None
Quotiens bella non ineunt, non multum venatibus, plus per otium transigunt. Uit den zamenhang blijkt, dat hier niet van de Germanen in het algemeen, maar van de principes en hun gevolg gesproken wordt Kan nu de schrijver niet goede redenen gehad hebben om te beweren, dat deze in vredestijd liever hun tijd in ledigheid en drinkgelagen, dan op de jacht doorbrachten? en waarom zou hij niet met een enkele negatie mogen te kennen geven, dat hij hierin van caesar afweek? Meestal heerscht echter tusschen beide schrijvers de meest gewenschte overreenstemming, op ééne plaats zelfs tegen de geschiedboeken van tacitüs. Ik bedoel eene plaats in c. 6, waar wij lezen, dat de kern der Germaansche legers uit voetknechten bestaat, en Dat daarom de ruiterij niet afzonderlijk geschaard wordt, maar dat zij met genen vermengd strijdt, misti proe- (77) Lor de uitgevers worden verscheidene plaatsen van CAESARS gedenkschriften aangehaald, waarin van zoo- danige slagorde gesproken wordt. Darentegen wordt in de jaarboeken en geschiedenissen van tacitus geen enkel voorbeeld gevonden. Hieruit schijnt men te moeten op- maken, dat of de Germanen, door ke ondervinding geleerd, in lateren tijd hunne taktiek veranderd hebben, 5f dat die vermengde slagorde niet algemeen, immers niet bij de Haken, met wie de Borneinen in de eerste eeuw onzer jaar- telling vooral oorlog gevoerd hebben, in zwang zal geweest zijn. Niet te onrecht noemt K. het een in het oog loopend gebrek der Germania, dat van de in den aanvang genoemde hoofdstammen de Ingaeven, Herminen, Istaeven enz., later niet meer gesproken wordt, met uitzondering van de Sneven, zonder dat voor dat stilzwijgen eenige reden wordt opgegeven. Misschien is echter het gebrek niet zoo groot, als het oppervlakkig schijnt. Luden heeft, dunkt mij, al voor lang de zaak goed ingezien. Geen der oude schrijvers' zegt hij "hecht aan die stamnamen eenige waarde. Zij hebben ook voor de geschiedenis niet de minste beteekenis. Nooit treden Duitsche volken stamwijze veree-nigd of onder stamnamen op. Geen enkel punt, door de onder schrijend in Ingaevones en Istaevones ver Klaard, wordt duidelijker en aanschouwelijker. — Zonder twijfel zijn in een zoo wijd verspreid volk enkele deelen door taal, ge- bruik en zeden onderling nader verwant geweest, zonder twijfel heeft de krachtige wortel van het Duitsche leven verschillende stammen en vertakkingen opgeleverd. Maar bij de natur van het land en het volk is het niet waar- schijnlijk, dat de Duitschers zelven die betrekkingen gekend hebben, en de Romeinen waren veel te weinig bekend ♦) T. a. p. bl. 459. (78) Röt den zamenhang van het groote volk. Zij hadden het veel te weinig waargenomen en waren te weinig in staat om het waar te nemen, om het moeijelijkste bij de beschrijving van een vreemd volk met goed gevolg te beproeven, te weten de verdeeling in stammen naar eigen-aardige en vaste kenmvken. Als wij dit oordeel van lu-den aannemen, dan wordt de schuld van tacitus zeer verminderd, en in plaats vati hem een verwijt te doen, dat hij later van de Ingaeven en engen gebruik maakt, moe-ten wij veeleer zijne opgave, naast eene soortgelijke bijdrage tot de kennis der oude Germanen, al hebben tot nu toe de pogingen der taalkundigen, ook Die van K. (zie bl. 348), tot verklaring dier namen, weinig vruchten opgeleverd. Wat over den stijl der Germania gezegd wordt, geeft ons geen groot denkbeld van küksbebgs bevoegdheid om de philologische zijde der vraag te beantwoorden. Hij erkent, dat er veel gelijkheid tusschen dit boekje en de overige schriften van tacitus bestaat, maar meent, dat de eigen- aardigheden van den stijl van tacitus hier sterker en juist niet voordeelig te voorschijn treden (bl. 121). Daar hij geene bewijzen voor die stelling aanvoert, is eene weder- legging onmogelijk. Op de bevoegdste beoordeelaars heeft het boekske dien indruk niet gemaakt Zij vinden hier niet de meesterhand, waarmede tacitus later het groote drama des eersten Bomeinschen keizertijds heeft geschilderd, maar toch menigen trek, die reeds een vaste hand en juisten blik vertoont, zoo als het Oog van den kunstkenner in de ver-loving van de Maagd van kafhabl dezelfde hand bespeurt, die later de verhevene Madonnabeeiden wrochtte. Ik reken ^a^rtoe ook de uitdrukkingen, over welke een dichterlijk was ich, en die duidelijke herinneringen aan lucbetius Eist. Nat., IV. § 99 sq. ( 79 ) eu VERGiuus bevatten. Als het waar is, hetgeen ik nu niet darf beslissen, dat die uitdrukkingen in de Germania menigvuldiger zijn, dan in de overige schriften van taci- Tus, zelfs dan in de Agricola, dan zoude dit tot staving dienen van het gevoelen van sommigen, dat de Germania kort na de Agricola bekend gemaakt in het jaar 98 (zie c 37, waar geteld wordt ad alterum Traiani consulatum), reeds vroeger was opgesteld Maar ook in rijpere jaren had TACITD8 die dichters niet vergeten, en ook in zijne latere schriften troffen wij menige uitdrukking aan, die zoozeer aan caesab, salustius en livius laat denken, dat de overreenkomst naauwelijks toevallig kan zijn. De beschouwing der hoofdrekken van het beteiligen, dat het boekske van de Germanen geeft, heeft den Duitschen schrijver vooral bewogen, om de echteid te ontkennen. Hij kan het gelooven, dat een tagitus hen aan den eenen kant zou schetsen als ruwe en verachtelijke barbaren, die zich an luiheid, spel en dronkenschap overgeven, terwijl hij aan den anderen kant hunne deugden verheft en hen aan de Bomeinen ten voorbeeld