Corporate financial management
nen; Siodod&ndrcn, Faeernkm^ Lepiospermum, yerschillende boomvarens, verruUen onder de heesters eene belangrijke rol; Onapkalium, lang gras en mossoden bedekken den bodem*; lAeke' nen (kontmoasen) zijn in milden overvloed over den grond en de boomstammen yenprdd ; en nog op eene hoogte yan 9000 yoet en bij eene temperatuur yan 7.2 centigraden, siet men bekerplanten over den grond kmipen. De alang-velden nemen, ab een vorm die op yerschillende hoogten vert^euwoordigd is, in de physioguomie dee lands eene belangrijke plaats in. Deze 3 — 1 voet hooge grassoort staat ook op Snmatra steeds gereed om de door bet vond en de kultuxur yerlaten plaat- sen dadelijk in te nemen. Terwijl zij op Java celden beneden eene hoogie van 3,000 voet yoorkomt, ontmoet men haar op Sumatra reeds op eene hoogte van 700 k 800 voeten, en TolgenA JnneuuHN's waamemingen moet haar gebied er in den historischen tijd aanmerkelijk njn aitgebreid. Kreeg zij eenmaal bepaalde- li)k de overhand, de rijkdom aan water en daarmede ook de vnichtbaarheid des eilands zou gevoelig yerminderen. Waar dit gras een- maal meester is, zal bet natuurlijke bosch niet ligt weder ontkiemen, daar de nulen tnsschen de digte zoden yerstikt worden. Somtijds editer ziet men Bhodomyrtus Tomeniasa, Viiex TrifoUa en MelaHomaceen hnnne stniikeu in bet alang-yeld ontwikkden en het gras allengs overwinnen en dooden, zoodat de grond yoor nieuwe wondyorming gelegd wordt. Enkele kruidachtige planten zijn steeds hier en daar onder het alang^-gras gemengd ; maar het rust doorgaans slechts op een dunne humuslaag, Boodat de af branding van het alang-yeld slechts een schralen akker yoor het rijstgewas op- leyert. Ofschoon het yerschil yan geographische breedte in een land gelegen als Sumatra geen belangrijken invloed op de yegetatie schijnt te kunnen oefenen, is echter de Flora van Noord- Sumatra, yoor zooverre de schaarsche berigten ons in staat stellen daarover te oordeelen, door het optreden van yormen op de bergen en hoogylakten, die in de zuidelijke gewesten on- bekend zijn, zeer eigenaardig gekarakteriseerd. fiier vertoont zich de Fimu Merkurii, die de geldighdd der wet, dat het geslacht Pima tot het noorder-halfrond beperkt is, te bedrdgen echijnt en toch bevestigt, daar zij aan ide an- dere zijde yan den evenaar niet meer yoor- komt. De schoone Casuarina /Sumatrana, die op de hoogten yan Tapanoeli in de plaats der Casmrina Jwighuhmana en MinUana yan Oost- Jaya optreedt, is eyenzeer tot bei Koordes des eilands beperkt; zoo ook eenige boom- yarens en ro/Sdw-palmen, eigenaardige JMocarpi en een groote Pandamu, DaajMrnm Biaiumn Jungkuhniiy en yooral de beroemde Bfyobak- nops Campiora, die de Sumatraache kamfer opleyert. Maar ook andere deden des eOaods hebben hunne eigenaardigheden, en bqpaalddijk schijnen de LampongdistriktOi eenige toenade- ring tot de Flora van Java te yertoonen. Dit zij genoeg yoor eene ylngtige schets yan het algemeen karakter der Samatrasche yegetatie. "Wij willen thans wat nader stil- staan bij de kultuurgewassen en zood&oige wilde bosohprodukten, als yoor handd en nij- yerhdd yan gewigt zijn. Onder de yoedingsmiddden neemt op Suma- tra, zoowd als op Jaya^ en in het algemeeo in de westdijke hdflyan den Indischen Archi- pel, de rijti de eerste plaats in. Naarmate de rijst op drooge of overstroomde ydden ge- kweekt wordt, heet zg hier paeH-ladang of padi'sawah. De ladang-rgst wordt op Suma- tra, althans in sommige gewesten, boyen de sawah-rijst geprezen, ads witter, vaster, meer voedend en aangenataier van smaak. Ook is de verbouwing niet zoo nadeelig voor de ge- zondheid. Desniettemin heeft zich in dekat- ste jaren de sawah-bouw aanmerkelijk uitge- breid, omdat zijne opbrengst ved overvloedf- ger is. Yoor de beide kultuurwijzen worden bqzondere verscheidenheden van het rQstgewas gebezigd en steeds wordt op sawaha zaad mi sawah-rijjst, op ladangs zaad van ladang-rijst verbouwd. In ieder der bdde hoofdsoorten komen ondergeschikte verschddenheden voor, in vorm, grootte en kleur van korrel, en in sndheid van groei verschillend. Eene minder belangrijke plaats neemt bnder de yoedingsmiddden de mais in. Zij wordt in het Gouvemement der Westkust dikwijls op de reeds afgeoogste rijstvelden of op dioo^ gronden tusschen de rijst geplant. Van meer belaug is haie tedt in de Batak-landen, Tooral in de bergstreken. Zij staat echter is de schattitig der bevolking steeds beneden de rijst en wordt aan de arme bevolking overge- laten of tot veevoeder gebezigd. Hier en daar wordt ook randa-dfawa, eene soort van gierst> in kleine hoeveelheden verbouwd. Na de grancn verdienen de palmen vermd- ding. De bdangrijkste is de kokos-pabn, die om zijn vedvuldig nut zeer yersprdd is, be- halve in de hoogere bergstreken, daar hij op 3,000 i^ 4,000 voet geen vrucht meer draagt, ! en in de lage, aa'u gedurige overstroomio^ su. 69S blootgotelde hmden, wijl de boom daar weg^ kwijnt of door keven vernield wordt. De aauplani is in de laatste jftreu seer uitgebreid, en in bet regeringsTorslag over 1863 wordt selfs Yan meer dan een millioen boomen ge^ waagd. £en goede boom wordt op Sumatra'a Westknst op eene opbrengat Tan 150 noten 's jaans gesdiat en men Terkrijgt een fiata- ▼iascbe kan = 1.51' litre olie Tan 12 k 16 noten. De meeste olie wordt gefebriceerd te Fadangj in de L Kota's en Ran, opdeBatoe- eibinden en Nias. Een Eoropeaan, die in 1857 tot Terbetering der gebrekkige bereiding een perstoestel in working bragt, heeft eohter de coDcorrentie met de iulandsehe labricatie niet kunnen Tolhouden en zijae onderneming reede bet Tolgende jaar gestaakt. De prijs der kokos- olie bedroeg te Padang in 1862 /22, in 1863 /* 25 de pikol, die der noten per 100 stuka in 1862 / 3 ^ / 3.75, b 1863 /3a/ 4.50. In Benkoelen werden alleen in 1862 185,792 boo- men geplant. In 1863 bedroeg daar de prije der noten Tan / 2 tot / 5 de 100 stuka. Ter hoofdplaats Benkoelen en te Kroe beeft een toenemende aanmaak Tan kokos-olie plaats. In de Lampongs waren op bet einde Tan 1862 omstreeks 150,000 kokosboomen aanwezig, waarvan de belft vrucbtdragende. De uitvoer van noten bedroeg 247,300 stuks, tegeu 166,100 IB 1861 en 195,800 ia 1860. De prijs der noten was Tan / 4 tot / 6 de bonderd stuks. De olie gold / 30 a / 35 de pikol, en was geen artikel Tan uitvoer, maar moest zelfs nog ten deele Tan JaTa worden ingeToerd. In Falembaog treft men alleen in de boTenlanden eenigzins belaugryke aanplantingen Tan kokos* boomen aan. De kokos-olie wordt er meest van JaTa of elders aangoToerd, en men be- weert dat de daar Toorkomende noten in olie- gebalte bg andere acbterstaan. Men beeft er eenige proeTen genomen met den oliepalm Tan de Kust Tan Guinea, die aanTankelijk niet on- gunstig geslaagd zijn. Na den kokospabn komt de aren^- of ^o- flM>tf/t-palm (bier amtu geheetea) in aanmerkiug. Dese komt juist bet meest Toor in de boogere etreken, waar de kokospalm. niet meer groeit, terwijl, wat zeer opmerkelijk is, ook de aan OTerstrooming blootgestelde landen in bet bezit eener Tarieteit (waarscbijolijk Jnn^a ObUtii- foUa) TOor bet gemis van den kokosboom eene rergoediug Tinden. Voor 't oTerige wordt dese boom op Sumatra Teel minder dan op JaTa gewaardeerd, en hoofdzakeiijk slecbts ge- plant om bij rijstgebrek bet zetmeel dat zqn Btam bevat, b^ wijze Tan sago, te bereiden. 111. In de L Xota's en Sipirok wordt echter eenige orenff'Wxkex bereid, en in de afdeeliag Kroe, adsistent-residentie Benkoelen, waren in 1862 ruim 30,000 arM^-boomen, aangekweekt deels om de suiker, deels om de bladeren tot be- dekking der woningen te gebmiken. De derde pabnsoort die Termelding Ter- dient, is de ptnang^ of offi^-palm, die op de Noordkust Tan Sumatra zoo OTerTloedig is, dat deze daaraan den oaam Tan Areka-kust ontleent. De |»iiaff^-noten, die, gelijk bekend is, bij bet betel-kaauwen gebruikt worden (waarom men ze ook wel betel-noten beet), zijn ook op Sumatra een bebingrijk bandels- artikel. De uitToer alleen Tan Fadang bedroeg in 1856 2,425 pikols, in 1857 5,057 pikols, in 1858 3,862 pikols, in 1859 2,500 pikols. VerTolgens komt de fo^o-palm {roembia) in aanmerking, die Tooral meuigTuldig is in de distrikten der Oostkust, tusscben de riTiereu Tan Xampar en Indragiri, Tanwaar bet sago- meel in groote hooTeelbeden naar Singapore wordt uitgeToerd, om daar gereinigd en tot parelsago bereid te worden. Belai^rijk is ook de hooTeelbeid sago die de Batoe-eilanden Toortbreugen. In 1861 werd TOor eene waarde Tan / 9,000 Tandaar uitgeToerd; docb in 1862 slecbts Toor / 4,500, in 1863 Toor / 1,852. Sago met geraspte kokos in zeewater gekookt is een hoofdToedsel Tan de boTolking der Men- tawei-eilanden op Sumatra's TVestkust. Waar echter de r^stktdtuur ontwikkeld is, treedtdo sago op den aohtergrond, ofscboon de boom nocb in bet GouTemement der Westkust noch in Benkoelen ontbreekt. Het scbijnt dat de sago Tan Sumatra doorgaans Tan Metroxylon Sagui of eene Terwante soort afkomstig is, ofscboon er ook het zetmeel Tan den areng- palm onder den naam Tan sago begrepen wordt. De uitToer Tan sago is te Fadang niet onbe* langrijk en bedroeg in 1857 5,105 pikols sa^o- meel en 25 pikols geparelde sago, in 1858 7,398 pikols sagomeel en 155 pikols geparelde sago, in 1859 8,801 pikols sagomeel en 1,186 pikols geparelde sago. Of de iVfpaA-palm [Nipa fmHcant\ gelijk op Banka bet gCTal is, ook op Sumatra op- zettelijk geplant wordt, is mij niet gebleken. Maar hij is in de moerassige kuststreken al- gemeen Tcrspreid. Zijne bladeren dienen tot dekking der huizen en tot TerTaardiging Tan matten, deksels Toor scbotels en inlandsche hoeden, welk een en ander Toor beide seksen eene niet onbekngrijke industrie Tormt. De Truchtpitten worden ook gecoufljt. In de derde plaats Terdienen de aardTruchten 45 694 STJ. onder de Toedingsmiddelen vermeld te worden. Zij worden op Sumatra camengeTat onder den naam van Oebi en onderscheiden in: Oeln ketjti, onder welken naam de vleezige knollen Tan verschillende soorten van Dioseoreae of Jams worden zamengevat ; Oebi gedang of Oebi djatca {Batatas Edulis\ een langwerpige, zoet- achtige, sterk voedende knol, die tot de Con- voltulaceen behoort, en waarvan men in Ben- koelen eene verscheidenheid heeft, die tot 40 ponden weegt; Keladi {Colocana Antiquorwn), de meelrijke en welsmakende knol eener plant die zich door groote, breede bladeren onder- seheidt en tot de Aroideen gere^nd wordt; en Oebi welanda of Europesche aardappelen. Ofschoon deze aardvruchten in de voeding der inlanders eene ondergeschikte plaats innemen en slechts bij mislukking van den rijstoogst van gewigt worden, zijn er echter kampongs op Sumatra wier inwoners* zich schier uitslai- tend met de keladi behelpen. Onder den naam van kaijang worden velerlei peulvmchten zamengevat van de geslachten Fhaseolus, BoHckoSy Figna en Lablab, Op Su- matra komen voor: katjang ijina {Vigna Sinm- ns), katjang poetih {Vigna Catjang), katjang kakara {DoUehos Lignosus), katjang idjau of -ketjil {Phaseolus Badiatus) en waarschijnUjk meerau- dere soorten. Ook de zoogenaamde aard-aman- dclen {katjang tanak, Arachis Hypogaea), wier onder den grond zich ontwikkelende penlen olierijke zaden bevatten, komen op Sumatra voor en worden in Falembang, de Lampongs en elders om de olie als tweede gewas ge- kweekt. Het blijkt echter niet dat de kultuur van eenige katjang-^oori op Sumatra eene noemenswaardige ontwikkeling heeft erlaugd. Onder de groote rubriek van sajoran of groenten kunnen verscfaiUende