None
Hoe Nauck er toe kwam om te schreven, en Dindorf om hem na te schreven: Duplicem fuisse dramatis recensio nam e fr. 229 collegit Valckenaerius Diatribe, pag. 162 ïs ing duister. Want Valckenaer schrägt bgkans even voorzichtig als Aristarchos: Archelai dramatis initium si nobis praebet Aristophanes Ranis vs. 1237 [-= 1206], huiusquoque tragoediae duplex fiiisse videbitur recensio", bgkans even voorzichtig, zeg ik, want Aristarchos spreekt alleen van de mogelgheid eencr omwerking van den proloog, die niet noodzakelijk dien van het geheele drama insluit, daar het denkbaar ware dat de dichter om ons onbekende redenen het goed vond voorzien. Maar om verschillende redenen geloof ik noch Aan het een noch aan het andere. 1. Daar menig met een caesura penthemimeres voorzien vers Aristophanes de gelegenheid gaf het met zgn ondeugend. Ne/Aov Xt^tSiv KtiXXtffTov ia yxîx, Sc CK fAsXetfifipÓTOio ^Xfipovrat fcàç Ts^pi^rTT* iXuvToq 'HXtov xarà ;(j&5vä, JAS-äv iç "Apyo« mkht* 'ivd^ov 9r6Xtv' HeXxvymrotq yùvo/AXO'fAévovç rB Tpiv Vs. 2 vermoedde ik in mijne ExercUaiiones Crüicae (Hagae comtum ap. Nyhoif 1862) pag. 37 vgld. evffrctXiiç voor èx y«/«ç (v. I. ff 7«ii}f en evKTairfc)' Xrpcv'd'iov ajtüiXeaev aan te vullen, kon hg voor dat kunstje bijkans den eersten besten proloog gebruiken, te meer daar h^ de yrgheid neemt zich niet tot de allereerste verzen te bepalen. Zoo vinden we hy de woorden van den Meleagroe (Ran. 1228) OivBvç nm ix y^q door den Scholiast aan- geteekend dat deze vrg ver van het begin (ficra bcccva r% 0ÇX^$) voorkwamen. Gaan we nu de ons bekende stukken na, dan vinden we reeds in het oudste, de Alkestis, terstond den derden regel: Zevç yàç Ttataxràç voor de kunstbewerking geschikt, en het begin der Herakliden näXai not SiTti  toeschouwers is het wel zeker dat dit niet het geval was. Welke de chronologische orde der zeven door Aristophanes gehavende prologen geweest is, weten we niet. Achtereenvolgens komen de Hypsipyle, de Stheneboia, de tweede uitgave van den Phrixos, de Taurische Iphigenie, de Meleagros en de wijze Melanippe ter sprake, maar het blykt dat de dichter zich niet tot de stukken der laatste jaren bepaald heeft, daar v. 140 van de in 419 opgevoerde Pax ÏY ö' ïjr i's vycóv nóvnov jréatj ßdd'oq; zooals Meineke ad Athen. IV p. 188 uit de aanteekemngen der Scholiasten bewegen heeft, aan de Stheneboia ontleend is, en y. 124 vgld. een parodie van verzen uit datzelfde drama behelzen. Vgl. Schol, en Eur. fr. 665. Desgelgks blijkt dat de mjze Melanippe oder is dan de Lysistrata, dus dan 411, uit een parodie v. 1124 vgld. (vgl. Schol.), en waarschulgk is de Iphigenia in Tauris ongeveer in denzelfden täd als de Helena, d. i. circa 413 opgevoerd. Men kan dus ook niet beweren dat wg bg deze prologen bij voorkeur aan een jonger datum te denken hebben. In de tweede plaats valt het, dunkt mij, in het oog, dat men het onderwerp van den Archelaos bedenkende zeer moeilgk aan kan nemen, dat de dichter in den proloog van dat stuk bg het vermelden van den oorsprong van den naam Danäers, waarop het alleen aankwam, de zaak zoover zal hebben opgehaald, dat hij begon met de vervolging van Danaos door Aigyptos en diens zonen, de omstandige vermelding waarvan alleen in een stuk op zgn plaats was, waarin de door Danaos in Argos gevestigde dynastie een belangrgke rol speelt. Zulk een stuk was de Danaëj waarin Akrisios en zijn dochter, afstammelingen van Danaos, hoofd-personen waren, en ik beschouw het daarom als een niet ogelukkige gissing van Härtung, dat dit stuk (wel Kks pro-loog, wanneer die gissing juist is, in den Alexandränschen und al niet meer bestond) op deze wgze begon. Dat de voor het erst door Commelin te Heidelberg uit een handschrift der bibliothek aldaar in 1547 uitgegevene proloog der Danaë een middeleeuwsch produkt is, heeft Jacobs overtuigend bewezen en wordt sedert lang algemeen aangenomen, en de meening van Welcker en Fritsche, dat de vervaardiger meer kennis  dit onwaardig middel gebruik maken, waar hem, gelijk ik reeds zeide, echte prologen ten dienste stonden, of, zoo niet, de zes door hem gebruikte ruim voldoende waren? In de derde plaats spreken tegen eene omwerking van den Archelaus chronologische gronden. Gelijk we vroeger zagen, zijn er tusschen den täd waarop we zeker weten dat Euri-pides nog te Athene was en zijn dood nog geen drie jaren verstreken. Gesteld al dat de dichter reeds kort na het opvoeren van den Orestes naar Macedonië ging, dan moet er van dien täd nog iets afgerekend worden voor zijn verblijf te Magnesia, waar hij volgens den eersten biograaf b^ Dindorf zich eerst heeft opgehouden, en Will hij daar jtço^svCa crifiif*!] xai àrsXeiaf komt het mg waarschgnlgk voor dat dit oponthoud niet zoo heel kort is geweest. Berekening de moord van skonings pupil heeft plaats gehad, de Archelaos heeft laten opvoeren. Immers is het m. i. endenkbaar dat de dichter de verregaande onkieschheid en onvoorzichtigheid zou gehad hebben in tegenwoordigheid van den koning, dien hij wilde verheerlgken, een drama te laten spelen, waarin diens naamgenoot zijn waarschgnlgk door Euripides verdichte stamvader Archelaos Eisseus in een groeve eineet, en zoo den schgn op zich te laden, also