Bijdragen tot de taal-, land- en volkenkunde
Sultan Mahmud, die na de verovering van Malaka de wijk genomen had naar Pahang, vestigde zich sedert op het eiland Bintang, aan de zeestraat van Singapura, den gewonen zeeweg van Malaka naar Qost-Azié, en wist zich daar zoo gued te versterken en den toegang naar zijne residentie af te sluiten, dat enkele Portugeesche schepen hem geen schade konden toe- brengen, terwijl hij hier het best hun verkeer met den archipel kon bemoeielijken. Van hier uit hoopte hij Malaka te her- winnen, waar zoo het schijnt, de hoofden der Javanen ge- negen waren hem weder in te halen. Althans de Portugeezen hielden het er voor dat door hunne ondersteuning een der hovelingen van Mahmud, die voorgaf door hem _ vervolgd te worden en wien de bevelhebber Ruy de Brito welwillend ont- fangen had, er bijna in geslaagd was met eenige aanhangers ' Barros, Dec. III, parte 1, pag. 598. # «rey de hua cidade chamada Ademay (Cast. Ill 346). 3 Dec. Il, parte 2, p. 352. Elders (Dec. IV, parte 1, p. 78) noemt hij (of zijn uitgever Lavanha) den veroveraar van Sunda (na 4526) «hum Sangue de Pate de Dama» (Sang Adipati van Demak). * Pigafetta verwart hem echter met den laatsten vorst van Madjape- hit, »die bij zijn leven de grootste van alle koningen der omliggende eilanden was.» (Viaggio ed. Amoretti p. 172). 347 de vesting te overrompelen. Slechts door een toeval ontsnapte De Brito aan het gevaar. Mahmud was door deze mislukte poging niet ontmoedigd en zou hun geen rust laten. Na de overwinning op Pati Unus was Fernao Perez met de geladen schepen naar Indié vertrokken. Een half jaar later (Jair 1514) kwam Jorge d’ Albuquerque, een neef van den grooten bevelhebber, te Malaka om Ruy de Brito te vervangen. Onderweg had hij Pasei aangedaan en den sultan tegen een zijner op- roerige vazallen hijstand verleend. Te Malaka aangekomen, ver- nam hij dat Abdallah, radja van Kampar op Sumatra, die hoewel een schoonzoon en leenman van Mahmud, reeds vroeger de vriendschap der Portugeezen gezocht had 1, hier thans zelf geweest was om hun zijne diensten aan te bieden. Jorge d’Al- buquerque die inzag hoeveel een inlandsch hoofd, wien hij ver- trouwen kon, hem waard zou zijn, besloot hem tot bendara over de inlanders fe Malaka aan te stellen en zond een zijner kapiteins naar Kampar om hem hiervan bericht te geven. Deze vernam onderweg dat sultan Mahmud, met behulp van een anderen schoon- zoon, den radja van Lingga, Kampar ingesloten hield en zond een zijner vaartuigen naar Malaka terug om hulp te vragen. Albuquerque liet nu een eskader, waarop zich honderd man en Maleische hulptroepen bevonden, naar Sumatra oversteken. Zij vernamen dat de vijand voor de hoofdplaats, die goed ver- sterkt was, het hoofd had gestooten, maar lager aan de rivier zijn leger had opgeslagen, zoodat de toegang naar de zeezijde was afgesloten. De Portageezen gingen nu aan den mond der rivier van Kampar voor anker liggen en beletten daardoor aan de zeezijde allen toevoer naar den vijand, zoodat deze wel genoodzaakt was.eene poging te doen om zich een doortocht te banen. Hierbij leed hij de nederlaag, en nu kwam de doortocht voor de Portugeezen vrij en kon de vorst van Kampar outzet worden. Abdallah scheepte zich met de .zijnen in op een der lantsjaren die men op den radja van Lingga veroverd had, en vertrok met de Portugeezen naar Malaka, waar hij met den titel van mangku- bumi het bestuur aanvaardde. Den ongelukkigen vorst ontging echter de wraak van zijn schoonvader niet. De listige Mahmud wist het gerucht te verspreiden dat Abdallah in verstandhouding met hem van pian was de Portugeezen uit Malaka te verjagen. Jorge d’ Albuquerque, te weinig met de streken van den sultan 1 Zie hiervoor bj. 342. 348 van Bintang bekend, liet zich, toen hem dit gerucht van ver- schillende kanten bevestigd werd, tot den onberaden stap ver leiden om Abdallah te doen onthoofden. Dit was juist wat Mahmud gewenscht had. Niet alleen koelde hij daardoor zijn wraak, maar berokkende hij zijne vijanden groot nadeel, want die terechtstellng ontnam hun het vertrouwen der inlanders, zoodat vele Maleische kooplieden Malaka verlieten en de aanvoer van levensmiddelen bijna geheel uitbleef, waartoe Mah- mud’s vlootvoogd het zijne bijdroeg. In dezen nood moest men andere wegen zoeken om sich van het noodige te voorzien. Jorge Botelho, die Maleisch ver- stond, werd naar Sumatra gezonden met den last om de rivier van Siak op te varen en zich zoo mogelijk met den vorst van Menangkabau in betrekking te stellen, opdat men uit het binnenland mondkost zou kunnen bekomen. Botelho vond aan beide zijden der rivier vruchtbaar land, bezaaid met doesoens !, en werd eerst door den radja van Siak vriendschappelijk be- jegend, maar de altijd waakzame sultan van Bintang, tot wiens vazallen deze radja behoorde, stookte hem tegen de Portugeezen op, zoodat Botelho genoodzaakt was zich weder naar den mond der rivier te begeven. Hier ontfing hij ver- sterking uit Malaka, juist bij tijds om een aanval van den laksamana van Bintang te weerstaan, waarbij vele Portaugeezen het leven verloren. De inlanders, die hij nasr Menangkabau gezonden had om zijn schriftelijk verzoek tot het aangaan van handelsbetrekkingen over te brengen, vonden bij den vorst een gunstig gehoor en kwamen met eenige kooplieden van daar, over Kampar zoo het schijnt, bij Botelho terug. Zij brachten goud, aloéhout en levensmiddelen mede, maar daar de Portugeezen te weinig waren hadden medegebracht om tegen het goud in te ruilen, scheepten de handelaars zich, onder belofte van vrijgeleide bij hun terugkeer, met hem naar Malaka in2. Hier was intusschen (1516) Jorge d’Albuquerque door Jorge de Brito vervangen. De wijze lieden te J.issabon hadden den laatsten voorgeschreven wat hij te Malaka te verrichten had, en in weerwil der waarschuwingen van zijn voorganger besloot hij die ' «quintas que se chamao dugdes na lingua da terra» (Castanheda, It], 498). 