Bijdragen tot de taal-, land- en volkenkunde
Laat ons thans zien wat wij te denken hebben van den tekst, dien de auteur ons bezorgd heeft. Hij heeft daartoe vijf hand- schriften gebruikt, door hem met de letters A, B, H, Br.en R. A. 8. onderscheiden. Twee daarvan bezitten wij op de Leidsche bibliotheek, en ik heb slechts deze bij de hand om de uitgaaf te vergelijken: wat jammer is, omdat de uitgever, zoo als men uit het gebruik dat hij er van gemaakt heeft, mag besluiten, twee der drie andere de beste schijnt te hebben ge- keurd. Ik zal een gedeelte van eene bladzijde uit den tekst over- nemen en dit doorloopen en er eenige opmerkingen bij geven. Daaruit zal men eenigermate tot de beoordeeling van het geheel worden in staat gesteld. Het is een onschuldig stukje, maar juist daarom goed geschikt tot een voorbeeld van bewerking. De aanleiding. om dat te kiezen was deze. In een onzer beide handschriften bladerende ontmoette ik een zin, waarin ik meende een erg bedorven persischen versregel te ontmoeten. Nu hebbea ‘mij de onderzoekingen, vooral die der laatste jaren, die de Kalila tot onderwerp hebben, steeds veel belangstelling inge- boezemd en de mogelijkheid trof mij bij die ontdekking (die zich intusschen volstrekt niet bevestigd heeft), dat de maleische bewerking misschien nader bij de persische vertaling stond, daa bij de arabische. Dat vermoeden werd versterkt door hetgeen in de inleiding staat, dat van de zestien hoofdstukken er ses uit het Persisch zijn. Dr. Spiegel geeft in zijne Chrestomathia persica een paar fabelen uit de Anvari-Sohaili: die ben ik toen gaan lezen, in de hoop dat zij mij op dat punt wat verder zouden brengen; want meer had ik van de persische vertaling niet bij de — 248 hand. De eerste fabel was die van den ezel en de vos, én ziedaat waarom ik juist die heb uitgekozen. Ik neem er slechts het begin van, dat in de uitgaaf van den heer Gonggrijp aldus luidt: — ik merk eerst nog op dat ik de verschillen onzer Leidsche handschriften, die ik in navolging van den uitgever A en B ben blijven noemen, tusschen twee haakjes in den tekst heb meegedeeld; men vindt de bedoelde passage op bl. 274 van het werk: oe. bhikajat kaldé dan roebah, dikatakannja kaldé tijada bertelinga. — Maka sahoet koera 2: Hhikajatkanlah (A. B. om. lah) kiranja kapada hamba; betapa tjeriteranja (b. tj. om. A. B). — Maka kata radja kera itoe: Ada saékor harimaw pada sawatoe hoetan, terlaloe toewah dan toeboehnja kendoer 2 (A. B. toeboehnja terlaloeh toewah). Oléh sangat toehanja (A. B. toewahnja) tijadalah dapat ija bergeraq kasanasini (A. B. kasana kamari) mentjari makan (m. m. A. B. om.) hanja (A. B. mélainkan) dijam ija pada tempatnja djoega. — Hhata (B. gewone letter) maka ada saékor roebah berboewat chidmat _ kapada harimaw itoe (A. B. kapadanja), barang jang diperoléhnja (A. B. dari padanja) itoelah dibrinja makan akan roebah itoe. Demikijanlah sadijakala (A. B. sadekala). Maka ada (A. B. om.) pada sawatoe hari berkata roebah kapada harimaw itoe. Apa (A. sijapa) hhal penjakit toewanhamba ini (A. itoe)P Hendaqlah (B. om. lah) djoega toewanhamba berobat soepaja boléh men- tjari makan kasana kamari. — Maka sahoet harimaw: Akoe poen berbitjara djoega hendaq mengobati penjakit akoe ini. Maka kata (A. B. sahoet) roebah: Ada hamba dengar (A. B. dengarkan) obat penjakit jang saroepa ini tijada ltin dari pada hati kaldé dengan telinganja, tetapi mentjarinja (A. B. obatnja) itoe amat soekar tijada diperoléh dengan minta (A. mati), melajinkan djika ada dengan idzin toewanhamba soepaja dapat hamba bitjarakan obat (A. B. add. toewanhamba) itoe, oempama (A. B. oepama) nabi Allah Qalehh mengaloewarkan onta dari dalam batoe.. Wij zien dat de lezing van dtn tekst met die der beide leidsche HSS. over ’t geheel vrij wel overeenkomt. Alle kleine ver- schillen op te halen kan slechts van belang zijn, wanneer ver- scheidene tot in groote fouten overeenstemmende handschriften, zoo als bijvoorbeeld hier met A. en B. het geval zou kunnen zijn, tegenover elkasr moeten beoordeeld worden. Ik denk dat het toeval of het veel duidelijker schrift van A den uitgever 244 bewogen heeft dit met dien letter te noemen, die anders aan B ware toegekomen, als het oudste en dat waarnaar het andere, zoo als juist uit kleine verschillen schijnt te blijken, wel ge- copiéerd zal zijn. Ook de heer G. heeft deze overeenkomst opgemerkt. »Men zou de onderstelling kunnen maken, zegt hij in zijne aanmerkingen, dat A een kopy van B is zelfs met de fouten, hoewel elders weer kleine veranderingen zijn, waar- uit blijkt dat de afschrijver wel zijn oordeel heeft gebruikt. » Maar eene opzettelijke beschrijving of waardeering zijner hand- schriften heeft de uitgever niet gegeven, zoodat ik over de waarde der drie andere niet kan oordeelen. Zonderling is, in het begin, op reg. 5 en 6, doewah en toehanja zoo kort na elkaar. Vertrouwende op hetgeen de uitgever verklaart, dat hij de maleische modellen zoo nauwkeurig mogelijk volgt, zouden wij het er bijna voor moeten houden, dat die drie andere hand- schriften die lezing hadden (want A en B hebben die niet), ofschoon zulk eene willekeur in goede handschriften niet waar- schijnlijk is en niet voor hunne waarde pleiten zou. Maar al was dit zoo, dan zou toch, in dit geval, niemand het den uitgever verweten hebben, zoo hij een van beide veranderd