Bijdragen tot de taal-, land- en volkenkunde
De jacht leverde na beproeving op vele berghellingen helaas slechts één klein wild zwijn op. Het Jautefasch terrein is dan ook reeds lang afgejaagd; men moet de varkens van elders verkrijgen, en fokt ook wel tamme varkens, doch hun aantal is klein. De tuinen leveren hoofdzakelijk klappers, ook voorts wel kladi, pisang en sirih, maar de tabak en de sago moeten van Nafri en van Skòh worden betrokken, tegen inruiling van visch of klappers of van Europeesche waar die de Taubadiër van den agent der Nieuw-Guinea Handelmaatschappij verkrijgt voor zijn visch of door wederverkoop van vruchten, enz. De prauw is het voor de Jautefasche Papoea's onmisbare commu- picatiemiddel. Vrouwen alleen mogen geen gebruik maken van andere dan de eenvoudige prauwen, bestaande uit een uitgeholden boomstam. De mannen, of mannen en vrouwen samen, bezigen dezelfde 270 EENIGE GEGEVENS OMTRENT LAND EN VOLK SLOT-AANTEEKENINGEN BETREFFENDE DEN BEWONER VAN JAUTEPA. Zooals reeds gezegd, is de kampong Nafri, liggende diep in de binnenbaai, de meest landbouwende nederzetting der omgeving. De bewoners spreken eene andere taal en zijn ook van anderen stam dan die van Jautefa. Geen wonder, dat de heerschende stam, die reeds aan de eigen in minder aanzien zijnde kampongs danig de wet stelt, zijn macht tegenover Nafri in sterke mate doet gelden. De prauwen van Nafri mogen zich over de binnenbaai bewegen, doch het is hun verboden den uitgang naar zee te passeeren; de visch- vangst kan daardoor voor de kampong Nafri niet veel beduiden. De Nafriër komt dus zijn tabak, pisang, sago of wat dies meer zij aan Jautefa verruilen tegen visch, en dat is het doel wat de kampongs Taubadi en Engeròs beoogen. Van deze suprematie van Jautefa tegenover Nafri ondervindt een schip bepaaldelijk nadeel, want tenzij men zelf de vruchten of groenten van Nafri zou willen gaan halen, kan men die niet anders verkrijgen dan door de bewoners van Taubadi of Engerds als tus- schenpersonen, en deze brengen zeer weinig en dan nog slechts tegen zeer goede betaling. Vraagt men echter den Karesorri er naar of den Nafri’schen prauwen verboden is naar het schip te komen, dan ontkent hij dat ten eenenmale. Gedurende de aanwezigheid van een schip zou den Nafriër ook geen overlast worden aangedaan, doch hij weet maar al te goed wat er volgen zou na het vertrek van den oorlogsbodem en schendt dus de vermeende rechten van Jautefa niet. De verstandhouding van Nafri met de andere kampongs, vooral met Eugeròs, is verre van vriendschappelijk. Boven werd reeds gezegd, dat de Karesorri van Taubadi den pluk van de klappertuinen regelt. Door ons werd bijgewoond, dat het verbod om van het uitgestrekte klapperbosch aan het Zuidstrand der Humboldtbaai te oogsten, werd opgeheven, en de klappers bij honderden uit dien tuin naar de kampong werden gebracht. Die oogst ging gepaard met een feest. De vloer naast den tempel, door ons het kerkplein genoemd, mocht nu ook door vrouwen en kinderen worden betreden, en was nu voor den dans gereserveerd. Voornamelijk na zonsondergang tot aan den ochtend, doch ook wel overdag, werd er gedaust en — niet te vergeten — gegeten. DER NOORDOOSTKUST VAN NED, NIEUW-GUINEA. 271 Groote hoeveelheden sagobrei, geroosterd varkensvleesch en klappers zijn voor zoover noodig te voren klaargemaakt. Vele zijn met de bereiding, die grootendeels in de woning van den Karesorri plaats heeft, bezig, terwijl de rest der bevolking aan het oogsten is. De geoogste klappers worden voor het grootste deel in den Karewari geborgen. De dans doet ons denken aan onze kinderdansen en werkelijk is er één, die bijna volkomen gelijk is aan het door onze jeugd uitgevoerd wordende onder het zingen van: #de boom die wordt hoe langer hoe dikker.s De Papoea's begeleiden hunne dansen met tamelijk welluidend gezang. Aan het dansen nemen voornamelijk de jonge mannen, doch toch ook wel getrouwden deel; van de vrouwen dansen alleen de ongetrouwden en de jonge meisjes, tot zelfs die van ongeveer 6 & 7 jaar. Ook enkele jongens van dien leeftijd ziet men meedansen. Meestal vormen de mannen onderling een keten door de armen om de ruggen der nevenstaanden te slaan met de handen in des buurmans lenden. De lichamen raken elkander das, zoodat de dansbewegingen wel zeer gelijkmatig moeten worden. De vrouwen, elkander op gelijke wijze vasthoudende, vormen den buitenkring, de gezichten naar de mannen gekeerd, wier ruggen zij mogen aanschouwen. De dansbewegingen zijn eenvoudig; de rij menschen beweegt zich meestal ietwat schuin loopende in den kring, telkens den voet, nadat het been eenigszins gebogen vrij hoog naar voren is opgelicht, hoorbaar en veerkrachtig op den dansvloer latende neerkomen Het lichaam maakt dan daarbij een zacht op- en neer- gaande beweging, de latten van den vloer buigen in, en geven met een eigenaardig geluid de dansmaat weêr. Eenige in het midden staande mannen zijn voorzangers; het overige gezelschap valt telkens met algemeen gezang in. De beschilderde getooide mannen in het midden, de kleinere met roode slendangs gekleede vrouwen daar omheen, leveren, vooral wanneer een paar vlammende toortsen bij avond de scène verlichten, een fantastisch schouwspel. Nooit — ook zelfs niet bij dit dansen in den avond met bijna geene verlichting — werd door ons bij deze geheel of zoo goed als naakte menschen iets ontdekt, dat naar onzedelijkheid op sexueel gebied zweemde. Bij deze opmerking bedenkende, met welk een tucht de een maal vastgestelde regelingen en gebruiken worden gehandhaafd, komt men tot het besluit, dat, hoezeer ook de bewoner van Jau- tefa door voor ons weerzinwekkende gewoonten en naar ons begrip DER NOORDOOSTEUST VAN NED. NIEUW-GUINEA. 