Bijdragen tot de taal-, land- en volkenkunde
Dit boek is zu oud dat het auteursrecht erop is verlopen, zodat het boek nu deel uitmaakt van het publieke domein. Een boek dat tot het publieke domein behoort, is een boek dat noort onder het auteursrecht is gevallen, of waarvan de wettelijke auteursrecht termijn is verlopen. Het kan per land verschillen of een boek tot het publieke domein behoort. Boeken in het publieke domein zijn een stem uit het verleden. Ze vormen een bron van geschiedenis, cultuur en kennis die anders moeilijk te verkrijgen zou zijn. Aanstekeningen, opmerkingen en andere kanttekeningen die in het origineel stonden, worden weergegeven in dit bestand, als herinnering aan de lange reis die het boek heeft gemaakt van uitgever naar bibliotheek, en uiteindelijk naar u. Richtlijnen voor gebruik Google werkt samen met bibliotheken om materiaal uit het publieke domein te digitaliseren, zodat het voor iedereen beschikbaar wordt. Boeken uteil het publieke domein behoort. Dit is echter een kostbaar proces. Om de ze dienst te kunnen blijven leveren, heben we maatregelen genomen om misbruik door commerciële partijen te voorkomen, zoals het plaatsen van technische beperkingen op automatisch zoeken. Verder vragen we u het volgende: + Gebruik de bestanden alleen voor niet-commerciële doeleinden We hebben Zoeken naar boeken met Google ontworpen voor gebruik door individuen. We vragen u deze bestanden alleen te gebruik du niet-commercië le doleinden. + Voor geen geautomatiseerde zoekopdrachten uit Stuur geen geautomatiseerde zoekopdrachten naar het systeem van Google. Als u onderzoek doet naar computervertalingen, optische tekenherkenning of andere wetenschapsgebieden waarbij u toegang nodig heeft tot grote hoeveelhe-den tekst, kunt u contact met ons opnemen. We raden u aan hiervoor materiaal uit het publieke domein te gebruiken, en kunnen u misschien hiermee van dienst zijn. Laat de eigendomsverklaring staan Het “watermerk” van Google dat u onder aan elk bestand ziet, dient om mensen informatie over het project te geven, en ze te helpen extra materiaal te vinden met Zoeken naar boeken met Google. Verwijder dit watermerk niet. Houd u aan de wet Wat u ook doet, houd er rekening mee dat u er zelf verantwoordelijk voor bent dat alles wat u doet legaal is. U kunt er niet van uitgaan dat wanneer een werk beschikbar lijkt te zijn voor het publiek domein in de Verenigde Staten, het ook publiek domein is voor gebruikers in andere landen. Of er nog auteursrecht op een boek rust, verschilt per land. We kunnen u niet vertellen wat u in uw geval met een bepaald boek mag doen. Neem niet zomaar aan dat u een boek overal ter wereld op allerlei manieren kunt gebruiken, wanneer het eenmaal in Zoeken naar boeken met Google staat. De wettelijke aansprakelijkheid voor auteursrechten is behoorlijk streng. Informatie over Zoeken naar boeken met Google Het doel van Google is om alle informatie wereldwijd toegankelijk en bruikbaar te maken. Zoeken naar Boeken met Google helpt lezers boeken uit allerlei landen te ondekken, en helpt auteurs en uitgevers om een nieuw leespubliek te bereiken. U kunt de volledige tekst van dit boek doorzoeken op het web viajnttp: //books.google.co Eenige verhalen in talen, gesproken op Sumbawa, Timor en omliggende eilanden, door Mr. Dr. J. C. G. Jonkrn. Eenige fabels uit de prozabewerking van de Tantri vergeleken met Indische fabels, door Dr. H. H. Juynsout Lo Simaloersch Woordenlijstje, door L. C. WESTENENK. Een Maleisch gesantschsp naar het Tamilland, door Dr. Pu. S. VAN RONKEL. Het Lòda'sch, in vergelijking met het Galéla'sch dialect op Halmaheira, gevolgd door Lòda'sche Teksten en Verhalen, door M. J. van Baarpa. Een Minahassen Verhaal met aanteekeningen, door JAN TEN Hove Karo’sche Taalstudiën, door M. J. van Baarpa. Bijdrage tot de kennis van den Godsdienst der - Dajaks van Landak en Tajan, door M. C. Scrapér (vervolg van deel LV, bl. 343).. Korte beschrijving van het landschap Bila. (Met een kaartje) Mededeelingen betreffende het landschap Panei en het Rajah-  R. A. KERN Indian words in the Dutch language and in use at Dutch-Guiana, door Jhr. L. C. v. Panuys. Ways of paying in the New Netherlands, at Dutch Garan and in the former Dutch colonies of British Guyana, door Jhr. L. C. v. Panuys. VI INHUND. Bladzijde. About the ornamentation in use by savage tribes in Dutch Guyana and its meaning, door Jhr. L. C. v. Panuys. A claim for the discovery of the court of Guiana by the Dutch, door Jhr. L. C. v. Panuys. Verslag eener studiereis, door J. A. Lorsèr Jt „Sri Padoekar, door G. W. W. C. Baron v. Hoévett. NOTULEN VAN DE ALGEMEENE EN BESTUURSVERGADERINGEN. Bestuursvergadering van 16 Mei 1908 Bestuursvergadering van 20 Jum 1903 Bestuursvergadering van 19 September 1903 Bestuursvergadering van 17 October 1903 Bestuursvergadering van 21 November 1903 Bestuursvergadering van 19 December 1903 Bestuursvergadering van 16 Januari 1904 Jaarverslag over 1903. Algemeene Vergadering van 20 Februari 1904. Bestuursvergadering van 20 Februari 1904. Bestuursvergadering van 19 Maart 1904. Bestuursvergadering van 16 April 1904. . 618 . 622 . 625 . 643 XXI XXV XNIX XXXV » XXXIX XLI XLIV XLVI De Geschiedenis van het Londensch Tractaat van 17 Maart 1824. DOOR P. H. VAN DER KEMP. „No cant betrays more ignorance than that which affects to „undervalue the qualities of public men in the march of public „affairs. However circumstances may contribute to make indivi- „duals, individuals have as great a share in making circumstances.” Sir Henry Lytton Bulwer: Historical Characters dl. II (1868) bl. 239. „The true historian, however much he may feel inclined to „see in history, as in nature, a process of evolution, cannot and „ought not to forget the individuals who act or who suffer in „the birth and death struggles of humanity. If he did, he „would deprive history of all its human interest, of its dramatic „character, and its moral lessons.” F. Max Müller: The Nineteenth Century May 1897 bl. 714. Wetenschappelijke Bladen Januari 1898 bl. 93. 