Bijdragen tot de taal-, land- en volkenkunde
Twelve-eichtig was, of zulks wel spreedig zou gebeuren, gaf ik belanghebenden te kennen, dat ik hen morgen na kerktijd in den ondertrouw zou opnemen, waarna de schoolmeester hen na drie afkondigingen zou trouwen. Daar niemand iets meer te verzoeken had, begaf ik mij met de hoofden naar de steenen kerk, waar ik de ouders en kinde-ren met den meester verzameld vond. Er waren een veertigtal leerlingen; de meester Patty verklaarde dat hij bij zijne komst, voor ruim een maand, de kinderen geheel onwetend gevonden had, en uit het onderzoek, dat ik nu begon, bleek dan ook, dat geen enkele kon lezen of schriven, veel minder rekenen. De door den meester van Amboina meêgebragte spej- en leestafels waren onder de kinderen verdeeld, en zij spelden daar vrij vlug op, zoodat ik overtuigd was, dat de meester Patty met ijver begonnen was. Ik deed derhalve onderzoek naar de oorzaken, waarom de meester Manuhutu, die hier in 1855 door den heer van Helsingen geïnstalleerd was en dus vier volle jaren op Romana ge- weest was, de school in zoodanig verwaarloosden staat overgegeven had; en nu werd mij vertoond een door Manuhutu ge- teekend stuk, waarin hij verklaarde, dat in 1856 de school gedurende 6 maanden, in 1857 gedurende 7 maanden, en in 1858 gedurende 8 maanden was gesloten geweest, dewijl de kinderen niet opkwamen. Manuhutu was voor een maand naar Amboina vertrokken, en ik kon hem dus daarover niet hooren; de. meester Patty verklaarde de reden miet te weten, en ik deed derhalve onder- zoek bij de hoofden en de ouders; en nu begon men van alle kanten klagten aan te heffen over de ruwe handelingen, ja mishandelingen, die de leerlingen van den meester Manuhutu hadden moeten verduren, zoodat de ouders eindelijk besloten hadden hunne kinderen liever te huis te houden. De klagten waren echter alle van algemeenen aard, en te vergeefs vroeg ik naar bepaalde feiten; niemand kon of wilde mij die opgeven, en zoo was ik, ook door de afwezigheid van Manuhutu, verpligt het onderzoek te staken, nadat mij nog gebleken was, dat Manuhutu tot twee malen toe door de be- volking met steenworpen en slagen was vervolgd geworden. Nadat ik de hoofden mijne ernstige ontevredenheid betuigd had over dezen staat van zaken, waardoor zij zich de gunst om cen schoolmeester te bezitten onwaardig getoond hadden. Gaf kennt, dat ik van hun gedrag mededeeling zou doen aan den (Ciouverncur der Moluksche eilanden, en dat het alleen van hen zelven zou afhangen, indien zij een schoolmeister in hun midden behielden. Ik zou den nieuwen meester thans bij hen laten, doch indien mij bij een bezoek in het volgend jaar bleek, dat de school wederom verwaarloosd was, zou- den zij bepaaldelijk geen schoolmeester meer ontvangen. Ik beloofde hen daarentegen hunne klagten over Manuhutu aan den Gouverneur bekend te maken, vermaande den meester, van wien ik bij mijn kort verblijf veel goeds zag en hoorde, de harten der bevolking door zachteid en geduld te winnen, en de hoof den ondersteunen. Van beide zijden werd mij dit met nadruk belöffel. Het is mij voorgekomen, dat de weinige geschiktheid van den gezaghebber veel bijgedragen heeft tot de onaangenaamhe- den, die tusschen Manuhutu en de bevolking hebben plaats gehad: doch het is zeer zeker de waarheid dat deze meester mch door zijn handelingen niet alleen bij de hoofden, maar bij de geheele bevolking zoodanig gehaast gemaakt heeft, dat mja verblijf aldaar, verre van iets goeds uit te werken, veel- eer nadeelige gevolgen gehad heeft, èn haat èn tweedragt, in plaats van rust en orde, het gevolg zijn geweest van zijn plaat- ang op Roma. Ik reikte na het examen cenige boekjes uit mijn eigen voor- raad uit aan al de leerlingen, gaf den meester eenige voor hem medegebragte leerboekjes, en keerde daarop naar het huis van den Orangkaya terug, waar ik den Overste aantrof, die juist teruggekeerd was, en zoo keerden wij na een korten maaltijd met de korra korra tegen drie u ren naar boord terug. Zonday 19 Juntj vertrok ik om half zes ure met eenige hee- ren naar de Roema koeda-baai, waar in de west-mousson een wny goede ankerplaats moet zijn. Na eenige tuinen en de Roema koeda-rivier bezocht te hebben, gingen wij over zee naar Djeroesoe, waar wij vm negen uur aankwamen. Na de godsdienstoefening bijgewoond te hebben, waar een volslagen grebrek aan psalmbocken en bijbels mijne opmerking trok, nam ik twaalf paren in den ondertrouw op en reikte daar- van de bewijzen uit; daarna stelde ik in tegenwoordigheid der verzamelde gemeente aan J. Matita zijne benoeming tot onder- 144 AANTEEKENINGEN OP EEN REIS ling ter hand, en vermaande de gemeente hem als zoodanig te eeren en te gehoorzamen. Eindelijk riep ik nogmaals de hoofden in de Roema compagnia bijeen, stelde daar den eervol ontslagen gezaghebber zijn besluit ter hand en installeerde den nieuwen Orangkaya der Roma-eilanden, vermaande hem het geluk zijner onderdanen te bevorderen, door hen aan te sporen tot nijverheid, landbouw en handel; de hoofden en omringende talrijke gemeente hem te eerbiedigen en te gehoorzamen, en allen om eensgezind de pogingen van den nieuwen meester tot bevordering van gods-dienst en onderwijs te ondersteunen. Ik beloofde hen in het volgend jaar terug te keeren en teonderzoeken in hoever zij mijne vermaningen waren nagekomen en verliet na een hartelijk afscheid deze waarlijk eenvoudige goede menschen, zoodat ik fegen half drie ure ’s middags weder an boord was. Om zes uur werd het anker geligt en vertrokken wij naar Lettie. Maandag 20 Junij arriveerden wij *s morgens om zes uur voor Tombra en deden een schot, waarop