Bijdragen tot de taal-, land- en volkenkunde
Ten einde het zware hout beter te kunnen laten uitdrogen, wordt hat in stukken gekapt of gezaagd. Is het gekapte hout voldoende uitgedroogd, dan wordt daarin de brand gestoken (soewah) en daarna de asch zooveel mogelijk gelijkmatig over den grond verdeeld, welke bewerking (karou) door middel van een bamboezen hark geschiedt. Al deze bewerkingen: 't zuiveren van het struikgewas, het Gordel van Orion. GORDEL van hoog- en laagstammig geboomte, gelijkstrijken, loopen na 3—4 maanden vrij 2 dan eerst is de ladang geschikt om beplant te wi regens gevallen, dan is de tijd daar om tot de be overtegaan. De zaadpadi, die nauwlettend bij deu oogst it dan twee dagen en twee nachten vór het uitt gelegd (leloek) en dan in den wind gedroogd hiermede gereed, dan begeeft oud en jong zich “t te beplanten. De mannen steken met een put gaten in den bodem, waarin door de vrouwen € vaalpadi geworpen wordt, wa arna de gaten m¢ worden dichtgemaakt. De plantgaten worden u endgültigen afstand van 1J—8} voeten of van 1 gestooten, al naar mate de grond vet of mager is vaadpadi in de gaten geworpen. Bedraagt op 1 7—10 en van 14—18 op schrale bodems. Kenmaal beplant, wordt het veld van eene or die evenwel in den regel niet hecht genoeg is, « de vernieling door wilde varkens te vrijwaren, er huisje gebouwd om het gewas te bewaken. Twitting dagen, nadat de padi op het veld he voor den eersten keer gewied (djoekoekoekoekoekoekoekoekoekoekoekoekoekoekoekoekoekoekoekoekoekoekoekoekoekoekoekoekoekoekoekoekoekoekoekoekoekoekoekoekoekoekoekoekoekoekoekoekoekoekoekoekoekoekoekoekoekoekoekoekoekoekoekoekoekoekoekoekoekoekoekoekoekoekoekoekoekoekoekoekoekoekoekoekoekoekoekoekoekoekoekoekoekoekoekoekoekoekoekoekoekoekoekoekoekoekoekoekoekoekoekoekoekoekoekoekoekoekoekoekoekoekoekoekoekoekoekoekoekoekoekoekoekoekoekoekoekoekoekoekoekoekoekoekoekoekoekoekoekoekoekoekoekoekoekoekoekoekoekoekoekoekoekoekoekoekoekoekoekoekoekoekoekoekoekoekoekoekoekoekoekoekoekoekoekoekoekoekoekoekoekoekoekoekoekoekoekoekoekoekoekoekoekoekoekoekoekoekoekoekoekoekoekoekoekoekoekoekoekoekoekoekoekoekoekoekoekoekoekoekoekoekoekoekoekoekoekoekoekoekoekoekoekoekoekoekoekoekoekoekoekoekoekoekoekoekoekoekoekoekoekoekoekoekoekoekoekoekoekoekoekoekoekoekoekoekoekoekoekoekoekoekoekoekoek Ah en een ladang ligt voornamelijk in de bedijking; dient de dijk (pemelang) alleen om het regenwater op de velden te houden, dan worden ze sabah hoedjan genoemd in tegenstelling van de gewone sabah, de sawah met kunstmatige bewatering. De sabah hoedjan treft men in de afdeeling voornamelijk an in de marga Pasar Kroë en wel nabij de hoofdplaats, waar men en tal van uitgestrekte vlakten heeft, die niet van levend water kunnen worden voorzien. Ten einde het water op de sawah te leiden, wordt in de rivier hetzij een dam, hetzij meer dammen aangebracht, om het water op te stuwen en te leiden door een kanaal (lampei) naar het boveneinde van de sawah. Lijn de waterleidingen hersteld en van het noodige water voorzien, dan begint men in de maand Dzoelhadji de kweekbeddingen aanteleggen. Daartoe zondert men  van 24 van langen en 1 span breedte (pengeroet). Is het kweekbed gelijk gestreken, dan herstelt men de bevloeiing gedurende een vijftal dagen, voert het water daarop weder af en strijkt hat bed voor den tweeden keer met de pengeroet gelijk (nglandap). De tijd is nu daar om tot het zaaien over te gaan (menoeroenkon boenih), hetgeen plaats heeft door de padi uittestrooien (krap) en de korrels zoodanig met aarde te bedekken, dat zij niet meer zicht-baar zijn of wel de korrels in gaten, die men met den pootstok gemakt heeft, te werpen (toegal), hetgeen in de strandmargas geschiedt. In de bergdistricten wordt de padi bij geheele halmen ter ontkieming gelegd (tandjar). 572 BIUDRAGE TOT DE GEOGRAPHIC, GEOGRAPHIC. De zaadpadi wordt ook, voordat zij uitgestro twee dagen en twee nachten in het water geleg gedroogd. De bewerking van den pemboenihan darak wijze als die van een ladang. Na afloop der b padi uitgestrooid. Na de beplanting van het kweekbed voorzi pagger (koeta) en worden, in afwachting dat d overplanting geschikt zijn, de velden bewerkt. f dat het kweekbed vereischt, bestaat in tweemay deze bewerkingen hebben twintig dagen na elka De bewerkingen der rijstvelden komen op het Nadat men het water daarop heeft gevoerd, omgepatjoeld of wel laat men in den modder weer drijven, met welke bewerkingen een 15tal Vervolgens wordt de grond tweemalen fijn en ilik), hetgeen ongeveer 30 dagen duurt, daarna geleid en dan de moddermassa gelijk gestreken (ral Na afloop daarvan wordt het water weer op het men het na 7 dagen opnieuw droogloopen om keer gelijk te strijken (nglandap). Intusschen heeft men de dijken schoong En bijgewerkt (ngelihin pemelang). Zeven dagen na het nogelijk wordt het ve kweekplantjes inmiddels genoegzame kracht ge te worden overgeplant. De kweekplantjes worden zorgvuldig uitgetre de aarde gereinigd (ketjah), vervolgens gebonder het veld gebracht, alwaar zij halm voor halm tegelijk op een span afstand van elkander worde De beplanting, begonnen bij den uitersten wordt steeds achteruitgaande bewerkstelligd. Het maken, binden