Bijdragen tot de taal-, land- en volkenkunde
81. Hetgeen hier verhaftet is volslagen wärtsal; zelfs bij verandering van de vermeidlichen verkeerde namen is vruchteilen beproefd  is beschreven, dan zou de vloot zonderling heen en weer gevaren hebben, namelijk van Honi ‘naar Ende euz., terug naar Bouton, Tomboekoo, Bangui en Soela om van daar naar Ternate te gaan. 44. rompo fartago is onvertaald gebleven; denkelijk is het een soort groente, in het Ternataansch staat simagofo fartago; gofo is gras, sima een bij vele zelfstandige naamwoorden gevonden prefix. In Indie en Pandaij gebruikt de kapitein laat Ake in zijn te espraak het persoonlijk voornaamwoord ngonie en te Mangaraij kowé). lenso, doek is Spaansch, gelijk seer veel woorden in de Me-lukken gebraikt wordende, van Spaanschen of Portugeschen oorsprong zijn. 45. Het gezang bij de aankomst te Tomboeko ie niet in het Mal-isch gesteld en ook niet in het Nederlandsch overgebracht. 86. Kabila is de naam van een doos die van pandanblären (Pandanus repens. Ramph) vervaardigd, van binnen met wieder katoen bekleed en van buiten met mika versterd wordt; des som fraaie dozen in allerlei grootte en vorm worden gewonlijk als geschenk voor den sultan bestemd; minder fraaie en niet besleed, zijn bij elken inlander in gebruik. Ook het hier ge-noemde ijzerwerk wordt na nog jaarlijks bij de opbrengsten van die landen aan den sultan gebracht. Van verscheidene plaatsen op deze reis is vermekl dat voor voor voor dozemde en onderhoud van dit praowvolk gezorgd werd; dit in eene verplichting ook na nog bestaande, dat de negorij waar de sultan of iemand zijnentwege tijdelijk verblijf houdt, voorziet in hetgeen noodig is voor de bemanning der vaartuigen. K7, lanang of tanam beloe is het planteen van een staak in eene nabi) den oever waaraan de vaartuigen worden vastgelegd, het kan Genaamd worden ten anker komen. 88. Aan Bangais geschenken vielen bijsondere onderscheidungen ten deel, maar het raadselachtig geschenk deor Tapalaija malamo in een mandje gebracht, erlangde van den koning de groste belooning. 89. lelie fal sal het touw zijn waaraan het zeil wordt opge- heschen zooals op schepen marseval, bramval aan marseei! en bramzeil. Zie over zulk wegroeien van een eiland aok het ver- haal op bladz. 60. Omtreeks welken tijd Sambonangan tot Ternate gekomen is, blijkt niet met zekerheid; de Soela’s be- hoorden eerst tot Batjan; vór dat Batjan het eerste tractaat met de O. J. Compagnie sloot den 10 December 1609, werden de Soela’s in tweeën verdeeld en de helft aan Ternate afge- staan als gift aan Baab die pleegzoon was van koning Muhamed Alie van Batjan vader van koning Alawaddin. Bij den dood van koning Dano Kolano ook genaamd Mohamad Sahoedin die den 12 October 1742 ten troon gekomen was, empareerde Ternate zich van geheel Soela. Soela Bessi heeft de kampongs Falauw, Kabaaw, Fatahoi, Telaga, Bega, Ipa, Fakere, Fagoede, Fagoede, Fatse en Kai; de kampongs op Soela taliabo zijn Wojo, Tonghaja, Singa, Liktobo, Kabioe, Lede, Samade, Made. Soela Mangole is het grootste doch het Minste bevolkt; de kampongs zijn Malibufo, Fakuwewe en Kaliboti, 90. Ken paloeds weegt dertig kati, een protjo veertig kaf, een gantang vijf kati; een kati staat gelijk een en een kwart Amsterdamsch pond. 91. Omtrent deze koningen (zie 57 enz.) moge nog het volgende tot opheldering dienen. Koning Radja Laut was de zoon van koning Toloko; hij kwam in 1714 ten troon, noemde zich Amir Iskandar Dzoel Carnaini Safioedin kitjil Radja Laut, overleed 3 December 1751, juist 87 jaren na zijnen voorganger, de schrijver noemt echter eene regeering van $7 jaren niet lang. Met koning Alalodin sal Oudshoorn bedoeld zijn; hij was zoon van koning Radja Laut, aanvaardde het bestuur den 17 Januari 1752 en noemde zich Padoeka Sri Sultan Biansjet Allah Malik Malanani Alaoedin Mantsjoer Saha Kitjil Ajan Sahan van Oudshoorn; hij overleed den 94 Augustus 1754; zijn broeder Sahmardan volgde hem op; zijn benoeming door Gouverneur-General en raden van Indie dagteekent van $1 December 1754; gedurende zijn bestuur — verhaalt de schrijver — is de vuurberg Makian in werking geweest; de oudstbekende eruptie van den berg is van 1646, de laatste den 80 December 1861 na ruim 80 jaren rust; de verwoesting was toen zeer groot, het geheele eiland was onder asch en steenen Bedolven; een paar duizend menschen zijn daarbij omgekomen zowel op het eiland als op zee naar elders vluchtende; te Amboar dat circa zestig mijlen zaidelijker ligt werd het gebulder uit den berg gehoord; te Ternate was op den middag de duisternis door neervallende asch erger dan in den donkersten nacht; er werd verhaald dat eenige dagen vóor de uitbarsting het water in de putten op Makian hoe langer hoe warmer werd en dat plaatselijk hevige aardbevingen gevoeld waren. Voor dergelijke nituuarverschijnselen weet de inlander of liever Mahomedan steeds een oorzaak te noemen; zoo werd ook hier de schald gegeven aan een priester die in ongeoorloofde gemeenschap met zijnne duchter zou geleefd hebben. Een jaar of vijf na deze zeer hevige uitbarsting vertoonde Makian zich weder van het strandt to den top begroeid, echter in anderen vorm, hebbende thans drie toppen waar vroeger slechts een spitse piek was. Na Sahmardan kwam zijn broeder, koning Zwaardekroon ten troon; van hem is seer weinig bekend; in dit verhaal wordt alleen vermeld dat de berg te Ternate vuur aitwierp dat te Kolaba neerviel; dit zal gebeurd zijn in 1770 en Kolaba thans den naam dragen van verbrande hoek; die uitbarsting moet ook zeer hevig en langdurig geweest zijn; men dacht, schreven de gezachhebbers aldaar, dat het aardrijk zich van deszelfs grond-vesten wilde loeschearen. Ternate's laatste bevige uitbarsting is van