None
Men mag zich dus verwonderen dat die woorden aanstoot hebben gegeven, te meer, daar de uitdrukking terruit gentes geheel beantwoordt aan het in den aanhef gezegde: Jam satis terris. Terrae en gentes zijn Synonyma; het is hetzelfde of men Rome terrarum domina of regina gentium noeme. Carm. I, 3 lezen wij: Audax lapeti genus ignem fraude mala gentibus intulit, en kort daarop : nova febrium terris incubuü, cohors. Peerlkamp maakt echter op deze plaats tusschen die béide woorden de volgende onderscheiding: g entes ita cum urbeconr junctae sunt popuU remotissimi etbarbarri; terrae autem, quae dicit Horatius, sunt agri in viciliia Hontae, Is deze onderscheiding. Justus P is zij op het taalgebruik gegrond? Of is zij geheel willekeurig? Maar wat tot opheldering van deze woorden vooral op te merken valt, hetgeen Peerlkamp over het hoofd heeft gezien, is dat: dat Horatius bij het terruit gentes en het jam satis terris niet alleen denkt aan en onweder en eene overstroomingen te Bome, maar tevens an stortregens, ouweersbuijen en overstroomingen die verscheiden streken van Italië geteisterd hadden, zoo als wij boven hebbeu vermeld (zie biz. 79 volg.) En nu zal men de dichterlijke vrijheid wel niet zoo willen beperken, dat Horatius, op die landstreken en volken doelende, niet mögt spreken van terrae en genieë. Ik vermoed echter dat deze uitdrukking niet Zou sterk door Peerlkamp gelaakt zou zijn, ware het niet dat hij ge-meend had de beide strophen, waarvan deze woorden het begin uitmaken, als Horatius onwaardig, te moeten verwerpen. Zij luiden aldus: Terruit génies, grave ne rediret Saeculum Pyrræae nova monstra questae, Omne quum Proteus pecus egit altos Visere montes; Piscium et summa genus haesit ultno. Nota quae sedes fuerat columbis, Et superjecto pavidae natarunt Aequoere damae. Peerlkamp noemt dezen verzen eene ridictda rei misemmoe imago, en ik twijfel niet of zij zullen op meer lezers dien indruk gemaakt hebben. Hij stelt daartegen over de krachtige schildering, die Horatius van de overstrooming van den Tiber geeft in de daarop volgende strophe en vooral Carm, KI, 29, en daaruit trekt hij dit beslait: Tales versus qui fecü de impetu unius fluminis, quotes eum de commum düuvio faciurum putemus. De juistheid dezer gevolgtrekking betwijfel ik. Er is onderscheid tusschen de schildering van waarheid en die van fictie. Een overstroomming van den Tiber was eene gebeurtenis, waarvan Hora-tius meer dan eens getuige was geweest, zoo als nog kort geleden in het jaar van ßome 732; hij schildert die naar het Leven. Het saeculum Pyrrhae daarentegen was voor hem, gelijk voor de verlichten onder zijne tijdgenooten, niets dan een mythe, een fabel, welke niemand gelofde dat gebeurd was of ooit gebeurd was of ooit gebeuren zou. De dichter bedient er zich slechts van als een beeld om de uitge strekteid en de grootte van die overstrooming voor te stellen. Welligt ook dat menig eenvoudig gemoed toen een tweeden vloed van Deucalion geducht had. Horatius schildert dat tafereel niet als een rea miêerritna, met sombere kleuren, niet als een Noachischen zondvloed, maar als een Koachischen zondvloed, maar als een Koachischen zondvloed, met luchtige trekken aan de mythe ontleend, welke een komische tint over de voorstelling werpen. Waarschijnlijk zweefden hem bij die schildering voor den geest de verzen van ARCHILOCHUS, een zijner lieveliugdichtersi waarin eene dergelijke katastrophe met dezelfde kleuren wordt voorgesteld. Op een zon-eklips doelende zegt deze:,,Ju-piter heeft den dag in den nacht veranderd; laat dus, j niemand, dit ziende, zich verwonderen, zoo de dolfijnen „op de bergen en de viervoetige dieren in de zee g Anan ,, weiden: for the v/mïv t\çop&y 5avpE(éTflii» fuiJ' fóv âùfiat 3^/Nç âvrofui^vT« vofiov hdhw xtX. ^) In welken zin ook Archilochus dat moge gezegd hebben, de overreenkomst ▼an uitdrukking met de verzen van Horatius is zoo in het oog loopend, dat wij hier naauwelijks kunnen nalaten aan een toespeling of navolging te denken.. Hiermede, geloof ik, is deze voorstelling genoegzaam geregtvaardigd tegen de aanmerkingen der critici, die hier van den dichter, in plaats van een luchtig tafereel, eene ernstige, verhevene schildering van den zondvloed verlangd hadden. Porphyrio, een uitlegger van de 8^® eeuw, tee- kent ter dezer plaats, bij de woorden Piicium et summa genus haesit ul mo, het volgende aan: Ijsviter in re tam atroci et piscium et palühbarum meminity nisi quod hi excessus lyricis concessi sunt. De voorstelling bevalt hem niet, maar hij verdedigt die op grond dat de lierdichters * Fragm. by btobabob, FloriL CX, 10. Zich der gelijke uitweidingen (eopesma) plegen te Teroorloven. Déze opmerking is, ochoon wat oppervlakig, echter niet onwaar. Het behoort tot de eigenschappen der klassische poëj, zoo wel der epische als der Ijrische, gelijkenissen, beelden, die met weinige trekken konden geschet worden, breeder uit te werken. Maar hij hät er bij moeten voegen, dat het Horatius eigen is, het ernstige met een schertsende, het sombere met een vrolijke tint te kleuren. Wat hij zijnen vriend Ghrosphus raadt in het leven te doen (Carm. TL, 16), tU amara ienio lemperei rau, dat doet hij ook in de poëzy. Die mengeling van ernst en scherts is een der karakteristieke trekken van Horatius, welke niet alleen in Zijne Satire, maar ook in zijne lierzangen uitkomt. Peerlkamp heeft dat niet ge-voeld en is daardoor er