Bijdragen tot de taal-, land- en volkenkunde
Daarop verscheen de zeearend en strooide aarde, zoodat het droog werd; toen daalden de man, vrouw en kinderen van den berg af om naar eene woonplaats om te zien. Voor zij afgedaald waren, gaf de Heer den zeearend bevel voor den man allerlei zaden mede te brengen, als: mais, gierst, rijst, boontjes, pompoen, turis (soort boouen), sesam en nog allerlei verschillende zaden, opdat hij die zou zaaien om zoodoende in zijn levensonderhoud en dat van vrouw en kinderen te kunnen voorzien. Zie, dat is de reden, dat men op Rote, als de oogst is afge- loopen, een bosje van negen rijst-aren (van het veld) naar de hoofd- plaats brengt om dat aan den Lakimola te offeren. Ken ieder kookt rijst en brengt die met pinaug, sirih, klapper, tabak, pisang, broodvrucht als offer naar den Lakimola. Men viert feest en voert allerlei dansen uit als dankbetuiging aan den Lakimola en men bidt hem, het volgend jaar weder voor de gewassen, welke hun voedsel uitmaken, te zorgen, opdat deze goed groeien en veel vrucht geven, zoodat het voldoende voor hunne levensbehoeften is. —- ooo: -— Teluk Aman Lailona en Hak Aman Nepedae. In overoude tijden leefden er twee menschen, de een heette Teluk Aman Lailona, de andere Hak Aman Nepedae. T. A. L. woonde boven in den hemel, H. A. N. op aarde. De eerste was groot en machtig, naar zijn wil gedijde alles wat gedijen kon: de tweede was een geringe man en zijn zweet moest vloeien voor hij den kost verdiende. Eens zeide T. A. L. tot H. A. N. „Ik zal u den zonneschijn en regen geven, dan moet gij den grond ontginnen, spit hem om en bezaai hem, opdat gij, als hij vrucht voortgebracht heeft, kunt oogsten en in uwe levensbehoeften voorzien. ROTTINEESCHE VERHALEN. 429 Dit vernomen hebbende, tapte Hak Aman Nepedae, in den drogen tijd, palmsap af en legde daarmede een tuin aan, om, als de regen- tijd kwam, dien te bezaaien met mais en gierst en het rijstveld te kunnen bewerken. Toen dan ovk de tijd, waarop alles vrucht draagt, dáar was, oogstte hij in groote hoeveelheden en werd zijn huis ge- vuld door voorraad. Steeds ging het zoo voort, zoodat hij hoe langer hoe rijker werd en hij niet meer aan Teluk Aman Lailona dacht. Op zekeren dag herinnerde T. A. L. zich H. A. N. en ging hem bezoeken. Bij zijn huis gekomen, zag hij dat dat propvol was met potten palmsap en korven rijst, terwijl de stallen gevuld waren met geiten, varkens, buffels en paarden. T. A. L. vroeg aan H. A. N.: „Vanwaar hebt gij al dien rijkdom verkregen ? H. A. N. sprak: “QO, ik bezig slechts eigen kunnen en kracht, en daardoor heb ik dit alles gekregen; zoudt gij meenen, dat iemand mij dit gegeven heeft ?» Toen vroeg T. A. L. wederom: „Nu gij zooveel verkregen hebt, deelt gij daarvan dan nu ook aan weduwen en weezen mede, of niet?» H. A. N. sprak: „Bah, men zegt, dat men geweld moet gebruiken om vorst te worden en dat men rooven moet om veel voorraad te krijgen, daarom heb ik geweld gebruikt en veel geroofd; zou ik hen dan nu weer laten meedeelen ?” T. A. L. sprak tot hem: „Gij zegt, dat gij neemt door geweld te gebruiken en door rooven veel verkrijgt, en daarna hebt gij geen erbarmen met weduwen en weezen; nu ga ik heen, maar gij zult eens wat zien!» Teluk Aman Lailona vertrok: dat jaar kwam er geen regen en of Hak Aman Nepedae ook de palmen aftapte, hij kreeg geen sap; zijne aangelegde tuinen brandde hij schoon, maar hij kon ze niet met zaad bestrooien; ook de rijstvelden lagen braak. Alle kruiden en planten verdorden; de buffels en paarden kregen niets te eten waar- door zij honger leden; het water in de rivieren verminderde voortdurend. In het volgende jaar ging het weer op dezelfde wijze: van het vee en het gevogelte stierven steeds meer door gebrek; het water droogde meer en meer op. Ook de voorraad van Hak Aman Nepedae verminderde, want hij moest alleen op het oude teren, hij kreeg niets nieuws er bij. 484 ROTTINEESCHE VERHALEN. Hij liep voor het huis heen en weder tot het volkomen licht was en de man en vrouw opstonden. De man deed alsof hij den kaaiman niet zag en zeide niets tegen hem, ook de kaaiman was bang voor den man; hij liep buiten maar heen en weder als iemand, die radeloos is. Na verloop van eenigen tijd vroeg hem de man: „Wat komt gij hier doen, of waar gaat gij heen, dat gij, nog zoo vroeg in den ochtend, voor ons huis heen en weder loopt?» De kaaiman weende en sprak: „Gij weet reeds wat er gebeurd is en gij doet alsof gij nergens vanaf weet; gij hebt mijne huid weggenomen, geef ze mij nu terug, opdat ik heengaan kan, want het is al helder dag.» De man zeide daarop tot den kaaiman: „Bedrieger, gij neemt de gestalte en de spraak van een mensch aan om heimelijk alle nachten, als wij rustig slapen, te komen en ons kind te verleiden. Wees nu zoo goed en ga heen; ik wil u niet meer in huis zien komen, of anders sla ik u dood.» Toen de prins-kaaiman den man aldus had hooren spreken, zeide hij tot hem: „Als dit uw oordeel is, geef mij dan mijne huid, opdat ik kan heengaan.» De man sprak: „Ga en haal uwe naar visch riekende en geschubde huid daar ginds vandaan en pak u dan weg van hier.” De kaaiman vond zijne huid en ging heen; toen hij aan het strand gekomen was, deed hij haar aan en dook in zee. De man dacht, dat de kaaiman dien nacht misschien weer zou komen; hij sliep daarom niet en bleef wakker tot het licht werd, maar de kaaiman kwam niet. De man en vrouw waren daarover zeer verheugd, maar zij wisten niet, hoe het met het hart van hunne dochter gesteld was. Het meisje deed dien nacht geen vog dicht; zij woelde tot den ochtendstond en verlangde steeds naar den prins-kaaiman. Den daarop volgenden ochtend stond zij op en begon aan hare bezigheden, maar niets lukte haar; nu eens deed zij dit, dan dat verkeerd, zoodat hare moeder haar steeds beknorde. Nadat dit zoo eenige dagen geduurd had, werd het meisje ziek en at of dronk niet meer, zelfs geen pap, ook gemengde suiker- stroop dronk zij niet. Zij vermagerde meer en meer en werd gaande- weg zwakker, zoodat de ouders vreesden, dat hun kind zou sterven. ROTTINEESCHE VERHALEN. 