de schoolmeester van Serwaroe met eenige Orangtoea’s van Toetekoe en Tambra an boord kw. amen; mij verhalende dat al de hoofden van Lettie op Moa waren. Voorts deelden zij mij mede, dat voor een paar maanden de Orangkaya ván Batoemeau naar Moa vertrokken was met 400 gewapende mannen, en daar de negory Werwillies afgeloopen had, waarbij een paar oude menschen mishan-deld waren en Werwillies boete betaald had, om verdere plundering te voorkomen. Dat op Lettie de Orangkaya’s van Loe-hoele en Noewang, en op Moa de Opper-Orangkaya van Moa, benevens de Orangkaya’s van Klis, Timor, Klis barat en Toerwewe overleden waren. Ik zond hen weder naar land met last zoo spoedig mogelijk de hoofden van Moa en Lettie naar Serwaroe op te roepen en hield den ouderling van Serwaroe aan boord om de ankerplaats an te wijzen, waar wij om zes uur’s namiddags ankerden. ’s Nachts liep de wind naar het N. O. en was de kommandant verpligt weder zee te kiezen. Dingsdag 21 Junij regende het onophoudelijk; de N. O. wind bleef beletten de reede aan te doen, en eerst Woensdag 22 Junij ankerden wij om elf uur voor de kerk van Serwaroc. NAAR DE ZUIDWESTER-EILANDEN. 145 Vele korra’s waren in zee, doch konden door de hooge golven niet aan boord komen, voor wij geankerd waren. Toen wamen aan boord de Kapitein van Toeteke en de hoofden van Batoemeau, Toembra, Loehoelele en Noewang. Na hen onthaald te hebben, gaf ik hen te kennen later hun eiland te willen bezoeken om de hangende zaken af te doen, doch dat ik thans gekomen was, om einde te maken aan den twist tusschen Lettie en Wetter. (De Radja van Il-wakie hield zich uit angst voor de letti- Bezen verscholen). Zij gaven ten antwoord dat alleen de districten Toctekei, Batoemeau en Noewang in oorlog waren met Wetter, doch dat het geheele eiland daaronder leed, dewijl han Voornaamste handel op Timor was, en hunne praauwen, die door tegenwind als anderzins op Wetter vervielen, steeds afgeloopen werden; dat zij daarom zeer naar vrede wenschten. En bervid waren mede te gaan, te meer daar de eigenlijke aan- leggers van den twist reeds lang overleden waren. Ik bepaalde derhalve dat de hoofden tegen den vooravond aan boord moesten zijn, om mede naar Wetter te gaan, en ging daarna met hen aan wal, waar ik de negory Toetekei, de kerk en het zendelingshuis te Serwaroe bezigtigde. Om vijf uren kwamen de Kapitel van Toctekei, de Orangkaya van Batoemeau en eenige oudsten aan boord; van Noewang, waar de Orangkaya overleden was, liet de tijdelijke gezaghebber zich wachten. Om zes uur werd het anker geligt, en tegen half zeven liepen wij langs Noewang om de Oost, de den nog cen schot, doch niemand kwam uit, zoodat wij zonder dien gezaghebber de reis vervolgden. Ik maakte na aan besde hoofden bekend, dat de Radja van Il-wakie aan boord was, en bragt hen bij elkander. Na cene begroeting begon de oude Radja de oorzaken van den twist op te sommen, zoodat ik, vreezende dat daaroor de hartstogten opgewekt zouden worden, hen zeide dat, daar de oorzaken van den twist in een lang verleden lagen en het tegenwoordig geslacht daaran onschuldig was, ik het best oordeelde daarover niet uit te weiden en in geen onderzoek te treden, maar van beide zijden afstand te doen van eenige vordering tot schadevergoeding. Beide partijen stemden daarorne toe. Donderday 23 Juni ankerden wij om tien uur voor de kampong Sauw op 30 vadem, doch door den steilen klipgrond en afgettenden stroom dreef de brik af, het anker krabde en VILE. (XII) 10 146 AANTEEKENINGEN OP EEN REIS spoedig waren wij weder onder zeil. De moeijelijke ankergrond was oorzaak dat de kommandant mij voorstelde, miet meer te kankeren, maar op en neer te houden, en eene sloep naar walte zenden, ten einde, daar de bewoners geen praauwen hebben, de hoofden af te halen. Dit geschiedde, en weldra kwamen de Opper-Orangkaya van Wetter met twee Orangkaya’s en vier oudsten aan boord. Nach den heutigen van Lettie bekend gemacht te hebben, belegen ik in de kajuit eene vergadering, waar de belangen van Lettie door den Kapitel van Toetekei en den Orang-kaya van Batoemeau en die van Wetter door den Opper-Orang-kaya en den Radja van Il-wakie vertegenwoordigd werden. Ik opende de vergadering met eene toespraak, waarin ik hen de voordeelen van een voorhield, bestaande vooral in bescherming van den onderlingen handel. Ik merkte hen nog-maals op, dat de twist zoolang geduurd had, dat de aanleggers zeker overleden waren, en het dus het best zou zijn, geenonderzeek te doen naar de oorzaken van den strijd, en stelde hen voor, thans in mijne tegenwoordigheid vrede te sluiten en den eed van verzoening te drinken. Na nog eenige discussien, waaronder ook ter sprake kwam de tegenwerking die van Kis-sersche zijde steeds was ondervonden in het bijleggen van den twist, dewijl dit eiland thans den alleenhandel op Wetter in handen had, verklaarden beide partijen zich tot den vrede genegen en afstand te willen doen van Verdere schadevergeeding. Het was echter te laat geworden zulks nog heden te bewerkstelligen, en daar de zee zeer hoog liep, was er geene gelegenheit de hoofden dien avond aan wal te zenden. Zij bleven dus aan boord overnachten. Vrijdag 24 Juni verzamelde ik hen weder in de kajuit ’s morgens om acht uur; de Kommandant was mede tegenwörde dig; daarop volgende de voorlezing en onderteekening van het proces-verbaal van den gesloten vrede, vervolgens verzamelde ik hen op het dek in tegenwoordigheid der equipage, en deed de hoofden en hunne volgelingen den eed van verzoening drinken, terwijl de vlaggen in top waarden, las ik het proces- verbaal in het Nederduitsch en Maleisch voor, en