Bijdragen tot de taal-, land- en volkenkunde
Dung ni, dilalo ma tu lambung api. Dung sun ma dilalo, manoro ma porhas di tombara, disoro ma pusokna tinanomna di tombara i diluanghon ma tu gindjang. Dung ni, logo ma udan, sonang ma habahaba, mulak ma begu tu harangan dohot babiat, dohot arimo tu harangan. Dung ni, sampe sabulan dung tuba anakna i, dipaharoan ma tutu, dibahen ma goar ni anakna i Sisinga Mangaradja. Dung ni, godanggodang ausimun ma anak i, Nungga sampe dolidoli, ro ma amana i dilehon ma dibasa anakna i suratna di tanduk ni horbo i, dilehon ma dohot surat ni parbahitan dohot surat ni uhum i. Dung ni, sai dibasai anakna i ma salahut surat i. Dung ni, didok na tu amana i, ~boti ma ia pe ia hubasa surat na di tanduk ni horbo on inghon manami hita, ninna asa ma uliv, boti ma ninna anakna i. „Olo ba amang, anggo 1 tongon do i tona ni ompun na hinan:” boti ma didok amana i. Dung ni, martahi ma nasida, djumpa ma ari na uli bulan na denggan, marhobasi ma nasida dibuat ma haju sarumar- naek *, dibuat ma bulung ni borta dohot sanggar dohot andudur dohot bulung baringin dohot riaria. Dung sun dibuat nasida, diboan ma tu huta, dipagohon ma di tonga ni alaman hau saru- marnaek i, diborotton ma horbo tunggal na bolon. Dung ni, tole ma naposo mandudai dahanon bahen nitak dohot sitompion, Dung ni, tole ma potangna i, marpio mangan nasida. Dung sun mangan, tole ma nasida margondang sahat torang ari. Dipaidjur ma tu alaman hohas, ro ma radja i dipadjongdjong ma ompon didjolo ni bagasna i masitaruhon dahanonna ma parripena i saluhutna. Dung ni, nungga gok ompon i dohot ompon nasida i, dibalut ma dohot ulos sandang dohot hohos surta na gorsing. Dung ni, hundal ma halak Sisinga Mangaradja. Dung ni, martonggo ma ibana, ditonggo ma Boraspati ni tauo dohot na martua sombaon, dohot debata na tolu. Dung sun ibana na martonggoi, dimeme ma dahanon i. vAsa turun do hamu, ompung debata di atas!» ! Substantivum gevormd van di-torn-m-bara; de ruimte onder het huis, 1 De hier genoemde houtsoorten worden gebezigd tot het vervaardigen van slachtpalen. 32 SINGA MANGARADJA. “la huamburhon, dainang didjulu, hudapot, dainang didjae!r ola huamburhon, dainang didjae, hudapot, dainang, didjulu!r “Huliathon ma, dainang liat desa na uala on! ! vAsa liat ma ho tondi madingin, tondi matogul!r “Asa ho ma hape na hutinggalhon ditano pulu Morsa on panauran barita on!» wAsa pansaur do barita ni amanta sidjanggal bulang- bulang, amanta pangulu di huta, barita ni inanta, boru tuan lean na mangunsande di tiang bosi rea, na hundul di amak-tiharl!r “Asa parea do baritanami mahoras, madingin, barita tormeme morhontas parbue padiruma tondi only „Asa ung ma, ale inang Doria tundjuk galagalal- ? vAsa borhat ma parundjuk sian toding banua sada, diboan niundjukna mas gok sada parmasan! Dipabor- hat parmahan na paribat sisibara, diiringhon ma hor- bona sampulu sada, diboan dape bosi saästa bahen pasakpasak ni bara. Masuk horbo tu bara, upanta dape upai marmeme, marhontas di parbue padiruma tondi on, ompung na gurunghu, debata Asiasilr Asa boti ma ninna radja 1 na mormemel, asa mauontor ma ibana. Dung tolung ombas ibana manontor, mardungdang ma ibana. „Na songon pahu!r „Na songon hodong!r „Na songon ahulw Sidougan mangomolr * nAwmang bahen ma djolo radja na ualu! * Batara guru humundul 5, na songon hilap sumormin di tanganna siambirang i, na songon porhas manoro sian tangan siamun i! * Tembal segala radja na 1) Pasakpasak is volgens het Woordenb. klapbus, doch is deze hier een als hamer gebruikt stuk ijzer. 2) Welke geesten onder dezen naam worden begrepen, bleef ons onbekend. 5) „Makkers, loontrekkers”, zegt hij, wijl zij na den dans en de muziek zullen worden onthaald. 4) De acht bespelers van het volledig orkest. 5) Muziekanten. Zij moeten hun trommelstokken zoo snel bewegen, dat het is alsof het in hunne handen bliksemt. 34 SINGA MANGARADJA. „Kadja Purha sajang ma hape mula ni ari manaeklr! „Radja Dipinpin puti ma hape mula sisuan unte munghurls „Radja Manim di ahasa mula ni sisuan hunik, sisuan baoang!» „Radja Manongsang laut ma hape sipisat pangurason i ma hape sipanaekhon hasongtian!s wAsa sougtihon ma hami on na gurunghu so mahua di djolo, so mahua di pudilr Boti ma ninna na martonggo i. | Dung mansohot ma ibana na martonggo i, didonghon ma namora manontor. Dung sun manontor, didonghon ma parripena i manontor. Dung ni, sun ma nasida manontori, ditarui ma djolo ogung i tu bagas dohot tataganing i. Dung ni, ditullang ma horbo i, dilapa ma di alaman i. Dung ni, diparboan ma tu bagas, dilompai ma djuhut inon, dilompai ma dohot indahan. Sun masak saluhatna, tole marpio mangan, dipioi ma saluhut pargonsi dohot namora i dohot parripena i saluhut. Dung ro napinio i saluhut, tole ma nasida mangan. Dang sun mangan, tole ma diulahi nasida manontor. Dung ni, didonghon ma surusuruan boruboru manontor. Dang sun i na monontor i, didonghon ma surusuruan lahilahi manontor. Dung sun 1 manontor, didonghon ma datu manontor. Dung tolung ombas manontor, dilehon ma sitompion panggohi. ® Dung ni, disumbiahon ma tu Boraspati ni tano, tu na martua Sombaon, tu Debata na tolu. Dung sun disumbiahon, didonghon ma disuhui pargonsi i gondang i. Dung ni, manontor ma ibana. Dung ni, dilehon ma sitompion i tu suhut i. Dung ni, dilehon suhut i ma dahanon tiga rupa na gorsing di siamun, na bontar di sihambirang. Dung ni, didaik ma sabesabe, dihunghupi ma sitompion i di pangumbari i dohot lage. Dung ni, dibahen ma gondang turtap. Dung pitu hali mangurdot datu i, disampakhon ma dahanon i, sian siamun tu siham- birang disampakhon, sian hambirang tu siamun disampakhou. Dung ' Dat het geheugen den Batak bij het gebruiken der pangaraksaon-woorden wel eens parten speelt, is niet te verwonderen. In zulke gevallen zegt en schrijft hij maar wat op den klank af. Zoo is Purha sajang onzin en moet daarvoor gelezen worden