Sidin en ik: een reisje over Java
140 Toen het ,, holer' klaar was, begon het echter al mooi donker le worden en het duurde niet lang, of we merkten, dat we verslandig hadden gedaan, met overjassen mede te nemen, want al hadden we een mooi vuurlje aangelegd voor de hut van boomtakken en bladeren, die onze Javaantjes voor ons gebouwd hadden, toch werden onze ruggen, die van het vuur afgekeerd waren, koud en we vonden het dus heerlijk ons in onze jassen te kunnen wikkelen, terwijl wij, om het nog mooier te maken, en te doen, net als of we in Holland waren, de kragen van onze jassen opzetten en tegen elkaar zeiden : »Verbeeld je'', dat het hier nu eens, ineens be- gon te sneeuwen." Nu, dat deed het natuurlijk niet, maar toch, koud was het ; al waren we dan ook hier in de zoo- naamde „warme Oost." Onze Javaantjes hadden het blijkbaar ook koud en hurkten, in hunne dendangs gehuld, die ze als een soort van shawl ora zich been hadden geslagen, dicht bij het vuur, dat zij, voor bun particulier ge- bruik, op een afstand van het onze hadden aange- legd en ontstoken. Bij het schijnsel van de vlammen werd nu ons avondmaal genuttigd, dat bestond uit hetgeen wij in blikjes hadden meegenomen en dat door onzen Javaanschen kok met nog wat rijst en andere In- dische kostjes was klaar gemaakt. 141 Wat ik mij hiervan vooral herinner, is, dat wij ik weet niet hoeveel blikken Hollandsche hutspot consumeerden ; een kostje, dat anders in het warme Indische klimaat veel te zwaar is, maar hier boven in de hoogte was het zoo koud, dat het ons heer- lijk smaakte. Na het souper werden de sigaren opgestoken en, onder het genot van een kop thee of wat men anders verkoos, bleven wij nog een heelen tijd zitten praten. Langzamerhand echter werd het gesprek minder levendig en begonnen we slaperig te worden, zoodat we eindelijk onze bedden opzochten, die men in de opgerichte hut voor ons had gespreid.... Het waren een soort van harde veldbedden, maar toen ik mij bekoorlijk in de dekens had gerold en nog even naar boven had gekeken, waar ik, door de gleuven en openingen in het dak, de sterren zag flikkeren en flonkeren aan den nu geheel helderen nachtelijken hemel, duurde het niet lang, of ik viel heerlijk in slaap.... Toch herinner ik mij, dat ik, reeds half onder zeil en zachtjes indommelende, nog een poosje bleef luisteren naar het eigenaardige suizen en ruischen van de Indische dennen, de tjemara's bui- ten in de uitgestrekte bosschen, waarmee de bergtop op deze hoogte was bedekt. Onwillekeurig vergeleek ik dat eigenaardige, ruischende geluid van den wind door de boomen met dat, wat men 142 ook in Holland (n.l. in Gelderland, Overijsel, Drenhte of Brabant) op de hei om en bij de sparren- en dennenbosschen hoort Ja, met die gedachte viel ik in slaap. Ik, de jongste van het gezelschap had goed ge- slapen, toen wij den volgenden morgen gewekt werden, maar de anderen niet. Sommigen weten dat aan de hooge, fijne berglucht, die hun con- gesties of bloedsaandrang naar het hoofd had be- zorgd, en het was waar, een van de heeren had 's morgens een hevige neusbloeding, die eerst maar niet wou ophouden. Meneer Riesberg echter be- weerde, dat de. anderen 's avonds te veel hutspot hadden gegeten en er het noodige bij gedronken. Nu, dat was niet onmogehjk, want alien ,, hadden 'em danig geraakt." Dat is echter zeker, de frissche morgenlucht knapte ons allemaal al heel gauw op en we genoten volop van al het mooie, wat wij te zien kregen. Wij hadden 6ns bijtijds laten roepen. De sterren flikkerden nog aan den hemel en het was rondom ons nog overal even duister, toen wij, onze oogen uitwrijvende en geeuwende en gapende, naar buiten gin gen om te zien of de zon wel haast op zou komen. Buiten was het nog knapjes koud, zoodat wij weer naar binnen liepen, onze dekens van de bed- 143 den haalden, die om ons heen sloegen en, aldus toegerust, bleven staan kijken naar wat er ko- men zou. Nog een minuut of tien duurde het; toen ver- toonden zich in het Oosten een paarbleeke, koude strepen; die al witter en witter werden, tot ze ein- delijk een meer geelachtigen tint aannamen. Dat geel werd warmer en warmer, t6tdat het oranje was geworden, en nu begonnen ze daar in hel Oosten de kachel hoe langer hoe meer te stoken....; »Gooi er nog een schepje op," zei er een; en jawel, het oranje werd vuriger van tint, het werd rood, rozerood en goudkleurig en eindehjk daar kwam hij, de zon; al was het ook nog maar een schijfje.... Maar nu wordt het schijfje al grooter en grooter, en weldra werpt de schoone, heerlijke zon haar eerste stralen door en over de ruimte ; hier boven in deze eenzame wereld van bergen rondom ons.... Dit te beschrijven, dit oogenblik, — gaat mijne krachten te boven.... Ik kan niet anders zeggen, dan dat wij alien een heelen tijd stonden te kijken, zonder iets te zeggen.... Het was prachlig, zooals langzamerhand het panorama om ons heen beschenen en verlicht werd.... Vooral ook beneden ons, waar alles nog in wit-achtige wolken was gehuld, gaf het komende 144 zonnelicht een eigenaardig effect. Het was of die wolkenwereld, waar hier en daar een brok of een rug van een berg doorheen kwam scheuren en kijken, 6 6 n reusachtige sneeuw-wereld was; een zee van wolken en wolken-gevaarten, die nu zoo schitlerend wit verlicht werden, dat men zweeren zou, dat het allemaal sneeuw was, wat we zagen.,.. 