gaf aan elk der belanghehbenden een afschrift, waarna de plegtigheid met cen saluut van zeven schoten besloten werd. Vervolgens omhelsden de hoofden elkander, werden in de kajuit onthaald, en omstreeks elf uur keerden die van Wetter, waarbij thans ook de Radja was, onder vele betuigingen van gehechteid, met de groote sloep naar wal terug. Ik mag hier niet verzwijgen, dat ik den gunstigen uitslag mijner pogingen in deze zaak meerendecls te danken heb aan de medewerking van den Kommandant, die Mens de meeste be- reidwilligheid zijnen bodem disponibel stelde, om de hoofden naar Wetter en terug te voeren, en hen met hunne vele volgelingen niet alleen passage verleende, maar hen zelfs aan zijne tafel ontving.'s Middags om half drie stelde de Kommandant koers naar Lettie en ankerden wij Zondag 26 Junij in den namiddag voor de kerk van Ser- waroe. De medegebragte hoofden keerden dadelijk naar wal terug, met last om alles in orde te brengen voor de vergade- ring in de kerk van Serwaroe op den volgenden morgen. Aan den.,apitein van Toetekee, A. E. Taloeta, een zeer geschikt en invloedrijk Regent, droeg ik de regeling van een en ander op. Maandug 27 Juni begaf ik mij om acht uur aan wal, en begon mijne werkzaamheden met een onderzoek naar de vorde-ringen der leerlingen. De meester Jacoh Lekahena was voor een paar m-cnden naar Amboina teruggeerd, nadat hij door Saparoee vervangen was. Het onderzoek voldeed mij boven verwachting; de meeste leerlingen lezen goed en vlug, en ga-ven bewijs dat zij het gelezene begrepen, het schrijven was zeer goed, terwijl zij onder den tegenwoordigen meester begonnen waren met rekenen en met de geschiedenis en de kart van het H. land; het zingen voldeed minder en het kwam mij voor, dat het den meester daartoe zelf aan geschiktheid ontbrak. Na afloop van het onderzoek deelde ik eenige prenten en boekjes onder de leerlingen uit, en sproorde hen aan om voort te gaan met het getrouw bezoeken der school; aan de tegenwoordige ouders en Regenten gaf ik mijne tevredenheid te ken-nen over den goeden toestand der school, vooral te danken aan de goede zorg van den vertrokken meester. I betuigden mij allen, dat het vertrek van Lekahena hen zer gespeten had, dat hij zich zieren bemind gemacht had, en velen hunner hem met droefheid hadden zien vertrekken. Ik moest hunne goede gezindheid prijzen, doch gaf mijne overtuiging te kennen, dat ook de tegenwoordige meester niet minder dan de afgetredene zijn best zou doen om de harten der bewoners te winnen, en nam daaruit aanleiding, beiden, O* 148 AANTEEKENINGEN OP EEN REIS meester en ouders, op hunne wederzijdsche verpligtingen te wijzen. Nadatik nog als marinjos voor de school had aangesteld: voor Toetekee Habel Benadik en Petrus Cornelis, en voor Tombra Tomas Belseran, met last dat zij wekkelijks hunne werkzaamheden zouden afwisselen, liet ik de kennen vertrekken, en begon om elf uur de vergadering. Al de hoofden van Lettie en Moa waren tegenwoordig, en nadat ik beloofd had de negoryen te bezoeken, waar de hoofden overleden waren, ten einde de bevolking in persoon te hoo-ren in hunne keuze van een’ nieuwen Regent, gaf ik hun te kennen, dat ik gekomen was, om de hangende geschillen teonderzoeken en zoo mogelijk te beslissen, en noodigde dus ieder uit, om zijne klagten voor mij te brengen. Nu stond een oud man op, genaamd Simon Noya, oud 60 jaar, vroeger schoolmeester te Moa en daar nog woonachtig, die mij het volgende verklaarde; lo. In Junij 1858 was de Orangkaya van Batoemeau, Jurien Christiaan Karasmesa op Lettie, met eenige gewapende mannen in de negoryatty op Moa gekomen, en had Hem, klager, zonder eenige reden beboet met 1 stuk gewerkt goud en 3 karbouwen. 2°, Dezelfde Orangkaya was in April 18. weder op Moa gekommen met 150 gewapende mannen, en had van hem, klagger, andermaal gevorderd 1 stuk gewerkt goud en 3 kar-bouwen, onder bedreiging hem anders te zullen dooden. Als reden hiervoor gaf klager te kennen, dat de thans overleden Opper-Orangkaya van Moa in vroeger tijd van hem Noya had afgenomen 2 karbouwen, 1 paard en 1 pinangtuin; hij Noya had dit meermalen teruggevorderd tijdens het leven van den Opper-Orangkaya, en na deszelfs dood van zijne weduwe, doch steeds te vergeefs; hij had daarom in Maart jl. sassie (be-slag) gelegd op twee wasboomen en een klappertuin, aan den overledene toebehoorende, ten einde daardoor de erfgenamen tot betaling der schuld te dwingen. De Orangkaya van Batoemeau, familie van den overledenen Opper-Orangkaya, had zulks vernomen en was daarom met ge-wapende magt naar Moa gegaan, had de sassie verbroken en den klager gedreigd te vermoorden en deszelfs vrouw gebon-den naar Lettie te brengen. Daarop was de meester op Moa Lopolis tusschen beide gekomen, en had den Orangkaya van Batoemeau overgehaid, zich tevreden te stellen met de beta-ling van 1 stuk gewerkt goud en 3 karbouwen. Daarop hoorde ik den beschuldigde J. C. Karasmesa, die het volgende te kennen gaf. In Mei 1858 kwam een Kisseraan, genaamd Abraham Wolthuys, van Moa naar Batoemeau, waar hij vele vrienden had, en verhaalde aldaar aan zekeren Hendrik Paulus en Jeremias Moses, oudsten, dat Simon Noya op Moa hem, Abraham, had uitgescholden voor babi en andjing, en dat hij daarom hunne hulp inriep, om dien Noya te straffen. Deze oudsten zijn daar-op bij hem Orangkaya gekomen, en hebben hem overgehaald met 40 menschen naar Moa te gaan, waar hij S. Noya beboet het stuk gewerkt goud heeft Abraham Wolthuys ont-vangen, en de drie karbouwen zijn door het volk van Batoe-meau geslagt en opgegeten. Ik merkte den beklaagde op, dat de beschuldiging van Abram Wolthuys