Astoria, or, Anecdotes of an enterprise beyond the Rocky Mountains
Stelt men er prijs op om nog nader te onderzoeken of die weerzin tegen de kofficaltnur iets bewgst tegen de na- tionalar arbeidzaamheid der Javanen, dan raspege men eene Memorie, in 1832 door een toenmalig lid van den Kaad van Indie, Mr. P. Merkus, of^esteld en waarin met cyfers wordt bewezen dat de landbouwers, die in de kofSe-tninen nerkzaam waren, meestal voor elk pond kolfie, dat z^ afle- verden, niet alleen niets ontvingen, maar n(^ geld m o e s- ten toegeven. De rekeuing wordt zeer eenvoudig, iranneer men zich herinnert dat voor al de kofSetuinen een hnur be- taald moeat worden, gemiddeld uit ^/^ van het verkr^en 4^rodnct bestaande. Werd dit laatste door het Gonvernement getaxeerd op /20 de pikol, dan bedro^ de huur '/g van /20, dat is /8 per pikol. Indien nu de koffie voor slechts /6 aan een opkooper verkoeht of door het dessa-hoofd tot geen  opgebracht, en de ingesetenei badden niet alleen zonder loon gewerkt, maar zg moeBten elk nog een klein^beid b^betalen ^). Van daar dat men de hanr trachtte te ontduiken, door de opbrengstea der tmnen lager op te geven dan zg werkelyk waren. Door de nitvoeregfers te raadplegen is de Indische Regeering in 1829 tot bet besluit gekomen, dat in bet jaar te voren niet minder dan 144 000 picols, due 9 millioen kilogram, op die wyze waren verzwegen. Maar, vraagt men wellicht, had den de Conunissarissen-General dau niet bepaald, dat de kofaet tot een vaeten prys an bet Gouvernement kon geleverd worden? Zonder twgfel, docb ook deze bepaling werd niet beboorlijk of in bet geheel niet niet nieleefd. Vooreerst waren de przen, waarvoor bet Goivernement jaarlijks yerklaarde de koifie te willen aannemen, altgd ver beueden de marktwaarde. Van 1818 tot 1826 werden gemiddeld / 28½ per pikol rergoed, terwgl de gemiddelde marktprys / iO½ per pikol bedroeg, dua / 12 meer *). Vervolgens ontbrak bet aan de noodige Gouvernementa pakbnizen, zoodat de planter, die zijn product aan den lande wilde rerkoopen, meestal zeer groote afstanden had af te leggen. Maar in de derde plaats, en dit was wel bet ergste^ scbijnen de ambtenaren in den regel kortw^geweigerd te bebben cm de aangeboden kofGe in ontvangst te nemen, op grond tbe de bewering, dat deze tegen den bepaalden prijs verlies gaf;* hetgeen een onwaarheid was en Daarenboven niets ter zake deed, daar on eenmaal was Verg. Van Deventer, II, 507. Duideliikshalve groepeerde ik de cg- fers eenigzins Rnders dan Merkus, wiens geheele stuk zeer de leiiug waard is. Zie Van Deventer, II, 498 fNoot). Zie was ook bij de regeling vau 1817 aan de bevolbing vergund, de buur der tuinen in natura te' betalen ; doch meestal wei'den de plan- ters door de ambtenaren genoodiaakt die iirgeld te voldoen. Zie Van der Wfjck, du Bus, bl. 150. Zie de cqFers by Van der W^ck, du Bus, biz. 155. Dicized by Google TAN DEE CAPELLÈN EN DU BUS DE GHISIGNIES. 61 Auktioni d'un des Rèngements tot een zekeren prächtig, met of zoader verlies, gezind was de kofème te koopen. wunder- daad," zooala de Heer van Alpheu voor eenige jaren heeft opgemerkt '), „er hebben op Java zaken plaats gehad, waarvoor ^het gezond verstsnd stil ataat en die zoo raadselacktig zgn, ffdat men ze dikwyls onmogelyk kan verklaren. Of is het ^niet vreemd dat een Gouvemeur-Generaal by beslnit ver- vklaart, tegen welken prgs de kofSe kan en moet worden „aangenomen en dat de ambtenaren bg de pakhuizen die irkoffie t^en den geatelden präs weigereuj omdat z^ verlies ^rgeeft?" De een^e aannemel^ke verklaring is volgens den heer van Alphen deze,,^dat de betrokken ambtenaren 6fmet .ffde opkoopers onder e^n deksn lagen, df zelf ook opkocfa- fften en alzoo door weigering van het product den onge- ^lukkigen planter dwongeq om zfjne kofGe, die h^ moeilgk smeer kw^t kon Tienen in 1823 de erste zoogenaamde huurcontracten (die in 1817 voor den tgd van zes jaren gesloten waren) ten einde liepen, acbtte de R^eering het onnoodig den schijn van vrge overreenkomsten langer te behouden. Aan dehurders der koffietuinen werd niet vei^ndhunne verbintenis-sen te doeu eindigen: bun werd eenvoadig aangez^d dat, met eene geringe w^ziging, alles op den ouden voet zou voortdnrea. Zg waren dus wel verplicht om de tuinen van bet Gouvemement te blgven onderbonden *). Ziedaar, wat men t^dens de regeering van den Baron van der Capellen verstond onder eene vrye cnltunr! Geno^ over de koffieteeli; waren w^ hiermede met het zondenregister der Indische Regeering van 1819 tot 1826 slechts ten einde I Maar dit is helaashet geval niet, want "Det a. p., b. 517. "Rapp. van du Bus, dd. i Mei 1837, bij Steyn Parvé, t. i" byGoogle 62 VAN DER CAPELLEN ES DU BOS DE GHI8IQNIE3, Let bealuit van 6 Mei 1823 ojntrent de verhuringen in de Yoratenlanden bleef nog onvermeld. Al ia dit onderwerp reeds dikwijU bebandeld, volledigheidBhalte kan ik niet na- lateu het hier ter sprake te brengen. De zaak is ook be- langr^k genoeg en heeft in bare gevolgea vr^ wat jammer tewee^ebracbt. Men zal zicb herinnereu wat in het vorige boofdstuk is gezflgd omtrent het ambtelijk landbezit. Naar een oud Azi- atisch gebmik □a.mel^k, worden de ambtenaren en giinste- lingen van Indische vorsten meestal niet bezoldigd in geld, maar in land; hetgeen beteckent dat de belastingen, die