Corporate financial management
Het niet scherp niteenhonden van die vier verschillende pnnten geeft dikwijls aanleiding tot eene beoordeeling van het werken eener fa- briek naar de produktie per bouw. Be hier door ons geleverde drie tabeUen zijn reeds genoeg- SBftmy om het verkeerde daarvan aan te wij- cen. Sindang Laut bijv., bij welke fistbriek men 88.36 Vo ^^^ ^''- l^-^l ^it het sap heeft gekregen, heeft ongetwijfeld beter gewerkt dan Tersana, bij welke men sleohts 77.09 '/o 8uikcr N°. 15 nit het sap heeft gemaakt; en tooh bedraagt de prodaktie per bonw tcor Sindang Laut 337, pikols tegen 61*/, pikols voor Tersana. Bij den schrijver van het overzigt, — hoe- veel goeds en waars daarin voorkomt, Hwelk getnigt, dat hij het gewigt van het vierledig oogpunt niet miskent, — worden die vier momenten toch niet scherp genoeg uiteenge- honden. Yandaar dat hij komt tot eene bewe- ring, die, hoezeer hij zich ter barer verdedi- ging beroept op de ondervinding, door de on- dervinding evepwel niet zoo wordt gestaafd, om haar onvoorwaardelijk te mogen volhou- den, dat namelijk &brieken met kleine aanplan* tingen in den regel beter resultaten geven, dan die met groote. Naar de hoeveelheid sap toch, die zij verkre- gen, zijn de resnltaten van Karang Sambong, met 300 bouws aanplant, zeer middelmatig, en die van Sindang Lant en Ardjo Winangon, res- pectivelijk met eenen aanplant van 600 en 600 boaws, vrij wat beter. Dat de beide laatstge- noemde fabrieken ettelijke pikols per bouw min- der dan de eerstgenoemde hebben gekregen, is dns niet zoo zeer het gevolg van eenen zoo veel grooteren aanplant, als wel van de omstandig- heid, dat zij respectivclijk 6000 h 6000 kannen sap per bouw minder dan Karang Sambong heb- ben gehad, en dat het' gehalte van haar sap een paar graden lager is geweest. Het is wel mo« gelijk en zelfs waarsohijnlijk, dat het langer werken dier bdde fabrieken kan hebben bijge- dragen tot deee Toor haar, met opzigt tot de hoeveelheid van het sap en het gehalte er van, zoo onvoordeelige nitkomst; maar dat lang werken is gecn noodwendig gevolg van eenen grooten aanplant. Wij zullen in den loop van ons onderzoek meer dan eens &brieken out* moeten, die, hoezeer ook met eenen vrij groo- ten aanplant gezegend, toch in eenen betrek- kelijk korten tijd den oogst afwerkten. Wat daarvoor meer bijzonder gevorderd wordt is genoegzame capaciteit der fabriek, om al het sap, dat men krijgt, spoedig en toch met de noo« dige zorg te kunnen verwerken, -— doelmatige inrigting der fabriek, waardoor gemakkelijk kan worden gewerkt en er weinig of niets verloren gaat, — - behoorlijke reeling der werkzaamhe- den, behoorlijk toezigt daarover, ruime voor- ziening in al wat npodig is tot verzekeriog van den gang dier werkzaamheden, zoo als brand- bout, kalk, olie en vet, potteu en krandjangs en wat dies meer zij, en eindeijk <— voldoen- de besohikking over transportmiddelen voor den 600 817. aanToer van het net en den afvoer van de auiker. Maar in al dat noodlge kan bij fobrieken met eenen kleiuen aanplant even zoo slecht worden voorzien als bij fabrieken met eenen grooten; en boe men ook voor alles moge zorgen, bij slot van rekening hangt tocli het definitief resnltaat^ — eene al of niet groote productie per boaw» — af van het geteelde riet. Deaniettemin zgn w^, evenwel hoofdzakelijk om andere redenen, tegen groote aaapbui- tingen. Hebben zij plaats dessa'sgewija, dat is door elke suikerrictplantende deasa op hare eigen gronden ; heeft men alzoo, by aanplantingen van 500, 600 en 700 bonws, een honderdtal kleine tninen van 6, 6 of 7 bouws, dan wordt het toezigt over den aanplaut moeijel^er, en voor den fabrikant de oontrole over het snijden en het transportcren van zijn riet, alsook de koa- ten er van verzwaard; terwijl het tw^felach- tig is, of de veldarbeid, dien de bevolking te verrigten zal hebben, minder zal zijn, dan bij groote geconcentreerde tuinen. Zoo zal bijv. het makeu van paggers of om- heiningen om de tninen, hetgeen in streken, waar men overlast heeft van wilde varkena, alles behalve eene kleinigheid is, voor twintig tuinen van 6 bouws vrij wat meer arbeid, moeite en geld kosten, dan voor een paar tui- nen, ieder van 50 bouws. Daarbij komt, dat, om den fabriekant het transporteren van zijn riet mogelijk te maken, bij aanplanting in eene menigte van kleine, uit elkander verspreide tui- neui van de bevolking voor het maken van wegen, die slechts voor eenen korten tijd.noodig iijn, meer zal moeten gevorderd worden, dan bij groote in de nabijheid der fabriek geconcentreerde tuinen ; terwijl het buitendien zeer waarschijn- lijk is, dat voor haar het verlies