toe gebragt menig vers, menige uitdrukking, als strijdig met de gravitas van het lierdicht, voor onecht te verklaren, die inderdaad Horatiaansch is. Een dergelijke excessuê (zoo als Porphyrio het noemt), welke met deze kan vergeleken worden, treffen wij aan in Carm. 1, 12, eene Ode gewijd aan de goden, helden en groote manen van Bome, welke Ode insgelijks aan Augustus is gerigt en met eene hulde aan dezen eindigt. Na den Pinarischen aanhef: Quem virum aut heroa lyra vd aeri Tibia sumis celebrare, Clio Quem deumf wordt de dichter door de vermelding van de Muze gebragt op de gedachte aan den Helicon en aan Orpheus, en dit geeft hem stof tot eene uitweiding, waarin hij dien gewijden zanger met mythische kleuren schildert. Hij vervolgt aldus: Cujuê recinet jocosa Nomen imago Aut in umbrosis Heliconis oris Aut super Pindo gdidave in Haemo, ünde voa^em iemêrê inseeutae Orphea sylvae^ Arte materna rapidoe morantem Fluminum lapeua eelereeque ventoe^ Blandum et auritae ( Fidibue eanorie Ducere quêercus. Eerst na deze uitweiding komt hij tot zijn onderwerp. Deze schildering van Orpheus is schoon, bevallig; maar ook hier ontbreken geen uitdrukkingen welke op dit tafereel uit de mythe eene komische tint werpen: j o co 8 a imago, eyU va temere insecutae, auritae querctie. Er mogen er zijn an wie die komische schertsende -trekken mishagen, an-deren zullen daarin integendeel eene gelukkige speling zien van het vrolijke, die afwisseling en levendigheid schenkt an het geheel en tevens het erstige en krachtige, door de tçgenstelling van het vrolijke, des te helderder doet uit-komen, gelijk op onze plaats de volgende beschrijving van den Tiberstroom: Vidimus ßavutn Tiberim etc. juist door de tegenstelling van Heut voorgande tafereel des te krachtiger uitkomt. Strophe 4 en 5. Viimu8 ßamim Tiberim retortia enz. De schildering van * den Tiber, die in toorn ontstoken wegens de klagten van zijne gemalin Ilia — ter oorzake van den dood van Caesar — zijne golven terugzweept en den oever overstroomt, herinnert ons het beeld van den stroomgod Xanthus bij Homerus, Iliad, $, waar deze, ge- belgd over de*s]agting door Achilles onder de Trojanen aangerigt, opbr^ischt en al de kracht van zijne wellen en golven te baat neemt om Achilles te doen zwichten: » wóana S* J^tvi pita pa xvxMficvo; (vs. 284). TBRsi. BN MBDBD. AFD. LBTTBRK. DBBL VIII. 7 ( 98 ) Horatius heeft ook deze vooisteUing iu een mythisch gewaad ingekleed. £n geen wonder, want het denkbeeld zeit dat oüweders en ove^roomingen eene wraakoefening zijn van de vertoornde godheid, was Yoor Horatius eene mythe. Peerlkamp maakt de aanmerking dat de fictie van de klagende Ilia {Iliae quererttia), om daardoor den moord van Caesar te beteekeneu, te gezocht is: Qiuim longe pa- tita causa, lUam queri dé nece JuUi Caesaris, Van ons standpunt moge dit zoo schijnen; aan de geleerde tijdge- nooten, dichters en critici, van Horatius en aan de vereer- ders van Augustus geloof ik dat deze fictie eer vernuftig dan gezocht zal toegeschenen zijn. llia^ volgens de oude legende, dochter van Aeneas en moeder van Bomulus en Bemus, werd met haren broeder I^ [Abooimub) gevierd als auoior geruis Jtdiae, waaruit Caesar gesproten was. Ver* gilius, Aen. I^ 286: Nascetur pulora Trojanus origine Caesar, Imperium oceano, /amam qui ierminet osiris, « Julius a magno demissum tiomen lulo; en van dezen laatsten, lulus, zegt hij: Ilus erat dum res stetit Via regno. cf. YU, 790: Hic Caesar et omnis luli progenies etc. Ilia was, volgens de legende, na hare bevalling van Bemulus en Remus, in den Tiber geworpen en vervolgens door den stroomgod tot zijn gemalin genomen. Nu is het geheel overeenkomstig den geest der Orieksche mythe, waarin Horatius deze geheele Ode heeft ingekleed, das hij haren gemaal laat klagen over den moord van haren kleinzoon, die de kroon was van haar geslacht Ove-rigens vlecht 'hij ook in deze voorstelling een satirisch-komischen trek in, ala hij den Tiber noemt tuportiM aowu. Strophe 6. Hieroa kondigt de dichter eenen ten 'gevolge vftn de piodigia boven het hoofd hangenden bnigeroorlog an. De uitdnikking is hier kort en krachtig. In weinige fiksche trekken wordt de onzinnige woede geschilderd der borgrere. Die het zwärts tegen elkander wetten, terwijl sie zich straffeloos door de Parthen laten honen, en het moordadige van dien krijg, welks gevolgen nog de nakomokolen. Peerlkamp vindt hier de taal berispelijk. Civea acuiê$e ferrum, meent hij, kan ook van een oorlog tegen buitenlandsche vijanden verstaan worden; in de plaats daarvan moest gezegd sijn doea contra eines. Het laatste, erken ik, is de gewone aitdrakking; maar dat het eerste dubbelzinnig is, kan ik niet toegeven. Yan een. Orolog tegen vijanden gevoerd zal men nimmer zeggen cives, maar Bamani. De Horatiaansche uitdrukking heeft dus voor zich de verdienste van kortheid. Wat P. verder aanmerkt, dat juventuß alleen van het levend geschacht, niet van de posten kan gebruikt worden, deze anmerking begjp ik uieU Juventus (zegt hij) non aunt pesterig sed ipsa juvenum praesens aetas, quae bella noh audiet, sed videt. Zou er dan bij de nakomelingschap geen Juventus zijn, en zou die ook bij het voorgeslacht niet geweest zijn? Dan heefi Horatius gezondigd, als hij, van de eeuw van Pyrrhus en van Hannibal sprekende, zegt, Carm. IH, 6, 88: Non kis Juventus orta parentibus, Infecit aequor sanguine Punioo etc. Evenmin kan ik toegeven dat de