Bijdragen tot de taal-, land- en volkenkunde
Na zich van dien last gekweten te hebben zouden ze mogen zeilen naar Ceilon, en op Matecalo of elders aanloopen en naar den stand van zaken vernemen, om, daar de brieven van de bewindhebbers en den admiraal Wittert melding maakten van het aangunn van een contract met den koning van Ceilon, later daarnaar te kunnen handelen, Van Geilon moesten zij naar Tegenapatnan op de kust van Coromandel oversteken, ook daar een nader contract aangaan tot uitsiniting van de Portugezen of ten minste het contract, door Bitter gemaakt, vernieuwen. Vervolgens zoude een der beide jachten naar Ben- galen en Arrakan vertrekken, aldaar den handel verzoeken en almede met de vorsten des lands, volgens de orders van be- windhebbers, contracten aangaan, terwijl het andere te Peta- poeli en Mazulipatnam , de voor die plaatsen ingeladen goederen lossen en de Kleeden en verdere koopmanschappen, die aldaar mochten zijn ingekocht naar Bantam overbrengen &. Van Atjih naar Ceilon zeilende, werd door Willem Jansz, op de kust van dat erland een Portugeesch schip genomen, genaamd Nossa Signora d'Asenila. Plet was een nieuw schip, even groot als de Eendracht, Kwam van Bengalen en had meest suiker geladen. Willem Hansz. zond dit schip, waarvan men den naam ip dien van Ternate herdoopte en waarop men den stuurman [Jsbradl Cornelisz. als schipper aanstelde, den 1Sden Jun, 1610 naar Bantam, ten einde verslag te weven van ‘t geen tot dien datum zoowel door hem alx Arent Martsz., volgens de bij hem ingekomen brieven van daatstgeneemde, was verricht: Arent Marts7. solede hurt daarna met de Cleqne Son: de eerste hwam op den Idea September, de laatste op den Lesten October ter reede van Bantsan, Meen Janes verbleef now op de kust van Coromandel en D Mrnorse veer Npe Willem Jansz en Arrest Martes gaaude van hier naar Atebin eu de cust van Choramandel, Bantam 15 October 1609 Wy zouden te ratuernse wurden 7 By cen vinetal de verslaz a:sblen geren van huune ver- rchtinge. op dear pete. gructende ls worden ze vermeld in het werk des heeren de dur, t a. pp de deel, biz àl, 549 en v. v. J WILLEM JANSZ. VAN AMSTERDAM. naakt, en door hen mede Madagaskar genoemd, te Bantam sen aangekomen !. Te Bantam lag ook een Engelsch jacht dat in zeven maan- uit Engeland was gekomen; Matelief vernam dat het ij de Kaap twee groote schepen had gelaten die weldra le te Bantam verwacht werden, om van daar vermoedelijk r Banda te zeilen. Dewijl zij der Compaguie veel schade Jen kunnen veroorzaken , hesloot Matelief hun voor te komen. ‚ gebruikte hiertoe het jacht Madagaskar en stelde daarop als ipper Willem Jansz. ; maar daar hij de reis van dit jacht voor Engelschen geheim wenschte te houden, durfde hij er in . Raad geen opening van te doen, uit vrees dat het mocht - lekken. Hij stelde derhalve den Raad eenvoudig voor, om het ht met lijnwaden en geld aan den fiskaal Maerten Aep r Johor te zenden, die aan den koning moest te kennen ren, dat er twaalf Hollandsche schepen op reis naar Indië ren, en dat hij -— Matelief — het voornemen had hem tegen Portugezen te ondersteunen en intusschen zijne stad moest sterken enz. De Raad nam hienn genoegen en het jacht d zeilvaardig gemaakt; maar behalve de gewone brieven ving Willem Jansz. van den admiraal Matelief eene geheime ssive die hij, eerst vier of vijf mijlen van Bantam verwijderd, cht openen, en waarin hein gelast werd, dat hij zich zoo edig doenlijk, en zonder ergens aanteloopen, naar Amboina est begeven, de voor den gouverneur Iloutman bestemde even overgeven en aldaar hoogstens één dag vertoeven, ten le het geld of goederen die de gouverneur Houtman mocht dig hebben , te lossen, waarnaar hij onverwijld naar Banda moest en en er verrichten wat hem zoude worden voorgeschreven. Den 4den December 1607 ging Willem Jausz. met het jacht dagaskar van Bantam onder zeil. De zending van dit jacht t voorschreven doel , wordt door enkele brieven bevestigd. Zoo rijft Jacques Hermite den 26sten Januari 1608 aan de Be- idhebbers: „Het jacht Madagascar heeft geladen enz. en is 1 4den December ‘t seijl gegaen naer Amboina ende Banda, om mis te geven van ‘t aencomen van twee Engelsche schepen Bantam ; daerop is voor schipper gestelt Willem Jansz. eertijls Het waren de schipper eu opperkoopman van de Caraak door Warwyck verd en door hem naar het vaderland gezonden. Zij kwamen te Bantam om pen en volk te halen, om de lading van de Caraak in over te schepen dewijl : ongeschikt was bevonden om langer zce te bouwen. WILLEM JANNZ. VAN AMSTERDAM. 307 Vrieslandt verdient. tw Bij hunne rezolutie van den 14deu No- vember werd hevolen #dat men hem sijn gagie van het schip West- Vrieslant sal betaelen, mits inhoudende een derde part tot sijn wedercompste hier te lande, omme alsdan daerinne ge- desponeert te worden, naerdat bevonden sal worden hem tot dienst van de Compe gequeten te hebben.» Terwijl intusschen het schip Orangie verder voor den dienst gereed werd gemaakt, ontving Willem Jansz, van de Kamer van Zeeland bij een schrijven den 17den November een verzoek ont zijn vertrek naar Zeeland niet uit te stellen en tevens om nog een twintig a twee-en-twintig kloeke mannen aan te nemen, vaangesien er zich veel rabauwen onder het volk dat aangenomen is, bevinden ende die haer ontsien te werken.» De schepen Orangie en Zeelaudia van de Zeenwsche Kamer zouden een deel uitmaken van de vloot, die onder het beleid van den commandeur Adrinen Block