David Hume's kenleer en ethiek
Dit boek is zu oud dat het auteursrecht erop is verlopen, zodat het boek nu deel uitmaakt van het publieke domein. Een boek dat tot het publieke domein behoort, is een boek dat noort onder het auteursrecht is gevallen, of waarvan de wettelijke auteursrecht termijn is verlopen. Het kan per land verschillen of een boek tot het publieke domein behoort. Boeken in het publieke domein zijn een stem uit het verleden. Ze vormen een bron van geschiedenis, cultuur en kennis die anders moeilijk te verkrijgen zou zijn. Aanstekeningen, opmerkingen en andere kanttekeningen die in het origineel stonden, worden weergegeven in dit bestand, als herinnering aan de lange reis die het boek heeft gemaakt van uitgever naar bibliotheek, en uiteindelijk naar u. Richtlijnen voor gebruik Google werkt samen met bibliotheken om materiaal uit het publieke domein te digitaliseren, zodat het voor iedereen beschikbar wordt. Boeken uit het publieke domein behoort. Dit is echter een kostbaar proces. Om de ze dienst te kunnen blijven leveren, heben we maatregelen genomen om misbruik door commerciele partijen te voorkomen, zoals het plaatsen van technische beperkingen op automatisch zoeken. Verder vragen we u het volgende: + Gebruik de bestanden alleen voor niet-commerciele doeleinden We hebben Zoeken naar boeken met Google ontworpen voor gebruik door individuen. We vragen u deze bestanden alleen te gebruik voor personellijke en niet-commerciele doeleinden. + Voer geen geautomatiseerde zoekopdrachten uit Stuur geen geautomatiseerde zoekopdrachten naar het systeem van Google. Als u onderzoek doet naar computervertalingen, optische tekenherkenning of andere wetenschapsgebieden waarbij u toegang nodig heeft tot grote hoeveelhe-den tekst, kunt u contact met ons opnemen. We raden u aan hiervoor materiaal uit het publieke domein te gebruiken, en kunnen u misschien hiermee van dienst zijn. Laat de eigendomsverklaring staan Het "watermerk" van Google dat u onder aan elk bestand ziet, dient om mensen informatie over het project te geven, en ze te helpen extra materiaal te vinden met Zoeken naar boeken met Google. Verwijder dit watermerk niet. Houd u aan de wet Wat u ook doet, houd er rekening mee dat u er zelf verantwoordelijk voor bent dat alles wat u doet legaal is. U kunt er niet van uitgaan dat wanneer een werk beschikbar lijkt te zijn voor het publiek domein in de Verenigde Staten, het ook publiek domein is voor gebruikers in andere landen. Of er nog auteursrecht op een boek rust, verschilt per land. We kunnen u niet vertellen wat u in uw geval met een bepaald boek mag doen. Neem niet zomaar aan dat u een boek overal ter wereld op allerlei manieren kunt gebruiken, wanneer het een maal in Zoeken naar boeken met Google staat. De wettelijke aansprakelijkheid voor auteursrechten is behoorlijk streng. Informatie over Zoeken naar boeken met Google Het doel van Google is om alle informatie wereld wij d toegankelijk en bruikbaar te maken. Zoeken naar bo eken met Google helpt lezers boeken uit allerlei landen te ondekken, en helpt auteurs en ui tgevers om een nieuw leespubliek te bereiken. U kunt de volledige tekst van dit boek doorzoeken op het web via http: //books.google.com NKllt. TRANSFER HN Sx'^iil'P ™ocij T^m. u^. bOPPEH. DAVID HUME'S KENLhR BN ETHIEK. INLEIDEND DEEL. VAN BACON TOT HUME. l/ii: c'U t- DAVID HUME'S KENLEER EN ETHIEK. EERSTE, INLEIDEND DEEL. VAN BACON TOT HUME. l/ii: c'U t- DAVID HUME'S KENLEER EN ETHIEK. EERSTE, INLEIDEND DEEL. VAN BACON TOT HUME. ACADEMISCH PROFESSORSHIP TEB VEBKRUaiNa VAN DEN ORAAD VAN DOCTOR IN DE GODGELEERDHEID AAN DE RIJKSUNIVERSITEIT TE LEIDEN, OP OEZAO VAH DEN BEOTOB-MAONIFICN Dr. W. NOLEN, HOOQLEERAAK IN DE FAOULTEIT DER OENEESKUNDE, VOOR DE FACULTEIT TE VERDEDIGEN OP DINSDAG 28 MEI 1907, des namiddags te 4 uur, DOOR ARTHUR JOSEPH DE SOPPER. GEBOREN TE BRUGGE. LEIDEN. — A. W. SIJTHOFP'S UITG. M.". 1907. AAN MIJN VROUW. Dit proefschrift komt laat. Wie met de bizondere omstandigheden, waarin ik verkeerde, bekend is, weet wat er aanleiding toe gaf. Anderen stellen er geen belang in. Hoe gaarne had ik bij deze gelegenheid m'n eigenlijke leermeesters hartelijk dank gezegd voor hun onderwijs! Dat m'n woorden zoovelen hunner nu niet meer bereiken kunnen, is wat ik in het meer dan gewoon lange uitblijven mijner promotie hoofdzakelijk betreur. Van de Hoogleeraren 1887. Koster, Van Manen, Tiele, Gunning, Acquoy, under wierte leidend in academische studie te Leiden aanving, is niet een meer in leven. Aan alien ben ik veel verschuldig. Het meest aan de beide laatstgenoemden, met wie ik het meest in persönliche aanraking kwam en van wie ik me in 't bizonder 'n leerling gevoel. Met dank-baarheid en eerbied noem ik de namen van al deze gestorvenen. Tegen het einde van m*n studietijd naamt Gij, Hoog-geleerde Pijper en Eerdmans, de plaats Uwer voorgangers in. Bij U moest ik het doctoraal examen afleggen, terwijl ik de desbetreffende colleges grootendeels bij dezen had gevolgd. Het bezwaarlijke, dat in dergelijke gevallen meeslal gelegen is, werd mij in hooge mate verlicht door Uwe tegemoetkomende welwillendheid, die ik hier dankbaar dedenk. De door U gegeven colleges, die ik nog bij kon wonen, doen mij betreuren, dat ik er niet langer van heb kunnen profiteeren. vm U, Hooggeleerde Offerhaus en Gooszen, Hooggeleeraren vanwege de Ned. Herv. Kerk, blijf ik erkentelijk voor betgeen ik van U heb mogen leeren. Voor de