435 Zij riepen geneesheeren, die de ziekte van het meisje behandelde, welke echter niet verminderde; het meisje ijlde maar steeds over den prins-kaaiman. Op zekeren dag herinnerde zich de prins-kaaiman het meisje en ging hij haar ‘snachts bezoeken. Toen hij bij haar kwam en haar zag, herkende hij haar bijna niet meer, zoo zeer was zij vermagerd en hare oogen bleven steeds half gesloten. De prins-kaaiman sprak tot haar, doch zij gaf geen antwoord. Na eenigen tijd drong zijne stem tot haar door en herkende zij hem; zij opende de oogen en sprak een weinig. De prins-kaaiman waakte bij haar tot het licht werd; daarna vroeg zij om eten, wat zij haar gaven. De prins-kaaiman vroeg verlof om heen te gaan; maar de ouders van het meisje begrepen, dat als de kaaiman vertrokken was, hun kind wel weer ziek kon worden, daarom hielden zij hem terug, opdat hij een dag of twee bij hen zou blijven; zij konden dan zien, hoe “t met de ziekte van het meisje zou gaan. De kaaiman had medelijden met haar en bleef. Nadat hij eenige dagen bij hen was, nam het meisje terstond in beterschap toe, waarover hare ouders zich zeer verheugden. Zij beiden bespraken toen met elkaar, dat zij het meisje en den prins-kaaiman maar moesten vereenigen door het huwelijk, waut door zijn bijzijn alleen was hun kind weer herstellende. Zij zeiden daarom tot den prins-kaaiman : „Ga niet heen, wij willen u tot onzen schoonzoon maken.» De prins-kaaiman was zeer verheugd en sprak: „Ik zal alles doen wat gij, mijne ouders, mij zegt.» De man zond bericht aan zijne familie en bloedverwanten en aan die der vrouw, dat hunne dochter zou trouwen en of zij allen wilden samenkomen om spijzen voor het feest gereed te maken. Daarna bepaalden zij den dag voor de bruiloft en noodigden daarop alle bewoners van het land: men kwam feestvieren en zij hielden gezamenlijk het meisje en den prins-kaaiman tegen (eene plechtigheid bij het buwelijk, waarbij de geesten de jong getrouwden voor de leus moeten beletten bij elkander te komen). Een tijdje na hun huwelijk vroeg de prins-kaaiman aan zijne schoonouders om hen verlof te geven om zijne ouders en bloedver- wanten te gaan bezoeken, daar hij heu reeds lang geleden verlaten had; daarna zouden zij bij leven en welzijn terugkeeren. De schoonouders stonden het toe, waarop de prins-kaaiman en 436 ROTTINEESCHE VERHALEN. zijne vrouw den volgenden ochtend afscheid van hen namen en vertrokken. Aan den zeekant gekomen, zeide de prins-kaaiman tot zijne vrouw : „Ga op mijn rug zitten en houd uwe vogen toe.» De vrouw ging op zijn rug zitten en hij dook met haar in see rechtdoor tot op den bodem. Na verloop van een jaar kwamen zij weer terug om hunne ouders op het land te bezoeken. De vrouw van den kaaiman vertelde aan hare ouders hoe mooi hun land was, veel mooier dan op aarde. Geruimen tijd bleven zij bij hunne ouders, maar vroegen toen weer verlof om naar den bodem der zee terug te mogen gaan; de ouders keurden dit goed. Op het punt van vertrek gaf de prins-kaaiman aan zijn schoon- vader deze opdracht: „Wij gaan nu heen; kapt gij echter hout van den djarak eu zet dat neer aan den zeekant, zooals men een stal maakt; zet de deur ann de zeezijde open. Als gij er ua drie dagen heengaat en gij ziet dat de stal vol is, neem dan weer hout van den djarak om dat voor de deur-opening tot afsluiting te leggen.» Na hun vertrek, ging de man djarak-hout kappen en zette het neer op de wijze, zooals de prins-kaaiman gezegd had. Op den derden dag begaf hij zich naar deu stal en hij zag, hoe zee-huffels (in eene lange rij) achter elkander liepen van af den zeebodem rechtdoor tot in den stal. Hij wachtte totdat zij ophielden achter elkander aan te komen en tot de stal vol was, toen nam hij djarak-hout en legde dat ter versperring voor de opening. Het is niet bekend hoevele honderde buffels daar in den stal bijeen waren. De man maakte een (echten) buffelstal; toen die klaar was, liet hij de buffels‘los om ze daarin te drijven. De man en de vrouw waren nu rijk in buitels en werden ver- mogende lieden. Hun kind echter bleef met haar man en kinderen op den bodem der zee wonen tot zij stierf. En weet nu, dat deze vrouw de stammoeder is van elken kaai- man, welke vijf teenen heeft; zij doen den menschen volstrekt geen kwaad; maar elke kaaimau met drie teenen is van het geslacht van eene teef, en dat is een zeer verscheurend soort. oke ROTTINEESCHE VERHALEN. 