Bijdragen tot de taal-, land- en volkenkunde
136 DE GESCHIEDENIS VAN HET LONDENSCH TRACTAAT houding anleidende gaven, maar wellicht heeft de persönliche van den heer Wynn daartoe bijgedragen. De Engelsche geschiedschrijver noemt hem een poveren sire ; zijnne collega’s in het kabinet rädpleegden hem niet en door niemand werd hij ontzien. Zulke gezaghebenden zijn soms lastiger in zaken dan zijn, die zich door hunne naturilijke gaven van een hooge, maatschappelijke positie verzekerd gevoelen. (a) Een der eerste punten waarvan de Engelsche gevolmachtigde niet wilde weten, voert ons naar de op bl. 84 vermelde tijden van Daendels terug. Deze landvoogd, in geldverlegenheid zijnnde, had de ingezetenen gedwongen hunne contanten af te staan, waartegen als zekerheid de in de magazijnen opgestapelde landsgoederen in pand waren gegeven. Toen nu de Engelschen zich van Batavia meester maakten, verklaarden zijn deze voorraden voor goeden prijs, ten minste voor zoover niet aan den last van den gouv.-gen. Janssens om ze vór de komst des vijands te verbranden was voldan. In die lastgeving ligt intusschen, zoo niet een bewijs, dan toch wel een aanwijzing, dat zelfs ons eigen bestuur van het onschendbare dier zekerheid niet diep overtuigd was. Het komt mij dan ook wel voor, dat Commissarissen-General indertijd van Fendall, den Britschen landvoogd te Batavia, de som van 2.410.655 rijksdaalders wegens dit punt hadden gevorderd. De eisch scheen zóó weinig gegrond, dat reeds bij de onderhandelingen van 1820 de vraag: „Le Gouvernement des Pays-Bas a-t-il droit de réclamer la valeur des produits coloniaux et autres objets hypo-théqués spécialement aux créanciers de l'État, mais capturés par les agents de prise niet alleen van Engelsche zijde ontkennend was beantwoord, doch de toenmalige gevolmachtigden Fagel en Elout er reeds destijds van afzagen, door in art. 9 van hun ontwerpdd. 24 Juli 1820 de bepaling op te nemen: „Le Gouvernement des Pays-Bas renonce à la réclamation faite pour la restitution de Charles Wynn had, for more than five years, discharged the duties of the India Board. During that period he had been consulted by few of his colleagues and feared by none of them. He had been regarded as the representative of the Duke of Buckingham, and submitted to, in consequence, as an inevitable evil. Unfortunately for Wynn, some difference arose between his noble relative and himself. The duke, who was insatiable in his demands for high office, thought that Wynn stood in his way. An estrangement ensued between the two, of which the Duke of Wellington was perfectly aware. Wynn, in consequence, found himself left out in the cold, and was dismissed from the India Board with very little ceremony. VAN 17 maar 1824, 137 La valeur des objets, qui se sont trouvés dans les magasins au moment de la conquête en 1810, mais qui étoient spécialement hypothéqués aux créanciers de l'État (a). Het est niet duidelijk, waarom Falck dan toch dit punt ter sprake bracht; ik denk, wijl hij, evenals ten aanzien van de op bl. 128 vermelde quaestie over de differentiele rechten, eerst ter elfder ure met de geschiedenis der zaak bekend werd (5). Wat betroffen onze aanspraak op vergoeding voor waarden van verschillende soort, bij den overgang der kolonie aan het Britsch gezag in de koloniale kassen gevonden, van Engelsche zijde werd er tegen aaugevoerd, dat dit alles jure belli, ten profijte der ver-overaars gekommen was; onze gevolmachtigden moesten toegeven, dat dit niet zonder reden” werd aangevoerd. Zoo zij hierin werkelijk gelijk hadden, is het dan toch te betreuren, dat Commissarissen-General indertijd al dergelijke vorderingen deden, waardoor zij slechts den onwil van Fendall in Rade konden opwekken en opwekten. — Dezerzijds bleef men voorloopig weigeren als schuld te erkennen, hetgeen de luitenant-gouverneur Raffles had betaald voor het terugkoopen van Probolinggo en Besoeki, zoomede wat voor de intrekking van het Bataviaasch Credietpapier was gestort. Evenmin kon men tot overeenstemming komen over de waarde van de door Commissarissen-General overgenomen artillerie-behoeften. De Engelschen hadden er driemaal meer voor gevraagd dan Commissarissen er destijds voor wilden ge ven. Instede van toenmaals òf de overneming te weigeren, df zich onverwijld te verstaan, verwees men de zaak naar eene beslissing in Europa, waar men zich naturijk geheel en al buiten staat gevoelde het overgenomene billijk te schatten; doch in de militante verhouding, die tusschen Elout c.s, en Fendall in Rade ontstaan was, zag men ten slotte geen anderen uitweg dan een beroep op Europa. «Grootelijks is het te bejammeren”, schreven Fagel en Falck naar Holland, „dat men in Indië niet gebeven is bij het aanvankelijke plan om de waardeering gemeen- In hun belangrijk rapport over de financieele geschilpunten van 26 December 1823, opgenomen in Falck’s Amsterdam bl. 180—185, schreven beide gevolmachtigden aan Buitenlandsche Zaken aver het afzien van de in den tekst beschreven vordering (bl. 181): „Trouwens wij herinneren ons, en het blijkt uit de minuut eener overreenkomst in 1820 als leidraad der toenmalige conferentiën ontworpen, dat men reeds te dier tijd geene hoop meer voedde om de onderhavige pretentie erkend te krijgen.” Schappelijk te doen” (a). Eindelijk konden Falck en Wynn het niet eens worden over de waardeering der voordeelen, verbonden aan de rechten, die tot 1795 aan onze bezittingen in Vór-Indië behoorden (6). Bij zooveel verschil van gevoelen scheen eene algemeene conferentie over de financieele punten noodzakelijk; doch Canning lag nog altijd