Bijdragen tot de taal-, land- en volkenkunde
514 den zonderling afgeknotten herg Kerkan ! nabij Galéla, als op de uitgestrekte Batoe Angoes, die zoo hoog, als de golven reiken, zwart en zonder vegetatie, doch daarboven met een groen plantenkleed bedekt is. Onwillekeurig rijst onmiddelijk het denkbeeld op, dat deze vulkanische stroom afkomatig is van den wel voor twee derden ontbrekenden top van den Kerkau; bij mnader onderzoek bleek het echter, dat dit niet het geval kon zijn. Omstreeks elf uur kregen wij een fiksche regenbui, en tegen drie uur des namiddags landden wij te Galéla, waar ik mijn intrek nam in de ook hier bestaande residentswoning, waarin de Qetoesan van Ternate zijn verblijf hield, die terstond een kamer voor mij mnruimde. Het was hier even vuil en haveloos als elders, doch ik was reeds tevreden, dat 1k onder dak was ep dat ik de gelegenheid had, water en rijst te laten koken; de laatste had ik zelf medegebracht met ‘al de verder benoo- digde gereedschappen en provisién. Niet lang geleden had hier een zeer zware storm gewoed, die de zee tot over den hoogen oever had opgevoerd en waarbij vele prauwen, doch geen menschen verongelukt waren. Den 14¢e2 November wandelde ik des morgens door de kampong, die er beter uitzag dan Tabello, en verder langs het strand tot aan de Batoe Angoes, waar ik door een moeras gestuit werd. 1k nam daar een prauwtje, om langs het strand en de inhammen op de vulkanische massa te botanizeeren, en het gelukte mij, er verscheidene merkwaardige planten te vinden en te verzamelen. Dit varen was evenmin gemakkelijk, als het gaan over de scherpe lava, daar de zee meest tot aan de rotsen met koraal-banken bezet is. In een dezer inhammen besteeg ik een gedeelte der rotsmassa, waar een droge water- loop een altijd nog steenachtig voetpad vormde. Onder een groote verscheidenheid van planten, heesters en zelfs vrij groote -1 Wegens den eigenaardigen vorm heet deze berg op de oude Com- pagnie-kaart Tafelberg. De naam Goenoeng Tarakan bij Bernstein (bl. 408 en 409) is hoogst waarschijnlijk juister, daar de zendelingen dien ook bezigen en volgens eene oude legende den oorsprong dier be- naming vit het Ternataansche tarakan (stok) verklaren, rie Berichten Utr. Zending, 1877, bl. 128. Misschien heeft de heer Teysmann den vorm Kerkan uit het Karakan van Melvill’s Atlas ontleend, terwijl een soortgelijke diukfout in hct Tijdschr. van Neerl. Indié (t. a. p. bl. 222, dezen berg in Scrkanoe herdoopt. R. A. 305 boomen komen hier voornamelijk voor: de Pandanus spurius, Pandanus latissimus, Cycas Rumphi, Fagraea euneura, Ster- culta Hulmaherae, Aegiceras, Xylocarpus, Rhizophora, Bru- gusera cylindrica, Ceriops, Kandelia Rheedtt en Cyperaceae. Het is verwonderli‘k, dat op dezen rotsbodem, waar van humus of verweering nog weinig sprake is, zelfs groote boomen zich door aanhechting tusschen de rotsen indringen en zich dus het noodige voedsel weten te verschaffen. Hoe verder men landwaarts over die uitgestrekte vulkanische massa heen ziet, hoe weelderiger de plantengroei wordt, terwijl die nader bij het strand langzamerhand afueemt; het is echter niet mogelijk, dat men zich over de uitstekende, onregelmatig daar neerge- worpen roteen een weg baant. Deze uitbarsting moet reeds in lang verviogen tijden hebben plaats gehad; men wist mij slechts bij overlevering, eenig bescheid daaromtrent te geven, waarbij echter alweder ver- schillende lezingen voorkwamen. Het waarschijulijkste kwam mij voor, dat de meer in het binnenland gelegen Goenoeng Tolo 1 deze vulkanische massa heeft uitgeworpen, die zich palen ver uitstrekt en tusschen de bergen Mamoeja en Kerkan besloten is. Wellicht was toen de plaats, welke thans met die massa is aangevuld en opgehoogd, een baai of inham der zee, waarin de lava zich gemakkelijk kon voortbe- wegen. Dat deze vulkanische stroom niet van den Goenoeng Kerkan kan uitgegaan zijn, blijkt dan ook ten duidelijkste , dewijl de stroom niet van die zijde, maar uit het westen of zuidwesten gekomen is, en er geen sporen van uitbarstingen van den Kerkan, noch een weg, welken die stroom zou moeten gevolgd hebben, te zien zijn. Zooals mij later bleek, heeft deze berg twee derden zijner oorspronkelijke hoogte door ver- zakkiug verloren, op welke wijze ook de binnenslands gelegen meren imoveten ontstaan ziju. De zwarte rotsklompen, welke ' Reeds Valentijn vermeldt (D. I. B. bl. 95), zonder echter een bepaald tijdstip op te geven, de voorheen zon geweldige uitbarstingen van den berg Tolo, welken hiy echter verkeerdelijk van Halmahera’s noordoostkust, het bij de oude Spaansche en Portugeesche schrijvers z00 herhaaldelijk voorkomende Moro, naar het tegenoverliggende «iland " Morotai verplaatst. Volgens eene door de Utrechtsche zendelingen mede- gedeelde legende (Ber. 1877, bi. 130), was Tollo of Tolo de oude naam van het district Galéla; deze plaats, het San Juan de Tolo der Span- jaurden, werd geheel door zulk een uitbarsting bedolven en verkreeg eerst na hare herbouwing den tegenwoordigen naam Galeéla. R. A. 506 men langs het strand van den voet van den Goenoeng Mamoeja tot aan de Batoe Angoes aantreft, schijnen eveneens tot deze uitbarsting te behooren en door de zee derwaarts gevoerd te zijn. Aan den voet van den Mamoeja moet zich ook een warme bron