Bijdragen tot de taal-, land- en volkenkunde
28 ihk je .22tt van Onderhandelen met inlanders va LOT Or eit Ie nZ, dat Jan en alleman er zich mel "a rl Ter Arte zet de eer der bevrediging toegekend « > Ter sruma az men dat een goede vijftal jaren later ont zn tar krid. Zoo kwam nu translateur Krijgsmar ren siyric-1g-mpe21 aanbieden om zelf naar Badroedin te EN Fo Ies mie jaarover gestelde nota van 29 Deceinber her Denk += zachte redenen bedienen en den sultan “reser, >odst hij zijn hartewensch zal aan den cn Terrase mest dan een brief aan Badroedin afgaan - ~~ =e i ~~ te veces. Daartoe had zich aangeboden een door KT Tar Faturtaze medegenomen demang Sefjo Widjaja, die ~ bina zer mea: was en te Palembang heette geboren te wee nent: rat 2$ dorpen in de bovenlanden van Palem- geeen ot tal vermoedelijk geen ander doel, dan op de Jester Wit izrwaarts terug te keeren. Wolterbeek liet se vr ver accer Palembangsch hoofd, „op het gezicht entrees menschen”, op de Tromp komen. yo sms Mee mates den schout-bij-nacht terstond in het smart ovat. chimer3<. dat huns inziens, Badroedin wel tot worsted Shawn: Pa Gevonden worden, zu dat de commissaris on sm ndter! En waarlijk, weer over de doods oane veau verte, deed Wolterbeek door tusschenkomst “No ct Nete te opdracht geven, zom”, gaande voor AN ren teudang, rte trachten den geest van den ~ 2 veer en over te halen een gezantschap te I aN “ta treeg 150 Spaansche matten in voorschot. * * Deer zoer naar Palembang stevende, boven- nets st vei vas, van een door Krijgsman geschreven sen Mi weten van Wolterbeek, stond o.a. in Sane ver gems zeggen moest, wat nu eigenlijk tet talembangs binnenlanden had bedre- . . stiart L320 berichtte Setjo, dat de sultan sas. die by ter opzending in arrest houdt. waren verkocht voor Sp. m. 1000 en den wee hoofden toegezegd. Gelukkig is de as ten Heere dat hij er zoo veilig is aïve- aug? ook zeer naar zijn vervanger Kruseman. wweners ten uiterst moede zijnde.” Noa Widjaja met zijn’ prauw vertrekken”. ta PALEMBANG EN BANKA IN 1816—1820. 681 „volkomen vriendelijk” was geweest, dat Krijgeman's brief hem ook veel genoegen had gedaan, en dat weldra Setjo uitvoerige tijding zou doen geworden. Inderdaad zond Setjo den 20" Januari andermaal een berichtje, doch ook al weder een zeer karakteristiek stuk. Den sultan had het erg veel genoegen gedaan van te vernemen, dat Krijgsman gaarne met hem wilde spreken; hij, Badroedin, had ook nooit oorlog gewild, of er ooit aan gedacht om iemand ongelukkig te maken; en wat betrof de handelingen van commissaris Muutinghe, de oor- zaken van den oorlog, Zijne Hoogheid had Setjo gemachtigd om zelf daarnaar onderzoek te doen en er naar te vragen bij alle inge- zetenen van Palembang en die van de bovenlanden’’!! Setjo zou het resultaat zijner onderzoekingen spoedigst mededeelen, beloofde deze. — Was het niet wat al te onnoozel, dat Wolterbeek nu nog Krijgsman liet antwoorden, dat zulk een onderzoek volstrekt niet in de bedoeling lag? Als Badroedin er om gelachen heeft, dan had hij dan toch waarlijk gelijk. In ieder geval werd deze laatste brief — nu weder opgehangen in het open postkantoor aan den Soensangboom (bl. 584)! — niet meer door den sultan afgehaald. En van mijnheer Setjo werd evenmin iets naders meer vernomen; hij kwam derhalve ook niet terug, ~niettegenstaande” , berichtte Wolterbeek in een brief dd 15 December 1820 aan toekoe Said geschreven, „hij zulks door de heiligste beloften verplicht was ge- weest, en ik hem met weldaden had overladen”. Toch werd op de klachten van zulk onbetrouwbaar volk een der meest bekwame Europeesche dienaren uit dien tijd achteruitgezet. Ook bleef nog altijd Wolterbeek aan de mogelijkheid van een door onderhande- lingen te verkrijgen vrede gelooven; ja bijna zou hij zijn translateur Krijgsman naar Palembang hebben gezonden. Hij zag er van af, niet zoozeer omdat hij er geen machtiging van de regeering toe had, want hij zou daarover misschien om het goede doel heengestapt zijn, berichtte hij den Gouv.-Gen. dd. 25 April 1820, maar speciaal omdat ten slotte zich weder een onderhandelaar aanbood, die nu bepaald scheen te zullen slagen ! Wij zullen ons herinneren, dat in het laatst van 1819 een lang broeiende opstand te Riouw was uitgebroken (a), doch doordien teekende Wolterbeek aan, „en beloofde mij daarvan nog wel eenig goed, ten minste ik waagde het met de beste intentie, omdat ik zoo gaarne het Gouvernement wilde ontheffen van een oorlog, die nog bitter lang zoude kunnen duren, en waartoe alle de volkeren om de West van Indië zich schenen samen te spannen.” (a) M. R. bl. 49 vv. 632 PALEMBANG EN BANKA IN 1816—1820. Wolterbeek tijdens het sluiten van de overeenkomst aldaar in 1818 het aan het inlandsch bestuur toebehoorend geschut ix /een voor het Nederlandsche fort te Tandjong Pinang had gekregen, zoomede wijl door den schout-bij-nacht tijdig bij het vernemen van het aanwakkeren der ontevredenheden in 1819 hulp was gezonden (a) werd de opstand, dank het beleid van majoor Krieger en resident- kapitein Konigsdörffer, bedwongen. Wolterbeek meende dan ook terecht vau Muntok dd. 16 Februari 1820 aan den Gouv. Gen. te kunnen schrijven: „Tijdingen, die hier op gisteren van Riouw zijn aangekomen over