had, als te recht begrijpende dat het in een volksleesboek niet aangaat een woord nu eens zoo en dan weder zoo te spellen ‘en dat nog wel met slechts een woord of wat er tusschen, Ik vermoed dat de verklaring te vinden is in eene aanteekening van den schrijver, waarin hij van die woorden doewahk en toeha zegt, dat hij evenmin als de Maleijers onderscheid maakt tus- schen toeha, toewa en toewah, en dus de meening, dat dit twee woorden zijn, niet deelt. Beide, foeha en toewak, betee- kenen, volgens hem, ver in iets zijn, hetzij in jaren, in rijp- heid, in kracht, in kleur, gehalte, wijsheid, geluk enz., terwijl gewoonlijk toewa, oud en toewah, geluk, als twee woorden worden onderscheiden, zoo als zij dit ook ik andere oost- indische talen door verschil van spelling en witspraak zijn. Daar ik echter de bewijzen, die de schrijver voor zijne bewe- ring bijbrengt, met den besten wil niet begrijp (t. a. p. ver- volgt hij namelijk aldus: »dit is te bewijzen uit het gebruik b. v. v. d. Tuuk Mal. Leesboek bi. 14, v. 3: oeszyakoe poen telah (\. télah) toehalah (toewahlah) = mijn leeftijd is ook reeds ver gevorderd. Beter nog uit het upposite moeda of moedah dat min’, Jong, ligt enz. beteekent b. v. moedahkan = ligt tellen, tegenover foewahkun = hoogachten amas moeda = slecht 245 poud, van gering gehalte, tegenover amas tocha == fijn youd enz.)”, zoo wil ik eens aannemen, dat zij afdoende zijn, maar zelfs dan nog zou men, de eischen van een volksleeshoek be- grijpende, geen recht hebben om, als ’t ware dartelend in het genot der pas genomen vrijheid van zich aan de gebruikelijke spelling niet te houden, zich nu eens van deze en een oogen- blik Jater van eene andere spelling te bedienen. Eene andere opmerking bij den gegeven tekst betreft de woorden toeboehnja kéndoer, welk laatste woord hier in A noch B gevonden wordt en waarvan de verbinding daar ter plaatse met toeboeh, ligchaam, mij verdacht voorkomt en door den uitgever — wel door plaatsen uit andere goede handschriften had mogen gerechtvaardigd zijn; nu toch hotd ik het voor een invoegsel. Keéndoer beteekent ontspannen, losser, van iets dat ge- spannen geweest is, en had zeer wel gebruikt kunnen zijn van *stijgers huid, koeliinja kéndoer, in de beteekenis van met rimpels en plooijen over zijn door ziekte vermagerd ligchaam heen hangende, maar of het even goed van het ligchaam zelf gebruikt wordt, anders dan bij eene slordige wijs van schrijven, die trouwens bij de Maleijers niet ongewoon is, dat betwijfel ik. -— Voorts is dipérolihnja waarschijnlijk minder goed dan dari padanja, omdat dit beter op den zwakken tijger slaat van wiens tafel de vos kreeg wat er van af kwam, van afviel, terwijl dipérolihnja door zijne beteekenis moet doen denken aan het bemeesteren van eene prooi, iets dat met de zwakte van den tijger minder strvokt. Om dezelfde reden zijn de woorden ménijart makan, een paar regels vroeger, achter bérgérak kasanasini , en die A en B ook niet hebben, insgelijks verdacht. — Ken volgend woord , sadzjakala, wordt in handschrift dikwijls met sadakala verward. Ik heb beide woordev in mijn woordenboek onderscheiden en zou hier liever, met Aen B, sadakala gelezen hebben. De uitgever, die verschillende opvatting kennende , had zijne lezing behooren te rechtvaardigen. — Kvenzoo is het ook de vraag of de lezing mentjarinja en oempama de voorkeur verdiend had boven die der beide leidsche HSS. ménijari obatnja en oepama, ep zoo zou ik misschien ook nog wel bij andere woorden geaarzeld hebben de lezing zoo vast te stellen als de uitgever het gedaan heeft. Deze intusschen geeft bij die ge- heele passage geen enkele aanteekening dan deze: dat men op regel 9 (hier 8) voor hanja eene komma -moet zetten. Maar om toch ook die aanteekeningen op den tekst nog eens 4e Volgr. L 17 246 even in te zien, waar ik bij ¢oewa reeds een proefje van ga neem ik de hierop onmiddellijk volgende, die op eene plaa slaat, twee bladzijden verder in den tekst voorkomende. H zegt daar, dat de handschriflen A en B vop onbegrijpelij) wijze verdwaald zijn midden in de fabel van den kluizenaar m den wezel.y In mijn catalogus van de maleische handschrift der Leidsche bibliotheek (Bijdragen Kon. Instituut y. N. I. II dl. 5, bl. 176) had de schrijver kunnen lezen , of het anders ev goed als ik kunnen vinden, dat hier van geen verdwaald zi sprake kan wezen, inaar er eenvoudig eene lacune is, waardo in deze beide handschriften dan ook de fabel van den kluizena en de oliekruik gemist wordt. Had de heer G. de HSS. goe vergeleken, dan had hij dit moeten opmerken. Waarschijnlijk w: er in het oudere handschrift, waaruit B is afgeschreven , een bls uitgevallen en is daardoor de lacune ontstaan, waar de late afechrijver maar overheen gelezen heeft; iets dat in maleisct handsehriften dikwijls genoeg voorkomt. De aanteekening, die dan weder op deze volgt geeft o1 een voorbeeld hoe de uitgever over “t algemeen de teks kritiek verstaat. Zij behoort nog bij eene plaats in de aar gewezen lacune , zoodat de lezing slechts uit de drie handschrifte kan opgemaakt worden, die ik niet tot mijne beschikkin heb. Er staat: » Bl. 278 r. 5 v. o. Br. 127. Bij H. 180 - wde overgang op het volgende verhaal weder zeer gewronge wen daarom hier gewijzigd.7 Hierbij zou men echter ne kunnen denken aan eene wijziging volgens de andere han schriften; maar