Bijdragen tot de taal-, land- en volkenkunde
Wij vonden op dit eilandje een laag huisje, welks eigenaar, een Euro- pesche afstammeling, juist afwezig was. Daar naast staat eene lage hut, die door twee Niassers werd bewoond, welke zich met het koken van ko- kosolie onledig hielden. Alles zag daar zoo ongekunsteld, eenvoudig cn avontuurlijk wit, dat het ons onwillekeurig aan het romanleven van Bo- binson Crusoë deed denken. Langs eenen drempel van reuzenschelpen (Tridacne gigas) trad men de hut binnen; de haard was uit vijf geweldige harnassen van zeeschildpadden (Chelonia viridis en Sphargis mercurialis) za- mengesteld. In het midden van het woonvertrek hing eene schoone schelp van Nestilus pompilius, tot lampbakje dienende; verscheidene kleine Aridacnae strekten tot hetzelfde doel. Overal liepen varkens, kippen, honden en hingen vischnetten, gedroogde inktvisschen (Sepiae) enz. , aan latten en boomen. Lb * 212 REIZEN EN ONDEBZOEKINGEN IN SUMATRA. In een klein kwartier wandelt men, langs het smalle zandige strand, het eilandje rond, dat met een’ gordel van Rhizopkoren omringd is en hoven welke zoutwater planten duizende kokospalmen hunne kroonen uitsteken. Op den afstand van omtrent 300 schreden is het eilandje door een rif om- geven, dat alleen bij laag getij hier en daar droog valt, en aan den 0. ‚N. O. kant eene naauwe opening tot invaart bezit. Of van de andere lage eilandjes de damriffen insgelijks en aan dezelfde zijde (hier de lij- of bene- den-windzijde) doorbroken zijn, is ons onbekend, daar het juist hoog water was, toen wij Poeloe Sibontah noordelijk voorbij voeren. De koralen van het rif zijn soortelijk moeijelijk te bepalen. Vele sche nen ons toe van Maeandrinae afkomstig te zijn. Levende, takkige Madre- porae en klein gesterde Astracae zitten veelal tusschen de afgestorvenen op den ringdam en in het slechts weinige voeten diepe lagunen-kanaal vastge _ worteld, en hare ongemeen kleine, groenachtig gele en violette diertjes brei- den zich, door het bouwen van nieuwe loten, beneden de ebgrens, meer en meer uit. Krabben, Holothuriés en zeesterren verlevendigen voornamelijk dien fraaijen bontkleurigen koraalbodem. De grond van het eilandje zelf bestaat van boven uit eene laag grof zand, dat met verbrijzelde madreporen en schelpen is overdekt, en waarin putten of regenbakken, ter diepte van 6 voet, gegraven zijn. Op eene a kele plaats slechts, in het binnenste des eilands, zagen wij vaste koraal klippen boven den zandbodem uitsteken. Zij bestonden hoofdzakelijk uit eene digte massa van eene kleine, gesterde Astraea: dezelfde soort, die in het lagunen-kanaal menigvuldig gevonden wordt. — Behalve een’ grooten, door menschen aangebragten Zrochus, merkten wij weinig schelpen in den zandgrond op. Over het algemeen vindt men die niet altijd, waar eertijds de zee gestaan heeft, tenzij men toevallig juist op eene harer gelief koosde verblijfplaatsen (een oud rif of strand) zijne nasporingen doet. Op den zandigen zeeoever lagen vele, en daaronder vrij groote, stukken puimsteen, zoo als wij zulke, doch kleinere, ook langs het strand noordelijk van Padang veel vuldig vonden. Waarschijnlijk zijn zij afkomstig uit de tuffen bij Priaman Behalve deze aangespoelde puimsteen-brokken, viel ons op Bindalang ook een stuk fijn vezelig dicotyledonenhout in handen, geheel sponsachtig, van zeewe- ter doordrongen en uit hoofde zijner zwaarte neêrzinkende. De kleur er van REIZEN EN ONDERZOEKINGEN IN SUMATRA. 213 was donker kaneelbruin, als van sommige bruinkolen. Dit is welligt het eerste stadium der bruinkolen-vorming. — Onder de schelpen, welke op het strand verspreid lagen, bevonden zich eene of meerdere soorten, meestal kleine, van de volgende geslachten: Buccinum, Nassa, Turbo, Trochus, Nerita, Natica, Cypraea, Conus, Fasciolaria, Strombus, Cerithium, Turritella, Tri- tonia, Venus, Haliotis, Donar, Murex, enz. Het getal der landdieren is seer gering. Men vindt er geen zoogdier, uitgezonderd kleine viedermuizen; maar geen eekhoorntje of ander klein knaagdier. Van vogels merkten wij op: Falco pondicerianus , Columba littoralis, een paar honigvogels (Nectarixia) en, indien wij ons niet vergissen, Halcyon collaris, dezen Indischen cosmo- poliet. In het gras zagen wij een’ schink (scincus) met roodachtigen staart, zijnde vermoedelijk de insgelijks zeer verbreide Sc. Kuhl. De zee, nabij die eilanden, is rijk aan visschen en schaaldieren. Uit de afdeeling der laatsten verdienen vooral vermelding verscheidene. groote Palinuri, met zeer fraaije olijfgroene en zwart, wit en rozenrood gemar- merde kleuren, gelijk alle soorten van dit geslacht. Hunne eijeren zijn steeds hoogrood. Van weekdieren verzamelden wij aan de stranden van Poeloe Pisang-gedang en-kitjil, en langs den voet van het kustgebergte , voornamelijk soorten van de geslachten: Turbo, Miwex, Purpura, Trockus, Nerita, Ricinula, Buccinum, enz. Jonge dieren van Dolixm zaten bij dui- zenden aan zulke rotsen, die bij den vloed overdekt raakten. Ook een Chiton met oranjegele randen was daar niet zeldzaam; doch het menig- vuldigst waren kleine oesters, die, als het ware, geheele klippen aan den voet van den Boekit Padang vormden, op welke weder Actiniën huisvesten. Even boven de gewone vloedgrenzen werden eindelijk de rotsen van den Apenberg bewoond door millioenen individuën van eene kleine zwarte Cy- clostoma. Uit de afdeeling der stekelhuiden (Zchinodermata) vindt men in die zeestreek zoowel zeesterren (Asterias) en zeeëgels (Kchinus), als vele Holothurién, waaronder eene lange zwarte en eene dikkere bruine het meest zich voordoen. Wanneer deze dieren gedurende korten tijd op het drooge hebben gelegen, spuwen zij gedeeltelijk of geheel hunne kleverige ingewan- den uit en sterven. Hunne inwendige deelen hebben dikwerf bij de ver- schillende soorten ook verschillende tinten. Bij sommigen vonden wij het darmkanaal opgevuld met stukken van schelpen. 