Bijdragen tot de taal-, land- en volkenkunde
Onderzook naar het domein en kantonneering gingen onder Randon zoo hand aan hand, natuurlijk zeer langzaam, als zijnde het eene zaak van veel arbeid en veel beleid om eene ebillijke verdeeling, tusschen het domein en de stammen tot stand te brengen; en kantonneering werd vooreerst slechts op enkele stammen van den Tell — die er eene 800 telt — toegepast. Volgens Duval, een voor-stander der kantonneering, boden zij nergens ernstigen wederstand, sparce que grace à l'immensité du pays on leur laisse partout dix fois plus d'espace qu'ils n'en peuvent et n'en veulent cultiver. Van eenige jaren onderzook was het resultaat, «que l'état pouvait rentrer en possession de quatre a cinq cent mille hectares par province.” * Het was dus Zie: Randon D.I. bla. 381; Robe biz. 58—59; Duval ble. 48—49, Vacherot biz. 188—184; Ann. d. D. M. 1856/57  verzekeren, en plannen tot het oprichten van nieuwe dorpen werden terstond voorbereid; maar de kolonisten bleven zich schaars aan-bieden, en brachten gedurende de 6 a 7 jaar van zijn besteht. — Dit is zeker niet veel, en straks zullen wij dan ook zien dat de hierboven vermelde immigratie van 58000 hoofden slechts voorruim 1/5 aan den landbouw ten goede kwam. Ten gevolge van haar beter gehalte waren de uitkomsten echter gunstiger. Den geringen toeloop van landbouwers en van immigranten in 't algemeen schrijft Randon toe aan den geringen lust van de Franschen tot landverhuizing, aan het klimaat van Algerië, en den zwaren arbeid dien de akkerbouw, hoe loonend ook op den duur, aanvankelijk vereischt, terwijl beurs- speculatiën het kapitaal door verleidelijke winsten lokken. Dewijl echter de toeloop van vreemdelingen insgelijks gering bleef, getuige ook het weinige succes van de Ge- neefsche maatschappij aan wie in 1853 nabij Setif 20,000 hect. grond geconcessionneerd werden, kan de eerste reden door Randon genoemd slechts in betrekkelijken zin gelden ; en dat er nog andere oorzaken gewerkt hebben mag men ook daaruit opmaken, dat in ’55 en '56 op eene immigratie van 30,040 Franschen slechts 13,312 naar Algerië kwamen. * Duval spreekt er dan ook anders over. Volgens hem hield de regeering de immigratie eerder tegen dan dat zij ze aan- moedigde, vooral toen de Krim-oorlog (1854—1856) het bezettingsleger sterk verminderde? —- wij denken hierbij aan haar gehalte — ; en vond deze ook geene medewerking bij sommige lokale besturen van Frankrijk, uit vrees voor ontvolking. Verder wijst hij op de bezwarende voorwaar- 1 Het klimaat van Algerië is over het algemeen een warm kli- maat; in de hoogere streken echter zijn sneeuw en vorst geen zeld- zaamheid, en deze ondervinden dikwijls zeer snelle en sterke afwisse- ling van temperatuur naarmate van de streek waaruit de wind waait, Veel water vindt men er niet, en drooge zomers met veel Simoun hebben niet zolden mislukking van den oogst ten gevolge. Nabij de kust is het klimaat meer bestendig en aangenaam. Dat van de stad Algiers wordt zeer geroemd: de gemiddelde jaarlijksche temperatuur bedraagt daar 15° 2 R., de hoogste 320, de laagste 20. 3 Duval, blz. 32. 3 Blz. 37 en 33. Den van betimmering en ungünstigen, van beplanten en ungünstigen reeds voor de erste jaren aan den concessie-houder opgelegd, terwijl hij met de veeteelt zijn fortuin zou hebben kunnen voorbereiden. * Hij noemt die voorwaarden over-dreven, onmogelijk na te komen. * Zoolang nu daaraan niet voldaan was, bleven die concessién voorloopige, en voor het crediet zijn voorloopige titels geen ernstige. * Frappée de main-morte, elle (cette propriété provisoire) est exclue de la circulation ou n'y entre qu'avilie; elle est exclue du crédit ou ne l'obtient qu'à des prix ruineux.”* Van de 264,785 hect. nu die 81 Dec. 1856 in Algerie geconcessionneerd waren, hadden slechts 50,385 d.i. 1/5 zich van opzegging kunnen vrijmaken. ‘Algemeen werd dan ook geklaagd over de eischen der militaire administratie, hoewel deze — Duval erkende het elders — wat het vervullen van die voor-waarden betroffen met meer toegevendheid te werk ging dan later het civiele bestuur. Deze klachten golden meer  Blz. 106—111, 15, 76—77. Randon vermeldt (D. I. bis. 896) voor 1%57, op 80,000 pasagiers aan wie vrije overvaart verleend werd. eine einzige, die er overdrückte, erkende Duval dat er overdrückte was in de klachten tegen de Arabische bureaux; erkende hij de gewichtige diensten die zij bij de militaire operatién bewegen, en den heilzamen invioled dien zij overhet algemeinen op de inlanders uitoefenden; hij achtte ze zelfs onmisbaar, mits in hunne ondergeschikte rol  geden als mercantile. Ook hij schetste die kolonisten als zijnde dikwijls aanmatigend en veeleischend, zonder kaptaal en zonder eerlijkheid, alles verwachtende van de regierung zonder zelven handen aan het werk te slaan, „faisant beaucoup de bruit pour peu de besogne, et prêts à disparaitre demain.” Doch de administratie in bescherming nemende tegen de kolonisten, veroordeelde de Broglie het concessie-stelsel, als een stelsel waarbij de staat zijn concessionaris koos maar deze niet zijn concessionaris koos maar deze niet zijn concessionaris; dat aan den kolonist bepaalden werk-zaamheden voorschreef binnen een bepaalden tijd te verrichten op straffe van ontzet; dat van Algerie verwijderd hield de twee voorname elementen van kolonisatie, het kapital en den ondernemings-geest, die zich niet komen ves- 1 Blz. 99, 2 D. I. blz. 283301. 