The lichen book; handbook of the lichens of northeastern United States;
Ook over de Vragen des tijds heb ik geen gegevens gevonden in Kruseman's archief, en daarom druk ik hier over een aan- tcekening van hem zelf, die, ongelukkigerwijs, alweer niet veel licht verspreidt over de onderhandelingen in 1874 over dit tijdschrift gevoerd. Kmseman dan schrijft: ^Sinds lang was het mijn voornemen geweest een tijdschrift op te rich ten, dat gewijd zou zijn aan de bcspreking van de grootc politieke en sociale vraagstukken van den dag \ Dag- bladartikelen hadden een vluchtig bestaan, in tijdschriften besloegen dergelijke beschouwingen een klein onderdeel en bovendien was daarin moeielijk plaats voor stemmen uit het jonge Holland, dat toch eenmaal het Holland zou moeten worden. Briefwisseling en gesprek met dezen en genen, o. a. met Prof. Buijs als raadsman, hadden tot geen gevolg geleid. Na mijne associatie, waarvan naar mijn oordeel de toekomst moest verzekerd worden door een vast fonds van tijdschrif- ten, werd dit plan weer opgerakeld en tot stand gebracht.'' Het zoeken en vinden van een redactie schijnt niet bijzonder veel moeite gekost te hebben. De uitgeversfirma had dadelijk het oog laten vallen op M'. J. D. Veegens te Brielle. In een schrijven dat Kruseman & Tjeenk WiUink den 7 Februari 1874 tot hem richtten als antwoord op een van hem ontvan- gen brief, komeu aardige bijzonderheden voor betreffende de voorgenomen uitgaaf. Herhaaldelijk . . . wordt door u gewezen op De Girls, * Vgl. hiermee Kruseman^s brief aan mevr. Van Calcar 5 Novem ber 1857. Zie hiervoor Dl. I biz. 437, '552 VRAGEN DES TIJDS. i»74. cu voorzeker, als het in oiize bedoeliug lag een eigenlijk gezegden concurrent van dit tijdschrift uit te geven en daarom ook aau de letterkunde een belangrijke plaats in te ruimen, dan zou ons tijdschrift niet zoo heel veel kleiner van oravang kunnen zijn. Dit is echter ons plan niet. Worden er in het nieuwe tijdschrift ook tal van onderwerpen behandeld, die evengoed in Be Gids bespro- kcn hadden kunnen worden, de staatkundige en sociale vraag- stukken zullcn daarin toch veel meer op den voorgrond moeten staan, terwijl ook korte stukken en beschouwingen over allerlei kwestien van den dag dienen opgenomen, op de wijze ongeveer, waarop dit b.v. in de Saturday Review gcschiedt. Zoo ingericht schijnt ons een maande- lijksch nummer van 5 of hoogstens 6 vel druks, vooral in don beginne alleszins voldoende, waarvan het bijeen- brengen, als er ook maar eenige sympathie bij de geest- vcrvvanten voor bestaat, der redactie niet moeilijk zal val- len, en waarvoor ge ten minste in geen geval andere bezigheden zoudt behoeven te laten varen. Wij zeggen dit, of liever stellen dit op den voorgrond, om- dat zich anders onoverkomelijke financieele bezwaren tegen de verwezenlijking van het plan zouden voordoen. Want dit staat bij ons vast, dat het tijdschrift, hoe dan ook, in de eerste jaren verlies oplevert, gelijk dit ook bij De Grids, de Wetenschappelij ke Bladen e. a. lange jaren het geval is geweest. En als we u nu zeggen dat b.v. voor de Weten- schappelijke Bladen nooit meer dan /'300 voor redactie betaald is, dan gelooven wij wel niet het verwijt van karigheid te verdienen, als we van te voreu vaststellen, dat, zoo lang het tijdschrift niet omvangrijker is dan 6 vel, de redactiekosten waarlijk niet meer mogen beloopen dan /' 500, d. i. circa 10 gulden voor elk vel. Geloof ons vrij, er zijn weinig tijdschriften van dien aard te vinden, die zooveel of meer redactiekosten honoreeren. Terwijl wij alzoo zouden wenschen, dat het nieuwe tijdschrift een eigen zelfstandige plaats naast Be Gids en andere periodieken innam, zou later bij eventueele uit- VRAGEN DBS TIJDS. 353 breiding de vraag overwogen kunnen worden of en in 1874. hoever het wenschelijk kan zijn 00k aan zuivere letter- kundige opstellen een plaats in te ruimen. Het gevolg van dit schrijven was, dat met Veegens en eenige andere personen een bijeenkomst zou plaats hebben, wuar de zaak haar beslag kreeg. In het Nieuwsblad van den 28 Juli werd onder de Geniengde herichten inedegedeeld, dat met den eersten November a.s. het nieuwe tijdschrift, dat zich inzonderheid tot taak zou stellen de openbare meening te stemmen ten gunste der vereischte hervormingen op maat- schappelijk en sociaal gebied, zou verschijnen onder redactie van W. Heineken, S. van Houten, A. Kerdijk, B. H. Pekel- haring en J. D. Veegens, met Van Houten als eigenlijken leider, zooals zou blijken. Het nieuwe tijdschrift werd met gespannen verwachting te gemoet gezien. „Ik ben zeer be- nieuwd dat [nieuwe tijdschrift] over sociale wetenschappen te zien, schreef Fred. Muller, schoon het voor mij wel te hoog zal wezen" ^ Die gespannen verwachting vond weerklank; in het begin van November verscheen de cerste aflevering, waarin Pekelharing sprak over Het communume en sociallsme tegenover de sfaathuiskondhmde, Kerdijk over De onderwijskweslie, Vee- gens een artikel schreef Herlnneriiigen en vooruifzichfen, en Kerdijk 00k nog een en ander in het midden bracht Naar aanleiding va7t het Eiseiiacher congres. De eerste afleveriug trok dadelijk de aandacht; in Het Vadedand^ werd zij ruim een week na het verschijnen besproken en in het Deceinber- nummer van Be Gids ^ gaf Vissering een vrij uitvoerige be- schouwing ten beste; onbewimpeld gaf hij te kennen, dat het nieuwe orgaan, waar het in zijn vaan voerde den strijd aan te binden tegen het heerschende liberalisme om die politieke partijen op haar tekortkomingen te wijzen, niet dan goed zou kunnen doen. Maar zou hij het tijdschrift ook welkom kunnen Brief van MuUer 25 October 1874. 16 November 1874. 1874 Dl. IV biz. 527. 354 VEAGEN DBS TIJDS. 