Brieven uit insulinde
Deze begraafplaats heeft door de aardbeving van '67 ge- weldig geleden, waarvan de sporen nog duidelijk zichtbaar zijn. Tot voor korten tijd werden ook de keizers van Solo hier begraven. Djokjokarta toch is eigenlijk de aloude zetel van het rijk van Mataram, voordat wij het aan flarden scheurden, om het alleen zaligmakende beginsel van con- currentie ook hier toe te passen. Toen verhuisde de keizer naar Soerakarta , maar de arme man , die zoo lang hij leeft zijn rijk niet verlaten mag , moet na zijnen dood , nog hier- heen gebracht worden. Is het geen bittere ironie dat hij dan eerst een deel van zijn rijk mag bezoeken , dat hem slechts door onze welwillende tusschenkomst is afgenomen? In de laatste jaren hebben keizer en sultan zich een nieuw graf gebouwd te Emigiri , dicht bij de gemeenschappelijke grens. Dit zag ik niet, maar het moet zeer schoon zijn. Dicht bij de begraafplaats te Pasar-Gedeh bezagen we ook nog onder vier heerlijke waringinboomen een merkwaardigen steen. Het is een zwart marmeren zerk, waarop een sfeer gebei- teld is , en daaromheen in een tiental Europeesche en Indische talen, de volzin: « Zoo gaat de wereld». Die steen moet reeds door de eerste Hollanders, die hier kwamen, op die plaats gevonden zijn. Hoe is die er gekomen? Er is een legende van een schipbreukeling, die bij den toenmaligen inlandschen vorst eerst slaaf, dan zoowat hofnar en ten 87 slotte, dank zijner scherpzinnigheid , alvermogend minister zou geweest zijn. Doch er zijn nog vele andere legenden, en het inlandsche bijgeloof heeft hier natuurlijk zoozeer vrij spel, dat de waarheid wel nooit te vin den zal zijn. Voor den toeschouwer zijn de vier trotsche boomen, die nooit een zonnestraal tot den ouden steen doorlaten , wel het schoon- ste van dit heerlijk plekje midden in het bosch, en noode verlieten wij de koele schaduw. Men moet een waringin gezien hebben, om te beseffen wat tropische plantengroei is. Dat uitgestrekte gewelf van louter fijne bladeren, dicht ineen geweven, zou u toeschijnen aan een geheel bosch toe te behooren , want vaak wordt het door honderden stammen gesteund, en is toch slechts een enkele boom. Overalhangen van de takken luchtwortels naar beneden, die weder den bodem opzoeken en tot ware stammen verdikken, zoodat een enkele van die reusachtige takken dikwijls op een dozijn of meer stammen rust. Men vindt zelfs vele oude boomen, waarvan de oorspronkelijke stam reeds verdwenen is, en waarvan niets meer over is dan een doolhof van takken, alien op hunne vele steunsels rustende, en naar een denk- beeldig middelpunt gericht, waar voor lange jaren eenmaal de hoofdstam bestond. De schoonste waringin, dien ik nog zag, is wel die in den hertekamp van het paleis te Buiten- zorg. Het is een heuvel van groen, dien ik op een paar honderd meters middellijn schat. En toch is het maar een boom. Is het te verwonderen dat juist de waringin de heilige boom is ? Door de Hindoesche overheerschers hierheen gebracht , is hij nog steeds, ten spijt van den Islam, in groote vereering. Zinnebeeld van macht en van eeuwigheid zal hij nooit voor het huis van een vorst ontbreken , en ook onze Hollandsche ambtenaren hebben er altijd voor hunne huizen staan, waaraan ze trouwens door him dicht gebladerte en him steeds verder groeiende wortels, genoeg schaduw aanbren- gen. Geen Javaan zal ooit een waringinboom omhouwen. 88 Een aardig voorbeeld daarvan kan ik u van Ambarawa ver- halen. Daar moest er een vallen, die al te veel kwaad deed aan het huis van den assistent-resident. Deze kon echter voor geen loon, hoe hoog ook, daartoe werklieden vinden, en gelastte eindelijk gevangenen om den arbeid te verrichten. Deze moesten wel, maar bij elken slag, dien zij den hei- ligen boom toebrachten, drukten zij hem eerst op het hart dat de assistent het gelast had. Deze heiligheid decide de waringin vroeger met den Kam- bodjaboom. Deze kleine boom is soms geheel kaal, draagt dan weder bladeren en prijkt op een anderen tijd met niets dan geurige bloemen, zuiver wit met een geel hart. Oorspron- kelijk slechts voor vorstegraven bestemd, staat die tegen- woordig boven alle Javaansche graven en is dus zoowattot treurwilg afgedaald. Toch heeft zelfs aan den edelen waringin de wansmaak der vorige eeuw zich vergrepen. Het plein voor den kraton te Djokjokarta is in het rond bezet met waringins , die steeds zorgvuldig als parasols geschoren worden. Lodewijk XIV zou trotsch mogen zijn op den invloed, dien hij nog thans hier heeft , want natuurlijk behooren deze geschoren boomen reeds even als alles , wat ouder is dan gisteren , tot de Javaansche geloofsartikelen. Er zijn hier, nog meer dan bij ons, ein- deloos veel ingewortelde gebruiken waarvan men denken zou dat het eeuwig welzijn der lieden afhangt, en die toch geene andere reden van bestaan meer