Bijdragen tot de taal-, land- en volkenkunde
Het eerste deel der »Mémoires”, meer bepaald door den maarschalk zelf bewerkt, is voornamelijk gewijd aan de geschiedenis van zijn zesjarig bestuur van Algerié. Toen generaal Randon den 1 Januari 1852 als gouver- neur-generaal in Algerié optrad, was hij daar reeds gunstig bekend. Hij had er niet als velen van de meestbekende Fransche generaals in ondergeschikte rangen gediend en op het oorlogsveld carriére gemaakt. Hij was er voor het eerst 1 DI. II, bl. 195. 3 Dl. II, blz. 210. 127 gekomen op 43-jarigen leeftijd, namelijk in ‘39, als kom- mandant van het 2e regiment „chasseurs d'Afrique”, in garnizoen te Oran; en van °41 tot '47 werkzaam geweest in de provincie Constantine als kommandant van de onder- afdeeling Bona. Van daar mogelijk dat zijne gedenkschriften sober zijn in dichterlijke indrukken. Op het voorbeeld van den toenmaligen gouverneur-generaal Bugeaud, had ook hij in Bona met goed gevolg het sense et aratro” toege- past, eene taak die hij thans hervatte om ze over de geheele kolonie uit te strekken. Doch zou de eigenlijke kolonisatie op groote schaal kunnen geschieden en duur- tam wezen, dan moest de onderwerping van Algerië door het zwaard voltooid worden. Randon deelde ook in dit opzicht het gevoelen van Bugeaud: „qu'en Algérie pour être maitre de quelque chose, il faut tout posséder” '. Tot die onderwerping bleef nog veel te doen over. Frankrijk’s heerschappij omvatte toen nog slechts ongeveer het oude Numidië en Mauretanië Caesariensis. Zijne zui- delijkste posten waren Tebessa, Biskara, Boghar, Tiaret, Saïda en Sebdoe. * Binnen die posten echter bleef Kabylié, het moeielijke bergland van den Djurjura en de Babors dat zelfs de Romeinen tegenhield, * nog steeds onafhankelijk op enkele kustplaatsen na, en vijandig; in het oosten was de grensscheiding met Tunis, nog in vlot- tenden toestand, de aanleiding tot voortdurende conflicten; in het westen werd die met Marokko, geregeld na Isly bij het verdrag van Oedja, niet geeërbiedigd door de naburige Marokkaansche stammen; en de Oasen tusschen den Tell ‘ 1 Zoo betoogde Jules Duval, en wel op geographische gronden in het hoofdstuk: „De l'occupation et de la domination militaires en Algerie” van zijn: „Tableau de la situation des établissements frança dans l'Algérie.” Zie: „Bulletin de la Société de géographie,” Juillet “t Août 1805. 1 Z Je de schetakaart van Algerie. In den Djurjura althans vindt men geene overblijfsels van eene Komeinsche vestiging, en evenmin blijkt van dergelijke ait de geschie- denis, Die streek bleef insgelijks onafhankelijk tijdens het Vandaalsche, het Byzantijneche, Arabische en Turkache tijdvak. Zie de artikels van prmns Bibesco: „Les Kabyles da Djurjura” ip de R. d. D. M. van en 15 April en 15 December 1865. The Tell is de noordelyke meest vruchtbare streek van Algerie, bergen en vlakten, het graanland: volgens sommigen komt Tell van en de eigenlijke Sahara: Laghoeat, Oeargla, Toegoert enz., die de Fransche heerschappij te nauwernood kenden, dienden aan gewaande profeten, navolgers van Abd el Kader, tot toevluchtsoord en wapenplaats van waar zij de aangrenzende Tell-streken in onrust hielden en brandschatten. Van daar reeds terstond de noodzakelijkheid tot ver- scheidene kleinere meest gelijktijdige expedien, als: tegen Bou Bargla, »l’homme à la mule,” op de Z. O. helling van den Djurjura; in het westen tegen den Marokkaanschen bergstam der Beni Snassen; in het oosten, waar de opstand delingen tot bij Calaa op Tunisch grondgebied werden vervolgd en verslagen; in het zuiden tegen den cherif van Oeargla, Mohammed Ben Abdallah, die Toegoert en Lag- hoeat mede in beroering hield. Laghoeat, 75 uur gaans ten zuiden van Boghar, viel op het einde van '52 na een bloedig gevecht, kreeg eene vaste bezetting, en werd met Boghar verbonden door den bordj * Djelfa in het land der Ouled Nails. Door middel van dezen ver vooruitge- schoven post zou men beter het oog kunnen houden op de stammen van het zuiden, en des vereischt sneller en veiliger kunnen handelen. De belangrijkste quaestie in het oog van Randon was de onderwerping van Kabylié; hier gold het een veroverings- oorlog, en ‘t is aan zijn beleid te danken Dat deze met betrekkelijk weinig verlies en in korten tijd tot een goed einde gebracht werd. Kabylié is het bergland dat zich uitstrekt over het N. 0. Deel der provincie Algerië en het N. W. van de provincie Constantine, van Dellys tot Collo langs de kust en tot nabij Setif in het binnenland. Het wordt onderscheiden tellus (terre), volgens anderen is het een arabisch word dat heuvel beteekent. Op den Tell volgt de streek der hoogvlakten, meest be- groeid met alfa en dis (lygeum spartum), en van de chotts en sebka's of zoutmeeren. Dan de verre weg grootste streek van de Algerijnsche ‘Sahara’ (Sahel = vlakte, Raa = weiden, grazen), gedurende de helft van het jaar steppen of weidegronden, waarin talrijke oasen en daya groene plekken), en te onderscheiden van de Groote of eigenlijke Sahara, die meer het karakter eener woestijn het ware het complement van de andere, en wie meester wil zijn van de bevolking moet het geheel bezitten, zeide ook Duval. 