Bijdragen tot de taal-, land- en volkenkunde
’t Geheel is eene verheerlijking van den Regent van Asilceloe, die van Banda afkomstig schijnt te zijn, waarom hij Sacwmata Ban- dang genoemd wordt. Er wordt verder van hem gezegd, dat hij, behoorende tot de soa Pesi van de «Drie Gebroeders”, de boeken van geheel Hitce bewaart (wij zouden zeggen: »de zaken van geheel Hitce regelt”) zoodat gansch Hitce zijne bevclen volt. Dit gedicht schijnt van lateren datum te zijn, daar eerst in de laatste 50 jaren de Radja van Asilcele zoo in aanzien is gestegon, dat de geheele Hitosche kust als ’t ware min of meer onder den invloed van dien Regent staat en stilzwijgend zijne suprematie huldigt. HAREKG (PELAG). Hérane' e kina* peti poti Yano ta-i-ane® c-anai® Matawana® c-haka? matace® Seesah parasadjas. | 1, Maan; 2. glans, schijnen; 3. visch; 4, eten; 5, mijn aas; 6 slaperig; 7 ik open; 8. mijne oogen; 9. ijdel, te vergeefs. De maan schijnt met helderen glans, de visch wil niet aan ’t aas bijten, slaperig houd ik met moeite de oogen open; ‘t is alles vergeefsche moeite. ’t Is dus eene verzuchting van een’ visscher, die ongelukkig is met de vangst. Ina1 tae’? hasa* nesas tac rohi® sawn ° Mega ? macenaro: ® hasa lani * tea '° Mega macenare hasa lanite Toé " noesa molo molo "%, 13] 1. Moeder; 2. niet; 3. nabij, ook ,»langs de kust varen”; 4. eiland; 5. over- steken; 6. zee; 7. wolk; 8. fijn; 9. asi voor lénite, hemel; 10. ginds; 11. zien; 13. hilang—hilang, onduidelijk. *k Hoorde dit gedicht aanhetfen door eene pasgehuwde vrouw, die op «deze wijze hare drocfheid Jucht gaf, dat zij hare moeder en ’t land, waar zij was opgegroeid, moest verlaten. Meten ' hale sawa haita? pasanoho 3 Tati‘ laila> horomate ® ani’ nea § Tati laila horomate ani Toé ® métene hatoro '°. 1. Meten, métene, zwarte lucht, donkere wolk; 2. strand; 3. branding; 4. neerlaten; 5. reilen: 6. cer bewijzen; 7. ass voor daixo, wind; 8. ook; 9, zien; 10. dik. Ginds op zee is de lucht zwaar bewolkt, en er staat hevige branding aan het strand. Laat de zeilen neer, en bewijzen wij goodoende eer aan den wind. Wij zien het geheele uitspansel met dikke wolken bedekt. t Lied werd gezongen onder het bergen der zeilen bij ’t op- komen van een storm. SAPAR@A. Lepa' lawai reewa? ija mae * toewans eh Lepa lawai tore ® ija mae tewan oh ! Lats s latce patihe nea 7? — oh! Nine ® arako pona * sesah manasiao, 1. Spreken, seggen; 2. keer, maal; 3, twee, drie; 4. ya mae, ja! ’t is goed; S. Radja’s en Patih’s; 7. maanine, drinker, nina, drinken; 8. pena, maken. Zij zeggen twee keer, ja drie keer, *t is alles goed wat mijnheer beveelt. Regenten berokkenen door ’t drinken van arak hunne onderhoorigen moeijelijkheden. *t Is duidelijk dat het lied op de hongi slaat, waarbij ’t geen geldzaamheid was, (zooals wij bij Valentijn lezen) aan de Regenten arak te schenken, om zoodoende achter de waarheid te komen; daar zij dronken zijnde zich natuurlijk zaken lieten ontvallen, die anders yerzwegen zonden zijn. 134. Heetce: kimbas: eh ! Nimais hate -kimbas eh! Pasalihe‘’, olo® jakiai® toho7 Pasalihe olo. 1, Haarwrong, kondeh; 2. gladgekamd ; 8. prinses hier djadyara; 4. rombaq; 5. staan; 6. prins hier agangare; 7. met de viakke hand slaan. Een meisje heeft een mooijen gladgekamden kondeh gemaakt, maar een jongeling geeft er schertsend een slag tegen, zoodat de hnar- wrong geheel en al uit elkander valt. -Hoewel dit gedicht niet veel schoons bevat en ook geen diepen zin heeft, wordt ’t hier vermeld, omdat het ’t meest geliefkoosde is van alle kapata’s bij de bewoners van Neesalact, en met Hece, hece oh! tita hea hee oh! Makepceti janane katita kaisana. *) *{ meest gezongen wordt, en dikwijls hebben zij mij, als ik in een draagstoel op reis was, uren lang met ’t zingen van deze twee gedichten verveeld. Haheenno! ehe? kame keme? Wararali* ial’ oka® meten’ Wararali nala* oka metenno Ane® hawani'® sane’. 1, Duif; 2. djangan; 8. kirren; 4. wachten; 5. kanarivrucht; 6, rijp; 7. zwart: 8. totaan; 9. eten; 10. zijn vracht; li. een, De duif moet nu nog niet kirren, maar wachten totdat de kanari zwart (goed rijp) is, dan eerst kav hij een der vruchten eten. Een meisje geeft hiermede aan haar minnaar onder bedekte ter- men te kennen, dat het nu nog geen tijd is om aanzoek te doen om hare hand, doch dat hij nog eenigen tijd geduld moet hebben. IImrane’ manwse oh! Ena* wararali* hala’ rimba® waello ’ Wara eh! wararali Ana rimba waello koko® rima loé9 1. Maan; 2. binnengaan, ondergaan; 3. djangan; 4. wachten; 5. dragen; 6. putten; 7. water; 8. op het hoofd leggen; 9. gezamenlijk. Ken liedje, dat de jonge dochters zingen als 2ij *smorgens zeer vroeg gezamenlijk naar de put gaan om water te scheppen, *) De vertaling van dit gedicht is t vinden op blz. 20 van mijn ,Vocabu- alarium van Ambonsch-Maleisch”, -e” o™ « "FR 135 Niniai! lete2 tehe 3 heelo« Matasi® law® lea’ nerarolo 8 Mata eh! matasi law sawa® ela'® Tata atea '? nama nea }3, 1, Een jong meisje; 2. boven; 3. plukken; 4. katjang; 5. haar oogen; 6. naar - zee; 7. leallo, lea, zeil; 8. geopend, uitgespreid; 9. zee; 10. groot, uitgestrekt; Ul. misschicn ; 12. geschenk, kariman; 13. reeds. Als het jonge meisje boven op den berg katjang plukt dan staren hare oogen naar de zee of zij ook ergens op de wijde waterplas een geopend zeil kan ontdekken, dat haar boodschapt, dat hetgeen aij wacht reeds daar is. Lahano: rowa kai sama jea - Roewa oh! kai sama eh! Manancre ° imi’? tora* jami® lehi’, 1. Makkers; 2. twee; 3. morgen; 4. scheiden; 5. ook ; 8. medgezel; 7. gijl ; 8. blijven; 9. wij; 10. oversteken. Dit versje behoeft geen nadere verklaring en "t is duidelijk dat "t bij t afscheidnemen gezonugen wort. Laja' mata?