hebben, dan dat ze oud zijn. Waarom mag b. v. op datzelfde voorplein geen grashalmpje staan , terwijl overal elders de pleinen met gras begroeid zijn? Doch genoeg voor heden , want wij moeten naar den trein , om van tien tot vijf uur te sporen. Warmte, stof, slaap, vuil SAMARANG, 29 Juni. De zeven uur lange reis hierheen was vervelend , behalve 89 een intermezzo te Solo, waar wij door Mangko-Negoro zelf met muziek werden ontvangen, doch gelukkig zonder eenig cermoniecl. In het stationsgebouw stond een keurig ontbijt aangericht , dat maar eene fout had , dat het namelijk met al de onvermijdelijke plichtplegingen , met afscheid nemen, met «een enkel woord spreken», in eenentwintig minuten naar binnen geslagen moest worden. Behoef ik u te beschrijven hoe warm we het daarna hadden, hoe de hoofdpersonen in een waggon alleen werden gelaten en geen drukke conversatie schijnen gevoerd te hebben? In onzen waggon was het ook vrij slaperig gesteld , maar gestikt zijn wij gelukkig niet DJOKJOKARTA, 12 Juli. Na het vorige bezoek met al de feestelijkheden , na de heerlijke reis door Kadoe met zijn tempels , komt mij Djokjo ditmaal vrij duf voor, wat natuurlijk aan mij ligt, want de resident en anderen zijn even vriendelijk , en maken het mij zoo gezellig mogelijk. Doch ditmaal geef ik mij geheel aan de waarnemingen over en heb dus weinig vrijentijd. Of ben ik reeds zoo aan den omgang met vorsten gewend, dat ik het zonder hen niet meer stellen kan ? Of ben ik nog onder den indruk van de zwijgende beelden in de tempels van Mendoet en Borobodor? Het hotel alleen zou genoeg zijn om het beste humeurte bederven. De vorige maal bracht ik er weinig meer dan de nachten door, maar nu ondervind ik dubbel, hoe het zeker na dat van Bandong wel het slechtste is , dat ik heb leeren kennen, en dat zegt veel, want de meesten zijn slecht. Het eten is naar, de kamers ellendig, zonder ramen, zonder kast, zoodat Amat elk oogenblik in de kotfers moet duiken. Dat noemt hij met recht soesah. SOLO, 17 Juli. Ik zal maar beginnen met een klein ongeval te vermelden , 90 met name , dat de postpaarden voor twee dagen besproken zijn, en ik dus eerst Zondag vertrekken kan. Ik doe dus maar weer eenige waarnemingen , wat geen verlies is voor de Solosche bevolking, bruin en blank, want daarikmijne tent vlak aan den weg opsloeg, is er altijd een groote bende toeschouwers. Gelukkig zijn er nog niet zooals te Gheribon bruine autoriteiten gekomen, om zich te laten photografeeren. Uit Djokjokarta vertrok ik zonder rijtuig of jongen, zon- der bagage, haast met de noorderzon. Ik had op weg hier- heen weer tempels te bezoeken. Door vriendelijke tusschen- komst van den stationschef , kpn ik. het op zeer aangename wijze doen; een werktrein die eenige minuten na den per-, sonentrein afreed, zette mij midden op den weg, tusschen twee stations af, met een jong mensch tot geleider, die opzichter aan den weg is. Eerst een tempel, alweder verwoest door aardbeving en door Hollandsch wandalisme, want wij hebben ons aan heel wat tempelroof schuldig gemaakt. En toch was het 't schoonste wat ik dien dag te zien kreeg; de beelden zijn weg, maar het schoone lofwerk is tamelijk ongeschonden , en in enkele nissen staan t'och nog beelden, die niet weg te nemen waren, omdat zij in den muur zelven en relief bewerkt zijn. Een anderen tempel schijnt het lot getroffen te hebben van verwoest te worden zonder afgewerkt te zijn geweest : aan twee zijden vond ik het beeldhouwwerk slechts aangevangen. De tempel heeft twee verdiepingen , ten minste de ornementeering duidt er twee aan. Hij is daardoor leelijk gedrukt, maar er zijn veel beelden aan, zeker indertijd door een groot kunstenaar gemaakt, want er is een meer dan gewune dosis leven in , niet de onveranderlijke steenen glim- lach. Eindelijk - - het zonnetje begon warm te worden - zes tempels te Prambanan , weder als de zes oogen van een dobbelsteen geplaatst, doeh door aardbevingen , vooral door die van '67, zoodanig verwoest, dat het vormelooze si een- 91 hoopen zijn, waaraan hier en daar slechts te zien is, waar on ge veer een muur gestaan heeft, of een hoek geweest is. Eenige beelden heeft men gered ; een staat er nog in zijn huisje, en ontvangt met den meest onverschilligen glimlach de offeranden, die de Mohammedanen hem nog steeds bren- gen , niettegenstaande zijn Boedhaschap lang tiit de mode en hij zelf op non-activiteit is. In him hart zijn de Javanen steeds Boedhisten gebleven. Op een punt waren die oude lui al even beschaafd als wij. Zij waren namelijk ook niet bang aan hunne heilig- dommen, uien, zelfs hoogst onzedelijke aardigheden als ornement aan te brengen, zoo van dat soort als in vele kerken even achter de ruggen der dames om , aan de heeren vertoond worden. De meeste stukken van deze soort moeten verzameld zijn in een lusthuis van den sultan, dat