Bijdragen tot de taal-, land- en volkenkunde
wanden. en wordt op Ceram verviaigen door vene Leijen re moet. Carpop hae uedleeta, De insecten van deve vier vibanden- megen hebben mede ven gemeensehappelipk harten; on de ze rtrn seinen aan te duiden, dat bonnen bet gebied choor den gpranmein pre’ Kortelings pen OUlfsestrenter diet Aetsankeh Be Valgr VII Ms 129 EEN ENGELSCHMAN EN EEN NOORD-AMERIKAAN geheele’ zwaarte op de handen en terstond lieten ook de steen- brokken, waaraan ik mij vastgeklemd had, los, en begon ik naar beneden te glijden. De inlanders, die aan beide zijden naast mij stonden, schreeuwden luidkeels, maar geen hunner waagde het mij te grijpen uit vrees dat ik hem in mijn val zoude medeslepen. Tusschen de losse steenen groeiden hier en daar enkele varens en breidden hunne bladeren naar het. zon- nelicht uit. Toen ik bemerkte dat ik naar beneden ging, wendde ik mij toevallig op mijne rechterzijde en zag er een; snel als de bliksem vloog mij de gedachte door het hoofd , dat mijne eenige hoop was dat varenkruid te grijpen. Dit deed ik met de rechterhand en drukte met dezelfde beweging mijn ellehoog tusschen de losse steenen; dat was, Goddank! vol- doende om mij tegen te houden; was de plant afgebroken , dan was 1k in minder dan eene minuut op de ruwe rotsen in de diepte verbrijzeld. De geheele zaak dunrde niet zooveel tijd als men noodig heeft om hier twee regels te lezen. [k zag mij gered, deed eene diepe ademhaling om mij te herstellen , dankte God dat ik er zoo goed afkwam, stiet met hielen de losse steenen weg, draaide mij om en klauterde weder voort. Boven den gordel van losse steenen was de bergwand met eene korst bedekt, die hoofdzakelijk uit zwavel bestond; deze is naar be- neden gespoeld door de regens, die hier ook vele kleine groeven gevormd hebben. Hier kwamen wij beter vooruit, hoewel het bijna scheen of wij tegen den gemetselden muur van een huis opklauterden; en ik begon te gelooven dat ik een waardig lid van de Alpenclub zoude zijn, als ik ten minste weder levend beneden kwam. Op dit oogenblik hieven de inboorlingen boven ons een luid geschreeuw aan; en ik vermoedde natuurlijk dat een hunner den grond onder de voeten verloren had en een gewissen dood te gemoet stortte. Ik had, waar bommen en granaten vlogen en mannen vielen, in de voorste gelederen gestaan '; maar nu het gevaar te zien 1 Namelijk in den Amerikaanschen slaven-oorlog in 1862 en 1863, waar Bickmore in het leger der Unie streed, waardoor hij zich ook de sympathie van den Javaanschen prins-schilder Raden Saleh heeft verworven. Hoofdst, I, IN NEDFRLANDSCH OOST-INDTE, 123 aankamen en te gevoelen dat ik er volkomen machteloos tegen- aver stond, ik moet bekennen dit deed mij beven. Ik dook neder in de groef, waarin ik mij bevond, en hoopte maar dat de steen over mij heen zon springen; op hetzelfde oogenblik danste een stuk lava, een voet in het vierkant. den berg af en vloog een dm vijf, zes, over het hoofd van een koeli heen, che venige voeten rechts van mij stond, Ik hield het voor uit- gemaakt dat de here weder eene iitharsting onderging eu in een oogenblik ons allen van zijne bijna loodrechte wanden naar beneden zonde schulden: daar er eehter geene steenen meer kwamen, klommen wij verder en stonden weldra aan den vand des Kraters. Het geheim van de vallende steenen loste zieh nn op Ken onzer had den top eer dam de overigen bereikt en toen met hulp van een inboorling voor zijn vermaak steenen er af: gewenteld om ze den berg te zien afspringen: doeh beul, dom genoeg, vergeten dat wij silen, eer wij op den rand van den top komen honden, gedeeltelik de spits ineesten rand) ruipen en dat zij. die neg niet hoven waren. zieh vlak onder hem mee sten bevinden. ee gansehe berg ie ven groote kegel van Kleine, hhoekiee blokken trachvtisehe Liva en vuleaniseh zand, en de krater. die — ziek aan den top bevindt, is slechts eene kegelvormige uithol- ling om de massa, Dry, ts ongeveer tachtig voet diep, en dew: nenderd tot vierhonderd en vultie voet in doorsnede De vlakte ep den top heeft ven elltptischen vorm en 1e omstreeks neues basdderd voet dang en zeshonderd voet breed. Ze bestaaut nan den Oosthant mt Kleine davabokhen odie ocen de boorten geler wit Ned breekt orn oy vele ett set omoebiene:] met per vwavetkorst over bezen zijn. Door ee steetioapen stijgen Voortdurend damp en aveasvelieevnnr gus opp, Ch We haustten ons mear ele boven den Werd] jtemretiele zede om le verstek henee aegon bee oat feraats 5 aj vele plvatsee oreestern Mer oren pn oden draf zetten ome net an de verte steenen onse schoenen te verzengern Nan de Went zijde dee heaters bestaat de rand: zervotendeels met zn en ds aps ene plate hoederd en twintre Vort hoover deur aart dee Ooa sonde, De teur. aptent zieh daardoor redder deel: kh rar Het Oderntern tee. nep Teeter Kan men Man verte der bteret aperleevene: pieten "yet yroetete vere te der viakte op der top van dezen afi notten bent teu Toen way het Hoogste punt onde Noord ste: de be re ht auldden , boven MI ese aver de ne rand eN boob teer, rears Ue edere epperesterty werk samen Aruter, die op eu Sreepsbern Sots ade 194 EEN ENGELSCHMAN #N EEN NOORD-AMERIKAAN volstrekte hoogte des bergs is. Er warrelden dichte massa’s danp en andere gassen uit op, en slechts nu en dan konden wij de wanden van den diepen, gapenden afgrond onderscheiden. Hier rustten wij uit en namen ons tweede ontbijt; daarbij ge- noten wij, als het verstikkende gas ons niet in het aangezicht woel, een prachtig uitzicht over de geheele Banda-groep. Toen gingen wij weder verder om de Noordzijde heen en kwamen in een ouden krater, waar zich een