Astoria, or, Anecdotes of an enterprise beyond the Rocky Mountains
Men zal m^ antwoorden: reden te meer om, zoolaog zjj niet heeft plants gevonden, met de luxe przeu ons voor- deel te doenl Yolkomea joist; maar hoe kan dat beter ge- schieden dan door ze aan te wenden tot vermeerdering van Java's productief vermogen? Want er is een nieuw gevaai dat ons dreigt. Ik ben zeer bevresd, dat een daliog der koffiepr^zen ons niet alleen zal berooven tmi een batig slot, maar ons plaatsen zal voor een Indisch tekort. Door ons angstig vast te klemmen aan de directe voordeelen zou het kunnen gebenren, dat w^ te eeniger t^d directe nadeelen hadden te dr^en. Inuners de prgsverlaging zon zoo belangr^k kunoeo zyn, dat de Indische middelen niet 1 anger toereikend waren toof de Indische uit^aven en dan zon Nederland het deficit moeteu aaBmlleii. Wat hebben w^ te doen om dit kwaad te voorkomen? My dunkt, het antwoord is zeer eenvondig: vey moeten reeds nn alles aanwendeu, wat in ons vermogen ligt, om de Indische berolking economisch in een beteren toest and te brengen, op dat zy in staat zg om zooveel belastingen te dn^en als er noodig zgn ter voorziening in de behoef^en der Indische achatkist. Welnn, ona ko£Kestelsel is een hinderpaal voor de vermeerdering van Java's prodnctie. Neem aan, dat onze boeren ruim 60 percent moesten betalen over de verkoop- waarde van een of ander artikel, waarvoor sommige hanner landeryen by ditnemendheid geschikt z^n; wie onzer zon het verkeerde van znlk een regeling niet inzien en op hare ajschaffing aandringenf Wie zich niet beyveren om te be- toogen, dat zy de prodnctie t^enhoudt, dus de vermeerde- ring der volkswelvaart in sommige streken des lands belem- mert, en in stryd is met een der meest bekende voor- schriften der financieleer, met het voorschrift namely, dat verbiedt om de brnto opbrengst van den landbouw te DiclzedbyGoOglC 194 hgrVorui^g. Belastet hier te laude zijn de tienden afkoopbaar gesteld en terecht. Maar op Java wordt van de kofHe een zesvoudige tieade geheven en zulk een heMag laten wij bestaacl Z^D deee beschoiiwiugBn jiiist, dan is het weosclielijk, dat de R^eering den koffieprijs van lieverlede verhooge en daarmede voortga, totdat hij in overeenstemming is ge- bracht met de niarktwaarde en de koffiecultiiur van alien dwang kan worden bevryd. Daardoor zal de opbrengst der landrente aanzienlijk kunnen vermeerderen; want de groud, vaarop koffie wordt geteeld, zal een fliuke belasting kunnen dn^en, als bet product, dat hg oplevert, tot den voUen iparktprijs mag worden verkocht. Middelerwgl moeten de batige aloten worden aangewend om op Java de irrigatie te verbeteren, spoorwegen aan te leggen, in bet algemeen om de welvaart der kolonie te bevorderen. Deze politiek komt my voor, in overeenstemming te zijn met debelangen van Nederlaud. Ik zon wenschen dat wij op koloniaal ge- bied een einde maakten aan die balfeid, die tweeslachiig om de welvaart der kolonie te bevorderen. Held, die noch en neuen gede vruchten heeft opgeleverd, en dat wg, daar de verkeerdheden van ons eigen stelsel gebleken zgn, met vastberadenheid partij kozen voor bet koloni^e stelsel, dat England met beste gevolg toepaat. Ik wensch nu met eenkel woord de hervorming van het boschwezen te vermelden, waartoe reeds ia 1865 bealoten is, docb die uit den aard der zaak slechts van lie- verlede kon worden nil^evoerd. Men zal zich herinneren, hoe de bosscbeu vro^^r werden behandeld. Het verkeerde voorbeeld van Daendels en Eaffles volgende, badden de Commissarissen-Genera al in 1819 aan somraige gemeenten de verpliehting opgelegd om gedurende acbt maanden van ') Zie  de gevraagde afoietingen, die dan noodeloos kleiu werden gehakt, terwel men kort daarna weder het woud luoest binnendringen om juist soortgelgke boomen te vellen ala men zoo even had gekapt, dewijl na boat van groote afmeting werd vereiacht. Men moest met speed aan de eischen en behoeften van den dag voldoen, en de blandong >) ta'achtton zich met m^ grooter apoed van de ondr^el^ke en karig beloonde taak te kwyten, zottder te letten op de verwoeatingen, die aasgericht wer-den. 't Gold immera sleehts lands domeia!* »). In den regel werd dan ook meer hout gekapt dan noodig was. B^een onderzoek in 1840 van regeeringswege in Rembang ingesteld, vend men alleen in de bosschen van Bloni en Bodjonegoro niet minder dan 12,566 atnka hoatwerken van den aankap van vro^ere jaren verspreiij li^en, waarvan. De bosch-cultuurdiensten besten blandong-dienslen, «u de desaa's, die daarmede belast waren, blandong-volkeren. Tijdschrift voor N. I., 1867, I, 2ia sdbyGoogle 196 hervorming. Volgens sehatting, reeds een vierde tot gedeeltelgke ontbin- ding was oTergegoati. Daarbg drukte de gedwougen arbeid, Diet bet minst ook de gedwoogen leveriog van trekvee, loodzwaar op de bevolking. Aan deze rngeling jnoest een einde komen; van daar dat in 1865 bealoten werd, de bosscben onder zekere voorwaar- den over te geven aan de particuliere industrie. Naarmate de perceelen zouden zu opgemet«ii, getaxeerd en in kart gebracht, zouden achtereenvolgena eonceasien voor bet kap- pen van hout worden uitbesteed. Op die wgze zou langza- merband aan bet oude stelael van zelf een einde komen en de gedwongen b(«cbcultaur zich in vrijen arbeid oplossen. „Zeer belangrijke gevolgen," zoo drukte de Minister van Kolonien, de beer Trakranen, zicb uit in de Memorie van Beantwoording op' het verslag der Tweede Kamer over Hootdstuk IX der staatsbegrooting van 1867, wzyn van bet by r^Iement van 10 September 