hier dichtbij ligt, maar waarin het ons niet gelukte door te dringen. Weer aan de spoorbaan gekomen, werden we door twee kereltjes op een rolwagentje naar het naaste station gereden. Na een half uur wachtens kwam de trein aanzetten met mijn reiswagen er op, de heer Amat in diepe rust daarin, hoog in de lucht, en spoedig daarna was ik hier te Solo. De vorige maal maakte ik genoeg kennissen om hier geen vreemdeling te zijn. Ik bracht dan ook een aangenamen avond op de socie'teit door. De Zaterdagavond op de socie- teit is misschien de meest ingewortelde gewoonte in N. Indie , en lang niet onaardig. Het zou niet kwaad zijn indien onze regeerders, wat stabiliteit aangaat, daaraan eens een lesje namen. Maar dan zou ook de vermakelijke warboel ophou- den, die nu op de societeiten nog de meest dankbare stof voor de conversatie oplevert. Vroeger kwam de keizer ook dikwijls des Zaterdags in de socie'teit en speelde dan eene allerdeftigste partij biljart. Eens echter vertoefde tijdelijk hier ter plaatse een hoogge- plaatst militair, die, pas aangekomen, op de societeit aan 92 den keizer werd voorgesteld; hij werd tot de biljartpartij uitgenoodigd. Onze kolonel , die een eerste biljartspeler was , had weldra het spel in handen, stopte alle ballen links en rechts en speelde maar door. De resident in de hevigste ontzetting, want hij had geen gelegenheid gehad om aan den nieuwen speler mede te deelen, dat de keizer moest winnen. De man moet toch in alles de eerste zijn, en wat zoude zijn gevolg wel denken , als hij eens een partij biljart verloor? De resident loopt rond het biljart, maar de kolonel is alweer aan de andere zijde en heeft alweer een paar ballen gestopt , geen enkele wenk komt aan het goede adres terecht, niets helpt en in een ommezien is de keizerlijke speler dood. Z. H. bedankte hoogst minzaam voor het aan- gename partijtje, maar heeft sedert nooit weer biljart ge- speeld. Hoe men het moet aanleggen om bij hazardspelen iemand te laten winnen , begrijp ik niet , en toch moet dat hier ge- beuren. Bij groote gelegenheden is de resident verplicht met den keizer, ik weet niet welk hazardspel te spelen; de keizer moet winnen en de regeering vergoedt dan ook tot een zeker bedrag de speelschulden van den resident. Zondag dus vertrek ik naar Madioen en verdwijn dan weer in de binnenlanden. SOERAKARTA, 10 April. Zoo ben ik , na twee jaren zwerven , weder in de Vorsten- landen , doch ditmaal slechts voor weinige dagen. Gisteren middag aangekomen, trok ik dadelijk naar mijnen vriende- lijken gastheer van Samarang, die in dien tusschentijd als resident hierheen verplaatst is. Van de oude kennissen zijn er ook nog velen, want op plaatsen zooals hier, waar vele partikulieren wonen, is het publiek niet zoo veranderlijk als elders. Op de meeste plaatsen van Indie zouik, na twee jaren, niet een van de vorige bewoners hebben terugge- 93 vonden. Hier leg ik den vinger op een der wonde plekken van ons bestuur. Er wordt steeds met de ambtenaren vang- balletje gespeeld op eene wijze die hoogst vermakelijk is, behalve voor henzelven. Zeer dikwijls gebeurthet, dat amb- tenaren, vooral van de lagere rangen, slechts enkele weken op eene standplaats blijven, en er zijn er genoeg, die u kunnen verhalen van een half dozijn overplaatsingen in een jaar. Ik zou iemand kunnen noemen, die vijf nieuwe be- stemmingen kreeg voor hij nog gelegenheid gehad had, om zijne standplaats te verlaten en aan de eerste overplaatsing gevolg te geven. Elke mailboot toch bracht er hem eene nieuwe. En de plaats, waar hij ten slotte heenging, moest hij na een paar weken weder verlaten. Ik behoef wel niet uit te leggen, hoe nadeelig dit stelsel op de ambtenaars- beurzen werkt. Volgens een Indisch spreekwoord staan drie overplaatsingen gelijk met eens afbranden. Alleen die wei- nigen varen er soms goed bij , die de kustgrepen verstaan en willen toepassen, om goede vendutien te houden. Zou soms ook hieruit alleen de ongedurigheid en de reislust te verklaren zijn van hen, die uit Indie terugkeeren? Maar op den gang van zaken werkt dit stelsel dubbel nadeelig, ten eerste door den ijver der ambtenaren uit te dooven, ten andere door de vastheid van bestuur, die hier zoozeer noodig is, onmogelijk te maken. Doch ik ben wel een weinig van Solo afgedwaald en ik verhaal u dus liever hoe ik heden morgen twee, gezanten van den soesoehoenan zag komen, die heel statig aan den resident kwamen mededeelen, dat Z. H. zich heden niet aan het volk zal vertoonen, en dat er geen tournooi zal zijn. Juist diezelfde boodschap ontvangt de resident sedert eene eeuw of langer elken Maandag en Vrijdag, en doet dat elken Maandag en Vrijdag met een deftig gezicht, en geeft deftig hetzelfde antwoord. Aan zulke onzinnigheden moeten de ambtenaren hier hunnen tijd besteden. En u moet die gezanten zien loopen. Zij