Onder de Dajaks in Centraal-Borneo: een reisverhaal
De feestelijkheden naar aanleiding van den succesvollen sneltocht van Ping an Soerang waren zoo goed als afge-loopen, De oude vorst, die volgens de adat ter gelegenheid van de af legging van den rouw voor zijne overleden vrouw zijne overleden vrouw zijne overleden, voorst, had niet de kracht en den moed meer, om te ver van huis te gaan. Daarom was hij met een tweehonderdtal jongelieden naar de Poenan's hoog in den Kajan-ok geweest en had op een avond een der slaven, die aldaar woonde, afgemaakt. Met dien's gesnelden schedel op Long Nawang teruggeerd, werd de rouw met groote plechtigheid afgelegd en het gedenkteeken aan de behaalde zege opgericht, dat bestond uit een paal, waarop een hou-ten beeld was geplaatst, voorstellende een Dajak in voile wapenrusting met den gesnelden schedel in de linker- en den mandau in de rechterhand. Men had bij mijne komst de groote feestelijkheden reeds achter den rug; men gaf des avonds in verschillende huizen alleen nog maar uitvoe-ringen van wapendansen der mannen en stapdansen der vrouwen, welke e En zeer talrijk publiek lokten. Tot zeer vroeg in den morgen dansten de jonge vrouwen en mannen en elken keer wij uit den slaap gewekt door het vervaarlijk driewerf „ho!" dat telkens na afloop van een zeer mooi uitgevoerden dans door het aanwezige publiek als bewijs van hulde werd uitgeschreeuwd. De jonge vrouwen en mannen vereenigden zich overdag in troepen van dertig tot veertig personen, die sierlijk gekleed en voorzien van de noodige muziekinstrumenten de huizen afliepen en overal bij voorname hoofden dansen uitvoerden. Bij deze verma- kelijkheden werd niets geschonken en daarom kwamen on- geregeldheden tengevolge van drunkmisbruik niet voor. Den dag na mijn komst deelde de heer van Walchren mij mede, dat mijne hulp noodig was voor Boi Dj along; opperhoofd van Apo-Kajan te Long Oero. Deze man, die samen met Pingan Soerang het opperbestuur had over het bovenstroomgebied van de Kajanrivier, zou sinds an-derhalf jaar lijdende zijn aan eene borstkwaal, die hem zeer verzwakte. Hij had een prauw naar Long Nawang gezonden om mij te halen, doch daar ik niet aanwezig was, was de prauw doorgegaan, om mij ergens benedenstrooms te kunnen ontmoeten. Door het bezoek aan de 'Ma Koelit's in den Kian had ik van mijne voorgenomen reisroute afgeweken en hierdoor had de ontmoeting niet plaats kunnen vinden. Een neef, tevens schoonzoon van Boi Djalong, AmbanBit, tot het bijwonen der Long Nawang'sche feesten overgekomen, verzocht mij daarom, in zijne prauw mede te gaan naar zijnzieken oom, die zooals hij zeide, mijne hulp zeer dringend behoefde. Mijn vertrek naar Long Oero werd bepaald op 3 Februari, zoodat ik den 2den nog t I had, om mijne opwachten bij het opperhoofd Pingan Soerang te doen en bezoeken af te leggen bij Taman Loedjoek en de andere oude ken- nissen. Ik vond den vorst Pingan aan het vlechten van een rijstmand in de voorgalerij van zijne ruime woning, die aan de zoldering versierd was met de jonge palmbladen van den sangboom, De vorst had een donkerblauwe abSt en een tricot aan en droeg aan beide polsen een band van sangbladen als zegeteeken. Hij ontving mij zeer vriendelijk en geleidde mij naar de binnenruimte van zijne woning, waar wij op een mooi gevlochten rotanmat plaats namen. De binnenruimte maakte door hare groote afmetingen en het gemis van verdeeling in kamers den indruk van een groote zaal, waarvan aan de voorzijde kleine slaapplaatsen door houten beschotten waren afgescheiden. Tusschen de verschillende slaapplaatsen in bevonden zich vuurhaarden. Langs een der wand en stonden een dertigtal gongs, waarboven prachtig beschilderde schilden hingen. De vorst was een man van ongeveer zestig jaar, doch zag er voor zijn leeftijd nog zeer krachtig uit; hij had zes zons en een dochter, die alien getrouwd waren. Zijn oudste kleindochter Ping was eveneens getrouwd, doch haar huwelijk, voor drie jaar gesloten, was tot heden kinderloos gebleven. De vorst liet honig schenken en vertelde, dat de glazen, waaruit we dronken, een geschenk waren van den overleden Sultan van Koetei. Pingan was verscheiden malen op Tengaroeng (Koetei) geweest en had op zijne laatste reis bloedbroederschap met den sultan gezworen. Na een onderhoud van een half uur kreeg ik van den vorst en Koppen- Sneller den indruk, dat de bedelzucht hem zer in het bloed zat; de man vroeg haast alles, wat ik aan mijn licham had. De heer van Walchren was van af zijne komst vele malen door den vorst en zijne kinderen en kleinkinderen 136 • lastig gevallen om kleeren, ringen en andere bij Dajaks zeer gewilde artikelen. Hoewel men natuurlijk aan verzoeken om dergelijke artikelen niet behoefde te voldoen, kon dit na- tuurlijk niet altoos tegenover hoofden als PinganSoerang worden volgehouden. Minder sterk was de bedelzucht in den regel bij de gewone Dajaks; van tijd tot tijd kon zij echter bedenkelijke afmetingen aannemen en den leden der expe- ditie tot een waar kruis