Handelingen
Q Q . Q. / (LCI o^'ki -Aiifui (kn (Km ,inji in o 2 in ao Jin annn asm onn iioj Ji -^ on n wi (M :a| (Km in (O [| ojiii (i5in(uinin(Kiinajin(Ln(KiKiii\ ojinaoi (KiotkJi ;; ann oaii OiU ^ n (Kmim?inaxiiniKiiSaniiaai(ikTnasinKinannn nnnn iirui ak Kin arui (M a[|ajFi2W.^Kn(eKin S'-in osxi (uin (iS\ (ui(asm ojin (m Km ojyi o Kin iruiin ann 2 (kji osin Km oxi (a ki d^]] ki .^aj? Km 256 » c^ iruaAKKnasfiOiKiiuf^TnasiniKVonaTnN oUsmaJiKKKKm an (oi a (»ai asiT aoi ici (ts. an lyi (Ki ^Ti an (Ki a o II Kin laji (uin 3«i asin o (Kin ok "in asiT o (kn i \ o CL . o 5>^ cr^ Q IiiJi (Ki iriJi ? (u»i iKin tkJi inji an (U 3 o ojii mn in asin (uvi acts o asm o (un (ki (Km (Ui o (Ki -4.iia;i (Ki n (M (bT) o (ism (uii (ci] in isin (tnn (ULij (Ki (Ki I (Kin iiiJi > (uiii (mn (U naj) o o (kbi loji (kiii of; xi en (Kvon nnnn w (ism (Kin ae; tj lxi (tu (U ii o (ism o oi oi in (isii (inn (lo jq (ki i \ Qoaae^ .a q/ (kJi JO Ti (Km ~nn iti Ki (Ki ~Ji «] nnn 3 (ism n/m in Ji -Ji ' (iti \ (m m (M oji (ism (uiii (in (ki on (uit \ (uit Km (Kl O (KJI N 'Tilfl tlJl 0.W ^ g. 257 ex Q II (IJl O » (Ull (U) O !K1 (KXl (LCI O O j| nzi [j n IT pji aji (in an in (Ki ~Jin Til ijui (o aiin irui dui \ Km (Kin (wi (Oi isin annn (ui -J] (k\ Kin \ Q  KYI 3 ^ 17 258 Q C5> Q Q Q  ism (um ooadci im ^ -%. 11 urn Ul m (iiji 2 wi n iKJi Ti on asm ill (i_nn iki (Km f ^ I ^rm (ui (lsv ism n kyi isvi f^m (Oikji Ki ^ : |d\nrifi\ (kii u an firm -m «] (um : am (is. a (13* \ (kJi(o^(Kiiinjiism(i|(tn-Ji|Ki(Kn) ism hmnjiojviijqiriiq A J (KJifknTn(Wim(Ki\ /'S'N (kji o ism ~im (Ui (kiti o jBjKmifui o I < J Km ¥iji \ (IjI tji iiK iK ti laj) o (um (ki(tn (iri (w I'l ift.i 1 o i (kJi (tn aoi 11? ojii a'a Q IK (Ki ~nn >vJi Km laji ii (im a ism (kji (u o am «] imn ^ 0(Lii(KJi (Ki fkJi iinji (un (ism in IT (LCI ( a'a Q IK (Ki ~nn >vJi Km laji ii (im a ism (kji (un (ism in IT (LCI ( a'a Q IK (Ki ~nn >vJi Km laji ii (im a ism (kji (un (ism in IT (LCI ( a'a Q IK (Ki ~nn >vJi Km laji ii (im a ism (kji (un (ism in IT (LCI ( a'a Q IK (Ki ~nn >vJi Km laji ii (im a ism (kji (ism in IT (LCI ( a'a Q IK (Ki ~nn >vJi Km laji ii (im a ism (kji (ism in IT (LCI ( a'a Q IK (Ki ~nn >vJi Km laji ii (im a ism (kji (ism in IT (LCI ( a'a Q IK (Ki ~nn >vJi Km laji ii (im a ism (kji (ism in IT (LCI ( a'a Q IK (Ki ~nn >vJi Km laji ii ( Ki (uu) v (Kn iioji an (eji am o kisi inn (ui  \l) » (um 01 urn If; o IKI iKm (8) « O (kJl (Kl 11 (9) n (KJI Km riJI IAjI (Kl n V'"/ " »vJi Ul Km n De Madoereesche taal en letterkunde door R. Sosrodaroekoesoemo. Mijnheer de voorzitter! Dames en Heeren! Het is mij een voorrecht, het vereerend aanzeek van het Comite te krijgen, om, als vertegenwoordiger van mijn goboorteland, eene lezinrte houden over een en ander betref fende de taal-, land- en volkenkunde van Ivi a d 0 e r a. In verband inet den beperkten tijd, zal ik mij beperken tot een korte uiteenzetting van evenbedoelde onderwerpen. — Een beschrijving dus in groote lijnen; beknopt, doch, naar ik hoop, zoo duidelijk mogelijk. Maar de Heeren houden het mij wel ten goede, indien mijn verhaaltrant niet mocht voldoen aan de eischen van een onberispelijken stijl. Strikt genomen kan van het Madoereesch moeilijk met beslistheid worden gezegd, tot welke oorspronkelijke Tait het behoort, daar de nachten des tijds alle geschicktenissen van den oorsprong der talen hebben weggevaagd. Slechts met bemhulp van vergelijkende taalstudien heeft men kinnen bepaulen, dat het Madoereesch, evenals de andere talen van den Indischen archipel, ressorteert onder den grootenulkanischen taalstam. De meeste overreenkomst vertoont het Javaansch; alleen in uitspraak bestaat tusschen deze twee talen een betrekkelijk groot verschil. Betrekt klaarblijkelijk te wijten is aan haar verschil in levensproces gedurcnde lange tijdperkon heen in van elkaar sterk afwijkende omstandig beden. Ik kom straks hierop terug. Ook met het Maleisch heeft het Madoereesch in menig opzicht, vooral in woorden en verbuigitigsvorm, veel Gemen. Maar in talklank vertoonen de Soendaneesche, Balineesche ea Boegineesche talen de meeste homogeniteit met het Madoereesch is de overreenkomst in woorden en verbuigingsvorm het minst te ontdekken. Dat het Madoereesch in zeker opzicht ook aan het sanskrit verwant is, kan duidelijk blijken uit de Madoereesche woordon, welke in de laatstbedoelde talen teruggevonden zijn, zoomede uit de groote overreenkomst der taalklanken. Het is interessant te ondekken, dat het Madoereesch zuverlei woor-den bevat, welke in de oud-Javaansche geschriften terug te vinden zijn. Uit hetgeen hierboven is uiteengezet kan naar n. b. i. veilig worden aangenomen, dat de oorspronkelijkc taal der Madoereezen dezclfde was als die der Javanen in den voorhistorischen tijd, welke niet veel moet verschillen met de taal der oud-Javaansche geschriften. Door louvertveranderingen van land en volk is uit die oorspronkelijkc taal het tegenwoordige Madoereesch ontstaan, dat echter slechts als spreektaal en weinig voor schrijftaal wordt gebezigd, omdat het volk de boekentaal, d. i. het oud-Javaansch, min of meer als eene heiligheid blyft beschouvven, terwijl de Javaansche suprematie mede. Oorzaak is ge-weest, dat hot Javaansch de officieele, dus de uitverkorene tCval gebleven was. De verwisseling van de klanken: j a in d j a, w a in b a, enz., yelke indertijd in Britsch Indie plaats vond, vindt ook haar wecrslag bij het Madoereesch, en naar het voorkomt, verdor doorgevoerd dan bij het Javaansch. Hierin en in taalklank ligt het schijn-groote verschil tusschen het Javaansch van heden en de Madoereesche taal van thans. Ik wil nu overgaan tot de behandeling der geschiedenis van land en volk, om dan straks de beschrijving van de taal der Nadoercezen te kunnen vervolgen. Tot welken grooten volksstam het Madoereesche volk volgcns de theorie der ethnographen of ethnologen behoort, kan ik niet zeggen, daar ik niet veel kennis heb van de philologie. Het doet trouwens er weinig to^.