de ingezetenen van dit land aan hun souvetein, zoowel in geld en in natnra, als in arbeid, moeten opbrengen, aan die be- paalde personen zgn afgestaau. Dit ambtelgk landbezit, zoo- " als w^ gezien hebben, was door de Commissarissen-General op Java afgeschaffen; doch het sprecht van zelf dat de af- schaffii^ niet van toepassiug kon z^n op de landen van den Keizer van Solo en den Sultan van Djocjocarta, de zooge- naamde Yorstenlanden. Het stelsel van ambtel^k land- bezit bleef daar tot den huidigen dag in weaen. Nog in onzen t^d wordeu bijna alle gunstelingen, beambten en zelfs hviie- bedienden van de vorsten van Solo en Djocjocarta bezoldigd, niet dooT een loon te erlangen in geld, maar door het lecht te verkrygen van in zekere dorpen de belaatingen te heffen, die aan deu sourein toekomen. Maar de oude Javaansche gebroiken bedragen die belastingen twee vgfden van den oogst en eeu dag arbeids van de zeven. Zoolang de landbouwer aau zyne verplichtingen behorlijk voldoet, wordt hem zgn grond niet ontnomen. De ambtenaren of huisbedienden, die op zulk een voet zijn bezoldigd, kannen echter niet personnal de belastin- gen inneu, welke de vorst hnn heeft a^estaan ; zg verpachten die aan derden. Zulke pachters betalen dan aan hunne cessionarisaen bi jaarlijks, da in eens, een vaate som en tre- den in al de rechten, die dezen toekomen ; z^ mogen dus van Dicized by Google VAN DEIT CAPELLEN EN OV BUS Dfi GH1SIGK1E9, 63 de bevolking in zekere strekea twee T^fden van den ot^st en een d^ arbeids in de week vorderen. Van dezen stand van zaken nn wieten voor zestig jaar eeuige Eiiropeesche en audere ondemere gebruik te ma- ken, door zich bg de personen, die in land waren bezoldigd, als pacbters aan te bieden. Zulke aanbiedingen kouden voor alle partijen slechts voordeelig zyn. Voor den paehter, omdat bij zicb vooratelde met de bevolking overeenkomsten te sluiten, waarby deze zich rerbond te z^nen behoeve producteu te telen^ gescbikt voor de Europeescbe markt. Voor den met ambelijk landbezit begiftigde, want de Euro- peescbe ondememer ton hem nationalk een hoëre pacht- som bieden dan elk ander, die ztcb vei^eno^de met z^n aandeel in den oogst te innen en te gelde te maken. Voor de hevolking, daar de pacbter wel gedwongen zou zijn cm haar goed te behandelen, wildo hij haar tot overeenkomsten bewegen die hem voordeel zoaden aanbrengen. Alzoo ontstonden de zoogenaamde landverhuringen in de vorstenlandeo, en weldra openbaarden zich de beilzame gevolgen van de inmenging van vreemd kapitaal en vreemden ondernemingsgeeat. De nieawe pacbters slaag- den zeer wel in bunue overeenkomsten met de bevolking. Meestal regelde men de zaak aldns, dat de bevolking, in plaats van een deel van haren o(^t, een deel van hare velden afstond en daarop tegen zeker loon de stapelproducten boiiwde, die de pacbter verlangde. Be meeste ondememingen maakten goede rekening en het blijkt nit een rapport, in 1822 door den boofdinspecteur van Financien, H. J, van de Graaff, bij het Gouvernement i^ediend, dat men op dat tijdstip in de vorstenlanden binnen weinigjaren eene prodnetie van 200,000 pikols koffie verwachtte. Ook de schatkist trok voordeelen van de meerdere welvaart, die allengs in dat gedeelte van Java ziehtbaar werd. Dezelfde hoofdinspecteur erkent dit nadmkbel^k. "Sedert de laat-ste jareu," zegt hij, zegt de uitkomstea der tolpoorten ea/,bazaara in de Vorstenlanden zoodanig gest^en, dat Let welangr^k wordt om de oorzakeo van die important E ver- ^meerdeiing nauwkenrig te leer en keunen. Deze voor y,'s lands financien guDstige resnltaten," voegt hij er b^, ffworden algeiueen toegeschreven aan de uitbreiding, welke r/Europeanen aan de cultuur, vooral van meet kostbare en ffVoor de Europeescbe markt geschikte producten, hebben Neemt men dit alles in aaniuerkii^, dan vras^ men zich af: wat was er in deze landverliuringeti dat aanstoot kon geven aan het Gouvernement? Het ambtel^k landbezit was zeer zeker af te keuren; maar bet lag niet in de plannen der Regeering om er in de Vorstenlanden een eind aan te maken. Ed nu het eenmaal bestond, was bet beter dat bet dienstbaar werd gemaakt aan de belaogeD van moederland en kolonie, dan dat het slechts diende om de bevolkiog te lateu uitznigen door Javaanscbe pachters, wien bet alleeu te doen was om het maximum van belasting te vorderen. By de r^elii^, die nu was tot stand gekomen, waren de belangen der inlanders geenszins gekrenkt; integendeel, het bl^kt dat de welvaart op de landen, die op de nieuwe w^ze waren verpacht, grooter was dan elders; hoe zouden anders de tolpoorten en bazaanecbten meer hpbben opgeleverd dan voorheen. En dat de bevolking zelve er even ganstig over dacht, toont de Heer van der W^ck in zgn boek over dn Bus de Ghisignies zeer duidel^k aan. In een overeenkomat tasschen een Engelscben ondernemer en een Javaanscheu prina in de Vorstenlanden komt namel^k een bepalii^ voor, waarb^ door den Prins wordt bedongen, dat geen Java-nen ran z^ne andere laoden zoaden worden to^elaten op Worden uit plaatsen, waar bet »edet meer aar z^n geno^en ia" Desde l'emmer werd door de Reverg den 6. M. 1823 een beauft genomen dat op eens al die landrerlmtingeii deed eindigen. By dat besloit werd bepaald, #dat alle contractea, door Enropeanen of andere personen, geea