4 DE GESCHIEDENIS VAN HET LONDENSCH TRACTAAT wees mij, van het een op het ander, den weg voor hetgeen mij ontbrak. Nu ben ik daarmede aan het einde. Voor het rämpfen door anderen van die verzameling is het misschien geriefelijk, dat ik opgeef de verhandelingen, waarin ik stukken er van aanhaalde. Daar echter verscheidene dier opstellen mede moeten aangegeven worden onder de vermelding van de literatur, waarnaar met verkorting wordt verwezen in deze geschiedenis, zal ik eerst onder dat hoofd bedoelde opgave laten volgen. Hadden de verschenen artikelen meer een historisch dan recht-streeks practisch belang, niet alzoo is het met het werk, dat ik hier aanbied. Op dezen stond immers zijn noch de gebeurtenissen, noch de tijden te voorzien, dat het Londensch verdrag van 17 Maart 1824 enkel slechts geschiedkundige waarde zal hebben, gelijk b.v. bet daaraan voorafgaand tractaat van 1814. Reeds de bepaling, om geene andere te noemen, van art. 15, volgens welke de voormalige Nederlandsche factorijen in Bengalen, de voormalige Engelsche bezittingen op Sumatra's Westkust, het schiereiland Malakka, Billiton en den Riouw-archipel, bij verlating door eene Der partijen, onmid-dellijk aan de wederpartij zullen overgaan, waarborgt het tractat en langen duur. Over de samenstelling van het verdrag denk ik hoogst ongunstig; van Engelsch standpunt heeft men er alles van genomen, wat er van te halen was; maar van Nederlandsche zijde beoordeeld, gevoelt men ook in dit opzicht, dat ons de groote manen der Republik waren ontvallen. Ik heb hier niet op het oog de ruilingen, waarover met goed recht verschillend kan worden gedacht; maar wel tal van andere voorschriften, die wij ons niet hadden moeten doen aanleunen, en waarvan men gerustelijk kan beweren, dat weigering onzerzijds op afdoende gronden slechts eerbiedige goedkeuring zou hebben verkregen van de wederpartij. Wat is bijvoorbeeld dat eigen voorschrift van art. 15? Gevoelde men dan onzerzijds niet, dat zulk eene bepaling voor alle tijden alléen ten goede zou kunnen komen van de machtiger partij, die in handen zou krijgen een casus belli, wanneer wij haar niet nakwamen en zichzelve er aan zou kunnen onttrekken onder diplo-matieke vormen? Neen, men dacht dat op die wijze Singapore vanzelf ons nog wel eens in den schoot zou vallen! Wat te denken van die aan het tractaat gehechte wijdloopige nota's, die dezelfde kracht als het verdrag zouden het erkacht, en waardoor de met moeite verkregen strenge formuleering der bepalingen dadelijk weder verkändet werd! Wat omtrent die quaestie van het Engelsche Atjeh- van 17 maarr 1824. 5 verdrag, dat immer bij de Engelschen altijd eene doode letter was geheeten! Wat omtrent dit prijsgeven van Nederlands uitsluitend gezag van Sumatra, waarvan wij later, o. m. in 1842, de wrange vruchten hebben geplukt, tegelijkertijd dat we het kostbare Malakka afstonden, ten einde dat oppergezag Over Sumatra te krijgen! „Zoo ik het niet noodig acht speciell de instellingen en de personen te noemen, die mij — illusieloozen bedelaar om stof voor de bewerking der historische studiën — ter wille zijn geweest, ik mag hier niet onvermeld laten de vruchten door onze geschiedenis gerettet van de gelegenheid, die de Engelsche regeering schonk om ilt haar Jwdia Office zoovele stukken te garen, die op het door mij behandelde tijdvak betreffend hebben. Ik kreeg ook daaruit den indruk, dat de geschiedbeschrijving in Nederland, wat waarheidsliefde betreft, zeer hoog staat. Zoover ik mij kan herinneren, hebben die stukken weliswaar meer licht verspreid over hetgeen reeds bekend was, doch slechts om te bevestigen, hetgeen door Nederlandsche publicisten was medegedeeld. Aan de geschiedenis onzer koloniale politiek van den aanvang der 19° eeuw zal zeker een meuwe groote dienst worden bewezen, wanneer nu ook spoedigst ogs eigen Ministerie van Koloniën zijn archief uit dat tijdvak, b.v. tot 1848 opruim On het naar het vergroote gebouw van ’s Rijks archief te doen overgaan. Over den opzet van de hierbij aangeboden geschiedenis kan menzeker ook niet zonder recht verschillend denken. Gelijk de lezer sweet, heb ik in vroegere verhandelingen reeds min of meer aanzienlijke brokstukken ervan opgenomen, zoodat ik er nu slechts kortelijk naar behoef te verwijzen. Zulk eene manier heeft natuurlijk haar bezwaar; nochtans — ik zou het ook zeggen, indien het anders ware — rees mij bij de bewerking dezer verhandeling menigmaal in de gedachte, hoe goed het is geweest, dat ik dien weg volgde, al heeft dit mij veel meer arbeid gekost. Hierdoor toch kwamen de verschillende perioden veel beter tot haar recht; de incidenten, die de ondersheidene onderwerpen schiepen, traden daardoor beter in het licht; de draad van het verhaal in den gang der onderhandelingen zelven kon men aldus onafgebroken volgen, zonder dat het overzicht in eene zee van feiten onderging. Men verlieze daartoe niet uit het oog, dat het tractaat van 1824, op het gebied der diplomatie, een zeer bijzonder stuk, misschien Wie een wricum is. Houden toch, over het geheel genomen, staatkundige overreenkomsten een concreet onderwerp in, dat min of meer artikelsgewijze wordt = —_ 6 DE GESCHIEDENIS VAN HET LONDENSCH TRACTAAT uitgewerkt, het verdrag van 1824 handelt over velerlei verschillende zaken, die alle een eigen geschiedenis heben. Gelijk ik dusver steeds deed, doe ik hier nu volgen een bronnen- opgave met vermelding der verkortingen, waaronder ik ze aanhaal ; bij enkele werken voeg ik eenige opmerkingen. Het