The lichen book; handbook of the lichens of northeastern United States;
teu een viesch aauzien geeft, slechts een zeer enkele maal voorkomt". Aangekondigd als een werk dat in een beknopt bestek de geschiedenis zou bevatten van het ontstaan der zich hier te lande gevestigd hebbende klooster-orden en een kort overzicht van de door haar bewoende gestichten, kwam de eerste en tweede aflevering zich als een meermalen gewusst uitgave in Febraari 1862 tusschen de 45e en 46e aflevering van 0ns voorgeslacht aan het publiek aanbieden. Het koopend publiek liet zich niet geheel onbetuigd; het debiet was in het be- gin wel is waar niet schitterend (329 exemplaren in 14 jaar)^ even- min als bij de nieuwe exploitatie in 1867. De groote opgang, die ten deel viel aan den tweeden drink van 0ns Voorgeslacht, door Van den Heuvell en Van Santen in het einde van 1872 begonnen, deed Kruseman echter besluiten opnieuw in 1873 een poging te wagen met Be klooster-ordeti. Stelde hij bij de eerste uitgifte den prijs op f^Ah per aflevering, thans kostte de aflevering slechts /" 0.25 ^, en aan die prijsvermindering ver- moedik dat het te danken is, dat thans denkelijk het debiet wat vlotter is gegaan. Toch zou het debiet alleen niet vol- doende zijn het in dit artikel gestoken kapitaal terug te win- nen; slechts de verkoop van het artikel op de fonds veiling van 1876 bracht de uitschotten en inkomsten op ongeveer gelijke hoogte, toen M. Nijhoft' voor /' 496.54 kooper werd. Terwijl deze de 675 resteerende exemplaren / '0.75 gekocht had, verkocht hij het volgende jaar 668 exemplaren '0.68 aan E. G. Cohen. De overige hier le noemen uitgaven van 1862 hebben een zeer eigenaardig karakter: zij scharen zich bijkaus alle om *Nieuiosblad voor den Boekhandel 7 November 1867. ' t. a. p. 20 September 1873. 3836.90, waaronder f 720 aan honorarium voor den tekst, f 620 voor het teekenen der 31 platen en f 910.50 voor het steendrukken daarvan. Nieuweshlad voor den Boekhandel 20 Februar 1877. 582 CD. BUSKEN HUET. 1862. ein onderwerp: de modeme theologie; om 66n punt: het af- treden van Huet als predikant. De redenen, waarom Huet ontslag nam als pa^f^ur wallotiy worden veelal gansch verkeerd voor onomstootelijke waarheid aanneemt, zulk een, een ongeloovige en op den duur een atheist, kdn geen vrede hebben met de Christelijke leer; liij moet, wil hij eerlijk blijven, zijn ontslag nemen. Die redeneering mist inderdaad Alle logisch verband en eerst in den allerlaatsten tijd is het, voor zoover ik weet, scherp geformuleerd, dat kerkleer en Christelijk gelöff inderdaad weinig verband met elkander hebben. Door Prof. Dr. P. J. Muller, den opvolger van Huet in de Haarlemsche Walsche gemeente werd in de Christenance evangelique wallonney die in October 1897 gehouden werd, helder uiteengezet ', hoe „orthodoxie' slechts een formuleering is van het „christelijk gelöff, zooals de Kerk dat op een gegeven oogenblik onder woorden gebracht heeft, hoe, terwijl het „geloof" als zoodanig onveranderlijk is, de formuleering daar-van, m. a. w. de kerkleer onvermijdelijk onderhevig is aan den invloed van het voortgaau der denkbeelden en hoe dus de orthodoxie, die zich Wassthou, hetzij dan met of zonder "geloor" an voor een paar eenweu opgestelde geschriften, niet meerin overeenstemming kdn blijven met de opvatting van de leer door Jezus gepredikt. Die invioled der wetenschap had zich hoe langer hoe meer op Huet doen gevoelen en waar hij zich terecht in zijn voile recht bleef gevoelen Hervormd predikant en Evangelie-dienaar te blijven, oordeelt het profa7ium vulffus van toen en van en van, dat hij door ontrouw te worden aan een kerkleer van voor drie-honderd jaar, geen recht meer mocht hebben op het beklee^en van een ambt, dat hij gebruikte om een streng Christalijke leer te verkondigen, die in strijd was met de officieele en officieele en. Een referat van deze conference gaf de Walsche predikant van Amsterdam S. J. Richard in Le refuge 5 novemtre 1897 pag. 85 sniv. CD. BUSKEN HUBT. 583 officieuse opvattingen van vroegere eeuwen. Een prediker die Niet de kerkleer verkoudigt, behoort van den kansel gewerden. Aldus zegt men en past dat ook toe op Haet. Allerminst werde Huet aan de Kerk ontrouw, maar wel omgekeerd de Kerk an hem. Zijn moderne predikaties, hoe ook gewaardeerd door de omgeving, waar hij geestelijk en literair mede sympathiseerde, der Haarlemsche Walsche gemeente ergerden zij; „het kleine kerkgebouw dreigde ledig te loopen" Er gingen langzaam aan geruchten loopen, dat hij niet langer pasteur zou blijven en de Amaferdamsche Courant van den 1 i Tebruari 1860 had reeds zeer voorbarig zijn ontslag gemeld. Huet echter meende zich en zijn Evangelic-verkondiging volkomen op zijn plaats in de hervormde kerk. Waarom ook niet wanneer hij zag bij zijn optreden in de Haarlemsche Sint-Bavo, dat zijn woorden nog steeds de oude Aanrekkingskracht hadden? Toch kwam zoo nu en dan als ter sluiks de vraag wel even bij hem boven, of de tegenpartij niet inderdaad wel eenigszins gelijk had; niet wanneer zij beweerde, dat een modem theoloog alreeds om zijn standpunt geen Evangelie- verkondiger raocht zijn, maar wel, met haar zeggen, dat een modem theoloog geen ambtelijke bediening mocht bekleeden in het oud-vaderlandsche kerkgenootschap. Het bewijs daarvan lees ik in de vijfde alinea van eenige stellungen, die Huet in October 1860 in de Haarlemsche Debating Society verdedigde. De vraag of een leeraar der Nederlandsche Hervormde Kerk, wegens vermeende onregtzinnigheid, dat kerkgenoot- schap uit eigen bewegeng behoort te verlaten, is eene gewetensvraag. Kegtens kan zij dus ook Alleen door dien leeraar zelven beantwoord worden. Opmerkelijk is het, dat Huet hier sprak van „Nederlandsche Hervormde Kerk". Van het Walsche ressort, een andere loot Naber. Vier Txjdgenoolen. Haarl. 