't Was prachlig en het was raooi ! Meer kan ik er niet van zeggen. XV. Beklimming van den bergtop. Toen we wat gegeten en gedronken hadden, be- gonnen wij ons h6tel af te breken en maak- ten ons gereed, om onzen tocht te vervolgen. Het zal zoo wat elf uur in den voormiddag ge- weest zijn, toen wij het eerste gedeelte van ons reisplan hadden volbracht en het eerste hooge punt hadden bereikt, dat wij wilden beklimmen. Maar dat was geen kleinigheid geweest, die klimpartij. Het hoogste gedeelte van de berghelling was zoo goed als onbegroeid. AUeen hier en daar een paar dikbladige struiken, die uit een rommeltje steen- of rotsbrokken armoedig naar boven kwa- men kijken. Tegen die helling op liep een steil pad; een soort van ruwe, steenen trap, zou men het kunnen noemen, die met bijzonder korte of SIDIN EN IK. 10 U6 scherpe bochten,en zigzag, schijnbaar loodrecht naar bovenliep. En soms... op niet meer dan een paar voet afstands, vlak langs een onpeilbaren afgrond... ; langs diepten van duizenden voeten ! En die diepte zag men in eens heelemaal en vlak voor zich, zonder dat er ergens een boompje of een plantje was, om dat een weinig te verber- gen voor menschen, die last mochten hebben van duizeligheid.... In eens zag men zoo'n grapje vlak voor zijn voeten; of links of rechts. Brr ! Toch vooruit maar ! De een schaamde zich voor den ander, om het op te geven en terug te kee- ren, of te blijven waar men was.... Gelukkig waren bier en daar punten, waar wij een poosje halt moesten houden. Al hadden wij het van ons zelf niet willen doen, — maar wij deden het recht gaarne — dan hadden wij het toch moeten doen uit beleefdheid voor onzen Javaanschen gids, den kapala kampong of dorpsburgemeester hier uit de buurt. Deze verzocht ons, op bepaalde punten, bij het beklimmen van het steile pad, een oogenblik uit te rusten. Hij had een vaste, een soort van bijgeloovige overtuiging, dat het anders met ons niet goed zou afloopen. Wanneer wij hem vroegen, hoe hij aan die over- tuiging kwam, zei hij niet anders dan : „de orang- toea' ' {oude menschen) zeggen , dat het noodig is.'' Zooals voor alle Javaantjes en voor de meeste 147 Maleische en andere soortgelijke volken, was voor hem dat gezegde vande ,,oudemenschen" een soort van wet, waartegen hij voor geen geld van de wereld zon zondigen. Nu, wij voor ons, wij gehoorzaamden dit voor- schrift met groote bereidwilligheid en stonden dan te hijgen, dat het akelig was om te zien. Eindelijk, op den rand van de eerste hoogte gekomen, was helechternog lang niet afgeloopen. Wij hadden toen eerst nog een heel eind over groote vlakten te loopen, die bijna horizontaal lagen. Wanneer men van beneden, van waar wij gekomen waren, naar boven keek, zou men werkelijk niet gezegd of gedacht hebben, dat hier nog zoo'n uit- gestrekte vlakte kon zijn.... Maar.... het was me er ook een vlakte naar ! Geen blaadje, geen grassprietje groeide er in het grauw grijze zand en het verweerde gesteente, waaruit deze vlakte, dit boven gedeelte van den vulkanischen, berg hier bestond. Waarheen men ook keek, overal zag het er even woest en treurig iuit.... AUes grijs, grauw zand of een zootje grijs- grauwe vuiligheid, zooals men wel ergens ziet, waar vroeger een groote hoop steenkolen, cokes of blauwe steenen heeft gelegen. Als men er over 4oopt, begint men onwillekeurig dorstig te worden van de grijze, slofferige droogte.... We zijn hier op eene hoogte van meer dan tien 148 duizend voet en zien een heel eind in de verte rond om ons heen, waar ook verschiUende andere krater-toppen van het gebergte met hun afgebrok* kelde, puntige toppen hemelwaarts wijzen.... Allen zijn even schraal of heelemaal niet be- groeid en vertoonen overal de sporen van instor- ting en verzakking van de grauwe rots- en steen- wanden, waaruit de gapende ruinen en krater- openingen alien schijnen: te bestaan.... Het zijn uitgebrande kraters; alleen 6en er van geeft door zijne voortdurend uitbrekende zwaveldampen en rook het bewijs, dat er bij hem beneden nog al- loos heel wat bruit en broeit, in de diepe, heete onderwereld van Moeder Aarde.... Maar nu moeten wij verder, wij gaan nu ten slotte nog gindschen steilen krater-top bestijgen. Weldra zijn we aan den voet van deze nieuwe hoogte gearriveerd ; een reusachtige berg van louter grijs-grauw zand en steen, een grijze, spitse woestijn,, die „tot in de wolken reikt," zouden wij geneigd zijn te zeggen Even als straks de eerste helling, die wij be- klommen, lijkt ook deze ons toe, bijna „loodrecht'' naar boven te gaan. Natuurlijk is dit zoo niet, want ook zelfs een helling van 45° is reeds bijna on- beklimbaar en dus deze zal zeker wel niet meer, eer minder zijn.... Maar.... het t e r r e i n van deze. 149 helling...., de grond, waarlangs wij nu naar boven moeten scharrelen ! AUemaal fijn en los zand, gemengd met steenen en steentjes. De geheele berg, dien wij opgaan, lijkt wel 66ne mulle, beweeglijke massa. Als wij onzen voet ergens neerzetten, begint op die plek dadelijk alles te zakken, te roUen en te schuiven.... Bij iederen stap v66ruit of naar boven, glijdt men zeker de helft weer naar achteren en naar beneden. Soms doet men zelfs een pas of vijf zes, zonder nog een sleek verder te komen. 't Is me een karwei ! En dan raken er soms steenen los, door de menschen, die voor en boven ons loopen! En dan is bet oppassen, dat men zoo'n steen, die met vaart van boven af komt roUen, niet tegen zich aan krijgt ; want het zijn soms vrij zware brokken, die naar beden komen vliegen. Zoo scharrelden we langzaam naar boven. Soms valt er een op zijn neus en ligt plat op zijn buik tegen den zanderigen bodem aan te spartelen Bij gedeeltes kruipen wij den afstand naar boven ; bij gedeeltes namelijk, door van het eene punt naar het andere punt te kruipen en te klauteren en daar een poosje adem te scheppen, terwiji een paar inlanders, die achter ons komen, hunne stok- ken achter ons in het zand steken, opdat wij niet naar beneden zuUen glijden en zoodoende het ver- loren terrein weer verliezen. 