wil spelen. LEBSTAFEL. 801 In geen geval is het wmoralisch geoorloofd wetenschappelijk materiaal aan de geleerde wereld te onthouden; is het echter toch geschied, zooals onbestrijdbaar in het voorleggende geval, zoo betaamt het niemand, nadat dit verborgen materiaal door anderen aan de duisternis en aan de vergetelheid is ontrukt, de wetenschappelijke wereld te willen doen gelooven, dit materiaal zij altoos toegankelijk geweest. De heer Kern is zoo gelukkig de grammatikaalsche zamen- stelling der mafoorsche taal zoo eenvoudig en de taal zelve zoo wheldern te vinden, dat het hem welligt zal verheugen te vernemen dat de taalkundige, de heer Hans Georg Conon von der Gabelentz, de waardige erfgenaam van dezen vermaarden naam, op het gebied der malayo-polynesische talen, zich sedert een jaar grondig met de mafoorsche taal bezig houdt, op grond der hem door mij medegedeelde zendelingsgeschriften en dat de hoop bestaat dat de uitkomsten dezer studiën binnen een niet te groote tijdsruimte gepubliceerd zullen worden. Men geloove echter niet dat het onderwerpelijke gemakkelijk te doorgronden is. Wel is waar zou zulks niet moeijelijk vallen, wanneer men definicien accepteert zooals die fan den heer Verhoeff, die de heer Kern mededeelt en goedkeurt, namelijk die, welke de schrijfwijze van het woord »Mafoory betreft, en “voor welke ik bij deze een woord zal bijvoegen. De heer Verhoeff is van meening dat „Meforeyr de naam des lands, »Noefoory die der Papoeas van Doré, Mansinam en Ron is en deze uitspraak is den heer Kern voldoende, maar waarop zij zich grondt, wordt niet gezegd, en toch komt hierop alles aan. Daar ik, toen ik met de Mafoorsche stammen verkeerde, die verschillende schrijfwijze des woords bereids kende, zoo trachtte tk op de plaats uit den mond der Papoeas zelven de richtige uitspraak van het woord vast te stellen. De klinker der eerste syllabe wordt veeltijds onduidelijk geaspireerd, om zoo meer als die syllabe kort is, doch hoorde ik meestijds eerder »Mafoor» zeggen en accepteer op grond daarvan „Mar. „Noefoorr vindt zijn oorsprong in de „geleerden redeneringen der zendelingen, die het van vnoe”, „wij beidenw, en wfoorr, wvuury, afleiden: # Wij beiden hebben vaur.” Duidende op dezen zin wordt hier ook eene #Sager van den mafoorschen stam verhaald. Doch volgens de persoonlijke verzekeringen des heeren van Hasselt is deze uitlegging eene zeer twijfelachtige, en ward 392 _ LEESTAFEL. » Noefoor» door de zendelingen alleen daarom bijbehouden, wijl het nu eenmaal door Geissler in de zendelingsgeschriften 700 is ingevoerd. Mogt nu inderdaad Mafoor uit Noefoor ontstaan zijn, wat jn mogelijk is, zoo verklaart zich de verandering van n in m daardoor dat het volgende lipgeluid f het gemakkelijker uit te spreken lipgeluid m in den loop des tijds provoceerde. (Meest alle Zuidzee-eilanders beminnen de gemakkelijkheid bij het spreken). De klinkerverschuiving van-oe in a laat zich gelijkerwijze verklaren. Ook zij heeft haar ontstaan aan de meerdere ge- makkelijkheid voor den spreker te danken. Maar hoe dit ook zij, welke innere waarschijnlijkheid biedt ons de verklaring van den heer Verhoeff? of welke autoriteit kan hij voor zich bijbrengen, dat door de Papoeas zelven dit onderscheid gemaakt wordt? Bestond deze uitlegging des woords in werkelijkheid , voor- zeker zou men ze mij hebben medegedeeld , daar ik , zooals bereids gezegd, met de zendelingen op N. Guinea meermalen over deze kwestie heb gesproken. Ontvang, hooggeachte Heer! de verzekering mijuer bijzondere hoogachting. DRESDEN, 24 Aug. 1875. Dr. A. B. Meyer. Directeur van het Koninkl. Museum van natuurlijke kistorie te Dresden. e NASCHRIFT. „Toen ik in der tijd schreef dat de heer Dr. Meyer een paar, betrekkelijk belangrijke, bronnen voor de studie van ‘t Mafoorsch of Noefoersch verzuimd had op te geven, wist ik en kon ik niet weten dat hij ongeveer gelijktijdig, in een tijdens mijn schrijven nog niet uitgekomen geschrift, wel degelijk van die twee boeken gesproken had. Ik was dus, zoo men wil, voor- barig geweest. Bij die erkentenis voeg ik gaarne de verklaring dat niemand, tot nog toe, vollediger dan Dr. Meyer de bronnen voor de studie van genoemde Papoesche taal heeft opgegeven. H. KERN.» KOLONIALE BIBLIOGRAPHIE, ITT, Eene Afrikaansche bibliographie van J. Gay. — Eene bibliographie der oostersche talen, door P. A. M. Borre van HEns- BROEK. — Een gedenkschrift der Nederlandsch- Indische pers, door Mr. J. A. Van DER Curios. Ongetwijfeld is aan de koloniale bibliographische wetenschap eene goede toekomst verzekerd. Het ontbreekt althans niet aan ernst en goeden wil om haar grondig te beoefenen en daarvoor vruchtbaar te wezen. Werd er reeds menige loffelijke poging gedaan om op dat terrein werkzaam te zijn, ook nu mogen wij wederom daarvan getuigen. De twee werken, waarvan de ver- schijning door ons reeds vroeger was aangekondigd, zagen ’t licht; met de uitgave van een derde werden wij, weinige weken geleden, verrast. Aan de bespreking van dit drietal zij ditmaal ons bibliographisch overzicht gewijd. Vangen we met het laatste werk aan, waardoor ook een uit- gebreider terrein afgebakend wordt dan door de beide andere geschriften. De titel er van luidt: # Bibliographte des ouvrages relatifs à l'Afrique et & l'Árabie. Catalogue méthodique de tous les ouvrages frangais et des principaux en langues étrangéres traitant de la Géographie, de |’Historie, da Commerce, des Tettres et des Arts de l’Afrique et de l'Arabie par Jean Gay. A San Remo (Italie), J. Gay et Fils. Paris, Maisonneuve & Cie. 1875, in So.» In 1842 gaf Ternaux-Compans zijne ~Bibliothéque Asiatique et Africaine” uit. Deze arbeid omvatte echter alleen de werken, die tot het einde der X VIle eeuw verschenen waren. Daardoor kan, tot zekere hoogte althans, daarvan worden gezegd, wat in de „Préfacer van ‘t werk, waarvan we den titel afschreven, aangeteekend wordt: run pareil travail ne pouvait offrir d’in- térêt qu’) lantiquatre, il en était dépourvu pour le veste du monde lettré.” Intusschen was er niemand geweest, die de taak, op zoo verdienstelijke wijze door Ternaux-Compans be- gonnen, had voortgezet. Eene volledige Afrikaansche biblio- graphie bestond er tot dusver nog niet, welke leemte ook door het lid van het nationaal Instituut van Genève, den heer Jean. 304 LEESTAFEL. Gay werd ingezien. Nu zes jaren geleden, begon hij zijne krachten te wijden om daarin zooveel doenlijk te voorzien. Vrucht van dien arbeid is het werk, dat hij ons nu aaubiedt. In 312 blz., in 2 kolommen gedrukt, geeft hij eene lijst van de werken niet enkel over Afrika, maar ook over Arabië; inzonderheid zijn het fransche werken, die men er in aantreft; de titel zegt ons zelfs, dat men er al de fransche geschriften in zal kunnen vinden. Ken nauwkeurig onderzoek, dat we hier- omtrent hebben ingesteld, heeft ons echter de overtuiging ver- schaft, dat de schrijver ons wel wat te veel beloofd heeft. Wal zijn door hem inet zorg vele der voornaamste fransche biblio- graphieën geraadpleegd nevens enkele andere geschriften en lijsten van voorname boekmagazijnen en boekverkoopingen der laatste jaren, waaruit ‘t geen op Afrika en Arabië betrekking heeft is overgenomen. Zonderling echter dat op de lijst der door den schrijver gebruikte geschriften ontbreekt de niet onbelangrijke „Catalogue général de la librairie Frangaise pendant 25 ans (1830—1865) redigé par Otto Lorenz (Paris, 1867, 5 vols. in 80).rn Ilad de schrijver slechts daarmeê kennis gemaakt, ongetwijfeld zou hij dan zijne bibliographie gemakkelijk met nog enkele