2 Castanheda, Il, 500 —503. 349 bevelen ten uitvoer te brengen. Het gold hier niets meer of minder dan eene verdeeling der landerijen en der slaven onder de Portugeezen, en een verbod dat geen handelsvaartuig naar den archipel mocht uitvaren zonder Portugeesch bevelhebber. Beide besluiten waren even onbillijk als onverstandig. De voormalige slaven hadden onder voorbehoud van verplichte diensten vrijheid gekregen om op zich zelven te wonen; de landerijen waren aan voorname Maleiers toebedeeld; en wat de laatste bepaling be- treft: zij was wel geschikt om alle Maleische handelaars uit Malaka te verdrijven. Ook dreigde de stad ontvolkt te worden, zoodat De Brito weldra genoodzaakt was die bepalingen weder in te trekken!. Nog treuriger werd het hier gesteld, toen De Brito kort daarop overleed en de overgebleven officieren over- hoop lagen wie van hen in het bevel der vesting moest opvol- gen, want sultan Mahmud maakte van die gelegenheid gebruik om weder aan de rivier van Muar bezuiden Malaka eene sterkte aan te leggen, en van hier ait de visschers- en handelsvaar- tuigen op te vangen die het waagden van Malakka uit te loopen. Te Pagoh, eene nederzetting der Maleiers hooger op aan de rivier, schijnt Mahmud no en dan zijn verblijf gehouden te hebben. Toen de gouverneur van Indié, Lopo Soarez, tijding ontfing van de oneenigheden te Malaka zond hij in April 1518 Dom Aleixo de Menezes daarheen om de orde te herstellen. Hoewel Menezes eenige versterking medebracht, achtte hij die niet ge- noegzaam om de verschansingen te bestoken. Toen echter _Fernao Perez d’Andrade, wien wij straks naar China zullen vergezellen, met zijn eskader van daar was teruggekomen, wilde Menezes aan den jeugdigen bevelhebber der vesting, Affonso Lopez da Cvsta, die er op aandrong om aanvallenderwijze te werk te gaan, zijne toestemning niet langer weigeren. Maar de onderneming werd slecht beleid en mislukte. De vijand bleef steeds den toevoer afsnijden, en gebrek aan goede mondkost wierp het grootste deel der Portugeezen op het ziekbed. Zeer welkom was dus aan Menezes een voorstel van vrede, dat, zooals de Portugeesche schrijvers ons althans verzekeren, van den sultan van Bintang uitging. Het schijnt dat Mahmad, voor wien goede trouw een dwaasheid was, er slechts mede vuor had om de Portugeezen in slaap te wiegen?2. Althans, 1 Barros, Ui, parte 1, p. 87—90. 2 Vulgens Barros vreesde hij een aanval van Menezes en wilde hij dezen eerst naar Indié luten vertrekken om dan den vrede te verbreken ; 350 terwijl zij er niet op verdacht waren en met de eb. hunne schepen aan den grond lagen, verscheen op eens een ‘vloot van lantsjaren 1 voor de stad, en te gelijkertijd werd zij door Mah- muds troepen van de landzijde aangetast. Met inspanning van alle krachten weerden zij aan beide kanten den vijand af; zoodra de schepen viot werden en het geschut zijne uitwerking deed, deinsden de lantsjaren af, maar de stad bleef nog verseheidene dagen ingesloten. Toen de vijand echter zag dat hij niet vor- derde en veel volk verloor, trok hij eindelijk af. Kort daarop werd een Javaansche jonk, die zich naar Malaka wilde begeven, door den waakzamen laksamana opgevangen. De elgenaar, een aanzienlijk Javaan, wist uit de handen van Mahmud te ontkomen en Malaka te bereiken. Hij beweerde dat de ver- sterking aan den mond der rivier van Muar van de landzijde gemakkelijk te veroveren was en bood zich aan om de Malei- sche hulptroepen aan te voeren, terwijl de Portugeesche schepen aan de zeezijde de vesting bestookten. Na rijp beraad — want men duchtte weder een list van den sultan — werd zijn voor- stel aangenomen. Den 81 October gingen de troepen op weg. De schepen zouden hen langzaam volgen om te gelijker tijd voor de vesting te zijn. Het was een bezwaarlijke tocht langs de moerassige kust, en op de enge voetpaden liep men gevaar in ver- giftigde klemmen te geraken, die aan sommigen, zooals den Javaanschen aanvoerder, het leven kostten. Maar de Portugeezen verloren den moed niet en, aan de verschansing gekomen, lieten zij zich door het bulderen van het geschut niet van een aan- val afschrikken. Toen hierop te gelijker tijd de schepen hun vuur op de verschansing losbrandden, kreeg men het daar- binnen zoo warm, dat de Maleiers haar verlieten, nadat drie honderd man en daaronder vele aanzienlijken er het leven zouden gelaten hebben. Duarte de Mello, de vlogtvoogd, deed nog eene poging om de rivier op te varen tot Pagoh, waar de sultan zich ophield, maar de vaart werd hooger op door staketsels gestremd. De Mello liet de versghansing, waarin men veel geschut vond, ook van zuiver brons, in brand ste- ken, en keerde toen met de zijnen naar Malaka terug. alle andere schrijvers laten Menezes eerst later Malaka verlaten, na de verovering van Muar. 1 Kleine roeischepen voor den vurlog. 