1894 biz. 27. t. a. p. biz. 28. 584 CD. BUSKEN HUET. 1862. van (lenzelfden stain, die met de Nederduitsch Hervormde Kerkonder hetzelfde kerkverband staat, sprak hij met. Mag daaruit de gevolgtrekking gemaakt worden, dat hij een modern theo-loog eo ipso daar wel op zijn plaats achtte? Het is mogelijk, maar de ondervindig in eigen gemeente opgedaan, was dan toch alles behalve van dien aard om hem in de juistheid van die meening te versterkeu. Als pasteur walloii maakte hij hoe langer hoe meer een volslagen. De geringe vruchten van zijn kanselredenen ging hij toe-schrijven aan de taal, waan^an hij zich als pasteur voallou moest bedienen en het voorstel werd door hem gedaan af en toe ook in het Dietsch in de Walsche kerk te preken. Dit voorstel werd met groote meerderlieid van stemmen Verworpen en dit echee noopte hem zijn ontslag in te dienen. Bespeu- Ofschoon de missive, waarby Huet zgn ontslag indiende bg het Consistorie, niet in rechtstreeksch verband met Krnseman staat, acht ik het niettemin van veel belang hier dat schrijven letterlijk af te drukken. Messieurs, ires honores et ires chers freres, Ayant ohtenu dans ces detmiers tenips la plus entiere certitude que mon minister e a cesse de repondre aux va'ux de la majorité des niembres les plus influents du troupeau, je crois de nion devoir de resigner entre les mains du Consistoire, ainsi que fai Vhonneur de faire par la presente, mes fonctions comme pasteur dans Véglise wallonne de Harlem. Vainement fai consentié au prix de ma dignite et pour Vamour de la paix a me faire Regulierment remplacer dans la suite par des predicéurs d'une autre tendance que la mienne. Des les prédicements demarchements, il a paru que ce remède était sinon pire que le niale du mains était grave. Plus vaissement encore, afin de reparer le tort que man ministère fait aux inter ets materiels de votre Eglise, fai propose d'adopter vaisse partiel de la langue nationale. Vesprit que je nourrissais détailirer par Id au temple un public nouveau et de qui la presence régidie put en quehjue sorte compenser la retraite d'un certain nombre de règne membres, à ete demontre n'est qu'une illusion plus ou mains genereuse. Comme dans cet état de choses il ne me reste plus qu'il me retirer, rende, dat de weg, dien hij aanwees om zich in het Walsche 1862. Presser binnen de perk'en der Hervormde Kerk een zuiveren toestand te scheppen, en zijn richtig en ambt dienstbaar te blijven maken aan de hem voorgeschreven plichten, niet Gewässer werd door zijn gemeente; ziende, thans door een offiziele stemming, dat zijn gemeente hem ontrouw werd, wilde hij zijn uitnemenden gaven niet langer daaraan besteden, en hij deed dien stap. In weerwil van eeu dringenden brief aan het Consistorie gericht door Pierson en R^ville, twee van Huet's Eotterdamsche ambtgenooten, werd het ontslag verleend. Maar meenden o. a. de Ensched's als leden van het Consistorie, niet anders te kunnen handelen, waar zij de geestelijke belangen der aan hun zorgen toevertrouwde gemeente moesten behartigen, als particulieren hadden en bleven zij hooge achting en eerbied koesteren voor de letterkundige bekwaamheden en uitnemend stylistische eigenschappen van Huet. Het had toch reeds bij de eigenaars van de Opregte le desire le (aire dans le nieme esprit de reciproque estinie qui a toujour 8, messieurs, caracterise's nos rapports, Les convenances exigent que le fait de ma demission soit par vous-menies porte à la connaissance du secretaire de la Commission wallonne; mais il est inutile de vous dire que si dans les autres details adminislratifs de la vacance je puis vous être de quelque util de la vie. Tite, rues services sont entièrement a voire disposition, Veuillez recevoir mes plus sincere remènes remènes pour la confiance d'un vous et vos devanciers m'ont honord durant tout le temps de noum ministerie et me croire, invarienant Voire bien aime frere et serviteur Harlem Busken Huet. Janvier 1862, Pierson poogde Huet persönliche tot terugnem van het verzeichte bewegen. (Brief van Pierson 16 Janvier 1862). — Vgl. over de verhouding van Pierson en Huet, zoowel onderiing als tegenover de theologie als wetenschap, de belangrängen beschouwing daaraan gegeven door Naber in zyn Allard Pierson. Haarl. 