Geschiedenis der Fransche Protestantsche vlugtelingen, van de herroeping van het Edict van Nantes, tot op onzen tijd. Uit het Fransch vertaald en gedeeltelijk verkort en omgewekt
Het trekken der vlugtelingen naar de Nederlanden begint met de eerste vervolgingen die op bet berroepings-edict uitliepen, en boudt op met 1713, als wanneer de staten generaal al de nieuwe burgers naturaliseerden. Binnen bet tijdvak van 1685 tot 1715 vallen drie bijzondere volksverbuizingen. Vooreerst noodzaakte de verwoesting van de Pals in 1689, vele Pi-anscben diezicbdaar gevestigd badden, om naar Holland op te breken. Vervolgens, toen Lodewuk in 1703, bet prinsdom van Oranje in bezit nam, en er de bervormde eeredienst afscbafte, verlieten velen bun geboortegrond, en weken naar de Nederlanden. Eindelijk toen de vrede van Utrecht Rijssel en bet omliggende land onder dc franscbe beerscbappij bragt, trok- ken eene menigte van buisgezinnen, die daar vroeger de protestant- scbe godsdienst ongebinderd uitoefenden, naar de vereenigde pro- vincien, en sloten zicb aan de bestaande franscbe gemeenten aan. Een geruimen tijd bleven de vlugtelingen de boop koesteren, dat zij eenmaal weer in bun land bersteld, en bet edict van Nantes op nieuw gebandhaafd zou worden. Er werden dan ook tijdens de ou- G 50 derhanclelingen vaii den vrede van Rijswijlc pogingen toe aangewend, en de fransche leeraars van Londen vereenigden zich tot dat einde met die van den Haag. Maar hat was noch het belang van Engeland nocli dat van Holland, om er zich sterk voor te beijveren, en Lode- TViJK liet spoedig blijken, dat hij zulke bemoeijingen beschouwde als een ingrijpen van den kant van vreemde mogendheden in zijne souvereine magt. Ook later werden dergelijke pogingen herhaald, maar telkens zonder eenig gevolg. Maar indien de vlugtelingen door roomsch FranJcrijk meedoogen- loos verworpen werden, dan vonden zij in Holland een nieuw vader- land, dat hen onder de landskinderen opnam. Het burgerregt werd op driederlei wijs verleend. Sommigen verkregen, bij voorbeeld, het regt om een handwerk uit te oefenen, maar konden geen toegang tot een gild krijgen. Voorts onderscheidde men het kleine burgerregt, waardoor vrijheid verleend werd om handel te drijven — (hiermede werden buitenlandsche Joden begunstigd) — en het groote burgerregt, waardoor men ten voile burger werd, en zelfs na verloop van eenige jaren verkiesbaar was tot staatsbedieningen. Met dit laatste burger- regt werden de fransche vlugtelingen begiftigd. Eeeds in 1625 werd een Franschman, die ter zake der godsdienst gebannen was, in Holland genaturaliseerd. In 1687, werd aan zekeren Pierre Brevet, van La RocJielle, dezelfde gunst bewezen. In 1709, hetzelfde jaar dat de Koningin Anna alle vlugtelingen in Engeland naturaliseerde, deden de staten van Holland en West Vriesland het- zelfde, en de beweegredenen bij die gelegenheid vermeld, verdienen wel dat wij ze uit het Groot-Plakaatboek ontleenen : " Nademaal " heet het daar " de bloei der staten berust op het getal der burgers, en dat de provincien bij uitstek hunne welvaart hebben zien ver- hoogen, door de komst der Franschen, die om hunne gehechtheid aan een geloof dat wij met hen belijden, uit hun land verjaagd zijn ; en aangemerkt dat zij handel en nijverheid hebben doen bloeijen, en daarbeneven, sedert geruimen tijd, door hun gedi'ag aanspraak heb- ben op eene gunstige behandeling, en het overzulks regt en biUijk is dat zij in alle opzigten met andere burgers gelijk gesteld worden, zoo is het dat wij hen voor genaturaliseerde Hollanders verklaren." Gelderland en Zeeland volgden eerlang dit voorbeeld, en in 1715 vonden de staten generaal goed, terwijl zij zich op het decreet van 1709 beriepen, om die weldaad aan alle provincien gemeen te maken, zoodat er voortaan tusschen de oude en nieuwe burgers geenerlei onderscheid bleef bestaan. HOOFDSTUK II. Staathundige invloed der vlugtelingen in Holland. Partijen in Holland — Staatkunde van d' Avaux — Uitwerking van de herroeping van het Edict van Nantes op de gemoederen — De invloed van d' Avaux neemt af, die van Oranje toe — Aandeel der vlugtelingen in het verbond van 1689 — Brousson — Jurieu — Ondersteuning in geld en manschappen door de vlug- telingen aan WUlem van Oranje verleend op zijnen togt tegen Engeland — Diensten der vlugtelingen bij het leger in Holland — Generaal Belcastel en andere beroemde OflScieren — Ook bij de Zeedienst — De zoons van Duquesne — Staatkundige Geschriften — Basnage. Nederland liad den geducliten aanval der legermagt van Lode- TVIJK, bijgenaamd de Groote, overleefd. Willem III., een twee- en-twintig-jarige jongeling, had hem met goed gevolg het hoofd geboden. Zwak van ligchaam, maar sterk van geest, was hij met die koele vastberadenheid gewapend, waardoor zijn groote voorzaat, de Zwijger, zoo zeer uitmuntte ; en indien deze gezvvoren vijand van Spanje was, dan was Willem III. zulks niet minder van Frankrijk. De eensgezindheid, die op dat tijdstip tusschen den staat en den stadhouder bestond, strekte ten sluitboom, sterk genoeg om aan de veroveringszucht des franschen konings paal en perk te steUen. Frankrijk wist dai in die eensgezindheid de kracht tot tegenstand gelegen was, en daarom werd het den Graaf d' Avaux, die in 1679 als gezant naar den Haag kwam, opgedragen, om vooral tweedragt te zaaijen. Er was toen reeds verdeeldheid. Twee partijen stonden vijandig tegen elkander over : de staatsche, zijude een overblijfsel van den aanhang der broeders de Witt, vereenigd met alien die in 1672 van het kussen geraakt waren; en de partij van den stad- houder, met hart en ziel verbonden aan het huis van Oranje. De eerstgenoemde partij maakte slechts een klein getal uit, maar werd gerugsteund door de rijkste kooplieden van Ainsterdam. Zij be- geerde vooral met Lodewijk