Corporate financial management
Yolgens die berekening bedroeg de gemid- delde prijs der padi in het yijfjarige tijdvak / 2.8O74 per pikol, waaryan dus, ad 7i> had kunnen geheyen worden. . . / 0.56 terwi^jl de belasting bedragen heeft ruim r 0.42 of minder nagenoeg. . i / 0.14 De heffing van 42 cents gemiddeld per pikol heeft echter niet geregeld plaats gehad, maar in de yerschillende jaien zeer gcyarieerd, daar zij, in yerband tot de door ons g^even cijfers yan de produktie van padi en yan den aanslag der landrente, heeft bedragen: in 1857 / 0.46V, M 1858 , 0.89 r 1859 , O.39V4 w I860 g 0.437, M 1861 ...... ^ 0.4374 of yan de waarde: in 1857 14 88 7, M 1858 13.91 1859 15.15 1860 18— 1861 14.28 ,1 = 9 9 9 9 In die variatien zal men bezwaarlijk eenig yerband zien tussohen de heffing en de pro- duktie of waarde er yan« De produktie en de aanslag yan 1855 blij- ken, wel is waar, de boogste te zijn ge- so. 403 weest; maar daareniegon ziet men, dat, ter- wijl de produktie Tan 1858 die van 1861 over- tioffen heeft met 485,376 pikols en de waarde Tan bet produkt in 1858 die yan 1861 met / 626,028.60 te boven giug, de aanslag der landrente in 1858 slechts / 54,162.75 hooger is geweesi, zoodat, per pikol berekend, de hef- fiog in 1861 4^/4 cents zwaarder is geweest, en, percentsgewijs berekend, in 1861 14.28 "/o tegen 13.91 7^ in 1858 is geheven. De aanslag der jaren 1857 en 1S59 is nage- no^ gelijk geweest. Het yerschil bedraagt slechts / 1,286.097, ten voordeele van het laatste jaar, hoezeer de prodnktie van dat jaar die Tan 1857 met 437,636*/, pikols heeft over- troffen. Doch waartoe meer? — De zoo even door ons gegeTen berekeningen van de heffing, hetzij per pikol, hetzij van de waarde, tooneu, dunkt ons, genoegzaam aau« hoe weinig op die beide grondslagen is gelet, en wij worden daardoor van zelve gebragt tot de vraag, of de aanslag niet is geschied naar eene vast bepaalde som per bonw. Berekend over de geheele met padi beplante uitgestrektheid verkrijgt men eenen aanslag per bouw : in 1857 van / 6.27 , 1858 M r 6.60 0 1859 , # 6.427, M 1860 ^ r 6.28 , 1861 , # 6.07 Hier ziet men eene regelmatigheid, welke ten aanzien der beide andere grondslagen Toor den aanslag niet heeft bestaan. De kleine Terschillen, welke onze berekening aanwijst, ziJD waarschijnlijk te verklareu uit de betrek- kdijke Terhouding, waarin jaar voor jaar de beplanting is geschied, hetzij op drooge grouden, hetzij op natt« rijstTclden, terwijl ten aanzien der laatst bedoelde soort 00k nog de vraag zou kunnen gelden, hoe veel er van met padi dakm, hoe veel met padi geidjah is beteeld geworden. Wij behoeven overigens niet te doen opmerken, dat, hoezeer de aanslag, naar onze meeniag, volgens eene per bonw vastgestelde som heeft plaats gehad, die som hooger of la- ger kan zijn gesteld, naarmate het de belasting betrof van een der drie hier genoemde kate- gorien voor den rijstbouw. De verslagen der regering maken evenwel melding van mislnkking van velden en wel tot een bedrag: in 1857 van. # 1858 „. 0 1859 ,. , 1860 ,. If 1861 ,. 14,313 bouws 4,636 , 21,278 g 32,935 , 19,684 , CD, wanneer men die cijfers van de elk jaar met padi beplante uitgestrektheid aftrekt, — hetgeen uit den aard der zaak gedaan moet worden, daar de landrente, als eene heffing van het produkt, niet verschuldigd kan zijn van gronden, die niets geproduceerd hebben, dan verdwijnt die regelmatigheid en komt men voor de heffing per bouw tot de volgende re- sultaten, te weten: in 1857 / 6.79 , 1858 , 6.757, , 1859 M 7.27'U , 1860 ^ 7.67 ^ 1861 ff 6.72 Die uitkomst is hoogst opmerkelijk in ver- band tot het cijfer der mislukte bouws. Hef verschil in de heffing per bouw, bij berekening over de geheele beplante uitgestrektheid, of wel over hetgeen daarvan geslaagd is, — dus na aftrek van het mislukte, — bedraagt: voor 1857 / 0^2 , 1858 0 fl.157,^ ^ 1859 # 0.85 ^ 1860 . . . . • ir 1.39 , 1861 r 0.65 Wanneer men die cijfers rangschikt, bij op- klimmin^ van het mindere tot het meerdere, dan blijkt het verschil te hebben bedragen: in 1858 / O.I67, , 1857 M 0.52 , 1861 , 0.65 , 1859 , 0.85 , 1860 , 1.39 en rangschikt men op dezelfde wijze de opge- geven cijfers van hetgeen mislukt is, dan krij- gen wij: voor 1858 4,636 bouws r 1857 ..... 14,313 , , 1861 19,684 , , 1859 21,278 , , 1860 32,395 , In deze beide reeksen van cijfers ontwaart 26* 404 SO. men tusschen de jaartallen eene opmerkelijke overeen stemming. Uit al bet voorafgegane meenen wij tot de conclusie te kunnen komen, dat bij den aan- slag der laudrente nocb de geproduceerde kwantiteit, noch de waarde er van speciaal in aanmerking zijn genomen, maar dat bij is ge- scbied naar eene vaste per bouw bepaalde som, mef dien verstande evenwel, dat, ten einde den aanslag in de boofdsom niet te zeer te doen yerminderen door de deiying aan landrente ran hetgeen mislukt was, men waaracbijnlijk de ge- slaagde yelden zwaarder beeft aaugeslagen ^). Hoe dit kan zijn toegegaan, kunnen wij niet bepaald aanwijzen, rouar waarscbijnlijk beeft dit dessa'sgewijze plaats gebad. Tot verdediging van de r^matigheid van deze conclusie geven wij bier een percents- gewijs berekend overzigt van de verbouding, waarin de boofdsom van den aanslag, de be- plante en geslaagde nitgestrektbeid, de pro- duktie en de waarde er van jaar voor jaar tot de veracbillende totalen bebben gestaan, met inacbtneming eener rangscbikking bij opklim- ming van bet mindere tot bet meerdere. Aanslag der landrente. 