Corporate financial management
sterk riekende bioemea, gednreiide wier bloei- tijd de lauge takJcen bladerloos zgn, veel op de graven geplant wordt; de MelaH {NyctaH' tAes Samdae), eene soort van jasmijn, voor kransen en yersieringen gezooht; de Boenga^ iraeking (Ferguiaria Odoraiuuma)^ eene der meest om haren gear vermaarde bloemen; de Auffsoeia of Bowga djaroem-djaroem (Pavetia Coecinea), door hare prachtig roode bloemen bekend; de Boenga'mkrah (Caeta^nnia Puteher* Ttma), met schoone bloemen Tan een geelaclitig icharlaken; de Nagasari (Mestta F&rrea); de Soendal malam {Polgamthes Tuberosa\ een bol- gewas, dat des nachts een aangenamen reuk Terspreidt; de Kaijoebong {Datwra Alba), met prachtige groote witte bloemen; de Bajam of hanenkam (Cehaa CrisUUa), sommige soor- ten Tan Pandanen (Fandan) en van Orchideen (Angrek), en de Doelanali, eene soort Tan Dendrobium, wier bladeren in iV^aMi^-bladen gewikkeld en in rijst gestoomd worden, waar- door zich een sterke, maar niet aangename genr ontwikkelt, die echter bij de inlanders zoo geliefd is, dat zij de dus bereide bladeren vaak in de faaren dragen. Bestaat er in de Flora Tan Sumatra een be- langrijk Terschil met die van JaTa, niet min- der in het oog loopend is dat verschil met betrekking tot de Fauna. De orang hoeian (Si- mia Satgnts), die in de lage, moerassige wil- dernissen Tan Sumatra's Oostkust leeft, ont- breekt op JaTa geheel. Van de langarmige gibbons, die in het gebergte op de toppen der boomen leTen en bekend zijn door bun een- toonig gesohrei, heeft Sumatra twee soorten (Hylobaies Syndaetgiw, Mai. Siamang, en By- Maies Variegatus), die geen Tan beiden op Java Toorkomeo, waar dit geslaoht door eene andere soort {Hglobaiea Leueiscui) wordt Tertegenwoor- digd. l)e slank-apen {SemiMpUhecns) zijn op beide eikinden menigvuldig, maar door andere soorten Tertegenwoordigd: aan de meest ge- wone soort van JaTa, den in troepen leTenden loeio€ng {S, Mioirus), beantwoordt op Sumatra eene gekuifde Terscheidenheid {S, Criiiaims); en de schuwe, eenzaam lerende soerili {S, Mi- traius) Tan eerstgemeld eiland wordt op het laatste Terrangen door twee naauwTerwante soorten, zamengeyat onder den naam Tan iunpei {S, Melalophut en S. Flammatms), Onder de meerkatten komt de zeer Terspreide Cerwpi- ihecva Qgnomoigus op beide eilanden Toor, maar de zachtzinnige ba^oek of Lampongsche aap {Inmus N€PtesiHnu», gemeenlijk Laponder-aap geheeten), die op Sumatra tot het plukken der kokosAoten wordt afgerigt, is aan Java neeod. De trage, den gaasohen dag slapende en des nachts inseoten jagende Stenqps TardigradMi en eene soort Tan Tliegende kat {OaiBopUkeeiit Varugahu) Tertegenwoordigen op beide akoden de halfapen of iemurinen, maar zoo het voor- komen Tan het spookdier (7l0r«i» iSjptf^/mi) op Sumatra, dat nog eenigzins onaeker scldjot, zich boTestigt ^), heeft ook hier dit eiland ee&e soort die op JaTa ontbreekt. Van de handTleugdigea of Tledermuizen kent men 37 soorten op JaTa tegen slecbts Si op Sumatra, waarTan 18 met JaTaache overeen- komen. Onder de laatste noemen wij den be- kenden kalong of Tliegenden bond (FUropm Edulu\ de grootste, talrijkste en wegens het goede Toedsel, dat haar Tleesch opIoTert, ook tevens nuttigste soort. Het Terschil beptalt zich niet tot soorten; drie geslachten die op JaTa Toorkomen {Megaderma, Nfdem en Bm- baUomtra) zijn op Sumatra niet waargenomen. Inlusschen mag men aannemeny dat op Su- matra nog soorten zullen TOorkomen, die tot dusverre aan de opmerkzaamheid onzer natuur- onderzoekers zijn ontsnapt. Niet minder in het oog loopend is het Ter- schil bij de Terscheorende dieren, Toorsl bij de grootere soorten. Van de insektenetende zijn de sierlijke en dartele toepepg (^V^«, CladobaUs of Eylogaie) in twee soorten aan beide eilanden gemeen, terwijl Sumatra nog eene derde telt {Hglogale Tana), Ook hebben beiden den zeldzamen Hgkmys SmiUm en d^ zelfde soort Tan spitsmuis {Sorex Mgotum); maar Sumatra alleen de Oymnura Sqfieiiij diie in uiterlijk TOorkomen naar de buideidieren tsd Amerika zweemt. Onder de kleinere Tleesch- etenden zijn aan beide eilanden gemeen Mgdatt MeKceps of sigoeng (stinkdas), dieu de natuur een Tcrdedigingsmiddel schonk in den walge- lijken reuk, dien hij Tan zich geeft als gevaien hem dreigen; Lutra LepUmgx, eene soort nn otter, die zoowel in stille als wild bruisende stroomen gCTOnden wordt; de moedige en boos- aardige HerpesUs Javamcus, ook wel de Jaraan- sche ichneumon genoemd ; Lin»ang OratUU, een diertje dat de inlanders onder de tijgars rang- schikken en matjan tjtmgkok noemen; Musi^ ffardwickii, eene soort Tan wezel^ die op Jan slechts op hooge bergen, op Sumatra <karen- tegen ook in de moerassige bosschen nabij bet strand is aangetroffen; Faradwpwrus Mmetig*, de bekende moesang, die gaame in de koffij* tuinen rondsluipt en op de koffijbessen aast, >) Zeker is ziijn voorkomea op h«t naborig* Banki. su. 7U3 waarom hij soma koiBj-iftt geaoemd vordt; en AreUcik FmdeiUtUa of de biniowomf^ die zich liebt in weinig toegankelijke boflochen met vilde TiroxulYruohten Toedt. Maar nerens deee soorten beeft Java alleen JSfydatu OtienUUis en Faradoxwm% Triwrgatwi Sumatra alleen