Augustas 1871. Koning Aroem sjah of Hinoen sjah, broeder van Zwaarde-kroon kwam ten troon in 1775; hij noemde zich Palveka Sri maha tohan sultan Ichtirasoel Rachman Wahoewa Said Doena Alimoin Sjsh Kitjil Chairoen Sjah, welken naam hij cen jaar later met nog eenige woorden verlengde. Na hem kwam zijn soon Achraal in 1798 ten troon; hij noemde zich Padoeka Sri Maha tahan sultan Amiri Iskandar Malkil Moelkil Manoewaroes Saidikoel Moharoen Saidikoel Kitjil pira Aharal; hij werd den 26 April 1796 gevangen genomen; das had plaats order der volgende omstandigheden: het was in den voor Ternate benauwden tijd van het laatst der 18e eeuw; de Engelachen maakten zich meester van de bezittingen der O. 1. Compagnie en bedreigden alle plaatsen; de Tidorezen gesteund door Engelschen gave: veel onrust aan de bestaarders op Ternate en nu werd vermoed dat op een trouw gedachten bondgenoot niet meer gerekend konde worden. In de vergadering van pohtie van 26 April 1796 onder voorzitterschap van den (ioavernear Johan Godfried Budach deelde deze mede dat de koning van Ternate het boos voornemen heeft opgevat de Engelscheu te gaan inhalen eu met hen tegen de Compagnie te igeren, dat hij de Alfoeren te dien einde ook al heeft gewa-pend met 120 geslepen klewangs; de Ternataansche prins Benoe en de timmerman Abdul Meiteere hadden te dier zake verkenden. Laard dat zij bij het eindigen van den vastentijd bij den koning zijn verzocht geweest met al de grooten en prinsen om ‘savants daar te eten, dat zij na het nuttigen van thee en soopjes door den koning hoorden vragen aan de prinsen en grooten hoorden vragen aan de prinsen en grooten hoorden als de Engelsche vloot, die Ambo reeds had ingenomen, hier mocht komen; toen zij daarop geen antwoord gaven,  onjuist te zijn geweest ; de koning zou verder voornemens wezen met vrouw en kinderen naar des overwal te gaan omdat nabij Sahoe vier schepen zouden kruises betgeen hij verbood den Hollanders te doen weten. De Goa- verneur had daarom den Raad in stilte doen bijeenkommen om te beraadslagen wat men in deze critieke en gevaarlijke om- standigheden te doen had, vm niet tegelijk door een’ trouwe- loozen bondgenoot van biunen te worden aangetast, wanneer men met een’ van buiten aankomenden vijand te doen mocht krijgen. Uit aanmerking dat men tot een spoedig besluit diende te komen en zonder tijdverzuim zijue booze voor nemens te verijdelen, werd verstaan den koning door den secretaris Schoe (omdat 4. H. den translateur Wiggers niet wilde zien of spreken) te doen veroeken dien avond bij dea gouverneur te komen om eenige zuken te verhandelen die geen langer uitstel kunnen dulden eu die door de voorgewende on- passelijkheid van Z. H. lang zijn verschoven. De secretaris Schoe kwam terug met de boodschap dat de koning liet weten onmogelijk te kunnen komen, vermits hij ween zeere wang ea toon had»; dadelijk werd Schoe weder gezonden om audientie te vragen voor gecommitteerden ; de koning dit bewilligd hebbea- a a 4853 a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a a de, gingen de kapitän J. G. W. Heinrich, haof der militie, en de onderkomman en fiskaal D. J. van Dockam naar den vorstem heben bemerkt in geval hij mocht weigeren goedschickt mede te gaan; deze gecommitteerden door cen escorte militairen gevolgd, heben zich bijzonder wel van deze commissie gekweten en den kouing tegen will en dank in zijn lange kabaai medegebracht, omdat men hem den tijd niet wilde Inten sich te kleeden en te ontsnappen. 2. H. werd volgens gewonte gerecipiëerd em na in de vergadering te zijn gezeten gaf de gouverneur hem te kennen welke vermoedens tegeu hem waren ontstaan, waarop de koning alleen tot sijne verontschuldiging aanvoerde dat het hem ten laste gelegde onwanr was en hij nasr de Engelsche schepen het willen gaan alleen om ze te bezien. Er werd toen besloten, enademaal de trouwlooze bedrijven des konings soo helder als het daglicht Zijn», hem van alle bestuur over het Ternataansche rijk te ont- slaan, binuen het kasteel te arresteren en bij voorkomende Gede gelegenheit der dispositie van hunne HoogEdelheden naar Bitavia te zenden, gelijk de arrestering dan ook sonder uitstel gevolz genomen heeft. Hij werd in de maand Mei 1796 naar Batavis gezonden met de pantjaleng de Waker onder  reeds daarna, den 27 April 1796, Sarkan tot koning verheven was een zoon van koning Zwaardekroon. Gedurende zijn jährig bestuur werd Ternate door Engelschen en Tidorezen durig aangevallen en dikwerf zwaar benadeeld; hardnek geworsten werden telkens geleverd en de grootste vijand u tegen geworsteld moest worden, was het gebrek aan voedi middelen; van koning Sarkan blijkt dat hij immer trouw blee hulp verschafte waar mogelijk was, maar hij was zwak in bestuur en liet zich door de rijksgrooten overheerschen; Ternate waren veel Alfoeren van Halmahera, die bij de vijar lijke aanvalien van veel nut en dienst waren; sago en 1 moesten voortdurend van Halmahera verkregen worden en hoe daar gereed liggende, belemmerde de Tidoresche vloot : overvoer; koning Sarkan zond meuigmaal vaartuigen daarhen som met goeden uitslag en bezorgde op die wijze veel leve middelen die vok voor zijne onderhoorigen eene yewense zajak waren; zijne vaartuigen stonden evenzoo altijd ter | Schikking om met de schepen der compagnie tegen de vijand in het gevecht te gaan. (*) (*) Van die moeielijkke tijden en van de moedige verdediging is x alles bewaard gebleven voor de historie; enkele feiten leven nog voor de herinnering van ouden van dagen en de archieven van dagen en de archieven van dagen en de onbeduldende mededeelingen van voor eenige jaren bewandereden van de onbeduldende mededeelingen van voor eenige jaren beproefd een aanengeschuld verhängen te stellen van