^ of de Madoerees al dan niet behoort tot het Mongoolsche ras dan vv^el tot den Hindoeschen of Middellandschen of Nigritischen volksstam. Ik zal U alleen verhalen van zijn psychische eigenschappen, zijn zeden en gvi- 'voonten, zijn beschaving, zijn taal, zijn kunst, enz., om dan mijn opinie kenbaar te maken over de mogelijkheid van de middelen ter bevordering van zijn geestelijke en stoffelijke ontwikkeling. Of het eiland Ma doer a reeds in den nomadentijci van Java bewoond was kan moeilijk met zekerheid worden gezogd. Hiervoor mis ik de noodige gegevens, terwijl nergens op het eilar.d sporen te vinden zij i van den nomadenstaat der oorspronkelijke bewoaers. De overlevering spreekt van de vestiging van een vreemde prinses en haar zoon benevens cenige volgelingen op den heuvel „Gheggher" in het Westelijk deel van M ado era, dat toen nog onbewoond was en slechts een klein oppervlak had, in diluvialen staat verkeerend, maar langzamerhand grooter en grooter werd door aanspoeling. De pnns Raden Sega r a (Saghara) ofTomengghoeng G h e m m e t wordt de stichter genoemd van het eerst rijkje op M a- d o e r a. Daar dit verhaal — Tjaretana Koelisman — zooveel te-tfenstrijdigheden bevat, met de algemeen op M a d o e r a erkende ba-bads, en het opzet van den schrijver, om zijn werk aantrekkelijk te maken door grove verdichtselen, die zijn onkunde verraden, zoo in het oog val-lend is, is het niet doenlijk, met dit verhaal alleen, een en ander vast te stellen omtrent de vestiging der eerste Hindoe-kolonisten op M a d o e r a. Evenwel is dit verhaal niet geheel zonder waarde, zooals de Heeren straks zullen zien. Meer dan esns heeft men in de  der bewoners van het eiland in den voorhistorischen tijd. Naar de namen der plaatsen rondom meer bedelden heuvel, die bijna alle behoorent tot het z. g. Kawi en die doen denken aan de aanwezigheid van bl'oemperken, tuinen, kluizenaarsverblijf, enz. te oordeelen, kan wor- den aangenomen, dat bovenbedoelde kolonisten aanvankelijk begonnen waren met de verbreiding van hun godsdienst, dus met het bouwen van fen tempel en de daarbij behoorende gebouwen, met bovenbedoeld gouden B 0 e d d h a-beeldje (?) als symbool hunner Godheid, om langzamerhand over te gaan tot de stichting van het rijkje, door den auteur van het zooeven bedoelde verhaal, T j a r e t a n a K o e 1 i s m A n" bedeld. In welk tijdperk deze kolonisatie plaats had, kan moeilijk met zeker-lieid bepaald worden. Enkele namen verraden het tijdperk voor de verwisseling van de j a- en w a-klanken respectievelijk in d j a en b a. Meer-bedeckende-overlevering spreekt van:,, kort na de eerste Hindoe kolonisatie", dus :,,lang voor de Mad j a p a i t-periode". Daar dergelijke sporen overal op Ma doer a te bespeuren zijn, kan daarop de veronderstelling worden gebouwd, dat in dat tijdperk ook op andere plaatsen van het eiland H i n d o e-kolonisatie's moeten hebben plaats gehad. Indien verondersteld mag worden, dat, toen de eerste Hindoe's op Java kwamen, het eiland M a do e r la nog onbewoond was en in dihivialen staat verkeerde, kan daaruit de gevolgtrekking worden gemaakt. Dat het eiland langzamerhand bevolld was geworden met menschen uit verein de landen, in het bizonder uit het land der Hindoe's. Dan is het feit. fiat in de Madoereesche Tait de Hindoe-klanken het meest bewahrt zijn gebleven, wel daaruit te verklaren. Meer sporen laten de latere Hindoe-rijkjes achter. De „babat" (bhabhat) spreekt van de komst van een zoon van den laatsten (?) vorst van M a d j a p a i t, L e m b o e p e t e n g genaamd, die zich, als godsdienst-leeraar, op Mendangin (Mandhangen) in het S a m-p a n g s c h e ging vestigen, en van de komst van een zoorr van A r j o r; a m a r van Pale m bang, Menak Soenaja geheeten, te P r o p-po, Pamekasan, die het rijkje van dien naam gesticht had. Van deze twee ondernemingen zijn ter plaatse ruines te bespeuren, terwijl de namen der omliggende plaatsen do juistheid van het verhaal bevestigen. Oedi kwamen nieuvve kolonisteii uit het Madjapait vorstenhuis- Dat de Madoereesche rijkjes aan don vorst van Madjapait onder- worpen waren, wordt door de babat erkend- De T j a r e t a n a D j o k o T 6 1 e verhaalt van de deelname van Madoereesche smeden aan den bouw van de ijzere pooi-t van het rijk Madjapait en dit schijnt overeen te komen met een gevonden Ka- wi-oorkonde, welke melding maakt van de deehiame van een zekeren Radon Wiradi. radja van Soemenep aan de stichting van meergenoemd rijk- Het ruihiiddel in dien tijd schijnt het Chineesche kopsren pasmuntje te zijn, daar ik nu ruim twee jaar geleden aan den voet van den heuvnl Kantangan, in het Sampangsche, een muntstuk