elders zegt de schrijver het ronduit, dat c lezing uit zijne pen gevloeid is. Zoo bijv. op bl. 27: » Zoomi “HH. ala R. A. S. heeft hier een verstaanbaren tekst. Uit c »woorden en het verband heb ik dus zoovcel mogelijk de red w neering des schrijvers opgespoord,” en bl. 40: » De fabel | veenigzins gewijzigd naar de fransche vertaling, omdat de: »zoowel bij H. alg R. A. 8. geen goeden zin heeft, » en bl. 44 » Hoewel de handschriften hier verschillen, is het eene niet ve w beter dan het andere. De redeneering is zeer langwijlig wzoodat eenige bekorting noodzakelijk was. Bij H. zijn tw » lezingen dooreen verward.” ledereen ziet wat het gevolg | van zulk een willekeurig omspringen met de lezingen der han schriften; daar wij buiten staat zijn zelf te oordeelen ov lezingen, die ons niet meegedeeld worden en reeds geen gunat gen dunk hebben opgevat omtrent de kritiek van den uitgevel 947 gaat de wetenschappelijke waarde van den tekst door zulk eene handelwijze geheel voor ons verloren. Kene laatste vrijheid neemt de schrijver aan het slot van zijn werk, bl. 55, waar wij vernemen dat hij dat slot heeft over- genomen van de Pandja-Tandaran. Dit slot evenwel is zoo kwaad niet. Ik laat daar, dat dit laatstgenoemde werk , een veel _ gebruikt leerboek, niet anders dan zoo nu en dan voor aanhalingen wordt gebruikt, zonder dat wij van dat werk zelf of van de betrek- king waarin het tot de Kalila staat en die zeer naauw is, ergens iets vernemen; want wanneer men zulk een boek veel bij het onderwijs gebruikt, raakt men er zoo vertrouwd mee en de leer- ling natuurlijk ook, dat men er licht niet aan denkt daarover een nader onderzoek in te stellen, en er, waar het te pas komt, van spreekt, als of ieder ander nu .ook dit boek moet kennen. Door nu echter dit onderzoek te verzuimen, is dat slot geheel verdwaald. Maar toch is het nog al niet op eene slechte plaats te recht gekomen. Het Pantjatantra namelijk bestaat uit de vijf eerste boeken van de groote fabelverzameling, die, naar de hoofdfabel van het eerste boek, waarin al de overige van dat boek zijn ingeweven en die de geschiedenis van Kalila en Dimna bevat, in het Maleisch Kalila dan Damina genoemd wordt, gelijk zij ook in de arabische uitgaaf van de Sacy Calila et Dimna ou Fables de Bidpai heet. Het staat geheel op zich zelf en werd door den maleischen echrijver Abdoe'llah van Malakka naar eene tdmilsche bewerking in het Maleisch overgebracht onder den naam Pandjatandéran, en blijkens den titel door hem voor geheel hetzelfde werk gehouden als de Hikajat Galila dan Daminah. In de uitgaaf van den heer G. loopen die vijf eerste boeken tot bl. 285. Op die plaats echter vindt men in onzen tekst niets, dat naar een slot gelijkt. En daar nu ook de volgende fabelen nog steeds worden voorge- steld als door denzelfden wijze verhaald als de voorgaande, zoo kan het slot van dat eerste gedeelte, zooals wij dat aan het einde van het Pantjatantra vinden, al strijdt dit ook met bl. 27 van den tekst, waar van niet meer dan vijf hoofd- stukken der verhalen van dien wijze gesproken wordt, even goed aan het einde van het geheel verzet worden om het slot te maken, dat ook daar ontbreekt. Met dat al is en blijft die verplaatsing eene verkrachting van den tekst ter wille der afron- ding van het geheel. Doch waartoe zijn al deze aanhalingen noodig? Wij hebben e 248 , immers de elgené woorden van den schrijver, die ons zelfs doen zien, dat wanneer het boek niet voor volksleesboek voor de Maleijers , maar alleen voor ons Kuropeanen bestemd geweest ware, hij nog heel wat willekeuriger met den tekst zou zijn omgegaan. Zie hier wat hij daarover in zijne aanteekeningen zegt: » Dikwijls ' wwas de eisch getrouw te blijven aan *t oorspronkelijke en een wverstaanbaren zin te leveren moeijelijk te vereenigen , ’t laatste wscheen mij “t gewigtigste. Misschien heb ik mij volgens som- wmigen te veel, volgens anderen te weinig afwijkingen van de w Maleische MSS. verodrloofd — doch — ’t ieder naar den zin te wmaken, — en bij elk te zijn bemind, — zijn de moeijelijkste wzaken, — die men op de wereld vindt. — Wanneer dit werk wmeer voor Huropeanen dan voor inlanders bestemd ware, zou wik zeker de redeneering oak dikwijls meer bekort hebben , doch wmen bedenke dat de smaak der Maleijers in dit opzicht nog wal verschilt van den onzen. 7 Eene uitgaaf van de Kalila, zoo als wij die zouden gewenscht hebben, gaf de heer G. ons niet. Wenschten wij te veel ? Maar volgens zijne eigene woorden, die ik reeds vroeger aangehaald heb, moet het werk niet alleen dienen voor volksleesboek voor de. Maleijers, maar ook voor minder en meer geoefende be- oefenaars van het Maleisch, en de enkele biographische of literarische aanhalingen, waarvan het grootste deel in het Fransen, toonen dat de schrijver toch ook aan zulke aanteekeningen voor Kuropeanen gedacht en, naar wij mogen vertrouwen, ook.in dit opzicht gegeven heeft wat hij te geven had. Immers, zoo hij meer opgaven van dien aard had gehad, hij zou ons die zeker niet onthouden hebben, nu hij uit een oud fransch werk van 1778 geheele bladzijden afschnjft, daarin uit een nog ouder overgenomen, enkel om het een en ander te vertellen uit het leven van Noesjirwan, die ons voor de kennis van de literarische waarde van dit werk volstrekt niets kan schelen, terwijl wij daarenboven, om van dien vorst