1 Versterkte militaire post, verblijf voor het gewestelijk hoofd en caravanserail tevens. In het land van den Djurjura tusschen de Sebaoe die iets be- westen Dellys uittnondt en de Sahel die bij Boegia in zee valt; het land van de Babors en den Zouagha, tusschen de Sahel en de Kebir die zich beoosten Djidjelly ontlast; verder in het land van Collo. Het westelijk gedeelte, het hoogere bergland, het hochgere bergland, het ook wel Groot-Kabylië; het oostelijk of lagere, Klein-Kabylië, eene onderscheiding die echter niet door verschil van grootte of bevolking gewettigt wordt, Tot zijne onderwerping waren door vorige landvoogden wel plannen ontworpen, maar de omstandigheden hadden nog niet veroorloofd daaraan ernstige uitvoering te geven. Ran- don oordeelde dat de tijd daartoe thans gekomen was, vooral ook om te voorkomen dat bij Europeesche verwikkelingen, waartoe het weder optreden der Napoleontische dynastie ligt aanleiding kon geven, deze kuststreek door de tegen- partij tot het brandpunt van een algemeenen opstand ge- maakt werd. Hij begreep echter dat om hier te slagen, waar behalve de krijgshaftige geest eener v Tjalrijke en gezeten bevolking van Berbers, het abrupte karakter van het terrein eene groote moeilijkheid was, anders moest worden te werk gegaan dan tegen de Arabische nomaden van het Zuiden. Kwam het daar voornamelijk op snelheid van handelen aan, in Kabylië moest men door het openen van wegen toegang zien te krijgen tot het hart van het land; tegen Kabylié zou de soldaat in het pikhouweel een nog zekerder middel van slagen hebben dan in zijn gewer, müs met het gewer er naast. In die richtting waren nog slechts de eerste stappen gedaan. Klein-Kabylië was wel in 1851 doorkruist geworden door Saint-Arnaud, doch deze had toen haast gemaakt om zijn eigen politiek doel te bereiken, en tot duurzame vestiging van het Fransche gezag had die expeditie weinig gedaan. Volgens Randon waren hare resultaten in dit opzicht „à peu pres nuls”, hetgeen, zuallen wij straks zien zullen, minder juist is. Zijn eerste poging van 1852 om het land van Collo voor goed te bedwingen en deze kustplaats door een grooten weg met Constantine te verbinden, ging gepaard met gewapende werkzaamheden tot het openen van een pl. 1, bls. 38. Weg van Dellys naar Aumale en het berijdbaar maken van den weg van Boegia naar Setif, ten einde Groot-Kabylié inmiddels in het oog te houden en later op zijn beurt te kunnen beheerschen. Dat doel werd gedeeltelijk bereikt ten koste van vele kleine gevechten en groote inspanning, doch van het bezet houden van Collo moest vooreerst nog worden afgezien ten gevolge van den reeds vermelden opstand opstand op de grens van Tunis. Het volgend jaar (1853) lag de beurt aan Kabylié van de Babors. Eene expeditie van 12,000 man door Randon zelven aangevoerd, en o.a. vermeld in de meesterlijke » Schetsen en tooneelen uit den Atlas en den Aoéres” van kolonel De Jong van Rodenburgh, drong thans voor het eerst door in dit moeilijke bergland, en onderwierp het na sterken tegen-weer. Deze expeditie werd vervolgens voortgezet en wel van de ruïne van Zama! uit naar de Kebir, door het land van de Ben Ahmed, Ider en Afer’s die ten noorden van den Zouagha wonen. Randon beweert dat Saint-Arnaud alleen de kuststreek van dit gedeelte van Kabylié bezocht had, en schrijft het toe aan den indruk dien zijn eigen tocht door de Babors op deze naburige stammen te weeg bracht, dat zij zich zonder tegenstand onderwierpen. Het erste is onjuist. Saint-Arnaud was van Milah dars door die stammen heen gebroken tot het ontzetten van Djidjelly, had het land tusschen Zama en Collo verder in verschil-lende richtigen doorkruist en voor het oogenblik onder-worpen Hij had aan die stammen gevoelige slagen toe-gebracht, en dat de geheugenis daaraan tot hunne vrede-lievende houding van '53 veel zal hebben bijgedragen is meer aannemelijk dan de bewering van Randon, dat zelfs geen herinnering aan dien tocht van voor twee jaar hun zou zijn bijgebleven. ® Randon was een tegenstander van Saint- 1 Het oude Choba of Thoba; de ruïnen die hier aan het strand gevonden worden, beslaan een vrij regelmatig vierkant van 1 à 14 kilom. zijde, bezaaid met liggende en staande steenbrokken, die meer aan een kerkhoff dan aan overblijfsels van woningen zouden doen denken, ware het niet dat er overblijfsels van een circus te zien zijn. 2 Zie mijn verhaal van den „Veldtogt tegen Klein-Kabylië in 1851,” 's Bosch, 1852; en „Lettres du maréchal Saint-Arnaud.” Paris, 1858, Dl. II. 8 DL I, blz. 36. Arnaud. Deze had het den voet gelicht als minister van oorlog, en zich het opperbevel doen toekennen van eene expeditie naar den Djurjura, door Randon voor 1853 ontworpen, doch die, naar aanleiding van zijn verzoek om ontslag te dier zake, verdaagd werd.' Hij had dus reden om op Saint-Arnaud gebeten te zijn, en dit maakte hem onbil- lijk, afgescheiden van de zucht tot overschatting van eigen verdiensten, waarvan zijne gedenkschriften niet geheel vrij zijn. Randon deed echter in '53 wat Saint-Arnaud in '51 had nagelaten. Hij deed Djidjelly door een weg met Constantine verbinden, een reuzenwerk in minder dan een maand tijds verricht door 8000 man van dezeelfde troepen die het land met de wapens hadden bedwongen; zoo verzekerde hij de gemeenschap van deze kleine havenstad met het binnen- land. De onderwerping van den Djurjura moest worden uitgesteld tot 1857, hoofdzakelijk ten gevolge van den Krim-oorlog, waaraan 30,000 man van het Fransch-Afrikaansche leger deel namen. In dien tusschentijd moesten echter in verschillende richten kleine tochten worden ondernomen, o. a. ook weer tegen Ben Abdallah, ten gevolge waarvan Toegoert genomen werd en bezet bleef. Toegoert, Laghoeat en Geryville, in het zuiden van Oran opgericht, waren thans d» uiterste posten van de drie provinciën. Door middel van deze kon men nu van nabij het oog houden op Oear-gla, en bescherming verleenen aan de toen rustige stammen der Sidi Cheikh, die wij nader zullen leeren kennen, der Beni Mzab, en anderen. Wat in het bergland bet pikhouweel voor eene duurzame bevestiging doen moest, deed hier in de woestijn verder de putboor. In de oasen werden tal van putten geopend of verzandde vrijge-maakt, en door den soldaat andere werkzaamheden tot besprociing verricht, waardoor de landbouw bevorderd, de handel verlevend Ig dennen werden versprend werden, terwijl er eene vroeger ongekende veiligheid begon te heerschen. 