Bijdragen tot de taal-, land- en volkenkunde
Het feit, dat hij ten slotte met groote, ja te groote hevigheid, in die richting is mede gegaan, bewijst alleen, dat Muntinghe den aangewezen weg met ijver en geestdrift volgde. Hij was geenszins de man om zich bij zijne meerderen onmogelijk te maken door eigen ideeën al te zeer voorop te stellen. Vrees daarvoor had anders Elout, nog in Holland zijnde, de regeering aldaar doen overhalen om het reeds genomen koninklijk besluit, waarbij Muntinghe tot derden commissaris-generaal benoemd was, te vervangen door de aanstelling van schout-bij-nacht Buyskes, een enorm slechte ruil, tenzij het voor Elout genoeg was om geene personen in de commissie te hebben, die meer dan hij toonde te weten (l). Misschien zou de verhouding toch zijn medegevallen. Muntinghe was een zonderling heer, maar van zessen klaar: veen man van uitnemende talenten, doch een origineel man, die niet werken kan noch wil, dan wanneer zijn geest getuigt”, berichtte Mr. H. J. van de Graaff dd. 1 Juli 1817 aan zijn zwager in Holland. En een paar jaar later, nl. dd. 20 Januari 1820: ~Ik heb gelegenheid (a) Zie den brief in bil. 5. (b) Zie J. A. Spengler: „De Nederlandsche Oost-Indische bezittingen onder het bestuur van den Gouv. Gen. G. A. G. P. baron van der Capellen’ (1863), bl. 182; Mijer’s „Baud” bl. 106; enz. 350 PALEMBANG EN BANKA IN LS1L6—LS2O. gehad om hem te leeren kennen, en hoeveel reputatie hij ook in Holland heeft, kan men nauwelijks gelooven, welk een schat van kundigheden, welk een helderen blik in de zaken en welk een graad van wegslepende welsprekendheid die man bezit.” Bekommerde hij zich weinig om anderen, zelfs om zijne mede- leden in een college, hij kende niettemin de grenzen. De menschen, die hem wisten te weerstaan, ontzag hij wel: niet uit angstvallige overwegingen, doch omdat hij ze mocht: „Man van buitengewone kundigheden en bekwaamheden en die, bij een minder onaf hanke- lijken geest en meer aanhoudende werkzaamheid, zijn wedergade in Indië niet zoude vinden”, — oordeelt nader de overwerkzawe Van de Graaff in een schrijven dd. 14 November 1820 aan zijn zwager in Holland, — wist Muntinghe steeds, onder de zéer verschil- lende bestuurstoestanden gedurende zijn aanwezen in Indië, tot waar hij gaan kon, en aldus velerlei soorten van regeeringen te dienen, zonder daardoor zichzelf minder te doen zijn. Voorwaar geene geringe lof, als men nagaat, wie alzoo de verschillende meesters zijn geweest. Men moet dan wel een goedvoorziene schat- kamer van talenten ter beschikking hebben, en eene groote mate van virtuositeit bezitten, om juist die krachten ten goede te kunnen aanwenden, welke gevorderd worden en wier prestatie geenszins strijdt met vroegere of zal strijden met latere opvattingen, waar- voor men andermaal den bijstand inroept. In 1801 advocaat-tiskaal van den raad der Aziatische bezittingen te Amsterdam: in 1907 gouvernementssecretaris te Batavia onder gouv.-gen. Wiese. Ver- volgens komt Daendels; die bevordert hem tot secretaris-generaal en als de regeering hem daarna benoemt tot president van den te organiseeren Hoogen raad van justitie te Batavia, dan noemt Daendels dat eene sacrifice, welke de regeering zich getroost wegens het belang der organisatie, in verband met ’s mans rkunde en braafheid”. De voorname sukkels onder Wiese vallen bij Daendels om, meer beteekenende persoonlijkheden als de Engelhard's, zullen, bij het buigen of barsten, springen; te gehoorzame dienaren, als ‘n lauddrost Veeckens, worden met de algemeene verachting beladen als Daendels en Janssens den rug hebben gekeerd; hij die blijft, die hoog blijft, is Muntinghe, ook als de Engelschen komen. Zijn gedrag is „waardig en maunnelijk”, zoolang Janssens den wan- hopigen strijd voert, herinnert Mr. Mier. Het Raffles-bestuur vestigt zieh. Al wat Nederlaudsehe Oost-Indische Compagnie geweest is, krijgt de bons, Muntínghe niet, integendeel hij erlangt eene eerste PALEMBANG EN BANKA IN 1816—1820. 3851 plaats, immers lid in den raad van Indié. De luitenant-gouverneur heeft het op zijn hurken tegen bijna al wat Nederlandsch is, niet echter tegen Muntinghe. Met een ander Nederlander zit hij daar in den Raad, namelijk met Cranssen, maar het is speciaal aan Muntinghe, dat Raffles hulde brengt voor diens ~uitstekende ver- diensten’, voor diens „bekwaamheden boven allen lof verheven”, voor diens ~liefde voor rechtvaardigheid” — Nederburgh had reeds in 1802 zijne hooge vonpartijdigheid” geprezen —, valleen ge- evenaard”, oordeelde Raffles, „door de algeheele zuiverheid zijner bedoelingen”, gepaard aan een vonfeilbaar oordeel”, aan die hooge persoonlijkheid, bij wien alles, wat liberaal en verlicht was, steun vond in den veenvoudigen wensch om te doen wat rechtvaardig is en goed”. (a) — Eindelijk komen de Nederlandsche bestuurders terug. Een Veeckens krijgt weer 'n goede goede plaatsing, maar niemand acht hem; ’n Engelhard komt er ook bovenop, maar breekt weldra zijn pas hervatten loopbaan door lompheden in de Molukken; ‘’n Chassé verrijst weder uit den Compagnie's tijd, maar niemand vindt hem veel zaaks; 'n Cranssen zat tot het laatst in den Engelschen raad, en de nieuwe regeering liet hem daarom rustig zijne matten oprollen (J). Maar Muntinghe? Ken- nende de teekenen des tijds, zoowel als de menschen, was hij het vertrekkende bestuur voòr geweest en ging hij te Indramayoe kool planten, al was het dan ook niet op een Romeinsch boerenerfje. En t is altijd mooi, wanneer men dan bij u komt en zegt: houd op met het geploeg, kom legerscharen aanvoeren, vorsten omkegelen , staten opbouwen. Muntinghe vond het natuurlijk prettig; hij kreeg ter- stond de hooge leiding, president der Adviseerende Commissie, president van den Raad van Financiën. Raad van Indië kon hij nog niet worden, want zoolang de commissie-generaal zou leven, was er voor zoo'n college geen plaats. Maar daarom waren die andere colleges destijds van te meer belang; die Adviseerende Commissie moest eenigszins de plaats van den Raad van Indië innemen , dus ook als het noodig was, of de betweterij het ingaf , de stukken van de departementen, vereenigd in den Raad van Financiën, afbreken. (b) Opvattingen bl. 345; ov. 14. 