XIV. vrede te houden. De prins van Oranje daarentegen zocht eene vereenigiug te bewerken tusschen de hollandsche republiek en Engeland, van het juk der Stuarts ont- heven, op dat zij ten grondslag zou verstrekken van eene nieuwe em'opesche coalitie tegen den grooten koning. Om tot dit stout staatkundig ontwerp den weg te baiicn, trachtte hij de meest geachte leden der staten geiieraal op zijne hand te krijgen, door hun deze benadering voor te stellen als een waarborg van den vrede van Nijmefjen. Terwijl de prins zicli in dier voege onledig liield, beijverde d'Avaux zicli met zeldzanie behendiglieid, om in de staten generaal eene franschgezinde partij te scheppen. Hij bedien- de zicli, ten voordeele van zijnen vorsfc, van de staatkundige rigting der patriotsclie partij, en door geld en wijdsche beloften, gelukte liet hem verscheidene invloedrijke vertegenwoordigers voor zicli te gewinnen. Den raadspensionaris Fa gel bood hij twee millioeneu guldens aan ; maar Fagel was onwrikbaar in zijne getrouwheid aan Oranje. De burgemeester van Amsterdam, van Beuningen, had grooten invloed in de staten van Holland, en deze gaven doorgaans den toon aan voor de overige provincien. d'Avaux verzidmde niets om hem aan zich te verbinden ; daarbij handelde hij bedektelijk, om liet hatelijke van zijne rol zoo vcel mogelijk te vergoelijken. Eerlang ontwikkelde zich een hevige tegenstand tegen den prins in de staten generaal. Naarmate de staatkunde van den prins zich outsluijerde, won d'Avaux veld bij de tegenpartij, en hij meeude schier zijn doel bereikt te hebben, toen de roekeloosheid van LoDEWiJK XIV. het listig weefsel van zijnen afgezant van een reet. Benevcld in zijn doorgaans helder verstand, door het najagen van eene hersenschimmige eenheid van godsdienst binncxi zijne landpalen, verloor hij nit het oog, dat het vooral zijn belang was, zijnen ver- tegenwoordiger in Holland met magt bij te staan. Hoe verbitterd deze was over het mislukken zijner ondcrhandsche bedrijven, kan men uit zijne brieven genoeg opmerken. Zoo schreef hij onder anderen in 1685 : "Het gebeurde in Frankrijk met de Protestanten gaat menig een te Amsterdam tegen de borst, maar heeft als nog de stedelijke overheid niet van gedrag doen veranderen. Ik meet Uwe Majesteit intusschen zeggen, dat de aangekonien predikanten en de berigten uit Frankrijk aangebragt, zulk eene verontwaardiging verwekt hebben, dat ik er het einde niet van durf voorspellen." Het stcdelijk bestuur van Leiden was tegen den prins ; maar de herrocping van het edict van Nantes deed het omzwaaijen. De burgemeesters van Amsterdam, na langdurig beraad, volgden dat voorbeeld. "Zij lieten zich ontvallen," zegt d'Avaux, "dat de zaak der Ilugenotten hen gedwongen had zich met den prins te vcrzocncn;" — en wcderom, in een schrijvcn van 10 Junij 1688: " Ik mag Uwe Majesteit niet ontveinzen, dat dc Prins van Oranje 53 nu kans heeft om van cle statcu die oudersteuning te erlangen, die hij vroeger niet zou verkregen hebben. Maar hij heeft zicli zoo wel van hct voorwendsel van godsdienst weten te bcdienen, en de fran- sche vlugtelingen hebben de Calvinisteu hier te landc zoo opge- wonden, dat men niet verwachten kan, dat de staten hunne wezent- lijke belangen behartigen zullen, gelijk zij vroeger gezind waren te doen." Het is derhalve eene uitgemaakte waarheid, dat de herroeping van hct edict van Nantes, en de dragonnaden, die dien noodlottigen maatregel a oorafgingen en volgden, de listig beraamde plannen van den franschen gezunt in den Ilaag verijdelden. De tweedragt, die hij gezaaid had, verdween bij het gevaar, dat de hervorming gelijk- tijdig in Etigeland, Frankrijk en Holland bedi'cigde, en de heilzame verzoening van alle standen werd bewerkt door den prins, dien men van nu voortaan als voorvechter der protestantsche kerk, en als onverzoenlijken tegenstander van den vervolgzieken kouing be- schouwde. Willem, hieromtrent gerust gesteld, kon nu op een hooger doel zijne blikken gevestigd houden. Het behoort niet tot ons bestek de middelen in bet breede to vermelden, waardoor de prins, gedurende een tijdvak van tien jaren, met dat onvvrikbaar zelfsvertrouwen, dat het ware genie kenmerkt, zijne beklimming van den troon van Engeland voorbereidde. Wij willen alleen stil staau bij het aandeel dat de vhigtelingen aan die gebeurteuis hadden. "Willem van Oranje was wel is waar de stichter van dat verbond van Aagshurg, dat de europesche coalitie van 1689 vooraf- ging ; maar de eerste aanlegger van dat verbond was een vlugteling met name Brousson, te Lausanne gevestigd, die door zijne mede- vlugtelingen naar de protestantsche mogendheden van noordelijk Europa werd afgevaardigd. Hij kwam achtervolgens in aam-aking met J?AGEL, met den Prins van Oranje en met den Keurvorst Frederik Willem. Te Berlijn gaf hij aan die twee vorsten opening van zijn plan, om een protestantsch bondgenootschap tegen Lodewijk XIV. te bewerken ; en zie daar de grondslag van het verbond van AiKjahunj. Toen geheel Europa het eens was om eenen dam op te werpen tegen eene magt, die haar als eene overstrooming bcdreigde, toen de paus zelf bondgenoot van Holland geworden was, toen Denemarkeii zich aan Oostenrijk, Zweden zich aan Savoije, Saxen zich aan Beijeren, en Brandcnhurtj zich aan Spanje had aan- gcslotcn, aarzelde Willem van Oranje niet langer om Jakorus II. 54 van zijiien troon te stooteii, en Engeland van een gehaat bestuur te bevrijden. Niet voor de maand April 1688 kwam de Graaf d'Avaux te weten, dat de prins met de hoofden der fransche vlugtelingen in Engeland in briefwisseling was. Waarschijnlijk was Jurieu aldaar zijn voornaamste tusschenpersoon. Die ijverige loeraar, die tevens een man van doorzettende bedrijvigheid was, had reeds als jongeling eenige jaren in Engeland doorgebragt. Door zich in geschrifte al vrij