-i-pama3; masc* meleneus oh! (Ewa® marano’ ralja® maraloko® Niniai’°~i-heesa"' lace'? lainnots Koko" rima'® ele'® kani!’. 1. Zon voor lajamata of riamata; 2. sterven, hier ,ondergaan”’; 3. maken; 4, bijna; 5. voor me'ene xea reeds donker; 6. gelaat; 7. zacht; 8. hart; 9. arm, ongelukkig; 10. meisje; 11. naar buiten gaan; 12. naar; 13. strand; 14. eigenl op het hoofd dragen hier op het hoofd leggen; 15. hand; 16. staan; 17. weenen Als de zon ondergaat en het rceds bijna donker is, dan gaat het meisje met een zacht gelaat en een bedroefd hart naar het strand, legt hare handen op het hoofd en staat te weenen. — ’tIs dus eene zinspeling op een meisje, dat haar minnaar wacht, die afwezig is. Het blijkt hier en daar uit deze gedichten, dat er ook nog wel snaren in den ziel van den inlander zijn, die trillen kunnen en dat hij toch zoo ongevoelig niet is als hij oppervlakkig wel schijnt. Wat de boven door mij genoemde lege’s betreft, deze zijn van nog oudere dagteekening dan de kapata's. De moeijelijkheden, die men ondervindt om de kapata’s te begrijpen, doen zich bij de lege’s dus nog in veel ruimer mate voor, — Slechts zeer ouden 136 van dagen kunnen de beteekenis ervan, en dan nog dikwijls hoogst gebrekkig, verklaren. — Drie dergelijke lege’s, allen afkomstig van Neesalacet, zijn in mijn bezit. — De eerste twee worden ge zongen bij gelegenheid van een huwelijk en wel de eerste den eenen nacht door de djcedjarce’s en de andere den daaropvolgenden nacht door de ngcengare’s, — 't Lied dat de jonge dochters zingen is niets anders dan eene zeer uitvoerige opsomming van de huwelijks- gift, die eens betaald is voor eene der dochters van Trenia Siwa- jete, vorst van Neencesake (Ceram) en voor welke harta alle Ambonsche; eilanden, tot Banda inkluis, hun contingent schijnen geleverd te hebben. -- Het lied der jongelingen bevat cone uiterst gerekte, beschrijving van de vischvangst en alles wat daarop betrek- king heeft. De derde lege heeft meer van een epos en geeft cen verhaal van de oude geschiedenis van Nesalawt. — Het gedicht is zoo groot, dat verscheidene nachten met ’t zingen ervan worden door- gobragt. — De inhoud komt neer op ’t geen duaarover in ’t Ma- leiache stuk achter mijn ,Vocabulariom van Ambonsch Maleisch” voorkomt. — De strijd tusschen Mcelaa en de 7 andere negorijen van Noesalacet maakt er ’t onderwerp van uit, terwijl de helden- daden van den kapitan Matahaa (vieroog) bezongen worden. — Dero strijd schijnt seer hevig geweest te zijn en de partijen bekamp- tew olkander waise kala tema laa (als de verschillende stroomin- gon in de see) zooals in dat gedicht staat, totdat de oorlog eindigde met «den ondergang van Meelaa, dat verwoest werd, soodat er wgeen haan meer kraside” (nala mance tae sarakaka). "t la mij niet mogelijk deze legoo’s hier in hun geheel te leveren, aangesion er eene menigte woorden in voorkomen, die ook mij nog niet duidelijk sxijn, zoodat de vertaling al te periphrastiesch zou wosten sijn. — *k Geloof daarom beter te doen, dit tot eene andere gelegenheid uit te stellen. — Ook andere eilanden, als o. a, Ha- rake besitten dergelijke lege tanah. — De negorij Leha (West- Garam) hooft ar cen, die seer zeker belangrijk moet sijn met betrek- king tot de geachiedenis en den ondergang der negorijen op Hoa- mohel, daoh ik heb tot nu toe het geluk niet gehad die lege te hovren singen, MENGELINGEN. KAWI EN JAVAANSCH. De volgende bladzijden behelzen eenige losse opmerkingen welke de schrijver bij ’t lezen van oud- en nieuw-javaansche geechriften bij zich zelven gemaakt heeft. Voor ‘t meerendeel zijn het verbeteringen van vrqegere misvattingen die hij thans kan geven nadat vdér eenige maanden het materiaal van Kawi- handschriften in de J.eidsche boekerij aanzienlijk vermeerderd is, dank zij de welwillendheid van den tegenwoordigen Minister wan Binnenlandsche Zaken. Hetgeen hier zal medegedeeld worden, van welken aard ook, gal alleen dan eenige waarde erlangen, wanneer het door be- langstellende vakgenooten aan eigen ondervinding getoetst en daaruit aangevuld wordt. De beoefenaars van ’t hedendaagsche Javaansch zullen, naar ik hoop, in *t volgende genoeg bewijzen vinden voor de geenszins nieuwe of oorspronkelijke stelling dat de oudere taal een niet te versmaden licht werpt op de nieuwere, en dat, omgekeerd, het Javaansch voor de studie van ’t Kawi seer nuttig is, en zulks in nog veel hoogeren graad wezen zou, indien de woordenboeken niet zoo gebrekkig waren, ten minste als wegwijzers op ’t gebied der Javaansche letterkunde. Het schijnt wel dat men bij *t vervaardigen dier woordenboeken inzonderheid de poézie als niet bestaande, of ten minste als iets van bijkomenden aard, aangemerkt heeft. En toch, zonder de kennis der dichterlijke taal zal niemand in staat wezen eene eenvoudige krant te verstaan. Ja, de meest alledaagsche woorden begrijpt men maar half of averechts, als men ze niet heeft gadeslagen in hun veelzijdige rol. De spreektaal 1s de grond- slag van elke literarische taal, o ja, maar de woorden die in zwang zijn in zeker dorp of stad of zelfs onder één menschen- geslacht, zijn niet de spreektaal, en nog minder de