groot rotsblok bevond, op welks eene zijde » Aetna”, de naam van een Nederlandsch oorlogschip, ingesneden was; en onze kapitein besteedde eenigen tijd om daaronder » Telegraaf”, den naam van ons jacht, te graveeren. Hier zag men eene groote hoeveelheid zwavel; de Gouverneur zeide, meer dan hij op eenigen berg op Java had gezien; want het behoort tot de kemmerkende eigenschappen der vulcanen van dezen archipel, dat zij allen veel zwavel op- leveren. „nlet werd nu tijd om weder af te dalen. Wij riepen dus onzen gids, wien iemand den classieken voornaam Apollo ge- geven had (althans een gepaster naam dan Mercurius; want met gevleugelde voeten bewoog hij zich nooit); maar hij kon niet zeggen waar wij gaan moesten: als men naar beneden keek zag alles er geheel anders uit. Lk zocht eene plaats, waar de plantengroei zich het dichtst tot den top uitstrekte, en vroeg hem of ik daar afdalen konde, waarop hij natuurlijk # ja antwoordde, gelijk de meeste menschen doen, wanneer zij niet weten wat te zeggen en toch een antwoord moeten geven. „Ik had eene soort van Alpenstok, een langen stok , aan het eene einde eenigszins omgebogen, medegenomen. Daarmede maakte ik in de korst, die het zand en de losse steenen be- dekte, plaats voor mijne hakken, en begon zoo af te dalen. Onder mij scheen de helling honderde voeten ver bijna lood- recht; maar ik werkte mij, langzaam aan, meer dan negentig voet naar beneden en begon mij zelven reeds geluk te wen- schen, dat ik zoo goed vooruit kwam. Spoedig, dacht ik, zal ik daar ginds zijn, waar ik mij aan die struiken kan vast- houden en dan is het ergste voorbij. Daar werd ik op eens verschrikt door een geroep van mijne tochtgenooten, die zich op eenigen afstand rechts van mij bevonden: # Halt! ga geen stap verder, maar klauter dadelijk weer naar boven, precies zoo als gij afgedaald zijt!# Nu keek ik voor het eerst om en gag tot mijne ontsteltenis, dat ik op eene landtoug tusschen IN NEDRKELANDSCH OOST-INDIË. 125 twee lange, diepe kloven stond, waar kort geleden groote berg- stortingen moesten hebben plaats gehad, Uk had nye opmerk- zaamheid zoo vast op het voor mij staande struikgewas gevestigd, dat ik rechte oeh links gekeken had, wat in zulke bedenke- lijke toestanden gewoonlijk een goede regel is. Verder sun was mijn gevaar vergrooten; ik keerde dus om. klauterde weder naar boven en hep om het beveneinde van eene der Kloven heen, War ergens de korst wat zwak geweest en ouder mijne eakhen webroken, dan hed eene macht ter wereld mij van ven agenblikkelhjhen dool kunnen redden. ‘Perwyl ih met mijn stok voor elken voetstap plaats maakte, dacht ik aan Professor Tendal’s gevaarliyke bestijging van den Monte Rosa. Eandelijk bereikte ih mijne gezellen, die den wer hebden gevonden. langs welken wij naar boven waren gekomen; en nadat wij eenige malen uitgegleden, ons wat verstuikt en niet onbelany- mjke Kwetsuren gekregen hadden. bereikten wij allen welk hie den terond en verheugden ons dat wij van den valeaan af en, op Banda Neira landed, weder op vasten beelem Waren « Op Sumatra werd Bickmore door den Gouverneur te Pad anise. den heer Van den Bossche, niet sleelits met de meeste voor- homendheut ontvangen, maar ook diens ergen rerWagen ter zijner beschikking gesteld voor den tocht. dien hij over band naar Sibova wilde ondernemen in gezelschap van deu heer Theben Perville, die eene inspeetiereis over de wegen u die reehting te inaken had. Voor zijne nitstapges wer plaatsen, dre per as uiet bereikbaar waren. werden hem door Residenten en Controleurs met de grootste beretdw allied ropaanden en wer betdders verstrekt. Zulk ven uitstapje Was zijn bevock aan het Meer vaan Manindjoe. in de Padangseie Bovenianden eleven tusschen de dandsefiappen de VI hota’s en de DV hots, en sands ook wel het Veer der No hots senen, Wearvon hay de- besschiriyy neer woeft > welke WY Nyer tery shotte nsederdersen © 2¢ Februar. De Lispecteur wenscht, nn ceniven t.nl 1) Pels te hebben. van dia hier (te Fort de Roek uit tee rusted. on daar uk het Meer van Matniudjoe Wensegie te Zen. chat eens. Mins ZijWaarts van onzen wee beet, maaate in van die geleven. herd weboruih, De Resident was zoe verobelys muj ven zeer schoon oriypaant te even, en dezen morgen braken we Vroew- tydig cp in Noordwestelijke mehting maar Matera Ons wer berde dadelyk van het hooge plateau mm eene reeks diepe daten met besslrechte warden. die uit henessmew esse beatin zanden Se Valgr VII 15 198. EEN RNGELSCHMAN EN EEN NOORD-AMERIKAAN klei bestaan, die zich daor oplossing en vertering van puim- steen hebben gevormd. Die diepe dalen zijn ontstaan door de werking der smel stroomende wateren, die op hunnen bodem vlieten, en die, telkens hunnen loop veranderende en zich van de eene zijde des dals naar de andere wendende, ook de kleine hellingen hebben medegesleept, die zich aan den voet der klippen hadden gevormd. Die klippen zijn daardoor loodrecht hetzij het dal breed of eng zij. De lagen zand en klei liggen geheel hori- zontaal; en wij zijn daardoor gerechtigd aan te nemen, dat zij zich in een zoet- of zoutwater-meer afgezet hebben. Fossilién , van welken aard ook, waaruit men zoude kunnen opmaken of deze, uit eene jongere periode afkomstige, bezinksels hunnen oorsprong aan een meer of aan de zee te danken hebben, heeft men, zooverre mij bekend is, er nooit in gevonden. De bovenranden der hooge dalwanden zijn zoo scherp begrensd dat de buffels, die op de in de hoogte liggende weiden grazen, zich onbewust te ver wagen, naar beneden storten en natuurlijk oogenblik- kelijk dood zijn. De Hollanders noemen daarom ook deze dalen » Buffelholen. » „Op verscheidene plaatsen storten zich kleine zijrivieren in den hoofdstroom, die hier naar het Noordwesten vliet !; en de landtong in den scherpen hoek , dien zulke zijrivieren vormen , stijgt als een loodrechte muur met scherpen kant omhaag. Deze diepe dalen gelijken op de Canons of kloven van den Colorado, die insgelijks door de afkuagende werking van stroomend water ontstaan zijn; maar hier zien wij het landschap in vergelijking met gindsche diepe, sombere, donkere afgronden slechts op kleine schaal. Twee- of driemaal klauterden wij den zigzag-weg op, die aan den wand van het eene dal was, en daalden dan weder in het volgende af. IN NEDERILANSCH OUST-INDIC. 