1860 . . 19.03 7o 1857 . . 19.43 ^ 1859 . . 19.45 1861 . . 20.60 1858 . . 21.60 § 9 9 Beplante nitgestrektbeid. 1860 1859 1857 1858 1861 19.15 »/, 19.16 , 19.61 9 20.62 , 21.46 , Geslaagde nitgestrektbeid. 1860 1859 1857 1861 1858 Men kan nit al bet bijgebragte eenigermate nagaan boe zonderling er met die laudrente is of nog wordt omgesprongen. In 1818 bepaalden Kommissarissen Generaal, dat voorloopig en in afwacbting, dat men naar betere gro'ndslagen zon kunnen te werk gaan, de aanslag zou gescbieden naar den stand van bet produkt, waarbij voor eene kwijting in geld, gelijk van zelf i^reekt, ook de ^di- prijzen in aanmerking moesten komen. Wij treden niet op als verdedigers van eene regeling, met welke Kommissarissen Generaal zelven niet ingenomen waren, docb waartoe de drang der omstandigbeden en bet gebrek aan de noodige kennis ben badden gebragt; — evenmin willen wij er* op wijzen, dat, 45 jaren later, een door ben voorloopig aangeno- men gebrekkige grondslag nog door geen be- teren is vervaugen, -^ en naar ons inzien is zelfs eene vaste beffing per bouw, dus van den grond, vrij wat meer aan te prijzen, dan eene naar den stand en de waarde van bet gewas; — <) Vandaar, dat, terw^l de aanslag per [beplante bonw in 1858 de boogste was, niunel|jk / 6.60, bet verscbil bij berekemng oVer bet geslaagde bet ge- ringste wordt, aangezien bet c^'fer der mialnkte vel- den bet geriDgate is geweest. Omgekeerd ziet men, dat bet verscbil voor 1860 bet grootste is, omdat in dat jaar de grootste mislukking beeft plaats gebad. 17.38 18.75 20.07 21.49 22.31 Produktie. 1857 1860 1861* 1859 1858 17.58 % 18.61 M 19.87 9 20.66 , 23.28 , Waarde der produktie. 1860 1859 1857 1861 1858 15.93 19.35 19.68 ?1.73 23.30 Vo maar wij mogen bet tocb niet onopgemerkt laten, dat, zoo lang bet besluit van Kommis- sarissei^ Generaal niet formed ingetrokken en door iets beters vervangen was, eene beban- deling van eeno zoo bclangrijke zaak als de onderbavige gebeel naar bet goedvinden van dezen of genen, wie ook, door niets gewettigd wordt. Men moge met eene zoo eigendunkelijke be- bandeling iets goeds gewild bebben; maar de goed- of afkeuring van de banddingen eener regering kan d^ar, waar zij door eene w^tte- Hjke regeling gebonden is, niet afbangen ?an de vraag, of zij door eigendunkelijke terzijde- stdling dier reeling al dan niet iets goeds beoogd beeft. Er is iets, dat op de roaat- sebappelijke bdangen eenen nog meer nadeeligen invloed uitoefent, dan eene slecbte wet, en dat is de onzekerbeid, waaraan men zicb te bouden bebbe, en de afbankdijkbeid van de goede of kwadegezindbdd, van den meerderen of minderen graad van verlicbting en kennis van dezen of genen, met de uitvoering der bestaande wef- telijke bepalingen bdasten ambtenaar, bij zij boog, bij zij laag geplaatst. Het besluit van Kommissarissen Generaal bad de kracbt van wet, als zijnde geemanecrd van eene kommissie, met volmagt bekleed door den Koning, bij wien onder de toen be- staande orde van zaken bet uitduitend gezag over de kolonien berustte. Dat beduit mogt 80. 405 dus niei ingeirokken of geheel of gedeelielijk tenijdegesield vorden, dan door de op hot (x^enblik der intrekking of terzijdestelling daartoe bevoegde magt, en dat nog wel door eene andere wet, waarbij de intrekking of ter- zijdestelling van het bestaande en de yer- Tauging er Tan door lets anders ter algemeene kennis wordt gebragt. Onverantwoordclijk is Iiet« eene slechte wet zoo laog in werking gelaten en niets beters daar- Toor in de plaats gesteld te hebben^ — maar uog oD?erantwoordelijker, eene bestaande wet al of niet nit te voeren of wel uit te leggen naar willekeur, — < en deze benaming yer- dient de handelwijze ten aanzien der land- rente ten voile. De Indisehe regering, en niet minder de bevoegde magt in Nederland, — voor zoo ver deze met den gang van zaken bekend was of daarmede ingestemd heeft, — hebben, — bijaldien zij daartoe aanleiding gege?en of toegelaten hebben, dat onderge- schikte autoriteiten geheel naar eigen goed- dunken handdden, — getoond, de beiligheid eener wet niet te waarderen, -« en wan-. Deer eene regering op dien weg voorgaat, hoe en met welk regt zou zij kunnen vor- deren, dat de bnrger baar daarop niet mag volgen? Men mag niet met twee maten meten: goed regeren en de hoogst moge- lijke graad van zedelijkbeid zijn in ons oog zaken, die zeer naanw aan elkander verwaut zijn. De geschiedenis van de beffing der landreute is daar, om te doen zien, tot welk eenen anor- malen toestand men langs dien weg komt. Wij wilien er verder niet over uitweiden, maar verwijzen tot ons artikel over de Rijst, en, voor zoo ver men zou meenen, dat wij da&r de zaak hebben overdreven, door op den gang, welken de beffing der landrente heeft genomen, toe te pa»sen de kwalifikatie eener ongeloofelijke en weSrgalooze vereeniging van stdbelloosheid, wanorde en willekenr, leze men de m dat artikel aaugehaalde brochure van een Oud-Kesident op Java: lets over hei land- renietidtel, — een stuk, waarin de Schrijver, zonder zich even wel bijzonder in te laten met de behandeling van deze, uit een zedelijk oog- pant beschouwd, zoo hoogstbelangrijke zaak, eene allercurieuste opgaaf doet van de wijze, waarop de beffing der laodrente in Indie be- grepen is geworden. Aan landrente van de velden der bevolking, die voor Gouvemements kultures zijn gebezigd, is geheven: in 1857 / 129,W2.