tijdschrift van het Koninklijk Instituut vermeld ik enkel als Bijdragen. De gewone cijfers achter de verhandelingen, zonder voorvoeging, bedoelen de bladzijden. Literatuur. I. Aanwijzing van alle verhandelingen, waarin door mij van de Bisschop-verzameling werd gebruik gemaakt. Voor zoover de ver- handelingen niet worden aangeboden geschiedenis, geef ik geene verkorting aan. In de Bijdragen: 1. „De zendingen van Ibbetson en Anderson naar Sumatra's Oostkust in 1820 en 1828” dl. XLVII (1897) 210. Op bl. 217 moet r. 5 v. o. van den tekst achter Hurope staan een punt, en alzoo het daarop volgende not een hoofdletter heben. Op bl. 221, vór het begin der 1° alinea, staat them: dit moet zijn there. | 2. „Fendall's en Raffles’ opvattingen in het algemeen omtrent het Londensch tractaat van 13 Augustus 1814” dl. XLVII (1897) 341: Opvattingen. — Zie 342 (ov. 2) de eerste alinea. — Op bl. 414 (ov. 74), r. 15 v. 0. staat Gezant les Minister van Buitenlandsche Zaken en r. 12 v. o. stel vór Fagel: „Van Nagell aan”. 8. „Het afbreken van onze betrekkingen met Bandjermasin onder Daendels en de herstelling van het Nederlandsch gezag aldaar op den 1" Januari 1817” dl. XLIX (1898): Bandjermasin. — Zie de slotalinea op bl. 31, met de fout „sub 77” in plaats van bl. 78—74. 4, NRL Sumatra's Westkust naar aanleiding van het Londensch tractaat van 13 Augustus 1814” dl. XCIX (1898) 205: Sumatra's Westkust IL. 5. „De Singapoorsche papieroorlog” dl. XLIX (1898) 389: Singapore I. De stippels, aangegeven in noot a op bl. 450 (ov. 61), te ver- vangen door het woord reply, en die in noot J aldaar door: nor are now necessary to be introduced into; die, aangegeven In DE GESCHIEDENIS VAN HET LONDENSCH TRACTAAT II. Aanwijzing van de verkortingen, waaronder ik in deze ge- schiedenis de volgende werken aanhaal : 1. Futzen: Singapore II: . Singapore II: . Benkoelen: . Norman: „De Britsche heerschappij over Java en unterhörungen. Smulders: „Geschiedenis en verklaring van het tractaat van 17 Maart 1824” door C. M. Smulders (1856). — Destijds eene ge- lukkige gedachte dit onderwerp als proefschrift te nemen; het is nu eene halve eenige werk geweest, dat een stelselmatig verhaal over de onderhandelingen bevatte. Uit- nemend ook als proefschrift, draagt het er mede de zwakheden van. Terecht noemde E. de Waal op bl. 78 noot 1 van zijn Nederlandsch-Indié in de Staten-Generaal (1860) het slechts eene vhandleiding” voor die geschiedenis, „die echter nog veel vergelijking met de echte bescheiden vereischt”. De grondigheid der behandeling laat te wenschen over en positive fouten, lang niet van belang ontbloot, komen er in voor, gelijk uit noten van mijn arbeid blijken zal. Opvattingen: Bandjermasin: Sumatra's Westkust II (a): Singapore I: Zie onder de overreenkomstige Singapore I: Zie onder de overreenkomstige Singapore II: Factoren: nommers hervoren. Malakka-Riouw: Atjeh: Palembang: Hoek: „Het herstel van het Nederlandsch gezag over Java en onderhoorigheden” door Mr. I. H. J. Hoek (1862). Zie onder de overreenkomstige nommers hier- voren. Heiden (1811—1816)” door Mr. H. D. Levyssohn Norman (1857). . Seaflower: Zie onder het overreenkomstige nommer hiervoren. . Falck's Brieven: »Brieven van A. R. Falck” (1861). Dit is de tweede uitgave; eene eerste verscheen in 1857. Ze werd bezorgd door Falck’s bloedverwant O. W. Hora Siccama, denzelfden, die in 1823 als „manuensis” der gevolmachtigden, minister Falck naar Londen vergezelde: zie hoofdstuk XI. De beoefenaar der koloniale geschiedenis heeft over het weinige, dat dit werk ten aanzien van de kolonién bevat, reeds zijne (a) Sumatra’s Westkust I onder No 24. 19. DE GESCHIEDENIS VAN HET LONDENSCH TRACTAAT Capellen aan gouverneur-generaal markies Hastings (lord Moira) zal laten lezen aan Canning, een brief, waarin o. a. wordt opgekomen tegen eene ongunstige beoordeeling over Elout. Het gewicht dat men er aan hecht, ook blijkens de daarmede verband houdende brieven in Bedr. #. bl. 157 vv., moest dan toch de vraag doen rijzen, waarover men het eigenlijk had, en eene vraag die zoo gemakkelijk met een nootje viel te be- antwoorden, wijl het particulier schrijven reeds was gepublie ceerd door de in 1852 verschenen Notice van De Grovestins, bl. 481. — En de bezorger van de Falck-stukken, die de campagne der onderhandelingen van 1823—1824 had mede- gemaakt, er van afziende om in de correspondentie, wat dieper te grijpen? — ‘Tis echter ook waar, dat dergelijke uitgaven, al worden ze min volledig samengesteld, belangrijke stof leveren voor de authentieke geschiedbeschrijving. Bydr. E. 1851: „Bijdragen tot de kennis van het koloniaal beheer, getrokken uit de n agelaten papierren van wijlen den minister van Staat Elout” (1851). . Elout: „Mr. C. T. Elout als commissar-general in Nederlandsch- Indië”, in de Juli-aflevering 1898 van De Tijdspiegel bl. 229. . Fagel's Ontslag: „Hendrik Fagel’s ontslag uit den staatsdienst in 1823”, in De Tijdspiegel van April 1899 bl. 398. . Sluiting: „De sluiting van het Londensch tractaat van 18 Augustus 1814” in de Bijdragen, dl. XLVII (1897) 239. . Lampongs: Raffles’ bezetting van de Lampongs in 1818” in de Bijdragen, dl. XLIV (1899) 1. . Sumatra's Westkust I: „Eene bijdrage tot E. B. Kielstra's Opstellen over „Sumatra's Westkust’ in de Bijdragen, dl. XLIV (1894) 257. De stukken 20—24 zijn van mijne hand. . Brieven-Hogendorp: „Brieven en Gedenkschriften van Gijsbert Karel van Hogendorp". Het V° deel en de volgende deelen verschenen na mijne verhandeling over het tractaat van 1814. Intusschen blijkt zeer belangrijk, wat ze over de terugverkrijging der koloniën bevatten, speciaal het V°. Uit het labyrinth dier stukken de koloniale beschouwingen te trekken, voor zoover ze althans binnen de lijst van mijn arbeid konden gebracht worden, scheen mij