Bijdragen tot de taal-, land- en volkenkunde
Doch om tot Kala Goemarang terug te keeren, zelfs de ver- andering in: een dier, in een varken, deed zijn liefde voor Dewie Srie niet bekoelen. Aanhoudend vervolgde hij haar, en zij moest op de huizen en in de boomen klimmen, om hem te ontloopen. Het leven begon haar op die wijze te vervelen, en toen zij van Tisna Wati's verscheiden hoorde, kreeg zij een vurig verlangen om haar lot te deelen. De goden vervulden die begeerte, en op haar vlucht voor Kala Goemarang te Méndang Kamolan’ komende, verdween zij eensklaps. Waar zij het laatst was gezien, sproten dezelfde planten uit, die op Tisna Wati's begraafplaats groeiden. Toen Praboe Makoekoewan hiervan aan Batara Goeroe kwam kennis geven, zeide deze: „Ik wist reeds „wat gij komt vertellen. De planten zijn inderdaad dezelfde , alleen edie uit den navel verschillen van aard. Die van Tisna Wati sverlangen een droogen grond, doch die van Dewie Srie *moeten in water worden geplant. Doch behandel beiden zorg- „vuldig, en doe in alles alsof zij meuschen zijn, daar in vieder van hen een ziel besloten is.” Aan Raden Djaka Poering en Kjai Toewa werd ook deze rijstsoort ter uitplanting gegeven, hetgeen zij in moerassen deden. Bij hen voegde zich Kjai Boejoot, die het eerst het water aan de bergen ophield door het maken van waterpasse vlakken, en zoo de sawah's uitvond. Oorsponkelijk was er één soort van rijst. Reeds in Kjai Boe- joot’s tijd evenwel kwamen er andere soorten, en langzamer- hand werden die rood en paarsch of zwart. Kala Goemarang, die zeer verwonderd was, Dewie Srie niet meer te zien, werd woedend toen hem ter oore kwam, hoe zij hem ontloopen was. Hij trachtte nu uit wraak de padi, waarin haar ziel was gevaren, te vernielen. Te vergeefs trachtte men hem uit de moerassen en uit de sawal’s te houden, waar zij was uitgeplant, en Wisnoe, die Dewie Srie ook in haar nieuwen vorm beschermen wilde, puntte een bamhoe, die in zijn handen het wapen Graugang werd, waarmede hij Kala Goemarang doodde. Zijn ziel verhuisde in den zoon van Poetoot Djantaka, het kwade element in tegenoverstelling van het goede. Uit zijn lijk , dat op de velden bleef vergaan, ontstonden de walang sangits en lembings, die schadelijke insecten , terwijl uit het hloed van zijn wonden de &mä lodoh en nadeclige gassen voortkwamen, 118 DR RIJSTKUIAUUR OP JAVA. Het padigewas had vele vijanden. Onder de oudste belagers er van behoorde Raden Prit Andjala, die in het lichaam van een naar hem genoemden vogel, den prit, verhuisde. Met zijns gelijken vloog hij op de rijstvelden aan, en liet zich van daar niët verjagen. Djaka Poering en Kjai Boejoot bleven ze zoo aanhoudend vervolgen, dat zij in de klapper- en arénboomen vlogen, maar ook daar werden zij met stukken hout en steenen vervolgd, totdat zij ook die verlieten en verder weggingen. Door al dat gooien raakten zoowel de arèn- als de klapper- boomen beschadigd, en uit de vruchtstelen begon er vocht te vloeien. Zij zaten er erg meê in, en hun poging om het gehavende uiterlijk der vruchtstelen door gelijk afsnijden minder zichtbaar te maken, had slechts ten gevolge, dat de wonden nog sterker vloeiden. Zij durfden het water niet verloren te doen gaan, en vingen het op in geledingen van de bamboe. Daarmeê gingen zij naar Prahoe Makoekoewan, en vertelden hem de toedracht der zaak, hoe Prit Andjala met duizenden van zijns gelijken zich op de rijstvelden hadden geworpen en niet te verjagen waren, hoe zij telkens in de klapper- en arénboomen vlogen, om dadelijk weêr te keeren; hoe zij hen tven geworpen hadden met steenen en stukken hout, maar daardoor de boomen hadden gekwetst, en hoe zij door het beschadigd uiterlijk te willen herstellen slechts de vloeiing hadden bevorderd, en dat zij nu bang waren voor het leven der godenplanten. Ook Praboe Makoekoewan wist geen raad, en zond hen naar Batärà Goeroe. Deze ging met Narada de boomen zien, en deed zich de bamboes met het opgevangen vocht toonen. Narada, die de geledingen wilde aangeven, liet ze vailen, en een gedeelte van den inhoud stortte in een pot, die boven het vuur stond. Zoo werd de suiker ontdekt, die als een geschenk van Datara Goeroe wordt aangemerkt. Prit Audjälâ en zijn genooten waren daarbij zoo bang voor Batara Goeroe ‚ dat zij voortaan ieder, die er slechts als mensch uitzag, voor dien vorst hielden en schuw wegvlogen. Kjai Boejoot maakte daarvan gebruik, om poppen in de velden te plaatsen en had de voldoening, dat zij op den duur weg- bleven. | De grootste vijanden van het gewas waren Poetoot Djantaka’s kinderen. Zij waren 40 in getal, en hadden de vormen van tijgers, rinocerossen, grootere en kleinere hertensoorten, buffels, runderen, apen, ratten en muizen, Wetende, hoe Batârà Goerve's DE RIJSTKULTUUR OP JAVA. 119 en Wisnoe's liefde als het ware in de giga en padi was be- sloten, had de vader hun uit vrees voor die goden bevolen, om uooit in de aanplantingen er van te komen, daar zij er over waakten en zeker ieder die er kwaad aan deed, straffen zouden. Degene, die met de ziel van Kala Goemarang deu vorm van een varken had gekregen, weérstreefde niet alleen het bevel, maar zette zijn broeders en zusters aan om in de sawah's te komen en ze te vernielen. Kjai Boejoot trachtte ze weg te jagen evenals de vogels, doch te vergeefs. Ja zelfs vielen eens de grootere dieren hem aan, zoodat hij vluchten moest , en slechts zijn heil vond door in een klapperboom te klimmen. Daar laafde hij zich, afgemat en doodmoe, met het water der jonge