Bijdragen tot de taal-, land- en volkenkunde
Vervolgens de vrouw van den meester Jacob Lekahena (die voor twee maanden van Serwaroe naar Amboina was te- ruggeerd en zijne jonge vrouw op Moa bij hare ouders achtergelaten had,) mij het verzoek te willen bewerken, dat haar man weder op Moa geplaatst werd. Zij was op Moa achtergebene, omdat hare hoogbejaarde ouders haar ongaarne zagen vertrekken. Tegelijk verzocht de meester Elias Tapiheroe, thans te Moa, mij met dien Lekahena te mogen ruilen en naar Amboina te-rug te keeren, dewijl hij hier steeds ziekelijk was en zijne vrouw en kind op Amboina had achtergelaten. Lekahena heeft zich te Serwaroe zeer gunstig onderscheiden, en indien hij zelf wenscht naar deze eilanden terug te keeren, geloof ik zulks ‚in het belang der gemeente te mogen bevorderen; ik beloofde derhalve aan beide verzoekenden, dat ik op Amboina hunne belangen zou behartigen. Eindelijk verzocht mij de Orangkaya van Werwillies, Kobus Ulvianus, om eene acte van aanstelling. Dewijl het mij verwonderde, dat hij „„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„„ Er geen bezat, dass ik daarna onderzoek, en bleek het mij, dat hij in 1853 na het overlijden van den vorigen Orangkaya door de bevolking gekozen was; dat hij in 1854 door den Assistant Resident Bosscher was aangesteld, die hem had aangezegd naar Serwaroe te komen, om daar zijne akte te ontvangen. Hij was daarin door slecht weder verhinderd ge- worden, en had dezelve dus niet ontvangen. In het register van Besluiten over 1854 vond ik echter niets van een zoodanige benoeming, en ik oordeelde dus doelmatig nogmaals de bevolking van Werwillies te hooren in hunne keuze. Zij verzochten mij eenstemmig den Orangkaya te bevestigen, en ik voldeed dus daaraan bij Besluit van heden No. 12. Met al deze bezigheden was het avond geworden, en ik stelde derhalve de hoofden voor om de verdere werkzaamheden tot den. volgenden morgen uit te stellen, daar ik mij zeer ver- moeid gevoelde. Ik eindigde dus de vergadering, en begaf mij naar het fort, voor verdere bezoeken bedankende. Ik bragt den avond door met mijne aanteekeningen in orde te brengen, doch werd tegen negen uur gestoord door de tijding, dat de meester Tapiheroe een hevig toeval gekregen had. Ik ging derwaarts en eerst na een paar uren was hij zooverre hersteld, dat hij mij kon mededeelen aan de zoogenaamde vallende ziekte te lijden en dit jaar reeds drie toevallen gehad te hebben. Den volgenden morgen was hij weder hersteld. Zaturdag 2 Juli.'s Morgens vroeg werd mij een ongetce- kend stuk ter hand gesteld, houdende eene opgave van ver- schillende misdrijven, sedert Julij 1855 te Moa gepleegd. Hoe- weer de schrijver van dat stuk zich niet noemt, meen ik het NAAE DE ZUIDWESTER-EILANDEN. 163 Tetzen tötzen tötzen aan den meester Jozef Lopulisa, die voor twee maanden naar Amboina vertrokken is. Hetzelve behelst: 1°, Klagten tegen Lucas Tarihi wegens knevelarijen op de bevolking gepleegd; de personen, omtrent wie hij sich zou hebben schuldig gemacht, worden echter niet genoemd. 2e. Beschuldigingen tegen ongenoemde personen wegens onse-delijkheid en knevelarij; Lucas Tarihi wordt daarin weder-om genoemd. 3°. Klagten van algemeenen aard tegen ongenoemde personen over het volgen der heidensche godsdienst en het opleggen van boeten aan degenen, die zich daartegen verzetten. 4°. Klagten over knevelarijen door Lettinezen op inwoners van Moa gepleegd. 5/60. Klagten over de handelingen van den Orangkaya van Ratoemeau tegen inwoniers van Moa. Ik meende verscheidene redenen te hebben om vooreerst geenonderzeek in te stellen naar de in dat stuk genoemde feiten. Vooreerst ontbrak mij daartoe de tijd, dewijl de komman- dant mij met het oog op de onveilige ligging voor Serwaroe verzocht had mijne reis zooveel mogelijk te bespoedigen; daar- bij was het stuk ongetcekend en de beschuldigingen van te al- gemecnen aard, of de personen onbekend; voorts oordeelde ik het gevaarlijk voor de rust een onderzoek te doen naar voor- vallen, met het heidensche geloof innig verbonden, en daardoor in te grijpen in de volksvooroordeelen, dit laatste voornamelijk met het oog op den te Amboina ontvangen last, om alleen in de hoogste urgentie over te gaan tot maatregelen van gewa- Ik behield mij echter voor om bedoeld stuk te Amboina aan den Gouverneur aan te bieden, en 200 noodig autorisatie te verzoeken om bij cen volgend bezoek langer te Moa te vertoe- ven, en naauwgezet onderzoek in te stellen, en indien daar- tae termen gevonden werden, den persoon van Lukas Tanhi van Mos te verwijderen, daar hij zich reeds in 1854 tegen  geweest met een vierhonderdtal gewapende Lettinezen naar Moa over te steken, om de bevolking van Klistimor tot haren pligt te brengen en Lukas Tarihi als Orangkaya te ontslaan. Sedert heeft hij zich weder van het gezag meester gemaakt en naar het schijnt alle willekeur gepleegd. De sub N°. 