Rules of golf
Ende zoude daer mede {t, w. met de uiimoording en herbevolking van Maagdeburg ) een bouwstadt gesticbt zgn om . . . de gebcgren in dwang te bouden, hooft, Br. 2, 175 (a'». 1681). II) Bouwen in de bet. V). Hetzelfde als Bouw- plaats, II), bier in eigenlgken zin. *t mastboscb . .. Waar langs de Werkbengst nog een rracbt — Z||n laatste! — naar de bouws^ bragt sTAaufG 2 , 109 (De Noordaehe goden en hun bomcmeeeter). An. In de bet. I). Bouwsteedsch , bg hooft, Tac. 408, ter vertaling van lat. munieipalis. BOUWSTEXSN, znw. m., mv. -en, Uit Bou- wen (III), in de bet. V), en Steen. 1) Eigenlgk. Een steen om mede te bouwen. Ook als stofnaam. || De kostbaarbeid van den natuurlgken bouwsteen is in ons land . . . dikwerf eene belemme- ring in de navolging van soboone gebouwen, stobx Y. 'sob.. Burg. Bouwk. 2, 502. — Ook wel voor: steenen blok uit eene bouw- doos voor kinderen. 2) In figuurlgke toepassing op bgdragen voor een gewrocbt van wetenscbap of kunst, bescbouwd als een gebouw. || De afdeelingen waarin . . . ( wat wg . .. oprooorden) geordend en gerangsobikt is, zgn . . . te gelgker tgd scbetsteekeningen van sommige onder- deelen des tempels, waarvoor wg bier wat bouw- steenen bebben zamengedragen en opgetast, hbub in: Jaarb. dLVereen. v.Noord-Ifed. Mugiekgesch. 1 , xvi. BOUWSTELSEL, znw. onz., mv. -s. Uit Bouwen (III) en Stelsel. I ) Bouwen in de bet. Ill ). Stelsel van landbouw , bepaaldelgk met betrekking tot de opvolging, den 26 Digitized by Google 803 BOUWSTELSEL. BOUWSTOF. 804 omloop der gewaaeeii, den wisselboaw ( rerg. drietlag- tUUel). Zie Tr. v, d. Landm, 2, 822 en 826. n) Bouwen in de bet. V). Stelsel, w^ze van ge- bouwen to zetten. In de Tolgende aanhaling in fignnr- l\jke toepassing op een stelsel yan kanst of weten- Bchap. II Dai . . . men . . . zorg te dragen heeft, dat er in de begeleiding geene klanken slnipen , die aan het bonwBteUel yan den zang, aan de toonladder zelf, yreemd zjn, ih. v. dutsk, Oude Ned. Lied, 92. BOUwSTUL , znw. m., my. -en. Uit Bouwen (III), in de bet. Y), en ^^^7. De stjl, bet stelsel yan boawen; het gebeel der beginselen, regeb en kenmerkende yormen (hetzq al of niet in yer- band met de oonstrnctie), waardoor de gebonwen yan zeker tgdyak of yan zeker yolk zicb yan andere onderscbeiden. VeeUl kortweg ttjjl gebeeten. || De Romaansobe bonwstjjl. — Een beerenbnizing, waaryan doorgaans de bonwst^'l, of lieyer bet gebrek aan bouwstql, yerkondigde, dat zjj eerst sedert weinige jaren was gesticbt, K. Zev. 2, 86. Yolgens welken bonwstjl 'sHeeren balle was opgericbt, zonniemand bebben knnnen zeggen ; alleenl jk . . . kon (men) bemer- ken, dat zg eene rnwe nabootsing was yan debouw- w|jze der Romeinen, consc. 2, 2d. Dat de Griek- sebe bouwstjl de meest oorspronkel^ke is, dat de Romeinscbe orden eigentlyk slecbts eene nayolging der Oiieksobe zqn; ... en dat . . ., onder de middel- eenwscbe werken, de Gotbiscbe bonwst^l bet meest oorspronkelljke beyat , stoem y. 's gb., Bowwh, 2, 500. De Doriscbe bonwstljl is emstig enstatig,maar yroe- ger was die emst door klenr en glans yerzacbt , yos- MAXE, Amtu, 14. Die migesteit der Ay a Sofia wordt nog yoelbaarder yoor wie de gescbiedenis yan den Bjzantgnseben bonwst^l, de oorspronkeljjkbeid der bier geyolgde orde, bedenkt, bchaspkan, Aya Sofia, 162. BOXrWSTOF, znw. yr., my. -fen. \5\i Bouwen (III), in de bet. V), en Stojf. Grondstof , materiaal, waamit een bonwwerk wordt opgetrokken of opge- worpen. Meeetal in bet my., ter aandaiding der yersobillende soorten. 1) Eigenlgk, met betrekking tot gebonwen. || De andere boustoffen , als bont , grote ankers enz. leggen op de plaets rondtom de Werf, esitz, Rutl, 1, 72. Vermeerdering der dagloonen of bouwstoffen, B. JT,, a. 1646. De waarde yan bet gedane werk en die der in gereedbeid gebragte bouwstoffen, a, 1648. De bonwstoffen, waarop de Ingenieor boofdzakelqk z^ne aandaobt moet yestigen , zqn : aarde , steenen , boat, . .. metalen en metselspeoien, pastkur-noot, Boutok. Eand-Wdd. 1, 127. De aansobaffing yan bouwstoffen en gereedscbappen, lakdolt 1, 73. Daarop z\jn de leyeraars m|j komen bestormen ; m^n krediet is in ge- yaar gebraobt; ik moet met gereed geld in de band staan om bouwstoffen te bekomen , consc. 2 , 868 a. — Het enkely. wordt gebezigd als stofnaam , betz^ in H algemeen (alleen in boogeren stjl), betz^j ter aandaiding eener bepaalde soort. || Manner is eene kostbare bouwstof. — 't Nabuurig bosch, de berg geeft bouwstoffe nit , koolaaet-hoofman 7. Streken . . ., waar . . . boofdzakel^k steen tot bouwstof moest gebruikt worden, stoem y. 'soe., Bouwk. 2, 483. de Qdleii, die den Babeli-toren boawden In *t landfohap Sinear, en inuner nroegen sonden Aan nieawe Babeli, la^ er bouwstof om hen been' ! TiH KATE, Par. Vtrl 72. — In oneigenlljke toepassing op den groei en bet samenstel yan organismen in de natuur. || De bouw- stoffen, waamit de beetanddeelen der oellen {van de planten) geyormd worden, zqn yoor bet protoplasma : eiwit, en yoor den celwand: druivensuiker, oudb- MANS en DE yEiis, Leerb, d. Plantenk. 1, 212. 2) Figuurljk, met betrekking tot gewrocbten van wetenscbap of kunst: de gegeyens, b^zonderbeden, die eerst yerzameld moeten worden en waamit daama bet gebeel wordt samengesteld. || Zoo yerzamelt by {een epreker) zicb een oyeryloed yan bouwstoffen; hj bereidt zicb y66r op iederen tw^fel, op iedere t^nwerping, oeil 69. Dat iemand beproeye, met de bouwstoffen, die voorbanden z^n, een oyerzicbt samen te stellen yan de lotgeyallen en yerricbtingen der Nederlandscbe Bank, yissEEiNG, Herinn. 8, 47. De bouwstoffen die yoor me liggen, zyn yan zoo uiteenloopenden aard, dat ze mj door oyermaat yan rykdom in myn oordeel belemmeren , multattjli 1 , 68. — In eene eenigszins andere opyatting. || Dat de jonge lieden in zulke boeken al de bouwstoffen yinden die z^ noodig bebben om bun iedele lucbtkasteelen optericbten , Wildseh. 