Maertensz. van Alkmaar, weldra naar Indië zoude stevenen, Willem Jansz, nam het bevel over eerstgenoemd schip op zich, waarop de schepen op den 29sten December uit de verschillende havens in zee staken. De vloot had eene langdurige uitreis, waarop weinig meldings- waardig voorviel, ofschoon men bij verschillende schrijvers ge- boekt vindt, dat er op de hoogte van de Zoute en Kaap- verdische eilanden een allerbelangrijkst gevecht zoude hebben plaats gehad tusschen acht schepen van deze vloot en dertien spaansche, zoo dat er van deze laatste slechts vier waren ont- komen om tn Spanje hun geleden verlies bekend te maken ?. Op de hoogte van Mudaguskar zeilende, het de commandeur het jacht het Duvfkeu naar Bantam vooruit zeilen, dat den | 4den Juli 1612 zieh van de vloot scheidde. Toen de commandeur den Sden Augustus vermeende bij het eiland Mauritins te zijn, be- merkte men dat men bij het eiland Mascarenhas (Bourbon) was, en waar de vloot op den Oden Augustus aan de noordwestzijde in eene zeer ruime baat ten anker kwam, en gelegenheid vond zieh rummschoots van allerlei ververschingen niet alleen, maar ook van drinkwater — waaraan in de schepen groute behoefte Ze heervorrn blades. Sth. 2 Wy verinselen dat de erhryvere die van dit gevech? g-wag maken zieh ver- stoer. en bet feit verwarren met reta dergelijks dat in 16) met de uitgaande vest under Jaesb van Heemskerck plaate bad. Zie dit uitvoerig witeengezct wa de Neeurechee 1850, No 1 bla 1 8. oA WILLEM JANSZ. VAN AMSTERDAM. Bengalen tot den 23sten November, toen hij met het jacht Cleyn Middelburg almede de reis naar Bantam aannam; hij was genood- zaakt geweest de Fiendracht op de kust van Coromandel achter te laten, waar het tengevolge van een bekomen lek moest ver- dubbeld worden. In het laatst van de maand December (1610) kwam hij met het jacht voor Bantam, waar hij aan den gouvern.-gen. Both, die intusschen uit het vaderland was ge- komen, verslag deed van zijn wedervaren. De lust om naar het vaderland terug te keeren had intusschen de overhand bekomen; hij deed daartoe aanzoek en slechts weinige dagen na zijne aankomst te Bantam, ging hij over op het schip Orangie ! van de Kamer van Zeeland, ten einde op dien bodem, die naar het vaderland bestemd was, de betrekking van opper- koopman waar te nemen. In het laatst van Januari 1611 hep dit schip van Bantam in zee en kwam den 23sten Augustus in Zeeland binnen, § 2. Den Isten September 1611 vertrok Willem Jansz. van Middelburg naar Ainsterdam, die tevens belast was geworden met een brief van de bewindhebbers van de Kamer van Zeeland aan die van Amsterdam over te brengen. Hoe hoog de bewind- hebbers waren ingenomen met zijne in Indië bewezen diensten, blijkt uit dat schrijven, waarin zij hem noemen een reen seer bequaem ende nuchteren man, die ons groot contentement heeft gegeven van zijn relaes over den handel in de Oost Indien, en het waer te wenschen dat de Compe velen sulcken dienaers in India hadden; souden vertrouwen daer beter gouveruement soude weesen als wij somwijlen wel hooren 2. Nadat het schip Orangie gelost was, bleek het dat het op | zijne Indische reis zeer weinig had geleden, zoodat de Kamer besloot het weder voor eene uitreize zeeklaar te maken. Op denzelfden dag waarop Willem Jansz. naar Amsterdam vertrok, was hij voor de genoemde Kamer opnieuw aan de Compagnie verbonden geworden, en wel voor den tijd van drie jaren, en voor honderd gulden in de maand, gelijk blijkt uit hunne resolutien op den Jsten September genomen. Gedurende zijn verblijf te Amsterdam, vervoegde hij zich tot de vergadering van de zeventienen aldaar, ten einde te magen ontvangen ~ hetaelinge van sijne maentgelden op het schip West- ' Resol. Gouv. Gen. en Raden van Ind. van 23 December 1610, 3 Copie Brieveubuuck Cumer Middelburg 1611 ete. WITLEM JANNZ. VAN AMSTERDAM. 307 Vrieslandt verdient. '» Bij hunne resolutie van den 144 No- vember werd bevolen #dat men hem sijn gagie van het schip West-Vrieslant sal betaelen, mits inhoudende een derde part tot sijn wedercompste hier te lande, omme alsdan daerinne ge- desponeert te worden, naerdat bevonden sal worden hem tot dienst van de Compe gequeten te hebben.» Terwijl intusschen het schip Orangie verder voor den dienst gereed werd gemaakt, ontving Willem Jansz. van de Kamer van Zeeland bij een schrijven den 17den November een verzoek om zijn vertrek naar Zeelaud niet uit te stellen en tevens om nog een twintig a twee-en-twintig kloeke mannen aan te nemen, vaangesien er zich veel rabauwen onder het volk dat aangenomen is, bevinden ende die haer ontsien te werken.” De schepen Orangie en Zeelandia van de Zeeuwsche Kamer zouden een deel uitmaken van de vloot, die onder het beleid van den commandeur Adriaen Block Maerteuss. van Alkmaar, weldra naar Indië zoude stevenen, Willem Jansz, nam het bevel over eerstyenoemd schip op zich, waarop de schepen op den 29stee December uit de verschillende havens in zee staken. De vloot had eene langdurige uitreis, waarop weinig meldings- waardig voorviel, ofschoon men bij verschillende schrijvers jre- boekt vindt, dat er op de hoogte van de Zoute en Kaap- verdische eilanden een allerbelangrijkst gevecht zoude hebben plaats wehad tusschen acht schepen van deze vlaot en dertien spaansche, zoo dat er van deze laatste slechte vier waren ont- komen om in Spanje hun geleden verlies bekend te maken 2, Op de hoogte van Madayaskar zeilende, liet de commandeur het jacht het Duvfken naar Bantam vooruit zeilen, dat den | 4den Juli teil2 zieh van de vloot scheidde. Toeu de commandeur den $éea \ugustus vermeende bij het eiland Mauritius te zijn, be- merkte men dat men bij het eiland Mascarenhas (Bourbon) was, en waar de vloot op den 6den Augustus aan de noordwestzijde in eene zeer ruime baat ten anker kwam, en gelegenheid vond zich rummsechoate van allerlei ververschingen niet alleen, maar ook van drinkwater — waaraan in de schepen grovte behoefte T Ae heevoren blade 404. Wy verinseleu dat dr schryvere die van dit gevech? gemag maken zich ver- steer, ru het fr‚t verwarren met iets dergelijks dat in 1691 met de uitgaande vet valer Jacob van Heemskerck plaats had. Zie dit uitvoerig wteengesct in de Navureches 1479, Nu 1 biz. 1 6. 