214 REIZEN EN ONDERZOEKINGEN IN SUMATRA. Boven op het gebergte bij Padang ontwaarden wij in onderscheidene ga- ten, gedeeltelijk in zulke, die door buffels waren uitgetreden en met. re- getiwater gevuld, kleine karpers (Cyprisus). Behalve gewone Salangenss, zagen wij daar voor het eerst, in kleine zwermen, ook eene nieuwe zwaluw van dezelfde groep, doch met stekelachtig stijve en aan de punten kale staartvederen, dus tot het ondergeslacht Acantdylis behoorende. In leef wijse en vlugt verschilde zij nict van de eigenlijke Salangasen of eet bare nesten bouwende zwaluwen, en ook hare grootte is nagenoeg dezelfde. Van kleur is deze nieuwe soort diep zwart met staalblaauwen weêrschijs, uitgezonderd de stuit- en bovendekvederen van den staart, welke licht gris en alleen van zwarte schaften voorzien zijn. Wij noemden haar dasntäy coracinus. Wij achten het nuttig hier ook een paar woorden te zeggen over. den aard en oorsprong van de zoo vermaarde eetbare vogelnestjes , wanromizent men in onderscheidene voorname nieuwere reisbeechrijvingen en dierkundige handboeken nog steeds de verouderde meeningen vindt opgedisoht, alsof dit eigenaardig dierlijk voortbrengsel afkomstig was van sommige soorten van kraakbeenachtig of lijmachtig zeewier, of wel van vischkuit en van verschil lende geleiachtige zeedieren, in het algemeen met den onbepaalden naam van - seeackuim bestempeld wordende. Reeds in den jare 1781 had de Predikant HOOYMAN, te Batavia, het zeer juiste berigt medegedeeld, dat de salange- nen, even als alle andere zwaluwen, uitsluitend van insekten zich voeden, die zij, door middel van hun wijden bek, in de vlugt vangen, en dat de sel- standigheid hunner nesten alleen van dit voedsel, en van niets anders, kaa afkomstig zijn; een gevoelen, dat door latere naauwkeurige waarneminges bevestigd werd. HORSFIELD, REINWARDT, HOME, DOEBEREINER en MULDEL hebben door de ontleding der vogeltjes zelven, zoowel als door het schei- kundig onderzoek hunner nesten, dat vraagpunt op eene bevredigende wijse opgelost. De stof, waaruit deze nestjes, of alleen, of toch grootendeels zijn vervaardigd, bestaat uit eene eigenaardige, in het ligchaam van den vogel bereide zelfstandigheid, gelijk men trouwens eene soortgelijke stof ook aan de nesten van sommige Europesche en Noord-Amerikaansche zwaluwen, inzonderheid aan die der Cypseli en van Acanthylis pelasgia, als een gecl- achtig wit en half doorzigtig dierlijk lijm, in geringe hoeveelheid wasl- REIZEN EN ONDERZOEKINGEN IN SUMATRA. 215 neemt. HooymMan meent, dat de kleur der eetbare vogelnesten — die, zoo als men weet, door de Chinezen in drie soorten worden verdeeld, al paar mate hunner zuiverheid en helderheid van kleur en van welke de witte ruim eens zoo veel waarde hebben, als de graauwe — afhankelijk zonde kunnen zijn van de soorten van insekten, welke in zekere landstreken of zekere tijden van het jaar aan de salanganen tot voedsel verstrekken. Vol- gens E. HOME zijn de uitloozingsbuizen der maagklieren bij deze vogels van eon zeer eigenaardig maaksel, doordien zij zich pijpvormig in den slokdarm verlengen en daar in lobbetjes verdeelen, gelijk eene bloem. Homs is van oordeel, dat hoofdzakelijk door deze lobbetjes het slijm tot de nestjes af- gescheiden wordt. Zooveel is zeker, dat die zelfstandigheid uit den slok- darm en bek der salanganen zeeverend te voorschijn komt en somwijlen zelfs sporen van bloed bevat. Volgens het scheikundig onderzoek van Prof. MULDER is zij uit de volgende bestanddeelen zamengesteld : Neossine *...... eanoconscerseese ba ceccecoes eet ceens 90,36 Dierlijk kalkzont, in water oplosbaar, in alcohol onoplosbaar. .0,58 Witte vaste vetstof.,.. ............eeeseseee« oo eee cease 0,22 Sulphas sodae.......,....seeesesesee« eee cccece ve 0,97 Chlororetum sodii met sporen van Chlororetum magnesiae....38,47 Phosphas calcis en phospbas magnesiae met sporen van carbo- De salanganen-nestjes zien er in het algemeen uit als bestonden zij uit eene menigte, in de lengte vast aan elkander gekleefde, draden van visch- lijm, waar tusschen hier en daar enkele zwarte vedertjes steken, terwijl het kleine, schulpvormige nestje van binnen dikwerf een celachtig of netvormig 1 Deze eigenaardige stof bestaat uit: Carb ......... eovoscensoesereses 55,17 IIydrog.. .....escvsseresorsenses 6,96 Nitrog., ses seecceeereeseere 11,62 Oxryg.... coccrccccccscccees 0000 26,25 Zie G.J. MULDER en W. WENCKEBACH, Natuur- en Scheikundig Archief , \WWIB,y.XVR. 216 REIZEN EN ONDERZOEKINGEN IN SUMATRA. weefsel van lijmdraden vertoont. De zuiverste en witste nestjes worden door Collocalia (Hirundo) fuciphaga vervaardigd; die, welke de eigenlijke esculenta bouwt, zijn niet zelden geheel of gedeeltelijk met mos en andere fijne ‘ plantvezels zoodanig doormengd, dat zij niet ter markt kunnen ge bragt en gegeten worden. De stad Padang, gelegen op 0° 59’ 30” Z. breedte en 100° 30’ 80” 0, lengte van Greenw. !, biedt uitermate schilderachtige gezigten aan. Langs de beide rivieroevers ontwaart men, deels meer afzonderlijk, deels digter bij elkander, een aantal bamboezen hutten op hooge palen, door Niassers en Maleijers bewoond wordende, en bij welke zich op den regter oever, waar de eigenlijke stad zich bevindt, enkele grootere, wit gekalkte en met roode pannen daken pronkende, houten en steenen gebouwen voegen, aan het Gouvernement of aan particulieren, Europeanen en Chinezen, toebehoo- rende. De meeste woningen, in het bijzonder de bamboezen, zijn van kleine tuintjes omgeven , waarin, naast pisang- en andere vruchtboomes, vooral veel kokospalmen groeijen, ook veel bataten, verschillende groenten, betelbladen en diergelijke dagelijksche benoodigdheden gekweekt worden Hier en daar verheft zich ook een slanko pinangpalm; elders weder, op moerassige plekken, een groepje sagopalmen; bamboes-bosschaadjes zijn ech- ter zeldzaam. Voorheen waren er in en om Padang vele moerassen aan wezig, die thans meerendeels gedempt zijn. Op die plaatsen ontdekt men vaak ronde gaten in den half harden slijkbodem, die schuins naar binnen dringen en welker mondrand eenigermate opgehoogd is; uit deze gaten krui- pen des nachts modderkreeften (Sqwilla), zoo lang als eene hand, naar buiten om naar voedsel te zoeken. Terwijl op Java schier ieder palm- en andere vruchtboom, binnen de steden, dorpen en tuinen, in de kuststreken, doer paren of familiën van Pastor cristatellus en jalla, en bijna nog algemeener door Izos chrysorrheus verlevendigd wordt, merkt men te Padang alleen me- nigvuldig op Lamprotornis cantor, bij welken zich voorts voegen enkcle re ven (Corvus enca), somwijlen eene Gracula religiosa, en verscheidene kleins insekten-etende vogels van de geslachten Rhipidura, Jora, Nectarinia en der- gelijken, die meest allen tevens op Java voorkomen. 1 Aannemende dat de gcographische lengte van Batavia (Tijdbal) 106° 50’ 0” Oost. van Gr. bedraagt. REIZEN EN ONDERZOEKINGEN IN SUMATRA. 