iets te weten te komen, onze toevlucht niet behoeven te nemen tot zulke bronnen. Doch wanneer wij zien, dat de schrijver, om »de maleische lezingen » hier en daar te kunnen vergelijken, geen andere werken kent dan de Contes et fables indiennes de Bidpai et de Lokman, van Galland en Cardonne, de uitgaaf der Calila van de Sacy in het Arabisch en diens Notices, en enkele fragmenten yan het maleische werk in onze waleische leesboeken; dan 249 hebben wij het volle recht ons te verbazen, dat de heer G. ook in dit laatste opzicht zich zoo weinig toegerust aan eene uitgaaf met aanteekeningen heeft durven wagen van een werk, zoo hoogst merkwaardig en reeds zoo bewerkt door uitstekende ge- leerden, als de fabelverzameling, die onder den naam van de geschiedenis van Kalila en Dimna bekend is. Leiden, Maart 1877. J. PISNAPPEL. CAPTAIN JOHN Mc. CLUER EN ZIJN VERRICH- TINGEN OM DE OOST. 1790—1795. De naam van dezen kapitein der Enge!sche Ooxt-Indische Compegnie is bi ons met gebeel onbekend . al ware het dechts door de golf aan de Zuid-Westkast van Nieuw-Guinea. die ijn naam draast.! Bizonderheden betrefiende ine vernchtingen om de Oost ijn, voor roover ons bekend is. noott m eenig Hol- iandsch werk upgenomen. terwi;] wii mede betwzfelen of ujn joarnaal of journaien wel in San geheel in het Engelsch xjn uitgegeten. In 1803 verscheen te Londen: eA Sapplement to the Aceoant of the Pelew-Islands: compiled of the journals of the Panther and Endeavour. reo vessels sent br the honorable Easx-Indra Company to thas Islands in the vear 1790, and from tse oral communieatons of Captain H. Wilson. By the Reverend Josn Pearese Hockm. of Exeter College Oxford M. A. eter. Hiervan verscheen in 1805 te Weimar cene Hoog- duitecte vertaling. onder den ute] van -J. P. Hockin’s Benicht von dea neuesten Rersen nac® den Peiew-Insein. besonders des Kam. Me. Cloers und seer Gefarthen. » 2 Wat de remen van Me. Cloer naar Nocow-Guinea betreft, daarvan virden wi reer weinig opeeteekend. soo als o. a de moord door de inbooringen aan den doctor van de Panther Nictoison op den 26 October 1791 genlergd. 3 De Hoogdaitene wtgever maakt dam ook im een noot van mn werk de vogende o. 1. reer gerronde apmerking: »De wir m Gaaren noch © wenig von Neu-Guinra uieen, so ist warlich sehr m bedanren, das Herr Hoekia tas das Resulsat dieser 1 de Boom der Negeri maar \-c em: WW O&. 187%. 2 ( are bervchten ever 2 ahpden Vertaald dear T. F. 3) 251 langen Untersuchungen aus den Tagebiichern dieser Seefahrer nicht mitgetheilt hat! Schwiegen aber vielleicht die Tagebiicher absichtlich hievon, oder verbot man aus kleinlicher Politik die Bekanntmachung dieser Beobachtungen? Wenn schon Herr Hockin kein Geograph zu seyn scheint, und folglich solche Nachrichten vielleicht nicht gehérig wiirdigte, so biirgt uns doch auf der andern Seite die Aengstlichkeit ‘mit welcher er die ihm mitgetheilten Tagebiicher beniitzte, und seine Sorgfalt, auch den kleinsten umstand nicht zu iibergehen, gewis dafiir, dasz er ohne erhebliche Ursache nicht so fliichtig iiber diesen Gegenstand weggeeilt ware. ! | Doch ook wij zijn niet zoo gelukkig de journalen van Mc. Cluer te kunnen meédedeelen, maar bij het nazien van eénige stukken rakende het aanwezen van Commissarissen-Generaal in Indié (1798—1798) viel ons oog op twee bij hen ingekomen brieven van John Mc. Cluer in 1795, behelzende: »Informatien nopens deszelfs verrigtingen om de Oostv en waarin hij in het kort rekenschap geeft van zijne lotgevallen gedurende de jaren 1790—1795. De originelen dezer brieven werden door CC.-GG. aan de Hooge Regeering gezonden om daarvan in hun schrijven naar Bengalen gebruik te kunnen maken 2, doch de vertaling wordt onder de papieren der CC.-GG. gevonden. Tot dusver zijn ons de originelen niet ter hand gekomen, zoodat wij de vertaalde niet tegen de originelen hebben kunnen vergelijken , hetgeen daarom te bejammeren is, daar o. i. de vertaling hier en daar wel wat te wenschen overlaat. Wij vertrouwen evenwel dat men uit deze brieven den kapitein Mc. Cluer eenigszins zal kunnen leeren kenven, en hebben daarop eenige aanteekeningen gemaakt, voor zoover wij zijn naam in de papieren van de verschillende kantoren , waar hij zich heeft opgehouden , aantroffen. Hoe, wanneer en op welke wijze Mc. Cluer zijn loopbaan geeindigd heeft, schijnt in het duister te liggen; volgens de Hoogduitsche vertaling van het meergenoemde werk is hij van Bengalen naar Bombay vertrokken: vohne dasz man seither weder von ihm noch von seinen Leuten etwas erfahren hitte. Der nachmalige Kapit. Wedgeborough berichtete blosz Kapt. Mc. Cluer sey gestorben.» 3 1 Seite 73. 2 10 Juli 1795. ¢ Waaraan de yitgever in een noot nog eenige beschouwingen bijvoegt, 252 Van de reizen van Mc. Cluer zijn ons bekend: | 1. Een /Chart of the Track and Discoveries of the E. I. Company’s Cruizers Panther and Endeavour under the Command of Lieut. John Mac Cluer, Oo—]0° ZBr., 1138°—135° L.O. Gr. Groot 0.315—0.495 M.-° Hydrogr. Office 1792. Bij het Departement van Marine, ! 2. Een dergelijke kaart zonder titel, doch waarop o. i. meer- dere reizen van Mc. Cluer voorkomen of wel van andere Engelsche zeevarenden. Hierop komt o. a. de Noordkust van Nieuw-Guinea voor van het Kiland Waigioe tot 137° L. 0. Gr. en verder om de Noord; om de Zuid-Oost en Zuid door de Torres-Straat tot 12° Z. en 1450 L. O. Gr.; de Kust van Nieuw-Holland tusschen de 11° en 12° Zuider Br. en 136° en 136° 30' L. O. Gr. tot 138° L. en 127° 30' L. O. Gr. Groot 0.56—0.685 M. 2 Deze kaart werd ons door den Heer Clements R. Markham van het India Office, Geogr. Depart., gezonden, die ons daar- mede ten hoogste heeft verplicht. 