bevinden nabij een kampong van denzelfden naam. ! Het strand van Galéla bestaat van de Batoe Angoes af uit mul zwart zand, dat vele voeten hoog ligt. Daarop en daar- achter is de kampong gelegen, waarin zoowel Alfoeren , als Mahomedanen en Chineezen gevestigd zijn; van de laatsten minstens een dozijn, die van den handel leven. Sago wordt er door de Alfoeren veel aangevoerd en voorts de reeds onder Tabello vermelde waren. De Alfoeren onderscheiden zich hier weinig van de Mahomedanen, behalve dat zij slechts met de tjidako gekleed zijn. Bij feestelijke gelegenheden komen ij echter in hetzelfde kostuum als deze hunne dorpgenonten voor den dag en dragen dan zelfs hoofddoeken; geen van beiden laten het haar lang groeien. De Alfoersche vrouwen dragen onder gewone omstandigheden korte kleedjes, maar zijn bij feesten even fraai uitgedost als de Orang Slam; zij hebben ook evenals deze schoon, lang en zwart haar. Men vindt hier geen bronwater, maar wel vele gegraven putten, wier water, dat ook gedronken wordt, zoo vuil is, dat men het noode tot baden bezigt. Voor vijf jaren vestigden de zendelingen zich te Galéla, doch nadat hunne huizen door onvoorzichtigheid in brand ge- raakt en geheel afgebrand waren, verhuisden zij naar Tabello en naar het zoetwatermeer Talaga-lamo, dat is Groot Meer, hetgeen een half uur gaans van de kampong Galéla in het binnenland ligt. Dan moet men nog bijna een half uur varen, om aan de woning van den zendeling Klaassen te komen, die bij de kampong Swakenora ligt; daar swake of soewake, ook doko, kampong en nora midden beteekent, kan die naam door Middeldorp vertaald worden. Daartegenover, op korten afstand van het meer, woont een ander zendeling, de heer van Dijken, niet ver van de kampong Dokolamo, dat is Groote Kampong, op zijn heerlijk buitenverblijf, waaraan hij den bijbelschen naam Duma schonk. 1 Bernstein, die uit de kampong Mamoeja zonwel dien berg als den Tolo besteeg, vermeldt deze warme bron niet; het opstel in het Tijdschr. voor Ned.-Indié, bi. 222, verzekert echiter, dat er bij ieze negorij eene warme rivier Ake Sahoe is. R. A. 507 Aan die heeren verzocht ik, een paar dagen bij hen te mogen doorbrengen, hetgeen mij gereedelijk werd toegestaan, Ik begaf mij daarop den 15den November op reis, langs een vroeger goed aangelegd, doch thans bijna dicht gegroeid voetpad , dat nu eens klom en dan weder daalde. Te Babane, waar eene steile helling naar het meer afdaalt, stapte ik in een prauw en kwam daarmede spoedig bij den heer KJaassen aan, die mij evenals zijne echtgenoote hartelijk welkom heette. Zij be- woonden een klein, doch lief huisje, eerst kort geleden voor hen opgericht; een ruim erf omringt het, want aan gronden is hier nergens gebrek. Het i3 hoog boven, doch dicht aan het mzer gelegen, terwijl in de onmiddelijke nabijheid eenige Alfoersche huizen staan, die tot de kampong Swakenora behooren. Men geniet van daar een heerlijk uitzicht, zoo op het meer als op de groene oevers en een paar kleine eilandjes , die eveneens met groen bewassen zijn, terwijl de berg Kerkan, die met zijn voet tot aan het meer reikt en aan deze zijde nog geleel met bosch bedekt is, den achtergrond vormt. Een paar soorten van wilde eenden zwemmen in dit meer rond, dat echter ook krukodil!en bevat, die soms de eenden en ganzen weg rooven. Het klimaat is hier veel frisscher en de nachten zijn koeler dan aan het strand te Galéla. Het meer is volgens de zendelingen 26 vademen diep, drie kwartier roeiens lang en bij ongelijkke breedte ! 20 minuten breed; het beslaat een onregelmatig langwerpig vier- kant. Er leven bijna geen visschen in; slechts zeer kleine vischjes, als stekelbaarsjes, en een soort van ikan lélé of gaboes, waren de eenige, die men kende. Als een gevolg dezer schaarschheid van visch ziet men hier zelden watervogels ', terwijl wegens de diepte van het meer daarin geen water- planten groeien, behalve op sommige plaatsen langs de kanten. Nelumbium speciosum is er nog al vertegenwoordigd, doch komt zelden in bloei, daar de bloemstengel zich niet boven het water verhetfen kan en de bladeren ook zelden op- staan, maar wmeest altijd op de opperviakte van het water drijven. Kene Polamoyeton en eene Ulrigularia ziet men ook veel op ondiepe plaatsen langs den oever. Het water is goed van smaak en wordt alyemeen als drinkwater gebruikt, hoewel ' Het lag waarschijnlijk aan het jaargetijde, dat de schrijver zoo weinig watervogels aan dit meer opmerkte, terwijl Bernstein er in Juli en Augustus zoo veel aantrof (t. a. pl. bl. 409.) R. A. @. 