Onder de Dajaks in Centraal-Borneo: een reisverhaal
Taman Loedjoek, op wien wie het meest gehoopt hätten, vroeg als loon dertig rijksdaalders per person, een bedrag, dat zelfs de overige Kenja's wel wat al te hoog vonden. De vergadering, die te acht uren's morgens begon. 21 kwam gelukkig ten twee ure's namiddags tot een besluit; de KSnja's zouden ons gedurende de reis naar Apo-Kajan de noodige hulp verleenen en bij behouden aankomst aldaar zich met eenige blikken zout en wat wit en donkerblauw goed willen tevreden stellen. Daar ze nog rotan moesten gaan halen, om die te Moeara Lassan tegen kralen en zout in te ruilen, kon in de eerste.dagen na de vergadering van vertrek naar den Boven-KSlai geen sprake zijn. Ze hadden tien dagen voor het halen van hun rotan noodig, zoodat ons vertrek uit Moeara Lassan op i November bepaald werd. De heer van Walchren en ik hadden dus na de ver- gadering nog een dertiental dagen, die we zoo goed mogelijk in onze eenvoudige pasanggrahan te Moeara Lassan moesten trachten door te brengen. Dagelij Kwamen S^gai-Dajaks, gelokt door den grammophoon en de mooie platen in het boek van Bock ons bezoeken; als ze dan met wat Huntley en Palmers beschuit of tabak naar huis terugkeerden, gevoelden zij zich uiterst gelukkig. Ook de polikliniek, die ik van af den eersten dag van ons verblijf hield, werd druk door Segai-Dajaks bezocht. Eenige malariagevallen, die de eerste dagen onder behandeling kwamen en na gebruik van chinine genazen, vestigden al spoedig mijne reputatie en geen dag ging er voorbij, of mijne hulp werd door de Dajaks voor allerlei aandoeningen inge- ro.epen. Zooals wel te verwachten was, kwamen naast nieuwe ziektegevallen vele verouderde voor, waarbij van eenige hoop op herstel, zelfs bij langdurige nauwgezette behandeling, bijna geen sprake meer was ; in deze gevallen mocht het mij slechts i) The Head-Hunters of Borneo. 22 gelukken, het Hjden te verzachten, hetgeen door de Dajaks ten zeerste werd geapprecieerd. Naast Dajaks kwamen, hoewel in geringer aantal, ook Maleiers, medische hulp inroepen* Meestal was deze noodig voor malariagevallen, die, door ab- soluut gemis van geneeskundige hulp in deze streken, chro- nisch geworden waren. Ook kwamen eenige beri-berilijders onder behandeling, meest alien verzamelaars van boschpro- ducten, die gedurende vele maanden de grootste vermoeienissen hadden geleden onder zeer ongunstige voorwaarden van voeding en ligging. Inderdaad bleken ook hier eentonige en onvoldoende voeding, slapen op den blooten grond en zware vermoeienissen in sterke mate het optreden van de boven- genoemde aandoening in de hand te werken. Meer dan door de behandeling van beri-beri en malaria- gevallen won ik hier het vertrouwen der bevolking door het verrichten van kleine operaties, zooals het insnijden van abscessen, het verwijderen van gezwellen en het uittrekken van tanden en kiezen. Wat mij hier en later nog meer in de Apo-Kajan opviel, was de uiterst geringe gevoeligheid der Dajaks bij het ondergaan dier operaties. Vooral het uit- trekken van een kies of tand scheen pp Dajaksche pijnzenuwen zoo'n geringen invloed te hebben, dat wel een dertigtal per- sonen tijdens ons verblijf op Moeara Lassan die kunstbewerking bij zich lieten toepassen. TWEEDE HOOFDSTUK. Si Ba, vorstin der SSgai-Dajaks. — Invloed van het Gouvemement en het Sultansbestuur op de toestanden in de door Dajaks bewoonde binnenlanden. — Maleische rotan- en gStahpertja-verzamelaars. — Dobbelspel onder Maleiers en Dajaks. — Pandelingschap. Toen ik in het vorige hoofdstuk over de bezoeken der Sfegai-Dajaks schreef, deed ik mijne lezers niet kennismaken met een vorstin, die ons tijdens ons verblijf op Moeara Lassan een paar malen de eer van een bezoek aandeed. Het was de SSgai'sche vorstin Si Ba, de jeugdige weduwe van Pangeran Praboe, in leven hoofd van den Boven- Kglai. Door den plotselingen dood van haben echtgenoot geröffnen, om de opengevallen plaats op den troon in te nemen, bleek Si Ba naast haar jeugd en schoonheid niet de kracht en het bezitten, welke zoo zeer noodig waren om den scepter met succes te kunnen zwaaien over een zoo onrustige streek als den Boven-K^ai. Al het spoedig deed ze dan ook in het belang van land en volk afstand van den troon, zonder evenwel geheel van het regeeringstooneel te verdwijnen. Om haar het verlies van alle inkomsten te bespareh, werd namelijk bij de aanstelling van Si Liaoe tot hoofd van den Boven-Kfelai bepaald, dat het bestuur van het SSgai'sche gedeelte der kampong Moeara Lassan, waar zij hare residentie had, in haar handen zou blijven en zoo bleef Si Ba, hoewel met minder macht bekleed, een plaats in de rij der SSgai'sche grooten innemen. Eenige dagen na onze aankomst te Moeara Lassan zagen wij haar, gevolgd door een dertigtal vrouwen en meisjes, de trappen van ons eenvoudig hotel opgaan. Zij had evenals de andere vrouwen den Sägai'schen rok (tas) aan, die ons Det Bahau Dajaks in feestosluuin. Sägai'schen rok (tas) aan, die ons Det Bahau Dajaks in feestosluuin. Sägai'schen rok (tas) aan, die