150 Dan gaan we weer verder, spannen ons in^ trappen in het zand, hijgen en blazen, snuiven en proesten en niezen van het grijze, fijne zand en de stofwolken, die we in onze neuzen krijgen, lot dat we eindelijk er zijn.... Goddank! De geheele afstand, dien wij nu het laatst, al kruipend en klauterend, hebben afgelegd, is mis- schien over een vlak terrein niet veel meer dan een kwartier of twintig minuten gaans, maar nu, de hoogte in, tegen dezen vuikanischen zandberg op» hebben wij ertwee en een half uur over gedaan ! Wij staan nu op het hoogste punt enzijnzeker wei meer dan elf duizend voeten hoog de lucht in.... Wat een merkwaardig gezicht, hier in de hoogte.... Een eind van ons af, een paar honderd voeten lager dan de top, waarop wij nu staan, zien wij den krater-mond ; die nog altoos werkende is ... Wat zien wij hier alles duidelijk en scherp af- geteekend ! Dat komt door dat hier boven, in deze hooge, zuivere lucht, ver boven de wolken en nevelen der aarde, er zulk een ontzaglijk sterk licht valt op alle voorwerpen, die wij hier zien. 't Is echter een curieuse indruk, dien wij hierdoor van alles krijgen. Het lijkt wel, of we alles zien door een helverlich- ten stereoscoop. 151 En wat is hier alles stil! Er waait een vrij sterke, felle wind, maar hooren doen wij hemniet... Bijna zonder eenigen tegenstand te ontmoeteny strijkt hij over de kale krater-kammen en toppen been. Geen boom, geen beester, geen plantje zelfSy bet onnoozelste grasbalmpje, is er niet om bem tegen te bouden.... Bijna geruiscbloos strijkt bij over de bergen. Maar wij v o e 1 e n bem wel. 't Is een scberpe Oostenwind en we bullen ons dicbt in de overjassen, die onze Javaantjes mee bebben gesleept en die we nu aantrekken,* want we waren warm van bet klimmen, en bier boven, al is bet nu ook op bet warmste gedeelte van den dag en al branden ook de felle zonnestralen bijna lood- recbt op den kalen bergtop, is bet tocb friscb, en meer dan friscb. Plotseling wordt de stilte verbroken. Onwillekeu- rig kijken wij naar den anderen, nog werkenden kratertop... Jawel, wij booren bet duidelijk, daar sist en bruist bet.... Een licbte dampwolk stijgt er eerst uit op, maar dan wordt bet geluid al ster- ker en sterker, de damp wordt al dicbter en dicbter, totdat we eindelijk den berg, daar in bet zuiden van ons, al donderend en brullend een zwarte, donkere massa zien uitbraken, die, als een ont- zaglijke kolom, al rondwentelend, warrelend en draaiend om zicb zelf, bonderden voeten boog de lucbt in vliegt.... 152 Steenen en brokken van allerhande vulkanische stoffen zien we de lucht in vliegen, en vallen van alle zijden op den rand en de hellingen van den krater... Als het water uit een regenwolk, dalen zwarte massa's puin en zand uit de, door den wind, Westwaarts gerichte en wegtrekkende rookzuil.... Wij staan bovenswinds en gelukkig ver genoeg er van daan, en zijn dus hier veilig, maar toch, onwillekeurig wordt men er angstig van, als men dat alles ziet !.... Het duurt maar een minuut of wat, en dan... is alles weer even stil als voorheen.... Zoo gaat het steeds maar door : telkens een uitbarsting, dan weer een poosje rust en dan op- nieuw een booze uiting van vader vulkaan.... Zoo doet hij het nu al jaren en jaren lang.... Totdat hij op den een of anderen dag nog erger aan den gang gaat en deze heele streek met al wat er op is en leeft..., verwoest, doodtenverdelgt !.... Huiverend slaan wij onze overjassen dichter om ons heen en kijken nog eens in de rondte en in de diepte van den uitgebranden krater, vlak bij ons, aan wiens rand wij nu staan, en een huivering vaart ons door de leden.... >Wat een afgrond, wat een diepte!' roepen wij onwillekeurig... Een paar van ons traden on- willekeurig terug, ze werden duizelig van het gezicht. Wat zagen de bruingrauwe rotswanden er woest en grimmig uit ! Geheel kaal, van boven tot bene- 153 den gescheurd en gespleten, en zoo goed alslood- rechl afdalend in de vreeselijke diepte... Ja, dit is werkelijk bijna loodrecht. Ofschoon het voile zonlicht alles beschijnt, is het toch z66 diep, zoo ver weg in de diepte, dat wij daar beneden bijna niets kunnen onderschei- den. Ternauwernood kunnen we de omtrekken zien van een paar reusachtig groote rotsblokken.... Reusachtig groot moeten ze zijn, dat we ze van hier zelfs kunnen zien. Plantenleven zien we hier niet, maar toch schijnt het hier niet heelemaal doodsch te zijn en ontbloot van alles wat leeft, want, ziet, in de spleten van den kraterwand hebben werke- lijk een paar vogeltjes, een soort van kleine zwa- luwtjes, hunne nestjes gemaakt en we zien ze nu duidelijk in het bovenste deel van het bekken been en weer zweven.... Ze piepen en tjilpen en weten van den prins geen kwaad Men zou zeggen, zulke kleine waaghalzen ! En wat is hier een mooie echo ! Als we elkaar iets toeroepen, of schuins naar beneden, wordt het geluid door de rotswanden twee a driemalen weer- kaatst .... Op enkele punten is het verbazend, hoe ongeloofelijk helder, scherp en juist ieder woord, dat we zeggen, door de echo wordt herhaald. Als een van ons een grooten steen naar beneden gooit, de diepte in, hooren wij een slag en een knal, als 154 van een geweerschot, dat telkens en telkens door de echo herhaald wordt, langzaraerhand zwakker en zwakker wordt, totdat eindelijk alles weer zwijgt. De steen is nu zeker beneden aan het eindpunt gearriveerd... Waar en hoe ?.... Ja, wie zal ons dat zeggen.... Ik weet niet, hoe lang wij nog hadden bUjven staan kijken, maar eindelijk herinnerde ons onze Javaansche gids, dat het tijd werd, om op te breken en den terugtocht te aanvaarden. Den terugtocht! — Ja, nu kwam misschien nog het ellendigste deel van onzen tocht voor ons opdagen : terug en naar beneden, langs die helling ! Het was, denk ik, zoowat een uur of drie, vier, toen wij onzen terugtocht begonnen. Wei, dat was me een grapje, langs den asch- en zandkegel weer naar beneden ! 