Bijdragen tot de taal-, land- en volkenkunde
Men ziet dat er nog al ruimte is om de mongsa’s tusschen den eersten, zevenden en tienden te bepalen. De drie geuoemden beginnen gelijktijdig, omdat zij aangewezen worden door den stand van de sterren. De doekoons sawah beklagen zich, dat de gewone inlanders zelf de tijden gaan berekenen en daarmeé knoeien» tot groot nadeel van het welslagen van het gewas! Inderdaad weten velen zich van de woordenseriën en van de toepassing op de neptoe's der dagen te bedienen. Zij gaan‘ verschikken en verschut- ven, — bedriegen, zeggen de doekoons, — om den dag niet volgens het noodlot, maar naar hun wenschen goed te doen uitkomen. Dat al het werk afgedaan is voordat de bintang wloekoe ondergaat, wordt door allen in het oog gehouden, terwijl ieder de na’as en sangar dagen altijd met zorg vermijdt. Welke neiging er ook bestaat, om liberaal te worden bij de tijdsbepaling, toch werkt zij nog fataal genoeg op het geloof van den inlander, die zich altijd, volgens de les van Batara Goeroe, van een ruimen oogst verzekerd houdt, wanneer hij den juisten tijd voor ploegen en planten heeft gebruikt. Bij mis- lukking werpen zij, die schade leden, de schuld op de berekenaars , doch deze werpen de schuld weêr met verontwaardiging van zich af en op de landbouwers zelven terug: want hun bere- kening — Dewie Srie zelf heeft het gezegd — moet uitkomen tot het zevende deel van de dikte, die een haar heeft. Dat er slecht is gewerkt en geplant, dat de schuld van het misgewas aan den landbouwer ligt, daaraan wordt niet gedacht ; een volgend jaar begint men opnieuw op dezelfde wijze, en dus niets wijzer geworden, om misschien met een even slecht resultaat te eindigen. § 3. AANLEG VAN SAWAH’S. De aanleg van sawah's geschiedt zeer in het klein, dikwijls hij roeden tegelijk. De ontginningen in het. groot, gemeentelijk verricht of door inlandsche ambtenaren of Chineezen uitgevoerd, komen, op een enkele uitzondering na, niet meer voor, en slechts daar, waar de Staat den aanleg van nieuwe groote waterleidingen beveelt. Tot de bewerking van grond of water gaat de inlander niet over dan na bepaling van den goeden dag en feestmaaltijden DE RUSTKULSUUR OP JAVA. 137 gegeven te hebben. Het werk aan de leiding gaat dat aan de velden vooraf. Het water mag van heinde en ver gehaald worden , vanwaar men het krijgen kan, en blijft particulier eigendom , zoolang het door de zelf gegraven leiding en door de zelf aangelegde sa- wah’s stroomt. Daarbuiten behoort het aan ieder ander, die er zich van gelieft meester te maken. Wie slechts wil, mag rivieren of beken opdammen en daaruit aftappen. Recht op een zekere hoeveelheid water evenwel verkrijgt men daardoor niet, omdat iedereen vlak boven een bestaanden dam weêr een nieuwen aanleggen kan. Ontstaat er kibbelarij, dan tracht het inlandsch hoofd , onder wien de strijdenden behooren, den twist door schik- king, en anders door een bevel te beslechten. De leiding wordt gegraven onder aanroeping van Bangenda Kélir, den beheerscher der wateren. Aan hem wordt het offer- maal gewijd, dat bestaat uit rijst, die door het gaar stoomen in een bamboezen mand den vorm van suikerbrood heeft, en den naam van toempéng draagt. Voor deze gelegenheid wordt er een witte kip in gestoofd. Onmiddellijk na het offermaal wordt met den arbeid begonnen , die bestaat in het eenvoudig graven en opwerpen van den grond, waarbij het achter de gravers voorttredende water de diepte en het waterpasse vlak te gelijkertijd moet aangeven. Is het verval tusschen den mond der leiding en het veld groot, dan stoot men den grond met een koevoet los, en laat het water, dat men door een oudiepe geul aanbracht, den grond verder meê- voeren. Voorzieningen van de taluds zijn gewoonlijk niet noo- dig. Anders worden eenige staken daartoe in den grond gestn- ken, om de bladeren of graszoden tegen te houden, die de uitschuring moeten voorkomen. Eer men begint, worden zelden berekeningen gemaakt om den arbeid te beoordeelen, dien de waterleiding kosten zal. Sterk in de hulp van Bagenda Kélir, dien men inriep. en in den zegenrijken invloed van den goeden dag, die zorgvuldig bepaald is, graaft men door. Mochten er evenwel — en dat gebeurt zoo dikwijls — in weêrwil van die voorzorgen zich hindernissen voordoen , waardoor men niet ver- der kan, dan staakt men den arbeid, en begint weêr elders, of wel men staakt de voorgenomen ontginning. Gaat alles naar wensch, dan worden nog twee offermalen gegeven. Het eerste, als de dam is gelegd, moet aan den oever der beek onder het opzeggen van het gebed st¢lamét of koe wm. 138 DE RIJSTKULTUUR OP JAVA. bala g&énie worden genuttigd. [fet tweede, als de leiding ge- graven is en het water er door vloeit, moet met wajang en gamelan worden opgeluisterd en bestaan uit de gerechten, die de gewoonte der streek voorschrijft. Ken eu ander daarvan niet op te volgen, veroorzaakt het aanhoudend doorbreken van den dam. Na de vaststelling van den goeden dag kan nu aan de ont- ginning van het veld worden begonnen. Het memoele moet voorafgaan. Die zegening van jaren, maanden, weken , dagen, van zon, maan en sterren en van het landbouwgereedschap met de noodige feestelijkheid is allernoodzakelijkst. Zal het veld op woesten grond worden aangelegd, dan moet de toekomstige eigenaar alleen, zonder iemands hulp, eerst eenige dagen, al is het maar in schijn, zelf de struiken en boomen