Bijdragen tot de taal-, land- en volkenkunde
En het heeft daarop betrekking, d. w. z. ook op andere plaatsen heeft het woord vlevensgeesty betrekking op het Brahma, zooals blijkt uit de daarbij genoemde kenmerken van het Brahma. Én ook hier is het verbonden met kenmerken van het Brahma, daar het het beste enz. ge- noemd wordt. Daarom moet men tot de conclusie komen, dat deze pericoop over het Bralima haudelt. Wat nu het bezwaar betreft, dat hier een keninerk van den adem voorkomt in de woorden: „Het lichaam bezielende, doet hij het opstaany, dat doet niets af. Want daar de werking van den adem afhankelijk is van den hoogsten geest, kan dit ook overdrachtelijk aan dien geest toegeschreven worden, zooals de schrift doet in de woorden: „Niet door inademing, noch door uitademing leeft eenig sterveling, maar zij leven door dat andere, waarop deze beide berusteny *. En ook dat, wat aangehaald is als een kenmerk van de individueele ziel: „Tracht uiet de stem te leeren kennen, maar ken den spreker enz.” verbiedt niet hier aan het Brahma te denken, daar de individuecle ziel van het Brahma niet wezenlijk verschilt, zooals blijkt uit woorden als „Dat zijt gijn; „Ik ben Brahma» en dergelijke. De ziel toch is eigenlijk alleen Brahma, maar wordt in bepaalde toe- standen, het gevolg van het gebonden zijn aan voorwaarden, nl. het verstand enz., beschouwd als de persoon, die handelt en de vruchten dier handelingen geniet, en daarom is de vermaning: „Tracht niet de stem te leeren kennen, maar ken den sprekerw, die ten doel heeft op den inwendigen geest de aandacht te vestigen om zoo te doen inzien, dat de ziel buiten die bij- zoudere toestanden naar zijn eigeulijk wezen Brahma is, niet ongerijmd. Zoo wordt ook elders, in de woorden: „Dat, wat door de stem niet wordt uitgesproken, waardoor de stem wordt 1 hath Tle, IT ©) A OP DE APHURISMEN VAN DEN VEDANTA, 249 voortgebracht, dat is het Brahma, niet dat, wat men als zoo- danig vereerty ', geleerd, dat de geest, van wien de functién van spreken enz. uitgaan, het Brahma is. Wat verder beweerd is, dat nl. in de woorden: # Deze beide wonen samen in het lichaam, samen verlaten zij het», onder- scheiden wordt tusschen den adem en den denkenden geest, en dat dat strijdt tegen de meening, dat hier van het Brahma sprake is, dat is geen bezwaar; want er kan onderscheid ge- maakt worden tusschen het verstand en den adem, twee voor- waarden van den inwendigen geest, op welke het vermogen om te kennen en om te werken berust; maar de door die twee voorwaarden bepaalde geest is wezenlijk niet gescheiden en daarom kannen zij ook als één worden beschouwd, zooals ge- schiedt in de woorden: „De levensgeest is de denkende geest enz.n 3 Hiermede is bewezen, dat deze pericoop over het Brahma handelt. 1 Kena-Up. I, 4. 2 Eene eenigszins andere verklaring van deze aphorismen en in ver- band daarmede van den behandelden tekst, door Qankara hier nog ver- meld, is in de vertaling weggelaten. — Einde van het eerste hoofdstuk. Tweede Hoofdstuk. HULDE AAN DEN HOOGSTEN GEEST. In het eerste hoofdstuk is in het aphorisme: „Uit hetwelk de oorsprong enz. is van het heelalw gezegd, dat het Brahma de oorzaak is van het ontstaan enz. der gansche wereld van den ether af; en dat Brahma is vervolgens beschreveu als alles- omvattend, eeuwig, alwetend, het wezen van alles; voorts is van sommige twijfelachtige teksten bewezen, dat zij over het Brahma handelen, door het aanwijzen der redenen, waarom daarin voorkomende woorden, die gewounlijk eene andere be- teekenis hebben, als namen van het Brahma moeten worden opgevat. Nu zijn er nog andere teksten, waarbij het, daar zij geene zekere aanduidingen van het Brahma bevatten, twijfel- achtig is, of zij over het hoogste Brahma of over iets anders handelen, Aan de behandeling dier teksten nu is het tweede en derde hoofdstuk gewijd. 1. Omdat hier sprake is van dat, wat in de ge- heele schrift erkend is. In de schrift leest men: zet gansche heelal is Brahma; daaruit ontstaat alles, daarin bestaat het, daarin gaat het onder; men vereere het kalin van zin; de mensch bestaat hoofdzakelijk uit verstand; waarop de mensch in dit leven zijn geest richt, dat wordt: hij na den dood: hij brenge vereering, de met ge- moed (inwendigen zin) begaafde, wieus lichaam de levensgeest is, enz.” 1. Hier is het de vraag of door die bepaling „de met gemoed begaafde enz.r de individueele ziel of wel het hougste Brahma als voorwerp van vereering aangewezen wordt. ongPe meening, dat het de individueele ziel is, wordt verdedigd : grond dat wel, zooals algemeen erkend wordt, deze, de erscheres der organen, met het gemoed (den inwendigen zin) — 41 Bast? cS UP DE APHORISMEN VAN DEN VEDANTA. 