308 WILLEM JANSZ VAN AMSTERDAM. bestoud — te kunnen voorzien '. Den 23sten Augustus verliet de vloot deze baai om hare reis naar Bantam voorttezetten, waar over zij, gelijk de commandeur schreef, een geruimen tijd be- steedden, daar zij vomtrent de lengte van de eilanden, droochten ende clippen van Maldivia ende vorder oostwaerts, door lang- durige calmpte en contrarie winden cleijnen voorspoet hadden.e Het was dientengevolge dan ook niet voor den 22sten November, dat men het hooge land van Sumatra in het gezicht kreeg ; langs de westkust zeilende liep de vloot op den 27sten Straat Soenda in en kwam den volgenden dag voor Bantam ten anker. Het jacht het Duijfken, dat door den commandeur op den 14den Juli te voren, met brieven voor den Gouv.-Gen. Both, uit de vloot was verzonden, was ruim een maand vroeger, en wel op den Z4sten October, te Bautam aangekomen.. Met overleg van den Raad te Bantam werd de verdere be- stemming der schepen geregeld, waarbij besloten werd dat de commandeur Block met de vijf kloekste en best bezeildste schepen naar Jakutra zou vertrekken, er arak, rijst, boonen enz. innemen en van daar naar de Molukken stevenen , werwaarts de schepen Orangie en Gelderland hem zoude volgen, na alvorens te Grissee en Makasser rijst te hebben geladen. Den lsten April 1613 kwamen de beide laatstgenoemde schepen te Amboina aan, van waar de Orangie al spoedig naar Ternate veilde, en met de aldaar aanwezige schepen deel nam aan verschillende kruistochten op den vijand. Bij een dier tochten — in het laatst van 1613 en het begin van 1614 — raakte in Februari de Orangie masteloos; het moest daarop van de vloot scheiden en de steven vaar Amboina wenden. Iher werd het schip weder gemast en verder voor zee gereed gemaakt, waarja het op verschillende plaatsen op de kust, nagelen innam en vervolgens naar Banda vertrok, om het met nooten vol te laden en die lading naar Bantam over te voeren, waar het eenige weken later ter reede kwam. Intusschen waren er bij den Gouverneur-Generaal Both hoogst onrustbarende tijdingen van Solor gekomen, welk eiland eenigen tijd te voren door Apolonius Scot 2 op de Portugezen in bezit ' In den brief door den Commandenr aan de bewindhebbers, uit Bantam den 6 December 1612 goschPeven, somt hij uitvoerig de voordeelen op die deze bani boven die van Mauritius voor cen schip of vloot opleverde, waarbij hij een kaart van die buui over zond. 3 Zijn naam wordt vvk wel Schot cu Schutte geachreven. WILLEM JANSZ. VAN AMSTERDAM, 309 was genomen, om den handel op Timor in handen te krijgen, en die, toen hij van daar vertrok, het bestuur in handen liet van Adriaen van de Velde als gouverneur, benevens het noexlige garnizoen ', Weldra barstte er een opstand op een der dorpen uit, en wel door den invloed van twee dominikaner monniken die er met bewilliging van Scot gebleven waren. De gouverneur slaagde er aanvankelijk in het dorp in onderwer- ping te brengen, maar de soldaten, die aan het plunderen gingen, brachten daardoor te veel tijd zoek en raakten uit elkander, hetgeen den vijand gelegenheid gaf zich weder te ver- vameien, zij joegen de onzen naar het strand en terwijl deze al zwemmende een hunner vaartuigen trachten te bereiken, werd de gonvernenr, reeds tot de knieën in het water staande, met pylen doorschoten; met hem snenvelden nog de schipper Melis Andriesz. en vijf soldaten, de overigen bereikten, hoewel niet ongekwetst, het schip, waaronder de luitenant Jan Jansz. van Thiele behoorde. Met den meesten spoed werd het jacht de Halve Maen naar Bantam gezonden, dat er den 17den Augustus 1614 aankwam om dit onvelukhig voorval ter kennis van den Giou- verneur-Generaal te brengen 2, De Gouverneur-Generaal beducht voor verdere onheilen, het met den meesten spoed het jacht de Haesewint gereed maken, ten einde eenige versterking van soldaten naar Solor over te brengen, benevens eenige kooplieden en assistenten , voor die aldaar waren overleden, terwijl hij op den 20sten September -tot Gouverneur en Saper-lutendent van den handel en alles wat daeraen depen- deerde, mets uitgezonderd, promoveerde en cominitteerde , den Fo Willem Jansz, uvtgevaren voor oppercoopman en schipper op het schip Ormugie.s Voor deze ongetwijfeld buitengewone be- poem caf hij aan Bewindhebbers als reden op, dat het zacht de Haesewint zeijlree lag en hij geen gelegenheid had ven gouverneur derwaenls te committeren en hij daarmede be- each zijtede , daertoe Willem Jansz. hed benoemd; want -— schrijft hee verder — «dese voorschr. Willem Jansz. is van natueren geotocedien. modest, ende zediech, die hem gedurende zijnen sit opt sep Orangie naer behooren heeft gequeten, ende in Poiret vag deu Go, G PP Both van deu 20 Nue. 1616 No. | aau de Be- unie tere bes ou. Jaspar Jarss de Jonge, gunverneur van Amboina, van deu 24 Jus. 2 Brief van Coen als voren, van 18 December 1615. 