— >) , 1858 , 107,348.41V, , 1869 , 107,415.57V, , 1860 ^ 109,207.50 , 1861 M 109,374.— Wij kunnen niet iiagaan, of die beffing alleen van de met suikerriet beplante velden is ge- daan, dan wel of die voor de beplanting met tabak gebezigd ') mede daaraan onderhevig zijn geweest. Het verschil is evenwel niet groot, daar in het hier behandeld vijfjarig tijdviJc de tabakskultuur jaarlijks slechts 135 bouws heeft ingenomen, tegen 8,030 bouws voor de suikerkultuur. Berekend over het geheel der voor die beide kultures gebezigde gronden heeft de aanslag per bouw bedragen: in 1867 / 15.85 , 1858 ^ 13.16 , 1859 ^ 13.17 „ 1860 , 13.39 0 1861 ..•••# 13.41 ') Het cgfer, roor 1857 opgegeren, heeft, bg yergelgking met dat der andere jaren, den schgn van fautief te zgn. De sniker-prodnktie van 1857, — voor zoo ver de prodaktie van eeni- gen invloed is geweest op de bepaling der ver- schnldigde som, — - is wel grooter dan die van 1858, maar daarentegen belangrgk minder dan die van 1859 — 1861. Men vindt het cyfer evenwel niet alleen in den staat betreffende de rgstkoltnor ge- voegd bg het verslag over 1857, maar ook in dien gevoegd bg het verslag over 1859, waarbg nog wel, volgens eene in de kolom van aanmerkingen ge- plaatste opheldering, eene verbeterde opgaaf wordt gedaan van de cgfers in den staat van 1857. De eenige aannemelgke verklaring voor het ezceptioneel hoog cgfer van 1857, — indien het niet fantief mogt zijn, — is misschien daarin te zoeken, dat men door eene in vergelgking met het vorig jaar (1856) hoogere heffing van ongeveer / 22,000, g^ tracht heeft eenigennate te vergoeden den minderen aanslag der landrente van de jMr^t-velden, die in 1857 ongeveer/ 60,000 lager, was dan in 1856. *) Hoezeer dit laatste ons onwaarschgnlijk voor* komt. In de door de regering gepnbliceerde stuk- ken betreffende het onderzoek naar de snikerknl- tnnr, komt althans, als bglage L^. F, eene aantoo- ning voor van de bg de snikerknltnar ingedeelde bevolking 'en van de door de suikerrietplantende dessa's verschnldigde landrente, — en uit dat stnk blgkt, dat voor Soerabiga de landrente, verschul- digd van de met suikerriet beplante velden, in 1855, dus een paar jaren v66r het door ons behandeld tgdvak, heeft bedragen / 107,878, of nagenoeg hct- zelfde cgfer als in 1868 en 1869. 406 SO. Wanneer meu de berekening maakt alleen over de suikerrietvelden, — dus die voor de tabak er buiten latende, — dan komt men tot de Tolgende cijfers per bouw, als: in 1857 / I6.O8V5 ^ 1868 iK 13.36Vft ^ 1859 0 13.87^8 I, 1860 M 1861 13.60 13.62 Het cijfer Toor het jaar 1867 is, gelijk vij reeds opmerkten, exceptioneel hoog« maar is mogelijk fautief. 0?^rigens vertoont de hef- fing voor de jaren 1858—61 eene regelmatig- heid, waaraan wij niet gewoon zijn. Yreemd is het, dat in het aangrenzende Fa- soeroewan, waar de resnltaten der suikerkultuur voor die van Soerabaja niet behoeven onder te doeu, zelfs gunstiger zijn, de aanslag per bouw suikerrietveld lager is dan hier; maar nog vreemder is het, dat, terwijl in Pasoe- roewan een bouw suikerriet niet zoo zwaar be- last is als een bouw met padi^ men in het Soerabajasche juist het omgekeerde vindt. In Pasoeroewan heeft wel is waar de padi-ie^i ge- heel of nagenoeg geheel op natte rijstvelden plaats kunnen hebben, terwijl in Soerabaja waarschijnlijk voor meer dan 40 ^/^ aan drooge gronden voor de /^tfii-teelt is gebezigd; maar al neemt men dit in aanmerking, dan wordt daardoor nog niet verklaard, hoe het komt, dat in het Soerabajasche de aanslag per bouw suikerriet, om nu niet te spreken van het dubbele, hooger is dan de aanslag per bouw padi *). I ■ <) Uit de gepubliceerde stukken betreffende het onderzoek naar de suikerteelt (zie bijlage F) blgkt, dat de sawah's der snikcrrietplantendc bevolking in 1855 eene nitgestrektheid hadden ^^^ van 35,687 bouws weshalve, na aftrek van het ben 00-^ digde voor de amkerkultaor ad. . . 8,080 „ aan haar voor eigen koltnnr over- bleven /(6,507 bouws Voorts blijkt ait datzelfde stak: 1®. dat de landrente van de eigen kultunr der suikerrietplantende bevolking geheveo, in 1856 had bedragen / 4^67,958, dus, berekend over de <r6,607 bonwB aan haar verbleven, gemiddeld / 10.06 per bouw, terwjjl 2^. de landrente van de voor het Oonvemement beplante nitgestrektheid ad 8,080 boaws in dat jaar heeft bedragen/ 107,878, dat is gemiddeld / 18.87 per bouw, dos /8.82, meer dan per bonw padi. Afgescheiden van de kweetie, of en in hoe ver het met de billijkheid overeenstemt, om den bezitter van een stuk gronds, dat men hem ten behoove van derden tijdelijk afheemt, wat meer zegt, dwingt te bewerken, daarvan landrente te doen betalen, in strijd nog wel met de bij de invoering van het kultuurstelsel gedane toezeggiug van vrijstelling daarvan, en desnoods aannemende, dat die betaling niet onredelijk is, althans dd^r, waar die gedwongeu kultuur aan den bezitter van den grond in werkelijkheid meer voordeel geeft, dan zijn eigen kultuur zou doen, zoo. zal men toch moeten toestem* meu, dat, bij den dwang, die hem wordt aan- gedaan, met al den aankleve van dien, eene heffing van zijnen