Bijdragen tot de taal-, land- en volkenkunde
Raden Rängga moest standvastig zijn, opdat hij niet onder den schijn van vriendschap misleid kon worden. — Daarop ging men uiteen. ! De Rijksgrooten gingen daarop aan het beraadslagen; na langen tijd de zaak slepende gehouden te hebben was men nog niet gereed. Raden R&ngga liet zich zelden zien, wijl hij nog steeds erg bedroefd was. Toen men nu met den Minister zou beraadslagen om tot een besluit te komen, werd Raden Rangga daarvan geen kennis gegeven. Een ondergeschikte van den Rijksbestuurder, genaamd Danukrama, had het vergeten. Toen de Rijksbestuurder des morgens in de Lodji kwam, was nog niemand gekomen. Hij deelde toen den Minister mee, dat het zijn raji Raden Rangga Prawiradirdja was, die de zaken in de war stuurde, en dat de Sultan meeging in hetgeen hij wilde, en hem vertrouwde; hij was verwaand, omdat de Sultan hem als zijn wapen gebruikte 2; hij was als een gevleugelde olifant 3, juist geschikt om tot voorvechter te dienen; iemand als drie riemen tot één getwijnd. Bovendien stelt hij zijn vertrouwen op zijnen grootvader (d. i. den eersten Sultan) die gewoon was gevaren te trotseeren; zoo wareu de Rijksbestuurders niet, die van ouder tot ouder voor de belangen van de Compagnie zorgden; zij volgden al de bevelen van de Compagnie op wijl zij steeds in gedachten hielden, dat zij hun bestaan (pagésangannipun) aan de Compagnie dankten. Toen de heer Moorrees dit gehoord had, was hij zeer boos. De Rijksgrooten waren eindelijk voltallig bijeen; alleen Raden Rangga ontbrak nog. Er werd met spoed bode op bode van den Rijksbestuurder tot Raden Rängga gezonden. Maar deze verklaarde niet ontboden te zijn, en daar het nu te laat was, kon hij uiet meer komen. Den Minister werd meegedeeld, dat Raden Rangga niet kwam, voorgevende duizelig te zijn. De Minister gaf toen zijn ordonnants (rédénas) bevel, Raden Rangga te ontbieden. Aan de woning van Raden Rangga gekomen, verschrikte deze zeer, het doel van de komst van den ordonnants verkeerd opvattende. Onmiddelijk gaf hij zijnen ondergeschikten last zich ten strijde gereed te houden. 1 Men zie voor deze houtquaestie het Artik. Boschwezen in de Encyclop. en de andere bronnen. eas "rl ega? 8 wn mac an rr Winter Jav. Zam. I. p. many No 71: ann aft ain ih aenema ar que ch dom gan Di ricer aH a8 nag nent hog er qaningy Beg ea Hen a ao. a Ke, ernaar aBeG an meng 0B ay on LANG N AMÄNGKU BUWÄNÂ Ir, (sépuH). 163 Hij kleedde zich in dagelijksch, niet officieel tenue, alleen zijn pusaka-kris in den gordel gestoken. Daarop begaf hij zich te paard in snellen draf naar de Lodji, waar hij zich, de voeten gedurig driftig heen en weer bewegende (sila tumpang èdèg), in trotsche houding (tangannipun malang kadaq) neerzette. De Minister vroeg hem toen, of hij zich tegen de Compagnie zou durven verzetten ? — Hij beantwoordde die vraag met te zeggen, dat hij geen bevel had ontvangen te komen. De Rijksbestuurder, ongerust geworden, keerde zich onmiddelijk om, en ondervroeg zijne volgelingen, die bevestigden dat het Raden Rangga inderdaad niet was aangezegd geworden. Toen werd hij zeer bleek, en verzocht R. Rängga met vele woorden om vergiffenis, daar het een fout van zijne ondergeschikten was. R, Rángga begon te weenen, zeggende dat zijn leven en dood in de macht van den Rijksbestuurder waren; dat hij met hem handelen kon zooals hij wilde, want hij had hem onder zijn macht en beheer. Wat de houtzaak betrof, verklaarde hij genoegen te nemen met plichtshalve toezicht te houden; hij liet alles aan de beslissing van den Vorst en de Compagnie over; de Rijksbestuurder was de Patih (Vezier) van den vorst (wrangkaningratu), en de Minister de vertegenwoordiger (wakil) van den Gouv. Gen. Als die beiden het eens waren, zou hij zich daarbij neerleggen, en bepaald dienovereen- komstig handelen. — Toen de Minister dit hoorde, verdween zijn gramstorigheid. Daarop groette hij hem en verzocht vergiffenis. — Toen de beraadslaging was afgeloopen ging men uiteen. Intusschen was de Minister zeer ingenomen geworden met R, Rangga. Na twee of drie dagen ontmoetten zij elkander weer, en verzocht de Minister hem om hulp in de zaak van den glanzenden zetel (gégilang.). R. Rangga kon dat niet op zich nemen, maar hij was het geheel eens met den Minister. ' Bij deze gelegenheid deelde R. Rangga den Minister mede, dat de Rijksbestuurder eene vrouw van Sala had geschaakt (ngewat) om die den Kroonprins aan te bieden. Nu was zij ten huize van Réqsanagara. Maar de Minister Moorrees vertrouwde die meedeeling miet, en zond iemand om te spionneeren; en inderdaad, daar was eene vrouw van Sala. De Minister had echter de fouten van den Rijksbestuurder al opgemerkt, en dat hij niet geheel betrouwbaar was ®. 1 am ra Bing DA pn 1g en ? 8 er Brgaaeg ey 20 Fier rag rad van ? AMÄNGKU BUWÄNA II. (sëPum). 