Brieven uit insulinde
De verschillende regenten kwamen aanrennen, wel is waar in Europeesche rijtuigen , maar met het gouden zonnescherm boven hun hoofd , en elk rijtuig omstuwd door een dertigtal schilderachtig gekleede volgelingen op paarden met vergulde dekken, veelal in den vorm van een paar groote vleugels, of met fluweelen kleeden met goud geborduurd, en met tuigen, die van goud en zilver schitterden. De regenten zelven hebben sinds eenige jaren een vastgesteld kostuum, dat werkelijk fraai is. Witte of zwarte broek met goud galon, daarover de bonte sarong, een wit vest met gouden knoopen en een zeer vlug open buisje, breed met goud geborduurd Het is even rijk alssierlijk, maar de Oostersche prachtliefde weet er nog heel wat bij te fantaseeren. Zoo draagt bijv. de regent van Bandoeng een breeden gordel van louter diamanten; schede en hecht van zijn kris zijn met diamanten bezet even als de gekroonde W op zijn hoed. Elk van zijn knoopen is een enkele groote steen en zijn horloge-ketting bestaat geheel uit briljanten. Wat de man voor afbraak waard is, zou alleen in Amsterdam uit te maken zijn. ledere regent wordt ook in huis steeds gevolgd door een volgelin^ met zijn stok, een paar met krissen, een voor zijn hoed , een voor zijn sigarenkoker , een voor den 331 gouden siridoos, een voor zeker meubel, dat bij de siri behoort , enz. Als gij dan rekent , dat er van die erg groote heeren vijf tegenwoordig waren, en talloos veel, die iets minder groot zijn, dan kunt gij u wel eenige pracht voor- stellen. In twee dichte drommen begaven wij ons naar de ge- lukkig zeer ruime achterzaal, waar de resident klaar stond om speechen aan te hooren en speechen af te steken. Ik denk wel, dat deze al gelijk waren aan de speechen bij andere gelegenheden , maar zij troffen ons weinig. daar twee van de vier in het Maleisch waren. Deze plechtigheid duurde zeer kort en alien klommen weer in de rijtuigen en in vluggen optocht ging het naar den aloen-aloen, het groote plein , dat voor geene regentswoning ontbreekt. Daar waren de gewone volksspelen, maar het bleek ons meer en meer, dat de Soendaneezen ware grappemakers zijn. Hier heerscht niet de plechtige stilte, die een inlandsch feest op Batavia kenmerkt, maar pret, luidruchtige pret. Wij vermaakten ons dan ook op den aloen-aloen tot aan het uur van de rijsttafel , en waren er ten vier ure al weder om het ringrijden der hoofden te zien. Alles, wat minder is dan een regent, zat te paard in de meest kleurige Weeding; korten satijnen broek, witte kousen en donkere baadjes, alles al weder met goud geborduurd. Van elk zat het gevolg ook te paard en reed het eerste; eerst later be- gonnen de hoofden zelven. Tot prijzen dienden katoenen lappen, zoowat een meter lang, de heerlijksten waren van die oranje zakdoeken met portretten van Hunne Majesteiten , nog van 1 April 72 afkomstig. Het steekspel der hoofden bestond uit twee aan twee op elkander inrijden en op el- kanders lansen slaan, dus minder gevaarlijk dan wel ver- velend, zoodat wij al spoedig het kleurige tafereel vaarwel zeiden om aan de snelvoedering in het hotel deel te nemen , waar ieder bewoner zicli in den rok te steken had , om het bal in het residentiehuis bij te wonen. Daar was ook weder 332 Europa en Azie vertegenwoordigd en ik was even wijs als Azie en danste alleen de Polonaise. Ik vermaakte mij door met niet minder dan drie regenten te whisten. Kunt gij u mij voorstellen" met drie van die diamantmijnen spelende om dubbeltjes en sprekende met monosyllaben en dan nog gruwelijk bang om een woord te gebruiken, dat niet in dat hooge gezelschap te pas kwam , want zelfs in ons keuken- maleisch zijn nog enkele woorden, die verschillen al naar den rang van den aangesprokenpersoon? Daar verschillende regenten ook hunne vrouwen medegebracht hadden, waren er al weer meer diamanten dan in den morgen. Er werd natuurlijk getoast, er werden eenige liederen gezongen en alles werd met de noodige vaderlandslievende attentie aan- gehoord. Het feest duurde tot laat in den nacht; men houdt in Indie niet van korte feestvreugde. Gheribon, 18 Mei. Den 15den zijn wij van Bandoeng naar Soemedang ver- trokken. De weg is schoon, docb biedt geene opmerkelijke punten aan, Soemedang is echter een lief plaatsje maar buitensporig lang; de plaatsen in bet binnenland gelijken meest op eene soort slang, waarvan de groote weg de ruggegraat is. Met den assistent-resident hadden wij op Bandoeng reeds kennis gemaakt ; wij sleten dus den avond ten zijnen huize, maar brachten ook een bezoek aan den regent. Deze joviale oude beer is een groote drinker ten spijt van Mohammed en ontvangt gaarne Europeanen, wat zijn kollega van Bandoeng eene bezoeking des hemels vindt. Wij vonden er ook den dikken regent van Soekapoera, een mijner whistpartners van den 12den, die mij een lief staaltje van zijne ijdelheid gaf. Bij bet heengaan vroeg hij ttuisterend aan den assistent-resident, of hij mij zijn portret zou durven geven, en zoo bezit ik eene slechte photogra- phie , waarop de dikkerd eigenhandig zijn naam geschreven heeft, niet het minst zijne titels. 