hebben van ouds het recht midden op den weg te gaan, zoodat alles, rijtuigen en voetgangers, voor hen moet uitwijken. Zij loopen dan ook voetje voor voetje, altijd schichtig rechts en links ziende, of zij ook wel juist het midden van den weg heb- ben. Het kostuum is natuurlijk voor al zulke gelegenheden haarklein voorgeschreven , het haar moet op een bepaalde wijze gedragen worden, namelijk met een klein varkens- staartje, het hoofddeksel is van een bepaalde kleur enz. Ook heb ik u nog niet vermeld op welke omslachtige wijze de keizer zijn middagmaal ontvangt. Verbeeld u, dat wordt bij den resident klaargemaakt ! Vele jaren geleden was namelijk een der keizers bevreesd dat men hem in den kraton wilde vergiftigen , en verzocht den resident hem eten te willen sturen. En toen deze hem later eens zeide, dat het gevaar nu geweken was, en hij dus met die voe- dering wenschte te eindigen, antwoordde de soesoehoenan, dat hij het nog al lekker vond, en er wel mede wilde voortgaan, doch genegen was, den resident daarvoor eene groote uitgestrektheid gronds voor groentetuinenaftestaan. En zoo heeft de resident van Solo steeds een heerlijk bui- 95 tengoed in het gebergte, en de keizer krijgt dagelijks zijn middageten uit het residentie-huis. Natuurlijk gaat ook dit niet zonder staatsie; elken dag ziet men door de straten van Solo het groote presenteerblad dragen, natuurlijk met gele zijde toegedekt, en met een gouden pajong er boven uitgespamien. En het schijnt niet eens eene bloote forma- liteit te zijn, want de tegenwoordige soesoehoenan heeft eens op hoogst plechtige wijze aan den resident medege- deeld , dat de kok naar zijn smaak te veel zout in het eten deed. Want slechts met zulke beuzelarijen mag de keizer zelf zich bezig houden; regeeren komt met zijne hooge waardigheid niet overeen, daarvoor is de rijksbestierder. Een niet onaardig bewijs hiervoor verhaalde mij de resi- dent. Er was eens een groote hongersnood te Solo. De resident dacht het beste te doen , er den keizer zelven eens over te spreken, en bracht dien een bezoek. Na de nood- zakelijke langwijlige praatjes en plichtplegingen bracht hij den hongersnood op het tapijt en decide den keizer mede, dat diens onderdanen in de straten van Solo van honger omkwamen. De keizer antwoordde zoowat niets dan och, en begon te klagen, dat hij door te veel zorgen gekweld werd , om aan zulk eene kleinigheid te denken. De resident begon er nogmaals over, en ontving toen ten antwoorddat hij daarover dan maar met den rijksbestierder moest spreken , want dat de keizer wel andere beslommeringen had. Toen begreep natuurlijk de resident , dat hij eens naar die zorgen moest vragen, waarbij een hongersnood maar eene nietig- heid was. Daarop begon dan ook de keizer te jammeren, dat voor een feesf dat hij van plan was te geven, zekere gamelan (inlandsch orkest) in den \veg stond. Nu had pangerarn A. wel aangeraden die gamelam naar den Oost- hoek te verhuizen, maar pangeran B. meende dat dit met den hadat streed. Pangeran G. vond dat men het ding wel naar den Westhoek kon brengen , want daar had het vroe- ger ook gestaan, voordat de vorige keizer het naar de 96 tegenwoordige plaats verhuisde. «Maar nu vraag ik u, a resident, daar zou de gamelam immers nog meer in den «weg staan, en wat moet ik nu toch doen?» De resident zal wel niet weder over den hongersnood gesproken hebben. Toch moet men die in ons oog zoo verachtelijke kerels niet al te hard vallen. Zij zijn van jongs af aan opgebracht in de overtuiging, dat hunne onderdanen alleen tot him genoegen geschapen zijn, en worden in eenzame grootheid opgevoed door lieden, die als slaven voor hen kruipen. Men behoeft den tegenwoordigen kroonprins op zijn achtste jaar slechts te zien , hoe hij de tucht onder zijne zusjes uitoefent , te zien hoe slaafsch men zijne bevelen en grillen inwilligt , om duidelijk te beseffen hoe ook hij voor de toe- komst zulk een ellendeling belooft te worden. En Atjeh heeft ons nog voor jaren den weg afgesneden om dit nest uit te roeien. Wij zijn veel te veel verzwakt. Allen zijn ze echter zoo erg niet ; ik geloof dat de sultan van Djokjo zijne gedachten nog wel een enkel oogenblik voor een hongersnood zou hebben over gehad. En weet ge wat in zulke gevallen rijksbestierders dan doen? In het begin dezer eeuw gedurende eene hevige epidemic bracht de toenmalige resident van Solo den rijks- bestierder onder het oog, dat het niet volstrekt noodig was, dat de walgelijke zieken hunne ellende in de straten der hoofdstad ten toon spreidden. En wat deed de ge- dienstige man ? Hij maakte bekend , dat de behoeftige zieken aan den oever der rivier prauwen zouden vinden om naar de overzijde te gaan, waar men hun voedsel zoude geven. In het midden der rivier zonken de prauwen, en de rijks- bestierder kon triomfantelijk aan den resident mededeelen, dat er geen bedelaars meer in Solo rondliepen. Laat ons hopen dat men zoo iets tegenwoordig toch zou weten te beletten. De lui zijn er echter nog goed genoeg toe, zooals de oude rijksbestierder van Djokjo, een gewezen volgeling 97 en bloedverwant van Diepo-Negoro , die nog heden ten dage soms met wellust verhaalt, hoe hij in de dagen van den Java-oorlog de Hollandsche gevangenen in het rijstblok liet stampen, en er dan lachend bijvoegt, dat hij niet wist dat menschen zoo konden schreeuwen. De man heeft den Neder- landschen Leeuw. 