Werken uitgegeven door de Faculteit van de Letteren en Wijsbegeerte
Dit boek is zu oud dat het auteursrecht erop is verlopen, zodat het boek nu deel uitmaakt van het publieke domein. Een boek dat tot het publieke domein behoort, is een boek dat noort onder het auteursrecht is gevallen, of waarvan de wettelijke auteursrecht termijn is verlopen. Het kan per land verschillen of een boek tot het publieke domein behoort. Boeken in het publieke domein zijn een stem uit het verleden. Ze vormen een bron van geschiedenis, cultuur en kennis die anders moeilijk te verkrijgen zou zijn. Aanstekeningen, opmerkingen en andere kanttekeningen die in het origineel stonden, worden weergegeven in dit bestand, als herinnering aan de lange reis die het boek heeft gemaakt van uitgever naar bibliotheek, en uiteindelijk naar u. Richtlijnen voor gebruik Google werkt samen met bibliotheken om materiaal uit het publieke domein te digitaliseren, zodat het voor iedereen beschikbaar wordt. Boeken uteil het publieke domein behoort. Dit is echter een kostbaar proces. Om de ze dienst te kunnen blijven leveren, heben we maatregelen genomen om misbruik door commerciële partijen te voorkomen, zoals het plaatsen van technische beperkingen op automatisch zoeken. Verder vragen we u het volgende: + Gebruik de bestanden alleen voor niet-commerciële doeleinden We hebben Zoeken naar boeken met Google ontworpen voor gebruik door individuen. We vragen u deze bestanden alleen te gebruik du niet-commercië le doleinden. + Voor geen geautomatiseerde zoekopdrachten uit Stuur geen geautomatiseerde zoekopdrachten naar het systeem van Google. Als u onderzoek doet naar computervertalingen, optische tekenherkenning of andere wetenschapsgebieden waarbij u toegang nodig heeft tot grote hoeveelhe-den tekst, kunt u contact met ons opnemen. We raden u aan hiervoor materiaal uit het publieke domein te gebruiken, en kunnen u misschien hiermee van dienst zijn. Laat de eigendomsverklaring staan Het “watermerk” van Google dat u onder aan elk bestand ziet, dient om mensen informatie over het project te geven, en ze te helpen extra materiaal te vinden met Zoeken naar boeken met Google. Verwijder dit watermerk niet. Houd u aan de wet Wat u ook doet, houd er rekening mee dat u er zelf verantwoordelijk voor bent dat alles wat u doet legaal is. U kunt er niet van uitgaan dat wanneer een werk beschikbar lijkt te zijn voor het publiek domein in de Verenigde Staten, het ook publiek domein is voor gebruikers in andere landen. Of er nog auteursrecht op een boek rust, verschilt per land. We kunnen u niet vertellen wat u in uw geval met een bepaald boek mag doen. Neem niet zomaar aan dat u een boek overal ter wereld op allerlei manieren kunt gebruiken, wanneer het eenmaal in Zoeken naar boeken met Google staat. De wettelijke aansprakelijkheid voor auteursrechten is behoorlijk streng. Informatie over Zoeken naar boeken met Google Het doel van Google is om alle informatie wereldwijd toegankelijk en bruikbaar te maken. Zoeken naar Beken met Google helpt lezers boeken uit allerlei landen te ondekken, en helpt auteurs en uitgevers om een nieuw leespubliek te bereiken. U kunt de volledige tekst van dit boek doorzoeken op het web vialhttp://books.google.co: Les travaux des professeurs, maitres de conférences et chargés de cours seront publiés sous la responsabilité personnelle de leurs auteurs. Ceux des élèves et anciens élèves seront publiés en vertu d'une décision de la Faculté. A AN D* HENRI LOGEMAN HOOGLEERAAR TE GENT Dez studie werd ondernomen op aanraden van Prof. H. LOGEMAN, die er terecht het nut van voorzag. Daarvoor, alsook voor het leenen van menig onmisbaar boek en het geven van menig kostbaren wenk, betuigen wij hem met genoegen onzen besten dank. M. B. 4- ~40704 HOOFDSTUK 1. DE AFFECTATIE IN DEN ZESTIENDE EEUWSCHEN ENGELSCHEN STIJL. S 1. ONTSTAAN DER STIJLAFFECTATIE. De groote en veelal overdreven bewondering voor de oude Letteren, die een der merkwaardigste kenmerken der Renaissance uitmaakt, had, zooals bekend, vooral het uiter- lijke, de uitdrukking, den stijl tot voorwerp, en gaf dan ook het aanzijn aan een algemeene zucht om de betrekkelijk jonge HOOFDSTUK 1. volkstalen van Europa zoo te ontwikkelen en te vervormen, dat zij in sierlijkheid en kracht met de aangebeden modellen konden wedijveren. Gelijk alle omwentelingen der Geschiedenis in den beginne het doel voorbijhollen, moest echter deze drang naar beschaving der « linguae vulgares » op overdrijving en gemaaktheid uitloopen ; te meer, daar men daarbij op de meest kunstmatige wijze te werk ging. Het taaleigen werd over het hoofd gezien om den wille van bewonderde antieke zinswenden en woordvormingen ; gansche drommen Latijn-sche en Grieksche woorden, uit het stoff der manuscripten verrezen, werden in de levende talen als voorname vreemde-1 2 lingen geestdriftig ontvangen en desnoods met geweld inge-burgerd ; de beeldspraak dier moderne wereld, dier christene samenleving vereerde slechts helden der oudheid, aanbad slechts goden van den Olympus, en een dichter zou zonder schroomen de funkelnieuwe zon der toenmalige beschaving door de paarden van Phoebus hebben doen voorttrekken. Zoo ontstond, op het einde der 15% en in het begin der 16% eeuw, de affectatie in den stijl, en nam weldra in elk land een bijzonderen vorm aan. Rij deze min of meer geluk Kige nabootsing van Cicero Seneca en andere antiek schrijvers bleef het echter niet : Het staatkundig