1897 biz. 171 vlg.; jnet groote scherpzinnigheid wordt daar, bg hoeveel uterläke overeenkomst, gewezen op veel verschil in beider persönliche aanleg, die beslissend Zgn voor den verderen loop van beider leven. 586 CD. BUSKEN HUBT. 1862. Haarlemische Courant een punt van overwegung uitgemaakt Huet aan het redactiewerk van dat dagblad te verbinden. Mr. A. J. Ensched^, lid van de firraa Joh. Enschede en Zonen en destijds diacre van de Eglise wallomie, van wien dat denkbeeld was uitgegaan, kreeg in opdracht daarover met Huet te gaan spreken. Maandagmorgen, den 13 Januari 1862, ging hij, gehe^l onbekend met Huet's besluit, naar diens woning en kwam daar als „een reddende engeF' : de vorige avoud had Huet de missive geschreven waarin hij zijn ontslag als pasf&ur nam^ zooals Huet's echtgenoote hem mededeelde, aan wie het blijde voorstel gedaan werd. Tot den 1 Mei 1868 bleef hij werk- zaam bij de firma Joh. Enschede en Zonen. De eerste, aan wien Huet zijn ingediend ontslag als pasleur mededeelde, was Kmseman. Waarde Vriend. Ik heb, niet zonder smart doch tevens met een gerust geweten en een volkomen vertrouwen, heden mijn ont- slag bij den kerkeraad ingediend als predikant der Walsche Gemeente. Hetgeen tot dezen, voor mij hoogst gewigtigen stap aanleiding gaf, daarover spreken wij te zamen bij onze eerstvolgende ontmoeting. Thans meld ik u alleen het feit; en doe dit zelf, omdat uwe getrouwe vriendschap u regt geeft deze tijding allereerst te veraemen uit mijn eiffen mond. Aangezien hoofdzakelijk litterarische arbeid voorloopig in mijn onderhoud zal moeten voorzien, behoef ik u niet te zeggen dat ik mij bij dezen zeer ernstig bij u aanbe- veel in „de gunst en recommandatie". Geheel de Uwe, Maandagavond. Busk en Huet. Wat Kruseman hierop autwoordde kan ik niet letterlijk mede- deelen, maar het blijkt voldoende uit het volgende schrijven: BUSKEN HUET, ONZE BEDE. 587 Waarde Yriend. 1862. Dank voor uw brief je; een brief je dat van alle briefjes die gij mij ooit of immer schreeft zeker wel het rainst op mij den indruk lieeffc gemacht afkomstig te zijn van en handelaar of nitgever. De publicatie waarvan gij spreekt kan ongetwijfeld door de omstandigheden dringend gevorderd worden, en niets belet mij haar in gereedheid te brengen. Doch alvorens ik haar overgeef aan de pers, moeten er magtiger motieven geboren worden dan ik tot hiertoe bij mijzelven waameem. Zoo gaame wenschte ik in deze zaak enkel met daden te handelen; te meer om-dat mijne woorden, al zijn ze nog zoo gematigd, nood-wendig grievend zouden moeten zijn voor de verdedigers en instandhouders onzer Walsche kerken. Blijkt mij dat ik moet, dan zal ik schri Vien. Uw getrouwe Vrijdagavond. Busk en Huet. De daden, die Huet beoogde, waren de toespraken in de Concertzaal. Op den 25 Maart 1862 verscheen bij Kruseman 07ize bede, Toespraak gehonden iu de Concertzaal te Haarlem door Cd. Busken Huet, een brochure van /'0.50 particulier, waar-van de schrijver het kopyrecht voor /*40 aan den uitgever had verkocht, die er 1059 exemplaren van omzette. Huet toch, zijn taak als wettig predikant niet meer kunnende voortzetten, bleef zich niettemin geroepen gevoelen als prediker, lidmaat van de hervormde Kerk te blijven optreden en te blijven medewerken aan „de opbeuring van het peil des geoloofslevens overeenkomstig het waterpas van de beschaving onzer eeuw"^; als „g odigenstleersar " bleef" hij werkzaam. Dit geconclndeerd ait het feit, dat hg tot tekst van zijn toe-spraak op den 27 Juli 1862 koos den 38en Zondag van den Heidelberg-schen Gatechismas. Kunkelredenen biz. 337. Algenieen adres-boek der siad Haarleni, J862 — J863 i. v. 588 BUSKEN HUET, KANSELREDEN. 1862. Sinds Februari 1862 was hij als particulier persön begonnen theologische voordrachten te houdeii', of zooals het Haarlem. Daar vond hij een aandachtig en trouw gehoor, dat hem een paar jaar lang aanhing. Door een samenloop van allerlei omstandigheden, mislukte die proefneming om een, Vrije Gemeente" te stichten. De dogmatische richtig van Huet trok opnieuw de aandacht in geen geringe mate. Tegen 07^ze hede schreef Liemur, Luthersch Predikant te Haarlem, een Open brief; en al gingen zijn in het Eransch uitgesproken en thans op verzoek van den nit-gever in de moedertaal vertaalde en omgewerkte Kanaelredenen in December 1861 bij Kniseman verschenen, zooals Prof. Naber zegt, zoo goed als onopgemerkt voorbij — het debiet 882 exemplaren h, /'2.90 zou het niet doen vermoeden, te meer nog daar het werk druk werd aangevraagd ® — hetgeen van Iluet meer in 1862 op modern-theologisch gebied ver-scheen, werd ruchtbaar genoeg; zijn vlugschrift Aan Mevr. Bosboom Totutsaint dat Weeveringh uitgaf, omdat hij wel be- * Zie hierover Herinnering aan de ConcertzaaV te Haarleni door A. de L., de doorzichtige voor letters van de psendonieme Geertruide Carelsen in Los en Vast. Jrg. 1886 biz. 117. * 25 Januari 1862. * Naber.  den Boekhandel 6 Februar 1862. WHITE, DB ACHTIEN EEUWEN DER CHRISTENHEID. 