1 Zoo Randon. Saint-Arnaud darontegen schreef, 29 Maart 1853, ty sgn terugkeer van Hyères te Marseille, aan zijn broeder: „I'Empereur m'ordonne de me soigner. I] ajoarne A cause de ma santé et des affaires d'Orient l'expéditon de la Kabylie à l'année prochaine.” (, Lettres” DL U, bls. 308.) oe Tegelijk vonden daar wetenschappelijke verkenningen plaats: géologische, hygiénische, topografische. Op een en ander komen wij nader terug. Voor de toenemende welvaart van de kolonie pleit de ommstandigheid dat zij voor een goed deel voorzag in het approvisionnement van het Krim-leger; en opmerkelijk is het dat tijdens dien oorlog in het Oosten, toen het bezet-tingsleger tot een minimum was teruggebracht, de rust in "t algemeen weinig verstoord werd. Kabylië echter, zowel dat van de Babors als van den Djurjura, bleef onrustig of vijandig. Men was hier voort-gegaan met het verbeteren en verlengen van de wegen — de loopgraven als het ware waarmede men de vesting nadert — en het oprichten van versterkte posten ter hunner bescherming. O.a. was dit het geval geweest met den in '52 aangevangen weg tusschen Dellys en Aumale en zijn vertakkingen: westwaarts naar Algiers van uit den bordj Dra el Mizan, oostwaarts naar Boegia van uit den bordj © Tizi-Oezoe. Bou Bargla had andermaal eene kleine expeditie noodzakelijk gemaakt in het dal van den Boven Sebaoe; hij sneuvelde in eene hinderlaag en in zijn plaats was de marabout (heilige) el Hadj Amar als hoofd van den tegenstand opgetreden. In de verwachting dat de Krim-oorlog de Fransche troepenmacht genoegzaam verzwakt had, wist Hadj Amar de Guetchoula’s en andere stammen van het westelijk uiteinde van den Djurjura in '56 over te halen tö en aanval op den post Dra el Mizan. Hij had echter zijn Tijd slecht gekozen. Reeds waren de eerste korpsen van Sebastopol teruggekeerd. De opstand kon dus terstond worden onderdrukt, hoewel ten koste van vele verliezen. Doch het saizoen was te veel verstreken om de operatiën in dit moeielijk bergland tot volkomen onderwerping voort te zetten. Dit geschiedde eerst in 57. Randon inmiddels tot den rang van maarschalk verheven, ondernam toen de verovering van den Djurjura, dien men gaandeweg beter had leeren kennen. De algemeinen grenzen van dit bergmassie is reeds aan- gewezen. De loop van de Sahel geeft de richtig aan van den hoofdketen, wiens hoogste toppen, de Tangoel Haidzer en de Lalla Khedidja, tot zijn een de Lalla Khedidja, tot zijn westelijke helft behooren en zich respectivelijk 2070 en 2308 meter boven de zee verheffen; kaap Carbon, door het fort Goeraya bekroond, is nabij Boegia zijn oostelijk uiteinde. Zijn noordelijke hellingen zijn het steilst. Noordwanrts richten zijn het steilst. Noordwanrts richten zijn het steilst. Noordwanrts richten zijn het steilst. De voornaamste van deze takken is de bergrug die in het centrum van den z.g. pas * van Tiroerda uitgaat, en daarna een vork vormt, waarvan de oostelijke tand het dorp Koekoe, de aloude verblijf- plaats van de Berbersche koningen draagt *, en de westelijke, met een klauw van drie teenen abrupt in het dal van de Sebaoe neervallende, de woonplaats is van de Beni Raten (of Ait Iraten), een der machtigste en woeligste stammen van den Djurjura: hier ver Heft zich thans het fort Napoleon (Fort national). Op de kruinen van den Djurjura, die s winters onder de sneeuw bedolven liggen, vindt men - 1 Bergpas, col: tenia; defilé: biban. 2 Zoo segt Randon. Welke Berbersche koningen hier bedoed zijn, ie miet duidelijk. De bekende Numidische koningen hielten hun verblęſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſſ La en Dellys, C'est une de leurs retraites les plus difficiles à alorder et les plas faciles à défendre; de là ils bravent la puissance de Gouvernement, et quand le sultan de Bougie leur réclame l'impôt ils se revoltent, étant bien sûrs de n'avoir rien & craindre dans leurs montagnes. De spéranche geschiedschrięœver Marmol uit de XVIe eeuw, door prins Bibesco aangehaald, zegt, dat een der bergen van den großen Atlas, den naam draagt van Cuco, naar een stad die daar gelegen is, zonder meer. Volgens prins Bibesco is Koakoe thans een dorp der Alt Yahia, op 5 uur van fort Napoleon, dat de top eener small hoogte inneemt, en nooit tot verblijf kan gediend bebben asa eene talgke bevolking of garnizoen, zoodat hij ook daarom de onder-selling verwerpt dat hier de Romeinsche post Turaphilum kaa gefällt verdord zijn; het gebruik daarvan gaf dikwijls anleiding tot conflicten tusschen de stammen die de hellingen ter  organisatie, de zeden en de gewöpften van de Kabylen. Wij moeten ons tot de hoofdzaken bepalen, en gan daarbij tevens