Javanen #zynde, met de Javaansclie vorsten of hanue onderdanen jyOftDg^aaii orer liuur of pacht ran landeryen of dessa's »TOor langer dan drie jaren, den SI'" Januari 1824 ^zouden yerraUen." Men kan zich voorstellen, welke de ge- Tolgen moesten zgn van zulk een maatregel. De meeste contracteti waren gesloten voor 15, 20 ^ 30 jaren; want wie zal op gronden, die hy elechte Toor 3 jaren in hunr heeft, kofBeboomeu planten, die 4 of 5 jaar nioeten groeien eer z^ vruchten afwetpenP Het beelait der ladische Begeering stond volkomen gel^k met een verbodsbepaling. Dieget^ele opkomende caltnur van stapelproducten voor de Earopeeache markt was met een enkele pennestreek vemietigd. En waarom? In de nuBsive, die de Baron van der Capelen ter rechtvaardiging van z In gedr^ den 4 Juni 1823 aan den Minister van Kolonien heeft gericht, zukt men te vergeefs naar een voldoend antwoord op die vraag: men vindt slechts algemeenheden, verwöhnen, verwöhnen, nadere rapporten, die steeds z^n oitgebleven, naar tractaten en verbodsbepalingen, die niemand kent^); maar de ware boofdreden wordt verzwegen. Die boofdreden is te vinden in bet reeds vermelde rapport van den iuspec- teur van Financigu H. J. van de GraafF, een der geducbtste y^andeu van Elont's b^nselen in dien t^d, maar teveiis Dicized by Google 66 VAl4 DEB CAPELLElf Ett DU BUS DE GUtSlGNlEa. En mau, die großen in der Landwehr achten gehört, gehört den Landwehr achten gehört, die große Teil der Landwehr achten gehört. Die Verwandte des Volkes, die große Teil der Landwehr achten, werden vor dem Verwandten in der Verwandten des Volkes, die landwirtschaftliche Teil der Landwehr achten, werden vor dem Verwandten in der Verwandten des Volkes, die landwirtschaftliche Teil der Landwehr achten, werden vor dem Verwandten in der Verwandten des Volkes, die landwirtschaftliche Teil der Landwehr achten, werden vor dem Verwandten in der Verwandten des Volkes, die landwirtschaftliche Teil der Landwehr achten, werden vor dem Verwandten in der Verwandten des Volkes, die landwirtschaftliche Teil der Landwehr achten, werden vor dem Verwandten in der Verwandten des Volkes, die landwirtschaftliche Teil der Landwehr achten, werden vor dem Verwandten in der Verwandten des Volkes, die landwirtschaftliche Teil der Landwehr achten, werden vor dem Verwandten in der Verwandten des Volkes, die landwirtschaftliche Teil der Landwehr achten, werden vor dem Verwandten in der Verwandten des Volkes, die landwirtschaftliche Teil der Landwehr achten, werden vor dem Verwandten in der Verwandten des Volkes, die landwirtschaftliche Teil der Landwehr achten, werden vor dem Verwandten in der Verwandten des Volkes, die landwirtschaftliche Teil der Landwehr achten, werden vor dem Verwandten in der Verwandten des Volkes, die landwirtschaftliche Teil der Landwehr achten, werden vor dem Verwandten in der Verwandten des Volkes, die landwirtschaftliche Teil der Landwehr achten, werden vor dem Verwandten in der Verwandten des Volkes, die landwirtschaftliche Entachappen verkregen, hierdene verminderten. Welk een een ellende voor Java! Welk een bron van verlies voor onzen bandel en onze speart! De reeks van jammeren ware met te overzien geneest. Had men zich nog maar bepaald tot de cultunr van nie weinige artdkeleu," die zelfe in de goede d^en der »voormalige 0, I. Compagnie" aan den vrenen hjadel waren overgelaten. Maar tweemaal bonderd duizend pikole kof&e I Op zulke gronden werd onder het bestuur van den Baron van der Capellen de particnliere prodnctie op Java tegenge-werktl De maatregel van 1823 betreffende de landverburungen in de Vorstenlanden waa slecbts een vervolg op bet besluit omtrent de pakbuizen, dat twee jaren vro^er was genomen: opzettel^ke tegenwerking van allea, wat Dit uittreksel is medeeeld in het TQdschrift voor N. Inilig, 1852. II, 373. Dicized by Google VAN DEFE CABLLETT EN DH B0S Dl QmsIoHlES. 6? Niet tot de GouTemementscultuur behoorde, wering Tan dat Europeesch vemuft en die JBnropeesche kapitalen, die, naar het geroelen Tao Elout, zoo noodig waren om bet gemie aaa kuude en financieele kracbten der inlandsclie berolldng aan te vuUen en die daarom, gelk h^ meende, naar Jara moesten gelokt worden. De geest ran bet ancien regime, die dn de 0. i. GoDipagnie, en de meerderheid der Staatscommieaie van 1803, ja zelfe Daendels had bebeerscht, leefde nog kracbtig Toort in het bestaor OTer Java en gaf de richting aan, waarin de koloniale politiek zich bewoc^. Er was een gtryd gevoerd tusBcheo reaetie en Toorait^ang, en de reactie had, niet in ech^n maar in werkel^kheid, gez^erierd. Welken indk makten echter die handelingen op de Regeering in Nederland P Het departement ran koloni^n werd todenmaals bestanrd door den minister Elout, die ala Commissar-General de regelög van 1818 mede had ont- worpen en rastgesteld. Kon h^ rustig aanzien, dat men zoo l^nrecbt in Btrtjd met zyne b^nselen handelde? Het ant- woord op die vraag behoeven wy niet acbuldig te bl^ven, sedert eenige depecbes, die tusschen de Indische Begeering en den Minister z^a gewißseld, bekend z^n geworden. Uit deze stnkken bl^kt, dat Elont, zoodra li^ de beteekenie van between geachied waa ten voile heeft b^repen, de gedragal^n van het Indische bestaor ten strengste heeft a%ekeard. Bit- ter bekla^^ h^ zich over de