951 enz. verbonden is, maar niet het hoogste Brahma, daar dit in de schrift gezegd wordt te zijn: „Zonder adem, zonder inwendigen zin, rein enz.” !. — Maar wordt niet het Brahma in de woorden: „Het gansche heelal is Brahma» uitdrukkelijk ge- noemd? Hoe kan men dan de stelling verdedigen, dat hier de individueele ziel voorwerp van vereering is? — Dit is geen bezwaar. Dat woord dient niet om vereering van het Brahma voor te schrijven, maar om tot kalinte te stemmen. Omdat, wordt daarin gezegd, het gansche heelal Brahma is, daaruit alles outstaat, daarin bestaat en ondergaat, geve men zich kalm van zin aan vereering over. De bedoeling is: Omdat de gansche eindige wereld alleen Brahma is, daar zij uit het Brahma ont- staat, daarin ondergaat en daarin bestaat, en er bij de eenheid van alles voor begeerte enz. geene plaats is, daarom geve men zich kalm van zin aan vereering over, En dient dit woord om tot kalmte te stemmen, dan kan daardoor niet vereering van het Brahma voorgeschreven worden. Maar vereering wordt voor- geschreven door de woorden: „Hij brenge vereering” enz. en als voorwerp van die vereering wordt genoemd „de met gemoed begaafde, wiens lichaam de levensgeest is.» Dit is eene aan- duiding van de individueele ziel. Daarom zeggen wij, dat de individueele ziel het voorwerp 1s der hier voorgeschreven ver- eering. En ook de onmiddellijk volgende woorden: »Die alles doel, alles begeerty zijn op de individueele ziel toepasselijk. Verder gelden de woorden: „Dat is de geest in mijn hart, kleiner dan een rijst- of gerstkorrely wel van de individueele ziel, die zoo klein is als de punt van een naald, maar niet van het onbegrensde Brahma. — Maar het daarop volgende : „grooter dan de aarder enz. kan toch niet gezegd worden van een beperkt wezen. — Daarop antwoorden wij: Vooreerst kunnen die bepalingen „kleiner dan een rijstkorrely en «grooter dan de aarder niet beide tegelijk op hetzelfde voorwerp betrekking hebben, daar zij met elkander in strijd zijn. En moet men tusschen heiden kiezen, dan is het logisch zich te houden aan de bepaling kleiner dan een rijstkorrels, daar deze het eerst genoemd wordt. De bepaling: rgrooter dan de aarder is dan hieruit te verklaren, dat de ziel eigenlijk Brahma is. Staat het nu zoo vast, dat hier sprake is van de individueele ziel, dan moet ook de aan het slot voorkomende vermelding van het 1 Musa. Up. II, 1, 2, 252 CANKARA ÄCÂKYA'S COMMENTAAR Brahma in de woorden: #Dat is het Brahmar, daar zij slaat op hetgeen voorafgaat, betrekking hebben op de individueele ziel. Door de bepaling „de met gemoed begaafden enz. wordt dus de individucele ziel als voorwerp van vereering aangewezen. — Hiertegenover stellen wij, dat hier door de bepaling rde met gemoed begaafder euz. het hoogste Brahma als voorwerp van vereering wordt aangewezen, omdat er sprake is van dat, wat in de geheele schrift erkend is. Het is logisch aan te nemen, dat hier door de bepaling vde met ge- moed begaafden de in alle Vedânta's erkende, met den naam Brahma aangeduide, oorzaak der wereld, die ook in den aan- hef van dezen tekst in de woorden ~Het gansche heelal is Brahmay genoemd wordt, als voorwerp ‘van vereering wordt aangewezen. Kin zoo ontgaat men de fout van voor het tot dusverre behandelde onderwerp willekeurig een auder in de plaats te stellen. — Maar er is immers gezegd, dat de vermelding van het Brahma in den aanhef van den tekst in de woorden: # Het gansche heelal is Brahmar alleen dient om tot kalmte te stem- men. — Daarop antwoorden wij: Al dient de vermelding van het Brahma om tot kalmte te stemmen, zij gaat toch vooraf aan de woorden rde met gemoed begaafde enz.r, terwijl de vermelding der individueele ziel daaraan niet voorafgaat en deze in die woorden zelf evenmin genoemd wordt. 2. Kn omdat de bedoelde eigenschappen aan het Brahma toekomen. Bedoeld is wat men wil zeggen. Ofschoon het nu in de be- teekenis van vgewildy bij den Veda, die niet door menschen geschreven is, niet past, daar hier geen spreker is, wordt dat woord hier toch overdrachtelijk gebruikt om het begrip, dat uit de woorden volgt. Want in het gewone spraakgebruik noet men dat, wat men door, het uitspreken van een woord wil hebben, het bedoelde en wat men niet wil hebben, niet bedoeld; en evenzoo is het in den Veda. De aldus bedoelde eigenschappen nu, die hier aan het voorwerp van vereering worden toegekend, dat zijn besluit werkelijkheid is enz., komen aan het hoogste Brahma toe. Want dat zijn besluit werkelijkheid ie, geldt van den hoogsten geest, daar hij onbeperkte macht heeft over schepping , bestaan en ondergang. Zoo wordt het ook elders als eigenschap „doren DN DN rennet araaserm al staa w ra dan ornaat wre rar OP DE APHORISMEN VAN DEN VEDANTA. 253 euvel wordt gezegd dat zijn wensch, zijn besluit werkelijkheid is ', „Wiens geest ether is” beteekent, dat zijn geest is als de ether; door zijne alomtegenwoordigheid nu komt het Brahma overeen met don ether; ditzelfde wordt ook uitgedrukt door de woorden »grooter dan de aarder. En ook indien men het ver- klaart a's: zijn geest is de ether, dan toch geldt het van het Brahma, dat de oorzaak en het wezen van alles is; om dezelfde reden kan het ook genoemd worden degene, die alles doet. Zoo komen: dus de hier aan hel voorwerp van vereering toegeschreven eigenschappen aan het Brahma toe. Wat nu gezegd is, dat de woorden „de met gemoed begaafde, wiens lichaam de levensgeest iss kenmerken noemen van de individueele ziel en op het Brahma niet toepasselijk zijn, daartegenover beweren wij, dal zij ook op het Brahma toepasselijk zijn. Want daar het Brahma de algeest is, is alles, wat met de ziel “verbonden is, eveneens met het Brahma verbonden. Zou zeggen ook schrift en overlevering beide van het Braluna: #Gij zijt vrouw, gij zijt man; gij zijt jonge- ling, gij zijt meisje; gij gaat als grijsaard met een kruk, gij zijt pasgeboren, uw aangezicht is overaly 2; „Overal handen en voeten, overal oogen, hoofd en aangezicht, overal ‘ooren hebbende, bedekt hij alles in de werelds 3. 