de moeielijkheden in die dagen door Ternate leefd, maar moest dien arbeid staken uit gemis aan voldoende gegev en door de weinige hulp die hij ordervond bij zijne nasporingen; ;onder anderen diende in de beschrijving te worden opgenomen de, vangenneming van den Gouverneur van Ternate Cransen door zijne ond geschikten die daarna de bezitting aan de Engelsche overgaven; het arct te Ternate beschreef daarvan, dat na de weder in bezitname door Nelerlanders de originele stukken van onderzoek dezer gevangennem met ’slands brik de Avonturier zijn opgezonden naar Batavia z On daarvan copie aan te houden; hopende dat het archief ter algeme: Secretarie te Batavia die belangrijke papieren nog zou bezitter, verzo de vertaler, toenmaals resident van Ternate zijnde, hem die stukl te willen afstaan voor eenigen tijd ter behandeling bij een histori overzicht; het antwoord op dit verzoek luidde namens den Gouverne General dat geen afgifte kan plaats hebben van geschreven bescheid maar dat na aangevraagd en bekommen binnenlandsch verlof naar Bata aldaar onder behoorlijk toezicht inzage van het verlangde konde verkre; worde, Indien men in aanmerkiug neemt dat binnenlaudsch verlof e Niettemin, zijnne goede hoedanigheden konden hem het be- houd van zijnnen troou niet waarborgen; in de maand September 140U nim de gouvernear Cranssen het grootste deel van het komnkiijg gezag op zich; koning Serkan had dit bij brief van den Gouverneur gevraagd, naar bet schijnt zonder de rijksgrooten te raadplegen, en de Gouverneur achtte zich daartoe verplicht, omdat ‘s konings bevelen niet meer wer den opgevolgd en hij door zijne onderdanen werd aangemerkt als de oorzaak van het verval van het Verloren gaan van de kroon van den koning Dit voorwerp was bij den eersten aanval der Tidorezen, met westemming van den (Gouverneur Budach geborgen in een der woningen biunen het fort Oranje, waar ook 4. H. Van deze verdwijning werden volksverhütig, oorlog, ziekte en allerlei onneilen verwacht en dierhaive de zaak zeer erustig beliundeld. In een vergadering van politie van $81 Moart 1800, bijkewvond door kouing Serkan, werd ua eenige deliberatie be- sloteu, dut een ieder die in ambtelijke functie was, met een eeu zou verklaren, met te weten waar de kroou is gebleven eu beloven van eck naricit daaromtrent dadelijk kennis te geven. Die eed werd afgelegd duor deu Gouverneur Cransseu, al de leden van den Rund, officieren te land en ter zee, vele burgers, de houfden der Makas-arev en der Chinezen, voorts de koning, alle prächtigen, rijksgrooten eu hufdeu ; verder werd in alle buizen Guust is en de reis van Ternate naar Batavia en terug alleen aan reis- hvsleu asunder de kosten vau verblijf, Ly de duszeud gulden host, dan kiygt det werg welwillende autwoord meer de gedaaiute ce ser weigering. Bij: ader tocvallig bwa kort daarop in het Tyd»chrift van het Batav. G- novts. van Kunsten eu W Etenschappen, dee. X01, afl. 6, een opstel: el. W. Cranssen to Ternate 15 Sept. 179919 Jauy 1801, van de hand van den heer de Hou, aublenaar ter algemene Svcretante; de belangryatcid van dat opstel sow niet verloren hebben, inden daarin ware ops: touwen hetgeen te Ternate bekend is van dien tijd. Nauwheenge aus...ulliug eu voortsctting dezer geschiedeuis door den heer P. A. Leupe is te vinseu iw de Bydragen van het hou. Instit. voor taal-, laad- en vinunte, È° volgreche, & deel Je en & mtuk en JP volgreehs, Se deel seu, Lede s0cF tutlere-taule bydragca tot de hennss van deon ted. mexacte visitatiey gedaan, terwijl eindelijk nog een vaartuig werd afgezonden naar de bocht van Boeton om het schip le Comte de Cobenzel, waarop jufvrouw Burggraaf was, te achterhalen. ‘Koning Sarkan noemde den sowohi of meubelbewaarder Abdulla als de hoofdoorzaak van het verlis der rijkskroon en het daardoor toegebracht affront aan het rijk; de rijksgrootes wisten geen straf evenredig aan zooveel verlies, dewijl dat hoofd-sieraad altoos een dierbaar kleinood en de steun en glorie van het rijk bij alle onderdanen is geweest; de Secretaris werd ook van velerlei verkeerde handelingen beschuldigd; de rijkegrooten wilden beide hoofden verbannen en overleveren aan de Compagnie; eenige hoofden wilden bovendien den Secretaris de rechterhand doen afkappen en de Gouverneur Cranssen vond de swaarste straf nog te licht; de sowohi en de Secretaris werden alle in arrest genomen en naar Batavia gezonden. Of de kroon na al die beweging is teruggevonden, blijkt niet ait de geraadpleegde stukken, ma. Ar wel ontstond twijfel of dat precieuse sieraade waarlijk was ontvreemd, en vermoeden dat dit voorwerp aan de genoemde jufvrouw verpand was, hetgeen de koning uit vrees en schaamte niet durfde zeggen. Nach koning Sarkan is den 18 Meil 1801 op den troon ge komen koning Mahomad Jassim, zoon van koning Aroemsjah; hij noemde zich Padoeka Si maha tuhan sultan Siradjoel Belant Sjah Tadjil Holia Almokaram Amir Iskandar Djulast Alimodin Kitjili poetra Mohamad Jassim. — Van hebben wordt vermeld dat hij zeer vreesachtig en wreed was en onder anderen des prins Schoonderwoert van honger te hebben laten sterven; gedurende zijn zesjarig bestuur bleven onrust en oorlog voortduren. Ia November 1806 is het den Ternatanen gelakt alle Tidoresche forten en sterkten te bemachtigen, hetgeen de geheele onder- werping van dat eiland ten gevolge had; aan de twee voor- naamste krijgsoversten van de Ternataansche macht, majoor Koelabs en mirjoor Marsaole werden daarvoor bij brief van 24 Juni 1807 gezonden twee zilveren bandalierschilden, waarop een gouden leeuw en met gouden letters »Ternaata trouws benevens twee paar gouden epaulet en twee complete uniformeu. Ook een’ sous lieutenant Pietersen was een jaar te voren een vergulde houwer benevens een