5 en 6 vermelide beschuldigingen tegen den Orangkaya van Batoemeau zijn echter grootendeels te Serwaroe onderzocht en beslist. Ik oor-deelde het echter noodig om iedereen in de gelegenheid te stelten zijne klagten voor te brengen, en belegde daarom tegen achtung, en belegde daarom tegen achtung, indien zij klagten hadden wegens knevelarij, onderdrukking of van welken aard ook, mij daarmede bekend te maken. Langer dan een uur stelde ik hen daartoe in de gelegenheid, doch niemand bragt eenige klagt bij mij in, en ik ein-digde dus de vergadering met de noodige vermaningen aan de hoofden tot handhaving van rust, orde en Vielleicht in hübschen Negroen. — Nu rigtte ik het woord tot den Orangkaya van Batoemean en meldde hem dat de tijd daar was, waarop de door mij opgelegde boete betaald moest worden. Hij had allerlei veront-schuldigingen en nog niets afbetaald. De Z. O. wind stond zoo hevig door, dat het niet doenlijk was met de korra’s den oversteek te wagen, en ieder mij aanraadde het overige van den dag en den nacht op het strand door te brengen. Ik had daartoe weinig lust, en het verblijf in een in der haast opgeslagen loods op het gloeijend hete zijn. Ik raad-pleegde derhalve den mandoer der groote sloep, dewijl wij het zeiltuig medegenomen hadden, en de wind gunstig was en, daar hij er geen gevaar in zag, plaatste ik het detachement in de sloep, deed mij door den Kapitein van Toetekee vergezellen, nam afscheid van de hoofden, die later zouden volgen, en ging met de sloep onder zeil naar Serai, waar wij nog bin-nen het uur arriveerden; verder ging de reis langs het strand tot voor Serwaroe, wuar ik tegen twee uur mij weder aan boord terug bevond. Het vele schrijfwerk, aan de benoemingen van Regenten als anderzins verbonden, verpligtte mij Zondag 3 Juli den geheelen dag aan boord te blijven, om tegen Maandag alles gereed te hebben. Ik begaf mij dus „aandag 4 Julij te Serwaroe aan wal om met alle hoofden van lettie en Moa eene cindvergadering te houden. Dewijl de houding van den Orangkaya van Batoemeau mij cenigzins dubbelzinnig was voorgekomen, en het mogelijk was, dat hij üf niet verscheen, üf de boete niet voldeed, als wanneer cene gewapende tasschenkomst onvermijdelijk werd, achtte kt het noodig naar aanleiding van art. 3 en 10 mijner instruc-te den Kommandant met de toedragt der zaak bekend te maken, en hem te verzoeken de vergadering bij te wonen, ten einde, zoo noodig, maatregelen te beramen, om ons gezag met klem te handhaven. ZEG. voldeed daaraan gaarne, en om: negen uur stapten wij te Scrwaroe aan wal, begeleid door het detachement militairen. Wij vonden de hoofden van Lettie en Moa in de kerk verzameld, uitgezonderd den Orangkaya van Batoemeau. Ten einde hem tijd te geven, begon ik met zeven paren van Toetekee en Tombra in den ondertrouw op te nemen; de Kapitein van Toetekee zond middelerwijl een bode te paard naar Batoemeau, om den Orangkaya te ontbieden. Daarna sprak ik de Christenen van Toetekee En Tombra aan, en belöffde hen, zooals zij mij hier en elders herhaald verzocht hadden, mijn best te doen, hen het volgend jaar cen kerkelijk bezoek te zullen verschaffen. Van vele kanten werd mij verzocht den Kapitel van Toetekee A. 8. Taloeta tot ouderling der gemeente te benoemen: daar de benoeming van dit invloedrijke goedgezinde hoofd niet anders dan gunstig kon werken, gaf ik daaraan gevolg bij Besluit van heden No. 14. Vervolgens reikte ik aanstellingsakten uit aan de nieuwbe- noemde hoofden en extracten mijner besluiten aan belanghebenden, waarna ik den inhuur van werkvolk voor Banda weder ter sprake bragt, en van de hoofden vernam, dat sommigen bunner onderdanen wel gezind waren, om naar Banda te gaan: dat de voorwaarden aan hen zeer voordeelig voorkwamen, doch dat zij, doordien zij mij op mijne reis naar Moa verge- zeld hadden, de namen en het aantal niet konden op- geven. De Kapitein van Toetekee gaf mij de verzekering zijner me- dewerking ten deze, en beloofde zoo spoedig mogelijk eene op- gave over Makasser naar Amboina te zenden der personen, die zich naar Banda wilden begeven. Daarna vertoonden zich vier Anakhodas van Makassaarsche paduakans, die gisteren bij Tombra ten anker gekomen waren en hunne jaarpassen vertoonden. De Anakhoda Taparang van Weyergang kwam van Tenimbar en berigtte mij dat er hevig gevochten werd tusschen de ne- goryen Lermatan en Sap De Anakhoda Taparang van Weyergang kwam van Tenimbar en berigtte mij dat er hevig gevochten werd tusschen de ne- goryen Lermatan en Sap De Anakhoda Taparang van Weyergang kwam van Tenimbar en berigtet mij dat er hevig gevochten werd tusschen de ne- goryen Lermatan en Sap De Anakhoda Taparang van Weyergang kwam van Tenimbar en berigtet mij dat er hevig gevochten werd tusschen de ne- goryen Lermatan en Sap De Anakhoda Taparang van Weyergang kwam van Tenimbar en berigtet mij dat er hevig gevochten werd tusschen de ne- goryen Ler Inana, die gemeene zaak gemacht haben, het als slecht volk bekend ständig bekend ständig bekend ständig. Lauran, welche das Adaut in der Oeliliten der Oeliliten met Oeliliten en Oeliliten met Lauran, al welche negotieren op het groote land van Tenimbar gelegen zijn. Voorts beklagte hij zich over de bevolking van Lermattan, waar hij in 1857 tripang haden. De inwoners hadden meer gevangen, dan hij betalen kon; hij had nog wel eenige beschadigde goederen, doch die hadden zijn niet willen aannemen. Daarom had hij ingeladen wat hij betalen kon, en om de inwoners tevreden te stellen, de beschadigde goederen als pand bij hen achtergelaten, bestaande in zes kodies kain serassa, zestig linso kosta, zestig parangs, zestig boslemmermessen,  ein land versprenden, 200 dat de Romanezen sind dien tijd geweigerd hadden hem toe te laten, alhoewel hij daar nog zeven en een halve pikol was in te vorderen had. Ik bragt het oog, dat hij door zijne onvoorzig-tighcid eene groote ramp over Moa gebragt had, en dat het dus niet te verwonderen was, indien de bevolking hem vijan-dig gezind was: dat, wat aangaat zijne schuldvordering, zeker vele zijner schulden, zeker vele zijner schulden, zijn doen, bij wijze van boete de geheele schuld kwijt te schelden, als wanneer ik niet