11 April. Ik wil mijn laatsten brief uit Soerakarta op meer ver- makelijke wijze eindigen, en u dus mededeelen hoe, naar men mij verhaalde, een brief van den Gouverneur-Generaal naar den keizer gebracht wordt. Dan gaat er een gezantschap naar den resident en zegt, dat de keizer goed geslapen heeft en hoe de resident geslapen heeft, en of er niet soms een brief voor den keizer is. En de resident antwoordt, dat hij den keizer bedankt en zelf ook goed geslapen heeft , en dat er juist een brief is aan- gekomen en of de keizer dien om tien uur zou willen laten halen. Hoe kan die goede man zoo juist raden! Te tien ure komt in groote staatsie de oude koets uit de dagen der Compagnie aanzetten, met den kommandant van de keizerlijke lijfwacht er in. De resident is in groot tenue, in groot tenue is ook de assistent-resident ; plechtstatig geeft de resident aan dezen laatste den brief over op een zilveren blad onder een geel satijnen doek, en onder den gouden pajong wordt de brief naar het rijtuig gedragen, waarin de assistent-resident en de kommandant der lijf- wacht over elkander plaats nemen. De resident geeft twee halve fleschjes portwijn mede , en statig gaat de oude rammel- kast , steeds door den gouden pajong beschaduwd , naar den kraton. Zoude het in het rijtuig soms niet wezen: «Deux «augures ne peuvent se voir sans rire?» In den kraton zijn inmiddels alle prinsen en grooten te- samen gestroomd. De brief wordt binnen gedragen en nederig ontvangt dien de keizer, die den brief kust en aan den rijks- 7 98 bestierder overgeeft, die hem onmiddelijk hardop voorleest. De keizer bedankt den assistent-resident voor zijne moeite en verzoekt hem den inhoud aan den resident te willen mededeelen. Inmiddels zijn de twee fleschjes portwijn ont- kurkt en worden daarna door het geheele gezelschap uitge- dronken. Wat de oorsprong van die wijnproeverij moge zijn , weet ik niet. DJOKJOKARTA , 12 April. Gisteren hierheen gespoord. Een warm ridje na den middag en zonder middagdutje. Ik ben alleraangenaamst gelogeerd bij den resident in het prachtige paleis, dat bij mijn vorig bezoek nog in aanbouw was. Wei had ik toen reeds gezien dat het een schoon huis was, maar thans, met smaak en met weelde gemeubeld, is het werkelijk grootsch, al zijnde muren ook even koud en wit als elders. Zooals uit den aard der zaak met vele gebruiken en gewoonten Indie meestal een halve eeuw ten achteren is met de veranderingen , welke de mode daarin ten onzent aanbrengt, leeft men er nog steeds in de overtuiging , dat een wit gekalkte graf kelder het schoon- ste is wat men van een gegeven ruimte kan maken. Wei kan men wegens de vochtigheid niet veel anders hebben dan gepleisterde muren, maar die zouden toch niet altijd zoo koud wit behoeven te zijn. Hier valt nog eene overwin- ning op de Hollandsche zindelijkheid te behalen , die in het moederland gelukkig reeds behaald is. Voor zoover de witte muren dan toelaten , is het residentie- huis met zeer veel smaak gemeubeld , vooral enkele kleinere kamers en de groote troonzaal, die de meubels uit een ge- heel Hollandsch huis wel zou kunnen bevatten zonder over- vol te zijn. Aan het eene uiteinde staat de troon. Een hemel van blauw en goud met geel zijden gordijnen en daaronder een paar treden hoog, op een bont Deventersch tapijt, de troon, die natuurlijk door een kanape voorgesteld wordt, aangezien sultan en resident er steeds te samen op moeten 99 ligureeren. Geheel voor feesten ingericht, is het huis daar- voor wel zoo goed als de paleizen van den Gouverneur- Generaal te Batavia en te Buitenzorg. Erhangen ISOlampen, waarbij ik zeer vele lustres met zes en vier lampen slechts voor een tel, en de resident heeft dan ook twee lampejongens. Er zijn ongeveer 60 tafels in huis en ongeveer 400 stoelen; meer cijfers zal ik u maar sparen; het is genoeg om u te doen begrijpen in welk een waarlijk vorstelijk verblijf ik mij hier bevind. Zelfs valt het mijn jongen op, die mij aanraadt , hier maar een paar maanden te blijven. De zestig meters lange eetzaal, die achteraan het huis is uitgebouwd, gelijkt wel wat op eene hooischuur, maar maakt toch indruk door de geweldige grootte. Daar moeten dan ook die gast- malen gegeven worden van 300 man , waarvan ik u vroeger reeds terloops sprak. Die hebben plaats gedurende