Bijdragen tot de taal-, land- en volkenkunde
@ 120 DAG REGISTER. vord’ren "t swaert tegens den anderen in de hand te nemen, veel min d’eene negory tegeus d’and’re in openbaer gevegt op te staen, en dat ik verhoopte in korten weder te komen, en dan zou ik mij breder op haar zaken laten informeren, en zoude de presente Orang Kayen dit alomme op Keffing weten laten. Met welk bestand en stilstand hunner verroeste wapenen , deze borsten ten naestenbij wel te vreden henen gingen, en ik volgde haer kort op de hielen met de veraccordeerde 150 Rd. aan kleden, naer land, die teu huyze van den gedagten Lakoe brengeu liet, bestaende in: 10) ps. Guimees Lijwaat 4 5 Rd. t stuk gd. 50. 16 Baftas heele breede “21 » „ „ 40. 40 Madaphonts bij gebrek van Niquanias is lj » ” „ 60. en 8 ps. musquets ter leen, benevens een cardoes van 4 pd. kruyt ongetax. Rd. 150 en wierd ik hier ten huyze op haere wijze beleefdelijk ontfan- gen, en met een pienangh, die zoo droog was als been, ge- tracteert. Maer doe zag ik eerst hoe dien onnoselen Onyzen Koning Jeef bij haer gehouden wierd. Ja, hij dorst nauwlycx op een hoekje van de mat gaen sitten, voordat ’t hem alvorens op mijn versoek wierd gelast. Hoe off hij dan zoude gevaren hebben, bij zoo verre hij mij beloofd had, mede naar Banda te keeren, misschien niet beter als den Koninklijcken Prins van Orangien zijn eerste togt naer Zeeland. Naar dat wij dan eenige discoursen gehouden hadden, vertrok ik van daer naer de wooningh van Cabriesje, die zig meer als yemand anders scheen te bevlijtigen, om mij op ‘t hofflycxt te ontfangen. Hier wierd ik versogt, om dese menigte omstaende, ten oorlogh verhitte menschen, de vorendaegse redenen van reconsiliatie eens nader te verhalen, opdat zij door haer eygen oiren weten mogten, waernaer hun te reguleeren hadden, ’t geen dan te haren ge- valle gedaen hebbende, aenstonts weder naar boort vertrok , en alles bereyt gemaekt hebbende om te zeylen, liet ik de schuit paer land toe varen om Lakoe te gaen halen, die daarop aen- stonts met zijn gevolg aen boort quam, mij versoekende na dien hier met langer leggen konde, en hij zig tot de reys nog niet geprepareert had, hem op Goram wachten wilde; zes dagen na dezen dagh sou hij zekerlijk bij ons maken te wesen, Ik vroeg hem of hij dat te voren niet geweten had, zey ja, maer niet IN DAG-REGISTER. 121 dat myn voornemen was, soo ras van hier te vertrekken. Ik, off er dan niemand met mij gaen soude. Ja zey hij, mijn broeder. De broeder mede gevraegt zijnde, gaff ten antwoord, niet anders bij hem te hebben, dan ‘t geen aen zijn lijff had, en dat geen afscheyt van zyn vrouw nog kind’ren genomen had ; evenwel liet hij zig bewegen, en daermee ging het anker op en de zeylen in top,’ latende dit hier nevens g’insereerde briefje aen den HK. Heer Gouverneur Cornelis van Qualbergen , in handen van den Orang Kay Kabriesje, luidende als volgt. Sondagh 24 quamen wij ‘smorgens met den dag bij de Spie- ringh ten anker, en quamen de Orang Kayen, Schipper vau de Spieringh en den stierman van de Piesangh aan ons boort, ! Niet overgenomen, bevat alleen kennisgeving van hetgeen tot hiertoe voorgevallen was. 3 Radja. 122 DAG- REGISTER welkken laesten mij te verhalen wist, boe dat den Jurebassa t Borry, nu 5 dagen verleden, een vaertuyg met koopmanssehap- pen naar Onyn gesonden had, onaengesien hij stierman sulx met alle vlijt had soeken te beletten. Siet hier al wederom de schelmstakken van dien daer voor befaemden Borry; dog hies van viel voor des tijd nog niet veel te seggen, alsoo wij de komst van Lakoe eerst nog verwagten mosten, wanneer wij ons belang en dit gepleegde schelmstuk hem dan wel weten toe te rekenen. Maendag 25 verzeylden wij ende Spieringh een weynig agter- waerts van onse eerste ankerplaets, overmits de grond aldaer vrij klippigh was, en waerdoor ons touw al eens was afgevijit. Ondertusschen lagen wij hier deze dagen, daer in niets remar- kabels voorviel, met smertelijk verlangen, en zagen geduurig uyt na de komst van Lakoe, en te meer alsoo den geprefigeerden tijd van ses dagen, gieter sijnde heden Vrydag 29ste om was, geresolveert zijnde, hier niet. langer te wagten dan tot morgen middagh. Zaterdag 80 zond ik aen Borrij voorsz. op zijn diverze malen gedane versoek 2 baftas heele breede, en 8 roode-carikanis, en naer dat hij die aen zijne vrienden had angedeelt, quam hij weder aen boort, en waermede onse ankers ligten en gingen onder zéyl, en dat alweder naer Kefling, om te vernemen off desen Lakoe met ons de gek schoor, of waer aen dit hun lang vertoeven quam te haperen. Maer zoo dra en waren wij uiet onder Ceram-Laut off zy quamen op ons aff, waerover wij niet weynig verblijt waeren, alsoo wij ons vastelijk inbeelde, de hooftzake onses voornemens, belangende de slavenhandel en 't aanwijzen der smeekoolen, ten principalen van haer ‘r prasentie te dependeeren. Zonden onze schuijt om hem Lakoe te halen, die. met eenige zijner vrienden daerop datelyk verscheen; ons verhalende de oirsaek van dit zijn lang achterblijven, ‘t welk was te wege gebragt, volgens haer voorgeven , door pikantigheyt van den Orang Kay Kabressy, overmits hij liever zelve in dese handelinge ware gebruykt geweest. Doe had ik al wederom veel te stellen met onsen Borri, die ik van daer eenelijk tot een reserff had mede genomen, en daerom op ons vertrek van Goram de voorsz. kleden geviert (vereerd), om bijaldien Lakoe van resolutie waere verandert geworden, als dan onse handelinge zoo 1 Pjocroe bahasa == bolk, DAG-REGISTER. 