273 Onder Kinderen treft men er met bepaald bekoorlijke gelaats- trekken aan. Vrouwen zag ik slechts op eenigen afstand. De aard der Nafriërs is, voor zoover ons bekend werd uit de weinige aanraking die wij met hen verkregen, zeer vredelievend. De heer Dumas. zeer bekend met de lieden van Nafri, roemde hen als minder gemakzuchtig, meer bereidwillig en minder brutaal dan de bewoner van Jautefa. De kampong is op een met hoog tij onderlooperde rifbank gebouwd. en gelijkt in bouwtrant der huizen op Engeròs. Men vindt te Nafri dre Karewar's, waarvan een verreweg de grootste is. ' Dezen Karewari betredende, bemerkte ik met eenige verbazing, dat jongens niet ouder dan wellicht 6 of 7 jaren in den tempel werden toegelaten en ook reeds het haar in den ragebolvorm droegen: een bewijs dus reeds dadelijk van andere zeden. De levenswijze moet reeds daardoor zeer verschillend van de Jau- tefa’sche zijn. omdat Nafr een in de eerste plaats landbouwende kampong is, die de vischvangst slechts op zeer bescheiden schaal uitoefent. Doordat de huizen alle met den vasten wal gemeen- schap hebben. is het onnoodig zich voor alle communicatie van prauwen te bedienen. Eene verzamelplaats in den vorm van een boven water gebouwden vloer is hier ook niet aanwezig: men be- weegt zich veel meer aan den wal. Aan de binnenzijde van de kampong duidt de netheid van de daar reeds dadelijk iu tuin herschapen kustvlakte op zekere welvaart en orde. Het geheel maakt een gunstiger indruk. Een heldere beek, stroomende langs den Karewan, voorziet den Nafri-bewoner van drinkwater. De landbouw levert, behalve de reeds meer genoemde vruchten en groenten, ook vooral tabak op. De taal is eene geheel andere dan de Jautefa'sche. HET LANDSCHAP SKÒH. De kuststreek, welke zich uitstrekt van af de Humboldtbaai om de Oost tot aan de monding der Tami-rivier * wordt Skòh geheeten ' Nog eventjes zichtbaar geheel in het verschiet rechts, op plaat 2. 3 Zie over den tocht naar de Tami-rivier gemaakt van het Séntani-meer uit, onder leiding van den heer Dumas, het reeds aangehaalde Bulletin N° 41. p. 17--18. Op de kaart bij Stemfoort en Ten Siethotf (N° 16. uitg. 1898) komt de Tami-rivier nog niet voor, laat staan de afwatering daarop van het Séntani-meer; welke laatste Djatoeri heet , blijkens Tijdschr. Aardr. Gen., 1902, p. 596 en 600 - 601, alwaar deze tocht ook beschreven staat. Red. ze Volyr. I. 48 274 EENIGE GEGEVENS OMTRENT LAND EN VOLK. en is onderverdeeld in 4 kampongs, waarvan de derde en vierde als het ware één huizengroep vormen. De namen dezer nederzet- tingen van West naar Oost gaande zijn Jamboë, Mabo, Thae en Vroebowé. Het type van den bewoner dezer streek heeft veel overeenkomst met het Jautefasche, doch het kwam ons voor, dat een betrek- kelijk grooter aantal lieden van Skòh op gunstig uiterlijk kunnen bogen. . De mannen zijn dadelijk te onderkennen als wonende Oost van de Humboldtbaai, aan het uitgeholde gele kalebasje, dat om het geslachtsdeel wordt gedragen en als penis-bedekking moet dienen. ‚Het overkwam een der naar de Tami-rivier medegenomen mannen van Skòh het bedoelde ~kleedingstuk” te breken, zoodat hij het niet meer kon aantrekken. Hij schaamde zich toen diep over zijne naaktheid. | Ook bij lieden van Oenaki, de kampong even beoosten den 141%" lengtegraad, en van de Oostelijker Duitsche kampongs, is deze bescherming algemeen in gebruik „ zoowel bij ouderen als bij jongeren. Bij het oprichten van bakens voor de opneming en ook in andere opzichten werden de lieden van Skòh zeer bereidwillig en behulp- zaam bevonden, doch waar het lieden betreft, waarmede men — zooals wij hier — slechts zeer weinig in aanraking kwam, is het beter om aan die bij eerste ontmoeting altijd op deu voorgrond tredende eigenschap niet te veel waarde te hechten. Is het aantrekkelijke, in de eerste ontmoeting van vreemdelingen schuilende, door deu voortgezetten omgang verdwenen, zoo is het ook veelal met de groote bereidwilligheid of gedienstigheid gedaan, en wordt die afhankelijk van het al of niet daarmede te behalen voordeel. Ken zeer natuurlijk verschijnsel trouwens. De huizen van Skòh zijn niet in het water gebouwd; op plaatsen waar de volle oceaan op de onbeschermde kust staat, zooals op de geheele kust van Nieuw-Guinea van de grens van het Duitsche gebied tot aan kaap d'Urville toe het geval is, belet de golf- slag die bouwwijze ten eenenmale. De Skòh-streek bezit een van uit zee zeer goed zichtbaren Karewari van gelijken vorm als de ons reeds bekende. De taal moet veel overeenkomst hebben met het Jautefasche. DER NOORDOOSTKUST VAN NED. NIEUW-GUINEA. 275 HET MEER VAN SENTANI. Van uit den Noordoever van dit zoetwatermeer van zeer grilligen vorm rijst het Cveloopgebergte omhoog; de overigens dat water begrenzende bergen zijn veel minder hoog en veelal ook met min- der zwaar geboomte bezet. In het water van het meer drijft een soort kroos, dat zich in enkele hoeken, waarschijnlijk afhankelijk van den heerschenden wind, verzamelt en het wateroppervlak in eene pappige massa van eene vuil groene kleur verandert, waaruit by beroering. als door pagaaien veroorzaakt, een zeer onaangename lacht opstijgt. Deze toestand is echter zeer plaatselijk; is men een paar honderd Meter van den oever verwijderd, zoo is de kroosver- menging zeer gering en kan het water, na door een doek te zijn getiltreerd. voor spijsbereiding enz. dienen. In het meer zijn geen grootere diepten aangetroffen dan van ongeveer $5 M.: behalve veel visch, komt een soort van kaaiman en ook een soort schildpad voor. Voorts worden lange hoornvor- mige schelpen aangetroffen zooals ook op het zeestrand voorkomen en waarin dan een soort krab huist. De schelp was evenwel kleiner en zeer dun. Men vond deze schelpe vok drijvende in het midden van het meer. Onder de aanwezige watervogels kwam eene zeer smakelijke eendensoort voor, overigens zag men minder goed eetbare zwarte eenden en een groot aantal reigers. Van de vele nederzettingen aan het meer zijn de voornaamste kampongs Ajapo, Asee, [faar, Sesoer en Poeë. ' De huizen der kampongs zijn in het algemeen veel grooter dan die aan de Humboldtbaai. Ifaar heeft een Karewari van den ge- wonen vorm. Behalve jongelingshuizen vindt men ook vrouwenverblijven, waaronder bepaald groote gebouwen worden aangetroffen. Zoo had dat van Ajapo een lengteafmeting van ongeveer 50 M. Het doel der vrouwenverblijven is ons niet duidelijk geworden. In het algemeen wordt het bouwen boven het water ook hier In toepassing gebracht. De bewoner van het Sentani-meer doet ons denken aan dien van Nafri, en moet ook van eeu zelfden stam zijn, te oordeelen naar de groote overeenkomst in de door beiden gesproken talen, tus- ' Op de Kaart: van Stemroert en Ten Siethotf u? 18, uitg. IS9S) vindt men: Ajapo. P. Asee, Mettar. Powi, en