te rade met de reeds genoemde zeermerkwaardige artikels van prins Bibesco, en het artikel dat E. Renan in de Revue des Deux Mondes van 1 September 73 schreef, naar aanleiding van het groote werk over Kabylié van generaal Hanoteau en rasheer Letourneux 3. De Kabylen zijn de afstammelingen der oude Numidiers van Masinissa, Syphax en Tugurtha. Zij schrijven arabisch, doch hebben een eigen spreektaal, en zijn verwanten van de Toearegs en andere Sahara-bewoners, met wie zij gerekend worden te behoorent tot de aloude bevolking van Noord-Afrika tusschen Egypten en den Ocean. Bij Grieken en Romeinen golden zij voor barbaren; van daar de bena-ming van Berbers. In het hoogere bergland is de oorspronkelijke bevolking van vreemde inmenging; in de aangrenzende lagere streken is zij min of meer vermengd met het Arab Les ras. Terwijl de Arabieren aan een militaire en gedienstige aristocratie gehörigen, zijn de Kabylen democraten bij uitnemendheid. Stammen (arch) die een zelfde bergmassißen, vormen doorgaans een confédératie (khebila). Van daar den algemeenen naam van Khebaïlen of Kabylen, bet volk der federatie. Dergelijke khebila staan echter niet onder een hoofd; de stammen, zelfs de dorpen leven in staatkundigen zin onafhankelijk van elkander. Het dorp (dechra) is de politieke en administratieve eenheid, en in het dorp is de derna of de verga- 1 „La Société Berbère.” 3 3 vol., Paris 1873. Der der van alle mannen die de vasten van den Ramadan kunnen nakomen, de souverein. In de praktik echter oefenen de notabelen, d. i. zij die om leeftijd, maatschappelijke positie en persoonlijke beteekenis door de publieke opinie als zoodanig worden erkend, een overwegenden invloed uit. Op aanbeveling van die notabelen kiest de dema een amin als tijdelijk hoofd van het uitvoe-rend gezag, soms om beurten uit de verschillende partijen (cof's) van het dorp; deze kiezen zich elk een vertegenwoordiger (tamen, dahman) van hunne belangen, die als de adjuncten zijn van den amin; en een kodja of secretaris. Aldie functiën zijn onbezoldigd. De cofs waarvan hier sprake is, zijn noch politieke, noch godsdienstige of maatschappelijke partijen, maar eenvoudig associatiën tot onderlinge hulp; zij voeren dikwijls strijd met elkander, hebben hunne vertak. Kingen in den stam en in de confederatie, en stam hunne leden bij desnoods ten kosten van leugen en meineed; hunne hoofen oefenen meer algemeenen invloed uit dan de amins, en om hunne popularité te sparen treden zij zelven niet als amin op? Wanneer de amin het vertrouwen van het dorp heeft verloren, wordt hem te kennen gegeven dat hij rust moet nemen. De dernier vergadert eens in de week; wie niet opkomt wordt beboet; wie het decorum niet bewart, wordt berispt of beboet; men bespeurt daar nauwelijks onderscheid tus-schen armen en rijken. De dernier 4a is de politieke, de administrativ, de rechterlijke macht, en doet zelfs uitspraak in privatquaestién van eer en zedelijkheid. De zienswijze van de minderheid wordt altijd in ernstige overweggeld in den beperkten zin van notabelen. Volgens Hanoteau en Letourneux, beteekent cof: gelid, linie; sy gebruiken daarvoor het woord partij. Prins Bibesco onderscheidt kharouba's en soffs; de eerste zouden meer familie-coteriën zijn die gemeenschappelijke belangen hebben en daarom ook vertegenwörde worden bij het uitvoerend gezag; de soffs, meer algemeene en wisselende partijen, die zich ook buiten de dechra vertakken. In belangrijke zaken is eenstemmigheid nood Ig; kan deze door heen- en weerspraak tusschen de leiders niet worden verkregen, dan wordt de zaak verdad, of onderworpen aan de beslissing van een persoon die het algemeen vertrouwen geniet, of aan de djemâa van een ander dorp. Voor het recht gelden: 1° de Koran; 2°. de âada of algemeene gewoonte, die hoewel niet beschreven zorgvuldig en uitvoerig het civiele recht regelt en ouder is dan de Koran; 3°. de arf, of bijzondere gewoonte van het dorp. De Kanouns tarifeeren de verschillende soorten van over- tredingen hetzij in burgerlijke of in strafzaken, en verschillen niet alleen van stam tot stam, maar zelfs van dorp. De boeten spelen daarin eene hoofdrol. De boeten zijn de voornaamste bron van de gemeentelijke uitkomsten, die verder gevonden worden uit successieren, en verschillende rechten bij huwelijk, echtscheidung en de geboorte van kinderen van het mannelijk geschicht. Deze inkomsten dienen tot openbare werken, tot gastvrijheid jegens vreemde reizigers, en het aankoopen van slachtvee dat onder al de leden van de gemeente wordt verdeld (ouzia); wie zelf een rund wil slachten, moet daarvan kennis geven aan den amin, opdat de zieken en de zwangere vrouwen zich van het noodige kunnen voorzien. Voor het onderhoud van de imans (schriftgeleerden), de marabouts (heiligen)? en de armen wordt eene belasting geven gedeeltelijk in geld van alle mannen die in staat zijn de wapens te dragen, gedeeltelijk in granen van al de ingezetenen, vrouwen en kinderen niet uitgezon- derd. Sommige godsdienstige instellingen hebben ook eigen goederen (habbous), even als aan de armen dikwijls akkers (rabbi) vermaakt worden, die door co- 1 Zie zoodanig tarief Bibesco, Revue d. D. M. 1 April '65. 