Purba sijang. Radja Manim is eveneens fout en moet luiden R. manimpur. De overige namen dezer tonggotonggo zijn in hoofd- slechts versierde uitdrukkingen voor de plant, die het daarachter genoemde levert. ? Een offerkoek van welke alle deelnemers aan het feest, na afloop daarvan, een stuk krijgen, 86 SINGA MANGARADJA. dihabiati ho be debatar, boti na didok radja i. „Olo ma tutu aha ma na huhabiari, ahu do sombaon, ahu do debata, sasada gadja bonggaron na habiaranhur, boti ma didok namboruna i. ~Olo ba namboru, molo nungga songon i didok ho, nungga sada dipojop roha, laho ma ahu djolor, boti ma ninna. Djadi laho ma ibana tu pardjudjian. Modom ma ibana, sai marpinghir ma ibana sabornginnai. Dung torang ari, laho ma ibana mordalan tu huta ni radjanta Patuan radja babi. Sahat ibana ro di huta, disunghun ma nametmet -dia do bagas ni radja i, ale sinametmet?» boti ma ninna. 71 ma na balga i bagasna!l» boti ma didok nametmet i; djadi laho ma ibana tu bagas. Dung ni hundul ma ibana, disurdunghon ma hadjutna tu djolma ni radja i. Dung ni marnapuran be ma nasida. Dung ni, manunghun ma ibana ptu dia laho radja i, ale inang?» boti ma ninna. „Olo ba amang, anggo radja i, nungga laho mardalanan , sitonghinon pe lahol» boti ma didok djolma ni radja i. „Olo inang, molo na dung laho ma ibana mardalanan nape, laho do dohonon, alai na tois ma ibana di donganna radja, alai ro pe ahu tu hutaon, martangiang do ahu di ibana, unang laho barang tu dia hape tung laho do ibana» boti ma didok radja i. Hape na laho do martabuni radja i tu gindjang palu. Nungga menghel do ibana umbege hata ni radja i. Dung ni, tole potangna 1, didonghon djolmana i Sisinga Mangaradja mansipanganon. ~Inda- dong hupangan denghe, alai molo adong pahu bahen inghau, olo do ahu mangan» boti ma ninna, djadi lan soada mangan do ibana, laho midjur tu toru, modom ibana tu bonggarbonggar ni sopo. Dung torang ari laho ma ibana! tu balian dipambuat ma pahu bahen inghauna. Dung ni masak sipanganen didjou ma ibana, ro ma tutu. Dung ni hundul ma ibana. Dung ni ditiop ma pahu 1, martangiang ma ibana. „Debata na tolu, tangihon hatanghon, anggo na tutu do ahu tinongos ni radja na sangap, sian hamu debata, anggo na tutu do ahu, na dohot radja di hami djolma na tinompamon, anggo tung na rap odjak do hami dibahen hamu dohot radjanta Patuan radja babi, anggo na tutu do ibana radja ni urang solam, ahu radja ni urang batak nannon; ro ahu tu huta on, tumopot ibana, tung dituntun ma mardalanan ibana, 1) Namelijk Patuan’s vrouw. 38 SINGA MANGARADJA. Dung ni, disunghun ma isi ni bagas i, vise ma hamu nampunasa anak na sumalin i, ua tanompon hamu ma anakmuna i dohot hamu dipadjeadjea ba dibahen iv, boti ma ninna. „Olo amang ahu pe pian nungga biasan mida i, alai indadong barani ahu, anggo mananompon, atik nadong halak marboan i rahanan ma i diboan unang hupaidaida,» boti ma didok nampunasa anak i. „Olo ba inang, molo songon i, di ahu mai anakmuna i, anggo taringot nasa djea sai di ahu ma i, atik beha pe didok halak, tu ahu ma pailing hamu» boti ma ninnar. ~Olo amang, molo songon i, boan hamuna ma tutu, alai tung adong pe djea ni, ba di hamuna ma (na) i,” boti ma ninna. #Olo inang,» boti ma ninna radja i, djadi diboan ma tutu, Dung ni, laho ma ibana tu huta ni radja Padang so boluson. Bonghot ibana tu huta, hundul tu toru sopo, diida mamolus di alaman boruboru si-bontar obuk. Dung i, disunghun ma na di sopo i, vanang boru ni ise ma i sibontar obuk i, djea ni nam- punasa boru i do boruna i?» boti ma ninna. #Olo ba radjanami parboru i pe nungga bizasan di si, dibahen na soada halak na olo mandjalo'x, boti ma ninna donganna na di sopo i. Dung ni, potang ma ari dipiohon radja ni huta i ma ibana mansipanga- non, djadi laho ma ibana mansipanganon, sun mangan, midjur ma ibana, Dung ni, laho ma ibana martandang tu bagas ni parboru i, Dung ni marnapuran ma nasida, sun marnapuran, disunghun ma isi ni bagas i, wise ma leatnì nampunasa boru i, olo didjeadjea deba do nampunasa boru i?» hoti ma ninna radja i. „Olo amang, anggo uampunasa boru i ahu do nian, alai soada mangate ahu mananom, atik adong halak na olo mandjalo hulehon ma nian ,# boti ma ninna parborn i. „Olo ba inang, molo songon i, di ahu ma lehon hamu marsogot, anggo di hata ni halak na so gabe sai tu ahu ma pailing hamu, djea pe di ahu do i sandok na so gabe sai di ahu ma i,” boti ma didok radja i. „Olo ba amang, molo nungga didok hamu songon i, boan hamuna marsogot,” boti ma ninna parboru i. Dung ni, midjur ma ibana, laho modom tu sopo. Dung ni, torang ari diboan ma tutu boruboru i. Dung ni, laho ma ibana mardalanan tu huta Sidjoii. Sahat ibana ro di huta, hundul tu toru sopo, diïda mamolus boruboru sitabir pinggol. Dung ni, dipiohon radja i ma ibana mangan. Dung sun mangan, midjur tu toru, laho ma ibana tu bagas ni parboru i. Dung ni marnapuran ma nasida, sun marnapuran disunghun ma parboru i: #ua lehon hamu ma di ahu, ba sai dipagodanggodang AANTEEKENINGEN. De heer J. H. Meerwaldt, die als zendeling-leeraar vele jaren onder de Bataks verkeerde en door zijne geschriften over dit volk ook voor de lezers der Bijdragen allerminst een onbekende is, heeft de groote welwillendheid gehad nu reeds aan mijn in noot 2 blz. 18 geuit verzoek gevolg te geven, door zoowel eenige in het Wrdb. ontbrekende opgaven aan te vullen , alsook , door enkele opmerkingen aan eenige wetsartikelen toe te voegen, deze zeer aan duidelijkheid te doen winnen. Opdat deze mijn stuk ten goede zullen komen, worden zij hier alsnog opgenomen. Verder is het mij een behoefte den heer Meerwaldt hier openlijk mijn dank te betuigen voor zijn hulpvaardigheid mij bij de correctie betoond, daar mijn onverwacht vertrek naar Nederl. Indië mij niet toestond daaraan de noodige zorg te kunnen besteden. (1) Siéaso. In Mandailing is de persoon, die met dezen titel aan- geduid wordt, doorgaans een man, die