None
OUDHEDEN IN DJENO. Nach aanleiding van hetgeen Dr. fkiedbrich omtrent de Djengsche oudheden vermeldt, neem ik de vrijheid rof vlugtig het een en ander omtrent dit onderwerp uit an-dere bronnen toe te voegen. Ik doe dit vooral, omdat in enderscheidende dagbladen onlangs een berigt uit Java is opgenomen, alsof door den photograaf, den Heer kings- BERGEN, op den Djeng eenc oude stad ontdekt was, en men de hoop mögt koesteren dat aldaar een Javaansch Pompeji uit den schoot der aarde te voorschijn zou wor- den gebragt. Dat eene verzameling van tempelgebouwen, zoo als wij er meer op Java, bijv. te Prambanan, kennen, op die hei-lige plek eenmaal prijkte, eene tempelstad. Zu als fkus* DBBiCH zich uitdrukt, behoest niet betwijfeld te worden. Eene geregelde opdelving kan voorzeker ook d&6,f tot nuttige en belangrijke ontdekkingen leiden, en niet alleen betrekkelijk den aanleg en den bouw, den aard en de bestemming der nog overgebleven bouwvallen, maar ook omtrent de plaatselijke gesteldheid van de onderstelde stad in die vroe-gere eeuwen, merkwaardige bijdragen aan het licht brengen, bet aantal van voorwerpen behoorende tot godsdienstig of huiselijk gebruik, daar en elders reeds bijeenverzameld, nog vrij wat vermeerderen. Maar van eene nieuwe ontdekking eener oud-Javaansche stad kan geen sprake zijn, zoo als trouwens uit de door Dr. fbibderich gebezigde bewoordinigen van zelf blijkt. Wie, onbekend met hetgeen vroegere berigten omtrent het Dengvlak vermelden, dat oord in het droge jaarge- tijde bezoekt, hij kan alligt tot de meening komen, dat eene verblijdende ontdekking voor hem. is weggelegd ; want hij vindt de bergvlakte en den omtrek overal als bedekt met de overblijfsels van tempelgebouwen en van ontelbare bewerkte steenen, die in den regentijd geheel en al zich aan^ het oog onttrekken, of slechts gedeeltelijk zigtbaar blijven. Wat anders een bergdal is, met een klein meer in zijn midden, en doorsneden van een matige beek, is in den regentijd, een groote watervlakte, een meer, rondom door de berghellingen ingesloten. Dan ontwaart het oog van den reiziger aan de oevers van dat meer, aan de noord Oost-, de west- en de zuidzijden, de overblijfsels van tempeb, voor zij zich althans nietonder het aiterlijk van met boomen børde heavels verbergen; maar voor verdere ondheidkandige nasporingen en ontbreekt dan d' alle geljnheid. In dien staat vond in 1814 de Ingenieur oornkeius het Djengvlak, toen hij met zijn togtgenooten, op last van den Lnitenant-Oouvemenr Sir stamfosd ratfus, die plek bezocht De nitkomst van zijn onderzoek, waarbij hij vooral ook aan de onde gebonwen zijne aandacht wijdde, nam Iq op in een verslag, aan den Lnitenant-Ctonvemenr nitgebragty en dat vergezeld ging van plannen en teeke- ningen (opstanden en doorsneden) van de groep van vijf gebouwen aan de westzijde, bij de inwoners toen, en thans nog, met de namen van abbjoeno en diens gezin onderscheiden. Het verslag van oornslius maakt melding van eene menigte boawvallen, maar de aanwijzingen zijn niet duidelijk genoeg, om die met eenige zekerheid in de thans nog aanwe Zige terog te vinden. Uit den omvang, dien de watervlakte naar zijne opgaaf besloeg, 600 roeden lengte bij 200 breedte ongeveer, moeten wij tot het besluit komen, dat de overstrooming toen zich bijzonder ver, vooral naar de noordelijke en zuidelijke uiteinden van bet vlak had uitgestrekt, daaruit volgt, dat hij die geheele watermassa met den naam van Telega Djeng, of bet meer Djeng, bestempelt, en van een aantal van bouwvalten spreekt als in het meer, zelüs midden daarin, gelegen, die bij den gewonen waterstand op den droogen, bewoonen bodem staan, terwijl dan alleen een zeer klein meer-tje, Telega Palikampang, midden in het bergvlak gelegen, door de van het noorden naar het zuiden stroomende Kali Tulies gevoed wordt. Beh Alve die kleine waterkom, bevin-den zich aan hät zuidoostelijke uiteinde van het vlak nogtwee andere meeren, onmiddellijk bij elkander, Telega Weur-na eu Telaga Fangallang, en aan het zuidwestelijke uit-einde een vierde, Telaga Troes, dat insgelijks door de Kali Talies, van daar znidwestwaarts ioopende, wordt doorsne-den. Co&NELius noemt op 8} mijl a&tands van het Djengmeer vier kleine tempels (zie raffles, BisL of Java, L 81) door de inwoners de huizen van Bima geheeten; aan den voetweg nabij het meer, aan de westzijde de over-blijfsels van drie andere kleine geheel vervallen tempels, in het midden van het groote meer (d. i. zoo als wij boven hebben aangemerkt, de vlak te, doch die toen onder water stond), de overblüssige van eenen ringmuur of iets dergelijks, pmtrent 40 Bijnl. roeden lang en 15 breed; op het midden aan de zuidzijde een gelijkvormig langwerpig vierkant, 8 roeden lang en 2 ^roeden lang en 2 ^roeden breed; hier en daar uit steenen met lijstwerk zamengesteld. Aan de noordzijde de grondslagen van een zeer groot aantal kleine gebouwtjes, in twee aan elkander evenwijdige rijen, de buitenste, vijf roeden meer zui- delijk, over een langen van 180 roeden, de binnenste, vijf roeden meer zu- delijk, over een langen van 65 