Astoria, or, Anecdotes of an enterprise beyond the Rocky Mountains
Het blätter dus duidelijk, dat de fiuaacieele toestand van bet oogenblik de toofdreden is geweest, die tot een veraunderiug ran koloniale politik beeft geleid. Het algemeinen belangen; moest tgdelk ondei^eschikt worden gemaakt aan de fiaancieele belangen van het Rgk. Welke Toordeelen het stelsel van Elout ook kon aanbrengen, onmiddellgke baten an de schatkist kon bet niet ge?en. De vruchten van zulk en stelsel zoadeu eerst langzamerhand kimnen r^pen; en al atond het onwrikbaai- vast dat zij op den dnur reel tal-ryker en van beter gebalte zouden zgn dan die van eike andere regeling, dit was de vraag niet. Er moesten terstond remises komen uit Java, lielst in den rorni ran prodncten, die, door bemiddeling der Handelmaatschapp^ verkocht, te-vens een nienwe bron ran winsten zouden opeuen voor dat wagenlich. Elout kon echter tot de uitvoering van eeen regeeringsbeleid, dat op zulke beginselen zou rusten, de hand niet leenen. Moest de liberale koloniale politik om Financieele redenen Toor een nieuw stelsel wäkkeu, dan zou de Eoning een anderen minister moeten kiezen. Hij bleef an zijnne overtuigingen getronw en nam in den zomer van van 1829 zijn ontslag. Den I Jannari 1830 is h^ (door van Gobbelschroy) vervai^en. De man, die het nieuve stelsel zou toepassen, was de Lml-Generaal Van den Bosch. In 1780 geboreu, op vyftien-jarigen leeft^d naar Indie rertrokken, had hg daar langeu tgd vertoefd en een hoogen militairen rang verworven. Hg Boud bekend als een bekwaam en ook sis een philanthro-piach man: was b^ niet de stichter der Maatschspp^ van B Google HBT CJLTDtmsTElaEl.. 83 Weldadigheid? Het behoest geen bevördigen te wekkeD, dai £lont in het naj&ar van 1828 tot z^ne aaaatelliug als Gouverneur-Genera! van Indie heeft med^ewertt; op dat oogenblik was er niets, dat recht gaf cm yan den Bosch als eea voorstander van dwangcultuur te beschouwen. Wei is waar, had hij in een boek over de kolonien, in 1818 door hem geschreven, zich gunstig oitgelaten over het atelsel der Oost-Indisehe Comp^nie en betoogd, dat voor een bevolkiug, als die van Java, belasting in arbeid beter is dan belasting in geld; maar in datzelfde boek had h^ toch ook gezegd: ^Mleii, die wenschen de cultures van Europee- (Sche consumtie, op dwangarbeid gegrond, vergroot ie zien, „ten minste voor zooveel Java betreft, verlangen niets min ^der dan de lasten van den inlander te verzwareu. Tot het vinvoeren van zoodauig een stelsel wordt voorzeker weinig ^meer. vereiseht dan een toereitend getal bajonnetten.* Ja, er ie meor. Men heeft een Nota van den Bosch over den Rapport van du Bus, die hoewel zonder dagteekening, klaarblijkelijk voor zijne beuoeming tot Gouvernement-General is opgesteld. Hg geeft daarin ouverholen zgne ingenomen-heid te kennen met de wijze, waarop du Bus de door heni voorziedragen plannen had toelicht. „Alle bedenkingen daarten meermalen ingebracht," zegt h^, ^z^n daarb^ r^pel^k overw(^en en wederl^d," Slecht seen bezwaar had de landvoogd naar z^n meening over het hoofd gezien: de moeil^kheid om in Europa een goed debiet te vinden voor al de producten die de op Java te verhnreo gronden zoiiden voortbrengen. Niet alleen toch gelöde van den Bosch dat de markt van de meeate dier producten reeds ruim voorzieu was, maar de West-Iudische slavenkolonien, dacht hij, konden ze beter koop leveren. Daarom vreesde hij, dat de particuliere ondememers zich hoofdzakelgk op de r^cultuur zouden toeleggeu. Maar ondanks deze vrees achtte hi) het zoo zeer te wenschen dat ecus proefondervindel^k Wierd beslist, la hohere Java vatbaar is voor eelsel Varye Industrie", dat naar zyn overtaiging over alle bezwareu behoorde te wordeu heengestapt en overgegaan tot het nemen eener proeve, en dat wel op een schaal, breed genoeg om het resultaat voor beslissend te hondiei en ni^- tans niet zoo ruim dat b^ eventueele mislukking daaruit groote nadeelen zouden inoeten ontstaan." Of Elout deze nota heeft gelezen, blijkt niet, maar het is duidelyk, dat Van den Bosch gesproken heeft in denzelf- deu geest, als waarin zij is gesteld, want anders is het on- verklaarbar, dat Elout tot zijne benoeming heeft medege- werkt, Eerst yjf maanden later, in een ad vies van 6 Maart 1829, heeft hij zyne planneii uiteengezet. Dat stuk ademt een geheel anderen geest dan het vorige. "Nn heet het niet meer: "Ik doe volkomen recht aan de lumi- neuse wijze, waarop het stelsel van kolonisatie ^) in het on- derwerpeljk rapport behandeld is. Alie bedenkingen, daartegen meerraalen ingebracht, zgn