lezen kan en met de Aadatuon vertrouwd is. In Toba evenwel is de siéaso steeds een vrouw, die in de eerste plaats als vroedvrouw optreedt. De functie van medium , hasandaran m begu of djudzungurn, gaat daarmede wel gewoonlijk gepaard, doch stempelt als zoodanig iemand niet tot siaso. (2) tami. Dit feest is in Silindung en aan de Z.O zijde van het Tobameer geheel onbekend. Dikwijls, juist omdat het in het Bat. Wrdb. zoo herhaaldelijk genoemd wordt, heb ik er naar gevraagd, doch men kende het niet. Wel is tam: in gebruik, maar alleen als grondwoord van manamihon gelijk mangasihon. (3) datu. Het gaat bezwaarlijk datw met priester gelijk te stellen, daar de functie van dezen o.a. het brengen van een offer door den 44 SINGA MANGARADJA. (8) Aangezien een overspelige vrouw gewoonlijk als verkracht be- schouwd wordt, betreft dit artikel eene zoodanige wier eigen schuld bewezen is en dus door hare verwanten kan vrijgekocht worden. (9) pangaradjai. Wie van de slachters een groot stuk vleesch over- neemt om dit en détail te verkoopen, moet een pangaradjai, borg stellen. De tweede alinea heeft betrekking op hen , die zich schuldig maken aan het losbinden van reeds ter markt aangebonden slacht- vee. Soms toch maakt een concurrent andermans vee moedwillig los om het zijne het eerst te kunnen slachten en verkoopen. Op dit misdrijf zijn de genoemde boeten gesteld. (10) Anak sorang is iemand, veeltijds een pandeling, die voor kost en inwoning bij een aanzienlijken werkt, anak mangandany daarentegen een vrije dorpsbewoner, die geen gezin heeft en dus kan gaan waarheen hij wil. (11) Ter verduidelijking diene, dat de dochter der pardoru door zulk een gekijf onteerd wordt; derhalve wordt door de parhoru tot schade- loosstelling der vrouw, wier man haar misnoegen opwekte, sagasaga van laatstgenoemden geëischt. (12) Eigenlijk koppensnellen, gelijk dit o.a. door de Dajaks, de Niassers enz. wordt bedreven, heeft in de Bataklanden nooit bestaan. Het gebruik bestond daarin, dat de wlubalang's de koppen en de handen der gesneuvelde vijanden medenamen ten teeken, dat zij iets hadden uitgericht. (13) Bedoeld in dit artikel zijn bepaaldelijk de overleden echtgenoot en de tweede man. Dat de man zijn gordel aan de gespannen lijnen waarachter de vrouw overdag haar slaapmatje bewaart, ophangt, beteekent, dat hij bezit van haar slaapplaats neemt, daar er bij zulk een leviraatshuwelijk geen verder ceremoniëel plaats heeft. Voor een gehuwde vrouw staat het aanraken of iets bergen in haar takkingan gelijk met aanranding van haar eer. (14) Aatian, unster. Jaren geleden heb ik een dergelijk voorwerp gezien en mij laten verklaren. Herinner ik mij wel, dan moet de lange arm viermaal de korte zijn, zoodat men met een verschuif- SINGA MANGARADJA. 45 bare suÂu éen Aati wegen kan. De batuan is de balans, die goed is, wanneer de simortariti, evenaar, juist in het huisje staat. De verder genoemde goudgewichtjes zijn in Silindung en Oostelijk Toba niet in gebruik; aldaar weegt men het goud met haantjes-duiten. NB. De in het aanhangsel M. geteekende noten zijn eveneens van den heer Meerwaldt. AANHANGSEL, mm Uit de hiervoren gegeven legende blijkt wèl hoe het geslacht der Stnaa MANGARADJA's zijn afkomst aan de goden ontleent, doch nog niet, dat de dragers van dezen naam inderdaad als heilig worden beschouwd. Hoezeer dit het geval is, toont het hieronder in orginali gegeven aanroepingsformulier aan, dat te vinden is in pustaha N°. 43 ex legato v. d. Tuuk; getiteld: »Poda ni sipiwan na godang ma inons, blz. 12—14. TEKST. ! Wrecsomio~wsos<e(si)’? wero ZOL SWVOW SIW Stars wxrm DX OP XIX we K\ SKS x1 7705 705 (5x ur) Ox PE \ BSX —o( 5) UZ 22 Sx Do TFT PRTO\ BSX 7(5Xx\) == UFO\ DOC SKN UFO DUI GX GS SKN UZI ZO TT \ DOCS XN 5 UZ PIU» DN UI BNN Ue OC XA + CS \) 07 0c Sx UZI I STUD XN 5 T> U GA soe nw TSX STUD Sora KNOT DX SNS SU OG Ov» GS 22 GOL TX STUG SON S771 SO UZ "Si DOC SXN\ SE OCXNOU» XU DS XN GB OC S X\ UZ» DT 2 SS 2 2D SOZ OE NO Ue DX > 2 OOV 5 PU? GBO U SXT ORT UI SD > FAN SKN ET OCT TOC DX UU» xe t De Bataksche typen werden ons welwillend ten gebruike afgestaan door de Boek- en Handelsdrukkerij C. A. Spin & Zn. te Amsterdam. »*) Tussehen () geplaatst zijn omissies in den tekst. 48 SINGA MANGARADJA. gaderplaats der vorstenzonen, de vergaderplaats der kinderen der voornamen, die tot sombaon heeft den heiligen Sulusulu, den fakkel der goden, den fakkel der sumuvns, die zoowel waarheid als leugen in het licht stelt. Bezitter van den waterval Manonga tao, der bovenstroomsche en der benedenstroomsche badplaats, der badplaats Maragapagap, der badplaats Marugupugup, die gelijk een slapende geit, die gelijk omgeroerd wordende indigo is; heer der watervallen der Sibola huta, ! welke tot waterhaalplaats zijn van onzen vorst Singa Mangaradja, eigenaar van de woning whemelwijzery en der bale Pandjang en Pasogit, die versierd is met het beeld van den vogel Patiaradja, den Patiaradja, die kan spreken, wiens kop den Maleiers, wiens staart den Tobas toegekeerd is, het gerecht voor ons Tobas, waar de juiste rijstmaat en de zuivere weegschaal bewaard worden, welke noch stelen noch een middel tot diefstal kunnen worden; waarop de goden het eerst zijn neder gedaald, die berekenen wat ons menschen gelukkig (rijk) maakt. Dat gelijk uwe heerlijkheid ook de mijne zij, terwijl ik het voorbehoedmiddel Srpiuun nu yoduny nederleg. ? ! De rivier, die door de vallei van Bakkara stroomt en met een waterval, de Manonga tao, in het Tobameer valt. M. 3 te weten: dat het middel zóó moge werken, als hadde S. M. het zelf geäppliceerd. 