851 Thans willen wij zien wat Fernféo Perez d’Andrade in China had uitgericht. Reeds in 1515 had Jorge d’Albuquerque zekeren Rafael Perestrello en een tiental medgezellen in een jonk die naar China vertrok afgezonden om zich met den handel aldaar bekend te maken. In 1516 kwam hij met kostbare waren van daar terug, kort nadat Fernéo Perez, onder Lopo Soarez uit Portugal wedergekeerd, op bevel der regeering met een klein eskader naar China was uitgezeild. Perez had vdéér zijne komst te Malaka van den sultan van Pasei vergunning verkregen tot het vestigen eener factorij. De bemiddelaar was hier weder de Florentijn Giovanni da Empoli, die zooals wij weten reeds vroeger met den vorst onderhandeld had. Hij had het ongeluk om hier zijn schip te verliezen, dat in brand geraakte, en ging toen op het admiraalschip over. Van Malaka uit wilde Perez eerst Bengale bezoeken , daar de moesson reeds te ver verstreken was om nu de reis naar China te ondernemen, maar Jorge de Brito, die in ongerustheid was over Perestrello en de zijnen, haalde hem over om zich toch op weg te begeven. Aan de kust van Cochin- china werd hij echter door een storm overvallen en tot terugkeer genoodzaakt. Na op Pulu Kondor (tegenover de monden van de Mekhong) water ingenomen te hebben bezocht hij Patani, destijds een der voornaamste handelsplaatsen aan de oostkust van ’t Ma- leische schiereiland en aan Siam schatplichtig. Hij sloot hier en ook op andere plaatsen van de kust handelsverdragen. Te Malaka teruggekomen en door Perestrello van de goede gezind- heid der Chineezen onderricht, besloot Perez, zoodra de moesson gunstig was, den tocht te hervatten en voorzag zich daartoe te Pasei van peper die in China zeer gewild was. Intusschen was De Brito gestorven; te vergeefs poogde Perez het geschil over zijne opvolging bij te leggen, en zonder den uitslag af te wachten ging hij den 17 Juni 1517 met vier schepen en eenige jonken weder naar China onder zeil. Thans was de reis voorspoediger. Den 16 Augustus bereikte het eskader de Chineesche kust in de nabijheid van het delta der Chineesche Zuid-rivier (Si-Kiang), waarin, op eenigen af- stand van de kust, de groote handelsstad Canton gelegen is. Men ging ten anker liggen voor een eiland dat tot verblijf van alle handeldrijvende vreemdelingen bestemd was, en waaraan de Portugeezen den naam geven van Ilha da Veniaga (eiland der handelswaar), De Chineesche naam was volgens hen Tamao of Tamouw. Zij vonden hier tot hun verrassing het schip van . 352 Duarte Coelho, dat op den vorigen tocht van de vloot afge- dwaald, aan de kust van Siam overwinterd had, en eene maand te voren hier was aangekomen. Met welk een wantrouwen de regeering van China destijds het verkeer met vreemdelingen gadesloeg is bekend. Er be- hoorde dus wel beleid toe om bij dit eerste bezoek eener ge- wapende vioot dat wantrouwen niet op te wekken. Gelukkig was het opperbevel in bekwame handen. Aan den mond der rivier van Canton lagen eenige Chineesche oorlogsvaartuigen ter bescherming van de kust tegen zeeroovers; deze losten eenige schoten op de Portugeesche schepen, maar Perez had strikt bevel gegeven om alle vijandelijkheden te vermijden en men liet dus de schoten onbeantwoord. Perez liet hierop aan den hoofdbeambte, die met het toezicht op de binnenkomende schepen belast was en te Namtau (Singon) aan den mond der rivier zijn verblijf hield — de Portugeezen noemen hem »# Pio» of admiraal — vergunning verzoeken om de rivier op te varen, en nadat men door lang talmen zijn geduld op de proef had gesteld, verkreeg hij toch wat hij wenschte, een loods die de schepen door de rivier geleidde, terwijl de Portugeezen zich evenzeer verbaasden over de ontelbare menigte vaartuigen die de rivier als bedekten en tevens tot woningen waren ingericht, als over de talrijke om- — muurde plaatsen, landhuizen en tuinen die elkander aan de oevers afwisselden. In drie dagen bereikten zij Canton. Hier moesten zij weder geduld oefenen, omdat de Gouverneur — Tut&o was zijn titel volgens de verhalers .- afwezig was. Na zijne terag- komst zond Perez den factor Giovanm da Empoli, vergezeld van eenige aanzienlijke Portugeezen, naar zijn paleis met het verzoek om een gezantschap naar den Keizer te mogen afvaar- digen. De Gouverneur ontfing de vreemdelingen zeer hoftelijk en gaf hun ten antwoord dat hij tot het afzeuden van een ge- zantschap aan de Regering verlof moest vragen, maar dat hij intusschen voor hun woning en onderhoud zorg zou dragen. De gezant, een apotheker uit Lissabon met name Thome Pirez, wien men om zijne bekwaamheid en kennis ten spijt van vele edellieden daartoe had uitgekozen, werd nu met zijn gevoig in de stad gehuisvest; ook de overige Portugeezen mochten vrij aan wal gaan en handel drijven. Verschillende redenen, vooral het ongewone klimaat, dat aan zestig Zijner manschappen, waaronder den bekwamen factor Gio- vanni da Empoli het leven kostte, en de noodzakelijkheid om 4 3538 . | de schepen te herstellen drongen den bevelhebber om naar net. weiland der koopmanschapy terng te keeren. Hij zond Duarte ‘Coelho naar Malaka om de tijding te brengen van zijne goede ontfangst en liet Jorge Mascarenhas met eenige jonken naar de stad Chincheo ('I'siuen-tsjeii) in de provincie Fukien afvaren om nadere inlichtingen in te winnen omtrent het rijke land 7 Lequiav ten oosten van China, waarvan hij zooveel vernomen had, en dit zoo mogelijk te bezoeken. Blijkbaar was het bedoelde land geen ander dan Japan. ! Mascarenhas vernam dat dit verder lag dan men meende, en daar zijn tid beperkt was en hij te Chincheo een voordeeligen handel kon drijven, verkoos