stelt. Ik vind juist in dat scherp contrast van licht en schaduw een bewijs voor de echteid. LuDSH, tot wien küitbsbero verwijst, geeft de uitdrukking in c. 5, argentum quoque magis quam, aurum sequuntur, op als ontleend uit x.uo&Bnus, tegumen spina confectum in c. 17 en veterisque famae lata vestig. In manetu in c. 87 als Vergiliaansch, Hij had hierby Atn., III, 594 kannen citeren. Ik weet, zoo min als lüden, aan wien het hexameter augunis patrum et prisca formidine sacram in c. 39 ont-leend is. Men heeft een weerklank van en., VIII, 597 sq., daarin gemeend te ontdekken. Ik vermoed veeleer, dat het vers aan tacitus ontsnapt is, in wiens Annalen en Historiën eene menigte van hexameters schuilen. Verscheidene zijn aangewezen in de BibL Lat. van WABsaoixjBf llf 369 sq., edit. bbn. Voor de uitdrukkingen nuptiit am^ bhaUur, c. 18, terrae seges imperatur, c. 26, velis ministrantur, c. 44, bella-soma sudant, c. 45, ut in picem lenttscit, c. 45, verwijs ik op Atn, VII, 388, Georg. I , 99, Aen. VI ^ 802, Georg, lyll& en 250, terwijl tn^em^re agris, c. 46, aan Lucr. V, 208 sq. (vis humana) valido consueta bidenti ingemert et terram pressie proscindere aratris laat denken. Verg. XKITZII Proleg, ad Tac. Agricolam, p. 12. Barbaren waren de Germanen voor lederen Romein; waren het Bomeinsch gebied, dat bunten de grenzen van het Bomeinsch gebied sich, een aktiv, een onvruchtbare boden, een ruw en onbeschaafd menschenras gevonden werd; maar er behoorde de onparstijdigheid van TACITUS toe om aan de deugden dier barbaaren recht te laten wedervaren, en zijne scherpzinnigheid om vooruit te zien, welk gevaar Bome van dien kant dreigde, als het niet tot de energie en de deugden der vaderen terugkeerde. Beeds 210 jaren werd Germanië bestreden. Geen ander volk had aan de Bomeinen zoo dikwijls gevoelige lessen gegeven. Want de vrijheid der Germanen was kachtiger, dan het dwangjuk der Parthen (c. 37). K. oordeelt and ers. "Na eenige plaatsen medegedeeld te hebben, in welke hij een toon van sympathie, ja van ingenomenheid met de Germanen ondekt, doet hij de vraag, of het den schrijver wel ernst is, en is niet ongeneigd om de lofspraak voor ironie te houden. Zoo komt hij tot dit dilemma: de schrijver was een man van zeer bekrompen oordeel of hij was een spotvogel. Maar noch in goeden ernst dwaasheden te schrijven, noch ongepaste aardigheden uit te venten, kan men van een tacitüs verwachten. Der- halve is hij de schrijver niet. — Vraagt men: van waar dan zooveel, dat de pen van tâcitus verraadt? dan krijgt men dit antwoord: tâcitus heeft over de Germanen ge-schreven en uit zijn werk is veel overgenomen in deze brochure, die door Een onbekend schrijver geschreven is met het doel om de ideale voorstelling der Germanen, die in zijn tijd te Bome heerschte, te bestrijden. In laat die gissing voor hetgeen zij is, maar mag de plaatsen niet voorbijgaan, in welke, volgens de uitdrukking van KÜNSSBEBG, der Fferdefuss des Spotters deutlich genug unter dem Gewand der Lobpreisung scheint hervorzusehen (p. 126). In c. 7 lezen wij, dat de legeraanvoerders meer door hun voorbeeld dan door hun kommando, en als zij wakker in den strijd vooraan staan en zich onderscheiden door de bewondering die zij opwekken aanvoeren: duces eaemplo potiua quam imperio, si conspi cuty si ante adem agant, admiratione praesunU De woorden verhalen eenvoudig w wat bij de Germanen in het algemeen gebruik was en geen enkele silbe wijst aan of de schrijver goed- of afkurt. Hoe kan dan Door eene vergelijking van hetgeen c. 30 van de Hatten gezegd wordt, an wie meer beleid èn overleg wordt toegeschreven en die daarom geprezen worden, op deze plaats een vermoeden van spotlust vallen? Ik begrijp evenmin, hoe 'uit het feit dat VELEDA, die eens als waarzegster in groot aanzien bij hare landgenooten stond, later gevangen naar Bome gevoerd is terwijl hare voorspellingen onwaar bevonden werden, een argument kan ontleend worden om in deze woorden: Fiedimus sub divo Vespasiano Vedam, diu apud plerosque numinis loco habitam (c. 8) ironie te ontdekken. Wij lezen er niets anders in dan eene opgave van het hoege achting, waarin veleda bij de Germanen gestaan héft en het bij-gevoegde du geeft te kennen. Dat zij ten laatste haar krediet verloren het. Eerder li&i het zich hooren, als tegenover de schooner lofspraak op het edele volk der Haken (c. 35) dat zijne grootheid liever door gerechtigheid, dan door wapenen wilde handhaven geen ander volk ten ooorlog uitdaagde, zich niet met roof en plundering verrijkte, de opgave uit Annal. XIH 55, geplaatst wordt waar de Ampsivariers voorgesteld worden door de Hauken verdreven en van hun land beroofd, pulsi a Chauds et sedis inopes. Dit geschiedde veertig jaren vór dat de Germania geschreven werd. Maar is er wel strijd tusschen dit feit en die lofspraak, als men onderstelt dat de Ampsivariers, ooen machtig volk — validior gens — sua copia worden y ij in tegenstelling der Friezen t. a. p. genoemd — in VSI18I«. EK MBDED. APD. LBTTERK. DE£L VII. Ik weet niet, of het mij gelukt is u, M. H., aan te too- nen, dat de jongste aanval op de Germania van tacitus, een deel van den strijd, die künssbero voert tegen alle Grieksche en Bomeinsche schrijvers, die van de Germanen als niet-Kelten spreken, niet zoo krachtig en alles verplet- terend is, dat wij de Germania als ondergeschoven en van geringe waarde moeten beschouwen. Wat mij betreft, ik houd mij overtuigd, dat wij om de Oud-Germaansche toe- standen te leeren