3 Brief vau Coen van 10 October 1616. * Zie over deze verovering de Bijdragen tot de T., L. en Vk van N. HL, He Deel, 1844, blz. 384 en vig. WILLEM JANSZ VAN AMSTERDAM. Sia hij aan Coen ! — ~achijnt ons een bequaem man te wezen om op eenige tochten, principalijek te waeter gebruijckt te mogen worden: derhalven ingevalle UE. zijn van doen mochte hebben , my dunckt dat hij met redelijcke verbetering wel in ’t lant te houwen zal zijn.” Doch Willem Jansz., die eenige weken later te Bantam kwam, besloot aan zijn voornemen gevolg te geven. zoodat hij op den 4den November 1616, door den Direct. Gen. aan boord van het schip Zeelandia werd geplaatst, om op dien bodem gedurende de reis naar het vaderland de betrekking van opperkoopman waar te nemen. Weldra nam hij de terngreize aan, en kwam op den 30ste Juni 1617 in Zeeland aan, waar hij door de Kamer Middelburg, van hunnen budeur uit “s Comp. dienst werd ontslagen. $ 3. Doch het scheen wel dat het vaderland niet veel aan- trekkelijks voor hem bezat; want hij was nog geen twee maanden buiten ’s Comp. dienst, of hij werd door de bewindhebbers ter vergendertng van den 17den op den 2:$sten Augustus op voor hem zeer vereerende voorwaarden wederom in haren dienst aangenomen. In de notulen van dien dag lezen wij, dat Willem Jansz. evoor desen gewesen commandeur 3 in Solor is aangenomen omme de Comp. als oppercommis ende coopinan te dienen, voor hondert vijftich guldens ter maent; undts dat men hem brieven van recommandatie aen den Gouverneur Generael ende Raden van Indie sal geveu om in de eerste vacante plartse alx Vice Giouverneur off als commandeur te water geempluveert te worden: dies dat hij gehouden sal wezen de Comp. vier jaren int landt. te dienen, gaen ende keeren daerinne niet gereeckent. » Ken maud te voren, op den 27eteo Juli, had de Kamer Am- sterdam suedgevonden, hem voor het jaar dat hij op Solor had doorgebracht, veertig guldens per maand boven zijn gagie toe te lesen ; terwijl hij tevens werld gemachtigd om de resterende geiden , die hem van het schip Westfriesland nog te goed kwamen by de Anmer Euknuisen te mogen outvangeu ®. Jaw was Willem Jansz. dan wedervin aan deu dieust der Comp. verkomen. Hip nam evenwel eerst den tea Januan 1618 met net schip Mauritius, gevoerd door schipper Leendert Jacobsz. ' Dee: . ITE 1616 8 bit ent Goese pueur ie dourgehaald eu Commandeur in de piaate gesteld. 8 Ze a os, 312 WILLEM JANSZ VAN AMSTERDAM. uit Texel de reis naar Java aan, en kwam op den 22sten Aj daaraanvolgende voor Bantam ten anker, Het is te beja dat het journaal dezer reis niet meer aanwezig is, daar hij volgens een schrijven van den 6den October, waarbij hij aan bewindhebbers zijne aankomst meldt, hen tevens bericht, dat op den 8lsten Juli op 22° Zbr. een eiland hadden ontdekt enaar land waren geweest; dat eiland lag 240 mijlen 4.4.0. en N.N.W, van den zuidhoek van straat Soenda !. Wellicht had men daara zoowel omtrent dat eiland als over zijne vroegere reis met het Duijfken eenige meerdere bijzonderheden vernomen. Weldra werd Willem Jansz. in zijne betrekking overgeplaatst aan boord van het schip ‘t Wapen van Amsterdam, en door den Gouverneur-Generaal Jan Pietersz. Coen in den Raad geroepen, om dezen met zijne kennis en ervarenheid ter zijde te staan. Toen Coen het noodig achtte in eene algemeene ver- gadering van alle de aanwezige opperkooplieden, schippers en | krijgsofficieren, schriftelijk advijs in te winnen 2, wat er ten ' aanzien van Jakatra — na hetgeen aldaar plaats vond behoorde gedaan te worden, vindt men in de resolutie van laatstgenoemde dagteekening, het door Willem Jansz. gegeven advijs het eerst gemeld, en wel op deze wijze: «Willem Jansz., oppercoopman, tegenwoordich op ‘t schip ‘t wapen van Amsterdam, advijseert dat men de plaetse van Jaccatra sal versterken ende het be- gonnen werck naer gelegentheijt voltrecken. » Is het in het algemeen waar, zoo als een Hollandsch spreek- woord zegt: goed voorgaan doet wel volgen, dan heeft mogelijk het voorbeeld door Willem Jansz. gegeven, anderen genoopt in denzelfden geest te adviseren en bleek dit de meerderheid uitte- maken. Willem Jansz. nam deel in alle beraadslagingen , die er in dezen voor de Nederlanders zoo moeielijken tijd, zoo ten aanzien van Jakatra en Bantam, als ten opzichte der-Kngelschen gevoerd werden. Ook nam hij deel aan het gevecht door Coen op den Qden Jan. 1619 tegen deze laatsten geleverd en vergezelde hij hem naar Amboina, toen er besloten was van daar versterking te halen en Jakatra te ontzetten 3. Door de gunstige moesson had men eene vrij voorspoedige ' Zie dien brief in de reizen der Nederlanders enz. aangchaald blz. 26. 2 Resvlutien vau 31 Augustus, 19 en 22 October 1618. 8 Zie Jhr. de Jonge iu ziju meermaleu aangehaald werk, 4e deel, voorrede bla, AAXVIL enz. WILLEM JANSZ VAN AMSTERDAM. 318 reis. Te Ainhoina aangekomen, werd door Coen en den Raad op "den 64e0 Februari besloten, dat de commandeur Willem Jansz. met het schip de Fugel naar Banda zou stevenen, met bevel, om, zoo Willem van Antzen — die door den Gouv.