Poeë. Bed. 276 EENIGE GEGEVENS OMTRENT LAND EN VOLK schen welke zoo weinig verschil schijnt te zijn, dat men aan dia- lecten van eenzelfde taal moet denken. Zagen wij dat de Nafriër zich betrekkelijk weinig te water be- weegt, de Sentaniër is een zoo ervaren prauwvaarder als men zich slechts denken kan. Elke man heeft zijn kano, een vaartuigje van sierlijken vorm, verdienstelijk gesneden uit een stuk wit hout. De kano, niet in gebruik zijnde, wordt altijd op den wal gehaald, daar zij vrij te water gelaten omslaat. De uitholling is-aan den bovenrand zeer nauw, zoodat men boven op het ranke vaar- tuigje zit. ! De bestuurder houdt zich in evenwicht door bewegen van zijn in het water gehouden pagaai, of, indien hij de handen wil vrij hebben bijv. voor het hanteeren van pijl en boog, door dergelijke bewegingen te maken met zijne dan te water hangende beenen. De vrouwen, eveneens ten zeerste vertrouwd met het ook op dit meer zoo bewegelijke element, hebben grootere prauwen uls ver- voermiddel. Die prauwen komen overeen met de vrouwenprauwen van de Humboldtbaai, hebben dus ook geen uitlegger of vlerk , en hebben soms voldoende ruimte voor een vijftiental pereonen. Voor zoover is opgemerkt geworden, roeiden de mannen nooit anders dan om zichzelf met hun kano te verplaatsen, en is dus de vrouw de aangewezene vrachtroeister. Zoo werden dan ook de zen- deling Bink bij zijn bezoek aan de kampong Ajapo en de heer Dumas meermalen bij zijne tochten over het Sentani-meer door vrouwen geroeid. Bij de opneming van het meer werd door ons ge- bruik gemaakt van een over land daarheen gebrachte vlet. Toen die vlet, waarin 2 officieren en 6 manschappen, de kam- pong Sesoer naderde, waar zoover is na te gaan nooit een Kuro- peaan was geweest, kwamen als gewoonlijk een aantal mannen met hunne kano's het vaartuig omringen, doch hun optreden was hier van dien aard, dat het geraden werd geacht, zich niet aan den wal te begeven. | De mannen klampten zich aan de vlet vast, waren in hooge inate opdringerig en luidruchtig, konden door slaan met de riemen niet tot loslaten gedwongen worden en kregen eerst bij het in schiju op hen aanleggen met een geweer eenig respect. Hoewel nu zulk optreden volstrekt niet op eenige kwaadgezind- ' Zie plaat 6. DER NOORDOOSTKUST VAN NED. NIEUW-GUINEA. 277 heid behoeft te duiden, was het te verwachten, dat het bij aan wal gaan, ons misschien zoo lastig zou worden gemaakt, dat men . besloot de proef maar niet te nemen. H Het geheel naakt gaan van de mannen komt hier nog bijna | algemeen voor; bij de vrouwen zijn reeds velen gekleed met de sarong van boombast, althans de naakten vertoonden zich niet, al | werden er somtijds in hunne huizen geheel van kleeding ont- | bloot gezien. id De lijfsieraden in geringe mate gedragen, zijn van denzelfden {aard als die van den bewoner van Jautefa. Ook de wapenen zijn van hetzelfde model, alleen heeft de Sentaniër pijlen en bogen van zeer klein model voor de vischvangst. Vergeleken bij de wapens van de Humboldtbaai, schijnen deze kinderspeelgoed, zijnde de bogen niet langer dan hoogstens 1 M. en bestaan de pijlen uit dun riet met een nog dunnere vrij lange massieve punt, wordende de totale lengte toch niet meer dan 1,20 M. Door zeer primitief staketselwerk in het water te plaatsen schijnt | men de visch tot zich aldaar verzamelen te kunnen verlokken, om | aldus de vangst te vergemakkelijken; als fuik toch kan men die | ver van elkander staande palen niet beschouwen. | _ De dolk van casuarisbeen is ook hier algemeen, doch dikwerf | van snijwerk voorzien, In het algemeen houdt de Sentaniër van eene sierlijke bewerking | van verschillende voorwerpen, waarbij spiraalvormige krullen het hoofdmotief der insnijding vormen. Voor de sirih-kalk worden bijv. | van dergelijk snijwerk voorziene uitgeholde klein soort klapper- noten gebezigd. | Bij grootere voorwerpen gaat het snijwerk in beeldhouwwerk ' ___ over. Zoo werden onder een huis van Ajapo steunpalen opgemerkt, die tot menschelijke figuren waren gesneden, o.a, stelde een daar- Il van eene barende vrouw voor. | Wat de jacht betreft dient opgemerkt te worden, dat evenals zulks in de Karewari’s aan de Humboldtbaai gebruikelijk is, de schedels der gedoode dieren bewaard worden, doch hier in de jongelingshuizen worden verzameld en door die schedels de ge- bruikte pijlen worden gestoken. Varkensvleesch schijnt veel te worden gegeten; een aantal tamme varkens werd bij elke kampong aangetroffen en de kampong L[faar mn hield er zelfs een slachthuisje voor deze dieren op na. | Evenals jacht en visscherij wordt ook het landbouwbedrijf be- 7e Volgr. I, 18° cn, MD 278 EENIGE GEGEVENS OMTRENT LAND EN VOLK oefend, van de tuinen scheen echter niet veel werk te worden gemaakt. De bamboestruik gaf hier een iets zwaarder product dan de zeer dunne en kleine soort, welke zeer schaarsch aan de Humboldtbaai voorkomt. DE TANAH-MERAH-BAAI EN DE KUST BENOORDEN HET CYCLOOPGEBERGTE. Aan de kust benoorden het Cycloopgebergte vindt men over het Westelijk gedeelte, aan de tusschen de uitloopers van het gebergte gevormde baaien, kampongs, die hetzij aan het daar veelal bij mondingen van bergstroomen gevormde strand liggen, of iets hooger tegen de berghellingen gebouwd zijn. De eerste, dus Oostelijkste, dezer kampongs is Ormoe of Aroema, vanwaar een pad dicht langs de hoogste toppen van den Cycloop naar het Sentani-meer voert. Ormoe is bekend doordat het de omgeving voorziet van steenen — van chloromelaniet? Red. 1 — voor bijlen, welke van de beste kwa- liteit moeten zijn. Die steenen worden in verscheidenheid van kleur aangetroffen op eene bepaalde plaats in het Cycloopgebergte. De noodige tijd ontbrak om de steengroeven te bezoeken. Van de bewoners van Ormoe, welke kampong slechts even werd bezocht, valt geen bijzonders te vermelden. Het bleek, dat zij de dooden naast de huizen begraven en het graf van een afdak voorzien. Na Ormoe telt men tot aan de Tanah-Merah-baai de volgende zich voornamelijk aan den landbouw wijdende kampongs: Sagaseroi, Dosoh en Sapari (beide laatste behoorende tot het landschap Jonsoe), voorts de tot de landstreek Jawèna behoorende nederzetting Doro- mena, Dodewaito, Jomerénah Norofo, Soefamerenah en Jafaseh , welke gelegen zijn op de uitloopers van den Dafonserd, den door zijn twee scherpe toppen zeer kenbaren Westelijken berg van het Cycloopgebergte en waarvan vooral de Noordelijke hellingen in afgepaggerde tuinen zijn herschapen. Ook de bewoner der Tanah-Merah-baai is meer landbouwer dan visscher. 