hg een toe-speling maakte op de gruweldaad des geweldenaars, die den an zgn zorg toevertrouwden knaap in een put had geworpen. Ook zal wel niemand denken dat Euripides dit expresselg kal gedaan hebben, om het geweten van den tiran wakker te schudden. Zoo iets lag noch op zijn weg, no ch was hg daar, meen ik, de man voor, en zeker ware hem een derge Igke roekeloosheid slecht bekomen. Integendeel hebben we gezien dat hg meer dan iemand bij den tiran in blakende gunst stond, en vernemen niet dat er in die verhouding eenige verkoeling gekomen is. Integendeel, als men Solinus cap. 9 gelooven mag, Archelaos crines tonsus est et maerorem, quem animo conceperat, vultu publicavit, toen de dichter, op welke wgze dan ook, om het leven kwam. Vgl. van Geut pag. 93 vgld. Is mgn vroeger uitgesprokene meening, die wel niemand betwgfelen zal, juist dat de aya>v€$ te Aiyai niet lang voor ( 325 ) of na de Atheensche Dionysien en dus in het voorjaar plaats vonden, dan mag men het er m. i. voor houden dat de Ar- chelaos ip 't voorjaar van 407 is opgevoerd, of zoo dat al in 't voorjaar van 406 geschied mag z^*n, de moord van den knaap in een latere periode van 't laatstgenoemde jaar moet gesteld worden. In beide gevallen valt er wel aan geen overwerking van het stuk, ten minste door den dichter zelf, te denken, te minder omdat dit placht te geschieden, wanneer een stuk fiasco gemaakt had, wat van den Archelaos wel niet denkbaar is. Omgekeerd bevestigt de tijd waarin het drama gespeeld is het bericht van Diodoros, dat Archelaos slechts zeven jaar koning is geweest, zooals h^ dat eerst door den dood van Perdikkas' wettigen zoon tegel^k in naam en in daad worden kon. Van andere tragédien door Euripides aan het Mace- donische hof opgevoerd vernemen we niets ^) ; zgn er meer geweest, dan was toch naar alle waarschijnlijkheid de Ar- chelaos, waarmee h^ 'skonings gunst dacht te winnen en gewonnen heeft, het eerste. Evenmin schont dit drama tot een tetralogie behoord ie hébben, en het is ook zeer twgfel- achtig of deze Attische w^ze van opvoering aan het Mace- donische hof, waar men zich met weinig zal hebben moeten vergenoegen, in zwang was. Zelfs is het de groote vraag of we daar in dien t^d aan een ayoiv in den waren zin des woords mogen denken. Dat de echte proloog, waarvan ik u een brokstuk heb medegedeeld, door Herakles werd uitgesproken is een zeer waarsch^nl^k vermoeden van Welcker, will het bekend is dat de Macedonische koningen zich op hun afstamming van dien halfgod plachten te beroemen. Denkelijk heeft Herakles eerst zijn eigen afstamming van Danaos aan het publiek uitgelegd, om vervolgens te verhalen hoe de held van het stuk uit zijn eigen bloed gesproten is. De eenige van het onderwerp van de Tememden weten we uit Paus. II 19, 1 (vgl. 28, 3 sqq.) o. a. dat zg hunnen vader vermoordden, zoodat d^gissing van v. Gent, pag. 92, dat dit stuk in Macedonie zou zijn opgevoerd al zeer onwaarschijnlijk is. Het onderwerp V van den Temenos is günstig onbekend. (326) dochter van Danaos die haar man niet Vermoordde, Hypernestra, werd bé Lynkeus moeder van Abas, uit wiens klein-dochter Danae, de dochter van Akrisios, Zeus Perseus verwekte, die door zijn zoon Elektryon grootvader van Alkmene en door de; overgrotvader van Herakles geworden is. Met recht misschien vermeidt Wagner dat twee anonyme door den scholiast op Pindaros Pyth. YIII, 73 meegedeelde senarien tot dezen proloog behoorden. Ze luiden: Ontkomen aan der Danaïden staal, verwekt Lynkeus dan Abas, die na hem den troon bestggt. Na het uitspreken van den proloog, van welks verderen inhoud we niets gissen kunnen, heeft Herakles zich zeker verwenden, zonder aan de handeling deel te n. Men, evenals Aphrodite in den Hippolytos, Hermes in den Ion en de schim van Polydoros in de Hekuba. Op den proloog volgde, zoals regel was, de ndqoöq^ waarvan twee anapaestische brokstukjes bewaard zgn. Fr. 231 luid: O Koning van dit vruchtbare land, Eisseus, de vlakte schittert van vuur en fr. 232: "AßeuVTci ^ijBi iidioxov rvpotvvîioç* De gissing is echter onzeker, daar ze ook aan den proloog der Danaë of der Stheneboia, waar anderen ze toe brengen, knnnen ontleend zijn. Ktffffev, TTsytov TTvpi (Axp/Âxipet» Dion. Hal. de comp. verb. 35 yrxp* £ûp*Ti^^. Musgrave begreep dat het een fragment van den Archelaos is. üoXvßu^oc is een 2sTa| etpnfiévQv voor iptßuXoc of ipißwAaeC. Stasinos bij Ath. VIII^ p. 334 D. ÜTTSipoc TöAt/ß«A«|. — TTwpl kan niet van de wachtvuren der belege- rs^^rs gezegd zijn, daar het drama over dag speelt. (327 ) Want Te hoog gaat de golf; we vermogen die niette oyerschrijden. Nog steeds neemt d'armoede toe, dat haftigkst kwaad, en de r^kdom viedt. Eisseus door zijn naburen bestookt, is in zyne hoofdstad opgesloten, en de v^andelke benden, die alles in den omtrekte vuur en te zwaard verwoesten, hebbeu den toevoer afge-sneden, zoodat alle welvaart vernietigd is, en hongersnood dreigt. In dien droevigen toestand nadert het koor het pa-leis des konings en heft de parodos aan, waarin het, na den algemeneu nood geschilderd te hebben, Eisseus waarsch^n l^k smeekt werkzamer middelen tot redding te beramen dan tot dusver gebruikt z^n. Men denke zich een toestand als