ons Det Bahau Dajaks in feestosluuin. Sägai'schen rok (tas) aan, die ons Det Bahau Dajaks in feestosluuin. Sägai'schen rok (tas) aan, die ons Det Bahau Dajaks in feestosluuin. Sägai'schen rok (tas) aan, die ons Det Bahau Dajaks in feestosluuin. Sägai'schen rok (tas) aan, die ons Det Bahau Dajaks in feestosluuin. Sägai'schen rok (tas) aan, die ons Det Bahau Dajaks in feestosluuin. Sägai'schen rok (tas) aan, die ons Det Bahau Dajaks in feestosluuin. Sägai'schen rok (tas) aan, die ons Det Bahau Dajaks in feestosluuin. Sägai'schen rok (tas) aan, die ons Det Bahau Dajaks in feestosluuin. Sägai'schen rok (tas) aan, die ons Det Bahau Dajaks in feestosluuin. Sägai'schen rok (tas) aan, die ons Det Bahau Dajaks in feestosluuin. Sägai'schen rok (tas) aan, die ons Det Bahau Dajaks in feestosluuin. Sägai'schen rok (tas) aan, die ons Det Bahau Dajaks in feestosluuin. Sägai'schen rok (tas) aan, die ons Det Bahau Dajaks in feestosluuin. Sägai'schen rok (tas) aan, die ons Det Bahau Dajaks in feestosluuin. Sägai's Er zijn Dajaksche vrouwen, die aan^beide ooren tot over de honderd ringen aan hebben, welke sieraden zulk een zwaar gewicht vertegenwoordigen, dat de oorlellen tot aan de borsten der draagsters worden uitgerekt. En met die wracht aan verrichten zij met het grootste gemak alle bezig-heden, zonder dat ze een enkele maal over de dikwijls op-tredende hoofdpijn klagen. Si Ba was in tegenstelling met Adji Dajang minder spraakzaam. Zij maakte wel enkele opmerkingen over den grammophoon en praatte een weinig over het leven op Moeara Lassan, doch tot een geregeld gesprek kwam het niet. Bijna elk oogenblik gaf zij een der meisjes een wenk, de mede-genomen sirihdoos te openen, ten een haar een of meer ingredienten over te reiken, welke noodig waren tot volma-king der roode kleur van hare lippen. Met een blik beschuit en een pak van den controleur en een fleschje kajoe-poetiholie van mij, verliet zij ons, om zich door een drietal vrouwen naar hare ladang te laten roeien. Si Ba behoort met Adji Dajang en Si Liaoe tot de weinige Dajaksche grooten, die het Europesch gezag erkennt. Met verreweg de meeste Dajaksche hoofden het gehabt, het Europesch gehabt, zoodat zelfs van eenigen invloed van die ambtenaren op den gang van zaken in het binnenland, absollut geen sprake is. Trouvens veel moeite om met de aldaar wonende Dajaks in aanraking te komen, is tot dusverre niet gedaan. Alleen de Controleur Spaan, die voor den heer van Walchren op BSraoe was en die daar ruim vier jaar doorbracht, trachtte door veel te'reizen, o. a, via Moeara Lassan naar het Boven-Koetei'sche, eenige Dajakstammen te leeren kennen. Verder dan aanrakingen kwam het evenwel tot dusverre niet, V66r de komst van den heer Spaan op Tandjoeng RSdSb was het bestuur over BSraoe en Boelongan in handen van ^en controleur, die zijn tijd tusschen beide underafdeelingen moest verdeelen. Dat onder deze omstandigheden van reizen naar het binnenland en aanrakingen met de aldaar wonende Dajaks niet veel kon komen, behoft wel geen nader betoog. Gelukkig worden de ambtenaren, dank zij de scheiding tusschen BSraoe en Boelongan, in de laatste jaren in staat gesteld, meer dan vroeger het binnenland te bezoeken en zoo mogelijk ook daar hun invloed te doen gelden. Dat deze invloed, zelfs in de dicht bij de hoofdplaats gelegen streken nog verre is, van hetgeen hij eigenlijk zijn moet, weten onze lezers uit het vorig hoofdstuk, toen ik over den sneltocht van Si Ban Hing te Tanah Merah schfeef. Ook de invloed van het rijksbestuur van Sambalioeng op den gang van zaken in het binnenland is zeer gering. Trou-wens, waar dat bestuur niet steeds bij machte is, zich in de door orang orang bij nawoe bewoende kampongs vol-doende te doen gelden, daar kan van een gezag over de Dajaks niet veel sprake zijn. Tot dusverre bepaalde het Arbij het stroomgebied der rivier het eigendom is van bepåde personen, worden de belastingen ten voordele van de betrokken eigenaren geheven. Zoo is b. v. het stroomgebied der Lassanrivier het persönliche eigendom van den overleden sultan van Sambalioeng. Van tijd tot tijd wordt van wege het rijksbestuur iemand naar de Dajaks in het binnenland gezonden, teneinde met hen betrekkingen aan te knoopen, doch de voordelelijk, die uit deze betrekkingen voortvloeien, zijri dikwijls, de moeielijkheden van den tocht in aanmer-king genomen, zoo gering, dat het bestuur zeer zeker in zijn voordeel handelt met geduldig de van boven komende Dajaks af te wachten en hen, als ze er eenmaal zijn, de noodige belasting op hunne boschproducten te doen betalen. Een andere moeielijkheid, welke het rijksbestuur onder-vindt, wanneer het pogingen doet tot 't aanknoopen van betrekkingen met de Dajaks in het binnenland, is de verhouding, welke bestaat tusschen de laatsten en de meer nabij de kust wonende Dajaks. Dik Wiss toch heben dezen het alleenrecht, met hunne in het bovenstroomgebied der rivieren wonende stamgenooten handel te drijveri en trachten zij, zooveel mogelijk te beletten, dat ook Maleiers daar gelegenheid vinden, om eenig