1875. heeten, waar het niet onduidelijk te kennen gaf, nog verder te willeii gaan dau de liberale partij zich ten doel gesteld had ' ? En zoo waren de andere critieken geheel afhankelijk van het politieke stand])ant, dat de critici innamen of zich althans verbeeldden in te nemen; De Hartog loofde in Be Nederland- Hche spectator ^ de strekking van Pekelharing's opstel ; in het Jannari-nummer van de Tijdspiegel ^ begroette ook Noorman het nieuwe orgaan met vreugde, omdat daarmede gebroken werd met de societe d* admratiou mutuelle der liberale partij en een „radicale" richting hier aan het woord kwara. Dat dit optreden van de nieuwe richting afkeuring vond, 8preekt van zelf, en evenzoo spreekt het van zelf, dat de Vaderlandsche letter oefeningen * niet met die radicale raeenin- gcn kon mcdegaan; meer nog, in Mei vereclieen er zelfs een vlugschrift van Mr. A. J. de Geus^ waarin Be richting van het ttjdschrlft ond^rzocht en heoordeeld werd, natuurlijk met ongunstigen nits lag. Die vrij drukke besprekingen werkten niet ongunstig op het debiet, want van den eersten jaargang werden 515 exem- plaren bij inteekening geplaatst; trouwens behalve door de redacteurs werden in dien jaargang bijdragen geleverd door F. V. A. W. H. van Tuerenhout, W. Arntzenius, W. Roose- boom, W. Vrolik, M. J. de Witt Hamer, H. L. Boersma, J. C. van Marken Jr., J. de Jong van Beek en Donk, J. W. Straatman en A. Greebe. De eerste jaargang dekte niet geheel de kosten; de tweede daarentegen reeds wel; het debiet was in 1876 met 57 exem- plaren bij inteekening vermeerderd en steeg in 1877 tot 637 en uit die cijfers blijkt voldoende, dat Busken Huet de plank missloeg toen hij in 1878 schreef, dat de Vragen de% tijds * Vgl. hiermede wat Buijs geschreven had in Be Gids van 1870 (Dl. IV biz. 279) en Naber Vicr tiidijenootcn. Haarl. 1894 biz. 144. * Ond en nieuw in de Staatfmiahoudkunde in De Nedcrlandsche spectator van den 26 December 1874. ' 1875 Dl. I biz. 124. * 1875 Dl. Ill biz. 76. EIGEN HAARD. 355 onopgemerkt gebleven waren eu dreigden onopgenierkt tc zuUen 1875. blijven, toen eensklaps het artikel van Mr. S. van Houten over de sexueele raoraal het tijdschrift populariseerde *. Zouden de Vragefi des fijds Kraseman's voorliefde wel ge- had hebben? Zeker, in zoover liij een tijdschrift in het leven had helpen roepen, dat een soliede uitgaaf bleek te zijii gewor- den bij zijn uittreden, denkelijk daarentegen nict, wat zijn arbeidsveld betrof. Het ZondagMad had zich iiidertijd wel evengoed als de Vragen des iijds op liberaal politiek en staat- huishoudkundig terrein bewogen, maar niet zoo uitsluitend; het had daarnaast nog een breede plaats ingeruimd aan allerlei audere onderwerpen van den dag. Die „allerlei andere onderwerpen van den dag" waren bij hem eigenlijk veel raeer in aanzien 2. Nu de politiek en sociale wetenschap uiting zou viiulen in een orgaan, waiirmede hij uaar ik denk ten slotte niet volkoinen sympathiseerde, sloeg hij in 1874 de hand aan den ploeg om 00k het overblijvende deel te belicharaen in „een echt Hollandsch tijdschrift in de raanier van de Gartenlaube''' , Het denkbeeld dat hij reeds in 1869 had "^ zou thans verwezenlijkt worden. Het was als concentreerde al zijn kracht zich op dit tijd- schrift. De lange ervaring door hem op uitgeversterreiu op- gedaan, werd ten nutte gemaakt om vroeger begane fouten te ver- mijden. Het Familie'magaziJ7i, een geillustreerd verpoozingsblad, wekelijks verschijnend, in 1856 was mislukt; het Zondagsblad, dat wekelijks de gebeurtenissen van den dag wilde behandelen, was met snelle schreden achteruitgegaan ; de MaandHlijksche kfonieh uit 1865 had zich niet staande kunnen houden; let- terkundige producten bij stukjes en beetjes aan het publiek voorgezet in de Buitenlandsche klassieken en de onderafdee- lingen sinds 1852 hadden aanmerkelijk verlies gegeven, en ' Nederland 1878 Dl. Ill biz. 349. * Vgl. hiermede wat hij in 1865 aan Gebhard schreef. (Zie hiervoor Dl. II biz. 131). * Zie hiervoor Dl. II biz. 251. 356 EIGEN HAARD. 1875. dat alles zou nu saamgevoegd en saamgebracht, in een nieuw echt volkstijdschrift opnieuw beproefd worden. Waarom zou dat ook niet gelukken? Er bestond een dergelijk blad sinds 1867, de Kaiholieke illuafratie , dat ziju debiet gevonden had dooT de „colportage*' van de R.-K. Kerk, en zou datzelfde nu voor het Protestantsche deel van ons land ook niet kunnen ', wanneer er maar moeite voor gedaau werd? Wei zou het geeu eigenlijk gezegd Protestansch-kerkelijk blad wor- den, maar te verwachten was het wel, dat een volkstijdschrift uitgegeven door Kruseraan, den vroegeren uitgever van zooveel modern-lheologische geschriften en die als persoon geenszins den rug had toegewend aan die rich ting, nu juist niet met open arinen ontvangen zou worden door de Rooinsch-Katho- lieke geestelijkheid en wellicht door den clerus geweerd zou worden van de huistafels der goedgeloovige leeken. De ervaring door Kruseman opgedaan deed beslissen, dat verpoozingsliteratuur en belletrie niet alleeu zou gegeven wor- den, dat staatkundige overzicliten als in het Zondagsblad en de Maavd^lijksche kroniek geen plaats zouden eriangen, te meer daar de Vragen des tijda daarvoor als uit de verte aangewezen was, terwijl het daarentegen strikt noodzakelijk was, op het voetspoor van zijn vroeger Familie-ma,gazijii en vooral van de bestaande Kafholieke illtistralla het blad ruim te illustreeren ; daaraan toch liad hij het welslagen te danken van zijn andere volkstijdschriften Be aarde en haar volken en Kemiis en kunst. En met die denkbeelden werd uitgezien naar een redactie. Waar in vroegere jaren een keurbende van schrijvers hem ten dienste stond voor een dergelijke taak en hij slechts als voor het kiezen had tusschen Van den Bergh, Buijs, Busken Huet, Logeman en wie al niet meer, moest Kruseman thans zoeken. * Zooals zou blijken was het opvolgen van Fred. Muller's ad vies niet noodig, toen deze scbreef (28 Maart 1875): „Zoudt gij er niet een Protestantsch blad met een richting van maken evenals de Kalhol. illuMratie? Alleen belletristisch zal niet gaan! Katholieken krggt ge torli niet." EIGEN HAARD. 