8 Tweede artikel blz. 300, 4 Ib. blz. 327. 173 Tigen waar zij voor alles permissie moeten hebben van en rekenschap geven aan de autorité. Vór het en terwijl dat stelsel nog in volle werking was, had Duval het bestreden als nadeelig voor de schatkist, belemmerend voor de kolonisatie en verdachtmakend voor de admiratic door de mogelijkheid van begunstiging en willekeur; en daarentegen aangeprezen dat van publieke veiling der beschikbare terreinen. „La concession directe, nous n'ajoutons pas gratuite car aucune ne l'est, c'est la tutelle de l'état et la discipline officielle dans la colonisation. La vente des terres conférant la propriété définitive, c'est au contraire la liberté de l'agriculture et de ses légitimes spéculations; c'est pour chacun le gouvernement de ses proprès affaires par l'affranchissement du sol et de l'homme. En elders: quand un ingénieur veut dériver sur des terres le courant d'une rivière, il ne transporte pas l'eau goutte à goutte, il lui fait un lit, et bientôt obéissant à la gravitation, la veine liquide coule où la pente l'invite. Ainsi en peu de temps s'exécute une oeuvre que par la première méthode des siècles n'auraient pu accomplir. La concession c'est le transport goutte à goutte; la vente c'est le canal creusé. Het beeld is sprekend. Dat het gevolgde concessie-stelsel zeer langzaam en gebrekkig werkte is reeds gebleken. Voor het stelsel van veiling echter, is het beeld slechts juist op beperkte schaal, dewijl immigratie, kapitaal en werkkrachten maar niet als het water van de rivier voorhanden zijn en toevloeien, vooral niet in een land als Algerie. De berek ening van Duval, dat de staat met den verkoop van de 6 millioen hect. gronds waarover hij in den Tell had te beschikken, in korten tijd 120 millioen franken kon realiseeren — de hect. gerekend ad 20 fr. — gaat dan ook niet op. Verder waarschuwde Duval op grond van de opgedane ervaring tegen verkoop in rente-betaling in stede van tegen kapitaal, en stelde hij 1 Tweede artikel blz. 314—317. 2 Blas 41. Blas 41 en 56. Duval noemt dat cyfer van 6 millioen op het gezag van den Moniteur universel; Randon spreekt van 3, 4 à 500,000 ext. das hoogstens van ij millioen. Randoa schijnt bouwgrond te bedoelen ; mogelijk bedoelen de Mon. univ. grond in het algemeen. Voor om de terreinen die in publikke veiling niet verkocht mogten worden tegen eene vaste som van de hand te doen. Duval schreef het eerste gedeelte van zijn betoog over de saliénation des terres in het voorjaar van ’56, toen de regeering besloot met de publikke veiling eene proef te nemen op kleine schaal. Dit had plaats in '56 en '57, zonder ver- dere voorwaarde dan het stellen van een borg in de pro- vincie voor het voldoen van den koopprijs in 3 jaarlijksche termijnen. De goede perceelen vonden gretige koopers, vooral toen voor tijdiger en ruimer publiciteit gezorgd was, en brachten tot 172 fr. per hect. op; de middelmatige gemiddeld 65 fr. ® Intusschen werden gelijktijdig nog concessiën verleend, volgens Duval zelfs op ruimer schaa] dan vroeger en soms in dezelfde streken waar gronden geveild werden hetgeen die veiling tegenwerkte; volgens de regeering echter, in de meer verwijderde streken waar men meende geen koopers te zullen lokken. Duval haalt te dezer gelegenheid tevens he t volgend merkwaardig staaltje aan van eene bekrompen opvatting der voorwaarden van verkoop, ten laste niet van de militaire maar van de domein-administratie: »un acquéreur s'est trouvé qui a déclaré que ne connaissant personne, il offrait de payer contant; il n'a pu faire agréer sa proposition, et si un habitant d'Alger, témoin de ce singulier incident, ne s'était spontanément offert comme caution, l'enchère du premier eut été annulée.” Hij zegt dan ook: »dans l'intérêt des étrangers — die niet waren uitgesloten — et pour empécher d’ailleurs qu'il ne se forme une classe parasite d’intermédiaires à titre de garants, il convient d’autoriser soit le dépôt d'un cautionnement en argent dans les caisses publiques, soit le paiement immédiat, en accordant un escompte égal à l'intérêt dont les paiements à terme sont susceptibles.” * Tegen het einde van Randon’s bestuur zien wij dus het stelsel van veiling in werking naast het concessie-stelsel, dat eerst in 1860 verlaten doch later gewijzigd weer hernomen Werd. Die eerste veilingen op kleine schaal heben Duval, blz. 52 en 54. Duval, blz. 51 en 57. Blz. 54e055. mm 8 b> me 175 natuurlijk slechts weinig invloed kunnen uitoefenen op het toenemen van de immigratie die wij reeds kennen, en nog minder op de resultaten van den landbouw die wij thans nader gaan vernemen. Landbouw en veeteelt. Volgens Duval bevonden zich van de 180,000 Europeanen op het einde van 1857 in Algerie aanwezig 113,000 in de steden; van de overige 68,000 op het land verspreid hielden- 23,000 aich bezig met kleinhandel en industrieelen uit de aanwezigheid eener sterke legemacht, en spotvogels, zegt hij, beweer- den toen niet geheel zonder grond dat de kolonisatie van Algerie econsistait tout entière dans la cantine de l'armée frangaise." 