omhakken. Dan mag hij eerst helpers verzamelen, om gezamelijk wat zij kunnen om te hakken en te verbranden, en vervolgens den grond los te ploegen. Daarop volgt het verdeelen in vakken. Deze zijn zeer verschillend van grootte en verschillen tusschen een honderdtal roeden en enkele voeten naarmate van de mindere of meerdere helling van het terrein. In het ge- bergte verkrijgt men er die amphitheaters door, welke de min of meer gemaakte bewondering van vroegere en latere schrij- vers van reizen op Java hebben opgewekt. In het laagland is de aanleg ondertusschen veel moeielijker, omdat het waterpas maken over veel grootere oppervlakten gebeuren moet, en omdat het opwerpen der dijkjes in den dikwijls zeer slappen grond er veel meer moeite kost. Hoe hooger de sawalh’s leggen, hoe meer de dijkjes slingerend worden aangelegd , om aan het water een zoo groot mogelijke lengte ter overstrooming te geven. De doorgangen toch in de dijkjes hebben nergens genoeg capaciteit er voor, en zijn hoogstens een voet in het vierkant. Men laat nu de sawahi vol water en in rust, na bloemen en borèh aan de hoeken te hebben ge- offerd. De aanlegger mag er niets anders aan doen, dan de tal- looze doorbraken te herstellen, die er in de nog niet gezette dijken met hun willekeurig genomen breedte en hoogte moeten ontstaan. De oppervlakte der dijkjes bedraagt van 75 tot 15 (1) Rijnlandsche roeden per baoe. Sawah's in de laaglanden worden uiet, zooals in het gebergte van tögals, maar van woeste strooken land gemaakt, en heeten naar de eerste bewerking van het omkappen der struiken, sa wah babadan. Deze naam wisselt zich trouwens af met dieu van DE RIJSTKULTUUR OP JAVA. 159 sawah asli, jäsä of poesaka, welke in hun respectieve beteekenissen van familievelden, zelf gemaakte en geërfde velden dezelfde zaak uitdrukken in tegenoverstelling van de sawah bakoe, lanjah, desa lawas, négara, enz. Als de dijkjes het water houden kunnen, kan men zeggen, dat de sawah’s gereed zijn, waarna hun verdere bewerking met die van reeds bestaande overeenkomt. In de benedenlanden en gewoonlijk ook in het gebergte zijn de nieuwe velden daarom nog niet gelijk in waarde met de onde. Sons zijn zij zelfs in de eerste jaren niet met voordeel te ge- bruiken. Het is niet slechts tot aanmoediging der kultuur dat pas aangelegde velden in de eerste jaren vrij van belasting blijven. Niemand toch zou ze meer aanleggen, indien al ‘een belas- ting naar de productie door den uiterst geringen oogst te innen zou zijn. In het. noorden van Pekalongan maakte een dessahoofd de vol- geode regeling voor de aanleggers van nieuwe sawah’s op woesten groud. De ontginner mocht de twee eerste oogsten geheel voor rich behouden. Het derde jaar zou hij per baoe 7 potjongs padi (4 80 katti’s) van den oogst als pEnggoeboog moeten geven. Het vierde, vijfde en zesde jaar was de oogst weêr geheel voor den ontginner. Het zevende jaar moest hij beginnen met 4 der gewone laudrente van de sawah’s te betalen, want dan zouden nieuwe velden evenveel kunnen opbrengen. Het achtste jaar zou hij de helft, het negende twee derde, en het tiende jaar eindelijk de geheele landrente voldoen. Men tracht aan den slechten opbrengst der eerste jaren in het gebergte te gemoet te komen door minder arbeid, en zaait daar soms op den bijna niet bewerkten grond de padi uit, om ze dan niet meer over te planten (moewoer tinggal). Toen adellijken en anderen, die niet tot het volk behoorden, nog sawah's aanlegden, besteedden zij den aanleg uit, of liever zij belastten er lieden mée, die van hen afhankelijk waren. Zij zorgden, dat er een leiding was tot aan de te ontginnen plek. Die voor hen de ontginning zoude doen, kreeg een zekere som, gewoonlijk tusschen 10 en 15 gulden per baoe voor cen jaar ter leen, om zich van leeftocht en van de noodige werktuigen te voorzien. De karbouwen werden hein om niet verstrekt, en de zaadpadi kreeg hij het eerste jaar ten geschenke, en het tweede en derde jaar in leen, terwijl hij den geheelen oogst voor zich behouden mocht. In de laaglanden kwam de helft, dex 140i; DE RIJSTKULTUUR UP JAVA. productie aan den uitbesteder na het derde en in het gebergte na het vierde jaar. Tevens werd de uitbesteder eigenaar, maar hij moest den ontginner, zoolang deze verkoos, het recht van bewerking tegen den halven oogst verzekeren. Tegenwoordig wordt de medehulp aan ontginningen verschillend betaald. In streken, waar geen Europesche industrieëlen zijn, vindt men de oud Javaansche belooning, bestaande in „volop en lekker eten» driemaal daags (des morgens om 8 en 11 uur, en des middags om 4 uur), en in eenige centen als snoep- of zakgeld (doewit djadjan). Aan de Oeloedjamie-rivier vond ik in 1864 de vergoeding bestaan in drie malen eten, 8 centen daags, en zooveel van het gekapte hout als meu kon meêdragen. In het Noorden van Tuëdok werd reeds 50 en 60 centen per dag betaald, terwijl men er den arbeid reeds alléén begint te doen, of zich slechts helpen laat door familieleden tegen beding van wederhulp. $ 4. DE ZAADBEDDINGEN. In de tempo kétiga of in de tempo kanéin begint men het gedeelte van de sawah, dat altijd daarvoor gebruikt is, tot de zaadhedding te bereiden, Zijn de velden nieuw, of niet goed genoeg, dan tracht men goeden grond te leenen, en geeft men daarvoor, naar keaze van hem die geleend heeft, een even groot, en soms een grooter stuk van zijn eigen veld terug. In het ergste