1 Catalogus der verzameling van kaarten biz. 974. 2 Uitgegeven bij Parlements Acte 8 Febr. 1793 door Dalrymple. Aan de HoogEdele Heer Commisaris Generaal -van wegen alle de zaken betreffende de Neder- landsche Compagnie in Oost-Indién. Hoog Edele Heer! Vermits ik ten dienste der Natie om de Groote Oost ben geémployeerd geworden en door noodzakelijkheid verschillende bezittingen der Compe. heb moeten aandoen, zoo neem ik de vrijheid om mijn Caracter als een opregt en eerlijk man op- tehouden, Uw Hoogkdele dit volgend addres voorteleggen. In ‘t jaar 1790 werd ik op speciale authoriteit van Heeren Bewindhebberen door ‘t Residentschap van Bombay gelast om eene reize Oostwaards te ondernemen, ten einde de Kust van Nieuw-Guinea optenemen, uithoofde dat men _ veronderstelde dat er een vaarbare doortogt was ten N. QO. van de Aroe- Kylanden, *t welk een verkiesbaar vaarwater zoude zijn in de tegen saisoen! of wel in tijden van oorlog voor onze China- sche schepen. Mij werd ook teffens opgedragen om de Paloo 23 Kilanden aan -te' doen om de Inboorlingen: de dood van haren Prins (Leboo) dewelke met Capitain Wilson na Engeland was gegaan, bekend te maken; als mede om aan haar verscheiden geschenken uittedeelen, welke door de Compagnie hun wierd toegezonden; in dankbetuiging voor de vmiendschap die zij hadden bewezen aan de Kquipagie van ’t schip Antelope, ’t welk in *t jaar 1783 op ’t gemelde Eyland was verloren geraakt. Gedurende mijne reize werd ik genoodzaakt om in de maand September 1791 de Moluksche Eylanden aan te doen, liep dierhalven de haven van Bouro binnen, en wierd door den Resident van *t Fort Defentie aldervriendelijkst behandeld, en vermits die plaats mij met de vereischte benoodigdheden niet 1 Mousson? (monsoon). 2 Pelew, Engelsche schrijfwijze voor deze eilanden, 254 kon voorzien, wierd mij de haven van Amboina aangerecomman- deert, alwaar wij dan ook de reparatién en benoodigdheden die wij vereischten hebben bekomen }. Van Amboina vertrokken zijnde zette ik de reize voort, volbragt die examinatie die mij bevolen was 2; dit gedaan zijnde vervolgde ik de route Westelijk, liep de Coupang’s Baay te Timor binnen, en werd aldaar door den Gouverneur Wanjon met de gewone vriendelijkheid en herbergeaamheid getracteerd, die hem zoo door onze Engelsche zeevarenden wordt toegekend 3, Nadat ik alhier mijn schip weder in order had gebragt, heb ik voor mijne benoodigdheden wisselbrieven getrokken up Fort Malbro*, dewelke bij vertooning op eene eerlijke wijze zijn verhandeld. In de maand October 92 heb ik Batavia mede aangedaan, alwaar ik mijne equipagie ververschte en mijne schepen gerepareerd hebben(de), zijn alle mijne reke- ningen eerlijk voldaan. Van Batavia stevende ik weder naar de Paloo Eylanden, alwaar ik mijn opnaam 5 eindigde, en vertoefde aldaar ten einde de Inboorlingen in de bebouwing van den grond te onder- wijzen zoo mede ’t nutte van de artikelen welke door de Compe hun waren toegezonden; hebbende ik de twee vaar- tuigen weder ouder commando van de oudste officieren nad: Bombay teruggezonden 6. Na 15 maanden op die Eylanden vertoefd te hebben, wierd ik met mijne situatie te onvrede, vermits de inboorlingen mijn raad niet wilden volgen, en ook de grond van dit climaat be- antwoorde niet aan mijne verwagting; hun ellendige levenswijze kwam met die van mijn volk niet overeen, en ‘t grootste ge- deelte derzelve wierden voor mij nutteloos, door de kwalen en ziektens der inboorlingen. In een zoo onaangename gesteldheid zijnde, maakte ik een openschuit gereed en ondernam met nog vier man éen reize naar China, en na verloop van 19 dagen arriveerde ik door Gods goedheid behouden te Macao; de afstand is 500 Hol- landsche mijlen, en de vermvoeidheden welke ik op dege reise ge-eprouveerd hebbe, hadden mij bijna tot ’t uiterste gebragt 7. ' Aanteekening 1. 2 Waarschijnlijk heeft Mc. Cluer toen de Golf bezocht die zijn naam draagt. 3 Aanteekening 2. 4 Marlborough op Benkoelen. 5 Opsame; ® Aanteekening 2a, 7° Aanteekening 2b, 255 Na mijn herstelling te Macao, kogt ik een klein vaartuig om weder daarmede naar de Paloo Kylanden te retourneren, ten einde mijn familie van dien plaats aftehalen 1. Juist op mijn vertrek staande, omtrent de 20 Julij 1794, arriveerde den Capitain Hayes van Batavia, dewelke mij bedeelde dat hij op Nieuw-Guinea een Engelsche colonie had geformeerd, dewelke hij Restorations-Bay had genoemd, 2 en dat op order van ‘t Bengaalsch Gouvernement; waarop hij mij cen commissie opdroeg, om na dien plaats eenige provisien te brengen, en uit hoofde ~ dat *t niet ver uit de weg was, stemde ik daar in toe; te meer daar hij een officier in dezelfde dienst was, kon ik geenszins aan het woord van hem twijfelen, als hebbende bij vorige gevallen zich altoos opregtelijk gedragen. ‘ Ik vertrok derhalven van Macao op den 24 Julij 1794 en ‘ging na Manilla om mij van de benoodigdheden voor mijne reize te voorzien; van dien plaats vertrok (ik) na de Paloo- eylanden en nam mijn huisgezin aan boord als ook eenige inboorlingen die de