Brieven uit insulinde
Het is haast onbegrijpelijk, hoe de plaats er zoo welvarend 373 kan uitzien; het eiland brengt geene klappers voort, geen pisang, geen rijst , mais of sago. En toch zijn de hoofden goed gekleed en de bewoners, waaronder men Maleische, Chi- neesche en Papoeasche typen op de vermakelijkste wijze dooreen gehaspeld ziet , zien er welvarend , jolig en niet al te smerig uit, en hunne huizen zijn zeker beter, dan wat ik daarvan op Geram te zien kreeg. De lui zijn ook nog al tamelijk gekleed , terwij de Alfoeren van het groote eiland al met heel weinig tevreden zijn ; - - de heeren met eene streep van geklopten boombast, de dames met een touwtje en een stukje bamboe drie duim breed en een palm lang. Dit laatste smaakvolle kostuum heb ik tot mijn spijt niet zelf gezien. De oorzaak van de welvaart hier ter plaatse moet alleen in het handelsverkeer te zoeken zijn. De pro- dukten van Nieuw-Guinea worden grootendeels hier aange- bracht en door handelaars van Ambon en andere plaatsen weder afgehaald. 21 Maart. Schrik maar niet als ik zeg, dat de Anjer weggestoomd is en ik alleen ben achtergebleven , want volgens belofte zal ik niet langer dan tot morgen voor Robinson Crusoe be- hoeven te spelen. Er moest nog op een punt van Ceram vrede gesticht en een boosdoener ingerekend worden. Daar mijn werk nog niet afgeloopen was, verzocht ik om te mogen achterblijven, en zoo ben ik thans de gast van den burgemeester , die mooi met mij geschoren zit, want hij vreest , geloof ik , dat ik gedurende een dag een geweldig gat in zijne winterprovisie zal slaan. De mogelijkheid hiertoe werd mij echter niet gelaten, want mijn maal bestond uit twee pooten van een mager kipje, rijst, die niet al te fraai was en gezouten eieren ; ik verbeeld mij , dat Lucullus iets meer had. Ook schijnt het tot de eigenaardigheden van een eiland te behooren, dat er geen visch is, ten minste ook die kon men mij niet verschaffen. Gelukkig heeft de kom- 374 mandant van de Anjer mij van thee en wijn voorzien. Ik schaam mij , dat ik van dezen nog geen melding maakte ; hij is een zeer aangenaam mensch , met wien ik het aan boord recht gezellig heb. Vrijdag is niet zoo zwart, maar ook niet zoo slim, als die uit mijn kinderboekjes. Hij leeft tot nog toe van knorren krijgen, want, als hij niet zondigt uit onhandigheid , dan doet hij het uit overgrooten ijver, en in beide gevallen sidder ik voor mijne instrumenten Zijn groote deugd is, dat hij sterk is, wat de Maleiers van Java bijna nooit zijn. Onder de visschen, die hier niet voorkomen, behooren ook de haaien en dergelijke aanvallige wezens, zoodat ik een heerlijk zeebad nam, tot groot genoegen van het publiek, dat in groote menigte kwam kijken, vooral de hoop van het vaderland. Daarna bezocht ik de societeit, want aan de landingsplaats vond ik heel wat volk bijeen, klein en groot, ook eenige dames , doch daarvan juist niet de jongsten , hoewel mij toch een jeugdig lachje ten deel viel. Eenige inlanders waren aan het spelen , anderen hielden eene levendige , donkerbruine konversatie , want men bemerkt duidelijk de nabijheid van Nieuw-Guinea aan de vele zwart- bruine gestalten met hevig kroeshaar en dikke buikjes. Van deze laatste soort kan ik de dames waarlijk niet tot het schoonere geslacht rekenen. Gelukkig zijn er nog genoeg vrouwen , die niet tot dat afzichtelijke ras behooren , want anders zou mij niet verre van de societeit een tooneel be- dorven geweest zijn, waarvan ik wenschte, dat een groot teekenaar het in mijne plaats gezien had. Over de ope- ning, waardoor het binnenmeer met de zee gemeenschap heeft, ligt eene brug van misschien 100 meters lengte, die bijna voor koorddansers alleen begaanbaar is. Over zwiepende jukken ligt eene plank, geheel ongespijkerd , en van leuningen is geen spoor te vinden. Daarover been trok heden avond eene lange reeks van vrouwen en kinderen, meest alien met eene groote waterkruik op het hoofd. Met 375 achterover gebogen bovenlijf, met een geheel naakten arm omhoog om de kruik in evenwicht te houden en met den anderen uitgestrekt om van elk steunsel gebruik te maken , kunt gij u licht voorstellen , hoe schoon deze toch reeds zoo slanke en sierlijke lichamen waren. Den achtergrond verschafte de ondergaande zon, zoodat elke donkere figuur zich scherp afteekende en ontsnappen konden mij ditmaal de dames niet; daartoe biedt eene plank over bet water weinig gelegenheid aan. Na het eten genoot ik eene tweede schilderij van groote schoonheid. De voile maan scheen heerlijk aan den wolk- loozen hemel. Enkele boomen en huizen zwart en kantig, en daar tusschendoor de zee zichtbaar met de matte , kleur- looze verlicbting, die zij des nachts hebben kan. Slechts bier en daar, waar de opkomende \ioed aan den oever een rimpel veroorzaakte , was een scbitterend wittestreep, die, dan bier , dan daar afgebroken , steeds veranderde en steeds scheen te verdwijnen , om toch altijd voorhanden te zijn. Een scherp kontrast met al dit wit en zwart vormden op zee een dozijn roode lichtpuntjes. Het waren knapen, die met fakkels op de vischvangst uit waren, wat, naar mijne tafel te oordeelen, een hopeloos werk moet zijn. Reede van BANDA , 22 Maart. Ik werd in tijds te Gisser afgehaald, wat rnij