Lingen, vermelden, dat de Boegi- neesche muitelingen ons fort te Riouw andermaal hebben aangetast, doch geducht zijn afgeslagen; alhoewel alle tijdingen alhier komende, in de omstandigheden niets te vertrouwen zijn, ben ik echter gerust en zeer tevreden over mijzelf, dat ik tegen de meeste opinie 100 man en de Irene heb derwaarts gezonden. Het terrein voor het fort te Riouw is voordeelig en men heeft zich in 1818 dadelijk van hun geschut meester gemaakt. Ik beloof mij dus eene gelukkige uitkomst van deze muiterij” — Dit was dan een lichtpunt, waarop wel mocht worden gewezen, nu dat hij zich voor Banka zóo ongerust maakte, dat hij er het ergste verklaarde te vreezen, pwant ik voorzie in dit jaar’, berichtte hij, veene kopie van den Sint Domingoschen opstand”. Twee dagen later, dus den 18° Februari 1820, vertrok de schout- bij-nacht zelf op de Tromp naar Riouw, vergezeld door de korvet Galathea, en aan boord hebbende 50 flankeurs, 25 infanteristen, zoomede 25 pioniers. De Penang Gazette hiervan bericht gevende, haastte zich er bij te voegen, dat het moeite te vergeefs zou zijn: „out it is the general opinion at Malacca, that it would be advisable to abandon the factory at Rhio altogether rather than risk another establishment there, as no dependence could be placed on the natives in future” (a). Elders heb ik medegedeeld, hoe echter Wolterbeek’s diplomatie den weerzin des onderkonings wist te overwinnen en het vertrouwen te herstellen (4), zoodat weldra ook de Penang Gazette moest mede- deelen, dat zthe factory had been re-established under the full confidence of future tranquillity” (c). Wolterheek had zich op dien tocht naar Linga en Riouw doen fa) M. R. bl. 48. (6) In Asiatic Journal, dl. XI bl. 199. te) Zie M. R. bl. 66 vv. PALEMBANG EN BANKA IN 18]6—1820. 633 vergezellen door zijn bekwamen translateur. »Ik neem Krijgsman mede", berichtte hij tevens in den brief van den 162 Februari aan den landvoogd, „die zonder veel te praten goed werkt en mij bijzonder voldoet, hopende maar, dat deze commissie spoedig moge afloopen en naar genoegen van Uwe Exc. zal kunnen volbrengen, zullende alles doen, wat mogelijk is om aan zooveel vertrouwen van Uwe Exc. te beantwoorden (a); dan de omstandigheden laten zich niet altoos schikken.” Op Banka liet de schout-bij-nacht als militaire commandant den luitenant-kolonel Keer achter, sinds Muntinghe’s vertrek tevens belast met het gewestelijk gezag (4). Het geretrancheerde kamp te Muntok was genoegzaam voltooid, maar bevond zich noch niet in den staat , dat men er op kon vertrouwen, wegens den vochtigen grond, stortende de aarde door den aanhoudenden regen in massa's weder uit de opgeworpen wallen. Uit het binnenland des eilands kreeg men slechts uit elkander loopende berichten, dan eens goed, dan weer onrustbarend. De schout-bij-nacht oordeelde, dat voor- zichtigheid de boodschap was, zoolang de wegen of liever de voet- paden voor inlanders, want wegen waren er niet, te slecht en de bosschen te drassig waren om te ageeren. Hopende binnen eene maand terug te zijn, gaf hij resident Keer den last om zich van alle aanvallen binnen ‘slands te onthouden, waarna Wolterbeek Banka tijdelijk verliet. (c) Den 26" Februari ter reede van Linga gekomen, opende hij eene correspondentie met den sultan aldaar over de Boegineesche onlusten (d); den 38" Maart zeilde hij door naar Riouw, waar men den 11" aankwam. Doch gedurende Wolterbeek’s verblijf alhier, ontving men reeds een rapport van overste Keer, berichtende, dat eene expeditie naar Kota Wringin noodzakelijk werd (bl. 561), omdat de geruchten aangaande de versterking der vijanden zeer verergerden; de overste deelde tevens mede, dat hij daartoe de korvetten uit de Soensang terug had doen ontbieden, „wijl men uit de Zoute rivier het varen met praauwen niet kon beletten en dus het opbreken der blokkade (a) Zie bl. 650. (b) Het gouvernementsbesluit dd. 27 November 1819 overwegende, dat commissaris Muntinghe bij besluit dd. 18 te voren „is teruggeroepen naar Java”, werd de overste Keer met het burgerlijk gezag belast op eene toelage van f 800 ’s maands, boven zijn militair tractement. (ce) De sterkte-emplacementstaat van de troepen op Banka en op de schepen dd. 1 December 1819, vindt men bij Meis, bl. 141. (d) M. R. bl. 67—69. 634 PALEMBANG EN BANKA IN 1816—1820. in de Soensang voor een korten tijd ook geen kwaad kon” (a). Ter nadere verklaring dezer in strijd met de gegeven bevelen, genomen maatregelen strekke, dat de schout-bij-nacht niet éen, doch meer dan twée maanden’ van Muntok wegbleef. Wolterbeek had zich intusschen op Riouw beijverd, om de tegen het Nederlandsche gezag aldaar opgewekte gemoederen tot rust te brengen. Uit de Malakka-Riouwverhandeling weten we, dat het inland- sche bestuur er in handen was van den onderkoning Dyjafar en dat Wolterbeek hem in zijn soort een geschikt mensch had gevonden. Een latere commissaris naar deze streken, namelijk de heer Van Angelbeek, noemde hem zelfs (4), een prins met een edel karakter en gezond oordeel, maar die, uit zwakheid en toegeeflijkheid, de hem geschonken macht niet aanwendde om de misbruiken, welke de grooten zich veroorloofden, tegen te gaan en te bestraffen. Zoo was Djafar ook, toen de Boegineesche