31 Dec. 1851 werd de landbouwende klasse geschat op hoogstens { van 131,000 zielen dus op hoogstens 32 * 31 Dec. 1851 werd de landbouwende klasse geschat op hoogstens { van 131,000 zielen dus op hoogstens 32 * 31 Dec. 1851 werd de landbouwende klasse geschat op hoogstens { van 131,000 zielen dus op hoogstens 32 * 31 Dec. 1851 werd de landbouwende klasse geschat op hoogstens { van 131,000 zielen dus op hoogstens 32 * 31 Dec. 1851 werd de landbouwende klasse geschat op hoogstens { van 131,000 zielen dus op hoogstens 32 * 31 Dec. 1851 werd de landbouwende klasse geschat op hoogstens { van 131,000 zielen dus op hoogstens 32 * 31 Dec. 1851 werd de landbouwende klasse geschat op hoogstens { van 131,000 zielen dus op hoogstens 32 * 31 Dec. 1851 werd ,750; 31 Dec. '57 bedroeg zij 45,000; in 6 jaar tijds was zij dus slechts toegenomen met 12,250 a 13,000, of met 2,100's jaars. Zooals wij weten, werden over hetzelfde tijdvak 130,000 hect. meer in cultuur gebracht. Het totaal der concessiën bedroeg op hel einde van 1856, 264,785 hectaren. Voor de 10,000 gezinnen van 1857, 280,000 hect. stellende, gefest dit gemiddeld 28 hect. per gezin, of 6 a 7 per hoofd. De inlanders bebouwden in 1856, 2,082,524 hect. tegen 1,765,071 in 1855, of 317,453 meer. À la gente op de enkele cijfers die de Mémoires" meedeelen, zou men tot de gevolgtrekking komen dat de graanbouw eene buitengewone viucht had génomen. Zoo zegt Randon, dat in de 10 eerste maanden van 1855 negenmaal meer koren naar Marseille werd uitgevoerd dan in 1851, namelijk 547,520 hectol.; en dat terwijl in 1850 voor 144 millioen aan granen werd ingevoerd, Algene in 1854 en 55 * voor nagenoeg 203 millioen uitvoerde. Tweede artikel bls. 310. De Ann. d. D. M. 1857/58 (bla. 190) geft voor 31 Dec. '57 dezelfde totale cijfers, doch onderscheidt die 23.0) kleinhandelaars niet van het overige der landelijke bevolking. 3 Ano. d. D. bla. 408. R. noemt 1855 en 56 wat onjuist is: sie D. |. bla. 445. ongerekend de 380 millioen kil. koren, meel en beschuit aan het Krimleger verstrekt. Maar op dat verschil tusschen in- en uitvoer vór en na 1851 had vooreerst invloed de tariefs-hervorming van dat jaar; en wat de jaren '54 en ‘55 betreft, deze kunnen moeielijk als termen van verge- lijking dienen. De speculatie-geest toen door den oorlog in het oosten opgewekt, leidde er toe om den geheelen voor- raad van Algerië uitste putten, tot den silo (kuilen) voorraad van de inlanders, hetgeen dan ook hongersnood ten gevolge had toen de oogst van °56 door buitengewone droogte slecht uitviel. Die speculatie-geest werkte mede tot de meerdere bebouwing welke van '55 op '56 bij hen viel waar te nemen en die slechts van tijdelijken aard was. De » Mémai- res” wijzen er verder op, dat in '57 voor eene waarde van 6,147,420 fr. aan meel werd uitgevoerd, zijnde drie- maal meer dan in 1851. Eene vergelijking van twee jaren voor dit eene artikel, waarbij dan nog het verschil in markt Pris zou te pas komen, kan evenmin dienen tot maatstaf voor den vooruitgang van den landbouw. Met evenveel recht zou men uit eene vergelijking van de jaren '54 en '55 met '56 en '57, toen de uitvoer van granen over het algemeen veel geringer was, tot achteruitgang kunnen besluiten. Alles te zamen genomen en bij gebrek van meer afdoende ciifers, geeft de meerdere bebouwing van 130,000 hect. door Europeesche kolonisten, mijns inziens, de ware winst an gedurende het bestuur van maarschalk Randon. Aan aan moedigingen van allerlei aard had het intusschen niet ontbroken. Evenals Bugeaud verwachtte Randon voor Algerié’s toekomst juist het meest van den landbouw. In de ver-schillende provinciën waren landbouw-vereenigingen opgericht, tentoonstellingen georganiseerd, jaarlijksche en driejaar- 3 Volgens den Ann. d. D. M. 1855/56 bl. 186 bedroeg o. a. de uit-voer in 1854: 1,033,718 hectol. koren; in 1855: 1,232,185. Volgens den Ann. 1856/57 blz. 116, en 1857/58 blz. 133 werden uit-gevoerd in: 1856. 1857. 460,000 hectol. koren. 351,000 hectol. koren. 247,000 „ haver. 99,000 =, haver. 800,000 kil. meel. 207,000 kil. meel. von welke einverstanden sommige weinig overreichen met die der,, Mémoires.” 177 lyksche benevens eine permanente te Algiers, prijzen uitgeloofd, enz. Voor de tabak- en de katoen-teelt ging de regeering verder; de maarschalk zegt: sfit mieux encore.” * Zij be- paalde zich niet tot het geven van instructién, het uitloven van prijzen en het teelen van plant-gewassen in de pepi-nìère van Algiers, maar nam desverkiezende den oogst tegen een loonenden prijs voor hare rekening. Een en ander maakte dat het getal tabaksplanters in 1857 geklommen was tot 3297 die 3749 hect. bebouwden tegen 5 * 37 planters en 444 hect. in 1851, en dat de opfert ruim 4 millioen kil. meer bedroeg. In 1866 was de geheele produktie echter slechts ruim 2 millioen kil, in 1865 24. Volgens Duval is die tabak van betere kwaliteit den fransche, betaalde de regie, in 1855, 140 fr. voor de 100 