ontrouw, die aan de eenmaal' vastgestelde b^inselen was gepleegd. De gronden, waarop de maatiegel betrefEende de landverhuringen werd verdedigd, noemt b^e geheei ongenoegzaam ; ook is bg niet blind voor de ware bedoeling van bet genomen besloit. H^ beschonwt bet als de volto In der van een stelsel, dat oiet anders beoogde dan den Europeeschen invloed op Java zuverlässige te weren >). En by deze ^lacbten en opmerkingen heeft Elont Zie EIoDt's Rapp. aao den Konig, dd. 13 Hei . a. p., biz. 245. Dicized by Google 68 VAli DKfe CITBLLEJ BN DU huS Dfi GHISIGNIeS. het niet gelateo. H^ keeft den koning bewc^eu om een specialen Commissar-General, wsarvoor de Bnrggtaaf da Bua de Ghisignies is gekozen, aaar Indie af te vaardigen. Deze GommisBaris zoa in de eerste plaats ais de sanleidiag zener zending te beacbonwen bebben: bet niet acbtervolgen door het Indisch bestaur van bet op koninkl^k gez^ in den jare 1818 vastgeatelde regeeringsreglement. In detweede plaats moest b:g wet al den erost, diea bet gewicht der zaak gebood, onderzoeken wat doelmatiger was: de Europeanen op Java zooveel mogelijk toe te laten tot bet drgven van bandel, landbouw en indostrie, gel^k bet reglement van 1818 Tootscbreef, dan wel, bet stelsel te volgen dat de Indiscbe K^eering later had ombelsd. Eindel^k bad h^ in last, bezuiuigingen te brengen in bet beataur en na te gaan, in boever de reeds g^even voorschriften van financielen aard toereikend waren voor het daarby beoogde doei. In October 1825 vertrok du Bub naar Indie; toen bg den 2 Februari 1826 daar aankwam, had de Baron Van der Gapellen reeds voor een maand de betrekking van Governor-General nedelegd. Hij vend de kolonie in een ellendigen toestand. Niet alleen toch badden de genomen maatr^el. En de particoliere industrie voor goad a%e8cbrikt en aan verscheidene personen helangr^ke nadeelen berok- kend '), maar de w^ze, waarop de Indiscbe Regeering zich tegenover de Javaanache Prinaen in de Vorstenlanden bg de regeling der achadelooastellingen tusschen de bunrdera en verbuurders bad gedn^en, wae van dien aard geweest, dat de ontevredenheid, die de vemietiging der hnurcontracten reede had oj^ewekt, niet weinig was bevorderd. Vrg alge- ') Art. 1, a). 1 der gebeime instruclie hq van derWyck, t, a. p., biz. 4. ') Instructie, Aii. 49. *) In het advies van den Raad van State, dd. 22 December 18^, betrelte de bevorderiug der cultuur op Java,D wordt gezegd dat «een felle slag aan Java's welvaart is toegebrachtu. Zie Elout's B()dra- gen (1874), bli. 112. Dicized by Google VAN DELL CPELLEN EN DU BES DE BHISIGNIES. 69 Meen wordt het erkend, dat de opatand van Diepo Negoro, die van 1825 — 1830 het erkend en oazerz^ds oan b^na 12,000 man het leren, aan de schatkist de som ran 32 mil- lioen guldens heeft gekost^), mede aao deze oorzaab moet worden to^eschreveu ^). Dit waa het gevoeleii van den Minister Elont; en de Commissar-General dn Bus, die zeker op de plaats zelve het best over de zaak kon oordeelen, was gebeel van dezelfde meening ^). Ook de financieele toestand der kolonie Het veel te wen- schen over. Van 1820 tot 1826 bedroegen de te korten ge- zamenlijk niet minder dan /20,961,91&, of gemiddeld /2, 620,239's jaars *). Um in bet gemis aan bescbikbare kaamiddelen te voorzien, had de Indiscbe Kegeering van 11 tot 12 millioen guldens aan muntpapier in omloop ge- bracht '), betgeen op de geldcirculatie een zeer nadeeligen invloed bad ni%eoefend. BovendJen had zy eene pogiug a Angegeben om in China eu elders leingen te sluiten ten bedrängen van bijna 8 millioen, op voorwaarden die zeer onereus zoaden geweget zgn ; docb de uitvoering van dit plan was nog in tijds geschorst door een Eoninklk besluit. Intoa-achen vas reeds met de firma Palmer en C" te Calcutta een geldelgke overeenkomst aangegaan, die den lande mim 1,097,600 heeft gekoat, docb niet meer dan / 717,000 oj^e-bracbt, zoodat de scbatkist hierdoor een verliea beetl geleden Tijdachr. van N. I., 1851, II, 99. Die o. a. Dr. 3. E. Doornik, Vrijmoedige gedachten over N. Indi§ en over de Regeering van den Gouverneur-General Van der Capellen, (1826), bli. 161, en Van der Wijck, du Bus, bli. 134. Zie Elout's Rapport aan den Kaning, dd. 14 Nov. 1836, in het Tijdschr. voor N. I., 1864, 1, 1—30. Idem, dd. 10 Jan. 1827, a. p., 1864, II, 34—41. Elout's missive aan du Bus, dd. 27 November 1826, mede-gedeld in het Tijdschr. voor N. I., Jaarg. 1851, H, 45—57. Verder: du Bus' Missive aan Elout dd. 3 Nov. 1826 in Elout's Bijdragen (1861) Inleiding b1. 21, benevens i\)n Rapport van 1 Mei 1827, bij Steyn Parv, t. a. p. Bijlagen, biz. 74 Verg. de Waal, N. I. in de Stat.