357 In J°. de Vries, aaii wien Elgeu Ilaard in later jaren zooveel 1875. te dankeu zou hebben, meeude Tjeenk Willink den aangewe- zen persoon te zien, maar deze durfde het redactiewerk niet aan. Daareutegen zou hij H. de Veer, den redacteur van het N'leuws rem den dag, voor het plan weten te winnen. Tervvijl deze de hoofdleiding op zicli zou neinen, zou Dr. li. F. II. Ilubrecht zich belasten met het beoordeelen van de bijdragen van natuurkundigen en natuurhistorischen aard, en de graveur J. II. Eennefeld zijn oog laten gaan over al wat tot het ge- bied der kunst behoorde. Of toon reeds hot toekomstige tijdschrift gedoopt was bleek inij niet. Aehtereenvolgens was gedacht over llel Ituisalfaar, Voor huls en harf, Voor sfad en land, Te huls en Aan den haard en het is wel de aandacht waard hoe of juist uit deze verschillende denkbeelden blijkt, hoezeer of de Katholieke illmfratie tot op zekere hoogte, althans in den beginne, een voorbeeld was. Zoo verscheen in de eerste helft van December IS 74, vcer- tien dagen voor de eerste aflevering van het GeUiufsfreerd Nederlandach iceelchlad^ dat Nijgh en Van Ditmar ondernaraen, de eerste aflevering in 20000 exemplaren van dit weekblad, dat /' 5.20 part, moest kosten. „Wij wenschen, schreven de uitgevers in het pros])ectus, ons tijdschrift in elke huiskamer te brengen, waar aankweeking van den nationalen zin en ontwikkeling van smaak en kunst- zin wordt gewaardeerd. De prija is daartoe, berekend op een buitengewoon groot debiet, zoo laag mogelijk gesteld.'' En daarvoor: „De onderneming zai zijn een echt Rationale. Zoo wel aan 't geen tot het verleden van ons volk behoort als aan het beste wat zich heden ten dage op het gebied van kunst en letteren voordoct, zal daarin een plaats wordcn inge- ruimd, terwijl ^i^QM^ kosten zullen worden ontzien om, bij het geven van afbeeldingen der Ond-IIolla/idische en Nieuwere Schil der school^ van porfreffen van iiifsfekende person en ^ van belangrijke f elf en van den dag als anderszins, met hot beste wat van dien aard in het buitcidand verschijnt, to wod- ijveren.^' Dkel II. 24 358 EIGEN HAARD. 1875. De eerste krachten werkten mede, tegen een honorarium van/' 3 per kolom ' : Aart Admiraal, P. A. van Hamel Roos, H. C. Hogge, J oh. C. Zimmerman, C. M. Kan, C. Stoffel, AUard Pierson, Taco H. de Beer, D. van der Kellen Jr., J. P. Hasebroek, J. A. Sillera, W. C. H. Staring, P. J. Veth, J°. de Vries, Jan ten Brink, P. Brooshooft, A. AVer u mens Buning, A. W. Stellwagen, Fred. Muller, A. C. Wertheim, T. J. Sticltjes, W. J. Ilofdijk, R A van Zuylen, E. Laurillard, mevr. H. Koorders — Boeke, J . Soutendam, Cath. F. van Rees, om slechts de meest bekende namen te noemen, komen als auteurs in den eersten jaargang voor, naast afbeeldingen naar schilderijen of teekeningen van Rochussen, Go vert Flinck, J. II. Maris, Henriette Ronner, J. van de Sande Bakhuyzen, Ruysdael, Israels, Bosboom, Bles, Brekelenkamp, Bakker Korff, Jan Wijnants, Bisschop, Louis Chantal, Louis Apol, Herm. F. C. ten Gate [w'c], Mari ten Kate, Sadee, Springer, Weissenbruch, Scholten en Verschuur. Een „elck wat wils'' in de bijdragen, een „elck wat wils*' in de onderwerpen. Naast novellen van De Veer en van Gath. F. van Rees, portretten van Donders, Israels en mevr. Bosboom; naast opstellen over De St. Martinl-herh te Bols- ward en over J)e Maatschapijij van Weldadigheid^ bijdragen over Ilivier- en kanaalvaart in Nederla^id en over De diamant en de diawanthewerher, Het debiet bereikte in het eerste jaar het cijfer van 3914 exemjilaren bij inteekening en zou een deficit van eenige dui- zende guldens geven. Op uitgebreide schaal werd er reeds in het eerste jaar met prospectussen, aanplakbilletten en adver- tenties voor circa y*3500 gewerkt en daarbij werd ijverigge- colporteerd -j in het eerste jaar voor /' 1063.44, in hettweede * Brief van A. Ising 30 September 1876. * „Het tijdschrift verdient waarlijk belangstelling, zoowel van den handel als van *t publiek. „Met eenige moeite van den handel blijft die belangstelling van het pabliek niet achter. „Wie werken wil, vergoeden wij gaarne extra kosten; met ons tijd- schrift kan huis aan huis gecol porteerd worden." (Advertentie van EIGEN HAARD. 359 jaar voor /' 669.75, iu het derde en laatste jaar voor /'150, i875. en dank zij die hulpmiddelen steeg het debiet tot 5597 en 6308 exemplaren bij inteekening. In het Nleuwsblad van den 5 Januari 1877 beweerden de uitgevers, dat het tijdschrift zijn naam jeeds gemaakt had. „Van de medewerking der confraters hangt zijn toekomst af. Heeft de KathoUeke lllmfrafla iu ons Land 35,000 Inteeke- naren, dan is er toch ook wel voor hYvgen Haard een publiek te vinden, dat zijn bestaan in bloei waarborgt." Die medewerking werd meer en meer gevonden; de derde jaargang dekte de kosten, raaar Kruseman zelf zou niet meer van die winsten genieten, wel zijn opvolger. „Het in gang brengen van een tijdschrift, vooral van zulk een dat een debiet van duizenden vergt, gaat gepaard met groote opofleringen in de eerste jaren, die eerst op den duur terecht komen. In dien tijd raoesten de onkosten ^ de opbrengst verre overschrij- den. Bij den overgang van dit tijdschrift aan raijn opvolger, hebben de tauxateurs dit geheel over het hoofd gezien, zoodat de oprichting van Eigeu Haard mij eene belangrijke schade veroorzaakt heeft". Er resten nog een paar punten te bespreken. In de eerste plaats de uiterlijke vorm. Het eerste nummer verscheen met een eu-iete op hout geteekend door Rochussen. Voor den volgenden jaargang werd de conceptie behouden, maar de ordonnantie gewijzigd en het geheel in de hoogte verkort; sinds Januari 1876 verschenen de nummers met hetzelfde kop- stuk, dat nog steeds gebruikt wordt. Het tweede punt geldt de gravures. Tot nu toe had Kruseman niet veel ^?