soorten van komkommers {lapang, timoen), de watermdoenen {semangka), de lobak, eeane soort van radijzen, en velerlei Europeesche groenten, die vooral in de Padangsche Bovenlanden op den Singa- lang en den Merapi gekweekt worden, zooals kool, radijs, selderij, spinazie, postelein, pieter- selie, uijen, pompoenen, salade, snijboonen enz., worden gerekend. De inlanders gebruiken als' groente de bladen, stelen of jonge vruchten van velerlei gewassen, b. v. pringi, de jonge ficheuten der pompoenen {Cucurbita Pepo); bagoe, de jonge bladeren van Gneium Onemon^ een boom die veel in de binncnlanden vanPalem* bang voorkomt en ook eetbare vruchten heeft, en andere verwante soorten; reboeng, de jonge uitspruitsels van het bamboe-riet, vooral veel in de Batak-kodeu gegetoi; paJkoe-bindoe, de jonge bladknoppen van Oyeas CireiMaii9,fkm ^ne lekkemij beschoawd; dekooi door de sag onontwikkelde bhideren der pakaen geTomi, vooral van den kokos- en mboet^'paha, ecL - Een aantal soorten van boomen wordeB deels om de woningen der inlanders, dsds (vooral in de Padangsche Bovenkuaden) hugs de op^ibare wegen geplant, omdat hnsiit vruohten tot voedsel, toespijs of ▼ersnapeting dienen of eenig huishoudelijk gebrnik hebbes. Hiertoe behooren de Farku^i (Tooiml 'BmhA Africana of -Biglobosa en Farkia Macrwmrf^ boomen die zich door fraai gevind ioof onder- scheiden en de bekende toespijs bij de li^ leveren, die op Java peti wordt genoemd; k tamarindeboom {Tamarindiu Imdiea), diedebe- kende znre vruchten {Mai, oMotn dfowa) op- levert, die de inlanders confijten; io bHmia^ {Averrkoa Carambola en Averrkoa BUimti),^ kleine zure vruchten veraobaft; de gruo&t- boom {DaUma), die ook overai in het viM groeit; versc^Uende soorten van JJjamki {Jambosa), zooals Djamboe merak {Jamheas Domestica), Djamboe ajer mawar {Jambota Vm^ garis\ Djamboe ajer {Jambota Aqmea); de Gur jave-boom of Djamboe bidji {^Fiidimm Gfmaxf\. door de Portugezen uit tiopiach Amerika oaif den Archipel overgebragt; de DJamtboe moi^^ of Mangga monjet {Anacardimm OeHdemiakl van denzelfden oorsprong, met seer eure vmcir ten, waarvan het zaad een scherpe olie beiiJ: de Doeriam. {Durio Zibetkimu), welker st«i verhittende vrucht bij de inlanders zeer geli/^ is; de Tjampedak {Artocarpu9 Pofypkema) en a Nangka {Artoearpus IniegH/oida), beide op S-- matra onder den naam van JDjaka becrepo. met groote uit den stam voortkomende vrtsfc- ten, die bij de Tjampedak soma tot 60 pc^ wegen; de Papaja, Mai. Kaliki (Cariea Pgpa^„ weder een boom uit West Indie afkoasu;. met groote meloenachtige vruchten; de Las^ {Lamimm DomesHeum), met kleine ovale vit h- ten; verschillende soorten van Dj^nek r oranjes en citroenen, zooals de Limo gedm*. of poropelmoes {Citnu NobitM), de Limo msm. of China's appel {CUnu AurmnHmm), in w verscheidenheden voorkomende^ de lime of limoen {Cilnu Limetia), de Idmo oitroen {fiOnte Medico); de Mangga (jfcMfr. Indica), een zeer verspreide vmohtbooia W velerlei verscheidenheid, en de AmbeUjam th'gt gifera Fo^ida\ een ainder geachte vncii maar die in de binnenlanden van Paks^sis: m^nigvuldig voorkomt; de MamgffisU (fo^nn MangostoMM), door de £uropeanen veeki a& x amakelijkste der Indische Truchten besck?4w: su. (»& de fkangs of bananen {Mmsa Sapienium en een aantal andere soorten), waarran Pitang amM de meest geachte vrachten levert; de Ramboeian {NepheUum Lappaeeum)^ met sterk bebaarde yniehten; de broodboomen of Soekoetis {Artoearpua Ineiaa)y in twee vormen, waanran Soelfoeti Jkapas, die geene zaadpitten Toort- brengt, de eohte eetbiure broodvruchteu lerert, en de pitten-dragende yerscheidenheid Soekoen 6idji Jieet; de Siri kaja {Anona Squamout) en de Boewah nonmt {Anona Iteiiculaia), beide ait West Indie afkomstig. De wgnstok komt goed Toort, maar wordt slcchta door de £aro- peanen, niet door de inlanders geplant; daar- entegen vordt reel verk gemaakt van de noma of West Indische ananas {Aftamusa Sa» Uva\ die in vele verscheidenheden en selfs hier en daar yervilderd yoorkomt. Bg de yruohten in tuineu gekweekt kunnen eenige in bet wild groetjende geyoegd worden^ die door de inlanders gegeten worden. Hiertoe behooren eenige soorten van kastaujes {Bara- ngtnjf de vrucht yan Caatanfa Tungurrui en Voitanea BrevicmapUs de zaden yan de Ljaring (FUhecMnum Bigemimm\ die, yoordat ze nog gebeel rgp zijn, gekookt worden genuttigd; de yrachten van FintiMg kajoe (eene nog niet be- paalde soort van Laurinea)^ die veel op de ayocaat-yrncht {Fenw Oraiinima) gelijken; de sappige yruohten van verschillende soorten yan Fierardia en Ha^eafpua, de wilde druiyen (Pringaf) yan Fiiia Indica en verwante soor- ten, eene soort yan aardbezie met gele bloe- men, en de yrnchten yan sonunige roteir-soorten. Onder de specerijen en andere dergelijke toeyoegsels \ot de spijzen, die de inlanders op Sumatra kweeken, behooren de Lada pandjang en Lada meroA, of lange en roode peper, soor- ten yan C^ymeum of Cayenne-peper, die scbier bij iedere soort yan spi^zen genuttigd worden. De gewone peper of lada (Piper Nigrum) wordt op Sumatra yooral in bet noordelijk gedeelte, d. i. in Atjih en in de kleine Maleische staatjes op de Oostkust, yan Tamiang tot Asahan, op groote schaal, niet yoor eigen gebruik, maar Toor den uityper geplant. De Atjiuezen ver- keeren, yolgens d^ Heer van i>£& Iuuk, in ket denkbeeld, dat de korrelpeper door den Ettropeaan in aijn koud en voohtig land ge- bmikt wordt tot yuJliing yan bultsakken, op- dat hg warm sou kunnen slapen. In de Neder- kndsche bezittingon ter Westkust is de peper- knltunr yan weinig belang. Baros en Natal leyerden in 1861 495 pikols, in 1662 900 pikols. Be pnjs, die in faet laatstgenoemde jaar/17 per pikol bedroeg, werd aU onvoldoende belooning yoor den arbeid beeobouwd. De uityoer