vrucht, ter gedachtenis aan welke gebeurtenis de sawah-planters nog klappermelk mengen met het water der leiding, als het, van het loopen, d. i. van het stroomen moede, niet spoedig genoeg wil toestroomen ! Raden Djäkä Poering ging het wedervaren van Kjai Boejoot. aan den Vorst van Méndang Kamolan vertellen, en tevens hoe de aanplantingen door Poetoot Djantaka’s kinderen werden ver- nield, zonder dat men raad wist, om hen te verwijderen. Praboe Makoekoewan wist er evenmin raad op, en zond Djäkä Poering naar Méndang Agoeng, waar Andong Dadapan en Gading Pén- goekir woonden, om hun het moeielijk geval voor te leggen en halp te vragen. Zij schonken hem een hond en een kat die, respectievelijk naar de vlekken op hun vel, Bélang Wéjoejang en Tjändra Mawa heetten. Daarmede ging hij terug , en inderdaad, zij brachten schrik en dood onder de herten, apen, rotten en muizen, maar tegen de grootere dieren vermochten ook zij niets. Weêr zond men om hulp naar Méndang Agoeng, die ook verstrekt werd. Raden Toeroenan en Raden Séngkan na- melijk, de jongere broeders van Kjai Andoug Dadapan , werden afgezonden met cen zweep, waarvan de slag uit giftige zwarte zijde bestond. Praboe Makoekoewan was met hun komst zeer in zijn schik, eu al aanstonds bood hij zich aan met hen te gaan. Zoo reisden zij te zamen af naar de streken, waar de dieren hun ver- woestingen aanrichtten. Praboe Makoekoewan durfde zich evenwel niet verder dan tot den rand der velden wagen, en liet zijn gasten alleen de sawali’s intrekken. Zij konden dat ook doen, want zij hadden met hun talisman niets te vreezen. Wel kwamen de dieren in dolle woede op hen af met de klauwen of de 120 DE RIJSTKUITUUR OP JAVA. tanden of de horens gereed om hen te vernielen, doch zij bleven pal staan; met hun zweep er op lds slaande, vielen de vijanden weldra zoo om heu heen, dat de laatst overgeblevenen op de vlucht togen en door verwenschingen konden banggemaakt worden. De dieren, die door de zweep geraakt waren, stierven : alleen de buffels en de koeien bleven in leven, maar lagen als ver- lamd ter neêr. Hun werd aangezegd, dat zij tot straf met hun nageslacht de menschen dienstbaar zouden zijn. Daarentegen werd ook aan de menschen een zachte behandeling aanbevolen, daar zij, die nu voortaan dienstbaar zouden wezen , van menschen afstamden. Nog behandelen vele inlanders daarom hun ploegvee zacht, en al beuken zij soms de koppen, nimmer zullen zij de beesten tegen de pooten slaan, want de dieren zouden onmid- dellijk te zwak worden om te loopen, of althans tot werken ongeschikt zijn. Vooreerst waren er nu geen beletsels meer om de padi welig te doen tieren; de sawah’s breidden zich hoe langer des te meer uit, en werden zelfs naar overzee bekend. Praboe Makoekoewan, die te M&ndang Kamolan bleef zorgen , dat de padi behoorlijk werd verbouwd, zag eens, toen hij vol- gens zijn gewoonte ‘savonds langs de velden wandelde, een kolossale slang langs de van onkruid gezuiverde dijkjes kruipen , zonder het gewas te beschadigen. Hij ging er naar toe, om ze beter te zien, maar zij verdween , terwijl m haar plaats een schoone vrouw stond. Natuurlijk wilde hij er nog dichter bijkomen , maar met elken stap, dien hij vooruit deed, week zij er een achteruit en kon hij ze slechts op een afstand blijven bewonderen. Die bewondering werd weldra liefde. #„O schoone,r riep hij haar toe, #ziet gij met hoe een liefdevlam mijn hart verteert. Kom wtot mij. Ontvlied mij niet langer!# Doch nu verdween de verschijning geheel en al. Telkens als hij des avonds of in den morgen naar de velden ging, zag hij haar, en telkens, als hij haar toesprak , verdween zij. Eindelijk kwam er antwoord op zijn smeeken om liefde. Het luidde: #Zoo gij mij bemint, wees, als gij des morgens of „des avonds in uwe plantsoenen komt, immer rein van leden. „Bedek uw lichaam met welriekende oliën en met geele zalf. wen trek nieuwe kleederen aan. Weet, sterveling, dat dit de „eenige wijze is, waardoor gij mij, Dewie Srie, Wisnoe’s » echtgenoote, naderen kunt,” Pruboe Makockoewan ging dadelijk DE RIJSTKULTUUR OP JAVA. 121 zich baden. De zuiverste zalven, uit zeldzame planten bereid, bedekten zijn lichaam, de welriekendste oliën, die het dierlijk leven konde afscheiden ', doortrokken zijn kleederen, en zijn tooi was een bruidegom waardig. Zoo begaf hij zich des avonds naar de velden in de hoop, dat de geliefde hem niet meer ontvluchten zou. Weldra zag hij haar, en zij bleef staan , ook toen hij haar naderde. Hij wilde zijn armen reeds uitsteken … maar zij verdween al weêr en thans voor goed. Zij ver- huisde in het lichaam van Praboe Makoekoewan’s echtgenoote, terwijl Wisnoe, die nog altijd Dewie Srie beminde, zich incar- neerde in den Vorst van M&ndang Kamolan. Te zamen leefden Praboe Makoekoewan en zijn vrouw, of liever Wisnoe en - Dewie Srie tot vermenigvuldiging van het gewas, waaraan zij zoo gehecht waren, en dat het hoofdvoedsel van het menschdom werd. Ook Batärä Goeroe’s hooge gunst bleef aan de rijst verbonden. Opzettelijk ging hij nog eens naar M&ndang Kamolan, om der bevolking de goede wijze van kultuur te leeren , die gelegen is in het doen der offeranden, en door de opvolging waarvan slechts het gewas op den duur kan slagen. Praboe Makoekoewan kreeg van hem de opdracht om de kennis, die hij op die reis open- haarde, te verspreiden. Meer dan haar echtgenoot beijverde ‚zich daartoe Dewie Srie, die, reeds éen van naam met de Cerés in Griekenland, even als zij de Godin van den landbouw op Java werd. Onder verschillende