roeden. Op de eerste rij een antal van 208, op de tweede van 105 tempeltjes, elk ruim 4j- voet breed en 6 voet van elkander verwijderd; alle evenwel zoozeer vervallen, dat oobnslius. niet zeker kon zeggen of het tempeltjes, dan misschien wel voetstukken voor beelden waren geweest. Zulke beelden in hoog uitkomend werk. Tegen steenen, van boven rond bijgewerkte platen uitgehouwen, waren nog in menigte aanwezig. Yonder alles trok de Ardugo-tetnpelgroep aan de westzijde van het meer (de bergvlakte) het meer (de bergvlakte) het meer (de bergvlakte) in teekening eene naauwkeurige opmeting mogelijk te maken, en met groote juist-heid in teekening eene voorstelling te gebouwen. Indien cornbijub werkelijk de grondslagen van  om die gebouwtjes met die van de bekende tempelgroep Tjandi Sewoe bij Prambanan te vergelijken. Latere reizigers heben, zoover ik kon nagaan, van die Dengsche tempelrijen geene kon nagaan, van die Dengsche tempelrijen geene kon nagel, maar meer nog door de inwoners, die zich van lieverlede in grooter aanal op het Dengsche bergvlak en in den onmiddelijken ommiddelijk en in den onmiddelijk kwamen vestigen, gesloopt, en de steenen tot verschillend gebruik dienstbaar gemaakt. Ook omtrent de zoogenaamde ringmuren, die ooaNKLins op twee plaatsen in het meer vond, valt niets naders te gissen. Had de waterstand hem de gelegenheid gelaten tot een meer naauwkeurig onderzoek, daü ware welligt o Oftentimes, bepätte meer bepätte omtrent den aard en de bestemmung van die uitgebreide grondslagen bekend geworden. Na OORNBLIUS heeft Dr. horsfibld het Deng-gebergte bezocht in 1816 (F'erhandelingen van het Bataoiaasch Geonootschap, Dl. VII). läij kwam echter niet in het mid-den of de eigenlijke bergvlakte; maar zag alleen eenen tempel aan de noordzijde van het hierboven vermelde Telaga Troes; «n geeft het eenen beschrijving van eenen zeermerkwaardigen steenen trap, waarover wij hieronder nader zullen handelen. Wij springen thaus in eens over tot het jaar 1838. Wij kunnen ons toch slechts houden aan geschreven en gedruckte berigten, die voor ons toegankelijk waren; ofschoon wij weten dat v66r en na dat jaar de Dengsche bergstreek door vele reizigers bezocht en de overblijfsels van oude boQwwerken in oogenschouw genomen werden. Maar voor zoover de berigten van enkelen hunner tot ons kwamen, leverden zij ons geene bijzonderheden, waaruit de overige ons ten dienste staande bescheiden aangevuld of toegelicht kunnen worden. In het genoemde jaar 1838 bevond zich Dr. junghuhn in die latreek, die hij als natuuronderzoeker, en meer bepaald nog met het doel om de 'vulkanische gesteldheid en verschijnselen na te gaan, tot een Voorwerp zijner naspo-ringen maakte, maar waarbij hij ook aan de overblijfsels van vroegere beschaving zijne aandacht wijdde. Tegelijk met JUNGHUHN kwam in het Djeng-gebergte en vertoefde, aldaar de Heer 'h. n. sieburgh, die in bet vorige jaar, uit Nederland te Samarang aangekomen en op eigen rekening, doch met begunstiging van het Indische Bestuur, eue kunstreis over Java ondernomen had. Sieburoh nam, zoo als junghuhn getuigt, getrouwe schetsen van de bouw-vallen der tempels. In de verzameling van schilderstukken, teekeningen en verdere bescheiden, die, na het overlijden van dien verdienstelijken reiziger, door de Nederlandsche Begering van de erstenamen aange. Kocht zijn, sedert bij de voormalige Koninklijke Akademie te Delft in bewahring waren en zich thans, immers wat de schilderstukken en eenige teekeningen betreft, in het Bijks Ethnographisch Museum te Leiden bevinden, zijn ook drie in olieverw gefälligke gedacht van Dengsche tempels: een van den reeds genoemden Ardjoeno-tempel, een ander van den noordoever van Telaga Troes, en (SU) het derde van een gebonw, Polo-dewo genoemd, en door hem, doch te onregt voor een grafinonnement aangezien, en welks jubte ligging mij niet bleek, evenmin als ik het met eenige waarschijnlijkheid op een der door anderen geschichtste of beschreven. Bouwvallen weet te huis te brengen. De aatenekening van siebüeich zouden dienaangaande waarschijnlijk ons wel een weinig op den weg helpen, maar tout nog toe ontbreken zij aan de stokken, die bij het Ethnographisch Museam zijn overgenomen. JUNGHUHN bleef later, in 1840, gedurende eene geheele maand in het Dienst, en bragt in het najaar 1845, een derde bezoek aan het in zoovele opzigten merkwaardige ord. Wij willen de opgaaf van wat hij omtrent de overblijäls der oude Hindoe-gedenkteekens mededeelt, straks vermelden, om eerst nog kennis te nemen van hetgeen Dr. S. A. BüDDINGH vau bczock, in 1839 aan dit oord gebragt, heeft opgeteekend. Wij vinden het in het Tjäschrift van Nederlandeck Indië^ II® Jaarg, DL L blz. 885 en volgg., door den Heer i. j. van sevbnhoven overgeno- men in een opstel, Java getiteld en bestemd ten dienste van hen die over het eiland wenechen te reizen. Dr. Bm>- DiNGH zag bij Telaga Troes, den zoogenoemden Gedong Bima, of de woning van bima, en daarbij 2 kleine gebouwtjes met geringe overblijfsels van een derde; het volksverhaal maakte van die kleine gebouwtjes wachthois- jes bij de vorstelijke woning. Eene andere overlevering wilde dat het droomhuisjes waren, waarin men zich te slapen legde, om door goddelijke openbaring in den droom in moeijelijke gevallen, raad, bemoediging en hulp te er- langen. Gelijke bestemming werd dan ook aan de overige *) Zie over bibbüboh onderaoekingen, HSS *) Zie over bibbüboh onderaoekingen, HSS *) En teekeningen, rai|a opstel onder den titel van Javcuttuche Oudheden, geplaatst in den AlgeMu Konst' en Letierb. 