5) OVER DEN OORSPRONG VAN HET MALEISOHE WOORD SATAI. Na deze apologie — welke de heer Kern mij ten goede houde — kom ik tot de afleiding van satai, Jav. sate, uit het Tamil, om hare onhoudbaarheid aan te toonen. De Tamil-woorden in het Maleisch zijn naar een regelmatig systeem overgegaan. Wanneer het Tamil-woord een media tusschen twee klinkers heeft, is dat ook in het gemalaiseerde leenwoord het geval; is de consonant in quaestie tenuis, dan is dit in het Maleische Tamil-woord niet anders, doch in het Tamil wordt dan de tenuis dubbel uitgesproken en geschreven. Deze regel lijdt geen uitzon- dering. Zie hier een dubbel stel voorbeelden. I. Eerste geval: Gutturalen. Mal. bagai is in het Tamil bâgai. n ragam nn mm irÂâgam. n ségala nn nn gagala. ” maligai ny MW tt ” m&ligai. Dentalen, (en » badai on wn nn vâdai. cerebralen). » djoedoe nw nn djddoe. » sadilinggam 7 # » » g&dilinggam. ° „ poewadai no nm pâvâdai. „ poedi nnn o vodi. „ këdai nnn n kadal. » kodi nm ow” n kodi. » modal wu ut " ” mudal. Labialen. „ gom bala nn mp „ g ôbâlan. II. Tweede geval: Gutturalen. Mal. tjoekoe nm n » oukku. „ manikam nnn » mÂnikkam. Dentalen, (en » toetam nnn „ tuttam. cerebralen). 7 tjeti nn pn w cetti. » tjéméti „nm „ cammatti. wn séroetoe nnn „ guruttu. „ patam nm ” pattam. " péti nH Ww WW ” petti. „ katil nn ow ” kaftil. » kataloem nnn „ kottalam. » météral nnn » muttirai. „ moetoe nnn 1 muttu. OVER DEN OORSPRONG VAN HET MALEISCHE WOORD SATAII. 51 Labialen. Mal. apam is in het Tamil appam. » oepam nn w w# Oppam. » topl nnn » toppi „ tjarpoe n 0 mm geruppu. ” tjérpélai nmr „ kirippillai. » kapal nn nn kappal. n wépélai nn nn wêppâlai. Het woord bëdil vertoont regelmatig dit systeem; immers in het Tamil is het wedil. | Uit deze tweevoudige regel, toegelicht door een dubbel stel voorbeelden, trekken wij de tweeledige conclusie: 1. Dat het Tamil-woord gadai (Prof. Kern's s’athai) in het Maleisch zoude moeten luiden sadai, en niet satai. 2. Dat het Maleische woord satai, theoretisch beschouwd, zoude kunnen beantwoorden, als Malaiseering, aan de volgende Tamilwoorden. 1. cattai. 2. catta. 8. garr-rrai (evenals Mal. matoe — Tam. mÂrr-rru). 4. CÂâttai. 5. cAattal. 6. carral. ad. 1. dit is het Sanskr. satt& = exsistentie, quintessens. ad. 2. dit beteekent: kleed, hoogachting, vleugel, e.a. ad. 3. dit bestaat niet. ad. 4. » " „ ad. 5. dit beteekent: zweep. 5) ad. 6. dit bestaat niet. Met geen dezer zes vormen kan het Mal. woord satai in ver- band gebracht worden, zoodat wij ook langs dezen tweeden weg tot de conclusie komen dat satai geen Tamil woord kan zijn. Naschrift. Bovenstaand betoog van Dr. van Ronkel geeft aan- leiding tot eenige algemeene opmerkingen overde uitspraak van het Tamil. Niemand ontkent dat volgens de hedendaagsche uitspraak dier taal de letters k, t en t, wanneer ze tusschen twee klinkers staan, uitgesproken worden als spirans g (d.1. de Hollandsche en Nieuwgrieksche g), als media d, en als zachte spirans th (zachte Engelsche th, Nieuwgrieksche Delta). Deze uitspraak moet be- trekkelijk oud zijn, want men vindt ze terug in t Malayâlam, 52 OVER DEN OORSPRONG VAN HET MALEISCHE WOORD SATAI. hoewel in deze taal de zachtheid dier klanken ook door ’t schrift wordt uitgedrukt. Maar hoe oud die uitspraak ook zij , oorspronkelijk kon ze toch kwalijk wezen. Immers, er is geen reden denkbaar waarom de Tamils, toen zij het Indische schrift overnamen , de teekens voor de zachte klanken niet mede zouden overgenomen hebben, indien deze toen reeds bestaan hadden. Wanneer men de door Dr. van Ronkel aangehaalde Maleische woorden met de Tamilsche vergelijkt, dan ziet men dat de uitspraak der eerste in sommige opzichten afwijkt van de heerschende en huidige uitspraak der Tamils. Vooral is dit het geval met de letter ca van 't Sanskrit en Prâkrit (in ’t Maleisch met Hollandsche spelling uitgedrukt door tja). Deze letter klinkt in de gewone uit- spraak van het Tamil als een gemouilleerde s aan ’t begin van een woord en tusschen twee klinkers; als Skr. ca (dus metde oor- spronkelijke waarde) bij verdubbeling en achter t en t; als de Skr. ja (Maleisch dja) achter de nasaal ù). In de Maleische woorden, aan het Tamil ontleend, vinden wij die letter aan ’t begin nu eens vertegenwoordigd door tj, bijv. in tjarpu; dan weêr als s, bijv. in sérutu; ook wel als dj, in djôdu. Dit alles wijst op een gewestelijk, en vermoedelijk ook chronologisch verschil in de uit- spraak van het Tamil. Het ligt toch ook in de reden dat niet alle in 't Maleisch gangbaar geworden woorden uit één en dezelfde plaats van ‘t nitgestrekte Tamilland en tegelijkertijd zijn ingedrongen. Een ander meer schijnbaar dan wezenlijk verschil tusschen de Maleische en de Tamilsche woorden in uitspraak bestaat hierin , dat tegenover Tamil pAkai (spr. pAgai of pAgei met Hollandsche g) een Maleisch bagai staat. Als op zichzelf staand woord bestaat er geen Tamil bÂgai en heeft het nooit bestaan, maar in den volzin achter een woord op een klinker komende of in samenstelling kan de p verzacht worden tot b. Zoo laat zich de b als beginletter in ‘t Maleisch verklaren, Hoe vreemd het nu ook schijne dat in satai de t niet zooals gewoonlijk verzacht is, onverklaarbaar is het niet, mits men ver- onderstelle dat het woord overgenomen is in een tijd toen de t nog als zoodanig uitgesproken werd. In allen geval, om het nietige verschil tusschen d en t in een onbetwistbaar vreemd woord als Mal. satai, Jav. sate te loochenen dat dit woord uit een Tamilsch, met t althans geschreven woord, gesproten is, lijkt mij te gewaagd. H. Kern. 54 MEDEDEELINGEN BETREFFENDE DE Moeda Soeleiman, als waarnemend Oeléébalang gedurende de min- derjarigheid van Teukoe Radja Pakéh Moehamat Ali Koeta Barò gekozen , bevestigd. Spoedig bleek, dat Teukoe Oesèn di Geudong de noodige kunde en geschiktheid miste om zijn gezag op te houden. Hoofden en oudsten verkozen hem niet langer als waar- nemend Oeléébalang te erkennen, ontnamen hem den 24% Juni 1897 het bewind en stelden in zijne plaats Potjoet Asiah, groot- moeder van Teukoe Radja Pakéh Moehamat Dawòt, als waarnemend hoofd aan. Met deze keuze geraakten zij evenwel van den