hij om hier de medegebrachte waren van de hand te zetten. Onmiddellijk na de aankomst. van Coelho te Malaka werd van hier een jonk naar Canton afgezonden om Perez met zijn eskader terug te ontbieden, daar men hier, zooals wij gezien hebben, dringend behoefte had aan versterking. Perez liet hierop dadelijk door een bode over Jand Mascarenhas waarschuwen, en zoodra hij aankwam, namen zij in “t begin van September 1518 ge- zamenlijk den terugtocht aan. 2 Aan Coelho was intusschen opgedragen om een anderen last der regeering ten uitvoer te brengen, Menezes had uit Indié ge- schenken medegebracht voor den vorst van Siam, die koning Manuel daartoe had afgezonden. Coelho moest deze naar Ayuthia, de Siameesche residentie overbrengen, het verdrag met den vorst vernieuwen en de vestiging van Siameezen te Malaka aanmoe- digen. Hij vond aan het hof een gunstig gehoor en verliet de hoofdstad in November 1519 begeleid door twee Siameesche jonken, die in last hadden hem tegen een aanval van de lant- sjaren van sultan Mahmud te beschermen. Dat Siam evenwel ook met den laatste in vricudschappelijke betrekking stond, zou hieruit kunnen blijken dat de Portugeezen bij het gevecht aan de rivier van Muar een Siameeschen prins gevangen namen die in het leger van Mahmud diende. Zij lieten hem naar zijn land ' Vergelijk hiervoor bl. 331, aanteek. 2. 2 Zie over dere eerste tochten naar China: Castanheda, IIT, 497; IV, 6, 54—71, 91—93; Barros, Dec. III, parte 1, pag. 84, 175—223; Goes, p. 449, 450, 496-99; Osorio, III, 264, 339—348; Correa, II, 474, 523—30, 547 —54: Galvado, p. 129, 130; vergelijk ook den brief van Andrea Corsali van 6 Jan. 1515 (lees 1516) bii Ra:nusio, I, 180 v°. en: Vita di Giovanni da Empoli in: Archivio storico Italiano, Append. III, p.32, 33. — Volgens Goes en Osorio kwam Perez niet verder dan Namtau. 4e Volgr. I. — 24 354 terugkeeren, en de vorst van Siam zond hun ten blijke zijner dankbaarheid een jonk met levensmiddelen. 1 Om tot Coelho terug te keeren: deze werd op zijn terugreis door een storm naar Pahang afgedreven, en sloot met den radja van dit Ma- leische staatje een verdrag, dat echter, zooals wij zien zullen, door de rooverijen der Portugeezen van korten duur was. Lang védér zijn terugkomst had Aleixo de Menezes met Fernao Perez de Andrade de terugreis van Malaka naar Indié aange- nomen (December 1518). ! Correa, II, 552. DERDE HOOFDSTUK. Antonio d’Abreu vaart met een eskader naar de Molukken. Hi bezeekt alleen Java en de Banda-eilanden. Francisco Serrio qp Amboina en in de Molukken. Reizen daarheen van Antonio de Miranda d’Aze- vedo, van Tristao de Menezes en van Antonio de Brito. De laatste vindt een Spaanschen faktor op Tidore. Hi laat op Ternate eene vesting bouwen. Wij moeten thans eenige jaren teruggaan om te zien wat de Portugeezen intusschen gedaan hadden om zich in rechtstreeksche betrekking te stelien met de eilanden van den Maleischen archipel. Hunne aandacht was inzonderheid gevestigd op die eilanden die de zoo hoog gewaardeerde specerijen: kruidnagelen en muskaat- noten opleverden, de Molukken en de Banda-eilanden. Welk belang het voor hen had die zelf te gaan halen, blijkt uit de mededeeling van Barbosa dat de bahar kruidnagelen, die men in de Molukken voor een & twee dukaten opkocht, te Malaka voor tien & veertien dukaten van de hand gezet werd. 1 Wij hebben gezien dat dan ook reeds Affonso d’Albuquerque na de verovering van Malaka op ‘teind van December 151] drie schepen naar de Molukken afzond. 2 Antonio d’Abreu voerde het opperbevel; Francisco Serrao en Simao Affonso Bisigudo stonden als kapiteins onder hem. 3 Nachoda Ismael, een Ma- leisch koopman, werd in een jonk die hem toebehoorde, doch 1 Livro de Duarte Barbosa, p. 383. 2 Zie hiervoor bl. 342. 3 Wat het bericht betreft eener reis, die Francisco Serrao in 1542 in een gestolen karveel van Malaka naar Pegu, Sumatra en de Molukken gedaan zou hebben, voorkomende achter een Spaansch HS. van Barbosa en door Lord Stanley aan zijne uitgave van dien schrijver toegevoegd , de mededeelingen der Portugeesche schrijvers laten -niet toe dit vodr zoover F rancisco Serrao betreft voor echt te erkennen. In het opschrift heet de bewuste persoon Juan Serrano. Kan het ook zijo dat dezelfde Juan Serrano bedoeld is, die later aan de reis van Magalhaes declnam en op Cebu om *t leven kwam? 306 met Portugeesche ruilwaren bevracht was, vooruitgezonden om hun bezoek aan te kondigen. Voor de eerste maal bevoeren thans Europeesche schepen de wateren van den Tudischen archipel. De eerste haven die men aandeed, was Gresik, destijds en nog lang daarna eene der voor- naamste handelsplaatsen op Java’s noordkust. ! Van hier zou het eskader eerst naar Amboina gezeild zijn, maar waarschijn- lijker is het dat het zich, zooals men uit andere berichten kan opmaken, van Java naar de Banda-groep begaf. Op weg daargeen ging het schip van Serrao in cen storm verloren; de bemanning werd echter op dat van D’ Abreu geborgen. De han- ‘delsplaats op groot Banda die zij aandeden, wordt door hen Tutatao genocemd. Het bevallige landschap, de geuren die de bloesems der muskaatnoten verspreidden, de frissche atmosfeer , maakten een levendigen indruk op de vreemnde bezoekers. D’A breu kocht hier een jonk voor Serrao, en vond genoegzamen voor- raad, ook van kruidnagelen die de Bandaneezen van de Molukken afhaalden, om tegen katoenen stoffen van Kambaja in te ruilen. 