't Ging heel wat gauwer naar beneden dan naar boven. Of men wilde of niet, men „vloog*' naar omlaag. Het was meer glijen dan loopen ; 66n pas naar beneden met de beenen, stond gelijk met een afstand naar omlaag van soms meer dan drie en vier gewone schreden. Het eenige, wat wij te doen hadden, was : onze vaart „remmen", tegenhouden, opdat wij niet kopje over naar beneden zouden buitelen. In een getalletje minuten legden wij den zelfden afstand af, die ons in de heenreis uren gekost had. 155 In een wolk van stof en lava-asch gehuld „stoven'' we werkelijk naar beneden. Toen wij echtervanden aschkegel naar beneden waren gerold en getuimeld, hadden we nu eerst nog onze horizontale wandeling terug, over de grauw-grijze doodsche vlakte van den berg top, en toen kwam het moeielijkste van alles : langs bet steile rotspad naar beneden ! En hoe heerlijk mooi, het uitzicht ook was van deze grauwe, eenzame, dorre vlakte op het verruk- kehjk schoone, groene landschap beneden ons, waar we zelfs heel in de verte blinkende rivieren en den zilveren rand van de Java-zee meenden te zien, toch konden wij ons pleizier wel op, want de tocht naar beneden was voor ons, ongeoefende bergbeklimmers, niet alleen moeilijk, maar ook ge- vaarlijk, zoodat we van het schoone uitzicht dan ook niet veel notitie namen. Ik was te trotsch om hulp aan te nemen en op iemand te steunen en ben werkelijk op mijn eentje naar beneden gescharreld, terwijl ik soms, op de gevaarlijkste punten, wanneer het mij wat al te dicht langs een afgrond ging, zoo vrij was, een zittende houding aan te nemen en mij z66 een eindje te laten glijden. De anderen echter, en ook meneer Riesberg, lieten e6n Javaantje \66r zich en een ander achter zich loopen, steunden dan met de handen op de schouders van den 156 v66rman, terwijl de Javaan, die achter liep, een slendang^ een gordel van doek, bij wijze van draag- band, om het midden van den toewan of meneer had geslagen en Zijn Edele hiermee van bovenaf vasthield. Voetje voor voetje ging het naar be- neden.... Ik was een van de eersten omiaag en toen ik naar boven keek en die heeren daar zoo naarbeneden zag transporteeren, kon ik, of ik wou of niet, niet nalaten het uit te proesten van den lach, want werkelijk, het was om te stikken, als men daar die groote, volwassen raenschen, sommigen met groote baarden, net als kleine kinderen, die nog loopen moeten leeren, naar beneden zag ko- men.... Men vond het maar half aardig, dat ik hen zoo stond uit te lachen, maar toch, toen ze beneden waren, gevoelden zij zich zoo dankbaar en verlost van den angst, dien ze hadden uitgestaan, dat ze al heel gauw het boos worden vergaten en wij een half uurtje later recht genoegelijk en gezellig zaten te praten, op een schilderachtig plekje, dat onze Javaansche gids, onze Javaansche Lissone, zou ik kunnen zeggen, beslemd had voor ons nachtverblijf tot den volgen- den morgen, wanneer wij verder zouden gaan. Dit mooie plekje, dat wij nu langs een vrij ge- makkelijk pad hadden bereikt, lag nota bene aan den oever van een schilderachtig gelegen meer. 157 dat hier boven in het gebergte zich langzamerhand gevormd had, of misschien in de een of andere onderaardsche waterlaag of bron zijn oorsprong vond. Hoe het er kwam weet ik niet. Het was er ; dat *s zeker. XVI. Terngtocht. Wat een geheel andere natuur, hier aan den oever van dat meertje, als daar boven in en op de aard- en zandwoestijn van den ouden krater- top. Het was, alsof onze oogen „uitrusten*', nu wij weer deze zachte, heerlijke groenigheid zagen en straks de vochtigheid van den oever der wa- lervlakte, door een serie van weelderig begroeide heuvelen ingesloten. Vergeleken bij al die droogte, en al dat grijze zand, was het hier eene „oase'\ eeh groenig paradijs in het klein ! Toch is er ook hier iets, dat ons al heel gauw zegt, dat wij hier nog alloos in de „wildernis" zijn ; hoe liefelijk en mooi het er ook uitziet. Als wij namelijk met het vallen van den avond een kleine wandeling gaan doen langs den oever van het 159 meer, waarschuwt ons onze gids, deze wandeling nu, met het vallen van den avond, niet al te ver uit te strekken. »Wel, waarom niet ?'' vragen wij. »Kijk maar eens hier," zegt onze Javaansche •Lissone en wijst op den grond en in het slik van den vochtigen oever Jawel, Mu zien wij het ook : overal sporen van groote en kleine dieren, die hier zeker straks, om dezeh tijd, of wanneer het nog wat donkerder is, in het water van het meertje hun dorst zullen komen lesschen of misschien een bad komen ne- men. En onder deze sporen wijst onze Javaansche gids ons de af- en indruksels aan van een paar reusachtige klauwen, die zeker van den een of anderen bejaarden grootpapa tijger afkomstig zijn.... Wij laten dan ook den geheelen nacht, vlak bij ons nu weer opgebouwd