Bijdragen tot de taal-, land- en volkenkunde
Ten 3° den koning en zijn onderdanen niet in de uitoefenning van hun godsdienst en bestuur te bemoeielijken ; ten 4° den koning van Ternate te verzoeken om te beleten, dat zijn onderdanen den koning van Boeton en zijnonderdanen, en om zijn zaken met den koning van Boeton behoorlijk te behandelen, hetzij met gezanten of door brieven, voorzien van bet koninklijk zegel, daar somtijds zijn naam en gezag misbruikt waren ; ten 5° koperen munt aan te voeren ; terwijl de koning van Boeton van zijn kant aannam: ten 1° een of- en defensieven oorlog te voeren tegen de vijanden van den koning van Ternate, met wien hij in vriendschap en eenigheid zou blijven leven, en tegen alle vijanden van de Hollanders ; ten 2° de Hollanders in den op handen zijnden tocht naar Solor met welbemande korrakorra’s bij te staan ; ten 8° aan geen andere natie eenigen handel of bedrijf ten nadele van de Hollanders toe te staan, maar aan hen al beschermers van het rijk de voorkeur te geven ; ten 4° de pri jzen van de koopmanschappen en levensmid- delen, die het land voortbracht, te bepalen en het den handhaven; ten 5° van de Hollanders geen tollen te heffen en hun den vrijen handel in zijn geheele gebied toe te staan; ten 6° den rijstbouw in te voeren, voornamelijk met het oog op de behoefte aan dat artikel in de Molukken; ten 7° toe te laten, dat de soldaten of andere personen, die zich van wege de Hollanders in Boeton mochten op- houden, met vrije vrouwen in het huwelijk traden, en dat deze vrouwen het christelijk geloof aannamen; ten 8° hun evenzoo het koopen van slaven toe te staan; met bepaling dat weggeloopen slaven van wederszijden zouden worden teruggegeven; en ten 9* van dit kontrakt mededeeling te doen aan de Bandaneezen; hen tot het sluiten van vrede en bondge- nootschap te vermanen, en, zoo zij met de Hollanders in oorlog geraakten, zijn broeder en alle Boetonneezen, die zich op Banda bevonden, van daar terug te roepen. Volgens Valentijn liet Schot zekeren Gregorius Cornelius Zoon als koopman en hoofd op Boeton achter, en vertrok hij den 9 Januari 1613 met het schip Terveer, het jacht De Halve Maan en nog een Ternataansche korra naar het eiland Solor, waar het Portugeesche kasteel zich naen belegering van drie maanden den 20 April aan hem overgaf. Met het oog op het pas gesloten kontrakt zal Schot, ofschoon Valentijn het niet vermeldt, bij deze gelegenheid ook wel Boetonsche hulptroepen bij zich gehad hebben. In Augustus 1613 bezocht de gouverneur-generaal Pieter Both Boeton, bij welke gelegenheid het door Schot gesloten kontrakt (den 29 Augustus 1613) door hem bekrachtigd en in de akte, waarbij dit geschiedde, met de volgende bepalingen aangevuld werd : bij overlijden van den koning zal zijn wettige zoon, die in deze akte op de eene plaats C’hammyne (Kamaroe-d- dien), op de andere C’hamsadyne genoemd wordt, hem opvolgen ; alle vreemde natië n, de Spanjaarden en Portuguesezen en hunden aufhängt alleen uitgezonderd, mogen vrij te Boeton komen, en daar de vijand dikwijls zijn goederen in jonken (prauwen) van Soerabaija en Makassar laadt, mogen de Hollanders die met voorkennis van den koning en ten overstaan van zijn gecommitteerden onderzoeken, en, zoo er goederen van den vijand op gevonden worden, zullen die verbeurd zijn, voor de eene helft ten voordeele van den koning, en voor de andere helft ten voordeele van den prins van Holland, op welke wijze ook zal gehandeld worden met alle aan den vijand behoorende fregatten of jonken, die op Boeton mogten komen. Volgens de te Makassar aanwezige kopie van deze akte is dit stuk alleen door Both, en niet mede door den koning van Boeton en zijn rijksgrooten onderteekend; zoudat de bijgevoegde artikelen alleen mondeling tusschen de beide partijen schijnen te zijn vastgesteld. Volgens Valentijn, Beschrijving der Molukken, blz, 82, is de Nederlandsche bezetting, die overreenkomstig het door. Een tweede vloot van veertig prauwen, bemand met 2000 kopfen, onder aanvoering van Daëng-Ri-boelekang, slaagde er in Assahoedi, een plaats op het schiereiland Howamohel, te bereiken, waar de Makassaren zich nu verschansten, en, van tijd tot tijd versterking uit hun land ontvangende, zich staande hielden tot 29 Juli 1655, toen zij door de Vlaming, wien het tot dien tijd aan de noodige macht ont-broken had, er uit verjaagd werden. Koning Ali van Boeton was intusschen den Nederlanders trouw gebleven; maar van zijn onderdanen en zelfs van zijn rij. Können waren velen Makassaarsch gezinden en hetngesigen, zoodat hij de Vlaming, toen deze den 4 October 1653 op een reis naar Batavia Boeton weder aandeed, verzocht om hem met eenige manschappen en buskruid bij te staan. De Vlaming liet daarop twee van de twaalf soldaten, die hij bij zich had, op Boeton achter, en gaf den koning honderd pond buskruid, en toen hij in December van Batavia te Boeton terugkwam, voegde hij nog elf soldaten bij de twee, die hij eerst achtergelaten had, terwijl hij den koning beloofde, hem binnen kort op afdoende wijze te zullen helpen, en aan het strand een fort te zullen opwefpen. Daar kort vór de Vlamings aankomst op Boeton veertig Makassaarsche prauwen straat Boeton doorgezeild waren, zond hij hun eenige schepen achterna, terwijl hij zelf naar Ambos vertrok. Den 27 de 28 december 1653 werden door het schip de Leuwarden, gevoerd door schipper Roos, onder den wal van Celebes tien van de vijandelijke prauwen vernield. In het volgende jaar zond de koning van Boeton eenig volk naar Amboina om de onzen aldaar bij te staan. De Vlaming hiel dit volk echter slechts een paar maanden aan, en zond het in Mei naar Boeton terug met een ge- schenk en dankbetuiging aan den koning. Valentijn en Bor geven omtrent deze hulptroepen een 1 Zie Valentijn, Ambonsche zaken, blz. 185, 186 en 200. Valentijn, Ambonsche zaken, blz. 189 en 192. 