en uitplanten der zaailingen gen mannen als door vrouwen. Na het overplanten wordt het ve dagen daarna weder tot de bevloeiing daarvan overte tijd, dat de padi rijp wordt, laat men het veld vo De sawahs worden gewonlijk slechts twee eersten keer als het gewas 20 dagen op het veld « keer, 20 dagen daarna. Zoodra de vruchtzetting de velden omheind en een wachthuisje (koeboe) op het veld gebouwd. Dag en nacht worden de velden bewacht. Om de rijstvogels van het gewas aftehouden, worden van het wachthuisje uit over het veldt von gespannen, waaraan bladen, doeken en idjoekpoppen, soms zelfs petroleumblikken bevestigd zijn. Daar het omheinen der velden in sommige streken niet plaats heeft en, zoo 't geschiedt, de omheiningen zeer gebrekkig zijn, heeft het gewas veel van wilde varkens te lijden. Niet zelden gebeurt het dan ook, dat de oogst ten eenemale mislukt. Het oogsten geschiedt, gelijk boven gezegd is, met de getas. Om zich bij het oogsten tegen de zonnewarmte te beschutten, bedient men zich in de strandmargas van verplaatsbare schermen (sersou) - van gijambladeren gevlochten en door horizontale en vertikale bamboezen reepen bij elkander gehouden. De sersou is gewonlijk 1 vaim 3 hasta lang en 1 vaÂm breed. Het gesneden graan wordt in bossen gebonden en gedrood op een teengkoe, zijnde een bamboe of houten rak met zes à acht verdie Pingen (toembang); op elke toembang kunnen 50 poeugoeks padi gedroogd worden. Een paar weken daarna wordt de padi in de rijstschuur (balei) opgeborgen; de balei is een klein vierkant gebouwtje op palen met atap- of idjoek-bedekking en met eene kleine deur van voren. Nen oogst worden de stoppels op de sawahs verbrand en blijven de velden braak liggen. In de bergdistricten, waar men de zoogenaamde sabah relom! heeft, die in valleien en ravijnen (roela) gelegen zijn, bestaat het bewerken der velden alleen in het onkruid met de handen, welke bewerking drie tot vier malen wordt herhaald. Daar die spoedig afloopt, begint men met de bewerking der velden, indien de bibit bijna voor de overplanting geschikt is. Bij het oogsten plaatst men het geogste product in een bidoek, een kleine sampan uit een uitgeholden boomstam vervaraardigd; is de bidoek vol geladen, dan trekt iemand, die op den dijk der sawah staat, haar naar zich toe en neemt de lading er uit. De onderdom, dien de padi moet hebben, alvorens zij kan worden geoogst, hangt af of men haar bebouwt op ladangs of op sawahs; in het eerste geval moet zij 110—120 dagen, in het laatste 90 — pari sedjero —,of 60 dagen — pari krawang — op het veld hebben gestaan. 1 Sabah relom d. i, diepe sawah. De diepte der sawah d. i. de dikte van den modder- poel in de sawah bedraagt niet zelden 1 meter. AVS BUDEAGE TUT DE GRUURAPHIBCHE, GEK De hbewerking van het kweekbed en van veschiedt zewounlijk door den besttter en zij zaaien der hibit. het oogs hebben in de meeste gevallen plaats door — veld met behulp van bloedverwanten, vriends tweloeny menuciveng): voor de betoonde halp w suth en tabak verstreks: oogstloon krijgen zij In de laatste jaren wordt reeds vaak van geweken. In de margas Pasar Kroë, de Panggaw worden gewonlijk de bewerking der sawahs oogsten, ja zelfs de werkzaamheden van de tot en met het oogsten aan huurlingen overgek Heet de bewerking der velden door huurling de bewerker # 10 à £ 15 per bidang of wordt do de productie na den voest als loon bedongen; af van het al of niet leenen der karbouwen vi den huurling. Voor het beplanten wordt ger f 3 en voor t wieden van een bidang f 10 - het ovgsten het,', deel van de productie als snij: gevorderd wordt. In al deze gevallen voorziet d in het onderbouwd van den huurling zedurende d Worden Alle bewerken, zeemede tät beplanter usbesteht, bit Warnit le Teich den verdeerd; het 8 Sort Ae ersaar der siwa'., gan den aannemer weott teegewezem: de eizer verplicht in Het ewteewud van dem aannemer te Het ontbessterva der pad, zesehtedt doer d rijstblok esvers — ven langwerpig Diox met « midden — wet een stamper van Heut aioe). Ht men zien van een rustmolen pengiëuzau pe twee ronde houtblokken, waarvan de onderste, juist in de bovenste past. De rijst vait door gat het binnenviak van het bovenb.ox als het [ onderblok voorzien Is. 2 In de marga Soekau. 2 T-t ontbelatering van de padi wordt in den laatste gebruik rsemaakt van den tiscran. De igoran is cen toe cylinder van hard hout bestaat, die van beven van een en van onder kegelvormie is uitveheld; de cylinder, di meter een diameter van + 3 d.m. heeft, en van ribben is ETHNOGRAPHISCHE KENNIS DER AFDEELING KROE. 515 In het algemeen rekent men, dat de padi de helft van haar gewicht aan rijst oplevert. Bij het wannen, dat op een nioeh — een tetampa van lang- werpigen vorm — plaats heeft, verstuift het grootste gedeelte van het meel der fijngestampte korrels; het overige gedeelte gaat verloren bij het wasschen van de rijst, hetgeen geschiedt door de rijst in een gevlochten mandje van bamboe (kitjak) in stroomend water te houden. Evenals op Java heeft ook elke bidang sawah of ladang haar naam. De namen zijn ontleend aan de rivieren nabij de velden, of aan de naastbijzijnde bergruggen of aan de soort van grond, waaruit het veld