123 veel mogelijk met-en door hem te voltrekken, 't geen hij zag uu mislukt was, en daerom (hoe wel niet veel en zey) niet weynig misnoeght. Evenwel, verkreeg ik 200 veel by Lakoe, dat hij hem Borry permitteerde, met een der jagtjens na Caras te vertrekken, em aldaer de massoy handeling bij de hand te nemen. Voorts bragt ik aen ons boord den heelen nagt door met Lakoe, malkanderen met diverse betuygingen van affectie aengeno- men hebbende voor broeders; latende zijn vaertuyg door da Spieringh slepen, en dus liepen wij den heelen nagt N. O. aen, de wint Z. ©. met liefelyk weer en brave voortgank. Sondagh 31. ‘s Morgens omtrent agt ueren zagen het land van Nova Guinea in ‘t N.O. en O.N.O.;, de N.O. hoek van Ceram in ’t W. ten Z. en Goram in t Z. ten O. van ons; de koers nog als vooren, ontmoeteden veel zeekroos,. maer hier boven op den 30ste was 't mij vergeten te verhalen, hoe wij, doe van Goram naar Ceram zeylden, am de Oest van ons, op zeker riff gezien hebben, soodanige swartigheyt, ‘t geen wij ons in- beelden wel een wrak te kunnen wezen. Dog overmits de groote branding die daeromtrent vernamen, en daer beneffens den avond op handen stond, kon ik niet resolveren om er een schuyt naer toe te senden; maer de stierman van de Piesang aen ons boort komende, wist ous daer beneffens te verhalen, dat zijn volk een stuk houts hadden zien drijven, hebbende de gedaente van een mast, en 200 zij gisten zoude er nog een saling aengeweest zijn; ‘t welk ans bekommerlyk vermoeden dies te meer deet vergrooten, te meer alsoo wij op den 23 deses al een tamelijk groot scheepjen digt onder Goram, bij de wind over, uyt de Noord hadden sien opkomen, ’t welk wij gisten “*% jagt Boeroe te wesen, dat uyt Amboina agter Ceram om stond naar Banda te komen. God de Heere geve dat onse awarigheyt desen aengaende ydel en te vergeefs mag bevonde werden. Omtrent vier uiren in den agtermiddagh, quam den Orang Kay Lakoe bij mij, versoekende wij wilden met ons dryen zoo eens sloegs op Onyn niet aauloopen, vreesende voor oproer aldaer, vermite zij niet gewoon waeren dat er zooveel schepen tegelyk gekomen zijn. ‘t Geen ik ook wel begrijpen konde, over sulx resolveerde ’t jagtje den Spieringh, van hier regt door naer Caras, met Borry vooruyt te senden, met last om onse nader ordre wegens den prijs der massoy aldaer af te wagten; naer ‘t welke de Spiering de steven Zuydwaerts aenwende. Des avonta 124 DAG REGISTER. met sonsondergank waren nog ontrent 4 & 5 mijlen buyter de wal; resolveerden om et van desen nagt met de onderzeylen af en aen te houden, maer ‘t jonk van den Orang Kay Lakoe liep ons voorbij, bot op de wal aen. Maendag primo Augusty quamen wij ’s morgens met den dagh onder de wal, alwaar het voorsz. joenk weder bij ons quam; hier lieten wij ons anker vallen op 28 vadem, ‘t geen men hier wel twee mijlen van de wal op goede stekgrond doen kan; maer alzoo wij deze hoek een weynig te na geloopen waren, troffen de steert van dien, ‘t welk zig aan ‘t lood verthoonde krael grond te wesen, waerom wij zoo aenstonts weder anker ligte en zeylden om de Noort van en om dese hoek in een veer bequame boght, alwaer wij en de Piesangh, op 15 vade- men stekgrond, omtrend een canonschoot van de wal ten anker quamen. Hier van daen voer Lakoe met de zijne naer land, zijnde nog bijna 1} mijl van hier, onder belofte om ons zoodra mogelijk kondschap te doen van den toestand aldaer. Verstonden hier ook van een Onyer, dat het jonk van Borri, waervan hier- vooren op den 24 July hebben gewaegt, voor de negory Onyn, door een travade was op de wal aen spaenders gesmeten, dog het volk was daervan gebergt beneffens eenigd goederen. Zulx Borry dese zijne lorrendrayery nu t'eenemael mislukt is; voorts wist mij desen Onysen man te verhalen, dat se tot nog toe niet een stuk massoy, nog yets anders aen haer hadden willen verkoopen, overmits zij geen verlooff van desen Lakoe hadden medegebragt. Tegens den avond voer ik en de Schipper eens digt onder de wal, om te vernemen de gestalte van de grond aldaer, die allesints gelijk voren geseyt, goed en ankerbaer bevouden. Ver- namen ongelooffijk veel vis, en in ’t bosch zulkken vreemden geluyt van vogels en ander wilt, dat et te verwonderen was; en dus gingen wij van hier, impassant de Piesang besoekkende, en naer dat haerluij allesints goede wagt te houden aenbevolen was, vertrokken weder naer ons boord. Dingxdag 2. ’s Morgens omtrent 9 uiren quam onzen tolk Joumat met een Onyze prauw weder aan boord, rapporteerende dat ze den geheelen nagt met die van Onyn hadden gepisjaird, ! en eyndelingh geresolveert om onse comst in vriendschap sen te nemen; verhalende verder hoe zij voornemens waren, om met 1 Beraadslaagd , van BitjÂra. DAG-REGISTER. 