1, yni. BOUWSTUK, znw. onz., my. -ken. Uit Bou- wen (ni), in de bet. V), en Stuk. 1 ) Eigenl^k. Een gebouw, bonwwerk. Ongewoon. || Het ... stationsgebouw , welks eenige font is, dat bet er wat beel Grieksob uitziet yoor een bouwstuk, dat aan bet strand yan de Noordzee . . . stormen en winterbuien moet trotseeren, yissBEiNO, Herinn. 1, 68. 2) In de taal der Yr^metselaars. Eene yoordncbt door den Redenaar eener loge. Ook wel in 't alge- meen: eene yoordracbt of een gescbrift (yan wien ook ) , door inbond en geest gescbikt om tot bet doel der Orde b|j te dragen. || Geyolg geyende aan bet yerzoek yan yele boorders om yoor dit Bouwst. *. een plaats te yragen in bet ma9. * . jaarb. * . , doe ik dit niet dan scbooryoetend . . . De oorspronke- Iqke bestemming was alleen die eener mondelinge yoordracbt, A. s. c. wbsenhagbn in Jaarb, v. N^. VrUmeU.y Jaarg. 6881, 1. BOXTWTLTD, znw. m.; zonder my. Uit Bouw (I), in de bet. I, A), of uit Bouwen (III), in de bet. Ill), en Tijd, De t^d, bet jaarget jde yan den koren- of booibouw , de oogsttqd. Zie ook tuinman 1 , 826 (boyen, kol. 764 aangebaald). || Het (ging) tegens den boutjdt, dat d'edelen nooide yan buis bljyen, om bun gewas niet te yerzuimen, hooft, Henr. d. Or. 82 {in Auguttut). Yoor yacantien {van dekooge rechibank) worden gebouden . . . de Bouwtgt, so s^nen anyanck nemen sal Deyenter Kermisse, ende den eersten Septembris eyndigen en*., Reehten v. Deventer, II, 8, a, 4. — In *i bgzonder met betrekking tot een bepaald gewas: de yoor bet yerbouwen gescbikte t^d. || De beste bouwtgd yoor l^nzaad is de yoorzomer. — Zelden in den zin yan: tqd om te ploegen; yerg. Bouwen (HI), HI). Komt de boawtQd: op nn samen, beer en dienttyolkl naar piet reld. Ploegt aw natte en drooge gronden. D. J. T. LBMiriP 249 (HI8I0DU8: }iQoto^). BO U W TJdtANT, znw. m.; bet my. ongebrai- kelqk. Uit Bouwen (111), in de bet. Y), en Trant. 1) In 't algemeen; betzelfde als Bouworde, 1) en in dozen zin tbans meer in gebruik dan dit. y De yerbeterde bedendaagscbe bouwtrand eener Boeren- woning, bbekhet, N. H. 9, 47. Twee geducbte omgekeerde pilaren . . ., die als bet ware de eerste proefheming zqn yan een stouten bouwtrant, die zjne fondamenten in de lucbt graaft en yan boyen naar beneden metselt, knbppelh. 7, 27 {van een waferval). 2) In meer beperkte opyatting; betzelfde als Bouworde, 2). || Onder de gebonwen yan ditOoUege trekt een ... de aandacbt door soboonbeid yan Qoihi- schen bouwtrant, bosscha. Lev. v. W. II, 27. De degeljkbeid yan den acbttiendedeuwseben bouwtrant . . . was oorzaak dat bet gebeel nog niet bet aanzien bad Digitized by Google 805 BOUWTRANT. BOUWVAL. 806 eener jammerljke raine, bo6B.-tous8., Mi^. Trans ^ 79. Tot een eigen bouwtnmt moge het nog niet ge- komen iqn . . .: in hot nieuwe Parjs herleeft OT«ral het ondere, buskin hubt, Par^t, 8. Vertrekken,. .. opgetrokken in den Incktigen en bevalligen Moonchen bonwtrant, v. limb, bbouitbe Jr., J&ar, 89. Eene poort in Araabechen bonwtnmt, Boosn, Op Bets, 45. BOUWTUIG. mw. onx., my. -en. Vii Bouwen (ni), in de bet. ni), en Tuiff, Hetielfde tUsBouw- gereedschap, in de bet. 1); meestal in 't enkely. als coUectief. || Toebeboorte van land ende woning is 't gebeel Tan den bouw-tuig, db oboot, /»/. 11, 22, $ 28 (lat.: instrumentum fundi). Oeen Sebup of Spade, geen honten Melkmonw ..., geen g^iuige- Bcbnnrde Emmer, of ander Bonwtnig ..., of alies beeft een nnttig einde, bbbkhbt, K H. 8, 11. BOuwvAIi, inw. m., my. -len, Niet, gelyk BILDBBDIJK {QeslacMtL 2, 486, op Bume) ten onrecbte aanneemt, in lateren t^d ingedrongen nit bet Hd. — waarin altbanseenxnw. da»/a//onbekend is — en daarom af te keoren (zie niettemin beneden , eene aanhaling nit sqne werken); maar reeds y66r de 17^* eenw hetz|j a^^eid yan Bouuwallig {tie aid.), betz^ samengesteld nit Bouw (I), inde bet. II, B), en Fal, eerst met de abstracte beteekenis yan iouw- valUiw (lie bj BoxrwiN (III), Samenst.), waamit dan bj oyerdraobt de hedendaagsohe , concrete be- teekenis ontstaan son sjn ( yerg. eene jongere samen- stelling ab jminval, b^ stabino 1, 128). In alien geyalle yanouids geldende als yertaling yan lat. ruina, 1) Eigenl^k. Als collectief: OyerblgfiMlen , pnin- boopcn yan een ingestort gebonw; ook wel: leer yeryallen gebonw dat geyaar loopt in te storten. Meestal in toopassing op gebonwen nit yroegere eenwen. || Deese, yersteeken {verstopi) yooreerst, ontqnaamen in der naoht door den bonwyal yan de bnrgb, hoott, N. H. 654. Een grjse bonwyal, ... begroeid met rag en migt', tollkns 8, 128. Wan- neer wj aan den yoet yan dien bonwyal staan , . . . ont- staat in ons de wensob , dat bet ons ook gegeyen ware geweest een blik te slaan op dat alles, toen bet nog geen bonwyal beette , maar de sterke bnrcbt oprees nit de. . .gracbt, hotduk. Hist. Landsch. 191. Hoewel een bonwyal, is b^ {een tempel) noch soboon en grootsob , yosMABB, Jma9. 14. Een eenwenonden bnrcbt . .. met ontboofde torens, ingestorte geweWen, boUe yensters, waggelende wanden , eenen akeligen bonwyal yol grootsobe berinneringen nit bet yerl^en, bbbg- MANN, Staas, 105. Zoo xjn werken {van een beeld- houwer) ontgrayen waren aan een of aoderen bonwyal, xoodat de roest of migte der ondbeid daaraan kleefde, zon men ecbt Orieksobe trekken daarin meenen te erkennen, quACK, Stud, 887. Acht Mide ik, lal dan noch die boaTal een ontbyt, Tan fierge Tlamineii, dm onnooeel gaan te fohanden? SIX v. OEAMD. 