127 plateau, dat van Fort de Koek tot Matoea, in vergelijking met het Zuidelijker gelegen hoogland, zeer onvruchtbaar is. „Van Matoea wendde onze weg zich naar het Westen en leidde door breede sawahs met halfvolwassen rijst bedekt. Hij liep langzaam bergop, totdat wij ons op den rand eens kraters van geweldig groote afmetingen bevonden. Dikke regenwolken pakten zich samen en begonnen hevige plasregens uit te storten, die alles om ons heen onzichtbaar maakten; ik kon sleehts zien dat wij op den rand van een onmetelijken gupenden kolk stonden. Nu sing onze weg spoedig bergaf, eerst rechts en dan links; eu als ik in de diepte blikte, waarheen wij afdaalden, omnngden ons zoo dikke dampen dat op een afstand van drie honderd voet alles voor onze voeten verborgen was en het scheen alsof wij in den bodemloozen afgrond moesten verdwijnen. Wij gingen altijd maar bergaf; doch ik was nu halfweg en wist toeh tot mijne geruststelling dat er aan den weg een eind kwam; en bovendien was van daar af het pad niet meer zoo steil en dus ook niet zoo glibberig als de helft, die wij reeds hadden afye- lel. Zoo gleden en Krabbelden wij dus voort; en th kwam des namiddags in tijde aan de woning van den Controleur dezer streek, die in het dorp Manindjoe aan de Oostzijde van het meer gevestigd is. e De hoogte des rands van den kraterwand bedraagt daar, waar wij waren begonnen af te dalen drieduizend zeshonderd, en die der oppervlakte van het meer een duizend vijfhonderd en veertig voet boven den zeespiegel, De afstand, dien wij af- geleerd hadden, was dus in loodrechte richting tweeduizend voet, maar om zoover te Komen was de weg voortdurend zoo mu zigzag rechts en links gegaan dat wij vijf (Eng.) uujlen had- den gemuaakt, ‘Pegen den avond hield de regen op, en de Con- trolear bracht my een Kleinen afstand Noordwaarts van de kam- pong aan vene heete bron, waar de inlanders cen vierhoekigen vijver hebben om te baden , dien ze met een klein huisje hebben overdekt; want zij schrijven aan dit warme water allerlet genees- heacht toe. Met water was voor het oog volkomen helder en er was volstrekt geen uitstroomen van eenig gas te ontdekken De temperatuur was 1021,” Far. of 31,33° K., en op de onder de oppreviakte hgyende steenen zag men vene groote menigte alen. Bij zonsonderging steven de zwarte wolken , die gedurende den uacht den Krater gevuld hadden, langzaam vaar boven, der aasrvaohehijk niet zoo hoog dat zij ons toelieten de toppey 128 EEN ENGELSCHMAN EN EEN NOORD-AMERIKAAN der bergspitsen te zien, die op den getanden kam van den tegenover liggenden kraterwand staan. Het schitterende zonlicht scheen nu door de driehoekige openingen heen, die zich tus- schen het benedenvlak der effene wolken en de wanden der scherp ingesnedene kloven bevonden; deze schuinsche, gouden lichtstrepen vielen op eenigen afstand van den tegenoverliggenden vever op het water, kwamen dan over het meer naar ons toe en verlichtten de plaats, waar wij zaten en dit in zijne soort eenig en prachtig schouwspel waarnamen. „Nadat het zonlicht verbleekt was, stegen de wolken hooger; ik kon nu rondom mij zien en alle zijden waarnemen van den grootsten krater, dien het mij ooit te beurt viel te aanschou- wen, en die inderdaad een der grootste van de geheele wereld is. De algemeene hoogte van den wand verschilt niet noemens- waard van die van het punt, waar ik hem op mijn tocht naar Mamndjae overtrok, en is, met uitzondering van die plaats, „eer steil en op verscheidene punten nagenoeg loodrecht. Hij is niet cirkelvormig maar bestaat uit twee cirkels van ongelijke middellijn, die zich aan de eene zijde vereenigen en zoowel aan de Oost- als aan de Westzijde eene landtong laten vooruit- springen. Elk van deze cirkels 1s een krater en de vooruitsprin- gende landtongen duiden de grens er tusschen aan. De breedte van den grootsten krater bedraagt, volgens de beste kaarten, welke ik heb kunnen raadplegen, aan de oppervlakte van het meer drie zeemijlen; die van den kleinsten krater aan hetzelfde niveau twee en een kwartmijl; en de lengte-as van het meer, die Noord en Zuid ligt en met de groote Barisan-keten , waarin het zich bevindt, nagenoeg parallel loopt, bedraagt niet minder dan zes zeemijlen 1. Deze beide kraters hebben zich, naar mijne meening, niet gelijktijdig gevormd; de grootste krater, die in het Noorden ligt, is de oudste, de kleinere of Zuidelijkere, de jongste. De spankracht, die den grootsten vormde, had daar- door toen zij den kleineren deed ontstaan niet slechts iets van hare sterkte verloren maar was ook eenigszins van richting ver- anderd. Deze reusachtige krater is voor ons des te belangwek- kender, daar hij even groot is als die, welke naar onze voor- onderstelling vroeger op de Banda-eilanden bestond, waar wij Lontor, Poeloe Pisang en Poeloe Kapal als deelen van den ' Volgens andere opgaven is de grootste breedte 20800 en de lengte 37600 Rijul, voet, IN NEDERLANDSCH OOST-INDIG. 