3. Maar niet een lichamelijk wezen, omdat ze daaraan niet toekomen. In het vorige aphorisme is gezegd, dat de bedoelde eigen- schappen aan het Brahma toekomen; hier wordt gezegd, dat zij niet toekomen aan cen lichamelijk wezen. Wet woord maar duidt eene beperking aan. Het Brahma alleen is, blijkens bovenstaande redeneering, de met gemoed begaafde, niet een lichamelijk wezen, de individuecle ziel. Want bepalingen als: » Wiers besluit werkelijkheid, wiens geest ether is, die zonder stem, zonder begeerte is, grooter dan de aarden en dergelijke, zijn niet 1 Chand. Up. VIII, 4, 5. 2 Qret. Up. IV, 3. 8 Gret. Up. Il, 16. 254 _ GANKARA ACÄRYA'S COMMENTAAR onmiddellijk op het lichamelijk wezen toepasselijk. Lichamelijk beteekent: in het lichaam zijnde. — Is dan ook niet het Opper- wezen in het lichaam? — Ja, het is in het lichaam , maar niet in het lichaam alleen. Want het wordt in de woorden : »Grooter dan de aarde, grooter dan de lucht, als de ether alomtegen- woordig en eeuwig” als allesomvattend voorgesteld. Maar de in- dividueele ziel is alleen in het lichaam, daar zij niet kan bestaan zonder lichaam, de basis van genot en smart. 4. En het blijkt uit de vermelding van een object en een subject. De met geinoed begaafile enz. kan ook daarom niet de indivi- dueele ziel zijn, omdat in de woorden : # Deze wereld verlatende, ga ik in hem in» een object en een subject vermeld wordt. Want het woord vhemy wijst den geest, den met gemoed be- gaafde, die als voorwerp van vereering is voorgesteld, aan als het object, dat bereikt moet worden, en het woord vik» de individueele ziel, den vereerder, als het subject, dat bereikt. „Ik ga in hem inz wil zeggen: ik heb hem bereikt. Bij een gaan ‘naar lets nu kan niet een en hetzelfde wezen als object en als subject voorgesteld worden. Eveneens berust ook het zijn van object en subject van vereering op verschil. Derhalve is het niet de individueele ziel, die beschreven wordt als de met gemoed begaafde enz. 5. Uit het verschil van woorden. Dat de met gemoed hegaafde een ander is dan de individueele ziel, blijkt uit het verschil van woorden, voorkomende in een anderen tekst van gelijke strekking, nl. in dezen: „Gelijk een rijst- of gerst- of gierstkorrel, zoo is die gouden persoon in den inwendigen geest.s Hier komt een afzonderlijk woord «de in- wendige geest 7, dat in locativo staat, als naam van de indivi- ducele ziel voor, en een ander, het woord vpersoons, dat im nominativo staat, als naam van den als met gemoed begaafd voorgestelden geest. Daaruit blijkt, dat er tusschen deze beiden verschil bestaat. 6. En uit de overlevering. Ook de overlevering leert, dat er onderscheid bestaat tns- schen de individueele ziel en den hoogsten geest, door te zeggen : 4 IId 4 Noa oars seamrarraer rt A ens aaa Lmarsmddt as ala bn Lat ha rt tra Th alla UP DE APHORISMEN VAN DEN VEDANTA. 955 schepselen; allen door den schijn als in een kunstrad rond- draaiender. — Nu zal men zeggen: Wie is diesindividueele ziel, die als een ander dan de hoogste geest wordt uitgesloten im de woorden : „Niet een lichamelijk wezen, omdat ze daaraan niet toekomeny. De schrift toch outkent, in woorden als: rp Daar is geen ander, die ziet, geen ander, die hoort, dan hijr t, het bestaan van een anderen dan den hoogsten geest; en datzelfde doet de overlevering in woorden als: „Ken mij ook als de ziel, die in alle lichamen woont, o Bharata!y — Het antwoord hierop is: Het is waar; de hoogste geest alleen, door de voor- waarden van lichaam, organen, inwendigen zin en verstand beperkt, wordt door onkundigen overdrachtelijk voor individueele ziel gehouden; het is er mede als met de onbegrensde ruimte, die ook, ten gevolge van voorwaarden, nl. potten, emmers enz, beperkt schijnt te zijn. Dien ten gevolge nu kan, zoolang men niet gekomen is tot de kennis van de eenheid van den geest, die uitgedrukt wordt in de woorden ~ Dat zijt gij, in de praktijk onderscheid gemaakt worden tusschen object, subject enz. Maar wanneer men de eenheid van den geest kent, houden alle in de praktijk gaugbare begrippen van gebondenheid , verlossing enz. op. 7. Zegt men: Ilet is zoo niet; want hij neemt eene geringe plaats in en dit wordt uitdrukkelijk ge- zegd, dan antwoorden wij: Neen; want zoo wordt hij voorgesteld, omdat hij voorwerp is van ver- eering, en evenals de ruimte. Ter weerlegging van de tegenwerping, dat hier alleen de lichamelijke geest, de individueele ziel, die zoo klein is als de puut van een pijl, bedoeld is, niet het alomtegenwoordige Brahma, daar de bedoelde geest eene geringe plaats inneemt, een klein verblijf heeft, blijkens de woorden: „Dat is de geest in mijn hartr, terwijl ook in de woorden „kleiner dan een rijst- of gerstkorrely uitdrukkelijk geleerd wordt, dat hij klein is, wordt het volgende gezegd: Dat is geen bezwaar; vooreerst toch kan men een aan eene beperkte plaats gebonden wezen nooit als alomtegenwoordig voorstellen, maar wel kan men van een alomtegenwoordig wezen tn zekeren zin zeggen, dat het op eene bepaalde plaats zich bevindt, daar het op alle plaatsen is, evenals men bv. den beheerscher der gansche aarde heer van 1 Brh. Ar. Up. III, 7, 93, 956 CANKARA ÂcÂrYa's COMMENTAAR Ayodhya kan noemen. — Waarom wordt nu het Opperwezen, terwijl het toch alomtegenwoordig is, hier gezegd eene geringe plaats in te nemen en klein te zijn? — Daarop is ons ant- woord: Omdat het voorwerp is van vereering, wordt het zoo beschreven. Hier wordt geleerd het Opperwezen zoo, met de eigenschappen kleinheid enz., daar, in de lotus van het hart, te vereeren, te aanschouwen, evenals Vishnu in een Câlagrâmasteen. Daarin vereerd wordende wordt het alom- tegenwoordige Opperwezen genadig gestemd. En het is met deze aanschouwing evenals met die der ruimte. Evenals de ruimte, ofschoon ze oneindig is, met betrekking tot naald, strik enz. gezegd wordt klein te zijn en eene geringe plaats in te nemen, zoo ook het Opperwezen. Dat het eene geringe plaats inneemt en klein is, geldt van het Brahma alléén beschouwd als voorwerp van vereering, niet in werkelijk- heid. Hierdoor vervalt de tegenwerping, dat, daar hetgeen in het hart is, in ieder lichaam afzonderlijk en dus over verschil- lende plaatsen verdeeld is en al wat over verschillende plaatsen verdeeld is, veelvuldig, uit deelen samengesteld en eindig is, ook het Brahma, in het hart zijnde, die eigenschappen zou moeten hebben. 8. Zegt men: Dan ondervindt hij ook genot, dan antwoorden wij: Neen; want er bestaat onder- scheid. Nu wordt gezegd: Daar het alomtegenwoordige Brahma met het hart van alle levende wezens verbonden is en in wezen van de individueele ziel niet verschilt, daar beide zuiver bewustzijn zijn, moet het hetzelfde lief en leed ondervinden als deze. En dit volgt ook uit de eenheid; want blijkens de woorden: „Er Is geen ander, die kent, dan hijr is er geen van den hoogsten geest onderscheiden eindige geest, Daarom is het. de hoogste geest alleen, die het genot der eindige wereld ondervindt. — Hierop antwoordt de auteur: Neen; want er bestaat onder- scheid. Dat het Brahma, omdat het met de harten van alle levende wezens verbonden is, evenals de individueele ziel genot ondervindt, dit is vooreerst niet waar, omdat er onderscheid bestaat. Want er bestaat onderscheid tusschen de individueele ziel en den hoogsten geest. De een is de persoon, die handelt en de vruchten der handelingen geniet, die verdienste en schuld ero rdanté rr RN fr land an An mrenanchih a An an A men nn wee dR remes En OP DE APHORISMEN VAN DEN VEDÄNTA 957 vrij van euvel enz. Omdat nu tusschen beiden dat onderscheid bestaat, is het genieten uitsluitend cigen aan den een, miet aan den ander. En wilde men aannemen, dat verbinding met iets eindigs een (noodzakelijk) gevolg was van bloote aanraking alleen, onafhankelijk van het inhaerente wezen van iets, dan zou men ook moeten aannemen, dat de ether enz. kon branden. Dit bezwaar treft overigens ook de leer van hen, dte het bestaan van vele alomtegenwoordige zielen aannemen ‚en wordt door hen op dezelfde wijze weerlegd. Wat nu verder gezegd is, dat, daar de geest één is en er dus geen andere geest bestaat dan het Brahma, uit het feit, dat de individueele ziel genot ondervindt, volgt, dat het Brahma zulks doet, daarop antwoorden wij: Vooreerst moeten wij dien onnoozele vragen, hoe hij komt aan de stelling, dat er geen andere geest is dan het Brahma. Antwoordt hij dan: Uit teksten als „Dit zijt gijn; „Ik ben Brahmar; „Daar is geen ander, die keut, dan hij”; dan moet men ook eene zaak, in de schrift geleerd, volgens de schrift verklaren en zich niet aan halfheid schuldig maken. En door in de woorden #Dat zijt gijn te leeren, dat het Brahma, nader omschreven als vrij van euvel enz., het eigenlijke wezen is der individueele ziel, ontkent de schrift juist, dat de ziel genieter is, omdat daaruit zou volgen, dat het Brahma het was. Maar de eenheid der ziel met het Brahma wordt niet begrepen en dan ontstaat de op dwaling be- rustende voorstelling, dat de ziel de vruchten der haudelingen geniet, maar daardoor wordt het Brahma in werkelijkheid niet geinfluenceerd. Want wanneer kinderen aan de lucht vlakheid en kleur toeschrijven, dan is de lucht daarom toch met in wer- kelijkheid vlak en gekleurd, Daarom zegt de auteur: Neen; want er bestaat onderscheid. Ofschoon de ziel één is met het Brahma, mag men toch niet, op grond dat de indivi- duecle ziel genieter is, aannemen, dat het Brahma genieter is, omdat er onderscheid bestaat. Want er bestaat hier onderscheid van valsche en ware kennis. Dat de ziel genieter is, is eene veronderstelling, die op valsche, dat zij één is met het Brahma daarentegen eene beschouwing, die op ware kennis berust. Kn door dat door valsche kennis verondersteld genieten wordt het wezen, dat het object is van de ware kennis, niet geïnfluenceerd. Daarom kan ook geen schijn van genieten aan het Opperwezen worden toegeschreven. 