Kantangan. Gevonden heb, Uit den tijd der Hong Boe dynastie, dus nu ongeveer 500 jaar gelegen. De aanwezigheid van Chineesche graven van negen geslachten her verklaal de maatschappelijke betrekkingen tusschen het Madoe-i-esche volk en de zonen van het Hemelsche rijk nu ruim vier a vijf eeuwen voorheen. Hieruit is af te leiden, dat reeds in den Madjapaitschen tijd de beschaving op M a d o een vrij hoogen trap bereikt heeft. Een levendiger herinnering geven ons de overblijfselen van de Hindoe-rijkjes na bovengenoemde kolonisaties te Mendangin en te P r 0 p p o, of beter gezegd: na de verplaatsing van het rijkje Prop p o naar Aroesbaja. Niet slechts de babat, doch ook de ruines geven ons een duidelijk beeld van het bestaan der verschillende rijkjes- De meeste eilanden van Soemenep waren aanvan kelijk bewoond door Boegineesche stammen, doch later kwam ook een groot aantal verhuizers uit het vaste land van M adora. Ook een deel van Oost-S o e m e n e n e p, zoomede van een klein deel van Pamekasan, werd evenals een deel van Bantam, Batavia, Bawean en an- dere streken van Java ovcrstroomd door Boegineesche vluchtelingen tijdens den bekenden Bocgineeschen successie-oorlog, tervvijl het oveiige gedeelte van M a d o e r a voor een korten tijd lastig werd gevallen door meerbedoclde vluchtelingen en wel tijdens den opstand van T r o e n o d j o tegen den vorst van ]\I a t a r a m en den Pangeran van S a m p a n g. Op die eilanden en plaatsen, waar de Boegineesche bevolking het overheerschend deel uitmaakte, heeft de moedertaal, evenals de zeden en gewoonten van het eigien volk, zeer geleden- In zeden en gewoonten is het Madoereesche volk zeer eenvoudig te noemen. Vooral de bevolking van het binnenland munt uit door groote waarheidsliefde, trouw aan het gezag, en rechtvaardigheidsgevoel. Ofschoon het Hindoesche kastenstelsel ook op M a d o e r a gereeden ingang gevonden heeft bij het volk, de slaafschheid, welke men bij den Javaan waarneemt, ziet men slechts in geringe mate bij den Madoeres. De levenswijze van den Madoerees is zeer eenvoudig te noemen. Arbeidzaam in alles wat tot zijn levensomderhoud kan strekken is 263 263 264 Iiij tevreden met sobere kost; onrechtvaardig behandeling en bejegening kan hij moeilijk verdragen. In vrou f/enzaken is hij zelfs overgevoelig en wraakzuchtig. De kleederdracht der mannen bestaat uit een hoofddoek, een baadje, een gordel van kain-pandjang, en een korte broek. De kleedij der vrouwen bestaat uit dezelfde stukken als die der Javaansche vrouwen. Het hoofdbedrijf is de landbouw en de veeteelt; voor de verzorging van zijn vee wordt bizonder veel zorg besteed, het bezit van stieren strekt hem tot eer; de stieren-races zijn zijn geliefkoosd volksspel; maar van stierengevechten als bv. in B o n d o w o s o houdt de echte Madoerees niet. De koeli-arbeid op Java is voor een groot deel der bevolking een on misbaar nevenbedrijf voor levensonderhoud. Ook de vischteelt en de visscherij zijn voor de stranden en eilan-den-bewoners het hoofdafel van bestan, terwijl de kleinhandel er drink beoefend wordt. Hun godsdienst is de Islam, maar bepaalt zich in hoofdzaak tot de leer der hoofdstellingen, ofschoon er velen zijn, die zich geheel en al wij-den aan diepe studien van de Mohammedansche godgeleerdhcid. Van fanatisme is echter niet veel te bespeuren. De rechtspraak tijdens het vorstenbestuur berustte of op de sjara' van den Islam of op eene nabootsing van de wetten in Solo, waarvan echter, voor zoover mij althans bekend, geen eigenlijk beschreven wet bestond. De verhouding van den burger tot den vorst was die van den ondei-daan tot zijn heerscher volgens de leer van den Islam vermengd met Hind. Osche opvattingen van weleer. Alle gronden, woonerven uitgezonderd, waren eigendom van den staat. Ze werden desa'sgewijze verpacht en de landbouwers huurden zijn de pachters. De grooten, ambtenaren en beambten kregen hun apatages. De vorst had zijn kroondesa's voor zijn prive-kas. De kosten voor de zorg voor het underhoud van's lands bruggen, gebouwen, enzwerden bestreden uit de landsgelden. Het volk was vei-plicht tot hottonder van's landswegen en het verrichten van arbeid in's lands belang. Ten aanzien van de grooten, ambtenaren en beambten was hen volk tot k e m i t d. i. wachthouden, verplicht. De officieele taal was het Javaansch- De lectuur van het volk bestond uit oud-Javaansche verhalen. Zooals bekend bekleedde A Rosbaja ten tijde van den Portugeseischen en Spaanschen alleenhandel eene voornamo plaats. Ook de Oost-Indische Compagnie had handelsrelaties met deze toenmaUge handelsstad- Het is trouwens geen onbekend feit, dat de Madoer, even op hanclels-gebied een eereplaats wisten te veroveren onder de Oost-Indische volken. Zij hadden handclsbetrekkingen met alle eihinden in den archipel, en zell's ook met Singapore en P e n a n g. De aanwezigheid van cude Portuguese en Spaansche zilveren munten, welke meer dan eens in groote hoeveelheden onder don grond gevonden zijn, getuigt van de welvaart der bevolking in die dagen. Van binnenlandsche oorlogen godurende de zoo even bedoeldt tijdperken wordt in de babat's gene midding gemaakt, maar er zijn phiatsen op het eihmd, waarvan de namen doen denken aan oorlogstorreinen, vestingen. kri.jgskampen cnz. Aan buiten het eiland gevoerde