2 Daar ook zijne beide schepen in slechten toestand waren, besloot hij van den gunstigen moesson gebruik te maken en keerde zonder de Molukken bezocht te hebben naar Malaka terug. De jonk, waarop Francisco Serrav zich bevond, raakte echter op de terugreis. van lem af en strandde op een van de Nusa-Penju of Schildpad-eilanden, een atollengroep bezuiden Amboina in de nabijheid der meer bekende Nusa-Pari of zoogenaamde Lucipara- groep, 3 De schipbrenkelingen vonden hier geen water en liepen gevaar om van gebrek om te komen, toen een korrakorra van zeeroovers het eiland aandeed. Door de Maleiers die zich bij hen bevonden gewaarschuwd, verborgen zich Serrio en de zijnen , en terwijl de bemanning van het vaartuig aan land was gegaan om naar buit van gestrande schepen te zoeken, maakten de Portugeezen zich van de korrakorra meester en stonden de zee- roovers toe zich bij hen in te schepen onder voorwaarde dat zij hen naar Amboina brachten. Zij zouden hier in eene havenplaats, genaamd Rucotello, welwillend ontvaugen zijn. Daarmede zal ' De Portugeezen noemen haar Agacim. De a (het lidwoord) vinden wij meer bij hen voor plaatsnamen, de m is een gewone sluitletter. Blijft over Gaci (Garsik == Gresik). 2 Vergelijk Correa, IL, 280, 359 ond. 3 Ook Nusa-Penju wordt Lugo Pino bij de Ptg. schrijvers. Wij zullen meer dan eens die verwisseling van N in L opmerken. 357 Nusa Telo bedoeld zijn, de Maleische naan der » Drie Gcbroeders ,» kleine eilandjes aan de westkust van Hitu' (Noord Ambon), en inderdaad is bij den Ambonschen geschiedschrijver Ridjali de overlevering bewaard gebleven dat de vreemdelingen hier het eerst aan land kwamen en op bevel van Perdana Djamilu, een der voornaamste Ambonsche hoofden, naar Assalu'u op Hitu werden overgehracht. ! De inwoners van het naburige ~ Vera- nulay op het eiland »Batochina de Muar,” waarmede waar- schijnlijk Huamohel, het westelijk schiereiland van Ceram bedoeld is 2, kwamen met de wapenen de uitlevering der vreem- delingen eischen. Door dezen bijgestaan , zegevierden de Amboi- neezen over hun machtiger tegenstanders. Het gerucht van deze overwinning verspreidde zich weldra naar de eigenlijke Moluk- ken, waaronder men vroeger slechts vijf eilanden verstond , waar de kruidnagelen groeiden, namelijk Ternate, Tidore, Motir, Makian en Batjan. Ze stonden met vele omliggende eilanden destijds onder de suprematie van vier naijverige vorsten, die op Ternate, Tidore, Batjan en te Djilolo op Halmaheira hun ver- blijf hielden; de sultan van Ternate was de machtigste hunner. * Toen de mare van de dappere westerlingen hem ter oore kwam, begreep hij dat zij tot de veroveraars van Malaka behoorden — want de nachoda Ismaél had hem van hunne aanstaande komst onderricht —, en zond eenige vaartuigen naar Hitu om hen uit te noodigen zich in zijn dienst te begeven. De sultan van Tidore, Almansor, deed hetzelfde, maar zijn mededinger was hem voor, en Serrao, verblijd dat hij op die wijze de ' Zie Valentijn, Il, 2, bl. 7. Elders (J. 2, bl. 47; II. 2, bi. 14) vereen- zelvigt Valentijn Assalulu met Nusa Telo. 2 Valentijn J. 2, bl. 147; Il. 1, bl. 35. Ik merk hierbij op dat de naam dien de Portugeezen aan Halmaheira gaven, niet was Batochina de Muar, maar B. do Moro. — Op de kaart der Molukken in ’t bekende HS. van Godinho de Eredia van 1613 op de Kon. Bibliotheek te Brussel heet het eiland Ceram nog «Verenula»y, doch aan de NW. kust leest men «Ceiran»s en ten NO. van ’t groote eiland ligt een eilandje dat «Seiran» ge- noemd wordt. 3 Onder de verschillende namen, die hem gegeven worden, zullen voor >t meerendeel titels verscholen zijn. Bij de imeeste Portug. schrijvers heet hij Cachil Boleife of Boleif. Kaitjili is een titel die volgens Valentijn aan zonen, broeders of andere nabestaanden van Moluksche vorsten gegeven werd, en dus niet op dezen sultan toepasselijk, wiens officieele naam Bajang Allah luidde, dat is Schaduw Gods. Bij Pigafetta hect hij Abuleif; bij Rebello (zie de volg. aant.) Quechili Baiono Cirola; bij Barbosa (ed. Stanley, bl..201) Beniurra Sorala (in de Portug. uitgaaf Biuaragola). 358 Molukken, het eigenlijke doel van zijn tocht, bereikte, ging gewillig maar Ternate mede en werd met den sultan zeer bevriend. ! Na zijne aankomst vertrok de nachoda met eene lading kruid- nagelen naar Malaka, maar zijn jonk strandde op de Javaansche kust in de nabijheid van Tuban. De goederen werden daar ge- borgen, en toen men te Malaka hiervan tijding kreeg , werd Joao Lopez d’Alvim met een schip naar Java gezonden om ze af te halen (Maart 1513). Hij bezocht ook Sidaja, eene havenstad die tot het gebied van onzen ouden bekende Pati Unus behoorde. De javaansche vorst wist dappere tegenstanders te eeren; hij zond aan Lopez geschenken en bood de Portugeezen zijne vriend- schap aan. 2 Nog in hetzelfde jaar voer een eskader onder Antonio de Miranda d’Azevedo naar de specerij-eilanden. De vorsten van Ternate en Tidore wedijverden om hem lading te verschaffen en gaven hem brieven mede aan koning Manuel. Beiden gaven hun weusch te kennen dat de Portugeezen zich op hun eiland zouden nederzetten of anders op Makian dat hun gemeenschap- pelijk behoorde. Ook Serrao die op Ternate wilde blijven gaf Miranda brieven mede aan den koning en gan zijne vrienden. Daarbij} was er één, gericht aan Fernao de Magalhaes, die zoo als wij later zullen zien, gewichtige gevolgen had. Ten gevolge der verwikkelingen te Malaka werd eerst in December 1518 een derde reis van daar naar de Molukken ondernomen, door