Bijdragen tot de taal-, land- en volkenkunde
p, 219. Daar zal dus nog wel eene gelegenheid geweest zijn, om ten gunste van Natakusuma en Natadiningrat een woord tot Daendels en v. Braam te spreken, 214 AMINGKU BUWANA Ir. (s&PuH), in 1812, het bestuur van dat Rijk, gedurende de onmondigheid van den jongen Sultan, in hoedanigheid van Regent, toe te ver- trouwen; om dezen Pangerang eenigszins te doen vergeten het leed en de verongelijking hem onder de Regeering van den Generaal Daendels aangedaan. Intusschen zal de handelwijze dezen Pangerang bejegend altoos in levendig geheugen van de Hoven blijven, tot declin van de Hollandsche Naties, Dit geheele boek van N. Engelhard is door haat jegens Daendels ingegeven, en zoo ook dit citaat, Men wist aan de „Hovens ook wel dat het, ja, ook Daendels, vooral als uitvoerder van anderer be- doelingen was, maar toch eigenlijk en in de eerste plaats Danurédja en zijn kliek, inclosed van Braam en tutti quanti, die Pangeran Natakusuma en zijnen zoon al dat leed hebben bezorgd. En hebben wij in dit schrijven van 1816 wezenlijk het oordeel van eenen beter ingelichten N. Engelhard te zien dan die van 1803 (hetgeen bij ons althans nog niet zoo geheel vaststaat), dan is het jammer dat hij ook den persoou van Danurédja c.s., wien hij beter dan iemand anders goed gekend en doorgrond moet hebben, zijn Lezers niet eens geheel ontmaskerd heeft voorgesteld. Maar dan had hij misschien Natakusuma niet tegen Daendels kunnen uitspelen op eene wijze als hij in 1816 deed! En daarbij: hij was een Neef van Pieter Engelhard, den Minister te Ngajogyakarta! Deze was ook geen vriend van Natakusuma en Natadiningrat, zijn daden getuigen het. Zou dit uit onwetendheid zijn geweest? Ook over de in den boven meegedeelden Javaanschen brief be- sproken zaak van R. Ringga, en de houding van den Sultan daaromtrent aangenomen, laat N. Engelhard zich in zijn boek tegen Daendels uit. Zijn oordeel over den Sultan in die quaestie is al even gunstig als dat van het reeds meegedeelde citaat uit het Tijd- schrift v. N. O. L, boven pag. 201. Engelhard toch schrijft aldaar pag. 259 aldus: „De beschuldiging tegen den Sultan, ten aanzien van Radeen Rongo, en zijne vlugt hierbij voorkomende, dat men ook als eene gezochte zaak moet beschouwen, is ook niet oprecht. De Archiven kunnen het getuigen, dat de Sultan den Generaal Daendels onmid- delijk van de vlugt van Radeen Rongo heeft geinformeerd, en ook dadelijk den Tommengoug Pouro Die Pouro heeft afgezonden ter zijner opspeuring en apprehensie; van welke genomene mesure de Sultan, door den Minister Pr. Engelhard den Generaal Daendels communicatie heeft lateu geven. Dit kwam zelfs met het belang van AMÄNGKU BUWANA II. (sëPum). 215 den Vorst overeen, als de absentie van Radeen Rongo, die van eenen ondernemenden aard was, voor de rust van Java en zijn bestaan gevaarlijk oordeelende, als werd geprouveerd door 's vorsten gegeven bevel, onder Zijner Hoogheids zegel, aan alle onderdanen, om Rongo levend of dood in de magt van het Gouvernement te bezorgen. De Proclamatie door Radeen Rongo, na zijne vlugt, uitgevaardigd, waarbij hij alle Javanen tot oproer aanzet, en zich als Vorst van de Mataram proclameert, liet den Sultan zelfs geene andere keuze over. Naardien de zaak van Rongo nu niet maar alleen was tegen het Gouvernement, maar hij ook tegen zijn Vorst was opgestaan, en ’s Vorsten onderdanen van hunne getrouwheid tot Hoogstdenzelven had zoeken af te trekken, en tot opstand aan te zetten. Trouwens, er was geen de minste reden om dit Hof van eenige kwade trouw in dit geval te verdenken, veel minder om den Vorst daarvan eenen openbaren oorlog aan te doen. „Men gevoelt zeer wel, dat de Generaal Daendels niet naar Djocjocarta is gemarcheerd, als met oogmerk om de Kraton van den Sultan te overmeesteren. De schatten, die aldaar gevonden zouden worden, moedigden de gansche armée daartoe aan. Intusschen is het bij de preparatien gebleven, en het is voor ons bestaan op dit eiland gelukkig geweest, dat toen zulks zonder gevolgen is gebleven. En later, pag. 261 schrijft Engelhard nog: »De Generaal Daendels verbeelde zich niet, dat, zoo de Sultan het met Radeen Rongo eens was geweest, zijne Regenten in het Madioensche hem immer afgevallen zouden hebben, en hij zoo gemakkelijk te approcheren zou zijn ge- weest, ofschoon Radeen Rongo anders van alle zijne Regenten en onderdanen gehaat werd.» Laat ons nu ook eens Daendels in zijn #Staat der O. L. Bezit- tingen enz.» hooren hoe hij den toenmaligen toestand voorstelde. Ald. p. 95 schrijft hij: „Natakoesoema werd wegens zijn meerder verstand en geschiktheid om te regeeren, steeds gevreesd en mishandeld door zijnen broeder den Sultan; hetgeen zonder de tusschenkomst van het Hollandsche Gouvernement nog verder zoude gegaan zijn.r „Uit wispelturigheid had de Sultan zijn’ oudsten zoon, door hem bij zijne eerste vrouw verwekt, een prins met goede hoedanigheden - en verstand begaafd, verstooten, en den oudsten zoon bij zijne tweede vrouw, Anum Amang Koenogoro tot Kroonprins be- noemd, waarvan hij in vorigen tijd de goedkeuring van het hol- landsche Gouvernement had weten te verkrijgen. „De Sultan had eene derde vrouw getrouwd, Keutjono AMÄNGKU BUWANA rm. (sërum). 