epaulet en contra-epaulet ge geven voor zijn gedistingeerd en couragens gedrag in de actie met de Tidorezen op 11 December 1805, waarbij onder anderen is gesneuveld  en werd opgevolgd door zijn’ broeder Mohamad Alie op den 16 Mei 1807; deze noemde zich Padoeka Sri sultan Saidul Biladi Siradjul Mulki Amiri Iskandar Bainal Baharain Wahoewa Hairoes Salihin Sjah Kaitjil Mohamad Alie. — Van af zijn bestuur dagteekent de betere verstandhouding tusschen de rijken Ternate en Tidore, die wel niet bijzonder vriendschappelijk, echter zonder rustverstoring bleef bestaan. — Deze koning bleef ook gedurende het bestuur der Engelschen op den troon en werd na zijn overlijden op 25 November 1824, den 25 December 1821 opgevolgd door zijn’ broeder van der Parra in dit sehrif- tuur Mohamad Sarmoly genoemd; in de officiele stukken staat zijn naam geschreven Padoeka Sri Sultan Amiril Mumensin Iskandar Kandar Nasarvedin, hij overleed 11 October 1828 en werd opgevolgd door koning Mohamad Djin zoon van koning Mohamad Jassim; hij noemde zich Tadjul Moelki Amiroedin Iskandar Kaulani Sjats poetra Mohamad Dyin; hij aanvaardde de regeering den 30 December 1823. Met zijn bestuur betoont de schrijver niet veel ingenomenheid, hoewel hij eene niet onanzienlijke rijksbetrekking bekleedde; deze sultan of koning was ook niet zeer bemind; benalve dat hij alleen zijne kinderen en enkele gunstelingen bevoordene zoals in dit verhaal naar waarheid gezegd wordt, is hem ten laste gelegd dat hij grootere opbreng- sten van zijne onderloorigen vorderde dan de landsinstellingen voorschreven. Ken gevolg daarvan was gedarig verzet, dan hier dan daar, in 1840 te Tombvekoe, in 1846 te Bangai; op Makian liep dit zoo erg dat het Gouvernement in 1848 tot handhaving van zijn gezag eene militaire expeditie daarhenen moest zenden; in 1855 moest de negorij Tobello door een oor- logschip bestraft worden wegens zeerooverijen; verder had de sultan in 1856 hulp van het Gouvernement noodig tot bestrij- ding van Tomori, van welk landschap het leenrijkje Tomboekoe vijandelijkheden had te verduren, die de sultan niet in staat was met eigen krachten te bedwingen. De geschiedenis van prins Siko zoals die hier beschreven is, bevat waarheid; Siko en zijn oudere broeder Abo Ein während der letzten Jahre allerlei vervolgensen; Aboe Hair was rücksbesteher; beschuldigt van bloedschande, werd hij uit zijne betrekking ontslagen ornstreeks 1825 en verordenen in den krater van den vulkaan te worden gewöhnen. Darentegen heeft hij het Gouvernement bijgestan met groots Aantallen Alfoersche huproepen in den oorlog op Java in 1826 1830 en in 1858 op Ceram; hij is met den toenmaligen sultan van Tidore Djeam Joesoef de eerste Molaksche vorst die met de ridderorde van den Nederlandschen leuw be- giftied werd; dit geschenk was voor hen van meer waarde dan hetgeen gewonlijk gegeven was, namelijk: lijuwaad, laken, koffij, sniker, soms een stuk zilverwerk en andere zaken; in Compagnie's tijd werd onder de geschenken ook gezonden eenige ponden snuiftabak. Sultan Mohamad Djin bereikte een hoogen onderdom, naar gissing niet ver van 90 jaren; na sijn overlijden werd, in afwachting dat een opvolger door het Gouvernement soa zijn benoemd, het bestuur waargenomen door de voornaamste rijks- Rrooten; om hen tegemoet te komen in eenige uitgaven die voor hun tijdelijk hoog standpunt mochten noodig zijn, werd aan hen uitgekeerd de geldsom die de saltan maandelijks uit lands kas ontvangt en ruim / 17000 ’s ja ars bedraagt; zij noemen die betaling #doit moesonge, hetgeen zou kunnen ver- tasld worden oogstgeld; de oorsprong dezer geldelijke uitkeering ie vergoeding voor de op last der ©. I. Compagnie gedane uitroeiing der specerijboomen. Kapitein laut Mohamad Arsad volgde zijn’ vader Mohamad Diin op den 30 Mei 1861; hij is in 1875 overleden; een troonsopvolger is zoover bekend niet aangewezen. De vertaling van dit schriftaar kostte dikwerf moeite om iets verstaanhaars te geven; leesteekens heeft de schrijver niet gebrüikt; in woordvoeging en spelling selfs der eigennamen besteht gebruikt; in woordvoeging en spelling selfs der eigennamen besteht gebruikt; chronologische orde is er in het geheel niet in te vinden, Wat historische waarde betreft van dit opetel, die is zeer luttel; de enhrijver heeft naar het schijnt een en ander vernomen en dit bij elkaar gevoegd, niet zonder zaken en personen te verwarren; volslagen wartaal onjuistheden en onbegrijpelijke zaken komen er meer dan eens voor. Voor stadie der Ternataaneche taal kan het stuk eenige waarde hebben, maar aandachtige inzage doet zien dat ook in den Ternataanschen tekst wat woordvoeging betreft, geen vaste regel gevonden. Tot opbeldering heeft de vertaler deze aauteekeningen gesteld; het daarin vermelde berust voornamelijk op herinneringen en mondelinge tmededeelingen van vertrouwde personen, terwijl Valentius bekende werk in veel zaken een goede wegwijzer was. In de spelling der eigennamen is bij de vertaling het manuscript gevolgd; bij de aanteekeningen daarentegen de meest in gebruik zijnde schrijfwijze. Ook is in de vertaling het woord koning behouden, hoewel dit in de laatste halve eeuw minder gebruikt werd en plaats maakte voor sultan; zoo ook is,om de verwarring niet grooter te maken, het woord Kastella steeds vertaald in Spanjaarden, hoewel enkele malen daarmede Portagezen bedoeld kunnen zijn. Meerdere bijzonderheden over Ternate en andere deelen van den Molukschen archipel, van vroegeren en lateren tijd, souden an deze aanteekeningen toegevoegd kunnen worden; het opstel zelf is daartoe te onvolledig en vele zaken van historischen ea anderen aard mogen aanspraak maken op eene betere plaats dan in den vorm van aanteekeningen. v. bp. CG. ANHANGSEL. Adapena