tegen Noya geenszins bewegen was, en dat hij Orangkaya in geen gerende gerende gerende gerende was een onderzoek te doen, en nog minder een beslissing in die zaak te nemen, dewijl Noya op Moa en Wolthuys op Kisser te huis behoorden, waarna ik hem vroeg, wat hij tot zijne verdediging kon aanvoeren ten opzigte van het tweede punt. Hij verklaarde daaromtrent, dat het verhaal van Noya in alle opzigten waar was, en dat hij hem beboet had wegens het leggen van sassie op de goederen zijner familie te Moa. De Orangkaya te Roksolie (Moa) verklaarde mij te weten, dat de overleden Opper-Orangkaya van Pattie de bewuste goederen van Noya geroofd had. Onderzoek doende naar de landsgebruiken, verklaarden al de Regenten eenstemmig dat Noya in zijn regt geweest was, toen hij sassie op de goederen van zijn schuldenaar legde, dat zulks steeds plaats had en door niemand gewraakt. werd. Ik bragt dus den Orangkaya van Batoemeau on Der het oog, dat hij ook in deze zaak wederregterlijk en tegen de landsgebruiken had gehandeld, en na de aanwezige Regenten gehoordte hebben, bepaald ik in de eerste plaats dat de geroofde goe-deren, bestaande in 2 stukken goud en 6 karbouwen, aanstaan-den vrijdag bij mijn bezoek op Moa aan S. Noya moesten teruggegeven worden. Nu stond de Orangkaya van Werwillies (Moa) op, genaamd Kobus Ulvianus, en deed eene aanklagt tegen de bevolking van Batoemeau, luidende als volgt: 150 AANTEEKENINGEN OP EEN REIS Op denzelfden dag in April jl., dat de Orangkaya van Batoemeau met 150 gewapenden op Moa den persoon van Noya beboet had, waren tegen den avond cen groot aantal dier gewapenden in de negory Werwillies gekomen, die zich allerlei geweld dadigheden veroorloofd hadden. De bevolking van Werwillies verliet vlugtende de negory, en de aanvallers beschadigden 8 huizen, namen al den levensvoorraad weg, doodden 20 varkens, sloegen een oud man en verwondden 2 mannen en eene oude vrouw, die den tijd niet gehad hadden te vlugten. De gekwetsten waren thans weder genezen. De Orangkaya van Batocmeau daarop gehoord, verklaarde niet bij die gewelddadigheden tegenwoordig geweest te zijn; hij had er eerst den volgenden dag van gehoord, en had zich toen dadelijk naar Werwillies begeven, om verdere ongeregeldheden te beletten. Als reden voor het gedrag zijner onderdanen gaf hij het volgende op: In het begin van April jl. waren cenige mannen van Batoe- meau, genaamd David, Penai, Toetoe, Karmateon, Sailan en Liroe op Moa gekomen om te handelen. Door een djagongtuin van Werwillies komende, hadden zij een paar djagongs geplukt om te eten, waarop een woorden- wisseling, gevolgd van een gevecht, ontstaan was tusschen den eigenaar en de genoemde mannen, waarbij echter geen menschen verwond waren. De genoemde personen, te Batoemeau terug- gekeerd, hadden hun wedervaren verhaald, en daarover had nu de bevolking van Batoemeau wraak genomen op Werwillius. Nader onderzoek doende, bleek mij, dat inderdaad eene kleine schermutseling voorgevallen was tusschen de ‘;cnoemde perso- nen, doch dat zij op aansp ing van David van...oemeau daar- na zich verzoend hadden door te zamen koolwat.r te drinken. Hierop den Orangkaya gehoord hebbende, erkende hij de waarheid daarvan, doch beriep zich op den Orangkaya van Werwillies, die getuigen kon dat hij bij den aanval op die negory niet tegenwoordig geweest was. Dit werd door den laatste bevestig. Ik gaf alsnu te kennen dat, ofschoon de Orangkaya van Batoemeau zelf niet tegenwoordig geweest was bij de gepleegde feiten te Werwillies, hij er echter aanleiding toe gegeven had, door met eene gewapende magt naar Moa over te steken; dat zijn gedrag in deze en in de vroeger onderzochte zaken mij de overtuiging had gegeven, dat hij geheel en al had gehandeld in strijd met den eed, in 1852 in handen van den Assistant Resident Bosscher afgelegd, en hij zich schuldig gemaakt had an zeer willekeurige handelingen en knevelarijen; dat mij tevens uit het onderzoek gebleken was, dat hij zeer weinig in vloed op zijne woelzieke bezat, en de geschikteid miste om hen goed te besturen; dat ik thans echter ten zijnen opzigte n. Gegen beslissing wilde nemen, maar mij voorbehield zulks later te doen. Aan de verzamelde oudsten van Batoemeau gaf ik ’s Gouvernements ongenoegen te kennen over de handelingen der hevolking; dat zij verdienden streng gestraft te worden, doch dat ik nogmaals geduld wilde hebben, en hen straffen volgens de landsgebruiken. Dat zij echter wel moesten toezien, want dat, indien het bij een volgend bezoek bleek, dat zij wederom ongeregeldheden hadden gepleegd, de negory op eene gestrenge kastijding kon rekenen. Daarop het gevoelen der verzamelde hoofden gevraagd heb- bende, werd bepaald, dat de negory Batoemeau aan de ne- gory Werwillies zou vergoeden de schade voor het gedoode ve en de geroofde levensmiddelen, en! voorts als boete zou betalen: 1 stuk gewerkt goud voor de acht beschadigde huizen. 