Luira Simmng^ Musieia Nudipes en Faradowwru$ Lw» eomyilax. Of de vilde bond van Sumatra {Co- nii Swmairanna) van den adjak van Java (Ca^ nia Ruiilani) al of niet verschilty is nojg niet uitgemaakt. De builengewone sobuwbeid dezer dieren is oorzaak dat zij xich aan de nasporin- gen onttrekken. De civetkat van Sumatra (Vi- terra Zib&iha) wordt op Java door de Fiverra Baue vervangen. Under de kattensoorten sijn de geatreepte tijger {Felis TigrU) en de panther {Felii FM-dtu), alsmede de Ueine FeHs Mimt- ia, aan beide eilanden gemeen» maar Felii Ma- crocelis eu Felis Flaniceps worden slechta op Sumatra gevonden. Eindelijk is bet geslacbt der beeren op Java in bet gebeel niet verte- genwoordigd, terwijl op Sumatra de Malebche beer of broeang (Ur^us Malay amu) in bet ge- beel niet zeldzaam is. W&t de knaagdieren betreft is Sumatra bij- londer rijk aan eekhorentjes (ScimruSt in bet Maleiscb onder den naam van toepei begrepen). Het beeft daarvan acbt soorten, waaronder drie die op Java niet voorkomen, terwijl daarentegen Sumatra twee Javascbe soorten mist. Van de vli^^nde eekborens beeft men op Sumatra alleen Fleromya NiUdia waargeno- men, op Java, bebalve dese, nog drie andere soorten. De soorten van ratten sdjn op beide eilanden deselfde. Daartoe beboort Mw Deeu^ manus, de gewone of bruine rat, die, uit Azie af komstig', tbans ook in Europa de zwarte rat scbicr geheel verdrongen beeft. De roode boech- rat van Java {FUhechir Melanunu) is op Su- matra niet waargenomen. Van de stekelvarkens bezitten beide eilanden den Landak {Hyftrix Fateteulata), maar Hystrix Ma^ftoura beboort alleen aan Sumatra. £indelijk mist laatstge- noemd eiland bet geslacbt baas, dat op Java door Lepui Nigrkollis vertegenwoordigd is. Uit de orde der tandeloozen bezit de gebeele Arobipel slechts eene enkele soort, bet Javaan* sebe scbubdier {MamU JavaMua)^ dat ook op Sumatra niet ontbreekt. Maar nergens loopt bet verscbil tusscben de beide eilanden meer in bet oog dan in de orde der dikbuidigen. Het geslacbt olifant, in bet algemeen meer aan bet vaste land van Azie eigeuy leeft op Sumatra in eene slechts bier voorkomende soort {Elephas Sumatranujf), terwijl bet op Java in het geheel niet gevonden wordt. De rhinooeroz die Java b^woout (BMnocertu SomUneui), veraohilt van dien van Sumatra {Bhhocerci SumairaaMB), daar de eerstgenoemde alecbts 66n boom beat en laatatgenoemde een tweeden kleineren, dien bij boven den gewo- nen draagt, met de Airikaansche soorten ge- meen beeft. Ook de tapir van Sumatra wordt op Java gemist. Van de wilde zwijnen wordt Sus Fitiaius op beide eilanden. Sua Ferruco* iMs alleen op Java gevonden. Het voor- komen van den hippopotamus op Sumatra, door Mabsdbv verdedigd, wordt tbans alge- meen voor eene fabel gehouden. Onder de berkaauwers eindelijk is het ge- slacbt Baa op Java vertegenwooidigd door den boM^eng of wilden stier {Boa Sonthicma), terw^l het op Sumatra geen vertegenwoordiger beeft ; daarentegen mist Java bet geslaobt Jniiiope, terwijl Sumatra de sohuwe Aniilope Sumairea- aia bezit. Van de berten is.de kidaug of mm- Ijak [Certua MmUjae) op beide eilanden aan- wezig, maar het waterbert (Cervua Equinua^ Mendjangan Ajer der Maleijers), dat in de moerassen in afzondering leeft, wordt alleen op Sumatra gevonden, terwijl daarentegen de Boeaa {Certua JSuaaa), die op Java zoo bijzon- der menigvuldig is, op Sumatra niet sobijnt te zijn waargenomen. Eindel^k is bet sierlijk en snelvoetig geskcht der musknsdieren {MoaeM) op Java door eene eigene soort {Moaekua Ja^ vauicua), op Sumatra door den meer verbreiden Napoeh (Moachua Napu) vertegenwoordigd. Aan het groote versohil dat wij in dezoog^ dieren tussohen Java en Sumatra hebben op« gemerkt, beantwoordt een niet minder in het oog loopend verscbil van vogelen. Daar de straat, die beide eilanden scheidt, aleohta 16 palen breed en nog met eilandjes bezaaid is, kan er ten opzigte dier vogeb, die ziob, gelijk vele roof- en watervogele, aan verre togten wagen, natuurlijk geene sdierpe scheidiog zijn, maar des te scherper is zij in de geslaohten der neushoornvogels {bueeroa), der pUii^a, der baardvogeb {bueco\ der koeroekoes {trogtm^ der eurylaimcn enz., vooral ook in de orde der duif- en hoenderaohtige vogels en al het kleine gevogelte, dat in de lommer der digte bosscben buist. Hier zijn de soorten van beide eilanden met weinige uitzonderingen verschll- lend; waar de soorten dezelfde zijn, hebben de exemplaren ven Sumatra doorgaans grooter gestalte en schitterender vederdos. * £enige weinige voorbeelden van geslacbten, die meer bepaald met het oog op de verbrei* ding over de eilanden van den Arcbipel on- derzocht zijn, zuUen den aard van het versehil 70A 8U. nader ophelderen. Van den neuBhoornyogeL {Ang" gang) heeft Suzaatra n^en soorten, Jata sleohts drie, waarvan twee ook onder de Su- matraache voorkomen. De fraai gddeurdept> |0'«, naauw Terwant met de lijstera, maar door hun bouw bestemd om op den grond, niet op de boomen te leren, siju op Sumatra Tertegen- woordigd door Tier soorien, waaronder P. Ve- muia en P. BoseAU door schoonbeid uitmon* ten, alien yersohiUend yan PUia Cyanura, de eenige soort yan Jaya. Bij de