1 Behalve het onderzoek naar de steenkolenlagen te Mawes Dai — op de kaart N° 16 van Stemftoort en Ten Siethotf, 1898, „Mawar” - - bewesten het Tanah Merah-gebied, zal ook de nasporing der herkomst van de Nieuw- Guinea’sche steenen bijlen, in verband met het nephriet- en jadeïet-vraagstuk, behooren tot de taak van de thans naar Noordoost-Nieuwguinea vertrokken expeditie onder leiding van Prot. Wichmann. Zie over die steenkolen reeds het genoemde Bulletin N° 41, p. 2-—4: en over die expeditie-Wichmann de mededeelingen van Prof. Treub aldaar, p. 30—31. Red. DER NOORDOOSTKUST VAN NED, NIEUW-GUINRA. 279 De hoofdkampong aan deze zeer diepe schoone baai gelegen is Pitia, gebouwd aan de Oostzijde van de met rif omgeven land- tong, die het Zuidelijk deel der Tanah-Merah-baai in tweeën scheidt. De kamponghuizen zijn voor een deel boven het water gebouwd, doch ook vele staan op den vasten wal. ' Men vindt hier geen tempel. Van de zeden en gewoonten der bewoners is ons weinig bekend geworden, echter was de indruk. die de bevolking op ons maakte, zeer gunstig. In uiterlijk zoowel als in optreden scheen ons de bewoner der Tanah-Merah-baai veel beschaafder dan die van Jautefa. Reeds den eersten dag van onze komst vertoonden zich ook de vrouwen in hunne prauwen rondom het schip, en in het algemeen was niet die angstige schuchterheid aanwezig , welke wij elders aantroffen, Koralen, vooral groote soorten, worden in groote hoeveelheden gedragen, De haardracht is algemeen voor mannen de ragebol, voor vrouwen en kinderen korter geknipt gekroesd haar, waarin geen kleurstof wordt gebruikt. Vele mannen gaan naakt; de vrouwen dragen wanneer zij den jonk- vrouwelijken leeftijd hebben bereikt de gewone boomschors-sarong. De tweede kampong is het aan de Oostkust der baai gelegene Tabrasoea, waarvan alle huizen boven het water zijn gebouwd en waar men weder een houten vloer als aanlegplaats voor prauwen aantreft. Ook hier is geen tempel. De bevolking is van gelijk type als die van Pitia. Ter vervollediging van de gegevens omtrent de Tanah-Merah-baai bewoners is het wellicht dienstig te herhalen wat de Luitenant ter Zee Iste Klasse W. A. Mouton als Commandant van H* Ms “Borneov in 1597 daaromtrent rapporteerde, hetgeen voor zoo ver zulks door mij kan worden beoordeeld volkomen juist is en voor zoover het de zeden en gebruiken betreft, vrijwel op den geheelen Papoea-Telandjang-streek van toepassing kan worden geacht. Het bedoelde rapport luidt als volgt: „De kampong Pitia is gedeeltelijk tegen den voet van den berg „gebouwd, gedeeltelijk op een met klappers begroeid uitstekend „strand. De huizen van gewonen vorm staan op palen en zijn ge- wdeeltelijk in het water gebouwd. Eenige handelaren hebben zich „hier gevestigd.» „Terwijl op de vroeger door ons bezochte plaatsen overal roem- wserams werden aangetroffen, die doen besluiten tot een algemeen 1 Zie plaat 7. 280 EENIGE GEGEVENS OMTRENT LAND EN VOLK ENZ, „verspreiden godsdienst, werd daarentegen in de Tanah-Merah-baai edaarvan niets bespeurd. Naar bekomen inlichtingen wordt door de „bewoners van deze streek dan ook in het geheel niet aan gods- „dienst gedaan.” „De bewoners van de Tanah-Merah-baai leven over het algemeen vrustig en vredelievend.» „Met de bewoners van het gebergte, nabij de kust Mongeé ge- vnaamd, zijn zij op goeden voet. De vrouwen halen de sago van die nbergbewoners en ruilen die tegen gekookte visch in. Zooals terecht vin het Java-rapport werd vermeld, heet de landstreek aan de „Westzijde van Tanah-Merah »Djakariv. Veelal huwen de mannen wuit deze baai met vrouwen van Djakari en omgekeerd # „Met de meer in het binnenland wonende stammen , Manemboaal „geheeten, zijn de kustbewoners op minder goeden voet en voeren vsomtijds zelfs oorlog.» „Omtrent de zeden en gewoonten der bewoners van de Tanah- „Merah-baai werden de volgende berichten ingewonnen :r „Het huwelijk wordt zonder bijzondere ceremonien gesloten. Nene vjonge maagd wordt door den bruidegom gekocht voor 10 steenen wbijlen of even zooveel messen. Op den huwelijksdag wordt er ten „huize van den bruidegom een maaltijd gehouden, waarbij de bruid „door de familie daarheen wordt geleid. Deze familieleden zorgen „voor een deel van de spijzen. Somtijds worden reeds kinderen vuitgehuwelijkt. Het aantal kinderen van eene moeder bedraagt tot 7% toe. Veelwijverij komt voor, Hen maximum van 6 vrouwen wordt „zelden overschreden. Alle vrouwen wonen te zamen in hetzelfde „huis, maar hebben afzonderlijke vertrekken.» „De man behandelt zijn vrouw goed; mishandelingen komen niet „voor. De eerste vrouw heeft vele rechten boven de anderen. Zoo- vwel vader als moeder hebben gaarne dochters. Ben doekoen is bij „de bevalling behulpzaam,» „Bij een sterfgeval wordt het lijk in boomschors gewikkeld en „begraven, terwijl een huisje of monument boven het graf wordt „geplaatst. __ „De onthulling gaat met feestelijkheden gepaard, De-weduwe „rouwt voor haar man door het gelaat met houtskool in te wrijven. „Ook in de Humboldtbaai geschiedt dit. Hoe meer de weduwe haar „man heeft bemind, hoe langer zij geverfd blijft. Na een halfjaar nmag de weduwe hertrouwen.” Plaat 1. , Humboldtbaai. (tempel) te Taubadi seram Karewari of Roem „ard u... Plaat 3. Volwassen jonge mannen van Taubadi in feestdos.. Plaat 4. Meisje van Taubadi. “(pjooy-Zuodwuex joy) taaoseauHy op puoaBrorgou uep do *MIOA-UIVYSUBY Ul Ivey joy Jew VOZuUTeduor ‘Ipeqney, 97 sInqueZuresu0r ae | JSS UL [UAL taten puordroygou wep do ‘nu | way wy ee EG TeMNnBIdUeUUBUI 3e ‘optus | En 7 ei hd al “a ne an : —~ en 5 je pr k « “ - d a 4 p - ~ a” _ aa ma - ol “a a a’ = *. a Kal . B ai h = baa El a * ae bed woe TEMPELWACHTERS TE PRAMBANANP Naar aanleiding van mijn stukje over het bezoek van Reimer aan eenige tempelruïnen van Midden-Java in 1791, opgenomen in de vorige aflevering, vestigde Dr. R. D. M. Verbeek mijne aandacht op de reis van den onderkoopman en fiscaal van Samarang C. A. Lons, die de tempelruïnen nabij Prambanan