studie op het gebied, dat ik met deze dissertatie betreed, heb ik het meeste te danken aan het verkeer met m'n vriend Prof. Dr. M. A. van Melle. Dat ook hij tot de overledenen behoorl, werpt voormij eveneens n schaduw over de bijdschap bij haar beindiging. Z'n heengan heeft, gelijk in zooverle leven, ook in het mijne 'n groot ledig achtergelaten. Met innige dankbaarheid en diepen weemoed denk ik terug aan onze bijna wekelijksche samenkomsten gedurende de weinige jaren van z'n Hoog- leeraarschap te Amsterdam. GenotvoUe, onvergetelijke uren, waarin ik voor studie en leven zooveel van hem leerde! Welke beloften z'n vroegtijdige dood heeft verijd, kunnen zij eenigszins beseffen, die, als ik, het voorrecht hadden hem te hooren, zooals hij zich in vertrouwelijk gesprek op z'n studeerkamer kon laten gaan. Met genialen greep werden telkens verrassende perspectieven geopend  geest vervuld was, doch die z'n broze, ondermijnde licham hebe leer af te werken en uit te voeren, Zooals hij door z'n leermeester, Prof. Dr. G. Heymans, kort na z'n overlijden geteekend werd, staat hij inderdaad in m'n herinnering voor mij, en ik kan mij het genot niet ontzeggen dit beeld hier 'n plaats te gven: „... een man van grooten ernst en niet minder grooten eenvoud; die aan zichzelf de hoogsle eischen stelde en niets vroeg van de wereld; wiens wetenschappe- lijke zin nooit in den weg stond aan de warmte van zijn gemoed; in wiens ruimen geest plaats was voor de abstracties der school en den rijkdom van het leven, voor streng IX methodisch onderzoek en voor de innigste religieuse aspirati6n. Even te voren spreekt dezelfde over de vele zaden, die van Melle, met z'n rijke en die persönliche heid, in z'n korte leven heeft uitgestrooid. Welnii, zoo er in dit proefschrift hier of daar iets z IX In mocht, dat men Wald acht als de vrucht van zulk en zaad beschouwd te worden — *n weemoedige vreugd zou hät mij zijn den lof ervoor te zien in het licht van 'n kleine hulde aan de nagedachtenis van den diepbelreurden doode. Hebben de jaren genomen — ze heben ook gegeven. Ook van U, Hooggeleerde Chantepie de la Saussaye, ben ik in den eigenlijken zin van het woord geen leerling. Maar (J hebt bij het aftreden van Professor Van Manen welwillend de taak van het Promotorschap overgenomen. En nu is voor mij het meest verblijdend gevolg van het verlate V erschijnen mijner dissertatie, dat dezelfde omstandig- heden, waardoor dit veroorzaakt werd, mij in meer personlijke betrekking tot 'n vaderlijken vriend. Uwe hartelijke sympathie in moeilijke tijden is mij •tot steun en zegen geweest. Zonder Uwe aansporing en bemoediging zou m'n proefschrift stellig niet gereed gekommen zijn. Bij het schrijven ervan hebt U mij menigen goeden wenk gegeven, <loch mij over 't geheel m*n eigen weg laten gaan. Het is niet de geringste voldoening van het voltooien dezer studie, dat het mij de gelegenheid Biedt U op deze plaats m*n warmen dank te betuigen voor alles, wat U mij in ^e jaren, die eraan voorafgingen, geweest zijt. Aan alien, door wier liefde en vriendschap God mij in vroeger of later tijd heeft gesteund en verkwikt, zij dit toek toegezonden als 'n gering bewijs van groote dank- baarheid voor hetgeen ik in en door hen ontving. Ten slotte eenige opmerkingen voor degenen, die met dit geschrift niet dan oppervlakkig wilien of kunnen kennen kennen maken. Licht rekenen zij mij als 'n gebrek in de samen- stelling daarvan toe, wat ik opzettelijk en welbewust, op m. i. goede gronden, édus heb bedoeld, en, dikwijls niet zonder inspanning, tot stand heb trachten te brengen. Ik heb bet er namelijk op toegelegd hetgeen ik onitrent de denkbeelden der door mij besproken auteurs wenschte mee te deelen zooveel mogelijk telkens te laten uitloopen op — en te staven door 66n of meer citaten uit bun werken. Dat vele citeeren kan den scbijn wekken alsof men bier niet te doen bad met 'n persoonlijke verwerking en kritiscbe bebandeling der stof. Door te refereeren en te vertalen, in plaats van in bet oorspronkelijk te citeeren, had ik zonder veel moeite dien scbijn kunnen vermijden. Dat zou, wat bet beheerscben van bet materiaal aangaat, zelfs gemakkelijker geweest zijn dan wat ik nu deed. Daar vertalen bier in de meeste gevallen op omscbrijven had moeten uitloopen Waren de omvang van bet boek er tevens door verdubbeld geworden. Maar de waarde ervanzou er m. i. niet door toegenomen zijn. Ik heb er altbans niet toe kunnen besluiten. En wel, afgezien nog van betongewenschete eener te groote dissertatie, om de volgende redenen. Au äuen door formeel citaat, met bebulp van aanbalings-teekens, kan in 'n boek als dit vermeden worden, dat de lezer zich telkens moet afvragen wie nu eigenlijk aan bet woord is en nu eens aan den denker, die besproken wordt, toedicht wat persoonlijke opvatting is van den schrijver, wiens boek bij in banden beeft, dan weer den laatste voor den zegsman aanziet van wat eigendom is van den eerste. Zelf heb ik te dikwijls den last daarvan endervonden om bem niet aan anderen te wilien besparen. Behalve dat ook het controleeren erdoor vergemakkelijkl wordt, heeft het sprekend invoeren der verschillende personen nog het voordeel, dat, ten minste naar mijn samak, 'n boek als ik hier bedoelde te geven er altijd door wint aan levendigheid: De citaten werden niet in het hoUandsch overgezet, vooreerst, omdat er toch veel uitdrukkingen in voorkomen, die 'n soort van technische beteekenis gekregen