35 noemt, en die dus wel La-ode Batta zal geheeten hebben, op Amboina in de nabijheid van het kasteel Victoria ernstige ongeregeldheden, door eerst verscheidene getrouwde vrouwen en slaven heimelijk te verleiden om met hem weg te vluchten. Eenige van deze personen werden achterhaald, en tot straf twee mannen opgeknoopt, en twee vrouwen gegeeseld. Niettegenstaande de verovering van Boeton door de Makas- saren bleef de koning van dat r Niettegenstaande de verovering van Boeton door de Makas- saren bleef de koning van dat r Niettegenstaande de verovering van Boeton door de Makas- saren bleef de koning van dat r Niettegenstaande de verovering van Boeton door de Makas- saren bleef de koning van dat r Niettegenstaande de verovering van Boeton door de Makas- saren bleef de koning van dat r Niettegenstaande de verovering van Boeton door de Makas- saren bleef de koning van dat r Niettegenstaande de verovering van Boeton door de Makas- saren bleef de koning van dat r Niettegenstaande de verovering van Boeton door de Makas- In de erstvolgende jaren met de Nederlanders in een goede verstandhouding. Toen in 1630 de Ternataansche kapitein laoet Ali, die door zijn broeder, den koning van Ternate Hamzah, als zijn vertegenwoordiger naar Amboina gezonden was, om de tusschen zijn onderdanen aldaar en de Nederlanders gezonden geschillen bij te leggen, een gezantschap naar Makassar zond, om van den koning van Gowa de landen terug te vorderen, die hij aan Ternate ontrukt had, gaf de koning van Boeton daarvan kennis aan den Nederlandschen landvoogd te Amboina, omdat hij de bedoelingen van den Ternataanschen prins met het zenden van dat gezantschap niet genoeg vertrouwde. Toen de koning van Gowa echter geen bepaald antwoord zond, begaf Ali zich in 1631 naar Tomboekoe op de oost- kust van Celebes, welk land mede door de Makassaren aan Ternate ontnomen was, en nu door hem heroverd werd. Van daar vertrok hij in 1632 naar Boeton, waar hij Antonie Caan ontmoette, die door de Hooge regeering te Batavia - met een zending naar de hoven van Gowa en Boeton belast was. Op Boeton ontving hij eindelijk het antwoord van den koning van Gowa, maar tegelijk eenige vergiftigde confituren, waardoor hij om het leven kwam.! Door het streven van de Oost-Indische Compagnie om alle vreemde handelaars uit de Molukken te weren, en zoo doende den alleenhandel in specerijen te verwerven, had zij er aanhoudend met verzet te kampen, zoowel van haar eigen onderdanen als van die van den koning van Ternate, met wien zij een kontrakt gesloten had, waarbij hij zich Zie Valentijn, Ambonsche saken, blz 13, 80, 82 en 85. 36 verbond al de in zijn rijk vallende nagelen en muskaat- noten tegen een bepaalden prijs aan haar te leveren. De landvoogden ( Kimelaha's), die voor genoemden vorst oder verkennen vorst oder verkennen, het gezogen, stonden, in plaats van de werderspannigen te tuchtigen, gewonlijk an hun hoofd. De Makassaren, die gewon waren, jaarlijks met een aantal prauwen naar de Molukken te varen, om specerijen op te koopen, waren ook niet geneigd om van dien handel af te zien, en steunden dus de opstandelingen in hun verzet, hetgeen ten gevolge had, dat hun prauwen, waar zij ook door onze schepen in de Molukken werden aangetroffen, als vijandelijke vaartuigen werden aangetast en vernield. Daar nu de Makassaarsche prauwen op haar weg naar de Molukken gewoonlijk Boeton aandeden, of er dicht voorbij kingen, on het gemakkelijker was, die dár op te wachten eu te vernielen, dan nadat zij gelegenheid hadden gevonden, om zieh door de Molukken te verspreiden, begon men om zieh door de Molukken te verspreiden, begon men om zieh door de Molukken te verspreiden. | In het laatst van 1635 of begin van 1636 werd de onder-bevelhebber Steven Barentzoon met vier of vijf andere Molaudern op Boeton doodgeslagen, en wreekte de bevelhebber tool dit door eenige Boetonnezen, die hij door list up aijn avhip gelokt had, evenzoo te doen ombrengen. In 1637 werd Boeton door den gouverneuy-generaal van Divsuon met eeu vloot aangedaan, waarmede hij, na in de Mulubheu de saken geregeld te hebben, over Boeton en Alahausar vaar Batavia wilde terugkeeren. Hij kwam te outen om sich over verscheidene rooverijen der Boetonnezen is reken, waar meest onverrichterzake vertrekken, volgens Valuutyu, wandat sijn tijd verstreken was. Waarschijnlijk wil Wien tiorander verständig, dat de oost-moesson bina var-heure Waa, avatat by aijn reis bespoedigen moest. (div Valoutgu, Aubduusche saken, bla. 88 - ate Valoubyu, Makessaareche saken, bla. lik a Valeutgu, Awbousehe saken, bls. 116. De goede verstandhouding, die vroeger tusschen de Compagnie en Boeton bestaan had, was, naar het schijnt, geheel verdwenen; want onder de Makassaren, die zich in 1643 met den Amboineeschen opstandeling Kakiali op denberg Wawani (op Hitoe) verschanst hadden, waren ook 30 Boetonneezen. Als aanverder van deze Boetonnezen noemt Valentijn Kaitsjili Boeton, dat echter geen naam, maar slechts de bijnaam van. den een of anderen Boetonschen prins was.! Tot het afweren van den aanval, dien onze troepen den 4 Mei 1643 op Wawani deden, brachten deze Boetonnezen weinig bij, daar zij even als de Hitoezen de verdediging geheel op de Makassaren lieten aankomen. De dood van Kakiali, die den 16 Augustus van hetzelfde jaar vermoord werd, deed deze sterkte vijf dagen later in onze handen vallen, zonder dat daarbij eenige noemens- waardige tegenstand ondervonden werd. In Maart 1650 strandden de schepen de Tijger, Bergen op Zoom en Aagtekerke, het jacht de Luipaard en de fluit de Juffer, die naar Ternate bestemd waren, op de hoogte van Koebeina tegelijk op een tot dus ver onbekend rif, dat sedert dien tijd Sangori’s droogte genoemd werd. Ofschoon de vaartuigen zonken, werd het meeste goed en al het volk, ten getale van 581 man, behouden. Een