bestaat. Sawahs, die, na eenige jaren braak gelegen te hebben, weder beplant worden, noemt men sabah oesang en worden sawahs, die aan den voet van een bergrug of van eene heuvelrij gelegen zijn, steeds met den naam sabah bimbin bestempeld. Uit hetgeen over de rijstcultuur vermeld werd, blijkt dat ze nog zeer primitief wordt gedreven. Alhoewel telkenmale bij de bevolking aangedrongen werd om van de te Kroé aanwezige Bantammers en Javanen de bewerking der velden aftezien en in het belang der cultuur door het bestuur een paar proefsawahs werden aangelegd en bewerkt zooals zulks op Java plaats heeft, toch zijn alle pogingen vruchteloos gebleven en houdt de Tsamponger zich nog steeds aan de oude werkwijze vast. In overre is er voorückgang in den rijstbouw te bespeuren, dat het aantal aangelegde sawahs jaarlijks toeneemt. In dit opzicht steekt de bevolking van Kroë gunstig uit boven die der andere afdeelingen, waar men nog steeds aan den ladangbouw de voorkeur geeft. een kleinen massief houten cylinder, die van boven kegelvormig toeloopt en even- eens van ribben is voorzien. Door middel van een staak, door de holte van den eersten cylinder gestoken, die voorts in een holte, juist in de spite van den kleinen kegelvormig toeloopenden cylinder gelegen, een rustpunt vindt, wordt het toestel overeind gehouden, terwijl men om meerdere vastheid aan 't geheel te geven, den kleinen cylinder ten overvloede nog aan een stevigen balk, die op den grond rust, verbonden of ook wel eenvoudig in den grond heeft geplant. Na nu de holte in den grooten cylinder met padi boordevol te hebben gevuld, geeft men daaraan met behulp van het handvat, een heen- en weergaande horizontale beweging om zijn as, den gemelden staak, tengevolge waarvan de padi door de wrijving der ribben van de beide cylinders over elkander In zeer korten tijd van haren harden bolster wordt ontdaan, en op tikar's, die men rondom het toestel gelegd heeft, wordt opgevangen; met den isoran worden in een uur 6 koelak padi ontbolsterd. De beschrijving van den isoran danken wij aan de welwillende mededeeling van den aspirant-controleur Raedt van Oldenbarneveldt ; volgens genoemden heer zouden de isorans van Palembang zijn ingevoerd. 516 _ MIIDRAGE TOT DE OROGRAPHISCHE, (1 Volgens de laatste opgave bedroeg het in de afdeeling respectievelijk 2953 en 700 in het vierkant; aldus over de verschillende marges. Bidange sawahs. | bi Pasar Kroö.., -| 825 | Panggawa-Lima-llir. 110 ” Lima-Oeloe. 330 Wei-Sindi rt 813 Poegoeng-Tampak. … 123 Poegoeng-Bandar … … 131 Poegoeng-Bandar …… 135 Oeloe-Kroë … … … 158 EN, A 220 Kembahang.... 23 Boewei-Kanjangan. … 52 Bloengoe,.… 224 Sekau... - 7 138 a ee 4 250 Wei-napal. 2... 47 Tenoembang... 14 Ngamboer..... 75 Ngaras..... 110 Bengkoenat... … 36 Blimbing. 2... 12 Dat de rijstproductie in de afdeeling nog nie de bevolking te voeden, moet, behalve aan de velden, ook toegeschreven worden aan de gedeelt het gewas door de insecten, pianama poet ih (batat) en de ama mérah (oerol). Djagoeng wordt in de afdeeling bijna uitsl districten op de ladangs verbouwd of wel op tui de woningen. De djagoeng wordt na 4 maanden 1 Van de peulvruchten (retak), die op de ladar aangeplant, vermelden wij de kedelee (retak me (retak kapal), de stokboon (retak poejoeh) en de redip). Zoowel de vruchten als de bladeren der 5 in water gekookt als toespijs (goeleijan) bij de r ETHNOGRAPHISCHE KENNIS DER AFDEELING KROË. 577 De katjang tjina (retak tanah) wordt bijna niet verbouwd, doch veel invoer heeft daarvan uit Batavia plaats. Na de peulvruchten trekken onze aandacht de aardvruchten, als oebi kajoe, oebi ketela, oebi bandera — onze aardappelen —, die zowel op erven als op ladangs worden geteeld, eerstgemelde ook wel langs de omheiningen der erven. Eene andere aardvrucht, die vooral in de strandmargas wordt aangeplant, is de keladi, als vooral in de strandmargas wordt aangeplant, is de keladi, als vooradingsmiddel zeer gewild, daar hare knollen zeer veel zetmeel bevatten. Van de oliegevende gewassen wordt ‘t meest de widjén (lengoe) en de djarakolie geteeld. De djarakolie wordt zoowel voor lamp-olie als surrogat voor klapperolie gebezigd in de margas Liwa en Kembalang, waar geene klapperboomen vrucht kunnen dragen. Suikerriet (teboe) wordt alleen voorver versnapering op ladangs en op erven nabij de woningen aangeplant. De kapas (rambak) wordt alleen nog maar in Beduidende hoeveelheid in de margas Wei-Sindi, Poegoeng-Tampak en Poegoeng-Malaja geteeld; het product is uitsluitend voor de Inlandsche katoennijverheid bestemd. Zoodra de oogst is binnengehaald, wordt het product gereinigd; de zaden worden afgescheiden (girik) door een ronde niboenglat (roejoeng), ter lengte van 2} span, op de kapas heen en weer te rollen, terwijl de lat stevig wordt aangedrukt. Daarna wordt de gereinigde katoen fijn geslagen en geplozen (bibik) en na afloop van deze bewerking de katoen met rotan weder in elkander geslagen (briga) en dan met een mesje uitgetrokken (pinggi). Om het garen (sepoe) te spinnen (tingkir), bedient de Lampongsche vrouw zich van een spaktewelijk van rotan, welks spaken bamboelatten zijn, dat met de hand wordt gedraid. Alvorens het garen voor het