voordeel te behalen. Zoo hebben de SSgai-Dajaks van den Beneden-K^ai het alleenrecht, met de Poenan-Dajaks van den Boven-KSlai handel te drijven. Daar in den Boven-Kslai geen SSgai- doch alleen zwer- vende Poenan-Dajaks wonen, die ladangs noch tuinen heben, moeten de Maleiers bijna alle levensmiddelen van huis medenemen. Uit den aard der zaak kan niet alles vyrorden medegenomen; men bepaalt zich dan ook in den regel tot een ruimen voorraad rijst en zout, waarbij nog eenige andere dingen komen, zooals Huntley en Palmers beschuit, sardijn-tjes, gedroogde visch en dergelijke. Twintig of dertig personen vormen gemeenlijk een reisgezelschap, daar niemand bet waagt, met een geringer aantal in de door beruchte Poenan-Dajaks bewoende streken gedurende zoovele maan-den te werken. Als dan de gunstigste dag is aangebroken, als dan het gunstigste uur voor het vertrek heeft geslagen, verlaat men vrouw en kind, om een leven vol gevaar en ontbering tege-moet te treden. Zware vermoeienissen en eentonige, dik-wijls slechte voeding putten bij dag de krachten uit en als de nacht is aangekomen, kan het zwaar vermoeide licham uit vrees voor Poenan-anvallen niet eens met voile teugen van een rustigen slaap genieten. En als dan de voorraad medegenomen levensmiddelen, welke men zorgvuldig ergens in het bosch bewaard of aan den voet van een berg begraven heeft, door Poenan's gestolen is, dan moet voor eenige dagen of weken de gewone arbeid worden gestaakt, ten einde alien tijd te besteden aan het bereiden van wilde sago uit nangapalmen. Met dit sagomeel, toebereid met varen-toppen, wordt getracht het leven te rekken, totdat eenige winst op Moeara Lassan of Tandjoeng RSdSb te gelde kan maken. Gelukkig valt de winst in vele gevalen meen en zeer zeker kan de Maleier van BSraoe en Boe- longan binnen enkele jaren een aanzielijken schat door het verzamelen van boschproducten vergaren, ware het niet dat het dobbelspel helaas als een vloek op hun leven en wer- ken rust en hun zuur verdiend geld opzwelgt. Als men dan behouden bij vrouw en kind is teruggekeerd en de rotan en de gilt in klinkende munt zijn omgezet, worden spedig alle gevaar en outbering vergeten en vangt voor man en vrouw een leven van verkwisting aan, waarbij zij het grootste deel van hun tijd op de speelmat doorbrengen. Dan wordt het zuurverdiende geld tot op den laatsten cent verspeeld en men acht zich gelukkig, wanneer men als vrij man of vrije vrouw van de speelmat op kan staan. Want dikwijls toch is niet alleen het kapitaal verdwenen, doch heeft men zich ook in schulden gestoken, zoodat men verplicht is, eenigen tijd als pandeling in het huis van een der speelgenooten door te brengen. Zoo moet dikwijls de trotsche Maleier als pandeling eenige maanden in het huis van een Dajakschen speelgenoot blijven. verantwoordelijk, dat een vader door zijn speelzucht zijn onschuldig kind dat lot doet ondergaan. DERDE HOOFDSTUK. Het rädligen der profetische vogels (ala njaho). — Bassap-Dajaks. — - Aankomst van den topograaf. — De leden der expeditie. — Vertrek uit Moeara Lassan. — Booze plannen der Poenan-Dajaks. — De bange nacht van den loden op den iiden November. — Het passeeren der groote stroom- versnellingen (K. Boemboe en K. Lingkoeng). — De woeste kloof. — De laatste kihamreeks. — Koppensnellers. — Aan de Long SSmbSling, het begin van het bergpad naar de Kajanrivier. Eerder dan wij het van hen verwacht hadden, kwamen Taman Loedjoek en de zijnen reeds den 27sten October Van den Boven-Kelai terug. Hun moeite was vergeefsch ge- weest, daar de rotan, dien zij eenige maanden te voren verzameld hadden, door het lange liggen in de bosschen zooveel geleden had, dat hij voor den verkoop niet meer geschikt was. Met leege prauwen kwamen zij te Moeara Lassan terug en daar zij zonder rotan te leveren, niets van Chineesche en Maleische handelaren konden krijgen, ston- den zij voor het onaangename feit, met leege handen bij vrouw en kind in Apo-Kajan terug te keeren, tenzij zij hun vertrek nog wat uitstelden en opnieuw rotan gingen verzamelden. Dit laatste nu scheen hun niet te bevallen; zij waren al zoovele maanden van huis weg geweest en verlangden al te zeer naar vrouw en kind, om nu nog lust te hebben, een paar maanden langer in de bosschen van den Boven-Kelai rond te zwerven. Zij waren bij hunne terugkomst op Moeara Lassan meer 32 dan ooit te voren bereid, ons Te vergezellen, in de hoop, hunne vrouwen en kinderen met wat zout en katoen te kunnen gelukkig maken. Hoe wel Taman Loedjoek door de hooge eischen, waarmede hij op de vergadering voor den dag gekomen was, niet meer bij ons in de gunst stond en de controleur reeds besloten had, alleen van de diensten der andere KSnja-Dajaks, de Oema Bakoeng's, gebruik te maken, lieten dezen te lang op zich wachten, zoodat Taman Loedjoek en de zijnen ten slotte toch onze reisgenooten werden. De Ksnja's werden de volgende dagen aan het werk gekzept, om de prauwen voor de reis in orde te maken. Hoewel de voorraad levensmiddelen door het verblijf op Moeara Lassan een weinig geslonken