namen paar hare attributen , en meer nog naar de verschillende leeftijden der plant, die uit haar stoffe- lijk overblijfsel ontsproot, wordt zij aangebeden, en met een innigheid, een overtuiging, die geen Mohammedaansch Priester, op Java ten minste, kan schokken. Haar vereering heeft die van R&tna Doemilah doen vergeten, ofschoon haar naam en lotgevallen algemeen bekend bleven. Ook Praboe Makockoe- wan is geheel op den achtergrond geraakt. Men vindt hem terug, hoewel ongenoemd, wanneer er bij het huwelijksfeest der padi een bruidegom fungeren moet. Bij een andere gelegen- t De oliën van deze soort zijn soms duurder dan de Perzische rozen- oie, en worden bereid uit de producten der afscheiding van neus, oogen, ooren enz. van soinmige dieren. Van de zeer kostbare »lénga djëbat», in de vervaardiging Kédaton ade blaem van het Hof,» de Prinses Sékar waarvan zon bedreven is, zou een hoofdbestanddeel uit de ooren van den otiphant komen. Onder zalf of blanketsel versta men de bekende boréh, hoofdzakelijk git stoffen van het plauteurijk bereid, 122 DE RIJSTKULTUUB OP JAVA. heid noemt men hem wel eens Dana, ofschoon dan het onont- beerlijke Srie er voor maakt, dat de naam Srie Dana veelal op Dewie Srie zelve wordt toegepast. Het meest leeft Praboe Makoekoewan nog voort in het volksgeloof, dat de oela saba, (python pittacus?) de gewone vorm, waaronder Dewie Srie Ach aan de menschen openbaart, nooit alleen is, maar — en dit omdat men het vrouwelijke dier eerst moet zien — - altijd vergezeld gaat van het mannelijk gedrocht. Een Javaan doet die slang nooit kwaad, en is gelukkig, als hij haar in zijn velden ziet. Geluk wordt stellig zijn deel, en een goede oogst is hem verzekerd. Te Pekalongan hoorde ik dat Srie Sédana of Srie Dana de vrouw was, gevorind uit den dojer van het ei, dat Batara Goeroe aun Dewie Oema te bewaren gaf, en welk ei behalve Srie Dana nog vier andere Srie’s zou voortgebracht hebben. [loewel deze geschiedenis niet met de vorige te rijmen is, zal wel de oorsprong dezelfde wezen, en de variaties in het Pekalongan- sche geborduurd zijn in de wijde mazen van sommige overeen- komende namen en gebeurtenissen. Zoo wist men in het Tagalsche nog de volgende episode te verhalen. Karoeng Kala, de zoon van Vorst Tyéléng Sërénggt raakte op Dewie Srie verliefd, en klom, met bovennatuurlijke macht toegerust, naar den hemel op, om haar aan Bataéra Goeroe ten huwelijk te vragen. Doch deze werd woedend, en wierp hem met een bamboe van de soort woelooh, die evenwel geen doel trof, en in de ruimte hangen bleef als de ster Woelooh. Karoeng Kala zelf zou later ook al in woede den ploeg van een der patronen van den landbouw in het hemelruim hebben geslingerd, waar hij bleef als de ster Wloekoe. Voorts deed Karoeng Kala, welke altijd zich zoo vijandig had getoond jegeus al wat rijst was of daarmeé in verband stond, na zijn dood er nog schade aan. Uit zijn huid ontstond de ami poetih, uit zijn oogen de ama l&mbing, uit zijn haar, waarmeê hij als cen beest bedekt was, de ima walang sangit, uit zijn beenderen de ama tikoes. Zoo schijnt hij dezelfde te zijn, als de Kala Goemarang van Bagelen en Kediri, die als zoodanig te Pekalongan en Tagal niet bekend was. In de beide laatstgenoemde residentiën noemt men Kjai Kaloekoewan als den invoerder der padikultuur. Hij had, zoo luidt het verhaal, twintig dochters te onderhouden. Hoe hij oak werkte, hij kon haar uiet te eten geven, en zij leden zulk een gebrek, DE RIJSTKULIUUR OP JAVA. 128 dat twee van haar in afzondering gingen bidden om haar toestand te verbeteren. Door dat biddeu kreeg de vader een droom , waarin hem bevolen werd in het westen het zaad van de padi te gaan halen en het te planten. Daaraan voldeed hij; maar toen het gewas rijp was, wist hij niet wat er meê te doen, daar hij en zijn dochters bladeren noch vrucht konden eten. Daarop vef- anderden Dewie Srie en haar echtgenoot zich in een paar perkieten, en vlogen op een der velden ter neér, juist toen Kjai Kaloekoewan er naar kwam kijken, en. maakten hem, toen hij ze wegjoeg, opmerkzaam, dat zij met de bekken de aren boven de bluderen hadden afgeknipt. Doch ook dat hielp hem niet, want zooals de vruchten daar lagen, waren zij voor hen nog niet eetbaar. Weér hielpen Wisnoe en Dewie Srie. Zij ver- anderden zich nu in een paar rijstvogels, die neêrstrijkende de zaden ontbolsterden en de korrels op den grond lieten vallen. Toen Kjai Kuloekoewan hun werk zag, kreeg hij de ingeving, dat van de plant alleen de ontbolsterde korrel te eten was. Ter’ gedachtenis aan het eerste bezoek van Dewie Srie wordt de rijstaar nog immer een voor een geplukt en nooit gesneden. Kjai Kaloekoewan kwam spoedig in een goeden staat, en raakte bekend als iemand, die in de teelt van de padi zeer bedreven was. Die roem werd echter zijn ongeluk. Hij kwam daardoor weldra met Dampoe Awang in kennis. Dampoe Awang was een zeer rijk koopmau van overzee, die, van het nieuwe voedingsgewas gehoord hebbende, naar Java ging om er van te halen. Hij gebruikte voor de reis een vaartuig, dat er als een schip uitzag en dat door het luchtruim vloog, gedragen door de bovennatuurlijke macht van een geel zijden kleed, dat hij van de Vorstin der Geesten had ten geschenke gekregen. ELij bracht witte borden en pannen meé, die men hier, waar zij slechts van roode klei gemaakt werden, nog niet gezien had. Kjai Kaloekoewan ontving hem gastvrij en hielp hem bereidwillig aan zaad. Daarmeé nu keerde hij naar zijn land terug, waar het zoe gewild was, dat hij weldra uogmaals de reis overzee ondernam om nieuwen voorraad te halen. , Toeu hij het eiland Java naderde, zag hij zijn vroegeren gastheer, die een verbazend groote kar vol rijst met schoone karbouwen er voor begeleidde, eu daarmeé op de zee ging, alsof zij vaste grond was. Dampoe Awang werd zeer jaloersch op zulk een macht, en schroomde niet de kracht, in zijn geel zijden kleed opgehoopt, te gebruiken om zijn hartstocht te . 