oorlogen hebben Madoereczen zcer vaak als hulptroepen deelgenomen, vooi-al ten tijde der Oost-Indische Compagnie. Aan moed heeft het hun no^it oiU Aan hun troi worten worden noort getwijeld. De Hoofdmannen wisten zijn als het ware niet veel sporen meer te ondekken; ze schijnen tijdens de verbreiding van den Islam volk gesloopte te zijn. Maar de fraaie graven der oide Mchammedansche vorsten op M a- d 0 e r a getuigen van den kunstzin v^n het volk en de stijl is H i n- d oe sc h. Ofschoon Madoera niet roemen kan op bijzonder hooge kimsten van zijn bewoners, toch kan het Madoereesche volk wijzen op de altistieke producten van hunne voorouders- De wapens (krissen, pieken, sabels. enz.) der Madoereezen zoonT^de de wajangsfiguren, de topengs, de gamelans, enz., dat alles Werd op M a- doera zelf vervaardigd naar ouden artistieken stijl. De houtsnijbewerking en de beeldhouwkunst hadden ook haar meesters in het eigen land. Ook de nijverheid stond er op dezelfde hoogte als die van Java. In danskunst en muziek stonden de Madoereezen ook niet veel lager dan de J a v a n e n- Van den Heidenschen staat van de bevolking zijn niet veel sixu'en te oontdekken, doch wel van het Hmdoesch geloof of bijgeloof, maar bij de Javanen in het algemeen vergeleken, is de bijgelcovigheid der Madoe-reezen miniem te noemen. Van de zooveel honderdtallen geesten van de op Java bekende of erkende geesten zijn slechts even zoovele tientallen in het brein van den Madoerees gebleven. De Islam werd iets later dan op Java gepredikt, dech aangezien c'o vorst van A r o s b a j a, P a n e m b a h a n S i t i L o e h o e r, en de v.pdere grooten vrijwillig er toe waren overgegaan, was De algemeinen Bekeering van het Madoereeschc volk in een sneller tempo dan van het Javaansche volk geschied. Hieran is het te wijten, dat de slooping der Hindoe-tempels volk diger had kuniien plaats vinden dan op Java. Na de onderwerping van M a d o e r a door Sultan Agoeng van M a t a r a m zijn de batrekkingen tusschen Java en Madoera nauwer geworden. Zoo zijn er tal van gewoonten en gebruiken van het Mataramsche hof overgenomen geworden door de Madoereesche grooten. Eene nieuwe evolutie was daardoor ontstaan, die niet van weinig invloed is geweest op den verderen ontwikkelingsgang van het Madoeresche volk, ten goede en ten kwade. Ook de taal-opleving aan het Mataramsche hof had haar invloed doen gelden op het taalkund. Ig leven op Madoera. De aanwezigheid van d' alom bekende „Niti-sroeti" van Pangeran Karanggajam is hiervan een der sprekendste bewijzen. De sterke dranken werden het eerst door Hindoes en Chineezen ingevoerd, doch lang niet in die mate als tijdens de komst der Europeanen, voor alten tijde der O'ost-Indische Compagnie door tijdchenkomst der militären. De bereiding van den palmwijn hebben de Madoereezen van A mboineesche soldaten geleerd. Het is evenwel gelukkig dat er slechts een klein deel van het volk aan f-terken drank verslaafd is. Het opium werd ook door de Hindoes en Chineezen ingevoerd, maar hitev is gevonden een voordeelig mcnopolie der vorige regeeringen tot kort voor de invoering van de zoogenaamde opiumregie. Mijne Heeren! Ik zal Uw geduld niet langer op de proef stellen door U te vermoeien met lange uitweidingen. En, de mij toegezegde tijd zal o Ok blijken iiiet voldoende te zijn, als ik deze mijne lezing niet korter maak dan ik s;ou wenschen. Ik wil nu terugkeeren tot de behandeling van de Madoereesche taalkwestie, Ik kan U niet beter inlichten dan U voor te lezen een deel van een mijner brieven aan den Hecr J. K a t s, toen ZEd. nu ruim twee jaar geleden een reis maakte over Madoera in het belang van de Madoe- reesche Volkslectuur. Alleen hier en daar zal ik er een toelichting aan toevoegen. Ik heb daar o.a. gezegd: En ik hoop, dat UEd. het niet onbescheiden van mij zoudt vinden, (•at ik ongevraagd hieronder mijne einnezet omtrent de vraag: v/elke geschriften het meest geschikt zijn voor volkslectuur, gezien het leven van het volk en de tijdsomstandieheid..,Gegeven: een st9at, die gaaine zag, dat zijne onderdaiien zoo spoedig mogelijk tot vollen wasdom kwamen door ondenvijs, opvoeding en zelfontwikkeling. Het volk staat op een vrij lagen trap van ontwikkeling, is geloovig en min of meer onver- schillig, houdt aan zijne tradities vast, doch is hartstochtelijk, f ij ngevoelig, godsdienstig en spoedig in staat, vrij moeilijke dingen te begrijpen. Dichter- lijke Aanleg is gcene zeldzaan, het dat volk, ofschoon aan dat talent ?lechts zelden uiting gegeven wordt". Hioraan moet ik nog het volgende toevoegen. Aan ondernemingsgeest ontbreekt het den Madoereen niet, terwijl de geschiedenis het Madoereesche volk als dappere soldaten en stoute zee- N'aarders teekent. ..Wil men" zoo zei ik in niijn zooeven bedoeld schrijven verder: „wil .non als auteur gelezen vvorden, dan moet men er voor zorgen, dat zijn werk -n den smaak valt van het lezende publiek en juist daarom is het van belang. dat men rekening houde met de psychische eigenschappen van het volk". ,.Na deze schildering dienen wij na te gaan, welke geschriften tot dusverre gediend hebben en nog dienen tot lectur . V van het volk en welke liwgte zijne literarische kennis bereikt heeft, om alzoo een middenweg I'i vinden bij het doen eener keuze, ter voorziening in de behoefte aan