Werken uitgegeven door de Faculteit van de Letteren en Wijsbegeerte
Vysypn schijnt mij daarentegen minder goed passend dan wesen. Ook is er geen rijmwoord voor vysyon maar dit kan toeval zijn. En van die vysyon lezen we dat die descended down in de maagd Maria. ’t Nederlands ghe- resen = daalde neder; vgl. Sp. v. M. A. 3. r°: Certeyn naer den natuerlijcken ganck Van liefden in tonsten neder te rijsene. Op dit gheresen slaat dus wesen uitstekend; maar vysyon ook? He in Ev. 584 zal waarschijnlik wel een drukfout zijn voor ye. Whiche in 1. 585 kan, zoo ’t oorspronkelik is, niet anders verklaard worden als slaande op de in de voorgaande woorden geimpliceerde. zin: the redemption of Everyman, want *t werk- woord forfeyted verbiedt ’t op Everyman te laten slaan en als whom op te vatten, tenzij we forfeit hier in verband met de N.E.D. in voce sub. 3 b. = desinherited mogen opvatten ? Daarenboven slaat dae van El. 554 (in verband met onterfde) volkomen goed op Elckerlijc. Voor wt sijns vaders schoot is geen equivalent in ’t Engels. Schoot schijnt hier voor te komen = kring, omgeving; vgl. de schoot zijner familie; altans Ischyrius vat het zo op: a paternis regalibus sedibus (vs. 955). In ’t Engels zou men als equivalent bosom zo gebruikt verwachten. Zie N.E.D. in v. 5, b. Vooral met *t oog op vysyon is de Engelse tekst dus zeer verdacht. El. 554-562. | 119 El. 554 (Sp. 538) bi yeuen rade. Voor de spelling Yeuen = Euen vgl. passim de Eerste Bliscap b.v. r. 153, 182 enz. Volkomen terecht oordeelt D" de Raaf dat in deze spelling en in de afwezigheid van een equivalent voor deze uitdrukking in ’t Engels, géen bewijs gevonden kan worden voor El. = Ev. ’t Is hoogstens een hinweis, m.a.w. wat ik T. & L. 8, 142 « bewijsplaatsen van de tweede rang » genoemd heb. El. 558 (Sp. 542). O godlijc tresoer o conènclijc scat. Met ’t oog op ’t rijm leest Kalff (T. & L. 4, 124) hier saet. Vgl. Trou moet blijcken ed. Kalff p. 42, r. 334: Ten graeve van Ninus, dat coninclijck saet. Ik geloof zeker dat dit de oorspronkelike lezing is geweest, maar 't is alsof Ischyrius in vs. 961 seg. (thesauraria pleni- tudo...) ’t woord scat reflecteert, ’t geen alleen zou be- wijzen dat hij de verkeerde lezing voor zich had. Ik maak opmerkzaam op ghostly vs. godlijc waarin zeker een ver- keerde vertaling schuilt van Dorlandus of van de Engels- man. Men bedenke dat ghostly dat menigeen nu misschien vreemd klinkt; vroeger (en ook nu toch wel), spiritual betekende en dus niet noodzakelik fout is. Aangezien D" de Raaf Kalff's lezing saet overneemt (p. 56) brengt hij zich zelf weer in moeilikheden met zijn Ev. = El. hypothese. Hoe verklaart hij n.l. Ev. trea- sure = El. saet? Volgens El. = Ev. gaven beide vertalers een korrupte tekst weer. El. 562 (Sp. 546) bestaet. B. leest hier doerslaet en H. beslaet. Deze lezing beveelt Kalff (T. & L. 4, 124) aan; D’ de Raaf neemt de lezing van H. zonder meer over. Maar aangezien bestaan feitelik = beslaan voorkomt (zie Ndl. Wdb. 2, 2102 II, A) is de lezing bestaat op zich zelf niet onmogelik, al vermeldt 120 El. 563-566. Verdam de betekenis beslaan ook niet. Doerslaet, de lezing van de oudste tekst schijnt niet te passen, omdat ’t vol- gens ’t Mnl. Wdb. alleen in letterlike en niet in figuurlike zin voorkomt. El. 563 (Sp. 547) te spade. Misschien is te hier weg te laten. Vgl. Ev. 593 though it late be. Ik vraag mij te vergeefs af of — voor iemand die deze emendatie aanneemt — in de omstandigheid dat de Engelse tekst in orde is en de (overgeleverde) Ndl. niet, ook 'n argument voor Ev. = El. te vinden is. Maar ik geloof dat dit alleen ’t geval zou kunnen zijn als er ergens in ’t Engels ’n woord te vinden was dat aanleiding tot te zou kunnen gegeven hebben en zulk een woord vind ik niet. D" de Raaf citeert de plaats p. 20 maar ’t is niet duidelik wat hij bedoelt. In van Gennep r. 1579 vindt men wiewol es ist spade, terwijl Ischyrius voor die tijdsbepaling geén equivalent heeft. Maar dit schijnt toeval te zijn want ’t komt in ’n andere speech voor. De plaats is van weinig belang. El. 564 (Sp. 548). Mijm bede wilt in den troen ontfaen. D" de Raaf leest : Mijn bede wel in den troen ontfaet. Vaag schijnt mij die konjectuur door ’t Eng. Ev. 594: of thy benygnytye gesteund te worden. ’t Latijn (vss. 965 seq.q.) spreekt die niet tegen. v. Gennep heeft geen equivalent. El. 566 (Sp. 550). Scrijft mi int boeck des hemels blade. Deze lezing van B. blade is met ’t oog op ’t rijm ghenade, zeker te verkiezen boven blader van L. en H. Welk « boeck des hemels » bedoeld wordt is niet duidelik. D' Muller verwees me indertijd naar ’t Ndl. Wdb. ITI, 103 en zeker is er alle reden te geloven dat we hier aan Exodus 32, 32-33 denken moeten. Maar dan zullen we in plaats van Ev. 598. 