1 idem voor den aanval op Werwillies. A idem ten voordeele der 4 personen, die geslagen en ver- wond waren en 1 varken en 1 karbouw en 1 pot koolwater, ten gebruike der inwoners van Werwillies. Ik bepaalde voorts, dat al het opgelegde zou betaald wor- den op den aanstaanden vrijdag in mijne tegenwoordigheid op Moa, hetwelk zij gereedelijk aannamen. Hierna werd mij door het oudste stamhoofd van Noewewang _ medegedeeld, dat in 1856 een Babberees, genaamd Woerwoi van Anloetoer, die zich eenige maanden te Noewewang had op- gehouden en aldaar met vele inwoners bevriend was, plotse- ling en zonder eenige reden op den mbrgen van den 6den Junij amok had gemaakt. Hij was begonnen den met hem bevrien- den persoon van Siwileata met een parang een wonde aan het hoofd toe te brengen; daarna den tuin uitloopende, ontmoette hij de vrouw, Pomiettie, wie hij een slag tusschen de oogen - toebragt, waardoor zij nederstortte; voorts ontmoette hij den man Klislaut, die, door het geschreeuw opmerkza Am geworden, Aanvaller met een steen op de borst trof, die daarop verder liep en den persön van Kora aanviel, die zich met een waterbamboes verdedigde. Ondertusschen was de geheele negory op de been gekomen, en was de amokmaker weldra gedood geworden. Dit verhaal werd bevestigd door den Orangkaya van Tombra en den Kapitelin van Toetekei, die zich onmiddelijk naar Noe- wewang begeven hadden. Voorts werd door mij gehoord de persön van Lakai, mede van Babber, die met Woerwoi te Noe- wewang gekomen was en de zaak evenzoo verhaalde. Hij wist niet op te geven, waarom Woerwoi amok gemaakt had. Geen der verwonden was overleden en ik besloot dus die personen bij mijn hezoek op Noewewang voor mij te roepen, en de zaak verder te onderzoeken. Negrais gefaik de verzamelde menigte kennen, dat ik gekomen was om hunne geschillen te beslissen, en zij, indien zij die hadden, dezelve thans voor mij zouden brengen, maar nie-mand vroeg meer het woord, en derhalve bepaalde ik op morgen de negoryen Tombra en Novewang te zullen bezoeken. De Kapitein van Toetekee verzocht mij daarop om een nieuwe Orangkaya voor die negory te benoemen. De oude is sedert jaren overleden; in 1854 benoemde de Assistant Resident Boscher den Kapitein gedurende de minderjarigheid van den jongen Orangkaya, die thans den ouderdom bereikt heeft om zelf te kunnen besturen. Nadat ik de bevolking gehoord en de jongeling gesproken had, die mij voorkwam nog niet de noodige vastheid te hebben om de bevolking van Toetekee te besturen, beloofde ik hen, hem te zullen benoemen tot Orangkaya moeda, onder voor-waarde dat de Kapitein zich nog cen paar jaren met het bestuur zou blijven belasten. Ik deed zulks bij besluit dd. heden No. 4. Na de negory Toetekee bezocht te hebben, waar 134 h Uu- zen zijn, terwijl het geheele distrikt uit 27 kampongs bestaat, bewoond door 1700 zielen, gebruikte ik het middagmaal ten huize van den Kapitel van Toetekee, en keerde tegen vijf uur naar boord terug. Dingsdag 28 Junij vertrok ik om zeven uur over zee naar Tombra, vergezeld door de Kapitein. De overige hoofden waren naar hunne negoryen teruggekeerd, om zich op mijn bezoek voor te bereiden. NAAR DE ZUIDWESTER-EILANDEN. 153 De Orangkaya van Tombra ontving mij aan het strand. De negory bestaat uit 140 goede houten woningen, zeer digt op elkander gebouwd. Het geheele district telt 1500 inwoners. Het dorp is zeer welvarend door den handel. Er lagen thans üdrie paduakans, waarvan de anachoda’s mij hunne passen kwa-men vertoonen. Zij kwamen van loang, hadden 6 maanden reis van Makasser, en stonden op het punt derwaarts terug te keeren. Zij hadden nergens stoornis in hunnen handel onder-vonden, en verlicten Loeang, terwijl er alles rustig was. Op Sermattan durfden zij niet binnenloopen, uit vrees voor de woeste bewoners, die elkander steeds beoorloogden. De oudsten van Tombra verzameld hebbende, liet ik hen de voorstellen betreffende de aanwerving van werkvolk op Banda bekend maken. Zij verzochten mij uitstel om zulks aan hunneonderhoorigen in de verschillende kampongs mede te deelen, beloovende mij later verslag te doen. Daarna verzamelde ik de weinige Christen-ouders en spraktot hen over hunne verpligting, de kerk en schoo van Serwa-roe getrouw te bezoeken. Het verheugde mij, van den mij verzellenden meester te vernemen, dat daarop geen aanmerkin-gen te maken waren. Niets meer te verhandelen zij Unde, zette ik de reis voort over zee naar Noewang, waar ik om elf uur arriveerde, en door den tijdelijken gezaghebber ontvangen werd. Na de hoofdnegory bezocht te hebben, die met de 17 onder- hoonge kampongs 1025 zielen telt, verzamelde ik de stamhoof- den, en benoemde, na hen gehoord te hebben, bij besluit van beden No. 5 den persoon van Jacob Alexander tot gezaghebber over Noewang. Daarna sprak ik ook hier over werkvolk op Banda, ontving hetzelfde antwoord, en gaf hen tijd tot aan- staanden maandag om mij van den uitslag berigt te doen. Ook wilde ik de Christenen hier verzamelen, doch er waren slechts 3 gedoopten; de ovengen (ik zag er van 18 tot 20 jaren oud) waren ongedonpt. Daarna deed ik onderzock naar de door den Babberees Woer-wot gekwetsten, die ik voor mij liet komen. De zware lidte-kenenen vooral van de vrouw Pomicte en het verder onderzoek bewegen mij de waarheid der verklaring van den gezaghebber. En ik gaf aan de verzamelde hoofden derhalve kennis, dat ik hen den dood van Woerwoi, als in zelfverdediging geschied, niet wilde toerekenen, doch hen voor den vervolge waarschuwde by dergelijke voorvallen niet met overijling te werk te gaan, maar zoo mogelijk den schuldige gevangen te nemen en naar’s lands gebruik te straffen. Tegen drie uur keerde ik naar boord terug.'s Avonds ontving ik een briefje van den Orangkaya van Batoemeau, waarin hij, kennis gevende dat hij bezig was de boete te verzamelen, mij de opmerking maakte, dat Batoemeau onder de  Juni vertrok ik om zeven uur over zee naar Serai, de tweede Christen gemeente op Lettie, waaronder de districten Batoemeau, Leitoeten en Lochoelele sorteren. Ik werd aan het strand ontvangen door den meester, den Orangkaya van Batoemeau en eenige hoofden. Na een oogenblik ten huize van den meester O. Lestung vertoefd te hebben, begaf ik mij naar de kerk, waar ik door de kinderen zingende verwelkomd werd, en begon een onderzoek naar hunne vorderingen in te stellen, doch