Bijdragen tot de taal-, land- en volkenkunde
Van de ingezamelde boschproducten wordt de z.g. stjaboetan,r het +; gedeelte, betaald, welke belasting meestal in natura wordt opgebracht. Bij de inning der belastingen wordt behoorlijk rekening gehouden met bijzondere toestanden, als misoogst, ziekte, enz. De Modang-Dajaks der Klindjau-rivier hadden gedurende de jaren 1317 en 1218 (1899 en 1900) hunne hoofdelijke belasting niet kunnen betalen; over die beide jaren werd ze hun thans geschonken. Brengen wij thans een bezoek aan de Bélajan-rivier. Twee en een half uur stoomens van de plaats, waar de Kédang Kapala in de Mahakam valt, ligt de monding der Bélajan, die haar oorsprong heeft niet ver van de plaats, waar de hierboven reeds genoemde Paré- rivier ontspringt. De Bélajan krijgt eerst dien naam nadat de Tabang de Lén in zich heeft opgenomen; ja, ook zelfs dat gedeelte der _Bélajan, hetwelk ten zuiden van de Lén ligt en waar de Kénja’s zich langs hare oevers gevestigd hebben, wordt door de meesten nog Tabang genoemd; zij wordt eerst algemeen Bêlajau geheeten bezuiden de laatste vestiging van Dajaks, dat is, nadat zij Long Bleh — eene vestiging van Modang-Dajaks, — is voorbij gestroomd. De oevers der Bélajan zijn aanmerkelijk hooger dan die der Kédang Rantau of Kédang Kapala, zoodat dan ook de kampongs in de on- middellijke nabijheid der oevers gelegen zijn en de bevolking hare ladangs langs die oevers kan aanleggen. Zij is niet zoo ver bevaarbaar als de Kédang Kapala; bij gelijken waterstand kan men de Bélajan slechts één dag, de Kédang Kapala drie dagen ver opstoomen. Acht uur stoo- mens van hare monding verwijderd treft men de eerste kampong, Toeana 7° Volgr. IV. 43 ll 5) wo BESCHRIJVING VAN DE ONDERAFDEELING KONTRI, ol Hambau, Kémbang Djanggoet en de verder stroomopwaarts gelegen plaatsjes Olak Batoe — of Lok Batoe of Talok Batoe — en Moeni, Tusschen deze beide plaatsjes in ligt de rivier Loeah Lémpong, welker stroomgebied bekend is om haren rijkdom aan gëtah, terwijl dat der soengei Boetoet overvloed van rotan (sloetoep en ségah) bevat. Thans komen wij aan de eerste Dajakvestiging, een nederzetting van Modang’s, vereenigd in een zestal lamins. De Zuidelijkst gelegen lamin ligt op den linkeroever, de overige rechts van de Bélajan- rivier; de daar woonachtige Koeteineezen en Boegineezen zijn allen gevestigd op den linkeroever en hebben zich vereenigd in een kampong, die den naam draagt van Loeah Win. Het voornaamste hoofd der Modang’s heeft den titel van Raden Mas Kérta en belijdt, evenals alle voorname Modang’s, den Mohammedaanschen godsdienst. Hoewel zij natuurlijk in hun hart nog Dajak zijn, zag ik toch verscheidene hunner des Vrijdags naar de mésigit — ten minste als dat gebouwtje dien naam mag dragen — gaan om het gebed bij te wonen. ‘t Voornaamste onderscheid tusschen de tot den Islam overgegane Modang's en de nog niet bekeerden ligt in de kleeder- dracht: de eersten hebben die der Mahammedanen overgenomen, zoowel mannen als vrouwen, terwijl de laatsten, niettegenstaande de onmiddellijke nabijheid dier bekeerlingen, de oorspronkelijke | Bich gelegen Kénjavestiging vier dagen deed, terwijl, in gewone omstandigheden, dat traject in twee dagen ~~ a a Dee NL Iet: DTE Vege eer DEE gh that Sea cere or nes et eet en id, ee ene ets Ute Ear ng. beer ON pete pte tee LIET EURE ets EE A ete ge cee og dene a) ee Me Pe te ard Set OE mer UA TEL koe Did te nr eee pes en ea ThE EYL TETE LE Wee, 0 yg tn ke eere cae fae Vrees er Vaes Oo Opie 18 EA Vit LIEKE DMZ Teal Be En oie ues a's Lier 5 Sr VET AR be TE Ob Ds TOOL WIE Wi De PLE ZT Te ile 8 ee RAND em RL en Ter. TAL TE Zu NYE YN CALE Leen, Seen Wezer te ete penveren Ten i. meersere Kézins Ewart: stain be bere ie ee van Ma Ldn, gevegen gronden wet verd frnale aepden MAYO Kele, geraakten hunze stamgen ten vekzei, Nave zij yeen meuwe gronden, buiten het gebied der M-daan gebogen, om ontging konden brengen. Hoewel hun nu de rad mw pegeven meh met de Kénja’s aan de Tabang te vereenigen. whiynen ve danrt geen Just te gevoelen: doch wanneer de dox hen benutte terreinen uitgeput zijn — ook wat betreft de daarop vootkomende beschprodueten —_ zullen zij wel genoodzaakt zijn te verdonreen Ook, rt miet gewenscht dat de Kénja’s en Modang’s « Hod bep ebbomr wonen: “tC geeft maar al te spoedig aanleiding tx verse toog drerden reede vens is het tusschen deze twee stammen tot ect Khor peveeht seehomen, en eenmaal bestaande veten vergeten zij wit tile Oue veer cee uur rartens van Ma Lésen verwijderd ligt de tweede here vetarme, md die aan de monding der Ritan-rivier. cen teeter merk van de Belajan. Het stroomgebied dezer rivier, dat Wa bereed is voer tet ruumschoots ir hun onderhoud. EEE atte dias og kent bereikte ik de hoofd. nig pie grate ; vues IEI, TAVens pas \. “ merit. teDAlVe zn 8 NEE rte eet kee ten Mas \\ NS Bt po A ken Sri dar sd N Sn * SEB Gs Fres Oer Tat \ 4 s Too sier Ve eae, . - A, ee a8; See sce ot BESCHRIJVING VAN DE ONDERAFDEELING KOETEL 613 S, „waarmede men reeds een begin gemaakt heeft, dan zal deze g der Kénja’s tot voorbeeld kunnen strekken aan menige Maleische vestiging, zeer zeker aan die van de Maleiers en Boegi- neezen, die thans aan de Tabang verblijf houden. Deze zijn het die hier t zwaarst dobbelen, waardoor geheele fortuinen verloren gaan. Gelukkig dat de Dajaks