worden. Daarbij kwam, dat men zich haast niets kon bedenken, dat een Dajak niet kon ge- bruiken. Men kwam buiten de gewone zeer gewilde artikelen als ringen enz. ons vragen om onze kleeren, onze potten en pannen, borden, lepels zelfs scheermessen en tanden- schuiers. Een zeer goede eigenschap der Dajaks is, dat zij hoogst zelden de hand uitsteken naar een voorwerp, dat zeer door hen wordt begeerd, doch door den eigenaar niet kan worden gegeven. Gedurende ons verblijf waren slechts een paar keeren eenige lepels en een verbandschaar zoek geraakt; een paar lepels bracht men eenige dagen later bij ons terug. Bij de sterk uitgesproken zucht, om alles en nog wat te hebben, steekt dus zeer gunstig af de groote eerlijk- heid der Dajaks. Onze oude kennissen Taman Loedjoek en de andere roeiers vond ik in den besten welstand. Allen waren, met hetgeen de heer van Walchren hen als loon gaf, tevre- den, zoodat de uitkomsten van hunne reis naar den Boven- KSlai vrij voordeelig konden genoemd worden. De eenige, die te' beklagen was, was Taman Loedjoek. Hij was n. 1. Bij aankomst te Lang Nawang door zij nejeugdige volgelingen bij Pingan Soerang aangeklaagd wegens het voor zich alleen houden van eenige goederen, welke de heer van Walchren op Tandjoeng RSdSb en gedurende de reis aan hem voor het geheele geleide had afgegeven. Het onder- zoek in deze zaak bracht de schuld van Taman Loed- joek aan het licht en Pingan Soerang veroordeelde hem tot de betaling van een boete, welke onder de jonge- lui werd verdeeld. Den 3den Februari verliet ik Long Nawang weder. Tegen den middag kwamen wij aan te Oema Djalan, een plaats gelegen aan de monding van den Anje in den Kajan. De beide neven van Boi Dj along, Amban Bit en Abin Dj along, denzelfden, dien we als hoofd van den troep koppensnellers ontmoet hadden, stelden mij voor, hier den nacht door te brengen en eenige en eenige den volgenden dag naar Long Oero door te gaan. Hiertegen had ik volstrekt geen bezwaar, daar het verre van aangenaam was, om nog eenige uren in een open prauw aan de verzengende zonnest Gasten te worden blütgesteld. Bij het hoofen van het dorp vond ik een onderkomen en des avonds gaf men ter mijner eere een zang en dansuitvoering, die tot middernacht duurde. Den volgenden dag bereikten wij reeds ten elf ure's voor- middags de eerste graven van Long Oero. Deze aan den rivieroever gelegen rustplaatsen der dooden, welke ons zoo dikwijls tot nadenken stemden, duiden steeds op de nabij- heid eener bewoonde of verlaten kampong. Inderdaad be- vonden wij ons in de nabijheid van Long Oero, doch mochten de kampong volgens een oude gewoonte niet binnengaan, voordat we ons middagmaal gebruikt hadden. Deze gewoonte sproot voort uit de levenswijze der Dajaks, die immer en overal gereed moesten zijn tot gevecht. Nu was het geval denkbaar, dat juist bij onze aankomst een gevecht plaats had in de kampong, waaraan wij dus dadelijk konden deel- nemen, zonder dat we eerst nieuwe krachten behoefden te putten uit een maaltijd. Ten twee ure's namiddags roeiden wij naar de kampong. Bij de nadering van het dorp klon- ken gongslagen en welkomstschoten. Een twintigtal knapen sprongen in een paar prauwen. Rosenen ons tegemoet en Spoorden den prächtigen Kadir en den tolk Ambit, die met mij waren, aan tot het verspülen van hunne patronen. De kampong lag op den circa 5 M. hoogen rechteroever van den Kajan en bestond uit slechts een achttal huizen met ongeveer 200 gezinnen. De woning van Boi Dja- long omgeven door zijn raadslieden, waaronder zijn oudste broer Panje Apoei, op een sierlijk gevlochten mat zitten in de voorgalerij, die ondanks hare groote afmetingen haast te klein bleek voor de toegestroomde menschenmassa. De vorst heette mij welkom, wees mij een vouwstoel, door Dr. Nieuwenhuis achtergelaten, als zitplaats aan en stelde daarop zijne raadslieden, zijne echtgenoote, zijne twee dochters, Dao (zon) en Boelan (maan), en zijn zoon Oeloi aan mij voor. Een groote mand met vruchten en een paar borden met boerak (tap6) werden aangedragen en nadat ik servan genoten had, verzocht ik naar de koeboe te mogen gaan. Deze lag tegenover de vorstelijke woning en was een zeer aardig huisje met een voorgalerijtje en een binnenruimte, die ik later in een paar kamers en een keuken liet verdeelen. Van de voorgalerij kwam men uit op een bordes, van waar men het gezicht had op de groene bergen, die bet brongebied van den Kajan van die van den Mahakam scheiden. Ik liet een paar dagen na mijne komst een bank op het bordesje maken en had dus een zeer aangename 5:itplaats in de vroege morgen- en de late namiddaguren. De wanden der koeboe waren beschilderd met drakenfigu- I40 ren, terwijl op den nok der woning een drietal houten menschen figuren prijkten, voorstellende twee muzikanten en een krijgsdanser. De nok had aan beide einden uitloopers, voorzien van sierlijk uitgesneden figuren. Kortom, de bewohner van Long Oero hadden met de hun tendienste staande werkkrachten en tijd ons een woning gebouwd, cjie