165 Maar de Minister bleef volstandig weigeren. Toen legde de Sultan de armen kruiselings over de borst, en zeide: »Inggih talah, sampun dilalah! Men wil het zitten op den gëgilang opheffen! Al komt het ook tot ma-gi-bi-ti-nga ik zal er mij gewis voor op- offeren!» ' Als er dan iemand is, die den gezant van den Sunan ophoudt, dan is dat de Minister, die bezwaren in den weg legt. De Minister werd toen van voornemen, den knoop door te hakken ?, en ging op reis, eerst naar Surakarta en vervolgens naar Semarang, gedurende geruimen tijd. Als dan nu de Sultan in den tijd van zijne afwezigheid een rampog-partij op de alun-alun gaf, of een tijger met eenen buffel liet vechten, noodigde hij den kommandant Bélém(?) uit daarbij tegenwoordig te zijn, dat, naar hij dacht, als een bewijs kon dienen van zijne toegenegenheid jegens de Compagnie, en hij geen plan had de vriendschap met de Compagnie af te breken, en slechts één Europeaan, den heer Minister Moorrees, zijn innig geliefde was (téléng ing galih), Want voor het tegenwoordige bestond er nog een onderling verschil over vormen *, Precies zoo als vroeger met den Gouv, Gen,; als de Sultan huiswaarts ging, wilde de Gouv. Gen. niet van zijn stoel opstaan. Maar daar was toen een slim middel op gevonden; als hij werd uitgenoodigd in de Lodji, ging hij er heen, want dat gold voor eene betooning van hulde aan den Gouv. Gen. die een Vorst aanstelt; maar hij wilde geen hulde bewijzen als gewoon mensch aan een ander; hij ging dan zitten zoo als hem goeddacht. Hij zou hem wel den rug toegekeerd hebben, maar dat was toch nog niet gebeurd. 4 Nu zou er eene vergadering 5 te Mawatrédja plaats hebben; al tEn met deze laatste woorden, geeft de Sultan de verklaring van het uitspreken der vijf laatste letters van het Jav, alphabet, die door de Javanen verklaard worden te beteekenen: wékassane pada dadi batang=ten slatte werden zij lijken. — Zie onze Brormrezrso enz. p. 68, 69. — Roorda Jay. Gramm. 4° Druk p. 227, En het „Geschrift Adji Saka, p. 37—41. 3 Dit als vertaling van: epe B 19 a er 009 dat in Jav. Zam. II. p. 109 N° 166 waar er eene andere verklaring van gegeven wordt: «Samm dee eae Rano El ya ngge gn un ana eme Day ggn u naj en ei ain ayes es; ina Duy a4 adaen thdean gam sa aaa Ergo may eng vna WE 4.9 9 99 bd vaag engs pd wit * Over de quaestie van het zitten op de gégilang spraken wij boven (p. 126—127 en p. 155) reeds. 5 H.S.: ug gyre, DN 166 paard van sin Minister Mae, een tss: Ld: n (g sc je aid den Sultan. t De aanleiding (nalarripun) d Bij Ee dat de Minister den Sultan een ka pal kore pélingka geen zin in ad (of: dat hij niet in staat was, plee rijden) daar het paard iets gevaarlijks voor hem had, * Nu bereed bij die gelegenheid de Rijksbestuurder dat paard, en dat maakte den Sultan verschrikkelijk boos; nog nooit was hij zoo Ter wille van zijnen zoon den Kroonprins liet hij het na, anders zou hij er toe hebben kunnen komen, den Rijksbestuurder van kant te laten maken. Hij ontbood den Wadana pradjurit, geheeten Prawiranata, om den Rijksbestuurder met des Sultans toorn bekend te maken; de Rijksbestuurder mocht niet langer zijn 0} komen maken, daar hij een afkeer (bot&n sotah) van hem had; alleen dan mocht hij nog komen, als het tegelijk met den Minister was. Raden Tuménggung Natadiningrat werd tot Kori aangesteld, bij wien alle zaken ingediend moesten worden. Alle beschikkingen (bitjantén), die van de Lodji kwamen, moest de Rijksbestuurder door Raden Tuménggung N. D, den- Sultan doen aanbieden; alle adressen (paturan) van de ingezetenen des geheelen Rijks, en alle vonnissen moesten door zijne handen gaan, evenals de bevelen van den Sultan zelf; hij had dezelfde macht als een Rijksbestuurder. Maar in de behandeling van al deze zaken moest hij den Rijks- bestuurder kennen. Aan den Rijksbestuurder bleef slechts de be- handeling van twee zaken overgelaten, naml.: 1° zorgen voor de belangen van het Gouvernement, en 2° de onderlinge twistzaken (processen) tusschen de bewoners der Mântjanagara met die van Surakarta, Ngajogyakarta en de Pasisir. Deze bleven nog aan de behandeling van den Rijksbestuurder overgelaten. 4 ' De Rijksbestuurder wy vn an va nr at ving Re nag y meyer eg Qo gang ger 2 ro Re vp vaa npg rad po acy vor em yp aa 1 vara Shona ra nid mag a nem aay sa vin om ra iF aa en ay, Men zon hierkunnen meenen datde plângka werd bedoeld; doch meer waarschijnlijk is, dat de loroddan bedoeld is, waarnit dan nog duidelijker zou blijken, waarom de Sultan zoo boos werd. Tijdschr, v. N. L (1844) 6° III. zegt: „Toen de maarschalk zich vor klaarde tegen het ontslag van den Rijksbestuurder door den Sultan, besloot de Sultan echter om gemelden Rijksbestierder wel zijnen rang 90 AAN ® Amineku BUWÂNÂ 11. (serum). 