ge- deelte van het goed werd in het schip Concordia geladen En dien bodém naar Ternate overgevoerd; maar het overige en het volk moest voorloopig achtergelaten worden. De rijksgrooten van Boeton raadden daarop hun vorst, die Ali het, aan om die manschappen te vermoorden, en zich de geborgen goederen toe te eigenen; maar hij volgde dien raad niet op, en verleende daarentegen aan de schipbrekingen hulp. Dit ‘gaf den gouverneur van Amboina de Vlaming van Outshoorn aanleiding om bi zijn vertrek tot herstel van gezondheid naar Batavia in Augustus 1650 Boeton aan te doen. Hier ontving hij van den koning een bezoek aan boord, waarna de Vlaming hem, niettegenstaande de vijandelijke Hij liet dus Roos met eenige schepen achter, om aan de Makassaarsche prauwen het uitzeilen te beletten; terwijl hy zelf met Mandarsjah over Tomboekoe naar de Mo-lukken vertrok' De Makassaarsche vloot bleef eenige maanden in de rivier van Tijoro opgesloten, maar wist eindelijk toch aan de waakzaamheid van Roos te ontsnappen en de Molukken te bereiken, zoodat deze, zijn aanwezen in de Boetonsche wateren niet meer noodig achtende, mede derwaarts zeilde. Nauwelijks was hij weg, of een aanzielijke Makassaar-sche vloot, volgens het dagboek der vorsten van Gowa en Tello door den koning van Gowa Hasanoe-d-dien in persoon aangevoerd, kwam te Boeton aan. De bezetting van het fortje verdedigde zich dapper, en stak, toen zij het niet langer tegen de overmagt kon uithouden, den brand in het kruid, waarbij al de verdedigers en een groot aantal Makas-saren om het leven kwamen. Daarop onderwierp de koning van Boeton zich aan dien van Gowa, die hem een boete oplegde, volg Groot 870 thail of 1320 maas; maar volgens het boven gemelde dagboek groot 888 kati, dus 8880 thail of 142080 maas. De maas had destijds de waarde van een halven rijksdaalder. Gedurende zijn verblijf op Boeton stelde Hasanoe-d-dien den Bonischen prins Daëng-Pabila, die niettegenstaande Tijoro reeds eenmaal in onze handen geweest was, nog altijd daar gevangen gehouden werd, in vrijheid. De verovering van Boeton had den koning van Gowa niet veel tijd gekost, daar hij volgens het meer gemelde dagboek «den 21 Maart 1655 van Makassar vertrokken was, en den 14 Mei d. a. v., dus na een afwezigheid van nog geen twee maanden, weder aldaar terugkwam. De Vlaming vond dus den stand van zaken op Boeton geheel veranderd, toen hij, na de Makassaren uit hun laatste schuilhoeken in de Molukken verjaagd te hebben, den 17 September 1655 weder te Boeton kwam. De koning 1 Valentijn, Moluksche zaken, blz. 314. Speelman, blz, 239. 39 en dat de sengadji (het hoofd) van gemeld eiland met een geschenk van 3 baar nagelen hetzelfde verzoek aan den koning van Boeton gedaan had; maar dat deze zijn gezanten aan den Ternataanschen kimelaha Lokman overgeleverd had, die hen echter, waarschijnlijk opzettelijk, had laten ontsnappen. Mandar-sjah bleef zich vrij lang op Boeton ophouden, eensdeels als een gevolg van een huwelijk, dat hij met de dochter van een overleden koning van Boeton gesloten had, endereels om den regerenden koning tegen zijn weer-Spaunige onderdanen aan de zuidkust van Boeton bij te staan. In Maart vertrok hij echter naar Boeroe, waar de ‘Vlaming reeds vroeger heen gegaan was. De oorlog werd nu door dezen met zooveel kracht voort- gezet, dat de hoofdopstandeling Madjira in Augustus 1652 of daaromtrent in persoon naar Makassar ging, om de hulp van den koning van Gowa in te roepen. Omstreeks denzelfden tijd waren twee schepen, die aan den te Makassar woonachtigen Portuguese Frangisko Viéro de Figeredo behoorden, maar waarin de koning en zijn rijksbestierder Karaéng-Patingallowang mede belang hadden, de Jean Baptiste en Nazareth genaamd, bij Japara door Hollandsche kruisers genomen en verbeurd verklaard, omdat zij voeren onder de vlag van Portugal, waarmede wij kort te voren weder in oorlog geraakt waren. De koning van Gowa en zijn rijksbestierder waren hier natuurlijk zeer gebelgd over, en dus kostte het Madjira weinig moeite om hen over te halen, de Moluksche opstanden te ondersteunen. Reeds in het begin van 1658 zonden zij met dat doel eenige prauwen naar Boeroe, waar de ontscheepte Makas- saren echter weldra door de Vlaming aangetast en ver- slagen werden. Zie Valentijn, Ambonsche zaken, blz. 162, 166—168, 177 en 181 en Makassaarsche zaken, blz. 147, en Levinus Bor, Amboinsche oorlogen door Arnold de Vlaming van Oudshoorn als superintendent over de oostersche gewesten oorlogaftig ten einde gebragt, gedrukt te Delft anno 1663, met welk werk Valentijn zoo goed overeen: stemt, dat het wel schijnt, alsof hij er veel uit geput heeft. In hetzelfde jaar 1660 werd Boni door Tobala, die het als landvoogd voor den koning van Gowa bestuurde, Aroe-Palakka, Daéng-Pabila-en andere Bonische prinsen in opstand gebragt, en de koning van Soppeng La-Maddoesila verbond zich met hen; maar met behulp van de Wadjoreezen brachten de Makassaren zoowel Boni als Soppeng weder ten onder, welk laatste rijk nu tot denzelfden graad van ver- nedering gebracht werd, waarin Boni reeds sedert lang ver- vallen was. Gelijk de koning Van Boni te Sijang (het tegenwooordige Pangkadjene in de Noorderdistricten) in ballingschap leefde, werd nu ook de vorst van Soppeng met zijn geheele gezin naar het binnenland van Gowa in balling- schap weggevoerd, terwijl aan een paar Soppengsche prinsen werd opgedragen, om Soppeng namens den koning van Gowa als landvoogden te besturen. Aroe-Palakka, Daéng-Pabila, Aroe-Marowangieng en andere Soppengsche en Bonische prinsen redden zich door de vlucht naar Boeton.'Volgens het dagboek der vorsten van Gowa en Tello had deze vlucht in December 1660 plaats. De koning van Boeton ontving hen goed, en sloot met Aroe-Palakka. een verbond tot onderlingen bijstand. De onder alle inlanders zoo geliefde beeldspraak bezigende, verklaarden