Bijdragen tot de taal-, land- en volkenkunde
Kant, de vijand zich genoodzaakt gezien de vlugt te nemen met zijn vaartuigen, met achterlating van eenige dooden, na alvorens een paar hutjes digt bij het fort verbrand te hebben. De galei heeft den vijand vervolgd en beschoten, en nevens de andere vaartuigen belet dat hij zijn oogmerk niet ten uitvoer het kunnen brengen om tusschen Tidor en Ternate door te dringen en zich te vereenigen met de vloot, die boven bezig was het fort van ‘Terlucco te attaqueren. Stoutmeediger vijanden als daar geweest zijn, zal men de weêrga niet ligt van vinden, want ofschoon van Terlucco met het zware geschut op de vloot geschoten werd, heeft zich de vijand nogtans daar weinig aan gelegen laten leggen, maar schepten als verblind regelregt op het fortres, tot hen de kannons, wegens de gestrekteid van den schuinsch afloopende berg, geen kwaad meer konden doen en het volk van binnen alleen met de snaphanen moest schieten tot hunne verdedig, wanneer de vijand een ontelbare menigte van pij. Len boogsgewijze in het fort geschoten en al ons volk daarmede ge- kwetst heeft. “De officier alleen heeft zeven dezer pijlen in zijn lijf gekregen, waardoor het meeste volk voor den dienst en tot defentie niet in staat was, en nogtans heeft de vijand, hoewel hij magtig veel volk ontschept had, die bezig waren alle hutjes en huis jes rondom Terlucco te verbranden, noch van de land- noch van de zeekant, het durven wagen het fort te beklimmen.” “In dezen gewährten toestand daar zich ons volk in bevon den heeft, had men een van onze laadschouwen, onder commando van den Kapitel von Lutzow, derwaarts doen scheppen, die, zooden die den vijand kon bereiken, frisch vuur gegeven heeft, dat gesecondeerd is geworden door de stukken van het zeehoofd van Ternaats Koning, hetgeen den vijand, omdat de galei en de tweemast pantjalang de Aandacht ook kwamen aanzetten. zoodanig in het naauw bragt, dat hij verkozen heeft den afmarschte slaan en naar Tidor te vlugten, wanneer allerhevigst bescho-ten en door onze vaartuigen nog vervolgd is geworden. “Intüsschen waren wij genoodzaakt veele nachten met de wa-pens in de hand klaar te staan, omdat men een naderen aan-val vreesde, en wij waren verpligt, in stede van de gekwetste militairen en artilleristen anderen, hoe weinig dat ook maar zijn, uit het kasteel te detacheren om de forten te versterken, ja, wij zijn den eersten Januarij den geheelen nacht ontrust geworden.” EDIGING VAN TERNATE. 327 Den om dat’s vijands vloot tegen den avond zich vertoonde en men narigt erlangt erlangt erlangt hat, doch de vijand heeft het enkel bij het vertoonen zijner vloot laten beusten. “Wij kunnen niet ontkennen dat wij nog nooit zoo veele gekwetsten als bij den verwoeden aanval op den 20 December A. Po, gehad hebben en een korporal is ook ten een pijl ontvangene wonde overleden. ‘Het gebrek en de schaarschieden aan eetwaren en allerlei levensmiddelen, is zoo ongemeen groot, dat het niet te be-schrijven is, en wij verdienen in onze bekommerlijke situatie allezins UHEd. goedertierene en medelijdende reflectie, opdat wij eens door een toereikend ontzet van volk en allerhande levensmiddelen van onze rampen verlost worden. Wij betuigen dat wij niet kunnen beseffen hoe de baksmeester, de hospitalier en meer anderen hun volk de kost nog hebben kunnen bezorgen, alzoo een particulier, hij mag wezen wien hij wil, voor handen vol geld niets te koop kan krijgen, en een ieder zich evenzeer beklagen moet over de drukkende tijdsomstandigheden en zich moet behelpen met bloote rijst, dat den gemeenen man bijzonder geheel moed- en krachteioos doet worden en ieder een verlangt evenzeer naar verandering ten goede. Want men heeft zich geenszins ontzien een mager hertebeest, en zoo ook voor een schildpad aan de onbeschaafde Alfoeren te betalen tot 40 rijksdaalders en meer, om maar iets te heb ben tot verfrissend, dewijl geen visch te krijgen is. ‘Het zoude voor ons nog vrij slimmer uitgezien en wij nog misselijker daarbij gestaan hebben, zoo men niet gelukkig de weinige padi van Sahoe in voorraad gehad had, om die inge-volge ons gemeen besluit van den 13 November 1798, te la-ten verstrekken aan de dienaren en ingezetenen tegen den inkoopprijs van een rijksdaalder de maat, nadien hier geen rijst meer te koop te krijgen is. Ten minste op de passer wordt die niet meer verkocht, anders als bij kleine partijtjes tegen 16 en 20 rijksdaalders en meer de maat; zelfs is de sagoe op sommige tijden niet alleen ongemeen schaarsch, maar gelijk te-genwoordig plaats vindt, ook niet voor geld te krijgen, om dat de vijand met een gedeelte van onze vaartuigen het een voor het andere genomen het. “Tet is dezen roover dan ook gelukt eenige vaartuigen van de Sangirezen te nemen, die met dat goede inzigt, op het Herr- haald nadrukkelijk aanschrijven, herwaarts gekomen zijn om ons eenige levensmiddelen aan te brengen. Hetgeen ten gevalge ghad heeft dat alle deze vaartuigen, die ongelukkig beneden