woord En quo graves Persae- melius périrent hier eene dubbelzinnige beteekenis heben. Het verband, waarin dit gezegde staat tot het voorgaande, laat vobtiskt geen anderen zin toe dan deze: „dat, staal, waardoor de Parthers behoorden te sneden.” Het is op zoodanijge gronden dot P, opk dezç strophe (100) als onetht uitwerpt. Maar het is juist deze strophe. Die de cardo uitmaakt van het geheele gedicht. De burgeroorlog is het waarop en de voorafgaande prodigia doelen, en de daarop volgende aanroeping van de goden terugslaat. Het is opmerkenswaardig, hoe Feerlkamp hier met sich zelven in tegenspraak geraakt In het voorbijgaan geeft hij van deze Ode het volgende summarium op (bï. 9. kol. 1) : „ Ira Jovis, didt Horatius, conspecta est in dira tempestate. Tactum de coelo Capitolium. Tiberis, super ripas effuxus, regum (1. regis) monumenia dejecit. Ergo iterum tinctum bella dvilia. Quia populum servabiss, niêi Augustus f" In deze inhoudsopgave neemt hij het bella civile op als een omnisbaar deel, en hij verwerpt de strophe waarin die vermeld wordt. Het gezond verstand van den uitlegger het oog van den crirticus. Strophe 7. Prece quafatigent minuet andientem, eet. In deze woorden ligt eene aanduiding, dat de Vestalen reeds vroeger getracht hadden den toorn van de godin door gebeden te bevredigen, maar dat deze hare gebeden versmaad had. Dat Vesta vertoornd Was op het Eomeinsche volk, was Daaruit gebleken, dat zij haren tempel en de daarin bewaarde panden niet voor het geweld van den Tiber gevrijwaard had, en ook, uit het prodigium bij gelegenheid van het offer haar gebragt f)« Peerlkamp heeft tegen deze plaats twee bezwaren, die hem zoo gewigtig toeschijnen, dat hij daarom deze woorden voor een interpolatie van een grammaticus verklaart. Zijn eerste tegenwerping is: dat het uit de Bomeinsche geschiedenis niet blijkt, dat (101 ) in tijden van gevaar de Yestaalsche maagden de godin plagten, aan te roepen: neque constat (zegt* hij) ex. hi- êioria Romana virgines in summù reip. periculo Vestam publico et êolenni riiu esse deprecatM. Al mögt dit zoo zijn, al mögt geen der •Romeinsche schrijvers daarvan ge-* wag maken, zou daarom de zaak zelve geen geloof ver- dienen? Hoe vele bijzonderheden vinden wij vermeld bij Horatius, Virgilius, Tibullus, Ovidius en andere dichters, waarvan de geschiedschrijvers geen gewag maken. Ik wil slechts wijzen op 66ne plaats van Horatius, waar insge- lijks van de Vestales eene bijzonderheid voorkomt waarvan, voor zoo verre bekend is, elders geen melding gemaakt wordt: namelijk dat bekende vers, Carm. UI, 30, alwaar de dichter van zich zei ven sprekende, zegt: usque ego postera Creseam laude recens, dum Capitolium Scandet cum tacita virgine pontifex. Deze woorden geven te kennen, dat bij plegtige optog- ten naar het Kapitool de Vestalen den Pontifex vergezel- den *). Wij lezen dit nergens anders.^ Zouden ook deze verzen daarom voor een interpolatie moeten gehouden wor- den? Of zijn 'niet veeleer zulke bijzonderheden juist be- wijzen van echtheid, daar toch niet ligt een grammaticus dergelijke onbekende zaken uit zijn brein zal scheppen. Maar wat in onze Ode omtrent de gebeden der Vestalen gezegd wordt, dit laat zich door andere getuigenissen ge- noegzaam staven. Het is bekend, dat de Virgines in den tempel dagelijks gebeden opzonden voor het heil van het *) Bbokxb, Handb, d, Röm, AUerth. IV, p. 2S6 8q., noot 1849, laat dit slaan op „ die Theilnahme an den Idasopfern des Jopiter.** Maar HORATIUS moet hier doelen op een reel feestelijker plegtigheid dan een maandeiyksch offor. Ik denk dat het doelt op de iolennis voiorum nuncupatio op den len January. (lot) volk. Cicero vermeldt dit in zijnne Oratio pro Foniéjo, e. 17| alwaar hij van de zuster van dien aangeklaagde, welke  van Dio Cassius (bl. 80). Nu waren offeranden met gebeden verzeld. «Maar wat meer is, wij vinden bij Macrobius, Saturn, I, 17^ eenige woorden aangehaald uit een gebedformulier van de Vestalen, waarmede Apollo tot afwering van ziekten werd aangeroepen : Apollo medice, Apollo Paean. Op deze gronden geloof ik dat wij het non constat ex hietoria van Peerlkamp gerust in een constat kunnen veranderen. Het tweede bezwaar van Peerlkamp betreft het woord carmina. Dit beteekent, volgens zijne verklaring, preces ver eibus eoneeptas; waarop hij laat volgen: guod ei ita ßde^ set, ea aliquo certe scriptors sciremus. Bovendien beweert hij, dat de pluralis althans ongepast is. Car mina sunt muUae diversaeque formulae. De uno actu ueurpatur earmen en. Vestales récitant carmen preeum, non carmina. Hier, geloof ik, mag men den criticus niet te onregt tegenwerpen nodum in - scirpo quaeris. De openbare preees waren over het algemeen carmina, d. i. litaniën, formulieren, in En oem metra vervat. Men kent het oarmen Salerno, het carmm Frauen artalium, e. a., en zoo zej^ Horatius in bet algemeen, Epiêt. II, 1, 188: Carmine di êuperi placantur, carmine manea. Het ait Macrobios zoo even aangevoerde gebed van de Vestalen was een earmen. En wanneer na deze priestes sen, waaraan wel niet te twijfelen valt, meer dan éen maal baden, wa*ren het carmina, Peerlkamp zal toch niet willen bewe-ren, dat carmen, voor een formlilier of gebed, niet in pla«rali kan gebruikt worden. Cicen pro Babiriot o. 4, vermeldt zekere uitspraken, die de volkstribuun Labienus steeds in den mond plag te hebben, als: / Uùtor^eol UgamanuB; Caput obntibito; Arbari infdiei