verkeer der verschillende natieen, dat, op het oogenblik waar een nieuwe maatscha;pij geboren werd, zeer levendig was en moest zijn; de handelsbetrekkingen, waaraan de geographische ontdekkingen een ongemeenen bloei hadden verschaft, en, eindelijk, het internationaal geestesle- ven zelve, dat in de pas uitgevonden drukpers een machtig hulpmiddel vond; dit alles droeg noodzakelijk bij om een wederzijdsche kennis van elkander's letterkunde te bevorde- ren. Onderlinge bewondering, verdiend of onverdiend, voerde menigmaal tot onderlinge nabootsing, en, naar gewoonte, tot overdrijving. En welke overdrijving! Eene overdrijving van iets.... dat reeds overdreven was, zooals wij hierboven en. Zoodende was men omstres het midden der 16° eenw en vooral in Italie, Frankreich, Spanje en England geraakt tot een navolging van een navolging, een affectatie in het quarante. Engeland, dat reeds onder Hendrik VIII, en ook onder Elisabeth met de voornaamste mogendheden van Europa in drinkke betrekking stond, onderging daardoor, bijna te gelijker tijd, den invloed van de Italiaansche, Spanje en Fransche letterkunden, en zag dan ook op haren bodem verscheidene geaffecteerde stijlsoorten ontstaan. Daar al deze stijlen nu bij onderzoek in aanmerking komen, wenschen wij eerst en vooral den lezer met ieder afzonderlijk bekend te maken; te meer daar er dienaangaande tot nog toe de grootste verwarring heerscht, zoowel in England als op het vaste land. § 2. SORAISME. Het verschijnsel waarop wij hier het eerst de aandacht willen vestigen, omdat het het eerste naar tijdsorde is, is het overnemen in de Engelsche taal van allerlei vreemde woorden, het zij eenvoudig onder hunne eigenlijke gedaante Aan oude of m oderne talen onleend, hetzij in een Engelsch pak gedost en aldus in bastaardwoorden herschapen. Al dadelijk dringt zich nu de vraag op: in hoeverre mag het ontleenen van uitheemsche woorden een affeclatie heeten? Heeft zich niet een groot gedeelte der Engelsche tual bij mid- del van ontleening gevormd? Zien wij niet, in onzen tijd, alle oogenblikken een ander continentaal woord het kanaal oversteken en bij zijn aanlanden terstond genaturaliseerd worden? Is dit het geval niet geweest met een heel leger dier zelfde vreemdelingen die wij als indringers beschouwen en waarop steunen wij om deze geaffecteerd te noemen, ter- wijl de hedendaagsche ontleeningen seance en blanc-manger als volkomen normaal worden aangezien? Een vreemd woord wordt alleen dan onmiddellijk in de taal aanvast, wanneer het in eene behoefte voorziet, een leemte aanvult — meestal om eene zaak aan te duiden die zelf van vreemden oorsprong is — : dit is het geval met seance en blanc-manger. De vreemde woorden, echter, waarover wij het hier hebben beantwoordden aan geene behoefte ; zij dien- den alleen om a An den stijl hunner invoerders een kunstmatige geur van exotisme, een pedant « geleerden » schijn te geven. Wel zijn er vele dier abnormale onleeningen later voor immer in de taal overgegaan: dank aan het gezag der letterkundigen die ze gebruikten; dank ook aan de menigte voorname Engelschen die, uit vreemde landen terugkeerend, en door echte touristenpedanterie gedreven, eveneens de taal met uitheemsche elementen kwamen » verrijken ». Maar op het oogenblik waar deze uitdrukkingen de Engelsche letterkunde letterlijk overstroomden, maakten zij een affectatie uit, waarop de spraakmakende gemeente lang aarzelde haren alles nommen makenden stempel te drukken, en die overigens door tijdgenoten als zoodanig met klem werd aangevallen en bespott. Zoo klaagt Thomas Wilson in 1553!) dat « Some seke so farre for outlandish English, that they forget altogether their mother's language. » « And I dare swear this » zoo gaat hij voort, « if some of their mothers were alive, they were not able to tell, what they say; and yet these fine English clerks, will say they speak in their mother tongue, if a man should charge them for counterfeiting the king English. Some far-famed gentlemen at their return home like as they love to go in forreign apparel so they will pouder their talk with oversea language. He that cometh lately out of France, will take French English and never blush at the matter. Another chooses in with Anglo-Italian: the lawyer will store his stomack with the prating of Pedlers. The auditor in making his account and reeking, cometh in with his sould and caterer denere, for 6 s. 4 d. The fine courtier will take nothing but Chaucer. Een anderen tijdgenoot, Puttenham, komt er tegen op dat deze onengelsche termen are daily spoken in court, en zegt er over in The Art of English Poesy (1589): Another of your intollerable vices is that which the Greeks call Sorats-mus, and we may call the mingle mangle as when we make our speech or writinges of sundry languages using some Italian word, or French, or Spanish, or Dutch, or Scottish, not for the nonce or for any purpose (which were in part excusable) but ignorantly, and affectedly as one that said sing this French word Roy, to make rhyme with another verse, thus: O mightie Lord of loue, dame Venus only ioy, Whose Princely power exceeds each other heavenly royal. The verse is good but the term peeuishly affected. What verder?) verwijt O mightie Lord of loue, dame Venus only ioy, Whose Princely power exceeds each other heavenly royal. The verse is good but the term peeuishly affected. Hier aan een Engelschen vertaler van Ronsard dat hij doth so impudently robbe the French Poet both of his prayers and also of his French terms, that I cannot so much pity him as be angry with him for his inurious dealing, our said maker not being ashamed to use these French words. 