1865 voor schreven stelsel van bebeer en exploitatie te verwachen. Door inrope van den bijzonderen ondemiagsgeest la een geregelde exploitatie op veel ruimer acbaal dan de tot biertoe geblijkke te bereiken. De exploitatie zelve gescbiedt doelmatiger, omdat grootere bedr^fskapitalen worden be-steed en nauwkenriger toezicht gehouden wordt. In de veelszins gevoelde behoefle aan boutwerken, terwgl in de boacben voor millioenen waarde overjarige boomen aan be-derf waren prgsgegeven, zal ruimschoots kunnen worden voorzien. De R^eering bekomt de gel^enbeid om de kost-bare en moeil^k te beheeren bontatapelplaaten in te trekken, en eindelijk wordt het mogeliik, de dnikkende blan-dongdienaten af te scbaffen". Deze verwacbten zijn niet beacbaamd. Aanvankelijk, wel is waar, bebben zich eenige moeielijkbeden vooigedaan, die daarvan bet gevolg waren, dat de pachters te hot^e Diclzed by Google HBEVOEMING. 197 Präsidenten hadden bestehen en de verhoop van het hout hun niet ged gelnkte, maar van lieverlede zyn die verdwenden een zijn die verdienen een schijnten der boschtenutuur nicht stekend te werben. Bigkens het jongste Kolonial Versicherungen er op Java — behalve een viertal ondernemingen voor aankap ten behoeve van den lande — twee en twiat% endernenen met vrge beschikking over het gekapte hont, die aan den lande een gezamenlijke retributie betalen van ruin /" 530.000 'ejaars, Bovendien heeft de Regeering nag vorgen contracten gesoten voor het uitdunuen van dajat-bosschen of tuinen en bet daarit ivegruimen van dood en omgevallen bout. Deze contracten braebten in 1875 niim / 37.000 op, terw^l nt^ / 6000 ontvangen werd bij den publiekea verkoop van hout dat in daghnur was verzameld. Derhalve werd een extra bate "van f 43.000 ontleend aan een bewerking, die nitslaitend in het belang van het onderhoad der djati-bosschen plaats vindt. Van deze bervorming mag Dus getuigt worden, dat zy in alle opzichten goede umhergegangen heeft gedrücken. Naar het aangeduide plan zou ik thans te spreken heben over een andere bervorming, welke belaae minder goed is geslaagd, die der landrente. Maar dit onderwerp is te gewichtig en te nitgebreid om ter loops te worden behandel. Ik wijd daaraan een afzonderl^k hoofdstnk. Het Relement van 1865 vooi- het beheer en de eploilatie der houlbosscheti op Java en Madura, is den 14 April 1874 (Ind. Staatsblad v N°. 66). Gaan v\f eerst de geschiedenis der landrente op Java in korte trekken na. Zg is een ware Spieghel Historiael onzer koloniale politick. Toen de Engelschen hu geag in Britseb Indiffe haddeu gegestigt, moesten zg sprengen gebruik maken van het in 1765 door hen verkregen recht, tot hefling eener belängt op de inkomsten van den grond. Zulk een belastend daar sedert iang — reeds op het eind der 16'- eeuw was z,y er vr^ goed geregeld — maar de Engelsclien hebbeahaar achtereenvolgens in al de gewesteu huuer uitgebreide kolonie aau een nieuwe reeling onderworpen. Deze rrgeling is eehter niet overal op dezelfde wijze geschied; naar gelang van het autwoord dat in elk gewest gevonden werd op de vraag, wie er de wettige grondbezitters waren, ook wel, naarmate deze of gene theorie bij het Bestuur boven-dreef, is zij zeer verschiedend uitgevallen. In Bengalen zgn de erfelgke ambtenaren, die van ouds met de invorderig der landrente warGn belast — de zoogenaamde Zemindars — als grondeigenaren beschouwd; elders is de eigendom toe-gekend aan de dotpsgemeente als colleotieve eenheid en UWU BESELIMO ] is het dorpshoofd, als vertegenwoordiger der gemeente, in da landrente aangelagen; elders wäder heeit men het grond- bezit gevoaden in handen van familien, aan wie de velden van eeu geheel dorp toebehoorden, zoogenaamde Village- Zemindare, die de grond of zelve beboawden of aan andereu verhunrden, en ook daar is natuurl^k de gemeente- Igke ausl^ icgevoerd. Maar oc^ eeu aoder stelsel is in Britecli Indie (oanvankelgk in Madras en later ook in Bombay) toegepast, namel^k het Ryotwar-stelsel, waar. b^ de landbonwere onmiddellgk, zoader tasscbenkomst Tan dessa-hoofden of Zemindars, door het Europeesch bestuur woiden aangelagen. Toen Raffles, als vertegenwoordiger der Britsche regeering met bestnur over Java belast, het plan bad opgevat om er landrente te heffen, kon b^ eeu keus doen tusschen de meeste dezer stelaels. Hij beeft eerst den gemeentelyken aanslag verkozen, maar reeds vier maanden later is hij hierop ten^gekomen en beeft bg besloten tot iuvoering ran bet laatstel^k bescbreven, bet rjotwar-stelsel. Dit was een font. Ouze Commissarissen-Generaal, die in 1816 de kolonie uit bande der Engelbeo oTernamen, z^en alrae de onmogel^kbeid in om, bg bet volkomen gemis aan gegevens yoor een billyke befSng, den individneelen aanmerking nemende", zoo apreken zg in bun besluit van 4 Januari 1819, ^dat n^ niet is verkregen die algemeene kenais van de nitgestrektbeid, ge-steldheid en vrucbtbaarbeid der velden, als vereiscbt wordt tot het daarstellen van saate en onberroepelgke reelen; dat eenige bepalingen moesten worden gemaakt, welke tot zoolang werken Kunen, als die meer Tolmaakte kennen verkennen is, zoo is goedevonden en verkennen: De aanslag der landrente over den järe 1819 en de volgende järeu zal, immer zoolang de landen niet behorlijk gemeint, geclassifieerd en gewaardeerd zijn, dessa's gejärde worden gedaan". In overreenatemming met dit be- byGoogle 200 DE NIEDWE REGELING DEE LANDHBNTE. Sluit zu, zoo als ik reeds heb herinnerd >), metingen be- volen, te b^nnen in de residentie Kadoe. Omtrent de waarde