129 wand dieua kraters beschouwden, ingeval ook deze, gelijk wij daar vermoedden, niet cirkelvormig maar, even als die van Manindjoe, bijna elliptisch was. Zelfs de beroemde krater van het Tenywer-gebergte neemt matige afmetingen aan, als men hem met dezen vergelijkt. w Aan de Westzijde van den grootsten krater bevindt zieh vene spleet of diepe kloof, die het overtollige water naar zee voert, Deze spleet is, wat ik nog opmerken wil, aan de naar de zee liggende zijde ontstaan, waar natuurlijk de kraterwand het dunst en het zwakat wax 1. De streek hier in den omtrek wordt als zeer belangrijk beschouwd, wijl de koffieboom hier bijzonder goed tiert. De wewonnen koflie wordt in booten over het Meer naar den mond van het afwaterings-kanaal gebracht en van daar naar het kustdorp Tikoe vervoerd 2, e De Controleur toonde mij ook eene menigte van de eetbare vagelnestjes, welke men in de naburige hlippen vindt, en die voor zeer voortreffelijk gehonden worden, wel te verstaan door de Chaneesche lekkerbekken; want als de bewoners van het Hemelsche rijk uiet op den inval waren gekomen, dat men ze ale Jekkernyen kon beschouwen, hadden, geloof ik, de Euro- peanen er nooit aan gedacht ze te proeven. „25 Februari. Om acht uur reed ik met den Controleur weder den kraterwand op; wij namen denzeifden weg, dien ik azisteren was afgekomen. De wer ix aangelegd langs den voor- 4] Peony of den vooruitstekenden bergrug, dhe aan de Oostzijde de gepens tusschen de twee hraters vormt, en loopt zoo zeer rechts en inks in zigzag, dat zij van beneden af bezien , ons desert denken aan den wey, langs welken de bewoners van Babel zannen hoogen toren beklommen, zooals wen dien gewoonlijk niet afsebeeld. Tot bekorting van den wer gingen Wij over een aantai stere plaatsen tr stede van Fanges den weg daar omheen. Ide Kler en het watte gras waren eehter zoo glibberig dat zulk biauteren met het grootste gevaar gepaard wing; urar tot Zijne geruststelling wist de ruiter dat, wanneer zijn paard uitgleed, a nt tn 7 Wasruom zulks -natuurlyk + in, ie ons in dit geval niet recht duidelyk, daar dr brater tech niet onmatdellgk aan zee list, maar vog dour ven gedeelte enn de Harican-hiten daarvan geeckeidea se. Iet Meer van Singharah, dat ia tasmrigk gelijke ometandighedeu verkeert, heeft dan och ryo afwaterings-hanaal, dé» Cbwbalin. aan de dust- of landzyde. 3 Het hoer bedeoride afwateriogekanaal ie de rovser Autokau, she by Mourara Puctets, ce paar uien buvurdeu bikor, iu zee vail, 130 EEN ENGELSCHMAN EN BEN NOORD-AMERIKAAN zij beiden vele honderden voeten naar beneden stortten en dus, wanneer zij omlaag aankwamen, geen van beiden langdurige smart zoude hebben uit te staan. „De sterke regen van gisteren had geheel opgehouden, en toen wij dezen rand des kraters bereikten, genoten wij een volkomen overzicht van die ontzaglijke kom, die zes mijlen lang, vier mijlen breed eu meer dan tweeduizend voet diep 1s. Loo het scheen, was de krater reeds sedert lang niet meer werkzaam, en de heete brounen aan de oevers van het Meer waren nog het eenige, dat aan de oorzaken herinnerde, waar- door hij voor vele tientallen van eeuwen ontstond. Als wij van ons verheven standpunt naar beneden staarden, zagen wij wolken onder ons drijven, en op den tegenoverliggenden wand des kraters duidden lange, smalle, verticale strepen kale aarde de plaatsen aan, waar langs zijne steille hellingen bergstortingen waren afgerold. | „Kort na onze aankomst te Matoea kwam ook de Inspecteur van Fort de Kock aan en zetten wij onze reis naar het Noord- westen te zamen voort. » Wanneer men eene vergelijking wil maken tusschen de be- trekkelijke waarde van het werk van Wallace en dat van Bick- more, is het ontegenzeglijk dat het eerste meer nieuwe waar- nemingen op het gebied der natuurkennis in den uitgebreidsten zin bevat, vooral wanneer eenmaal het Darwinisme, waarvan Wallace een aanhanger is hoewel niet in zijne uiterste conse- quentie, mocht blijken waarheid te zijn. Bickmore had natuurlijk die waarnemingen, voor zooverre hem dezelfde voorwerpen onder de oogen kwamen, slechts te bevestigen; maar in juistheid van blik, in natuurschilderingen en onderhoudenden verhaaltrant geeft hij zijnen voorganger niets toe; terwijl hij daarenboven vrij wat minder fouten begaat dan Prof. Veth in dezen heeft moeten verbeteren. Het gunstig onthaal en de welwillende mede- werking, die hij overal in den Indischen Archipel van de Nederlandsche autoriteiten ondervond en dankbaar erkent, weer- houden hem ook niet met de meeste vrijmoedigheid over som- mige regeerings-beginselen zijn oordeel uit te spreken. Zoo zegt hij ter zake van het specerij-monopolie: # Na dien tijd (het sluiten der bekende overeenkomst met den Sultan van Ternate jy 1652) werden door de Hollauders elk jaar expedities uitge- ( { IN NEDERLANDSCR OOST-INDIË, 131 rust om alle eilanden opnieuw te doorzoeken en alle bommen uit te roeien, welke uit door vogelen overgebrachte zaden waren opgeschoten. Je iet daher allerdings cigenthumlich, dass man im Lande des Zuckerrobrs den efeinen Zucker von Europa beaeben mass. Dem hullandiwechea Handel zu Liebe eeenien auch wanche andere annaturliche und gewaltthatiye Massregelen er- egtificn . die an jeue der werland ostardischee Compagnie enanern, So ist ce anf Java emiebt erlaubt den Weinstuck in groeseren Massstabe anzupfisuzen, ubshich er etrefllsch. besonders in den Ilohen van 2000 - 3000 Fuse yedeuhen wurde, und -zuar itt dirses Verbot deshalb erlansen, um den Haudel, der geerneartig econ Holtland uach Ostindien vursaglich mit fransosschem Wein wefuhert word. e keinen bantrag an than. Cnseres Beduinkens aber wurde Holland besser thon, esuf den regenen ontindischen Besitaungen einen wabrecheiglich gang vortreff- eleben Wein an gewsnnen and den cigenen Bedarf sowohl zn decken, woe auch edem Auslande dae Product zuzuführen, ale bedentende Summen hiefur uach « Praakerich flicsecn zn lassen © | Th. 1 9 85). Wy hebben deze laatste regels aangehaald ven ar meteen tegen fe spreken. Het is waar, men boort wel verhalen dat het aashuerken van den wijnstok op groote schaal op Java zonde verboden syn, maar bet 1e une uiet grlukt dat verbend ersens te vinden, en wij betwijfelen zijn bretaan ten sterkste fat overigens sominige streken van Java, men zegt vooral de Readentie Rembeng, voor de wyucaltnur zeer geschikt zyn, is veelmalen breerri en bet zoude wellicht eenmaal de morte beluunen daarmede eens ern: agr, waar vi fetamiipe , proeven te nemen. 