Dom Tristao de Menezes; twee jonken van Maleische kooplieden vergezelden hem. Het kostte hem eenige moeite om de naijverige vorsten tevreden te stellen, en toen hij eindelijk met vier beladen jonken de terugreis had ondernomen, verhief zich een storm die de jonken verstrooide en Menezes noodzaakte Banda aan te doen (April 1520). Daar hij. drie jonken miste en vermoedde dat zij naar de Molukken waren teruggekeerd , begaf ook hij zich weder daarheen. Ken van de jonken vond hij te Termate; een andere was te Batjan in veilige naven gekomen; de Portugeezen die zich daarop bevonden, 1 Ik heb voor dezen eersten tocht naar de Melukken hoofdzakelijk Barros gevolgd (Dec. III, parte 1 p. 584--597) die het best schijut inge- licht. Vergelijk ook Galvao p. 1145—119; Castanheda, II, 289, 290; Goes p. 330; Correa, II, 280; Gabr. Rebello, Informagao das cousas de Maluco , in Colleccao de noticias etc. tomo VI (Lisboa 1856) p. 200, 201. 2 Barros als b. p. 598; Castanheda, III, 380, 381. 359 hadden zich vrijheden geoorloofd met de vrouwen der inlanders en zelfs met die van den radja, ! zoodat hun leven in gevaar was en hun kapitein de hulp van Menezes inriep, die op Ternate overwinterde. Menezes voer hierop naar Batjan, maar terwijl hij over "t gebeurde inlichtingen inwon, werden de schuldigen in een oploop door het volk vermoord, en het schijnt dat hij met zijne manschappen evenzeer gevaar liep, want met achterlating der jonken verliet hij het eiland, nam op Amboina verdere lading in, en keerde toen naar Malaka terug, waar hij, zoo als ons verhaald wordt, van spijt over "t gebeurde een ziekte kreeg en kort daarna overleed. Herhaa'de malen had reeds sultan Bajang van Ternate door Serrao en andere afgezanten bij den bevelhebber van Malaka er op aangedrongen dat de Portugeezen zich op zijn eiland zouden vestigen, maar men wachtte versterking uit Indié. Kin- delijkk kwam in 1521 een eskader van vijf schepen onder Antonio de Brito, dat naar de Molukken bestemd was, te Malaka aan. De Brito, die 300 man onder zijne bevelen had , werd eerst geprest, zooals wij later zullen zien, om deel te nemen aan een aansiag tegen Bintang (October 1521) en zette toen de reis naar den Archipel voort. Tuban en Gresik op Java werden door hem bezocht om levensmiddelen in te nemen. Terwijl hij hier op een gunstigen wind wachtte, zond hij eenige manschappen in een boot naar het tegenoverliggende Madura om water te halen. Dezen waren onvoorzichtig genoeg om aan land te gaan en, zonder verlof te vragen , vruchten te plukken ; de Madureezen vonden dit wat vrij en namen hen gevangen, zoodat De Brito de bemiddeling van den gouverneur van Gresik moest inroepen om hen los te koopen. In Januari 1522, toen hij zich gereed maakte om te vertrekken, kwam ook Garcia Henriquez te Gresik met een schip en drie jonken die naar Banda gingen om mus- kaatnoten te laden. Te gelijker tijd vernam men van de be- manning van een Javaansch hamdelsvaartuig dat van de Mo- lukken kwam, het nieuws dat zij daar een vreemd schip ontmoet hadden, waarvan de kapiteimm hun een veiligheidspas had ge- schonken. Antonio de Brito bevond dat de pas in het Spaansch gesteld was, in naam des Keizers, »zoo hoogdravend en woor- denrijk,« zegt Joao de Barros, vals die natie gewoon is zich in schrift te uiten.7 De Brito had reeds in Indié iets vernomen 1 Zie Pigafetta ed. Aimoretti, p. 142. 360 van de uitrusting onder Fernao de Magalhaes en begreep dat het een van zijne schepen moest zijn dat in de Molukkeu was aangekomen. De beide eskaders gingen gezamenlijk van Gresik onderweg, maar een storm dreef de schepeu uiteen, zoodat zij langzamerhand zich te Banda weder vereenigden (Februari 1522). Hier sloot De Brito een handelscontract met de hoofden, maar toen hij een steenen pijler met het wapen van Portugal wilde oprichten , ondervond hij ernstigen tegenstand. De vriendschap werd echter hersteld, en in Mei zette men de reis naar de Molukken voort. De Brito had Henriquez overgehaald om hem te vergezellen , daar hij zijne hulp tegen de Spanjaarden kon noodig hebben. Toen men het eiland Batjan in het gezicht kreeg, zond de vlootvoogd een zijner kapiteins met eenige gewapenen aan land om straf uit te oefenen voor den moord dien de bewoners aan zijne landgenooten gepleegd hadden. Zij verbrandden een dorp en doodden wie zij konden om den radja een les te geven, zonder nu juist te vragen — daarop lette men in dien tijd zoo nauw niet — of deze menschen eenige schuld hadden aan het gepleegde misdrijf. Daarop voer de vioot naar Tidore. De Spanjaarden waren hier, zooals ik in een volgend hoofdstuk verhalen zal, vriendschappelijk ontfangen, daar sultan Almansor verbitterd was op de Portugeezen, die Ternate voortrokken , en hadden bij hun vertrek een factor en eenige manschappen ach- tergelaten. De factor, Juan de Campos, meenende dat er Spaan- ache schepen in ’t gezicht waren, liet zich in een prauw naar de vloot roeien, maar vond zich bitter teleurgesteld, vooral toen sultan Almansor uit vrees zijn best deed om de Portu- geezen voor zich te winnen. Hij achtte het dus raadzaam om zich met zijne manschappen en goederen onder hunne bescher- ming te stellen. De Brito nam de Spanjaarden en hunne koop- waren bij zich aan boord, beloofde Almansor dat hij jn wensch dat de Portugeezen zich op zijn eiland zouden vestigen in over- weging zou nemen, en voer toen naar Ternate. Hier had eene groote verandering plaats gehad. Sultan Bajang Ullah was gestorven, en men vermoedde dat hij om zijne ge- negenheid voor de Portugeezen door de Maleische handelaars of door sultan Almansor vergiftigd was. Ook Francisco Serrao had men uit den weg geruimd !. Onder zijne papieren vond men - 1 Volgens Correa (en Andrada die hem volgt) was hij nog in leven bij de komst van De Brito, en was zijn raad hem van veel dienst. 