sterk tegen Karel II. en den Hertog van York xiit te laten, had hij de aandacht van den prins getrokken. Weerkeerig ver- wachtte hij van dezen de be vrij ding van Groot-Brittanje. Door hem opgewonden, hadden zijne mede-iiitgewekenen te Louden de gemoe- deren voorbereid voor de ontvverpen van Willem van Oranje. De verhalen van hetgeen zij doorgestaan hadden, gingen van mond tot mond, en vervulden de Engelschen met beduchtheid en onuit- sprekelijke hnivering voor de ontwerpen, die men aan Jacobus II. toeschreef. Te vergeefs gaf deze vorst zijne af kerning te kennen van de onverdraagzaamheid van Lodewijk XIV. ; en te vergeefs toonde hij zich bereidvaardig, om hulpbehoevenden vlugtelingen van staats- wege ondersteuning te verstrekken. Niemand liet zich verblinden door eene voorgewende deelneming, zoo strijdig met zijne wezent- lijke gezindheid, en met die strenge maatregelen, die hij in Schot- land tegen de Presbyterianen in het werk gesteld had. Daarenboven had hij zelf het mom afgewoq^en, door het even gematigde als aandoenlijke verhaal van de vervolging der Protestanten in Erankrijk, dat Claude in den Haag had uitgegeven, in het openbaar door den schei-pregter te doen verbranden. Ook de vlugtelingen in Holland gevestigd betoonden niet minde- ren tegenzin tegen Jacobus II. Zij verspreidden, het zij dan ter goeder of ter kwader trouw, twijfelingeu over de wettige geboorte van den Prins van Wallis, en hielpen zoo doende den prins partij trekken van de behendige leugen, die een van de voorwendsels was van zijne onderneming. Ook aan geldelijke ondersteuning lieten zij het niet ontbreken. " De staten van Holland" schrijft d'Avaux in 1688, " stemden op voorstel van den prins toe, dat er vier mU- lioen zou besteed worden aan de versterking van Atnsterdam. De burgemeesters, die er op gesteld waren dat dit geld ten goede be- steed wierd, en dat de prins er geen verkeerd gebiiiik van zou ma- ken, stelden tot dat einde alle voorzorg in het werk. Zij bepaalden in een besluit hiertoe betrekkelijk, dat die som in vier jaren, telkeu jare ^ 55 voor een vierde, zou verstrekt worden, en dat men jaar voor jaar, eer het geld uit de scliatkist getrokken werd, besluiten zou waaraan het moest besteed worden, met naauwkeiu'ige aanwijzing van de ge- deelten der stad die versterking behoefden. De prins en de pen- sionaris Fagel, wisten al die voorzorgen te ontduiken. Daar er overvloed van geld in Ilolland was, wist men te bewerken dat de ontvanger generaal zijn kantoor open hield tot dat hij vier miUioen ontvangen bad, en hij verklaarde naderband aan de Staten Generaal dat bet geld met ziilk eene magt was ingekomeu, dat hij geen tijd kreeg om bet beboorlijk te tellen. De prins en Fagel bielden bem de band boven bet boofd. Men gelastte bem bet geld, daar bet er eenmaal was, te bewaren : en dat zijn de vier mUlioen waarmede de prins zijnen togt naar Engeland gedeeltelijk bekostigd beeft." In een volgend scbrijven, zegt d'Avaux, dat de vlugtelingen wel 500,000 kroonen van die som verstrekt bebben. Wij bebben boven reeds gewaagd van de groote menigte fransch krijgsvolk dat onder den prins diende. Deze vi-eemdelingen maak- ten scliier de kern des legers uit, dat op de reede van Torbay landde. Er waren drie regimenten franscb voetvolk, een eskadron ruiterij, en zeven bonderd zes en dertig officieren waren bij al die bataillons ingelijfd. Het laat zicb begrijpen, dat zoo veel geoefende officieren niet weinig bijdi'oegen, om de zaak van Oranje in Engeland, Schot- land en lerland te doen zegepralen. Het is der vermelding waardig, dat er onder de franscbe officieren twee partijen bestonden, waarvan de eene, vurige voorstanders van bet protestantisme, zicb allerlei smaadredenen tegen den vervolg- zieken Lodewijk veroorloofden ; terwijl de andere partij beweerde^ dat een franscb officier, onder geenerlei omstandigbeden of voorwend- sels, met minacbting van zijn vorst spreken mogt. Van bier dat dikwijls tweegevecbten voorvielen. Over bet geheel bielden de fi'an- scbe officieren, boewel voortvlugtig en volgeus de kiijgswetten als deserteurs te beschouwen, zicb niet gebeel ontslagen van den eed van getrouwbeid aan Lodewijk XIV., en velen bunner badden be- dongen, dat zij tegen bun vaderland niet dienen zouden. De prins zag de noodzakelijkbeid in, om bierin eene verandering te weeg te brengen, en dien laatsten band, die ben aan Frankrijk becbtte, te verbreken, door bun een nieuwen eed op te leggeu. Zij zwoeren dan getrouwbeid aan de staten generaal der vereenigde provincien, en bereidvaardigbeid om dienst te doen te land en ter zee, waar en tegen wie het ook zijn mogt. 56 Toen de staatsomwenteling in Groot-Brittanje en lerland vol- tooid was, zettede Willem den oorlog tegen Lodewijk XIV. voort, en de fi-ansclie vlugtelingen dienden hem getrouw. Een regiment onder den Marries de Ruvigny vocht onder Willems opperbevel te Steinkerke en Neerwinde. Eene afdeeling onder Charles de Schomberg werd den Hertog van Savoije tegen het leger van Catinat te hulp gezonden. Ook in 1703, in de successie -oorlog in Spanje, dedeii de Fransclien op nieuw dienst. Onder Laporte en Cavalier streden twee regimenten, gelieel uit fransclae vlugtelingen bestaande, in Piedmont ; nog drie andere streden in Holland onder Belcastel, later vervangen door Montezb, Lislemaretz en V190USE. Zij droegen het hunne bij tot de zegepraal der bondge- nooten in den moorddadigen slag van Oudenaarde, en in dien van Malplaquet, die Lodew^ijk XIV. dwong den vrede te zoeken, en zich aan de vernederende voorwaarde van het voorloopig verdrag van den Haag te onderwerpen, dat de vereenigde mogendheden dwaas genoeg waren van de hand te wijzen. Terwijl Eugenius zich meester maakte van Rijssel, en de weg naar Parijs voor den vijand open stond, verstoutte zich eene bende hoUandsch