daarbg rjipelgk overwc^en Wederlegen. De groote voordeelen die het voor den Javaan kan opleveren, zijn voldoende aat^ewezen;'' — maar: //Al dadelgk is het mij toegeschenen dat het sjstema, door den ') Zie Steyn Parvi, t. a. p. Bijlagen M. 274, 276 en 281. Jhr. Mr. J. de Bosch Kemper, in lijne Geschiedenis van Neder 1830 (II 268) tk t d T h geeft hiJ toe, dat de El fc ht t 11 g do d benoeming van Van den B h g h (Z II 267 A nt bl 100.) De Heer Kemper hi d h t Ig J n m Ijk N d nl angst der nota werkt El md VdBlttG d leraal te verhetlen; na b n h bb g h t d g hij : Ik kan geen mi' blj I dt d w 1 pg Igd T h is er tusschen beide t kk g n e t hi Ht Ikmnw dt diidntb waren worden aange- d t g d pi n d B m het advies zijn t^j veel b d tg k d d geen enkel woord  bestuur van den inlander daaraan bad toegevoegd," zf^bij, dan zou men „bij bet dalen der producten en den afiiemenden staat van welvaart op Java, daarin een niiddel van berstel bebben gevonden, en tevena ingezien, dat bet in zyne strekking zoowel TOOT bet moederland als voor Java beilzamer en Toor den Javaan voordeeliger was dan eenig an-der, dat van de vrije bescbikking over zynen arbeid niet uitgezonderd." Dit stuk duet Elout de oogen opengaan. Den aO*"" Mei 1829 scbrijft bij aan Van den Boscb: //Laat ons openbartig fzijn. Ik vang daarmede aan en ik moet U rondel^k be- //kennen, dat, wanneer er zal moeten gewerkt wordeu in een ffgeest, als waarvan mij uw tegenwoordig voorstel een voor- „proeve geeft, ik daartoe ongeschikt ben. Ik zou bandelen wt^en de overtuiging van mgn verstand, tegen beter weten Baaan; want ik mag de geringe kennis en ondervinding, welke Nik beb opgedaan, niet gebeel vaarwel zeggen. Als men in Ficht 63°" jaar zgne leveus 18, dau is het aiet de moeite ffwaard, of liever, dan althana moet men zichzelvea in str^d te komen en tegen inaerlijke over- vtuiging te haudeleu, en dit zou het geval zgn, wanneerik vvoorstellen ran den aard als het t«geiiwoordige aanprees." Zgn besloit is nu genomen: L^ l^t zgn portefeuille neder. Waarom lieb ik be deze historische quaestie stil gestaau? .Om dezeltde redeii, waarom ik iu het vorige hoofdatuk getracht heb aan te toonen, dat de treurigeonderfindingen, indejaren 1819^1826 opgedaan, niets hebben bewezen tegendemc^e- * Ijjkheid van deu vrgen arbeid op Java. Ten aanzien van de redeuen, die tot de invoering van het ciiltuurstelsel hebben geleid, heeft laogen tgd eeu overlevering bestaaii, volgens welke dit stelsel alleen daarom is ingevoerd, omdat het aan de regeering in het moederknd gebleken was, datvrge arbeid voor Java niet pa^. Deze overlevering is niet alleen on- hist Orisch, zij is tevens ongerijiud. Indien werkelgk de vrije arbeid op Java was mislukt, welken zin had dan de opmerkiug van Van den Bosch in zgne nota van 1828, dat men over alle bezwaren moest heenstappen, opdat //het vraE^stuk proefondervindelijk worde besliat, in hoe verre Java vatbaar is voor een stelsel van voor een stelsel van voor Industrie?" Moet nog proefondervindelijk besliat worden over de waarde vau een stelsel, dat reeds tien jaren lang aan de ondervinding is getoetst? Sleehts dan zon de traditie niet ongerymd zgn, indien de regeering in het moederland destijds in dwaling had verkeerd omtrent de ware toedracht derzaken op Java van 1819 tot 1826, door te gelooven dat Van der Capellen de wetge-geving der Commissarissen-Generaal eerlijk had uitgevoerd. In deze dwaling verkeerde zg echfcer niet; dit wordt bewegen door een tal van officieele bescheiden eu allermeister door de zeding van du Bus de Ghisignies, die hare eerste aan-leiding heeft gevonden in, het indiach Bestuur van het in den järe 1818 vasl^estelderege-ringsr^lement. HEX CULTCOKSTELSEL, 87 Neen, finauciele redeuen bovenal, zoo niet mtsluitend, heben tot eeii veraaderiug van koloniale politiek geleid. Men laag aauaemen dat het coltuarstelsel nooit ingevoerd of, na zyn invoering, zoo lang m stand gehouden zou zya, indien deze reiieo niet Ladden gegoldon. En waariu bestonden un de plannen van den Bosch, welker uitvoering zulke schoone vruchten belooMe voor de schlatkist en aan Nederlands handel en scheepvaart een meiwe leven aou schenken? Naar zijn voo^even sleehts bierin; het stelsel der landrenten zoodanig t« wgzigen, dai Deti 10 Jan. 1842 schieef Baud in een vertrouweli)keii brief a An den wärmen enden gouverneur-General: De boog is hier te lands bij voortduring sterk gespannen. Ik kan en mag niet adviseeren tot het verlaten van een stelsei, welks strekking is om nieuwe bijdragen uit de koloniale geldmiddelen te verzekeren