Krijgsbedrijven en eenige levensberigten der Nederlandsche krijgshelden Jonkheeren Johan, Paulus ...
Do vijand, drie duizend voetknechten en drie kompagnien ruiter, had zich intusschen uit Vlaanderen, op den Brabantschen over, doen overzetten; en was, in aller i\jl voortrukkende, in den nacht van den 21^ Augustus, onder het bevel van den Kolonel de Hericourt, voor Bergen op Zoom aangekomen. Een schildwacbt, op het bastion Bek-afgeplaatst, den vijand 1) Van Meteren, 25^ boek, bladz. 509. Baselios, ut supra. Nauouter lleldevpronklooneel, at Bopra, bladz. 359. 31 ontwaard hebbende, maakte alarm; de klok werd geluid, de Gouverneur Bacx zetta zich onmiddelijk te paard, gevolgd wordende door eene kleine escorte of wacht, welke hij steeds aan zijne wooing had, en ijlde naar bedreigde pant. De vijand had intasschen bet gemelde bolwerk reeds met eene ver- scbrikkelijke woede en groote snelheid vermeesterd, en de kleine bezetting verjaagd. De Gouverneur gaf onmiddelijk de vereiscbie bevelen tot verdediging; en deed den vijand, die inmiddels reeds bezig was de Jacobspoort open verdediging; en deed den vijand, die inmiddels reeds bezig was de Jacobspoort open verdediging. Te hakken, met zulk een geweld aanvalen en bescbieten, dat by gedwongen werd, zijn voornemen te laten varen, em met een groot verlies, zoo aan dooden en gevangenen, als anderzins, naar Antwerpen terug te trekken. Uit dankbaarheid, wegens bet mislukken van dezen geweldigen aanslag, die alhoewel bier slecbts in de kortslmogelijke trekken aangebaald, een der sterksten was dien Bergen op Zoom, tot op dat tijdstip, bad doorgestaan, werd dien zelfden dag nog, in alle kerken, bet Opperwezen dank gezegd en de verschuldigde hulde bewezen; terwijl de Stateo-General den Gouverneur Bacx, bij een schryven van den 22^^ Augustus, voor zijn dapper en kloekmoedig gedrag hunnen dank toebragten. De Aartshertog, zeer ontevreden over dezen mislukten aanstag, wilde de zaak nogmaals beproeven; en bragt, op nieuw, al bet daartoe vereischte in gereedheid. De Gouverneur Bacx, van bet voornemen des vijands verwittig, stelde al het mogelijk in bet werk, om hem beboor-lik te ontvangen; en bield het kleine garnizjen — nacht en dag — op de vestingwerken bijeen. Door het uitzenden van eenige spionnen, werd by gewaar, dat zich een sterk legerkorps, onder de bevelen van den Franchen edelman du Terrail, en van al het noodige voorzien, aan den Raaiberg (eene plaats in de nabijheid der vesting) bevond. Baselias, ut supra. Van Meteren, 27^ boek, bladz. 538. Het daurde dan ook niet lang, of de vesting werd, in den nacht van den 20^ September daaraanvolgende, aan vi|jf zijn den te gelijk, met het grootste geweld, aangevallen; met dat ge* volg, dat de vijand zich weldra van een der bolwerken had meester gemaakt. De Gouverneur, steeds met den sabel in de vuist, wist echter zijn onderbebbende, als ook de burgerij, door zijn voorbeeld z66 zeer aantemoedigen, en daarbij zulke doelmatige maatregelen te nemen. Dat de bevelbebber du Terrail, na drie mislukte bestorigen, en in weerwil hij reeds een gedeelte der stad bemagtigt hat, genoodzaakt werd, den aftogt te doen blazen, en naar Antwerpen te trek ken! Het verlies van den vijand was ontzettend, en de weg naar Antwerpen lag als bezaaid met krijgslieden, die aan hunne wonden overleden waren; buiten en behalve acht en dertig wagens met dooden en gekwetsten, die derwaarts gevoerd werden *)• Teneinde hunne dankbaarheid aan het Opperwezen