Nederlandsche beroerten onder Filips II.: Op last van H. M. de keizerin-koningin Maria Theresia
De laatrte brieven van Valladolid en van Segovia, Itgtcen het masker van" het geheele vroegere gedrag, en deze zijn, naar het gfr-' voelen van fommigel fchhjvers, de twee fakkels ' die den oorlc^ ontftoken hebben , na welken er-'geen herftel of toenadering nieer was. Men had echter gewenscht eene gunftige uit- aan ^ dezelve te eeven . en dit was een B E RO E R T E R iiai d€r betogeiiv Wfilke men, gelijk hierboven ge- ijlgd is, vele moeite had voorceftellen en ce yerdedlgen. , , De vraag werd geopperd: weike inquifitie tot nog toe in de Nederlanden uitgeoefend was en 'den itiquifiteur door goddelijk en menfchelijk ni^tuuriyk en gewooh regt toekwam? Was het die van het regtsgezag der blsfchop- den naar het kanonieke regt in de kerkvergade- ringen, of wel die van eene buitengewbije vier- fchaai* en van regters, daartoe door den pans benpemd, en door middel van dat gezag, het- welk enkel verpligtend is, in de plaatfen waar het aang^nomen is , en naar de verfchillende wijziging en den vorm , ^daar in gebruik ; zoo konde de fpaanfche inquifitie zonder onderfcheid zich vleijen in de -Nederlanden aangenomeh te worden. Met te bewijzen dat zij er aangenomen en uitgeoefend was, nam men alle nieuwjgheid weg; men herftdde alle de misleidingen en dubbelzinnigheden van vroegeren tijd; en zij was van zelve beftaande. . De raadsheer Hopperus tracbt dit bewijs te levertfn, en maakt daar een geheel hoofdftuk van in zijn handfchrift over de Beroerten , in het tiegende hoofdftuk, namelijky van de tweede afdeeling. H@ 2egt, d*t er. In dd M«deiMndeti, tot op d« luthwfche kecterij, gem geloofsinqtiiliitfto^ geweesc was, maar d&c men, wannetf *r fom*- djds noodlg waren^ die van Panjs had leten Itomen ifoot de Janden van de fnnfche , en vui Keuleo voor die van de duicfche taal. ' H/j voerC daarvan een voorbeeld aan, of liever, hi) noetAt^ ZMder te zeggcn wat hec was, een voorbeeld* dac Ee Douay in bcc jaar 1448 zoude plaats ge* had bebben. Men heeft daanegen de vraag vooi^efceld, welk geval dot van Doomik geweest was, of het ketcerij, tooverij of eenige andere misdaad, onder het bisfchoppelyk regtsgezag vallende, betrofTen bad? Men kon daar het gcmis van eeeen bisfchop niet aanvoeren; Douay lag nis- fchen Kamenjk, Ooornik en Arras, dfi drie eenige bisdommen, die toen, of odi dien tijd, beftonden , en het behoorde kkarblijkelijk tot h6t gebicd van het eene of van het andere. Hoe droeg het zich toe, dat men inquiliteurs van Parijs deed komen? Indien er noodig wa- ren bij hooger beroep , of in de kerkelijke op* klimming, was de aartsbisfcbop van Rheims de metropolitaan , en geenszins Parijs , 't welk des- tijds, en nog meer dan anderhalve eeuw later, flechts een onderhoorig bisdom was, ftaande onder den aartsbisfchop van i^ens. Panjs is \ - d ^ fi b E R 1 1 N. t^^ \ eerst fh hec j^- i62<i tot een aaftsblidom ver- h&vtti. ■ ' J^og \i de vtadg of er In dten tijd , te l^artji en te Kdulen, waar de liiquifitle hiet ingeiroert vfziy andere inqaifiteurs wSiren dan de bhfcht>p- J>en? Hoppertis voeft andeitl voorbeelden aan, eft afiegt dat keizer Karel V. eene aanfteUing tot inqutKiteur tegen de ketters gegeven heeft aan Frin^ois Verhulst of van der Hulst , raadsheer van Braband, die, een leek zijnde, geestelijfcen ien godgeleerden tot bijzitters moest nenien ^ eft 6^ze aanfteUing, gelijk hij ze noemt, zoude bek^achtigd zijn geworden/ door een brevet vaft paus Adriaan VI. in" het jaar 1523. Palis Clemens VII., vervolgt hij, ontfloeg hem weHr^ omdat hij een leek wa^ , efir ftelde , door een b«ve, den bisfchop van Luik, (Evcrard de la Marcq*,) in zijp^^ plaats. De hertogin van Savoije, landvoogdes, betoogde daanegen- dat, door een andet biteve , tfe protest der geesj«^lijk0 kintrtittiken van Ypertto, diS vaii Val-^i-Ect^lrerii te Bergen, en de deken van Leiivei), voot Vlaanderen, Henegouwen en Drabahd bertoettifl Waren, en huti anipt otiverlet uitpefendcta , bij- zoTtderiijk te Btti^, lalwaar, in her jaar iS2;r', zestig en meer , perfonen !fe iti^ geMti,' teft *eie verotiw-deiiid" MMi dicte tttt fed^t^doiftiing toegelaten werden. « \ 1 aft4 NEDERLANDSCHE H§ fpreekt vervolg^ns van de plakkaten, wdke wi] hiema zuUen vermelden, en vervolgc de lijsc der inquiiiteurs cot op vijfy van iirelken de laacfce Michel Bayus is. Men bragc cegen Hopperus in, dac hec niec eigenlijk zake was, ce zien wie die inquifiteurs waren met hunne breves, die misfchien niec anoeijelijk te verkrijgen waren, maar welke de ampcsuicoefeningen of verrigdngen waren geweesc welke zy zoo openlijk en onverhinderd en on- vertet zouden hebben waargenomen, zoo men daaruic een gevolg wilde trekken ten voordeele der fpaanfche inquiGtie. Ook, wat de veropr- deeling van eenigen uic de z^stig, in bet jaar 1527, te Brusfel teregtgeftelden betreft , of dit wereldlijke veroordeelingen of. b.oetedoeningen , amendes honor aMes et profitables g!fcna,amd , of aalmoezen waren , gelijk men die door ^ pau- felijke boven ziet toewyzen. Want, ofTchoQn er geene oude bisfcjioppen binnenslands waren ^ hadden die van de grenzen, bf zelfs, op vreepd grondgebied, bet regtsgebied in hunne bjsdijun- men niet verloren ; zij hadden . fnffragftiji^n en vicarisfen in bet land. Tegpn bet geheele fte|fel van Hopperus pleic aanftonds eene beflisfende tegenfcrijdjgheid door de volgende daadzaak: Na de af kondiging van de Jfonlnklijke bpvelen, R E R. O E R T E N. aas [ ^or ^^e verklkring ten opzigce der ifiquifirie^ en de redenen van welke men zich bediend# cm (peby het publiek ce verdedigen^ waren de eeme tegenftanders de vier voornaamfte fteden* van Biabiand, die^ bij rekeste, aan djsn foave« fdnen raad vertobnden, dac hun bevolen was hijdand t^ verleenen aan de inquifiteurs, 'e geen ftrijdig was * met^ de handvesten en kennelijke coscifmen, als niet ontferworpen zijnd^ aan eeni^ gen. vqnn van inquHicie., en begeerend^ . dien ten gevolge ontflagen te worden van alle zobdanig bevel ^<mzonderhcid: von; ddt wcgens' de inquifi- tie , van welke niet dah , ot^efl en ohgelegtnheid konde: yooitfpraiten. - Dit is toe' nog toe altoos bet verbaaL van Hopperus ' zdve. Hy v^v^rvoJgt^ c&c de. zaak voor Hare Hoogheid.