Bijdragen tot de taal-, land- en volkenkunde
ten prejuditie van die culture in het Griseesche en vooral in het Sida-joesche, uit welke twee districten, en vooral uit het laatste, veele huishoungen na het eerste verhuist zijn, omdat daar de rijst aan zo veele mislukkingen niet is blootgesteld, als te Grissee en te Sidaijoe, waar, zo wel door de overstroomingen van de Solosche rivier, als door te veel of te weinig water, de padij dikwerf niet na wensch wil slagen. 2% Hoe veel de recolte in elk district bedraagt, en wat daarvan aan de Comp. geleeverd word? Volgens het jongst gedane rapport van gecommitteerden, die in het voorleedene jaar de rijstvelden hebben opgenoomen, kunnen de districten endende deese Residentie sorteerende, opleeveren circum circa 2643 coijangs, als: Grissee.......…............eveeen 1062 coijangs. Sidaijoe.....................eee. 1056 wv Lamongang bocce cece cence eenes 876 wals boven tellende....2643 coijangs. Daarvan word aan de Compagnie geleeverd 670 coijangs, als: door Grissee................ss..r.…. 180 coijangs „ _Sidaij oe..........-......see.. 220 ov w _Lamongang..............seven. 210 w zodat voor de consumtie overschiet 1978 coijangs. 8°. Of de inlander zig wel beijvert om de landen, welke tot „tene tweede aanplanting zijn geschikt, daartoe in tijds te bearbei- den, en in hoe verre zij daartoe, bij gebreeke van dien, zouden kun- nen worden verpligt, dan wel of uit een zodanig bedwang, gemerkt hunne godsdienstige begrippen, ook eenige ongelcegenheid te apprc- hendeeren is? Zoo verre ik heb kunnen nagaan, laten geene onder het ressort deeser Residentie geleegen rijstvelden eene tweede aanplanting toe, omdat men door gebrek aan rivieren niet genoeg meester is van het water om de vel- den na behooren te bevochtigen. Na den insaam van den eersten oogst, DE BIJSTKULTUUR OP JAVA. 95 cemg water behouden hebbende, hebben de Grisscesche Regenten, op mijne samoediging, tot twoemaalen toe, eene tweede aanplanting van padij, in een zeeker district naamens Chambangang, getentcert, dog telkéns vrug- coos. Van godsdienstige begrippen geloove ik niet, dat iets tegen ecne teerde aanplanting te apprehendeeren zoude weesen, indien men maar het ‘caoodigde water te zijner beschikking mogte hebben, en geheel onmoo- „lik stelle ik het, met veele anderen, niet, na herwaards een tak van de “olosche en ook van de Sourabaijasche rivier, zonder importante onkosten, S te leiden. 4°. Of de fokkerijen van het hoornvee, te weeten zo wel van buffels als koebeesten, wel op alle mogelijke wijze worden geéxtendeerd, en in elk district do benodigde buffels en ossen, tot den landbouw geschikt, voorhanden zijn, en boedanig het hiermeede efectievelijk gesteld is, nadien H. H. Ed. zeggen roeden te hebben te veronderstellen, dat in dit aangeleegen stuk meerendeels met agteloosheid ge- handeld wordt?, De fokkerij van het hoornvee, en in het bijzonder van buffels, wordt ter mo veel mogelijk behartigd en aangemoedigd, dog het aantal van agtroe nu seedert eenige jaaren benoodigd en gerequireerd geweest voor hads en Comp". schepen, heeft het hoornvee in deese districten soo ver- terd, dat er jaaren sullen noodig weesen om deese schade wederom te tellen, daar hier de schraale grond en het maagere daarop groeijende 4, de veefokkerijen niet zeer kan doen prospereeren, hetgeen ook de den is, waarom de koebeesten en vooral de buffels hier magerder en kiet- Vallen als in andere beeter in gras vruchtbeare districten; ook vind er dikwerf in de westmossen eene swaare sterfte plaats onder het hoorn-v, zo als bijsonder im het voorleden jaar het geval is geweest. Of de Regenten wel zorgen, dat er, conform de successive diesweegen gestelde orders, genoeg zogenaamde bibiet of zaadpeadij, in voorraad is, en die voor eenc billijke prijs aan den landman, welke deselve noodig heeft, wordt afgestaan; en of ook wel gewaakt wordt tegens het verkoopen, opbrengen of verconsumecren van deselve door den gemeinen man zodat hij, wanneer hij planten will, daaraan geen gebrek komt te hebben? Hieran wordt door mijne Regenten na behooren voldaan, en de landman altoos door hen geriefd met het te kort komende zaad, dat aan hen niet word afgestaan voor geld of geldswaarde, maar alleen geleend onder beding van restitutie, indien het gewas van dit geleende zaad voortgeko-men, na wensch wil slagen. 6°. Of de landman ook door te onbillijke en te drukkende voor-waarden wordt ontmoedigd om de rijstvelden te bearbeiden — so ja, waarin die onderdrukkingen bestaan, en van welken invloed dezelven in het algemeen op de rijstcultuure zijn? Ofschoon de wijze waarop de inlander wordt bestierd door zijne Regenten ‘en verdere hoofden, uit deszelfs aard en noodwendig eenige drukking voor den gemeenen man moet ten gevolge hebben, kan ik niet zeggen te hebben kunnen ontdekken dat de gemeene man hier, meer dan elders, gedrukt zoude worden, ten minsten zijn daaromtrent nimmer eenige klagten bij mij ingekomen, niette genstaande ik meermalen onder de hand navrage hebbe laten doen of ook iemand reeden van klagten hebben mogt. 7°. Of er ook landen zijn die door ónagtzaamheid onbebouwd blij- ven liggen en of dit wel behoorlijk wordt nagegaan en of wel de nodige zorge wordt gedragen, dat zij die iets tot den landbouw ont- breken, inzonderheid buffels en ploegen, daarmeede behoorlijk gead- sisteerd worden, ten einde het bearbeiden der landen