tientallen van in Frankrijk uitgegeven werken hebben kunnen vermeerderen. Betreuren we deze betrekkelijke onvolledigheid, we maken er voorts den schrijver geen grief van, dat zijne lijst sober is met opzicht tot de werken, die, buiten Frankrijk, in Enge- land, in ons vaderland en elders over Afrika en Arabië ziju verschenen. Immers reeds op ‘t titelblad worden we er aan herinnerd, dat we slechts „de voornaamste geschriften in vreemde taleny zouden aantreffen. De geëerde bibliograaf schijnt uitslui- tend fransche bronnen geraadpleegd te hebben; van ‘t gebruik althans van Engelsche of Duitsche bibliographieéu blijkt ons nergens in zijn arbeid eenig spoor. Dat Nederlandsche boeken- lijsten onvermeld zijn gebleven of dat men aan Nederlandsche geschriften over Afrika en Arabië, inzonderheid aan die over onze voormalige bezittingen, de Kaap de Goede Hoop eu de Kust van Guinea, geen genoegzaam recht laat wedervaren, mogen we bejammeren, maar wij kunnen ’t ons verklaren door de weinige bekendheid in den vreemde met ’t geen hier te lande is en wordt verricht. Van daar dan ook dat wij in ons vorig opstel met sympathie gewaagden vau de poging van de hh. P, J, Veth en C, M, Kan, om door het uitgeveu LEESTAFEL. 395 eener bibliographie van Nederlandsche boeken, brochuren, kaarten, enz. over Afrika eenig denkbeeld te geven van Neder- land’s aandeel aan de ontsluiering der geheimen van dit werelddeel. De inzage van hun arbeid zij den heer Gay aan- — bevolen, niet slechts ter aanvulling van zijn werk, maar ook ter verbetering van de titels van enkele nederlandsche geschrif- ten en artikelen, die daarin zijn opgenomen. Zoo vindt men o. a. C. J. Jeckel voor C. A. Jeekel, van Bondyck Bastiaanse, voor van Boudyck Bastiaanse, terwijl wij in Miss Alexina Tinné onze freule Alexandrina Tinne herkennen; enz. Doeh al behoort de arbeid van den heer Gay aangevald en verbeterd te worden, vooral wat ’t Nederlandsch gedeelte be- treft, het geleverde verdient toch aanbeveling zoowel om de zorg welke daaraan besteed is, als wegens de inrichting van den arbeid zelven. Met nauwkeurigheid zijn verreweg de meeste titels opgegeven !; telkens wordt daarbij vermeld, aan welke bron zij ontleend zijn; voorts tal van bibliographische bijzon- derheden, terwijl bij een overgroot deel der schrijvers, wier werken worden opgegeven, biographische aanteekeningen zijn gevoegd. Ook zal men er niet te vergeefs cene opgave zoeken van de artikelen, welke sommige auteurs of reizigers in tijd- schriften, mengelwerken en voorname dag- en weexbladen heb- ben geplaatst. De vermelding van een en ander geschiedt in systematische, orde. De 15 eerste bladzijden worden ingenomen door de ge- schriften die over Afrika en Arabië handelen, waarop die vol- gen over Afrika in ’t algemeen en zijn verschillende staten. In het derde tot het vijfde hoofdstuk vindt men de werkeh over Noord-, Midden- en Zuid-Afrika, terwijl t zesde of laatste wordt ingeruimd voor die, welke over Arabië handelen; het geheel bevat 3696 titels. Geeft reeds de systematische indeeling gelegenheid om aanstonds een overzicht te erlangeu van al wat er op verschillend gebied over Afrika eu Arabië is geschreven , het zoeken naar den een of anderen schrijver wordt vergemak- kelijkt door de alphabetische lijst van de namen der auteurs, die tegelijk met een alphabetisch register van de plaatsnamen ! Hier en daar treft men wel een gansch onvolledigen titel aan; zoo o, 2., om slechts een enkel voorbeeld te noeinen, deze opgave: aFressange. A écrit sur Madagascar, dans les Annales des Voyages.» De vraag rijst aanstonds op: welke Annales worden hier bedoeld? in welk deel en in welk jaar? 896 LEESTAFEL. aan ’t einde van ‘t werk wordt twegevoegd. Wij twijfelen er dan ook niet aan of deze arbeid des heeren Gay zal goede diensten bewijzen aan allen, wier studiën Afrika of Arabië tot onderwerp hebben. Ken niet minder welkom hulpmiddel, doch op gansch ander en niet minder uitgebreid terrein, werd ons onlangs dour een jeugdig bibliograaf aangeboden. We bedoelen: #De beoefe- ning der Oostersche talen in Nederland en zijne overzeesche bezittingen 1800—1874. Bibliographisch overzicht door P. A. M. Boele van Hensbroek. Bekroond door, en uitgegeven op last van de Vereeniging ter bevordering van de belangen des Boek- handels, Leiden, EK. J. Brill, 1875. 