2 Il y a dans l'histoire des saint appelés marabouts (cette qualité est même héréditaire dans les familles), mais point de prêtres; les médicaments, imans, âmes et, si improprement désignés dans notre langage comme ministres da culte, ne sont que des docteurs en théologie, des casuistes, dont le réle se borne à un enseignement scolastique.” Ch. Roussel „La Justice en Algérie”, Revue des Deux Mondes, 1 Aost 1877, bls. 698. This is an algemeine corveén worden bebouwd. Alle leden der gemeinde zijn ook verplicht tot corveén bij publieke werken. In Kabylië bestaat het individueel grondbezit, behoortig begrensd en beschreven, blijkens de bescheiden die men in de woningen aantreft. Het privaat eigendom heet melk, he communaal mechmel. De Kabylen zijn arbeidzaam, oefenen landbouw en vee-teelt uit, smeden wapens, maken buskruid, houten keuken-gereedschap, bijouteriën, sommige zelfs.... valsche munt van eene ongeloofelijke volmaaktheid, Doorgaans echter zijn ze arm, en velen gaan elders werken, doch om naar hun land terug te keeren wanneer zij een stuiver verdiend hebben. Ook associeren verschillende bedrijven en gezinnenzieh tot onderlinge onderlinge onderlinge. In tegenstelling met den Arabier, zijn de Kabylen veelal blond, levendig, luidruchtig, harstochtelijk van aard, hebben krachtiger gestel, doch meer alledaagsche gelaatstrekken. De Kabylen zijn mohammedanen ', doch geen fanatieke. Zijn zijn in den regel geen polygamen; de conditie van de vrouw is echter die van eene gekochte dienstmaagd, doch zij beweegt zich vrij en zit aan bij den maaltijd van haar echten. In het oog der wet is zij geene persoon; zijn kan niet erven. De marabouts vormen in Kabylië geene overheerschende klasse, en moeten zich Schikken naar de volksgebruiken. Echter oefenen zij een grooten en doorgaans weldadigen invloed uit voornamelijk tot het voorkomen, het verschuiven of beslechten van geschillen en oorlogen; bij processen worden zij gewoonlijk tot scheidsrechters gekozen, of door de djemâa, die uitspraak doel, als zoodanig aangewezen. Aan hen heeft men ook de talrijke scholen te danken die in Kabylië gevonden worden, en waarvan sommige zelfs eene zekere vermaardheid hebben; grammatica, de Koran en het recht worden hier onderwezen. Volgens Bibesco Men wil dat zij vroeger christenen geweest zijn, en wel Donatas- ten, waartoe Firmus, uit baat tegen de Romeinen, ben zou hebben overgehaald (einde 4e eeuw); in den Djarjura komt het teeken van het kruis nog dikwijls voor by wijze van tatoeage; by de Toearegs is bet meer algemeen. kan de bevolking echter in den regel lezen noch schrijven. De inkomsten van die scholen spruiten voort uit stich- tingen of vrijwillige bijdragen. Voor zooveel de inkomsten het toelaten, worden onbemiddelde leerlingen opgenomen en gehuisvest, ook van elders. Zij oefenen ook gastvrijheid uit jegens de reizigers. Van den plicht der gastvrijheid, hoe bezwarend ook voor die armoedige stammen, kwijten zij zich ook jegens vreem- den zonder ophef, als van een plicht, op eene waarlijk aandoenlijke wijze. De vrijheidlievende Kabylen straffen niet met gevange- nis. Wraakneming over persoonlijke beleediging of aansla- gen is geoorloofd. In geval van moord rust de plicht van robka (vendetta) op den zoon, den broeder of den erfgenaam van den verslagene.: Weet de schuldige een anderen stam te bereiken, dan wordt hij daar opgenomen en van een vrijgeleide, anaïa, voorzien, dat op het stamgebied hei- lig is. De anaïa heeft ook de ruimere beteekenis van goede trouw, van het verpanden van het eerewoord in alle omstandigheden, en dit is heilig op straffe van infamie. De partikuliere anda garantie op de famille, den cof of het dorp over. Wie de anaïa van het dorp of den stam schendt, wordt gestraft met steeniging en de verbeurdverklaring zijner goederen; zijn huis wordt afge- broken. De anaïa is onze sultan, zeggen de Kabylen en zie hier, voegt Bibesco er bij, op welke welsprekende wijze eene djemâa van de confederatie der Guechtoulas de on- schendbaarheid van dit groote beginsel in 1851 in een brief aan den kommandant van Dra el Mizan verdedigde : „Vous nous en voulez parce que nous donnons refuge a des gens qui sont vos ennemis, et cependant nous ne faisons que suivre la loi de Dieu. Quelle confiance aurez vous en nous, quand vous entrerez dans nos monfagnes, si dès aprésent nous vous livrons ceux qui sont venus nous demander asile? Répondez, et dites nous si vous ne feriez pas vous mémes ce que vous nous reprochez. Notre anaïa est le pouvoir qui nous a gouverné jusqu'à ce jour; la poudre a fait taire les familles qui voulaient porter le trouble parmi nous. N Au aimons et l'anaïe et la poudre, parce que toutes deux nous ont permis de règler nos affai-res sans recourir à l'étranger; le jour où nous cesserons d'en faire cas sera celui de notre décadence. De eère wette en het beginsel van onderlinge hulp zijn de basis en de band van de maatschappij der Kabylen. Doch voortdurende twisten en oorlogen — gelukkig geen versondergsoorlogen, eerder duels om quaestién van eer of eigenliefde (niff) — tusschen de cof’s en de dorpen zijn tevens een natuurlijk gevolg van een organisatie zonder central gezag. Volgens Randon wordt door de dorpen om beurten een stamhoofd (amin el oumena) gekozen, wiens functiën zich in tijd van vrede bepalen tot het toezicht op de markten die buiten de dorpen gehouden worden, doch die in tijd van oorlog belast is zowel met de onderhandelingen als met het aanvoeren van de contingenten. Volgens anderen wordt zoodanig hoofd enkel in en voor den tijd van oorlog gekozen door de notabelen, als een soort van chef van den generalen staf en intendant. Een