aan te moeden gen en nijverheid onder de inlanders te -brengen? Door onagtzaamheid hebbe ik niet kunnen ontwaren dat er rijstlanden zijn blijven leedig liggen, maar wel heeft de leedigligging van eenige, bevoo- rens bebouwd geweest zijnde, rijstvelden in het Grisseesche en ook in het Si- daijoesche moeten plaats vinden, door gebrek aan volk om die te bearbei- den, en wel voornamentlijk daar door, dat het gewas, op veele van deese landen, jaaren agter den anderen mislukt weesende (zo als dikwerf het ge- val is, van die gronden, die bloot door het vallende reegenwater moeten bevochtigd  het besorgen van trekbeesten en plöegen het m goemen deelo gefaald voor dengesnen die de benoodigdheid daarvan enn syne Regenten heeft gelieven te kennen te gevren, zijnde gedachte Regenten altoos soer bereid geweest den gemeenen man met het ontbrekende te gerieven, zijnde ik ook niet opgehouden hebbe hen daartoe te anime- sen em aam te spooren. 8°. Op wat wijse het gebrek in het samenstel der plöegen verholpen kan worden? Om deme vraag na behooren te beantwoorden wordt meerdere kennisse van des landbouw vereischt, als ik mij durve aanmatigen. Welke negotijen soderd vijf jaaren in ieder Begentschap zijn aangelegd, en ef de Regenten sich wel beijveren om hunne negorijen en bevolking te vermeerderen, zonder egter daardoor de naburige ne- gorijen te benadeelen? In het Regentschap Lamongang zijn verscheidene nieuwe negorijen aan-gelegd uit de rar derwaarts overgekomens vreemdelingen, niet alleen uit aâwe Comp”. districten, maar ook en wel voornamentlijk uit het Djocjosche a andere der vorstenlanden na derwaards toegevioeid, en sowel daar als a het Grissceecbe on Sidaijoesche district word door de Regenten hun tess gedaan de bevolking der oude negorijen te doen toenemen. Daar al verder door Hun Hoog Edelh. de Hooge Indische Regeering te kemnen gegeeven, dat Hoogstdeselve reeden hebben te vermoeden dat de onders welke jaarlijks, 20 apart als gemeen, aan mij en de Regenten gugeeven worden, tot het tijdig herstellen van de bandongangs en water-zadingen, gebrekkig nagekoomen, en de rijstvelden veelal te last beplant seren, en dat zulks meerendeels is voortvl oeijende uit de sorgelosheid der Regenten, en hunne Hoog Ed. dus verlangen, dat alle verwaarloosing keromtrent met rigor worde teegengegaan en daarom de Heer Gouverneur en Directeur desseer custe sig verpligt heeft gevonden met referte san Setgeen dientwegen is aangechreven en wel inzonderheid bij brief van wen 18% October A°, nader op het serieuste en ernstigste te mosten Anbeveelen, om te zorgen dat zu wel nu als in den vervolge de bandon-gangs en waterleidingen. Vroegtijdig hersteld en in orde gebragt, mitegaders de rijstvelden bearbeid en beplant worden, zonder dat eene derzelve, om welke rceden zulks ook zoude moogen weezen, komt leedig te liggen, en zulx op poene van in contrarie geval het hoogst ongenoegen, zo wel van hoogstdezelve als van Hun Hoog Ed. te zullen ondervinden; reedenen waar-om UWEd. Achtb. mij van dit een en ander kennisse geevende, begeert dat de Regenten daarvan meede door mij zullen worden geïnformeerd, en van weegen UWEd. Achtb. de gem. aanbeveelingen en recommandaten sterksten gedaan worden en zulx alles ter mijner verantwoordelijkheid. Op dit alles hebbe ik de eer reverenteik te dienen, dat ik direct op ont-vangst van UWEd.. Achtb. voorm. brief, de Regenten de nodige informa-tien gegeven, eh met de meeste nadruk aanbevoolen hebbe de bandongangs en waterleidingen in tijds gadeslaan en alle de rijstvelden bij tijds te beploegen, en dat volgens alle bij mij ingekomene rapporten, de bandongangs, in zoo verre die hier plaats vinden en geconstrueerd zijn, behoorlijk voorsien en ook de waterleidingen schoon gemaakt zijn, terwijl thans al de rijst bereids geplant is; hebbende egter dib aanplanting zo vroegtijdig niet kunnen worden geéffectueerd op die gronden, die alleen door het vallende water geïnundeerd moeten worden, als zulks geschieden kan op plaatsen waar men het water, door hetzelve in de rivieren ep te stoppen, op de velden brengen kan. UWEd. Achtb. gelieft mij al verder, op hooge order en onder herhaling van het meede dientweegen successive bereids aan mij aanbevoolen, nader te recommanderen, om zoo veel mogelijk te le Tet de gemeinen man een goede behandeling van de Regenten en mindere hoofden ondervinde, ten einde alle verhuising, die niet dan schadelijk voor de rijstcultunre kan weesen en uit onderdrukking, zoo als Hun Hoog Bd. vermeenen, ontstaat, voor te koomen, mitsgaders den inlander door een billijk bestier aan te moedigen om zich uit de vorsten-landen in Comp“. distzicten needer te zetten en wijders ook mijn attentiete. vestigen, dat geen jongelingen welke bereids tot het bearbeiden van rijstvelden bequaam zijn, daarvan, onder praetext van nog kinderen te weesen, verschoond worden » en alzo voet tot den leediggang geeven. Ik val mij dit alles ten nangt en observantie laaten strekken, en mijn uiterste bast doem moede to werken ter bereiking van het daarmede bedoelde heilsam oogmerk. Conform de begeerte van welm. Heer Gouverneur en op dat Hongsdeseive deswgegen de nodige cincidstie aan Hun Hoog Ed. de Heogs Indissche Regvering zoude kunnen suppediteeren, verlangt UWEd. Achtb, door mij te werden geïnformerd omtrent de volgende poincten, ender dewelke ik, coven als boven, de eer sal hebben mijn antwoord te gqueven. 