125 een groot getal hunner prauwen ons zoo dadelijk te komen verwelkomen, zeggende dat lsakoe, hem Joumat hadde gelast, mij aen te dienen, dat ieder deser. prauwen mosten werden vereert met een vlag, en waertoe hij parthij stocken met hem aen ons boord zond. Hierop het ik een stuk Gunees lijwaet aen 20 enden scheuren, en waervan tegen haer komst zooveel vlaggen wierden verveerdight. En omtrent 2 uiren naar de middag, quamen deze bazen uyt de negory Ony op ons aff, zijnde een ongelooftelijk groot getal menschen, en dat met sulcken getier dat et verschrikkelijk was om te hooren; agter en van vooren met zoo velerley soorten van vlaggen bezet, ten minste als er dagen in ’t jaer zijn; zulx dat ik al vrij bekommert was om al dit volk zoo eensklaps te laten over- komen; en waerom zoo aenstonts gelaste, dat al het geweer, mitsgaders handgranaten, vuurpotten enz. beneflens de. meeste soldaten en eenige van de kloekste matroosen, in de schans ‘diese van binnen toesloten, zouden verborgen blijven; staende alleen met de Schipper op het halfdek. Zij dan voeren. drymael ‘t schip ront, cagelillende t met haer schilden (en) swaerden datet te verwonderen was, en waer onder alsse gepasseert waren , zomtijts eens wakker vonk liet geven, tot datse eyndelingh maer sonder “t minste geweer te verthonen aen boort quamen, en wacrop eenige der voornaemste nodigde om over te komen, gelijk ze deden; han tracteerende met Spaense wijn , eu zooveel eerbewijsingen als mij dogt dat ze zelve niet gewoon waren. Tusgelijks betoonden zij openbaerlijk door veele teekenen van vreugde dat onze komst haer geenzints onaengenuem en was, presenteereude om ons schip en de Piesang van hier naer de negory te boegseren, waer voor haer bedankte, overmits de wint daertoe goet was. Latende ook aen ieder Cor-corre een bottel arak spenderen, waerover dat volk zoo geweldig opzougen, dat men hooren nog zien kon, en dus passeerden in haere comp. dese wegh tot onder ‘t eyland P. Aes, zijnde een groote halve mijle van de negorye genaemt Fataga, alwaer op 20 vademen goede stekgrond ten anker quaemen; en alsoo den avond op ‚handen was, namen zij haer afscheyt, alvorens tegens malkan- dereu nog eens wakker rontsom het schip uytscheppende, onder belofte s'anderen daegs smorgens weder te komen, en dan ouse begeerte te verstaen. 1 Tjakalejla ? 126 DAG-RRGISTER. Hier vonden ook een Ambons vaartuyg bemant met 33 koppen, hebbende pascedulle van den Ambonsen E. Heer Gooverneur Antony Hurdt, gedateerdt 20 December A. P. % ‘geen mij niet seer wel en bolde, te meer alsoo verstondt dat se hier al groot acces hadde. Woonsdagh 8. ‘s Morgens heel vroeg quam den hiervooren gedagten Rayga Jeef aen ons boord, komende met zijn orembay zoo even van Keffingh , hebbende onderwegens Goram aengeweest om ons aldaer op te soeken. Omtrent 8 uiren voor de middagh sond ik de chloep de Piesang, om alle de hier omher zijnde bayen en inhammen, met alle spoet te gaan visiteren, en daarvan pertinent rapport te brengen; doende de op gisteren gestelde seynschoot ten 0 uiren, ten eynde de Orang Kayen zouden sen boord komen, om sengaende ons contract wederzijts te handelen ; waerop ze omtrent 10 airen verscheenen en ua dat wij eens rond gedronken hadden ley ik haer voor dese onderstaande articulen, luydende als volgt. ! En nadat ik met groote patientje tot omtrend den avond toe, hier over met haer hadde sitten piscairen, hebben zij hun eyndelingh met het sommarinm van ‘t voorsz. contract grossa moda geconfirmeert, behalve het 6e artical ; waertegens inbragten dat er geen quantiteyt noten haers wetens op 't land te vinden waren, dan eenelijk twee boomen, die ze voor haer eygen gebruyk hielden, en ons praezenteerden aantewijzen, versoekende over sulx dat dit articul mogt worden uytgelaten, en ten tweeden, dat ze morgen als ik aen land quam, over de prijs der slaven en massoy, in ‘t openbaar piscairen zoude; dus had ik desen dagh niet meer gewonnen als haar simpel zeggen, ’t welk niet hooger te agten is dan een handvol vliegen. : Hierop verhaelde ik haer, hoe dat de Amboneezen die hier lagen, haer pas nu al agt maenden out was, zijnde door den Ambonsen Heer Gouverneur verleend, ten tijde de E. Compe, dezen handel nog niet eens had voorgenomen, versoekende oversulx van haerluy te weten off zij het niet qualyk nemen zouden, dat ik deze luyden van hier terug zond, waarop zij repliceerde dat die Amboinesen onderdanen zijnde van d’E. Comp. ik daarmee konde naer mijn welgevallen (handelen) en dat het haer evenveel was off ze bleven dan offze vertrokken; en daermee namen zij haer afscheyt, alvoorens naer d’ordinaire eerbewyainge 1 Zie deze hierachter Lt. a, DAG REGISTER. 127 drymael rontsom het schip varende, en dat. met suloken gejuich en getier als offze dol en bezeten waren. 's Avonds voeren wij naer P. Aes al waer met ons net een trek deden en 12 vissen vingen, waermede weder met blijdschap naer boord voeren Donderdag 4 was het den heelen voormiddagh regenagtig weer, en waerom ik volgens mijn belofte niet en konde naer. land toe varen, om ons contract ten eynde te voltrekken; dan tegen den avond, wanneer den regen ophield, en alsoo ‘t nog al ‘een goet stuk weegs te roeyen was, was de son aen de kim mingh, en al sulx schoot er niet veel tijts over om met hen te spreken. Aen land komende stond er een cadel met een combaers overdekt, en een kussen in de midden, die mij om te sitten aengeboden werd; ‘t welk aengenomen hebbende, quamender twee persoonen, op hare wijze al vrij dol toege- takeld bij mij zitten; den eenen was Raygie Jeef, hiervooren meermaels