eigenlijk centraal gezag bestaat dus in gewone tij-den niet in den stammen, en van de khebila, waartoe zelfs niet alle stammen toetreden, is het verband nog losser. De stammen van den Djurjura, gewoonlijk begrepen erde de algemeene benaming van de confédératie der Zouaoua, rekent men dat 29,000 geweren kunnen uit-brengen; ruiterij hebben de democratische Kabylen niet; zij zijn fanatiek op hunne aloude onafhankelijkheid, en “t is eene gevaarlijke dwaling, zeggen Hanoteau en Le-tourneux, te gelooven dat een deel der Kabylen naar De Fransche heerschappij verlangde. Met 27,000 man in 4 divisions ondernam maarschalk Ran- don hunne onderwerping, en volbracht die in 45 dagen ten koste van een verlies van 1500 officieren en man- schappen. Voor de eigenlijke krijgsoperatiën zullen wij kort zijn. Zij werden in de eerste plaats gericht tegen de Beni Raten, die wij als de machtigste en woeligste stam leer- den kennen. 24 Mei 1857 rukten de divisiën Jusuf en 1 Volgens prins Bibesco kan Kabylië 80,000 strijders uitbrengen op 400,000 zielen. „Het hart van Kabylië” — de eigenlijke Djurjura — berekent hij op 86000 geweren. Mac-Mahon uit het dal van de Sebaoe tegen hen op, terwijl de divisie Renault meer westelijk de Beni Irdjen aan-tastte. De afstand, die te doorloopen viel om hun berg-kruin te bereiken, bedroeg slechts een groot uur gaans, doch deze kruin verheft zich 800 meter boven de rivier, er voerden geene wegen heen, en de hellingen zijn doorkruist met diepe ravijnen. Niettegenstaande een hevigen tegenstand bereikten beide divisién het plateau van Affensou, Imaiseren en Bou Arfa, en namen deze dorpen stormenderhand in; zij maakten hier eene halt om zich vast te zetten alvorens verder te gaan, en hadden toen een tegenaanval te doorstaan, die met eene worsteling van man tegen man ten voordeele van de Franschen eindigde. Gedurende den nacht en den 25° werd de strijd voortgezet; doch toen ook nu alle aanvallen der Kabylen werden afgeslagen, terwijl Renault inmiddels de voornaamste dorpen van de naburige Irdjen had genomen, besloten de Beni Raten zich te onderwerpen om van hunne bezittingen nog te redden wat te redden viel. Zij verzochten om een wapen-stilstand (aman) van 24 uur, en de contingenten hunner bondgenooten trokken dientengevolge af. Kenmerkend is de onderhandeling over hunne onderwerping die 26 Mei plaats vond, en die wij daarom uit de Mémoires” zullen overnemen. Le lendemain vers quatre heures, les envoyés des Beni Raten, au nombre d’une cinquantaine, traversent le camp et sont conduits à la tente du maréchal par le chef du bureau politique, le colonel de Neveu. Leurs vétements sont sales et déchirés, mais leur attitude est noble et digne. Ils s’assessent à terre, en célébre, devant le gouverneur-général. L’un d'eux, à la figure expressive, aux regards intelligents, à la barbe grisonnante, se place un peu en avant des siens ; il est chargé de répondre pour tous. Le maréchal leur parle en ces termes, que deux interprétes traduisent l'un du Frangais en Arabe, l'autre de l'Arabe en Kabyle. Vous tous qui êtes ici, représentez vous complétement la tribu des Beni Raten et pouvez-vous vous engager pour elle? — Oui, nous sommes les amins délégués par toute notre nation, et nous avons mission de parler pour tous les fils des Raten. Ce que nous aurons accepté sera accepté par tous. — Pourquoi avez vous manqué aux promesses de soumission que vous aviez faites en 1854 au sebt des Beni Yahia, puis en 1855 à Alger, et fom. Enté des révoltes chez les tribus soumises? — Si quelques hommes des Beni Raten ont fait cela, tous ne l'ont pas fait; mais nous reconnaissons nos fautes et nous vénons ici pour nous excuser du passé et nous soumettre aux Francais. — Avez-vous, cette fois, l’intention de tenir fidèle vos promesses et d'éxécuter les conditions qui vous seront imposées. — Nous promettons que notre tribu sera fidèle aux promesses que nous te ferons en son nom. — Voici les conditions que je vous imprimera, si elles ne vous conviennent pas, vous retourné à vos villages, vous répondrons les nôtres et la guerre décidera. Mais si vous nous forcez et combattre, après le combat nous couperons vos arbres, et, dans les villages, nous ne laisserons pas pierre sur pierre. — Nous sommes tes vaincus, nous nous soumettons aux conditions qu'il te plaire d’imposer. — Vous reconnaîtrez l’autorité de la France. Nous irons sur votre territoire comme il nous plaira. Nous ouvrirons des routes, construirons des bordés ; nous couperons les bois et les récoltes qui nous seront nécessaires pendant notre séjour; mais nous respecterons vos figuiers, vos oliviers et vos maisons. Tous gardent le silence, leur orateur s’incline. Vous payez comme contribution de guerre et juste indemnité des désordres que vous avez causés cent cinquante francs par fusil. — Les Beni Raten ne sont pas tous riches, et beaucoup parmi eux n'ont pas assez d'argent pour payer cette somme. — Lorsque vous avez fomenté la révolte des tribus qui sont autour de vous, chacun de vous a su trouver de l'argent. Les riches ont payé pour les pauvres. Vous fèrez comme vous avez fait. Les riches prêteront aux pauvres, afin que tous payent et que chacun supporte la peine des fautes de sa nation. A ces mots, des reclamations confuses s’élévent parmi les Kabyles. Quelques-uns parlent ou gesticullement, mais le chef les apaise peu à peu, et répondant pour tous: Nous payerons la contribution