geschikte boeken in de Madoereesche volksbibliotheek. „De Madoereesche tait wordt door het volk slechts weinig beoefend, rv.aar als spreektaal staat ze op nagenoeg dezelfde hoogte als de andere Inlandsche talen. Madoereesche lectuur bestaat als het ware niet, zoodat, uit een literarisch oogpunt beschouwd. de kennis van het volk op het gebied der Madoereesche letterkunde zeer gering mag worden genoemd. „Laar het is eene dwaling, op grond hiervan alleen de meening te huldigen, dat het Madoereesche volk, wat betreft zijn letterkundige kennis, verre ten achter staat bij den Javaan in doorsnee". „Van oudsher was het Javaansch de officieele taal der Madoereesche großen. Het volk las (en leest nog) bij voorkeur oude, in het z.g. oud-Javaansch geschreven boeken". „De godsdienstige Werken (kitab's) worden in het Javaansch Yorkland en (of) geschreven. Het mag een wonder het en, dat zelfs iongens en meisjes van 12 a 15 jaar, zonder voorafgaand ondei'wijs, zoo spoedig het boeken-Javaansch kunnen verstaan, namelijk: wanneer zij »-enmaal m a m a t j a, d.i. het lezen van gedichten of n g et a b d.i. kitab Iceren lezen". Rama-Keling-verhalen, Wiwaha, Djohar-Manik, Hadits, Joesoef, Mi'radj. Anbija'. Pandji, Hangling Darma, Sama'oen, Atmaraga. Pandawa lima, Menak, Woedjoed To^nggal, Nitisroeti, Dasanama, Maix)ebasa, Tja- rakan-wedar, Sasigar enz. zijn de geliefkoosde boeken van den Madoerees". Het is om deze reden, dat de Madoereezen, althans op een zeer ze Kame uitzondering na, zich niet de moeite hebben getroost, om de Madoereesche taal te beoefenen of Madoereesche werken te schrijven". Der nadere toelichting moge nog het volgende dienen: In mijne bescheiden boekerij heb ik verhalen in dichtmaat liggen, p:eschreven door Madoereesche auteurs. De Madoereesche dalang's hebben voldoende vaardigheid, om de v^ajang- of topeng-vertooningen te houden in het Javaansch. De Madoerees acht het als een voorrecht, deel te kunnen nemen aan, kemmet mantan d.i. lezen van Javaansche verhalen in t?mbang-maat bij huwelijksplechtigheden. En de t o k a n g - 1 e g h e s, d.i. degene die het gelezene in het Ma-dcereesch uitlegt, bekleedt bij zulke gelegenheden een voorname plaats. Minderwaardig is hij, die de kimst van het, mamatja" niet verstaat. Wanneer daarbij in aanmerking genomen wordt het feit, dat Raffels toen, bij het ontcijferen van menige Kawi-oorkonde veel dank verschuldigd was aan den Sultan van S o e m e n e p, P a k o e n a t a n i n g r a t, dan kan men veilig aannemen, dat de kennis der Madoereezen op het Gebied van het oud-Javaansch niet zer gering te noemen is. Verder zei ik in bedelden brief: In den laatsten tij;d echter valt verflauwing van de nemen in de voorlief de voor Javaansche lectuur en literatur, eensdeels tengevolge van den voortschrijdenden invloed der riieuwe Islamitische leerstelsels, irinderdeels door de afschaffing van het Javaansch als officieele schrijftaal en als leervak op de Inlandsche scholen op M a d o e r a, zoodat de lite-rarische kennis der Madoereezen langzamerhand dreigt te gronde te gaan, I'onder dat voor dat gemis een andere, van gelijke waarde, in de plaats treed. In verband met een en ander hebik toen als voorzitter van de verreniging „M a d h o e r a t n a" in mijn meerbedoeld schrijven het volgende an den heer K a t s, als vertegenwörder van de Commissie voor de Volklectuur, als volgt voorgesteld: Gezien de bovenomschreven psychische eigenschappen van het Ma-doereesche volk en de door de Regeering aangegeven richtting, komt het mij raadzaam voor, de zaak, d.i. de groepeering der boeken, als volgt te regelen: A. KINDERLECTUUR. le. Sprookjes; 2e. Zedelijke verhalen; 8e. Kleine reisverhalen, vooral die met opwekkertjes; 4e. EenvoLidige raadsels; ?e. Kinderspel. De meeste in proza-stijl, maar eenvoudige Gedichtjes (tembhang of sendelan) moeten ook nu en dan voorkomen. B. JONGENSLECTUUR. Jo. Zedelijke verhalen of romans; 2e. Reisverhalen, vooral ter verlcvendig van den geest, hier en daar met godic-hten; E. Eenvoudige wetenschappelijke boeken, vooral de natuiiikunde betrefende, met opzicht tot bet maatschappelijk leven van bet volk, in verband met den tydsgeest; Vertalingon uit geschikte oude Javaansche booken, welke op M a-doera tot lectuur gebezigd waren of zijn. Voor meer gevorderden waren alle andere boeken, welke niet in de tM-m vallen van A en B, te reserveeren". Tot zoover mijn bovenvermeld voorstel. In verband met de om-fiandigbeid, dat er zoo weinig gedaan wordt aan de bevordering van de Madeereche taal- en letterkunde en dat er op M a d o e r a tot nog toe geen enkel dag- of weekblad, van welke richting ook, bestaat, heb ik met eenige vrienden een vereeniging opgericht, waai'van ik vooizitter ben. Ik zal U eenige bizonderheden van die vereeniging mededee^.en. De voorlezing van een tweetal artikelen zal U voldoende zijn, om er ten beld van te vormen, Artikel 2. „Het doel der vereeniging ist der vereeniging ist der Madoereesche taalwetenschap en er naar te streven, de Madoereesche taalwetenschap en er naar te streven, de Madoereesche taalwetenschap en er naar te vereenen tot een voor I\r a d 0 e r a algemeen ontwikkelde Madoereesche taal in den ruimsten zin des woords; b. het bevorderen der Madoereesche lectuur overreenkomstig den tijdsgeest; c. het verlevendigen van