kil, doch kocht de partikuliere handel de beste soorten. Wij zullen later zien dat de tabaks-cultuur sedert eene groote uitbreiding gekregen en aan den staat belangrijke winsten bezorgd heeft. Tot aanmoediging van deze cultuur gaf het bestaande regie-stelsel gereede aanleiding, en men behoefde niet te twijfelen aan de uitkomst. Een en ander echter was niet hel geval met de katoenteelt, die de regeering in Algerië wilde acclimatiseeren. Hare bescherming had wel ten ge- volge dat in 1855 zeven en dertig maal meer hect. be- plant werden dan in 1851, namelijk 1923, die in 1856 200,000 kil. van de beste soort opleverden; de produktie klom wel in 1865 tot 860,570 kil, ® dank zij ook den prijs van 20,000 fr. dien de Keizer vijf achtereenvolgende jaren uitloofde; maar die teelt beantwoordde ten slotte niet aan de verwachting die ook Duval er van had, en zullen wij, aan eigen krachten overgelaten, met een klein cijfer terugvinden. Ter zake van die bescherming zeide een spotvogel tot de Broglie: và ce compte on ferait pousser du vin sur les tours de Notre-Dame sans se ruiner”. * De ‚Mémoires vermelden niet dat de regeering de op- D. J, bla. 415. R bp. 1, ble 415416. Ib. bla. 416—417. Tweede artikel bis. 308. Volgr. II. 12 oa ® we = 178 brengst van de cochenille- en opiumteelt tot 1859 geheel voor hare rekening nam; en dat verder allerlei speciale cultures: koffij, thee, vanille, gember, peper, zijde, in- digo enz. werden beproefd en aangemoedigd, hoewel noch het klimaat noch de bodem van Algerié daartoe ge- schikt zijn. Dit alles gaf dan ook slechte resultaten, en met het ophouden van de officiéele en dure bescherming verviel ook de teelt. Deze had bovendien het nadeel dat zij de aandacht van de ware cultuur aftrok. Algerië is het land van den graanbouw en de veeteelt, Van de granen komen voornamelijk in aanmerking: koren, gerst en maïs; verder haver, gierst, rijst, boek- weit, kanariezaad. Het koren is van zeer goede hoeda- nigheid, en koste in 1855 in loco 11.50 à 20 fr. de hectoliter. De oogstjd is Mei—Juni, en reeds in Juli kan een deel van den oogst worden uitgevoerd, zoodat Frankrijk den zijnen geduldig kan afwachten. Ook het vlas, „plante spontanée du pays”, zegt Duval, geeft goede resultaten. Zoo is het ingelijks met de alfa (lygeum spartum), eene eenjarige plant die voornamelijk op de hoogvlakten groeit, en waarvan de uitvoer voor de papierfabrikatie, voorname- lijk naar Engeland, thans zeer aanzienlijk is. Ook voor den wijnbouw is Algerie gunstig. Goed verzorgd, kunnen de Algerijnsche wijnen met de Spaansche concureren. Aanvankelijk en hoewel de produktie gering was, waren zij onderworpen aan een hoog tarief tot bescherming van de Fransche wijn-industrie Bengen ten ge- volge had dat zij de Fransche wijnen uit Algerie verdrongen. Die produktie is sedert aanziellijk toegenomen. In 1865 bebouwden de Europeanen 7897 hect, gevende 70,000 hect. wijn, waarvan slechts 272 in Frankrijk werden ingevoerd. „Voilà bien en vérité de quoì inquiéter les vignerons de Hérault et du Gard,” spotte Duval. De inlanders bee bouwden toen 3000 hect. Voor verdere. bijzonderheden betreffende de landbouw- produkten, groenten, vruchten enz. moeten wij verwijzen naar de verslagen van Duval over de Parijsche tentoon- stellingen van 1855 en 1867. Veel deed de regeering tot verbetering van den veelstapel, voornamelijk van de schapenfokkerij, ten einde Frankrijk, dat jaarlijks voor 40 à 50 millioen wol uit den veemde trok, zooveel mogelijk onafhankelijk te maken. Van hoeveel belang de katoenteelt en de wolproduktie met de daarmede in verband staande industrie voor Algerië zijn, moge o. a. daaruit blijken dat er in 1857 voor eene waarde van bijna 30 millioen franken aan geweven goederen werden ingevoerd. De wol-produktie belooft betere resultaten dan de katoenteelt. Het vermeerderen van de kudden schapen, zegt maar-schalk Randon, is eene gemakkelijke zaak in de zuidelijke streken van Algerië, die zich daartoe uitmuntend eigenen. — Voor die streken schijnt nog het spreekwoord te gelden: shoe meer kinderen, hoe meer schapen," dat sedert de tijden van Abraham voor andere gewesten eenige wijzigingonderging. — Meer moeite kostte het om het ras te ver-edelen, waartoe fokvee uit het zuiden van Frankrijk met goed gevolg werd ingevoerd. Erde; evenzoo om de inlanders er toe te brengen hunne kudden bete verzorgen vooral gedurende den regentijd, ze op minder ruwe wijze te scheeren en de wol beter te sorteeren. De uitkomsten vermeldt Randon niet; hij sprak alleen de verwachting uit dat binnen weinige jaren de wol 3 à 4 maal meer waarde zou hebben, en de produktie 15 à 20 millioen kil. zou bedragen. * In 1857 bedroeg zij 5,190,000 kil.* In 1867 constateerde Duval vooruitgang. Eene statistiek van den veestapel geben de "Mémoires" niet. Zij vermelden enkel dat de uitvoer van rundvee die in 1852 eene waarde van 117,260 fr. vertegenwoordigde, in 1858 656,050 fr. beliep. In 1869 telde de veestapel 7,800,000 stuks, doch dat was het jaar na den grooten hongersnood van 1867 —68; in 1874, nagenoeg 15,000,000. Het land is rijk in fourrage. In 1854 werden meer den 100,000 centenaars fourrage aan het Krimleger verzonden, en in 1855 door de provincie Constantine alleen 1 RD. 1. bla. 429. 