hebben en onverstaanbararder worden door ze te vertalen. Dan, omdat 'n vertaling (ik denk b.v. aan het insla and latijn van Bacon of het sierlijke engelsch van Berkeley) altijd verliest. Eindelijk, omdat het overbodig is: wie, in ons land, leest over de hier ter sprake komende onderwerpen, verstaat ook wel de talen, waarin geciteerd wordt. Zooals de tille aangeest, heeft men hier voor zich het erste deel van 'n grooter geheel. Toch kan het ook wel op zichzelf staan. Het bevat de grondtrekken eener ge-schiedenis, en dus kritiek, van het engelsch empirisme in de 17e en 18° eeuw. De bestudeering daarvan blijft van belang, zoolang als Schopenhauer gelijk heeft met z'n beweren, dat men, om Kant [en dus de geheele, met hem in betrekking staande, nieuwere wijsbegeerte] rechl te kunnen verstaan, goed op de hoogte behoort te zijn van de empi-ristische en van de rationalistische reeks denkers, die aan hem voorafgingen (A. Schopenhauer, Kritik der Kantischen Philosophic, ed. Grisebach, Dl. I, pg. 535). Wie met de erste, en eenigermaie ook met de laatste, nader bekend wenscht te worden, zal, naar ik hoop, de volgende bladzen niet geheel te vergeefs doorlezen. Velsen, Mei 1907. INHOUD. Inleiding. Kenleer en bizondere wetenschappen (1) 0. Kenleer en ethiek (3). Empiristisch-skeptische kenleer en ethiek ( 4). Hume's kenleer en ethiek (5). Niet verouderd (5). Hume heeft zelf verband gewild tusschen kenleer en ethiek (6). Acht de laatste van 't meeste belang (7), doch modelleert haar goeddeels naar de eerste (9). Plan van dit geschrift (9). Wijze van citeeren (10). Twee recensies van Hume's denkbeelden (10). Dispositie van de stof (13). Van Bacon tot Hume. Ontevredenheid met het bestaande in de philosophie (15). In elk opzicht (16). Hoop vol 'n nieuw begin gemaakt (17). Onderzoek van den geest treedt op den voorgrond (18). Ook hier nieuw begin (19). Rationalisme (19). Empirisme (19). Francis Bacon. Z'n bezwaar tegen de bestaande weten-schappen (21). Idolen - ficties (22). Ervaring - bron van kennis (23). *) De cijfers iii deze iiihoudsopgave duiden pagina's aan. XIV Methode van bewerking (23). Inductie (24). Practisch doel (25). Nalef, realist (25). Thomas Hobbes. Z'n doel (26). Qualitates sensibiles — ficties (26). Zintuigelijk waarneming — bron van objectieve kennnis (27). Z'n materialisme (27). Z'n zuivering van onze kennnis (29). Ervaring (29), levert geen wetenschap (30). Z'n nomina-lisme (31). Tegenstrijdigheid tusschen empirisme en rationalisme binnen het systeem van Hobbes (31). Het bankroet van het empirisme en rationalisme binnen het systeem van Hobbes (35). John Locke. Wat hem mishaagt in de wetenschap zijner dagen (33). Z'n doel (34). Grenzen onzer kennis (35). Daartoeonderzeek naar den oorsprong ervan (35). Zuver psychologisch onderzecken (36). Methode van introspectie (36). Ervaring en waarneming (37). Locke's bestrijding van de leer der aangeboren begrippen (37). Bronnen onzer kennis: "sensation" en "reflexion" (38). "Simple ideas" (40). Ten opzichte van deze de geest zuiver passief en receptief (41). Sporen van activiteit "sensation" en "reflexion" (43). "Complex ideas" (43) herleidhaar tot "simple ideas" (43). B.v "Of power" en "of cause and effect" (43). Locke's algemeinen procède daarvoor. Z'n dogmatisme (46). Z'n inconsequent, bemiddelend standpunt (47). Tegenstrijdigheden in z'n systeem (49). Het uitgangspunt onzer kennis — het enkelvoudige (49). Het uitgangspunt onzer kennis - het samengestelde (49). Objectieve geldigheid onzer kennis (51). Alleen "simple ideas" komen daarvoor in aanmerking (52). "Ideas of primary qualities" (52). "Ideas of secondary qualities" (53). Verhouding dezer beide soorten tot elkander (54). Aubertre de "real" en "true" (56). Van de "complex ideas" — "modes and relations" "real" (57). "Substance" (57). "General" idea of substance" (57). "Nominal essence" — "false" (61). "Nominal essence" — "false" (61), "geese" "and instructive propositions" (62), "doch" alleen "opzichte" van "particular" (63). "Geen" naturwetenschap  propositions" (71). En sommige nog wel geheel onafhankelijk van de ervaring ontstaan (72). Mathematische en moreele kennis (72), bezit „general certainty" (72). Moest „trifling" zijn (73), doch is „instructive" (73). Onverklaarbaar (74). De geheele „Essay" 'n onhoudbaar compromis tusschen tegenstrijdige beginselen (75). Locke's beteekenis (75). De tegenstrijdige elementen van z'n systeem gaan uiteen (77). Leibniz (77). George Berkeley, Doel en methode (77). „Theory of Vision". Doel (78). Methode (79). Isoleering van de „ideas of sight and touch" (79). Afstand (80). Grootte, situatie, figureur (80). Getal (83). Motion" (84). Het eigenlijk voorwerp van den gezichtszin (84) — „only in the mind" (84). Gezichtsindrukken en tastindrukken — totaal heterogeen (85). Gezichtsindrukken — teekens van tastindrukken (85). Gezichtsindrukken — teekens van tastindrukken (85). Gezichtsindrukken verbandtuschen beide (87). Alleen „habitual connexion" (89). Deze slechts door serving te kennen (90). „Visual language" (91). Misverstand ten opzichte van de strekking der „ Theory of Vision" (94). Unleiding tot de „Treatise concerning the Principles of Human Knowledge" (95). Abstractieleer (95). Locke's conccptualisme (95 — door Berkeley bestreden (95), niet op grond van 'n misverstand (97). Berkeley's nominalisme (99). Ontkend, wegens zen gelof aan het bestaan van 'general ideas' (99). Gehandhaafd (101), wijl de algemeenheid, waar-voor hij plaats laat, nerkomt op niets anders dan gemeen-schappelijke benaming (102). Hij doet hierbij alsof,,voor-stellen" de eenige functie van ons kenvermogen was (104). Primaire en secundaire qualitéiten (106). „Visible extension" — „in the mind" (106). Ook figure", „motion", solidity", „number" (107). „Tangible extension" — eveneens „in the mind" (108). Alle qualitéiten gelijkelijk „in the mind" (109). „Extension" in Berkeley's zin — niet oneindig deelbaar (109). Geen vacuum (109). Eigenlijk ook geen "extension" noch „body" hoegenaamd (110). „Motion" (111) en tijd evenmin (112). Onop gem erkt door verwarring van „feeling" en „felt thing", beide door het word „idea" aangeduid (113). Substance" (114). Twee begrippen ervan bij Locke (114). Het eerste overbodig (114), en onbestanbar (115). Ook het tweede zonder reden van bestaan (116), en volstrekt zonder beteekenis (117). Bij den nietphilosooph onbekend (118). Door philosophen uitgedacht (120). Onmogelijk „zijn" en „waargenomen-zijn" van elkaar te abstraheeren (121). Onmogelijk „ideas" en „mind" van elkaar te abstraheeren (123). Geen "unthinking" substratum" (123). De „ideas" kunnen geen transscendent „zijn" vertegenwoordigen (123). De „ideas" kunnen geen transscendent „zijn" vertegenwoordigen (123). Esse=:percipi (126). Ultranominalistisch atomisme (127). Berkeley — tegenvoeter van Spinoza (128). Moeilijkheden uit den weg geruimd (129), door Locke met zichzelf in overreen stemming te brengen (132). Absolute of relative negativiteit? (132). Tertium datur tusschen afspiegelingstheorie en subjectief idealisme (134). Berkeley meent alle bezwaren tegen z'n leer te kunnen weerleggen (135). Naief realisme (137). Self (140) — als "spiritual substance" (140); als "spiritual" XVII Agent. "Inactivity of ideas" (140). Berkeley will geen "spiritual" (143). Spiritualisme contra "idea" (143). Spiritualisme contra "idea" (143). Spiritualisme contra "idea" (143). Nieuwe" "inversion", "of the spirit" and "its actions" (147), "en "of relations" (148). Grondtegenstädigheit in Berkeley's systeem (150) — niet weggenomen door het "annem van deze kennis" (150), noch door "nötig" "of "berep" "on inward feeling"  Berkeley's stelsel in 't geheel geen plaats (174). Waartoe de substitutie van „kracht" of „causaliteit" door „God" dient (176). Geen algemeindige en noodzakelijk kennis (179). Maar ook geen empirische kennis (181). Kriterium van waarheid? (182). David Hume. Z'n verhouding tot de voorgangers (184). „Human nature" (186), het centrale object der wetenschap (188). „Experience and observation" (189). Hume's aanvankelijk bon-ding ten opzichte van de skepsis (193). Z'n negatieve taak (194). „Hier wensch ik alleen op te merken, dat de richtig, die de ethiek der toekomst, en inhaar gevolg de Europeesche beschaving nemen zal, zonder twyfel afhangt van de vraag, of de wetenschappelijke roannen der eerstvolgende geslachten over dat onderwerp zullen denken in Kantiaanschen, dan wel in empiristischen geschieden. C. B. Spruijt. Proeve van eene geschiedenis van de leer der aangeboren begrippen. Voorrede. INLEIDING. Het behoest geen betoog, dat het geen van onze menschelijke kennis als zoodanig ligt, gelden moet van onze kennis op ieder bizonder gebied. Natuurlijk kan deze op 'n bepaald terrein van wetenschap bizondere, met den bizonderen aard van haar voorwerp samen-hangende, eigenaardigheden bezitten. Maar de eigenaardigheden dier kennis mogen toch nooit in strijd zijn met het karakter, dat ze om „kennis" le zijn niet kan ontberen ^). Hieruit volgt onmiddellijk, dat in het geheel der gedachten van iemand, die de kenleer en 'n bizondere wetenschap behandel heeft, de laatste in overeenstemming behoort te zijn met de eerste en ook inderdaad zijn zal, naarmate beide aan hun ideaal beantwoorden. In de kenleer toch spreekt liij zich uit over de grondbeginselen en regels, waardoor zijns inziens al ons denken beheerscht Kenleer en bizondere weten- schappen. R. Descartes, Regula ad directionem ingenii, Regula I (ed. van Blaev 1701, Dl. X) cum scientiae omnes nihil alind sint quam humana sapientia, quae semper una et eadem manet, quantumvis differentibus subjectis applicata, nee majorem ab illis distinctionem mutuatur, quam solis lumen a rerum, quas illustrat, varietate en de aard van al onze kennis, in de kenleer zelve zelve zelowel als in de bizondere wetenschappen, bepaald wordt. Darniee will allerniinst 'n vaste regel gegeven zijn met betrekking tot bet feitelijk tot stand komen van die overenstemming in bet gebeel van iemands overtuigingen, also men b.v. eerst 'n leer van bet kenvermogen zou opstellen om dan, nadat deze gebeel onafbankelijk in order is gebracht, daarnaar de opvattingen in 'n bizonder vak in te ricbten. Er grijpt bier in werkelijkbeid scbier altijd 'n gedurige wisselwerking plaats. Het valt immers niet te loocbenen, dat de opvattingen omtrent den aard der kennis, door iemand in 66n of meer bizondere weten-scbappen opgedaan, van grooten invloed kunnen zijn ophet karakter dat bij in de kenleer aan onze menscbelijke kennis in 't algemeen zal toescbrijven, ja bij kan dit laatste eigenlijk niet buiten de eerste om leeren kennen. Maar ook omgekeerd zijn die opvattingen omtrent den aard onzer kennis op 'n bizonder veld van wetenscbap dikwijls reeds bepaald door kennistbeoretiscbe opvattingen omtrent den aard onzer kennis in 't algemeen, die ze dan later Weer meisten