was, bleken de mee te nemen goederen toch nog zooveel ruimte te vereischen, dat alles in drie prauwen niet kon worden vervoerd. Taman Loed-joek sloeg daarom voor, zooveel goederen mee te nemen als in drie booten kon worden geladen en de rest aan de zorgen der 'Ma Bakoeng's over te laten, die, zooals zi} zei- den, over enkele dagen naar Apo-Kajan zouden vertrekken. Daar de KSnja's op de vergadering beloofd hadden, ons een prauw te leveren, werd in de enkele dagen, die hun nog restten, met bekwamen spoed er aan gewerkt, zoodat de boot nog den dag voor ons vertrek gereed kwam. De twee andere prauwen werden van Maleiers gekocht en nadat de oude sasak en kadjang van hunne kajuitjes door nieuwe vefvangen waren, konden de voornaamste voorbereidselen tot onze verdere reis als af Geloopen worden beschouwd. Nu moesten nog de profetische vogels van de Ksnja's worden geraadpleegd, want evenals de Maleier niet  der profetische vogels in het Kenja'sch het, belastte zich Taman Loe-djoek. Daar onze tocht voor de KSnja's een terugreis naar hunne haardsteden zou zijn, stelde men zich met de gunstige uitspraak van slechts enkele vogels tevreden, zoodat het ala niet veel tijd in beslag zou nemen, zooals dit wel het geval zou zijn, wanneer het een handelsreis naar verre onbekende streken dan wel een sneltocht gold. Taman Loedjoek bracht dan ook slechts 66n 'enkelen nacht in heb bosch door en verblijdde zijne jeugdige reisgezellen met de gunstige uitspraak van een „tsit" en een paar ^kihings". Ook wij vernamen haar met vreugde, want hoewel wij niet die waarde aan genoemde uitspraak hechten, zooals de K^nja's dat deden, beteekende zij toch ook voor ons, dat de dag van vertrek uit Moeara Lassan, waar de verveling on meer en meer begon te kwellen, spoedig zou aanbrek^n. De laatste dagen kwam er wat drukte in onze anders stille pasanggrahan. Het bericht van ons op handen zijnd vertrek deed zoowel Maleiers als SSgai's ons bezoeken, de 3 eersten meest om zich bij den controleur over tal van perkara's te beklagen, de laatsten om bij ons een kleinen voorraad medicijnen, meestal chininepillen, op te doen. Ook de orang orang Laboe of Bassap-Dajaks, een armée-dige volksstam in den Boven-Lassan, kwamen in die dagen bij ons en wekten door de eigenaardige kleeding hunner vrouwen onze levendige belangstellend. Het aantal Bassap-Dajaks in den Boven-Lassan bedraagt ongeveer 400. Zij vormen een vreedzaam volk, dat het koppensnellen verafschuwt, doch helaas worden zij van tijd tot tijd door koppen-snellende S^gai- of Boven-Koetei-Dajaks bezocht. Bloedige tooneelen hebben dan plaats en dank zij het gemis van een kranken bestuursarm kunnen de beulen ongestoord hun schandelijken arbeid verrichten. De Bassap-mannen dragen en lendendoek van boomschors, de vrouwen een jak zonnder mouwen, dat tot aan de knieen neerhangt en over zijn halve lengte aan beide zijden gespleten is. De vrouwen zijn niet getatoueerd en hebben wel doorboorde, maar geen uit-gerekte oorlellen. Daar het geheele stroomgebied van de Lassanrivier personlijk eigendom was van den overleden sultan van Sam- Balioeng, moeten de Bassap-Dajaks van tijd tot tijd rotan en getah pertja aan zijne erfgenamen leveren, Na den dood van den sultan was dit zoo geregeld, dat zijne drie erfgenamen Si Bagian, Datoe Ranik en Pangeran Boengsoe, echtgenoote van Datoe Maharadja Dinda, ieder om de beurt een jaar lang de voordeelen van de Bassap-Dajaks zouden trekken. Tijdens ons verblijf op Moeara Lassan was het de beurt van Pangeran Boengsoe. Den 28sten October werden wij in den vooravond verrast door de plotselinge komst van den topograaf Si Badoe Raoep galar Dja Soaloon, die, hoewel tijdig van Soe- rabaja vertrokken, te laat op Samarinda kwam, om nog met de laatste boot van de Paket-vaart naar Tandjoeng R^deb te vertrekken. Aan boord van de „Poeloe Miang*', een bootje van de „Koninklijke Petroleum Maatschappij" vond hij gelukkig een plaats voor den overtocht naar BSraoe, zoodat hij zich bij ons op Moeara Lassan kon voegen. De heer M o o j e n, aspirant-controleur op Tandjoeng RMeb, had van de gelegenheid gebruik gemaakt, door tusschenkomst van den topograaf, onze brieven en couranten door ^e zenden; zoo bereikte ons in het afgelegen Moeara Lassan nog het laatste nieuws uit de beschaafde wereld, voordat we in de onbeschaafde onze intrede deden. Met de komst van Dja Soaloon werd ons reisgezelschap voltallig en bestond het behalve uit den controleur, den topograaf en mij, nog uit de tolken Adji Panglim Ajoet, Ambit en Oeka, alien Maleiers van Boelongan, de pradjoerits Item en Kadir en den Soendaneeschen koksongen Mat T a h i r. Daar de tolken en pradjører ook als roeiers zouden fungeren, hadden wij met Taman Loedjoek en zijn elftal volgelingen juist voldoende armen om erne prauwen voort te bewegen. Deze laatste bleken bij het inladen, zooals verwacht werd, geen genoeg ruimte voor al onze bagage te bezitten, zoodat tien kisten met levensmiddelen en ruilarti-kelen en acht en twintig zakken rijst moesten worden achtergelaten en aan de zorgen van Datoe