twijfelde, dat de bewoners van Roma hem op mijn verzocht mij hem in dien geesteen brief aan den heer Weyergang mede te geven, hetgeen ik deed, tevens aan den Kapitein van Toetekei opdragende, mijne missive aan den Orangkaya der Roma-eilanden over dat onder-werp te doen bezorgen. Eindelijk bragt laatstgenoemde Anachoda nog eene klagt in tegen Diottra op Locang, die hem tijdens zijn verblijf aldaar, endreibing van moord, eene boete had opgelegd van cen stak goud en een kelder arak. Na afloj van een en ander, wendde ik mij tot den Orangkava van Batoemeau, die ondertusschen gekommen was, en maakte hem bekend met mijn Besluit van 2 Julij No. 13, waarbij hij om daartoe strekkende redenen in zijne betrekking geschorst en het bestuur der negory Batoemeau tijdelijk opgedragen wordt aan den vroegeren gezaghebber Hendrik Daniels. Ik deelde hem daarna mede, dat ik het niet noodig oordeelde hem naar Amboena mede te nemen. doch dat ik hem toestond te Batoemeau te blijven wonen, totdat in zijne zaak door den Gouverneur der Moluksche eilanden beslist zou zijn, en vermaande hem die beshing in onderworpenheid af te wachten, zich volstrekt niet met het bestuur te bemocijen een verdere aanleiding te geven hem van kwaadwilligheid te verdenken. Den tegenwoor-digen gezaghebber en oudsten gaf ik te kennen, van ter zijde vernomen te hebben, dat sommige lieden van Batocmeau zich uitgelaten hadden, dat zij het vertrek van het oorlogschip wil-den afwachten, om alsdan op nieuw wraak te nemen op Mos over de te gen hen ingebragte klagten. Ik waarschuwde hen ernstg dit tegen te gaan en geen ongeluk te brengen over hunne negory, vrouwen cn kinderen, en ten slotte gaf ik den stelli-gen last aan de goedgezinde hoofden van Toetekei, Tombra en Newang,. om, indien zij van eenig voornemen van wraak-neming van Batoemeau kennis mogten ontvangen, eene zooda-nige handeling met kracht tegen te gaan. Met een en ander was het intusschen twaalf uur geworden, en ik rep derhalve den meester Noya en den Orangkaya van Werties op, om van hen te vernemen, of zij ingevolge mij-ne beslissing van voorleden maandag de geroofde goederen en de opgelegde boete van Batoemeau ontvangen hadden. Beide verklaarden nog niets ontvangen te hebben, en ik ge- lastte dus den Orangkaya thans de bedelde goederen in mijne tegenwoordigheid uit te betalen. Dralende kwam hij met de verklaring, dat alles nog niet bijeen was, en verzocht wederom uitstel tot den volgenden dag. De overtuiging hebbende, dat de opgelegde boete zeer gemakkelijk in een paar uur had kunnen bijeengebragt worden, indien werkelijk goede wil daartoe aanwezig was geweest, mogt ik dus niet langer aarzelen, en maakte in overeenstemming met den Kommandant een einde aan de zaak, liet den sergeant en vier man van het detachement voorkomen en gelastte hem den Orangkaya van Batoemeau te arresteren en met de sloep naar boord te brengen. Tevens gaf ik kennis, dat de bnk tot den volgenden morgen om zeven uur op de reede zou blijven, en indien de boete vór dien tijd betaald werd, de Orangkaya we- der in vrijheid gesteld, doch in het tegenovergestelde geval naar Amboina zou medegenomen worden. Een en ander geschiedde onder diepe stilte en geregelde Eene menigte menschen begeleiden herausen, den de sloep, en ik kon duidelijk bemerken, dat, hoezeer alle hoofden met heren, zij volkomen met de billijkheid van den maatregel instemden. Nadat de sergeant teruggekeerd en mij berigt hat, dat de arrestant aan boord was, opende ik nogmaals de vergadering, reikte aan de hoofden de voor hen medegebragte geschenkgoe- deren uit, beloofde hen spoedig weder te bezoeken, vermaande hen tot orde en eensgezindheid en vertrok daarop met den Kom- mandant naar boord. Tegen vier uur kwamen de gezamenlijke hoofden aan boord mij berigten, dat aan de bepaalde boete door Batoemeau voldaan was, en verzochten mij dus hem weder in vrijheid te stellen. Ik overtuigde mij van de waarheid daarvan en liet hem daarna voor mij in de kajuit komen, waar ik hem in aller tegenwoordigheid ernstig onderhield over zijn gedrag, en hem ten slotte afvroeg, of hij gezind was rustig de beslis- sing zijner zaak af te wachten en geene verdere aanleiding tot rustverstoring te geven. Hij beloofde mij dit ten stelligste, en ik liet hem daarna vertrekken, na van al de hoofden hartelijk afscheid genomen te hebben. Dingsdag 5 Julij kwam de Kapite In van Toctekei's morgens om zes uur aan boord, daar hij met mij zoude medegaan, om als tolk te dienen op de verder te bezoeken eilanden, waar bijna geen Maleisch meer gesproken wordt, en tevens om de beste ankerplaatsen aan te wijzen. Eerst tegen half elf waren de beide ankers geligt en stevenden wij naar Lakor. Donderdag 7 Julij waren wij cerst ’s middags om drie uur voor de negory Waoerwang, draaiden bij en deden een paar schoten. Er kwamen geene praauwen uit, en zulks was wegens de hooge zeeën niet te verwonderen, waarom ik de groote sloop met den Kapitein van Toetekei naar wal zond, met last den nacht aan wal te vertoeven en alles gereed te maken voor mijne komst op morgen. Het slechte weder maakte het ankeren op de onveilige reede niet raadzaam; de Kommandant hiel derhalves nachts op zoe en wij bevonden ons Vrijdag 8 Julij eerst om half tien ure voor de negory Woer- wawang, alwaar ik met den sergeant en zes man in de groote sloep debarkeerde. Op dit eiland zijn twee Orangkava's, waarvan de cen de ne- goryen Kieti, Lepei en Djamloeli op de zuidkust en de tweede Woerwawang, Lettoda, Tetwaroe, Poerlira, Sejra cn Lolatoe- ara op de noordkust onder