1°. Of en in hoe verre de inwoonders van de respective negorijen en dessns in de onder mij sorteerende districten van rijstvelden voor- den zijn? | Aan een icder megoeij of desen is eene soekeso hoeveeiheid rijstvelden geannexeerd, die onder de bewooners desser desens verdeeld worden. $°. Hoedenig de verdeeling der rijstvelden plaats heeft en of die permanent aam em persoon of huisgezin geattacheerd blijven, dan wel, of daaromtrent jaarlijke eene verruiling of verandering komt te grschieden, en welke schikkingen er daaromtrent geobeerveert worden? Zeo lenge het getal der bewoners van eem desea hetzelfde blijft, blijft so lange hij die wel gadeslaat; doch doet hij dit niet, dan worden zijne tijstwelden san cen ander afgegeven. Vermindert of vermeerdert het getal der bewoners van eenige dessa, dan moet er ook eene nieuwe verdceling der z Justelden pleats vinden. Als eenig landman komt te overlijden, ver-talira zijn of op zijn naasten aanverwant. 3°. Of in ieder district en bij ijder negorij zo veel rijstvelden zijn of dasraan gehooren, als zich werkbare mannen in deselve bevinden, mensgeschäftiges hoe veel mannen reekent tot een jonk of cottak rijet-velden for bearbeiding nodig te sijn, onder speciale aanhaaling voorts van de grootte van de grootte van de grootte van de grootte, also deselve meestendeels in ieder Regentschap of district onderscheiden zijn en in grootte verschillen, en tot wat werk de overige door de Regenten of andere hoofden gebezigd worden, dan wel door hun word verrigt? En 7° Het antwoord op het eerste gedeelte dezier vraagen is reeds in het voor- gaande antwoord onthouden en op het ‘vervolg dient, dat men ter beploe- ging en toebereiding van eene jonk reekent begoodigt te hebben twee mannen en vier trekbeesten; bij het aanplanten en bij het snijden der padij brengt men zo veel handen bij den anderen als te verkrijgen zijn, dog gedurende het gewas te velde staat, kan een jonk door twee mansper- soonen gemakkelijk worden gade geslagen. Eene jonk is in het Grissche- lang 140 en breed 40 tjinkals van 8 voet ijder en onthoudt dus na- genoeg 2488 vierkante roeden. In het Sidaijoesche íe een jonk juist zo groot als in het Grisseesche, dog in het Lamongangsche is een jonk ook wel lang 140 en breed 40 tjinkals, dog een ieder tjinkal is aldaar 103 voet en onthoudt een Lammongang- sche jonk 4287 vierkante roeden. 4°. Of er nog leedig liggend land tot de rijetcultuure geschikt wordt gevonden, en waarom zulks niet meede beplant wordt? Al Semen meer meer van het water was, zouden er zeeker wel meer-dere landen tot rijstvelden kunnen worden aangelegd, wanneer men dan te-vens genoegzaam volk aan handen had, om deselve te bearbeiden. 5°. Of men niet eenige huisgezinnen uit de meest bevolkte nego- rijen, alwaar deselve nutteloos zijn, zoude kunnen verpligten zich in anderen, alwaar gebrek aan volk is, needer te zetten, of wel nieuwe negorijen opterigten, op zoodanige plaatsen, welke voor het teegen- woordige nog onbebouwd, en voor de rijst en andere cultuures ge- schikt zijn; en op welk eene wijse deselven daartoe het beste zouden kunnen worden geanimeerd of zulks ten uitvoer worden gebragt, zonder dat daardoor, uit hoofde van derselver godsdienstige begrippen, eenige nadelige gevolgen, omtrent het een of ander, komen te ontstaan? Het is meermalen door de Regenten getenteerd, volk uit de meest bevolkte negorijen te verplaatsen, en daar meede nieuwe negorijen aan te leggen, of die dessas te suppleeren die zig minder en niet genoegzaam bevinden; dog diegeene die zig, door de hun in zodanig geval voor eenige jaaren toegestaan wordende vrijdom, tot eene verplaatsing hadden *. ©. De Ristkultur of Java. 101 haten verlokken, heben doorgaans, na cen korten tijd, hunne nieuwe segorijen wederom verlaten, omdat de inlander zeer geattachcerd is aan de pleats zijner geboorte, en ook altoos verlangt te weesen in de nabijheid der graven van zijn voorouderen. 6°. Welke middelen zouden kunnen worden uitgedagt om de leedigloopers tot den arbeid te houden en of voort de meenigte van lec-digloopers niet voornamentlijk daaruit voorkomt dat de Regenten zig met onnutte divertissementen beezig houden, waardoor het volk aan den landbouw wordt onttrokken? — en zo ja, door welke mesures hierin op eene efficasieuse wijze zoude kunnen worden voorzien? Om den leediggang te beletten onder eene vadsige en luije natie, die zijn hoogste geluk stelt in van alle arbeid bevrijd te wevsen, geloove ik in de rgeaswoordige daagen altoos eene moeijelijke zaak te zullen afgeeven, daar de ondervinding leert, dat alle dwangmiddelen eerder het quaad verergeren als verbeteren, en dit altoos zullen doen, zoo lang de natie nict verligter wordt, en meerder industrie verkrijgt; doch dat tot deezen leediggang veelal meden coestribueeren de onnutte divertissementen, door de Regenten in swangrrboaden, kan ik mij niet voorstellen, dewijl, ten minsten onder het resort deer renidentic. De Regenten zig met weinige divertissementen ophouden ea ug alleen bepalen tot het senenan rijden en het geven eener periodiek ty de meeste hoofden rondgaande wajang. Extract uit eenen aparten brief, geschreven door den sergeant en posthouder te Pannaroekan 3. u. REICHMAN, gedat der 16 Februar 1806. Tellens dient deese UWEd. Achtb. zeer eerbiedigst op te geeven: Eervtens, als dat seedert thien jaarcn in deese districten 5 jonken