217 Het klimaat van Padang is niet ongezond, hoe warm ook gedurende den dag, en hoe vochtig en koel dikwerf des nachts. Volgens eene reeks van waarnemingen, bedraagt de gemiddelde jaarlijksche stand van den thermo- meter 25,2 centrigr. (= 77,4 Fahr.), en op verschillende tijdstippen van den dag, namelijk : 6 ure 's morgens 28,3 centigr. (= 78,9 Fahr.) 13 w ’smiddags 28,3 „ (= 83,9 w# ) 6 » ’savonds 36,0 .5r (—= 788 w# ) Gedurende de drooge of Z. O. moeson, die omstxeeks Mei begint en tot November aanhoudt, klom de honderddeelige thermometer, in het warmste uur van den dag, tusschen 3 en 8 ure na den middag, meestal tot 32° a 82° 5 (= 89° 6 à 90° 5 Fahr.); in de regen- of N. W. moeson daarentegen, van November tot Mei, steeg hij zelden boven de 30° à 30°5 (= 86° a 87° Fahr.), terwijl het kwik in dien tijd na middernacht somwijlen tot 20 centigr. (== 68° Fahr.) daalde. Aardbevingen doen zich dikwerf te Padang gevoelen, doch zelden van zoodanige hevigheid, dat zij noodlottig voor de bewoners worden. De zwaarste aardbeving, sedert vele jaren, had op den 24°" November 1838, ’s avonds even na 8 uur plaats, en duurde omtrent 2 minuten. De lucht was flaauw betrokken, dampig, windstil en zoel, met bleek maanlicht. De golvende beweging van den grond, gepaard gaande met onderaardsche stoo- ten en een dof rommelend geluid, dat duidelijk uit het Z. O. kwam, joeg de geheele bevolking oogenblikkelijk buiten de woningen en vervulde alle gemoederen met schrik. Overal hoorde men een hard gestamp in rijstblok- ken en gillende menschelijke stemmen. Langs den rivierkant hadden zich hier en daar kleine spleten geopend, die-zich vervolgens weder sloten. De zee was herhaaldelijk, tot 10 of 12 voet hoog, het glooijende strand op- geloopen. Alle houten huizen kraakten en trilden geweldig; doch in grooter gevaar verkeerden de steenen, wier muren gebarsten, van sommige zelfs omgevallen, en van enkele ook de daken ingestort zijn. In verscheidene werden de meubelen uit den eenen hoek der vertrekken naar den anderen geslingerd. De veroorzaakte schade was aanmerkelijk, doch de ongdinikken 218 REIZEN EN ONDERZOEKINGEN IN SUMATRA. gering. Er hebben slechts een inlander en twee buffels het leven bij ver- loren. Merkwaardig is de uitgestrektheid van den kring, binnen welken deze aardbeving werkte, voor zoo verre zulks uit openbare en bijzondere berigten ter onzer kennis is gekomen. De schuddingen van den grond sijn namelijk te Natal, Tapanoeli, Singapoera, aan de noordkust van Java, in de Lampongs, te Palembang en op Benkoelen, schier gelijktijdig, waarge- nomen: dus over eene ruimte van ten minste 150,000 vierkante zeemijlen, of, ten naastenbij, zoo groot als geheel Frankrijk. Te Benkoelen waren de schokken nog heviger geweest en hadden de fraaije steenen gebouwen nog meer geleden, dan te Padang. Aan het strand bij Indrapoera was door de plotseling hoog rijzende zee, die in vreeselijke golven over het lage land heenrolde, een gehucht geheel vernield geworden, waarbij eene vrouw met haar kind in de baren verdween, hebbende de overige bewoners op de boo- men redding gezocht, waar zij, van schrik bevangen, tot den volgenden ochtend bleven zitten. Ook in sommige gedeelten der binnenlanden van Sumatra waren de schokken buitengewoon hevig geweest, gelijk , onder st deren, in het landschap Rau, waar juist het Nederlandsche fort Ameros- gen door duizenden muitelingen bestookt werd, die dat natuurverschijnsel als een gunstig voorteeken voor hunne zaak beschouwden. De beide vaar spuwende bergen Merapi, in Agam en Korintji, gaven op dat tijdstip wel blijken van eenige meerdere werking, doch geenszins in dien graad, dat hunne natuurlijke schoorsteenen veel tot verligting en bedaring der onderaardsche explosieve krachten schenen te kunnen bijdragen. Hierin voor zag de kleine vulkaan Kaba, gelegen in het binnenland van Palembang, nabij de grenzen van Benkoelen, tusschen de hooge vuurbergen Dempo en Merapi van Korintji, doch het digtst bij eerstgemelden. Van de hoofd- plaats Benkoelen ligt de Goenong Kaba ten naastenbij N. O. t. O. op 40 geogr. minuten afstand; van Palembang nagenoeg 2 graden verwijderd, in W. Z. W. rigting. Deze vulkaan zal slechts 1500—1800 voet hoogte en verscheidene toppen hebben, tusschen welke, behalve de rookende krater, voorheen ook een meertje lag, Talaga Kitjil genaamd, vermoedelijk eene uitgedoofde en met regenwater gevulde kraterkom. Tijdens de bedoelde aardbeving barstte de Goenong Kaba vreeselijk uit, terwijl bij die gele genheid de Talaga Kitjil zijne gansche watermassa over het lage Z. O. land REIZEN EN ONDERZOEKINGEN IN SUMATRA. Het centraalpunt der in het binnenste der aarde werkende krachten was ech- ter meer duidelijk in de nabijheid van den Goenong Kaba, waar de schok- ken en brullende geluiden onder den grond verreweg het hevigst waren. Padang is van goede, breede wegen doorsneden. De stad zal ruim 2000 huizen tellen, waaronder naauwelijks 100 steenen en omtrent 400 houten ; de overige zijn van bamboes. Hare bevolking wordt op 11000 à 12000 zielen begroot, tot welk getal tusschen de 2500 en 8000 inboorlingen van Nias en de Batoe-eilanden behooren, die voor een groot gedeelte als pan- delingen (orang ber-oetang) bekend staan. Wanneer wij boven zeiden, dat de eerste indruk van Padang schilderachtig voor den vreemdeling is, dan wilden wij daarmede geenszins te kennen geven, dat die hoofdplaats een fraai en net aanzien heeft. Het tegendeel is waar. Verreweg de meeste huizen toch (ten naastenbij drie vierden) bestaan uit bamboesriet of hout, en rusten op vrij hooge stijlen van kokoestammen, zijn met palmbladen of alang-gras gedekt, en slechts zeer weinige bezitten vensters met glasramen. Zij hebben voorts meestal niet meer:dan eene verdieping, gewoonlijk vier of vijf kleine kamers bevattende, benevens eene vóór- en eene achtergalerij ; somwijlen ook eene ter zijde, bij welke alsdan de galerij rondom loopt. Het afgesloten gedeelte onder het huis strekt meestentijds tot berging van goederen, bij wijze van cen’ kelder; bij de Niassers echter ook Amel War 220 REIZEN EN ONDERZOEKINGEN IN SUMATRA. varkenskot. De huizen der Europeanen verschillen meer in grootte en zin- delijkheid van die der inlanders, dan in bouwtrant. Opene pleinen heeft Padang slechts één, van beperkte uitgestrektheid, en in welks omtrek de meeste Europeanen wonen. De Maleische kampong en Chinesche wijk lig- gen in het N. O. en O. gedeelte der stad. Vele Chinezen, wier getal op ongeveer 300 wordt geschat, hebben steenen huizen, terwijl in de Male- sche kampong de woningen van den Toeankoe Panglima en Panghoeloe Bandhara tot de ruimste en best onderhoudene behooren. De Pasar-gedang, of