de vasten- maand der Mohammedanen , om de lui met een goed diner schadeloos te stellen voor een maand van ontbering, want de vasten is eene der weinige voorschriften van den Islam, waaraan de Javanen strikt gehoorzamen, ofschoon anders hunne Mohammedaansche rechtzinnigheid niet zeer groot is. Zelfs hunne priesters hebben er zelden eenig beset van, hoe dun het Mohammedaansche vernis is, dat over hun aloude Boedhisme ligt uitgespreid. En toch is het zoo gemakkelijk de bevolking in naam van den Islam tot fana- tisme op te zweepen. Deze twee feiten bewijzen trouwens gelijkelijk een geringen graad van ontwikkeling en zouden wij in Europa nog wel zoo heel veel hooger staan? Hoe ge- makkelijk trouwens sommige meer ontwikkelden het met den godsdienst opnemen, bewijst de oude regent van Soe- medang, die de Zweedsche lucifers zulk eene heerlijke uit- vinding vindt. In den vastentijd toch mogen de geloovigen zoolang de zon boven den horizont is, evenmin rooken als eten of drinken. En wanneer nu de oude man in vroeger tijden eens lust gevoelde om te zondigen , moest hij het laten uit schaamte voor zijn jongen , die dan de tali-api (Indische 100 lont van touw, zacht hout of dergelijken vervaardigd en den ganschen dag brandend gehouden) moest aanreiken. Tegenwoordig heeft hij zelf zijn doosje lucifers in den zak, en kan nu en dan tersluiks eens een haaltje doen. Ook heeft hij in die dagen wel eens hoofdpijn, d. w. z. hij kruipt achter de gordijnen en in het geheim brengt de een of andere vertrouwde hem dan wat te eten. Die geheele vasten heeft echter meer van een vreugde- dan van een boete-maand. De inlander voert zoo weinig moge- lijk uit, omdat hij zegt door de weinige voeding te veel verzwakt te zijn , slaapt dus den halven dag , en zoodra als de zon onder is, begint de pret; eten, drinken, leven maken, alles doen ze dan op eene wijze, die voor ons Europeanen, die liever den nacht gebruiken om te slapen, soms vrij onaangenaam is. Er wordt dan juist lekkerder gegeten dan in gewone tijden. Gisteren avond was juist hier aan huis de gewone speel- partij , die bij de inwoners der plaats rondgaat , de vorsten niet uitgezonderd. De sultan en Pakoe-Alam waren dan ook tegenwoordig , met den onvermijdelijken nasleep van prinsen , die er potsierlijk uitzagen. Er is zeker een slimme kleedermaker hier geweest; ze hadden alien bruine,blauwe of groene fantasie-jasjes aan , wat in Indie , waar men slechts wit en zwart ziet, toch al zoo ongewoon is en des avonds al bijzonder dol staat. En dan hunne bruine tronies en een uitgebreid systeem van horologie-kettingen , innig ploertig; ik werd onweerstaanbaar herinnerd aan de eerste uitgaven van gehumaniseerde Japanners, en aan onzen vroegeren zwarten knecht, als hij des Zondags zijne heer- lijke garderobe ten toon spreidde. Gij bemerkt dat het zeer huiselijk was, en er was dan ook geene andere etiquette dan de gouden pajong en enkele volgelingen, maar hoege- naamd geen ceremonieel. Te Djokjo is men op dit punt al wat wijs geworden, zooals ik reeds vroeger schreef. Tu Soerakarta bestaat zulk een speelklub in het geheel niet, en zooveel zeer wenschelijke toenadering zou ook, bij de daar heerschende verhoudingen , riiet mogelijk zijn. Ik speelde ook whist; wij hadden slechts een Hoogheid aan ons tafeltje , die gelukkig in uniform stak en er gewoon genoeg uitzag, om mijn lachspieren in rust te laten. Hij speelde verbazend gelukkig en zeer goed, wat inlanders trouwens zeer dikwijls doen. Bij zulke gelegenheden wordt alleen de voorgalerij ge- bruikt en die is, helaas! voor dit huis veel te smal. Men heeft die niet breeder kunnen maken, omdat er twee waringin-boomen in den weg staan. Men schijnt juist hier het volksgeloof niet te hebben willen trotseeren. Het ge- bouw ligt zeer mooi aan het eene einde van eene geheele laan van waringins, aan het andere uiteinde waarvan het ouderwetsche fort ligt. Aan beide zijden van het erf liggen voor het huis twee groote steenen vijvers, die den grootschen indruk van het geheel niet weinig verhoogen. Tegelijk met mij logeert hier de heer R. met zijne vrouw. Hoogst aangename menschen, die voor eenige rnaanden Holland verlaten hebben om eene reis over Java te doen, en dit even genotrijk vinden als ik. Waarom wordt dit goede voorbeeld toch niet meer gevolgd? Waarom stellen de Hollanders zoo weinig belang in hunne heerlijke Indische bezittingen? Als de velen, die jaarlijks tijd en geld over hebben om langs den Rijn of te Parijs te slenteren, een- maal in hun leven het prachtige Java bezochten, zoude er in Holland minder lauwheid zijn orntrent deze streken. En deze streken zijn het toch uitsluitend, die ons nog eenbe- scheiden rang doen innemen onder de Europeesche staten. Het is werkelijk bedroevend zoo weinig belangstelling , als men over het algemeen in het moederland voor Indie over