van grond, waarop zij niet kan planten en waarvan zij dus geen voordeel hoegenaamd heeft, — een ver- lies, dat, blijkens het jongste onderzoek naar de suikerkultuur, op 4 & 8 °/o van de uitge- strektheid der met suikerriet beplante velden kan gesteld worden ^), — voor het minst niet geringer zal zijn, waaneer men een groot aan- tal heinde en verre veiqpreide aanplantingen zal hebben. Blijft men daarentegen aan het stelsel van enkele groote, bij de £abrieken geconcentreerde tuinen hechten, da& zal, hoezeer de arbeid daarin betrekkelijk minder moet zijn dan met een aantal ver uiteenverspreide kleine tui- nen, het voor de suikerrietplantende bevolking zeer drnkkend ongerief bl^ven beataan, dat fd wat van die bevolking gelegen is buiten den kring, binnen welken de groote tuinen liggen, voor het verrigten van den arbeid in die tui- nen verre a£»tanden heeft af te Icggen. Zoo is het onder anderen gebleken, dftt in het Soe- rabajaache voor den aanplant der IJEibriek Modjo Sari of £Loning WiUem II auikerrietplanten van aommige aan die ondememing geaffec- teerde dessa's tot 20 palen of bijna 7 urea gaana hadden af te leggen, eer zij met hun* nen arbeid in de tuinen een aanvang'kondeo maken. Maar behalve het reeda opgenoemde bestaat er een ander, misschien nog wel het gewigtig- ste bezwaar t^en groote aanplantingen. Men heeft de vruchtbaarheid van den grond op Java hoog geroemd en teregt; maar niet bedenkende, dat door misbmik aan alles spoe* dig een einde kan en moet komen, heeft men op die vruchtbaarheid voortgezondigd, alsof ^ onuitputtelgk moest z\)n en van den grond, zonder eenig middel of zonder eenige gdegen- heid tot herstel van zijne produktieve kracht) niet te veel kon worden gevei^. De Javaansche bevolking is over het alge- meen tegen bemesting, vooral van de vel- den, waarop zij padi verbouwt, en die juist b^ voorkeur voor de suikerkultuur genomen worden. Wq wagen het niet te beslis- sen, of die afkeer toe te schrijven zij aan hetgeen de ondervinding haar dienaangaande heeft geleerd, dan wel voortspmit uit louter vooroordeel en onkunde '). Maar zelfe in het laatste geval zou het met kracht doorzetten van de bemesting der gronden ons niet boven <) Tgdens het onderzoek besloeg de totale aan- plant vao suikerriet eene uitgestrcktlieid van onge- veer 40,000 bouws, terw\jl ten dicnste van dien aanplant bnitendien nog 1400 h, 8200 bouws gere- kend werden voor de bevolking vcrlorcn te zgn, zoodat het een pont van overweging heeft uitge- maakt, of onder de uitgestrektheid, welke volgens de kontrakten voor eene fabriek moest worden iepianlf niet ook behoorde te worden begrepen die, welke, hoezeer niet beplant, voor sloten, wegen in en om de tuinen en wat dies meer sy benoo- digd was. ') Zoo wordt onder anderen beweerd, dat de rijst van bemeste gronden niet zoo aangenaam van smaak is als die, verkregen van geirrigeerde velden; voorts ook dat met bemesting de toeneming van witte mieren enorm is. *« Wy voeren die beweringen slechts aan, zonder voor de waarde er van in het minst borg te willen staan. 8U. 501 allc bedenking Yoorkomen. In het kultuur- stelsd is er te yeel, dat voor de bevolking tot bezwaar strekt en dat voor haar niet aange- naam kan zijoi om niet met de uiterste om- zigtigbeid te werk te gaan zelfs in het bestrij- den van vooroordeelen. — Hetgeen de nood- zakelijkfaeid om yoorzigtig te sijn nog moet Termeerderen is de omstandigheid, dat, welke vooniitgang op het stuk ran landbouw door de landbouwkundige chemie onder gematigde Ittchtstreken moge teweeggebragt zijn, en welke waarheden en beginselen sij daar ook moge hcbbcn uitgesproken, de toepassing er van, — de weteDacbappelijke en practische mannen in dat vak znllen waarschijnlijk de eersten zijn om znlks te erkennen, •* zich onder tropische klimaten zeer zal moeten wijzigen. — In de kennis, hoe die toepassing in Indie zal moeten gescbieden, is men daar nog niet genoeg gevor- derd, om bij de bestrijding van den bedoelden afkeer der bevolking, haar iets te kunnen geven, wat niet voor eenen korten tijd, maar op den dnur, de overtaiging kan bezorgen, dat zij er werkel^k wel bij gevaren is. Er is geen gebrek aan voorbeelden ten bewijze van de ongenoegzaamheid dor door ons bedoelde kennis. Wie nl bijv. beslissen, of de ziekte, welke eenige jaren geleden op het eiland fiourbon het snikcrriet zoo heeft geteisterd, dat men er heeft moeten overgaan tot de teelt van eene andere, minder voordeelige rietsoort, niet een geTolg kah zijn geweest van eene al te sterke en zoo verhittende bemesting als de guano? Op Singapore heeft men jaren geleden de uoten- mnskaatteelt met kracht wiUen doorzetten