wal in de sloot, want het bleek al spoedig dat Potjoet Asiah , als bejaarde vrouw, hoogst moeilijk persoonlijke aanrakingen met het bestuur te Sigh kon hebben. Zij bleef dan ook niet lang het bewind voeren; reeds in October d.a. v. werd zij ontheven van de waarneming van het Oelèëbalangschap, en viel de keuze der hoofden en oudsten weder op Teukoe Oesén di Geudong, die tot nu toe met het gezag van waarremend Oelèëbalang der XII Moekims Pidië bekleed bleef. Koeta-Radja, 23 September 1900. Naschrift uit de K. V. van 1901 en 1902. Door behoorlijke regeling zijner financieele positie en geregeld aanzetten van bestuurswege tot werkzaamheid, zijn houding en werklust van den wi Oeleëbalang in den laatsten tijd merkbaar verbeterd. Teukoe Radja Pakéh , de minderjarige Oeléébalang, bezocht sedert Aug. 1901 de gouv. inlandsche school te Koeta Radja. Il. V Moekims. Bij onze eerste vestiging in Atjeh was Teukoe Béntara Oedjöng Oeldëbalang van de V moekims Reubèë, bij acte (sarakata) voor- zien van het negen-voudige zegel (tjab sikoereuëng) dd. 20 Saban 1297 werd hij door den Pretendent-Soeltan Toeankoe Moehamad Dawot als zoodanig erkend. Zeer bevriend en verwant aan de Pakéh’s (Oeléébalangs van de XII Moekims Pidië) kwam Teukoe Béntara Oecedjong door hun tusschenkomst veel in aanraking met het bestuur te Sigli. Hij heeft zich nimmer ingelaten met aangelegenheden buiten zijn gebied, en ook niet deelgenomen aan den een of anderen krijg. Met den Imeum van Beu‘ah, een zijner moekimhoofden die zijn gezag niet wilde erkennen, heeft hij een 30-tal jaren geleden een korten strijd gevoerd, die tot de volkomen onderwerping van den weerspannige leidde. 56 MEDEDEELIXGEN BETREFFENDE DE Leumie en Teukoe Pakéh Moeda Soeleiman, Hoofd van de fede- ratie der XII Oeléëbalangs, waartoe die van Areé ook behoorde, wiet het federatiehoofd bij den Pretendent-Soeltan te bewerken, dat, in plaste van Teukoe Leumie als Ocleébalang van de II Moekims Areé werd erkend Teakoe Poetéh, zoon van den sinds overleden Teakoe di Kroeéng. Bij sarakata dd. 27 Djoemada'l-awal 1313 (14 November 1595) had die erkenning dan ook plaats. waarbij aau Teukoe Poetéh den titel van «Bentaras verleend werd. In den strijd, die daarop tusschen Teakoe Leamie en Teukoe Poeteh ontbrandde. waarbij de laatste met wapens en munitie ge- steund werd door Teakoe Pakéh Moeda Soeleiman, zegevierde Teakoe Poetéh. Door bemiddeling van den Pretendent-Soeltan kwam evenwel tasschen beide neven eene verzoening tot stand, die bezegeld werd met een huwelijk tusschen Teukoe Poetéh en eene zuster van Teakoe Leumie. Gedurende de in 1695 plaats gehad hebbende Pidië-expeditie sneuvelde Teakoe Leumie in den strijd tegens ons, terwijl Teakoe Béntara Poetéh , de tegenwoordige Oeleëbalang , gewoonlijk genoemd Oeléëbalaug Tjoet, zich op 11 September 1898 aan ons gezag onderwierp. Het gebied van Arèë omvat de Moekims Aree en Tjiri. In deze laatste Moekim wordt het gezag, in naam van den Oelòëbalang, gevoerd door Teukoe Poetéh Tjiri, zoon van Teukoe Gagab en neef van Teukoe Béntara Poetéh. Koeta-Radja. 23 September 1900. Naschrift ait K. V. van 1901 en 1902. Het landschap Aréé is nog vaak een toevluchtsoord voor slecht volk, waartegen Oeleëbalang en mindere hoofden niet altijd naar behooren optreden. IV. [IL Moekims Iboih. ! Oorspronkelijk vervulden de Béntara's Blang, zooals de naam zelf aangeeft, geene andere functie dan het houden van toezicht op en het geven van bevelen omtrent alles, wat betrekking had op den sawah-bouw, zooals den aanleg van irrigatiewerken, rege- ling der waterverdeeling , enz. Ook de inning en overmaking van het Soeltan’s aandeel in de opbrengst van den oogst was daaraan verbonden. 1 Dit landschap bestaat uit de Moekims Boengié, Iboih en Mangki. 58 MEDEDEELINGEN BETREFFENDE DE als aan den Oeldébalang ondergeschikt hoofd, de Moekim Boengië te besturen. Koeta-Radja, 23 September 1900. Naschrift uit K. V. 1901 en 1902. T. Ben Prang en zijn zoon T. Rajen vielen omstreeks Mei 1901 van ons af, doch wenschten zich in Augustus weder te onderwerpen ; aan de daarbij onzerzijds gestelde voorwaarden werd echter niet voldaan. IV. V Moekims Tjoembo* en IL Moekims Titeuë. In 1875 onderwierpen zich Teukoe Bentara Tjoembo~ Moehamat en Teukoe Bentara Titeuë Dawot, Oelèëbalangs van de V Moekims Tjoembo* en de II Moekims Titeué en vaders van de tegenwoordige Oeléébalangs Teukoe Bentara Tjoembo* Laté en Teukoe Bentara Titeué Brahim, aan ons gezag. De opvolging had in Tjoembo* een 15-tal jaren, en in Titeué 5 jaren geleden plaats. Bovengenoemde onderwerping was niet meer dau eene schijnonderwerping. De Oeléébalaugs der landschappen Tjoembo“ en Titeuë bekommerden zich in de eerstvolgende 20 jaren zeer weinig om ons bestuur, en dan nog alleen als hunne eigene belangen dit meebrachten. Trouwens, het bestuur kon zich nagenoeg niet bemoeien met de ver van de kust verwijderde landschappen, die elkander voortdurend beoorloogden. In deze oorlogen waren de Oelèdëbalangs van Tjoembo* en Titeuë steeds elkanders bondgenooten en verleenden zij krachtdadigen steun aan den Pretendent-Soeltan te Keumala. Zoo had deze ook de verovering van de III Moekims [lot, Andeuëh en Matareuém op Keumangan voornamelijk aan Tjoembo* en Titeué te danken. Van trouwe vriend werd de Pretendent-Soeltan naverwant aan T. Bentara Tjoembo*, toen eerstgenoemde een achttal jaren geleden in het huwelijk trad met Potjoet Manja (ook genaamd Potjoet Moerong), zuster van Teukoe Bentara Tjoembo* Moehamat, tante van den tegenwoordigen Oeleëbalang van Tjoembo. In Mei 1896 werd T Bentara Keumangan aangeschreven de vijandelijkheden met T. Tjoembo* te staken, daar men beducht was dat het geheele gebied van dezen laatsten Oeleébalang door T. Bentara Keumangan zou worden veroverd. Aan T. Bentara Tjoembo* daarentegen werd het verzoek gedaan om te bewerken dat T. Sama Indra. die zich in zijn gebied bevond, zich weder aan Keumangan onderwierp, hetgeen geschiedde. 