874 {Stadhuiabrand). Waft bonwral , w^ en xtfd , ran hoeyen sonder tal I TOLLUis 6, 120 (M/ wm d^hbreuk). JBn glndsche boawral waar bQ *ft wild gedlerte sohoilt, Die ne^estorte spits waarop de roerdomp hailt, Was eeas een tempel aan der Yaadren €N>d gehelligd". . .. HQ sw9^: — Terpletterd itort ik op een* bonwral neder. HiLxns, Hell. N. 69. En thans, — wat bleel er over Uit dat BOO rQk rerletoP — Een boQwral, woest en somber, ▼an halfrerweerden steen. LAumiLLAaD, Ettut 0H Kl, 45. — Het my. dnidt betzq, eyenals H enkely., de oyerbl^fselen yan e^n gebonw aan (fr. lesruines), betz^ die yan yersobillende gebonwen, afsonderl^k bescbonwd. || Van yele bonwyaUen moet dat {t. w, het vroeger aansien in welstand) . . . een raadsel blqyen; maar ... (dat) beboeft ten opzicbte yan Brederode niet, HorDUK, Hist. Landseh. 191. Het boofdthema {van tekere sekHderijen) was bet inide- lyk landscbap , met Italiaanscbe gebonwen of antieke bouwyallen, boosbs, 0. en N. Kunst, 168. Eymonds yerlatene tM . . ., Waar yan *t hnls, daar eeni Dlederyk stortte zQa fa«A, Zelft geen bonwrallen meer s^n te rinden. D. J. ▼. LUflflP 876. 2) In fignnrljke toepassing op allerlei yergane en yeryallen gprootbeid. || De bonwyidlen yan een fortnin. — Zij dacbt aan yroegere idealen en bunne bouwyallen, yosMABB, JmoM, 81. Op de bonwyaUen der onde wereld ion een nienwere worden opgericht , quAOB, Stud. 79. waar is sekerheid, soo Ka- met Naffebnor. .. Uw setel sluope en deel*P Wat sal den Yloekrerwanten (OntTolkte koning yan een bonwyal t) tegenkaaten? Ontsag of dwang hondt op b|| *t wagglen yan nw stoeL BiU). 5, 106. De bonwyal yan een yroegre wereld grQast ons aan. n. n. KLXJH, ZwUm. 82 (vcm gUfcktn), — In jongere taal soms in toopassing op den menscb; yerg. een dergel^k onder gebmikb^ Bouw- yALLiG, 2, a). II Toen Maria Medici baar bezoek aan Amsterdam bragt was iq eene jammerlgk ont- luisterde yorstin; een bonwyal naar bet ligobaam, een bonwyal yan Staat, berooid en niet acbtens- waardig, buskbn hubt, Bembr. 2*, 528. Haast is yan *t geen w)| waren Ook niet meer dan de bonwyal te sien. BESTS 8, 818. 8) Zelden, naar de eigenlyke beteekenis yan lat. ruina, in de abstracte beteekenis: yal, instorting, ondergang. || Ziende myn . . . arbeidt, en smaadt, betaalt met bet nitpntten mjner middelen, en den bonwyal mynesbnis, Hoon, N. H. 676. Oewisse bonwyal dreigi een magi, hoe nitgebreld, met op de rots geyest yan waarde en waardigheid, Yan echte grootheid, geest en hart des yorsten eigen. Dra sag sidi Cloyls hnis met desen bonwyal drelgen. LOOSJis, M(mtmartr€, 18. BOU W V ALLIG, bnw. De yorming en ber- komst yan'dit woord iqn niet gebeel dnidelgk. Van Bouwval kan bet niet wel zjn afgeleid, daar bet in yroeger tjd en in mimer kring dan dit bnw. bekend is. Eerst en alleen in bet Nnl. en bet Nbd. is bet woord gewoon geworden: mnl. bou- vellieh is nog slecbts eene enkde maalgeyonden (in een stnk nit Oyer^'sel), yan mnd. huwevelUeh is het bestaan nanweljks bewexen, en mbd. M9«//u?A is eyeneens seer leldzaam (by dibibnbach 508 d yoor lat. ruinosus, bj lbxbb in eene andere beteekenis). BouwvalUg kan in beteekenis niet yergeleken worden met sehroom-, unsselvalUg enz., nog minder met angstvalUg't en de woorden, met yooryoegsels yan WW. afiseleid als aan-, of-, be-, ge-, <o^<i/% knnnen yoor de yorming yan bouunalUg kwalgk tot yoor- beeld gestrekt bebben. Ook in bet Hd., waar woor- den op -fSlUg yeel tabrigker iqn, staat toob baufdlUg yr$ wel op rich zelf j en wykt bet in yorming of beteekenis af soowel yan bann- , bust-, straf-, zinsfaUig (yeig. ook mnL grasveUieh) en yan fusz-, hnief&lUg, als yan schwerf&Uig en yan kin-. Hick- f&iUg. Wel ecbter kent bet Mbd. een znw. geveUe, yal , instorting yan een gebonw, streek door omgeyallen boomen ens. onbefflJanbaar {h4sgeveUe, pninboopen yan een bnis), en ook een bnw. vellee, dat reeds in 't Obd. en ook in 't Nederl. yanonds beetaat; b^ BIL.: .Yalligh. FroeUuis in ruinam, eadmcus, ruinosus". Heeft men de b|jn>ndere toepassing yan dit woord op gebonwen , als yertaling yan lat. rift- nosus, willen yerdnidel^ken door er bouw yoor te Digitized by Google 807 BOUWVALLIG. BODWVALLIG. 808 Toegen, zonder Teel te letten op de juiste betrek- king der beide verbondeD woordenP Zie eobter ook BouwvAL en verg. ook gron. brekvalUgy dat in be- teekeniB met bouwvalUg , in Torming met tchroam- en wutelvaUig overeenkomt (zie molbma). In alien gevalle was bet woord reeds in de 16<^« eeuw in meer dan eene beteekenis bier te binde bekeod , o. a. bljkens kil.; ,Bouw-valligb. BMinosut, Et Vale- twUnariut**. 1) Eigenljk, van gebouwen. Vervallen, dreigende in te storten. || Bouw-valligben muer. Parie- tinay paries vetus et semtrutve, kil. Een bonwvallig slot, MABIN. — Z6 (breekt) tbuis {*t huit) bouw- yalligb ricb, rsA {en mede, tevene) H geen . . . daar 't op valt, 8PIXOHEL 42. DitbouvaUigbdack, tondsl 6, 668. Een bonyallig bnis, db dbcksb 1, 100. Syn salf-troon (de ttellage van een Inoakzalver) die door de plundering van sjn ondersteonende staken ...seer bouwvallig begost te worden, hbinsius. Verm. Jvant. 2, 295. Een Tervallen buisjemet . .. bonwvalligen arduinen trap, bbbomann, Siaas, 15. Bonwvallig, met stroo gedekt, ongezond waren er de bnisjes, loyblino, Sophie, 854. Een klein en bouwvallig maar scbilderacbtig buitenbuis, bsssb. Twee Sproken, 85. — In Zuid-Nederland ook van menbelen en andere ▼oorwerpen. || Een bouwvalligen beddebak {bedetede), DK vos, VL Jong, 68. — In eenigszins gewjzigde opvatting: wankel, onstevig, liobt en diobt. 