wir waren, verstrooid geraakt zijn en door de vlugt hun behoudenis hebben moeten zoeken om de handen der roovers te ontkomen. Daar wij anders, zoo dit niet zoo noodlottig ware uitgevallen, een goed ontzet van levensmid-delen zouden bekomen hebben bij eene behoudene aankomst alhier, dat ons in onzen prangenden nood wel te pas zoude gekomen zijn en onze ijselijke rampen merkelijk verminderd hebben. “De Koning van Manganitoe bevindt zich op Tidor — volgens overgaand relaas van een vlugteling — mede onder de gevangeen. Op de Goraatjes-eilanden, daar deze Koning en nog andere genomen zijn, hebben de Sangirezen een dapper stuk uit-gevoerd, want zij hebben de Tidorezen, die op hen die naar het gebergte waren gevlugt, loerden, op een donkeren avond omgebragt en zijn hier na toe komen vlugten met de Tidoresche praauwen. “Met de Alfoeren die in dienst zijn om de stranden te bewahken, hebben we al vrij wat te stellen; wij zijn verpligt geweest hun een maand gagie tot extra te belooven, navolgende het besluit van den 136 November jl, en ook vervolgens bij hunne terugkomst dadelijk te laten verstrekken, omdat anders niet wilden vertrekken naar de Sangiresche eilanden, om de vastgestelde adsistentie voor de daar ter houw gekomen reddeloose pantjalang het Pijltje over te brengen en die naar herwaarts te convoyeren. “Ook hebben we ons genoodzaakt gevonden volgens de daarvan gehouden aanteek Eingewaldt er resolutie van den 28en December jl. de gegie van dezelfde Alfoeren, ’s maandijks te vermeerderen met nog een rijksdaalder, om dat zij betuigden van een rijksdaalder alleen niet te kunnen leven, maar lie ver verzochten huns weegs te gaan en op de beste wijze hun bestaan te zoeken. Wij zijn daartoe gereedelijk overgegaan, om dat wij hen in onze zwakheid, daar ze ons wezenlijk van veel nut en dienst zijn, niet konden missen en alles moesten. DE VERDEDIGING VAN TERNATE. 329 Doen om hen maar hier te houden, opdat zij zich niet naar Noekoe begeven, gelijk bereids gedaan heeft een kapitein van hen, Hooyer genaamd, die bevorens in dienst geweest zijnde, met eenige van de zijne tot den vijand overgeloopen is, tegen wien men niet genoegzaam op zijn hoede kan wezen om zijn boos opzet van brandstigten enz, hetgeen wij hebben moeten zoeken voor te komen met deze onze Alfoeren. Ofschoon het ge- noegzaam bekend is, hoeveel overlast wij van hen moeten lijden en hoeveel van onze ingezetenen al veel malen met het verlies van goederen hunne plunder- en roofzugt hebben moeten boe- ten, zoodat wij hartelijk wenschen bij een toereikend ontzet, van deze woeste Alfoeren, die zeer onhandelbaar, doch in onze te- genwoordige rampzalige gesteldheid voor ons allernoodzakelijkst zijn, ons eens verlost te zien. «De Javaansche artilleristen beantwoorden niet aan de ver- wachting die men in den eersten opslag zoo gunstig van hun had opgevat. Het is waar, zij moeten in de algemeene ram- pen van honger en ellende deelen, doch daar wij allen aan dit noodlot zijn onderworpen, moesten zij zich deze tegenspoed en wederwaardigheden mede getroosten. HEenige van hen zijn gestorven, andere gedrost, en hun getal is al merkelijk ver- minderd tot ons leedwezen. Een spoedig en toereikend ontzet van volk, is derhalven voor ons, om het leven te redden, hoogst noodig.” Men ziet uit dit schrijven dat de toestand van Ternate nog in geenen deele verbeterd was, waarbij nog kwam dat er we- der maanden verloopen waren sedert latere berigten van Ba- tavia en Makasser waren ontvangen, waardoor de gouverneur verstoken bleef kennis te nemen van hetgeen ten behoeve der bezetting in het werk werd gesteld. Van daar dan ook, dat zoodra de bark de Helena, de reis naar Batavia kon onderne- men, deze in het laatst van Februarij 1799 met hunne brieven derwaarts werd gezonden om den nood, waarin zij verkeerden, kenbaar te maken, die weldra nog stond toe te nemen. De Engelschen, die met hunne schepen in den laatsten tijd zich eenigermate op den achtergrond gehouden en zich bepaald had- den om enkele hunner vaartuigen bij Noekoe te plaatsen, ten einde hem in zijne aanvallen op Ternate te ondersteunen, deden nu weder iets.van zich hooren. Het volgende schrijven van den gouverneur en den raad was van den 30en Mei, waarin de ge- beurtenissen, die sedert den laatsten brief van 20 Februarij hadden VIII. (XII.) 2 330 DE VERDEDIGING VAN TERNATE. Plaats gehad, in de volgende bewohmen werden medegelösen worden: ‘Onder de zaken van Korlog heben wij de Ker te bedecken, dat het groot gebrek aan en schaarschheid van alle levens middelen gelijk bij onze letteren van den 20 Februarij jl. vermeld, zoo is blijven voortduren tot in het begin van Maart; wanneer zoodanig de overhand genomen heeft dat niets meer voor geld te krijgen was en men haast niet meer wist hoe zich te redden in deze akelige tijdsomstandigheden, opdat men niet weder vervallen mogt in zulken nijpenden hongersnood als in a. p. die zulke deerlijke gevolgen gehad heeft, en die nog blijven aanhouden door