te Gloucester Lodge ziek, zoodat men wel verplicht was andermaal derwaarts te gaan, wilden de naderende kerstmisd 188 DE GESCHIEDENIS VAN HET LONDENSCH TRACTAAT schappelijk te doen” (a). Eindelijk konden Falck en Wynn het niet eens worden over de waardeering der voordeelen, verbonden aan de rechten, die tot 1795 aan onze bezittingen in Vór-Indië behoorden (6). Bij zooveel verschil van gevoelen scheen eene algemeene conferentie over de financieele punten noodzakelijk; doch Canning lag nog altijd te Gloucester Lodge ziek, zoodat men wel verplicht was andermaal derwaarts te gaan, wilden de naderende kerstmisd 188 DE GESCHIEDENIS VAN HET LONDENSCH TRACTAAT schappelijk te doen” (a). agen niet in het midden dezer werkzaamheden storend vallen, als wanneer gedurende twee weken de zaken geheel stil stonden. Dientengevolge togen de drrie gevolmachtigden den 25? opnieuw naar Canning’s verblijf. Van Engelsche zijde liet men toen vallen den eisch tot vergoeding van betraten Bataviaasch Credietpapier, doch de vordering betreffende Probo-linggo en Besoeki bleef men handhaven. Van onze zijde werd voor den afstand der bezittingen in Vór-Indië gevorderd 312.000 pd. st., waarvan echter de Britsche heeren niets wilden weten (c). Evenmin toonden ze een geopend oor te hebben voor een ruiling van Benkoelen versus factorijen in Vór-Indie; wel echter, schreven onderhandelaars dd. 26 December aan Buitenlandsche Zaken, voor eene ruiling van Benkoelen tegen Malakka met Singapore, wat de Nederlandsche vertegenwoordigers zeer veel genoegen veroor-zakte, rapporteerden ze, terwijl ze dan nog op den koop toe de erkenning van ons recht op Billiton zouden krijgen (a)! Eindelijk stelden de Britsche onderhandelaars voor om alle geldelijke quelques veel onzen afstand van de factorijen in Vór-Indië uit te maken door van onze zijde eene som van 100.000 pd. st. te betalen vór het einde van 1824: dit was, betuigden zij ernstig en bij herhaling, het ufterste waartoe zij konden gaan zonder zich ten hoogste verantwoordelijk te maken”. Onze gevolmachtigden hielden zich nu echter goed; zij verklaarden even er ernstig, dat aan geene betaling van welken aard  zaken eenige dagen hangende en schenen de onderhandelingen alweder afgebroken te zullen worden, toen Falck een briefje van Wynn ontving, houdende mededeeling, dat Canning (a) Zie Elout 240—241; ov. 12—18. (b) Zie hierover in bijzonderheden Factoryen II 468—464; ov. 179—180. (d) Zie hierover in het breede Factoren II 464—467; ov. 180—188. (d) Zie de woorden van het rapport van 26 December in Singapore II 885—386; ov. 73—74. van 17 maarr 1824, 139 de heeren alsnog wenschte te spreken (a). Hieran werd naturlik gegeben. Had op de bijeenkomst van 15 December de tegenpartij voor- gesteld Singapore te koopen, zij verklaarde zich nu bereid den koop te sluiten door de vordering van 100.000 pd. st. kwijt te schelden. Doch ook daarmee konden zich de Nederlandsche onderhandelaren niet vereenigen, aangezien o. a. ruiling wél, betaling niet naar buiten werkte, terwijl dit toch voor ons prestige in den Archipel, na al het gebeurde, wenschelijk was. Overigens meenden zij ook nu, dat we met den afstand van Malakka met Singapore niets hadden te verliezen, daarentegen met de verkrijging van Benkoelen en de verdere Britsche factorijen op Sumatra veel zouden winnen, door de eenheid van gezag, die aldus zou kunnen ontstaan (5). Zoo bleef dus de vordering van 100.000 pd. st. het struikelblok; de Britsche gevolmachtigden deden daarop de vraag of er niet eenige voordeelen aan de Engelsche scheepvaart en den handel in Ost-Indië door ons konden toegezegd worden, die als eene schadoos-stelling voor de geldsom viel te beschouwen, Hierover zou, ant-woordde men onzerzijds, gedacht worden, waarop de vergadering uit elkander ging (c). Private Whitehall Place, Tuesday. My dear Sir, Mr. Canning will be happy to see you and Baron Fagel at a conference tomorrow at three; but I much fear that if your Instructions preclude you from agreeing to any payment, whatever the balance due to us may be, it is scarcely possible that we can bring our present negotiation to a favorable termination. At all events, the proposition for transforming us from creditors into debtors and transferring the balance due in one side of the account to the other as contained in the article of your project, cannot even bear discussion. — Believe me, dear Sir, with the highest regard and esteem ever most faithfully yours. Mr. Fatcx & ec. (B. Z) (®) Zie veel breeder met beordeeling Singapore II 887—889; ov. 7471. Over de territoriale quaestierten rapporten onze gevolmachtig den 12 Januari 1824 N° 5, afgedrukt in Bydr. E. 173—178; over de geldelijke geschillen den 27" d.a.v., welke mede zeer belangrijke depêche is afgedrukt in Singapore II bijl. 9. Wel is deze depéche van 27 Januari in zeker opzicht, „van voorbijgaand belang”, gelijk de bezorger der Elout-bijdragen op bl. XXVIII schrijft, maar voor een volledige kennis der geschiedenen van het tractaat van 1824 moet men haar onder bereik het. Tnstede daarvan gaf men in de Elout-bijdragen op bl. 187 wel een briefje weder van minister a. i. Reinhold aan Elout, waarin over die depéche „van voorbijgaand belang” advies wordt gevraagd! Ca. Witt Wyss. 140 DE GESCHIEDENIS VAN HET LONDENSCH TRACTAAT XIII. De voorstellen onzer gevolmachtigden in minister Elout's handen op het een van Januari 1824. Onze gevolmachtigden hadden over de territoriale ruiling Malakka met Singapore tegen Benkoelen, benvens de erkenning van Nederlands recht op Billiton bij het rapport du. 12 Januari 1824 ’s Konings welmeenen