in den Oedipus Rex of in de Septem contra The Bas. Even-min als daar, zuUeu hier aanroepingen der goden in het koorlied ontbroken hebben. In den op dit canticum volgenden dialoog schynt een der raslieden des konings hem op de groote verdiensten van Herakles' kleinzoon, den Argivischeu balling Archelaos, gewogen te hebben en te hebben aangeraden om het opperbevel der legers aan dien held toe vortrouwen. In zulk een dialoog was er plaats voor verzen als deze (fr.' 244): Doch is ook dit een zaak van niet gering gewicht: een edelman als veldheer met een grooten naam. O Oif yàp vTrepB-sTv Kv/^aroç eixpxv KotKov ex^iffTOv^ (pevyet i'oAßoc. Vs. 1. Omtrent de niet ongewone metaphora vgl. Ion. 927 en de daar in mijne uitgave aangehaalde plaatsen. Voeg daarbij Aristides II, J78: Kx\ rh rijç Trxpotfi'mc otvrZ xepietvr^Ket' rh fjièv yxp fA^Tfv avrl^ KVßAot^ TO y iyKetreXßev, euç ^i^^^A^f Sik tuv rptKVfiiSv y<x£iy. ') 0épet Se Kul tovt' ovx^ fAtttpov evysviiç àviip çpxTfjySv eùic^ex r àviip çpxTfjySv eùic^ex r àviip Stobaeus 54, 11 en 88, 4. Op de tweede plaats staat exet, zeker een glosseem van <pépei^ VKBSL. EN MKDED. AID. LBTTKBK. 8^« BUKS. OKBL I. 22 (328) In een volgende scene zal dan Archelaos zgn opgeiareden. Ciaseus, zegt Hyginus, Archelao regnum et ßliam in coniu- gium dare poïliceiwr^ si se ab hoste futaius esseL Hiertoe brengt men de volgende woorden (fr. 283): Waarom dan toch behoeft gy onze hulp? ^) welke vraag Nanck terecht aan Archelaos in den mond legt, terw^I h^ den koning laat antwoorden: Als spruit van edele ouderen geeft gy ons hoop. Zoowel bg Stobaios als b^ pseudo-Plutarchos n^çl evyê^ VBttxq volgen Hierop de in het Grieksch lacuneuse woorden: Want met het geld verliest de zoon niet tegelgk den adeldom zu vaders. m. a. w. wel zgt g^, Archelaus, een balling en arm, maar uw hooge afkomst staat m^ er borg voor^ dat ik niet te vergeefs m^n hoop op u vestig." Deze gedachte is hier, dunkt m^, zoo uitnemend op haar plaats, dat ik niet begrip, waarom Grotius en vele latere geleerden het noodig het noodig hebben geacht, deze vier regels als consamenhangende fragmenten te beschouwen, te minder wanneer men met Härtung het derde vers aldus aanvult: ^évrig yàç <cov nçy ovx &ieïv' cbtui^OBv, TÔ tov ^atçoq yevvaïov. Men kan dan ènsVvo laten terugslaan op het voorafgaande naréçiov èo&Xtav yeycoc, dat wegens den grammatischen vorm de volgende woorden zo rov naxQÓq yBwalov als epexeg ema noodig had, zoo als b. v. Soph. Philoct. 310: Met nadruk begint i/^uv het eerste vers. TO VKTpli y€vvxUv* (829 ) adiaai ia' èç olkovg. Mogelgkerw^ze zou men ook met Wagner kunnen BchrgYen: TO Tov urarçoç yBVvalov. De verbinding dezer beide verzen met de twee voorige heft voor zich de overeenstemming van het beste handschrift van Stobaios met pseado-Piutarchos, maar zoowel Meineke in zgn uitgave van het florilegium als Dindorf in zgn poetae scenici heeft op voorbeeld van Nauck de minder goede handschriften volgende, ze aan een ander firagment van den Archelaos (284) op de volgende wgze vastgehecht: èv xotq renvoi^ yàç acsf^ róiv svysvoiv fXaiiips^) XQSÏffOÓv X Deze verbinding geeft, ik erken het, op zich zelf be-schouwd wel een goeden zin, maar behalve dat ua de woorden wanl — edelen, de considerans wanl. — vaders vrg overbodig schgnt, zie ik geen kans het fragment in verband met den inhoud van *t treurspel op ongedwongene wgze te verklaren. Volgt men daarentegen de beste overlevering, dan kunnen de beide eerste verzen gezegd zgn tot aanbeveliug van Archelaos als schoonzoon van Eisseus. Het huwlgk met een man vau zoo edele afkomst, die zeker deugden van zgn vader Telephos geërfd heeft, is verkieslgk. posita komt by de tragici voor. (330) Boven dat met een rgkaard. Of de raadgever van Eisseus dan wel de koning zelf, als hg den voorslag goedkeurt, die woorden gesproken heeft, moet ik in het midden laten, of-schoon bet mg *t natuurlgkst voorkomt den raadsman van Eisseus voor den spreker te houden. Tot dezelfde aanbeveling van den edelman boven den rgkdom paart lafhartigheid aan domheid ^). De arme maar edele Archelaos is even schrander als dapper. De tekst bevat een algemeene gedachte, waarin nXovtêÏ^ zooveel beteekent als nXovrsÏ riç. Minder gemakkelgk is de verklaring van fr. 235: Maar *k raad u, jongling, door uwe daden Nach den gelukte jagen, ziende hoe uw vader wordt geäerd. Dat de woorden uw vader Temenos bedoelen, en dus Archelaus wordt toegesproken is evident, maar dat Eisseus, zooals gemeldigke wordt aangenomen, deze woorden spreekt om Archelaus aan te vuren, is niet volkomen helder. Immers ze veronderstellen bekans dat Eisseus, voor hg met zgne schitterende beloften voor den dag komt, op's J4)ngelings eergevoel heeft trachten te werken, en eerst later, als hg ziet dat dit niet helpt, hem regk en dochter belooft. Van den kant des konings laat zich dit wel hooren, maar het is vrg  Van verwanten inhoud zijn de volgende brokstukken: Door daizead moeiten komt het grootsche eerst tot stand en fr. 239: Een jonge man moet immers altgd wagen, want nal Atigheid en flauwheid baart geen stervling roem. Van rustloos streven is de roem de vrucht, En fr. 240: Daar is geen mensch die, jagend naar genot en rust, Zich