1846, N». 44, 45 en 46. tempels toegekendi waarvan buddinoh nog een negental als aanwezig gebleven noemt, aan de westzijde van de bergvlakte (waaronder ook de Ardjoeno groep door hem begrepen wordt) en aan de oostzijde op een aanzielijke hoogte. Tegen eenen der buitenmuren van eenen tempel uit de Ardjoeno-groep zag buddingh een „staand beld met de maan in de regterhand, van groote sterren omringd, en twee engelen zwevende in de twee bovenhoeken van den bovenhoeken van den steen waartegen van den steen was uitgehouwen). Uit die beschrijving zou men zich al zeer zonderlinge voorstellingen kunnen maken. Maar de zoogenaamde maan is het, welligt eenigzins besch. Adigdci kralensnoer, en de sterren zijn bloemen, die als uit de wolken rondom den God nederdalen, terwijl de beelden aan de twee bovenhoeken zwevende hemel of luchtgeesten zijn, evenwel niet zulke als waaraan wij in onze Westersche kunst den naam van Engelen geven. Wij zouden hier kunnen denken aan den op Java, naar het schijnt,  ook van eenen oorspronkelijk bij de Javanen geëerde godheid, in de reeks van de Hindoegoden opgenomen en met eenen dier goden vereenzelvigd. Doch wij willen opnoemen wat Dr. buddingh nog ver- In een opstel Jcmaansehe tempels bij Prambanan, afgedrukt in het Ule Dl. Tan de Bijdragen tot de taaU^ lond' en volkenkunde van NeërU Indiëf Tijdschr. van het Kon* Ned. InstiU voor de T,, L, en Vkk, v. N, L bis. 20 en volgg. VBB8L. BH MBDBD. AFD. LBTtSBX. DBBL VIII. 21 (SU) der in het Dengvlak heeft aangetroffen, behalve de straks genoemde gebouwen. Hij vond de gansche vlakte met gehouwen steenen als bedekt; vele grondslagen van gebouwen, gemetselde waterputten en steenen palen, waarvan nog eenige overeind staande. De overlevering sprak hem hier van drie groote gebouwen, met eenen ringmuur omgeven, een kraton of slot van vroegere koningen. Wij laten die overlevering, als zoovele soortgelijke op Java, voor het geen zij is, maar meenen dat onz^ reiziger nog geheel of gedeeltelijk de over den bodem verspreide steenen vond, die CORNELIUS als hier en daar boven het water uitstekende grondslagen van een groot geben. Ow of van dikke muren beschreven had. Eindelijk vermeldt buddingh nog een aantal steenen beiden, waaronder, voor zoover dit uit zijne beschrijvinigen op te maken is, een tempelwachter, Siva of Karti-keya (of misschien Saraswati?), Brama op de schouders van zijnen Vakan of drager, dezen laatsten in menschengestalte; Ganesa, eene menigte andere staande en zittende beiden, waaronder enkele tot eene groep van twee vereenigd, ook beiden van Siva's heilige Nandi. In tijdsorde zouden wij nu de mededeelingen van jung HUHN moeten vermelden; wij willen die echter, daar zij, ook vergeleken met die van latere reizigers, verreweg de meeste volledigheid bezitten, tot het laatste besparen. Volgens JUNGHUHN, Jaiofif deszelfs gedaante, enz. Dl. IL blz. 243, zou de Djengsche bergstreek in 18öü door deu Heer a. loudon bezocht zijn geweest, en een verslag van diens bevinding in het Edinburg New philosophical Journal XXII, afgedrukt zijn. Het is mij niet gelukt kennis te nemen van den inhoud van dit stuk, en ik kan dus slechts vermoeden, dat de Djengsche oudheden door den schrijver niet behandeld zijn, omdat hij over dat onderwerp door latere schrijvers, zoover ik weet, niet wordt nangehaft. Voeren. Jukghuhn haalt het bedelde opstel aan, blijk-baar met het voorname doel, om de beschrijving te verbeeren, die door den Heer loüdon gegeven woxdt van de Gowa^Oepas, het beruchte doodendal, in het Djengsôhe, midden op het benedengedeelte eener bergrib die zoid^ westelijk van Goenong Pakaraman afdaalt, en tegenover Ooenong Nogosarie, noordoostelijk ongeveer twee palen van Batoer gelegen. De beschrijving van den Heer louoon heeft soowel om het onderwerp als om den vorm eenigen naam gemaakty en is zelfs in vertalingen, in de leerboeken voor bet aankomend geslacht opgenomen. Maar, vergeleken met de uitkomsten^ die iunohdhn, na herhaald, langdurig en naauwke urig onderzook, omtrent het merkwaardige, maar lang niet zeldzame naturverschijnsel mededeelt, zou men het verhaal van den Heer loudon, zoo als dit dan ook door JUNGHUHN geschiedt, van verregaande overdrijving moeten beschuldigen. De omvang van het door de daaruit opstij- gende doodelijke koolzuurdampen zoo beruchte dal zou tus« sehen 1846 en 1850 niet wel van 100 voet in doorsnede boven, en 50 voet op den bodem (of liever van slechts 15 vt, wanneer men de eigenlijk slechts door de uitdam- pingen doodelijke oppervlakte neemt) zich tot eene halve mijl in omtrek hebben kunnen uitbreiden, en de schrikwekkende tafereelen, die