167 Toen de Raden Adipati dit besluit had ontvangen was hij diep getroffen. Maar hij was in staat kalm te blijven, en dacht over veel na. De Kyai Tuménggung Danukusuma werd daarop van de hoofdplaats verwijderd en bevolen zich te Mélangi te vestigen (dédékah) als een zoenoffer voor zijnen zoon, Pangeran Natakusuma dacht echter met zorg aan zijnen zoon; het stond bij hem vast, dat al zijne verschillende broeders en bloedverwanten onder elkander ongunstig over hem zouden spreken (hij zou bebabbeld worden, dipu ragum). Daarbij kende hij de gewoonten van zijnen broeder den Sultan; dat deze zeer veranderlijk was, en in zijne overwegingen als een lamp (damar) daar de wind op stond, was. Hij zeide daarop tot zijnen zoon, dat hij eens zijne opwachting bij den Kroonprins moest maken. Hij deed dit. De Kroonprins zeide: »Wat zou er veranderd zijn? Evenals vroeger is ook nu nog de Rijksbestuurder Danurédja de toeverlaat (ugér) des rijks! Wat zou iemand als zijn raji, nog een kleine jongen, ver- mogen? Hij kon alleen maar volgen. De toorn des Sultans moest men maar geduldig ondergaan.” — Daarmee liet hij den Raden Tuménggang weer heengaan. Deze gaf onmiddelijk zijnen vader verslag van zijn wedervaren. Toen werd Pangeran Natakusuma nog meer bezorgd voor zijnen zoon; naar zijn inzien was er geen twijfel meer aan, dat daar later onaangenaamheden uit zouden voortkomen. Kort daarop onttrok de Sultan de bumi gladag aan het gezach van den Rijksbestuurder. * De Kyuji Djaganagara was daar zeer blijde over, want de Rijksbestuurder liet hem zonder voor zijn levensonderhoud te zorgen, ? wien hij dubbelhartig noemde. * De laten behouden, maar om hem van alle gezag te berooven. Tot dat einde werd hij zelden meer ten hove toegelaten en ontving hij des Vorsten bevelen door tusschenkomst van den Raden Tommengoeng Notto Diningrat (de tegenwoordige Pangeran adipattie Pakoe-Alam, die met des Sultans ge- lietde dochter Ratoe Aijoe getrouwd was) wordende deze regent daardoor wezenlijk tot rijksbestierder verheven en de andere aan hem ondergeschikt gemaakt, Het eenige blijk van gezag, dat de rijksbestierder overhield, was de behandeling van zaken met den Minister; maar het was hem stellig ver- boden om in de residentie te komen, zonder van gemelden Notto Di- ningrat en den Tommengoeng Siendoe Negoro, die zijne Kliwons of helpers waren, vergezeld te zijn. De rijksbestierder was hierover ver- bitterd.” Verder geheel overeenkomstig het verhaal van onze Babad. ’ Bega en Pa en N . Beg BV oR qr ns png ? 2 rd rays (2a nF xh x nag ?). 168 AMÄNGKU BUWÂNÂ m. (SéPUH). Sultan nam de bumi gladag onder zijn eigen beheer. Nu was er een Mantri Gladag, genaamd Djagadimurti, door welken naam de Sultan nog meer verstoord werd, want dat murti kwam ook voor in den naam van het hoofd (kapala) der Be ea geheeten Murtiningrat. De Rijksbestuurder kwam ook } een nog slechter daglicht te staan. ! Daarop ontbood de Sultan den Kroonprins; hij trachtte hem met allerlei vriendelijke woorden voor zich te winnen (dipun ariharih) twee dagen lang; eindelijk gaf de Kroonprins toe. Toen ontbood de Sultan den Tuménggung Sindunagara met een schrijver (tjarig), die eenen brief aan den Gouv, Gen. moest schrijven, waarin de Sultan te kennen gaf, dat hij Danurédja niet lauger tot Rijks- bestuurder wilde hebben, daar deze, nog zoo jong zijnde (maqsih rare) in veel te kort schoot. Hij zou vervangen worden door Sin- dunagara, iemand van dezelfde afkomst, een kleinzoon van den eersten Rijksbestuurder van Ngajogya. 2 Maar het was de Kroon- prins die den brief opstelde en in den vereischten vorm goot. * Kyaji Sindunagara begaf zich daarop met dien brief naar de Lodjt. Intusschen was den Tuménggung Natadiningrat door den Sultan in het geheim aangezegd, dat hij volstrekt niet uit mocht gaan, want de Sultan wilde dat hij geen kennis van dezen brief droeg, ook omdat de daarin behandelde quaestie nog niet zeker was (am &sti); en ten tweede om zijn zelfs wil. Maar daar kwam een afgezant van den Rijksbestuurder dat hij spoedig zijne opwachting moest gaan maken (met den Rijksbestuurder) in de Lodji, waaraan de Tuménggung N. D. onmiddelijk gevolg gaf. Maar daar Tuménggung Sindunagar® vóór hem aan de Lodji was gekomen, had de Minister den bra al in handen, Het ontwerp van den brief (rengrengipun *) door den tolk Gor(?) gelezen. De Rijksbestuurder, dat hoorend == weende. De Minister zeide daarop tot Tuménggung Sindunagar==™ 1 Dit voor: 77 1700 90 aS aa wha rag a UP amy \ * Geheel dezen inhoud van den brief vindt men ook terug in Tijdschsse v. N. I. 6° IL p. 153. Zie verder beneden de Noot. 8 voro ahech ama Aru Qn ay Lat maman mna ud (1m 1 gege on ma age ngs Compaan amara Zie W.d. b.) ‘ Hieruit schijnt te blijken, dat de Sultan slechts een voorloopige schee nan den Minister had gezonden, om dan van dezen te vernemen, wat van de zaak dacht. Toch blijkt uit Tijdschr. v. N. L. 6° IIL. p, 159 dat mm Gouv. Gen. bekend was met den inhoud van dezen brief. 4 AMINGKU BUWÂNâ II. (sërum). 169 dat de inhoud van den brief niet helder (tëtela) was; de Rijks- bestuurder Danurédja diende twee heeren; de Sultan had niet alléén het recht hem te ontslaan, tenzij hij daaromtrent het eerst met den Gouv. Gen. eens was geworden. 