^^i*^-houtgravures noo- dig gehad. Voor l^e aarde en haar volken en de Kenuis en kunsf, zijn beide geillustreerde bladen, had hij zelden be- hoefte aan oorspronkelijke houtgravures en ruimschoots vol- Kruseman & Tjeenk Willink in Nlcuwshlad voor den Boekhandel 18 Januari 187G). * f 82377 voor de drie eerate jaargangen. 21,* 360 EIGEN HAARD. 1875. doende gehad aan buitenlaiidsche cliche's, waarbij de tekst, lietzij geschreven^ hetzij vertaald werd; wat hij noodig had gehad voor zijii I)e oude tijd was niet van veel beteekenis geweest. In dat tijdschrijft toch wareu de weinige illustraties meer ter verduidelyking van den tekst, dan wel tot opluistering daarvan. Bij l^Agen Haard was het geheel anders. Hier gingeu tekst en illustratie hand aan hand naast elkaar en rnoest aan beide gelijkelijk beteekenis gegeven worden; voor een tijd- schrift^ dat voor alles echt nationaal wilde zijn, het „Uolland boven al" wikie huldigen en daarbij door zijn artistieke uit- voering veredelend wilde werken op het publiek, was de zaak gansch omgekeerd. Cliche's konden in verreweg de meeste gevallen niet helpen; er moesten opzettelijk artistieke houtgra- vures — de zincographie was nog niet practisch bruikbaar voor boekillustratie — telkens voor elke aflevering gemaakt worden en zijns ondanks was Kruseman wel gedwongen in dit belangrijke onderdeel van zijn nationale onderneming haar al dadelijk een anti-nationalen stem pel op het voorhoofd te druk- kcn. De eenige artistieke houtgraveur, die destijds in ons land woonde, was de Zwitser Walter te 's-Hertogenbosch , die, zooals in latere jaren zou blijken, zooveel van zijn kunstvaar- dige hand in Eigen Haard afgedrukt zou zien. Destijds echter was hij voor Kruseman niet beschikbcaar, want juist ten be- hoeve van de illustraties der KatltoUeke illuslratie had liij zich te 's-Hertogenbosch gevestigd en werd daar zoo goed als geheel in beslag genomen voor dat weekblad '. Kruseman raoest dus elders zoeken. ... in het buitenland. Daar Avas, o schande voor het laud van Lourens Coster en van Ilembrandt, te vinden wat gezocht werd bij de crylogra- l^hiache Anatalt van Brend'amour te Dusseldorf^, Avaar een ' [Ch. Enschede] in Eigen Haard 1895 biz. 270. " De verschillende gravures in de eerste jaren door die inrichting ^eleverd zijn voor een deel niet gcnierkt, voor een deel gesneden door H. Uhlrich (biz. 21), W. Gan (biz. 49), R. G. Cremer (biz. 97), E. Paul (biz. lOf)), H. Bongert (biz. 125), 0. Ricliter (biz. 209), R. Cronan (biz. 277) en B. Brockerbof (biz. 380). EIGEN HAAllD. 361 keurbende van houtgraveurs een bestaan vond, en bij de in- 1875. ricbtiug van Smeeton & Tilly te Parijs; aan zijn landgenoot Bal kon hij slechts de zorg voor minder beteekeuende prentjes opdragen, terwijl een enkele maal * de mij onbekende initialen E. B. E. van een Amsterdamschen graveur voorkomen. Met inbegrip van liet telkens wederkeerende hoofdje komen in den eersten jaargang 122 gravuren voor, waaronder slechts twee niet oorepronkelijk voor het tijdschrift gemaakt waren ^, De teekenaars waren voor de eigenlijk gezegde illustratie o.a. Ch. llochussen, die het kopstuk ontworpen had [door Brend'- amour gesneden], J. C. Greivc en 1\ C. Sierig, terwijl de portrotten ^ geteekend werden door S. Altmann. Het honorarium voor het teekenen enz. er onder begrepen, kostten deze 122 gravuren niet minder dan /* 10262.90, „een uitgaaf, die door een debiet hier te lande moeielijk te bestrij- den viel. Door die ervaring tcleurgcsteld, moest dan ook, ver- standshalve, reeds bij den tweeden jaargang worden overgegaan om ten deele van buitenhmdsche cliche's i^ebruik te maken''. Het nieuwe en-tete thans door Smeeton & Tilly gegraveerd medegeteld, komen in den jaargang 1876 116 afbeeldingen voor, waarvan 24 cliche's en 92 origineele houtgravures. Was in verreweg de raeeste gevallen Brend'amour aan het woord in 1875, in 1876 zijn bijua alle gravures gemaakt door Smee- ton & Tilly en die verandering bracht aaumerkelijk besparing; hijkans de hclft minder kostte de illustratie. En dat bedrag * biz. 116. — Naar ik raeen gaf Eigen Haard toch wel eenige ver- heffing aan het houtgraveursbedrijf hier te lande. Terwijl ik my niet herinner vroeger veel advertenties dienaangaande in het Nieiiwsblad gelezen te hebben, vind ik in den jaargang 1875 (19 November) een advertentie, waarbij G. Hechler raeldt zijn houtgraveer-inrichting over- gedaan te hebben aan Gebrs. Van Es te Amsterdam, in den jaargang 1876 (7 April) een advertentie van P. W. van de Weijer te Utrecht en (4 Augustus) van A. van der Braak te 's-Hertogenbosch en in den jaargang 1877 (16 Maavt) een advertentie van J. A. Groen te Utrecht en van de oude firma W. Bal en Zonen te Delft (2 November 1877). * biz. 136 en 380. ' Potgieter (biz. 84), Verhulst (biz. 149), Beets (biz. 213) en Leeuwenhoek (biz. 308). 362 EIGEN HAARD. 