geval, als de sawah te slecht is, en men elders niet leenen kan, koopt men pootplanten, waarvan de prijs per pikolan slechts enkele centen bedraagt. Uit den aard der zaak moet die zoo gering zijn, daar niemand verkoopt, als hij de bibit zelf nog gebruiken kan, of, zelfs aan familie en dessage- nooten kan wegschenken, terwijl hetgeen verkocht wordt gewoon- lijk het overschot, het slechtste deel der zaadbedding is. Eer men aan den arbeid begint, worden bloemen en borèh aan de vier hoeken van het veld neérgelegd, en een feest. of offermaal gegeven, waarvan de toempéng met een geele of witte kip de hoofdschotel 1s. Nadat de grond zoo zacht mogelijk is doorweekt, wordt hij, zoover men kan, beploegd en daarna aan de.randen der dijkjes , waar men met den ploeg niet komeu kan, omgespit. Een tweede ploeging volgt op de eerste, Daarna worden met DE RLUISTKULTUUR OP JAVA 141 de egge de klompen slijk fijn gemaakt en het gras onderge- werkt, en vervolgens de grond 20 dagen in rust gelaten. Nu wordt er weêr geëgd, waarna het water, dat altijd is blijven doorstroomen, 10 dagen lang wordt opgehouden, om de kracht der dijkjes te beproeven. Eindelijk egt men voor de derde maal in den modder, met het doel om de graszoden onzichtbaar te maken, waarmeê de bereiding van den grond tot zaadbedding afgeloopen is. Was de grond zeer mager, dan bemest men hem in den tijd der bewerking door er elke week eenige handeu vol rijstezemelen over heêu te strooien. Men verkrijgt hem bovendien uitgezuurd door vlijtig bladeren van citroen, kalmoes en élä op het veld te leggen. De bezaaiing geschiedt op tweederlei wijze, waarnaar de al- gemeene naam voor de zaadbedding van bibitan verder wordt ouderscheiden in oeritan of s&baran. In het eerste geval worden de aren naast elkander op den grond gelegd en met den steel daarin vastgestoken; in het tweede geval zaait meu de afzonderlijke korrels uit, waartoe zij met den voet van de stengels worden afgetrapt. Door het gebruik van geheele aren krijgt het zaad een vaste ligging , en wordt het niet door het water meégevoerd.. Daartegenover staat het nadeel, dat men veel moet uitgooien , wat dikwijls niet opkomt, en dat die manier, als er veel varkens en groote vogels zijn, bijna onuitvoerbaar wordt. Lulk gedierte, dat de enkele korrels, als der moeite met waard, laat liggen, rooft wel de geheele aren weg. De uitzaaiing met enkele korrels geeft door haar voorafgaande ontkieming meer waarborg dat alles opkomt, terwijl men zich minder in de hoe- veelheid pootplanten bedriegen kan. Daartegenover staat ongelijke groei door ongelijke uitstrooiing en door de meêvoering hier en de neêrzetting elders van het zaad, en groote moeite, om de kleine vogels daarvan af te houden. De hoeveelheid zaad verschilt zeer, Hier wordt 120 katti's gebruikt, elders 60, al naarmate de vader noodig heeft gehad, eer de zoon aan het planten ging. Daarbij wordt de hoeveel- heid niet gemeten bij het gewicht, maar met een maat, de potjong ofik&t. Hoewel de grootte daarvan eigenlijk door de omspanning van het stroo met duim en wijsvinger bepaald wordt, maakt men dikwijls de potjongs zoo groot, dat zij met beide handen niet te omvatten zijn. Ik vond potjongs van 7 tot 12 katti's. Gewoonlijk heeft men 80 tot 100 katti's noodig toor een bave, als de plautwijdte cen k&pél d. i. de gesloten 143 DE RLSTKULTUUR OP JAVA. vuist, en 60 katti’s, als men door het planten op een of twee tjoe (d. 1. de vuist met den uitgestoken duim) eigenlijk maar Ia of Iig der 80 katti’s zou behoeven. Op zulke „kleinigheden evenwel wordt er niet gelet en men zorgt liever zulk een grooten overvloed te hebben, dat er een massa planten onbenut blijven. Vóór de uitzaaiing geeft de eigenaar van het veld eerst een stlaméttan van toempéug met een kip er in. De uit te zaaien padi zelf staat tusschen twee lampen in, alsof zon en maan ze beschenen, waarbij ook een drinkvat, ten bewijze, dat het water even noodzakelijk voor het gewas is als die hemel- lichamen. Des morgens worden de zaden van het stroo afgetrapt eu daarna in een bak met water geworpen om hetgeen boven blijft drijven af te scheppen. De gezonken korrels legt men in stroomend water te weken, ontwikkelt ze daarna met pisang- blad en doet ze op die wijze met lomhokbladeren in een vat, waar zij ontkiemen moeten, maar gedeeltelijk verstikken zullen, Het is streng verboden ter ontwikkeling van het zaad het blad van de pisang mas te nemen |. Indien het worteltje te zien is (m&toe djaloe), is de tijd der uitzaaiing gekomen. Plechtig brengt men het zaad naar de sawah , besprenkelt het met zout, om het spoedig te doen uit- schieten en bedekt het met de bladeren van de dadap, om de ontwikkeling der groene kleur te bevorderen. Noodzakelijk moeten de dragers rein zijn van leden , zich gebaad en de haren uitgewasschen hebben. Het zaad wordt eenvoudig uitgestrooid, men zou zeggen , zoo dicht op elkander als het maar kan. Dat het groeien en weêr niet gedeeltelijk verstikken zal, laat men aan de zorg van Adam en Eva over, die vóór de uitstrooiing aangeroepen. worden. Anderen smeeken de tusschenkomst af van Bataéra Goeroe en Dewie Oemà, aan wie zij dan de namen van Bâpä Käsä en lboe Pratiwie geven. De aanroeping luidt in haar geheel: #0, Vader van „den Hemel en Moeder van de Aarde, Oversten der landbou- „wers! ik vertrouw U dit zaad toe, uit Dewie Srie voortgeko- „men. Dat de wortels als touw, de bladeren