^l)ra[gt' zijnde^. het bepgc Tan lien gjdteim&i raad en van dien vafnlBraband door hMia gevraagd werd; ,dat de iraad van Bra- ...Jiafid ztchlfo vr9 duistei!e'be:(Rroor<fingsnriiitidnik- ce, -maJUi dat^ 'Hare Baogheid eene ^ndere nit^ leggifi|^« genjiaagd hebbeiidfev dezelve* -open en ftellig ^^rUaarde I dac diffvvan Blabandntefaan eenige - inquiiitib geHonden; waren. Wai d^n ge« . hetiffsn •madi^efi den raad if^ii ilate aan^t, ver^ liasit'^Hoppenrs^i die daansm. Ud wksy dater flethmeii vteieii om^det^g^ede' beraiadfldgfftgc aan ctednJsQning; Mtez(^nd^n 9: dai der gtaaf vati Mdgfaem I. Deeu P. • ) r: ••1 r / 32(5 NEDERLANDSCH* daaremcgeii van gevoelen was, datmcn, in eeife brabandfche zaak , zich houden moesc 9an de nie^ing van den mad i van Braband , env ge- merkt de regcen der verzoekers, faunne begeercc toeilaan. Hij fprcekc verder niet van iiet gena- 'men befloit, maar merkt flechc^aan, welk ecu kw^d voorbeeld zulk eene toeftemming oan Ket volk moesc geven, en van welke gevolgeii dit vrezen moest voor de andere flaten , die op dor 2elfde . vrijfaeid aanfpcaak zoudien ihaken ^ /wan* neer de ;gel^enheid daartoe was. ^'- . v H9 {iijnagde zich ova: het tcgenover^ftelde gevorienv ^^ waar(UiijnIi|k bee z§ne was^ te verdedigen, en voegc er bij, dar fbmmigen der leden fljlzwijgende voorondeiiielden, dat ..Bra- band, even al$ de.aadere provinden, aan d^ itiqoifidr: ond^worpen was. - . I / .' .Het fcbijnc dac dc- beliandddesii^ nice fwn aacd of.giichikt wafc, pim: door eeni;, iUIjEWi^q^ de. vooronxterfielling bq»a^ oi|f beflisiote Wor- den. ^* En, .de andere pmvincienibewbenleneveQ zeer • . ^t niec ' aan ond&rworpen ite zi|m; Koiideil 00k i*fel *)de ' flfcden van Bfrabandv'rinf'den,> rij4 dien zij fcciiidcn, en .vaiD-welken JUsltt dc( hiefb^ ven bijgejbragte voorbeelden, tvauuifoUoppcrut z^ gronden ontlMtttiv bi bet gehei^^etrMioe^finb l^n , , wel "^^ klle •: hunhe^i ^eiBin 9 • > b^ jfekcsfio nvf^nk aDi^re gefchriften^fvodrclragen? Die teregtflel^ ».(; .. f B E R a £ R T E N. ti%7 Img van zestig en meer pcrfonen , te BQis&ltft 1527 gebeur<i» moeet k^nnielyk zijn p^ alien die feJbir^vwy en nie^^d Jton onwetettdteid hebben vw ,de openl^fke en . oijtverlette ampta* uicoefadjiog der vijf inquificeuts^ wdke h0 noemu Was het mogelijii dat ^itwd van Brabaikl n!et wi^t wejlk fmpt bekleed ;was gew^t door des^ Eelfs .9«d«Ud JVerhpkc of van der Hjilst, wienn aanftelling Happenis in bet jaar 1522? ftek^ieti aegt, dat d^eJve- vervtjlgen? fc Ancwe*pen af- gekondigd ward* /. A2k.d^8e hatidelingea a^ouden korcgeleded ge^ be^rd: gewee^t sijn-; zg liepet^ niet over, of zj$ baalden nlet> ; vijfcig jarea^ rtn tii mooftep hfc dadelyk^ ;.«n Jn d^e^krcb^;.Werking #9i in hec J9W J5^5 vJ??!9n Men er. ;wpqrvemegen.plfeij». : .. Men .zoudev kmineh,r:verbaaad ibmni, itsmi^er men nagMt^ ho.e em$ iopenbare idaadzaak /i dio by Him bekpnd. en in a^dooken > moesfc. wezra^ e^n 4)ttdeffiKerp:yan s^i^ 4fion ople^eten. Echcer laat Hopperus er t^et van los, en kat hy in oditrfkiffpitcel ,vikn:;i9ijnri:haid&h£ift en in bet vj^lgimie! niets :onbeppit)ejGi.lom Zi^^^ fiamdec )ce';^]iQuden : ^i /de ittquificip ui.fde^ Ne^ derland^n raangenomeii wd$^ L M . r.v;;:. Hei;;is :itf ) ^n zeifden ge^atv ^ hiyAtz^^i-^ ^ righeden ophaalc, die bij de beraadflaging.5 bi| denraal MornVBraband^ df&.gtheJimettV.raad'^^en P 2 13& NEDERLwlNDSCHE ♦ den^ raad van ftate^ zonden geopperd geweesc fgn tegen het befluit der meerderheid. Aladere fchrijvers gtwdgen niec vati d^iee ver^ meende tegenfprsak v €n verzekerefi dat de^zaak^ gelyk jtsede de papieren van den raadsheer Ver- httlsc mauwkeurig onderzoch^ werden/, tien vol- komen genoegen van den raad' vaoBraband, den laad van ftace en van Hiare^Hoogheid zelve. -Die van de provimrfe VlaaiidettWikwamen op kunne bfcuft op> (geUjk men vtfoixien had,) ,,^n betoogden in nog krachciger 'bewoordingen de ;iiieikwheid' der inquificie. ■' Men wiide iiever die^ '^ak in twijfel l^cen fo<» die cmjfeten w3- dm '4 dan dezelve ^in -werking brengeitr ' * : En' inderdaad, men bad de plakkaten tegen de wedetdooper^ eti" feetters dn (54)0 ^ in de volgendis jaren ii^^oerd. De raad ^ de orer- kdid, tntisgaders de officieten der ordinaire jus* tide , hadden ^ daattey gcfdaati ' wat 'kim m doen llond, 2onde^ dat eir -gi^eix werdi'^«ii-^iiqui&- tei»s of van inquifiiSe. • ^ ' De raadsbeer van Vlaflnderen, Jac^b^^e ^Blae* ^^/kre% in last zlch, met den^faiad9heer in den gelieimen rai^d* d^AsTonvflfe^ •naieLrj>Dooiiiik te begeven om kondfcbap inoewinotfti-nopens de gedragitigeni van oesiige keecers bijf^ dm <aanvang der beroi^rcen; ' i • f' De zelfde de Bfoeserb en de raadsiieer Everaer^ fi E R O E R T E N: £29 worden bij hec plakkaat van den 14. October 1539 * benoemd om de regcagedingen tegen