Internationales Archiv für Ethnographie
De kleeding by het maengket was niet voorgeschreven , ieder doste zieh zoo ft-aai uit als hij maar kon i). De walian op dit plaatje is gekleed in een fraaie sarong {wujang), eene lange kabaja (karat lambung) van kostbare gebloemde stof , zijde of sits ; aan de ellebogen heefb zij twee lange stukken (kapes lerne') ^ fljne weefsels van zijde of katoen, met bonté flguren, van Oost-Aziatisehe herkomst. Bij het heen en weer zwaaien der armen, eene beweging die voor het ynaengket typisch is, maakten deze sjerpen sierlijke golvingen. Soms waren aan de ellebogen ook nog bellen {reget of rerenge'en) van koper gebenden , die ook op deze afbeelding te zien zijn en die geluid gaven, als de armen op de gebruikel\jke wyze werden bewogen. Over de armen der kabaja werden nog armringen (sengka) gedragen, welke soms ook nog van bellen waren voorzien (sengka toinerenan in deget of in derenge'en) , om de polsen polsringen (Aato, kala' of xoungk(üa\ Sang, bukafa') en aan de enkels enkel- ringen {wungkele*). Om den hals draagt de hier afgebeelde walian versehillende kralensnoeren *) Ik herinner mg zelfs hoofden, die het recht hadden de Kapitein&uniform te di-agen, in groot tenue aan het maengket t-e hebben zien deelnemen. - 51 ~ {vnmn)^ waaraan soms een gouden of zilveren plaatje hing. Oorspronkeiyk heefb men aan het einde der mioin geen plaatje gehad, maar een strik van koralen, umtou* genaamd^ bijv. kelana winuwu'an „halsketting van Mana^ voorzien van een wuwu''\ Ook heeft zy om den hals een kelana genaamd halssieraad, samengesteld uit een groot aantal snoeren^ soms van gevlochten gouddraad, soms van gouddraad, dat om een koord was gewonden, soms van dunne gouden kralen van allerlei vorm 2). In elke hand draagt zij een doek, soms meer dan één, van verschillende kleuren, waarmede by het langzaam heen en weer bewegen der armen en banden wordt gewuifd. Deze doeken heeten eengket^ een werktuig- naam van den stam engket^ waaruit blykt, dat de beteekenis van dezen stam dit bewegen der armen uitdrukt. Men vergelijke engke „wippen, op en neer, of ook heen en weer bewegen", en Sang, ingge „met het bovenlyf heen en weer schommelen". Bij de Tomboeloe' waren rgstaren en i(?6ro^bladeren de eengket, maar dit was by de Tontemboan geen gebruik. Op het hoofd draagt de walian de aga, een pluim van de veeren van den paradijsvogel. Deze is ook zeer fraai afgebeeld op Plaat X in Dl. VIII van dit Tydschrift. Dit gebruik is waarschijnlijk van Ternate af komstig, want vandaar kreeg men de uit N. Guinea komende paradysvogels. Aga^ Tonsawangsch acha^ Sang, aha is de naam van den linggoa-hoom (Plerocarpus Indiens); naar de gelykenis met de bloesem-pluimen van dezen boom is ook de veerenpluim van den paradijs- vogel aldus genoemd. Om het haar draagt de priesteres een haarband, gewoonlijk een lint, geheel bestikt met flguren van fijne koralen. De aga is in den haarwrong gestoken. In 1864 is het laatste officieele maengket te Sonder gevierd. Later is het nog wel in het klein hier en daar gehouden , maar het was toen reeds aan het verdwijnen. PI. IV, Fig. 2. Deze afbeelding vertoont dezelfde Timbe'e Walukow in eene dracht, die een weinig van die van N®. 1 verschilt. In plaats van de karai lambung^ heefb zij hier een kort pakje aan, waardoor haar gordel (wèngkaly xoéwéngkal^ ook pepéet^ pepe'etën) te zien komt. Ook de sarong is een andere dan die van N**. 1; daar deze in zyn geheel te zien komt, is b|j het korte jakje een fraaiere sarong genomen. Behalve het bovenkleed, dat op PI. X van Dl. VIII niet meer is dan een borstdoek, is de kleeding van de daar afgebeelde priesteres dezelfde als de hier beschrevene. Fig. 8. (Zie de afbeelding hierboven). De walian Timhe'e Walukow in de kleederdracht , waarin zy het mareindeng verriebt. Zy zit in de kaajaan (het ruime gedeelte van het ^) In Prof. NiBUWBNHuis* „Quer durch Borneo" Staat op de plaat tegenover bl. 140 op N*. 8 een wiwm, op N^ 11 een kelana. - 52 - binnenhuis^) op de lulukxitan („zitplaats"), een blok hout met matten, met het aangezicht gekeerd naar de temhoan (de heilige ark, bewaarplaats van oflferröst). Vöör haar Staat de niii (rijsfcwan), rüstende op een houten koker, een klein r^stvat {sangkor). In deze afbeel- ding is de nV^i op eene rijstmand {wantang) geplaatst, wat eene onjuiste voorstelling geeft. Het kokervormige mandje {patoka), dat zieh op de ni'u bevindt, behoort daar niet te wezen, maar moet van een bovenbalk af hangen, tot vlak vöör de walian^ zoodat zij er gemakkelijk ietö kan uitnemen. In de patoka bevinden zieh o.a. tuius^ bezoar-steenen , van allerlei dieren en planten afkomstig, zooals tulics im pisok „steen uit het lichaam eener zwaluw afkomstig", Mils in tjo'ko' (van de kip), tidus in tjaiook (muis), tulxis im po*po' (kokos), tuhis in tjilat (dondersteen , Bdemniiis),*) De eigenlijke beteekenis van tvlua is „hard, vast, aaneen- gesloten" (vgl. Mal. Jav. tiüus)^ maar de groote genezende en onheilwerende kracht dezer steenen is hierin gelegen, dat zy vastigheden uit een levend lichaam zyn en dus geconden- seerde levenskracht. Onder de watu tiUus in de patoka der walian bevonden zieh ook vaak steentjes, door haar uit eene rivier gehaald, kleine, harde, ronde steentjes, door het rollen over de bedding der rivier min of meer glad geslepen, die evenzeer wonderkracht bezaten. Op de hier beschreven wordende af beelding heeft de walian de linkerhand open en vertoont zij aan de aan wezigen een daarin liggenden watu ttilvs^ van welks bizondere eigenschappen zij in hären zang melding maakt. In de rechterhand houdt de walian een tak tawa'an- {Dracaena terminalis) bladeren , waarmede zij voortdurend op en neder wuift. Deze tak is de