333 Den volgenden dag trokken wij hierheen. Het eerste derde gedeelte van den weg daalt zeer sterk, maar dan is men plotseling in de meest platte vlakte en rent tot Gheribon door. Maar de laatste blik van het gebergte naar beneden was wonderschoon. Voor ons lag de vlakte van Indramajoe, die wel geheel uit bosch schijnt te bestaan, ten minste van de hoogte uit ziet men niets dan eene golvende zee van donkergroene boomtoppen en daar achter ver aan den horizont de blauwe Java-zee, die haast met het blauvv van den hemel ineensmelt. In de vlakte aangekomen viel het ons tegen, dat de weg de duistere wooden op zijde laat liggen; gelukkig zijn er toch boomen ter weerszijde, want het is hier onzinnig warm. Een onaangenaam grapje op den weg is het overtrekken van twee groote rivieren. Wadende koelies trokken onzen wagen door de eerste, met meer geschreeuw dan vlugheid. De tweede, die de beide residentien vaneen scheidt, heeft op de plaats van overgang zulke ondiepten gekregen, dat de vlotten eerst een heel eind stroom afwaarts kunnen varen. Het veer is dus verlegd , maar de weg niet - - echt Indisch - - zoodat men, door koelies getrokken, een kwartier door den modder ploetert, dan het vlot opgetrokken wordt en eindelijk weer door koelies tegen den hoogen oever op. Ruim een uur tijdverlies, wat men op een weg van negen uur best zou kunnen missen. Daarna rolden wij op een effen weg voort, toen de koetsier met behulp van de koelies en eenige voor- bijgangers van de paarden gedaan had gekregen, dat zij den stal verlieten. Ik gebruik hier voor mi]ne waarnemingen eene tent op den aloen-aloen, die voor de feesten van den 12den Mei gediend heeft en die op mijn verzoek is blijven staan. 21 Mei. De warmte is hier werkelijk verbazend, Gheribon ligt dan ook onmiddelijk aan het zeestrand. De societeit wordt 334 zelfs aan de achterzijde door de zee bespoeld , zoodat men wel verwacht, dat er eerstdaags eens een kaaiman zal komen biljarten. -De loods op den aloen-aloen doet mij dus goede diensten, maar er komen meer kijkers, dan mij lief is. Den allereersten dag kwam de djaksa (inlandsche officier van justitie) om een praatje te maken. Ik dacht den man af te schrikken door te zeggen , dat ik geen Maleisch versta , maar toen begon hij waarachtig in het Hollandsch, en in goed Hollandsch. Toen zat er niets anders op dan hern weg te sturen, en dat gebeurde ook. Het mooiste is, dat de resident, die hier al acht jaren is, niet wist, dat de djaksa Hollandsch verstaat; zoo gesloten zijn de inlanders. Later kwam de regent zelf. Ik had den gouden pajong niet opgemerkt en liet den man eenvoudig staan, eene be- handeling, waaraan regenten niet gewend zijn. Mijn jongen was dan ook verstijfd van schrik en vertelde den regent, dat ik geen Maleisch ken , waarop deze mij met een ge- nadig glimlachje vergiffenis schonk , en goddank ! ook weer verdween. Geheel Gheribon verheugt zich in het voorval met den regent, want hij is wegens zijne trotschheid zeer gehaat. En den volgenden dag kwam zelfs de sultan, maar die was wijzer en bleef op een afstand. Let wrel op de gradatie: hoe hooger rang, hoe meer terughoudendheid , want de regent had mij al niet aangesproken , wat de djaksa wel gedaan had. Maar het allerbeste was de wedono, die mij gisteren kwam vragen om zijn portret te maken: hij had mij voor photograaf aangezien. Het spijt mij zeer, dat ik den man niet een uur heb laten poseeren , op een been bijvoorbeeld en hem naderhand gezegd, dat ik hem de photographic wel sturen zoude. Verwonder u niet over dien sultan; er zijn er hier zelfs twee, maar beiden afgeschaft. De eene is een dweepziek Mohammedaan , die bijna zijn kraton niet verlaat ; de andere is zeer geSmancipeerd , hij heeft een Hollandsch gouverneur voor zijn kinderen en legt met zijne vier echtgenooten be- 335 zoeken af bij den resident. Er is een tijd geweest , dat hier vier regeerende sultans waren ; ik verbeeld mij , dat twee afgeschafte wel zoo kalm is. Een andermaal waren het de pradjoerits , die mij kwamen hinderen. Op elke hoofdplaats is een veertigtal van die bruine vaderlands-verdedigers - - volkomen nuttelooze orne- menten. Dezen moesten exerceeren en om zich goed te laten bewonderen , kwamen zij zoo dicht mogelijk in mijne bimrt Zulk een aantal geweren deed mijne magneetnaalden zulke aardige bokkesprongen maken, dat ik in wanhoop moest eindigen, terwijl ik een briefje aan den resident schreef om hem te verzoeken , aan de lui een ander tooneel voor hunne dapperheid aan te wijzen. 