krijgsvolk, onder aanvoering van fransche officieren, van Kortrijk naar de poorten van Versailles op te rukken, en op den brug van Sevres des konings hof- maarschalk op te ligten. In 1704 werd Belcastel bestemd om als generaal majoor de Camissards in de Cevemies te gaan bijstaan ; maar van dit plan zag men naderhand af. In 1710 voerde hij het bevel over de hoUand- sche legermagt in Spanje. Hij onderscheidde zich in den slag van Saraffossa, die Eilip V. op vijf duizend dooden, vier duizend gevangenen, en zestien stukken geschut te staan kwam. Gedeeltelljk op zijn aandringen besloot Karel III. tegen Madrid op te trekken. De kleinzoon van Lodewijk XIV. ontruimde die stad ten tweeden maal op den 9den September, maar op den 18den November daarop volgend, waren de bondgenooten verpligt op hunne beurt hetzelfde te doen, Weinige dagen daarna werd de beroemde veldslag van Vlllaviciosa door Vendome gewonnen, waarin Belcastel sneuvelde. Onder de officieren, die, onder de banier van Willem III. ge- vochten hebbende, in hoUandsche dienst bleven, onderscheidde zich GouLON, kweekeling van Vauban, generaal der artillerie; en, overste van het regiment te Hoorn geworden, handhaafde hij zijn' verkregen' roem. Voorts, de Baron d'Ivoi, eerste ingenieur van den Prins van Oranje, en Jacques d'Etang, beroemd in den vestingbouw, Collot 57 d'Escury, verdienstelijk artillerie-officier, en meer anderen. De krijgskuust en vostingboiiw, zoo wel bij de Nederlanders als bij hunne bondgenooten, hadden veel te danken aan de fransche vlugte- lingen. Hunne ingenieiirs overtrofFen die van alle andere volken. Ook van de fransche zeemagt gingen velen, zoo wel officiers als gemeenen, in hollandsclie dienst over. In Januarij 1686, werden drie fransclie scliepen in hollandsclie havens door al het scheepsvolk verlaten, op grond dat zij niet naar hun land wilden wederkeeren, omdat aldaar hunne godsdienst gebannen was. Dat het scheepsvolk uit de school van Duquesne niet te verachten was, hebben hoUandsche schrijvers nximschoots erkend. Meer dan acht honderd geoefende mariniers hadden hunne toevlugt genomen naar de vereenigde pro- vincien, en nog dagelijks nam hun getal toe, daar zij liever op de hollandsclie vloot dienst namen dan onder de Stuauts. Tijdens de voorbereidselen van den Prins van Oraiije, voor zijneii togt tegen Jacobus II., werden er in Zeeland alleen honderd en vijftig fransche matrozen in dienst genomen, en als uitgezocht volk aan boord van het admiraalschip geplaatst. De meesten waren van Salntonge afkomstig, en maakten bekend, dat er nog wel vijf honderd van dat gedeelte der fransche kust te wachten waren. De volksverhuizing heeft aan de fransche zeemagt niet weinig afbreuk gedaan. Er waren onder de uitgewekenen ook bekwame zee-officieren, als Colin DE Plessy, Crequi la Eoche, Francois Leguat, Antoine Valleau, Chobases, Guillot, Desherbiers, en (niet te ver- geten) de beide zoons van Duquesne, Henri en Abraham. De lezer zal zich herinneren, dat zij hun hoogbcjaarden vader beloofd hadden nooit tegen hun land te zullen dienen. Men had hen bij verrassing op eenen togt tegem het eiland Bourhon uitgezonden, niaar toen hiin dit duidelijk werd, en zij vernanien dat er van Frcmkrijk schepen uitgeloopen waren om hen te ontmoeten, scheidden zij zich af, en trokken zich terug naar Waacllancl, terwijl het fransche scheepsvolk, dat toegestroomd was om onder hen te dienen, op andere hollandsche eskaders verplaatst werd, ora de zeemagt van Lodewijk te bestrijden. De vlugtelingen hebben ook door hunne staatkundige geschriften en diplomatische bekwaamheden dienst beAvezen aan de republiek. Tenvijl de beroemde Arnaud tegen den Prins van Oranje schreef, met het oogmerk, misschien, om zich den weg te banen om naar Franh'ijk terug te keeren, waaniit hij door den invloed der Jesuiten H 58 verwijderd was, werden de regten van den pvins met nadruk geband- haafd door eeiiige vlugtelingen, die tevens de kuiperijen van die magtige orde ontsluijerden, die op Lodewijk XIV. en Jacobus II. een zoo noodlottigen invloed nitoefende. Toen Bayle geheel FranJc- rijk besclmldigde van in de vervolging der Protestanten gedeeld te hebben, toen liij het krijgsvolk, dat in liet hart van Frankrijk over liunne landgenooten de overwinning beliaald had, met die geestdrift, aan het zuiden eigen, toevoegde -. " Men zegt dat gij zoo veel smaak hebt in het plunderen van ketters, dat gij reeds elkander vraagt : ' zullen wij den koning niet aanmoedigen om zijne zege\'ierende legers nit te zenden om alle protestantsche staten te bekeeren ? zullen wij den koning van Engeland niet gaan helpen om hetzelfde te doen, dat wij bier gedaan hebben?' — diende hij toen niet de zaak van Holland en van den Prins van Oranje ? — ontvlamde hij niet op nieuw de gemoederen tegen Lodewijk, en sterkte hij de handen niet dergenen, die zich tot den strijd tegen hem toerusteden ?" Het beroemde geschrift van Claude, volgens het zeggen van d'Avaux, op last van Prins Willem opgesteld, was dat niet een geduchte slag aan den koning van Engeland toegebragt, die er zich op eene zoo kinderachtige wijze aan wreekte ? De " zuchten van Frankrijk in slavenkluisters geklonken," aan Jurieu toegesclu'even, hebben die geen zedelijke kracht bijgezet aan de wijsgeerige partij in Frankrijk, die af keerig was \ an vervolging — eene partij, die, wel is waar, niet talrijk was, maar waaronder men mannen telde van ongemeene schranderheid, als daar zijn : de Hertog van Beauvilliers, Saint- Simon, de Hertog van Chevreiise, Penelon, Vauban, Catinat, De terugwerking, die bij den dood van Lodewijk XIV. in het staatkundige, zoowel als in het godsdienstige plaats greep, en het nieuwe stelsel door den regent opgevolgd, waren die niet ten deele voorbereid door dat geschrift vol gloed en geestdrift, dat, in weerwU van eene