taal, gesproken en geschreven beide. De schrijftaal is het geheugen 4de Voigr. I. 10 138 de zielegeschiedenis van een volk; haar te minachten blijft nooit ongestraft. TAN-ANGGA. In den Wrtta-saiicaya, bl, 160, heb ik over dit woord ge- sproken, zonder dat ik toen in staat was eene verklaring er van te geven. Thans heb ik de middelen om aan te toonen dat het beteekent: vongezind, niet willende (doen of laten), niet op zich willende nemen», en dat dus tan-angge (d. 1. tan- angga -- 1) pakon-ta te vertalen is met »uwe opdracht niet op mij willen nemeu.» Wat de schakeeringen van beteekenissen betreft laat tan-angga zich gevoegelijk weérgeven met Krama quer sly Wy a en evenals yey niet slechts een Ngoko mn yy maar ook oO 5 vervangt, zoo is ook angga tweezijdig. Van daar dat anggakdéra »manhaftig, moedig, stouty uitdrukt, dat is in ’t Skr. vertaald dhrta, in ‘t Latijn fortis, een woord hetwelk evenzeer uit het begrip van /dragen , verdragen , vasthouden » zich ontwikkeld heeft als angga. Want, zoo als we zien zullen, is dit niet anders dan eene variatie van quam. Doch laat ik voorbeelden van ’t gebruik van tan-angga aanhalen, en wel vooreerst uit de Kawi-vertaling van ‘t Adiparwa, waarvan de Heer R. van Eck te Utrecht mij op de vriendelijkste wijze een handschrift geleend heeft. De regels hieronder aangehaald komen naar den inhoud overeen met bl. 27, r. 14 vgg. der Calcut-. ta’sche uitgave van Mahabharata I: mLumampah ta sira, sang Utangka ta sira kinon an atunggwa patapan, mwang akéinita ri sang gurupatni. Tarwihang ta sira, yatna ring rahina wéngi ri karakshan ikang patapan. Kahadang pwa sang gurupatni rajaswala. Kinon ira ta sang Utangka magawaya putrotpidava yata-nyan tatan wurunga pangriu. Ling nira; nddtan-angga sang Utangka; kewalya gurucucrdsha jaga sira gumawayakén karakshan ing acrama sang guru. Ya-ta nuwuhakén krodha sang gurupatni.» D. i. »Daarop toog hij (de leeraar Weda) op weg, en (zijn » 189 leerling) Utangka kreeg last om de kluizenarij te bewaken en op de gemalin zijns meesters te passen. Utangka gehoorzaamde en beijverde zich dag en nacht de kluizenarij te bewaken. Kens trof het zoo, dat de leeraarsvrouw in de geschikte periode ver- keerde ('). Zij beval Utangka een kind bij haar te verwekken opdat de geschikte tijd van de maand niet ijdef zou voorbijgaan. Dat gaf zij te kennen, doch Utangka wilde niet; louter uit ge- hoorzaamheid jegens zijnen leermeester zorgde hij voor de be- waking van zijns leeraars kluizenarij. Dit nu wekte den toorn van de gemalin zijns meesters op. Iets verder zegt het verhaal: ~matutur i salahas&é nirdnpa- maluyakén cabda tan.angga kinonkon de nirfnpalaku putrotpadana ngfiini;” d. 1. #zij peinsde er op hem in de maling te brengen om zich te wreken op zijne weigering ', toen zij hem beval een’ kind bij haar te verwekken.» In den Tantu-Panggélaran, een soort van Purdna, leest men, fol. 20: sndah paksha tinanggéhan sang brahmana, kewalya juga tan-angga,#s d. i. wdoch de brahmaan vol- hardde ofschoon hij gewaarschuwd werd; hij wilde het maa niet laten.” In ’*t Javaansch komt ona xjaam meermalen voor, bijy. Babad Mataram I, 5: asn a) 4) 20m (d. i. niet durven , en @ «139m ) ~ td | 10 amananapamanmag. De vraag is nu hoe men dit te beschouwen hr a, heeft, als on ea + quam , dan wel als mn tay zamen- gesteld met qxiaam. In *t eerste geval ware de Javaansche uitdrukking niets anders dan de nieuwere uitspraak van boven-— genoemd Kawi-woord; in het andere, zou de nieuwere taal angga vervangen hebben door een stamverwant nangga. 1 Het woord rajaswala is door den Javaanschen vertaler verkeerd gebruikt; hij had, zoo als in *t oorspronkelijke staat, rtumati moeten bezigen, want rtu vereenigt de schijnbaar tegenstrijdige beteekenissen van de tijdeny en w»de periode tusschen twee tijden in,» doch van rajaswala geldt zulks niet. 2 Kigenlijk is gabda tan-angga vde verklaring: ik wil niet,» geheel in overeenstemming met het Jav. spraakgebruik bij aa a mean qunen amaan, e. dg. 140 van sangga, en in plaats van eene samenstelling -onwillige den opgelosten vorm -niet willigy gebruiken. In ‘t Jav. Hdw. worden we i. V. qx verwezell naar quia, doch bij dit laatste wordt er van *t eerste niet meer gerept. Zeker is het dat eng xjammes ray hetzelfde beteekent als amgu3am1 uy. Nu is q eam het toestandswoord van Ty quam , en dus zin- en stamverwant, schoon niet identiseh , met 49 <i3am, en daarom is de eenvoudigste onderstelling deze, dat het Kawi tan-angga_ rechtstreeks engyjaam heeft voortgebracnt. Desniettemin hebben sommige Javaansche schrijvers, misleid door de dubbele », het samengestelde woord gescheiden in tan en nongga, dit laatste van songga af- geleid, en zoodoende wel eens anongga geschreven: zoo R. . <* o Pirangon, bi. 164: chaucnaNeyes OCRIENH MK 3 " eS ae 19° De verwarring der beide woorden is verklaarbaar daar ze synoniem zijn. Van daar dat eene vracht van 5 Gédengs, ge- woonlijk quam geheeten, in sommige streken angga (sic) genoemd wordt. Dat is namelijk het geval te Tegal, ten minste uit een brief van daar geschreven ziet men dat de angga een veelvoud van de gedeng is. Daarentegen zou het volgens den Heer Jansz (Verv. op ’t Wdb. van Ger.) een onderdeel, en wel een vierde van de gedéng wezen. Mogelijk 1s dat zoo te Japara, waar de voorrede van ’t Vervolg opgesteld is, maar te Tegal bepaaldelijk niet; het door Jansz uit de Bra-martani aangehaalde vuorbeeld bewijst niets. Niet volkomen zeker ben ik van de beteekenis van qua 3am of uhan K)) in de volgende zinsneden uit de groote Babad » . ° ° e e a 1, 35 '; zoover 1k zie is met caleba betta by i | be- 1 AS. der Teidsche Boekerij. 