befördigen steunen. Bij dezen zal bet 6en, bij genen bet ander overbeerschützen zijn. Het woord van Sprujt, bierboven als motto geplaatst, beziet de zaak slecbts van kant. Het kan zijn, dat bij velen de ricbting, die bun etbiek zal nemen, afbangt van de vraag of ze in de kenleer denken in Kantiaanscben dan wel in empiristischen geest. Maar 't is even goed mogelijk, dat voor anderen de vraag of ze in de kenleer in Kantiaanscben dan wel in empiristischen geest zullen denken, afbangt van de ricbting, die zein de etbiek toegedaan zijn. Zooveel alleen is duidelijk: de bizondere wetenschap behoort in harmonie te zijn met de kenleer, maar die harmonic kan evenzeer van de 66ne als van de andere zijde uit tot stand gebracht worden. Omdat er van de kenleer lijnen uitloopen in de bizondere wetenschappen, waardoor de opvattingen in de wetenschappen in meerdere of mindere mate logisch bepaald worden, is er dus plaats voor de vraag: welke opvatting van dit of dat vak van kennis behoort bij deze kenleer? Daar echter dit logisch verband wederkeerig is, kunnen omgekeerd in 'n bizonder vak van kennis ver- onderstellingen opgenomen worden, die aanstonds aan de kenleer 'n bepaalde richting geven. Daardoor heeft ook deze vraag zin: welke kenleer behoort bij deze bepaalde opvatting van dit of dat vak van kennis? Dit alles geldt in bizonder sterke mate ten opzichte Kenleer en van kenleer en ethiek (al blijft bet waar, dat dikwijls de ethiek. Ne slechts door bemiddeling van de metaphysica op de andere inwerkt. We hebben bier immers deze eigen- aardige complicatie: bet menschelijk willen, dat men in de ethiek wil leeren kennen, is zelf reeds in dit streven werkzaam, in zekeren zin subject  welken invioled hebben deze bepaalde kennistheoretische opvattingen op de ethiek, welke ethiek behoort bij deze kenleer? En omgekeerd: in hoever en op welke wijze bepaalt deze bij das ethiek de kenleer, welke kenleer behoort bij das ethiek? Bij het onderzoek zou dan verder nog aan den dag moeten komen of er ook zoodanige opvattingen van het kenvermogen kunnen bestaan, die in strijd zijn met de essentieele veronderstellingen van elke ethiek, waardoor dus ethische kennis geheel en al buiten-gesloten zou worden. Deze studie tracht 'n antwoord te geven op de eerste vraag, waarop ook de kwestie neerkomt, die in het bovengenoemd citaat van Spruijt wordt gesteld. Maar dan in dezen bepaalden vorm: welke is de invioled van 'n empi-ristisch-skeptische kenleer op de ethiek, welke richting moet de ethiek logisch nemen, wanneer men uitgaat van 'n zoodanige kenleer? It is wellicht niet overbodig hierbij nog op te nier Könnte, dat die invioled niet altitud inderdaad geenden en de richtig, door de kenleer aangewezen, niet steeds ook werkelijk ingeslagen wordt. Het kan best gebeuren, datandere motieven der ethiek in de toekomst 'n gansch ander aanzien geven dan de logische consequenties uit 'n kenleer zouden doen verwachten. Of de ethiek de beschaving in haar gevolg heeft, dan wel of misschien de beschaving de ethiek in haar gevolg heeft, blijft hier eveneens geheel in het midden gelaten. Aan de systematische beantwoording der vraag, waar-mee we ons bezig houden, moeten, naar mijn oordeel, eischen gesteld worden, die haar meer geschikt maken voor 'n laatste dan voor 'n eerste geschrift. Daarom leek mij 't beste de kenleer en ethiek te nemen van 'n bepaald denker, die van 'n empiristisch-skeptische kenleer is uitgegaan; na te speuren welken invloed deze feitelijk op z'n ethiek heeft gehad, en te vagen welken invloed ze had moeten hebben om te be-antwoorden aan den eisch, dat, kenleer en bizondere wetenschap eenmaal opgesteld zijnde, de laatste in harmonie moet zijn met de eerste. Tot dat doel leenen zich, volgens mijn inzien, buiten-gewoon goed de kenleer en ethiek van David Hume. Hij staat ver genoeg van ons af voor 'n historische behandeling. Tevens is hij te fundamentel om enkel historisch belang te hebben. Lateren mogen in de gelegenheid geweest zijn om in den bovenbouw hier 'n scheur an te vullen en daar 'n reet te voegen of ook 'n enkele maal 'n verbouwinkje naar eigen teekening uit te voeren, de grondslagen door Hume gelegd, zijn voor zijn denk-richting onveranderd dezelfde gebleven. Riehl heeft Einleitung in die englische Phosophie unserer Zeit 1889, p. 10: Doch waren es Hume's und Hartley's Principien, auf welche sich die englische Phosophie stötzte, als gegen die Mitte des neunzehnten Jahrhunderts wieder eine Blütezeit für sie begann; R. Ecken, die Lebensanschauungen der grossen einzelnen. Home's Kerne in ethiek. net veroHderd. ergens gezegd, dat Hume niet historisch is geworden, niet tot  vernomen. Z'n geschriften hebben in sommige kringen 'n soort van canoniek gezag en citaten daaruit doen wel eens dienst als „loca probantia". Huxley noemt het „protagonist of agnosticism" of ook wel „prince of agnostics". Hine heeft Wanneer weu zu kenleer met zu ethiek in verband zelfern brengen, dan licht dat nicht alleen in den aard der zaak, füwildt tus. "Maar is ook door Hume zelf nadrukkeliik eewild. Hii is schen kenleer -^ en ethiek. Denker 1899, pg. 397: „Die Gedankenwelt Humes giebt ein durchaus selbststandiges, mit bewunderungswortiges Konsequenz ausgeführtes Bild der Wirklichkeit. Der Positivismus des 19 Jahrhunderts hat durch Heranziehung der naturwissenschaftlichen, technischen, sozialen Erfahrungen dies Bild nur weiter ausgeführt, dabei aber nicht immer die volle Präsident der Humeschen Gedanken gewahrt"; 0. Liebmann, Gedanken und Thatsachen 1904, II pg. 4: „Der Empirismus neuester Zeit, der sich unter verandertem Ausgang zu dürfen, hat sich aber Bacon, Locke und Hume nicht einen einzigen Schritt hinausthut...." *) A. Riehl, Philosophie der Gegenwart 1904, pg. 92. 