der iiitkomsteD, die deze metiugeo hebben oj^eleverd, is na korten tgd b^ sommigen wel eenige twijfel geiezen, maar desniettemin heeft de Indische r^eeriag nc^ in Jnui 1825 tot voortzetting van den arbeid bealoten. Nauwel^ka echter had z^ dit besluit goofde, of zg ontving bevel van bet opperbestuur tot invoering van allerlei bezuinigin^en en tot stattet vao nde kostbare metingen in Bommige gedeelten van Java en laatstel^k in de bossefaen aai^^evangen." De directie der kadastrale meting werd j^i^etrokken"; bet pdaaraan verbouden personeel" kreeg,^eervol outsit^". B^na veert^ jaar zou bet duren, eer bet werk aou wor- den hervat. En de voorioopige regelii^ van Comraiasaris- aen-General F Zij is van kracbt gebleven tot en met het jaar 1872. Eerst de nienwe regeling, die aan bet hoofd dezes is vermeld, heeft aan baar langdurig Bestan een eind gemaakt. Ik vergis mij; etraka zal bet blijken, dat z^ zells die nienwe r^elii^ heeft overleefd. Waaraan is bet toe te schrijven, dat men zoo dikwijls heft niesteld om de landrente te herzien en dat de op- nemingen eerst zoo laat zgn bervat? Aan oud-bollandsche traagheid, gemis van goed personeel voor statistiecb on- derzoek, opzien t^en de groote kosten, aan zoodanig on- derzoek verbonden? Hoewel deze drie oorzaken ongetwij- feld hebben gewerkt, zoo is toch meermalen aangetoond, dat zg niet de eenige zgn geweest. Een Spi^hel Historial onzer koloniale politiek beb ik de geschiedenis der landrente op Java genoemd, en dezen uam verdient zg ten voile. Reeds de invoering der landrente door Raffles was een feit van groote beteekenis, daar bet de richtig bepaalde, waarin Raffles de kolonie zou besti:en. Het be- teekende — ik heb dit in het eerste hoofdstnk aange- ■jBli. 44, Dicized by Google DE NIETTWB REGELIMG DEK LANDRENTE. 201 toond — dat het stehel der Toormalige Oost-Iodische Compagnie zou Terkten en de iakomsteu ran ■jBli. 44, Dicized by Google DE NIETTWB REGELIMG DEK LANDRENTE. 201 toond — dat het stehel der Toormalige Oost-Iodische Compagnie zou Terkten en de iakomsteu ran ■jBli. 44, Dicized by Google DE NIETTWB REGELIMG DEK LANDRENTE. 201 toond — dat het stehel der Toormalige Oost-Iodische Compagnie zou Terkten en de iakomsteu ran ■jBli. 44, Dicized by Google DE NIETTWB REGELIMG DEK LANDRENTE. 201 toond — dat het stehel der Toormalige Oost-Iodische Compagnie zou Terkten en de Den Staat niet meer gezocht zoudea worden in leveringen van producten doorde renten — welke regenten dan maar zelve moesten toe-zien, hoe ze aan die produetea kwamen en voorhun moeite wierden beloond — msjir in belastingen, naar vaste regela aan de bevoiking opgeländ. Zoo stond de landrente yanhaar geboorte af tegenover het ancien regime, en die plaats heeft aan altéd behonden. Na RafBes' vertrek volgt men in het eeret zu politiek en de landrente blijft in eere: men beständigt haar, men werkt Toort aan hare verbetering, zelfs dan n<^, als geldnood tot staking der metingen dwingt. Daarop herfeit het oude stelsel der Gompagnie en nu komt de landrente in diskrediet; men makt een caricatur van haar, ja men verwärst hare Toorstanders naar het dol-huis. Als middel van inkomsteo ataat zij niet langer op den voorond; de wenschelkheid om haar te verbeteren wordt niet meer getoetst aan de b^inselen van een goed belastigpvezui, want men heeft andere inkomsten gevonden, die veel meer zuUen opbrengeu; en als nu vrees ontstaat, dat door die andere heffingen de bevoiking te zwaar wordt gedmkt, vei^ men ieta minder van de landrente en bezigt haar als ^veitigheidsklep". Ofschon de r^eering weet, hoe gebrekkig de landrente is ingericht, wist z^ met nadruk alle vborstellen om ze te hervormeu af, omdat hervorming zon in8luit«n dat vaste regels wierden gesteld voor de heffing; en zg wil geen vaste regels, maar vgheid om met de landrente te handelen naar goed-vinden. Ook zou hervorming tot verho<^i^ der belasting kunnen voeren, en hierv Ooor is zy nog meer beducht. In December 1840 vra^ de directeur der cultures van den Gouvernement-General Merkus een som van j 5400 voor het hermeten der belseibare velden in Pasoeroean: z^ wordt hem geweigerd. Men erkent dat het opmeten der velden zyn. Zie Van Deventer, II.!i3&. Dicized by Google 202 DE NIETTWK BE6ELING DER LANDKENTE. "Au lange zu heben ou een Vaste bas te Tinden "Toor het doe van Aeo aanslag, waardoor de landrente "meer gel^bnatig onder de belaatingachuldigen zou kunaea "Terde«ld worden" ; maar het heeft ook ziiii nl^edeiikelgke z^de", en woaromP Omdat, zoo beet bet, ^die belastirtg daardoor zou kunnen worden opgevoerd tot een hoogte, irelke voor ben, die daaraan onderworpen z^n, te drukkend zou worden"; eu voorte; ^omdat daardoor te veel zou wor- den aigeweken van bet tot duaver over bet algemeen in acbt genomen en meermalen aangeprezen b^nsel om de heffing dezer belasting steeds te doen plaats bebben b^ ff:gze Tan overeenkomst met de daarb^ betrokken inland- sche boofden en dessa-besturen". Two jaar later komt de directeur op de zaak temg. H^ is yan oordeel dat de bevolking door het cultnurstelsel gno^zaam is Terrijkt om veel meer dan vroeger aan landrente te kunnen betalen. Id levendige kleuren schetet hg de ellendige inrichting dezer belasting. Hier treft men al-lien de opbrei^st der rgstveldea, daar ook die der tuinen; ginds neemt men alleeu de padi, elders ook de andere gewassen in aanmerking; op de eene plaats let men noch op de vrucbtbaarbeid, noch op de uitgestrekteid der velden en maakt maar een'overeenkomst met de dessabesturen over een ronde som, op