in 1783 bezocht, van welke reis Dr. Leemans melding maakte in zijn opstel »Javaansche tempels bij Prambananu in de »Bijdrageny van 1855. (p. 1—26). Ik dank den heer Verbeek voor zijne opmerking. De onderkoopman Lons, die de aangetroffen beelden in de Prambanangroep vrij nauwkeurig beschreef, maakt ook melding van 78 seer groote beelden, yder uyt een enkelde swaare steen „gehouden, leggende twee en twee verdeelt op byzondere plaatsen wtegens den anderen over, d'eene op deszelfs regter en die tegens whem over op syu linkerknie, houdende in de regter hand een “knots, in de andere een slang om hun lighaam gekronkelde: waarmede stellig tempelwachters bedoeld worden. Het is echter niet geheel duidelijk, uit hetgeen Dr. Leemans uit Lons’ handschrift mededeelde of die #8 seer groote beelden» tot de Prambanangroep behoorden of elders bijv. bij de ‘Tjandi Sewoegroep werden aangetroffen. Lons, na van den grooten Prambanan tempei verhaald te hebben en na gezegd te hebben dat de voverige groote capellen» door nruygter als anderszins ongenaakbaar waren , laat dan volgen: „Nog bezagen wij diverse capelletjes zonder onderscheyd van gedaante, fatsoen en groote als hetgeen dat op Salatiga gevonden wert» ; waarop dan volgt rook 8 seer groote beelden enz.» Uit dat „Nog bezagen wij enz.” zou af te leiden zijn dat hij daarmede een andere groep bedoelde, wat dan de Tjandi Sewoe groep zou kunnen zijn, in welk geval de tempelwachters door Lons beschreven dan niet tot de Prambanangroep behoord zouden hebben. Het is wel jammer dat Lons en Reimer beide ons min of meer 282 TEMPELWACHTERS TE PRAMBANANP in het onzekere laten omtrent de bezochte plaatsen; al is “t ook zeker dat Lons den hoofdtempel van de Prambanaugroep bezocht, de mogelijkheid is niet uitgesloten dat hij zijn bezoek nog verder uitstrekte. Toch meen ik op de groote waarschijnlijkheid te mogen wijzen dat ook die laatste groep hare tempelwachters heeft gehad; uit beider mededeelingen kan dit worden afgeleid. " e H. D. H. B. 284 BENKOELEN, KRACHTENS HET LONDENSCH TRACTAAT. inlandsche beambten; alle welke maatregelen berekend waren, om de belangen der inboorlingen aanmerkelijk te bevorderen.” In waarheid was dit niets anders dan Awmbug; wij onderwierpen er ons niettemin aan, door, overigens niet onaardig , op de Kngelsche nota te antwoorden: „Ter ondersteuning van de berigten, vervat in de laatste nota van de HH. Br. Gevolmagtigden, ten opzigte van Bencoelen, hebben hunne Exc". aan de ondergeteekenden medegedeeld de twee couven- tiën, respectievelijk geteekend den 28 Mei en 4 Juli 1818, te eener zijde door den Luitenant-Gouverneur van dat etablissement, en ter andere door de hoofden van eenige naburige stammen (a). Men heeft insgelijks ter hunner kennisse gebragt eene depéche van den Gouverneur-Generaal in Rade, gedagteekend van Fort William den 9 Mei 1823, volgens welke de Britsche administratie op het Fort Marlborough den alleenhandel in peper afgeschaft, de rijstteelt aangemoedigd en de betrekkingen der onderscheidene klassen van inboorlingen zoo onderling als met hunne hoofden, op een vasten en eenparigen voet heeft gebragt. Voor zooverre nu de onderge- teekenden zich niet bedriegen, door te veronderstellen, dat het oogmerk dezer schikkingen geweest is, om den bloei van den kolonialen landbouw te verzekeren en den overlast voor te komen, welke dikwijls het gevolg is van eene onmiddellijke aanraking tusschen eene inlandsche bevolking en de ondergeschikte magten van eene vreemde administratie, strekt het hun tot een groot genoegen te kunnen zeggen, dat de ingezetenen, welke belang hebben bij den tegenwoordigen staat van zaken, wel verre van terugwerkende maatregelen te duchten te hebben, integendeel de hoop kunnen voeden, dat het nieuwe Gouvernement op hunne verkregene regten en hun welzijn zal acht slaan, en, hetgeen de ondergeteekenden vooral wenschen te waarborgen, dat hetzelve de artikelen der reeds vermelde overeenkomsten zal doen naleven, op grond van welke de ingezetenen van Pasummah Ulla Manna en andere binnenlandsche bevolkingen het gezag erkend en de bescherming aangenomen hebben van de Engelsche Oost-Indische Compagnie, behoudens echter de bevoegdheid, om met volkomen goedvinden der belang- (a) Het contract van 23 Mei 1818 vindt men afgedrukt op bl. 324 dl. XXVIII van het tijdschrift van het Bataviaasch Genootschap. Het is eene bijlage van een lezenswaardig artikel: „over het landschap Pasemah Oeloe Manna en zijne tijdelijke ondertwerping door Sir Thomas Raffles”, medegedeeld door H. Visser. BENKOELEN , KRACHTENS HET LONDENSCH TRAOTAAT. 285 hebbende partijen , andere soortgelijke voorwaarden in derzelver plaats te stellen, wanneer de omstandigheden eene verandering noodza- kelijk zouden mogen maken.” Welk een gewicht de president van den Board of Control, de heer Wynn — met Canning de onderhandelaar van Engelsche zijde — aan deze diplomatieke victorie hechtte, blijkt uit zijn schrijven dd. 6 Maart 1824 aan het Geheim Comité voor de Oost- Indische zaken te Londen, waarin hij) van de grondbeginselen kennis geeft, die in het weldra te sluiten tractaat zijn opgenomen; het overgrootste gedeelte van het stuk is uitsluitend aan het hier medegedeelde over Benkoelen gewijd! (a) De waarheid omtrent de luttele beteekenis der Rafflesiaansche contracten hebben onze Commissarissen ter overneming van Ben- koelen aan het licht gebracht; nevens hunne bevindingen over den treurigen staat van het gewest, legge men het brutale geschrijf van den Engelschen resident Prince en zijne landgenooten , om eene bijdrage te meer te erlangen omtrent de waarheidsliefde dezer menschen. Ten einde met verkortingen naar verschenen opstellen van mijne hand te kunnen verwijzen, zij herinnerd aan de volgende stukken in de Bijdragen : Eene Bijdrage tot F. B. Kielstra's opstellen over Sumatra's West- kust in dl. XLIV (1894), bl. 257; en Sumatra's Westkust naar aanleiding vun het Londensch tractaat van 13 Augustus 1814 in deel XLIX (1898), bl. 205. Het eene verkort Westkust JT, het andere Westkust 11. De Nederlandsche Factorijen in Voor-lndié in den aanrang der 1H eeuwo in dl. LULL (1901), bl. 502: Zuctorijen. Het verblijf ran commissaris Van den Broeck op Bah van 18 December 1817 tut 24 Juni 1818 in dl. L (1899), bl. 331: Bah. Raffles’ Atjeh-overeenkomst van 1819 in dl. LE (1900), bl. 159: Atjeh. L. Toen de Britsch-Indische regeering op het einde van 1824 het tractaat ontvangen had, haastte zich de gouv. gen. Amhurst, opvolger van lord Moira, onzen Gouv. Gen. dd. 30 December 1824 te verzoeken, de Engelsche bezittingen op Sumatra onverwijld over te nemen, zij het ook, dat de datum van | Maart 1825 in het (a) Zie den brief in bijl. 10 mijner verh. Nederlandsche factoryen Bijdr. dl. LUI (1901), bl. 502; ov. 218. 