het vermeldt, zouden vij fjaren vroeger ook voor junghuhn niet verborgen zijn gebleven. Wat buddinoh over de slikvallei schrijft, al moge door hem de middelliju van het dal met juistheid begroot worden, moeten wij meer als het uit-voleisel eener dichterlijke mijmering, dan als eene nuchtere beschrijving van opgemerkte feiten beschouwen, en àé&tin geene gronden voor of bevestiging zien van hetgeen in het bedoelde opstel in het Edinbargsche tijdschrift wordt venneld. Maar er bestaat hier, zoo als wij zeiden, bij jukghuhn eene vergissing, die ik, op grond van nader onderzoek enafeon-derlijk mij gegeven inlichtingen, kan wegnemen. De Dong en zijn omstreken zijn, evenmin als het Doodendal, door den Heer a. loudon in 1850 bezocht geweest, maar wei een veertigtal jaren geleden, door den vader van Mr. a. LOUDON, tegenwoordig lid van den Baad van Indié, en das op eenen tijd, toen de langzaam verminderende werking van de doodelijke uitdampingen nog. in vrij wat sterkeren graad en misschien ook over eene veel grootere opperlakte van het dal zich toonde, dan in 1845 en volgende jaren het geval is. Dat vroeger meer voorvallen van verstikkingen plaats hadden en de verbeelding der bevolking in dien omtrek met verbazende overleveringen omtrent ongelukken door de stikvallei veroorzaakt, vervald was, kan niet anders dan zeer natunrlijk worden genoemd. Een berigt van 1824 of daaromtrent op 1850 overgebragt en toegepast, kan in de besproken zaak en onder de gegeven omstandigheden niet meer naauwkeurig heeten, en komt van zelf onder den schijn van over. Driving. Van deze Lastste haalt jährlich een aardig voorbeeld aan ait Da» Ausland, N^ 86, 27 Maart 1837, waar het Dooden- dal reeds een nitgebreidheid van 20 Engelsche mijlen heft verkregen! Wij komen tot een andere bron, die voor mij toeganke lijk is in een HS. van wijlen Dr. J. F. o. brumdio), door het Ministerie van Koloniën aan mijne bewaring toevertrouwd, onder de bescheiden die ibij moeten dienen voor den tekst van het groote plaatwerk, waarin voor rekening van de Regering de prachtige Börô-boedoer bonw wordt in het licht gegeven. De hoogstverdienstelijke schrijver heeft een onderdeel van zijn werk gewijd aan een vergelijking van Böro'boedoer  verder op, Java gevonden werden; natürlich wordt daarin een overzigt van de hem bekende, en door hem zelven in oogenschouw genomen Dengsche und bedenken niet gemist. Zijnne onderzoe-kingen in die streek dagteekenen van 1856 of 1857, en bevatten de laatste uitvoerige opgaven omtrent het onderwerp mij ter kennis gekommen. Hij vermeldt behalve de Ardjoeno-groep, eene tweede van zes tempels, tegen de helling van het gebergte ten westen van de eerstge-noemde, en bij de inwoners evenzeer met namen van le den van de familie van Ardjoeno of van diens volgelinigen onderscheiden; een dier tempels nog vrij goed bewaard gebleven, de overige zeer beschadigd of in puin gevallen. In het noordoostelijke gedeelte van de bergvlakte, achter de huizen van het gehucht Deng-koelon, eene derde groep van drie tempels. Van eene vierde groep vlakachter de Fasangrahan bij het zooeven genoemde gehucht, waren toen kort geleden nog twee tempels aanwezig, maar even als eenige andere slechts in puinhoopen overgebleven. Een weinig verder, op de hoogte van de andere zijde van den weg van Wonosobo naar de'vlaktci bevonden zich vroeger ook twee tempels, waarvan echter zelfs de laatste steenen tijdens het bezoek van bbumund verdwenen waren. Een gedeelte van den opgaanden bergwand, aan de oost-zijde der vlakte, vond brumund met steenen bekleed, en met trappen voorzien die naar boven voeren. Lager, bij het Gehucht Deng-wettan over de Fasan-grahan en verder over eenen grooten omtrek, eenen ontel-bare menigte van gehouwen steenen verspreid of opgesta-peld en afkomstig van tempels of bekleede bergwanden. Hij vermoedde dat dâr eenmaal de belangrijkste groep van den Djeng aanwezig was geweest. Aan het zuidwestelijke gedeelte van de vlakte, op een hoogte, zag hij den reeds meermalen genoemden tempel. Tjatidi Bima, of Werkodoro, den grootsten en firaaisten van alle die tot heden ovetgeblefen zijn. Van de vier kleinere tempeltjesi die hem eenmaal omringden, zijn slechts geringe sporen meer aanwezig. Bij twee tempels van de tweede groep, bij eenen van de derde en bij de vierde groep lagen nog, gedeeltelijk. On der puisieren bedolven, alteren (of voetstukken) van beiden, en liggende stieren, öff aan Si va geheiligde Nan-dieSy van deze laatste drie, van de altaren een viertal. Op eenen der kleinere tempels van de Ardjoeno-groep waren tegen den achterzijde zijmuren de uit-gehouwen beelden nog gedeeltelijk aanwezig. Het beelden de achterzijde zeer beschadigd, doch die aan de zijden genoegzaam bewaard gebleven, om hen in hunne bijzonderheden en toevoegselen eenigzins nader te leeren kennen. Het beeld aan de linkerzijde van het gebouw is hoogstwaarschijnlijk hetzelfde, dat wij hier boven uit Dr. BUODINGHS opgaaf vermeld hebben. Uit eene naauwkeu-rige teekening, die ik van het Ministerie van Koloniën onder mijne bewaring heb, en die waarschijnlijk door den zeer bekwamen teekenaar bij de genie, den Heer f. o. wn.