Handelingen
Wat betreff de quaestie of dit koorgezang geaccompagneerd door maatangevende instrumenten wellicht een der oeiTormen is geweest waaruit de javaansche muziek zich ontwikkeld heeft, veiTnag ik niet te beoordeelen. De waarschijnlijkheid ervan lijkt mij persoonlijk wel groot, doch een l^eslissing kan eerst genomen worden, wanneer de grondige bestudeeiing der javaansche muziek ook in verband met de gegevens, die ons nit ouden tijd ten dienste staan, heeft plaats gevonden. Bij het samenstellen dezer voordracht is het naturik niet mijn doel geweest aan Soloneezen, waai-van er verscheidene veel beter op de hoogte van dit ondei-wei-p zijn dan ik, iets nieuws te vei-tellen, doch aan de brjitenstaanders een en ander mede te de elen over een Solosche eigen-aardigheid, waaiTan mij gebleken was, dat biitenaf nog zoo goed als niets bekend was. injji atm (ismo uqm ') Rl.TLAGE. (Ti ij [1 Ti (mn lui (Kin ijl T) (kn o ~Ji fKi -fin isin : o in n (kji i.i o aq fuii atin ti ojii p ik on am (Jji O G' 9^X1 \ iiai? (isin TJi (isin ui t,'. ain \ iisii o ej nisin in ^.^ fiti asm \ ikn (tn.fiTi Jin (isn osdi \oji o ti a In aK (U _ifl._\ on i a luii i; i d cim o au -Ji i^i lui iw o --J1? t*^ fifin n cm (itti (in 1^1 3 -imi o iTiu (kn n (iuiii iiun iiJi k] m ism o ajj n lU jut (o (ki iuui (n nan 2 iaji. loi iq (iu in (O tn /GO/ / O Q CI. O m o osYi I] (kn (Kin (joi (LI kit \ an x\ m^ -i m (un Uj ouii o x on ii n uu lUiii (liin m (ki (ki mtn (inn (iiin lOJi iwi lui oiii \ (iili (uin iii (u ~Jin ttku.^ti \ (it; o o m iq asm (ii ii (un ui  (kJi'Mf^in (ifl(i{i{i(i(i(i(i(i(i(i(i(i(i(i(i(i(i(i(i(i(i(i(i(i(i(i(i(i(i(i(i(i(i(i(i(i(i(i(i(i(i(i(i(i(i(i(i(i(i(i(i(i(i(i(i(i(i(i(i(i(i(i(i(i(i(i(i(i(i(i(i(i(i(i(i(i(i(i(i(i(i(i(i(i(i(i(i(i(i(i(i(i(i(i(i(i(i(i(i(i(i(i(i(i(i(i(i(i(i(i(i(i(i(i(i(i(i(i(i(i(i(i(i(i(i(i(i(i(i(i(i(i(i(i(i(i(i(i(i(i(i(i(i(i(i(i(i(i(i(i(i(i(i(i(i(i(i(i(i(i(i(i(i(i(i(i(i(i(i(i(i(i(i(i(i(i(i(i(i(i(i(i(i(i(i(i(i(i(i(i(i(i(i(i(i(i(i(i(i(i(i(i(i(i(i(i(i(i(i(i(i(i(i(i(i(i(i(i(i(i(i(i(i(i(i(i(i(i(i(i(i(i(i(i(i(i(i(i(i(i(i(i(i(i(i(i(i(i(i(i(i(i(i(i(i(i(i(i(i(i(i(i(i(i(i(i(i(i(i(i(i(i(i(i(i(i(i(i(i(i(i(i( (Ki on (U Ti n_nn (U (ui o : (ki on o 2 an oi' o (jq a<i (1 (in n n (KJi (Li ann uui aim on o iinji (kji Jk «jn i onn asm 9ii anq, aiifi a^ n lU n^ (fj [ on asm aqq. (O lUi ail lo on o oii aq fkn iq a^ ii aun o (ki xi ui o : oq on o 2 an aia anfl.ana ini- annn a^ n m 1 [; (ici aq (O (iqn ojm (Oifi iian ^O 31 .^'JJ^' d^\^. J dl ^ Q Q Q Q. / .¥U) (i.;i ? (IK o aq am. ojIttii a^ [i an <m aq n.f) o ojiii an o asm in.i a^n ajin a<i -Ji (un : am.am.(uii nnim ail (1 an 1 n an iru on lui o an aq an ajui ail Lj aji an asm 1'1 0.^11 asm (U) j oii onf^ aim aii n o ajui ail [1 an I f] an iiru an rui o an aq an I sm [1 an Ti 2 an amn 2 oil aq (] I (O ? ail oim amn (ki n Q Q (iq onn, amn (ki ji an a;i an aq .iiia 111 ?(i Q QO/a QQQ am iiui osmi) an in 2 an iijmn2a[i aq (kinn asm ooji (kji aq ann, amn aiia an a;ian aqiiiaiii ?(kiniiTi(kii oJi (LCI an ann ojui \ oii an o 2 an aiT aim.a.m.ajin aim aii || (injl 11 an(U2(fJianaJi2(£Jio?anuuiaii / (X q/ Q (X O Q ozm ojin OK an (k(i Ti ail am. nnm aq 1 osri an ? (um aq on ijui oq (ki in (Lnii(inoiULfi\fkJiaq jmaiiajin (X Q Q Q Oil ^ 0X1 ann iJUi aq am aim ail 1 (kii aii iriJi an an a n aii an asm 3 iq m an ojn iin % an (Ui on ojm an dJdajco { ^^\ d I . Q (KI (LUi : oimam am mim an 11 n-r\nn inn (li an 10.1 an o 2 o am \ am on ann 2 (ki iq (O am ? ^ ') Begin van den Zang behoorende bij de Bedojoketawang. 92 ajm o (LI o iKi «] o 3 o ain : am o ? niw, vn. uin iim (ki n (im an nji (un isin 01 innn o irui asm O / Q (Ki«l Ti 3 !iK \ ajii o ? .irij ij\ in o i%i ui lit o im uiifi 1^ \ 1 (nn n (M uri ti an mt\ o 3 o a / . a Q / Q nf¥i \ on m (irn 3 (uii (U ail o (Ki ,1 1 '1 o ao 1 (isin o tki m orn 2 (Hxi o \ ki (kiiji (Ui -Aium o ? iJi C^ Q . Q / an (irri 2 aim o nui n t(i onn asm o » o an (lo 3 n/m % osin (m lu oiti ? on iii an (ki 3 mi on iJ) 3 in (i%i a Q c>c^ o Q o. (un (IK o \ I (Pnjl fKi KI (Ki inn kii (O ? o (VfiiKiii on ki j o if 1 ^ l"^  1^1 -KI iT.u KiajKM^an >iTirj3 : (mi¥inLajinnnriri(Ki|] i(Ennn lun (n o (i£i ~^f¥i an (KHi ? Tfi (uifi on KI i a-ii.riarL mn ainn i%n (1 v. (i^T ^ (la> n o (i£i iri ? fUfi iJi «! fKi "'^ \ \ \d J J J d d^ OIL, ^U \ (^ o / a noPLoflaojiinnnn (Ki|| ^s. doi ■<>. m.^^n a(i(M3 i';T)[|aiiiritiJi tii«i 0(vin(m>T)^.(UinaTm (kh (ici Kui KI JO] o :kji 0(1 jq Tftj.rm.