Herinneringen uit de loopbaan van een Indisch officier
miflschien gelooven zal dat h jj bedoeld wordt , — en 't is er toch verre af ; dan weder meent hg , dat hy de zedigheid van B. wel eens krenken kon met zijn voortreffelijk karakter zoo wereldkundig^ te maken. Straks herinnert hg zich , dat C. van wien hg iets belag- cheljjks beschreven heeft , wel is waar overleden is, maar dat zijn we- duwe hertrouwd is met denTiroeder van majoor D. bj wien hg veel aan huis komt. »Kom, zegt hy in zich zelf, een hertrouwde weduwe doet al- tjjd haar best , zooveel mogelijk haar eersten man te vergeten" en de pen gljjdt we§r over het papier , en de gedachten nemen we^r ha- ren vrijen loop en worden , zoo goed en zoo kwaad als zij zgn , neergeschreven. Daar hokt 't weer ; de machine staat andermaal stil. • Wat is het nu? Nu is het erg genoeg. Van Toren had indertijd een geheim dat hem persoonlijk betrof , een belangrijk geheim. Ik was de eenige die er mede bekend was , en ik heb er nimmer een woord over gesproken. En toch , ik voel my gedrongen om het te verraden — 't Is waar , van Toren is nog d3.5 frisch en gezond en woont to Br ... , maar vdor mjj liggen drie brieven van de uitgevers , de een nog dringender dan de andere , om toch de goedheid te willen hebben nieuwe kopjj (dat geene ko- pg is) te zenden. Op kopg wachten zy , wacht de zetter , de cor- rector , de drukker en ik weet niet wie al meer ; en bet is mg op 'toogenblik onmogeljjk om kopij te zenden , zonder van Toren'sge- heim wereldkundig te maken. Kon ik er hem maar verlofomvra- ^n , maar dat kost me een brief , twee telegrammen , en minstens drie dagen werk met omwerken , overwerken en verwerken der ko- pg ; — en de uitgevers kunnen niet langer wachten — — zie , waarde lezer ! dat zijn alle zwarigheden , waarop de schrijver van de Herinneringen stuit , en waarvan gy u gelukkig geen begrip kmit znaken. Het gebergte aan de zuidzijde van Earang-Bollong zal zich onge- veer vyfhonderd voeten boven den waterspiegel verheffen. Hebt gg den hoogsten rug bereikt , dan valt ge om drie redenen op den ^ond. Prime omdat ge n in de hoogte vergistet en u daardoor bui- ten adem hebt geloopen ; secundo , omdat het zachte , groene gras- tapgt u uitnoodigt plaats te nemen , en tertio , omdat gg behoefbe gevoelt eenige oogenblikken in stomme , eerbiedige verbazing , de wereldzee , dat beeld der oneindigheid , te aanschouwen. Om u been is het plegtig stil , zoo stil , dat gy de vlugt der insekten kunt hooren ; en toch by meerdere opmerkzaamheid , is het alsof nog an- dere geluiden uw oor treffen. Die gehiiden hebben iets geheimzin- nigs en sombers , als in een onrustigen droom ; het is alfiof zij zeer uit de verte , of diep uit het binnenste der aarde tot u komen. Soms verbeeldt ge u een zachte trilling , een dreuning van den bodem te gevoelen , als werd de berg, op wiens top gy u bevindt, door onderaardsche schokken bewogen. Tien minuten hebt gy in bewondering en overpeinzing doorge- bragt , om uwe hulde te brengen aan de groote , prachtige natuur. Gij rigt u op en vervolgt den weg , die derwaarts loopt. By elke schrede worden thans die geheimzinnige geluiden duidelijker, kraoh- tiger , geweldiger , en spoedig staat gy stil. 136 Loodregt , neen , meer dan loodregt gaat de bergwand voor uwe voeten naar beneden ; meer dan loodregt , zeg ik , want wanneer gy behoedzaam tot den uitersten rand zjjt gekropen , en niet zon- der te ijzen uw hoofd over den duizelingwekkenden afgrond buigt, zoekt uw oog te vergeefs naar den voet der rots. Die ontzagge- lijke steenmassa met goudgeele bouwvelden die gg straks doorKept, met het groene tapgt waarop gj u neervlgdet , met de boomen daarin geworteld , met den paal waaraan ge u-zelf vastklemt, vor- men een ondermgnd geheel , dat eenmaal , als de t^'d daar is, een prooi der golven zal worden. Sedert eeuwen breekt de zee metaf- wisselend geweld dat gzervaste rotsgevaarte , doet het spljten en scheuren , vormt er holen en grotten , arbeidt langzaam en rus- telo(lB voort aan haar vernielingswerk , en verzwelgt nu en dan een losgeslagen brok die in haar zilten schoot neerploft. Boven dien kokenden en schuimenden afgrond , in die spleten en scheuren, bouwen duizende kleine zwaluwen hunne nesten , naar men beweert van een l^machtige zelfstandigheid, die zg in hun krop uit insekten bereiden. Voor dat die nesten bevolkt zgn, komt de Javaan en plukt ze af. Hoe komt de Javaan evenwel op die ongenaakbare punten? Hij hecht een rottanladder van honderde voeten lengte aan een boom , digt aan den rand des afgronds , en laat die langs de rots vrg uithangen. Voorzien van een zak en van een speer met een weerhaak , gaat h^ de ladder af. Uwe haren rijzen te berge , als gg hem by elke sport die hij lager komt , ook meer ziet slingeren ; gg ijst by de gedachte dat ^^n misstap , ^^n oogenblik van zwakte of onoplettendheid , hem het leven kost. Maar nog vermeerdert uwe ontzetting als gy hem nastaart. Twee honderd treden is hy reeds afgedaald ; meer en meer neemt de slingering toe ; slechts by