de ketters, en hec onderzoek der boeken, te vervorderen. De raadsheer Livin de Snoucq had, later, eenen fooitgelijken last, naar het kwarcier van Brugge. Maar men heefc nook beweerd , dat die heeren inqulficeurs geweeac waren, of bre* vetten van den pans hadden gehad. Hopperus niet. alleen, maar vele anderen ber moeiden zich om de ^esak uit hec begeerde oog- punt ce .doen befchouwen. ; Men zag in^ dac het ondoenlijk zoude zijn de inquifitie intevoer ten, zoo als hec voom^men geweest was; nien nam daarom coevlugc toc^'de kunstgreep van xc m als reeds ingevoerd te doen aanmerken, en als bij ftilzwjjgende vooronjfcrftelling , eene^be^or- ding welke men hierboven heefb gebruikt gezien, vastgpfteld; en de onderfcheiding, met .welke men tot nog toe de fpaanfche inquifitie zoo kennelijk afgezonderd had van de in fommige plakkacm van Karel V» vermelde, werd opge- heven; men onderftelde eene ondeelbare : inqul* iitie, vraarbij het gede^lte overeenkwatti, met het gebael. \ Werkelijk hadden de Vlamihgen , die , van den beginne af aan, door alle de fluwheden, fistige antwoorden en misleidingen , van welke . men zich in Spanje bediende , .begrepen hadden , dac men f • • I 1 saa NEDERLwlNDSCHE den raad van fhie^ 20uden geopperd geweese Tijn tegen het befluit der meerderheid. Aladere fchrijvers gewagen niet van dete vcr^ meende cegenfpiwk ^ €n verzekerea dat de^zaak, getyk mede de papie^en van den raadsheer Ver- hulsc naauwkeurig onderzccb^ werden^^ cen vol- komen genoegen van den raad' van Braband, den laad van (lace en Van Hare^Hoogheid zelve. ^ Dte van de provificfe VlaandetGHf ^ kwamen dp hunne beurt op y (gelijk men voorzien had ,) y^n betoogden in nog krachdger 'bewootdingen de !Jiieikwheid' der inquifide. ' Men wilde Hever d& taak in twyfci l«en y^>or die tm^ekn w9- den^ dan dezelveiin -werking brengeitr En' inderdaad, men had de plakkaten tegen de vederdooperis etf teeters m (54^0 ^n in de volgende , jaren in^^oerd. De raad; de on^er- hdid , 4ntt^ders de officiei^n der ordinaire jus* titie 9 hadden ^ daaHiij- gedaan ^ wat 'im m doen llond, 2ondei^ dat eir 'gisrept werd^ vm^ulfi- tears of van inquifitle. ' ; ' ^ • De raadsheer van* Vlaonderen, "Jac^b^ de ^Blae* ^',/krec^ in lastzich^ met den^caad^heer in den geheimen raad • d^Asfonvilte^ •nflar-Doopnii& te begeven om kondfchap inoewinneti-^nopens de gedraghigeni vm een^e ketters bi| • dm dianvang der bero^rten; \; i' De 2elfde de Bheserb en de raadsheer Bveraer^ fi E R 6 E R T E N. St29 worden bij hec pIfJekaat van den 14. October 1539^ * benoemd om de regrsgedingen tegen de ketters, en hec onderzoek der boeken, te veryorderen. De raadsheer Livin de Snoucq had, later, eenen fooitgelijken last, saar het kwarcier van Brugge. Maar men heefc nook beweerd , dat die heeren inquificeurs geweesc waren, of bre* vetten van den paus hadden gehad. Hopperus niet. alleen, maar vele anderen be? moeiden zich om de &sk uit het begeerde oog- punt te.doen befchouwen. /. Men za^ in ^ dat hec ondoenlijk zoude z^n de inquifitie intevoe- ten, zoo als het voom^men geweest was; lAen nam daarom toevlugc toc^'de kunscgreep van ze als reeds ingevoerd te doen aanmerken, en ala bij ftilzwijgende vocnrond^rfleiling , eenei bew^or- ding welke men hierboven heefk gebruikt gezien , vastgpfteld; en de onderfcheidiQg, met* welke men tot nog toe de fpaanfche isquifitie zod kennelijk afgezonderd had van de in fommige plaikkatin van Karel V, vermelde, werd opge- heven; men onderftelde eene ondeelbare inqul-* fitie, vfaarbjy het gedefilte overeoikwaiti. met het gehael. . \ • Werkelijk hadden de Vlamingen , die , v^ den begimie af aan, door alle de fluwheden, fistige antwoorden en misleidingen , van welke . men zich in Spanje bediende , .begrepen hadden , dat men » » « I 1 aaa NEDERLANDSCHE den^ raad van ftate^ 20uden geopperd geweese 9yn tegen het befluit der meerderheid. Aiidere fchrijvers gewagen niec van dete vcr^ meende tegenfpiwk y ^n verzekereo dat de^zaak, geli)k mede de papieraa van den raadsheer Ver*- hidst naauwkeurig onderzoch^ werden.^ ten vol- komen genoegen van den raad' vao Braband, den laad van flace en van Hare^Hoogheid zelve. ' Dte van de provificie Vlaandetor^ ^ kwamen dp htmne htan op^ (gel^k men voorzien had^ x«n betoogden in nog krachciger 'bewoordingen de ;Jiie^heid' det inquifide. ' Men wiide liever d& teak in twirfet l^ten ydor dte ^cwijfekn wfl- dsn^ dan^ dezelve^in working brengeUr : En' inderdaad, men had de plakkacen tegen de wedetdooper^ en feecters Jn f55o^n inde yolgende . jaren ingevoerd. De raad i de. (0er^ hdd , tntiagaders de officieiren der ordkiaii^ jus<- ticie, faadden ^ daaririj* gedaan ( wat ^ Iftm i» doen llond, zonder dat el: 'gisrept werdi'vui inquifr- teiif s of van inquilide. : C . • De raadsheer van* Vlaonderan 9 Jac^Kde 'Blae« ^',/kreeg m Izkzich^ met den^nad^keei; in den geiheimen raad* d^Asfonvilte^"n«Lr-Doomife te begeven om kondfchap inoewinnen-nopenS' de gedragingeni van eenige ketters bi|> dm cianvang der bero^rten; \; {' De zelfde de filieseri^ en de raadsheer Everaer^ fi E R O E R T E N. 129 worden bij hec pliikkaat van den 14. October 1535^ V benoemd om de regcagedingen tegen de ketters, en hec onderzoek der boeken, te veryorderen. De raadsheer Livin de Snoucq had, lacer^ eenen fooitgelijken last, aaax het kwarcier van Bragge. Maar men heeft nooit beweerd , dat die heeren inquificeurs geweesc waren, of bre* vetten van den pans hadden gehad. Hoppems niet alleen, tnaar vele anderen ber moeiden 2ich om de taak