(Lm aiT) (Ki [| \ 1 (inn n irn !ki (K1 o w o an in isn o -tj. (ui ^ Q . / Q C> Q (KH (m 1 loji (KI 1L1 Km ism «] jq 13. aTin ftJi ? «jn in n ^ o -«», isit iki (uin /(»ji (kii lui ji isin (uin w inn //qq qc>q qq 11 an (ini Mill KI (KH KI (Kii uui (um \ ti ili kt ism o ki fkJi ti an ,ui ^ kit uli uii ~«x (p n n "S). Een hypothese omtrent den oorsprong der Hindoe'Javaansche Kunst door Dr. F. D K. Bosch. I. De oorsprong der Welk is de oorsprong van de Hindoe-Javaansche bouw- Hindoe-Javaan- kunst, die het vroegst tot uiting- kwam in de monumenten sche kunst. op de hoogvlakte van den Dienen en op de helling van den Oengaran en haar vollen wasdom bereikte in de tjandi's Kalasan, Sewoe, Prambanan, Boroboedoer, Mendoet en de vele andere heiligdommen, die Midden-Java sieren of gesierd hebben en verdwenen zijn? Wij stellen deze vraag zoo op den man af en dat nog wel aan het begin van onze voordracht om nu al dadelijk en duidelijk het antwoord te kunnen geven, dat aan alle beschouwingen, theorieen en hypothesen omtrent den oorsprong der Midden-Javaansche bouwkunst behoort vooraf te gaan. Dat antwoord luidt: Wij weten daaromtrent n i Minder kan al niet, zal men zeggen en die opmerking is bedroevend maar juist. Wij kunnen dat „niets" nog wel omschrijven en er op wijzen, dat uit de Voor-Indische geschiedbronnen geen inlichtingen omtrent de op Java tot bloei gekommen kunsten te putten zijn; wij kunnen het betreuren, dat de enkele oud-Javaansche inscripties, die de stichtingen van heiligdommen vermelden geen anford geven op de vraag, die ons bezichtet, en dat de berichten der Chinesische reizigers, die de landen bezocht hebben, allerlei wetenswaardigs bevatten, maar juist niets met betrekking tot tempelbouw en aanverwante zaken. Het feit blijft bestan, dat de historische bronnen ons in volslagen duister-nis laten rondtasten en dat wij met al onze verkl. Ardienstellungen erregt sich auf einige Tage, die sich auf einige Tage zu verkaufen. Het is niet overbodig dit nog eens uitdrukkelijk te con- stateeren, daar veelal over het ontstaan der bouwkunst op Java met een blijde verzekerdheid gesproken en geschreven wordt, also de autoriteiten, die aan 't woord zijn, er bij gestaan hadden toen de tempels gebouwd werden en hun wording even weinig geheimzinnigs had als die van een station of een school. Eerste hypothe- Volgens hen is er g-een kwestie van een „vraagstuk", se. nog i^nider van het zoeken naar een oplossing ervan. Hot zijn immers,,de Hindoes" geweest, die in grooten getalo herwaarts gekomen met de vele andere zegeningen hiinner l^eschaving hier hun godsdienst en bouwkunst gebracht liebben. Zij zijn immers de bouwmeesters der Midden- Javaansche heiligdommen. We zullen zien, dat deze bewering niets meer dan een gissing is en wel een bijzonder onwaarschijulijk gissing. Want gaan wij eens na tot welke conclusies zij ons voert. Ondersteld, dat reuzachtige bouwwerken als de tjandi's Boroboeder, Prambanan, Sewoe e.a. door geimmigreerde Hindoe-werklieden gebouwd waren. Honderden, ja misschien duizenden zijn daarvoor noodig geweest en geduldende vele jaren — hoeveel is niet te schatten — moeten zij in Midden-Java metterwoon gevestigd geweest zijn. Die Hindoe-werklieden zoiiden zich zeker niet als klui-zenaars uit de wereld teruggetrokken hebben gehouden, naar naturlik gezinnen hebben gevoimd en zich met de Javaansche bevolking hebben vermengd. Welke taal hebben die hypothetische Hindoe-werklieden gesproken ? Zeker niet het Sanskrit, want dat was een 1 i 1 1 e r a t u u r-taal -), die, evenals het Latijn in het middeleeuwsche Europa en het Hebreeuwsch onder de Joden. alleen door geletterden voor gedachtenwisseling p'cbruikt werd, maar een van de vele volkstalen (prakrt's), die ongeveer evenveel van het Sanskrit verschilden als de Romaansche talen van het klassieke Latijn of een van de Zuid-Indische Dravidische dialecten (Tamil, Telugu, Ka- nareesch enz.), die van gansch anderen stam zijn dan het Sanskrit. Wanneer nu werkelijk een groote kolonie van Hindoe- v.erklieden in Midden-Java gevestigd was geweest, is het 1) Zoo o.a. R. Ph. Spiers in Fergusson's History of Indian and Eastern Architecture (1910) Vol II, p. 414 sq. E. B. Havell, Indian Sculpture and Painting (1908), p. 110 sq. R. Mookerji, A History of Indian Shipping and maritime activity (1912) p. 148 sq. en vele anderen. 2) Het is minder juist van het Sanskrit als een „doode" taal te spreken. Grammatische voorschriften hebben het Sanskrit ge- fixeerd en in zijn natuurlijke ontwikkeling tegengehouden, maar desondanks is het tot op den huidigen dag de taal bij uitnemend- heid van geleerden en beschaafden gebleven. Zie Winternitz, Geschichte der indischen Litteratur (1909) p. 41. Voor de verbrei- ding en de beteekenis van het Sanskrit in de huidige Indische samenleving zie P. Deussen, Erinnerungen an Indien (1904) p. 2. 