wereld wilden zien, en vertrok naar Nieuw- Guinea, en bevond die nieuwe kolonie in een allerjammerlijken staat te zijn; 12 waren er bereids dood en de ovenge 14 personen waren zoo ver door ziekte en hongersnood gebragt, dat zij zich zelven niet konden bijstaan en waren aan de genade der inboorlingen overgelaten. Hun vaartuig (Dutchess of Clarence) door den Capitain Hayes afgekeurd zijnde,. kon niet na zee gaan, zonder verscheidene artikelen te hebben bekomen, waarmede ik *t zelve niet konde voorzien. Dierhalven verzocht mij den Capitain van dien bodem na ’t Westen te vertrekken, om de benoodigdheden in eenige der Compagnies bezittingen in te koopen., tot welken einde hij mij verscheiden koopmanschappen, ter inruiling van dien, medegaf. Ik consenteerde daarin-en vertrok naar Bouro, en aldaar zijnde , requesteerde ik van den Gouverneur van Amboina, als voor mij zelven, om de vereischte benoodigd- heden, en vermits ik bij hem bekend was, zond zijn Ed. mij terstond alle artikelen welke ik verzocht had 3; en na dien de koopmanschappen die ik had mede gebragt niet getrokken. waren, betaalde ik de kosten van dien met mijn eigen contanten, en, om de eer der KEngelsche natie op te houden, betaalde ik 1 Hem was daar-een zoon geboren; Als-voren.S, 80, 2 Aanteekening 8 en 4, 3 Aanteekening 5, ra ie 256 eene rekening, welke door den Capitain Hayes onbetaald was gebleven. | De voorschreven koopmanschappen, benevens eenige aan mij toebehoorende artikelen, (dewelke ik ter inkoop van provisien van de inboorlingen op plaatsen daar *t geld niet in waarde is) , 1 verkocht ik aan den Resident Coomans op drie maanden crediet, vermits ik circa om die tijd van Restoration-Bay, op mijn terugreize naar Bombay, op Bouro dacht weder terug te zijn. Op mijne reize van Bouro Oostwaarts wierd mijn vaartuig lek, waardoor ik genoodzaakt wierd om ‘t eijland Gedy 2 aan te doen, alwaar ik 20 dagen moest blijven leggen bevorens in staat te zijn zee te kiezen. Ik veronderstel dat den Gouver- neur van Ternaten 2 had vernomen dat ik op die plaats was, en uithoofde dat Zijn Ed. de ware oorzaak niet wist, kan hij (met grond) suspicie voeden, dat ik op die plaats uit andere motiven aankwam, waardoor de inboorlingen van ’t Eyland in ongelegendheden zouden kunnen geraken. Behouden in Restorations-Bay gearriveerd zijnde, wierd "t ander vaartuig door ons in gereedheid gebragt om zee te kunnen kiezen * en dagelijks de terugkomst van Captain Hayes ver- wachtende bleef ik tot den 20 Maart 1790 bij hun. Echter niets omtrent zijn Ed. te dier tijd vernomen hebbende 5 en mijn equipagie ziek wordende, verliet ik die kolonie en stevende na ‘t Westen, zijnde “t ander vaartuig volkomen in staat om zulks goedvindende, mij te volgen. Op den 3 April arriveerde ik ter residentie Bouro, en eischte voldoening der schuld van den heer Comans, waarop hij mij antwoordde, dat alle de goederen als nog niet verkocht waren, maar dat hij echter mij een wissel wilde geven op een heer te Amboina, dewelke mij terstond ‘t geld gedeeltelijk zoude voldoen, en dat ik teffens drie deserteurs (dewelke hij zeide aldaar ter bewaring gezonden te hebben) zoude weder krijgen. In dit laatste geval heeft hij zich niet als een eerlijk man gedragen, vermits ik hier zijn eigen handschrift onder mijn berusting heb, waarin hij mij verzekerd dezelve tot mijn terugkomst te zullen bewaren. ! Hier is cen woord uitgevallen b.v. aan boord had. 2 Geby? 3 Cornabé. * Dit schip leed later schipbreuk; te Banda werden twee Engelschen aangebragt van de Tenimber-eilanden van het verongelukte schip La Duchesse of Clarence. (Banda, Verslag 1795, 34 Januari.) 5 Aanteekening 6, 257 Ik consenteerde in zijn verzoek en accepteerde een wissel op den Baron von Smiell ! ten bedragen van 1708 Spaansche daalders, de betaling van ‘t overige gedeelte tot een toeko- mende tijdstip te crediteren, om ‘t zelve aan een van onze schepen dezen weg uitkomende te betalen, ‘t welk hij als een eerlijk man beloofde, niettegenstaande dat hij bewezen had zulks niet te zijn. Op mijn arrivement te Amboina wierd ik door den gouver- neur Cornabé niet als een Engelsch onderdaan, maar als een spior behandeld, en bijaldien ik bij de andere heeren niet bekend was geweest, zoude ik misschien ’t lot hebben moeten ondergaan van William Dampier; ? mijn schip benevens mijn persoon werd onder opzigt gegeven aan de bevelhebber van ‘t specerijschip, wiens hart mij al zoo zwart als zijn gedaante voorkwam, want hij wilde mij nog eenige van mijn volk per- mitteren om de minste verversching te kopen, niettegenstaande dat er dagelijks en zelfs alle uren vaartuigen met verversing ons schip passeerde; en sedert verscheiden maanden niet anders dan drooge rijst genuttigd hebbende, verlangde mijn volk daar zeer sterk na, en toen ik mij bij den kapitein beklaagde, ant- woordde hij mij, dat hij zijn last alleen volbragt; welke ik bekennen moest zeer willekeurig te zijn en niet gevoeglijk met de behandeling van een christen bondgenoot 3, en ook zeer verschillende met de handelwijze van den heer Gouverneur Schelling. 