uit het begeerde dog- punt te.doen befchouwen. . ; Men zag in ^ dat het ondoenlijk zoude zi^n de inquifitie intevoer ten, zoo als het voom^men geweest was; ifien nam daarom toevlugt tot'^de kunstgreep van ze als reeds ingevoerd te doen aaninerken, en ala b§ ftjlzwijgende voorond^rftelling , eene^be^or- ding weike men hierboven beefb gebrUikt gezien ,. vastgefteid; en de onderfcheidiqg, met>rwelke men tot nog toe de fpaanfche laquifitie Z06 kennelijk afgezonderd had van de in fprnmige plakkatm van Karel V* vermelde, wer4 opge- heven; men onderftelde eene ondeelbare inqui* iitie, vraarbij het gede^lte overec^watti. mee het gebeel. \ Werkel^k hadden de Vlamihgen , die , van den begimie af aan, door alle de fluwheden, fisdge ancwoorden en misleidingen , van welke . men zich in Spanje bediende , .begrepen hadden , dat men • . • I > S3& NEDERLANDSCtlE den raad van ftace^ zouden geopperd geweest 9^11 tegen het befluic der meerderheid. Aiidere fchryvers gewagen niec van dei^ ver<- ineende cegenfpmkv^n verzekeren dat de^zaak, gelyk mede de papieten van den raadsheer Ver- htdst naauwkeurig onder2ocb^ werden.^ ten vol- komen genoegen van den raad' van Braband, den laad van ihte en van Hare^Hoogheid zelve. Dte van de provifide VlaanderQi^ikwamen op hunne iJeurt op , (geUjk men voorzien had ,) sen becoogden in nog krachtiger - bewoordingen de ;Jiie^heid' der inquificie. ' Men wilde iiever de^ iaak to twijki l^en yo<^ die twijfelen w9- dm '4 dan dezelve in working brengeit* * En' inderdaad, man had de plakkacen tegen de wederdoopers en kecters Jn ^530 -en in de volgende jaren ingevoerd. De raad ^ de atter^ hdd, 4ntt^aders de afficlei*en der ordinaire jus^^ tide , hadden '- daatbij godaan wat ^ tern m idoen llond, zomder dat ^ -gi^epc werd *v«ui inquiiv* teitfs of'Van inquifide. : < . * De raadsheer van Vlaanderen, Jac6b^^e Blae« t^',/kre€^ hi last zich, met den^nad^heer in den geheimen raad* d^Asfonvilte^ 'naar-^Doomife te begeven om kondfchap inoewimieti-nopens'de gedragingen' van eenige ketcers b^deh aanvang der bero^rten; ' ;^ i' De zelfde de Blaesere en de raadsheer Everaer^ B E R E R T E N. S29 worden b^ het plakkaat van den 14. October 152;^ V benoemd om de regtagedingeo tegen de ketters, en hec onderzoek der boeken, te veryorderen. De raadsbeer Livin de Snoucq had , l«er , eenen fooitgelijken last, saax het kwartier van Bitigge. Maar men heeft noolt beweerd , dat die heeren inquifiteiirs geweest waren, of bre* vetten van den pans hadklen gehad. Hopperus niet, alleen, maar vele anderen ber moeiden ach om de jgiak uit het begeerde oog- punt te .doen befchouwen. ^ Men za§ ui^ dat het ondoenlijk zoude z^n de inquifuie inteto&- ten, zoo als het voom^men geweest was; lAen namf daarom toevlugt tot^'de kunstgreep van ze als reeds mgevoerd te doeii aaninerken , ei| ^ als bij fUlzwijgende vooronifcrftelling , eene: beiraor* ding weike men hierboven heeft gebruikt gezien, vastgiefteld; en de onderfcheidiQg, niet» welke men tot nog toe de fpaanfche toquifitie Z06 kennelijk afgezonderd had van de in fommige plfkkat^ van Karel V, vermelde, werd opge- heven; men onderftelde eene ondeelbare : inqui* fitie, vfViBThij het gede^lte overeenkwaQi. met het gebcel. *, Werkel^k hadden de Vlamingen , die , van den beginne af aan, door alle de fluwheden, Sstige antwoorden en misleidingen , van welke. men zich in Spanje bediende , ,begrepen hadden , dat men • • « I \ \ I tf30 NEDER LANDS CHE • hen met list tot het doel wilde bitsngen , zich te duidelyk verklatrd om eenigen cwfjfel ovene* htm. ' bt alle vertoogen en voorflellingen , gefdhrif- > ten en getprekken^ was met name de (paanfche inquiiitie aangeduid ; de dagbladen en jaarboeken in alle talen i^reken daarvan op geene andere wijze; korcom de fpaanfche inquiiitie was te kennelifk om miskend te worden, De onderfcbeiding was gemankt geweest in de i?escripten van den koning zelve, en in de verkiaringen der regering te BrusfeL Na de terugkomse van den graaf van Egmond weid • de Veigaderii^ der hisfchoppeh gehou- denv tot welker zamenkomst hij het bevel uit jSpflifje had gebragt; de ilotfom der handelin* gen was r „ opdat men ,wete dat Zijne Majestelc ,9 geene nieuwlgheid wfl> en nog milder de >, invoering der fpaanfche inquiiitie , gelijk kwaad« ,,witligen daarvan. geruchten uitilrooijen/* Uit hot volgende blijkt nog duidelijk*r welke de beftendige meening op dit ftuk geweest was van Hate Hoogheid en van de regering, De raad van Vlaanderen, belast met liet op- fporen en ilraffen der ketters^gaf dan de land- voogdes kennis^ dat, naar ingekoniene berigten^ het kwarticr van BailleuJ, in West ^ Vlaandcren , en iiict' name ecnigeparoGhien van hetzelve, mot J I. • ■ J a E R- Q<R R T E N. ^ 231 keti^ befinet ivaren, en. dac ide /|)iaatft|ijke offiei^rpn; car ^ ^ee? milfHig. Deze Ykrfchaar, die alcoos de fpaahfcto in- quifide genoetnd werd , kon geenen ingang krij- 'gen in de Nedeiianden, noch iemand ml^dden^ op wdke wijze men ' baai^ ook vermomdei - De weeriin en i^enkanring was algemeen^ te meer^ nadien men 2ich fpoedtg hec vetfehe voorbeeld^ dac -daarvm fti Spanje had pbats ge*- . had , voor den geest bragt. Konttg^^Pilips IL vertrok van 2^1and fn 1559; eenige nnumden na njne aankomsc in Spanje^ hid hg in perfoon liivi dUerplegtigfte auio 4a fer t6 Valadolid bijgewoond , en naderhand een an** der te Seville. Dasartoe waren grodce. ibei^lreid- felen gemaakt, en m%n had de gevaqgehen va» lafage her daaitoe b^waard; onder dezelven war ren fmnmige nieuwelings afgevallenen, ^n ge«^ volge. van de- bem6ei}ingen' der hi^endocfbhe zendelingeii , die , in de afwezigheid* des konings van Beami gekomen ivietren , en de keccer^ in Navarre • en de omfirekeri verfpreid . hadden« Dezeti ^^'beneyens Jod^n, Marannen^ en andereti, weiMfen vero'otdeeld ^ en ep die grorti. dageni gelijk men ze in Spanje heet, ter ftraffe .ge-, bragt; velen werden, zoo wel bij lijve^' als in beeltenis ^ verbnnd, Be aar c^isfchop van T<okdo , t BEROEflTJEN. asj twee der voomaamfle kapellanen van wglen dm keizer Karel V* , hec testatntoc zelf van dezen uiOoarcfa , wetden in deze regtspl^faig betrokken.