grond, die hooger is dan zoo men hem met vrede had gelaten, lets is, waarvoor men te vergeefs naar eene goede reden heeft te zoeken. Doch bij de behande- ling van Indische zaken zal men, hoe dieper men doordringt, des te meer op onverklaarbare dingen stooten 'j. Wij kunnen van de zaak der landrente, in verband tot de eigen kultuur der bevolking en die ten behoeve van het Gouvernemen^ niet afstappen, zonder met opzigt tot Soera- baja niet alleen, maar 00k voor al de.andere residentien den weusch te uiten, dat de rijst- kultuurstaten mogten bevatten: 1^. eene opgave van de nitgestrektheid, welke in elk jaar, niet alleen in de geheele residentie, maar in elk r^entschap, ja in elk distrikt, voor de jMu/t-teelt is gebezigd aan natte rijstvelden en aan drooge gronden, 2*^. zoo 00k voor elk distrikt eene aCson- derlijke opgaaf van de produktie der natte rijstvelden en drooge gronden, 3^. wijders eene aizonderlijke opgaaf van het in elk distrikt mislukte, zoowel bij de natte rijstvelden als bij de drooge gronden, 4°. voorts eene afzonderlijke opgaaf voor elk distrikt van den aanslag der landrente over de natte rijstvelden en de diooge gron- den, en 6**. eindelijk eene afzonderlijke opgaaf van den aanslag der landrente van de voor sulker, indigo, tabak of wat dies meer zij gebezigde gronden van elk distrikt, met vennelding 6i en hoeveel daarvan behoort tot de natte rijst- velden of tot de drooge gronden. <) Echtcr niet zoo geheel onverklsArbaar, wanneer men slechts de opiossing wil zoeken in te orcnua- tige, meer en meer geprikkeld wordende begecrte, om van de kotonie, onverschillig hoe, zoo reel te halen als maar eenigzins mogel^'k is. so. 407 De ilapperteelt is in het hier door odb be- bandeld iijdTak sterk uitgebreid geworden^ zoo* dat de jonge aanplant ielde: op ultimo Dec. 1856 . • . 985,144 boomen r« 1857. 1858. 1859. 1860. 1861. . 1,060,401 . 1,159,188 . 1,248,976 . 1,839,331 . 1,423,167 of in het laatste jaar 438,023 ^boomen meer dan in 1856. De yermeerdering van den ynicbtdragenden aanplant heeft evenwd met die der jonge boomen geen gelijken tred gebouden, daar het getal Truchtdragende boomen blijkt te hebben bedragen: op ultimo Dec. 1856 JkWW ■ ) 1857 .. . 600,098 vrv/uivu 1858 . , . . 596,147 1859 .. . . 604,000 1860 .. . . 615,428 1861 .. . . 635,472 of in 1861 slechts 41,969 boomen meer dan in 1856. Terwijl derhalve de yermeerdering bij den jongen aanplant heeft bedragen ruim 44 ^/g, is die bij den vrucbtdragenden aanplant wcmig meer dan 7 *^/o is gcweest. De klapper- boom heeft wel is waar in den regel 6, 7 a 8 jaren noodig, om tot yrachtdraging te komen, en men kan dns met yerwachten, dat het ge- tal jonge boomen op ultimo December 1856 aanvesig reeds op ultimo December 1860 of sleehts 5 jaren later geheel tot de kategorie der vruchtdragende boomen kan zijn ovei^e- gaan; maar uit de yerslagen der r^ering blijkt, dat reeds op ultimo December 1853 de jonge aanplant 1,496,983 boomen telde en de yrucht- dtagende 439,806 boomen, dus te zamen 1,936,789, en wanneer derhahe 8 jaren later of op ultimo December 1861 de opgayen geen hooger djfer dan yan 635,472 yruchtdragende geren, of nog geen 33 ^j^ van hetgeen er acht jaren yroeger in het geheel aanwezig was, dan kunnen de resultaten der klapper- teelt niet als gunstig beschouwd worden en moet het getal uitgeroeide en gestoryen boo- men niet gering zijn geveest. Het streven naar nitbreiding der klapperteelt verdient alien lof, aangezien daardoor eene rijke bron yan inkomsten voor de bevolking ^wordt geopend; maar indien daarbij met een onberaden ijver vordt te verk g^aan, dan kan de uitslag yan zoodanig streven onmogelijk -aan de yer- wachting beantwoordeu, en loopt men veeleer gevaar yan ontmoediging teweeg te brengen en zoodoende aanleiding te geven tot yerwaar- loozing of niet zorgyuldige behandeling van den aanplant, vooral wanneer die plaats yindt op gronden, die of weinig geschikt zijn of waar de boom eenen te langen tijd noodig heeft om tot yrnchtdraging te komen. De hooge prijzen der klappernoten, die per 100 stuks hebben gekost: in 1856 / 7.60 , 1857 , 7.60 r 1868 ^ 6,53 , 1859 , 6.86 0 1860 # 5.— r 1861 , 6.50 wijzen genoegzaam aan, dat de produktie niet yoldoende yoorziet in de behoefte. Wel schij- nen de prijzen afnemeud te zijn, maar uit de geringe toeneming yan den ynicbtdragenden aanplant is die afneming waarlijk niet te yer- klaren. Misschien heeft ruime aanyoer yan elders daartoe bijgedragen. De prijzen der klapperolie, die bedragen hebben : in 1856 per pikol . . . . / 33.80 1857 1858 1859 1860 1861 0 « # 82.37V8 27.77V2 31.08 28.— 27.50 zijn wel zeer hoog, maar geyen toch geen aan- leiding, om het er yoor te houden, dat de bereiding yan klapperolie onder de beyolking veel te beteekeuen heeft, althans yerder gaat dan ter voorziening in eigen behoefte noodig is. Wanneer men de prijzen der klappernoten, waarvan minsteus 500 stuks noodig zijn ter yerkrijging van 1 pikol olie, met die der olie zelve vergelijkt, dan is het onmogelijk, dat het vervaardigen van olie, als een object van handel, met eenig voordeel kan geschieden. Omtrent den veestapd worden ons de yol- gende djfers medegedeeld, als: a. buffels : in 1856 mannetjes. . 61,420 wijfjes 81,198 142,618 , 1857 mannetjes. . 61,649 wijQes 82,486 144,134 408 SO. in 1858 mannctjeB. . 