24 Mei. Wij hebben een paar toertjes gedaan ; een daarvan naar een vorstelijken grafheuvel. Eene kleine hoogte, die plot- seling uit de aangeslibde vlakte oprijst en die een schoon gezicht aanbiedt over rijstvelden, aan de eene zijde be- grensd door de zee, aan de andere natuurlijk door kegel- vormige bergen. De graven bieden niets bijzonders aan; ik betwijfel zelfs, of wij die der sultans wel gezien hebben. Het tweede toertje was naar een gewezen lustslot van een gewezen sultan. Midden in het water, dat niets meer is dan een modderpoel, bezaaid met prachtige lotusbloemen , ligt dit kleine staaltje van Indischen bouwtrant; allerlei kunstmatige eilandjes en rotsjes door tal van miniatuur- bruggen verbonden en eigenlijk hestaande uit allerlei kamers en gangetjes, die voor zeer dunne sultans wel een koel verblijf moeten hebben aangeboden. Tusschen den kunst- matigen druipsteen kijken hier en daar de allerliefste pro- dukten van Hindoe-architektuur in baksteen uit, maar het is minder karakteristiek , dat een paar kamertjes met Delftsche tegels bezet zijn. Dan weer een bamboezen brug- getje over en we zijn in eens op een klein plateau van- 336 waar wij weder den achtergrond van bergen te zien krijgen , gloeiend verlicht door de avondzon en zich spiegelend in het water tusschen de lotusbloemen. Het moet den sultan wel aangenaam zijn, dat juist die heilige bloemen het ver- vallen tooneel zijner vroegere grootheid zoo kwistig ver- sieren. Hoeveel grootheden heeft Java's bodem al niet zien vervallen? Bij het heengaan heft een troep brutale jongens eene belasting in centen van de kijkers. Deze wordt zelfs vrij ruw ingevorderd, maar gelukkig waren wij gewaar- schuwd en hadden een grooten zak met centen medegenomen. Een heel eind liep de heele bende nog mede , toen de centen al lang op waren. Niet lang geleden is hier een Engelsch- man stuk gescheurd. Deze was niet op de hoogte van het feest en begon met dubbeltjes en kwartjes, maar hij was bij den duivel te biecht, want op die wijze strekle zijn portemonnaie niet lang; zelfs de rijksdaalders gingen er aan, maar er waren nog honderd jongens onvoorzien en die waren , door het zien van dat groote geld , zoo dronken , dat zij den arme letterlijk vaneen scheurden, die als een bedelaar gekleed, woedend thuis kwam. Slechts eene mouw van zijn jas was nog voofhanden en de panden had hij op het slag veld gelaten. Wij hebben ook een apenkolonie bezocht , die echter niet de beroemdste van Java is. In de bouwvallen van een tempel huizen die dieren in menigte en worden in hooge eere gehouden. Want de Javanen, ofschoon tot den Islam bekeerd, zijn nog lang niet zeker, of de zielen van hun afgestorven voorouders niet in die apen zitlen - - vorsten- zielen niet, die kruipen intijgers; van den tijger sprekende , wordt dan ook altijd het woord toewan bij diens naarn ge- voegd, even als bij Allah. Reeds zoodra zij de bezoekers bespeuren, geven de slimme apen luide hunne goedkeuring te kennen , maar , als de pisang voor den dag komt , dalen zij van alle zijden naar beneden en weldra zijn wij van apen omringd. Klein en groot dartelt door elkander, moe- 337 ders met kinderen aan de borst springen zelfs lustig mee. Maar niemand eet nog, behalve een enkele oude heer, die een centraal punt uitgekozen heeft en gevoelige straffen uitdeelt, aan al wie zoo driest is, een stukje weg te kapen, eer hij zelf geheel en al verzadigd is. Dit duurt vrij lang, maar , als hij eindelijk dreigt te stikken en zijn wangzakken volgepropt zijn, neemt hij nog in elke hand een stuk en retireert langzaam , gelijk zijn rang en leeftijd medebrengen , naar een oud stuk muur. Van dit verheven standpunt uit ziet hij verder genadig toe , hoe de anderen om de grootste stukken kibbelen. Het is zulk een gewoel, dat het mij werkelijk niets verwonderen zou, als het waar was, dat in die apelichamen de zielen zitten van zulk eene bende jongens als bij het waterkasteel naar onze centen grabbelden. TEGAL, 26 Mei. Welkom op Java! Kort na Cheribon, dat zelf reeds half Javaansch , half Soendaneesch is , passeerden wij een riviertje, dat gewoonlijk als de grensscheiding tusschen de beide be- volkingen wordt aangenomen. Voor den nieuweling klinkt het vrij zonderling , als men hem op Batavia vraagt : c- ga je ook naar Java ? », terwijl hij er al meent te zijn. Terwijl wij toch het geheele eiland Java noemen , wordt hier slechts dat gedeelte zoo geheeten, dat werkelijk door Javanen be- woond wordt. De reis hierheen deden wij in den nacht , denkende dat dit in den maneschijn en in de koelte niet onaangenaam zou zijn. Het viel niet mede , want aan elk station duurde het lang eer koetsier en paarden er in toestemden om wakker te worden, zoodat wij eerst ten half vier hier waren, wat minstens een paar uur te laat was. Niettegenstaande een telegram , moesten wij alles opkloppen in een infaam hotel , vuil, vervallen, niet waterdicht, wat bij de zondvloeden, die wij hier dagelijks hebben , zijne schaduwzijde heeft. Het eten is nog slechter dan het huis. Tegal schijnt verder een zeer vervelend plaatsje te zijn. PEKALONGAN, 28 Mei. Werkelijk hebben wij onze virile spelonken op Tegal ver- laten zonder in onze bedden verdronken te zijn; heden stapten wij juist in het rijtuig, terwijl drie misdadigers uit de gevangenis stapten om opgehangen te worden. De weg hierheen is niet treffend , maar het eerste gedeelte toch schil- derachtig. Daar loopt de weg zeer dicht langs