589 greep dat Kruseman zulks wel niet zou willen doen \ beleefde 1862. in korten tijd drikken; M. Colien Stuart schreef Jlen woord aan Cd. JBmke?i Huet: W. van der Jagt een Aa7i Mevr. Bosboom Toussaint: de aangevallene zelve haar bekende De terugkeer van Golgotha, een overdrukjey voorafgegaan van een woord aan Cd. Busken Huet: Huet was de bete noire, een berucht persoon in den lande. Zijn photograpliisch portret werde doT Weeveringh in den handel verkrijgbaar gesteld, en tusscheu al die polemiek, nog aangewakkerd door de Titel- Ungaven in 1861 en 1862 van de Brieren over den Bijbel en den tweeden dräk van in het volgend jaar 1863, bleef Huet zelf nog oprecht en eerlijk getrouw aan zijn raodeme beginselen en literatur. In 1861 diende hij Kruseman van ad vies over een eventueele aankoop van Gebrs. Binger te Amsterdam van de door Dr. J. J. Bergsma geleverde vertaling van White's De achten eeuwen der Christianheid en op zijn advies kocht Kruseman de geheele onuitgegeven oplaag (556 exemplaren) op de auctie van Yan Kesteren en Schleijer van den 12 September 1861. Schoon het en onvoordeelige speculatie zou blijken, is liet advies van Huet belangrijk genoeg hier af te drukken. In een ongedateerden brief schrgft Hnet: „Ik heb (dit was de reden dat ik n heden zocht) eene kleine brochure geschreven tegen Mevr. Bosboom, en wenschte n te verzoeken (niet dit pamfletje nit te gevven; dit zal Weeveringh doen, en daar zult gij niet tegen hebben, hoop ik) maar mg behnlpzaam te zgn in de correctie. Hoe zorgvnldig ik 00k tegen de verzoeking daartoe gewaakt heb He hat zgn dat mij hier en daar ongepaste niet minder hoogacht dan gij, gij kent haar langer dan ik en knnt beter oordeelen over hare plaatseiyke gevoeligheden. (Vgl. Brieven van Cd, Busken Huet Dl. I biz. Ill vlg.) Lo drink aangekondigd in Nieuwsblad voor den Boekhandel 2 Januari 1862; 3e in Haarlemsche Courant 21 Maart 1862. — Vgl. hiervoor biz. 563. Vgl. NieuwHhlml voor den Boekhandel 26 Juni 1862. White, DE ACHTIEN BEUWEN DE CHRISTENHEID. Waarde Heer. Met het grootste genoegen heb ik vijf uren aan ik stuk in het boek van James White zitten lezen. De tijd is te kort, en mijne historische kennis veel te weinig, dan dat ik nu reeds wagen zou een eigenlijk gezeg oordeel uit te spreken. Do eh wilt gij den algemeenen indruk kennen dien ik ontving, dan zeg ik: gebruik al uw krediet om dit boek ko veel mogelijk bekend te maken. Het is een pendant van Heinrich Lang's Wandeling door de christelijke wereldy u bekend. Wat Lang om- trent den gang der ideeen gedaan heeft, doet White met de feiten. Lang is welsprekender, White rijker en veelzijdiger; Lang is beter dogmaticus, White meer zuver historicus. Ik zou niet weten welk van beide boeken ik liever zou geschreven Hebben, of lever in staat zou zijn te schrijven. White is vlugtig, ja, en dit kan nietanders binnen zulk een kort bestek; doch ik vind hem alles behalve oppervlakkig. Oppervlakkig noem ik een boek als Bosscha's armzalige Scheie der algemeene geschlägige, Vergeleken bij deze schets, en bij meer andere geschriften van dien aard, is het boek van White een meesterstuk, een rijke mijn van feiten en beschouwingen. Doch herinner u: ik ben niet bevoegd om over het gekalte van het boek te oordeelen. Gedoogt de tijd niet dat gij den een of ander onzer historici van professie rädpleegt (Ds. Delprat te Rotterdam, Mr. Mees aldaar. Prof. Dozy, Prof. Fruin, Lodewijk Mulder enz.), vraag dan of Quack u zijn me ening zeggen wil. Diens histo- rische kennis is vrij wat grooter dan de mijne, en hij is even digt bij de hand. Wat de vertaling betreft, deze is verrassend goed. Zonder doorgaans puntig te zijn, is de stijl op menige plaats uitmuntend. Lompe fouten heb ik nergens ont-moet. De correctie laat niets te wenschen overig. Zigt-baar is deze overzetting met zorg en con amore bearbeid. AUen heb ik deze bedenking tegen den titel dat „des Christenhomme" behoorde veranderd te worden in „der 1862. Christenhomme". Het boek is geene Christelijke kerkge-schiedenis, maar eene Christelijke wereldhistorie. Of zijt gij niet met mij eens dat "Christendom" (in objectieve zijn) gelijkluidend is met "Christelijke kerkge" En zal, en zoo Zal, het boek van White, zelfs al wordt het door de mannen van het vak proef houdend bevonden, over eenigen tijd veronderd zrjn en plaats moeten maken voor een ander. Doch mij komt het v(56r dat gij op dit oogen- blik aan het groote publiek bezwaariijk eene degelijker of onderhoudender algemeene geschiedenis in handen kunt geven dan deze. Neem deze aanraerkiugen voor hetgeen zij zijn, en geloof mij t. t. BUSKEN HUET. En dat hij in 1862 nog volbloed aanhanger van zijn leer, zij het dat die de moderne theologie was, bewijst de korte briefwisseling over de Geschiedenis van ee^i hapje brood van Mac. Het Fransche boekje van de eerste uitgaaf van dit beroemde geschriftje had Kruseman in Augustus 1861 onmiddellijk na het verschijnen ter vertaling laten aanteekenen en hij ging bij Huet, zijn letterkundigen raadsman op advies uit: „Ik ben, was zijn antwoord, al lezende, bijna geheel en al van meening veranderd. Wei te verstaan, niet wat betreft de geschiktkeid. Dit adnes werd opgevolgd. De Engelsche titel luidde The eighteen Christian centuries' de vertaling zooals die op de fondsveiling van Binger voorkwam: De achttien eeuwen des Christendoms. {Nieuwsblad voor den Boekhandel 22 Angnstns 1861). De voor mij liggende eerste geillustreerde Fransche editie in 1865 bietet Hetzel et Cie. verschenen heeft nog een deuxieme partie: les ani-maux, dat Nederlandsche uitgaven voorkomt. Brief van Huet 8 December 1861. MA.CE, GESCHIEDENIS VAN BEN HA.PJE BROOD. 