1 Als een gebrek van Danurëdja werd opgegeven dat hij nog een knaap was (dumeh rare), toen hij tot Rijksbestuurder werd verheven; maar hij was sedert zooveel ouder geworden. Voorts: hij schoot in veel te kort. Maar waarin voldeed hij dan niet aan het verlangen van den Sultan? Dat moest toegelicht zijn geworden, want de Minister vreesde dat hij daarnaar ondervraagd zou worden door den Gouy. Gen. — Kyaji Sindunagara keerde met dit antwoord naar het paleis terug. Toen de Sultan vernomen had wat de Minister had gezegd, was hij ontzettend verlegen met de zaak. Hij had wel de volle waarheid willen zeggen, maar daar zat hij over in verlegenheid omdat zijn zoon den brief had opgesteld. Het was de gewoonte dat hij zelf zulk een brief schreef; om zijn zoon te sparen kon hij dat dus niet bekennen. * Hij zeide: „Op Danurédja valt niets aan te merken, dan dat ik hem eigenlijk niet tot Patih wil hebben! Dan is de zaak daarmee uit en afgedaan!» — Ten slotte bleef de brief in de Lodji en de zaak bleef zooals zij was. (baul prakawissipun) * De Rijksbestuurder was natuurlijk zeer verbitterd over deze zaak ; hij vergat dat hij een dienaar was, en besloot zich te wreken, wel inziende dat hij toch nog eens ontslagen zou worden. Hij zeide zijnen patih, genaamd Danakrama als santri in de leer te gaan (ujantri) bij eenen voornamen, machtigen Wali 4; deze droeg een 1 Zie: De Inlandsche Rangen en Titels op Java en Madura 2 Druk 1902, door Mr. L. W. C. van den Berg pag. 66. en qe ot nia sen morenen arg jaa 199 Bay 90 Finney enunaa Era Qn wry Qs omgaan avg vem ac Erp WF ann gj acg oa mna Pia Die Fiacivag ae» *In Tijdschr, v. N. L 6° IIL p. 153 wordt deze geschiedenis eenigszins anders voorgesteld. In November 1810 had de heer van Braam ook in opdracht „de herstelling van den rijksbestierder Danoe Redjo in zijnen rang en gezag, van den Sultan te vorderen, De Sultan had namelijk goedgevonden, om den Gouy. Gen. kennis te geven, dat hij gemelden rijksbestierder, die, in alle de kwestien met den Sultan, de zijde van het Gouvernement gehouden had, wilde ontslaan, en door den Tommengong Siendo Negoro vervangen, onder het nietig voorwendsel, dat deze minister, welke reeds vele jaren het ambt van rijksbestierder ten genoege van het Gouvernement vervuld had, en op verzoek van den Sultan zelven door de hooge regeering aangesteld was, en daarvan acte ontvangen had, nog een kind zonde zijn.” 8 epdm irc rap naan 7 Volgr. IV. 12 AMINGKU BUWANA II. (sërum), 171 hij in goede verstandhouding met zijnen oom Pang. Natakusuma. Zelfs hadden zij tegenwoordig zeer dikwijls geheime samenkomsten met elkander, zonder iemand daarbij toe te laten, alsof zij na rijp beraad tot een besluit wilden komen. En nu, wie zou in staat zijn den invloed (guna) van zijnen oom met zijne fijne manieren en geslepenheid af te weren? Zijn zoon Raden Natadiningrat diende hem daarbij als werktuig (pangulah), die zich van het hart van den Sultan geheel meester wist te maken (mulët galih), en voor wien als kleinzoon de Sultan meer liefde had dan voor zijnen zoon. Een dergelijk geval had men als voorbeeld in Pang. Mangkunagara te Surakarta, wiens kleinzoon Pang. Prangwadana zijn opvolger werd. Daar de Kroonprins den Rijksbestuurder een gewillig oor leende, vergat hij hetgeen wijlen zijn grootvader de Sultan hem had opge- dragen; al zijne liefde jegens Pang. Natakusuma verdween; hij zou hem buitengewoon scherp in het oog houden, er verlangend naar uitziende dat hij een misstap beging. Voorts gaf hij met de meest stellige bewoording zijne verkleefdheid aan den Rijksbestuurder en zijn velkomen vertrouwen op diens bekwaamheid te kennen, en dat hij zich volkomen aan hem overgaf. * Uit alles wat zijn vader de Sultan deed, bleek dat hij eenen gunsteling had, zonder op zijne hoede voor hem te zijn, waarvan zijne zuster (raji) de Kangdjéng Ratu Anom de oorzaak was. Aan het einde van dit gesprek sloten zij een verbond met eedzweering , waarna de Rijksbestuurder zich verwijderde. In die dagen was de Rijksbestuurder als iemand die het uiterste wilde wagen, en met opzet rechtszaken in het leven roept. In zijn eigen woning kon hij geen rust vinden, was hij niet op zijn gemak, (djénaq). Overdag (ménawi sijang) ging hij een rijtuig in de Lodji te leen vragen, om zich te vermaken bij het snijden der padi, waarbij hij zijne dochters uitnoodigde mee te gaan. Zijn grootvader was juist ziek, maar daar bekommerde hij zich niet om; deze was daar zeer gegriefd door, zoodat hij zich zelfs zeer ongunstig over zijnen kleinzoon uitliet. k ne Doen ag va joen 09 99-07 9 2 an 99 ag mg Garry em lon md en a raed ag gage ej enen maa ds 7) Ballon np een 03 aaa someone: Daar Dan Bear Vea ag oa Fi vgn eh om 9g 05 negra ag og aan mans PEN aan gE Bam oge eneheng gpeg ey wn a 9.999 eng Par org Blans) aar 18? va wma Siene, wr vain er RN 2199 en ru wr 9g Vi aa ame ag ag RIV ETZEL AMÄNGKU BUWwaNa I, (sérvn), 175 makken. Hij maakte zich over de houding van den Minister zeer ongerust; als deze hem tegenwerkte had hij niemand die beschermend heren de hand boven het hoofd