het continueel sterven van zoo veele menschen, doch meest Europezen, zoodat wij dagelijks minder worden en verzwakken; ongerekend dat nog zoo veele zieken eron zijn die wegens gebrek aan versterkend voedsel niet tot hun herstel kunnen komen, en wij mogten ons wel zeer verblijden, als wij eindelijk in Maart eenige vaartuigen met sagoe van de overwal kregen om den honger in het al. gemeinen stillen; want of schoon dat voedsel tegen een zeer hoogen prijs verkocht werd, zoo kon men het nogtans bekommen. “Wij leefden in deze kommervolle gesteldheid zoo voort en dagelijks naar het ontzet uitziende tot den 22en Maart, wan-neer wij bij brieven die twee Engelsche officieren aanbragten, door eenen Commodore Hills namens 4. M. van Groot-Britannje werden opgeëischt, zonder ons daarbij op te geven, de magt die zij hadden of dat zich de schepen kwamen vertoonen.” Wij resolve derhalve hoe voortreffelijk en voordeelig de angeboden voorwaarden der overgave voor ons mogten wezen en in welke bekommerlijke gesteldheid wij ons ook bevonden hebben — die de Engelschen zerwel scheenen te weten — om de aangehaalde drangredenen bij ons besluit van den 22en Maart voormeld, het voorstel van den Commodere, om ons over te geven, van de hand wijzen. “Wij hebben dien scheepsvoogd daarvan geïnformeerd bij een brief in de vorenstaande resolutie geïnsereerd, die wij aan de officieren ter bestelling hebben overgegeven en hun daarmede laten vertrekken. “““s Anderen daags zijn dezelfde Officieren van Tidor wederom gekomen met een nadere, in vrij sterke uitdrukkingen vervatte sommatie, bij een brief van den Commodore Hills. Nadat ‘Ler- naats Koning, op ons verzoek mede in de vergadering versche- nen was, om eenig of wat meerder aanzien bij te zetten, werd op de nadere opeisching aangemerkt, dat: ofschoon de namen van de schepen en Bijhebende magt bije deze brief was opgegeven, met bijgevoegde dreigementen, zoo wij langer onwillig bleven en niet resolveerden om ons over te geven, men desniettemin aan het voorstel miet defereren konde. Wij hebben derhalve besloten blijkens ons resolutie van den 23en Maart, om dit Gouvernement niet over te geven maar te persisteren bij het antwoord dat men den Heer Commodore gisteren had laten toekomen gelijk men dit bij een naderen brief aan dien commanderenden zee-officier te kennen gegeven heeft. “Wij waren nog bezig dien brief te schrijven, wanneer de twee fregatten Orpheus en the Hobart het gat van Tidor kwa- men binnen zeilen, derhalve gaven wij spoedig de depeche aan deze Officieren om de noodige maatregelen te nemen tot ver- dediging en in alle mogelijke gevallen te voorzien tegen hunne anvallen. Beide schepen zeilden met een corra corra bij zich het kasteel voorbij, naar de post Terlucco, en wij zonden ten spoedigste op het dringend en ernstig verzoek van den Koning van Ternate en om de landing van dien kant te beletten, uit ons zwak garnisoen naar derwaarts, zoo veele militairen, penisten en burgers, als in deze hachelijke gesteldheid met eenige mogelijkheid gemist konden worden, om dat wij van Manado bereids lang te voren tijding hadden gekregen, dat de vijand van voornemen zoude wezen, zich meester te maken van een der beide posten, hetzij Terlucco of Kajoe Mejrah. De galei de Waker en de pantjalang de Aandacht, hebben wij zoo digt als wezen konde onder het geschut van de bat? Tijding haben en de Meeste manschappen van deze kieltjes, onder hunne Officieren Kloeth en Jacobson geplaatst in de batterijen aan zeestrand, waaruit men een gedeelte van het volk geligt en naar het kasteel tot versterking gedetacheerd had. Even as half vijf uren nader den schepen Terlucco en begonnen met het kanon te vuren; het was een aanhoudend vuur dat zij op dat. fort gemacht het, da zij met duen en snaphanen van de schepen langs het strand en in het fort het fort geschooten. Het een schip heeft groot gevaar geloopen door deze stoutmoedige onderneming op de klippen vast te raken; doch ze hebben nadat ge ankers hebben laten vallen, zoo lang gearbeid tot ze van de klippen af en weder vlot geraakt zijn, met verlies van een acht pond tegen de schepen gebruikt worden; ons vuur was derhalve niet te rekenen bij dat van den vijand. Van een der kasteelspunten en het Ternaatsche zee-hoofd, daar men in den donker nog spedig een vierponder had doen bre Gingen, werd — onder het arbeiden dat de schepen den om van de klippen af te raken — geschooten, en het is hun gelukt na veel moeite weder in zee te komen, wanneer erst het schieten het schieten heeft opgehouden. Beide schepen hebben het den geheelen nacht hier digt bij gehavenden. “Het fortje Terlucco is door den vijand deerlijk gehavenden en buiten de muren die ook zelve veel geleden ‘hebben, is het van binnen haast vernield geworden, nogthans is alles ten spedigsten zoo veel mogelijk hersteld. Van ons beste volk zijn drie man zwaar gekwetst, waarvan de wonden van twee doodelijk bevonden zijn, gelijk ook naderhand een daarvan, zijnde een kanonnier, is