en men dacht de zaak te hebben overwonnen door krachttge en kostbare bemesting ; maar ook daar ▼erd niet weinig telenrstelling ondervonden. In de Vorstenlanden op Java heeft men hoog o^egeven van de resultaten der partikuliere indigoteelt en van de groote kosten voor be- mesting door de landhnnrdcrs gemaakt, en thans hoort men van verbastering der plant, van verminderde opbrengst en van voornemens onder die landlmurders, om de indigoteelt door die van het suikerriet te vervangen. Zoo lang derbalve de wetenschap en de prak- tijk niet met onwederlegbare, op eene lange ervaring gegronde bewijzen zal hebben aan de hand gegeven, wat op het stuk van bemestiug op Java proefouderviudelijk goed is en bij voortdnring moet zijn, zoo lang wachte men zich er voor, om de bevolking op groote schaal te dwingen tot allerlei proeven van bemesting, waarvan de goede gevolgen nog alles behalve boven twijfel verheven zijn, en de mislnkking haar geene geringe telenrstelling zou veroor- zaken. Maar zoo lang ook blijft eene veelvul- digc vcrwisseling der gronden voor de suiker- teelt eene hoofdvoorwaarde, om die teelt, in de opbrengst der velden, <— wij zeggen niet, te doen vooruitgaan, maar zelfs niet te doen achternitgaan. £r is een zeer opmerkelijk felt, dat ons nit het jongst gedane onderzoek gebleken is. Tijdens dat onderzoek besloeg de totale Gou- vernementsaanplant van suikerriet eene uitge- strektheid van mini 40,000 bonws, en, hoezecr onder de sawah's der suikerrietplantende bevol- king, ad ongeveer 388,000 bouws, eene uitge- strektheid van niet minder dan 250,800 bonws gezegd werd voor de suikerkultuur geschikt te zijn, had men slechts 340,400 bouws daarvoor a^ezonderd. Terwijl derhalve de gelegenheid daar was, om voor den suikerrietaanplant tot 675 °^^^ ^^^ gronden te verwisselen, heeft men zich vergeuoegd met dit nog geen S^s maal te kunnen doen. Onder opmerking, dat die verwisseling niet overal in dezelfde n^ate plaats vindt of moge- lijk is, achten wij het niet ondienstig bier daarvan eene tabel te gcven. X 502 81J, Residentien. Uitgestrekt- heid van den suikerriet- aanplant (in 1856?). Daarvoor waren afgezonderd. Zoodat de geiegenheid tot verwisse- ling werke- lijk was. Uitgestrektheid der voor de suikerlcul- tuur geschikte gron- deu, toebehoorende aan de suikerriet plantende bevolking. Zoodat men bij be- nuttigin^ dier uit- gestrektlieid eeue verwisseling liad kunnen hebben vau bouws. bouws. bouws. Cberibon. .. Tagal Fekalongan.. Samarang. .. Japara B^mbang. .. Soerabaja. .. Pasoeroewan. Probolinggo,. Bezoeki. . .. Banioemaas.. Madioen.. .. Kediri 4,709 3,100 1,500 2,100 4,269 490 8,030 6,062 6,001 2,200 400 sob 1,900 20,729 10,860 7,294» 5,267 13,499 1,573 26,376 27,972? 12.236 7,041 800 2,435 4,312 4V3 maal 8'/.. VI,. V- : 3 , 2V4. 35,118 26,746 8,951* 18,269 25,570 1,573 39,7577» 29,50O» 21,669 16,072 981« 3,435» 23,182' bijna 8 maleu ruim 8'/, # bijna 6 , # 9 , M 6 , . » B # ^ i ruim 4 t r 7 r bijna 27, r . 4V, r raim 12 # 40,561 140,395 8V, maal 250,826 bijna GVtOuden Zeer opmerkelijk is het, •— en dit b het feit, waarop wij wilden wijzen, — dat, gelijk ons bij het verdere onderzoek kan blijken, behoudens de meerdere of mindere vruchtbaarheid van den grond, een zeker verband tusschen de meerdere en mindere opbrengst van sap per boaw en de meerdere of mindere geiegenheid, die men zich tot verwisseling van gronden heeft voor- behouden, niet is te miskennen. Slechts schijnt de resident ie Soerabaja, alwaar men, in we^r- wil van eene niet zeer mime geiegenheid tot verwisseling, althans in 1859, de hoogste ge- middelde opbrengst van sap per bouw heeft gehady daarop eene uitzondering te maken; maar bij die exceptie, welke voor eene groote mate van vnichtbaarheid pleit, moet men even- wel een viertal belangrijke punten niet uit liet cog verliezen: Yooreerst de waarschijulijkheid, dat, we- gens de nabijheid der stad Soerabaja met hare groote inrigtingen tot vervaardiging en repa- ratio van snikermolens, de Soerabajasche fabrie- kanten, minder bevreesd om hunne moleus sterk aan te zetten, ook krachtiger person. Ten tweede, dat eene uitputting van den grond eenigzina is tegengehoudeu door eene diepere beploeging, welke wijlen de Heer de Pebez, tijdens hij B«sident van Soerabaja was, met kiBcht heeft doorgezet. Ten derde, dat, in wedrwil daarvan, reeds bij het onderzoek naar de snikerkultuur, in de stnkken betreffende den toestand dier koltuur in liet Soerabajasche werd gesproken van uit- putting en van de waarschijulijkheid, dat eer- lang tot bemesiing zou moeten ove^;eg&an worden; terwijl eindelijk, Ten vierde, ook in Soerabaja een enorm ver- schil