598 de zendelingen putten hebben laten graven, omdat het meer- water wel eens door de inboorlingen verontreinigd wordt; het meer heeft wegens de diepte een donkere kleur, als men er over vaart. Bij het graven der put te Swakenora werden eenige nieuwe Hollandsche rijksdaalders in een graf gevonden, welke de inlanders zich niet durfden toeéigenen, daar zij beweerden, dat die den daar begravene toebehoorden. Behalve de zoo even- genoemde eilandjes, die men van de woning van den heer Klaassen zien kan, zijn er nog vele andere over het meer ver- spreid, waarvan sommige met hunne rotswanden hoog boven het water uitsteken. Langs het meer, hoewel niet zichtbaar aan den oever, en verder in het binnenland, zijn vele Alfoersche kampongs !, wier huizen alle achtkant zijn en daardoor een zonderling aanzien hebben, wel iets gelijkende naar een eenden- of kippen- hok. Die vorm wordt echter gemakkelijk verkregen door het afkappen der uiteinden van de galerijen, waarbij het midden- gedeelte der woning vierkant blijft. Zij staan niet op palen, maar viak op den grond, doch men vindt er verheven slaap- plaatsen en zelfs honten zithanken in. Evenals elders werken deze Alfoeren liefst niet meer dan hoogst noodzakelijk is. Hunne cijnsbaarheid aan den Sultan van Ternate noopt hen evenwel, om padi te planten, waarmede 2ij hunne landrente kunnen betalen, door een gedeelte te ver- koopen 2, terwijl zij zelve, bij afwisselmg met sago, ook gaarne rijst eten. Tabak telen zij op hunne ladangs tegelijk met en in de nabijheid der padi; de planten, die ik er van zag, waren klein van blad, doch overigens vrij goed. Ook de 1 Het opstel in het Tijdschr. van Neerl. Indie, bl. 222, noemt hehalve Soeakenora en Dokolaino de volgende zeven negorijen aao dit ineer: Soeagira, Togawa, Mamoeja, Sgo Bvelon, Bali, Tobaro en Nadiko. In de Berichten der Utrechtsche Zendingsvereeniging, jaargaug 1869, vindt men een uitvoerig schetskaartje van het meer; daaruit ziet men, dat de lengteas van het oosten naar het westen loupt. In die richting vindt men langs den noordoever de kampongs: Tabaroe of Tauana, Ngidihoe, Bora en Dokkolamo, aau het westeinde Tabaroe en verder langs de zuid- kust: Sabali, Ari, Bali of Belo, Igoe of Makoe-Boela, eindelijk Soako- nora, het dichtst bij den weg naar Galéla. R. A. 2 Hieruit zou men opmaken, dat de schatting aan den Sultan van Ternate in geld voldaan wordt, terwij! volgens Willer, Het eiland Boeroe, bl. 60 het distrikt Galéla rijst in natura, en wel zes kleine gantangs per huisgezin, opbracht. R. A. Y 509 padi had een goed voorkomen en kan met die der ladangs op Banka vergeleken worden; zij was kort van gewas, doch goed geladen. Damar wordt in de bosschen verzameld, zoo voor eigen gebruik om te branden, als voor den handel. De inwoners leven rustig onder elkander, doch zijn zeer geneigd, ten oorlog te trekken, vooral met het doel, om buit te maken en ook voor de eer, om voor heldhaftig gehouden te worden, daar zij na den veldtocht hunne zegeteekenen iu de tempels ophangen. Het kost den Sultan daardoor weinig moeite, wanneer dit door het Gouvernement verlangd wordt, honderden Alfoeren te vinden, gezind, om ten strijde te trekken. Even- zeer uit verveling, omdat zij hun tijd niet weten te besteden, zwerven de jongelieden soms jaren lang op goed fortuin rond. Dat zich onder die omstandigheden wel eens een zeeroover vormt, is meermalen gebleken, maar veelal keeren zij na eene afwezigheid van tien of twintig jaar naar hunne betrekkingen terug. De zendelingen wonen echter rustig en vreedzaam onder deze Alfoeren, zonder het minste gevaar voor hun leven of voor hunne bezittingen. Aan bijgeloovigheden ontbreekt het bij deze lieden evenmin als bi) andere volkeren. Voor hunne dooden hebben zij meer achting, dan voor de levenden en de ouden van dagen. Na het overlijden wordt aan de lijken de meest mogelijke eer be- wezen en men spaart din geen kosten, om den geest van den overledene te bevredigen. Er komt daarbij evenwel eigenbaat in het spel, daar zi) voor de zielen of geesten der overledenen, die steeds in hunne nabijheid zweven en al hun doen en laten gadeslaan, groote vrees koesteren en zich dus met hen trachten te verzoenen. Zi) zullen daarom nooit een gelofte breken, omdat de geesten hun dit zeer kwalijk zouden nemen en hun ongeluk zouden berokkenen. Vele snuisterijen en zaken van dagelijk- sche behoeften, zelfs zilvergeld van aanzienlijke waarde, worden met de dooden ter aarde besteld of op de graven neergelegd. Het porselein of aardewerk, zooals kopjes, schoteltjes en borden, dat men op die graven vindt, is echter, evenals bij de Seka’s op Banka, altijd gebroken of beschadigd; het doe] daarvan is mij niet geb!eken. De begrafenis geschiedt in de verschillende distrikten niet op dezelfde wijze. Te Galéla begraaft men de lijken in de aarde, doch delft die later op, om het dan nog overgebleven gebeente te verzamelen en in een klein fraai kistje op palen 510 van drie a vier voet hoogte boven het graf te plaatsen. Te Tabello daarentegen begraaft men de liken niet, maar Jegt die, goed ing2wikkeld en met matten (tikars) om- wonden, in een open kist op palen van de hiervoor ver- inelde hoogte en wacht dan de ontbinding van het lijk af, om daarna, evenals boven .gezegd is, de beenderen te verzamelen en in een klein open kistje weder ter plaatse op te stellen. Het vreemdste der zaak is, dat in beide distrikten deze graven dicht bij de kampongs liggen, zoodat zi} soms geen vijf en twintig pas van de woningen verwijderd zijn; dit kan niet nalaten, een verpestenden stank te verspreiden, waarvoor de reakorganen dezer lieden echter minder vatbaar schijnen te zijn. De Alfoeren gelooven aun een betere en genotrijke toekomst na den dood. De straffex van het vagevuur, de hel of van soortgelijken aard zijn bij hen niet bekend, en hanne booze geesten (Setan, Antoe, Swangi en dergelijken) maken het han alleen in dit leven soms wat lastig. Hunne beschermheiligen kiezen zij naar welgevallen, meest een slang of ander gedroch- lijk wezen, wier