zijn bestuur heeft. Ik vond bij mijne aankomst beide Orangkaya’s en de min- dere hoofden verzameld en, nadat zij mij verzekerd hadden, dat hun esland sedert het laatste bezoek in 1855 rust en vrede ge- noten had, bragt de Orangkaya van Kieti eene klagt bij mij in tegen den Orangkaya van Batocmeau, ciland Lettie. Deze was in September des vorigen jaars met cen jonk en twee korro korra's naar Lakor gekomen met meer dan honderd gewapende mannen en had Kièti gedwongen, om Ter voorziening in de be- höften van den schoolmeister op Serai af te gewe- zen, en zulks nieten, en zulks nieten, en zulks nieten, en het nog noost gebeurd was, dat 170 AANTEEKENINGEN OP EEN REIS Lakor een aandeel in dat zoogenaamde rantsoen moest be- talen. Daarna had de Orangkaya van Batoemeau gelast, dat de ne- gory Lalatoeara, die steeds onder het gezag van den Orang- kaya van Waoerwang had gestaan, voortaan onder den Orang- kaya van Kièti zou moeten sorteren. Ik gaf het kennen, dat ik bereids den Orankaya van Batoemeau in zijn betrekking had geschorst wegens zijnne hundelingen op Moa, doch dat ik ook van deze klagt melding zou maken. Voorts gaf ik hem den stelligen last niets op te brengen voor de school te Serai, en bragt hem onder het oog dat hij in zijn bestuur geheel onafhankelijk was van de Regenten der omliggende eilanden, en ik hem dus magtigde, alle soortgelijke aanvragen of inmengingen van de hand te wijzen. En wat de negory Lalatoeara aanging, gelastte ik, even als zulks in 1855 door den heer van Helsdingen bepaald was, dat dezelve onder Waoerwawang zou blijven sorteren. Dit eiland produceert geen was of tripang, en wordt daarom door geene handelaars bezocht. De bewoners kweeken vee en brengen dit benevens de opbrengst hunner tuinen naar Lettie, waarvoor zij hunne benoodigdheden inruilen. Het zijn eenvou-dige, goedhartige heden, die wel eens door de slimmere hoofden der naburige eilanden onderdrukt worden. Ik bragt daarna de inhuring van werkvol Kvoor Banda ter sprake, doch kon duidelijk bemerken, dat de gehechtheid aan hunnen geboortegrond ook hier de groote hinderpaal was, waar-op mijne pogingen schipbreuk leden. Daarna bragt zekere David eene klagt in tegen Diottra op Loeang, die hem in het afgeloopen jaar op Loeang een gewer afgenomen en eerst teruggegeven had, toen hij daarvoor een paar gouden oorhangers inruilde. Nach de reden daarvan vernemende, vernam ik dat voor een paar jaren een paar jaren een slaaf van Diottra, genaamd Kenjeti, naar La-kor was gevlugt, en daar dienst genomen had bij zekeren Djoksaid; dat Diottra later te Lakor gekomen was, en van Djoksaid eenig vee ontvangen had, om dienst niet voldan was, hem zijn gewer afgenomen. Ik beloofde hem deze zaak bij mijne komst op Loeang te zullen onderzoeken, doch oor-deelde noodig om in deze zaak nog te hooren de personen van Dyaksin, Orangkava, en Japilint. die beide bij het geval tegenwoordig geweest waren en hetzelfde verklaarden. Nadat ik aan de hoofden eenige geschenkgoederen had uit gereikt en hen ten slotte vermaand had, om onderling den vrede te bewaren, keerde ik tegen twee uren naar boord terug; de hoofden hadden mij herhaald verzocht een paar d agen te blij- ven, doch het slechte weder maakte zulks ditmaal ondoenlijk, en zoo stevende de brik tegen den avond naar het eiland Loeang. Laturdag 9 Julij om acht uur's morgens voor de negory Toerialan genaderd, deden cen paar schoten en zagen cen hollandsche vlag op het strand geplaatst. Er kwamen geen praauwen uit, en ik verzocht dus den Kommandant den Kapi- tein van Toetekei aan land te laten zetten, ten einde naar den stand van zaken te onderzoeken. Dit geschiedde en tegen een uur kwamen aan boord Thomas Jacob Sopakoea en Jacob Abraham, tijdelijke gezaghebbers op Locang, vergezeld van Corne- lis Tobias, zich noemende Orangkaya van Batoemeau (Damme). Deze personen verhaftet mij, dat hun eiland sedert 1433 door niemand bezocht was: dat de twee toenmaals door den overste Muller benoemde hoofden sedert lang, en de Kaptein juist gisteren overleden was, en zij verzochten mij dus aan wal te komen, waar overigens alles rustig was, terwijl onk de gesondheidstoestand gunstig was. Ik besloot dus om tegen vier uur met de groote sloep aan wal te gaan, daar te slapen en zoo mogrlijk den volgenden dag weder te embarkeren. De reven, waarmede Locang mijlen ver omgeven is, maken het ankeren voor andere, dan kleine vaartuigen onmogelijk, zoo- dat de Kommandant genoodzaakt was op sce te houden, en ik om vier our met het detachement de brik verliet. Om vijf uur bereikte ik, met de sloep over de reven zeilende, de plaats, waar de vlag op het strand stond, en werd aldaar ontvangen door den Kapitein van Toetekei, dic aan wal gebleven was, en ondertusschen boden had uitgezonden, om de oudsten bij- een te mepen, zoodat ik weldra in staat was om in de negory Toerialan ecne vergad ering te beleggen. Het cind Loeang beeft aan de noordkust de negoryen Nowaroe, Toerialan of Letloi en Lawiewanralan onder cen Orangkaya, Wewanweng er cen Orangkaya en de negoryen Poeporeni onder een Ka-pstein. Op de zuidkust ligt Moanan, en iets hooger in het gebergte Ilmarna (kampong toean). De zuidkust van Loeang maakt met het distrikt Roomkisser op Sermattans zuidkust een geheel onder bestuur van een Orangkaya, die te Roomkisser woont, doch zich te Moanan en Ilmarna door den Kapitein van Poepoeene laat vertegenwoordigen. De kampong I'marna wordt door alle marna-stammen en hoofden van de zuidwester-eilanden als de plaats hunner afstamming beschouwd. Men began met mij