onlusten schenen te naderen. quasi ziek geworden, en had hij zich naar Linga begeven, waar hij nog logeerde, toen Wolterbeek er kwam. Doch op aandrang van den schout-bij-nacht, had de onderkoning dezen nu naar Riouw gevolgd, waar onmiddellijk na zijne komst de onderhandelingen over eene verandering in het reeds in 1819 gewijzigde contract van 1818 (verg. noot & op bl. 482) geopend werden en wel door tusschen- komst van den waarnemend resident, fiskaal Jan Hendrik Stecker. Toen Djafar echter toonde tot geene redelijke overeenstemming geneigd te zijn, overhandigde Stecker hem den 5" April 1820 een schrijven van den schout-bij-nacht, dat tevens als een ultimatum luidde, hetgeen den onderkoning den 7" tot toegeven bewoog, en hem schriftelijk deed verklaren, dat hij met de gedane voorstellen genoegen nam, en dientengevolge ook de door Riouw in leen gege- ven kanonnen, die op ons fort te Tandjong waren, aan het Neder- landsche gouvernement werden afgestaan. In dat opzicht slaagde alzoo Wolterbeek volkomen, zóo zelfs, dat ter gelegenheid der volgende expeditie van generaal De Kock, Linga met zeven prauwen de onzen heeft bijgestaan. Maar met de pogingen, die de schout-bij-nacht ook van Riouw aanwendde, om den sultan van Palembang tot onderhandelingen te bewegen, wilde het nu evenmin vlotten De bevelhebber te Riouw aankomende, had namelijk bij af- (a) Rapport dd. 1 Mei 1820 van den schout-bij-nacht aan den Gouv. Gen. (b) Aangehaald in de noot 1 bl. 856 van Kniphorst’s werk over den Zeeroof. PALEMBANG EN BANKA IN 1816—1820. 635 wezen van Djafar, het bestuur waargenomen gevonden door zekeren toekoe Said, die naar het oordeel van den gouverneur van Malakka, van kapitein Elout, van den resident van Riouw en van alle autoriteiten, die met hem te doen hadden gehad, voor een „zeer geacht” man doorging. Nog laatstelijk bij den Boegischen opstand waren door hem gewaardeerde diensten bewezen. Later hoorde Wolterbeek van overste Keer, weer geheel andere berichten. ’t Zou een zeer dubbelhartig man zijn, ja de grootste maker van stille kruitfabrieken op Linga! Doch deze officier had weleens meer bij Wolterbeek ongunstige berichten aangebracht, die naderhand niet juist bleken (a), en zoo hechtte de schout-bij-nacht minder waarde aan die getuigenissen, zij het dan ook, teekende hij in zijn journaal op, dat rde Duivel altoos in het spel (kwam), als men iets goeds wil verrichten”. Die toekoe nu kwam eens op zekeren morgen met Wolterbeek over de Palembangsche zaken spreken, een hezoek, dat later her- haald werd. Badroedin was zijn voormalige speelkameraad”; toekoe zeide „zeker te weten, dat de sultan van Palembang naar vrede verlangde", gelijk aan den landvoogd werd gerapporteerd. »En heeft mij zaken verteld”, schreef Wolterbeek dd. 23 April 1820 aan resident Keer, „welke (voor de helft maar waar zijnde) ge- noegzaam zouden zijn, om een volk tot wanhopigen opstand aan te moedigen, zooals dan ook is gebeurd; hij verzekerde mij, dat de sultan vrede verlangde, maar (wantrouwend zijnde) daartoe niet kon overgaan, vreezende een zeker heer weder terug zoude komen.” Dat zeker heer was Muntinghe; ‘t is of inlanders een neus voor dergelijke aantastbare punten hebben. „Sedert het vertrek echter van den heer Muntinghe”, berichtte ook Wolterbeek dd. 25 April 1820 aan den Gouv. Gen., „schenen de gemoederen van de inlanders meer kalm te worden, en zelfs die te Muntok woonden, vermeenden nu een oogenblik te zien, waarvan men tot vredesonderhandelingen nuttig gebruik zoude kunnen maken.” En zoo werd dan ook pu weder toekoe Said als bemiddelaar in partibus infidelium aangenomen, zonder dat het iets uitwerkte, zooals we nog in het laatste hoofdstuk zullen zien. -; Den 10° April zeilde Wolterbeek naar Banka terug, waar hij den 19" aankwam. De door overste Keer bevolen expeditie bevond de schout-bij-nacht afgeloopen, zoodat de korvetten naar de Soen- sang waren teruggekeerd. Heel veel succes hadden Keer’s militaire (a) Verg. o.a. noot b op bl. 58 M. R. 6e Volcr. VII. 41 Gad PALEMBANG EN BANKA IN 1816—1820. net genad. rapporteerde de opperbevelhebber naar de vyeermng oc. De movers waren uit de omtrekken van Kota- entreven =n vijf banner prauwen, die de rivier waren tisdat. reat ell \ vett mede: vac nen zenumen, doch slechts weinig opstandelingen versen vinmvet. ie averste Riesz had met zijne troepen in de wer ve Ovseneten 2 cuet Kunnen naderen, wegens de slechte wacu. Jt ce ‘azen toor de bosschen zelven moesten aanleggen. eas vitter senreef je opperbevelhebber zacht afkeurend, rde temucuu eee veer vertrouwen op de inlandsche geruchten swciyun te eedt iiffirente malen, zooals ook na, hebben u rwuracatg den aangroei der vijanden volgens die verde -vurkomen. goo oordeelde ik, dat de verlating der me «= “Muettte cat VUUE een oogenblik niet meer zoo zeer in Nn ven teuten egen het nut, hetwelk de heer Resident vovurste we: voorstelde, ofschoon het aanhoudend 8 cuir “ver amede vergroot werd door diezelfde ow en ver vuren enden den heer Resident aanhoudend a a asus’ giinen we meidea, die meerendeels op weinig of oogranden. zumter te kunnen begrijpen, wat redenen ‘evveu. Je wovur-bij-aacht zelf had overigens even- wel CE Stonen gegeven, dat onze schepen aa Vacu Jet Sinnenvaren van prauwen te be- ‚ taba aoc ate se °@e aus u xo raa hs = ‘+ mom groeiden waren natuurlijk de e Wet zitsehe bladen stonden vol van onze vormers als een gevolg van slecht bestuur, waar nr coottrffelyke instellingen plaatsten, teow pr zoed als ontvolkt was ten bate Noace~: Te midden van al dat gehuichel vun oer mtieund, enz. enz., is het eene ware ‘von ww sea Dedschtzaam woord te stuiten a1 12 Maart 1920 (4). De briefschrijver 1 uetedeelingen omtrent den Boegies avi Subsvert gepleegd, niet betwisten, Sceveally speaking, however, the recol- : ‘se. wen already occasioned in those a N a N° 2 x ta LY veditie Meis, bl. 142—115. Wat ‘we succes nogal bevredigend was © teres dl. A. bl. 512. PALEMBANG EN BANKA IN 1816—1820. 