61,203 • wijfjes 82,500 , 1859 mannetjes. . 64,950 wijfjes 80,948 J, I860 mannetjes. . 67,348 wijijes 83,842 r 1861 mannetjes. . 67,904 wijfjes 85,795 143,703 145,898 151,190 153,699 d, runderen : in 1856 stieren. . . 33,092 koeijen 41,770 , 1857 stieren. . . 33,781 kodjeu 44,151 1868 stieren. . . 37,064 koeijen 45,066 1859 stieren. . . 41,574 koeijen 46,499 1860 stieren. . . 43,826 koeijen 48,715 1861 stieren. . . 44,142 koeijen 52,804 74,862 77,932 82,130 88,073 92,541 96,946 c. paarden : in 1856 hengsten. . 15,189 merrieu. ..... 11,548 in 1861 he&gsten. . 18,846 merrien 14,427 g 1857 hengsten. . 16,510 merrien 12,701 g 1858 hengsten. . 18,079 merrien. ..... 12,845 , 1859 hengsten. . 17,473 merrien 12,802 , 1860 hengsten. . 18,310 merrien 13,527 26,737 29,211 30,924 30,275 31,837 33,273 In vergelijking met het cijfer ran 1856 be- droeg dus de vermeerdering in 1861: 1*. voor de bufiels 11,081 stuks of 7»/4®/o. 2**. Yoor de mnderen 22,084 stuks of b'jna 30 »/o, en 3°. voor de paarden 6,536 stoka of ruim 24 7,. Yoor eene residentie ab Soerabaja, waar veel bedrijyigheid gevonden wordt en door het groot aantal snikerfabrieken de behoefte aan en bij gevolg ook het yerlies Tan trekveeniet gering is, mag de hier verkregen uitkomst als yrij Yoldoende worden beschouwd. In den soo- genaamden Oosthoek yan Jaya» waartoe Soe- rabaja gerekeod wordt te behooren, geeft men yoor trekyee meer en meer de yoorkeur aan runderen, waarvan de aanyoer ?an de nabij- gelegen eiUnden Madura en Bali zeer gemak- keiijk is, terwijl door kruising met den wilden banteng het ras merkelijk yerbeterd is, althans in sterkte gewonnen heeft. De Gouyemements kultures bepalen sich hier tot de koffij, de suiker en den tabak. Bij de koffij kultuur zijn ingedeeld geweest: in 1857 .... 2,962 huisgezinnen ^ 1858 .. . . 3,131 # , 1859 .. , . 3,131 # w 1860 .. . . 3,455 r , 1861 .. . . 3,605 » wier produktie heeft bedragen: in 1857 pikola 10,646.84 M 1858 M 9,724.13 g 1859 ^ 13,733.83 r I860 , 11,814.94 ^ 1861 t 10,335.70 dat is gemiddeld per koffij plantend gezin: in 1867 pikols 3.59V» M 1858 ..".... „ 3.10V, , 1859 ....... , 4.38»/» t 1860 ir 3.42 t 1861 M 2.87 en gemiddeld oyer de 5 jaren 3.62 pikols. Het getal yruchtdragende boomen, waarvan de yoorschreyen produktie is geplukt, heeft bedragen : 80. 409 in 1857 2,941,093 boomen i 1858 2,249,093 , # 1859 2,249,093 ^ M I860 2,204,545 ^ #1861 2,164,997 # veshalve 66a pikol koffij geoiiddeld is ver- kregen: in 1857 yan 211 vruchtdragende boomen , 1858 ,231 , , , 1859 ,164 ,' , 1860 ^176 , , , 1861 ,209 , , en gemiddeld over de . 6 Jaren van ruim 197 vruchtdragende boomen, tenrijl hei getal vruchtdragende boomen, per huisgesin geplukt, gemiddeld heeft bedragen: in 1857 757 boomen , 1868 718 , , 1859 718 , , 1860 638 , , 1861 600 , in In vergelijklng met het tijdvak van 1864 tot 1858, waarover ons onderzoek in het artikel Koffij ') loopt, bespeurt men dns in het hier behandeld vijf jarig tijdvak eene niet onbelang- rijke verbetering in den pink, daar men nu 37 vruehtdragende boomen minder voor 66n pikol heeft noodig gehad, dan in het vroegere tijd-, Tak. Daartoe heeft niet alleen eene betere be- taliiig, roaar ongetwijfeld ook het geriuger ge- tal boomen, per hnisgezm geplnkt, bijgedra- gen. Yoor hare produktie ontving de koffijplan- teude bevolklng: in 1857 / 88,546.41Va , 1858 , 88,831.317, , 1859 , 135,970.71 , 1860 , 123,797.17V, f 1861 , 112,645.07 dat is per pikol: m 1857. , 1858. , 1859. , 1860. , 1861. / 8.317, M 9.137, , 9.90 B 10.47V, , 10.90 en per koffijplante&d hulsgeein <) 2ie Beel U, pag. 190. 1867 / 29.90 1868 , 28.37 1869 r 43.42V4 1860 , 36.83 1861 , 31.24 Blijkens het Siaaisblad van Nederlandseh Indie, N^ 109a van 1860, N^ 122 van 1861 en N**. 78 van 1862 is de prijs, aan de kofi^j- plantende bevolking op Java voor de belaa- tingschuldige koffij per pikol te betalen, be- paald: voor 1861 op / 11.— , 1862 ) , 1863) ' ' 11.50 Wanneer men voortgaat met den prijs te ver* hoogen, totdat de bevolking, gel^k haar toege- zegd is, voor hare koffij ontvangt den marktprijs, na aftrek van het verschuldigde voor landrente en van/ 2% voor het transport en de verdere onkosten tot aan den afscheep, en daarbij tevens zoo veel mogelijk het getal boomen, per huis- gezin te plukken, tracht te brengen tot een cijfer, waarmede een behoorlijk zorgvuldige pluk mo- gelijk wordt, dan zal men gewis de toekomst der koffij kultnur het best hebben verzekerd. Onder eeuen zoodanigen staat van zaken zal de winst op de koffij, per pikol berekend, on- getwijfeld minder bedragen dan tegenwoordig, maar voor het totaal grooter zyn door de vermeerderi'ng der produktie. Eene betrekke- lijk geringere winst op eene veel grootere produktie is voor 's lands geldelijk belang veel wenschelijker, dan eene grootere winst op eene veel geringere produktie; want niet alleen komt de zaak op zich zelve reeds voor- deeliger uit, daar bij slot van rekening eene winst van bijvoorbeeld / 6 per pikol op eene produktie van 2 pikols beter resultaat geeft dan eene winst van / 10 met eene produktie van slechts 1 pikol; maar daarbij komt, dat eene ruimere betalingvan het produkt,waardoor veel meer geld onder de bevolking komt, van zelf gunstig moet terugwerkeu op de heffing van andere belastingen, — gezwegen^nog dat eene grootere produktie zoo veel meer