1862. vail de vertelseltjes en tooneelstukjes voor ons hoUandsch publik, maar wat aangaat liunne letterkundige waarde. Vooral de vertelseltjes of sprookjes vind ik voor het meerendeel be-wondereuswaardig." Met de vertaling belastte zicli mevrouw Busken Huet en zooals van zelf sprak, Het Huet zelf zijn ook gaan over de proeven. De laatste zin van de voorlaatste alinea was Kraseman niet naar den zin; hij zag er een bewijs in dat de schrijver een pantheist was; ten onrechte oordedelde Huet, die bovendien ook niet wilde medewerken om een ander slot aan de vertaling toe voegen. Huet's meening hold de overhand, maar Kruseman's ingenomenheid met de uitgaaf was verdwenen, hij zag er geen heil meer in. De uitkomst logenstra fte zijn vermoeden; het debiet was lang niet om over te klagen, wellicht een gevolg van den bijval, dien het boekje in Frankrijk vond. In April 1862 verschenen, bleek het op de fondsveiling van April 1865 dat er 593 exemplaren verkocht waren. Die korte briefwisseling over de godsdienstige waarde van Mack's boekje bewijst Huet's goede trouw, en laat tevens zien welk een nauwgezetheid Kmseraan betrachtete bij zijn uitgaven. Negentig jaar vroeger was in een Nederlandsch weekblad de stelling verkondig, dat in het algemeinen gesproken een uitgever niet verantwoordelijk behoeft te zijn voor de boeken die bij hem uitkomen, want in verreweg de meeste gevalen zou het hem aan tijd moeten ontbreken de hem aangebo-den handschriften te lezen en te beoordeelen Nimmer zou Kruseman die stelling onderschrijven, veel minder toepassen als gevolg van de daar gestelde praemisse. Aan Da Costa had hij indertijd zijn standpunt uiteengezet hoe hij als uit-gever stond tegenover de denkbeelden van zijn auteur; hoe hij, zelfs bij principiel verschil toch een werk kon uitgeven dat een gevoelen tegen het zijne indruischende verkondigde; het verhinderde naturijk ge enszins dat de subjective persön en de objective uitgever liefst hand aan hand. De onderzoeker, Dl. IV (23 Maart 1772) biz. 171. Zie hiervoor biz. 400. MACK, GBSCHIEDENIS VAN EEN HAPJE BROOD. 593 gingen. Ein die objective uitgever, hoe langer hoe meer 1862. verdweu die, waar de uitgavei zich reeds nu in de laatste jaren meer en meer in een bepaalde richting bewogen. De godsdienst als zoodanig mocht niet ondermijnd worden en horaogeen zal hij dan 00k wel geweest zijn met de door denzelfden schrijver verkondigde eerste stelling: „Een Boekverkoper, die wetens een werk drukt waarin de grondvesten van den Grodsdienst of de Zedekunde met een boosaardig opzet of op eene honende. En spotagtige wjs worden aangetast, is a ansprak- lyk voor zyn boek". Vier jaar na het verschijnen was er een oogenblik kans, dat Mack's werkje aanleiding zou worden tot een principieel geschiL Nederland en Erankrijk hadden in 1855 een overeen- komst gesloten over het letterkundig eigendomsrecht ^. Onge- Inkkig was in artikel 1 geen nadere omschrijving gegeven, hoe de eigendom van vertalingen op te vatten was; de op- vatting van den Minister bij de verdediging van het ontwerp was echter, dat een Fransche uitgever geen recht kon doen gelden op Nederlandsche vertalingen van zijn uitgaven in Nederland gedebiteerd, buiten zijn toestemming uitgegeven. In Augustus 1866 nu ontving Kruseman een schrijven van Hetzel te Parijs, waarin hij gedreigd werd met een gerechtelijke vervolging wegens het uitgeven van die vertaling. Na eenige brief wisseling met Hetzel, werd van de zaak verder niets meer vemomen. Trouwens Kruseman zelf zou er weinig last van gehad hebben: de algemeene vergadering der Vereeniging toch had vroeger reeds besloten om de eerste vervolging, die er ter zake van een vertaling uit het Fransch naar aanlei- ding van het gesloten tractaat met Frankrijk mocht worden ingesteld, voor rekening der Vereeniging te nemen ', en zoo waren dan 00k de door Kruseman verzonden brieven opge- maakt, en hier en daar gewijzigd, in overleg met het Bestuur der Vereeniging. * De onderzoeker. Dl. IV (23 Maart 1772) biz. 171. * Bouwstoffen, Dl. I biz. 545. * Handelingen der algenieene vergadering 8 — 9 October 1866. 38 594 PIERSON, DE OORSPRONG DER MODERNE RIOTING. 