komen te overlijden. “Wij kunnen de getuigenis niet weigeren aan de bezetting van dat fort van zich onder commando van den Vandalig Walter wel gedragen te hebben, en moeten betuigen dat dienswegen allen lof verdiend, omdat zij onbezweken een vuur hebben doorgestan van half vijf tot half tien uren ’s avonds. Wij hebben ons behoud daaraan te danken, dat wij dat fort niet verloren hebben, maar dat alles, hoe verschrikkelijk en stoutmoe-dig deze onderneming ook gedaan is, voor ons ten besten in een veden hagchelijken aanval uitgevallen is. Het volk van ons dat tot versterking van Terlucco derwaarts gezonden was, hebben wij daar laten blijven tot den Sen April, wanneer eerst weder terug zijn gekomen. ‘Men heeft hun gedünge derzielver verbliss voor ’s Compagnies rekening moeten voorzijn van spijs en drängen, omdat daar in deze woestijn niets te krijgen is. De beide ’s Compagnies vanartuigen hebben wij vervolgens aan strand laten ophalen, om dat wegens ondiepten in de kil niet konden gebragt worden; want men vreesde wegens het over en weêr kruissen der sehepen en de veele bewegingen der corra’s, dat de Engel-schen of de Tidorezen, bij nacht in den donker een aanslag mogten vormen om ze te nemen, wanneer men in een zoodanig geval op vriend en vijand zoude moeten schieten. Doch men voedt de hoop dat eerst daags weder van de wal, daar ze niet alte best en voor den wind beschut leggen, afgezet en in zee gebragt zullen worden, zoo geen onvermijdelijke toevallen het komen te beletten; om weder een vaartuig op de reede te hebben en daarmede zoo veel mogelijk te beteugelen den euvel-moed der Tidorezen, die onverdragelijk trotsch gew Orden zijn, Oss dagelijks komen tergen en verontrusten, met hunne corra corra’s zoo verre van onze batterijen blijvende, dat men hen met een goed succes niet wel beschieten kan. Want ten aan- zien van de Engelschen wordt verondersteld dat zij met hunnen behaalden buit naar Amboina vertrokken zullen wezen. omdat men al eenige dagen geen schip meer gezien heeft. “De Engelschen Commodore Hills bij de laatste opeisching op den 23en Maart, ons bedreigd hebbende, deze plaats stor-menderhand te zullen innemen onder voorhouding van de gevolgen van een storm zoo wij ons  gevallen of völgens de orders die men aan de bestellers gegeben heeft in zee geworden zijn. “Van deze padoeakangs zoude nogthans een het ontzeild wezen, zonder te weten waar beland is en een tweede zoo lek geschooten zijn dat gezonken is. “Door dat zelfde Koningsfregat the Hobart, Capt. Billart, is den 4en dezer hier voor den wal genomen de padoeakang van den Anachoda Intji Niekie, die door den Heer Makassersche Gouverneur Beth, expres voor rekening van de Compagnie gehuurd is geweest om naar Ternate over te voeren 9, last katjang, 13 pikols gedroogde visch, 30 pikols dinding enz. “De verdediging van Ternate.” Deze provisién heben de Engelschen ten naastenbij geheel overgenomen in hun schip, en verders alles prijs verklaard wäden. Anachod heeft toebehoord, tot zijn kris en gouden knoo-pen uit zijn kabaai, benevens al zijn geschut, kruid en lood en dat zij hem na zoo een ongunstig onthaal gelast hebben te gaan werwaarts hij kwam te verkiezen. ‘Het voornoemde schip, ’s anderen daags nog drie padoeakangs in het zigt gekregen hebbende had de Capitein Bellart den voornoemden Intji Nickie laten gaan, hetzij naar Ternate of Makasser, onder het verleenen van een geleidebriefje door hem zelven geteekend, waar na hij koers zette na deze drie padoeakangs overgekomen is, die gelijk hij op Xulla Bessie gehoord heeft, voor s’ Compagnie rekening geladen waren met rijst en andere provisién voor Ternate. | “Van alle deze vaartuigen is intusschen nog geen een op Ternate teregt gekomen, en het kan daarom wel waar wezen dat de Engelschen twee padoeakangs met hun eigen volk bemand van Tidor naar Amboina zouden gezonden hebben, gelijk den onlangs van Tidor overgekomen Matthys Munnik bij zijn declaratoir komt te betuigen, hetgeen zoowel als de verklaringen der twee Anachoda’s, onder de Bijlagen overgaan. Wij hebben ook niets vernomen V van de twee pantalangs, de Zeerob en de Totaal, die voor Ternate met diverse benoodigdheden en vivres afgeladen, beide van Makasser den 27en December a. p. naar herwaarts vertrokken zijn; zoodat wij met redenen voor deze beide vaartuigen beducht zijn indien niet spoedig komen opdagen. Door het nemen van alle deze padoeakangs, waardoor wij hier, zoo gearriveerd waren, van veel voorzien zouden zijn geworden en die in onzen staat van honger en kommer, daar wij ons in bevinden, ons regt van pas zou- den zijn gekomen, heeft de vijand ons zoo veel kwaad door zijn blokkade en kruissen hier omstreeks, toegebragt, dat niet te beschrijven is, en den Hemel alleen is het bekend, hoe het nog verder met ons zal afloopen ingeval wij niet spoedig secours erlangen. Want alles is opgeraakt, zoowel geld, provisién als andere in de huishouding noodzakelijke benoodigdheden, en door DE VERDEDIGING VAN TERNATE. 