121 boeck des hemels wel boeck des levens mogen lezen. Men vergelijke ook Ischyrius vs 969 waar we van de volumana titae lezen. Dit boeck des levens wordt natuurlik veelvuldig ver- meld; zie behalve de in ’t Ndl. Wdb. en bij Verdam 4,441 (in v. levensboec) aangehaalde plaatsen : Eerste Bliscap 16-79; ’tspel van Trudo (Kalff, 7'rou moet blijcken p. 131) r. 1268 en vooral de Spelen van Zinne ed. 1539 G. I. waar tinde tekst genoemd is — naar aanleiding van de uit Exodus aangehaalde plaats — en waar als « Figuere » Moses voorkomt « met een rolle » waar o. a. opstaat : Plaent my lieuer wt den bouck des levens enz. In Ev. 596 lezen we: Yet let my name be wryten in moyses table. Maar van de tafelen der wet waarop de namen van de goeden en slechten geschreven zouden wor- den, kan hier tach geen kwestie zijn! Op p. 97 van mijn uitgaaf kan de lezer zien dat ik toen aan een confusie dacht. Ik heb een somber vermoeden dat table hier alleen gebruikt is omdat de Engelsman een rijmwoord op abho- mynable nodig had. Holthausen (H. Arch. 92, 412), radi- Kaal als altijd heeft ’n heel gemakkelik middeltje : « Für moyses ist gewiss the lyfes zu lesen ». Maar hij vergeet table te verklaren. Want ook in de door hem aangehaalde plaatsen (Phil. 4,3 en Openbaringen 17,8 en 20, 15 is er sprake van het boek des levens: the book of life en natuurlik niet van table. Hij die niet aan El. = Ev. gelooft, moet aannemen dat een oorspronkelik schrijver zich die nonsens over table zou kunnen permitteren en dat Dorland dit in zijn ver- taling verbeterd zou hebben tot boeck. ’t Is niet o nmo- gelik maar dat is dan ook alles wat men er van zeggen kan. Ev. 598. Me for to helpe at my endynge. Op zich zelf is dit volkomen in orde, zie b.v. de noot op Ev. 5. Hier kan ’t dood of eind betekenen. Maar in verband met El. 569 (Sp. 553) ter noot geloof ik dat de emendatie 122 El, 574-576. nedynge voor de hand ligt. En wel, onafhankelik van de priorieteits kwestie. Want eind = noot is even onwaar- schijnlik als noot =eind. 't Woord is zo zeldzaam dat Bradley-Strattmann ’t (als substantief!) niet kent. Daar vindt men ’t alleen als adverbium. Halliwell geeft ’t als substantief = trouble, maar zonder bewijsplaatsen. In een van de volgende afleveringen van de N.E.D. en de E.D.D. (1) zullen er zeker voorbeelden van te vinden zijn. ‘ EL 574 (Sp. 558) onrachtich. Reeds in mijn uitgave vroeg ik of ’t = onrechtig op te vatten was. Uit het Mnl. Wdb. 5,864 zie ik nu dat racht naast recht voorkomt ’t geen de veronderstelling al iets waarschijnliker maakt. Aangezien Verdam mijn noot niet vermeldt, zijn de twee suggesties onafhankelik van elkaar en hebben dus voor andere daarom noch iets meer waarde. El. 576 (Sp. 560). So dat ic in sijn passie bade. Baden hier gebruikt in ’n mystiese toepassing = ver- kwikken. Zie de Raaf, p. 81. 't Engels heeft hier … hes passyon J it craue (603), ’t geen misschien niet absoluut nonsens is, maar toch wel vreemd: Ik vraag er om door middel van (by the meane of) zijn passie. Past dat « door middel van » wel goed in de samen- hang ? En wat heeft (Ev. = El.) die Dorland dat netjes in orde gebracht ! Een mysties voor zulk een prozaïes woord ! Volgens El. = Ev. zou de Engelsman bade foutief op- gevat hebben als of ’t met bidden in verband stond. (1) Wat de E.D.D. betreft, is deze hoop door de intussen verschenen 16e aflevering teleurgesteld. El. 582; Ev. 606-608. 123 Ev. 606. My flesshe therwith shall gyue a quytance. De lezing van B. haue acquaintance is veel beter dan gyue a quitance wat toch moeilik van ’t flesh gezegd kan worden. De lezing gyue kan er onder de invloed van Ev, 605 en 607 ingeraakt zijn. Ev. 608 god gyue you tyme and space. Zie El. 581 (Sp. 565). Voor tyme and space = tijd, gelegenheid (1. e. spacie in Dorlandus) zie o. a. Nature I. 1. 56, 668; Darius 1. 513; Respublica III, 2, 2 em waar- schijnlik wel Heywood’s Play of Loue 1. 56 (waar place wel in space te veranderen zal zijn); alles uit Brandl’s Quellen. Voor ’t Nederl. spacie = tijd b.v. Houwaert Amou- reusheyt ed. 1621, p. 101; ib. IT. 37. El. 582 (Sp. 566). So gheuicr v in den naem ons heeren. D" de Raaf wijst (p. 20) op deze regel in verband met Ev. 609: Thus I bequethe you in the hands of our sauyoure, om op gheuica en bequethe opmerkzaam te maken. Zeker is (zie p. 19) bequethe op ’n hele andere wijze te pas gebracht. Maar D" de Raaf schijnt niet te zien waarom. Kennisse geeft Elckerlijc de geselen aan waar Elckerlijc om gevraagd heeft en Kennisse doet dit tn den naam ons heeren. De Engelsman beveelt Elckerlijc tn the handes of our Savyoure. En aangezien ’t God de Vader was voor wie Elckerlijc rekenschap moet afleggen wordt, blijkens daer in El. 583, met de heer in El. 582 ook God, d e Vader bedoeld. Ev. 609 is niet absoluut fout. Men zou wel is waar niet verwachten dateen ander iemand aan Christus aanbeveelt (Everyman doet ’t b.v. zelf in Ev. 880) maar dat heeft toch geen ernstig bezwaar. Maar hoe komt die kranige Dorland er dan weer toe dit alles zo met een enkele pennestreek — door dat prachtige woordje daer enz. z o in orde te brengen dat de Nederlandse tekst presies 124 | El. 587. zegt wat hij zeggen moet. Men leze nu Ev. 609 Thus 7 bequethe you enz. in de samenhang na, en vrage zich af of ’t daarin past. (In Ev. 610 is voor Thus wel met B. en L. Now(e) te lezen). Wisten we nu maar dat we met El. = Ev. rekening mochten houden dan zouden we Savyour en bequethe begrijpen als ’n verkeerde vertaling van heere als de zoon in plaats van de vader. | Ken be wijs is dit natuurlik niet voor El. = Ev., maar ik ben D" de Raaf toch dankbaar dat hij mij op deze plaats gewezen heeft. El. 587 (Sp. 571) dat ghi waert scoon. Prof. Moltzer (in zijn Spect. recensie) vraagt de ver- klaring van scoon. Zonder verdere explicatie, slaat D" de Raaf so coen voor - te lezen in plaats van scoon. Het rijm schijnt er hem toe gebracht te hebben, maar een noot zou niet overbodig ge- weest zijn. Hoe meer ik n.l. de plaats na aanleiding van so coen bestudeer des te meer kom ik tot de konkluzie dat inderdaad in desamenhang scoon niet past. Neemt het (nl. de geseling; zie de randglosse in Ischyrius bij vs. 988) staat er, omdat je zo schoon. was mij « in den wech der plaghen » te brengen? Mij dunkt de emendatie van D' de Raaf s’tmpose ! Men zal zich misschien er over verbazen dat ik blijkbaar zo aarzel die over te nemen, — de zaak is: ik heb nu eenmaal de taak op me genomen de prioriteitsvraag o b jek tief noch eens te onderzoeken en ik moet hier alle mogelikheden die tegen zijn emen- datie zouden kunnen spreken, uitputten, omdat dit een van de belangrijkste plaatsen is en de prioriteit van Elckerlijc ten duidelikste blijken zal aan hem die de lezing scoon met D" de Raaf verwerpt ! Ik maak dus opmerkzaan op twée consideraties die de lezing scoon schijnen te steunen. 1° Het feit dat we in El. 191, 192 een rijm moct = doot vinden; zie de noot op El. 363, 364 (gesmoort = gesnocrt), 2° dat er in El. El. 887. 125 r. 70 van gesproken wordt dat Elckerlijc dus moey aan komt lopen. Ik voor mij geloof wel is waar dat daardoor de oorspronkelike lezing scoon in El. 587 slechts dan gesteund worden zou als de moeilikheid niet in de konstructie zat. Of ziet men kans te lezen : 587 Neemt ’t lchaem voer dat ghi waert scoon! Mij te bringhen in den wech der plaghen Daerom enz. m.a.w. om El. 588 met 589 te verbinden? In dat geval zou alle bezwaar tegen scoon verdwijnen. Wat ’t moey van El. 70 betreft voeg ik er echter bij, dat 'n ongedwon- gen interpretatie van de plaats mij die schijnt te zijn welke moot op ’t uiterlik van Elckerlijc laat slaan. Alte- maal redenen waarom D" de Raaf zich niet zo gemakkelik van deze plaats had mogen afmaken, nu hij die eenmaal geemendeerd had ! Hij heeft nl. zeker met so coen gelijk ! Maar nu leze men ’t Latijn waar — vs. 989 seqq. —. van pulchritudo en tua formosita(s) enz. gesproken wordt ! Dus Ischyrius vertaalde naar een tekst waar scoon voor- kwam, een tekst die dus met D" de Raaf als corrupt te beschouwen is. Men leze ’t Latijn in den samenhang en men zal zien dat Ischyrius met dat scoon geen weg wist; hij had de perspicaciteit van D" de Raaf niet om hier de oorspronkelike lezing als bij intuitie, te vinden! Superba Pulchritudo, lezen we, dignas accipe grates, enz. Dus die vertaler toverde er de Dramatis Persona Pulchritudo bij ! Dat noemt men er ’n mouw aan passen. En nu leze men ’t Engels! Even als aan moey in El. 70 gayly in Ev. 86 beantwoordt, vinden we hier in Ev. 614 gaye and fresshe. Zal iemand kunnen ontkennen dat dit gay niet evenzeer op scoon als « korrespondent » wijst? Als Ev. 614 niet duidelik de uitdrukking bevatte die met scoon korrespondeert, zou men voor for the synne of the flesshe (Ev. 613) desnoods aan so coen kunnen denken. Nu gaat dit moeilik aan. En in verband met vroegere dergelijke konsideraties mag ik er wel aan wanhopen van D’ de Raaf een oplossing te krijgen van de moeilikheid 126 El. 588-591. waarin hij zich hier met zijn Ev. = El. hypothese gewerkt heeft. Want dan zouden we moeten veronderstellen dat Dorlandus gaye door so coen weergegeven had, — dat dit gecorrumpeerd werd tot een lezing die met ’t origineel gaye overeenstemde en dat die tekst door Ischyrius in 't Lat. vertaald werd. Volgens El. = Ev. zie ik in so coen = scoon = gayly = formositas geen de minste moeilik- heid. El. 588 (Sp. 572) in den wech der plaghen. Moesten we bij plaghen alleen aan de moderne bete- kenis denken, dan zou dampnacyon (Ev. 615) zo veel beter passen dat we de vraag naar Ev. = El. hier op moesten werpen. Maar plaghe = ziekte, en met toepassing op de ziel : verderf enz. Ischyrius vertaalt ’t dan ook door labem (vs. 990). Aangezien het Mnl. Wdb. noch niet aan plaghe toe is, mogen de volgende plaatsen welkom zijn. Spelen v. Zinne 1539 A. 3. v”, Spieghel van Minne ed. 1577 f° 126 r° (Wanhope dat is *t fenijn der doot Dat stele ende lijf mach brenghen in plaghen) en tb. f° 137 y. In M. de Casteleyn, Pyramus en Thisbe (D. VII. r°) komt t werck der plaghen voor in betrekking tot Thisbe die door de leeuw verscheurd is, dus in de meer algemene betekenis van : die treurige daad, gebeurtenis. El. 591 v.v. (Sp. 575, 576). Ay broeders waer soe mocht: Door penitencie waen. Zeer plausibel schijnt de emendatie van D" de Raaf die deze woorden als éen regel opvat en die penitencie van El. 593 in pelgrimage verandert. Ook met waert voor waer zal hij hoogstwaarschijnlik wel juist gezien hebben. Maar hij schijnt niet opgemerkt te hebben dat op die wijze ghewarich van El. 590 (Sp. 574) noch geen rijm- woord heeft. Is er een regel uitgevallen die aan Ev. 618 — zie hieronder — beantwoordt? Of aan Ischyrius vs. 994: Quod molliter persuasisti pessuma? « De gedachte, gelegen in door penitencie waen (waden) Ev. 618. 