1862. Krusemaii ^as door die uitgaven nu siiids 1857 geheel de uitgever van de populaire moderae theologie geworden; in 18(52 kwain dat zeer sterk uit. Naast de besproken werken van Huet zag een geschrift van Allard Pierson het licht. De oorsprmig der mod erne rigti, dat in Februari zou ver-schijnen, was geschreven- naar aanleiding en ter beantwoording van twee redevoeringen, die door Prof. Doedes gehoudeii waren tegen de zoogenaamde modeme tlieologie. Hoe den titel van dit werk te kiezen? Over de empiriscke methode in heirekking tot gewijde geschiedenu en dogmatiek, of iets dergelljks, meende de auteur. Twee dagen later schreef hij: „Tk gelöt een korter titel gevonden te hebben.... Nadenkende over den inhoud van mijn geschrift, kom ik tot de slotsom, dat al wat ik gezegd heb in onmiddellijk verband staat met slechts twee vragen, de vraag van de immanentie en van het determinisme. Ik bespreek de wijsgeerige of logische beginselen enkel voor Zuver ze de wonderkwestie raken, d. i. de leer van Gods immaterialie; het Godsbegrip alleen in zoover het door de leer immanentie geaffecterd wordt; de modeme theologie en orthod. en daarbij wordt eigenlijk alleen op de afirmatie ter eene en de negatie ter andere zijde van het determinisme de aandacht gevestigd. Zou het nu niet H eenvoudigste zijn den titel aldus op te geven: Over imtnan^niie en deiermi-nume? Tegen die vreemde woorden had Kruseman bezwaar; de titel werd zooals gezegd is. De 850 exemplaren der oplaag waren spoedig uitverkocht; in hetzelfde nummer van het Nieuw9' blad ^ waar de titel van het werk onder de Jongst verschenen hoeken voorkomt moest de uitgever  6 Februari 1862. PIERSON, ZWAKHEID EN KRACHT. 595 bladzijclen groot, terwijl de eerste er 180 telt. Het poleraisclie 1862. deel was zeer ingekort en de toon der polemiek belangrijk verzacht; meer eenheid had Pierson in zijn geschrift gebracht en daardoor 00k meer verband tusschen al de deelen en den algemeenen titel. In de plaats van die inkorting verschiedenen nieuw vierde hoofdstuk, dat de roeping van den dogma-ticus in die dagen ten onderwerp heeft 2. Op verzoek van den schrijver verscheen dat nieuwe hoofdstuk onderwerp als Zwakheid en kracht, Terwijl voor den eersten druk / 170 honorarium gegeven was, kreeg de auteur voor die bijvoeging / 60. Zwakheid ich kracht werd flink verkocht en trok evenals de moderne rigtung zer de aandacht; van de 850 exemplaren zette Kruseman er 650 om tegen 25 exemplaren van den tweeden dräk van De moderne rigtung. Een maand na het verschijnen kwam Pierson met het verzeichneten zijn redevoering over De heieekenis der kunst voor het zedeldende Isvev, den 18 Juni 1862 in de Akademie van beidenkenis en tehneische wetenschappen te Rotterdam uitgesproken, in het lieht te geven. In Juli daaraanvolgende verschenen, gaf deze brochure van 50.40 part, omstreeks 15 deficit. Door dien theologischen omgang met den Rotterdamsclien pasieur wallon Pierson, hoorde Kruseman meer dan vroeger bet geval was, den lof van zijn plaatselijken ambtgenoot Keville. Met Huet was hij der DriUe. Im Bande in het Walsche ressort in het propageeren der moderne theologie; volkomen begrijpelijk is het dan 00k dat Kruseman ing op het voorstel van R^ville een Nederlandsche vertaling van zijn Manuel ff instruction religievre te geven; de voorgeschiedenis dier uitgaaf Brief van Pierson 13 Maart 1862. G. Barger Christendom en empfirisme. TeregtwijziiKj aan Dr. A. Pierson, naar aanleiding van zijn geschrift „De oar. -iprong der moderne rigling" door Anastasio. Utr. Kemink en Zoon verscheen er tegen en lokte weer antwoord van een ander uit. Prof. Dr. A. D. Loman behandelte dien strgd in De Gids 1862 Dl. II biz. 361. 1862. Valt echter geheel in 1803, en moet daarorn eerst iii het volgend deel besproken worden. De moderne theologie, evenals de orthodoxie gaat uit van het Bijbelsch standpunt; het is slechts een verschil van opvatting, waar de een richting het Boek der boeken critisch en rationed zoekt te beoordeelen, de andere een veel rnimer plaats gevoel, verbeelding en geloof; waar de een richting meent, dat de "waarheid" nog gezocht moet worden in het toekomstige en de andere van oordeel is, dat zij ligt in het verledene. Yoor beide partijen blijft de Bijbel zelf in hun theologischen strijd het voomaamste geschilpunt. En al moge dan ook de authentieke waarde van den Bijbel, geschiedkundig en wijsgeerig voor hen ongelijk zijn, als bron van den aller-eersten rang is zij bij beiden in gelijksoortig aanzien: de Bijbel is v. Oer beiden de erste en beste bron. Ein der ästeste und gavrieren van Kruseman in 1862 was de erste aflevering (56 biz.) van een geillustreerden [Familie-bijbel bevalfide al rle boekefi van het oude en nieuwe Testament volgens de Sfaf-en-overzeilung, Met ophelderende geographische eii topographiache aanteekeningen. De onderneming van de firma Cassell, Better & Galpin te London had navolging opgewekt bij Nijgh te Rotterdam Cki-seVfi Illuatrafed famtlif Bible in Nederlandsch gewaadtesteken; den 28 December 1860 was het werk voor hem ter vertaling geregistreerd. Hoewel het hem in weerwil van vlijtige colorage door A. H. M. Andrea, P. de Leeuw, A. Calisch e. a. niet gelukte voldoend aantal teekenaars te verkrijgen, werde het recht ter Vertaling den 13 December 1861 voor hem verlengd. Blikhaar geschiede dit, omdat hij reeds onderhandelingen had aangeknoopt met Kruseman tot ovemame van de uitgaaf. Yoor 400, voor gemaakte onkosten en opgeven inteekeuaren ging het recht t«r vertaling over en Kruseman trad in onderhandeling