350 PALEMBANG EN BANKA IN 1816—1820. gehad om hem te leeren kennen, en hoeveel reputatie hij ook in Holland heeft, kan men nauwelijks gelooven, welk een schat van kundigheden, welk een helderen blik in de zaken en welk een graad van wegslepende welsprekendheid die man bezit.” Bekommerde hij zich weinig om anderen, zelfs om zijne mede- leden in een college, hij kende niettemin de grenzen. De menschen, die hem wisten te weerstaan, ontzag hij wel; niet uit angstvallige overwegingen, doch omdat hij ze mocht: „Man van buitengewone kundigheden en bekwaamheden en die, bij een minder onaf hanke- lijken geest en meer aanhoudende werkzaamheid, zijn wedergade in Indië niet zoude vinden”, — oordeelt nader de overwerkzawe Van de Graaff in een schrijven dd. 14 November 1820 aan zijn zwager in Holland , — wist Muntinghe steeds, onder de zéer verschil- lende bestuurstoestanden gedurende zijn aanwezen in Indië, tot waar hij gaan kon, en aldus velerlei soorten van regeeringen te dienen, zonder daardoor zichzelf minder te doen zijn. Voorwaar geene geringe lof, als men nagaat, wie alzoo de verschillende meesters zijn geweest. Men moet dan wel een goedvoorziene schat- kamer van talenten ter beschikking hebben, en eene groote mate van virtuositeit bezitten, om juist die krachten ten goede te kunnen aanwenden, welke gevorderd worden en wier prestatie geenszins strijdt met vroegere of zal strijden met latere opvattingen, waar- voor men andermaal den bijstand inroept. In 1801 advocaat-fiskaal van den raad der Aziatische bezittingen te Amsterdam; in 1807 gouvernementssecretaris te Batavia onder gouv.-gen. Wiese. Ver- volgens komt Daendels; die bevordert hem tot secretaris-generaal en als de regeering hem daarna benoemt tot president van den te organiseeren Hoogen raad van justitie te Batavia, dan noemt Daendels dat eene sacrifice, welke de regeering zich getroost wegens het belang der organisatie, in verband met ’s mans ~kunde en braafheid”. De voorname sukkels onder Wiese vallen bij Daendels om, meer beteekenende persoonlijkheden als de Engelhard's, zullen, bij het buigen of barsten , springen; te gehoorzame dienaren , als ‘n landdrost Veeckens, worden met de algemeene verachting beladen als Daendels en Janssens den rug hebben gekeerd; hij die blijft, die hoog blijft, is Muntinghe, ook als de Engelschen komen. Lijn gedrag is vwaardig en maunnelijk”, zoolang Janssens den wan- hopigen strijd voert, herinnert Mr. Mijer. Het Raffles-bestuur vestigt zich. Al wat Nederlandsche Oost-Indische Compagnie geweest is, krijgt de bons, Muntinghe niet, integendeel hij erlangt eene eerste PALEMBANG EN BANKA IN 18]16—1820. 353 terwijl Muntinghe's zon door Palembang en andere omstandigheden aan het tanen is, schrijft nog altijd Van de Graaff dd. 14 April 1821 op eenerlei waardeerende wijze: „Met mijn collega Muntinghe ben ik ten uiterste wel en zijn omgang is voor mij ten hoogste belangrijk. Hetgeen ik van de Indische zaken weet, heb ik voor een groot gedeelte aan hem te danken en dagelijks leer ik van hem, hetgeen mij ontbreekt. Zelden heb ik iemand met zoo vele uitstekende talenten en zulk een helder hoofd aangetroffen , met zooveel grondige kennis. Hij heeft vele vijanden, die hem heimelijk al het kwaad berokkenen, hetgeen zij kunnen. Hij bekreuut er zich echter niet het minste om en wandelt gelaten zijn weg. Het doet mij opregt leed, dat de Koning hem in de benoeming der Indische ridders gepasseerd heeft.” (a) Overigens was de aantrekkelijkheid , die hij uitoefende om anderen in zijne verhalen te doen opgaan, — wij hangen aan zijne lippen, lezen wij hieronder — niet zonder practische bezwaren; want geheele zittingen der colleges, waaraan hij deel nam, konden soms voorbijgaan met het aanhooren van ’s mans boeiende gesprekken over alles en nog wat. Keerde men dan naar huis, ontevreden over zichzelf van eigenlijk niets te hebben afgedaan, men wilde zich dan wel weder gerust, stellen met de gedachte, dat het toch zoo leerzaam was geweest. Nochtans, kon misschien Muntinghe zijn werk aldus klaar spelen, niet een ieder kon dat; want zoo onregelmatig als deze man in zijne manier van werken was, daar- van viel moeielijk een tweede voorbeeld aan te wijzen. “Zoo ik Muntinghe regretteer’, schreef de secretaris van Financiën Mr. J. Bousquet dd. 28 September 1817 van Batavia aan zijn vriend Van de Graaff (die op reis over Java was) naar aanleiding van het vertrek van Muntinghe, president van den raad van Financiën, als commissaris van Palembang: #Zoo ik Muntinghe regretteer, is het juist niet, omdat hij de werkzaamheden zooveel meer bespoedigde, integendeel, er werd gedurende zijne presentie nog minder uit- gevoerd, eu niemand is beter geschikt om een boel als de onze nog meer in de war te brengen; want als hij eens aan het praten is, is het met alle deliberatiën gedaan: wij allen, en ik de eerste, (a) Bij Kon. besl. dd. 15 Augustus 1820 (zie o. a. Bataviasche Courant dd. 13 Januari 1821) waren namelijk tot ridders van den Nederlandschen Leeuw benoemd: P. T. Chasse; R. Dozij; H. J. van de Graaff; P. S. Maurisse: W. van Hoesen; C. G. C. Reinwardt; P. H. van Lawick van Pabst; J. H. Tilenius Kruithoff; A. M. T. de Salis; J. T. Ross; en P. Wedding. 