en le verhoeden dai de boogkome te barstenn. Van Detenter, Hi, 122. En den 9 December 1851 leidehij, na het indienen van het eerste onfwerp-Regeeringsreglement voorN. I.: Zal mijne verdediging (van dit reglement) eenigen invloed hebben op uw oordeel, dan behoor ik voor u te staan als een aanklever van mildere beginseien, wienii begrippen hebben moeten zwichten voor den on verminderen doch enverdienen drang «an omstandighed*en, die hy niet kon veranderen noch vermindereno. Men most iich welcher le verplaatsen in den tijd van 1830— 15. De financieele nood was toen zoo dringend dat wij ons met behoeven te verbazen over de mgenomenheid met het cultuurstelsel die allengs is ontsttan voDial zoo wij daaiby m acht nemen ddt <le bebendheid met IndiSLhe zaken desli,ds in Nederland zeer genng was Uit dieu hoofde is het ook begnjpehjk dat Eloul zelf (zie de Bosch K.emper t a p II 337) schuon ten emde toe ^etiouw ^eblevLn aan zijne begmselen in 1811 den koning heeft aanbevolen om het cultuurstelsel te handhaven Opmerkelyt is de lolgende plaals in een brief aan zijn zoon van 15 Fehruan 1836 sOok iL meen dat het systeein lan commissansseu goed was en goede resultaten kon opleveren maar de wijze waarop dat systeem na m\jn verirek is beharide en vele andere om&tandighe den waaromtrcnt ik het met den Heer Van der Capellen oneens was en ben hebben de minder goede resultaten leweeggebracht enfhoemen ook over het systeem lan den Heer Van den Bosth m abstracto mag denken) het brengt nu ge Idehjke resultaten in vtrband met de beiuini gmgen van du Bus waardoor de koning daarmede is ingenomeu» (de Bo3<,h Kemper t a p II Aant biz 156—7 DiclzedbyGoOglC 88 HET CULTUDESBL. het Gouvememeut in het bezit zou komeu van een groote hoeveeUieid prodacten, gescUkt voor de Europeesche markt. Van den Boseh verklaarde uamelk, met de bezitters van gstvelden overreenkomsten te willen sluiten en te dien einde ongeveer het volgende tot hen te willen z^en: Om in uwe ds^eUiksche behoefteu te voorzien, teelt gg thftns op uwe velden, belialve de tweede gewassen, alleen rgst. Daarvan moet gg een zeker deel - — nemen wjj aan: gemiddeld tweev^fden — jaarlijks aan het Gouverne- ment opbreogen. Welnu, behoudt voortaan die twee vyfden van uw oogst voor n zelven, maar ata my daarentegen slechts een vjjfde af, niet van uw oogst, maar van ow grond. Ik zal u dan uitnoodigen om de veMeu, die g^ mij bebt afgestaan, te beplanten met productea van Europeesch verbruik, welke niet meer tgd en moeite kosten dan de rgst- tuur. Voor dieu arbeid zal ik u daarenboven eenige belooning geven, en wel zooveel, als het verkregeu product bij taxatie meer zal blijkeu waard te z^n, dan het bedrag der vroegerdooru verachuldigde landrenten. Ziet nu welke Voordelen ik n aanbied! Yier v^fden van uw oogat, in plaats van di'ie vijfdeQ, zooala nu het geval is, bly ven voortaau uw eigendom : en daar- enboven znlt gy nog een inkomen genieten, waarvan gg thans verstoken zgt, door hetgeen ik n geven zal voor de producken, die g^ op het mij a%estane deel van uw grond zult verbouwen. Wilt gij eehter deze overeenkomat niet slutten, behoudt gij liever uw geheelen grond voor eigen gebruik, dan kunt giJ voortgaan met op den ouden voet landrenten te betalen. Nooit zult g^ gedwongen worden om mijn voorstel aan te nemen. Wat dunkt u van zulk een asnbod? Men zou bijua ge- looven, dat het cultuurstelsel naar het oorspronkelijke plan een philanthropische instelling is geweest. Een philanthro- pische kleur aan z^n stelsel te geven, was ook werkelijkde Zie Hemorie vaa lg34, bU. i3,% (afzonilerl^ke uitgave). Diclized by Google HET COLLECTION, 89 Bedoeling van den Bosck. "Plechte betuig ik awe Excellentie," achreef hy dea 5^" Juiii 1829 aan Elout, "dat he mgn Tooraemen geensziss is, het b^inael van vrgen handel en vrge beschiiking over den arbeid in Indie af te aachaffen, maar tetzelve alteen dermate te w{jzigen, dat Java een gepaste markt toof de Nederlandscbe fabriekaten kaa opereren en deszelis prodaeten zooveel nw^elgk met voor-deel, of althans zonder nadeel, naar herwaarts kunneu wordea overgebracht, en dat ik m^ daartoe denk te bedienen van indirecte roiddelen". Twee jareu later, den S""" Maart 1831, in een nota aan den Raad van Indie, ging hy nog verder: //Ik wil," zegt hy daar, ^ket lot van den gemeenen Javaan verzachten, dour hem in de gelegenheid te steUen zich, Toor zoover h^ dit verkeat, door de teelt van voortbrengselen, voor de markt van Europa geschikt, van de hem dmkkende landrenten te outslaan. Alles echter alleen in zoover als ziil Kurz gevolg