60 MEDEDEELINGEN BETREFFENDE DE gehuisvest en aan diens echtgenoote, zijne tante Potjoet Manja, eene schuilplaats verleend. Ofschoon zeer zeker daartoe in staat, had hij geen enkele poging gedaan om de vijanden uit zijn gebied te houden. De door ons in den colonneweg gemaakte bruggen werden binnen zijn gebied vernield, zonder dat hij daarna een hand tot herstel uitstak. Titeué ging in deze geheel met '['joembo* mede. Vooral Gampong Tong Poedeug was een verzamelplaats van kwaadwilligen. Als straf werd nan de verschillende Oeléébalangs in de Pidiëstreek eene geldboete opgelegd, waarin ‘Tjoembo’ en Titeué respectievelijk deelden voor 1000 en 500 dollars. Na de bovenvermelde bezetting van Djeumpa toonde Titeué zich ons beter gezind en maakte zich zelfs eens verdienstelijk door op 10 Augustus 1899 eene aanwijzing van de verblijfplaats van de bende van Panglima Pò lém te doen, waardoor het onze troepen - gelukte verrassend daartegen op te treden. In het geheele jaar 1900 werden in het gebied van Tjoembo* weinig vijandelijkheden gepleegd. ‘I. Djohan, neef van T. Bentara 'Tjoembo*, is nog aan de zijde van het verzet en bezorgde dezen Inatste door eene beschieting van eene patrouille bij Peureula op nieuw eene boete. In de heuvels van ‘Titeué hielden zich in genoemd jaar nog verscheidene uitgewekenen van Groot-Atjeh op. Aldaar werden o,a. het bendehoofd T. Aneu' Glé en twee zoontjes van Teungkoe Lamoe, goeroe van Panglima Pd lém, gearresteerd. Ook gedurende de eerste maanden van dit jaar liet de samenwerking der hoofden van Tjoembo en Titeué met het bestunr nog te wenschen over. De aangevangen registratie der mannelijke bevolking van Tjoembo* en Titeuë bracht eenig volksverloop te weeg , zonder dat T. Bentara Tjoembo' en T. Ben Titeué het uitwijken wegens den passendwang met kracht tegengingen. In beider gebied ver- toonden zich nog meermalen vijandelijke benden. Voor het een en ander werden on de Oelòöbalang èn menige gampong met geld- boeten gestraft. Thans is de bevolking grootendeels teruggekeerd en geregistreerd, en werkt zij geregeld aan de wegen, die op 5 meter breedte worden gebracht. Wanneer de verkeersmiddelen eenmaal behoorlijk in orde zullen zijn, zal men zeker een belangrijke stap gedaan hebben naar den toestand van orde en rust. Voor zoover over T. Bentara Tjoembo* een oordeel geveld kan worden is hij iemand die gezag in zijn gebied weet uit te oefenen en nu ook gezind is, dat gezag ten cnzen gunste aan te wenden. 62 MEDEDEELINGEN BETREFFENDE DE zeggen, door zijne vermaagschapping met beide Oeléébalangs de uitreiking van eene acte van erkenning onnoodig vond. In Tjoembo* en Titeuë vindt de bevolking haar voornaamste bron van bestaan in den rijstbouw. Toen in 1898 de veepest in de onderafdeeling Pidië heerschte, ontstond ook in beide land- schappen gebrek aan ploegvee, welk gebrek men nog niet geheel te boven is gekomen. De peperaanplant, thans nog gering, wordt gaandeweg uitgebreid. In de zuidelijke heuvels vindt men groote jonge aanplantingen. De zijdeteelt wordt mede uitgeoefend. Verscheidene aanplantingen van moerbeziénbooinen worden daarvoor aangetroffen. De handel is van geringe beteekenis. Reeds einde 1898 was eene regeling getroffen van de inkomsten der nieuw onderworpen hoofden in het binnenland, w.o. ook van Tjoembo* en Titeué. Onder in- komsten wordt hier bepaaldelijk verstaan ieders aandeel in den hassil bij in- en uitvoer van goederen. Koeta-Radja, 29 Augustus 1901. Naschrift uit het Kol. Verslag van 1902. T. Bentara Tjoembo* en T. Ben Titeué verdienen nog zeer weinig vertrouwen. Uit de papieren, gevonden in de schuilplaats van den in Aug. 1901 gesneuvelden T di Glé, bleek, dat T Bentara Tjoembo* met hem en den Pretendent-Soeltan correspondeerde. Zijn goede wil om met ons bestuur mede te werken blijft zeer gering. VI. III Moekims Aron. Als grondlegger van dit landschap wordt genoemd zekere Toe Pd Radja, die ruim een eeuw geleden van Groot-Atjeh kwam en de eerste ladangs aanlegde in het woud, grenzende aan het Zuid- Oostelijk heuvelterrein van de vallei van Pidië. Een zekere Teukoe Tjhi“ di Rawat, gehuwd met eene vrouwe- lijke nakomeling van Toe Po Radja, wordt als eerste Oeléébalang van de III Moekims Aron genoemd met den titel van Keudjroeën Aron. De gampong Poelo Pandjòë en Gloempang Boengko (ge- énclaveerd in de III Moekims Oendé) werden door het toenmalige hoofd Teukoe Tjhi Troeeng Tjapli aan Teukoe Tyhi* di Rawat geschonken; later kwamen die beide gampongs door recht van verovering respectievelijk bij Ndjong en lé Leubeué. Onder Teukoe Tjhi* Asan, zoon en opvolger van Teukoe Tjhi* di Rawat, brak een langdurige strijd uit tusschen Aron en Gloem- 64 MEDEDEELINGEN BETREFFENDE DE Ken kleinzoon van Teukoe Meuntrdé Adan, Teukoe La® Seumana Adji Moehamat Oesén, voerde als trouw bondgenoot van Pidié herhaaldelijk oorlog tegen Keumangan, waarin hij o.a, gampong Aroesan veroverde. Om het Hoofd van Aroesan, Tenkoe Moeda Tahé, tevreden te stellen, liet Teukoe La* Seumana Adji Moehamat Oesén zijn zoon Teukoe Sjahboedén (later Oelèëbalang van Panté Radja) huwen met diens dochter; doch toen Teukoe Moeda Tahé later pogingen deed om het juk van Ndjong af te schudden, liet hij dezen vermoorden. Hen jaar later stierf Teukoe La* Seumana Adji Mahmoet Oesén, en werd opgevolgd door zijn oudsten zoon Teukoe La Seumana Mahmoet. De tweede zoon van den Oelèëbalang, Teukoe Rajen Ma In, werd Hoofd van de gampong en de derde zoon, Teukoe Sjahboedén, Hoofd van Aroesan. Door intrigues gelukte het aan Teukoe Rajeu Ma In om zijn broeder Teukoe Sjahboedén te doen scheiden van zijne vrouw, met wie Teukoe Rajeu Ma In zelf later huwde, zoodat hij op die wijze eerst invloed in Aroesan kreeg en daarna die gampong tot zich trok. Teukoe Sjahboedén verliet zijn gampong