-Gen., I, 165, 11, 63. Van der Wijek, t. a. p., bh. 73. GoogIc TAN DEE CAPELLEN EN DTJ BUS DE GHISIGSIES. van / 380,000 '). Kortom, op elk gebied was de stand van zaken bedroevend. En hoe ton dit ook anders bg de richtig Tan bestnur, die in de laatste jaren was gCTolgdP De voordeelen Tan den vrgen bandel had meu opgeofferd, zon-der lets anders daarroor in de plaats te stellen. Het bestnur Tan dn Bna de Ghisignies is belangränger ge-weest door helgeen deze LandToogd voorgesleld, dan door between hij tot stand gebracht heeft. Bebake bezuinigt was onderzook bet hoofddoel zgner zending. Klaarly-kelijk wilde Elout, hoezeer OTertuigd van de juistheidzijner inzichten, eerat door een man van talent onpartijdig laten oder doondervinding, die in de laatste jaren was ogedaan, niets bewezen bad ten nadeele der Regeringsbe-ginselen van 1818, alvorens bij den Koning andermaal adviaerde, Java naar die beginselen te doen bestürnigen. De Commissar-General moest zich dus wel ontbouden van betzij in de eene, hetzij in de andere ricbting met kracbt werkzaam te zgn. Dit beeft ten gevo^ gehad dat by alle rädige aervörmung (bebalve op financieel gebied) zorg-Tnldig beeft Termeden. Door de oprichtting van commissien van landbouw zijn onder zu bestürnigen (bebalve op financieel gebied) zorg-Tnldig beeft Termeden. Door de oprichtting van commissien van landbouw zijn onder zu bestürnigen. Die van suiker is van Regeeringswege onderstunde door geldel^ke Toorachotten en door bet Terleenen van bulp an de fabrit Anten voor het Terkäge van werklieden, zoodat de uitToer Tan dit product in de jaren 1826 — 1830 van 19725 tot 108,640 pikols is geategen. Ten aanzien der koffiecultunr ia bepaald, dat al de koffie, die de inlanders plantten, in de GouTemements-pakbuizen moeat a%eleterd *) Zie Van der Wijck, t. a. p., bli. 28. *) Daarbfj is meer dwang gebruikt dan du Bus ie\{ wel vermoedde, Zie het verhaal omtrent het gebeurde met de Boedjangs van Cheribon, bi) van Deventer, II, 316—318, DiclzedbyGoOglC VAN DEE CAPJ;LLEN SS DU BUS DE GHISIGNIES. 71 worden, en dtuir, ua korting van eea bewa&rloon van 2 per- cent, geheel ter beschikking van de eigenaara blgvea. Ook zgn de Terenneidungen in de Yorsteulandea op den oaden Toet heretteld en is de^toelating van Treemdelingen op Java, die door het vorig GouTemementonood^ wasbemoeU^kt ^), weder gemakkelgk gemaakt. AI deze maatr^elen haddeit zeker eene weldadige strekking, maar geen daarvan wasb^- zonder ingr^pend; de opmerking van den Heer van det Wijck, volgeos wien de geschiedenis der verschillende culturea tjdens het bestunr van du Bus eene vreemde mengeling van vr^beid, leiding en dwang vertoont, is niet onjuist. Docb de voomaamBte oorzaak biervau lag niet b^ dn Bus zelf, maar bg zgne inatmctie, die hem voorschreef, ten aanzien der inlanders vrijlieid van bandel ea cultnnr te bandhaven (Art. 44), maar de groote quaeetie: toelating of wering van Eiiropeesche particuliere indnstrie, voorloopig onbeslist te laten, ten einde daarover den Minister van advies te dienen (Art. 49) »}, En hoedanig is nn dat adviea geweest? Gaame zoniksan de beantwoordii^ van die vrat^ een afzonderlyk hoofdstok beb Beobachtung, bad man besteht het gedacht. Het sich viele, vervärts in zijn bekeudort, van der Minister van Kolonien, is reeds op zielen hoogst merkwaardig atuk, wegens den scherpen blik dien de Commissar-General toonde te bezitten op de economiacbe behoften en gebreken der Indische maatschappy ; maar de beteekenis van dit rapport wordt nog veel grooter, wanneer wäre daarin licbt zukommen voor de oploaaing der koloniale. Zie het besluit van 20 Mei 1823. Zie vati der Wijck, t. a. p. bL 138 en 165. Zie reeds heb opgemerki, is dit Rapport te vinden by Steyn Parv, Het Kolonial Honopolistelsel nader toegelicht, Bijagen bl. 1—126, De steller van het Rapport is geweest Jhr. Mr. W. vau Hogendorp, later in 1838, als Graaf van Hogendorp, lid van den Raad van Stale. Zie Elout's Bijdragen (1874), bl. HO. DiclzedbyGoOglC 72 VAN DER CAPELLEN EN DU BUS DE BHISIGNIES. quoestie van onzeo tgd. Mgne bedoeliug zal terstond dnide- l^k z^D, wanneer ik berinner dat de planaan van du Bqb hoofdzakelijk hierop neerkwameu : toekeiining van individneel landbezit aan den inlander, en uit-gifte van woeste gronden in erfpacht. — Een kort woord zij yoldoende om beide punten toe te lichten. In vele gedeelten van Java wordt het recht van landbezit gemeentel^k uitgeoefend. Ik zeg: over een groot deel van Java, niet overal; want in Bantam, Krawang, en de Preanger-Regentschappen, in een der regentsehappen van Cheribon, in twee districten van Banjoemaa, voorts in de residenties Probolingo, Bezoeki en Banjoewangi, te zamen byna ^en derde van bet gebeele eiland beslaande, vindt men scbier uitslnitend individneel grondbezit. En zelfs daar, waar conununaal bezit beerscbt vindt men te midden daar- van nog bet individneele. Het gemeentelgk grondbezit is op Java niet zoo a^emeen, als men voorbeen plag te ver- ■ zekeren. Waar dit gemeentelijk landbezit bestaat, hebben de leden der deld, voorzoover zy deelgerechtig zyu, geen aanspraken op bepaalde velden in bnnne gemeente, maar slecbteop onbepaalde aandeelen in die velden, Er zgu echtertwee- erlei gemeente-gronden : de zoodanige, die door al de ingezetenen derdessa gezamenlik worden gebruikt, en die, welke door de recbthebenden individneel worden be- bouwd. Tot de eerste soort behoore voornamel^k de gemeene weiden, tot de tweede de rijstvelden. Deze laatste worden in de Oostelgke helft van Java meeatal jaarlijks yerdeeld, zoodat het gemeen bezit daar het karakter beeft van een wisaelend gebruik. In de Westelyke belft daaren- tegen blijven zij meestal in dezelfde banden en gaan zelfs over van vader op zoon. Ofscboon dus bet gemeentelijk grondbezit niet onafscbeidel^k is van de dorpsinstellingen byGoogIc > Zie het oEinilresmni", bL8 enhet Koloniaa) VerslagYanl876, bl. 79, byGoogIc VAN DEE CAPELIEN ES DU BUS DE GHISIQNIES. 