que tu demandes. Comme preuve de vos bonnes intentions, vous me livrez les otages qui vous seront désignés. Je les garderai jusqu’au payement intégral de la contribution et même plus longtemps, selon votre conduite. Tous restent silencieux, le chef incline la tête. A ces conditions vous serez admis sur nos marchés comme les tribus Kabyles soumises. Vous pourrez travailler dans la Mitidja et gagner pendant la récolte prochaine de quoi payer votre contribution de guerre et au dela. Pour vous convaincre dès à présent que nous ne voulons ni emmener les femmes et les enfants, ni vous prendre vos — terres, comme on vous a dit que nous avions contume de le faire, vous rentrerez dans vos villages aussité que vos ottages nous seront livrés, vous pourrez circuler en liberté à travers les camps avec vos femmes et vos enfants, et l'on ne prendra à personne ni sa maison, ni son champ, sans lui en payer la valeur. Les visages impassibles des Kabyles ne trahissent aucun sentiment de regret ni de satisfaction. Vous pourrez, comme par le passé, vous choisir des amins, mais ils devront étre reconnus et investis par la France; vous pourrez méme garder vos institutions politiques de village, pourvu que vos chefs sachent vous maintenir en paix. Ces dernières paroles font courir un frémissement de joie parmi tous ces hommes jusqu’alors si impassibles. Des conversations à demi-voix S'engager entrées, et il est facile de voir à leurs gestes et à leurs physionomies toute la satisfaction que leur cause cette promesse inattendue. Puis l'orateur prenant la parole dit: "Avons-nous bien compris? Nous conserverons nos institutions? — Oui, seulement comme nous ne voulons pas que ce soient des hommes de désordre, ces nomminations seront approuvées par nous. — Vous ne nous donnéz pas d'Arabes pour nous commander? — Non. Alors vous pouvez compter sur notre soumission, et demain nous déposerons entre vos mains la contribution de guerre. Il sèlevèrent tous ensemble, se retirèrent en se livrant à des conversations animées, et reprirent le chemin de leurs villages. Dit goed geschette tafereel gunt een helderen blik in de geaardheid dezer bergbewoners en lot hun voordeel: de ma-teriècle quaestie laat hen tamelijk koel, waar het echter hunne nationale instellingen geldt, geraken zij in vuur; mogen zij deze behouden en niet komen onder den gehaten Arabier, met wien wij straks kennis zullen maken, dan kan Frank-rijk op hunne onderwerping rekenen. Die onderwerping van de Beni Raten was een eerste, maar een belangrijk succes, gelet op hunne beteekenis en die van de veroverde stelling. Randon was nu meester van het plateau van Soek el Arba, de knoop van de drie teenen waarvan wij hierboven spraken. Ten einde den verkregen indrukte verhoogen en de onderwerping te bestendigen, besloot hij om alvorens het overige van den Djurjura aan te tasten, hier een groot fort op te richten. En dit door een rijweg met den in het dal gelegen post van Tizi-Oezoe te verbinden. Het noodige gereedschap en materieel daartoe was hier in tijds bijeengebracht. Aan den weg werd onmiddellijk begonnen; en niettegenstaande de zeer groote terreinbezwaren, werde hij in 18 dagen tijds over eene lengte van 25 kilom. En ter breedte van 6 meter door de troepen in zoo ver voltooid dat de voertuigen van Tizi-Oezoe het plateau in een dag konden bereiken. Aan het gebastionneerde fort, dat den naam van Napoleon kreeg en bestemd is voor eene bezetting van 3000 man, werd begonnen 14 Juni, de vermardag van de landing der Franschen in Algerie, en voortgewerkt door de genie met 2300 handlangers uit de an- DI. I, bls. 320328. 2 De Kabylen zeggen dat de Arabier op de kat lijkent. Streelt men bem, dan set hij een hoogen rug; slaat men hem, dan maakt hg ach klein. dere wapens. Zoowel het openen van den weg als het leggen van den eersten steen van het fort geschiedde met groote pechtigheid. De inzegening door den abt Suchet had plaats in tegenwoordigheid van de geheele expeditionnaire macht rondom den maarschalk en zijn staf geschaard, terwijl de accorden der krijgsmuziek over de hoogvlakte ruischten, en het gebulder van het geschut, door de echoos van het gebergte honderdvoudig weerkaatst, aan den Djurjura verkondigde dat het met z d. Ine alte stammen echter stemden daararmen werden. De andere stammen echter stemden daararmen werden. Der andere stammen echter stemden daararmen werden zieht in; er volgde geene verdere onderwerping, en de veldtocht moest worden voortgezet. Van de naburige slammen hadden zelfs eene 4000 der dapperste Kabylen zich vastgezet in en nabij het dorp Ischeriden, op slechts weinig kilometers van Soek el Arba, en die posten zoo goed mogelijk versterkt. De eerste aanval van de divisie Mac-Mahon, een front- anval 24 Juni gedaan, mislukte; en alleen een omtrek king door het 2de regiment Vreemden Legioen verricht deed de positie vallen, doch andermaal na een verwoed gevecht en ten koste van talrijke offers. Te gelijkertijd opereerden Jusuf en Renault westelijk van Mac-Mahon met goed gevolg tegen de Beni Yenni, in de meening dat Randon eerst de oostelijke tand van de vork zou aantasten, zich hier in het land van de Beni Yahia hadden saamgetrokken. Nagenoeg gelijktijdig, 27 Juni, verscheen nu ook in hun rug, bij den pas van Chellata, de 4de Fransche divisie, Maissiat, komende van het Zuiden. 