honigyogeb {Neetanmiue)y de colibri's der oude wereld, is het yerschQ minder groot. Van de eohte nee- tarinien sijn mb soorten aan beide eilanden gemeen, terwijl Sumatra drie eigen soorten tielt, Jaya alechta 46ne. Yan de yerwante arachnotheren heeft Sumatra yijf aoorten, waar- yan drie of yier ook op Jaya yoorkomen. De argpoia-fiizant (Jr^us Oiganistu)^ een der schoon- ste yogds yan Sumatra, wordt op Jaya geheel gemiat. De staart yan desen yogel is meer dan drie yoet lang en de sli^ennen der yleugels aijn OYeat hare geheele lengte getooid met eene r^ yan ylekken in den yorm yan oogen, waar- yan de tint aan bet oude brons doet denkeu. Dese yogels leyen in boschrijke streken en de manned es komen bijeen om te spelen en met hunne yederen te pronken, eyen als dit elders de paradijsyogels doen. Het yleesch yan den argus is zeer amakelijk, maar zijn gekrijsch, waaraan bij den inlandschen naam koewau ont- leend, eyen onaangenaam als dat yan den paauw. Hij wordt gemakkelijk leyend gevau- gen door strikken te stellen op plaatsen waar hq komt spelen of pronken, of waar de man- netjes de wijQes yeryolgen, maar komt daar- entegen niet ligt onder schot. De paauw yan Sumatra sohijnt dezelfde te zijn aJs die yan Jaya (Favo MuUeui of Spicifirua), maar in het met de paauwen yerwante geslacht der spoor- yogels schijnt de fraai geyederde Fofypleeiron Ckalcwrum alleen aan Sumatra eigen te zijn. Het yerschil tusschen de beide eilanden yer- loochent zich eyenmin in dereptilien. Dekro- kodQ yan Sumatra yersohilt, wei is waar, niet yan dien yan Jaya, maar bij de schUdpadden sien wij de gewone yerhouding weder te yoor- Bcbijn treden, teu minate wanneer wij aiaien yan de zeeachildpadden, daar deze een element bewonen, dat aan hunne yerspreiding geene bepaalde grensen stelt. Van de aoetwater- en land-Bchildpaddeu kent men yier soorten yan Sumatra en yijf yan Jaya; onder dese zijn er alechts twee aan beide eilanden gemeen. Ook tusschen de slangen yan beide eilanden bestaat groot yerschil. Nemen wij tot yoorbeeld de yergiftige slangen yan bet gealaeht Trigfmoee' pMalus. Sumatra heeft daaryan drie soorten, Firidii, Wagleri en Jomianw, die alien groen yan kleur zijn en den staart kunnen ineeDrol- len, om zich aan de boomtakken teklemmen; Jaya heeft slechts twee soorten, waarran Fu- meeui wel een rolstaart heeft, maar bnuuTu kleur is, en BkodoiUma seer yan alle andere soorten yan den Archipel afwijkt en ook geea rolstaart bezit. Het zou ons te yer leiden en een te om- slagtig onderzoek yorderen, indien wij wilden yoortgaan het yerschil ook in de anidere af- deelingen van het dierenrijk aan te toonen. Het ontwijfelbaar gezag yan den Heer Toe- MnrcK kan ons ten waarborg strekken, dat ook onder de yissohen en ongewenrelde diereo een groot aantal o^ Sumatra yoorkomen, die men op Jaya niet yindt '). Wij wiUen nog ihn. merkwaardig yoorbeeld noemen, daar het yoor een bekend natuurond«'zoeker, den Heer Wallace, een punt yan bijzondere nasporin- gen heeft uitgemaakt. Die schrijyer had S] soorten yan ridder-kapellen (PapiUomdm) op Sumatra leeren kennen, en 27 soorten op'Java. Onder deze waren slechts 11 soorten aan beide eilanden gemeen. Onder de Sumatrasohe soor- ten, aan Wallace bekend, is waarschijnliik niet begrepen de prachtige, eerst yoorwebige jaren door Ludbkuiq ontdekte PapUh Trogo*, die, daar hij op Jaya onbekend is, het aantal der soorten waardoor beide eilanden yerschilleB nog met Oil yermeerdert '). Yergelijken wij de Fauna yan Sumatia met die yan Borneo, dan yinden wij ook wel eenig yerschil, maar in het algemeen eene yeel groo* tere oyereenkomst dan tusschen de Fauna yan Sumatra en Jaya. Borneo heeft met Sumatra den orang hoeUm gemeen; of de soort geheel dezelfde is mag nog betwijfeld worden. De Semnopithecui Qrisiaius, de Imtui Ifemetirimu, de Tarsius Spectrum, de OaleopUiecua Variega' /m, alien apen en half-apen die Sumatra yan Jaya onderscheiden, komen op Borneo yoor. De Hntangan of neusaap yan Borneo {SernM- pitheeiu Naneut) is yolgens oude getuigenissen ook op Sumatra te huis, ofiBchoon onze latere natuuronderzoekers hem daar niet hebben ge- yonden. De Fauna yan Borneo is yoor een «) Coup (Foeil, Vol. 11, pag. 98, ') Beze oyenchoone vlinder, die x^n naam aan de oyereenkomat s^ner klearen met den Togel li'Offon EetplendeKt dankt, ia beachreven en afge- beeld in het derde Deel van het Tijdichrifi voor €tUomologi« (1^60). so. 705 groat deel nog ie weinig bekend, dan dat zij ous veigTUinen son die toenadering door vele Eekere TO(»:beeldeD te staven. Zoo is b. r. door 0XIK6 natnnrondersoekers geen olifant of rhinoceros op Borneo gesien. OlifRntstanden van Borneo's Oostknat te Singapore ') aange- bragt, hebben eTenirel bet sekere bevijs ge- leverd, dat dit dier aan Borneo niet geheel vreemd is of altbans geweest is, maar de mo- gelijkh^d bl^ft bestaan dat bet er door de Ghinesen van bet vaste land van Ade is in- geroerd. Ook de berigten omtrent bet Yoor- komea van rhiiiocerossen sijn niet geheel te ▼ertrouwen, en laten bet in ieder geval on- zeker of de soort met die Tan Sumatra of met die van Java overeenkomt. Onder de die- ren die Sumatra van Java onderscheiden, heeft bet