betrekkelijk weinig aan dit dobbelspel mede doen, doch deze vermaken zich helaas maar al te veel met hanen- gevechten, waarbij soms vrij hoog gewed wordt. De derde lamin, "Ma Bam geheeten — naar den stam door wien zij bewoond wordt — is niet zoo groot als de beide eerstgenoemde; zij ligt een paar honderd meter ten Zuiden hiervan, en heeft tot hoofd iemand, die nog geen titel van den Sultan verkregen heeft. Het terrein, waarop deze drie lamins staan, is geheel omgeven door een stevigen ijzer- houten pagger, ‘tgeen eveneens het geval is met de later te noemen, aan de Béngin gelegen vestigingen, "Ma Békoeai en Long Poeak. Deze paggers zijn niet gemaakt om wilde beesten, als bantengs en wilde varkens, te weren, doch bepaaldelijk om gevrijwaard te zijn | tegen aanvallen van koppensnellers. Des avonds worden alle toe- | gangen zorgvuldig gesloten, hoewel men door de vestiging van | Poenans niet ver uit de buurt dezer lamins — ongeveer één dag roeiens — niet zoo bevreesd meer behoeft te zijn, als vóórdat die zwervers zich daar neergezet hadden, Die Poevans toch, op zeer goeden voet met de Kénja’s staande, waarschuwen, wanneer er koppensnellers in de buurt zijn, zoodat van overvallen geen sprake meer is. De Kénja's verzekerden mij dat die Poenans, vooral uit dit oogpunt, voor hen van ‘tgrootste nut waren, zij zouden niet gaarne zien dat zij deze streken verlieten. Hierop bestaat ook niet veel kans, omdat zij wederkeerig voordeelen genieten van de Kénja’s. Merkwaardig is het, dat bijna alle vrouwen hier aan kropgezwellen lijden, terwijl ik dit bij de Zuidelijker wonende Modang’s niet zoo ’ aantrof; mannen worden zeer weinig door die ziekte aangetast, doch vrouwen bijna algemeen. De Kënja's beweren, dat die gezwellen veroorzaakt worden door het drinken van ajér batoe (water uit een rivier, waarvan de bedding uit steenen bestaat). Nog dient vermeld te worden, dat de hoofden der Kénja’s hunne inkomsten trekken nit de opbrengst der tjaboetan, het 45 van het boschproduct. Bij hunne komst aan de Tabang werd hun dit voordeel gegeven; en om nu een bewijs te leveren van den rijkdom aan rotan in het stroom- gebied der Tabang en Lèn, vermeld ik dat Raden Mas Séli ver- leden jaar f 11000 ontving aan tjaboeten van rotan, uitsluitend pure KEEN Ten oa en de vischvangst; voorts houdt zich een deel van de bevolking bezig met ‘t vervaardigen van prauwen, die over 't algemeen goed worden afgewerkt. Kajoe arau of kajoe lémpong, de beste hout- soorten om pranwen van te maken, schijnen hier niet ingevoerd te worden, ik vernam toch dat alle prauwen hier van kajoe vervaardigd worden; deze houtsoort is wel goed, doch houdt niet zoolang stand als de beide andere gemelde soorten. Voor huizen- bouw wordt hier veel kajoe kahoi (in “t Bandjarsche blangiran geheeten) gebezigd, doch ik zag ook een andere houtsoort daarvoor aangewend die op ‘t oog veel heeft van ijzerhout, doch nog sterker ‘en deugdzamer geacht wordt. Het heet kajoe béto en wordt niet ver van Kota Bangoen in het binnenland gevonden, Behalve met rijstbouw, vischvangst en het maken van prauwen, houdt de be- volking zich bezig met het inzamelen van boschproducten, welke echter niet in de onmiddellijke nabijheid van Kota Bangoen ge- vonden worden (de kolossale boschbrand van 1878 vernielde alle rotan en is in de plaats daarvan alang-alang gekomen) doch gehaald worden uit het stroomgebied der Bélajan en Tabang, Kédang Kajoe Boenga, Kahala en hare zijtak de Barambei. Ook haalt men nog rotan uit “t stroomgebied der Kédang Dalam, een rechter zijtak van de Mahakam, die even ten Noorden van Kota Bangoen zich in laatstgenoemde rivier stort. Tot mijn spijt kon ik de Kédang Dalam niet opvaren, het water was te laag, zoodat de één en twee dagen stroomopwaarts gelegen kampongs slechts met kleine prauwtjes (voor een of twee personen) bereikt konden worden. Te meer had ik de beide aan die rivier gelegen kampongs gaarne bezocht, omdat aldaar ook een 70tal Dajaks — Basép’s — gevestigd zijn en ik wilde onderzoeken, hoe zij daar te midden van die Maleische vestiging gekomen waren. Aan de rivier is de naam Kédang Dalam gegeven, omdat de Maleische vestigingen zoo ver stroomopwaarts gelegen zijn. Vier uur stoomens boven Kota Bangoen ligt Moeara Moentei op BESCHRIJVING VAN DE ONDERAFDEELING KOETEL. 619 zoo goed als mislukt, waardoor de bevolking genoodzaakt was rijst van elders te koopen, iets wat hier eene bijzonderheid is. Sedert de droogte van 1878 had men geen rijst behoeven in te voeren, want daar de grond zeer vruchtbaar is, slaagt elk jaar de oogst zeer goed. De rijstbouw bestaat uit ladangbouw, slechts een eukele sawah treft men aan; na drie jaar braakligging kan men wederom met succes op hetzelfde veld rijst planten. De bevolking snijdt rotan, alleen om zich meer weelde te kunnen veroorloven; het geld, dat zij daarmede verdient, is niet noodig om zich voedingsmiddelen aan te schaffen. Van Moeara Kédang uit ben ik eerst de Kédang Kanan opgevaren tot aan de Moeara Siram, een linker zijtak van deze rivier, waar eene Dajaksche vestiging is; deze tocht duurde ander- halven dag. Langs de rivier zijn hier en daar kleine vestigingen van Koeteineezen, die zich eveneens met landbouw bezig houden. Te Moeara Siram woont het hoofd der Bénoewa-Dajaks, Mangkoe Joeda; zijne onderhoorigen wonen zeer verspreid, en hebben zich