637 parts by an avaricious spirit of mercantile competition, suggegts to us the propriety of receiving with a considerable degree of caution, not only the Dutch accounts of their own proceedings, but those likewise which may, from time to time, be communi- cated respecting them by their rivals in the eastern trade. We certainly find it difficult to comprehend upon what principle any of the Asiatic tribes can feel that affection for Europeans, which it is so much the fashion for us to boast of as a nation, and to despise as individuals.” Dat was in dit opzicht des Pudels Kern. XXX. Wolterbeek’s oordeel over Muntinghe. Toen Muntinghe, in Juli 1819, verjaagd uit Palembang, op Java terugkwam, had men zich kunnen voorstellen, dat hij door de on- genade der regering was getroffen en men hem niet meer had ge- zonden in eene commissie, die zoo smadelijk bleek geëindigd te zijn. Over het billijke van eene dergelijke opvatting kon dan nog verschil van meening rijzen; voor hem zou kunnen aangevoerd worden, dat de grondfout had gelegen in de door de regeering zelve voorgeschreven politiek om den Engelschgezinden sultan te vernederen en diens broeder weder macht te geven, zonder dezen " geheel te voldoen; tegen ‘scommissaris’ beleid viel op te merken, dat aan hem uitsluitend de beoordeeling der omstandigheden was opgedragen , dat ook wellicht van hem zelf de voorschriften waren uitgegaan, dat hij zich niet maanden en maanden van de hoofd- plaats had moeten verwijderen, kortom al wat de wijsheid gemak- kelijk vindt na te pleiten. Maar weinig billijk mocht het heeten om «u de teleurstelling over het mislukken der Wolterbeeksche expeditie op hem te doen vallen; daarentegen slechts in den schout-bij-nacht het slachtoffer te zien van de door zijn mede-commissaris verkeerd gegeven in- lichtingen en van den tegen dezen bij de bevolking bestaanden gloeienden haat. Hoe ver die partijdigheid tegen den commissaris ging, hoezeer de schout-bij-nacht zelf daardoor uit zijn karakter als militair bevelhebber viel, bewijst het feit, dat deze ook Muntinghe van de verkeerdheid heeft beschuldigd, dat bij de troonsverheffing 655 PALEMBANG EN BANKA IN 1816—1820. van Badroedin niet het geschut uit den kraton was wegge- nomen (a). Wellicht had de commissaris daarvoor destijds aan- nemelijke redenen, b.v. dat hij geen wantrouwen wilde toonen: doch laten we aannemen, dat het eene fout, eene zeer groote fout. is geweest. Hierdoor werd echter eene streep gehaald bij de hand — having van Muntinghe als commissaris en het standpunt van de wo schout-bij-nacht bracht volstrekt niet mede, om daarmede hem mu nog te belasten, wijl in het advies van 81 Juli uitdrukkelijk er tegen was gewaarschuwd, niet slechts dat Badroedin kruit, lood en geschutbediening in ruime mate bezat, maar ook vdat in dev kraton, of althans onder het bereik van den sultan nog zoow el stukken geschut gevonden worden, als hij zoude willen”. Het was aal den militairen bevelhebber om daarmede rekening te houden, dam WOP zijne expeditie te organiseeren, niet om beschuldigend te pleiten, ia! de stukken er waren. Het is, naar den uitslag beoordeeld, bum ten kijf eene onvoorzichtigheid van Muntinghe geweest, dat hij met el groot deel der militaire macht de binnenlanden introk, Palembz=™& nagenoeg zonder verdediging latende, maar was het niet kleinzie=l 28 van den schout-bij-nacht en geheel misplaatst, hem dit te verwy@-©&™: in het verslag dd. 28 November 1819 aan den minister van Mara me, over het mislukken van Wolterbeek’s eigen expeditie (5)! De De velhebber was immers juist geroepen geweest om de gevolgen die! onvoorzichtigheid op te heffen, niet om over het destijds gebeu arde te preeken. Trouwens reeds door den op bl. 609 vermelden aanhef van dier particulieren brief aan den landvoogd dd. 4 November 1819, » wer de mislukking der expeditie, krijgt men den onaangenamen indraak, die steeds wordt opgewekt, wanneer verantwoordelijke beheerde= Ff: eene onderneming aanvaardende, beginnen om, zonder zichzelfte be- oordeelen, de schuld der mislukking op anderen te werpen. En ka ie treedt die feil te meer aan den dag, omdat Wolterbeek er in mec (a) Zie ook de noot op bl. 309 van de aangehaalde levensschets over Ge! schout-bij-nacht: „Naar het gevoelen van den schout-bij-nacht Wolterbeel waren in deze zaak door den heer Commissaris twee belangrijke voorzort” maatregelen verzuimd in acht te nemen:” 1° dat men bij Badroedin's herstel hem niet buiten de mogelijkheid had gesteld zich weder geducht te wapent? „door het in bezit nemen van het voorhanden grof geschut en de oorlog” ammunitién”: 2° dat men niet stand gehouden had bij de Pladjoe. Tegen d!' tweede punt, schreef ik reeds op bl. 501. (6) „Men heeft zich in de binnenlanden begeven en met groote zaken oP gehouden, zonder dat men dacht middelen te beramen tot tegendefensie. PALEMBANG EN BANKA IN 1816—1820. 