955 CANKARA ÔCÂRYA'S COMMENTAAR 9. De eter is het Brahma; dit blijkt hieruit, dat het bewegelijke en het onbewegelijke wordt samen- gevat. In de Kaéhavalli-Upanishad leest men: #Wie weet, waar hij Is, wiens spijs Brahmauen en Kshatriya's beide zijn en die den dood gebruikt als middel om de spijze te bereiden» t, Hierin is, zooals blijkt uit de vermelding van spijs en toebereidings- middel, sprake van een eter. Nu is het de vraag, of die eter het vuur is, of de individueele ziel, of de hoogste geest, want er wordt hier geene nadere bepaling gegeven en alle drie, het vuur, de individueele ziel en den hoogsten geest, vindt men in dit boek, in de uiteenzetting der te behandelen vraag, vermeld. Onze tegenpartij zegt: De eter is het vuur, want het vuur wordt in de schrift en in het algemeen spraakgebruik de eter der spijzen genoemd. Of het is de individueele ziel, want van deze wordt gezegd: „De een eet de zoete vrucht.» Het kan niet de hoogste geest zijn, daar van dezen gezegd wordt: # Niet etende ziet hij toe.” — [liertegenover zeggen wij: Die etermoet zijn de hoogste geest; dit blijkt hieruit, dat het bewegelijke en het onbewegelijke samengevat wordt Ilet bewegelijke en het onbewegelijke, d. i. het levende en het levenlooze, wordt hier als de spijs genoemd, waarbij de dood als toebereidings- middel dient. Ku van die spijs kan geen ander dan de hoogste geest naar waarheid de eter genoemd worden, maar van den hoogsten geest, die de gansche eindige wereld in zich opneemt, kan gezegd worden, dat hij alles ect. — Maar dat het bewege- lijke eu onbewegelijke samengevat wordt, blijkt hier niet; hoe kan dat dan, als iets dat vaststaat, als bewijs worden aange- voerd. — Dit is geen bezwadr; want het noemen van den dood als toebereidingsmiddel wijst op de geheele som der levende wezens, en Brahmanen en Kshatriya’s kunnen, daar zij de voor- naamste dier wezens zijn, als voorbeelden worden genoemd. Wat nu de bewering betreft, dat de hoogste geest niet de eter kan zijn, omdat van hem wordt gezegd: „Niet etende ziet hij toer, daarop antwoorden wij: In die woorden wordt ontkend, dat hij de vruchten der handelingen geniet; want daarvan wordt im die pericoop gesproken; maar er wordt niet in ontkend, dat hij de eindige dingen in zich opneemt, want g 7. af EL rr Aes UP DE APHORISMEN VAN DEN VEDANTA. 959 volgens alle Vedanta’s staat het vast, dat het Brahma de oorzaak is van ontstaan, bestaan en ondergaan. Daarom kan die eter hier geen ander zijn dan de hoogste geest. 10. En uit hetgeen voorafgaat. Dat de eter hier geen ander kan zijn dan de hoogste geest, blijkt ook hieruit, dat in hetgeen voorafgaat over dien geest gesproken wordt in de woorden: # De ziel wordt niet geboren en sterft niet !/. Want het is regel bij het vervolg te denken aan hetzelfde onderwerp, dat in hetgeen voorafgaat behandeld is. Eu dat hij moeielijk te kennen is, wat uitgedrukt wordt in de woorden: 7 Wie weet, waar hij is”, is eveneens een kenmerk - van den hoogsten geest. 11. De twee, die in het verborgen wonen, zijn de hoogste geest en de individueele ziel; beide toch zijn geest, want dit wordt geleerd. In de Kathavalli-Upanishad leest men: »De twee, die in het verborgen wonende in de hoogste sphaeren, de vrucht der vroom- heid in de wereld der goede handelingen (in den hemel) genieten, noemen de Brahmakenners, zij die de vijf heilige vuren on- derhouden en die driemaal het Naciketa-vuur ontsteken, schaduw en licht. 2» Hier is het de vraag, of met die twee het verstand en de individueele ziel bedoeld worden of de individueele ziel en de hoogste geest. Iu het eerste geval wordt hier geleerd, dat de individueele ziel onderscheiden is van dat samenstel van organen, waarvan het verstand het voornaamste is, en dat past hier, daar de vraag gesteld is: # Omtrent een gestorven mensch bestaat er verschil van gevoelen; sommigen zeggen: Hij hestaat ; anderen: Hij bestaat niet; daaromtrent door u onderwezen te worden is mijn derde wensch 37. In het tweede geval wordt hier geleerd, dat de hoogste geest onderscheiden is van de individueele ziel, en ook dat past hier, daar de vraag gesteld is: „Zeg mij dat, wat gij ziet, dat niet bestaat. in verdienste noch in schuld, niet in dit geheel van oorzaak en gevolg, niet in iets verledens noch in iets toekomstigs 4». _ Maar nu zegt een bestrijder: Beide opvattingen zijn onhoud- 3 Kath. Up. II, 18. ® Kath. Up. Ill, 1. 3 Kash. Up. I, 20. 