zal zyn eener vrède keuze Zoo de Javaan verkleat ayne belasting of landrenten in geld te betalen, zal bij tot geen ander middel met mønte toestemming gedwongen worden," *) — (Laatbet te goeder trouv erkend worden," zegt hø op een andere plaata in dezelfde Nota, „dat bø het bestaande atelsel de gemeene Javaan is opgeofferd aan de belaogen van het Gfonvemement en dat men zijnne natnurlgke vertegenwoordigers heeft omgekocht, door hun een mim aandeel in den bait te verzekeren, Dit is de natuorike strekking van het stelael van Raffles De landrente is eigenlijk uiets an- dera dan een willekeurige belasting, zonder maatstaf de des- sa's opgelød wordende, en de dorpshoofden zijn de invor- deraars er van, met het reeht om ieder zooveel te doen betalen ala zy verkiezen of van hen kan worden gebaald" ') Bartholo, De wording van het cuUuurstelsel, bl, 1 ■) Van Deventer, II, 249, •) T. a. p., hi, 256. sdbyGoogle 90 HET CHLTTDESTELSEL. Kiet waarP dit alles klinkt zeer measchlievend. Bezescherpe kritiek ran de willekeiir, waarmede de laadrenteiL geheven werden, moest de sympathie opwekken van alien, die het w61 meeiuien met de kolonie. Msar in hoever waren die plechtige Terzekeringen en atel- lige beloften opredit gemeend? Op deze vraag isdikwglsen ' in zeer verschillenden zin geantwoord. Na alles, wat op de zaak beirekking lieeft, rypelijk te tebben overwogen, geloof ik dat het volgende naar waarheid kan gez^d worden : Vaii den Bosch heeft wel degelijk geweten, dat h^, omz^nplan- nen nit te voeren, dwang zou moeten bezigen; maar hy heeft niet gedacht, dat die dwai^ tot nadeel zou atrekken van Java's bevolking. De eerste stellii^ is wedersproken door den heer "Van Alphen, die, toen Van den Bosch minister van kolonien vras geworden, twee jaren achterea als chef ran diens kabinet gewerkt en in die betrekking een zeldzaam veitronwen ge- noten heef. lyVan den Bosch," zoo verzekert deze schrever, wkon zich niet laten overtuigen, dat z^n stelsel gegrond was op dwang: hg verkeerde in de meenii^;, dat de bevolking gaame datgene venichtte, waartoe hij ineende haar te moeten aanzettcn". Ondanks den eerbied dien ik koester voor de meerdere kennis van den heer Van Alphen, is het m^ echter onmogelgk aan te nemen, dat Van den Bosch aan die vrge overeenkomsten met de Javanen ooit een oogenblik ernstig heeft gelöd. Z^ hg niet doidelyk in zyne Memorie van 1834, dat men in Nederland evenge- makkelgk de Mahomedaansche godsdienst zou kunnen in- Toeren als op Java de vrye koffiecultnur "); dat de Javanen in ontwikkeling gelgk staan met kinderen van 12 en 13 jaren en als zoodasig moeten behandld worden ») ; dat een Aartavaderl^k bestuur het best voor hen past en dat het ') Gids, 1867, ir, 287. > t. a. p., biz. 65 (afi. uitgave). > t. a. p., biz. 79. byGoogIc H£T CULTD0E8TELSEL. 91 QouTemement voor hen moet zoi^eu, daar zg niet ia staat z^n dit zelve te doen; dat men allermiast aan zulbe kin- derea de rediten van volwassenen mag geven en vooral niet moet beproeren, door buitengewone middelen de ont- wikkeling banner veratandelyfee vermogens te bevorderen ^) ? Straalt niet in vele z^jner stukken eene groote ingenomen- heid door met de beginselen der Oost-Indische Comp^nie, vooral met den vorm, waaria zg van 1785 tot 1808 zgntoe- gepast ') ? Prgst hij de gedwongen koffieleTerantien in de Preanger-B,^!;entBebappen met berbaaldel^k met warmte aan ^), en heefb de R^eering in bet moederland, na de in- diening van zyn advies van 6 Maart 1829, ooit gemeend dat een stelsel van rr^beid op|FaTazoa wordeniogevoerd *)? Ook Elout hecbtte aan al de betuigii^en en plecbtige ver- klaringen van Van den Boscb geen de minste waarde. H^ dooTzag ' maar al te goed, wat uit die vrge overeenkomsten met de bevolking zou groeien. Ondanks bet gevoelen van den Heer Van Alphen geloof ik dns als bewezen te mc^n aannemen, dat Van den Boech nooit de minste illnsie beeft gekoesterd omtrent den aard van zgn stelsel »). En indien ik een gisaing mag wagen om ') t. a. p., bli. 96 en 98. ') Zfe het advies van 1829 en Memorie, biz. 71. Steyn Parvé tap bU 320 en Hemone bli 55 De Gouverneur Generale van der Bosch loo leieii wij in een Rapport van den Minister van koloniin aan den kon ng dd 1" Maart 1831 DniLende ml de WestliidiS gegevens te hebben medenebracht die voldingend bewezeu dat too de Europeesche planter op Ja\a van vnje arbeiden lu den eigenhjLen im de& wooids moest afhangen hij nimmer lu staat zou zijn de mededmging tegen de West Indische sla venkoloniSn vol te houden en hij oordeelde dan ook dat de innchting der toenmalige O I Compagnie waanaagifduongeiii-ultmesenleveran tien de hoofdzuilen ndren, de vuorkeur verdieude.i VanDeventer, II. 185- Ten oiervloede heiinner ik nog aan zijn Rapport van 16 October. 