niet in een kampong vereenigd; wel is hiertoe reeds de last ge- geven. De hier gevestigde Bénoewa-Dajaks behooren tot denzelfden stam als die, welke aan de Kédang Pahoe verblijf houden, doch gene zijn deels tot den Islam overgegaan. Zij leven, behalve van landbouw, van ‘t inzamelen van rotan, nl. van de hierboven ge- noemde soorten, doch sedert een half jaar ongeveer snijdt men hier ook sloetoep — de beste rotansoort —, die in deze streken veel voorkomt. Alleen de afvoer van dit product is moeilijk; de sloetoep toch wordt hier vrij diep 't binnenland in aangetroffen, en de bovenloop van de Kédang Kanan heeft vele „kiham’sr — water- vallen, stroomversnellingen —, zoodat bij een eenigszins lagen waterstand de afvoer zeer bezwaarlijk is. Behalve Bénoewa Dajaks trof ik te Moeara Siram ook Loewangan- of Lawangan-Dajaks aan, die iets Noordelijker, in de buurt van Lémpér, verspreid wonen. De Lawangan-Dajaks, die ik aan de Boven-Ajoerivier — een zijtak van de Tabalong Kanan, in ‘t district Tabalong der af- deeling Amoeutai gelegen — ontmoette, behooren tot denzelfden stam; ik vond ook hier het zg. »boentangy» terug. Boentang bestaat in het dooden van een karbouw door middel van lansen en messen; het dier wordt vastgebonden aan de vtijang Boenutang», aan een touw van drie, hoogstens vijf, depa, en zoolang gestoken tot het dood is. Vroeger werd in plaats van een karbouw een slaaf op die wijze afgemaakt. De hierbedoelde Loewangan-stam, onder- verdeeld in drie deelen nl. Loewangan Poerong, Loewangan Lolang mr | BESCHRIJVING VAN DE ONDERAFDEELING KOETEI. 621 Van Moeara Kédang ging ik over Djantoer — de reeds genoemde i ¢ vestiging van Bandjareezen — naar twee aan het meer Djémpang gelegen vestigingen van Bénoewa-Dajaks, nl. de kampongs Béradja en Béroké. Eerst trachtte ik nog de kampong Prian, gelegen aan 4 de gelijknamige rivier, die haar water in het meer Prian stort, te bereiken, doch ik moest dit doel opgeven, daar door den lagen waterstand mijn prauw de rivier niet op kon, Te Prian wonen alleen Koeteineezen, die zich bezig houden met landbouw, vischvangst en het snijden van rotan. Te Béradja zijn nog enkele Koeteineezen gevestigd, die uitsluitend van vischvangst leven. Noch Bëradja , noch Béroké kan eigenlijk den naam kampong dragen, daar nagenoeg alle bewoners voortdurend op hunne ladangs verblijf houden. Te Béradja is van de oorspronkelijke lamin niets meer, te Béroké nog slechts een zeer klein gedeelte over. De bewoners zijn landbouwers ; de vrouwen weven kains van ananas-bladeren, zijnde zoogenaamde ketting-ikat’s, met de bekende Borneo'sche spiraalsgewijs in elkaar loopende ruit- patronen; een huisvlijt, die, naar men zegt, nergens anders aan- getroffen wordt. De bladeren worden geheel met de hand tot vezels verwerkt, hetgeen zeer veel tijd vordert. Ook het weeftoestel is hoogst eenvoudig. De kains worden alleen voor eigen gebruik ver- vaardigd. Vanaf Béroké volgde ik het meer, tot waar de Ohong haar water er in stort, voer vervolgens deze rivier op tot aan de meest Zuidelijk gelegen lamin der daar gevestigde Bénoewa’s, met name Lakoem ; verder stroomopwaarts werd de rivier te smal, zoodat ik de vier miet ver van elkaar verwijderde lamins, die daar liggen, niet heb kunnen bezoeken. De bewoners dezer lamins leven van landbouw | en het inzamelen van boschproducten; het meest wordt rotan ségah roenti léngis uitgevoerd, doch verder worden daar tevens minder | waardevolle rotansoorten aangetroffen, nl. rotan kéhés en djélapang. | Verder wordt in geringe mate sarang boeroeng poetih uitgevoerd, ongeveer 6 bobots per jaar. Zwarte vogelnestjes zijn hier nagenoeg niet. Niet ver van de monding der Ohong staat het meer Djémpang, | door middel van de Moeara Baroe, in verbinding met de Mahakam, doeh deze verbinding is alleen bij hoogen waterstand voor een | barkas bevaarbaar; in het midden van den Oostmoesson — voor zoover men in ‘t Koeteische van een Oostmoesson kan spreken — loopt zij zelfs geheel droog. De uitwatering is iets beneden de monding der Kédang Pahoe. Keeren wij thans terug naar Moeara Moentei, om vandaar de -— = BESCHRIJVING VAN DE ONDERAFDEELING KOETEI, 625 | die in erge mate heeft; zoo zelfs, dat men zegt uiet tot mantri {mede-bestuurder) aangesteld te mogen worden, wanneer men nog geen schurft heeft. Bénoewa- en Béntian-Dajaks krijgen — misschien wel tengevolge van dien ziektetoestand — weinig kinderen, terwijl de kinderen er over ‘t algemeen slecht uitzien. Ruim 15 uur had ik noodig om, de Lawa opvarende, van Long Poetih uit de lamin Djélmoe Sibak te bereiken, de laatste vestiging aan deze rivier, wel wonen er nog Béntian-Dajaks ver van de rivier verwijderd, doch deze behooren allen tot de zooeven genoemde vestiging. Van Long Poetih tot Djélmoe Sibak werden niet minder dan 27 grootere en kleinere watervallen (kiham) gepasseerd; de grootste draagt den naam van kiham mèga. Niettegenstaande de regen bij stroomen van den hemel daalde, was het toch een indruk- wekkend gezicht de watermassa's te zien aankomen en met donderend geweld naar beneden te zien storten; doordat de rivier bandjirde, was de waterval bijzonder woest. Voor een oogenblik vergeet men dan alle ellende, verbonden aan 't reizen in kleine prauwtjes en aan de moeilijkheden, die men bij het passeeren van zulke watervallen ondervindt. Hier werd zoo goed