14] doeld ~hij had daartoe den moed, hij durfde dat ondernemen.» De woorden hebben betrekking op Srigati, den zoon van Wishnu, die onvervaard hel en hemel bezoekt: aan ene ae ek Seensounnein an ay 0 ome Oo ougihdbger nun megan Bs rohan an > hatch Hanayome 1 ag a ny cu peH Nun arshagiay Evenmin zou ik boud durven beslissen of *t welbekende qunaan = am anen en qu , oorspronkelijk hetzelfde woord is al dan niet. Ik geloof van neen, en houd het voor ’t Skr. angga; in dit geval heeft het niets met het andere angga gemeen dan den klank. Alvorens van dit onderwerp af te stappen, wil ik de aan- dacht vestigen op een ander, m. i: ook slechts schijnbaar, ver- want woord, namelijk op eng sia = anunamn. In de Bra-martani van 4 Febr. 1875 wordt van een verpletterd lijk gezegd dat het was a em © e130 qaaren ~stof, geheel en al.” a ee one Dit beantwoordt, wat den zin betreft, aan het Kawi léba tanpacesha, en tanpagesha is weer eene letterlijke ver- taling van Skr. agesha ~zonder rest, volledig, geheel en al.» Maar hoe laat zich tan-mongga met tanpa vereenigen?P Jmmers tan-nganggo ligt, dunkt mij, in klank te ver af, en daarenboven biedt het Hdw. in plaats van tan-mongga een tan-maga. Dit laatste wordt daar in verband gebracht met maga, kémaga: dit drukt reeds op zich zelf vonvol- ledig” uit; tan-maga is dan ~volledig,» maar hoe kan dan tan maga sesa hetzelfde aanduiden? De eenigste verklaring die ik er van zou kunnen geven is, dat tanmonggacesha samengevioeid is uit tanmongga -+- acesha, d. i. uit twee woorden, ’t eene Javaansch, ’t andere Sanskrit, van dezelfde beteekenis. De verbinding van twee synoniemen, vooral als een er van Skr, is, wordt in ‘t Kawi als een stijlsieraad beschouwd, en ligt ook anderszins, 144 tydga soms »wiwekipurushay een wijze, die *t ware oor deel heeft» beteekent, weten we vooralsnog alleen door t ge- tuigenis van een Indisch woordenboek ; meer gewoon is daarvoor tyAdgin. Nu behoeft men niet eens de toevlucht te nemen tot tyaéga = wiwekipurusha om de beteekenis die het woord in *t Kawi aangenomen heeft te verklaren. Want *tSkr. tapas wordt in *t Kawi ook gebruikt in den zin van t&pasa, askeet, en niet enkel in dien van askese. Zoo kan het ook met tyfga »verzaking der wereld» op Java gegaan zijn. Hoe het zij, in ‘t Kawi is tyaga zoowel een agens, dus wde wereld verzakende», als een actor »iemand die de wereld .verzaakt heeft.» Hen voorbeeld van ’t eerste is: tyAga tam bék nira #hij nam zich dan voor de wereld te verzaken,; van het laatste: rinek nira ikang tyaga de heremiet werd door haar verstooten.” Beide zijn uit den Tantu. Het Javaansche qon am ofschoon zeker wel hetzelfde woord, is aanmerkelijk in beteekenis afgeweken. In *t Skr. ty&ga ligt het begrip zoowel van 7in den steek laten, aan zijn lot over- laten, 7 als van onverschilligheid voor de wereld, voor lief en leed, voor banden des bloeds en der liefde. Licht kan zich hieruit het begrip ontwikkelen hetwelk in ’t Jav. woord opge- sloten ligt, dat van hardvochtige onverschilligheid waarmeé men iets toelaat, bijv. im deze woorden van den roerend schoonen brief in *t Brievenboek, No. 92: Big Gos g uearsg Shoo mG nad ered wn a) eu cy ee eam a CO a KI) 08 2 SSL ong a aan a) ecm AK fT) nqmyeiaens non eda EN ADAP ENATALN ED ree am Hea IIa ies Daa ae BL ia OM ap EAA LAL OO ARH OT O9 | 00900) o OU KADNCIT. Behalve in str. 100 van den Wrtta-s. heb ik dit woord later aangetrofilen in den Hariwanca, Tantu, e. a. Het betee- kent »na een poosje, weldray; zoo o. a. Tantu fol. 38: wmkaticit daténg ki Kabayan Panglayar »na een pooge kwam de Kabayan P.» 143 in overeenstemming met namen die voorafgaan; doch in dezelfde oorkonde 2, 1 treedt een hawang Ananta anak banua i kabany4Ag4&n op, en hier kan hawang niet anders dan een titel wezen. Ware dit niet het geval, dan zou er 31 of sang voorstaan. Dat volgende kabanyaga&n zal wel »koopmanswijky beteekenen. BANAWA. Ten onrechte heb ik de beteekenis van schip , door de overlevering aan dit woord toegekend, in twijfel getrokken. Zoo leest men in den Hariwanga van banawa kajahat ing lod, wwang- nyfkrak asurak awf veen schip, verongelukt op zee, welks manschap kreten slaakte, schreeuwde, riep.7 In Smaradahana | wordt het banawa gespeld; het Ramayana, evenals de Hariwanca , heeft de dentale n. Het bewuste vers van ‘t Bharata-Yuddha laat zich dan 266 verklaren: de mijmerende Qalyawati zoekt haren verloren echt- genoot, als ware hij een Nakoda, op en, bereid om hem in den dood te volgen, treedt zij op een schild — dat zij voor een schip aanzag; — daaraan vertrouwt zij haar leven als schat toe, om maar te kunnen oversteken naar de verre kust. KATYAGAN. Katyd4gan, ook katyagan, in jongeren vorm kategan, welks beteekenis ik vroeger ! in *t midden moest laten, is de benaming die men aan een bepaald soort van hermitages gaf. De algemeene term patapan omvat, volgens den Tantu, fol. 18, vijf soorten: patapan kabeh, kadyd&na katyagan, papgajaran, pangubwanan, pangabétan, gurudeca.s Elders in hetzelfde werk wordt gezegd: ya ta ring gégér katyagan ngaran ing patapan Bhat&ra Guru »daarom heet de kluizenarij van Bh. G. de Hermitageberg. » Het woord is dus afgeleid van ty&ga in den zin, — niet van schenking —- maar van heremiet, iemand die de wereld verzaakt heeft, anders gezegd sannydsin. Dat in ’t Ske. 1 Aant. op W. sancaya bl. 185. 