het zeestrand en daar het Noorder strand van Java steeds aan het aan- slibben is, (ik geloof eigenlijk dat het steeds rijst) zoo heeft men die eigenaardige soort van landschap , waar land en water bijna niet gescheiden zijn. Overal kleine eilandjes, dichte groepen van struiken , die in het water schijnen te staan , of kleine plekjes bebouwd land , en op den achtergrond de beweeglijke zee, door smalle strooken groen vankalme, effene plassen afgescheiden. De zon stond nog laag , het groen keerde ons de schaduwzijde toe , maar de watervlakte was geheel verzilverd en bevolkt met geheele zwermen van watervogels , van de meest alledaagsche eenden af , tot de meest uitheemsch gekleurde steltloopers toe. Aan de andere zijde van den weg glijdt de blik over eindelooze rijstvelden tot. daar, waar in de verte de bergen flauw zichtbaar zijn. De rijst is juist rijp en dus ziet men de bevolking van mijlen in den omtrek , mannen , vrouwen en kinderen , ieder met hun eigenaardige mesje gewapend, vroolijk langs den weg stappen, terwijl andere groepen in de groene velden reeds aan het snijden zijn. Een van die landelijke tooneelen, volstrekt niet trotsch, maar waartoe slechts eene stemming zonder buikpijn behoort, om er volop van te genieten, Het h6tel is niet kwaad, maar wordt onveilig gemaakt door een Engelschman. Men zegt, dat hij heel veel geld heeft, maar zeker is het, dat hij een rond gezicht bezit met gladde haren er dicht aan gedrukt en een paar varkens- 339 oogjes er in, en dat hij zich amuseert met reeds zes weken hier te zitten, nauwelijks een uitstapje te doen en den mond niet te openen, dan ora te eten en te geeuwen. Men heeft ons reeds bang gemaakt, dat hij met ons naar het Dieng-plateau wil gaan en onze weigering was al klaarge- maakt, maar gelukkig heeft hij ons die bespaard. DIENG, 2 Juni. Buiten regent het op zijn Indisch en wij zitten bij den haard , waarin een groot vuur ligt , warmen grog te drinken. Als gij er soms aan twijtelen mocht, wij zijn nog op Java, maar zes duizend voet hoog. De weg van Pekalongan naar Semarang, dien wij gedurende eenige posten hielden, ging vroeger langs het zeestrand. Doch ditis zoo moerassig, dat paarden noch menschen het er konden uithouden, en de weg is thans een weinig landwaarts in over hooger terrein gebracht. Herhaaldelijk maakten wij gebruik van het langzame maar zekere vervoermiddel , dat karbouw heet. Dicht bij de grens van Semarang gaat een weg naar het Zuiden, die zoogenaamd berijdbaar is tot Limpoeng. Kort voor het doel bleven wij radikaal steken en eerst met be- hulp van al de voorbij gangers en met beuken op de arme paarden legden wij in drie kwartier de drie minuten af, die ons nog van een recht vriendelijken kontroleur scheidden , die hier eenzaam woont. Deze heeft de reis schitterend voor ons in orde gemaakt — ingepikt zegt men in Indie. Omstreeks half drie stegen wij te paard met als eere- wacht den assistent-wedono en dien van eene volgende plaats , die ons afgehaald heeft. Voeg daarbij , dat in iedere kam- pong , die wij doortrekken , de bruine burgemeester aan den weg op zijne hurken zit en zoodra wij voorbij zijn te paard stijgt, om gedurende een uurtje den stoet te volgen. Bij ieder paard is weder minstens een geleider te voet, zoodat het een geheele bende wordt. Heden telde ik eens achter mij dertig ruiters en nog veel meer voetgangers in eene m niet onaardige karavaan; wij betreuren alleen, dat wij met de lui niet meer spreken kunnen. Zoo reizen op Java twee jongens als wij zijn, wanneer de resident slechts de goed- heid gehad heeft, een enkel brief je te schrijven om u aan te bevelen. Het is natuurlijk volstrekt niet goed te keuren, dat al die landsambtenaren zoo uit hunne bezigheden loopen , en de regeering moedigt dan ook die overdreven eerbe- wijzingen volstrekt niet aan. Integendeel, voor ambtenaren van zeer hoogen rang is een geleide vastgesteld , dat geen vierde gedeelte bedraagt van wat ik bier altijd achter mij beb. Maar de hoofden zijn bet van oudsber zoo gewend en zouden meenen, aan bun plicht te kort te doen, wanneer zij niet verder gingen dan de wensch der regeering. En ik zal de laatste zijn, om mij te beklagen, want zulk een groot gevolg is heel aardig en maakt den rit bijzonder vroolijk. Wij overnachtten in de bamboezen woning van bet boofd dat ons te Limpoeng had afgehaald , en heden morgen zaten wij al vroeg te paard met onzen langen nasleep, om een weg af te leggen, zoo steil, als wij er nog geen gehad hebben. Daar deze bovendien uit harde, gladde klei be- staat, door den regen glibberig gemaakt, had ik werkelijk medelijden met onze paarden. Dieper en dieper drongen wij in het gebergte door , hooger en hooger stegen wij , totdat op eens eene groote vlakte voor ons lag, van alle zijden door bergwanden ingesloten. Want ook het Dieng- plateau is een oude krater, maar met eene middellijn van bijna een uur gaans. Het is onmogelijk zich eene voorstelling te vormen van de vuurkolommen , die daaruit vroeger om- hoog gestegen zijn. Thans