rijst- velden zijn aangelegd geworden en in het Besnekische 4, en als dat bij tet eerste, deselven wel met nog eenige jonken kunnen vermeerderd worden, edog vermits dit land nog ongelijk is, soo kan men daarop nog geen water bekomen en ook is er geen volk genoeg. Ten tweede, dat elke jonk, wanneer het goed geraaden is, aan padij Sl _ tot 32 amatten op zijn hoogste opleevert, het amat uitmaakende 50 bos- sen, elk bos zijnde 13 cattis swaar, en dat daarvan aan de Comp’. niets wordt geleeverd als 10 coijangs van Besoekie. Maar aan de opzigters van den pachter moeten, als de oogst van 81 en 83 amatten is, daarvan 8, 9 en 10 amatten padij worden geleverd. Wanneer de padij ongeraaden is en dat een jonk niet boven de 34 amatten opleevert, zoo wordt aan dezelve opzig- ters niets geleverd, vermits dat verschil voor den landman is, die geen eigen koebeesten of buffels noch de daartoe behoorende ploegen heeft, dewelke hij van een ander huuren en van de 24 amatten betaalen moet. — Ten derden, dat de inlander zig wel beijvert om de landen welke tot eene tweede aanplanting zijn geschikt, daartoe in tijds te bearbeiden, in- dien hij water genoeg kan bekoomen en vermits de rivieren in de oost- mousson zeer laag zijn, zo is het niet mogelijk om het water op die landen te kunnen la aten loopen. Edog ‚ insteede van padij, worden die landen, alle jaar, na het padij snijden, met jagong en andere levensmiddelen beplant, die echter nog zelden gelukt zijn. Ten vierden, dat de fokkerijen van hoornvee, zo' wel van buffels als koe- beesten, op alle mogelijke wijze behoorlijk worden geëxtendeerd, en in elk district de benoodigde buffels en ossen, tot den landbouw geschikt, voor- handen zijn. Ten vijfden, dat de pattij en de opzigter van den pachter behoortijk zorgen, dat er, conform de successive dientweegen gestelde orders, genoeg zogenaamde bibit of zaadpadij in voorraad is, die ook voor een billijke prijs aan den landman, welke deselve benoodigt heeft, wordt afgestaan, en dat ook behoorlijk worde gewaakt tegen het verkoopen, opbrengen, of verconsumeeren van deselve door den gemeenen man, zo dat wanneer hij planten wil, hij daaraan geen gebrek komt te hebben. Ten sesden, dat de landman, door onbillijke en drukkende voorwaarden, in geenen deele wordt ontmoedigd de rijstvelden te bearbeiden. Ten zevenden, dat er in deese districten geene landen door onachtzaam-heid onbebouwd blijven liggen, vermits dit, wanneer het tijd van plan-ten ie, altoos door den pachter en den opzigter wordt nagezien, en wat den landmsn tot de bebouwing ontbreekt, daarmede wordt hij behoortijk ceadeisteerd. Ten achtsten, dat in bet zamenstel der ploegen niet kan verholpen wor-den, vermits dat daarin geen g Erek wordt bevonden. Ten negenden, dat in deese districten, sedert 5 jängere, maar eene negorij angelegd geworden, gemeamd Rajeijs, liggende aan de westkant van de Benjouangische districten, meest met Maduresen en Sumanappers bevolkt. Teena zal deese dienen werde op te geven: 1°. Dat de inwoonders van de respective negorijen en dessas in de onder mj worteeronde districten, ieder van ‘/, jonk rijstvelden zijn voorzien. 8. Dat de verdeeling der rijstvelden soo plaats heeft dat die permanent un cen pewsoon of huisgezin gestecheerd blijven, en die niet verruild of vermderd worden, tot dat de persoon is gestorven of naar andere districten verhuied. 8. Dat in sommige districten en bij sommige negoreijen, wel zijn of daaraan gehooren, als zig weerbeare mans in dezelven vad en im sommige ook niet; verders, vermits de cottaks der rijstvelden a deess districten niet even groot zijn, so worden 8, 6 en 8 mannen tot en jaak rijstvald gereekend ter bearbeiding noodig te zijn. De grootte van aader jonk is 100 tjinkal van 13 voeten ieder lang en 56 dito breed. De onrige mannen, die geene rijstvelden hebben, hebben jagongvelden. &. Dat ook in het Pannaroekansche nog wel leedig liggend land gevon-ven wordt, (onder anderen bij de meerm. negorij Rajaija en elders) dat tot de ristruitaure geschikt is, doch vermits het dezelve negorij aan volk mancesert, kam hetzelve niet beplant worden. In de gem. negorij hebben sich ü verecheide huisgezinnen ter woon gesteld, die niet gebleven maar directtar andere districten weggeloopen zijn, seggende dat die plaats ongezond is. 5°, Dat men huisgezinnen uit de meer bevolkte negoreijen, alwaar deziven matelo os zijn, niet kan verplisten, om zich in anderen, alwaar geekan volk is, needer te zetten, wijl de huisgezinnen, die zich eenmaal een negorijen woon gezet hebben, zig niet willen verplatst zien. Teflean dat ook geen nieuwe negorijen kunnen opgerigt worden, wijl er in een districten geen plaats meer is, die daartoe geschikt ie, en 6°. Dat in deese districten geen leedigloopers zijn. Wanneer er cen gevonden wordt, zo wordt hem een stuk land gegeven, om het tot rijst-of jagong velden te bearbeiden. Extract uit eenen aparten brief, geschreven door den commandant te Passourouang J. HESSELAAR, gedateerd den 32°" Febr. 1806. 