1830 aan den Hinisler ClilToid, opgenomen onder de Bylagen van het werk van den Heer Cornets de Groot over het beheer onier kolonign. Dit stuk neemt, uunkt nnj, alien twyfel weg voor een ieder, die voor overluiging vatbaar is, byGoogle 92 HET CULTURELLESEL. het ontgtaan der 94 HET CULTURELLESEL. enovergestelde meenig by den v ligen chef van het kabinet des Ministers te verküre, dan wensch ik te herinneren aan twee of drie volzinnen in de stmks vermelde nota van 6 Maart 1829, waar Van den Bosch, sprekeude van het be^nsel der ageforceerde cultuur*, het volgende aehr^ft: wHet genoerade beginsel zon zeker op een zachtere wijze kunnen wordeu uitgedrukt. Men zoub.v. kuanen zu den dat het Indisch bestür in betaling der landrente zal kunnen aannen een product van Europeeache consumme of wel grondstoffen voor nuttig fabrikaten geschikt. Ik erken," voegt hg er bg, en op deze woorden 1^ ik den meesten undruk, „ik erken dat het dikwerf noodig kan zyn, bestaande vooroordeelen niet te schokken en in zoodanig geval dergelyke omachrgvingeu te gebrui- ken. Wij zien hieruit, welk middel Van den Bosch doel- matig achtte om de gevoel^heid van liborale vrienden te sparen. Dwang te bez^ea, lag dua wel deel^kinzijn bedoeling; maar doarom behoeven wij ons Van den Bosch niet voor te stellen als een man zouder hart; wg behoeven niet te gelooven dat hij naar Indie is gegaan met het voornemen om do Indisehe bevolking te onderdnikken. Nieta verhiudert ons om aan te nemen, dat hij volkomeu oprecht was, toen hg zijn stelsel voordro^, als in overeenstemmingzijndemet de belangea der Javanen. Het ia duidelgk, dat hij aldus heeft geredeneerd: „De Javaan heeft veel vryen tijd, maar weinig geld; daarora meet een belasting, die hem geld rooft, veel nadeeliger voor hem zyn dan een belaating, die hem tijd rooft. Schaf ik de landreute af en vervaug ik haar door een verplichte teelt van producten, geef ik daarenboven den Javaan voor dien verpliehten arbeid nog eeuige belooning, dan bevorder ik ongetwijfeld zijn welvaart. Maar tevensbe- Torder ik de welvaart van Nederland, welks handel en scheep- Dicelle cultuierstelse. 93 vaarfc no kwijiien, welks financien in een beklagen avräardigen toestand verkeerf^o. Zoo lang er alavenkolonien z^n.kanliet aan particuliere ondemers geen voordeel geven cm op Java in vrijen arbeid kofBe, suiker en indigo te laten telen voor de Europeesche markt. Het eenige middel om deze en soortgelgke goederea in groote hoeveelheden vau Java te verkrijgen, bestaat hierin, dat het Gouvernement de leve- ring daarvan aan de inlanders by wijze van belaating oplegt. Waarom zou gett genvemment dit nalaten, nu het zeker is, dat belastiug in arbeid minder drubkend is voor de be-Tolking dan belasting in geld? Het cultnurstelsel, al is bet op dwang gegrond, moet voordeelig zyn voor alle parten: rust het landrentestelsel ook niet op dwang? In plaats van gedwongen te worden ora geld te hetalen, zal de Javaan Toortaan gedwongen worden om producten te leveren: zie-daar bet eenige verschil." Het zou dan ook onbillk zgn om Van den Bosch te verwöten, dat hij aan de belangen van Java's bevolking niet beeft gedacht. Zijn font was veeleer oppervlakkigheid, gemis aan doorzicbt. Het beeft niet ingezien, tot welke gevolgen zgne maatregelen moesten leiden en welk een richtig zg gedurende een reeks van jaren zouden geven aan oze koloniale politiefe. Heeft Elout, wien het müstkeende Rapport van Muntinghe zeker nog versch in het geheugen lag, hem niet gewaarschnwd en op de schaduwijde van zgn stelsel gewezen? Ik kan befc nauweljika geloven. Maar Van Bosch — naar de juiste opmerking van den Heer de Bosch Kemper, die bem echter, naar het möglich, nog veel te boog schat — was ween dweeper met de op zicb zelvejniste watelling, dat de productive krachten van den grond ver- ^meerderd moeten worden door meerderen arbeid ')"; bg lette alleen op de schaduwz^den van zijn systeem. Het eigenaardige van alle personeu. die met het ■) Geschiedflnis van Nederhnd van 1830, II. 344. Dicized by Google 94 HET COLTDORSTELSEL. een of ander plan dwepen, ia, dat zy zich de uitvoering van dat plan als zeer eenvoudig voorstellen. Waren zij min- der oppervlakkig, minder eeuzydig, dan zon him ingeno- menheid met hetgeen zg hebben uit^edacbt minder groot zijn. Om Hll^k te zijn j^ens Van deo Eosch moeten wg intusschen nog 4^u punt in het cog houden. Zijn plan is