eobter nog met zekerbeid de volgende met Borneo gemeen: Fieropus Funereus, HylogaU Tana, LtUra Smung, Felis MacrocelU en Pla- mcepM, Musiela Nudipes, Fiverra Zibeiha, Pa- radaamnu Leucon^sias, Ursus MaUtyanus, Sciu- nu Modeitus en ExilU, Tapirus Indievs, Mo* ickus Napu en Cermes JSquinus. Ook de Argus- fiasant is aan Borneo met Sumatra gemeen en van de nenshoomvogels heeft men er zes soor- ten waargenomen, alien, bebondens eelie kleine verscheidenbeid in €6ne, met soorten van Su- matra overeenkomende, terwijl van de 21 soor- ten van Papilioniden, die door Wallacb op Sumatra zijn waargenomen, 20 ook voorkomen op Borneo. Het ontbreekt evenwel ook niet aan punten van verscbil tusschen Borneo en Sumatra, en van overeenstemming tosscbcn Borneo en Java juist daar waar laatsigenoemd eiland van Su- matra verscbiit. Zoo mist Borneo b. v. geheel den tijger, den panther en de antilope, heeft het in Byiobaies Concolw een gibbon die soo- wd van de soorten van Java als van Suihatra Terscbilt, heeft het een eigen ioepei in Hylo- gale Murina, en nevens Fiverra Zibetha een eigen civetkat in Fiverra Boiei, drie eigen soorten van eekbooms, een eigen wildzwijn in tSvs Barbatus, en in Foiamophilus Barbattu zelfs een eigen geslacht van soogdieren^ dat nergens elders wordt we^rgevonden. Ook heeft bet drie eigen soorten van PiiU^s, aoowel van die van Java als van Sumatra verscbillende, en drie eigen soorten van zoetwater- en landscbildpad- peUy nevens eene die bet met Java en Sumatra beiden en eene die het alleen met Java gemeen beeft. Merkwaardige voorbeelden van overeeur stemming met Java, bij afwijking van Sumatra, *} Zie Singapore'Tteeprut van 5 Sept, 1851, biedt het vooral nog in Cemw Fbuna en Sot Sondaieus. Maar welligt teekent niets beter de verhouding van Borneo tot Java en Su« matra beiden dan zijne Papilionideu. Het telt daar van 29 soorten, waarvan bet er 20 met SuD^atra en even zoo vtt\ met Java gemeen heeft, wat, in vereeniging met hetgeen de zoogdieien en vogelen ons leeren, duidelijk toont, dat Sumatra en Java beiden eene veel naauwere betrekking tot Borneo hebben dan tot elkander. Yergelijkt men ecfater Sumatra, Java en Bor- neo, wat hunne Fauna betreft, met de eilanden ten Oosten eener lijn, die door straat Makas- sar en straat Lombok getrokken wordt, dan vertoonen zich de drie eerstgenoemde eilanden te zamen als deelen van ^^n groot zodlogisob gewest, dat met bet vaste land van Azie zamen-^ hangt, en de overige met hunne schier geheel Australische Fauna, bun buideldieren en pape« gaaijen, bun paradijsvogels en megapodii, en bun gebrek aan apen en katten, herkaanwers en dikhuidigen, als deelen van een geheel ver- schillend zodlogisob gewest, dat even naauw met Australie verbonden is. VTel hebben ook Celebes en Batjan apen, maar het zijn uitsiui- tend bavianen, die in het Westen van den Arehipel niet voorkomen ; wel hebben Sumatra, Java en Borneo ook papegaaijen, maar het zijn uitsluitend de soorten met geringden nek, het ondergeslacht Palaeornii, dat aan de oversijde van Straat Makassar nergens meer vertegen* woordigd is. Neemt men hierbij in aanmer- king, dat de zeeen die Sumatra, Java en Borneo van bet vaste land en van elkander scheiden, zeer ondiep zijn, maar daarentegen de grenslija van dit met het Indische vastland zamenban* gend gewest door zeer diepe wateren gevormd wordt, dan kan het wel naauwelijks twijfel* achtig zijn, of de Indische Arehipel is gesplitst in twee groote deelen, waarvan het eene in geologischen oorsprong even zeker met Australie als bet andere met Azie verbonden is. Het zal de taak der botanici zijn te ondeizoeken, of ook in de geograpbische verbreiding der planten steun voor dit gevoelen te vinden is. Be en* kele bijzonderh^en die wij bier zouden kunnen aanvoereu, staan nog te veel op ziohzelf, dan dat wij er groote waarde aan kunnen toeken- nen. Maar vormen werkelijk, gelijk reeds boven werd aangeduid, Java, Sumatra en Borneo de deelen van een zamenhangend hoog-gebergte, waarvan, ten gevolge eener daling van den bodem, welligt in verband staande met bet ontstaan der vulkanen van Sumatra en Java, de lagere deelen door de zee bedekt aijn, da^ 706 SU. sal men al rerder door de onderiinge rerboii- ding Tan de Fauna der drie eilanden tot de condnsie gevoerd worden, dat de zameahang yan Java met Sumatra het eerst werd ver- broken en die van Sumatra met Borneo het langst bleef bewaard ^). Het dierenrijk draagt tot de Toeding, den handel, de nijverbeid, in 66a woord tot de welyaart der bevolking van Sumatra bij door de veeteelt, de jagt, de visscher^ en de insa- meling eeniger dierlijke produkten, die in de bosschen gevonden worden. Yan de tamme runderen, die ^op de Oost- Indisehe eilanden niet inheemach, maar van elders aangebragt zijn, ia de buffel of karbau de gemeenste en meest verbreide soort. Waar- schqnlijk werd hij er door de Hiudoes te gelijk met de rijstkultuur ingevoerd. In den loop der eeuwen is hij van het oorspronkelijke In- dische ras eenigzins afgeweken^ aoodat hij thans eene eigene verseheidenheid (Bo* BubaUu, var. Sondaica) vormt. flij wordt op Sumatra even als op Java gemeenlijk gebezigd als trek- en ploegdier, maar zoo