't soheen 't hooft toI majse-nesten , Kasteelen inde Luoht bouw-Talligh wllde Tetten. Y. HiiMBKBBK, Minnt-lewMt tnz, 898. — Door VONPCL (8 , 878) oneigenlqk gebezigd Yoor inpeetort, zooals bg by de yertaling derzelfde plaats in proza (5, 218) ook gesobreven bad. 2) Figuurlqk, bj vergelgking met een gebouw. a) Van bet mensobel^k licbaam, of van per- soncn; verg. Bouwbn (III), V, B, 1, d). Oud. vervallen, ziekeljk. Reeds in de 17*« eeuw; ook in de jongere taal weer voorkomende, docb bniten verband met dit vroeger gebrnik, veeleer als eene nieuwe, zelfstandige vertaling van fr. cadue, dat in dien zin ook bier te lande niet onbekend is. || Een dorren romp, een ganscb bouvallig man, cats 1, 448^. De breucken van dit bouw-vallige buys des licbaems op te ricbten, db brunb, Bmbl. 53. Bouw- vallige gr^saards ... die den krggsmoed van jonge- lingen ten toon spreiden, busken hubt, Rembr, 1, 897. all hy {een oud mensch) . . . sQn lange Jaren telt, Soo Tint hj dat 8t|n boom tot vallen neder-helt . .. Ka hoeft*er getn gewelt van wint of harde stormen, Om dit bouvallig ^f to geven aen de wormen. CATS 2, 485 6 (ale ook 1, 409 6). — Bj overdraobt ook van den ouderdom (zie YONDEL 11, 125). b) Van onstoffel^ke zaken: instellingen enz. || Zyn' Doorluobtigbeit maakte ziob sterk, zoo zybem wel bondigblyk fbaarder partbye konde inklampen , den bouwvalligben staat eenigber wyze te stutten, Hoorr, N. H. 142. Indien de zuil 't bouvallig Gbristendom Ontzonk enx., anslo, foezy , 178. Soo door bet uyt-bulten of overhellen van maer eene boven-soldering, 't gebeele Denobts-buys mismaeckt en bouvallicb worde enz., obulincx, Hooftd. 178. Een bouvallicb stift, 175. Schoon de ttaet bouw-valUgb staet; Scboon de menichen in haer geest Z^n onseker en bevroest Door bet dicht-genakend' qnaet em. CAHVHuysBN, Pe, 75, 4 (zie ook 146, 18). ick . . . heb soo veel Jaeren Met wtfsbeyd, raod, en daed 't bouvalllgh rtfck gestut: De stormen afgeweert, en op mfln' borst gcschat VONDEL 2, 869. c) Bq uitbreiding, zooveel als: wankel, on vast, onzeker, onbetrouwbaar, zwak. || Dat {zekere ver- wacAHnp) ... op bouwvalligbe boope steunde, HOOFT, N. H. 410 (zie ook 898). Bouvalligb is 't wat niet op waerbeit is gegront, vondel 9, 423. De Scbepper sebiep ons ... &elbaer, en van een bou- vallige natuur, 10, 417. Deze zetregel {ttelregel) sebgnt, ter eerster opzicbt , bouwvallicb en bedrieghe- lik te wezen , db bbunb , Jok en E. 86 (zie ook 189). Hoe bouvallig Is de stand Van de menschelyke saken! 't Zy dan wat men bouw of plant' Daar men staat op meent te maken, 't Legt in zyn verderf bedraait. OUDAAM, Pofey 8, 408. An. BomovalUgheid. BOUWV ALLIGHEID , znw. vr.; zonder mv. Van Bouwvallig met -heid. 1) Eigenljk. Het bouwvallig z^n, de vervallen staat. II Daar . . . staat een buisje, dat zicb van alle geburige woningen door zjne bouwYalligbeid onder- scbeidt, CONSC. 8, \\b. — In figuurl^ke toepassingen ; verg. Bouwyallio , 2). II De bouwvalligbeid van alle oppergezag te berekenen, betwelk geen' vasteren grondslag beeft, dan die in vrees en vle^er^ is gelegd,STUAET,.B0m. Oeeeh. 12, 144. En of den Hemel hoorde , en ichonek ons niewe glasen In de bouwvalUgheit ran ons getimmer; Dwaesen, Wat meenen wy te aienP Deughd en Gerechtigheit? Trouw , Liefde , Yrede-vreugbd , meer dan wy door 't beleid Yan twee Jong* oogen oyt bcjoegen? HUTQBNS 1 , 258 ( Oogett'trooet ). 2) Bq overdraobt. Een bouwvallig, vervallen gebouw. Want een bouvallighelt , van z0n geval gestiert , Yerstreckt de lef^erplaeti voor gmwcaem ongedlert, En nachtgebroet: en quam het manck gebon te storten, Al telfens, och wien sou, wien zon die val Terkorten ma. VONDKL 6, 695 (van het oude atadhuis U Amsterdam). BOUWV LOOT, znw. vr., mv. -vloten. Uit Sou- wen (III), in de bet. IV, A, 1). en Floot, bak, tobbe. Breede, ronde, platte bouten bak om de boter in te bouwen, te kneden; onderscbeiden van de boier- of marktvloot. Zie verder de aanbaling uit BBBKHBT b|j BouwBN (III), IV, A, 1) en de aldaar te vinden afbeelding. BOUWWEBK, znw. onz., mv. -en. VxX Bou- wen (III) en Werk', verg. mnd. bikoerk. I) Bouwen in de bet HI) en Werk in abstractc opvatting. Landbouwbedrqf. Zie ook eene aanbaling bq BouwHUis, 8 ). II Cbristus . . . gbelecck ... seer dicwils . . . Tr flck der bemelen by dBouwerck, Jlntw. Sp. {Haagep.) kij a. II) Bouwen in de bet. V) en Werk in concrete opvatting. Algemeene benaming voor alle soorten van gebouwen. || Door platte grond , ook wel grond- slag genoemd, verstaat men de borizontale projectie van eenig bouwwerk, pijtak, Bouwk. Wdb. 470. Alle bouwwerken van krggskundigen aard worden van aarde, bout, flzer of steen gemaakt, landolt 1, 73. Nieuwe beelden {voorstellingen) van bouw- werken en kleederdragten en gewoonten, bosscha. Lev. V. IV. II, 867. Het nieuwe stadbuis van Amstcordam ... is bet groote bouwwerk der {teven- tiende) eeuw geweest, buskbn hubt , Rembr. 2', 472. Men mag ze {eene kerk) gerust tellen onder de fraaie bouwwerken der XVI« eeuw, boosbs. Op Rets, 158. Digitized by Google 809 BOVEN. B0VEN,8). 810 BOVEN — xelden, naar de Hollandscbe nit- spraak gMobreyen boyb ( rie beneden, 56, Aanm. ) , eene enkele maal (t. mandeb. , Bucol. 2) maatshalreBOOF; daarnaast soms, ab Yoon., bovbnb (zie beneden, 49, Aanm.)) en met een nieuw achtervoegsel, als bgw., BOVBNXN (zie aid.) — , b^w. en voorz. Osaka. H-obaHy mnd. mnl. nnd. boven \bave%), ofri. bovay ags. be-ufany bufan , meng. bove^ neng. met a- samengesteld above ^ gewest. md. bd. bobe en boben^ bobene, Uit Be-y in de bet. A), en een vorm, beantwoordende aan ags. ufam, osaks. obana, oban, mnd. ovene (in den TeutAon. ook oeven , naast baeven ) , obd. oba$ta , oban, mbd. obene, oben, nbd. oben. Dit b^woord is met bet acbterv. -ana , dat oorspronkel jk eene ricb- ting van eene plaats af te kennen geeft, afgeleid van ogerm. uf ( ags. u/e- , obd. oba, mbd. obe^oby nbd. ob ), waarvan ook, met een ander suffix, Over afkomt; zie Toor de boogerop rerwante woorden verder aid., en Terg. baehten, binneny buiten, beneden, beoosten enz. Met Op kan Boven altbans niet recbtstreeks yerwant zqn, al komt ook bet Tan op afgeleide ofri buppa, boppa, nfri. boppe in yorming en be- teekenis gebeel met boven oyereen. Hoewel Boven oorspronkeljk zeker een b^'w. is geweest, met de bet. : van eene boogere plaats af, wordt bet woord bier, eyenals bQ Onder is geacbied, in de eerste plaats als Toorz. bescbonwd. I. Als Toormeteel. 