yan peper te Padang bedroeg in 1862 11,132, in 1863 14,459 pikols; doch deze kwamen scbier uitslnitend uit Atjih, en took gaat ook daar, segt men, de kultuur achteruit en maakt zg meer en meer yoor die der koffij plaats. In de adsistent-residentie Benkoelen bestaat nog gedwongen peperteelt» maar met steeds slech- tere resultaten. De opbrengst bedroeg in 1861 3,717, in 1862 2,534 pikols; bet aantal ran* ken was yan 3,806,456 in 1862, in 1863 tot 2,990,905 gedaald. Men beweert dat de bodem yoor de peperkultuur uitgeput raakt en tracht baar tbans meer en meer door koffij kultuur te doen yeryangen. In de Lampongs daarentegen, waar de beyolking yoor de peperkultaur meer hart schijnt te hebben dan yoor eenigen an- deren tak yan landbouw, is de opbrengst toe- nemend, ofschoon de prijzen slechts yan / 10 tot / 15 per pikol bedragen. In 1861 bedroeg de opbrengst 6,068, in 1862 8,947, in 1863 10,067 pikols. Het aantal rauken, dat in Maait 1863 2,023,786, waaronder 530,290 yruchtdra- gende, beliep, was in Maart 1864 tot 2,051,849, waaronder 641,442 yruchtdragende, gesiegeu. De teelt yan notenmuskaat en kruidnagelen, door de Engelschen in Benkoelen ingevoerd, is in diep yerval geraakt. De uitvoer yan notenmuskaat bedroeg daar in 1861 165, in 1862 138 en in 1863 ruim 60 pikols, die van kruidnageleu in 1861 30, in 1862 4 en in 1863 327, pikoLs. Eeuigzins beter is het gesteld met de aanplantingen yan uoteumuskaat iu Priaman, in 1863 op omstreeks 160,000 boo- men geschat. Van 1857 — 1860 was de kul- tuur der muskaatnoten toenemende in de ira* dangsche Boveulanden, vooral in de Dauau* diatrikten; doch seder t schijnt zij ten gevolge yan lage prijzen en hooge uitvoerregteu weder iu yeryal te zijn geraakt. In 1862 werden uit het Gouvernement van Sumatra's Westkust 454 pikols noten en 129 pikols foelie, in 1863 1,004 pikols noten en 118 pikols foelie uitge?oerd« De Koeiii-mania of kassia-kaneel (Cittnamo" mum Cataia) groeit in de Padangsche boveu- landen, in Tapanoeli en aan de Moesi alum in het wild en tiert goed yan het strand tot op eene hoogte yan 4,000 yoet. Van kul- tuur wordt weiuig werk gemaakt, ofschoou de boom yeel in tuinen wordt aangetrofi'en. Alleen in Tanah Datar bestaan geregelde aan- plantingen. De Heer TEysMAHii meeut dat het produkt bij aorgyuldige kweeking, en wau- aeer men in plaata yan de oude dikke batten te nemen, de jonge kraohtige loten sohilde en sorgde ze niet met andere minder goede oin* 45* 696 SU. nftmomnm-soorten te yermengen, de Ceylon- sche kaneel zeer nabij zou komen. De ijver tot inzameliDg van dit produkt is in de laatste jaren toegenomen. Padang is de Toor« name plaats van uit?oer van dit artikel, de Ca^ia vera van den handel. De nitvoer be« droeg er in 1856 1,358 pikols M 1857 457 , \ 1858 1,636 , » 1859 818 , ^ 1860 3,073 ^ w 1861 9,490 g # 1802 8,719 M M 1863 6,482 , Do prijs varieerde in laatstgenoemd jaar, naar iiet verschil van soort, van/ 12 tot/ 16 de pikol. Ycrder kweekt men op Sumatra twee soor- ten van Halia of gember, Ealia djae of de gewone {Zingiber Officinale) en een zeer heete en scherpe soort, Halia pedas genaamd en botanlsch onbekend. Een derdc soort, de Lam- jpoejang {Zingiber Zerumbef)^ wordt slechts voor genecskuudig gebrnik gezocht of geplant. An- dere inlandsche kruiderijen zijn: de worteis van Koenjit msrah, eene botanisph niet be- paalde soort van kurkuma, de zaden van kar- damom oi poeah {AmOinum Cardamomum enan- dere verwante soorten), komijnzaad of Djintan {Cuminum Cyminum), koriandcrzaad of Kaloem- bar {Coriandrum Saiivum), en de scherpe wor- teis van Meroengi of Kelor {Moringa Pterggo' spertna en Moringa Polggona)^ een heester waarvan ook de laage petden gegeten worden. Ouder de dranken bij de bewoners van Su- matra geliefd, belioort een aftreksel van koffij- bladeren> dat op de wijzc van thee wordt ge- nuttigd en werkelijk, naar men zcgt, met groene thee eenige overeenkomst heeft. Op vele plaatsen wordt de koffij heester niet om de vrucht, maar alleen om de bladeren door de inlanders gckweekt. De bereiding geschiedt door de bladeren (die der jonge ta^ken wor- den daartoe uitgekozen) boven het vuur te roosten en daarna met de hand tot poeder te wrijven, waarua men ze als thee laat trekken. Waar het Nederlandsch gezag voldoende ge- vestigd is, wordt veekl ook koffij getceld voor de £aropesche markt. In het Gouverncment van 8umatra*s Westkust is die koffij teelt eene verpligte kultaur, die in de laatste jaren zeer in belangrijkheid is toegenomen. De inlahdsohe planter ontvangt thans voor koffij !« soort / 11,60, voor tweede »oort (die eerst swlert 1863 wordt aangenomen) / 6. — de pikol. De afvoer geschiedt meestal bij aanneming. De oogst bedroeg in 186S 126,605 pikols, doch dit was door de langdurige droogte een on- gnnstig jaar. In 1863 had de oogst 159,157 pikols bedragen. In Benkoelen, waar de koffij- kultttur gehed in verval wasgeraakt, issedert 1853 verpligte koffijkultnur ingevoerd, maar tot dusverre met onbeduidende uitkomsteo. De levering bedroeg in 1863 nog slechts 146 pikols. IntoBschen is de aanplant in de laatste jaren zeer nitgebreid. Hij bedroeg in 1861 873,487, in 1863 1,016,904, in 1863 1,881,598 bbomen. Men sal dus, wanneer die nieave boomen vrucht beginnen te dragen, op grootere opbrengst mogen rekenen, te meer daar in 1864 tot bevordering der koffijkultnur in Benkoelen bepaald is, dat daar voortaan dezelfde inkoops- prijs als in het Gouvemement van Bumatn's Westkust aan de bevolking zal betaald worden. In de Lampongs is in de laatste jaren de aan- plant verminderd, omdat de minder goed gekoz^ gronden verlaten zijn, maar toch het aanial vruchtdragende boomen vermeerderd. Men had in 1862 8,106,862, in 1868 3,665,930 boomen, maar daarentegen in 1863 slechts 