nooit augevoerd orereenkomstig zijne bedoelii^. Hy wilde, naar w^ gezien heli1>en, de landrentea door verplichte cultunr van producten vervangen; maar dat is niet gebeurd. Wei is op vele plaatseu, waar de cultuurdieasten te drokkend waren, TrgsteUing van laudrenten verleend, maar dit is op verre na niet oreral geachied : de landrente is gebleren en de verplichte cultures zgn er by gekomen. De r^eering kon, by den bestaanden geldnood, de millioenen niet prijs geven, die de landrente opbracht en z^ heeft daarom deze belasting getandbaafd. Nu zou dit in de practyk miaschien geen groote nadeelen Toor den Jaraan hebben opgeleverd, indien zyn arbeid aan de Gouvernements-cultures naar evenredigheid zooveel hooger ware beloond; docb, zooala ons later zal blyken, de belooning is in de meeste gevallen zeer geweest. Erenmin heeft de Regeering zich gehouden  het in de Gids (1867, II, 283) over den persönlichen invoed van Willem I aop alles waarb^'s lands Tinancien sterk betrokken naren. b, Google HBT CULTURE, 95 uomen als z^ noodig had. Ook is ii^ op eeu andere wgze van het oorspronkelgke denkbeeld a^eweken: de ar-beid, die van de bevolking werd geeisctt, stoad uiet met dien aan de r^stcultnur gel^k, maar orertrof diea meeatal belangr^k. Wanneer men dit alles in aanmerklDg neemt, blijkt tet duiddelijk, dat de coltaurdienston geenszins Toor de Javanen een middel zgn geworden ova zict „Tan de hen drakkende landrenten te ontslaan", maar in den regel een meutel beasting, op hoog gezag aan hen opgel^d. Weinige woorden zijn Toldoende om de practische werking van het ontslaan waa bet doel, dat Van den Bosch beoi^de; het middel bestond hierin: de bevolking Der kolonie te dwingen om tot l^e pryzen zekere gewasBeo te telen. Sommige prodncten, zooals indigobladeren en sni- kerriet, moeten een fabriekmatige hewerking ondeigaan, eer zij geschikt zijn TOor het handelsverkeer. Op tweeerlei wijze kan deze bewerking gescfaieden : door tusachenkomst van particulieren, of direct voor rekening van het goaTemement. Zoowel de eene als de andere methode is door de regeering gerolgd; ook heeft zg wel, na eerst de eene te hebbentoe- gepast, later de andere verkozen. Dit is bij Toorbeeld het geval geweest met de indigo. Toen in Juli en August 1830 deze cultur in de Preanger-Rentschappen en Cheribon is ingevoerd — het was de erste möglich met het nienwe atelsel — heeft de regeer i de bewerking der grondstoff voor haar eigen rekeren genomen en de som van £1,000,000 aangezen voor hort bouwen Tan de noodige fabriken. Doch toen een half jaar later (2 April 1831) de indigo-cultur ook ten oosten van Cheribon is uitgebreid, is het andere begiasel in prac- J. C. Baud maakte hierop reeds venter, II, 667. Zie van Deveiiter, II, 143. 152. byGoogle 96. HbT ccltuuhsteLSbL. tijk gebracht: bewerking door tusschenkomst van particulieren. De regeering ging overeenkomst van met eenige personen eenige personen eenige personen eenige personen, wel op de volgende voorwaarden. Zij verbond zich om aan de fabrikanten, tegen betaliug huunerzgds van bet vastgestelde plaatloou, al de indigobladeren te doen leveren, die de bevolting op haar last zou telen ea om bun rente-looze voorschottea te geven, aflosbaar binnen e En twee jaar. De fabrikanten daarentegen moesten alles, wat zg voor plantloou en afloesing van schuM aan bet Gouvernement te betalen badden, Tolden in indigo, berekend a /1.67 (zilver) per Amst. pond. Het product, dat zg daama overhieldea, bleef bun eigendom. By de regeling van de snikercultuur, die den 13 August 1831 plaats vond, werd in einigen komat van particulieren ingroepen. De contractanten zouden tänen yoldoende boi'telling rentelooze voorscbotten ontvan-gen, zuowel voor den opbouw hunuer fabrieken als voor buune di^elgkscbe uitgaven, en bovendien bet suikemet tot den koatenden prys van het Gouvernement ovememen, maar dan ook alles, wat zy aan den lande te betalen hadden, voldoen in suiker, berekend a / 8.33 (zilver) perpikol. Ook zou bet plaatselyk bestuur bun werkvolk verschaffen tegen een matig dagloon. Er bestond dua in bet wezen der zaak boegenaamd geeu veracbil tuaacben een indigo- eu een sui- kercontraet. De regererii^ leverde alles: grondstof, geld, arbeidera; de fabrikanten daarent^en moesten bunne achulden afbetalen in producten, berekend tot een zekeren prys. Voor de koffiecultuur kon de regeling neveu. Daar, zooals men weet, reeds verscbeidene Gouverne- nötzen bestond en, die in naam vrijwillig, maar in waarbeid gedwongen werden bewerkt, vond Van den Boschten aanzien van deze een toestand, dien