euspmidiio; hij zegt üaar- van : Tarquinii isla sunt crucUua carmina. Ik zie niet in, waarom P. dat voorbeeld hier niet toepasselijk vindt. Een ander voorbeeld levert Ovidina, Paet. IV, 661. Sprekende van de wijze waarop Ceres den jonggeboren Triptolemus onsterfelijk poogde te maken, zegt hij: » Terjue manu permettent «urn, tria carmina di^ Hij bedoelt' daarmede taover- of bezweringsformulieren. Maar waartoe voorbeelden te zoeken, waar de zaak van zelve spreekt? Op zpodanige gronden nó wordt ook deze strophe door Peerlkamp verbannen, tot groot nadeel niet alleen van den inhoud, maar ook van de kracht en de sierlijkheid. Wie toch gevoelt niet, dat juist in dat drie-maal herhaalde: Quem vocet ditmm — Prece 9 u fatig gedacht — Cui dabit partes, een bijzondere nadruk ligt? Strophe 8. Tandem venias, precamur, eet. De woorden nube candentes Aumeras amictus zijn door de uitleggers in tweederlei zin opgevat Sommigen verstaan onder nuAas en lichtglans, die A[X>Ilo omgaf ten teeken van zijne gundt, en welbehaeren; anderen eene duistere wolk of neel, die den lichtgod voor Het oog der stervelingen verbergde. Uit de aanteekeiing van Acron blijkt, dat reeds de onde uitleggers daaromtrent onderling verschilden. Hij zelf omhelst het eerste gevoelen en verklaart de woorden aus: candidis nubibus velatus, êcilicet qui videri paniê; irati enim dii nequeunt conspici. Met deze laatste woor-den wil hij. zeggen, dat de goden, als zij vertoornd zijn, in duisternis gehuld aankomen, denkende welligt aan Apollo, als hij de pest in het Grieksche leger brengt, Biad. ft, 47: Ô (f gtff wxTt èoot&ç. 'Dezelfde verklaring geeft Mason, Fila Horatii, p. 257: omnino dicendum, poêiam ad luddas nubes nimèosve reipicere, quitus dii dicebantur se induere cum vellent mortalibuê apparere eosque juvare; het voorbeeld echter tot opheldering door hem aangehaald uit Aen, Yin, 608, is ongelukig gekozen. Ook Mitscher, lieh, die eandentea verklaart refulgenteë nube sive nimbo lucido, als imago Apollinis propitii. Het tegenovergestelde gevoelen is voorgestaan door Dacier, en vooral door Bentley, welke laatste zegt: nube hic amiciendus erat Apollo, ne quis cum mortalium inier ipëoa versanlem agnoscer: hoc erium enz. Vervolgens haalt hij ofti deze verklaring te staven, voorbeelden aan uit de Oude dichters, waarvan echter de meeste hier ongepast zijn. Hetzelfde gevoelen is door de meeste nieuwärke uitleggers gevolgd. Men moet erkennen, dat op zich zelve beschouwd elk dezer beide verklagen een gepasten zin geeft en de woorden laten beide gelijkelijk toe^ want niets belet dat nyheê hier voor licht' glanst genomen worde, in welke beteekenis de latere schrijvers nimbus bezigen. Evenzoo wordt y^oc, '»t^\fi bij de Griek- Voor irati wil Hanthaï in zyne uitgaTO Scholia Horat. Acronis Vol. I, p. 10 ten onregt lesen vdaü. H' sehe dichtere gebruikt, bijv. Hiad. a, 205, alwaar het hoofd van Achilles omstraald is, door een vifoç xp^'ov» en in denzelfden zin zegt Yergilius Aen, YUI, 142, ardentem nubem voor Jüllen. Op onze plaats is de zamenvoeging der woorden zoodanig, dat nube tegelijk tot bepaling kan dienen van candentsê en van amictusj in dezen zin: amtc iMis nube qua candent humeri, Eene dergelijke woordver-binding vindt men dikwijls bij de. dichters, bijv. Camu I, 27, 11: Quo beatus vulnere, qua pereat 9agiita, 2Xw9r sa^güta en vulnere evenzeer behoore bij beatus (een oxymo-ron) als bij pereat. Om den zin van den dichter te verklaren, is het noo-dig eene jnistere voorstelling te gven van de wijze, waarop volgens de dichters de goden op de aarde en onder de menschen zich voordoen, Volgens de algemeene voorstelling der Ouden waren de hemelingen, als zij zich onder de stervelingen begaven, uit hunnen aard onzigtbaar. Zoo was het een volksgeloof, dat bij feesten, spelen en andere plegtigheden de goden, ter wier eere zij gevierd werden, onzigtbaar tegenwoordig waren. Slechts dan ko-men zij voor als met een wolk omhuld of door een lichtgloed omstraald, als zij opzettelijk bij zekere gelegenheden zich of verbergen of openbaren willen. Zoo zegt, Panda-rus, lUad c, 185, sprekende van Diomedes, als deze met bovenmenschelijk kracht streed: ^X ^ c^fv5i 5coO racff fMcivrau, iXXa xiç iyj^i ffomx flt5avflrrci>y, vf^Aii iUv/mvoc ufteuç. Ëvenzoo wordt bij gelegenheid van den heldenstrijd van Hector gezegd, Iliad, o, SL06: fioxpà ßtßcLCj irp^ff5iv ai xi* «cvrou OoljSoc 'Airé^Xwy ^ En zoo komt Am. XTl, 416 vlgg. Venus voor, aïs sîj midden in het gevegt de wond van Aeneas heelt, chêcuro faem drcumdata nimho «^ occulte medicam. Omgekeerd, als de goden zich aan een bevoorregten sterveling willen openbaren, maken zij zich kenbaar door een licht dàt nur hunne oogen straalt of door een glans die han hoofd en schoaders omgeeft. Zoo maakt zich Ceres als godin bekend in het huis van Celeus, Hymn, in Cer. 186 : irX^ffc ^ff 5ij(>aff ftùattç 5c/oio. Meerdere dergelijke voorbeelden worden aldaar  per noc' tem in luce refilt. Geen der beide genoemde gevallen vindt hier plaats. Apollo wordt eenvoudig aangeroepen, dat hij totredding kome; in een nevel omhuld of. door een lichtglans omstraald, verborgen of zigtbaar, komt hier niet in aanmerking; hij kome slechts. Beter zou de uitdruk* king nube amictus hier passen, in een zinnebeeldige be* teekenis genomen: Apollo met een lichtglans omstraald als bode. van heil en redding. Maar de eenvoudigste *) In geiyken sin, geloof ik, moeten wQ de woorden