-Gener, Reael tot Luitenant-Gouverneur van deze eilanden benoemd was — reeds in Banda gekomen was of voor het vertrek der schepen aldaar aankwam, hem in zijne betrekking te bevestigen, den kapitein Heetveld en anderen, wier diensttijd verstreken was, aftelossen en op alles goede order te stellen, volgens de in- structie hem door Coen medetegeven, en de Engel met de voor- handen zijnde nooten en foelie te beladen, en zoo spoedig mogelijk terug te zenden. Mocht van Antzen nog niet aangehomen zijn, den zoude Willem Jansz. als Lauitenant-Gouverneur het bewiud voeren over de forten Nassau, Belgica en Revenge in de eilanden van Banda '. Nadat de Lintenant-Gouverneur van Antzen te Banda aange- komen was, vervoegde Willem Jansz, die middelerwijl, gee durende zijne afwesizherd, den 25etea Maart tot Raad van Indië was anneesteld 2, zieh op den iden Mei weder bij de vloot onder Coen, die zich op de aangewezen plaats, het west-einde van het eiland Madura, bij Mallemans-eiland ophield, om aldaar de schepen te verzamelen, Vervolgens lichtte de vloot het anker en verscheen den 23sten Mei voor Japara, 400 man werden uit de schepen aan land gezonden om zich van deze plaats meester te maken, en hoewel zij vrij wel versterkt was, werd aj echter stormenderhard ingevomen en verbrand 3, Hoe de vloot wemge dagen later voor Jakatra verscheen, het fort ontzet en de stad veroverd werd, hieromtrent verwijzen wij den leser raar den aangehaalden brief van Coen, welke ook in het werk san den heer de Jonge is opgenomen & Op het gerucht dat Coen met versterhing mt de Molukken voor danatra in aantocht was, waren de Bagelsehe schepen onder gert getart, tem einde eene zekerherd te hebben welke koers door ven was genomen, werd het jacht t Hert naar de Straat Soenda gezonden, met last de eilanden en de geheele kust 1 De imetruetie ep de twee eumm:esien zijn van den 7 Felruari. 3 Met bem werfen tof deae betrekking begvenid Pieter de Carpentier, Arent Martas. cu Audres Soury. 3 Kr f van Coen aan de Besiidh van 5 Aus. 1619 © 7 hee I\e deel, bla, 19%. ble ve. IL ee @? $14 WILLEM JANSZ. VAN AMSTERDAM, wel te onderzoeken eu berichten omtrent hen in te winnen Het gevolg hiervan was dat men te weten kwam, dst Eugelsche vloot, bestaande uit elf schepen, den 2den Juni Poeloe Bessie, in Straat Soenda, waren vertrokken en om west zeewaarts geloopen waren, ‘t geen bevestigd werd door volk van de Swarte Leeuw 2%, die van de Engelschen weggeloopen, en die men aan de Waterplaats had gevonden Hoewel Coen en de Raad het ondienstig achtten de Enge schen te gaan opzoeken en slag te leveren, maar in de eerst plaats zijne scheepsmacht dienstbaar te maken aan de bescherming van de belangen der Comp. op de kust van Java en tot be: vordering van den handel op onderscheidene kantoren van Indië *, sloot. dit echter niet uit, dat de bevelhebbers der schepen in last kregen hunne vijanden zooveel mogelijk afbreuk te doen. Waren er reeds drie schepen naar de Maleische kust ver trokken, m den Raad van Imdië, van 18 September, werd be- sloten, om zes schepen: ’t Wapen van Zeeland, Nieuw Zeeland, Haerlem, de Engelsche Sterre, het Postpaert en de Neptunus, onder het bevel van den commandeur Willem Jansz. naar de west- kust van Sumatra, zoo naar Tikoe, Priaman als Atjih te zenden „omme den handel in die kwartieren te bevorderen , en omme op de Engelsche eenige advantagie te soecken, tot revengie van geleden schade, verseeckeringe van den Staet der (Generale Comp., maer insonderheijt om het boos en groot voornemen der Ingelsche tegen den staet te breecken en prevenieren 4.» Den Isten October zeilde Willem Jansz. met de schepen onder zijn bevel uit Straat Soenda naar de westkust van Sumatra; bij zijne komst te Kota tengah vernam hij dat er vier Engelsche schepen voor Tikoe lagen; zonder verzuim werd de reis langs de kust om de noord voortgezet, en op den 1 1den October nabij genoemde plaats komende, vond hij de schepen de Dragon, de Beer, de Expeditie en de Rose, „waer op bij d'onsen 5 geresol- veert wierde haer datel. twee ende twee te aborderen. De son was tegen den avondt maer omtrent 14 ure hooch, doen bij den anderen quamen. De commandeur Willem Jansz, smeet datel. ' Als voren blz. 181. 2 Dit schip was den Engelschen door list in handen gevallen. Brief van Coen, als voren, van 13 Januari 1619, blz. 117 — 119. 3 De Jonge, IVe deel; als voren blz. CXV IT. 4 Brief van Coeu. ulo voren, van 22 Jannari 1620, ala voren ble. 194, 5 Al» voren bl. 194 WILLEM JANSZ. VAN AMSTERDAM. 315 met het Wapen van Zelandt den groten Dragon op de wintverngh aen boort. Het schip Haerlem £ leijd hem aen dander zijde op den hals aen boort ende hebben aldus seer geweldich met grolf geschut ende mmusguetten tegen malcanderen gevoehten. Nieuw Zeelandt was geordonneert met de Neptunus den Beer te aborderen , dan alsoo den Dragon (de Beer?) vol peper geladen westide, dien selven dach van de zijnen t° seewnert gelopen was ende Niew Zeelandt d'aborderinghe miet seer sochte, resol- veerde de Neptunus ende de Enygelse Sterre den Beer te abor- deren, doch alsoo den Dragon overwonnen wierd, eer deze schepen bij maleamleren qusmen, gaven de schepen den Beer, d'Eapeditie ende de Rose ier mede op, ende dat sonder t gewelt van donse te verwachten. t Wapen van Zelandt ende Haerlem schaers een ure tegen den Dragon gevoehten hebbende, geraeckte de brant in de gadlerye van de Dragon, waarover de Eugelschen haer schip abandenneerden ende in dlaerlem overliepen, bid- dende om bn Isense, doeh wierden weder overgejaecht om de brsuit verst te uvtten. Aulus zijn de voorschr. vier schepen door Godts gerade overwonnen. daerdoor wij hopen het desseru van d'Engeisen soo lauwe vertroeken