genoemt, zijnde d’opperste van dese negorie genaemt Fataga, en den anderen Massolua, Capitain en opperhoofd van de negory Kilbaty, en zoo zij zeyden egte zoon van wijlen Raygie _Tabaan, uu al eenige jaren overleden. Voorts verscheender meer dan duysent menschen, die rontsom ons staen bleven, behalven eenige mindere Orang Kayen , die voor ons op de strand sitten gingen; naer ‘t welke ik versogt dat ze d'oirzaek mijner komst hooren wilde, t welk was aen hun hier te verthoonen, het gewigt en de daes ! tot den ontvangh van de massoy, beneffens de maet en groote der slaven, en te vernemen offse wegens den prijs derzelve waeren eens geworden off niet ; waerop zy repliceerden tot. mijn komst daermede vertoeft te hebben, en dus versogt ik hun dat ze dan een begin daervan maken wilde en eysch doen. Voor de groote maet, zijnde van een volwassen man, begeerden zij 40 Rd. en voor de mindere 35 aen waerdye. Ik daerop zey niet meer van zints was te geven, dan er voor dato voor betaeldt was, naemlijk de grootste 10 en de kleenste 8 Rd. en naer -eenige cavilatie quamen op 25 en 20 Rd. Hierop voegde ik er toe, dat hier niet. gekomen was om bespot te warden, en dat ze-behoorden te considereeren, zoo ze nu de EK. Comp. zoo beleefde presentatie afsloegen, zij- * luy uiet en behoeftden te denkken, een eenige slaeff aen andre onderhoorige van d’E. Comp. meer verkopen. zoude; dat d’E. ‘Comp. hier niet tot haer sno groote last en schade gekomen 3 Chineesch gewicht, 128 DAG- REGISTER. ‘was, om een off thien uytgesogte slaven te koopen, maer- bij honderden, en oversulx een heel ander werk dan de handel met particulieren, en zoo zij haer dan hierover niet wel bedogten:, en hadden daerna 1000 slaven, wat ze er dan mee doen wilden. Item dat ze behoorden t'overwegen d'E., Comp. ook, ja ten . allen tijden van doen hadden, en immers niet missen konden, Hierover dan staken zij de hoofden bij malkander, en bragten | een grooten dammer tusschen haer en onse sitplaets, misschien omdat ze mij wat in ’t aenzigt zien wilde, schonken ‘een goeden dronk saguecr, en versogten ampon, ik wilde niet quaet zijn, t was haere maniere nau te dingen, en immers zij hoopten dat mij dit niet onbekent was; zij zouden om lager te komen, haer met den anderen nog desen nagt beraden; versogten dierhalven ik zou haer de eer doen en komen morgen wederom; ‘{ welk haer beloofde en soo nam .ik myn afscheyt. Maer ‘t was te verwonderen dat gedurende alle deze knibbelinge door ‘op ge- melte Orang Kayen, niet een woord, dan eenelijk door de Cerammers en and're mindere dezer landsaten gesprooken wierd, ja niet een uyt haer die hun een woord vroegh, hetwelk te doen, ik haer al diverse keeren gerecommandeert had. In *t afgaen liet ik den Ambonschen Anachoda roepen, die aenstonds verscheen, hem aenseggende dat nu naer boord gaen most, alwaer ik hem mijn meening zoude te verstaen geven; waerop met mij instapte. Aen boord gekomen, zey ik hem dat hij eerdaegs vertrekken most, overmits d’E. Comp. niet toestond te lijden, daer zij begeerden te haudelen, haer eygen dienaeren, ouder ‘t moi aensight van Ambotneesen en Cerammers, die negotie onder- kruypen zouden; en behalve dat haer pas nu al agt maenden out was. zoo had ik zekerlijk vernomen, dat zij d’B. Comp. hier ter plaetze, zoo veel mogelijk de voet dwars zette. Hierop repliceerde hij, dat nu alreede zijn en zijns meesters goet onder deze inwoonders had uytgesetst, en off hij dat dan zoo eensloegs verliezen zoude, ‘t welk bij mij overdagt zijnde, gaf hem om de minste opspraek, weder dit bescheyt: 1. Hij zoude mij opgeven wat voor waeren dat hij hier ter plaetse had uytgeset, en aan wien? 2. Wat hij daervoor bedongen had? En zoo hij sulx doen wilde d'E. Comp. zou buyten twijflel niet ongenegen zijn, om hem en zijn meester deese goed’ren, off de waerde van dien, benettens den intrest te restitueeren ; DAG-REGISTER. 129 ik zou dan deze persoonen welke hare goederen ontfangen hadden roepen laten, en vermeinen off zij de bedongen koopmanschappen aen d'E. Comp. begeerden te voldoen off niet, en bij zoo verre van ja, konden dan zonder hun schade vertrekken, ’t welk dogh egter zoude moeten geschieden, maer en konde voor als nogh geen antwoord erlangen. Vrydagh 5 ‘smorgens heel vroegh voer ik weder met de Piesangh in onse schuyt naer de negorie Fataga, alwaer op de voorige wijze ontfangen, en gezeten zijnde, persisteerde bij mijn vorigen daegze versoek; ‘t welk was om een eynde te maken van de prijs der slaven en massoya. Repliceerden, met den anderen daer over gesprooken te hebben, maer niet genegen waren lager te komen, dan over ider volwassen slaeff de waerde van 20 Rds., en door lange over en weder gevallene discoursen gesien hebbende, datse van haren gedanen eysch niet en be- geerden afitewijcken, ley ik het op een and’ren bough, en naemlijk dat zij eens zeggen zouden, in wat voor waren dese 20 Rd. bestaen moste, waerop zij lieten halen 3 Tamboxe swaerden van diverse langde; 1 lang smal, en 1 kleyn klimaets ' bijltjen, die ik van nomber 1 tot 5 nombreerde; doen vroeg ik haer wat ze voor ’t langste swaerd no. 1 en zoo voorts tot No 5 stuk voor stuk geven wilde, ik zou eysch doen, te weten : Voor No. 1 volgens nevensgaende monster Rd 4 ” n % ” ” ” n 2 „ « 8 rf ” y „ 4 w né , ” i „ At ” w 5 ” ” ” w 3 *t welk gehoord hebbende liepen zij met dit geweer in den arm, naer de wooninge van zeker out man, die zij mij zeyden , met de duyvel sprak, hem raet vragende, wat ze hier in doen zouden ; wederkomende boden voor deze 5 stukken 6 Rd., dog naer dat hier over nog 2 & 8 uren vrugteloos waeren deur gebragt, wierd d’koop aldus besloten : Voor NO, 1 zijnde een Tamadanze Tinaki ofte slagswaerd, tgeen men in de Banda ordinair koopt voor 13 à 2, in reke- ning te valideren tegen 2 rd. 2 wat korter waerdig 5 tegens. . . 