zoo erg onaangenaam niet was, en wij stoomden hierheen, 'om eenige koningen en boeven af te geven en heden avond weder naar Ambon te vertrekken. Dit is reeds de tweede maal, dat ik zulk een vluchtig bezoek aan Banda breng en ditmaal komt het mij heel wat schooner voor, dan toen ik het de eerste maal met gestadigen regen zag. Zooals wij liggen, stijgt ter linkerhand de scherpe kegel van den Goe- noeng-Api op, waaraan het liefelijke Banda-Neira vastge- hecht schijnt te zijn , waarvan de witte huisjes vroolijk aan den voet van een groenen heuvel liggen , waarop ter halver 376 hoogte het fort Belgica ligt. Dan komt weder een open vak, waar de zee den eenigen horizont vormt en dan de groene wal van Lonthoir, die zich rechts en achter ons uitstrekt. Daar zijn de meeste notenperken en daar komen de schatten van daan, die sommige Bandaneezen in den waan gebracht hebben, dat, als men plotseling zeer rijk wordt, men ook even plotseling beschaafd is. Op de plaats zelve heb ik reeds oude en nieuwe kennissen gevonden, zoodat ik niet geheel vreemdeling zal zijn, als ik met de volgende mail weder hierheen ga. AMBON, 29 Maart. Den 24sten des avonds bier gekomen, en nog bij mijn gastheer binnengestapt, waar men mij ten negen ure nog wel wilde ontvangen. Gisteren en beden was het Paschen. Een van de wegen, die op de kerk uitloopen, gaat toeval- lig langs de plaats , waar ik mijne tent heb opgeslagen , zoodat half Ambon voor mij defileerde. Gisteren waren het de half-blanken , (heel-blanken gaan bijna nooit) ; heden waren het de in het geheel niet-blanken , wat mij vermoe- den doet, dat er van daag in het Maleisch gepreekt werd. Allen waren in het zwart, want het ideaal ook van de in- landers is hier iets, dat op een jas gelijkt, van eene of andere zwarte stof, en ook de Ghristinnen dragen sarong en kabaai zwart, wat gedrochtelijk staat. Enkele dandy's verstouten zich zelfs een rok aan te hebben en een zijden hoed op, model Louis Philippe of iets ouder; enkelen heb- ben daarbij bloote voeten, om het potsierlijke van hunne verschijning te verhoogen. De halfbruine dames hebben haar allerbeste tuig aan , altijd zwart , maar toch liefst hier en daar met een koket strikje, of kantje, of dasje, dat ver van zwart is. Elk heeft minstens een handschoen, doch niet aan, maar in de hand, zoodat het een van de altaar- geheimenissen is, hoe lang zoo'n kerkhandschoen wel duurt , en elk een parasol. Zonderling genoeg ging de geheele sleep van dames tusschen mij en de zon door, en toch waren alle parasols naar mijne zijde gekeerd. Dit deed mij sterk vermoeden — en toen zij uit de kerk terugkwamen werd mij dit bevestigd — dat veel van de kerkblikken onder den parasol doorgleden , natuurlijk alleen om te weten , hoe zulk een sabbath-schender er wel uitziet. De geheel bruine dames maakten er geen eens kerkblikken van, maar zeer uit- dagende door-de-week-blikken. Dezen dragen den sarong hooger of lager bij den grond, al naar zij witte kousen bezitten of niet. Deze eigenaardige Ambonsche liefhebbe- rijen maken, dat oude kleederen en schoenen bier zeer in trek zijn, ten minste wat zwart is of geweest is. Op elke vendutie ziet men hier afgedragen kleederen en die halen goede prijzen. Zelfs heb ik gehoord van eene geheele familie op Semarang, die de afgedragen kleederen aan een broer op Ambon stuurde, om daar bij venduties ingelijfd te worden. De plaats van mijn observatorium is ook in andere op- zichten niet onaardig, want in de buurt ligt de soldaten- kerk, de kantine, die natuurlijk ook dezer dagen druk be- zocht was. Zoo hoorde ik van de dapperen allergrappigste vermoedens over mijnen arbeid, waarvan ik er u een paar niet onthouden wil. N°. 1. «Zeg, is dat nou natuuronderzoeken ? » «Ben je gek, der wordt niet met instrumenten « natuuronderzocht. » « Ja , maar bij moet den wind en het mooie weer « en den bliksem nazien. » (die wist het). «Nou goed, maar dat is geen natuuronderzoe- « ken. » N°. 2. a Zou dat nou al weer een kunstemaker zijn ? » (Deze had zeker op Java een troep acrobaten ge- zien; er is er kort geleden een met een tent ge- weest, dit was zeker de analogic.) N°. 3. « Zou dat photographic zijn ? » 378 «Neen, voor photographie is een donker hok « noodig. Hij zit zeker te telegrapheeren. » N°. 4. a Wat doet die kerel toch?» « 't Kan me niks » (die had wat heel druk de kerk bezocht) «maar het is net of die het voor «zijn pleizier doet, want van morgen vroeg zat hij er ook al. » Indien mij na Java, waar ik voor photograaf gehouden werd, nog een greintje ijdelheid overgebleven is, dan is er dunkt mij alle hoop, dat het er hier uit is gegaan. Voor photograaf word ik overigens dikwijls aangezien ; ergens op Java liet de domine aan den hotelhouder vragen , « of die « man goed photographeerde en of ze hem dan ook maar «eens bij den domine wilden sturen. » 2 April. Ik ben verhuisd. De heer v. G. toch is naar Banda over- geplaatst en het huishouden wordt dus ingepakt. Een zijntT vrienden heeft mijn begrip van de Indische gastvrijheid zoo mogelijk nog hooger doen klimmen, door met mijn gast- heer en zijne familie ook mij te logeeren te vragen. Daar in beide huishoudens kinderen zijn, is dit waarlijk niet weinig verdienstelijk. Over enkele dagen wordt de