4 Kath. Up. Il, 14, Ge Volgr. IX, Wi 960 CASKARA achRyA’s COMMENTAAR haar. Want als kenmerk wordt genoemd het genieten van de vrucht der vroomheid in de wereld der goede handelingen. Dit nu geldt wel van de zelfbewuste ziel, maar niet van het onbe- wuste verstand. En door den dualis te gebruiken leert de schrift, dat beide het doen. De eerste opvatting, volgens welke hier het verstand en de individneele ziel bedoeld zijn, is dus onhoudbaar. Om dezelfde reden is ook de tweede opvatting, volgens welke de individueele ztel en de hoogste geest bedoeld zijn, onhoudbaar. Want ook van den hoogsten geest, ofschoon hij een zelfbewust wezen is, kan niet gezegd zijn, dat hij die vruchten geniet, daar het lied zegt: » Niet etende ziet hij toe». — Hierop ant- woorden wij: Dit is geen bezwaar; want evenals men zegt: n Zii dragen zonneschermen», al is er maar een, die een zonne- scherm heeft, en zoo overdrachtelijk op velen toepast, wat van één geldt, zoo kan men ook spreken van twee, die genieten, ofschoon maar één het doet. Men kan het ook aldus verklaren: De individueele ziel geniet, het Opperwezen doet genieten en wordt daarom ook gezegd te genieten, evenals men van iemand, die doet koken , gewoon is te zeggen, dat hij kookt. En de opvatting , dat de individueele ziel en het verstand bedoeld worden, ie eveneens te verdedigen, omdat het middel overdrachtelijk kan worden voorgesteld als de dader, zooals b. v. geschiedt in de uitdrukking: Met vuur kookt. Bovendien kunnen in eene ver- handeling over het wezen der ziel geene twee andere genieters bedoeld zijn. De vraag is hier. dus of er sprake is van het verstand en de individueele ziel of wel van de individueele ziel en den hoogsten geest. De meening, dat het verstand en de individueele ziel bedoeld zijn, wordt verdedigd op grond van de bepaling #die in het ver- borgen (in het hol) wonen». Hetzij men toch onder dat hol het lichaam of het hart verstaat, in beide gevallen kunnen het verstand en de individueele ziel gezegd worden daarin te wonen, maar van het alomtegenwoordige Brahma mag men niet veronder- stellen, dat het zich op eene bepaalde plaats bevindt. Verder, de woorden „in de wereld der goede handelingen » toonen , dat zij het gebied der handelingen niet te boven gaan; maar de hongste geest beweegt zich niet op het gebied van goede of slechte handelingen, zooals blijkt uit de woorden der schrift: „Hij wordt door handelingen niet grooter of kleiner”. De woorden # schaduw en licht # eindelijk zijn gepast als aanduidingen OP DE APHORISMEN VAN DEN VEDANTA. 961 elkander staan als schaduw en licht. Er is hier dus sprake van het verstand en de individueele ziel. — Hiertegenover beweren wij, dat hier sprake is van de indi- vidueele ziel en den hoogsten geest. Want deze beide zijn geest, zelfbewuste wezens van dezelfde soort, en men denkt in het dagelijksch leven bij het hooren van een getal alleen aan dingen van dezelfde soort. Zoo b. v. als men van koeien sprekende zegt: » De tweede moet gezocht worden #, dan wordt eene tweede koe en niet eeu paard of een mensch gezocht. Daarom kan men hier ook, daar uit de vermelding van het genieten van de vrachten der vroomheid blijkt, dat de individueele ziel de een is, bij het zoeken naar den tweede, alleen aan den ge- lijksoortigen , zelfbewusten, hoogsten geest denken. — Maar is niet gezegd, dat aan den hoogsten geest niet gedacht kan wor- den, omdat er gezegd wordt, dat hij in het hol zich bevindt? — Hierop antwoorden wij: Die uitdrukking wordt in schrift en overlevering beide meermalen van den hoogsten geest gebruikt ; b. v. in de uitdrukkingen: » De in het hol verborgene, in de diepte wonende, van eeuwigheid af bestaande 1”; » Wie hem kent, die in het verborgen woont in den hoogsten hemel 2 # ; neer den geest kennen, die in het verborgen woont» enz. En wij hebben reeds vroeger bewezen, dat het niet ongerijmd is, dat aan het Brahma, al is het alomtegenwoordig, ter wille van de aanschouwing eene bepaalde verblijfplaats wordt toege- kend. Dat, evenals in het bovengenoemde voorbeeld van eon man met een zonnescherm, beide gezegd worden te verkeeren in de wereld der goede werken, ofschoon het eigenlijk slechts van één geldt, is niet ongerijmd. Evenmin dat zij tegenover elkander worden gesteld als schaduw en licht; want gebonden zijn aan de eindige wereld en daaraan niet gebonden zijn staan als schaduw en licht tegenover elkander, omdat het eerste eene door valsche kennis veroorzaakte voorstelling, het tweede wer- kelijkheid is, Daarom worden hier met de twee, die in het ver- borgen wonen, de individueele ziel en de hoogste geest bedoeld. Waaruit blijkt verder, dat hier de individueele ziel en de hoogste geest bedoeld worden? ‘ 12. En het blijkt uit de verdere beschrijving. 3 Kash. Up. II, 12. 8 Taitt, Up, 1, 1. 262 CANKARA ACARYA'S COMMENTAAT En de verdere beschrijving is alleen op de individucele ziel en den hoogsten geest toepasselijk. In het beeld van den rijder , den wagen enz., voorkomende in het vervolg van het hoofd- stuk ', wordt in de woorden : # Beschouw den geest als den rijder, het lichaam als den wagen enz.r de ziel als de rijder, die door de eindige wereld en de verlossing rijdt, en in de woorden: » Hij bereikt het einde van den weg, de hoogste plaats van Vishnu» de hoogste geest als het doel der reis voor- gesteld. Zoo zijn het ook deze beide, die in het voorgaande hoofd- stuk, in de woorden: » Wanneer de wijze, door op den geest zijne aandacht te vestigen, dien deva , mueielijk te aanschouwen , in het verborgen zich bevindende, in net hol verborgen, in de diepte wonende, van eeuwigheid af bestaande , kent, dan is hij bevrijd van