- Dez^ Cffiurtoone^ten harden vieel opfpraak itt Europa Verooriaakt , en eenen grooten fcfarik in de Nedeirlanddn ^ alwaar hec valk die l^efchouw- ' ^ de als de voorbeelden van de ^inquifitie , welke men 4aar te lande wilde invoeren; eene mee- ting, van welke het niec mogeliijk was heczelve terugtebrengen* Korcom, om een eind te milken i^an de ge- fehiedenis der mquifitie, reeds zoo lang, tri Qdisfchien tot vervelens toe, gerekt, zij het ge« zegd, dat er in de.plakkaten ydn Karel V. vac^ inquifitGurs melding wordt gemaakit. Doch wel- k« waren humie amptsverrigtingen in de Neder^ hflden? Men hecft gezien, dat men, in^^dieitr t^d zelfs, met warmte daarover fireed; het is dcm wel te verwohderen, dat^ zoo vele jareh nadat zij is opgehouden , tl^ns nog de meenin- gen zoo ver verfchillende zijn^ over, hetgeen zij, m cyde van haar beftaan, in het' geheel of ten deele geweest is , of zij anders ^ dan bij naanf bekend , al of niet^ eh door wien en op weUce .. w^ise in onze provincien aangenomen geweest zij f Ik zal er eenige ^nmerkingen ! bijyo^en , di^ over deze vrage opheldering kurinen geven. De plakkiten vai^ den keizer wa^en, van hec i3A NE'DER LAND'S^ HE Mtftami dcr ketcerij af, z^^r gttftreng en in greet getaly ten einde de Nederlahden' ce zui- veren van de bdinetting die er voet gezec had , en deceive voor eene zwaardere^ wuarmede zij bedreigd waren, te behoeden. De ftiaffcii wairen gellreng, de uicvoeritig der- zclven menigvuldig , *en alcoos door den gewo- ncn en bevoegden regten Er moesten om die reden ce dezen aanzien vcclvuldige bekecringon , kwijcfcbeldingen en verzoeningen plaats hebbcffib De kecrerij is eene 2aak, die den pans, de kerkvergaderingen en de bisfchoppen vooH)e- lionden is;< zoodanig was de niche der kerk lederc de invoeringvan hec chrisrendom* De bisfchoppen konden voor de vierfcbaar van hec gewecen , door hun zelve ot door bonne vicarisfen, vergiffenis geven Voor alle geh^iii^ zonden, zelfs <ye den heiligen. ilod waren voots fcehoudenf ui^enotnen de ketcerij, wblke z$ selve J alleen 9 m^r niet door anderen , kondra kwycfchelden. Die is de verklaring der kerkveiigaderfaig vanr Trence , overeenkomftig mec de oude leer en 6t fynodale ftaiuten der provinciale kerkvcrgaderin- geft en fynoden ^ irieccegenilaande de fijne onder- fcheidingen j welke de godgeleerden en canonisten daaromcrenc maken, in wefte wij niet willen tredcn ; hct algemeene gelooC was, dat, in zaken B E R O E R T E N. ^35 van ketcerij, de l^isfchop alleen door zich zd- ve, maar niet door anderen, kwijtfchelding koiiN geven. . Nu waren er geene bisfchbppen in hetl land; er beflonden ilechcs vi^arisfen en vreem4e bis* .fdioppen, uicgenomen aan hec uiterile van hec grond^ebiedi en ook dezen waren veelal afwe- zig .ei^ bijkans vreemd ; dit was eene reden am zich toe den pans ce wenden.. yyWij hadden, ter voorziening daarin, onzen y^Heiligen vader den pans v^-zochc, inquifiteurs 99 in onze gezegde landen aftevaardigen en te „ benoemen ; 't welk hij deed ," zegt keizer Karel V. in zijn edict van 14. October 1529; hij fpreekt er niet verder van, en, verre van ^n e^nige regtsoefaiing toetefchrijven , benoemd htf y in het zdfde. plakkaat , de raadsheeren de Blaesere^ en Everaert tot het vonnisfen der ketcers , hen . bevelende kortelijk te werk te gasn, ^n, in geval ,van zwarigheden, daarvan berigt te dben aan den raad* In alle andere edicten , in welke van de in- quifiteurs melding wordt gemaakt, worden zg gewoonhjk getangfchikt na de aartsbisfchoppen , ; bisfchoppen , derzelver vicarisfen en officialen , in zoodanige gevallen, of als.tot de bevoegd- hcid der biisfchoppen zouden behooiren , en als hunne plaatsvervangers. a36 N e D E R L A N D S C tt E Daarvan is nogcans uittezonderen hec plakkaat van den 19. april 1550, in^ hecwelk gezegd wordt, dat, eenig ketcer, die vnjwillig en in tijds cot beroaw kamc en zich bekeerc, coc boecedoening , afzweering en vergifFenis zal one-* vangen worden d6or den aposcQlifchjen- inquifi-* •tear* Dit is misfichien de eenige plaats, waar ht| aldos en j^an hit boofd genoemd wordt. Zoude men daaruit niec kurnien afieiden, dac faet hunne beftemming was, vercegenwoordigers van den pans ce zijn , en dat hiinne amj^tsbe- diening zich bepaalde tot het kwiftfchelden ifer kecters in de vereischte omftandigheden. De gewone regter behoudc overal zijne reg- ten: de berigring der perfonen, en zelfs van gewezene monnikeh en nonnen , gefchiedc hij den plaatfdijken amptenaar; de naiverficeit van Leuven is er toe gefteld om eehe lijst van de goede en kwade te maken; de verbeurdverkla* ringen zyn bepaald met af bonding van hecgeen den leenheer toekomt; de regtsvorderingen 9 vobnisfen en ftrafoefeningen , eindelijk, gefcMe* den even ais in l^flbraffelijke zaken; mfen ziet niet dat den gewonen regter eene enkele , eigen^ fchap ontnomen is om^die aan een* ander* op- tedragen. Van