14 1 Carimata. Se Volgr. X. a 15 DAG REGISTER. 8 nog korter. . . ! tegen. . . . 13 Rd ‘+ zijnde een lang smal bijltjen . . bof vw . ... Ot 5 een klymaets. . . 2 7» 7. . 2 ef NB. Voor deze 8 sorteringe kleden zullen zij mogen f 1 P* Gunees lijwaet 5 . 5 and're nemen, ten selve 1 Bafta heele breedte 2} . 24 prijse naer hun welge- | 2do halve smalle 2 . 2 vallen. Rd. 18,3, 16 Rd. zulx de &. Compe. met” het voorsz. geweer, in dese of and're kleden ten zelven prijze, jaer uyt jaer in. voor een volwassen mausslaef lang van No 1 tot 2 dat is van 54% en 5,', voeten, en daerhoven, effectieve uytkoops ten hoogsten niet meer en zal betalen dan 13,4 Rd. en voor een vrouw van die lengde een halve Rd. minder; maer korter zijnde als No, 3, 4 en 5 en voorts tot No 15 telkens voor yiler duym aftrekkende 3 Rd., gelijk zulx bij de gemaekte maetstok breeder te zien is, en waervan diergelijke met Maleytze caracters aen haer gelaten hebben, om zoo veel mogelijk in aenstaende voor te komen alle verschillen en oneenigheden, die er door hare onverstandig- heyt en baetsught der onsen zeer light zouden kunnen ontstaen. Hier op versogten zij dat dese koop met eenige eereschooten mogte werden bevestight, ’t geen haer toestond, en daermede waren wij eens, en was het donker avond. Onuytspreekelijk zijnde wat voor patientie met dit volk moet werden gebruykt, en hoe dat men haer alles met vingers en duimen moet inprenten; moetende zig vooral wagten van hard roepen, en ‘t verthoonen van een gramstorig off ernstig gelaet, maer gelijk als al spelende en lachende met haer discoererende. Dus stond ik voor destijd zeer verlegen, overmits van de voorsz. gereetschappen, except die van No 2 en 3 geensints versien was, en schoon men haer vets anders geven wilde al was ’t van 6 mael hooger waerdye, - willen ze het niet eens aensien. Voor mijn vertrek ging ik nog eens bij d'Amboineezen. haer aensporende tot een haestig vertrek, 't welk zij aennamen te doen, en daernae voer ik naer boord, als geen tijd meer overigh zijnde, om van den massova met haer te spreeken ; daer benettens kon ik wel zien dat ze van deze piscaringen zoo vermoeyt waren, dat ze bloezen als bruynvissen. Zaturdagh 6 is er niets van belang gepasseert. Sondag 7. ‘s Morgens heel vroeg depecheerde ’t sloepie de DAG-REGISTER. 181 Pisang naer Caras met de volgende ordre en koopmanschappen 1. Maendag 8. Tegens den avond quam den Ceramsen tolk Paty Key met eenige slaven aen ons boord, kleender zijnde dan het laegste teeken dat ons contract inhield, ja die nog nauwlyx gaen konde, om te vernemen wat ik van sints was ook voor dat slag te geven, waerop ik hem beloofde ‘sanderen daegs met eenige koopmanschappen aen land te zullen komen en dan zouden wij zien off men accorderen kon, met welk be- scheyt hij wederom vertrok. Dezen dag hadden veel regen, gelijk ook daegs te voren, beneffens een ruige O. Z. QO. wint, waervoor wij hier moy beschut lagen; ‘savonts laet quam onse schuyt aen boord met een hrave zoo vis, die ze met de zegen gevangen hadden, waeronder ook gevonden wiert een scar, even als die in ons vaderland bekend zijn. Dingsdag 9. Omtrent een uer voor den dagh, zond ik onse schuyt naer de negorie, haer latende verzoeken, zij wouden met de bewuste slaven zelve aen boord komen; alsoo ik door den gestadigen regen met ‘sComp. kleeden zelve niet wel komen konde. Maer de schuyt bragt met haer tolk tot antwoord, zoo ik zelve niet en en quam, dat er dan van desen dagh niet van vallen zoude; dus wierd ik genoegsaem gedrongen, om nog desen dagh, met de gecontracteerde koopmanschappen gintswaerts te varen. Maer zoodra was ik niet aen land, off ik zag wel dat de © hekkens aldaer verhangen waren; want dan dogten de swaerden niet, ik had haer vrij beter belooft; en naer dat se meer dan 4 ueren van een groote kist vol kleeden hadden uytgesogt, eysten zij over de 7 Rd. meer als er te voren bedongen was, ‘t welk mij geensints aenstond; en schoon genomen dat ik sulx haer al hadde-ingewilligt, zoo zou ik met alle dese koopman- schappen geen 20 slaven hebben konnen negotieeren, overmits zij anders niet hebben wilden, dan Gunees lijnwaet, groote Baftas, en van de uytgelezenste langste swaerden. Al het welke dan gesien hebbende, liet ik mij niet eens aengaen, hier over eenigsints misnoeght te wesen, maer vroeg Tsakoe wanneer hij genegen was, met ons volgens zijn belofte naer Covegay te vertrekken , tot het aanwijzen der smeekolen; gaf tot antwoord naer de vasten, ’t geen nog ruym 54 dagen duuren zou ; wacrop ! Zie bijlage 4. 