806,139, in 1863 1,067,976 vruchtdragende. De uttvoer bedroeg in 1861 1,776, in 1868 1,076, in 1868 5,390 pikols. De geheele oogst weid m het laatste jaar op 6,000 pikols geschat. Plok en berdding laten nog veel te wenschen over. In Palembang is de koffijkultnur onbeduideud, niettegenstaande de bodem in sommige deelen der residentie daarvoor uitnem^id gesc^ikt schijnt. In de nabijheid van Moeara Erdm zag TETSiCAinr koffijtuinen die, y<S<$r twintig jaren geplant en sedert verlaten, door de af- gevallen en ontkiemende yruchten en door bet opkomen van wildhout in ondoordiingbara wildemis veranderd waren, maar n(^ erea weelderig stonden alsof ze onderhouden wer* den. Pogingen tot aanmoediging ontbrden niet geheel en hadden nog in 1863 ten gevolge dat in de onderafdeeling Blida 60,000 koffij- boomen geplant werden. De prijzen die thans voor de Sumatra-koffij betaald worden, geven van de hoedanigheid een gunstige getuigenis. In vier veilingen in 1863 te PacUkDg gchoaden word voor 134,600 pikols eerste soort een middenprijs van/ 41.87, voor 5,800 pikols tweede soort een middenpnjjs van / 32.67 per pikol verkregen. Honderd pikols te Benkoelen verkocht bragten in dat jaar op / 31.17* de pikol. In de Lampongs bedroegen de prijzen der koffij in de binnenlanden vaa/25 tot / 30^ aan de stranden van / 38 tot / 35, * I' 8U. 697 Gel^ in het algemeen de bergregetatie op Sumatra lager afdaalt dan op Java, schijnen er ook de koffijaanplantingen op lagere berg- hoogte te moeten geschieden. Yolgens de op- merldngen van Teysmasn eindigen in de Pa- dangsche bovenlanden de kofiGijtuinen op som- mige punien verre beneden de 3,600 yoet, en staan zij nog wel weiig op eene hoogte van 4,000 Toet, niaar ge?en er minder Trochten dan in lagere stieken. Daarentegen leest men in het regeringsrerslag oyer 1863 : # De meeste #nieawe aanplantingen vinden plaats in de roabgheid der kampongs, waar wel is waar #de gronden minder yruchtbaar zgn dan in fde hoogere streken, maar daarentegen het #onderhoad minder beswarend voor de befol- #king en de oontr61e gemakkel^ker is." Dit b evenwel met Tetsmakn's opmerkingeu niet bepaaldelijk in strijd, maar leert ons slechts dat men om bijzondere redenen zoowel bene- den ab boyen den gordel plant, waarin de koffij het best gedijt. Het suikerriet komt op Sumatra algemeen als knltunrplant yoor, maar de teelt is ner- gens yan yeel belang en het produkt is alleen voor de inlandsche markt geschikt. De inboor- lingen zoigen het riet uit als lekkernij en zijn daarvan groote liefhebbers. De kultuar vroe- ger door de Engelschen met tusscheukomst van Ghinezen in Benkoelen beproefd, isgeheel vervallen. Maar op de hellingen van den Mer- api en den Singalang worden tot op eene hoogte van ruim 4,000 voet uitgebreide aan- plantingen aangetroffen, die jaren lang blijven prodnceren. Er worden daar groote hoeveel- heden bruine suiker vervaardigd. Behalve de plaatselijke oonsumtie werden in 1860 8,015, in 1861 6,011 en in 1862 11,474 pikols uit de Fadangsche bovenlanden naar de beneden- bnden afgevoerd. De prijs was / 9 h f 10 de pikol. De tabak slaagt op Sumatra bij uitnemend- heid in de Banau-distrikten. Men betaalt te Palembang voor den tabak daar geteeld tot / 150 den pikol, terwijl voor anderen tabak zelden meer dan / 15 wordt gegeveu. In het Gouvernement van Sumatra's Westkust wordt alleen in de Fadangsche bovenlanden op eenig- zins uitgebreide schaal tabak geteeld; doch de slechte bereiding maakt ze ongeschikt voor de Europesche markt. In 1863 hebben zich echter twee Europeanen in de L Kota*s nedergezet, met het oogmerk om kooltabak uit Manilla- en Havannah-zaad tc doen aan plan ten en van de bevolking ter bereiding voor de verzending naar Europa op te koopen. Dien ten gevolge zijn reeds op verscheidene plaatsen kweekbed- dingen aangelegd. In Benkoelen wordt over het algemeen slechts tabak voor eig^n ge- bruik geplant; doch de afdeeling Kroe le- verde in 1863 100 pikols voor den uitvoer, die met / SO.— de pikol betaald werden. De sirih of betel (Chaviea Beile) wordt ook op Sumatra overal in de tuinen gekweekt, daar het gebruik om de WriA-bladeren met bij- voeging van pinanff^noot,, tabak en kalk» te kaauwen, ook hier onder de inboorlingen al- gemeen is. Yaak wordt daarbij ook gamhir gevo^, eene zamentrekkende stof, die door het uitkoken der bladeren van JJncaria Gambir verkregen wordt. De gambir wordt ook als looistof gebruikt en tot dat einde uitgevoerd. De gambir-ioeM is vooral te huis op Sumatra's Oostkust, in Siak, Kampar en Indragiri. Tsts- MAiYK vond ze op vele plaatsen in de Palem- bangsche bovenlanden. Yolgens het r^erings- verslag over 1863 heeft zij er plaats in de afdeelingen Ampat Lawang, Bawas en Moesi Oeloe, en is het produkt van goede hoedauigheid. In 1861 werden 190,577, in 1862 omstreeks 130,000 en in 1863 201,074 pakken uit de bovenlanden te Falembaug aangebragt. In het Gouvernement der Westkust is. dit produkt schier uitsluitend beperkt tot het distrikt Pa- jakomba in de L Kota's, niettegenstaande de bodem overal voor de ^am^r-strnik geschikt is en onderhoud en bereiding weinig zorg ver- eisoheu. Ofschoon er de plant voornamelijk gekweekt wordt voor eigen consumtie, werden in 1860 4,397, in 1861 8,230 en in 1862 9,120 pikols naar de benedenlanden uitgevoerd. De uitvoer te Padang bedro^ in 1860 589, in 1861 347, in 1862 870 en in 1863 970 pikols. Onder de planten die vetstoffen en olien leveren, komen op Sumatra, behalve de reeds vermelde (kokos en katjang), vooral nog de volgende in aanmerking : de jfinnf n-boom {Aleu' rites MoUiceand), alom vooral in de bergstre- ken aangeplant; uit de zaden wordt eene aan- gename olie verkr^en, die met kapok vermengd en op dunne bamboetjes gesmeerd, hier en daar ook bij