tus- schenpoozingen kunt ge u overtuigen , dat hy zich nog op de ladder bevindt. Eindelyk ziet ge hem niet meer verschijnen ; hy is ver- loren ! . . . Integendeel ; hy staat op vasten bodem. Van de laatste slingering gebruik makende , is hij op een rotspunt overgesprongen en dringt nu , altyd met de schuimende branding nog diep , diep onder hem , langs een zwakke bamboestelling in een wijde sleuf of grot. 137 Yroeger heeft hg , niet zonder doodsgevaar , zich daar een stel- ling weten te bouwen ; 't is zeer mog^l^k , dat die thans niet meer in staat is het g&wigt zgns ligchaams te dragen en onder hem weg- zinkt, maar de opium van gisteren werkt nog en de Batoe Eidoel beschermt hem. H^ waagt zich nu al verder en verder, en steekt met zgn speer de pas voltooide nestjes van de wanden en bergt ze in zgn zak. Beeds is zgn voorraad aanzienljjk , maar nog is zgn taak niet Yolbragt. Hg daalt nog meer af, zoo laag, dat h^ geheel gehnld wordt in de wolken van waterdamp , die voortdorend uit de kokende en sissende branding opstggen. 't Gelukt hem in een grot te dringen , die nu en dan door een gevaarl^ke golf met een donderend geweld geheel gesloten wordt. In die hagchel^ke oogen- blikken klemt hg zich krampachtig aan den wand. Is het gevaar Toorbg , dan plukt h^ flings de . nesten die in het bereik van z^n speer zgn , en tracht langs denzelfden weg de ladder we^r te berei- ken. Velen zgn er , die nooit weer boven komen en hunne vrou- wen en kinderen te vergeefs laten wachten. De branding smoort meedoogenloos het hulpgeschrei en de noodkreten der verongelukten, en maakt den doodstrgd kort. Alleen Ratoe Kidoel weet op welke w^ze zg omkwamen ; Ratoe Eidoel zal voor hun toekomstig geluk zorg dragen. Onder het geklots en gedreun der steeds woedende branding be- neden ons ; zaten wg op den top der onbarmhartig gebeukte rots. Kahn en met belangstelling hoorden wy de b^zonderheden aan , die onze spoedig herstelde ^gastheer en de wedono ons van den arbeid der vogelenstplukkers mededeelden. })Tot nu toe heeft nog nimmer een Europeaan de ladder meer dan zes treden durven afgaan ," eindigde de wedono niet zonder eeni- gen trots. »Ratoe Kidoel duldt het niet." sAVy blanke menschen durven veel , maar hier afgaan , durven niet. Ratoe Kidoel geeft niet ," bevestigde de heer Driessen. »Wel , wel I" zeide van Toren spottenderwjs, ))en wat zoudt gg dan wel zeggen als i k er eens afging ? Ik lach wat om uw Ratoe Kidoel." ^A 8 1 a g a ! geen gek spelen met Ratoe Kidoel , mynheer van Toren. Wg blanken kunnen niet." 138 »Bat zal ik u eens even laten zien ," antwoordde deze , sprong op , liep naar voren , wierp zgn muts van het hoofd , schudde zjjn zwarte lokken naar achteren , vatte de ladder , en ging eenige spor- ten af , zoodat het hoofd alleen zigtbaar bleef. »Zeg nu nog eens, dat de blanke niet durfb." De beweging.yan van Toren was zoo plotseling, zoo snel, dat niemand hem had kunnen tegenhouden. Allen stonden verstgfd van schrik als aan hunne plaats genageld ; aUeen mynheer Driessen trachtte op zeer onhandige wjze hem tot terugkeeren te bewegen. ))Durven , wel , mjjnheer van Toren ! maar kunnen niet/' »Goeden dag dan , professor ! ik zal uwe complimenten aan Batoe Kidoel maken." De zwarte lokken verdwenen van den rand ! Mg ontbrak de moed , om van Toren boven den a%rond te zien zweven ; het bloed stolde mg in de aderen. Half bewusteloos van ontzetting zag ik Driessen , den wedono en diens volgelingen hem na« oogen , hoorde hen kreten van verbazing uiten , schreeuwen , bidden , en smeeken. Eensklaps hielden zij stil .... wa.s hg in de peillooze diepte verdwenen ?!.... - Toen eerst was ik ia staat te naderen. Ik zie mijn dwazen makker een honderd sporten afgedaald , in de ruimte slingeren. Nog houden zijne handen de buigzame ladder omvat , doch zijne voeten missen een steunpunt. Door de toenemen- de beweging heeffc hj misgestapt. Bezwyken zjjne krachten , dan is h^j verloren. Welligt duurde dit ontzettend oogenblik geen vgf seconden , maar zg schenen mjj zooveel uren toe. De roekelooze kreeg echter de voeten weer op de sport , en klom na eenig toeven naar boven , langzaam , niterst langzaam , als iemand wiens krachten nagenoeg z^n uitgeput. Eindel^k bereikt hij den rand ; twee , drie paar handen omknellen z^ne armen , trekken hem op en slepen hem eenige schreden van den rand des afgronds. Van Toren was niet te herkennen. ))Welnu , professor !" sprak hy , » kunnen de blanken niet !" 139 »Nu is er toch een Europeaan , wedono ! die meer dan zes spor- ien kan afdalen/' De wedono boog zich diep , en zeide bij herhaling: »toewan» brani sakali" (m|jnheer bezit veel moed). Mynheer Driessen kon niet antwoorden en keek beortelings mg en het hoofd van van Toren aan. x>Ik dacht een oogenblik , Robert ! dat m^n laatste uurtje geslagen was ," ging van Toren voort. »Toen ik misstapte en voor het eerst naar beneden zag om mjjne voeten op de uitwgkende treden te kr^- gen , gaapte de schuimende a%rond mg zoo ontzettend aan , dat ik duizelde en niets meer zag noch voelde. Dit duurde slechts een oogenblik , maar nqjn moed was weg , en ik dank God dat ik weer boven ben." ))Uwe dolle streken zullen u nog v6(5r den tijd van kant helpen. 