kennen veel veiliger weg inslaan, als wij met behoedzaamheid de berichten der Bomeinen volgen en die met hetgeen later was vergelijkeui dan als wij een gebouw optrekken op de spaarzame resten der Keltische taal, en grondvesten op de ongerijmdste etymologiën. Maar het z On mij niet, bevördigen, dat onze tijd, die door twijfelzucht uitmunt, en die er bovenal op uit is, om wat de ouldheid opleverde te slopen, die haar roem en glorie stelt in het opruimen, dat, zeg ik, onze tijd ook van de Germa-nia ons zal zoeken te ontslaan. Dat daartoe meer noodig is dan de poging van künssbero, meen ik altans bewezen te hebben. OVER BE GROOTE ZAAL OP HET BINNENHOF TE 'SGBAVENHAGE. DOOK W. N. B o s Door de welwillendheid van den Heer bakhuizen vak DEN BRINK, Bijks-Archivarias, die mij een kopij der drie voornaamste rekeningen, benevens alle zijne aanteekenin-gen van de rekeningen, die betrekking hebben op die zaal en de daarbij gelegene vertrek. König gebouwen, heeft der hand gesteld, ben ik in staat geweest, het navolgende zaaten te stellen. In de rekeningen wordt gesproken van de Zaal, de kleine Zaal, de Hooge Zaal, de Oude Zaal en van de Groote Zaal. Het is niet altoos even zeker, wat door de Zaal wordt verstaan: in de rekening van de Zaal, deze kon toen niet de grooteza al geweest zijn, want die had toen niet steenen go-ten; zoo mede van houten bogen in de zaal: in de grooteza al komen die nergens voor, en het is ook niet na te gaan, waar die ergens in die zaal zouden kunnen geweest zijn. Men kan uit de rekeningen niet opmaken, hoe de grooteza al er inwendig uitzag, wel dat zij meermalen is veranderd geworden. Omtrent de kap komt niets voor, waaruit men zou kunnen besluiten, hoe die was zamen gesteld. De menigte van jaartallen, die ik tusschen twee haakjes zal. Oppen, beduiden de rekeningen van dat jaar. Zoo vindt men in (1363), dat de zaal aan beide zijden en trap had: in (1515), dat die van eikenhout was: in (1454), dat zij bij den grooten schoorsteen stond; dat kunnen dus wel de beide trappen zijn die nog bestaan. In (1364) wordt van een Lavoir gesproken: in (1388) van een Solrekijn (zolder), en een schoorsteen daar de klokophangt: in (1431, 1454) vindt men een kleine en groote klok vermeld, die in de groote zaal geplaatst waren: in (1438) had de groote zaal eene poort aan de zuidzijde, en in (1462) eene nieuwe poort aan de noordzijde; het is thans met geen mogelijkheid na te gaan, waar die kunnen geweest zijn, en de rekeningen vermelden. Niet wan neuer zij zijn weggenomen. In de zaal stond (1350) een schoorsteen, die (1510) een mantel had, en drie stijlen (dat vreemd schijnt); verders vond men daarin (1359) tafels en banken, en haken om ladders op te hangen (1376), een luifel (1444), die achter in de zaal stond, die in (1443) en later (1457) is weggebroken; (1395) een Troyn, die driewerf werd verhangen; verders (1444) hing er een kroon in de zaal met sporen; voor de bottelarij was (1455) een balie gesteld, die in (1469) is weggenomen. In diezelfde rekening en in die van (1469) wordt gesproken van schragen, waaraan de hofmeesters zaten te eten; dat waren dus de schragen van de eettafel. In (1480) is er sprake van een kandelaar voor (85) de Paaschkaars: in (1515) van de kandelaars door den timmerman gemachten en in de zaal gehangen; zij waren dus denkelijk van hout; Maar hangende kandelaars, zijn dat lusters of kroonen geweest? Eandelabres kannen het niet geweest zijn. In (1469) wordt gesproken van steenen leeuwen, die in de zaal denkelijk boven de vensters, op een gevelfrontaal, waren geplaatst: in (1501) waren die leeuwen gevallen, waardoor de zaal veel had geleden, en in (1527) schijnen die leeuwen uit de zaal weggeno^ men te zijn. In (1510) waren alle de wanden in de zaal aan sparren waren opgehangen; deze laatste bij-voeging mag doen veronderstellen, dat het maar Tijdelijk was: in (1560) van Schilderwerk in de zaal aan de noorden zuidzijde; dit moet later weggeruimd zijn, want er is thans geen spoor van gevonden. Yours wordt gesproken van houten en steenen noeten (1548), dat die noeten gestoffen waren. De Heer BAKHUIZEN VAN DEN BRINK mccut, dat dit koppeu (masken) of snijwerk kan geweest zijn: het zoude dan iets anders xijn dan hetgeen thans door de bouwkundigen onder den naam van neuten of noten wordt verstaan. Is dit z66 dan hebben wij een S O tal van die houten noeten (thans mas-ken genoemd) gevonden, zij waren op enkele plaatsen aan de kap gespijkerd; steenen noten hebben wij echter nergens aangetroffen. Zij waren kennelijk in verschillende tij-den verwalterigd; de oude mogen historische waarde hebben, aesthetische waarde hebben geen van alle. Ik meen echter eene bedenking tegen die verklaring van het woord noeten te Mosten inbrengen, in (1469) komen voor herstellingen van noeten, maar daar wordt ook van aangezigten gesproken: mag men nu aanemen, dat dezelfde zaak, in eene een dezelfde rekening, met twee verschillende bekendigte. Tiamingen wordt aangeduid? Zoo ja, dan heb ik er vrede mede. Dit is behalve nog een hnisje van glas, dat (1518) aan den trap stond, het merkwaardigste wat omtrent het inwen-dige van de groote zaal in de rekeningen vermeld staat. Hoe men uit dit alles kan opmaken, hoedanig de zaal in-wendig zou geweest zijn, zoo als de Heer vosuaer beweert, en wel z66, dat men een teekening van het in-wendige kan misseui is iets dat ik niet begrijp, en dat zeker mijne krachten te boven gaat; gevoelt ephter die Heer, dat hij daartoe de bekwaamheid bezit, dan