en zoo kwaad dit ging wat rijst gekookt en, na dit gerecht gebruikt te hebben, de reis weder aan- vaard in gezelschap van Béntian-Dajaks, die mij tot hier tegemoet waren gekomen. Om zes uur 'savonds passeerde ik de Anan, een linker zijtak van de Lawa, de rivier die de assistent-resident Dahmen en later Carl Bock opgevaren zijn, om langs dezen weg Moeara Téwéh te bereiken. Langs dit gedeelte der Lawa komt zeer veel bamboe voor, van welk bouwmateriaal de bevolking ruim ge- bruik maakt; de vloeren der lamins te Djélmoe Sibak, en de dak- bedekkingen der lamins meer landwaarts in, zijn geheel van bamboe. Er bestond hier gebrek aan rijst, zoodat de bewoners genoodzaakt waren rijst vermengd met oebi kajoe te gebruiken; gelukkig had men vroegtijdig de padi uitgezaaid (ménoegal), zoodat thans de padi reeds een vsikoer (afstand van de toppen der vingers tot aan den elleboog) hoog stond. Wanneer men een stuk grond uitgekozen heeft tot het aanleggen van ladangs, dan is het eerste werk »ménébas (opruimen van klein hout), daarna gaat men aan het »ménébangy (omhakken van groot hout) en daarop wordt het omgehakte hout gebrand (ménjéloekoet). De Béntian- en Bénoewa-Dajaks behooren tot denzelfden stam; hun taal is, met een eenigszins ander dialect, dezelfde; bij de Béntian’s merkte ik bij de mannen meer tédak (tatoeage) op; (over 7* Volgr. IV. 4 626 BESCHRIJVING VAN DE ONDERAPDEELING KOETeI. tatoeage zie: ~In Centraal-Borneor door Dr. A. W. Nieuwenhuis, 1900, I, bl. 284— 242). Zij doen dit vooral op hun wangen en maken sterren, uitgaande van de hoeken der oogen. De Béntian’s gevoelen zich veel onafhankelijker dan de Bénoewa's en storen zich weinig aan door den Sultan gegeven bevelen; slechts enkelc hunner hoofden — en dan nog zelden — komen te Ténggaroeng bij gelegen- heid van den verjaardag van den Sultan hunne opwachting maken. De vrouwen der Béntian-Dajaks houden zich onledig met ‘t maken van rotanmatten, die uitmunten door duurzaamheid : met een enkele uitzondering wordt de rotan meestal ongekleurd gebruikt, en ook niet veel werk van het patroon gemaakt. Eene eigenaardige gewoonte merkte ik nog bij de Béntian-Dajaks op, nl. dat, wanneer hoofden elkander een bezoek brengen, de gastheer een strootje voor den bezoeker rolt, aansteekt en het hem daarna aanbiedt; ook ik genoot dat voorrecht, niet alleen van het algemeene hoofd, doch ook van elk zijner mantri’s: door ’t doen van een enkel trekje aan ieder strootje, heeft men aan de wellevend- heid voidaan. Zooals ik reeds mededeelde is Djélmoe Sibak de laatste Dajak- vestiging aan de Lawa, en daar een bezoek aan het stroomgebied der Djélaurivier ook op ‘t reisplan stond, had ik te kiezen, of de Lawa af te zakken en daarna de Djëlau wederom op te varen, òf van Djélmoe Sibak dwars over te steken naar de lamin Lan Diong, eene Béntian-vestiging, gelegen aan de Toeang-rivier (de Djélau wordt gevormd door de samenvloeiing van de Toeang en de Klawit). Ik besloot tot dit natste, te meer daar men mij gezegd had, dat de oversteek slechts twee uren loopens was: spoedig bleek echter, dat mijn berichtgever zich deerlijk vergist had. Des morgens om acht uur vertrokken van Djélmoe Sibak — ‘tis altijd moeilijk Dajaks vroeg mede op reis te krijgen — kwam ik om half vier in den namiddag te Lan Diong aan; toch had ik mij slechts een rusttijd van veertig minuten gegund. Het te volgen pad, dat zelfs dien naam eigenlijk niet kon dragen, was zoo moeilijk, dat van de veertig personen, die met mij den tocht maakten, slechts vijf mij steeds hebben kunnen volgen: de overigen kwamen 1, 2 tot + uur later ter bestemder plaatse. Het pad voert door zwaar oerbosch, bijna voortdurend over heuvels, waarvan één, de waterscheiding vormende tusschen Lawa en Toeang, minstens 500 voet hoog is. Toen ik na ruim 64} uur loopens bamboe (paring) te zien kreeg, kon ik rekenen het einde van het oerwoud nabij te ziju. - : BESCHRIJVING VAN DE ONDERAFDEELING KOETEI. 627 De lamin Lan Diong is een oud vervallen gebouw, grootendeels onbewoond doordat de meeste vroegere bewoners aan een vast ver- blijf op hunne ladangs de voorkeur geven. Het algemeen hoofd der hier gevestigde Béntian’s, met den weidschen titel van Toeménggoeng Bintang, gevoelt zich even onafhankelijk als zijne naburen aan de Lawa. Hoewel hem reeds zes jaar geleden was bevolen een lamin te maken en daarin zijne onderhoorigen te zamen te brengen, had hij tot heden toe daarmede nog geen begin gemaakt. Ik trof hier op de vijf, zes personen een hoofd aan, voorzien van een prachtigen titel; toen ik onderzoek deed waarom hier zoovele hoofden waren en wie hun die gëlar’s geschonken had, kwam ik te weten dat vroeger mantri’s van den Sultan deze streken wel bereisd hebben en voor geld titels toekenden. Natuurlijk sloeg ik op al die hoofden geen acht en erkende ik alleen hen, die eene aanstelling van den Sultan konden toonen. Het afzakken van de Toeang was slechts mogelijk in een klein prauwtje zonder dakbedekking, omdat de rivier hier ondiep is en door oerbosch loopt, zoodat aan beide oevers de takken der boomen overhangen. Daar het dien dag wederom regende, — op de geheele reis heb ik geen drogen dag gehad — was het gemis van een afdak zeer ongeriefelijk. De eerstvolgende lamin, Bangkoa, ziet er al even vervallen uit als die te Lan Diong. Aan den bovenloop der Toeang groeit zeer