1°. Alhier in het Passourongsche district worden gevonden 65 jon- ken, in het Bangersche zijn bij de negorijen Tagalgedee, Mentor, Kodeeng, Badjoel, Keppel en Maangon, eenige jonken, in het Poegersche 29 jonken rijstvelden, die seedert 10 jaaren zijn aangelegd geworden, waaronder wel eenige velden worden gevonden, die voor eenige vermeerdering vatbaar zijn, doch tot op hoeverre, is mij niet wel doenijk naauwkeurig op te geeven; intusschen vervrije ik mij hier bij aan te haalen, dat de uitbreiding van rijstvelden, waar zulks geschieden kan, niet verzuimd. wordt, 2°. De recolte in dit district, zo er geen misgewas of in het geheel geen schadelijke toevallen plaats vinden, bedraagt in het generaal 17780 amatten padij, het bos van 17 kattis swaarte, en hiervan wordt aan de Compagnie geleeverd voor niet, 110 coijangs rijst. In het Regentschap Banger bedraagt de recolte 13680 amatten padij, wegende het bos 13 kattis, wordende hiervan aan de Compagnie geleeverd voor niet, 110 coijangs rijst. In het Regentschap Banger bedraagt de recolte 13680 amatten padij, wegende het bos 13 kattis, wordende hiervan aan de Compagnie Geleverd, voor niet, 40 coijangs rijst; in het gebied van Bangil wordt de quantit padij, die de rijstvelden opleeveren, gereekend op 14060 amatten, ter swaarte van 12 kattis ieder bos, waar- van aan de Comp“. voor niets wordt opgebragt 43 coijangs, zijnde het land- schap Malang hier onder begreepen. Het Poegers district brengt, ten behoeve van desselfs bewoonders op, een hoeveelheid van 1400 amatten padij, sonder dat daarvan iets aan de Comp’. wordt geleverd. Ter bearbeiding der rijstvelden welke tot een tweede aanplanting nog al geschikt zijn, betoont de inlander weinig of geen ijver, dewijl door hem verondersteld wordt, dat zulks het land te veel uitmergelt en ven hetselve op den dour geen gewusst te verwachten is; men kaa deaelven daartoe niet wel anders, dan met gestrenge orders en drei- geamaten, beweegen. Entrüstungen de fokkerij van het hoornvee, wordt op de volgende wijze te werx gegaan; namentlijk, ten tijde als de rijstvelden beplant zijn, wordan de koebeesten en buffels ter weiding in de onbebouwde landen of wilderaissen, en als de padij ingeoogst is, op de velden gedreeven en bij zachte in stallen, of bij de huijsen van derzelver eigenaaren, geplaatst. Het getal der werkbeesten is in dit en de districten van Banger en Poeger toe-wakend om de rijstvelden enz. te bearbeiden; doch in het Bangilsche district smosten veele menschen hunne rijstvelden met eigen handen, dat is met de patjool, bearbeiden, omdat aldaar het hoornvee zeer schaars is, miettegenstaande tot het bewerkstelligen der voortieeling, in dat, zo wel als im de overige hier vooren gem. districten, geen moeite gespsard word. Voor so verre mij bewust is word door de Regenten, zonder af-wyking van de successive dientwegen gestelde orders, steeds gezorgd, dat er altoos genoeg bibit of zaadpadij in voorraad is, en hetzelve word door ben aan den Gemen man, zu die zulks nodig heeft, voorgeschooten, om, 20 er geen misgewis plaats vindt, in natura dezelfde quantit, zonder intrest, weederom te geeven. Zelden zal hier de gemeene landman zig ran gemoegsaam zaad ontblooten; hij zal zich liever met jagongs, gadoeng en amdere aard- en boomvruchten spijzigen, als het gedestineerde zaad aan- testen; en dit heeft tot cen gevolg, dat do Regenten in geen groote voor- ehetien van saad vervallen, tenzij zulks komt te geschieden door overstroo- amg of andere voor de padij nadeelige toevallen, waardoor somtijds voor ern tweede, ja selfs wel derde maal, sead in den grond moet gelegd worden. 3°. Geese rijstvelden worden hier door eenige onachtseamheid onbebouwd Pisten, want dit word door mij, zo de tijds omstandigheden zulks toe- aaten, in persoon offte anders door vertrouwde persoonen, die daartoe door mr) gequalifreerd wonlen, voorgekoomen, met zorge dat geene rijs'cultuare kunnen bearbeid worder onbeplant blijven liggen, en, zo al degeene wien eenig rijs'cultuare kunnen bearbeid worder onbeplant blijven liggen, en, zo al degeene wien eenig rijs'cultuare kunnen beenden daarvan onbeplant blijven is, wordt zulk een daarmede behoorlijk voorzien. 8°. Op wat wijze het gebrek in het zamenstel der ploegen verholpen kan worden, durve ik mij niet onderstaan optegeeven; want, om de plögen swaarder te maaken als tegenwoordig bij den inlander gebruikelijk is, vinde ik, naar de geringe ondervinding die ik van den landbouw in deese gewesten hebbe, niet raadsaam, uit hoofde dat het hoornvee hier te swak is om swaare ploegen, welke dieper In de grond sinden en de ändern beteiligen, bei de plötzlichen, bei de plötzlichen, die bij de Javanen in gebruikt is, voort te trekken; en 9°. In dit of Passourougens Regentschap zijn 25, in het Bangersche district 8, in het Bangilsche geene, en in het Regentachap Poeger 32 ne-gorijen, segelte vijf jaaren aangelegt. Wat de bevolking der negorijen aan-belangt, hiertoe toonen de Regenten zeer veel ijver, omdat dit een tak wan voordeel voor hunne onderdanen is. Intusschen wordt zu wel door mij, als door de Regenten gezorgd, dat zulks geschiede, zonder dat de naburige negorijen nadeel koomen te lijden, want de bevolking bestaat meest uit overkomende Madureen; van de vorstenlanden koomen zeweinig of geene hier neederzetten. Aangaande eenige verbeteringen in den landbouw en de cultiveering der rijst, voor zo verre zulks de tot dit resort gehoorende districten betreft, voor zo verre zulks de tot dit resort gehoorende districten betreft, voor zulks de tot dit resort gehoorende, voor zulks de tot de cultiveering, van gedagte ben hier niets verzuzt wordt. Jaarlijks worden hier de rijstvelden vermeerderde door het ontginnen van onbebouwde vlaktens, die tot het voortbrengen van het gem. voedsel