ref'eindeng, „datgene waarmede wordt gezwaaid, gewuifd of geschud". Reindeng (Matana'i- dialect), rindeng (Makela'i-dialect en Tombœloe' seh) beteekent n.l. „met de banden aan een stam of tak schudden*'. Naar deze beweging heeft de geheele plechtigheid hären naam ontvangen, evenals dit by het ynaengket het geval is. Op de ni'u ligt nog een bord met benoodigdheden voor het sirih-pruimen. Telkens n.l. wanneer de walian eene episode omtrent een beroemden voorvader heeft afgereciteerd , waarbij zu door diens geest is bezield geweest {katmvanan i tjasuruan) , bedekt zij met de linkerhand hare oogen, strijkt die hand langzaam over het geheelo gelaat en doet alsof zij uit den slaap ontwaakt en weder tot zieh zelve komt, waarby zij gaapt en o*ajèm zegt. Daarna neemt zij, zooals men steeds na het ontwaken doet, eene sirihpruim en biedt die ook aan de omstanders aan. Daar het mareindeng soms een geheelen nacht duurt, moet er altijd een goede voorraad sirih, enz. op de ni'ii aanwezig zijn. Bij een groot mareindeng- feest waren steeds een aantal walians aanwezig, doch slechts ééne verrichtte den dienst. Deze zat steeds op de genoemde lulukutan^ de anderen op eene rustbank (kandera) aan den Zuidelijken wand der kaajaan^ met het aangezicht naar het Noorden. Indien deze andere priesteressen aanwezig waren, dan waren zij het, die van tijd tot tijd der celebreerende walian toeriepen: Mo^ajemo-mitjo! „Gaap in Oostelijke richting*'. j Op de ni'u bevond zieh nog een stuk kain patola **) (zooals de sjerp, die de walian op I N**. 1 aan de ellebogen gebenden heeft), hetwelk dienst moest doen, als soms de ziel van ' een zieke moest worden opgevangen en op zyn hoofd worden teruggebracht, wat een i enkelen keer bij het mareindeng plaats had. Daarom wordt dit stuk dan ook sintjoni^ „opvanger" genoemd. . \ ') Ter verduidelyking van deze teniien zie inen de Bylage, behoorende bjj ra^ne beschryving van het Manewas, in Dl. 47 der Meded. Ned. Zend. Gen., op bl. 122-124. *) Vergelyk hiervoor ook G. A. Wilkbn. Het Animisme, blz. 138 e. v. Red. ••) Zie omtrent Kain patola o.a. Meyer & Richter: Die Kains Böntenan, (Ethnol. Miscellen II) pg. 70. - 63 m Op het hoofd heeft de waiian een grooten hoed (tindimg^ zg is dus iinindtingan) van silar-bladeren geraaakt en vaak met gekleurd katoen bestikt en aan den rand daarmee overkleed. Van den rand af hing een dichte sluier van kralenwerk, een hoed met zulk een sluier heet tindung loiniwinan. •) Ook was het hoofd nog omhangen met kleiirige doeken, die het gelaat geheel onzichtbaar maakten. Op de afbeelding zijn deze ook te zien. De beteekenis van dezen hoed is dezelfde als die van de pdawo, den tot een zak of stolp gevouwen foeja-sarong der Toradja'sche tadti mburake^ welke in Dl. XIV, bl. 147 van dit Tijdschrift is vermeid. Die zak scheidt haar van hare omgeving en raaakt het haar mogelijk hare ziel op te zenden naar den hooge, om vandaar de begeerde zielestof (levenskracht, gezondheid) voor den zieke mede te brengen. Zij houdt dan ook steeds de oogen dicht, wanneer zjj hare litanie zingt. Niet anders is het met de Minahassische walian. Dat zij in lateren t\jd beweerde door den geest van een kaauruan te zijn bezeten, is geen bewijs hiertegen. Het toont aan, dat het Toradja'sche st.adium een ouder is, want wanneer de priesteres de zielen der Voorouders reeds tot en in zieh weet te doen komen, in plaats van zelve naar hen toe te gaan, is zoo iets als de tindnng of de pdawo niet meer noodig. De xoiwin en de kelana zijn dezelfde als op N®. 1. PI. IV, Fig. 4. Een tona'as im pëseke'an^ of krjjgshoofd. Op het hoofd draagt hij de ciga, om den hals kralen. De armen en schopders zgn naakt, alleen loopen daarover, kruiselings gevouwen , twee stuks kaiyi patola. De armen zijn versierd met sengka of armringen. De sarong is met een fraaien gordel vastgebonden, waaraan trossen bellen {reget of rerenge'en) hangen. Over de saiong hangt nog een kain patola af, die onder de armen is vastgemaakt. In de linkerhand houdt deze tona'as een schild {kPlVd)^ versierd met geitenhaar en in de lechterhand eene van boven met gei ten haar versierde lans, welker naar be- neden gericht lemmet met eene scheede is bedekt. Fig. 5 (Zie nevenstaande afbeelding). Een tona'as in uma of tuinpriester. De functien van dezen priester zijn beschreven in Meded. Ned. Zend. Gen. Dl. 7, bl. 126— 127. De hier afgebeelde tuinpriester draagt hoofddoek en aga , kialen om ' den hals , het lange baadje , dat soms _^^^^^^ van rood of bont katoen was en in de hand de lans ^|L. ^^ tS^^ finontoris, die zieh uiterlijk niet van eene gewone lans ^^^K J (X 4/'^7bP\ onderscheidt. In plaats van den by zrjne dracht behoo- ^^B a. ^^ renden schaamgordel {lawen)^ waarvoor hij zieh reeds V^K schaamde, heeft hij een lange, witte broek aangetrokken. ^^ ■ ^ feiHk / Plaat IV. Fig. 6. Een Minahasser in foeja-dracht *•), eveneens niet meer met de lawm gekleed, doch met eene broek van dun katoen, die hij zeer hoog heeft opgestroopt. De foeja-kleeding der Oude Minahassers is uitvoerig door mij beschreven in Meded. Ned. Zend. Gen. Dl. 22, bl. 249—255. De hier afgebeelde man heeft ') Het Rijks Ethnogr. Museum bezit een exemplaar van deze hoeden, In v. N». 454/10, en bovendien eene gekleede pop, uit de Minahassa afkoinstig en deze walian voorstellende. Inv. N®. 905/19. Red. •*) VergeHJk ook de afbeelding in Meyer & Richter: Celebes I, bladz. 