zij, dat Boeton in den vervolge, zou zijn Oost-Boni, en Boni West-Boeton. Een van de uitgeweken Soppengsche prinsen, La-Tom-parina Aroeng-Atakka, die echter meer bekend was onder den tüchtigen van Aroeng-Patodjo, ofschoon die tüchtigen zijn vrouw toekwam, schreef, zonder voorkennis van zijn medeusséekenen, van Boeton uiten brief aan de Hooge regeering te Batavia, waarin hij haar hulp inriep, en zich als het hoofd van de uitgeweken Boniërs en Soppengers deed voorkommen, hetgeen ten gevolge had, dat, toen in 1663 de kommissaris Nieuwlandt naar Ternate vertrok, hetde door de Hooge regeering een brief voor Aroeng-Patodjo werde medegegeven, en tevens opgedragen om bij zijn terugreis naar Batavia Boeton weder aan te doen, en Zie Speelman, blz. 240. Al zeer verschillend getuigenis. Volgens Valentijn hadden zij zich zeer wel gekweten; terwijl Bor daarentegen beweert, dat de Vlaming hen niet langer aanhield, omdat zij weinig dienst konden doen, bij tegenspoed niet te vertrouwen waren, en ook niet zeer dapper waren, zoodat zij de Compagnie slech In Oktober 1654 kwam de Vlaming weder, vergezeld van den koning van Ternate, op Boeton. Bij deze gelegenheid drong de Vlaming bij den koning van Boeton aan op de uitlevering van allen, die zich aan het vergieten van Nederlandsch bloed hadden schuldig gemacht, en Mandarsjah voegde er als zijn opperheer de bedeckig bewandt, en Mandarsjah voegde er als zijn opperheer de bedeckig bewandt. Ali, die volgens Valentijn zelf met de dochter van een der schuldigen gehörenden was, beloofde zijn uiterste beste te sullen doen om aan het verlangen van de Vlaming te volgens; maar er kwam niets van, en later werd het om de tijdsomstandigheden staatkundig geacht aan de schuldigen hun misdaad kwijt te schelden. De Vlaming kwam verder met den koning van Boeton overreen, dat aan het strand, bij de rivier, twee forten souden worden opgeworpen. Daraarna vertrok hij over Makassar naar Batavia; maar Mandar-sjah en zijn volk liet hij op Boeton achter, om dat rijk verder tot rust te brengen. Toen hij echter den 17 December 1654 weder op Boeton terug kwam, bevond hij, dat Mandarsjah in zijn afwezig-heid koning Ali afgezet had. Waarschijnlijk had Mandarsjah dit gedaan op verzoek van de Boetonsche rijksgrooten, die Ali zeer tegen zich verbitterd had door herhaalde malen vrouwen van rijksgrooten met geweld tot zich te nemen, en tegen den wil van haar betrekkingen aan te houden, niettegenstaande vór hem zijn oom reeds om gelijke handelingen was afgezet. Ook had Mandarsjah La-Sinoeroe, die vroeger voor koning Ali als gezant naar Amboina geweest was, en getoond had, den Nederlanders zeer goed gezind te zijn, doen wurgen. Hij was een zoon van Karaéng-Soemanna, die in de oorlogen tusschen Gowa en Boni herhaaldelijk de legers van het eerstgemelde rijk had aangevoerd. Bijna alle vroeger door de Makassaren ten onder gebrachte landen hadden tot de samenstelling van Karaéng-B. onto- marannoe’s vloot en leger moeten bijdragen, en het volk uit ieder land werd door de aanzielijkste prinsen van zijn eigen vorstenhuis aangevoerd; terwijl de vorsten van Bima en Loewoe in persoon aan den tocht deelnamen. De koning van Bima heette volgens Speelman Moeham- mad Rasim, maar staat te Bima bekend onder den naam van Ábi-l-Chair Siradja-d-dien. Hij was gehuwd geweest met Karaëng-Bonto-djéné, zuster van den koning van Gowa Hasanoe-d-dien, en had verscheidene kinderen bij haar ver- wekt, onder anderen een zoon Mapparaboeng Noeroe-d-dien, die hem later als koning van Bima opvolgde, en een dochter, die met den vorst van Dompo of, zooals de inlanders zeggen, Dompoe, gehuwd was. Hij was bestemd om, bij mogelijk overlijden van Karaëng-Bonto-marannoe, hem in het op- perbevel op te volgen. Hed. Javanen te vereenigen. Deze opmerkingen zijn onjuist, Hen Karaéng-Bonto-boerane heeft in Gowa nimmer bestaan, komt althans in het dagboek der vorsten van Gowa en Tellosche vorstelijke familie zeer uit-voerig beschreven zijn, in het geheel niet voor; terwijl Karaéng-Bonto-marannoe daarentegen er in voorkomt bij de datums 12 Dec. 1647, 10 Maart 1660 en 23 Oktober 1666, De laatstgemelde datum was die van zijn vertrek naar Boeton. Ook was de bedelde Karaéng-Galesong geen zoon van Karaéng-Bonto-marannoe, maar van den koning van Gowa Hasanoe-d-dien, zooals ‘uit verscheidene brieven van het jaar 1678 blijkt. Dat Hassan-d-dien werkelijk een zoon van dien naam heeft gehad, blijkt ook uit de Makassaarsche Chrestomathie van Matthes, blz. 174, r. 6 tot 10, en Speelmans notitie, blz. 32. Bij Speelmans komst had hij zelfs het gezag over het landschap Galesong; maar toen dit bij den vrede grondge bied van de Compagnie werd, stelde Speelman zekeren Daeng-Malewa, die uit het geslacht der vroegere. karaëngs van Galesong was, tot regent daarover aan; zoodat de zoon van Hasanoe-d-dien wel den titel, maar niet het gezag van Karaëng-Galesong behield. Den 26 December vertrok de Vlaming met zijn vloot deor Straat Boeton naar haar noordelijken ingang; nadat hij Roos, die inmiddels kommandeur geworden was, met sich vartuigen naar de zuidkust van Boeton gezonden had, am het dorp Komboewaha, waar sich wederspannigen ophielden, die er ook hun vartuigen hadden, te vernielen. Aan den noordelijken ingang der straat voegde Roos, de den hem gegeven last volbracht had, sich weder bij de Vlaming, waarna deze hem opdroeg om met 300 Neder. Lander Mandarsjah, die vijf of sea dagen te voren in de tehting van Tijoro gezeild was, op te soeken, en met het mogelijk was,een aanval op de genoemde plaats te doen; terwijl de Vlaming aan den ingang der draat bleef liggen. Ook deze last werd door Roos gelukkig ten uitvoer gehencht; daar hij den 3 Januari 1655, geleid door twee Tjerosche gevangenen, zoo onverwachts in de kampong Tjero drong, dat hij zoowel die kampong als het daarbij gilegen steenen