Bijdragen tot de taal-, land- en volkenkunde
43—50. Men leest daar op pag. 11: | „Het BrahmÂndapoerana houdt in: de schepping, de wereld- ouders onder de verschillende Manoe’s, de beschrijving der aarde naar de Indische begrippen, de geschiedenis der voorvaders der oude Kouings-familien, benevens mythologie en mythische chronologie, en is vervaardigd door Bagawân Bjasa (den heiligen Vjasa). Deze is ook in Indië als zamensteller der Veda's, van alle Poerana’s, en van het Mahabharata bekend.» Ook Prof. Vreede zegt op pag. 898 van zijneu bovengenoemden catalogus, sprekende van het Brahmapurana: „Het is een werk, dat handelt over »cosmogonie.“ Het HS. 3138, dat Prof. Vreede daar bespreekt, begint met fol. 66 en sluit zich onmiddellijk aan bij cod. 8180, waarvan het begin boven geciteerd is, en dat 65 folia groot is. Eigenaardig is het, dat men in het begin van dit geschrift eene plaats aantreft, waar de woorden: patapélan, pabaïolan, pangaywan widu, pangigëlan en pawayangan voor- komen. Deze passage zou men kunnen voegen bij Arjunawiwâha, 59, Wrttasaïcaya, 98, Bhâratayuddha, 664, Tantu Panggëlaran, 34* en misschien Kawi-oorkonden, plaat 5° (Tijdschr. Bat. Gen. XXX. p. 603), oorkonde van Caka 782, VI" (V. M. K. Acad. v. W. afd. Letterk. 2° reeks, X, p. 77 sq. en p. 110), en dr. Cohen Stuart's Kawi-oorkonden II, plaat 4° en 6*. Al deze plaatsen haalt dr. G. A. J. Hazeu in zijne Bijdrage tot de kennis van het Javaan- sche tooneel, pag. 9—15 aan, om aan te toonen, dat de wayang stellig reeds in de 11" eeuw na Chr. en misschien nog vroeger bekend was '. In het begin van het Brahmândapurâna wordt de schepping beschreven. De inhoud van dit gedeelte kan men vrij uitvoerig vinden bij Friederich (le. p. 48—50). De 3 plaatsen, die daar aangehaald worden: Agre sasarjja bagawÂn mÂnasam Âtmanah samam, tatwa srjat punah Brahma en tatha dewasurapitrn mÂnusyân osrjat prabhuh vindt men in dr. van der Tuuk’s HS. 3485a resp. op pag. 7, 8 en 9, overeen- 1 Reeds vroeger wees ik op eene plaats in het O. J. gedicht Sumanasân- taka (zang XXVII), waarin over de wayang gesproken wordt (B. T. L. Vk. deel I., p. 393). 274 HET OUDJAVAANSOHE BRAHMÂNJAPURÂNA. komende met fol. 8 en 9 van cod. 3180. Op pag. 8 vindt men het volgende omtrent Ciwa’s verschillende namen: „#Irikâ ta sirânpakânak bhatâra Paramecwarâ, irika’n-pangaran pitÂmaha bhatâra Brahma, ikâ ta ngaran bhatÂra pangjanma bhatâra Rûdrâ, prathama ning sajùa nira ika, [h]aminta sirenaranan muwah, irika sirin pakangaran sang hyang Bhawa, muwah (hjamintenaranan, sang hyang Sarwwa ngaran irÂ, muwah sang hyang Îca ngaran ira, muwah sang hyang Bhima ngaran irâ, muwah sang hyang (H]ugra ngaran iri, muwah Mahâdewa ngaran ira. Ken veel grooter aantal epitheta van Ciwa vindt met in het Sanskit-Kawi woordenboek, dat Prof. Kern besproken heeft in de Actes du 6° congrés international des Orientalistes, 3° partie, Section 2, p. 5—6, waar men niet minder dan 66 namen ver- meld vindt. Daarna volgt in het Brahmândapurâna de schepping der 4 Kasten, waarover men in J. Muir's Original Sanskrittexts, I, p 7—160 het noodige kan vinden. Op 55 sq. van cod. 8435° ' vindt men de legende van Wena. Daar deze ook behandeld is in Muir’s Original Sanskrit texts, I, p. 298 sq. volgens het Wisnupurâna, I, 18 volge hier ter ver- gelijking een gedeelte van den Oudjavaanschen tekst. Angga, de vader van Wena, heet hier Agra. Sang Agra makarab[h]i sang Sunila 2, [h]Ânpakanak sang hyang Mrtu (l. Mrtyu), [h]ânpakânak sang Wenna (l. Wena), prak o- pah sumahân abhut, prajâwam rsyas tasya, mamantuh daksanangkarém. Hitit (l. Iti) ta mahârajâ Wena, tanpa(h)ingan kadurawaranya (1. kadurâcâranya) siniwi, matangnya krodha sang brahméarsi sira kabeh, (h)etunya pinupuh léngén ire tngén de sang brahma(r)si, Prtu +, [hjabéh tangan iri, mijil ta wwang makawaca, mikul ' Behalve dit HS. bezat dr. van der Tuuk er nog 3 andere, waarvan cod. 3135) veel slechter geschreven is dan cod. 3435«; het derde (cod 3435¢) eindigt evenals het door Prot. Vreede beschreven HS. 3138 met de Sanskritformules) Om nama (l. namah) Ciwadya, om Saraswatye (l. Saraswatyai: namah, dirgghavyur astu. tathastu, astu; het vierde (cod. 34350) is wel duidelijk geschreven, doch zeer geschonden. 3 Verbastering van Sunitha, zooals blijkt uit Wisnupur. I, 13, 7: Sunithanama và kanya Mrtvoh prathamayâ'bhawat, Anggasva bharyya sa dattà tasyam Wegas twajâvata. 8 Hier gaat de geschiedenis over op Prthu, die de aarde melkt, een ge- heel ander verhaal dus. HET OUDJAVAANSCHE BRAHMÂNdAPURÂDA. 275 larasnya, lumimbekén warayangnya snahÂ mamasang tutup, sang Prtu panlah sang brahmÂ rsi [h]iriya, harsa sang mahâraja Prtu, tumo(n) wiryyacakti nirÂ, winarah ta sirÂ ri kacyasih nikang rat de sang bapa, yekÂ matangnya'npinikëtan mahâraja Prtu, kidon (l. kinon) asihâ ring bhuwana, mwang rumakseng prajAmandala de sang mahârsi, tan wihang ma(hâ)râjÂ Prtu, inapûrâ tikang bhuwana, sirâta ratu tambaya ning inabhisekâ, dening samanta- pandita riking Bharat{[h]awarsa, sirâ tambaya ning ksatriya magawe petra (l. preta) mahâyajùâ, ri samangkana tuwék ning dadikang sukâ, lawan [njagat[t]a, sira nimitta bhatari Prtiwi gobrupa, yatâ matangnya npinéh bhatârî Prthiwî de mahârajâ Prtu, [h]irika ta-ya’- nmétu [hjikang paripinakâ pa (1. péha) nirâ, milu tang dewa rsi pitarÂ , gandarwwa (h]apsarag{hj]ana, sarppa pÔnyajanÂâ parwwata, wrksâdi- lata méh ta bhatari Prtiwi, [h]Japan pad[dh]a harép ri phanira kabeh, kapwa ta sirâ makawawan suda nird sowang-sowang , mang- kana kacarit{t]a nirâ phan lémah, ri wi(hijkanâ rahâdyan sang- hulun. Kunang yan ahyun rahâdyan sanghulun wruha ring pûrwwa- janma niré mahârajÂ Prtu; mwang nimitta nikang phan sang hyang Lmah, lawan pinakâsuddha ning sang améh kabeh, tan sangsaya rahâdyan sanghulun, nda rahâsya marÂ kojaran ika, tatan dadi winarahâkning tan suci, mwang ring pipakarmma, ring tan sisya tuwi, ring tanpabratâ, [h]apan [h]a(n]tyanta rakwa pawitra ning kojaraning kacaritan mahârajÂ Prtu, wnang ika mamrdyakna swargga lawan yaca, kadirgghayusan, mwang suki ring (i)hatra paratra, kangwaning kacaritanirÂ, mwang kocarananirÂ, mangkana pamkas niri rama rahâdyân sanghulun, bhagawÂn Byâsâ, yatika réngwakna carita ni nghulun de rahâdyan sanghulan. Sang Awkawka bhagawin Atri, sira ta rabi sang Sunila (I. Sunîthâ) ', [hjanak sang Mrtyu, sirâta makanak sang Wena, ndatanpahingan kadursilanya, mwang nastikanya, dumadyaknikang klega sang kaki sakeng ib{hJu nimitta nika, murkâta sirÂ ring (k)satriyad(h)armma, tan pangumbarÂ karÂksaning bhuwana, tan [rJupeksa ring kasyacih nikang rat, kewalimulahakén sakahyun i manah nirÂ, linangkahan irÂ tang d(h)armmacastra, tatan hana swidya ya, mwang karaswaddhamantra rikang kali, kna pojaran marikÂsawang kadi sirÂ prabhu, solah nira, pinakapanéndas ning bhuwanÂ, solah karép ni sang prabhu, (hJ]inulahâknikâ, sakahyun irâ pinakolah 1 Hier begint de geschiedenis van Wena weder. 278 HET OUDJAVAANSOHE BRAHMÂnJAPURÂDA. De cloka beginnende met wayam luidt daar: Wayam dîksâm praweksyâmah samwatsaraganÂn bahûn, hetgeen Muir (l. c. p. 303) vertaalt met: „We are about to consecrate ourselves for a ceremony which shall last for many years.» De woorden beginnende met srsthâ vindt men daar als: Srastâ dharmasya kag cânyah crotawyam kasya wa mayâ, vertaald met: „Who but myself is the ordainer of duty? or whom ought I to obey?» Het Sanskritvers, dat aanvangt met mandatmako, ontbreekt in den Hariwamca; de woorden iccan enz. vindt men daar echter wel: icchan daheyam prthiwim (plâwayeyam jalais tathâ), vertaald door: ~(Hesitate not to believe) that I, if I willed, could burn up the earth, (or deluge it with water).» De woorden graseyam ete. zijn daar niet te vinden, maar wel nâha enz. in het vers: dyâm bhuwam caiwa rundheyam) nâtra kâryâà wicâranâ, waarvan de laatste woorden reeds boven vertaald zijn door hesitate not to believer en het begin weer- gegeven is door vor (that I could) close up heaven and earth.» Het nu volgende nigrhyam vindt men terug in het Sanskrit- vers: nigrhya (tam mahâtmâno wisphurantam mahi- balam), vertaald door: ~(they)seized (the vigorous and struggling king). Ook het vers beginnende met tatwasya is daar aan te wijzen: tato’ sya sawyam frum te mamanthur jaitama- nyawah, vertaald met: „then (the mighty rsi’s) becoming incen- sed...... rubbed his left thigh. Het met tasmat aanvangende vers volgt onmiddellijk daarop: tasmims tu mathyamâne wai râjùah frau wijajùiwÂân, vertaald door: pfrom this thigh, so rubbed, was produced. Hrasya enz. volgt daar onmiddellijk op: shraswo ‘timâtrah purusah (krsnac câpi babhûwa ha), vertaald met: wa (black) man, very short in stature.” W yakulandriyah, eene verbastering van Skr. wy &kulen- driyah komt op deze plaats van den Hariwamnga niet voor, maar wel nicaddha, verbasterd uit nisîda in: tam Atrir wihwalam drstwa nisidety abrawît tadâ, vertaald door: „Seeing that he was agitated, Atri said to him #Sit down» (nisida). Bhayain yayah ontbreekt, maar het vers, dat begint met tatwa vindt men gewijzigd terug als: (tatah punar mahâtmâ- nih) pânim Wenasya daksinam, vertaald door: then the HET OUDJAVAANSCHE BRAHMAndAPURANA. 279 mighty sages, excited and incensed, again (rubbed) the right-hand of Wena.” Ten slotte het Sanskritvers, beginnende met diwya- mana. Dit vindt men zoowel in het Vishnupurâna als in den Hariwamca als: dîpyamânah swawapusâ siksad Agnir iwojjwalan (Hariw iwa jwalam), vertaald door: rresplendent in body, glowing like the manifested Agni.» te a Wat den inhoud van de legende van Wena betreft kan verwezen worden naar Muir’s Original Sanskrit texts, 1, pag. 298—306. Over de taal van het boven aangehaalde stukje Oudjavaansch zullen eenige opmerkingen aan het slot van deze verhandeling volgen. Eenigszins zonderling zijn de laatste woorden van cod. 3435a: Hana tang Brahmândacaritata, sang hyang Amrta jambudwipa nama. Wenden wij ons thans tot eene andere bewerking van het Brahmândapurâna. Behalve de reeds besprokene prozaredactie bestaat ook eene omwerking in poëzie. Ook hiervan bezat dr. van der Tuuk eenige HSS. Ter kenschetsing van deze redactie laten wij hier een gedeelte volgen , dat dezelfde legende behandelt. De versmaat is Cârdulawi- kridita; het begint met vers 66: Wwantén rakwa narendra Wena karéngé kyâting jagat duskrta, a{n]tyanteka kadûrgilanya samadâna wyârthakâ tan hana, anghing danda jugeki kârmma nira ring rit dustang dpakrama. . MûrkÂnastika lobha moha tamatar panut purih ring prabhû, wet ning klega ni sang kaki pwa saka ring renanya ningfwaga, metri kâruna len upeksa mudit& nigcûsaneng ksatriya, byaktekÂn sira tanpangumbara karâksan uing jagat wighna ya. . Rug tang paryyangan agnihotra tamatan pûjÂ haneng dewata, mangkin hâruhara ng watëk rsi kabeh titan hanângenaka, nâhan hetu nirin ahém sahana sang brâhmârsi ring kahyangan, kapwÂrampaka yar mari ri kahanan sang ¢ri Sunilatmaja. . SaprâptÂ nira sang waték rsi kabeh ngkâne harép sang prabhi, ndâtan gorawa sang narendra lumihat mimidngirikén wulat, mojar sang paramÂrsi: „he prabhu nihan krimanta manke n dateng, „mamrih mâjar ike w(é)kangku ri (h]ulah sang nâtha dharmmottama. . „Ring diksÂdi ngaranya rakwa ya ng ulah dharmabrata mwang tapa, „ndâ yekâ ginawengku tan mapakëne dentât mahî lâlapa, „sâtus warsa narendra sÂmpun angadég bhûpâlakÂ tan kurang, „nmangkÂ rakwa lawaska tan hana maweh bhogÂdi dânottama. 1. 12. 13. 14. 16. 17. 18. 19. 20. 280 HET OUDJAVAANSCHE BRAHMÂnNJAPURÂnA. „Wet ning tan hana yajùa pûnya ginawe dening jagat d{h]urbbala, mndah mangke ta bhayangku yar pahuwusan dentÂmangun duskrta, nmûla brâhmanawangea putra bhagawân Atri ’n wicesinjaya, mtustus ning maramârsukang bhuwana sang meh jîwitantânaku.