werkelijk gezien mocht worden. In die woning hadden alle leden der expeditie zich steeds thuis gevoeld, wat we niet van de koeboe bij de Kajan's Oema L^kan, van die in den Kian en den grooten loods op Long Nawang konden zeggen. Het was mij steeds in de koeboe op Long Oero recht aan-genaam wonen geweest en iederen keer, als ik tot het houden van polikliniek op Long Nawang voor eenige weken verbleef, verlangde ik dagelijks terug naar de mij zoo lief geworden woning. Een der twee kamers maakte ik tot mijn apotheek, werk- en slaapkamer. Ik Het een klein planken bed maken tegen den eenen en pear werktafels tegen den anderen wand en plaatste op een der tafeltjes mijne geneemiddelen, mijn balans en mijn mortier, terwijl ik op het andere tafeltje mijn boeken en schrijfbehoeften een plaats gaf. Een poortje verleende aan het licht ruimen toegang en bood mij de gelegenheid aan, om in mijn kamer gezeten mij van den waterstand in den Kajan onder de rotan hangbrug te overtuigen, die vlak achter onze koeboe over de rivier gespannen was. Even na mijne komst in de koeboe verschenen eenige jonge meisjes met brandhout in draagmanden op den rug, met rijst in kleine handmandjes en een paar kippen. Ik was zeer getroffen door deze talrijke bewijzen van goedheid der Dajaks en had helaas niets geschikts, om die den schoonen brengsters te overhandigen. Gelukkig hielpen zij mij uit den brand, door den wensch te uiten, een weinig van de haar-olie te mogen hebben, die ik Sinan Ani Adjang in den Poera had gegeven. Ik had gelukkig nog een goede voor-raad van dit zeer gewilde artikel en kon alien een weinig servan schenken. Eenmaal mij thuis voelend in mijne woning, eenmaal voorzien van de noodige voedingsmiddelen en brand-hout, was het voor mij zaak, een programma te ontwerpen, volgens 't welk ik mijne verblijfdagen te Long Oero nuttig kon doorbrengen. In de eerste plaats eischte de behandling van den vorst, voor wien ik eigenlijk overgekomen was, alle zorg. Het onderzoek leerde, dat Boi Djalong aan longtering leed Aan het bestan wärvn niet kon worden getwijde. De behandeling zou een langdurige zijn met betrekkelijk geringe hoop op succes. In de tweede plaats vormden de studie van de K^nja'sche taal en het nagaan der Dajaksche behandelingsmethoden van ziekten een voor-naam deel van de door mij voorgenomen taak, terwijl ik mij ten slotte dagelijks beschikbaar moest stellen tot behandeling der zieken, die zich aanmeldden. Steeds aan vroeg opstaan gewoon gewon gewon gewon, verliet ik reeds ten zes ure mijn bed en spaedde mij naar buiten, waar alles gewonlijk nog gehuld was in dichte ochtendnevelen. Ik heiß er dan van, om op den toegangsweg tot de vorste- lijke woning op en neer te loopen, tot de mistsluier opge- trokken was, om dan op de bank van mijn bordesje te gaan zitten en vandaar uit te genieten van de buitengewone frischheid der ontwakende natur. Tegen dien tijd waren gewonlijk de Dajaks gereed, om naar de velden te gaan, want deze menschen zijn steeds voor dag en dauw op. Ge- woonlijk zijn het de vrouwen, die het eerst opstaan. Tegen vier uur zijn zij reeds bezig aan het bereiden van het ont- bijt en aan het stoken van vuur in de voorgalerij, dat tot verwarming dient der uit het bed komende mannen en kinderen. Ten 5 ure zijn deze laatsten gewonlijk op en nadat men een oogenblik aan den vuurhaard gepraat heeft, zet de familie zich neder aan den disch. Gewonlijk loopt de maaltijd ten zes uur af en dan is het de beurt der honden, om aan het ontbijt te komen. Na afloop hiervan vertrekken mannen en vrouwen naar de ladangs; zij nemen de allerkleinste kinderen mee op e En draagplankje. De andere kinderen bleven  worden bijgestan. Ik regele mijne werkzaamheden zoodanig, dat ik Boi Dj along des morgens na het ontbijt bezocht en dan onge- veer een uur bij hem bleef praten, teneinde op de hoogte te komen van verschillende toestanden in de KSnja'sche maatschappij en de verhouding der KSnja's tot het SSra- wak'sch bestuur. De vorst liet mij tal van brieven zien, ge- schreven door den Radja en Mr. Hose te Baram naar anleiding van een sneltocht, door de Lepoe TSpoe's in het SSrawak'sche pndernomen. De zaak was door bemoei- ingen van Boi Djalong en door geschenken over en weer in der minne geschikt, doch nog steeds was er een gespan- nen verhouding tusschen de Dajaks in Apo-Kajan en die in Baram blijven bestaan, welke de reden was, dat in de laatste jaren slechts zeer zelden K^nja's zich met handels- bedoelingen begaven naar Baram of Fort Kapit aan den Batang RSdjang, doch meer naar den Beneden-K^lai en den Boven-Mahakam. Na het bezoek bij den vorst werden andere visites afgelegd en dan was ik gemeenlijk tegen 143 Ef eine in de koeboe terug, om recepten gereed te maken. Des na-middags werd tegen den tijd, dat de menschen van de velden thuis kwamen, polikliniek gehouden. Gewonlijk was de koeboe en binnen en buiten vol en naast de hulpverleening aan zieken had ik het druk met de beantwoording der tallooze van de bezoekers over dingen, die