fort, dat zeven rondeelen en muren van wef vadem hoogte had, met weinig moeite overmeesterde, waarbij de radja van Tijoro zelf onder | de gesneuvelde wanden behoorden. Het fort werd voor de Compagnie te afgelegen geacht, em bet voor haar te behouden, en dus tot den grond toe gelecht, waarna Roos sich met zijn geheele macht weder mscheepte, om de inhammen en kreeken langs de tegen- ewerliggende kust van Celebes te gaan onderzoeken. Drie wa zijn vaartuigen waren echter door de sterke eb aan dem grond geraakt; zoodat hij ze achter liet. Nach den teilen gegeben, om, zoodra zij vlot werden, naar den over te steken, en hem af te wachten. Toen zij echter, na vlot te zijn geworden, aan Gen last wilden voldoen, kregen zij een vloot van ruim wertig Makassaarsche vaartuigen in het oog, die de rivier vaa Tijoro binnen liepen. Zoodra de Vlaming dit vernomen had, begaf hij zich met zijn vloot derwaarts, maar bij bevond, dat de Makas- asen zich reeds te goed versterkt hadden, om hen aan and te kunnen aantasten. Hij liet dus Roos met eenige schepen achter, om aan de Makassaarsche prauwen het uitzeilen te beletten; terwijl hij zelf met Mandarsjah over Tomboekoe naar de Mo-lukken vertrok. De Makassaarsche vloot bleef eenige maanden in de rivier van Tijoro opgesloten, maar wist eindelijk toch aan de waakzaamheid van Roos te ontsnappen en de Molukken te bereiken, zoodat deze, zijn aanwezen in de Boetonsche wateren niet meer noodig achtende, mede derwaarts zeilde. Nauwelijks was hij weg, of een aanzielijke Makassaar-sche vloot, volgens het dagboek der vorsten van Gowa en Tello door den koning van Gowa Hasanoe-d dien in persoon aangevoerd, kwam te Boeton aan. De bezetting van het fortje verdedigde zich dapper, en stak, toen zij het niet langer tegen de overmagt kon uithouden, den brand in het kruid, waarbij al de verdedigers en een groot aantal Makas-saren om het leven kwamen. Daarop onderwierp de koning van Boeton zich aan dien van Gowa, die hem een boete oplegde, vol Gegen Speelman groot 870 thail of 1320 maas; maar volgens het boven gemelde dagboek groot 888 kati, dus 8880 thail of 142080 maas, De maas had des de waarde van een halven rijksdaalder. Gedurende zijn verblijf op Boeton stelde Hasanoe-d-dien den Bonischen prins Daéng-Pabila, die niettegenstaande Tijoro reeds eenmaal in onze handen geweest was, nog altijd daar gevangen gehouden werd, in vrijheid. De verovering van Boeton had den koning van Gowa niet veel tijd gekost, daar hij volgens het meer gemelde dagboek den 21 Maart 1655 van Makassar vertrokken was, en den 14 Mei d. a. v., dus na een afwezigheid van nog geen twee maanden, weder aldaar terugkwam. De Vlaming vond dus den stand van zaken op Boeton geheel veranderd, toen hij, na de Makassaren uit hun laatste schuilhoeken in de Molukken verjaagd te hebben, den 17 September 1655 weder te Boeton kwam. De koning Vallijn, Moluksche zaken, blz. 314. Speelman, blz. 239. Dorst na het gebeurde niet in persoon bij hem te komen; maar liet hem weten, dat deze ramp grootendeels aan Roos te wijten was, die volgens hem gewaarschuwd was, dat de Makassaarsche vloot eerst daags komen zou, en toch was weggezeild. Daarop begaf de Vlaming zich, zonder vijandelijkheden tegen Boeton te plegen, naar Makassar, en beschoot die stad, waarna hij naar Boeton terugkeerde; maar nu kwam zelfs geen Boetonnees bij hem aan boord, omdat Roos inmiddels daar geweest was, en niet wetende, dat de Vlaming sands gehandeld had, de Boetonneen als vijanden behandeligt; al wat hij van hen krijgen kon, vernield, en zelfs een aan Straat Boeton gelegen kampong verbrand had. Kort daarna, den 28 December 1655, werd door den oond-gouverneur van Amboina van der Beek met Gowa vrede gesloten; maar de vredesvoorwaarden waren zóó zeer in het voordeel van dit rijk, dat zij zoowel naar het oordeel van de Hooge regeering als dat van de Vlaming den Makas-garen een goeden dekmantel aanboden, om den Nederlanders veel meer overlast aan te doen dan vroeger, hetgeen zij dan ook niet verzuimden. Dit had ten gevolge, dat in 1660 den Nederlandsche vloot en krijgsmacht onder J. van Dam en J. Truytman naar Makassar gezonden werd. Den 12 Juni 1660 ver- Overden zij het ten zuiden van de tegenwoordige hoofd-plaats Makassar aan zee gelegen fort Panakkoekang, waar van het gevolg was, dat de Makassaarsche prins Karaëng-Popo door den koning van Gowa naar Batavia gezonden werden om namens dezen vorst een nieuwen vrede met de Compagnie te sluiten. Den 19 Augustus werd deze vrede te Batavia gesloten. Behalve andere bepalingen hield zij ook deze in, dat de koning van Gowa afstand deed van alle aanspraken op Boeton, en dit land als een onder-hoorigheid van Ternate erkende; een bepaling, die in het kontrakt van 1655 niet voorkwam. Zie Valentijn, Ambonsche zaken, bls. 201. Zie Speelman, bls. 230 en Valentijn, Makassaarsche zaken bls. 147. In hetzelfde jaar 1660 werd Boni door Tobala, die het als landvoogd voor den koning van Gowa bestuurde, — Äroe-Palakka, Daëng-Pabila-en andere Bonische prinsen in opstand gebragt, en de koning van Soppeng La-Maddoesila verbond zich-met hen; maar met behulp van de Wadjoreezen brachten de Makassaren zoowel Boni als Soppeng weder tenonder, welk laatste rijk nu tot denzelfden graad van ver-nedering gebracht werd, waarin Boni reeds sedert lang ver-vallen was. Gelijk de koning van Boni te Sijang (het tegenwooordige Pangkadjene in de Noorderdistricten) in ballingschap leefde, werd nu ook de vorst van Soppeng met zijn geheele gezin naar het binnenland van Gowa in balling-schap weggevoerd, terwijl aan een paar Soppengsche prinsen werd opgedragen, om Soppeng namens den koning van Gowa als landvoogden te besturen. Äroe-Palakka, Daëng-Pabila, Aroe-Marowangieng en andere Soppengsche en Bonische prinsen redden sich door de vlucht naar Boeton.'Volgens het dagboek der vorsten van Gowa en