# Nojar sang paramarsi mukya bhagawân Anggira Tûdhâtrja, ndan sang cri nrpa Wena mangkin angadég kÂdûracârannira, mingking-mingkingakén ta bhâwa nira lid mangguywaguywe sira, mojar wâkprakatâtëhör mijil ikang twas hangkarâ nistura: „Ai sakweh kita nagna bhangga n umarah tatwopadega nghulun, endatan wruh kari tar wulat pwa kita ring dharmmestanangkwing sar nndyânung w\w)antënayogya mangpangah ike dharmmânurâge nghulu „tan pangréngwa tatan manon léwiha sangke sanghulun ring jagat. „Ring wîryyâdi tatan hanÂng madani [hjakwikin yawat ring prabhu, „tan wruh kâri kita n sucakti nikanang Wenâd(h)irâjâdbhuta , wliwan göng ikanang prabhAwa mami tulyâpuy murub bhîsama, mdin ngwang wanyamulat ri padmamuka (hjimpér suryyakotyânurun. »Mwang tekang kucalA kamûlan ika lâwan paryyangan len yaca, mliwan tang magulang-gulang mwang ika pÔnyÂning mahâcresti ya, npûnyângkwiki kabehnya yan hana manahku’n tunwana brasta ya, mmwang sakweh nikanang jagat milu g(ë)söng nigcesa dady& hawu. wYadyistun kam(é)lém ring Ârnnawa yayârém ring mahâsâgara, vyiwat ngwang maharép huminduhur anundânundanangkwîriya, vâpan tan hana mewéhang t(é)kapi sang prâgwîwakâgakti ya, wsasipg sadya kasiddha de nira mahârâjâd(h)irâja prabhu..« Nâhan ling naranâtha Wena atibhanggâmûrkka mohânaput, wetning tan kaw(é)nang kumöla t(é)kap ing hangkâra Wenâdhipa, ngkà ta krodha madég mahârsi w(é)kasan makrak masinghâkrti, kapwekà rumébut ruménggut anikép sang nâtha wus kagraha. Krodha cri naranâtha Wena mamalës mimrép nggulung sâhasa, kAntép kombak i sang mahârsi katibâkweh ked(é)kan lud tinûr, abyfiran pada katrésan katahurag sakwehnya munggwing sabhâ; kabwang dwasta tikang carangcang inidék len tang binâbar bubar. Ngkâ ta cri bhagawin muwah y[wla mapulih mamrép SunîlÂtmaja, sang Wena prabhu tar surud marék amûk lwir kuüjarenandhaka, mangkin rosa mnbat mamantingakén mamluk manampyal dédél, sang brâhmârsi paréng masö rumébut angrangkul jumambak waneh. Mangkin krûra silih sikép silih ubut ngrénggut ginautus dinuk, romawri makusut lukar bada nirâsingsal katimpal waneh, wetning suwyanabandhutan dadi tibâ sor sang Sunîlâtmaja, ndah yeka’npinupuh 1(é)ngén ira kiwân de sang mahâpandita. HET OUDJAVAANSCHE BRAHMAndAPURANA. 279 mighty sages, excited and incensed, again (rubbed) the right hand of Wena.” Ten slotte het Sanskritvers, beginnende met diwya- mana. Dit vindt men zoowel in het Vishnupurana als in den Hariwamca als: dîpyamânah swawapusâ sâksad Agnir iwojjwalan (Hariw iwa jwalam), vertaald door: wresplendent in body, glowing like the manifested Agni.» Wat den inhoud van de legende van Wena betreft kan verwezen worden naar Muir’s Original Sanskrit texts, I, pag. 298—306. Over de taal van het boven aangehaalde stukje Oudjavaansch zullen eenige opmerkingen aan het slot van deze verhandeling volgen. Eenigszins zonderling zijn de laatste woorden van cod. 34352: Hana tang Brahmandacaritata, sang hyang Amrta jambudwipa nama. Wenden wij ons thans tot eene andere bewerking van het Brahmândapurâna. Behalve de reeds besprokene prozaredactie bestaat ook eene omwerking in poëzie. Ook hiervan bezat dr. van der Tuuk eenige HSS. Ter kenschetsing van deze redactie laten wij hier een gedeelte volgen , dat dezelfde legende behandelt. De versmaat is Cârdulawi- kridita; het begint met vers 65: Wwantén rakwa narendra Wena karëngö kyâting jagat duskrta, a{n]tyanteka kadûrgilanya samadÂna wyârthakâ tan hana, anghing danda jugeki kérmma nira ring rit dustang âpakrama. . Mûrkânastika lobha moha tamatar panut purih ring prabhû, wet ning kleca ni sang kaki pwa saka ring renanya ningiwaca, metri kâruna len upeksa mudit& niccâsaneng ksatriya, byaktekân sira tanpangumbara karâksan ning jagat wighna ya. . Rug tang paryyangan agnihotra tamatan pûjÂ haneng dewata, mangkin hiruhara ng waték rsi kabeh titan hanângenaka, nâhan hetu nirdn ahém sahana sang brihmirsi ring kahyangan, kapwârampaka yar marâ ri kahanan sang cri Suuîlâtmaja. . Saprâptâ nira sang waték rsi kabeh ngkâne harép sang prabhû, ndâtan gorawa sang narendra lumihat mimidngirikén wulat, mojar sang paramârsi: „he prabhu nihan krimanta manke n dateng, „mamrih mâjar ike w(é)kangku ri [hjulah sang nâtha dharmmottama. . „Ring dîksâdi ngaranya rakwa ya ng ulah dharmabrata mwang tapa, onda yekâ ginawengku tan mapakéne dentât mahi lâlapa , wsitus warsa narendra sÂmpun angadég bhûpâlakâ tan kurang, „nmangkâ rakwa lawasku tan hana maweh bhogâdi dânottama. 11. 12. 13. 14. 15. 16. 17. 18. 19. 20. 280 HET OUDJAVAANSCHE BRAHMAndAPURADA. „Wet ning tan hana yajùa pinya ginawe dening jagat d[h]jurbbala, „ndah mangke ta bhayangku yar pahuwusan dentÂmangun duskrta, „nmûla brahmanawangea putra bhagawân Atri ’n wigesâüjaya, wtustus ning maramârsukang bhuwana sang meh jîwitantânaku.# Nojar sang paramârsì mukya bhagawân Anggira Tûdhâtrja, ndan sang cri nrpa Wena mangkin angadég kâdûracârannira , mingking-mingkingakén ta bhâwa nira lid mangguywaguywe sira, mojar wikprakatfitéhér mijil ikang twas hangkara nistura: “Ai sakweh kita nagna bhangga n umarah tatwopadega nghulun, endatan wruh kari tar wulat pwa kita ring dharmmestanangkwing sar mdyanung w\w)anténayogya mangpangah ike dharmmânurâge ngbulu „tan pangréngwa tatan manon léwiha sangke sanghulun ring jagat. „Ring wiryyédi tatan handing madani [h]akwikin yawat ring prabhu, „tan wruh kari kita n sucakti nikanang Wenâd(h)irâjâdbhuta, mliwan göng ikanang prabhâwa mami tulyâpuy murub bhisama, „ndin ngwang wanyamulat ri padmamuka [hjimpér suryyakotyânurun. oMwang tekang kucalé kamûlan ika liwan paryyangan len yaga, wliwan tang magulang-gulang mwang ika pÔnyâning mahâcresti ya, npÔnyângkwiki kabehnya yan hana manahku’n tunwana brasta ya, mmwang sakweh nikanang jagat milu g(ë)söng niggesa dadyÂ hawu. „nYadyâstun kum(é)lém ring Ârnnawa yayârém ring mahâsàgara, vyiwat ngwang maharép huminduhur anundinundanangkwiriya, v\pan tan hana mewéhang t(é)kapi sang prâgwîwakâgakti ya, nsâsìng sadya kasiddha de nira mahârâjâd(h)irâja prabhu.