1) €«n0tr. Boven regeerde vanouds, altbans in bet Ags., den S^'b qv.. later is in bet Mnl. en Mnd. daarnaast de — in yele gevallen tronwens bierran niet meer onderscbeiden — 4'* ny. in ge- brnik gekomen, die in bet Nnl. regel is geworden. De onde datief wordt tbans nog geyonden in eene koppeling als bovendien (waamaast boven dat, zie beneden, bg 21), in de 16'« en 17<*« eeuw eene enkele maal ook nog in andere gevallen , zooals b. y. Qen. 8, 8 en Begin e, Voortg, 1, \hb (,boyen der aerde"). — Oyer een sobjjnbaren 2^" ny. na boven zie beneden, 49, Aanm.). 2) Aanm. Wanneer boven de bjw. yan plaats daoTy kier, wutr, er enz. yergezelt, is bet zelf insgelgks een bjw., docb beeft syntactiseb de waarde yan een yoorzetsel: b. y. Hoe begini die brief; wat stoat er boven. ^ d. i. boyen den brief, enz. Die geyallen znllen, yoor zooyerre bet de yerbinding met er betreft, eyenals b^ Aan, Ondbb enz. is gescbied , ook bier bj bet yoorzetsel bebandeld worden; by yerbinding yan boven met door , Mer en vaar worden de twee woorden aaneen gescbreyen (zie dns Daab- BOTEN enz. en yerg. yerder Ondsb (I), 2). Beteekenls. 8) Boven dmkt in zjne yerscbillende beteeke- nissen de betrekking nit yan een yoorwerp (persoon of zaak), dat ziob, eigenlgk of fignnrl^k, op eene boogere plaats beyindt, ten opzicbte Yan een ander yoorwerp dat er onder of beneden is, zonder dat beide elkander aanraken. Het is derbalye bet tegen- geetelde yan Onder (I) en yan Beneden, meer be- paaldeligk yan bet laatstgenoemde, in zooyerre dit eyeneens eene aanraking nitslnit, terw^'l Onder hier- omtrent niets stelligs zegt. In ditzelfde opzicbt be- staat er yerscbil tnssoben Boven en Op: beide woor- den dmkken dezelfde plaatseljke betrekking nit, docb op onderstelt daarb^ eene aanraking, die bj boven is nitgesloten; zie straks, de Aanm. Oyerigens yalt er zoowel b|j de eigenlyke als b|j de fignnrlgke beteekenis yan boven meestal een onderscbeid te maken , naar gelang men ziob yoor- stelt dat een yoorwerp ziob aan gene zjde yan zekere , oorspronkelgk als borizontaal gedacbte g r e u s beyindt, of wel dat bet, Yergeleken met ceo ander, lager geplaatst yoorwerp, dit in boogte of in rang oyertreft. — Aanm. Bq enkele bedendaagscbe Znidneder- landscbe scbr^yers yindt men soms een gebmik vau boven in geyallen, waarin op of boven op naar ons bedendaagsch taaleigen alleen gepast zon zqn. 2iOodanig gebmik komt inderdaad ook in de ondere taal enkele malen yoor (zie ybrdam 1, 1408). Doob bet is niet waarscb^jnlgk, dat dit in de Znidneder- landscbe yolkstaal stand gebouden beeft en daaraan door coNsciKNCB ontleend is; yeeleer mag men aan- nemen dat deze bet onderscbeid tnsscben boven en op, dat niet alleen in de tegenwoordige algemeene scbr^ftaal, maar ook alom in de yolkstaal wordt gemaakt, niet geyoeld of altbans niet in acbt ge- namen beeft. Wd wordt boven soms gebraikt, wan- neer er sprake is yan bet plaatsen yan lets boven op andere geljksoortige zaken, waarb^ dan minder aan de plaatsing dan aan de toevoeging wordt ge- dacbt; zie b. v. de yolgende plaats nit bbandt, De Oroot, 246: (,6rotins dienstmaegt (Meide) . ..: znlt ge op zoo dnnnen plank bet koffer in het scbip slepenP . . . De Scbiippcr yragende, wat by dan zon doen, gaf ze tot antwoordt: nocb een dikke plank boyen d' andere leggen"); yerg. ook be- neden, bg 6, d, 2® en 21). Maar yoor 't oyerige bljft het onderscbeid tbans streng gebandbaafd: een miter zit op z^n paard , maar een wielrqder zit boven bet vriel zjner yelocipMe. || Na eenen . .. moeil jken marscb kwamen wjj . . . boyen eene hoogte by bet dorp Lnbbeek , coNsc. 1 , 121 d. Boyen de wallen stonden eene menigte scbildwacbten , 1, 268 d. Dan stak bq zjnen boed boyen zgnen belle- baaid, 1, 278a (zie ook 1, 64d, 126 d en 290a; 2, 164 3 enz. I) Eigenlljk, in betrekking tot de rnimte. 4) Bg WW. die eene rost nitdmkken, als liggen, staan , kangen , wmen enz. Hiertoe moeten ook gere- kend worden ww. als uiteteien , gieh {het hoof d ent.) verheffen, die, boezeer oorspronkelgk eene beweging naar eene boogere plaats nitdrakkende ( zie beneden , 5, b), ook de daarop yolgende mat op die nlaats te kennen geyen. || Soo booge de bemel is Doyen de aerde enx., Pt. 108, 11. Boyen bet njtspan- sel, 't welck was boyen bare boofden, was de gelgokenisse eens tbroons, Eseeh. 1, 26. Zoo yerr' als boyen braem, de benken zicb yerheffen, hoott, Oed. 1 , 249. Den grooten Rens . . . stack met bals en boofd ... boyen 't yolck en alle boofden nyt, yoNDBL 8, 400. De beerlgoke sprenok Hoor Party, eertgts met gonde letteren, boyen den ingangk yan bet onde stadtbnis geecbreyen, 6, 820. Myn kamer is boyen de zaal , Leev, 1 , 16. Altgd het . . . zwaard der oneer boyen zgn boofd zien bangen, consc. 4, 360 a. Sinds yier jaren had bg boyen een boeden- en pettenwinkel gewoond, tbm brink, Bou. 4, 88. Boyen de frnitboomen yan den ,bogaard" yerbief een sparre baar knif, db yos, Fl. Jong. 86. En all de oeder boyen *t needrig yeldgebloemt', Verbeft ge fler aw boofd in de onbeperkte wonlng, Waar slecbto *t genie siob Iconing roemtt scHAcncAN, Verg. Dichtw. 19. — Van de zon of yan andere hemelliobamen beet bet dat zg boven eene plaats ttaan enz. 1^. Met betrekking tot eenig pnnt op de opper- ylakte der aarde wgst boven aan dat bet bemellicbaam zicb nagenoeg in bet zenith daaryan beyindt. \\{Zjf) Paseeerden den Tropicns Oanori, bebbende den eersten Angnstg des midda«cbs de Son in Zenith reobt boyen baer booft. Begin e, Voortg. 