en vestigde zich te Panté Radja, waar hij de grondlegger werd van het staatje. Eenmaal in het bezit van Aroesan, wist Teukoe Rajeu Ma In door verove- ring in het bezit te geraken van het tegenwoordige gebied Ié Leubeuë, waardoor o.a, Teukoe Béntara Tjoembo* de kustmoekim Blang Gapoej verloor. In 1876 onderwierpen zich Teukoe La* Seumana Mahmoet, Teukoe Rajeu Ma In en Teukoe Sjahboedén aan ons gezag , waarbij de eerste als Oeléébalang van Ndjong, de tweede van [ë Leubeué en de derde van Panté Radja erkend werden. VI MOEKIMS NDJONG, Teukoe La” Seumana Mahmoet was ons goedgezind , doch zijn zoon en opvolger Teukoe La* Seumana Pòlém was ons gezag bepaald vijandig. In het begin van 1898 stierf Teukoe La* Seumana Pòlém, palatende een jeugdigen zoon Teukoe La Seumana Oesén, thans 6 jaar oud. Met goedkeuring van het bestuur werd met de waar- neming van het QOeléébalangschap belast Teukoe Tjoet Moehamat Adan, half-broeder van Teukoe La* Seumana Pòlèm, die echter op grond van zijn ziekelijk gestel niet in staat was, orde en rust in zijn gebied te haudhaven. Den 10%" October 1899 overleed hij en werd, in overleg met hoofden en oudsten van Ndjong door het 66 MEDEDEELINGEN BETREFFENDE DE Naschrift uit K. V. van 1902, De jeugdige Oelèëbalang staat onder den invloed van slechte raadgevers. VIIL ILL Moekims Gloempang Pajong. De Oelèëbalangs van Gloempang Pajong voerden van oudsher den titel van Béntara „Seumasatrs, welk laatste woord /regelaary beteekent. Hunne functie kwam overeen met die van ceremoniemeester aan het hof. Waarschijnlijk was het slechts een titulair ambt, aan een der voormalige Oeléébalangs van Gloempang Pajong om zijne verdiensten door een der Soeltans geschonken. De tegenwoordige Oelèëbalangs der LIL Moekims Gloempang Pajong, Teukoe Soeleiman Bentara Seumasat (in de op 4 October 1900 goedgekeurde akte van erkenning en bevestiging genoemd Teukoe Bentara Gloempang Pajong) werd als zoodanig erkend door den Pretendent-Soeltan Toeankoe Moehamat Dawot, bij sarakata dd. 9 Moeharam 1297 (21 December 1879). Oorspronkelijk tot geen der federatién behoorende, sloot hij zich later aan bij de Federatie XII, waartoe Ndjong behoorde, met den Oelèöbulang van welk landschap hij zich vermaagschapt had. De moekims Trie- éng Gadeng en Peudoeë, oorspronkelijk behoorende tot het gebied van Gloempang Pajong, werden door Meureudoe veroverd en later, door T. La* Seumana Mahmoet heroverd, onder suprematie van Ndjong gebracht. Teukoe Soeleiman Bentara Seumasat was vroeger ons gezag be- paald vijandig gezind, Hij had nimmer eenige aanraking met ons bestuur en bracht dan ook gedurende de Pidié-expeditie zijn gebied in staat van verdediging. Hevige tegenstand werd geboden bij de vermeestering op 28 en 29 Juli 1898 van de versterkingen in Gloempang Pajong en Teupen Raja. In den nacht van 5 op 6 September d. a. v. gelukte het onzen troepen hem te Beureunoen gevangen te nemen, waarop hij gevankelijk naar Koeta-Radja werd overgebracht Nadat de rust in de Pidië-streek was teruggekeerd, werd, na storting van een waarborgsom van 500 dollars, Teukoe Soeleiman Bentara Seumasat in zijn gezag over Gloempang Pajong hersteld, nadat hij aan den Civielen en Militairen Gouverneur vergiffenis gevraagd had voor zijn vroeger gepleegd verzet. Den 124" November 1898 keerde hij van Koeta-Radja naar zijn gebied terug. Het landschap Gloempang Pajong bestaat uit de drie moekims 68 MEDEDEELINGEN BETREFFENDE DE Oeldëbalang, doch toen de laatste Oelèëbalang Teukoe Béntara Lho* Kadjoe een 18-tal jaren geleden kinderloos stierf, ontstond een familiekrijg tusschen vier broederskinderen, waarvan de 3 jongsten de hulp inriepen van Teukoe Meuntròë Sri Padoeka Ma- haradja, die het gebied veroverde en onder zijne suprematie bracht. Zijn felste tegenstander was Teuko Meuntroë, Hoofd van de moekim Gardt, die in 1892 door Teukoe Sama Indra uit zijn gebied verdreven, doch door den Pretendent-Soeltan weder in zijn gezag over de moekim hersteld werd. Teukoe Amat Toengkòb, eerst een felle vijand, omdat zijn vader op last van den Oeléébalang was vermoord, werd door bemiddeling van Keumangan met dezen verzoend en huwde later diens dochter. Teukoe Amat Glé Tjoet, Teukoe Djeurat Manjang en Teukoe Hadji Brahim Lho* Kadjoe sloten de rij van tegenstanders. Toen Teukoe Meuntròe Sri Padoeka Maharadja zich op 11 Augustus 1898 aan het Nederlandsch-Indisch Gouvernement on- derwierp, weigerden de bovengenoemde hoofden dat voorbeeld te volgen: Teukoe Amat Toengkòb, omdat zijn zuster getrouwd was met het bendehoofd Teukoe Béb Tird, de anderen omdat zij het gezag van Teukoe Sama Indra niet erkenden. In September 1898 onderwierp Teukoe Meuntròë Garòt zich ook aan het Gouvernement, nadat zijne vrouw en twee kinderen door de onzen waren gevangen genomen, en werd hij in Maart 1899 door het bestuur in zijn gezag over de moekin Garòt hersteld, nadat hij het oppergezag van Teukoe Sama Indra had erkend. De verzoening werd bezegeld met een huwelijk tusschen beider kinderen. Teukoe Amat Toengkòb onderwierp zich in October 1899; Teukoe Amat Glé Tjoet sneuvelde een maand tevoren tijdens eene overvalling van zijne bende door onze troepen. Teukoe Djeurat Manjang heeft zich van den oorlog teruggetrokken en met Teukoe Sama Indra verzoend, doch zich niet bij het bestuur gemeld. Teukoe Brahim Lho* Kadjoe, een ijverig moslim, is nog aan de zijde der partij van verzet. Het gebied van Teukoe Meuntròë Sri Padoeka Maharadja omvat de moekins Soeië, Gapoej, Bloeë Glé Tjoet, Bloeë Oeldë Gampòng of Djeurat Manjang, Bloeë Grong Grong, Toengkòb, Garòt, Tjaleuë en Lho* Kadjoe. K oeta-Radja, 23 September 1900. Naschrift uit Kol. Verslag van 1901 en 1902. De Oeléébalang T. Sama Indra bemoeit zich weinig met bestuurs- 70 MEDEDEELINGEN BETREFFENDE DE drie moekims bestuurd worden door Teukoe Radja Moeda, neef van Panglima Mengòë Moehamat, als