is die krater opgevuld door eene moerassige vlakte. De gang is bij alle vulkanen nagenoeg dezelfde. Wanneer de werking begint te verminderen , wordt de krater meestal tot een meer, dat langzamerhand den trechter met detritus vult. Wanneer door de een of andere reden een gedeelte van den kratermuur verdwijnt, loopt 841 het meer af en er ontstaat eene vlakte. Intusschen heeft de vulkanische werking niet opgehouden, maar kleinere kraters hebben zich gevormd, aanvankelijk in het cen- trum van den grooten, later op andere punten en dan eerst vormt zich het centrale meer. Zoo staan ook hier op den zeer hoogen kraterwand drie nog thans werkzame vulkanen en op het plateau zelf zijn zwavelmeren, Geysers en allerlei vulkanische aardigheden in overvloed; maar er is nog veel meer te bewonderen. Die koude, afgelegen plaats, die vijf eeuwen geleden al even moerassig schijnt geweest te zijn als nu - getuige een zeer merkwaardig draineer-kanaal , dat onder den kraterwand doorloopt — hebben, waarschijnlijk in de veertiende eeuw, de Siwa- priesters tot heiligdom uitgekozen , waarvan tallooze tempels overgebleven zijn. Ik vraag alien geologen en oudheidkun- digen om vergiffenis, indien ik bokken maak; om het Dieng-plateau goed te waardeeren zouden jaren van studie noodig zijn. Weinige plekken van den aardbodem zijn zoo belangwekkend. Eerst in onze eeuw is deze plaats weder ontdekt, want de wetenschap, dat hier lets anders te vinden was dan on- doordringbare bosschen, was bij de inlanders geheel ver- loren gegaan, Waarschijnlijk zullen zij, die den Islam in- voerden, het bezoeken van die heilige plaats wel niet aan- gemoedigd hebben. Maar is de geheele bevolking van deze vlakte door het zwaard uitgeroeid, of misschien door uit- barstingen of ziekten te gronde gegaan, of werd de plaats later eerst verlaten? Deze raadselen zullen wel nooit wor- den opgelost, maar zeker is het, dat hier eene geheele beschaving verdwenen is, en van de dragers daarvan is geen spoor overgebleven. Zoo heeft de krachtige natuur weer alles met haar plantenkleed overwoekerd en had nie- mand eenig besef van de architektonische rijkdommen, die in en onder het woud verborgen waren. Junghuhn moet er de ontdekker van genoernd worden. Met een natuur- 342 wetenschappelijk doel hier zijnde , vond hij de eerste sporen van al die tempels en later heeft men het woud geveld en de heerlijkste overblijfselen der Indische bouwkunst aan den dag gebracht. Geheele groepen van tempels vindt men hier bijeen, waarvan een paar nog bijna onbeschadigd zijn. Ik wil trachten u alles te beschrijven in de volgorde , waarin wij het bezochten. Dadelijk na onze aankomst, ongeveer op den middag, bezochten wij de grootste tempelgroep, die dicht bij de pasangrahan ligt. Het zijn zes steenen platformen, lang- werpig vierkant en met muurtjes omringd. Op elk daarvan hebben twaalf kleine tempeltjes gestaan in drie rijen; de vier van de middelste rij zijn iets grooter dan de anderen. Slechts zeven van de twee en zeventig zijn nog in min of meer geschonden toestand voorhanden ; van de overigen is niets meer te zien. Aardbevingen en de wortels van boo- men, die er later in en op gegroeid zijn, kunnen deze vernieling voldoende verklaren , en menschenhanden hebben er ook het hunne toe bijgedragen. Men vindt hier bruggen , huizen en wegen van gebeeldhouwde steenen bijeengelapt. Bovendien is de vraag, of het geheel ooit afgebouwd is geworden, en, helaas! is voor alles eene broze steen van vulkanischen oorsprong gebruikt, die sterk aan verweren en afbrokkelen onderhevig is. Stel u overigens niets voor, dat ook maar eenigermate met het gangbare begrip van tempel overeenkomt. De gebouwtjes zijn zoo klein, dat er, v66r de nooit ontbrekende offertafel, slechts voor drie of vier menschen plaats is en de zeer kleine deur is de eenige opening. Wanneer er ook nog beelden in gestaan hebben, kan er dus hoogstens plaats geweest zijn voor een of twee dienstdoende priesters en de menigte moet, als die al toe- gelaten werd, buiten gestaan hebben J). 1) SlechU in een tempel op Java, den Mendoet, zijn beelden gevonden, drie prachtige, zittende figuren. Deze tempel lag geheel ouder een heuvel bedolven, toen 343 Van de tempels van deze groep is er niet een geheel kompleet. Van de vele anderen , die hier verstrooid liggen , is er echter een bijna geheel ongeschonden , en daaraan konden wij zien , hoe wonderschoon deze gebouwtjes eens geweest zijn. Het grondvlak is steeds hetzelfde : een vierkant , doch op het midden van elke zijde daarvan springt de muur vooruit, zoodat groote muurvlakten met zeer veel smaak vermeden zijn. Aan de zijde, waar de ingang is, komt bovendien een portiek nogmaals verder vooruit. Het geheel is van steen, ook het dak. Nu was de eigenlijke gewelf bouw bij de Hindoes onbekend. Om het dak te vormen grijpt elke steen over dien van de vorige laag heen; zoodoende naderen, als het ware, de wanden van alle zijden langzaam tot elkander, zoodat het inwendige op een steenen domper gelijkt. Het dak wordt