wachtu Toewan Djafar Sadek sampeij di Ternate bilangan tahon islam anam ratus ampat poeloh tiga anam harij deri boelan Maharam harinja isnen. Dan lagie soltan Tjitjoe ada prang pada radja Best deri sebab divrang boeno Ternate doews orang artinja Batjan poenja tanah. Dan Toewanani artinja Djailolo, ampoenja Radja namanje Ahmad, dija takot maka larij di tanah besar namanja Djawa tie kadarat masoek pada satu aijer vamanja Lolo tahon toedjo ratus tiga poeloh sata, doewa harij derie boelan Safar harinja Sainsa. Dan Soeltan Djailolo namanja Doa bersamacame dengan eoltan Madafar kaloewar di Ternate tahon sambilang ratus ampat satoe hart) deri boelan Doelhadji harijnja arbah. Dan Ternate dengan Todorie berprang itoe asal soltan Todorie namanja Mamolo, babinie soltan Ternate Seid Aldin puenja soedarn namanja boeki Randangagalo, komedijen makakaseh anjor dengan gotjefa tadampar ditanah besar pada satu tampatnamanja Tasihu lantas orang Batjan dapat maka bawa dianje pada Radjanja Soeltan Muhamad Alij pada Tahon dalapas ratus sambilang poelo lima, sapoeloh satoe harinja derie belan Djomadil awal harinja kamies. Dantatekala Toedori dan Ternate ada berprang soltan Noeko, dengan soeltan Ternate Muhamad Jasim pada tahon sariboe doewa ratus sapoelo dalapan, sapolo hanj deri boelan Safar larisja salasa pada kotika itoe sekritaris namanja Muhamad, dan soewohy Abdoel Rahman kampong Tarngara, larie kasana di Toedorie bersawatu lagi berdirie prang pada Toewaa Goever- namet Walanda dan Ternate. Dan Toewan soltan Mahamad Jasin, poenja anakh prins Muhamad Djen, mauw satoe parampoewan pamsaja Baie, tetapie bapanja tyada maoew, prens itoe biwa larie itoe parampuwan 492 di Todorie bersawatu berdiri prang dengan Ternate dan toewan Goevernamet Wolandah sahinga toewan soeltan dengan toewan Goevernamet Willing membowat tempo menjoroh satu bangsa radja namanja Samail dan saorang anakh Ternate namanja Bisono dengan prahu kitjil satu kasana di Todorie ambil prens itoe dengan parampoewan bawa poelang di Ternate. Soedah datang kamarie dija poenja Bapa minta pada toewan Goevernur Willing, dengan sakalijen Raat soeroh boenoh itoe prens tetapie dija punja soedara prens Muhamad Hanafie minta ampon pada toewai: Goevernor dan kakanda soeltan Muhaman Jasim djadie tijada boeno kaseh doedok ares didalam roemah djoega sampeij soeltan Muhamad Alij baroe ankat dije djadi kapten leutenan sahinga soeltan Muhamad Sarmolij ba haroe boewat dija mendjadi Major. Djadi toewan Prens itoe soedah nodah beste tijada boeleh sakalie kalie djadi soeltan tetapi toewan risident Neijs, dan sekritaris djozugu Muhamad Husain, diorang itoe toelong ber- diriekan deri itoe per kara sampeij mendjadie soeltan pada tahon sariebu doewa ratus tiga poeloh sambilang, toedjo harij deri boelan Sahaban harijnja Salasa maka toetop segala pinto samoe- wanja orang orang hidop tijada baikh sampeij sakarang. VERTALING VAN HET AANHANGSEL. Djafar Sadek is te Ternate gekomen in het Mahomedaansche jaar 648 Maandag den 6e der maand Moharam. Sultan Tjitjo voerde oorlog tegen den koning van Besi, omdst diens volk twee menschen van Ternate vermoord had...... (omdat Besie Batjan’s eigendom is en zij daar gekomen waren?) Toewanani beteekent Djailolo; de koning Achmad is uit vrees gevlucht (van Ternate) naar het groote land (Halmahera) ter plaatse genaamd Djawatie, aan wal komende in het water (baai of de rivier) lolo genaamd, Dinsdag den 2 der maand Safar 781. Sultan Djailolo Doa genaamd is te zamen metsaltan Madafar verhuisd naar Ternate, Woensdag den le Doelhadji 904. Ternate en Tidore zijn in oorlog geraakt, omdat sultan van Tidore Mamolo gehuwd zijnde met Boki Randangagalo zuster van den sultan van Ternate Said Aldin, zijne vrouw op een viot liet wegdrijven: zij is op Halmahera aangepoeld ter plaatse genaamd Tasihu, alwaar menschen van Batjan haar vanden en bij hunnen koning sultan Mohamad Alie brachten, Donderdag den 1leu Djoemadilawal 895. Tijdens den oorlog tusschen Tidore en Ternate onder den sultin Noekoe en den Ternataanschen sultan Mohamad Jasim op Dinsdag den 10ea Safar 1218 zijn de secretaris Mohamad en de Sowohi Abdul Rachman uit de kampong Tarangara naar Tidore gegaan om aldaar ook de wapens opte vatten tegen het Nederlandsche Gouvernement en Ternate. Prins Mohamad Djin, zoon van sultan Mohamad Jasim, wilde eene vrouw hebben, Baie genaamd, wier vader dit niet toestond ; hij ontvoerde haar naar Tidore alsof hij deel nam aan den oorlog tegen Ternate en het Nederlandsche Gouvernement, totdat de sultan en de Gouverneur Wieling ter geschikter tijd een lid der vorstelijke familie, Semail genaamd en een Ternataan Bisono met een kleine prauw naar Tidore sonden om dien prins en de vrouw naar Ternate terug te brengen. Toen hij terug gekomen was, heeft zijn vader aan den Gouvernement en raadsleden gevraagd dien prins om het leven te doen brengen; maar sijn broeder prius Mohamad Hanafie (*) vroeg vergiffenis voor hem aan den Goaverneur en Aan zijn ouderen broeder sultan Mohamad Jassim, zoodat Mohamad Dyin utet gedood werd, maar huisarrest kreeg. Onder sultan Mohamad Alie is hij pas kapitein laat geworden. Er rustte dus een blaam op dien prins, waardoor hij nooit sultan konde worden, maar de resident Neijs en seeretaris rijks- bestierder Mohamad Husain hebben geholpen hem uit die zaak op te heffen, zoodat bij sultan werd op Dinsdag deu 7@ Sabar 1239. Dierhalve werden alle deuren gesloten eu leefde niemaud meer in tevredenheid tot heden. Muohainad Hanafle was broeder van sultan Mohamad Jassim, cu dus oom var Mohamad Djia. RAPPORT OVER EEN ONDERZOEK NAAR DEN TOESTAND DER BATAVIASCHE GROOTE RIVIER NA DE AARDBEVING VAN DEN 5pEN JANUARI 1699. De allerhevigste aardbeving, die in den nacht van den 