335 He bat aanhoudend sterven van ons volk, dat de Europazen — die buiten des in een zeer gering getal maar aan handen zijn — meest te beurt valt, verminderen wij dag aan dag, zoodat nog maar zeer weinig van de bezetting overschicten. “Wij hebben het vaartuig van Intji Nickie, bij zijn komst hier ter reede laten ontlossen om te zien wat nog overgebleven zoude wezen van ’s Compagnies ingehad hebbende lading, en dewijl volgens berigt van expresse gecommitteerden in ’s Compagnies dispens, zoo nog bruikbaar als bedorven ontvangen zijn 438 pond droge visch, 1470 pond dinding en 3928 pond katjang; zoo hebben wij volgens het aangeteekende ter resolutie van den 22en dezer, die aan het garnisoen, de dienaren, het volk op de vaartuigen, het Hospitaal en Weeshuis laten verdeelen om verderf voor te komen, alzoo niet bewaard kon worden, ten einde op trein- en oorlogs ongelden ingenomen en direct weder afgeschreven te worden. Dezelfde rekening hebben wij volgens het gen oteerde bij resolutie van den 16 April laten ten laste brengen een somma van Rijksdaalder 48—8 voor 106 pond rundervleesch & 20 stuivers het pond en Rijksdaalder 1—10 voor groente om's Compagnies gezamelijke die naren, militairen, bosschieters, matrozen enz. op een verversing te onthalen, die men hun in dezen bedroefden tijd al lang toe- gedacht had en waartoe juist den Hospitalier Uittenbroek gelegen heid gevonden had door het inkoopen van een koebeest voor Rijksdaalder 80. ‘Door het overgroot gebrek aan rijst en schaarschheid van sa- goe, omdat de vijand alle passages naar Sahoe bezet gehou- den heeft, en dat de schepen der Engelschen over en weêr kruisten, hebben wij na het genoteerde ter resolutie van den 16en April, op het aanhoudend smeeken en gekerm der arme ingezetenen, volgens een gemaakte verdeeling laten verstrekken een kwantiteit van 11860 pond rijst à 80 stuivers de maat, dat hoe gering het ook wezen mag de arme menschen veel goeds gedaan heeft, om door het nuttigen van dat voedsel in stede van de slechte sagoe te doen ophouden de ziekten en sterften, die: in dezen tijd vrij menigvuldiger zijn als voor eenige maanden geleden. Aan den Koning van Ternate hebben wij vol- gens het aangeteekende ter sessie van den 16en April en 22en Mei op leverantie van rijst en padi laten verstrekken 1000 Rijks- daalders, waartoe den Eersten teekenaar veel moeite gehad heeft dien Vorst over te halen, om dat in het eerst daartoe miet wil- 536 DE VERDEDIGING VAN TERNATE. de overgaan, wijl men hem niet kon bezorgen de door hem gevraagde en tot den inkoop benoodigde lijnwaden, en zulks om deze dringende redenen; aangezien men niet weten kan hoe het met ons in deze bekommerlijke tijden zal afloopen, of spoe- dig het met verlangen verwacht wordende ontzet behouden zal komen opdagen of niet, in welk laatste geval, zoo niet teregt mogt komen, wij onvermijdelijk blootgesteld zouden worden aan gebrek van rijst voor de bezetting. Terwijl de Compagnie daar- bij buiten schade gehouden zal worden, om dat zoo het ontzet gelukkig mogt aankomen, deze padi en rijst tot gerief en tege- moetkoming voor de arme ingezetenen kan dienen. “Jet Ternaatsche rijk dat in onmagt vervallen 4 en nietsbe-duidend geworden is, om dat het meeste volk dat hier eertijds geworden en waar in ’s Konings magt gedeeltelijk bestaan heeft. om den snerpenden honger voor te komen en te ontvlieden naar de kust van Halmaheira verhuist is, heeft nog niets. Zoo dat het deerlijk gesteld is met den Koning, van wien ik niet dan met de grootste moeite, zoo ik het benoodigd heb, een enkeld van krijgen; geen corra’s zijn aan handen en ook geen volk om die te bemannen en nogtans wordt ik geplaagd zonder ophouden van dat onbeschaamde volk om hun geld te verstrekken; anders weten zij niet als daarom dagelijks te verroeken zonder eenige dienst te doen in deze rampzalige tijden, daar hun onze toestand bekend is. En ofschoon ik hun voorhoude de verpligting van hunnen kant, waartoe zij verbonden zijn, alles is te vergeefsch, het helpt niets, zij zijn en blijven de vadzige en luije Ternatanen. “Ik heb dezer dagen ve El te stellen gehängt om den Koning te vreden te stellen, die groote sommen gelds kwam te eischen, om zijn wettige vrouw, de Koning in Djou Bokje Tibitian, met de gewone staatsie ter aarde te bestellen, welke den 12en dezer in den oderdom van 48 jaren is komen te overlijden. Zij was een dochter van Aroen Saha, gesproten uit vorstelijke bloe-de, doch heeft geen kinderen met den Koning geprocret, nagelaten. Het Rijk van Tidor wordt door Noekoe bestuurd met de magt cen despoot en geweldenaar eigen; hij heeft tot een medestander in regeringszaken of cigenlijk onder den naam van Rijksbestuurder aangesteld zijn broeder Prins Mossel. Pit den aparten brief van den gouverneur Budach van denzelfden datum of 30 Mei 1799. DE VERDEDIGING VAN TERNATE. 