219 10 Januarij 1811 contracten gesloten ', waarbij, onder anderen, de strandgelden zijn afgeschaft, welke tot dusverre, ten bedrage van Rd. 25.000 ’sjaars, door het Nederlandsche Gouvernement van hunne eigene stranden aan de Javaansche Vorsten werden opgebragt ; waarbij verder zeer aanzienlijke landen aan ons zijn afgestaan, welke niet alleen ter bekoming van geregelde grensscheidingen, maar ook, om hanne geschiktheid voor de koffij-teelt, of uit hoofde van de schoone bosschen, welke zij bevatten, van het grootste belang waren, en eene aanwinst van 500.000 zielen verschaft hebben. Daar tegen zijn eenige landen, welke voor ons nutteloos waren, afgestaan, en de schulden, waaronder de Keizer gebukt ging, bedragende ruim Rd. 100.000 zilver geld, voor rekening van het Hollandsche Gou- vernement overgenomen en betaald. Eindelijk, om het detachement en de civiele ambtenaren, die mij op dezen belangrijken togt gevolgd waren, eenige belooning te verschaffen, heb ik hun, na mijn vertrek, door den afgezetten Sultan 196.320 piasters doen uitdeelen. „Lucas Leberfeld is tot officier bevorderd.» In verband met het bovenstaande betreffende de quaestie R. Rângga, hebben wij hier nog een ander schrijven van Daendels op te nemen, gericht aan Keizer Napoleon, d.d. Samarang 20 December 1810 (de Jonge, o.c. X (XIII) p. 520: »Je dois informer V. M., que je me suis rendu dans cette partie de Visle, il y a quelques jours, avec une division de l'armée, pour rétablir l'ordre dans la cour du Sulthan du Mataram: un des princes de cette maison, Aprés diverses intrigues coupables, s'est tout & coup revolté, s'est fait on parti, et sest déclaré sonverain indépendant , menagant également la puisance des deux cours Javanais et celle du Gouvernement Hollandais. Si eet homme, d'un caractère feroce et entreprenant, éut eu le temps et les moyens de poursnivre son audacieux projet, cet evenement pouvait avoir des suites funestes, et c'est pourquoi je suis venu de suite moi même sur les lieux pour les prévenir; mais 4 peine notre approche a-t-elle été connue, que ce rebelle a été à l'instant aban- donné par presque tous les sieus, et maintenant il erre daus les bois, suivi de quelques vagabonds. ell ne peut échapper a la punition qui l’attend, et que mérite sa conduite criminelle.» 1 Zie in .Staat enz. van Daendels”, in Deel II, „Bijlagen. Additioneele Stukken” over de zaken Ngajogya betreffende R. Rângga, Natakusuma en Natadiningrat en den 2* Sultan, en de ovetgave van het Bestuur en het Rijk aan zijnen zoon, de N° 4 tot N° 24. ee PN AMANGKU BUWÄNÂ 11. (sërum). 221 „dat Zijne Excellentie te Samarang successivelijk de tijdingen be- komen hebbende van den grooten aanhang van Radeen Rongo, zoo in de Mantjanagarasche landen als te Djocjocarta zelf, daarbij had opgemerkt, dat het korps troupes door den Sultan tegen den Rebel Rongo gezonden, zijnen tijd in werkeloosheid verloor; „dat Radeen Ronggo zijne operatiën had willen dirigeren tegen Soumbaija, hopende 1n Toeban en Sidaijoe een grooten aanhang te vinden; dan dat Hd. maatregelen zulks reeds geprevenieerd hadden , en de militaire magt te Sourabaija toereikende was om dezen aanval te keereu ; „dat de komst van Zijne Excellentie en die der troupes te Samarang Radeen Rongo van de zijnen had doen verlaten, ofschoon het korps troupes van den Sultan nog altoos even werkeloos was gebleven ; „dat de Hollandsche sergeant Lucas Leberfeld de hoofden van Sultan's troupes had gepersuadeert om Radeen Ronggo van dessa tot dessa te doen vervolgen, en zijn marsch zoo wel had gedirigeerd dat hij hem had ingehaald, wanneer Radeen Ronggo door zijn volk ver- laten, en benevens zijn metgezel den Tommengong Soema Negoro om het leven waren gebracht ; „dat met den dood van Rongo de situatie van het Djocjocartasche Hof wel scheen, maar inderdaad niet veranderd was; vdat Zijn Excellentie daarom besloten hebbende met 3300 man maar Djocjocarta te marcheren, om te beproeven eene verandering in het systema van dat hof daar te stellen, dit aan Hd. ten volle gelukt was, door Z.H. den Sultan te bewegen het bestier van het Rijk aan zijnen zoon, den kroonprins Anom Amangcoenegoro , onher- roepelijk op te dragen.» Op dit laatste geeft Jansens in een vertrouwelijk schrijven aan den Minister van Koloniën d.d. Batavia 21 Junij 1811 (de Jonge oe. X (XIII) p. 451) eene kleine toelichting: „On A humilié le Sultan tenant sa cour A Djocjocarta; on l'a forcé même A remettre le gouvernement de ses Etats à son fils, sous le nom de Régent, Ce jeune prinse parait attaché A nos intérêts par le sien propre, mais il n'a pas de caractère; et la vénération et la soumission que les Javanais ont pour l'autorité paternelle, laisse toujours au vieux Sultan une très grande influence, et il est A craindre que cette Cour ne nous cause des embarrasy. — Uit al het bovenstaande blijkt wel duidelijk, dat de zaak R. waarvan de afloop en de gevolgen geheel beantwoordden aan zijne misdadige bedoelingen — in dien tijd, vooral door Daendels toedoen als eene zéér belangrijke werd beschouwd; meer belangrijk dan zij inderdaad verdiende. Daendels — één zelfde lijn trekkende met het bondgenootschap van Braam-Danurédja — speelt in deze geheele zaak en hare gevolgen niet de schoone rol, van welke hij in zijn vele schrijven zich zelf zoo gaarne de eer geeft; veeleer komt die dan nog den Sultan toe, die — nu eens tegen zijne gewone manier van optreden tegenover het Gouvernement, blijkbaar als een gevolg van een gevoel van onmacht tegenover zoo vele, machtige en onwaar- achtige vijanden, en zedelijke depressie, bijna