wijze van kaarsjes wordt gebezigd. De Kadam-kadam of Bekmgking {TrickoMnihes Ka* dam), veel voorkomende in het distrikt Pria- man, waar men uit de groote zaden olie slaat. De Djarak (Ridtms Communis), die overal, vooral aan de kusten, in het wild voorkomt, emwier zaden de bekende wonder- of kastor-olie op- lev eren. De Kapeijongy Boengoer of Samaun {Pangium Edtde), zoo geplant als in het wild;- de zaden worden gegeten en leveren de mi- njak Samaun, eene ouzuiveie, roodachtige olie. C98 SU. die alleea voor do lampen gebraikt wordt. De Bidjia of Len^a {Sesamum Indicum, op Java JTi' dje»), veel als tweede gewas in de binuenlanden verbouwd, waar de olie der zaden veelal de kokos-olie ia de lampen vervaugt. De Kroun, Boorten van Dipieroearpits (2). Emynehtu en andere)» die eene olie of hars leveren die in groote hoeveelheid uit in den stam gemaakte holten geschept, gedeeltelijk ook nit de zaden verkregen wordt. De Selako {Elaeogone Suma- irana) in de Lampongs, waar olie uit de vruch- ten wordt geperst. De Lagam, een boom wiens olie onder de uitvoeren te Padang, b. y. in 1857 Yoor 23 pikols voorkomt, maar die bo- tanisch niet bepaald schijnt te zijn. Van veal minder belang is de hi^k of boom- katoen, het voortbrengsel van Eriodendron Am- fractuosum, Deze stof, schooner en fijner das zijde, is, wegens de korthdd der vesels, voor de Industrie onbruikbaar, en wordt slechts voor vulsel van matrassen en kusseos gebe- zigd. Eene uitmuntende vezelstof is daaren- tegen de poelcu, keloewi of ramek {BoekmerU Nivea), eene netelplant, die vooral m Palem- bang gekweekt en er veel tot zeilgarea ver- werkt wordt. Onder den naam van msial-vlas of Chineesch gras heeft deze stof ook in de Europesche industrie eene plaats erlangd. Het juie-ylas {Corchorus Capsularis), dat uit Benga- len op groote schaal wotfdt ingevoerd tot vcr- vaardiging van ^o^t-zakken, zag TsraMjunr ii de omstreken van Padang Sidempoean, 5 a 6 voeten hoog in het wild. Do verbouwisg schijnt zeer gemakkeiijk en het ware wdligt wenschelijk, ^t die op Sumatra werd bqiroeM. Andere vea^toffen leveren op Sumatia de bast van Qnetum Onemon, een reeds vroeger genoemd gewas, de stengek van den Waroe (jft^urvf Tilutceus)^ de bladeren en stam van Mmsa Tex- tilis (wdke vezelstof thans het meest onder den naam van koffo bekend is), en dnddiijk het haarpluis van de stammen en Idadstelea van eenige varensoorten, dat tot vulling van kussens de kapok soms vervangt. Onder de planten die aan de inlanders tctw- stoffen leveren, komen op Sumatra Tooral de volgende in aanmerking. De indigo (Imdige- /era Tinctoria en Indigofera Anil). Van doe plant worden in de omstreken van Padaog vrij uitgestrekte aanplantingen aangetroffies, die niet alleen de talrijke door Chinewa ge- dreven bhiauwverwerijen iw hoofdpUats, su. 699 scbier het geheele GoaTemement van blaauwe yerwfito^ doch steeds in de gedaante van natte indigo, voorzien. Diooge indigo voor aitvoer wordt uiet bereid. Evenvel gewaagt het re- geringsrerslag over 1862 van eeu ultvoer van 1,329 pikols buiten bet Gouvernement, waar- schynlijk dus ook in natten staat en naar nab^gelegen plaatsen. Ook in Palembang en in de Lampongs wordt eenige indigo voor eigen gebruik gekweekt, docb in geringe boeveelheld. Over bet gebeel scbijnen de inlanders op Sumatra boven de eigenlijke indigo-plant de Taroem-akar (Marsdenia Tinetoria) te verkiezen, omdat dese alingerplant grootere bladeren beeft en daardoor meer kleurstof levert. In de Pa- dangacke bovenlanden, in de L Kota's bij voor- beeld, wordt het loof dezer plant in kleine bosjes op de pasars verkocht en veelvuldig tot blaauwverwen gebesigd. De bereiding ver- BchUt niet van die der indigo. Maesdsn meende dat deze plant een belangrijk artikel van kolo* niale iodustrie kon worden ; maar tot dnflverre is daarvaa geen werk gemaakt. Andere kleurstoffen op Sumatra gebruikelijk sijn: de kxLrknmay eene gele verwstof, verkre- gen uit den wortel van Curcuma Longa en Cur- ^uma Viridifiora, en waorvan te Padang eeuige uitvoer plaats heeft, in 1868 ten bedrage van 55 pikob; de inei of henna, zijnde het uitge- perste sap van Latotonia luerms, eene roodgele kleurstof, vooral gebruikt tot het verwen der nageb; de katoemba djatoa of safioer {Cartha- Mus Tincloriu$\ op kleine scbaal verbouwd om de safiraaukleur, die de bloemen opleveren ; de koioemba Jkling of Orleans, ook galoega gehee- ten, een xoodachtig meel dat de zaden van Bixa OrelUma omgeeft; de bangkoedoe olmang- koedoe, een roode verwstof getrokken uit de worlds van Mariuda CUrifolia, Eene gele kleurstof wordt ook verkregeu uit de wortels van de ijampedak, en eene zwarte leveren de vrucbtschalen van de keiapang en de mangguia, Ook levert Sumatra eenige roode verwhouten op, zoo als bet sapanAioui (Caesalpinia Sappan); het kajo$-laka of boelangan (JDalbergia Zollin- geriana); de oebar of iapi-oebar {Mappa Tana- rid), tot bet tanen der netten gebezigd. De ruige bladeren van Ficus Ampelas, Delima Sar- meuioia enz., dienen tot het polijsten van ivoor en bout. Onder de wijdstrekkende benaming van bar- sen en gommen kunnen vele der belangrijkste voortbrengselen van Sumatra worden zamen- gevat: kamfer, benzoe, drakenbloed, gom-elas- tiek, getak'perija, damar, agila-hovii enz. Do kamfer van Sumatia> kapoer Baroes geheeten. omdat Baros van ouds de stapelplaats waa van dit produkt, is het voortbrengsel van Diy- obalanops Camphora, een boom die tot een ge- deelte van Sumatra en Borneo beperkt is. Dit produkt wordt schier uitsluitend naar China en Japan uitgevoerd, terwijl daarentegen de bij ons gebruikelijke kamfer afkomstig is van Lauru8 Camphora, een voortbrengsel vooral *van Japan. Het gebied van den kamferboom op Sumatra is schier beperkt tot de resideutie Tapanoeli en