gevraagd, daar aldus veel minder te verkrijgen zou zijn dan hunne instructione voorschriften inhielden (a). De Nederlandsche kantoren in Hindostan waren buiten dit voorstel gebelen, omdat, stond er in het schrijven, de Engelschen er weinig voor over toonden te hebben (b). Het rapport van 19 Januari is uitsluitend aan de behandeling van dit onderwerp gewijd geworden; er werd daarin aangetoond, dat die factorijen slechts lastposten waren (c). Met dit stuk hield vervolgens nauw verband de belangrijke brief van 27 Januari (d), waarin tevens alle financieele geschilpennten werden behandld. Het stuk kwam hierop neder, dat England genoegen zou nemen met eene vordering op ons van 100.000 pd. st., mits wij dan ook onze bezittingen in Vór-Indie prisgaven en onze schuld vór het einde van 1824 betaalden (e). Echter zoude die Som van f 1.200.000 ons kwijtgescholden worden, wanneer de Nederlandsche gevolmachtigden in staat waren, ten genoegen van Engeland enige handelsvoordeelen aan te bieden; van welken aard die konden zijn, zouden onze gevolmachtigden er op gewezen, dat Commissarissen-General bij de conventie van 24 Juni 1817 de wettigheid der Engelsche vorderingen erkend hadden tot het aanziecken bedrag van 1.817.188 ropijen; wat van Engelsche zijde daar boven was gevorderd, namelijk „meest al de vorderingen in de Kolonie zelve in het midden gebragt”, deden onze gemachtigden verwerpen; doch ook — reporteerden zij tevens — had veene menigte der tegenvorderingen van Commissarissen-General, waardoor niet alleen de Engelsche vordering zou zijn gedelgd, maar wij een millioen te vorderen (b) Zie uitvoeriger in Factorgen II 464; ov. 180. (c) Factorgen II 465—467; ov. 181—188. (d) Vermeld op bl. 189 noot c. (e) Factorijen II 467—468; ov. 188 —184. VAN 17 maarr 1824, 141 kregen! „den toets eener bedaarde en opregte discussie”, naar Fagel’s en Falck’s oordeel, niet kunnen weerstaan, zoodat men eindelijk op het doode punt van 100.000 pd. st. was gebleven. Men moest het nu maar in Holland uitmaken. De minister a. i. van Koloniën, de heer Reinhold, niet op de hoogte der zaken zijnde, gelijk hiervoren medegedeeld, wendde zich met ’s Konings voorkennes en goedkeuring, tot den minister van Financiën Elout met vriendelijke verzoeken, om in de koloniale aangelegenheden van advies te dienen. Deze manière van behandeling had een ernstige schaduwzijde. Elout stond officiel buiten de onderhandelingen en was met zware werk- zaamheden voor zijn eigen departement belast; bovendien moetende voldoen aan den eisch eener spoedige behandeling, gaf hijzelf te kennen, dat zijne adviezen slechts vluchtig konden zijn. Ook was hem, door de zonderlinge wijze, waarop de Koning met zijne ministers omging, onbekend gebleven, dat Canning reeds vór den aanvang der onderhandelingen den wenk had gekregen over onze bereidwilligheid tot den afstand van Singapore (a); natuurlijk dat hem de Londensche rapporten niet medevielen. Men zou het haast niet gelooven, wanneer het niet zoo uitdrukkelijk verklaard is ge- worden, namelijk dat minister Elout bij zijne beoordeeling over de verschillende voorstellen der onderhandelaars, geene kennis had ont- vangen noch van de additionele instructie, noch van de missiven, die aan de voorstellen waren voorafgegaan! „Uwe ambtsbezigheden”, schreef Falck, ontevreden over Elout’s aanmerkingen, in een nader te noemen brief dd. 2 Februari 1824, „lieten u inderdaad niet toe in eene grondige beoordeeling te treden; maar ten minste had men u onze vroegert dépêches en onze additionele instructie behooremede te deelen” (2). — Er was nog een kwetsend punt in deze bekhandeling. Geen verstandig man in den staatsdienst, al is hij ook 266 bekwaam en al is hij nog zóo tevreden met zijn arbeid, zalzieh in beginsel ontstemd gevoelen over het advies, dat de meerdere an derden vraagt, alvorens tot eene beslissing te komen; integen-deel, hij zal dit toejuichen, in de overtuiging, dat er alzoo meer waarborgen bestaan tegen het naar buiten werken van fouten; doch die adviseurs moeten dan ook als wettig aangewezen kunnen beschouwd worden; het moeten persönliche zijn, waarmede men voor den dag kan treden; geene anonieme stukken dus, die 142 DE GESCHIEDENIS VAN HET LONDENSCH TRACTAAT van Jan en alleman kunnen uitgaan, waarvoor de meerdere zich niet eens verantwoordelijk wil stellen en ook niet kan stellen, omdat hij volstrekt niet op de hoogte der zaak is! Wij kennen deze treurige wijze van doen uit Indië; zij werd ook hier in toepassing gebracht, en Falck, noch Fagel was er de man naar, om zich zulk eene behandeling zonder protest te laten welgevallen. Het rapport van 12 Januari over de territoriale ruilingen was den 18" te ‘s-Gravenhage ontvangen. Op ’s Konings last had er den volgenden dag aan het departement van Financiën eene samenkomst plaats tusschen Elout en Reinhold; het gevolg was eene nota, gedagteekend 20 Januari, waarin Elout het gesprokene op schriftstelde. Het stuk valt in zoover tegen, dat de minister nu geen overwegend bezwaar meer tegen het verlies van Malakka en Singapore maakte; we zouden er toch niet aan hebben, meende Rapporteur. Benkoelen — dat wij ons niet moeten voorstellen, gelijk het nu is, doch als eene factorij, gel ijk het ook officieel hete — oordedelde hij echter terecht eene magere ruiling (a). Wanneer het verder op ruiling van grondgebied aankwam, dan moest alles bij elkander genomen worden, merkte de minister verder zeer juist op, en alzoo diende men onze factorijen in Vór-Indië er niet buiten te laten; de Engelschen mochten beweren, dat ze er niets aan hadden, dat waren echter maar praatjes (b). Eindelijk erkende hij, dat het een op zichzelf zeer aannemelijk denkbeeld was om eene scheiding te maken tusschen de Nederlandsche en Britsche bezittingen; maar men diende ze goed te omschrijven, en dan nog was het de vraag, of ze van Engelsche zijde ten slotte geëerbiedigd zou worden. „Men denke bijvoorbeeld aan Borneo”, voegde de mmister er met profetischen blik aan toe. Hij had er bovendien, niet zonder eenige reden, bezwaar tegen, dat aldus de territoriale ruilingen door gevolmachtigden waren behandeld buiten de geldelijke quaestién, en in het algemeen, dat — hij geroepen werd op het eenzijdige stuk van 12 Januari te advi-seeren. Er werd aan deze moeilijkheid te meer door hem gehecht, omdat hij nog in de illusie verkeerde, dat van de opgedreven vorderingen der Commissarissen-General iets terecht zou komen. „Het zal voorts moeijelijk zijn”, besloot de Nota, „om over alle, en over elk der geschilpunten een juist oordeel te hebben, tenzij werde er ook in uitgedrukt; doch de Nota deed aan het gelöst op dat vertrouwen meer kwaad, dan de betuiging kon goedmaken. Trouvens, zoo het wellicht van de onderhandelaars niet juist gezien was, reeds eene beslissing te vragen op hun brief van 12 Januari Aari, het mag evenmin van de Regeering als eene gelukkige gedachte beschouwd worden, zou men zeggen, dien brief anders te hebben beantwoord dan met eene algemeene mededeeling, omtrent's Konings verlangen, dat de zaken in haar geheel zouden voorgebracht worden. Nu kreeg men slechts eene correspondentie, die men juist had willen vermijden. Reeds twee dagen namelijk na de afzending der's-Gravenhaagsche depéche van den 22", ontving Buitenlandsche Zaken den Londenschen brief dd. 19 Januari over de factorijen in Hindostan. Het stuk ging weder op's Konings last naar Elout (a). Deze diende er op bij Nota van 26 Januari (6). Hij herhaalde daarin zijne rechtmatige klacht, dat op die wijze de zaak niet voor eene afdoende behandeling vatbaar was; zoo heeft men op nieuw de moeijelijkheid onder-vonden’, merkte hij toch op, ~van op elk punt afzonderlijk een bepald gevoelen te vestigen’; en hij drong verder met kracht an, dat voor den afstand der Factorijen, eene behoorlijke som wierd gevorderd (e). Ook deze Nota werd anoniem bij depéche van Buitenlandsche Zaken dd. 27 Januari naar Londen ter speculatie gezonden (d). Stormweer was oorzaak, dat de Haagsche brief van den 22° Januari erst den 80° d.a.v. en die van 27 Januari den 2" Februari hunne bestemming bereikten, zoodat nog vór de aankomst dezer stukken, onaf Hankelijk hiervan, mede hadden doen afgaan hunne depêche van 27 Januari, waarin zij handelden over de geldelijke geschillen, speciaal mededeelende, dat Engeland verlangde 100.000 pd. st. of Mandelsvoordeelen, waarover onze onder-handelaars nog beloofden te denken (e). Andermaal richtete Reinhold op ‘s Konings last een ~vriendelijk verzoek” dd. 81 Januari aan Elout om advies (,f); maar nu antwoordde deze dan toch enkel, dat men vór hij zijn oordeel uitsprak, beter zou doen eerst te wachten op (a) Zie Reinhold’s briefje dd. 24 Januari aan Elout in Bięójdr. E. 182. (b) In Bięójdr. E. 185—187. (e) Zie de woorden in Factoren II 469—471; ov. 185—187. (d) Zie de depéche in bijl. 23. (e) De belangrijke depéche van 27 Januari 1824 in bijl. 9 Factorgen IL (f) In Bijdr. E. 187. VAN 17 MAÜT 1524. 145 He nader rapport onzer gevolmachtig den over de Handelsvoordenen toetekennen voor de 100.000 pd. st. (a). Reinhold kon zich hiermede naturlik vereenigen, doch ten einde de onderhandelaars niet geheel zonder bericht te laten, werd door hem, op ‘s Konings machtiging, dd. 3 Februari naar Londen ge- schreven (6), datgene, wat men reeds bij ontvangst der depéche van 12 Januari had moeten doen, namelijk dat het rapport „geen dadelijk of stellig bepaald antwoord” kon ten gevolge hebben, zoolang men niet de nader toegezegde mededeeling had over den aard der handels- voordenen, die door onze gevolmachtigden, of liever door Falck als minister van Koloniën, zouden worden aangegeven. Overigens ontbrak ook hier niet de welwillende betuigenden van Engeland kunnen worden overgebragt, met zorg behandeligend hebben”. Dit waren nu de staatslieden, die als plaats van samenkomst Londen hadden verkozen boven ’s-Gravenhage! XIV. Kapitein Elout met de ontwerprenkomst van 1 Februar 1824 van Londen naar ‘s-Gravenhage. Gelijk minister Elout zich terecht beklaagd had, was tot dusver door de gevolmachtigden nog geen stuk aangeboden, dat in zijn geheel als grondslag voor een tractaat kon worden beschouwd en dus cen artikelsgewijs gesteld overzicht gaf van het voorloopig resultaat der erhandelingen. Aan dit bezwaar kwamen partijen nu tegemoet. Terwijl namelijk de Nederlandsche onderhandelhaars op antwoord (e) „Ik ben zer bereid mijne gedachten over de depéche der Nederlandsche gemagtigden te Londen van 2 January N° 13 mede te deelen. maar eizenijk veelvereischt ‘onder beter oordeel: dit sink geen dadelijk of steliig antwee rd Veel beter zal alles kunnen bevorderd worden. wanneer wij ker geveslen van den heer Falck zullen kennen over de voorregten. welke in vrede van de geldsom zouden kunnen worden toegestaan. ÜIk neem de vrijheid dit aan den seer Beinhoid te onderwerpen en Leb voorts de eer te zijn Usb Dr. 3 Febr. 1824 Ezorr De bezorger der Elout-bydrogrs. zet den imrodent vojkbaar onimketd. test op bl 155 over het doer Berio mac Bes termes rarzerr te anos kening: „Het hierbij bedoeide ranger. Senses, ede VERRTEL LZ Tan zeltel KE pet schijnt tusschen den Minsswec Eisai ez Beinn d zoondming te zijn tanta b. Zie Bodr. BE ix. @ Volger. IL En 146 DE