-S£N, in omtrent 1853 vervaardigd is, erlangt Dr. HUNDS beschrijving nog nuttige aanvulling, en onze gissing, dat het Brama is, eene nadere bevestiging. Het beeld tegen de regterzijde van den tempel beschrijft bruhukd als insgelijks vierarmig, met pijl, werpschijf en stift in drie der handen, en de vierde hand tegen het lijf. Welligt mögen wij hier aan eene voorstelling van Siva denken. Op den grond nevens de beelden staan volgens brumund een vlammend altaar en eene tuitvaas met bloemen. Uit de zooeven genoemde teekening, en met het oog op soortgelijke voorstellingen op andere tempelgebouwen, vooral op Börô-boedoer, meen ik te mogen opmaken, dat de beelend op een breed voetstuk met lijstwerk staan tusscbeo eene vaas. Me met bloemen aan de regier, en een offertafeltje of een soort van kandelaber aan de linkerzijde, waarop reukwerk (?) ontstoken is, en waarvan een bioemstengel oprijst met een daarop geplaatste waterflesch. Onder de verschillende beelden, die brodung nog ophet Dengvalk zag, of die hij in den omtrek leerde kennt, maar omtrent welker afkomst van de Dengvalken geen twijfel bestond, noemt hij op: vört de Pasan-grahan, vier zittende beelden van Ganesa, 2 voet hoog; een kleiner van denzelfden god; nog een doch dien god op een bestand voorstellende, 2 voet hoog; 1 gekroond beeld met werpschijf, krijgsschelp en strijdbijl in drie der handen, de vierde hand op den knoop van den lijfdoek of sjerp gelegd, waarschijnlijk Visjnoe; eenen Siva, gedragen door zijnen Yahan in menschelijke gedaante doch met stierenhoofd; fragmenten van twee andere soortgelijke beelden, het een van Visjnoe, gedr. agen den door zijnen Vahan, in menschelijke gedaante doch met Garoedasnavel; het an- dere van Siva als het zooeven beschrevene; verder eenen olifant in reliefwerk; eenen grooten drakenkop en eenen raw bewerkten zonnewagen met zeven paarden. Bij de Fasangrahan van Batoer onder Banjoemaas, 7 palen ten westen van de Djeng-vlakte : eenen Ganesa, eenen Doerga, eenen stier of Nandi en een altaar of voetstuk, alle beschadig. Eindelijk véér de Besidentswoning van Wonosobo in Baglen, vele beiden: drie van Ganesa, twee van Doerga en aantal kleine staande beelden, met de hand op een ktods rustende; zittende beelden met twee of vier han-den, twee dezer laatste houden de voorste armen op den schoot, met de twee achterste den werpschijf en het biddsnoer, waarschijnlijk Visjnoe voorstellende; twee staande beeldjes met den dtietand, denkelijk Siva; nog twee an-dere beelden, 3 vt: hoog, met vier armen, de twee voorste An, das waarschijnlijk Si va; eindelijk eenen drakenkop en eenen Singha of Leeaw. Zooals wij hierboven zeiden, zijn de berigten van junq- HüHN omtïent het Dengsche, ook met betrekking tot de overblijäelen van de onde Hindoebeschaving, de meest volledige. Wij willen thans een overzigt 'nemen van het geen hij ons, na op verschillende tijden die streken met aandacht onderzocht te hebben, in zijn groot werk: Jooo, dêzeifê gedaanUy beüeeding en inwendige ^ruetuur^ Dl. n. blz, £07 en volgg, mededeelt, en dat gedeeltelijk eene herhaling, gedeeltelijk ook eene aanvulling is van zgne opstellen, vroeger in het Indiech Magazgn a^edmkt. In 1839 en 1840 schijnt onze ijverige natnuronderzoe-ker de Djengvlakte kort na Hebt natte jaargetijde bezocht te hebben, of moet door buitengewone omstandigheden de behoorlijke afvor van water verhinderd zijn geweest. Hij vond den bodem in het midden van de vlakte zeer moerassig, en zoo ook het gedeelte waarop de tempels van de Ardjoeno'groep opgetrokken zijn. Zoowel hier als in de zuidelijke gedeelten, kon de oppervlakte slechts over de daarop gelegde boomstammen behoorlijk begaan worden. In drie der kleinere tempels was de bodem bedekt met water, dat in eenen van het drietal 5 voet hoog stond. JUNGHUHN meende, dat men er in gegraven, had. De teekeningen waarvan wij straks spraken en die door wil- SBN in 1853 vervaardigd zijn, wijzen langs twee tempels gegelde, uit vierkante steenen zaamgestelde wegen aan, en zouden aan zulk eenen drassigen grond niet doen denken. Ik vermoed, dat de oppervlakte toen beter van net overtollige water Outlast is geweest. Omtrent de steensoort der tempels en de wijze van (821) Hunne bewerking maakt junghühn de opmerking, dat al de steenen uit eene en dezelfde lavasoort bestaan, welke blaanwachtig lichtgranw van kleur en vol poriën is; zijn teerlingvormig gehouwen, zonder tras of kalk op en nevens elkander gevoegd, de buitenkanten zorgvuldig glad gewreven en alle zoo juist op en tegen elkander aanslui- tende, dat men zel& geen pennemes tosschen de voegen steken kan. Deze lavasoort, die ook voor de andere gebouwen gebezigd is en waartoe ook de steenen behooren, die over de geheele vlakte en den omtrek verspreid liggen, en afkomstig uit andere, die Die per liggen, en slechts op eene enkele plaats aan den dag treden. Deze bijzonderheid wettigt de gissing, dat die la-tere lavabeddingen de voortbrengsels zijn van uitbarstinigen der thans niet meer werkende kraters, die, nadat de tempels en