het schijnt merkelijk meer tot voedsel aangewend. Witte buffels worden echter zelden gegeten, daar men bun vleesch voor ongezond houdt. In de bosschen van Sumatra leven soms kudden wilde buffels {Karbau djalang), die men echter niet als tot de oorspronkelijke Eauua des eilands behoorend, maar slechts als verwilderd beschouwen moet. De oorzaak dier verwildering wordt aangeduid door hetgeen het r^geringsverslag over 1861 omtrent Falembang aanmerkt: #het vee loopt ^in het wild rond, waardoor het veeltijds eene #prooi wordt van tijgers en op sommige #plaatsen tot den wilden staat overgaat." De Wilde buffel is even vlug als zich de tamme door traagheid onderscheidt '). •) Vgl. over dit onderwerp "Wallace, Over de toiiogische geographie tan den IndUchen Arckipel, Oidt, 1864, Dl. II, biz. 164 vv., en Over de phy- tUehe geograpkis ffan den Indieeken Arehipel, Tijd' §ekrifl voor NederL Indie, 1865, SI. II, biz. 1 vv. •) In bet werkje van den Heer Pruts van der HoavEN, Een woord over Sumatra, I, biz. 63, vin- den wQ over de baffeU ia Benkoelen de volgende merkwaardige plaata, die op die wilde buffels een geheel ander licht werpt en ona in een nienw voor- beeld toont, hoe doelmatig aoms de handelingen van den inlander zijn, waar zij by oppervlakkige beschouwiog ona gebeel verkeerd voorkomen, en hoe vaak wij hem zorgeloosheid verw^jten, waar by dit verw^t geenszina verdient: „6e weet dat „de eigenaars van de groote kadden buffels of „ karbo.awf 0 — die se gemaks* en Teiligheidshalve De Sapi, die als het rand in engeren an beschouwd wordt, behoort tot het gewoneln- dische of Zebu-ras; op lava echter is dit ras niet zelden met den banieaff gdcruist, terwijl er ook soms Europesche koeijen zqn iBge?oerd, coodat er de runderen voor een groot gededte uit baataarden van verschillende vermeiigingea bestaan. Op Sumatra zijn in Psdang en de Fadangsohe bovenlanden de runderen door- gaans kleiner, fijner en sieriijker gebouwddan op Java, en bijna zonder uitzondering vaal geelrood van kleur, behalve de biHen en de benedenhelft der pooten, welke deelen doorgaans wat lichter en witaohtig zijn. Even als op Java is er bij den stier de bult bovcn de scbof^ die het Zebu-ras kenmeiict, weiaig of niet te bespeuren. In fienkoelen en de Lampongs vindt men meer het znivere Zebu-xas van Ben- galen, welks stieren sich door een hoogen bolt doen kennen. In hot Gouvememeut der West- knat wordt het rundvee meer dan de bnffel voor kar en plocg gespannen; in Benkoelen en de Lamponga wordt, gelijk op Java, \k\ voorkeur de buffel tot den arbeid gebruikt. Trouwens het getal runderen ia daar, even als in Palembang, zeer onbeduidend. Het paard ia mede sedert onheogdijke iijden op Sumatra ingevoerd. Volgena CbjlWfoid onderscheidt men er de raaaen yan At)ih en yin een ataat van verwildering laten loaloopea, , waardoor ze bg geen mogelgkbeid geatolen kon- « nen worden en zich beter dan in de kralen tegen „ de tijgers kunnen verdedigen — - ieder een aCzoa* ipderlgk teeken aan de ooren van hun vee hebl)ea „gemaakt, welke teekena behoorlgk in bet register „zgu aangegeyen. ledere vier jaar na vereenigcn „zieli de eigenaars en drgven de bnffels in en „daartoe gemaakte kraal, die, faikagewgze re^ i^vaardigd, uitloopt in een aterk omheind moeras, 9 met een naanwe opening. Zgn de baffels allei ,»binnen, dan wordt de valdeur digtgelaten ca „ieder merkt nn de jonge buffels, die den kcD „ toebeboorenden troep volgen. Die welke zy er „mt willen houden om te yerkoopen, te slagtea ^of te dresseren, worden met rotan-tonwen omde yborena gegooid, aan de ombeining vastgemaai:t „en de anderen we$r losgelaten. Zgn er Tolwas* »8en bnffels die zoo verwilderd zijn, dat zij niet ttiii een kraal kunnen gedreven worden endiedei ^ongemerkt' zgn en waarvan a^oo de eigenaar „onbekend is, dan heeft het hoofd, in wiens dis- „trikt znlk een buffel zich vertoont, het regtdien „te scbieten. Be eerate beeten karbouw hHi»f«h ,de tweed e karbouw djeroendjoengan. Dit schieten ^rnoet echter niet heimeiijk gescbieden, en de « ooren ea de korena waaraan men kan zieo dat 9 bet dier volwasaen waa, in de kampong vertoosd « worden," 8U. nr Batoe*bttm; beidoi dja Idem (kleuer nog dan het JaTasche paard), maar Ting en beter ge- soliikt Toor trek- dan Toor lijdier. Pogingen in de laatate jairen door het OonTemement B«Dgeveid om door Makaaaaarsohe dekhengstea het paardenras in de Padangsche boTenlanden te verbeteren, hebbea weinig resnltaat gebad. Jn het geheel wordt over de zorgeloosheid Tan den inlander met betrekking tot ziju vee ge- klaagdy ofiMlioon men getraoht heeft selfs door het honden Tan tentoonstellingen de behmg- atelling te verlevendigen ^)« Geilen vindt men op Sumatra in Atjih, op de Weatknat en in Palembang. Zij dragen den naam KaaUnnff^ terwijl de AmiHope Sttma^ irenns door de inluiders Kanifing koeian, bosch- geit, genoemd wordt. Men zou kunnen giasen dat de tamme geit van die bosobgeit afatamt. *) Hr. A. B. CBOOCKEwrr, T^e maanden in de Btdanfftekg £opm- en Benedenlanden, Qidit 1866, IM. IV, bis. 806. I dooh het is waarsehijnlijker dat sij door de Hin- does is ingevoerd. De schapen zijn steilig van vreemden^ waarschijnlijk