hotel, een paar groote vuren aanhouden en, als wij den volgenden ochtend naar buiten komen en de frissche morgenlucht genieten, na een heerlijken slaap op al onze ver- moeienissen, vertellen ons onze Javaantjes, dat ze dien nacht meer dan eens tijgers en andere wilde dieren gehoord hebben. Een er van, zeggen zij, moet zeker hier dicht bij geweest zijn en ze denken, dat hij hier vlak in de buurt met een ander dier aan het vechten is geweest Dit blijkt ook werkelijk het geval geweest te zijn. 160 want een poosje later vinden wij op onze morgen- wandeling vlak bij onze hut, niet meer dan een veertig pas er van daan, een dood, half verscheurd, groot wild zwijn, een zoogenaamden tjelleng, op den grond liggen. Dat was blijkbaar de andere oorlogvoerende partij geweest van dien nacht, die het tegenover groot- papa tijger had moeten afleggen. De buik van het arme dier was open gereten, de ingewanden hin- gen er uit ; het was akelig om te zien. Grootpapa tijger was zeker een premier-soort smulpaap geweest, die niet eens bijzonder veel honger had ; anders had hij wel het geheele varken opgepeuzeld. Voor een tijger met een gezonde eetlust en die nog niet bij iemand anders gedi- neerd heeft, is dat een gewoon, gezond burgermans- maal of portie. Deze smulheer echter was blijkbaar een fijn- proever, hij had alleen de lekkerste en fijnste deelen opgepeuzeld, n.l. het hart en de lever ; en dan ook nog een paar stukken vleesch van het achterste deel van het lichaam, een paar banket-hammetjes ; de rest had hij laten liggen.... Zoo'n smulpaap ! »Ja, maar,'' zei ineens een van ons, »kijk eens hier. Meneer had misschien eerst bij wijze van voorgerecht deze ossen-rollade of dit ribstuk ge- bruikt, want hier ligt ook een bijna heelemaal afgekloven banteng (een soort van wilde koe).... ' 161 Ja, werkelijk, wij zagen hel, daar lag nog een slachtoffer ! Of er dus hier 's nachts ook gevochten was ! En gegeten en gesmuld ! Het deed ons min of meer onaangenaam aan, deze verschrikkelijkheden, of ten minste de sporen er van, te zien te midden van deze heerlijk mooie, groenige natuur ; te midden van dit kleine, schijn- baar zoo stille, rustige en vreedzame paradijs. Onze Javaantjes echter prezen grootpapa tijger, dat hij weer een wild varken had omgebracht, want de wilde varkens zijn bijna de lastigste vij- anden, die de Javaansche landbouwer heeft. AUes maken ze kapot of eten het op, en zulk een heg is er bijna niet te maken, van de meest stekelachtige heesters, of ze dringen er door. Dat papa-tijger dat gedierte kapot maakt, vinden ze dus heerlijk en deugdzaam ! Ze zouden hem er voor over zijn mooien rug willen streelen. Als ze dat durfden, natuurlijk. We vervolgden nu de reisroute, die wij ons hadden voorgenomen en vonden weldra op een punt, waar de heer Riesberg ze vooraf besteld had en waar wij ze weer gebruiken konden, onze paar- den staan, gezadeld en wel. Op onzen terugweg naar beneden had ik het genoegen, toch nog eens dwars en midden door SIDIN EN IK. 11 162 een groot bosch le komen, waarnaar ik zoo ver- langd had. En, ofschoon we nu onze paarden ter onzer beschikking hadden, verkozen de meesten van ons, evenals ik, het eersle gedeelte van den weg te voet af te leggen. Het was er zoo mooi, en — hier boven, op deze hoogte — ook nog zoo koel, zoo heerlijk koel ! Wat ons al dadelijk trof, v66r wij in het eigen- lijke, groote bosch kwamen, waren de menigte acacia-boschjes, met hunfijne en frissche groenig- heid en bruin en geel gestreept hout. En dan was het werkelijk of wij in de buurt van een HoUandsch hooiland kwamen. 't Was net zoo'n eigenaardige, echt „landelijke" geur. Zooals meneer Riesberg mij vertelde, kwam die reuk van een soort van welriekend gras, dat op deze hoogte, (we waren nog altoos tusschen de acht- en negenduizend voeten hoog) weelderig groeit en het meest gegeten wordt door de badak's of rhinocerossen, die hier in de buurt in menigte huisden en aan welke zware, reuzen van dieren, wij ook het pad hadden te danken, waarlangs wij straks door het oer-woud zouden rijden. Hier op deze hoogte en in het bosch, waar wij nu begonnen te komen, merkten wij, tot mijn groote verbazing, allerhande bloempjes op, die ik, sinds ik uit Holland was gegaan, niet meer gezien had. Honderden van viooltjes zag ik in voUen bloei. ^ / 163 Ja, zelfs ons gewoon boterbloempje merkte ik meer dan eens op, in en tusschen het groen. Verder prachtige, bloeiende alpen-rozen of rhododendroms en groote ranken kamperfoelie, met haar mooi, zacht, welriekende groen en bloemen. En dan een heel kapitaal van woekerplanten en orchideen. Blijkbaar was het in dit nu langzamer- hand meer en meer donker wordend groote bosch altoos vochtig en warm, een „serre" of broeikast op reusachtigen schaal, en leverden dan ook de slammen en takken van de boomen een vrucht- baren bodem voor deze Zigeuners uit de planten- wereld. Heel boven zelfs in de boomen zag ik ze zitten, die mooie orchideen, met bladeren, soms zoo groot, lang en smal, als een pisangblad. Als een soort van kunstig bouwwerk, maar groen en weel- derig, kropen zij op en langs de boomslammen en slreklen hun gebladerte van den een naar den andere uit .... Soms echter zagen we in eens te midden van al dat groen, boomen, die om de een of andere reden dood waren gegaan en, in plaats van met groen mos te zijn bedekt, behangen waren met lange, witte mosdraden. Treurende grijsaards te midden van de groeiende jeugd ! . .. Ook oude en dorre stammen lagen hier en daar geheel of half omver en gaven aan het