95 Niet anders denkbar dan dat zij sporen zou achtergelaten heben. Wij denken hier niet in de eerste plaatsamtamtamt, denkbar die vestigung herinneren, maar special aan daalen; d.w.z. men verwacht ean groß aan te worden uit de s p r e e k taal der immigranen, dat is dus het Präkte of Dravidisch, in het Javaansch an te treffen en wel in het bijzonder woorden, uitdrukkingen en technische termen betrekking hebbend op de bouwkunst, in welk vak de Javanen immers alles van de Hindoes te leeren hadden. Welnu, zoo goed als g e e n prakt- of Dravidische woorden zijn in het oud- Javaansch an te wijzen. i) Zooals men weet zijn alle ontleende woorden. En in het oud-Javaansch van zuiver Sanskrit-origine -) en wij behoven niet te zegen, dat de geleerde kenners van die taal zich niet verwaardigd hebben om in de tropische zon steenen aan te diagen en te hakken. Is een vestiging van een groote kolonie van Hindoe-verkieden op Java, die geen enkel spoor in de taal nalaat onbestaanbar, zoo zal men goed doen die vestiging in het lijk der fabelen een plaats te geven en naar een waar-schijnlijker hypothese uit te zien, die het ontstaan der Hindoe-Javaansche bouwkunst poogt te verklaren. Andere hypothe - die hier een andere: Niet een groote kolonie van Hin-e. doe-immigranten heeft den bouw der Midden-Javaansche monumenten ondernomen, maar een betrekkelijk klein aantal Hindoe-kunstenaars heeft daarb. Je était de lei. Zij heben het möglichkeiten en fijner werk uitgevoerd, zooals het opmaken van het project, het ontwerpen on aan-brengen van het project, het ontwerpen on aan-brengen van het ornament en het beitelen van de wonderschoone reliefs, terwijl voor het ruwere werk als het loshakken, transporteeren en opstapelen der steenblokken een heirleger van Javaansche slaven, koelies (>i" heerendienstplichtigen te werk is gesteld. Onmiddellijk ziet men in, dat deze hypothese oneindig veel aanstolijker is dan de voorgaande. Denkt men zich het aanstolijker is dan de voorgaande. Denkt men zich het aanstolijker is dan de voorgaande. B.K.I. 73, p. 495, is een van de weinige uitzonderingen. Waar-fichijnlijk is het dooi* het Sanskrit aan de volkstaal ontleend en door bemiddelen van deze taal op Java bekend geworden. 2) Kern bij Colijn, Neerlands Indie (1913) Dl. I, p. 224. 96 Lunstenaars Sanskrit gesproken, kan men onderstellen, of unders zich zoo weinig met de bevolking bemoeid, dat geen woorden van hun spreektaal door Javaansche ooren zijn opgevangen. De hypothese geeft ook eene, op het eerste gezicht, be-vredigende verklaring van de verfijnde volmaaktheid, die wy in de Midden-Javaansche monumenten bewonderen. W'ie anders dan de Hindoes — zal men vragen — wieanders dan zij, die door eeuwenlange eeningen er-varing het steenmateriaal hadden le Ern begrijpen en hanteren en tot den bouw van paleizen, tempels en woningen gebruiken, kimnen de bouwmeesters dier monumenten gebruiken, kimnen de bouwmeesters dier monumenten gebruiken, die bij toetsing wankel blijkt en onbevrodigend. En toch, ondanks alles is de gegeven verklaring van het entständig van het entständig, die bij toetsing wankel blijkt en onbevrodigend. Consequenties. Dit blijkt als wij de consequenties vor de oogen zien. Men mag vooropstellen, dat de Hindoe-kunstenaars, die volgens de bewuste hypothese de leiding bij den bouw der Midden-Javaansche heiligdommen gehad hebben, niet op Java over nieuw begonnen zijn en hier een gloednieuwen stijl hebben uitgedacht. Kunstenaars plegen hun aard en kunst niet te verlo-chenen als zij naar den vreemde verhuizen. Wie dit niet oestoots geloven wil zij herinnerd aan de Chineezen, die overal waar zij zich vestigden, of het in Korea was, in Japan of in den archipel, hun eigen kunst in eere hebben gehouden; of aan de Moren, die, overgestoken naar bet Europeesche vasteland, in Spanje hun typisch Moorsche architectuur gebracht hebben; of aan de Javanen, die na den val van Majapahit naar Bali uitgeweken, op dat eiland hun kunst. Tradities voortzetten; of eindelijk aan de Hollanders, die in Batavia, als waren zij in hun polderland, hunsten met luifels, stoepen, opkamertjes en kelders gebouwd hebben. Wat voor de Chineezen, Moren, Javanen en Hollanders geldt, is zeker in niet mindere mate op de Hindoes van toepassing. Geen volk ter wereld is zoo aan zijne tradities gehecht, ja bijna verslaafd, geweest als juist zij en op geen gebied heerschten die tradities oppei-machtiger dan op dat van hun godsdionst en kunst. Nu mag men in aanmerking nemen, dat de Hindoe-kunstenaars — als de hypothese juist is, dat zij een belangrijke rol op Java gespeeld hebben — hier onder andere ommstandigheden gearbeid hebben dan in hun moederland. Ilet materiaal, het klimaat, de gesteldheid van den bodem, de arbeidskrachten, de maatschappelijke en oeconomische toGistanden verschilden ginds van hier. Maar, al kentmen aan deze en dergelijke factoren, die hun kunst beinvloed kiinnen hebben, de grootste beteekenis toe, met dat al zal men men mogen aannemen, dat zij, wel verre van hun dierbare tradities in den vreemde prijs te geven, al-thans in den beginne, hun schepingen op Java in den zelfden trant gewrocht hebben als in het stamland en dat zij vele, zoo niet alle kenmerken en eigenaardigheden van den vastelandschen stijl op den Javaanschen hebben overgedragen. Ma.w. men verwacht, dat de o u d s t e Javaan-sche