uit dien hoofde gewenscht; van- daar dat in den aanvang vooral Van Hogendorp aan het wordt gelaten. VAN 17 maant 1824, il 26. Corr.: Het IV* deel der „Correspondence, Despatches, and other Papers, of Viscount Castlereagh, second Marquess of Londonderry, Edited by his brother Charles William Vane, Marquess of Londonderry. Third series. Military and Diplomatic. In four volumes.” (1853). In dezen arbeid zal ik onderscheidene brieven uit dat werk doen overdrukken, en wel omdat het in Nederland niet onder ieders bereik is; zelfs in voorname bibliotheken wordt het soms gemist. Men lette op een fout, die in dl, IV voorkomt en den lezer licht op een dwaalspoor zou kunnen brengen. De op bl. 147 en 176 voorkomende brieven van Hendrik Fagel, onzen ambassadeur te Londen, zijn ten on rechte afgedrukt met de onderteekening Robert Fagel, dienst broeder en gezant te Paris. Deze was gedurende de ellendige Napoleontische tijden adjudant geweest van den lateren koning Willem I, o.a. toen de vorst, als Erfprins van-Oranje, den slag bij Jena dd. 14 October 1806 medemaakte, waar beiden werden gevangen ge- nomen door de Fransche overwinnaars (a). 27. Paroé: „Handelingen van Sir James Brooke op Borneo” door D. C. Steijn Parvé  lezen in Brieven-Hogendorp V, bl. 62: „Robert Fagel verhaalde mij al in 1808”, teekent Hogendorp verder daar aan over den Erfprins, „dat hij den koning (van Pruisen), sedert dezelve aan de regering gekomen was, niet meer als zijn zwager behandelde, maar met den hoed in de hand.” — nn ne VERAL van de magt der Nederlanders in Indië” door G. Lauts. De hoogleeraar gaf in 1837 ook uit een „Onderzoek naar geest en strekking van het tractaat van den 17" Maart 1824. Deze verdienstelijke beschouwingen blijven van waarde, doch kie het niet noodig gevonden er gebruik van te maken voor dezen arbeid. Rochussen: „Verdedigung der regten van Nordland tegen de anmatigingen van Groot-Brittanien, met betrekking tot het tractat op den 17" Maart 1824, tusschen de beide Rijken gesloten" door J. J. Rochussen (2° druk 1836). De Sturler: „Het grondgebied van Nordlandsch Oost-Indië in verband met de tractaten met Spanje, Engeland en Portugal”. Academisch proefschrift van J. E. de Sturler (1881). Kemper: „Letterkundige aanetekeningen betreffende de geschiebenen van het Nordlandsche staatsleven en staatsregt” (1871) van Jhr. Mr. J. de Bosch Kemper. Van de Graaff: Brieven van en aan Mr. H. J. van de Graaff 1816—1826”. Bezorgd in 1901 door mij. Verschenen in twee stukken der Verhandlungen van het Bataviaasch Genootschap van Kunsten en Wetenschappen, dl. LII, met een belangrijk vervolg. Hun, wien ik het genoegen deed met een exemplar van het te ‘s-Gravenhage onder mijne leiding gedrukte, werk an te bieden, zij medegedeeld, dat ik buiten staat werd gesteld ook het vervolg te z Enden, daar deze uitgave van het Genossschap in 1902 te Batavia werd gedrukt en men hierin reden schijnt gevonden te hebben mij geene geschenk-exemplaren te doen geworden. Notice: „Notice et souvenirs biographiques du comte Van der Duyn de Maasdam et du baron de Capellen, Recueillis, mis en ordre et publiés par leur ami le B™ C. F. Sirtema de Grovestins" (1852). Walpole: A history of England from the conclusion of the great war in 1815 by Spencer Walpole” (1878). In twee deelen, en een bijzonder fraai werk; o.a. ook eene zeer goede school voor hen, die roeping gevoelen tot het schrijven van gedenk-boeken bij regeeringsjubelfeesten. Wat eene onsamenhangende, onvolledige, vervelende rhapsodie ziet men niet vaak bij dergelijke gelegenheid aan den dag treden: ‘tis om van het vooruitzicht te rillen bij elk nieuw jubelfeest. Martineau: Het 1° deel, handelende over 1816—1824 (1877) 40. 41. B.:. VAN 17 MAART 1824. 13 Van het mede bijzonder aanrekkelijke werk »A history of the thirty years peace A.D. 1816—1846 by Harriet Martineau. In 4 deelen. Greville: De 4° drk van het eerste deel (1875) van ~The Greville Memoirs. A journal of King George IV and King William IV by the late Charles C. F. Greville, Esq., clerk of the council to those sovereigns. In 3 deelen. Characters: Het 2° deel (1868), waarin de verhandeling over „Canning, The brilliant man”, der „Historical characters” van Sir Henry Lytton Bulwer. In twee deelen. Wilson: Het 2° deel (1848) van ~The history of British India 1805—1835” door Horace Hayman Wilson. Speeches-Canning: „The speeches of the Right Honourable George Canning with a memory of his life” door R. Therry in 6 deelen (1828). Richelies: „Le duc de Richelieu, son action aux conférences d’Aix-la-Chapelle, sa retraite du pouvoir” door Raoul de Cisternes (1395). Utrechtsche Bijdragen: Het tijdschnft «Bijdragen tot de kennis der Nederlandsche en vreemde koloniën, bijzonder betrekkelijk de vrijlating der sl. aven. 1945. (1546). Juste: Het 1° deel (1872) van ~La révolution Belge de 1530” door Theodore Juste. Ten slotte zij herinnerd aan de verkortingen: Bisschop-stukken. B. Z.: Stukken van Bütschlüsse zu Zaken. I. De staatslieden der Londensehe koloniale tractaten van 1814 en 1824. De lijdensgeschiedenen van het. tractat van 18 Augustus 1814 tot ze onderging in het tractat, waarvan het ontstaan in dezen arbeid zal beschreven worden, voert ons telkens terug tot de namen van Nederlandsche en Britsche staatslieden, die wij voor een juist overzicht in herinnering behooreen te houden. A. R. Falck, met den titel van secretaris van Staat, oorspronkelijk directeur van het kabinet van den Souverenen Vorst, later in 1818 minister van Koloniën. In 1808 fungeerde hij reeds als commissionis-generaal voor de Koloniën, later als secretaris-generaal bij het ministerie van dien naam, zonder sporen achter te laten, dat hij er veel bij heeft opgenomen (a). Bij de wedergeboorte van den Nederlandschen staat was G2jsbert Karel van