127 is ontleend aan Ev. 617 :Now of penaunce I wyll wade the water clere » lezen we op p. 82 van D" de Raaf’s disser- tatie, Ik kan mij begrijpen dat D" de Raaf van zijn stand- punt uit waen zo verklaarde dat hen blijkbaar en ig- sins verdacht voorkwam. Had hij ’t Lat. opgeslagen dan zou hij gezien hebben dat daar abluenda staat. En dan ligt de emendatie mochti v door pemtencie dwaen voor de hand. Geeft dit ’n goede zin ? Me dunkt dat zal iedereen toegeven. En dan wordt die « ontleende gedachte » meer dan bedenkelik. Ja, ware het niet dat we ’n plaats uit een emendatie ontstaan niet als een bewijs mogen aanzien dan zou men hier alweer zich in de richting El. = Ev. gedrongen voelen; want dan zou wade enz. er uit gaan zien alsof ’t aan ’n drukfout in de teket van Dorlandus te danken was. _ Wat D" de Raaf op p. 20 met « waersoe (1. soe) » bedoelt 8 mij niet duidelik. Zo stond deze noot geschreven toen ik bij D" Roersch de lezing van de oudste teket van Ischyrius’ vertaling kon consulteren. Daar staat merkwaardiger wijze: O fratres tic abolenda sunt commissa vitia. Dit dwingt natuurlik lot nadenken en de vraag mag wel geopperd worden of deze lezing, die zonder enige kwestie de oorspronkelike geacht moet worden, de konjektuur dwaen o o k steunt. Die vraag is zo te formuleren of abolenda aan te zien is als de vertaling van waen of van dwaen. Mij dunkt dat abolere oneindig dichter bij dwaen staat. Uitwissen, in ver- getelheid brengen — ziedaar een paar van de betekenissen van abolere die b.v. ’t Woordenboek van Georges-Engelbrecht brengt en die hier niet alleen uit- stekend schijnen te passen, maar die ons ook doen zien hoe een latere uitgever er toe komen kon abolenda in abluenda te veranderen. Want uitwissen en afwassen lig- gen wat de figuurlike betekenis betreft al zéer dicht bij elkaar. Ev. 618. To saue me from hell and from the fyre. Holhausen H. A. 92, 412 ziet in de variant purgatory that sharp fyre een katolieke lezing tegenover de protes- 128 El. 598. tantse van de tekst. De opmerking zou, indien waar, tot interessante beschouwingen aanleiding kunnen geven, maar is ongelukkig, zo als mijn kollega D' de Vreese me doet opmerken, gebaseerd op een volkomen verkeerde op- vatting van katolieke voorstellingen omtrent ’t vagevuur. El. 598 (Sp. 581). Oeck sal tc sijn weldaet clareren. Vgl. ook El. 600, waar met weldaet, blijkens de volgende regel, ten duidelikete op duecht gedoeld wordt. « De plaats is moeilik », schreef ik hierboven. p. 12, in de noot op de Dramatis Personae en hij die zich die noot herinnert zal weten dat de moeilikheid niet zo zeer is clareren : declare zit maar in ’t woord weldaet. Op zich zelf geeft 't Engels ’n goede zin en ’t Nederlands ook. Want Good dedes kan volkomen goed zeggen: Ik zal Everyman helpen zijn goede werken aan te tonen, bekend te maken; zie, zo nodig, de N.E.D. dn voce. En met ’t oog op het Mnl. Wdb. in v. clareren, sub. 3 = « klaar of duidelik maken, ver- klaren, bewijzen » waar behalve deze plaats uit Elckerlijc noch een andere wordt aangehaald (1), kan ook aan t Nederl. niet getornd worden. Misschien betekent het eenvoudig : nu zal ik duidelik aantonen, den volke ver- kondigen, dat Elckerlijc (met zijn geseling) een loffelike daad, (iets) goed(s) gedaan heeft, en in r. 600 : daarkomt nu je (geïncarneerde) loffelike daad. Dan zou ik er mis- schien meer achter zoeken dan er in zit; men moge mij dit vergeven, als conscientieus onderzoeker na de moge- mogelikheid van een bewijs voor Ev. = El. te vinden moet ik mij bij de minste kleinigheid afvragen of er misschien in ’t Nederl. ’n moeilikheid schuilt die alleen door de Eng. tekst verklaard kan worden. In Ev. 622 is natuurlik met B. L. good (workes) te lezen. (1) V g.1. noch : int palleis der minnen met raeyen heet | willick ter- stond nu descendeeren | obedient na dingels clareeren; Colyn N. E., p. 7. El. 613; Ev. 631-633. 129 Ev. 631. For the is prepared the eternal glory. Er is geen rijm hier op te vinden. Met ’t oog op El. 606 mag men (volgens Ev. = El. zo wel als volgens El. = Ev.) veronderstellen dat er een rijmwoord victory uit gevallen is. Maar vreemd is het dat ’t eerste deel van El. 606 al een equivalent vindt in Ev. 630 Blessyd be thou. Ev. 632. Zie de noot op Ev. 427. Ev. 633. stounde. « Still in use », zegt Halliwell. De E.D.D. zal dus wel de nodige voorbeelden brengen. El. 613 (Sp. 596). En slaet niet meer. Met ’t oog op ’t Engels Be no more sad mag men zich afvragen of er in ’t Nederl. ook En slaet niet neer gestaan heeft. Zeker is het dat er in die tekst, die Ischyrius voor zich had meer stond, want hij vertaalt Plagis abstine. Of die mogelike lezing met neer de oorspronkelike geweest zou zijn waag ik niet te beslissen. Met ’t oog op El. 604 (Sp. 587) sc hij n t dit wel onmogelik, maar men bedenke dat die regel juist de aanleiding zou kunnen geweest zijn om ’t