bestaat iu de opbrengst van sap voor verschillende fabrieken. In 1859 althans had Tjandi met eenen aanplant van 400 bouws 38,123* Nederlandsche kannen sap per bouw en de fabriek-Koning Willem II» met eenen aanplant van 800 bouws, slechts 19,450 kan- nen of naauwelijks de helft ^). Wanneer men nu bij dat adles bedenkt, dat voor verre het grootste gedeelte de op koutrakt met het Gouveruement werkende fabrieken opgerigt zijii in tijden, toen men in de verte niet vermoedde, tot welke hoogte de opbrengst der velden en de produktie uit het sap zou kunnen stijgen, — > chit dus ook de meeste &- brieken niet bij magte zijn, om de hoeveelheid sap, die nu verkregen wordt, goed en behoor- lijk te verwerken, — dat eindelijk, dewijl eene vermeerdering der capaciteit eener fabriek in de meeste- gevallen niet anders is te verkiijgen dan ten koste eener doelmatige inrigting, zoo noodig, om gemakkelijk te kunnen werken en verlies voor tijd en grondstof te vermijdeu, *) Weshalve het niet onmogd^'k is, dat ook in Soerabaja tasschen de meerdere of mindere op- brengst van sap per boaw en de meerdere of min- dere geiegenheid tot verwisseliog van gronden eenig verband kan bestaan. 8n. 503 slechttf door eene gehede yernieuwing aftu al de eiflohen yaa het oogenblik niet aUeoQ, maar ook aan alle verwachtingen voor den Ter- Tolge op eene behoorlijke en Toldoende wijze sou kuunoQ Toorzien worden ; zoo meenen wij, iia al het voorafgeganey tot de conclusie te mogen komen, dat gioote aanplantrngen in alle opsigtea nadeelig zijn, dat is niet alleen voor de beTolking, maar ook voor de teelt en bij gevolg ook voor de ondernemers zelve. WU men derhalve den op de*8uikerrietp]an- tende bevolking gelQgden druk verligten door eene streuge vasthouding aan het beginsel eener dessa's gewijze beplanting, zonder dat daardoor in het snijden en het transporteren van het riet aan de fitbriekanten te groote moeijelijkheden en nitgaven vorden veroorzaakt, — wil men de teelt selve niet zien achtemitgaany zoomoge- lijk zel£s doen vooruitgaan door eene mime ver- wiaseling van gronden, die minstens eene vijf- malige moot zijn en niet te verkrijgen is dan met benuttiging van alle de voor de teelt ge- Bchikte^ aan de bevolking toebehoorende gron- den; dan moeten de aanplantingen tot een daar- mede bestaanbaar peil verminderd worden. Eene oitgestiektheid van 300 bouws schijnt daarvoor num voldoende te zijn. — Alsdan znllen de meeste fabrieken, die nu heeten voor 400, 500, 600 en meer bonws te zijn ingerigt, doch in werkel^kheid niet bij magte zijn om den oogst qwedigy goed en behoorlgk te verwerken, van zelf zonder eenige kosten de noodige capaoi- teit erlangen. Is dit op zich zelve reeds een voordeel voor de ondernemers bij degeldelijke moeijeliykheden, die de meeste hnnner tegen- voordig ondervinden. niet minder voordeelig mo«t het voor hen zijn, om, bijv., 20,000 pi- kob van 300, in stede van 400, 500 of 600 bouws te maken. Pasoeroewan, in welke resi- dents de aanplanUngen der meeste fabrieken benedien de 400 bonws zijn, kan hetovertuigendst bewiii levexen, dat wij hierin niet overdrijven. Behalve eene hoogere produktie per bouw als een gevolg van de reduktie van den aan- plant voor elke fobriek, kan men nog veilig daarbi] voegen het voordeel eener verminderiug van uitgaven voor den arbeid in de fabrieken, die, in ttede van in 150 tot 180 dagen, gelijk bi] zoo vele het geval is, in 100, hoogstens 130 dagen kan afloopen '). 4> CtamiddeU kaa men rekenen, dat gedarende dea oogsttqd dagelijks ongeveer / 70 aan koelie- looaof^ loonca van mandors ca stookers worden ait- gagtven. *- Daar voor een apoediger afwerken van den oogst niet soo seer vermoerderiog vaa perso- Wil men, met eene zoodanige reduktie van den aanplant der meeste fabrieken, desniet- temin de uitgestrektheid van den geheelen Gouvernementsaanplant behouden, dan spreekt het van zelve, dat dit niet anders kan en ook niet anders moot dan door de oprigting van een dertig- of veeriigtal nieuwe &brieken bo- ven de reeds bestaande, ^waarbij men moct zorgen ze zoo te plaatseu, dat de gel^enheid tot eene minstens vijfmalige verwisseling van gronden niet ontbreekt en dat die verwisseling met eeue dessa'sgewijze beplanting volgehouden kan worden, zonder wezenlljk bezwaar v6or de fabriekanten, wat betreft het transport van bun riet. Waar de beschikbare gronden, zelfs bg eenen aanplant van SOO bouws, geene zoo veelvuldige verwisseling zouden todaten, moest men met de reduktie nog verder gaan. Doch aangezien een aanplant van 150 a 200 bouws ontoerei- kende is, om, in den bestaanden staat van zaken, dat is, met de zoo onereuse verpligt^ levering aan