monumenten groote gelijkenis zullen vertoonen met de architectuur, zooals die in het stamland. Der Hindoe-kolonisten op een bepaald tijdstip bloeide. Om de hypothese, die ons bezichtigt, aanemelijk te maken, zal het dus noodig zijn ergens in het Hindoe-landen en „moeder-kuiTst" aan te wijzen, waaraan de Javaansche haar ontstaan te danken heeft. Deze opgaaf wordt nu niet voor 't eerst gesteld. Vergelijking der Van af het oogenblik dat de Javaansche monumenten Indische en Hin-serieus in studie genomen zijn heeft men steeds het oog do-Jav. bouw- op de Voor-Indische oudheden gevestigd gehouden en met liunst. nauwlettendheid  resultaten zijn vrij teleurstellend geweest. Weliswaar is indertijd triumfantelijk veikondigd, dat de verklaring van de Javaansche kunst in het algemeen en van Boroboedoer in het bijzonder te vinden zou zijn in de kloosters in de Swath-vallei (bij Pashawar, in het ufterfjle Noord-Westen van Indie, op de grens van Afghanisatan), maar toen Dr. Krom op zijn groote reis door Britsch-Indie de gcnoemde monumenten bezocht en bestudeer. I had, verklaarde hij -), dat het onderzoek geen enkel p u n t van overeenkomst met de Javaansche monumenten an het licht gebracht had. Andere ongemotiveerde uit- Schen Voor-Indische en Javaansche kunstuittingen mogen hicr buiten beschouwing blijven. Wij hebben slechts nota te nemen van de onantastbare resultaten die de vergelijkende stijlstudien tot dusver hebben opgel-everd. Zooals reeds gezegd hebben die studien geen wijde verschieten geopend. Brandes heeft bij zijn beschouwingen over de Hindoe-Javaansche kunst meermalen de aandacht gevestigd op eigenaardigheden van stijl en ornament, die de Javaansche en Indische bouwwerken en sculpturen gemeen hebben -) andere geleerden, hebben het aantal gevallen van dien aard met enkele frappante voorbselden vermeerderd, maar, hoe belangrijk die ontdekkingen op zich zelve ook mogen zijn, zij hebben niet den weg naar den oorsprong der oond-Javaansche kunst in Indie gewezen. Als men — oni een concreet voorbeeld te kiezen — het opgemerkt, dat het eigenschaft vergensartigt, dat in een hoefijzer-vormige nis gephiatst is en als het ware door een verständige nicht, niet alleen in de Midden-Javaansche, maar ook in de Voor-Indische architectuur als antefix gebruikt is, is die ontdekking zeker niet van belang ontbloot. Maar als bij een voortgezette vergelijking der Javaansche en Indische bouwwerken, die dit motief gemeen hebben, geen enkel ander punt van overreenkomst aan het licht komt, zal zeker niemand de waarde dier ontdek- Van Fergusson's History were geleverd door Dr. N. J. Krom, Ken Protest (T. B. G. LIII, p. 360 s(i.). Zie nog Dr. Krom, Rapp. Oudhk. Comm. 1911 en Vincent A. Smith, A. History of fine Art in India and Ceylon (1911) p. 264 noot. De Makara als haartressieraad, T. B. G. XLVIII, p. 21 sq. Dez. Notice sur une espece de draperie ornementale des anciens monuments hindous de Java central, Hommage au Congres des Orientalistes de Hanoi (1902) p. 7 sq. Dez. Monografie tj. Singosari (1909) p. 21 sq. Dr. N. J. Krom, Rapp. Oudhk. Comm. 1910 p 35. Dr. J. Ph. Vogel, Two notes on Javanese Archeology, J. R. A. S. 1917, p. 373 sq. Oa. aan den grooten baksteenen tempel van Bh Targaon, LawTipore district en aan de tempels te Mamallapuram (Vogel loc. cit. p. 375). Zie ook de afbeelding van zulke nissen aan den Surya tempel van Vasantgarh (Sirohi State) V. A. Smith op. cit. p. 148 en aan den Mahadewatempel te Bajoura (Kulu), Ann. Rep. Archaeology. S. of India 1909. 10 pi. VI. en E. B. Havell. The ancient and medieval arch, of India (1915) Ch. V. King overschatten en den Voor-Indischen tempel als het prototype van den Javaanschen durven te begrochen. Dit voorbeeld is een uit vele. Telkens schijnen de kunsten van ginds en hier elkaar te raken; een kalakop van Gujarat doet denken aan een van Oost-Java; een basrelief van Anuradhapura op Ceylon gelijkt wondeilijk vcel op een van tjandi Sadjiwan, de zgn. Recalcitante spiraal, die zoo vaak paneel-versiering is op Java, komt even vaak aan Indische bouwwerken voor, het zgn. „monocle"-motief der Javaansche tjandi's is ook in de Indische architcctuur bekend, o zoo zou men zonder moeite vooit kunnen gaan tot men een lange Hjst van ornamenten en motieven en constructieve en stylistische eigenaardigheden had opgemaakt, een lijst waaimee men niets kan aanvangen en niets kan bewijzen. Want even dikwijls als de Indische en Javaansche kunsten elkaar schij-ren te nadercn, stooten zij elkaar ook weer af. Ilet blijft steeds bij geisoleerde, partieele en toevallige overeenkomsten, maar tevergeefs zoekt men ginds naar een bouwwerk, dat de meest kenmerkcnde cigenschappen der Javaansche architcurt in zich ve Greenigt: de portomise gevormd door kala en makara's, de soberheid en distinctie van het constructive ornament, de ongeevenaarde schoonheid van reliefs en