4" op den 52 Januari 1699 Batavia teisterde, bracht zer nadeelige gelegenen in den stand der rivier — waaran deze stad gelegen is — te weeg. Wel werden er onmiddellijk na deze noodlottige gebeurtenis duizende arbeiders en verder alle beschikbare mid-delen in het werk gesteld om daarin verbetering te brengen; maar mocht dit ook al gelukken, voor zoover het de rivier, boven de stad gelegen, betroffen, om die van het zwaar geboomte en erander houtwerk, waarin deze op verschillende plaatsen verstopt was, te zuiveren, minder gelukkig was men ten aanzien van den toestand der grachten en vaarwaters, die met modder en slik opgevald bleven, en groot gebrek aan drinkwater deed ontstaan, waarvan men zich van elders moest voorzien. Maar wat vooral bekommering en zorg baarde, was de toe-stand van den mond der rivier en de daarvoor gelegen sand-bank, 7die met de killen zoowel aan de Oost- als Westzijde „zoo ver zijn gevuld en verdroogd, dat geen geladene vaartuigen „buiten den tijd van het ho ogste water, die konden passeren, ven bij het laagste water voor gewone scheepsbooten onbruik- „baar was. (*) Niet onbelangrijk zou het zijn een overzicht te geven van al wat men in de 18de eeuw verricht heeft, om daarin verbetering te brengen; aan gegevens hiervoor ontbreekt het waarlijk niet. Zoo vindt men o. a. op het Rijksarchief, onder de belangrijke verzameling Zee-, Kust-, Rivier- en Landkaarten, een aantal kaarten van de zandbank voor de groote rivier van Batavia (*) Missive van Gouvern. General en Raden van Indië van 20 Januari 4699 aan de Verg. van Zeventienen. 105 gelegen, met aanwijzing der daarop gedane peilingen, die meestal tweemaal ‘s jaars, in den goeden en kwaden moesson, plaats hadden. Rij deze gelegenheid meenen wij die niet voorbij te moeten laten gain ten einde daarop de aandacht te vestigeu. Het was om den toestand der Bataviasche Groote rivier te onderzoeken, dat in het jaar 1701 de Janddrost Michiel Ram en de Opperstuarman Cornelis Coops door de Hooge Regee- ring gecommitteerd werden, met last daarover een rapport ait te brengen. Zij voldeden hieraan en deden het rapport verge- zeld gaan van eene kaart, waarop soowel han vertrek als terug- komst ie sangeteekend, verder de loop der rivieren en spruiten, in het rapport vermeld, alsmede eene afteekening van de bergen Slk en Pangerango, welke laatste door hen werd beklommen , ofschoon zooils ze schrijven met veel moeite; en hoewel ze den top niet konden bereiken, behooren ze waarschijnlijk toch wel onder de eerste Nederlanders die den Pangerango hebben be- klommen. In het onlangs uitgekomen werk van Dr. C. Swaving (*) vinden wij onder het opschrift: «De Invloed van de aardbeving „van 5 Januarij 1699 op Jacatra en hare Hoofdplaatse (+) ver- vermeld wat er door hem, bij de verschillende schrijvers, over deve aardbeving en hare gevolgen, is aangetrofien. Tot onze verwondering maakt Dr. Swaving geen gewag van het Rapport noch van de daarbij behoorende kaart ($), die hem ongetwijfeld onbekend zijn gebleven. Toch zijn beide — naar onze bescheiden meening — niet onbelangrijk , dewijl het o. i. veel licht bijzet in hetgeen Dr. Swaving hierover heeft te boek gesteld. Op de terugreis van de gecommitteerden werden door hen ook de rumen bezocht van een vroegere stad, ééns de verblijf- plaats van cen der Javaansche vorsten van Padjadjaran, en de dervan nog aanwezende oude overblijfselen beschreven. Van die overblijfselen vinden wij reeds gewag gemaakt in een rapport van den sergeant Sipion, die in het jaar 1687, met den lute- (°) Hatevin'’s sanitaire geschiedenis onder het bestuur van de Oest- Ius tr-ch. Maatschappy. it: Blade 7N-—8 en seq. ‘(f. N- 168 van den inventaris der verzameling karten op het Rijks st: hief ‘kerste gedeelte.) Schaal van 6000 Roeden, groot 0.415—-0.63 M. Tuc bladen. 496 nant der Ambonnezen Patingi, een reis over land van Batavia naar het Zuiderstrand heeft gedaan. Wat hij daarvan opteekende deelen wij als bijlage mede; zoo mede met eenkel woord, wat de opperkoopman en gecommitteerde tot de zaken van den inlander, David Andreas Stier, die in 1730 deze rninen be zocht, hiervan zegt. | Het zal wel onnood Ig zijn onze lezers te herinneren, dat er in de laatste jaren in verschillende werken over Indië min of meer uitvoerige berichten over deze oudheden worden gevonden; ze hier op te noemen zal wel overbodig kunnen worden geacht. Wij vertrouwen evenwel, dat de mededeeling dezer oorspronkelijk stukken, die men ongetwijfselen eener vroegere beschaving op Java heeft, kunnen gerekend worden, niet onwelkom zuilen wezen aan hen die daarin belang stellen. Luors. Epzi.g Hooa Aorsars Hear Mu. Wrunm vax Outnoorn, GOUVERNEUR-GENEBRAAL VANS Nepertianos Inpta. In voldoening van Uw HoogEd. geäerde ordre om te verneinen den toestand der Bataviase groote rivier, sijn de ondergrteckenden ten dien einde op: Zaturdag den 292 der gepasseerde maand Julij, ‘s morgens ten 6 uren van hier vertrokken, en ‘s Comps besetting op Mr. Cornelis gepasseerd zijnde, omtrent 1] nren in ‘t negorijtje Comhot, gelegen aan de oostzijde der groote rivier, regt tegen-over ‘t lind van den heer Cornelis Chastelein, genaamt Sering-sing t) aangekommen; van waar ‘s namiddags ten 8 uren onse reis verder voortzettenden, doorrijdende de drie spruites Soeka-tumoe, Siekompayt en Noessa-Cambangan, tot aan ‘t negorijtje Pondok Radjak, alwaar we ongeveer ten 7 uren aankwamen, en dien nagt verbleven, Den 242 des morgens omtrent 6 uren, verlieten wij deze pliats en kwamen ten 10 aren in ’t negorijtje Kodong-Alang, gelegen aan ’t spruitje Silimoth, gehoorende onder Kiey Maas Arzadita, en rusteden aldaar tot ‘s namiddags 4 uren, als Warmeer wij vortmarcheerden tot ongeveer 5 aren, komende in de negorijjtj Campon baroe, sijnde de woonplaats van den J. van Tanoe Sieuws, Hoofd van deze en verder naar boven liseade negorijjtes, daar wij des nagts ons verblijf hielden. Den 25e dito ‘s morgens ten 6 uren hier scheidende, pisscerden de negorijjtes Buntar-jaty, Babsckan, Pondok Sempor, Barnjng Siangh, Sankorjang en Parang Bantingh; van weke laatstgenoemde plants, wij de Hetaviase groote rivier deorreden, en aan de westkant onze reis vervolgden door de negorijjtes Katoe Lamps en Tadjoeragon, loopende van hier de spruit van Sigondang N.