437 Twee Blinden. Eens liepen twee blinde mannen langs het zeestrand en troffen eene schildpad aan, welke hare eieren in het zand gelegd had. Zij zeiden tot elkander: „Laten wij deze schildpad meenemen om ze te koken en op te eten. Een der blinden ging op de schildpad af, maar zoodra hij haar aanraakte, sloeg zij hem terug, zoodat hij hals over kop op zijde tuimelde. Toen ging de andere blinde op de schildpad af, maar toen hij naar haar greep, gaf zij hem een slag op den nek, welke hem met het gezicht op den ground deed vallen. Toen kwam de eerste blindeman weer bij de schildpad , doch daar hij haar juist bij den bek aanraakte, hapte zij naar een zijner vingers, zoodat het weinig gescheeld had, of deze was er af geweest, zoodat hij uit alle macht schreeuwde. Zijn makker kwam hem weer te hulp en pakte de schildpad bij hare pooten en legde haar op den rug. Samen gingen zij een touw en een stok zoeken en bonden ver- volgens de schildpad vast, daarop namen zij haar op en droegen haar weg. Reeds uit de verte hoorden zij iemand sagoeweer tappen in een lontar-palm en beiden gingen zij op dien boom af. Daarbij ge- komen, vroegen zij den tijferaar : „Vriend, geef ons wat ongegist palmsap !» De tijferaar sprak: „Legt uwe schildpad daar neder, dan kom ik naar beneden om u ongegist palmsap te schenken om te drinken. Zij zetten de schildpad neder en gingen bij den lon ta r-boom zitten. De tijferaar kwam naar beneden en schonk beiden een tijfer- emmer vol ongegist palmsap in. De tijferaar bakte hen toen eene poets: terwijl zij verdiept waren in het drinken van het palmsap, nam hij de schildpad en legde hem op eene andere plaats; daarop nam hij een steen, zorgende dat die even zwaar was als de schildpad, deed een touw om den steen en schoof den draagstok door de lussen van het touw om den steen, en zette dien toen op de plaats, waar de schildpad gelegen had. Nadat de blinden het palmsap opgedronken hadden, namen zij afscheid van den tijferaar; zij namen hunne vracht op en droegen die weg, zonder te weten, dat wat zij torschten een steen was. 334 KUTTINEESCHE VERHALEN. Tehuis gekomen, vameu zij eeu hakines, gingen naar den steen en hieuwen voortdurend er op in, deukende dat hij de schildpad ms, welke zij wilde koken en opeten. En zij hakten totdat het hakmes geheel stomp was geworden, maar zij kouden den steen niet splijten. Toen pas bemerkten zij, dat het eeu steen was: zij werden uitermate boos op den tijfenar en spraken: „Hij heeft ons deze poets gebakken, hij heeft onze schildpad weggenomen, hij heeft ons ons laten vermoeien door dien zeer zwaren steen te dragen: ons hakmes zal nu ook geheel stomp zijn. Hij al zich zat eten ann het vleesch van de schildpad! Morgen zullen wij hem doodslaan !r Den volgenden ochtend gingen zij den tijferaar zoeken, ieder van hen hield een korten stok in de hand. Uit de verte reeds hoorden zij hove de man boven in den loutar-palm zijn emmer met een tikkend geluid schoonmaakte. Zij riepeu hem toe: #Vriend, kom snel naar beneden om uw verdiende loon te halen: gij hebt ons eene poets gebukken en hebt gemaakt, dat wij dien zwaren steen weggedragen hebben om te koken, terwijl gij onze schildpad genomen hebt.» Toen de tijferaar zag, dat de beide blinden ieder een korten stok op den schouder droegen. begreep hij, dat zij met hem kwamen afrekenen: hij sprak toen aldus tot hen beiden: “Goed, ik zal beneden komen. Gij komt toch zeker om mij dool te slaan’ Gaat dan miet ver van den lontar-boom af staan, blijft niet naast elkander staan, want dan zoudt gij mij niet raak slaan. Als gij wilt, plaatst u dan bij den lontar-boom tegenover elkaar en meet de lengte van uwe stokken af, opdat ieders stok dien van den anderen kruist, zoodat gij mij, als ik naar beneden spring, goed kunt raken, anders maak ik mij nog snel uit de voeten.” Als de blinden gehoord hadden. wat de tijferaar zeide, begaven zij zich naar den lontar-palm en plaatsten zich tegenover elkaar en maten de stokken zoo, dat de stok van den een tot het lichaam van den ander reikte: aldus wachtten zij den tijferaar af. Na een poosje daalde de tijferaar af: hij had een half jong lon tar-palmblad bij wijze van staart achter zich vastgemaakt; ten dat ter hoogte van de hoofden der blinden kwam, zeide hij: „Past op, hier ben ik.» Meteen wierp hij het jonge lontar-palmblad naar beneden tus- schen de blinden in. ROTTINEESCHE VERHALEN. 439 Bij het hooren neerploffen van het blad, begonnen zij elkander terdege te slaan, in de meening, dat zij den tijferaar sloegen; zoo sloeg de een den ander dood en beiden lieten bij den lontar- palmboom het leven. Nu daalde de tijferaar af ea ging naar huis, de dooden daar latende liggen. Langa Lolikama. Men verhaalt, dat er in vroegere tijden een man leefde, die geen lichaam had, maar slechts uit een hoofd bestond; nergens kon hij heengaan, hij rolde slechts in zijn huis heen en weer. Men noemde hem daarom Langa Lolikama. Hij voerde niets uit, maar nam toch zijn deel van het eten en drinken. Telkens zeide hij, dat hij honger had, opdat men hem rijst zou voeren, of suikerstroop zou te drinken geven. Maar niettegenstaande hij niet van zijne plaats afkwam, zoo had toch iemand met handen en voeten nooit iets gezien of hij had het reeds eerder gezien; als een welgeschapen mensch iets nieuws dacht te vertellen, waarvan hij ‘t ware niet wist, dan was het Langa Lolikama, die het verhaal opnam en het recht af tot aan het einde vertelde. Nog heden ten dage past men op iemand, die steeds in zijn huis blijft en zich toch het recht toekent om menschen, die zich buitens- huis bewegen, van allerlei te verhalen, aan Langa Lolikama ont- leende spreekwijzen toe, en zegt: „gij zijt als Langa Lolikama, die ook alles steeds het eerst zag.” Gingen de ouders van L. L. ergens heen, dan lieten zij hem alleen om het huis te bewaken, want niemand durfde toch uit dat huis iets te stelen; alle buren wisten hoe hij was en waren daarom bang om iets uit zijn huis weg te nemen. Op zekeren dag bewaakte L. L. weer het huis, terwijl zijne ouders naar de velden gegaan waren. Na hun vertrek kwamen er drie mannen van Dao en riepen: ris