andere gebouwen in de Dengvlakte eenen tijd lang bestaan hadden, hunne verwoestende vuurstroomen langs hunne hellingen afgestort, de heilige tempelstad onbewoonbaar gemaakt, en de gebouwen in puinhoopen verkeerd hebben. Yervolgen wij het overzigt der bouwvallen onder de leiding van junghühn, dan komt het eerst, zowel om den fränzen bouw, als om den minder beschadigden toestand, de meergemelde Tjandi Bima of ook Werkodoro geheelten, met zijn vier kleinere tempeltjes, waarvan twee geheel in puinhoopen vervallen, aan het zuid-westelijke uit-einde der vlakte, onder de aandacht Ofschoon buddingh klaarblijkelijk te ver ging, toen hij in zijn boven aange-haald verslag van de Dienstaggebouwen getuigde, dat, al wie gevoel heeft voor kunstgewrochten van aloude „dagen, beseft dat hij hier bij meesterstukken staat, die „de naneef waarschijnlijk nimmer zal kunnen nabootsen,' ofschoon zijn dichterlijke stemming hem hier evenzeer 322 ) tot overdrijving verleidet, ab toen hij den indruk schilderde, door het in deze streken gelegen zogenaamde Doodendal (of Growa-Oepas) op hem teweeggebragt, mone-ten wij toch uit de teekeningen, vooral die van wil. SEN, maar ook uit het gezigt op dien tempel door nmo-HUHN in den Atlas van zijn werk uitgegeven, tot de erkentenis komen, dat de Tjandi Bima tot de merkwaardigste en fraaiste behoort, die op Java zijn overgebreven. Hij legt eene voordeelige getuigenis af over den toestand derkunst in het tijdperk, waarin het bergdal van Deng nogonder de heilige plekken van hei eiland eene eerste plaatinnam. Eene groep van tien kleine tempels op de beneden-helling van den Goenong Panggonang, tegenover de Ard- Joeno'groep, alle reeds ingevallen en in puinhoopen. Twee kleine beteilig bewahrt, boven op den langen Oostelijken bergrug van Djeng, digt boven de Pasangrahan, an het noord-oostelijke gedeelte van de vlakte. Twee andere, doch meer vervallen, achter den Kampong Djeng, op den vlakken bergrug in de noordelijke bogt van de vlakte. Nog vier tempests bij de zoo even genoemde, doch wier overblijfsels junghtjhn eerst bij zijn laatste bezoek in 1845 leerde kennen. Deze zes tempels stonden in twee evenwijdige rijen; die der westelijke rij aan de helling van den berg lagen geheel in puinhoopen, die der ooste-lijke rij waren staande gebleven. Twee geheel in puinhoopen, op den 7873 vt. hoogen noord-noord-westelij ken hoek van Goenong Prahoe. Iets verder meer zuidwaarts, indien ik de aanduiding van JUNGHUHN goed opvat, ontdekte hij in 1845 de overblijf-sels van nog twee tempeltjes, doch nog meer vervallen. In het geheel vinden wij dus bij junohuun een aantal van 32 tempels en tempeltjes vermeld, wanneer men ook die mederekent. Welke ineengestort waren, maar wier grond vorm toch nog herkend wordt. Op den westelijken voet van den langen bergrug, van den Ooenong Prahoe aan de noord-oostelijke zijde der Djengsche bergvlakte bevonden zich in 1846 de meeste woningen van het oostelijke dorp. De bewoners hebben daar veel van den bodemgrond weggegraven, en daardoor is gebleken, dat de geheele binnenhelling van den berg-rug in verschillende terrassen verdeeld was, die met behouwen steenen bevloerd, aan de kanten door muurwerk, uit gelijke groote steenen bestände, begrensd werden, en op enkele plaatsen met zeer smalle, ook al van dezelfde steensoort vervaardigde trappen met elkander verbonden waren. De ontdekking dier terrassen geeft eene verklaring van de afkomst der tallooze gehou wen steenen, die den bodem van het bergwanden, maar ook van den aard der zoogenaamde bekleede bergwanden, muren enng, waar-van vroegere berigten spreken. Maar zij levert tevens eene nieuwe bijdrage van den eigenaardigen terrassenbouw, bij de vroegere Hindoe-Javanen zoo algemeen toegepast, en off-schoon gewijzigd naar omstandigheden en behoeften, ook thans nog bij de inwoners bij de bebouwing van berghel-lingen in gebruik gebleven. Ock entrent den kunsttrap, door höchst in zijn opstel in het VIII deel van de Verhandelingen van het Batav. genootschap beschreven, had junghuhn gelegenheid bij zijn laatste reis, vergezeld van den Heer o. a. b. WIEGEK, een nader onderzoek te doen. Daar hij echter dat bouwwerk in eenen allerongelukkigsten toestand, geheel in puin vervallen aanvullen, wijn wij uit horspiblds opgaven aanvullen, wat ons den aanleg van den trap na-der kan doen kennen. Hij bevindt zich aan de zuidelijke buitenhelling van het Deng-gebergte, ten zuiden van het dorp Sekoenang, en voert in de diepe kloof tusschen den Goenong Wisma en den Gbenong Srodjo benedenwaarts. Waarschijnlijk leverde hij den kortsten weg van Wonosobo Nach der Dinge en Batoer. De gehele traurige van drie voet uit gehouwen steenen vervärts, en strekte zich zóver langs de berghelling uit, dat de laagste trede 500 voet lager lag, dan de bovenste. Gan beide zijden was een grand aangebragt, ter hoogte van ongeveer eenen voet, en op gelijke wijze zamengesteld uit teerlingvormige lavasteenen, die met beide hoogte versierd waren. Toen de tempelstad bloeide, leverde die trap waarschijnlijk den ook de pelgrims langs dezen weg op naar de heilige