73 der Jayanen (immers die mestellingen beetaan ook d&ar waar bet niet in zwang is), zoo sluit het zicli mettemin, waar het bestaat, daarbg aan. Ik zal thans niet onderzoeken welke de voor- ofaadeeleo z^n vaa het conunuaal grondbezit: ditmaal wensch ik al- leen te vennelden, dat het, volgena du Bus, oTeral door individaeel bezit moet worden Terrangea, zal Java's berolking een hoog stundpunt van ontwikkelit^ bereiken. De rede- nen, waarmede du Bus dit gevoeleo in zgn rapport ver- dedigt, z^n te belangrijk om niet met een enkel woord te worden vermeld. De Conmus Baris-General begint met den economischen tatsand van Java te beschränken en hg komt tot de slotsom, dat deze zer gebrekkig is. De eenige eeniger, zegt bg, die de Jayan vr^willig drgft, is de rijstbonw; immer dekofBe- cultDUT wordt aangemoedigd door dwaugmiddelen. Java's productie nu staat in geen de minste verhouding tot dena- tnurlgke vruehtbaarheid van zgn grond en het cgfer z^ner beyolking ^), en zoolang dit het geyal is, zal het /,een tflaatpost blgren yoor den moederstaat en ©en inyreteode ^banker toot diens fiDancien." De oorzaken van die wanverhonding zgn talrgk, maar de yoomaamste, zegt dn Bus, ligt b^ de eigeoaardige in- richting der JaTaaosche maatschappy. Vooreerst is op Java b^na iedereen landbouwer, en de geschiedenis leertonsgeen enkel volk kennen, dat uitslnitend yan den landbouw heeft ge- leefd en zich niettemin boven een zeer lai^ standpunt heeft weten te verhefien. Doch er is meer: zells die eene tak van Bredgfördige wordt op Java slecht uitgeoefend. Zal de landbouw bloeien, dan moet er yerechil van rangen en klassen, yerdeeling van arbeid bestaan. BiJ ons te lande, b^voorbeeld, Die gebruik hierbi een paar maat de woorden van deu Heer vai der Wijck, biz. 166—172 i^jner voortreffelijke dissertatie o<er du Bus. Diclized by Google VAN DEB CAPBLLEN EN DU BUS DE GHI8IGNIES, Tudt mea groodeigenaren en pacliters, zowel groote als kleine, waarrän sommige het land zele en anderea bet door middel of met behulp van daglooners bewerken, Deze verdeeling is allerheilzaamst, daar zijner kiacliteQ; bestond zy niet, dan bad de Etiropeescbe landbonw nooit zijnne tegeuwoordige hotte kuanen bereiken, Maar op Java zyn biervan geen sporen te viuden; iedereen is daar landbouwer in bet klein; ieder werkt voor zicb zelven en daar-enboven meestal op gronden, waarvan bem niet eens bet duurzaam genot is Terzekerd. kan men zicb dan verwonffderen, dat alles er bl^ft roortgaan op den ouden elendert. Todat de Javaan van bet eene gesladit op bet andere uit-ffslnitend bangen bl^ft aau z^jn rgstcultaur en Tan geenji, andere weten wil? dat betgeen Java daarbuiten oplevert niet dan op boog gez^ Verkregen wordt? Ja, dat die rysterenten zelweise meer afwerpt, dan wat de bevolking offen befördert? En welke, vraat men, zoudeu nu de middelen zijn om de bevolking uit dien toestand op te beffen? Het eerste en noodzakelijkate middel, antwoordt du Bos, is bet verlorenen ran individueel grondbezit aan den inlander. Inuners die ellendige verbrokkeling van den grondisjuist bet gevolg van het stekel ran landrerdeeling. Dit etelsel belet de nitbreiding ran den landbouw, daar bet de ontginning van nieuwe gronden moeilk maakt. In en om de dessa's is tbans de bevolking dicht opeengeboopt en daamaast li^en vier r^fden (volgens sommige zeven acht-sten) van Java's bodem woest. Naarmate bet getal deelgerecbtigden klimt, wordt iedera aandeel zooveel kleiner, ieders armoede zooveel grooter. Er wordt dns ook geen kapital gevormd. De nilgestrekteid gronds, die voor gemeene weide dient, is meestal veel te aanziellijk en wordt. Daarenboven ei^ verwaatloosd ; de individueele ngrerbeid zoa er veel meer van weten te trekkeu. Kortom, bet communaal bezit geeft geen prikkel aau den ondememing^eeBt ea yerzwakt de belangstelUug van den landbouwer' in de verbetering van den groad. T^enover de ver uiteenloopende behoeften der ma&tsclLapp^ stelt Bet een doodache eenvormigheid. Zoo gaat bet thsns op Java, zegt dn Bus, en«oo zal ket blijren gaan, zoolaug het oude stelsel van grondbezit en landbottw wordt gehandhaafd. Java's toekomst onder dit Betsel is gemakkel^k te voorapellen. Zijae bevolking zal bl^ven ioenemen, masr traag >). De ontginniug van z^ne on-bebouwde gronden zal evenzeer blijven toenemen, maarnog trager. En waoneer na lang t^dsverloop alle gronden op Java znllen ontgonnen z^n, zal bet over zgn gebeele opper-vlakte eene bevolking bezitten, volmaakt gel^k aan die, welke tbans een gedeelte daarvan bewoont: eene bevolking namelijk, die, overal opeengedrongen, zal beataan nit ettelgke millioenen pachteis van heele en kwart motgen gronds, die alien r^st bouwen ter verkr^giog van hun eigen voedsel en verteren wat ban stokjea grond bun, na aftrek der landxente, opbrengen; een bevoltii^ in ^n woord, die aan bet Goavemement de belft, twee v^fden of e^n derde van bare r^stoogeten zal afetaau, maar die aan den handei Aan den uitvoer, ni meer zal leeren dan wat z^ tbans levert, van de producten onzer nationale n^verbeid niet meer zal koopen dan z^ er tbans van koopt, eo die, gekluisterd door bare maats<^appel^ke instellingen, bet b^bonne Java zal bewonen en bebonwen op zulk eene w^ze dat bet uiets zal b^dragen tot de nitbreiding van Neder-laoda bandel en n^verbeid^]. Doch bet verleenen