waakzame en ergdenkende politic, geheel Franh-ijk door ging, en dat in de eerste jaren der fransche omwenteling, als het werk van eenen beminnaar van zijn vaderland herdrukt vverd ? De schoonbroeder van Jurieu, Jacques Basnage, muntte vooral als diplomaat onder de vlugtelingen uit, en verwierf zich eene europesche beroemdheid, niet allcen door zijne schriften en welspre- kendheid, maar ook door onderhandelingen, die niet minder door bekwaaraheid dan door een gewenscht gevolg gekenmerkt waren. Aauvaukelijk tot predikant tc Rotterdam beuoemd, werd hij door o9 den pensioiiaris Heinsius naar den Uaag geroepen ; want deze, op zijne staatkundige bekwaamheid prijs stellende, wenschte hem aan ziju persoon te verbinden. VoLTAiBE zegt van Basnage, dat Lij meer geschikt was voor staatsminister dan voor leeraar eener gemeente. Heinsius en van Haren, die na den dood van Willem van Oranje, den toon gaven aan de beraadslagingen der republiek, droegen hem ojider- scheiden belangrijke zendingen op, en de uitslag beantwoordde steeds aan hunne verwachtingen. Eenmaal slechts, ml709, bij de onder- haudelingen van Geertruidenberg, mishxkten zijne pogingen om den vrede te bewerken, dien de bondgenooten, door hunne overwinnin- gen bedwehnd, niet van harte begeerden ; en met diep leedwezen zag hij het smeekschrift aan de gevolmagtigden van Lodewijk gerigt, om de Protestanten, die in FranK-rijk gebleven waren, vrij- heid van godsdienst te verleenen, van de hand gewezen. Bij de utrechtsche conferentie werd hem eene geheime ouderhandeliug met den Maarschalk Uxelles opgedragen, en hij kweet zich daarvan op eene luisterrijke wijze. De lof van den Maarschalk, die van den Markies de Torcy en het hooge gevoelen dat de Kardinaal van Bouillo?i van hem koesterde, die hem tijdens zijn verblijf in den Haag inzage verleende van al wat hij met de staten te verhandelen had, vestigden op hem de aandacht van den Kegent, die hem weldra een uitstekend bewijs gaf van zijn' goeden dunk en hoogacliting. Toen liij, 1716, den Abt Dubois, sedert kardinaal en eerste minister, als gezant naar den JIaag zond, om wegens een verbond van wederzijdsche verdediging tusschen Frankrijk, Engeland en Holland te onderhandelen, schreef hij hem voor, om zich naar Basnage te wenden, en zich in alle zaken door hem te hiten voor- lichten en besturen. De liefde tot zijn land was in het hart van dezen uitstekenden banneling niet verkoeld. Hij beijverde zich om den franschen gezant in zijne onderhandeling bij te staan, en het verbond werd in 1717 gesloten. De schi'anderheid en onbaatzuchtigheid, die hij in dezen betoond had, deden den Eegent besluiten om, ouaaugezocht, zijne eigendommen van een twee-en-dertig jarig sequestre te bevrijden. Toen Dubois hem uit naam van zijnen meester kwam vragen, welke belooning hij verlangde voor de dienst die hij gedaan had, ant- woordde hij : " Niets voor mij zelven ; maar ik zou het als eene gi'oote guust beschouwen, indien men mijnen broeder, Samucl Basnage, van Flottemanville, predikaut te Zidphen, zijne goederen 60 in Nonnandije wilde luriig geven." Toen tie Kegent later vreescle, dat de onderhandsche bedrijveu van Albehoni, die zoo gaarne de rol van IIichelieu spelen, en aan Spanje hare vorige magt hergeven wilde, de Protestanten der Cevemies op nieuw opruijen, en den verschrikkelijken oorlog der Camisards andermaal ontsteken zou, zond hij eenen edelman naav den Haag, om de niedewerking van Basnage ten behoud van den vrede in Frankrijk te verwerven. Deze bragt daarop het fransche gouvernement in briefwisseling met Antoine Court, leeraar van de woestijn, cen man van verbazenden invloed, die, en door zijne briefwisselnig, en door zijne persoonlijke tegenwoordigheid, daar liij, met gevaar van zijn leven, de zuidelijke provincien herhaaldelijk bezocht, zijne geloof'sgenooten naar goed- dunken tot ondervverping of opstand bewegen kon. Basnage, doordrongen van de leer der lijdelijke gehoorzaamheid, door Calvijn voorgestaan, had den opstand der bergbewoners der Cecennes ten strengste afgekeurd, terwijl Jurieu, naar de begiuselen van het natuurlijk regt, er zijne goedkeuring aan hechtte. Ecn nieuwe burgerkiijg, door de agenten van den minister van Filips V, aange- stookt, zou het lot van de bevolking der Cevennes maar verzwaard hebben. Basnage zag dit in, en zich bedienende van de medewer- king van Antoine Court, zond hij, op aanvraag van Graaf de MORVILLE, fransch gezant in Holland, en op uitdrukkelijk verzoek van den Kegent, aan zijne geloofsgenooten in Frunkrijk een herder- lijken brief, die op last van den Hertog van Orleans te Parijs gedrukt, en in alle provincien, maar voornamelijk in het zuiden, verspreid werd. Beze brief, met veel gematigdheid en oordeel gesteld, was bijzonder bevorderlijk tot het werk der bevrediging door Antoine Court ondemomen. De bevolking van Languedoc en der Cevennes zag van een ongelijken strijd af, daar slechts voor den vreemdeling eenig voordeel bij te behalen was, en het fransche gouvernement breidelde weerkeerig de meedoogenlooze verbittering der opvolgers van Montrevel enBAViLLE. HOOFDSTUK III. Godsdiensti(/e en Ldterkundige invloed der Vlugtelingen in Holland. Opwakkoring der oude Waalsche Volkplantingen — Invloed der Fransche Lecr- aars — Jacques Saurin — Jurieii — Du Cose — Superville — Voortplanting der Fransche Taal in Holland — Voortgang van liet Onderwijs in den niiddel- baren stand — Kunsten en Wetenschappen bevorderd — Invloed der vlugte- lingen op bet Burgorlijk Rcgt — Ook op bet Strafregt — De strengere Wetenscbappen bevorderd — Pierre Lyonnet — Geletterde vlugtelingen — Bayle — Historiscbe Kcnnis — Jacques Basnage — Benoit — Janicon — Tijd- scbriften en Dagbladen — De Leidscbe Courant enz. Sedert de lierroeping van hct Edict van Nantes, bezat protes- tantscli Franh'ijk, van zijne