90 gr. 4o. blz. en 17 blz. register.» Dit werk verscheen den 8steu Februari Ll. eu maakte ’t eerste gedeelte uit van de ~Feestgave ter gelegenheid van het drie- honderdjarig bestaan der Leidsche Hoogeschool. door de firma kK. J. Brill, te Leiden, met ongeëvenaarde liberaliteit bezorgd, aan Curatoren der Leidsche Hoogeschool opgedragen, doch helaas! niet in den handel verkrijgbaar gesteld. Ben der ver dienstelijke kweekelingen dier Universiteit, de heer W. Christ. Rittershausen, van wiens hand ‘t tweede deel der Feestgave is, en die in eene’ daaraan toegevoegde belangrijke voorrede een waardig woord van hulde brengt aan de Leidsche boek- ‚drukkers, wier namen op zooveel oostersche uitgaven prijken, deelt ons omtrent ’t ontstaan en de uitgave van des heeren Boele’s werk meê, dat het oorspronkelijke plan was om ter opluistering van ’t Academiefeest weene geschiedenis te schrij- ven van de opkomst eu ontwikkeling der drukkerijen in Leiden, een overzicht te geven van alles wat zij voor de oos- tersche talen hebben gedaan en daaraan toetevoegen eenige blad- zijden arabischen tekst met eene hollandsche vertaling. De Firma Brill vreesde echter, wanneer zij aan dat plan uitvoering gaf, zich onwillekeurig aan zelfverheffing te zullen schuldig maken, en besloot dus liever iets anders daarvoor in de plaats te stellen. De „Vereeniging van den Boekhandel in Nederland» had een antwoord op eene prijsvraag bekrooud, een ~linguistische cata- logus van oostersche werken die sedert het begin dezer eeuw in Nederland en de Indiën het licht hebben gezieuw, vervaardigd door den heer Boele van Hensbroek, en deze wcataloguss, daartoe welwillend afgestaan, leende zich voortreffelijk tot het doel, terwijl hij het dubbele voordeel bezat, dat hij niet alleen LEESTAFEL. 897 nuttig was, maar ook de klip deed vermijden waarop men gevaar liep te stooten. Gelakkiger keuze kon men zeker niet gedaan hebben. Immers bij het Se jubilé der V.eidsche Hoogeschool — wij zeggen ’t met den heer Fred. Muller, die aan de Feestgave der Tueidsche Boekhandelaren eene waardige hulde bracht in ‘t Nieuwsblad voor den Boekhandel van Vrijdag, 19 Februari 1875, no. 14 —, legt dit werk een eervol getuigenis af van den bloei der Ooster- sche talen in deze eeuw in ons land. Zeer terecht is aan de Leidsche Hoogeschool dit werk door deze firma als Feestgave aangeboden , omdat voornamelijk door deze Universiteit de studie der Oostersche talen in ons land bevorderd is, en de private oostersche drukkerijen van Erpenius en Golius, in de eerste helft der 17e eeuw gesticht, nu vervangen zijn door de geheel Éénige oostersche drukkerij der firma Brill.» Intusschen ~hoe fraai die Bibliographie nu ook in die Feestgave prijkt, zoo zou ze toch voor de wetenschap verloren zijn, indien ze daarin ver- borgen bleve.y Gelukkig heeft men daarvan eene afzonderlijke uitgave bezorgd en in den handel gebracht, welke thans voor ons ligt. Hoewel nu als een feestgeschenk aangeboden op een weten- schappelijk feest, werd zij echter door den bewerker zelven in de eerste plaats voor den boekhandel bestemd , voor practisch gebruik vervaardigd. Zij omvat, gelijk reeds uit den titel blijkt, slechts de oostersche geschriften tusschen 1800 en 1874 uitgegeven. 