te laten zien een akte van den heer Kolff, 18 Juni 1825, waarbij Mesach Jacob tot Orangkaya van Letloli, Nowaroe en Lawiewanralam benoemd was; hij was echter sedert twintig jaar overleden en nimmer was er in zijne plaats een ander benoemd. Nadat dus de oudsten dezer negoryen met elkander geraad-pleegd hadden, stelden zij mij voor om Lewantolo, een kind van zes jaar tot Orangkaya moeda te benoemen, als de naaste erfgenaam der waardigheid, terwijl zij als gezaghebber gedu-rende deszelfs minderjarigheid verkozen Tomas Jacob Sapakoea. Nadat ik aan hun verzoek bij Besluit van heden No. 15 vol-daan had, benoemde ik bij Besluit van heden No. 16 over de negory Wewanwang, wier Orangkaya Zacharias Willem in 1846 aan de pokken overleden was, tot Orangkaya Jacob Abraham uit de zusters familie van den overledene, en regelde daarne bet bestuur over de zuidkust (Moanan en Ilmarna), in zoo verr dat ik bij Besluit van heden No. 17 tot Kapitein over de ne gory Poepoeéné op de noordkust benoemde den persoon va Johannis Kapasian en het tevens oproeg het bestuur ov Moanan en Ilmarna onder het opperbestuur van den Orangka van Roomkisser. Daar ik vernam, dat op Sermattan sedert lang alle benoer hoofden overleden waren, moest ik ook een Orangkaya v Roomkisser benoemen, doch, zulks liever op Sermattan wille doen, gelastte ik de oudsten van Moanan en Ilmarna mij heen te volgen. Doch nicht kwamen deze oudsten, so meine die van Poepo met het verzeichnet te voor schon, oder wenn jongeling van ruim twintig jaar, met mij me nemen naar Amboina, en het daar in het Malisch en de telijke godsdienst te doen onderwijzen. Zij merkten das van hoevel belang het voor hen was om door geschikt den bestuurd te worden, dewijl hun voorname bron van door den handel met Makassaren en Boeginezen gevorm die jaarlijks de reven bezochten en nog in dit jaar zes honderd pikols tripang en zes pikols karet hadden ingekocht. Ik gelöde dit verzeichnet, dat voor eene gunstige stemming pleit. niet te mogen weigeren, en nam aan den jongeling mede te nemen naar Amboina, doch voorzag tevens in het bestuur over de drie negoryen door hetzelve in handen te laten van het stamhoofd, dat zich reeds sedert jaren met die taak belast had, en gaf hen tevens de verzeering, dat ik den jongling na ommekomst van een jaar weder bij hen zou brengen. Nadat deze werkzaamhed En beendigt waren, was de avond zu vergadender, dat ik de vergadering uiteen liet gaan tot den volgenden morgen. Ik doorwandelde daarna de negory en werden in de meeste huizen uitgenoodigd binnen te komen en aayer poetie (sagoweer) te drinken. Nachts sliep ik in cen voor mij ontruimd huis, doch de menigte wandluizen beletteden mij, even als te Lochoele op Lettie, den slaap, en eerst nadat ik mijn matje en hoofdkussen naar buiten had laten brengen, sliep ik nog eenige uren in de open lacht. Zondag 10 Julij. Na ’s morgens vroeg de besluiten en akten van aanstelling van den vorigen avond opgemaakt te hebben, opende ik om acht uur de vergadering en maakte de hoof. Den bekend met de gunstige voorwärts voor Banda wenschte te engageren. Zij bekämpfen mij allen, en het omringende volk mede, dat zij te zeer an hunnen geboortegrond gehecht waren, en in geen geval en tot welken prijs ook, dien met der woon zouden willen verlaten. Daarna begon het onderzoek naar de klagten op Moa tegen eenige Loeangers ingekomen. Van de beide beschuldigden Kisalai en Dakar was de laatste volgens verklaring der hoofden overleden. De verklaring van Kisclai kwam daarop neder, dat hij erkende met Dakar voor ongeveer drie jaren twee menschen, genaamd Trome en Tewadamme, van Moa medegenomen te hebben: hij had zulks echter op hun eigen verzoek gedaan. Sinds dien tijd was Trome op de reven bij het tripang visschen verongelukt, doch Tewadamme nog aanwezig. De vrouw Jcwadamme gehoord, verklaart dat Kiselai haar op haar eigen verzoek heeft medegenomen, dewijl zij voor haren meester op Moa te hard moest werken; zij is zeer angstig en verzocht mij. Te kenen haar niet naar Moa terug te zenden. 174 AANTEEKENINGEN OP EEN REIS Het gevoelen der hoofden inwinnende, bleek mij dat zij van oordeel waren, dat Tewadamme niet naar Moa behoefde terug te keeren, indien Kiselai eene boete aan haren vroegeren mees- ter betaalde. Kiselai verklaarde zich hiertoe bereid, en dus werd hem eene boete opgelegd van een gewer te betalen aan den vorigen meester van Tewadamme. De Kapitein van Toete- kei nam hetzelve in ontvangst, en werd met de teruggave op Moa belast. Tegen Diottra waren verscheidene beschuldigingen gerezen. Ik hoorde hem eerst op de klagt van den Anachoda Oea Da- da, vermeld op bladzijde 167. Diottra ontkende de zaak. Hij zegt: Oea Dada kwam hier tijdens het porkafeest en dan brengt de gewoonte mede, dat de handelaren eenige arak aan de bevolking ten geschenke geven. Oea Dada, die op Loeang getrouwd is en kinderen heeft, wist dat zeer goed, doch weigerde ditmaal, en daarom was hij door de hoofden beboet met een stuk gewerkt goud, hetwelk hij ech- ter terug ontvangen heeft, nadat hij de arak betaald had. De hoofden en de vrouw van Oea Dada verklaarden hetzelf- de, en ik vond dus genoegzame reden om deze zaak te laten rusten, nadat ik de hoofden evenwel vermaand had, om in hun eigen belang de handelaren te beschermen en niet door kneve- larijen te drukken. Daarna deed ik onderzoek in de klagt van David op Lakor tegen Diottra, nader omschreven op bladz. 