leven geeft aan handel en scheepvaart. De hierboven gegeven becijferingen, ofschoon ze slechts betrekking hebben tot de residentie Soerabaja, zijn meer dan voldoende, om daar- uit voor het geheel der koffij kultuur te be- sluiten en de kraoht van onze beweringen in een holder licht te stellen. De (]k)uvernements suikerkultuur heeft in deze residentie eene grootere uitbreiding ge- 410 SO. kregen dan in eenig ander gewest van Java. Yoor de bereiding van suiker hecft men acht- tieu met het Gouvernement in kontrakt staande ondernemingen, te weten: a, Kegentschap Soerabaja: Ketabang met 240 bouws Waroe 0 ^ 620 m b. Kegentschap Sidho Ardjo: Sroenie. Boedoeran Xetegan Kriau Watoetoelis. Kremboong ■flandi Tangoelaugin Forrong Balong Bendo c, Kegeutschap Modjo Kerto: Sentanen Lor r 700 g <jempol Krcp # 400 # Koning Willem II. . . . t 800 , Kctanen «r 200 # Djombaug * 450 # 440 480 480 500 480 450 400 480 400 400 9 If M M M W Goedo. 210 te zamen. 8,030 bouws Met betrekking tot den aanplant der rer- fichillende ondernemingcn, waarvan wij de op- gaaf ontleend hebben aan de door de regering gepublicecrde stukken, nopens het in 1857 afgeloopen onderzoek omtrent de suikerkul- tuur, schijnt evenwel voor de febrieken Ke- tanen en Djombang later verandering te zijn gekomen. Uit de almanakken van Nederlaudsch Indie voor de jaren 1858—1863 blijkt: 1". diit de aanplant van Kctanen met 1859 is gebragt op 300 bouws, en daarop is ge- houden, 2**. dat de aanplant van Djombang met 1859 is verrainderd tot 350 bouws, maar in 1862 weder is vermeerderd tot 400 bouws, zoodat in 1863 de aanplant der gezamenlijke febrieken 8,080 bouws moet hebben bedrageii,of 50 bouws meer dan de uitgestrektheid cr van in het tijdvak van 1856—1861, welke, volgens de regeringsverslagcn, jaar voor jaar 8,030 bouws heeft bedragen, — een cijfer, dat wij ten grondfllag voor ouze volgende berdceningen zullen nemen. Yolgens de gemelde verslagen waren bij de suikerteelt ingedeeld: in 1856 .... 51,936 hnisgezinnen g 1857 .... 50,268 M 1858 .... 49,976 r , 1859 .... 52,379 ^ , 1860 .... 53,196 r , 1861 55,866 m dat is per bouw: in 1856 gemiddeld M 1857 , 1858 , 1859 ^ 1860 ^ 1861 # jr 6.47 6.26 6.22 6.52 6.62 6.96 ezmnen § 9 9 9 9 «) Ecn gedeeltc van den aanplant van Waroe schijnt in het regentsohap Sidho Ardjo te liggcn. Hoezeer voor de vermindering der drie eerste jaren en de vermeerdering der drie hiatste jaren geene bijzondere redenen worden opge- geven en daaromtrent dus niets met zekerheid valt te zeggen, zijn wij evenwel niet vreemd van het vermoeden, dat men aanvankelijk toe- gegeven heeft aan de door het gewestehjk be- stuur betoogde wenschelijkheid, cm de suiker- riet-plantende bevolking te ontheffen van de op haar gelegde vcrpligting tot het levercn van werkvolk voor het snijden van riet en den arbeid in de febrieken, en om de suiker- febriekanten daarvoor zelven te laten zorgen, en dat dit ten gevolge heeft gehad eene vermin- dering van het getal hnisgezinnen; maar dat men wegens de moeijelijkheden, door de fabiie- kanten in het bekomen van vrijwillige arbei- ders ondervonden, daarvan teru^ekomen is niet alleen, maar zelfs het getal hnisgezinnen nog vermeerderd heeft, ten einde de bedoelde, op de bevolking rustende verpligting voor haar meer dragelijk te maken. Voor zoo ver onze veronderatclling dicnaan- gaande gegrond mogt zijn, moeten wij evenvel doen opmerken, dat de moeijelijkheden, waar- van wij spraken, ons voorkomen niet zoo acer te pleiten voor de meening, dat de Javaan nog alles behalve geneigd is tot vrijwilligen arbeid, — als wel het gevolg te zijn van de omstandigheid, dat in Soerabaja de bchoeftc aan werkvolk voor de vele publieke werken en fabriekraatige inrigtingen zeer groot is; weshalve voor de suikerfabriekanten het ver- krijgen van vrije koelies niet anders moge- lijk is dan tegen een loon, dat, big de gcringe 80. 411 betaling, welke de fabriekanten ontvangen voor het grootste gedeelte liauner produktie, het- ▼elk aan het Goayernement moet geleverd worden, de kosten der suikerbereiding te zwaar 20U drukken *). De produktie heeft bedragen: in 1856 pikols 326,647.09 , 1857 0 353,583.66 , 1858 r 336,695.79 , 1859 r 377,866.41 , 1860 M 404,398.93 , 1861 # 382,002.74 dat is per bouv: in 1856 gemiddeld . .. y 1857 W • .. , 1858 f 1859 , 1860 , 1861 K W pikolB 40.55V, r 44.04V, , 41.93 , 47.03V, , 50.36 # 47.57 De produktie per.bouw is derhalve belang- rijk Termeerderd, zoodat men tusschen bet buitate en bet eente jaar een groot yerscbil net. Of en in boever dit moet vorden toe- geschreyen aan eene betere werkwijse bij de fabrieken, speciaal ten geyolge yan een meer algemeen gebruik yan centrifugale toestelleu, dan vel aan eene betere regeling yan den aan- plant, vaardoor die met meer zorg beeft kun- ueu geschieden, bebben wij niet knnuen nagaan. Zoo yeel is zeker, dat yermindering yan den aanplant daartoe niet beeft bijgedragen; want, uitgezonderd Ketanen en Djombang, Toor ivelke de uitgestrektbeid, zonder eyen- wel yoor bet gezamenlijke te zijn yerminderd, eenigzins gewijzigd is geworden, bebben de andere fabrieken in bet bier bebandeld tijd- vak bunnen aanplant yan yroeger bebouden, in weSrvil dat bet omtrent de suikerkultuur gedane onderzoek bet als wenscbelijk bad doen uitkomen, cm yoor de fabrieken, die meer mogten bebben, den