GESCHIEDENIS VAN HET LONDENSCH TRAOCT AAT Hunner Regeering wachten, stelden partijen een ontwerpätat samen, waarmede over en weer genoegen werd genomen. Dit ge- wichtige stuk is de grondslag van de in Maart 1824 te sluiten overreenkomst geweest. Redactie en inhoud zouden wel min of meer belangrijke veranderingen ondergaan, doch, behoudens drie artikelen, die wegvielen, bleven grondgedachte en volgorde der bepalingen bestaan. Het komt mij echter geweest voor, het ontwerp in zijn geheel voorloopig te laten rusten en eerst dan een overzicht van de artikelen enz. te geven, nadat de lezer bekend is gesteld met betgeen onze gevolmachtigden over het ontwerp in het algemeen medelden en op welke wijze het in Nederland werd behandel. Wij zullen ons herinneren, dat Falck zich sterk had gemaakt om eenige door ons aan Engeland toe te kennen Aaxndelsvoordeelen te bedenken, waarvoor de wederpartij hare vordering van 100.000 pd. st. beloofde los te laten. Blijkens het ontwerp zouden die nu bestaan in de verzekering onzerzijds der vriendelijke ontvangst (sic) van de Britsche schepen te Anjer en Tapanoeli, zoomede in eene jaarlijksche levering door ons van vastgestelde hoeveelheden specerijen tegen overeengekomen prijzen (a). Dit waren de nieuwe punten in het ontwerp, welke bij depéche van l Februari 1824 Buitenlandsche Zaken werden aangeboden (5). Teleurstellend luidde het er in, dat Rapporteurs zich door ’s Konings goedkeuring op hunne voorstellen nmeer gesterkt” gevoelden, „dan door de aanmerkingen der ons toegezonden nota ontmoedigd"! Dringend bevalen zij dan ook de goedkeuring van hun ontwerp aan. „Niet alsof wij de wenschelijkheid miskenuen, dat voor Nederland nog meerdere voordeelen hadden kunnen bedongen worden, maar wij zijn in gemoede overtuigd, dat de zwarigheden van welke zulks, blijkens onze verschillende rapporten, vergezeld ging, noch door herhaling onzer dringende vertoogen, noch door eenige andere middelen onder ons bereik, hadden kunnen worden overwonnen.” Zoo drukte de gansche toon van den brief gevoeligheid over de gemaakte aanmerkingen uit. „Dat verder”, “besloot de depêche, onder mededeeling, dat zij te vergeefs moeite hadden gedaan om de voor ons zoo nadeelige waar- deering der artillerie-goederen voor eene afzonderlijke behandeling te bewaren,, „Dat verder aanhoudende reclamatiën, hetzij in dit opzigt, hetzij in eenig ander, tot het gewenschte doel zouden voeren , (a) Zie Atjeh 194; ov. 36. (6) In Bydr. E. 191. 148 DE GESCHIEDENIS VAN HET LONDENSCH TRACTAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇAÇ omt aan langdurige onzekerheid.” Bovendien schreef Falck een particulieren brief, gedagteekend 2 Februari aan minister Elout. Ook daaruit blijkt de gevoeligheid over de gemaakte opmerkingen (a). Niet alles zegt hij bovendien, daar hij overigens wenscht te verwijzen vaan hetgeen brenger dezes u zal zeggen. Ook is de toon nog eenigszins verzacht, doordien minister Elout zelf de voorzorg had genomen, om tijdig onze gevolmachtigden over het ontstaan der nota's in te lichten, waarover Falck zich ruitermate verpligt verklaarde. »Immers’, vervolgde de brief, rik vond daarin het oogpunt aangewezen uit welk de vlugtige aanmerkingen moesten worden beschouwd, die gij u niet hadt kunnen onthouden van te suppediteren; en zulks Is voor mij genoeg geweest om het denkbeeld eener officiele wederlegging te verwerpen. Hij herinnert er verder aan, dat van de Engelschen geendet is los te krijgen, dat zij geene andere bezitting voor afstand kunnen aanbieden dan Benkoelen en dat Malakka Een lastpost voor ons is (B). Doch, valt hij zich in de rede, "ongemerkt empêteer ik op de taak van kapt. Elout, die in een paar gesprekken meer nuttige ophelderingen kan geven, dan wij in tien dépéches." Zoo, meende Falck, zou de klacht van minister Elout over gemis aan toelichting bevredigd worden. "Aan het gebrek aan bescheiden", schreef hij nog, wordt nu te gemoet gekommen door de tegenwoordigheid van uw zoon, die alles in zijn hoofd (6) Zie Singapore II 390—391; ov. 78—79. 150 DE GESCHIEDENIS VAN HET LONDENSCH TRACTAAT Britschen minister werd nagezonden. Deze dräkte zijn genoegen uit van met kapitein Elout te hebben kennis gemaakt, beval den nieuwen Britschen gezant bij ons hof, lord Granville — vervanger dus van lord Clancarty — bij minister Elout aan en gaf in de volgende bewohner zijne ingenomenheid met Falck te kennen: „As you were not to come to us again, you could not do better than send us M. Falck, to complete, as I hope, the work which some years ago we happily began together” (a). Wanneer men dergelijke betuigingen leest, moet men zich eenige moeite geven, om zich overtuigd te blijven houden, dat de Britsche bewindleden dat alles maar zonder Mefistofeles’ zin schrijven. Ook de eerste indruk, dien onze Koning van het ontwerp kreeg, na eene conferentie op den 6" Februari met minister a. 1. Reinhold, was geenszins ongunstig; doch het moest nog tot ween ernstig onderwerp” van overweging gemaakt worden, haastte zich Reinhold an onze gevolmachtigden d Iden den Tag zu melden (5). Die overwegige werd op ’s Konings last andermaal minister Elout opgedragen. Onder mededeeling, dat de Koning over het algemeinen tevreden was met het ontwerp, richtete Reinhold daartoe een schrijven an den minister (c), daarbij herhalende zich niet bevoegd te achten om over zaken en belangen te oordeelen, hem naturlik geheel vreemd”; doch „uit een generaal oogpunt beschouwd’, kwam het ook hem voor, dat de overgreenkomst, zoo als die door de Plenipotentiarissen is ontworpen, de Nederlandsche magt in Oost-Indien concentreert, de afscheiding tusschen  die overwegig tot eenig resultat zal hebben geleid, zal ik zorgen, dat Uwe Ex. daarvan onverwijld de vereischte kennis bekommen. Inmiddels kan ik het ge-noegen hebben dezelven voorloopig mede te deelen, dat de Koning, met wien ik de eer had dezen morgen te confereren, over het algemeen, bij de eerste inzage der stukken, over de wijze van behandeling scheen te zijn voldaan geweest” (B. Z.) (ce) Opgenomen in Bijdr. E. 189. 