zal hij oongetwijfeld aan alle liefhebbers der Nederlandsche oud-heden een groote dienst bewijzen, door een zoodanige te ontwerpen; Wat nu de wanden en gevels van die zaal aangaat, daaromtrent weten wij meet, niet zoo zeer door de reke-ningen, maar door de oude teekeningen van 1686, en een die in het Archief van's Lands gebouwen berust In de teekening van 1686 en in die van Heer dar werk vau den Heer de kibmeh, ziet men, dat tegen den voorgevel een voorhuis (in de rekeningen portaal genoemd) bestond, en twee in overstand geplaatste houten kamers, op ongelijke hoogte boven den grond geplaatst, en in de rekeningen hangkamers genoemd. In de rekeningen wordt bij herhaling vijn dat portaal en van andere portalen gesproken; van dat voorde groote zal vindt men in (1445 en 1459), dat de trappen werden hersteld: in (1468) dat'scamde gemacht zijn: in (1474) dat het met groen merinos was gedekt: (1446) dat het en schoorsteen en een gewelf had: in (1544) dat voor dat portaal een glintuig met een hek stond, en dat het voor den groo ten Ä^!c{era€r (kelder) was geplaatst: in (1511) dat de drie houten kozijnen in hardsteen waren verannderd: in (1515) dat onder het portaal een venster was, en in (1446 en 1513) van een portaal aan de noordzijde van de zaal, hetwelk onmogelijk dat van den voorgevel kan geweld. Et zijn, die ten westen was gekeerd; dit is mede het geval met een portaal (1452), ganze van de zaal naar de Fadderetff en van de zaal naar de Fadderetff en van de groote zaal. Yan de hangkamers wordt gesproken (1480), dat die van hont waren; verder blijkt uit (1446, 62, 77, 1512, 14| 19 en 22), dat deze kamers met een deur uitkwamen in 't portaal, dat daar een schoorsteen in was, waarvoor bet beld van st. cubstoffel was geschilderd, en eindelijk, dat die kamers dienden voor de rekenkamer. In (1515) is er sprake van een buitengemetselde ga-lerij, waardoor men in den toren ging: (1523) van een galerij in de groote zaal: in (1529) van het portaal van de galerij, nog in die (1520) opgaven omtrent galerijen onder anderen van een waar een bedstede in gemaakt was. Dit alles is vrij duister, zooveel echter schijnt te blijken, dat men door een trap naar die galerij of gale-rijen kwam, en dat er waren die toegang tot de hangkammers gaven. Yan een stoep aan de zuidzijde van de zaal wordt gesproken in (1459), en in (1462) van een stoep achter aan de za^l. Dit laatste is geheel duister, tenzij die stoep op de kleine binnenplaats heeft gestaan In eene rekening van (1519) staat, dat voor den gevel een wimberg van hardsteen stond, die in dat jaar hersteld is geworden. Was een wimberg toen hetzelfde wat *wij er thans door ver- staan? Het is niet onwaarschijnlijk. Thans beteeken t het een versiering» zamengesteld uit 2 pynakels en een fron- taal in het midden, die om het boogschild van een deur of venster zijn geplaatst; deze versiering kan dus voor het ( 88 ) |}ortaal of voor een der vensters zijn geweest, maar dan is zij later, zonder in de rekeningen vermeld te zijn, wegge- nomen, want in de oude teekening van 1686 vindt men daarvan geen afbeelding. Daaruit zou dan volgen, dat de gevel te voren anders en meer versierd moet geweest zijn. Dit zou men ook meenen te mogen opmaken uit (1586 en 87), waar telkens van het uithakken en weder herstellen van hardsteen aan de torens gesproken wordt: bouwstoffen die daarin niet meer gevonden worden. Van het groote rondlicht, midden in den völkene, thans nog aanwezig, wordt op verschillende tijden in derekeningen gesproken (1447 en 49, 1503, 17, 18, 20, 21, 22), het wordt groote spiegel, groote ronde spiegelen ook groote O genoemd, meestal bij herstellingen van glassen in lood, maar ook van geheele vakken (panden geomd); in een van die rekeningen (1620) staat /, noch vermaict an die groote Zael de ronde O op te Sael twee, Wapens en noch twee stukken an de Yrouwe dier in Stäet vermaict. Dat was dus toen anders versierd dan tegenwoordig: thans zijn de traseringen in Borgoudischen Stijl, hetgeen dus niet van de 18^^ eeuw kan wezen. 2k)o wordt ook melding gemaakt van de kleine Rondlichten (1465 en 1554), die boven het groote rondlicht worden aangetroffen. Yan de overige vensters wordt op vele plaatsen gesproken: in (1897) van 11 stuks, in 1515 van 14 stuks, geleverd aan de groote zaal; voorts  60, 62, 63, 65 en 97), dat aan die vensters zijn geplaatst Perier, Verriers, groote ronde Verriers en iörcen, waarbij vermeld staat, dat zij geleverd waren door den mandamaker, opdat de ruiten niet door het katsen breken, en om an de duiven het binnenkomen te beletten. Zij schijnen dus en soort van horden geweest te zijn, en niet hetgeen de Franschen door verrüres verstaan. Er staat nergens vermeld wanneer zijn weggenomen zijn. Omtrent de deuren vindt men melding gemaakt in 1454, 15y 19, 2Ö, 32 en 37), waarbij echter niets opmerkens-waardig is te vermelden. Wat de goten aanbelangt, hierover komt in zeer velerekeningen iets voor. Het merkwaardigste is die van 1469 Waarin gesproken wordt van de steenen goten, aan de noorden zuidzijde, die toen hersteld zijn en waaraan het ontbrekende is bijgeleverd. Die steenen goten zijn terug gevonden, zij bestonden dus nog in dien tijd; in die van 1529 echter vindt men, dat aan de goten van de geten van de zijgevels lood geleverd is geworden is geworden; het waren toen denkelijk houten goten. Over den arbeid echter voor de verandering van de steenen in houten goten; van den muur op die steenen goot gemetseld, en de noodzakelijke