beidenhouwwerken.... kortom tot dusver is in Indie g e e n bouwwerk a a n g e w e z e n, (I a t met e e n i g r e c h t aan d e z e 1 f d e k u n-stenaars die op Java werkzaam geweest z ij n, kan w o r d en t o e g e s c h r e v e n. 2) Met de constatetering van dit feit is de onhoudbaarheid der hypothese, dat de Javaansche kunst een geimporteer-de Hindoc-kunst zou zijn, naturilijl^ niet afdoend aangetoond. Het is zeer zeker mogelijk, dat eene met de Javaansche nauwverwante architectuur te niet is. Gegen zonder sparen na te laten, of ook, dat nog ergens mettertijd in Voor-Jundie een bouwwerk ondekt of ontgraven wordt, dat zoo groote gelijkenis met een oud-Javaansche vertoont, dat men sweet: dit is het prototype der Midden-Javaansche monumenten. Maar men zal anderzijds moeten erkennen, dat een hypothese, welker sterkste steun in het niet-bestaande, althans in het niet teruggevondene, berust, niet Zie bv. plaat XLII Ann. Rep. Archaeol. S. of India 1909]10, Excavations at Mandor (Rajputana). Zie de Aant. hierachter. 100 bijster bevredigend is, en dat het zeer zeker georloofd is, si wachtend op het voor den dag komen van het bewuste prototype, zich den tijd te korten met te zoeken naar een andere verklaring van het geheimzinnig ontstaan der Javaansche bouwkunst. Daartoe is het noodig een zijweg in te slaan en een gebied, dat aan dat der toegepaste bouwkunst grenst, in oogenschouw te nemen. II. Anthropomorphic Van het Anthropomorphic Van het Gi'oote aantal voorstellungen, die de Hindoes voorstellinjren clerich van de godheid gevoraid hebben, komen twee groepen, Rodheid. die tot anthropomiphe uitbeeldingen geleid hebben, voor de kunst in beschouwing. Dhyana. De eerste groep behoort naar zijn aard bij den yoga thuis. Na zich door lichameHjke en geestehjke oefeningen in den vereischten toestand van volkomen onafhankeHjkheid der zintuigen en uiterst sensitieve extase gebracht te hebben, roept de geloovige door gedachtenconcentratie (dhyCoui) de godheid op, die, toegerust met alle kentec-kenen zijner waardigheid, hem in een visioen verschijnt, zich met hem vereenzelvigt en hem in zijn magische potentie laat participeeren. Manifcstatie in Bij de andere groep van voorstellingen manifesteeii: de z. If nächsten vorm. rodheid zich in zichtbaren von in een bezüglich von een afbenen. Hij wordt daarin steeds aanwezig gedacht, doch hin een onbewusten, ständen ständen ständen. Tot leven en acti-viteit wordt hij gewekt door de plädniapratisth (beziehenden) verwunden währenden, het licht en de energie (tejährungs-ceremonie) währenden, het licht en de energie (tejährungs-ceremonie) währenden. 1) Een heldere beschädigt dezer oproeping geeft A. Foucher, Iconographie bouddhique (1905) p. 7 sq. In wezen verschillen de C'waitische methoden niet van de Buddhistische. Vgl. Avalon, Tantra of the Great Liberation (1913), Introduction, p. CXXV sq. 2) Avalon, op cit. p. LXXVII. Vgl. J. Moens, Hindoc-Javaansche Portrotbcelden, T. B. G. LVIII p. 510. Men kan zich van de beteekenis dezer cerenionie wellicht het bestehete voorstellung voorstellung door beteil met een lamp te vergelijken, waarin de brandstoff aanwezig is, maar erst door de aanmerking met een brandend voorwerp vlam vat en haar licht alom vez'spreidt. De oproeping der godheid door meditatie-oefeningen kan peschieden met de verhevenste bedoelingen — niet minder dan de algeheere verlossing. Kan erbij nagestreefd worden! — en ook uit de verwerpelijkste motieven, zoo de begeerte raar zwarte-toovei-macht ter verwerving van aardsche schatten, vrouwen en dergelijke. Zoo ook bezit het Ijeeld, waarin de godheid zich mani- festeei-t voor veischillende secten en individuen verschil- lende waarde. De secten, die op den weg van het ver- hevenste monisme het verst zijn voortgeschreden, ei-- kennen dat de mensch, onmachtig zich het goddelijke te denken, zijn voorstellingsvennogen met een symbool te hulpe mag komen. Stel daartegenover de opvatting der lieden, die de hoogere eenheid tusschen Alziel en Indivi- dueele Ziel niet bevroeden, de groote massa dus. i) De i>;odheid, neergedaald in een beeld, wordt door hen be- echouwd als een machtig vorst en op geheel overeenkom- stige wijze vereerd. De tempel is zijn aardsch paleis, waar hij door priesters gediend en verzorgd wordt, evenals de vorst door zijn dienaren. 's Morgens wordt hij er door lofgezangen gewekt, gewasschen, gezalfd en gekleed in staatsie-gewaden ; voedsel wordt hem aangeboden ; hij ver- leent audientie en verhoort de smeekbeden zijner onder- danen, die hem eerbiedig met geschenken naderen en goedgunstig stemmen. Bijwijien wordt hij, evenals de vorst, naar buiten gebracht om frissche hicht te scheppen of zich te baden in de rivier of om, gezeten in zijn staatsie- palankijn, zich den volke te vertoonen. 