Enropeschen oorsprong. Hun getai is zeer gering en zal tot dat der geiten staau ongeveer als I tot 6 of 8. De jongste regeringsverslagen bevatten om- trent den veestapel op Sumatra de volgendo opgaven, die ons eenigermate een denkbeekl daarvan geven kunnen, ofscboon naar het eigen oordeel der regering die opgaven niet geheel te vertrouwen zijn, en bovendien niet geno^- zaam blijkt over velke gewesten zij zich uit- strekken. Wat Palembang betreft is het b. v. niet waarschijnlijk dat die opgaven ook betrek- king hebben tot de gewesten die destijds nog onafhankelijk waren en dit ten deele nog zijn, of zelfs tot Djambi, waar het bestuur ten deele aan den Sultan gekten is. Bij de opgavoi omtrent Palembang in 1862 is de opmerking gevoegd, dat zij niet uit alle distrikten waren ingekomen. Buffels. r B^onderen r r r Paarden r M 9 6chapen en geiten www 9 I 9 § 9 U 1860 1861 1862 1863 1860 1861 1862 1868 1860 1861 1862 1863 1860 1861 1862 1863 Somatba's Westkust. BXDKOELEK. 177,261 176,504 177,621 175,867 107,457 108,220 114,196 122,450 15,454 13,983 14,807 13,992 onbekend 18,'&73 onbekend onbekend 18,035 12,979 onbekend 684 503 onbekend 170 296 onbekend 9 9 9 LAMPOirGS. 6,809 7,536 onbekend 8,243 onbekend 9 845 onbekend 9 349 onbekend 9 7,735. Palembabg. onbekend 9,898 12,870 15,935 onbekend 175 265 332 onbekend 35 18 117 onbekend 12,704 12,862 19,562 In Mandailing en Angkola werden door de Bataksche bevolking in vroeger tijd veel var- kens gehouden. Het regeringsverslag over 1862 begroot het aantal dier dieren in het Gouver- Bement der Westkust nog op 8,240; doch het Tolgende verslag zegt, dat, wegens de toene- ming van het Islamisme, het houden van var- kens schier geheel heeft opgehouden. De veeteelt schijnt betrekkelijk niet onbe- langrijk te zijn bij de onafhankelijke Bataks. De verslagen van 1861 en 1863 gewagen van een invoer van buffels en runderen uit die ge- westen in de Padangsche bovenlanden, Uan- daaling en Angkola. Geiten worden op de Westkust aang^ragt van het eiland Si Maloe. De Lampongs ontrangen eenige paarden en junderen van Java; Palembang daarentegen eenige buffels uit de Lampongs. Bet tarn gevogelte van Sumatra bestaat vooral uit hoenders, duiven, eendei et^ ganzen. 70S TO. De hoendera xqn op Sumatra ongeToer eoo algemeen als in de meeste andere landen. Zij stammen Yermoedelijk af Tan dea boschliaaii {hajam koetan of idroega\ door onze ornitholo- gen Qallut Bankiva genoemd^ die aan Samatra met Java, maar ook met het vaatelaud Tan Indie gemeen is, en dien men gewoonlijk voor den stamvader ook yan onze Europesche hoen- dera hondt. Onder de tamme hoenders ouder- scheidt men verschillende rassen; Ma&sdih noemt eene kolossale soort, djctgo geheeten en zoo groot, dat hij een baan van eene gewone tafel zag pikken, en eene zeer kleine, die ban' tam genoemd wordt. Gelijk de meeste andere eenigzins meer besohaafde volken van den Ar- cbipel, zijn ook de Maleijers yan Samatra harts- togtelijke liefhebbers yau banengeveohten («0- boeng) en men yindt op ytde plaatsen opzet- telijk daarvoor ingerigte yechtbanen (gtUang- ffang\ waarin de banengeyechten naar b^aalde regelen gehouden vorden. Evenwel laten zij ook buiten de banen hanen tegen elkander los, zoo vaak de gelegenheid zich daartoe aanbiedt. De Maleijers geycn, even als de Engelschen, aau de vechthanen kunstmatige sporen; de regte beeten golok^ de zeisvormige tadji. Door bet gebruik dezer kunstmatige sporen vordt bet geveobt misschien bloediger, maar niet wreeder, daar bet spoediger beslist is. De ge- wone yerderfelijke gevolgen yan iedere harts- togtelijke speelzucbt blijyen ook bij deze banen- geyechten uiet achter, waarom zoowel de Pa- dries als yele Nederlandsche beambten pogiu- gen hebben aangewend om ze zoo veel moge- Ujk tegen te gaan. Doch de eenige yrucht daarvan is geweest, dat men in het geheim yoldeed aan eene neiging, die vro^er in het openbaar beyrediging yond. Men kent zelfs een geyal waarin de beyolking yan zeker dls* trikt, waar de banengeyechten yerboden waren, naar een naburig yerliep, zoodat het yerbod moest worden ingetrokkeu ^). Yan duiyen vindt men op Sumatra vele fraaije soorten, o. a. eene lichtbruine soort, die halam^ en eene groene, die poenei beet; terwijl yan deze laatste fraaije yerscheidenhe- den yoorkomen, zoo als poenei andoe, donker karmozijnrood met wit, en poenei djamboe, groen met paarsch, zoodat zij de kleuren yan de tfjamboe nabootst, aan welke yrucht zij ha- ren naam ontleent. Uit Mabsden blijkt, dat de Snmatranen somtijds duiven houdeu en met xyst yoeden; maar hij gewaagt yan geen be- paald ouderscbeid in soort tnaacbeii de ianine en wilde. De wUde eend yan Sumatra en Java it de Anat Areuata, eene kleine, maar fraaije soort, op Java meUwi, in het Maleiaeh iaHbii gdiee* ten. Geheel yeisohillend bienran is degevone tamme eend, iiii, die yan eldera sefagnt iiig«- yoerd. De gans, die alechts weinig Toorkomt) wijst zelfs door baren Sanskrietacliea dobui [kangsa of gangsa) hare Hindoesohe afkomstisn. De jagt heeft zoowel de yemieling van scb' delijke dieren ten doel, als de yerki^ging ?aa het yleesch yan sommige ala yoedael en van de yoorwerpen die andere voor dea