de andere wordt een bepaald be-drag per boiiw gebeven. Na waardeering van het gewas wordt bier eea vijfde voor sngloon a%etrokken, daar trekt men niets af. En over het algemeen is men in het geheel niet of althans zeer gebrekldg met de uitgestrekteid en vrucbtbaarbeid of productie der grondeu bekend*. Kan het erger, is men geneigd te vragen. Ten slotte van de wenschel^kbeid eener landrenteherziening overt Uigd, gelast Merkua den 20 Juni 1844 een meting over geheel Java; en als h^ kort daarop sterft, wordt de goedkeuring van dea ') Van Deventer, III, 168. Dicized by Google DE NIXUWE EGBLING DEB LANDBERGER- 203 Minister vsa EoloniSn, J. C. Baud, op dit besluit gevraagd- Lang last de Minister np een antwoord wackten; de nieawe GoTemeur-Generaal, de Heer Rochosseu, moet nog in 1846 op een beslissii^ aandringen, die eindelijk reigi: He wat aehrijft de Minister P Hg maabt allerlei bezwaren. Wat zai men later b^nnen met dat gansche corps van landmeters, gecommiiteerdeit en echr^rers, dat voor de opmetiog noodig isP Zqd de inlanders, die men voor hei werk wil gebruiken, er wel voor geeehikt? Hoeteel geld zal de onderneming niet kosten! Zal bet nict blgken dat me- nige deesa te laag is belast en geen onterredenheid ont- staan, indien men ze boc^er aanslaatp Ja, zal niet de alotsom van bet onderzoek kunnen z^n, dat nergens verboi^iiig,,binDea degrenzen der bill^kbeid ligt? De Minister ^is er ver af" te bewe- en, „dat de landrenten gely Komitig gebeuten worden; maar Tet ophegen van bezwaren en ongelykmatig bedenken zal ffvan zelf en zonder eenig algemeen en bepaald onder onder onder onder onze ambtenaren". Het is duidelg dat Baud de zaak niet wil. Het vreest dat berzieni^ tot verbo<^ng der landrante zal leiden en is bniverig om bet stelael van loven en bieden, van geven en nemen, te ver- laten, dat zoo nitstekend werkt tot tempering der nade- len, die op vele plaatseu het gevolg zijn van de gedwon- gen cultures. Baud had gelyk. Het was het tägde van de opdigving der indigocultunr; van diezelfde countr, waarvau l^j in het vol^ende jaar in een rapport aan den koning de bekende vroorden zou schrijveu, dat gde kennis van de be-zwaren, die zy na zich sleept en van haren invloed op de ontzetteude duurte van de rijst, tot bet besluit zou moeten leiden om de 50.000 bouws, tbans daarvoor niet slechts gebezigd, maar ook oitgemei^eld, voor goed terng te geven sao de rgstteelt", indien de voordeelen van bet tuoedertand. By Google 204 DE NIEUWE &EOELIN6 DE ffiiiet b^ elke gelegenheid^ op den voorgrond moesten staan. Het was het tijdperk, waarin de Gouvernement-General Ro- chitssen een kaliiieta-cirenlaire moest iitTaardigea, die de Tolgende merkwaardige zinsnede behelet: jyVerachillende Toorbeelden hebbeii doen zien, dat niet zelden over de tot den rijetbouw bestemde gronden ten behoove van's Gou- teraementa countnres in raimere Google Mate is beschikt, dan over- eenstemde met de iustellingen der bevolking of met het stelsel van belasting, heredieast en cultuur; terwijl velden, Toor bgzondere cultures afgezonderd, te vro^ aan den rgst. bouw ontnomen of wel te laat daaraan zijn teni^^even, zoodat alleen snelr^pend, maar daarom minder vruchtdra- gend graan kaD worden aat^plant; waaraan hoofdzakelgk to^eechreven wordt, dat de ingeot^^ste hoeveelheid over een g^even oppervlakte gronds aanmerkeliik minder is gewor- den*. In znlk een tgd was het beter, de landrente niet Ban te roeren. Werd ze willekenrig geheven, eenige wille- kenr, eenige vrijheid van handelen ten minste, was te ha- ren opzichte noodig. Jiiist nn haar aan vaste regels te on- derwerpen, was bedenkelyk; laat staan, hare opbreugst te verhoi^eQ. In 1851, wordt het eersfce ontwerp van het endlich regeeringer regeeringer aan de Tweede Kamer gezondeu; de Memoire van Toelichtiag toont oofe op bet past der landrente de sporen van het aandeel, dat Baud aan de samenstelling van dat ontwerp heeft genomen. Deze belasting //moet zeer matig blyven in verband met het sedert 1832 inge- voerde eintuurstelsel," Tegen het,/beramen van bill^ke grondslagen" is geen bezwaar, maar van verhooging mt^ geen sprake zyn '). In de Memorie van Beantwoording van het tweede Voorloopig Verslag der Kamer komt de regeering op de zaak terug en doet z^ nog eens met nadmk uitko- ') Zie de Handelingen der regeering en der Stateii-Generaal belref- fende het reglement op het beleid der regeering van N. I.o (TJitgave Keuchenius) II, 12, 253. Dicized by Google DE KIEINB KEOEUNQ DEB LAKDKEKTB. 205 men, dat yeriux^ng der laadrente vSeheel in ett^d* is met vden wensch van het opperbeBtuur". Zg wil dat.^het t^enwoordig cultnurstelBal", zoolai^ Dicized by Google DE KIEINB KEOEUNQ DEB LAKDKEKTB. 205 men, dat yeriux^ng der laadrente vSeheel in ett^d* is met vden wensch van het opperbeBtuur". Zg wil dat.^het t^enwoordig cultnurstelBal", zoolai^ Dicized by Google DE KIEINB KEOEUNQ DEB LAKDKEKTB. 205 men, dat yeriux^ng der laadrente vSeheel in ett^d* is met vden wensch van het opperbeBtuur". Zg wil dat.