worden sal, dat tijt sullen hebben omme onsen staet poeh meer ende beter tezen aller gewelt te verscecheren. De voorschr. Dragon hadde op ESQ) zeer ceecke mannen, te weten 150 van sin eigen volck, ende 30 van darsdere schepen die den Dragon © see hadde geholpen: Was wemonteert met 30 stueken geschut. Fn dien strijt sipnder van d'Etigeeisen 30 mannen doot gebieven, d'overste Commandeur Banner oe doodeaweh yvequest, van a7onse hebben wij verioren valk maanen, Met semp Hlaerlen: on in zijn spiegel gelijehe water Bemeser geetgeft, dat het Werpen geseheert teelt oft sediae ard. des Deazous syle gesonehen hebben, alsoo op het garniertng vijlt Voeten Waters stonden ver Let vewuer Wierden.” Ziedaar de uutslar van ven gevecut. Waar het meeresader | der beveisebbers toonder dat 1) ber; Vasa wel aunden order de epepere-ry Ee Ziel, Cl Wettraboor cen nen cen gevoel veriles Weta lons-sredorsaent 3, Al set volk vaan ede vier iepen, Wistronder ere eed ree Bnweleten die Op net van Supt zeegroen sehip de SO cre waren, U Miersrer veerde het devel ode Nehapper Voto dieses Van Aare rel.t' Pre ‘acrart.tes OR d Irie schepen, taar de Mai eo he 8 et seat teke on Hear te r Par gesch: schepen genetics 316 WILLEM JANSZ. VAN AMSTERDAM. ongeveer 300 in getal, werden te Tikoe aan land gezet, terwijl hun op hun verzoek het schip de Rose werd teruggegeven, met eenige provisie „om van daer elders bij de hare te mogen vertrecken#; de andere drie werden door de ouzen bemand en kwamen met de Hollandsche schepen weinig tijds daarna voor Jakatra ten anker. Ter belooning van het heldhaftig gedrag van den Commandeur Willem Jansz. vereerden Gouverneur-Generaal en Raad van Indië, bij resolutie van den 20sten December 1619, hem met een gouden ketting ter waarde van duizend gulden; ook de overige schippers, kooplieden, die zich tegenover deu vijand goed hadden gekweten, werden beloond *. § 4. De vijandelijkheden tegen de Engelschen werden eerlang geschorst, ten gevolge der bekomen tijding, op den 27sten Maart 1620 met de Bull uit Engeland ontvangen, waarbij men ver- nam dat de Nederlandsche Compe. in Europa met die der Eugelschen een verbond hadden gesloten 2. Bij een der artikelen van dat verdrug werd bepaald, dat er zoude worden ingesteld een Raad van Defentie bestaande uit vier leden van elke partij, ter wier beschikking zoude worden gesteld een getal van twintig schepen, en die besteind waren alle bescherming aan den handel te verleenen. Hoe weinig Coen ook hiermede was ingenomen, werd echter aan den bekomen last voldaan, en werd er reeds op den 28sten Mei, door den gecombineerden Raad besloten, tot het afzenden van eene vloot van tien kloeke schepen naar de wateren van Japan en van daar naar Manilha, ter bescherming van den handel en om aan den vijand afbreuk te doen. De Hollandsche schepen, die tot deze expeditie zouden worden bestemd, waren Haerlem, de Hope, Nieuw Bantam en de Trouw; als vijfde schip zou de Eugel of St. Michiel volgen; de En- gelsche schepen waren: de Elisabeth, de Bull, de Engelsche Hope, de Engelsche Swaen en de Paltsgraef. Volgens het gesloten verdrag zouden de Engelschen de vlag voeren. Hoe grievend dit voor onze zeelieden moest zijn, zal men kunnen nagaan, wanneer, zooals hier, een schipper boven een commandeur, die tevens Ruad van [ndié was, werd ge- 1 Zie W. J. van Amerofuort hier achter. 2 Zie hierover nitvoerie Jhr. de Jonge ble. CXIX ena, WILLEN JAYSZ. VAN AMSTERDAM. $17 steld. Hoe Coen er over dacht, kan blijken, waar hij schrijft ': „Volgens accoort door UE. gemaeckt sullen d'Engelsen ge- duyrende voorschr. voyage de vlauge op de groote stenge voeren ende d'ouse op de voorstenge. Een schipper Robbert Adams genaemt, hebben d'Engelsen als opperhooft over haer vijff schepen ende als Admirael van de Vloote gestelt. Ende wij als commandeur van onse vijff schepen ende als Vice- Admirael van de Vloote den E. Willem Janssen, Raedt van Indien, ix vougen dat minder meerder Commanderen sal, welck niel wel en past. d'Engelse schepen sijn groot, schoon ende wel gemonteert, maer liever souden d'onse met 7 Nederlandsche schepen een tocht tegen den vijant doen, dan met de voorschr. treffelijke vloote van hun schepen, ende gelooven oock dat se den vijandt misschien meerder affbreuck souden doen; want d'ouse d'Engelse sooveel als ons eijgen volck niet mogen ver- trouwens. Een gedeelte der genoemde schepen vertrok den 1Ìéen Mei vooraf naar Japan om aldaar op de Kust eu bijgelegen vaar waters te Kruisen; de overigen volgden ruim veertien dagen later. Volgens de instructie, aan de vlootvoogden medegegeven , moest de vloot in Firando zieh verzamelen ; omtrent Januari 1621 van daar naar Manilha zeilen, zoo tot afbreuk van de Span- jaarden, als om de Chineesche jonken te beletten die baat inte- loopen, maar te trachten hen te bewegen met hunne ladingen naar Jukatra te zeilen; op welke wijze dit het best kon ge- schieden , werd aan hun heleid overgelaten. De vloot zou verder tet het einde van Junt voor die baai zich ophouden, of zooveel langer als noodig werd geacht, al zou de vloot daarna Japan niet meer hunnen bezeilen, in welk geval men naar Patani hou loopen , om van daar naar Java terug te keeren. Verder worden daarin nog bepalingen gemaakt, uit welke personen de scheeps- real zou bestaan en hoe er gehandeld moest worden met de veroverde schepen en de daarin gevonden wordende goederen. Noy werd vastuesteld, dat, zoodra de vloot voor de haai van Marila