oorspronkelike neer in meer te doen veranderen. Dit is zeker dat hij, die Be no more sad als de « korrespon- dent » van En slaat niet (m)eer of (n)eer beschouwt, de lezing neer wel als het door Dorlandus gebruikte woord moet beschouwen op poene van in de richting El. = Ev. gedrongen te worden. Want de vertaling van Be no more sad kan alleen slaet niet neer opleveren (niet: meer); vinden we dus meer als Dorlands woord, dan zou alleen de hypothese El. = Ev. ons uit de moeilikheid redden kunnen, maar ik wil hier niet verder op ingaan. De vraag zal wel ook zonder deze konsideraties beslist kunnen worden. | Voor de verschillende betekenissen van nederslaen zie Mnl. Wdb. 4, 2278-80. De twee volgende citaten kunnen 130 El. 619; Ev. 637-638. misschien nog te pas komen: Als gras es mijn herte nedergeslaghen (Sp. v. Z. 1539, G. 2. v°) en: men seijt fortuijne is hier cortelinghe vast nedergesleghen M.s. Brux. II, 129 f° 103 v°. Zie ook de noot op El. 431. Ev. 637. God seeth thy lyuynge. De lezing thy (lyuynge) waaraan ik in mijn uitgave twijfelde (zie p. 97) is volkomen in orde: thy (way of) living. Hierop maakte Stoffel mij al in 1892 opmerkzaam. Zie ook Herrigs Archiv 92, 412 waar Holthausen dezelfde Juiste opmerking maakt. Ev. 638. Put on this garment. Over de (juiste) lezing this (garment), zie Engl. Stud. 3 EL 619 (Sp. 602). Tcleet van berouwentssen. Zie Ev. 643 en de aant. op El. 503. De volgende paral- lelplaatsen voor dergelijke uitdrukkingen mogen hier ’n plaats vinden. Verder geeft (in v.v. cleet en habijt) geen voorbeelden. Voor ’t Nederlands: Tcleed van inmocencyen willic bewaren zegt Mensche in Sp. v. Z. 1539 B.B. 4 r°; vgl. ib. c.c. 1 v° (cleedt van preeminencyen; mes van wraken) ; Doet hem’t soorghens habijt vut onghelet, Everaerts p. 63 r. 349 en vgl. 353. — In een drama uit de 16° eeuw in M.s. Brux. II 129 vind ik de volgende interessante plaatsen : ’t cleet van Eyghen wijsheijt heet : « ’t berom- men van deughdelicke wercken » en Natuerlicke begheerte zegt : ic decke mij seluen met schijn van deughden (t° 39 r°). Elck bijsonder moet volmaect betrouwen aantrekken (f° 46 v°); ib. f 47 r° : creef der gerechticheijt; helm der salicheyt; enz. Creef (sic) zal hier wel ’t woord zijn dat Verdam als kreeft = borstharnas geeft. ib. f 101 r° vraagt verwaent ghepeyns : hoe heet desen tabbaert? en schamel El. 619. 131 volck antwoordt: impatientie heet hy. Schamel volck heeft (ib.) een bonnet op die wanhope heet, een pasmes : ondancbaarheijt en een schoen den dach van heden, — « daer terdic op vrij van allen ghequelle (ib. f° 102 r°). Zie verder Sp. v. Z. 1539 f 4 v° ’t helmet der zaligheden; Roode Roos 87, 211 en 88, 213 (hoet van desolaetherjd; cleet van alle quaetheijd). In een ander M.s. van Brussel vind ik (n° 21649 f° 11 r°) dat een pastoor zegt tegen cleyn betrouwen : werpt weg dees naem c. b, ’t godtelic be- douwen || sal op v sincken ende ic sal v weder om schincken desen huet bequaem (man :) hue heet dese huet (pastoor :) pertect geloof is sijnen naam. En als de man dan bij de ‘wrouw komt zegt deze: wat ou man wat huet is dit en wat staeter aangeuest. hier staet dalderbest || perfect geloof gescreven. Men ziet hieruit dat dergelijke namen op de personen aangeschreven stonden! Zie de Vlaamse School 1901, p. 73. Voor ’t Engels citeer ik the garment of innocence uit Medwall's Nature L 438 en zie Bang in de E.Stud. 28, 212 n voor uitdrukkingen als pillow of idlenesse (vgl. bread of idlenesse in de A. V. Proverbs 31, 27 N.E.D.) Interes- sant is 'n plaats uit Hickscorner te lang om hier uit te schrijven. Zie Dodsley vol. I p.p. 187, 188, 193. Volgens Creizenach, Gesch. d. Neueren Dramas 2, 156 komt dit zelfde motief voor in de Zuripus van Levin Brecht (1546). Zie ook ib. 2, 169. Voor de Bijbelse oorsprong van deze uitdrukkingen verwijs ik naar Jesaja 59, 17: Want Hij trok gereg- tigheid aan als een pantsier, en den helm des heils zettede Hij op zijn hoofd, en de kleederen der wraak trok Hij aan tot kleeding en Hij deed den ijver aan als eenen mantel. Vgl. Jes. 61,3 en 61,10. Verder naar Efeze 6, 13-17: Daarom neemt aan de geheele wapenrusting Gods.....- borstwapen der geregtigheid... schild des geloofs. helm der zaligheid. Vgl. I Thess. 5,8. | Ik mag hier de vraag niet achterwege laten of met dit al de plaats in ’t Engels wel in orde is? Kan er van een garmente of sorrow (Ev. 643) sprake zijn? De hele alle- 132 El. 626. gorie brengt toch mede dat het kleed, dat hij nu om krijgt, zijn nieuwe toestand zal symboliseren, — zie de boven- staande voorbeelden. En waarom dit garment of sorrow hem van alle pijn zou borow, anders dan om ’t rijm, be- grijp ik niet goed. Tcleet van berouwenissen, — pentten- toae vestem — past daarentegen uitstekend. Mogen we nu aannemen dat Dorland (Ev. = El.) er die allegorie ingewerkt zou hebben? Onmogelik is dit niet, maar wel onwaarschijnlik. En als er dus in wat dan ’t origineel is, oorspronkelik geen allegorie zou zijn geweest, wat moeten we d a n met de hele uitdrukking garment of sorrow doen ? Daarentegen verklaart alles zich volgens El. = Ev. ge- makkelik