grooten naam verwierf. Neen werken moet men! Is het nicht denken, denkbar dat de koning in dier voege gesproken heeft tot een man die zich vögel reeds noonderscheiden heeft, dat men er aan denken kon, liem den armen balling het werk der. begring op te dragen? Maar wat meer is, hoe kan men zich voorstellen dat de jonge held den koning geantwoord heeft (fr. 242): En ist dan niet man plicht te zweegen? Wie behaide zonder zweigen roem? Wie heeft ooit het hoogste doel bereikt? Wann wenn  eir ixTti^xr leae. — Vitelli gistt > ificè r &p où r/4 tSv fiiyiç^v htK6ç &y àpé^ctro ; < 382 ) reidwillig op het Terzoek Tan den koning is ingegMn, em de belofte Tan Kissens eene Trgwillige, niet a%epente, ge- weest is? De zwarigheden worden nog Termeerdeid door fr. 236: En kindren moeten Inistren naar hnns Taders raad ^). Maar laat ons zien of dit brokstnk misschien tot oplowing er Tan leiden kan. Stel dat die Tader Temenos is (en wie kan bet wel anders zgn?) dan zonden £r. 235 ai238 — 240 juist de in £r. 236 bedoelde JKotQoq làyai zgn kunnen en Toorzeker uitnemend passen in den Mond Tan een Tader, die zgn jeugdigen zoon tot een werkzaam loTon aanspoort. Kan bet ook zyn dat de dichter zgnen held in's koninga tegenwoordigheid een rede heeft laten houden, waarin hg zgn Troeger leven verhalende mededeelt hoe hg, de lessen van zgn vader Temenos Tolgende, groot en beroemd is georden? Dan heeft hg in die rede Temenos sprekend ingevere, hetgeen evident zou zgn, wanneer men met zeer geringe verandering Er. 232 aldus lezen mocht: öov (ff êt^BVf <J ^{O, ràç rvyjaq êx rwv ütavwiv ^nfiQOV oQ^q yoQ ütatéffa aov rcfuofisvov in plaats van öóï (fslnov xré. Voortreflgk zoude zulk een ^aiç hebben kunnen sluiten met de reeds vermelde woorden van fr. 242: en ie 'i dan niet mijn plicht le zwoegen, enz. Is Dit vermoeden juist, dan is het noodig aan te nemen dat fr. 234 en 237, waarin het huwlgk met een edelman boven dat met een rgkaard wordt aangeprezen, onleend zgn an de scene, die aan het optreden van Archelaos is voorafgegaan, waarin, denk ik, een hoveling den koning heeft overgehaald om Archelaos' hulp tegen den vgand onder meer genoemde voorwaarden in te roepen. Dan is het in de volgende scene niet Arehelaos die den eisch stelt, maar de koning die hem ongevraagd de belofte doet. Zoo zou van den eenen kant het edelaardige in het karakter van den held geen schade Igden, en van de andere zgde de verraderlyke handelwgze van Eisseus Te meer uitkommen, en diens eigen ondergang nog beter gemoteerd zyn dan wanneer Archelaos hem de belofte, van zgn nood misbruik makend, had afgeperst. Tegen deze oplossing, welke ik ad inculcia redactui niet dan schoorvoetend voorsla en gaarne voor beter präs geef, zal men wellicht aanvoeren dat, wanneer Tèmenos doorzgn zoon sprekend is ingevoerd, die aangehaalde rede niet zeer lang heeft kunnen zijn, en het daarom vreemd is dat alleen daaruit niet minder dan vier fragmenten, waarin dezelfde gedachte een paar maal met andere woorden herhaald wordt, tot ons zouden gekomen zgn. Ik zie het gewicht van die tegenwerping in, die echter vervalt, wanneer men een deel daarvan aan het koor, iu welks karakter zulke algemeene sententies vallen, toeschrgft. In de laatste plaats moet ik 'toegeven dat, zoo iemand fr. 236: jtaxQÓq é^maynri naidi JtêiO^vrai Xóyoic, Waarop mgn gissing gedeeltelgk steunt, door Eisseus of een ander met het oog op Eisseus' dochter gezegd zyn, ik hem evenmin weerleggen kan als h:g m^. Uit den aard der zaak is by zoo korte fragmenten als dit alles onzeker. De po- ging tot reconstructie van zulk een drama kan niet veel meer beoogen dan een mogelgheid. Fragm. 245: Een klein maar dapper heir geldt voor een veldheer meer dan honderdduizend krggers ^) 1) h\ïyo¥ &Axi/ciov Hpv Kpe7ffffov çpcLTfiyf fivptov çpareij/A»roq> çpeiTfiY^ is een verbetering van Qrotiua voor çpzrnyQv» (m ) en fr. 246: Want weinig dappren winnen het van vele lafaards^) hebben Datuurlgk betrekking op de kleine bende waarmede Arcbelaos de tallooze Taanden verslagen heeft. Doch wie zal uitmaken of Archelaus vór het gevecht, dan wel de bode, die den uitslag van den strädte meedeelt, of eindelg koor die woorden gesproken heeft. Even onzeker is het door wien en tot wien de volgende trochaeïsche tetra-meters gericht zu: Eene zaak wil ik u raden, levend nooit in slaverng door uw vr^ besluit te raken, wen g * als vrge vallen kunt. Welcker meent dat het koor die woorden sprak tot Archelaus, voor hg ten strgde trekt. De vraag is, of een held als hij zulk een toespraak behoefde. Yeel eerder had ik ze gericht verwacht tot iemand die schgnt te zullen verzogen en bereid te zgn om zich aan den vyand te onderwerpen. Eunneu ze ook in den aanvang van het stuk, voor de redder verscheuen is, tot Eisseus gezegd zijn, die alles behalve eeu held schgnt te wezen? Euripides pleegt deze dichtmaat in onrustige hartstochtelke dialogen te gebrücken, maar heeft ze, en dit pleit min of meer tegen de gissing, in de ons bewaarde dramata nergens in het eerste gedeelte daarvan aangewend. Pr. 243: Ik wil een krans u om de slapen vlechten Zal wel door Eisseus tot Archelaos gezegd zyn, waarschien. Xevâpii voor iXevâpii Nauck. (885) Igk wanneer hg uit het gevecht, welks uitslag intosschen door den bode is meegedeeld, als overwinnaar in diens tegenwoordigheid verschont. Maar nog vór dit tweede optreden van den held zoude ik geneigd zyn eene scene te plaatsen, waarin een jaloersch hoveling den koning opstookt om, nu de zege behaald is, het aan Archelaos gegeven woord te breken. Daartoe behoore de volgende dichtregelen: (fr. 248): De man is jong en arm en tevens kloek, drie zaken, wier vereeniging bedenkelyk is. (fr. 251): Maar hem niet r^k: want onbemiddeld zgnde zal hg gedwee zgn. Maar geweldig Is de macht des regkdoms in de handen van een edelman. (Fr. 252): Het koningschap, waarvan *t bezit der goddelgkheid het naast geacht wordt. Slechts d* ons terflgkheid ontbreekt! 