^het t^enwoordig cultnurstelBal", zoolai^ Dicized by Google DE KIEIN Het worden behanden, Gegenstand gegen zer matige heftige Waa". — Opmerkelke bekennen, voorwärts, die meer zegt dan Igvige boekdeelea en lange rapporten, omdat er duidelk nit blgkt, hoe de regeering zelfe de regeering zelfe de regeering zelfe heeft gedacht. Nog altijd willen sommigen ons do gelooven dat dit stelBel, zelfe roor 1850, aan Jara's bevolking louten voordeel geschonken en haar rermogen om be- lasting te betalen algemeen Terbocd heeft. In volkomen stryd hiermede ie het oordeel der regeering. "Zoolang bet tegenwoordig cultnurstelsel wordt bebouden", moet het ge- pa&td gaan /, met eea zeer matige heffing ophetrgatgewas". Met andere woorden: de verplicbte cultures zgu bezwärend; wegena den drink, dieu xg veroorzaken, kan de landrente niet tot een hoog bedrag worden oji^evoerd. De toestand is nu aanmerkelgk veranderd. Slechts twee verplicbte cultures zyn overleven en daarvau zal de eeae, de suikercultuur, na 1878 van lieverlede wordeu iugetrokken; over de andere, de koffiecultuur, is tot dusver geend doodvonnis uitgeaproken, hoewel reeds menige acte van beschuldiging t^eu haar is ingediend. De aanneming der twee bekende wetsontwerpen tot w^zigiug van bet Indiach r^eeringsr^lement heeft onmiskenbaar over eenige Yoor- name bestanddeelen der koloulale quaestie beelist, en wie thans yau deze quaestie gewat^, denkt uog meer aaa de vraagstukken, die de reeling yau bet grondbezit en belas- tingwezen op Java betreffen, dan aan bet cultnurstelsel. In Tele opzichten zgn w\). teruggekeerd tot de denkbeel- den van Raffles, Elout en du Bns de Gbis^nies. Nadat het nstelsel van handel", om met Muutinghe te sprekea, andermaal is beproefd en de gevolgen, die h^ reeds in 1817 Tan znlk eeii proef voorspelde, in mime mate zgn odder- Diciiiized by Google 21)6 DG liiBnWE aiiH3EUi*G DKU L&liD^ntfe. Vonden, is bet vöttelael van belaating", dat hg aaapres, weder in eere gekomeo ea daarmede ook de Toomaaniste der belastingen in geld, de tandreute. Het feit alleen, dat thans een nieuwe r^^eling dar landrente is iogeToerd, heeft dus een eigenaardige beteelfenia: het beteekent datereenige Terandering hätte plaats g^repen in den geertt en de rich- ting ouzer koloniale politick. Daarmede is nog niet gezegd dat het Besluit van 3 April aan atle ijischeu voldoet of sells in de gegeven omstandigheden volkomen doeltreffend zal blgken; maar alleen, wat niemand zonder onbillijk te z^n kut ontkenneD, dat het genonien is met goede bedoe- Het eerste dat in dit beslnit — welks belangr^kheid nn genoegzaam is to^elicht — onze opmericzaamheid verdient, is de aanhef. Men leest daar, dat de Gonremeur-Generaal, tfwillende over^aan tot een betere regeling van deo aan- slag en de inning der landrente, ats voorbereiding der al- gemeene verordening,  Me- morie ran Toelichting, die het ontwerp vei^ezelde, z^ de r^eering, dat van de drie verschillende stelsels, in Britacli Indie gevolgd, slecbts de gemeentelijke aanslag bli)kens de ondervinding, beataanbaar is met de welvaart der be- 1 astingschnldige berolking" ; deze wjze van den aanslc^.te bestendigen is dus haar oogmerk. derworpeti zullen zyn." Deze verstandige taal rindt bezwau, vooral béroïst, die #gTOot bezwau, maakt om de hand eeaigsziiiR te leeuen tot beveetigung van het stelsel van dorpsaacsl^. ^Ik deel geheel {zegt hé) in bet gevoelen van den geachten spreker ait Utrecht (van Goltsteiu) dat, over bet algemeen genomen, slechts boofdel^jke aanslag ratdoiieel is. Daaniit onleen ik tbana uiet eea reden om te beweren dat die in Indie moet worden aai^enomen; ik laat dat in bet midden; maar bet meer redelyke van den hooldel^keii aansli^; belet mg, vooralsnog den dorpsaansl^ te bekrachten. Ik durf dat te minder doen, daar de geachte aige- vaardigde uit Rotterdam ("J. C, Baud) meer dan eens, on- dajiks de voorkeur die by geeft aan dorpsaanslag, bet als boogst onzeker beeft doen voorkomen, of die met de eiscben der inlandsche maatscbappy, met het verlangen der bevolking, wel strookt. Eindel^k, mynheer de Voorzitter,.... ik kan m^ zeer goed voorst Den den hoofden, de voornaamste bezitters in de gemeente, belang h ebb en by het instandhouden van den dorpsaanslag, maar die, juist uit dien hoofde, niet in het belang is van de bevolking in betalgemeen. Uet einde der zaak is, dat de heer van Nispen van Severnaer voorstelt era bet artikel aldus te lezen: /, De Gouverneur-General zoi^, dat overal, waar de landrente gebeven wordt volgens' den gemeentelgken of dorpsaansl^, daar-mede voorloopig worde voortg^aan. Oe grondsl^en voorden aansl^ in de landrente worden bij a^emeene verordning vastgesteld. In het verslag, bedeld bij artikel 60 der Grondwet (bet Koloniaal Verslag) wordt jaarl^ks opgave gedaau van de maatregelen, naar aanleiding van dit artikel genomen". — Deze wijzigiug wordt met algemeene stemmen aangenomen, en aldus luidt nu het 59'^ artikel van het Indiscbe regeerings-r^lement, waarvan de ordonnantie van 3 April 1872 in haar aanbef melding maakt. De Dicized by Google THE NATIONAL REVOLUTION DEU LAKDBETj'TE. 209 zin van het artikel scligut m^ Tolkomen duidelgk. vVoorloo- pig" is de gemeentelgke aaosl^ beatendigd, maar de alge- meeae Terordening. Door bet arikel Tootschreve, kan ook een andere wäze van beffing ioroeren. De koloniale wetgerer heeil volkomen Trijheid ran handelen >). De tysomstandighede in aanmerking geaomen vres deze uitkoniBt vrij belaugr^k. Hoe gebrekkig de vraagatnk- ken, in rerband staande met de reeling der landrente, ook zyn toegelieht, zy zijn bet nu veel beter dan in 1854, want een ondervinding van groote beteekenis, die welke in Bom- bay is opgedaan, heeft aedert dien tgd onze kennis ver- meerderd. Toen de ontwerper van bet r^eerings-r^lement verklaarde, dat alechts de gemeentel^ke aansl^ in Britscb- Indie gebleken was te strooken met de belangen der bevolking, was er Toor die verklaring wel eenige grond, hoewel wi] nu gebeel andera moeten oonleelen. Men raadpl^e bet boek van Campbell, onder den titel Modern India in 