1875. /5721.95 in 1876 werd in 1877 nog teruggebracht tot / 4991.70. Het schijnt op het oog af nieuw, dat deze Parijsche hout- gravures zooveel goedkooper waren. Feitelijk graveerden Smee- ton & Tilly niet zooveel goedkooper dan Brend'amour; het verschil had hierin zijn oorzaak, dat voor Brend'amour de illustraties op het hout inoestcn worden overgcteekend, terwijl Smeeton & Tilly ze photographisch overbrachten. De Tilly's waren al ien van de eersten, die deze raethode in praktijk braehten. In 1875 of 1876 had de redactie van het tijdschrift een nieuw denkbeeld. Wat in 1895 werkelijk een feit zou worden, achtte men destijds reeds zaak voor £l^e7i Haard : er een ven- nootschap van te vormen. A. C. Wertheira cchter, „een auto- riteit op financieel gebied, die tevens kunstvriend is", meende in de gegeven omstandigheden de oprichting echter volstrekt onuitvoerbaar en dacht, dat Kruseman's plan veel beter was om met buitenlandsche cliche's te werken ten einde later als het publiek door meerdere inteekening zich bet«r zou gedra- ^<^\i tot het oorspronkelijke terug te keeren ^ Die verwisseling van houtgraveurs had s^qgw slecht gevolg voor het debiet, dat, zooals ik schreef, zich bijna verdubbelde. „Eigen haard stelt zich voor te worden het hollandsche familieblad bij uitnemendheid, schreef een prosj)ectus voor 1877, gelijk de Garte7ilauhe is voor Duitscliland. Het levert alleen bijdragen van Nederlaiid^che schrijvers, portretten van Neder- landsche mannen van beteekenis, tal van kunstplaten, en het beijvert zich elke week de meest belangrijke nationale toestan- den te behandelen. ... De Hollandsche Katholieke llliistrati-e telt ruim dertig duizend inteekenaren ; De Gartenlaube VIER HONDERD duizend. Eigen haard begeert op zijn terrcin te worden wat deze beide voorbeelden bewijzen te kunnen zijn, door vereeniging van degelijke lectuur, fraaie kunstplaten en goedkoopheid." * Brief van H. de Veer c. 25 Maart 1876. EIGEN HAARD. 363 En in een ancler prospectus voor dienzelfden jaargang 1877 i«75. verspreid, schreven Kruseman & Tjeenk Willink: Het doel dezer uitgaaf is^ aan Nederland een echt nationaal tijdschrift te verschaffen, gelijk de Gartenlauhe en Daheim 't zijn voor het naburige Duitschland. Met dit doel voor oogen, hebben de ondergeteekenden zich belangrijke geldelijke oj)offeringen getroost, en moeite noch kosten gespaard om het denkbeeld, dat bij de oj)- richting heeft voorgezeten, tot verwezenlijking te brengen. En dat zij daarin, den geringen omvang van ons land in aanmerking genomen, aanvankelijk niet geheel en al on- gelukkig zijn geslaagd, mag, behalve uit de talrijke be- tuigingen van sympathie door scliier alle dagbladen en tijd- schriften aan den dag gelegd, o. a. ook liieruit blijken, dat het getal der inteekenaren voortdurend vermeerderde en nu reeds tot het aanzienlijk cijfer van zesduizend is gestegen. Dankbaar voor de ondervonden belangstelling — al was deze dan ook bij lange na niet voldoende oin de enorme kosten aan deze uitgaaf verbonden goed te ma- ken — hebben de ondergeteekenden besloten het begonnen werk met kracht voort te zetten en alles te doen wat in hun vermogen is om eigen haaud, door vereenigiug van degelijke lectuur, goedkoopheid en fraai uitgevoerde kuust- platen en portretten, meer en meer te doen worden het Nederlandsche Familie-blad bij uitnemendheid. Die aanprijzingen door de uitgevers zelve misten hun doel niet ; het tijdschrift kwam er hoe hmger hoe meer in en vond blijkens het debiet steeds meer waardeering; al reeds vrij spoe- dig na de oprichting werd het aanbevolen door het hoofd- bestuur van de Maatschappij tot Nut van 't Algemeen, ,,als een echt Hollandsch blad, ter verspreiding van degelijke lec- tuur en ter bevordering van kunstkennis en goeden smaak" \ Het zag er dan ook smakelijk genoeg uit. * Advertentie -van de uitgevers in Kriiseman d' Tjeenk WWliniCs maandelijksch advertentieblad 1 Mei 1875 biz. 16. SQ'^ EIGEN HAARD. 1875. Daar Kruseinaii begreep, dat Hollandsch papier voor zijii (loel gelieel ongescliikt was, betrok liij dat, evenals bij Be aarde en. haar vol ken eu J)e schilder school ook nu weer van Roulhac te Parijs. Echier stelde hij zicli met papier van minder gewiclit tevreden. Terwijl voor l)e aarde en haar volken een riem dubbel-mediaan met inbegrip van inkomende rechten en vracht jaarlijks wiaselde tusschen /' 15.25 en /* 15.60 en de riem voor Be schilderschool op / 21.60 kwam te staan, kostte de riem voor Eigen Haard f 12.50 en /* 11.95 voor den jaargang 1S77. Ten gcvolge van de daarbijkomende ietwat mindere kwaliteit is deze illustratiedruk, die evenals bij zijn andere geillustreerde werken opgedragen was aan Van Asperen van der Yelde, dan ook veel minder superieur, maar niettemin voldoendc Kruseman zon bij liet ontwerpen van dit tijdschrift al zijn kracliten concentrecren op deze uitgaaf. Het was dan ook uit overwegingen daaruit voortvloeiende, dat met het beginnen van dit tijdschrift, twee andere door hem geeindigd werden. De Kennifi en kunst^ Mck mat wih en Be oude lijd behoor- den met 1875 tot het verleden, en evenals vroeger de Wefen- schappelijke Blaadjes hun geest hadden zien in het leven blijven in de op veel breeder schaal aaugelegde WefefischappeUjke Bladen, was dat ook hier het geval. Het beste wat Kruseman in zijn loopbaan had uitgegeven, werd hier saamgebracht in een op en top Nederlandsch tijdschrift; de oorspronkelijke Nederlandschc belletrie van mevrouw Bosboom, de vaderland- sche oudheidkunde en gescliiedenis van llofdijk, De Jonge en Schotel, de schoone kunsten uit het Schejfer-alhum en Be kind^ren der zee, de artistieke uitvoering van het (artistiek mislukte) Fannlk-wagazijn en Be aarde en haar vol ken ^ de topogra])hie uit de IVandelingen door Nederland, er is inder- daad geen onderafdecliiig te vinden, die in FAgen Haard behandeld wordt of in vroeger jaren had Kruseman zich alreeds bewogen op een terrein, chit teruggevonden wordt in Eigen Haard. De critiek bcgroette de nieuwe uitgaaf dan ook met inge- nomenheid; bijkaus geen courant en tijdschrift, of het bracht EIGEN HAAJID. 