124 DE RIJSTKULTUUR OP JAVA. koelen. Hij eischte daartoe de vernietiging van kar en buffels, die kort daarop in de klippen Batoe en Kérbo waren veranderd. Kjai Kaloekoewan wist niet, wat hem overkwam, toen hem zoo eensklaps zijn voertuig ontnomen werd, en wendde zich tot den Oppergod om recht. Dit viel hem ten deel. Dampoe Awang’s bovennatuurlijke macht was voor een goed deel verminderd, daar zij ter voldoening van een booze neiging gebruikt was. Zijn schip kon niet langer in de lucht blijven zweven, viel ten onderste boven op de aarde neêr, en veranderde daar in den berg Prahoe. Dampoe Awang zelf ontkwam het gevaar. Vol wraakzucht begaf hij zich naar Kjai Kaloekoewan, die hem weêr vriendelijk ont- ving, niet wetende, dat hij aan hem de vernieling van kar en ossen te wijten had. Zijn schoone dochters, Poeloong Gana en Poeloong Sarie, wekten de liefde van Dampoe Awang op, die ze onmiddellijk aan hun vader ten huwelijk vroeg. Deze weigerde “ze evenwel te geven, waaruit een twist ontstond, die met zijn dood eindigde. De dochters vluchtten voor den moordenaar van hun vader, en werden door Wisnoe verauderd in het hart van den boom timaka. Eindelijk sloeg het uur der vergelding en Dampoe Awang stierf, door verdriet en spijt verteerd. Nog na zijn dood scheen het, of hij Kjai Kaloekoewang wilde schaden in hetgeen hem altijd het liefste was, zijn rijstplant- soenen. Uit zijn lichaam ontstonden verschillende soorten van aan de rijst vijandige vogels en wormen. Uit de geschiedenis van Watoe Goenoeng leert men, dat de rijstkultuur in het Oosten spoediger tot ontwikkeling kwam dan in het Westen van Java. Watoe Goenaeng, de eenige zoon van Bok Sintok (Sinta?) was zeer ondeugend. Hij voerde niets uit dan aanhoudend eten. Ongeloofelijke hoeveelheden voedsel kon hij verslinden. Hoe men hem ook vermaande en he- rispte, niets baatte om dien geeuwhonger tegen te gaan. Zelfs uit- schelden mocht niet helpen. Eindelijk sloeg Bok Sintok hem met haar rijstlepel op het hoofd, doch toen vluchtte de knaap, zonder dat men wist waarheên. De moeder was over dien af- loop erg bedroefd, en deed niets dan naar haar kind vragen. Zij werd waanzinnig, vernielde eerst haar huisraad en ging daarna overal heen aan het omdolen. Loo kwam zij in een land overzee. Daar maakte zij opgang door haar schoonheid, en iedereen werd ap haar verliefd. Doch immer bedroefd en naar haar zoon zoekend, werd het aan- DE RIJSTKULTUUR OP JAVA. 195 - dringen van de tallooze aanbidders haar zoo lastig, dat zij bad oin te sterven. Zij werd eensklaps weggenomen, en in het rijk Giling Wêsie ter neêr gezet. Men vond, waar zij het laatst stond, een plant. Denkende om Bok Sintok, aten de teleurgestelde minnaars daarvan, en bevonden zij, dat zij koude veranderde in warmte en droefheid in vreugde. Die plant wordt nog veel aangekweekt, want men bereidt er de opium van. Watoe Goenoeng intusschen was naar de Preanger gevlucht. Ook daar kon hij zijn eetlust niet bedwingen. Eens viel hij op een offerande van etenswaren aan en verslond ze. De offeraars wilden hem grijpen, maar hij wist zich zoo goed te verweren, dat zij van aanvallers verdedigers werden, en zich met hein verzoenen moesten. Hij bleef bij hen, en kreeg volop te eten, Hij onderwees hen daarentegen in het gebruik van den ploeg en de toepassing van het stel offeranden, welke voor, in, en na den planttijd noodig zijn, om zich van een goeden oogst te verzekeren. Voorts leerde hij hen, hoe meu aan de vier hoeken van het veld gekookte rijst (kétoepat péngloewar) zetten, en dan let wonderdoende: »geschikte grond, helder water, verdwenen rlichaan» (boemi soeka, banjoe soetji, awak sam- poerua) uitroepen moet. Ook maakte hij hen bekend met het afdoende middel om in tijden van droogte water te krijgen, door de wajang te spelen aan den kant der leiding of rivier, waarbij aan den dalang een nieuwe kom (passo) met water gevuld moet gegeven worden, om zich daarmeë te baden. Nog, zei mij de verteller, slagen de sawah’s in de Preanger zoo goed, omdat men daar opvolgt hetgeen Watoe Goenoeng heeft geleerd. Ziedaar de legenden over padi, die door den inlander in hooge eer worden gehouden. Gedeeltelijk en met variaties vindt men ze in de Javaansche gedichten Manik Maja en Watoe Goenoeng. Of er een historischen grond aan is? Of werkelijk de rijst inheemsch is op Java? Wel wordt de oorspronkelijke wilde rijstplant sints onheugelijke tijden in sommige streken, zoowel aan de bronnen van de Missisippi als aan de meren Circars in Voor-Indië gevonden, maar nooit in onze bezittingen. Meer zeker is het, dat niet aan de zweepslagers van Mén- dang Agoeng, maar aan de Arabieren de eer toekomt den baffel te hebben getemd, zooals ook zij de mais en de koffij - 198 DE WiIsTKurrTuumt oP JAVA boon hebhen ingevoerd. Maar wat hiervan zij, de Javaan hecht geloof aan die kinderachtige onnatuurlijke vertellingen, en hij blijft er aan gelooven, al noemt hij zich de trouwste opvolger der Mohammedaansche bevelen. Allah heeft hij leeren aanbid- den naar het uiterlijk, maar aan Dewie Srie gelooft hij met overtuiging. Hoe plastischer