144 tyaga soms »wiwekipurushay een wijze, die 't ware oor- deel heeft» beteekent, weten we vooralsnog alleen door ’t ge- tuigenis van een Indisch woordenboek ; meer gewoon is daarvoor tyagin. Nu behoeft men niet eens de toevlucht te nemen tot tyiga = wiwekipurusha om de beteekenis die het woord in *t Kawi aangenomen heeft te verklaren. Want ‘tSkr. tapas wordt in *t Kawi ook gebruikt in den zin van tapasa, askeet, en niet enkel in dien van askese. Zoo kan het ook met tyfiga »verzaking der wereld» op Java gegaan zijn. Hoe het zij, in *t Kawi is tyaga zoowel een agens, dus wde wereld verzakende», als een actor ~iemand die de wereld verzaakt heeft.» Ken voorbeeld van ’t eerste is: tyaga tam bék nira »#hij nam zich dan voor de wereld te verzaken»; van het laatste: rinek nira ikang tyaga ~de heremiet werd door haar verstooten.» Beide zijn uit den Tantu. Het Javaansche qen ann ofschoon zeker wel hetzelfde woord , is aanmerkelijk in beteekenis afgeweken. In "t Skr. tyAga ligt het begrip zoowel van vin den steek laten, aan zijn lot over- laten, 7 als van onverschilligheid voor de wereld, voor lief en leed, voor banden des bloeds en der liefde. Licht kan zich hieruit het begrip ontwikkelen hetwelk in ’t Jav. woord opge- sloten ligt, dat van hardvochtige onverschilligheid waarmeé men iets toelaat, bijv. in deze woorden van den roerend schoonen brief im *t Brievenboek , No, 2: adorn aquanggedisogen aiqnfiqen apy uaaianin aaa iq Choa) sqm wa zon Siiog Eroanag cna on athe gag 00300 nh KANCIT. Behalve in str. 100 van den Wrtta-s. heb ik dit woord later aangetrofien in den Hariwanga, Tantu, e. a. Het betee- kent »na een poosje, weldray; zoo o. a. Tantu fol. 38: wkaiicit daténg ki Kabayan Panglayar -na een poosje kwam de Kabayan P.» 145 Het woord komt vaak voor in den Rangga Jawe, welks taal *t midden houdt tusschen Kawi en Nieuwjavaansch, en daarom met den term van Middeljavaansch zou kunnen aange- duid worden. Zoo wordt van een paar strijders gezegd: harok silih-p&ékul rangin, kaficit kacidran Gri-Jaya ka- tong; elders: kaiicit prapta hotusan 1 rajeng Tatar. Van den Rangga Lawe wordt gewag gemaakt in Friederich’s Voorloopig Verslag, bl. 21; omtrent den tijd der vervaardiging van dit werk wordt ons daar niets medegedeeld. Vermits in de gevechten die ’t hoofdbestanddeel van den, literarisch onbe- duidenden, roman uitmaken, het schietgeweer, bédil, eene zekere rol speelt, kan het boek niet wel védér 1500 geschreven zijn. Hen van de eigenaardigheden van ‘t dialekt is "t gebruik van den pun voor ‘t gewone Nieuwjav. di pun, gewestelijk ook thans nog de pun. — In ’t voorbijgaan zij opgemerkt dat de titel aan ‘t slot van ’t slechte Leidsche HS. heeft: i1t1 Panji Wijayakrama. De oorsprong van kaficit is nog niet opgespoord. Ik denk dat het eene verkorting is van ’t Skr. kaiicit kalam. Na- tuurlijk beteekent dit » gedurende een poos7, en niet »na een poos;” dit laatste kan slechts door den instrumentaal, ablatief of genitief uitgedrukt worden. Doch in ’t Javaansch, waar de onverbogen vorm van: een tijdsbepaling dient om aan te duiden wat in ‘t Skr. met behulp van den instrumentaal, enz. ge- schiedt, moest het gevoel voor de ware grammatische functie verloren gaan. Het tijdsverloop waarmeé of waarna iets plaats heeft wordt in ‘t Kawi en Javaansch uitgedrukt door eene be- paling van tijd zonder voorzetsel; ik verwiys hier slechts naar Roorda’s Jav. Gramm. § 5086. ANUNG. Gewoonlijk treedt anung in ’t Kawi op als betrekkelijk voornaamwoord (resp. hidwoord) van hoedanigheid. In zoo verre komt het overeen met het Grieksche oioc. In de oudere Ger- maansche talen is, zooals men weet, het woord waaruit ons welk voortgesproten is, een vragend en betrekkelijk voornaam- woord van hoedanigheid, maar in verloop van tijd heeft het dit karakter bijna geheel verloren en is het, als betrekkelijk onw. gelijk geworden aan die. Alleen in “t vragende welk man, 146 in tegenstelling van welke man, is een spoor der eigenlijke beteekenis overgebleven. Dezelfde geschiedenis heeft *t Fransche lequel gehad. Nu, ook in *t Kawi is anung meermalen geheel hetzelfde als kang, ikang, Jav. atiein Met een paar voorbeelden zal ik trachten mijne bedoeling nader toe te lichten. In *t Ramayana leest men: ) Sité sédéng-nya métu ngdni laras dulur - nya gandewa dibya ya tikA pinakaryyari - nya | yapwan handnung uméténg ya mayat ya caktya ya swamya sang Janakarajasuta tatan-len || D. 1. »Toen Sit& geboren werd, was zij vergezeld van een schietwapen, een alleruitnemendsten boog; dat was de nage- boorte. Indien er nu iemand te vinden was, in staat dien boog te spannen en aan te leggen, dan zou hij, en geen ander, de gemaal van Koning Janaka’s dochter worden.» Dat anung hier op eene hoedanigheid wijst, gevoelt men "t best, als men den betrekkelijken zin in een vragenden omzet. Aldus: »welk man,” en niet »welke man,» zal in staat wezen den boog te spannen.» Het antwoord zou luiden: alleen de zoodanige die” enz. of, zooals wij eok zeggen kunnen: valleen diegene welke.v Inderdaad laat zich anung gevoegelijk met wdiegene welkew vertolken in Kawi-Oorkonden I, 8, 11; X, 1, 7; ¢. e., terwijl het in XIV, a, 9 wel is waar in ‘t Nederlandsch met het bepalend lidwoord zou vertaald worden, maar in ‘t Javaansch met kang, en ook in ‘t Skr. met yah, schoon