genoeg. De Engelsman snapte de fijne puntjes van de allegorie niet, gaf — wie weet, misschien wel brutaalweg op de klank af — berouw met sorow weer en, voelende dat dit toch niet klopte met wat er volgt: het sal gode altewel behaghen, vertaalde hij ’t noch eens door contrycyon. In Ev. 647 zal voor well met ’t oog op 't rijmwoord hele misschien wele te lezen zijn. El. 626 (Sp. 609) hebdi ons rekeninghe claer. _ Dat claer hier = gereed zou zijn zo als ik in mijn uitgave p. XX XIII meende te mogen aannemen wordt me al minder en minder klaar. Zie over dit woord T. & L. 4, 117 en 10, 536 (1). Met wat Professor Muller daar over wijn klaren zegt, vgl. men de geschiedenis van Eng. claret. Dat zo als de Heren Kalff en Muller beweren het woord claer in ’t geheel niet in het Mnl. = gereed voor zou komen is mij minder waarschijnlik. Ten eerste vindt men in Kiliaen voor afklaeren o.a. de betekenis perficere (1) Zie ook T. en L. 8, 141. Ik vestig de aandacht op 't woord voor- lopig, met de nederige bijvoeging dat ik beter gedaan had, die opmer- king anders te redigeren. Het moet de indruk geven van een drenkeling die zich aan een stroohalm vast houdt. En die zou niet aan de werke- likheid beantwoorden. El. 633; Ev. 656. 133 't geen toch in elk geval op een betekenis gereed voor klaar duidt en bovendien ligt de betekenis die Verdam in ’t Mnl. Wdb. 3, 1483 geeft : geheel, volkomen, er zo dicht bij dat men toch wel verwachten mag die ook noch ’s te vinden. Misschien —- maar ’t is niet zeker — heeft claer die betekenis in Everaert I p. 41. r. 151. Uit Sewel’s Wdb. (1708) in voce maakelaar blijkt dat in elk geval toen de betekenis al lang bekend was. Maar, zo als ik zeide, al wordt voor claer = gereed ook een onomstotelike bewijsplaats gevonden, — hier zullen we alléén met claer = helder rekening moeten houden. Zie El. 520 verclaert mijn brieven en vgl. Ev. 898 en Ev. 914 en vgl. Ischyrius vs. 1055 (integer... ordine bono) ; v. Gennep r. 1643 en vooral 1645. Zie ook de noot op El. 650. Ev. 656 seq. Kyndred. Nay etc. Deze twee regels worden bij vergissing in de Engelse teksten door Kindred gesproken in pl. v. door Knowledge. (Ook in de Hazlitt-uitgave p. 129, 130). Zie de noot op Ev. 670. El. 633 (Sp. 616). Noch moetti hebben sonder becliuen. D" de Raaf leest soudr becliven voor sonder becliven. Ook Prof. Moltzer scheen hier indertijd moeilikheden in te vinden; de plaats behoeft verklaring, — zie zijn Spec- tator aankondiging. Aangezien becliven, via bestendig zijn, bijblijven: blijven is gaan betekenen, zal D" Kluyver ongetwijfeld gelijk hebben als hij deze uitdruk- king (Ndl. Wdb., 2, 1604) met sonder bliven vergelijkt en als zonder (weg blijven =) mankeren, onge- twijfeld verklaart. De twee volgende plaatsen mogen hier opgetekend worden : te zijnen beclijfue Everaert p. 99 r. 398; en Sp. v. Zinnen ed. 1539, om een beclyuen (HH. 4. v°) en gods ontfermigh beclyuen (KK. 1. v°). 134 El. 634-638; Ev. 670. El. 634 (Sp. 617). V vijf sinnen, als v beraders. D" de Raaf steunt beraders door de Eng. tekst en door de Lat. die beiden ’n meervouds vorm gebruiken. Hij zal na al wat er voorafgaat hieraan wel geen be wij s kracht meer willen toekennen omdat we nu al zo dikwels gezien hebben dat de lezing van de beide teksten met ’n fo u- tieve lezing van Elckerlijc overeenkomen. Hij heeft daarentegen volkomen gelijk als hij beweert dat met de lezing en opvatting berader een zéer grote rol toegekend wordt aan de allegorie. Waarom nu beraders geen asso- nance met gader zou kunnen vormen, zo als ik als mogelik aannam, wordt door D" de Raaf niet nader toegelicht. Bij becliven ghecrighen neemt hij wel assonance aan. Uit de lat. bewerking blijkt dat Ischyrius (vs. 1077) zich de Fortitudo ook als een nympha voorgesteld dacht. Ev. 670 Beautye. Here at your will etc. Deze regel wordt door Beautye en Ev. 675 door Strength gesproken. In ’t Nederlands en ’t Latijn is ’t juist Cracht (Fortitudo) die de eerste en Schoonheijt (Pulchritudo) die de laatste spreekt. In de woorden zelf vond ik niets dat ons de keus gemakkeliker maakt. Ook v. Gennep stemt met *t Nederl. overeen. El. 638 (Sp. 619). Mijn vrienden coemt alle op mijnen dach. Voor dach in de minder algemene betekenis (die D" de Raaf er terecht aan toekent, Mnl. Wdb. 2, 6) van dag waarop iemand voor de rechter verschijnen moet, — D" de Raaf had naar El. 328 kunnen verwijzen, maar zie mijn noot tb. — voor dit dach is er geen equivalent in de ver- taling van Ischyrius. Ja, een vertaler laat zulke fijnig- heden wel ’s uit! Ook in ’t Engels is er geen equivalent te vinden. El. 640-650; Ev. 680. 