Groote marktplaats, strekt zich langs de rivier uit, en bestaat uit twee rijen oude, donkere, morsig uitziende huizen van twee lage verdiepingen. Vóór de onderste is een afdak, onder hetwelk vruchten, rijst, tabak, gam- bir en betelbladen, reukwerken, lijnwaden, koper- en ijzerwaren ems. ver- kocht worden. Er wonen hier vooral Maleijers uit het landschap Tigablas- Kota en andere bovenlandsche streken, die hun bestaan grootendeels in den handel vinden en tot de gegoedsten der stad behooren. De goad smeden, welke men te Padang aantreft en die zich door hunnen sierlijken arbeid van gouddraad (filigrane) eene zekere vermaardheid hebben verwor- ven, zijn allen afkomstig uit Agam. Bijzonder bezienswaardige voorwerpen vindt men te Padang niet. Op het duinachtige zeestrand, aan de westzijde der stad, verheft zich eene wit gepleisterde grafnaald, ter nagedachtenis van den Overste RAAFF, die, aks militaire Kommandant ter Westkust van Sumatra, de eerste oorlogen tegen de Padri’s heeft gevoerd en door de veroveringen op hen van Tanah-dater, het Batipoesche, benevens een gedeelte van Agam en-de Anam-Kota, de grondlegger is geworden van onze tegenwoordige heerschappij in de binnea- landen aldaar. Een weinig meer noordwaarts ligt het kerkhof der Euro- peanen en hunne afstammelingen, met een aantal gemetselde grafteekens van verschillenden vorm. De Chinesche grafsteden belenden hier en daar, als witte halve cirkels, aan de noordelijke afhelling van het kale kustge- bergte. Op den smallen en lagen tusschenrug, welke dit gebergte met den Boekit Padang verbindt, treft men, behalve het reeds genoemde kruid- magazijn, Waarbij tevens twee ijzeren achtponders staan, tot het doen van salutschoten, ook een gemetseld familie-graf aan, van den tegenwoordigen Regent, Toeankoe Panglima, van Padang. Deze grafkelder ligt eem wei- REIZEN EN ONDERZOEKINGEN IN SUMATRA. 221 nig hooger dan het kruidmagazijn, op de oostelijke afhelling van den Apen- berg. Hij is 20 voet lang en 18 voet breed, en heeft aan iedere zijde, uitgenomen san den zuidkant, waar de ingang is, twee kleine halfronde | venstergaten. Onderscheidene vroegere regenten en andere familie-leden rusten binnen den overbouwden kelder; andere afgestorvenen van minderen rang of naauwe hloedverwantschap liggen buiten rondom begraven. Op ze- kere dagen van het jaar ziet men, in statigen optogt, een aantal vrouwen derwaarts trekken, een weinig rijst, betel, enz. benevens kleine witte vlag- getjes met zich voerende, welk een en ander onder het prevelen van ge- beden, de zielen van de afgestorvenen wordt aangeboden en bij den grafkel- der achtergelaten. | Van Padang uit zijn door ons meermalen en op verschillende tijden kleine togten gedaan, oostwaarts naar de groote bosschen van de hoofdketen Goe- nang Melintang (zie bl. 196), en noordwaarts tot aan de oevers der rivier van Oedjong Karang. In eerstgemelde rigting rijst het land spoedig, doch aanvankelijk zeer flaauw, tot voorbij de kampong’s Baroe en Paoe, waarna de bodem glooijender wordt en zich weldra in de helling van het hooge gebergte verliest. 222 REIZEN EN ONDERZOEKINGEN IN SUMATRA. De weg naar Padang derwaarts loopt nu eens digt langs den regter oever van de Ajer Padang, dan weder eenigzins er van verwijderd, door onderscheidene volkrijke dorpen en gehuchten en over vruchtbare, met s- wah’s en tuinen bedekte, vlakten. Aan de over- of zuidzijde vergezelt de zoo even genoemde rivier, bijkans in dezelfde O. en W. rigting, de naar de zeekust afdalende schakel van lage voorbergen. Het bed der Ajer Padang, is in den beginne vrij breed, maar zeer ondiep en met gerolde steenen meest als bezaaid. Hooger op verdeelt zich deze rivier in verscheidene takken, van welke de Batang Gajo, Batang Besi en Batang Ite de voor naamste zijn !, In al deze bergstroomen stort zich een kristalhelder water bruisend over vaste rotsen en keijen, van schier geene andere, dam vul- kanische gesteenten, dalwaarts. De verscheidenheden van trachiet sin daar, even als op Java, ontelbaar. Een naauwkeurig vergelijkend onderzoek van de geheele reeks zoude ongetwijfeld tot menige belangrijke opmerking le- den. Men zoude dan waarschijnlijk de overtuiging erlangen, dat van ds meest, zoo niet van alle soorten van vulkanische gesteenten, overgempet bestaan. In de bergstreek beoosten Limomanis zijn door ons de navolgende, bijzonder in het oog vallende, verscheidenheden van trachiet waargenomes: 1. Eene zwarte, zeer fijnkorrelige, bijna digte soort, van eenigzim schieferige hoedanigheid, veel overeenkomst hebbende met sommige rotsen van het Padangsche kustgebergte, die wij oordeelden het best met den naam van donkere groensteenen te kunnen bestempelen. Het glazige feldspath laat er zich duidelijk in erkennen. 1 Balang en Soengs zijn bij de Maleijers op Sumatra de gebruikelijke woorden voor rivier, doch het laatste is minder algemeen in zwang, dan batang, dat eigenlijk om stok of stam van eenen boom beteekent en dus overdragtelijk op het stroamend water wordt toegepast, om welke reden ook de inlanders, wanneer zij, bij het noemen eener rivier, geen bepaalden eigennaam daarbij opgeven, gewoonlijk de uitdrukking van Baten Ajer, lett. waterstam voor rivier bezigen. In verbinding echter met een’ eigennaam, achten zij de nadere bepaling van het woordje ajer, water, overbodig, of zij verbinden somtijds, welluidendheidshalve, het laatstgemelde alleen met zoodanigen cigennaam, zoo als b. v. Ayer Padang, d. i. het water van Padang, waarmede de rivier daar mecstal wordt aangeduid. REIZEN EN ONDERZOEKINGEN IN SUMATRA. 223 2. Eene zwarte, grofkorrelige verscheidenheid, vol glazige feld- spath-kristallen en, even als de eerstgemelde, veel magneetijzer be- vattende. | 3. Gelijkende op de voorgaande, doch een weinig fijner van aanzien en met duidelijk zigtbare grijze korrels van magneetijzer. 4. Eene aschgraauwe verscheidenheid, met tamelijk groote feldspath- kristallen. 5. Eene andere grijze verscheidenheid. 