639 deelt, dat de oorzaak der mislukking is geweest de „bij niemand verondersteld geworden’ werken aan de Pladjoe en Gombora; niette- genstaande Muntinghe in zijn advies van 81 Juli uitdrukkelijk had medegedeeld: Bij de Moeara Pladjoe zal waarschijnlijk een werk zijn opgeworpen!! (a) Men denke er dan tevens aan, dat de expeditie niet was ingericht, zooals het advies te kennen gaf, dat noodzake- lijk zou zijn. Men neme verder in aanmerking, dat, waar het reeds voor de Pladjoe bleek, het geschut niet deugde, dit evenzeer en in nog sterker mate het geval zou zijn geweest, wanneer de ver- dedigingswerken daar niet hadden bestaan, en men dus met den kraton zelf had moeten afrekenen... … Inderdaad, ook bij het raadplegen van vele andere papieren, kan men, dunkt mij, niet anders dan den indruk krijgen, dat Muntinghe's houding, gedurende het samenwerken met den bevel- hebber, zoowel als in zijne adviezen ter voorbereiding van de expeditie, onberispelijk is geweest; en dat alléen kon een onder- werp van overweging zijn in de verslagen over de mislukte expeditie: niets meer, niets minder. Temeer lof verdient in deze de heer Muntinghe, omdat de positie van zoo’n burgerlijk ambtenaar onder dergelijke omstandigheden, altijd zeer lastig is. De menschen zijn soms kinderachtig onbeduidend ; over kleinigheden wordt gauw getwist; verschillen van opinie nemen niet zelden hinderlijke afmetingen aan ; het minste schijnt voldoende de humeuren te prikkelen. In zijne mededeelingen aan Wolterbeek, betoonde Muntinghe niet anders dan de grootste voorzichtigheid. Wij lazen van hem in een advies over loodsen, dat hij het bijkans zou wagen het advies te geven (4); in een ander verschoont hij eene opmer- king over de Bataviasche tjunia’s met de mededeeling, dat ze niet van hem, doch van radja Akil herkomstig is (c); kortom nergens vind ik in de stukken eene enkele aanwijzing, dat de commissaris niet trachtte militaire kleingevoeligheid te ontzien. Ook zijne houding ten opzichte van den nutteloos gebleken tocht naar Banka-Kota, was niet anders dan correct geweest. De com- (a) Bijl. 33. (b) BI. 574. (ce) „Eene aanmerking, die ik hoop, dat UHEdG. mij zal vergeven, als zijnde niet van mijzelven af komstig, maar van Radja Akil, is deze, dat de kruispraauwen van Batavia, slechte roeijers zijn; dat zij dus bij het opgaan der rivier ligt zouden kunnen achteruit vallen, en of het dus niet mogelijk zoude zijn, hun roeigereedschap wat te verbeteren.” Brief dd. 10 September 1819. 640 PALEMBANG EN BANKA IN 1816—i1820. missaris had dien ontraden (bl. 553), doch dit had hem niet weer- houden, naar ons bleek (bl. 565), om zich warm te verheugen, toen het doel niettemin bereikt scheen. Als hij gereed staat om van Muntok naar de Soensang op de Blücher over te komen, schreef hij den 30° September den bevelhebber woorden van welwillende en schoone volgzaamheid (bl. 576). — Nauw aan boord of hij ont- ving van Wolterbeek een onaangenaam gesteld verwijt, van te veel goed te hebben medegenomen. Kalm wederlegde Muntinghe dd. 8 October deze teekenende kleinigheid, onder aanbieding , zoo noodig, vom mijne plaats in persoon in te ruimen” (a). Tot en met den 21° October, den dag van den vslag”, blijft hij, ingevolge Wol- terbeek’s verlangen, achteraf op de Blücher; maar den 22° laat de bevelhebber hem op de Wilhelmina komen, ten einde den staat der zaken mede te beoordeelen. Men was toen nog niet door het nauw van Selat Nama teruggegaan; omdat het hernemen der positie vóor- het nauw, onder het bereik van Gombora's geschut, wees op het plan, dat den volgenden dag de aanval zou worden hervat, ofschoon de bevelhebber toen reeds den finalen terugtocht in zijn hoofd had. Muntinghe erkende de kracht van ‘s vijands verdedigingswerken, onze machteloosheid daartegen, er geen gat in te zien (bl. 595), doch verzocht tevens om bij her- vatting van het gevecht, mede eene plaats op het gevaarlijke vlaggeschip te mogen innemen. Als de bevelhebber het in de ge- dachte krijgt, dat Muntinghe voor het slagen van onderhandelingen in den weg staat, berust deze er in, dat voortaan Wolterbeek alléen brieven aan Badroedin schrijft, zonder hierover ergernis te toonen (4). Komt de commissaris daarna op Banka terug, de gemeen- schappelijke werkzaamheid bleek ook nu zóo weinig onder de teleur- stelling te hebben geleden, dat als Muntinghe zich aanbiedt om naar de binnenlanden des eilands zich te begeven, ten einde door (a) „Hoezeer het derhalve”, luidde het slot van dat schrijven „niet wel anders te wachten is, als dat UHEdG. in zulk eene zeer omslachtige zaak, als in de beheering der Palembangsche expeditie, dikwerf door kleine om- standigheden, moet worden vermoeilijkt, hoop ik echter, dat deze explicatie genoeg zal zijn, om UHEdG. te overtuigen, dat die moeilijkheden UHEdG. niet roekeloos worden in den weg gelegd, en dat er steeds van mijne zijde alle bereidvaardigheid bestaat om dezelve te removeeren.” (B) ,.... de onderhandeling levendig te houden, waartoe de heer Muntinghe ook zeer sterk aanraadde, oordeelde zelfs (self?), dat het beter was, ik mij daarmede alleen occupeerde, en hij daarbuiten bleef, ofschoon meer bekend met den geest van het Hof van Palembang, gaarne mij zijn goeden raad in deze onderhandeling mededeelde”. Verb. ad 27 October 1819. | PALEMBANG EN ,BANKA IN 1816—1820. 