2 Ann. d. D. M. 1857/58 bls. 132. 3 D. I. bla. 422. Ann. d. D. M. 1857/58 bls. 133. D. I. ble 444. Regeerings-verslag van 1875. 180 meer dan 125,000. Bij gebrek aan wegen, handen en débouchés, schreef Duval in 1857, blijft jaarlijks het grootste gedeelte van het hooi ongebruikt. Remonte. Algerië is ook het land voor het paard. De Arabier, zegt Randon, heeft aangeboren liefde voor het paard. Maar gegen zorg genoeg; hij laat het in den regentijd zonder voldoende beschutten en voedsel, andermaal een gevolg van zijn zwervend leven. Dit en de aanhoudende oorlog waren de oorzaken van achteruitgang in getal en gehalte. Ook het getal dekhengsten was onvoldoende, en de remonte-dienst gebrekkig georganiseerd. Randon centraliseerde dezen dienst onder een ervaren hoofdofficier, en richtte in de provisionieren in evenredigheid met de produktie remonte-depots op, die niet enkel met den aankoop belast waren, maar tevens met het toezicht op de fokkerij en de behandeling van de jonge paarden. Met medewerking van de inlandsche hoofden werden nog 100 dekhengsten uitgezocht en aangekocht, die, door den staat verzorgd, echter het eigendom bleven van de stammen en jaarlijks op aangewezen punten beschikbar waren. Premiën werden uitgeloofd voor de best gevormde en de best verzorgde veulens. De gekantonneerde Spahis zouden behalve hun dienstpaard eene merrie ter verzorging krijgen; de wijze van stalling en de behandeling van paard en veulen in deze smala’s gevolgd, moesten aan de inlanders tot voorbeeld strekken. Eindelijk werden provinciale en algemeene tentoonstellingen met wedrennen en fanta-sia’s ingesteld, tot het opwekken van de op dit punt On verstandbare eigenliefde der inlandsche hoofden. Het gevolg van een en ander was dat het getal het vijf-voudige bedroeg; en dat terwijl in 1851 slechts 2321 mer-riën gedekt werden, dit getal in 1856 16,676, in 57 18,000 en in 58 zelfs 26,000 beliep. Achtereenvolgens konden zoodoende verscheidene regimenten lichte kavalerie van uit-muntende oorlogspaarden voorzien worden. In 1851 was de prijs van het remonte-paard ongeveer 300 franken. Slechte jaren, vooral de groote hongersnood van 1867—’68, veroorzaakten echter weer sterken achteruitgang. Boschwezen. In Oran en Algiers vindt men slechts Kleinere bosschen; in Constantine daarentegen uitgestrekte wouden, vooral tusschen Boegia en la Calle: eikensoorten, tuja's (cypressen-soort), ceders, pistache-boomen, enz. Op de Parijsche tentoonstelling van 1855 was Algerië vertegen-woordigd door 140 houtsoorten. * Zijne bosch-oppervlakte vinden wij geschat op 2,257,272 hect. * Voor de exploitatie van den kurk-eik, die nagenoeg 1/4 van het geheel inneemt, waren sedert 1841 aan verschillende maatschappijen concessiën verleend ten bedrage van 146,000 hect, die 1,150,000 kil. kurk opbrachten. Die exploitatie, zegt Kandon, geschiedde echter niet altijd met de noodige zorg of nauwgezetheid; boschbran-den hetzij uit moedwil of onvoorzichtigheid van de inlanders, of ter ontginning kwamen menigvuldig voor; het vere vernelde veel jong hout, en voor beter toezicht, onderhoud en aanplanting werden buitengewone maatregelen vereischt. Naast den gewone dienst voor het boschwezen werd door Ran-don in iedere provincie eene kompagnie. militaire planters en hothakkers’ opfericht, door wier toeden o. a. op verschil-lende punten nieuw hout verres. Van de bosschen van Algerie koesterde Randon groote verwachten. Voor de toekomst. Volgens Duval leveren zij houtsoorten voor alle takken van industrie op. Scheepsbouw en meubelmakerij, de meest eischende, zeide hij in ‘55, kunnen in de Algerijnsche bos-schen een overvloedigen rijkdom vinden »dès que la douane consentira a lever le veto de ses taxes; naast den tuja zullen mahonie- en palisander-hout verbleeken.* Op de tentonstelling van '67 waren speciemen van constructie-hout van kolossale afmetingen aanwezig, o. a. rondeclen van 14 à 2 m. in middellijn. ‘Onder de budget-inkomsten voor 1857 en '58 komen de bosschen nog slechts voor met een bedrag van 150,000 fr. tegen 60,000 in '54. Handel en nijverheid. Van kamers van koophandel vonden wij reeds in 1844 gewag gemaakt, mogelijk bestonden zij reeds vroeger; af en toe werden nieuwe opgericht. De »Mémoires” spreken er niet van. Duval bla. 155. Stat. gén. 1873—"75, bis. 303. Bla. 191 —'92. Ib. bla. 214. Ann. d. DN. M. 1856/57 bla. 113, 1857/58 bls. 133 em 1853/54 bis. 112. ee U Zijn wijzen op eenigen vooruitgang in de nijverheid, die in Algerien nog weinig ontwikkeld was en door een hoogtarief gedrukt bleef. Zoo in de meelfabrieken, waartoe van 1852—58 meer dan 40 watervallen werden geconcessioneerd, terwijl enkel over 1857 tot het oprichten van 8 stoomgemalen vergunning werd verleend. Zout wordt in groote hoeveelheden gewonnen. Algerié is rijk in ertsen. Enkel in de provincie Algiers zijn 47 metaal-lagen bekend, doch tijdens het bestuur van Randon werden slechts daarvan geéxploiteerd. De voor-naamste mijnen waren: de ijzermijnen van Mokta el Hadid (Karezas, Ain Mokra) nabij Bona, wier kwaliteit die van bet Zweedsche ijzer evenaren