2) X. H. Huxley, Hume 1895 T. H. Huxley, Essays upon some controverted questions 1892, pp. 365. Cf. b.v. ook Kant, Kritik der Reinen Vernunft: „Da Hume vielleicht der geistreichste unter alien Sceptikern und ohne Widerrede der vorzüglichste in Ansehung des Einflusses ist, den das sceptische Verfahren auf die Erweckung einer grandlichen Vernunftprifung haben kan, so (Kant's gesammelte Schriften herausgegeben von der Königlichen. Preuss. Akademie der Wissenschaften, Band III, pp. 499). Von der ersten, dat z'n verhandelingen ov'r „the understanding", „the passions" en „morals" elkander als de schädiges van 'n  (I 550). J. H. Burton, Life and correspondence of David Hume 1846, p. 112, in 'n brief an Hutcheson. (II Ibid. Enquiry concerning the principles of Morals, II I. (Essays II 175 v.). Belasg. Jekyll leven, is het het het het hoofdzakelijk te doen. Bij deze theoretische beschouwingen blijkt hij evenwel ook de "practical morality" niet geheel uit het ook de verloren te heben, want elders lezen we: „the end of all moral speculations concerning human nature, however cold and unentertaining, become subservient to practical morality; and may render this latter science more correct in its precepts, and more persuasive in its exhortations". Reeds bij de dispositie van de stof, in den aanvang van z'n 'Treatise on Human Nature", spreekt hij duidelijk uit, dat de ethische vragen hem de meeste belangstelling inboezemen. "Sensations" vallen dadelijk buiten hetbestek, „and as the impressions of reflection, viz. passions, desires, and emotions, which principally deserve our attention, are mostly from ideas, 't will be necessary to reverse that method, which at first sight seems most natural, and in order to explain the nature and principles of the human mind, give a particular account of ideas, before we proceed to impressions". En aan het einde van het erste deel der 'Treatise" „0f the understanding", als hij zal overgaan tot de behandeling van „0f the passions" en „0f morals", zegt hij: „'t is now time to return To a 1) Enq. c. pr. M. I (Ess. II 171; cf. book 253). 2) J. H. Burton a. w., 1 pg. 113. 3) Tr. III III 6 (II 374). 4) Ik cursiveer. 4) Tr. I I 2 (I 317). 5) Tr. I I 2 (I 317). 6) Tr. I I 2 (I 317). 7) Tr. I I 2 (I 317). 8) Tr. I I 2 (I 317). 9) Tr. I I 2 (I 317). 10) Tr. I I 2 (I 317). 11) Tr. I I 2 (I 317). 12) Tr. I I 2 (I 317). 13) Tr. I I 2 (I 317). 14) Tr. I I 2 (I 317). 15) Tr. I I 2 (I 317). 16) Tr. I I 2 (I 317). 17) Tr. I I 2 (I 317). 18) Tr. I I 2 (I 317). 19) Tr. I I 2 (I 317). 20) Tr. I I 2 (I 317). 21) Tr. I I 2 (I 317). 22) Tr. I I 2 (I 317). 23) Tr. I I 2 (I 317). 24) Tr. I I 2 (I 317). 25) Tr. I I 2 (I 317). 26) Tr. I I 2 (I 317). 27) Tr. I I 2 (I 317). 28) Tr. I I 2 (I 317). 29) Tr. I I 2 (I 317). 30) Tr. I I 2 (I 317). 31) Tr. I I 2 (I 317). 32) Tr. I I 2 (I 317). 33) Tr. I I 2 (I 317). 34) Tr. I I 2 (I 317). 35) Tr. I I 2 (I 317). 36) Tr. I I 2 (I 317). 37) Tr. I I 2 (I 317). 38) Tr. I I 2 (I 317). 39) Tr. I I 2 (I 317). 40) Tr. I I 2 (I 317). 41) Tr. I I 2 (I 317). 42) Tr. I I 2 (I 317). 43) Tr. I I 2 (I 317). 44) Tr. I I 2 (I 317). 45) Tr. I I 2 (I 317). 46) Tr. I I 2 (I 317). 47) Tr. I I 2 (I 317). 48) Tr. I I 2 Maar dat voorwerk en die grondslag zijn dan ook doch model- van overwegenden invloed op het overige. De ethiek, in iBBrthaar beteekenis als hoofdzaak beschouwd, is bii Hume poste- daardeeerste. Daardeeerste. rieur aan en gemodelleerd naar de vooraf onafhankelijk daarvan bewerkte kenleer. Het is waar: „diese Unter- suchungen [over de affecten, zedelijkheid en godsdienst] werden weit weniger als z.B. bei Hobbes und Locke namentlich mit den moralischen Begriffen geschieht, in die letzteren [Ober den Verstand] hineingezogen" %). Op menig punt zal de ethiek van Hume zelfs anders blijken te zijn dan men bij z'n kenleer zou verwachten. Toch: „die Grundrichtung bleibt im wesentlichen dieselbe" % Z'n ethiek draagt, in haar geheel, de signatuur van z'n kenleer. Er is veel in de eerste, dat uit de laatste z'n verklaring moet vinden, terwijl omgekeerd z'n ethiek buiten haar terrein op z'n denkbeelden geen noemens- waardigen invlo Ein bereitiger van den m'n doel, de beantwoord der Plan van dit vraag naar de verhouding van Hume's kenleer en ethiek geschrift. als proeve van den invloed eener empiristisch-skeptische kenleer op dat studievak, zal het noodig zijn na te gaan: erst wat z'n kenleer ons leert omtrent de menschelijke 1) Tr. I IV 6 (I 543). *) E. Grimm, Zur Geschichte des Erkenntnissproblems von Bacon zu Hume 1890, pg. 442. *) Ibid. 10 kennis in het algemeen, dan welke gevolgen dit bij hem feitelijk heeft en eigenlijk behoorde te hebben voor onze kennis op 'n bepaald gebied, dat der ethiek. M'n arbeid vervalt dus in twee hoofddeelen: 'n kennistheoretisch en 'n ethisch deel. Als inleiding gaat, tot recht verstand van Hume's kennistheoretisch standpunt, waardoor het geheel zijner denkbeelden beheerscht wordt, 'n deel over de voorloopers van Bacon tot Hume vooraf. Wage van Hume wordt geciteerd naar de uitgave van Green citeeren. Grose (voor 't eerst gedrukt in 1874) in 4 deelen: 2 deelen „A Treatise on Human Nature" en 2 deelen ^Essays", die z'n overige philosophische geschriften be- vatten. Behalve deel en bladzijde van deze uitgave wordt, voor wie 'n andere gebruikl, ook aangegeven de titel en, zoover mogelijk, „book", „part" en ^section", naar Hume's oorspronkelijke indeelingen, van het geschrift, waarnaar verwezen wordt. Twee recen- Zooals bekend is, bezitten we de denkbelden van sies van Hume in twee recensies. De eerste is vervat in de „Treatise on Human Nature", „which I composed", zooals hii in beelden. f » j 'n brief aan Gilbert Stuart verklaart, „before I was five- and-twenty" ^). Het Iste en 2<*e boek, „0f the understanding" en „0f the passions", gaf hij uit in 1739, het derde, „0f morals", in 1740. 