641 zijn persoonlijk optreden de muitelingen tot reden te brengen, Wolterbeek hem, gelijk wij op bl. 624 lazen, in de warmste bewoor- dingen schreef, zij het dan ook op eene kinderachtige wijze , zooals men zich anders niet tegenover een raad van Indië pleegt uit te laten, hoezeer hij zijne toewijding op prijs stelde. En wan- neer eindelijk dd. 12 November 1819 de schont-bij-nacht den commissaris verzoekt om eene schets van zijn opinién te geven ten aanzien van de Lampongs, Palembang en Banka met betrekking tot het Nederlandsche gezag, zoo van den tegenwoordigen als den verledenen tijd, schrijft Muntinghe den volgenden dag: ~Aan dit verzoek zal ik beantwoorden, met al die lust en graagte, welke mij de hoogachting voor UHEdGer karakter en de overtuiging van de zuiverheid van UHEdG* bedoelingen voor het algemeen welzijn moet inboezemen. Ik zal ook voor zoover de aard der zaak zulks toelaat aan UHEdG@ verlangen trachten te voldoen, om mijne gedachten, in een zoo kort mogelijk bestek voor te dragen; doch waar die eene uitgebreider redeneering vordert om tot een zeker besluit te geraken, zal UHEdG. Het belangrijke stuk eindigt met de verzekering der gevoelens van hoogachting, waarvan het den commissaris bij elke gelegenheid aangenaam zal zijn, den schout-bij-nacht de bewijzen te geven (a). Dit alles teekent voldoende Muntinghe's medewerking. # Wij waren wel te samen” , erkende ook Wolterbeek in een brief dd. 10 December (a) Zie het hier bedoeld belangwekkend advies in bijl. 40. 642 PALEMBANG EN BANKA IN 1816—1820. 1819, dus twee dagen nadat Muntinghe's terugroeping naar Batavia ontvangen was, aan Timmerman Thyssen, sdoch altoos op eene ordentelijke distantie. Ik had echter niet over hem te klagen, zijnde altoos bereid geweest, wanneer ik iets van hem te verlangen had. Hij was echter lastig voor vele anderen, doch wanneer ik mij daar tusschen begaf, heeft hij genoegzaam altoos gehoor gegeven.” Nu jd, op een afstand! Ik kan anders niet zeggen, dat de innige vriendschap met zoo'n zwakkeling als ’n Timmerman Thyssen hartverheffender is. En ziedaar, nauw had Muntinghe aan. de op- roeping naar Batavia gevolg gegeven, immers den 25" December 1819, of dd. 4 Januari 1820 barst Wolterbeek over den ver- trokkene op hoogst treurige wijze los. Dat hij dien dag officieel zich bij de regeering op zonderlinge wijze beklaagt, dat de com- missaris het dagloon der Chineesche werkers te Muntok opvoerde, terwijl dit, de tijdsomstandigheden in aanmerking genomen , wellicht zeer noodzakelijk was, kan men nog daarlaten, ofschoon het beklag volstrekt niet te pas kwam (a): doch opmerkelijk is de volgende brief, dien de heer Wolterbeek tegelijkertijd particulier aan den heer Van der Capellen richtte: Bij gelegenheid, dat een Chineesche wankang onverwacht zich doet uitklaren naar Batavia, heb ik het gewaagd, een beknopt officieel rapport in te zenden, waarbij ik nog de vrijheid neem U. E. eerbie- diglijk het navolgende in ’t particulier mede te deelen. Sedert het vertrek van den heer Muntinghe, welke op den 25° December 181g met het fregat Wilhelmina, heeft plaats gehad, schijnt het, dat alles een meer voldoend uitzicht tot hoop heeft gekregen, als wel bij zijne presentie (b). Ik heb U.E. geschreven, dat ik met dien hoogen ambtenaar zeer wel ben geweest; dit was mijn plicht en het verlangen Uwer Excellentie. Het dient ook zoo te zijn, wilde men U.E. overtuigen, dat de zaken alhier wèl zijn behandeld geworden. Veel heb ik over dien man gehoord, terwijl hij nog hier was. Nimmer heb ik mij met die uitstrooisels ingelaten, als wanneer ik een of andere zaak in eene goede plooi konde brengen. Hetgeen ik echter sedert zijn vertrek gehoord heb, gaat te ver. Den Kapitein-Chinees, die met hem naar Palembang is komen vlugten, alles opgeofferd heeft, en van wien hijzelf zooveel goeds opgeeft, heeft hij kort vóór zijn vertrek, zoodanig met de vuist in (a) „De heer commissaris Muntinghe heeft hun dadelijk éen ropij daags laten uitbetalen, en dit heeft hen zoodanig buitensporig gemaakt. dat zij niet alleen niet voor minder willen werken, maar bovendien nog zeer slecht werken.” Verg. bl. 626. (6). Dat hij dit ook in April 1820 berichtte, lazen we op bl. 635. PALEMBANG EN BANKA IN 1816—1820. 