ze in mijne kamer zagen. Dezelfde vragen kwamen dagelijks honderden keeren terug en niemand der bezoekers scheen te begrijpen, hoe vervelend het voor mij was, eeuwig op dezelfde vragen te moeten antwoorden. Velen kwamen in de koeboe, om op de een of andere wijze pleizier te hebben. Ik vond gelegenheit op te merken, hoe zelfs eenvoudige zaken voldoende waren, om de bezoekers aangenaam bezig te houden. Zoo scheen velen het aanvoelen van een caoutchoucbuis een genot te zijn; in het zien spuiten van water uit de canule van een irrigator vonden zelfs volwassen personen vermaak. Het hooren tikken van een horloge was voor velen een zeer gezocht genoegen; tegen menig Dajaksch oor had ik gedurende mijn maandenlang verblijfmijn horloge moeten houden. Vooral de opvallende kleursverandering, die sommige genee<^middeleii, wanneer ze werden verdimd of met andere werden satnengebrachty ook genoegen bij ben op. Binnen weinige dagen werd mijne woning een plaats, waar ledereen graag kwam^ waar velen al bet vreemds kwamen zien en waar jongelieden de jonge meisjes ont- moetten. Want, hoewel verlief Binnen Den in de Dajakscbe maat-schappij dikwijls gelegenheid bebben elkaar te zien, is toch een onmeeting op neutral terrein, zooals in de koeboe, en buitenkansje. Ik wist bet b. v. van een paar meisjes, wier ouders er sterk tegen waren, dat zij met een paarjongelu van dezelfde kampong omgingen; overal vervolgde het oudersoog de schoonen en steeds werd getracht, eene onmoeting tuschen de jongelieden te voorkomen, doch de regel kon, waar het bezoeken van de koeboe gold, niet strong worden doorgevoerd. Onder de bezoekers verwierte ik al heel spaedig een vriend, Taman Lawai Oesat, die zich jegens mij gedurende mijn vorder verblijf zeer aanhankelijk betoonde. De kennis- making begon een paar dagen na mijn komst, toen hij voor Lawai, zijn driejarig zonntje, dat een acute oogontsteking had, mijne hulp kwam inroepen. Taman Lawai Oesat vervulde den post van bode bij den vorst. Hoewel niet van adellijken bloede, koesterde hij hoop op verheffing tot hoofd over den stam Oema Timei, een uit ongeveer 50 gezinnen bestanden stam, uit Sarawak door Heban's verdreven en op Long Oero in de onmiddellijke nabijheid van Boi Dja- long gevestigd. Taman Lawai had, zijn eigen belang begrijpend, getracht, een dochter van een tweederangshofd bij de Oema Timeis tot vrouw te krijgen, en dit was hem. 145 met voorspaak van Boi Djalong, goed gelukt. Hierdoor was de afstand, die hem van de vorsten scheidde, lang zoo groot niet meer als vroeger. Dagelijks kwam hij mij bezoe- ken, nam van t 145 Ijd tot tijd Lawai mee en noodigde mij dikwijls uit, in zijn wenig wenig te komen, waar mij steeds vele versnaperingen, door de nijvere huisvrouw bereid, wachten. Een andere familie, waar ik haast iederen avond als huis- vriend kwam, was de vorstelijke familie Boi Djalong. Na de drukte van den dag verliet ik in de avondschemering mijne woning en beklom de trappen, die tot de vorstSijke woning leidden. De familie zat gewoonlijk in de voorgalerij om den vuurhaard; Boi Djalong op een mat, die zijn slaapplaats overdag vormde, zijn vrouw tegenover hem op den vloer, zijn twee dochters, Dao en Boelan, ter weerszijden van de moeder, terwijl O e 1 o i, de kroonprins, zich meestal in de onmiddelijke nabijheid van den vader bevond en voor het vuur te zorgen had. Ik nam dan op den stoel van Dr. Nieuwenhuis plaats en begon met de familie te praten over het weer, over de werkzaamheden op de velden, den waterstand in den Kajan en dergelijke onderwerpen meer. Een der eerste vragen van den vorst was gewonlijk, of ik voldoende levenmiddelen had. Hierover had ik niet veelte klagen, want rijst was er steeds in overvloed, terwijl er genoeg dankbare patienten gevonden werden, die mij geregeld kippen, eieren, visch of varkensvleesch toezonden. Tot die patienten behoorde in de eerste plaats Boi Djalong zelf, die mij eenige keeren een geit of kip Het brengen. Was het een geit, dan verlangde hij een bord van hetgeen de kookkunst van Ambit en Kadir ervan maakte. Gewonlijk noodigde ik hem bij zulke gelegenheiten uit, aan de rijstafel deel te nemen, waarbij hij zich zeer ordelijk betoonde. Trouwens in zijn geheele optreden was Boi Dja-long een geheel ander mensch dan de andere Dajaks eii Dajaksche vorsten; door zijn vele reizen naar Sarawak en Koetei had hij veel gezien en zich vele goede manieren en vormen eigen gemaakt. Zijne dochters Dao en Boelan liet hij niet tatoueeren en dit voorbeeld werd door den geheelen stam Oema Tau op Long Oero en Long Nawang gevolgd. Vele gebreken der Dajaks ontbraken bij Boi Dj a 1 o n g. Zoo vonden wij van de bedelzucht, die bij P i n g a n Soerang zoo sterk uitgesproken was, bij hem geen spoor en den dag na mijn komst liet hij door een omroeper bekend maken, dat hij wenschte, dat men ons niet lastig zou vallen met het bedelen van allerlei dingen. Weinig vermoedde de Vorst toen, dat zijn echtgenoote en dochters de eersten waren, die zijn verbod overtraden. Herhaaldelijk