wil- en karakterloos geworden, nog een stroohalm aangrijpt om een al lang dreigend, in deze dagen bijna tot een zeker en over hem besloten onheil, te ontgaan — in de zaak R. Rângga, alleszins eerlijk en ter goeder trouw optreedt. Trouwens, misschien was hij zich ook nu nog niet eens klaar en helder genoeg bewust van den gevaarvollen toestand waarin hij verkeerde door de duivelaardige intrigues van zijnen Rijksbestuurder c.a., waardoor hij zoo ongeveer in de positie van de vlieg in het spinneweb kwam te staan; en zag hij instinetmatig zeer goed in, dat het optreden van R. Rangga als Kraman, waaraan hij nooit zijne goedkeuring kon geven of dat zou kunnen steunen, voor hem altijd meer kwaad dan eenig goed kon aanbrengen; ook al verdacht hij R. Rängga vis à vis hem persoonlijk niet van kwade trouw. Ook voor ons is R, Rângga psychologisch eene zeer moeielijk te vatten persoonlijkheid, ook al staat het vast dat hij er in geen geval de man voor was, om een plan als hij gevormd had, tot een goed einde te brengen. Trouwens dat had zijn oom Natakusuma hem al duidelijk genoeg te kennen gegeven, Maar hoe dit alles zij — laat ons tot onzen Ba bad-schrijver terugkeeren, en van hem vernemen, hoe de Sultan zich gevoelde, toen hij dien fraaien Hollandschen brief van Javaansche origine ge- lezen had. Hij kon geruimen tijd geen woord zeggen. Daarop begon hij te weenen. Hij zeide alleen maar tot den Kroonprins dat hij radeloos was, dat hij niet kon denken, en hij alles overliet aan hem die na hem zou regeeren. De Kroonprins antwoordde: velen ver- geleken met éen, is het zeker het beste (het geluk van) velen te kiezen. Gen. zich gekrenkt gevoelde, zou hij het Rijk Ngajogyakarta aan een ander ter besturing geven! Had vader dan geen medelijden met = —SO | AMÄNGKU BUWÂNâ I. (sépUH). 223 zijnen zoon die hem ep zou volgen? — De Sultan, meegevoerd door het spreken van zijnen zoon, zeide dat alles wat hij gezegd had juist was. Voor iets borg te staan wilde hij niet; en het was nu eenmaal het bepaalde lot van zijneu raji, zijnen broeder, dat hij van Java weg zou gaan. Alleenlijk — hoe met Natadiningrat te handelen ? Kon zijn persoon niet van N.K. afgescheiden, losgemaakt worden ? Want zijn vrouw had hem zoo innig lief! Misschien zou de scheiding haar al te ellendig zijn! Wie weet of het haar niet zinneloos zou maken. — De Kroonprins antwoordde: Och, een vrouwehart kan wel zoo tevreden gesteld worden, dat zij zich op haar gemak gevoelt. Eene vrouw keert, o zoo gemakkelijk tot hare gewone gemoeds- stemming terug. Dit wat de vrouw aangaat. In betrekking tot Natadiningrat is het zeker dat hij zijnen vader lief heeft; en zal hij van hem waarschijnlijk wel niet gescheiden kunnen worden; het is zeer te vreezen, dat die scheiding hem ongelukkig zou maken. — De Sultan vroeg hem nu, hoe hij het zijnen broeder zou aanzeggen ? Als er met harde middelen tegen hem wordt te werk gegaan als hij weigert, zal dat zeker Susah geven. Daarbij vreesde hij het verbod (walër) van wijlen zijn vader. Als hij wordt bedrogen, zal hij door zijn geestelijk vermogen onmiddelijk er mee bekend zijn. — De rins gevoelde zich in moeilijkheid en kon niet antwoorden. De Rijksbestuarder werd ontboden; hij kwam, natuurlijk gevolgd van zijnen vader Kyai Tuménggung Danukusuma; ook volgden Pang. Ngabehi, Pang. Démang, Pang. Mangkudiningrat, en Pang. Mangkubumi. Hun werd mededeeling gedaan van den inhoud der missive van den Gouv. Gen. Een ieder van hen verklaarde, dat hij het niet op zich nam borg te blijven (in te staan) voor Pang. Natakusuma. Overeenkomstig den raad van den Rijksbestuurder zat er niet anders op dan hem door een list te vangen, en voor te geven dat hij eenvoudig als gijzelaar werd weggevoerd; zoodra R. Rängga dood zou zijn, zou hij weer terug kunnen keeren. En hij kon een groot of weinig gevolg meenemen naar Samarang, geheel zoo als hij zelf verlangde. Mocht hij nu weigeren te vertrekken, dan zou daardoor zijne geveinsdheid blijken; al zou dit ook zijn ondergang (léléburan) ten gevolge hebben, zou het geen te wmken straf zijn. Als hij zich volgzaam betoonde, dan zouden de Rijksbestuurder en zijn vader hem begeleiden, voorgevende overeen- komstig het verlangen van den Sultan, en dat zij niet zonder Pang. Natakusuma mochten teragkeeren — De Sultan vond dit alles goed, en liet allen weggaan. | OO AMÄNGKU BUWÄNâ 11. (sërum). 225 de Rijksbestuurder waren reeds eenigen tijd bij den Sultan toen hij binnen kwam. De Sultan zeide hem, dat er een missive van den Gouv. Gen. was gekomen, waarin deze verlangde, dat hij naar Samarang zou komen, met zijnen zoon. Het optreden van R. Rangga had Pang. Natakusuma in opspraak gebracht, wijl men het onmogelijk achtte, dat R. Rangga zich als Vorst zou durven opwerpen, als Pang. Natakusuma het hem niet gezegd had. En wat zijn zoon betrof — die gevonden brieven waren blijkbaar de oorzaak dat de Gouv. Gen. hem verdacht eene omwenteling in het Rijk tot stand te willen brengen. Sumadiningrat was reeds vergiffenis geschonken. + Maar aangaande Natadiningrat verkeerde de Gouv. Gen. nog in onzekerheid, zoolang hij hem zelf niet had ontmoet. Maar dat Pang. Natakusuma hulde en onderdanigheid moest betuigen, maakte den Sultan zeer bezorgd. Als Rängga dood was, zou hij zeker terstond huiswaarts kunnen gaan. Danurédja en Danukusuma zouden hem geleiden. Ook zouden allen tegelijk huiswaarts keeren. Wat had raji, mijn broeder daarop