hy slecbts behoefde te beatendigen en uit te breiden; ook kon bier, Zie  per pikol van 125 Amst. ponden aan de koffieplanteade bevoUting. Doch hierbe bieef het niet. De beataande einländig, die tot dasver meestal in kampongs en boaachen was gedreven, werden niet enkel gehandhaafd; er werden ook op groote schauen nieuwe tninen aangelegd. Van 1833 tot 1835 werd laat gegeven tot het planten van 94 miUioen boomen. In de residentie Banjoemaa alleen moesten de aanplantingen in in een jaar tgds verv^iVoudigd worden. Voor dien arbeid werden hoegenaamd geen loon uitgekeerd; eerst dan zou de bevolking eeHige vergoeding genieten voor hare moeite, wan- neer zy de koffie, die van de nieuwe boomen verkregen werd, afleverde aan het Gouvernement; immer dan ontving z^ den dusgena&mden marktprijs, na aftrek van de landrente en het majdmum der transportkosten. Daar echter ( ') Zie boven biz. 39 en 40. Zie het Koffie-rappart van den Heer C. J. Bosch, Bylagen Hand, der Stall Gen. 186— 70. N". 168; 35. bU. 152. Tier of Y^f jaar groeit, eer lifl vrueht afwerpt, zoo werden biliykheidshalte dttgeziimen, die met den nieuwen aanplant waren belast, van kndrente vrygesteld. Op daze en soort^elyke w^ze bracht van dea Bosch zgn stelsel voor de verscUlIende cultutes in werking en h^mocht de Toldoeuing amaken, dat al hetgeen h^verrichtte door de regeeriug in het moederlaad terstond werd goedge-kenrd. Het was dest^ds zgn TOomemen, niet minder dan 70,000 hectaren met suiker en 90,000 hectaren met indigo, tabak en andere gewasgen te doen beplanten, ten een productie van ten minste 1,500,000 pikola sniker en ongeveer 60,000 pikols indigo, tabak en andere gewasen te verkragen. Door dit allea zou de aehatkist een jaarlijksch voordeel genieten van ten minste 16,000,000 «). Het is Bekend, dat de uitkomst deze verwachting nog overtroffen heeft, lioewel van den Bosch, om het verlangde een groote ui^^estrektbeid gronds niet noodig beeft gebad als by aanrankel^k Termoedde *), Tot de nitvoering van zulke grootscbe plannen was echter in de eerete plaats een kracbtige medewerking noodig van Zie van Deventer, II, 561, 564, 570. Daar de landreuten destijds gemiddeld / 7,50 bedroegen, en (naar den maalstaf van Banjoemas gerekend) elk gezin 500 i 550 boomen mo«st plant«n, mag men aaunemen, dat zoodoende indirect gemiddeld I'/i ^ Vi cets. per boom werd vergoed. Zie t. a. p., II, 358, 369. Men vindt deze plannen uiteengeiet m een nota van Van den Bosch dd. 34 Juni 1833, Van Deventer, 11, 541-543. Hen rekent voor de koffie 1300 boomen per bouw van 0.709 hec-taren. Dit maakt voor den tegennoordigen aanplant van 337 milleben. Dit maakt voor den tegennoordigen aanplant van 337 milleben. Daar bovendien de suiker-cultuur ongeveer 37,000 hectaren beslaat, zoo biqkt hiemit, dat ten behoeve van het cultunrslelsel thana over ruim 167,000 hectaren is beschikt. Deze uitgesträkte is echter belangrijk minder dan lij vroe-ger was. Dicized by Google Bet cultuestelsel. 99 Liet inland schon bestuur en ran de Nederlandsche ambteaaren. Welke illnsies Van den Boach zich ool^an de yoordeelen, die h^ Java's bevolking aanbood, mocht maken, h^ doorz^ maar al te good, dat hij zonder die medewerking niet sl^en zou. Twee middelen greep beaas om zich daairan te ver- zekeren; bet eenewae: het herstel van bet ambtel^k landbezit en de opricbting van zoogensamde bariesans; bet andere: de  dan eenige andere. De Javaan, zeide h, staat nooit op tegen zgn eigen opperhoofden; bevalt bet hem niet langer onder bun bestuur, dan verbnist hg. Wil men de rust op Java bewaren, dan make men zich de hoofden tot vrienden. Dit betecken wol niet, dat men de oogen zoo moeten sluiten >) Memorie van 1834, bh. 10 en 36. ') nZoolang het volk geen bewgzen geeft van misnoegdheid, dat altijd blijkt uit talrijke verhuiziogeti iiaar elders, z\j men veriekerd, dat zy D,t„db,Googlc iOO HDT CUiTUUBITTLSEL. Voor het während, waaran zy zijn acliuidig makea; maar waaneer een regent y^niet aan zyn bestiemming beantwoordt" (de term is karakteristiek), moet men altyd van de onderstelliug uitgaan, dat dit zeker negen malen van de tien het gevolg is van de ongeschiktheid der Nederlandsche ambtenaren, Men store zieh dan ook weiaig ffaan het ge-Bchreeuw over miabruik van gezag by de inlandsche hoofden, dat vele in de huishondelijke aangelegenheden van den Javaan geheel onkundige ambtenaren aanheffen, en dat zeldzaam een anderen grond heeft, dan de zucht om zelve in de dessa's den baas te spelen'). Tot de middelen nu om de inlandsche hoofden te believen en zich hunne vriend-schap te