als schermen, de „bloemen als juweelen , de vruchten als zilver en goud worden.» Daarna de gewone formule voor iemand, die planten, gaat: - ' Een hijzonderheid is 't, dat gedurende die ontkieming al het scherp wapentuig, dat de inlander heeft, wordt schoongemaakt, en op de gebruikelijke wijze met arsenicum eit: lemmetjes ingewreven; want later, als de rijst op het veld staat, mag hij het niet meer doen, | DR RIJSTKUILTUUR OP JAVA. 143 „Een plaatsvervanger (mantri) van den vorst kwam voorspoe- „dig in dit bosch de padi planten en volbracht die taak op „gelijke wijs. Dat nu het uitgeplante voorspoedig groete.» Op de beddingen worden nog lémpoeijangs gelegd , als symbool van frischheid, met arénbladeren aan de randen , opdat de korrels even aaneengeschakeld groeien zullen. Eindelijk wordt om het geheele veld heen met zeer veel zorg een omheining gemaakt. Tien dagen lang blijft het zaad ondergedompeld, waarna men het water des nachts doet afloopen, om het over dag weêr in de vakken te laten. Door het eerste wil men het hechten der wortels aan den grond bevorderen, door het laatste de vogels onschadelijk maken en rechtstreeksche zonnewarmte buitensluiten. Zoodra de jonge plantjes het voorkomen van weverspoelen hebben, is de aanhoudende oppassing niet meer noodig. In de laatste 20 dagen voor padi gendjah en de laatste 30 voor padi dalém, dat het zaad in de beddingen zal staan , verandert het regime. Tet men des nachts het water tot nu toe af, thans wordt het zoo rijkelijk mogelijk aangevoerd. De laatste 8 dagen leidt men het geheel af, om de plantjes sterker te maken. Oi ze gemakkelijk te kunnen uittrekken, wordt het eindelijk de laatste tweemaal 24 uren weêr toegelaten. Tot het in orde brengen van een zaadbedding , voldoende voor een baoe rijstveld, heeft men noodig: ploegen . 1 dag werken des morgens. omspitten der randen . 1 dag. tweede keer ploegen 1 dag des morgens. in orde brengen der dijken en taluds 1 dag. eerste keer eggen . … … 1 dag des morgens, tweede keer eggen. . . . . 1 dag des morgens. werkzaamheden ter  5 lieden in een morgen. . . . « 38 dagen. maken van paggers. . .. 2 dagen. Het schijnt vroeger de gewoonte geweest te zijn, om bij den oogst eerst de heste aren af te snijden (nglangoeri) en af- zonderlijk te droogen om ze het volgende jaar tot zaad te ge- bruiken. Zelden zag ik die bewerking en slechts daar, waar men met spoedig ontaardende padisoorten te doen had. Vele soorten van ketan is men wel verplicht uit te zoeken, daar zij andere degenereren tot een hardblijvende en onsmakelijke rijst. Loa ook 144 be RisrkuiruU OF JAVA. de kankoengan in Kaliwirà (Resid. Bagelen), identiek met de gléwang in Cheribon. Indien men die witte soort niet uitzoekt, Kunnen na twee oogsten twee witte variëteiten worden onderschei- den; na den derden oogst komen er aren met roode, en na deu vierden aren met zwarte korrels tusschen. Het vijfde jaar is de soort geheel bont. „Hij mocht wel die bonte rijst,” zei mij eens een dessahoofd, toen ik hem vroeg, waarom hij de rijst niet uitzocht, „want men eet er veel minder van dan als zij zoo nmooî wit ziet.s Elders kwamen er tusschen de peilog reeds in het tweede jaar gjambong aren. Zoo hoorde ik op de grenzen van Banjoemaas van de soort méndjangan manglar, die den reuk had van pandan, en door niet uitzoeken geheel ver- dwenen was. De natuur helpt den Javaanschen rijstbouwer in het uitzoeken van de gendjah en dalëmsoorten, want als de eerste reeds lang vmgevallen zijn, rijpen pas de laatste. Waar de soort vrij be- stendig is, en niet tot nglangoeri dwingt, neeint men tot zaad voor de hand van den binvengekomen oogst af. Heeft de inlander geen padi tot zaad bewaard, dan wordt het gezocht bij die familieleden of kennissen, van wie hij weet dat een soort planten van denzelfden naam als hij gewoonlijk heeft, be- zitten. Ontelbare malen zag ik tot zaad aren gebruiken, waarvan door het stroo sterke broeiing en door daarop woekerende schimmelplanten was bont gekleurd. De eerste en voornaamste eigenschap, die men van de zaadpadi verlangt, is de naam. Wat sampang koening heette, blijft zulks altijd, al zouden alle eigenschappen er van — behalve de kleur mogelijk -— verloren zijn. En als de vader sampang koening plantte, dan gaat de zoon daarmeê voort. Daarin ligt de groote moeite van zaadverwisseling. Men geloove niet, dat de padi, die het Gouvernement in tijden van gebrek als zaad geeft, daartoe wordt gebruikt. Men verruilt die in andere dessa’s tegen de soort van denzelfden naam, welke van ouds op den grond werd geteeld, terwijl hetgeen de Regeering ten geschenke of in leen gaf, tot consumtie dient. In het laagland blijft de padi dalém 60, de padi tSugahan 50, de padi gendjah 40 dagen in de zaad- bedding. In het gebergte is opvolgend de duur 100, 80 en 60 dagen. De planten worden voor het uitpoten geschikt gerekend, als zij, op den dag af, den leeftijd hebben bereikt, die van ouds ay we ee Eed Dé kijsTKttriuk oP JAVA. 145 daarvoor bepaald was, terwijl men daarop meer let dan op de knoopen en geledingen, die tegen dezen tijd aan de stengels zichtbaar worden. Men rukt vervolgens de zaailingen met bossen tegelijk uit, welke men dan te zamen bindt, Deze bewerking, daoet genoemd, wordt gewoonlijk door de mannen verricht, die aan de uitzaaiing hebben geholpen. Door de dichte uitstrooting groeien de planten zeer dikwijls spichtig uit, en moeten dan afgesneden