135 El. 640 (Sp. 621). tot uwer minnen. Van liefde kan in dit geval geen sprake zijn. Naar — mogelike bewijzen voor de priorieteit van Everyman zoe- kende, moet men zich dus afvragen of deze plaats wel in orde is. En dan blijkt uit een in *t Mnl. Wdb. 4, 1629 aangehaalde plaats uit 't Arch. v. Buren (mij door D' de Vreese aangewezen) dat te minne = te gevoege dus tot uw’ dienst voorkomt. Maar véel plaatsen zijn er niet! Prof. Verdam had er deze wel bij op mogen geven in zijn in 1897 verschenen aflevering. De regel blijkt dus vol- komen in orde te zijn. Ev. 680. Strength dyscressyon beaute and fyue wyttes. Evenals de korresponderende woorden in El. zijn deze woorden te beschouwen als objekt van ’t werkwoord in de voorgaande regel. En toch zijn ze nodig. ook alweer als objekt om lac I nought (= not) te verklaren. Die laatste woorden zijn wel als een van de ergste stoplappen te be- schouwen daar de Engelsman zich aan schuldig heeft gemaakt. En voor ’s mans reputatie hoop ik dat we tot de konkluzie zullen komen dat ’t een vertalingsstoplap is, want dan is ' hem iets minder kwalik te nemen. El. 650 ende mijn duecht met kennisse claer. Claer zal hier wel een adv. zijn = 't soms zo weinig, soms bijna niets zeggende « ontwijfelbaar », waarover men het Mnl. Wdb. 3, 1483 sub. 7 vergelijken kan. Want Ischyrius zal zich wel vergissen wanneer hij ’t = schij- nend opvat en door Candida weergeeft (v. Gennep heeft dientengevolge schon, 1682), hoewel deze betekenis niet geheel uitgesloten is. Clere in Ev. 681 kan dus ook bright betekenen hoewel er mij weinig reden schijnt te zijn dit aan te nemen. Voor de hand ligt dat de Engelsman ’t ge- bruikt heeft o f als adj. in de betekenis beautiful (N.E.D. 4 c.) of = illustrious (ib. sub 5) of als adv. = completely, 136 Ev. 683-694. quite, thoroughly, (N.E.D. on v. adv. sub. 5). Een bewijs voor of tegen Ev. = El. is hier dus niet uit te putten. Ev. 683 seq. Z desyre no more to my besynes etc. Zie supra p. 11 noot 1, over het woord cumpany dat hier op zich zelf volkomen op zijn plaats is. Maar All be in cumpany in de samenhang is vreemd. Busynes van l. 683 is niet volkomen ’t zelfde als (te minen) verdoene van El. 652 maar daar de betekenissen zo zéer dicht bij elkaar liggen, laat zich een argument voor of tegen Ev. = El. hier niet uit halen. Ev. 690-693. Everyman aduyse you etc. Er is in deze plaats geen éen woord « verkeerd », — geen een woord dat een konjektuur nodig heeft. Hoog- stens kan men vragen of men — o.a. met ’t oog op El. 659: t c v doe ghewach — ook in Ev. 690 lezen moet : Z aduyse you. En toch zal iedereen die deze passage met een beetje gevoel voor wat 'n Engelsman schrijven kan, voor hoé een Engelsman denken kan, zeggen : dit is niet in orde. Zo schrijft een Engelsman niet. Natuurlik laat zich op de indruk uit zulk een enkele plaats geen theorie bouwen, — ik mocht echter niet nalaten altans ’s een enkele maal op deze omstandigheid te wijzen. Hij die ’t Eng. stuk met wat diepere kennis doorleest, zal deze impressie dik- wels krijgen maar zelden schijnt mij dit zo duidelik op de voorgrond te treden als hier. Ev. 694 My frendes etc. Vel. El. 663 v.v. en de Raaf p. 11. Op zich zelf heeft zeker de vergelijking van deze plaatsen geen bewijskracht voor El. = Ev. maar D" de Raaf mag niet uit ’t oog ver- liezen dat Prof. Kalff deze plaats (zie T. & L. 4, 120) natuurlik alleen in verband met de andere plaatsen als van enig belang beschouwt. El. 670; Ev. 702-705. 137 El. 670 (Sp. 652) ...dander heeft daer nae. Aan D" de Raaf’s lezing daeraen valt, dunkt me, niet te betwijfelen, Ev. 702. In quyet to be returned. Van twee kanten werd ik er indertijd opmerkzaam op gemaakt dat de lezing ¿n quiet ten onrechte door mij in mijn noot op p. 97 onjuist werd geacht. Professor York Powell wees mij op de bekende rechtsterm in peace and quiet, — « it makes good sense and good law » schreef hij mij. Ook D" Stoffel wees mij op die oude rechtsterm = als Endquittung, als Schlussentlastung. Geen van beide korrespondenten schijnen rekening gehouden te hebben met de Nederlandse tekst waarop ik in mijn noot toch uitdrukkelik had gewezen. Volgens Ev. = El. zo wel als EL = Ev. is ’t toch waarschijnliker dat J it bequeath de « korrespondent » van Gheuick zou zijn, dan die oude rechtsterm waarvan absoluut geen equivalent in ’t Neder- lands te vinden is. Let wel : ik zeg waarschijnliker ; abso- luut onmogelik is ’t niet. Stond b.v. Ev. = El. eenmaal vast dan zou ’t weglaten van die lastige uitdrukking in de (dan) vertaalde Ned. tekst niet te verwonderen zijn. Maar zo ver zijn we nu noch niet. Bovendien is de door mij afgedrukte tekst hoogst waarschijnlik niet de oorspron- kelike. Ik houd dus noch steeds vast aan J it bequeath als te verkiezen boven Zn quiet. Dat J it bequeath al bijna ’t zelfde uitdrukt als to be returned zal wel niemand een bezwaar achten ! Ev. 705. Zuer after and this daye. Te vergeefs heb ik getracht in deze regel iets anders te vinden dan de voor de hand liggende letterlike bete- kenis : Hiernamaals en van daag. Dit past n.1. volstrekt niet in de samenhang al is de nuance met wat wél passen zou, al heel gering. « Uit des duivels macht (Ev. 703 v.) 138 El. 675-700. verlost te worden hiernamaals en vandaag » geeft toch al heel weinig zin! Wat heeft daarentegen (Ev. = El.) Dorland dat netjes vertaald! Om uit des duivels macht « los te gaan » na (= niettegenstaande) ’t (slechte) leven dat ik in dezen tijd gevoerd heb. Is mijn lezer daaren- tegen misschien al tot de konkluzie gekomen dat we met EI. = Ev. rekening mogen houden, dan ziet hij dat de Engelsman