3) En (fr. 253): Want slaaf noch vrgsn man, met grooter macht bekleed, te herbergen dunkt veilig aan verständigen. Misschien behoort hiertoe ook het eerste vers van fr. 250, Vévévia, re kou yréviéq <ro^6ç S-'ï/ua £ fjtfi yrXovfftov ^iç' ivàséçeepoç yàp av TXTStvbç 'éçeùt. Ke7vo Vlffx^^^ féyx^ ttXovtoç Xxßuv TS TOVTOV svyeviiç àvfip» De Latynsche vertaling der laatste worden bij Wagner : multam autâm valent opes^ qnique eas consecutua est, tufÖilü ßt*\ is geheel verkeerd. Tvpaivviy, $ d'fwv revpet vofÂÎ^erxi' r^ /Eii) d-ctvelv yàp ovh *éxeh Tot y&XX* ^X"* Vgl. met VS. 1 Troad. 1169. *) Kpeta^uj yàp ovre AoDAov ovr* iKsC^Bpov (886) dat, zooals Dindorf opmerkt, met de twee Tolgende niet sameahangt: (886) dat, zooals Dindorf opmerkt, met de twee Tolgende niet sameahangt: (886) De armée, die gehaatste godheid, heeft geen tempel m. a. w. »een armen man, als Archelaus, zal het niet gelekken, o koning, n tot het nakomen uwer belofte met geweld te dwingen. Waar de twee volgende verzen van dat brokstuk: Want waarlgk haat ik hen, die wel verstandig zgn, maar wier verstand zich slechts op rgkdom richt. te huis behooren, waag ik niet te beslissen. Mogelgkerwgze in de volgende scene, waarin Eisseus weigert zgn woord gestand te doen. Misschien verwet de koning met die woorden den held dat huis door zgn dochter te huwen een rgk man worden wil. Is dit het geval, dan kan Archelaus geantwoordt hebben dat het hem niet om schatten te doen is, maar om zgn goed recht, en Dat rechtvaardigheid en vroomheid meer waarde hebben dan regkdom. In zulk en anword ware plaats voor het corrupte fr. 254, waarvan blikbaar de zin is: Want de rechtvaardigheid doet alles wat de mensch mag ondernemen wel gedgen en voorspoedig zgn. De ware regkdom (koning?) is godvreezendheid. Van verwanten inhoud zgn de misschien door het koor bg die gel^enheid gesproken woorden (fir. 258); ') eî r«y ^tKetîtûv yàp v6fio$ r* »ù^^t^ctr» fAeyàKa fépovffi irdvra r àvâpéwoiç v — ' < 8S7 ) Wdzalig wie met yroeden zin de godheid eertt en jnist dien eerbied als een groote winst beschouwt ^). In diezelfde scene heeft denkelgk Archelaos zgn aanspraak op de hand der prinses versterkt door de bewering, dat ze hem als overwinnaar der vganden, die haar anders in slavemg hadden w^gesleept, hare redding dankte. Fragm. 263: Haar redde ik, een slavin, daar d* overwonnenen den overwinnaar [,vorst,] gewoosl^k dienstbaar zgn^). De gissing van Meineke ïoioOB voor îoœaa is geheel verkeerd. Het schjjnt wel dat Kissens het een of ander godsdienstig bezwaar, een droomgezicht, wonderteeken of orakel, tot voor- wendsel van zgn woordbreuk gebruikt heeft. Tot dit ver- moeden geven twee uit den dialoog bewaarde verzen aan- leiding {ft. 256): EissEUS. De godheid stelt den mensch mgn zoon, in veel teleur. AscHiüLAOs. Den goôn de schuld te geven is 't gemakkel^kst^). Liever aan den eenvoudigen. Archelaos dan aan den arg- listigen Kissens, gelgk b.T. Wagner doet, zou ik fr. 255 in den mond leggen. Eenvoudig z^ uw taal, wees niet welsprekend, (man). Welsprekendheid, die scha brengt, is een leelgk ding^). O fiétitaptoç 2fçf< vot/v ^x*^v ''^*f*i^ S-f6vf Ik  meening, daar Archelaus, wien het belöffde loon onthouden wordt, wel met meer recht de beschadigde mag heeten. In een hartstochtelgk tooneel als dit was er plaats voor verzen als deze (fr. 201): In redelooze drift is veel wat leelgk staat en {ft. 252): De groote hartstocht saam met onverstand, twee rampen voor hun bezitter, brachten menigeen ten val en (fr. 260): Want als zachtmoed^heid met ruwheid en geweld te zamen komt, dan brengt ze veelal matiging^), spreuken die uitnemend passen voor het koor, wiens taak is regere iratoe. De laatste is blikbaar gericht tot Archelaus, wien zachtmoedigheid (ro liaXO'cntóv Tegenover de ruwheid en geweldadigheid des konings (tcj) ßiaiq^ xayçùp) wordt aanbevolen. Dit belet echter den held niet om vol verontwaardig over het geleden onrecht den koning de volgende onheilspellende woorden toe te voegen (fr. 257): Denkt g' ooit der goden wgsheid t* overvleugelen? Of meent ge dat het Recht ver van de menschen woont? Neen! 