152 DE GESCHIEDENIS VAN HET LONDENSCH TRACTAAT Specerijen van verschillende soort uit de gouvernementscultuur aan Engeland tegen een tevens bepaalden prijs te leveren: maar als die hoevelheid niet voorhanden was, wat dan? En ook de ver- zekering omtrent een vriendelijke behandeling te Anjer en Tapanoeli kon Elout's goedkeuring niet wegdragen: terecht wees hij er op, tot welke nieuwe twisten enz. zulk een voorschrift wel zou kunnen leiden. Het was van hem volkomen juist gezien om er met ernst op aan te dringen, dat dit stel van bepalingen zou vervallen, dat wij dan maar liever de 100.000 pd. st. moesten betalen (a). Hij maakte nog eenige andere juiste opmerkingen van meer onder- geschikten aard en beaamde ook enkele bedenkingen, die Reinhold bij de toezending van het ontwerp aan Elout dd. 6 Februari, in het midden had gebracht (b); maar hij besloot deze nota van 12 Februari met opnieuw te waarschuwen tegen de artt. 8, 11 en 12. „Zoo”’, merkte hij op, „men zich de vrijheid veroorloofd Heeft om op dit hoofdepunt eenigzins aan te dringen, men moet bij herhaling aan- merken, dat de overige medegedede bedenkingen enkel aan de nadere oplettendheid van onze Gevolmagtigden zouden kunnen worden overgelaten en dat het ontworpen traktaat, zijn voortgezet, Zijn Majesteits bijzondere goedkeuring verdienen.” Reinhold bood de Nota denzelfden dag Zijn Majesteit aan, er bij te kennen gevende, dat hij zich te eerder met de beschouwingen kon vereenigen, vdaar Zijn Excellentie de vriendelijkheid gehad heeft mij bij monde omtrent de voornaamste derzelven in te lichten. De Koning, na nog met Elout een samenkomst gehad te hebben, haastte zich mede denzelfden 12° het stuk aan Buitenlandsche Zaken terug te zenden met opdracht om de gevolmachtigden over de gemaakte bedenkingen in te lichten en de bepaalde lastgeving er bij te voegen, dat de artikelen over de handelsvoordeelen zouden worden vervangen door de bepaling, dat Nederland zeker bedrag had te betalen: „ten einde”, luidde het, „1° de artikelen 8, 11 en 12 van het ontwerp worden weggelaten en vervangen door de bepaling eener uit te keeren geldsom, hoogstens ten bedrag van 100.000 pd.st., blijvende de te maken schikkingen, omtrent de wijze en termijnen van betaling dier som, aan het beleid der ge- (a) Zie Atjeh 197; ov. 89. (b) In hoofdstuk XVII worden onder ieder artikel Elout’s en Reinhold’s omerkingen letterlijk medegedeeld. 154 DE GESCHIEDENIS VAN HET LONDENSCH TRACTAAT ‘de Brieven’ te danken hebben. Ze zoude eene wenschelijke toe- lichting zijn geweest voor de depéches, tien in getal, op uitnemende, den Minister Falck eigne wijze, maar slechts in groote trekken, denkbelden onderwerpende of resultaten mededeelende, en zelfs op het gewigtig artikel XII (a) (vroeger XV) van het tractaat, door mondelinge ontwikkelingen, waarvan geen schrift is opgemaakt, aangevuld.” De heer Siccama schijnt zich die opmerking niet bijzonder te hebben aangetrokken. Zonder er op aan te slaan, schreef hij op bl. 181 van Falck's Ambtsbrieven, over het verblijf van den minister te Londen als onderhandelaar (waaraan Siccama het zonderlinge hoofd gaf: Buitengewoon gezantschan te Londen!): “De mededeeling van slechts twee of drie brieven uit dit tijdvak zal hier wel voldoende zijn, aangezien reeds onderscheiden belangrijke stukken door den druk bekend zijn gemaakt in de merkwaardige Bijdragen enz.” — Mij d unkt, dat de heer Siccama, die als amanuensis op de hoogte kon zijn van den gang der zaken, wel een woordje had mogen ten beste gven over hetgeen de bezorger der Hlout-Bijdragen niet kon vinden. Volstrekt zeker kan men nu naturlik nooit zeggen, dat de vermiste stukken niet hebben bestaan, maar men mag dit, tenzij bet tegendeel wordt bewezen, gerust aannemen, gelijk ik het reeds deed (5). Niet slechts omdat op het departement van Buitenlandsche Zaken van de aanwezigheid dier schrifturen niets bekend is, maar look, omdat de loop, dien de gedachtenwisseling ten slotte heeft genomen, de behoefte aan het opmaken ervan niet meer deed gevoelen. Waren de onderhandländigen geändigt, zonder onderbreking en zonder correspondentie met Holland, dan had er aanleiding kunnen beständig van een stuk als art. 16 der instructie van 1820 bedelde (c); maar de brieven, die de onderhandländischen zonden overden gang der zaken, speciaal ook de toelichting van het tractat op hun ontwerp van 1 Februari 1824, had hen alles doen zeggen, wat, naar zij vermeenden, viel te zeggen. Naar zij vermeenden : om dat ik nochtans deze opvatting verkeerd vind. Echter niet zóo-zeer, wijl zij nalieten een algemeen  artikelen van het tractat niet overeenstemmen met de verwijzingen in de depéche, wordt het raadplegen der toelichtingen te lastiger. Om nu hieran te gemoet te komen, laat ik volgen de artikelen van het concept van 1 Februar 1824, aan te gevon door de letter C; verder stel ik in noten, hoe de artikelen bij de opneming in het definitief tractat werden gewijzigd, en voeg onder elk ontwerp-artikel : 1° de toelichtingen onzer gevolmachtigden, voorkomende in hunne depêche van 1 Februar 1824 = Gm. (a); 2° de opmerkingen du. 12 d.a.v. van minister Elout = E (8); 3° eenige