met de Engelsche uitgevers om clich's der houtgravuren  prospectus werd aanbevolen door de Amstenlamsche en Rotterdamsche predikanten en door artisten als Bosboora, Van de Laar en Rochussen? „Ik liet de orthodoxe aanteekeningen meer wetenschajjpelijk bewerken door Mr. J. J. Bergsma, tevens Theol. doctor, schreef Kruseman later. Ware ik toen beter op de hoogte geweest van de ischen van houtsneedruk, dan zou de uitvoering vrij wat fraaier hebben kunnen zijn. Het debiet beantwoordde niet an de verwachting; de modeme of liever niet-orthodoxe geest der aanteekeningen werkte dit tegen. De geheele aanmaak van het werk koste aan Kruseman, zonder hetgeen hij in later jaren er aan ten koste legde om het debiet te bevorderen, zooals sinds November 1805 een volksuitgaaf in wekelijksche afleveringen van twee kwarto-vellen (16 biz.) Si/ 0.25, /31172.50; de particuliere prijs van den * Vier jaar later maakte N. Tetterode te Amsterdam bekend, „dat hij en egement getroffen heeft, met de beroemde firm a Cassel, Petter & Galpin te Londen, en daardoor in de gelegenheid is, van al de geillu-streerde werken van dat huis clicWs in galvani^ch koper te bezorgen, tegen den prijs van 4*/io cents per vierk. duim. Uitgevers van ge'illu-streerde werken, kunnen den Catalogus bestaande in 5 folianten tijdelijkter inzage krggen. Advertentie in Nieuwblad voor den Boekhandel 2 Augustus 1866. Irie maanden na het verschynen van de eerste aflevering van zeven vel telde de uitgaaf nog geen 300 inteekenaren. Lees Van Asperen van der Velde, die het werk gedrukt heeft. FAMILIE-BIBBLE. 1862. Bijbel was 37.05 voor een exemplar door J. V. van den Heuvel te's-Gravenhage, gebonden in het leer, verguld op snee. Evenals het Scheffer-album in 1858 de reeks der godsdiens-tige prentwerken in Kruseman's fonds had afgeslösen, maar daarbij tevens als het ware een uieuwe richtig in zijn fonds opende, is dat ook het geval met den Familie-bijbel. Het was de laatste uitgaaf -die Kruseman zou doen op het terrein der theologie; met het boek bij uitnemendheid besloot hij zijn godsdienstige uitgaven, maar tegelijk outgon hij daarmede een voor de Nederlandsche bockenmarkt nieuw ongekend veld, de met tal van houtsneden (cliche's) geiUustreerde werken. Wei is waar had hij reeds in 1849 met de Polichinel een uitgaaf gedaan, welke door haar rijke houtsnee-illustreering met den Familie-bijbel vergeleken zou kunnen worden, het volkomen mislukken van deze onderneming is ech ter voor mij een redeu, dat zij in dit verband beschouwd mag worden als hoogstens een niet geslaagde proefneming in een tijd, dat de groote uit-gevei-svlucht zich wel reeds begon. te outwikkelen, maar nog alles behalve tot vollen wasdom gekomen was. Toch zou Kruseman, zooals de toekomst zou leeren, op dat terrein, als op zooveel andere, baanbreker zijn; anderen ten voorbeeld strekken en daardoor van onberekenbaar veel invloed zijn op de ontwikkeling en beschaving van ons Nederlandsche volk. Naast al die zorgen die Kruseman in 1862 had en de moeiten, die hij zich als uitgever getroostte voor de modeme theologie, was er nog een ander religieus terrein, waarop hij zich bewoog: modeme theologie naast christelijk-kerkelijke kiinst, gebaseerd op de middeleeuwsche begrippen, naast de out kenning der Bijbelsche wonderverhalen en een naturwissen van de Schrift, de erkenning van den Christus, als alleen Zaligmaker, belichaamd en geidealiseerd in den Roomsch-Katholiekeu kerkbouw. Van het werk dat ik hier op het oog het oog het, verscheen de erste aflevering wel is waar in Maart 1803; eenjaarte voren BUOUWERS DE BOUWBEKEN VAN P. J. H. CUYPERS. 599 waren reeds de besprekingen aangevangen over de uitgave van 1862. een boek, dat zoa moeteu behandelen DE BOUWERKEN van Den Architect P. J. H. Cuypers. Met toelichtenden tekst van Prof. J. W. Brouwers, R. K. P. Ridder van de Orde der Eikenkroon. Les Constructions reugiruses et civiles de L'architecte P.-J.-II. Cuypers; Texte de M. l'abbk J. W. Brouwers. Professeur au College episcopal de Ruremonde, chevalier de l'Ordre de la Coaronne de chene. De ondergeteekeende wenscht de uitgave te ondernemeii der voornaam- STE BOUWERKEN van den heer Cuypers, meestal be- stemd om binnen het konink Le soussigné à Thon-ueur de porter à la connaissance de tons les amis de Tart, qu'il a entrepris la publication des constructions RELIGIEUSES ET CIVILES, notamment des Églises, composees. Op den titel-omslag van de eenigste aflevering. "Architekt." Prof. niet op den titel, omdat er na de uitgifte van het prospectus en voor het verschijnen van de eerste aflevering spraak was, dat Brouwer van het Bisschoppelijk Collegie af zou gaan. (Brief van Alberdingk Thijm 21 Januari 1813.) Oeuvres d'architecture. M. P.-J.-H. C. CUTPERS. 