2) Zoowel de visionaire als de tastbare manifestatie van de godheid vertegenwoordigen dus voor de verschillende geloovigen verschillende waarden. Dit worde in het oog gehouden als in het ondervolgende niet verder onderscheid tasschen voorstellingen en uitbeeldingen gemaakt wordt. Kennis der ver- Bij de vormen van vereering, waarbij de godheid den schijningsvormen geloovige in een visioen verschijnt of, in een beeld neder- van de godheid eenc-edaald, zichtbaar voor oogen staat, is het voor hem van eerste vereischte. j^^^ allergrootst belang de uiterlijke verschijningsvorm diei* godheid met groote nauwkeurigheid te kennen. Indien het beheld van de godheid, dat zijn dhydna oproept, niet volkomen juist gevormd is en in eenig opzicht. C'iwa atmani pagyanti pratimasu na yoginah, ajnanam Ihawanarthaya pratimah parikalpitah. Yogins aanschouwen C'iwa in zich zelf, niet in behelden; oni het voorstellingsvei-niogen van onwetenden te gemoet te komen worden belden vervaardigd. Jabalaupanisad, G. Rao, op. cit. I, I, p. 26. Kennis jroopen hoe schijnbaar onbeteekenend ook, afwijkt van den iioiTO, is het de g-odheid niet, die voor hem opdoemt, maar ten drogbeeld zonder goddelijkheid en zonder macht. In-dien het steenen of bronzen beld, dat de Godheid bezielen zal, niet naar den eisch vei"vaardigd is, zal de dewa het niet als zijn stoffehjk evenbeeld herkennen. Het zal door de bezielings-ceremonie niet tot leven gewekt kunnen worden. Voor den eeredienst zal het on-}iujkbaar en waardeloos zijn. Zoo is dus een eerste vereischte voor het vielslagen van clke ondenieming, waarij de geloovige de godheid op-1 oept of nadert, het bezit van een volledige k e n n i s cmtrent de voimen, waarin de godheid in het algemeen on elke godheid in het bijzonder zich manifesteert. Deze baard in de Heiliselvennis is geopenbaaid in de Heilige Schriften der Hindoe's, Schriften. inzondeiheid in de Purana's en de Tantra's. Voor de plaats dezer verken in de Indische litteratur en hun cultuur-historische beteekenis mag naar de handbohlen verwezen worden. Wij behoeven er slechts aan ts herinneren, dat de Purana's, achten in aantal, voor den jongeren Indischen godsdienst, het „Hindoeisme",  tijd waarin de belangrijkste Purana's huntegenwoordigen vorm hebben gekregen wordt vrij algemeen het begin der 6de eeuw na Chr. aangenomen. De Purana's. De Purana's. 1) Foucher, op. cit. p. 10 „il est de toute necessite qu' aucun trait du signalement de la divinite ne soit passe sous silence: couleur, posture, ornementation du corps, nombre, geste et attributs des mains, aucune description n'est trop precise ni trop détaille: le succes de l'operation est à ce prix". 2) Zie Winternitz, Geschichte der indischen Litteratur (1909) I p. 440 sq. en 481 sq. en de daar opgegeven litteratuur. 3) Van groote beteekenis voor de tijdsbepaling der Purana's zijn de in die werken voorkomende koningslijsten, die naar de jongsteonderzooken hebben uitgewezen veel betrouwbaarder zijn dan men vroeger aannam. Vincent A. Smith, The Early History of India, (1904) p. 9 sq. De Tantra's. De Tantra's zijn de Bijbels van de secten der Qakta's O (of Kaula's), die zich in tegenstelling- met de Ciwa- of Wisnu-vereerende Hindoe's, in het bijzonder den dienst der vrouwelijke godbeden (Cakti's, de,,energieen" der mannelijke goden) gewijd hebben en wegens hiin ceremonien en praktijken, waaibij de phallus-cultus en obscoene orgieen een belangrijke rol spelen, in kwaden reiik staan. De Tantra's, die naar het model Der Parana's gevord zijn, heeten eveneens over vijf onderwerpen te handelen — de scheping en vernietig der scheping, de verwerving van bovenmenschelijke krachten en de vereeniging met het hoogste wezen — in hoofdzaak echter houden zij zich bezig met mystiek en ragsie. Volgens Kern is de bloeitijd der Tantra-litteratuur niet voor 700 na Chr. te stellen. De beiden genocmde categorieen van werken, maar vooral de Tantra's, bevatten voor den geloovigen Hindoo de volledigc kennis omtrent de verschijningsvormen der godheid. Proportioneel Tot die kennis behoort in de eerste plaats de leer van systeem van ma-jg afmetingen van het godenlichaam en alle onderdeelen daarvan. Hierbij wordt gebruik gemaakt van een systeem van matcn, die Evenals de oud-Europeesche, grootendeels an het menschelijk Hchaam ontleend zijn. De eenheidsmaat is de tdla (de span) geldk aan de hoogte van het aangezicht, die verdeeld is in 12 ahgula's (duimen,) die elk vere 12 yawa's (graankorrels) bevat. Deze mal-en verte-cenwoordigen geen absolute, maar relatieve grootheden d.w.z. de „span" geeft de hoogte aan van het aangezicht. 1 ) Volgens de Tantrische opvatting bezit elk tijdperk de Heilige Schriften (castra's), die beantwoorden aan de nooden en behoeften der stervelingen. Voor de Krtayuga zijn de Weda's bestemd, voor de Trta-yuga de Dharmmagastra's; voor de Dwapara-yuga de Furana's en voor de Kali-yuga (het tegenwoordige tijdperk) de Tantra's. Avalon, op. cit. XLIX sq. Overbodig te zeggen dat deze door Avalon grif aanvaarde bewering geheel op rekening van het Tantra komt en allerminst de meening van den beschaafden Hindoe, niet-Kaula, weergeeft. 