het Madoereesche nationalitätsgevoel in goe-den zin en het aanwakkenren der energie onder het Madoereesche volk. Artikel 3. Om dit doel te bereiken zal door de vereeniging er naai' worden gestreefd : a. in het Madoereesch gestelde geschriften zoowel die, welke door den druk verschenen zijn als ook die, welke nog niet uitgegeven zijn, zoowel oude als nieuwe, te verzamelen en te bestudeeren; b onderzoekingen te doen naar de gesteldheid der in de Madoereesche streken gesproken en (of) geschreven talen; c. de geschiedenis, de zeden en de gewoonten der Madoereezen en verder alles. wat daarmede in verband staat, te bestudeeren; d. de Javaansche werken, zoowel oude als nieuwe, uitgegeven en on- uitgegeven. welke tot lectuur en literatuur van het Madoereesche volk hebben gediend en nog dienen, te 269 hebben gediend en nog dienen, te denen verzamelen en te bestimmenden; e. een nieuw woordenboeken van de Madaeree-sche taal samen te stellen, dat ten doel heeft, herzieningen te treffen in de reeds bestaande woordenboeken en zooveel mogelijk nieiiwe woorden en uitdrukkingen, welke noodzakelijk moeten worden gevormd in het belang der algemeene wetenschap, vast te stellen, ten einde alzoo de noodige terminologie te verkrijgen; f. een grammatica samen te stellen, welke op bovenbedoelde onderzoe-kingen berusten; g. Madoereesche vertalingen uit in andere talen geschreven boeken te vervaardigen en nieuwe boeken te bewerken voor volkslectuur; b. Madoereesche werkjes te vervaardigen, ter opleving van het nationa-liteitsgevoel en ter aanwakkering van de energie der Madoeree zen; i. een tijdschrift uit te geven, hetwelk bovenvermelde onderwerpen behandelt; j. een goedkoop maandblad uit te geven, speciaal bestemd voor het Ma- doereesche volk, in denzelfden zin als de door het Hoofdbestuur van - de Boedi-Oetomo uitgegeven, Goeroe-desa; k. eene geschikte gelegenheid te geven, om bovenbedoelde geschriften te lezen of te bestudeeren; 1. voordrachten of lezingen te houden over meerbedoelde onderwerpen. Financieele ich echter oorzaak, dat aan de zaken der verrerer niet de noodige voortgang kan worden gegeven. Voorwaar, de tachtigers zijn veel gelukkiger geweest bij de oprichtung van „De nieuwe Gids" dan wij met onze plannen met de „M a d h o e-r a t n a". Mijne Heeren! Ik heb te langst gestaan bij dit onderwerp en zal dus dadelijk overgaan tot de behandeling van de Madoereesche taalkwestie, om dan deze lezing te besluiten. Alle deze talen hebben zich in den loop der tijden ontwikkeld, elk op haar eigenaardige wijze, naar gelang der omstandigheden. Daar, waar onderling verkeer mogelijk was, beinvloedden zij elkander, ook elk op haar eigenaardige wijze, naar de eigen uitspraak en verbuigingsmanier der bet. Broken volken, of werden woorden en uitdrukkingen over en weer overgenomen met of zonder wijziging van uitspraak. Dit ruilproces is het meest te constateeren bij die talen, waarvan de betrokken volken het meest in onderling verkeer zijn geweest, zoowel tengevolge van de naaste ligging der plaatsen onderling als ook van wege onderlinge handelsrelaties der betrokken volken. Den meesten invloed hebben de talen der overheerschende of meest cutwikelde rassen. Zoo is het Javaansch, wat woorden en uitdrukkingen betreft, het meest verwant aan het Madoereesch, ofschoon deze twee talen in uit-^praak en soms ook in verbuigingsvorm zeer sterk van elkander verschillen, terwijl het Soendaneesch, Maleisch, Balineesch en Boegineesch in menig opzicht ve el overreenkomst vertoonen met het Madoereesch, vooral in woordenklank, oorspronkelijke of oude, samengestelde, een-lettergrepige, voorwerpnamen, werkwoorden, bijvoegelijke naamwoorden enz. Het feit, dat en de Javanen en de M a d o e r e e z e n en de Soenda-neezen van oudsher hetzejfde schrift gebruiken, versterkt het vermeiden, dat alle deze drie rassen tezamen een ondergroep vormen van het groote Maleische ras, dat, gelijk de geschiedenis zegt, zijn eerste beschaving te danken moet hebben gehad aan de eerste Hindoe-kolonisten, die bedoeld schrift hadden uitgedacht naar hun eigen letterteekens. Het is echter jammer, dat het oorspronkelijke alphabet later, wellicht uit gemakzucht, in aantal zoodanig is ingekrompen, dat het, althans voor het Madoereesch, noch aan de klankleer, noch aan de eischen der practijk voldoet. Eene groote font, die steeds over het hoofd gezien wordt door menig Madoereesche taalbeoefenaar Alweder een bewijs, dat men niet de noodige aandacht geschonken )»eeft aan de bevordering der Madoereesche taalwetenschap. Daar de Madoereezen steeds in aimraking zijn geweest met andere rassen buiten M a d o e r a om handelsrelaties, en het lot der Javanen in haast alle omstandigheden deelen, heeft ook hun taal de lotgevallen van iiet Javaansch gedeeld. Ofschoon als schrijftaal nog niet zoo goed ontwikkeld, voldoet zij als spreektaal aan de eenvoudigste eischen der tegenwoordige samenleving van het volk. Het vrije verkeer met andere rassen, de aanwezigheid van de barisan, waardoor het Madoereesch zich ontwikkelen kan in militairen zin; de nabijheid van Soerabaja, waar allerlei moderne inrichtingen bescheiden zijn, zoodat vele technische benamingen en uitdrukkingen vanzelf in het spraakgebruik der Madoereezen raken; de nabuurschap met tabak-, kina-, rubber-, koffie-, thee- ondernemingen, enz., dat