11 , 2 *. De sterre . .. Digitized by Google 811 BOVEN, 4). B0VEN,6.J). 812 gingh liaer voor, tot dat 17 qoam ende stont boten de piaetse daer het kindeken was, MattA, 2, 9. 2^ Met betrekking tot eene ▼erkeyenheid aan den gerickteinder wjst boveu aan dat het hemel- iichaun b|j zjn op- of ondergang reeds of nog op eene koogere plaats aan den kernel ricktbaar is, niet meer of nog niet daaraokter voor ket oog rer- borgen is. || De son ... is nog boyen de toppen van gindscke kenyelen, qmkl 224. De zon is . . . nog niet boyen de bergen, ... Pof! daar is zjl groot en rond, bists, Versch. 4, 92. 8®. Met betrekking tot den gezickteinder wjst boven aan dat ket kemelliokaam z66yeel kooger aan den kernel staat als de bepaling aanwqst. || Den 17. namen wj de koockte des Sons, ende kj was yer- keyen boyen den Horisont 87. graden 65. minnten, O.-I. e. W,'I. Voyag. 1, 2hd. Hy {de zon) is wel een kalf nre boyen den Horisont geresen, al eer by kem openbaert, 5, 47 tf. 5) B^ WW. die eene beweging in de ruimte te kennen geyen, in tweeledige opyatting. Verg. yerder OWDBR (T), 4, b\ a) Ter aanduicung dat de beweging gesckiedt op eene plaats die kooger dan leker yoorwerp is ge- legen. || Hj vindt ket kinderljk, als men boyen kem op de slaapkamer kard keen en weer loopt. — Oel jk de boei uingert boyen de plek waar ket anker zick diep in den grond keeft gekeckt, yissmiNO, Herinn, 8, 484. BoTen mtfn hoofd aan zQden draad 81ing«rt het swaard al heen en weder, *t M6et TftUen — ysUen, yroeg of laat! Di QtKwnrt 2, 172. — Boven de hand goaien, met omkooggerickten arm; yerg. BoysNHANDS. — Eyenzoo: Boven de macht werken^ k. y. om eene Eoldering sckoon te maken; yerg. straks, bj b). b) Ter aanduiding dat de beweging geriokt is naar eene plaats ^e kooger dan seker yoorwerp is gelegen , en daar opkondt , m. a. w. dat de per- soon of de saak door de beweging boven ket yoor- werp komt. 11 Ik tilde ket kind boyen m^n koofd. — Yerneft n, o Gk)dt, boyen de bemelen; ende nwe eere oyer de gantsoke aerde, P#. 108, 6. Godt de Heere besckickte eenen wonderboom, ende deed' kem opsckieten boyen Jona, op datter sokaduwe mockt z^n oyer sjn kooft, Jona 4, 6. Blois... kyst de Wimpel boyen Vlag, y. haekn, Oeuzen (l«to nitg.), 165. Eenen weg . . ., die regtstreeks en in weinig t jds eene koogte doet bereiken , boyen welke men niet stjgen kan, gul 58. De yronw van den dorpsyolkaan stak ket koofd boyen de onderdenr, V. LiNNSP, Rom. 1, 18. waer Ik Phoebus en bezat het rQk der daefl^hen, Ik sett' a borent mj in H blakenst yan den wae^hen. ■OOFT, Oed, (ed. 1686) 846 (ed. LSiNDim 1, 267: [boven m^). — Boven iett gaan, in eigenljke opyatting: rie Gaan (D1. IV, kol. 51 en 72). Yoor andere , oneigen- Ijke opyattingen zie beneden, 16, 18, 19 en 20). (| De Son ging nock effen so koock boyen den Horisont dat wy kem nock sien conden , O.-I, e, JT.-I, Voyag, 1, Vie, — lemand boven (00k: over) ket hoofd groeien, M gproot worden , t66 sterk groeien , dat men boven kem nitsteekt; yerg. Dl. V , 806. Ook in fignnrljken zin (zie ook beneden, eene aankaUng bj 9). || Die jongen sal z^n yader nog boyen 't koofd groeien : kg sckeelt nn nog maar een kalf koofd met kem. — Dat die yan Vlaanderen nock nyet gewassen en waren bonen Hollant ende Zeelant, ▲. y. D. gobs. Beg. d. dachv. 1, 74 (a^ 1526). — leU boven z^ne macht zeiten : kooger dan zijjne sckouders optillen. || In ket werken met gewickten met beide nanden (was) . . . de Engelsckman Elliot . . . tweede. Deze bekaalde ook den prjs in ket tillen met een kand; kj zette 71 KG. boven de mackt, Leideeh Dagbl. 11 April 1896, II, 1 e. — Zieh boven de maeht zetien, benaming yan zekere gynmastisoke oefening, kierin bestaande dat men zick omkoogtilt, .opzet", zoodat men met de naar beneden gestrekte armen en kanden op rekstok of ringen stennt. Verg. beneden, b|j 19, b). 6) Eg alle andere ww., betzq z|j eene kandeling of working, ketzj z\j een toestand uitdmkken, geeft boven alleen te kennen, dat die kandeling of werking gesckiedt, die toestand aanwezig is op eene koogere plaats dan waarop zick ket yoorwerp be- yindt, in de bepaling met boven genoemd. a) Het kandelende of l^dende subject bevindt zick op eene koogere plaats. (| De . . . strook yan kaar . . . mats of knive yormde boyen de aokter- waardsgekamde . . . karen een soort van kanten diadeem, alb. thijm, Fortr. v. V. 18. Zoo met de kanden boven ket koofd samengevonwen , . . . zag ze er nit om te stolen, daxtm, B. v, I. 8. b) Het object bevindt zick op eene koogere plaats. II Boven ons koofd zagen wj een onweder opkomen. Ik kield de paraplnie boven kaar opge- stoken. — Boven deze zolders ziet men grote vUe- ringen, made om tnrf te bergen gesckikt, en boven deze vindt men ket yierkante dak, vtillink, Amtt. Ark. 1, 88. Boyen m^ koorde ik nog alt^d ket krgscken der rondzwierende meeuwen, y. lennbp. Bom. 8, 89. Het is deze reis niet omdat gg een gravekroon boven nw wapen kebt, dat Madeline. .. n zon weigeren, K. Zev. 5, 250. Boven nw bescheiden tinier (van dt nfolkm) droomt de Mensch, des Hemeli soon, Zioh s^n Ooden, of zQn Qodheld, op een hoogen glorietroon. TUT KATB, Schfpp. 84. — Bg de WW. dragen, hebben , kouden , zefien enz., yan kleederen, Igfssieraden en andere yoorwerpen gebezigd, dient ket van boven afkangende znw.: 1^ Om ket lickaamsdeel of ket kleedingstnk aan te wgzen, dat zick beneden ket genoemde, d. L op eene lagere plaats bevindt. || Bind een woUen doek boven nw koofd {in Vlaanderen). — Twee gondene ringen . . . (snlt) gy setten. . . aen de twee sekonder- banden des Epkods, beneden, aen de voorste zgde, . . . boyen den konstelicken riem des Epkods, Bsod. 28, 27. Hy kadde eenen koperen kelm op sgn kooft, ende . . . een koperen sckeenkamasck boyen sgne yoeten, 1 Sam. 17, 6. Het wambois qnam ver boven de broek en debroekeenigszins boven deknidn, BRANDT, De Qroot, 249. 