'n Overwerking van het Iste boek van de ^Treatise" vinden we in z'n „An Enqu Burton a. w. I pg. 98, Concerning Human Understanding", in 1748 anonym verschenen onder den titel van Philosophical Essays concerning Human Understanding", tegelijk met 'n zeer korte overwerking van het tweede boek in „A Dissertation on the Passions". De overwerking van het derde zag in 1751 hat licht onder den titel „An Enquiry concerning the principles of Morals", „which", zegt Hume in z'n korte autobiographie, „is of all my writings incomparably the best". Voorts zijn van zijn hand nog verschenen tal van geschriften, veelal „Essays", over 'n bonte reeks van onderwerpen, voornamelijk op het gebied van moraal, politiek, oeconomie en godsdienst. Voor z'un eerste geschriften will, hie meer darum, meer darum, meer darum. Alles neuer zu lernen, zu lernen, zu lernen. "The author desires", zu lernen, zu lernen,  bun vader. Nu is de inhoud van de ^Treatise" van zeer groot belang voor de denkrichtung, waarvan we Hume als representatief persoon beschouwen. Daarom wordt in deze studie, voor zoover noodig met aanwijzing der verschillen, zoowel van z'n vroegere als van z'n latere geschriften gebruik gemaakt. Ik zal mij daarbij moeten getroosten, dat bij in deze manier van doen ziet „a practice very contrary to all rules of candour and fair-dealing" en 'n sterk staaltje „of those polemical artifices, which a bigoted zeal thinks itself authorized to employ." We den dat met te meer gerustheid, omdat de ^Enquiries", behalve ten opzichte van enkele opvattingen over matbesis *) en ethiek, eigenlijk niet veel meer zijn dan excerpten uit de "Treatise". Wei is de stemming sedert het eerste optreden 'n andere geworden. De lijnen worden niet zoo krachtig doorgetrokken.'De scherpe punten, die voor het gezond verstand al te aanstootelijk Ess. I, V (Advertisement). ("Cf. Dr. E. Meyer, Humes und Berkeley's Philosophie der Mathematik vergleichend und kritisch dargestellt 1894, (Afl. Ill van de Abhandlungen zur Philosophie und ihrer Geschichte herausgegeben von Benno Erdmann) pg. 53. "Waren, zijn wat afgeslepeni. De beginselen worden niet meer zoo als vroeger uitgewerkt tot in hun paradoxe consequenties. Het geheel is aannemelijker gemaakt en in voleiender stijl en gemakkelijker vorm gehouden. Maar van die beginselen zelve wordt niets teruggenomen en " Niesen gewijzig, „the philosophical principles are in both the same" % de correctie bestaat hoofdzakelijk in omissie, „addo dum minuo". Ook zal de uiteenzetting zijner denkbelden niet altijd Dispositie in dezelfde volgorde kunnen geschieden als hij dat zelf gedaan heeft. De "Treatise" is geen verzameling van aaphorismen, maar er is toch ook geen logische indeeling van de stof, geen bepaald rationeel plan in te ontdekken. Oorspronkelijk zal Locke's dispositie in zn „Essay concerning Human Understanding" hem wel voor den geest gestaan hebben en stellig zijn zijn zu uiteenzettingen menig-maal in positieven of negatieven zin bepaald door remini-scensen aan Locke, ja dikwijls zonder deze niet te begrijpen. Het laatste geldt in niet mindere mate ten opzichte van Berkeley. Meestal evenwel volgt hij, en voornamelijk in het eerste der "Treatise", wat hij zelf noemt „a miscellaneous way of reasoning". Hij bespreekt verschillende unverzählt nach gelang ze zich bij de behandeling voor doen. Hij heeft dan ook voor z'n hoofdwerk 'n titel gekozen, die hem zoo min mogelijk aan banden legt. Hij volgt niet 'n vaste afgebakende baan, maar laat zich gan langs allerlei zijpaadjes, „indianisch geredet", zegt Ons doel nog zal zijii nu en dan naar eigen inzicht de dispositie van de stoff te wijzigen zonder haar daarbij geweld aan te doen door ze te wringen in 'n schema naar eigen hand. Van hetgeen voor en na over Hume en de onder-werpen, die hij behandelt, geschreven werd, heb ik, zoo-veel als mij mogelijk was, dankbaar gebruik gemaakt. Aan den voet der bladzijden geef ik er nu en dan getuigenis van in citaten. Ik beoog daarbij allerminst volledigheid, doch geef ze al naar dat ze me voor den geest komen. E. Pfleiderer, Empirismus und Skepsis in D. Humes Philosophie 1874, pg. 101. VAN BACON TOT HUME. Principles taken upon trust, consequences lamely induced from them, want of coherence in the parts, and of evidence in the whole, these are everywhere to be met with in the systems of the most eminent philosophers... There is nothing which is not the subject of debate, and in which men of learning are not of contrary opinions... Disputes are multiplied, as if everything was uncertain; and these disputes are managed with the greatest warmth, as if everything was certain... In the most important questions, tasten we read in volsagen duister. Here then is the