het voorwerp der vereering toch zich aan hem voordoet, des te inniger het gebed. Dewie Srie is nu voor hem een vleeschwording van hetgeen goed is en wel smaakt, van hetgeen uitzet, zoodat er met weinig genoeg is, in ’t kort van de barkat, die er in allerlei etenswaar en speciaal in de rijst zit. Dat beginsel kan de rijst uit zich zelf bezitten, en ook verkrijgen door een emanatie van de bron der barkat. Even als een welriekende bloem een huis kan vervullen met haar geur, zonder zelf te verminderen, deelt Dewie Srie haar vermeerderend vermogen meê zonder zich zelf te schaden. Dewie Srie omvat alles, maar is altijd op een plaats te gelijk. Zij heeft een onberekenbaar, een onuitsprekelijk groot vermogen van verplaatsing, zoodat zij voldoen kan aan de millioenen, die hijna te gelijk hare tegenwoordigheid inroepen, maar echt Javaansch is daarbij het plastische begrip tot schrilheid toe, dat zij gaat wandelen en rondkijken, als zij niets te doen heeft of zich vermaken wil. Ik zeide reeds boven, dat zij zich voordoet als een slang, die langzaam voortkruipt, en altijd vergezeld is door haar echt- genoot. Temand, die voor zijn vermaak uitgaat, is altijd rein, heeft zich gebaad, en eenige zorg besteed aan het lange haar, nog meer dan elders in de tropische gewesten noodzakelijk. Zulk een, en vooral Dewie Srie, loopt niet waar het on- zindelijk is, en haar verschijning, die zoo lang als het kan, en daardoor zoo inwerkend mogelijk. wordt gewenscht, bevor- dert men dus door reinheid. Een der meest religieus uitgevoerde bewerkingen der sawah’s — men zal het later zien — staat daar- meê in verband. Dewie Srie is overal, maar moet loopen, om van de eene plaats naar de andere te komen. Voor haar is er geen tijd, toch moet zij overal blijven, al is het onberekenbaar kort. Dewie Srie vervult alles, maar hoe dichter zij is, des te zegenrijker de gevolgen. Dewie Srie is godin, maar zij heeft menschelijke roersels en bewegingen. „In den naam van den almachtigen en barmhartigen God”, bE RUUSTKULTUUR OP JAVA 12? kan men soms bij een oogstfeest den voorbidder hooren zeggen , en dadelijk daarna hardop, zonder dat iemand er zich aan ergert, er zevenmaal Dewie Srie’s naam aan toevoegen. Dringende verbeteringen zouden gemakkelijk: zijn intevoeren, indien wij ze konden aanbevelen als door haar voorgeschreven | De Priesters van haar dienst zijn de doekoon sawah of doekoon tanni. Zij zijn altijd mannen, oud van dagen, ervaren in de kunst van offeren, van het bepalen van den tijd en de wijze van aanvang bij grondontginning, beplanting en oogst. Hun kunst is onbeschreven, hun wetenschap gedeeltelijk onbepaald, en van ingeving afhankelijk. Zij geven lessen in het bepalen van den dag, die goed of kwaad is (dat ingrijpende geloof bij den landbouw); zij leeren de richting van het ploegen, de gebeden en de offerfeesten bij planten en bij oogsten; zij zijn de voortplanters van het bijgeloof in den landbouw en zijn de gevreesden en daardoor de meest geachten ten platten lande. Veel meer dan de oversten der Mohammedaansche kerk werken zij op de zwakke geesten van den kinderachtigen inlander, Daarom zijn de priesters van Mohammed dikwijls tegelijk die van Dewie Srie. Er zijn lieden, die zich uit roeping, om de eer, voor het waar. achtig belang van den dessaman tot doekoon sawah vormen. Men vindt onder hen de beste, degelijkste, fatsoenlijkste dessa- hoofden, in zooverre politie en koffijplant niet bijzondere ver- eischten voor die adjectieven stellen. In hun dessa’s heerscht de grootste welvaart, zijn de meeste hnffels en runderen, en bevinden zich de beste gamélans. Daar brengen de sawah's het meest op, door den aanhoudenden arbeid en de overdreven zorg daaraan besteed; daar heeft ieder zijn eigen zaad, en men behoeft er niet naar andere dessa’s te gaan om het in den planttijd te krijgen. Men stelle zich de zaak niet te schoon voor. „Il y a des accommodations partout,» ook in den godsdienst der Javaansche Ceres. Waar geen belang in de menschen de drijfvedr is, doch eigen belang op den voorgrond treedt, daar is de doekoon sawah vooral schadelijk. Hij wordt voor ons Europeanen een gewone bedrieger, die zich voor elke dagbepaling, voor elke aanwijzing van de snort van offerande betalen laat, hetzij in geld of in natura, die de plagen van het gewas door allerlei toovermid- delen tracht te verdrijven, die zulke middelen gaat gebruiken 198 DE RIJSTKULTUUR OP JAVA. om voor geld de ziekten van mensch en dier te gaan genezen, die zich eenigen titel geeft en van zich spreken laat in de nabuurschap, die vrees inboezemt om daardoor meer te ver- dienen, die, gebruik makend van die vrees, aanhang maakt tegen de goede orde van zaken, die de eerste is, welke een fanatiek oproermaker onder zijn adepten telt, die dus als de dienaar van een goed beginsel het kwade element zijner omgeving wordt. Aan dergelijke lieden is het te wijten, dat Wisnoe en Batara Goeroe, Dewie Srie en Dewie Oemä, en hoe ook de vertegenwoor- digers der verschillende krachten van een vrij onschuldig veel- godendom heeten mogen, langzamerhand plaats zullen gaan maken voor een, die zich in formuies laat aanbidden , waarvoor de inlander in zijn taal geen woorden heeft, en welke zijn geest niet bevatten kan, die zich kennen laat door bloed en geweld, dien men vooral op begraafplaatsen kan aanroepen, die op Java genoemd wordt de Allah van Mohammed. $ 2. TrypsBEPALING. Ala oeloe, bétjik kéri, adja toeman, zegt een Javaansch spreekwoord. Met ala oeloe wordt bedoeld dat het bewerken