zag weldra dat de school geheel verwaarloosd was; van de 40 leerlingen waren er slechts 4 die lezen en schrijven kon- den; de overige spelden op de leestafels, die Lestung voor twee maanden had medegebragt. Nach de oorzaak hiervan onderzogen, vernam ik dat de vorige meester Petrus Pelupessy zijn post verlaten had en in September 1858 naar Amboina vertrokken was, nadat de school 1 jaar en 7 maanden gesloten was geweest. Hetgeen mij daar- omtrent door den Kapitein van Toetekee medegedeeld en bij verder onderzoek bevestigd werd, komt op het volgende neder. Petrus Pelupessy, in 1855 te Serai aangekomen, had in den beginne getrouw zijne pligten vervuld, maar in 1856 betrekking aangeknoopt met de vrouw van Daniel Paulus, stamhoofd van Batoemeau; hij had met die vrouw geleefd, en daar zulks wel- dra ruchtbaar werd, waren de hoofden van Batoemeau onder den Orangkaya bijeengekomen, hadden hem, nadat hij de zaak bekend had, uit zijn betrekking ontslagen en hem tot boete de betaling van een stuk gewerkt goud opgelegd. De drie negoryen, die in zijn onderhoud moesten voorzien (volgens lands gebruik) hadden geweigerd, hem langer te on- dersteunen, en zoo was het dan gebeurd, dat hij de hulp van den Kapitein van Toetekee had Ingeniepen, om niet van honger te sterven. Deze had hem geholpen en tevens aangeraden. NAAR DE ZUIDWESTER-EILANDEN. 155 naar Amboina terug te keeren, daar hij toch geen goed meer kon doen, aan welken raad hij in September 1858 had gevolg gevolg. Ik bragt den Orangkaya van Batoemeau en zijne hoofden onder het oog, dat zij hunne bevoegdheid te buiten gegaan waren, door den meester uit zijne betrekking te ontslaan; dat zij bij wangedrag van hem het bezoek van eenen ambtenaar kon- den afwachten, om zich te beklagen; dat zij, de zaak volgens landsgebruik afgedaan hebbende, evenmin reden hadden gehad, met het verstrekken van het zoogenaamd rantsoen op te hou- den, zoodat ik hen hierover mijn ongenoegen moest betuigen,onder opmerking, dat zij zich de gunst weinig waardig betoon- den, een schoolmeester te bezitten. Vervolgens gaf ik hen kennis, dat ik van des schoolmeesters gedrag te Amboina zou berigt geven, en zorgen, dat ook hij behoorlijk gestrafd werd, doch vermaande hen, den nieuwen meester Lestung, met alle krachten te ondersteunen, en daar- door te toonen, dat zij het bezit van een schoolmeester op prijs stelden. Nadat ik ook hier aan de leerlingen prenten en boekjes had uitgereikt, begaf ik mij te voet naar de negory Batoemeau. Ein kärmer uur van daar, om die te bezoeken. Terwijl ik in de kerk te Serai aldus bezig was, had ik door de geopende deur waargenomen, dat zich hoe langer zoo meer gewapende mannen rondom de kerk plaatsten, doch zich voor bet overige rustig gedroegen. Hoezeer zulks strijdig was met de gewoonte bij het bezoek van een’ ambtenaar, had ik daar-van weinig notitie genomen, doch het schijnt dat de volgelin-gen van den Kapitein van Toetekee en Tombra voor mijne  even als de overige zeer versterkt, met hoage Dikke klipsteenmuren omtrokken, en wordt bewoond door 1200 zielen. De hoofden van Toetekee en Tombra vergezelden mij; het detachement soldaten had ik te Serai achtergelaten. Na de negory doorwandeld te hebben, begaf ik mij naar het huis van den Orangkaya, waar op het huis van den Orangkaya, waar op het Gouvernement werkvolk voor Banda wenschte in te huren; zij beloofden mij zulks overal bekend te maken, en later van den utslag mededceling te doen. Vervolgens sprak ik den Orangkaya over zijn briefje van den vorigen avond. Ik zeide hem dat, hoewel op Lettie twee gemeenten waren, en Batoemeau, wat dit aanging, onder Serai sorteant, zulks echter alleen de kerk en school gold, en dat ten alle tijde de hangende zaken afgedaan waren ter plaatse, waar het vaartuig zich bevond; dat ik zijne uitvlugt beschouwde als eene poging om de opgelegde boete te ontdui-ken, doch dat ik hem ernstig waarschuwde daaraan te voldoen, dewijl ik in het tegenovergestelde geval maatregelen zou motten nemen, die op zijn ongeluk uitliepen. Hij en de hoofden beloofden mij nogmaals de boete ten be- paalden tijde te voldoen, en ik zat nog in hun midden, toen ik een briefje van den Kommandant der Cachelot ontving, mij me- dedeelende, dat hij eene menigte gewapenden langs het strand naar Batoemeau had zien gaan (het waren de mannen van Toe- tekee, die ik reeds ontmoet had) en mij verzocht hem zoo spoedig mogelijk tijding te doen toekomen, daar ZEd. zoo no Odig gereed was mij te ondersteunen. Ik beantwoordde dit onmiddelijk in korte geruststellende woor- den, want, hoezeer de geest der bevolking van Batoemeau op dat oogenblik niet gunstig te noemen was, waren zij toch blijk- baar zeer beangst geworden, toen zij plotseling de magt van Toe- tekee en Tombra voor hunne negory zagen. Gedurende mijn verblijf te Batoemeau bleek mij meer en meer, dat de Orangkaya weinig geschiktheid bezat, zijn volk naar behooren te besturen. De bevelen, die hij gaf, werden niet opgevolgd; om eenige mannen voor een draagstoel bijeen te krijgen, waren al de oudsten onder groot geschreeuw bezig, en moesten eenige marinjo’s al slaande en schreeuwende de noo-dige dragers bij elkander drijven. Ik oordeelde het onnoodig den Orangkaya op dit oogenblik daarover eene opmerking te maken, daar ik reeds voorgenomen had, hem wegens al het voorgevallene te schorsen, en de zaak aan de beslissing van den Gouverneur der Moluksche eilanden te onderwerpen. Ik begaf mij derhalve te voet terug naar Serai; gaf den hoofden van Toctekee en Tombra last om hunne manschappen onverwijld naar de respective negoryen te doen terugkeeren, stelde hen verantwoordelijk voor de ongeregeldheden, die hun volk zou mogen bedrijven, doch gaf ben tevens mijne tevredenheid Te kennen over den goeden geest hunner onderhoongen. Om twee uur zette ik de reis over land voort naar Loehoelele, vergezeld van den Kapitein en het detachement, en arriveerde daar om vijf uur. De ontvangst in deze negory, die om hare afgelegenheid nimmer bezocht was, was zeer hartelijk, en de goede menschen hadden hun best gedaan, mij naar hun vermo- gen te ontvangen. In eene vergadering der stamhoofden, die ik onmiddelijk be- legde, ging ik over tot de behandeling der hoofdreden mijner komst, de benoeming vun cen’ nieuwen Orangkaya; en be- noemde daartoe bij Besluit van heden N°. 