veel bamboe bétong en paring, vooral de eerste soort trof ik op geen mijner reizen in zoo groote hoeveelheid aan. Aan afvoer valt echter niet te denken; de afstand is te groot, de rivier te kronkelend en last not least komen er veel ophoopingen, eigenlijk gezegd dammen van hout (hier »kampary genoemd) in voor, welke niet dan met zeer veel moeite en kosten verwijderd zouden kunnen worden. Lichte, kleine prauwen zijn daarover heen te sleepen, doch dit gaat niet met bamboe- of rotanvlotten. Van Bangkoa is het ruim twaalf uur roeiens tot aan de eerstvolgende lamin Panawang; de rivier loopt hier eveneens bijna uitsluitend door oerwoud. Aan de oevers zag ik veel rotan, zooals ~kotok» (een dikke rotansoort die weinig uitgevoerd, doch veel als bindmateriaal gebezigd wordt) woeroes” (soort kotok, die veel dient tot het maken van vloeren in lamins) en vsémamboe~, eveneens een rotansoort, die weinig uit- gevoerd, en doordat hare geledingen lang zijn, speciaal gebruikt wordt om er wandelstokken van te snijden ; verder „djëlapang” en wat „sëgahr. Omtrent de laatste vestiging der Béntian-Dajaks, Génting Gén- ding, valt verder niets bijzonders mede te deelen; in deze streek an al BESCHRIJVING VAN DE ONDERAFDEELING KOETEL. 629 Te Moejoep wonen Bahau-Dajaks, Oevang Téring, de eenige Dajakstam die vroeger menschenvleesch at. Het is thans de eenige plaats van het landschap Koetei, waar die Dajakstam gevestigd is. De lamin is oud en vervallen, het wordt gevaarlijk er in te wonen en het hoofd, Hadjat, kan zijne lamingenooten er niet toe krijgen een nieuw gebouw te maken; hij heeft ook geen macht, geen gezag over zijne onderhoorigen, terwijl voorts verscheidene hunner ver- huisd zijn naar Tépoeh. De reden hiervan is dat Hadjat of Adjat nimmer hoofd der Téring-Dajaks te Moejoep had mogen worden, zooals hierboven reeds werd uiteengezet. Zijn voornaamste tegen- stander is Oeloei Bang, een péngin — mantri — van Li Obang, die echter reeds lang de lamin verlaten heeft en thans woont aan de Ménihing, een linker zijtak van de Mahakam, welke niet ver ten Noorden van de Moejoep haar water in de Mahakam stort. Aan Hadjat werd opgedragen om met de menschen, die hem als hoofd erkennen, een nieuwe lamin te maken, die dan echter veel kleiner kan zijn dan de tegenwoordige. Keeren wij thans terug naar Mélak. Mélak is een vrij groote plaats, die echter in de lengte is uit- gebouwd en welks bewoners deels in huizen, deels op rakits ver- blijf houden. Zij bestaan voornamelijk van kleinhandel; slechts weinigen houden zich bezig met rijstbouw. De handel is meest ruil- handel met de Toendjoeng-Dujaks, welke de door hen ingezamelde boschproducten (rotan en gëtah) tegen eetwaren, katoentjes en krame- rijen inwisselen. Koeteineezen en Boegineezen wonen afzonderlijk, de eerste boven-, de tweede benedenstrooms. Aan den eenigen weg, die evenwijdig met de Mahakam loopt, wordt thans goed gewerkt, zoodat Mélak binnen een niet al te lang tijdsverloop een aardig plaatsje kan worden. Van Mélak was ik na één uur stoomens aan de monding tan de Boho, een rechter zijtak van de Mahakam, die ten Noorden van Mélak stroomt; van hier kon ik de eerste door mij te bezoeken lamin der Toendjoeng-Dajaks bereiken. Na twee uur loopens kwam ik aan de lamin Ngénjan, van welke Kérta het hoofd is. Kérta en Oeria — hoofd der lamin Assa — zijn de voornaamste hoofden der z.g. Toendjoeng-kanan, dz. de Toendjoengs, die ten Noorden van Mélak wonen, terwijl alle Toendjoengs, ten Zuiden van deze plaats gevestigd, tot de Toendjoeng-kiri gerekend worden. Ongeveer vier uur hield ik mij hier op en begaf mij toen naar de 14} uur loopens van daar gelegen lamin Barong, terwijl ik afsprak, dat de 630 BESCHRIJVING VAN DE ONDERAFDEELING KOETEI. hoofden van Ngénjan zouden medegaan om des avonds te Barong verschillende aangelegenheden te bespreken. De streek van Boho tot Barong bestaat gedeeltelijk uit zand en verder uit magere aarde, zoodat de plantengroei daar verre van weelderig is. Hoe dichter ik Barong naderde, dus hoe verder ik het binnenland introk, hoe beter ook de grond werd; ik vernam ook dat de rijstoogst hier beter slaagt. Het gedeelte van Boho tot een eind voorbij Ngénjan met zijn alang-alang velden en heidegewassen deed mij denken aan de gronden in de buurt der Dajak(Maänjan)-kampongs Bagoek en Gamboes, district Tabalong, afdeeling Amoentai, en de streek, die naar Tamian Lajang in Doessoen Timoer voert. De lamin te Barong of Barong Tongko is klein, heeft meer van een groot huis zonder gemeenschappelijke voorgalerij, terwijl er licht noch lucht in kan doordringen; mijn eet- en slaapplaats was in de onmiddellijke nabijheid van eenige doodkisten, waarin nog betrekkelijk versche lijken lagen, terwijl daaromheen tadjau’s (martavanen) stonden, gevuld met beenderen van vroeger overledenen. De Toendjoengs toch bewaren hunne lijken in huis, de afgestorvene wordt in een kist gelegd, die goed met gëtah wordt dicht gemaakt en in welker bodem een gat wordt geboord; in dit gat steekt men dan een bamboekoker, die tot aan den grond reikt en dient om het lijken- vocht af te voeren. Hebben de Toendjoengs voldoende rijst om ge- dureude geruimen tijd feest te vieren, dan wordt in het bosch, in de buurt der lamin, een soort grafkelder gemaakt, geheel van ijzerhout, waarin dan de tadjau’s, gevuld met menschenbeenderen, worden