132 DACG- REGISTER. hem diende, off hij dan dus lang met mij den spot gesteken had, zey van neen, maer dat dit egter niet eer geschieden kon. | Ik versogt hij wilde dan ziju broeder met mij varen laten, daerin vond hij ook zwarigheyd; alsulx dat ik nu tegens mijn gemaekte gissing en zoo goede hoop t’eene mael bedrogen en verset stond en nauwlyx wist wat nu eerst beginnen zou. Ik vroeg hem dan (om een ander praetje te maken) wanneer de Amboinezen vertrekken zoude, dat weet ik niet zey hij; zie hier hoe mij dese koek door die schenderse Amboineezen ge- bakken was, en dus werd d’E. Comp. niet zelden van haer evgen luyzen gebeten. Nu daer viel voor mij niet veel meer in te brengen, ais naer afscheyt genomen hebbeude te vertrekken; maer zoodra aen boord quai, zond ik er wederom een and’re zoort van kleeden, diese even te vooren begeerd hadden; maer t was alles nul op ‘t request. Daer heneffens wierd mij door zeker Bandanees Mardijkker genaemt Cay Cili, die uyt Banda met ous gekomen was, stilletjens bekend gemaekt, dat hem aen land door een Cerammer gevraegt was, off wij hier omtrent ook hadden water gehaelt, wacrop hij Cili gesegt hadde van ja, om te hooren wat daer mee zeggen wilde ; den Cerammer wederom , laet zij (denoteerende de Hollanders) 't halen, maer wagt u dat gij het niet en doet. Item dat de schoonzoon van Borry hein op zijn vertrek met de Piesangh naar Caras gerecominandeert had, dat ik hier niet veelmaels aen land gaen zoude, alsoo hij van dese en geene al vreemde mompelingh gehoord had, somma, ‘t gink hier al den kreeftengang, lijkende nergens na, minder dan ‘t geen hij Lakoe, ons met zoo hvoge protestatie beloofd had. Woensdag 10. Tegen den avond quam den voorsz. Ceramsen tolk weder aen boord, die mij wonderlijk veel nieuws te ver- halen wist; maer ik gaff hem tot antwoord, dat hier alle dagen nieuws genoeg was, maer selden wat gvets, en dat ik niet van sius was om mij hier langer door een parthij gepractizeerde leugens te laten ophouden, en des K. Comp. respect met voeten te zien treden. Lakoe zou toesien, hij wist wat hij mij, daer tue and'reu haren dienst genoeg hadden aengeboden, vrij en onbedwongen uyt sijn eygen motyff, gepresenteerd en beloofd had; dat d'E. Comp. haer door zoo een uiet en zou laten be- spotten; doch om veel woorden te sparen, hij kon d'Orang Kayen van Onin en Luaka dit onderstaende voor rapport brengen: lL. D’Orang Kaven van Onyn zullen valgens hun beiofte aen DAG- REGISTER. 133 boord komen, en ‘t gemaekte contract wegens de slaven en massoy onderteekenen. | 2. Lakoe, zijn broeder, off yemant anders, daertoe geautho- riseert en hequaem, zal met mij volgens belofte naer Covegay vertrekken, tot het aenwijzen der smeekolen; onder belofte nogtans, dat d’E. Comp. eenelijk om die smeekolen aldaer geen fort zal vermogen te leggen, waar voor zij rond uyt zeyden, bevreest te zijn, en buiten twijffel door inductie der Amboinezen, En om dat hij van deze mijne belofte zig zoude mogen ver- sekert houden, zont ik hem dese groote brief met mijn zegel bekragtigt, ‘t welk was een gedruckte pas; waer uyt hem Paty Key alles voorlas, daervan my daght dat hij geern wilde ver- sekerd zijn. 8. Zoo beloofde ik hem Lakoe, dat naer gedaene aenwysinge dito persoonen weder op Onyn zouden werden gebragt, op een verbeurte van de bewuste 250 Rd. en drij musquets. Waarmede hem Paty wegzond. hem versekerende zoo hij mij hierin promptelijk voldede, ik nog geensints soude quaet zijn. Donderdag 11 quam Paty Key, den Capteyn Massolua be- neffens diverse and're Orang Kayen met twee corkorren aen boord, waervan op d'eene een bas stond; quamen vrijpostigh over, en wierden van mij minnelijk als voren ontfangen en getracteerd, en naer eenige discoersen presenteerden zij diverse slaven aen mij te verkoopen. Ik zey dat de E.Comp. niet gewoon was, haer eens gemaekte contract te breeken of te verand'ren ; ik versoght van haer niet anders, vermits d’B.Comp. tegenwoordig van eenige gecontracteerde goederen als naemlijk de langste en kortste Klymaetse bijltiens en langste swaerden niet versien was; zij wilden ’t voorsz. contract maer teekenen, en ’t aenstaende jaer zou haer d’ E.Comp. van sulcke gereet- schap, misschien meer als zij begeerden versien. Evenwel om haer niet voor ‘t hooft te stooten en met hun slaven af te wijzen, nam voor om het op deze wijse met haer ook eens te probeeren. Zey dan, dat ik wel genegen was, om die slaven te koopen, maer niet anders dan voor mij; de E.Comp. hield haer aen ’t gemaekte contract, waermede zij haer geconfirmeert hadden, ‘t geen zij zeyden insgelycx te willen doen, maer waren te vreden ik zou ze dan voor mijn particulier koopen , en wanneer met alle de Orang Kayen te gelijk aen boord quamen, zouden zij ‘t contract beneffens mij onderteekenen; en - dus koght ik er drie stux, waeronder twee volwassene meyden 4 1:54 DAG-REGISIRR. en | kloekke jongen voor 44} Ri. artkoops aen kleeden ete. Teen vroeg ik Paty Kev wat voor antwoord Lakoe op ’t geen hem gisteren hadde doen zeggen gezeven had, sev dat Lakoe te vreden was zijn broeder met mii te zenden, maer op deze conditie, ik zou hier twee man blijven laten, beneffens 2 à 300 Kd. aen kleeden, diese beneffens de 150 Rd. zoo lang onder haer zouden behouden tot zijn broeder op Onvn weder quam. Geen van bev zev ik van sints te wezen; hij haddet maer te zeggen offet doen wilde of niet; ik zou, zoodra onze chaloup van Caras weder quam, Orang Kav Cabriesje halen laten, die daertoe willie