2) Blz. 259. Zie Bibliographie op Puttenham. 5 wordes freddon, egar, superbous, filanding, celest, cala- brois, thebanois and a number of others, for Englisch wor- des, which haue no maner of conformitie with our language either by custome or deriuation which may make them tol- lerable. » Men ziet dat de liefhebbers van « mingle mangle » juist niet de algemeene goedkeuring wegdroegen, en dat er wel eens hevig protest werd aangeteekend tegen den nieuwen, « peeuishly affected » stijl. En geen wonder ! Het is bekend dat reeds Chaucer’s taal eene menigte Fransche termen vertoont ; maar zonder Chaucer's veel ver- goedend talent, en met oneindig meer mechanisch pedantisme gingen de dichters van de volgende periode te werk : hunne doorgaans onbeduidende en langdradige gedichten wemelen van gewelddadig ingelijfde Fransche — ook wel eens Latijn- sche — woorden. Zoo vinden wij bij één dezer schrijvers, Tomas Hoc- CLEVE of OCCLEVE (+ 1370 + 1450) : Go litil pamfilet, and streight thee dresse Un to the noble rootid gentilesse Of the mighty prince of famous honour My gracious Lord of Yorke, to whose noblesse Me recommande with hertes humblesse As he that have his grace and his favour Fownden alway, for which I am dettour For him to preye; and so shal my simplesse Hertily do un to my dethes hour !). Men zal bemerken dat de onleende woorden door Occleve tot in hunnen Franschen klemtoon worden eerbiedig: immers de verplaatsing van het accent in gentilesse, honour, enz., zou de versmaat bederven. Even werktuigelijk handelt Occleve's tijdgenoot LyDGATE die omstreeks 1420 schreef : Among al frytys in especial, By a prerogatif excellent and notable, In worthynesse verray imperial, Poems bij Thomas Hoccleve, ed. Mason, nr VI, strophe I, blz. 77, Of reverence condigne and honourable, By antiquité in templys custumable, In hooly writ remembered ofte sithes, Wyn, oyle, and wheete, frutis moost acceptable, To God above were offryd up for tythes. Deze onverstandige vereering van de Fransche taal duurde de gansche 15° eeuw dór en werd in de 16° eeuw voort- gezet door Hawes, Dunbar, Douglas, Lindesay en anderen. Merkwaardig is het feit dat een vroeger ontleend en reeds verengelscht  Amoure and la bel Pucelle called the Pastime of pleasure », vertelt Hawes (+ 1509) dat hij … loked about and sawe a craggy roche. Twee strophen verder nu staat er te lezen : Then to the tower I drewe nere and nere And often mused of the great hyghnes Of the craggy rocke, which quadrant did appeare. Bij den zelíden STEPHEN Hawes ontmoet meno. a.: amplyacion, apparaunce, perceyveraunce, commutacion, dys- null, abusyon, equypolent; bij Dunbar (+ 1466-1520) : remissioun, prodissioun, dissimulatour, respyt; bij GAWIN Dova Las (1474-1522): lamentabill, obseruance, varyance, repugnant, verdour, pungitive, restorative, rancour; bij Lin- DESAY (+ 1490 — + 1558); temporall, consistoriall, frigill, ardour, pulchritude, denade. Langduriger en ingrijpender dan elke andere vreemde invited was die der Fransche taal op het Engelsch; daarom 1) A Selection from the Minor Poems of Dan John Lydgate edited by James Orchard Halliwell, blz. 186 (The Legend of St. Austin at Compton). 3) The Pastime of Pleasure, herdrukt door de « Percy Society in hare reeks » Early English Poetry, Ballads on popular Literature of the Middle Ages. Deel XVIII, blz. 15. Hebben wij met eenige breedvoerigheid over die zijde van het Soraisme gesproken. Maar reeds Wilson's en Puttenham's getuigenissen zijn daar om aan te toonen dat zij niet de eenige zijde van den « miugle-mangle » was: immer de eerste waarschuwt ook tegen « Angleso-Italiano + en de tweede klaagt dat men « sundry languages » plundert, « veing some Italian word, or French, or Spanish, or Dutch, or Scottish.... En, inderdaad, benevens de letterkunde van Frankrijk, werd in de 16° eeuw insgelijks die van Spanje en van Italië veel gelezen en vertaald, en ook uit die landen kwamen rei- zigers en kooplieden terug met een heele vracht vreemde woorden. Het was geene zeldzaamheid edellied En elkander te hooren aanspreken met Sefior of signore, en voorts hunne beleefdheid bewijzen bij middel van den Spaanschen groet beso los manos de Ud; uitdrukkingen als benvenuto, basta, bona roba, majordomo, paucas pallabras, mi perdonato, bonos dies, paraquilo en, waren gangbare muntonder de leden van het hoegere gezelschap en worden bij vele schrijvers ontmoet. Voegt men bij dit alles de zucht om Latijnsche woorden te verengelschen of eenvoudig over te nemen, en die andere algemeene plaag der Renaissance, het misbruik der latijnsche citaten uit Vergilius, Horatius en anderen, dan zal men begrijpen hoe Puttenham het Soraisme zijner dagen een intollerable vice, een mengelmoes heeft kunnen noemen. § 3. ITALIANISME. Reeds had het Sorinisme in England diepe worten Geschoten, toen ziehen nieuwe, sterke invloed begon te laten gevoelen : die van het Italianisme. Met dien naam, dien Wij voortaan ook zullen gebruiken, bestempelen sommige Schrijvers den zeer gezochten stijl die uit Italié kwam over-Bewaaid. Italië, dat reeds voor een zeker deel tot de vorming van den zooeven beschreven mingle-mangle had bijgedragen en nog bijdroeg, had zelf zijn eigene affectatie. Deze, die Vooral aan Petrarcha en