weven wordt gebruikt, wordt het eerst geverfd, rood, blauw of geel, welke kleurstoffen respectievelijk verkregen worden door het garen door een aftreksel van sapanhout te halen, in een opossing van indigo te leggen en met kurkema te wrijven. Wil men het garen een zwarte kleur doen aannemen, dan wordt het eenige malen door den modder gehaald, totdat het met een zeer dunne laag bedekt is en dan in de zon gedroogd. Voor het wegen (antak) bedient men zich van een een een een stut (jantoen) hand-weefgetouw (pantokan). De weefster zit op den grond met de beenen erst getouw uitgestrekt en tegen een stut (jantoen) RIJDRAGE TOT DE GEOGRAPHISCHE, GeioKocstenm wat aangedrukt. Asn de bovenzijde is het gefouw zen dem wand der woning of sap een dwarslat, rustende op twee in dem grond go-stoken bamboes bevestigd en san de onderzijde met eem hammboelst (tandeijan) verbonden, die door twee stevige houten aun com vierkant stuk schapenvacht (ambon) bevestigd is, waartegen de weefister sich met den rug plastst. De kettingdraden (sepoe) gaan, ma opgespannen te zijn, om den anderen door ringetjes van garen, die bevestigd zijn aan twee ronde latten van niboeng of aréa. De schietspoel (sekli) is een rotanstokje, ter lengte van 2 span, waarom het inclaggaren (kembang baroe) wordt gewonden. Tusschen de kettingdraden. zijn zijdelings drie dunne platte niboeng- of aréalatten (sakaran) gestoken om ze voor het Doorlaten van den inslag uitteentehouden. Eveneens is zijdelings door de kettingdraden eene breede, 14 span, miboemg of srènlat (blidah) gestoken, ten einde de doorgestoken draden aancente-drukken. Een hatik, een vierkante lat van arén of niboeng, dient om het afgewevene opterollen 1. De kleedingstukken, die het meest door het Lampongsch meisje sweven worden, zijn de kain basshan — witte badkain — em de tapis, een vrouwenrok. De indigocaltur heeft in de afdeeling weinig te beduiden; de indigo (taloem) wordt slechts aangeplant voor eigen gebruik. De teelt heeft zowel op ladangs als op de erven nabij de woningen plaats en geschiedt de voortplanting door stekken (taloem kajoe) of door zaad (taloem soerak); laatstgenoemde indigosoort schijnt meer gewild te zijn. De donkerblauwe kleurstof wordt verkregen door de hladeren met water in een pan (kwali) fijn te wrijven. Wil men garen de kleurstof doen aannemen, dan legt men het vier en twintig uren in de vloeistof en droogt het daarna in de zon. Onder de landbouwproducten, die den Lamponger in de bovenstreken (margas Soekau, Jiwa, Kembahang, Boewei-Bloengoe) een ruim bestan verzekeren, verdienen vooral de koffie en de tabak onze aandacht. De koffiecultuur, die van 1872 op hoog gezag gedreven werd, is na dat jaar een geheel vrije cultuur geworden, die met het jaar een hooger vlucht neemt. Zij wordt voornamelijk op vlakke boschgronden gedreven, die op Beltelau-plateau in groote uitgestrektenden worden aangetroffen. Zelden kiest men daarvoor geaccidenteerd terrein. In plaats van latten van ardn of niboeng worden ook wel latten van den Langkap palm gebezigd. ETHNOGRAPHISCHE KENN S DER AFDEELING KROË. 579 De bibit, waarvoor men den vrijwilligen opslag (lahang), nadat hij de hoogte van 1 span bereikt heeft, gebruikt, wordt op de ladangs tegelijk met de padi en djagoeng op 1} vaam afstand van elkander in rijen geplant. Daar van schaduwboomen geen gebruikt, komt in het begin van de overplanting de beschutting der eenjarige gewassen de jonge plantjes ten goede; na afloop van den oogst dier gewassen worden de plantjes niet meer tegen de zijn newarmte beschut. Op de hoogte (1600'—3000’) waarop de koffie-tuinen gelegen zijn, schijnen schaduwboomen overbodig te zijn. De eenige zorg, die men nicht den dam aan de aanplantingen besteht, bestaat in het wieden (djoekoek). Deze bewerking heeft evenwel slechts zelden plaats en geschiedt door de groote aanplantingen, die de Lamponger te onderhouden heeft, zeer onvolkomen. Aan toppen wordt niets gedaan, evenmin aan het wegnemen der waterloten (toenas). Zoodra de vrucht tot rijpheid gekomen is, begeft het huisgezin van den planter zich naar den tuin om de rijpe bessen te plukken (oendoeh) en de reeds op den grond gevallen bessen intezamelen (meroeh). Met het plukken wordt zeer ruw te work gegaan; niet zelden zag schrijver dezes, dat men, zonder op de rijpheid der bessen te letten, ze tegelijk van een tak afrukte. Daar de luaamponger zelden van een dubbele trap gebruik maakt om de bessen, die zich aan de boventakken bevinden, te plukken, haalt hij bij het oogsten de takken naar zich toe, zoodat het vaak gebeurt, dat bij deze ruwe behandeling de takken — ja soms de hoofdstam — afbreken. Het ing ezamelde of geplukte product wordt in een plandengan — een kain dien men op dezelfde wijze als een slendang, bestemd om er een kind in te dragen, om het lijf hangt — gedaan; kan de plandoengan geen bessen meer bevatten, dan wordt de inhoud er uit gehaald en in een mandje gelegd. Na afloop van den pluk wordt het product huiswaarts gebracht. De bereiding is zeer onvolkomen; men laat de roode schil tot ontbinding overgaan door de bessen op een hoop op den grond bijeen te werpen in een bara-bara — eene, door peloepoeh, ter hoogte van een span