mail verwacht, waarmede ik naar Banda zal terugkeeren. In- tusschen moet ik al weer een nieuwen jongen nemen. Mijn eerste Christen heeft zoo spoedig aangeleerd , dat hij na eene maand reeds al te handig is, vooral in geldzaken. Toen hij daarover onderhouden werd, vroeg hij eenvoudig zijn ontslag, verontwaardtgd over een meester, dieertegen protesteert om bestolen te worden. Er is een stuk, dat de familie v. G. niet heeft kunnen inpakken, namelijk een kasuaris. Hij werd ter dood ver- oordeeld en gisteren door ons opgegeten. Het zal u ver- wonderen , dat dit groote dier eetbaar is , en niet alleen dit , maar het vleesch is zeer fijn en smakelijk , zoolang het dier 379 jong is. Het is hier zelfs eene zeldzame lekkernij ; omdat de kasuaris geen vruchten eet, is het een duur beestje om op stal te hebben. Den laatsten dag, dat ik aan het observeeren was, kwam er een inlander bij mij met een volwassen kasuaris aan een touwtje. De man had zeker ook gehoord , dat ik « natuuronderzocht » , en begreep dus , dat ik van alle vogels gediend moest zijn. 5 April. Gisteren avond is de boot aangekomen met den nieuwen resident aan boord, zoodat ik in het gezelschap van zijn voorganger naar Banda zal reizen. Daar de boot morgen vertrekt, zal ik hier weinig bijvoegen, maar ik moet u toch melden, hoe mijne ervaring op het gebied vanAmbonsche bedienden al grooter en treuriger wordt. Na Mattheus kreeg ik Jozef, dien ik echter maar eenige uren had. Toen ik hem namelijk zeide, dat hij bij de politic een pas moest gaan vragen (ik begrijp niet recht waarom , maar op Ambon geschiedt dit nog) , vroeg hij onmiddelijk zijn ontslag. Toen ik daarna hoorde , dat hij juist zes maanden wegens diefstal gezeten had, verwonderde het mij niets, dat het woord politic hem eene rilling op het lijf joeg. Mijn tegenwoordige exemplaar heet Johannes ; gij ziet , dat ik geheel in het Nieuwe Testament verzeild ben. De inlanders hebben bijna uitsluitend bijbelsche namen en daarvan niet altijd de meest alledaagsche ; men zegt mij , dat er ook Zefanja's en Nico- demussen voorkomen. Daarnaast maken familienamen als Levakabesi of Latuperisa geen kwaad figuur. Want de inlanders hebben namelijk stamboomen ; er bestaat voor inlandsche Christenen eene soort van burgerlijke stand, die door de predikanten wordt bijgehouden. Een meisjes- naam is evenmin bijbelsch als alledaagsch : Douairiere. Zeker heeft iemand het visitekaartje eener weduwe te pakken gekregen en gedacht , dat douairiere een Hollandsche voor- naam was. Voor een jong meisje is deze naam al even lief 380 als voor eene getrouwde vrouw en die beide stadien zal de bezitster loch dienen te doorloopen , eer zij haar doopnaam verdiend heeft. Gij begrijpt wel, dat Jozef en Mattheus de ongunstige meening niet bij mij hebben uitgewischt , die men over het algemeen van de Ambonsche Ghristenen koestert. Gewoon- lijk is zulk een individu gedoopt ; op afgelegen plaatsen geschiedt dit , wanneer er eens in de zooveel jaar een pre- dikant komt , zoodat het dan veel van eone Mennonieten- plechtigheid krijgt. Somtijds heeft een Christen ook belijdenis gedaan, hoe, dat weet Joost. Verder bestaat zijn Christen- dom hieruit, dat hij veelal niet naar de kerk gaat, dat hij geen hoofddoek en geen lijfdoek draagt, dat hij te trotsch is om iets uit te voeren en dus niet ongaarne door diefstal in zijn levensonderhoud voorziet, dat hij veel van sterken drank houdt en verbazend veel van psalmen zingen. Dit laatste kan men op Ambon den ganschen dag door hooren. De psalmen worden uitgebruld on ge veer zooals bij ons : « o , moeder ! die zeeman » ; alleen is het vervelender. Ook hier zegt men mij overigens, dat het Christendom voor onze politick zeer dienstig is. De Christusmenschen gevoelen zich minder onze onderdanen dan wel onze broe- ders ; - - zij kunnen zeker niet op onverdeelde wederkeerig- heid rekenen. Wat er ook gebeuren moge, kunnen wij op de Amboneezen als bondgenooten staat maken, en dat zij goede soldaten zijn, bewijzen zij dagelijks op Atjeh. Een ding moet ook gezegd worden, de Ambonsche Christenen zijn vrij goed onderwezen ; zij kunnen alien lezen en schrijven. Het zou overigens ook hier oneerlijk zijn , de fouten van de Ghristenen geheel op rekening van het Christendom te schrijven. De inlander werden in der tijd door de Portu- geezen met geweld bekeerd ; die methode van overtuiging is voldoende bekend. Later hebben wij hun eenvoudig ge- zegd, dat zij niet meer Roomsch waren , maar Protestantsch. Op zulk eene wijze mogen wij er ons niet over verwonderen , 381 dat het niet juist de deugden der Christenen zijn, die door de inlanders worden overgenomen , maar wel die kleine erfzonden, die toch in hun karakter liggen. De waan van, door hunne bekeering alleen, beter te zijn dan hunne hei- densche breeders, heeft gemaakt, dat zij over kleinigheden als diefstal en drank nog gemakkelijker heenstappen. En ons voorbeeld zal hen waarlijk niet verbeterd hebben. Het is overbekend , dat in de dagen der Gompagnie in de Mo- lukken meer geknoeid en gestolen werd dan ergens anders. Dat in Indie vroeger veel gedronken werd , is even bekend , en ook thans nog is het vooroordeel niet geweken , dat een Europeaan zich door arbeiden zou verlagen. Welnu, men