130 EEN ENGELSCHMAN EN BEN NOORD-AMERIKAAN zij beiden vele honderden voeten naar beneden stortten en dus, wanneer zij omlaag aankwamen, geen van beiden langdurige smart zoude hebben uit te staan. De sterke regen van gisteren had geheel opgehouden, en toen wij dezen rand des kraters bereikten, genoten wij een volkomen overzicht van die ontzaglijke kom, die zes mijlen lang, vier mijlen breed eu meer dan tweeduizend voet diep is. Zoo het scheen, was de krater reeds sedert lang niet meer werkzaam, en de heete bronnen aan de oevers van het Meer waren nog het eenige, dat aan de oorzaken herinnerde, waar- door hij voor vele tientallen van eeuwen ontstond. Als wij van ons verheven standpunt naar beneden staarden , zagen wij wolken onder ons drijven, en op den tegenoverliggenden wand des kraters duidden lange, smalle, verticale strepen kale aarde de plaatsen aan, waar langs zijne steille hellingen bergstortingen waren afgerold. » Kort na onze aankomst te Matoea kwam ook de Inspecteur van Fort de Kock aan en zetten wij onze reis naar het Noord- westen te zamen voort. 4 Wanneer men eene vergelijking wil maken tusschen de be- trekkelijke waarde van het werk van Wallace en dat van Bick- more, is het ontegenzeglijk dat het eerste meer nieuwe waar- nemingen op het gebied der natuurkennis in den uitgebreidsten zin bevat, vooral wanneer eenmaal het Darwinisine, waarvan Wallace een aanhanger is hoewel niet in zijne uiterste conse- quentie, mocht blijken waarheid te zijn. Bickmore had natuurlijk die waarnemingen, voor zooverre hem dezelfde voorwerpen onder de oogen kwamen, slechts te bevestigen; maar in juistheid van blik, in natuurschilderingen en onderhoudenden verhaaltrant geeft hij zijnen voorganger niets toe; terwijl hij daarenboven vrij wat minder fouten begaat dan Prof. Veth in dezen heeft moeten verbeteren. Het gunstig onthaal en de welwillende mede- werking, die hij overal in den IJndischen Archipel van de Nederlandsche autoriteiten ondervond en dankbaar erkent, weer- houden hem ook niet met de meeste vrijmoedigheid over som- mige regeerings-beginselen zijn oordeel uit te spreken. Zoo zegt hij ter zake van het specerij-monopolie: » Na dien tijd (het sluiten der bekende overeenkoinst met den Sultan van Ternate jy 1652) werden door de Hollauders elk jaar expedities uitge. IN SEDFRLANDSCH OOST-INDIË. 131 rust om alle eilanden opnieuw te doorzoeken en alle boomen nit te meien, welke uit door vogelen overgebrachte zaden waren opgeschoten. Ken tweede voorbeeld van dergelijk egoïsme zal men bezwaarlijk in de geschiedenis aantreffen. Het wevole van dit verdrag en deze politiek was, dat gedurende eene reeks van jaren de inkonsten van het Bestnur op al de Moluksehe eilanden zijne uitgaven daarvoor op verre na met dekten; en thans ziet ieder in, dat men door die onedele en uitsluitende wijze van handel drijven zeer veel verloren heeft, En ten opzichte van de inveer-rechten: «Het bloeiendst was de handel op Amboiua gedurende den tijd, dat de Engelschen het voor het Faatst in bezit hadden, van ISIt tot 1816. Toen was de haven vrij: waar Zoelra zij opmeuw am de handen der Hollanders over- ging, werd er weder inkomend reeht gevorderd , dat deze handel in andere hanalen dreef, waar hij sinds dien tijd gebleven is, hoewel Amboina thans eene vrijhaven is. Men heeft het rechte middel aangewend, maar te laat. Hetzelfde lot heeft ook de handel te Batavia gehad, waar de hooge inkomende reehten de handelaars uit het Oostelijk gedeelte van den Archipel genoopt heb- ben hever rechtstreeks naar Singapore te zeilen be Sehoon hij ook bs Ook De. Friedmann, beewel ven ijverig verdediger van het enltuurstelsel ta syo zebeelen umvang, vindt toch ook wijlen het specery-inonopelie eu enkele andere bepalingen van dergelijke strekking wel wat sterk. Zoo eest hy, over de paibereultaur sprekende: - Bemerkenswerth ie nur, dass aaf Java der fein raf- -feirte Hut-) Zucker nicht fabrizirt wird, Diese letete Hand an den Zacher au cheavm, bat uch Helland fur esine cinhetmischen Raflinerien erclbet vorbehalten. he ict daber allerdings cigeuthumlich, dass mau im Lande dee Zuekerrohre den Seiven Larker von Kurupa beaehen mass. Dem halandiechen Handel zu Lieke eerden mech manche andere anoaturhehe und gewaltthatize Massregelen er- -grifen, die an zene der weiland uetindischee Compacme cranes Suites anf Java emoht erlaubt den Weinstock in grosseren Macwtabe ansuptlangen, vbalich er etgefflich, besuodere in den Hahen son 2000 8000 Fuss gedeaben worde, und exz@ar ict dieses Nerbot denbalb erlaesen, nam den Handel, der geest swartig evau Bland wach Ostindien surcagleh mit francosaschons Wein srfchrt wird, cheers bantrag an Chun. Cneeres Kedinkens aber waarde Holland bese r than, eens den cigenen ontiohechen Beatzungn einen wahrschiintich gana