veranderingen van de kap, die bij zulk werk gevorderd wordt, vindt men nergens iets vermeld. Omtrent de zijgevels zelve kan men met meer zeker-heid spreken, want de schraagpijlers tusschen de vensters bestaan nog; daarop waren achtkante gemetselde pynakels geplaatst, gedekt door een wendegen van gehouwen steen, waarop de gemetselde kepels (spitsen) stonden. Tusschon het dak en den borstweringsmuar lag de steenen goot, en daarvoor stond een rei kanteeliugen, die met kruiselwerk waren versierd. Zoo waren er ook op den bovendorpel van de groote dakvensters gemetselde kanteelingen gesteld; niet alleen spreekt de rekening van 1469 van al deze kanteelingen, maar ook de oude teekening in het Archief van's Lands gebouwen geeft er de afbeelding van. Aan de beide buitengevels waren, van schraagpijler tot schraagpijler, segmentsbogen gem Aakt, die niet ver boven de vensters waren geplaatst. Die vensters waren met een segmentsboog, en niet met een puntboog, overspannen, daarom konden de leuwen, waarvan hiervoren sprake was, bij geen mogelijkheid buiten gesteld geweest zijn. Wat nu het gebruik der zaal aangaat, hieromtrent is moeijelijk iets met zekerheid te zeggen. In de vroegste tij-den, toen nog al de zijvensters open waren, schijnt zij voor feesten en gastmalen gebruikt geweest te zijn ; al het geen hiervoren is opgegeven geeft aanleiding om dit aan te men. Even waarschijnlijk is het echter ook, dat zij reeds in de zestiende eeuw niet meer geschikt gerekend werd voor de aanzielijk in den lande, want in (1561) vindt men, dat op last van Den Stadhouder daar een recreatie werden gegeven, waarbij 4 vaten Mueselares werden getapt, en daarbij muziek gemacht door 2 pijpers en 2 trommelslagers; in (1568), dat daar een zekere som is betaald an Bier en speellieden voor een vastenavonds-vermakelijkheid; en (1579), dat in de zaal stellaadjes waren opgegricht om rederijkersspelen te vertoonen. Van de zeventiende euw weet men zeker, dat in die zal kramen stonden met koopwaren, die ten voordeele van het Land werden verpacht (1620 en 1627), tevens werden daarin de op de vijanden veroverde van andels opgehangen; ook de rekeningen van 1619 getuigen hiervan, en dit heeft (Öl) gedaord tot het laatste nog maals mögt geschieden. Wenschelijk ware het dat dit laatste nog maals mögt geschieden. Ik zonde deze aanteekeningen nog kannen vermeerderen met eene nota over de drie voornaamste rekeningen door mij an den Heer bakhuizen ter hand gesteld. Daar echter het belangrijkste gedeelte daarvan in deze aanteekeningen is opgenomen, en zij voor het overige grootendeels veronderstellingen bevat omtrent vele kansttermen, die thans geheel verloren zijn g Eastern een meen ik te mogen aanemen dat zij weinig belangstelling zou vinden, en heb ik haar daarom achterwege gelaten. GEWONE VERGADERING DER AFDEELIMG TAAL-, LETTER-, GESCHIEDKUNDIGE EN WIISGEERIGE WETENSCHAPPEN, BH0DDEN DKN 8>teD SIPTEHBIR 1862. -»'B«!- Tegenwoordig de Heeren: a. bakb, g. h. k. dblpeat« 18. A. iniBOFF, H. G. MILLIB8, G. MEES AZ., J. H. SGHOLTBEf, W. G. HEB«, J. G. G. BOOT, 8. KAB8TEIf, J. A. G« VAN HEG8DB, L. 9. F. #AI<I88BXV, en Tan de Natnnrkundige Afdeeling F» J. STAMRABT« Bij afwezigheid van Voorzitter en Onder- Voorzitter wordt het presidium waargen Bij afwezigheid van Voorzitter en Onder- Voorzitter wordt het presidium waargen Bij afwezigheid van Voorzitter en Onder- Voorzitter wordt het presidium waargen Bij afweigheid van Voorzitter en Onder- Voorzitter wordt het presidium waargen Bij afweigheid van Voorzitter en Onder- Voorzitter wordt het presidium waargen Bij afweigheid van Voorzitter en Onder- Voorzitter wordt het presidium waargen Bij afweigheid van Voorzitter en Onder- Voorzitter wordt het presidium waargen Bij afweigheid van Voorzitter en Onder- Voorzitter wordt het presidium waargen Bij afweigheid van Voorzitter en Onder- Voorzitter wordt het presidium waargen Bij afweigheid van Voorzitter en Onder- Voorzitter wordt het presidium waargen Bij afweigheid van Voorzitter en Onder- Voorzitter wordt het presidium waargen B omen door den Heer bake, terwijl de Heer boot de plaats van den Secretaris vervalt. Van den Heer leemans is bericht ontvangen, dat hij wegens afwezigheid buiten Leiden, verhinderd wordt deze Vergadering bij te wonen. Het Proces- Verbaal der laatste Vergadering wordt gelezen en goedeckende. Ingekomen eene missive van den Minister van Binnen- (98) Laiidsche Zaken in dato 12 Janij IL, bevattende de goed-keuring der benoeming van den Heer c. w. opzoomsr tot Voorzitter, door Z. M. verleend. Aangenomen voor kennis-geving. De Heer g. mees az. leest op verzeich van den Secretaris het levensbericht van het overleden lid der Akademie Professor j. o. hüllbman voor. Naar aanleiding daarvan deelt de Heer boot uit een brief van den overledene iets mede over diens plan om de fragmenten der itokixtiac van AEiSTOTELES tc vèrzameleu en met historischen commentaar voorzien uit te geven. De Heer Karsten, aan wien de apparatus is toevertrouwd, belooft daaromtrent later rapport uit te brengen. Ook de Heer bake spreekt over dien reuzenarbeid van ons te vroeg aan de wetenschap ontnomen medelid. De necrologie van den Secretaris, zooveel noodig door deze opgaven gewijzigd, zal in het Jaarboek der Akademie hare plaats vinden. Over de stukken van den Heer rose kan bij afwezigheid der Commissie geen rapport uitgebracht worden. Ook het verslag over het eponymologicon van reinesius wordt tot nader orde uitgesteld. De Heer Janssen, id