1852 verecbeneu, en vei^elyke daarmede wat diezelfde scbrijver — eeo antoriteit van den eersten rang -— zeven- tien jaar later beeft gezegd; niets ia meer gescbikt om de boudiog onzer regeering van 1854 te leeren bill^ken, maar ook om ous te doen zien, dat over de quaestie an een nieuw licbt is oj^gaan In 1852, bestrijdt Campbell bet stelsel van boofdelgken omalt, met bevigbeid. By uoemt het in te voeren werpt men zicb in een zee van moeil^kbeden. De misbruiken, waartoe bet aanleiding geeft, zyn talloos en onverm^del^k. Gemeentelijke aanal^, ziedaar het eenig gezonde atelsel ; bet ia het beste voor de scbatkiat, die daarbij ontvangt wat haart toekomt, en bet beste voor de bevoiking, die bij dit stelsel minder dan bg eenig onder bloot ataat aan knevelary. Door in Madras den hoofdelijken aansli^ in te voe- >) Een oAlgemeene Verordning» is eeo Wet of een Koninkluk Besluit, of wel een Ordonnantie van den Oouverneur-Ueneraal, vastgesteld in overeenstemming met den RaaJ van Indie. ren, heeft Munro can dit gewest een grooteu ondeast ge- daan. Kort geleden heeft men in Bombay de dwaasheid gepleegd ran zgn voorbeeld te volgen. De ondervinding zal leeren wat het geven zal I Welnu, de ondemnding heeft het,geleerd en Campbell zetf komt er ons in 1869 het een en ander van verhalen. In den biindel stukken, getiteld: Systems of land tenure, uitgegeven door den Cobden cinb, vindt men een opatel van z^ne hand, een van de schoonste der geheele yerzameling, Wat leest men dasr? The ryotwar-system has really been worked out to a very successful issue in Bombay. — The revenue has been benefited as well as the people", — „The Bombay system is extremely popular. — En over Madras sprekende, beslnit hij met de opmei^elijke verklarii^, dat de slecbte uitkomsten, d&ar verkregen, niet aan het stelsel zelf, maar aan zijne verkeerde toepassing z^n te w^ten; men heefb hier te doen met een ff administrative failure". In de gnnstige meeniDg, die b^na over het stelsel van hoofdelijken aanslag koesterl, staat Camp Bell niet alleen. Men leze b. v. wat de beroemde Engelsche schröpfer Sir Henry Summer Maine, in zgn werk: Village Communities in the East and West, van dit stelsel zegt (p. 105 en 106): /^Nn het in sommige zijneronderdeelen is gewöhnlich en eenige fouten, die men in den böse heeft begaan, verbeterd zgn, is er (in Britech-Indie) geen welvarender bevolki, dan die er onder leeft". Zoo spreakt men thana, maar zoo spreakt men niet v66r 20 jaren; en ondanks myne iogenomenheid met het stelsel van hoofdelkeu aanslag, reken ik het zelfs gelnkkig dat het toen zoo w«nig voorstandera heeft g^teld, wai(tikgeloof niet dat het destgds voorstandera heeft g^teld, wai(tikgeloof niet dat het destgds voorstande, was. Het gemeentel^ke stelsel toch heeft, bij at zgne gebreken, twee eigenschap- pen, die onder sommige omstandigheden deugden kunnen zju. Het ia in de eerste plaats, administratief gesproken, een gemakkel^k en plooibaar stelsel. Het vordert noch een Dicized by Google SB NIEUWE REGELINO DEE I.-ANDREMTE. 211 groot personeel, ooch geefende werkkrachten, nodi langr durige Toorbereiding. Hoe gebrekkig waien niet de hulp- middelen, waarover Elou4) en zgn ambf^enootea te beschik- kea hadden, en toch heetit de landrente van 1819 — 1829 gemiddeld niim / 4.000.000'sjaare opgebrachtl Een bin- nenlandacbe oorlog heeft op Java gewoed, bet cultunrstelsel is Dicided by Google SB NIEUWE REGELINO DEE I.-ANDREMTE. 211 groot personeel, ooch geefende werkkrachten, nodi langr durige Toorbereiding. Hoe gebrekkig waien niet de hulp- middelen, waarover Elou4) en zgn ambf^enootea te beschik- kea hadden, en toch heetit de landrente van 1819 — 1829 gemiddeld niim / 4.000.000'sjaare opgebrachtl Een bin- nenlandacbe oorlog heeft op Java gewoed, bet cultunrstelsel Er er ingevoerd, dnikkende heerediensteu zgn er aan de berol- king opgelegd, hoDgersnood lieeft haar geteigterd; maar de laodxente is onder de „TOOrloopige regeliug" van Commissarissen-Greneraal scbier altijd zonder belaogrgken achter- stand ingekomen an hare opbreugst is in ruim een halve eeuw fcyds verv^fvoudigd. la de tweede plaats heeft de gesclueden, en er knnnen redenen zyn die Let stellen van zuike r^ela onraadzaam maken. In zign Bgdragen tot de keanis van bet Landelijk steN sel ech^nt de Heer van Deventer bet af te keuren, dat de Commissarissen-Generaal in 1819 geen raaatataf Toor de heffing der landiente gegeven en zicb bepaald hebbeu tot bet roorscbrift: omtrent »het bedrag van den aansl^ zal met de hoofdeu en oudaten van elke desga een overeen- komst worden getrollen'' ; hij pr^et BafBea omdat deze ao^ ders heeft gehandeld, Het kan z^u dat ik d Wasal, maar mij komt het voor dat Commissarissen-General hun taak beter bebben beben beben beben beben dau de Britsche landvoogd en dat hun Yoorloopige reeling in dit opzicht van scfaranderbeid g%- tuigt. In de volslagen onmc^l^kbeid verkeerende om den hoofdelijken aanalag te beateodigeu, bebben zij een der grootete voordeelen, die de gemeent«liike aanalt^ hnn aui- bood, niet wille pr^^even. Hoofdel^ke aanalag moet geschieden naar vaste r^els. Wien. Zoolang zu daartoe niet bächte, zoolang geea bepalingen kon afkondigea, van welker deugdelgkheid zu geao^zaBin was overtuigd om ze met aadrok en gestrengheid te dorven hsndhaTen', was zg wel gedwongea om de toevlucht te nemea tot het stelsel van gemeente- I^ken aanelag, waarb^ znlk een onderbandelen en overreenkomsten treffen zeer good mt^elyk is. Welk een inconsequentie zonden de Commissarissen-QeDeraal