352 PALEMBANG EN BANKA IN 1816—1820. hebben zich gegriefd te moeten achten; althans in een advies c 19 December 1316 over de voordeeligste wijze, waarop men do wissels op Europa onze schuld aan het Engelsche bestuur zc afdoen, stuit men onverwacht op een verzoek om ontslag, te einde zich naar Europa te kunnen begeven (a). De regeering gin daarop echter niet in; zoo bleef hij zijn invloedrijken werkkring behouden. En de jongeren, die pas uit Holland kwamen, al waren zij wat oud, hoorden met verbazing en verrukking naar dien wel- sprekenden, merkwaardigen, ervaringrijken man. »Daarbij”, leest men over hem bij Van de Graaff in een schrijven dd. 20 Januari 1820, rzheeft hij in gezelschappen, en zelfs in conferentién, waar hij niet geheel op zijn gemak is, eene geneerde en eenigszins verlegen houding en zelfs iets stootends in zijn spreken; maar dit alles verdwijnt. zoodra hij zichzelf als ’t ware wil opwinden. Het publiek, dat hem omringt, wordt hem dan onverschillig en de man, die men geen tien woorden met aisance een oogenblik te voren heeft hooren praten, wordt de brillantste redenaar, die alles ten toon spreidt, wat natuur en kunst vereenigd , kunnen schenken.” De zegenrijke gevolgen van Elout’s en van der Capellen’s bestuur schreef deze zelfde getuige toe, aan ~het licht, hetwelk Muntinghe over de zaken verspreid heeft, zijne hoedanigheid van president vad den raad van Financiën, de aanraking, waarin hierdoor eenige nieuwe uitgekomenen met hem kwamen en die van zijne lumiêrs gebruik maakten” En als beiden in den Raad van Indië zitten, (a) „Dit ons gevoelen nochtans in de onderhavige, zoowel als in alle andere zaken, volkomen onderwerpende aan het wijzer en beter oordeel van Ue cxcellentién, hopen wij slechts de overtuiging bij Uwe Excellentiën te hebben bewerkt, dat wij in het vormen en voorstellen van dit gevoelen, met geen andere motieven zijn werkzaam geweest, dan om de belangen van bet Nederlandsche Gouvernement zoo verre mogelijk voor te staan en te bevorderel „Dan het gebrekkige, hetwelk mogelijk nog in dit ons gevoelen blijft re deeren, en het gebrekkige althans, hetwelk in het eerste voorstel van het- zelve is bevonden, heeft den eersten teekenaar dezes meer overtuigd van de moeielijkheid der taak, welke hij op zich heeft genomen. Zoo doet de ste van door zijne zwakheid eenige verachtering aan 's Konings dienst te koopt toebrengen, Hem ter dezer gelegenheid eerbiedig de vrijheid nemen. on onder diepe erkentenis voor het aan hem verleend vertrouwen. Uwe Excelleane? te verzoeken de hem opgedragen last in den schoot van Uwe Excelleave? wederom te mogen nederleggen. „Hopende dat de pogingen gedurende zijne kortstondige fancuia 2 dest betrekking aangewend. hem een honorabel ontslag uit dezelve en de Pe missie van Uwe Excellentiën zullen verwerven, om by eene bekwame sei” heid naar Europa te vertrekken.” PALEMBANG EN BANKA IN 1816—1820. 355 schijnen op Muntinghe’s loopbaan! In dat veelbewogen leven kon, naar waarheid, slechts van éen ernstig duister punt sprake zijn , de wijze, waarop door hem het commissariaat voor Palembang en Banka werd vervuld. Ik vlei me, dat de lezer, dank het weergeven van de stukken in hun geheel of van aanhalingen er uit, in staat zal gesteld worden, zelf er zich een oordeel over te vormen. Gelukkig voor hem, was hij reeds tot raad van Indië gepromoveerd en kon de regeering hem moeilijk weer degradeeren , toen de zaak geheel verkeerd bleek af te loopen. Er waren er anders genoeg, die eene dergelijke vernedering, ware ze mogelijk , met voldoening zouden hebben gezien ; want zijne vijanden waren talrijk, vooral die uit naijver op ’s mans buitengewoonheid; en dat zijn de ergste parasieten. nVoorloopig zij het mij echter geoorloofd aan te merken”, schreef dd. 18 November 1818 de teleurgstelde landvoogd aan het Opper- bestuur, dat het bezit van Palembang op den voet door den heer Muntinghe bedongen, uit een financieel oogpunt beschouwd, nog veel minder voordeelig schijnt dan aanvankelijk is voorgesteld, en dat al de nadere rapporten van dien heer over dat rijk gegeven met al te schoone kleuren waren voorgesteld.” Hm, geen geld, geen ridder. Als dus eerlang Batavia met eenige Nederlandsche Leeuwen verrast werd, moest Muntinghe zuinig toekijken; ik ben haast zeker, dat zijne goede vrienden hem hebben komen zeggen, dat het hun zoo speet, dat de Koning hem gepasseerd had. In ieder geval was het eene passeering, terwijl zijn commandeursschap der Ume-orde van koning Lodewijk toch ook niet meer voor den dag kon gehaald worden. De Leeuw kwam er eindelijk toch en dan was het, bij de herinnering misschien aan dat binnentijds afgelegde Uniekruis, nog zoo mal niet van den levensbeschrijver , om zijne schets met de anders zotte mededeeling te besluiten : „Muntinghe werd door koning Willem I vereerd met het ridder- kruis van den Nederlandschen Leeuw en Aij droeg het tot aan zijn dood’! Aldus ’s mans nagedachtenis geëerd in het Indisch Genoot- schap (a). Doch zijne nagedachienis viel nog wel op eene andere wijze hoog aan te slaan. Gerustelijk kon hij Cicero’s waardig woord nazeggen: „De tijd, dat ik er niet meer zijn zal, boezemt mij meer belangstelling in, dan dit korte oogenblik” (6). (a) Dl. IV (1855) bl. 166. (5) Longum illud tempus quum non ero magis me movet quam hoc exiguum. 