hield. Raden Tuménggung Nata- : zou misschien door den invloed van Pang. Natakusuma, i zeer handig en slim wist te handelen zonder dat het openbaar weacel, tot zijn vervanger benoemd worden; en de Compagnie als die misschien tusschenbeiden kwam, zou weer wat anders willen. Het zou daarom goed zijn, dat zijn vader in het corps ambtenaren inggeschoven wierde ', opdat hij met hem zou kunnen samenwerken. Als dit niet gebeurde, zag hij de zaken donker in, Den Kroonprins lacIate dit denkbeeld toe en viel bij hem in goede aarde, De Rijks- bestuurder keerde daarop terug. TN u trof het dat de Kroonprins door den Sultan ontboden werd. Ommmiddelijk viel hij met de deur in huis, door zijnen vader te zegzszen, dat hij zulk een medelijden had met Raden Tuménggung Naterdiningrat, daar deze niemand had die hem in zijne werkzaam- heden ter zijde stond. Als zijn vader het goed vond, zou het het beste zijn, dat zijn oom (uwa) Kyaji Danukusuma hem ter zijde wierde om hem te leiden en het oog op hem te houden (m @ ngmonga). De Sultan zweeg eenigen tijd, daar dit voorstel hem ommangenaam verraste, wijl het niet was wat hij verlangde. Toch gaf aj eindelijk toe, en benoemde Kyaji Danukusuma tot Kéliwon Midji. We Rijksbestuurder hield intusschen dringend bij den Minister Moorrees om hulp aan, en beklaagde zich over de vermetele ge- aardheid van den Sultan, die hem misschien zou trachten te dooden. De heer Moorrees antwoordde, dat hem dit wel niet zou gelukken, want de’ Rijksbestuurder was tegelijk een dienaar van den Gouv. Gen. Maar als de Rijksbestuurder zich daarover bezorgd maakte, zou hij de dragonders gelasten hem te bewaken. De Rijksbestuurder gevoelde zich daardoor gerust gesteld. Maar als het kon, moest hem liever zijn eigen vader, Kyaji Danukusuma, vervangen. Overigens, als de Compagnie zich niet over hem ontfermde (kuku p), zou Java zeker verwoest worden. De Minister antwoordde hierop, dat hij zich nu maar niet al te veel in het hoofd moest halen; hij zou hem zeker steunen. Nu wordt er verhaald, dat er bij eenen Chinees te Démaq geketjud wus; de Chinees werd gedood en al zijne goederen geroofd. Dertien- 1 magen Ed Oper aan cng ? _ em er 176 AMÄxGKU BUWÂNÂ 1, (sépun). honderd Démaqqers maakten zich gereed; en een Mantri Kéliwon met Djajeng sëkar's gingen de Kétju’s achterna om hun spoor te vinden; zij konden dat volgen tot! in de desa Gabus in Wirasari, ressorteerende onder Groboggan, behoorende tot het gebied van Ngajogyakarta. De Mantri Kéliwon deed zijn beklach in die desa bij den Békél. Van links en rechts kwamen er menschen bij dien Békél. Maar de Djajeng sékar’s gingen geweld in de desa plegen, en staken de huizen in brand. De geheele desa geraakte in opschudding ; men verzamelde zich van plan tegenstand te bieden. De Djajeng sëkar's gingen op de vlucht; alleen de Mantri Kéliwon bleef. Hij werd gegrepen en gebonden en aan den Tuménggung Sasranagara uitgeleverd; deze zond hem verder door aan zijnen wadana den Raden Räângga *, die juist te Ngajogya was om zijne opwachting te maken. : | De Landdrost (lantros) te Samarang zond een brief aan den Minister Moorrees; en eenige militairen onder een Europeesch officier naar de desa Gabus; zij omsingelden de desa, namen negen inge- zetenen waaronder de Panghulu gevangen, en brachten die naar Samaraug. Daar er een Europeesch officier bij was, durfde de Ta- ménggung Sasranagara zich daartegen niet te verzetten. Na ontvangst van dien brief, eischte Minister Moorrees den Mantri Kéliwon op. Na overleg met de hoofd-bupati’s, zond hij onmiddelijk den tolk Gor met den Bupati Raden Sasrakusuma, en droeg de Rijksbestuurder hun op, als zij den Mantri Kéliwon tegenkwamen, hem niet naar Ngajogya, maar naar Samarang te brengen; was hij gebonden, dan moest men hem onmiddelijk ontbinden. De Tolk en de Raden Sasrakusuma vertrokken, en deden een onderzoek in Groboggan, ter plaatse waar de zaak was voorgevallen. | Toen de Sultan kennis van een en ander had bekomen, was hij vreeselijk boos. Raden Rängga gelastte hij onmiddelijk met zijne pradjurit’s op te trekken om den Mantri Kéliwon op te eischen, Maar Raden Rängga begaf zich niet zelf op weg, doch zond alleen L LFF aa en Haen ra wr gg ej erp ent ppo Tegenwoordig is Wirasari een Onderdistrictsplaats waar de Wadana van het district Wirasari ge- vestigd is, behoorende tot het Regentschap Garoboggan, afdeeling Garoboggan, residentie Samarang. — Wirasari ligt 88 paal van Démaq, en 16 paal van de districtsplaats Garoboggan, * Tijdschr. v. N.IL 6° [IL (1844) p. 187 hoofdregent van Madioen „de vader van den Bassa van dien naam en van den Pangeran Regent van Madioen.” us saixexu owls 1 (séeon), zich met zijn bevel vereenigde? (ngrodjc van dit schrijven kennis had gekregen, k onmiddelijk aan den Minister uif te | Sultan van zijn kant, dio negen pemanen Tal, Samarang gebracht waren. De Rijksbestuurde dat het gebleken was de io sagen. van De Sultan was zeer beschaamd. * De toestand van den Minister