« Nâhan ling naranâtha Wena atibhanggÂmûrkka mohânaput, wetning tan kaw(é)nang kumöla t(é)kap ing hangkâra Wenâdhipa, ngkà ta krodha madég mahârsi w(é)kasan makrak masinghákrti, kapwekâ rumébut ruménggut anikép sang nâtha wus kagraha. Krodha cri naranâtha Wena mamalës mÂmrëép nggulung sâhasa, kÂntép kombak i sang mahârsi katibâkweh ked(é)kan lud tinûr, abyûran pada katrésan katahurag sakwehnya munggwing sabhâ; kabwang dwasta tikang carangcang inidék len tang binâbar bubar. Ngka ta cri bhagawÂn muwah y[w]la mapulih mamrép Sunflâtmaja, sang Wena prabhu tar surud marék amûk lwir kuüjarenandhaka, mangkin rosa mnbat mamantingakén mamluk manampyal dédél, sang brâhmârsi paréng masö rumébut angrangkul jumambak waneh. Mangkin krûra silih sikép silih ubut ngrénggut ginantus dinuk, româwrÂ makusut lukar bada nirâsingsal katimpal waneh, wetning suwyanabandhutan dadi tibâ sor sang Sunílâtmaja, ndah yeka’npinupuh 1(é)ngén ira kiwân de sang mahâpandita. 21. 22. 23. 24. HET OUDJAVAANSOHE BRAHMÂnNdAPURÂnA. 28] Kagyat sang prawarârsi denya métu ta ngwang krûrarûperiya, arddhaténdék agöng awaknya’n ahiréng warnnanya kadyaïjana, wet ning durbbala sang narendra pinarib(h)âweka de sang rsi, mintânugraha mÂryyamigraha tékap sang wipra arddâlara. Résrés(s)én pwa narendra Wena lumihat ring rfiipa ‘sang mâyati, mengas-mengas ikâ [h]ulatnya nisadânënggah wuwusnyâlara, ndah yekân tinéngér ta rakwa Nisadâ de sang mahâpandita, yeki tang Nisadâ kacaktin ika [h]impér Wena kalperiya. Apan sâri nikang g(8)léh-g(8)léh ikang twas Wenanâtha prabhu, mânak tang Nisad& yateka Sawaran sakwehnya titan waneh, ngkâneng parcwa nikang giri prakasiteng WindhyAdri nâmannikâ, kadyanggannikanang pradega tumurun yâ tonggwan ing Sâbara. Ndan sakweh nika tan waneh guna ginéngnya sÂgananya kabeh, norang dharma gawenya nÂ matimatî kari ng [h]alas d[hjurgama, baryyan ratri mamet mrga pwa'n umahas pan tan hana ngkAwara, saksat singha padanya tulya nika ring sardûlawikrîdita. Zane II. . Kunang pwa pinupuh 1(é)ngén nrpati Wena t/é)kap ira mahârsi sâhasa, mijil taya rare kabhinawa ri denyan atuha sadina dinudwakén, Kadi pwa sira teja ning rawi ri kâla nika wahu ng Udâya parwwata, sayan ruhur ikÂ sayan madangi teja nika [h]amangun harsa ning sarât. . Ri denyan umijil paréng mwang i laras nira warayang irâti [hjujwala, bhatâra Ciwa Agni cabda nikanang wwang angucapi sirdtikendahan, ri denyan umijil swabâhu nira sang nrpati Prthu ngaranya danda ya, matangnya tin(é)lah narendra Prthu de nira parama wigesa pandita. Als men deze poétische redactie met de prozaische en de boven aangehaalde Sanskritwerken vergelijkt, ziet men, dat de tekst van de prozaredactie in de war is. De geboorte van Prthu moet eerst volgen na die van Nisâdha!. De woorden, beginnende met Iti ta mahârâja Wena tot sang awkawka bhagawan Atrii, moeten eerst volgen na of zijn eene anticipatie op het laatste gedeelte, dat van deze prozaredactie aangehaald is. De geschiedenis van het melken der aarde door Prthu wordt bv. in het Bhigawatapurina (uitgegeven door E. Burnouf) eerst in het 18°, die van Nis&dha’s geboorte echter reeds in het 14° hoofdstuk van deel IV verhaald. mmm t Vgl Muir, Original Sanskrittexts, I, p. 299 en 301, waar Nisâdha’s geboorte volgens het Wisgupurâpa medegedeeld wordt. 282 HET OUDJAVAANSCHE BRAHMANGAPURANA. Nu volgen hier nog eenige opmerkingen van taalkundigen aard op de prozaredactie. In beide redacties is Sunîthâ's naam verbasterd, in de proza- redactie tot Sunila, in de poëtische tot Sunîlâ in Sunilat- maja (vers 8d en 19e). Waarschijnlijk heeft men eerst de «2 (th) met de a (t) verwisseld, en de laatste letter weder met ny» (l). p. 3r.15v.0. Kadurawaranya is door mij veranderd in kadurâ- ciranya (zijn slecht gedrag) in overeenstemming met het woord kadûrcgilanya (l. kaducgîlanya) in vers 6e, dat hetzelfde beteekent. r.12v.o. Abéh of aböh is het Nieuwjav. abuh (gezwollen). In het O. Jav. Ramayana vindt men het sarga VI, 81 en sarga XXI, 16. p.4r.lv.b. Lumimbekén. Eene andere afleiding van limbe is anglimbe, dat men vindt Ram. XXIV, 96, waar de Balin. jnterlineaire vertaling limbak (breed) heeft. Hier schijnt het te beteekenen: spande. p.5r.9v.b. 'n papulung rahi. Deze uitdrukking, die letterlijk beteekent „de koppen bij elkaar steken» , vandaar „beraadslagen vindt men ook in het door Prof. Kern in deze Bijdragen (jaargang 1887) uitgegeven gedeelte van den Tantu Panggé- laran. In het Tagalog beteekent pulung -vergadering.» In het Oudjavaansch beteekent het meestal „verzameling”, bv. apulung in het O. Jav. Rim. XIII, 81, waar de Bal. commentaar matambun (zich opeenstapelen) heeft en sarga VIII, 154. Pinulung vindt men Rim. I, 34 weergegeven door het Bal. kapahumang en mapulung (Ram. XV, 28) door mapunduh (Bal.), zich verzamelen. r. 12 v. b. Diksa is eene verbastering van het Sanskritwoord diksA (wijding). Eene afleiding hiervan is dumiksa, dat voorkomt Rim. XXIV, 201, waar de Bal. commentaar totaal verkeerd rusak heeft. r.24v.b. Kadharmmestan van dharmmesta, eene verbas- tering van het Sanskritwoord dharmistha (zeer rechtvaardig, zeer rechtschapen). Het woord dharmmesta komt ook voor in het Rim. VI, 99, waar de Bal. vertaling het weergeeft door kadharmma kaesti, waaruit blijkt, dat de Balineezen het als eene samentrekking van dharma en ista beschouwen, terwijl het de superlatief van dharma is. Ook in het Pra- sthÂnikaparwa komt het voor (p. 88 r. 18 van mijne editie). HET OUDJAVAANSCHE BRAHMÂndAPURÂnA. 283 r. 10 v.o. Karika. Over de beteekenis van dit woord vgl. men Kern, Wrttasaiicaya, p. 121 en mijn proefschrift, p. 156. r.8v.o. Oresti, Skr. gresthin beteekent raanzienlijke.n In Ram. XXIV, 113 vertaalt de Bal. commentaar het door > paudita. p.6r. 14 v. b. Kumwa of kumwâ beteekent valdus» in dit ver- band. Evenzoo Adip. 50: kumwâÂ ta ling nira. 55: kum- wâ manah bhagawân Parâcara. Doch op eene andere plaats schijnt het vovertuigd, gerut te beteekenen, nl. Adip. 141: kumwâ tângëéën angén ira, enak tambék nira. In het O. J. Râmâyana komt het niet voor. De stam is kwa, die ook voorkomt in rakwa. Vgl. Dr. van der Tuuk’s Kawi Bal. Wdb. II, p. 341 s. v. kumwa. EEN PAAR AANVULLINGEN OVER BRONZEN KETELTROMMEN IN NED.