of zelfs overtreffen zou; de kopermijnen van Oued Allelah bij Tenes, van Oued Merdja en van Mouzaia beiden bij Blida; de loodmijnen van Ghar Rouban nabij Nemours op de grens van Marokko, en de zilverhoudende loodmijn van Kef oum Theboul op de grens van Tunis bij la Calle. De uitvoer van ertsen bedroeg in 1857 elf millioen kil., als: 4,205,400 ijzer-, 1,415,000 koper-, en 5,424,000 looderts. Blijkens het verslag van Duval over de tentoonstelling van 1867 kwijnden toen de kopermijnen van Tenes en Mouzaïa, deels door armoede van erts, maar meer nog door gebrek aan kapitaal en duurte van transport. De ijzermijnen van Mokta el Hadid daarentegen, toen reeds door e En spoor- weg met Bona verbonden, blüden zer; zij bezigden toen 190 arbeiders, waarvan 100 inlanders, en produceerden 2,000,000 centenaars erts per jaar. Deze tak van industrie is vooruitgaande. De voornaamste marmer-groeven, reeds door de Romei- nen gewaardeerd, zijn die van Filfilla nabij Philippeville, en van Takfatet (Aïn Tebbaleck) aan den weg van Oran naar Tlemcen. De eerste levert wit marmer, dat volgens Duval met het carrarisch marmer kan wedijveren; de uit- voer bedroeg in 1856 16,110 cent.* Het doorschijnend 1 R. D. I. blz. 422-443 2 Ann. d. D. M. 1857/58 bls. 1338 3 Ann. d. D. M. 1856/57 bls. 116. 183 onyx-marmer van Ain Tebbaleck is nog kostbaarder; de kubieke meter daarvan wordt geschat op 4000 fr. Volgens het verslag van Duval over de tentoonstelling van 1867, was eene nieuwe mijn van onyx-marmer ontdekt nabij Ne- mours; anderen noemen Tlemcen. Onder de inlandsche nijverheids-produkten neemt vooral de olijf-olie eene voorname plaats in. In 1857 bedroeg de uitvoer daarvan bijna 3 millioen franken. Het totaal der olijfboomen van Algerië, die daar de grootte bereikt van den eik in Frankrijk, bedraagt meer dan 8 millioen. Ka- bylië vooral is het land der olijf boomen en het centrum van produktie van den olie, doch deze geschiedt nog op zeer gebrekkige wijze. Dit voor de voornaamste bijzonderheden. Overigens kan de handels-beweging eenigen maatstaf geven voor den voor- uitgang van Algerië. Over de jaren 1847—51 bedroeg de in- en uitvoer te zamen gemiddeld 87 $ millioen fr.'s jaars ; ® over de jaren 1852—58 gemiddeld 180 millioen, ‘dus gemiddeld 42} millioen meer De tarif-hervorming van 1851 droeg daartoe veel bij. In 1857 werden in- en uitgeklaard 5499 schepen metende 770,688 ton, de kustvaart van Algerie (6652 reizen met een transport van 310,245 ton) daaronder niet begrepen. Publicke werken. Voor de publicke werken had de Turksche heerschappij weinig of niets gedaan. Wanneer men ziet wat de Fransche regeering in minder dan een halve eenwot stand bracht, dan kan men haar den lof van aetivit niet onthouden, en merkwaardig is de wijze waarop vele van die werken, al vechtende om zoo te zeggen, tot stand kwamen. Tijdens het bestuur van Randon werd de prachtige haven van Algiers, die terstond na de verovering onderbanden was genomen, nagenoeg voltooid. Te Cherchell, Oran, Nemours, Mostagenem, Dellys, Boegia, Philippeville en. 2 Ann. d. D. M. 1853/54 bls. 115. R. D. I. bla. 446. BOD. I. bla. 446—447. Stora, te Bona en la Calle werden de havenwerken verbeter of daargesteld, en tal van lichttorens verrezen langs de kust. In een land zonder bevaarbare rivieren als Algerië, heben de wegen een buitengewoon belang, en toch ontbraken deze bij de komst der Franschen nagenoeg geheel. In de provincie Constantine bv. bestond geen enkele rijweg vór 1846, toen het leger dien van Philippeville naar de hoofdplaats voltoide. Onder Randon werd van de wegen veel werk gemaakt. Behalve die reeds vermeld bij de verovering van Kabylië kwamen tot stand: in de provincie Algiers, de groote wegen van de hoofdstad naar Dellys en Tizi Oezoe, naar Miliana en Cherchell; buurtwegen naar Aumale, Orleansville, Tenied el Haad; — in de provincie Oran werden die van de hoofdplaats naar de onderaf-deelingen Tlemcen, Mostagenem, Mascara en Sidi bel Abbes in onderhoud genomen; — in Constantine werd de weg naar Batna g Estelektijk oostwaarts verlegt door het vruchtbare dal van de Boe Merzoeg, begonnen aan de wegen van de hoofdplaats naar Tebessa en Setif, en van Batna naar Lambessa, terwijl die van Philippeville naar Bona gedeeltelijk verbeterd, en de wegen van Bona naar |’Edough en Guelma voltooid werden. Randon schat de uitgestrektheid van de wegen door het leger aangelegd op meer dan 6000 kilom. * Het beplanten daarvan werd aan- gemoedigd, en er verrezen verscheidene caravanserails. Het decreet van 8 April 1857 stelde een net van spoorwegen vast. De quaestie van spvorwegen voor Algerie kwam reeds in ’82 en '33 ter sprake, doch geraakte op den achtergrond tot den val van Abd el Kader in '47. Verschillende lijnen werden ontworpen, doch ten slotte werden al het voorgestelde brokwerk verdrongen door een algemeen plan over een uitgestrektheid van 1200 kilom. In zijne algemeene strekking warm voorgestaan door generaal Chabaud Latour, die reeds in '53 het denkbeld had aan- gegeven eener leening tot dat einde van 300 millioen fr. waarin tevens de noodige verbeteringen aan verdere wegen en havenwerken begrepen waren, werd het