houten beelden. zij in hunne tempels (sa boea) ophangen, waarin ook de zegeteekenen. in den strijd veroverd, bewaard worden. Zulke krijgstochten worden ook aangeduid door de jonge gele bladeren van den aren-boom (Gotta Madolo), die aan de daklatten worden vastgeknoopt. Hunne saboea’s zijn min of meer groote gebouwen, die niet bewoond worden, maar behalve tot bovenstaande doeleinden ovk tot feestelijke of godsdienstige samenkomsten dienen; zi) zijn niet omwand, maar soms van zitplaatsen voorzien en vertegenwoordigen de missigits der Mahomedanen en de kerken der Christenen. Veel nog -zgoude van de gewoonten en bijgeloovigheden dezer Alfoeren te verhalen zijn; ik heb daarom de zendelingen aangespoord, daarvan al het hun bekende te boek te stellen en door den druk meer algemeen bekend te maken !. Den 16¢en Noveinber bracht ik met mijn gastheer per prauw over het meer een bezoek aan den heer van Dijken en zijne echtgenovte te Duma, die daar een aardig huis met bloementuin heeft aangelegd. Koffie en arrowroot zijn ook door ' In de Berichten der Utrechtsche Zendingsverceniging vinut men reeds verschillende belangrijke tijzonderhe len over de godsdieustige voorstellingen en eeredienst dezer heidensche Alfoeren. Weuschelijk blijft het niette- min, dat de zendelingen daarvan een systematisch beweikt overzicht in het licht geven. R. A. a1] hem aangeplant, van welk laatste produkt hij reeds veel naar Nederland aan het genootschap te Utrecht gezonden heeft. De bodem is er zeer vruchtbaar, waar katoenheester en wijn- stok welig tieren; ongelukkig konden de zendelingen de saatste plant miet behoorlijk behandelen. De heer van Dijken bezat bovendien zeven vette koeien van Bengaalsch ras, die er prachtig en welgevoed uitzagen; er is hier dan ook geen gebrek aan voeder, want tusschen Duma en de kampong Doko- lamo ligt een uitgestrekt en viak terrein, geheel met koesoe- koesoe of allang-allang bedekt, waarop wel een honderdtal ruuderen ruim voedsel kan vinden. Het transport van vee naar Ternate, de eenige markt er voor, is echter hezwarend, daar het prauw-loon voor enkele beesten te duur zou uitkomen en het vervoer daarbij nog met veel moeite zou gepaard gaan. Van Swakenora naar Duma hebben de zendelingen voor hunne rekening een goed voetpad aangelegd, dat op geringen afstand van het meer eenige kampongs doorsnijdt. Zij hoopten, dat de A!foeren dit voorbeeld zouden volgen en dat het maken van goede wegen een begin van beschaving zal ten gevolge hebben. Er bestond ook plan, dezen weg van Swakenora tot Galéla door te trekken, waarvan trouwens een groot gedeelte, dat van Galéla tot Babane, reeds bestaat. [let woord babane is, z00 hier als op deu landtong van Dodinga, ontleend aan de steile hellingen, die er gevonien worden. Mct den heer van Dijken maakte ik een ftinke wandeling langs deu nieuw aangelegden weg en door de kampongs, die biyna alle verlaten waren, daar de bewoners zich wegens den padi-oogst op hunne ladangs gevestigd hadden. De kam- pongs waren vrij gued onderhouden en prijkten alle met de graven en beenderenkistjes der dooden op palen in de onmiddelijke nabijheid der woningen. Vruchtboomen, voor- namelijk manga’s en doekoe's , werden overal aangetroffen, maar mangies of mangostans waren er schaarsch. Da kembang- spatoe (Hibiscus Rosa Sinensis), de granaatappel (Puntca Gra- natum, de welati-gambier (Jasminum grandiflorum) en de melati- betoel (Jasminum Sambac) ontbraken nergens. Des avonds keerden wij per prauw naar Swakenora terug; het water in het meer was toen door den wind zeer bewogen, zoodat wij gedurig kleine golfjes in onzen notendop binnen kregen, die er met een klapperschil weder uitgeschept werden. Daar ik vernomen had, dat er behalve het groote meer 512 Taiaga-lamo noordwaarts nog dre andere meren bestonden, wenschte ik ook die te bezoeken, waarbij de heer Klaassen mij zoude vergezellen, Wij stapten dus den 174eo November weder in een prauw, voeren het meer over, worstelden met veel moeite door een veld van dicht in elkander gesloten , op het water drijvende bladeren van Taratte (Nelumbium speci- osum) en bereikten eindelijk den oever, dien wij beklommen. Wij vonden op de hoogte vele ledige huizen, maar eindelijk ook een bewoond huis, welks bewoners ons terecht wezen , zoodat wij, aan de andere zijde weder afdaiende, het tweede meer be- reikten. Dit meer besloeg veel minder opperviakte, misschien nog geen vierde van het groote meer; ook was hier niets bij- zonders te zien. Wij wilden daarna de twee nog noorde- lijker gelegen meren bezoeken, doch daartoe bestond van hieruit geene gelegenheid en wi) zouden daarvoor een grooten omweg hebben moeten maken; de tijd veroorloofde ons dit niet, zoodat wij maar besluten terug te keeren. Van de twee andere meren verhaaide men ons, dat het eene klein, maar dat het verste groot en lang wae; dit laatste zou langs den voet van een in het verschiet zich voordoenden bergrug loopen en zich zeewaarts wenden, doch van geen van alle was een uitwatering bekend. Het ontstaan dezer meren is, in verband met het verdwijnen van den top van den Kerkan, waarschijnlijk aan verzakking van den hodem toe te schrijven !. Na een hartelijk afscheid van de brave zendelingen keerde ik dea avonds naar Galéla terug. De poging van het Utrechtsche