6. Een brokstuk, welligt uitgeworpen door den vulkaan Soeloeasie of Talang in de Tigablas-Kota, grof korrelig, bruinachtig graauw van kleur, en, even als een ander van binnen zwartachtig stuk, aan de buitenzijde eenigermate ontbonden. Behalve deze trachiet-verscheidenheden, zijn door ons, aan de voormelde westelijke helling van de Melintang-keten, nog eenige andere rotssoorten waargenomen, namelijk: keijen van dioriet-porphier, alsmede van een rood ijzerhoudend thonsteen, waar somtijds stukken van rood veldsteen-porphier zijn ingesloten. Voorts een lava-achtig gesteente, groen, dof, eenigzins schieferig, met eene menigte licht aspergie-groene kristallen. Dit laatste stuk, benevens een ander van witachtig graauwe kleur, aardachtige breuk, het meest op wacke gelijkende, en eindelijk eene witte, verwrijf bare, bij- kans tufachtige massa, met enkele mica-blaadjes, zijn ons door inboorlin- gen uit de hoogere gedeelten der keten medegebragt, bij gelegenheid, dat zij daar strikken gingen stellen voor de wilde geit (Kambiug oetan, Antilope eumatrensis), welk dier bij voorkeur zeer steile cn rotsige plaatsen, diep in de bergbosschen, bewoont. — Op eenen jagttogt, dien wij van Padang-besi, aan het boveneinde der suikerplantaadje, omtrent een uur ver, in eene O. N. O. rigting, door het hooge woud, dat hier overal het gebergte bedekt, opwaarts deden, kwamen wij over eenen rug, waar, op verscheidene plaatsen, gaten in den bodem waren gegraven, met oogmerk om er naar goud te zoeken. Volgens hetgeen men ons dienaangaande ver- haalde, hadden de inlanders daar al meermaal kleine loovertjes van dit me- taal gevonden. Aan de-znid- en oostelijke helling van den rug bestond de grond uit eene roodachtige kleiaarde, sterk met kleine kwartakeïjen dast- 226 REIZEK EN ONDERZOEKIKGEK IN SUMATRA. noordelijkste heeft eene W. W.en 2. O. strekking; op dezen volgt eene za- delvormige verdieping, waarns dan drie andere toppen, im eene Z W. rig- ting, verschijnen, en onder welke de hoogste omtrent 800 voet zal berei ken, zullende de overige slechts tusschen de 100 em 150 voet hoogte heb- ben. Zaidwaarts vereenigen zich, met den westelijken top, nog eenige lage heuveltjes. De hellingen van den Boekit Nengalo zijn, aan de buiten- s00- wel. als aan de binnenzijde, vrij steil; aan de bmnenste echter het sterkst, hetgeen tot de gedachte zou kunnen leiden, alsof hier eem overgebleven stak krater te zien was. Doch er zijn nergens loodregte rotsmurem te omt- dekken, en buitendien pleit ook de geaardheid van het gesteentes, dat op de hoogte aanwezig is, tegen zoodanige onderstelling. De Nengalo-heuvel schijnt veeleer een afgezonderde zijtak van de hoofdketen te zijn, even als het Padangsche kustgebergte. Tusschen dit laatste en den Boekit Nengab, daalt voor het overige van het hoofdgebergte nog een andere tak af, langs welks voet zich de Batang Oedjong-Karang heenkronkelt; eene denkbed- dige, Z. W. verlenging van dezen tak zoude juist tusschen de twee eenst gemelde kusthoogten invallen. | Op den noordelijksten top van den Boekit Nengalo, alwaar verwilderd buffels eene menigte paden door het bosch hebben gebaand, vonden wij een zwartachtig, eenigzins korrelig gesteente van oneffene breuk en met vele witte vlekjes en licht blaauwe stippen, die wij voor blaauw spinel hielden De witte vlekjes schenen veeleer albiet, dan feldspath te zijn. De grou massa van het gesteente was eigenlijk bruinachtig graauw, maar zij be vatten tallooze zwarte vlekken, die als vreemde, ingebakkene en met de massa versmoltene brokstukken zich voordeden. Naar het geheele aanrien meenden wij dit gesteente tot het melaphier te moeten rekenen. Op de zadelvormige verdieping, waar een aantal inlandsche grafsteden gevondes worden, steken rotsblokken uit den grond, van een groenachtig graauw gt steente, dat hier en daar onmerkbare overgangen tot het voorafgaande ver toont. In het algemeen heeft het veel overeenkomst met dat van den dig- ten rotegang aan de westzijde van den Apenberg, en behoort alzoo mede tot de groensteenachtige melaphieren. Eenigzins afwijkend zijn de rotsen, welke men langs de helling en op de kruin des hoogsten tope van dea Boekit Nengalo waarneemt. Zij bestaan uit eene lichtgraauwe, bijna gebed REIZEN EN ONDERZOEKINGEN IN SUMATRA. 227 kwartsige massa, met zwartachtige, welligt augictische, vlekkan, en enkele ijzerkies-stippen. Sommige waren van onderen open, en over die, meestal ovale, opening lag eene soort van brug, welke den vogel, bij winderig of regenachtig weder, tot zit- en slaapplaats dient. Het geheel is van grashalmen gevlochten. — In de lage gedeelten der bosschen merkten wij op Glaucopis leucoptera, Eurylaimus nasutus, Timalia trichoros en andere, door ons tot hiertoe nog niet in de natuur waargenomen, vogels; terwijl in de nabijheid der tuinen en woningen zich meer bekende vormen lieten zien, gelijk een graauwe An- thus, eene gele Motacilla, Turdus mindanensis, Nectarinia lepida, Merops badius, enz. — Uit de klasse der zoogdieren kregen wij alleen, doch vrij menigvuldig, Semnopithecus cristatus te zien; en uit die der Reptilien scho- ten wij, digt bij den oever der Batang Oedjong-Karang, een’ ruim 7 voet - langen Monitor bivitatus. Er bestaan van Padang wegen in schier alle rigtingen, doch de mees- ten zijn slecht gebaand en alleen voor voetgangers geschikt. De eenige gunstige uitzondering ten deze maakte, tijdens onze aanwezigheid, de groote weg, die van Padang noordwaarts liep door het vlakke land, over Doekoe, Loeboe-alang enz., naar het fort Kajoe-tanam, gelegen aan het be- neden einde van de zoogenaamde Kloof of het groote dwarsdal, hetwelk de keten Goenong Melintang van de oude vulkanen Tendike en Singalang afscheidt. Over de talrijke rivieren langs dien hoofdweg lagen echter slechts ten deele bamboezen bruggen, terwijl men de daarvan niet voorziene door middel van bamboezen vlotten over trok. Eem andere, minder in gese \S* 228 ‘ REIZEN EN ONDERZOEKINGEN IN SUMATRA. zijnde weg liep langs het zeestrand tot Priaman; hier moest men onder- tusschen de meeste rivieren, digt bij haren mond, te paard doorrijden. Oostwaarts en oost-noordoostwaarts, over den Goenoeng Melintang naar de Tigablas Kota, bestonden er toen drie paden, waarvan het eene regt oos- telijk over het gehucht Loeboe-kilangan en door de boschstreek Djawi-djawi voerde, het tweede over Limo-manis en door de woudstreek Katapan-koeda leidde, en het derde en noordelijkste, over Kota-toea en het verlaten ge- hucht Loeboe-prahoe, over het gebergte ging. Allen waren, volgens het ge- tuigenis der inboorlingen, zeer moeijelijk. Hetzelfde was het geval met de onderscheidene‘ paden, die zuidwaarts, over de kustbergen, naar sommige baaijen en tot Indrapoera loopen. Onder dezen werd nog voor bet beste gehouden, datgene, hetwelk den zeeoever volgt, van de Brandewijn-besi ef. REIS VAN PADANG OVER ZEE TOT INDRAPOERA. Wij hebben de zoo schilderachtige kuststreek, bezuiden Padang, reeds vlugtig geschetst. De kust is het hoogst, hevigst uiteengereten en van de wildste natuur tusschen den Boekit Padang en de baai van Tjingko, of- schoon zij nog vele mijlen verder eene bergachtige en rotsige gesteldheid behoudt, namelijk tot aan Oedjong Batoe-mandamej, op 1° 40’ Z. breedte. Voorbij dezen uithoek verwijderen zich de voorbergen aanmerkelijk van de zee, en vindt men weder een vlak kustland van verschillende breedte, dat, tot aan gene zijde van Benkoelen, soms onmiddellijk den voet der hoofd- keten bezoomt. Beginnen wij de nadere beschrijving van het door ons on- derzochte kustgedeelte bij de Brandewijn-baai, waar wij vroeger onze aanteekeningen hebben afgebroken. 