verscheen, ter voorkoming, zooveel mogelijk van ver- scullen, eemge Nederlanders op de Engelsche, en omgekeerd eenive Engelschen op de Nederlandsche schepen moesten worden geplaatst, “omme te registreeren al sulche goedereu als bj d'een off dander verovert ende overgenomen Zoude mogen worden 2e To Merref van Cuno aan de ilewindh:-blers van 3] Jai: Life 8 Jaastsa Jen btdea Juni 1620, 318 WILLEM JANSZ. VAN AMSTERDAM. Behalve deze instructie was Willem Jansz. nog van eene particuliere voorzien, die met hetgeen er in voorkomt betreffende ons kantoor te Firando en eenige daarop betrekking hebbende zaken, nog het volgende bevat: » UE. zij gerecommandeert met d'Engelschen natie goede vruntschap ende eenicheyt te houden ende haerlieden (soo iemant in noot geraeckte) na uyterate vermogen t’ assisteren. Doch sult oock goede sorge dragen, dat de gerechticheijt van de Compe., haer eer ende reputatie niet vercort worde. Gelijck mede dat d'Engelschen UE. noch d'onse in geenige saecke ende vercloecken; het gemeene spreeckwoort weest trouw ende vertrouwt niemant, sult alsoo niet verstaen als of d’Engelschen niet souden mogen vertrouwen, maer brengt mede dat men altoos trouw moet wesen ende niemant dan met een groot ommesien ende goede circonspectie vertrouwen sal. Alle questien ende querellen sullen UE. na uytterste vermoghen vermijden, ende insonderheijt voorcomen, dat door d’ouse geen redenen van misnoegen aen d'Engelschen gegeven worden, ende datter van onse syde geen feijl tegeus t’accoort door de Heeren Maijores met d’Engelschen gemaeckt, begaen worden |. » De uitslag dezer expeditie lict veel te wenschen over; wel werd de baai van Manilha gedurende eenige maanden ingesloten , op de kust van China en Japan gekruist en naar meer ver- wijderde punten eenige schepen gezonden; wel werden eenige jonken genomen, waarvan de waarde, voor het aandeel onzer schepen, slechts / 68817—-10—4 bedroeg , zoodat gelijk Willem Jansz. schreef 2, „men merckelijck siet dat de Chinezen verarmen ;# maar daarentegen was het zilverschip van Nieuw Spanje naar Manilha bestemd, niet in hunne handen gevallen. Op den 26sten Juni 1620 hadden drie hunner schepen, de St. Michiel, de Swaen en de Expeditie onder het eiland T'andaija, wel schut- gevaarte met dat galjoen gehouden, en was de hoop verlevendigd dat. zij het zouden vermeesteren, had niet een plotseling opge- komen storm de schepen uit elkander doen stuiven, niet zonder gevaar op om de kust van dit eiland te stranden; de St. Michiel bleef echter in den storm, want men vernam sedert niets meer van «lezen bodem, en daar men ook van het galjoen evenmin iets vernam, geloofde men dat ook dat schip den storm niet ontkomen was. De Swaen en de lixpeditie kwamen eindelijk nog _ a 1 Datum ala voren. 2 Firando, aun den Gouvern.-Generaal, 12 October 1621. WILLEM JANSZ. VAN AMSTERDAM. 339 in de baai van Firando, doch laatstgenoemd schip sloeg door harden wind om en giog mede voor de vloot verloren; de overige schepen waren op den Oden Juli 1621 allen in de baai van Firando. Onder de redenen, die opgegeven worden voor den minder gunstigen afloop dezer expeditie, wees men op de. mindere be- zeildheid der groote schepen, zoo dat de Portugeesche navetten hun meestal konden ontzeilen, en oordeelde men dat welbezeilde fluiten met lijzeilen van beteren dienst zouden geweest zijn !. Een andere reden lag hierin dat sommige schippers weinig ontzag onder hun volk hadden; vooral was dit het geval op de Engelsche schepen; in zijn aangehaalde brief schrijft Willem Jansz. o. a: # de En- gelschen hebben geen gebiet over hun volck, soo dat het in de twee laetste joncken 2 al wat groff is toegegnen, daer den adinirael Adams autheur van is, blijckende bij nevensgaende attestatie. » In sterker bewoordingen liet Jacques Le Febvre, die het bevel voerde over het schip de Trouw, zich hierover uit 5, die o. a. mededeelt, dat men sedert het verblijf voor Manilha «vier Chineesche joncken ontrent ende voor de bay (had) verovert, van dewelke de twee principale joncken seer onordentelijck ende schandelijck geplondert sijn, eer inen tot lossinge van deselve voor de twee Comp. conden geraecken. De faute daervan is eerst bij de overhoofden gecommitteert, die d'ordre ende resolutie op ‘t acnhaelen van deselve geraempt eerst gebroocken ende gevijoleert hebben; ’t is wel afftemeten wat daerop bij ‘t gemeene volck gevolcht is, jae “t quam soo verde, dat de merckt op ’t hoochste was ende geschapen stondt groote revolte en de bloet- stortingen tusschen beijde natien ontstaen soude hebben, ‘t ver- treck van de cust heeft ‘t selve gecesscert.» Schreef de (Giouv.-Gen. Coen iu zijuen brief aan de zeventienen van den Sisteo Juli 1620, hierboven aangehaald &: ~Liever souden donse met 7 Nederlandsche schepen een tocht tegen den vient doen dan met de voorschr. treffelijcke vloote van tien schepen, ende geloven oock datse den vijandt misschien meerder afbreuek souden doen, want d'onse d'Engelse sooveel als ons ' Brief van de Raden van Ind. Dedel co Carpentier aan Bewindhebbers, van 8 Maart 1621 3 Noor de laas van Marlba veroverd 8 Nan dea Gouvern.-Geuer. Cocu , Firaude 14 Octuter 1621 @ Ble 317. 