Genootschap, deze lieden hier midden onder de echte Alfoeren te plaatsen, is schoon, doch getuigt niet van zaakkennis, daar men hier er evenmin in slagen zal, Christenen te maken, als in Nieuw-Guinea. Vooreerst zijn de inwoners zoo bijgeloovig aan hunne oude overleveringen gehecht, dat zij daarvan niet durven afwijken uit vrees voor de schimmen huuner voorouders; ten tweede gevpelen zij geene behoefte naar verandering van gods- vereering; ten derde is de Christelijke leer, zooals die door de zendelingen gepredikt wordt, hun ten eenenmale onbegrijpelijk. Daarbij komt nog, dat zij alleen om bijzoudere redenen tot den godsdienst van hunnen vorst, den Islam, overgaan , hoewel die voor hen veel aanuemelijker is dan het Christendom. Scholen voor de jeugd zouden nog het wenschelijkste ziju, 1 Ook Bernstein, die alleen het groote meer of Meer van Galela be- zocht, verklaart dit uitdrukkeiijk (bl. 409) voor een gezonken krater. R.A. 513 doch de kinderen, die van de ouders geen aansporing te wachten hebben, vinden het veel aangenamer, zich in het water of in het zand rond te wentelen en zich in de zon te braden, dan op school te gaan; daarvan waren ten minste tot dusver geen resultaten verkregen '!. Met den heer van Dijken had ik afgesproken , dat wij den 1 8den November den Goenoeng Kerkan zouden beklimmen, om diens zonderlingen vorm van nabij te beschouwen. Onze’ weg lag aan de oostzijde des bergs en hiep eerst door allang-allang-velden, doch weldra onafgebroken door het woud. De hoogte van dezen berg schatten wij op niet veel meer dan 1000 voet boven de zee 2; wij beklommen die, langzaam voortgaande, daar het nog al steil in een rechte lijn opwaarts ging, in anderhalf uur, terwijl wij slechts een half uur behoefden, om snel af te dalen. Boven gekomen, zagen wij een effen terrein, dat als een ring rondom den top des bergs liep en nu eens zeer sinal , dan weder eenige roeden breed was. Het binnenste van dien ring liep even steil naar beneden, als de buitenwand des bergs, zoodat het binnengedeelte, waar de top moet gestaan hebben, nu in een grooten trechter herschapen is, die echter op de hellingen even als de buitenkant met bosch bezet is, waardoor de bodem, wellicht een paar honderd voet diep, geheel onzichtbaar was. Ken onzer volgelingen daalde in den trechter tot den bodem af en kwam aan de overzijde weder te voor- schijn; hij wist ons niets anders te verhalen, dan dat er op den bodem geen water stond, maar dat die evenals de wanden met groote boomen, struikgewas en bamboe begroeid was. Het regenwater moet dus langs een onderaardsch kanaal wegvioeien, waarschijnlijk in het daaraan grenzende meer Talaga-lamo. Wij lieten onze geringe bagage ter plaatse, waar wij het eerst het 1 Naar al wat ons van de Alfoeren in Halmahera wordt medegedeeld, hebben zij veel ineer overeenkoinst met de vorspronkelike bevolking van Noord-Celebes dan met de -Papoes van Nieuw-Guinea. Waarom met der tijd de zending in Noord-Halinahera niet even goed zou slagen, als die der Minahassa, is ons niet duidelijk. Bij zulke ongunstige oordeelvellingen over den zendingurbeid bedenke men wel, dat de vruchten daarvan in den regel slechts langzaam rijpen. De latere berichten der zendelingen na het bezoek van den heer Teysmann gewagen reeds van merkelijken vooruitgang, totdat de over het geheele eiland uitgebroken op-tand ook op het gebied der zending een tijdelijkken stilstand te weeg bracht. R. A. *? Volgens waarneming van Bernstein met den barometer bed: aagt deze hoogte 900 Parijsche voeten (UI. 408). R. A. 514 hoogste punt bereikt hadden, hingen onze door den regen nat geworden kleederen in de zon te drogen eu begonnen toen de wandeling op den ring rondom den grooten trechter. Meest overal vonden wij zwaar bosch, doch ook allang-allang-velden , ontstaan door het vellen van het bosch, om daarop landbouw uit te oefenen. Deze ring was, zooals reeds gemeld is, van ongelijke breedte; waar die het smalste was, werd de helling naar binnen minder steil, zoodat men daar het gemakkelijkst kon afdalen. Nergens was een doorbraak aanwezig, waaruit het inwendige kan uitgestroomd zijn; de grond was met eene dikke laag humus bedekt. Van lava of vulkanische stoffen vonden wij niets; slechts eenige lichte poreuse steenen werden hier en daar gezien, die waarschijnlijk tot de formatie van den berg zelf behoorden. Het ongebaande voetpad, dat over den geheelen ring liep, hewees, dat de inlanders hier soms rond- dwalen, om bosch-produkten te zoeken; hieronder behooren ook de eieren van den Maleo (Megapodius), wiens kolossale nesten of aardhoopen wij aantroffen. Al kostte het veel moeite, door deze wildernis te dringen, vooral waar het pad geheel met allang-allang was dicht gegroeid, en ofschoon wij, er tot over de ooren inwadende, in de brandende zon een doortocht moesten vinden, hadden wij niettemin in twee uren den cirkel afye- wandeld en kwamen toen weder bij onze achter gelaten goederen terug. ) Ik vond hier eenige interessante planten, maar ook vele bekende, zooals kolossale exemplaren van den Canarium " commune, wiens vruchten den bodem_ bedekten; voorts vele vijgsoorten, waaronder tnede kolossale boomen; Laurtneeén ; eene klimmende Strychnos met rijpe vruchten: jonge planten eener soort van Livistona, wier jonge bladeren tot