36.; in P. & F. Sarasin, Reisen in Celebes, I, biz. 50. Bed. - 54 - een grooten zonnehoed (tolu) op, gemaakt van de zeer harde bladscheeden der bamboo, die in bet Tontemboansch tata'apa worden genoemd. Onder dien hoed komt zyn hoofddoek iporong) te voorschün , die hier reeds van geweven stof is. Uij heeft twee foeja-baadjes {karat) aan, het onderste van fijnere, bet bovenste van grovere bast geklopt. Als gordel dient een touw van idjoek^ soms van suka {Gnetum öWömon)- vezels gevlochten. In de hand houdt de hier afgebeelde een kapmes (pisow). Ilia. Het weven van wa'u*). De wa'u wordt geweven van draden, die worden verkregen van eene bamboe-soort , welke in het Tontemboansch tambëlang heet. Men neemt daarvoor een uitspruitsel , dat nog niet meer bladeren heeft geschoten dan drie of vier aan den top. Zulk een uitspruitsel heet kawa'una^ letterlijk „dat (gedeelte der bamboe-stoel, 't welk) geschikt is voor (het vervaardigen van) wa'u**\ kawa'u-ioa'una „een uitspruitsel, dat bizonder, of juist geschikt is voor het vervaardigen van wa^u^ De afgekapte geledingen der kawa'una worden in water geweekt (tënëm) gedurende twee of drie dagen, daarna in acht of tien deelen gespleten {kimbeng; aangakimbeng „één zulk een gespleten stuk") en ontdaan (sa'ut) zoowel van de dunne broze binnenste huid (lowak)^)^ als van den buitenbast (kuWna)^ zoodat slechts het lenige middelste gedeelte, (sama'na) overblijft. Dit dikke middendeel wordt nu zeer voorzichtig gespleten (winta' ; één zulk een gespleten laag sanga-winta') , welke wederom in sraallere reepen worden verdeeld (dit heet eveneens mnta') en vervolgens gekauwd (nga'nga*). Dit laatste wordt zoowel door vrouwen als door mannen gedaan. Het gekauwde (ninga'nga') wordt eenigen tijd opgehangen (ßangat) in den wind om te drogen (përa). Als het genoegzaam is gedroogd (nimapërao) y wordt het in regelmatige draden gescheurd (Aese')- Nadat al wat niet gelijkmatig dik en breed is, gelijkmatig is gemaakt door afschrappen (wiring), worden de onderste uiteinden der draden twee aan twee aan elkaar gebenden {loa'u, en hiernaar heet ook de ru we zoowel als de geweven stof wa'u^ en het aaneenknoopen wa*Uy matca*u). De bovenste uit- einden zitten nog vast aan het stukje rand der geleding, dat nog niet van de bamboereep was afgesneden en dat zieh by het scheuren der draden niet laat doorscheuren. Deze knoes- tige rand wordt er nu afgesneden {mo*ow^ mapo'ow im buku) en de reeds twee aan twee geknoopte draden worden vorder aan elkaar geknoopt, zoodat men twee lange draden ver- krijgt, waarvan de eéne is bestemd voor schering, de andere voor inslag. Do aldus samen- gebenden uiteinden worden geiykgesneden met eon mesje dat, van welk maaksel het ook zfl, wawa'u wordt genoemd. Do schering of kettingdraad wordt genoemd rondora („het rechte", n. 1. de rechte draden of het rechte gedeelte van het weefgetouw) of tua'nana („het voornaamste, grootste of längste or van", n. 1. van het weefgetouw of het weefsel). Do inslag heet kana „wat (do schering) eet". Do inslag wordt gewonden (aintju) om de steekspoel (sintjitan). Nog •) VergeHJk voor het volgende, en meer in het büzonder voor de benamlngen enz. der verschillende gedeelten van het weeftoestel, Mbyeb & Rightbb: Webgerät aus dem Ostind. Archipel mit besonderer Rücksicht auf Qorontalo in Nord Celebes in Ethnol. Miscellen, II, blz. 19 e.v. mit Taf. IL; alsmede over het weven in de Minahassa: Mr yer & Richter, Celebes, I, blz. 5, noot 7. Bed. De dunne, witte, glinsterende velletjes, welke op het tusschenschot aan het einde eener geleding worden gevonden, heeten longkapa, kurapa of lu'lutva. Deze drie woorden zun voorzien van het demon- stratieve suffix-a. - 55 -^ di-aait men een koord van bamboedraad of van ander touwwerk, welke we*mbetan „waar- aan wordt opgetrokken'', heel, omdat daaraan de kettingdraden bij bet weven worden opgelicbt. Nu worden vijf paaltjes of pinnen (pa'pcU) in den grond geslagen, op de wyze, die de flguur duidelyk maakt {ma'pal, mapa'pcU im palpal). Yervolgens maakt men de loe'mbetan met een strik vast onder aan pin 2 en 3 : bet andere uiteinde der toe'mbetan is opgerold en wordt aan de linkerz^jde van N^ 2 gelegd. Zie de flguur. De scheringdraad, die om de pinnen zal Bovenxijda, worden gespannen, wordt op de gewenscbte 5,/^ 'iSiL. lengte gebracbt, daama op bet midden dubbel v J gevouwen en met dit midden om pin N**. 1 gelegd. Dit beginnen van bet opzetten van den draad wordt genoemd tino'iolan in sumangat ^ ,waar is begonnen geworden met bet aanbaken". ;^ -s^^ Het opzetten van den scberingdraad beet sangat. '^ 2.(^5 5)3. ^ ^® dubbel gevouwen draad wordt nu ge- ^ ^^--^ ;^ trokken naar pin 3, den eenen draad laat men "^ ^ loopen tusscben 3 en 2 , den anderen recbts van 3. K^ ^ De aan de linkerzijde van 2 opgerolde toe*mbetan wordt nu onder den draad, die recbts van 3 gaat, doorgestoken y boven 3, tusscben 3 en 1, en dan dadelyk weer teruggetrokken (we'mbet) . naar 2. • «■. 3e^ru?deTLxyde . De dubbel gevouwen draad wordt nu verder getrokken naar pin 4, benedenom naar pin 5, alwaar zy van de linker- naar de recbterzgde wordt omgeleid naar pin 4, en dan bene- denom naar N*^. 3. Hier gaat weder de eene draad tusscben 2 en 3 door, de andere recbts längs 3. De we'mbetan wordt nu aan de linkerzyde van 2 omgetrokken en beneden 3 tusscben 3 en 4 gestoken, onder den recbts van 3 loopenden draad door en wordt dadelijk weder naar 2 teruggetrokken. De dubbele draad wordt nu naar 1 getrokken, en daar van de recbter- naar de linkerzjjde omgeleid, längs de recbterzijde van 3 naar 4, benedenom naar 5, waar bij van de linker- naar de recbterzijde wordt omgeleid naar 4, benedenom naar 3. Hier gaat de eene draad tusscben 2 en 3 en de andere längs de recbterzijde van 3. De wëmbetan wordt nu aan de linkerzyde van 2 omgetrokken en boven 3, tusscben 3 en 1 gestoken onder den recbts van 8 loopenden draad door en wordt dadeljjk naar 2 weder teruggetrokken. Nu wordt de dubbele draad getrokken naar N^ 1 en daar van de recbter- naar de linkerzüde omgeleid, längs de recbterzijde van 3, naar 4, enz. Dit nu gescbiedt zoo dikwijls als de lengte van den draad bet toelaat, totdat ten laatste bet einde daarvan aan 5 wordt gebecbt. Dit einde wordt genoemd siniioakan „waar bet is geëindigd geworden", of: „tot waar aan toe bet is gebracbt geworden." Omtrent de we'mbetan moet worden opgemerkt, dat deze, telkens wanneer de dubbele draad van 4 naar 3 loopt, gestoken wordt onder den recbts van 3 gaanden draad door en wel beui-telings boven en beneden 3. - 56 ^ö^ a, de vloerbalk. ö, da lussen waarin de paro'kosan is ges token. c, paro^kosan, d , toi^mbiran. e , sëlangan, /", we*mbetan. g, de twee kipit. Ä, sambet of kakawer. i , tatalitjuran. Thans wordt de paro'kosan gestoken in N°. 