boschtafe- reel. lets, dat aan een soort van ,,ver warring'' deed 164 denken. Soms ook was de ruimte tusschen de hoog opgaande boomstammen gevuld met een weelde- rige massa struiken, heesters en bloemen, die het ten eenen male onmogeiijk maakte, tusschen de boomen door of ook maar verder dan een meter of wat te zien. En wat was hier alles stil in dit door menschen- handen ongerepte woud ! Een heel enkelen keer maar hoorden wij een vogel, terwijl wij op onzen geheelen tocht er niet meer dan een of twee keer een in de werkelijkheid te zien kregen.... In een lange rij ging het eenzaam en stil voor- waarts en langzaam naar beneden door het smalle^ geulvormige pad, dat, zooals ik reeds zei, door de badak's of rhinocerossen voor ons was gemaakt.... Het was hier, in het dichte, oude bosch, op het midden van den dag zoo stil en doodsch als op een andere plaats midden in den nacht.... Ook op onze Javaantjes scheen deze doodsche stilte en eenzaamheid een eigenaardigen indruk te maken, Het scheen hun met een soort van bijge- loovige vrees te vervullen ... Van tijd tot tijd riepen de Javanen, die voorop gingen, aan de spits van de lange rij, iets in het Maleisch of Javaansch of Arabisch — ik weet niet wat het was — dat in de achterhoede door de daar loopende Javaantjes beantwoord werd met den gewonen Mohammedaan- schen uitroep van Allah it Allah ! 165 Of het vrees was, of een soort van eerbied voor de majestueuze stilte en groote rust, die hier heerschten, weet ik niet. Een feit was het, dat dit eigenaardig Mohammedaansche roepen, hier in de stilte van het woud, ook op ons een geheel eigen- aardigen indruk maakte.... Toen we eindehjk, na uren lang afwisselend loopen en rijden, het bosch uitkwamen en in eens de vroohjke, betrekkelijk meer levendige natuur van de lagere bergstreken voor ons zagen, was het werkelijk of wij uit een soort van sluimering of slaap, plotseling wakker werden. Nadat wij bij een Javaantje, een oud gemoede- hjk heerschap, dat hier met zijn familie bij den ingang van het boschpad woonde, een oogenblik gerust hadden, reden wij verder naar beneden, logeerden dien nacht in een kampong, waar, door de zorgen van meneer Riesberg, voor ons geheele gezelschap voor nachtlogies gezorgd was, en ver- volgden den morgen daarop onze reis door de be- woonde wereldvan de bergstreken en door den ,,ge- matigden gordel" naar de plaats, van waar wij uit- gegaan waren. Hier in de laagte, op de strandvlakte, of ten minste in de buurt er van, hadden wij het weer niet weinig warm, zoodat ik niet kon nalaten tot mijnheer Riesberg te zeggen : >Boven was het heel wat frisscher dan hier." 166 »Dat is het mijn jongen" zei meneer Riesberg, „Je hebt nu een denkbeeld gekregen van de ver- schillende temperatuur of warmte-gordels van Java.'* Dat had ik, en ik hoop.... de lezer ook. xvn. Nog lets over de snikerfabriek. Ik behoef u zeker niet te zeggen, dat Ik nog gaarne wat langer op reis was gebleven, om ook andere punten van Java in oogenschouw te nemen, maar meneer Riesberg zei, dat het nu voor ons hoog tijd werd, om weer naar huis te gaan, aan- gezien nu al heel gauw op onze fabriek (ik zei ook maar al vast „onze" fabriek) de „maaltijd'* zou beginnen. De ,,maaltijd'' ; daarmede bedoelen wij niet, dat er voor dien tijd op de fabriek niet of weinig was gegeten en men op onze terugkomst wachtte, maar dat de tijd aankwam, waarin het riet van het veld wordt gehaald, om in de molens gemaald te wor- den ; de „suiker-campagne", zooals men dat ook wel eens noemt. 168 Die „suiker-campagne" duurt gewoonlijk een maand of vijf, zes en begint meestal zoo omstreeks Mei of Juni ; tegenwoordig, met al de nieuwe, ver- beterde inrichtingen, duurt hij echter, geloof ik, wel wat korter. In elk geval blijft het altoos een punt van groot belang, om de oogst van het riet op een goed tijd- stip te beginnen. Onrijp riet heeft zijn maximum- gehalte nog niet bereikt, wat betreft de sappen, waaruit de suiker geproduceerd moet worden, ter- wijl bovendien het sap van onrijp riet van eene geaardheid is, die eene gemakkelijke afzondering van de suiker bij de fabricage in den weg staat, of, met eenvoudiger v^oorden : het is moeielijker de suiker er uit te halen, die er werkelijk in zit. Te rijp echter mag het riet ook weer niet zijn, want een betrekkelijk korten tijd blijft de riet-in- houd (wat betreft de goede sappen voor suikerbe- reiding) wel dezelfde, maar dan begint er ook al heel gauw weer verandering te komen, en de toe- stand gaat achteruit. Het meest lastige van het geval is nu ook nog, dat een rietstok niet gelijktijdig en gelijkelijk over zijn geheele lengte rijpt, terwijl de periode van „volkomen rijpheid'' van zeer korten duur en dus uiterst lastig te treffen is. Het lag dus voor de hand, dat raeneer Riesberg omtrent dezen tijd graag thuis wilde zijn, om zelf te kunnen oor- 169 deelen, of de tijd voor de oogst gekomen was. Dan valt verder het snijden van de stekken, waaruit het volgende jaar het nieuwe riet weer moet voortkomen, ook samen met den oogst en, omdat het dan zoo'n drukken tijd is, gaat men dan daarbij (het ondergeschikte personeel namelijk) wel eens lichtvaardig te werk. En dat is toch even goed een zaak van groot belang, en dus iets, dat de heer Riesberg ook niet aan het toezicht van een ander overliet. Zooals gij waarschijnlijk weet, zijn deze stekken de toppen van het rijpe riet, ontdaan van de groene uiteinden (die tot veevoeder dienen) en ook bevrijd van het los omzittend buitenbekleedsel. Deze stek- ken (zoo wat een voet