320 WILLEM JANSZ. VAN AMSTERDAM. eijgen volck niet mogen vertrouwen :r Jie Febvre was van het- zelfde gevoelen, waar hij in zijn genoemden brief vervolgt: wTwaere te wenschen den tocht bij onse schepen alleene mochte volvoerd werden, vermits nu altijts een achterdeure open moeten houden, alsoo d'Engelsen wel dorven openbaer- lijck te seggen, sij luijden niet aengenomen sijn om ten oorloge gebruijckt te worden, ende niet begeeren voor een ander te steelen liever tegen ons als den Spuengiaert vechten willen. Sij hebben geen gouverne over haer volck, doen geen ofte weijnich justitie aen misbruijcken, een ider doet schier wat hij wil, bethoonen haer seer traech ende onwillich int besichtigen van den vijandt voor Cavita 1, maer extra ordinaris vlijtich ende rap in ‘t plunderen van de Chineese joncken, dat met oog- luijekinge van haer overhooffden geschiet, die daernaer hen portie van ’t volck wel weten te crijgen, dat alles tot groote nadeel van d’onse streckt. Invougen hier inne by hunne principalen beter ordre dient gestelt, ende d’overhooffden van haer schepen, waerop sij haer quanswijs beroepen, met soodanige artijckelen als d'onse te versien; opdat het volck in beter disciplina, gelijck sulcx onder een vloote vereijst, gehouden mach werden, ende de misbruijckers naer behooren sonder simulatie gestraft worden.» Met het oog op dit een en ander zal het wel geen verder betoog behoeven, waardoor het kwam dat de expeditie zoo weinig goede vruchten voor de beide Compagniën had afgeworpen. Intusschen was er in den Raad van Defentie besloten om andermaal een tocht naar Manilha te ondernemen; als admiraal zon nu de vlag worden gevoerd door Willem Jansz., die van vice-admiraal door Robert Adams. Met de schepen Muijden en Peppercorn, die tevens ter versterking van de vloot naar Japan vertrokken, kwam deze tijding op den 5de0 en 6den Augustus 1621 te Firando. Dientengevolge werd Willem Jansz. op den 19den daaraanvolgende als admiraal van de vloot, met de ge- bruikelijke eerbewijzingen geïnstalleerd en tevens door hem bevel gegeven de schepen van het benoodigde te voorzien en zeevaardig te maken. Het scheen eerst twijfelachtig of de Engelschen wel genegen waren aan dezen tweeden Manilhaschen tocht deel te nemen, doch tegen het gemeen gevoelen had dit toch plaats. Dat de onzen gewenscht hadden dat zij zich hadden teruggehouden, leest men in * Ju de baai van Manilha. WILLEM JANSZ. VAN AMSTERDAM. 021 ieder woord van den aangehaalden brief van Le Febvre. Volgens besluit van den scheepsraad vertrokken Muijden en Peppercorn op den 28sten October 1621 vooraf naar Chincheo, om aldaar op de jonken te kruisen, die met het begin van den moesson naar Manilha varen; doch daar zij het door het ruwe weder op de kust niet langer konden houden, liepen zij over naar de Philippijnen om zich aldaar bij de vlag te voegen. De schepen Bantam, de Trouw, Haerlem, de Hoop, de Engelsche Swaen, de Paltsgraef, de Elizabeth en de Ball, vertrokken den Sdeu December uit de baai van Firando recht- streeks naar Manilha. Zoodra deze schepen op de kust van Lugon verscheen, werd er bij Pangasinaon een rijk geladene Chineesche jouk genomen, die het vorige jaar uit vrees voor den vijand overgebleven was. Bij de komst voor de baai van Manilha werden er nog eenige genomen, waarna de baai ingesloten werd. Eenige andere, voor Manilha bestemd, en die benoorden de baai waren, werden door de Spanjaarden gewaarschuwd; zij liepen toen bezuiden de baai, losten daar hunne lading die in kleine sampans naar Manilha gebracht werden. Deze buit ontging de vloot, gedeeltelijk door verzuim, daar zij gewaar- schuwd waren, want toen eenige schepen om de zuid langs de kust werden gezonden, vonden zij op verschillende plaatsen zes groote jonken, die echter reeds gelost en nu met brand- hout werdeu geladen; met een aantal kleinere jonken liet de vlootvoogd ze allen verbranden. In het laatst van Mei 1622 werd de Trouw, de Hope, de Bull en de Paltagraef naar Macao gezonden, waar zij een Portugeesch fregat, met zijde geladen en naar Manilha bestemd, namen, waarna deze schepen naar Firando vertrokken. De overige schepen verlieten de baai van Manilha in het begin van Juni; in Juli waren alle tot de vloot behoorende schepen in Firando terug; de laatstgenoemde schepen hadden nog twee jonken genomen, doch belangrijke waarde werd er niet in gevonden 3, De uitslag van dezen tocht was gunstiger dan de eerste; het aandeel der verkregen buit voor de Nederl. Comp. bedroeg f 262912-12-5. Ook werd ditmaal de orde beter gehandhaafd. #Desen tocht — schrijft Coen t — is redelijcken vredich gegaen, ‘t schijnt dat ’t eene mes ‘t andere in de schede gehouden heeft ; d'eerste ' Brief van Coen aan de l7nen, aam boord van de Mauritius voor St. Hel 1e, dea 20 Jam 1623. 3 Ale voren. O22 WILLEM JANSZ. VAN AMSTERDAM. reijs dreeff d'een d'ander met gewelt uijt de jonken. In Firande wapende hun d'een tegen d'ander, vochten niet weinich, ends eenige bleven doodt, waerop den Raedt elck over de sijne recht deedt, maer dese reijs is ‘t Godt loff beter gegaen 1.” Tot een derden tocht naar Manilha waren echter de Engel schen niet genegen, zoodat -Willem Jansz. gelast werd, om wanneer zij van de Engelschen gescheiden waren, zich met zijne schepen ten spoedigste naar de Piscadores te begeven en zich te vereenigen met die, welke onder den commandeur Cor- nelis Reijersz. aldaar aanwezig waren, om dan gezamenlijk den handel der Chinezen op Manilha te verhinderen en die voor de Nederl. Comp. te verzekeren, op eene wijze als dit met de order en instructie met elkauder zouden overeenkomen. Na de vereeniging der schepen moest de commandeur Reijersz. zijne vlag inhalen, en het bevel over alle schepen door Willem Jansz. doen voeren 3. 