365 er cijiis aan iu huldevoUe woorden. Ik citeer b.v. wat de IHjd- i875. Hplegfl * schreef. „Weinig uitgevers zijii zoo gelukkig in bet ontwerpcn van Imn plaiineu, en niet velen evcnaren hen in keus van redac- ties. Een nobel drietal staat aan 't hoofd van dit blad: een gewaardecrd belletrist, een goed kunstenaar, een man van gezag in de sociale wetenschappen. Yoor de bevalligbeid van den inhoud en zijn humanen geest staat de eerste ons borg; voor de actualiteit en degelijkheid de derde, tcrwijl de tweede oris de zekerheid geeft, dat de illustraties geen slordig afgedrukte, slechte prenten, maar inderdaad voortbreiigselen der kunst zullen zijn. „Yijf nommers liggen voor ons, en volmondig verklaren wij, dat de verwaclitiiig, door de narnen van uitgevers en redacteurs opgewekt, niet boschaamd wordt. De platen hebben kunstwaarde; de afwisselende tekst is van mannen, die hunne sporen hebben verdiend. Degelijkheid huwt zich aan smaak. Kan dat blad zich staande houden, we kunnen dan voor Neder- laud krijgen wat de Garfenlatibe voor Duitschland is; een blad, dat door zijn inhoud boeit, door zijn plaatwerk bekoort en in den huiselijken kring edele beginselen bij nuttige kennis aankweekt. Kon men ook maar bij ons besluiten om zoo'n blad als huisvriend een blijvende plaats aan eigen haard te geven. Leesgezelscha])pen, waar twintig leden een exemplaar uitzenden. Leesmuseums, waar tweehonderd leden een exem- plaar beduimelen, zijn de moordenaars van onze tijdschrif ten- en brochures-literatuur. En een dine verslindt de kosten van tien tijdschrif ten, maar — \ schittert ook meer.*" En zoo zouden er nog vrij wat meer aanhalingen te geven zijn; de criticus echter bij uitnemendheid zou zich over een paar jaar minder ingenomen betoonen met hot tijdschrift. Aan Busken Iluet's scherpzienden blik was het niet ontgaan, dat in 1S78, — en ik mag om de redenen waarop bij zich baseerde er bijvoegen reeds in IS 76 — het nationale karakter al voor een deel te loor was ^. „Zonder valsch vernuft kan van ' 1875 Dl. 1 biz. 368. * Nederlatid 1878 Dl. Ill biz 206. 366 EIGEN HAA.RD. 1873. Migen Ilaard gezegd worden, dat eigen aard de deugd iiiet is^ waardoor dit weekblad zich meesfc van al onderscheidt. A.1 de beste houtsneden, waarmede het versierd is, zijn IVaiisch. De inrichting van het geheel is gevolgd naar een Duitsch model; en de geabonneerden van leeftijd worden er door herinnerd aan het Penningmagazijn hunner jeugd, dat uit Engeland stamde/' Het was volkomen juist gezien, dat voor de gravuren de hulp van het buitenland ingeroepen had moeten worden, nie- inand die het meer betreurde dan Kruseman zelf; aan hem lag waarlijk de schuUl niet, dat de eenige houtgraveur in Ncderland, schoon Zwitser van geboorte en steeds in het bui- tenland werkzaara geweest, hem niet ten dienste kon staan. En is er zooveel schande in, dat hij buitenlandschc modellen volgde om een nationaal tijdschrift te stichten? Toch niet, wanneer dat maar met verstand gedaan wordt; niemand, die niet VJgen Haard wekelijks als een nationaal blad als een welkome gast begroette. Eige7t Haard, al reeds dadelijk met bijval begroet, zou in vervolg van tijd een geliefkoosde uitgaaf bij het Nederlandsche volk worden. Veertien jaar na haar begin, in 1SS9, werd aan den uitgever de D. A. Thieme-prijs toegekend voor de Wer- ken van Potgieter en van Busken Huet, voor diens Het land rati Remhrandi, voor de Manner van bef^eketds, en vooral voor „]iet steeds zoo actueel en goed geredigeerde tijdschrift Kigen Haard," Eigen Haard en de Vragen des iijds behooren in zeker opzicht bij elkaar, beide moesten het jonge Holland van 1874 gelegenheid gegeven zich te uiten. AVat Kruseman's stadge- nooten De Haan met Van Vlo ten's De Uvensbode en De Graaff deden met De hauler van Smit Kleine en de Nederland- sche kunaihode van Emants , deed Kruseman met zijn nieuwe tijdschriften op hun terrein. Het jonge Holland van 1840, Van Zeggelen, Van den Bergh, Hasebroek had zijn zaak ge- vestigd; het jonge Holland van 1855, Busken Huet, Biiijs, Hofdijk, De Genestet had zijn zaak doen bloeien; het jonge Holland van 1874, Van Houten, Kerdijk, Sillem, J°. de Vries, EIGEN HAARD. 367 Brooshooft, Van Rees zou de zaak opnieuw moeten op- ik75. heffen. Eigen Haard was feitelijk Kruseman's laatsle uitgaaf. I)e nieuwe ondernerningcu zoudcii in de eorstvolgende jaren be- slonimeringen te over geven om binncn kort als rentegevend fonds overgedragen te kunnen worden; zeer weinig inderdaad nieuwe werken zouden nog bet licht zien; alle kracht werd saamgevoegd op de tijdschriften. Zoo w'erd gepoogd het kwijnende Jlbuin der Natuur nieuw leven te ^Qi\^}\ door het bijvoegen van een portret voor den jaargang 1875 en de pas begonnen Kosmos voor de inteeke- naars tegen geringer prijs verkrijgbaar te stellen, maar met weinig goed succes; het debiet in 1874 * klom slechts met 16 cxemplaren om in het volgende jaar weer te dalen tot 11S7 en 1165 exemplaren bij inteekening in 1877. I let tweede vanouds bestaande tijdschrift, de Wefenschappe- lijke Bladen, had geen kunstmiddelen noodig; het debiet was ruim voldoende en stationair. Het derde daarentegen, De aarde en haar volken^ had een voorziening noodig. Het debiet was in het laatste paar jaar met een kleine duizend inteekenaren, omstreeks een vierde van het geheel, verminderd. Zulks kon reden tot bezorgdheid geven. Daarom reeds was in 1873 gegeven een ))remiekaart van de Oost-lndische bezittingen, in 1874 een kaart van Nederland^ in 1875 en volgende jaren zouden telkens vier kleine kaarten gegeven worden tot geregelde vorming van een atlas. Daarbij bleef het niet. In 1S74 was een herdruk begonnen van de eerste jaargangen van het tijdschrift en een nieuwe uitgaaf geopend met een gratis-premie van het plaatwerk Schefsen uit de dleremoereld. De beide eerste jaargangen (1865 en 1866) verschenen zoo opnieuw in dit jaar. Deze nieuwe uitgaaf slaagde, ook door krachtige maar kostbare colportage (/* 5350.55) zoo gunstig dat de oplaag van 2000 1239 exemplaren by inteekening. 368 KOSMos. 