Moorrees was in dezen tijd a vans een ei beklemd tusschen scherpe steenen.s * De ¢ es dat hij eenen brief van Surakarta durfde aanhouden, en den | van dien brief (gayndeq) tot drie maanden te Neej jogya oj woord liet wachten. * De Sunan te Surakarta nam daa mee. De Kommandeur van Braam begaf zich toen 3 r Ngaj om alle zaken af te doen. De Rijksbestuurder Da ne moed; de Bupati’s waren bedroefd (prihatin). De I sprak zeer veel kwaad bij den heer van Beas, n de a ies en Gor. Hij stortte zijn geheele hart voor den hea ' In Tijdschr. v. N. I. 6° TIL (1844) p. 145—148, 158 en 157 zaak van Gabus breedvoerig, in hoofdzaak op dezelfde wijze Babad, voorgesteld. — Ook worden ald. p. No 204. | 3 Dit geval wordt ook Tijdschr. v. N. L 6° II. p. 148—149 beschreven. Daar wordt ook P. Engelhard gezegd, vóór van Braam, deze en ander quaesties te Ngajogya te hebben behandeld. Van de komst van Engelhard te Ngajogya zegt de Schrijver: „Deze verandering, die scheen te beloven, werd echter bevonden, van weinig viera a daar de heer Engelhard, slechts korten tijd nadat hij het gezag weder aat- vaard had, zich in ‘November 1810 gereed maakte, om het peng lijfwacht te verlaten, terwijl hij zijne echtgenoote reeds werkelijk nuit Samarang gezonden had, en zulks, omdat de Sultan halsstarrig bleef weigeren» om aan de eischen van den maarschalk gehoor te geven. De heer van Braam, President der Hooge Regering en minister aan het Soeracartasche hof, werd hierop in commissie gesteld, om eene laatste pogi | tot minnelijke schikking aan te wenden, terwijl de maarschalk Daendels zich inmiddels gereed hield, om bij de mislukking van die zending, met eene sterke afdeeling troepen van Batavia naar Samarang te komen, 4e einde gewapenderhand den Sultan de genoegdoening af te dwingen, die langs den middelijke weg, zoowel aan het Gouvernement als aan den geweigerd had.” PE ne beef, llen if hem zeggen op alles) wat ejang, | Daarbij ‘had hij last wet uit vreeze, slechts voor het witerijke mou De heer Kommandeur van Braam b Rijksbestuurder hem had meegedeeld, “en 4 zekerlijk den Gouv. Gen. zou overbrengen; verder niet bezorgd maken; hij ree gezegd. Nu zou hij alleen maar de zaak van den Minister behan- delen, dat deze eenen brief durfde aanhouden. vaardoor hij de Vorsten tegen elkaar ephitete, Bacob AEN ldelijke ve | aan den Chinees te Démaq, die door de ir ner van Gi ketjud was zou hij spreken, alsook dat er tegenwoordig i veel ketju’s waren. De Rijksbestuurder antwoordde h over de desa’s in Kadu niets te zeggen had; ware da dan zou daar alles in orde zijn, en er geen slecht volk zijn. De Raden Tuménggung Natadiningrat oefende daar het gezach u De heer van Braam hernam dat hij met niemand dan de bestuurder te maken had. — De Rijksbestuurder: zich aan die zaak ook niet onttrekken; maar dan moest de maar spoedig aan de regeering komen. Daarbij za A Natakusuma hem in erge verlegenheid; hij deed zich varen het Rijk bestuurde; hij vergat maar al te zeer wat een § was. — Alles wat de Rijksbestuurder zeide, bow bert: en opgeschreven, want dat zou aan den Gouv. Gen. m ld we Den volgenden morgen werd de heer van Beane olge gegane kennisgeving aan den Sultan, door deze in au kek dl ' Dit is de eerste maal dat de (later werkelijk gevolgde) ij Pang. Natakusuma en zijnen zoon Natadiningrat ter sprake we Danurédja is dus als de wezenlijke oorzaak van die yerbann schouwen. Dit Babad verhaal komt geheel overeen met wat Tijd, N. L (1844) 60 III p, 154 v.v, gevonden wordt. er, na eene conferentie tusschen den Vorst en zijnen ve opvolger, den Kroonprins, eene groote veranderi kn: voornamelijk bestaande in de herstelling van den ri in zijnen rang en gezag, en in de terugzetting van ot ningrat tot den rang, die hem als eersten buiten regent toek terwijl de Sultan vervolgens op den 13%" November 1810 eischen van den maarschalk toestemde.r Pr. De heer van Braam (na van 12 tot 15 November 1810 te De heer Moorrees trad af als Minister en werd vervangen den heer Engelhard, (Ingglar) ', die weer Minister te N zajogya werd. De quaestie van de eaarlnne werd zoo geregeld, xt, doo van beide zijden wat toe te geven beide partijen tevreden waren. (kédiq sewang kadamél sidang siring). Als ae Meas zijne opwachting kwam maken, werd hij in de Srimanganti ontvangen, de Sultan nog altijd zittende op de gégilang zooals dat vroeger de oudvaderlijke gewoonte was. (nalurinipun ing kang rumijin). Bij de Jonge X (XIII) p. 500 leest men omtrent Moorrees het oordeel van Daendels over hem aldus: vis het aan de andere zijde niet zonder moeite geweest, dat ik uit de correspondentie en de gehouden abouchementen te Samarang met den destijdigen Mi- nister aan het Hof van den Sultan te Djocjocarta, J. W. Moorrees heb opgemerkt zijne verkeerde behandeling van zaken aan dat Hof, en dat hij door een kwalijk geschonken vertrouwen aan een der voornaamste gunstelingen van den Vorst als speelbal geworden zijnde van deszelfs doorslepenbeid, machinatien en slechten aard, zich in ooren toestand gebracht had bij den Sultan, dat de Vorst tot 1 Dit was Pieter Engelhard, een neef van Nicolaus Engelhard. mi Bat. Gen. XLIII } pag. 206. — Zie boven pag. 126. AMINGKU BUWÂNÂ IL. (SéPUH). 