Hogendorp minister van Buitenlandsche Zaken (5). Weinige maanden later verwisselde hij het ambt met dat van vice-president van den Raad van State /c). Den 9" April 1814 toch den Britschen minister Castlereagh schrijvende, gelijk ik nader zal mededeelen, besloot hij dien brief aldus (d) : „Aprés avoir touché de si grands intérêts, s'il est permis de dire un mot de ma personne, j'ai l'honneur d'informer V. E. que S. A. R. m'a nommé Secrétaire d'État, Vice-Président de son Conseil d’État, ce qui me met en relation avec tous les Ministres. Celui que j'avois est donné au Baron de Nagell, ci-devant Envoyé de Hollande à L ondres, et aussi distingué par ses lumières que par ses talens. J'apporte dans ma nouvelle place tout le zéle, que j'ai déployé dans le premier. Wij zullen in het volgende hoofdstuk zien, welken invloed Van (a) Zie over hem nader Sluiting, 250, ov. 12; en Fagel’s Ontslag 406, ov. 14; vooral echter ook Brieven- Hogendorp V, 44. (b) Brieven- Hogendorp V, 43, 46. (c) Brieven- Hogendorp V, 68. (d) Brieren- Hogendorp V, 459—460. DE GESCHIEDENIS VAN HET LONDENSCH TRACTAÀ ENZ, 15 Hamburg verloren. Gijsbert zag in dien broeder nog eene waarde- volle kracht voor onze terug te erlangen koloniën. „Ik neem de om te herhalen”, schreef hij den Souvereinen Vorst hij vier kapitale vraagen omtrent de Oost-Indische bezitting voorgelegd en die vragen worden dan achtereenvolgens beantwoord. „Onder het handelen over de bezittingen, die gemist kunnen worden”, lässt in verband hiermede Gijsbert's bericht aan den Vorst 27 Juni 1814, vis het mij toegeschenen, dat het voor den Ambassadeur Fagel nuttig zoude zijn een korte en zakelijke beschrijving te hebben van über den bezieferte Bezitting. Ik heb deeze beschrijvingen aan mijn broeder gevraagd, als een nadere uitlegging van zijn antwoord op mijn eerste vraag, en leg dezelve over of zij tot het bovengemeld einde zouden kunnen dienen. Nog meer bijzonderheeden kan de schrijver altijd geeven, al ware het, dat UKH. hem naar Londen wilde zenden” (2). — Doch men lustte Dirk van Hogendorp niet; de Nederlandsche regeering stond hem evenwel een pensioen toe; hij loonde dit met den betreurenswaardigen stap van zijn overgang naar Napoleon, op het vernemen van diens terugkomst uit Elba. Nog moge hier aangeteekend worden, dat Gijsbert Karel hoog met Daendels. Breedvoerig licht hij bij schrijven dd. 6 September 1814 den Souverens Vorst over het in (e): val was het alles war, merkt hij o.a. op, naar aanleiding van het on-gunstige, dat van het on-gunstige, dat van het on-had de Mensch het slecht gemaakt, de Gouverneur-General heeft wel voldan. Ook in een nota van S Augustus te voren had Van Hogendorp de be-noeming van Daendels tot landvoogd op den voorgrond gesteld, den Vorst over de Oost-Indische bezittingen schrijvende (d): »Zij heeft er een Revolutie gemaakt, zo veel ik zien kan, tot nut van het Algemeen, dog niet zonder geweld aan individuus. De Engel-schen schijnen de revolutie van Daendels voltooid, misschien boven de maate uitgebreid te hebben. In welk een staat moet zig de talrijke Inlander bevinden (a), na al wat hij in dertig jaren heeft zien gebeuren? Om die moreele kragt te herstellen en te bewaaren, door welke wij op zulk een afstand met een geringe magt geheerscht hebben, is Er een Gouverneur noodig, die het land, de natie, de taal, de voorordelen kent. To heden toe heben wij noort een goede partij van dat Land getrokken, en Daendels, die begonnen had, erkent wiens beginselen hij ingevoerd heeft. Om dan de klem der Regeering te herneemen, om partij van het Land te trekken, weet ik niemand aan UKH. te noemen, die eenigzins bij mijn broeder komt, en ik agte mij verpligt hem dit getuigenis te geeven, omdat het algemeen welzijn en de dienst van UKH. er mede gemengd zijn. Naast aan de plaats van Gouverneur, indien er polityke redenen tegen waren, zoude hij zeer geschikt zijn tot Commissaris Gl. om een vast stelsel van Regeering in te voeren. “Heb ik mij niet te veel vermeiden met vrijmoedig te zeggen wien ik geschikt oordeele, zo vraag ik dezelfde verschooning, wenn ik er iets bijvoege omtrent iemand, die mij ongeschikt voorkomt en die naar mijn oordeel alles in de war zou stuuren. Ik erken de verdiensten van den General Jansens in de administratie van Oorlog; ik heb hem leeren kennen als een zwak Gouverneur van een Kolonie (6), die de orders van zijn Gouvernement niet durft ten uitvoer te brengen, en die zig door alle de partijen heen en weer laat slingeren. Daarbij komt, dat hij totaal geslagen zijnnde op Java, weinig aanzien bij den Inlander genieten kan. UK H. zal zig niet herinneren, dat ik ooit den G! Jansens benadeeld heb, ofschoon hij mij door zijn zwakheid de grootste schade heeft toegebragt. Voor mijzelven kan ik vergeeven; als het aankomt op den dienst en het publik welzijn onder het Bestuur van UKH. mogen bl De onbevooroordede wijze, waarop Van Hogendorp Daendels wist te waardeeren, doet den schrijver eer aan; dat ook velen in Indië, rmeest zeer goede koppen, den geweldigen landvoogd van voorheen vereerden, deelde ik elders mede (c); maar voor zulk eene VAN 17 MAART 1824. Virje opvatting in het belang der zaken ten opzichte van den Franschen maarschalk was in den Oranje-kring van dien tijd geene plaats. Gelijk de lezer weet, werd baron Van der Capellen tot landvoog benoemd, die niets van de koloniën wist, merkt Van Hogendorp op: men zou het zich eerlang berouwen; en als Commissar-General werd met hem benoemd de heer Elout, door Van Hogendorp tot vele posten bekwaam geordeeld (a), die echter ook geene plaatselijke ondervinding had, benevens Muntinghe, die daarentegen wel de hoogte was, doch weder op verlangen van Elout geschrapt werd, omdat de Commissar-General papier blanc zou zijn(b). Overigens, met alle waardeering