te toonen, werd, door den Magistraat der stad, bepaald, dat ter herinne- ring aan dezen dag, jaarlijks, op den 20™ September, eene openbare dankzegging zoude plaats hebben. In de maand October des zelfden jaars, toen Prins Maurits zich met zijn leger bij Billich bevond, kampeerde de Markies Spinola, nadat hij den Graaf van Bacquoi had afgezonden, om Wachtendonk te belegeren, met een korps van acht dnizend man, bij Roeroordt; teneinde in de gelegenheid te zijn, gewelden Graaf, des noodig, zeer spoedig te hulp te kunnen kommen, ingeval Prins Maurits mogt goedvinden, te beproeven, Wachtendonk te ontzetten. Hoe moeijelijk zulks nu ook, in de gegeven omstandigheden, was, helde de Prins echter daartoe zeer sterk over; doch hij on zich met geen' gunstigen uitslag vleijen, dan na alvorens het leger van Spinola, hetzij geheel, hetzij ten deele, verslagen te hebben. Yernomen bebbende, dat de Oraaf Trivultius, Luitenant-Generaal van de rniterij des vijands, zich, met daizend raiters en even zoo veel man voetvolk, te Muhlheim, bij Boeroordt, bevond, besloot bij. Dat men hezend deartoe drie duizend man voet volk en zestien kompagnien ruiterij, onder het opperbevel van zijnen broeder, den Graaf Hendrik Erederik. Van deze zestien kompagnien ruiterij werden er ackt onder het meer onmiddelijk bevel van den Commissars-General Marcellus Bacx gesteld; met last, den vand, die zich te Broeck bevond, aan te vallen. Graaf Hendrik zich met bovengemelde troepen op marsch begeven hebbende, en tot Muhlheim genaderd zijnde, zoo Verd hem door den Eitmeester du Bois, de tijding gebragt, dat de vijand, niets kwaads vermoedende, zich rustig in z'ne kwartieren bevond. Marcellus Bacx, dit hoorende, verzocht de toestemming van Graaf Hendrik (alhoewel hätte) daartoe reeds voor den afmarsch den last onvangen had) onmiddelijk te mogen aanvallen; terwyl hij, deze toestemming verkregen hebbende, met de zijne door de Boer reed, en ongeveer 200 miters vooruit zond, om den vijand en fourageur te overvallen. Daar zich echter middelerwijl eenige ruiterij en voetvolk des vijands, tot het doen van een konvooi aldaar hadden vereenigd, roislukte deze aanslag, en werden de 200 ruiters op de vlugt gejaagd. Bacx, die intusschen met zijne overige ruiters op het plein van het HuisteBroek, bg Muhlheim, positie genomen had, zijne fourageurs vlugtende en door den vijand dapper vervolgd worden, temg ziende komen, nam hen onder zijne bescherming op, en sloeg de vyandelijke ruiter, tot bij haar voetvolk terug. De Graaf Trivultius, te Muhlheim vernomen hebbende, dat de te Broek gekantonneerde troepen aangevallen waren, trok dadelijk, met eenige Rutlerij en voetvolk, ter hulp van de zijnen. De Commissaris-General Bacx hield niettemin stand; en had, gednrende een uur, tegen een groote overmagt vechten, de, geen duim gronds verloren. Graaf Hendrik daarop tot hem komende, gelaste hem, onmiddelijk tot bijstand der zijnen op te rukken; nadat hj met zijne miters eenige beneden aan de Eoer staande vijandelijke fruitery gechargeerd zoude hebben. Graaf Hendrik daarop dit zijn voornemen tea aitvoer brengende, zoo zag Bacx echter aldra de miterig van Zgne ExceUentie, vlagtende tot hem ko-men; inw^erwil daartoe geene oorzaak bestond! Bacx evenwel dadelijk doorrqdende, vond Graaf Hendrik van de zijnen verlaten in de nab^'heid des vijands. Doch de Graaf ziende, dat Bacx met eenige ruiter tot hem kwaro, reed met eenige ruiter tot hem kwaro, reed met eenen Spaanschen