lang) worden in zoogenaamde plantgroeven gelegd en met een dun laagje aarde bedekt, waaruit, na een dag of veertien, de jonge spruitjes naar boven komen kijken. Ik behoef u zeker niet te zeggen, dat bij dezen aanplant (op een ander stuk land, dan het oude) en de verdere behandeling van het jonge opschie- tende riet ook weer heel wat komt kijken. Daarin zullen wij ons nu echter maar niet verder verdie- pen, doch liever ten slotte nog wat vertellen van het ,,maalfeest'', dat ieder jaar op iedere fabriek wordt gegeven, voordat er in de tuinen een begin wordt gemaakt met het snijden van het suikerriet en het bewerken en malen van dit riet op de 170 fabriek. Wanneer men dit ,,maalfeest" niet aan de Javaantjes gaf, zouden ze in duizend angsten zitten, dat de „campagne" niet goed af zou loopen. Zij beginnen nooit aan iets van eenige beteekenis, wat het dan ook zij, een oogst, een huwelijk, het ver- planten van de jonge rijstplantjes of iets anders van dien aard, of ze wijden dit in door de een of andere offerande en een ,,feest". Anders, als ze dit niet deden, zijn ze vast overtuigd, dat de zaak niet goed zal afloopen of dat er ongelukken zuUen gebeuren. » Zouden ze dat nu werkelijk gelooven ?'' vroeg ik aan meneer Riesberg. »Nu," antwoordde deze, »eengroot gedeelte ge- looft dat werkelijk, want ze zijn verbazend bijge- loovig, maar er loopen er ook verscheiden onder, die wel beter weten, maar die bijzonder veel houden van een pretje en op hun manier lekker eten en drinken. En juist van deze heeren heb ik het meeste gevaar te wachten, wanneer ik het feest niet geef.'* »Hoe dat zoo?" vroeg ik. »Wel, als ik hun het feest niet geef en zoo maar in eens begin te malen op de fabriek, dan kan ik zeker wezen, dat ik binnen een dag of wat toch moet ophouden, omdat er het een of ander aan de machines kapot is. En als ik dat dan laat re- pareeren en weer begin, duurt het geen week, of 171 er is weer wat anders aan de hand, waarom ik moet ophouden. Dat lappen ze mij, en ik kom er nooit achter, wie of op ' welke manier ze mij dat koopje gebakken hebben, want in zoo'n geval verraden ze elkander nooit. — En dan buitendien, de stumpers mogen toch ook werkelijk wel een pretje hebben in hun eentonig leven." Zooals ge wel kunt merken, was meneer Ries- berg een goede toewan besar (groote heer, zooals ze hem noemden) voor zijn onderhebbenden. Zooals dan ook de inlandsche schrijver, de djoeroetoelis^ mij zei, toewan Riesberg gaf altoos een slamatan nommer satoe; een feest nummer 6en, van de aller- beste en mooiste soort, met ruime en weelderige tractatie van nat en droog. Den dag van te voren werd de geheele fabriek met groen en bloemen versierd, die gedurende den nachtmetpedah*'s(buffelkarren) waren aangebracht en nu smorgens al vroeg v(36r de fabriek klaar stonden. En niet alleen dat. De geheele fabriek werd ook overal gewit en schoongemaakt, terwijl het vooral het werk was van de Chineesche werkiui(we had- den een groot getal Chineezen op de fabriek) om het koper van de zoogenaamde vacuums of lucht- ledige pannen en andere machinedeelen, zoolang te poetsen en te wrijven, dat het er uit zag, als klinkklaar goud en zilver, in plaats van koper en ijzer. 172 Voordat ik nu verder ga, dien ik nu nog wel even terug te komen op onze machines. Zooals ik u reeds zei, bestonden deze in de eerste plaats uit drie waterpas liggende ijzeren cilinders, twee onder en een boven, die tegen elkaar indraaien, zoodat het riet, wat men er lusschen insteekt, daar tus- schen geknepen en uitgeperst wordt enhetsuiker- sap er onder uitvloeit in groote bakken, om daarin tot kristallen gekookt en afgeschuimd te worden ; het vuil er af. Nadat dit, in andere pannen, nog eens opnieuw was gedaan, werden vroeger de suiker-kristallen, waar nog een heele boel bruine stroop om been zat, in polten gedaan met een dunne laag brij vanvloei- bare klei er boven over been. Deze potten stonden dan op een vloer met goten, waardoor de bruine stroop weg kon vloeien, die door het water in de klei al zakkende er uitgedreven werd en van on- deren er langzaam uitdruppelde. Tegenwoordig echter heeft dat „kleien" weinig meer plaats. Ook op de fabriek van meneer Ries- berg begon men ook toen reeds gebrnik te maken van de zoogenaamde „vacuums", een soort van langwerpige bollen, die door luchtpompen luchtledig worden gehouden en aan het benedeneind van slangvormige pijpen zijn voorzien, waarin stoom kan worden gebracht. Het komt er hierbij op aan, de sappen bij de minst mogelijke hitte te laten kristalliseeren. 173 Om nu deze hierin gevormde kristallen van de aanklevende stroop te zuiveren had men dan, in plaats van het „kleien", ook bij meneer Riesberg reeds de zoogenaamde „turbines'' of ^centrifuges'', een soort van trommels, waarin weer kleinere trommels zitten van ijzergaas. De trommels draaien, door de machine bewogen, zoo snel, dat ze mis- schien wel duizend omwentelingen doen in een minuut. Uit de pannen werden nu de suikerkris- tallen in de gazen trommels gedaan en door dat snelle, vliegende draaien vloog al de stroop, die nog aan de suiker kristallen vastzat, door de werking van de middelpunt vliedende kracht er af en, door het ijzergaas been, tegen de wanden van de groote trommels aan. Na een kwartier of zoo was dan de suiker zoo goed als klaar, om, als zoogenaamde ruwe suiker^ in gevlochten manden van bamboe (krandjangs) gestort en verpakt te worden voor de verzending. Deze suiker werd naar Europa verzonden met de groote Oost-Indie-vaarders, zooals b. v. het schip, waarmee ik gekomen was, en werd dan daar in Europa in de suikerraffinaderijen verder behandeld, opdat men ze thuis als broodsuiker, kan- dijsuiker, enz. enz. in de huishouding kon gebrui- ken. Ge begrijpt dus, dat er nog heel wat tijd arbeid en machine-werk noodig is, om van een stuk suikerriet een hoopje suiker te krijgen, dat 174 geschikt is, om in uw mama's suikerpot te worden gedaan en van daar in een kopje thee of koffie... Het gedeelle van het suikersap, dat niet heefl wiiien kristalliseeren, heet melasse of molasse en wordt grootendeels in de likeur-stokerijen gebruikt, om er arak of rum uit le trekken. Zoo'n stukje suikerriet of teboe, zooals de inlanders het noemen, zoo maar, ongeprepareerd, is ook wel lekker, wanneer men erg mog is op een locht of erge dorst heeft. 