rsbadajr van den Oelèöbalang. Koeta-Radja, 23 September 1900. Naschrift uit het Kol. Verslag van 1902. De Oelèëbalang Panglima Meugdé, een weinig beduidende oude man, droeg met goedkeuring van het bestuur het gezag in de III moekims Oendé over aan Toekoe Radja Moeda. Aan de III moekims Oendé werden teruggegeven de enclaves Gloempang Boengkoe en Poelo Pandjo, die vroeger door recht van verovering in handen van andere Oelééhalangs waren overgegaan. XI. III Moekims Pineung en de Moekim Peukan Baro-Peukan Sot. ! In 1879 teekende Teukoe Bentara Pineung Potjoet Badaj , Hoofd van de III Moekims Pineung en Peukan Bard-Peukan Sot, de 18 artikelen der acte van onderwerping aan het Gouvernement. Ben 4-tal jaren later overleden, werd hij opgevolgd door zijn oudsten zoon Teukoe Radja Moeda, die echter in 1884 op last van diens jongeren broeder Teukoe Maharadja werd vermoord, waarna deze met instemming van Teukoe Béntara Keumangan zich als Hoofd van het gebied opwierp. Door den Pretendent-Soeltan Moe- hamat Dawôt liet Teukoe Béntara Pineung Maharadja zich daarop eene acte van erkenning, #tjap sikoereuéng”, uitreiken, gedateerd 20 Djamadal awwal 1301 [18 Maart 1854]. Naar aanleiding van een binnen zijn gebied op een Chineeschen handelaar gepleegden roof in 1886 werd T. Bentara Pineung Maharadja, die ons steeds goed gezind was, door den toenmaligen Civielen Gezaghebber opge- roepen en bij aankomst te Sigli gevangen genomen. ? Hij wist echter uit onze versterking te ontvluchten en, ontsticht over de vernederende behandeling, stond hij de tot zijn gebied behoorende moekim Peukan Baro-Peukan Sot, als wakeuéh gebied tot het voeren van den heiligen oorlog aan de moslemin af, die van daar uit gedurende een tiental jaren onze vestiging te Segli onafgebroken bestookten. In 1889 sneuvelde Teukoe Béntara Pineung Maharadja in den strijd tusschen Teukoe Bentara Keumangan en Teukoe Ben- tara Paleuëh, waarbij hij de zijde van Keumangan gekozen had. — 1 Dit landschap wordt in de verklaring van 7 Mei 1900 genoemd II Moe- kims Pineung en Peukan Bard Peukan Sot. ? Zie Ind. Gids, October 1890. 12 MEDEDEELINGEN BETREFFENDE DE Achmat, na in het huwelijk te zijn getreden met eene nicht van den toenmaligen Béntara Keumangan Moehamat Tahé, door dezen tot Oeléébalang van de III Moekims Gigiëng werd aangesteld, onder den titel van Teukoe Béntara Paleuéh, en als zoodanig ook erkend werd door de drie zelfstandige, doch van Keumangan af han- kelijke Imeums van Gigiëng. Omstreeks 1855 werden de III Moekims Gigiéng door Pidië ver- overd en Teukoe Béntara Paleuëh Achmat met vrouw en kinderen gevangen genomen, Ongeveer een jaar later wist Keumangan dit gebied op- Pidië te heroveren. De in vrijheid gestelde Teukoe Achmat werd echter niet in zijn vorige waardigheid hersteld; Teukoe Bén- tare Keamangan nam zelf het bewind overde [IL Moekims Gigiëng in handen. Ben zoon van Teukoe Achmat, Teukoe Moeda Rajeu Abdo Rach- man, hoewel niet tot hoofd der [IL Moekims aangesteld, wist zich door zijn grooten invloed en sterken aanhang een vrij zelfstandige positie te verschaffen. Na den dood van Teukoe Moeda Rajeu in 1883 ging die invloed over op zijn zoon Teukoe Moehamat Dzén. Deze wist zich meer en meer in de IIL Moekims te doen gelden en maakte zich na den dood van Teukoe Béntara Keumangan Potjoet Oseuman in 1885 geheel van Keumangan los, onder voorwendsel, dat hem door dezen Oelèë- balang de IIL Moekims Gigiéng bij twee schriftelijke verklaringen waren teruggegeven. Beide stukken, het eene gedagteekend één jaar, het andere 27 dagen vóór den dood van Potjoet Oseuman, worden sterk verdacht van te zijn vervalscht. Hoe het ook zij, Teukoe Moehamat Dzén wierp zich als Hoofd van de ILI Moekims Gigiëng ouder den titel vau Teukoe Béntara Paleuëh op. Aan Teukoe Béntara Keumangan Potjoet Abdo Laté, opvolger vau Teukoe Béntara Keumaugan Poetjoet Oseuman, gelukte het niet, zelfs met steun van buiten, dat gehied weer onder zijn gezag te breugen. Teukoe Béntara Paleueh Moehamat Dzén maakte zich geheel los van de federatie der VI Oelèëbalangs en sloot zich aan bij die der XII Oelèëbalangs, die hem krachtig steunde in zijn verzet tegen Keumangan. Hij vermaagschapte zich aan de Oeléébalangs van Pidié Ië Jeubeue, Tjoembd en aan den Pretendent-Soeltan Toeankoe Moehamat Dawòt, die hem bij acte (sarakata) voorzien van het negenvoudige zegel (tjab sikoereuëng) dd. 7 Rabi al-aw wal van het Mohamedaansche jaar 1307 (1889) als Oeléébalang van de III Moekims Gigiéng erkende. 74 MEDEDEELINGEN BETREFFENDE DE IL Moekims Keumala te herstellen. Teukoe Béntara Tjhi® was een jaar tevoren overleden. Henige maanden na zijne verdrijving keerde de Pretendent-Soeltan, die naar Batéé was gevlucht, naar Keumala terug, zijne handelingen bepaalden zich echter tot het verbranden van de koeta, waarna hij weder naar Batéë terugtrok. Teukoe Béntara Moehamat Ali onderwierp zich tijdens de te Segli genomen voorbereidselen van de Pediëexpeditie aan ons gezag. Gedurende bedoelde expeditie is hij tot aan zijn dood in Juli 1899 ons gezag trouw gebleven. Daar hij slechts zeer jeugdige kinderen naliet, werd in overleg met de hoofden en oudsten van Keumala als waarnemend Oelèëbalang aangesteld Teukoe Seuman, jongere broeder van het overleden hoofd. Het landschap IL Moekims Keumala omvat de Moekims Keumala Raja en Keumala Nitja. Deze laatste Moekim staat onder het recht- streeksch bestuur van Teukoe Ma* Ali, verren neef van Teukoe Seuman. Koeta Radja, 23 September 1900. Naschrift uit Kol. Verslag van 1902, In Januari 1901 vluchtte T. Seuman met vrouw en kinderen om zich aan de registratie te onttrekken, doch hij werd spoedig gevangen genomen. Zijn neef T. Ma* Ali trad als w? Oeleebalang op, doch werd einde Februari vermoord en opgevolgd door T, Mandja, wiens gezag niet voldoende is om benden uit zijn gebied te weren. XIV. IX Moekims Keumangan. 