't Is jammer dat hier geen Spiegel is." »Waarom dat ?" »0m te kunnen zien hoe Ratoe Kidoel u geteekend heeft. U w hoofd haar is wit geworden!" Dit is nu twintig jaren het geheim van van Toren geweest. Want daar hij uit Nederland een klein , lief , negentien-jarig meisje , de dochter van een grooten , brommigen generaal wachtte , om een hu- welijk aan te gaan , en h^ zgn aanstaande met geen wit hoofd wil- de verrassen , heeft hij zijne lokken sedert dien tjjd kunstmatig zwart ^houden. Hoe verschillend er over heerendiensfen wordt gedacht. Na een verblgf van tien dagen te Karang-Bollong keerden wQ over Ambal naar Gombong terug. 't Was voor ons wel niet de kortste , maar een nieuwe weg. ' Ook Ambal is een afdeeling der residentie Bagelen aan Java's zuid- kust , met een doodJstille hoofdplaats van dien naam , een assistent- resident , een regent , enz. geheel overeenkomstig Keboemen. Ons oog" merk was de r a w a h 's (moerassen) in den omtrek te bezoeken , die rgk zyn aan watervogels, vooral m e 1 i w i' s (kleine wilde eendvogels). Vermoedde ik niet met eenigen grond , dat de belangstelling m^- ner lezers in jagtavonturen nagenoeg uitgeput is , ik zou geneigd z^'n er andermaal eenige bladz^den aan te wjjden. Thans bepaal ik mg tot de eenvoudige mededeeling , dat wj eenige uren tot aan de borst in het brakke water liepen , groote troepen meliwi's zagen en verjoegen , doch niets anders opdeden dan honderde bloedzuigers die , groot als adders , zich met rissen aan onze kleederen Ladden gebecht; dat wjj daama, op aanraden van inlanders , plaats namen in uitgeholde boomstammen, die met hmme groene takken drgvende eilandjes geleken , waarin men ons zachtkens voortroeide tot dig^bg, ja midden onder de meliwi's ; dat w^j eindel^k naar hartelust aan onze jagtwoede bot vierden, en twee-en-zeventig stuks doodden. Om onze paarden een uur rust te geven, stapten we af bg Fre- derik Heim , den opziener der indigo-cultuur. Heim had indertgd niet alleen mij , maar later ook de meeste officieren aan rgpaarden I4i geholpen en zicli in het geheel als een dienstvaardig mensch doen kennen. H^ was niet weinig fier op zgn intimiteit met de heeren officieren , doch ontving hen lieyer bg zich , dan hen zelf te bezoe* ken. Slechts eemnaal was h^ in het kampement te Gombong ge- weest, en toen door Spyker en Stager zoo goed ontvangen dat h^ immner geweten heeft op welke wgze hg we§r te huis is gekomen, en geen andere herinneringen heeft yan zgn bezoek dan dat hg daama gedurende acht dagen aan hoofdp^n leed. Heim is een spedaliteit in l^men. Hg l^mt — uit loutere vriend- schap — alles aan elkander wat ge hem brengt , *t Kefst evenwel miiziekinstramenten ; want Heim is een artiste. Hg heeft een viool uit een geneverkist vervaardigd en met kembang sapatoe rood geklenrd ! Op dit instrument speelt de halve Javaan »Wien 't ne^rlandsch bloed door de aderen vloeit." Vraag ik hem van welke Igm hg zich bedient, dan antwoordt hg steeds : »de kaas , mgnheer Bobert ! de kaas."' Thans was hg weer druk bezig met Igmen , en vemam ik ein- delgk het geheim der bereiding. ]>De kaas , mgnheer Bobert kan zien. De kaas eerst t o m b o k- ken (stampen) , dan water op de kaas , mgnheer Bobert ; dan de kaas g j a n g (schudden) , lang gojang de kaas ; dan weer water op de kaas , mgnheer Bobert I dan we^r schudden; dan t j a m p o r (mengen) de kaas met kapor sirih (fijne kalk), mgnheer Bobert T ]»Dat is al heel duidelgk " zeide van Toren. Welligt heb ik reeds te veel sinjo's aan mgne lezers voorgesteld. 't Is echter buiten mgn schuld , dat ik er zoo velen op mgn weg aantrof. Daar kwamen vgf bgna naakte Javanen het erf op , ieder met een vracht pas gesneden gras aan den krakenden pikolan gebonden , bestemd voor de vgf paarden van Heim. Die menschenhadden slechts een ouden sarong om de heupen geslagen , en den slindang , als een koord, sterk om het magere Igf aangehaald. Van Toren merkte op dat de betrekking van indigo-opzigter een waar baantje was. 142 Glimlagchende antwoordde Heim dat de koelies , die gras voor zgne paarden sneden , hoewel niet daartoe verpligt , het toch gaame deden, want dat zq daarvoor volop rgst van hem kregen. Anders dan niet? Zelden genoeg , zeide hij. Zg p a t j o 1 d e n (omspitten) den grond , plantten de stekken , hidden de bedden schoon , sneden en bereid- den de indigo , en ontvingen daarvoor nagenoeg geen betaling. 'tWaren heerendiensten. Prederik Heim vertelde ons toen , al Igmende , hoe zwaar eigen- lyk die indigo-cultuur de bevoUdng drukte. Ronduit gezegd, hiel- den wg zijn verhaal voor overdreven , zoo niet half verzonnen , cm zgn vrjj-gras te verschoonen. Maar juist kwam de heer Bigger, de opvolger van den pedanten controleur te Keboemen , voorbij rijden ; toen h^' ons zag zitten, legde hjj eens bg Frederik Heim aan. Een Wedono met gevolg vergezelde hem. Nu moest Bigger dadel^k op- biechten of het waar was, dat een javaansch huisgezin in de indi- go arbeidende , slechts zes a negen gulden 's jaars betaling kreeg , «!.... de controleur bevestigde het. 