alles heeft de bruikbaarheid van de Madoereesche taal vergroot, mits de taalkundigen niet een verkeerde richting opgaan. Mits men ervoor zorge, dat de eigen laal zuiver blijft en slechts dan nieuwe woorden opneemt, wanneer zij in de eigen taal niet voorkomen, tenzij ze zoo algemeen worden, dat ze in alle klassen burgerrecht hebben verkregen. Dit alles bevest. Igte mijne meening, dat de taal-evolutie op M a d oer a in een snel tempo kan worden beindigd. Trouwens, in godsdienstige zaken het het Madoereesch zich reeds voldoende ontwikkeld. Ik'heb in mijn bescheiden boekerij ook liggen eenige in het Madoereesdi gestelde geschriften omtrent bespiegelingen over het Leven, over het wezen Gods, over de zedelijkheidsbegiippen van den Islam, de grondslagen van den Islam, de grondslagen van den Islam (oesoel), enz. van de hand van bekonde IMadoereesche kijahi's. In het werk van Prof. Vreede zijn eenige uitstekend gestyleerde geschriften opgenomen. Niet slechts de taal is schoon, maar de inhoud, de beeldende kracht, die er van uitgaat, de moraal, is leerzaam en zielsverheffend. Maar treurig is het over het algemeen Gegenüber met de Madoereesche tätig de Gouvernements schön van thans. Ik zal hierover niet in bizonderheden treden,  brabbelt te laten leeren, zende men hem naar school, waar aan de jongens des gegeven wordt uit de boeken, welke de onderwijzers tegen wil en dank volgens vaste plannen den leerlingen moeten voorzetten. Naar bescheiden meening dient de Regering niet zoo weinig eischend te zijn ten opzichte van de schoolboeken in het algemeen en het bizonder. Ik ben voran overtuigd, dat de Regering wel het goede wil, maar de uitvoering laat veel te wenschen over. Waar reeds klachten geiiit zijn, daar behoort m.i. de Regering de oogen open te slaan en ernstig te overwegen of de door Haar ingeslagen weg juist is en overreenstemt met de wenschen der groote menigte. Late voor al niet toe, dat de Madoereesche taal langer bedorven wordt door enkele on-Madoereesche taalproducenten, en stelle de groote massa in de gelegenheid, om ook haar stem uit te brengen bij het vaststellen van nieuwe plannen voor de bevordering van de Madoereesche taalweten-schap c.a. Het is zeker overbodig, er aan te herinneren, dat in de eerste plaats de Regeering geroepen is, onze taal- en letterkunde naar behoore te bevorderen; de energie, de ondernemingsgeest van het Madoereesche volk an te wakkeren door didactiek en paedagogiek. Wij vragen niet alleen onderwijs, maar ook opvoeding, zoo modern mogelijk, doch gebouwd op onze eigen grondslagen en wel door middel van onze eigen taal. De wegen, welke naar het beoogde doel leiden. Hebben wir reeds angewezen. Wir wachten op de komst van de hulp der Regeering; van de daden der Regeering. En aan dit Congres vraag, namens mijne landgenoten, daadwerkelijke hulp en steun in het belang van onze taal-evolutie, van onze geestelijke ontwikkeling, van onze karaktervorming. Want dit is de eerste staj) tot de nave beschaving. Moge ons streven geen vergeefsch werk zijn! Moge aan het Congres de noodige kracht geschonken worden, om jene grootsche plamien te verwezenlijken, tot heil van ons geboorteland, Xv\ zegen van ons Volk! Ik heb gezegd. De Javaansche Grammatica op Javaanschen grondslag door Pastoor F. van Lith. Waarom is de Javaansche taal de eerste onder de talen van Noesantara? Omdat de Javaansche cultuur in haar bloeitijdperk hooger stond dan eenige andere. De Javanen waren in de Noesantara de scheepvaarders, de handelaars, de landbouwers, de sanders, de we vers, de batikkers, de kunstenaars op allerlei gebied. In de Noesantara waren zij daarom de baas, omdat zij in algemeene ontwikkeKng de baas waren. Die ontwikkeling kwam  hem overgestoit de hoffelijkheid, de zelfbeheer sching, de andere volksdeugden. Wanneer dan de Javanen nu opnieuw hun cultuur in den ouden bloei willen doen herleven, wanneer zij het nieuwe krachtleven, dat hun thans in de ziel wordt gestort, dat hun jolied voor nieuw kunnen doet bruisen, in voile ontwikkeling van het jeugdige schoon voor de buitenwereld willen doen schitteren, dan met alle man zich gestort op de taal, dan de taal door-drongen van aller jongelingskunst en tot een nieuw leven gewekt, nu na lange droogte de regen weer valt en een nieuwe zon het land gaat beschijnen. Daaiom verwijt ik de Javanen van heden hun onverschilligheid voor de mooie, machtige taal, waai-in Gadjah Mada zijn mannen, de Javanen van dien tijd, bevelen wist te geven, waarvoor de gelieele Noesantara gewongen werd te Bukken voor Java, als zijn meerdere in alles. De tegenwoordige Javanen laten zich opdringen Maleische dagbladen, Maleische boekjes, ambtenaren, die besturen en rechtspreken in het Maleisch, directeuren die Javaansche Nomiaalscholen leiden in het Maleisch, inspecteurs, die tozicht houden op het Javaansche schoolondenicht en examen afnem in de Javaansche taal met uitsluitende kennis van het Maleisch. Neen, Soendaneezen en Madoereezen behoven niet bang te zijn voor Javaansche overheersching, ook niet jaloersch te zijn op te grooten bloei der nieuwere Javaansche cultuur, zoolang de Javanen zich, zooals nu, lyven bedienen van de Maleische taal. Zij moeten naast niij staan en zeggen: „Gij Javanen zijt onder ons in aantal het talrijkst, de e Enigen, die alle