Maharadja Dinda toevertrouwd. Deze rijksgroote zou ze ons door tusschenkomst der Oema Bakoeng's, die over enkele dagen zouden vertrekken, wel nazenden. Bij het te water laten der prauwen slingerde de door de KSnja's gemaakte boot zoo zeer, dat ze met het oog op het gevaarlijke vaar water van den bovenloop der KSlairivier niet kon worden gebruikt. In allerijl moest nu naar een andere prauwen worden omgezien; gelukkig was een der Maleische handelaren ter plaatse bereid, een zijner booten voor vijftig gulden afte staan. Zoo waren dan eindelijk alle moeielijkheden overwonnen en konden wij den len November ten e^n uur'snamiddags onze pasanggrahan verlaten, om in de gereedliggende prauwen plaats te nemen, welke in de eerste weken onze drij- vende woningen zouden zijn. Bijna de geheele Maleische gemeente van Moeara Lassan met Datoe Maharadja Dinda en zijne Ratoe aan het hoofd stond aan den oever der rivier, toen wij van wal staken. Uit lila's en geweren loste men saluutschoten en van de daken der huizen wap- perden vlaggen en gele sultanswimpels. Dit alles gaf een onzer tolken aanleiding, te zeggen, dat de bewoners van Moeara Lassan feest vierden, omdat, nu toean bSsar (de controleur) hen verliet, ze zich weder ongestoord met dob- belspel en hanengevechten konden bezighouden. Ook in het Sfegai'sche gedeelte van Moeara Lassan stak men vlaggen uit en haalde men een oude lila voor den dag, die, goed en wel geladen, tot grooten spijt van de vorstin Si Ba en hare dorpelingen den dienst weigerde; het schot ging n et af, ondanks alle pogingen van de SSgai'sche artillerie. Den I en November kwamen wij niet verder dan even voorbij de SSgai'sche vestiging. Hoewel de zon nog hoog Den den hemel stond, wilden de KSnja's piet doorroeien, daar wij juist voor een breede zandplaat kwamen, weike een geschikte slaap- en kookplaats beloofde te zijn. Nad de prauwen even opgetrokken waren, gingen zij aan het werk, om een ISpau (hut) op te trekken. Met groote handigheid maakten zij van hunne roeiriemen en boomen of enterstokken het geraamte der hut en spanden daarover- heen hun breede waterdichte matten van daoen sang (bladen van een waaierpalm, die alleen in Centraal-Borneo voorkomt) uit, zoodat ze binnen enkele oogenblikken boven hun hoofd een beschermend dak hadden. Dat dit laatste noodig was, bleek al spoedig, want even na de voltooiing van de ISpau werden wij verrast door de eerste druppels van een hevigen regen, die de kadjangdaken onzer prauwen in de gelegen- heid stelde, proeven hunner deugdelijkheid af te leggen. De regen hield den geheelen avond aan en deed ons vroeg onze Den Bedden opzoeken. Toen de maan dan ook des avonds laat in volleen luister aan het hemelgewelf prijkte, vond zij alien, ^n in de prauwen ^n op de zandplaat, reeds in slaap. Den 2den November stond het geheele reisgezelschap voor dag en dauw op. De Ksnja's begonnen hun dagtaak met het koken van een flinke hoeveelheid rijst, die met varkens-vet tot een dikke pap gemengd, hun de noodige kracht moest bezorgen voor den arbeid, die hen wachtte. Na het ontbijt, waarbij ze toonden, grooten eetlust te bezitten, rie-pen zij door het uitschreeuwen van een lang formulier hunne soemangats (geesten) van de oevers der KSIairivier tefug en spraken den wensch uit, over enkele weken behouden terug te zijn aan de boorden van de Kajanrivier. Ook wij koesterden in alle stilte dien wensch, toen de roeiriemen in bet water plasten en de booten vooruitschoten onder de krachtige slagen van Taman Loedjoek en de zijnnen. Het was een frissche morgen. De zon zond pas Hare eerste stralen op woud en rivier. Dikke dauwdroppels hingen aan de bladeren van het oevergeboomte en waar de zonnestralen hen troffen, schitterden zij als paarlen op het groene blade-renkleed. Aan beide z Iden van de prächt strekten zich de dichtbegroeide oevers der rivier uit; slechts daar, waar de laatste overstrooming nieuwe stukken gronds had aangepoold, vertoonde zich een blanke kustlijn, daar het groene grastpijt van de omgeving nog geen voldoenden tijd had gehad, om die nieuwe stukken te overdekken. Meest voeren wij langs de oevers; hier toch verlichtte de kalme stroom de taak der roeiers aanmerkelijk, terwijl zij des middags onder schaduwrijke oevergeboomte geen last hadden van de zonne- hitte. Tegen den middag werd de vart hier en daar wat moeie- lijk. Hadden wij s' morgens voor ons een kalme watervlakte, welke aan beide zijden door zandige oevers werd begrensd, thans begonnen zich hier en daar rotsgevaarten te vertoonen, die het stoombed zoo zeer vernauwden, dat er op sommige plaatsen stroomversnellingen ontstonden, welke groote krachts- inspanning van onze roeiers vorderden. Bijna elk oogenblik moest van den eenen naar den anderen oever worden ge- roeid, daar het door de vele ver vooruitstekende rotsen niet mogelijk was, steeds denzelfden oever te blijven volgen. Dat oversteken. moest met veel beleid geschieden ; de roeiers moesten daarbij niet alleen zorgen, dat de prauwen, eenmaai in den sterken asstroom gekomen, niet te ver werden afge- dreven, zoodat