36] brieven van Magalhdes, waarop wij later terugkomen. Bajang Ullah liet bij zijne gemalin, eene dochter van Almansor, twee minderjarige zonen na, en had de moeder op het hart gedrukt om de Portugeezen te vriend te houden. Zij had tot mederegent aangenomen een natnurlijken zoon of volgens anderen een neef van haar echtgenoot, Kaitjili (Prins) Taruwés 1, wien wij weldra nader zullen leeren keunen. Deze had zich met de Spanjaarden niet willen inlaten 2, maar bericht van hun komst gezonden aan den bevelhebber van Malaka, en toen hij de aankomst der Portugeesche vloot te Tidore vernam, begaf hij zich met zijne korrakorra’s daarheen om haar in te halen. Antonio de Brito liet thans onderzoeken welk eiland de ge- schiktste gelegenheid aanbood tot het bouwen eener vesting en gaf de voorkeur aan Ternate, waar den 24 Joni 1522 de eerste steen gelegd werd. Het fort ontfing naar den heilige van dien dag den naam S. Joao Bautista. De handel kwam bij overeen- komst geheel in handen der Portugeezen, die voor de bahar (vier quintaes of centenaars) kruidnagelen niet meer zouden be- hoeven te betalen dan 800 reis, of milreis in goederen 3. Tot welke misbruiken die prijsbepaling aanleiding gaf, zullen wij later zien. ' Cachil Daroés bij de Portugeesche schrijvers; Quichil de Roes of de Rebas bij de Spaansche; Chechilideroix bij Pigafetta. Vergelijk Valen- tijn t. a. p. 2 Pigafetta ed. Amoretti, p. 137; Castanheda, VI, 20. 3 Castanheda, VI, 29. VIERDE HOOFDSTUK.,. Malaka door Mahmud verontrust. Reizen van Henrique Leme en Antonio Correa naar Pegu. Vijandigheid der Atjehers. Diogo Pacheco zoekt de Goudeilanden. Pagoh aan de rivier van Muar door de Por- tugeezen veroverd. Voorvallen te Pasei. Vergeefsche aanvallen van Jorge de Brito op Atjeh en van Jorge d’ Albuquerque op Bintang. Keeren wij thans naar Malaka terug, waar Aleixo de Menezes bij zijn vertrek naar Indié (December 1518) slechts een zeven- tigtal manschappen onder Affonso Lopez had achtergelaten ; hij was dezen bevelhebber niet genegen en stond aan velen toe om met hem te vertrekken, wier plicht het geweest was te Malaka te blijven. Sultan Mahmud werd natuurlijk spoedig van de zwak- heid zijner vijanden onderricht en kwam dan ook weldra met zijne land- en zeemacht opdagen; de vesting was echter genoeg- zaam versterkt om hem te weerstaan, en Affonso Lopez werd door een goed deel der inwoners moedig ondersteund, zoodat de aanvallen van Mahmud mislukten. Het meeste kwaad berok: kende hij de Portugeezen door even als vroeger de vaart naar den Archipel af te sluiten, -zoodat zij groot gebrek begonnen te lijden. Na Menezes terugkomst zond de gouverneur van Indié, Diogo Lopez de Sequeira, een klein eskader naar Malaka onder Antonio Correa, die zich van daar naar Pegu moest begeven (Mei 1519), Zijne komst was eene uitredding, zoowel om den voorraad dien hij medebracht als om de diensten die hij tegen den vijand bewees. Hij hield zich echter niet lang te Malaka op, maar begaf zich naar Pasei en Pedir om peper te laden, die hij wist dat in Pegu gezocht was, verliet den 14 September 15]9 de Sumatrasche kust, en kwam den 27 ter reede voor Martaban. De lezer zal zich herinneren dat reeds door Affonso d’Albu- quergue in 1511 vriendschapsbetrekkingen met Pegu waren 363 aangeknoopt. ' De Portugeezen waren er zelven schuld aan dat men die had afgebroken. Er heerschte te Malaka dikwijls zulk een gebrek dat elk schip met levensmiddelen dat men kon op- vangen, waar het ook t’huis behoorde, voor goeden prijs ver- klaard werd. Zoo had zekere Henrique Leme een Pegusche jonk met rijst opgelicht. Kort daarna (1516) werd hij naar Martaban gezonden, maar die stad niet kunnende bereiken, was hij een der monden van de Irawadi ingevaren, waar eene havenstad lag die de Portugeezen Cosmim noemen 2. Met verlof van de overheid liet hij hier zijn factor met handelswaren aan land gaan, maar toevallig was de jonk, die hij had buit gemaakt, van hier uit- gevaren, en toen de inwoners bemerkten wie zij voor hadden, had Leme groote moeite om zijne manschappen uit hunne handen te redden en met zijn schip te ontkomen. Antonio Correa was gelukkiger. Van Martaban vaardigde hij een gezantschap af naar het hof te Pegu; op hun terugreis gingen twee hooge beambten met hen mede om met den Por- tugeeschen bevelhebber een handelsverdrag te sluiten. Toen dit tot stand was gekomen, keerde Correa met eene lading lak en andere koopwaren en met zes jonken vol levensmiddelen naar Malaka terug (Juni 1520), waar men reeds verlangend naar zijne komst had uitgezien. Hij vond hier als bevelhebber Garcia de SA, die met verlof van den gouverneur van Indié voor eigen rekening een handelstocht naar Malaka deed, en wien Affonso Lopez, die zeer lijdende was, het bevel over de vesting had overgedragen, om zich tot herstel zijner gezondheid naar Indié te begeven (December 1519). In het jaar 1519 waren de Portugeezen in aanraking gekomen met de bewoners van Atjeh, destijds nog een rijkje van weinig beteekenis. Op de vaart van Malaka naar Indié was een schip onder bevel van Gaspar da Costa, den broeder van Affonso Lopez, gestrand op het eilandje Gamis of Gamir 3 tegenover Atjeh. De manschappen redden zich, maar werden door de Atjehers aangevallen, en waren tegen hun overmacht niet bestand, zoodat velen hunner sneuvelden en een zestal met den bevelhebber in gevangenschap geraakte. Toen Garcia de Sa 1 Zie hiervoor bl, 342. 