vortreff- cleben Weon zn gewinnen nod den rigenen Bedarf eaaehl zu decken, mre auch edem Auclaude dae Prodact gzuzufihren, ale bedenterde Summen hiefur wach oP raakevich Bwsarn zu lasern oho Pe 45: Wy hebben dre lantste regele aangehaald om ar meters tegen te opreken. Het is maar, meu buurt wel verhalen dat bet sbeerken van den wynetok vp groote er haal op Java geerde verbeden zijn. maar het sa une niet gelokt dat verbead croene te vinden, en wy betmgfelen zyn brelaan ten oferkete Dat overigens somimivge streken van Java. men zegt vooral és Residentic Kembaug, voor de wyncuituur zeer geerhikt ayo, se veelmaien wernt en bet guude wellicht venniaal de mote heleonen daarmede vens ern- sage, maar te fetandiye , preeven te nemen, 139 KEN ENGELSCHMAN EN EÉN NOORD-AMERIKAAN ENZ. het geheele regeeringsstelsel der Nederlanders niet af keurt, toont hij toch daarop een meer onbevangen blik te hebben geworpen dan men aan Wallace kan toekennen. Voor den zoon van het vrije, zich zelf ontwikkelende Noord-America moest dan ook wel en het monopolie- èn het cultuurstelsel vrij wat meer afstootends hebben dan voor den Engelschman, wien een auto- kratisch koloniaal bestuur zoo geheel vreemd niet was. Beide schrijvers laten zich echter slechts zelden met staatkundige be. schouwingen in; wat in Nederland bij uitsluiting de koloniale quaestie heet, alsof er niets anders, althans niets belangrijks meer omtrent de koloniën te vragen viel, was voor die natuur- onderzoekers in ‘t geheel geene quaestie, en zij roeren dus dat onderwerp slechts terloops aan. Hun doel was grondige kennis van den Archipel te verkrijgen en te verbreiden ; daarin moeten zij ous, Nederlanders, tot voorbeeld zijn en ons tot naijver opwekken. Die kennis is voor ons van het hoogste gewicht; haar hebben wij noodig voor het welzijn van den Inlander, voor den bloei der kolonie en de welvaart van het moederland; zonder haar is het onmogelijk een stelsel te gronden, dat die belangen in harmonie brengt. Doch die kennis moet niet slechts het eigendom zijn van enkelen, maar van geheel het beschaafde deel des volks; niet slechts eenige, soms zeer eenzijdige, #2pe- cialiteiten,#” maar alle ontwikkelde Nederlanders moeten hunne stem kunnen doen hooren waar het Indische belangen geldt. Daartoe is het niet altijd noodig met onze eigen oogen te zien, mits maar onze berichtgevers goed uit de hunne hebben ge- keken. Velen hebben Indië bezocht of bewoond en kennen het niet; enkelen zijn nooit den Oceaan overgestoken en kennen door en door al wat er thans van te kennen valt. Het aantal van deze laatsten moet grootelijks worden uitgebreid, want „non cuiris Aomini contingit adire Corinthumy; en hiertoe kunnen geschriften als die van Wallace en Bickmore ons brengen; zij zijn betrouwbare gidsen, aan wie wij waardige Nederlandsche mededingers toewenschen. Breda. Dr. J. J. ve HoOrtANDER. VARIA. MADAGASCAR. Tot onze niet geringe verwondering ontwaren wij, dat de heer A. Girandidier, in de van groote belezenheid getuigende breede lijst, gevoegd achter zijne verhandeling over Madagascar ', geheel onbekend schijnt te wezen met onze eerste reizigers naar Osst- Indie, die op hunne reizen derwaarts of later van de Kaap de Gioede Hoop dit ciland hebben bezocht en hierover meer of minder belangrijke aanteekeningen hebben gemaakt, terwijl in ‘es Comp. papieren In 1661 reeds sprake was. «de baat St. Auszustijn en daarom heen gelegen landen in bezit te nemen. Rvenmin schijnt hij kennis genomen te hebben van den # Inven- taris der verzameling kaarten, berustende in het rijks archief +, waar hij, onder ne, 320 tot 828 van het # Eerste gedeelte », M. S. kaarten opgegeven vindt van eenige reeden, baaijen enz, deor onze schippers en stuurlieden tusschen 1611 en 1754 op de plaats vervaardigd. Diar het lustituut door ruil enz, der werken met de -Soctté Geeneraphigue” in betrekking staat, is het wellicht mogelijk dat de heer Grandidier van deze weinige regelen zal Kennis neine!. P. A. Leurs. NIEUW GUINEA. Dat de Engelschen steeds voortgaan met pogingen mm het werk te stellen om zich op Nieuw Guinea te vestieen , hiervoor vinden wij het bewijs in het volgende artikel, geplaatst in © Raletin de Ia Soc Geoge, Avril 1852, p. 404- 407. Liste dee peraunure ge cet contribec doe mamere queleonque a |avancemeut de nus cunusincauee ees Isle de Madaynerar. 134 VARTA. nOcean Highways: the Geographical Record» van Juli, 1872, blz. 110. „Nieuw Guinea. In Januari jongstleden vertrok van Sidney de brik Maria, bemand met 75 koppen en bestemd naar Nieuw Guinea met het voornemen op dat eiland eene nederzetting te vestigen. Te Brisbane ! had men vernomen, dat op den 26n Februari een schip op Bramble-nf ? had gestoten en al spoedig geheel wrak was geworden. Hlet stoomschip Basilisk spoedde zich naar de plaats des onheils, en had het geluk eenigen van het volk te redden, terwijl een ander gedeelte in de nabijheid van Tam O'Shanter's Point door de Tinonee werd geplunderd. De Zwarten tastten de booten aan waarmede men de passagiers van het wrak aan boord trachtte te brengen; een aantal werd gedood en van hen die gered werden, waren eenigen zwaar gewond, terwijl allen zich in eenen beklagenswaardigen toestand bevonden. P. A. Liever. 1 Hoofdstad van Queensland. 2 Vermoedelijk gelegen bij Bramble-Fill-eiland, op de Oostkust van Nieuw Holland. — ide SCM Pe A oa siez" | | | £ s Là » IN NEDERLANDSCH OOST-INDIE. 