bijgezet. Op die grafkelder wordt een huisje geplaatst, op de wijze als dat waarin de Modang-Dajaks hunne dooden opbergen. Dat voor de bij zulk eene gelegenheid te geven feesten veel noodig is, blijkt wel uit het feit, dat het soms tien jaar en langer duurt, voordat de dooden in een grafkelder worden bijgezet. De bewoners van deze lamins houden zich voornamelijk bezig met landbouw: boschproducten komen zov goed als niet meer voor in deze streken, tenzij men die heel ver gaat zoeken, wat vrij wel onmogelijk is, omdat het vervoer uit gebrek aan water te bezwaarlijk zou zijn. Wanneer zij dan ook boschproducten gaan verzamelen, trekken de meesten naar de Moejoep en hare zijrivieren. Van Barong uit bestaan twee wegen naar de ;lamin Assa, die onder den zooeven genoemden Oeria staat; de eene weg loopt over Ngénjan, de andere rechtstreeks naar Assa, doch deze laatste weg is zeer moeilijk, doordat enkele bergruggen moeten gepasseerd BESCHRIJVING VAN DE ONDERAFDEELING KOETEI. 631 worden, waaronder één zeer steile, de Goenoeng Pérégén. Ik ver- koos echter dezen laatste, omdat die veel korter is. Boven op den top van dezen berg heeft men een prachtig gezicht over de Toen- djoeng-landen, die bestaan uit eene aaneenschakeling van heuvels, waartusschen vlakten gelegen zijn, meestal begroeid met alang-alang. De gronden, die ik passeerde, zagen er veel beter uit; aan den plantengroei was de grootere vruchtbaarheid goed te bemerken. Meu deelde mij ook mede, dat, uitgenomen onvoorziene omstandigheden , de rijstoogst hier steeds overvloedig is, De lamin Assa is prachtig gelegen, ook uit een strategisch oogpunt; ze ligt boven op een bergrug, aan weerszijden waarvan riviertjes stroomen en is omgeven door een dicht bosch, zoodat zij, bij eene goede verdediging, voor een inlandschen vijand haast onneembaar is. In tegenstelling met die te Barong is deze lamin nieuw en zindelijk, voor zoover Dajaks zindelijk kunnen zijn, hoewel hier ook een aantal tadjau’s en dood- kisten niet ontbraken. De riviertjes, welke aan weerszijden van den bergrug stroomen, zijn de Assa en hare zijtak, de Sabélah; de Assa is weer een zijtak van de Bénanga-rivier, die haar water in de Mahakam stort. Het water dezer beide riviertjes is helder en zuiver; het is zeker grootendeels daaraan te danken, dat o.a. de cholera hier nog nimmer geheerscht heeft; de omstandigheid, dat zoodra de ziekte in de benedenstreken heerscht, deze Dajaks zich geheel afzonderen en ook niet toelaten, dat iemand, wie ‘took zij, hunne woonplaats bezoekt, draagt daartoe echter ook bij. Nog dient ver- meld, dat in de nabijheid dezer lamin een uitgestrekte aanplant van vruchtboomen is, voornamelijk van tjiwadak , lansat en ramboetan; trouwens in de geheele Toendjoeng-landen vindt men vele aan- plantingen van vruchtboomen. De lamins Moearn Assa (gelegen aan de monding der Assa-rivier, die niet ver van Moeara Bénanga in de Béuangari-rivier valt) en Géléo kon ik door den hoogen waterstand niet bezoeken. Van Assa uit nam ik den weg over de lamin Panèk naar de zg. Tanah- Linggang, meer in t bijzonder naar de in die streek gelegen lamin Majan; onder voortdurenden, hevigen regen duurde deze tocht ongeveer Vier uren. De grond in deze streek is weer schraler dan die in de buurt van Assa, hoewel er nog veel goede gedeelten in voorkomen. De Tanah-Linggang is de plek, alwaar de Toendjoeng-Linggang-Dajaks zich het eerst hebben neergezet, nadat zij uit de Boven- en Midden- Mahakam door de Bahan’s verdrongen waren; het is ook hier, ee —— ME lll D) BESCHRIJVING VAN DE ONDERAFDEELING KOETEL 633 sterk denken aan wat ik in dit opzicht gezien heb bij de Lawangan- Dajak’s, alleen had men daar ook priesteressen (déwa’s), die ik hier miste. De grondgesteldheid komt overeen met die der overige reeds bezochte Toendjoeng-landen, behalve dat ik weinig vruchtbaren grond aantrof, zooals nabij de lamin Assa. Vruchtboomen zijn hier in grooten getale aangeplant. Van Sékola keerde ik terug naar Mélak, waar ik nog 14 dag bleef tot regeling van verschillende aangelegenheden. Per prauw zakte ik ver- volgens de Mahakam af; na ruim twee uur varens kwam ik aan eene kleine vestiging van Maleiers aan de monding der Boenjoet-rivier, een rechter zijtak van de Mahakam. Na 1} uur gaans bereikte ik de lamin Pohon, aan 't hoofd waarvan Marta Diepa — een titel, hem door den Sultan geschonken — staat. Deze lamin is gelegen aan de soengei Tongkei , een zijrivier van de Bélowan, welke laatste wederom een linker zijtak is van de Kédang Pahoe. Men zeide mij dat het slechts één dag loopens is van hier naar de dichtstbij gelegen lamin der Bénoewa Dajak’s aan de Kédang Pahoe. Overigens valt er omtrent dit ver- blijf der Toendjoeng-Dajak’s niets bijzonders mede te deelen: de grondgesteldheid was nagenoeg dezelfde, zelfs nog zandiger dan elders, de lamin zag er goed onderhouden uit. Teruggekeerd naar de monding der Boenjoet, stak ik de Mahakam over en bereikte na één uur roeiens de Moeara Djawa, een linker zijtak der Maha- kam. Van hieruit bezocht ik de lamins Gadoer en Sangking, welke laatste twee uur loopens van de monding der Djawa verwijderd ligt. De streek, die ik doortrok, wassteenachtig en met zwaar bosch begroeid; men lichtte mij dan ook in, dat het hier onmogelijk is rijst te verbouwen, daar het groote getal steenen niet te ver- | wijderen