only expedient, from which we can hope for success in our philosophical researches, to leave the tedious lingering method, which we have hitherto followed, and instead of taking now and then a castle or village on the frontier, to march up directly to the capital or center of these sciences, to human nature itself; which being once masters of, we may everywhere hope for an easy victory... In pretending to explain the principles of human nature, we in effect propose a complete system of the sciences, built on a foundation almost entirely new... Is het niet als hohen we in zulke uitspraken nog onverzwäkten naklinken den toon, die aangelegen wordt in de geschriften, waarmee de nieuwe tijd op het gebied der philosophie is ingeluid, in Bacon's „Novum Organum", dat 'n gedeeltelijke uitwerking bevat van z'n geprojecteerde „Instauratio magna" (1620), zowel als in de „Meditationes de prima Philosophia" en „Principia Philosophiae" (1641 en 1644) van Descartes? Inelkopzicht. Die toon, reeds sprekend uit de genoemde tittel, is in akkoord'met de algemeene stemming der geesten, die alreeds meer dan 'n eeuw aanhield. Zowel in de weten- schap als op het gebied van kerk en staat heerschte 'n diepgaande ontevredenheid met het bestaande, die zich hier tegen de R.-K. Kerk, daar tegen de van haar geest gedrenkte (later ook Protestantsche) scholastiek richtte. Het verleden voelde men op zich wegen als 'n druk- kende last. Het nieuwe leven, dat in de gemoederen trilde, kon zich niet vinden in de overgeleverde Vormen. Er was overal in zucht op te merken om zich los te maken uit de knellende banden van eeuwenoude traditie. Er heerschte n hartstocht naar echteid en oorspronkelijkheid. Terug naar de bronnen, in godsdienst en wetenschap! 't Was als het voorspel van Rousseau's „retournons a la nature" *). Merkwaardig is de, soms bijna woordelijke, overeenstemming tusschen dezen en Montaigne (f 1592), cf. Essais de Michel de Montaigne (ed. Le Clerc 1836) 1 pg. 234, 548 v.v., II pg. 558. Men gevoide behoefte om „schoon schip" te maken. Het vertrouwen was eenmaal geschokt en nu werd alles met 'n wantrouwend oog aangezien). In plaats van gedweene onderwerping aan autoriteit kwam 'n rusteloos vragen naar de gelöschrieven van alles, wat zich aanmeldde. Om aan eenzijdigheid en vooroordeel te ontkomen moest alles in z'n bestanddeelen worden ontbonden en tot z'n gronden teruggeleid. Men wilde 'n nieuw begin, en daartoe moesten de dingen zich laten welgevallen om als het ware voor de oogen van den onderzoeker opnieuw te worden. Typisch daarvoor is, zooals E. Pfleiderer herinnert % Hoopvol 'n het reusachtig succes, dat straks de Robinsonaden ten ^^^^^ °®*^" deel valt. Daniel Defoe's ronian, in 1719 uitgekomen, bevat „eine für jene Tage hochst bezeichnende Philosophie der Geschichte. Das fertige Gewebe der historischen Gegenwart wird aufgetrennt in seine elementaren Faden; das  einmal tiberzeugt, dass der bisherige Weg nicht zum Ziele führte, so musste die tief eingewurzelte, alle Verhältnisse bis in die Elemente durchdringende Tradition zu einer ungeheuren Last, einer unerträglichen Hemmung werden; Männer von starkem Wissensdrange und lebhaftem Temperament mussten die erste und wichtigste Bedingung einer Wendung zum Besseren darin erkennen, diese Last abzuschaffen. Es ist leicht, die Geschichte zu würdigen, wenn man eine vollige Freiheit gegen sie erlangt hat; wie aber zur eine solche Freiheit erreichbar ohne ein Hindurchgehen durch eine entschiedene Vemeinung, einen schroffen Bruch? Dieser Bruch aber kann nicht ohne Affect und Leidenschaft erfolgen; wer sein dasein erst erstreiten muss, wird selten gerecht sein". 18 Riment des Naturforschers neu zu werden vor dem Auge des kritischen Beschauers. Gewerbe und Kintste. Gesellschaftsbildung und Religion—Alles wird einer genetischen Definition ab ovo unterworfen. Op eea lijn daarmee staat de zoo geliefde „kritische Betrachtung moralischer Verhaltnisse, Sitten und Gebrauch aus der Vogelper- spective", zooals we die vinden in "Gulliver's reizen" van Swift, in Montesquieu's „Lettres Persanes", in Hume's „A dialogue". Wat zich op die wijze met onafwijsbai'e evidentie voor bet eigen verstand legitimeert, wordt aan- genomen, niet wat men sedert tal van eeuwen gewoon is aan te nemen, niet wat Aristoteles of Thomas zegt, noch wat de kerk leert. 'Ondeizoek Deze algemeene stemming, tezamen met de behoefte van den geest aan nieuwe methoden om bet overvloedig aangegroeide op aen geografisch, philologiscb, naturwetenscbappelijk materiaal voorgrond. te bemacbtigen, bad tot voor de band liggend gevolg, dat alle aandacbt geconcentreerd werd op bet orgaan, waarmee . Al deze arbeid verricht moest worden. Men wilde evenzeer van de slavernij van eigen vooroordeel en lievelingsneiging bevrijd worden als van kerkelijke en scboolscbe banden. Daartoe moest ook de organisatie van onzen geest nauw-keurig worden bestehend, 'n ernstig onderzoek worden ingesteld naar de gelösfbrieven van onze menscbelijke overtuigingen. Alle autorite van zicb werpende, voelde de geest te sterker de noodzakelijkbeid der kennis van- en gebondenbeid aan die wetten, die uit z'n eigen wezen voortvloeien. E. Pfleiderer a. w. pg. 19 Ook hier zocht men generale opruiming te houden Ook hier en 'n geheel nieuw begin te maken. Tabula rasa: hetzij nieuw begin, dan bij wijze van proef, als bij Descartes, hetzij in ernst als wezenlijke begin toestand, gelijk bij de empiristen. 