bij bovenge- noemd decreet vastgesteld.' Het net zou bestaan uit: 1°. eene hoofdlijn evenwijdig aan de kust, van Algiers oost- waarts naar Constantine over Aumale en Setif, westwaarts naar Oran over Blida, Orleansville en St. Denis du Sig; 2°. lijnen van de voornaamste havens naar de hoofdlijn als: van Bona over Guelma en van Philippeville, beiden naar Constantine; van Boegia naar Setif; van Tenes naar Relizane; van Oran over Sidi bel Abbes naar Tlemcen. Aan den spoorweg van Algiers naar Blida werd onmiddellijk begonnen, en in 1858 was de eer 2. Stefte (Algiers —Boeffarick) reeds voltooid. Dit werk geschiede de door den staat, doch werd in 1860 door eene gesubsidieerde anonieme maatschappij overgenomen en voortgezet. Aan telegraaf-lijnen waren in 1858 2000 kilom. gelegd met 29 kantoren, wier opbrengst toen reeds 200,000 fr. Bedroeg. Sedert 1 Oct. '57 was Algerie door een underzeischen kabel met Frankrijk verbonden. Wegen en havens zijn noodig voor het transport van de produkten, maar in Algerie dat onder een droogen hemel en den verschroeienden adem van den Sirocco ligt, zijn in de eerste plaats besproeings-werken noodig ten einde produkten te kunnen teelen: kanalen, stuwen, reservoirs, waterleidingen. Reeds waren aangelegd 254 kilom. kanaal, 75 kilom. riool, 116 kilom. waterleidingen, waarvan sommige in trotschen bouw de Romeinsche evenaren, De "Mémoires" sommen verschillende werken van dien aard op die onder Randon ondernomen of voltooid werden, als: de stuwen van Marengo en Laghoeat in de provincie Algiers; in die van Oran het kanaal der Mekerra, en de voltoing van bet irrigatie-stelsel der Habra-, Sig- en la Mina-viakten;idem in het dal van de Boe Merzoeg en de oase van Biskara der provincie Constantine; eindelijk waterleidingen om een 20tal plaatsen van voldoend drinkwater te voorzien. Duval 132; Duval ble. 17 en volg; Randon, D. |. bla. 491. 3 Zie de wet van 20 Juni 1860 (J. d. P. bls. 74), en het decreet van 18 Sept. 1860 (ib. bla. 166.) B Ann. d. D. M. 1557/58 biz. 134. ¢ Tijdschrift voor staathuishoudkunde en statistiek VIII 108. 1852. 186 schreef niettemin in 1860, dat dit alles niettemin was naast hetgeen te doen bleef, en gaf te verstaan, dat de regeering slechts het initiatief van de provincien, de gemeenten en de particulieren in dit opzicht had te steunen om veel tot stand te zien komen. Over dat initiatief van de particulieren zullen wij later een ander getuige-nis vernemen. Vór de komst van Randon waren reeds 7850 hect. moeras drooggelegd ; onder zijn bestuur werd daarmede in de drie provinciën krachtig voortgegaan. Zeventig dorpen werden opgericht of bevolkt, enz. "Toutes ces voies de communication," zegt de maarschalk, "tous ces travaux de desséchement, de terrassement, de terrassement, de établissement de chemins de fer, de conduites d'eau etc. sont l'œuvre de nos soldats. L'armée d'Afrique, imitant en cela les légions romaines, faisait succéder avec une égale ardeur aux travaux qui donnent la victoire dans les combats, ceux qui affermissent la conquête du pays et développent la prospérité. Sous le gouvernement du maréchal Randon, du mois de Septembre au mois de Janvier, époque où les opérations militaires étaient terminées, toutes les troupes dans les trois provinces, étaient sur les chantiers. C’était un effectif, en moyenne, de quarante mille travailleurs qui, pendant quatre mois, se livraient à ces rudes labeurs dont la colonie devait si heureusement profiter.... L'époque des travaux était devenue Pour les troupes une habitude comme celle des expéditions; et les soldats, indépendamment de la satisfaction d’accomplir un devoir à l'égard de cette nouvelle patrie, y trouvaient encore l'avantage que leur procurait la légitime indemnité due à leurs travaux, et qui concourrait puissamment à entretenir leurs forces. Jamais la santé de l'armée n'était meilleure que dans les camps des travailleurs, et jamais les effectifs ne furent plus au complet en hommes prêts à entrer en campagne. La guerre de Crimée put le faire connaître. De uitgaven voor de hier bedelde werken beliepen onder Randon’s bestuur nagenoeg 41½ millioen franken. Aan den afzonderlijken tak van dienst, „bâtiments civils,” werden na- A D.I, 397—'98, 187 genoeg 6°/, millioen besteed. Eindelijk werd de kazerneering van 40,000 op 70,000 man, en de hospitaal-ruimte van 5000 op 9000 gebracht. Met zekere voorliefde spreekt Randon over de artesische putten die onder het in de Z. O. oasen der provincie Constanntine geboord werden. Dit geschiedde op het initiatief van den te Batna bevelvoerenden generaal Desvaux. De civiele ingenieurs Laurent en Jus kwamen in '55 en '56 den geologischen toestand van het terrein onderzoeken. Toen ditonderzoek gunstig uitviel, werden twee ateliers georgani-seerd ieder van 30 soldaten, de voornaamste onder Jus, de andere onder luit. Lehaut van de Spahis; in twee jaar tijds boorden zij 29 putten en begonnen aan een gelijk ge-tal. In die oasen bestonden uit vroegere tijden reeds enkele artesische putten door de inlanders met hunne gebrekkige middelen gegraven, doch langzamerhand min of meer verzand, en die oasen waren den ondergang nabij toen