wateremmers ge- vormd worden; groote stammen eener Caryota, die voor goten gebruikt worden; verscheiden rotan- en bamboe-soorten; vele soorten van lianen, waaronder een Smilax, die ons met zijne gedoornde, over den grond liggende stengels menigmaal deed struikelen of den weg versperde. Van Sctiamineeén kwamen vele, waaronder zeldzame xoorten voor. waarbij ook de Galoba doerian met groote bolvormige vruchttrossen, die niet onaan- genaam van smaak zijn; zelfs klapper- en pinang-boomen toonen nog de plaatsen aan, die hier vroeger bebouwd zijn. De zuidoostzijde van den berg wordt nog voor een groot gedeelte tot bijna aan zijn top bij tusschenpoozen bebouwd en, hoe 515 steil ook, toch met padi beplant, nadat al het geboomte, behalve de Arenga saccharifera of aren-boom is weggekapt. Die streek, welke sterk afsteekt bij de aangrenzende hos- schen en meer het voorkomen van een boomgaard heeft, bevat honderde en de geheele berg duizende arenboomen van verschillende hoogte en ouderdom, die niet geplant zijn, maar uit door het afstroomende water of door vogels aange- voerd zaad van zelf opgroeiden; toch hebben alle eigenaars, hoewel zi) lang niet alle getapt worden. De Alfoeren verstaan de kunst niet, uit dit sap suiker te koken, maar zijn groote liefhebbers van de sagoweer en laten die onmiddelijk verzuren, als ze uit den bloemstengel in de bamboe-kokers vloeit, door steeds wat droesem in die kokers te laten; deze kokers worden derhalve nooit schoongemaakt, maar de sagoweer bij de inzameling in daartoe medegebrachte kukers overgegoten. De zuidwestzijde van den berg zoude volgens zeggen min- der voor kultiur geschikt zijn, daar het daar te stecnachtig is; vandaar dan ook, dat de natuurlijke vegetatie daar nog in volle kracht is. Herten, varkens en koeskoesen moeten hier veel voorkomen; van de zwijnen zagen wij vele sporen in den door hen omgewroeten grond. Witte, roode eu groene _kakatoes zijn evenals roode loeries hier zeer menigvuldig en maken zich steeds door hun vervelend geschreeuw kenbaar. Als legende verhaalde men ons, dat de top van den Kerkan. van den berg was afgeworpen en in den zelfden vorm er viak naast was neergezet. !' Nu staat er werkelijk een kleinere berg naast den Kerkan,; die er nagenoeg op passen zou, maar ook deze gaat aan het zelfde euvel mank, dat hij zijn kruin ver- loren heeft, zoodat die waarschijnlijk van bnnen eveneens trechtervormig is. Dit alles bij elkaar voegende en inet de vier meren in verband brengende, houd ik het voor waarschijniijk, dat het een zoowei als het ander aan verzakking van den bodem moet worden toegeschreven. Den 19¢e> November, des morgens om zeven uur, nam ik de terugreis weder aan en kwam reeds des middags te Tabello, waar ik door den heer Been en zijne echtgenoote vriendelijk ' Dit is dus weder een geheel andere volksoverlevering , dan de in de noot op bl. 504 hiervoor vermelde legende, volgens welke de Koning van Tullo met zijn staf (tarakan) op den bodem sloeg, waarop de 900 voet hoog: berg Tarakan of Kerkan eensklaps uit den grond verrees. R A. 516 ontvangen en uitgenoodigd werd, een paar dagen bij hen door te brengen, dat ik gaarne aannam. Des namiddags wandelden wij eerst door de vuile hoofdkampong, daarna zoover mogelijk door de omstreken, en vonden de erven van de hier en daar ver- spreide Alfoeren veel netter onderhouden, dan die in de hoofd- negorij, en zelfs met eenige soorten van bloemheesters en sierplanten verrijkt, Langs het erf van den heer Been loopt een beekje met vrij goed water, dat echter door veelvuldig geb:uik in de kampong te veel verontreinigd is, om het als drinkwater te gebruiken, zoodat de heer Been hier cen put liet graven, die heerlijk water oplevert. De heer Been vergezelde mij den volgenden dag in een prauw naar twee der voor Tabello liggende eilandjes, waar eenige menschen uit dit distrikt tijdelijk wonen, om er op den vruchtbaren bodem, meest verweerde koraal-kalk en humus, een weinig landbouw te drijven. Zij telen daar voornamelijk padi, suikerriet en kiadi en evenals de Alfoeren op den vasten wal enkele planten tot sieraad en huiselijk gebruik, die bij sommigen dezelfde zijn, als bij de Battaks op Samatra, zooals de Gomphrena globosa , Celosia cristata, varietas plumosa, en wel in vier verschillende kleuren: oranje, geel, donker- en licht-rood, de Celosia argentea, Vinca rosea, Codiaeun Moluccanum, Calodracon Jacquinit en de Hibiscus rosa Sinensis. De Anona muricata of zuurzak was hier reeds verwilderd ; ecn vreemde soort van Sroussonetia, waarvan de vrouwen korte baadjes en de mannen tjidako’s bereiden, eu een fraaie bont- bladerige Acalypha behoorden ook tot hunne aanplantingen. Deze lieden waren zoo beleefd, dat zij ons zelfs met suikernet wilden overladen en van de eene hut naar de andere volgden. Ik verzamelde langs de stranden nog eenige planten. totdat een regenbui uit de verte opkwam, waarop wij haastig huis- waarts keerden. Des namiddags ten vijf uur nam ik ten tweedenmale een hartelijk afscheid van, deze waarlijk niet benijdenswaardige weg- bereiders van het Christelijk geloof, dat dan ook hun eenigste illusie uitmaakt. Ik hoopte den volgenden morgen reeds te Kauw te zijn, doch de roeiers hadden er anders over beschikt, daar zij zich om negen uur ter ruste legden en de praaw lieten