6 , de loVmbiran in N®. 1 , de sHangan bij N°. 8, tusschen 3 en 1, en in N"*. 2, in de daar door de we'mbetan gevormde lussen, de andere m'mbiran^ welke hier we'mbetan wordt genoemd, evenals de lussen. Neemt men nu den op de hier boven beschreven wijze opgezetten draad van de pinnen op (rëmf), dan heeft men het weefgetouw of de sobering, welke de lengte heeft van het te weven stuk wa*u en bestaat uit twee ryen of vakken van horizontaal dicht boven elkaar gespannen draden. De beide uiteinden der paro'kosan („de plaats waar het hoofd [ro'kos] pleegt te zijn") worden nu gestoken in twee lussen, welke men aan een vloerbalk heeft gemaakt. De draden worden verder zöö getrokken en geschikt, dat alle draden en gereedschappen op hunne rechte plaatsen komen. Een der beide kipit („klemmen, klemhout") wordt bij de paro'kosan in de sobering gestoken en doorgehaald tot aan het tegenovergestelde uiteinde, terwijl de andere kipit aan dat einde op de sobering wordt gelegd, waardoor deze nu tus- schen twee kipit wordt geklemd. Wil men de wa*u zeer grof maken, bijv. voor grof zakken- goed, dan gebruikt men siech ts één kipit ^ de onderste. Aan de uiteinden der beide op elkaar sluitende kipit worden gehaakt (sambet^ kawer) de twee koorden, welke aan de uit- einden der tatalitjuran zijn vastgebonden en sambet of kakawer (nom. instr. van kawer) worden genoemd. Wanneer de weefster zieh nu op een blök hout nederzet, met het onderste gedeelte van den rug leunende tegen de tatalitjuran („daar waar de rug [litjur] pleegt te zgn"), het jukvormige rugsteunsel, dan is de schuins afhangende schering strak gespannen (nirumëneto). Zij begint met ter hoogte der kipit een stukje, soms ook twee stukjes, gespleten blad- steel van den arèn- of den kokospalm (rere) tusschen de scheringdraden in te stekon. Dit stukje rere wordt tela' genoemd, het insteken daarvan heet tumëla\ matëla\ Daarna wordt de mntjuan („schietspoel'') vlak boven de tela* tusschen de scheringdraden gestoken. Elken - 57 - keer nadat dit is geschied, wordt met de tata^ tegen den insiagdraad geklopt, ten einde dien vast aan te drijven. Het insteken van de schietspoel wordt genoemd : kumana, makana (van kana „inslag"), het aandrijven met de tata' heet mujang^ mawujang. Telkens nadat er van de lata' is gebruik gemaakt, wordt de toe'mbetan opgelicht, om den insiagdraad door te laten. Naarmate nu de weefster op deze wyze met haren arbeid vordert, trekt zij ook het afgeweven gedeelte naar beneden en haalt het tusschen de beide kipit door aan de andere zyde weer op naar Ae pard'kosan toe. Hierdoor heeft zy, op dezelfde plaats bl^jvende zittende, steeds dat gedeelte der schering, dat met den insiagdraad moet worden door- stoken, binnen haar bereik. Opdat de scheringdraden steeds glad blijven en gemakkelijk op de boven beschreven wyze telkens kiinnen verschoveii worden, strijkt de weefster bij herhaling over de geheele lengte der schering met .hare banden, die zjj vooraf heeft ingéwreven met fljngestampte vna*u {këmiri- Äleurites Moluœana) = noten {ivia'un ëng kama). B\j gebrek aan wia' u-noten bezigt men ook wel de vrucht der saketa {Jatropha Curcas)^ of een weinig veische kokosolie. Is de schering eindeljjk zoover, als men dit wenscht, met den insiagdraad doorweven (aipakakanao) ^ dan sngdt men de scheringdraden door (rMas), waar men is opgehouden met woven en verkrijgt dan een lap weefsel ter lengte van omtrent 3 M. (gewoonl^k 2,85 * M'.), dat sangatowan heet*) en tusschen /* 0,20 en f 0,75 kost. De prijs wordt bepaald door de fljnheid van het weefsel. In het district Son dor waren de dorpen SiUu*aneu Pinapa- langkow vroeger bekend om de mooie en sterke wa'u^ die daar werd vervaardigd en die vooral door Chineesche handelaars werd opgekocht voor zakkengoed. In den handel was het bekend als kado. Mol. Mal. uitspraak van Mai. kadtd „zakkengoed'\ bijvorm van Mai. karting. Oorspronkeiyk werd de wa^u hier niet voor zakkengoed gebruikt, maar voor kleeding en wel van de vrouwen, terwijl de mannen in laHndong (foeja = geklopte boomschors) gekleed gingen. Thans is zij geheel verdwenen. Ik herinner hier nog even aan het bericht van Padtbrugoe uit 1679, in Dl. XIV van dit Tijdschrift op biz. 165 aangehaald, omtrent het vervaardigen van wa'ti in de Minahassa: „De meisjes maken kleedjes van jonge bamboesjes, die zij splijten en kauwen en weten die zoo in de anderen te woven." III6. Het weven van lanut. Lanut is in het Mongondousch de naam eener wilde pinangsoort, die in het Tontem- boansch t(higa' im bolai („apenpinang", d.i. wilde pinang) heet. In Dr. Koorders' „Verslag eener Botanische Dienstreis door de Minahasa" is zjj op bl. 290 genoemd, maar niet vorder gedetermineerd dan Areca spec. Deze pinangsoort heeft roode vruchten, welker zachte buitenbast zoetachtig is van smaak. i) Van de zeer jonge , nog gesloten bladeren van dozen pinangboom schrapt men in Mongondou zeer voorzichtig al de vleeschdeelen af en scheurt ze dan in fljne reepjes, welke daarna, wanneer men ze wit wenscht te hebben, •) Sangatowan, van tow „mensch", beteekent ook „één gezin iman, vrouw en kinderen)"; towan is „man en vrouw", ook „een stel kleederen (broek en baadje)", sangatowan ëm ba'ii „oen stuk iva'u waar- uit een stel kleederen kan pemaakt worden, of een kleed voor een volwassen mensch." *) Deze bast wordt wel door de kinderen gegeten. I. A. f. E. Bd. XVIII. 