1882. Trockken en gedeeltelijk I reeds uitgevoerd.! De kanstenaar, wieiis werken hij meesteudeels in kenrig bewerkte hout-! sneej)laten, met den noordigen tekst voorzien, wier voortbrengselen niet zijn de vruchten der wil- lekeurige opgaven van verschillende bouwheeren, maar veeleer de uitingeu (ler kunstbeginselen, der overtuigingen op het ge- bied van konstruktie en aesthetiek, die zich gedu- rende een lange reeks van studie- en arbeids- jaren in den geest van den architekt hebben ge- vestigd. Dit is een waar- borg voor de eenheid van doel en rigting, en daar- mee well de Igte voor de vnichtbaarheid, ter be-oefening, die men in deze werken zal vinden necr-gelegd. De meeste werken van den heer Cuypers zijn Kerkkn; niet te min zal men, in de verzameling, ook andere Stichtingen, als Kasteelen, Scholen, Raadhuizen, en enz. aantreffen. et, en grande partie deh executees dans le rovaume des Pavs-bas, par rarchitecte M. P. - J. - H. Cuypers a Ruremonde. Ces travaux se publierent, la plapart, en xylographie et seront accomphènes d'un texte tres sujet, mettant en evidence non-senlement les qualites de chaque oeuvre, mais encore les rapports existant entre le but pra-tique qui devait etre atteint et les moyens par Lesquels on a travaille, sa réalisation. Ces moyens, du reste, ne se trouveront jamais etre les expressions des exigences souvent arbitraires et bizarres de tel et tel propriétaire; mais répondront toujours à cette nuité de principe, ces preceptes imperieux de l'histoire de l'architecéture et de la science du goût, hors desquels nulle écène d'art chretien ne semble desormais viable. Ceci, comme nous le croyons, est la meilleure garantie que ces travaux pourront étre consulté en toute security par qui- conque est fatigué de la BROUWERIES DE BOUWECKEN VAN P. J. H. CDYPBRS. 601 De Kerken en zuilen niet alleen geleverd worden in plan, doorsneden, op- standen, enz.; maar daar zullen worden bijgevoegd de noodige detailteekenin- gen van de konstruktie en ornamentatie; voorts kar- tons van het schilder- en beeldwerk; ook van de glasschilderingen, enz. Het verband tusschen den toe- stand en de behoeften der kerken en gemeenten met de uitvoering en stof- feering van den bouw, zal in den bij te voegen tekst worden aangewezen, en op die wijze wordt hier eene verzameling van ekkleziologische modellen bij een gebragt, die tot leidraad zal kunnendie- nen bij de pogingen van verschillende E. K. gemeenten tot hervor, versiering barer kerken. Meubeling, bekleeding, schier alle bijzonderheden der toe- rusting tot de Dienst zul- len beurtelings in dit werk worden behandel. Ter- wijl de studien, in En- gland en Duitschland door den architekt op de nieuw- ste en beste stichtingen confusion qu'un selectis- me inconsciencieux a jet^ dans les esprits. Les constructions civiles de M. Cuypers, telle que CHATEAUX, MAISONS DE viLLE, ECOLBS, etc. trouveront egalement leur place dans ce receuil [sic], Des ^glises on entend publier non-seulement les plans, coupes, évations etc. mais encore des de- tails, une ^chel CHATEAUX, MAISONS DE viii. Le. Les sufB-samment grande. On y ajoutera les cartons des peintures murales et des vitraux, qui s'executent dans ces eglises, d'apres les dessins de l'architecte; ainsi que les dessins des statues, des vases et des meubles qui, pour ainsi dire, font partie integrante des projets. Comme une grande variété de besoins h remplir à donner lieu à une serie de constructions de différentes dimensions, meublees et ornees en proportion de la situation des paroisses, on trouvera dans la presente publication un recueil assez complet d'eglises avec leurs appendices et garnitures. 1862. BROUWELLS, DE BOOWWERKEN VAN P. J. U. CDYJPERS. 1862. der Engelsche staatskerk zoowel als op die der Duitsche Evangelische germanaakt, het vertrouwen wettigen, dat er, ook voor Protestantscheu kerk-bouw hier te lande, veel vrucht uit dit werk zal zijn te trekken. Prof. Brouwer, die ophet kunstkoiigres te Antwerpen en in de Maat-schappij Eelix Meritis te Amsterdam blijk heeft gegen zoo diep van de ernstige beteekenis der Kunst doordrongeu en zoo gemenzaam te zijn met de aesthetische beschouwingen, heeft, wat het kerkelijk gedeelte betreft, de afbeeldingen wel met zijnen toelichtenden tekst willen bevoorregten. Het werk verschijnt in 4**. formaat. Alle twee maanden ont-vangt men eene aflevering van 4 platen mel tekst. De prijs van elke aflevering is./1.80. Haarlem y Jan. 1863. A. C. Kruseman. en rapport avec des localites et des positions tres diffèrentes. Ajoutez & cela que notre architecte a fait une dtude speciale des églises de differente dimension, que Teglise anglicane, depuis une vingt-seau d'annees, a erigés à Londres et allleurs, comme aussi des travaux entrepris en AUe-magne pour Teglise evangelique : de sorte qu'il est permis de croire. Que cet ouvrage pourra, en même temps, etre consulté avec profit par ceux qui ont a construire des eglises pour le culte protestant. M. Tabb, Brouwer, a eu la bienveillance de promettre, pour la description des planches, le concours de sa plume eloquente. L'ouvrage paraitra tons les deux mois; format grand in-4°. Chaque livraison contiendra 4 planches, avec téte. Prix, la livraison affranchie, 4 francs. Harlem, Janv. 1863. A. C. Kruseman. BEOUWERS, DE BOUWERKEN VAN P. J. H. CUYPERS. 603 Bleek uit de briefwisseling niet, wie bij dit werk eigenlijk iS62. 