plaats. Misschien, maar wij hechten zoo als wij zeiden niet veel aan Javaansche overleveringen, is wel dien ten gevolge de naam van Boeddha-trap, waarmede zij door velen bestem. peld wordt, nog tot op onzen tijd overgebleven. De belangrijkste en zoover wij weten de geheel nieuwe ontdekking, die eene vrucht was van junghuhks laatste verblijf in de Djengstreek, was die van eene waterleiding, aan het noordwestelijke gedeelte, die door of ten tijde van de stichters der besproken oude gebouwen, aangelegd werd om de Djengvlakte ten allen tijde van het overtollige wa- ter te bevrijden. Het behoeft geen betoog, dat de ont- stentenis van dat hulpmiddel thans eene zeer voldoende re- den geeft van de moerassigheid van den bodem in de noordelijke helft der vlakte. Yan het drassigste gedeelte loopt een open rool, dat oorspronkelijk eene breedte en diepte van 6 vt. schijnt gehad te hebben, tot aan den westelijken grand der vlakte, waar het ten noord-westen van den noord-westelijken hoek des noordelijken tempels van de Ardjoeno-groep, in eene waterleiding overgaat, welke met eene geringe helling, onder den laagsten westelijken, de vlakte insloi-tenden rand, de geleiding onder den grond voortzet, tot dat zij bij de daling van de buitenzijde des bergrands wederom an den dag komt, en dan weder door een riool of kanaal als vroeger vervangen wordt. Dit laatste heeft dan nog eene lengte van eenige honderden voeten en bragt het water, in den aanvang eener kloof van enen zijtak der Kali Dolok in laatstgenoemden bergstroom. Loodregte schachten, waarvan de diepste wel een dertigtal voeten diep was, waren op vaste afstanden aanvoer van water, als lachtbuizen te dienen en opstoppingen of beschadiging van de waterleiding te voorkomen. Die schachten werden naturlik dieper naarmate de bergrug boven de waterleiding zich meer verhief, en omgekeerd Sporen van muurwerk werden niet meer gevonden, maar junghuhn vermoedt, dat de wanden en wat bet gedeelte onder den grond aangaat, ook de bovenlaag, door houtwerk zooveel noodig geschoord, gesteund en tegen afspoeling beschernd werden. De waterleiding en de luchtschachten waren in eder geval vrij wel bewaard gebleven, en de beneden uitloop van he Waterleidingskanaal Tilkelijk, beneden den weg van Batoer naar Deng, nog zeer goed te onderkennen. De lengte van het geheel was 800 vt. pngeveer, de afstand tusschen de luchtopeningen was van 50 tot 100 vt, doch tusschen de vijfde en zesde grooter; die afstand stond waarschijnlijk in x^^&i^d tot de helling van den bodem der waterleiding. Uit het hierboven aangehaald schrijven van ons corres- ponderend lid, zou ik vermoeden, dat het bestaan van dit oude afwateringskanaal^ ook nadat het door junghuhn we« dergevonden was, niet meer bekend, althans niet als een kunstwerk der oude Hindoe-bewoners beschouwd is geble- ven. Welligt heeft men er zich van bediend, toen door den Heer kingsbbkgsn het water met hulp der inlanders gedeeltelijk is afgeleid, en behoorde het tot de middelen. ( 326 ) TRraardoor de Besident abbisnh de aftapping zich als niet moeijelijk, noch ook kostbaar voorstelde. In ieder geval komt het mij voor, dat het kanaal, in die vroegere tijden tot afvoer van het water uit de Djengvlakte gebezigd, wanneer het, zoo noodig, hersteld en bijgewerkt wordt, ook thans n(^ tot hetzelfde doel dienstbaar gemaakt kan worden. De andere belangrijke en door junohuhn gedane ont-dekking is. Die van het door fbiedbich behandelige op-schrift. Aan den zuidoostelijken uithoek van de Dengvlakte bevinden zich dè twee, hierboven reeds genoemde meeren, Telaga Weurno en Telaga Fengilong. Op de moorassige strook lands tusschen beide verhefen zich twee hoogten met boomen begroeid. Op de meer zuidelijke hoogte liggen eene menigte over elkander geworpen steenblokken, waaronder verscheidene van lö voet in door-snede. Tasschen die steenklompen bevond zich een hol, waarin jtjmguuk tot eene die van 30 voet afklem, en den bodem met water bedekt vond; de rotfiklomp met het op-schrift ligt, zoo als wij zeiden, ongeveer 300 voet westzuidwestwaarts van dit hol. De Heer f£if Leschrijft den beschadigden toestand van enkele teekens van het op-schrift toe aan den invloed van lucht en weder. Zonder de nadeelige werking daarvan te ontkennen, kan ik echter nog eene andere oorzaak mededeelen. Van den Heer KINDER DE CILMA&C<2> laatst Besidcnt van de onmiddellijk an het Denggebergte grenzende üesidentie Bagelen, ver-namik, dat inlandfiche jongens eenigeu tijd geleden, zou-der te weten dat zij misdeden, gepoogd hadden de letters door schuring of anderszins te doen verdwijnen, en daarin reeds tot op eene zekere hoekte geslaagd wajteu, voordat de politie het kwaad had kunnen verhinderen. Gelukkig maakte junghuhn onmiddellijk, toen hij het op-chrift out-dekte, er eene zeer naauwkeur ige teekening van op de grootte van het oorspionkelijk; ea is dit stok, zoo als wg boven reeds sseiden, bij het Museam van Oadheden te Liden in bewaring. De nauwkeurige beschouwing van het terrein bragt onzen natunrvorscher tot de meing, dat het zuidelijke ge-deelte der Dengsche vlakte, toen