304 PALEMBANG EN BANKA IN 1816—1820. pendemus abore; en er gaat geen tijd zoo pleizierig, en misschien in andere opzichten zoo nuttig om, als in zijn gezelschap; maar wanneer dan die tijd voorbij is, en ik zie dan mijne bedroefde stukken aan, wier droge aard en weinig vervrolijkende behandeling den eloquenten en bevalligen redenaar niet toelaat om zich dan met dezelven te bemoeien, en hem als het ware van zijn presidialen zetel verjaagt, verwensch ik weleens het genoten genoegen. Dan ook, wanneer hij begreep , dat hij er zich niet aan kan onttrekken, heeft zijn doordringend verstand, zijne ware bevatting eener zaak en hare duidelijke voorstellen, geholpen door zijne buitengewone memorie, weleens menig verkeerde of overijlde stap voorkomen, en in dit opzicht was hij mij veel waard.” Deze merkwaardige man liet maar wachten, als het hem be haagde; de menschen stonden soms uren en uren in de voorgalerij zijner woning. „Maar bij deze schitterende gaven’, berichtte Van de Graaff dd. 15 Januari 1820 aan zijn zwager in Holland, nleidt hij het ongeregeldste leven, dat men zich verbeelden kan, werkt op alle uren van den dag en nacht of slaapt, zonder zich aan tijd, bezigheden of aan eenige convenientie van anderen te stooren, laat bijkans niemand tot zich naderen, laat de menschen, die hijzelf geëngageerd heeft om bij hem te komen, uren lang wachten en zendt ze onverrichter zake wederom weg en brengt nooi de minste reden van verontschuldiging voor, maar heeft, met de beleefdste houding, het air, alsof het zoo geheel natuurlijk behoort.” En als de omstandigheden er toe leidden, ja dan barstte hij soms ruw los, zichzelf misschien wel vergetende of willende vergeten, zóo ruw, dat stompen en klappen niet schijnen uitgebleven te zijn. Verbazend ongemakkelijk kon hij wezen, lezen we in particuliere brieven van zeer verschillende personen. De jongeren vergaven hem echter veel; met hunne ideeën kwam het koloniale liberalisme overeen ; hij gaf er hun den vorm voor en liet de oud-gasten, de benijders, maar knorren. Eerst later verloor de school allengs haar karakter onder de bedenkelijke opvattingen van Van der Capellen en ‘n Van de Graaff. — Mauntinghe gaat in invloed achteruit ; gezondheid roept hem naar Europa. Hij timmert mede de Nederlandsche Handel- maatschappij op, waarna hij opnieuw Batavia begroet. De gouv. gen. Van der Capellen overlaadt hem nu, onhandig genoeg , met verwijten. Maar wie was Van der Capellen in 1824? Als landvoogd: howme foutu ,dus die verwijten, kwamen Muntinghe eerder ten goede. Van der Cappellen valt; Van de Graaff valt; D'Ozij valt;.... de zon blijft PALEMBANG EN BANKA IN 1816—1820. 357 Het eigenaardige van dezen staat der zaken was, dat het bestuurs- hoofd zelf absoluut niets van de plannen wist, noch officieel, noch officieus, hetzij omtrent de bestemming der expeditie, dan wel van de strekking der bepraatte commissie; zijne eigen bronnen van wetenschap waren geene andere, dan die van Jan en alleman. En nu kwam er weder een ander krijgsman aan, een kapitein der genie, Van der Wijck geheeten, „welke mij gezegd heeft”, schrijft het bestuurshoofd, vvolgens zijne instructie als directeur van de Civiele gebouwen en werken alhier te fungeeren…”” Doch al liet men Coop, zonderling genoeg ! gansch in het duister, hij begreep wel, dat er iets voor Palembang in het vet lag en dat het daarom op prijs zou gesteld worden, indien hi zich van de toestanden aldaar, zooveel zulks mogelijk was, zonder er zelf heen te gaan, op de hoogte stelde, en Batavia inlichtte. Hij had reeds vernomen, dat de bovenlandsche ingezetenen van Palembang, de eigenlijke landlieden, vonrustig, onvergenoegd en na aan den staat van oproer” waren; sultan Achmad, ofschoon rzelve uit den aard geen kwaad hart’, had aan de grooten zijner omgeving die boven- landsche districten in beheer gegeven; zij drukten, ja sommigen onder hen plunderden en knevelden zóodanig, dat de menschen ongetwijfeld wzonder eene vermogende tusschenkomst” tot een staat van wanhoop dreigden te geraken, waarvan de gevolgen voor den sultan onberekenbaar konden zijn. Dat hierin grond van waar- heid moest liggen, werd Coop nog bewezen, door het dringend verzoek, namens de hoofden enz. van het groote district Komme- ring — aldus genaamd naar de rivier, die er doorstroomt — om hulp in den bitteren nood, waaronder zij gebukt gingen ; zij waren met hun volk reeds twaalf maanden te Palembang gehouden ten einde harde diensten van geen aanbelang te verrichten, zonder eenige ondersteuning om van te leven, waardoor ze in de diepste armoede geraakten, van vrouw en kinderen gescheiden waren, buiten staat gesteld werden door hun gewonen arbeid, den land- bouw, aan den kost te komen. Zij baden het Nederlandsche gou- vernement om zich toch hunner te ontfermen; zij verklaarden zich bereid matige schatting op te brengen, indien zij slechts van zulk eene harde dienstbaarheid ontslagen konden worden. Coop liet deze commissie vertrekken met de hoop op betere tijden. Hij wilde er echter nog meer van weten, waartoe hij middelijk eene geschikte gelegenheid vond in de komst van kapitein Van der Wijck. Deze had voor zijn dienst allerlei zaken noodig, als 356 PALEMBANG EN BANKA IN 1816—] 820. [V. Commissaris R. Coop à Groen: Juni 1817—April 1818, en het bestuurshoofd Mr. A. P. Smissaert. Nadat de commissie Coop-Du Puy hare onderzoekingen volbracht had, was Du Puy naar Batavia teruggekeerd, vanwaar hij in Mei 1818 zijne vergeefsche reis naar Sumatra’s Westkust zou ondernemen. Coop bleef achter, tijdelijk belast met het beleid der zaken voor Banka en Palembang. Daar laat te Muntok op den 8° Januari 1818 een Engelsche koopvaarder, kapitein Scott, komende van Batavia, het anker vallen. Wat nieuws? — Fdelheer Muntinghe in aantocht! — Als een loopend vuur verbreidde de mare dezer commissie zich onder de Palembangers en Bankaneezen, „welke aldaar’, verhaalde Coop aan Muntinghe, ”van wege UwhdGestrenge voorheen bekleeden rang als raad van Indié, daarna onder het Engelsche en nu op nieuw onder het Nederlandsche bestuur, hen verbazend hooge gedachten van het gewicht dezer commissie opvatten deed, en schoon niet publiek, geheimen vrees blijken lieten, dat het op hen gemunt scheen te wezen”. — De praatjes hierover hadden nauw den tijd gehad van te vervloeien, of opnieuw kwam alles in beweging, en nu wel ter dege in vreeze, door de komst te Muntok op den 23" Januari van het uit Batavia den 2" te voren vertrokkene