van dienielf- den dichter opvatten op de plaat« Am. I, 402, waar Venus, na in de gedaante eener sterveling met haar zoon gesproken te hebben, bij het *) Scheiden sich plotselyk als godin openbaart: Dit ü avertmu rosta cêrviee rêfitUü, Dit rosea ratten de uitleggers op ran een rozenverwig, hals, met ▼erwyzing op Horatias Carm. I, IS, 2, waar Lydia prgst cermeem ro- »earn Teléphi; maar zoo yoor een jongeling, wiens hals brain gerewd pleegt te syn door de aon, eene rosta ceroix een schoonheid mag zyn in de oogen zyner minnares, aan Venos past eene Candida cêrvix. Roseuï wordt door de dichters ook gezegd van den dageraad en den glans der zon. Ik acht het veel dichterlykier foseae cervids hier te verstaan van den lichtglans, die, bg het omkeeren, van de hals en schouders der godin straalde. verklaring — en deze doet zich niet zelden het laatst voor — is mrjns bedunkens deze: dat niube eand, imm. amieius niet als praedicaat met venias verbonden worde, maar als attribuut gevoegd worde -bij aupur Apollo; met andere woorden: dat het niet aldus vertolkt worde: Kom tot ons, Apollo, door een nevel of door een lichtglans omgeven; maar alzoo: Kom, Gij door licht omstraalde (god des lichts) augur Apollo. Eene gelijke verbinding komt voor Carm, Saec. v. 61 : Anfür et fulgeweint deeoruê arcu PAoebuB, Strophe 10. Na de aanroeping van Apollo en van Venus volgt die van Mars, met deze woorden: Beu nimiê longo foliate ludo, Quem juval clamor galeaeque leoea Acer et Mauri pediis eruentum Fuliuê in hostem. Zie Qij op ons neder. Mars, eindelijk eens verzadigd door een helaas al te lang. Spel, enz/' Dit ludua, hetwelk op den burgerkrijg doelt, is, geloof ik, ontleend aan de ludij openbare spelen, welke behoorden tot de voornaamste middelen waardoor men den toom der goden plagte bevredigen. Een zoodanige ludua is voor Mars de oorlog. In de woorden acer et Mauri enz. schildert de dichter met een paar trekken een tooneel uit den oorlog, als beheld van een hardnekkigen bloedigen strijd. Maurus pedes heeft van oudsher aanstoot gegeven, omdat de Mauri niet als pedüee, maar als équités bekend stonden en zij meer om hunne vlugheid dan om hunne dapperheid geroemd werden. Om deze reden hebben Faber, en Op zijn voetspoor Dacier, Bentley, Mitscherlich, e. a. daarvoor in de plaats gesteld Marsi. Maar bij Marsi is, gelijk Peerlkamp te regt (108) anmerkt, pedes nietsbeteekenend en overtoiligi ten ware het tegenover equea stond. Mij was vroeger in de gedachte ge- komen te lezen: Acer et Mauri peditem ofuenti Vuliua in hostem: waardoor men een tegenstelling krijgt tusschen Mauri {equea) en hostie pedes (Bomanus). Maar ik ben later tot de overtuiging gekomen, dat deze woorden geen emendatie behoeven. Vooreerst is op te merken, dat Horatius hier niet van een veldslag tusschen Mauri pedites en hunne vijan- den spreekt, maar slechts een gevecht tusschen een enkelen Maurus en een Aomeinsch soldaat schildert. Al waren dus de Mauri over he (108) anmerkt, pedes nietsbeteekenend en overtoiligi ten ware het tegenover equea stond. Mij was vroeger in de gedachte ge- komen te lezen: Acer et Mauri peditem ofuenti Vuliua in hostem: waardoor men een tegenstelling krijgt tusschen Mauri {equea) en hostie pedes (Bomanus). Maar ik ben later tot de overtuiging gekomen, dat deze woorden geen emendatie behoeven. Vooreerst is op te merken, dat Horatius hier niet van een veldslag tusschen Mauri pedites en hunne vijan- den spreekt, maar slechts een gevecht tusschen een enkelen Maurus en een Aomeinsch soldaat schildert. Al waren dus de Mauri over he (108) Algemeinen genomen ruiters, beletteten niets dat een Mauritaniaër, van zijn paard gestegen of zich te voet bevindende, een hardnekkigen kamp tegen zijn tegenstan der kon voeren. Dergelijke voorbeelden zouden zich ook van de Arabieren en de Kozakken laten aanwijzen. Men behoft dus niet, met Orelli, onder pedes juist te verstaan en Maurus eqtAO dejectus, want dan is hij weerloos. Maar de Mauritaniaërs en Numidtërsr dienden ook te voet, en dat zij dappere soldaten waren, hadden de Romeinen tijdens Hannibal ondervonden. Ovidius zegt van den slag bij het lacus Trasimenus, Fast. YI, 34S: leto consulis omnes AtUmiti Mauras pertimuere manus. Appianus, B. Civ, I, 50, haalt' uit het bellum sociale en voorbeeld aan van een Mauritaniaër, die, klein van ge-stalte, een reusachtigen Galliër in een tweegevecht versloeg, tot schrik van alle zijne landgenooten. Ook het leger van Jugurtha bestond uit ruiters en voetknechten, en onder deze laatsten worden ook pedites deledi vermeld b^ Sallustius. B* Jug. c. 49. In den oorlog tussehen de Juliani en de Pompejani in Africa stond Juba aan de zijde van de laatsten en had volgens Àppianus, II, 96, een leger v^ 20,000 équités ep 30,000 pedites op de been. Hirtias, B, Afric 69,. een veHslag. uit dien krijg beschrijvende, zegt: [ScipioJi collocabat in fronte stuis et Jubae leßionee; d It beteckt voetvolk. Het waren vooral de zoo even genoemde peditee delecti, die, even als bi de 'Oermanen, ook bij de Mauritaniërs de steun waren van de ruiterij. Yan de eersten zegt Tacitusy Germ. c. 6 : „De ruiterij strijdt in het gevecht vermengd met voetknechten, die de paarden in hun kop bijhoudeu, en daartoe worden de kloeksten uitgekozen, wel]^e voorop worden geplaatst'*: thùcti proeliantur, apta et congruente cid equestrem pugnam vdociiale pedi" turn, quos ex omni juventtUe delectos ante adem