daar iemand?» L. L. antwoordde: ~jay. De mannen van Dao meenden, dat een welgeschapen (gewoon) mensch hen antwoordde en kwamen het huis binnen, doch zij zagen niemand. Zij keken elkander eens aan en de een vroeg den ander: „wie zou ons geantwoord hebben, wij zien niemand.r 440 ROTTINEESCHE VERHALEN. Wederom riepen zij: „Waar zijt ge, vriend?» Hij antwoordde: hier ben ik.» Langa Lolikama vroeg toen aan de mannen van Dao: „Wat komt gij hier doen?» Zij zeiden: „Wij komen sirih verkoopen; als gij ze koopen wilt, kom duzea beneden.» L. L. sprak daarop: „Telt ze dan maar uit en legt ze daar neer; ik kom als ik geld gekregen heb.» De lieden van Dao telden de sirih uit en riepen hem toe: „Kom nu, wij hebben de sirih hier uitgeteld.» L. L. zeide tot hen: „Telt nog voort, het is nog niet voldoende.» En ieder der mannen van Dao telden in groote getale de sirih voor zich uit. Toen Langa Lolikama zag, dat de mannen van Dao veel sirih uitgeteld hadden, zeide hij tot hen: „Past op, nu kom ik.» Hij rolde zich uit het huis en plofte op den grond neder: toen nu de mannen van Dao zagen, dat het slechts een hoofd, zonder lichaam was, werden zij angstig en vluchtten zoo spoedig mogelijk, hunne sirih in den steek latende. Na eerst een groot eind geloopen te hebben, hielden zij halt om uit te rusten: maar durfden met terugkeeren om het geld van de sirih te halen. Des avonds kwamen de ouders van L. L. tehuis. Bij hunne aan- komst zagen zij dat het huis vol sirih was. Zij vroegen aan L. L. vanwaar hij zooveel sirih gekregen had. Daarop vertelde hij aan zijne ouders: „Drie lieden van Dao boden hier sirih te koop aan: ik beval ze, zooveel sirih als zij bij zich hadden, uit te tellen, ondertusschen moest ik het geld krijgen. Toen zij de sirih uitgeteld hadden, riepen zìj mij, waarop ik naar beneden sprong: toen zij mij hoorden neer- ploffen en mij zagen, zijn zij op de vlucht geslagen, de sirih in den steek latend !y Zijne ouders konden niet nalaten te lachen en begrepen niet, hoe het mogelijk was, dat voor een enkel hoofd, drie mannen van Dao te zamen bang geworden waren, zoodat zij de vlucht genomen hadden met achterlating van hunne sirih. — — + feos} Soo Ndana. Ndana is een eiland ten zuiden van Ti, _ Voorheen was Ndana een machtig land, Back van sdk on b woond, waar een vorst en zfettors het bestaur uitmaakte Thans is het echter een onbewoond land. Slechts ral ryt ote getalen ; Tha vine tree gebid ge die alleen het eiland bewonen. Er bestaat ook een streng v dat niemand een voet op het strand van Ndana mag zetten ;: met verlof fad a kudden on aes =~ nog niet alleen: het is eene vereischte, dat de vorst of cen ander vertrouwd persoon medegaat. Want velen willen gaarne naar Ndana gaan, omdat het groot. aantal herten hunne begeerte opwekt, waar zij, zonder zich veel moeite te geven, maar schieten kunnen. Maar een ding is in dit land pemali (verboden, ongeöorloofd): als gij een hert wilt schieten en gij raakt eerst eene geit, dan zult gij, al blijft gij nog zooveel dagen op het eiland, geen hert meer krijgen: of als gij een hert schiet en gij hadt eene geit willen raken, houd dan maar op, gij zult er geen krijgen. Ndana is niet alleen rijk aan herten en geiten, maar ook aan honig en schildpadschalen. Dikmaals gaan de menschen er stil henen om te stelen. Als zij den honig afgesneden (= verzameld), of de schildpadden omgewend hebben en er mede willen vertrekken, dan wordt de zee zoo onstuimig, dat zij er moeten blijven tot op den dag, dat de mannen van den vorst van Ti hen vinden, aanhouden en hen voor den vorst brengen. Omtrent het water op Ndana verhaalt men, dat er vier verschil- lende bijzondere soorten zijn: water (tot het voortbrengen van een) zoon, water (tot het voortbrengen van eene) dochter, water, (dat de) hahano hadek, en water, (dat de) hahano méngek (veroorzaakt). Men zegt, dat, als iemand, die geen zoon heeft, naar Ndana gaat en dat water voor het voortbrengen van een zoon drinkt, ook eeh zoon zal krijgen, en dat, wie geeu dochter heeft, naar Ndana gaat en dat water ter voortbrenging van eene dochter drinkt, eene dochter zal baren; en wie de hahano hadek wil hebben, die verkrijgen zal als hij zich baadt in het water, dat de hahano See k veroorzaakt, en wie zich baadt in het water voor de — ano méngek, zal die verkrijgen. ouden verhalen, dat toen Ndana nog een bloeiend yee was, Iv, 442 ROTTINEESCHE VERHALEN. Termanu, dat de zeven kleinere landschappen onderwierp, ook Ndana beöorloogde, maar het niet ten onder kon brengen. Nadien viel Ti het eiland aan, maar in den beginne kon ook dat het niet overwinnen. Later echter hebben de Tiérs eene list te bast ge- nomen, waardoor zij Ndana overwonnen. Men verhaalt dan, dat de Tiërs op zekeren dag een bonten buffel naar Ndana voerden. Daar aangekomen, ontscheepten zij hem en bonden hem vast bij het zeestrand, waarna zij zich schuil hielden. Na eenigen tijd bemerkten enkele lieden van Ndana den bonten buffel en bekeken hem terdege, want iets dergelijks hadden zij in hun land nog nooit gezien. Ter hoofdplaats teruggekeerd, zeiden zij aldaar tot de overige lieden van Ndana: „Hé, gaat ginds naar dat groote ding dáar zien; zijne ooren hangen slap neder, zijne oogen fonkelen en zijn staart zwaait heen en weder.» Toen liepen alle menschen van Ndana uit, om dat wonder te gaan zien, volwassenen en kinderen, oud en jong, niemand bleef achter, zelfs lammen gingen mede. En terwijl zij zich in menigte om den bonten huffel schaarden, werden zij verrast door de Tiërs, die hen omsingelden en op hen