oorlogsschip de Eendracht, kapitein-luitenant Taco Bakker, dat er troepen bracht. Aan ieder, die het maar hooren wilde, werd door officieren en minderen verteld, dat ze voor Palembang bestemd waren. Alzoo een hooge commissaris met soldaten! Was dit geen naderende oorlog? Natuurlijk algemeene agitatie onder de inlanders. Coop verzocht dringend aan de officieren toch te willen zwijgen: hijzelf deed zijn best om de mededeeling te verbreiden, dat de troepen bestemd waren eensdeels voor Billiton, waar de regeering een bestuur wilde vestigen (a), anderdeels ter aanvulling van het Palembangsche garnizoen, daar de sterkte gedaald bleek beneden het peil, waarop het was onder het voormalig Nederlandsche en het latere Engelsche bestuur. Zoo hoopte de commissaris, de menschen „weder _ geheel in slaap gewiegd” te hebben, berichtte hij. (a) Verg. over de bezetting van dit eiland Opvatttingen bl. 375—376; ov. 35 — 36. PALEMBANG EN BANKA IN 1816—1820. 559 scheen gesteld te hebben, was te Muntok aangekomen nog een gewezen lid van den raad van Financiën, Mr. A. P. Smissaert , als inspecteur-generaal der tinmijnen. In een belangrijken particulieren brief dd. 12 Maart 1818, gericht aan den toenmaligen adjunct- inspecteur van Financiën Mr. H. J. van de Graaff (a), gaf hij zijne indrukken weder. loof toebrengende aan de uitnemende deugden van Coop 4 Groen, schetst hij dezen als een te zwak man, die te veel over zijn kant liet gaan, zich te weinig beijverde om op de hoogte der toestanden te komen, en te zeer naar oud-gasterij neigde: in die dagen voor mannen als Van de Graaff en diens vrienden, het toppunt van politieke zondigheid. Tegenover aanmatigende militaire heeren schijnt Coop inderdaad beter te hebben kunnen optreden. Smissaert's verhaal over het willekeurig wegnemen van ’s residents schildwacht en, bij de her- plaatsing, over het nalaten der verschuldigde eerbewijzingen, is althans karakteristiek; en waar Coop zelf schrijft, dat hij eenvoudig met een zeggen van den heer Van den Wijk genoegen nam, betrekkelijk diens optreden als directeur der burgerlijke gebouwen, vinden wij dit in Smissaert’s brief, blijkbaar afkeurend, bevestigd met de woorden, dat de kapitein zich „op een order van den kolonel Schulz” door Coop Aad doen erkennen als directeur dier gebouwen. — Misschien echter heeft Coop de door hem als klein- zielige nietigheden beschouwde opvattingen van bekrompen of twistzoekende militairen over zijn kant laten gaan, omdat hij toch slechts tijdelijk voor Banka bestemd was; en om dezelfde reden zal hij wellicht ook geene groote moeite gedaan hebben om op de hoogte der onherbergzame oorden des lands te komen. De voormalige dappere landdrost zou misschien anders, geplaatst in de moeilijke omstandigheden, waarin weldra Smissaert kwam, beter dan deze hebben kunnen toonen, dat dan nog steeds op eene krachtvolle persoonlijkheid te rekenen viel. Inmiddels zaten beide heeren reikhalzend naar Muntinghe’s komst uit te zien, er niets van begrijpende, dat de commissaris zich maar liet wachten, terwijl geenerlei berichten er over hoegenaamd Muntok bereikten. „Volstrekt kunnen wij ons niet begrijpen”, berichtte Smissaert dd. 28 Maart 1818 van Muntok aan Van de Graaff, wwat de oorzaak zij der voortdurende. afwezigheid van onzen ge- wezen president (b), wiens aankomst reeds zoo lang en met ongeduld (a) Zie bijl. 6. (6) Van den Raad van Financiën. 358 PALEMBANG EN BANKA IN 1816—1820. timmerlieden, metselaars ,. steenen, pannen. Een inlandsch hoofd, kjaï demang Osman, werd nu naar Palembang gezonden met het openbare doel, om de genie te Muntok aan de behoeften te helpen, met de geheime opdracht echter om de stemming van de menschen na te gaan. Den 1" Maart vertrok de zendeling; eerst den 7® April keerde hij terug. Hij bracht een dagboek mede, waarin hi, overeenkomstig de lastgeving, zijne indrukken had opgeteekend. Ook volgens dezen, verkeerde het land in grenzenlooze verwarring, zoodat Coop daaruit mede de conclusie trok: rdat het tijdstip nimmer gunstiger zijn kan dan in het moment, waarin het rijk voor het tegenwoordige fluctueert’, dat de vertooning van eenige Nederlandsche vlaggen, waaiende van Zr M* gewapende oorlogs schepen, of koloniale schepen, of mindere vaartuigen, voldoende wezen zal, den vorst de wet voor te schrijven om zijn volk gelakkig te maken”! Te denken gaf bovendien de verhouding van den sulta tot het bestuur te Benkoelen; want Osman’s berichten kwame overeen met hetgeen Coop ook reeds vroeger had vernomen, db Achmad zoowel naar Benkoelen als naar Bengalen had geschreven en dat men te Benkoelen intrigeerde voor de inbezitneming vat de Rawas. Dit alles had het bestuurshoofd vernomen zonder iets stelligs van de plannen te Batavia te weten. Dat de sultan op ergerlijke wijze zijne plichten verzaakte mag boven twijfel geacht worden; dat hij steun te Benkoelen zocht, althans zeker zou zoeken, mocht men ook wel aannemen; nochtans was de gevolgtrekking vermoedelijk onjuist, dat men zoo gaarne de Hollanders ter hulp zag snellen. Badroedin namelijk zat voor een goed deel achter al die aller meerende berichten; eene zéer machtige partij wilde niet ons, mss hem, terughebben. Over eenige maanden, wanneer het ernst al worden, wanneer we in moeilijkheden komen, wanneer we opniet¥ uitgeworpen worden, wanneer we met zwaard en kanon nogmaals 0B vertoonen, verroert niemand een vin voor het Nederlandsche gems: zóo weinig, dat waar we ons ook wenden of keeren, geen enkel deugdelijk bericht over Badroedin’s plannen tot ons komt, niemand, noch door geld, noch door bedreiging met strop en kogel, is ove te halen tot het vervullen van een min of meer verradelijken rok De teleurstelling hierover is later aan Muntinghe schrikkelijk kwalik genomen; we zien echter hoe ook reeds Coop illusiën deelde, dit bestemd waren eerlang in rook te vervliegen. Terwijl het bestuurshoofd zich zooveel mogelijk op de hoogt PALEMBANG EN BANKA IN 1816—1820. 