verzekeren, behoordegewishetambtelklandbezit). Een regent die, in plaats van een inkomeu in geld te erlangen en dus als gewoon ryksambtenaar bezold, te wor-den, de beschikking verkrijgt over de belastingen van een geheele landstreek, gevoelt zich vereerd. Hy stygt zoo-wel in aanzien als in macht en Ondanks alle voorzogen van het Gouvernement weet hy wel wat hem te doen staat om er ook financieel baat by te vinden. Maar het was niet voldoende, eokel de toegenegenheid der regenten te winnen, men moest deze ook in staat stellen de^evorderd krachtige medewerking te verleenen. Het kon toch gebeiiren, dat de bevolking weigerde om de geslo-ten wovereenkomsten" getrouw na te komen of te hemieu-met het bestuur der zaken, of althans met hunne hoofden, tevreden zijn*. Memorie, biz. 150. Mt althans met hnnne hoofden^; dat was voldoende, zoodra men deze aan zich verbonden had. Verg. biz. 14. I. a. p., biz. 15. Udwärts acht het noodigt schrift van den Bosch inzugeNota van 8 Maartl831, de hoofdeo des volks nader aan ons te verbinden door hen gedeeltelyk in rijstvelden te salariereni. Hij vergoelijkt zijn gedrag door te beweren, dat hij bun daarmcde slechts wettelilk toekent, swat z\j thans oogluikend genietena, — Zie van De-. HEX CCLTCCHSTEISGL. 101 wen. Reeda warea in Cheriton, kort na de iavoering van het coltuurstelsel in dat geweat, eeaige oalnsten nitgebroken, die (terecht of teu onreckte) door somm^en in rerbaad werden gebracht met de gedwongen indigoteelt. Van den Bosch richtte daarom een soort van inlandsche achntterij op, barissans geheeten, die onder het bevel der r^euten zou staan en door bet Gouvernement zon bezoldigd worden. Wat het tweede middel, de cnltuurprocentenbetreftj hierover valt weinig tot toelichting te ze^en. Z^ beston- dcn — de benaniing geeft dit reeds te kennen — nitzekere procenten over de Warde der prodnctea, die aan het Gouvernement gelevert moesten worden, en werden tusschea de Nederlandsche ambtenaren en de Javaausche hoofden verdeeld. Voor de ind^o en de auiker b. v. bedroegen z^ e^n tiende van den prgs, waarvoor de contractaoten han fabrikaat aan de regeering afstoaden; derhalve ruim 16 Cents voor een pond indigo, 83 Cta voor een pikol van 125 pond suiter. Van den Bosch meende hierin een prikkel te vinden voor den gver der hoofden en tevens voor dien der Neder- landsche ambtenaren, daar nu aller belang medebracht de prodactie krachtig aan te moedigen. Is het niet ogmerkel, hoe zerstond werd bewahrheit wurd bewahrheit wurde? Mit dem Rapport van 1817 had gezegt dat gezegt, indien de Regierung oon terugkeerde tot bet stelsel der Compagnie? In 1847 schreef de Minister J. C. Baud het volgende aan den Gouverneur-General: "Ik fhan Uwer Excellentie niet geno, aanbevelen oor der... der "Javaausche bevolking nieuwe bewijzen te gven van die ') Zie Van Deventer, 11. 196, 310-316. oDoor het belang der hoofden len nauwste aan os te verbinden,)) schrijn van den Bosch in zijne Nota van 8 Maart 1831, nnil ik hun tevens de middelen verichten om  van Nordlandsch-Indie. Door die zorg alleeo kua- /ueii getemperd en onseliadelgk gemsakt worden de gebre- „ten, eigeu aan Let ctiltuar-, of lierer aan het perceaten- //en contractenstelBel, — een stelael, waardoor toch #de ToltsmasBa onbetwistbaar is beroofd gewor-,/en groot gedeelte der bescberming, (iwelke z^ weleer in de meerdere onz^'digheid ffi&T Europeesche en Inlandscbe ambtenaren jTond.*^'). Hetgeen hierboTen is medegedeeld, strekt tot verklaring dezer woorden. Behalte de medewerking van bet inlandsch beatuur en de Nederlandsche ambtenaren, was echt er nog iets anders noodig ooi bet nieuwe stelsel te doen bloeien: bet Gkiivernement moest zich zooveel mogelgk het monopolie verzekeren van de werkkracbten der bevolking en daarom de carrentie der particulieren tegengaan. Van den Bosch begreep dit onmiddellyk, en b^ wacbtte zicb dan ook wel, gebmik te maken van de bem verleende bevoegdbeid om "inter oitbreiding van nuttige cultures" woesie gronden in eigendom, hunr of eripacht ait te gven, Na ayn vertrek TO^de bet Indiscbe bestuor zyn voorbeeld. Wei badden in 1836 onder J. C. Band eenige verbaringen plaats; maar toen twee jaren later, den 19 September 1838, Toor bet een definitieve reelii^ van de uitgifte van woeste gronden tot stand kwam, bleek bet duidelyk, dat de Indisdie regeering de uitbreidii^ der particuliere indostrie niet emstig verlai^de. Ja, bet bad er reel van, of zy eens door een proefwilde zien, op welke ongnnstige voorwaarden de kapitalisten wel den Mörden zu beoben, beoben om beoben geld op Java te wen. Het 