337 Zijn wettige vrouw Rana Soerie, die een dochter geweest is van wijlen Prins Wonge en deze een zoon van Koning Hamsa. Fahar Oedien is hem in de maand November door den dood weggerukt en op Tidor met veel statie begraven. “De hier aanwezige Koning van Tidor, Kamal Oedien, wiens gevolg zeer verminderd is, tracht met hem toegelegde van’s Compagnie wegen rond te schieten zoo goed als kan. Hij verlangt hierom de geschenken te mogen hebben, die voor hem en Grooten in 1797 overgezonden zijn; ik heb hem vertroost met geduld uit te spreken om dat wij haast tijding op de van hier gedane verzoeken staan te krijgen en hij is wel verpligt daarin genoegen te nemen. “De Regent van Batjan volgt de partij van Noekoe getrou-welijk en is gesteig bij hem. Op Batjan zoude volgens de laatste berigten geen Engelschen al sedert lang niet meer zijn en daar omstreeks zouden zich maar zeer weinig rooversvaartui-gen ophouden” Het was in dezen brief dat Budach nogmaals aandringt op zijn ontslag, omdat hij, zoo als hij schrijft, “verklaart den last der regering niet langer met gerustheid te kunnen torschen en op mij te nemen, door mijne dermate verergde ligchaams constitutie en toenemende zwakheid van het gezgt.” De vervulling van dezen wensch zal hij “blijven aanmerken als een nader blijk van een bijzondere toegevendheid en gunst voor een oud die- naar die in dezen tijd al vrij wat te stellen en veele zorgen op zich gehad heeft, om alles, tot zelfs de onrustige dienaren in order en de wagen in het regte spoor te houden” Hij stelde tevens voor dat de hooge regering een tweeden persoon benoemen zou ten een een een het onverhoopt overlijden te kunnen op volgen om de nadeelige Gevolgen voor te komen die uit eene vacature zouden kunnen ontstaan. “Doch — zegt hij — hier op Ternate zoude ik niemand daartoe durven of willen aanprijzen, ik draag dit alleen voor, tot bestwil van de arme en behoeftige ingezetenen van Ternate, die nevens mij zoo veel geleden hebben en nog moeten uitstaan.” Ernstig dringt hij tevens aan op het zenden van volk en le- vensmiddelen, hij vertrouwt dan ook dat men te Batavia “met onferming zal zijn aangedaan geweest en alles in het werk gesteld zal hebben om Ternate te ontzetten en eens te doen ophouden alle de rampen en wederwaarmigheden waarmede dit eiland bezocht wordt.” Geen middelen waren of werden door hem onbeproefd gela- ten om in de overgroote behoefte aan levensmiddelen te voor- zien. Zoo was hij onder anderen met den koning van Ternate overeengekomen een vaartuig naar Xulla Bessie te zenden, om van daar naar Ternate eenige Sangiresche vaartuigen met le- vensmiddelen te geleiden die door de Tidorezen verstrooid en aldaar waren aangekomen; zoo mede de hoofden van die eilan- den te gelasten daarbij zoo vele vaartuigen met levensmiddelen te voegen, als slechts te bekomen zouden wezen. Tot deze zening werd gebruikt den burger vaandrig van der Plas, die zich daartoe vrijwillig had aangeboden en in de maand Maart der- waarts was vertrokken. Van der Plas vond bij zijne komst aldaar geen vaartuigen, doch weinige dagen daarna kwam er een van Amboina met een pas door de Engelschen aldaar afgegeven. Hij vermeende dit vaartuig als van een vijandelijke haven komende en als een ge- wezen vaartuig van de compagnie te moeten aanhouden en op- brengen!. Hij vertrok daarmede van Xulla Bessie Je, doch ont- molette buiten de eilanden komende een Engelsch schip, dat eenige schoten loste, die beantwoord werden. Het Engelsche vartuig liet het andere verder ongemeide, zoodat het den 19en Mei op Ternate aankwam. De pantjalang werd na eenige reparatie ondergaan te hebben in dienst gesteld, om bij gebrek aan andere vaartuigen op de reede te liggen. De lading, die het vartuig medebragt, bestond sieht een weinig oude padi, zoodat men deze zonden, kon beschouwen. De gouverneur schreef dan ook in zijn afzonderlijken brief van den 1½ Julij aan de hooge regering, dat hij hoopte dat op de berigten die aldaar waarschijnlijk van Makasser aankwamen, dat er zoo vele particulieren en compagnies vaartuigen van daar met levensmiddelen geladen naar Ternate waren gezonden, men te Batavia het zenden van rijst enz. niet zoude staken, want dat het alsdan allerongelukkigst voor Ternate zoude uitzien, wijl de meeste van Makasser afgezonden voor Ternate zoude uitzien, wijl de meeste van Makasser afzenden daarvan. Het was de pantjalang de Waker, bij Gorontalo genomen; het werd evenwel op last der hooge regering teruggegeven, als onwettig aangehaald te zijn geweest. DE VERDEDIGING VAN TERNATE. 