van sawahs, eer anderen het doen, slecht is, omdat de vogels en insecten in den bloeitijd zich van die ééne plaats voeden moeten. Dan, zegt het tweede lid van het spreek- woord, is het beter achter te blijven, en tegelijk met anderen zijn veld te bewerken. Doch tevens idja toeman, d. 1, gewen u niet aan het achterblijven, door welke vermaning de neiging van den Javaan wordt gekarakteriseerd om, als het goed is, van daag laat te komen, morgen weêr later te zijn, en eindelijk geheel achter te blijven. De beteekenis van het geheele spreek- woord is, dat de sawah’s uit een streek gelijktijdig moeten bewerkt worden. Wat zou evenwel de opvolging van die les baten, indien men niet op den goeden dag met den arbeid was begonnen | Zaaien, planten en oogsten zouden zonder barkat zijn, indien zij evenals de bewerking niet plaats hadden onder den invloed van hoogere machten, welke alleen op zekere uren, dagen, weken en maanden hun kracht uitoefenen, om die op andere tijdstippen te verliezen. Veel meer dan de zorgvuldige bewerking is de keuze van len goedeu dag voor een ruimen oogst noodzakelijk. Door hoe = DE RIJSTKULTUUR OP JAVÁ. 129 neer omwegen die tijdsbepaling wordt verkregen , des te zekerder de kans van welslagen is‘en ook des te geleerder de berekenaar wordt geacht. Daardoor rekent de eene doekoon al inge- wikkelder dan de andere, vermengt hij Indische met Arabische be- grippen, en wordt eindelijk zoo geleerd, dat hij zelf miet meer uit zijn berekeningen kan komen, indien er een verklaring van wordt gevraagd, Wat ik van die tijdsbepaling heb kunnen begrijpen naar hetgeen ik uit den mond van het volk hoorde, komt op het volgende neér. Om den goeden dag voor den landbouw te bepalen heeft de Javaan noodig de windoe, het jaar, de maand, den dag en het uur. In elk der 8 jaren van de windoe moet men opeen bijzondere wijze ploegen, offerfeesten geven, bidden en afzonderlijke ge- neesmiddelen voor de meest voorkomende ziekten toedienen. In bet eerste jaar der windoe, Alip, begint men des Vrijdags met het werk, en wordt de eerste voor van den ploeg in het midden van het veld en verder in noordelijke richting getrokken. Het feestmaal bestaat uit rijst, niet in stoom gekookt (séga liwét) en uit fijn gerafeld kippenvleesch met kruiden gemengd (pé tj &1) terwijl het gebed roewah wordt gereciteerd. De gewone ziekte van dit jaar, deama merah, moet door het leggen van citroenen (djérook goeloong) in de waterleiding worden gekeerd. In het jaar Hee is de eerste dag van arbeid de Woensdag , en de mchting van het ploegen van het noorden naar het oosten. De sélaméttan is weêr sé ga liwët, maar met eieren en zouten visch (géréh) en het gebed de tolak bilahi. De meest voorkomende ziekte, de ama soendép, geneest men door paardenmest in de leiding te leggen. In het derde jaar, Dj&mawal, begint men op Donderdag, en ploegt men van het zuiden naar het oosten. Den regen, die dan dikwijls uitblijft, smeekt men af door het gebed koen oot, en het offermaal moet daarbij bestaan uit séga liwét en eierkoek. Vele soorten van vogels zullen het gewas schade doen, als men geen pisang säbä langs de leiding plant. In het vierde jaar 1. moet men op Vrijdag beginnen, en van het noorden naar het westen ploegen. Men kan het gebed op- zeggen, dat men goedvindt, en de sSlamëttan geven van het jaar Hee. De vele varkens, die zich in de velden vertoonen, weert men af door djagoeng of in kokosmelk gekookte rijst te branden en met roode trassie vermengd in de leiding te werpen, . Je Vulgr, IX, 130 DE RISTKULTUUR OP JAVA. Des Woensdags moet men beginnen in het jaar Dal, en van het zuiden naar het westen ploegen. Door het: opzeggen van het gebed stlam&t kan de sëlamöttan eenvoudig uit rijst met zout bestaan. De ziekte van dit jaar is de ima lodoh, die verdwijnt door het planten van pisang sépét langs de leiding. In het jaar Bee is de richting van het ploegen onbepaald, maar men begint op Woensdag. De sélaméttan moet bestaan uit sëgâ liwét en eieren; het gebed is de koenoot. De walang sangits zullen dit jaar den oogst vernielen, indien - men niet hier en daar de halmen met welriekende oliën be- sprenkelt. Evenals in Bee is in het jaar Wawoe de richting van het ‚ploegen onbepaald. De dag van begin is Vrijdag, de sélamét- tan als van het jaar Hee, en het gebed de roewah. De ziekte is de ama lodoh, die geweerd wordt door citroenen in het water te werpen. Elders is het de Ama poetih, die men met hetzelfde middel geneest. Eindelijk moet men in het jaar Djimakir op Donderdag beginnen met vrijlating der richting bij de beploeging. De sSlamëttan is rijst, in kokosmelk gekookt, met pétjél, en het gebed de tolak bilahi. De vele muizen, die zich voordoen, verdrijft men door koekjes en snoeperijen (djoewadah pasar) op de galëngans te leggen of door er geitenvellen uit te spreiden. De dagen, waarop men aanvangt, worden veranderd, indien zij slecht, d. i. na’as of sangar zijn. Na'as is de dag van het nieuwe jaar, de eerste dus der maand Soerà, terwijl die dag het geheele jaar door niet mag worden gebruikt. Al naarmate van den dag der week, waarmeé het jaar begint, stelt men zich de omstandigheden voor den landbouw min of meer gunstig voor. Indien de eerste Soera op Vrijdag valt, dan heet het jaar soekra méngkara, hetgeen ziet op den gang van een krabbe, die dan eens voor-, dan weêr achteruit loopt. Daarom zullen de regens in dat jaar zich bij korte tusschenpoozen met droogte afwisselen tot voordeel van het gewas. Valt de eerste Soera op Zaterdag, dan zal het jaar