daardoor van buiten gezien eene verbazend groote pyramide, twee- of driemalen zoo hoog als het eigenlijke gebouw. Geloof daarom niet, dat het geheel gedrukt is: het dak is daarvoor veel te sierlijk ingedeeld en bewerkt. De vooruitspringende gedeelten van de muurvlakken teekenen zich ook op het dak tot aan de uiterste spits af en zijn even als de middelste pyramide met een sierlijk peervormig orne- ment bekroond. Het geheele dak krijgt daardoor het aanzien van vijf in elkander gebouwde pyramiden, waarvan de mid- delste de grootste is. De geheele bedekking is verder van zeer sierlijk snijwerk voorzien, waarvan de vertikale lijnen het meest spreken , zoodat het geheel , wel verre van zwaar te zijn een hoogst lossen en luchtigen indruk maakt. Ook de ornementiek strijdt tegen onze aangenomen be- grippen. Hier is aan de dragende deelen eene weelde van zeer fijn ornement aangebracht, terwijl de ondergeschikte hij ontdekt ~werd. Het is dus zeer waarschijnlijk, dat het Mohammedanisme, dat geene beelden toelaat , dtzen overal vernield heeft en dat die van den Mendoet slechta tot ons gekoinen zijn door de gelukkige omstandigheid , dat zij zoo goed verstopt waren. Ik moot hier echter bijvoegen, dat men duizenden beelden buiten aan de tempels viiidt, die niet vernield zijn, of slechts ten deele. 344 muurvlakten juist minder versierd zijn. En toch maakt het een wonderlijk bevredigenden indruk. Dit zal wel zijn , omdat met veel takt de hoofdlijnen altijd goed aangegeven zijn en onafgebroken doorloopen. Bovendien is het ornement, dat aan die deelen aangebracht is , altijd eenvormig en rustig, terwijl meer gekrulde versierselen slechts daar aangebracht zijn, waar niets te dragen valt, maar waar zij alleen de schoonheid dienen. Wat zwaar moet zijn, is zwaar, wat alleen tot versiering dient, is ook ongeloofelijk sierlijk; ook de wandvlakten zijn nog door fraai bewerkte nissen afge- wisseld. Het is opvallend, dat het inwendige volstrekt niet versierd is, maar volmaakt kaal. De techniek is niet minder te bewonderen dan het artistieke gevoel, dat uit deze tempels spreekt. Er moet reeds niet weinig ervaring toe behooren, om te weten hoe zwaar de muren moeten zijn om die vervaarlijke steenenbedekking te dragen , en uitgeweken muren zag ik nergens. Aan de onderzijde zijn zij dan ook versterkt door een basement van zeer goede werking, dat met de drie of vier treden, die het geheele gebouw omgeven , den obeliskachtigen indruk nog verhoogt. Maar ook de aaneenvoeging der steenen is merkwaardig , want cement is hier nergens gebruikt. De steenen toch zijn verbonden door zwaluwstaarten en tanden, zoo fijn bewerkt, dat geen timmerman ze verbeteren zou. Bij het lijstwerk heeft het mij getrofTen , dat de meeste profielen onveranderd bij de Grieken voorkomen. Dezen hebben ook den gewelf- bouw geen stap verder gebracht. Na de rijsttafel weer op weg , eerst bezochten we een groot smaragdgroen meer en in de onmiddelijke nabijheid een wit, opbruisend zwavelmeer. Tusschen die beiden ligt een rots , misschien wel het alleropmerkelijkste van het ge- heele Dieng-plateau en misschien wel het eenige, dat over de geschiedenis er van eenig licht kan verspreiden. Eene loodrechte granietvlakte is glad behouwen en beschilderd met eenige letterteekens , die nog niemand heel't kunnen 345 lezen ; ja, het is nog onbekend tot welk alphabet zij behooren. Helaas! zijn het slechts enkele figuren, zoodat het niet te verwachten is, dat zij ons veel zullen leeren. Maar toch van welke raadsels staat hier niet misschien de oplossing, van welke geweldige omwenteling zijn deze weinige teekens misschien niet het eenige monument ? Met welke stof deze zwarte letters geschreven zijn is op zich zelf reeds een raadsel. Welk praeparaat is in staat om , gelijk dit , in het graniet door te dringen , en vier of vijf eeuwen aan de invloeden van het Indische klimaat weerstand te bieden ? Aan bedrog valt niet te denken; reeds bij zijn eerste bezoek ontdekte Jimghuhn dezen steen. Een kwartiertje van dit punt verwijderd staat de grootste en schoonste tempel, die hoofdzakelijk voor mijne boven- staande beschrijving gediend heeft. De weelde van beeld- houwwerk is hier dan ook tot het uiterste gedreven. Beelden, dieren , bladeren, alles is hier onbegrijpelijk fijn in steen uit- gehouwen. Weder eenige minuten verder is een poel , twintig of dertig stappen in omtrek. Jk kan deze schatting gerust geven, want niemand zal lust gevoelen om mij te kontro- leeren. Het zwarte water toch kookt en bruist , zoodat het giftige vocht tot op meters afstand in het rond uitgeworpen wordt, en de verstikkende zwaveldampen doen u op nog veel grooteren afstand halt houden. Op een punt wordt de vuile massa tot op meer dan manshoogte in de lucht ge- slingerd, als een berg van kokenden modder. En niet ver daar van daan is een tweede Geyser, die tot afwisseling krijtwit is. Links en rechts van den weg zijn overal gaten, waaruit een onheilspellend gebrom omhoog stijgt, of waar kokende zwavelbronnen opborrelen. Welk