7 Deze baai ligt omstreeks drie geogr. minuten ten Zuiden van Padang, en wordt door de klippige hoeken Batoe-poetih ten N. en Gantoan-tahi ten Z. bepaald. Zij is ruim 1 zeemijl diep, en iets meer dan 3 aan haren ingang wijd. Men vindt in haar afwisselend van 8—6 vadem water, bij een’ deels zandigen en deels met koralen overtrokken grond. Nagenoeg in het midden van haren mond ligt een klein zandig koraal-eilandje, Poeloe Telor genaamd; terwijl meer naar binnen, voor de middelste en kleinste van de drie inhammen, welke de baai in haren achtergrond bevat, eene soortgelijk gevormde bank is gelegen. Alleen in het noordelijk gedeelte, binnen de Telokh Bajoe, kunnen schepen van matige grootte ten anker komen. Met uitzondering van den vroeger vermelden , lagen versindingstos.. 230 REIZEN EN ONDERZOEKINGEN IN SUMATRA. Boekit Poetoes, wordt deze baai ten Zuiden, Oosten en Noorden door min of meer steile hoogten ingesloten, die met wilde pisangs, struiken en boo- men, vooral vijgen, welig begroeid zijn. In de middelste en zuidelijkste bogten storten zich twee zoetwaterspruitjes in de Brandewijn-baai. Op de smalle strooken zandig strand, aan den voet der hellingen, staan hier en daar enkele bamboezen hutten, door visschers bewoond wordende, en in de zuidelijkste bogt, Tclokh Soengie-beramej, bezit een Chinees eene kalkbranderij. Zuidelijk naast de Brandewijn-baai is de Boengoes-baai gelegen. De smalle bergrug, welke beide van elkander scheidt en met den Oedjong Gan- toan-tahi eindigt, zal, in het midden zijner lengte, tusschen de 500 en 600 voet hoogte hebben. Over denzelven leidt de weg, en het witsigt op den nok is allerschoonst. Deze hooge en lange rug, die halvemnamgewijz de Boengoes-baai ten Noorden afsluit, maakt haar tot een veiliger anke- plaats voor schepen, dan de Brandewijn-baai aan eenig punt aanbiedt Even als laatstgemelde, bevat ook de Boengoes-baai verscheidene inham- men, die bij de inboorlingen weder bijzondere namen dragen, en van welk: de Telokh Boengoes en Telokh Kaboean de voornaamste zijn. De diepte van het water neemt van 15 of 16 vadem aan den mond der basi, langsaam naar binnen toe af.. Haar grond is zandig en soms moddersch- tig, en langs de uitstekende hoeken meestal klippig en met koralen be- dekt. Midden in de noordelijke helft der baai ligt een klein, vlak eilandje, Poeloe Kasi genaamd, met laag geboomte begroeid en van een rif om gord, dat ten N. N. O. en Z. Z. W. eene zandige ondiepte naast sich heeft. Rondom, uitgezonderd aan de westzijde, waar zich de, niet geheel eene zeemijl wijde, ingang bevindt, is de Boengoes-baai door boschrijke ge- bergten ingesloten, die het hoogst zijn in het Oosten en zich, in een halven kring, het verst van het strand verwijderen in het N. O. Hier ligt cone viakte tusschen beiden van bijkans twee zeemijlen breedte en lengte. De grond dezer vlakte vertoont van boven eene thonige, uit de ontbinding van rotsen en plantdeelen ontstane en van de bergen afgespoelde aarde, welke op eene zandige, met schelpen en gemengde bedding rust. Het strand heeft daar eens zachte glooijing, is droog en bestaat uit gand. In den mui- | delijken inham echter (de Telokh Kaboean) ontwaart men enkele moerassige BRIZEN EN ONDERZOEKINGEN IN SUMATRÁ. 281 boschaadjen van Bhizophoren. De vruchtbare gedeelten der verschillende vlakten zijn voor het overige aan den veld- en tuinbouw ten putte ge maakt. Verscheideme kleine rivieren doorkronkelen haar, van welke de aanzienlijkate beaoorden de kampong Boengoes in de haai uitstroomt. Het gesteente van het gebergte bestaat weder grootendeels uit een por- phierachtig conglomeraat, hier en daar afgewisseld wordende door blokken van trachyt van verschillende hoedanigheid en kleur. De bosschen zijn hoofd- zakelijk ramengesteld uit vijgen, eiken, langkap- en arenpelmen, calans, wilde pisangs, tepoes (Hletaria), velerlei Rubiaceae enz.; terwijl men ginds en hier ook opene plekken van alang-gras opmerkt. Hunme dierlijke be- woners bieden schier even veel verscheidenheid aan, als die der naburige zee. Van zoogdieren hebben wij daar dikwijls waargenomen gewone apen (Cercopithecus cynomolgus en Inuus nemesirinus), zwart gekuifde slank-apen (Semnopithecus melalopkus) en langexmige apen (Hylobates syndactylus en agilis), vier soorten van eekhorons (Sciurus bicolor, hippurus, vittatus en insignia), Hylogale javanica, Paradorurus musanga, Sus witiatus, Oervus eyuinwe en onderscheidene veldmuisen van de geslachten Pieropue en Rhinolophus. Het aantal vogelen, reptiliën, visschen, insekten, schaaldieren (Crwatacea), ste- kelhuiden (Mehinodermata) en koralen, doer ons, gedurende een verblijf van twee maanden in de Boengoes-baai bijeengezameld, was zeer aanzienlijk en bevatte memige nieuwe species. Wij zouden vreezen voor sommige onzer lezers langwijlig te worden, indien wij eene volledige lijst wilden mededee- Jen van alle geslachten, laat staan van alle soorten dezer dieren. Wij be- palen ons derhalve hier alleen tot de opgave van eenige der merkwaardig- sten. drgue giganteus is overal in de bosschen der kustbergen vrij gemeen, maar in weêrwil hiervan krijgt men hem zelden te zien. Hij is ongemeen schuw en oplettend, waarbij hem zijn fijn gehoor en scherp gezigt bijzon- der te stade komen. De inlanders beweren, dat het niet mogelijk is, een Koewa of Koswau, gelijk zij den argus-fazant, in nabootsing van zijn luid geschreeuw noemen, ooit onder het sahot te krijgen, aangezien hij over dag steeds in de laagte van het bosch, tusschen de struiken zich op- houdt, en bij de minste achterdocht, met groote snelheid langs den grond voortloopt. Zeer zelden vliegt hij eens op, hetgeen alsdan met veel ge- druisch gepaard gaat. Het mannetje laat zijne, uit roepende taauen. Wer 282 REIZEN EN ONDERZOEKINGEN IN SUMATRA. staande en ver galmende, stem het vaakst hooren in den vroegen ochtend en des avonds, kort vóór en na zonsondergang en bij