hooge scholen beroofd, geen geletterde mannen van naam, en was daarbij verstoken van het middel om ze te vormen. In het begin der achttiende eeiiw waren er gebeele provincien zonder kerken en zonder leeraars. Andere bezaten slechts ongeletterde bedienaars des Woords, die op eene ongeregelde wijs door vergaderingen in de woestijn waren aangesteld, wier aanbeveling niet bestond in de gaaf der welsprekendlieid, maar in een onverzette- lijken ijver, die hen den ruarteldood deed trotseren. Maar er waren zoo veel te meer geleerden onder de predikanten, die in Holland eene veilige wijkplaats, vrijheid en onderscheiding gevonden hadden. Ook in de vreemdelingschap waren zij niet slechts onvermoeid in de handhaving van het geloof, maar er ging ook licht van hen uit naar hun ongelukkig vaderland, dat zij zoo noode verlaten hadden, Sedert de dragonnaden tot aan Lodewijk XVI., was Holland het brandpunt van het fransche protestantisme. Van daar verspreidden zich As, ?Xx&\.&a.ndi,dx FranJcrijk, Eng eland t\\ DtiUschland ; maar de uitwerking was vooral in de Vereenigde Provincien zigtbaar. De waalsche kerk werd er door hervormd ; de keunis der fransche taal meer dan ooit voortgeplant ; en dit had op letterkunde en wetenschap cenen heilzamen invloed, waarvan men nog de vruchten plukt. De waalsche gemeenten, in de tweede helft der zestiende eeuw gesticht, die reeds uitbasterden en zich in de bevolking van Neder- Icind bcgonnen op te lessen, werden als het ware verjongd, en kregen een nieuw leveu door de komst der vlugtelingen, Vddr de 62 lierroeping hadden dc waalsche gemeenten gebrek aan leeraars. LoDEWiJK XIV. voorzag rijkelijk in. dat gebrek. Amsterdam alleen versterkte zich met zestien nieuwe leeraars, en meer dan tweehon- derd versprcidden zich over de verschillende steden der Vereenigde Provincien. Dit was de bloem der protestantsche geestelijklieid van Frankrijk ; want (we mogen het niet verzwijgen) sommige leeraars waren voor verleiding bezweken, hadden zich in den strik laten vangen, waren, in een woord, tot de roomsche kerk overgegaan, om in hun vaderland te mogen blijven. Zij, die de baUingschap als hun deel kozen, waren mannen vol moed en zelfstandigheid, die weer- stand geboden hadden aan beloften en dreigingen, en wier voorbeeld voortaan het zegel drukte op himne woorden. Voor het meerderdeel uit aanzienlijke, niet zelden adellijke geslachten gesproten, waren zij gewoon met allerlei standen om te gaan. Met de hoogere stan- den voelden zij zich gelijk, en tot de lagere wisten zij af te dalen. Daarbij behartigden zij hunne herderlijke pligten, met eene waardig- heid en naauwgezetheid, die aan de oude waalsche gemeenten eenigzins vreemd waren. Gedurende de geheele achttiende eeuw werd er door de afstammelingen der fransche vlugtelingen nooit dan met achting en eerbied aan die eerste leeraars herdacht. De eerste lof, die hun toekomt, is de verbeterde leerwijs van den kansel. De afstand was verbazend groot tusschen hunne leerredenen en die der Walen of Nederlanders. In Franhrijh, waar twee kerken elkanders gezag in het geestelijke betwisteden, was de kanselwel- sprekendheid ten top gevoevd ; en verscheidene uitgeweken leeraars deden, als redenaars, naauwelijks voor Bossuet onder, en overtroffen buiten twijfel Massillon, Bourdaloue en Flechieu. ^ De waal- sche gemeenten hadden geen kanseh-edenaars, die met hen op eene lijn konden geplaatst wordeli. Geen wonder dan ook, dat niet alleen vlugtelingen, maar ook Walen en Hollanders, die aan hoogere beschaving behoefte gevoelden, naar de fransche kerk stroomden. Vele Hollanders werden, bij verkiezing, leden der fransche gemeenten. De meerdere voortrefFelijkheid der fransche kanselwelsprekend- heid hield zich vrij lang staande. De evangelie-bediening was bij velen erfelijk geworden, en men had schier, gelijk bij de Israelieten van ouds, priesterlijke geslachten. De Chaufepic's waren afkomstig van Poitou, de Mounier's van Perigord, de Delprats van Moti- tauban, dP Saurin's van Nimes. Dat die voortrefFelijkheid door langdurige vervvijdering uit het vaderland allengs vervallen moest, 63 valt ligt te begi'ijpen ; maar lang eer het daartoe kwam, had niet alleen de waalsche kansel de vruchten daarvan geplukt, maar had ook de hollaudsche preektrant veel van de fransche overgenoraen, en heeft zich van dien tijd af op een hoog standpunt weten te hand- haven. De uitmuntendste redenaar onder de vlugteliugen, Jacques Saurin, behoort tot het tweede tijdvak der volksverhuizing. In 1677 te Nimes geboren, volgde hij als knaap zijnen vader, die, ora zijn geloof, naar Geneve was uitgeweken. Daar, aan letteroefeningen overgegeven, gevoelde hij aandrang om naar krijgsroem te dingen. Naauwelijks vijftien jareu oud, nam hij dienst in een regiment door den Markies de Euvigni opgerigt, ten gevalle van den Hertog van Savoije, die juist deel nam aan de europesche coalitie tegen Lode- WIJK XW. Toen die prins afvallig werd, keerde hij naar Geneve terug en voltooide aldaar zijne letteroefeningen. Van toen af trokken zijne oefeningen in welsprekendheid de aandacht van velen ; en bij zekere gelegenheid was de toevloed der hoorders zoo groot, dat men de hoofdkerk openen moest, om hnn genoegzame ruimte te ver- schaffen. Eerlang werd hij als fransch predikant naar Londen beroepen, alwaar het voorbeeld van den beroemden Tillotson, dien hij tot model koos, zijne redenaarsbekwaamheid ten top voerde. In 1705 naar den Haag beroepen, had hij ook daar een grooten toeloop. Door uitgebreide kennis, verhevenheid van gedachten, hooge vlugt van verbeelding, kracht van bewijsredenen, duidelijke uiteenzetting van zijn onderwerp, ziiiverheid van stijl, en eene gepaste keus van nadmkkehjke bewoordingen, maakte hij diepen indruk op de talrijke schaar van vlugteUngen, die naauwelijks binnen de wanden van het