vreugde en sinart 2, onderscheiden worden als degene, die kent, en degene, die gekend moet worden. En dit voor- gaande hoofdstuk handelt over den hoogsten geest. Dat verder in onzen tekst bepaald de Brahmakenners genoemd worden, pleit ook voor de meening, dat hier sprake is van den hoogsten geest. Daarom moeten hier de individueele ziel en de hoogste geest bedoeld zijn. Deze verklaring nu geldt ook van den tekst: » Twee vogels, samen gepaard, elkanders gezellen enz. >», want daar er daar ook over den geest gehandeld wordt, kunnen dit niet twee vogels in eigenlijken zin zijn. Uit het eten, dat aan een van deze beiden toegeschreven wordt in de woorden : # Hij eet eene zoete vruchtwe , blijkt, dat deze de individueele ziel ts; uit het niet eten en het zelfbewust zijn, dat aan den ander wordt toegeschreven in de woorden: » Niet etende ziet hij toe, blijkt, dat deze de hoogste geest is. Eu in het volgende vers worden deze beide onder- scheiden als degene, die ziet, en degene, die gezien moet wor- den, in de woorden: #Op denzelfden boom treurt de in de eindige wereld verzonken ziel in verblinding over hare nietigheid ; maar wanneer zij den ander geëerd en machtig ziet, is haar verdriet bij de gedachte aan diens grootheid geweken 7. Anderen zeggen echter: Op dit vers „ Twee vogels enz. » is de conclusie van deze paragraaf niet toepasselijk, daar het in het BrÂhmana van Paingiraha anders wordt verklaard. Volgens dezen is de een, die de zoete vrucht eet, de inwendige zin (sattva); en en en — ' Kath. Up. Il, 3—4. 2 Kath. Up. II, 12. OP DE APHORISMEN VAN DEN VEDANTA. 263 de ander, die niet eteude toeziet , de individueele ziel (kshetrajna). Het zijn dus de inwendige zin en de individueele ziel. En de bewering, dat met saftva de individueele ziel, met kshetrajna de hoogste geest bedoeld wordt, gaat niet op. Want sativa en kshetrajna zijn algemeen gebruikelijk als namen van den in- wendigen zin en de individueele ziel en zoo worden ze hier ook verklaard: » Sattva is datgene, waardoor men droomen ziet, kshetrajna is de lichamelijke getuige ». Maar ook de in deze paragraaf eerst voorgedragen verklaring is op dit vers niet toepasselijk. Want hier wordt niet de ziel met de uit de gebondenheid aan de eindige wereld voortvloeiende eigen- schappen, d. w. z. de handelende en de vruchten der handelingen genietende ziel bedoeld, maar de ziel, vrij van al die eigen- schappen, naar haar wezen Brahma, bewustzijn alleen. Dit blijkt uit de woorden: » De ander eet niet, maar ziet toe en uit uitspraken van schrift en overlevering als: # Dat zijt gij»; » Ken mij ook als de ziel» enz. En zoo alleen zijn de woorden aan het slot gepast: 7 Dat zijn de inwendige zin en de ziel; hem, die dus weet, bedekt geene donkerheid ». — Maar hoe kan | zooals volgens deze opvatting, dat de een, de eter der zoete vrucht, de inwendige zin is, geschiedt, van den onbewusten in- wendigen zin gezegd worden, dat het de genieter is? — Hierop wordt geantwoord: Deze tekst heeft niet ten doel te leeren, dat de onbewuste inwendige zin genieter is, maar dat de zelfbewuste ziel niet genieter, maar naar haar wezen Brahma is, Daarom brengt hij het genieten over op den inwendigen zin, die onderworpen is aan aandoeningen als blijdschap enz. Maar dat de inwendige zin en de ziel de persoon zijn, die handelt en de vruchten der handelingen geniet, is eene uit ver- warring van beider wezen ontstaande voorstelling ; in werkelijkheid is geen van beiden het, want de inwendige zin is een onbewust iets en de ziel is aan geene aandoeningen onderworpen. En de inwendige zin kan het bovendien niet zijn, omdat hij zelf eene voorstelling van valsche kennis is. Zoo leert de schrift in de woorden: 7 Waar schijnbaar iets anders is, daar kan de een den ander zien '~, dat de voorstelling van een persoon, die handelt enz., een object is van valsche kennis. evenals een in den droom geziene olifant, en in de woorden : » Maar waar alles alleen zijn geest is, wien zou hij daar zien en waarmede» ont- kent zij, dat die voorstelling voor den wijze bestaat. “3 Brb. Ar. Up. IV, 4, 14. 264 CANKARA ÂCÂRYA'S COMMENTAAR 13. De persoon in het oogishet Brahma, dit blijkt hieruit, dat daaraan de genoemde eigenschappen toekomen. In de sehrift wordt gezegd: » De persoon, die gezien wordt in het oog, dat is de geest; dat is het onsterfelijke, volmaakt veilige, dat is het Brahma»; en verder: # Wanneer daarop ook al een druppel olie of water valt, deze loopt langs de oogleden af!” Nu is het de vraag, of hier het spiegelbeeld in het oog bedoeld wordt, of de individueele ziel, of de deva van het ge- zicht, of wel het Opperwezen. De tegenpartij zegt: Hier wordt het in het oog zich vertov- nend beeld van een mensch bedoeld; want dat zulk een spiegel- beeld zich vertoont, is algemeen bekend en in deu tekst wordt van dien persoon gesproken als van iets dat algemeen bekend is. Of het moet eene aanduiding zijn van de individueele ziel, want. deze neemt door het oog de vormen waar en is dus daarin tegenwoordig; deze opvatting wordt begunstigd door het gebruik van het woord »geestr. Of er wordt mede bedoeld de deva