we kans hadden, aan den anderen oever tegen een rotsig gedeelte aan te komen, maar moesten er ook op letten, dat er zich geen groote steenen vlak onder den waterspiegel bevonden, waar onze prauwen licht kon- den verong elukken. Taman Taman Abin Ibau Loedjoek Tanjit Djaloeog Anjfe ofden der Kadi's uit Apo Kajan. Een dreigde dit mij'ne prauw te overkomen. Een groote zwarte steen lag midden in de rivier op den weg, dien mijne boot, door den sterken asstroom van hare richting aufgeleid, volgde. Eerst op een afstand van ongeveer drie Meter werd hij door de roeiers opgemerkt. Zij sprongen onmiddellijk uit de prauw en wisten haar gelukkig voor den steen staande te houden. Een paar hunner bekwamen bij den sprong wel eenige schrammen en kneuzingen aan de beenen, doch tot verdere ongelukken kwam het niet. Te drie uren's middags werd de Gi, een zijrivier van den K^ai bereikt. Taman Loedjoek en de zijnen meenden dien dag genoeg geroeid te hebben, zoodat besloten werd, op de rostenbank tegenover de monding dier zijrivier den nacht door te brengen. Een onbewolkte hemel voorspelde ons een mooien, hel-deren avond en daar de maan zich ook zoude vertoonen, beloofde een zitje op de krasik ons eenige aangename uren. Na een heerlijk bad in het heldere water lieten wij dus on ze lange von de rolstenbank plaatsen, waar de Ksnja's bezig waren, hunne groote rijstpotten over het vuur te hangen. Taman Loedjoek kwam na den maal-tijd bij ons zitten en gaf een der tolken een wenk, om naderbij te komen. Dit was voor ons een teeken, dat hij een teeken, dat hij dien morgen van een der SSgai's gehoord had, dat de zwervende Foenan-Dajaks van den Boven-KSlai van plan waren, om on alien te vermoorden, wanneer wij het waagden, met onze prauwen boven de groote stroomversnellingen te komen. De Poenan's nach dem verwachten van onze reis in den Bören-Kau weinig goeds; zij zouden een paar jaren te voren na het bezoek van den controleur Spaan hongersnood gehad hebben en twee hunner hoofden zouden, teruggeko-men van de vergadering op LSpSt Hombak, waarbij Si Liao tot algemeen hoofden van den *Boven-K^ ai werd verheven, overleden zijn. Het was niet voor de eerste maal, dat we het gerucht van de vijandelijke gezindheid der Poenan's ten onzen op-zichte hoorden. Reeds op Moeara Lassan spraken Maleiers en SSgai's daarover en haast iedereen meende dan ook bij on vertrek, dat we den dood tegemoet gingen. Taman Loedjoek zelf had den controleur herhaaldelijk op Moeara Lassan aangeraden, veel geweren mede te nemen; hij had dikwijis over het plan der Poenan's gesproken, doch veel geloof hadden wij er niet aan gestagen. Eerder meenden wij zelfs, het gevaar van den kant van Taman Loedjoek en de zijnen te moeten verwachten, daar het herhaaldelijk wragen naar de mee te nemen Wapens ons zeer verdacht voorkwam. Nu wij eenmaal hoorden, dat de Poenan's bij- zondere redenen hadden, om hun booze plannen ten uitvoer te brengen, moesten wij een aanval wel voor mogelijk houden. Daar we nog slechts een paar dagen roeiens van de streek der Poenan's verwijderd waren, meende Taman Loedjoek ons alien op dien aanval te moeten voorbereiden en stelde hij voor, de roeiers bij nacht wacht te doen houden. Als er telkens een Maleier en een KSnja op wacht stonden, konden de overige leden van ons reisgezelschap veilig de nachtrust genieten. Het voorstel vond instemming en aan Adji Pan- glim a werd de regeling der Maleische, aan Tap an Loedjoek die van de KSnja'sche wacht opgedragen. Behalte de nachtwachten werden nog eenige andere maat-regelen genomen, waardoor we op een gegeven oogenblik met alle beschikbare krachten tegen den vijand zouden kunnen optreden. De prauwen mochten daartoe niet te ver van elkaar verwijderd raken-, iets wat zich de eerste dagen dik-wijis had voorgedaan. De nachtwachten kweten zich met ijver van hun taak en daar zij, om den slaap te verdrijven, zich met visschen onledig hielden, zorgen zij niet alleen voor onze veiligheid, doch leverden zij ook een niet te versmaden bijdrage tot aangename voldoening aan de eischen onzer magen. De eerste dagen vormden de Poenan's het hoofdonderwerp van onze gesprekken. Zij waren volgens de Kenja's om hunne wreedheid berucht en onze tolken en pradjoerits, die vroeger als getahpertja- en rotanverzamelaars weleens in den Boven-K^lai geweest waren, wisten niet veel goeds van hen te vertellen. Allen beweerden, in een mandau-gevecht tegen de Poenan's opgewassen te zijn; zij vreesden e chter, dat de vijand op een behorlijken afstand zou blijven en vandaar zijne vergiftige pijlen op ons zou afzenden. Toen zij evenwel hoor- den, dat ik in mijne apotheek een voortreffelijk midel tegen pijlgift had, werden zij een weinig gerustgesteld; de ver- wonding zou, indien het middel werkelijk hielp, toch niet doodelijk zijn. Eenige dagen verliepen, zonder dat we Poonan's ontmoetten, of iets zagen, dat hunne aanwezigheid in het naaste bosch zou kunnen verraden. Wei was een paar malen het onheilspelend geluid van een telao of kidjang (ree). aan den linkerkant bij nacht gehoord