inhieuwen. Wie overbleef, voerden zij gevankelijk naar Ti en maakten hen tot slaven. Dat Ndana, tot den huidigen dag, een onbewoond eiland is, dagteekent. vanaf dien tijd. Als nu iemand voor het eerst iets nieuws ziet en hij bekijkt het van alle kanten, dan gebruikt men voor hem nog de spreekwijze: hij is als iemand van Ndana, die voor het eerst een bonten buffel ziet. te — Sanga Ndolu. In het landschap Pada’ (de Rottineesche naam van Termanu) be- vindt zich, in het Péto-sche, een rijstveld van den vorst, dat Pau- pelik genoemd wordt. De ouden verhalen, dat in vroegeren tijd, toen het bestuur der Compagnie nog niet veel invloed op Roti had, de dwingelandij van den vorst van Pada zeer groot was. Steunende op de uitgestrekt- heid van zijn land en de talrijkheid der bevolking, viel hij de kleinere landschappen aan en beövrloogde ze. Hij overwon zeven 444 ROTTINEESCHE VERHALEN. hij was nog niet ver gekomen of het brak en zijn schip moest den steven wenden en terugkeeren. De ouden verhalen, dat het schip van den vorst van Ti zeer groot was met volle vier bovenbalken aan de liggers. Er wordt ver. haald, dat, toen het klaar was, de vorst van Ti alle Tiërs deed oproepen, aanzienlijken en rijken, alsook het geringe volk, om het feest der voltooiing van het vaartuig te vieren. Toen men mondvoorraad in overvloed gereed gemaakt had, het is onbekend hoeveel, vierde men, zonder ophouden, dag en nacht feest, men weet niet hoevele dagen. 's Nachts sloeg meu op de trom en dauste daarbij den rondedans tot het dag werd: overdag verzamelde de vorst zijne.negen raadsheeren en zijne woordvoerders, opdat zij een naam zouden bedenken om daarmede het vaartuig te benoemen. Verscheidene dagen beraadslaagden zij, maar niemand kon een naam vinden, welke deu vorst aaustond. De vorst werd boos en zeide tot zijne raadsheeren : „Als gij geen naam vindt om daarmede het vaartuig te benoemen, dan ontsla ik u allen. Waartoe dient gij met uw negenen, als gij niets weet te bedenken.» Toen werden de negen raadsheeren bevreesd en dachten nacht en dag aan niets anders dan aan den naam van het vaartuig. Zoo ging het verscheidene dagen lang, maar niemand kon een naam noemen, welke in den smaak viel. En nog steeds vierde men maar feest: steeds was het vaartuig nog miet afgesleept en stond maar op het droge. Men zegt, dat eenige kinderen uit Ti in een meer aan het spelen waren met scheepjes. Leder nu gaf zijn vaartuig een naam; toen ieder kind zijn vaartuig benoemd had, zeide een knaap uit den geringen stand tot zijne makkers: „Gij allen hebt uw vaartuig benoemd, hoort nu den naam van mijn vaartuig: ik noem het: Sanga-ndolu, (van: sanga, zoeken; ndolu, geduld en overleg). Een- zoon van een der raadsheeren hoorde dien naam en dacht bij zichzelf: „Ik denk wel, dat deze naam den vorst zal bevallen.” De kinderen speelden tot het avond werd, waarop ieder huis- waarts ging. Toen de zoon van den raadsheer tehuis kwam, was ook zijn vader pas uit de woning van den vorst teruggekeerd; hij vertelde, dat ROTTINEESCHE VERHALEN, EN) de vorst zeer toornig was, omdat geen van hun negenen het schip wist te benoemen. Bij het hooren van hetgeen zijn vader vertelde, verhaalde de knaap het volgende: „Vandaag hebben wij met scheepjes gespeeld; eeu ieder gaf zijn vaartuig een naam: een knaap uit den minderen stand noemde het zijne: „Sanga-ndolu.r Toen de raadsheer dien naam vernam, dacht hij bij zichzelf: „Dit is denkelijk de naam, welken de vorst zoekt.» En hij zeide tot zijn zoon: „Leg aan niemand dezen naam |» Nadat de raadsheer gegeten en gedronken had, beguf hij zich ter ruste; maar voortdurend moest hij aan dien naam denken. Den volgenden ochtend ging hij, ua gegeten en gedronken te hebben, naar de woning van den vorst. Als de raadsheeren voltallig waren, vroeg de set hun: “Hoe is het, gij negen-mannen, hebt, gij een naam voor het vaartuig gevonden of nog niet? Het is nu mijn uitdrukkelijke wil, het moet, dat gij heden het vaartuig een naam geeft: ik wil het niet uitstellen tot een anderen dag. Als gij heden het vaartuig nog niet goed benoemd hebt, zult gij eens zien, wat ik met u doen zal.” De raadsheeren werden, op het hooren van hetgeen de vorst zeide, zeer angstig en van alle kanten noemde men nieuwe namen, maar geen enkele stond deu vorst aan. Daar stond de raadsheer op, wiens zoon hem verteld had, dat de jongen uit den geringen stand zijn scheepje #Sanga-ndolur genoemd had. en hij sprak: „Gij vorsten, dit vaartaiz hebben wij gemaakt wegens de dwinge- landij van Pada: wij wijlen goeden raad gaan veken, opdat wij heil en voorspsed mezen verkrijgen. Vanwaar zulien wij dan wat goed is verkrijgen. tenz door geduid en overieg. Want al rijzen de golven des tors wor zeg wn heeg. dor geduld serdmijnen zij. Dat wi} alex; handesen. ie isomer omdat wif mijlen gaan weken (sanga raad <n ;terieg zin. opbakt 7, one Rea: opirnee (nakand ln. Paarse meen ic. dan, ladies, de vegt 6. de made heeren et en bak netinden. vo, Get zurig meten seme. eSanga-Ndi 2: Bij hes vermemen Tan Zita ok Wot de tort te aren én zeide tt den muiateer. Wen HAL ZELE Via tezen naam Wreker eSleehts ry voten nese more zeduktern gemten. zj tees hetÂ 446 ROTTINEESCHE VERHALEN. begrepen wat ik denk, daarom verhef ik u tot den eersten der raadsheeren, opdat zij allen naar u zullen luisteren en niet één u zal kunnen tegenspreken.» Daarop gaven zij het vaartuig den naam eu trokken het in zee, Tot den huidigen dag noemt men het strand, waarop men het schip Sanga-Ndolu bouwde: het strand van Sanga-Ndolu. Als het schip in zee