123 aankomen en te gevoelen dat ik er volkomen machteloos tegen- over stond, ik moet bekennen dát deed mij beven. Tk dook neder in de groef, waarin ik mij bevond, en hoopte maar dat de steen over mij heen zou springen; op hetzelfde oogenblik danste een stuk lava, een voet in het vierkant, den berg af en vloog een-duim vijf, zes, over het hoofd van een koeli heen , die eenige voeten rechts van mij stond. Ik hield het voor uit- gemaakt dat de berg weder eene uitbarsting onderging en in teen oogenblik ons allen van zijne bijna loodrechte wanden naar beneden zoude schudden; daar er echter geene steenen meer kwamen, klommen wij verder en stonden weldra aan den rand des kraters. Het geheim van de vallende steenen loste zich nu op. Een onzer had den top eer dan de overigen bereikt en toen met hulp van een inboorling voor zijn vermaak steenen er af- gewenteld om ze den berg te zien afspringen; doch had, dom genoeg, vergeten dat wij allen, eer wij op den rand van den top komen konden, gedeeltelijk de spits moesten rondkruipen, en dat zij, die nog niet boven waren, zich vlak onder hem moesten bevinden. „De gansche berg is een groote kegel van kleine, hoekige blokken trachytische lava en vulcanisch zand, en de krater, die zich aan den top bevindt, is slechts eene kegelvormige uithol- ling in de massa. Hij, is ongeveer tachtig voet diep, en drie- honderd tot vierhonderd en vijftig voet in doorsnede. De vlakte op den top heeft een elliptischen vorm en is omstreeks negen- honderd voet lang en zeshonderd voet breed. Zij bestaat aan den Oostkant uit kleine lavablokken, die aan de buitenzijde wit gebleekt en op vele plaatsen geheel met een zwavelkorst over- togen zijn. Door de steenhoopen stijgen voortdurend damp en gwavelig-zuur gas op, en wij haastten ons naar de boven den wind liggende zijde om de verstikkende dampen te ontgaan; op vele plaatsen moesten wij ons in den draf zetten om niet aan de heete steenen onze schoenen te verzengen. Aan de Westzijde des kraters bestaat de rand grootendeels uit zand en is op ééne plaats honderd en twintig voet hooger dan aan de Oostzijde. De top opent zich daardoor gedeeltelijk naar het Oosten toe, en op Tontor kan men van eenige der hoogst gelegeue punten het grootste gedeelte der vlakte op den top van dezen afgeknotten kegel zien. Toen wij het hoogste punt op de Noordwestzijde be- reikt hadden, bogen wij ons over den rand en blikten recht in den grooten werkzamen krater, die op drie vierden van de OVER DE KENNIS, DIE DE ARABIEREN VOOR DE KOMST DER PORTUGEEZEN VAN DEN INDESCHEN ARCHIPEL BEZATEN. Ta een opstel, dat an het 5e dl, Ele volgreeks dezer By- dragen ouder den titel Plolemaens en de Indische Archipel geplaatst is. heb ih onderzoeht welke kennis de Garehen en Romeinen van den Oost-Indischen Archtpel bezaten, en ik ben daann tot de slofson gekomen, dat, in tegenspraak met het gewone gevoelen, dat Ptolemaeus reeds het geheele schiereiland van Achter-Indie en een deel der husten van China zou wekend en obeschreven hebben, zijne Kennis van het vaste band van Agmie miet verder ging daan tot ongeveer 12 N.B, daar waar de Meryur-areliipel sich dangs de westkust van dat seluereiland wrtetre ht. ofmehicoorn vann dee guidoostwasrts eleven ethanden de maam van het eilnd Sava hem ook reeds fer vore wan gekomen. Ihe hoofdstelliny Viale CLE LL opstel Is tet hey toe onbestreden gebleven; slechts een der drie biyvoewsels. dat namelijk waarin sk over ele verkleiner Scan deer nea davai timdebde , heeft de heeren A. B. Cohen Stuart. PE kers. en Neubirenmer van der Tuuk de pen Hessen Uil) thaen opalen, den eersten In een bef, sen andere on ven stubye oneelijks tm deze Bydragen geplaats! en cheers derde am eem courant en aj die teeta JUMP OT ION aardive wijs, die nay ontslaat van de pheht en er verder notitie van fe nemen De heeren Cohen Stuart en Kerr hebben sen gewezen op den nim Jace ads oben anderen vari. van den mmm den ediand- on cde Laatste neee reede heeft er cen betooe tay geleserl dat gterel cthondy wel met ode beteekenis van dat woord benoeft seweest ote zijn, racer dat dhe verkbarmny toeh pede Cort id= bes at Th vee teef bet wip voet best edere met de Se vole NON. ig 136 OVER DE KENNIS, DIE DE ARABIEREN VOOR DE KOMST stukken tot nader te laten rusten, daar wij op ‘t oogenblik toch met. veel verder zouden komen, voornamelijk omdat. ik mij niet op de hoogte acht om hun argumenten ten volle te kunnen waardeeren. In dit opstel nu ben ik van zins een stap verder te doen en te onderzoeken wat er van de kennis is, die men in de mid- deleeuwen van ons Indië bezat, en wel voornamelijk door tus- schenkomst der Arabieren. — De bronnen, die wij voor dat onderzoek hebben, zijn driederlei, doeh zoo dat zij zich tot tweeërlei laten terugbrengen. Het zijn namelijk òf rechtstreeksche reizen, òf losse berichten, welke laatste, hetzij ze in algemeeue woordenboeken of in beschrijvingen zijn verzameld, hetzij ze hier en daar in verhalen, zoo als bij voorbeeld de bekende reizen van Sindbad den zeeman in de Duizend-en-één-nachtver- tellingen, voorkomen, in deze beide gevallen in karakter niet verschillen, behalve dat in die woordenboeken ook wel namen van plaatsen worden gevonden, waarvan men miets anders vermeld vindt dau de ligging, hetgeen zulke namen zeker minder geschikt maakt om in vertellingen te worden opgenomen. Wilde men zich nu tot taak stellen om al die woordenboeken of beschrijvingen te excerperen, dan zou het nut van zulk een arbeid de moeite niet beloonen. Men zou in onderzoekingen moeten vervallen omtrent het meerdere of mindere gezag dier bronnen; men zou alle mogelijke handschriften moeten verge- lijken ten einde de juiste lezingen der eigeunamen vast te stellen, op gevaar af van toch nog uiet het rechte te treffen, en dan zou eindelijk het meegedeelde nog meestal van dien aard zijn, dat het ons niet aanbood, wat ons bij de verklaring dier namen zou kunnen leiden. — Het belangrijkste Arabische werk over Indië zal wel dat van den geograaf Edrisi zijn. kij voltooide zijne + Uitspanningen van hem die begeerig is om grondig de verschillende streken der aarde te leeren kennen” (GN piel a, Cp eines | Ady oS) in January 1154 aan het hof van Koning Roger | van Napels, die hem de beschrijving had opgedragen van een planispherium, dat hij van zuiver zilver ter zwaarte van 450 rom. ponden, teder pond van 120 drachmen, had laten maken. Tot de zamenstelling van dat werk gebruikte Edrisi een aantal boeken, waarvan hij de titels op- geeft, zoo als onder anderen ook de geographie van Ptolemaeus, wiens Kattigara ik dan ook in Edrisi's werk als een ouden be- DER PORTUGERZEN VAN DEN INDISCHEN ARCHIPEN BEZATEN. 