Tello had deze vlucht In December 1660, plaats. De koning van Boeton ontying hen goed, en sloot met Aroe-Palakka een verbond tot onderlingen bijstand. De onder alle inlanders zoo geliefde beeldspraak bezigende, verklaarden zij, dat Boeton in den vervolge. zou zijn Oost-Boni, en Boni West-Boeton. Een van de uitgeweken Soppengsche prinsen, La-Tom-parina Aroeng-Atakka, die echter meer bekend was onder den titel van Aroe-Patodjo, ofschoon die titel eigenlijk zijn vrouw toekwam, schreef, zonder voorkennis van zijn medeusséwekenen, van Boeton uiteen brief aan de Hooge regeering te Batavia, waarin hij haar hulp inriep, en zich als het hoofd van de uitgeweken Boniërs en Soppengers deed voorkommen, hetgeen ten gevolge had, dat, toen in 1663 de kommissaris Nieuwlandt naar Ternate vertrok, hetde door de Hooge regeering een brief voor Aroe-Patodjo werd medegegeven, en tevens opgedragen om bij sijn terugreis naar Batavia Boeton weder aan te doen, en Zie Speelman, blz. 240. AT, alsdan Aroe-Patodjo, zoo hij dit verlangde, naar Batavia mede te nemen. Toen nu de andere Bonische en Soppengsche prinsen bij Nieuwlandt’s aankomst te Boeton de aanleiding tot zijn komst vernamen, verzocht en zij allen mede naar Batavia te mogen gaan, hetgeen Nieuwlandt toestond, voor zooveel de Rutte op zijn schip dit toeliet; maar de koning en vooral de djoegoegoe (sapati) verzetten zich tegen hun vertrek op grond van het vroeger tusschen hen overeengekomene; zoodat Aroe-Palakka slechts den Soppengschen prins Aroe-Bila met Aroe-Patodjo medezond om de Compagnie beter in te lichten, dan Aroe-Patodjo geduurd. Het verblijf van Aroe-Patodjo op Boeton had 30 maanden geduurd. Een maand later volgde Aroe-Palakka zelf, zeer tegen den zin van de Boetonners, maar met goed-vinden van den koning. Deze koning, La-Simbatta genaamd, was nog niet lang op den troon, en zijn vader opgevolgd. Met welke gelegenheid Aroe-Palakka naar Batavia vertrok, vermeldt Speelman niet. Na zijn vertrek bleven op Boeton alleen Daëng-Pabila en Aroe-Marowangieng over, en deze begaven zich een jaar later in stilte naar Ternate. Om den koning van Boeton te straffen voor de gast-vrijheid, die hij aan Aroe-Palakka en de andere Bonische en Soppengsche uitgewekenen betoond had, rustte de koning van Gowa in 1666 een groote vloot, bemand met 20000 koppen, uit. Het bevel over deze strijdmacht werd aan den Makas-saarschen prins Karaéng-Bontomarannoe gegeven. Zie Speelman, blz, 240, 442, 243 en 247. Speelman en Valentijn noemen dezen prins: Montemarano, hetgeen volgens Dr. B. F. Matthes (Opmerkingen omtrent en naar aanleiding van dat gedeelte van Dr. J. J. de Hollanders handeliding bij de beoefening der Land- en Volkenkunde van Nederlandsch-Indië, hetwelk handelt over het gouvernement van Celebes en onderhoorigheden, biz., 5) Karaéng-Bonto-boerane zou moeten zijn; terwijl hij er bij voegt: „Deze prins was verwant aan de „vorsten van Gowa en vader van zekeren Karaöng-Galesong. H Jegens de lontara-bilangs of dagregisters van Gowa werke: „Jegen naar Java geweest om zich daar in 1672 met de oproerige Hij was een zoon van Karaëng-Soemanna, die in de oorlogen tusschen Gowa en Boni herhaaldelijk de legers van het eerstgemelde rijk had aangevoerd. Bijna alle vroeger door de Makassaren ten onder gebrachte landen hadden tot de samenstelling van Karaëng-Bonto- marannoe’s volk en leger moeten bijdragen, en het volk uit ieder land werd door de aanzielijkste prinsen van zijn eigen vorstenhuis aangevoerd; terwijl de vorsten van Bima en Loewoe in persoon aan den tocht deelnamen. De koning van Bima hete volgens Speelman Moeham-mad Rasim, maar staat te Bima bekend onder den naam van Abi-l-Chair Siradja-d-dien. Hij was gehuwd geweest met Karaëng-Bonto-djéné, zuster van den koning van Gowa Hasanoe-d-dien, en had verscheidene kinderen bij haar verwekt, onder anderen een zoon Mapparaboeng Noeroe-d-dien, die hem later als koning van Bima opvolgde, en een dochter, die met den vorst van Dompo of, zooals de inlanders zeggen, Dompoe, gehuwd was. Hij was bestemd om, bij mogelijk overlijden van Karaëng-Bonto-marannoe, hem in het op-perbevel op te volgen. „Javanen te vereenigen.” Deze opmerkingen zijn onjuist, Een Karaëng-Bonto-boerane heeft in Gowa nimmer bestaan, komt althans in het dagboek der vorsten van Gowa en Tellosche vorstelijke familie zeer uite voerig beschreven zijn, in het geheel niet voor; terwijl Karaëng-Bonto-marannoe daarentegen er in voorkomt bij de datums 12 Dec. 1647, 10 Maart 1660 en 23 Oktober 1666. De laatstgemelde datum was die van zijn vertrek naar Boeton. Ook was de bedelde Karaéng-Galesong geen zoon van Karaéng-Bonto-mrrannoe, maar van den koning van Gowa Hasanoe-d-dien, zooals uit verscheidene brieven van het jaar 1678 blijkt, Dat Hassan-d-dien werkelijk een zoon van dien naam heeft gehad, blijkt ook uit de Makassaarsche Chrestomathie van Matthes, bls. 174, r. 6 tot 10, en Speelmans notitie, bl. 32. Bij Speelmans komst had hij zelfs het gezag over het landschap Galesong; maar toen dat bij den vrede grondgebied van de Compagnie werd, stelde Speelman zekeren Daeng-Malewa, die uit het geslacht der vroegere karaëngs van Galesong behield. De vorst van Loewoe hete volgens Speelman Lypang. Zijn moeder Karaéng-Tamasongo was een dochter van den Makassaarschen prins Karaéng-Soemanra, en dus een zuster van Karaéng-Bonto-marannoe. Hij was pas 15 jaar oud. Ten onrechte wordt, zelfs door inlanders, beweerd, dat hij dezelfde vorst van Loewoe was, die in 1704 overleed, en na zijn dood Matienrowe-ri-Tompo-tiekka genoemd werd; want dit was zijn halve broeder van vaderszijde, die in Speelmans: notitie onder den naam van Daéng-Masoero voorkomt. De jonge vorst had zijn rijksbestierder (opoe-tjénnieng) bij zich. Het volk van Boni werd aangevoerd door Aroeng-Amali, volgens Speelman To-paäjo geheeten, een Bonisch prins, wien de koning van Gowa na de laatste verovering van Boni de landvoogdij over dat land had opgedragen. Het volk van Soppeng stond onder de bevelen van den Soppengschen prins La-Ténritieppa To-walönnaë Aroeng-Oedjoempoeloe, die als zoodanig reeds vór de verovering van Soppeng door de Makassaren in dat rijk een van de voornaamste rijksgrooten. Pangepa’s geweest was, en norden koning van Gowa landvoogd over Soppeng was. Hij was dezelfde Aroeng-Oedjoempoeloe, die ruim vijftien jaar later vorst van Sidenreng werd, in 1721 overleed, en na zijn dood Matienrowe--ri-Pamantingang genoemd werd. Hij was voorts een broeder van den datoe (vorst) van Pamana in Wadjo en een nauwe bloedverwant van Aroe-Palakka. 