aan de overige sonnettisten, zijn Davolgers, te danken was, werd in het begin der 16° eeuw door Surrey (1517-1547) in Engeland ingevoerd, waar het, even als in andere landen, weldra talrijke vereerders vond. Om Surrey schaarden zich eene gansche school van dichters, WyaTT (1503-1542), CHURCHYARD (1520-1604), TUBERVILLE (1530-1594) en anderen, die zich allen vooral op de zelfde dichtsoort, het sonnet, toelegden, en Surrey ’s styl nabootsten. Vele hunner w Erken zijn te vinden in de tal-rijke Miscellanies » of verzamelingen van gedichten die te dien tijde verschenen, en waaronder TorTEL's MiscELLANY?), voor het eerst in 1557 verschenen, de meest bekende is. De lezing van dit boek, is dan ook geschikt om een juist denkbeld over den aard van het Italianisme te geven. Deze stijl onderscheidt zich voor al door twee eigenschappen, waarvan de eerste reeds afdoende zou zijn om een mo- dernen lezer af te schrikken : het gestadig gebruik eener uiterst verregezochte beeldspraak. Het is alsoen een eenigszins naturilijke uitdrukking hunner denkbeelden aan deze bloemerige dichters een onweerstaanbaren afkeer inboe- zemden, zoodanig wemelen hunne verzen van allerlei wan- smakelijke metaphoren, omschrijvingen, hyperbolen en antthesen. Men oordeele : For when in sighes I spent the day, And could not cloke my grief with game, The boiling smoke did still bewray The persaunt heate of secrete flame. Tottel's Miscellany, blz. 5. When raging loue with extreme payne Most cruelly distrains my heart : When that my tears, as flounders of rayne, Beare witnes of my wofull smart : When sighes have wasted so my breath, That I lie at the point of death : . Ibid. blz. 14, Arme man, die door zijn eigen zuchten zoo verre wordt gebracht! Kon hij ze maar verreweg zenden, die moorddadige 1) Zie b Arme man, die door zijn eigen zuchten zoo verre wordt gebracht! Kon hij ze maar verreweg zenden, die moorddadige 1) Zie b Arme man, die door zijn eigen zuchten zoo verre wordt gebracht! Kon hij ze maar verreweg zenden, die moorddadige 1) Zie b Arme man, die door zijn eigen zuchten zoo verre wordt gebracht! Kon hij ze maar verreweg zenden, die moorddadige 1) Zie b Arme man, die door zijn eigen zuchten zoo verre wordt gebracht! Kon hij ze maar verreweg zenden, die moorddadige 1) Zie b Arme man, die door zijn eigen zuchten zoo verre wordt gebracht! Kon ibliographie op Tottel. Zuchten, zoals die andere minnaar, die, waarschijnlijk ook at the point of death », uitroept : Go burning sighes unto the frozen hart Go break the yse which pities painfull dart Might never perce.... Bid. blz. 9. Een dame die een minnebrief verscheurd had moet de volgende klacht hooren : Suffised not (madame) that you did teare, My wofull hart, but thus also to rent The weeping paper that to you I sent, Whereof eche letter was written with a teare. Ibid. blz. 76. In zulken toestand van geest had deze rampzalige wel kunnen uitroepen, met een zijner lijdensgenoten : The frosty snowes may not redresge my heat Nor heat of sun abate my fervent cold. Ibid. blz. 45. De meest eenvoudige dingen worden omschreven hij middel van twee naamwoorden, die dan nog zeer dikwijls met elkander allitereeren. Men vergenoegt zich niet te spreken van envie, leare, sorrows, defame, strife, disdaine, griefe: dit ware te eenvoudig; daarvoor vindt men: cloud of envie, showers of teares, a sea of wofull Sorrows, blast of black defame, stormes of strife, deadly droppes of dark disdaine, the ground of great grief. Het tweede element van den stijl is te vinden in de voorliefde voor zekere epitheten, die gewoonlijk met het Overeenkomstig naamwoord allitereeren: The flaming sighes that boyle within my brest.... Ibid blz, 71. The watred eyen from whence the teares doe fall.... Ibid. blz, 71. My darkened pangs of cloudy thoughts Ibid. bla, 74. 10 Wherewith (alas) the heavy charge of care Heapt in my brest breakes forth against my will In smoky sighes, that overcast the ayer. My vapord eyes suches drery teares distill, The tender spring which quicken where they fall, And I half bent to throw me down with all. Ibid. blz, 11. Moeten wij een dame geloven, die de afwezigheid van haar geliefde Betreurt, dan zeilt deze over zee, niet met de hulp van den wind, maar With scalding sighes, for lack of gale. Ibid. blz. 15. Ziehier eenige der meest voorkomende onder deze uitdrukkingen : sobbing sighes, scalding sighes, stormy sighes, drery tears, (ruthless tears, trickling tears!), cloudy thoughts, hollow hart, karmfull hellish hart, silly soul, wofull smart, happy hap, deepest despair. Vermits wij van Italianistische epitheten spreken, zullen wij te dezer plaatse het volgende even aanstippen : gedurende de gansche 16° eeuw spraken de hovelingen en hunsgelijken elkander bij voorkeur aan met sweet sir, sweet John, sweet lord, sweet lady en. Deze gewonte is eveneens aan den invloed van het Italianisme te danken. Eindelijk kwamen door het Italianisme ook de woordspelingen en woordspelingen, vooral onder hovelingen, in de mode. Wat echter den ganschen Italianistischen stijl vooral kenmerkt is het feit dat al zijnne elementen gestereotypeerd zijn : zoowel metaphoren, omschrijvingen en hyperbolen, als de zooeven vermelde epitheten, op een gansch mechanische wijze aan de Italiaansche modellen ontleend, werden door eder sonnettendichter zonder eenige poging tot persönliche innovatie, overgenomen, en vervielen aldus door het over-dreven gebruik al spoedig tot den rang van alledaagsche gemeenplaatsen. Wij wenschen op deze « trickling teares », die gestadig terugkeeren, bijzonder de aandacht te vestigen met het oog op een volgend Hoofdstuk. 