5e, den persoon van Salomon Pieter, terwijl ik hem uitnoodigde om aanstanden maandag met de oudsten naar Serwaroe te komen, ten cinde zijne acte te ontvangen. Daarna besprak ik ook hier den inhuur van werkvolk voor Banda, en bezigtigde toen de negory, die zeer uitgebreid is en wel 1500 inwoners telt. Zij bestaat uit 5 kampongs, allen binnen een’ hoogen klipsteenmuur gelegen. Het was middelerwijl avond geworden en de terugkeer naar Serai uiet doenlijk; ik had daar dan ook op gerekend, cn bragt den nacht door in een voor mij opgeruimd huis, terwijl het detachement cen huis daarnaast betrok.'s Avonds besprak ik de belangen der negory, dic door hare meerdere vruchtbaar- heid van den bodem zeer welvarend is cn een grooten rijk- dom van vee bezit. Donderdag 30 Junij. Den volgenden morgen keerde ik om zeven uur naar Serai terug, en van daar over zee naar boord, waar ik om twaalf uur arriveerde. Dewijl het eiland Moa, dat thans aan de beurt lag om be- zocht te worden, door uitgestrekte reven omgeven, en derhalve voor zeilschepen niet genaakbaar is, was 1k met den Komman- dant overeengekomen, dat ik mij met de groote sl Oep, geboeg- seerd door korra’s, naar Moa zou begeven. Ik ging derhalve'savonds om negen uur met het detache- ment in de sloep, en begon de reis naar Moa, gesleept door een korra van Lettie. Dewijl de overtogt in dezen tijd gevaarlijk is, hadden de hoofden den vroegen morgen tet den overtogt bepaald; het was dan tevens hoog water, waardoor wij de reven konden passeren. ’s Nachts om een uur bereikte ik, steeds langs het strand van Lettie varende, de negory Leitoelen, van waar de overtogt naar Moa een aanvang neemt, en vond daar een vijftal korra korra’s op mij wachten. Dadelijk werd de togt begonnen, en een half uur ging alles naar wensch, doch toen wij het midden der straat naderden, paarde zich een sterke stroom om de Noord aan de hooge dei- ning, zoodat de boegserende korra met nog een andere - vol water raakte. Ik liet de tros loswerpen en gaf last naar Leitoelen terug te keeren, nadat ik mij overtuigd had, dat de beide korra’s door de andere geassisteerd werden. Aldaar komende, kwamen ook weldra de andere terug, en de hoofden raadaen mij. aan nog eenige uren te wachten, doch daar ik voorzag, dat de mousson met het aanbreken van den dag den overtogt geheel onmogelijk zou maken, ondernam ik met de grootste korra nogmaals den togt. Het was ondertusschen vijf uur geworden, en eerst om half zeven kwam ik op het strand van Wakarle te Moa aan wal, waar Vrijdag 1 Julij de draagstoelen gereed stonden, om mij naar de hoofdplaats op de zuidkust te brengen. Ten einde de reis zooveel mogelijk te bes poedigen, besloot ik bij mijne aankomst in het fort de Haan om tien uren onmiddelijk tot de werkzaam- heden over te gaan. Nadat ik mij derhalve verkleed en ten huize van den mees- ter iets gebruikt had, begaf ik mij naar de kerk, waar de kin- deren mij met gezang ontvingen, en ik in tegenwoordigheid der ouders en hoofden een onderzoek naar hunne vorderingen begon. De uitslag was voldoende. De leerlingen waren in vier klassen verdeeld, waarvan de twee laagsten spelden, terwijl de beide hoogsten, die verreweg talrijker waren, vlug en goed lazen, daartoe gebruikten het boekje van Wester Bruin en het N. Testament. Het schrijven en de kennis van de kaart en geschie- denis van het H. Land voldeden zeer goed, en het gezang muntte uit door zachtheid en welluidendheid. Aan het rekenen was minder zorg besteed; doch over het ge- heel vond ik ruime gelegenheid om aan hoofden, ouders en NAAR DE ZUIDWESTER-EILANDEN. 159 leerlingen mijne tevredenheid te betuigen. De meester Elias Tapiheroe, eerst sedert twee maanden hier geplaatst, legde mij daarna de schoollijsten voor, en nadat ik wat prenten en boek- jes had uitgedeeld, vermaande ik den meester om het voetspoor van den afgetreden meester J. Lopulisa te volgen, daar de goede staat der school voornamelijk aan den laatste was toe te schrijven. Ik eindigde hiermede om een uur het onderzoek, en bepaalde om twee uur met de hoofden vergadering te zullen beleggen. Na het middagmaal ten huize van den meester gebruikt te hebben, begaf ik mij weder naar de kerk, waar thans de hoof- den van Lettie en Moa vergaderd waren. In de vier jaren, dat dit eiland niet bezocht werd, stierven de Opper-Orangkaya van Moa en de Orangkaya van Klisbarat, Klistimor en Toerwewe, en dewijl mij de tijd ontbrak om al deze negoryen te bezoe- ken, had ik gelast dat de stamhoofden naar het fort zouden komen. Ik vond ze dus nu tegenwoordig en begon de werkzaamhe- den met de acht hoofden van Klistimor te hooren in hunne keuze. In 1856 was hun Orangkaya E. B. de Gelk overle- den, en thans verzochten zij mij eenstemmig in zijne plaats te benoemen den persoon van Lucas Tarihi. Deze naam kwam mij niet onbekend voor en, nadat ik het verslag van den Assistent Resident Bosscher over 1854 opge-slagen had, bleek mij tot mijne