opmerkingen van minister a.i. Reinhold du. 6 Februar gemaakt bij de toezending van het ontwerp aan Elout = R (c). XVII. De artikel van het ontwerpätat van 1 Februar met de officiële toelichten er op en aanwijzing der veranderingen voor het definitief tractat. C. (van den considerans). Z. M. de Koning der Nederlanden en 4. M. de Koning van het Vereenigde Koningrijk van Groot-Brittanje en lerland, verlangende Hunner respective bezittingen en den handel Hunner onderdanen in Oost-Indië op eenen wederkeerig voordeeligen voet te plaatsen (d), zoo dat de welvaart en voorspoed der beide Natur, voortaan, ten allen tijde bevorderd kunnen worden, zonder die oneenigheden en dien(e) natjver, welke vroeger (f) de goede verstandhouding verstoord (g) hebben, die bestendig (h) tusschen dezelve behoort te heer- (a) In Bydr. E. 191 vv.; zie bl. 146 hiervór. (b) In Bydr. E. 189 vv.; zie bl. 152 hiervór. (d) Plaatsen, veranderd in brengen. (e) dien, weglaten. (f) vroeger, veranderd, in vroeger dagen, (g) verstoord, veranderd in gestoord. (h) bestendig, veranderd in steeds. VAN 17 MAART 1824. 157 schen (a), en willende zoo veel mogelijk, alle aanleiding tot misverstand tusschen Hunne respective agenten voorkomen, alsmede, ten einde zekere punten van verschil te regelen, welke zich heben opgedan bij het ten uster leggen van de Conventie, den 18den Augustus 1814 te Londen gesloten, voor zoo ver dezelve betrekking heeft tot de bezittingen van Z. M. den Koning der Nederlanden in Oost-Indië ; Hebben tot Hunne (b) Gevolmagtigden benoemd, te weten: enz. Gm. Op de redactie der inleiding van de overreenkomst zullen wij gaarne zoodanige reflectiën vernemen, als UHoogEdG., bij de lecture derzelve voor den geest mogten komen. Er is afgesproken, dat er twee texten zullen zijn, een Engelsche en een Nederduitsche, beide wederzijds te onderteekenen, nadat de naauwkeurige overreenstemming derzelve onderling met de meeste zorg zal zijn geconstateerd. Zulks schijnt ons vooral doelmatig te zijn, omdat aan de te maken be- palingen gevolg moet worden gegeven door collegien en beambten, aan welke geene grondige kennis van eene andere taal dan hunne eigene toegeschreven worden kan. E. De inleiding kan zeker, gelijk de Nederlandsche Gevolmagtigden te kennen geven (c), uitgebreider en meer omvattende zijn; doch de eenvoudigheid, welke in de nu gestelde heerscht, heeft ook groote voordeelen. Er is dus geen reden voor eenige verandering. C. Art. 1. De beide Gourernementen (d) verbinden zich om in hunne respective bezittingen in den Oosterschen Archipel en op het vaste land can Indië en Ceylon ( e), elkanders ordenanen ten handelte te laten, op den voet der meest beganstigde Natie; wel verstaande, dat de weder- zijdsche onderdanen zich zullen gedragen overreenkomstig de plaatselijke verordeningen van elke bezitting. Gm. Reeds in 1820 afgesproken en geteekend en, bij examinatie in Nederland, zoodanig bevonden, dat Zijne Majesteit, blijkens de additio- nele instructie, verklaard heeft in dezelve te kunnen berusten. NB. Deze aanteekening geldt ook voor de artt. 3 en 4. E. De iste, 3de en 4% artikelen zijn door de Gevolmagtigden ge- noegzaam toegelicht. (a) heerschen, veranderd in bestaan. (b) Hunne, weglaten. (ec) Van die te kennen gave lees ik in de medegedeelde woorden niets. (d) Veranderd in: De Hooge Contracterende Partijen. (e) Lees: en op Ceylon. 158 DE GESCHIEDENIS VAN HET LONDENSCH TRACTAAT C. Art. 2. De onderdanen van het eene Gouvernement (a) zullen, bij den in- en uitvoer, in de havens van het andere (b) in de Oostersche zeeën, geene regten betalen hooger dan ten bedrage van het dubbel van die, aan welke de onderdanen der natie, die de haven bezit, onderworpen zijn (c). De regten op den in- en uitvoer (d) met Nederlandsche bodems in eene Britsche haven op het vaste land van Indië of op Ceylon, ge- heven wordende (e), zullen in dezer voege worden gewijzigd, dat deswege, in geen geval, meer betaald worde (f), dan het dubbel der regten, door Britsche onderdanen, voor Britsche bodems verschuldigd (9). Met betrekking tot die artikelen, op welke geen regt gesteld is, wanneer zij worden in- of uitgevoerd door de schepen (h) der Natie, aan welke de haven toebehoort, zullen de regten, aan de onderdanen of schepen (t) der andere op te leggen, in geen geval meer bedragen dan zes ten honderd, Gm. Over dit onderwerp is in de conferentiën van 1820 veelvuldig gehandeld. Men was het, op een paar bedenkingen na, eens, en deze eenstemmigheid heeft de Heer Canning doen gelden bij den thans door hem gebezigden aandrang om een artikel van dezen aard in de te sluiten conventie op te nemen. Onze aanvankelijke verklaring, dat wij daarin niet mogten treden, heeft dien aandrang eer sterker doen worden dan verflaauwen. Wij zouden echter, uit hoofde der stellige bewoordingen van art. 5 der additionele instructie, bij onze weigering hebben volhard, ware het niet dat de laatst ondergeteekende, na eene aandachtiger beschouwing der kwestie, bevonden had, die stellige be- woordingen te moeten toeschrijven aan een misverstand of liever aan eene al te groote bezorgdheid, bij het Dept van Kolonien gerezen, toen het in de maand November j|., met den Minister van Buiten- landsche zaken te rade ging over de nieuwe voorschriften, van welke ’s Konings Plenipotentiarissen voorzien moeten worden. En daar zulks (a) Veranderd in: De onderdanen en schepen van de eene Natie. (b) De woorden in de havens van het andere veranderd in: tn en van de havens der andere. (c) De woorden aan welke enz. veranderd in: waarmede de onderdanen en schepen der Natie, aan welke de haven toebehoort, belast zijn. (d) Het op veranderd in voor. (e) geheven veranderd in betaald. (f) betaald veranderd in berekend. (9) De woorden voor Britsche bodems, verschuldigd veranderd in: en voor Britsche bodems, te betalen. (hk) De woorden de schepen veranderd in door de onderdanen of in de schepen. (2) De woorden of schepen geschrapt. 