drijven; eerst tegen vijf uur van den volgenden morgen waren zij weer aan de riemen, zoodat wij niet voor half vier des namiddags te Kauw aankwa:nen. Wi) hadden toch dien 517 ganschen dag tegenwind, zoodat er steeds moest geroeid worden , maar het was aangenaam koel, vergeleken met de vorige dagen; eerst kort bij Kauw kregen wij een gunstigen wind. Om vijf uur werd de reis voortgezet; de zee was toen nog al bewogen met veel deining, doch er kwam wind genoeg opzetten , om wat te kunnen zeilen, eu met medehulp der riemen kwamen wij reeds des nachts te Babane. Dikwijls heb ik mij verwonderd, hoe het mogelijk is, dat de roeiers die beweging zoo lang kunnen volhouden, doch mij ook dikwijls geérgerd over velen, die zich op alle mogelijke manieren aan dit werk zoeken te onttrekken, om te eten, te drinken, vuur te maken, te rooken en nog andere, soms zeer noodzakelijke verrichtingen te volbrengen. Jongens van 16 a 18 jaar waren gewoonlijk de beste en meest volhardende roeiers. Gewoonte en oefening schijnt hun dit werk gemakkelijk te maken; henijdenswaardig vind ik het echter niet en toch verkiezen velen het boven veldarbeid of ander geregeld werk. Den 288ten November, des morgens ten zes uur, landden wij te Babane, wandelden den pas over en kwamen om zeven uur te Dodinga. Met het overbrengen van mijne bagage, maar voornamelijk van al, wat de roeiers op reis hadden ingekocht, zooals tabak, vlie en klappers, werd het half twaalf, eer wij van Dodinga konden vertrekken. De eb had hiertoe ook wel wat bijgedragen, daar de met klappers en andere goederen vol geladen prauw moeielijk uit de rivier te brengen was. De weg van Dodinga’ naar Babane is mijns inziens zeer ondoelmatig aangelegd en vormt een groot bezwuar voor het vervoer der prauwen, die er overheen gesleept moeten worden. [k geloof, dat de steile hellingen, die men nu, zoo te Dodinga als te Babane, heeft, zouden kunnen vermeden worden, door te Do- dinga niet in eens steil naar boven te gaan, maar den oever der rivier te volgen en, dus langzamerhand klimmende_, het hoogate punt, dat men op den pas moet passeeren, te bereiken. Van daar zou men weder door eene vallei geleidelijk kunnen afdalen tot vlak voor Babane, waar die vallei door een hoogen dam gesloten is; dezen dam zoude men kunnen uitgraven, of wel er een tunnel doorheen moeten leggen, zoodat men bijna gelijk- vioers te Babane aan strand zou uitkomen. Ik geef dit echter slechts voor beter; een nader nauwkeurig onderzoek ter plaatse, waartoe ik niet geroepen en ook niet in de gelegenheid was, zoude moeten uitmaken, in hoever dit plan uitvoerbaar is, 4e Volgr. L. 34 518 Wel weet ik, dat er vroeger gelden tot verlegging van dien weg zijn toegestaan. doch dat die verbrtering miet heeft plaats gehad. Ook is de bevolking van Dodinga te gering en met te veel werkzaamheden overladen, om dit werk ten uitvoer te kunnen brengen: men zoude daartoe echter eenige der meestal niets doende kettinggangers kunnen bezigen. Kindelijk gerankien wij met roeien en duwen buiten de rivier en hadden aanvankelijk goed weer en een weinig wind, om te zeilen. Tegen drie uur des namiddags kregen wij echter zoo zware deining. dat de prauw geweldig begon te slingeren en de vienge's met geweld in het water ploften. Ik begon zelfs te vreezen, dat ons vaartuig er onder bezwijken zou; dat dit niet onmogelijk was, hebben toch vele voorbeeiden geleerd, want er behoeft slechts een der niet zeer hechte vlengels te breken of los te raken, om het vaartuig te doen zinken. Ik hield de roeiers in het oog, om te zien, of zij er ook gevaar in zagen, doch op hun gelaat was geen vrees te lezen. Dit boezemde mij dan ook weder nieuwen moed in, maar toch was ik niet recht op mijn gemak, daar de golven telkens over den rand der prauw heensloegen en dit vaartuig zoo lek was, dat er gedurig moest gehoosd worden. Die onaangename toe stand hield aan, totdat wij om zeven uur des avonds onder den wal van Ternate kwamen, waar de zee wat kalmer was, en wij voor den kraton van den Sultan van Tidor ! den vasten wal bereikten.» ! In dit gebouw neemt de Sultan van Tidor zijn intrek, wanneer hij zich op Ternate bevindt. Na de reis naar Nieuw-Guinea was het door Je Tidoreesche Prinsen, die aan den tocht derwaarts hadden deelgeno men, tijdelijk aan den heer Teysmann ten gebruike gegeven. R. A. STAMVERDUBBELING IN °T KAWIL. De korte, maar zaakrijke Proeve eener grammatica van het Bulusch, die Niemann in de Bijdragen tot de kennis der Al- foersche taal in de Minahasa heeft uitgegeven , bevat een helder overzicht van de wijzen waarop het Bulusch stamwoorden ver- dubbelt. Daaruit leeren wij 0. a. op bl. 71: » Omtrent de ver- dubbeling van het geheele stamwoord is vooral op te merken, dat daarbij veelal de laatste letter niet mede herhaald wordt, indien deze een medeklinker is.» Uit de voorbeelden kies ik uit: uliulit van ulit; mahatewetewel van tewel; tu- malitalinga van talinga; linakélakér van lakér; régérégéssan van régés; kaambaambar van ambar. Dezelfde regel der stariverdabbeling wordt in *t Oudjavaansch teruggevonden. In den Wrtta-sajicaya, str. 99 komt voor su- mirasirat, al stralende, in stralen spuitende, van den stam sirat. De aanteekening bij de strofe verwijst naar een ander voorbeeld, anicinicipi, al nippende, inzuigende, in str. 95, waarmeé men vergelijke zulke Bulusche vormen als méngam- bangam bar »steeds of aanhoudend raugschikken» van am bar. Niet alleen de zoogen. werkwoordelijke vormen vertoonen zulk eene onvolledige verdubbeling, maar ook, zooals van zelf spreekt, naamwoordelijke. Zoo levert ons de Wrtta-saiicaya in str. 94 een voorbeeld in tarutarukan van taruka, waarmede te vergelijken is het Bulusche tumalitalinga hierboven ver- meld, voor zooverre de geheele laatste lettergreep des stams, en niet slechts de sluitende medeklinker, in ‘t eerste gedeelte der verdubbeling niet herhaald wordt. 