't is nabg en ziet hen ongezien, en weet wie het moet straffen. s) 9roAAoDç V h di/^)ç h fiàynq HXevt ßporuv ti T à^vveffîttt ivo »aH$i to7ç ;(^p«/ec/voiç* ^) TU ykp ßtcciü) K&ypiia rl f4et\^»Khv tU Tuvrov ix^lv Tov Ai«v yrapeiXerO' Kxi ri^v itKfiv wov fAäKp* à^nàKÎffâai ßporSv; h y iyyC^ èffTtVt ovx hpu/Aévvi Vbp^^ %it XP^ KoXd^ßiv r olhv' àXX' ovk olffâa 0-d ^wiretv â^pvêi (aoXqvcol lioXévr^ tcauovq. f 389 ) De laatste woorden: aXii ovx olcd'a av — ostórav — dioXéajif die ik onvertaald laat, z^n bedorven, want de zin verlangt oJtóxB — dioXeÏf waarvoor in de maat geen plaats is, zoodat de fout of in olöd'a schout, of, wat m^ waar- sch^nlyker voorkomt, ontstaan is door het verloren gaan van één of meer verzen tusschen den voorlaatsten en den laatsten regel. Men neme dus na olöd'a öv eene lacune aan! Wanneer Kissens door de houding van Archelaos bemerkt heeft dat deze geen plan heeft zich aan zgn wil te onder- werpeu, maar van zins is z^n aanspraken des noods. met geweld te doen gelden ^ besluit hg zich door moord van den lastigen schuldeischer te ontslaan, en laat hem, natuurlek onder schgn van vriendschap, tot een nieuw gesprek noodigen op een plaats, waarvan het betreden vooraf door den met r^s bedekten kuil onveilig was gemaakt. Maar door een hem genegen slaaf des konings daaromtrent ingelicht, werpt Archelaos den schurk in den voor hem zelf gegraven kuil. Gel^k ik reeds vroeger opmerkte, zal men moeten aannemen dat een deus ex machina^ waarsch^nl:gk Apollo, zoowel deze peripetie, die remoiis arbitria plaats greep, als al wat het publiek verder vernemen moest van het Ô'SoXoyeîov verkon- digde: de vlucht van Archelaos, de stichting van Aiyaij de toekomst van Macedonië en de geboorte van den grooten naamgenoot van den eersten, en in zekeren zin zelf den tweeden stichter des r^ks, koning Archelaos. Uit dit laatste gedeelte van het treurspel is niets tot ons gekomen dan een paar koor fragmenten, waarvan het een misschien terstond op.de rede van den deus ex machina gevolgd is en luidt (264): Sinds langs sla ik der menschen lotgevallen ga, en zie hoezeer ze wisslen. Wie gevallen is verheft zich weder, en wie voorspoed had, hg valt i). In VS. 5 is de lezing der M8S. àfA^tùfioXovff» verbeterd door Grotdus. Vgl. ft. 969 (Dind.). Das lezing der M8S. àfA^tùfioXovff» verbeterd door Grotdus. Vgl. ft. 969 (Dind.). Das lang (xdXai) rechtigi ons Tot het vermoede dat het koor uit grässeards bestond. Het tweede fragment is anapaeetisch en sloot vermoedelgk als moraal het gansche drama (266): Want wat onrechtmatig verricht is, wordt met recht tot een voor den dader. Minder zeker is het, maar toch niet onmogelg, dat ook het volgende dactylische fragment aan den nazang onleend is (265): Ook onder tranen mengt zich een lieflgke troost voor de sterv'lingen, als men een vriend in zgn huis moet beweenen. Is dit inderdaad het geval, dan valt alle nadruk op het woord vriend, en will het koor zeggen dat men den ver-moorden koning, die een booswicht was, niet als een vriend kon beschouwen, en dus de troost miste, die beg het overlgden eens gelief. den konings de droefheid der regsgroßen, waaruit het koor misschien was saamgesteld, pleegt te temperen. Hoe dit zg, ik zie geen kans dit koorfragment een andere plaats toe te wgzen, of het moet zgn dat het deel heefb uitgemaakt van een canticum, gezongen als de bode de overwinning van Archelaos op den vgand bericht heeft. In dat geval moet men aannemen dat de bedoelde troost eerst in de volgende regelen is uitgesproken, en daarmede bedoeld is de overtuiging, dat de vriend den dood des dapperen gestorven is en door dien dood het benarde vaderland gered heeft. Misschien verdient deze ook door anderen gedeelde mening nog de voorkeur boven de eerste. Dezelfde peripetie, dat de belager zich in zgn eigen net "Tt Kcù yrapk ^dxpuffi xetfitvov h^ù ßpoTuTc^ Zreiy (841 ) Terwart, in dit geval zonder beeldspraak, in den kuü valt dien h^ voor een ander g^raven heeft, i» door Euripides ook in zgne Ino gebruikt. In dat stuk wil de tweede gemalin Fan den Thessalischen koning Atbamas, Themisto, de kinde- ren der eerste, welke z^ dood waande, vermoorden, en geeft aan Ino zelf, die ze voor een kr^gsgevangene van Atbamas boudt, last om baar eigene kinderen witte, en Ino's kinderen zwarte kleederen aan te trekken, om die, als ze den moord begaat, van de eerste te kunnen onderscbeiden. Maar Ino, die bare bedoeling kent, kleedt omgekeerd Tbemisto's kinderen in bet zwart, wa" Arvan bet gevolg is dat de moeder baar eigen kroost vermoordt. De reconstructie van een verloren treurspel beeft uit den aard der zaak zeer veel onzeers, te meer omdat de brokstukken die ons daarby ten dienste staan voor bet meeren-deel van etbischen inboud zgn en gewoonlgk de bandeling niet of weinig raken. Nu is voorzeker van geen stuk van Euripides in een historisch opzicht bet verlies zoo zeer te bejammeren als van den Ärchelaos. Lazen we dat dranw beden nog in zgn geheel, we waren misschien beter in staat te ordeleu of ik recht heb met een vermoeden dat onwillekeurig, maar met onweerstaanbare kracht, zich aan mg opdringt, dat koning Archelaos zelf aan de keuze en de behandeling van dit onderwerp door den grooten dichter niet geheel vreemd is geweest. Immers de held van bet Stuk is niet de Perdikas of Earanos der Macedonische sage, maar de waarschulgk in bet brein van den dichter of van den koning geborene Archelaus; uit de fragmenten is ons ten minste zooveel gebleken dat de evyévBia van dien gefingeerden stamvader des konings sterk op den voorgrond geplaatst is; de rdAfta, de