der Commissie, verzeekt, om aan anderen te besparen, dat dit punt niet weer op de Agenda gebracht worde, voordat de Commissie bericht, dat zij gereed is. Hij verzeekt, dat de vacature in de Commissie, ontstaan door het overlijden van den Heer hulleman, aangevuld worde, en acht het wenschelijk, dat daartoe een lid worde gekozen, met de vergelijkende taaistudie bekend. De Vorzitter beuoemt daartoe den Heer l. ph. c. van dent Dage over de Germania van Tadtus, en toont het ongegronde van de bewering van h. künssbbro, dat de lofspraak van den schrijver over de. Germanen ironie zoude zijn. — De Heer Janssen acht de echteid der Germania tegen künssbbo voldoende gestaafd, maar wenscht, dat ook andere paradoxen in het zonderlinge boek van dien ge-leerde voorkomende, getoetst en wederlegd worden. Ook de Heeren Karsten en van heusde richten eenige vragen tot den Spreker over den tijd, waarin de Germania zou ge-schreven zijn, en over den Dialogue de oratoribus, die door den Heer boot beantwoord worden. Zijnne bijdrage zal opgenomen worden in de Verepgen en Mededeelingen. De Heer Karsten deelt eenige gedachten mede Over de Poëtiek van Aristoteles. Hij weerspreekt het gev Oelen van H. DüNTZENy dat wij hier een echt en onvervalscht prodnkt van den grooten denker hebben, maar kan zich evenmin vereenigen met dat van fr. ritter, dat het boek wel van ARISTOTELES is, maai sterk door anderen geïnterpoleerd. Hij acht dit moeielijk aan te nemen, omdat wij hier eene zonderlinge vermenging van zeer juiste opmerkingen en van veel verkeerds hebben, een volstrekt gemis aan logi sehe orde en zamenhang. Volgens zijn meening is het boekje, wel van aristotbles, maar niçt meer dan eene onafewerkte schets, waarin door het gebruik in de scholen veel veranderd en misvormd is. De Heer Karsten geeft ten slotte zijn voornemen te kennen, om de vraag uitvoe-riger te behandelen. --< De Heer bake maakt de aanmer- King, dat het geschrift voor als eine neue kritiek dient onderworpen te worden. De Heer Janssen biedt voor de boekerij der Akademie ein exemplar van zijn jongste werk: Terraçoſa van het Museum van Oudheden te Leiden, ten geschenke aan. Daarna wordt de Vergadering gesloten. GEWONE VERGADERING DER ÂFDEELINO TAAL-, LETTER-, GESCHIEDKUNDIGE EN WIJSGEERIGE WETENSCHAPPEN, 6EH0DDEN DEN ISden OCTOBER 1862. Tegenwoordig de Heeren: c. w. opzoomer, h. j. KOENsif, L. J. F. JANSSBIf , W. O. BRILL, H. C. MILLIES, f. VAN LEIflfSP, J.. P. SIX, L. A. TB WINKELy J. BOFFMANfT, 6. H. M. DBLPRAT, C. LBBJiANS, 8. TI8SBRING, A. KUBNBN, N. BEETS» K. DB TRIES» R. C. BAKHUIZEN VAN DEN BRINK» J. fl. SCHOLTEN» T. ROORDA» J. A. C« TAN UBIJSDB, S. KARSTEN. • Het Proces-Verbaal der vorige Vergadering wordt voor- gelezen en vastgesteld. Naar aanleiding van hetgeen daarin is gezegd van het HS. van het overleden Lid hulle&ian over de iroXirttat van ARISTOTELES, sls gesteld in handen van den Heer kar- STENj vermeldt deze, dat het gedeelte van dien arbeid, het- welk handelt over den staat van Athene, genoegzaam is af- gewerkt, om ter uitgave te kunnen worden gereed gemaakt. Daar het HS. niet is verkocht geworden, bestaat er geen verhindering, het werk te doen in het licht verschijnen. Ten aanzien der stukken, betreffende de zoogenaamde Loterijzaal, overgelegd door den Heer rose, bericht de lieer bakhuizen van den brink, dat hij met den Heer L. PH. c. VAN DEN BERG bezig is ill de Registers op het Bijks-archief voorhanden, nasporingen over dit onderwerp te doen; daar echter wel 250 deelen hiertoe moeten onderzocht worden, kan men beseffen, dat dit een werk is van langen adem, en verzögte de Spreker, dat het verwachte Rapport niet eerder op nieuw in den Beschrijvingsbrief zal worden aan de orde gesteld, eer de Commissie bericht heeft, dat zij met haar Verslag gereed is. De Vergadering neemt hiermede genoegen. — De Heer leemans wenscht, dat in afwachting van dit nadere Rapport Inmiddels de voor-dracht zelle van den Heer rose in de Verslagen en Mededee-Imgen moge worden opgenomen, daar toch ook de teekenin gebouw betrekkelijk, thans door de maatschappij tot bevordering der Bouwkunst zijn openbaar gemaakt. De Heer van den brink verklaart, het stuk daar-toe te zullen inleveren. De Vergadering besluit dien over-eenkomstig. De Heer brill erlangt het woord tot mededeeling zijn-er Bijdrage over de vorming van zamengestelde woorden in het Nederlandsch. De Spreker gaat uit van de. vraag : hebben zamenstellungen als kunsiversierd, hartontscheurd, wolkgekroond, schuim-hedekty recht van bestaan. Deze vraag beantwoordt hij ont-kennend. Het zijn, zegt hij, niet eens zamenstellingen : t zijn Sekt sich sordige uitdrukkingen voor door kunst vergierdg iemand uit het hart ontseheurd en. De taal verwerpt ze, daar heur het kenmerk der ware zamenstelling, enbrecht van accent, ontbreekt: Kunst versierd heeft werkelijk twee accenten, bijgevolg is er geen wezenlijke zamenstelling 'tot stand gekommen. Yanwaar, dat onze taal zulke zamenstellingen verwerpt, terwijl zij toch in het Sanskriet, het Grieksch en het Go- VKRBL. EN JIEDBD. AFD, LETTER. DEEL. YII. 7 This, waarvan de Spreker de voorbeelden geeft, met volle recht en kracht bestaan P De reden is deze, dat de betrekking, waarin het bepalende zelfstandig naamwoord in die zogenaamde zamenstellingen tot het bepalende woord staat, in onze taal niet door eenen naamval (zonder omschriving door een voorzetsel) kan uitgedrukt worden, hetgeen in die andere talen, waar men een instrumentalis en een ablatief, of