het Gouvernement, de kosten eener sui- keronderneming goed te maken en daarop eenig voordeel te geven, zou men, tot eene zoo groote reduktie overgaande, de ondernemers op de eene of andere wijze in staat moeten stellen om zonder verlies te kunnen blijven voortwerken. Doch keeren wij tot de Cheribonsche suiker- produktie temg. Ma al het voorafgegane zullen wij wel niet behoeven te doen opmerken, dat, met eene ge- middelde pro(iuktie voor de geheele residentie gedurende zes jaren van iets meer dan 36 pi- kols per bouw, de suikerkultuur voor de land- bouwende bevolking, die daarbij is ingedeeld, niet voordeelig kan zijn geweest; vooral wan- neer men daarbij in aanmerking neemt, dat niet alleen het plantloon, hetwelk gemiddeld / 101.70 per bouw heeft bedragen, moot wor- den verminderd met het bedrag der van de suikerrietvelden geheven landrente, gemiddeld ad / 6.76 per bouw, maar ook dat, gelijk nit het in 1854 a^eloopen onderzoek gebleken is, de beplanting niet zonder kosten voor de be- volking wordt bewerkstelligd. Men zal moeten toestemmen, dat hetgeen er, na aftrek van een en ander, zuiver overschiet, voor de bevolking neel noodig ia, als wel genoegzame roimte en capa- citeit der fabriek om het sap te verwerken, voorts geregelde aanvoer van riet en genoegzame kracht tot vermaling daarvan, kan men eenigzins bero- keneD, hoe groot de besparing moet xjjn alleen aan arbeidsloonen, — - om hier niet te spreken van brandhont, olie voor de maehinerie en de verlich« ting, en wat -dies meer zg. % 504 8U. y uiet opveegt tegen het gemis harer gronden en den arbeid, dien zij te verrigten heeft ten koste meestal van eene zorgvuldige behande- llng Tan hare eigen kultuur '). Bij eene indeeling toch van vier man per bonw kan het getal werkdagen roor ieder man gesteld worden op 90 dageo; zoodat indien ieder zuiver aan plantloon geniet / 20, dit neerkomt op eene be tali ng van lets meer dan 20 cents per dag, en het is niet waarschijnlijk, dat zulk een loon strekken kaD, om den land- bonwer met de suikerteelt ingenomen te ma- ken. Men moge hem den opgelegden last dragelijker maken door hem in de nabijheid zijner woonplaats te laten planten, zoo lang de betaling niet den arbeid en de o^ioffering, die hij zieh getroosten moet, beloont, zoo lang zal ook de kultuur niet ophouden een last Toor hem te zijn. Maar is het voordeel der suikerkuituur, ge- middeld over den geheelen aanplant berekend, met eene produktie Tan 86 pikols per bouw, ▼oor de daarbij ingedeelde landbouwende be- Tolking yan Oheribou, roor het minst zeer twijfelachtig, hoe moet het dan niet met de zaak gesteld zijn Yoor de suikerrietplantende >) In een gedrakt> doch niet algemeen verkr^g- baar gesteld geschrift van den Heer £. A. vam Vlotek, getiteld: Be msdedinging der beetwortel- en rietsuikerproduktie met beirekking tot het eiiand Java, beweert de schr^Ter, op pag. 85, dat van den Javaanschen suikerrietplanter een aantal kleine diensten en nitgaveu ten behoeve der rieiaanplan- ting worden gevorderd, die, volgens eene matige berekeoing, op / 20 per bouw komen te staan, daaronder niet eens begrepen het bedrag der land- rente. Voor 200 ver dit ook op den Cheribon- schen suikerrietplanter Tan toepassing is, zon daar- uit Toortrloegen, dat yan de / 101.70, welke aan plantloon gcmiddeld per bouw gednrende zes ja- ren zyn betaald, nog moeten worden afgetrokken / 20 +/ 6.76 Toor landrente, of te zamcn/ 26.76, zoodat hetgeen de suikerrietplanter zniver heeft ontvangen, slechts / 78,24 bedraagt, hetgeen yer- deeld oTer 4.22 man, die gemiddeld per bouw zijn ingedeeld geweest (zie tabel N<>. I la), Toor ieder geeft nagenoeg / 17.40, of berekend OTer 90 dagen arbeid iets meer dan 18 cents per dag. Bq gelegenheid yan het in 1857 afgeloopen on- derzock naar de snikerknltnar is gebleken, — * en dit strekt eenigzins ter beyestiging yan het be- weerde door den Heer yxK Vloten, — dat de kosten, welke de snikerrietplantende beyolking te maken heeft yoor de snikerrietaanplanting eener fabriek, naar gelang yan de nitgestrektheid er yan, loopen van/ 1,100 tot/ 10,000, en 8 tot 16^/0 van het plantloon bedragen. beyolking, welke verkzaam is geweest ten be- hoeTe Tan ondernemingen, wier produktie 20 pikols per bouw of minder nog heeft bedragen? BehalTe Toor de met het GouTernement in kontrakt staande tien fabrleken, wordt in deze residentie ook riet aangeplant Toor parti- kuliere ondernemingen, eii wel grootendeels op woeste gronden, door het GouTernement in huur uitgegeven, terwijl eenige kleine be- plantingen, waarTan de uitgestrektheid tus- schen de 30 en 40 bouws bedraagt, doch niet altijd even groot is, meestal TOor