gelaten was, beval de vorst deu eersten der raadsheeren om diegenen uit te kiezen, die mede zouden varen. Toen hij hen uitgekozen had, beval de vorst hun mede te deelen, dat zij hun leeftocht moesten gereed maken, want dat het niet lang meer zou duren of zij zouden vertrekken. En de vorst zond bericht naar Baii en Lòle om de vorsten aldaar te melden, dat zij hun teerkoet moesten gereedmaken, want dat de tijd van vertrek niet verre meer was, De vorsten van Baä en Lòle maakten hun leeftocht gereed en namen hunne volgelingen mede en begaven zich naar Ti. De vont van Ti met zijne volgelingen en de twee andere vorsten met de hunnen scheepten zich in op de Sanga-Ndolu. De vorst van Ti scheepte ook dertig slaven in, allen bewoners van Ndana, doch de vorsten van Bai en Lòle namen geen slaven mede. Eerst bij de terugkomst op Roti vergoedden de beide vorsten den vorst van Ti de dertig slaven. De vorsten dan hadden gehoord, dat de Compagnie haar zetel in het Noorden had, maar zij wisten niet waar ergens in het Noorden. Nadat zij scheep gegaan waren, lieten zij het vaartuig westwaarts koers nemen, om, na den staart van Roti, (d.i. de zuidelijk uitstekende punt) voorbij gevaren te zijn, noord waarts koers te zetten. Maar de stroom dreef hen zuidwaarts, zoodat zij, na ver- loop van eenige dagen, hoevele is onbekend, bij het eilandje Solo- kaek (Pulu Pasir, ten zuide van Ti) kwamen en het vaartuig aldaar vastraakte. De bemanning ging aan wal en doorkruiste het eiland in zijn geheelen omvang, maar vonden er niets. Men verhaalt, dat Foe Mpura een stuk hout nam, waarin hij zijn naam sneed om het toen midden op het eiland te planten. Kenige dagen later was het hoog tij waardoor het vaartuig weer vlot werd en nadat zij het bestegen hadden, gingen zij onder zeil. Na het voorbijvaren van de westpunt van Pulu-Pasir voerde de zuiderstroom het vaartuig mede en kwam het tot bij de zuidkust van Java, waar zij, die kust steeds volgend, westwaarts voeren. Nadat zij straat Sunda bereikt hadden, gingen zij oostwaarts terug en op de reede van Batavia aangekomen, ankerden zij aldaar. ROTTINEESCHE VERHALEN. $47 Nadat zij aan wal gestapt waren, ontmoetten zij eeue oude Javaan- sche vrouw, die hen nauwkeurig bekeek en toen begreep, dat zij vreemdelingen waren. Zij vroeg daarop aan de drie vorsten: zo mijne vorsten, waar gaat gij heen?» Zij zeiden: „Wij komen heil en vrede zoeken bij onzen Grooten-Heer.» De oude vrouw vertelde hun: „Heden houdt onze Groote-Heer vergadering met zijne raadsleden. Als gij daar nu heengaat, zult gij hem en alle hoofden voltallig bijéén vinden. Niet zij, die het schitterendst gekleed zijn, moet gij het eerst groeten, maar als gij daar iemand ziet, die niet gekleed is gelijk die (anderen), groet hem het eerst, want hij is de Gouver- neur-Generaal. 7 Nadat de drie vorsten gehoord hadden wat de oude vrouw zeide, begaven zij zich op weg. Ten paleize gekomen, zagen zij, dat dit geheel gevuld was met grootwaardigheid-bekleeders. Ook zagen zij, dat er één in hun midden was, wiens kleederen niet zoo schitterend waren als van de overigen; hem brachten zij het eerst hun groet en daarna groetten zij de raadsheeren. En de Gouverneur-Generaal vroeg hun: „Vanwaar komt gij en welk bericht brengt gij?» De drie vorsten zeiden tot den G. G.: „Wij komeu van Rote, waar wij in duisternis en donker leven: wij komen licht en helderheid bij uwe excellentie zoeken. Op ous ziland woont een vorst, Tola Manu geheeten, die, vertrouwende sp de uitgebreidheid van zijn land, groote dwingelandij uitoefent en ons, de kleinere landen, aantast om ze te beöorlogen. De vrouwen uit ieder land, dat hij overwonnen heeft, moeten zijn rijstveld betreden. Daarom komen wij vragen om u, o heer, tot vader en moeder te mogen hebbeu, en dat gij ons raad en troost zult geven, zoodat Tola Manu ons, kleinere landen, niet langer mishandelen kan.” Toen de G. G. gehoord had wat de drie Rottineesche vorsten verhaalden, gaf hij ieder hunner een stok, een besluit en een vors- telijk gewaad. De drie Rottineesche vorsten gaven den G. G. de dertig slaven en zeiden tot hem: wAls wij weer verre zullen zijn, kunnen wij niet zien het zware en het lichte werk, dat vader-en-moeder dag en nacht te doen heeft, daarom laten wij deze dertig kinderen achter, opdat zij zorg- 448 ROTTINEESCHE VERHALEN. dragen voor het zware en lichte, het verre en nabijzijnde werk. De G. G. nam de dertig slaven aan, waarop de drie vorsten afscheid van hem en zijne raadsheeren namen en terugkeerden. Ten tijde dat de drie vorsten met hunne volgelingen te Batavis waren, doorkruisten zij geheel die plaats en bezagen er de merk- waardigheden. Er wordt verhaald, dat een der hoofden van Ti, die een oven om arak te stoken, zag, dien op de scheede van ziju mes afbeeldde. En toen zij op Roti teruggekeerd waren, maakte hij zulk een oven volgens het voorbeeld, dat op de messcheede ingegrift was, en beval den Tiërs arak te stoken. Van toen af verstond men op Roti het arakstoken tot nu toe. Het is onbekend na hoevele dagen de drie vorsten met hunne volgelingen zich weder op de #Sanga Ndola» inscheepten en nar Roti terugkeerden. Ook is het niet bekend welken weg zij volgden, maar de ouden verhalen, dat na verloop van eeu jaar allen in goeden welstand Roti weder bereikten. Op Roti aangekomen, vierden zij een offerfeest om zich van het zeewater te reinigen; daarna ging men naar Baä, vervolgens naar Ldle. In de drie landschappen werd zoodanig feestgevierd, dat zij geheel in beroering kwamen, uit vreugde, dat hunne vorsten, als- ook