643 het gezicht geslagen, dat aan denzelven het bloed neus, mond en ooren is uitgeloopen, zoodat, toen ik hem liet ontbieden, hy zich moest excuseeren, als kunnende zich voor geen mensch vertoonen. Kort voor de ontvangst van zijn (d. w. z. Muntinghe's) opontbod, was ik met hem afgesproken, om een der hooge priesters, welke hier zeer bij den Inlander gezien is, binnenlands te zenden, ten einde de muitelingen tot reden te brengen. Hijzelf vond dit zeer noodzakelijk, beloofde mij nog, na zijn opontbod, order te zullen stellen, dat die man vertrok, vergezeld van een pangerang, die in alle de districten zeer veel invloed had. Dan in plaats van dat, heeft hij bij mij, na zijn opontbod, daarover heen gesproken; en, niettegenstaande het aanzoek van den resident en vele voorname Inlanders om den pan- gerang hier te mogen houden, hem medegenomen; ook is de Bisschop (sic!) niet vertrokken. Kortom ik denk dat de resident door den tijd U.E. wel meer zal schrijven, wegens zijne willekeurige handeling bij zijn vertrek, wegens de willekeurige beheering van verscheidene verpachtingen, welke buiten mijn taak behooren en meer het civiel aangaan. Hij heeft zich aan mij uitgelaten, dat hij gaarne, al was het maar als resident, hier terug mocht komen, liever dan op Batavia te blijven. Indien dit U.E. mogt worden voorgedragen, vertrouw ik wel, dat U.E. zulks eerst rijpelijk zal overwegen. Nimmer heb ik gevonden, dat een mensch zoo algemeen gehaat, ja, mag ik zeggen, veracht kan zijn als die man in dezen omtrek (a). Palembangers, welke stil en vreedzaam hier op Banka leefden, welke zelfs te Palembang, en vervolgens hier te Muntok, onder hem commissaris zijn geëmployeerd geweest, komen nu (ofschoon met moeite, uit vreeze dat hij weerom zal komen) er opentlijk voor uit, dat de mishandelingen door M. den sultan, en wel principaal, de respectabelste opperhoofden aangedaan, oorzaak der laatste gebeur- tenissen zijn geweest. Een hunner zelfs (6) heeft zich aangeboden om met zijn eigen prauw en een pas van mij, waarbij hem wordt ge- permitteerd om zich naar zijne familie te begeven, naar Palembang te gaan, verzekerende mij, binnen ro a 12 dagen het verlangen van den sultan te zullen medebrengen, om over den vrede te onderhandelen. Ik heb hem gisteren laten gaan; bedriegt hij mij, dan is er een slecht mensch op Muntok minder; bedriegt hij mij niet, dan kunnen de gevolgen heilzaam voor ons land en aangenaam voor U.E. worden. Ik heb hem daarom op zijn verzoek nog 150 Spaansche matten voor- geschoten, om zoo voor zichzelven als zijne familie op eene behoorlijke manier daar te kunnen komen. Hij heeft geen andere als mondelinge (a) Zoo ook aan Thyssen, zie bl. 625. (6) Bedoeld wordt mijnheer Setjo, die Wolterbeek in de luren legde (bl. 630-631). 644 PALEMBANG EN BANKA IN 1816—1820. instructiën. Hij is een bejaard en fatsoendelijk inlander, die veel var den sultan schijnt te houden, doch ook zeer verlangt naar den vrede. Ik wil hopen deze zending goed zal uitvallen; zij wordt ten minste met de beste intentie door mij gedaan. De zendeling laat nog broeders op Muntok achter; hij was voorheen te Palembang bestierder van 24 dorpen binnen ’s lands en kon mij (wanneer hij weg wilde naar Palembang) bedriegen iederen nacht, wanneer hij maar wilde. Hij bouwde zijne vooruitzichten op hoop, voornamelijk op de zekerheid van Muntinghe’s vertrek. Muntinghe, op een tijd met mij amicaal zittende te praten, heeft van mij gevraagd een ampel stuk (welk hij mij voorheen had present gedaan wegens Palembang en Sumatra), voorgevende het de minuut te zijn en dat hij geloofde het copie daarvan, aan Commis- sarissen-Generaal overgegeven, met de Zvertsen was verloren geraakt (a): hij beloofde het spoedig te zullen laten copieeren en dan aan mij terug te geven. Dan onder allerlei voorwendsels van het niet te kunnen vinden en ingepakt te zijn door den secretaris Valkenaer, is hij ver- trokken, zonder het terug te geven, zooals hij ook heeft gehandeld met een kaartje van Billiton. Dit is immers gepremediteerd uit kwaadaardigheid, na zijn opontbod om mij bij zijne absentie buiten staat te stellen iets met nut te kunnen uitvoeren. Ik heb nog niet naar Riouw kunnen gaan, wegens mijn zwak gestel en het slechte weer, doch mijn hoop blijft nog altoos om met ultime Februari te Batavia te komen. Deze beschuldigingen tegen Muntinghe versterkte Wolterbeek nog hij een schrijven mede van Muntok dd. 17 Januari 1820. „Het is onbegrijpelijk”, leest men daarin, „welk een verbitterde geest onder de inlanders alhier is; en de stille inwoners, met een of ander onzer daarover sprekende, komen er nu rond vooruit, dat de heer M. door zijne mishandelingen van alles de oorzaak is, toteen blijk waarvan de inliggende naamlooze nota almede dient. Ik houde wel van geene naamlooze stukken, doch de beschuldigingen komen te duidelijk overeen, en de inzigten met de voorkomende punten van gedrag, zijn al te in het oog loopend, om er U. E. niet kenbaar mede te maken.” Ook aan zijn vriend, den raad van Indië Van Braam, liet hij zich met anders dan ongunstig over den gewezen commissaris uit. „De onderhandelingen’, schreef hij hem van Muntok dd. 29 Jannan 1820, zgaan slapjes, doch zeer beleefd; ik wil aan dezelven nog (a) Misschien werd bedoeld de bijlage A, vermeld in Muntinghe’s advies. boopbaegsen 40 hierachter. PALEMBANG EN BANKA IN 1816—1820. 