en hadden de Kenja's op grond daar van beweerd, dat de Poenan's zich den volgenden dag zouden vertoonen, doch tegen den nieu- wen morgen floot een kihing (profetische vogel) zoo liefelijk, dat Taman Loedjoek en de zijnen geen oogenblik twij- felden aan een gunstig verloop der reis. Den 8sten November werd de Söngai Kgtong, een zijri- vier van den K^lai bereikt. Dit was het verste punt, waar Maleische Stahpertja- en rotanverzamelaars durfden komen. Tot hier was ook de controleur Spa an op zijne reis in den Boven-K^ai geweest, zoodat we ons op den gden November in volkomen onbekend gebied bevonden. Nu kwamen we ook voorbij de eerste hutten der Poenan's; ze waren alle blijkbaar sedert lang verlaten, want wat we van de hutten zagen, was niet veel meer dan de houten geraamten, weike slechts een flinke windvlaag behoefden, om in te storten. Daar zich verderop geen bewoende hutten vertoonden, meende Taman Loedjoek, dat de Poenan's waarschijnlijk wegens gebrek aan voedingsmiddelen de bosschen ingegaan waren, om te jagen en wilde sago uit nangapalmen te be- reiden. Spoedig zou zich evenwel de gelegenheid voordoen, om nader met deze zwervende boschbewoners kennis te maken. Tegen den middag zagen wij namelijk, toen we op een zandplaat een uurtje rust hielden, een Kleine prauw de rivier afvaren. Aller oogen richten zich op het vaartuig, want iedereen wist, dat het niemand anders dan Poenan's waren, die zich daarin bevonden. De prauw kwam al nader en nader; er zaten zes mannen en twee knapen in, die alien zoo mager en bleek uitzagen, dat elke gedachte, als zouden zij den moed hebben, om ons aan te vallen, op eens uit aller brein verdween. Op verzoek van Taman Loedjoek kwamen zij op de zandplaat en nadat hun wat tabak ge- presenteerd was, vroegen zij met belangstelling naar het doel, dat ons zoo ver in den Boven-K^lai voerde. Blijkbaar waren zij niet weinig verrast ons te zien in een gebied, waar zich tot dusverre buiten de Dajaks niemandanders gewaagd had. Zij vertelden, dat hunne hatten niet ver verwijderd lagen en boden aan, ons daarheen te gelei-den, daar hunne stamgenooten, vooral de vrouwen en kinderen, ons zeker gaarne wenschten te zien. Te vijf uren's middags kwamen wij voor hun kamp aan. Een steil voetpad leidde naar een zestal zeer eenvoudige hutten, welke, geheel verscholen achter het dichte geboomte, op een heuvel lagen. De hutten hadden een schuins geplaatst dak, dat uit bladen van den nangapalm bestond en aan een kant tot op den grond reikte. De vloer, welke ongeveer een voet hooger lag dan de begane grond, bestond uit naast elkaar geplaatste houten latten en diende bij dag als zit-, bij nacht als slaapplaats der familie. Wanden zagen wij niet; deze zouden de hutten bij hare geringe afmetingen (2 M. lang, i^/j M. breed en iVg^M. Hoog) als zitplaatsen absoluut ongeschikt maken. De gemeinte telde 'j mannen, vrouwen en kinderen. Wij merkten een stokoude vrouw op, die bezig was uit een houten bord wat sagosap aan drie kleutertjes toe te dienen, welke wild om haar rondsprongen en haar taak uiterst moeielijk maakten. Een blik van ons bleek vpldoende te zijn, om deze Poenan-b6ngels tot gehoorzaamheid te brengen en zonder zich te verroeren, stonden ze een poosje later heel netjes voor hunne grootmoeder, die ons met een van vreugde stralend gelaat aankeek. Een weduwe zat met vier weezen in een andere hut; de dood van haar man zou de reden geweest zijn, waarom de gemeente, die eerst diep in het bosch hare hutten had, naar den oever der rivier verhuisd was. Als teeken van rouw was het hoof der weduwe kaal geschoren en droeg zij een lendendoek van boomschors. Een paar vrouwen in het kraambed lagen naast hare kleintjes en namen van tijd tot tijd met een houten lepel wat tot zich van de dunne sagopap, die in een kalebas- schaal naast haar bed lag. Het eenige kleedingstuk van mannen zoowel als vrouwen is de ab^t (lendendoek); bij de meesten was hij van katoen, slechts bij enkelen, die in de rouw waren, was hij van boom- schors. De kinderen waren geheel naakt, doch droegen kra- len aan den hals en koperen ringen aan de ooren. Het zag er in de hutten hoogst armoedig uit. Een paar ruwe matten, eenige aarden kookpotten, verder enkele blaas- roeren en speren, dat was alles, wat wij er vonden. In de nabijheid der hutten liepen een paar varkens en eepige kip- pen rond; het vieesch of de eieren dezer dieren worden nooit gebruikt, om de Poenan-maag te streelen, doch die- nen steeds als offer aan de talrijke geesten, die deze men Schen te vriend moesten houden. Het hoof der Poenan's, een man van ongeveer veertig jaar, vroeg met belangstelling naar het doel van onze reis. Hij zeide ons,  zij namelijk hunne hutten, zelfs voor een enkelen nacht, niet verlaten. Het hoofd zeide, dat hij ons anders gaarne met eenigen zijner bedenken zijn willen vergezellen, ten een eenige khams (stroomversnellingen), waar wij over een paar dagen zouden aankomen, ons de noodige hulp te verleenen. Hooger de rivier op zouden er nog Poe-nan's zijn, doch hunne hutten stonden ver van de rivier