tempelgebouw konden bevat worden. De bloem der bevolking van den Haag, de Heinsiussen en van Harens, staatsmannen, die toen de lotgevallen van Europa in hunne handen hielden, verdrongen elkander om hem te hooren, en bij de toejui- ching der franschen ook de hunne te voegen. De kalmte van zijn edel gelaat, de helderheid zijner klank voile stem, en die gloed aan Geneve niet minder eigen dan aan het ziiiden van Frankrijk — alles, in een woord, werkte mede, om zijne talrijke toehoorders tot ver- mkking te stemmen. Als eene proeve van 's mans welsprekendheid, moge de volgende vertaling dienen van het slot eener nieuwjaars- preek, gehouden 1710 : — " Na aldus onze vermaningen gehoord te hebben, ontvangt nu onze wenschcn. Eerst wend ik mij naar de muren van dat paleis, 64 alwaar die wetten voii billijklieid en regt worden uitgedacht, die den roeni en liet geluk dezer provincien uitmaken. Voedsterhceren der kerk, onze Bestuurders en Oppergezagvoerders ! God bevestige u in die magt, waarvan gij een zoo roemrijk gebruik maakt ! Het behage de Voorzienigheid de teugels van het bewind in uwe handen te laten, die gij- dit geineenebest met zoo veel wijsheid en zacht- zinnigheid bestunrt ! " Ook tot u wend ik niij, doovluclitige mannen, die in deze pro- vincien de gekroonde hoofden van onderscheiden rijken der christen wereld vertegenwoordigt, en ons als zoodanig eenigermate prinsen, keurvorsten en koningen, in deze vergadering doet aanschouwen ! Het behage de Godheid hare schatkameren te ontsluiten ten belioeve dier onschendbare mannen, die als goden op aarde zijn, en die gij onder ons vertegenwoordigt, en opdat zij de kroon, die hunne scliedels drnkt, met waardigheid dragen mogen, schenke God hun op den duur znlke zaakgelastigden, die, gelijk gij, in staat zijn om het oppergezag te doen beminnen, ja, maar tevens te ontzien ! " Ook u begroeten wij met wenschen, heihge Priesterschaar des Heeren, afgezanten van den koiring der koningen, dienaars des nienwen verbonds, op wier voorhoofden gegraveerd staat " de HEILIGHEID DES Heeben," en op uwe borst " de namen dee. zoNEN Israels !"* En gij, vooral, mijne medearbeiders, mede- herders over eene kudde, God vervnlle en beziele u met den ijver van zijn huis ! " Ontvangt ook gij onze wenschen, vaders en moeders van hnis- gezinnen ! Gelukkig zijt gij, dat gij u zelven in uw kroost ziet herleven, maar oneindig gelukkiger, dat gij ze inlijft in de vergade- ring der eerstgeborenen, die gij gebragt hebt in het jammerdal des levens. God geve dat gij uwe huizen stelt tot heiligdommen. Hem ter eere, en dat gij uwe kinderen als offeranden Hem toe voert, die de Vader is der geesten en de God van aUe vleesch ! "Heilzij ook u toegewenscht, die hierinkrijgsmansdos verschenen zijt — die na zoo vele gevechten tot een nienwen kanipstrijd geroepen wordt — die na zoo veel ontkomen gevaren, eene niet minder ge- vaarvoUe loopbaan voor u geopend ziet ! De Heer der heerscharen strijde steeds voor u, dan zal de zege u alom vergezellen ; en teinvijl gij uwe vijanden in het stof doet bukken, raoge in uw gedrag de * Exodus xxviii. 29 en 36. 65 spreuk des wijzen konings bewaarlicid worden : " Die lieerscht over zijneii geest is beter, dan die ccue stad iuuoemt !" " Ontvangt onze wensclien, jongelingen en jonge docliters ! Moogt gij bewaard blijven voor de besmetting der wereld, die gij binnen getreden zijt, of eeiiang binnentreden zult ! Moogt gij den kost- baren tijd, die uw deel is, bestedeu aan liet belioud uwer zielcn, en aan uwen Scbepper gedenken in de dageu nwer jongelingschap ! " Ontvangt onze wensclien, gij ouden van dagen, die reeds een been in het graf, of, laat ik liever zeggen, die reeds uw hart in den bemel hebt, daar waar uw scliat is ! IMoogt gij den inwendigen menscli versterkt zien naar mate de uitweudige vervalt ! JMoogt gij in toenemendc krachten der ziel vergoediug vinden voor de zwak- heid des ligcliaams, en moogt gij de pooiten der eeuwige taber- iiakelen voor u zien openen, wanneer de leemen hut nwer inwoning 11 begeven zal ! " Ontvangt onze wenschcn, verwoeste landstreken, die reeds jaren herwaarts het bloedig tooneel zijt des vernielenden oorlogs ! Moge het zwaard des Heeren, dronken van zoo veel bloeds, eindelijk in de schede terugkeeren ! Moge de doodsengel, die uwe velden ont- volkte, zijn bloedig werk eindelijk staken, en de daauw des hemels den bloedregen vervangen die u reeds jaren lang besproeid heeft ! " Zijn mijne wenschen uitgeput? Ach, hoe zouden wij op dezen feestdag onze droefheden kunnen vergeten ! Gelukkige bewoners dezer provincien, zoo dikwijls met het verhaal onzer rampen lastig gevallen ! icij verblijden ons over uwen voorspoed, zoudt gij ons uw medelijden willen onthouden ? En gij, die als vuurbranden nit den brand gered zijt, droevige, maar achtenswaardige overblijfsels onzer ongelukkige kerken — geliefde broeders, die de rampspoeden des tijds aan dezekusten geslingerd hebben ! zullen wij der ongelukkigen niet gedenken die wij achter lieten ? O weeklagten der gevangenen, snikkende priesterschaar, wecnende maagdenstoet, ontheiligde feest- dagen, straten Zions met rouwfloers omhangen ! o afvalligen ! o martelaars ! bloedige voorwerpen, klagten en geween ! dringt door tot ons, en vervult mijne toehoorders met weedom. ' Indien ik u vergete, o Jeruzalem ! zoo vergete mijne regterhand zich zelve. Mijne tong kleve aan mijn gehemelte zoo ik u niet gedenke, zoo ik Jeruzalem niet verhefFe boven het hoogste mijner blijdschap. Vrede zij in uwe vestigingen, welvaren in uwe paleizen ! Om mijner broederen en mijner vrienden wille, zal ik naspreken : vrede zij in u !' Mogt Go<i zich ontfennen, indien niet om onze vurige wen- 1 66 schen, dan toch om de diepte onzev ellende — ^indien niet om onze geleden verliezen in liet tijdelijke, dan tocli om zijne gesloopte