2) Litteratuur bij Wintemitz, op. cit. I, p. 481 sq. en II p. 26G sq. Van de vele Tantrische uitgaven en studicn van Avalon (een pseudonym), heb ik hier alleen zijn „Tantra of the Great Liberation" (Mahanirwana-tantra) , 1913, kunnen raadplegen. 3) Geschiedenis van het Buddhisme in Indie (1884) p. 420 L. de la Vallee Poussin, Bouddhisme, Etudes et Materiaux (1898) houdt de Tantra litteratuur voor betrekkelijk zeer oud. Hiertegen is op goede gronden verzet aangeteekend door Rapson, J. R. A. S. 1898, p. 909 sq. 104 van het te vervaardigen godenbeeld, en de „duim" de breedte van het middelste vingerkootje van den middel- \ inger. Die maten vaiieeien dus in elk bijzonder geval ; van een boeld, dat twee niaal zoo groot is als een ander is de „span" ook hot dubbele in lengte. De relatieve maten van alle onderdeelen van het goden- beeld — waaibij de kleinste en zelfs de van buiten nauw- lijks zithtbare anatomische details niet vergeten zijn — worden in de voorschriften opgesomd. Zoo bevat een Tantra (de Waikianasagama) een lijst van niet minder dan 256 van zulke maten, ') waait voor (le curiositeit alleen die van den neus vermeld mogen worden: Lengte van den neusvleugel 2 ah(jnla''ii 2 yaica's breedte „ 1 dikte „ „ „ 1 dikte „ „ „ aan het ondeieinde 0 „ „ 4^^ „ bet gedeelte tusschen de bovenlip en het ondereind van den neus, dat als een geul is gedeukt genaamd aoji 2 „ „ 0 „ de hoogte van de punt van den neus van af de goji 2 „ „ 0 „ de  („negen- ?pan") systeem, waarbij de totale lichaamslengte gelijk is i.an 9 span d.i. 9 maal de hoogte van het aangezicht. God- heden van een ander postuur zijn volgens een ander sys- teem gevoiTTid, de wanstaltige Ganega bijvoorbeeld volgens het pafica-tala („vijf-span") systeem, waarbij de 1) G. Rao, Elements of Hindu Iconography, Vol I, Pt. II App, B. 105 lioog-te van het hoofd \f:,de van de totale hoogte bedraa^t, evenzoo  wenscht op te roe-pen, zoo zal hij bij zijn meditatie de godheid denken in dozen vorm: „gekleed in tijgerhuiden, dragende een slang ah heilig kastenkoord, zijn geheele Hchaam bedekt met asch, zijn vijf hoofden donker rood, geel, roze, wit en rood met drie oogen elk; hij draagt de Ganges op het hoofd en hoef: lien aiTnen. In zijn linkerhanden voert hij resp. de schedelnap, het vuur, de strik, de pinaka en de bijl en in zijn lechterhanden resp. de drietand, de donderpijl, de pijl en naakt hij het gebaar van weldadigheid. Hij is gezeten op den stier en omringd aan alle zijden door Siddha's, Gandharwa's en Apsarasen, die liederen te zijner e. Ere zin- gen". 2) Ganega verschijnt den sadhaka „vermiljoen van kleur, met drie oogen, een dikke bulk, houdende in zijn lotushanden de schelp, de strik, de olifants-haak en de waramudra. Zijn slurf houdt de wijnkruik. Op zijn voorhoofd schijnt de wassende maan. Zijn lichaam wordt om-slingerd door de kronkels van den Naga. Zijn kleeren zijn rood en blauw". Op dergelijke wijze worden de honder-den goden van het Hindoe-pantheon getypeerd. Uitvoeri-ger beschijvingen zijn overbodig, daar immers alle algemeene eigenschappen en kenmerken reeds elders zijn be-handeld. Voorschriften Zooals alles wäre der goden is verwandt wordt volgens voor den bouw vande in de heilige boeken geopenbaarde regels, zoo moet heiligdom, in de eerste plaats het heiligdom, het paleis van de godheid, zal hij er gaarne vertoeven, overeenkomstig zijn ge-openbaarden wil gebouwd zijn. De keuze van h-et terrein, het leggen van den eersten steen, de plaatsing van het godenbeld in de binnenruimte en dergelijke haidelingen geschieden volkens vaste litiieele vooi-schriften; ook de keuze van het materiaal, het uitmeten van den plattegiond, de constructie, de vorm en de deco- latie van het bouwwerk zelf worden streng gereglemen. De taak der?il- Die slechts van mond door ingewijden aan ingewijden mocht overgeleverd worden. Zoo ligt het voor de hand, dat uit de bestaande gewijde littératur ten behoeve der cilpins werken zijn gecompile. waarin alles was opgenomen, wat zij voor de richtige uitoefening van hun be- De C'lpa?astra's. drijf noodig hadden. Het zijn de zgn. rilpacdstra's, gezag- liebbende verhandelingen over bouw- en beeldhouwkunst, welker aard en beteekenis wij thans zullen hebben na te p'aan. De auteurs. wie de autcurs der cilpagastra's -) zijn is onbekend. Als zoovele gezaghebbende Indische werken staan zij op rjaam van rsi's, Hemelsche Zieners, of wel van Wigwakar- 1) Een Tantra zegt: „Men mag de Kaula-leer niet belijden in de tcgenwoordigheid van oning-ewijden, evenniin als men de Wcda's in de tcgenwoordigheid van een gudra reciteeren mag. Men nioet de Kaulaleer tegen oningewijden beschermen zooals men geld en graan en kleederen tegen dieven beschermt; men moet de Kaula-leer verborgen houden als water in een klappernoot, men moet zijn een Kaula in zijn hart een ^iwaiet voor de buitenwereld en een Wis- nuiet op publieke bijeenkomsten: de Weda's, de Qastra's en de Parana's zijn als gewone vrouwen toegankelijk voor een ieder, maar de mystieke Qaiwa-leer is als een vrouw van edele geboorte, die afgezonderd gehouden wordt". Monier Williams, op, cit. p. 191. 