heeft den inlanders gepredikt, dat alle menschen gelijk zijn , en het is op die drie punten , dat zij hunne blanke mede- christenen hebben nagevolgd. BANDA, 9 April. Ik ben hoogst gezellig gelogeerd bij den assistent-resident in een keurig logeergebouw achter in den tuin, uit twee kamers en een voorgalerijtje bestaande. Ik zit daar te midden van allerlei pluimgedierte ; gij weet, dat de Molukken het paradijs zijn voor alle vedervee. Voor mijne deur twee groote duiventillen , naast mijne slaapkamer een even vreemde als leelijke roofvogel met een snavel als een theelepel; pape- gaaien en kakatoea's in alle kleuren en op het plein onder de duiventillen eene gansche kudde van heerlijke kroonduiven. Maar meer bepaald de gast van mijne voorgalerij is eene zwarte kakatoea. Die afzichtelijke dieren zijn pas uitgevonden en dus nog zeldzaam en duur. Zij zijn dof blauwzwart , de kop is buiten eenige verhouding groot en ziet er onafge- werkt uit ; hij is alleen een excuus voor het naar verhouding nog veel grootere mondstuk. Hiervan strijken de twee kaken zijdelings over elkander heen als de plaatsnijder in eene ijzergieterij en het heer ziet er wel uit, alsof hij er volstrekt niet verlegen voor zou staan om een niet al te dik stuk ijzer 382 door te bijten. De bovenkaak eindigt in eene scherpe punt van vier of vijf duim lengte en ook wanneer de bek gesloten is, kan men van ter zijde tusschen de twee kaken doorzien. Achter den snavel zijn een paar roode wangen van een kalkoen gekopieerd. Ook de kuif is veel te groot, zoodat als die opstaat, een volslagen gebrek aan achterhoofd merk- baar wordt ; waar het schepsel zijne groote en kleine her- senen bergt is een raadsel. Tn het geheel maakt het dier in den hoogsten graad den indruk van kracht en van dom- heid; het gelijkt wel een niet geheel geboren vogel. Zegt overigens «kakatoea» even als zijne witte neven. Van Ambon moet ik u nog melden, dat ik den laatsten dag de plechtige overgave van het bestuur bijwoonde. Dit ging lang niet in alle vormen; er was zelfs een en ander, dat volstrekt niet in de vormen was, maar voor mij was het weder iets nieuws. Het grootste slachtofTer van de zaak is de nieuwe resident. Dadelijk na aankomst van de boot ging volgens voorschrift eene kommissie den nieuw aange- komene verwelkomen en vragen , wanneer hij wenschte aan wal te gaan. Maar tevens werd er officieus bij verzocht, om dien dag nog aan boord te blijven , omdat de eerebogen nog niet klaar waren. Zoo had de arme slaaf zijner groot- heid scheepsarrest voor vierentwintig uren. Waarschijnlijk was hem niets onaangenamer , na de lange zeereis van af Batavia. Ik kon bij deze gelegenheid voor het eerst de Moluksche dansers bewonderen, want zelfs uit het binnen- land waren de lui opgekomen om den nieuwen bestuurder van het havenhoofd tot aan het residentiehuis te omdansen. Ik zal maar niet trachten de halsbrekende namen van de verschillende dansen te noemen, want ik ben toch nognift achter het onderscheid. Er wordt gedanst met of zonder wapenen, met of zonder zeer sierlijke pluimen van kleine veertjes gemaakt en met of zonder allerlei andere grappen. Maar hierop schijnt alles neer te komen , dat de lui zich allcr- potsierlijkst toetakelen , in zekere niet te begrijpen orde gaan 383 staan, en dan van het eene been op het andere langzaam overwippen als een beleedigde papegaai aan eene ketting. Niet eens de contorsien van de Javaansche danseressen , niet dien rythmus en die symmetric — ik kan het alleen leelijk noemen. Wat de pakjes aangaat, maken gebloemd katoen en wit gordijngoed de hoofdzaak uit. Maar het fraaiste is het hoofddeksel, eene onbegrijpelijke massa van kippe- en paradijsvogelvederen, een woud van wuivende pluimen. 19 April. Mijn lang stilzwijgen is aan een vroolijk tochtje naar Lonthoir te wijten. Vrijdag des namiddags, bij eene felle hitte , vertrokken wij per roeiboot. Drie man waren wij ; mijn gastheer van Ambon en de heer B. , van wien ik hier allerlei beleefdheden geniet. In drie kwartier waren wij op Selamme , een plaatsje op den Noordspits van Lonthoir , vanwaar wij omniddelijk op zeer eigenaardige wijze ver- trokken. Eene steile , afgebrokkelde steenen trap voert namelijk rechttoe de hoogte op tot aan den kam, die hier niet hoog is. Groot-Banda of Lonthoir toch bestaat uit een enkelen bergrug; zooals u bekend zal zijn, is het volgens de theorie het overblijfsel van den rand van wat eenmaal een krater van onbegrijpelijke afmetingen moet geweest zijn. De tegenwoordige Goenoeng-Api zou dan de treurige ver- tegenwoordiger van zijn reusachtigen voorganger zijn. Als een echte krat errand stijgt Lonthoir overal steil, somtijds loodrecht, uit zee op en is verdeeld in dwarsribben en ravijnen , die klein zijn , maar kwaadaardig. Boven aan de trap stonden drie paarden gereed om ons berg op, berg af, naar ons doel te brengen. Dit was het notenperk Laoetan, dat aan den achterwal ligt. De weg is natuurlijk weder het voorbeeld van wat een weg niet moet zijn. Een groot gedeelte bestaat uit trappen en om over eene beek te komen, daalt men in in het ravijn af, door- waadt de beek en klimt dan weer op, zoo steil als de 384 wanden maar belie ven te zijn. Heeft het geregend , dan heeft men de keus