361 te treffen (a). Groet insgelijks welmeenend onze vrienden Goldman en Bousquet en zeg hun ook, dat men ons niet vergete.” Het verlangde ontzet kwam eindelijk opdagen. Den 13" April 1818 vertrok Muntinghe met het particuliere voor Madras bestemde vaartuig The Friendship onder Engelsche vlag naar Muntok, welks reede den 19" bereikt werd. Onmiddellijk deed overste Bakker den commissaris verwelkomen (0). Wijl Zhe Friendship noch onze driekleur, noch een enkel stuk geschut voor saluut voerde, werd afgesproken, dat den volgenden ochtend Muntinghe door een sloep van de Eendracht zou afgehaald worden. Daartoe kwam Bakker zelf den 20° aan boord bij den commissaris. Onder een saluut van het oorlogsschip, beantwoord door de batterij van Muntok, roeide men naar Banka’s strand, waar de commissaris werd opgewacht door den heer Smissaert, aan het hoofd der beambten en omringd door eene voor Muntok niet geringe schaar van inlanders en Chineezen. De opwachtenden wenschten den commissaris rop eene zeer hartelijke en flatteerende wijze” geluk met zijne „voorspoedige doch lang verbeide aankomst’, en begeleidden hem naar het residentiehuis op den heuvel van Muntok, waar verzameld waren commissaris Coop, de’ commandant der troepen zoomede de overige heeren van het garnizoen en van de plaats. Na afloop der receptie bleef Muntinghe met Coop, Smissaert en Bakker alleen. Het waarnemend bestuurshoofd lichtte nu den com- missaris over den staat der zaken in, zooals we dien zooeven lazen ; hij memoreerde het nader in een schriftelijk rapport dd. 21 April 1818. Naar Coop’s oordeel, had Muntinghe op geen juister en voordeeliger oogenblik kunnen komen; een langer uitblijven had, zijns inziens, gevaarlijk kunnen worden. De onderdrukking, de knevelarijen van den sultan, van diens grooten en hoofden, hadden de onver- genoegdheid, het ongeduld der ingezetenen ten top doen stijgen. Alles was rijp om te vallen in handen onzer regeering; niet alleen bijzondere personen, maar ook de hoofden en ingezetenen van geheele districten, gelijk die van Blida, de Kommering en Rawas, hadden verklaard hunne eenige hulp en troost van het Nederlandsche bestuur af te wachten, den regeerenden sultan moede | te zijn. Hiermede waren Coop's diensten voor Banka en Palembang (a) Als lid in den Raad van Financiën, dat Van de Graaff was, toen hij tot adjunct-inspecteur werd benoemd. (b) Wat hier volgt is uit Muntinghe’s rapport aan Batavia dd. 25 April 1818. 360 PALEMBANG EN BANKA IN 1816—1820. verbeid is. Het geheel wegblijven van alle schepen van Batavis, daar toch nu de moesson reeds sedert meer dan veertien dagen bestaat en de sterke stroom bedaard is, verwondert ons niet minder. Met de eerste gelegenheid schrijf mij toch, bidde ik U, wat wel de oorzaak zij van het onbegrijpelijk stilzwijgen. Denkt men soms niet meer aan Banka of denkt men er te veel aan? Hebben de bloodaards, die in December te Batavia zijn aangekomen (a), aldaar zoodanigen schrik omtrent onze positie ingeboezemd, dat men, ons allen als verloren beschouwende, vermeent, dat wij noch geld , noch rijst, noch verversching behoeven, noch schrijven waard zijn. Aan geld en rijst trouwens is nog geen gebrek in de eerste maanden; doch verversching en goede tijding, beiden onontbeerlijk voor ziel en lichaam, en wier gemis zelfs, in dit geenszins gezonde klimaat, eindelijk dadelijk is, ontbreken ons volstrekt. Van een weinig roode wijn door de Marianne voor mij aan de kanonneerboot afgegeven, laven wij ons, de heer Coop a Groen met de grootste moderatie gezamenlijk op éen flesch daags ons gerantioneerd hebbende , tervij die heer mij daarenboven van al het andere verzorgt, dat hij nog heeft, niets dan visch alleen te bekomen zijnde. Binnenkort echter moet ontzet komen of wij moeten van rijst, visch en water leven. Ik had mij, hier naar toe gaande, zeer goed geapproviandeerd, en dat wel, naar ik meende, voor eene goede zes maanden, en wett alleen dat ik hier niet van jouisseer, maar alles is denkelijk in die vervuilde Marianne bedorven en verrot. Welk heerlijk debuut voor mij op Banka. Eene fatale zeereis, een in dit seizoen dadelijke landreis, zinkingskoorts, gebrek, anderdaagsche koorts en dan het pijnlijke gevoel, dat men vergeten wordt. Wil mij, mijn vriend, door een spoedig, spoedig antwoord toonen, dat deze beschuldiging U niet gelden durft. Tracht te verwerven bij een Grooter, Hooger, Voornamer, doch ook een vriend van allen, die het wel meenen (!), dat Banka kachtdadig bedacht worde. Banka zal dankbaar zijn, alhoewel Banka ook dit jaar niet houden mogt, hetgeen men van Banka te verwachten heeft.... Onze vriend en ambtgenoot Coop à Groen doet U hartelijk groeten en gelukwenschen ook in Uwe nieuwe betrekking (c), doch het zoude hem hartelijk grieven, bj deszelfs terugkomst te Batavia U niet meer als ambtgenoot aa0 (a) Ik denk ingezetenen van Banka, die op de krijgsgeruchten zich naaf Batavia hadden begeven. b) De heer Van der Capellen wordt bedoeld. (e) Van Adjunct-Inspecteur-Generaal bij de Financiën. PALEMBANG EN BANKA IN 1816—1820. 