170 den 8sten dezer. De verdediging van Diottra komt hierop neder. Zijn slaaf was hem ontloopen en door Djoksaid op La- kor opgenomen; hij had van den laatste daarvoor nog geene vergoeding ontvangen, toen David op Loeang kwam, en hij had daarom van David het geweer afgenomen, hetwelk David een paar dagen later tegen een paar gouden oorhangers inge- ruild had. Ik zeide hem, dat David niet aansprakelijk kon gesteld wor- den voor eene schuld van Djoksaid; dat hij in ieder geval zijn eigen regter niet mogt zijn en zich, ingeval van klagten, tot zijne hoofden behoorde te wenden, en dat ik hem door al zijne daden thans leerde kennen als een woelziek en lastig man, die straf verdiende. Hij antwoordde nederig, dat hij een dom mensch (orang bodok) was; dat in zoo lange jaren geen oorlogschip hier geweest was, en niemand wist, wie eigenlijk de hoofden waren; hij verklaarde zich bereid onmiddelijk de gouden oor- hangers terug te geven. NAAR DE ZUIDWESTER-BILANDEN. 175 Dewijl ik cerst nog zijne zaak in den op Moa gepleegden moord wilde onderzoeken, nam ik daarmede genoegen, en liet bet goud aan den Kapitein van Toctekei ter wederuitbetaling aan David ter hand stellen. Alsnu begon het onderzoek van den moord, te Moa op Tetirat gepleegd. Nadat ik aan de verzamelde hoofden kennis gegeven had van de beschuldiging tegen Diottra, vermaande ik deze de geheele waarheid te spreken: hij beleed daarop, dat hij voor ongeveer drie jaren van de stamhoofden zijner negory, genaamd Mata- pona, Tarekar, Tin en Lakwera, alle tegenwoordig, den last ontvangen had om naar Moa te gaan en daar een menschen- hoofd te halen, dewijl zij er een noodig hadden voor cen nieuw op te rigten afgodshuis (roemah berhala). Hij had aan dat bevel gehoorzaamd en, op Klistimor komende, was Tetirai als zijn slagtoffer gevallen, zonder dat deze daartoe eenige aanleiding gegeven had. Ilet hoofd van Tetirai had hij naar Loeang over- ge bragt, en had gediend bij de afgodsfeesten. De beschuldigde stamhoofden een voor éen ondervragende, erkenden dien last aan Dottra gegeven te hebben. Vragende waarom zij zulks gedaan hadden, kreeg ik ten antwoord, dat zij in 1830 de bevolking van Moa ondersteund hadden in eenen oorlog tegen Werwiellies en daarvoor eenig goud ontvangen hadden; dan in 1833 de overste Muller hen daar over bestraft had, en dat goud had teruggevorderd; dat zij dus Ma zijn vertrek weder naar Moa gegaan waren, om op nieuw de betaling voor hunne hulp te vorderen, doch dat zulks was geweigerd, en dat zij daarom, nu zij voor hun afgodshuis een menschenhoofd noodig hadden, besloten hadden er cen van Moe te doen halen, ten einder daarmede de oude schuld uit te delgen. Ik zeide hun daarop, dat, wat aanging hunnen twist met Moa, zij geheel in het ongelijk waren, dewijl zij zich hadden behooreen te onderwerpen aan de uitspraak van den heer Müller en daarop nimmer hadden mogen terugkomen: dat in de zaak van den moord op Moa ik Diottra als minder schuldig moest beschouwen, dewijl hij slechts het werktuig in hunne hand was geweest om den moord te volvoeren; dat zij hoofden dus de hoofdschuldigen waren in eenc misdaad, die ik niet onge- stra mogt laten, zoodat ik verklaarde van voornemen te zijn hen naar Ambnina mede te nemen, ten einde aldaar naar be- vind van zaken gestraft te worden. Deze verklaring veroorzaakte groote angst en Lakwera, het woord verzoekende, gaf mij in onderworpen bewoordingen te kennen, dat zij gemeend hadden door de Compagnie vergeten te zijn, daar zij sinds zoo lange jaren niet bezocht waren; zij hadden daarom vermeend hunne twisten zelf te mogen beslissen, doch zij begrepen nu straf verdiend te hebben, evenwel riepen zij m Jine vergiffenis in en verklaarden zich bereid tot elke straf, die ik hen zou opleggen, mits zij slechts niet uit hun vader- land verwijderd werden; gaarne zouden zij dan de belofte aflegen afstand te doen van het koppensnellen. De verwalterlozing van dit eiland gedurende 26 jaren en het opregt berouw, door de hoofden betoond, zowel als de quätigheid dat de brik onder klein zeil op dit oogenblik achter den oosthoek uit het gezigt geraakt was, en ik derhalve veel moeite zou hebben de schuldigen gevangen naar boord te brengen, deden mij besluiten om deze zaak volgens landsgebruik af te doen. Ik gaf daarvan kennis aan de vergadering en na den Kapitel van Toetekei, die voor de belangen van Moa optrad, gehoord te hebben, veroordede ik de schuldige stamhoofden Matapona, Tarkar, Teri en Lakwera, zoo mede Diottra, tot gezamenlijke betaling van tien stukken gewerkt goud ten voordeele der achtergeblevene betrekkingen van den vermoorden Tetirai op Klistimor, gevende hen een uur tijd om deze boete bijeen te brengen en aan mij te overhandigen. Aan Diottra zeide ik, dat ik hem had leeren kennen als een gevaarlijk mensch; dat ik hem echter ook in de opgelegde boete greep, en thans niet mede Wilde nemen naar Amboina, doch dat ik hem ernstig voor den vervolge waarschuwde. Den hoof- den gaf ik te kennen, dat ik het volgend jaar stellig zou we- der komen, om te zien of zij zich rustig gedroegen; eindelijk ik na de betaling der boete hen gezamenlijk eenen eed wilde afnemen, waarbij zij zich verbonden, om voor den vervolge af- stand te doen van het koppensnellen, en het plegen van moord, om welke redenen dan ook, tegen te gaan. De betrokkenen kregen daarop vrijheid zich te verwijderen en de boete bijeen te brengen. Gedurende hunne afwezigheid beklaagde zich de nieuw be- noemde gezaghebber Thomas Sapakoea: 1°, dat de Orangkaya van Pota (eiland Wetang), Toelaki ge- naamd, in de vorige westmousson tijdens klager op We- tang was, van hem een gewer afgenomen had. NAAR DE ZUIDWESTER-EILANDEN. 