rekening Tan Chinezen geschieden op gronden, die door hen Tan de bcTolking in huur worden ge- nomen. Onder de meer aanzienlijke partikuliere on- dernemingen worden genoemd: 1**. Kadipatten, in handen Tan de Oost-In- dische maatschappij van administratie en lijf- rente, met eenen aanplant Tan 400 bouws ea eene gemiddelde produktie Tan 25 h 30 pikols per bouw; 2^ Tjigobang, in handen Tan eenen Euro- peschen ondernemer, met eenen aanplant Tan 156 bouws en eene gemiddelde produktie Tan 20 pikols; 3**. Tondjong met eenen aanplant Tan 100 bouws en eene gemiddelde produktie Tan 13 pikols ; 4**. Loewoeng Gadjah met eenen aanplant Tan 175 bouws, en 5^. Blender met eenen aanplant Tan 300 bouws en eene gemiddelde produktie Tan 20 pikols. Het riet dezer laatste ouderneming wordt op de met het GouTernement in kon- trakt staande fabriek Earang Sambong Tcrma- len en bewerkt, na te zijn getaxeerd; terwijl hetgeen boTcn de tazatie wordt geproduceerd, komt ten Toordeele Tan de produktie Tan den aanplant, die Toor de genoemde fiabriek Tan wege het GouTernement wordt gedaan, zoodat de opgegeven gemiddelde produktie Tan 20 pi- kols per bouw geen maatstaf kan zijn voor de werkelijke prodnktie dier partikuliere be- planting ^}. Van de kleinere ondernemingen heeft men mede een njftal^ te weten: >) Zon nit de hier vermelde b^zonderheid soma ook kunnen yerUaard worden het groote reodement yan sap per bos suikerriet, dat Toor Karang Sambong exceptioneel is boyen alle andere fkbrieken op lava, hoezeer, gel^k men heefl kvnnen sien, hei net in Cheribon over het algemeen niet saprgk isP 8XJ. 506 TjikantJBs. met 24 bouws Tjikeling # 80 , I^ambang. « 24 # Segara Hiang .... r 20 , Sakerta # 40 , De gemiddelde produktie dier kleine onder- nemingeD vordt gezegd 15 2i 25 pikols per bonw te bedragen. Men ziet daaruit, dat behalve de Goaver- nements kultuur nog ruim 1,250 bouws roor partikuliere rekening worden beplant, vaarvan de produktie op 20 k 25,000 pikols kan ge- steld vorden. Tagal. In deze residentie heeft men acht ouderuemingen, met bet GouVernemeut in kontrakt staande, en eene, wier aanplantiog na 1855 niet langer door tusschenkomst van bet Gouvernement is geschied, maar plaats vindt krachtens orereenkomsten, daartoe door den ondernemer, hetdj met de bevolking, hetzij met inlaodscbe hoofden aangegaan. De Yolgende opgaaf van de namen dier on- dernemingen en van de uitgestrektbeid van den aanplant voor iedere fabriek heeft betrek- king tot het jaar 1862. Pangkah 500 bouws Pagongan. ..•••. 150 # Kemanglen 400 # Doekoe Wringin . • • • 400 r Bandjar Dawa 400 r Tjiomal 550 , Djatibarang 400 r Adiwerna 400 # Lemahabang ') — # Te zamcn. • . 8,200 bouws £ene vergelijking van die opgave met die, welke in onze label N^ I voorkomt, zal doen zien, dat in de drie eerste jaren de uitge- strektbeid lets minder, en in 1860 en 1861 daarentegen ieta meer dan in 1862 beeft be- dragen. Het getal landbouwende huisgezinnen, bier bij de suikerkultuur ingedeeld, is gedurende *) Lemahabang ia de ondememing, wier aanplant getchiedt knehtens partikaliere overeenkomsten, zonder toMohenkomst des OonvernemenU. De nit- gestrekthaid er van schgnt niet joarl^ks deselfde te sqn. het voor ons onderzoek genomen eesjarig tijd-. vak van 1857 — ^1862 suocessivelijk verhoogd, zoodat men in 1857 gemiddeld had 3.59, en in 1862 4 man per bouw. Gemiddeld over de zes jaren heeft dit cijfer 3.79 bedragen. — Uitgezonderd Pasoeroewan, Probolinggo en Bezoeki, is de uitgestrektbeid der beplanting, berekend per huisgezin, in geene der andere residentien, waar de suikerteelt van Gouver- nements wege plaats vindt, en men gemiddeld 4 en meer huisgezinnen per bouw heeft gehad, blijkens onze tabel N*. IP, zoo groot geweest als in Tagal. Wanneer men bij deze laatste bijzonderheid in aanmerking neemt, dat, uitgezonderd Che- ribon en Madioen, in geene der zoogenaamde suikerresidentien de landbouwende bevolking, gelijk blijken kan uit de tabel N*^. 