kwamen ze beneden, om te zien, of ze niets van me los konden krijgen. Toch was ok hun bedelzucht niet bepaald hinderlijk; Dao had haar zinnen gezet op een mijner scharen, Boelan wam dagelijks kijken of niet een der medicijnblikken leeg gekomen was, welke zij gaarne tot haar naaidoos wilde bestemmen. De beide meisjes kwamen nooit met leege han-den bij me; nu eens was het een tros pisang, die ze voor mij medebrachten, dan weder verrasten zij mij met eenige kippeneieren of een flesch honig, welke ik gedeeltelijk zelf kon gebruiken, gedeeltijk als smaakcorrigens aan de voor haren vader bestemde medicijnen kon toevoegen. De beide prinsessen waren van zeventien- en vijftienjarigen leeftijd. De oudste, Dao, was twee jaar te voren met Am ban Bit getrouwd, nadat deze zijn vrouw, Dao's zuster Koeling, door den dood verloren had. Lang mochten DaoenAmban Bit evenwel niet naast elkaar door het leven gaan; een slechte njaho (voorspelling van de vogelgeesten) maakte 3 maanden na het huwelijk een eind aan al hun toekomst-plann. En en de beide jongelieden leefden thans gescheiden van elkaar in afwachting van een goede njaho, die hen weder vergunnen zou, samen pnder een dak te wonen. On deze gunstige uitspraak spoedig te krijgen, bracht Am ban Bit al zijn vrijen tijd in de bosschen door, in de hoop, eens den vogel te zullen tegenkomen, die hem weder zijn verlo-ren geluk terug zou schenken. De jongste prinses, Bo elan, was sedert vier maanden in het huwelijk getreden met haren neef du along Aran, zoon van Panje Apoei, den broer van Boi Djalong. Deze laatste vond het meisje nog te jong om haar uit het ouderlijk huis te zenden en daarom brachten de jonggetrouwden de dagen om beurten door in de beide ouderlijke woningen. De beide prinsessen lieten zich alles in mijne apotheek uitleggen. Toen zij mijn horloge gewaar werden, fluisterde Dao hare zuster iets in het oor en kort daarop verdween Bo elan, om een poosje later terug te keeren met een oonde wekkerklok, die haar vader van den Resident van Baram, Mr. Hose, gekregen zou hebben. Toen de klok pas uit Serawak gekomen was, had zij, zooals de meisjes mij vertelden, alien zeer vermaakt met haar oorverdoo-vend geluid; thans zou zij sinds anderhalf jaar stilgestaan hebben en nu werd aan mij het verzoek gedaan, om haar weder in orde te brengen. Ik toog met alle horlogemerkennen, die in mij was, den volgenden morgen aan den arbeid en bevond, dat het geheele raderwerk eens duchtig moest worden gereinigd van de dikke laag vuil, die er opzat. Und der dikke daar dikke de klok na den schoonmaak weder haren dienst en ik kon mijne beide vriendinnen en niethet minst haren vader gelukkig maken met een voor Dajaks vrij goed uurwerk. De m are van mijne geschiktheid in dit nieuwe bedrijf verbreidet zich zoo snel, dat ik den volgen- den dag lekkages in oude petroleumlampen testoppen kreeg; eenige vrouwen, met de echtgenoote van Boi Djalong's broer Panj6 Apoei aan het hoofd, kwamen met oude lampen, lampjes en oude blikken aandragen en verzochten mij, die voor haar te repareeren. Zij vonden, dat voor iemand, die zoo'n ingewikkeld instrument als de wekkerklok van Boi Djalong weder geheel in orde had gebracht, het oplappen van oude petroleumlampen een kleinigheid moest zijn. Gelukkig had Kadir wat soldeersel bij zich en kon ik de dames dus naar hem verwijzen. Daar we voor al deze werkzaamheden steeds beloond werden, zoo baadden wij ons in die dagen in de weelde van eenige kippen, pisangs, kippenieren, komkommers en andere vruchten. Den lode, Februar liet Boi Djalong mij werden, dat over drie dagen een koedoeng (verbods-) tijd van een week zou beginnen ter gelegenheid van het rijpen der padi. Gedelder dien tijd zou het verboden zijn, in de verschillende huizen binnen te gaan en mochten geene levensmiddelen uit de huizen naar buiten worden gebracht. Boi Djalong liet de keuze geheel aan mij over, of ik de koedoengdagen op Long Oero zou willen doorbrengen, dan wel in dien tijd naar Long Nawang bij den controleur terugkeeren. Ik gaf de voorkeur aan het eerste, omdat ik gaarne een koedoengperiode wilde medemaken en ik tegen het het en weer reizen in een open prauw wel wat opzag. Wat het voedingsvraagstuk betrof, dit baarde geen zorg, Boi Dj along liet den dag voor het begin der koedoeng een paar geiten en eenige kippen naar mij toe brengen en onze voorraad rijst was door schenkin-gen van dankbare patienten werkelijk zeer welk. Rücken, zoodat wij voor voedselgebrek niet behoefden te vreezen. Den i3clen Februar werd tegen de avondschemering; het verbod tot uitgaan buiten het dorp, behalve naar de velden, tot het ter hand nemen van wapens en alle scherpe voor- werpen door omroepers bekend gemaakt en daarmede ving de koedoengtijd aan, die de bewoners van Long Oero tot niets doen veroordeelde. De koeboe vormde in deze periode het neutrale terrein, waar men, zonder in de ongenade der geesten te vallen, kon komen. Vreemdelingen werden in dien tijd niet tot de woningen toegelaten, noch konden