't Is een wonder, wat het zuigen op zoo'n stukje van het binnenste of het merg van het suikerriet iemand dan goed doet. De meeste inlanders zijn er dol op. XVIII. Het maalfeest. En nu verder. (Ge begrijpt, dat ik in het vo- rige hoofdstuk niet meer dan een oppervlakkige beschrijving heb gegeven van de suiker-fabricage ; om het goed te schrijven, zou ik een heel boek noo- dig hebben.) Wij zouden dus v66r het maien begin- nen met het maalfeest. De twee molens (de draai- cilinders ; er waren twee stellen) waren beide met groen en bloemen keurig versierd. Tusschen dat groen verscholen en met kransen op de horens, zag men twee groote karbouwen-koppen, die door de Javaanljes waren aangebracht als offeranden aan de geesten, die in de fabriek huisden ; in de hoop, dat zij hierdoor deze geesten aangenaam mochten stemmen en deze geen ongelukken zouden bezorgen, zooals b. V. armen of beenen tusschen de ma- 176 chinedeelen te krijgen of, in 't algemeen, allerhande soorten van ongevallen, die den maaltijd minder gunstig zouden kunnen doen afloopen. V66r de fabriek was nu een heele drukte van mannen, vrouwen en kinderen, die zich bewogen tusschen en om de tafeltjes van de Chineesche en Javaansche kooplui en warong-houders, die allerlei eet- en drinkwaren te koop aanboden. 't Was net kermis. Het begon met een feestelijke optocht, waaraan ook ik deel nam. Wij gingen namelijk met de tuin- opzieners (alien te paard) en de zoogenaamde tuin-mandoers (een soort van meesterknechts)^in deftigen tred naar een van de riettuinen, om van daar het eerste riet te halen. Een paar met groen versierde buffelkarren volgden ons; natuurlijk ook deftig en statig, zooals een buffel of karbou trou- wens altoos gewoon is te doen. Op deze karren zaten een paar inlandsche dansmeisjes, die straks op het feest hunne kunsten zouden vertoonen. Na- tuurlijk werden wij ook vergezeld en geaccompag- neerd door de inlandsche gamelan-muziek ; geen inlandsch feest zonder den gamelan. Bij den tuin gekomen, sneden de tuinopzieners (soms Europeanen ; in dien tijd meestal Indische Europeanen, op Java uit Europeesche en Javaansche ouders geboren) zelf hier en daar een stuk of wat mooie rietstokken af, die op de karren werden ge- 177 laden ; de heer Riesberg liet nu anggor poef (cham- pagne) aanrukken, hield een korte toespraak en daarop reden wij in dezelfde orde weer terug naar de fabriek. Op onze been en terugreis werden wij natuurlijk voorafgegaan en gevolgd door bet inlandscbe pu- bliek, dat van beinde en ver uit de omstreken was saamgekomen, om bet feest mee te vieren. Het was soms een gedrang van wonder en geweld, en wij zouden misscbien moeite gebad bebben, ora verder te komen, als meneer Riesberg niet gezorgd bad voor een paar Javaanscbe potsenmakers, die onderweg bet zoogenaamde harongan vertoonden, een spel dat daarin bestond, dat zij zicb beelemaal bulden in een stuk grof linnen, dat een tijgervel moest verbeelden, evenals bet masker, dat zij op en voor bun boofd badden, een tijgerkop voorstelde. Aldus als tijgers vermomd, gingen deze politie-bar- lekijns voorop en op zij, drongen telkens op bet volk in, net alsof ze ben wilden opbappen, met de meeste zonderlinge grimassen, sprongen en komi- scbe vertooningen, en zorgden op deze manier, dat er voor ons, onze paarden en karren, steeds ruim- baan overbleef. Naderband, in Holland, beb ik er wel eens over geprakkizeerd, of men zoo iets bij ons, bij groote oplocbten, ook niet zou kunnen bebben : een ko- miscbe, bumoristiscbe afdeeling politie. SIDIN EN IK. 12 178 Bij de fabriek teruggekomen, vonden wij daar reeds, behalve hetzelfde inlandsche publiek, ook tal van Europeesche dames en heeren, die uilgenoo- digd waren, om het maalfeest bij le wonen. Het riet werd nu afgeladen en op de tafei voor den molen gelegd ; de machinist, die gezorgd had, dat er om dezen tijd „stoom op was", gaf een teeken, de stoom werd in de machine, in den stoomcylinder, gelaten en, onder een hoerah ! geroep en een lawaai ais een oordeel, werd op een knikken met het hoofd van den heer Riesberg, de machine aange- zet, begonnen de persroUen of cylinders te draaien, en, na nog een toespraak van meneer Riesberg, thans tot al de ambtenaren of employe's, en met een woord van welkom aan de gasten, werd de „maaltijd'' door hem als begonnen verklaard, terwijl dezen keer voor het eerst door kleine Eva, het dochtertje van meneer Riesberg, met behulp vandenoudstenmanrfoer of meesterknecht, het eerste stuk riet in den molen tusschen de rollen werd gestoken ; — iets, dat on- middellijk gevolgd werd door me vrouw en de dames, invitees, die nu ook ieder op hun beurt een stuk riet in den molen moesten steken. Toen dit afgeloopen was, begon echter het eigen- lijke feest. 