8 - 58 - eenigen tyd in de zon te bleeken worden gehangen en anders in verschillende , uit plantensappen bereide kleurstoffen worden gedompeld. Na gedroogd te zijn, worden deze reepjes aan elkaar verbonden en tot draden gedraaid. Het weven daarvan geschied t bijna op dezelfde wjjze als het weven van v)a*u onder de Tontemboan. In M on go u do u is het dorp Pontodon bekend om de mooie Umiä die daar wordt geweven. Mannen en vrouwen maken van dit weefsel kleedingstukken , zooals lange en körte baadjes, körte broeken en sarongs. Nog maakt men daarvan overtrekken voor kus- sens en matrassen. In myn „Verhaal eener Reis naar Bolaang-Mongondou" (te zamen met wijlen den Zendeling-Leeraar N. P. Wilken opgesteld), in de «Mededeelingen van wege het Ned. Zend. Gen." Jaai'gang 1867, is op bl. 377 de tol^^*^industrie met enkele woorden vermeld. Het woord Umut komt ook in de talen der Toraboeloe\ Tondano, Tontemboan en Tonsea' (aldaar danvi) voor, in de beteekenis „taaV\ IV. De Sinëka'dan of PrieSterstaf. Met 5 afbeeldingen in den tekst. Sinèka*dan wil zeggen „voorzien van een sëka'd" en is de benaming van een stok van wanga {Metroxylon elatum Mart, i) , simbël {Livistonia rotundifolia Mart.) 2) of ander zeer hard hout met een koperen knop, die sëka'd of sëka'nd heet. Een staf van zulk een knop voor- zien is dus een roëka' sinëka'dan en de staf met het kopstuk samen heet sinëka'd. Het kopstuk is van gegoten geel koper en van platten voi*m. Het stelt voor het beeld der Apo^ Nimema' in Tana\ met een gezicht aan elke z\jde, 't welk aanduidt, dat zij het verleden en de toekomst kent. Naar de gebruikelijke vertaling beteekent haar naam: „de Vrouwe, die de Aarde heeft geschapen"; doch hy kan ook beteekenen „de Vrouwe, die de Aarde heeft bewerkt of bebouwd", dus: .de eerste Landbouwster, de Moeder dergenen die het land bebouwen. Deze titel komt toe aan de Minahassische godin Lumimu'ut, die in de verbalen omtrent haar nimmer wordt voorgesteld als degene, die de aarde heeft geschapen, doch wel als degene, die aan hare nakohielingen den landbouw heeft. geleerd. De naam Lumi- 'mu'ut is met het invoegsel — um — gevormd van den stam limu'ut^ thans het gewone woord voor „zweet". Dit woord is weder met het (thans in het Tt. niet meer voorkomende, maar in het Tb. nog voorhandene) invoegsel — im — (Verleden tijd van — um — ) ge- vormd van den stam lu'ut^ vgl. Ts. IM „zweet". De naam Lumimu'ut beteekent dus „de Zweetende". Men verhaalt n. 1. dat Lumimu'ut, de eerste mensch, eene vrouw en de Moeder der Minahassers, is ontstaan uit het zweet, dat uit een steen te voorschün kwam, die sterk door de zon werd verhit. Door de toenemende hitte begon dit zweet te schuimen, hçt schuim hoopte zieh op, de schuimklomp barstte en er kwam eene vrouw uit, Lumimu'ut. Een ander verhaal poogt den naam van Lumimu'ut te verklaren, door haar te laten ontstaan uit een klomp samengepakt zeeschuim, dat door de rollende golven in de gedaante van een ei werd gebracht en op het strand geworpen. Daar deed de zonnehitte het open- ») Filet, O.e. No. 118, 9141. Red. *) Filet, O.e. No. 5502 5, 7689, 9247. Bed, -. 59 - barsten en er kroop een kind uit, dat zieh aanvankelyk met dauwdruppels ^) voedde. Toen het kind, een meisje, groot werd, noemde het zichzelve Löwa' (schuim). Lewa' bracht zieh zelve groot en zag eens aan hét strand twoe steenen, die door de golven tegen elkaar werden gesehuurd en daardoor zweetten. Uit dit zweet was een kind ontstaan, dat nog met de navelstreng aan een der steenen vastzat. Lewa' sneed de streng af, voedde het kind^ dat aanvankelijk Lumimu'ut heette, op en toen het staan (to'or) kon, noemde zq den jongen To' ab, Deze werd later haar man. Van dit verhaal bestaan nog eenige variaties, die later bij de uitgave m^ner Tt. tek- sten van zelf zullen bekend worden. De opvatting der benaming ai Apo' Nimema* in Tana* als ,-de Vrouwe die de Aarde heeft gemaakt" wordt gehuldigd in het volgende verhaal : De steen , uit welks zweet Lümi- Mu'üT was ontstaan, stond midden in zee. Nadat zij geheel volwassen daaruit was voort- gekomen en midden op dien steen stond, zag zjj eene kraai, die een takje in den bek droeg. Op hare vraag, waar zij dat vandaan had, antwoordde de Kraai, dat het van Taure (Oer-land) kwam. Op haar verzoek braeht de Kraai Lümtmu'üt naar dat land, een eiland, dat midden in de zee was ontstaan. Vandaar nam Lumimu'ut een paar hand vollen aarde mede, keerde naar den steen terug en strooide de medegebrachte aarde uit. Deze groeide ZOO snel aan, dat in körten tyd de Aarde was ontstaan. Nu keerde zieh Lümimu'üt naar het Westen en toen de Westewind (aioa'at) haar liehaam bewaaide, werd zij zwanger (wa*at). De zoon, dien zy voortbracht, heette To'ar, volgens anderen Tu'ur (stam, oorsprong). Toen hy groot werd, zag Lümimu'üt de nood- zakelijkheid in, om met hem te trouwen; zij zond hem dus uit, om eene vrouw te zoeken en gaf hem een tu'is {Amomum albumystengéi mede, dien zij van gelyke lengte maakte met een, dien zij zelf behield. To'ar ging van 0. naar W., Lümimu'üt van W. naar 0. Hunne <wi«-stengels met elkaar vergelijkende, zagen zy, dat de eene korter was dan de andere. Daaruit besloot To'ab, dat de vrouw, die hij had ontmoet, niet zyne moeder was. Hy trouwde met haar en verwekte by haar een groot aantal kinderen. Volgens eene andere overlevering, nam