daarvoor in plaats tredende datief had, wel het geval was. Daarom derhalve kan men wel zeggen kunst-sieraad, d. i. sieraad der kunst, maar Niet kunstversiert, d. i. versierd door kunst; wel schandlek, d. i. vlek der schande, maar niet schandbevlekt, d. i. bevlekt met schand. Deze opmerking leidt den Spreker tot een onderzook när den aard van woorden als drinkbeker, taagmolen, bedelmonnik. Zoo geene zamenstelling georroofd is, dan waarbij het bepalende naamwoord tot het bepalende in de betrekking staat van een in de taal bestaanden casus, hoe dan die zamenstellingen te wettigen? Vooreerst, zegt de Spreker, moet het eerste lid van zulke zamengestelde worden niet voor den zoogenaamden wortel eens werkwoords gehouden worden: slechts uit volkomen gevormde en zelf-standig bestaande woorden läat zich eene zamenstelling tot een nieuw wpord denken. Zulke zamenstellingen hebben den infinitief des werkwoords tot eerste lid: drinkbeker is drinkenbdcer, later drinkebeker (als Gothisch augadaurô voor a^andaurS) en eindelijk drinkbeker. 1\\ het Engelsch zegt men nog: drinking glass, dressing room, waar drinking, dressing, een verbogen infinitif is, even als in by making, in coming. Hebben wij nu in dat eerste lid eenen infinitif en dus een zelfstandig naamwoord te erkennen, dan ontstaat de vraag: staat' dan ook dit zelfstandig naamwoord in de betrekking van eenen casus tot het bepaalde woord? Het antwoord is: jal De infinitif namelijk, trad van ouds gemeenlijk op met het voorzetsel te, Oothisch du. Dit voorzetsel was aan ellipsis onderhevig, en bij die ellipsis behield de infinitif de beieekenis, welke hij, met dat voorzetsel vereenigd, bezat. Zoo zeggen wij nog scheepgaan, voor te schepe gaan, koordedanser voor te koorde. Evenens, gründen (of oudtijds beter in den datief drin-kenê) voor te drinkene, dat is om te drinken, Alzoo bekwam de datief van den infinitief, subintellecta praeposiitione te, de kracht van een nieuwen, in geen der verwante talen bestaanden naamval, dien men caeus ßnalis zou kunnen noemen. Daar zich nergens dan in het Duitsch zulk en casus heeft ontwikkeld, of liever door verloop is ont-staan, zoo bezit dan ook slechts het Duitsch, van het Oud-Hoogduitsch af, zamenstellingen als ons drinkebroer, épeelhuia enz. Maar, zoo dan hier de verklaring steek houdt, dat in de zamenstelling het bepalende naamwoord in de betrekking van eeneu bestaanden naamval staan moet, deze verklaring kan toch niet toepasselijk zijn op zelfstandige naamwoorden al. Landzätigke, kloosterbroeder, zijdewee, tafelappel, en op bijvoegelijke naamwoorden als doodstil, sneeuwwit, — Zalke zamenstellingen moeten gansch anders verklaard worden. Het zijn, bijaldien het zelfstandige naamwoorden zijn, namen van personen of voorwerpen, ontleend aan iets, dat hen kenmerkt, en, zoo het bijvoegelijke naamwoorden zijn, namen van hoedanigheden, ontleend aan een beheld, dat is aan een voorwerp, waarmede de hoedanighed overreenkomst heeft. Woorden nu van zulk een beteekenis pleegt de taal door afleiding te vormen. Zoo is dorpeling, Moosterling, de naam van een persoon, ontleend aan zijn woonplaats; het pootje, de naam van een wee, eene ziekte, ontleend aan het lid, dat 'de zetel der ziekte is Kransding, de naam van een koek, onleend aan zijne gedaante; doodsch, de naam van een hoedanigheid, ont-leend aan den dood, waaraan zij doet denken, en sneeuw* acldig beteekent: iii aard en kleur gelijk aan sneeuw. Waar nu de taal aan voorwerpen en hoedanigheden namen vermag te geven, gevormd van den naam van dat, wat het voorwerp of de hoedanigheid kenmerkend heeft, z66 dat het voorwerp of de hoedanigheid niet genoemd, maar slechts door een afleidingsuitgøre wordt; daar heeft de taal ook de kracht en het recht, om aan den naam der zaak, die aan eenig voorwerp of hoedanigheid het kenmerk geeft, den naam van dit voorwerp of deze hoedanigheid toe voegen, en aldus een zamenstelling te vormen, gelijk landzaat, zijdewee, doodstil, sneeuw, wit. De zamenstelling heeft hier haar ontstaan te danken an een uitdrukkelijk noemen van dat wat anders niet genoemd, maar er slechts bij gedacht wordt Zou de Tala Wel dorpeling mogen vormen, maar niet landmaat, daar zij toch, als het gebruik zulks gewild had, landeling had kunnen vormen, even goed als dorpeling en stedeling? Zou zij wel doodsch en sneeuwachtig mogen bezigen, maar niet doodsch en sneeuwachtig en steedeling? Zulke zamenstellingen zijn minder stout, dan deze afleidingen: zij bieden, als het ware, de uitlegging van dat wat enkele afleidingen te ken- nen geven, en juist daar-om kan de taal wel zeggen landzaat, maar niet landgezogen: voor het eerste had zij het voorbeeld van afgeleide woorden als stedeling; het andere zag zij zich verboden door het gemis van cenen casus locativus, welks bezit het Sanskrit veroorlooft een woord als nâustas Sanskrit (in het schip Staande) te vormen. De Spreker, eenmaal over de vorming van zamengestelde woorden aan het redeneren, brengt alsnu woorden als oliekoopé deugdlief, brekespel, stokebrand, blaauwbaard, langhand, kaalkop, reinhart, ter sprake. Hoc komt het dat al zulke woorden iets dubbelzinnigs aan zich hebben, dat hen, tegenwoordig ten minste, uit den hoogeren stijl verbant? Zij zijn spotnamen of benamingen van eene afkearende of seertsende strekking. In het Sanskriet, het Grieksch, het Latijn, het Gothtsch daarentegen hebben zamenstellingen van volkomen gelijke natur niet het minste, dat haar edel karakter schendt. De reden schijnt