288 BENKOELEN, KRACHTENS HET LONDENSCH TRACTAAT. 41 specerij-planters; maar dezelfde namen leest men er voor ver- schillende ondernemingen, bv. W.T. Lewis 6 maal enz. Er komen ook namen voor, die ons door het Raffles’ bestuur familiaar zijn geworden, zoo Francis Inglis en W. Inglis: door de Memoir- correspondentie is die Inglisnaam ons vertrouwd; zoo iniss Sal- mond, die aan kapitein Salmond’s raid naar Palembang herinnert ; zoo Sam. Garling, wel bekend uit de Lampong- en ook uit de Palembangtwisten ; zoo Robt. Bogle, van wien we nog hooren ; zoo W. T. Lewis, teekenende voor het bekende Britsch-Indische han- delshuis Palmer en C°. Wat wilden deze belanghebbenden? De specerij-cultuur was onder Raffles bijzonder aangemoedigd geworden en daardoor inderdaad tot zekeren bloei gekomen (a); voor de Benkoeleesche specerij b.v. betaalde men minder invoerrecht bij aanbreng in Britsch-Indié; ook plaatselijk had men eenige voor- rechten. Belanghebbenden verzochten nu, dat dit geringer invoer- recht zou worden gehandhaafd en dat bij de Nederlandsche autori- teiten stappen gedaan werden om de plaatselijke voorrechten mede tijdelijk in stand te zien blijven (4). Het Plantersbestuur bood het stuk dd. 18 October 1824 resident Prince aan, met nederig verzoek om het naar Calcutta door te zenden, vergezeld van een gunstig advies. De resident liet zich niet bidden. Hij legde het request over, onder opmerking, dat het bericht van Benkoelens afstand bij alle ingezetenen de diepste ontroering had teweeg gebracht (c). Kenige maanden later deden zich ook de ingezetenen van Poeloe Pinang over deze aangelegenheid hooren. Ken door 21 personen geteekend request wees er op, dat de specerijhandel voor Engeland geene toekomst meer had, nu ook Benkoelen in handen der Hol- landers kwam. De vermindering van invoerrecht, die tot dusver door de Engelsche wetgeving was geschonken aan met Engelsche schepen ingevoerde specerijen, bestond ook voor aanvoer van vreemde, gelijk de Nederlandsche specerijen en was dus in zoover geene aanmoediging voor de Britsch-Indische planters; daarom ver- zochten dezen, dat zij geheel van recht werden vrijgesteld (dj. Ook dit request werd met ondersteunend advies aan het bestuur der O. J. C opgezonden, terwijl het Pinangsch gouvernement verklaarde zthe (a) Rapport onzer commissarissen in Westkust I 581; ov. 71. (b) Zie bil. 6. (e) Zie bil. 7. (d) Zie bijl. 8. BENKOELEN, KRACHTENS HET LONDENSCH TRACTAAT. 259 encouragement to the cultivators of spices highly desirable, with a view to render monopoly useless, and assist in realizing the prospects entertained of an entire freedom of trade”. Onze regeering had al dit gewurm tegen het aanstaand Neder- landsch gezag in de hand gewerkt, door het dralen met de over- neming. Zelfs berichtte resident Prince, die natuurlijk in het verzet groeide, bij brief dd. 6 December 1524 aan Calcutta, dat de hoofden van plan waren zich tegen het optreden van de nieuwe regeering te verzetten! (a). Onder deze weinig aantrekkelijke gezindheid der officieele en particuliere elementen, namen onze commissarissen De Stuers en Verploegh den 6" April 1525 Benkoelen over (4). Den 31" Juli d.a.v. deden zij onze regeering rapport over de Engelsche toe- standen. Land en volk heetten wrustig”, doch „de werkelijke geest- gesteldheid” was moeilijk te bepalen; de bevolking had eene natuurlijke geneigdheid tot persoonlijke wraakneming: de politie was steeds vontoereikend” bevonden; de misdaden door de grooten bedreven, bleven vsteeds ongestraft". Commissarissen gaven eene beschrijving van het politiewezen veene der gebrekkigste takken van het bestuur”. De bevolking was vals het ware levendig ge- houden door eene publieke uitgave van weinig minder dan ’n f 100,000 ’s maands; naar den gewonen loop van zaken verspreidde zich deze som min of meer onder alle de inwoners van en onmiddellijk in de nabuurschap van Benkoelen”, Men trachtte het liefst zonder te werken aan den kost te komen, en daar de nieuwe regeering deze kunstmatige ondersteuningsmiddelen niet voortzette, sprak het vanzelf „dat de schok, welke de overgang van het bestuur moet veroorzaken, overgroot is, en op de gansche bevolking van aan- merkelijken invloed moet zijn”. Ingevolge shet in het openbaar geproclameerde en hoog klinkend beginsel van vrijen handel en vrije cultuur”, waren alle bronnen van welvaart op de buitenposten van Moko-Moko om de noord tot Kroë om de zuid verstikt, en de pepereultuur shet eenigst natuurlijk product van het land, geschikt voor den uitvoer", bleek er vernietigd. De Europeesche residenten (a) Zie bijl. 9. (6) Daarentegen leest men op bl 83 van Danvers' rapport van 1887 over het Londensche Indisch archief: „The civil establishments and stores were taken from fort Marlborough by the Company's ship Repulse to Prince of Wales’ island and Singupore on the 5th July 1825. The Island was there upon taken possession of by the Dutch,..... " Trouwens van het bezit nemen van een eiland kon ook geene sprake zijn. 290 § BENKOELEN, KRACHTENS HET LONDENSCH TRAOTAAT, dier buitenposten fungeerden tevens als handelsagenten; zij waren echter nog onder Raflles vervangen door inlandsche officieren, „welke even vreemd aan die landen waren als de vroegere resi- denten, terwijl de laatsten in hunne handelswerkzaamheid door Huropeesche agenten waren vervangen „misschien van een minderen stempel". De vliberale beginselen, die met zooveel nadruk als ingevoerd zijn opgegeven”, bestonden vvoornamelijk op ’t papier”. De voorstelling, alsof tengevolge van deze hervorming de bevolking onder eigen hoofden was gekomen, heette ten eenenmale bezijden de waarheid. Die in/andsche officieren toch waren »van een te voren bestaan hebbend Boegineesch