handelle- yeren. Ofschoon de oiifianten in sommige gs- deelten yan Sumatra zeer menigyuldlg zqa en er soms in soholen van S5 en neer wordca aangetroffen ^), die elke plantaadje, waatheen het toeyal hen yoert, met geheele verwoesting bedreigen, en o&choon dese dieren in hunne slagtanden een produkt yan groote waarde op- leyeren, wordt er echter aelden jagt op ge- maakt. Men tracht hen echter aomtijds te yergiftigen door suikerriet met rattenkruid te leggen langs de wegen die zij gewoonlijk be- treden. De olifianten nemen, zoodra zij de wer- king yan het gif beginnen te voelen, de wijk naar eenzame bosobstreken. De waarde der tanden yerschilt naar bunnegrootte en zwaarte; de gemiddelde prijs wordt door den Eeer de Stublsr ') op / 180 de pikol gesteld. De in- zameling yan ivoor {gading) bepaalt zich meeat tot de tanden yan doode olifanten die m de bosschen geyonden worden, miaar aan het coo- genaamd leyend iyoor wordt, om de meeidere doorschijnendheid, eene grootere waarde toe- gekend. Het iyoor yan Falembang w(Hrdt meestal naar China uitgeyoerd, en men beweert dat de inzameling yoor groote uitbreiding yatbsii zou zgn. Vroeger was de kunst yan de oli- fanten te temmen en af te rigten, zoo gewooi in Hindostan, ook op Sumatra niet onbekeod. Men yindt ze in oude reiayerhalen yaak rer- meld als door de Vorsten yan Atjih tot stastsie aangewend. «) Zie Peuts yAM deb HoayEN, Sen woord over StmatrUf I, 'biz. 64, *) PauTS yAN DEB HosyEK, JEen woord over &• maira, I, biz. 50, zag in BenkoeJen eene kndde y&n meer dan honderd olifanten door een alan^ yeld trekken. Vgl. ook W. A. yAX Rejss, Ben*- neringen uit de ioopbaan pan een Inditek 0/icitr, le Serie, I, hi. 164, en het yerhaal eener oiifanteB' jag;t in het T^chr^t voor Nederh IndiS, Ja&r^. VIII. Dl. 4, hi. 97. *) I^oeve eener beeehrijning van Felemiang (1843)b biz. 119. StJ. 709 De rhinoceros-hoomexi (ijoeh) sqn een ar- tikel, wlbrTan de waarde hoofdzakelijk door bet bggeioof Tan Aiabierea en ChineEen wordt bepaald. Ztj meenen dat Eulk een hoorn, als amulet verwerkt en gedragen, een onfeilbaar behoedmiddel is t^en ongelukken; ook bestaat hier en daar de meening» dat een beker van rhinocaroshoorn varvaardigd door zekere tee- kenen toont of de drank dien hij bevat, ver- giftigd is. Zulk een boom heeft dus iu den handel eene waarde van tien tot twintig gul- den en sooiB meer. Ook maken de Chinesen yan de rbinoceros-huid, rersch in reepen ge- aneden, eene soort van zweepen ; sommige dee- len van Let dier behooren bovendien tot hnnne vuUerief medka, De nenahoorn van Sumatra is kleiner en minder moedig dan die Tan Java^ waarom ook de jagt op hem minder geTaarlijk is. De Maleijers vangen de neoshoorns even ala de tapirs levend iu kuiien, die met takken en done bladeren bedekt worden, en« metge- epleten boomstammen of paalwerk rondom Toorzien, aan bet eens gevangen dier elken uitw^ afsnijden. Ofscboon de tijgers op Sumatra niet zelden bet leven van den menscb belagen '), bestaat er ook tot bestrijding van dezen vijand weinig ^ver bq de bevolking, in we^rwii zelfis der prcmien (ten bedrage Tan / 23 per stuk], die bet Qouvernement op bet dooden van tijgers beeft gesteld. Zij worden echter somtijds ge- Bcboten of men vangt ze door middel van val- len op versehillende wijzen ingerigt* of benut de gel^genbeid, Tersobaft door de gewooute Tan den tijger om de prooi» die b^ gedood heeft» eerst den Tolgenden nacbt te verslin- den, tot bet bereiden van water met ratten- kruid, waaraan bij zijnen dorst lescbt, na zijn hongez verzadigd te hebben. £en ander dier dat de inlander ongaarue doodt, oCscboon bet menig menschenleven aan xijue vraatzuobt opoffert, is de krokodil. In beide die gevallen, gelijk ook in dat van den olifanty sobijnt daarvoor eene gemeenschappe- lijke reden te bestaan : een geloof van verwant- scfaap van deze dieren met den menscb, dat vermoedelijk zamenbangt met de Hiudoescbe leer der zielsverLuizing, die niet zonder in- vloed op de bevolking van den Arcbipel is ge- bleven. >) Pairrs vak dsr Ho£V£N, Een ^oord over Sw tnaira, I, biz. 51, zegt dat eens in het Benkoelenscke distrikt Tallo« op eene bevolking van 7,000 cielen, in Bcht maanden tgds 65 menachen eene prooider tugen werden, IU, De groote bertenjagten, zoo geliefd bij de Vorsten en aanzienlijken op Java, in Bandjer- masin en op Zuid-Celebes, schijnen op Sumatra niet in zwaDg te zijn. £n dit is niet te ver- wonderen. Het waterhert, de eenige groote soort van dat eiland, is niet zeer menigvuldig, komt nooit bij troepen en zelfs alleen in den bronstijd bij paren voor, en kiest zijn verblijf in waterrijke en moerassige vildernissen. Ook is zijn vleesob minder geurig, grover en droo- ger dan dat van Cervus Hussa, de gewone soort van Java. Ook de Muntjak of Kidjang {Cer- vus Munljac), die meer op onze reeen gelijkty leeft in bet boog gebergte of de wocste kust- streken alleen of bij paren; en vcle iulanders bebben van zijn vleescb een bijgeloovigen af- keer. De uiteYst scbuwe antHope of wilde geit ?an Sumatra kan slecbts door strikken gevan- gen worden. De wilde zwijnen, die zeer me- nigvuldig zijn, worden vooruamelijk slecbts gedood om de groote sebade, die