-INDIE. DOOR G. P. ROUFFAER. Na den voortreffelijken arbeid van Dr. 4. B. Meyer in 1884 en 1897 over bronzen keteltrommen in Zuidoostelijk Azië, en de belangrijke mededeelingen uit Chineesche bronnen door Prof. De Groot van 1898, ' moet Dr. Heger te Weenen, bestuurder van het Ethnographisch Museum aldaar, van plan zijn de resultaten te publiceeren van zijn onderzoek over dit ouderwerp, waaraan hij, volgens herinnering van Dr. Meyer, reeds sinds 1884 gewerkt had. 2 Misschien kan het daarom van nut zijn, een oogenblik aandacht te vragen voor een paar aanvullingen ten deze, die betrekking hebben op ons Indië, en met name voor ééne, die tot nog toe aan de algemeene aandacht ontsnapt schijnt; niettegenstaande we haar reeds voorhanden hebben in de waarschijnlijk oudste mededeeling op dit gebied in het Nederlandsch, misschien wel tevens in eenige Europeesche taal, en van niemand minder dan Rumphius. Deze aanvulling betreft dan: | I. De keteltrom te Pedjeng in Gianjar (Bali). Rumphius toch schreef in zijn, dd. 1 Sept. 1699 te Amboina 1 Meyer in „Alterthümer aus dem Ostindischen Archipel und angrenzenden Gebieten” (Publicationen a. d. Kön. Ethn. Mus. z. Dresden IV), Leipzig 1884, fol. 15-—21; daarna uitvoerig en afzonderlijk „Bronzepauken aus Siidost-Asien” (Publicationen ete. ND, Dresden 1897; de eerste studie met plaat 16—18, de laatste met 13 platen. De Groot in Versl. en Meded. Kon. Ak., Afd. Letterkunde, 4, IL, 1898, p. 330—392. a „Eine vollständige Beriicksichtigung des im Wiener Ethnographischen Museum aufbewahrten Materials war uns nicht möglich, da es Herr Heger, der Leiter dieses Museums, schon seit c. 14 Jahren zu publizieren gedenkt.” Meyer, Bronzepauken, 1897, fol. 1, 2e kol. EEN PAAR AANVULLINGEN OVER BRONZEN ENZ. 985 van een Opdragt voorziene, en dus toen afgeslotene , »Amboinsche Rariteitkamer», welke daarop in 1705 te Amsterdam het licht zag, het volgende „Van ‘t Metaal Ganen, d.i. gangsa = Klokspijs, klokkemetaal, ook geschutbrons: ! „In Pegu en Siam is gemeen een Metaal, dat men Gans noemt, en schynt een mengeling te zyn van koper en tin, ’t is rood als bleek koper en ‘t gaat voor geld, maar 't is verboden uyt te voeren: Zy smelten het, en maaken potten daar van; misschien van dit metaal is dat groote stuk, ‘t welk heden op Baly te zien is, hebbende de gedaante van een massief wiel met een stuk van den as daar aan, van buiten blauwachtig of zwart uitgeslagen, het welk d’ Inlanders zeggen uit de lucht aldaar gevallen te zyn. Andere geeven ‘t aldus op: By destad Pedjing word de plaats getoont, daar dit ongemeen groot stuk metaal legt op de eigenste plaats, daar het neêr gevallen is, hebbende ter weêr zijden een groot Martavaan staan: Het wiel is in den diameter omtrent 4 voeten breed, en de as ruim zoo lang, al van een stuk, en hedendaags blanwachtig uitgeslagen. Die van Baly geloven vas- telyk, dat het een wiel van den Maans wagen zy, eertyds zoo helder schynende, dat het de nacht verlichte, doch als zeker Fielt op een tyd daar teegen aanpiste, op dit licht gestoort zynde, om dat het hem in zyn nachtelyke dieveryen belette, zoo is het van die tyd af verroest en donker geworden: Evenwel heeft nooit de Koning van Baly het hert gehad dat stuk van zyn plaats te brengen, of iets daar van af te kappen; maar heeft 't zelve aldus ter gedagtenis laten leggen ; indien het waar is, dat het van menschen niet gemaakt is gelyk men ook geen reden weet te geeven, waar toe zoodaanig een 1 Voor Mal. gangsa = Jav. gângsâ, van Sanskr. kâmsa = klokspijs, zie vooral het art. Ganza in Yule and Burnell, „Hobson-Jobson: being a Glossary of Anglo-Indian colloquial words and phrases,’ Londen 1886, p. 278. Ten onrechte is daar evenwel een vraagteeken gezet achter het oud-Port. woord van 1554 „frosyleyra” uit den tekst bij Antonio Nunes; dit woord, in moderner Port. spelling ,fuziletra”, komt ook reeds voor in 1552 en 1553 bij Castanheda, Historia da India, Liv. III, cap. 62 en Liv. V, cap. 286 EEN PAAR AANVULLINGEN OVER BRONZEN onvormelyke klomp dienen zoude; zoo is ’t waarschynlyk, dat het door een donder voortgebragt en aldaar nedergeslagen zij ;.. . . . wot Rumphius had zijn bericht natuurlyk uit de tweede hand te Ambon gekregen, waarschijnlijk van denzelfden Henrik Leydekker , door Valentijn als zegsman over Bali vermeld, en welke meer dan eens bij den Koning van Bali, dus in Kloengkoeng, te gast was geweest. 2 Toch zwijgt Valentijn in zijn Beschryvinge van Bali over wat Rumphius hier reeds verteld — én gelukkig ook afgedrukt ! — had; maar wèl vindt men op zijn bijbehoorende „Kaart van het Eyland Baliv aan de zuidkust van ’t eiland, bij waar de uitstekende punt van Badong zal beginnen, eene plaats »Pedjinw aan zee en een „R.(ivier) Pedjiny die daar uitmondt, hetgeen niets anders kan wezen dan ~Pedjing~ bij Rumphius, Pedjeng in Gianjar, be W. N. W. de hoofdstad Gianjar, en niet zoo heel ver dus van zee verwijderd? We moeten echter een heelen tijd, bijkans twee eeuwen, over- slaan, aleer we weer verteld vinden van dit zeldzame stuk ; gelukkig nu tevens op een wijze, die het buiten twijfel stelt dat men hier inderdaad te doen heeft met een groote bronzen keteltrom. Van ‘Eck toch gaf, op gezag van twee waarnemers uit 1875 en 1876 die het stuk te zien kregen, de volgende beschrijving in zijn „Schetsen van het eiland Balir: «Gianjar is van alle gewesten op Bali het rijkst aan merkwaardige plaatsen en beroemde tempels. Vlak bij de hoofdstad, tusschen Bandjar-angkan en Long-atak, ligt Kentel-Goemt, dat wij in onze eerste Schets hebben leeren kennen. Ruim een uur verder west- 1 D'Amboinsche Rariteitkamer, Amsterdam 1705, fol. 207. 