te antwoorden? — Pang. Natakusuma zeide, dat het beter was eerst Natadiningrat te ontbieden. — De Sultan antwoordde, dat het gemakkelijker zou zijn, als Nata- diningrat later, na hem kwam; misschien zou hij het verkeerd uitleggen. * — Pang. Natakusuma antwoordde daar niet op. — Nata- diningrat werd ontboden, en binneugekomen zeide Pang. Natakusuma tot den Sultan, dat hij alle bevelen (pitédah) zou volgen en die volbrengen. — De Sultan zeide, dat zijn broeder daar volkomen juist had gesproken. Zoowel Ngajogya als Samarang, — het is alles grond van den Almachtige! Hij moest de zaak niet verkeerd opvatten. — Pang. Natakusuma zeide daarop weer, dat hij alles zou doen wat de Sultan uitwees, gelastte of opdroeg, alleen omdat hij zulks verplicht was, zonder persoonlijke verantwoordelijkheid. Intusschen, wat zijn weggaan uit Ngajogya betrof, dat was bitter (pait); doch hetzij hij eere, hormat, van het Gouvernement onder- vond, of vernedering, hij was een Santana ratu, een bloedverwant van den vorst, en als zoodanig mocht hij niet weifelachtig zijn (malang galih). En als hij met Gods hulp mocht wederkeeren , en weer zijn opwachting bij den Sultan maken, dat er dan niemand door mocht zijn. (sampun gëla). — De Sultan ver- 1 Op eere nej Mai rag aa ‘ys AMÄNGKU BUWÂNâ mm. (séPUH), 227 hem door zijn jongsten zoon Raden Mas Salja. De Rijksbestuurder was daar recht mee in zijn schik; in deze oogenblikken herinnerde hij zich dat hij eenen Oom had. Want hij had den Sultan geld te leen gev: iere gamete Be dat geld van zelf gekomen, ten bedrage van 1000 reaal! En twee pusaka-pieken n ve bovendien ! De Minister verzocht verlof om vooruit naar Samarang te ver- trekken. De Sultan nam daar genoegen mee. Des Vrijdagavonds werd Pang. Natakusuma ten paleize te dineren genoodigd. Bij die gelegenheid schonk de Sultan hem een ring, een erfstuk van wijlen zijnen Vader; en ook de Kroonprins gaf aan Natadiningrat een ring. Des Zaterdagmorgens brachten Pang. Natakusuma en zijn zoon hun afscheidvisite aan den Sultan. Ook de Rijksbestuurder en zijn vader Kyai Danukusuma verschenen. Zij bewezen den Sultan het verschuldigde eerbetoon (ngabékti), en begaven zich daarop naar de Lodji. De Minister Engelhard was nog niet vertrokken. Pang. Natakusuma bevond zich al bij den Minister, toen er nog een af- gezant van den Sultan kwam, om den Minister eenen brief aan te bieden, bij welken de Sultan den Minister en den Rijksbestuurder tot zijne gevolmachtigden benoemde; al hunne bevelen, die zouden strekken tot genoegen en tevredenheid en verheffing van den Sultan, en tot bevrediging van geheel het volk (etjaning wadyabala sadaja), van de Putra’s en Santana's, moesten door allen trouw opgevolgd worden. De Miuister liet hem den brief zien, en zeide: giedaar het bevel van uwen broeder den Sultan. — Pang. Natakusuma antwoordde: Inggih, Sumângga ! Het militair geleide gereed zijnde vertrok men. Kyai Tuménggung Dannkusuma reed voorop; Pang. Natakusuma en zijn zoon met pmdjurit’s volgde in het midden, en het laatst volgde de Rijks- bestuurder met zijn pradjurit’s. Des avonds arriveerde men te Klaten en overnachtte daar. De Minister vertrok na hem met Mevrouw Engelhard per rijtuig naar Surakarta. Den volgenden morgen vertrok Pang. Natakusuma; de pradjurit’s van den Rijksbestuurder waren zeer op hun hoede (sangét angatosatos). Des nachts hield men stil te Bajalali (18 paal van Surakarta, op deu weg naar Salatiga). Den volgenden morgen ging de Rijksbestuurder Dipati Tjakranagara van Surakarta voornit naar Samarang. — Pang. Natakusuma vertrok weer van Bajalali, en overnachtte te Salatiga, van waar hij den volgenden AMÄNGKU BUWÄNÄ I. (sépUn), 231 Tuwan kolonel Ubrus, want de Idlir was niet aanwezig. Daarop vertrokken zij weer naar Kantor Baru; waar zij hun intrek namen, en verbleven. ' De heer Mantero en de zeeofficier keerden terug. De heer Idler van IJsseldijk * liet door eenen Kuropeeschen oppasser wélandi ing kang djagi) Pang. Natakusuma verzoeken niet boos te zijn, want hij had hem wel terstond een bezoek willen brengen, maar uit vreeze voor den Gouv. Gen. had hij dat nagelaten, buitendien was hem de zaak niet volkomen helder. Na tien dagen kwam hij hem bezoeken, en kusten elkaar om beurten, Pang. Nata- kusuma ondervroeg hem nu naar zijne zaak, — De heer van IJsseldijk antwoordde, dat hij verdacht werd te heulen met R. Rängga in diens optreden als Kraman; hij was intusschen al spoedig na des Pange- rans komst te Batavia gedood; doch deze beschuldiging was maar als een bedriegelijk voorwendsel gebruikt. De ware reden was, dat de Pangeran verdacht werd, het ongeluk van den Kroonprins te bedoelen; en Natadivingrat werd verdacht den Rijksbestuurder te willen verdringen. De heer van IJsseldijk zeide verder in allen ernst, dat hij gedurende zijn zestienjarig verblijf te Ngajogya nooit er iets van had bemerkt, dat de Pangeran zoo slecht zou zijn; en bovendien wist hij, dat wijlen zijn vader de Sultan hem zeer lief had. De heer van Braam had veel verhaald; o.a. dat de Kangdjëng Ratu Kantjana Wulan, wier dochter met Natadiningrat gehuwd was, in geen goede verstandhouding leefde met den Kroonprins *. — De Pange- ran zweeg op dit alles. — En verder, dat dit alles het Gouvernement veel susah veroorzaakte. Eigenlijk was het: anaq andjegal bapa, d.i. een kind (i.c. de kroonprins) licht zijnen vader (den Sultan) den voet. Den Patih liep het hoofd om, — De heer van IJsseldijk zag den Pangeran de tranen in het oog, en herinnerde zich de groote liefde van wijlen den Sultan tot hem. Daarop nam hij afscheid en vertrok. De Gouv. Gen. begaf zich inderdaad naar Ngajogya. De Sultan werd afgezet, en zijn zoou de Kroonprins met den titelnaam K an g- 1 Tijdschr. v. N. IL 6° III. p. 267. * Zie: Bijdrag. K. I. 6° VID. (LU) p. 305 v. v. 3 H.S.: agree a0 ian tas ay aa Dama py na gg reren pen naa) an an rurusatgerm on mids Zie boven pag. 123 —Tijdsohr. v. N. 16° HIL p. 153, 155. — Bumidja wordt ook vermeld Bijdr. T. L. V. 6° VIL (LM) p. 260. AMÄNGKU BUWÄNÂ 1. (sépUH). 