177 2°. dat Atemé van Daulor (Babbergroep) voor drie jaren een praauw van Loeang had aangehouden, bemand door Tam-neha, Rewoenoe en Rotan; dat hij uit die praauw geroofd had vier geweren, een vat kruid, drie stukken goud en twintig stukken chits en zulks onder voorwendsel dat zij zouden gezegd hebben dat hij een swangi was; 3e. Dat Mauboeka uit de negory Lethalona (eiland Marsela, Bebbergroep) voor twee jaren zou hebben vermoord vijf Loeangers, genaamd Waharere, Boesai, Harowewar, Lau, en Limbaro, terwijl zij bij hem aan huis sliepen. Van dit laatste maakte ik proces-verbaal op sub No. 2, en bet hetzelve, daar declarant lezen noch schrijven kon, door den Kapitein van Toetekei als getuigen onderteekenen, terwijl ik hem beloofde, de gedane klagten zoo mogelijk ter plaatse teonderzoeken. Vervolgens bragt genoemd hoofd zijn zoontje Jeremias, oud entsen jaren, bij mij met verzoek hem mede te nemen na Ar Amboina, alderman school te laten gaan en te laten doopen. Jk stond dit toe onder voorwaarde dat de Kommandant zou toextemmen he passage naar Amboina te verleenen. Met cen en ander was ruim een uur verloopen, en kwam men mij berigten dat de Cachelot om den oosthoek kwam opzeilen. Tegelijk kwamen de beboete hoofden mij de tien stukken gewerkt goud brengen, die ik aan den Kapitein van Toe-tekei liet ter hand stellen ter weder uitreiking op Moa; en a verzamelde ik voor de laatste maal al de stamhoofden en meas hen volgens landswijze een ced af, waarbij zij zich verbon den rust en vrede in hun gebied te handhaven, de handelaren te beschermen, afstand te doen van hunne gewoonte om koppen te snellen en het moorden om welke redenen ook te verhunderen. Zij legden dezen eed gaarne en gewillig af, en nadat ik aan de hoofden eenige geschenkgoederen had uitgereikt, en in de meeste huizen der hoofden afscheid genomen had, begeleidet de geheele bevolking mij naar het strand, waar middelerwijl de sloep in vlot water was gebragt. Op Loeang trof ik aan den Orangkaya van Batoemera (Demme) en den Orangkaya van Soka, (Wetang); ik gelastte besde met mij aan boord der brik te gaan en mij op mijne verdere reis te verzellen, dewijl ik hunne negoryen wilde bezoeken. Ik nam hen met mij in de sloep, waardoor zich met de Javaansche matrozen en soldaten zeven en twintig man daar-in bevonden. Holle zeeen en hevige windvlagen maakten voor de overla-dene sloep het traject vrij gevaarlijk, en toen ik na ruim een uur zeilens op zijde der brik lag, was het overkomen aan boord zoo gevaarlijk, dat een der Regenten in zee viel en slechts met moeite gered werd. Nadat ik den overste. Die mij met zijne gewone hartelijkheid ontving, kennis gegeven had, dat mijne bezigheden hier afge- loopen waren, werden de zeilen volgebrast en koers gesteld naar Sermattan. Maandag 11 Juli.'s Morgens vroeg liepen wij langs de noordkust van Sermattan met kalme zee en flaauwen wind; zagen eenige negoryen, deden een paar schoten, maar geene praauwen vertoonden zich. Van Loeang was de Orangkaya Thomas met ons medegaan om de plaats aan te wijzen, waar in 1833 de Nautilus geankerd had, zoodat wijon om negen uur onder den noordwest-hoek van Sermattan aan het strand van Ennimera Wahar ten anker kwamen. Deze plaats is vrij ver verwijderd van de negoryen, en ik zond dus den Kapitel van Toetekei naar de zuidkust en den Orangkaya Thomas naar de noordkust, om kennis te gevon van mijne komst en de hoofden te Ennimera Wahar bij een te roe-pen. ’s Avonds kwamen nog drie praauwen met volk van Loe-ang, die ons gevolgd waren. | Het eiland Sermattan, meest steil uit zee oprijzend en dus geene reven bezittende, wordt zeer zelden door handelaars aan-gedaan en de inwoners zijn dus veel onbeschaafder, dan op Loe-ang. Het Maleisch is hun geheel vreemd. Op de noordkust zagen wij bij Roomdarat de ruïnen van eene kerk en sterkte. In het laatst der vorige eeuw vermoordden de inwoniers hunne hoofden en bragten den schoolmeester en de bezetting onge-deerd op Lettie over, waarna het eiland tot eenen woesten staatterugkeerde; sedert werd het bezocht in 1825 door Kolff en in 1833 door Muller, die beide te Ennimera Wahar ankerden. In de westmousson moet op de zuidkust eene baai eene zeer goede ankerplaats Aanbieden. Het eiland is zeer vruchtbaar en de voorraadschuur van Loeang. De inwoners zijn landbouwen veel fraaije korra’s, die door de Loeangers opgekocht worden en op de andere eilanden zeer gewild zijn. Zelf handelen zij niet en verlaten nimmer hun eiland. NAAK DE ZUIDWESTER-EILANDEN. 179 Sermattan is verdeeld in twee districten; Roomdara het klein- me, aan de noordkust omvat slechts drie negoryen, Romdarat, Misleta en Werwali. — Roomkisser omvat het grootste deel van het eiland en bestaat uit de negoryen Roomkisser, Illahar, Lelang met de ankerplaats, Wettegai en Roeoha op de zuid- kust, terwijl op de noordkust nog de negoryen Poessoeëönlora, Rotnama en Letwatoe onder zijn bestuur heeft. Bovendien heeft Roomkisser nog, zooals boven reeds gezegd is, het opperbestuur over de zuidkust van Loeang. Gaarne sou ik al deze plaatsen besocht hebben, doch de onveilige ankerplaats noodzaakte mijne werkzaamheden, soo- veel mogelijk te bespoedigen. Dingsdag 12 Juli.'s Morgens vroeg kwamen de uitgezon- dene boden aan boord met de tijding, dat de hoofden gedeel- telijk reeds gekomen en deels onderweg waren. Ik liet dus aan het strand naast de oude Compagnie steen eene tent opslaan, daarin een tafel en Een paar stoelen van boord Plaatsen, en begaf mij tegen acht uur naar wal, waar ik de stamhoofden van