2^. Om een ander kleedingstnk aan te w^zen, dat onder ket genoemde, d. i. nader aan ket Igf zit. Tkans veelid over. \\ Doe nwen nensdoek boyen nwe mats aan {in Vlaanderen). — Hy draagd twee kamisolen boven of over zyn kembd, marin. — Spreekw. z^w. Rjj voeri mart boven mart, , dat is, kq maakt poote brayaade, en ket en keeft niet veel om ket lif'(wiN8CHOOTBN,&w»ia<i, 152). — In de volgende plaats is eene dergel|jke op- yatting fignnrlyk bedoeld. || Mqn Liefite . . . draegbt de baniere boven tien dnysent, Hoogl. 5, 10. <7) De toestand is aanwezig op eene koogere plaats. jj Alsse (kazen) boven karen pote bezgden aen kaer been effen z^n sender clayten, . . . dan . . . z^n (se ont ) , Koockb. 22. 't Been ... is gkeworden drie ellen dick, ... boven de knie in 't diokst van H been gkemeten, Nederd. Helie. 250. Digitized by Google 813 BOVEN, 7). BOVEN, 10). 814 7) Ook in attribatieve (bg?oeglgke) plaatsbe- palingen bg een snw., bniten verband met eenig WW. II De kamer boYen den kelder ia kond. — De z^dkameren {van den tempel) na, waren z^dkamer boven zjdkamer, drie, Ezech. 41, 6. Bene ligte kwetEQur, even boven het gewrigt Tan mjne regte- band, Leev, 6, 169. Daar beb je nn by my in de straat, de jnffiroaw boven den spekBlager {d. i. die boven den epelulager wooni). ... die beeft ook op 'n komedie gespeeld, multatxjli 7, 70. Het sngraam boven de deur, alb. thijm, Fortr, v. V. 1. Met dat belscbe lawaai boven je boofd, is bet mg niet mogelgk dien man te onderxoeken, wbbuii. bunino, Marineteh. 126. 8) In b^zondere spreekwgsen. a) Boven water » van voorwerpen, inzonderbeid 8cb4>en , die zicb gedeeltelgk in of onder bet water bevinden, docb er gedeeltelgk hoven nitsteken; verg. Ondkb (I), 8). Ook van penonen, menscben of dieren: Zich — , hei hoofd hoven water houden, weer boven water g^n enz. ; ook fignnrlgk (zieverder Watbr, en verg. b«neden, SO, a).\\ Het Voor-acbip . . . bleef met bet loef-boort ontrent 4. voet boven water leggben, raven, loum. 7. Dat by den boots- Iniden standtvastigbeit instortte, om, zonder wan- boop, en onbetentert, als 't scbip geenen dnim boords booven waater bad, op bonnen plicbt te passen, hooft, N. H., Opdr. ii. Hy {een drenke- Ung) werdt ... gevonden met bet booft en de scbouders boven waater en eobter zonder leven, BRANDT, Be Ruiier, 860. Hg wist rond te komen, en zooeJs bg bet zelf noemde, bet boofd boven water te bouden, bo8B.-tou88., Maf. Fran*, 7. Te midden van deze ondste terreinen, of liever van de gedeelten, welke bet vroegst boven water lagen, vindt men de droogmakergen , blink , Nederl. 2, 129. b) Boven denorond, — de aarde, van planten. Verg. beneden, 80, b). || Zgn de aardbeien al boven den grondP De rogge staat al eene palm boven den grond. — Fokkafokas is een Vmcbt...; wast, gelgk Pom- poenen boven de aerde, struts, Bejfi. 69. Men . . . bnigt en steekt den aflegger of bet takje in den gemaakten knil, zo dat er eenige botten rgp bont boven den grond blgven, Handw. 16, 28. — Boven aarde itaan, van een nog nietbegraven Igk; in Noord-Holland gewoonlgk boven aard ttaan (aldns reeds bg biwsl), in Znid-Nederland im^ ^m aarde liggen. || Terwgl bet Igk nog boven aarde stond , pakte zg in eene . . . koffer en balgmanden een goed gedeelte der kostbaare Boeken, Wildech, 6, 18. O wat beb ik een' tgd dooigebragt toendie goede vronw boven aard stond; bet leek alles be- balve een sterfbnis, loosju, Bronkh. 6, 846. • 9) Boven, met zgne bebeenobing, wordtbg ww., die eene beweging naar omboog te kennen geven, soms versterkt door acbtervoeging van uii, om met nadmk aan te dniden dat iets ten gevolge dier voort- gezette opwaartsebe bew^^g boven iets anders nit- steekt. Verg. ook beneden, bg 16). || Mynenienws- gierigbeid groeide boven myn boofd nit, Leev. 1, 814. Vronwen met manden op den rag, waar- bovenuit een bos stroo steekt, brsts, C. 0. 68 {gewoner it in de algemeene taglx waarboven een bos stroo nitsteekt). Boven alle de standbeelden , boven alle de gebonwen der Akropolis nit, verbief zicb ... dat andere Pallasbeeld, bsbts, Paulue, 111. Daar namen sterke vnisten bem op, en staken bem boven de boofden nit, en de massa droeg bem, mtjltatuli 8, 108. 10) Ook wordt boven niet zelden voorafgegaan door een of meer woorden, dienende om nader te bepalen boeveel booger lets ziob bevindt dan iets anders. || Vlak boven mg woont een mnziekonder- wgzer. Hoog boven alle bnizen der stad steekt de kerk nit. — Op zoo vele voeten boven de opper- vlakte der zeel knippblh. 7, 179. Op de zaal — bier vlak boven, multatuli 9, 28. 11) Aan boven, gevolgd door een znw. of vnw., wordt bet voorz. tot of van voorgevoegd, om aan te dniden dat de plaats boven bet genoemde voor- werp bet eindpnnt of bet nitgangspnnt is der be- weging, bandeling of werking, in bet ww. nitge- drnJct. Verg. Ondbr (I), 10), en beneden, 26). In eigenlgken en in fignnrlgken zin. a) Tot boven — . || Onse ongereobtigbeden zgn vermenigbvnldigbt tot boven ons booft, ende onse scbnlt is groot geworden tot aen den bemel, Bnra 9, 6. Van de aerde af, tot boven de denre, waren de Cbembim ende de palmboomen gemaeckt, Bteoh. 41 , 20. Men metsede . . . anden Toem , beginnende voirt een acbtcant van witte Ordnyn op-gaende, ende worde gebrocbt tot bonen die Bommel-gaten , by v. blbtswijck, Betckr. v. Delft, 201 (zie ook 194). Soo menig kloMke Yloot seynd' iok tar warelt uyt, En keer tot boven boort gdaden met den bnyt. ponrus, Math, 124. b) Fan boven — . || Daer nae liet by eene day ve van sicb nyt, om te sien of de wateren gelicbt waren van boven den aerdtbodem, Gen. 8, 8. Drie getralide korven waren op mgn booft . . . ; ende bet gevogelte at deselve {de ep^uen) nyt den korf van boven mgn booft, 40, 17. Ende iok sal met u spreken van boven bet versoendecksel af , van tns- soben de twee Cbembim, Exod. 26, %%. De AUe- mannen, die zicb reeds der overwinning zeker waanden , verstomden , toen zg van boven de wagens eene wolk werpspiesen in bnnne rangen {gelederen) ontvingen, OONSO. 