339 had opgevat. De gouverneur Budach liet dan ook Niet na hem met den ongelukkigen uitslag daarvan bekend te maken, ten einde in het vervolg bij de afzending van vaartuigen omzigtig te kunnen zijn. In de maand Junij kwamen te Ternate, in gezelschap van eenige corra’s, twee padoeakangs die op de kust van Halmaheira geraakt waren; de eene was het vroeger aan de Engelschen ontsnapte en de andere het door hen uitgeplunderde vaartuig. Nog twee dergelijke vaartuigen kwamen van Boni, doch behalve eenige kleedjes bragten zij geen noemenswaardige hoeveelheid rijst en zout aan. Maar nog was voor: de bewoners van Ternate de maat van rampen en wederwaardigheden niet vol. In de verwachting dat het zoo lang tegemoet geziene ontzet van volk van Batavia welhaast zoude opdagen, was de gouverneur Budach met den koning van Ternate in de maand Maart reeds overeengekomen een tweetal personen naar den overwal te zenden, ten einde van daar over te brengen zoo vele Alfoeren als mogelijk zou zijn, om dan met het van Batavia aangekomen volk Tidor aan te tasten en den vijand van daar te verdrijven. Hiertoe werd den bij de Alfoeren zeer in achting staande gewezen secretaris Iman Djiko verkozen, die vergezeld van den sergeant van ’s ko- nings lijfwacht derwaarts vertrok en zoo wel slaagde dat zij in het laatst der maand Junij met een tamelijke magt van volk en vaartuigen van daar terug kwamen. Dit volk dat nu op Ternate rondliep, werd al spoedig on- tevreden, en begon te morren, dat men van’ hunne dien- sten tegen de Tidorezen geen gebruik maakte. De koning van Ternate verzocht derhalve het beleggen van eene gecombineerde vergadering, die den 1len Julij gehouden werd, en waarin werd besloten, dat: hoewel men in den staat van zwakheid waarin men verkeerde, alleen verdedigender en niet aanvallen- der wijze behoorde te handelen, men echter, om voor te ko- men het verloopen van de Alfoeren en de nadeelige gevolgen die daaruit zouden kunnen voortspruiten, hen onder aanvoe- ring van den Iman Djiko eene expeditie tegen Tidor te laten ondernemen en den vijand zoo al niet van daar te verdrijven, zoo veel afbreuk te doen als mogelijk zoude zijn, vooral door het vernielen van zijne vloot. Ten einde hen zoo veel mogelijk in deze onderneming te on- dersteunen, besloot men de gewapende compagnies vaartuigen , 340 DE VERDEDIGING VAN TERNATE. de pantalang de Aandacht en de galei de Waker, met de offizieren daarbij te voegen, die tot dekking der andere vaartuigen moesten dienen, zoo mede dat het bevel over ’s compagnies magt an den kapitein von Lutzow zou worden opgedragen. Drie en twintig groote en drie en twintig kleine corras lagen met nog eenige mindere vaartuigen, zoo mede de beide compagnies vaartuigen, waarop behalve nog eenige vrij-willigers, 30 artilleristen, ambachtslieden enz, om zich des noods daarvan aan den wal te bedienen, ingescheept waren, op den 15en Julij van alles ruim voorzien, gereed, om het voorgenomen plan ten uitvoer te leggen. De hoofden werden nadrukkelijk vermaand aan eed en pligt getrouw te zijn en zich dapper te gedragen, op straf naar Tidor opgezonden en exemplar gestraft te worden. “Alles zu verre beraad en in gereedheid gebragt zijnde, is de Ternaatsche vloot, gevolgd van onze twee gearmeerde van onze twee gearmeerde van onze tijd, en daar valt met an te twijfelen of wij zouden met deze gecombineerde magtidor binnen een korten tijd, niettegenstaande hunne gedane uitvallen en daarbij behaalde voordeelen op ons, door het om- brengen van het Ternaatsche Hoofd Iman Djiko en twee andere brave Kapiteins, mitsgaders door het nemen van drie kanons van ons, veroverd en den vijand ten onder gebragt hebben, alzoo men de trouwlooze Tidorezen een harde kastijding en een zware slag door deze expeditie bereids had toegebragt, gelijk ze nog weinig ondergaan hebben, door het vernielen van een groot gedeelte van hunne vloot en het veroveren van veel van hun ge schut, zoo de onverwachte komst en verschijning van een Engelsch oorlogschip, tot het ontzet en behoud van deze snoode en van alle trouw ontbloote natie dit niet belet en de onze genood Zaakt had, hals over kop van daar op te breken, met dat noodlottig gevolg, daar alles den vijand schijnt te beganstigen en ons, hoe voorzigtig de zaken ook aangelegd worden, tegen te loopen, dat zoowel de galei de Waker als de pantjalang de Aandacht door dat schip genomen is. Waardoor wij buiten dese twee vaartuigen, die de eenigste zijn, die wij aan handen hebben, ook nog een goed gedeelte van onze zwakke bezetting verloren hebben, buiten de equipage der vaartuigen, het ge- 1 Secrete missive van den leu Augustus 1799. * Het fregat the Orpheus. DE VERDEDIGING VAN TERNATE. Schulen en verdere ammunitie van oorlog, nevens de verdere stukken op den vijand welke in deze vartuigen waren afgegegebept. De Kapitel von Lutzow in de neetelige en gevaarlijke oomstandigheid daar zich in bevondt, heeft op de galei, als deze met de pantjalang door het schip vervolgt en beschooten werd, het gewaagt — om dat de Gezaghebber Jacobson betuigd had, heeft op te kunnen ontzeilen of daartegen om de groote oongelijkheid die tusschen de galei en het schip plaats vond, met en geld succes te kunnen slaan — nevens de manschappen die hier aan de wal bescheiden zijn, met de schuit van boord te gaan, en is hehouden en gelukkig met de corra corra’s vervolgens hier aangeland. “En volgens alle de ingekomen rapporten wegens deze onderneming op Tidor, welke een onverwachte en ongelukkige uit-slag die ook gehad heeft, kunnen wij nogthans UHoog-Ed. he-den