geschikt zijn. Alleenlijk neeme ik de vrijheid bij deesen aan te haalen, dat het tweemaal planten in een jaar voor de rijsteultuure nadeelig is, doordien de rijstvelden welke niet brak blijven liggen noch bemest worden, eindelijk te schraale vruchten uitleeveren. Conform UWEd. Achtb. begeerte, heb ik de Regenten geinformcerd van het geen door den Heer Gouverneur en Directeur deeser custe, UWE. Achtb. nopens het vroegtijdig herstellen en in orde brengen der bandongans en wa- urieidizngen, ie aangechreven en ik sal voorts niet in g Ebreeke blijven to zegen, dat altoos, zonder de minste nalatigheid, door de Regenten aan de Gemanngaende dikmaals bij herhaling gestelde orders behorlijk voldaan corde, ten einde de rijstvelden vroegtijdig genoeg kunnen bearbeid en be-pant worden. Inegelijke sal mijne oplettendheid steeds gevestigd zijn op de bebande-cag, door de Regenten en mindere hoofden, van den gemeenen man, dat die wet drukkend zij, ten einde daardoor alle voor de rijetcultuure schadelijke voorgekoomen worden. Ook zal ik zorgen, dat de jongelingen, euke reeds tot het bearbeiden der rijstvelden bequaam zijn, tot geen le-dggang, mear tot den landbouw’ opgeleid worden. En terwijl UWEd. Achtb. conform de begeerte van meerm. Heer Gou- eurneur, opdat door Hoogstdenselve desweegen de nodige elucidatie aan Hun Edel. de Hooge Indische Regeering kan gesuppefliteerd worden, van mij verlangd te worden geïnformeerd, hoedanig het nog met eenige andere saa- han is gesteld, heb ik de eer de volgende antwoorden daarop to geven : Baastelijk, de inwoonders van de negorijen, die ten platten lande ge- lagen zijn, samentiijk in de districten Passourouang, zijn meest, naar aante het land groot is dat san ieder negorij behoort, van rijstvelden voor- exe; dog in het Bangersche district is de uitgestrektheid der vlaktens zo sering, dat een groot gedeelte van deszelfs bewoonders van rijstvelden on- eoormen zijn. De inwoonders der aan de stranden geleegene negorijen win- arm de kost niet met de vischvangst; verscheiden bebouwen de naast bij tan geleegene heuvelen en hooge landen, om er jagong, patates, jarak enz. ep te plaaten; ook helpen veele de rijstvelden der minst bevolkte negorijen hanrb Aten tweeden, de verdealing der rijstweiden geschieden naar maato er in om wagorij huiagerinnen gevonden worden, en het land tot de rijstculture gekräft en groot is. Aan ieder negorijen is een seeker stuk land geattecheerd. Aan verscheidene min bevolkte negorijen behoort 200 veel land, dat de in-wecederen niet in staat zijn hetzelve te bearbeiden; andere negorijen, dic valkrijk zijn, hebben soo weinig land, dat veele der bewooners van die wrorgen miet van genoezssame rijstvelden kunnen voorsien worden; dag dan gaan deese laatsten het land van de eersten bearbeiden, waarvan zij hunne gewisse inkomsten genieten. Ieder perzoon of huisgesin die van rijst-velden, welke aan de door denselven bewoende negorij behoore, voorsien is, kan dezelve ongestoord behoore, dog zij maaken zelve daarin welhaast veranderingen; zodra het rijstveld eens of twee maalen geen gewenschte oogst oplevert, laaten zij het aan anderen over, en gaan die velden bearbeiden, welker eigenaaren daartoe onvermogend zijn, ofte ontginnen onbebouwde vlaktens, die, tot de rijstcultuure geschikt zijn. Een groot gedeelte bewoenden van evengemeld Regentschap zoekt zijnne broodwinning in de negotie en ambachten. Der bearbeiding van een jonk rijstveld worden vier man gereekend, namentlijk zoo de bearbeiding met ploegen geschied; dog zijn een veld, bij gebrek aan werkbeesten, met patjols ontgonnen wordt, za reekent men 8 man tot bearbeiding van een jonk noodig te weesen. De grootte van een jonk rijdtveld wordt gereekend op 71 roeden in het vier Voor zu ver mij bekend is, gebruiken de Regenten of andere hoofden de- geenen die van geen rijstvelden voorzien zijn, tot geen extra werken, als alleenlijk een getal bejaarde persoonen en jongelingen tot huisselijke dien-sten, het oppassen in thuinen en andere aan hunne waardigheid verknogte noodzakelijkheeden. De overigen, die van geen rijstvelden voorsien zijn, zeken, zoo. als gezegd is, hunne broodwinning in de negotie of verscheiden ambagten, de visscherij, het bebouwen van hooge landen tot zoogenaamde jagongs en jarak tagals, en zijn dan daarbij alle aan ’s lands gemeene dien-sten onderworpen. Ten vierden, in de ten deesen gehoorende districten, voornamentlijk in dat van Banger, waaronder Lamadjang is begrepen, als meede Poeger en Malang, wordt nog veel onbebouwd land gevonden, dat tot de rijstcultuure zeer geschikt is; dog weegens gebrek aan volk blijft hetzelve onontgonnen. Ten vijfden, eenige huisgesinnen uit de meest bevolkte negorijen, al-waar dezelve nutteloos zijn, te verpligten, om zich in andere, alwaar gebrände is, needer te zetten, of wel nieuwe negorijen op te rigten, zal, mijns dunkens, niet wel zonder gevaar van volksverloop ten uitvoer kunnen gebragt worden; want een Javaan verlaat zeer ongaarne zijn ne-gorij, waar hij zig eens ter woon heeft nedergezet en een of ander vrachi-boom heeft geplant, ofte waar hij gebooren is. Men heeft exempels, dat eenigen, die near hunne verbeelding van derselver Heeren of negorijhoof dem te hard of te drukkend behandel wierden, van woonplaats veranden! en maar andere negorijen ofte eenig onbebouwd stuk land getrokken zijn; dog bij de minste verandering die in hunne