worden, om ze hij de overplauting niet plat naar den grond te doen buigen. De spichtige groei komt op vele plaatsen zoo geregeld voor, dat meu voor het uittrekken niet meer het woord daoet gebruikt, maar njambat arit, hetgeen zhelpen om af te snijden» beteekent. Eer men aan het uittrekken begint, wordt er geofferd. Het offer (sadjèn) bestaat uit pap van rijstezemelen, javaansche suiker en een halve klappernoot met den inhoud er vam; door de gesuikerde pap zal de hoeveelheid planten sterk vermeerderen , - terwijl door de halve klappernoot de krachten der werklieden toenemen. $ 5. BEWERKING DER SAWAHS. Reeds werd vermeld, dat, zoodra de dijken zijn opgeworpen, de verdere bewerking van nieuwe sawah’s geheel gelijk is met die van reeds bestaande. Voor den aanvaug van het werk bij de nieuwe sawah wordt er een luisterrijk feestmaal gegeven, om hulde te bewijzen aan Adam en Eva en aan de patronen van den landbouw ; men slacht zelfs een geit voor deze gelegenheid. Aan de vier hoeken van het veld plaatst men een offer van këtan tot k&toepat gemaakt, van gepofte rijst en pap van rijsteze- melen. Het feestmaal zelf wordt op het veld genuttigd, tenzij men bij de berekening van den dag stuitte op het woord gadjah. Dan is men van het welslagen zoo zeker, dat het eten ook thuis gebeuren kan. Het is geen regel, dat zij, die medegegeten hebben, aan den arbeid moeten deelnemen. De noodiging is dikwijls een weder- keerig te bewijzen beleefdheid of een teeken dat de genoodigden goede kennissen zijn. Slechts zij, die in familiebetrekking staan, aijn verplicht om meê te werken. Behouren de sawah’s aan de gemeente, dan komt men vooraf ten huize van het dessahoofd bijeen om over het in orde brengen der leidingen te beraadslagen. Overeenkomstig het plaatselijk Bu Volgr, IX, AN 146 BR kijsrKuirtiir oP JAVA. gebruik maken de dessagenooten gezamenlijk al de leidingen it orde, onverschillig of zij al dan niet er nut van trekken, of wel slechts die, waardoor de han toebedeelde sawah’s water krijgen. De leidingen, door het Gouvernement aangelegd, blijven even als die voor particuliere sawahs in de raadsvergadering buiten behandeling. Aan de eerste wordt gewerkt in heerendienst, terwijl de laatste voor rekening zijn van hen, wien zij behooren. Wanneer de leiding in het bezit van verschillende dorpen is, gaan de hoofden daarvan met elkander te rade, na de dessalieden te hebben gehoord. De samenkomst voor de leidingen is belangrijk , omdat er tevens wordt uitgemaakt, welke veranderingen er in de verdeeling der sawah’s zijn en welke nieuwe sawah's er in de belasting zullen vallen. De Toerah, het dessahoofd, berekent of laat berekenen den dag, waarop de arbeid beginnen zal, en stelt daarnaar het tijdstip vast voor het zegenfeest van den grond, hetwelk aan de hoofdleiding of bij hem aan huis plaats heeft. Teder land- bouwer draagt zijn aandeel en naar zijn vermogen tot dat feestmaal bij. Sommigen hebben bij hun rijst slechts eenige zouten vischjes, een ander slacht een geit, voor den inlander altijd het bewijs van een feestelijke gelegenheid. Al eet men te zamen, toch blijven de portiën afgescheiden, en Dyjaiaé, die weinig meébrengt, krijgt dikwijls niets van Krama’s overvloed. De dammen worden onderhouden of hersteld, zooals zij zijn aangelegd. Staken en takken om de pisangbladeren en graszoden in de doorbraken tegen te houden zijn het eenige, wat men daar- toe noodig heeft. Uitdiepen wordt soms gedaan, soms nage- laten. Van meting der capaciteit is geen sprake. De leiding is gewoonlijk te groot, en blijkt het water soms onvoldoende om haar te vullen, dan is de dam gemakkelijk met het beschreven materiaal op te hoogen. Het water is dikwijls in zulk een overvloed aanwezig, dat men het overal door de dammen en dijken kan zien stroomen. De Javaan heeft zich daardoor de verapilling van water zoo aangewend, dat zainigheid in jaren van droogte hem niet mogelijk is, en zijn gewas mislukken doet. Ik berekende op een dertigtal plaatsen in verschillende residentiën een gebruik van 8 tot 20 maal de hoeveelheid, waaraan men rutm genoeg zoude hebben. Vooral het laatste onderzoek naar de gelegenheid der suikerfabrieken, om water te gebruiken ter vermaling van het riet, zal het overigens bee kende feit der waterverkwisting voor het grootste gedeelte van DE Rfdotkut/rvik Ob SAVA. 147 Java met cijfers hebhen bewezen. Waar ik bijv. aan het onder- zoek deelnam, werd door de bevolking over gebrek geklaagd, terwijl zij 8 tot 12 maal de hoeveelheid gebruikte, welke zij behoefde. Eigenlijk zouden sommige suikerfabriekanten gerustelijk hebben kunnen blijven doormalen, doch ook zij bleken echt Javaansch te zijn in de wijze van het watergebruik. Doch laat ons verder gaan en niet stilstaan bij een onder- werp, dat zoo uitlokkend is, om uitgesponnen te worden. Vermelding verdient het, dat de overvloed van water den Javaan er toe heeft geleid, om bijna alle maat bij het ge- bruik daarvan uit het oog te verliezen. Men laat het gudsen en stroomen, soms in braischende vaart over de velden heen, zonder te bedenken, dat er tijden zijn, waarin gebrek beter dan zulk een overvloed wezen zou. Zoodra het water in de leiding is, laat men de sawah's vol- loopen, en verhoogt de doorlaten, om den grond geheel door- weekt te krijgen. De dag en het uur, waarop de arbeid aanvangen moet, zijn bepaald. Dikwijls geeft de bezitter, eer men met ploegen hegint, nog