tusschen steken blijven of in den modder rollen. Bij de opheffing van het monopolie heeft de regeering wel bepaald , dat de wegen door de perkeniers zouden onder- houden worden , maar niet in het geval voorzien , dat aan deze bepaling niet voldaan zou worden. De perkeniers aan den voorwal, die den weg niet noodig hebben , doenerliefst niets aan en die op den achterwal, op loffelijke uitzonde- ringen na, weinig, terwijl de regeering hen niet kan dwingen. Maar die slechte weg slingert prachtig langs de zee , nu eens laag aan het strand, zoodat men de effene zee door een sluier van slingerplanten ziet glinsteren, dan weder hoog door de rotsen, zoodat men aan de eene zijde het dichte woud heeft en aan de andere zijde den zonnigen spiegel diep onder de voeten. Dit is geen beeldspraak, want op sommige plaatsen heeft het water de rotsen zoo uitge- hold, dat de weg als het ware tusschen hemel en aarde zweeft. Het geheele eiland is een enkel bosch. En waar staan dan de notenboomen, vraagt gij? Wel in het bosch. Even als meest alles in Indie , worden ook de kostbare noten maar aan de lieve natuur overgelaten , die hier stelselmatig een te goede moeder is. Men hakt wat boomen om, hier wat en daar wat, en volgens hetzelfde beginsel laat men er eenigen staan , die schaduw zullen geven en tegen stormen beschutten. Dan plant men notenboompjes zonder eenigen regel en zegt tot de boomen : « groeit » en tot de arbei- ders : «plukt». En die plukken noten, gedurende een paar maanden meer dan anders, maar het geheele jaar door komt het goud binnen en de gelukkige eigenaar houdt zijn beurs open, en als hij nu en dan eens wakker wordt, ledigt hij de beurs in de geldkist. Deze voorstelling zal wel niet van overdriving zijn vrij te pleiten, maar het is waar, dat, al zijn enkele wakkere Bandaneezen op verbetering bedacht, de kultuur over het 385 algemeen vrij gebrekkig is. In de meeste perken ziet men den grond overwoekerd door onkruid , dat zijn aandeel van den voedenden bodem verlangt. Bijna nergens worden de te oude boomen door jonge vervangen en op vele plaatsen ziet men ze veel te dicht opeen groeien. Of er ooit proeven genomen worden, orn te zien in hoeverre snoeien of be- mesten de vruchtbaarheid bevorderen, weet ik niet. Ook zijn de bezittingen veel te groot om veel verbetering te ver- wachten , en waartoe ook ? Noten van uitstekende hoedanig- heid brengt tot nog toe alleen Band a voort en de weinige eigenaars hebben de wereldmarkt in handen. Maar als de Bandaneezen zoo voortgaan, zal bet einde den last dragen. Elders zal men de kultuur verbeteren, zoolang verbeteren, totdat men op Banda plotseling bernerkt , dat de noten van andere streken even hoog in prijs zijn als de Bandaneesche , en dan zal bet te laat wezen. Maar ik moet herhalen, dat er op Banda enkelen zijn, die een beteren weg op willen. De notenboomen krijgen , zoodra zij vrij staan , eene sier- lijke, kegelvormige kruin en de stammen kunnen een voet middellijn of iets meer bereiken. Maar hier in bet bosch zijn bet meestal krachtige heesters van twintig tot dertig voet hoogte. De gladde, donkere bladeren, als die van den laurier doch kleiner, zijn dun gezaaid en vormen een scboon netwerk , waartusschen in rijken overvloed de noten prijken. In gesloten toestand is de vrucht niet bijzonder fraai, zij gelijkt dan op eene groote, grijsgele bergamotpeer. Zoodra als de noot echter rijp is en in twee helften openbreekt, is er geene schoonere vrucht denkbaar. Het vleesch is van binnen sneeuwwit, in de binnenste holte ligt eerst de foelie , die eene soort bloem vormt van een glinsterend amaranthe- rood en tusschen de mazen daarvan is de muskaatnoot te zien, even giinsterend als de foelie, doch donkerbruin. Eigenlijk is dit nog weder een bolster, die verwijderd moet worden eer de noot voor den dag komt, zooals wij die in Europa kennen. Natuurlijk hebben wij bij deze gelegen- 25 386 held nog eens gelachen om de welbekende order, die in de dagen der Gompagnie uit Holland kwarn, om op Banda meer noten en minder foelie te laten planten. Behalve de vele perken, die door den weg doorsneden worden , hebben wij er twee meer bepaald bezichtigd. Beide malen natuurlijk de hoogte op, en vooral van het hoogste punt van Laoetan uit , genoten wij een prachtig uitzicht op al de eilandjes van de Banda-groep. Het heeft iets van een groot park, door een kolossalen Zocher aangelegd. Vanwaar uit ook gezien, heeft Banda iets liefs en iets kleins, al ziet de Goenoeng-Api er met zijne rookwolk ook nog zoo dreigend uit. Natuurlijk hadden wij op dat schoone punt niet lang vertoefd, eer ons een zware regenbui verrastte, want op Banda en Ambon regent het bijna dagelijks. Goed afgeteekende moessons heeft men er eigenlijk niet. Wij vonden eene schuilplaats , maar de weg was glad geworden ; ik had schoenen zonder hakken aan, en ik werd zeer be- slijkt, beslijkt zoo hoog, dat ik het aan uwe fantasie over- laat, om te raden hoe. Gisteren ging het mij nog beter. Te paard gingen wij over een pas vernieuwden weg langs eene steile helling. De regen had den verschen grond door- weekt en op eens voelde ik, hoe de bodem mij ontzonk en ik bezig was met paard en al in de diepte te verdwijnen. Gelukkig had een klein gedeelte van den weg stand ge- houden en ik wist mij onder het vallen van mijn paard af te werken. Dit laatste , van mij bevrijd , viel niet om , rnaar gleed, op zijn aardkluit slaande, langs de helling naar be- neden, kwam ongedeerd op den bodem van het ravijn te land en bereikte, de beek volgende, weder den weg. Op zoo zonderlinge wijze zullen niet dikwijls paard. en ruiter gescheiden worden; ik had het zelf wel eens willen zien. Zoo als het was , moest ik luidkeels lachen , toen ik inij om- wendde en de bleeke gezichten zag van de ruiters aehter mij, die in minder dan geen tijd van hunne paarden afge- stapt waren. 