de tempels aldaar gesticht werden, eenen droogen bodem aanbood; dat op de plaats van het tegenwoordige meer Weumo een diep dal lag, waardoor het water oostwaarts naar de Kali Serayoe in het dal Badak-banteng afvloeide; dat het meer eerst ontstond bij eene hevige uitbarsting welke den ten zuiden gelegenen Gjenong Pakkoeödjo in puin wierp, de tempels deed instorten, en het diepe dal tusscben den zooeven ge-noemden Gh>enong en den Frahoe met puin vulde. Die vulling bood eene uitmuntende gelegenheid om eenen nieu-wen weg aan te leggen, die van Wouosobo  Weur-no-meer, en waarschijnlijk dan evenzeer het onmiddellijk daarbij, en nog nader aan den Goenong Pakkoeödjo gelegen Pangilong — meer door eene uitbarsting ontstaau zijn. (828) Dann wordt het hoogst waarschijnlijk, dat de hierboven genoemde groote rotsbrokken, tusschen de twee meeren ook bij diezelfde gelenheid in hnnne tegenwooidige plaats en ligging op elkander geworpen zijn, en zich toen daar ook de grot waarvan junghühn spreekt gevormd he. Maar dan moeten wij ook aannemen, dat eerst na die hevige naturwerkingen, het opsochrift op het rotsblok is aangebragt, en dat de door jünohuhn bedoelde uitbarstingen waardoor de geheele omtrek, maar vooral aan de zuidzijde van het Dengsche bei^vlak, zulk eene veranderde gedaante verkreeg, v66r het jaar 1212 of 1218 onzer jaartelling (het op het opsochrift vermelde jaartal), plaats gegrepen hebben. Moeten wij nu uit e^n en ander beslui-ten, dat de tempels en verdere bouwwerken van de Djengvalkte evenzeer eerst na de bedoelde uitbarstingen gesticht zijn? Hiertegen zou ik bezwaar maken, al is het dat een Yisjnoebeeld te Batoer, dat Men aan fhiſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſ� Dagteekenen uit een tijdperk, waarin de Djeng-voklakte voor de uit het zuiden komende bevolking alleen op die zijde toegankelijk kon gemaakt worden. Zonden welligt de Djengsche bouwvallen, of enkele die nog genoegzaam herkenbaar overgebleven zijn te gelijk met den bedelden trap, tot een vroeger tijdperk moeten gebragt worden, dan dat van het opchrift bij het Weomomeer? Ik zou die vraag niet zoo, zonder nadere bewijzen- voor bettegenovergestelde, ontkennend durven beantwoorden. Goede bouwkunstige plans en teeken zijn niet ter mijner beschikking ; de teeken ingen toch, die door of order bet opzigt van de tempels der Ardjoenogroep vervärdigd werden, voldoen op verre na niet aan de onmisbare vereischten van goede bouwkunstige voorstellingen. Maar de groote plaat, die junghuhn bij zijn groot werk over Java heeft uitgegeven, gedeelte lijk ook de twee gezigten door sibburoh geschilderd, maar vooral de fraai geteekende gezigten op drie der tempels van de hand van den Heer wilsen, komen ons voor op en tijdperk te wijzen, dat zich niet ver verwijdert van de euw, waarin de prachtgebouwen van Prambanam, Börô-boe-doer en de daarbij behoorende tempels verrezen. Wèl kunnen de Djengsche temp els die nog overgebleven zijn, in grootte, pracht en rijkdom van versierselen niet met de hoofdgebouwen van de Prambanamscbe tempelgroepen vergelijk worden, maar de vergelijk met de kleinere, tot die groepen behoorende tempels schijnt mij in aanleg, stijl en versiering vêi overreenstemming te toonen; en de Tjandi Bima zou, bij menig verschil, toch ook in vele an-dere opzigten, en met name door het aanbrengen van zoo vele nissen met borstbeelden, punten van overeenkomst met Bôrô-boedoer kunnen aanwijzen. De goede, zorgvul-dige bewerking zelve van den steen schijnt onder die punten genoemd te kunnen worden, en met betrekking tot de beelden, hunne toevoegselen en versieringen meenen wij wel het een en ander op te merken, wat ons die van Prambanam en Bôrô-boedoer herinnert. De jaartallen die FRÈRÈRICH gevonden heeft bij de gebouwen van de eerstge-noemde plaats, in welker tijdperk het laatstgenoemde bouwerk, de Tjandi Mendoet en andere in den omtrek van TEBSL. BK MXDSD. AVO. LBTTBBK. DEBL VIL 22 (880). Börô-boeder door hem ook worden gebragt zijn, uit het laatste gedeelte der 9^ en het eerste gedeelte der 10^ eenw onzer jaartelling, dns 4 eeuwen oder dan het op- schrift op het Dengsche rotsblok. Zulk een tijdperk kon, naar ons inzien, niet liggen tusschen de zoo even genoemde Prambanamsche bouwwerken en de gebouwen, althans de oondste, die in de Djengvlakte nog in redelijk bewaarden staat zijn overgebreren tijd van stichting aan, dan willen wij echter de mogelijkheid, zelfs de waarschijnlijkheid niet buitensluiten, dat, ook na gedeeltelijke verwoestingen door de werking van vuurspuwende bergen, aardbevingen als anderszins, op de ou- d ere gebouwen teweeg gebragt, het beschadigt herstelden, het in puinhoopen liggende weder opgebouwd is, of ook tot aan den laatsten tijd van het bestaan der tempelstadneuwe gebouwen verrezen zijn. Maar dit alles moet, volgens het naauwkeurige onderzoek en de daarop gegronde urspräak van jünohuhn, geschied zijn, toen de lavabedding, die uitsluitend de bouwstofiTen geleverd heeft voor de Dengsche bouwwerken, nog niet door latere beddin-gen, de gevolgen van latere uitbarstingen, bedekt was geworden. 