niet met yédrcah. Minder duidelijk, maar toch voelbaar is ’t hoedanigheids- begrip, in anung opgesloten, in eene andere strofe van ‘t Ramayana : sakweh nirang nrpati ta uméténg mayat ya sang RAama kewala anung tumikélakén ya || D. i. ~Al de vorsten konden den boog noch spannen noch aan- leggen; Rima was de eenigste die hem deed knakken.» Anung staat in dezelfde betrekking tot anu, als kang tot ka; en anu is ’t gewone beirekkelijk voornaamwoord van "t Sundaneesch. Het is een bekend verschijnsel, in allerlei talen, dat een en hetzelfde woord dienen kan als vragend, onbepaald en betrek- kelijk voornaamwoord. Het onbepaalde voornaamwoord anu is uit het Javaansch, enz. overbekend. Als vragend vmuw., en wel 147 van hoedanigheid, is anu over in *t Bisaya. De Arte van A. de Mentrida geeft hieromtrent volledige en duidelijke inlich- ting (bl. 138): w\.a diferencia que hay entre anano y ano es, que ano quiere decir, qué es eso etc., preguntando por la naturaleza de la cosa 6 la calidad de ella, 6 su ser; y se usa asi; ano nga tauo ito iton? Quien, 6 que persona es aquella? Esto es, si es hombre 6 muger, principal 6 timava, 6 esclavo, rico 6 pobre, etc.» Aan ano nga nu beantwoordt volkomen ’t Kawi anung, d. i. anu -+ ng, behoudens dat het als relatief optreedt. Ook in het Tagalsch is ano vragend voornw.; het beteekent wnwaty hetzelfde als *t oud- en nieuwjav. apa. Bijgevolg komt ano-mo itong tawo vwat is die.man van u; hoe bestaat u die man? v volkomen overeen met het Jav. aman “4 9 an3 ain Hy Om rwier uit te drukken verbindt het Bisaya si met dit ano, verkort fot no, juist gelijk het Kawi si voor apa voegt. Si-no is dus geheel analoog aan sy-apa, in 't Jav. verbasterd tot sapa. - Terwijl si de aanwijzer is van een persoon, is ndi, ndya het van eene plaats} zoowel van de plaats die iets in de ruimte, als van de plaats die iets in eene reeks inneemt. [n ’t eerste geval bezigen wij »waar’, in ’t laatste v»welke. Gelijk de persoonsaanwijzer si met het vragende anu verbonden wordt, zoo ook in ’t Kawi het plaatsaanwijzende ndi, ndya. Van daar ndy&nu, resp. ndy&nung. Behalve »waary en vwelke kan dit beteekenen 7 op welke wijzey, want ndi is ook » op welke wijzey ! Van ndyanung op plaatsbegrippen toegepast , herinner ik mij geen voorbeeld. Van de twee andere toepas- singen zijn de voorbeelden niet schaarsch. Met een paar hoop ik hier en thans te kunnen volstaan. In Smaradahana roept Rati over haren Kama treurende uit: toh ndy&nung phala ganjaran-ta pamalés nikang surayv, d.i. vik vraag u eens, weltke belooning hebben de goden u ter vergelding geschonken?» In Hariwanga spoort een held de besluitelooze vergadering aldus aan: ndy&nung ka- 1 Het begrip van ~wijzev heeft zich hier ontwikkeld uit dat. van »wegy; vgl. Duitsch keineswegs, enz.; ‘t Engelsche way; enz. | 148 sangcaya, lékas juga tangkata-nya-, d. i. » waarom nog geaarzeld? bij de hand maar! (of: gehandeld!), en laten we optrekken!* Met de beteekenis van »waarom» komt ndy&noung ook voor Wrtta-sajicaya str. 49. Het blijkt uit deze voorbeelden niet duidehjk of we anung hier als vragend dan wel als betrekkelijk voornw. op te vatten hebben. Daarentegen kan alleen de laatste opvatting, dunkt mij, toegelaten worden in deze zinsnede uit den Hariwanca: mmangk& pwapa tang anung enak& gati-ngku», dat naar de gewone constructie zou luiden: apa ta gati- ngku anung enaka ~welke wijze van handelen zal nu voor mij degene zijn die ‘t veiligst zal wezenP» Anu is m. i. synoniem met ya vhetgeeny of +ddty in Bhar. Yuddha 572. De verzen luiden: anu kdrana ni ngwang anghrét &dmbék ri hatur Calya bapa prasiddha sikshat | D. i. »De reden dat ik mijn gemoed bedwong was deze dat ik Calya volmaakt als eenen vader beschouwde.»* Geheel en al = Jav. an is anung in syap&nung usirén-ku vwie is het tot wien ik mijn toevlacht zal zoeken (Sutasoma.) ? SALAGA. Wanneer wij “t wdb. van Gericke i. v. sélaga opslaan, vernemen we dat het is: *KN. bloesemknop; het buitenste bekleedsel van een bloem.7 Raadplegen we nu verder het Hdw., dan zien we: *~asaaam of maaan Kw. z. v. a. cm Uy KN. het buitenste bekleedsel van een bloem.» De opgave van Gericke is onjuist; die in het Hdw. is het dus ook, maar in nog hoogere mate, dewijl ten onrechte ge- leerd wordt dat het woord in *t Kawi eene andere beteekenis zou hebben dan in de hedendaagsche taal. De zaak is, dat salaga of sélaga én voorheen én thans 7kelk 7 heteekent. Voor de oude taal strekke ten bewijze deze regel uit den Hari- wanca: »ngfinin kucup akucém alék twas i nghulun apinda kumudasalaga w#vroeger kromp mijn hart inéén , enz., den kelk der waterlelie gelijk.. — Bij gelegenheid dat / 149 in *t Smaradahana eene schoone beschreven wordt, heet het van haar o. a.: »pinghe ning waja kesisan lati katon kadi salaga kinémbangan mirah ~het wit harer tanden, welke de (geopende) lippen blootlieten, leek een kelk met bloembladen van robijo.» ! Wat de hedendaagsche beteekenis van ’t woord aangaat, zal het voldoende zijn hier eenige zinsneden aan te halen waarop de Heer Vreede mij opmerkzaam maakte, en wel uit de Ja- vaansche vertaling, door den translateur Wilkens, van Holle’s Vriend van den Landman, bl. 77: EA Ae AN 3m Maa 7 a0) \ at Ps GDh Het Hollandsch heeft, bl. 839; »Zoodra de kelk goed open is, neemt men een frissche gezonde mannelijke bloem en ver- zamelt door schudding het meelstof eerst onder in den kelk.v MONA. Zoo men bij ’t raadplegen der Jav. woordenboeken reeds bij zulke alledaagsche woorden als salaga op zijne hoede moet wezen, dan zal men dubbel omzichtigheid behoeven bij zooge- naamde met kw. gemerkte artikels. Ken waarschuwend voorbeeld levert yy) of qe» hetwelk volgens *t Hdb. in *t Kw: WZ. Ve &. “ “ » zou wezen. Ter bevestiging wordt er nog bij- gevoegd: /van yb a Nu wil het geval, dat mona lijn- recht het tegendeel is van muni, want het beteekent »het zwijgen.