7, voorko- mende op pag. 103 van het 3^ Deel, eene zoo groote uitgestrektbeid gronds met padi te be- phrnten heeft gehad als in Tagal, dan zou men gen^en zijn tot de gevolgtrekking te komen, dat aan de suikerkultuur hier eene in verhou- ding tot de krachten der bevolking te groote uitbreiding is gegeven ^). In hoever die waarsohijnlijk te groote uit- breiding van invloed kan zija geweest op de resultaten der Tagalsche suikerproduktie, wa- gon wij niet te beslbsen, maar zeker is het, dat die resultaten, welke, blijkens onze tabel N^. Ilia, over het zesjarig tijdvak van 1857-^ 1862 eene gemiddelde produktie van 34.34 pi- kols per bouw aanwijzen, nog ongunstiger zijn dan die in Cheribon verkr^eu. Blijkens de monographien, in der tijd voor de verschillende fabrieken geleverd, moet de uitgestrektbeid der gronden, voor de Gouver- nements suikerrietaanplantingen alhier afge- zonderd, niet meer dan 10,860 bouws bedra- gen, zogdat bij eene beplanting van ruim 3,200 bouws met suikerriet, niet veel meer dan eene driejarige verwisseling van gronden mogelijk is. Ook deze bijzonderheid, welke' waarsohijn- lijk in verband staat met de omstandigheid, dat men den aanplant der Tagalsche ouderne- <) Volgens de gepabliccerde stakken nopens het in 1857 afgeloopen onderzoek aaar de saikerkal- tanr, bedroeg deatgds het getal landbonwendo huisgezinnen, voor den aanplant der Tagalsche anikerondernemingen, — daaronder begrepen die van Lemahabang, — 11,750, en daarbg wordt de uit- gestrektbeid der sawahs dier bevolking ad 85,150 bonws opgegeven, dat is gemiddeld 8 bouws per hnisgesin. Zie de bg die stokken onder La F. ge- voegde bglaag. 506 8U, mingen, die niet ver van elkander yerviijderd llggen, soo veel mogelijk in de nabijheid der fabrieken heeft willen plaatsen, kan, naar ons inzlen, tot die ongonstige resultaten eenigzins hebben b^jgedragen, aaDgezien voor een zoo krachtig gewas als het suikerriety dat voor zijne voeding zooveel noodig heeft, eene drie- mallge verwisseling op deu duiir stellig on- Yoldoende is, althans indien geeae bemea- ting daarbij komt, en het yraohtbaar houden der gronden aileen rooet afhangen ran eene irrigatie, die veel van hare vmchtbaarniakende kracht moot verliexen, wanneer, soo als hier, de suikerrietaanplantingen niet ver van het uoorderstrand yerwijderd zijoj en bet van de be^en a&troomeud water dua ook niet uit de eerste hand krijgeu. Even als van Cheribon, hebben vij omtrent liet werken der Tagalsche fabrieken in het jaar 1859 het hierachter volgend drietal tabellen gemaakt, [waarbij de fabrieken Pangkah, Fa- gongan en Lemahabang niet z^n opgeuomen, omdat van de eerstgenoemde niets wordt op- gegeven, van de tweede geene opgaaf van de verkregen hoeveelheid sap is gedaani en de opgaveu betreffende de derde fabriek blgkbaar geen vertrouwen verdienen. soodat ona over- zigt zich hier voder tot een zestal febriekea moot bepalen. 8U. 507 < e H <o M 64 (*) a > 'i^ t GO r i P Q O M »-« CO § bO T52 oTJ « • •*<M OOOirfl t^ ^ O O ooo» to -* d "^^ § »-• o o 0» C» 1 oo CO CO • o O— 4 ' p-H .-H C» a> ^ o «* d >^ Ot »0 t^ »0 CO CO CO kO CO CO ^ CO « 3.- d es ^k > oo o oo ^ 3 0 CO • o» i—t c^ ^ ^ 1— 1 • o 09 ' ' r-i ^ ' CO r-iCO • o o kO ^ p4 COpH !>: 1— 1 1 1 r-l COi-IOi • ••••• '* d • oa kO • ® i"© OO-* THfc-.CO o oo Uj O O OO CO o> o» r-i OOOi— « rHe« OO CO rH P< M M n n « ^_f» OQ0r-l09rHO ^•^ • o 1— » rH i-HrH kO jz; «3 OOeO 1 CO tH • • ■ • • • WWOOrHO <S • JO • o CO '^O O — ^ •— 1 o '2 rS cob«o<)Oco CO CO 2 cL « «« M n M « Th CO t^O "^ »o kO (l4 rH p-m-t pH «— t ^H oo • • « S C3 (^ S ^ «JS d oooooo o •s «» n •« M « CO ,S fa "* "^*lCO "* b*CO oo ^ ^ a ® o»co O O "^CO -* g >"^^ UO C4 CO O 04 OO 00 49 n « « A at M « M > d «. jQ fc*. CO a> Od b« OO OO "^ eelheid net, in n van okken. oooooo oooooo o O OO CO ^ CC O CO O rHO«COCO t^ r-" o« Hoev suiker bosse 25 St CO t*- •— 1 O "* 0» OOb«OOfc^OO a* s^s. sp^^"S coa>r-i oaoa ^ o Getal d voor de maling het r rHOCOrHrHTfl CO k ci -** « £ - «^ • ^< ^ JM ■ flO oooooo o OOO lOOO kO 1 -^ -^J* »o "^ 1#  bp o o 9 d iS •-H. o .« U3 eico CO to "^ *■■• kO 1 ^^ OO CO 1>I O' CO CO 04 sji 04 kO CO CO o» t>> t^ S iO '^ kO 0> ^ kO U9 T3 d -Sg •ig' to >i> ^•s 1^ «* O* Oi CO i-H 0> OO >^h r-i rH .—• CO t>- CO t^ a-^ J » • • • ■ _ * 0> 00 o o o» O • Oft "■* .-^ .£> rH r-i rH -.•*^ •S o V a ;3 kO O^ CO ^«o OO COO '^rHa> o «) g aO ;> o O O CO CO rH O rH Al mO n A •« M M « •« OO kO OO ^H OO o« o> I f-l r— rH 0« rH 0» rH o P dg in bosse t bedrag 'o « lO i>. lO CO CO CO OO 09 0.C0OO • •■••• 09 kO • ^^ b»CO«OrH ^ OO •^ d S 09 W9 kO t** 0> kO kO kO -•'"S P< « 0) -2 d" d t>.0» kOOO lO o» oo CO ^ o fr«.04 0«0«OCO lO > CO ^ O O OO O OO o ^ o M M « n n ^ oi5 L4 O) rH rH CN r-l 0« rH ^O^ S « d P4 > Ui. >» A) C3 d heef ling p edragei oa B' ^ ^ % ^ ^ CO d o T3 S-o .£> ja !S P-— OO OO d ► c "^ t^ rH 00 CO  o 02 •g bOftiD-g i S d^ to ^ V •« a S-^ d ^ -rJS E d 09 1 CO 1 .£3 Tfl «^JI kO -* ^ t^ 100 0 di 'erkc per verii CO CO kO rH CO CO • •••■• CO CO ^ ^ CO CO CO i-» ?-i-l _ ! Om in deld 1 af te middel( moeteu ^ d . g . . .. . S'g . .. d -3 M^^ '1- E- p 1 608 8U. eo &0 a. OS w S o bo a • 1 * >4 • bO rt S, •*' 'O »^ bO « s. 1. 9 ,rH 9 0 • , 1 CO CD «D  a> bO • % ^ ^ % ^ • • .2 ■4^ 1 p © 48 O .S So • "^ ^ eS rt q> ^ w 09 e 0 « % « « .