corps’, afstammelingen namelijk der Boegineesche familie Daing-Mabeelah en der Madureesche prinsen, „voorheen als vlugtelingen hier aangeland”. In werkelijkheid, ver- klaarden Commissarissen, «zijn deze menschen even vreemd aan de bevolking van Kroé, Manna, Saloemah e.a. als de Buropeesche ambtenaren bevorens waren, dewelke daarenboven nog het voordeel hadden, van door eene meer beschaafde en Kuropeesche opvoeding , en de hoedanigheid zelve van Buropeanen, meer op het volk te vermogen, dan deze inlandsche hoofden, die, behalve de roode uniform, niets imponerends bezaten”. Bovendien waren die hoofden nog op den 1" Maart 1825 door het Engelsch bestuur ontslagen; slechts een gedeelte, bestaande uit een vaandrig en eenige weinige manschappen, veigenlijk niets anders dan politie-dienaren”, waren blijven voortbestaan. De manschappen van het Boegineesche corps waren feitelijk »meest slaven en pandelingen der inlandsche offi- eieren’. Commissarissen achtten, op grond van vrij authentieke rapporten, deze officieren met hun aanhang „steeds lastige en ge- vaarlijke sujetten voor de politie”, waarom zij voorstelden om de officieren vals supernumerair” bij de troepen ter Kust in te lijven, wmet vrijlating aan de kapiteins en oudste luitenants, welke van de Engelsche pensioenen erlangen om al of niet daaronder begrepen te worden”. — Den handel achtten Commissarissen „geheel ver- loopen”; het monopolie der Compagnie en harer dienaren was wel bij de vrijverklaring der haven ingetrokken, doch had »nimmer opge- houden te bestaan”. — De landbonw, door het vorig bestuur in de onmiddellijke nabijheid van Benkvelen aangemoedigd, kon met betrekking tot de specerijen vin een voordeeligen staat” geacht worden. Door de afschaffing van alle rechten was de residentie win stede van in welvaart toe le nemen, zigtbaar achteruitgegaan, ofschoon men door dien maatregel heeft gehoopt, den handel van Padang BENKOELEN, KRACHTENS HET LONDENSCH TRACTAAT, 291 af te trekken”. Juni en 4 Juli 1818 door Rafflles met een paar hoofden gesloten, en waarbij de pepercultuur «vrij” werd verklaard met invoering echter van een hoofdgeld. „Nimmer was dat hoofdgeld ingevoerd kunnen worden, verzekerden Rapporteurs, ~alzoo de bevolking zich daartegen in massa heeft geopponeerd” en wel rop instigatie van de pangerangs zelven — toen het volk in groote menigte voor de barrière verzameld was om den heer Raffles in persoon te spreken ; t welk dezelve (uit vrees voor eene scène gelijk als die der moord van den resident Parr) met behulp der sterke arm heeft afgewend”. De belofte was toen, gegeven, dat de belasting , „met opoffering der gouden bergen, welke men zich van het hoofdgeld had beloofd”, nimmer zou worden geheven (a). Ook van het in de nota der Londensche gemachtigden genoemd contract dd. 23 Mei 1818 maakten onze commissarissen melding. „Dit gansche document”, deelden zij mede, vhoudt niets belangrijks in, en echter heeft men hetzelve van zooveel belang doen voorkomen, dat daarvan zelfs melding gemaakt wordt, in de officieele correspondentie tusschen H. H.K, E. de plenipotentiarissen der beide Gouvernementen, tijdens het sluiten van het tractaat dd. [7 Maart 1824”. „De om- standigheden, welke het sluiten van dit contract hebben vergezeld, zijn”. verhaalden Rapporteurs, „dat het onbeschaafde bergvolk van Passumah Oeloeh Manna op dat tijdstip, even als sedert onheuge- lijken tijden steeds hunne gewoonte is geweest, als roofbenden naar de stranden waren afgezakt, en de dorpen der benedenlanden, ingeval van onvoldoenden tegenstand, bedreigden te plunderen, om 't welk tegen te gaan, de Compagnie meermalen contracten heeft aangegaan, welke zelden langer zijn gerespecteerd dan de herinnering aan de geschenken duurde, welke de hoofden van de bergvolken bij die gelegenheid steeds ontvingen. [ij het aangaan van bovengenoemd contract heeft hetzelfde plaats gehad; de heer Raffles heeft door goud de hoofden van Pasoemah Oeloeh Manna een contract opgedrongen, hetwelk voor hen niets verbindends vervat, doch alle voordeelen aanbiedt, en desniettemin door hen nauwelijks met goeden wil is aangenomen.” (4) Ten slotte gingen Commissarissen na, wat voor Benkoelens toekomst moest gedaan worden. (c) (a) Men leze ook de voorlaatste zinsnede van den brief in bil. 9. (B) Raffles had het Atjeheontract op dergelijke wijze tot stand gebracht. Zie Atjeh. (c) Zie het gansche verslag in Westkust I bl. 527; ov. 67. BENKOELEN, KRACHTENS HET LONDENSCH TRACTAAT, 293 De verhandelingen, die tot dusver van mijne hand in ’s Instituuts Bijdragen verschenen, zullen den aandachtigen lezer hebben over- tuigd, dat ik steeds met groote uitvoerigheid de stukken wedergaf, die Mr. Roosegaarde Bisschop uit het Londensch koloniaal archief heeft getrokken. Ook daar, waar ik soms persoonlijk twijfelde of het overnemen dier stukken wel voldoende door hun belang ge- rechtvaarigd was, ging ik er nog toe over, bij de mogelijkheid, dat wellicht anderen de publicatie op prijs stelden. Die twijfel kan echter, naar mijne bescheiden meening, niet bestaan, bij de kennis- neming der vele brieven, die geschreven zijn over de volgende quaestie, die nagenoeg geen historisch belang voor ons heeft. Raflles had in 1818 de in Benkoelen aanwezige slaven, »kaffers”’, vrij verklaard; verder waren er bannelingen, tijdens of vóór de overgave van het gezag aan ons, mede vrij verklaard; zij werkten met name op de plantages der ondernemers. Men trof er nog meer van elders herkomstige werklieden aan. Bij de vervanging van de Engelsche door de Nederlandsche vlag had het Engelsch bestuur aan al die menschen een kleinen onderstand toegelegd, voor zoover ze niet in de specerijperken of elders in hun onderhoud genoegzaam konden voorzien. Eindelijk waren er nog te Benkoelen oude ge- dienden enz., die ten laste der Engelsche kas pensioen erlangden (a). Het bestaan van deze ingezetenen onder het Nederlandsch gezag gaf nu aanleiding tot eene breede correspondentie, welke in Bisschop’s verzameling voorkomt; eensdeels doordien oorspronkelijk aan hun vertrek vanwege ons bestuur moeilijkheden in den weg werden gelegd, anderdeels wijl de met de uitkeering der gelden belaste Eugelschman zijne verplichtingen niet behoorlijk nakwam. Wat mij in de verzameling