iocantJ* Hetzelfde geeft Sallustius niet onduidelijk te verstaan van de Numidiërs en Mauritaniërs, als hij een gevecht tus** sehen de troepen van Jugurtha en Metellus beschrijft {£, Jug» c. 59: neque diutius Nundae resistere quims sent, nisi pedites cum equitibus permitti magnam cladem in congressu facerent. En ook hier spelen de pedites de voornaamste rol, Men ziet daaruit dat een Maurus pedes geenszins een bevreemdend verschijnsel is. Horatius had bij dat beeld zekerlijk het oog op zoodanige gevechten als er in den Ágypten oorlog niet zelden plaats vonden, wanneer, niet in geregelde slagorde, maar in het wilde, man tegen man gestreden werd. Een dergelijk ge-. vecht schildert Sallustius, Jug. c. 61 : dispersi a suis parsceder, alii insequi, tibi quemque periculum ceperat, ibi resistere ac propugnare, arma tela, equi tnn, hostes atque cives permixtir Aan een dergelijk gevecht is zeker dit too neel ontleend. Dat Horatius juist het beheld van een Mauritaniër, niet van een Farther, Galliër of Germaau, kiest, is zeer naturilijS, daar hem hier voor oogen zweefde de laatste burgeroorlog, waarvan het bloedigste bedrijf was het bel- (110) Africanum, dat allen nog versch in het geheugen lag. Door deze ophelderingen, die ten deele reeds aangevoerd zijn door Orelli en Bitter, zijo, àieeu ik, de bezwaren t(-gen Maurw pedes, waarvoor de vrdègere uitleggers stil Stonden, volkomen uit den weg geruimd. Peerlkamp blijft, ook in zijn zijn uitgaaf staan op het standpunt van Fäber en Bentley, en besluit zijn oordeel met deze woor- den: y, Interprètes hunc locum var lis nwdis eapposuerwiU Quod ipsum jam indicium est scriplēris nan accuratiL Deze laatste stelling is zeer gewaagd, dat namelijk in het verschil van uitlegging een bewijs ligt van de onnaauwkêÜF righeid des schrijvers. Dit mag gelden ten aanzien van uitlegging of gezegden, die tegen de regelen eener gegen zonde logica, grammatica of a^sthetica strijden, maar die regel kan niet van toepassing zijn, wanneer het verschil van uitlegging zaken en bijzonderheden uit de oudheid betreft, die ons onbekend of nog niet aan het licht ge* z. bragt zijn, zoo als hier het geval is. Op dezen grond is ook deze strophe door Peerlkamp voor ondergeschoven verklaard. Mij is het bijna onbegrijpelijk, hoe iemand van onbevangen oordeel in deze korte fiksche schildering de hand van Horatius kan miskennen. VERSLAG DER COMMISSIE, BBHOBMD TOT BEOORDEELING DER LATIJNSCHE GEDICHTEN, XNOBBORDKH DT 1868 TBR MEDEDING NAAR DEN EEREPRIS UIT HET LEGAAT VAN HOEDFR. De plötzliche, gevolg van de beschikking van wijlen Mr. j. h. hosufft, stelt Uwe Commissie wederom ten plötzlich, om, voor eenige oogenblikken, uwe aandacht in te roepen tot het aanhooren van verslag en advies omtrent de ingekomen dichtstukken. De meer strenge beoordeeling, tot welke üwe Commissie zich telken järe geroepen acht, oefent, naar het schijnt, geen afischrikkenden invloed. Veeleer zien wij het getal mededingers in den kampstrijd eenigzins toenemen. Immers over niet minder dan negen dichtstakken, een getal grooten dan in vorige jaren, en daaronder over stukken van vrij' grooten omvang, hebben wij thans ons oordeel nit te spreken. Wij wenschen U dat zoo beknopt mogelijk voor te leggen. N. I, volgens den Een titel carmen elegiacum, prijkt met de woorden van plato cirt âk t««c wXolç ftXoztidoa, Het onderwerp luidt: MtMi qaerda el easpectatio. Wij mogen U de bekentenis niet onthouden, dat wij te vetgeieb de bedeeling van den dichter hebben zoeken nit te vorsehen« De anleiding tot klagt^ de uitkomst, waarnaar verlangd wordt, blijft ons duister. Of het woord missus een balling, of een zendeling, of, naar het gepperd vermoeden van een onzer, een verstoeten minnaar voorstelt, verklaren wij, ook na de meest oplettende herhaalde lezing van het stuk zelf, niet te doorgrondea. Het zoogenaamde gedicht bestaat uit woor-den en klankeui gemoedelijke uitboezemingen, zónder sa-menhang en zin, *een opstel alzo &, dat eigenlijk tot geenerlei beoordeeling leiden kan. Aangenamer is het te verwijlen bij N°. 2, een carmen eiegiacum van 88 regels onder de zinspreuk: Praecipuam curam duxit sensum animi quam apertissime exprimere, AUGUSTUS apud Suetonium. Het opschrift luidt: in funere Lj/dsci, Het is de klagt van een ongehuwden bewoner van het landy treurende over het verlies van zijn eenigeu medgezel, over den dood van zijn hond, Lyciscus gebelten. De beschrängen van de trouw en de genegenheid van het dier onderstand zich door natuurlijkheid, duidelijkheid en een youd. Taal en versmaat zijn over het algemeen onberispeelijk. Intusschen al blijft het gedicht getrouw aan de gekozen sententie, zoo komt het onderstand van onderwerp en inhoud voor, om Tot meer dan tot bloot lofiélijke vermelding te worden voorge- dragen. Hierop heeft de dichter echter geronde aanspraak. N°. S stelt een veel uitvoeriger geestprodukt voor, een gedicht van omtrent 500 verzen onder de zinspreuk: Phaselus ille, quem videtis hospites, Ait fuisse namum 'cellerrimus (Catullus). Het opeschrift is: Fulton vaporis nouici inventor. Bij de eerste inzage erkent men hier gelijke rigt als in het dichtstuk, ten vorigen jare bekroond en uitgegeven. Hier geldt het weder de beschrijving van een erwerp aan de Ouden geheel vreemd. Vroeger werden de Verdiensten van de veiligheidstoestellen aan stoomketels verbonden beasongen, nu weidt deze dichter uit in den lof van stoomvermogen in het