toempék zijn. Men stelt zich daarbij het begrip voor van geiten, die nog hongerig naar huis moeten vluchten voor den regen, terwijl men er meê bedoelt, dat er regens in zware en onverwachte buien zullen vallen, en het gewas schade doen. De eerste Soera op Zondag geeft aan het jaar den naam van adi tetanänä loewé, hetgeen op het langzaam Kruipen van een worm doelt. Zoo zullen de regens be RIJSTKULTUUR OP JAVA. 131 ook langzaam, maar voortdurend vallen, tot groot voordeel van den landbouw. Soema wértjita heet het jaar met den Maan- dag als na'as, naar een worm, die zeer veel vocht noodig heeft om te leven. Zoo zullen er ook veel regens vallen, het- geen voor de kultuur voordeelig is. De Dinsdag als na’as geeft aan het jaarden naam van anggara wikata, doelende op den kikvorsch, die in moerassige plaatsen woont. Vele en zware regens en hevige bandjirs zullen niet goed op het slagen van den aanplant werken. De eerste Soera op Woensdag doet het jaar noemen boeda maisaba, en ziet op den buffel, die, uitgeput door het loopen in de warmte, voor zich een rivier ziet, en nog sterk genoeg is om er naar toe te gaan en nieuwe kracht op te doen. Veel regen, doch weinig bandjirs zullen tot voordeel van het gewas zijn. De Donderdag als na'as geeft aan het jaar. den naam van r&spati mintoena, naar schaaldieren, die, ofschoon in water levende, toch niet van regen of bandjir houden. Weinig regen zal er in dat jaar vallen, terwijl de aan- plant veel door droogte lijden zal. Behalve de na’as heeft elke maand een of twee dagen, die sangar zijn, en niet tot den arbeid kunnen worden gebruikt. Zij zijn de Vrijdag voor de maanden poeasa, sawal enlégéna, de Zaterdag en Zondag voor bésar, soera en sapar, de Maandag en Dinsdag voor rabioelawal, rabioelakir en djoemadilawal, en Woensdag en Donderdag voor dj oem a- dilakir, rédjép en roewah. Na’as of sangar dagen, die ieder weet en streng in acht neemt, zijn die, waarop het overlijden der ouders verjaart. Tegenover de na'as of sangar, de ongeluksdagen, staan de rödjëki, de geluksdagen der maand. Zij zijn de Maandag en Dinsdag voor de maanden poeasa, sawal, lëgënä, de Woensdag en Donderdag voor bésar, soerä en sapar, en de Vrijdag voor de zes overige maanden. De dag zelf is verdeeld in tijdperken, die onder het patro- naat, sa at, staan van den een of anderen Engel. De tijd, waarin Achmad rde baas is”, dus de sa’at Achmad, is utt- stekend voor elken aanplant; de sa’at Djibrail en Ibrahim veroorzaken vele, ofschoon niet gevaarlijke ziekten in het gewas; de sa’at Joesoop is bijna even goed als die van Ach mad, Alleen de sa’at, aan Idjraïl den doodsengel toegewijd, is slecht. Daar al de andere sa’ats, de een meer de andere minder goed zijn, zal ik ter vermijding van te groote wijdloopgheid 132 DE RIJSTKULTUUR OP JAVA. slechts die van den doodsengel opnoemen. Zij duurt den gehee- len nacht in de maand soerä; van 10—12 ure des morgens in de maanden sapar, rabioelawal en légéna, van 1—3 des middags in rabioelakir en roewah, en van 4—6 des middags in de andere maanden. Sommigen berekenen de sa’ats nog ver- schillend naar de jaren der windoe, anderen nemen ze voor vast aan. Men geeft er trouwens weinig om. Van veel meer belang is het bepalen van den goeden day, door de neptoe te doen samenvallen met eenig woord uit be- paalde , daartoe gebruikelijke seriën. Onder neptoe verstaat men een cabalistisch getal, aan den dag eigen. Het is voor Maandag 4, Dinsdag 3, Woensdag 7, Donderdag 8, Vrijdag 6, Zaterdag 9 en Zondag 5. Voor deu dag païng is het 9, voor wage 4, voor kliwon 6, voor legi 5 en voor pon 7. De seriën van woorden in gebruik ter ontginning van bosschen of ter bewerking van tegals, zijn srie, kitrie, gana, mlijä, pokah; voor sawah-bewerking zijn zij soekoe, watoe, gadjah, boeta, en voor werk aan waterleidingen, alang, oeloeng, sida, dadi. Zooals men weet, noemt de Javaan den dag dubbel, naar den naam van den dag der Mohammedaansche en der Javaansche week. Zoo spreekt hij van Maandag legi, Woensdag pou, Vrijdag wage, en elk van die samenvoegingen moet van zelf eens voorkomen in elke 5 weken van 7 dagen, of in elke 7 weken van 5 dagen. De geheele kunst van voorzeggen nu bestaat in het optellen der neptoe’s van den dag der vijf- en der zevendaagsche week , en dan in het zoo dikwijls opzeggen der woorden van de ge- bruikelijke serie, tot de som der neptoe’s is bereikt. Bijvoor- beeld is de dag Maandag legi. De neptoe's zijn dus 4en 5, en de som 9, De serie voor sawah’s: soekoe, watoe, gadjah, boetä wordt nu achter elkander opgezegd en herhaald, totdat men komt aan het 9e woord, dus soekoe. Nu heeft men de beteekenis, die er aan soekoe gegeven is, slechts op den dag toe te passen, om te weten of die goed of slecht is. Soekoe doelt op de spoedige vermoeienis der arbeiders, zooals watoe op steenen, die geregelde voren van den ploeg zouden afbreken , en overdrachtelijk op de verhinderingen, die in den loop der werkzaamheden door ziekte voorvallen. Dagen dus, waarop soek oe en watoe vallen, zijn minder goed. Indien zij geen na as of sangar zijn, en daarentegen de r&djëki dagen der maand, dan waagt men het er soms op. Het woord boetâ maakt den DE RIJSTKULTUUR OP JAVA. 133 dag slecht, want men schrijft dan den werklieden gewoonten van een boeta toe, die zouden bestaan in verregaande onhandig- heid en groote vraatzucht. Het tegenovergestelde begrip van boeta is gadjah. Indien bij de berekening op dat woord wordt gestuit, bestaat er kans, dat men zooveel werkt als een gadjah , d, i. een