omsloten ruimte van 2—-3 vaam in het vierkant — en ze dan aan afwisselende vochtigheid en droogte bloot te stellen. Daarna worden de bessen gewasschen (dibasohkon), dan gedroogd (dikrangkon) en vervolgens door stampen in de rijstblokken (lesoeng) van de hoornschil ont daan (ditjetjakkon). De qualité van de koffie is inférieur, hetgeen toegeschreven Se Volgr. IV. 87 de kweekbeddingen, aan welker bewerking eenige 2 uit. Zijn de plantjes van twee bladeren voorzien draagt dan ca 1 span — dan worden zij op de lac en geplant op een afstand van 3 a ¥ in het vi zorg, die na de planting aan het gewas wordt b wieden en zoodra het 4e of 5° blad is opgekom. vrijwaren der plantjes voor de vernieling door een den naam overleben. De wormen worden een plantjes afgenomen en onder den voet vermorseld. van een tiental bladeren voorzien is, wordt zij 1 oerol aangetast. Drie maanden na de overplanting komen de bl tijd daar om tot den pluk overtegaan, die door de huisgezin plaats heeft. De geplukte bladeren wor gestapeld; de eene hoop bevat de twee lage of tweede hoop de twee of drie topbladeren en de d vij f middenbladeren. De eerste hoop levert de tabak de tweede de tabak 2e soort (harapan); de derde (kapala) op. ETHNOGRAPHISCHE KENNIS DER AFDEELING KROË. 581 Nadat al de bladen op gemelde wijze zijn gesorteerd, worden de verschillende hoopen huiswaarts gebracht en elke hoop afzonderlijk in manden van bamboe (kindar), wier bodem en wanden met versch geplukte pisangbladeren belegd zijn, gelegd. Boven op de tabak plaatst men eveneens pisangbladeren. Drie dagen daarna gaat men tot de bewerking over; eerst worden de midden- en topbladeren bewerkt en daarna de andere bladeren De bewerking heeft plaats door meteen vezel van de idjoek (hoenoes), gebonden om duim en voorsten vinger, de vezelen in de tahakbladeren, na bij de hoofdvezel met een mes te zijn doorgesneden, er uit te halen (njempa oerak). Na afloop van deze bewerking worden de bladeren weder in de kindar gelegd, drie dagen daarna weder uitge nomen, opgerold en dan zeer fijn met een mes gesneden (perandjangan). In den laatsten tijd ziet men meer voor het snijden van de tabak gebruik maken van een breed mes met handvatsel aan een plank met wig verbonden. Het snijden van de midden- en topbladeren, dat met eenige zorg moet geschieden, heeft des morgens en dat der overige bladeren des avonds plaats. Is de tabak fijn gesneden, dan wordt zij drie dagen op bamboezen ramen (antjoh) in de zon gedroogd, en dan weder in de kindar bewaard, na haar zorgvuldig met oude tabak-en versche pigangbladeren te hebben omwik Kelätigkeit. Na een maand zweetens (kratongan) in de kindar wordt de tabak in manden van daoen bengkoeang (tamping) verpakt en ten verkoop aangeboden. Een tamping bevat gewonlijk 6 & 7 koelaks tabak. De prijzen van een tamping soegian, harapan en kepala bedragen respectievelijk 6 a f7, f9 a f10.50, f12 a f14. Uit het bovenstaande blijkt, dat ook deze cultuur nog primitief gedreven wordt; noch ophooging van de aarde om de plant noch ’t wegnemen van de loten van den hoofdstengel hebben plaats; ook van toppen is geen sprake. Dat de productie desniettemin nog gunstig is, moet vooral aan den uitstekenden tuingrond, daarenboven door goede atmospheer begin-stigd, worden toegeschreven. Men ordanden tätig soforten van Belalau-tabak: nl. de tambakau tampang en de tambakau kaboewok; het zaad van eerstgenoemde soort schijnt eene verbastering te zijn van de tampang tabak. Laatst-genoemde soort is eertijds uit Ranauzaad gewonnen. Sirih en pinang worden alleen aangeplant voor eigen gebruik en verkoop in het klein. De notenmuscaat- en kruidnagelcultuur blijven, alhoewel daarin vooruitgang te bespeuren valt, toch nog cultures belang. De tuinen worden vooral in de marga W eiland Poelau-Pisang aangetroffen. De pepercultuur, vroeger op hoog gezag gedi schaffing der verplichte teelt langzamerhand achteru nu zoo goed als tot het verledene. Wel we vertrek in October 1885 door eenige bewoners dei weder een aanvang met die cultuur gemaakt, di berichten zonder eenig resultaat. Van de bamboecultuur wordt weinig werk gemaakt soorten in de benedenstreken zeer hooge prijzen h districten, waar overvloedig bamboe te verkrijgen Tevoeren ziet men geen kans, daar de afvorter t kosten na zich sleept, om dan nog eenige winst t Van de palmen die om het nut dat zij opleve de bevolking aangeplant worden, dienen vooral de kokos- arèn- en nipapalm. Laatstgenoemde palm aangeplant in de moddervlakten dicht bij het stra door zeewater wordt overstroomd; zooals wij reeds levert deze palm bladeren, die zoowel voor dakb “ maken yan stroosigaren gebezigd worden. De kokospalm groeit het weligst in de lage kust en wordt dan ook hoofdzakelijk in de sti eiland Poelau-Pisang aangeplant. De palmen staa erven of zijn op het plein der doeson of in groep geplant. De gemiddelde productie per jaar bedra per boom; in de hoogere streken wordt zij reeds Geen gewas kan schier in veelvuldig nut voor den kokospalm wedijveren. Uit de bloemscheder lepels, uit de schaal inhoudsmaten gemaakt; de bast (gerak) dient om daarmede te kalefateren (me niet ontrolde bladknoppen (dawoer tenggawir) wo gegeten; van de oudere