van het doorzicht van Gijsbert Karel, de koloniale regeering in handen te leggen van mannen als Daendels en Dirk van Hogendorp, hen ook te belasten met de overneming der koloniën, het verbaast mij wel, dat Gijsbert Karel tegen dit waagstuk zoo weinig bezwaar had. Maar ook kan men haast als zeker zeggen, dat onder deze mannen de Singapore- geschiedenis een anderen loop zou hebben genomen. Tot chef van het departement van Koloniën werd, echter niet met den titel van minister, benoemd Goldberg. „Ik heb gedurig gedacht”, stond in een nota dd. 6 September 1814 van Van Hogendorp aan den Souvereinen Vorst (c), rom een bekwaam persoon aan UKH. voor te dragen, ten einde als Secretaris van Staat voor de Colonien te fungeeren in de afwezigheid van de Heeren van de Capellen en Falck, doch onder den blooten titel van Directeur-General en ondergeschikt aan den Heer van der Hoop. Thans komt mij zulk een provisioneele aanstelling hoogst wenschelijk voor, en na de ondervinding, die ik sedert eenigen tijd heb van de heldere denkbeelden en de verkregen kundigheden ook in deze zaak van den Heer Goldberg, weet ik geen beter, ja zelfs geen ander UAH. voor te dragen.” Met deze voordracht ging de Vorst te liever mede, wijl Goldberg diensten aan het huis van Oranje tijdens de ballingschap had bewezen. Als chef van het departement van Koloniën heeft hij echter niet uitgeblonken; zijn verwarden denkbeelden over muntwezeu zijn inzonderheid Voor de kolomien noodlottig geweest (d): in 1515 werd hij door Falck, met den titel van minister, vervangen. Briven-Hogendorp, 231. (6) Zie o.a. Van de Graaff 1, 51. (ce) Brieven-Hogendorp V, 414 — Van der Capellen was te Brussel als gouverneur-generaal der zuidelijke provinciën. "Zie meine verhandeling over De Nederlandsche stenden van 1517 in "Volg. IL 2 "De Geschiedenis van Het Londenschtrat trat, na de kortstondige vervulling door Van Hogendorp, opgedragen, gelijk ik mededeelde, aan den heer A. W. C. van Nagell tot Ampsen, neen groot heer uit Gelderland”, naar Elout's uitdrukking (a). Door hem waren onder de Republik de functiën van gezant te Londen vervuld en bestond er dientengevolge, evenals bij Falck, wel aanleiding, om de koloniale quaestiën ter harte te nemen; de ondervinding zou evenwel aantoonen, dat ook hij er geen gelukkig zicht op had (5). Na Nederlands wedergeboorte, was Van Nagell vier maanden lang op zijn buiten in Gelderland gebleven vals iemand, die zien wilde waar het naartoe liep”, schrijft Van Hogendorp. Im Maart 1814 kwam hij te ’s-Gravenhage, waar hij Van Hogendorp op een diner bij de Prinses-Möder ontmoette. „Zijne vriendelijkheid voor mij was groot’, memoreert Van Hogendorp, ven Is het lang gebleven?" Men had een president noodig voor de Notabelen, die over de Constitution van den nieuwen staat zouden beslissen; Elout vestigde op Van Nagell de aandacht. Toen deze Van Hogendorp bezocht, polste Gijstbert Karel zijn bezoeker, die zich er toe genegen verklaarde, „mit beleefdelijk verzogt”, was de geheel Van Nagellsche voorwaarde. „Ik ben altijd te rond in zulke zaken geweest”, merkt Van Hogendorp naar aanleiding hiervan op (c), „om veel te weten van de wijze, op welke dezelve gemeenlijk behandeld worden. Het bleek egter, dat ik deze niet kwalijk aangevat had, alzoo de Heer van Nagell zig niet alleen dit Presidie liet welgevallen, maar ook vervolgens het Portefeuille van Buitenlandsche Zaken aannam (d). Hij verzogt mij om onderrigt van den staat van zaken, en bedankte mij voor de edelmoedige wijze van hem dit te hebben gegeven. De Prins zeide mij: het zal, wel met u beide gaan, want in 1787 heb je al te samen gewerkt. In den begin kwam hij mij om mijne gedagten vragen, en op mijn verzoek gaf hij mij eens's weeks alle de ontvangen brieven te lezen. Het eerste ging allengs over, het tweede heeft voortgeduurd tot mijn ontslag toe. Hoezeer ten slotte Van Nagell voor Van Hogendorp tegenviel, blijkt uit de aanteekening, die ik nog hier laat volgen (#): het Tijdschrift voor Nederlandsch-Indié, aflevering Maart 1897, bl. 228 vv., met bijzonderheden over Goldberg’s verleden op bl. 230. (a) Brieven-Hogendorp V, 68. (b) Zie over hem nader Sluiting. 250, ov. 12 en Fagel’s Ontslag 397—402, ov. 5—10. (c) Brieven-Hogendorp V, 68—69. (d) Zie hierover ook Brieven-Hogendorp V, 356—357. (e) Brieven-Hogendorp V, 70—71. 20 DE GESCHIEDENIS VAN HET LONDENSCH TRACTAAT opgevolgd (a). In dit ambt had de latere ambassadeur nog mede-gewerkt aan he Onterpen van een handelstractaat, waarin ook werden behandelde de aan onze Factorijen in Vór-Indië behoorende voorrechten, die nochtans in 1814 geheel en al over het hoofd gezien werden (6). Wij behooren nu ook met eenige Engelsche staatslieden kennis te maken. De chef van het Britsche ministerie was sinds 1812 graaf Liverpool, minister van Financiën. Binnenlandsche Zaken was toevertrouwd aan viscount Sidmouth; Koloniën aan earl Bathurst. Over dezen laatsten minister, dien wij mede reeds bij het tractaat van 1814 leerden kennen, schreef lord Rosebery in 1900: „He himself was one of those strange children of our political system who fill the most dazzling offices with the most complete obscurity. He had presided over the Foreign Office. He was for a term of fifteen years, a Secretary of State. Yet even our most microscopic Biographical Dictionary may be searched in vain for more than a dry recital of the offices that he filled, the date of his birth, and the date of his death.” De man, die an het ministerie karakter gaf, was Robert Stewart, meer bekend als lord Castlereagh, minister van Buitenlandsche Zaken (c). Bij de vorming van het ministerie was tens gedacht aan lord Canning. Voor Castlereagh en Canning, die zoo dikwerf in deze verhandeling genoemd zullen worden, was wel aanleiding tot blijvende