Jtóvoi en vooral bet groote wapenfeit dat den staat van den ondergang redt moeten den toeschouwer, en dat in vergrooten maatstaf, herinneren an de daden van den gelgknamigen monarch ; bet edelci rechtvaardige en zachtaardige in het karakter van den held moet misschien dienen, om het publiek diets te maken dat de moord van Alketas en diens zoon een rechtvaardige daad is geweest, en de peripetie van het drama om de 342 ) Toeschouwers te doen gelooveu dat zgn oom en zgn neef bet op Archelaos' eigen leven gemunt hadden, en deze alleen door hen voor te komen die daad verhinderd had. Wanneer eindelgk te recht is aangenomen dat Herakles in den proloog en Apollo in den epiloog van het stuk op koning Archelaos als den wettigen nakomeling en troons-opvolger van den held en als het ware op den tweeden stichter des r^ks hebben gewezen, dan kan men, dunkt m^, nauwlyks tweeden of de strekking van het drama, waaraan denkelgk de koning zelf niet vreemd was, is geen ander geweest dan den onechten uit een slavin geborenen zoon van Perjikkas, den moordenaar ;van Alketas en diens zoon, in de oogen van de groote menigte zoo goed en zoo kwaad het ging te legitimeeren. Het was ongetw^feld in het belang van Archelaos dat de overtuiging van z^ne onmisbaarheid als talentvol enkrachtig heerscher bg zgn volk, waaronder zeker reeds toen in Heit geheim menig vand en möglich verdient was, levendig werden gehörden, en möglich als de een of ander er heimelyk over spotten, de officieele wird als legitime monarch door de godheid zelge op het tooneel kon wel niet nalaten op de ruwe menigte een diepen indruk te maken. Droeg Archelaus toen dit treurspel werd opgevoerd, reeds de misdige gedachte by zich om, zich door den niet lang daarna op den jongen zoon van Perdikkas gepleegden moord voor goed van den troon te verzekeren, dan had hé onge-twgfeld dubbel belang bij een gunstige stemming zyneronderdanen, die hem die nieuwe gruweldaad ongestraft zou laten volvoeren. Daarbij vergete men niet dat, zooal niet Perdikkas verdreven broeder Amyntas, ten minste diens zoon Arrhabaios nog leefde, die hem in. Later jaren als pretendent inderdaad gevaarlijk geworden is. Wel bestaat er geen voldoende grond om er aan te twijfelen dat de Macedonische tiran, evenals reeds meer dan en halve eeuw te voren zyn voorganger Alexander, zin voor Helleensche beschaving had en inderdaad (piXóiAOVuog was, zooals de overlevering hem heeft geschilderd, maar niettemin verhindert ons niets aan te nemen, dat zgne politiek welts te makeu heeft gehad met den luister zijner hofhouding en met de mildheid, waarmede hv voor groote sommenkunstens en geleerden naar Macedonië lokte, waarin hg niet anders deed dan het voorbeeld van usurpatoren als Polykrates, Peisistratos en zoovele anderen te volgen. Zeer weinige Grieken waren zoo vrg van hebzucht, ten allen täden het Helleensche volkskarak ter, als So-krates, die begrijenden dat het Ärchelaos toch aan ware be-schaving ontbrak en hem als mensch diep verachtend, de umgewöhnig afsloeg, en zich niet door den glans zijner daden en van zgn (zooals uit den Gorgias blgkt) spreak-woordelijk geworden geluk liet verblinden, maar hem inderdaad als den ongel ukkigsten van alle stervelingen beschouwde. Het is jammer dat we niet beter zijn ingelicht omtrent den tgd, waarop de verschillende buitenlandsche gasten in Macedonie gekommen zgn, zoodat we niet met eenige zekerheid kunnen zeggen dat ook hunne komst even als die van Euripides heeft moeten dienen tot voorbereiding van de laatste en zwartste misdaad, door Archelaos begaan om zich in het bezit van den onrechtmatig opgezetten dade Em te hand-haven. Zeker is alleen dat van geen hunner kan bewezen worden, dat ze voor Euripides aan het Macedonische hofgekomen zijn. Yan de regeringsdaden, op die misdaad gevolgd is ons niets bekend - dan de reeds vermelde oorlog met den door Sirrhas, koning van Elimeia, gesteunden kroonpretendent Arrhabaios, die met een vergelijk en 't huwlek van dien pretendent en Archelaos' jongste dochter eindigde, terwgl de oudere zich met Sirrhas in den echt verbond. Doch juist deze echtverbindtenissen, gesloten met het doel om Archelaos en zijne nakomelingen in het ongestoord bezit der regeering te handhaven, waren de naaste aanleiding tot zgn val. Erateuas, de êçaiiievoq van den niet alleen bloeddorstigen, maar ook wellu3tigen monarch, reeds vroeger het op den koning verbinden wegens de hem afge-dwongene ontucht, had zich tot dusver door de belofte van de hand van cene zijner dochters laten paaten i), maar zon, Vgl. ook AeUan. VIII, 9 extr. TEK8L. KN HEDSD. ÀWD, LKTTBBK. S^e RUK8. DXXL I. 28 na die hoop yergdeld was, op wraak. ELg zwoer samen met een ander voormalig lieveling des konings Hellanokraies, een balling van Larisa, wien Archelaos beloofd had naar zgn vaderland temg te zullen voerea maar geen woord had gehouden, en met denzelfden Dekamnichos, dieu Archelaos, gelg we boven zagen, zoo doodelk beleedigd had door hem aan Euripides ter geeseliug over te geven. De saam-gezworenen vermoorden den koning in hetzelfde jaar als Sokrates den giftbeker dronk, in 399. Yan de wgze waarop zu hun opzet volvoerden zwggt Aristoteles Pol. V, 10 p.  en Kcarecog bg