157 kende ternevind. Trouwens wat vind ik met al tn dien kraam van westersche en oostersche geleerdheid! Doch andere Ara- bische geographen maken het niet beter. Hoet dikwijls vind tk nief dezelfde plaatsnamen opgegeven als verschillende, al naar mate het onduidelijke Arabische schrift toeliet uit hetzelfde sanrd er verscheidene te lezen, en desniettemin van elk der zoo vermeutsevuldigede plaatsen weder bijzonderheden meegedeeld als bestonden zij alle in werkelijkheid! Voeg hierbij dat die bij- snuderheden ook wel eens in naauw verband schijnen te staan met die namen, op den klank af met bekende Arabische woor- den vergeleken, en men zal erkennen, dat er aan geen door- gaande verklariny te denken valt. Wij Kannen dus niet beter doen dan de reizigers op den wort te volven en te trachten ons van hunnen reiswegr eene gorde voorstelling te maken Veel van die reisverhalen zijn er sa eehter miet. ja eigenlijk bepaalt zieh onze voorrand slechts tet een par of fot een enkelen die hier tn aanmerking kan komen. De meeste Arabteren , die naar het verre Oosten winden, hebben osleelits moneelinge verhalen van diaimne reizen gedaan en daarmede de staf gelerend voor die menizte wonderbaarliyphe en verwarde vertellingen over die vreemde landen en erlanden, die zeker deorgaans in de eerste plaats meesten dienen om belangstelling in brune personen en opzien tegen zulke verre tachten op te wekken. waar dan een verkeerd opgegeven naam oof de overdrijving van de een of andere bijzonderheid niet in aanmerking hea. De venir reviver, die ons eenivazins we ouids Kan strekken, 1e een zekere Soliman, Man Wien men overigens niets weet. mur Wiens reis ons serlimld werdt in een beekje. dat in Sol os opgesteld en waarbij door een ander, eeu zeventig jaren later. vene soort van verslag daarover met verscheiden bijvoegsel i wevoerd. Het hoekje is daatstediyk inet tertaling en verklarende ieantechenimuen utsewgeven doar Wijlen Prof Keimaud te Parijs. ui I9h5, onder den titel van Aela- becom dee voyages fails partes Arahes el lev Permar dans U Inde el a la Chine, Aangezien het verste gedeelte der reis. van Resra tot Cerlon. ons diner weeen belane piboezemt, verplaatsen Sy one neers nase bet dant-tyuenocmade ethane , het Sereneib der Aralneren. Zie der wat er in bet boekje verder te lezen staat. she zee van Herkend bevat in deseifde ctelitine als Serendih eeuage etlanden, die niet talryk, mmister seer ufrool Zijt tn Wanr- IN NEDERLANDSCH OOST-INDIË. 129 wand diens kraters beschouwden, ingeval ook deze, gelijk wij daar vermoedden, niet cirkelvormig maar, even als die van Manindjoe, bijna elliptisch was. Zelfs de beroemde krater van het Tengger-gebergte neemt matige afmetingen aan, als men hem met dezen vergelijkt. „Aan de Westzijde van den grootsten krater bevindt zich eene spleet of diepe kloof, die het overtollige water naar zee voert, Deze spleet is, wat ik nog opmerken wil, aan de naar de zee . liggende zijde ontstaan, waar natuurlijk de kraterwand het dunst en het zwakst was !. De streek hier in den omtrek wordt als zeer belangrijk beschouwd, wijl de koffieboom hier bijzonder goed tiert. De gewonnen koffie wordt in booten over het Meer naar den mond van het afwaterings-kanaal gebracht en van daar naar het kustdorp Tikoe vervoerd 2. „ De Controleur toonde mij ook eene menigte van de eetbare vogelnestjes, welke meu in de naburige klippen vindt, en die voor zeer voortreffelijk gehouden worden, wel te verstaan door de Chineesche lekkerbekken; want als de bewoners van het Hemelsche rijk niet op den inval waren gekomen, dat men ze als lekkernijen kon beschouwen, hadden, geloof ik, de Euro- - peanen er nooit aan gedacht ze te proeven. „25 Februari. Om acht uur reed ik met den Controleur weder den kraterwand op; wij namen denzelfden weg, dien ik gisteren was afgekomen. De weg is aangelegd langs den voor- sprong of den vooruitstekenden bergrug, die aan de Oostzijde de grens tusschen de twee kraters vormt, en loopt zoo zeer rechts en links in zigzag, dat zij van beneden af bezien, ons doet denken aan den weg, langs welken de bewoners van Babel hunnen hoogen toren beklommen, zooals men dien gewoonlijk ziet afgebeeld. Tot bekorting van den weg gingen wij over een aantal steile plaatsen in stede van langs den weg daar omheen. De klei en het natte gras waren echter zoo glibberig dat zulk klauteren met het grootste gevaar gepaard ging; maar tot zijne geruststelling wist de ruiter dat, wanneer zijn paard uitgleed, 3 Waarom zulks #natuurliĳk# is, is ons in dit geval niet recht duidelijk ; daar de krater toch niet onmiddellijk aan zee ligt, maar nog door een gedeelte van de Barisan-keten daarvan gescheiden is. Het Meer van Singkarah, dat in tamelijk gelijke omstandigheden verkeert, heeft dan ook zijn afwaterings-kanaal, de Ombilin, aan de Oost- of landzijde. 