en berevt was; off hij nogh geen verzekering genoeg van mij hadde aen 150 Rd. en drv musquets. Waerop de presente Orang Kaven alle te gelijk verklaerden dat 1k gelijk had, en dat Lakoe volgens zijn belofte zelve behoorde tete te genen. Paty Key beloofde hier op rapport te brengen, en clus vertrokken zij allen te gelijk naer land, en voor zoo verl ik zien conde, te vollen vergenoeght, waerover ik bij mijn zelven al vrij meer dan zij verblijt was. Vrijdag 12 quam den Ambonsen Anachoda met een prauw ain boord, mij sendienende dat nu gereed was om te ver- trekken, waerop hem gelaste dat hij met zijn jonk hier eerst acn boord komen zoude, ‘t welk hij aennam te doen. Een uvt haer zijnde een Cerammer, woonagtig op Hillinamme, praesen- teerde aen mij een meyt te verkoopen, waerop hij tot ant- woort kreegh, dat ik die meyt wel konde, en onder d’Onyers meermaels gesien had, en dat ik hier in niet anders zien kon, dan een schenderse streek, met welk besclieyt al druylende heen sloop. Saterdagh 13 quam de voorsz. Paty Key weder aen boord, rapporteerende dat Lakoe met zijne vrienden over *t geene hem hadde doen aenseggen gepiscairt had en was dit zijn besluyt, waarvan hij niet van sints was te veranderen : In plaets van de geeyste 2 man en 300 Rd. aen kleeden, stont hij toe dat dit volk bij mij zou blijven, maer dan zou ik aen hem (boven 150 Rd. en 3 musquets die hij reeds ontvangen had) nog overhandigen de waerde van 500 Rd. en 2 musquets, en dan was hij geresolveert zijn broeder met mij te zenden, en zoo mij dit ook niet aen- stond, ik zou maer vertrekken; onder belofte dat hij tusschen dit en 2 A 3 muenden de bewuste smeekolen zelve in Banda brengen zoude, en kon men dan verder in Banda accorderen. DAG REGISTER. 135 Deze zake dan in overleg genomen zijnde (om geen langer tijd te spillen) quam er vooreerst in consideratie, dat hier in voor ons tegens haer dank niets ter weerelt te doen stond. En off wij schoon al na Kefingh zonden om Kabriesje te halen (waervan hier voren geseyt is) dat het dan nog al niet seker was, dat wij hem daer vinden zouden, alsoo voornemens was naer Banda te vertrekken; en genomen hij ware gints nog te beloopen, zoo was het alweder niet zeker (vermits hem voor dato hebben afgeslagen) dat hij nu zoude willen mee gaen. Practi- quen aen te wenden om lsakoe aen boord te krijgen, *t geen welligt zoude te doen zijn, wierde insgelyx ongeraden geoordeeld, ver- mits bij zulk geval, ’t provisioneel gemaekte contract der slaven eu massoya met d’Onyers, door zooveel moeyte en verdriet dus verre gebragt, als dan van zelfs weder aen duygen vallen zoude. ’t Geen hier in dan voor den meesten dienst van d’ E.Comp. voor tegeuwoordig te doen stond, oirdeelde raetsaemst te wesen, overmits niet anders konde, zijn laetste presentatie onder eede aen te nemen, ‘t contract met d'Onyers aengegaen wedersyts door opderteekeningh te bekragtigen, en zoodra de Piesanglt van Caras terug quam, aenstonts te vertrekken, te meer alsoo de stille tijd op handen was. Sondag 14. Den heelen dagh door dood stil, met coutinueelen regen, sonder dat er yets anders remarquareens weerdig gepas- seert was. Maendag 15 zond ik des morgens heel vroegh den sergiant Lucas naer land, met ordre dat hij gints zoo lang zou ver- toeven, als de Orang Kay Tuakoe, die ik liet verzoeken om aen boord te komen, met mij zou gesproken hebben; maer om hem Lakoe hier toe te krijgen, had den bode Kay Cilli beneffens den sergiant, nog al groote moeyte ; zeggende, ik weet wel dat hij mij nu tegens mijn dank zal mee voeren en laten den sergiant in de pekel; doch had hij zig nog eyndeling laten gezeggen. Aen boord komende was geheel perplecxt en zoo besturven , dat hij ter nood spreeken kon; 't geen ik door vriendelijk spreeken en een glas wijus of twee, wel haest deed cesseren; wanneer ik alle mogelijke vlijt aanwende, hij zou dog volgens zijn gedane belofte, resolveeren met ons mee te gaen, maer alles te ver- geefs. Kon geen absoluyte antwoord verkrijgen; zey, ik zou aen land komen, en daer zouden wij met den andren spreeken , hij stond er voor in zoo mij eenig ongemak ontmoete. Somma, wilde ik deze heele zack niet verbrod zien, en 4 gemee es ae . . “ me BO mg wate =~. nemen + eee he Eee nae OS =” 136 DAG-REGISTER. contract geteekend hebben, zoo most ik er aen, waertoe dan zoo aenstonts resolveerde. Omtrent de wal komende en zoodra gij mij vernamen, hoorde geweldig veel tyfels en gommen * en soodanigen gedruys, dat ik wel thien mael van sints was weder te keeren; maer denkende aen den sergiant, kon het over mijn hart niet, zulex voer ik er in Gods naem op toe. Aen land komende, wierd ik door een groote menigte en met veel meer eerbewijsing als voor dato ontfangen, 't welk inij dies te grooter suspicie guff van eenig schelmstuk voor te hebben; en naer dat ik die geprepareerde contracten aen haer vertoond, en van woord tot woord, wel thien mael vertaeld en uytgeleyt had, versogt ik dat se die beneffens mij wilden onderteekenen, “t geen al vrij ras naer hare lankzame maniere van doen geschiede. Dog den prijs op de massoy en wilde voor dees tijd nog niet deur, alsoo zij verklaerden met die van Caras, daer de massoy ten meerendeels wan daen komt, over het doot slaen van Raygie Taboan, in oorlog te wezen; en na