de Franschen in 1854 Toegoert bezetten en haar redding brachten. Wanneer men overweegt wat een aldus verkregen waterrijkdom, gelijkstaande met dien van al de arte-sische putten van Frankrijk te zamen, voor die dorre streken bete. ekenen moet, dan zal men beseffen dat geen weldaad deze in de verte kon evenaren; en zoowel de voorliefde waardeeren waarmede de maarschalk daarvan gewaagt, als de dankbaarheids-betuiging te dier gelegenheid van een der invloedrijkste marabouls, die juist van een bedevaart naar Mekka was teruggekomen: Bénissez,” zeide hij tot zijne geloofsgenooten, “bénissez les Francais qui, en vous donnant la paix et la sécurité, vous ont préparé une prospérité qui dépasse vos espérances. Vous aviez vu arriver avec effroi, il y a deux ans, ces soldats, que vous aimer aujourdhui pour le bien qu’ils vous ont fait. Je viens de traverser beaucoup d'états musulmans; j'ai trouvé partout injustice et violence, les routes livrées au brigandage; je n'ai respiré librement que depuis l'instant où j'ai mis le pied sur le territoire soumis à la domination de la France.” * Ik wil gaarne geloven dat deze marabout aldus in oprechtheid gesproken heeft; maar die woorden hebben niet belet dat zijne ge- . 2 RD. I. bls. 275—76. 188 loofsgenooten in latere jaren weer in opstand zijn gekommen. De trouw der inlanders blijft twijfelachtig. De vreugde waarmede zij die nieuwe waterbronnen begroetten, schetste Duval in levendige kleuren in zijn artikel „Les puits artésiens du Sahara”? en hij sprak daarin ten slotte de verwachten van het aantal etappen in de Sahara, de karavanen van Tomboektoe, die sedert de Fransche overheersching naar Marokko en Tunis uitweken, andermaal hun weg over het thans veiliger Algerie zullen nemen. Tot het bereiken van dit doel werden nog andere stappen gedaan, zooals wij later zien zullen. Godsdienst en openbaar onderwijs. Het onderwijs, zeker het beste middel tot ontwikkeling, meende men dat tevens een der krachtigste tot de trapsgewijze assimlatie zijn zou. In 1848 werd alleen het inlandsch onder den M. v. O. gelaten, en het overige bij besluit van 16 Augustus gebracht onder het ministerie van openbaar onderwijs, dat gemakkelijker goede docenten kon bekommen, zegt Duval. Sedert dien tijd, vooral sedert ’50, besteedde men daaraan veel zorg. De wet van 15 Maart 1850 op het lager onderwijs in Frankrijk werd echter niet op Algerie toegepast, en het onderwijs bleef hier zonder wettelijke regeling tot in 1875; echter volgde men voor het middelbaar de reglementen en wetten van het moederland. Lager onderwijs. Van het onderwijs in de stammen zegt Randon alleen dat het gegeven werd door meestal onwetende tolba’s en hervorming en toezicht vereischte, Inderdaad, want in die meer dan 2000 zaouïas wordt weinig an- ders onderwezen als het opzeggen van den koran en haat jegens Frankrijk. In de steden en dorpen waren door de 1 „Là tout pour les Francais”, antwoordde op zijn tong wijzende, een der meest bevriende inlandsche hoofden aan mijn bataillons- komt. tijdens den veldtocht van '5l, Lager onderwijs. En "là rien," de hand op het hart leggende. 2 Blz. 141 en volg. 8 Blz. 98. 4 Regeerings-verslag van 1875. 6 P. Blanc „La fusion des races en Algérie": Economiste francais, 3 Maart 77. regeering schön opfern, meestal gemengde, d. i., voor europeche en arabische kinderen, en naarmate van de verhouding, onder Fransche of inlandsche onderwijzers. In 1852 bedroeg hun getal 223 met 12,766 leerlingen; in '57 410 met 25,000. De "Mémoires" zeggen niet hoeveel muzel-mansche; de jongste statistiek wijst er slechts 1864 aan op de meer dan 45,000 leerlingen, dus een uiterst gering getal voor eene 8 à 9 maal sterker bevolking. In de voornaamste steden bestonden afzonderlijke meisjes-scholen, waarij dit verschijnsel zich nog sterker voordeed, en de proef met eene afzonderlijke school voor inlandsche meisjes te Algiers mislukte: in 1850 geopend moest zij in 1861 gesloten worden. Behalve de regeerings-scholen vermelden de "Mémoires" tal van geestelijke scholen van Roomsch-Katholieke genootschappen, waar niet minder dan 10 à 11,000 kinderen onderwijs genoten; hieronder ook weeshuizen, waar tevens landbouwkundig onderricht gegeven werd. Israelieten hebben hunne bijzondere scholen (mid rashim), doch bezochten ook de openbare school. Voor het middelbaar onderwijs, bijna uitsluitend door europeesche kinderen gevolgd, telde men: een lycaeum te Algiers met 230 leerlingen in 1852, en 451 in '58; 5 colleges te Bona, Constantine, Philippeville, Oran en Mosstagenem; benvens 2 Jezuiten-collegies te Oran en Constantine. Cursussen voor de Arabische taal bestonden te Algiers, Oran en Constantine. Intusschen werd daar ook onderwijs gegeven in den godsdienst en het recht, en was het noodig daarop toezicht te houden om te voorkomen dat die me-dersa (medreca)? kweekscholen werden van gelofshaat en verwijdering. De regeering richtete daarom eigen medersa op te Algiers, Tlemcen, Constantine en Medea (deze later overgebracht naar Blida en verder opgeheven), die tevens de opleidingsscholen moesten zijn van inlanders tot openbare betrekkingen en kweekscholen van verdraagzaamheid. Deze 