237 griefd gevoelen (sakit manah), Als de Compagnie de slagen op hem alléén liet neerkomen, zou zij een voorbeeld geven in het on- rechtmatig behandelen van iemand , want zij griefde een onschuldige.» Maar de heer van Braam antwoordde niet, en zweeg maar. De ver- gadering ging uiteen, Zeer beschaamd, en zich gekrenkt gevoelende door den Idlir van IJsseldijk, zocht de heer van Braam met grooten ijver naar een akal, een listig middel. Onmiddelijk schreef hij aan den heer Waterloo (ons als vroeger Minister te Ngajogya reeds bekend) nu te Cheribon, en den Minister Engelhard te Ngajogya. Over en weer gingen er brieven tusschen Cheribon en Ngajogya; ook nan den Rijksbestuurder en deu Kroonprins. Deze twee pleegden om- kooperijen door geld of desa’s, opdat de Pangeran toch maar niet terug zou keeren naar Ngajogya; zij verzochten dat hij naar Banda, of Ceylon; het liefste nog naar Ambon, mocht verbannen worden. Maar de Gouvy. Gen. was het nog niet eens met zich zelf wat te doen; het scheen alsof hij hem wel medelijden wilde bewijzen, en op voorstel van deu heer van IJsseldijk den Pangeran een bezoek brengen, maar daar was de heer van Braam beslist tegen. De reden dat hij zich zoo volgzaam betoonde in alles wat de heer van Braam hem voordroeg, was van wege Mevrouw zijne echtgenoote. (Wij zullen er straks meer van hooren.) De heer van IJsseldijk deed alle moeite van den Gouv. Gen. gedaan te krijgen, dat de Pangeran en zijn zoon bij hem hun intrek mochten nemen; want hij begon zich nu zeer bezorgd te maken over het doen van den Heer van Braam. Maar de Gouv. Gen. willigde dat verzoek niet in; naar hij zeide, zou er zeker spoedig over den terugkeer van den Pangeran gedacht worden; het wachten was alleen maar daarop, dat het bleek te Ngajogya, of de Sultan zich gewillig schikte naar de bevelen van de Compagnie of niet; men was nu tot den oorlog. gereed; Sumadiningrat had de troepen zich laten oefenen voor den strijd; hij leefde op geen goeden voet met den Kroonprins; eerst schikte hij zich naar het verlangen van den Gouv, Gen.; maar na diens vertrek was hij weer onwillig ; als de Sultan niet in ernst de regeering aan den Kroonprins overgaf, zou de Gouv. Gen. bepaald weer naar Ngajogya gaan, en zou dat verwoest en verbrijzeld worden. Gesteld, de Pangeran werd nu weer teruggezonden, dan maakte hij zich bezorgd dat die het slachtoffer zou worden van de verwarringen daar. Maar als het Rijk weer tot rust zou zijn gekomen, zou de Pangeran zeker terugkeeren; een - = 238 AMANGKU BUW4NA@ II. (SCPUH). gecommiteerde van den Gouv. Gen. zou hem derwaarts geleiden. Over de krissen van den Pangeran en zijn zoon moest hij zich niet bezorgd maken; die waren aan den Sultan toevertrouwd. — De heer van IJsseldijk verzocht van hetgeen de Gouv. Gen. daar had gezegd een schriftelijk bewijs, ter geruststelling van den Pangeran en zijn zoon. Onmiddelijk schreef hij dat, en overhandigde het aan den heer van IJsseldijk. Deze begaf zich daarmee tegelijk naar den Pangeran, en wees hem de handteekening van den Gouv. Gen. aan. Destijds was er een Europeaan, genaamd Ubrus Frangémun! die den rang had van Kolonel, een agulagul, bevelhebber? van den Gouv. Gen., die door een soldaat doodgeschoten werd. In die dagen zag de Gouv. Gen. de komst der Engelschen tegemoet; en nu juist stierf zijn hantëm, de man op wien hij zich verliet. Hij gevoelde zich alsof hij een mauiq, een edelgesteente ter grootte van eenen berg had verloren; of wel alsof zijn linkerarm was af- gebroken. Toen kwamen er twee Kolonels, gezanten van deu Sunan, Keizer van Frankrijk, om te onderzoeken. Nadat zij bevelen hadden over- gebracht, keerden zij na een driedaagsch verblijf weer naar Europa terug. De heer van Braam werd intusschen van Ngajogya dringend ge- smeekt, dat Pang. Natakusuma toch van Batavia mocht verdwijnen, wijl zijn verblijf daar bezorgdheid wekte, doordat er iemand was, namelijk de Idlir van IJsseldijk, die voor hem met raadgevingen in de bres sprong. En de heer van Braam beloofde niet alleen dit, maar ook de algeheele verdwijning van den Pangeran. Hij was daaromtrent reeds tot overeenstemming gekomen met den Minister Waterloo; maar daarvoor moesten Pang. Natakusuma en zijn zoon te Cheribon zijn; want dit lag midden tusschen Batavia en Nga- jogya; als zij dan daar kwamen te overlijden, zou èn de generaal én de vorst gelijkelijk er onschuldig aan zijn. De heer Waterloo had op ry amy aay De kolonel Carel von Franquemont „is ontijdig over- leden omdat de man daarna ook de disgratie van den Generaal Daendels heeft moeten ondervinden, en door vervolging gedrukt, in een ziekte is vervallen, en met zich een kogel te geven, een einde aan zijn leven heeft gemaakt.” — Zoo N. Engelhard, o.c. p. 98. — Dit bericht verschilt nog al met dat van de Ba bad. AMÄNGKU BUWÄNÂ II. (sépUH), 241 van schijnbaar onbevangen woorden. Des middags ten vijf ure bracht die Bupati hem de koffij als naar gewoonte, En de Pangeran zoowel als zijn zoon dronken die. Onmiddelijk na het drinken gevoelden zij zich den geheelen nacht door onwel; het lichaam van den Pangeran zwol geheel op; overal waar haar (wulu) was, kwam bloed te voorschijn. Evenzoo ging het ook met zijn zoon. Toen hij om klapper- water vroeg, wilde zijn oppasser hem dat niet geven, en zeide dat er te Cheribon geen kokosnoten waren. Maar des morgens ten 6 ure was er eenige beterschap. De wachthebbende Bupati had reeds alle benoodigdheden ontvangen, die de Javanen bij een sterfgeval noodig hebben. Die had de heer Waterloo hem verschaft. Toen was er een europeesche oppasser, genaamd Jakup Sari. Deze kwam tot hen. Digtbij gekomen weende hij, en zeide hen zoo niet te kunnen zien. Zooveel in zijn vermogen was, zocht hij naar middelen om de ziekte te weren. Daarop gaf hij hun een djimat, een beschreven stuk hertehoorn, opdat welk vergift ook geen uitwerking op hen zou hebben. Den daarop volgenden morgen waren de Pangeran en zijn zoon vol- komen hersteld, zoo gezond als te voren. De Pangeran was zeer dankbaar jegens Jakup Sari, en gevoelde dat hij niet in staat was hem te vergelden. De Fetor gevoelde zich intusschen in een moeilijk geval; hij was zeer boos dat de Pangeran niet gestorven was. Daarop ging hij weer drinken, en toen hij half dronken was, kwam hij tot den Pangeran met een ontbloot zwaard, van plan geweld te bezigen. Toen zij nu elkaar goed in de oogen zagen, zeide de Pangeran, dat mijnheer maar zoo goed mocht zijn hem nu maar tegelijk om het leven te brengen, en de siqsa, de straf niet al te lang te Jaten duren; hij was niet in staat dat lijden langer uit te houden. Dit hoorende zweeg de heer Waterloo eenigen tijd; daarop ging hij weer heen. Niet lang daarna kwam de Kommandant der pradjurit’s met ontblootte degen die hij den Pangeran aanbood, zeggende, dat de Pangeran immers zelf zijn dood zocht? Waarop de Pangeran antwoordde: „Doe U zooals U verlangt! Moge U mij nu maar tegelijk doorsteken !„ Toen de Kommandant hem dit hoorde zeggen, kon hij hem niet langer aanzien en ging weg. Jakup Sari, die zich voor hem opofferde, werd weggejaagd, en mocht den Pangeran niet langer oppassen, want hij was te goede vrienden met den Pangeran. Deze europeesche bewaker werd vervangen door eenen anderen, die in voorkomen eenige overeenkomst had*met een buta. Hij had lange vooruitstekende tanden, ongeordend loshangend haar, en ook — AMÄNGKU BUWANa II. (sépUH). 248 De Sérat Palékat hield in de kennisgeving, dat de Gouv. Gen, Daendels was ontslagen uit zijne waardigheid, omdat hij 1° zich aanstelde alsof hij een vorst was; ten 2° willekeurig was in zijn rechtspraak: ten 3° al de onder het gezach van den Keizer van Frankrijk staande rijken te gronde bracht; en ten 4° zeer dikwijls er niet om gaf iemand ongegrond van moord te beschuldigen, Op bevel van den nieuwen Gouv. Gen. moest de heer Daendels naar Holland (Europa) terugkeeren; * daarbij was hij zeer vertoornd op den heer van Braam, want hij had vele eigendommen van het Gouvernement verduisterd, en was het gebleken dat hij bodo, onbekwaam was, zoodat het openbaar was, dat hij zijn in aanzien zijn alleen aan zijne Mevrouw CB sea eg vo) te danken had. De Pangeran Natakusuma en zijn zoon werden naar Batavia ont- boden, op voorstel (verzoek, atur) van Idlir van IJsseldijk. Toen de Fetor Waterloo dit bevel ontving, was hij uitermate beschaamd (merang; schaamde hij zich verschrikkelijk), en begreep dat hem een onheil dreigde. Te Batavia aangekomen, betrok de Pangeran weer zijn vroeger verblijf. Met deze aankomst te Batavia was in hoofdzaak een einde ge- komen aan het lijden van Pang. Natakusuma en zijnen zoon Nata- diningrat. Maar hier moeten wij een oogenblik stilstaan, om ons aangaande de personen, die in het drama Natakusuma en Natadiningrat zulk eene belangrijke rol hebben gespeeld , door Europeesche Schrijvers, nader te laten inlichten. Onze Babad-schrijver wist wel veel, maar niet alles, en illustreert en fantaseert wel nu en dan, waar hij niet juist was ingelicht aangaande hetgeen er achter de coulisse is voorgevallen. Buitengemeen belangrijk komt ons voor een » Vijfde Bijlage,” achter het boek „Brieven betreffende het Be- stuur der Koloniën enz. van den Gouverneur-Generaal H. W. Daendels. (Amsterdam, Johannes van der Hey. 1816), pag. 255— 264, waaruit schijnt te blijken, dat de heer Waterloo wel op „verlangen van den heer van Braam, de eigenlijke aan- stoker en drijver tot de misdaad,» doch in ieder geval vop last van den Gouv. Gen. Daendels” Pang. Natakusuma en zijn zoon ! Dit is een Javaansche manier van voorstellen dezer gebeurtenis. Zie o.a. J. Hageman Joz. L Geschiedenis § 195. Daendels gaf, met blijkbaren tegenzin, den 16% Mei 1811 het bewind over aan Jan Willem Janssens» die door Keizer Napoleon Bonaparte was benoemd tot Gouverneur Generaal wan Fransch Indië, ne ge aa 246 AMÄNGKU BUWANá TI. (SéPUH). Secreet. Deeze brief moet ingevalle absentie van den Landdrost Waterloo, door niemand anders dan hem zelve geopend worden. J. A. van BRAAM. Ook dat paquet door mij geopend zijnde vond ik daarin de volgende stukken : Een brief van den President der Hooge Regering van Braam, N° 3. Annex ‘een klein briefje eigenhandig door Z. E. Daendels geschreven. N° 4. En eene originele