van tndiridneel landbezit tlan den inlander, boe weldadig ook, zon, volgens du Bus, nog niet Toldende wezen om zulk een toekomst te onigaan. Gelk Elout reeds in 1818 zoo joist had i^ezien, was ernogiets anders noodig, nomelijli; de hulp vaa vreemd* kapitaal. Deze halp, meende du Bus, kon Terkregen worden door nit- gifte van woeate gronden aan Europeescke ondernemers. Htj iLerinnert dat roor het oni^iuieii van woeste gronden niet enkel vl^t en oidememing^eest, maar ook vele finan- cieele middelen noodig z^n, wederl^t achtereeiiTolgens al de bezwaren, die tegen de veatigiug van Europeaaeu in de binnenlanden van Java worden aangevoerd ^), beschr^ft naawkenrig de li^ng en soort der gronden, die voor nitgifte aan Ettropeanen geschikt zya en noemt als zoo- danig het land, dat in de nab^heid van welbebonwde en bevolkte streken ie gel^en, waar het den planter niet zal ontbreken aan de gel^enheid om arbeiders te huren. H^ is er van vast overtuigd, dat de Javanen zeer bereid znllen om t^en een voldoend arbeidsloon voor de Europeesche ondernemers te werken en yerklaart de traagheid, die menhtin toeechr^ft, nit de instellingen waaronder z^ leven. Hij w^st op de voordeelen, die eene krachtige ontwikkeling van den grooten landbouw ook voor de n^verheid van het moederland zai afwerpen, daar z^) den afzet van maonbc- tnren zal bevorderen. Ten slotte beslist h^ de vraag, of men gronden in erfpacht dan wel in eigendom zal nitgeven, ten gunste van het eerste. Wel pleiten voor den eigendom ge- wichtige redenen ; immers, men zorgt beter voor land dat men in eigendom, dan voor land dat men in pacht heeft ; maar tegenover deze voordeelen ataan bezwaren. Wegens de ho<^ kosten, die op eerste ont^nners drukken, zon de Staat geen hoc^en kooppr^s kunnen vorderen, dus voor wein^ geld ouherroepel^k a&tand moeten doen van gron- den, die later een hooge waarde zullen erlangeu. Daaroot ') t. a. p., Mi. 83. • t. a. p., Mi. 65-56. Dicized by Google Van deK ca^ellkN bN Dtr bcs de QHistottiES. 77 ' geeft hg de Toorkeur aan verpaehting, mita op Unge ter- m^neu; maar later zsl men tot verkoop moeten oTergaan. Ziedaai het plan van den Bns de Ghiaignie in z^ne hoofd-trekken geschetst. Het was zoo geheel in Ofternemming met de beginselen van Elont, het beantwoordde, in hetalgemeen geaprnkea, zoo volkomen atm datgene wat steeds in zgne be-doeling lind gel^en, topu h^ met Buyskes en van der Ca-pellen de legeling van 1818 had vaetgesteld, dat hj wel niet kon nataten zich er made te vereenigen i). ^ eea vdterig versli^ (van 13 Mei 1828) onderwierp hg het rapport ran du Bus aan de beoordeeliag en goedkenring dee Konings en h^ vo^de dsarbg een ontwerp-hesloit tot nitgifte van woeste gronden op Java. De gewichtigste hepalingeu van dat ontwerp kwamen op het volgende neder: De uitgiften zouden geschieden aan Nederlanders door geboorte, wetsduiding of naturalisatie ; yoorts aan vreemde Europeanen, die bij de afkondigii^ van het besloit reeds ingezeten van N. Indie waren; eindelijk aan Javanen en andere Oosterlingen, die bevondeu zouden worden de mid-delen en de geachiktheid te bezitten om Landen beginnningen te ondem men. Onder de nit te gevren pachtgrößen zouden in geen geval de velden begrepen worden die reeds door Java- nen waren onlgonnen of de grond die voor gemeene weiden of andere doleinden dooi de bevolking werd gebruild;. De pachten zouden aanvankelk op 40 jaren worden bepaald, met vergnn- oing aan de pachters om reeds tien jaren v66r het verströtken van dien term^n een verlengiag aan te vrt^en. Ook waren eenige behalten gemaakt tot wering van lieden, die zich schul- dig zonden maken aau onderdnikking der bevolking. Zulke personen zouden verplicht kunnen worden, hunne lan- > Behatve op het punt der koffiecultuur. Elout wilde met hare iiit- breidjug voortgaan, totdat het weUlagen der ni«uwe landoutginningen boven alien twijfel lou verheveii xijn; du Bus daarenlegen wilde zich bepalen tot het onderhouden der bestaande koflletuinen, londer uitbrei- diug, Zie Eloul's Bijdragen van 1874, bli. 191. byGoogle 78 VaM dbr capbllen en dd bus DE GHISIGNIES. den binnen een zekeren t^d aan anderen over te doen '). Over dit onderwcrp bracbt de Raad van State den 22 December 1828 een zeer gunstig advies uit. H^ beoot- woordde de vra^, of nitgifte van woeste grondeo op groote acbaal aanbeveliog verdiende, toestemmend. Bat «de Euro- wpeaan op Java te beschouwen is sis de parasiete plant, die i/Ae voedende aappen verslii^t en geene vmchten drai^^, noemt by een fferroneus begrip". „T>e bekrompenbeid dezer ndenkbeelden — zoo leest men inhet advies — isvan lieverlede y,erkend en beeft plaats gemaakt voor een volledige oyertoiging „ — nog boTendien toegelicht door plaatael^ke erraring en door „de TergelyMng van hetgeen door andere natien met opzicht tot //bun boloniaal stelael wordt in acht genomen — wegena ffhet ntittige en noodsakeiyke van deze wgze van vermeer- ndering der nationale welvaart." *). Toch ia bet outwerp nooit tot beslnit verbeven; bet stuitte af op de tegenkanting dea Konings, die weldra zijne syra- pathie echoiik aan een ander stelael, lynreeht in strgd met dat van Elout en dn Bus. Welk dit stelsel waa ( bet is ingevoerd, zal na blijken. ' Zie Glout's Bijdragen van 1851, bk. 189-196. ■) Zie Elout's Bijdragen van 