't Was wel wat karig , meende hjj , maar er viel niets aan te doen , en dat volk had ook zoo weinig behoefbe. Dit was evenwel niet aUes ; wj vernamen nu , dat het ruime steenen huis , waarin wg zaten , geheel door »hulp der bevolking" daargesteld was ; dat aUe indigo-fabrieken evenzoo hun bestaaxi te danken hadden aan ))de hulp der bevoUdng" en dat er geen contro- leurs- , assistents- noch residentswoning zonder 2>hulp der bevolking'* gebouwd werd. Hoe die hulpvaardige bevoUdng dan konde bouwen ? Wel natuur- Igk bg wgze van heerendienst , en onder behoorlijk opzigt. Een boschrjjk distrikt moest het hout kappen, een laag distrikt steenen en pannen bakken , een bergachtig .distrikt kalk branden , en aUe distrikten te zamen leverden . werkvoUc om te metselen en te timme- ren. Betaalde het Gouvernement daarvoor niets? lets wel , maar weinig. B^v. voor een controieurs-woningf gaf het in eens zeshonderd gulden , een som ter n^uwemood genoeg 143 om het hang- en sluitwerk, de gereedschappen enz. te betalen, die men van de hoofdplaats moest ontbieden. Ik begon te begrgpen dat de k6elie's bg de veetingwerken te Gombong werkzaam, in vergelgking met de indigo-planters nog zoo slecht niet af waren. Er kwam een heer in burgerkleeding in gestrekten telgang langs de fabriek rgden. Daar hij niet groette , herkende ik , niet v66r hg Yoorbg was , in den ruiter den kapitein Keekel. ]!>Daar gaat uw knappe kapitein," zeide Bigger, i!>maar 'twordt m§ wat laat om nu weder te paard te gaan zitten ; ik ben moede. Zou de Wedono zoo goed willen zgn mg een wagen te bezorgen ?" De wedono achtte zich gelukkig , het verlangen van den heer controleur te hebben vemomen. HJ vroeg verlof zich te mogen verwgderen , ten einde een rijtuig van den regent te verzoeken. Goed. Wilde de wedono dan ook mede rgden ? De wedono was regt dankbaar voor die hooge eer , maar ver- zocht dezen nacht te Karang Anjer te mogen blgven. Ook dit werd hem goedgunstig toegestaan , en toen hjj wegge- reden was , knipte Bigger met het linkeroog en zeide vertrouwelgk : »de kerel heeffc hier nog een mooge vrouw zitten." ))6eeft de regent nu ook zyn eigen paarden?"- vroeg ik. ]!>Dat is onnoodig. Wg hebb3n dis postpaarden , die de bevolking meet leveren ; heerendiensten !" »Dat ook al heerendiensten!'* » Ja , natuurlgk heerendiensten. Het onderhouden van den weg , van de poststations , het opbrengen , voeden en verzorgen der post- paarden, het aanschaffen en onderhouden der tuigen, dit alles be- hoort tot de heerendiensten. »Zonder eenige geldelgke vergoeding?" ©Natuurlgk !*' Al dat natuurlyke scheen mg gedurig onnatuurlgker toe. De inval van den controleur , om niet verder te paard , maar meer op zgn gemak te paard rjjden , kostte menigen Javaan zgn nachtrust. Behalve koetsier en loopers toch , behoorde tot het n a- t u u r 1 y k geleide van den controleur minstens een zestal loerah's 144 of paarden bezittende Javanen , die tot aan het naaste station voor of achter den wagen medehoiden ; ook deze lieden moesten gewaar- schuwd worden , zich kleeden en opzadelen. Hoe zg nog zoo spoedig gereed ^imren , begreep ik niet ; maar binnen drie kwartier kwam reeds de wagen met de eerewacht te paard oprgden. Bigger dacht er niet aan , dat de »hulp der beyoUdng" g e d w o n- gen was ; hjj dacht er niet aan , dat het laat in den nacht zou zgn, Yoordat alien, die door zijn inyal in het heerendienstelyk gareel waren gespannen, zich ter ruste konden ne^rleggen. Hg dacht er natuurlijk niet aan , omdat 't zoo de gewoonte was en de post- paarden toch ergens voor moesten dienen. Maar wg Itdtenants , die op onze rgpaarden stegen , dezelfde waarmede wg reeds dertig palen hadden afgelegd en die stapsvoet wegreden , wy dachten , dat 't beter was z o n d e r }!>hulp der bevolking" huiswaarts te keeren. XXX. Gelukkig zeldzapte typeii ver4wilfien ^ M tooneel. Naai^wel^ks te Gombong teruggekomen , ont¥ing ik een billet van den kapitein Beekel , >»waarm zgn Ed^l-Getixenge de e e r zdde te hebben mjjn jBdelrGestreiige bet gewoon arrest van vier dagen op te leggen, om reden ik zgn Edel-Gestrerige niet behoorl^k gegroet bad." Beze lieve verrassing bij mgn tebuiskomst perste m^ aanvankel^k een laeh af , docb gaf mg erenwel stof tot nadenken. 