185 geen onderhandelingen meer met hem te bewegen was, waardoor eenige hangende differenten over het bij de Hoven aangenomen nieuwe ceremonieel, waarvan de Sultan was afgeweken, over het aanhouden van deserteurs in zijne landen en over eene den Rijks- bestuurder aangedane onverdiende behandeling, buiten afdoening moesten blijven; welk gedrag van den voorn. Minister Moorrees mij verplicht heeft hem uit deze zijne bediening te ontslaan, mits- gaders den President der Hooge Indische Regeering J. A. van Braam naar Djocjacarta te laten vertrekken, ten einde de nog onbesliste pointen met den Sultan tot verevening te brengen, met gevolg dat deze zending een alleszins satisfactoiren uitslag gehad, en de Sultan zich tot een getrouwe nakoming van, het ceremonieel verbonden heeft, zoowel als tot opheffing der verdere bezwaren, die hem bij die gelegenheid zijn voorgehouden. Zijnde vervolgens de vacature, welke dit ontslag van den Minister Moorrees had veroorzaakt, op mijne voordracht door de Hooge Regeering vervuld door de benoeming tot Minister van den President van Schepenen te Batavia P. Engelhard, die te voren in dezelfde betrekking zich aangenaam had weten te maken bij den Sultan, zeer bedreven en zacht is in den omgang met de Inlanders, en zijn verlangen had doen blijken van ten tweeden male tot het Ministeri te Djocjacarta te worden verkozen.. — Ngajogyakarta kreeg een bezoek van den Sekrétaris Djendral Pekis f. De Kroonprins en al de Putra’s en Santana's maakten hem hunne opwachting in de Lodji. Na twee dagen vertrok hij weer. De Minister gaf toen kennis aan den Rijksbestuurder om zulks man den Sultan mee te deelen, dat de Gouv. Gen. had bevolen, dat alle rondtrekkende kooplieden, als zij zich naar de Pasisir-streken wilden begeven, van een pas moesten voorzien zijn, geteekend door den Patih of den Minister, en zonder dien pas gevangen genomen moesten worden. En verder de Hadji’s die beweerden afstammelingen van den Profeet te zijn, doch dit niet door bewijzen van hunne afstamming konden aantoonen, evenzeer gevangen genomen moesten worden en aan het Gouvernement uitgeleverd. Voorts mochten zij, 1 De Kapitein ter zee Simon Hendrik Frijkenius? Volgr. IV. 13 186 AMÄNGKU BUWÂNâ II. (séPUH). die zich naar de Pasisir-landen begaven geen wapens meebrengen ; zelfs een enkele lans of een geweer zou in beslag genomen worden. De Sunan van Sala had zich daarmee vereenigd, en het bevel in werking doen treden. De Rijksbestuurder bracht deze kennisgeving onmiddelijk aan den Sultan over. Deze zeide dat hij dus aan den leiband van Sala zou moeten loopen. Stond hij dan onder het gezach van den Sunan van Sala? Als hij dien moest navolgen (nelad) weigerde hij. Te gelasten godsdienstige menschen onrechtmatig te behandelen door hen ge- vangen te nemen zou iets onbezonnens zijn‘; gesteld er kwamen menschen uit de Gouvernementslanden in Ngajogya, zouden die dan ook gevangen genomen mogen worden? Als dat niet mocht, dan zou het zijn een ambalap ménang 2, een strijd om de meeste te zijn. De Rijksbestuurder bracht den Minister onmiddelijk in kennis met hetgeen de Sultan gezegd had. e De Kangdjéng Ratu Anom beviel destijds van eenen zoon, zoodat zij nu twee kinderen had. * De toegenegenheid van den Sultan jegens Raden Tuménggung Natadiningrat nam al meer en meer toe; maar ook zij die afgunstig waren werden hoe langer hoe meer in aantal. Raden Sumadiningrat maakte zich aan eene ernstige overtreding tegenover den Sultan schuldig; hij had namelijk iemand genaamd Bradjaléqsana laten dooden. Deze man nu was een ondergeschikte van hem, doch hij liet hem dooden, omdat hij vroeger door den Sultan naar Cheribon was gezonden tijdens er Kraman’s waren, zonder daarin gekend te zijn, of hem daarvan kennis te geven. Daarover gevoelde Sumadiningrat zich vreeselijk gekrenkt. Nauwelijks had hij dien man gedood, of hij werd uit zijn tegenwoordig ambt ontslagen (kapésat; vergel. potjot of tjopot) en aangesteld tot Midji Djawi. Toen daarop het bericht kwam, dat er een Djendral te Ngajogyakarta zou komen, en men door ontsteltenis bevangen werd, werd Raden Sumadiningrat weer tot Nijaka (Najaka) Lébét aangesteld. 1 nD TU? wfo dd wij nau Bh ath UN bn ne En nag ~7 ah} dien 2 W.d.b. geeft voor unga na dda of en na jn =gelijk willen hebben, doch dit schijnt alleen op het eerste te passen. 3 Zie: boven p. 140. AMÄNGKU BUWÂNâ II. (séPUH). 