de ouafhankelijke Batak-landen. De exploitatie heeft plaats op de meest roeke* looze wijze en het is zeer te betreuren, dat voor het behoud en den geregelden aanplant van dezen kostbaren boom niet meer zorg wordt gedragen. De uitvoer heeft plaats van Singkel, Tapoes, Baros, Sorkam, Natal en Pa- dang, en bedroeg in 1860 6, in 1861 9V4 en in 1862 ruim 6 pikols. De benzoe of kemenjan is het produkt van den Stgrax Benzoin^ die bijkans uitsluitend op Sumatra en wel voornamelijk in de onaf ban* kelijke Batak-landen voorkomt. Men beweert dat hij niet wordt gevonden in Atjih en zel* den ten Zuiden van de linie; doch TsTSKAim zag hem in de Padangsche bovenlanden tot in de omstreken van Solok, en de Stublea ver* zekert dat hij in de Palembangsche bovenlan* den alom in het wild groeit. Zoowel in de Batak-landen als in Palembang wordt de boom in sommige distrikten ook gekultiveerd. De Heer van dbb Tuuk verhaalt ons, dat de Ba« taks, die zelven geen wierook gebruiken^ van meening zijn dat deze gomsoort bestemd is voor een volk zonder mond, dat zich door den neus met den vetten geur voedt. Des te merkwaardiger is bet, dat de Batak den benzoe- boom zonder dwang aankweekt. De uitvoer uit bet Gouvernement ter Westkust bedroeg in 1860 6,846, in 1861 6,433 en in 1862 6,395 pikols. Het drakenbloed (djernang) is bet produkt van een soort van rotting-palm {Daemonorops Draco *), die vooral menigvuldig is in de moe- rassige wouden van Palembang en Djambi, en bestaat in eene bloedroode, harsachtige stof, die de rijpe vruchten van dien boom omgeeft, en door schudden in een zak afgescbeiden wordt. Gezuiverd en in roode stukjes gekneed wordt die stof, in palmbladen gewikkeld, in den bandel gebragt, en deels naar China, deels ') Men moet dezcn boom vooral niet verwarren met Dracaena Draco, den tot de IdliaceHn behoo- reodeu drakenblotdboom van Teueri^fe. 700 8U. naar Europa uitgevoerd. Het drakenbloed woidt doorgaans door de Oiftog Koeboe mgezameld* en vaak door de Maleijers,.door vermdnging met andere harssooiteu^ vervalscht. Men schat de jaarlijksche opbreDgst op een 1,000 pikols. De gom-elastiek van Sumatra, een belaiigi^k bandelsartikel, wordt Tan verscbilleDde gewaa- aen verkregen, omtrent welke ten deele nog vcel onzekerheid bestaat. De it^r^^boom {Unh stiff ma Ela9iieum\ eene schoone vijgensoort, die hier en daar wordt aangepknt, en in de Pa- dangsche bovenlanden kadjai beet, levert ecbter stellig een groot dee! van het produkt. Een ander deel wordt geleverd door Ureeola ElaS' Oca en andere verwante slingerpbuiten, bij de inlanders zamengevat onder den naam van hjitUan, De ecbte getah-perlja is het produkt Tan Isonandra GtUia, TEYSHAim heeft dezen boom op Sumatra ontdekt, het eerst in de Padangsche bovenlanden, doch reeds vddr die ontdekking werd het melkwitte sap door de inUuders aigetapt. Het veelvuldig voorkomen Tan dien boom op Sumatra is van te meer belang, daar hij op Singapore schier geheel is uitgeroeid. Er zijn op Sumatra nog meer an- dere boomen die ffeiah opleveren ; maar in hoe verre het produkt van deze de getahpertja kan Tervaugen of mede onder dien naam in den haudel kornt^ is nog uiet voldoende onder- jsocht. In de opgaveu omtrent den uitvoer vind ik gom-elastiek en getah-perija soms zamengevat, Boms gescheiden, soms alleen de eerste genoemd, waar het schijnt dat ook de tweede er onder b^repen is. Uit het GouTernement der West- kust werden van beide produkten te zamen in 3 SCO 8,316, in 1861 3,401 en in 1862 2,168 pikols uitgevoerd. In de Lampongs bedroeg de uitvoer van goiuelastiek in 1859 6,046, in 1860 11,689, in 1861 8,503, in 1862 7,377 en in 1863 6,020 pikols. In Palembang werden in 1860 3*175, in 1861 1,112 en in 1862 624 pikols gom-elastiek uit de binnenlanden ter hoofd- plaats aangebragt; in 1863 slechts 119 pikols gom-elastiek, maar 680 pikols getah-perlja, welk produkt in de voorafgaande jar en in het geheel niet genoemd wordt, hetgecn doet ver- moeden dat in de opgave der vroegere jaren de geiah'perija in de gom-elastiek is begrepen. De prijs van een pikol gom-elastiek was hier in 1862 / 65, iets hooger dan in het vorige jaar. Onder dec naam van damar worden door de bewoners van den Indischen Archipel een aan- tal zeer verschillende harssoorten en harsachtige zelfstandigheden zamengevat, die door uitstroo- ming of insnijding deals van wilde, deels van gekweekte boomaoorten verkregea woidvL. On- der de harsboomen van Sumatra is de voot- naamste de damar-den (Dammara M6m\ die da witte dawar {damar poetik) oplevert ; de bus stroomt zonder insnijding in groole hoered- heid uit deu stam, en vormt zicfa, door dea wind verhard, tot vaste klompen (vanvaarde naam van damar batoe of steenhara), die, daar de boom veel langs de boorden der riTiera voorkomt, vaak in groote hoeveelheden door hun stroom worden afgevoerd. Andere cfaaor- soorten worden verkregen uit verschillaidB Dipierocarpeen, groote en schoone boomen, die in de Padangsche bovenlanden, de LampongSi Palembang enz., in groot getal in de wouden gevonden worden. Ook Liqmdambar AUiMgU^ op Java zoo bekend onder den naam van Ea- samala, maar niet minder op Samain Toor* komende, en Liquidambar IHeutpis, doorTn&> VAKN op den berg Talang ontdekt, leveren fijne harssoorten op, die door haren geur de benzoe nabijkomeu. Uit den stam van den Sk- doer [Sindora Sumairana) wordt eene hais- achtige olie verkregen, die bij het breeaweo der schepen wordt gebruikt, terwgl de vracht^ earapantoe geheeten, tot geneeskundig gebmik naar Java wordt uitgevoerd. Aanzienlijke hoe- veelheden damar worden uitgevoerd uit de Lampongs en Palembang. Dit de Lampong& bedroeg die uitvoer in 1859 10,806, in 1860 11,740, in 1861 10,475, in 1862 11,631 en ia 1863 10,873 pikols. Te Palembang werden