« Als zoodanig komt mona = Skr. mauna in ’t Ramayana voor, en ook in de nieuwe taal, namelijk in de groote Babad. Deel 1, bl. 153 behelst eenige zinsneden waarin gewaugd wordt van de sprekende gelijkenis van Dilah (alias Damar) op zijnen vader Bra-wijaya: au TORU LED pen any 1 Uit deze plaats en andere dergelijke moet men wel opmaken dat de thans heerschende mode om de tanden zwart te maken betrekkelijk jong is. 150° get 2 eg CUETO 0409 HA 0 Deze plaats zou op zich zelf al voldoende wezen om ons te leeren dat mona niet = muni is. Wat met gelijkenis »in zwijgen en spreken» be- doeld wordt, behoeft naauwelijks verdere toelichting ; men denkt daarbij aan de uitdrukking van ’t gelaat bij spreken of zwijgen. Ten overvloede zij hier uit dezelfde Babad, bl. 230, eene andere plaais aangehaald, die voor eenen commentaar op de eerste zou kunnen doorgaan. Daar staat: Tn genea renga eg eon (an aU3saNN aU chomy ORDO AANA) Gh Ae ‘| i Dinadin y bales emia bars ar x NS et yen Of dit mona ook nog in de dagelijksche omgangstaal in zwang is, weet ik niet. Dat doet ook niets ter zake. Ik ga zelfs verder, en beweer dat niemand het weet. Wie durft zich vermeten te zeggen dat hij alle woorden, die millioenen menschen in alle omstandigheden des levens uiten kunnen, vernomen heeft? Ook voegt het ons, Kuropeanen, niet, den Javanen te willen voorschrijven welke woorden zij te kiezen hebben, in spreken of schrijven. KABELGT. De hoofdtaak van den lexicograaph is te trachten van elk woord het juiste aequivalent te vinden, voor zoover zulks mogelijk is. Aan omschrijvingen, etymologién en andere ver- sierselen komt een ondergeschikte plaats toe. Onze Javaansche woordenboeken zijn, ik weet niet waarom, aile min of meer alkeerig er van, de Javaansche woorden met de Nederlandsche te vertalen, ze geven omschrijvingen, en, voor sommige mis- achion, zcer nuttige inlichtingen, waar de onkundige naar één enkel woordje Nederlandsch zoekt. Als ge wilt weten wat pakis is, leert ge wel de uiterst belangwekkende omstandigheid kennen dat het de naam van eene plant is waarvan de bladen als wroente gogeten worden,» maar dat het »vareny beteekent, het ecnigaste wat gij noodig hebt te weten — tenzij ge eene encyclopedia der kookkunst wilt schrijven — verneemt ge niet. Hue geheel anders, cenvoudiger en beter, en soms toch nog 151 uitvoeriger daarenboven, is dat in de woordenboekep van het Bataksch, Maleisch, Makassaarsch, Dayaksch, enz. Even als we door ’t zien van het merk KW. — ‘t baken, zou jk bijna zeggen — tot voorzichtigheid genoopt worden, zoo moeten we ook lange omschrijvingen wantrouwen. Ontwaren we bijv. dat k&éb&18t, volgens den Heer Jansz beteekent: wzijn ontlasting niet kunnen inhouden, zoodat het hem ont- loopt,” dan rijst twijfel bij ons op. Dat is te lang voor eene vertaling en wekt daarom wantrouwen, te meer nog, als men weet dat kabélét beteekent: bezwaard, gedrukt, in nood (van). Zoo bereids in *t Kawi; o. a. in den Tantu: kabélét ewéh ariwéd lari nira. Voorbeelden uit de nieuwere taal zijn er te kust en te keur. In Damar Wulan 309 treffen we aan kabélét ing manah wuyung, door leedgevoel gedrukt. Uit Djati-swara heb ik aangeteekeud: kabélét gumuyn, wkon zijn lachen niet laten, had lachnood. Kabélét nguyuh is natuurlijk /pisnood hebben» (Lakons),. en k. ngising (Kantjil HS.) of k. angising (Galagala) »kaknood hebben.» Kabélét ing branti, ook in laatstgenoemd gedicht, is vgekweld door minnepijn,» en kabélét tumbas sandang z. v. a vin de noodzakelijkheid van kleeren te moeten koopen ;” het zijn de woorden van een huisvader die tegen zijn zin ge- noodzaakt is groote uitgaven te doen. Het heeft dus al den schijn dat kabélét op zich zelf nooit te kennen geeft zijn ontlasting enz.7 en de Hollandsche woorden eene omschrijving zijn van k. ngising of nguyuh. Mocht het evenwel reeds op zich zelf den door Jansz opgegeven zin hebben, dan is het te verklaren als eene ellips, en te ver- gelijken met een Hollandsch »nood hebben.» DENTAYWAIJANA. Dit woord ontbreekt in *t Hdw., vermoedelijk tengevolge van een verzuim; immers het staat in de zamenspraken van Winter, II, 1 vg. Wat onder an Aeon OO OO AA) OM OO verstaan. ° 23 LC) Gr wordt, kan men daar uit de voorbeelden opmaken ; het is in gere- gelde volgorde opgeven naar den begin medeklinker der twee eerste lettergrepen, resp. naar den begin- en slotmedeklinker van een woord. Op die wijze zijn de Javaansche woordenboeken ingericht. 152. | Ook Winter, of liever zijne Javaansche autoriteit, geeft zelf de . Qa volgende verklaring van *t woord: an ash WU) @O mn eon akan ee 8 Nn) JD een ah ca. mag igaagey mnie . Dat kan men vertalen met vvolgens alphabetische orde,” al wordt het eigenaardige der volgorde door deze vertolking niet geheel uitgedrukt. Het woord is verbasterd uit het Skr. ddyantawyaiijana weerste en laatste medeklinker,» namelijk van een eenletter- grepig woord. In woordenlijsten wordt dan van meer letter- grepige woorden de beginmedeklinker der tweede lettergreep beschouwd als sluitconsonant der eerste. Op gelijke wijze als hier dy in d is overgegaan, is het gebeurd in tgs uit het Kawi yadyastun, dato. a. BY 543 en 607 aangetrofien wordt. Nog erger verbasterd dan aren uy em 0 Is de naam van een werk over euphonische regels, dat op Bali (Friederich ’ Voorl. Vers]. 