2 Nadat Karaëng-Bonto-marannoe met zijn vloot te Boeton was aangekomen, zond hij zestig prauwen met 1500 manonder aanvoering van den Makassaarschen prins Daëng-Mangaga naar de oostkust van Boeton om daar landingen Speelman, blz 177—182. Speelman, blz. 139. Speelman, blz. 140. Waar in de officieële stukken van de laatste tijden van het rijksbestuur van Soppeng gesproken wordt, vindt men onder de pangepa’s slechts een Aroeng-Oedjoempoeloe. 4e Volgr. II. 4 56 ‘sontrakten worden bevestig, voor zoover zij niet in strijd 332 met euwe. gegen EZuropeescae or Indische natie mag in het gebied van Perzase voren coegeiaten, ian met uitdrukkelijk verlof van ie <amDgrie. eartsczappen van zoodarige zatën mogen niet ontvangen vorser. char moetec Zaar ien souverneur verwezen worden ; zicanien van ‘Tapden van je Compagnie moeten ge- bu car verten overgeverd : It ON ng van Terzace 2n zĳn cyksgrooten geven zich, tun Awieu ze lum o¢mderdaren aan ie Compagnie over, UN eit dat Ls WIS om Deschermüders, en kennen haar We TAL. OS CEE wi anders Tamrpesche en Indische natién, oer vauer tat vi ar ext van mochten willen ‘ales!. fo Teas . och. teder CAL eu “POLE mag geen nieuwe koning Veer ote trier UAL 2 2vereg ‘net en toestemming van Servaas toskmivcucionr oo Tarmace, aangezien de rte ee ASR.TMAI iseagenout ia de regeering van "teens OK teen War Merit geeord. zoolang de Comverk was Sa Ver MUI.2 met, daar zij anders NS eel et OT NEU MEUVUGER. ee ree ae veelen g van de Compagnie weren Qfodet.U CN wenden Jaar de eilanden eet tar Ceertcoirsn inder de ge- se tekeer of: be alaaden met hun Coe ee Nt verte oo ver van ’s Com- bese Qtveuwa 2 Adere werken op NO vous, Hei ie Compagnie en a On Sette Een door hen aen we tees af president van Mriew legen den wil van vaneen Jekserd werden, noch estaba de gelof mochten ee ve ON eem KOltgeuueL. UU tbe oe Nee iem Sy Weten Lerug, verge 57 zeld van den koning van Ternate Mandar-sjah en hulp- troepen van Ternate, Tidor en Batjan. Daarop sloot hij den 25 Juni 1667 op het schip 't Hoff van Zeeland in bijzijn van den koning van Ternate (als opperheer van Boeton) een kontrakt met den koning van Boeton, in de hoofdzaak gelijk aan het op 30 Maart 1667 met Ternate gesloten kontrakt, en alleen eenigszins gewijzig, omdat te Boeton geen blijvende vestiging van de Compagnie was, en omdat de gesteldheid van Boeton vorderde, dat de handelaars, die gewoon waren er padie enrijst aan te voeren en tegen slaven te ruilen, niet gewerd werden. Het bevältet dus de volgende bepalingen: Het op 31 Januari 1667 tusschen den admirai Speelman en den koning van Boeton gekontrakteerde betreffende het usroten der nagelen en notenmuskaatboomen wordt in zijn geheel overgenomen; ok op geen andere landen van den koning, zowel die reeds onder het staan, als die hij later wellicht zal verkrijgen, mogen nagel- of notenboomen wassen, maar moeten die boomen steeds worden uitgeroeid; zoodanige inlanders als gewoon zijn, hier met rijst en Andere eetbare waren te komen, zooals die van Batavia, de kust van Java, Patani, Djohor en Palembang, mogen, zoolang zij met de Compagnie en den koning van Ternate in vrede zijn, op Boeton ten handel worden toegelaten; maar de Makassaren, zelfs als zij in vrede met de Compagnie leven, alleen dan, wanneer zij voorzien zijn van Ben pas van het opperhoofd te Makassar; gezanten van naburige, met de Compagnie en den koning van Ternate in vrede levende vorsten, mogen op Boeton worden ontvangen; maar er mag niets met hen besloten worden, dan na verkregen toest emming van de Compagnie A den vorst van Ternate, aan wie ook van de aankomst An zulke gezanten en hun verlangen dadelijk kennis moet vorden gegeven; maar van de Makassaren mogen zelfs in redestijd gegen gezanten of brieven ontvangen worden; wanneer de Compagnie met eenige van die natiën in Bandschap geraakt, moeten de koning en zijn grooten zich weder gelicht, en naar Boeton koers gesteld werd, terwijl onderweg de Toerateja-landen en Bonthain geplunderd werden, voor zooveel dit in het voorbijgaan zonder veel verhindering en onder het noodig water halen geschieden kon. Nadat onze voor Boeton aangekommen was, en de Makassaarsche vloot van den zeekant ingesloten had, opende zij haar vuur op den vijand, waarmede aanhoudend voort- gegaan werd, terwijl op het land een breede weg door het bosch en over het gebergte werd aangelegd, om de Ma- - kassaren ook van die zijde te kunnen aanvallen. Weldra liepen de Bonières, Soppengers en andere Boegièresch hupropeen, die zich bij den vijand bevonden, bij troepen te gelijk naar de Nederlanders en hun bondgenooten over, zoodat er in 3 of 4 dagen reeds meer dan 4500 waren overgeloopen, die allen onder het gezag van Aroe-Palakka werden gesteld. De vorsten van Loewoe en het eiland Sumbawa waren bijna de eenigen, die met hun volk tot het laatst foe bij de Makassaren bleven. Eindelijk lieten de Makassaren den moed zakken; zoodat ü zij een wapenstilstand lieten verzeeken met de verklaring, dat zij tegen de Compagnie geen verschil hadden; maar Speelman verleende hun gezanten geen gehoor, zoodat de hoofden, namelijk Karaéng-Bonto-marannoe en de vorsten van Bima