lichte maan, ook dikwerf gedurende den nacht. Opmerkelijk is de gewoonte van dezen fraaijen vogel em in-het bosch vaste verzamelplaatsen te hebben, waar de mar netjes, met hangende vleugels en eenigermate uiteengezetten staart, op de wijze der paauwen en kalkoeneh, nu en dan rondwandelen. Bij die gee genheid vegen zij met hunne stijve slagpennen den grond zuiver en glad Zulke effene plekken, die gewoonlijk op de bergruggen en kruinen, onda hoogstammige’ boomen, zijn gelegen, en van 15 tot 30 voet middellijn heb- ben, noemen de Maleijers Sasareng Koewa of Galanggang Koewa *, welken laatsten naam, dien ten gevolge, ook sommige toppen van het kustgebagte daar dragen. Op die plaatsen wordt de Koewa gemakkelijk, doer middel van strikken, levend gevangen. Er worden echter veel meer mannetjes dan wijfjes gevangen, ongeveer in de verhouding van 3 of 4 tot 1; de eerste zijn dus óf menigvuldiger, óf, hetgeen waarschijnlijker is, zij bezoeken me danige plekken vaker en doorwandelen haar met minder voorzigtigheid. Be halve in Sumatra is de argus-fasant ook inheemsch op het vaste land vaa Achter-Indië, alsmede in Borneo; doch niet in Java, waar hij door Fas epicifer vervangen wordt, die op zijne beurt op de twee genoemde groot Sunda-eilanden ontbreekt. — Van neushorenvogels zijn door ons vier soa- ten bij Boengoes verzameld, namelijk: Buceros bicornis, malabaricus, gale ritus en lunatus of het Sumatraansche ras van Buceros rhinoceros. De frasi gevederde Pitta cyanoptera was schier even gemeen, als de schoone Jress puella. Vele andere boschvogels, uit de geslachten Bucco, Picus, Zdiocoe- cyz, Phoenicopheus, Columba, Muscicapa, Phyllornis, Perwrocotus, Ixo, Nectarinia, Halcyon, Eurylaimus, Caprimulgus, Podargus, Trogon, ens, gaan wij thans met stilzwijgen voorbij. — Reptiliën zijn ons slechts we- nige in handen gevallen, en deze bestonden voornamelijk in hagedisach- tigen en kikvorschachtigen. Uit de eerstgenoemde familie zullen wij alleen vermelden: Calotes tympanistriga en Monitor bivittatus. Eenmaal, omstreeks 1 Galanggang beteekent een strijdperk of vechtplaats voor hanen, sasareng, te zamen, met elkander; dus plaatsen, waar de Koewa's zich vereenigen en somwijlen met elkander vechten. REIZEN EN ONDERZOEKINGEN IN SUMATRA. 233 het middaguur, van de jagt terugkeerende, ontwaarden wij, op het heete zandstrand, een bijzonder groot individu van genoemden Monitor. Bij onze aannadering vlugtte hij landwaarts naar eenige struiken, tusschen welke wij hem met een schot hagel doodden. Hij had 74 voet lengte, waarvan de staart 44 besloeg. Zijne maag was opgevuld met kleine vischjes, die groo- tendeels nog heel waren. Een paar in de nabijheid wonende visschers kwamen ons hunne blijdschap: en dankbaarheid betuigen wegens de bevrij- ding van dit lastige dier. Het had hun niet slechts reeds vele visschen, maar ook menige kip weggeroofd, en alle aangewende moeite om het te vangen en te dooden, was steeds vruchteloos geweest. De hoeveelheid en verscheidenheid van. visschen , die schier dagelijks door de visschers te Boengoes in zee werden gevangen en uit welk getal wij de gaafste voorwerpen voor onze verzameling van hen kochten, deed deze spoe- dig dermate aangroeijen, dat al onze vaatjes, flesschen en trommels er mede gevuld raakten. In het algemeen vonden wij dezelfde soorten, welke ook elders in de Indische zeeën leven en door ons reeds in ons reisverhaal om- trent Makassar vermeld staan !.— Van schaaldieren hebben wij de volgende geslachten waargenomen: Matuta, Podophtalmus, Portunus , Telphusa, Go- noplaz, Gelasimus, Ocypoda, Gecarcinus, Plagusia , Grapeus, Corysles, Egeria, Calappa, dethra, Hippa, Remipes, Pagurus, Birgus, Scyllarus, Palinurue, Orangon, Palaemon en Squilla. De meesten van hen leven in de zee; som- migen in zoet water. Dat voorts allerlei Weekdieren, Zeesterren, Zeeégels, Holothuriën en Acalephae op de koraalbanken en rotsen in zee gevonden wor- den, behoeven wij naauwelijks te zeggen. De koralen bestaan zoowel uit eigenlijke Madreporen, Astraeén, Meandrinen en Agaricinen, als uit Milleporen. Het dorp Boengoes, of eigenlijk Laban, gelijk het meer algemeen door de bewoners wordt genoemd, ligt digt aan het strand. Het bestaat uit twee rijen huizen, die evenwijdig met elkander loopen, eenige voeten boven den grond op stijlen rusten, bamboszen wanden hebben en met alang- gras gedekt.zijn. De meesten hebben een bouwvallig en armoedig aanzien. De inwoners, ten getale van ettelijke honderd, generen zich hoofdzakelijk 1 Verhandelingen over de Natuurl. Geschiedenis der Nederl. Overz. Berittingen, Land- en Volkenkunde, bl. 35. 234 REIZEN EN ONDERZOEKINGEN IN BUMATRA. van de vischvangst, die zij met schrobnetten (poekaf) uitoefenen. De lengte dezer netten bedraagt niet zelden 150 vadenì en meer, en zij zijn gmo- tendeels vervaardigd uit de zwarte, bastachtige stof (üsjeekk) van de ara en langkappalmen; de zak, of het achterste gedeelte, is echter meestal uit dunne bastkoorden van Kajoe Torap gebreid, en wel zoo digt, dat de kleinste visschen er niet doorheen kunnen kruipen, terwijl de mua aan de lange zijarmen van het net, drie tot vier voet wijdte hebben. Am het uiteinde van ieder dezer armen bevindt zich daarenboven cen seer lang, van bindrotting gevlochten, touw. Tijdens onze aanwezigheid be zaten de inwoners van Boengoes twaalf zulke groote echrobnetten, vaa welke elk, met de daarbij behoorende kano (prakoe djongkeo), ep eene waarde van 50—60 realen (= f100—f 120) werd geschat. Tet bet trekken van zoodanig net zijn ten minste zeven menschen noodig, mame lijk drie aan iederen netarm en één in de kano, die het net, gedurceé de trekking, van achteren volgt. Al deze werkzaamheden worden wid door huurlingen verrigt, die tot loon op de helft van den verkregen bat aanspraak hebben, terwijl de andere helft aan den eigenaar van bet mi toebehoort. Buiten de visscherij en den arbeid, welken het kappen van hrandhss en het bebouwen der rijstvelden vereischt, verbeuzelen dese dorpeliags kannen tijd vooral met de zoo geliefkoosde hanegevechten. Algemen vechtpartijen van dien aard, waarbij niet zelden vijftig tot honderd me schen aanwezig zijn, worden iedere week driemaal, op vaste wren en B een bijzonder, loodsachtig gebouw (gelanggang), te Boengoes gehouden; dad buiten deze geregelde groote gevechten vinden nog vele afzonderlijke, te schen enkele personen en met een paar hanen slechts, dagelijks hier a daar, langs de wegen en op de openbare pleinen plaats. Bij dag set ue schier voor ieder huis één of meer vechthanen, met touwtjes aan de per ten vastgebonden, en die zich vaak wederkeerig, door een fier kraaijen @ _tergende ligchamelijke bewegingen, als het ware, uitdagen. De kamp ta, schen twee hanen, waarvan elk met een scherppuntig en eenigzins ks mesje, van één tot anderhalf duim lengte, is gewapend, duurt meesal slechts weinige minuten, en eindigt gewoonlijk met den dood van cen,@ ook somtijds van beide strijders. De weddingschappen, welke de aanschot REIZEN EN ONDERZOEKINGEN IN SUMATRA. 