bladeren maakt men man tevens tot dakbedekking; van de jonge blader mandjes gevlochten om daarin rijst (ketoepat) te | worden zoowel de jonge als de onde bladeren maken van eerebogen (lawang kori): van de m der bladeren vervaardigt men bezems (sapoe lihei); oude boomen wordt benut voor brugliggers en si het vocht, dat zich in de inwendige holte der vruc ETHNOGRAPHISCHE KENNIS DER AFDEELING KROE. 583 om zijn gezonden en verfrisschenden smaak met graagte gedronken; en last not least levert de palm de bekende klapperolie. | Het bereiden der olie levert vooral een middel van bestaan op voor de bewoners van het eiland Poelau-Pisang, die zich dan ook voornamelijk met dezen tak van nijverheid bezighouden. Alhoewel de klapperolie voor verlichting niet meer zooveel als vroeger gebruikt wordt sinds den toenemenden invoer van petroleum, toch blijft zij voor de spijsbereiding een onmisbaar artikel in de inlandsche huishouding. Om de olie te bereiden worden de pitten der geheele rijpe vrncht „genomen; daartoe wordt de pit geraspt (koekoer) en geperst (gagik), waardoor men de sausen (pati) verkrijgt, die zoowel bij de spijs- bereiding als ‘t maken van verschillende soorten van gebak als melk dienst doet, en dan de vloeistof gekookt (masak) en geschuimd (ploendoe), totdat al het water verdampt en alle onreinheid verwijderd is, waarmede dan de fabrikatie als voltooid beschouwd wordt. _ De waarde van 1 koelak olie te Poelau-Pisang bedraagt gewoonlijk van f 3—/f 3.50. Copra wordt niet aangemaakt, daar de prijs daarvan te laag is om daarmede eenige winst te kunnen behalen. De arènpalm (poehon hanau), die in veelvuldig nut voor de be- volking den kokospalm nabij komt, wordt hoofdzakelijk in de margas Liwa, Boewei-Kanjangan en Boewei-Bloengoe aangeplant; vooral in laatstgenoemde marga worden uitgestrekte regelmatige aanplantingen van dien palm aangetroffen. Van het vaste en hard E hout maakt men in die streken stijlen van huizen en van rijstschuren; de idjoek (saboek), de zwarte vezel-stof, die tusschen den stam en de bladstelen groeit, vervangt in de bergdistricten de dakbedekking met nipa, en wordt daarvan het. Stevige idjoektouw vervaardigd; uit de stevige harde stekels wint men schrijfpennen (kalam); de zwamachtige zelfstandigheid (oembar) groeiende, wordt nu en dan gebezigd om te kalefateren, doch het meest als tonder (tetikar) aangewend. De grootste waarde van den arénpalm ligt evenwel in het sap (memis) dat uit den steel der bloemtrossen verkregen wordt en zelden laat men de memis gisten, om het als palmwijn (toewak) te drinken, doch wordt hoofdzakelijk aangewend, om daarvan de bekende arèn-suiker (goela hanau) te fabriceren. De afhapping (sebak) van het sap heeft aldus plaats: een stuk van den afhangenden steel (galak) der bloemtrossen (peparie) wordt, nadat men daarop eenige malen met een stuk hout geslagen heeft, afgesneden (tanggol) en dan de wond met een pap van fijn gewreven lombok belegd (poepou) om het uitdrnipen spoedigen. Drie dagen daarna wordt de pap den afhangenden steel een bamboelid (panan) | druipende vocht op te vangen. Druipt er veel het bamboelid, zoodra het vol geloopen is, we steel een ander bamboelid gehangen. De hoeveelheid sap uit een steel verkregen op te geven. De arènsuiker wordt verkregen door het pannen (kantja) uit te koken; het uitgekoal volgens in ronde kokers van bamboeschors 4 naamd, uit, om “t te laten kristaliseeren. Ken kati arinsuiker kost van f 0.10 & f 0 De vruchten van den arénpalm worden wege De roembija (routan) wordt in de afdeeling geplant; uit het zetmeel, waaraan de stam; Pasar Kroé en te Pasar Poelau-Pisang sago bereid. De atap roembija, voor dakbedekking hoofdzakelijk van de hoofdplaats Benkoelen aan Van de cultuurgewassen, die die nog aangepl in de behoeften der Lampongsche huishouding t wij nog de kemiling, uit welks harde pitten eene olie wordt verkrigen, die zoowel voor b als voor lampolie gebezigd wordt en uit welks s een soort azijn verkrijgt; de sesoeka, een hee hoogte, wiens vruchten als toespijs dienen; de (poelas) een sterk touw oplevert, dat voorname (kipik) van geweven stoffen en van vischnetten kapokboom (kapok) wiens doosvruchten de kapok voor het vullen van matrassen en kussens; de zakelijk in de margas Wei-Sindi, Oeloe Kroë e aangeplant; de petei (petar), wiens peulen als dienen; de kélorboom (kélor) Wien bläden ein  afdeeling uit het dierenrijk trekt, leerden wij reeds hier en daar kennen. De middelen van levensonderhoud, die het dierenrijk verschaft, zijn jacht en visscherij. Aan de jacht wordt weinig gedaan; zij ge-schiedt hoofdzakelijk tot verdelging van schadelijk gedierte. Jagers van beroep, die alleen hun bestaan in de jacht zoeken, worden er weinig aangetroffen. Hun jacht bepaalt zich dan tot het schieten van olifanten, rhinocerossen en herten; om dit laatste wild gemakkelijk te bemachtigen worden gewonlijk drijfjachten met honden georgani-seerd; de jagers wapenen zich dan alleen met lansen en messen. De buit wordt noort verkocht, doch onder de jagers en drijvers geldijk verdeeld. Tot verdelging van schadelijk gedierte, inzonderheid van tijgers, maakt men ook gebruik van vallen (pendjara) of van de belantik (malam). Een