een feertmaal in het klein, dat een ontginner van nieuwe sawahs in het groot heeft gegeven. „Laban, sirâ woengoeha, wroeha sedjatine,» heet het daarna van hem, die ploegen zal. Dat tooverformulier is, zoo- ver ik weet, zonder zin; men bedoelt daarmeê slechts de drie soorten van hout, laban, djati en woengoe, waarvan de ploeg is gemaakt, aan te duiden. Recht van vormen, zonder die buigingen, welke de wetenschap voor een goede bewerking aangeeft, behield dat werktuig het model, dat hij reeds eeuwen geleden had. De ossen worden er aan gespannen op een wijze dat elke schok, elke beweging van den ploeg rechtstreeks op hun nekken en schoften wordt overgebracht. Een strik van rottan of van bamboebast, die langer of korter kan gemaakt worden, verhindt toch het juk er rechtstreeks meê. Door het langer maken van den strik daalt het ploeglichaam, en de kouter snijdt dieper; door hem korter aan te halen wordt het opgelicht. Met dien strik kan men redelijk diep werken of den grond slechts schrapen. Daardoor veroorzaakt men, dat niemand zijn kar- bouwen verhaurt om te laten ploegen, als hij zelf er niet hij is. Het kam den Javaan, die niet gaarne zijn eigen vee vermoeit , niet schelen om den strik te vieren, als er buffels van anderen voor den ploeg staan. De spade mag buiten noodzaak niet worden gebruikt, daar 148 bE RlistKULTUUR OP davA. het volksgeloof wil, dat de sawah, om rijst voort te brengen moet beploegd , niet omgespit worden. De egge, die op dezelfde wijze als de ploeg wordt aange- spannen, is op Java niets dan eeu groote, bijna een Rijnlandsche roede lange rijf of hark met pennen van 4 duim, op !je voet afstands van elkander geplaatst. Na het opzeggen van zijn tooverformulier, of wel na het drie- maal opzeggen van een Mohammedaansch gebed, waarbij de arbeider den ploeg moet vasthouden en zijn voeten tegen elkauder zetten, om, zoo dikwijls het gebed begint, de linker voet vooruit te zetten, tikt hij zachtjes tegen de pooten der karbouwen. Daarmeé herinnert hij de beesteu aan hun dienst- baarheid, en roept hun ten overvloede toe: „In uw hart, o „buffels, staat geschreven, dat de mensch u kan dooden en nopeten, en dat gij hem met uwe vier pooten dienen zult.» Verder jaagt hij bij de eerste voorwaartsche beweging alles weg hetgeen hem uit de geestenwereld zou kunnen hinderen , door met de zweep te zwaaien en uit te roepen: #0, patronen nvan den landbouw, helpt mij! Uit den weg, gij ziekten en „plagen |! Verwijdert u, wormen en muizen en ander ongedierte!» Men begint verder in de voor het jaar aangegeven richting , eu ploegt slechts twee voren. Enkelen werken door; de meesten scheiden na het trekken dier twee voren uit. Het zou toch kunnen gebeuren, dat de karbouwen zich iets ontvallen lieten, en indien het gedurende de eerste keer, dat men ploegt, ge- beurt, zou de ama lodoh zieh openbaren! Vooral Maandag en Donderdag en Vrijdag heeft het ploegen daarvan last, en is het geraden op die dagen niet door te werken. Na de eerste beploeging in het zoo sterk mogelijk doorweekte veld voert men het water flink toe, terwijl men den grond 2 à 3 weken: aan zich zelf overlaat, om het ondergeploegde gras en onkruid te laten verrotten. De randen der kottaks worden even als bij de zaadbeddingen omgespit. In zeer moerassig terrein rolt men na de eerste beploeging een houten cylinder van 6 voet lang over het veld. Deze bewerking, garoe giling ge- heeten, komt met het grabag overeen, en bestaat in het trekken van een rijf zonder tanden over de sawah: het verschil is eigenlijk slechts, dat op de eerste wijze het hout gerold, terwijl het op de tweede manier gesleept wordt. Het kruis- ploegen, dat nrodjolli heet, wordt opgevolgd door een rust van 14 dagen om het gras verder tot ontbinding te brengen. DE RIJSTKULTUUR OP JAVA. 149 Tn den tijd, die er verloopen moet, eer aan het eggen be- gonnen wordt, spit of schraapt men het gras en het onkruid van de hellingen der dijken af, waaraan men zich veel gelegen laat liggen. Het wordt even oplettend gedaan als het lépâ na de laatste keer eggen. Dat lépä, ook wel mopog genoemd naar het induwen en gelijkstrijken met de handen, of ook plèst&ran naar het voorkomen, alsof het pleisterwerk is, bestaat in het schoonmaken van den kruin der dijken en in het zorvuldig er over heen strijken van slijk. Dewit Srie zal dien- tengevolge er mogelijk over heen loopen, hetgeen zij stellig niet doen zal, als de galéngans begroeid, en dus niet schoon waren, Ook hadji's en santri's zorgen er voor en denken aan Dewié Srie, al zeggen zij, wat stellig verstandiger is, dat men het ongedierte en de muizen verdrijven wil. Nadat de korsten der dijken zijn weggestoken, begint het eggen (ngloewëg). Vervolgens houdt men het water op, om den modder te doen bezinken. Daarna egt men nog eens (anglèr) en sluit weêr de afvoeropeningen, om voor het laatst de sterkte der dijkjes te beproeven. Voorts laat mer het water afloopen, en houdt den grond slechts vochtig, om de wormen, zoo die er zijn, naar boven te doen komen. De sawah is gereed voor de bewerking, als eindelijk het hier en daar uitstekende gras is ingetrapt (agonni). Wie aan het uittrekken daarvan zou willen beginnen, zou het hoe langer des te meer te voor- schijn brengen, want hetgeen uitsteekt, is immer verhonden aan de zoden, die men ten gevolge der slechte Javaansche beploeging nooit goed omwerken kan. Op gewoon glooiend terrein moet men rekenen  ee 6 Ow kruisploegen (n rodjolli) … toe . 