is. De bewoners planten hun padi meer landwaarts in, | alwaar dezelfde grondsoort aangetroffen wordt als in de overige | Toendjoenglanden. | Bij mijn terugkeer naar de monding der Djawa-rivier moest ik van den heuvel af, dus ongeveer $ uur van die monding verwij- derd, grootendeels door het water loopen, soms tot aan het middel, door dat het water in de Mahakam in korten tijd meer dan 13 M. gestegen was. Mijn algemeene indruk van de Toendjoenglanden is niet gunstig; waar men mij gezegd had, dat de Toendjoeng-Dajak’s altijd over- vloed van rijst hadden, had ik gedacht, prachtige, vruchtbare gronden aan te treffen; juist het tegenovergestelde is ‘t geval 684 BRSOKRIZVING VAN DE ONDERAFDEELING KOETEL geweest, mét úiteondering ‘van een gedeelte in de buurt van de a Assa. mannen in dese streken zijn zeer weinig, de vrouwen ip % os niet getatoeterd. De plasteen ten Noorden van de monding der Koetei-rivier san de zeekust gelegen, zijn Bontang, Béngalon en Sangkoelirang, bene. “ vens enkele kleinere nederzettingen van Koeteineezen en Bandjareezen. De bewoners van Bontang leven hoofdzakelijk van wischwangst: rotan wordt in geringe hoeveelheid uitgevoerd. Van Béngalon komt nogal veel rotan; de streek is een apanage van Pangeran Ratoe, In de Boven-Béngalon zijn vele plaatsen, waar vogelnestjes gevonden worden. Te Sangkoelirang wonen nogal handelaren, meest m bosch producten, afkomstig uit het stroomgebied der rivier van dien naam, In ‘binnenland wonen Bastp-Dajak’s, die nog niet besecht werden. IV. Bestuur en inwendige regelingen. Ingevolge artikel 8 van het contract bestaat het landsbestuar _ van Koetei uit den Sultan en de landsgrooten, De name der tegenwoordige landsgrooten sijn: Pangeran Mangkoe Negoro, Pangeran Sosro Negoro, Pangeran Pandji en Pangeran Prawiro; vroeger was er nog een vijfde, nl. Pangeran Ratoe, die echter sedert als zoodanig ontslagen is. Het aantal zal in den vervolge nimmer meer dan vier mogen bedragen. (Overeenkomst dd. 24 Maart 1901). Aan ‘thoofd van elke kampong staat een kamponghoofd of pém- békél, die naargelang zijner verdienste dan wel van zijn korteren of langeren diensttijd met titels begiftigd wordt. Eenige regelmaat bestaat in 't geven dier titels niet; al die verschillende »gélarss hier op te noemen zou ook geen nut hebben; de voornaamste zijn : Toemënggoeng, Raden, Démang en Kiahi. Somtijds wordt een com- plex van negorijen onder één hoofd gesteld, die dan toch voor elke kampong afzonderlijke hoofden onder zich heeft. Vroeger werden de kamponghoofden niet bezoldigd, doch sedert 1908 krijgen zij 8 pCt. van de door hen geïnde hoofdelijke belasting. De keuze der kampong- hoofden is geheel in handen van het landsbestuur. De Dajaks ver- kiezen hunne eigen hoofden, welke keuze echter onderworpen is aan de goedkeuring van het landsbestuur. Te Samarinda en Balik Papan zijn thans met het algemeen toezicht belast resp. Raden Pandji, met den titel van Regent, en Raden Mas Kario Witi. BESCHRIJVING VAN DE ONDERAFDEELING KOETEI. 635 De rechtspraak wordt uitgeoefend door landraden, waarvan er één gevestigd is te Ténggaroeng, één te Samarinda en één te Kota Bangoen. Van de vonnissen, gewezen door de beide laatstgenoemde rechtbanken, is appèl mogelijk bij den landraad te Ténggaroeng. De Sultan heeft voorts het recht, de vonnissen der landraden te vernietigen; het recht van gratie berust alleen bij hem. Voorzitter en leden van deze rechtbanken worden door hem benoemd en ont- slagen. Voor de bezoldiging der Voorzitters en leden van de land- raden wordt een bedrag van f 6000.— ‘s jaars bestemd, deel uit- makende van de schadeloosstelling, die door het Gouvernement gegeven wordt voor den afstand van het recht tot heffing van in- en uitvoerrechten en accijnsen (supp. contract van 25 Juni 1900). Op andere plaatsen, zooals te Balik Papan, Djémbajan, Moeara Klindjau, Moeara Pahoe en Mélak zijn djaksa's aangesteld, die kleine geschillen mogen berechten: zij moeten maandelijks rapport uitbrengen van hunne verrichtingen. Berecht werd volgens de ~Béradja Nantir (d.i. séndjata tadjém jang soedah sédiah, een scherp wapen, dat gereed is) waarvan er één bestaat voor den’ Vorst, één voor de mantri’s: thans wordt, sedert de vestiging van een controleur te Ténggaroeng, voornamelijk het politiestrafreglement en het wetboek van strafrecht voor inlanders toegepast. Over de ~Béradja Nanti» hoop ik bij eene latere gelegen- heid te kunnen uitweiden, zoowel omtrent den inhoud als omtrent den tijd, waarop het boek is samengesteld, reeds ben ik bezig het handschrift — er bestaat slechts één exemplaar van dit geschreven wetboek — te Sémarang te laten drukken. In zake de afschaffing der slavernij en het pandelingschap in het landschap Koetei, is voorzien door art. 24 van het contract. Reeds in ‘tjaar 1873 vaardigde Sultan Soleiman een plakkaat uit, waarbij alle invoer van pandelingen verboden werd, en beloofde hij tevens het lot van de in zijn rijk aanwezige pandelingen te verbeteren, Voorts werd op den 12%" Dzoelkaedah 1318 (7 Mei 1895) eene regeling uitgevaardigd, waarbij o.m. bepaald werd, dat elk jaar de schuld van een pandeling (slaven werden geconverteerd in pandelingen en de hoogste prijs, voor een slaaf betaald, werd gesteld op f 160.