kleine door stevige balken omheinde plek, waarbinnen men het lokaas plaatst, heeft een nauwe opening, afgesloten door en horizontaal gespannen koord; dit koord bevestigt men aan den trekker van een gewer, dat stevig vastgemaakt wordt aan de binnenzij. de van de omheining, zoodanig dat de loop op de opening wordt gericht ter hoogte van den schouder van den tijger. Komt het tegen het touw aan, dan gaat de overgespannen haan af en wordt in de meeste gevallen het dier gedood of dusdanig gewond, dat het verder met pieken kan worden afgemaakt. In den laatsten tijd heeft men ook met veel succes voor het vangen van roofdieren gebruik gemaakt van groote holen (lijang), die men graaft op de plaatsen, waarop aarde en bladeren gestrooid zijn. De visscherij is van meer gewicht dan de jacht. De zoutwater-visscherij, die als middel van bestaan van meer belang is dan de viascherij evenwel alleen voor de meeste in Kroë en Pasar Meija. Het me met wordt met de lijn (kawil) gerischi In de werktuigen en in de regeling van den ar viel gedurende schrijvers verblijf te Kroë geen speuren. De eigenaars der netten blijven gewonl: het werk aan haarlingen over. De vangst we verdeeld, waarvan het 2 als loon aan de huurl ezen. De visch wordt in den regel versch van de | van 2 duiten tot f6 het stuk al naar gelang \ grootte van den visch. Zelden wordt de visch gedn Riviervisch wordt hetzij met den hengel (pantjin netten (djala), hetzij met kleine netten (tanggoek) bij fa Kunstmatige vischteelt heeft hier in vijvers sawahs plaats; daarmede houden zich voornamelijl bergdistricten (margas Liwa, Soekau, Kembahang, I Boewei-Bloengoe, Soewo) bezig. Zoodra de oogst van het veld is, laat men de midden een rond gat van 2 vaam middellijn e boemboen), wiens binnenwand men van een bamt ziet, gegraven te hebben, onder water loopen.  dienen, steekt men de dikjes op verschillende plaatsen door en plaats men voor de openingen mandjes van bamboe of rotan gevlochten, die van voren spits uitloopen (bocboe), zoodat de visschen niet door het uitstroomend water meêgevoerd kunnen worden. De meeste visch blijft na het droogloopen der sawah in de boemboen achter. De aanleg der koelams heeft plaats door de opdainming van kleine stroomen in ravijnen (roelah); de dijk wordt door menschenhanden aangelegd, doch daar waar veel water is, daargesteld door het water zelf de losgewerkte aarde daarvoor te laten aanspoelen. Om het overtolige water by bandages en regens af te voeren is voor een goede uitwatering gezorgd. Daartoe heeft men door het benedenein van den dam een uitgeholden boomstam gestoken, die an het uiteinde, waarmede hij met het water in den vijver in aan-raking komt, gesloten is, terwijl aan het andere uiteinde een opening is gemaakt. Op een span afstand van het gesloten uiteinde wordt in den boomstam eene opening gemaakt, waardoor men een holle bamboes van 1 vaam lengte en 1 span middellijn steekt, die tot an den bodem van den uitgeholden boomstäm reikt. Een ander bamboelid van drie spannen lengte, doch van grooter omvang dan erstgemelde en aan ‘t uiteinde scherp gesneden plaatst men in de opening van de eerste bamboe. De uitgeholde boomstam heet in het lam-pongsch pemetong; het puntig uitgesneden bamboelid, tring, en de holle bamboes van 1 vaam lengte en 1 span middellijn boenga takoer. Het niveau van het water in den vijver reikt gewonlijk tot aan de aansluiting van de tring met de boenga takoer; word Thet niveau hooger, doch komt het water nog niet tot aan de opening der tring, dan wordt de tring even uitgehaald en het overtollige water stroomt in de boenga takoer en baant zich door den pemetong een uitweg naar buiten. Bij hoogeren waterstand stroomt het overtollige water door de tring, boenga takoer en pemetong uit den vijver. In het midden der koelams heeft men ook een boemboen gegraven. Het laten droogloopen der vijvers geschiedt door tring en boenga takoer weg te nemen, na voor het open einde van den pemetong een boeboe te hebben bevestig. Gewöhnlich laat men de vijvers slechts drie malen ’s jaars droogloopen en wel bij het beplanten en oogsten der sawahs en na de poesamaand. De kleinere visschen (méta) worden dan slechts gevangen en de grootere ongemeid gelaten, daar zij voor de verdere voortteeling moeten dienen. De voornaamste vischsoorten, die men in d aankweekt, zijn de iwak baboet palou, de im bilis eu de iwak keperas. Als eene bijzonderheid dient nog aangehaal an iedereen en ten allen tijde vergund is koelams te visschen. Eenige industriellen der Lampongers heben vier sprake gebracht. Als andere takken van vermelden wij nog het bouwen van goede stellen wij nog het voor eigen gebruik; het vervärdig prauwen (djoekoek poekat, djoekoek kawil, dji de djoekoek lépa, die niet van vlerken is vat de djoekoek poekat zijn alle djoekoeks van ija voorzien —; het smeden en bewerken van ija als goud en zilver; het vervärdigen van touw den manindjoe (tangkil), van atap kelapa (atap nipa), van atap alang? (atap lich); matten (djalit), waarin vooral de dozonbewo (marga Panggawa-Lima-Oeloe) en de bewoners zeer bedreven zijn, en van peloepoehomwanding kleine matten van de bladeren der redoek — e van die der pandanen; het kappen van