alle de?e omftandigheden ftrookt er geene met hetgeen hij de inquifitie in Spahje wordt in ache genomen. .Een^ v6prbeeld zal ^ \ fe E ROE R TE R 23 iHer te ftade fcdmen om t^ doeu zten hoed^ni^ het anipt was der inquifitetrrs , en waartoe hec islch bepdalde* -» ' T * ^ - . In het ja^r i55i/vofhd <Se. raad van Vlaan- ^d^^en goed, fern* aan mevrdtlw de landvoogeles Ifeiiige voorftellittgen ce dodft^ om Mar te be^ wegen tot het verleenen vaii. vergifFenis aon eenige ^ befehdldtgden van ketterij , eenvoudige lieden, zonderferg, bnkuhdigy en mi^leid; ge-^ lijk er fommige dergelijken fomwijlen in de dolingen van den tijd werden medegefleept. Hare Hoogheid antwoordde , door haren brief van 14 feptember 1561 z ^^Wij zijn Wei van ♦ ,^meening onste voegen tot het verleenen van 5, vergiffenis , welverftaande , dat zij vooraf met 99 de kerk zuUen verzoend zijn door herroepitig ,^en afzweering in handen van den inquifiteur, ^dien gij kunt verwittigen, winneer uwe com- „raisfarisfen hunne werkzaamheden verder been „zullen voortzetten , met aanfcbrijving *, dat „ hij zich in hunne nabijheid vervoege , om „tot het voorfz. eihde te beter ter hand te Men ziet tot welk einde hij beroepen w«i;d, en, tot welk bedrijf by ter band pioest wezen^ Hem en ssija amj^j: icfagnt iiiets verders aan^ tegaan* ^. / I — t A38 N E D E R L A N D S C H E Er zijn.eeti grooc aancal dergelijke voorhed^ den, bijcebrengeQ , . en meii' vindc cot dooi^ande gewoonce, dac de plakkacen tegen de ketcers^ werden achcervolgd, en zeer dikwyls ^en ge« volge derzelve ftrafoefeningen plaacs hadd^^ ZiMider dac er van eenen inquificeur of eene inquifide mddin^ zij ; veei minder ^ npg , dac de fpaanfche inquifitie in de Nederlanden zou^ de iqgevoerd m in aqhc genomen zyn* (0 • A r - :. ' • ' .'" » I »» (♦) Over de inftelilng , den voorcgahg eij de handelin- gen der Inquilitie, leze {men 'bet behngnjke werk VW LtORENn, getiteld: (hrdiUkmndige G^Mdd^s der Spaan^ fche Inquifitie^ zedert^ derzeher ofriitir^ tot derztlver ¥tfr nietiging. Te bekom^u bij de Uitgevers dezes. 1 '. B E a O E R T E N. 039 / •* I, •*^ kmMtl .^JL ;*> ZESPE HOOFDSTUK. ♦ -t. * .»• Mntiging der pkikkacen. Trentf^he kerkvergadcflns^* > • f I J .j-.p^ gesriende: eww, i.n 4e,g?r^tiiediinis zm ff^v^t^ 4por r*as?, o(rfIog8B w,gl?oote ggr beurtenisfen » is liet nice minder door harc.godp»- ^|^nsucge^;14|leA«i oHef pnfil^n i«t -h^iitveiK Iran 2$)Ad vefe: onregswiinig^,: ffl&e«a|gfp, . 900 v^lt 4^l9lgena^;fp^lw<jsgen.Jipn...Ju^»el5y^^ wa^s ,*tft »WK«ft^ png5l»te4ifrzs4ve» , ,; ^ r; . , 1 . - o;;|^tWSrhpN$!fdei;^ fcbei«J»age|»f,«;iMid«r pi3i e^ zonder eii|de.iiei|Mstf»4eiii h()fr chrisfetyk' gemq^r i^«|st, ^ D^ >4w«fi^rij der:i4oeii:»hd^ godsfolK- rlRgpnt 4«r; . .a^e|»K>-> . vond^ijQOde^^Wing .^ iSRang. bij dft;nvc^keq. J«»R,.wl«4!»g i<» .jdoiflr g$weld»: ••'?.-;:,,! 'jb .•. t • :.-//c>i no :-r.[\-] ft) HliiRkfiiftiiidnjjih diQ: |^edf«laiHtew nSit :fl««ei»r der of minder bevigheid, maar altoos- :iaie( nlH^t fiiiip)i^,:9»i^jiffis^tt!9P -ftittt..!.... :, J.'; ; .. , " \ tt40 NEDE^LANDSCHE iraren daaraan fterk blootgefteld , en vertoondeil re^ds ceekenen van aanfleking;' by wilde den verderen voortgang te vuur en ce zwaafd be^ lecten. Dit was de oorzaak en de aanleiding toe die^ zoo menigmaal vemieuwde, edicten en plakkacen; men vind er, rasfchen 152,0 en 1550, veertien of vijftien in ons plakkaacboek van Vlaanderen ; en zij zijn er nlet alle. Konlng ^ilips H. ^g- de er federc nog andere bi| in den zelfitett fmaak. . / :. Dae van 15&1 bebandele de gefcbiedenis vik Luther en van bet hitberaniimus in hdc bte^ de; er zijn er t^en de wederdbopers en 'atH dere fectarisfen, tegen de gec^k^ en ottgi^ dnikte boeken'; over de pUgtttt^ der 'opperfte en onderhoorige' ampteniaren eo wgtefij. '• ^ Deze, in den ibengfeetf geese geftelde^ plak^ kaeen waren oyeral uiegevoeid gbworden door de plaatfeliyke '^egtbanken en ampcenaren , i^ belase w^en geweese mee de kennisneming^ ^M vervolgittg vati ie misdaden vttgekwetfce god« dfelijke en menfebelijke majeseeit 9 eti tdk 4h provincien waren opgevuld mee^ brandfeapels^ cSi ifchavotten. .t.: . » Terwijl de feceen zich veniienigVttldi^ens ten bet calvijnfcbap / bet laatse opgekomene, nktar gevaarlgker en verlddender 4a0^ de andtte , . 4iee iiMiw B E R O E R T E N- 241 vergif meer en meer uitbreidde, wilde men dubbele geftrengheid te baat nemen, ien zoo werden nieuwe edicten uitgevaardigd , en nieuwe middelen en maatregelen asingewend naar gelang dac hec kwaad toenam. - • De naburige ftaten waren door de godsdienst- oorlogen ontftoken. De wederdoopers , k Duitsch- land verftrooid zijnde,' wierpen zich in Friesland, en van daar in de overige provincien, waar die dweepers toegang verkregen en middelen vonden om Jiunne droomerijen aan den man te brengen, ^n de ligtgeloovigen in hun net te flepen. Het was ^even zo6 met de andere fecten ; al wat uit Duicschiand of Frankrijk vlugtte, het zij om de gpdsdienst het zij uit liederlljkheid, nam de wijk naar de Nederlanden, onder hec voorwendfel van koophandel en vrijheid. Dez2 lokfpijs had reeds velen verleid, en de fcherpfte edicten hadden niet alle de uitwerking gehad , welke men zich daarvan had voorgefteld. Sommigen der groiaten betoonden afkeer of on- verfchilligheid daarover.' Het volk, verhit door al hetgeen wij bijgebragt hebben op het ftuk der iiiquifitie, befchouwde de geftrengheid der plakkaten en de menigvuldige en zware ftraf- oefeningen, welke het telkens zag plaats heb- ben, als