zij in de rijst eu andere plantsoenen aanrigten; door de Mohammedaanscbe bevolking althans wordt buQ vleescb, als onrein, niet gegeteu. De ci- vetkatten tracbt men levend te vangen, om ze half getemd in kooijen te bouden, uit boofde der kostbare, bij aanzienlijke inlanders zeer ge- achte reukstof, die zij afscheideu. Op vogels wordt zelden geschoten, docb men vangt ze door strikken van idjoe/^ (gemoeti), die soma vademen lang zijn en waarin zij zieb met de pooten verwarren, of door eene soort van knippen. Van oneindig veel meer belang dan de jagt voor de voeding en de nijverbeid der bevol* king is de viscbvangst. De verscbeidenbeid van zeeviscb, die de kusten van Sumatra op- levert, van zoetwaterviscb, die zijne rivieren en meren bevolkt, is even groot, als dit in bet algemeen op de eilanden van den Arcbipel bet geval is. Omtrent de visscberijen van Pa- lembang lezen wij bij den Heer D£ Siubjubk ^) bet volgende: ^Buiten aan de Soengsang la 0 de eenige plaats waar langs de kust geregeld #gevischt wordt. De geschikte tijd biertoe is de , Oost-moeson ; in bet overige gedeelte van bet #jaar boudt men zicb meestal bezig met bet #berstelleu der oude of bet bre^en van nieuwe f netten. Htet voorname net, dat tot visscken f gebezigd wordt, is de zegen, die van 50 tot M 100 vademen lengte beeft. Voor de kampong jr Soengsang, die aan den gelijknamigen mond #der Soengsang ligt, is de visscber^, nevens <) Froeve eener ieeehruoitu pom FtUemkawg (1M3), bl, 164, 46 710 STJ. 0 het maken van aia]^ nit de bladeren yao den jrpoelpalm (nipai-palm), het eenige middel van 0 bestaan. Ten gevolge van den verren afstand ^ van de hoofdplaats en van andere doesons # wordt de visch meestal gezouten en gedroogd ; #2ij dient, behalve eenigen nitvoer naar het ^eiland Banka, alleen tot binnenlandsch ge- ^bmik. Alleen de tripang (holothuria), die #soms ver van de knst op de rotsbanken ge- irvangen wordt, dient tot nitvoer en wordt rdoor de Chinezen gebruikt om aan eenige t vloeibare spijzen eene zekere lijvigheid bij te V zetten. rAan de zeer schaars bevolkte mondingen rder overige in zee nitwaterende rivieren ^ wordt tut vrees voor menscbenroof zelden jrgeviscbt. Maar de binnenlandscbe visscbe- #rijen in de uitgestrekte meren leveren aan #een gedeelte der bevolking een middel van # bestaan op, en uit die der beneden-rivieren M wordt de hoofdplaats van levende visch voor- #zien, terwijl de overige voorraad, voor ver- #zending naar elders, bij het vnur gedroogd 0 of ingelegd wordt." Maesbev maakt ons bekend met eene bij- zondere manier van vischvangst, die op Su- matra (en naar wij meenen ook elders in den Archipel) in gebruik is. De wortel van een zekere klimplant, toeba genaamd {Anamirta Cocculus en Anamirta Flavescens), die sterk narcotische eigenschappen bezit, wordt in het water gelegd, met dat gevolg dat de visschen bedwelmd worden, en, schijnbaar dood, op de oppervlakte drijvende, met de hand knnnen ge- grepen worden. Dit geschiedt vooral in de kommen die langs de kusten door de koraal- riffen gevdrmd worden, en, door den vloed ge- vuld, daar zij geene uitwatering hebben, het water bij eb niet kunnen loozen. Dezelfde schrijver spreekt ook met ved lof van de vaardigheid der bewoners van Sumatra in het maken en gebmiken van werpnetten, die op de kusten bijna in geen hnisgezin ontbreken. Ilet garen daartoe dienende is het reeds vroe- ger vermelde poelas of keloetci, De fijnheid van het werk, dat de inlanders zonder behulp van werktnigen verrigten, wekt onzc billijke verbazing. Mabsdeit spreekt van een zijden net, vervaardigd in de Padangsche bovenlan- den, waarvan de mazen niet breeder waren dan de dikte van een nagel, en dat ter wijdte van 16 voet kon worden uitgezet. Met znlke nettcn worden kleine visschen gevangen m het meer van Singkarah. De bewoners van de monden der rivier van Siak vinden bun voomame middel van bestaan in het visschen van eene aoort van elft» ^ boek genaamd {Alama Jfaerurus en Akaua Cte- nolopis), waarvan de knit (ielor troeboek) vordi gezouten en naar alle deelen van den Arebipel verzouden, daar zij eene zeer geliefde toespijs bij de rijst vormt. Behalve visch levert de zee in de omstrekeD van Sumatra een overvloed van kreeffcen, knb- ben, gai-nalen, oesters, iripang, eohildpaddei (niet slechts als voedsel, maar ook om de waarde van de schalen, bet zoogenaamde hrei, gezocht), enz. De doejoeng {HaUcore J)Mgimg\ een kniidetend walvischaardig dier, maar dat in uitwendig voorkomen tot de ze^ndenna- dert en waarschijnlijk het meest tot de Toor* stelling van meerminnen heeft aanleidisg g^ geven, wordt ook aan de kusten van Sunatn gevonden. Deze dieren worden door de irifaM^' visschers, gewoonlijk bij nacht, geharpoend, om- dat hun vleesoh, ofschoon tranig, een goed voedsel opievert. Ook hun vet en tanden heb- ben waarde: de laatste worden gebniikt als ivoor. De baai van TapanoeU is hjk aan de schoonste koralen; ook komt et roenigvnld^ de renzenschelp {Tridaena Qigai) voor, bet grootste bekende schelpdier, door de Maldjen Kima genoemd. De overige dierlijke voortbrengseleii no eenige beteekenis, die op Sumatra worden in* gezameld, zijn vogelnestjes, was en gomlak. 