361 te treffen (a). Groet insgelijks welmeenend onze vrienden Goldman en Bousquet en zeg hun ook, dat men ons niet vergete.” Het verlangde ontzet kwam eindelijk opdagen. Den 13" April 1818 vertrok Muntinghe met het particuliere voor Madras bestemde vaartuig The Friendship onder Engelsche vlag naar Muntok , welks reede den 19" bereikt werd. Onmiddellijk deed overste Bakker den commissaris verwelkomen (0). Wijl Zhe Friendship noch onze driekleur, noch een enkel stuk geschut voor saluut voerde, werd afgesproken, dat den volgenden ochtend Muntinghe door een sloep van de Zendracht zou afgehaald worden. Daartoe kwam Bakker zelf den 20°" aan boord bij den commissaris. Onder een saluut van het oorlogsschip, beantwoord door de batterij van Muntok, roeide men naar Banka’s strand, waar de commissaris werd opgewacht door den heer Smissaert, aan het hoofd der beambten en omringd door eene voor Muntok niet geringe schaar van inlanders en Chineezen. De opwachtenden wenschten den commissaris „op eene zeer hartelijke en flatteerende wijze” geluk met zijne „voorspoedige doch lang verbeide aankomst”, en begeleidden hem naar het residentiehuis op den heuvel van Muntok, waar verzameld waren commissaris Coop, de’ commandant der troepen zoomede de overige heeren van het garnizoen en van de plaats. Na afloop der receptie bleef Muntinghe met Coop, Smissaert en Bakker alleen. Het waarnemend bestuurshoofd lichtte nu den com- missaris over den staat der zaken in, zooals we dien zooeven lazen ; hij memoreerde het nader in een schriftelijk rapport dd. 21 April 1818. Naar Coop’s oordeel, had Muntinghe op geen juister en voordeeliger oogenblik kunnen komen; een langer uitblijven had, zijns inziens, gevaarlijk kunnen worden. De onderdrukking, de knevelarijen van den sultan, van diens grooten en hoofden, hadden de onver- genoegdheid, het ongeduld der ingezetenen ten top doen stijgen. Alles was rijp om te vallen in handen onzer regeering; niet alleen bijzondere personen, maar ook de hoofden en ingezetenen van geheele districten, gelijk die van Blida, de Kommering en Rawas, hadden verklaard hunne eenige hulp en troost van het Nederlandsche bestuur af te wachten, den regeerenden sultan moede | te zijn. Hiermede waren Coop’s diensten voor Banka en Palembang (a) Als lid in den Raad van Financiën, dat Van de Graaff was, toen hij tot adjunct-inspecteur werd benoemd. (6) Wat hier volgt is uit Muntinghe’s rapport aan Batavia dd. 25 April 1818. 362 PALEMBANG EN BANKA IN 1816—1820. afgeloopen ; plaatsmakende voor den aangekomene, begaf hij zich naar Batavia terug. Er liet zich inderdaad voor de keuze van Muntinghe veel zeggen, waar de regeering heele groote plannen had, wier uitvoering ons vermoedelijk in minder aangename ver- houdingen met de Engelsche bestuurders zou brengen. De benoemde had toch reeds onder het Engelsche tusschenbestuur de Palembangsche veschiedenis medegemaakt: hij was volkomen op de hoogte, in zooverre men dat door bestudeering van de papieren kon zijn: zoo militant als de vervulling der groote oogmerken, die de regeering zeide te hebben, aan de Engelscheu moest schijnen, kon zij toch wellicht onder een ander gezichtspunt worden gezien, wanneer niemand minder dan Rattles’ hoog geachte vriend die zaken regelde. Op grond van dergelijke overwegingen zonden immers ook C. C. G. G., naar wij weten, den Engelschman Du Puy naar Sumatra's West kust voor de overneming van Padang. In beiderlei opzicht heeft echter dit oogmerk gefaald: Rates was met zulke teerhartigheden niet te lijmen. Wat echter de reden is geweest, dat, in plaats van Smissaert, niet Coop te Muntok bleef. is mij onbekend. Misschien gaf diens verleden recht op eeue hoogere positie: in leder geval kon men destijds niet vermoeden, dat Banka eerlang het voorbeeld van het oproerige Palembang zou velgen, en daarvoor te Muntok een flink, daortastend man noodig was, zoolang commissaris Muntinghe aan de overside der straat werd opgehouden. Dat onze plaatselijke vertbesenwoorndiver mtusschen mede tot gewichtige diensten kon vevoepen wonden, het Ret Desiuit dd. § April 1818 verwachten, waathy, op voorste. Van Mintinghe, de heer Smissaert aan den cuiiitinarts Wend toegevoed voor -de waarneming der gewone en leepemte zaken van het Oestuur der residentie en denzelven \ het ondenhavige geval van overliden van den laatstgenoemden, bee bolasten wet de sekeelr uttvoering van den last aan den cvumitttay on Mumia toe. vesrouwd., wordende deze uitgenoodigd ATES COOKS Ore nee oo oe dic openingen te geven, welke tot het bevvrken var der oeguera Henst zijn. thou heteer ven vervaert Muntinghe — sten einde alzoo alen ctr aagetkes, wan zine zending met des te meer Peachy on med ag enen bemiken” — is bij het gebruik ook al vet meeten Ue intsvevteurgenersal was nu wel niet zoon edu vr en dy befaamde dogtasche naamgenoot, die genen TN ub AN ar tgtag tet iene laren zau overleven » Maar van den PALEMBANG EN BANKA IN 1816—1820. 863 waren bestuursman, om meer kracht en spoed achter de zaken te zetten, zat er geenszins in. Keurde hij het in den heer Coop af, dat deze zoo slecht op de hoogte der geographische toestanden des eilands was, hem zal ten slotte van wege schout-bij-nacht Wolter- beek precies hetzelfde verwijt treffen, en wel omdat, als ook op Banka de inlanders het voor het zeggen krijgen, de resident niet eens weet of troepen op nabij gelegen hoofdplaatsen kunnen landen, zoomede of men éen dan wel tien dagen op weg moet blijven, niettegenstaande ondergeschikten de bedoelde plaatsen bewonen en daarmede kon worden gecorrespondeerd. Oordeelde Smissaert, dat Coop de zaken wat te eenvoudig en te kalm opnam, schout- bij-nacht Wolterbeek vond, dat de inspecteur-generaal allerlei onnoodig alarm en bezwaren maakte, zonder de energie te toonen om hinderpalen uit den weg te ruimen. Hij ontving 0. a cen ganschen voorraad kruit ten behoeve van Palembang, doch zond dien niet op, zoodat — terecht of te onrecht -— gedeeltelijk op hem de verant- woordelijkheid is geworpen voor den smadelijken terugtocht van Mun- tinghe in 1819. Het einde was, dat de resident zelf het oproerige - binnenland van Banka introk, waar hij door onvoorzichtigheid onder de slagen van eenige muiters een roemloozen dood tegemoet ging. V. Zending naar Palembang van demang Osman in April 1818 en kennismaking met radja Akil. Muntinghe's benoeming tot commissaris voor Banka en