deze, dat met zulke zamenstellingen onze taal zich meer veroorlooft, dan haar toekomt. Hare te groote stoutheid wreekt Zich door het dubbelzinnig karakter der onrecht-matig gevölgd. Immer de overtreding is, als het ware, de straf gevolgd. Immers de zamenstelling van zulke woorden, als waaruit die door den goeden smaak gewraakte verbindingen bestan, kan slechts door middel van eenen afleidingsuitgang tot stand komen: vrijzin kan men niet zeggen, wel vrijzinnig (een woord, merkt do Spreker op, dat minstens drie eeuwen oud is), grootmoed, viervoetig; deugd-lief is belagchelijk, deugdlievend is onberispelijk. Ook de verbuigingsuitgang nu is bij machte twee woorden tot eene zamenstelling te vereenigen, en, als het ware, eenen band om die losse bestanddeelen te slaan. Maar onze taal heft te zeer de oorspronkelijke declinatie Vormen harer substantieven en adjektieven verloren, dan dat de verbügingsuitgang nog in staat zou zijn den band der zamenstelling uit te maken. In de genoemde oude talen bracht de verbuiging de zamenstelling bij zulke woorden tot stand. Zijn zijn daar adjektive, als zoodanig door hunne eigen-aardige verbuiging gekenmerkt. Het Gotbisch hrainjahairts is een adjektief: bij ons kan reinhart niet anders dan een substantief zijn, omdat ons bij gemis van verbuigings-vormeu slechts het artikel een (een reinhart) ten dienste stond om den stempel aan het woord te geven. Maar heeft dus aan den eenen kant onze taal veel verloren, daar zij die oude talen niet schuimbedekt, ètaaLge" panserd kan nazeggen, noch reinhart als adjektief of schindevreé met waardigheid bezigen kan; aau den anderen kant heeft zij veel gewonnen. Immers van zamenstellingen als drinlAeker, bedelmonnik hebben die talen geen spoor, en zelfs van adjektive als doodstil, sne euwit heben zij, mijns bedunkens, de wedergade niet. Zoo waar is, dat, mits eene taal leve en door een edel en beschaafd volk gesproken worde, zij niets kan verliezen, zonder zich het verlies op de eene of andere wijze te vergoeden. Over deze Bijdrage wordt eene breede wisseling van gedachten gevoerd. De Heer de vries, o&choon zich met de gronden van den Heer brill vereenigende, zon even- wel wenschen, dat vooral aan dichters de vrijheid wierde gelaten, soortgelijke woorden na en dan te bezigen, daar zij soms niet weinig tot een schilderachtige voorstelling knnnen bijdragen. De Heeren van lennep en bebts heb- beu daartegen eenig bezwaar, daar toch hetgeen niet lo- gisch bestaanbar is, ook niet als uit een esthetisch oog- punt aanbevelingswaardig mag beschouwd worden. De Heer ROORDA meent, dat de vraag vooral moet zijn, of men met het zamengestelde woord een vereenigd denkbeeld heeft willen uitdrukken; zoo als bij voorbeeld in kostechool een denkbeeld ligt Opgefüllen, het welchen niet anders dan door het zamengestelde woord kan worden uitgedruck. De Heer TE WINKEL doet Opmerken, dat het volk niet gewon is om zamenstellingen op te nemen, die maar bestemd zijn om voor een enkel oogenblik te moeten dienen. De woorden daarentegen die met zelf zijn zamengesteld (b. v. zägefälär), waartegen de Heer bätte verklaard bij wege van uitzondering geene bedenking te hebben, zijn gevestigd door een duurzaam gebruik, en hebben als zoodanig een genoegzaam recht van bestaan. De Ueer beets biedt voor de Boekerij der Akademie aan, eenemplaar dei^ Gedichten van staeino, welke de begaafde Auteur tot zijnen dood toe is blijven herzien, en waarvan zijne kinderen Thans een uitgave wenschten te zien in het licht verschijnen, waarin deze laatste herziengen zijn opgenomen. De Heer beste heeft deze uitgave doen voorafgaan van eene Inleiding, waarin hij de voortreffelijke poëzij des vereeuwigden Dichters heeft zoe-ken te kenschetsen. De Heer Janssen biedt namens het Bnitenlandsche Lid GONSSTABLE een nummer aan van zijne Revue Archélogique. De Heer tb winkel legt een compleet exemplar van den Taalgide óver, voor de Bibliothek der Akademie. De Heer schölten biedt aan een nieuwen drinken zijner Geäciedenia van Godsdienst en Wijsbegeerte. De Heer lebüans vermeldt, dat bij de Commissäre ter inataudhouding der overblijfsels van oude vaderlandsche kunst, sedert de laatste opgaaf, zijn ingekommen berichten mede-deelingen, teekeningen en andere stukken van : den Heer Commissars des Konings voor de Provincie Noord-Holland ; den Heer Staatsraad Commissars des Konings voor Gelderland ; den Heer alex schaefkens te Maastricht; den Heer alex schaefkens te Maastricht; den Heer Bargemeester der Gemeente Maastricht. Asslais; den Heer h. o. haasloop wernbr te Elburg; den Heer Burgemaster der 'Gemeente Dodewaard; den Heer h. d. m. steub te Maassluis; Professor w. v&olik te Amsterdam. De Vergadering wordt daarna, terwijl niemand verderiets ter tafel brengt, door den Voorzitter gesloten. GEWONE VERGADERING DEB APDEELING TAAL-, LETTER-, GESCHIEDKUNDIGE EN WIISGEERIGE WETENSCHAPPEN, GKHOODEN DEN 10^ NOTBHBBR 1862. Tegenwoordig de Heeren : c. w. opzoombr, h. i. KOENBif, J« BAKE, J. P. SIX, C. LBEMANS, J. VAN LENNBP, O. HARTING, L. J. F. JANSSElf, S. KARSTETT, N. BEETS« J. H. HOLWERDA, W. A. BRILL, W. J. KNOOP, G. VEES AZ., B. #. L DE GEER, L. PH. C. TAN DEN BERGH, H. C. MILLIES, i. H. SCHOLTEN, J. A. C. TAN UEUSDE, J. C. G. BOOT, J. B. GOUDSMIT, en van de Naturkandige Afdeeling: W. VROLUL. Het Proces-Verbaal der vorige Vergadering wordt voorgedragen en vastgesteld. — Het wordt in handen gesteld van den Heer brill, om de aanteekeningen wegens zijne voordracht nader aan te vallen. 