heeft. En heb ik toch niet geltjk , als ik zeg dat onze grootste belangen in Indie gecoucentreerd zijn? Heden morgen bezocht ik het zoogenaamde waterkasteel ; het is eigenlijk een bouwval, die men slechts over glibberige 102 dijkjes met levensgevaar bereikt. Tusschen groote vijvers in gelegen, die zich gedeeltelijk ook tot in het gebouw hebben uitgestrekt, moet dit lustslot der sultans, ofschoon van vrij jonge dagteekening , eenmaal een type geweest zijn van de Indische bouwkunst , die ook na de Hindoesche overheersching op Java in eere bleef. Het is echter meer groot dan schoon, en doet onder voor het juweel van Indischen rococostijl, dat het waterkasteel te Cheribon op- levert, waarvan ik u vroeger een beschrijving gaf. Maar naast de vele oude tempels, verdienen de weinige over- blijfselen van ongewijden Indischen bouwtrant , die men op Java vindt, dubbele aandacht. Morgen ga ik weer naar Semarang terug, en neem dan voorgoed afscheid van de Vorstenlanden. KLEINE SOENDA EILANDEN EN TIMOR. Aan den voet van GOENOENG SENDANO, 6 October. Reeds sedert 24 uren lig ik voor anker aan het uiterste hoekje van Java met deri wind juist in de verkeerde rich- ting, en dat wel een echten storm. Mijn vaartuig is de recherche-kotter van Probolinggo , die mij welwillend is afge- gestaan. Het geheele schip zou wel in uwe eetkamer kun- nen varen en het kajuitje is niet zoo groot als uw bad- kamer , maar veel lager van verdieping. Behalve , dat ik de eenige Europeaan aan boord ben, waardoor de conversatie zeer beperkt is, is het dek zoo zonnig en de ruimte be- neden zoo klein , dat ik de drie dagen , die wij noodig gehad hebben om hierheen te komen, liggende doorbracht. Na- tuurlijk geraakt door dat gebrek aan beweging de maag in de war; men heeft geen honger en is bepaald meer koffer dan mensch. De heer Amat bedient mij steeds getrouw, als hij niet zeeziek is, maar varende is hij altijd in een toestand van halve bewusteloosheid en nog minder benijdens- waardig dan zijn baas, die niet aan zeeziekte doet. Des nachts liggen wij meestal alien op het dek. Gij kunt u dus voorstellen hoe ik daar lig te midden mijner Javaantjes, waaronder ook wel een enkele Madoerees zal schuilen. Als die maar zoo vriendelijk is geen amok te maken , terwijl ik aan boord ben. Niettegenstaande alle booze voorspellingen van geen wind 104 enz. zijn wij uit Soemenep nog voor den ochtend vertrokken. Eerst hadden wij te laveeren, maar voor zonsondergang ankerden wij reeds onder Java's wal dicht bij Paneroekan, wat ongeveer de laatste bewoonde plaats aan de Noordkust is. En sedert ben ik niet veel verder gekornen. Eergisteren midden in den nacht werd het anker gelicht, om van den landwind gebruik te maken, maar al kruisende zijn wij niet verder gekomen dan onze tegenwoordige ligplaats. Gij zult den berg Sendano op de kaart vinden op den uitersten noordoosthoek van Java. Ik geloof, dat een brutaal zeiler de poging zou wagen om verder te gaan, maar de wind is zoo pal tegen en zoo sterk, dat er toch veel kans zou zijn, om aan de andere zijde van de landtong, die ons beschermt, in onzachte aanraking met de kust te komen. • Geduld is zulk een schoone zaak , • eiiz. " HlBRONYMUS. Weet gij wat ook vroolijk is? — Als men het smoorheet heeft en de zee ziet er zoo recht verleidelijk uit, en ge vraagt dan, of er niet gezwommen kan worden, en daar wordt met afgrijzen op geantwoord, dat de zee vol haaien is ! En als ge dan uit baloorigheid maar eens aan wal gaat en ge wordt gewaarschuwd niet tever te gaan, want dat het land vol tijgers zit. Dan raapt ge aan het gloeiende strand maar wat schelpjes op , en gaat , om afwisseling van verveling te hebben, maar weer aan boord. Zie zoo! voor heden hebt gij lang genoeg van mijne ergernis mede genoten, wie weet hoeveel dagen ik udaar- in nog laat deelen. BOELELENG (eiland BALI), 9 October. De reis is medegevallen. Den 7den bleven wij den ganschen dag liggen, maar gelukkig heb ik een krcek met zoet water ontdekt, waarin ik niet alleen heb kunnen baden, maar zelfs flink kon zwemmen. De Javaantjes zijn toch 105 juist kinderen. Zoo waren wij niet aan land, of er werd telkens een vuurtje gestookt; er werden zelfs vele vuurtjes gestookt , zoodat een paar van dc schoonste boomen van de kust verbrand zijn. Ik geloof , dat niettegenstaande het dag- licht, de vrees voor tijgers hierbij in het spel was, want de kreek, waarin ik zwora, bleek des avonds ook door andere levende wezens daartoe gebruikt te worden, vooral door tijgers, waarvan de sporen overal zichtbaar zijn. Ik word dan ook geen oogenblik alleen gelaten, maar steeds zijn twee van de matroosjes twee pas achter mij. Eindelijk eergisteren onder zeil en dat wel met veel heviger wind dan den vorigen dag, toen mijn bruine kornmandant weigerde te zeilen. Misschien was dit wel om den Vrijdag, want het