bevelhebber slaags. Deze, Graaf Hendrik het pistool op de borst zettende, teneinde hem te doorschieten, werd echter. — nog in tijds — daarin verhinderd; daar Bacx, op het zelfde oogenblik, met de snelheid des bliksems, den Graaf te hulp snelde, en den Spanjaard den arm, waarmede hij het pistool hield, afhieaw; Warden, het gelucht, den Graaf (den later zu börenen Frederik Hendrik van Oranje) het leven te reden, en den Spanjaard verder af te makeni Daarenboven hiel zich aldaar met 400 ruiters tegen 1000 staande. Battelius, ut supra. Kok, Vaderl. Woordenhoek, Wagenaiir, 9e deel, bladz. 194. Van Meteren, 27^ boek, bladz. 589. Leidekker, predt. Bergen op Zoom, in z\|ne kerkrede op den 15en October 1752, gehoaden. Nassouser HehienpronAiooneel, nt supra. Van Meteren spreekt bfj deze gelegenheid ook van eenen neef van Bacx. Deze was zeker Willem, Manrits, zoon van voormelden Johan Bacx, en kornet bij de ruitery van z^nen oom Marcellus. In het aanhangsel zal nader van hem gesproken worden. Van Meteren vergist zich echter hier, door Paulus in stede van Marcellus Bacx, als redder des levens van Graaf Hendrik Frederik tenoemen. De Schrijver De winter na op handen zijnde, deed Prins Maurits de onderscheiden troepen weder naar hunne garnizoenen terug- keeren, en droeg den Commissaris-Generaal Bacx den last op, de raiterij van Brabant te geleiden. Deze, tot Grave geko- men zijnde, ontviug het berigt, dat de Heer van Grobben- donck, door zijne kompagnie, naar Brussel was geconvoijeerd geworden. Wei vermoedonde, dat deze kompagnie op haren terogtogt zonde zijn, zond hij eenige ruiters naar de zijde van Helmond nit; ten einde te trachten, dienaangaande de noodige inlichtingen te bekomen. Ternggekomen, bragten zij het berigt mode, dat de bedoelde kompagnie, benevens eenige andere miters, alien te zamen ongeveer 800 paarden sterk, te Eindhoven ingekwartierd waren, Bacz zond hierop 100 ruiters vooruit, om den vijand te engageren; en volgde inmiddels met de overigen. De v^'andelijke troepen echter Intusschen reeds Eindhoven yerlaten — en den weg naar's Hertogenbosch ingeslagen heb- bende, sneed Bacx hun den weg af, viel hen onmiddelijk aan, en joeg hen weldra geheel op de vlugt; met een verlies van SO paarden en 50 gevangenen, waaronder de kornet; terwyl de Laitenant Jan van Mul in het water sprong, en verdronk. Thans zijn wij tot het tijdstip genaderd, dat het den Al- magtigen bebaagde, van het krijgshaftig broederpaar van het aardsche tooneel weg te mkken, en daardoor het leger en den Staat een werkelijk onherstelbaar verlies te doen onder- gaan! Faulus Bacx, namelijk, overleed te Bergen op Zoom, in het vooijaar van 1606, en eindigde alzoo zij ne roem voile loopbaan, als Gonverneur dezer vesting, en de daaronder be- hoorende forten; alsmede van het kasteel van Wouw. Zijn lijk werd in de groote kerk aldaar plegtig ter aarde besteld; terwijl men zijn graf met een prachtig Mausoleum versierde. Baselius, at supra. Dit monument is echter, even als de kerk, gednrende het beleg van 1747, geheel en al, verwoest geworden 0« De algemeene Staien legden z^ne weduwe eene rente toe?an 600 galden *); en, van stadswege, bekwam zg, even als vroe* ger, eene jaarliljksche vereering van FIIIc O gujdai9 vr^ gelde*). De betrekking van Gouverneur van Bergen Op Zoom te vervangen, en Paulus Bacx te vervangen, was zeker geene geheene geheene geheene geheene geheene. De algemeene Staten, alsmede Prins Maurits, vonden dan ook daartoe