1H75. exemplaren op het einde van 1876 geheel uitverkocht was, dat de Scke/sen, alleeii als premie, tweemaal, sameii in 1500 exemplaren, herdrukt raoesten worden. Het debiet van het tijdsclirift zelve ging daardoor met 1000 exemplaren bij inteekening vooruit, die binnen drie jaar echter weer goeddeels te loor gingen. En naast deze bestaande tijdschriften en de pas oi)gerichte Eigeii Ilaard zou Kruseman nog een nieuwe onderneming wagen, welke eveneens onder het begrip tijdschrift, maar dan in uitgcbreiden zin valt. Het jonge Holland, dat zijn stem zou doen hooren in de Vragen des fijds en in Elgeu Haard, zou op na- tuurweteuschappelijk gebied zich moeten uiten in de Kos- mos^ Natuurweietischappelyke hladen onder hiding van Dr. E. van der Ven, welke bij maandelijksche aflevcringen van onge veer /* 0.80 werd uitgegeven. De acht werkeu, hierin ver- schenen, kwamen door het verschijnen van de titelbladen in 1876 en 1877 in die jaren compleet. „Zij slaagde niet; ze was te min streng wetenschappelijk voor den geleerden lezer, te erustig voor den dilettant. Ook was zij door hajir inge- laschte lioutgravuren te kostbaar om op winst te kunnen rekenen. In elk geval zij kostte een aanmerkelijk verlies/' Op dit mislukken moet even de aandacht gevestigd wor- den, omdat vroegere „Bibliotheken'' door Kruseman uitgege- ven, als de Buitenland^scJie klassieken, de Naiuurhistori'Sche- en de Katnerbihliotheek evenmin geslaagd waren. Waarom ontbrak het hem aan een juist iuzicht bij dergelijke uitgaven, waar hij het anders in zoo hooge mate bezat? Onder de deeltjes in de Kosmos verschenen, verdient af- zonderlijk genoemd te worden, dat over Het hehoud van arheids- vermogen, omdat het geschrcveu werd door Dr. J. Nieuwen- huijzen Kruseman, den zoon van A. C. Kruseman. De tijdschriften zouden wel het overgroote deel van den tijd in beslag nemen in Kruseman 's laatsten tijd, echter zou- den daarnaast nog een klein getal nieuwe uitgaven verschijncn, MARONIER, THEODOOR PAllKER. 369 (lie op enkele uit'zondering na der vermelding niet waard zou- I875. den zijn, waimeer ze niet vielen in het kader door raij gesteld. Onder deze groep vallen in 1875 Maronier's Thmdoor Parker , Schoters Leimche Akademie, een vertaling door Van Zeggelen van Moliere's Tarfnfe, Asbjornsen's Noorscke volks- rerMlingen y Pierson's Eene levensbeachouwing en Carpentier Alting*8 Beeldeu eu typen nil de Chrisfelijke wereld. Van deze titels brachten sleclits drie nieuwe namen in het fonds. Maronier*s Theodoor Parker was een vrije vertaling van Octavius Brooks Frothingham's levensschets *, Asbjornsen's Noorsehe volk^vertellinge^i een vertaling door T. Terwey en Carpentier Alting's Beelden en iypeu uU de CkrisfeUjke wereld, dat in afleveringen verscheen, een vrije navolging van de in 1874 te Leipzig verschenen Die Helden der chruilicheJi Kirche van August Werner. Deze drie nieuwe namen brachten feitelijk voor Kruseraan geen nieuwe onderwerpen in het oude fonds; de vertah^rs en bewerkera brachten met good gevolg buitenlandsche uitgaven ' „0ok ben ik 't geheel met u cens, dat er bepaald stichtelijke ge- decltcii in voorkomen. Had ik den tijd, dan zon ^t mij wel aanlachen er een boekje voor one publiek nit te distelleeren .... Men zou dunkt me a propos van dit boek een uitvoerig Kssai/ over Parker kannen j:^cven Ik zou voor de bewerking daarvoor niemand beters weten aan te wijzen als J°. de Vries." (Brief van P. H. Hugenholtz Jr. 10 Juni 1874). Maronier, die de bewerking zou verzorgen, had reeds in 1865 en 1866 een bloemlezing uit Parker's nagelaten werken gegeven. Naar aanleiding van deze uitgaaf schreef G-. L. van Loon in de Tijdspiegel (1875 Dl. Ill biz. 330) 0. m. met een kennelijke terugslag op een van Krusenian's eerste uitgaven : „De tijd is voorbij, waarin men boeken kon schrijven over de genoegens van hot leeraareambt en het levcn van een jongen geestelijke kon schetsen als een licfelijke idylle, als een kerkklokstoon, noodigend ter feestviering; dit was v66r 60 jaren aan een diep gevoelig gchrijver mogclijk, maar in onzen tijd is zijn boek een satyre geworden; als een herinncring uit een onmogelijk ge- worden, een vervlogen paradijs leeft het ondcr ons voort." 370 SCHOTEL, DE ACADEMIE TB LEIDEN. 1875. in Nederlandsch gewaad over. De tijdschriftbn en j)eriodieken zou echter de afdeeling blijven, waaropKrusemau bij voorkeur zijn oog gevestigd blecf houden, maar toch niet zoo uitsluitend of een schrijver van oude relatie zou met een afzonderlijken titel in de fondslijst optreden. Dat was in clironologische orde in de eerste plaats Schotel met zijn De Acadetfile fe fjmle.u in de 1G<?, Vie en ISe? eeuic, Daarvan was, als men zoo wil, het plan van Kniseman uit- gegaan, oradat hij nu al sinds jaren met Schotel in relatie stond en al reeds menig historisch werk van hem in het licht gegeven had. In 186S had Schotel aan Kruseman voorgesteld het Album, studiosonim der Leidsclie Academic uit te geven * en had daarbij tevens geschreven, dat hij bezig was met het verzamelen van gegevens voor een gehecl nieuwe besclirijving van die Universiteit tegen het 300-jarig jubile in 1875; ruira een jaar later her- haaldc hij dien wensch die gelegenheid met een deugdelijk werk te vieren '^y en weer een paar jaar daarna schreef hij opnieuw over dit aanstaande werk. Thans had zijn plan een vasteren vorm ver- kregen. „De historische Commissie van Letterkunde, schreef hij "^ is bezig met de uitgaaf van het Album sludiosorum .... Keeds heb ik cenige hoogleeraren mijn j)lan medegedeeld .... naar aanlei- ding van dat Album een klassiek doch tevens populair werk te schrijven onder den titel van de Le'uhche stiuleulen of een * Over het Album schreef Schotel daarbij o. m. : „Sedert eenigen tijd is de aanvraag uit Rusland, Engeland en van elders om nasporin- gen van de albums — Schotel spreekt hier in het meervoud, omdat hem het afschrift in 8 folio-deelen ter Leidsche Universiteits Bibliotheek voor den geest stond — te doen zeer groot, en wordt daarvoor geld genoeg verdiend. Hier te Leiden is het verlangen onder de geleerden algemeen, dat ook het Leidsche Album mogt worden uitgegeven en men twijfelt er niet aan of in den vreemde zal zulk een werk als koek gaan." (Brief van Schotel 14 December 1868). Zooals bekend is verscheen het Albuin den 8 September 1875 bij Martinus KijhoiF, vooral door de goede zorgen van Dr. W. N. du Rieu. " Brief van Schotel 20 Februari 1870. * Brief van Schotel 7 November 1873. SCHOTEL, DE ACADEMIE TE LEIDEN. 