645 niet geheel wanhopen. Zeker is het, dat men die rekt , doch ik verwacht binnen weinige dagen meer duidelijke explicatie. Muntinghe heeft hier ellendig veel vijanden. Ik denk dit muisje voor verscheidene nog een kwaad staartje zal hebben; want de zaak is van belang en men zoude zich niet moeten verwonderen, als het niet nog ‚een St. Domingo in dezen oord wierd.” (a) Waarom zeelieden zoo bijzonder rond heeten te zijn, weet ik niet; maar Wolterbeek beging, dunkt mij, in ieder geval, met zijn geschrijf tegen Muntinghe aan de regeering, een daarop uitzonderende zwakheid. En het feit valt ook niet te ontkennen, dat de schout-bij-nacht vertrouwen heeft geschonken aan menschen, die het óf niet verdienden, óf althans te veel van zich deden verwachten, als de Setjo’s en de Said’s. Overigens waren er geene bijzondere opstokerijen noodig geweest om den Gouv. Gen. tegen Muntinghe in te nemen. De regeering had o.a. gelezen den op bl. 616 vermelden brief van Badroedin aan Wolterbeek, waarin de moordenaar en verrader den commissaris als de oorzaak van alles beschuldigde. Zij toonde toen de zwakheid om bij besluit dd. 6 Januari 1820 te verklaren, dat het den Gouv. Gen. »noodig en belangrijk” was voorgekomen, om naar aanleiding van dien brief, aan Muntinghe te vragen: ween volledig en naauw- keurig verslag van al de omstandigheden, welke in Palembang hebben plaats gehad, voordat de onzen door het volk van den sultan zijn aangevallen, waarbij de Gouv. Gen. speciaal verlangt te worden geïnformeerd, van alle communicatiën, welke tusschen hem en den sultan hebben plaats gehad, zoo hij monde, als in geschrifte, en voorts, welke naar zijn inzien de oorzaken kunnen zijn, die den sultan bewogen, tot het gedrag door hem gehouden, en hebben kunnen aanleiding geven tot de nu voorgedragen klagten.”’ Ik heb er niet naar gezocht, in hoeverre Muntinghe het verlangde verslag heeft gegeven. Tegenover den regeeringslast laat zich echter nalatigheid in deze aangelegenheid ter nauwernood denken, doch in een brief dd. 22 Februari 1820 aan den minister van Koloniën, zegt de Gouv. Gen. zelf, dat geene inlichtingen werden ingediend, terwijl ik meen het er voor te mogen houden, dat daarmede dit verslag werd bedoeld, ofschoon de landvoogd ook wel iets anders op het oog kan hebben gehad. In dienzelfden brief verklaarde de landvoogd, het nog ter zijde te zullen laten in hoever de ruwheid (a) Over dat St. Dominga ook aan den landvoogd, zie bl. 632. 646 PALEMBANG EN BANKA IN 1816—1820. van Muntinghe’s optreden positief tot den opstand had medegewerkt, doch in ieder geval, bleef hij vermeenen, wat hij reeds in Augustus 1819 schreef (bl. 430) dat de commissaris niet genoegzaam Ba- droedin bespied had. »Zooveel is zeker,” herhaalde Van der Capellen, „dat hijzelf van vele gebeurde zaken grootelijks de oorzaak schijnt te zijn, zoo niet positief, dan ten minste negatief.” (a) Toen in 1821 een elftal Zeeuwen op Nederlandsch Indischen bodem nederdaalden, behoorde Muntinghe daarbij niet (4); een ieder beschouwde het als eene hinderlijke passeering. Aan Mr. H.J. van de Graaff, die wèl onder de gelukkigen was, schreef Mr. Tobias, resident van Bantam, dd. 12 Januari 1821 dientengevolge : » Hoe- zeer ik weet UHEdG. weinig prijs stelt op orderkruisen, mag ik echter niet voorbij, UHEdG. te begelukken met het bewijs van goedkeuring, wegens onzen koning geschonken. Dat echter mijn oude baas, UHEd. collega M., is voorbijgegaan smart mij; zoo is, en blijft het dan toch maar eene waarheid, dat niet altijd de mensch wordt beoordeeld, maar veelal de uitkomst over zijne daden beslist. Hartelijk hoop ik, dat hij het organiseeren van P(alembang) na de expeditie dringend zal vorderen; als ik M. was, wilde ik liever dood wezen, dan dit aan een ander overgeven” Nu, Muntinghe kon een stootje velen. Hem werd de organisatie van Palembang niet meer toevertrouwd, zij het dan ook, dat, na de verovering van Palembang onder generaal De Kock, Van der Capellen’s hard oordeel over Muntinghe's schuld aan het verwekken van den opstand zich zeer wijzigde. »Sedert’’, schreef namelijk de Gouv. Gen. dd. J0 November 1821, wis dit gevoelen aanmerkelijk bij mij verzwakt en alleen negatief blijven bestaan, in zooverre namelijk, dat ik vermeen, zooals ik het den heer Muntinghe zelven dikwijls gezegd heb, dat de catastrophe had kunnen vermeden of ten minste uitgesteld geworden zijn, bij meerdere kennis van hetgeen in het paleis van den verraderlijken sultan omging.” Van Wolterbeek’s treurige Alafsch was dus niets meer overgebleven. »Van de andere zijde, voegde de landvoogd er aan toe, „moet men niet uit het oog verliezen of vergeten, het manmoedig eu welberaden gedrag van Muntinghe in 1818, waaraan wij nu nog het bezit van Palembang te denken hebben. Want indien de zendelingen van Benkoelen zich daar genesteld hadden, zoude de verdrijving goedschiks welligt ve Spengler, bl. 44. De schrijver spreekt daar van beloofde inlichtingen. Oy Zie bl, 358 noot a. PALEMBANG EN BANKA IN 1816—1820. 647 evenzoo moeijelijk, of nog moeijelijker geweest zijn, als die van de bezetting van Singapore, van welke, God weet wanneer, wij zullen verlost worden” (a). Wie zou zich niet gaarne met dezen lof willen vereenigen ! Muntinghe’s optreden tegenover den Salmond-inval zal men steeds dankbaar moeten blijven erkennen. Het is bovendien de laatste openbare karaktervolle daad geweest van een Nederlandsch bestuur tegenover Engelsche aanmatiging, luisterrijk afstekende bij Wolter- beek’s advies, waardoor Singapore voor altijd ging verloren. XXXI. Nabetrachtingen van en over Wolterbeek, betrekkelijk de expeditie. 