niemand beter geschikt, dan de waardige breeder des overledenen. Marcellus Bacx werd alzoo, den 27^ April 1606, tot op volger van wijien zijnen breeder, in het gouvernement van Bergen op Zoom, en. benoemd; en, op zijn verzoek, uit zijne betrekking als Commissaris-Generaal der ruiterij ontslagen. Doch, zoo zeer werden zijne krijgstalenten in het algemeinen — maar vooral die als miterkapitein in het bijzonder — op hoo-gen prijs gesteld, dat men dit verzoek allen toestond, op voorwaarde, dat hij zich verbond, ook buiten zijne betrekking als Gouverneur van Bergen op Zoom, zich te laten emploije-ren, aoo te velde, ak in de steden en de forten over alle andere volck van oorhghe^ soo te peerde ah te voet; terwijl de Staten deze clausule in de acte van aanstelling deden insereren, en hij dan ook nog menigmalen gehad — en bewe-zen heeft, (zoo in het jaar 1610, in Brabant, als elders) daaraan voldaan te hebben. Kort na deze benoeming vertrok hij naar's Gravenhage, om 1) Faare, Hiaiolre abregee de la viUe de Bergen op Zoom. Kerkrede, lit sopra, bladz. 45. 2) Wagenaar, aanmerkingen en bijvoegseU van het 9e deel. 3) Noifden der vergadering van de regering van Bergen op Zoom^ dd. 2. January 1607. 4) Baselius, ut supra. Notalen voormeld. Kok, Vaderl 1) Lordenboek. 87 den vereischten eed af te leggen; en kwam weldra terag, ten einde zijne nieuwe betrekking te aanvaarden. Todens hij in deze betrekking te Bergen op Zoom was, werde hem, in de maand Januarij van bet jaar 1608, de eervoile taak opgedragen, om, met Jonkheer Justinus van Nassau, de afgevaardigden van den Aartshertog Albertns, die over den vrede moesten onderhandelen, te Lier af te halen, en naar's Gravenbage te geleiden. Slecbts eenige weinige jaren mogt Marcellus Bacx echter in de rustige nitoefening van zijne nieuwe betrekking voortgaan; daar zijne tegenwoordigheid reeds weder, in de maand Mei van bet jaar 1610, bij bet leger te velde gevorderd werd. In dat jaar, namelijk, vonden de Staten-Generaal, alsmede Prinsen Maurits, tengevolge van bet ernstig aanhouden des Prinsen van Anbolt, goed, een groot gedeeite ruiterij, onder bet beleid van Graaf Hendrik Erederik van Nassau, tegen eenige troepen van den Aartshertog Leopold, die zich in de omstreken van de dorpen Eckheim, Mecbelen, Heusen en Hoch, in bet land van Luik, opbielden, te velde te doen trekken. Dien ten gevolge werd den Gouverneur Bacx de eervolle taak opgedragen, de ruiterij van Brabant daarbij aan te voeren, en Graaf Hendrik met raad en daad behulpzaam te zijn; en bad deze expeditie dan ook met bet gewenschte gevolg plaats; ten gevolge waarvan negentien honderd soldaten van den Aartshertog Leopold geheel verslagen werden. Na bet jaar 1610 scbijnt Marcellus Bacx geene gelegenbeid meer gehad te bebben, om bewijzen van zijn zijn zeer be- zanten met hon gevolg, enz. Dienst, under anderen van Öbertmidenen naar Dordrecht, met 190 sleden over bet völlig volbragten. De ScAtyvef. Kende en unvergelijkelijke dapperheid te geyen; althans wij heben daar van niets kunne ondekken; en wij moeten daar-uit dus besluiten, dat h, voortdurend, rustig in zijn Goa-vemment gebleven is; tot dat hij, nadat hem in de maand April des jaars 1617, nithofde van ziekte, de Heer Willem van Oldenbarneveld in het ambt bebulpzaam was geweest, na eene lange en roemvolle loopbaan, in de maand October van dat jaar, den tol der natur betaalde, en het aardsche met bet eeuwige verwisselde! Zijn lijk werd, even als zulks vroeger