3 „Naderhand” — versta: zeker aantal jaren nà 1673 — „is mijn voorzaat, de heer Henrik Leydekker, verscheide maalen by dezen zelven koning met zyn chaloep op Bali geweest, en met alle teekenen van vriendschap ontfangen”, Beschryvinge van Bali, Valentijn, III* Deel, 2° Stuk, Dordrecht- Amsterdam 1726, fol. 257, 1° kol. 3 De kaart van Bali bij Valentijn is hopeloos in de war, waar we o.a. een paar namen als ,Sansi” (= Sangsit), ,Kaliangat” (= Kali angét), „Boeliling” (= Boeleleng), ,Patamon” (= Patemon), in plaats van aan Boeleleng’s Noord- kust, in de zuidelijke landtong van Badong neergezet vinden, en daaren- tegen cen plaats ,Mongoi” (= Mengwi) bi de St. Nicolaas-baai ligt; en meer dergelijke verwarringen , als met ,Koessamba” op de Z. W. kust in het Taba- nan’sche, in plaats van op de Z. O. kust in het Kloengkoeng’sche! — Zéér goed kan men de ligging van Pedjeng nazien op de „Kaart van het eiland Bah”, in April-1897 op het Top. Bur. te Batavia gemaakt, blijkbaar vooral naar gegevens van resident Liefrinck (Catalogus Kon. Inst., n° 851). KETELTROMMEN IN NED. INDIË. 287 waarts ! vinden wij Pédjéng, waar in den tempel eene maan wordt bewaard, die, naar het volk gelooft, op eenen goeden dag van den hemel is komen vallen. Eertijds, zoo zegt de legende, werd Bali door twee manen verlicht: als de eene onderging verscheen de andere boven den horizont. leder vond dit prettig , uitgezonderd de dieven en moordenaars, die nu bijna geene gelegenheid hadden om hunne booze streken uit te voeren. Naar hunne meening kon dit niet langer zoo blijven, waarom zij op zekeren nacht allen bijeenkwamen en om het hardst tegen de maan begonnen — te wateren! Zij slaagden zoo goed in hun boos opzet, dat dit hemel- lichaam plotseling uitdoofde, met eenige naburige sterren naar beneden viel en in den tempel van Pédjéng te recht kwam ! Sedert is de maan hier gebleven en laat zij zich door de bevolking, die haar op gezette tijden bloemen en gele rijst offert , goddelijke eer bewijzen. De kontroleur Liefrinck, die in Januari 1876 Pédjéng bezocht, geeft ons de volgende beschrijving van deze wonderlijke maan , die hij op een hoog stellaadje, afgeschoten door een houten hek, liggen vond: „Zij heeft veel van eene torenklok, die op haar kant ligt en is ongeveer 1 meter lang. De voorzijde bestaat uit eene platte schijf van ongeveer 1} el diameter. In het midden is een acht- hoekige ster aangebracht, waaromheen 24 andere sterren staan, allen door stralen omgeven. De cylinder is versierd met vier menschenhoofden en ander snijwerk. Er zijn ook nog vier beugels aan- gebracht, die waarschijnlijk vroeger hebben gediend om het voorwerp op te hangen. Het geheel is vervaardigd van een mengsel van metalen, voornamelijk koper. Men klimt er met een steenen trapje heen. Naar het algemeen oordeel zouden de tegenwoordige Balineezen niet in staat zijn zulk een voorwerp te vervaardigen.» Volgens den ambtenaar Valck, die in 1875 een bezoek aan Pédjéng bracht, is deze maan oorspronkelijk niets anders geweest dan eene enorm groote gong. Hij heeft zich ook overtuigd van het geluid, eene heiligschennis waaraan hij het echter, naar der Bali- neezen oordeel, te danken had, dat hij zich den volgenden dag onwel gevoelde en tot de medicijnkist de toevlucht nemen moest.» 2 ! Volgens deze Eerste Schets in Tijdschr. v. Ned. Ind. 1878, II, p. 96, wordt door de Balische scheppingsmythe van hun land beweerd dat te „Kentel-Goemi of Land-Verdikking’” de eerste aarde zich vormde uit de inge- wanden van een reusachtigen dooden zeevisch. 2 R. van Eck, „Schetsen van het eiland Bali”, Tijdschr. v. Ned.-Indië, 1880, I, p. 130—131. Naar Van Eck werd dit weer oververteld o.a. door de Balbian Verster in zijn, van uitstekende illustraties voorzien, opstel „De 6e Volgr. VII. 19 288 EEN PAAR AANVULLINGEN OVER BRONZEN Aan de hand der beschrijving van Ziefrinck, en der juiste her- kenning van den aard van het stuk door Valck, laat zich de door Rumphius gegeven karakteriseering als veen massief wiel met een stuk van den as daar aan» volkomen begrijpen; dit stuk van een as met spaken kan niet anders zijn, dan de ruw weergegeven indruk van de 8-stralige groote ster in 't midden van het bovenvlak der keteltrom. Overigens vinden we al de kenmerken van een bronzen ketel- trom: het metaal-zelf; het afsluitende vlak van boven, het hol-zijn van onderen; de concave profileering van den opstaanden ketelwand, waardoor Liefrinck aan een torenklok kon denken ; een totale hoogte die tot den diameter van het bovenvlak staat als omtrent 2:3, ! dat is dus niet in den zin van een klok, doch van een heusche gong, een metalen klankdoos; op dat bovenvlak in *t midden de nooit ontbrekende groote ster met stralen, hier geflankeerd door een firmament van 24 kleine; ook aldaar vier metalen hengsels, in overeenstemming met de natuurlijke bedoeling om, ter wille van krachtigen klank, deze gong’s niet op den grond te zetten, doch vrij op te hangen; voorts vander snijwerky, waarvan de natuur niet verder omschreven wordt, jammer genoeg. Doch — als groot curiosum — vier menschenhoofden hier, blijkbaar aangebracht op den opstaanden ketelwand, den „cylinders van Liefrinck, zeg liever „vlakke paraboloïdex. Ontbreken daarentegen de vier sacramenteele kikvorschen, die bij verre de meeste andere keteltrommen aan den rand van het bovenvlak zitten op gelijk verdeelden afstand, en wier beteekenis als »regen-roepers» door prof. de Groot hoogstwaarschijnlijk is gemaakt ? De mogelijkheid bestaat dat zij er wèl aan voorkomen, en onder het vander snijwerk» Baliërs en hun tempels” in Eigen Haard, 1897, p. 344 (n° 22 van 29 Mei). — Ik kan hier nog aan toevoegen hoe de heer Liefrinck mij persoonlijk in Oct. 1888 te Singaradja vertelde, dat hij indertijd bij het bezichtigen der „klok” te Pedjeng omstuwd werd door een groote en oogenschijnlijk onvriendelijk gezinde volksmenigte, die zijn doen en laten nauwkeurig gadesloeg ; maar dat hij, door volkomen kalm enkel toe te kijken, toch geen overlast kreeg. Waarschijnlijk had het voorafgegaan bezoek van den controleur Valck ver- moedens opgewekt van mogelijke nieuwe heiligschennis. Ll Rumphius gaf den diameter van ’t bovenvlak als + 4 (Amst.) voet, dus + 1,15 M.; Liefrinck zegt -£ 1,50 M.; een bewijs te meer, dat de zegsman van Rumphius het stuk zelf gezien heeft. Doch Rumphius geeft „de as” op als „ruim zoo lang”, d.i. dus grooter hoogte dan diameter, wat een fout is èn blijkens Liefrinck en uit den aard van zoo’n keteltrom. KETELTROMMEN IN NED. INDIË. 