in 1863 aangebragt 3,384 pikols witte en 5,409 pikols zwarte damar, Het agila-hovit of ligKum-aloes {kajoe gakane of kelembak) is het produkt van Aqtdlaria Jgal- loeha en Aquilaria MalaceeutU, De harsachtige stukken van het hout zijn om hun aangeua- men geur bij de verbranding in Indie zoo ver- maard en gezocht, dat de.boom uit dien hoofde ook wordt aangeplant. De verschillende gommen en haraenwordeD doorgaans begrepen onder den algemeeneo naam van boschprodukten, waartoe men ook gevooa is de rotan of rotting te rekenen. Sumatra is verbazend rijk aan soorten uit de gealachten Calamus en Daemonorqps (eigenlijk geslacbtea van palmen, maar die door hunne lange, donne^ zich van boom tot boom slingerende siammen van andere palmen zeer in voorkomen versciiil- len), waarvan talrijke rottingaoorten verkregea worden, die zoowel tot bindrotting als tot wandelstokken dienen; maar zij zijn grooten- decls nog niet botanisoh bepaald. Yoonl op de Oostkust en in de lager e streken der Pa- lembangsche binnenlanden groeijen de rotm 8U. 701 met grooie wedderigheid; maar die der Batak* landen schiyueii nog meer in den handel ge* locht te sipi. De reede vermelde diakenbloed* rotting behoort ook Toor dit prodokt tot de meeet geachte soorten. Te Padang bedroeg de uitToer van bindrotting in 1856 16,810, in 1857 87,6] S, in 1858 17,^5 en in 1859 23,013 pikols. De uitvoer uit de Lampongs bedroeg in: bindrotting. handrotting. ^ bossen. stuke. 1859 . , . . . 10,580 1,050,200 1860. . . . 6,887 1,031,724 1861 .. . . . 12,933 406,010 1862. . . . 22,079 33,300 1863. . . . 16,369 onbekend Te Falembang werden in 1863 aangebragt 6,580 pikols bindrotting, en 171,023 stuks rottingstokken. Eindelijk beboort tot die boaebprodukten ook het timmerbout, dat op Sumatra in sulk eene menigte van yoortreffelijke soorten Toor- komt, dat met de beschriJTing een boekdeel \rare te Yullen. De inlanders zijn in de ken- ms dier boomen en van de eigenschappen van iedere houtsoort seer erraren. IJzerhout is een algemeene naam van de bardste en dunr- zaamste soorten, en geenszins die eener enkele Boort. De Z>fWt-boom komt op Sumatra, soo veel men weet, niet in bet wild voor, maar de Engelocben bebben dien op sommige plaat- sen geplant, en in 1858 is eene dergelijke proef in Benkoelen genomeu, die aanvankelijk soh^nt te slagen. Voor bet overige behooreu tot de beste hout«oorten van Sumatra, dat van Ang- tana {Pierocarpu9 Indinu), bij de Europeanen bekend oader den naam van connehout (ver- bastering Tan bet Javaanscbe Sond), en in de Molukken onder dien van lingoa-bout; Jm- baloe {D^ioxyloii Acutangulum en verwante soor- ten); Temboewe {Fagraea Feregrina\ tot de ijzer- houtcn gerekend; Belian (niet met zekerheid bepaald, maar 'waarscb^nlijk eene ItUtia en mis- schien luisia Falembanica), mede een ijzerbout, waarvan de balk te Palembang met / 7 tot / 9 betaald wordt; Merbau (Intsia Ambai- »etuU), aeer bolangrijk voor buis- en scheeps- bottw en op Sumatra bet djati-houi vervan- gende; BiiUangoer {CalqpJ^llum Imoph^llwm)^ die op de kustplaatsen eenvoudig pohon, d. i. boom bij nitnemendbeid genoemd wordt, zeer ge- schikt voor scbeepsmasten; Ijoetaar (Cassia Florida), weder een ijzerbout, waarvan oude stammen bet ebbenhout nabijkomen; Kapnd (JriocarpMS Eiongaius)^ ook al onder de ijzer- bonten gerangaohikt; Kajoe aroe of bastaaxd- den {Cammna Bgmsati/oHa) ; Madang pari (^Me- MfmemrtM Oraside)\ Kemoening {Murraga Suma- trana), een fraai lichtgeel menbelhout ; Bangas of Bangi {Gluia Bengasi waarvan het bout bet mi^oniebout nabijkomt, enz. Inzonderbeid moet nog de hamlo9 vermebl worden, waarvan ook Sumatra een aantal soorten bevat, die bier op gelijke wijze als in andere deelen van den Ar- obipel tot den buisbouw en velerlei ander ge- bmik worden aangewend. De doni^-soorten groeijen overal in bet wild in zoo milden over^^ vloed, dat bet niet noodig is ze aan te plan- ten; dit gesobiedt ecbter vaak rondom de kam- pongs als een middel tot beveiliging en ver- dediging, daar de barde stammen en digtei doomige takken een ondoordringbaren muur vormen. Een goed bouwmateriaal levert ook de iVt^oM^-palm (Areca Nibung\ wiens kool wij reeds als eene gezoobte groente leerden kennen. De bewoners van den Indiscben Arehipel zijn over bet gebeel veel meer dan de volks- massa in meerbescbaafde landen met de ben omringende natuur vertrouwd, en kennen in* zonderbeid naauwkeurig de eigeusebappen en kraobten der planten. Het aantal der genees- kracbtige planten die ook door de bewoners van Sumatra worden gezoebt, is verbazend groot, maar de meeste zijn botaniach niet be- paald. Onder anderen beboort daartoe de Am^ padoe broeang {Brucea Sumairana), waarvan de bittere vrucbtjes tbans ook in de Europescbe geneeskunde worden aangewend. Ook met de vergiften z\jn de inlanders goed bekend, vooral de ipoeh, bet produkt van deu vermaarden O^p^-boom (Antiaris Toaiearia). De beunep (ganja) wordt door hen aangekweekt, niet om de vezels, maar ter bereiding van een bedwel- mende stof, bang gebeeten, die zij met tabak rooken. Vooral ook zijn vele planten bij hen geliefd om de schoonheid of om den geur der bloemen. Op Sumatra bebooren daartoe: de Kenanga (Cammga Odoraia), een groote boom met groenachtige» zeer geurige bloemen; de Tjanpaka (MiekeUa Tjampaka\ met wier sterk riekende gele bloemen de vrouwen het haar versieren ; de Boenga-tandjong {Mimmsops Bleth gi), van wier geelachtig witte bloemen kran- sen gevlochten worden; Faijak paring {Garde" nia Florida), met groote witte dubbele bloc men, die den liefelijksten geur verspreiden; de Boenga-raja (Hibiseus Bosa^sinensis), ook soboenbloem genoemd, omdat er de schoenen mede zwart gemaakt geworden; de Kambodja {Flumeria Aeuti/olia), die om de groote, witte. 703 8U. 