4. Bij) mijn aankomst op Amboina gaf ik alle mijne papieren over, benevens alle bewuste informatien omtrent den vijand, als ook een lijst van benoodigdheden in deze haven, denkende dat ik contanten im overvioed zoude hebben ter volvoering van ’t geeischte. Kchter tot mijn uiterste verwondering toen ik mijn wissel aanbood, bevond ik mij ten hougste bedrogen, wordende de eene wissel terstond door dien Heer geprotesteerd, als heb- bende geen geld van Comans onder zijne berusting, maar zelfs ter contrarie zijn crediteur ten bedrage van 800 daalders. Deze a 1 Carel Wilhelm Baron v. S. was onderkoopman. 2 Hij werd met zijn volk en schip opgebracht. 3 Aanteekening 7. 4 Deze was overleden en vervangen door Cornabé. 5 De Franschen; hij had den 24 Maart te voren op 3° Z. en 132’ L. 0. ontmoet ter hoogte van de Ni/kust van NIG, het Eng. schip Helen, Capt, Setor, van Bombay naar China, laatst van Batavia. 258 onverwagte weigering stelde mij buiten staat om de artikelen die ik gevraagd had te kunnen betalen. Den Heer waarop de wissel geirokken was, ging terstond na den Gouverneur om zijn eigen gehouden gedrag te regt- vaardigen, en klaagde over ‘t gedrag van den Heer Comans, en vermits ik in de zaak geconcerneerd was, wierd ik genood- zaakt een publieke verklaring te maken omtrent mijne hande- lingen met den Resident Comans. Toen de Gouverneur van beide zijden de zaak gehoord had, gaf zijn Ex. mij een zeer onvoldoende antwoord, dat de zaak naar Batavia zoude gede- fereerd en de Resident van zijn: plaats opgeroepen worden, waarop ik terstond wierd gelast de haven te verlaten, en voor mijn eigen gevaar, zoo ik eenige plaats onder de jurisdictie van Amboina aandeed. Tot provisie op zee wierd mij gezonden : 12 hoenders, 4 geiten, 2 varkens, 1 mandje met lemmejes, 12 bottels wijn en 4 vaten met water; en dat mijne 3 man na Batavia zouden worden opgezonden, nadat dezelve omtrent mijne reize waren verhoord geworden. In een gerechtshof kan ’t woord van deserteurs niet volstaan, tenzij dat zulks door ge- schikte bewijzen word geconfirmeerd. Echter zoo die menschen toegelaten worden de waarheid te ontdekken, zoo zullen ij zeker bewaarheden al ‘t geen ik hier heb gemeld, in zoo verre zij outrent de reize kennis droegen. Echter ben ik in gevaar een goede slaaf te verliezen, dewelke mij in de schuit van de Palo- Kylanden na China heeft geaccompagneert en welke ik op 1000 daalders waardeer. Kenige aparte conversatie met den Heer Gouverneur Cornabé gehad hebbende, wierd mij door zijn Ed. verteld dat haj op Ternate zijnde, mijn naam had hooren noemen, en dat hij door de deserteurs welke mij te Salawaty verlaten hadden, geinfor- meert was, dat ik voor een zijden doek benevens eenige Chi- nasche kralen eenige notenmuskaten had verruild. Waarop ik zijn Kd. ten antwoord gaf, dat ik (het?) waar of onwaar kon zijn, echter dat de quantiteiten notenmuskaten dien ik voor een zijden doek kan bekomen, den handel van de Comp. geenszins kon benadeelen en dat ik ook begreep dat Sallawatty niet onder de palen van *s Comp. koophandel konde gerekend worden. Den Officier welke mij de provisién bragt heeft mijn vaartuig geexamineerd of er ook specerijen aan boord waren; zijn bernigt zal ten vollen bevestigen, dat ik tot dien dienst niet geem- ployeert was. 959 Bij deze heb heb ik als een man van eer opregtelijk de ge- heele reyze tot dus verre opgegeven, en ik hope dat Uwe Hoog Edele mij niet als handeldrijver zal aanmerken; de goederen die ik aan den Resident Comans hebbe verkogt waren bij geval aan boord, en zoodra de regel van ‘t regt tusschen ons zal zijn getrokken, zal Uw Hoog Edele gewaar worden, dat ik een pretensie (op hem) heb van 3267 Spaansche daalders met de daarop gevallen interest, welke som ik-durf hopen Uw Hoog Edele hem gelasten zal te voldoen of wel reden geven ter contrarie. Mijn naam is over geheel Indie als ook in Europa wel bekend mijn zucht na faam! heeft kortelings- mij in mijne middelen benadeeld; 23 jaren heb ik de Engelsche Compe. met eer en opregtheid gediend, *t welk nimmer is bedisputeerd geworden en durf hopen dezelve te continueren. Teffens neem ik de vrijheid Uw Hoog HEdele te informeren, dat ik niet ben toebehorende aan de Nigenaars van Captain Hayes, niettegenstaande ik in dezelfde publieke dienst ben geemployeerd. Zijn gedrag benevens die van anderen die met hem geconcerneerd waren in de QOos- tersche Zeeén, kunnen de middelen zijn tot hun ruine. Hij matigde zich t’ onregt een gezag aan daar hij geen pretentie toe had, als zijnde hij alleen bevelhebber van een koopmans- vaartuig en niet van de Marine der Comp. te dier tijd. 2 Ik twijfel niet of Uw Hoog Kdele zal Uwe gevoelens omtrent mijo gedrag aan ‘t Gouvernement van Bengale of wel die van Bombay bekend maken, dewelke openlijk zullen geinformeert worden omtrent mijne verrigtingen om de Oost. Ik ben (onderstond) Hoog Edele Heer (Lager) Uw Hoog Edele Zeer onderdanige Dienaar, (was geteekend) John M. Cluer (In Margine). In de Bark Venus in Coupangs Baay, Timor, den 25 April 1795 (daaronder) vertaald door (geteekend) J. C, Boswel. Accordeert (Was geteekend) S. D. OLDENzEEL. Accordeert met dies vertaling W BLTTERS. Kgkl. 1 Waar in heeft deze bestaan ? 