371 dergelijke, bevattende het leven der Leidsche studenten door i«75. alle eeawen. Voor dat werk wensch ik gebruik te maken van dat Alburn^ de Noiulen van den Senaat, der Curatoren enz. enz. met bijvoeging van drie platen studenten-kamers voorstellende. Die platen bezat de heer Bodel Nijenhuis en zuUen waar- schijnlijk in December verkocht worden. . . . Ook heb ik het plan te bewerken eene korte Geachiedenu van al de vorige jubelfeeMen der Hoogeschool met of zonder platen, als ook eene korte geschiedenis van het beroemde Staieu-college te Leiden (1595—1816);' Het denkbeeld „Leidsche studenten" liet Schotel echter weer los; in navolging van Tholuck zou het worden Het Akademische leven te Leiden i?i de I6e, lie en 18<? eeuw^ omdat het leven der studenten geheel ingeweven was in de geschiedenis der Akademie *. Ten slotte werd het Be Akademie U Leiden , waarin hij niet een hernieuwde geschiedenis der Hoogegchool gaf, — een arbeid reeds in 1829 tot 1832 uitgegeven door Siegenbeek — , maar een schets leverde van het Academisch leven te Leiden in de 16e,. 17e en 18e eeuw, op gelijke wijze als hij vroeger het huiselijk en maatschappelijk leven onzer vadereu beschreven had; het eerste stuk dat op den dag der feestviering verscheen, bevatte de geschiedenis der Akademie, en het tweede stuk, dat in afleveringen het licht zag en nog voor het einde van het jaar compleet kwam, besprak het Academisch leven. Met behulp van eenige colportage werd het werk geplaatst; in drie jaar werden er 6S5 exemplaren tegen /'2.12 netto verkocht. Het was het laatste werk van Schotel dat bij Kruseman verscheen; de uitgeversloopbaan Hep ten einde. Schotel's denk- beeld tegen Sint Nicolaas 1875 een populair leven van dien heilige te geven ^, zou niet tot een uitvoering gebracht kunnen worden. Brief van Schotel c. 24 September 1872. Brief van Schotel 25 November 1874. 372 MOLTERE, TARTUUF DOOR VAN ZEGGELEN. 1875. Evenzoo kwara een autear met wien Kruseman reeds in zijn allereersten tijd haiidelsbetrekkiugen had gehad weer met een uitgaaf optreden. Van Zeggeleu wilde de smet uitwisschen, die hij in 1871 op zich geworpen had met die ongelukkige ver- taling van Moliere's Misanirope „Ge zult u herinnereu, dat ik u voor eenigen tijd gesproken heb over mijne vertaling van Moliere's Tariuffe. Die bewerking heb ik met raeer dan gewone zorg ten einde gebragt, schreef hij in November 1874. Ik wensch het in de wereld te brengen, voor mijne eer en letter- kundige reputatie, om, kon het zijn te doen zien dat ik den smaad niet verdien, dien de heeren critici vooral van de Too- neelschool mij wegeus de Misanthrope hebben aangedaan.. Ik zal met deze uitgave zeer waarschijnlijk mijn letterkundigen arbeid voor 't publiek staken. Het jongere geslacht kan geen ond-gedienden meer in de gelederen dulden; toch Mil ik met eere afmarcheeren, en ik geloof dat ik dat met de Tariuffe kan doen/' Werd Van Zeggelen's heimelijke hoop bewaarheid? Wei was thans de critiek veel gunstiger in haar uiting dan de vorige maal ', maar het debiet hield daarmede geen gelijken tred, daar er niet meer dan ruira honderd exemplaren werden geplaatst. Van Zeggelen trok zich geheel tenig uit het lit^raire leven. Zijn vriend Kruseman liad zijn eerstcn bundel uitgegeven, de Lack en luim van 1846, zijn vriend Kruseman had zijn laat- ste geschrift van zijn adres voorzien; aau hem had hij het te danken, dat hij inderdaad een bekend dichter geworden was. „Wat ik wenschte heb ik verkregen, ik ben popuhiir geworden, en al mogen nu hoogere geesteu zeggeu dat die populariteit in de lagere sphereu der Maatschappij gekocht is, 't zij zoo, ik ben dankbaar voor mijn deel, en misgun aan nieraand het zijne '^" Over den derdeu titel, Pierson's Eetie lerenshescJionwlitg kan F..C. de Bricder in De Gids 1875 Dl. II biz. 502. Brief van Van Zefj^jeleu 15 November 1874. POTGIETEll, VERSPREIDE EN NAGELATEN WERKEN. 373 ik geen medeelingen doeii, bij gebrek aan gegevens in Kruse- I875. man's archief; alleen (lit, het geschrift waarin Pierson, zooals Huet meende \ toch eigenlijk in gebreke bleef het goed recht tier empirische wijsbegeerte ter vervanging der goddelijke open- baring, in casu de christelijke levensbescliouwing, aan te too- nen, trok wel de aandaclit; in twee jaar werden er 6^8 exera- plaren geplaatst van dit werk dat slechts een vrij beperkten kri ng van lezers kon hebben ^. Echter was in Maart van dit jaar verschenen de eerstc afle- vering van E. J. Potgieter's Versprei{h eM nagelaten werlcen, Froza^ Poezi/y KrlUscliH sfiulien, UiUjegeven onder toezigl van Joh. C. Zimmerman, een uitgaaf die geiaamd .was o]) 40 afleveringen. De gunstige ontvangst, die te beurt gevallen was aan zijn Prcza — zooals we zagen nog een uitgaaf, waartoe Huet het eigonlijke initiatief genomen had — w^as aanleiding geweest, dat 00k zijn Poezij bij Kruseman het liclit had gezien. „l)oor de uitgaaf van zijn Proza werd Potgieter meer populair dan hij zelf ooit gedacht had; vooral door den min kostbaren druk van 1872; van lieverlede begon men den ruiraen geest en dat rijke vernuft te waardeeren — zij waren 00k veel te lang ongewaardeerd gebleven !'' Het tweede en laatste deel Poezi/ veracheen in Januari 1S75. 