een kontrast , die fijn bewerkte tempel en zulk een tooneel van dood en vernieling niet vijfhonderd meters van elkander verwijderd ! Hoe is het toch ooit in het menschelijk brein opgekomen , om op zulk een punt zich te vestigen, laat staan zulke kunstgewrochten te scheppen ? Of is misschien de vulka- 346 nische werking weder heviger geworden , nadat deze tempels gebouwd werden ? Ik wenschte, dat gij de verbaasde gezichten onzer jongens gezien hadt, toen wij een kleine hoogle be- stegen hadden, en die kolom van kokend slijk onzen blik trof. Schrik en verbazing , angst en bewondering , alles was op de bruine Ironies te lezen , maar voornamelijk angst, en ik geloof, dat wij zelven ook ernstig waren. Ik stelde aan de heeren een bad voor, doch zij bedankten met een gebaar van afgrijzen. Al die merkwaardigheden deden onze wandeling een paar uren duren en wij kwamen drijfnat thuis ; maar voor zulk een genot is die prijs niet te hoog ; de Dieng alleen is de reis naar Java waard. Want vergeet niet, dat dit alles op een plateau ligt, dat eenmaal een enkele krater geweest is en er is nog veel, dat wij niet gezien hebben. De tempels zijn hier bij het mud ; wij hebben er nog een paar zeer groote links laten liggen. Maar ook zagen wij het groote gemetselde kanaal niet , dat voor de geheele vlakte tot af- watering dient , evenmin als een reusachtige trap , die over den kraterwand heen naar buiten voert. Wij zullen , helaas ! geen tijd hebben om hier alles te zien en het klimaat lokt niet tot een lang verblijf uit; het is even koud als vochtig. Des nachts bereikt de temperatuur bijna het vriespunt en over dag heeft men slechts de keus tusschen mist enregen. Men zegt mij , dat dit alle dagen zoo is. 3 Juni. Niettegenstaande de hevige koude was de nacht dragelijk , ten minste voor ons, maar onze arme jongens deden van morgen niets dan rillen en klappertanden. Reeds vroeg zaten wij weder te paard en bereikten omstreeks tien uur Batoer , eene kampong westwaarts van het Dieng-plateau en even als dit in de residentie Bagelen gelegen. Waarvoor men ons deze reis liet doen, begrepen wij volstrekt niet, want behalve schoone uitzichten , die wij wegens den mist op 347 goed geloof moesten aannemen , bemerkten wij noch te Batoer, noch op den weg daarheen lets bijzonders. Toen wij echter , na in een half uurtje bij den wedono van Batoer heel wat thee verdelgd te hebben langs denzelfden weg terugkeerden , bleek het, dat aan de noordzijde eene reeks merkwaardige kraters ligt , waarvan wij eerst bijna niets bemerkt hadden. Op den afstand van twee uren bezochten wij er niet minder dan vier, waaronder een zeer groote. En hoeveel liggen er nog niet in de onmiddellijke nabijheid , die wij niet bezochten, want het land gelijkthier eene zeef, waarvan de kraters de gaten zijn. Zij liggen vaak zoo dicht bij elkander, dat twee er van een wand gemeen hebben. Eerst bezochten wij een van die stille, groengekleurde vulkanische meren, die nauwelijks meer doen denken aan de beroeringen, die voorafgegaan zijn. Diep lag het be- neden ons , maar met zulke steile wanden , dat het zelfs wel geen gems in zou vallen, om naar den oever af te dalen. Die wanden zijn geheel begroeid met reusachtige varens en met eene soort balsamine met groote violette bloemen, die op Java overal welig tiert, waar het maar niet al te warm is. In den tweeden krater konden wij tot aan den oever afdalen; hier is weder eene witte poel met in het midden een hoogen Geyser. De derde is zeer diep en geheel uitgeraasd. De modderpoel, die hier den bodem uitmaakt, stoot genoeg koolzuur uit, om dieren, die laag bij den grond zijn, te doen stikken. Eerst wilde men een hond aan onze weetgierigheid ofFeren, maar wij hadden kasian met het stomme dier, maar een kipje moestertoch aan gelooven. Het beestje bleek taai te zijn en ik geloof, dat wij door weg te gaan zijn jeugdig leven gespaard heb- ben. Dit is het beroemde Doodendal. Den laatsten krater hadden wij reeds gezien, want de weg gaat langs de hel- ling van den wand , die deze met het Dieng-plateau gemeen heeft. Het is een groot moerassig dal, eigenlijk een enkel kokend zwavelmeer met groene eilandjes. Hoe taai is toch 348 het plantenleven ! Wei zijn hier niet veel soorten vertegen- woordigd, een paar grove varens, enkele grassen en een heester met violette bloemen, ziedaar het voornaamste. Maar toch is midden in dat stinkende, dampende water elke steen en elke aardkluit een groen bergje; vaak begint de plantengroei reeds op een duim afstands van een gat, waaruit gloeiende dampen opstijgen. Want op enkele plaatsen is het water zoo warm, dat men er eieren en aardappelen voor ons in kookte. En dezen smaakten goed, al is het water lang niet gedistilleerd. Eigenlijk is het eene schande Java's trotsche vulkanen zoo tot eierkookmachine te verla- gen. Deze krater is bepaald de schoonste , welken wij gezien hebben , want de witte aluin en de gele zwavel steken sierlijk af tegen de lava, die alle schakeeringen van pannerood tot violetbruin vertoont, en