eene vervolging. Onkunde en nieuwig- heidszucht bedierf anderen. Men wilde zich va|i I. Deel. 1 34« NEDEIILANDSCHE de vrees ontheffen, zoodac het gemor aan alle kancen uicbrak. Reeds In het jaar 155a, en zelfs vroeger, had men ondervonden, dat de geftrengheid der tferfte plakkaten ecrder gefchikt was om vrees, dan wel gehoorzaamheid , te weeg te brengen. Keizer Karel V. was door zijne zuster^ koningitf Maria, landvoogdes dfer Nederianden, en door andere vertogcn , geraden geworden de zaak niet te ver te trekken , ten aanzipn van fommige punten, waarvan de gevolgen voor het welzijnr der gewesten in het algemeen te vrezen waren^ en die "merkbaar veriies konde berokkenen, zoa men den ijv^r, te ver dreve. • Deze bedenkingen waren oorzaak dat eenige dier artikelen, door latere plaklcaten en verkla- ringen, veranderd en gewijzigd werden, gelijk men ziet ten aanzien der vrcerade kooplieden*, mits zij zich buiten ergemis gedragen. De magt , s aan de raden gegeven , om de ftrafFen te matigen in de daartoe vereischte omijandig- hen , en de vergnnning . aan de onderhoorige imptenaren, om zich tot die raden te wenden en derzelver meening te verftaan en die mati- ging te vorderen , het ftraffen van den laster en "de valfche betigtingen, en dergelijke punten meer, had men er bij gewonnen. Deze nadere verklaring en verzacbting van die B E R O E R T E N. ^ 24J 4 ^(rtikelen der eerfte plakkaten, gaven amlei4ing 4ac men in het beflisfend oogenblik der beroer- ceh, in welke men zich bevond., de zelfde ma- tiging eischte^ Men beweerde, bijkans eenpariglijk, dat die fcherpe^ plakkaten ontworpen, afgekondigd en uitgevoerd waren geworden, zonder de toetre- ding, en zonder de kennis, van de fcafen der provincien, die de nadeelen derzelven badden kunnen aaptoonen zonder te wachten^dat eene Boodlotdge ondervinding de noodzakelykhcfid hadde doen inzien pm ze te matigen ; dat de wett^n zich naar den tijd moeten fchikken, ea niet de tijd naar de wetten ; dat het kwaad op het hoogst geftegen w%s ; dat er flechts Hn mid-« del overbleef, om alien aanftooc wegtenemen, namelijk . het affchafTen van alle hoegenaamde inn quifitie, onder welken fchijn of voorwendfel men die ook wilde vermommen, het veranderen der federt 'cenigen tijd op het ftuk van gods« dienst uitgev^ardigde plakkaten, het bi]eenroe<4 pen van de ftaten der Nederlandfche provinci5% en het ontwerpen van een nieuw plakkaat, met gemeen overleg van deze ftaten, en op goede grondbeginfelen , opdat het de godsdiehst waar^ borgde en de afgewekenen te regt brengt, U . Dit was hetgeen de algemeene valksftem fee* jjeerde , en w^urover men te Brusfel en in Spanje fl44 NEDERLANDSCHE beraadflaagde , zonder * iets te beflisfen , althans zonder iets te doen hetwelk den weg ter ver- zoening zoude hebbeq kunnpn banen. Het ontvangen en afkondigen van de beflui- ten dier Trentfche kerkvergadering, leverde eene nieuwe reden tot klagten op, terwijl reeds de andere hunne werking deden. De Trentfche kerkvergadering was nog niet afgeloopen, het- geen eerst in 1563 plaats had. Deze kerkvergadering was, na vele zwarighe- den en langdurige onderhandelingen , het eerst te Mantua bijeengeroepen , en van daar naar Trente verplaatst geworden. Nadien zich eenige teekenen van pest in die ftad vertoonden, werd op het plegtig goedachtien ^van de geneesheeren van de plaats en van de omftreek, ter bekrach- tiging van dat van de geneesheeren der kerkver- gadering, befloten dezelve naar Bolo^a te ver- kggen, alwaar eenige zittingen gehouden wer^ den; fpoedig echter keerde zij riaar Trente terag, Zij duurde agttien jaren, onder vijf paufen. : Het komt mij onnoodig voor , verder in de gefchiedenis van deze kerkvergadering te trejjen. t, Dezelve is door vier of vljf fchrijvers bijzonder- lijk gefchreven, en in handen van iedereen. Men weet over het algemeen, dat de kardi- naal Van Lotharingen, gedurende de zittingea V B E R O E R T E N. ^45 f en b^' het fluiten derzelven, er eene gfoote rol fp^de. V Hij verhaaste de fluking met al zijii* verma-' gen, uk biJ2ondere. inzigten , zoo men vermoed- de; inderdaad ging men op het einde een; wei- nig: ras te iwerk. Hij was het die de;iwrc/^4 matien aanhief, gelijk men daaryan in.dejoude kerkvergaderingen voorb^elden otitmoet. • Ondertusfchen vond deze kardinaal , als M zegenpraal naar Frankrijk teruggekeerd zijndej. "in weerwil van zijnen inyloed en van iien van zyn bttk; tegen zijne verwachrihg , zoo vele hinderpalen , dajc by. de, ;genomene befluiten in dat rijk niet kon . doen aannemen. / . . .^ De. toning van .Spanje was de .eeJrfk die de:felven in .zijne fpaanfdie Jconingrijken ^ iwroer-' ' de ea deed afkondigen; jDn hij zond uicdruk- kelijlie bevelen 'tot het ^selfde einde naar zijne ftaten van Italic en de Nederlanden, tot in de Indien. . Er w;erd vee^ gefproken over di?n fpoed, welken die monarch daarmede maaktelf en de fcherpstzienden meenden er de ftaatkundige be-. weegredenen van te gisfen. ♦ Hg was in groot aanzien bij het hof van Ro.mo. -De partij van Spanje had, destijds en later, .den, voorrang boven alle andere, en, behalv^ het misverftand en gefchil, \ welk \ ■ S4tf NEOERLANDSCHE biider PauliB IV. mtt de belatigeii vm ^ huizen Colonna en Carafia plaacs had^ bleef de meerdere invlbed van den koning van Spanje gecbirende 2ijne geheele regering (land houden. Hij verzoimde niets om de vrieodfchap taet het hof van Rome aancekweken^ en zyntn Invloed I aldaar te bewaren, met oogmerk (zegt men,) om aan lijae kroon, m het