Roomkisser regts, en die van Roomdarat links van mij deed nederzitten. De Kapitein van Toetekei, als tolk fungerende, liet ik hen mededeelen dat ik gekomen was em namens het Gouvernement hunne hoofden in het gezag te bevestigen of nieuwe te verkiezen, hunne geschillen af tc doen ens. Ik zeide daarbij te weten, dat beide districten sedert jaren eenen verwoestenden oorlog voerden, en dat ik daaraan een einde wenschte te maken. Hundantwoord was, dat zij zeer verheugd waren eens weder door een oorlogschip bezocht te worden, dat de beide district hoofden sedert jaren overleden waren, en zij mij om de benoe-ming van andere verzochten: dat juist het gebrek aan goede hoofden oorzaak der sanhoudende twisten was, en dat zij zeer gaarne mijne bemiddeling inriepen om daaraan voor goed een einde te maken. Ik mag niet vergeten hierbij te voegen, dat de ordelijke stilte, die gedarende de geheele vergadering in acht genomen werden, mij gunstiger over deze bevolking deed oordeelen, dan op andere eilanden, hoezeer meermalen bezocht, het geval was. Van Roomkisser werd mij vertoond cen zilveren rottingknop, vroeger door Kelai, vór twintig jaren overleden, gedragen. Eenige oude papieren waren zoodanig verteerd, dat alleen de handteekening van Kolff te herkennen was. Vlaggen werden op het geheele eiland niet gevonden. Na onderlinge beraadslaging der hoofden verzochten zij mij tot Orangkaya. Van Roomkisser te benoemen Leonard Sliki, oud drie en twintig jaar, de eenig overgeblevene van het oude Orangkaya geslacht. Deze Leonard was sedert een paar jaren te Lettie op school geweest, sprak een weinig Maleisch en had een gunstig voor- komen, zoodat hij mij geschikt genoeg voorkwam om hem bij Besluit van heden No, 18 te benoemen tot Orangkaya over het distrikt Roomkisser op Sermattan en over de negoryen Ilmarna en Moanan op Loeangs zuidkust. | Doch nu stond het oude stamhoofd van Ilmarna op, en verzocht mij, namens al de anderen, den benoemden Orangkaya mede te nemen naar Amboina. Hij zeide dat Leonard sedert twee jaren aan den Kapitein van Toetekei was toevertrouwd geweest en op Lettie had school gegaan, dat het echter voor hen allen beter was, indien hij nog een jaar naar Amboina ging om te leeren lezen en schrijven, gedoopt te worden en onderrigt te ontvangen in de godsdienst; dat zij vooral dit laat- ste wenschten; want dat zij geene goede vrienden met de Compagnie konden zijn, als zij geen Christenen waren, en dat ik hem een volgend jaar weder kon terug brengen. Dit verzeek was wel eenigzins bezwarend voor mij; ik had toch reeds de verzorging van een paar andere jongelieden op mij genomen,  zou kunnen stichten, en daar ik overtuigd was van de bereidvaardigheid van den Kommandant om ook dezen jongeling passage naar Amboina te verleenen, stond ik hun verzoek toe; ik vroeg hun echter hoedanig zij gedurende zijne afwezigheid in het bestuur zouden voorzien, en nu verzochten zij mij het oude stamhoofd van Lmarna, Lointeri genaamd, daarmede te belasten, beloovende hem in al- les te zullen gehoorzamen. Aan hun verzoek voldoende, stelde ik den ouden man als tecken van gezag een zilveren rottingknop ter hand en beloofde voor hunnen Orangkaya zorg te dragen. Daarna overgaande tot de verkiezing van een hoofd over room- NÜRDEZ-EILANDEN. 181 Darat, bleek mij dat de kens der hoofden gevallen was op een xusterskind van den overleden Orangkaya. Dit kind, Toeda, was echter nog te jong om zelf te besturen; ik benoemde hem dus bij Besluit van heden No. 19 tot Orangkaya moeda over Roomdarat en stälde zijn vader Toerwewe tot gezaghebber aan. Daarna wenschende over te gaan tot eene algemeene verzoning der beide distrikten, gaf ik hen te kennen, dat ik uit aanmerking van het lange tijdsverloop, waarin zij niet bezocht waren, geen onderzoek wilde instellen naar de oorzaken of aan- leggers van den twist; dat ik hen namens het Gouvernement het gepleegde wilde vergeven, doch dat ik dan ook vorderde, dat rij thans in mijne tegenwoordigheid den eed van verzoening dronken. Zi) waren daartoe gaarne bereid; ik had als gewoonlijk arak medegebragt en nam hen ieder met de gewone plegtigheid den erd af. Daarna stond een stamhoofd van Roomdarat op en sprak venige woorden tot mij, die mij vertaald werden: “de vervio- king van God en de straf der Compagnie treffe ons, indien wij dezen ced verbreken;” en eindelijk omhelsden de wederzijdsche partijen elkander door op gewone wijze de neuzen tegen cl- kander te leggen. Nadat de acten van aanstelling ingevuld en uitgereikt waren, gaf ik aan de hoofden eenige geschenkgoederen en bovendien aan ieder district eene llollandsche vlag, daar zij er volstrekt geen bezaten. Zij waren daarmede zeer verheugd en vroegen mij dadelijk, waar dezelve geplaatst en bewaard moesten wor- den. Na dit geregeld te hebben, vroeg ik de aanwezigen of zij nok nog eenige klagten of zaken voor mij te brengen hadden, waarnp cen paar hoofden van Loeang opstonden en mij mede- deelden, dat er onlangs een ges Chil gerezen was tusschen Lveangen en Sermattan betreffende de visscherij op de reven, waardoor de goede verstandhouding tusschen de beide eilanden dreigde verstoord te warden. Tot prgt verstand diene, dat Loeang met negen kleine on- bewonnde eilanden op een mijl ver uitgestrekt koraalnf gelegen is: het eiland zelf is onvruchtbaar en de inwoners leven grootendeels van schelpdieren der reven en van de tripang en kretvangst voor den handel. Sermattan daarentegen bezit volstrekt geene reven, is vruchtbaar en produceert voldoende voor het onderhoud der bevolking. 