9) o (ays cm en heet. Het is swarawyafjana #klinkers en medeklinkers. » PLUTA. Volgens “t Hdw. (i. v. an an) duidt deze term aan: #de zamentrekking van een tongtriller of halfklinker met een.vorigen medeklinker.» Dat lijkt zeer verdacht, want naar den Djati- swara is het een term voor eene gerekte lettergreep van drie Mora’s. De bepaling in dat boek gegeven, is: an Qo yn ani a . a0 OQ. . a amy awaom tr 1) AN HNAN WN HE HE) CUA) A em Nademaal deze bepaling volkomen juist is, want Skr. pluta ; ; - 4 , QI. is een andere naam van trimatra (hieruit (asm €8 (ty ndrie Mora’s bevattende,” is de opgave van ’t Hdw. verdacht. Het is de vraag of ooit in eenig Javaansch boek die ave- rechische opvatting van pluta voorkomt. Dat de ware zin er van niet onbekend is, biijkt uit de aangetogen plaats. 153 NGGANYA. Ngganya of ngganika !, ook wel ganya, is ’t Jav. " am qe , en volkomen synoniem met gan " a, niet enkel in zooverre dit laatste als voegwoord optreedt, maar ook daar waar het als zoogenaamd hulpwoord dienst doet. Bijv. in Hariwanga: (de Maan) erang ngganya sira’n tumona muka ning stri, »beschaamd er over dat zij ’t aangezicht der vrouwen zien zou,” d. i. te beschaamd om ’t gelaat der vrouwen te zien. Naauwverwant met het redengevende voegwoord is ‘t gevolg- trekkende. Dit laatste vertoont zich in: awédi dudutén i ryyak ngganyanpamrih angidudu (de mossel) vreesde — in den stroom getrokken te zullen worden, zoodat (of: wes- halve) zij haar best deed om weg te kruipen (?)” Daarentegen is het zoogen. hulpwoord in BY 314: ndandhakdra tigang tabéh nggan i suwe-nyAmrém katon hyang wulan wdaarop, in de derde stonde van den nacht, toen ze een poos geslapen hadden, vertoonde zich de Maan.» De regel in Writta-s 94: tarutarukan haiar ngganika tanduranya turi len jayanti majajar, laten zich, dunkt mij, aldus vertalen: het waren nieuw aangelegde ge- huchten, wier aanplantingen bestonden uit acacia’s en jayanti, In rijen staande.7 Het Jav. angam luidt in ’t Kawi apa ganya;_ bijv. ed in den Tantu: apa ganyd4suwe wat is de reden, hoe komt het dat hij draalt.” Kigenlijk zijn het dus twee woorden. De verhouding van ngganya, " ann " “4 , tot het gelijk- lnidende Krama van am am 3 9 ,) is alles behalve gemakkelijk te bepalen. Aan den eenen kant is het niet te miskennen dat de e van an am a) eene verfijning is der o van ‘t Ngoko tn gm 300) 5 anderzijds echter valt het ook in ’t oog dat in qa == ganya de e geen Krama-klinker is, maar ont- staan onder den invloed der 4 (y) in de volgende Jettergreep, 1 Vgl. Aant. op Wrtta-s. bl, 183. 4de Volgr. I, 11 154 evenals aun n mn zich ontwikkeld heeft uit raryyan. Het eenvoudigste ware te veronderstellen dat we twee in oorsprong verschillende woorden, ngga of nggan (ga of gan) en nggwan voor ons hebben, ‘die in verloop van tijd gelijk- luidend geworden zijn , en daarenboven in ééne opvatting synoniem. Toch schort ik mijn oordeel daarover op. Want de samen- hang in beteekenis en vorm tusschen don en de; ganna schijnt niet te loochenen. Hierbij komt dat het Skr. gati in: *t Kawi ook als hulpwoord gebezigd wordt in den zin van de, qeaeny het is trouwens in dat geval de vertaling van un qm vplaats.» Doch gati beteekent ook gang, dus “ane , en in dit laatste ligt wederom ’t begrip van doel, en het sluit zich dus weder aan bij don. Nog in ’t Javaansch 1s um eay meermalen vredeny bijv. in Babad I, 245: efnen ayer nies a(n ga. Ook = yy voorwerp waarop lets ge- richt is bijv. in Kantjil: Buguy unig yen), . PARIPTIH. In der tijd heeft Roorda de juiste opmerking gemaakt dat WG A ASN NH AY in den Pandu, bi. 189, de beteekenis heeft van een vheilzaam of krachtig behoedmiddel tegen onheilen.» Hij voegde er bij, dat hij het ook zoo aangetroffen had in een brief uit Salatiga 1. Wel mag het ons dus bevreemden dat in het jongere Handwoordenboek het goede vervangen is door eene ellenlange omschrijving, hetgeen altoos een kwaad voorteeken is. ‘Dat 06 on ANA op zich zelf niets anders beteekent dan vtalisman,y en evenmin iets met zekere lap te maken heeft als de woorden katoen of linnen, blijkt uit de plaatsen waar het woord voorkomt. Verbeeld u eens dat bijv. in Damar 1 Aanteek. Wajangverhalen, bl. 468, 158 | Wulan, 54], in de zinsnede ney cance 0038 0d A ON cl a Tahy de in ‘t Hdw. opgegeven beteekenis toegepast werd! Kortom, alles wat in *t Hdw. van iG EON ATE vermeld wordt, is te schrappen, behalve de woorden: /djimat of be- hoedmiddel tegen onheilen.» Eigenlijk is het vamulet ter af- wering ,“ d. i. in één woord: talisman. Er is een ander paripih, welks etymologische verwantschap met het vorige 1k noch loochenen noch volhouden wil, hetwelk in ’t Hdw. niet ter rechter plaats vermeld wordt. Ook zonder- ling genoeg, want de samensteller had het rel gevonden in de Wayang Pandu, bl. 116, waar we lezen: Hayes qgae uyalen ") ayaa AY eum eon ah a0 Hd eey aT Niet- tegenstaande de grondvorm dus volkomen goed bekend is, wordt hij in *t Wdb. niet vermeld, en heeft men te zoeken onder en Nay. Dit zou beteekenen: viemand ter neérzetten , tot be- daren brengen.” Nagenoeg hetzelfde wordt op gezag van *t Wdb. 