verwondering, dat deze Lucas Tarihi in dat jaar ter zake van wangedrag uit zijne betrekking van Orangkaya over Klistimor ontslagen was, en bij nader onderzoek bleek mij, dat deze Lucas Tarihi na den dood van den Orangkaya in 1856 zich weder van het gezag had meester gemacht en zich den zilveren rottingknop, dien hij ook thans in de hand hield, had toegeeigend. Ik begon met hem denzelve af te nemen, en gaf daarna aan de hoofden van Klis Timor te kennen, dat Lucas Tamhi, een-maal wegens wangedrag ontslagen, nimmer weder hun hoofd kon worden, en dat zij derhalve een ander moesten kiezen. Zij bleven er echter nog lang op aandringen hem tot hunnen Orangkaya te benoemen, en eerst nadat ik hen ernstig onder bet oog had gebragt, dat zij door hun volhouden zich in een kwaad daglicht bij het Gouvernement stelden, dewijl ook hunne woelingen in vroeger tijd onder Lucas Tarihi zeer goed beend w. aren, verander den zij van keuze en verzochten mij den eigen zoon van den overledene tot hunnen Orangkaya te benoemen. Deze jongeling, Abraham de Gelk, was echter te jong om nu reeds het bestuur te aanvaarden, en derhalve benoemde ik hem bij Besluit van heten No. 6 tot Orangkaya moeda van Klisimor en Werwaroe; terwijl bij hetzelfde besluit aan Andries Bänder, daartoe door de hoofden aangewezen, het bestuur als gezaghebber werd opgedragen. Aan Lucas Tarihi, die veel in vioed op Moa schijnt te hebben en dien invloed zeker niet ten goede gebruikt, merkte ik op, dat het Gouvernement het oog op zijn gedrag gevestigd hield, en dat ik hem waarschuwde, niet langer door intrigues en kuiperijen de rust van Klistimor te verstoren, dewijl hij er anders zeker van kon zijn naar Amboina verwijderd te worden. Tot de verkiezing van eenen Orangkaya voor Klisbarat overgaande, bleek mij dat Paulus Bakker den 12den Januarij jl. overleden was en geene zoons, maar een kleinzoon van acht jaar, had nagelaten, David Paulus Bakker genaamd, die mij door zijne grootmoeder voorgesteld werd, als degen waarop de volkskeuze gev. Allen was. No hierover de stamhoofden van Klisbarat gehoord te hebben, benoemde ik hem bij mijn Besluit van heten No. 7 tot Orangkaya moeda, en het oudste stamhoofd Salomon Adrianus tot gezaghebber. Van de negory Toerwewe was in Julij 1856 de Orangkays Esthephanus Rabijns overleden. Dewijl hij geene familie naliet, werde op voordragt der oudsten de persoon van Paulus Lambertus, uit den marna-stand, tot Orangkaya van Toerwewe benoemd, bij Besluit van heden No. 8. Eindelijk was de Opper-Orangkaya van Patty, Christiaan Juriaan, in Januarij jl. overleden en bleek mij, dat hij voorzien was geweest van eene akte van aanstelling, opgemaakt in den vorm vorgeschreven bij Gouvernements besluit van 10 Augustus 1847 La. B. geheim. Dewijl de titel van Opper-Orangkaya hem personlijk was verleend, mogt zijn opvolger slechts den titel van Orangkaya voeren, en gaven de zeven hoofden van Patty mij hun verlangen te kennen, om daartoe te benoemen Jurjen Christiaan Karasmesa, thans Orangkaya van Batoemeau, dewijl de overledene geene zoons had nagelaten en Jurjen tot de famille behoorde. Dewijl het vroeger vermeld gedrag van dezen Orangkaya van dien aard was, dat mij eene schorsing in zijne betrekking nood-zakelijk voorkwam, en buitendien het bestuur over twee nego-rien op twee verschillende eilanden mocijelijk vereenigbaar is, gaf ik aan de hoofden te kennen, dat ik hun verzoek niet kon inwilligen, en zij iemand anders moesten kiezen; waarna zij mij v Gorstein den persön van Wilhelm Titti, zuständigen van den overleden, die dan ook bij Besluit van heden No. 9 tot Orang-kaya over Patty benoemd werd. Nadat cen en ander afkomstige was, vertoonde mij de Orang-kaya van Rokselie zijnen zilveren rottingknop, die uit’s Compagnie's tijd afkomstig en zoodanig versleten was, dat hij mij verzocht hem van een’ nieuwen te voorzien. Int verzeek mij billijk voorkomende, voldeed ik daaraan bij Besluit van heden N°. 10. Daarna verhaalde mij dezelfde Orangkaya, dat voor ongeveer drie jaren twee praauwen van Loeang op Moa gekomen waren, de cene gevoerd door Diot- tra en de andere door Keselai en Dakar, beide van de negory Laoebong. Dat Diottra op Moa zonder eenige reden cen man, Tetarai van Klistimor, gedood en zijn hoofd medegevoerd had naar Toeang, terwijl de anderen zich hadden schuldig gemaakt aan menschenroof, door twee slaven van Rokseli, genaamd Tronne en Tewadanne weg te voeren. De Kapitein van Toetekee bevestigde deze verklaring, en ik maakte daarvan proces verbaal op dd. heden No. 1, ten einde bij mijne komst op Loeang te dienen van onderzoek. Dewijl de ouderling der gemeente te Moa, Christian Juriaan, was over- leden, verzochten mij de hoofden een ander in zijne plaats te benoemen, en na daarbij de oudste leden der gemeente geraad- pleegd te hebben, benoemde ik tot die waardigheid Nicodemus Petrus. Thans Orang toea Gredja, terwijl ik tot Orang toea agama, ter assistentie van den meester, benoemde Hosea David. Ook in de betrekking van marinjo schola moest voorzien wor- den, en als daartoe het meest geschikt benoemde ik: Voor Rokselie, Pieter Estefanus. Patty, Dirk Bartolomeus. Werwnllies, Frederik Israel. Daarna verzocht de meester Joel Matita het woord, en deelde mij mede, dat hij in 1855 verlof had bekommen, en zijne he- trekking aan cen ander had overgegeven; dat hij toenmaals aan den heer van Helsingen verzocht had om op Moa te mogen blijven en voor hem een eervol ontslag en pensioen te verwer- ven, doch tot heden niets daarvan nicts had vernomen. VIER (XI) 1 Ook mij was daarvan niets bekend, doch ik beloofde hem zijne belangen te Amboina te zullen behartigen. 