Diodoros corrupties van denzelfden naam. De onmondige zoon van Arcbelaos bg Kleopatra, Orestes, werd na Krateuas' dood op den troon gezet onder voogd van Aëropos, die weldra het voorbeeld van Archelaos volgend den knaap vermoordde en zich zelf daarop plaatste, zoodat de Nemesis den eenmaal door gansch Hellas gelukkig geprezen monarch zelfs in zgn kind voor bet onschuldig vergoten bloed van zgn halfbroeder, dien hg aan zgne heerschzucht opgeoflFerd had, strafte. Waarlgk niet zonder reden zegt Aelianus: Jg?Bj öl (ßv) ütcejtüjöérra' xov ènsuteïv rÇds rep itfaxedbvcxcp öcdiiati ró enoq excri'o* Tbv%o>v a>s é ré^cp rig é^ wxkov ri^ari xbv^jbu eene les welke de geheele wereldgeschiedenis ons gedurig, en die van het oude Macedonie misschieu meer dan eenige andere vol van moord eu bloedwraak, maar al te dikw^ls ia het geheugen roept. Hebben de pogingen van Archelaus tot beschaving zu erruhen onderdanen duurzame vruchten afgeworpen? Niemand is, gelöst ik, tegenwoordig in staat op deze vraag een voldoend antwoord t« geven, maar zeker is het georloofd met Abel, pag. 201, te betw^felon of men in het algemeen recht heeft van dergelgke »Treibhausversuche", gel^k h^ ze noemt, zeer veel heil te verwachten. » In Griechenland, schiijft »hg, hatte sich Wissenschaft und Kunst in freier, natur- wüchsiger Entwicklung mit dem Volke selbst zu einer »Höhe erhoben, von der herab die Treibhausversuche in Makedonien lächerlich erscheinen mussten. Und nicht anders waren in der Tat die Bestrebungen des Archelaus, der »mit ungeschickter Hand das, was die Hellenen auf eigenen » Boden Herrliches gepflanzt hatten, dem rohen Stamme seiner Makedonier aufpüren wollte. Er war wenig gebildet, abergläubisch, dabei grausam und Ausschweifungen ergeben; wird doch erzählt, wie er bei einer Sonnenferniss sich in seinen Palast verschlossen, und seinem Sohn, wie in Tagen des höchsten Unglücks, das Haar geschoren habe (Seneca de benef. V, 6). Deze zonsverduistering valt in 405, dus niet lang na den gruwelijken moord van zijn half broeder, en 't is niet onmogelijk dat wroeging over die daad hier heeft meegewerkt, maar men mag niet vergeten dat deze naturverschgning in die dagen zeker op veel betere en veel beschaafdere menschen dan Archelaos een veel dieperen indruk maakte dan wg ons heden k. Unen voorstellen. Er hegte, zegt Abel verder, die Kunst als eine feinere, raffinirte Sinnlichheit, die zugleich der Schmeichelei und der am äusseren Schein hangenden Bewunderung des vorigen und gemeinen grossen Haufens hinreichender Stoffbot. Eine gewisse Act von Fortschritt, mehr des eigenen Glanzes und Genusses als des Volkes wegen, begünstigte er nicht. Die Kunst aber hat eine tiefere, freie und sittliche Bildung des Volksgesellschaftes nicht. Volkomen war, en toch zahlreichen dat duizende Mädchens een treurspel van Euripides, wellicht herhaalige opgevoerd, niet hebben knnnen zien geveu, demuzgk van den toonkunsten Timokles niet hebben knnnen hooren, de schilderden van Een Zenxis niet heben knannen bewohnen, zonder dat in een en ander meer ontvankelijk geboren, die in latere dagen heeft nageklonken. Men moge van de onmiddellke gevolgen van Archelaus misschien zeer egoistische pogingen een zoo gering denkbeld hebben als men will, een hand vol zaad valt op en niet volstrekt oavruchtbaren bodem zelden geheel te vergeefs, en de Macedoniêrs waren, hoe onbeschaafd ook, toch loten van den voor kunst zoo ontvankelgken Helleenschen stam, en juist die welke de voorzienigheid bestemd had om in de dagen van Alexander den Groote en na hem de Grieksche taal, kunst, wetenschap en beschaving over een groote deel der toen bekende wereld te verspreiden. De eerste stoot tot ontwikkeling was gege ven, en een nauwärts aan-sluing aan het meer beschaafde Hellas tot stand gekommen; de door Epameinoudas to Thebe opgevoede zoon van Amyn-tas, veel meer Griek dan zgn verbitterde tegenstander te Athene, die hem zgns ondanks bewonderde, wilde toegeven, zoude het groote werk, door Archelaos aangevangen, de organisatie van Macedonië tot een machtigen betrekkelijk beschaafden staat, met zooveel talent en geluk voltooien, dat weldra de oogen der volken zich niet meer naar Athene of Sparta richteden, maar naar het vór hem onbeteekenende Pella. NASCHRIFT. Over de door Archelaos ingestelde 'OAt'/Lwria sprekende, verzuimde ik de plaats van Demosthenes jteçt t^§ ^açcurçea^ ßsCaq § 192 en de aanteekeniug vîii II. Weil in zijne uit- gave p. 320 vgld. aau te voeren. Aan de viering van dat feest te Dion valt wel niet te twijfelen. GEWONE YER6ADER1JN6 DER AFDEELING TAAL-, LETTER-, GESCHIEDKUNDIGE EN WUSGEERIGE WETENSCHAPPEN, GEIiOUDBiN DBiN iV^ HEI 1881. Tegenwoordig de beeren: opzoomër, voorzitter, leemans, M. DE VRIES, BRILL, G. DE VRIES AZN., BEETS, R. FRÜIN, KARTING, SIX, NABER, FRANCKEN, HOEKSTRA, DE GOEJE, VAN HERWERDEN, VOSMAER, LAND, DE HOOP SCHEFFER, CASCFBKLL, DB JONG, ACQUOY, HABETS, PLELTTE, BELLAER SPRÜHT, TIBLB, WIJNNB, MATTHBS, VAN DE SANDE BAKHUIJZEN, VERDAM, DB LOUTER en BOOT, secretaris. De heer Borret heeft bericht gezonden dat hg door onge- steldheid verhinderd wordt de vergadering bg te wonen. Het proces-verbaal der vorige vergadering wordt gelezen en goedgekeurd. 