—) met f 16— zou verminderen, zoodat na Mei 1905 geene wettige slaven of pandelingen meer in ‘t landschap Koetei zullen bestaan. Wat de heerendiensten betreft (belasting in arbeid, Art. 31 van het contract), zoo bestaat daarvoor eene regeling uitgevaardigd door Sultan Soleiman in Mei 1895, in hoofdzaak aangevende wie BESCHRIJVING VAN DE ONDERAFDEELING KOETEI. 637 het recht voorbehouden over die uitgegeven gronden te beschikken en zich de voortbrengselen — wanneer die tenminste niet de vracht zijn van eigen werk van den begiftigde — daarvan toe te eigenen. De verleende apanages, voor zoover ik de giftbrieven daarvan in handen heb gekregen, zijn vermeld in bijlage VI. Als bijlagen volgen hier: I. De stamboom van het Koetei’sch Vorstenhuis, voorzoover niet door wijlen S. W. Tromp in de Bijdr. Kon. Inst. 1888, 5, III, bl. 58, gepubliceerd. II. Een kaart van het landschap Koetei. II. Een staat, aangevende het zielental der door mij bezochte kampongs. IV. Een staat, aangevende den maandelijkschen uitvoer van gétah (kémalau), gétah soesoe en de verschillende rotansoorten , van 1 October 1899 tot ulte April 1908. V. Een staat, aangevende de uitgegeven concessies tot mijnont- ginning en de vergunningen tot het doen van mijnbouwkundige opsporingen en onderzoekingen. VL. Een staat, aangevende de namen der begiftigden en de grenzen der apanages. Séndoro. vr. gehuwd met Raden Prodjo. Lobak. vr. gehuwd met Raden Sjarif Pénghoeloe. Lenggo. vr. gehuwd met Raden Pandji. Séndari. vr. gehuwd met Raden Tjokro. 2 Md 7 sn es ene BESCHRIJVING VAN DE ONDERAFDEELING KOETEI. 641 Bijlage LII. STAAT aangevende het zielental der kampongs gelegen in het landschap Koetei (voor zoover die door samensteller bezocht zijn). he=| ! | 8 | z | Aantal | Aantal $8: NAMEN DER KAMPONGS NN Wanne inder, 5: Aan A 1 ‘T&nggaroeng en Omstreken!. 6019? 1833 '1729 — 1250 | 1207 2 Moeara Kaman ...... 478 102: 106 ' 101 ' 127: 84 3 Sabgntoeloong. .: 721 186° 156' 141 | 160 | 186 4 S@doelang. ........!178 48 42 386 35. 86 6 Manamang. ....... .| 26, 67: 59 47| 49: 46 6 Sönjioer. ~~... ... 302 87 7: 78; 81, 59 7 Sahoei. er, ) o> a: Se: 2: 2 8 Moeara Antjalong. +. « « .,1008' 357 273 ' 266 | 198 180 9 Béndang. wwe Hie. vet “BIS. ILS 19 87 18 54 10 Moeara Jangkal. se ee.) 748 232 182 202 | 173 | 161 11 Bénoea Baroe. …. 406, 116 95 114 | 104: 91 — Maleiers a/d Marah rivier. 97: 40. 20° 17 \ 19) 18 — a » Wahau , fi. 143% 102' 29: 26 ' 7, 5 — „ Boven Télén rivier | | 62: 35 | 18 | 16! 6} 8 12 Lamin Long Wai. ' 277 | 99 | 107! 73 | a0 | 41 13° , Long Tésak. .' 90; 32, 34! 34, 12! 12 144° | Melan........! 62] 23; 17, 15! 16 | q 15 … „ Long Nah ‚55, 19: 23, 156 6, 8 16 „ Marah. 452 ' 166, 129 115 89, 79 17 „ Bogélang. | 131! 42| 86° 34, 2| 28 18 x Baling. | 166 | 61: 51 656: 26, 18 19 „ Lon "Dias ‘ .. i 91 161 23} 19 17 | 23 20 „ Néhes Liah Se. .! 246° 938! 74 74 34 | 45 21 » Laug Liah Dok. ...; 84! 12, 9! 10! 9; 4 22 „ Djéloewai. ~. .; 141!) 48: 48; 29 | 34i 21 23 » Long Tong Nang. ~~. +, 4, 9' 2, 12! 8; 7 4 „ Long panes jee a ae cp BR Aje BL Ab B B 25 Long Noh aten aber det a 44 | 12: 16 71: 10; 6 26 _ Toeroenan Bamban. ..' 68: 18, 12! 12 | 44! 13 27 Géeénténg Tanah... .j 557 | 144. 121 ' 184 ; 108; 101 28 : Loeah Sakoh. .. | 111; 30' 23! 24 | 18: 96 29. Hambau. 1. 1 Bestaande uit 32 kampongs en chit, 2 Niet persoonlijk opgenomen. 3 Waaronder vele Bandjareezen die hier tijdelijk verblijf houden om rotan te snijden. 7e Volgr. IV. 45 Lamin Mandoeng. S32 3a7 335 333323 Damei. Tangkei ; Ran pas. a ORS Pee DD Te eK Dld or Head INOW Sb t poo RR 9 HOES SSSSK oh RS Rees oSSESESES SEEN ee PENSEESENBERSESSS SSS OE ers a/d Lawa . tJ Lamin Lan Diong. Pénawang Kia.. SSPE SEE OSE SE LERS EES RER ail ry BESCHRIJVING VAN DE ONDERAFDEELING KOETEL, 643 NAMEN DER KAMPONGS i Doorloopend nummer 77 | Lamin Tandi. .... HEE 88 | 12 | 10 | 12 5 78 „ Gönting Gönding. .f&8 | 97 | 30 | 32 | 2 | 12 79 » Bintas. » + »)ey| 65 | 17 | 16) 18 9 80 q Moehoer 4 «2.4. % EE 296 | 86 | 67 | 69 | 55 81 » Kali en Kapar. „JAF | 1651 | 44) 34 | 43 | MA 89 | Mölak,. …. « « « » | 846 | 206 | 281 | 198 | 198 83 | Lamin Ngönjan. =. -{ 241 | 51 | 48 | 68 | 54 84 „ Barong Tongko. 354 | 8 | 81 | 106 | 64 85 «Abm wl Se aw ee ok | SE RO OEE ae 86 » Moeara Assa. « «| 108 | 27 | 26 | 88 | 18 87 „ Galeo a ae da 8D | MO TOMS: LAD 88 » _Gämoehan 8 | 25 5 5 8 6 89 „ Djoea. 38 9 8 | 12 5 90 „ Oembau 82 | 17 | 17 | 29 16 91 ne: 86 | 11 | 10 | 12 6 92 „ Majan. 368 | 94 | 91/117 | 62 93 » Mandiwan 223 | 68 | 56 | 69 | 40 94 „ __ Sëökola ‚| 201 | 63 | 50 | 62 | 29 (81 95 „ Djole... 115 | 23 | 31 | 30 | 23 19 | 96 4. Pabon. aen en sl 0 | BL le Olop Fan) HOORN 97 | Maleiers te Moeara Boenjoet. 45 11 7 7 89 98 | Lamin Sangking. ‘ 156 | 47 | 36 | 42 | 27 (28 99 » Apardjan. 184 | 40 | 41 | 52 | 45 [27 100 wy .. Gator. «ve 101 17 18 19 27 23 — | Maleiers te Gadoer. 29 9 9 7 5 6 101 | Lamin Moejoeb. .| 223 | 55 | 64 | 42 | 41 83 102 | Kélandasan Kötjil. ...| 74 | 80) 17 | M | 117 E 108 | Kölandasan Bésar. «| 48 | 16 | 12 8 8 8  | 21 IES 116. | Soengei Saboeh . . .| 8 | 33 | 27 | | 8 HO Eis 117 ‚ Soengei Rékah 87 | 89 | 26 | 17 | 17 |i SE 118 | Soengei Mingkoer ern warn Lias 8 4 | or 119 qeedjoong Pénadjam . . . . .! 202 | 62 | 56 | 60  33 3 — | Bandjareezen te Soengei Toenan.| 80 | 38 | 16 165, 18 11JAg Totaal aantal zielen 37254. 644 BESCHRIJVISG Bijlage IV. STAAT aangevende den maandelijkschen uitvoer va van af October 7 8 sil. 