8 u gal&ngans schoonmaken met de spade (njam- pingie) en in orde brengen der ‘tikes 8 on ruw eggen (ngloewég). . . ~ 2. CB 4 galéngans met slik bestrijken (lé Pi). 4 fijn eggen (anglèr) . . . … et Om 48 dagen. Deze tijd 18 op zijn nauwst genomen, en moet vermeerderd 130 DE RIJSTKULTUUR OP JAVA. worden, waar het terrein sterk daalt of klimt. Ik vond op som- mige plaatsen 10 dagen gebruikt voor elke keer ploegen, en 4 maal meer noodig dan. hierboven opgegeven is voor het in orde brengen der galëngans Niet zelden wordt in Ledok 70 dagen gearheid om een baoe sawah in orde te maken. Zoodra dan ook de zaadbedding klaar is, mvet men in het algemeen dadelijk beginnen te werken, en soms reeds voor dien tijd. Wel is waar kunnen de dal&msoorten langer in de beddingen blijven staan, maar daarentegen meent de Javaan, dat daarvoor een bewerking noodig ie als die boven is opgegeven. Voor de padi gendjah bewerkt hij soms den grond veel minder; hij ploegt dan slechts eens, terwijl hij tweemaal egt, ofschoon hij aan de dijken evenveel arbeid verkwist. | Bewerkt hij den grond daarvoor slechter, naar de kwaliteit van het zaad wordt er volstrekt niet gezien. Wat wonder, dat de vroege soorten zelden een goeden oogst geven! Doch jammer genoeg is meu daardoor tot de zeer algemeene dwaling ge- komen, dat er niet dan uit nood gendjah moet geplant worden, en dat men een sawah inet gendjah als slecht is gaan beschouwen, terwijl men den planter voor arm of door tegen- spoed getroffen houdt. Voor de rijst als tweede gewas wordt de grond zoo elordig mogelijk geploegd eu geëgd, en de Javaan komt er rond voor uit, dat hij op die wijze te werk gaat, omdat het maar tweede gewas 18. Elders beschreef ik het maken van een gägà !. De voorbe- reidiug in tijd verschilt met die’ voor de sawah’s. De offers, feestmalen, gebeden, aanroepingen bij den aanvang van den arbeid geschieden overigens op dezelfde wijze. Dat men eenig stuk tégal der dessa ter cultivatie in bezit heeft genomen, wordt aaugetoond door de randen daarvan om te spitten en de zoden te keeren. Eenige ruw getrokken ploegvoren bewijzen dat de bewerking is begonnen. Men tracht zoo groot mogelijke kluiten te ploegen, om den grond uit te droogen eu mul te krijgen. Na 14 dagen rust ploegt men kruisselings (noegëli) en laat weêr den grond aan zich zelven over. Dan ploegt men nog eens (napisaké in Midden-Java, &mbalekaké in Kediri), om zekerheid te hebben, dat niets is overgeslagen. Daarop volgt een serie van beploegingen, soms nog tot drie of viermaal toe, telkens met een tijd van rust tusschen de eeue en de andere 1 Zie de Gids, Januari 1874, DE RIJSTKULTUUR OP JAVA. 151 bewerking. Na de natste maal verzamelt men met de hand het onkruid, dat niet verrotten kan en weggewarpen wordt. Er wordt vervolgens geëgd, en het overgeschoten gras bijeengerijfd, terwijl men die bewerking na 8 dagen voor het laatst doet. De grond is nu tot een guede diepte gekorreld (madét) en geheel zonder kluiten, die de nesten zouden worden van allerlei insecten. § 6. OVERPLANTING EN GROEI. De uitgetrokken en in bossen gebonden rijstplanten zijn hier eu daar op de bewerkte sawah gereed gezet. Ken oud man, een doekoon, wordt er geroepen, om met den aanplaut te beginnen. Onder aanroeping van de patronen der landbouwers, steekt hij zooveel plantjes in de aarde, als de som der neptoe’s van den dag bedraagt. Zoo zou hij Dingsdag, wage, er slechts zeven planten, omdat de neptoe van Dingsdag 3 en van wage 4 is. Hij neemt met zich een stengel van de loemboe en van de glagah, om de rijst te doeu uitstoelen evenals de loemboe, totdat zij even overvloedig wordt als de glagah. De uitplant geschiedt met ingehouden adem en met gesloten oogen, om de ama’s, die op den loer liggen en de half doode rijst gemakkelijk „baas, kunnen, niet te doen zien. dat er geplant wordt. Te Pekalongan plant de eigenaar van het veld het eerst, terwijl hij zelf met bloemen in den hoofddoek versierd en in nieuwe kleederen gedost is. Daarna wordt de grond aan de ver- eenigde bloedverwanten en kennissen van het vrouwelijk geslacht. ter verdere beplantiug overgegeven. Een of meer mannen, die daarbij als bedienden dienst doen, moeten de bossen losbinden en onder de handen der vrouwen zetten. Deze, met de voeten tot over de enkels in den modder, nemen een vijftigtal plantjes in de linkerhand, en ze vluchtig naziende, of er ook onkruid tusschen is, steken zij er op het gevoel telkens drie of vier van in den grond op de door den eigenaar bepaalde plantwijdte. De plantwijdte hangt niet af van de soort van padi en van den grond, maar van de gewoonte der plaats of van die des sawahbezitters. Daar de hand als maat dienen moet, heeft men slechts 3 verschillende afstanden, die van de breedte der vuist (këpöl), die van de vuist met uitgestoken duim (tjoe) en die van twee tjoe, achtereenvolgens overeenkomende met !, Jen 1 Rijnlandsche voet. Op 2 tjoe worden dus per bene 152 DE BIJSTKULIUUR OP JAVA. geplant 70,000 bosjes van drie tot vier plantjes, op } tjoe 280,000 bosjes, en op 1 képél 1,120000 hosijes. Om te toonen, hoe onbegrijpelijk snel het planten gaat, diene het volgende. Zeventig vrouwen komen in drie uur gereed met het beplanten van een haoe. Daartoe moet ieder per minuut 51, 22 of 88 malen planten. Het berekenen op het gevoel der grootere afstanden maakt, dat de tijd, daarvoor noodig, in