gepleegd hebbea, iadien zg in een verordening, waarbg slecbts dairom de gemeentel^ke aanslag werd ingevoerd, omdat hun voor de andere w^ze van aanslag de noodle keanis ontbrak, een bepaling hadden opgenomen, waarvoor een vrg grondige kennis werd vereischt! Dat de voorloop^e regeling van 1819 tot hedeu ran kracht is gebleven, is waarlgk nietoan hen te w^ten ; evenmin, dat wij op dit o<^enblik nc^ voo- b^na dezeifde moeilgkteden staan, ak die, welke het hnn destyds onmogel^k hebben Gemächt den hoofenen uansländigen van Rassen te behouden. Vealer zu wählen, hnn dank scholdig voor hun beleid; want indien zy, in plaats van bet stelsel van jyadmodiatie in te voeren, een vast quotum voor de landrente bepaald en das de plötzhaarheid ran dengemelen-telken aaoslag prägg^even hadden, zou de landrente in den bloeit^d van het cultuorstelsel eeu zware dnik zijn geweest rooT de bevolking, terwigl zij nu, zooals w^ gezien hebben, als veiligheidaklep goede diensten heeft bewezen, zij het ook dat z^ in somniige gevallen te hoc^ is opgevoerd. Het is derhalve niet alleen verklaarbaar, maar zelfs prg- zenswaardig, dat de gemeentelgke aansli^ v66r twintig jaren door de regeering is verkozen. Toch zou het te be- treuren zgn geweest, indien het regeeringar^lement het andere stelsel had nit^esloten, dat, om redenen die later n<^ meer zullen bl^ken, het stelsel der toekomst moet wor- den geacht. W^ z^n dus aan de liberate party in de Tweede Earner grooten dank schiildig voor de bonding, die zy in 1854 heeft aangenomen; de vr^heid van handelen, die aan den kolooialen vretgever ten aaozien ran de rage- ling der laadreate is verzekerd, ia het gevolg van haar Ter- standige oppositie. Van deze vrgheid van handelen kon echter voor de Or- donnantie van 3 April nog geen mim gebroik woirden gemakt, want die ordonnantie is oiet de algemeene rerordning, bedeld beartigt gebroik, artikel 59, maar elediis een niaatr^el om haar Toor te bereiden. De gemeentel^ke a anslag is du8 bebonden; men beschäft alleen getracht bem te zu veren en aan vaate regels te onderwerpen. Ziehier, waarin die r^^ls hoofdzakelgk bestaan. Plaatsel^ke commisaien moeten al de velden, die tot een dessa bebooreu, voor zoover zij landrenteplichtig z^n, gezamenl^k rangschikken in een der tien klasBeii, bg artikel 2 der ordonnantie bedeld. Tot maatataf dezer claaaifieatie zai dienen: nde gemiddelde bmto opbrenget aan padi, of aan andere gewaseen op gron- den waar geen padi als boofdgewas vrordt geplant, per bonw van 500 D Rgnlandsche roed^in, berekend t^en den gemiddelden laagsten pr^s der padi in dezelfde jaren". In de eerate Masse vallen de gronden die, naar deze hereke- ning, meer bebben opgebracht dan / 100 per bouvi'i zij betalen / 20. In de tweede die van / 90 — 100; zg beta- len / 18. Eu zoo gaat het voort; naar gelang de prodac- tie, / 10 vennindert, daalt de landiente f 2. In de laagste klasse vallen de gronden die van / 10 tot / 20 hebben opgebracbt en voor / 2 worden aangobl^en. Zoodra de classificatie der dessa-gronden is a^eloopen, wordt aan de dorpsboofden gel^enbeid g^even om bnnne bezwaren daar- t^jen in te brengen. Over die, welkeonopgelostzijngebleven, beslist de resident, die ten slotte ^den l^ger der classificatie voor het geheele gewest vaatatelt* en ieder dessahoofd laat onderrichten over hetgeen zgn deaaa schnldig is te voldoen. Hiermede is de aanslag, voor zoorer het door het Enro- peeach bestnnr gescbiedt, volbracht, want iedere gemeente weet nn wat zg te betalen beeft. Een paar gewjchtige bepalingen 3d by Google 214 DE SIGCITE BEGELINO DSB LANDftEFTE. Mosten echter nog vermeld worden. Het gegen kan zicb voorden dat een dessa, naar de voorschrift der nienwe regelölog, veel meer blgkt scholdig te zgn dan gemiddeld in de laatste drie jaren van haar is geSischt. Bedraagi nn dat meerdere een grootere som d»n 20 pCt., zoo wordt de verhooging, die deze 20 pCt. te toten gaat, over vgf jaren rerdeeld. De cl^ssificatie der gronden en het quotmn der landrente gelden Toor hetzelfde tgdsverloop van TJjf jm«u, behondens de w^zigingen, wsarvan mtdere opmetingea de DOodzakel^klieid zullen aantoonen- Er is namel^k bepaald dat jaarl^ks een v^fde der gronden van elk geweat, naar- van nog geen,;8tati8tieke opaame" ') heeft plaats gehad, zal worden gemeten en dat dessa's gewijze aanteekeniog zal worden gehouden van de gemiddelde opbrengst der velden en den gemiddelden laagsten prys der padi. Voorts zyn eenige vrystellingen g^even, als ten behoeve der nieuw ontgon- nen sawah's (die rri] blijven g Eiende de drie eerste oogst-jaren), ten behovelen der velden, waarover besehikt is voor de saikereoltaur of die naar den grondslt^ der classifieatie minder opbrengen dan / 10 per bouw, enz. Daar bo-vendien de landrente slechts van de beplante gronden wordt geheven, zijn de onbeplante vr^. Eiadelijk is de Gouverneur-General bevo^d gia buitengewone gevallen van groot misgewas of b^ bet bestaan van andere bniten-gewone en gewichtige redenen, gebeele-of gedeeltelyke vr^-stelling van landrente te verleenen. Op den gemeentelgken aanslag volgt de repartitie onder de leden der dessa. Zy is aan de dorpsbesturen overgelaten. Ook dienaangaande is een en ander bepald, waarvan wg het voomaamste willen opnoemen. Lees opneining, want opname is een verwerpelijk germikoisrae. Opnemlng — legt Mr. A. Bogaers — is ons oyeroud, onbetwist eigen-dom. Zou het dan niet dwaas mogen heeten, zoo wij ais beproefd, bruikbaar eigen goed lichtzinuig achter de bank gingen smyten, om, als armen en berooiden, van