algemeen, inzonderheid den man bezingende wien de schrijver de eerste plaats toekent onder de stoomwerknte, den  door latere werktuigkundigen voor stoomvaartuig uitgedacht. Te dien opzigte verwijt de schrijver te veel bij kleinigheden, die den lezer noodeloos vermoeijen. Naar dichter-lijke verheffing, kleur, of belden zoekt men te vergeeb. Men stand op tamerikanen onnodige uitboezemingen van haat jängen de Eugelsche natie in het algemeinander, in tegenoverstelling van hoogen lof, den kunstzin en de edelmoedigheid der Eransche natie tozewaald, ofschoon de omschrijving zelve van de bewonderenswaardige uitkomsten, thans uit toepassing van de stoomkracht op veelsoortige werktuigen mogelijk geworden, dat Engelsche volharding en Engelsch vernuft hierin de meest gewigtige dienst hebben bewegen. Uitvoe-rig is de beschrijving van de torpedo, of onderzeesche drijf batterij. Echter van het nut, of de werking daarvan, niet Kon de dichter niets vermelden, als zijnde deze torpedo gelijk bekend is, door latere uitvindingen geheel ter zijde gestdd. Dat PULTON een vriendschapsverbond met den vermaar-den, in het vak van stoomwerktuigkunde vooral hoogst verdienstelijken, jambs watt, zoq hebben gesloten, zoo als v. 32 en volgg. aanduiden, is niets meer dan onbewezen gissing; en zoo stuiten wij op enkele historische onjuistheden meer, zoo als onder anderen v. 320 en volgg. het bijge tagte omtrent de geschiedenis en uitwerking van hei zoo-genaamde continentaal Engelsch verbodssdsel. Als gedicht staat dit opstel ver achter het in het vorige jaar bekroonde. Het stuk vloeit over van onjuiste spraak wendingen. Reeds de eerste regel verdient Beris, waarin Noord- Amerika genoemd wordt: Ammee magnae BorêOM. V. 8. virgo illuatri nubenda Bymmaeo is eene onjuiste uitdrukking; evenzoo v. 93, inctdcare alicui magnum opuê^ voor cammendare ; — Fulton se relevons voor aninmtm re*dpiens V. 125; — traetus animanium defidwut, v. 217, in den zin van trekkracht van dieren j v. 219, bracUa tendit^ om stroomen aan te duiden, waarin eene rivier zich verdeelt; — v. 235. ni possint diseurri amnes; dxsmrrere etmnes is geen Latijnsche uitdrukking, evenmin als v. 307, gms cognita prorsus; v. 4éO. nUiili umbris depromereroat uit het niet te voorschijn brengen; en einddijk v. 454. icit ndrabile visum voor stupefacit of perceUü, — Gtóijk-soortige onklassische uitdrukkingen of wendingen zijn op meer andere plaatsen aan te Wijzen naast harde construeten en vele onwellidende hiatus, te overvloedig om op te wegen tänen de nu en dan voortrefllijke verzen, vooral an het slot. Uwe Commissie is alzoo eenparig van oordeel, dat het gedicht voor de toewijzing van den prijs in geene aanmer-king mag komen. Met M'. 4 behoeven wij u niet lang op te houden. Het stnk voert ten opschrift; Medicus reoens, û^voc irap&)(?cx6c Rhythmus Sapphieuê nolissimus; zijnde eene navolging van het bekende Horatiaansche : Integer viiae soelerisqne purue. Dit gedicht is reeds in druk ni^egeven bij gelegenheid van de S^^« Jahresfeier der Gesellschaft für Heilkunde in Berlin, 6 Maart 1868. Als schrijver maakt zich bekend Dr. Jüuus BSKR, volgens z Ine opgave er praktischer Ärtzt, Mündart zu Geburtshelfer, Mitglied mehrerer gelehrten Gelegenheiten. In zijn schrijven tot de Akademie ropt Dr. BBEB. de loegerendheid van beoordeelaars in, daar zijn drukke praktik, die jaarlijks wel 8000 f Krankenbesuchen, vordert hem bdet in philologische studiën uit te blinken. Aan zijn verlangen kan niet worden voldaan, aangezien alle aanleiding tot beoordeeling vervalt, daar uit het bijgebragte reeds genoegzaam blijkt, dat de schrijver zelf zich buiten den wedstrijd stet door duidelijke overtreding van de daarvoor gestelde voorwaarden. Fraga is het opschrift van N^. 5, eene Ecloga van 150 dichtregelen, onder de zinsprenk In tentti labor. De dichter verheft den lof van de aardbeziën. Haar nederig aanzien, hare bevallige kleur, welige groei, aangename geur, verfrissehende smaak, en onder bijna alle luchtstreken mögeldijk wasdom geven hem de stof aan tot een eenvoudig, zoetvloeijend, naturilijk gedicht dat men met genoegen leest. De aanhef vooral is bevallig. Ijater zou meneenige vermoeidheid bij den dichter veronderstellen, daar hij bij enkele gedachten langer dan uoodig is verwijlt, also hij zich beijveren wilde de Eclèfe tot vereischte lengte te brengen. Daar en versmaat zijn over het algemeen onberispeelijk. In VS. 18 lazen wij liever pieces picii in de plaats van depiclijk. Het gebruik van Nete poeent voor Nee poe-sunt in vs. 25 is niet aanbevclensM^aardig. Vers 80: Sae-pif/ff oMvcfift pUxntaria fftnaerc limphis komt ons gezocht voor. Zoo lezen wij vs. 61 en 6£: itüerea en nède^ min juist voor ititerdnm et ideo. — Quae saeoo me dente da-Oaâ servare colubri, vs. llS, in plaats van êervari, dat met het metrum niet past, of a dente d^endij. is on-naauwkeurigy ook peregrinane of hospes min gepast. Het drievoudig iam in VS. 148 — 150 kon vermeden worden door in het eerste vers nam, en in het derde hoc in de plaats te stellen. Deze aanmerkingen strekken ten bewijs van de aandacht, die wij aan het stuk schonken. Even als het gedicht in funere Lycieci achten wij de Fraga eene loffelijke vermelding waardig. Op dezelfde mate van belangstelling heeft N°. 