over een en ander uiet volstrekt onbelangrijk voorkomt, volge hier. Art. 14 van het Londensch tractaat luidde aldus: „Al de inge- zetenen van de landen bij dezen afgestaan, zullen gedurende den tijd van zes jaren, te rekenen van het tegenwoordige tractaat, de vrijheid hebben om naar welgevallen over hun eigendom te beschikken en zich zonder hinder of belet, te begeven, werwaarts zij zullen goedvinden,” (a) In B's verzameling komen lijsten van namen hiervan voor, die door 's Rijksarchief op prijs worden gesteld, in het belang van die soms noodig blijken. Verg. noota op bl. 410 mijner Stichting van Sin ja pore, di. LIV (1902); ov. 98 296 BENKOELEN, KRACHTENS HET LONDENSOH TRACTAAT. zending te Padang. Daar schrijft hij nog een brief dd. 12 October 1826. Hij hoort er van Du Bus’ bezuinigingsmaatregelen, waar- door het bestuur van Sumatra's Westkust op veel bescheidener voet ingericht, ~vele tractementen verminderd, verscheidene be- trekkingen ingetrokken en zelfs noodzakelijke uitgaven afgeschaft werden, hetgeen een nadeeligen invloed had op den naauwelijks ontloken bloei, dien deze resideutie, niettegenstaande de zware door den oorlog veroorzaakte kosten, vertoonde" (a). Verploegh, die tevens den residentsrang met dien van assistend-resident moest verwisselen, had, meende Prince, het besluit der bezuinigingen met opzet verborgen gehouden, zoolang de Louisa te Benkoelen lag, ten einde dit de menschen niet te meer zou prikkelen om uit te wijken. Al de Engelschen, in dienst der Nederlandsche regeering, waren plotseling ontslagen. Bij de geringe sterkte van het gar- nizoen, zouden de Maleiers wel hun slag weten te slaan en de Padri’s zeker zich van de Westkust meester maken. kr heerschte algemeene ontstemming onder de planters wegens gebrek aan bescherming te midden van eene ontevreden gemaakte bevolking. De waarde der eigendommen was in de 8 maanden sinds het optreden van het Nederlandsch gezag, 85 en 90 pCt. gedaald en koopers waren er niet voor (4). EIL Naar het schijnt, oordeelde men echter van Britsch-Indische zijde zelf, dat menschen als Lewis en Prince niet de geschikte personen voor de Benkoeleesche emigratie waren geweest; dit zou althans eenigermate kunnen blijken uit een breedvoerig schrijven dd. 17 April 1828 door de Calcuttasche regeering aan het bestuur der Straits geschreven (c). Daarin wordt namelijk bericht, -dat de Gouv. Gen. van Britsch-Indi aan Batavia verzocht had om zich over de aangelegenheid met den gouverneur der Straits te verstaan, en wel onder opgave van voorwaarden, die het Benkoeleesch bestuur geene ergernis meer konden geven. Ontving dientengevolge de gouverneur een gunstig antwoord van Batavia, dan moest men, luidde de lastgeving, een man naar Benkoelen zenden, ~of temper, (a) Francis’ Herinneringen, dl. IIT bl. 172. (b) Zie bijl. 13. (ce) In B's verzameling. BENKOELEN , KRACHTENS HET LONDENSCH TRACTAAT. 295 Hoe Prince hierover verbitterd was, blijkt uit onderscheidene semi-officieele brieven, door hem gericht aan den gouvernements- secretaris te Calcutta, C. Lushington. | In een schrijven dd, 7 September 1826 dringt hij er op aan, dat aan het Nederlandsch gouvernement niet de uitbetaling der gewaarborgde pensioenen worde toevertrouwd; op die regeering viel toch geen staat te maken; onder de Engelschen en inboorlingen heerschten algemeen wantrouwen, onrust en afkeer tegen het nieuwe gezag; de Engelsche ingezetenen waren buitengewoon ontevreden en zouden geen oogenblik langer te Benkoelen verblijven, indien zij slechts tegen matig verlies, hunne eigendommen konden ver- koopen (a). Den 22" daaraanvolgende berichtte hij rde totale mislukking” zijner missie, hetgeen zeer te betreuren was, meende Prince, wegens den algemeenen wensch om het Nederlandsch gezag te ver- laten. Van Verploegh's verzet verklaarde hij niets te begrijpen, daar toch — nota bene! — art. 14 van het tractaat geene bepalingen tegen het overhalen tot emigreeren inhield. Aansporing tot uitwijken had bovendien volgens Prince — op zijn woord van eer — niet plaats gevonden; daarvoor was ook geene aanleiding, wijl de menschen veel te gaarne Benkoelen wilden verlaten. Resident Verploegh had weliswaar verlof gegeven, dat de ingezetenen met eenig ander schip dan de Zowisa vertrokken, doch dat was maar boerenbedrog, wijl de resident zeer goed wist, dat geene andere gelegenheid zich zoude aanbieden en de menschen ook niet in staat waren den over- tocht te betalen. Had de resident nog waar werk voor de menschen gehad, doch dit was evenmin het geval, meende Prince, zoodat slechts armoede en ontevredenheid werden in de hand gewerkt (4). Den 26" deed Prince een nieuwen aanval wegens de laagheid van ons gouvernement. Verploegh had maar een voorwendsel gezocht om de zending te doen mislukken, en wel ten einde tegenover zijne eerste weigering aan Lewis consequent voor de regeering te Batavia te blijven; Rapporteur vond Verploegh buitengewoon gemeen en als een staaltje van de oneerlijkheid van het nieuwe bestuur ver- haalt hij, hoe besteld brandhout niet eens werd betaald (c)! Al deze brieven waren nog te Benkoelen geschreven, doch dan gaat Prince terug en komt hij verbitterd over het mislukken zijner (a) Zie bijl. 10. (B) Zie bijl. 11. (ce) Zie bijl. 12. : j SS 298 _ BENKOELEN, KRACHTENS HET LONDENSCH TRACTAAT. Hastings. Hij kreeg de opdracht alles zoo zuinig mogelijk te doen. De benoemde commissaris kwam in den aanvang van December 1828 te Batavia, vanwaar hij den 6" een brief aan comm.-gen. Du Bus zond. Hij berichtte te zijn aangekomen met een schrijven van gouverneur Fullerton; en de hoop uitdrukkende, dat de Bataviasche regeering overtuigd zou worden, dat hij, commissaris, geenszins tot emigratie zou prikkelen, verzocht hij stellige bevelen naar Benkoelen te zenden, ten einde er aan zijne zending geene hindernis werd toegebracht (a). Ibbetson kreeg daarna eene audiëntie ae Du Bus, bij welke gelegenheid de Comm. Gen. verzekerde, hij geenerlei bezwaren tegen de zending had, gelijk die Per de Britsch-Indische regeering in den brief van 17 April 1828 was uiteengezet geworden. Even welwillend werd Ibbetson door on raad van Indië Goldman ontvangen, die hem een spoedig antwoord op het schrijven van 6 December in het vooruitzicht stelde (4). 