planker. In de laatste jaren wordt veel geld door de Kroë verdiend met naaiwerk, met de naaims genaaide kleedingstukken vinden zeer veel afze. Handel eenigszins in het groot wordt allee Bengkoeleesche en een. ige Lampongsche ingezete en Pasar Poclau-Pisang, die den ook daarin hu bestaan vinden. Over het algemeen wordt door di kleinhandel nevens een bepaald bedrijf als visch uitgeoefend. De handel bestaat in het opkoor koffie en tabak, van boschproducten als rotan s en het invoeren van rijst, manufacturen en kra: Van een levendigen binnenlandschen handel geen sprake zijn, een gevolg van de slechte con Te Pasar Kroë is de kleinhandel steeds levenc Onderstaande tabel geeft een overzicht van in- en uitvoer gedurende de jaren 1875 t/m 18 ETHNOGRAPHISCHE KENNIS DER AFDEELING KROÉ. 589 Invoer. Bedrag. Uitvoer. 1875 Sf 69,565 69,202 1876 n _78,582 w= 72,965 25 1877 n 87,868 n §=71,208 — 1878 wn $189,298 n = 87,287 — 1879 wn 181,716 n 168,580 — 1880 n 134,548 un 206,902 65 1881 w 159,602 n 262,092 — 1882 n 94,911 n 198,841 — 1883 n 190,333 — | 288,806 — 1884 n 286,974 " 261,484 — Ken van de hoofdmiddelen van bestaan voor de bevolking bestaat in het inzamelen van boschproducten en van de eetbare vogelnetjes. De producten, die de bosschen opleveren, zijn o. a. damar, gomelastiek en rotan. De damarboomen worden meest aangetroffen in de Zuidelijke margas, de margas Soewo, Poegoeng Tampak en Poegoeng Malaja. Het inzamelen der hars geschiedt op de volgende wijze. Met een kapmes worden op onderlinge en gelijke afstanden van 2 hastas in de schors van den hoofdstam tot in het hout insnijdingen (pepat) gemaakt van 1 span lengte en 1 span breedte, bij jonge boomen op dezelfde hoogte slechts twee, bij oude boomen vier insnijdingen. Een dag nadat de insn Jingen zijn verricht, vloeit uit de wonden een waterachtig vocht, dat, met de lucht in aanraking gekomen, zich tot een kristalheldere massa verhardt. Gedurende zes maanden laat men dan de boomen ongemeid, om daarna tot de aftapping overtegaan. De hars wordt ingezameld met een patil; het product wordt in een sempioeng, een mandje van de keloepak der niboeng in den vorm van een peperhuisje vervaraardigd gedaan; kan de sempioeng geen hars meer bevatten, dan wordt de inhoud daaruit genomen en in lange manden, die naar beneden enger toeloopen (broenangs) overgebracht. Eerst als de boom den vijftienjarigen ouderdom bereikt heeft, kan hij met succes voor de aftapping gexploiteerd worden; de productie bedraagt dan gewoonlijk niet meer dan 10 kati; op 30jarigen leeftijd produceert de boom gemiddeld 33 kati, terwijl de meeste productie verkregen wordt van een boom, die tusschen de 40 en 15 jaren oud is; niet zelden levert de boom dan 1 pikol gom- damar op. 590 BIUDRAGE TUT DE GEOGRAPHISCHE, GE De aftapping van een boom geschiedt twee tusschenruimte van 6 maanden voor elke afta} Voordat de damar ten verkoop aangebode: een reinigingsproces, slechts hierin bestaande buitenoppervlakte met een mesje worden afg zij in goenizakken verpakt. Alleen de damar mata koetjing (damar k: wordt ingezameld; voor de damar kekoena wel ter markt gebracht werd, schijnt te wein: zoodat het de moeite der inzameling niet lo katja kost te Pasar Kroë f29 a f 30. Geregelde damarcultuur bestaat in de afdeeli: Het eenige onderhoud, dat men zich voor ee: bestaat alleen in het schoonh ouden van den gienden van den gienden van den Goenoeng Sekindjau en van aangetroffen. Het zoeken naar den boom heeft gewoonlijk: plaats door een vijftal personen, die zich voor levensmiddelen voorzien en de urwouden in alle r. De karetinzamelaars zijn of uit de marga S komstig of Lampongers uit Semangka en Aboer De groote verwoestingen, die menschenhander de karetboomen hebben aangericht, zijn oorzaak boomen aanmerkelijk verminderd is en men nich lang in de bosschen moet zwerven om een boor wonder dan ook, dat men, indien bij geluk wordt, dien omkapt om alles daarvan te halen, is, of, zoo men hem laat staan, zooveel insnijd dat de boom niet lang daarna wegkwijnt en ten Tegenwoordig is het getal karétverzamelaars minimum gereduceerd; het vooruitzicht vooruitzicht vooruitzicht geleden ontberingen en de gevaren, waaraan niet schadeloos gesteld te worden, schrikt bijna het gewilde product te zoeken. De hoeveelheid karét, die uit de afdeeling 1 De karétboo wordt niet aangeplant. Tijdens de karétboo de boeroenz gading, welke de vruchten eten. De pit k grond of op vermolmde boomen groeit weldra tot con pl vermenigvuldigt zich de karòt. ETHNOGRAPHISCHE KENNIS DER AFDEELING KROË. 591 bracht of naar Semangka uitgevoerd Nemt in de laatste jaren dan ook gandeweg af en het is te voorzien, dat in een niet te lang tijdsverloop de uitvoer daarvan geheel tot het verledene zal behooren. De aftapping, die steeds in den drogen moesson plaats vindt en noot in den natten, daar anders een groot gedeelte van het sap door de regens verloren zou gaan, geschiedt op de volgende wijze. In de schors van den hoofdstam, in de takken en wortels en in de neerhangende luchtwortels worden met een kap- of hakmes (parang; tjandoeng) op onderling afstanden van 14 span insnijdingen van éen span lengte en een vinger breedte gemaakt tot in het hout. 