dien mij de waerheyt van dieu bekent was, bleef ik er niet lang opstaen; als zijnde wel van het minste belangh; behalven dat mij nog niet bekend was hoe de zaken op Caras stonden. Al het welke dan gedaen zijnde, gafl ik aen yder negorie een extract, en doen waeren deze borsten cerst wel tevreden, versoekkende daerop voor yder negorie een vlagh, waerin des E.Comp. wapen en mijn naem geschreven stond , en ten tweede dat se jaerlycx met een à twee cor-corren naer Banda varen, en daertoe pas verkrijgen mogte;'t geen hun toe- stond, waerop zij mij met zulken gejuich bedankten, dat men het bijna een canonschoot ver hooren kon. Maer doe had ik het al weer gaende met Lakoe, die dan na langh en verdrietigh piscairen, ront uyt zeyde, ik zou hem overinits zelve dus lang niet wagten wilde, twee man laten, die zou hij de smezskolen op Covejay aanwijzen, mits dat ik hem als voren ter leen nogh 2 stucx musquets, met eenig kruyt en loot verstrekken zoude, en naer dry maenden verhoopte weder in Banda te wezen; ‘t geen ik dan zeyde in consideratie te sullen nemen, tot de komst van onze sloep van Caras, en daer na, naer genomen afschevt voeren wij naer ons boord, dankende God dat dezen dag zoo gelukkig gepasseert was. Dingsdag 16 en Woensdag 17 passeerde er overmits den gestadigen regen niets van belang. | ) Tifa's. en Gongs. Muzijkinstrumenten, DAG- REGISTER. 137 Donderdag 18 depecheerde de Amboinezen hier voren meer- ‚ maels gemelt, naer dat ik dit onderstaende buyten op haer pas geschreven had '. En doe voer ik naer land met de verzogte twee vlaggen waerin des E.Comp. merk geschreven stond, gevende daer be- neffens aen yder negorie een pas om naer Banda te mogen varen, luydende als volgt. 2 En wierden doe de voorsz. vlaggen in yder negorie met zeer groote solemniteyten opgerigt; be- thoonende haer hierover zeer hoogelijk verpligt en verblijt en boden mij doen aen uyt iedere negorie een hand vol aerde, 't welk onder haer de grootste eer is die yemant doen konnen als daer mede overgevende de heerschappie van haer land. Dus komt men door gedult, angst, moyt en arbeyts lust, Tot de gewenste vree op dees Barbaerse kust. Maer doe begon Tuakoe eerst te bemerken dat zijn gezag, door alle deze gedane eer aen d’ E.Comp. hier ter plaetse begon te verminderen; versogt dierhalven men zou hem ook met een vlag en soodanige letteren daer ingeschreven (maer eens zoo groot) vereeren, beneffens een brief dat hij d’ E.Comp. hier toe hadde gebragt. Den tolk Patty Key (welkers bedrijff dit was) insteerde insgelycx om een attestatie, dat hij hiertoe zijn best gedaen had; waerop zij beyden tot antwoord kregen, dat zij niets zoo groot konden versoekken, off ’t zou haer gegeven werden, maer zijne gedane belofte omtrent de smeekolen, most eerst voortgaen. Vrijdag 19 passeerde er niet van belang, geduurig uytziende na de komst van de Piesangh, die vrij ver boven ons ver- moeden uytbleeff. | Zatardag 20. Des avonts met den donker quam de Spieringh van Caras hier weder terugh, hebbende tot mijns herten leet, door de schenderse misleydinge van Borry, aldaer niets ter weerelt uytgerigt; onaengesien die luyden tot den handel en ons volk zeer genegen waren, ’t geen ze egter door dezen ouden schelm zijn contrarie inductie niet bestaen dorsten te doen; zeggende rond uyt Borry heeft het ons verboden ; alle het welke van alle de scheepsofficieren en onzen tolk Joumaet verstaen hebbende, hiet ik Borry beneffens zijn zoon in de boeijen sluyten en zijn komst onder de landsaten alhier zoo veel mogelijk secreteeren. 1 Niet overgenoinen. 3 Als voren. 138 DAG-REGISTER. Sondagh 21 voer ik met de schuyt en boot naer land, om ons vertrek aen de inwoonders van beyde negorijen bekend te maken, en met een afscheyt te nemen; recommanderende haer zooveei mogelijk den gemackten vrede en handeling met d’ E.Comp. dog trouwelijk t’ onderhouden; mitsgaders des E.Comp. schepen in aenstaende, uiet meer zoo lang op te hou- den, maer spoedigh te depecheeren; ‘t geen se met luyder stemmen alle te gelijk beloofden, en dat het geensints aen haer manqueeren zoude; dat het ook haer schult niet en was, dat ik tegenwoordig met geen 2 à 800 slaven vertrok, overmits zij van onse komst geensints waren gepraeadverteert. Tsakoe be- vestigde insgelycx zijn half gebrooke belofte, uytwijsende de onderstaende verbintenis. „Ik ondergeschreven Takoe Orang Kay, woonagtig in de negorie Keffingh, beloove en sweere op den Alkoran, het hooft van Mahometh en deze mijrte onderteekeningh, dat ik met behouden varen, tussen dit en 2 & 3 maenden aen den heer Gouverneur in Banda zal vertoonen en overhaudigen, zoodanige smeekolen als ik aen den Opperkoopman Monsieur Johannes Keyts te doen belooft had, en waerop ik reeds 150 Rd. aen kleeden, dry mus- quets eneen vlag ontfangen hebbe. Mitsgaders dat ik mij hier op Onyn allesints zoodanig ten dienste der E.Comp. gedragen zal, als een getrouwe onderdaen derselver toestaet en betaemt, en dat alles op verbeurte van mijn lijf en leven. Nova Gunea in de negorie Fataga den 21 Aug. Onder- stont, was geteekend met Moorse caracters door de hand van Lakoe; ter zyde stondt, ons present A. Dirriksen en met Moorse caracters Joumaet. Ô En daer mee, naer veel cerbewijsinge van affectie, namen | ous afscheyd en voeren na boord. 