hofcetemonieel te Rome , den voorrang te doen toekennen boven die van Frankrijk. Hi) kon niec verduwen, dat 2ijn vader, ali keizer, overai den eerfcen rang had gehad, en dac men hem flechcs den derden gaf. Dae die zijn eisch was, lijdt geen twijfel} geheei Earopa had gezien wat bij de Trentfche kerkrergadering was voorgevallen , waar er wei* nig aan ontbroken had of alles was in onrnsc en verwarring geraakt door die gefchil , eft ^ waar, na langdurige vrjichtelooze onderhande- lingen en veelvuldige kuiperijen, de graaf van Luna, zijii afgezant, eene ten eenemaal onge- wone plaats, buiten alien* rang, innam, ten einde niet, zoo hij meende, voor Frankrijk ondertedoen.. JDe vaardlgheid, met welke de koniitg vfti Spanje de befluiten der Trentfche kerkvefgade- ring in zrjne ftaten deed afkondlgen, werd toe- gefchreven aan z^jnen grooten ijvet voor den N. B E R O E a T E N. t ^ Hi godsdienst^ doch mep wU, ^t ^ eene graoc^ mate van infchikkelijkheid yoor den p^us en het hof van Rome was bijgekom^/ Met de aanneming der kerkbefhiiten liep h^| evenwel in de Nederlanden zoo fnel niet; mjefi fUkkelde er mede tot in 1565; uit hoofde vai^*' den grooten tegenftand en de zwarigbeden die in den .Weg werden gelegd. Men bragt zelfs dpi| koning onder het oog hoe zeer zijne hooglied^ en voorregten daarmede in aanraking wareiiu , Na verioop van dien tijd, werden de kerk? befluiten, wat het leerftellige betreft, .?ondef poe- of afdoen , aangenomen. Maar ten aanzien iJer kerktucht, werd er bijgevoegd: zonder in^ bireuk 6p, de hoogheden^ re^en^ voorregun^ en regtfoefefling van Zijn^ Majesteit ^ 4^sz9lfs vasfalen^ flat en ^ en onder danen^ . Misfchien hadde men, onder die bep^ende voorwaarden, door *welke de regten van den fouverein en van zijne pn^^rdanen in hun ge- heel gelaten wefden, Vrqeger tot leen bdluit kunnen. komen ; maar de oratt^idigheden vM den tijd waren te neteiig om eene bevredigend^ fchikking te laten hopen. De misnoegden fmeedden toen hiinne v^bin- , tenis ven hunne ontwerpm van aanval en verde* diging. Velen banner beiden • tot de ketterijeii over , en zagen in de kerkbeiluiten eene ver- a48 NEDERLANDSC HE zwariog van de veroordeeling der dwalingen ea der fecten. De menigte, ^e meestal noch het onderwerp noch de befluicen verftond, fchreeuwde over liieuwigfaeden , en hief nog luider kreet aan, toen men haar listig inblies , dac die nieuwig- heid een deel was van het plan, *t welk de ksrdinaal Granvelle ter onderdrukking des lands beraamd had, De fchijn was er voor; doch tot nog toe kende het publiek er de wezenlijkhel4 niet van. i De prins van Oranje alleen had het gehelm en de raderen . van hetzelve ontdekt, engingvoore met die op het fpoor te volgen. Om dit te verhalen, moeten wij een weinig hooger opkJimmeh ; ik had het voor eene andere plaats gefpaard, maar het komt mij voor te de- zer plaatfe niet onvoegzaam te zijn* Ter gelegenheid van den vrede van Ch^teau- Cambrefis, is hierboven gezegd, dat de beide koningen wegens eenige geheime artikelen waren overeengekomen, Deze betroffen de inftandhou- ding van de katholijke godsdienst. Koning Hendrik IL had , van den beginne zijner regering, de fcherpfte edicten tegen de Httgenooten uitgevaardigd* De party was daar B E R O E.R.1XiBTN, : ft49 in voile werkit^; de ^koning had de onruscrdn verwarring, door dezelve veroatieaakt ,' in ver- - fcheidene gedeelten vJtti zijn rijk, en tot in Zjyn hof, ondervonden, en.hij vreesde voor ergere^ ,dus was hij volkomen : geneigd om de. hand te leenen tot de hulpnliddelen', welke fl^en tegea een zoo groot onheil voorfteldeV ea de kardt naal«van Lothanngen was zijn .^trouweling ea ^ :de ziel van zijn ministerie. i. Men heeft in dlt werk gezien welke de 'ge- 2indheid was van den kohing van.' Spanje en 'van den kardinaal Granvelle, (destijds nogjbisfchop , -van Arras.) De twee ministers, hadden elkan* -4er te- Trente, gedurende de kerkvergadering, ontmoet ; zij hadden over dit oriderwerp gefpro" jLea; 2:ij wareri zeker van de meenihg van hunne ^laeesters , en zij verfchaften zich beide de vbartj* *4uring van derzelv^r gonst; maar zij moesten de volvoering hunner* ontwerpen uitftellen cot op den vrede^^die,' in 1559 gefloten wopdew- de , hun . ruime baan liet. » Zij hadden , gedurende de onderhandelingen , en •ittok na den vrede, verfcheidene zamenkomften , en beraamden in het geheim eenlge artikdeov van welke in hec* traktaat geene ^mdding iw6rdt gemaakt. .' \ ' ' ^ De inhoad dprielven was ,- dat de beide kii^ ^o NJEDER LANDS CHE ning^ eich tetbonden om de fcatholpe godi^ .dfcBst te handhaven; elk in zijn rijk de nieuwe leeringcD en mecnlngen uitteroeijen , en die niet te.jdnlden; elbmder wederzyds, op de eerfte nniirage, met hun vermogen, en, des noods, mpc hunae geheete krijgsmagt, bijteftaan tegeu eike 1)uiten« of binnenlandrche magt, die hen itapn zoude wiilen verhinderen* -4. De middelen^ ter volvoering van dit voon»- Attn J waren door de ministers beraamd ; zij teftoaden in het invoeren der inqoifitie in alle de fiaten der beide rijken , en het in werking -biengen van de befluiten der te Trente bijeeir- gek»men kerkvergadering, benevens eenige daa*- <an ondergefchikte maatregelen. 1 Nadien het destgds ook gebreikelijk was, hg het floiten van eenen zoo plegngen vreder, ipederEijds gijzelaans ee geven, en gezantfchap- fieti te zenden om den vrede te zien bezweio- fen, werd aan den prim van Qnmje, aan hec hoofd van eenige andere heeren, opgedragen bij 4eze. plegtigheid tegenwoordig te zijn. 