eenig voedsel uit de woningen bekommen en daarom moest ik eenige 'Ma Koelit's uit den Poera, die doortrekkende waren en nergens in de kampong terecht konden, een nachtlogies verleenen. In alle huizen werden de koedoengbepalingen met zeer groote nauwgezetheid nagekomen. Een enkelen keer gebeurde het wel, dat een der leden van het huisgezin het verbod overtrad en dan werd de persoon niet tot de binnenruimte van de woning toegelaten. Door den aard van zijn positie moest Boi Djalong dikwijls menschen van andere kampongs te woord staan, en dat was in de oogen zijner echtgenoote, die nog zjer conservatief in de opvatting der koedoengbepalingen was, een overtreding der adat, waarom zij hem niet tot de binnen- führte der woning toeliet. Zeven koude nachten moest de patient, ondanks al mijn vertogen, in de voorgalerij door- brengen en het gevolg was geweest, dat een zeer heftige darmontsteking de ziekte kwam complice ISO 18 Ren. Door de groote verandering in de levenswijze gedurende de koedoeng werd het noodig, een wijziging in mijn dag-programma te brengen en wel zoo, dat ik's morgens al mijn werkzaamheden afdeed en dus's middags vrij had. Dezen vrijen tijd besteide ik dan aan een wandeling buiten de kampong naar een hoogen heuvel, op welks top men een wachthuisje had gebouwd. Hier stonden eenige uit boomstammen bestaande KSnja'sche banken, bestemd voor de uit de velden terugkeerende vrouwen, die gewoon waren hier uit te rusten. Op den top van den heuvel gezeten, had ik een prachtig uitzicht op de bergen van Apo-Kajan en den Boven-Mahakkam en op de uitgestrekte droge rijst-velden door de nijvere Dajaks te midden der oerwouden aangelegd. Nooit had ik toen vermoed, dat de heuvel, waar ik zoovele aangename uren doorbracht, eens zou worden bevlekt door het bloed van een onzer, die getroffen door de speer en het zwaard van den K^nja, aldaar het leven moest laten. Tegen het vallen van den avond daalde ik naar den kampong af, waar het gedurende de koedoengdagen vrij stil was. Op den laatsten dag der koedoengperiode Hep haast de geheele kampong uit naar het bosch en de velden, om de dingen te halen, welke noodig waren Bij het feest van het ^oeman-djenei" (eten van kleefrijst). De jongelui zorgden voor een groot aantal bamboekokers, waarin de kleefrijst moest worden gebakken, de jonge meisjes haalden de jonge rijst van de velden en stampten die in de rijstblokken. In den namiddag werd het druk om ons been; na een rusttijd van een week klonk weder het geluid van de rijstblokken in alle woningen en heerschte er bedrijvigheid in de kampong. De vischfuiken in de rivier werden opgehaald; met netten en hengelroe ging men uit, om menigen visch voor den feestdag van morgen te verschalken. Tegen den avond waren alle werkzeit voor 't feest behalve het bakken van de kleefrijst achter den rug. Dit laatste moest yolgens voorschrift even na middernacht onder den blooten hemel gebeuren en daarom legde men alles, wat daarvdor noodig was, reeds tegen den avond ge- reed. Voor brandhout, kleefrijst en water zorgden de doch- ters uit het huisj het opzetten van een stellage, waarop de bamboekokers mpesten worden geplaatst, was ook het werk der jon^elui. De^en hebben verder tot taak, de jonge meis- jes bij het bakken van den „djenei" gezelschap te houden. Ik wist niet, dat ook ik tot deze taak verplicht was en ging op het gewone uur naar bed. Even na middernacht werd ik evenwel door een hard bonsen tegen de deur der koeboe wakker en toen ik mijn bed verliet met het voor- nemen, om den rustverstoorder eens goed op zijn plaats te zetten, wipte Dao naar binnen, greep mij bij den arm en troonde mij mede naar de vroolijke groep jongelui, die om den grooten vuur Häard zarten, waarboven de honderden bamboekokers met kleefrijst lagen. Een vroolijke stemming heerschte onder hen en werd voornamelijk bewerkt door de vele in den namiddag uit Long Nawang, L^poe Toekoeng en LSpoe Bem overgekomen jongelieden, die het feest van den volgenden dag wenschten bij te wonen. Heel vroeg in den morgen maakten omroepers door luid schreeuwen overal bekend, dat de koedoengperiode was afgeloopen en het dien dag feest van het,oeman djenei" zijn. De kampongbewoners staken zich in tiun beste kleeding; de mannen en jongens tooiden zich met[kralen- Snoeren aan den hals, de meisjes droegen mooie jakjes, ivoren armringen en met kralenborduursel versierde hoofd- banden. Men legde bij elkaar bezoeken af en werd onthaald op djenei (kleefrijst), oebek (gestampte jonge rijst) en ge- bakken visch. Ik bezocht mijne veie vrienden en patienten en moest overal aan het feestmaal aanzitten. In de koeboe teruggekomen vond ik over de honderd bamboekokers met gebakken kleefrijst en visch, welke naast een vrij groote mand met oebek stonden. De jongelui organiseerden een optocht langs de verschil- lende huizen en dansten overal, waar zij kwamen. Tegen den namiddag verlieten de vreemdelingen de plaats en Kadir en Ambit maakten van de gelegenheid gebruik, om een groot gedeelte van ons