middelen hebt een reeds nu een Inlandsche taal te maken tot een cultuurtaal, ten voile toegerust voor het nieuwe leven. Als gij nu uw mooie tiuil verwaarloost, dan kunnen wij niet hopen, dat de onzen ooit tot bloei zullen komen. Was nu de Maleische taal, die op Java gebniikt wordt en zoals ze gebeuikt wordt; was die Maleische taal, de taal van een volk van milleien, vooropstaand in ontwikkeling en hun eigen taal beheerschend; was die Maleische taal de uiting van een bloeiende eigen cultuur van beden, zoals de Javiumsche taal dat was in de dagen van Ajam Woeroek, dan zou ik zeggen, hiat de Javanen, laat heel Indie die Maleische taal de hare maken. Maar de Maleisclie taal, zooals ze door den Archipel reilt en zeilt, overal tegelykortyd veitroeteld en mishandeld, door iedereen bedokterd en behandeld, heeit als volapuk hare diensten gedaan en doet het nog, doch wordt steeds meer door het Nederlandsch verdrongen; maar ze is geen cultuurtaal. De Nederlanders hebben getracht he Maleisch buiten de Maleische landen te verbeteren naar het model van Riouw en ze hebben het maleisch vemederlandscht. Nederlandsche taalgeleerden het den toon aangegeven in het Inlandsche taalconcert vooral en bovenal in het Maleisch, doch ook, — en nu kom ik tot het strijdpunt — in het Javaansch. Ze hebben het tot nu toe gedaan en ze probeeren het nog. Ik zelf, wat doe ik op het oogenblik anders? Sta ik niet hier met den wdl en de pretentie om den toon aan te geven voor het Javaansche taalkoor? Ja, zeker, maar 't is uwe schuld. Het moest zoo niet zijn, maar 't is zoo. En waarom is het zoo? Omdat de Javanen ki'anten lezen in slecht Maleisch en zich niet bekommeren om hun eigen taal. Wanneer ik nu een Toon aangeef, die bij toeval de juiste blijkt te zijn, dan ben ik naturlik tevreden, maar de Javanen mogen niet verge ten, dat een vreemdeling hun heeft voorgezongen hun eigen nationale lied. Werden ze maar eens flink boos en ze maar: „Dit is nu een keer, maar nu ook nooit meer!" Geef ik evenwel een toon aan, die valsch klinkt in Javaansche vrienden, dan 66k is mijn doel bereikt; want wat wil ik anders dan de Javanen ijveraars maken voor het Javaansche taalschoon, e niet dulden kunnen, dat het bedorven wordt door vreemden invloed. Het onderwerp, dat ik ter sprake wil brengen, is de verkeerde invloed van het Nederlandsch op de Javaansche spraakkunst, zoowel voor woordvorming als zinbouw. Velen denken wellicht, dat ik op de eerste plaats zal afkeuren het gebruik van nieuwe woorden aan het Nederlandsch ontleend. Dat is niet zoo. Voor Nieuwe dingen, die worden ingevoerd en nieuwe begrippen, die worden bijgebracht, zijn nieuwe woorden noodig. Wat is naturwisser, dan dat deze onleend worden aan de Nederlandsche taal. Wei wordt hierin gezondigt door het overnemen van onnoodige of slechtklinkende nieuwe woorden, maar het kwaad, dat daardoor gedaan wordt, kan te alien tijde weer goed gemacht worden. Het kromme kan later weer recht gezet worden. Dat zal zeker werk kosten, maar het kan. De nieuwe dingen en de nieuwe begrippen zijn de laatste jaren als een bandjir het Javaiand komen overstroomen. Niemand kan dien stroom bedijken in zijn eerste kracht. Later zal hij worden ingedijkt. Wij wilien thans geen grenzen vastleggen voor het gebruik van meuwe woorden. Wij beperken Ons tot de woordvorming en den zinbouw. Het eerste ding, dat wij naar voren brengen is: een enorm verschil in het taaleigen der Javaansche (in het algemeen der Inlandsche talen) en der Nederlandsche talen. In de Europeesche talen worden de voorname woordsoorten, zelfstandige naam woordsoorten, bijvoeglijke naam woorden, bijvoeglijke naam woorden, werkwoorden en voorname woorden onderscheiden niet in beteekenis alleen, iuaar ook door den vorm en andere uiterlijkheden. De werkwoorden gaan uit op: n of en spelen, schiijven. De zelfst. naam woorden hebben een lidwoord bij zich: het spel, de schrijver. Bovendien hebben zij eigen vormveranderingen voor geslacht, getal, naamval, persoon, tijd en wijs. Om die reden is de behandeling der verschillende woordsoorten iu een Nederlandsche spraakkunst van het grootste gewicht. De kinderen moeten de verbuigingen, vervoegingen en alles wat er mee samenhangt, als geslacht, getal, nauwkeurig kennen en dat kunnen zie niet Als zij de woordsoorten niet vast en zeker uit elkander kunnen houden. Zonder heldere onderscheiding van de woordsoorten is ondenkbaar de juiste kennis van de woordvorming. Uit deze eerste bijzonderheid van het Nederlandsche taaleigen, volgt oen tweede: de woordsoorten ondergaan hun eigenaardige vervormingen, oovereenkomstig de functie, die zij verrichten in den zin. Een ondenverp staat in den eersten naamval en een voorwerp in den voorwerp in den voorwerp. Het werkwoord verandert met de personen en het getal van hetonderwei-p. Willen de kinderen de woordsooiten in den voorwerp in den voorwerp. Willen de kinderen de woordsooiten in den voorwerp. Kennen van den zinsbouv is noodzakelijk op de le plaats om de wetten van de woordvorming te kunnen toepassen. En nu komen wij tot het besluit, dat zoo ten naastenbij de geheele Nederlandsche spraakkunst met haar twee onderdeelen, woordvoiTning en zinsbouwd is opgebouwd op den grondslag van het verschil in vorm van de voornaamste woordsooiten met hun verbuiging en vei-voeging. 