Sidin en ik: een reisje over Java
Ja, dat was dus de koele z6ne, niet waar ? Nu krijgen we boven de grens van 2500 meter boven de zee, nog de vierde gordel, die men nu zonder komplimenten de koitde zOne kan noe- men, want hier daalt de gemiddelde temperatuur van 13° tot 8*" Celsius. Hier komt er werkelijk *s nachts, als het soms een mooie, heldere lucht is, een ijskorst op het water. De flora of plantengroei is hier ook op verre na niet, wat zij in de bene- denstreken is. Palmen zijn er niet, de boomen gaan zelden of nooit meer dan tien meters de lucht in ; hooger worden zij niet. Over 't geheel kunnen wij de natuur hier misschien het beste vergelijken bij de Alpen-flora in Europa. Dit had je nu zeker niet gedacht, dat er zelfs in de Oost, op Java, een „Alpen-flora" was en dat er boven op de Oost-Indische bergen soms. 's nachts ijs te zien was ; en ook niet, dat ik zoo'n mooie verhandeling kon houden over de vierplan- tengordels op Java ? Neen, niet waar ? Welnu, dan zullen we morgen eens probeeren, hoe ver we het eerst met een paar goeie paarden, en dan later met onze beenen, kunnen brengen, om de vier treden van de planten-ladder in de werkelijkheid op te gaan. IX. Wij gaan naar boven. Wei, de heer Riesberg hield woord, en den vol- genden morgen, al heel vroeg, stonden de paarden gezadeld en alles gereed, om den tocht naar boven, de bergen in, te kunnen beginnen. Het waren blijkbaar inlandsche paarden, die op inlandsche wijze gedresseerd waren. Dat merkte ik, toen ik op zou stijgen, want hoe ik ook mijn best deed, het lukte niet. lederen keer als ik er op zou wippen, ging mijn bruintje een eind op zij en draaide net als een tol met mij in een cir- keltje rond. Meneer Riesberg, die er al lang boven op zat, op zijn paard, lachte mij hartelijk uit en had er pleizier in. »Wel ventje,'* zei hij, >je gaat er aan den ver- keerden kant op." 104 »Wel neen, meneer," zei ik, »zie maar, ik sta immers aan de linkerzij van dat akelige paard." »Ja, baas ; maar dat is juist verkeerd. Deze paarden zijn op de Javaansche manier gedresseerd en de Javaantjes stijgen altoos rechts op, en niet, zooals wij, aan de linkerzij." » Ja," zei ik, »dat moet je nu ook maar weten." Maar het was zoo. Toen ik aan de rechterzij ging staan, was alles ineens in orde. Het beestje liet mij rustig opstijgen en gedroeg zich zoo goed, als ik maar kon en mocht verwachten. Het was werkelijk een lust, zoo mooi en precies hij mij naar boven wist te prakkizeeren, toen later de weg of eigenlijk het bergpad hoe langer hoe steiler begon te worden. »Je moet niet probeeren, hem te sturen," riep meneer Riesberg mij toe, »laat hem stil zijn gang gaan; hij weet het beter dan jij...." Ja, dat was zoo, hij was hier blijkbaar beter bekend dan ik. Voetje voor voetje klom hij naar boven, hij deed geen stap, of hij moest zeker wezen, dat hij ergens goed terecht kwam en zijn voet zette op een punt, waarvan hij wist, dat het vast was en hem niet zou doen uitglijden.... Soms nam hij ineens een ruk, als hij tegen een steil eindje op moest en bij een van die gelegenheden, was ik bijna zoetjes en zachtjes er achter afgegleden, over zijn rug en achterdeelen been en zoo naar 105 beneden. Gelukkig had ik nog juist den tijd om met mijn handen in zijn manen te grijpen en toen zonder komplimenten met mijn beide armen zijn paardenhals te omhelzen. . .. Meneer Riesberg stikte half van den lach, toen hij het zag, maar ik