voorige dessas voorviel, zijn de verhuisden welhaast weeder tot hun voormalige woonplaats teruggekeerd. Het cenigste middel dus dat men bij de hand zoude kunnen neemen, om de minst bevolkte negorijen of onbebouwde landen met inwoonderen te voor-nem, dunkt mij deceo te weesen, namentlijk, aan alle nieuwe aankoommen of overloopers, zo van het eiland Madara ale van de vorstenlijk, zodanige plaatsen ter woon to laaten aanwijsen, als waar men oor-deelt het noodsaaklijkste en voordeeligste tot den landbouw te zijn; en ten seeden, voor soo verre de ten deese resort gehoorende districten aanbelangt, vindt men, buiten diegeenen, welke in huissclijke diensten van de Regenten en mindere hoofden zijn, weinig leedigloopers, als alleenlijk cen gering getal bewoouders der. zogenaamde cotta, die hun voordeel in do aegotie ofte eenig handwerk zoeken, en echter tog aan de diensten ten eutte van het landweesen verbonden zijn. Ook hebben de Regenten, voor se verre mij bewust is, niet meer volk in hunnen dienst, tot hun ver-maaken of divertissermenten, als met hun staat overreenkomstig is; dierhalve ver Zoeke ik van het opgeeven van eenig middel om de leedigloopers tot den arbeid te houden, gunstigst verschoond te blijven, dewijl door mij en door de Regenten alie onnuttige leediggang wordt teegengegaan. Extract uit eenen aparten brief geschreven door den Resident te Bencallang, u. VAN LIOTEN, geda-teerd den 13 Maart 1806. Mij de eer gevende van op alle de voormelde vraagpoincten, ieder in het bijsonder, te antwoorden, vervrije ik mij ten opsigte van het cerste ar tuem] te motecren, dat er in de onder het resort van deesen post gehoorende districten, sedert thion jaaren, geene rijstvelden aangelegd zijn geworden, uit Gebrek aan ruimte, doordien dit land meer bewoners heeft, als hetselve in staat is van door de recolte te voeden. Weshalven, naar mijn gering oordeel, geen dier districten voor verandering vatbaar is. Wat het tweede betreft, hebbe ik de eer de hoeveelheid x van de reoolte in elk district bij deesen op te geeven, als: Te Bancallang. Aan Rijet.......................« wee ees ooi". 1511. v Jagongs.............. eeens. ee nce sees p". 12414000. Te Balega. Rijet..... Late e ee e ee ceneees vases. ooi)”. 487. v Jagongs........eccesceeeeeeeeeceecep 4740000. ofte te samen te Madura 3573 coijangs rijst en 10958000 jagongs en Te Pamacassang. | Aan Rijet......... saanseseses eosees «+ « «Ooij“. 866. v_ Jagonge...... ses. lececesecoes vevesceeeD 6166000. Van gemelde recolte wordt niets aan de Comp*. geleeverd Zijn olvangt alleen ole, catenen garens, groene catjang en eene geringe quantit indigo, zo als dit een en ander genoegsaam bij UWEd. Achtb. bekend is. Wijders neeme ik de vrijheid hierbij aantehaalen, dat de rijstvelden te Madura afgedeld zijn in antjings, van welke vier een jonk koomen uit te maaken, en ook dat het bos van de zwaarste padij te Madora van 4 tot 5 cattis en te Pamacassang van 3 tot 4 cattis is weegende. De jagongs vallen op dit eiland seer klein, dog hebben dit voorregt dat zij voedsaamer zijn als de Javasche. Belangende het der deutliche, möchte ik de waarheid hulde doen, dat de inlander, niettegenstaande over het algemeen vadsig van aard, evenwel hier te Madura en Pamacassang nog al werkständig van aanst, en zig tamelijk beijvert om de landen, die eenigsints tot een tweede aanplanting geschikt zijn, daartoe in tijds te bearbeiden. Vermits alle geschikte velden genoegsaam DR RIJSTKULTUUR OF JAVA. 111 het geheele jaar door in emplooij zijn, en deselve, na den insaam der padij, met jagong, oobie, batstes en andere aardvrugten beplant worden, zoo moede met cappes; s0o is, onder gunstige welduiding, weinig of geen moeite noedig om den gemeenen man hier te plaatse daartoe aan te moedigen, ongeagt het houden van cen wakend oog steeds dienstig is, en welk ook gedaan wordt, ten einde desulken, die eene ruime insameling gehad hebben, sig niet koomen over te geeven aan cene mindere en onverschillige werkseamheid, welk den inlander nog al eigen is. Het vierde artioul, de fokkerij van het hoornvee aangaande, kan ik tot dusverze meede niet anders seggen, als dat de cultiveering der koebeesten niet alleen op alle mogelijke wijze gedaan wordt. Maar dat men ook beesig is, conform UWEd. Agtb. gegevenc order, om het ras door groote stieren te verbeteren, welke stieren reeds werkelijk, hier en daar, in de negorijen te vin- den zijn, dewijl zoowel te Madura als te Pamacassang, alle velden door koe- beesten beploegd worden, en de buffels weinig of niet in gebruik zijn. Als sande hiervan neeme ik de vrijheid ter neder te stellen, dat de buffels teegen de klippen ongeschikt voorkoomen, en de ploegen seer traag voorttrekken, Jaar de koebeesten dit niet zijn, en onvermoeid bevonden zijn; weshalven de eerste wel nuttig zijn bij losse en moerassige gronden, alwaar de koebeesten werderom niet teegen kunnen, dog in geenen deele tot de bearbeiding van hasde en steenagtige velden, waarvan dit eiland ruim voorsien is. Tet het vijfde Artul overgående, vervrije ik mij te noteeren, dat de Regenten wel zorgen, er, conform de successive dientweegen gestelde orders, van de sogenaamde bibit of tot zaad dienende pedij, genoeg in voorraad is, en die niet alleen vooreen billijke prijs aan den landman, welke deselve enoodigd heeft, word afgestaan, maar ook om bij verkiesing in natura te Yuenen en moogen