-W. waarts tot in de rivier van Dr Swaving zegt ble. 119 noot 5, Jat de Directear-General Francois Croastelesm het landgoed Tjilirgsi bewoende, dat op de kart bij Valentijn neler den naam van Tylintit en by Huoyman Siringsing werd genoemd, boch, tat dot een druklout us. Tangorang; een weinig verder opwaarts passeerde ’t riviertje Jamboelowok en arriveerden omtrent 10 uren in 't negorijje Tserang, zijnde de laatste en hoogste plaats in dit gebergte, daar wij ons ‘t resterende van den dag en des nagts uitrusteden. Den 26n dito des morgens peilden wij de bergen Pangorango Z O. 4 Z, en Goenoeng Salak W. Z. W. van ons, en ver- trokken omtrent 7 uren (onze paarden nevens de meeste bagagie, door de onbruikbare wegen niet langer kunnende mede voeren, hier latende) over steil en hoog gebergte te voet, tot aan de Bataviase groote rivier Tsiliwong, daar ’t riviertje Tsi-esse in dezelve uitstroomt; verder door en langs de kant van voorn. Bataviase groote rivier, omtrent 3 uurs voortgemarcheerd zijnde, kwamen ter plaats daat de spruit Soekabires mede in voorn. groote rivier uitloopt. Nog omtrent 1} uurs met veel moeite langs en door deze spruit geavanceerd zijnde, kwamen omtrent ten 8 uren tot digt aan den voet van den berg Pan- gorango op e En vlakte, bij on den naam gegeven van Pondokalon-alon; moesten doordien wij geheel vermoeit waren aldaar onze nagtrust houden, hebbende ruim 6 uren ver gemarcheert en de bovengenoemde rivieren en spruiten alle gansch zuiver en klaar zonder de minste troebelheid bevonden. Den 27 de diciembre, met het limine van den dag, lieten wij onze bamboezen met water vullen, alzoo ’t selve op de aanstaande passagie niet te bekomen was, en zonden eenige Javanen uit om de wegen te kappen, die door ons ten 7 uren gevolgt wierden. Langs en op een hooge steilte tot op den rug gekomen zijnde, bevonden dezelve 18, 12 en op vele plaatsen maar 4 à 5 voeten breed, door de aardbeving langs heen zwaar gebroken, met groote kloven gescheurt en van malkanderen geborsten; leggende de aarde, die alhier rood van couleur is, nevens eenige zware steenen langs de steilte nederwaarts; zoomede eenige groote boomen, met haar wortels dwars over den smallen rug dezer hoogte; zijnde alhier oogenschijnlijk de grootste en meeste instorting met de aardbeving geschiet. Deze plaats werd door ons genaamt Pondok-Kidang: aan de oostkant dezer berg ziet men omtrent 50 à 60 roeden steilnederwaarts de spruit Soekabires, en aan de westkant dein de Tangerangse rivier uitloopende spruit Tsiekartak. Alhier lieten wij Onze provisie en verdere bagagie; zouden de Javanen, terwijl wij wat nederzaten, om cen passagie hooger op te kappen, dat bina door de steilte omwogen was; klommen echter amtrent e 499 4 uren zeer moeijelijk, een uur verder opwaarts, tot de drie waterloopjes daar de spruit Soekabires sijn oorsprong neemt; vallende als uit eeu bamboes van ‘t steile en hooge gebergte nederwaarts. Peilden alhier den berg Salak W. ten N. van ons, en dewijl de onmogelijkheid van ons verhinderde verder te komen, zijn wij, alles klaar en wel bezigtigd hebbende, lange den voorn. pussagie weer terug gekeert naar Pondok Kidang, alwaar wij omtrent 6 uren aankwamen en dien nagt ons verblijf hielden. Den 282 dito's morgens ten 6 uren langs de gekapte wegden rug dezer berg verlatende, kwamen omtrent ten 10 uren weder op Pondok alon-alon, alwaar wij door ‘t afgaan afge-mat zijnde, stil bleven tot ongever een uur, als wanneer onze reis vervolgden over hoog land. langs en omtrent de rivier Soekabires tot de Bataviasche groote rivier Tsiliwong en de mond van ‘t riviertje Tsie-esse, zagen verscheiden teekens san eeuige groote in de laagte staande boomen, van ‘t hooge water ten tijde der aardbeving; zijnde de bast door ’t sanstroomen der zware boomen en houten beschadigt, zittende de toeumaals afgekomen modder omtreut drie roeden boven de voornoemde rivieren; kwamen eindelijk omtrent 8 eren in 't negorijje Teerang, daar wij dien nagt verbleven. Den 29n dito's morgens ongeveer 6 uren verlieten wij met de paarden en bagagie van Tserang om de spruit Teikartak te bezigtigen: passeerden de spruitjes Tsipakoen Randsiamaija door bet neworijjtje Randsiamaija, alwaar 5 huisjes staan; k wamen na ‘t afgaan van cen steile hoogte ten 8 uren tot aan voorn. Vierte Tsikartak; peiiden alhier den top des bergs Pangorango Z. O. en Goenoeng Salak W. Z. W. van ons. In dese spruit vernamen wij eeuig houdt en troebel water, ontetiande door de waterloopjes van het ruwe aarde ‘t gebergte afkomende; zijnde dit bergje van deze kant met de aardbeving bijzonder veel gescheut en van malkanderen geborsten; bevonden aan verscheide geborgen en wallen dat het water 5 à 5j roeden ten tijde der schuddinge hoog moet geweest zijn. Naar deze bezigting keerden wij weder terug door de Kaudsjamaijn oostwaards naar ’t negorijtje Tadjoerigun, kwamen aldaar ten $ uren. Alhier heeft men een lijnregte laan of passagie omtrent 10 voeten breed en een kwart mijl lang, aan wederzijden beplant met zware droensboomen, alwaar (naar 't zeggen der Javanen) den gewezen kouing van Padjajaran genaamd Pakkuwangh zich ging verlustigen. 