11 Dit wordt zoo verre gedreven dat b. v. de alliterende epitheten waarvan wij gewag maakten altijd en eeuwig de zelfde naamwoorden vergezellen : leest men ergens het woord sighes, dan mag men gerust vooropzetten dat deze tranen sobbing, scalding of stormy, zullen zijn. Met éen woord, het Italianisme is grootendeels een stijl van « clichés ». S 4. EUPHUISME. Na het Italianisme kwam een nieuwe stijl op, die even, als de voorgaanden, een machtigen invloed uitoefende, niet alleen op de letterkunde, maar ook op de spreektaal der hoo- gere kringen van de Engelsche maatschappij: het Euphuisme. Aangaande dien stijl heerschten er tot vór korten tijd, en heerschen er veelal nog in Engeland en elders een onwe- tendheid en een verwarring die verbazend mogen heeten als men bedenkt welke plaats hij in de geschiedenis der Engel- sche Taal- en Letterkunde bekleedt. Tot bewijs hiervan strekt reeds het feit dat euphuisme niet zelden met euphemism ver- ward wordt: In den Liverpool Daily Mercury van 21 Juli 1886 wordt gesproken van « Lord Salisbury's resolute govern- ment, his euphuism for drastic repression. » In een zeer bekend « Slang Dictionary » kan men in voce Duke Humphry »lezen : «To dine with duke Humphry is a euphuism for not dining at all »; en in voce added to the list: <a euphuism, curreut among sporting writers for to die. » In de zestiende eeuw werd de naam Euphuisme uitslui- tend op éen bepaalden, gansch eigenaardigen stijl toegepast. Sindsdien is echter de zaak zoozeer in vergetelheid geraakt dat de oorspronkelijke beteekenis van den naam verloren ging om plaats te maken voor een andere, die eigenlijk ver- schillende stijlsoorten omvat. Immers de Engelschman on Zer dagen noemt Huphuism de verregezochte taal der 16° eeuw over het algemeinen, wat die ook weze ; ja voor sommigen is die term zelfs eeuvoudig synoniem van stijlaffectatie. Van daar dat Walter Scott's Sir Piercie Shafton, dien ons de groote romanschrijver in « the Monastery » als een Euphuist voor- Stelt, een taal spreekt die belachelijk gezocht is, maar met het eigenlijke Euphuisme weinig gemeens heeft. Van daar ook een groot getal dwalingen op wetenschappelijk gebied. En juist dit feit heeft ons de noodzakelijkheid doen inzien om den besproken naam in zijn oorspronkelijk, wetenschappelijk juisten en niet in den modernen, populairen zan te wenden. Verre van ons het denkbeeld van een Don Quixote-achtig te velde trekken tegen de moderne betee-kenis ; onze scherpste lans zou immers aan stukken vliegen tegen de almacht van het gebruik, dien wetgever der taal quem penes arbitrium est et jus et norma loquendi. Maar in een wetenschappelijk studie is het toch ons recht en onze plicht uit elkaar te houden wat de minder nauwgezette spraakmakende gemeente verwart, te meer daar wij daarin eenvoudig den weg opgaan, dien ieder onder-zoeker van den stijl in kwestie vór ons heeft bewandled, De eerste die het Euphuisme aan een grondig onderzoekonderwierp en in zijn ware elementen ontleedde was R. W. Weymouth in zijn verhandeling « On Euphuism ».!) Door dit artikel heeft Weymouth een echt Ei van Columbus overeind geget, want, om het karakteristieke van den stijl onmiddellijk te vatten is het voldoende een enkelen blik te werpen in het werk dat hem tot het toppunt zijner popularité bracht : zoo in het oog springend zijn er de elementen van, zoo grondig van alle andere affectatieën verschillend is de taal van JoHLY's EUPHUS. John Lyly, bekend als de merkwaardigste voorlooper van Shakespeare in de comedie, en als de invoerder van het proza in het Engelsch blijspel, werd in 1553 of 1554 in Kent geboren en stierf waarschijnlijk in 1606. Over zijn leven, dat ons overigens te dezer plaatse weinig aanbelangt, is bijna niets bekend. Voor ons is alleen van gewicht dat hij in 1857 uitgaf: EUPHUES THE ANATOMY OF wit. Verrie pleasant for all Gentlemen to read, and most necessary to remember, wherein are contained the delights that wit followeth in his youth by the pleasantness of love, and the happiness he reapeth in age, by the perfectness of wisdom. Waarop eën jaar later een vervolg verscheen onder den titel: « EUPHUES AND HIS ENGLAND. Containing his voyage and adventures, myxed with sundry pretty discourses of honest Love, the description of the country, the Court, and the manners of that Isle!). Hoe dit werk, trots zijn onverdragelijk langdradigheid, | inden smaak viel, is voor den hedendaagschen lezer moeielijk te begrijpen; maar het is een feit dat het onmiddellijk een ongemeenen bijval genoot en dat beide deelen tusschen 1578 en 1636 niet minder dan twaalf uitgaven beleefden. Het is een roman, Maar een roman waarin de handeling een onbe- duidende rol speelt en alleen als voorwendsel tot lange morali- werende bespiegelingen over onderwerpen van allerlei aard moet dien En. Wij stappen hier over den houden heen, om ons alleen met den vorm bezig te houden. Het eerste en voorname stijl is wat Landmann parisonische antithese noemt. Ik haast mij tot vermijden van alle misverstand te zeggen dat er hier vol- strekt geene spraak is van hetgeen wij gewonlijk antithese noemen; deze bestaat enkel in het samenbrengen van twee grondig verschillende denkbeelden en komt ook wel bij Lyly voor; maar zij is niet specefiek voor zijn stijl. Hier hebben