met dat van zijnen broeder Paulus had plaats gehad, plegtig, in gemelde kerk begraven, en zijn graf, op gelijke wijze, met een prachtig gedenkteeken, door den grooten beeldhouwer Bernard Janssen, te Londen woonachtig, gebeiteld, versierd; doch hetwelk, in het jaar 1747, een gelijk lot met dat van zijnen broeder onderging. Waarschijjik zonde er nog meenig wapenfeit, als anderzins, van dit voorbeldig broederpaar te vermelden zijn, indien de geschiedschrijvers van hunnen tijd hen in deze minder endankhaar behanden. W^* betreren deze leemte, uit den groß van ons hart; en, alhoewei daardoor genood* zakt, dit geschrift te eindigen, zoo kannen wij evenwel niet nalaten, vooraf nog eene belangrijke b^'zouderheid van hun krijgs- mansleven aan te halen; namelijk, dat hunne kompagDien, in 24 jaren tijds, gedurende welke zij gestadig aan de krijgs- bedrijven deel namen, nimmer onder hunne aanvoering, gesla-gen zijn geworden; zoo men daarvan het voorgevallene met den Markies del Guasto, (waarbij zij, na zich met 20- tegen 200 man, moedig verdedigd te hebben, gevangen raakten) wil uitzonderen. Terwijl het bewezen is, dat zij, vooral in het doen van bijzonder gevaarvoUe expedition nimmer hunne gelijke gehad hebben; daar zij zich zelfs niet ontz agen, hunne stoute togten uit Bergen op Zoom, meestal met eene I) Faure, ut sDpra, bladz. 204. NoitUen, at supra. Kerkrede, utsapra. 89 Gegen magt, door'svijands land en tussen onderscheidene belangrijke vestingen heen, tot voor de poorten van Brussel, Brugge, Gent, ja, tot in het Luxemburgsche uit te strekken!! Hun goed beleid, en hunne onvergelijkelijke onvergelijke onvergelijke steeds datgene wat zij in getalsterkte misten. Zij hadden dan ook, voortdurend, eenen zoodanigen schrikonder hunne vijanden weten te verwekken, dat het voldoende was, vemomen te hebben, dat de Bacxen uit Bergen op Zoom getrokken waren, om hen alom, tot zelfs in Vlaanderen, in weerwil van hunne veel grootere magt, in rep en roer te brengen; en gestadig op hunne hoede te doen zijn! Van hun huishoudelijk leven sehijnt nieis bekend te zijn; en vindt men alleen opgeteekend, dat hunne woning, wanneer zij zich niet in het veld bevonden, eene leerschool voor jonge edellieden en andere personen van rang was; waarin zij een groot aantal helden hebben aangekweekt, die de onafhankelijk-heid van het Gemeenebest der Vereenigde Nederlanden hebben helpen bevestigen. Wij sluiten dan deze verhandeling, met de weinige -— maar zijn in zich bevattende woorden van de Chalmot, in zijn Biographuch JFoordenboek: ‘Een broederpaar van helden, wiens gelijken men weinig, onder alle de voorstanders van de Nederlandsche vrijheid zal aantreffen, en nog mincer die dezelve daarin v. Gouverneur gestrengt heben! Ongemeene diensten hebben zu 1576 tot 1610, aan den Vaderland bewegen, en hunne namen zu lernen altoos bewegen de beschermers van ware vrij-heid in zegening blijven! Willem Maurits Bacx van wien op bladz. 202 gesproken iS| was de zoon van Jonkheer Johan Bacz; en das neef van Jonkheeren Paulas en Marcellus. Althans heben wij in bet register van buwelijkszaken der stad Deventer gevonden, dat op den 8° Mei 1680, in onder- troaw waren opgenomen: Willem Maarits Bacx, sone van saliger Colonel Jan Bacx, cornet onder den Bitmeester Bipperda, en Jeannette Hoefijser, docbter van den Ontvanger- generaai van de Admiraliteyt t' Amsterdam. (ffet) G. M. Bacx, brugom, sponsa aberat, Deze beide personen vindt men dan ook vermeld in een Feest- gedicbt, opgenomen in bet werk, getiteld: fJan van der Veena zinnebeelden, oft Adamaappel, miisgadera zijne oude ende nieuwe ongemeene BruydtlofU ^- ende zegezangeH^\ t' Amsterdam, bij Everbard Cloppenbargb, 1642, bladz. 