387 Den avond sleten wij recht gezellig bij den admin istrateur van Laoetan, die een zeer goed huis bewoont, dicht aan zee gelegen. Op sommige perken moet niet eens een be- woonbaar huis staan; want van bijna al de perken toch wonen de eigenaars op de hoofdplaats Neira. 23 April. De tocht naar Lonthoir kwam mij op een weinig koorts te staan. Dit behoort bepaald tot de kleinere genoegens van Banda; ik geloof niet, dat ik hier nog in eenig talrijk gezelschap geweest ben, zonder dat een der aanwezigen ermede aangehaald was. Van de vier man, die den 18den op Laoetan bijeen waren , hadden er twee dagen later drie de koorls. Dat mijne ziekte niet gevaarlijk was, kunt gij hieruit opmaken , dat ik sedert al weer een toer gedaan heb, eene echte reis van Rontekoe. Het doel was Rosen- gain, een der kleinere en meer afgelegene eilanden van de Randa-groep. De domine moest daar gaan preeken, want Rosengain ligt nog dicht genoeg bij de beschaving, om een paar nialen in het jaar op een extra schotel getrakteerd te worden. Gewoonlijk preekt de inlandsche schoolmeester. Hoe dit gaat , kunt gij daaruit afleiden , dat men mij ver- haald heeft, hoe de Christenen van Rosengain geregeld, als zij zieken hebben of behekst zijn , aan een steen in het bosch gaan offeren. Aan den tegenwoordigen predikant ligt het zeker niet , dat de lui zoo weinig ontwikkeld zijn , want hij is bijzonder ijverig in het bezoeken van afgelegen plaatsen. Verdienstelijk is dit zeker , want het eeuwige reizen met opene roeivaartuigen in de vaak onstuimige zee is ver van verrnakelijk. Onderweg deden wij nog even Lonthoir aan, en wel een klein verlaten fort , Waijer , dat , naar ik meen , nog van Portugeeschen tijd dagteekent. Men verhaalt er eene onge- loofelijke geschiedenis van. Tijdens de groote aardbeving , waardoor Randa geheel verwoest werd , was er juist een 388 oorlogsschip naar die plaats onderweg. De beroering op zee was even hevig als aan wal ; de baai van Banda moot ge- durende eenige oogenblikken droog gelegen hebben. Eene goed bemande boot , door het oorlogsschip ter verkenning afgezonden , werd op eens door het terugtrekkende water midden in het fort Waijer op het droge gedeponeerd. De matrozen moeten raar opgekeken hebben. Het fortje is in gewone tijden zeker meer dan tien voet boven den water- spiegel. Het feit klinkt dus vrij onmogelijk , en toch is het zeer goed te gelooven , als men bedenkt dat op Neira zrlf een schoener in de gracht van het fort Hollandia terecht kwam. Deze is door een glacis , door een breeden weg en door een zacht hellend strand van de zee gescheiden. Ook wijst men u nog het huis , waar levende visch in het buffet gevonden werd. Van Rosengain kan ik u hoegenaamd niets mededeelen , want ik zag er niets van dan het huis van den administra- teur. Zoo lang als wij er waren heeft de regen niet opge- houden. Het weder was zelfs zoo onstuimig , dat wij den tweeden dag niet konden vertrekken en eerst gisteren huis- waarts keerden. 25 April. Gisteren een heerlijke wandeling gedaan en eindelijk ook met Banda-Neira kennis gemaakt. Ten zes ure kwam de kapitein-kommandant mij afhalen en stapten wij den Papen- berg op. Dit is het hoogste punt van het kleine eiland , wat niet veel zegt , want het is maar een molshoop. Reeds dicht bij de hoofdplaats beginnen de notenboomen , want ook dit eiland is in drie perken verdeeld , die er , ten min- ste wat het eerste aangaat , nog woester uitzien dan de perken op Lonthoir. Geene beek krijgt men te zien, zelfs geene droge bedding, waarin men zich na eene regenbui eene beek zou kunnen denken. Welk een onderscheid met Ambon , waar het levende water zoo overvloedig is ! Het 389 gebrek aan drinkwater is op de hoofdplaats een groote plaag. Velen laten het water komen van een paar kleine stroompjes op Lonthoir , anderen vergenoegen zich met put- water, dat niet altijd goed is. Schaduw biedt de weg ge- noeg , en vroolijk wandelden wij naar den top onder een groen gewelf , dat nu en dan , als door een venster , een kijkje vergunt , nu eens op de zee , dan op de witte huizen der hoofdplaats of op de andere eilanden. Niet te lang is de weg , niet te steil , juist afgepast voor het Indische wan- delvermogen. Zoo bereikten wij den top van den Papen- berg, waar de seinpaal staat om aankomende schepen te signaleeren. In de schaduw van een afdak , dat voor den seinwachter dient , zaten wij lang om van het heerlijke uit- zicht te genieten. Aan de noordzijde een lange blauwe streep, die Ceram voorstelt , recht over ons de rechtlijnige vulkaan , waarvan de krater rookte en waar van wij ons den stank konden verbeelden