Dorland’s nae (= niettegenstaande) opvatte als = hierna en er more suo maar op los vertaalde. El. 675 hoort wat ick ghewaghe. De lezing van ’t Eng. komt met die van H. en L. overeen terwijl de oudste tekst (B) ick v ghewaghe heeft. El. 678 okijs. Zie D" de Raaf p. 82, Moltzer in zijn Spectator aankon- diging en nu ’t Mnl. Wdb. 5,80. El. 693, 694 (Sp. 675, 676). Ende tsacrament god vleesch ende bloet Huwelic enz. Lees gods vleesch en : Penitencië Huwelic enz. Anders zijn er geen zeven sacramenten opgenoemd. Zie ook Ev. 725. In ’t Latijn zijn ze niet opgenoemd. Ook D" de Raaf leest (zie p. 63) gods. Mijn konjektuur penttencie voor huwelik schijnt mij eenvoudiger dan die van Kalff (T. & L. 4, 124, 125) die meent dat er een hele regel uitgevallen moet zijn. El. 700 (Sp. 682). God laet v met salicheden volbringhen. God, zegt Vijfsinnen daar, moge U dit met salicheden laten volbrengen. God, staat er in Ev. 731 (1), moge U (1) De schijnbare Hollandse konstruktie, — zie de noot op Ev. 427 — kan hier aan rijmnoot te danken zijn. Ev. 735-753. 139 tot zaligheid brengen. D" de Raaf maakt (p. 20) hier op- merkzaam op, — zonder verdere explicatie. Heeft hij wel gezien dat Ev. 731 (in de samenhang moet dit zo wat de grond aangeven waarom dit goed gehandeld is) — dat dit vers daar nu niet zo bizonder goed past? Daaren- tegen is E]. 700 volkomen in orde. Toch is het verschil in Ev. 731, tussen wat we vinden en wat we verwachten zouden, zo gering dat er een bewijs voor El. = Ev. moeilik uit te halen is. Dan zou ’t nl. blijken dat de Engelsman verkeerdelik v dat logies ’t onderwerp van de handeling is, als een logies voorwerp had opgevat, want + Eng. komt neer op: God will, may, save you! Ev. 735 seqq. God hath to them more power gyuen. De schijnbaar Nederlandse constructie kan aan rijm- nood (rythme nood !) te danken zijn. Ten onrechte schijnt mij Collier (H.E. Dr. P. 2* uitg. II p. 124 noot) hierin een ironiese behandeling van het onderwerp te zien. Niets zou mij anders aangenamer zijn dan hierin met hem iets te zien, geschreven « in the... spirit of (the) reformation » want dan zou hieruit misschien kunnen blijken dat ’t stuk geschreven was, onder de invloed van de reformatie. En dan zou de priorieteit van ’t stuk moeiliker vol te houden zijn. Maar dit k an altijd op de noch niet aanwezige refor- matie duiden. Voor Luther werd er genoeg ‘geklaagd. Zie ook El. 730 v.v. Ev. 744. Thou arte surgyon Met B. zal hier wel thou art the surgeon te lezen zijn. Ev. 753. The same sacrament. Terecht merkt Holthausen H. Arch. (92, 412) op dat er voor same sacrament: seuen sacraments te lezen 18; ib. wijst hij aan dat Petrus die woorden in de Handelingen der Apostelen 8,20 spreekt. 140 El. 726-734; Ev. 760-763. El. 726 (Sp. 708) … sinte peter lijdt. Zie over het rijm de aantekening op El. 338. Ev. 760. Theyr chyldren sytteth by other mennes fyres. Wat of er voor ergerlijks in steekt dat die kinderen bij "t vuur van andere zitten ? Of moeten we dit opvatten dat die, gewekt in overspel, door iemand die de vader niet is, opgevoed worden? Dat de kinderen van priesters zich zelfs in de tempel vertonen (El. 731) kan werkelik aan- stoot geven. ’t Rijm van deze regel ontbreekt. Wegens quact laat zich bad niet veranderen. En voor herde weet ik niets te substitueren. Ev. 763 = El. 734 (Sp. 716). These be with synne made blynde. Vergelijkt synne met sins (El. 734), — hierin schuilt zo goed als zeker een bewijs voor of tegen de priorieteit van Elckerlijc. Van de Engelsman of van Dorlandus is ’t a bold shot! De beslissing wie hier die brutale schutter geweest is laat ik, zo als steeds, aan mijn lezers over. 't Komt er eenvoudig op aan te zien of synme hier in zijn samenhang past al of niet. Buiten twijfel schijnt mij nu de uiting in El. in orde te zijn dat zulke priesters niet recht bij hun verstand zijn moeten om zich aan zulk een leven over te geven. Dat is wel ’n charitabele poging van een katoliek, die ’t slechte van de toestand in ziet, om zijn vereerde priester te redden. Zulk een pleidooi — de vraag naar de responsabiliteit van een misdadiger — kan men noch dageliks horen opwerpen ! En ’t Engels? Met ’t blind dat boven in de noot op Ev. 102 besproken is hebben we hier niet te maken. Ook niet natuurlik met de gewone betekenis. Men kan hier alleen denken aan blind = morally blind, — zie de N.E.D. sub IT. 2, vooral ’t citaat voor 1594. En dan vraag ik me af of er reden voor was in deze samenhang om van die El. 739-740. 14] priesters te zeggen dat ze waren destitute of moral light of dat ze niet hadden de vereiste true knowledge of God. En die zelfde vraag richt ik tot mijn lezers. El. 739 (Sp. 721). Daer wi alle in behoet werden. D" de Raaf's konjektuur (van voor in) is verleidelik maar ik ben niet volkomen overtuigd dat verandering nodig is. Kan de door Verdam Mnl. Wdb. 1, 742 sub 3 genoemde betekenis (D" de Raaf denkt aan die sub 1 b opgegeven) niet hier overdrachtelik gebruikt zijn : Daar in (n.L in, door ’t feit dat zij onze herders zijn) vinden wij onze bescherming P EL 740 (Sp. 722). Laet dit wesen niet meer vermaen. 