voor mij was blij, dat ik er op gebleven was en geen zandruiter was geworden... Wij kwamen verder zonder onheilen naarboven en passeerden van tijd tot tijd een inlander, die, zoo gauw hij ons in de Reiling kreeg, dadelijkaan den kant van den weg ging zitten, maar, net als ik hen dat bij ons in de buurt, waar meneer Ries- berg woonde, ook had zien doen — altoos met den rug naar ons toe. zoodat men den indruk, kreeg, alsof het bruine heerschap het er op toelegde, ons aan het verstand te brengen, dat hij ons liever niet zag dan wel. Toch was dat niet het geval, maar juist een eigenaardig betoon van eerbied : hij achtte zich zelven niet hoog genoeg, om ons van aangezicht tot aangezicht temogen aanschouwen. »Dat is toch eigenlijk een misselijke onderdanig- heid," zei ik tot meneer Riesberg. »Dat is het ook, mijn jongen, maar je went er wel aan, wanneer je als Europeaan hier een vijf- en-twintig jaar woont. En wanneer wij van die onder- danigheid geen misbruik maken en ons volkje goed behandelen, zijn ze onder ons toch altoos nog heel wat beter af, dan onder hun eigen inlandsche hoofden 106 en vorsten, waarvoor ze eigenlijk als het er op aankomt, nog onderdaniger zijn en die hen dikwijls op een schandelijke manier uitzuigen en verdruk- ken... De gewone Javaantjes in het binnenland zijn eigenlijk nog kinderen en wij Europeanen, die wer- kehjk zooveel van onze welvaart en rijkdom aan hen te danken hebben, moeten ze langzamerhand een goede opvoeding geven. Maar...., in 66ns gaat dat niet. Wanneer ik nu in eens tegen zoo'n Javaantje zei : sta op, bruine broeder, reik mij de hand, mijn leven...; dan zou dat alleen ten gevolge hebben, dat hij misschien dacht, dat ik 6f gek of dronken was. En zoo'n gedachle is voor ons nooit verruk- kelijk. Wees goed en eerlijk tegen over de Javaantjes en zie ze langzaam aan naar boven te brengen en er andere meer ontwikkelde menschen van te maken. Zoo, al pratende en redeneerende, kwamen wij langzamerhand al een heel eind naar boven. Den geheelen weg over hadden wij telkens heerlijke, mooie gezichten, want het bergpad, waar langs wij reden, liep al slingerend, meest rijzend, maar soms ook weer voor een klein poosje naar beneden loopend, naar boven tegen de berghelling op Soms trokken wij een klein riviertje of beekje over; een mooi, helder bergstroompje, dat met een eigen- aardig dartelend en klaterend geluid, schuimend en borrelend onder het bamboe-bruggetje doorliep, dat 107 daar over been lag. Het water was z66 helder, dat wij overal tot op den bodem ieder steentje duidelijk konden zien liggen. Het was of de bed- ding er van als 't ware met schitterende parelen was bestrooid I Wat was dat mooi ! En dan overal bet mooie groen, en de reusacbtige varens of andere planten, die we bier en daar tegen de bergwanden zagen groeien en bangen ; of wel, wanneer wij in de diepte zagen, een beel eind beneden ons in de een of andere vallei, de toppen van bonderden van wui- vende boomen; eene golvende, bewegelijke zee als 't ware van donker- en licbt gekleurde groenigbeid. » Wanneer men er lang op tuurt, zou men in zicb zelf een heiging voelen opkomen, om van bo- ven af over die golvende vlakte been te willen zweven. " Toen ik aan deze gedacbte uiting gaf, door ze aan meneer Riesberg mede te deelen, begon bij bartelijk te lacben. »Wel ventje," zei bij, »ik dacbt niet, dat jezoo dicbterlijk was uitgevallen, docb pas maar op, dat je niet in de