restituceren, zonder het minste voordeel; wordende tevens gewaakt, 20 wel teegens het verkoopen, opbrengen, als verconsumten van deselve door den gemeenen man, ten einde, wanneer de tijd van het planten daar is, men geen gebrek daaran koome te lijden. Wat de vraag bij het sesde articul sanguät, moet ik tot dusverre betui-rem, dat de landman in geenen deele kisagen kan over onbillijke en drükende voorwaarden, die hem lusteloos maaken kunnen om de rijst en endere velden te bearbeiden, terwijl hetgeen de gemeene man moet opbren-gen zeer weinig is, en hij daarbij vrijheid heeft van met de rest te kunnen doen en handelen naar eigen verkiesing, mits alleen voor het benoodigde gaat zorgende. Op de vraag bij het zeevende articul, hebbe de eer te dienen, dat hier en te Pamacassang geene landen zijn, die door onagtsaamheid onbebouwd blijven liggen, terwijl dezulke, welke verlaten zijn van bebouwers, die voorname reeden hebben, dat de plaats, alwaar deselve aangelegd zijn, of aan de oever der zee, of zoodanig steenagtig en met zant en kalkaarde vermengd is, dat daaraan steeds verloorene moeite en kosten gedaan zijn. Wat nun het agste artikul aangeat, daarop ne meerde ik de vrijheid als mijne geringe gevoelens ter UWEd, Achtb. geëerde kennisse te brengen, dat ik,onder gunstige welduiding, vermeene er geene verandering in het zaamenstel der ploegen kan gemaakt worden, alzo dit alles geformeerd is na de gesteldheid van het land en die der gronden, zoo meede geövenreedigd na de sterkte of kragt der beesten hier te lande, die voor swaare gereed- schappen, naar mijn inzien en geringe kennis, en dus dat men van die verandering, in steede van nut en voordeel, betracht van een ongewenscht nadeel te wagten zoude hebben; en Betrekkelijk het negende artikul, vinde ik mij verpligt onder het oog te brengen, dat er sedert vijf jaaren, zoo wel hier te Madura, als te Pamacas-sang, geene negorijen aangelegd zijn, dog dat de Regenten van beide plaaten zig beijveren, om die, welke tot dusverre in hunne districten gevon- den worden, zo veel mogelijk beijveren, dewijl de vermeerde-ring Op dit eiland, niet wel mogelijk is, zonder de nabuurige negorijen te benadeelen. Waarom ik mij buiten staat vinde, ten aanzien van dit laatste poinct, eene opgave te doen van voorloopige redressen en verbeete-ringen, als genoegsaam bekend, dat het eiland Madura, na rato van de inwoonders, in bestek klein is en geene toereikende recolte ofte inzaamling van het gewas het gewas het gewas het, die den inlander, zonder toevoer van Java (na mijn gering oordeel) kan doen bestaan. Van de beveelen betrekkelijk de bandongans en waterleidingen hebbe ik de Regenten geinformeerd en namens UWEd. Achtb. ten sterkste gere commandeerd, om die beveelen stiptelijk en zonder de minste afwijking na te koomen en ten dien einde, zo wel nu, als in den vervolge, de gem. DE RUSTKULTUUB OF JAVA. 113 Bandongangs en waterleidingen te doen herstellen en in order brengen, mitegaders te zorgen dat de rijstvelden bearbeid en beplant worden, en geene derseive, om welke reedenen zulx ook zoude mogen zijn, koome leedig te blijven, sub poene van, in contrarie geval, het hoogst ongenoegen, so wel van Hanne Hoog Ed. de Hooge Indische Regeering, als den Wel Ed. Gestr. Groot Achtb. Heer Gouverneur en Directeur deser kuste, te zullen cadervinden. Wijders zal ik niet in gebreeke blijven, om zo veel mogelijk te letten, dst de gemeene man eene goede behandeling van de Regenten en mindere hoofden ondervind, ten einde alle verhuisingen, die uit onderdrukkingen ontstaan en niet dan schadelijk voor de rijstpultuure kunnen weesen, voor te koomen, mitsgaders ook mijn attentic te vestigen, dat geene jongelin- gen, welke bereids tot het bearbeiden der rijstvelden bekwaam zijn, daar van, onder pretext van nog kinderen te weesen, verschoond worden, en haerdoor voet te geeven tot leediggang. Nu overgände tot de schuldige beantwoordig op UWEd. Achtb. ver deve vraagpoincten, zo geeve ik mij de cer van in de eerste plaats te demen : Det de inwoonders van de respective negorijon en desses, in de onder dexee post sorteerende districten, over het algemeen van geene rijstvelden soorsien zijn, maar alleen van taloons ofte jagongsvelden, dewijl de rijst- sciden aan de hoofden gehooren, als van ouds her onder hun verdeeld, as rato van hunne qualiten en rang. De taloons te Madura zijn in gyootts van elkanderen seer verschillende, als zijnde cen gedeelte van 350 voeten lang en $00 voeten breed, en weederom andere van 830 voeten iamg en 360 voeten breed, doch de kleinste taloon van 350 voeten lang en 330 voeten breed, doch de kleinste taloon van 350 voeten lang en 230 voeten breed, terwijl de kleinste lang is 190 voet en breed 160 voeten. Wijders, dat de taloons niet alleen aan een persoon of huisgesin gest- wcheerd blijven, maar ook erfiijk gehouden worden in de familién En verdere maastbestaanden, en dus dat daaromtrent jaarlijks geene verruiling of verandering komt te geschieden; als ook dat dienaangaande geene andere arhikkingen en regime worden geobeerveerd, dan alleen, dat de eigenaar van een dusdanige taloon, te Madura gehouden is van de recolte jaarlijks, in geld, of in natura, de waarde van vijff quartjes, en te Pamacassang die van vier quartjes af te geeven, aan een zoodanig hoofd of loera, waaronder hij sorteert, en nazulx met het overige doen en handelen kan naar eigen believen. 