af. Zoodat op hunne hulp niet kon worden gerekend. Hij gaf ons het afscheid een kip ten geschenke, wees een breede rostenbank aan, waar wij den nacht veilig konden door-brengen en belöffde ons met de zijnen te bezoeken, wan-neer alle mannen van de jacht thuisgekomen zouden zijn. Tegen het vallen van den avond kwamen onze nieuwe vriendinnen en Vrienden in een zestal pränen aanroeien. Behalve de grijze grootmama waren alien met het hoofd medegekomen; zelfs de beide kraamvrouwen en hare kin- dertjes ontbraken niet. Nadat de gasten op de steenen der krasik plaats genomen hadden en alien zoowel mannen als vrouwen van rooktabak voorzien waren, wenschte het hoofd nader ingelicht te worden omtrent het doel en den duur onzer reis. Taman Loedjoek ende tolken brachten hem met een en ander op de hoogte. Aan het gesprek, dat aan- vankelijk tusschen het hoofd alleen en onze tolken werd gevoerd, namen gaandeweg meerdere mannen deel en nadat ze de voornaamste bijzonderheden omtrent onze reis ver- nomen hadden, kwamen zij er toe, om ons iets van hun boschleven te vertellen. De goede tempo doeloe zou ook in de samenleving der Poenan's reeds lang vervlogen zijn. Toen was er in de bos- schen geen gebrek aan wild en gevogelte en kostte het weinig moeite, groote visschen uit de rivier te halen. Toen vuchten de rhinoceros en het stekelvarken niet in de dichtste wouden, zoodat het dikwijls gelukte, de kostbare horens van den eerste en den zeer gezochten goeliga (bezoar- steen) van het laatste te bemachtigen. In de laatste jaren was dat alles veranderd. Talrijke Maleiers doorkruisen thans de bosschen van den Boven-K^ai, om boschproducten te verzamelen. Zij vernielen de boomen en verjagen wild en gevogelte. In de vroeger zoo vischrijke zijrivieren gebeurt het thans uiterst zelden meer, dat men een rijken buit in de fuiken aantreft. Van de oudste tijden nooit gewoon ge- weest, om het land te bebouwen, wordt het thans uiterst moeielijk, om voldoende voedsel voor vrouw en kinderen te krijgen. Kon men vroeger rhinoceroshorens en bezoar- steenen tegen rijst en Zoung bij de Segai's inruilen, thans zijn de beide artikelen ufterst zeldzaam geworden, zoodat dikwijls maanden en maanden voorbijgaan, zonder dat men en korrektje rijst ziet dan wel den zoutsmaak bij het eten proeft. Eenige jaren geleden gelukte het wel eens rijst en zout van rotan- en getahverzamelaars te krijgen, wanneer Poenan's hun de streek aanwezen, waar veel rotan- en getahobboomen waren; thans hebben ze slechts zelden die aanwijzing noodig. Dit alles is de reden, waarom deze boschbewoners meer en meer uit de.benedenstreken naar de maagdelijke wouden verhuizen. De Poenan's leiden een zwervend leven. In de dichtste wouden van Borneo's binnenlanden trekken zij van de eene plaats naar de andere en blijven alleen daar wat langer wonen, waar zij geruimen tijd door jacht of visscherij in hun levensonderhoud kunnen voorzien. Daar zij zelfs het vleesch van slangen en muizen niet versmaden, kosthethun niet veel moeite, om aan den kost te komen. De talrijke nangapalmen leveren hun na betrekkelijk geringen arbeid hun sagomeel, dat nooit als gebakken koeken, doch steeds als pap, gemengd met vet van wilde zwijnen genuttigd wordt. Meestal knoopen de Poenan's betrekkingen aan met Da-jakstammen, die in de nabijheid wonen. Deze, in hoofdzaak handelsbetrekkingen, brengen hen niet zelden na verloop van tijd tot een zekeien staat van afhankelijkheid van den betrokken Dajakstammen, zoodat het hoofd van dien stam opperhoof Der Poenan's in de nabijheid wordt. Door hun zwervend leven zijn zijn met alles in de dichtste wouden volkomen op de hoogte en geen boschpad is er, dat zijn niet kennen. Daarom worden zijn gaarne doorgewone Dajaks op sneltochten medegenomei;i, gedurende welke zijn niet alleen als gidsen en jagers fungeeren, maar ook door hunne bedrevenheid in het sagokloppen belangrijke diensten bewijzen. Ook als zich een slachtoffer vertoont, is het meestal de vergiftige pijl uit het blaasroer van den Poenan, die den ongelukkige doet neervallen, waardoor de taak van den Dajak — het scheiden van het hoofd van den romp — wordt verge makkelijkt. Van huis uit zijn de Poenan's geen koppensnellers; welk nut zou hij, die aan de voeten zijn erbruid geen schedel behoefde neder te leggen, van dat snoode bedrijf hebben? Voor eigen haard of voor zijn eer trekt hij den mandau niet uit de scheede, want den eerste heeft hij niet en van de laatste heeft hij nimmer gehoord. Ook zijn godsdienst eischt van hem niet dien pHcht. Waar-, voor hij evenw El dikwärts koppensneller wordt, is het jedenken van een jachtterrein of de begeerte, om alle rijst of zout van rotan- en gätahverzamelaars te bemachtigen. Wan- neer het geldt, de verspreid in het bosch liggende graven zijner voorouders tegen de schendende hand der Maleiers te verdedigen, komt hij er dikwiss toe, zijn blaasroer en zwaard tegen hen te gebruiken. Door de Dajaks op snel- tocht medegenomen, wordt hij voor zijnne diensten met rijst, tabak of zout beloond. Keeren wij thans tot onze gasten terug. 