lieiligdommen — indien niet om de ligchamen, die wij als ballingen in de gelieele wereld rond voeren, dan toch om die zielen die men uit onze handen gerukt heeft !" Deze tevugblik op de vervolging der Protestanten in Frankrijk, maakt den spreker indaclitig aan den vervolgzieken koning. Hij zwijgt eenige oogenblikken. Door dat zwijgen wordt de oplettend- heid der toelioorders gescherpt. Er lieerscht plegtige stilte in de vergadering. ]\Ien verwaclat eenen uitroep van verontwaardiging ; maar het godsdienstig gevoel weert den vloek, die reeds op de lippen zweefde, en woorden vol van vergevensgezindheid voegen zich. te zamen tot een verheven gebed. " En gij, geducbte vorst, dien ik nog onlangs als mijnen koning eerde, dien ik ook nu nog ontzie als den geessel des Heeren ! ook gij zult deel liebben aan mijne wenschen. Deze provincien, die gij bedreigtj maar die door Gods arm geschraagd worden — deze land- streken die gij met vlugtelingen bevolkt, maar vlugtelingen bezield met den geest der liefde — deze wanden welke de duizenden omvatten, die gij tot martelaars gemaakt liebt, maar martelaars zegevierend in bet geloof — ze zuUen nog vveergalmen van zegeningen over u afgesmeekt. God geve, dat de noodiottige blinddoek, die de waar- heid voor u verbergt, van uwe oogen valle ! Hij gedenke niet aan de stroomen bloeds, die gij gestort liebt ! Al de jammeren, die gij op ens gebragt hebt, wissclie Hij voor altijd uit zijn gedenkboek ; en terwijl Hij vergoeding geeffc aan de lijders, scbenke Hij vergiffenis dengenen, die bun al dat kwaad lieeft aangedaan ! Ja, de Almagtige, die toegelaten heeft, dat gij voor ons en voor zijne kerk de dienaar zijner oordeelen zijn zoudt, make u eenmaal den uitdeeler zijner zegeningen en den dienaar zijner barmhartigheden ! " Ik keer tot u terug, mijne breeders ! In de wenschen, die mij nog overig blijven, vat ik u alien te zamen. God doe zijnen Geest nederdalen op deze vergadering. Hij geve, dat dit jaar ons aUen zij een jaar van genade — een jaar van voorbereiding voor dc ceuwigheid ! Maar het is niet genoeg zulke weldaden te wenschen : men moet er zich van verzekeren ; men moet ze putten uit de bron, die ze opleve- ren kan. Het zij u niet genoeg, dat een medesterveling u heU toegewenscht heeft ; — gij moet de vervulling dier wenschen afsmeeken van den volzaligen God. Wij moeten toetreden tot zijnen troon, met den sterken (iod worstelen ; met gebed en tranen moeten wij 67 Hem dwingen, en Hem niet laten gaan alvoreus Hij ons gezegend heeft. Komt dan, overheden en onderdanen, krijgsvolk en burgers, herders met uwe kudden ! komt, buigen wij de knieen voor den Koning van het heelal ! en — weg van ons ligtvaardige gedachten, knagende zorgen, wereldsche beslommeringen ! verwijdert u van ons, en ontlieiligt onzc offerande niet." Deze eene proeve, lut vele door onzen schrijver aangehaald, getuigt van de voortreffelijkheid van Saurin als kanselredenaar. Men oordeele of een man van zulke begaafdheden, of die indruk- makende stem, die vijf-en-twintig jaren in de franscbe kerk in den Haag geklonken heeft, geschikt was om eene blijvende uitwerking op de gemoederen te hebbeu. Niets is in staat om daarvan een denkbeeld te geven, dan de diepe eerbied en aan vergoding grenzende hulde, waarmede men, lang na zijnen dood, den grooten redenaar bleef vereeren, terwiji deze gevoelens bij voortdiuing voedsel vonden in het lezen en herlezen van 's mans geschriften. Nevens Saurin, maar op een lageren ti-ap, stonden andere redenaars onder de vlugtelingen, die voor de waalsche en neder- landsche predikanten tot modelien van welsprekendheid verstrekten. Claude, na in onderscheidene steden van Frankrijk, waaroiuler Nimes en Montauban genoemd worden, het leeraarsambt bekleed te hebben, kwam in 1666, zeven-eu veertig jaren oud zijnde, naar Parijs, en bleef daar predikaut van Charenton tot 1685. Bij de herroeping van het Edict van Nantes begaf hij zich naar Holland, en genoot veel onderseheiding van den Prins van Oranje. Hij leefde nog twee jaren en stierf in den Haag 1687. Hij was het orakel der vlugtelingen, en gold voor den bekwaamsten godgeleerde, en als zoodanig, voor den geschiktsten persoon, om als tegenschrijver tegen Arkaud en Bossuet op te treden. Zijn voordragt en stijl hadden niets aanvaUigs, maar zijn redeneertrant was overtuigend. Zijn kansel was voor aanstaande predikanten een leerstoel der godgeleerd- heid. Er is een bundel van zijne leerredeuen gedrukt. De merkwaar- digste is die, welke hij op 21 November 1685 in dtn Haag uitsprak, omtrent eene maand na dat hij I'ranlcrljh verlaten had. Wij ontleenen daaruit een aandoenbjk uittreksel, waarin hij aan de bevolking der Vereenigde Provincien zijnen dank betuigt voor de weldaden aan zijne landgenooten bewezen ; — " God zelf zij uw belooner, en vergelde duizendvoud al het goed^: dat Hij u in het hart gegeven heeft om aan ons te doen. Gedoogt niet te min, dat wij, om nog meer uwe toegenegenheid te winnen, i; 68 de woorden toevoegen, weleer door Ruth aan Naomi gerigt. Wij komen hier om met u te zainen als een ligcliaam iiit te maken ; en gelijk uw God onze God is, zoo zal ook uw volk voortaan ons volk zijn; uwe wetten, onze wetten ; uwe belangen, de onze. Waar gij leeft, daar willen wij leven ; en waar gij sterft, daar willen ook wij sterven ; en in uwe graven zuUen ook wij begraven worden. jBeinint ons dan als broeders en landgenooten ; en oefent inscliikkelijkheid met onze zwaklieden. Wij zijn in eene luchtstreek geboren, die niet aan alien die liezadigde en gematigde gemoedsgesteldlieid verleent, die uwen landaard kenmerkt. Oefent dan verdraagzaamlieid met ons ; want gelijk het betamelijk is, dat wij uwe bedachtzaamheid tot voorbeeld nemen, zoo verwacbten wij ook van uwe billijkheid, dat gij ons niet al onze zwakheden zult toerekenen. 