verzekeren, dat zoowel gemelde Kapitel von Lutzow als de Gezaghebbers der beide vaartuigen K. Loeth en Jacobson alles gedan hebben, wat men van mannen van eer en moed verwachten kan. Het is intusschen vrij speculatief dat eenige Engelschen zich op Tidor bevonden hebben bijzonder van dienst zijn geweest bij het geschut, dat gezegd wordt door hen wel behandeld te zijn geworden, hetgeen onze vaartuigen bestonden hebben, en dat de sustenue ook wel waar kan wezen dat een geheime onderhandeling tusschen Noekoe en den Engelschman plaats gevonden kan hebben, alzoo men van onze buitenforten geen schip gezien heeft, tot dat het op dien noodlotten dag onverwachts, gelijk als op een slag op Tidor verschenen is. Wij referente ons enthält het verder voorgevallene aan onze resolutiven van den 30° Juli en bedeelen UHEd. dat wij niet geweigerd heben ons genoegen over het gehouden gedrag van den Kapitel von Lutzow te betuigen. Terwijl wij verpligt zijn ons te getroosten de nadeelen die wij daarbij hebben geleden, om dat buiten ons toedoen ons zijn overgekommen van hooger beschikking; want de orders waren exact gesteld, dat de vaar-tuigen, wanneer men hier een schip gewaar werd, op het be-raamde sein van hier, ten eersten moesten opbreken voor Todor en met den zuidewind herwaarts komen en dat zij insgelijks doen moesten ingevalle zij een schip ontdekten” Het was wel een belangrijk verlies dat zij door deze mis-lukte onderneming hadden geleden, want behalve de beide vaar-tuigen bleven er in ’s vijands handen van de pantjalang de Aandacht: 2 luitenants ter zec, waaronder Kloeth die gezaghebber was geweest, 1 kwartiermeester, 11 Europesche matrozen en 22 Inlandsche Matrozen, te zamen 36 koppen. Van de galei de Waker: 1 sous-luitenant en gezaghebber (Jacobson), 1 plaat- selijk gezaghebber, 1 chirurgijn, 1 kwartiermeester, 1 kanon- nier, 6 Europesche matrozen, 28 Inlandsche matrozen, 17 Ja- vaansche artilleristen, te zamen 56 koppen. Van de manschappen die aan boord geplaatst waren om ingeval eene landing gedaan werd, daartoe gebruikt te worden: 15 Europesche artilleristen, 2 Javaansche artilleristen, 2 zeevarenden, 4 ambachtslieden, te zamen 23 koppen. Derhalve hehalve de officieren, een ver- lies van 115 koppen. Zoodra de Orpheus voor Tidor ten anker was gekommen, werden de beide gezaghebbers Kloeth en Jacobson uit hunne gevangenis ontslagen, op hun eerewoord evenwel om gedurende den oorlog niet tegen Engeland te strijden. Hun werd vrij-heid gelaten met een gedeelte der overige krijgsgevangenen op dezelfde voorwaarde naar Ternate terug te keeren, waaraan zij gevolg gaven. Ofschoon de raad genoegen nam met de verantwoording dezer beide gezaghebbers, wegens het overgeven van hunne vaar-tuigen, zond de gouverneur deze op aan de hooge regering ter verdere beoordeeling en dispositie. Ten einde in het dringende gebrek aan geld eenigzins te gomme, werd door den gouverneur uit zijn eigen fonden ter leen verstrekt een som van 16,000 rijksdaalders, om daarmede de uitgaven te bestrijden en den gemeenen man in staat te stellen, voor zijn onderhoud gedeeltelijk te kunnen zorgen en disorders voor te komen, die het gevolg zoude wezen wanneer de gage werd ingehouden. De duurte der levens-middelen was w Eeder zoo hoog geklommen, dat on der anderen door den chirurgijn majoor Uittenbrock 100 rijksdaalders werden betaald voor éen koebeest, dat hij van de Wed. Eber- 1 Twee Europesche matrozen gingen vrijwillig over in Engelsche dienst, 35 Javaansche artilleristen en Inlandsche matrozen, benevens Jacob Schoe en de constapel Vliegendhart werden naar Amboina met de galei de Waker gzonden. De pantjalang de Aandacht nadat daarvan alles wat bruikbaar was afgenomen was, lieten zij in het gat van Hirie zinken. * In de missive staat 1000 rijksdaalders, maar dit kan wel een schrijf-fout zijn. DE VERDEDIGING VAN TERNATE. 343 Hard had gekocht om de arme menschen te onthalen op een verversching in hun bedrukten en verzwärtigen staat. Hier van werd door hem 115 pond tegen 23 stuivers het pond afge- staan, ten dienste van het garnizoen, de buitenposten, de artillerie, de zeemagt, enz. De sterfte van het garnizoen was echter in het afgeloopen boekjaar niet zoo groot geweest als in het vorige, hoewel het getal nog vrij aanmerkelijk was, daar 42 personen overleden waren ‘, Het garnizoen was dus nog sterk 78 Europeanen en 145 Inlanders, te zamen 223 koppen. De bevolking die onder *s compagnies jurisdictie behoorde, was met 259 koppen ver- minderd en bedroeg op 1 Julij, 1898 manschappen tegen 2157 koppen in het vorige jaar. Eindelijk op den 4° Augustus 1799 had de gouverneur, de brave bezetting en burgerij van Ternate het genoegen ter reede te zien verschijnen, de Fransche schepen L’Unie en La Friponne, onder het bevel van den kapitein Le Méme 3. L' ten wij uit den secreten brief van den 21°° Augustus datgene overnemen, waaruit Blijken kan met welke gevoelens van dank- baarheid deze aanvankelijke hulp door hen ontvangen werd. 