289 begrepen zijn. Doch die 4 menschenhoofden op den ketelwand zijn een unicum. Juist dit doet nieuwe vragen rijzen. Door de eigen Balineesche bescheiden is te bewijzen dat de tempel van Pedjeng, waar deze onloochenbare keteltrom zich bevindt, een der oudste en meest geëerde des lands is. Wel behoort hij niet tot de tegenwoordige „Zes Heiligdommen ,» de „Sad Kahyangan~, alle, evenals de tempel van Pedjeng, in de zuidelijke helft van Bali gelegen, zooals Friederich die het eerst in 1847 en 1849 opsomde *; doch met 5 andere wordt hij wel degelijk als zesde heilige plek vermeld door een Balineeschen geschiedtekst van + 1500 A. D., de Oesana Bals. Ook Friederich heeft de eer ons daarmee het eerst in kennis te hebben gebracht. In het Tijdschr. v. Ned.-Ind., 9 Jrg., 1847, III, p. 245—373 gaf hij gedeeltelijk den tekst en vertaling, met inleiding en aanteekeningen, van dit geschiedwerk , wat als kolophon de dateering draagt 1335 Caka = 1413 A. D., maar welk jaartal door Friederich-zelven (l: c. p. 372) al min vertrouwbaar werd geacht. Volgens zekere aanwijzingen, waarover men tegenwoordig kan beschikken, dank zij de uitgave der Midden-Javaansche Para- raton door Dr. Brandes, is de ouderdom van dit Balineesche stuk veeleer op c* 1500 A. D. te stellen. ? 1 In Tijdschr. v. Neérl. Ind., 9" jrg., 1847, III p. 354, en Verhand. Bat. Gen. XXII, 1849, p. 31—832; daarnaar weer Van Eck in zijn „Schetsen van het eiland Bali”, Tijdschr. v. Ned. Ind., 1879, I, p. 583—54. Zij zijn: 1°. de alleroudste en heiligste in Karangasém, de Pé&nataran (= Doerga-tempel, doodentempel) Agoeng te Bésakih of Basoekih; 2°. en 3°. twee in Tabanan, de eene ‘aan den voet van den Watoe Kaoe of Piek van Tabanan, en een jongere te Pakéndoengan; 4°. een in Gianjar, die van Jeh-djéroek, beW. de hoofdplaats; 5°. een jongere in Kloengkoeng, Gialawah of Girilawa bij Pasinggahan aan zee; 6°. ook een jongere in Badoeng, Oeloewatoe bij Oengasan op de Tafelpunt, aan Bali’s uiterste zuidspits. De tempels n°* 1, 2 en 4 zijn zeker antiek, als óók vermeld in de Oesana Bali van + 1500 A. D. Voor de ligging dezer tempels in de onafhankelijke Rijkjes raadplege men eerst de oudere ,Kaart van het eiland Bali” in Jan. 1883 op het Top. Bureau te Batavia gemaakt (Catalogus Kon. Inst., n° 43), en brenge de juiste plaats dan op de genoemde Kaart van April 1897 over. 3 Er worden in de Balineesche geschiedverhalen (zie b.v. Van Eck, Schetsen van het eiland Bali, Tijdschr. v. Ned. Ind., 1878, II, p. 327—328, volgens de Oesana Djawa) 3 hoofdfiguren genoemd, aan twee van welke men tegen- woordig door de Pararaton een bepaalden leeftijd kan aanwijzen, terwijl de derde figuur door de altijd nog onontwarde jongste geschiedenis der Madjapahit- Javanen — zeg de periode 1428—1518 A. D. — niet vastgesteld kan worden, 290 EEN PAAR AANVULLINGEN OVER BRONZEN De Oesana Bali dan, in de uitgave van Friederich, vertelt van een goden-vergadering op de heilige plek te Basoekih (Bésakih), waar de oppergod Pasoepati (= Ciwa) aan vijf andere goden verblijf- plaatsen aanwees op den Lémpoejang (N. W. van den Goenoeng Agoeng), op den Baratan (—= den Watoe Kaoe in Tabanan), op den Djéroek (= Jeh Djéroek in Gianjar), op den Watoe Madég (in Tabanan?), en „Pedjeng zal batâra Manik Kaleba bewonen-. (1. c. p. 820—321; met Friederich’s aanteekening op p. 3543855). ! Lèmpoejaug schijnt in vergetelheid geraakt, zooals Friederich reeds opmerkte (p. 355); voor Watoe Madég is een andere plek, doch in elk geval posterieur is aan de twee andere. De onderwerping van Bali aan Java wordt toch daarin voorgesteld als het gevolg der samenwerking van 1°. patih Gadjah Mada van Madjapahit, die dat in werkelijkheid was van 1346 A. D. tot zijn dood in 1868; 2°. een in de Oesana Bali uitvoerig besproken vorst van Madjapahit, die kwam tapa’en op Bali, en daar den tempel stichtte te Basoekih; deze vorst van Madjapahit nu, „Sang Tapa-Hyang” geheeten, ook „Sang atapa Hyang ring Madjapahit”, ook „Sang Koelpoetih witing Madjapahit” (zie den tekst bij Friederich, p. 267,en de vertaling p. 268—269), kan niemand anders zijn dan de heusch historische vorst van Madjapahit, Hyang Wigesja = Adjt Wikrama, die koning was van 1389—1400 A. D. en toen weer van 1401—142&, toen hij stierf; terwijl hij, óók volgens de Pararaton, van 1400—1401 A.D. zich uit de regeering terugtrok en aan ’t kluizenaren ging (verg. het lijstje in Bijdr. Kon. Inst., 6, VI, 1899, p. 114—115); 3°. van Arja Damar, die, indien men deze figuur historisch mag opvatten, tusschen 1450 en 1500 moet vallen (verg. Veth, Java, 2° druk, I, 1896, p. 233). Drie per- sonen, die te samen meer dan een eeuw beslaan, worden hier aldus har- monisch (?) gekoppeld. Maar de Oesana Bali behandelt alléén n° 2, en zeer uitvoerig, voorts in zulke termen, dat deze al lang onder de gestorvenen en religieus vereerden moet opgenomen zijn geweest toen de Oesana Bali werd opgesteld; zeg dus een 50 à 75 jaar na 1428 A. D., of + 1500. Ook zou dan, indien men de Oesana Bali gelooven mag, de beroemde „oudste tempel” te Bésakih (Bésoekih) dus in 1400 of 1401 door Hyang Wigesa gesticht zijn, en zou deze Javaansche vorst tijdens zijn vrijwillig kluizenaarschap voornamelijk op Bali hebben vertoefd. 1 Zie reeds eerder de opnoeming van eenige heilige bergen, dadelijk in den aanhef der Oesana Bali, bij Friederich, p. 268, en de noot 8 daarop van Friederich-zelf, p. 334—335. Hier in de Oesana Bali vinden we dus 6 heilige plekken; ook tegenwoordig nog telt men 6 aanzienlijke heiligdommen, zij het deels andere dan toen in -+ 1500. In verband met dit, naar het schijnt sacramenteele getal van zes, mag wel eens de aandacht worden gevraagd voor het feit dat in het curieuse Hollandsche kaartje van Bali, het eerst gepubli- ceerd in 1598, en herdrukt te vinden in Begin ende Voortgangh, dl. I, 1646, 2° stuk, p. 100, zeven ronde open bidplaatsen aangegeven staan aan de kust- streek van Badong, Gianjar en Kloengkoeng, welke, volgens het aparte kleine prentje daarboven, als 7-voudige cirkelterrassen elk opgebouwd worden voor- gesteld; zonder dat de tekst daarbij echter verklaring geeft. KETELTROMMEN IN NED. INDIË. 