brief door den Minister Engelhard aan den President van Braam geschreven van den 12%" van Grasmaand, ll, No 5, alle onder de bijlagen op voorschreven N° te vinden. Ik zal in dezen geeue beoordeeling laten invloeijen nopens den inhoud van die stukken, welke ik met schrik en verontwaardiging moest lezen, en die mij zoo klaar aan den dag legde welke handel- wijze men met die beide ongelukkige Staatsgevangenen voor had. Mij dus in zeer onaangename omstandigheden gebragt ziende, wist ik waarlijk niet, wat in die zaak het eerst te beginnen. — Men eischte van mij de terdoodbrenging van twee Menschen, waar toe men geen order dorst te geven; hoe veel meer moest ik dus scrupuleus zijn, die daad ter uitvoer brengen. De minste schijn intusschen van daartoe niet bereidwillig te zijn, zoude mijn eigen ongeluk, ja zelfs dat van mijne familie ten gevolge gehad hebben. — Gelukkig dus in dit moment, dat ik op de tweede Commissie, bij marginale dispositie op mijn schrijvens N° 2, te vinden, nog niet geantwoord had, — En daar ik nu wist, welk antwoord verwagt wierd, zoo rigte ik het zelve ook daarna in, en het welk dan ook volkomen wierd goedgekeurd, zoo als te vinden is bij de brief N° 6, en daarop genoteerde marginale dispositie. Ook moest ik de brief van den President van Braam beantwoorden, hetwelk ook is geschied, vide Copia brief Ne 7.— Na het be- antwoorden dus van dien brief, enz., haalde ik een paar dagen adem, en moest de ongelukkige Gevangenen, die, wel is waar, van het noodige voorzien wierden, eene dusdanige harde handelwijze aandoen, juist om hun voor nog erger, des mogelijk, te bewaren ; want uit mijn schrijvens, vermeende men zich, in dit geval, ge- rustelijk op mij te kunnen verlaten, en de omzigtigheid voor mij zelven vorderde het masque van de volkomenste bereidwilligheid aan AMÄNGKU BUWÄN 1. (sérun), 247 te nemen; hoe zeer ik geheel buiten mij zelven was en waarlijk niet wist wat te doen, om een, naar mijne wenschen, tot behoud van de Gevangenen, goed einde aan de zaak te maken. Onverwagis, en juist in een moment dat ik het meest verlegen was, mogt het mij gebeuren te vernemen, U, B, behouden aankomst op dit Eiland, en hier door wierd bij mij alle verdrukking verbannen, en het heilige voornemen bevestigd, om de Gevangenen te redden. Ook dit moest met omzigtigheid geschieden, wijl U. BE. nog te verre af was, waarom ik dan ook nader aan den President van Braam schreef, als bij de Copia brief, N° 8, te vinden is; — het daarbijkomende onderhaalde, in dit tijdstip, bedoeld U. B, komst. Den dertigsten van Grasmaand schreef ik weder over de Ge- vangenen, aan den President van Braam, vide brief N° 9, en aan Z%. B. Daendels, als onder N° 10, te vinden is; door al welk schrijven het mij maar te doen was, om tijd te winnen. Ik achtte het mede dienstig, om den Minister aan het Djocjo- cartasche Hof, P. Engelhard, over den toestand der Gevangenen te schrijven, om, ingevalle men te Djocjocarta kwam te vernemen de maatregelen alhier opzigtelijk die Gevangenen genomen, de Minister dan wist wat te antwoorden, enz., om daar door ook tevens te voldoen aan den last mij opgelegd, om nopens die vijf vrouwen met dien Minister in correspondentie te treden, waarom ik mijnen secreten brief, onder de bijlagen dezes, sub Ne 11, te vinden, inrigte. Op den vierden Meij ontving ik een brief van den Minister Engelhard, onder N° 12, en mijn antwoord daarop onder N° 13, hier bijgevoegd, waarin valschelijk voorkomt de absentie van Notto Diningrad van hier en zijn aanwezen te Djocjocarta in de Craton van den Sultan. Op den derden Meij ontving ik van den President van Braam, twee snippertjes papier door zijne hand geschreven, be- helzende het eene briefje woordelijk : De Excecatie wordt steeds verwacht, dewijl de omstandig- heden geene verandering in de zaak te weeg brengt. Het andere briefje behelsde: De ten deezen sujetten geschreeven brieven, werden in originali te rug verzocht. Geen van beiden waren onderteekend, en om te bewijzen dat dezelve van Zijne Excellentie kwamen, had men er een stukje papier bij ingelegt, waarop mijn eigen Naamteekening stond en dat van een mijner brieven was afgeknipt. AMÄNGKU BUWANA II. (sërun). 249 Verzoekende de brieven ten dezen sujetten, aan mij alleen ter behoud van die secretesse te willen addresseeren, ter verdere commu- nicatie aan welmelde Zijne Excellentie. Ik heb overigens de eer te zijn Uw Ed. Gestr. D. W. Dr. (was geteekend) J. A. van Braam. Accordeerd (was geteekend) M. Warertoo. In den vorenstaande brief was ingesloten het navolgend briefje daar in vermeld, en bevonden eigenhandig door den Gouverneur Generaal Daendels te zijn geschreeven. Notto Coesoemo en Notto Diningrat, zijn de eenigste steunen van Kentjono Woelang, die haar regeert: Het Gouvernement kan deeze menschen niet openlijk ter dood doen brengen, maar verlangt te verneemen, dat zij niet meer zijn. Accordeerd (was geteekend) M. Warrrroo. Met deze stukken voor ons, valt ons oog ook op de heeren Daendels en van Braam. Daendels, de Gouverneur Generaal, die zijne hooge positie misbruikt om den Ambtenaar Waterloo te dwingen weenen moord aan Natakusuma en Natadiningrat te begaan,r en daarbij tracht zich zelf buiten schot te houden wegens die misdaad. Intusschen — hij deed dit niet handig genoeg; en terecht lezen wij dan ook bij de Jonge, o. c. X (XIII) pag. CXIII, dat Daendels „den Nederlandschen naam bevlekte door de