1874, bl. 112. D,„i,z.d by Google HET CULTUURSTELSEL. Brengen wieder den stand van zaken in 1829 anderen Toor den geist. De Baroa ran der  m^ wel aanoemen dat deze Vorst uooit een warm voorstander is geweest van een vrg- ziunige koloniale politiek. Reeds in Juli 1817 gaf hij aan RaiBes, die hem te Bmssel bezocht, doidel^k te kennen, dat hy onmiddellgke voordeelen meer verlangde dan een gelei- Dicized by Google 80 HET COttUimSTELSEl. delgke oatwikkeling der kolonie. R^fBes ontviBg b^ dit be- zoek den indruk, dat bet atelsel, door bem op Java inge- Toerd, oader het Nederlandacbe beatnur geen groote toekomst te gemoet giag. Msar in de tweede plaat8 beatonden er dest^ds TOOT Willem I bgzondere redenen om aaa geleide- del^ke oDtwikkeling minder waarde te bechten dan aaneea politick, die teretond TOordeel gaf. Bg de opricbting der Nederlaadscbe Handelmaatscbapp^ in 1824 bad b^, met z^ne gewone mildbeid, den aandeelhouders een vaste rente to^ezegd, en dunr was bem die toez^ng te staan geko- men. Heeds in 1829 bedro^ de som, die ky als boig root de- rente bad oitbetaald, raim drie en een balf millioen b). Op dien roet Toort te gaan was onmc^el^k. Er moest of een ontbinding der Maatscbapp^ Tooigeateld, of een mid- del uitgedacbt worden om baar binnen korten t^d groote winsten te verzekeren, Zon deze overw^ng niet mede be- boord bebben tot de oorzaken ran de rerandering, die dest^ds beeft pl Aats gegrepen in onze koloniale politik De Toomaamste reden evenwel, dit veet men met zeker- beid, li^ in den finaacieelen nood van het moederland. Onze we^erende macbt bad in 1814 een beldbaftig besluit ge- nomen, toen zy zich bad rerbonden om dat deel der Nationale Schuld, dat aedert de tierceering in 1810 geen rente meer dioeg, bij jaarl^kscbe uitloting van f 6,000,000 ten voile in rentegevende scbnld te verwisselen. Wellicbt zou het aan de toenmalige regeering by een verstandig financieel bebeer en onder gunstige omatandigbeden ook wel gelukt zyn, telken jare uit de overscbottea van dienst aan die verbinte- nis te voldoen. Dock de omatandigbeden waren ongnnstig, het bestunr der geldmiddelen liet veel te wenachen over, en ') Zie E, de Waal, N. 1. in de Sitten Generaal, I, 41. Dii was (volgens Mr. H. W. Tyderan, de Neierlaudache Handel- maa(schappu, bl. 225) het cijfer op Januari 1832. Daar echter de kapitaalrekeniugen van 1829 en 1831 een avaus aanwijien, kai de schuld aan deu Kouing ua 1829 niet veel verineerderd z^n. 3d by Google HBT CVLTUtNTSTELSBL. 8l in plaats van baten leverde eike dieast een te kort. Van daar dat iedere uitlotiag en conrersie een yermeerdering te weeg' bracbt in den rentelast, die dan ook van 1814 tot 1830 van / 15,423.000 tot / 24.825,000 steeg. Zilk een toestand was op den duvir onboudbaar en dreigde op een staatsbankroet uit te loopen. Om dit te ontgaan moeaten alle krachten worden ingespannen. De fiuancieele nood bracht de eer en de welvaart van het vaderland in gevaar. De overwrought van de menigvuldige en belangröske onderwerpen, de Ost-Indien betreffende, welke gedurende het longste verblüff van den Luntenant-General Van den Bosch alhier beliandeld zyn," — zooschreef den 26 Meil 1829 de Secretaria van Staat de Mey van Streef kerk uit Brassel aan den Minister Elout — ybeeft den Koning meer en meer besteigd in de meening, dat het in de tt^enwoordige omstenden roor alter wenschelijkst moet worden gebouden, dat de 0. I. bezittingen zoo spoedig mogel^k in Staat geraken van in de koaten van derzelveronderhoud te voorzien en'sR^ks schatkist dus ont-heven worde van de aanzielijke nitschotten, die zg thans jaarlijks te doen heeft tot betaling der renten en aflossingen van de kapitalen ten behoeve dier bezittingen opgenomen Bij gelegenbeid van den terugkeer van den Luntenant-General van den Bosch naar 'a H^e is my door Z. M. oj^e-dr^en, Uwe Excellentie daarvan bijzonderlgk te onderrichten, ten einde bij voortgang in dienzelfden zin met zyne Excellentie daarvan bijzonderlgk te onderrichten, ten einde bij voortgang in dienzelfden zin met zyne Excellentie daarvan bijzonderlgk te onderrichten, ten einde bij voortgang in dienzelfden zin met zyne Excellentie daarvan bijzonderlgk te onderrichten, ten einde bij voortgang in dienzelfden zin met zyne Excellentie daarvan bijzonderlgk te onderrichten, ten einde bij voortgang in dienzelfden zin met zyne Excellentie daarvan bijzonderlgk te onderrichten, ten einde bij voortgang in dienzelfden zin met zyne Excellentie daarvan bijzonderlgk te onderrichten, ten einde bij voortgang in dienzelfden zin met zyne Excellentie daarvan bijzonderl I am overleg worden getragen, den de door hem voor te dragen maatregelen bestendig mit het oogpnnt beschouwd worden van derzelver geschikte om het aangegeven doel te bereiken, zoodat alle andere commercieele en politieke maatregelen daaraan voor zoover noodig ondeigeschikt blij-ven. — Eerst nadat de baten de lasten zullen bestyden, vermeant Z. M. dat men zal kunnen zien, op welke wijze de kolonien verder zullen worden dieastbaar gemacht aan het algemeen. Dicized by Google HeT CULTURSTSSEl, belang; maar tot aaa dat t^dstip aclit de Kouing het van het ho<^te gewicht, dat de zakeii ia dea voorschreven gegest door Uwe Excelleutie worden bestuurd, voor zooveel dezelve sammel^k daarmede in betrekking staan'^ >). 