2, 164 a. 12) In sommige toepassingen waarbg geen sprake meer is van een verscnil in boogte, in den eigen- Igken zin, tnsscben twee voorwerpen. Zoo wordt boven b. v. gebezigd met betrekking tot den stand der „rgzende" of „dalende" kwikkolom in tbermo- meters , barometers enz., onverscbillig of deze al dan niet bangen (zie tronwens beneden, 18 en 19), en tot betgeen geecbreven of gedmkt is (zie verder be- neden, 84). II In sommige bandsobriften vindt men boven de Latgnscbe woorden de vertaling er van in de volkstaal. — De Titels bo^en yder Artgckel staende, v. blivtswijok, Beeekr. v. Delft, 196. {Bene) Attestatie daar iets tnsscben de regnlen onder of boven, of ook in Margine is by gesobreeven, dibbstz, Milit. Wdb. 44 3. — Ook wordt boven gebezigd waar sprake is van eene onmiddellgke nabgbeid op eene noogere, docb eenigszins zgwaarts gelegen plaats. Verg. Ondbr (I), 8). II Ik bield de band boven mgne oogen om goed in de verte te konnen zien. — Hear wgnbrankens smal, boven d' oogben verbeven, V. D. noot 186. Ende Ezra opende bet boeok voor de oogen des gantsoben volcks; want by was boven al bet volok, Nehem. 8, 6 {Kantt.: by stont booger). Ende Simonis wgfs moeder was met een groote kortse bevangen, ... Ende staende boven baer, bestrafte by de kortse, ende de kortse ver- liet baer, Lne, 4, 89 {Kantt.: ofte, over baer, namelick, met sgn booft over baer bnygende, om baer aen te spreken). 18 ) Met betrekking tot de aardrgksknndige ligging van plaatsen is boven in verscbiUende opvattingen bekend. a) Boven dnidt in H algemeen aan dat een pnnt booger dan een ander is gelegen. Verg. benmUn, Digitized by Google 815 BOVEN.is.a). BOVEN, 18, e). 816 82, a). II Brnssel ligt boven Amsterdam. Par^s is 80 meter boven den spiegel der zee gelegen. — Het oostel^k deel van dit gebied {hei eiland tuaichen Waal en Rpn ) ligt . . . een weinig boven M. K. {gemiddelden riviertiand) , docb beneden de hooge rivierstanden , blfnk , Nederl. 1 , 286. — Boven maalvloed, «op eene veilige plaats, waar de gewone vloed van de zee het niet meer kan wegspoelen" (tbr qouw, Oesch. v. Amst. 2, 169); zie verder Maalvlobd. — Boven AnuierdatMch peil {A, P.), zie Pbil en verg. ook beneden, 19). 3) In bgzondere toepas^ing op rivieren dnidt hoven aan dat een punt meer stroomopwaarts, dich- ter bjj den oorsprong en dns ook booger gelegen is dan een ander. Verg. samenstellingen ala boven- dami en beneden, 82, b), \\ Keulen ligt boven Ambem, en dit boven Rotterdam. Daar er boven de stad geene geschikte plaats te vinden was, beeft men, zijns ondanks, de zwemplaats beneden de stad moeten aanleggen. — De invloed der gotten op den IJsel is gewoonlgk merkbaar tot even boven Katerveer, . . . soms tot W^be, bxbkman, Ned. a, P. 17. Be R|jn komt even boven Lobitb in ons land, 24. De scheepvaui op de Znid-Willemsvaart tot Maastricht (werd) herstdd en . . . de verbindingbg Hocht boven slnis No. 19 afgesloten. Doch te gel^ker t|jd werd er een nienw voedingskanaal op dezelfde plaats ge- opend, dat beneden slnis No. 19 water uit deMaas op de Znid-Willemsvaart kon brengen, blink, Nederl. 1 , 184. In de Boven-Rjjnsche vlakte boven Mannheim is de rivier nog slecht bevaarbaar, 1, 268. Nahnys . . . zoekt Fletio (ten onreohte) op de Hoogewoerd bq De Meem onder Vlenten . . . , daar de plaats 7) i^^ boven Utrecht moot gelegen heb- ben, terwQl de Hoogewoerd beneden Utrecht ligt, 8. MULLBB Pz. in: Fersl. v. h. Prov. Utr. Oen. 1896, 122. e) Woorden die eene hoogte of diepte nitdmkken worden ook gebmikt om afstanden in de vlakte aan te dniden: wat verderaf gelegen is wordt dikwigls hooger of dieper genoemd. Verg. b. v. diep, van eene kamer gezegd, nhd. hooh in denzelfden zin (D. Wib. 4«, 1598), mhd. MAer, verderop, nhd. o6t oberhalb, en mnl. boven ende beneden ^ verderaf en dichterblj, overal (daarentegen fr. Ih-bat, daar ginds). Verg. ook Ondbb (I), 11 en 18), en be- neden, 82, e). Boven staat hier dan gelijk met: Voorb^j, aan gene z^de van het genoemde punt, gerekend van de plaats waar de spreker zich be- vindt; het w^st in dit geval dns geene bepaalde windstreek aan. Zoo beteekent boven Had in het Groninger Oldambt (in H znidoostelijk deel der provincie): benoorden de stad Oroningen (ook achter stad); in het Hoogeland (het noordelgk deel der provincie) daarentegen: bezniden Oroningen (molema 507 a). Evenzoo bedoelt men b. v. te Mgdrecht met boven Zevenhoven : voorb^ , d. i. verder znidwestel^k dan het dorp Zevenhoven ten opzichte van Mgdreoht gelegen is. En ook in de volkstaal van Znid-Nederland is boven in dezen zin algemeen in gebmik. Boven en beneden in de eerstvolgende aan- haling beteekent derhalve ook: aan gene en aan deze zijde van — . In de beschaafde spreek- en sohpjftaal is dit gebmik van boven echter aan 't verouderen; zie straks, bij d). || {De bwgemeetiert van Amsterdam ) verzochten . . . , dat aan aUe Wend- sche steden » boven ende beneden die Sonde gelegen", brieven van waarschnwing gezonden zonden worden , b^ TBE oouw, Oetch, v, AmeL 4, 812 (aM542). (De) Diemerdjck boven Amsterdam is denrge- broecken omtrent Naerden, Memoriaalb. v. d. Qriff, V. d. Hove van Holland (a*. 1570)*. Wy (hebben) onsen conrs na de wal toegheset, waer wy veel Visschers saghen nae toe seylen, die ons seyden t* landt te wesen boven Tnbaon , 0.-7. e. W.-l. Voyag. 