aanpbmt te redn- eeren tot eene uitgestrektbeid yan boogstens 400 bouws. Het blijkt oyerigens niet, of men, ter yer- *) Door de yerpligte leycring aan liet Gouyer- nement van een groot gedeelte van het produkt Wgen prijzen, welke het kostende er van naauwe- lijks goed maken, z^'n de fabriekanten, die alzoo kimne winsten moeten yinden in hetgeen ter hunner Usebikking wordt gelaten, yan self min of meer be- erkt in hnmie uitgaven yoor arbeidaloonen. yauging yan bft stelsel yan groote, in de na- bijbeid der fabrieken geconoentreerde tuinen, re«ds was oyergegaan tot eene dessa'sgewijze beplanting, •— iets dat bij bet bedoeld onder- zoek mede als zeer wenscbelijk was yooropge- steld. In de afdeeling Modjo Kerto, waarmen de fabrieken Sentanen Lor en Koning Wil- lem 11 met eenen aanplant respectiyelijk yan 700 'k 800 bouws yindt, kan eene dessa'sge- wijze beplanting yoor de beyolking niet anders dan aangenaam zijn. In de door de regering gepubliceerde stukken betreffende bet bedoeld onderzoek wordt althans gezegd, dat in de ge- melde afdeeling de planters soms 20 palen (ruim 6V, gaans!) badden af te leggen, eer zij aan den door ben te yerrigten yeldarbeid konden beginnen. Zulk een staat yan zaken yordert zeer zeker yoorziening; maar indien deze zich slechts bepaalt bij eene dessa'sge- wijze beplanting, zonder inkrimping yan den aanplant zelyen binnen eenen minder uitge- strekten kring, dan lijdt bet geen twijfel, dat sommige fabrieken in bet geyal zullen komen yan een gedeelte yan bun riet eyenzoo 20 palen yer te moeten laten transportereu. Dat dit voor zulke ondernemingen de kosten yan transport belangrijk moet doen toenemen, spreekt yan zelf; maar bet komt ons buiteu- dien yoor, dat bet transportereu op zulke groote afstanden yan bet riet, dat, zoodra het getaxeerd is, yoor rekening der fabriekanten staat, eene beboorlijke controle er over bij het snijden en onder het transportereu uiterst moeijelijk en ouzeker maakt, en daarbij eenen zeer ongunstlgen invloed op het riet zelve moet bebben en de gisting en yerzuriug van bet sap bevordert tot nadeel zoowel yan de kwantiteit als yan de kwaliteit der daaruit te yerkrijgei) suiker. Wij verwijzen naar hetgeen op dit punt door ons reeds is gezegd in het artikel Samarang'), en in bet artikel Suiker zullen wij er waar> schijnlijk op terugkomen. Yoor baren arbeid ontving de beyolking aan plantloou : <) Zie Deel III, pag. 210. Onze opmcrkingeu bebben niet de strekking om eene deasa'sgewgze beplanting af te keoren, maar om te doen zien, dat, zoo de snikerkultnnr en bereiding op Java niet anders met succes kan plants hcbben dan met znlke groote ondernemingen, als daar tegcn- woordig bestaan, de wederz^dsche belangen, dat is, die der fabriekanten en die der beyolking, moei- jel^k znllen z^jn overeen te brengen. 4\2 SO. in 1856 / ^2,851.1675 ^ 1857 M 892,787.37 r 1858 , 862,790 84 , 1859 , 922,561.867, r 1860 , 950,182.66 , 1861 M 931,379.097, Na aftrek yan heigeen die bevolkiog aan landrente van de voor het GoaTernement be- plante gronden lieeft moeten missen ^), ont- viog zij das: a. per suikerrietplantend gezin: in 1856 / 14.1675 ^ 1857 # 15.19 , 1858 ^ Ib.OPj^ , 1859 , 15.567^ t, 1860 ff 15.81 w 1861 ^ 14.177, 6. per bouw, met suikerriet beplant ') : in 1866 / 91.587, r 1857 r 95.097^ M 1858 r 94.0774 ^ 1859 , 101.5174 , 1860 , 104.73 ^ 1861 , 102.367, ^. per pikol suiker: in 1856 / 2.25 M 1857 i. 2.16 , 1858 J, 2.247, , 1859 ^ 2.1574 ^ 1860 ^ 2.08 r 1861 ^ 2.15 Men ziet daaruit, dat, in weerwil van de grootere produktie, en van de grootere som- men, door de fabriekanten aan plantloon be- taald, de belooning per huisgezin weinig is veibeterd, zelfs in 1861 niet meer bedroeg dan in 1856, en wel ten gevolge van het toene- niend getal suikerrietplanters. Gemiddeld over het geheele tijdvak heeft een suikerrietplantend huisgezin jaarlijks / 15.09 ontvangen. Wanneer men nagaat: 1^. dat de arbeid bij de snikerteelt veilig op 200 dagen kan gesteld worden, — voorts 2*^. dat iedere, daarbij ingedeelde voor werk geschikte man van de vijf dagen 66n dag meet *) Zie do opgaaf daarvan hierboven pag. 403, 2e kolom. *) Bruto heeft het plantloon per houw in die zes jaren bcdragen. f 104.96, / 111.18, / 107.44*/,, f 113,89, / 118.38 en f 115.98»/4. werken, eu diu minstens 40 dagen arbeid te verrigten heeft, dan komt de genoten belooning neder op iets meer dan 377s ^^^^ ^^^^ elken dag arbeideDS. Zoo beschouwd schijnt de betaling redeUjk te zijn, ofschoon daarbij niet uit bet oog moet worden verloren, dat hier sprake is van eene residentie, waar, met uijtzondering van eeo paar andere gewesten, de suikerknltuor de meest gnnstige resultaten heeft gehad, zoodat het er verre af is, dat die betaling van 37\', cents, -— daargelaten of zij niet te hoog is berekend '), als algemeen geldend te beschou- wen is. Wat daarvan evenvel wezen moge, wanneer men de vraag stelt: of het voordeel, dat de suikerteelt, -— niet de soikerbereiding, welke eene daarmede niet te verwarren a£Eonder- lijke zaak is, -« voor de bevolking afwerpt, opweegt tegen de schade, welke haar in hare eigen kultuur en meer bijzonder in hare jp^t-teelt er door wordt toegebragt^ dan ge* looven wij, dat het antwoord daarop miuder gunstig uitvalt. Wij willen dit met de vol- gende berekening trachten aan te toonen. Het totaal aan plantloon