255 wers daarbij doen, dompelen menigeen in het ongeluk, door hem, in een hartstogtelijk oogenblik, niet alleen van al zijne bezittingen te berooven , maar dikwerf zelfs zijne vrijheid en handenarbeid, voor maanden en jaren tijds, aan een ander te doen verpanden, en zich en de zijnen tot een arm en afhankelijk schuldenaar te maken. De -hanegevechten zijn alzoo een even gevaarlijk, onzedelijk en verderfelijk hazardspel voor den Maleïjer, als de be- ruchte speelbanken voor de bezoekers van sommige badplaatsen in Europa tot hiertoe waren. Behalve de kampong Boengoes liggen nog verscheidene. kleinere kampongs, koel en liefelijk, onder duizende kokospalmen, binnen de baai van dien naam, hier en daar verspreid. De voornaamste onder haar is de kampong Kaboean, waar wekelijks markt wordt gehouden, en die niet alleen vlijtig bezocht wordt door de bewoners van alle kampongs in den omtrek, maar ook van die der naburige baaijen en zelfs van Padang. Niet ver van de kampong Kaboean woont een Chinees, die, even als zijn laadgenoot in de Brandewijn-baai, uit koralen en schelpen, doch het meest uit de eersten, kalk brandt. ene soortgelijke kalkbranderij vindt men ook in de Telokh Sirih, ten W. Z. W. van de Telokh Kaboean. De bevolking van de ge- heele Boengoes-baai wordt op 2500 zielen geschat. In administratief op- sigt behoort deze baai onder Padang. | Van de kampong Kaboean loopt een weg zuid-oostelijk over het gebergte naar de banijen Salidah, Tjingko en verder zuidwaarts. Het eerste dorp, óp dien weg, heet Sigoentoer. Het ligt binnen eene bergkom, omtrent vier geographische minuten van Telokh Kaboean verwijderd, en bevat een dertigtal huizen, die meest van hout en met tepoes-bladen (Hlettaria) ge- dekt zijn. Kokos- en pinangpalmen, kapokh-, mangga- ea pisangboomen, worden ook daar het menigvuldigst aangetroffen. Op de ongeveer 800 voet hooge kruin van den Boekit Poetoehi, waarover de weg derwaarts leidt, merkten wij schuinse rotslagen op van thonschiefer, die een’ vasten feld- -steen-porphier tot onderlaag hebben, en door dit plutonisch gesteente klaar- blijkelijk opgeheven zijn geworden. — Het kleine roteige-eilandje eindelijk, digt naar den hoek van Limo-asam, welke de inhammen Kaboean en Boen- goes van elkander scheidt, verdient voornamelijk vermelding, wegens een daarop liggend Kramat of heilig graf, dat bij de inboorlingen in hooge ver- 36 REIZEN EN ONDERZOEKINGEN IN SUMATRA. eering wordt gehouden. Den ongeloovigen vreemdeling kan het echter wei- nig belang inboezemen, vermits het niets bezienswaardigs bevat, maar cenig- lijk uit een langwerpig vierkant vlak bestaat, door ruwe steenen opgest, benevens twee hoogere steenen aan het hoofd- en voetgedeelte. Het ga wordt zorgyuldig schoon gehouden, en naast hetzelve staan twee lange be boezen met witte vlaggetjes. De baai van Soengi-pisang, ten Zuiden van de Boengoes-baai liggend, levert, uit hoofde harer noordwestelijke opening, eene minder veilige schei plaats voor groote schepen. Zij is daarenboven door vrij steile berghellie gen schier rondom ingesloten. Allen in haar oostelijk gedeelte, waar twee zoetwater spruitjes, Soengi Pisang-besar en Soengi Pisang-Kitjil, uitstroames, ziet men ettelijke kusten en. rijstvelden. Bij den ingang der basi ligt eene koraalbank, en meer in haar midden, twee kleine eilandjes. Henige gree- tere zijn bij den zuidelijken uithoek gelegen. Het hoofdgesteente dier bay achtige eilandjes en van de naburige vaste kust bestaat overal uit porphie en groensteen-conglomeraten, terwijl blokken van zwart en grijs tracht aan den voet der kustbergen in menigte gevonden worden. Van daar verder zuidwaarts bevat de kust nog verscheidene bogte a baaijen, onder welke de Soengi-pinang- en Hout- of Setan-baaija de voornaamste zijn. Laatstgemelde is de grootste en schilderachtigste lag de geheele kust. Zij wordt, ongerekend verscheidene kleine ‚ door twee gree tere eilandjes, Poeloe Troesan en Poeloe Sabada, gevormd, is ar trent 5 zeemijlen van het Z. O. naar het N. W. lang, en van 1 tot 3 mi len diep. Ingangen bezit zij drie, namelijk aan den westkant en aan har noordelijk en zuidelijk uiteinde, zijnde laatstbedoelde echter alleen een nasaw doortogt, met lage oevers met Rhizophoren begroeid. Bij den westelijks ingang, tusschen Poeloe Troesan en Poeloe Sabada, verheffen zich, gel reusachtige wachttorens, twee hooge en steile eilandjes, Serondjong-besst en Serondjong-kitjil genaamd. Tusschen hen zoowel, als bij den now delijken ingang, bedraagt de diepte der zee van tusschen de 16 en 35% dem; in de baai zelve echter wisselt zij van 15 tot 3 vadem af. Har grond is, even als bij Boengoes, grootendeels zandig, en alleen langs & rotsige oevers met koralen bedekt. Nagenoeg midden in deze ruime en tege alle winden beschutte baai \igt een Wein eilandje, dat den geheimzinnigs REIZEN EN ONDERZOEKINGEN IN SUMATRA. 237 iam draagt van Poeloe Sjethan, d. i. Duivelseiland, welke tevens op | baai is overgegaan. Gelijk de meeste eilandjes in die streek, is ook jeloe Sjethan aan de oostzijde vlak, en in de westelijke helft hoog en berg- htig. Op zijn vlak gedeelte vindt men de overblijfselen van een gebouw n baksteenen, uit de vroegere tijden der Hollandsche Oostindische Com- ignie (de zeventiende eeuw) dagteekenende. Nabij de noorder opening, niet r van het gehucht Nialo, hadden toen insgelijks een paar steenen huizen in de Compagnie gestaan, ter bescherming van den ruilhandel met de in- nders. Behalve de kleine vlakte bij Nialo en eenige andere ten Zuiden n daar op den vasten wal en langs de stranden van Poeloe Troesan en eloe Sabada, is de Setanbaai rondom door bergen ingesloten van 300 tot 0 voet hoogte. Het laagst zijn zij in het Z. O. gedeelte; doch alle hel- gen, ruggen en dalen zijn digt met geboomte en struiken bewassen. In ‚ onderscheidene kleine strandvlakten ontwaart men kokospalmen en wei- ge rijstvelden, en hier en daar stort zich eene zoetwater-spruit in zee, van Ike de Soengi Nialo de voornaamste is. 