'Het geven van arrest aan genie-dlcieren kwam uit den aard bmmer diensten nimmer voor , en was dus lets zeer buitengewoons. Eeekel wist zeer goed , dat ik geen arrest noodig had om mgn pligt te betracbten; bet niet groeten , waarvoor bg m^ strafte, raakte kant nocb wal en kon bem , die langs Heim's woning reed , eerder als een gebrek aan borgerlgke beleefdbeid verweten worden , dan m^ , die bem op zgn best had :^en voorbggaan. Er moest dus meer achter steken ; en toen mevrouw Mejjer mg dienzelfden avond ter sluips met een bezoek vereerde, werd mgn vermoeden nog yersterkt. Het eenige wat ik van bet onderhoud met die arme vronw wil mededeelen, is dat Beekel baar gedreigd had, om haar eerste be- zoek aan mgn buis baar echtgenoot te zullen bekend maken , met walk doel , laat jk aan bet oordeel m^ner lezers over. Den Tolgenden dag op bet rapport stond Beekel's gelaat strakker dan ooit. Na m^ne verMaring bem te laat te hebben gezien om te kunnen groeten , en mgne verzekering dat er yan opzettelgk mank^ren geen sprake kpn z|jn, zeide bg : II. 7 146 » Green praatjes, mgnlieer!" waarop ik het klassieke : »Is er nog lets van uwe orders?" liet volgen. »Daiik u , m^'nheer !" Monk het barsch. Met een strak gezigt voerde ik het militaire salut uit , Eeekel bragt op zgn beurt de hand aan de klep der politiemuts , daama maakte ik regtspmkeert op de plaats en begaf mij met een militairen pas naar kapitein Loeder , om ook hem mgne terugkomst te melden. Toen ik het huis intrad , zag Loeder's gelaat er zoo officieel uit als een reglement , hoorde ik Loeder's ega op de bedienden schelden , en gingen de haren op den rug van Loeder's hond overeind staan. »De kommandant der sappeurs heeft mij kennis gegeven van de straf , die hg verpligt is geweest u op te leggen. Dusdanige over- tredingen der reglementen zjn slechte voorbeelden voor de manschap- pen ; — ik zal het oog op u houden. 't Is goed , mynheer ! gg kunt gaan." Wat was goed? m^n overtreding of zgn domme toespraak? »'tls goed" is de gegkte uitdrukking in den mond van een chef, die vindt dat het n i e t goed is wat gg deedt , en die u dat onder het oog brengt. 't Is goed ! Neen , dan duizendmaal liever een ruwe maar ten minste ronde chef , zooals de majoor Beth — de man is ook al ter ziele — die, na een sans-prendre te hebben gegeven, in plaats van ))'t is goed" altgd zeide : ))ge kunt gaan" en daarop Ket volgen : ))jg ook !" omdat hg veronderstelde dat ieder , die op die wgze van hem wegging , in zichzelf sprak : »loop naar de bl " of ))val om !" Zonder nu te zeggen dat een dergelijke uitdrukking mg ook op de Hppen lag , gevoelde ik mg toch gekrenkt , om als een school- jongen behandeld te worden. In die gemoedsstemming stond ik nog in de voorgalerg mgner woning de mededeelingen van den mantri van het werk aan te hooren , toen Reekel voorbjjging om zich fort- waarts te begeven. Nu moest ik toonen dat de bestraf&ng gehol- pen had en riep luide : AGoeden morgen, kapitein!" ))Goeden morgen!" antwoordde deze; en een half uur later bragt 147. de ordonnans mg weder een brieve , waarbjj »zgn Edel-Grestrenge zicli vereerde, acht dagen arrest te voegen bij de vier dagen die mgii Edel-Gestrenge gisteren avond waren opgelegd , om reden ik zgn Edel-Gestrenge op een spottenden toon »goeden morgen" had top- geroepen." Naauwel^ks had ik van dit belangrgk document iozage genomen , of een sergeant-majoor meldt zich aan en overreikt mg met een vragend gezigt een derde billet. Dit kwam van kapitein Loeder })die , van den sappeur-kommandant vemomen hebbende dat ik mgn arrest had gevioleerd , mij strafte met acht dagen streng arrest zonderacces." De sergeant-majoor had in last mgn degen af te vragen ; 't was dus emst (ik dacht nog aan een koopje) ; de beide kapiteins handelden naar een bepaald plan om m^ »klein te krggen." Met zekere kameraadschappelgke edelmoedigheid had Bee- kel zgn coUega in de gelegenheid gesteld om mg ook te straffen, door hem mede te deelen , dat hg mg in de voorgalery had gezien. Waren die straffen gezocht, schreeuwend onbillgk, hemeltergend , was de reden geheel uit de lucht gegrepen en alleen voor de twee- de misschien nog iets te zeggen , — het violeren van arrest door zich in een der afdeelingen van zgn huis te bevinden , was van nieuwe vinding. Het lust mjj niet lang stil te staan bg al de onaangenaamheden, die de laatste periode van mgn verbl^f te Grombong kenmerkten en mg bgna onafgebroken in staat van arrest hielden. Mjjn plan stond vast om bg mgn wapen terug te keeren , maar ik wilde er niet toe gedwongen wordep^ Tot overmaat van ramp werd ik ziek en kon , tengevolge der hevige gemoedsaandoeningen door onophoudel^ke mishandelingen opgewekt , niet meer tot krachten komen. De of- ficer van gezondheid schreef mj ten laatste volmaakte rust en ver- andering van lucht voor , en gaf een certificaat , de verklaring in- houdende , dat een verbl^jf van twee maanden in een koel klimaat driAgend noodzakel^'k voor mg was. Op grond hiervan diende ik een verlofis-aanvrage in. Beekel hield de stukken eerst eenige dagen onder zich , zond ze toen abusivelgk (?) naar Batavia , van waar ^ na verloop van veertien dagen terugkwamen. Daarop bedacht 148 hg ondere zwarigheden , keurde den vonn van m^n verzoekschrifb af , en liet 't m§ zoo dikw^ls oyerschrgven dat het den vereisditen vorm geheel verloor. Toen ik , zoo al niet met yoorbeeldeloos ge- duld en Igdzaamheid , toch in alles sidptelgk z^ne bevelen opvolgde , was hg eindelgk wel verpligt de aanvraag aan den kommandant der aMeeling op te zenden. Doch ziet , op den postavond dat de stdkken moesten vertrekken , kwam Sidin ze m^ terugbrengen , mg mededeelende dat 1i^ ze van des kapiteins stalknecht ontvangen had. Nu was m^n geduld ten einde. In strgd met de bepalingen , maar gedwongen door de omstandigheden , zond ik nu zelf mgn yerlofsaanvraag naar den afdeelingskommandant. Tegel^kert^'d schreef ik regtstreel^ aan den legerkommandant , of liever ik dicteerde en. liet Sp^ker schrgven , want de ziekte had m^ krachteloos gemaakt. In weinige trekken gaf ik een denkbeeld yan het misbniik yan gezag dat hier plaats vond en waarvan ik spoedig het slagtofier zou worden. Ik beriep mij op de menschlievendheid van Zgne Excel- lentie en vroeg eerst te mogen genezen , om mjj daama te verant- woorden. Na verloop van weinige dagen kreeg Loeder lai?t m^ »zonder uit- stel" een marschorder te geven. 