17 Juli onderwierpen zich de Beni Yenni nadat verscheidene hunner dorpen verbrand waren, en men mocht verwachten dat de overige stammen van den Djurjura, de onmogelijkheid inziende om een onvermachtigen vijand die hen Van alle zijden omsingelde, langer met goed gevolg te weerstaan, het voorbeeld der sterksten hunner zouden volgen. Uit de mededeelingen van sommige hunner in-vloedrijkste mannen bleek het aan Randon dat zij van die onmogelijkheid overtuigd waren; maar zij rekenden zich gebonden door den eed dat zij hunne dorpen zouden verdedigen, en zoo lang dit niet geschied was kon van onderwerping geen sprake zijn. Zij bleven dan ook den wanhopigen strijd met opoffering van goed en bloed voortzetten. Wij zullen deze in zijne bijzonderheden niet blijven volgen. Van weerszijden werd hij met groote dapperheid gestreden, en de Franschen verbranden niet meer dan de volkseer der Kabylen zulks eischte. Omstrecks half Juli was de onderwerping van den Djurjura voltooid. De divisie Renault bleef vooreerst te fort Napoleon om de aangevangen werken te voleinden, en de uitvoering der gesloten overreenkomsten te verzekeren. De overige troepen keerden terug naar hunne garnizoenen, de voor-naamste onruststokers o. a. el Hadj Amar als bannelingen met zich voerende. Met volle recht mochten maarschalk Randon en de divisién onder zijn op die verovering van een bergland als de Djurjura, van + 160 G. M.: waarvoor zelfs de Romeinen onder een aanvoerder als Theodosius en na een veldtocht van 3 jaar waren afgegeld; trotsch op overwinningen ten koste van ongeloo-felijke inspanning en zware verliezen behaald; trotsch ophet nuttige werk door hen met niet minder inspanning tot stand gebracht. Dat dit een en ander in zoo korten tijd mogelijk was, is behalve aan de dapperheid en den goeden geest der troepen, hoofdzakelijk toe te schrijven aan de oordcelkundige voorbereiding en leiding van den opperbevelhebber. Niet minder Lof verdienen de gematigheiden en het beleid waarmede hij zijn overwonnen tegenstanders bejegende. Jegens vroeger onderworpen Kabylen-stammen had men de fout begaan hun de politieke organisatie der Arabieren op te leggen, waarvan zij afkeerig zijn en die dus voortdurende aanleiding tot ontevredenheid en verzet Kandon eerbiedigt de nationale instellingen van den jura, instellingen die sommige z. g. beschaafde « en in vele opzichten mogen benijden. Hij ve met die te regelen en aan te vullen (| paal gezag van den kommandant der onder eli ss, # Volgr. IL. Das in de inwendige aangelegenheiden van de stammen zoo weinig mogelijk ingrijpt; verder met de volksgebruiken te zuiveren van hetgeen met Frankrijks heerschappij onbe-staanbar was: zeker het beste middel om die fiere bevolking met haar nieuwen toestand zoo veel mogelijk te verzoenen, en de rust te verzekeren. De verovering van den Djurjura, die de onderwerping van Algerië als het ware voltooide, moet dan ook onder de verdiensten van den maarschalk eene zeer voorname plaats innemen. Der zake van die verovering willen wij niet treden in eene vergelijking met Atjeh, vergelijking die trouvings in de meeste opzichten mank zou gaan. Op eene bijzonderheid moeten wij echter wijzen. Toen wij in de gedenkschriften van Randon die verklaring aantrofen, dat de Beni Menguellet en andere stammen, hoewel de onmogelijkheid erkennende van zich te kunnen hand-haven, toch meenden zich niet te kunnen onderwerpen alvorens zij het lot hunner bondgenooten hadden gedeeld, wam ons in het geheugen terug de mededeeling van een oordeelk. undig officier van het O. I. leger die twee en een half jaar te Atjeh doorbracht, namelijk: dat onze positie daar niet veilig mag heeten zoolang de XXII Moekims niet zijn ten onder gebracht, en dat die XXII Moekims niet zullen of zelfs niet kunnen buigen alvorens door ge- weld van wapenen daartoe genoodzaakt te worden. Welke de bijzondere drijfver hier ook wezen moge, belofte of eigenliefde, die zienswijze omtrent de Atjehers kreeg voor ons gewicht naast de mededeeling van Randon betrekkelijk de Kabylen. Het geldt volkstammen die eenige treffende punten van overeenkomst opleveren. Toen maarschalk Randon op het einde van 1857, te fort Napoleon terugkeerde en daar de amins van den regeeringskring vereenigde, had hij de voldoening van een voltoord werk te vinden te midden eener rustige en schijnbaar te-vreden bevolking, hetgéen hem voor de toekomst van Kabylië de beste hoop gaf. Die hoop bleef ongeschokt want den opstand van 1871 beleefde de maarschalk niet meer. B. De KOLONISATIE van ALGERIË VÓÑÓR EN ONDER Ranpon. 1830—1858. Het regeerings-stelsel vór en na 1848. — Maatschappelijke toe-stand en organisatie der Arabieren. — Eerste proeven van europeche kolonisatie onder Bugeaud. — Wetgeving der republik van 1848 op den eigendom ens. — Algemeene toestand der kolonie bij het optreden van Randon als G-G. — Zijn programma en dat der hervormingspartij. — Overzicht van het, bestuur van Randon: immigratie en koloniastie; landbouw en veeteelt; remonte; boschwezen; handel en nijverheid; publieke werken; godsdienst en openbaar onderwijs; justitie; finantiën. Algemeine beoordeeling van het stelsel. Het eerste deel der gedenkschriften van maarschalk Randon is grootendeels gewijd aan de geschiedenis der kolonisatie van Algerië onder zijn bestuur (1852—58), en moet verder dienen om aan te toonen dat de militaire landvoogden — wat ze tot dusver waren geweest — meer zorg hebben gedragen om de welvaart te ontwikkelen en de toekomst te verzekeren dan dikwijls beweerd is. 