« ,0 e ^ 04 CO 0 '* &. CO OCT a» eo o» o> 00 CO "S ** -» S" h • m • oi • CO • ^ fc^ t^ t* ^ CO CO 0 fi S fi 0 » ^ -M ^ « 1 0 -2 0 CO • 1 • 0 CO • 5! • * .2 bo 0 09 o« 0 /^ 1— 1 «o r-t ZfiA V^ rg CO •—1 o» ^5 1— 1 i-H 0 ••A CO t^ 9) <^ CO CO CO "3 0 ,£3 Pu ^•' CO fcsT 0- TfT kO 10 "S r-i r-i r-i r^ r^ rH 00 2 .3 04 4> pJb4 s* 1 00 r— 1 ^ oo 09 CM o> 10 0 0 0^ o« 10 o« U3 M •« fS 1 jo a • Ti; • • o« • • 00 • eo I P« CO CO eo 0* CO CO CO •° -& § fmt ^ 1 be •r -^ <S S 1 Q) t«* CO U3 a» r-4 o» 0 9 bo JO 0 09 • 0 • to • • CO 0 • 00 09 • o» * •* ^«« ^ "^ res Oi 0 lO a» U) t* fc^ ^ s ^ "tS a CO o» ■ CO CO 0 CO .X3 0 0. o>- GO 09 •* 00 1— < 0^ CO- ^s T3 1— 1 r-» O) o« o« o« o» O 04 a r^ bO a o -2 ^ <« ^ .s § 1 si CQ ■A CO CO % s. ^ 0» 10 • CO 9) rH • • 0 CO • o» c3 ^ (^ '^ 'ili -* U) kO kO •* HI 3 S «' 5 2 }2J cu ^ i & -s g '9 o bp ho ^ ^ , u S 09 a gaafishel middeld halte van sap naar i 1 i S •4^ & 0 ■ 00 0 • '1. 00 00 0 ftO • o> 0 • 00 0 00 1 1 • • • a • m • ■ 4S 3 T3 c i fl i 1 i / 1 1 bO s J 1 1 ► } 8U. 509 Uitgeionderd Baadjar Dawa» die in 131 da- gen en Adiwema, die in 145 dagen heeft a%e- werkt, heeft de vennaling bij de vier OTerige &brieken vrij grif plaats gehad, dat is binnen de 120 dagen. Temdj de vermaling langer geduurd hebbe dan het getal dagen daarroor opgegeven, hetgeen het geval zou kunnen xijn, indien er ran t^d tot tijd om de eene of andere reden atilstand in de workzaamheden mogt bebben plaats gebad, schijnt dus in de yermaling zelve geene aanleiding te kunnen geFondeu worden voor het geringe rendement van sap per bos suikerriet. Neemt men daarbij in aanmerking de rrq Toldoendte gemiddelde densiteit van het sap selve, als ook dat het getal bossen suikerriet per bouw alles behalve overmatig is, dan meenen wq uit een en an- der te mogen afleiden, dat het riet vrij schraal moet via, welligt het gevolg van de niet vol- doende gel^enheid tot verwisseling der gron- den, waarop wij zoo even de aandacht hebben gevestigd. Dat deze laatste veronderstelling niet geheel ongqrrond is, kan« — > boo men althans niet aannemen wil, dat tot het ongunstig rende- ment van sap, zoowel per bouw als per bos suikerriet, ook eene zeer onvoldoende verma- liug van het riet heeft bijgedragen, ^ nog uit de volgende berekening blijken. Van 100 kannen sap van gemiddeld 8.62^ ▼elk gehaite volgens onze 3^ label het gemid- delde is geweest, dat het zestal fabrieken heeft gehad, bedraagt het specifiek gewigt 106.134 Nederlaudsohe pouden. Naar dien maatstaf is het specifiek gewigt van 9.785 kannen sap, die men gemiddeld van een bos suikerriet heeft gekregen, 10.38' Nederlandsche ponden. Heeft men uu het riet op 70 ^/^ geperst, dan volgt daaniit, dat een bos suikerriet van 25 stokken niet meer heeft gewogen dan 14.83 Nederland- sche ponden, hetgeen ne^rkomt op iets meer dan 0.59 Nederlandsche ponden per stok. — Daar- uit zou dan blijken, dat in Tagal de zwaarte van het riet gemiddeld nog minder is dan inCheribou. Ten aanzien van het rendement van sap, berekend per bos suikerriet, leveren de Tagal- Bche fabrieken het zonderling verschijusel op, dat de fabrieken Tjiomal, £ancy<^ JDawa en Adiwerna, die het laugst met de vermaling van het riet doende zijn geweest, het meeste sap per bos riet hebben gekregen. Dit kan alleeu verklaard worden 6f uit de meerdere of mindere vrucbtbaarheid der gronden, hi uit de mogelijkheid, dat het spoediger afwer- ken der drie andere fabrieken is geschied ten koste van eene krachtige perstog. In het algemeen staat het werken der hier vermelde zes fiibrieken niet achter bij dat der Cheribonsohe fabrieken. Deze toeh hebben, geliik wij zagen, ongerekend Tjiledoek, waar- omtrent de opgaven ons zeer verdacht voor- kwamen, gemiddeld 71 7o a^er N*". 16.3 uit het sap gemaakt, terwgl het zestal in Tagal ruim 67'/, Vo ^^^^^ N^ 16.5 hebben gekr^en. Wanneer men van hot zestal af- sondert Tjiomal, welke fabriek zeer slecht ge- werkt heeft, dear hq 42Vt % suiker N^ 15 uit het sap heeft vervaardigd, dan verkrijgt men voor de 5 andere zel£B iets meer dan 72 Vr Uit de 3 laatste kolommen van de 1^ tabel en uit de daarop bij de laatste kolom van de 3« tabel gemaakte berekening omtrent de ge- middelde kwaliteit der geprodnceerde suiker blijkt, dat over het algemeen de Tagalsche fabrieken hooge nommers krijgen. Het is zelfe mogelijk, dat onze berekening der gemiddelde kwaliteit te Isag is gemaakt en dat hetgeen opgegeven wordt onder de geoombineerde nom- mers 18 en 17, waarait de totale produktie voor nagenoeg 64 "/^ bestaat, en waarvoor wij gemiddeld 17.5 hebben genomen, niet voor de helft, maar voor verrew^ het grootste gedeelte uit N^ 18 heeft bestaan, omdat N^ 17 geen nommer is, op de verkr^ging waarvan men zich bijzonder toelegt. 