vooroordeel is onder de Javanen even sterk als bij onze zeelieden, dat de Vrijdag een noodlottige dag is om uit te zeilen. En dat bleek die ook te zijn , want nauwelijks waren wij op reis, of de wind ging geheel liggen, zoodat ik, steeds met Bali in het gezicht, zelfs reeds dicht bij Boeleleng, nog ongeveer ISuren te kruisen had eer ik gis- teren omstreeks den middag aan wal stapte. En ik was er niet ondankbaar voor, dat dit eindelijk gebeurde. Want eergisterenochtend hadden wij eene recht onstuimige zee gehad, ten minste de golven sloegen heel aardig over het schuitje been. Toch bleef ik boven, want het was een prachtig gezicht. Zoolang de zon laag stond was boven elke uiteenspattende golf een regenboogje, even te zien, weg, dan links weer een, een eind vooruit weer een ander en het schuitje sneed er zoo lekker door, dat, al moest ikmij ook op het hellende dek vasthouden, zelfs de jongen maar half zeeziek was en gedurende eenige oogenblikken teekenen van leven gaf. Bali heeft voor mij al den glans van het nieuwe eri ik ben nog steeds in de eerste verwondering ; wat ik hoor en zie is nog alles vreemd. Java begon natuurlijk voor mij al wat oudbakken te worden. Allereerst had ik gisteren gelegen- 106 held een weinig over prestige na te denken. Bali kostte ons in deze eeuw vijf bloedige expedition , waarvan de uitkomst is , dat wij van de zeven rijkjes , waaruit het eiland bestaat , er twee tamelijk wel in onze macht hebben. De Hollandsche macht wordt er vertegenwoordigd door een assistent-resident , een kontroleur, eenklerk, een half dozijn andere Europeanen en nog een paar te Djembrana, dat een goed eind van hier ligt. Hoegenaamd geen militairen, geen fort, geen schip. Daar stap ik aan wal met een bediende, die even- min als ik een enkel woord van de landtaal verstaat, en die even als alle inwoners van Java min of meer bevreesd is voor Balineezen. Het verwondert mij zelfs, dat hij zoo gewillig mede is gegaan. Er was niemand tot wien ik mij wenden kon, maar in een kwartier was er een paard voor mij , waren er koelies voor het goed en binnen het uur zat ik kalm bij den assistent-resident, wiens woning een paar paal van het strand verwijderd is. Mijn gastheer is de beer Valck, die sprekend op mij gelijkt, waaraan ik reeds lang voor onze kennismaking verschillende grappige ontmoetingen te danken had. Maar er zijn ook verschillende personen, die het een van ons beiden kwalijk nemen, dat de andere hen niet gegroet had, om de eenvoudige reden, dat die andere hen niet kende. Ook heb ik daaraan reeds den zoen te danken gehad van een allerliefst klein meisje,, waarvan ik den naam nooit te weten ben gekomen. 10 October. De Balineezen zijn een geheel ander volkje dan de Javanen , kennelijk een ander ras. Zij hebben opener gezichten, zij zijn veel slanker van bouw en nog viezer. Niettegenstaande ze nog al wat kleedingstukken dragen en die wel degelijk met groote zorg omdoen en plooien, zijn zij toch bijna naakt, zoo schorten zij alles op. Het onderste kleedingstuk is een lap zoo klein mogelijk, meestal van gebloemd Euro- peesch katoen. Dit wordt nooit uitgedaan en slechts verwis- 107 seld als het verrot is. Daar over been gaat de sarong, die veel langer en smaller is dan de Javaansche en die heel anders gedragen wordt. Eens om de heupen geslagen, zoo- dat de beenen geheel bloot blijven, blijft een der uiteinden los hangen. Dit sleept bij deftige gelegenheden over den grond, gewoonlijk wordt het echter tusschen de beenen doorgehaald en van achter vastgestoken. Het derde stuk is een vierkante lap, die meer als mantel wordt omgeslagen, doch onder de armen , en die niet wordt vastgemaakt , maar slechts in de hand gehouden. Daar de twee laatste stukken op deze welvarende plaats zeer dikwijls van zijde zijn en vaak metgouden zilver doorwerkt of beplakt, kunt gij begrijpen, hoe schilderachtig en hoe barbaarsch zoo iemand er uit ziet. De taal klinkt geheel anders, dan wat ik tot nu toe hoorde. De Balineezen spreken sterk zingend en het komt mij telkens voor, alsof ik in de verte Hollandsch hoor spreken; genoeg om u te zeggen, hoeveel harder het Balineesch is dan het schoone Javaansch, of het ietwat flaauwe Soenda- neesch. Er zijn hier weinig Mohammedanen , en nog minder Christenen, want in een jaar of zes hebben de twee hier gevestigde zendelingen eenen Balinees bekeerd. Die moet nog al duur geweest zijn ! De godsdienst is nog Brachmaansch, hoewel een weinig verbasterd; er zijn vier kasten, waar tusschen de muur bijna even ondoordringbaar schijnt te zijn als in Bengalen. Het verschil in godsdienst zal wel oorzaak zijn, dat hier veel meer kunstzin is overgebleven dan op Java, waar hij door den Islam gedood is. Alles is geornementeerd in den traditioneel Indischen stijl. De wapens zijn bijzonder sierlijk ; natuurlijk zal ik trachten er wat machtig te worden. 