betaald, heeft over de 6 jaren bedragen / 6,402,652.997, maar, na aftrek voor land- rente ad , 699,959.99 heeft de snikerplantende be- volking in effecte genoten slechts /4^732,593,00V, In dat tijdvak heeft de bevolking van hare gronden voor de suikerteelt moeten missen eene uitgestrekthdd van 48,180 bouws '). Die <) In zoo ver namelgk iedere voor werk geschikte man meer dan 40 dagen in het jaar h^ de Soenb*- jasche kultnnr te arbeiden heeft. *) Daar dit c^fer de werkel^'k beplante nitge- strektheid aanwijst, -» daaronder das niet begrepen die benoodigd voor wegen in en om de tninen, alt ook voor de omheiningen, — zoo mag men het er voor honden, dat het eer te laag is gesteld, dan dat het met de werkelgkheid zou overeenkomen. Aan de zgde der regering of wel der gewestel^ke bestnren althana heeft men meer dan eens het voo^ nemen gehad, om onder de beplante uitgestrektheid te doen begr^pen zelfs die gedeelten der tainen, welke in den strikten zin des woords niet beplaat waren. Zoo wijj ons niet bedriegen, heeft men op sommige plaatsen aan dat voornemen reeds een be- gin van uitvoering gegeven, maar is men dsanran later teruggekomen. 80. 418 uitgestFektheid met padi dalem beplantende, son zij daaryan, tegen eene produktie van SOpikols per bouw, hebbeu verkregen 1,445,400 pikols padiy waarvan de waarde, ad / 3.80 ') per pikol, kan gesteld worden %p / 4,047.120. Afgescheiden daarvan heeft de bevolking eeae ttitgestrektbeid, gelijkstaande met die, velke elk jaar voor de sidkerteelt gebezigd is, voor den aanplant van een volgend jaar beschikbaar moeten houden, en dns niet anders dan met pttii gendjah kuimen beplanten. Yoor de teelt Tan paH daUm heeft zij dus nog eens 48,180 moeten missen, die aan padi gendjah, tegen eene prodnktie van 20 pikols per bouw, hoog- stens 963,600 pikols hebben kunnen opleveren, waard, t^en / 2.65, / 2,457,180 of na aftrek Tan Vj Toor landrente slechts / 1,965,744. Na het voorafgegane komt dus de rekening op het volgende neder: Be bevolking heeft aan piantloon zuiver genoten. ./ 4,732,593.00Vj en bovendien heeft zij aan padi gendjcth, na aftrek der landrente^ zuiver kunnen heb- beu voor eene waarde van . , 1^965,744.—- te zamen. . ./6,698,337.00V, ierwijl zg daarentegen aan padi dalem van tweemaal 80,180 of 96,360 bouws heeft gemist 2,890,800 pikols, waard tegen / 2.80 de pikol / 8,094,240 of na aftrek van ^li wegens land- rente ad. ... # 1,618,848 , 6,476,392.— zoodat de geheele vinst ge- durende 6 jaren zich redu- ceert tot een bedrag van. . / 222,945.007, <) De hier voor de padi dalem gestelde prgs is stellig eer te laag dan te hoog. Hierboven (pag. 402} is ons gebleken dat dit de gemiddelde pr^s was roor de Soerabajasche /Mr<f»-produktie; maar men Terliese niet nit het oog, aan den eenen kant, dst w^ de middenprgzen eer te laag dan te hoog kebben berekead, — en aan den anderen kant, dat ^e gemiddelde pr^s van / 2.80 zoowel geldt voor de fodi dalem ab voor de padi gendfah, terw^l Iiet geen tw^fel l^dt» dat de eerste soort dnnrder h dan de laatste. Om ona eTenwel aan g;eene over- ^JTiDg achnldig te maken, nemen wg f 2.80 Toor de padi dalem, en znllen Toor de padi gendjah /2.65 nemen, hoezeer een verschil Tan 25 cents toischen die beide soorten waarschqnljjk ook te gering is. welke som, vencleeld onder het totaal der in 6 jaren tijds bij de suikerteelt ingedeelde landbou- wende bevolking, bedragende 318,720 hnisgezin- nen, gemiddeld 71 cents per hnisgezin geeft. Wanneer wij nu bij zulk eene uitkomst nog in het oog honden, dat de resultaten der suiker- teelt in Soerabaja hoogstens door die van Pa- soeroewan en Probolinggo worden overtroffen, dan mag men, naar het ons Toorkomt, zich wel geregtigd aehten tot de vraag, of eene winst van 71 cents in het jaar per hui^ezin eene vergoeding mag heeten voor den meerde- ren arbeid, dien de suikerkultuur, in verge- lijking met de jD^rit-teeHj^ vereischt en voor het ongerief, dat de bevolking ondervindt door de gedurige vefwisseling barer velden. En toch hebben wij onze berekening zoo guustig gemaakt, als maar eenigzins mogelijk was ; daar het wel waarschijnlijk is, dat onder de bij de suikerteelt ingedeelde landbouwende bevolking, uithoofde van den meerderen arbeid, dien zij daarvoor te verrigten heeft, de verbouw van padi gendjah eene gnxotere uitbreiding heeft gehad dan bij onze berekening is aangeno- men, en zich niet bepaald heeft tot de uitge- strektheid gronds, welke jaar voor jaar voor den suikeraanplant van een volgend jaar moest dienen en dus beschikbaar worden gehouden. Is deze veronderstelling niet geheel onge- grond, dan zou de suikerteelt, in stede van winst, welligt blijken zelfs in Soerabaja, •— om niet te spreken van de gewesten, waar de produktie en dus ook de betaling per bouw zoo veel lager staat, — verlies te geven. Wij stdlen ons voor, in het artikel Suiker dit gewigtig punt meer opzettelijk ter sprake te brengen. % De Gouvemements tabaksteelt heeft hier niet veel te beteekenen. Daarvoor bestaat slechts tin met het Gouvernement in kontrakt staande onderneming, genaamd Telanak, toebehoorende aan den Heer F. van Deldsn, aan wien de vrije beschikkiug over het geheele produkt is gelaten. In het hier behandeld tijdvak heeft de aan- plant voor die onderneming bedragen 125 'sjaars, terwijl daarvoor ingedeeld wareu: in 1856. 