2) De litteratuur over de gilpa^asti'a's is vermeld in de Aant. hierachter. ^ilpa beteekent „ambacht", „vak", ,,handweik, „kunst"; gilpin laat zich het best weergeven met het Fransche ,, artisan". 107 man, den bouwmeester der goden, die hun kennis door een openbaiing- van ^iwa ontvangen heeten te hebben. Dateering. Qok de tijd van veivaardiging der werken ligt in het duister. Het in vele gastra's zelve geconstateerde feit, dat hun inhoud uit de Tantra-atteiatuur geput is ') ecn feit, waaraan, het hybridisch karakter der tractaten in aanmerking genomen, niet getwijfeld kan worden — doi;t vemioeden, dat de gilpacastra's hun t e g e n w o o r- d i g e n vorm niet voor de 8ste eeuw n. Chr., het begin \'an den bloeitijd der Tantra-litteratuur, gekregen heb- ben. '-) Hetgeen niet uitsluit, dat de deelen, waaruit zij zi.jn saamgesteld, een veel hooger ouderdom bezitten. Hoeveel gilpaga- HoGveel Qilpacastra's er oudtijds bestaan hebben kiat zich stra's zijn er ge-i.^et gissen. Volgens eene niet zeer betrouwbare overlevere ring ijörden. Ring onleend is aan dat der zgn. schoone kunsten (kalci's). Wat hiervan ook waar zij, zeker is het, dat de verschil-lende godsdienstige secten er hun eigen leerboeken op na gehouden hebben en dat deze wijze in der offenen wijze en over dezelfde onderwerpcn handelend, verschillende tradities vertegenwoordigd en op niet weinig punten van elkaar verschil hebben. Publicaties. Voor de zeer omvangrijke technische hteratuur heeft van de zijde der Indische geleerden altijd. Weinig belangstestellenden bestan. De bouwkunst en beiden hören van oudsher uitskiitend beoefenden door de niet zeer in aanzien staande beroepskaste der cilpins en de werken over die onderwerpen golden in hun oogen voor minderwaardig. Ook do geleerden der Europeesche school hebben tot voor kort zich niet veel aan de cilpagastra's gelegen laten liggen. Na het in 1834 verschenen, voor zijn tijd voortreffelijke werk van den pandit Ram Raz „Essay on the Architecture of the Hindus", waarin op het groote belang van de bestudeering. A. C. Burnell, A classified Index to the Skr. Mss. in the Palace at Tanjore (1879) I p. 61. Deze dateering is niet in strijd met den betrekkelijk hören oderdom van den Brhatsamhita van Warahamihira, een astrolo. Gisch werk van ca 550 A. D., waarin een gilpagastra in rudimentaren vorm is opgenomen. Om het corpus van technische voorschriften te doen aanzv/ellen tot den omvang van een werk als de Manasara zijn zeker ettelijke ecuwen noodig geweest. Acarya, A Summary of the Manasara (1918) stelt de M. op 500 A. D., zonder dien vroegen datum verder te argumenteeren. 2) Ram Raz, Essay on the Architecture of the Hindus (1834) p. 1. 108 Der oude boukundige geschriften gewezen werd en brokstukktn uit den Mudatdra, een in Zuid-Indie bijzonder gegangen werk, en uit een drietal andere Zuid-Indische cilpaastra's werden mcdeged, werd door de meesterlijke vertaling van Kern de Brhatsanihita toegankelijk gem-akt, een astrclogisch werk, wa-uin een helaas zeer fragmenarische en cuvolledigo verhandeling over bouw- en becldhouwkunst voorkomt. Eindelijk werd van den reeds door Ram Raz geexerpeerden Manasara in 1918 door Acharya nog een in houdsopgave gepubliceerd, die hicr tn daar Ram Raz mcdcdeclingen cumvult en verbetei't maar door hct entbrcken van alio conimentaar en hct onver Klaard laten van bijna alle technische termen met groot vei'langen doet uitzen naar do volledige uit-gave en vertaling van hctzelfde werk, welke thans worden voorbereid. De Manasara. Om ons cen denkbceld lc vormen van den aard der oond-Indisclie kunstvoorschriften is dus de Manasara vrijwel onze eenige bron. Wat bij de nidere kennismaking met dit weik het eerst opvalt is de ongelijlvscoitigheid van den inhoud. Naast hoofdstukken, die op de eigenlijke architectuur en beidenhouwkunst betrekking hebben, vindt men er een jnenigte over onderwerpen, die daaimede maar weinig hebben uit te staan zoo bv. over omina et pdrtenta en allerlei ceremonien (o.a. bij het omploegen van den grond, waarop het bouwwerk zal verrijzen (ivd Stim, het leggen van den eersten steen, het opstellen van het bei de binnenruimte, het plaatsen van het topstuk enz. Onderwerpen, die meer bij den eeredienst dan bij de bouwkunst thuis behooren. Nog vreemder doet het aan in den Masasara een verhandelung aan te treffen over de rechten en verplichten van den vorst, waarbij zelfs de verschilende belastingstelsels ter sprake komen. 