2 Zie over die stad: Yule, Mission to the Court of Ava (1858) p. 212. 3 Gamispola (Pulu Gamis) bij Ptg. en Sp. schrijvers. De naam schynt verbasterd in Pulu Gomez. 364 tijding kreeg van het voorgevallene , zond hij Diogo Pacheco, een broeder van een der gevangenen, naar Pasei om de bemidde- ling van den Shahbanddr te verzoeken, die een man van invioed schijnt geweest te zijn en de gevangenen van de Atjehers loskocht. Diogo Pacheco werd kort daarna het slachtoffer eener illusie, die in de Oude en Nieuwe wereld menigeen het leven heeft gekost. Hij was een ervaren en ondernemend zeeman, en daar hij op eene vroegere reis naar Malaka had hooren verhalen van de »Goudeilanden» die ten zuiden van Sumatra zouden liggen, bewoog hij in 1519 den gouverneur van Indié om hem een schip en een brigantijn toe te vertrouwen, waarmede hij op ontdekking kon uitgaan. Hij bereikte de westkust van Sumatra in de nabijheid van het rijkje Daja !, niet ver van Atjeh, waar de brigantijn duor zwaar weder te gronde ging. Pacheco voer hierop de kust langs tot Baros, door de Mohammedaansche handelaars veel bezocht om het stofgoud en de benzo0é die men hier vond. Hij verkocht hier de medegenomen koopwaren, daar het verlies van de brigantijn hem ditmaal van de verdere reis deed afzien, maar hiy liet niet na zoo veel mogelijk inlichtingen in te winnen omtrent de goudeilanden. Personen, die er geweeat zouden zijn, vertelden hem dat ten Z. O. van Baros, op hon- derd en zooveel mijlen afstands, zich een koord van ondiepten en klippen bevond en in het midden daarvan een eiland, heuvelachtig en omzoomd met palmboomen. Er woonden vele zwarten die aan boord kwamen om het goud te brengen, want zij stonden niet toe dat iemand aan land ging. De vaart naar dat eiland was zeer gevaarlijk om de hevige branding en de veranderlijkheid der kanalen tusschen de klippen door, zoodat nauwelijks een vierde deel van de schepen die er heengingen in behouden haven terugkwamen. De beschrijving heeft blijkbaar betrekking op een atol of koraaleiland, waar men geen goud preegt te vinde... Pacheco voer van Baros de kust verder langs en straat Sunda door (het kanaal van Palembang zoo als het toen heette) en kwam behouden te Malaka, waar Garcia de Sa hem, zoo als wij straks zagen, de zending naar Pasei toevertrouwde. In 1520 ging hij ten tweedenmale op ontdekking uit met een Ma- leische jonk en een brigantijn. Te Baros voud hij thans vijf ' Het tegenwoordige Diah? Volgens de oude kaarten komt de ligging van beiden vrij wel overeen. Veth (Atjeh, p. 61) plaatst Daja noordelijker. 369 vaartuigen van Gudjerat die hem vijandelijk ontfingen en ver- hinderden aan land te gaan. Hierop begaf hij zich in open zee, waar een storm de schepen van elkander dreef; van de brigantijn, waarop Pacheco zich bevond, werd niets meer vernomen. De jonk strandde aan de kust van Sumatra en van de Maleiers, wie het gelukte zich ‘te redden, vernam men later het gebeurde. De mare van de goudeilanden was intusschen tot J.issabon doorgedrongen, en Koning Manuel droeg den gouverneur van Indié op om een eskader op ontdekking uit te zenden. Drie schepen werden daartoe uitgerust, en een ervaren Fransch zeeman, een Baske waarschijnlijk, met name Pedro Hanes, zou de ‘onderneming leiden. De schepen maakten deel uit van de vioot die in 1521 onder Jorge d’Albuquerque naar Malaka vertrok, maar zij werden daar tot andere doeleinden gebezigd. Waarschijnlijk was het lot van Pacheco daar toen bekend geworden; althans de-tocht naar de Goudeilanden werd voor- loopig opgegeven. ! Terwijl Antonio Correa zich in Pegu bevond, werd Malaka weder ingesloten door den viootvoogd van Mahmud. Correa’s terugkomst met den hoognoodigen mondkost, verijdelde echter zijn voornemen, en daar Correa zelf goede strijdkrachten onder zijn bevelen had, gaf Garcia de Sa hem zijn wensch te kennen om het nabijgelegen Pagoh aan de rivier van Muar, van waar Mahinud Malaka voortdurend bestookte, te overvallen. Het was geen lichte taak, want Pagoh lag aan een kleinen zijtak of inham, waarvan men den toegang zooveel mogelijk had afge- sloten. Correa nam het beleid der onderneming op zich en had 500 man, waarhij slechis 150 Portugeezen, onder zijn bevelen. Men voer de rivier op en aan den zijarm gekomen, tastte men men stoutmoedig de verdedigingswerken aan, waarop de man- schappen die ze bewaken moesten naar Pagoh terugtrokken. Of Mahmud zich zelf te Pagoh bevond, is onzeker , maar de bezetting had er zich op voorbereid om de plaats te verdedigen en ontfing den vijand met een salvo van het geschut en een hagelbui van pijlen. De Portugeezen drongen echter zoo onstuimig op hen in dat zij weinig tegenstand boden en weldra het hazenpad kozen 1 Zoover mij bekend is, komt het verhaal der reizen van Pachero alleen voor bij Barros, Dec. I[L, parte 1, p. 264—275. Zie verder p. 412, 413, 003, 540, 546, 549 3646 na hunne lantjaren in brand gestoken te hebben. De plaats zelve onderging natuurlijk hetzelfde lot, en met het kostbaarste van den buit keerden Correa en de zijnen naar Malaka terug, waar men thans een tijd laig rust had, totdat Mahmud de schade hem toegebracht hersteld zou hebben. 