oliphant, en tegelijker tijd even weinig eten zal. Voor waterleidingen mag men niet den eersten dag den besten ter berekening nemen, en moet men wachten tot een dag, waar- van de som der neptoe’s door vier deelbaar is, maar waardoor men van de 35 dagen er slechts 10 gebruiken kan. Het doel daarmeê is om van de serie alang, oeloeng, sida, dadi, niet anders te krijgen dan het woord dadi, als zijnde het eenige, dat den aanvangsdag goed kan maken. Alang (gras) is slecht voor den grond, evenals oeloeng (een roofvogel) en ook sida, dat een volvoering in de toekomst zou geven; slechts verlangt men dadi, dat beteekent, dat het werk gedaan, klaar is. Wat de serie voor gaga-beplanten betreft, het liefst heeft men de samenvalling met mlija (groen), hetgeen doelt op de kleur van het gewas. Het woord srie is wel goed, maar men stuit liever daarop bij de berekening van den oogstdag. Op pokah (gebroken) stuitende, kan men voorzeggen, dat zware winden het gewas zullen teisteren en vele stengels doen breken. De samenvalling op gana (de rottanworm) is zoo verontrustend, dat men dien dag als sangar beschouwt, want allerlei het gewas doodend ongedierte zou in de aanplantingen komen. Voor elke hoofdbezigheid in de kultuur, zooals bewerken, hezaaien, overplanten wordt dezelfde manier van voorspelling en dagbepaling gebruikt. Voor het oogsten van gaga wordt de heteekenis van de vier laatste woorden kitrie, gana, mlija en pokah slecht, om al wat goed is te concentreren op srie. Daardoor moet soms op den oogst gewacht worden , hetgeen niet in den smaak valt der gagaplanters, voor wie elke dag oogsten vroeger er een eerder overvloed geeft in het gebrek , dat zij bijna het geheele jaar lijden. Daarom namen zij aan, dat de Zaterdag even goed is als elke dag met srie samenvallende, mits die maar niet sangar is. Indien derhalve slechts op Zaterdag zijn ouders niet gestorven zijn, mag de bezitter van een gagaveld het gaan oogsten met het vooruitzicht van een groote productie. Aangeteekend dient nag te worden, dat, afgescheiden van elke andere berekening, de Maandag heilzaam is voor de aauplanting \ Ld 1384 DE RIJSTKULTLUR OP JAVA. van boomen, zooals de Dinsdag voor die van bloemen , de Woens- dag voor die van tabak, indigo en alle gewas, dat men om de bladeren kweekt, de Donderdag voor die planten, waarvan de vruchten boven den grond zijn, en de Vrijdag voor die, waarvan de vruchten zich onder de aarde bevinden. Tot het aangeven van den tijd, waarin men ongeveer de werkzaamheden begint, maakt de Javaan gebruik van de mong- si’s, Daartoe placht het jaar te bestaan uit 10 perioden, die in de tjandra séugkala elk hun naam hebben, maar thans neemt men 12 en soms 13 tijdperken aan. De meest gebrui- kelijke indeeling is die in 12 mongsa’s; die in 13 doet de lle en 12e tijdperken in drieën splitsen. De mongsa’s hebben hebben een gelijk begin en een gelijk einde, met een overal even langen duur der twee laatste perioden, waarin men niet planten en oogsten mag. Van elke andere mongsà verschilt de duur naar de hoogte, waar de plaats ligt, omdat het begin gewoonlijk door eenig vatuurverschijnsel bepaald wordt. Tusschen de eene en de andere periode is er een tijd van overgang, dien men noemt awalé mongsàä anoe akiré mongsa anoe, en waartoe de 5 laatste dagen van de voorgaande mongsà bij de 5 eerste van de volgende worden gevoegd. Ziehier een opgave der tijden met de karakteriserende ken- “merken, welke zich op van elkander verschillende tijden voor- doen. Ik heb ze voor het laagland van Pekalongan en voor het gebergte van Bagelen met den duur er van vermeld. 185 DE RIJSTKULTUUR OP JAVA. “puooueg volley mgpis uopzom ‘uoyorqgguo ueZuorezor 9} ggg op Tee JO orp ‘uodep OF MT « "AVVQIYOIZ ABW 4OIU SI YOOTIOM Buegurqg aq "1BVBQIYOIS OOUL JOIN st DOYIO[M Zuezurqg og "91901q qedels 2 “uspnoyosdo st uasorp sop pfiyaved oq "uojsoo 404 FI ee Pul oC ; ‘pdoorpisa st sui 72H ‘uodorp dop pligzeeg ‘saifpuvq oja Zou uliz ay ‘do uopnoy sus%e1 aq “UauoojIeA 97 YOIZ usUUIZeq uepuoy opyia og ‘df: afiz uaqqonia ojseow og ‘Uolopurwmrsa Usom Joy Jm suoÎor oq ‘Jin uojorgos uozuejdwijg Uo -Jo8urjs UBA sjalom -3yonj Us -3Y00Y 9q ‘Uodooj 9} 4040 uouurdeqg UoTOIAII oJ “Welz 93 Junddoy Joy ur uedropuosuoz eu uoao uliz ooysojm ue Yoojeom Zuegurqg og ‘yin 4mads eoqueq oJ “U9}SOM Jo UvA suo8oy 'puegiowezsueg Uojjemz UOLOlALL aq ‘oySoorp jow puojossimje ‘ueSoy ‘zin uozrmide uossemoBjoug or “prooaodoou pala uop Joop 3piom stnjdpeez yoq ua ‘uodo uodurids uezgonzaaopuwr oq ‘pulioaes yorz ueqgey Juso0zuemo0s yi ed Jop aip ‘uazqgonza oxftz qooy eopuer og ‘usyyoeq sfiayIp st 3Yonr AT 'UOIYINIA WSSBM]OA Frey oog oopuer oq ‘uoreorg (Busozuewooî ¥]¥#d) Goxqonia opuedueg you uasseMed oSrrefuoo oZoorgy ‘pula ue Zwem ore “jez08 qorz joey JYonzasopuei og ‘zin uazinads ueuooqg o([ ‘Wie ojjey US PUlAA ‘aeeQZGorz et VDOYIO|M Buezurq oq “yreorg oopuer of ‘prlaqjaea00g 930013 ur uouftgoesea ojrorpeuo zopue uo sjogorg ‘ uora0g ‘uozorgsupg ‘do uopnog suoâor oC[ “TELOIOIZ w9ys00 Uo} suoÄzow sop st Yoojoom Buszurq og 18 $3 98 ‘NVONOTV Mad ss ee | T¥ $6 18 88 96 86 gr 86 86 T 88 GE 'NETAOVE gjsoop yssuop_ PPES geduom (gopulm yey) yoojsodasey yesu0py (¥100q gapergaeu) göugser yodu0W (y33uofpaod 44s") Q0jOmMEBy yssUOTY (g[1ya0q% oozdes) aozdey ysduopy (pyoaguooë jes) uguey geduom (qe33ued gicos gljuod)} gurey geduowm UIgyool grpugm aoozelj) qudey ysSuopy (gugesooq g[90484) 9012381 PSSUOW (tuuezigw 14903) Oley gsduor (ataes guyjed go) gert oedaop “YEONON UIT AVR, 136 DE RIJSTKULTUUR OP JAVA. 