To'ar de maat van Lümimu'üt, toen hij van haar scheidde. By hunne ontmoeting mat hy haar weder met zyn tu'is-stok, maar deze was intusschen uitgeloopen en dus langer geworden. Zoo kwam de maat niet uit, Lümi- mu'üt was dus zyne moeder niet en To'ar trouwde met haar. In de „Bydragen tot de kennis van het Tompakôwâ'sch" van Jellbsma en Waworoentoe (Verb. Bat. Gen., Deel XLVII, le stuk) vindt men op bl. 71 (vertaling op bl. 85) en op bl. 59 (vertaling van Dr. H. H. Juynboll, Bydr. Kon. Inst. 6, I, bl. 326) een Lumimu'uU verhaal, waarin ook Karema (aldaar ook Karëma gespeld en zelfs hier en daar Karëmah!) voorkomt, die soms met Lumimu'ut wordt verward, soms als eene doehter van haar wordt voorgesteld. De naam van den knop, sëka'd^ van den hier besproken staf is zeker identisch met aoka'd {sumoka'd^ masoka'd) «meten", en de geheele staf moot dus wel den staf van Lumimu'ut voorstellen, dien zy mat met (^en van haren zoon To'ar, of waarmede zy zelve werd gemeten. Hoewel het duidelijk is, dat Lumimu'ut zelve de Aarde is, de zwee- Evenals zon, water en wind en het door de samenwerking daarvan ontstane schuim, wordt ook de dauw als sterk zielestofboudend beschouwd. In de Minahassa bestaat ook de voorstelling, dat de dauw- druppels de laatste verschüningsvorm zfjn van de Individualiteit van een gestorvene {nimu*kur)^ waarom velen het ook nog voor ongepast houden , om door den dauw te loopen of op de dauwdruppols te trappen. - 60 - tende, door den Westewind, die regen aanbrengt, bevochtigd (bezwangerd, vgl. de woord- speling van awa*at^ Mal. barat, enz. en wa*at, Mal. berate enz.) en To'ar de Zon, die in het 0. van de Aaide scheidt en haar in het W. weder ontmoet, zoo is noch de beteekenis van den tu'is-stok in het verhaal, noch ook die van den sinëka'd^ den priesterstaf met de knop, duideljjk. Eene ovorlevering , die de herkorast van dit voorwerp aanwijst, is mij niet bekend. Omtrent den oorsprong van den sinëkà'd weet men alleen te verteilen, dat de NiMEMA IN Tana', toen zij door ouderdom was gebogen, dezen stok maakte, om op te steunen, bü het loopen. Vandaar dat de sinëka'd door den opperpriester (tona'as wangko') werd overhandigd aan de tuin pries teres {walian in uma)y wanneer deze by het maengket was bezield geworden door de Nimema' in Tana' en dus deze voorstelde. Ook werd de sine- hi*d gebruikt door de priesters, wanneer zij bij zekere gelegenheden een dans of trippel- gang verrichtten op de lalir genaarade, smalle plank. Behalve door den tona'as en de walian ^ mocht de 8inëka*d slechts worden gebruikt door oude lieden, die de geheele reeks van groote offers reeds hadden volbracht. Zoo iemand gebruikte dien staf op al zjjne wegen. Een gebed tot de Maan biJ Nieuwe Maan luidt al- dus: Ja mèn-ere-nereka re'e si Sërap wo 7nërrLëka'mëka*oka in 8inëka*dan = „möge ik steeds de Maan blijven aanschouwen, totdat ik den sinëku'd tot staf hebbe." Thans volge de beschryving van vijf sëka'd of koperen knoppen van priesterstaven. Alle zijn in de Minahassa gegoten, van geel koper, in een vorm die van was gemaakt was. Doch waar het oorspronkelijke model vandaan is gekomen , of van wie de Minahas- sers het kopergieten hebben geleerd, is mij niet bekend *) De sëka^d's welker beschrijving ik hier laat volgen, zyn alle op natuurlyke grootte nageteekend van de oorspronkelijke voorwerpen. Fig. 1. Knop van een stok afkomstig uit het dorp Sulu'un (distr. Sondör), thans in mjjn bezit. Stok en knop zun samen 1.30 M. lang. De Apo* Ni me ma in Tana* draagt de aga (a) op het hoofd, die hier den vorm heeft van een vogel. b) is een versiersel aan weerszjjden van het voorhoofd, aan elken kant voorzien van drie bellen of kralen, die af hangen tot op de ooren. De vergelyking met de andere sëka*d*s doet het vermoeden rjjzen, dat het oorspronkelyk het bovendeel der ooren is geweest, maar dat het zieh van de ooren heeft los ge- maakt, toen die gestyleerd v^rerden zooais op (c) is te zien en ook by sèka^d No. V. Thans is het een zelf- standig ornament, dat weder zyne eigene vereierselen heeft en nu als een versiersel aan het hoofddeksel kan gedacht worden. ") d) zun de armen en banden, in dezelfde houding als op III en V. •) Vergelük hierover A. B. Meyer & 0. Richter: „Bronze-Zeit in Celebes" [Ethnol. Miscellen II, 1903J; vooral blz. 82 e. v.: „Die Herkunft des Gelbgusses in Celebes". Red. ••) „Het is mogeltjk, dat dit ornament eene voorstelling is van de „turin" of „luring'' den slagtand „van het hertzwyn of van het wild zwgn, welken de priesteressen in den haarwrong droegen, ten teeken „van dapperheid. Zjj versierden zieh daarmede , vooral waneer zy de mannen aanmoedigden tot den stryd „tegen den vyand. De priesteres is dan tinurinan of tinurivgan. Van de krijgslieden zelf zjjn de hoofd- „aanvoer(lBrs vensierd met een hoofddeksel, waaraan de )cop van den jaarvogel (Buceros = uwak) is gehecht. „Z\i heeten daarnaar se niuwakan en staan in de eerste i%. De onderaanvoerders zyn kenbaar aan een „vederpluim runtu aan de voorzyde van het hoofddeksel , die het hoogst of het meest naar voren uitsteekt „van alle hunne versierselen. Zy heeten daarnaar sf rinuntuan en staan in de tweede ry. De jongelieden „eindelyk, die den troep uitraaken en in de derde ry staan, zyn versierd met de vederen van de parkiet „{kerut) en heetten daarnaar se Uinerutan". „Betreffende turin (zie boven) zy nog opgemerkt, dat eene Godin by de Tontemb. , die by zekere „gelegenheden de dienstdoende priesteres beheerschte en deze dan woedend en vechtlustig maakte Ma*in- „TUBiN heet. Wat het prefix beteekent kan ik niet zeggen, maar de Godin was van een siecht humeur „en een kyfachtigen, twistzoekenden aard, daarom zal zy dus wel turin hebben gedi-agen. Zy was eene „dochter van Lumimu'ut." Adriani. - 61 - e) is een halssnoer, voorzien van vier bellen of kralen. f) is de bovenrand der sarong, die bevestigd is beneden de borsten, welke op deze âguur met twee bolletjes zijn aangeduid. g) is een lyfband of buikband, boven de sarong gebenden en voorgesteld als een koord. h) is het bovenste gedeelte van den stok. Op deze figuur zgn nog aangeduid de tanden en de onderlip, de oogen en de nous, met de oogkassen en de wenkbrauwen, in doorloopende lyn en in de nagenoeg vaste styleering, die op aUev^fdefigurenvoor- komt. Flg. 8. Fig. 2. K^iop van een stok, door m^ in 1888 nageteekend te Kanonang (district Eawangko'an), metende met den stok te zamen 1.25 M a) is de boed of tindungj bestaande uit drie lagen dekblad, met een knop. b) de ooren, in piimitieveren vorm dan die van I, III en V en meer overeenkomende met die van IV. c) is misschien de rand van de sarong, die op No. I met (/) is aangeduid. Daar de armen en borsten ontbreken, Is dit niet met zekerheid uit te maken. d) gevlocbten Itjf- of buikband, in denzelfden spatelvorm behandeld als de ooren en de hoed. c) begin van den stok. Dit exemplaar is het eenvoudigste van de vyf, die hier worden beschreven. Eyenals de aanduiding der borsten, ontbreekt die der oogen. Fig. 8. Knop van een staf in het bezit van den Heer £. J. Jellesma, Oud-Resident van Menado, thans te Hilversum, in 1903 door my nageteekend. De stok ontbreekt. Aan dit fraaie exemplaar valt allereerst op te merken een hoofdsieraad , dat den vorm heeft van een dubbel slangvormig versiereel. Zulke vereierselen in enkelen en niet in dubbelen vorm, worden door de To Mori (bewoners van het landschap Mori, in het Oostelyk deel van Midden-Celebes, Res. Ternate) van koper vervaardigd en o.a. naar de Westelyk van hun land wonende Toradja's uitgevoerd. Het versiersel draagt den naam sanggori (klemtoon op sa) en wordt alleen door mannen gedragen en wel door dapperen, die men veelal alleen onder de hoofden en de voorvechters vindt. De sanggori wordt op het achterhoofd - 62 - gedragen en vastgebonden met het haar, dat de ToradjH's(*.he mannen langdragen, vervolgens'nog steviger bevestigd door den hoofddoek. Het dragen van een sanggori is daarom een teeken van dapperlieid, omdat men in den stryd door dit versiersel de aandaclit op zicii vestigt en de vjjand alle moeite zal doen om den drager daaivan neer te vollen en z\jn sieraad buit te maken. De sangf^ori-drager van zfln kant moet over- vnnnen of sterven, want als hy, bü eene nederlaag, het bosch wilde invluchten, zou hfj aanetonds door de omgebogen uiteinden van de sanggori aan de takken bltjven haken en gemakkeljjk door den vQand worden verslagen. Omdat de sanggori het syiubool van dapperheid ie geworden, versieit men bQ het doodenfeest itengke) de beenderen van mannelgke afgestorvenen er mede. Die beenderen zyn in een pak bQeengebonden, omwikkeld en voorzien van een houten kopi) pemia^ die buiten op het pak, aan het uit- einde daarvan is gebenden. Dien houten kop nu versiert men met een sanggori j in de meening, dat de dooden ook aldus versierd in het Zielenland zallen versohünen , en daar als dapperen zuUen geôerd worden. De naam sanggori kan in het Morisch, dat de ngk steeds medialiseert, z\jn ontstaan uit een ouderen vorm sangkor ^ zooals bljjkt uit den klemtoon en den vorm der eindlettergi-eep. Dit woord is in het Tt. gebruikelyk in de beteekenis: „rystvat van een stuk boomschors, dat wordt omgevouwen en met de uit- einden sluitend aan elkaar gehecht." Voorts is Sangkor de benaming van het sterrebeeld „De Haas", 'twelk den vorm heeft van een ovalen kring. Als werk woord beteekent sumangkor, masangkor „kring- vormig omsluiten, een sluitenden kring of ring vormen." Nu geefc inderdaad de vorm van het versierael recht om aan sanggori ook die beteekenis toe te kennen. 6) z\jn de ooren, waarvan de lellen door de banden worden vastgehouden. De bovenste gedeelten, die als horens opstaan, behooren ongetwüfeld by de ooren, vgl. No. Ill en IV, waar de ooren eveneens in drie afdeelingen zgn verdeeld. Het kan dus z\jn, dat het gedeelte (c) op No. I ook oorspronkelijk tot de ooren heeft behoord. In de ooren zun gaten gemaakt. c) ztjn de armen en banden, met polsringen (wungkala*) en duidelyk zichtbare vingers. Houding als by I en V. d) beenen, met opgetrokken knieen, waarop de ellebogen rüsten. Dit exem- plaar is het eenige waarop de beenen staan afgebeeld. 6) halssnoer; daar beneden de boi*sten en nog lager de navel. Dit beeld is dus naakt. f) schaamdeel, op onherkenbare wyze gestyleerd. g) buikband. Fig. 4. Knop met stok, te zamen 1.40 M. lang; het origineel is door mQ op natuurljjke grootte nageteekend te Kanonang, in 1888. a) hoofdversiersel , geiykende op een gestyleerden hoed met uitstaande randen van boven en van onderen, zoodat het geheel den vorm heeft van twee rug aan rug tegen elkaar staande maansikkels, die weder den vorm naderen van de sanggori van No. III. b) ooren, in drie afdeelingen veixJeeld, ruw gevormd, tot onherkenbaai* Werdens toe, daar het onderste gedeelte de oorlel, het middelste de bulging van den opstaanden rand, het bovenste den bovenrand van het oor moet afbeelden. c) mond, evenzoo gevormd als bfl No. IH eu V. De onderlip is door een gebogen lyn, de bovenlip door twee opstaande lynen aangeduid; de plaats, waar deze elkaar outmoeten en een opstaande punt met elkaar vormen, moet de punt der bovenlip aanduiden. De neus en de oogkassen z\jn even als by II gevormd. d) halssnoer, van gevlochten reepen koord of bladeren. e) gordel of buikband. f) stok. Fig. 4. >) [In Deel XV (1902) van dit Tljdschrift is op bl. 28 kolom a iets van deze pemia gezegd. - In deel III bldz. 188 is een dezer koppen