geheime order om de Gijzelaars van het Jokjokartaschen Hof, d. z. Nata- kusama en Natadiningrat, te doen ter dood brengen.» — Gelijk ook zijn vijande N. Engelhard — de bron voor de Jonge — in zijn „Overzigt enz.r p. 258 schrijft: „Ik zoude te veel moeten zeggen, bij zijn geval blijvende stilstaan, en welke middelen te werk zijn gesteld om zich van dezen Pangerang op eene geheime wijze te ontdoeny...... „Intusschen zal de handelwijze dezen Pangerang bejegend altoos in levendig geheugen van de Hoven blijven, tot declin van de Hollandsche Natie.» De heer N. Engelhard spaart Daendels dan ook in niets. Laat de „Babads Daendels in zonderlinge verhouding tot de echtgenoote van den heer van Braam optreden, (wiens onbekwaamheid daar met even zooveel woorden wordt verkondigd, en zijn aanzien en hooge 7 Volgr. IV. 17 AMÄNGKU BUWÄNÂ m1. (sépUH). N 251 maar toch vriendelijk tegemoet; spreekt voor hem ten gunste tot van Braam, Daendels en Janssens; en biedt hem zelfs logies in zijn eigen woning aan, maar dat door van Braam en Daendels wordt verijdeld, doch met welke handelingen hij partij koos. Dat was be- denkelijk; en hoe treedt hij nu op tegenover Daendels in de quaestie Buitenzorg? En tegenover van Braam? In N. Engelhard’s ,Overzigt van den Staat der N. O, L Bezittingen onder het Bestuur van den Gouv. Gene- raal H. W. Daendels,» vindt men pag. 109 uitvoerig de wijze beschreven, waarop Buitenzorg in het bezit van Daendels is ge- komen, en de consideratie van 26 Maart 1808 door van IJsseldijk opgemaakt, na Daendels’ terugkomst uit Bantam. Die Consideratie nu zou ons tot eenige voorstelling van de verhouding van van IJsseldijk tot Daendels kannen leiden; doch de Schrijver van de „Brieven betreffende het Bestuur der Koloniën enz.r (1816) zegt pag. 177: „In dat berigt (van Engelhard) wordt echter de heer van IJsseldijk, ten onrechte, als de steller opgegeven. „De Maarschalk heeft den Minister aan het Hof van den Keizer te Souracarta, van Braam, Direkteur Generaal willen maken, en den Heer van IJsseldijk doen terugtreden, hier tegens hebben de Raden Ordinair Chasse en Van Hoesen geremonstreerd, hetgeen echter van geen Gevolg zoude geweest zijn, indien de Heer van IJsseldijk niet om de Voorspraak van van Braam had gesmeekt, hetgeen van een momenteel goed gevolg is geweest, daar van Braam zeker wel in plaats van Directeur Generaal, tot Secretaris Generaal van Zijne Exeellentie is benoemd, doch volgens geloofwaardige Gerugten, stonden de Heeren van IJsseldijk, Wardenaar eu Hartsinck op het punt, om als Leden der Regeering bedankt te worden. ee nn AMÉNGKU BUWÂNÂ IT. (séPUH). 253 worden. — Pang. Natakusuma antwoordde hierop, dat dit al te erg van den Kroonprins was. Wat was er vroeger dan gebeurd? — De Heer Fekis antwoordde, dat vroeger den Gouv. Gen. overgebriefd was, als zou de Pangeran er naar gestreefd hebben den Kroonprins im een kwaad daglicht te stellen, en in goede verstandhouding met de Ratu Kantjana Wulan den Sultan maar al tegen den Kroonprins opgestookt te hebben. De Kroonprins had zelf meermalen ervaren, dat zijn zoon Tuménggung Natadiningrat den Rijksbestuurder Danurédja uit zijne ambtelijke waardigheid trachtte te verdringen. — Toen de Pangeran dit hoorde, was hij eenigen tijd als verstomd en kon geen woord spreken. Hindelijk zeide hij, dat het nog nooit gebleken was, dat de Kroonprins boos op hem was. Zelfs was hem vroeger door wijlen zijn grootvader en ook door zijn eigen vader den Sultan op- gedragen, den Pang, Natakusuma als zijn wezenlijke vader te beschouwen; zelfs mocht Pang. Natakusuma geen Krama tot den Kroonprins spreken. ' Hij bracht hen in zeer nauwe betrekking tot elkander, en hem werd door wijlen den Sultan zijn grootvader zelfs een bewijs (pratinda, teeken) daarvoor gegeven. Alles wat door den Minister in zijnen brief hem ten laste werd gelegd, was wezenlijk mets anders, dan kwaadaardige bedenkselen van Danurédja, De Pangeran deelde verder den Heer Fekis alles mee, wat wijlen de Sultan hem had opgedragen. ® — Toen de Heer Fekis dit alles gehoord had, was hij zeer verblijd, en zeide dat de Compagnie inderdaad reeds zeer goed bekend was, wie goed of slecht van hart waren. Hij had alles opgeschreven wat de Pangeran hem had mee- gedeeld ; daarop vertrok hij, en deed den Gouv. Gen. schriftelijk verslag. In die dagen geraakte de stad Batavia erg in rep en roer (gégér), want de engelsche troepen waren op zee in zicht. Pang. Natakusuma 1 apen Ogg anggar * Die Gry luidde aldus: nan ajay en Da ap a2 oen pen zg Oo eg gating wn prwenqnyn quar nag Biblag a1 ard n aml npg rainy laa may yy au inch aaracn gap zeven ora Thoth oro Bag B a rs an acd soep iech ny ET De ET A ET IT Te Ie hk EN Fom Et) sen gavin gam eraa vj oat qomennag gen Fiamma anna Flag en zn aram deg 20 mn ager \ 20 24 Bo men tog jens Shan gas tje enggern gegen agen AMANGKU BUWANA IT. (sSPUH). 255 gedrongen, dat deze hem spoedig eenen anderen Vorst mocht geven, en dat wel niemand anders dan de Kroonprins. De Gouv. Gen. Janssens was over deze brieven zeer vertoornd, want het was nog geen gewoonte, dat eeu vader tijdens zijn leven vervangen werd door zijnen zoon. Zulk een rijk zou zeker miet voorspoedig kunnen zijn. De Gouv. Gen. wilde daarop zelf naar Ngajogya gaan, om daar alles eens goed te regelen, en dan den Pangeran en zijnen zoon medenemen; maar hij werd in dit voornemen plotseling ver- hinderd door de komst der Engelschen. 