der zon, die de functies van het oog bevordert; want de schrift zegt: „Door zijne stralen bevindt deze zich daariny , en onster- felijkheid enz. kan in betrekkelijken zin ook aan een deva wor- den toegekend. Het Opperwezen kan niet bedoeld zijn, omdat een bepaald verblijf wordt genoemd. — Hiertegenover stellen wij, dat hier met den persoon in het oog het Opperwezen bedoeld wordt, op grond dat al de hier genoemde eigenschappen aan het hoogste wezen toekomen. Dat het geest is vooreerst geldt van het Opperwezen, zooals blijkt uit de woorden: „Dat is de geest; dat zijt gijn. Onsterfelijk- heid en volmaakte rust worden meermalen daaraan toegekend. Zoo is ook het verblijf in het oog in overeenstemming met des- zelfs wezen ; want evenals het Opperwezen, volgens de bepaling der schrift vrij van euvel” enz. , door geene zonde wordt bezoe- deld, zoo wordt ook het verblijf in het oog voorgesteld als geheel vrij van smet, daar de tekst zegt: »Wanneer daarop ook al een druppel olie of water valt, deze loopt langs de oogleden af». Ook de uitdrukkingen „middelpunt van alle goed» enz. in: „lem noemt men het middelpunt van alle goed, want alle goed vereenigt zich in hem; llij is de gever van alle goed, want hij brengt alle goed aan; Hij is de lichtgever, want hij OP DE APHORISMEN VAN DEN VEDANTA. 265 schijnt over alle werelden '#, zijn op hem toepasselijk. Hieruit nu, dat de in den tekst genoemde eigenschappen alle aan het hoogste wezen toekomen, blijkt dat dit is de persoon in het oog. 14. En uit de vermelding van plaats enz. Maar hoe kan het Brahma, dat alomtegenwoordig is als de ether, het kleine oog tot verblijf hebben? — Iierop antwoor- den wij: Dat zou eene onpassende voorstelling zijn, indien dit als het eenige verblijf van het Brahma werd genoemd. Maar er worden ook andere verblijfplaatsen van hem genoemd, de aarde enz., in de woorden: „Die in de aarde zich bevindende enz. 3/7 en daaronder komt ook het oog voor: „Die in het oog zich bevindende r. Met het in het aphorisme voorkomende enz. bedoelt de auteur het volgende: Niet alleen wordt aan het Brahma eene enkele ver- blijfplaats toegeschreven , ofschoon dit eigenlijk niet geheel juist is, maar men vindt ook , eveneens oneigenlijk , naam en vorm enz. aan het naam- en vormlooze Brahma toegekend in de woorden : # Ut is zijn naam, van goud is zijn baard enz.r 3. Maar, zooals reeds vroeger is gezegd, het Brahma, hoewel geheel zonder eigenschap- peu, wordt soms ter wille van de vereering voorgesteld met be- paalde, aan naam en vorm ontleende eigenschappen ; en eveneens is het niet ongerijmd, dat ter wille van de aanschouwing eene bepaalde plaats als het verblijf van het alomtegenwoordige Brahma wordt voorgesteld, evenals men een (âlagrâmasteen voorstelt als het _ verblijf ven Vishau. Ook dit is reeds vroeger gezegd. 15. En hieruit, dat het genoemd wordt gekenmerkt als geluk. Bovendien, er kan geen twijfel bestaan of in dezen tekst sprake is van het Brahma of niet. Dat er sprake is van het Brahma staat vast, op grond dat het genoemd wordt gekenmerkt als geluk. Want het als geluk gekeumerkte Brahma, dat ge- noemd wordt in den aanhef dezer pericoop: ~Levensgeest is Brahma; genot is Brahma; ether is Brahma» *, dat is het, waarvan ook hier sprake is; want het is regel, dat men een tekst moet verklaren in analogie met hetgeen voorafgaat, en de 1 Chand. Up. IV, 15, 2—4. 3 Brh. Ar. Up. IV, 7, 3. 2 Chand. Up. I, 7, 5. 4 Chand, Up. IV, 10, 5, 266 CANKARA Acdnya’s COMMENTAAR woorden: „Maar uw leeraar zal u den weg wijzenw leeren, dat in hetgeen volgt alleen sprake is van den weg. Maar waar- aan wordt het in den aanhef dezer pericoopals geluk geken- merkte Brahma hier herkend? — Hierop wordt geantwoord: Op het woord der vuren: rlsevensgeest is Brahma; genot is Brahma; ether is Brahma antwoordt Upakogala: #Wat levens- geest is, weet ik; maar het Brahma, het genot en den ether ken ik niet.» Daarop volgt dit antwoord: „Wat genot is, is ook ether; wat ether is, is ook genot.r Nu is het woord #ether» de gewone naam van een bepaald element; indien daaraan niet het woord ~genoty als nadere bepaling toegevoegd was, dan zon de zin zijn, dat het woord #Brahmar symbolisch, evenals van namen enz., van het element ether gebruikt werd. Even- eens is het woord „genot» algemeen bekend als naam van het door de werking der objecten op de organen voortgebrachte, onvolmaakte geluk; indien dus hieraan niet het woord » ether » als nadere bepaling was toegevoegd , dan zou de zin zijn : Wereldsch geluk is Brahma. Maarde woorden »genot” en vethers, door elkander nader bepaald, duiden het Brahina aan, welks wezen geluk is. Indien het tweede »Brahma~ er niet stond, zoodat er stond: „Genot, ether is Brahma”, dan zou het woord „genot alleen als nadere bepaling gebruikt zijn, en zon dus het geluk als eene eigenschap geen voorwerp van vereering zijn; om dit te voorkomen wordt bij beide woorden, »genot» en vether*, het woord »Brahmay herhaald; want de bedoeling is, dat ook het geluk, de eigenschap, als wezen moet worden vereerd. Zoo wordt in den aanhef der pericoop het Brahma genoemd gekenmerkt als geluk. 