6 geen aanspraak. Daarvan is het opschrift : MDCCCXII— MDCCCLXUI d. XYII m. Novembrie. Recuperata patriae liberlas omntno digna, quae poet decent luetra eplendidU celehreiur festis. Het was te verwachten, dat de beoe-fenaars der dichtkunst, de Nederlanders vooral, in de festelijke herinnering, aan het najaar van 1863 verbonden, en waardig onderwerp voor hunne zangen erkennoi en om het te bezingen de hulp van de oude klassische vrij-heidstaal zouden inroepen. De door hobufft geopende wiedstrijd gaf daartoe gereede aanleiding. In dien ziu vonden drie dichters zich opgewekt van hunne gaven te doen blijken. Het eerste gedicht van dat soort ligt thans voor pus. Het getuigt meer van ijver. Dann van kunstvermogen. Waardige gedachtenisviering van het voor Nederland roemrijke tijdperk van 1813 eiseht meer dan een hoogdravend van het toen gebeurde. Tot voor- stelling van het dankbaar gevoel, dat de Nederlanders in 1863 mögt bezielen, is het niet noodig de uitvoenge le- vensgeschiedenis terug te geven van den magtigen over- weldiger van Europa. Nog minder gepast is het de uit- drukking van vreugde te verbinden aan een stortvloed van bittere sniaadiedenen t^n den man natus Marte feroei, bellator magnua, bdhrum prmu» et auctor, rabidus Caesar, ook wel leo raptdua^ en rabidtu tiüor. Daarentegen de ledeneo, die okiae landgenoolen hadden, om naar af- schadding tan het jak hnn door vreemden opgelegd, gre- tig Uit te zien; de veeLsoortige eUeode door de overwel-diigera oYer al wat den Nederlander dierbaar was uitgestort, oYer staatkimdig bestaan, over zedelijk en wetenschappe-lijk leyen, over huiselijke betrekkingen «n voorvaderlijke instellin^^ véidioiiden wel in de eente plaats eene vermelding. Men ssbekt ze hier te vergeefs. De taal is volgermanismen en daarenboven hier en daar gebrekkig te noemen. Men oordeeleL Ys. 18—15, van sTAPOLaoK spre-kende, meldt Quoï wrêit regna poteninm voor eoêrtU; m-veM eibi boIus voor aoli; rages et ragna creavüf V. SI : Patriae fades matiia civilis iniago. Voor een Bometn zou-den de vafü campi Europas^ waarvan de dichter gewaagt, tamelijk onverstaanbaar zqn, zoo mede CongeasU granàia easira in vs. 41. Men voege hierbij fouten tén het me- trum, zoo als VB. 4 Ü Nee atellae radius, mentem qui ëfigere posstU Ys« Wf^i Amhemum obaidentpermultoaasiguinefuso, die niet de eenige zijn. Maar genoeg; vorm en inhoud verbieden ons het stuk in aanmerking te nemen. Wij stellen voor het ter zijde te leggen. Het opstel onder N^ 7. is de vrudit van de belangstelling van een dichter uit den vreemde, getuige van de Nederlandsdbe feesten van 1813. Dichterlijke ijyer ont-breekt bij hem niet. Int^endeel Uwe verslaggevers mogen niet ontveinzen, dat eene minder qitvoerige uiting daar-van bon aangenaam geweest waie. Zij hebhen hier den inhoud te oVerw^en van niet minder dan 654 dichtregels,onder de zinspreuk, getrokken uit l. mvxllbb, da re metricâ poetarum Laiinarum. Omdius novae auctor attis pteraque vertebrum licentiarum, quae müiaê front Laüna propriatai ei Gravait dum reeidit, pariUr degcmti œ prospexU et Überstattet. Hunc iffüur virum, qui prinoipatum kaud dubie tenet artis Latinae veneremur, kunc imitemur. Bic sciai se plurimum profeciséê, cui plurimum probetur Ovidius? ALsoo heeft de lezer onder dea titel van Semiêaecukma libertatis Neerlandioae eene Ovidiaanfichd dichterlijke navolgipg te verwachten; en in dat voomitûgt wordt hij niet teleargesteld. Yan vele goede eigenschappen, den gekozen leidsman eigen, vindt men den stmnpel terug. Een velemdeling gewoon om telkens wanneer hij Nederland bezoekt, den stillen, bedaarden gemoedszin der inwoners te bewonderen, ontwaart in November 1868 bij hen eene geheel onverhoedsche verandering in houding, gebaren, kleeding zelfs. Lnidrnchtige vreugde grijpt alle standen aan. Mannen en vrouwen. Jongelingen, zelfde de anders zu stemmige jonge maagden, deeleu in die algemeene opgewondenheid. Yan waar die zonderlinge ommekeer in het volksleven, van waar die beweging, die opskichudding der gemoederen? De dichter will daarvan reden geven. Met dit oogmerk slaat hij een blik op de vroegere geschiedenen van Nederland. Hij treedt in vrij uitvoerige beschrijving van den strijd door onze voorouders gevoerd tegen volken en elemeuten, die beide hun voorspoed belaagden, een strijd telkens door schitterende overwinningen bekroond, getuige nog onlangs de zege op de baren van het Haarlemmermeer bevochten. Hij verbaalt verder in vrij krachtige verzen, hoezeer de verdrukking, uit kafoleoks heerschappij geboren, de vrucht van der voorvaderen moed en vlijt met volslagen vernietiging had bedreigd, en hoezeer de mislukte togt naar Busland, de Sie van Leipzig en vooral de terugkomst van willsx I aan.het jaar 1813 herin-ingen verbond, onuitputtelijke bron van volksvreugde en volksdankbaarheid voor de in vrijheid herboren Nederlandssche gewesten. De episode tbu kaföldoïts verblijf op Elba, van zijne terngkomst in Ibfankrijk, van den daarop gevolgden veldslag bij Waterloo, met eindelijke verbanning op St. Helena, telt wel enkele goede gespierde door gepaste beelden afgewisselde verzen, doch komt ons te uit-voerig voor, en staat slechts in zijdelingsch verband tot de hoofdgebeurtenis van November 1818. Meer gepast is de daarop volgende beschrijving van Nederlands tegenwoordige vrijen toestand, den vooruitgang in den bloei vankunsten, wetenschappen en volksbeschaving, de hooge ach Ting, Inraarin de dichter veronderstelt, dai onze natie bä andere volken is gestegen, de rigtige van het feest te's Gravenhage geven, en de rustige vreugde, die daarbïf héischte. 