samen- werking geweest. Zij waren beide leren; uit hetzelfde landschap Londonderry; dezelfde partij destijds toegedaan, namelijk die der Tories; gezemäßig bestrijders der anti-catholieke richtig; ongeveer van denzelfden leerstijd, de een jaar later, en ongeveer denzelfden leerstijd behalende, de een overlijdende in 1822, de andere een jaar later, en ongeveer denzelfden leerstijd behalende, de een overlijdende in 1822, de andere in 1827. Op staatkundig terreinachtte men beide mannen buitengewoon hoog te staan; doch voor (a) Ziehier de opvolging: Gaspar 1670—1672; Hendrik, halve broeder van zijn voorganger, 1672—1690; Francois, zoon van zijn voorganger, 1690—1744; Hendrik, neef van zijn voorganger, 1744—1790: „the good old Greffier”; Hendrik, kleinzoon van zijn voorganger, 1790—1795, de latere ambassadeur te Londen onder koning Willem I. (b) Zie nader Slutting 250, ov. 12; Factorijen II 342, ov. 58; Fagel’s Ontslag 402—404, ov. 10—12; alderman op erstgenoemde bladzijde de foutieve mede-deeling, dat de Ambassadeur de zoon was van den ouden Griffier. (ce) „The leader of the ministerial phalanx is Robert Stewart, Lord Castlereagh”: Martineau 19. ° 22 DE GESCHIEDENIS VAN HET LONDENSCH TRACTAAT autoriteiten in Indië kon geven, die de directeuren onveranderd en als uitgaande van henzelven moesten overbrengen. Door de vestiging van deze instelling ging het moederlandsch bestuur der Compagnie’s koloniën feitelijk op de kroon over. Het presidentschap van den Board of Control was dus van groot gewicht en dat het financieel ook niet verwerpelijk mocht het en, blijkt uit Canning’s benoeming tot deze betrekking op 5000 pd. st. ’s jaars (a2). Hierdoor kwam hij weder in het kabinet, waarvan Castlereagh ook lid was en gewerd het tevens als president eene plaats in het parlement (5). Weliswaar am dit lid van het ministerie uit den aard der zaak geene eerste plaats. Aats in, maar de persönlicheid kon er aan eenigszins tegemoet komen, en Canning bleek zeker daarvoor wel de man (c). Het was nu onder het bestaan van dit ministerie, dat de Nederlandsche commissarissen-generaal naar Batavia zeilden, om ter uit-voering van het tractaat van 1814 de teruggegeven Nederlandsche koloniën over te nemen. Elders heb ik medegedeeld met hoeveel bezwaren dit gepaard is gegaan (d). Voor een deel lag de schuld in de bewoordingen van het tractaat; voor een ander deel in de onwelwillende opvattingen der Britsche plaatselijke autoriteiten in Indië; eindelijk ook in de weinige voortvarendheid bij de regeering in Nederland en in niet geringe mate in de persoonlijkheid van den commissaris-generaal Elout (e). Wij zullen zien, dat ten slotte de Engelsche regeering klachten bij de onze inbracht, hetgeen geschiedde door tusschenkomst van den Britschen ambassadeur bij ons hof, lord Clancarty. Deze vertegen. (a) „The East India Company was primarily a commercial company, with directors owing primarily commercial obligations to their shareholders. To assist and guide them in the Imperial responsibilities, which had little by little grown upon them, there was the Board of Control, a department of the British Ministry, the President of which spoke in the name of the Secret Committee, which consisted of representatives of the Company.” Egerton's leven van Raffles (1900), bl. 188. Het doel van den Board of Control was: „to check, superintend and control all acts, operations and concerns, which in any wise relate to the civil or military Government or revenues of the territories and possessions of the E. I. Company.” Martineau 23. (b) On the 10th June (1816), Canning took his place in the House of Commons as president of the Board of Control.” Martineau 23. (c) In eder geval gevolmachtigden in 1820 waren „Lord Castlereagh en de Minister Canning”, tot misverstand aanleiding in zoover dat de eerste ook minister was. (d) Zie mijne verh. Opvattingen en mijne Artikelen over speciale bezittingen. (e) Zie vooral mijne Elout-verliandeling. 24 DE GESCHIEDENIS VAN HET LONDENSCH TRACTAAT He verkregene tot kroonkolonie te maken, doch het kwam eerst in October 1813 tot een punt van ernstige overwegging; ten slotte werd inderdaad beslist, dat de voormalige Nederlandsche koloniën van Groot-Brittannië moesten overgaan (a). Ware das geschied, de teruggave aan Nederland zou meer voeten in de aarde hebben gehad. De overgang werd echter door het ministerie bevolen juist in de dagen dat Nederlands verlossing van het Fransche juk bekend werd; hierin vond de Britsche minister Bathurst ameiding, het stuk weer in te trekken. Vandaar dat, als Van Hogendorp den minister om inlichting vraagt over het door de Engelschen op Java ingevoerde stelsel, deze dd. 31 October 1814 het volgende antwoordt (i): “Your Excellency’s wish to have communicated to you an account of the changes, which you have understood have been introduced into the management of Public Revenues and civil administration of Java, shall be attended to. That account is not in my office, but I will apply to the Board of Control, who may be in possession of it.” Vhould however, however, apprised Your Excellency, that whatever changes have been introduced into Java have been of a temporary nature, and therefore probably less worthy of Your Excellency’s attention. The East-India Company had only the government of Java for a time, until it was made over to His Majesty, and under these circumstances there was probably no very well considered system introduced. The instrument by which Java was to be delivered over to His Majesty was signed by me the week in which the account was received of the Revolution breaking out in Holland, and I immediately ordered the instrument to be withheld (and it was afterwards cancelled), because I thought that the act of making it own to His Majesty would give the appearance of our intending to keep it at a Peace, at a time, when the glorious news from Holland gave us a prospect of seeing the House of Orange restored; and I conceived that our appearing to choose that moment to take to ourselves, what I know to be a possession much cherished by the Dutch Nation, would be prejudicial to the Orange interests and discreditable to the British character. Zoo blijkt het geheel juist, wat ik elders reeds opgaf als de redenen, waarom de overgang op de Britsche kroon van de Nederlandsche koloniën niet doorging. (a) Zie noot 2 Slusting. (b) Brieven-Hogendorp V, 199—200. 