'tWas een gelukkige dag waarop ik Gombong verliet. De sohelle toonen van de koperen bekkens , die den publieken verkoop myns inboedels op den volgenden dag bekend maakten aan de kleine ge- meente, klonken mg als heeri^ke muziek in de ooren. Vereerden m^ne chefs dien verkoop al niet met hunne hooge tegenwoordigheid , het ontbrak daarom niet aan keepers ; en niet alleen mgne ksune- raden , maar al de blanke , geele en bruine ambtenaren uit den om- trek maakten , ouder gewoonte , van deze gelegenheid een feeet , als blgk hunner vriendschap. Eindel^k kwam het vierspan van den as- sisteni-resident voor , dat mjj naar Eeboemen zonde voeren ; toen stegen de regenten van Earang-Anjer en van Eeboemen in hunne wagens , de oollecteur in den zgnen en een paar inlandsche ambte- naren in een bendy ; toen stegen al de officieren en kultuur*opzie- ners en wedono's en mantrie's te paard en vormden een eerewacht bg het voorste rytuig , gevolgd door een ygffcigtal bereden paaaka- 149 wans en bedienden ; toen galoppeerde de karavaan in triomf, onder het geschreeuw en zweepgeknal van loopers en miters , onder het gehinnik en getrappel van een honderdtal paarden , voorb^ de wo- ningen mgner chefs ! Z66 *groot was mgn gelnk , dat ik hnn toen reeds alles vergaf wat zg m^ Tnifldaa.n hadden , en het deed mg werkeljk leed drie maanden later te yememen , dat zg beiden slagtoffers waren gewor- den van een epidemie, die toen, voomamel^'k onder het vee, ver- schrikkel^ke verwoestingen in den indischen archipel aanrigtte. BALI. I. Pie kwaad doei, kwaad ontmoei. Met kleine etappen reizende , kwam ik in drie dagen te Magelang. De togt per t a n d o e (draagstoel) van Keboemen naar Poerwore- djo en over de Menoreh had mg zeer vermoeid. Ik zegende daarom de beleefdheid van den mj onbekenden dokter Groen , die mij aan het posthuis te Salaman met zgn bendy afwachtte. Daar van Griesheym reeds lang verplaatst wsub , had ik zjjn op- volger op mgne komst voorbereid. Dokter Groen deelde mg mede , dat de konunandant verhinderd werd mij te ontvangen , en vroeg of ik het bg hem voor lief wilde nemen. Daar hij toch in de nabjj- heid van Salaman moest wezen , had hj mg a^ewacht. In mgn toestand kon ik nergens beter gelogeerd zgn dan by een geneesheer ; 't zal wel onnoodig zgn te zeggen dat ik van het vrien- delflk aanbod gebruik maakte. Dank aan Groen's verpleging en aan het heilzaam Mimaat \ nam ik spoedig in krachten toe en herstelde binnen weinige weken. In weerwil dokter Groen slechts ofificier van gezondheid der d e r d e klasse was en bgna veertig jaren telde , had by toch een benydens- waardige positie. Ofechoon hij den doctoralen graad op de universiteit had verworven , zou hjj . zich volgens de nieuwe bepalingen andermaal aan een ezamen moeten onderwerpen , om tot bevordering in aan- merkiag te komen. Dit wilde by niet. Belast met de militaire en civiele praktjjk der residentie Kadoe had hy een schoonen , uitgebrei- den werkkring , en kon den vrgen teugel geven aan z g n e ambitie : IT. T 154 weldoen. Daaraan offerde hij alle kans op om hooger te stggen op de maatscliappel^ke ladder. Dr. Groen was de eenige geneesheer in een landstreek van meer dan v^'f-honderd vierkante palen uitgestrektheid. Te huis komende van zjne dagelgksche bezoeken aan kranke militairen , gevangenen , Europeanen en inlanders , vaccinateurs , enz. , moest hij nog , by ont- atentenis van een apotheker , zelf de medicijnen goreed maken. Zijn huis was een half ziekengesticht ; zgne logeerkamers waren , geloof ik , nooit onbezet. Zgn eenig gebrek bestond da^rin , dat hij arm was. Hij kon zich verschrikkelijk ergeren over de inhaligheid zijnercoUe- ga's in naburige residentien , die zich vijf gulden per visite lieten be- talen , de kinine-poeders tegen twee duizend gulden het pond en alle andere geneesmiddelen naar rato berekenden. Zelf schreef hij nooit rekeningen uit. Terwijl ieder ander in zgn plaats fortuin zou gemaakt hebben , bezat dokter Groen geen duit. Eenvoudig in zijne manieren, bedaard van karakter , zacht van inborst en gevoelig van hart werd hij door den Europeaan geUefd , door den kleurling vereerd en door den inlander vergood. Onderhield van Toren door onversaagdheid het prestige der Wan- ken , dokter Groen versterkte het door liefdadigheid. Ook in de afdeeUng Temangoeng had dokter Groen