Palem- bang had reeds dd. 27 October 13817 plaats gevonden. Twee besluiten van dien dag handelden er over, een openbaar en een geheim. Bij dit laatste was de geschiedkundig belangrijke instructie vastgesteld, waaruit de commissaris kon lezen, wat gedaan moest worden rter verzekering van de rechten van Zijne Majesteit en ter geheele vestiging van het Nederlandsch gezag op Sumatra’. Geene kleinigheid voorwaar, die geheele vestiging op Sumatra ; rechten waren er anders nog niet bepaald in gevaar. Ook als vredestichter tusschen de beide vorstelijke kijvers moest de commissaris optreden. Wanneer men de instructie leest, dan is het alsof de heeren de schandelijke Spaansch-Napoleonistische geschiedenis van Bayoune als een eerzaam Ge Volgr. VII. 24 362 PALEMBANG EN BANKA IN 1816—1820. afgeloopen ; plaatsmakende voor den aangekomene, begaf hij ich naar Batavia terug. Er liet zich inderdaad voor de keuze van Muntinghe veel zeggen, waar de regeering heele groote plannen had, wier uitvoering ons vermoedelijk in minder aangename ver- houdingen met de Engelsche bestuurders zou brengen. De benoemde had toch reeds onder het Engelsche tusschenbestuur de Palembangsche geschiedenis medegemaakt; hij was volkomen op de hoogte, in zooverre men dat door bestudeering van de papieren kon aijn; 200 | militant als de vervulling der groote oogmerken, die de regeering zeide te hebben, aan de Engelscheu moest schijnen, kon zij tosh wellicht onder een ander gezichtspunt worden gezien, wanneer niemand minder dan Raffles’ hoog geachte vriend die zaken regelde. Op grond van dergelijke overwegingen zonden immers ook C. C. 6.6, naar wij weten, den Engelschman Du Puy naar Sumatra's West kust voor de overneming van Padang. In beiderlei opzicht heeft echter dit oogmerk gefaald; Raffles was met zulke teerhartighedea niet te lijmen. Wat echter de reden is geweest, dat, in plaats van Smissst, niet Coop te Muntok bleef, is mij onbekend. Misschien gaf dien verleden recht op eene hoogere positie; in ieder geval kon mea destijds niet vermoeden, dat Banka eerlang het voorbeeld van hét oproerige Palembang zou volgen, en daarvoor te Muntok een fink, doortastend man noodig was, zoolang commissaris Muntinghe ssl de overzijde der straat werd opgehouden. Dat onze plaatselijke vertegenwoordiger intusschen mede tot gewichtige diensten kon geroepen worden, liet het besluit dd. 8 April 1818 verwachten, waarbij, op voorstel van Muntinghe, de heer Smissaert aan de commissaris werd toegevoegd voor „de waarneming der gewont en loopende zaken van het bestuur der residentie en denzelven in het onderhavige geval van overlijden van den laatstgenoemden, te belasten met de geheele uitvoering van den last aan de? commissaris Muntinghe toebetrouwd, wordende deze uitgenodigd den inspecteur-generaal alle die openingen te geven, welke tot het bereiken van dat oogmerk dienstig zijn.” Deze helper van commissaris Muntinghe — sten einde si een der groote oogmerken van zijne zending met des te me kracht en spoed te kunnen bereiken” — is bij het gebruik ook dl niet meegevallen. De inspecteur-generaal was nu wel niet 300° vervelende zeur als de befaamde Jogjasche naamgenoot, die ge tot Java's ongeluk onderscheidene jaren zou overleven , maar van de? PALEMBANG EN BANKA IN 1§16—1820. 865 dan mondelingen last op te dragen, om de vlucht, indien zij werd ondernomen, met al zijne macht tegen te gaan en te stuiten; en tevens alle middelen van overreding aan te wenden om het gemoed van den jongen sultan te bevredigen, en hem voor te bereiden om mijne komst op Palembang met gerustheid af te wachten.” Ieder woord hierin ademt nagenoeg eene gemeenheid. Daar wij wel den eenen broeder tegen den ander opgezet wilden zien, doch onze christelijke opvoeding bezwaar deed maken, om dat zwart op wit te geven, was een zendeling met mondelinge instructiën, wat dit punt betreft, naar Palembang getogen, en wel de ons bekende demang Osman. Hoe overhaast alles in het werk ging, kan hieruit blijken, dat hij zich reeds den ochtend na ‘s commissaris komst, dus deu 21" April 1818, op reis begaf. Behalve de mondelinge opdracht. had hij van ons bestuur twee korte brieven voor de beide broeders medegekregen, waarin hun, onder de gewone vriendschapsbetuigingen, bericht gegeven werd van Muntinghe’s zijn te Muntok. Ook kreeg Osman eene circulaire mede aan de hoofden van de zes voornaamste districten in het Palembangsche gericht, waarin men deze trachtte te bevestigen in hunne goede gevoelens voor het Nederlandsche gouvernement, zooals, volgens Osman, werkelijk bestonden. Ter voorkoming, dat veront- rustende tijdingen onzen zendeling zouden voorafgaan, werden geene passen meer naar Palembang verstrekt, tot men veronder- stellen kon, dat Osman zijn missie volbracht had. Nauw echter was de zendeling heengegaan, of Muntinghe had van zijne overhaasting berouw. Beter nadenkende, kon onmogelijk Achmad naar den opgegeven tijd met Raffles hebben gecorrespon- deerd, die eerst den 22" Maart 1818 Benkoelen had bereikt. Ook nadere aan den dag komende feiten wezen er op, dat het niet waar was, dat destijds de vorst met Benkoelen briefwisseling had aan- geknoopt, in het kort, dat het slechts praatjes waren, die niemand anders dan Badroedin verbreidde en waaraan onze zendeling al te licht geloof had geslagen, omdat deze meer op de hand des ouden sultans was. Maar nu dat Osman reeds Muntok achter zich had, was het te laat om er verder iets aan te doen; men moest dus wel afwachten, wat dat in den arm nemen van den eenen broeder tegen den anderen zou ten gevolge hebben. Intusschen kreeg Coop van Achmad nog een brief over eenige beuzelingen rin den gewonen vriendelijken stijl”, berichtte Muntinghe. Osinan maakte Badroedin met 's commissaris’ verlangen bekend, 366 PALEMBANG EN BANKA IN L*16—1920. 