1 Des naarmiddags ten een uren verlieten wij deze negorij en passagie en passagie de Bataviase groote rivier bij de nego-rijes Katoe ls Aparien en Parang Banting, liggende aan de beide zijden dezer rivier; marcheerden vervolgens laugs de oostwalot de negorij Campon Baroe, alwaar wij ten 4 uren arriverden en onze nagtrust hielden. Den 302 dit ‘s morgens ten 6 uren scheiden wij van Kam- pon Baroe en namen onze weg naar Padjajarang, 2 passeerden omtrent ’t negorijje Bantar Kambang de groote rivier, en kwamen omtrent 7 uren op Padjajarang voornoemd; zijnde eertijts de Hofhoudingplaats van den koning Pakkowangh, ge- legen op een tamelijke hoogte tusschen de rivieren Tsi:iwong en Tangerang, bebbende de breedte ongeveer van 250 roeden; bevonden in deze verwoeste landstreken verscheiden oude reliquien, als: een platte steen omtrent 61 à 7 voeten hoog en 31 breed, rond en met eenige groote keisteenen belegd, en op dezelve 6 regels met carakters die door de oudheid, ten meren- deele versleten en onleesbaar waren. Nabij deze heeft men nog 6 opstaande, omtrent ronde steenen, gelijk stompen van boomen van 2, 8, 4 en 5 voeten hoog, zijnde de groote, die drie voeten van de platte beschreven steen heeft gestaan, met de zware aardschudding omver gevallen. Zes à zeven roeden van de voornoemde platte steen, staan nog drie beelden van 2} en 1. voet hoog, willende naar meuschen gelijkenissen zijn, doch zeer plomp en onbesnoeijt; vernamen verders niets noterenswaardig, als eenige hoogtens en laagtens, nevens twee groote oude boomen aan den uitgang, zijnde naar t zeggen der Javanen de wallen en gragten, en de boomen de poort dezer geruïneerde vastigheid geweest. Verlieten dierhalven dat verwoeste en bijna onbekende koninkshof, en gingen een weinig benedenwaards aan den oorsprong der riviertjes Passan-gran en Ankee, die beide uitde grond — zijnde roode aarde — wamen uitloopen; welke riviertjes doorgepasseerd zijnde, arriveerden omtrent 11 uren in ’t negorijtje Kobong-dallam, van wanr ten éen uur weder vertrokken en kwamen ongeveer drie uvop Pagger Wessy in ’t negorijtje Kadong Wiringin, daar wij des nagts verbleven. Den 310 dito ‘sinorgens ten 6 uren deze negorij verlatende ' Zi: de Byiage. 3 Zie de Bijlage. 501 kwamen omtrent 11 uren weder op ‘t land van den heer Cor- nelis Chastelein, Seringsing; lieten ‘s naarmiddags onze bagagie met de Javanen voortdmgen, en bleven alhier uitrusten tot: Maandag den 1° Augustus ’s morgens ten half zessen, als wanneer wij verder de reis vervolgden langs de oostzijde der Bativinse rivier tot 9 uren, dat wij, God lof, zonder schade aan menschen of vee geleden te hebben, deze stad zijn binnen- gekomen. Hebbende de Bataviase groote rivier, mitsgaders alle de riviertjes en spruitjes daarin uitloopende, tot aan ‘t land van den heer Chastelein voornoemd, zuiver en klaar als voor de aardbe- ving bevonden, zonder de minste onzuiverheid in ’t afkomend water te bespeuren; maar ter contrarie de rivier Tangerang en de spruit Tsikartak in dezelve uitkomende, geheel troebel , dat, mits de loese aarde wallen, voornamentlijk in de regentijd niet staat te vermindereu. — Dit dan alles naar ons beste kennis en ware ondervinding, breeder bij de hier nevensgevoegde kaart blijkende, opgesteld zijnde, zullen wij in hoop van Uw Hoog Edelhts. voldaan, en ons in Uw WelKEdelhts. veel ver- mogende gunst gerecommandeert te hebben, met diep respect blijven (onderstond) Edele Hoog Agtb Heer Uw HoogEdelhts. onderdanige en en gehoorzame dienaren In Margine (was yet.) Mrenisr Rau en Batsvia, den 69 Augustus 1701. Conxus.is Cours. BIJLAGE I. UirTREKSEL uit het rapport van den sergeant Pieler Sipion van Oostende, aan den WelEdelen Johannes Camphuys, Gouverneur-Generaal, mitsgaders de Hee- ren Raden van Neerlands India. 1 1687. Dingsdag den 299 Julij. ‘S Morgens entzogen zeven uren begaven wij ons weder op weg en marcheerde tusschen het zuiden ten oosten, al digt langs de rivierkant; wij passeerden drie spruiten als Karel, Djawaij en Kali Menting en gingen al oostelijk aan, tot dat wij de rivier Tsiliwong 2 in het zuiden passeerden, 21 mijl van Parang-Angsana. Doen zakte onze weg al weder naar ket zuiden en zuiden ten westen, passeerden twee lanen met vruchtboomen, die lijnregt stonden en drie vervallen gragten. § De Javanen zeiden ons dat de koning van Padjajaran die had laten maken en dat daar een van zijn groote negorijen. 1 Behalve dit rapport van den sergeant Sipion, werd er door den Ambonneeschen luitenant Patingi mede een rapport in het Malisch over deze reis aan de Hooge regeering ingediend. Dit rapport werd door Herebert de Jager (*) in het Hollandsch vertaald onder den volgenden titel: ‘Dagelijksche aanteekening van een Ambonneesch luitenant Patingi, wegens zijne voyagie van Batavia over land naar de Zuiderzee gedaan, heginnende den in Julij 1687. En eindigende den 3n September daré-yacht volgende; zoodanig als het zelle aan Haar Hoog Edele in 't Macvieis overgeleverd heeft gehad; met eenige aanteekeningen tot nadere velucidatie of begrip in margine gesteld door Herbert de Jager. 2 Op de Maleische vertaling van den luitenant Patingi heeft de Jager op dezen dag aangeteekend: »In de Nederlandsche aanteekening (van den »sergeant) wordt aangehaald, dat voor het traverseren van de rivier «Tsiliwong, hetwelk de Bataviasche rivier is, de spruiten Karet, Dzjawaij, vin het Maleis geschrift Sad'zjawaij genoemt, 't geen eigenlijk Tajidzjaway «zal moeten wezen, en de Kaliminting, dat is de rivier Minting, gelijk vhet woord Kali in 't Javaans een rivier beteekend, gepasseerd hebben, yen de andere twee rivier die Kalilo, dat is de rivier LÒ en Tsipakoe, »dat is de rivier Pakoe noemen, na het doorwaden van de Bataviase rivier eerst doorgegaan zijn.» 3 Bij den luit. Patingi Lalarongs of graijen genoemd. 