wij tedven met een antithesein den vorm, een tegen over elkan- der stellen van zinnen of van woorden, met het doel een gedurig evenwicht te houden onder twee of meer volzinnen, daardoor dat zij gelijk gebouwd zijn, de zelfde lengte, het zelfde getal ondergeschikte zinnen, kortom, denzelfden klank hebben; en onder de ondergeschikte zinnen op hunne beurt, alweer door gelijkheid van constructie, van lengte of van woordengetal. Heeft men bij voorbeeld een constructie met niet alleen..... maar ook, en volgtop niet alleen, een onderwerp voorafge- gaan door een hoedanigheidswoord, een werkwoord gevolgd door en bijwoord en twee voorwerpen; dan zal men achter maar ook ontmoeten: een onderwerp voorafgegaan door een 1) Beide deelen herdrukt door Arber in zijn bekende serie van English Reprints ». Dr Landmann gaf « Euphucs, the Anatomy of We uit », met weglating van twee gedeelten, Zie bibliographie op Arber en op Landmann. 14 hoedanigheidswcord, een werkwoord gevolgd door een bij-woord en twee voorwerpen ; alles in dezelfde orde als in het. Eagerste gedeelte van den zin. Men ziet dat Lyly aldus met de taal goochelt : hij neemt verscheidene zinnen te gelijk en zorgt er voor dat ze allen het zelfde getal denkbeelden bevatten, dat ze gelijk wegen; en verder, dat ze, door de symetrische bevang van den volzin, elkander altijd in een kunstig even-wicht houden. Eenige voorbeelden zullen dit duidelijker maken dan alle uitlegging : « Genleman, as you may suspect me of idlenesse in giuing eare to your talke, so may you convince me of lightnesse in aunswering such toyes : certes as you have made mine cares glow at the rehearsal of your love, so have you galled my heart with the remembrance of your folly ». Euphues }). blz. 74. Friend and fellow, as I am not ignorant of thy present weakness, so I am not prone of the cause; and although I suspect many things, yet can I assure myself of no one thing. Therefore, my good Euphues, for these doubts and drowsiness of mine, either remove the cause, or reveal it. Thou hast neither to found me a cheerful companion in thy myrth, and now shalt thou find me as careful with thee in thy means. If altogether thou mayest not be cured, yet must thou be comforted. If there be anything that either by my friends may be procured, or by my life attended, that may either heal thee in part, or help thee in all, I protest to thee by the name of a friend, that it shall rather be gotten with the loss of my body, then lost by getting a kingdom. Thou hast tried me, therefore trust me: thou hast trusted me in many things, therefore try me in this one thing. I never yet failed, and now I will not fainte. Be bold to speak and blush not: thy sore is not so angry but I can save it, the wound not so deep but I can search it, thy grief not so great but I can search it, thy grief not so great but I can ease it. If it be ripe it shall be lacerated, if it be broken it shall be tainted, be it never so desperate it shall be cured. Arber. Parallelisme der zinnen. Heeft Lyly eenmaal een bepaalde zinsoort, als bij voorbeeld een conditioneelen of een vragenden zin gebruikt, zoo laat hij zeer gaarne nog eenige zinnen van denzelfden aard volgen, die dan overigens allen met den eersten, of wel twee aan twee, drie aan drie enz., aan de andere regels van symetrie onderworpen zijn. Zoo, in een brief van Philautus aan Euphues : Couldst thou Euphues, for the love of a fruitless pleasure, violate the league of faithfull friendship? Didst thou way more the enticing looks of a lewd wench, then the entire love of a loyall friend? If thou didst determine with thyself at the first to be false, why didst thou swear to be true? If to be true, why art thou false? If thou wast minded both falsely and forgedly to deceive me, why didst thou flatter and dissemble with me at the first? If to love me, why dost thou flinch at the last? If the sacred bands of amity did delight thee, why didst thou breake them? If dislike thee, why didst thou praise them? (blz. 90.) Onst laste citaat kan ook tot voorbeeld strekken van Lyly's voorliefde voor de rhetorische vraag waarvan hij even als van andere rhetor Ons laatste citaat kan ook tot voorbeeld strekken van Lyly's voorliefde voor de rhetorische vraag waarvan hij even als van andere rhetor Ons Le figuren (klimax, epanophore, antistrophe, enz.) een groot gebruik maakt. De rhetorische vraag vooral komt in Euphues veel vooral komt in Euphues veel vooral komt in het bovenständige extract: soms gevolgd van het antwoord, of onder de gedaante van tegenwerping en wederlegging. In een van Lyly's comedies, zegt Hephestion, die zijn meester van een ontworpen huwelijk wil doen afzien: "Ay but she is beautiful, yea but not therefore chaste, ay but she is comely in all parts of the body, yea, but she may be crooked in some part of the mind, ay but she is wise, yea but she is a Woman, Alexander and Campaspe, II, 2 1." Een voorbeeld van klimax vertoont de eerste bladzijde van Euphues: "This young gallant of more witte then wealth, and yet of more wealth then wisedome." In Keltie's British dramatists: bliz. 47, col. 2. Zie bibliogr. op Keltie en op Fairholt. Als tweede kenmerk van het Euphuisme mogen wij aan-stippen : alliteratie, onechte rym of assonantie, rym en woordspeling. B. V: If he finde thee wanton before thou be wed, he wil gesse thou wilt be wavering when thou art wedded. Euphues, (blz. 59.) Assonantie en rijm zijn te vinden in: Why goe