de volgelingen in goeden welstand teruggekomen waren en den stok, het besluit en de vlag medegebracht hadden , zoodat de vorst van Pada hen niets meer kon aandoen. Als Tola Manu hoorde, dat Fòë Mpura, Toudenga Lilo eu Ndii Huii naar Batavia geweest en teruggekeerd waren, en dat ieder hunner een stok, een besluit en eene vlag hadden meegebracht, ontstak hij in toorn, want zijne dwingelandij zou daardoor een einde moeten nemen. En hij overlegde bij zichzelf, dat die drie vorsten gedood moesten worden. De ouden verhalen, dat gelijk als Foe Mpura, Toudenga Lilo en Ndii Huä van Batavia terugkeerden, de G. G. iemand als resident (of bestuurder) afzond om Roti te besturen en dat deze zich vestigde in Pada te Kotaleleüka, om Tola Manu in het oog te houden, opdat hij niet langer de kleinere landschappen zoude mishandelen. Als Tola Manu het plan van de Compagnie doorzag, werd hij hoe langer hoe toorniger op de drie vorsten, omdat door hun toe: doen de Compagnie zich op zijn strand kwam vestigen, zoodat hij niets meer kon doen en de kleinere landschappen uiets meer om hem zouden geven. Daarom nam hij zich voor om zoowel den resident als de drie vorsteu te dooden. ROTTINEESCHE VERHALEN. 449 Op zekeren dag ontbood Tola Manu zijne raadsheeren en hoofden en zij vergaderden samen. De vorst sprak tot hen: „Oudsten en prinsen! Vroeger was ons laud groot én onze gron- den uitgebreid, maar sedert Fòe Pula (uitspraak van Pada), Tou- denga Lilo en Ndii Hui van Batavia zijn teruggekeerd en de Com- pagnie naar onze kust gekomen is om zich daar neer te zetten, is ons land klein en onze gronden eng geworden; hoe denkt gij er over, wat hier te doen is?» De raadsheeren en hoofden spraken toen: „Heer! onze heer heeft oogen in het hoofd, welke zien kunnen en ooren aan het hoofd, welke hooren kunnen, zooals onze heer denkt, spreke hij uit, opdat wij het hooren.» Tola Manu zeide tot zijne rnadsheeren : „Gaat dan heen en roept het geheele land op om rijst en mais te stampen; wijst de rijken aan, opdat zij beesten opbrengen, want ik wil der Compagnie en aan de drie vorsten een groot feest geven.» De raadsheeren schonken, toen zij gehoord hadden wat de vorst beval, daaraan hun bijval. Daarop namen zij afscheid van den vorst en gingen heen. Zij gaven den landsbode bevel te doen omroepen dat in elk huis rijst en maïs gestampt moest worden, omdat de vorst een groot feest wilde geven. Verder deelde hij mede, dat wie rijk aan buffels was, elk een buffel moest vastbinden, en dat hij, die rijk aan varkens, schapen of geiten was, deze dieren moest vangen. Toen men gereed was met rijststampen, bond men de onder- scheidene dieren vast en deelde dit den vorst mede. De vorst liet alles wat man heette in Pada en dat lans en zwaard kon voeren, oproepen om zich te verzamelen bij de woning van den vorst. Als alles voltallig was, sprak Tola Manu tot hen: „Ik zal u een geheim meedeelen. De raadsheeren en hoofden spraken: „Wel aan, onze heer spreke, opdat wij hooren.r Tola Manu gaf toen zoowel aan de raadsheeren als aan het ge- ringe volk het volgende uitdrukkelijke bevel. „In dien nacht, welke voor het feest bestemd zal zijn, moet ieder man zijne wapenen bij zich hebben; te middernacht, als al het volk eet en drinkt en ik driemaal zal gekucht hebben, omsingelt dan den resident, Foe Pula, Toudenga Lilo en Ndii Hua en slaat ze dood, laat niemand ontsnappen. En ik zeg u vooruit, dat, als ik 450 ROTTINEESCHE VERHALEN. hoor, dat iemand uwer deze zaak openbaar maakt, zoodat zij niet gelukt, ik hem zal doodslaan.r Nadat Tola Manu dit zijnen onderdanen ten strengste bevolen had, sprak hij tot zijne raadsheeren : „Gaat heen en noodigt alle Rottineesche vorstelijke personen en zegt: #Tola Manu wil een groot feest geven te Kotoleleüks en noodigt alle vorsten en prinsen uit om te komen eten (feestvieren).» En stelt voor allen den dag vast, opdat als die dag gekomen al zijn, zij allen voltallig aanwezig zijn.» De raadsheeren noodigden achtereenvolgens de gasten van elk land uit. Toen de bepaalde dag aangebroken was, gingen alle Rotti. neesche vorsten met hunne raadsheeren en hoofden in volle getale naar Kotaleleiika; ook de resident was aldaar. Als zij nu dien nacht aan het feestvieren en halverwege het eten en drinken waren, kuchte Tola Manu, en als hij tot driemaal toe gekucht had, omsingelden de mannen van Pada den resident, Foe Pula, Toudenga Lilo en Ndii Hui. In de verwarring ontvluchtte Foe Pula kruipende en liet zijn stok in den steek, welken Tola Manu zich toeëigende. De oom van Toudenga Lilo, iemand van het (Termanusche ge- slacht), Kiu-kanak, deed hem met zijn stok vluchten eu verborg hem boven op een zolder in eene bewaarplaats voor rijst. Maar de lieden van Pada sloegen den resident en Ndii Hui dood, en allen, die deze vorsten aanhingen, doodden zij eveneens. Daarom werd de vestiging van de Compagnie naar de kust van Baü overgebracht eu is daar nog heden. Het Rottineesche land noemde het land van Tola Manu: het land, dat de Compagnie doodsloeg. Voorheen heette het land Kali-de, of Buna-de, wat men ver- kortte tot Koli, of Buna; maar omdat Tola Manu zijnen lieden bevolen (padak) had dit moordwerk te verrichten, noemden de bewoners der verschillende landen het Nanapadak, ’t land (dat bevolen is), en verkortte dit tot Pada, en de naam Pada is vast gebleven tot den huidigen dag. Maar de Compagnie en zij, die Maleisch spreken, noemen het Tarmanu, maar schrijven Termanu. Men zegt dan, dat Tarmanu afkomt van Tola Manu, omdat men in sommige landschappen niet zegt Tola Manu. maar Tora Manu. Eu de Compagnie sprak in navolging eveneens Tora Manu uit; na eenigen tijd zeide men Tor Manu (Tormanu), vervolgens veranderde men dit in de uitspraak als Tarmanu en schreef daarna Termanu. Sommigen der ouden verhalen nog, dat Tarmanu afkomt van ROTTINEESCHE VERHALEN. 