door G. W. W. L. baron van Hoêvell beschreven en op plaat XVI flg. 8 afgebeeld. Bed,], - 63 - % Flg.; Fig. 5. Stok met knop door my geteekend naar een origl- neel, dat thans nog te SondSr (kampong Tone let) aanwezig is. In 1894 gefotografeerd door de Drs. P. en F. Sarasin. *) Het bizondere van de knop van dezen stok is, dat boven op liet hoofd der Apo' Nimemd' in Tana* nog een tweede hoofd voorkomt, lietv^elk we\ niet veel anders kan z|jn dan een gestyleerd hoofddeksel. Dit tweede hoofd is geheel en al geiyk aan het eigeniyke hoofd der godin, alleen ontbreekt daar op het voorhoofd de flguur, die op het eigeniyke voorhoofd te zien is en die ook op den gordel van No. IV Staat. Men zou het een dubbele sanggori kunnen noemen, met eene enkele aan weer&zyden. Op het kleine hoofd bovenaan vallen eerst de figuren (a) op te merken, die dezelfde zun als de figuren {d) van het groote hoofd. Het is echter niogel\|k, zelfs waarschtjniyk, dat (d) en (e) te zamen het oor van het groote hoofd vorraen, doch (a) kan niet by het oor van het kleine hoofd behooren, daar de figuur (b) er nog tusschenin Staat. De (a) zal dus een versiersel aan het kleine hoofd moeten zun. Mond, neus en oogkassen zyn geiyk aan de reeds beschre- vene; if) is een halssnoer, (g) de rand der sarong, (h) de stok waarop de koperen knop zit. De armen dragen polsringen, de vingers zQn niet aange- geven. Kolongan-atas (Sonder), Juni 1904. •) In Meykb & Richter: €elebes I. (Deel XIV Publ Mus. Dresden) zyn op bldz. 24 drie der hier behandelde knoppen van priesterstaven afgebeeld, de eene flg. a is aanwezig in de ethnol. verzameling der vooriiiHlige Indische Insteiling te Delft en werd nojr eens tfeproduceerd in de boven reeds aangehaalde Ethnol. Misceilen bldz. 76 fig. c. — De tweede fig. b belioort tot de vei zamelingen van het Museum voor Land- en Volkeukunde le Rotterdam, terwyi de derde flg. c dezelfde is als van Fig. V. Dr. Adriani schryft ons omtrent deze drie exemplaren het volgende: „Zy worden aldaar (by M. en R.) „Sinoledan'' gerioemd, wat in 't geheel geen woord is. Op de plaat der Sarasin's is liet rechteroor van het bovensto kopstuk defect voorgesteld. a & b zyn nieuw voor den Heer Schwarz en my." Bed. DER KRIS VON SÜD-OELEBKS VON G. W. W. C. Baron VAN HOËVELL, Ehemals Gouverneur von Celebes und der darunter ressortierenden Inseln. Leiden. (Mit 7 Abbildungen). Der Kris (Mak. sele) von Süd-Celebes unterscheidet sich in so mancherlei Hinsicht von den Formen welche auf Java und in anderen Teilen des Ost-Indischen Archipels vorkom- men, dass derselbe als ein besonderer Typus betrachtet werden muss. — Mag es auch annehmbar erscheinen dass der Gedanke, Krisse anzufertigen und zu tragen durch Makas- Fig. 1. Krisgrifif von Celebes, von der Seite gesehen [R. E. M. Inv. N«. 1505/1]. „ 2. Mundstück einer Krisscheide von Celebes [»,, » » »  n « 123987]. saren und Buginesen von den Hindu-Javanen entlehnt ist, so braucht daraus noch nicht gefolgert zu werden dass auch die Form sklavisch wiedergegeben wurde. Dass die Klinge (Mak. matanna seleka) in der Regel schlangenförmig ist, gleich der Javanischen, kann blosser - 65 -- Zufall sein, weil Schlangen- und Drachen (rwi^a)- Verehrung überall im Archipel vorkommt i), und es also kein Wunder war, dass der nationalen Waffe auch auf Celebes jene Form gegeben wurde. Sofoit filllt es auf, dass der Griff (Mak.: pangidti) nicht wie auf Java und ander- wärts in derselben Fläche wie die Klinge liegt, sondern senkrecht zur selben steht. — Ferner ist der Griff mehr gebogen, viel länger als der Javanische und stets in eine Spitze endend die immer dieselbe stereotype Form zeigt (Siehe Fig. 1). Ein weiterer Unterschied findet sich in der Form des sogenannten Hauses oder des Mundstücks (der oberste breite, jederseits vçrspringende Teil der Scheide, Mak. bcUembeng) das viel breiter und kürzer ist als beim Java-Kris, an der einen Seite fast rechteckig verlaufend, und an der anderen eine gebogene Linie bildend (Siehe Fig. 2 — 5). Ferner sei noch erwähnt dass die Scheide (Mak. bano- toaya) des Kris von Süd-Celebes überdem an einem losen Endstück oder Schuh (Mak.: padja) zu erkennen ist, dies fehlt den Javanischen Kiisscheiden, die unten meist rund enden (Siehe Fig. 6 — 7). Sehr selten und nur ausnahmsweise findet man diesen Schuh bei Javanischen und Maduresischen Krisscheiden, doch dann stets aus Metall und niemals aus Holz, und nur dann wenn die Scheiden mit Gold oder Silber belegt sind. Schliesslich findet man als typisches Kennzeichen unter Fig. 6. Schuh einer Krisscheide von Celebes [R.E.M. Inv. N». 1505/1]. Fig. 6a. Durchschnitt desselben. Fig. 7. Ende einer Krisscheide von Java [R.E.M. Inv. N». 1239/26]. dem „Haus" eines jeden Makassarischen oder ßuginesischen Krisses eine Schlinge mit einer Öse aus einer geflochtenen Schnur, die fest an die Scheide gebunden ist (Siehe Fig. 2), vermittelst deren der Kris am Gürtel befestigt wird. Diese Schlinge fehlt bei Krissen von andern Inseln, da die Javanen, Maduresen und Balinesen (Siehe Fig. 5) den Kris lose im Gürtel tragen. Auch hinsichtlich des Tragens des Kris besteht ein bedeutender Unterschied. — Während der Javane diese Waffe stets auf dem Rücken, es sei einigermassen links, es sei einiger- massen rechts trägt, befestigt der Makassare und Buginese selbe vorn am Leib- oder Hüftgurt wobei aber der Griff stets mittelst des kain (Lendentuch) bedeckt ist, es sei denn dass der Träger feindliche Absichten hege. Wie Dr. J. D. E. Schmeltz in seiner ausgezeichneten Arbeit gezeigt hat 2) sind alle Formen der Javanischen und Balinesischen Krisgriffe auf Götterbilder zurückzuführen die dem Hindupantheon entlehnt sind, in welchem die Garudaform eine grosse Rolle spielt. 