I about to hinder the course of love with the discourse of law. (blz. 81). En in: We merry, you melancholy; we zealous in affection, you jealous in all doings; you testie without cause, we hastie for no quarrel, (blz. 43). Ziehier nu een voorbeeld van woordspeling: It is not the descent of birth, but the consent of conditions that maketh Gentlemen, neither great manors, but good manners. (blz. 192). Het dient opgemerkt te worden dat de alliteratie, vóór en na Lyly, door de verschillendste schrijvers wordt gebruikt en dat ze dus, als zoodanig, geene eigenaardigheid van het Euphuisme mag heeten. Hetgeen echter Lyly kenmerkt is de wijze waarop hij ze aanwendt : sprekende over de parisoni- sche antithese zeiden wij dat zij niet in het denkbeeld maar in den vorm bestond : welnu het is juist als een middel om de aldus gansch artificieel tegenover elkander gebrachte woor- den meer te doen uitkomen, aan te stippen, dat Lyly de allite- ratie, even als het onechte rijm, het rijm en de woordspe- ling, laat dienen. Daarom is bij hem de alliteratie niet altijd eenvoudig ; dat is te zeggen men vindt niet immer één en de zelfde letter in de allitereerende woorden van eene reeks zinnen; maar ze neemt zeer dikwijls den vorm van de gekruiste alliteratie aan. Het schema van een allitereerenden volzin is dus niet altijd b=b=b=b . . .. 17 door verscheidene zinnen heen, zooals in ons voorbeeld op bladz. 16, maar niet zelden :. zin: f—-l—g—m 2° zin: f——l—g—m enz. Zoo ontmoet men : « That all that are woed of Love should be wedded to Lust ». | (blz. 43). en nog ingewikkelder : « Although Aetherto Euphues 1 haue shrined thee in my heart _ fora trustie friende, I will shunne thee heereafter as a trothlesse foe. (blz. 90). Waarvan het schema is : h sh h t f h h t f Maar deze « transverse alliteration » zooals Weymouth ze noemt, ofschoon kenmerkend van Lyly’s styl is verre van overal en uitsluitend vór te komen, en ik kan mij moeilijk met D* Landmann’s volgens mij overdreven uitspraak vereeni- gen als hij beweert!) : « There may be alliteration in anti- Üetical sentences *) and nevertheless the style has nothing to do with Euphaism. » Het derde en belachelijkste kenmerk van Lyly's prozastijl ste zoeken in zijn overmatig aanwenden van allerlei verge- lijkingen getrokken uit de Geschiedenen de Mythologie der Oudheid, ook wel uit het dagelijksch leven, doch vooral ont- leend aan een phantastische wetenschap die voor natuurkunde wil doorgaan maar die Collier zer terecht met den naam van « unnatural natural philosophy » bestempelt. Deze onnatuur- ljke natuurlijke historie, die volgens D° Landmann aan Plinius ontleend is, schrijft inderdaad aan dieren, planten en Seien de wonderlijkste eigenschappen toe die men kan uit-denken, en wordt door Lyly op elke bladzijde van zijn boek met den meesten ernst aan den goedwilligen lezer opgedischt. In zijn introductie tot Euphues, blz. XV, noot. Zoo kunnen wij o. a. de volgende naturwetenschappelijke wijsheid opdoen : "The filthy Sow when she is sicke, eateth the Sea-Crab, and is immediately recured : the Tortoise having tasted the Viper, sucketh Origanum!) and is quickly returned : the Beare ready to pine licketh up the Ants, and is recovered : the Dog having surfetted to procure his vomit, eateth grasse and findeth remedy : the Hart being perced with the dart, runneth out of hand to the hearth Dictannum 1, and is healed. And can men by no hearbe, by no art, by no way, procure a remedy for the impatient disease of loue! Ah well I perceive that Loue is not unlike the Figge tree, whose fruit is sweet, whose roote is more bitter than the claw of a bitter : or like the Apple in Persia 1), whose blossome saucyth lyke Honey, whose bud is more sower than Gall. Elders vernemen wij met belangstelling : "That though the Spider poison the fly, she cannot infect the Bee. (blz. 58). En op een andere plaats dat Though the Camomile, the more it is troden and pressed down, the more it spreadeth, yet the Violet, the other it is handeled and touched, the sooner it withereth and decayeth." (blz. 46). Het is vooral deze soort van vergelijkingen die aan het Euphuisme eigen is. Zinspelingen op de helden en goden der Oudheid behoore immers tot het gemeengoed der Renaissance, en mogen hier als een element van Lyly’s stijl slechts in zoover genoemd worden, dat hij ze in zeer groot getal aan- wendt. Daar zij echter noch van het Euphuisme, noch van eenigen anderen stijl kenmerkend zijn, maar in alle stijl der 16° eeuw eene aanzielijke plaats bekleeden, kunnen zij ons, bij onderzoek, van geen nut zijn, en zullen dus onbesproken blijven. Trachten wij nu een samenvattend denkbeld van Lyly's stijl te vormen, zoo kunnen wij hem beschrijven als bestaande t) De cursiveering is van Lyly. 19 uit 1° de partsontsche antithese en het parallelisme der zinnen, vaak toegepast op rhetorische figuren, waaronder bijzonder de rhetorische vraag; gecombineerd met 2° allite- ratte (eenvoudig of gekruist), assonantte, rijm en woord- speling;  is geaffecteerd, zoals men ziet, niet zoozeer wat het woord of het denkbeeld, betreff — wat met Soraisme, Italia-nisme en andere stijlen het geval is — dan wel voornamelijk wat den zinbouw aangaat; het is dus hoofdzakelijk een gemaaktheid van syntactischen aard, en volkomen te scheiden van de overige stijlen die in de 16° eeuw gebloid hebben. Zonder in vele bijzonderbildenden te treden zullen wij verder aangeven, onder verwijzen naar