830. Ook is bet deze 6. M. Bacx (Goillaame Maurice, waarscbijn- lijk naar de beide Prinsen, Willem en Maurits van Oranje, al« das genoemd) wiens heldenmoed door Vondel, in zijne Belege* ring van Ch^ol, bezongen is geworden. 41 « Als bijdrage tot het bewijs, dat de Baxen uit 'sHertogen- bosch afkomstig waren, zoude nog kunneo strekken, het vol- gende gra&chrift in de kerk van St. Jan aldaar: Hier leyt begraven, H'. Jan Bacx, Hoog Etentmeester ?an den Bosch , sterft 1552, den 22«^ Jolij '). En Heylwich van den Hove a^n huisvrou, sterft 1555, den 28^ Augasty. En Juffnm Gertruid Sem, weduwe van den Heer Capit^'n Paulus Bax *), sterft den 20«» February 1688. En Johanna Sophia Bax , huisvrouw van den Luitenant Heeken, sterft 10 Jnny 1693. En Jacob Bax ^), U'. Jans soon , Bentmeester van de Staten van Brabant, sterft 81 Meert 1591. En Juffrou Anna Back, sijn hnisvrou, sterft den 18^ Junij 1604*). Nog vindt men: BEGRAYENISSB Van den WelEdelen Jonker Ludolph van Lintzenich, in sijjn leven Controleur-generaal van de Legerschepen, en Commissaris Extraordinaris van de monste- ringen, en Opsiener der verselingen der uyt- heemsche lakenen, sterft 23 October 1646. 1) Waarschijolijk de grootvader van onze helden. 2) Vermoedelyk een kleinzoon van den Gonverneur Paulus Bacx. 3) Vermoedelijk de vader van onze helden. 4} Zie le Roy, le grand thedire sacre, 3^ deel, bladz. 42. 42 En de WelEdde Joffiroa Anna Bacx sijn huisnoa, sterft den 5tt April 1663 ')• In eene yerzameling mi oop^en mt het eerste Commissie- boek van H. M. Heeren Staten Generaal der Vereenigde Ne- derlanden wordi gevonden, de onderstaande Gommissie voor den Ritmeester Marcelis Baei. tot Com- missaris-Generael eS Seg^ Migor o?er de Buyterie. Die Staten Qeneniel der Vereenichde Nederlanden, bevin« dende tot dienst vanden Lande noodich te wesen, dat een be- quaem ende gequalificeert persoon gestelt worde omme d^offiaen vanden Oommissaria Generael ende Sergeant Majoof tner de Gs- vaUlerie inden dienst vanden Lande wesende, te bedienen, hebben omme de goede kennisse die eg hebben van de be- quaemheyt, vromicheyt ende errarentheyt vanden Ritmeester Marcelis Bacx, denselven Bacx totte voors. officien i' van Gom- missaris Generael, ende Sergeant Majoor over de voors. Ga-. vaillerie ipden dienst vanden Lande wesende, cpte recomman' datie van ^ne Ex^, gestelt ende gecommitteert , stellen ende committeren mits desen , hem gevende last ende commissie de- selve officien voortaen wel ende getronwelyck te bedienen , <^te insifuctie ah eede doer toe gemaeckt ende noch te maecken^ op een Traciement van kondert en vijftich ponden van xl grooten ^tpont ier maent, ten twee en dertich dagen, Ordonnerende al- ien ritmeesteren , officieren ende gemeene myteren inden dienst \) Ibidem, bladz. 39. Het is opvallend, hoe weinig acht men desde penonea meermalen aldus vindt opgeleekend: Baz, l^z, Backz en soms ook Back! De Schrijver, ende onder de geboorsaemheyt der voors. Vereenichde Landen wesende, ende anderen dien dit eenichsints aengaen mach, den voors. Marcelis Bacx als Commissaris General, ende Sergeant Majoor over de Cavallerie te erkennen ende respecteren, naer behoore. Gegeven onder onsen cachette in's Giavenhage den 2len Januarij 1604. J. 