160 DE GESCHIEDENIS VAN HET LONDENSCH TRACTAAT gedan van alle traktaten of verbindtenissen tusschen dezelve respectivelijk en eenige Inlandsche Regering (a) bestaande, en dat gelijke mede-deeling geschieden zal van al zoodanige traktaten (b) in het vervolg, door dezelve respectiveligk te sluiten (c). Art. 4. De beide Gouvernementen (d) beloven stellige bevelen te gevven, zoo wel aan Hunne burgerlijke en militaire beambten, als aan Hunne oorlogschepen, om de vrijheid van handel, by art. | en 3 (e) vastgesteld, te eerbiedigen, en, in geen geval, hinder toe te brengen aan de gemeenschap der inboorlingen van den Oosterschen Archipel met de havens der twee Gouvernementen respectivelijk, noch aan die der wederzijdsche undernen, met de havens toebehoorende aan de Inlandsche Vorsten of Staten (/'). N.B. Voor de artt. 3 en 4 gelden de onderschriften van art. 1. Mid-dellijk hebben juist deze beide vrijhandelsbepalingen er toe geleid, dat Engeland de wederpartij herhaaldelijk den voet heeft dwars gezet bij het gebruik maken van de aan Nederland toegekende oppermacht over Sumatra, waarvoor we ons zoo vele opofferingen hadden getroost. Immers en differentieele rechten, en beperkende kustvaartbepalingen werden door partijen als geoorloofd aangenomen, doch zij konden natuurlijk slechts gewettigd worden, waar de havens onder het gezag van een der partijen stonden. Als dus een inlandsche staat, waarvoor de artt. 3 en 4 golden, ingelijfd werd bij een der partijen, dan hielden die bepalingen op van kracht te zijn, m.a. w. konden differentieele rechten en kustvaartvoorschriften worden gewettigd. Engeland, veel verbindingen met de onafhankelijke streken van Sumatra's Oostkust hebbende, kwam alzoo in nadeeliger verhoudingen, wanneer ons gezag er erkend werd, waarvan het gevolg was, dat men dit dadelijk ging betwisten, in weerwil van het tractaat van 1824. Onze staatslieden zijn voor het gevaarlijke, in de toepassing dezer bepalingen gelegen, eenvoudig blind geweest; van Britsche zijde het dit darentegen aanstonds, althans in Indië doorzien, gelijk op zulk eene merkwaardige wijze blijkt wit den brief van het Pinangsch bestuur dd. 21 Maart 1825, afgedrukt als bijl. 10 mijner Atjehverhandeling. (a) Hierachter te voegen: tn de Oostersche zeeën. (b) Lees voor tractaten: verbindtenissen. (c) Te sluiten veranderd in: aan te gaan. (d) Veranderd in: Hunne Nederlandsche en Groot-Brittanische Majesteiten. (e) Veranderd in: artt. 1, 2 en 3. (f) aan de Inlandsche Vorsten of Staten veranderd in: aan Inlandsche regeringen. van 17 maarr 1824, 161 Inden zich, in gelijker voege „ om krachtdadig bij te dragen tot het beteugelen der zeerooverijen bij alle Inlandsche Vorsten of Staten (b) in die zeeën. Zij zullen geene schuilplaats of Bescherming verleenen aan vaartuigen met welke zeeroof bedreven wordt, en zullen, in geen geval, veroorloven, dat schepen of goederen, door zulke vaartuigen buit gemaakt, in eenige van Hunne bezittingen inge-voerd, bewahr of verkocht worden. Gm. Over de beteugeling der zeervoverij kon geene bedenking vallen. Reeds in 1820 hadden de Engelsche Gevolmagtigden een bijvoegsel woorgesteld, behelzende, dat men zich over en weder onthouden zoude van elkanders vlag te gebruiken (c). Zij hebben er thans wederom op geinsteerd, doch eindelijk toegegeven aan onze remonstranten omtrent de nutteloosheid van een zoo ongewoon verbod. E. Het 5% artikel heeft eene allernuttigste strekking. Door deszelfs strenge handhaving mag veel goeds verwacht en veel kwaads gewerd worden. Art. 6. Er is overzengekommen, dat (d) de beide Gouvernementen an Junne Officieren en Agenten in Ost-Indien bevel zullen geven, om geene etablissementen (e) op een der Ostersche eilanden op te rigten, zonder voorafgaande magtiging Hunner (f) respective Gouvernementen in Europa. Gm. Het voorstel tot deze bepaling kwam van de Britsche Gevol-magtigden. Zij zelve schenen overtuigd, dat men zonder een zoodanig middel, niet op den duur gewaarborgd zoude zijn tegen de onaan-gename gevolgen van overhaaste stappen en ondernemingen, zoo als die van den Heer Raffles. Wanneer wij, van onze zijde, de uitgebreid- idheid der Nederlandsche etablissementen nagaan, schijnt er geene vreeze te kunnen bestaan voor eenige periculum in mora bij de oprigt van een nieuw etablissement; ten minste niet zoodanig, dat er geen tijd zoude zijn om orders uit Europa af te wachten. Het zal nu met de goede trouw en de liberaliteit, die in al deze bepalingen doorstralen, overeenkomen, om zich wederzijds, wanneer Landsche en Groot-Britannische Majesteiten. De woorden bij alle Inlandsche Vorsten of Staten geschrapt. De Gm. brachten dit onderwerp hier te pass, omdat men over en weer de gewoonte had, de vlag te hijschen van de natie, wier vlag in de zee-rooversstreken het meest geéerbiedigt werd. Zie breeder Palembang 505—508; ov. 175—178. Hier tusschen gevoegd door, en dientengevolge het daarna komende sullen geven veranderd in: zal worden gegeven. De woorden geene etablissementen veranderd in geen nieuw kantoor. Lees: van hunne. Volg. I. u 162 DE GESCHIEDENIS VAN HET LONDENSCH TRACTAAYT zoodanige orders uitgezonden worden, in tijds te waarschuwen, doch zulks bij de conventie zelve tut eene verpligting te maken. is bi ons omvoegzaam geoordeeld. 