D" Landmann, die het op beslissende manier heeft bewegen *), dat het Euphuisme uit Spanje afkomstig, en aan Don ANTONIO DE GUEVARA(+- 1545) te danken is. In 1529 had deze zijn Libro aureo de Marco Aurelio emperador : y eloquentissimo orator dat juist den zelfden stijl vertoont als Euphues, uitgegeven. Reeds in 1532 werde het door Lord Berners in het Engelsch vertaald, en op deze vertaling, die verscheidene uitgaven beleefde, volgde sen tweede in 1557 van de hand van Sir Thomas North. Nog andere werken van Guevara werden in het Engelsch ergebracht door Hellowes, Fenton, Bryant en Thimme, en aldus drong het « Guevara» in Engeland, waar het echter twee kleine wijzigingen onderging : Vooreerst zinspelen Guevara's vergelijkingen op de werkelijke eigenschappen van dieren, planten en steenen, terwijl in Engeland, zooals wij zagen, de voorkeur aan een fabelachtige naturweten-schap wordt gegeven. Voort werden door de Ein eigentlicher Euphuisten de alliteratie, de assonantie, het rijm en de woordspelingen ingevoerd. Reeds vór het verschijnen van Euphues, dat ook wat den inhoud betreft, een navolging is van 1) Zie Landmann Der Euphuismus, blz. 60. Dezelfde: Inleiding tot Euphues, blz. XVI. Dezelfde: Shakespeare and Euphuism, in The New Shahspere Society's Transactions, 1880-5, blz. 252. Guevara’s Marco Aurelio, hebben eenige schrijvers Guevara's stijl gebruikt. Lyly is dus, zoals men ziet, noch de uitvin-der, noch zelfs de eerste invoerder van het Euphuisme. Hij was echter oorzaak dat de reeds bekende stijl tot zijn toppunt van popularitéit steeg, voor langen tijd in de mode geraakte en naar den roman Euphues Euphues werd genoemd. Dat het Euphuisme grooten invioled oefende op de Engelsche letterkunde der 16° eenw, en dat Lyly zich op een gansche school navolgers kon beroemen, daarover is men het nagenoeg eens. Dit is echter op verre na niet het geval — oontrent de vraag : welke plaats heeft Shakespeare tegenover het eenig licht te verspreiden. § 5. GONGORISME. De tot nog toe besproken stijlsvorten zijn nu allen te scheiden van eenig licht te verspreiden. § 5. GONGORISME. De tot nog toe besproken stijlsvorten zijn nu allen te scheiden van eenig licht te verspreiden. § 5. GONGORISME. De tot nog toe besproken stijlsvorten zijn nu allen te scheiden van eenig licht te verspreiden. § 5. GONGORISME. De tot nog toe besproken stijlsvorten zijn nu allen te scheiden van eenig licht te verspreiden. § 5. GONGORISME. De tot nog toe besproken stijlsvorten zijn nu allen te scheiden van eenig licht te verspreiden. § 5. GONGORISME. De tot nog toe besproken stijlsvorten zijn nu allen te scheiden van eenig licht te verspreiden. § 5. GONGORISME. De tot nog toe besproken stijlsvorten zijn nu allen te scheiden van eenig licht te verspreiden. § 5. GONGORISME. De tot nog toe besproken stijlsvorten zijn nu allen te scheiden van eenig licht te verspreiden. § 5. GONGORISME. De tot nog toe besproken stijlsvorten zijn nu allen te scheiden van eenig licht te verspreiden. § 5. GONGORISME. De tot nog toe besproken stijlsvorten zijn nu allen te scheiden van eenig licht te verspreiden. § 5. GONGORISME. De tot nog toe besproken stijlsvorten zijn nu allen te scheiden van eenig licht te verspreiden. Eenige wendet, zoodat höchst in den geestelijken stand te treden. Eenigen tijd nadien kwam hij aan het hof, zonder echter grootere gunst te genieten dan vroeger. Zijn latere gedichten, die hem eene Europeesche beroemdheid schonken, zijn vol van de ‘affectatie die naar zijn naam werd gedoopt. Het wordt echter door alle Spaansche deskundigen aangenomen dat hij evenmin de uitvinder van dien stijl als Lyly van het hof reeds heerschende mode te volgen, in de gratie der hoogere kringen te komen, toen hij bemerkte 1) In zijn Galatea. Uitg. 1784, II, 284. 21 Dat zijn vroegere schrijftrant niet in staat was hem de verlangde gunsten te verschaffen. Deze verandering greep plaats omstreeks het jaar 1604. Het Gongorisme heeft met het Italianisme dit gemeen, dat het een uiterst metaphorische stijl is; alleen zijn de metaphoren doorgaans nog onnatuurlijkker dan de reeds zoo vergezochte beelden der Italianisten. Van daar dat zij meestal zeer duister en niet zelden geheel onverstaanbar zijn. Om dit te bewijzen ware het afdoende te vermelden dat een tijd- genoot, Pellicer, in 1630, op Gongora’s verlangen (!) een commentaar op dezes werken schreef. In 1626 verscheen er een tweede door Christoval de Salazar Mardones, en in 1646 een derde van meer dan 1500 bladzen door Coronel.?) Deze duisterheid heeft niet alleen tot oorzaak de verregaande on- natuurlijkheid der beeldspraak, maar ook dat er zeer dikwijls opeenhooping, verwarring, ineensmelting van ver- scheidene metaphoren plaats grijpt. Ziehier tot voorbeeld  Coronista. Vive en este Volumen, el que yace En aquel marmol: Rey siempre glorioso Sus cenizas allí, tienen reposo, Y dellas oy, el mismo aquí renace Con vuestra pluma buena, y ella os habla, Culto Cabrera, en nuestra edad famoso: Con las suyas le había vitorioso Del Frances, Belga, Lusitano, Trace. Plumas de un Fenix tal, y en vuestra mano, Que tiempo puede aver, que las consumas? Y que embidia ofenderos, sino en vano? Escriva lo que vieron tan gran pluma De los dos Mundos, uno, y otro plano, De las dos Mares, una y otra Espuma. Gongora. Obras 3), bliz, 3. 4) Zie Geschichte der schönen Literatur in Spanien von Georg Ticknor, deutsch mit zusätzen herausgegeben von N. H. Julius, deel II, blz. 151, noot 1. 