door het zien van de zwavel , rondom zijn grooten vuurmond opgehoopt, En aan de overzijde van de gladde baai strekt zich de groene saucijs uit , die Lonthoir heet. Na een uurtje daalden wij aan de andere zijde naar be- neden en gingen tot aan de uiterste punt van het eiland. Daar is een kleine podding — natuurlijk een notenpodding — door eene smalle landtong van het eiland gescheiden. Daar staat het huis van den perkenier, dat een heerlijk uitzicht zou hebben, wanneer het niet door een hoogen muur van de wereld afgescheiden was. Alle perkhuizen toch staan binnen muren. Dit herinnert mij het volgende gesprek, dat ik vroeger eens met een inwoner van Banda had : « Waarom staan rondom de perkgebouwen die hooge « muren ? » «0mdat de perkarbeiders des nachts niet zouden weg- « loopen. » « Een duidelijk bewijs , hoe goed zij het hebben. » «Hm! dat is zeker, als ze kunnen, loopen ze weg. » 300 Het viel ons tegen, dat het huis ledig was. Wij zaten er een oogenblik uit te rusten en namen spoedig den terug- weg aan. Ditmaal langs de oostkust om den voet van den Papenberg been, een lommerrijke weg altijd door notenperken. Wij hadden op den ganschen tocht prachtig weder, terwijl in onze afwezigheid op de hoofdplaats eene ware zondvloed geweest was. Welk een verschil op zulk een miniatuur- eiland ! Onze geheele wandeling toch duurde met de beide balten niet meer dan vijf uren en wij zijn het geheele eiland rond geweest. 28 April. Ik heb pas met een enkel woord over de perkarbeiders gesproken . en toch geldt het eene levenskwestie voor Banda , waar de eigenlijk inheemsche bevolking lui en niet talrijk is. Vroeger waren de arbeiders eenvoudig slaven , die door de regeering verstrekt werden. Deze toestand heeft opge- houden en de vrijwillige arbeiders worden voor drie jaren, meestal op Java , aangeworven. Natuurlijk speelt hierbij een goed handgeld een groote rol, maar hetschijnt, dat de inlandsche wervers hiervan op allerlei manieren nog al veel in hun eigen zak weten te bergen. Er zijn hier ten minste arbeiders geweest, die de verklaring afgelegd hebben, dat zij van het beroemde handgeld slechts vijf gulden ontvingen. Dit doet er trouwens weinig toe, want het geld is natuurlijk in weinige uren voor oude schulden of voor allerlei dwaas- heden uitgegeven. De reis moet ook opverdiend worden, evenzoo de voorschotten , zoodat in den regel van de vrij goede betaling enkele guldens in de maand overblijven, waarvoor de Javaantjes hard moeten werken in een land, dat zij verfoeien en waar alles buitensporig duur is. Boven- dien krijgt ieder twee pakjes kleeren in het jaar. Dal dr lui zoo zorgeloos zijn en zich zoo licht laten vangen is hun eigene schuld, maar, dat de behandeling hier te wenschen overlaat, is de hunne niet en kon op den duur wel eens 391 oorzaak worden , dat werkkrachten op Banda beginnen te ontbreken. Reeds nu hoort men geweldige klachten, dat de vververs te veel zieken en zwakken overzenden , die teruggestuurd moeten worden. Er zijn hier enkele perkeniers, die him eigen voordeel beter inzien en hunne arbeiders zeer menschelijk behandelen, maar bet schijnt dat men gerust beweren kan, dat dezen de meerderheid niet uitmaken. Een arbeider verklaarde op de politierol, dat hij net zoo lang zou wegloopen en zich zou laten straffen , tot men hem wegzond. Sedert eenige maanden hebben er zich reeds vier in de kazerne aangegeven als deserteurs , met de wetenschap , dat hun eene zware straf te wachten stond en daarna weder de kazerne, die zij vroeger ontvlucht waren. Maar alles scheen hun verkieslijker dan de behandeling op de perken. De gezamenlijke perkeniers onderhouden voor hunne arbei- ders een hospitaal. Eenigen tijd geleden werd er van ge- sproken , om aan het gouvemement te verzoeken , dezelfde voeding, die er in het bannelingenkwartier verstrekt wordt , tegen betaling ook in het hospitual te geven. Dit stuitte alleen daarop af, dat het den perkeniers te duur was. Een zieke perkarbeider is dus niet zooveel waard als een ver- oordeelde. Nu mag het zijn , dat de bevolking der gevan- genissen al te goed behandeld wordt , voor zoover men haar niet naar Atjeh stuurt. Ik heb al eens iemand zien ver- oordeelen , die op de vraag , waarom hij gestolen had , ten antwoord gaf, dat de mais hem verveelde, en dat hij de rijst van het gouvernement wel eens wilde eten. Maar de voeding zal toch wel niet zoo zijn, dat zij voor zieken te goed is. Voor gewone menschen is Banda ook geen volmaakt para- dijs, vooral niet voor ambtenaren met kleine traktemeriten, want het is de duurste plaats van Indie. Sedert de noten zoozeer in prijs gestegen zijn , heeft elke andere kultuur moeten wijken, zoodat alle levensbenoodigdheden , tot de onbeduidendste toe , bijna uitsluitend van elders worden aan- 3912 gebracht. Voor een eiland, dat betrekkelijk zoo geisoleerd ligt, is dit een groot bezwaar. Die toestand nu is heel aardig voor de perkeniers , aan wie hunne perken met woeker terugbetalen , wat de levensbehoeften meer kosten dan vroeger; maar wie niet met een perk gezegend is, is er slecht aan toe. Die moet zich getroosten zijne rijst zoo duur te betalen als in Holland en Europeesche groenten uit blik te eten , omdat dit nog het minst dure is. Ik heb hier