tegen het groen der planten. Gevaarlijk schijnt het hier ook nog al te zijn ; toen ik zonder kwaad vermoeden vooruit wandelde , werd ik door den wedono van Batoer op eens bij mijn kraag gepakt en ach- teruit gehaald. Wie den Javaan kent met zijne uitnemende beleefdheid en zijne vormelijkheid, beseft, dat zulk eene daad tegenover een Europeaan alleen in een moment van groot en oogenblikkelijk gevaar denkbaar is. Er is hier ook eene plaats, waar zuiver water van eene vrij hooge tem- peratuur op welt. Men heeft hier eene soort badkamer in- gericht; wij bedankten, maar een onzer jongens had de dwaasheid een bad te nemen. Het regende en het was er koud. Gij kunt dus begrijpen in welken toestand een in- lander met zijne dunne kleeding na zulk een bad moet geweest zijn. Een oogenblik waren wij bepaald bang, dat hij het te kwaad zou krijgen en wij lieten hem voor ons uit draven, om er het lieve leven in te houden. Verbeeld u, dat midden in die kokende vuiligheid nog het grondvlak staat van wat ook al een tempel moet ge- weest zijn. Hoe velen liggen er misschien nog ongezien of zijn geheel vernield, want de werking van dezen vulkaan 349 moet wel in kracht zijn toegenomen nadat de tempel ge- bouwd is. Zooals de toestand thans is, zou zelfs geen Siwa- priester het in zijne fanatieke hersens krijgen, daar iets te bouwen. Als de steenen er niet lagen, brengen zou ze er niemand, want thans borrelt en kookt het tusschen de steenen, waar de petroleum overheen drijft. Onderweg, heeft men mij verschillende exemplaren ge- bracht van eene groote nepenthessoort (bekerplant, ape- kelk). Ik wist niet, dat die op Java voorkwam. De flora is hier bepaald zeer eigenaardig. Vooreerst komen er bui- tengewoon veel blauwe bloemen voor , en daaronder enkelen , die ik in lagere streken volmaakt eender vond, maarrood. Dan komen hier bijzonder veel Europeesche vormen voor, waarvan sommigen mij zelfs toeschijnen , in het geheel niet van onze planten te verschillen: een herfstaster, de wilg, de boterbloem en, eenigszins afwijkend , de vergeet-mij-niet. Ik spreek natuurlijk alleen van wilde planten, want rondom het huis staan b. v. welig bloeiende fuchsia's in gebeeld- houwde kapiteelen van oude tempels. SEMARANG, 6 Juni. Van den terugtocht zal ik maar niet veel zeggen, want wij zagen natuurlijk niets nieuws. Alleen was de rit van Dieng tot Limpoeng in eens door verbazend vermoeiend, hoewel wij een omweg afsneden, dien wij de vorige maal gemaakt hadden. In den namiddag deden wij met onzen vriendelijken gastheer nog eene kleine wandeling, waarop wij weder een keurig staaltje zagen van de stabiliteit van ons bestuur. Men heeft hier vroeger eens een weg willen maken, die over het. Dieng-plateau naar de Bagelen zou voeren. In de Bagelen bestaat de weg en is zeer goed, maar voor deze zijde werd later al weer anders besloten. Omgekeerd als op den militairen weg had men hier de bruggen het eerste gemaakt en zoo staan er bij Limpoeng hier en daar stevige en groote bruggen of de pijlers er van 350 doelloos midden in de sawah. Kon men die maar naar de Preanger transporteeren. Gisteren hierheen. Van zeven tot half vier uur zate'n wij in den reiswagen, wat op een leelijken weg Teel te lang is. Het grootste gedeelte er van loopt door een djatti-bosch. Het djatti-hout speelt in Indie dezelfde rol als bij ons het eikehout en wordt dus zorgvuldig tegen uitroeien beveiligd. Zoo is hier dan ook een uitgestrekt woud, waarin de tijgers nog zoo talrijk zijn, dat na zonsondergang de groote post- weg absoluut ledig is; zelfs de brievenpost mag hier des nachts niet passeeren. De djattiboomen hebben eene merk- waardigheid, dat zij gedurende een deel van het jaar al hunne bladeren verliezen en zoo kaal zijn als onze boomen in den winter. Verder is het ook volstrekt niet waar, dat alle boomen in de keerkringslanden het geheele jaar door eenvormig groen zijn. Er zijn nog enkele soorten, die ge- lijk de djattiboomen gedurende een tijd geheel kaal zijn , en vele anderen hebben een seizoen, waarin het groen veel minder weelderig is dan in andere tijden van het jaar. Op het groote djattibosch volgen eindelooze sawah's .. WESTKUST VAN CELEBES. MADJENE, 21 September. Ik zit bijna in eene al te moeielijke houding , om te kunnen schrijven, wat u al dadelijk mijn verblijf als vrij zonderling kan kenschetsen. Als een inlander op den grond gehurkt, gebruik ik als tafel eene kist, die lang niet vast- staat, zoodat gij u niet verwonderen moet, als mijn brief ook los in elkander zit. Eergisterenavond gmg ik op Makasser aan boord, daar wij in den vroegen morgen bet anker zouden lichten. Het vaartuig was een zeer klein , buitensporig vuil Fransch stoomscheepje, dat op avontuur in den Archipel ronddoolt , en dat voor eene reis, deels door de regeering, deels door een handelshuis op Makasser bevracht is. Ik kwam met den gezagvoerder overeen, dat hij mij bier aan wal zou zetten, en op een ander punt van de kust weder afhalen, dat ik met inlandsche vaartuigen zal trachten te bereiken. 