520 Andere voorbeeljen uit het Kawi die ik mij bij ’t lezen op- geteekend heb, zijn awarawarah van warah; aruharu- han van ruhan; makutukutuk van kutak; linipu- lipur van lipur; kaséngguséngguhan; mawékawé- kas van wékas; akarakarang van karang; agaraba- garabag van garabag (Jav. m7) cygay en omasénaryg), Naam- woorden zijn sirasirat; palépaléh; pucapucak; kupakupang. Van deze manier van verdubbeling wijkt schijnbaar af die, welke men aantreft in alumbalumban, Jav. suygang, want hiervan is "t stamwoord lumba, niet lumban. Vergelijkt men echter vormen als asirasiran »met heele of volle schep- pen, van sir, Jav. 94, dan ontwaart men dat de sluitende a van lumba in ‘t eerste lid, zelfs indien de stam niet op a ‘uitging, vereischt zou worden door eenen in ’t Kawi heer- schenden regel. De regel is, dat bij de aanhechting van ‘t aanhechtsel an, het eerste lid der verdubbeling eene a aan- neemt, ten minste indien de stam tweelettergrepig zijnde op eenen klinker uitgaat of wel éénlettergrepig is. Derhalve komt van kayu niet kayu-kayw-an, maar kaywakaywan; van wétu evenzoo awétwawétwan; van sir, asjrasiran. Het beginsel waarop deze formatie rust is volmaakt hetzelfde als in de boven aangehaalde voorbeelden uit het Bulusch , want kaywakaywan is door verdubbeling ontstaan, niet uit het stanwoord kayu, maar uit het reeds afgeleide woord kaywan, dat op zijne beurt als stam beschouwd en behandeld wordt, op dezelfde wijze als een primaire stam ulit of sirat. D. i. men herhaalt in °t eerste lid den geheelen stam met uitzondering van den sluitenden medeklinker. Natuurlijk zal dus laru bij verdubbeling larularu »witte miereny luiden, maar larwan, Jav, suqneay ! levert bij verdubbeling larwalarwan op. 3 1 Het Jav. woord is in ’t Hdw. ten onrechte als grondwoord opgegeven. 2 Voor larwalarwan heb ik eenmaal larwalarwa geronden in ’t gedicht Sutasoma; daar een klinker volgt (larwalarwengapuy), heeft men eene elisie van den neusklank aan te nemen; zeer gewoon is de elisie van de 4, 521 Hetgeen bij afletrdingen op an gebeurt, geschiedt ook bij die op ak&n. Dus komt de verdubbelde vorm van nanghya- kén, Jav. sonmemmynem, voor als ananghyananghyakén, waaruit blijkt dat van nanghyaké n alles herhaald wordt wat v6ér de slotlettergreep staat, even als in tarutarukan en het Bulusche tumalitalinga. Hetzelfde is toepasselijk op de zoogenaamde transitieven op ¢; van nicipi is de verdubbelde vorm anicinicipi. In °t Javaansch its de behandelde verdubbeling gewoonlijk vervangen door herhaling der eerste lettergreep. In beteekenis is “t Kawi kaywakaywan gansch hetzelfde als Jay. «nem qeuroy; tarutarukan beantwoordt nagenoeg aan bh wp ee ; alumbalumban aan 974g. Dezelfde zin wordt in bepaalde gevallen gehecht aan stamverdubbeling; immers <2) eno is in wezen niet verschillend van enemas, maar in formatie is het daarom nog niet gelijk te stellen met het onde kay wa- kaywan. In Sa asp tf hebben we geen voorbeeld van woord- herhaling, ofschoon het in R»orda’s Beknopte Gramm. § 155 daarvoor doorgaat, maar een van stamherhaling. Niet wit is het te herhalen woord, maar witan. Evenmin in de Polynesische talen als in eenige andere, mag men stamwoorden met woord- stammen verwarren. De volledige verdubbeling van stammen ts aan de oudere taal niet minder eigen dan aan de nieuwere. Zoo bijv. komt van tukup een matukuptukap, w#met de hand pogen te bedekken.y Kagilanggilang van gilang beteekent von- verschillig ter zijde gelegd;” 2. v. a, «neqad of smenermong vel. Jav, eevonsts, hetwelk niet louter van lijken gezegd wordt, zooals men in *t Handw. opgegeven vindt, want in ’t Leidsche Hs. van de groote poétische Babad leest men van een levend kind gezegd: ened rans ering ax Cncnauansiatnats, — Van sirat afgeleid is anpasiratesirat (madhu) in Bhar. Yuddna 606 whoning sprenkelende.y — Anghéthétan van hét=hét is veene schuilplaats zoeken, gaan schuilen.y — Van ikét komt angikétikét. 922 De beteekenis van deze en soortgelijke woorden komt slechts zelden met de vroeger behandelde overeen. Gene toch mogen frequentatieven genoemd worden, geven althans veene herhaling of veelvuldigheid, langdurgheid of aanhoudendheid », gelijk Niemann zich uitdrukt, te kennen. Daarentegen ligt in de Jaatste soort, de volledig verdubbelde stammen, meer ‘t begrip van een beproeven of van eene meer speciale handeling dan de ruimere in den enkelen stam opgesloten. Soins is de verdub- beling het kenteeken van eene verkleining, vermindering , ver- zwakking, verflaauwing der handeling. Zoo kan men ook van t Jav. ama ih an Jt ath ash #(een ander) een hoofddoek omdoen, # en anéhen mah meng, wzich een hoofddoek omdoen», zeggen dat het een bijzondere soort van binden, weiedong uitdrukt. 