26 DE GESCHIEDENIS VAN HET LONDENSCH TRACTAAT Gagern, dat hij wel inzag, dat van geene andere mogendheid eene welwillende opvatting viel te verwachten dan Van Engeland en dat Castlereagh hem in het algemeinen de terugave der koloniën, behoudens enkele niet genoemde, had toegezegd (a). Onder de mannen, die in Engeland den Prins ter zijde stonden, behoorde H. Fagel. Aan dezen meldde G. K. van Hogendorp dd. 28 November 1813 het heugelijk bericht, dat de omwenteling haar besagt haar besagt, dat de Prins slechts behoefde over te komen, om zich aanstonds door het gansche volk als Souvereinen Vorst toegejuicht te zien, en dat men dus ook geheel medeging met Engelands politiek. „En vous donnant, Monsieur, ces assurances” — luiidt het geestdriftig schrijven (6) — ven entrant parfaitement dans les vues de l’Angleterre, je dois en même temps faire connaître à celle-ci ce qu’attend d’elle ma patrie; c'est la restitution prompte et sans réserve des colonies dans les trois parties du monde. Nous nous lierons À l'Angleterre par des noeuds indissolubles, nous serons tout à elle, mais nous avons la ferme confiance qu'elle ne gardera lien de ce qui est & nous.” Maar dan haast zich Malmesbury, aan wien Hagel den brief liet lezen, bij schrijven dd. 3 December 1813 die hooge verwachten over de teruggave te temperen met een niet alles en niet dadelijk of in ééns (c). In beschermenden toon gaf de Britsche minister zijne hooge tevredenheid over Van Hogendorp’s ep istel te kennen, het vertrouwen uitsprekende, dat rif he continues to act on the same principles, alles wel goed zou gaan; doch, vervolgende Malmesbury, al was het nu ook natuurlijk, dat in de eerste opwelling van geestdrift men al de koloniën wilde terug- hebben, von more calm reflection’ zou Hogendorp er wel anders over gaan denken, daar de verdediging van De Kaap en Ceylon eene sterke militaire macht vorderde en dus: vsafer in our possession than on being restored to them”. — Voor Van Hogendorp zal dit wel eene groote te te schrijven in 1897 naar aanleiding dezer correspondentie (d); maar in 1902 verscheen het VI° deel der Brieven en Gedenkschriften van Gijsbert Karel, en daarin is onder dagteekening van 17 Juni 1814 over de Kaap en Ceylon aldus de door hem gestelde vraag : „Wanneer de Engelschen ons de Oost-Indische Bezittingen terug- (a) Zie noot 11 Sluiting. (b) Zie noch 12 Sluining. (c) Zie noch 18 Sluining. (d) Zie noch 18 Sluining. (d) Zie Sluining 249; ov. 11. 28 DE GESCHIEDENIS VAN HET LONDENSCH TRACTAAT vinden; zoo zoude men ook uit hetzelfde oogpunt, de possessie van de Kaap, verdedigde door de Engelschen, evenzoo voordeelig en nuttig voor de veiligheid van onze bezittingen kunnen beschouwen, als of wij zelve daar meester van waren. Ja, mogelijk nog voor-deeliger; want zeker zal de Kaap niet ligt, en althans in de eerste tijden niet, zoo veel kunnen opbrengen om de kosten van deszelfs bezetting en verdediging te kunnen goedmaken. Als dus op het einde van 1813 Van Hogendorp misschien zich teurgesteld gevoeld mocht het bericht van Ceylon en de Kaap niet te zullen terugkrijgen, zeker is het in ieder geval dat hij medio 1814 zich in dit verlies geschikt had, niettegen-staande eigen belangrijke financieele belangen hem het anders gewenscht moesten doen voorkomen, om De Kaap terug te erlangen. De los besprekingen over de terugave der koloniën konden niet het onderwerp van gezette behandeling worden, zoolang er nog strijd tegen Napoleon's leger werd gevoerd; doch met de verbetering van de toestanden, schreef de Souvereine Vorst dd. 8 April 1814 aan Van Hogendorp: #Omtrend de Colonien en de handel op dezelve is misschien ook binnen kort het oogenblik van de intentie te verneemen, daar de Conventie, dewelke gesloten is, ten minsten een gedeelte van onze aanstaende grense bepaald, en deze de latitude geeft van hetgeen wij zullen zijn, alsmeede onze middelen om ons binnen en buiten Europa te defendeeren. Het zal altoos nodig zijn den Ambassadeur en zijn Gouvernement in goed humeur te houden, en alles wat daartoe contribueeren kan is wenschelijk” (a). — Wij zullen zien, hoe weinig koning Willem I zelf de kunst zou verstaan den Ambassadeur en zijn Gouvernement in goed humeur te houden! Van Hogendorp antwoordde nog denzelfden 8" April over lord Clancarty : „De Ambassadeur heeft mij als in het voorbijgaan gezegd, dat de restitutie van Onze Kolonien afhing van dat wij sterk genoeg zouden zijn om onze onafhankelijkheid te bewaaren, en dat ik zeer wel wist wat Engeland voor had om ons sterk te maaken” (b). — Den volgenden dag richtte Van Hogendorp zelf een schrijven er over aan lord Castlereagh. Misschien was dit zijne eerste rechtstreeksche correspondentie met den Britschen minister omtrent deze belangrijke aangelegenheid ; althans wij lezen de volgende mededeeling uit zijne latere herinneringen betrekkelijk den aanvang van 1814 (c): »Omtrent de (a) Brieven-Hogendorp V, 362. (b) Brieven-Hogendorp V, 364. (e) Brieven-Hogendorp V, 51. 30 DE GESCHIEDENIS VAN HET LONDENSCH TRACTAAT quaestie hetzij bij het vredestractaat, hetzij op dat congres zou uit-gemaakt moeten worden, wegens het verband met andere restituties (a). 