451 tala en manu, eu dat de bewoners van Dao het zoo plachten te noemen. Zij verhalen, dat vroeger, toen Koli of Buna nog eene voorname reede was, de handelsvaartuigen onophoudelijk naar Roti kwamen en vandaar gingen, gewoon waren bij Kotaleleüka te ankeren, zoodat Butoneezen, Makassaren , Soloreezen , Sawuneesche , Daoneezen deels gingen, deels kwamen eu zij de gewoonte hadden, daar hanen- gevechten te laten houden. Als er nu lieden van Dao waren, die goudsmeedden, bijv. in Dengka of Ti, en zij hoorden, dat er hanengevechten zouden zijn te Kotaleleüka, eu zij zich daarheen wilden begeven om hanen te laten vechten, en als de Rottineezen, die hen ontmoetten, hun vroegen : „waar wilt gij heengaan, gij lieden van Dao?» dan volgden zij niet de juiste wijze van Rottineesch spreken en zeiden niet: ami meu makatatalak, of makatatarak (dialect van Ti, enz.) manufa, (dat is: wij gaan hanen laten vechten) maar spraken dit uit als: ami meu matara manu. Langzamerhand noemde men het land nusa makatatala- manuk (het land, waar men hanen laat vechten, maar de Daoneezen zeiden: nusa Matara-manu; vervolgens zeide meu in het Maleisch: negeri Termanu. Volgens de overlevering van uog andere verhalers was de stam- vader van Pada uit het Amfoangsche afkomstig, uit eeu landschap, aldaar Lelogama geheeten, waardoor eene rivier loopt, welke tot den huidigen dag de Termanu hect. este Lelenuk. De ouden verhalen, dat de Zwarte Chineezen (de Portugeezen) in vroegeren tijd menschen uit Lelenuk geroofd hebben en hen op schepen herwaarts (op Timor) gebracht hebben om op Koepang een fort te bouwen. In dien tijd droeg het nog niet den naam van Lelenuk, maar heette Soni-manu, of Kokoté. Op zekeren dag ankerden zeven schepen der Portugeezen op de reede van Soni-manu, of Kokotè. De bemanning dier zeven schepen ging daarop aan wal en lokte de bewoners door te zeggen, dat er op hunne schepen allerlei prachtige zaken aanwezig waren, en ver- zochten hun aan boord te komen, om alles te zien. Eerst brachten zij den vorst met zijne raadsheeren en hoofden en een gedeelte der Pd 452 ROTTINEESCHE VERHALEN. mannen aan boord, vervolgens brachten zij wederom de mannea, zoovelen als er nog op ’t land gebleven waren, aan boord. En zij voeren met de schuitjes herhaaldelijk heen en weder om iedereen aan boord te breugen, zoodat ook de vrouwen en kinderen niet meer aan den wal waren. Toen lichtten zij de ankers, ont- plooiden de zeilen en staken van wal. Als de vorst en zijne onderdanen bemerkten, dat de schepen hen medevoerden, hieven zij een weegeklaag aan; maar wat zouden gj doen; de zee was daar zeer diep. Slechts de vrouw van den vont was op het land gebleven. Deze vorstin begreep wel, dat de Por- tugeezen bedrog in den zin hadden, daarom schonk zij geen ver. trouwen aan hunne verlokking; zij haÂ zich in eene grot verborgen, zoodat men haar niet gezien had. Men vertelt, dat die vorstin zeer schoon was en zeer lange haren had, welke haar, als zij ze niet opgebonden had, tot op de hielen reikten. De vorstin was nu verborgen in de grot; zij bleef, tot het nacht werd, luisteren; maar er was niemand meer in het land. Zij kwam naar buiten en ging naar het strand der zee (om te zien) of de schepen daar nog waren of reeds niet meer. Bij aankomst aldaar zag zij, dat de schepen er niet meer lagen, waarop zij begon te weenen. Zij bleef dien nacht op het strand, steeds weenende en zonder te slapen; af en toe tuurde zij over zee of de schepen wellicht terug- keerden, maar er kwam niets. Toen het ochtend geworden en geen der schepen teruggekomen was, ging zij weer landwaarts en weende jammerlijk. Op de hoofdplaats terug, sprak zij: „Waartoe zal ik nog langer een (levend) mensch zijn! Mijn echt- genoot en mijne kinderen zijn verdwenen; ook van al mijne bloed- verwanten is niemand meer overgebleven. Het beste zal zijn, als ook ik maar sterf.» Zij beklom daarop eene rots en sprong naar omlaag. Doch zij viel niet recht door; ter halverwege bleef zij met hare haren aan een vooruitstekende rotspunt hangen, waar zij bleef vastzitten , totdat zij stierf. Nog tot den huidigen dag hangt zij daar, doch zij is nu versteend. De Bokaiërs hoorden in Bokai, dat zeven schepen bij Soni- manu, of Kokoté geiinkerd waren; zij wisten niet wat zij brachten, en of zij alweer vertrokken waren of nog niet. De Bokaiërs wilden ROTTINEESCHE VERHALEN. 453 die zeven schepen eens gaan zien; maar toen zij Soni-manu, of Kokoté, bijna bereikt hadden, bemerkten zij, dat er geen enkel schip meer op de reede lag; toen zij in het land kwamen, was dit verlaten en was het er doodstil. Zij hoorden slechts nu en dan de geiten of schapen blaten en de buffels loeien in hunue stallen, welke niet geöpend waren eu zij dus niet naar buiten konden gaan om te grazen en te drinken; de paarden, welke men gewoon was vast te binden, hinnikten steeds, omdat zij niet naar eene andere plaats (waar voedsel was) gebracht waren; de honden jankten en de varkens schreeuwden, omdat zij geeu drinken kregen. Als de Bokaiërs dit alles bemerkten, kekeu zij elkander aan; zij gingen het geheele land doorzoeken, maar vonden niet één meusch ; zij vonden slechts het lijk van de vorstin van Soui-manu aan de rots hangen, dat reeds verdroogd en versteend was. 