buren lets, dat volstrebt niet beter is, te lenen? (Zie Van Dale, Woordenboek der Ned. taal, bli, 806). De repartitie moet geschieden oTereeokomstig deo grond-sli^i; der claasificatie; waar gemeutelk-grondbezit bestaat, naar gelang van het aaodeel dat ieder in gebnuk heeft; waar bet grondbuzit iDdividaeel is, naar gelang van de oit-gestiektbeid in ieders liezit. Zy moet plaats rinden in een opabare Tolksrergadering. Het dessahoofd, bggestaan door zyn Eicbrgver, moet tul de repartitie een kobier maken, waarran elk belastii^scbuldige inzage zal ontvangen, tooi gezieu geteekend door bet districtaboofd. Dit uittreksel  boofdel^ken aanslag bet stelael der toekomst genoemd. Laat m^ v66r alle de rede- van de vermelden, die m^ daartoe nopen. Zjj komen in bet kort bierop neder: alecbts bg boofdel^ken aanslag is de beste regeling der laodrente mogelyk. De weuaebelgkbeid van den boofdelgken aanslag wordt gewoonl^k bepleit — zooala wy reeds iit de woorden van DiclzedbyGoOglC 216 DE HIEUWE REQELING DEE LANDKENTB. Thorbecke hebben gezieii — door te wgzen op de bunten- sporige mttGht, die het geineent«]^k etelsel aaij. de desea- booEden verachaft en die reeds in 1814 door Raffies oube- staaubaar is genoemd met de beginselen ran eeu goed bestanr. Wat toch — zoo spreekt men — is de groote kwaal, wanraan schier eike OoBterscbe maatscbappg Igdt? Immers de slaafscbe gehoorzaamheid die de hoofden van ban onderzaten weten af te dwingen. Nu heeft ons Gouver- nement zicb in Nederlandsch-Indie tot regel gesteld om de bevolking S. Door middel van haar eigen boe fdep te besten en van dien regel kan om meer dan eD'^den nieTVorden afgeweken; wq knnneo dus bet "^h n-T«5r-*JtArtfi5fl niet ver-nietigen. Maar juist daarom etaan wg oader de dure verplicb-ting om tegeu misbruik van bun gezag te waken en overal, waar zoodanig misbmik te vreezen is, aan het gez^ der boofden een grens te stellen. Vooral in onzen tyd, nu wg op Java den vr^en arbeid willen bevorden. Vrge arbeid zal steeds gevaar loopen van te ontaarden in vermomden dwaog, indien de inlanders aan de willekeor bunner hoof-den zijn oveigeleverd. Die willekeur moet dus z66veel beperkt worden, als beslaanbaar is met de bandbaving van bet beginsel, waarop ons regeeringa-reglement is gegrond. Nu is de gemeentelgke aanslt^, zoo gaat meu voort, roor de desaahoofden een beerlijke gel^eubeid tot verkeerde prakt^ken. De meeste bunner verantwoorden niet alles wat' zg aan landrente ontvang, zoodat de bevolking meer wordt belast. dan aan de sebatkist der kolonie ten goede komt. Daarb^ heeft dit stelsel van aanslag bet groote na- deel van de macbt der dessahoofden onbeboorl^k uit te breiden, bun invloed te vermeerderen ; want de repartitie der landrente is metterdaad aan hnn willekeur overgelaten ; zg knnnen daarbg den een begunstigen ten koste van den ander. En dan, wie zgn de dessa-boofden in den regelP Sedert de invoering der verplicbte cultures ') zgnzg mcestal ■) Zie bli. 141. Dicized by Google DE NIEOWE REGELING DEE LAHDREMTE. 217 gekozen uit liedeii van geringea stand ea, wat erger is, van la^ zedel{jk gehalle. Oppaase'rs, staljongens van inland- sche en Europeese ambteaaren, ja zelfs »de slecbtste su- jetten", liedea ^die de sporen droegen van de gestrengheid Der wetten ea de straf naast den dood tadden ondei^aan" ') z^D toen van liererlede in het dorpsbestuur gekomen ; is het waarsch^nl^k dat het geheele geslacht van dessa- hoofden, in den bloei Tan het cultnnratelsel verrezen, nn reeds nitgestorven zon syn? In den r^el rergaat onkroid niet zoo spoedjg, en daarum is Het, trots alle verbetering, die ook in dit opzicbt heeft plaats g^repen, niet te gelo- ven, dat de mi8brnikev*^betrekting tot den omal^ der landrente thans geheel hebben o^ehonden. Men beweert dat de inlander zelden over te hoogen aansl^ klaagt : maar welke gegevens bezit hi] om na te gaan, hoeveel hg sclinl- dig is? H^ za] klagen als er meer van hem gevraagd ^ordt dan voorheen; maar zoolang men hem aftieemt, wat h\] gewoon was te betalen, zal h^ geen ai^waan koesteren. En al kostet hg ai^waan, zal hij altgd zyn vermoeden dnrven uitsprekeo? Het dessa-hoofd is de man die hem re- geert, die hem aanslaat in de cultunr- en heeiediensten, die voorzit b^ de verdeeling der gemeenterelden, en die, zoo hij wil, hem het leven genoeg kan verbitteren. Be inlander zal er tweemaal over denken, eer hg zich zulk een tot vg- and maakt. Ziedaar de redeneering, waarmede gewoonlgk de zaak van den hoofdelijken aanslag wordt bepleit; ik mag ec^ter niet verzwijgen, dat de waarheid der feiten, waarop zg rust, door velen wordt geloochend. Men beweert namelgk, dat de vrgmoedigheid der bevolking ora hare klachten voor te drgen in den laatsten tgd aanmerkelijk is toegenomen en de inlander van onzen tgd volatrekt niet meer de Igdzame, deemoedige en vreesachtige persoon is van voorheen, die ') Bl(jkens een nota vap 1852 van den Heer Schiff, lio Van Devenler m, 327—8. byGoogIc 218 DB NIEUWE REGELING DEE LANDENTE. geduldig de grofete onbillijkheden Digitized by Google verder. Men zegt verder, dat in de lastste jährlich van des aus dem hoofen veel meet das völker is gelet op het knrakter en den stand der candidaten, zoodat oot hierin een groote Toniitgang is waar te nemen. Op die gronden wordt door welen, wier oordeel toorwaar geendet gelegt verdient, als hnn oder tuergeluig uitgesproken, dat de vera nawgezte der landrente thans met meer nauwgezte geschiedt Canvroeger, ja, dat zelden iets achterwege wordt gehouden van hetgeen aan den Staat toekomt. 