djenei en oebek naar de koeboe te Long Nawang te zenderi. Op deze plaats zou volgens berichten voedingsschaarschte heerschen en de in- woners waren, wanneer het met den oogst op Long Oero goed ging, van plan, hier een kleinen voorrautd op te Den 22sten Februar kwamen de heer van Walchren en zijn gevolg te Long Oero aan. Boi Dj along had met het zenden der prauwen, om den controleur te halen, gewacht tot na afloop der koedoeng, omdat hij vreesde, dat men v66r dien op Long Oero niet zooveel rijst zou hebben, dat men een deel aan de expeditieleden zou kunnen afstaan. De controleur had te Long Nawang met de hoofden van alle stammen, die benedenstrooms woonden, een vergadering gebhouden, waarop alle vorsten plechtig hadden beloofd, de gewoonte van het koppensnellen te zullen tegen gaan. Op die vergadering waren den expeditieleden geschenken aangeboden, bestaande in zwaarden, rotanmatten en bezoarsteenen. Met de komst van den heer van Walchren nam de drukte in de koeboe zeer toe. Behalve de vele soorten van zeer gewilde artikelen als kralen, naalden, rood, wit, blauw katoen, lokten de grammophoon en de platen in het boek van Bock velen naar onze woning en Boi Djalong, die door zijnent darmaandoening niet in de koe- boe kon komen, verzocht den controleur een paar avonden te zijnent een muziekuJtvoering te geven, De zieke vorst had in Sarawak den grammophoon dikwijis hoorenspelen ten huize van den Resident Mr. Hose, die ook van Dajaksche wijzen platen had. JongcD der Ktfoja's. Den 6den Maart zond Pingan Soerang van Long Nawang een prauw naar Long Oero, cm mij te halen. De menschen beneden wilden ook van mijne medische hulp profiteeren en daar de toestand van Boi Djalong niet 155 van dien aard was, dat tegen het vertrek ernstige bezwaren zou bestaan, verliet ik vergezeld van Adji Panglima en Oeka den 8sten d. a. v. de plaats, om te Long Nawang tegen 2 uur in den Namiddag aan te komen. Het bleek mij onderweg, dat de roeiers door verschillende patienten waren gezonden, die van mijne hulp wenschten gebruik te maken. Het hoofd van mijn geleidde was Hoen Apoei, de jongste zoon van Pingan Soerang. Hij was niet door zijn vader, doch door zijn zieke tante, de eenige in leven zijn unde zuster van Boi Djalong, naar Long Oero gezonden, om mij te halen. Toebang Poedau, zoo heette de zuster van Boi Dj along, was met een tweederangshofd, Toebang Biloeng, op Long Nawang getrouwd. Zij was een vrouw van ongeveer zeventig jaar en zou sinds drie jaar ziek zijn. Bij het bezoek, dat ik haar even na mijne aankomst te Long Nawang bracht, bleek mij, dat zij leed aan een nierontsteking met allerlei complicaties, aldus een vrijwel hopeloos geval, waarmede mijn practijk op die plaats moest aanvangen. Behalve Toebang Poedau maakte een jonge vrouw, Ahan Lihan, met syphilitische zweren en een vijfjarige knaap, Biloeng, met brandwonden al dadelijk ge- bruik van mijne hulp, ter Wijl een jong meisje, dat in de buurt van de koeboe woonde, een pijnlijke kies liet uit- trekken. Deze daad van moed werd door mij zeer geappre- cieerd, want te Long Oero waren de menschen, zelfs in gevallen, waarbij zij vreeselijke pijnen leden, er niet toe te krijgen. Den Qden Maart legde ik een bezoek af bij Pingan Soerang. Deze krasse oude vorst vroeg met belangstel- ling naar den toestand van zijn schoonbroer Boi Djalong. IS6 Hij schreef diens ziekte toe aan de vele overtredingen tegen de adat en den godsdienst, welke de zieke begaan zou hebben. Was hij een gewone Dajak, dan gelofde Pingan, dat de geesten zeer vertoordind over die overtredingen zijn, nu hij evenwel vorst en dus wel op de hoogte was van de adatbepalingen, werd hem elke overtreding hoogst kwalijk genomen. Boi Dij along had zich o. a. op Baram doen fotografeeren door Mr. Hose, iets wat een zoo voornaam stamhoofd als hij nooit had mogen doen. Onder het gesprek kwam een 'Ma Badang van de overzijde der rivier mijne hulp inropeen voor zijn, die des middags een kind ter wereld had gebracht en thans den door verbloeding nabij zou zijn. De woning van dezieke lag aan de overzijde van den Kajan en om er te komen, moesten wij over een lange hangbrug van rotan, welke onder onze voeten zoo sterk slingerde, dat ik moeite had, vooruit te komen. Ik vond de vrouw in een zeer kleine smerige hut ter zijde van den vuurhaard liggen. AUe verschijnselen van verbloeding waren aanwezig en moesten worden toegeschreven aan onvolkomen loslating van de nageboorte. Ik begon met den toestand der vrouw door inspuitting van opwekkende middelen te verbeteren, waarna tot de gewone uitwendige methode van verwijdering der nageboorte werd overgegaan. Toen dit evenwel niet hielp, greep ik, dat ik hier voor een geval stond, waarbij tegen de behandeling, zelfs bij de inlandsche bevolking op Java, vooroordeelen bestonden en alvorens tot eenig ingrijpen over te gaan. Legde ik den familielen in het kort de door mij gewenschte behandeling uit. Ik kreeg de voile toestemming, alles te doen, wat ik tot behand van de vrouw. Noodig achtte, want