291 in Badong, gekomen; Bésakih, de Baratan of Watoe Kaoe, de Djéroek of Jeh Dyéroek, zijn alle drie nog heden in gelijke eere als voormaals; en Pedjeng, hoewel eenigszins in aanzien verminderd, is nog altijd een vermaarde plaats op Bali, evengoed als Valentijn’s kaart dat voor + 1700 getuigt. Die vermindering wordt door Friederich aldus gemotiveerd: »Pedjeng was vroeger de zetel van een’ aanzienlijken vorst, die echter door Gianjar overwonnen is. De god heeft waarschijnlijk, toen in zijn land de offeranden ont- braken, zijne toevlugt tot Tabanan genomen.r (p. 855); want god Manik Kaleba bewoont thans den, in de noot hiervóór reeds genoemden, tempel te Pakéndoengan in Tabanan, bij de kust, waar de kampong Kédoengoe ligt. De tempel van Pedjeng bestond dus niet slechts in 4+ 1500, maar was hoog beroemd. Ook de keteltrom aldaar, met haar wouderlijke vier menschenhoofden ? In de eigen Oesana Bali, en kort vóór er van Pedjeng gerept wordt, bevindt zich een passage, die wel degelijk dit vermoeden laat! Tegen den overwonnen goddeloozen Balischen dwingeland Maya Danawa wordt daar een vloek door de goden uitgesproken, waarin hem o. a. verwenscht wordt „dat gij valt in een koperen ketel, die met koehoofden voorzien is, dat gij gekookt wordt door batâra Jaman, p. 320; of volgens den eigen tekst, p. 310: »tiba kita maring kawah tambra gomoeka, kinla de batâra Jama.” En twee kropak’s verder slechts, komt bovenbedoeld zestal tempels ter sprake. Friederich teekent hierbij op p. 3583—354 aan: „Jama, de god der beneden wereld, door wien alle menschen na den dood streng gerigt worden, wordt, hoewel tot de eigenlijke goden behoorende, toch in de gedaante van een’ Raksasa gedrogtelijk voorgesteld. Hij zal Maja Danawa in een’ koperen ketel kooken, waarmede deze reeds vóór den veldslag door de goden is bedreigd ; ! dit schijnt dus eene bekende straf te zijn. Die ketel is voorzien van twee haud- vatsels, die koehoofden verbeelden; wij vinden dus ook in de wereld van Jama het symbool van den Hind oe-godsdienst, de heilige koe.» Van dit koken in ketels als hellestraf door Yama kan tegenwoordig meer worden gezegd uit den eigen kring der Hindoe-Javanen, dank zij de door IJzerman aan den voet van den Boro-boedoer ontdekte basreliefs, waaraan hij onlangs (Tijdschr. Aardr. Gen. 2° Ser., XVI, ' Deze voorafgegane bedreiging is niet te vinden in de brokstukken, welke Friederich van de Oesana Bali in tekst en vertaling gaf. 292 EEN PAAR AANVULLINGEN OVER BRONZEN 1899, p. 380—334) een belangrijke slot-beschouwing wijdde, ver- gezeld van een afbeelding die juist hier te pas komt. Volgens het vergeldingsbeginsel roog om oog, tand om tand,* wordt op ver- scheiden dier onderste basreliefs voorgesteld, hoe aan lieden na hun dood een diergelijke wreedheid voltrokken wordt, als zij zich vermeten hadden gedurende hun leven te bedrijven. Een slachter wordt geslacht; een kwaadspreker van zijn tong beroofd; desgelijks wordt wie levende dieren, krabben, visschen, schildpadden, dorst te koken, zelve na zijn dood in een grooten pot- gekookt, gelijk de plaat tegenover p. 332 maar al te wel zien laat. Een vijftal ongelukkigen zitten daar in een grooten pot, waar de vlammen omheen lekken (basrelief LXXXIX == foutief nummer 92). Wat is aannemelijker dan dat in werkelijkheid zulk een straf ook toegepast is in den Hindoe-Javaanschen tijd? Hebben ook wij niet het koken in olie gekend bij heksenprocessen, of voor valsche munters, en diergelijke looze guiten? Kan men nog niet heden ten dage buiten aan een der muren van de Oude Waag te Deventer, op den Brink, een kolossalen koperen ketel zien hangen, die aldus werk deed bij muntvervalschers? De passage in de Oesana Bali van + 1500 sluit zich daarbij ten nauwste aan; daar wordt gesproken van een ketel met koehoofden; natuurlijk, want we zijn in de godenwereld, en Ciwa's en Doerga’s heilig beest, de stier of koe, mocht niet ontbreken. Doch is het dan gewaagd als gissing ook dit daaraan vast te knoopen: zou de keteltrom van Pedjeng niet, als wreed variant op haar oorspronkelijke goedmoedige bedoeling, inderdaad ook als ketel hebben dienst gedaan waarin menschen levend gekookt zijn geworden; zouden de vier men- schenhoofden daarop aangebracht, niet de herinnering moeten vasthouden aan een dergelijke wreede lijfstraf? Zeker, de huidige overlevering, en die welke Rumphius kende, zwijgt er van. Reden te meer, dat deze Pedjeng'sche keteltrom antiek moet zijn, evengoed als de tempel. Maar de coincidentie in de Oesana Bali is toch te wonderlijk, om ten minste de vraag niet te durven stellen. Blijkt, bij later nauwkeurig onderzoek, een „Jals te mogen volgen, dan dwingt de logica aan te nemen, dat aan deze keteltrom later op Java of op Bali-zelf die bronzen menschenhoofden zijn toegevoegd geworden; iets, wat bij de ervareuheid in metaal-bewerking der Hindoe-Javanen en Baliërs, geen bezwaar hoegenaamd kan zijn. KETELTROMMEN IN NED. INDIË. 2938 Doch, hoe het weze: de keteltrom van Pedjeng is én in vergelijk met andere, èn voor onzen Archipel een wricum, dat ten sterkste vraagt om nauwkeurig nader opnemen, beschrijven, en afbeelden. Zij vertoont vier menschenhoofden, zooals geen enkele der tot nog toe behandelde; zij bezit een geschiedenis, die hoogst- waarschijnlijk terug gaat tot heel wat vóór 1500 A.D.; en zij gaf aanleiding tot een beschrijving, die dubbel merkwaardig is, omdat die waarschijnlijk de oudste mag heeten van een keteltrom in eenige Europeesche taal, en zeker in de Hollandsche ; bovendien afkomstig is van den eerbiedwaardigen Rumphius. IL. De keteltrom op Loewang. 