2 Aanteekening 8, 9. Aan den Hoog Edelen Heer , Commissaris Generaal. Hoog Edel Heer. Tk vlei mij te zijn een bondgenoot der Staten van Holland en neme de vrijheid Uw Hoog Edele te bedeelen, dat ik op den 12 April Amboina heb verlaten, en ten dien tijd bevond zich aldaar een ieder geheel wel wel uitgenoimen den Heer’ de Bourghelles, dewelke om verscheidene misdaden in _hegtenis is ', *t Schip Elisabeth was bijna geheel geladen en was van voornemen op den |] of 5 Mey te vertrekken, en vermits er nog een gerugt van oorlog verspreid werd, door de bekomen berigten van den 24 Maart ll., zoo heb ik den capitain de Freyn aangeraden om bezuiden Java en door de Straat Sunda heen te zeilen, dus hoop ik dat er een convoy gereed zal zijn ter beveiliging van zoo een rijk beladen schip 2. Ik heb Timor en passant aangedaan alwaar zich een ieder in goede staat en gelukkig bevond; op den 19 April 1.1. werd de dochter van den Gouverneur met de Seconde Molhagen in *t huwelijk bevestigd. Ik hebbe Uw. HoogEdelens van Timor bedeeld de behande- ling die ik te Amboina en Bouro heb geeprouveerd, hoope dierhalven redres te mogen erlangen; geen tijd hebbende om | over dit onderwerp te schrijven, dan alleen een langdunige vriendschap tusschen beide de Compagnien toetewenschen.° (Was geteekend) Jonn M. Curr (in Margine). Fort Marlbro ? den 10 May 1795 (daaronder) Vertaald door (geteekend) J. C. Boswst. Accordeert (Was geteekend) S. D. Oxpenzrs.. Accordeert J. WELTTERS. Egk. 1 Wijnand Johannes de B. de la Vaguerie was Fiskaal en kassier; hij had een deficit in zijn kas van Rd. 20626,47. Hij overleed te Batavia werwaarts hij was opgezonden. Miss. H. Reg. 31 Dec.-1797. (Versiag over 1795.) _ | 2 Dit schip kwam behouden te Batavia aan. (Als boven.) + Benkoelen, AANTEEKENINGEN. AANTEEKENING l. De Hooge Regeering was hierover niet zeer tevreden; in hunnen brief van December 1791 schrijven zij aan de Bewind- hebberen over Ambon het volgende: - § 117. Ook hebben wij gepasseerd de onder het artikel van Vreemde Natien, bij der Ministers Missive van 30 September laatstleden vermelde adsistentie bewezen aan twee Kngelsche Compagnies schepen, onder den Commandant John Macluer, die met behoorlijke patenten voorzien waren; dan wij hebben de Ministers echter te kennen gegeven, dat wij voortaan liever zullen zien dat diergelijke complaisances, als zijn de assistentie van Loodzen, gedeclineerd kunnen worden. | Zij had hun, z00 ook de Ministers te Banda en te Ternate, kennis gegeven van de aanschrijving van de 17e", van 11 December 1790, houdende hunne remarques omtrend de vaart der Engelsche schepen door de Groote Oost, en hun gerecom- mandeert om die tot observantie te laten strekken, en gelast om noch moeite nog vlijt te sparen om voldoende bewijzen magtig te worden van den Handel die de vreemde natien in die con- tryen mogten drijven. Van Timor schreven zij verder: § 238. ...... ».... Ten aanzien van vreemde Kuro- pezen zullen wij passeren dat de op Timor aangeweest zijnde twee Hngelsche oorlogschepen the Leopard en the Thames met ververschingen zijn gerieft, terwijl wij mede zullen approberen de door de Bediendens gehouden behandeling omtrent de schip- breukelingen van het Engelsch QOorlogschip the Pandora en diverse gedroste Engelschen van Nieuw-Holland, die allen met 4e Volgr. I. 18 262 het scheepje Rembang over Java dit heen zijn gedepecheerd ; waarvan wij met de zeilgereedliggende retourschepen transport zullen verleenen.. Bij} een brief van de Ambonsche Ministers van 6 Augustus 1798 aan de H. Regeering wordt hun het volgende kennis gegeven : § 855. De Adsistentie door den Bouro’s Resident Comans van een Loots aan de 1791, hier geweest zijnde twee Engel- sche Snauwen, betuygen wij dat buyten onze voorkennisse ge- schied is, en weswegens gen. Comans ook direct op ’t ernstigste door den Gouverneur bestraft is bij brief van den 10 October van dat jaar, waarvan Copia onder de bijlagen Uwe Hoog- Edelens wordt aangeboden. (Zie hiervoren § 156.) AANTEEKENING 2. Brief van Timor aan de Hooge Regeering van 16 Mei 1792: »Den 29 Januarij j. |. zijn hier twee Engelsche Comps. Brikken komen opdaagen genaamd the Panther en the Endeavour, waarop Commandeerden John Mac-Cluer en John Procter. Deze menschen zijn volgens hunne opgave door de Regeering van Bombay gezonden na de Pelew Kylanden, van waar de grootste een reize naar China heeft gedaan en in zijn retour de kleyne van bovengen. Eylanden afgehaald hebbende, zijn die te zaamen na Amboina vertrokken, vervolgens na de Engel- sche volkplanting in de Zuidzee zo hier aangekomen. Hun Doctor op Nieuw Guinea vermoord zijnde, is oorzaak datse niet eerder als den 24 Maart van hier vertrokken zijn; want terwijl dat deze Bodemtjes agter Poeloe Semouw lagen, zo om zich te ververssen als om de kentering van de Mouzon eenigsints aftewachten, wijl se voor Straat Sunda moesten gaan kruyssen, om daar van de Engelsche uitkomende schepen order van coers- stelling te ontfangen, zo zijn er in die tusschentyd verscheyden van hunne Equipagie ziek geworden, die ze verzogten om aan Land te mogen brengen, dit haar g’accordeert hebbende zijn er hier twee van overleden; hoopende dat deze onse handelwijse de goedkeuring van Uw HoogKdelheden zal mogen wegdragen. » $63 AANTEEKENING 24, De Panther werd nu gekommandeerd door den Tuitenant Wedgeborough; hij kwam den 7 Maart 1793 te Taypa nabij Macao ten anker en bezocht eenige dagen later Van Braam, wat hij dezen mededeelde, namen wij uit het Dagregister over en werd opgenomen in de Bijdragen van het K. I. v. T.-, I.- en V. K. v. N. I. XT. 158. 1876. De Endeavour onder kapt. Procter had de Pelew-Kilanden eenigen tijd vroeger verlaten, doch was mede naar China gezeild tot het overbrengen der rapporten van Mac Cluer. 