voor eene flinke kip reeds een rijksdaalder zien geven en een gulden is al het minste, terwijl elders in Indie de prij- zen gewoonlijk van tien tot dertig centen loopen. Hout en klappers zijn niet dan voor veel moeite en geld te verkrijgen en bedienden zijn zelfs daarmede moeielijk te vinden, daar Javanen slechts bezvvaarlijk te overreden zijn, om, inwelke betrekking ook, naar Banda te gaan. Huishoudens met niet genocg bedienden vindt men hier in overvloed en er wordt gevochten om ontslagene gevangenen. De sommen , die hier voor bewassching betaald worden zijn werkelijk fabelachtig, en dan verlangen de waschrnannen nog , dat him houtskool , water en rijst (voor stijfsel) verstrekt worden. Mijne eigene kleine ondervinding op dit punt is , dat mijn jongen slechts voor een kwartje per stuk een waschman kon vinden , en dan wilde de man het goed nog niet eens komen halen. Ik gaf slechts een paar stukken, doch liet er bij zeggen, dat de man er voor vijftien cents een paar honderd kon krijgen. Hij kwarn niet. Hoe de inlanders hier bij hunne luiheid leven , is een raadsel. Is het u ooit voorgekomen , dat een werkman eenvoudig uit luiheid weigerde eenigen arbeid te verrichten ? Mij wel. Ik liet een timmerman komen om eene kist te maken. Het werk kwam hem zeker wat lastig voor; hij zeide niets dan: «ik wil niet», en wandelde weg ; van betaling was nog niet eens gesproken. Geen wonder, dat de ambtenaren er gewoonlijk niet op gesteld zijn , naar Banda gezonden te worden 393 KAJELI op BOEROE , 6 Juni. De korte reis van Ternate hierheen bood niet veel bijzon- ders ; het gezelschap was niet lalrijk. Alleen aan tafel amuseerde mij mijn overbuurman , een jeugdige , rijke Ban- danees , die klaarblijkelijk niet begreep, hoe men saus met een vork eet. In zijne wanhoop at hij de visch maar droog. De aankomst hier was ver van aangenaam. Omstreeks mid- dernacht viel het schot en kwam men mij waarschuwen, dat de sloep op zijde lag. Ik haastte mij niet , want dit is in Indie altijd weelde ; terwijl ik mij aankleedde , werd bij het licht eener lantaarn mijne bagage in de sloep gebracht. Juist toen ik mij wilde laten afglijden , werd de boot door den stroom medegesleept , eri daar hing ik in de lucht te zweven. Gelukkig pakte mijn jongen mij beet en na eenige oogenblikken kwam de sloep mij uit mijne vliegende hou- ding verlossen. De eerste ramp liep dus goed af, maar de tweede volgde weldra. Ver waren wij nog niet van het schip verwijderd , toen mijn jongen bedacht , dat hij liefst de sleutels vergeten had. Hier was goede raad duur, want de stoomboot zou niet eens ankeren , om maar zoo spoedig mogelijk weer te vertrekken. De derde ramp was echter de grootste. Het bleek ons al spoedig dat de kapitein zich vergist had , en in plaats van in de baai , in de voile zee gestopt had. De lichten , die hij ons getoond had , waren niet van de hoofdplaats , maar op een eiland of op een voor- uitstekend punt van de kust. Toen wij op deze lichten aanhielden , werden zij op eens uitgedoofd en zagen wij niets meer , want het was een donkere nacht. Lach er niet om , dat ik hier van wij spreek. De tweede stuurman , die met mij in de sloep zat , was nooit op Boeroe geweest , en ik had juist bij toeval , toen wij de vorige maand hier op- hielden , goed op de kust gelet , die een berg van zeer kennelijken vorm draagt , en dit bleek ook van dienst te zijn. Vroolijk is zulk een nachtelijke tocht niet , vooral 394 met een sterken stroom tegen , zoodat na eenige uren roeiens de manschap bijna uitgoput was, zonder dat wij nog lets zagen dan water en lucht. Het was bovendien zoo koud, dat wij beiden nu en dan mederoeiden , om ons een weinig te verwarmen. Gelukkig praaiden wij eindelijk eene prauw , die ons ongeveer de richt.ing aanwees, en ik was er zeer trotsch op, dat het dezelfde was. die ik aangegeven had. Met diezelfde gelegenheid heb ik de jongen naar boord terug gestuurd om de sleutels te halen ; tot zijne straf mocht hij een paar uren langer koude lijden. Dicht bij de hoofd- plaats ontmoetten wij eene tweede prauw en na vier uren roeiens stapten wij ten half vijf ure aan wal. Verkleumd en vermoeid sukkelde ik naar den kontroleur, en toen ik eindelijk mijn goed bij elkander had , kon ik tegen den ochtendstond in bed kruipen. De jongen kwarn eerst tegen half acht terug. Is dit niet een waardige tegenhanger van de landing op Bawean ? Wei werd ik ditmaal niet nat , maar het geval was veel ernstiger, want wij hadden best door den sterken stroom naar zee kunnen gedreven worden. Gewoonlijk warhten hier de stoombooten het eerste daglicht af om binnen te varen , en onze kapitein werd dan ook goed gestraft, dat hij dit niet deed. Het volk was zoo ver- moeid, dat het laden en lossen eerst te half acht algeloopen was, terwijl de boot anders zeker vroeger had kunnen vertrekken. Ik ben hier weder bij een kontroleur gelogeerd , die het hier met zijne zuster even eenzaarn als armoedig heeft. Op het eiland zelf schijnt bijna niets verkocht te worden en de sloomboot brengt tweemaal van de drie het bestelde niet rnede. De plaats is verder een ellendig moeras , zoodat men hier van de koorts leeft en ook de kinine ontbreekt geheel. De kontroleur is zelf een zware koortslijder. 9 Juni. 