alle KSnja'sche behandeling had niets gebaat en de dood in het kraambed is volgens de gods-dienstige begrippen der Dajaks een zware straf der geesten. De zielen van vrouwen, overleden in het kraambed, worden n. 1. tot Apo-KSsio, het Dajaksche paradijs, niet toegelaten. Nad de noodige voorzorgsmaatregelen in acht genomen te heben, ging ik tot de kunstbewerking over en het mocht mij gelukken, de nageboorte in haar geheel te verwijderen, waarna de bloeding ophield. De toestand van moeder en kind lieten na weinige dagen behandeling niets meer te wenschen over en als bewijs van dankbaarheid jegens mij gaven de ouders aan den kleinen den naam van Doktpn's ouders uitte zich gedurende mijn latere verblijven op Long Nawang in tal van stoffelijke blijken, die, juist om dat de 'Ma Badang's tot de armste Kgnja's behoorden, des te hoogere waarde haddeii. De 'Ma Badang's waren unter Sarawak door Heban's verdreven en hadden zich in Apo-Kajan sind enkele maanden gewegtig. Al wat zij aan kostbaarheden bezaten, hadden de Heban's hun ontroofd en in een hoogst armoedigen toe-stand waren zij bij Pingan Soerang gekommen, om verlof tot vestiging te vragen. Een groot gedeelte hunner waren in den Iwan en had daar een paar huizen naast de LSpoe's en de Oema Lissan's gebouwd. De Heban's schenen bij de vestigingen der 'Ma Badang's zoo vreeselijk huisgehouden te hebben, dat alleen het hoore van den naam Hebans den vluchtelingen vrees aanjoeg. Doch naast deze vrees leefde in elken 'Ma Badang de hoop voort, om de Heban's alles eens goed betaald te zetten, wanneer zij er gelegenheid toe hadden. Daarom heerschte groote vreugde in de vestiging der Badang's, toen in den vroegen morgen van den iiden Maart het bericht werd vernomen van de thuiskomst van een troep 'Ma Djalan's met twee koppen, die zij bij de Heban's zouden hebbeji gesne Id. Onze Taman Loedjoek zou eveneens met den troep medegegaan zijn en daarom beloofd dit voor Long Nawang weder eenige feestdagen. Ik daalde uit de koeboe naar den rivieroever en zag, hoe de prauw van Taman Loedjoek overal aanlegde, om het schedelstuk, dat hij als aandeel verkregen had, te laten zien. De Oema Tau's, doch vooral de 'Ma Badang's waren zeer ingenomen met den behaalden buit; wat de pret evenwel een weinig kwam bederven, was de belofte door Pingan Soerang aan den controleur op de vergadering gedaan, om het koppensnellen tegen te gaan. Taman Loedjoek werd dan ook tot betaling van een vrij hooge boete in gongs veroordeeld, terwijl de Oema Djalan's een slaaf als boete aan Pingan Soerang moesten le veren. Das kommt van Taman Loedjoek kwam de vorst in de koeboe, om mij de door hem opgelegde boeten mede te deelen. Hij zeide, dat het hem zeer leed deed, dat ook menschen uit zijne kampong nog geen maand na de vergadering met den controleur de toen gedane belofte ver- gaden. Het schedelstuk was evenwel thuisgebracht en dus moesten volgens de adat eenige plechtigheden plaats hebben. Een gedenkteeken behoefde niet te worden opgericht, daar men te Long Nawang slechts een stuk van den schedel als aandeel ontving; alleen moesten de plechtigheden, pliwa jap" en "batoe oelo" plaats hebben. De eerste bestond hierin, dat een groot aantal kippen in handen van eene maagd werd geslacht, waarop deze de verschillende deel- nemers aan den sneltocht met het bloed, dat uit de koppen van de dieren vloeide, aan den rechter handrug bevlekte. Na de koppensnellers kwamen alle kinderen beneden het jaar aan de beurt en de K^nja's gelööden door die plechtigheid den kinderen den moed en de kracht te geven tot het ondernemen van succedvoUe sneltochten. De plechtigheid „batoe oeloi" diende, om te bewijzen, dat de thuisgebrachte schedel werkelijk door den troep gesneld was. Voor elken deelnemer aan den tocht werd een ronde steen geplaatst en terwijl het adathofd het formulier van den eed uitsprak, werden de steenen over den vloer 7 maal langs de deelnemers gerold. Hierna nam het hoofd van den troep een der steenen op en trachtte dezen dan op een anderen steen te plaatsen. Gelukte hem dit, dan was de afgelegde eed geldig, zoo niet, dan mocht aan dien eed geen waarde worden gehecht. Daar  voile wapenrusting ging men naar den Pengian, de zijrivier, waar de Heban's door 'Ma Badang-jagers zouden gezien zijn, Het was merkwaardig, met welk een snelheid alien tot den strijd gereed waren. Het beste zwaard werd aangegord, de dikste strijdkmantel aangetrokken, de strijdhelm van een even groot aantal staartpennen van den neushoornvogel voorzien, als het aantal gesnelde schedels, werd opgezet en met een goed schild in de linker, een speer in de rechter- hand en een veldtasch op den rug, waarin voedingsmiddelen voorzien, joog de strijder uit zijn huis, zonder van zijn vrouw en kinderen afscheid te nemen, ja, zonder hun zelfs toe te spreken. Dit alles was werk van een oogenblik en in bewondering stond ik op dien dag voor de snelheid, waar- mede het strijdvolk hier werd gemobiliseerd en voor de kalmte der a chtergebleven vrouwen en kinderen. 