verscheidene patienten , en reeds eenmaal had ik mijn gastheer vergezeld , toen hj den regent aldaar bezocht. Deze , een oud , afgeleefd man , maar nog vol geest en met een gelaat waarop veel sluwheid te le- zen stond , scheen m^* toe een inlander vol trots te zgn , trotsch op zijn afkomst , die hg door een net bewerkten geelachtsboom be- wees ; trotsch op het bezit van dien geslachtsboom (het werk van een sergeant-teekenaar) ; trotsch op zijn vrouwen , zijn paarden , kortom dezelfde soort van trots , eigen aan alle aristocratische leeg- loopers , die trotsch zijn. Niet onbekend met militaire zaken , waarop hij beleefdheidshal- ve het gesprek bragt , meende hij dat het Gduvei'nement het leger wel kon afschafFen ))daar de Javanen toch niets kwaads in den zin hadden." Ik ben zeker dat hij de eerste zou zijn die het hoofdopstak, aLs men zijn raad opvolgde, 155 Hij roemde zeer de kunde en braafhcdd van den dokter , sof* schoon deize hem toch niet meer jong kon maken" Yoegde hj er by met een blik op den dhalem. Een paar dagen na dit bezoek werden de kommandant en de dok- ter door den resident uitgenoodigd een plegtigheid te T^oaangoeng bij te wonen; het zou hem aangenaam zjjn als de luitenant Eobert zich daar ook wilde vertoonen. Hoewel wjj de reden dezer eenig- zins yreemde uitnoodiging niet konden gissen, bevonden wg ons 's an- derendaags toch in groot uniform ten huize van den radin adipati van Temangoeng. Nagenoeg alle ambtenaren hadden een geljjklui- dende uitnoodiging ontvangen , zoodat gedurig nieuwe gasten aan de pandopo af- of uitfitegen en hun compliment aan den regent maakten. Ook deze had aanschr^ving gekregen van een buiten- gewone vergadering ten zgnen huize te houden , zonder meer. H|j rigtte aan ieder dezelfde vraag : 9welk oogmerk de resident toch met deze vereeniging zou hebben ," niaar kreeg bj alien hetzelfde bescheid. Naar gelang het uur naderde waarop de resident zelis zoude komen , werd de oude adipati zenuwachtiger. Was zijn ge- weten niet zuiver , en zag hj het zwaard van Bamocles ? 't Had er wel den ach^n van ; z|jn gejaagdheid en onrustige blikken trokken ieders aandacht. Stil en afgetrokken , ataarde hij voor zich been ; taclieen wel of zijn geest sluimerde. Zelfs z^n geslachtaboom kwam niet op het tapgt. Eindel^k , juiat om elf uur, galopeerde een eskadron djajang-secars de alon-alon op , gevolgd door ^en wagen met zes en ^en met vier paarden beapannen. De resident , de regent van Magelang en de secretaris atapten er uit ; de kavallerie plaatate zich regts en links van de pandopo. De resident reikte den regent van Temangoeng bij het begroe- ten geen hand — ieder merkte het op , — doch begaf zich in een afzonderlgk vertrek. Qp last van den aecretaris werden de zitplaatsen in de pandopo geregeld. In front kwamen de zetels te staan voor den resi- dent en . den regent j regts , een rg stoelen voor de europesche amb- tenaren en officieren , links een dito rij voor inlandache hoofden. De bevolking , die in grooten getale het plein v<56r de vorstenwoning 156 bezette, had dus het voile gezigt op al wat er in de pandopo voorviel. Weder vertoonde zich de resident. Met een hdSogst ernstig ge- laat nam hg plaats op z^n zetel en noodigde den bevenden regent uit , om zich naast hem neer te zetten. De inlandsche hoofden plaatsten zich in navolging der heeren tegenover hen , volgens rang en ancien- niteit. Een stoel op den linkervleugel bleef onbezet. Er heerschte een indrukwekkende stUte. Op een wenk naderde de kapala-oepas met de zwartverlakten blikken trommel, die elk ambtenaar nagedragen en laadji ge- noemd wordt. De secretaris nam daaruit een papier en gaf het den resident over. Deze stond op en hield een plegtige aanspraak. Hg herinnerde de aanwezigen wat hg gesproken had voor eenige jaren , toen hg het bestuur der residentie aanvaardde. Toen had hg gezegd zgn pligt te zuUen betrachten , z^'n pligt als dienaar van den koning en als koning van de bevolking ; dat had hg bezworen. De hoofden des volks had h^ aangospoord zgn voorbeeld te volgen en zorg te dragen voor het welzgn hunner ondergeschikten. De hoofden hadden hun pligt gedaan, met uitzondering echter van ^^n enkele. Deze had zich het goed toegeeigend , dat hem was toevertrouwd ; zgn ondergeschikten als lastdieren gebruikt , hen uit- gezogen , mishandeld ! Toen zgn gedrag bekend was geworden , had 'them aan vaderlgke waarschuwingen van den resident niet ontbro- ken , doch deze in den wind slaande , was hij voortgegaan den slech- ten weg te bewandelen. Eindelijk had de resident den GrootenHeer er mede bekend gemaakt en thans van dezen het volgende besluit ontvangen. Daarop las de resident , langzaam en duidelyk een gedeelte van het besluit voor , dat in het javaansch was overgebragt , ))waarbij de radin adipati (hier volgden eenige namen die ik vergeten ben) , regent van Temangoeng , wegens wangedrag vervallen ver- Maard werd van z^ne waardigheid ! ! Op het hooren dezer woorden werd voor het eerst de ongeloofe- lijke stilte der menigte afgebroken door een Hgte beweging van duizende fluisterende lippen , niet gelgk aan het suizen van een zacht briesje over een sawahveld. 