187 De Lurah der Blambanganners, genaamd Ngabehi Dasamuka, aan het visschen zijnde, werd het water der rivier afgedamd (dipun pédjahi). Hij liet daarop alle desa-lieden die dicht aan de rivier woonden gevangen nemen. Nu behoorden (kagungan) deze desa aan de Kangdjéng Ratu Kadaton, d.i. de moeder van den Kroon- prins, zoodat die gevangenen hare onderhoorigeu waren. Zij werden op de Alunalun-kidul geëxecuteerd (kalunas), waardoor de Kangdjéng Ratu Kadaton buitengemeen in haar eer gekrenkt werd. Een Santana, bloedverwant van de Kangdjéng Ratu Kadaton, beging als Mantri te Djapan, (het tegenwoordige Madjakarta) eene zonde (dosa) jegens het Gouvernement, door aan van Surabaja naar Djapan gedeserteerde (minggat) soldaten huisvesting te ver- leenen. Deswege aangeklaagd, weigerde hij die soldaten uit te leveren. Hem werd daarop arrest gegeven in de Kémandungan. Het Tijdschr. v. N. I. (1844) 6° [II p. 147 geeft dit verhaal aldus: „Onder de geschillen met het Gouvernement, waarvoor de maarschalk Daendels in 1810 voldoening eischte, was o. a.: „Het ophouden van deserteurs van Soerabaija en het verleiden van soldaten door drie Paties van het regentschap Japan, met name Ma- ngoon Koesoemo, Poespo Dipoero en Kertowidjojo, hetwelk de Maarschalk als eene daad van vijandelijkheid aan- merkte.” Den 13 November 1810 stemde de Sultan in al de eischen van den Maarschalk toe, en „De drie Patties van Japan werden nog dienzelfden dag aan den heer van Braam overgegeven, die hen namens den Maarschalk uit ’s Sultans dienst ontsloeg, en daarna aan den vorst terugzond.» Onze Babad geeft eene illustratie op dit laatste door te verhalen, dat die ~Mantri van Djapan weer vrijgelaten werd, doordat de Rijksbestuurder de gunst van den Minister Engelhard wist te winnen (mulut sih). De Kangdjéng Ratu Kadaton was daar uitermate verblijd over. De Kangdjéng Ratu Kadaton drong er hoe langer hoe dringender op aan bij haren schoonzoon den Rijksbestuurder, dat hij al zijne bekwaamheid ' zou aanwenden, opdat haar zoon de Kroonprins toch spoedig aan de regeering zou komen. 1 mye Msg net | ‘ 185 AMANGKU BUWÂNâ II. (SéPUH). Bovendien was zij uiet in staat hare Maru ', de Kangdjéng Ratu Kantjana Wulan (volgens het oordeel van den heer de Jonge, X (XIII) pag. CIII de type dier vorstenvrouwen, die haar eigen lage afkomst door de ongeëvenredigde verheffing harer kinderen poogden te wreeken./) langer te verdragen (uit te staan). Zij kwam er zelfs toe naar den dood van haren gemaal te verlangen, evenzeer als haar zoon den Kroonprins. De Rijksbestuurder beloofde daaraan te zullen voldoen. Deze drie personen deden daarop tot dit doel alles wat de dukun’s hun voorschreven, opdat de Sultan spoedig zou sterven. Nu was er iemand genaamd Tirtaséngadja. Deze man angakén angsal gaïb, dat wij hier wel kunnen teruggeven door te zeggen, dat hij voorgaf in het bezit te zijn gekomen van een geheim, een onfeilbaar middel om iemand uit het leven te helpen. Toen de Sultan daarvan hoorde, werd hij zoo verbitterd, dat hij dien man onmiddelijk liet dooden. Joo waren er nog twee personen, (zeker ook al een paar den Sultan vijandig gezinde personen met dezelfde bedoelingen werkzaam), genaamd Sastrawidjaja en Wangsakartika, maar die werden alleen maar ontslagen uit hunne betrekking. want zij waren schoonouders van den Kroonprins. ? De Kangdjéng Ratu Kadaton had ook eene guru tijang estri, eene vrouwelijke guru, genaamd Njai Dérmakusuma. Toen de Sultan daar achter kwam, werd hij zeer tegen haar ingenomen. De guru van den Kroonprins heette Kyai Danakusuma; alles wat hij den Kroonprins vertelde werd onvoorwaardelijk door hem geloofd. Maar deze man was evenzeer een persoon, die de huig naar den wind hing.” * In deze dagen waren de Kroonprins, de Rijksbestuurder en Pang. Adikusuma één: des noodig zouden zij gelijkelijk vergif innemen en sterven. De Kangdjëng Ratu Kadaton, bemerkende dat de Radenadjéng Suratmi (dochter van de Kangdjéng Ratu Kantjanawulan en zuster 1 Het W.d.b. s. v. zegt van dezen benaming: „MEDEDINGSTER, Z00 noemen de vrouwen van denzelfden man elkander.” i) a a i ’ MED ad apy CRT german Gn De zin laat geen andere ver- taling toe, maar de Sehrijver geett geene nadere toelichting, hoe zij „schoon- ouders” waren weworden. N 2e. SH. S.: ede dan pant n en urg ? 2 meRher ‘onal van Raden Rangga’s overleden echtgenoote) aan Raden Rängga tot echtgenoote gegeven zou worden, had daar, gedachtig aan hare eigen kleinkinderen, erge hartzeer over. De Kangdjéng Ratu Kantja- nawulan had haar aanstaanden schoonzoon al vele cadeaux geschonken. ! De Rijksbestuurder van Ngajogya trad in overleg met zijnen ambtgenoot Tjakranagara te Surakarta om aan de Compagnie kennis te geven, hoe Haden Rängga zich misdroeg door eenen zekeren Wirabrata, een ketju-aanvoerder van Pranaraga, den kost te geven (mgingn). Destijds werd er over en weer in Pranaraga en Madijun geketjud. Maar Pranaraga moest het tegenover Madijun afleggen (kandap) door de bekwaamheid (sagéd) van Raden Rangga. Daarbij liet hij de stad Madijun versterken door kanonnen op de baluwérti, stadsmuur, op te stellen, terwijl Pranaraga in het geheel niet in staat was zich op gelijke wijze te versterken. Van den Sunan van Sala wordt verhaald dat hij allerlei klachten bij den Gouv. Gen. inbracht, en om recht (adil) van het Gouver- nement verzocht. 