en Loewoe, eindelijk zelf ongewapend en zonder gevolg te voorschijn kwamen, welke hoofden nu den 4 Januari 1667 op het jacht Muysenburgh ter reede van Boengi met Speelman een verdrag sloten, waarbij zij zich en het geheele op Boeton aanwezige leger met al de vaar-tuigen, wapenen, spijs. Gouden en zilverwerken, jüweelen, slaven en slaven, niets ter wereld uitgezonderd, op ge- Makassaren op Boeton verslagen te hebben, nog eens even naar Makassar geweest is, en daarna in het begin van 1667 voor de tweede maal voor Boeton verschenen is, en de Makassaren tot de overgaaf gedwongen heeft; blijkbaar een dwaling, daar de afstand tusschen Makassar en Boeton voor zulk een heen- en wederzeilen in zulk een korten tijd, cn bovendien in het hart van den west- moeson, te groot is. Waarschijnlijk is Speelman niet den 21 December, maar wel voor het einde van die maand ter reede van Boeton gekomen. All noodig is; deze gijzelaars zullen echter niet in hingeloof belemmerd worden; de Compagnie mag overal in het gebied van Boeton, waar zij het zal goedvinden, versterkingen oprigten, waartoe de koning door het leveren van materialen en arbeidsvolk zal medewerken; ook zal zij zulke versterkingen weder mogen intrekken; Europeesche of inlandsche Compagnie’s dienaren, vrij-burgers, Mardijkers, slaven of andere onderdanen van de Compagnie, die om eenige misdaad of boos opzet de vlucht men, zullen, zoo zij in het gebied van Boeton komen, terstond gevat en bij de eerste gelegenheid aan de Compagnie uitgeleverd worden, en Boetonneezen, die zooda-nige personen verborgen houden, zullen daarvoor gestraft worden; overloopers, die het christelijk gelöff afzweren, en den Islam willem omhelzen, moeten aan de Compagnie worden overgeleverd, en door haar wederkeerig aan den koning de Boetonneezen, die overloopen en het christendom willen om-elzen; Boetonneezen, die dienaren of onderdanen van de Compagnie Pagnie beleedigen, of op een andere wijze jegens hen misdrijven, mogen door haar officieren in de ijzers gesloten worden, waarvan echter dadelijk kennis zal worden gegeven. Äan den koning, die daarna de zaak door gecommitteerden zal doen onderzoeken, en de schuldigen straffen zal; daarentegen mogen ook dienaren en onderdanen van de Compagnie, die Boetonneezen benadeelen of jegens hen misdrijven, gearresteerd worden; maar dadelijk daarna moeten Bj aan de Compagnie worden overgeleverd, die hen naar bevinding van zaken straffen zal. Dit kontrakt werd, volgens de kopie er van in den bundel verbalen der kontrakten, van de zijde van Boeton Mede onderteekend door den djeegoegoe, waarmede de Kapitan bedoeld wordt; den hoekoem, waarmede wel de keni-Poeloe zal bedoeld zijn; den kapitan laoet en den onderzeeadmiraal, met welke titels waarschijnlijk de kapitan-laoet soekanajo bedoeld zijn. De eerstgenoemde kapitan-laoet hete La-Djipalace, en 56 kontrakten worden bevestigd, voor zoover zij niet in strijd zijn met het nieuwe; gegen Europeesche of Indische natie mag in het gebied van Ternate worden toegelaten, dan met uitdrukkelijk vòrlof van de Compagnie ; gezantschappen van zoodanige natiën mogen niet ontvangen worden, maar moeten naar den gouverneur verwezen worden; afgezanten van vijanden van de Compagnie moeten gevankelijk aan haar worden overgeleverd; de koning van Ternate en zijn rijksgrooten geven zich, hun landen en hun onderdanen aan de Compagnie over, erkennen haar als schuts- en beschermheer, en kennen haar het recht toe om aan andere Europeesche en Indische natiën, die met of zonder hun wil er bezit van mochten willen nemen, dit te beletten; bij het openvallen van den troon mag geen nieuwe koning verkozen worden dan in overleg met en toestemming van ’s Compagnies-vertegenwoordiger op Ternate, aangezien de Compagnie bij dit kontrakt deelgenoot in de regeering van ’s Compagnies-vertegenwoordiger op Ternate, aangezien de Compagnie bij dit kontrakt deelgenoot in de regeering van ’s Compagnies-vertegenwoordiger op Ternate, aangezien de Compagnie bij dit kontrakt deelgenoot in de regeering van ’s Compagnies-vertegenwoordiger op Ternate, aangezien de Compagnie bij dit kontrakt deelgenoot in de regeering van ’s Compagnies-vertegenwoordiger op Ternate, aangezien de Compagnie bij dit kontrakt deelgenoot in de regeering van ’s Compagnies-vertegenwo Ternate geworden is; de vart op Mindanao blijft geordnet, zoolang de Compagnie er geen  terug, verge- waren, dood of levend bij den admiral Speelman te brengen, en, zoo hij daartoe niet in staat was, hem dit mede te deelen, als wanneer hij zelf daartoe het noodige zou doen; niet toe te laten, dat Makassaarsche vaartuigen of vaar- tuigen van andere vijanden der Compagnie op het eiland Moena of daaromtrent kwamen, en nog minder met hen in gesprek te treden, maar integendeel zich dadelijk te ver- voegen bij degenen, die zich „van wege de Compagnie daar of daaromtrent bevonden; ook geen brieven of geschenken van de Makassaren of andere vijanden van de Compagnie te ontvangen; maar van de aankomst van zoodanige brieven of geschenken dadelijk kennis te geven aan Aroe-Palakka, den koning van Boeton of wie daaromtrent zijn mocht; alle slaven en slavinnen van Makassaarsch bloed aan Aroe-Palakka over te geven, en altijd gereed te zijn om oorlog te voeren tegen  Compagnie te zullen voeren, maar haar altoos trouw te zullen blijven, zooals het aan goede onderdanen betaamde. In Mei 1667 zond Aroe-Palakka, in strijd met de voor- schriften, die Speelman hem bij zijn vertrek naar de Mo- lukken gegeven had, Däng-Sitaba, een broeder van den Bonischen prins Aroe-Kadjoe, naar Boni; To-sadang Aroe- Belo, zoon van den vorst van Soppeng, alsmede Aroeng- Oedjoempoecloe naar Soppeng, en To dani Aroe-lakka, die nauw aan de vorsten van Soppeng, en To dani Aroe-lakka, die nauw aan de vorsten van Soppeng, en al die landen tegen Gowa in opstand te brengen. 