de plaats komt van dien men anders gebruikt om 4 en 16 maal meer te planten. Men begrijpt, hoe deze bezigheid een buiten- gewone bedrevenheid vereischt, die men zich van jongs af moet eigen maken. Kinderen, die nauwelijks loopen kunnen, spelen al plantstertje, terwijl aankomende meisjes flik meêhelpen. Doch al is de bedrevenheid ook groot, toch moet men hard werken, om klaar te komen. Niets bevallig is de aanblik van die ge- bogen vrouwen met haar dikwijls gescheurde kleederen; onbe- hagelijk de indruk, als men het veld van de onbeplante zijde nadert. Er wordt geplant van half zeven tot tien uur, met een half uur rusten, om te ontbijten. Is de beplanting niet afgeloopen , dan hervat men haar den volgenden morgen. Na afloop van het werk gaan de vrouwen zich bij den eigenaar van het veld te goed doen aan een overvloedig maal, waarvan zij het overblij- vende meê naar huis nemen. De bij die gelegenheid ook ver- strekte gepofte rijst en roode rijstepap dient om de geesten te verzoenen met de planten, die gedurende de bewerking van den grond willens of onwillens mochten zijn omgeploegd, en tot eenig gebruik hadden kunnen dienen. De k&toepat en de lép&ét van dit feestmaal krijgen gedeeltelijk de karbouwen, om daardoor na de inspanning van den laatsten tijd vet te worden! Aan de drie hoeken van het beplante veld wordt welriekende zalf gezet met rijstezemelenpap, en men steekt er arénbladeren en loten van een pisangsoort bij. Zij, die de boven beschreven voeding genieten en nog eenige centen daarbij krijgen, verliezen het recht tot oogsten van het- geen zij geplant hebben. Men moet het kosteloos en zonder eenige belooning doen om tegen ! van het product het gewas te magen snijden. Na de beplanting blijft de watertoevoer drie dagen afgesloten, om de wortels sterk te krijgen. Dan wordt de leiding langzaam geopend. Te veel water in den eersten tijd zou aanleiding geven tot de ama lomod, Herst als de padi opnieuw ontspruit DE KIJSTKUIIUUK OP JAVA. 453 (jj8menking), wordt het met volle kracht toegelaten, en zolks tot aan den oogst. Sommigen, die de werkzaamheden van den tijd goemoenda verrichten, laten het water dan af, om als het wieden geeindigd is, het weêr toe te laten. Van djé- menking af, waarop er een sëlamöttan is gegeven van krake- hingen (oeler oeleran) ter wering van de aina poetih, tot aan het einde van goemoenda, is het voor den goeden landbouwer een drukke tijd. Waar de planten uitstierven, moet hij die inboeten. De dijkjes maakt hij schoon (waliki ga- léngan), opdat een kleine tor, die de Ama anggé veroor- zaakt, er zich niet in nestelen zou en opdat ook Dewie Srie zijn veld niet zou voorbijgaan, zonder even stil te houden. Het wieden geschiedt altijd slecht. Met de hand toch trekt men uit zoo goed en zoo kwaad het gaat, en trapt dan hetgeen uitgetrokken is ter plaatse in den grond. De geheele goemoenda kenmerkt zich overigens door overdreven zorg. Vrouwen, die menstrueéren, mogen niet in de velden komen, evenmin als mannen, die zich niet gebaad hebben. Die rein zijn volgens mohammedaansche opvatting, loopen des avonds met hun echtge- nooteu naakt langs de sawah’s en zouden zelfs daar, -- men ver- telde het mij te Soebah (Pekalongan) — aan Lingam en Joni offeren. Dit alles geschiedt, omdat de rijst teeltdmft, — men gebruikt er hetzelfde woord voor als hij de menschen, — be- gint te gevoelen, en men die opwekken wil. De nevenstengels zijn nu met de moederplanten gelijk en de stoel is volwassen (mapag). Niemand weet, waaraan de meerdere of mindere uitstoeling der planten is toeteschrijven. Niet zonder belang zijn tot eenige kennis daarvan de volgende opgaven van dorpen, die even hoog lagen, evenveel water hadden, en op het oog denzelfden grond bezaten. Afstand van uitplant. van | | HET DORP, Te [an Uitstoeling. waar uitgeplant. tjoe. | kEpäl. Lébak. tiempo. 1 _ 7—8 Sambeng. 2 1 — 4—5 Lembâsarie. , ] __ 7_8 Kaoeman. ° 1 _ 67 _ Kalikowél. . 3 _ 15 : Pénangoengau. ; 1 mn 03 on Marong. ” 2 = ud 154 DE RIJSTKULTUUR OP JAVA. NAAM Afstand van v uitplant. HET DO RP, Uitstoeling. waar uitgeplant. toe. | kEpël Katjis. wilada — } — Kalipoetih » 1 — 2—3 Wadikéngsér. » — 1 1—2 Pésoenten. » 1 — 1—2 Sawangan » 1 — 2—3 Rimpak. » 1 — 1—3 Sodong. » — 1 2—3 Rimpak. kankroengan} — 1 3—4 Lamoek. » 1 — 9—3 Balékambang. » 1 3—4 Koeripan. » — 1 2—3 Kalinongka » 1 1 2—3 Lémbosarie. > — — 1—2 Pésodongan. laradjawi — l 3—4 Ngasinan. » 1 — — Dermasoe. » 1 — 2—3 Kalipoetih. » 1 — 2—3 Wedikeéngser. » — 1 3—4 Karangténgah. » 1 — 1—2 Daaruit zou blijken, dat de afstand van planten zonder invloed op de uitstoeling wezen zou; doch nog eens, van deze aangelegenheid is te weinig bekend. Te Kediri zegt men dat de padi in het tijdperk mapag „wanger is; elders spreekt men van dien toestand eerst in de periode météng. In elk geval wordt te harer eer dan hetzelfde feestmaal gegeven als vour de vrouw, die de eerste maal moeder worden zal. Onder de gerechten prijkt de tuempéng, en aan den mond der leiding legt men zure bladeren in de ver- onderstelling, dat, evenals de vrouw in gezegende omstandig- heden, ook de padi ~vreemde lusten” heeft. Langzaam begint hier en daar een aar uit te schieten, als een baken zich verheffende (andjir andjiri), en weldra ziet men bosjes van ontloken inflorescenties (groemboelt). Eindelijk is het geheele veld overdekt (ambjar, ébjah, sémrobot), en iedere vruchtbare stengel heeft zijn pluim. 