457 De resident liet de hand zakken die het gewigtig papier vafit- hield , wendde zich ,tot den regent , en herhaalde met verhoogde , wgdklinkende stem : j^ln naam des konings , verklaar ik u , radin adipati van Teman- goeng yervallen van nwe waardigheid. De zetel waarop gg zit , is uwe plaats niet meer. Sta op , en plaats u ginds." De oude , trotsche man , van schaamte in^^ngekrompen , rigtte zich zwjjgend op, zuchtte diep, en ging met knikkende knie^n , in gebogen houding naar den ledigen stoel aan het einde der rij van inJandsche hoofden. Toen dit geschied was , verhief zich de hand weer met het merk- waardi^ papier. De resident las verder : »De Grouvemeur-Generaal , enz. Bgehoord hebbende de raden van Indie (raadsels , zeide Tament altgd); )>overwegende d i t" ; »overwegende d a t" ; ))in aanmerking nemende den iiitstekenden gver waarmede Man- gon Recyo , wedono van Ngadiredjo , het gouvemement gediend heeft ; heeft goed gevonden , in de plaats van den ontslagen radin adi- pati , opgenoemden Mangon Redjo , wedono van Ngadirecyo , te be- noemen tot regent van de afdeeUng Temangoeng." Andermaal ontstond er een golving in de verbaasde menigte op de alon-alon ne^rgehurkt. Voor zes jaren was de nieuw benoemde regent , de zoon van het hoofd eener Heine dessa , tot wedono be- vorderd ; thans , op den leeftgd van acht-en-twintig jaren bekleed- de hg de hoogste waardigheid ! Geen wonder dat de verbazing van het pabliek groot was. 2>Eadin adipati Mangon Redjo , regent van Temangoeng ," ver- volgde de resident , ))8ta op en plaats u op den zetel naast mjj»" De toegesprokene , als de jongste der inlandsche hoofden op het einde der rg gezeten , stond op en begaf zich naar de aangewezen plaats. »Tot loon uwer werken zijt gij waardig gekeurd aan het 158 hoofd yon een groot landsehap te staan. Bl^jf den ingesla^n weg betredeu ; die weg heeft u van de deesa naar Het regentsehap geleid; wgkt gg er van af , 't zal u ten verderve zjjn.'* ^Ontyang nit mijne handen het teeken uwer waftrdigheid (een gouden pajong werd hem aangeboden) , oatvang mijne welgemeende gelukwenschen (een handdruk) , en de hulde uwer onderges<dukte hoofden." Zoo wel de resident ale de regent gingen nu zitten. De grjjze, zeyentigjarige qjksbeBtierder, breeder yan den owttroon- den regent , de eerste op de rjj der inlandsche hoofden , stond nu op , of lieyer gleed yan zijn stoel af , en kroop in diep gebogen houding tot aan de yoeten yan den benoemden regent. Met ge- vouwen handen bragt hij den greet aan zjjn nieuwen meester , om- yatte daama zgn been (waaryan de sarong terug getrokken was) , en drukte een zeen — een jayaanschen zeen — op de knie ; ver- yolgens den greet herhalende , kroop hy eyen eerbiedig achteruit , en bereikte op die wijze zjjn plaats weder. Op hem yolgde de pangoeloe of hoogepriester , die yolkomen op dezelfde nederige wijze aan den nieuwen yorst zgn hulde betooade. Achtereenyolgena yolvoerden alle hoofden het plegtige ceremonieel van het knie-kussen. Eindemk was de beurt gekomen aan den afgezetten regent. Niet zonder bekommering rustten onze blikken op den ongeluk- kige , die zigtbaar een ontzettenden strijd in zgn binnenste voerde. Naarmate toch het noodlottige oogenblik naderde wa^rop hg , de trotsche telg van het oude vorstelijke geslacht , in het stof moest kruipen voor een in zjjn oog nietswaardige, voor een dessabewoner zonder geboorte , — kromp de oude in ^^n. Ik dacht , en hoopte het zelfs , dat hy toen bewusteloos zou neerzygen en daardoor de vernedering ontgaan , die hem nog wachtte ; immers de straf WQS al groot , nu hij zijne hoofden hulde zag bewyzen aan een parvenu ! Groot was de stilte , indrukwekkend het oogenblik. Met gespan- nen verwachting waren aller oogen op den ouden regent gevestigd. Als door een scorpioen gestoken , rigtte deze zich eensklape op , 159 Ket zjjne vlammende oogen woest en snel over de menigte gaan , en bragt de linkerhand naar de plaats waar de greep van z^n gou- den kris uit den gordel stak. Berekende 14) de kans van slagen , als hij amok maakte ; bespiedde hij de stemming zijner volgelin- gen ? 't Geleek er wel naar. Doch werwaarts hj zjjn vorschende blikken ook wendde , nergens ontwaarde hy een teeken van hulp of aanmoediging ; het zoo lang door hem mishandelde volk sloeg » de oogen neer ; zijn panakawan's volgden de beweging van de hand naar de kris niet. Daarent^en flikkerden de uitgetogen sabels der djajang-secars ; zelfs de aanwezige officieren en ambtenaren had- den onwillekeorlg de hand aan hunne degens gelegd , om in geval van amok niet overvallen te worden. Zacht gleed de hand , die ^6n seconde dreigde , weer in den schoot ; uit het wraakzuchtig oog verdween het vuur ; het hoofd, voor de laatste maal opgeheven , boog zich nederig. De regent , de man met den geslachtsboom , kroop als een worm over den grond en kuste de knie van zjjn opvolger! II. Wat al zoo in het karakier van den Javaan ligt. 