werkelijkheid naar beneden springt, want je zou zoo zeker je nek breken, daar in de diepte, als tweemaal twee vier is." Nu, dat wilde ik gaarne gelooven, maar bet was tocb werkelijk zoo'n eigenaardig gezicbt. Soms, als we een oogenblik stil stonden en ons omkeerden 108 op den rug van onze paarden, zagen wij een eind verder nog naar beneden, en heel in de verte, zelfs nog de geheele strandvlakte, met zijn geel-groene rijstvelden en kampongs of dessa's, half verscholen in het dichte gebladerte van het dorpsbosch of liggende aan rivieren of riviertjes, die als zilveren linten en lintjes al kronkelend er door been liepen; terwijl wij eindelijk d^ar achter weer, (beel, heel in de verte) heel wazig de grens van dat alles za- gen : het strand zelf met zijn strandbosschen of zijn schitterenden rand of zoom; met een wit streepje, de branding; en daarachter de witte, zil- veren glans; de oppervlakte van de zee; de Java- zee of straat Madura, of wat het anders mochtzijn. Ja, op die zilveren glans zagen wij zelfs kleine, zwarte stipjes, die, wanneer wij ze door onze kij- kers gingen bezien, vaartuigen en schepen bleken te zijn. Ik verbeelde mij zelfs, de Suzanna Cornelia te herkennen, met zijn leelijken stuurman aan boord, nu misschien al op reis naar Holland, of wel, eerst nog naar Batavia. Nu, 6f ik blij was, er niet meer aan boord te zijn. Het duurde nu niet lang, of wij naderden het zoogenaamde „koffieland'' of de koffie-tuinen; waar meneer Riesberg eerst dien dag wenschte blijven, om alles eens te inspecteeren en te zien, of hij deze bezitting of plantage van hem, ook nog wat zou 109 kunnen uitbreiden. Dit toch was het voornaamste doel van het reisje naar boven, dat wij nu deden. En hier was meneer Riesberg nu tevens in de ge- legenheid, mij het een ander te vertellen van de koffie-cultuur. X. De Koffie-cultuur. Zooals meneer Riesberg mij reeds vertelde, waren wij nu hier op het koffie-land in de „gematigde gordel". De thermometer kwam hier zelfs midden op den dag nauweUjks tot 80^ F. en daalde 's nachts tot 60^ F. Dat is voor Indie dus al vrij koel en weinig warm ; en in deze soort van lucht wil de koffie het best gedijen. Het was nu om dezen tijd een mooi gezicht, want de boomen slonden juist in vollen bloei. Een dag of wat geleden (zoo vertelde ons de opzichter van de koffie-tuinen) was er nog geen enkele bloe- sem te bespeuren, voornamelijk door dat het steeds te droog was geweest, maar daarna was het gaan regenen, en toen er daarop een lekker zonnetje kwam doorbreken, liepen de volgende dagen de Ill boomen allemaal in eens uit, net alsof er een too- venaar voorbij was gekomen, die ze met zijn too- verstaf had aangeraakt. Overal zaten tusschen de fijne, groene blaadjes van de koffie-boompjes mooie witte bloemekes, die wel iets hadden van den ons bekenden jasmijn, zoodat ze er hier en daar van uit de verte uitzagen, alsof hel er op gesneeuwd had. De koffieboomen of heesters worden niet groot ; deze ten minste niet, ofschoon ze naar ik hoorde zelfs lot 10 Meter hoog kunnen worden. Deze ochter waren niet veel hooger dan zoowat de lengte van een gewoon manspersoon. Ze hadden eene fijne, grijsachtige schors en wijd uitgespreide takken met glanzige, harde en grofachtige bladeren. In breede rijen waren ze geplant, met hier en daar zoogenaamde schaduwboomen er tusschen; slanke, hooge boomen (hooger natuurlijk dan de koffie- boompjes) die van boven een dikken kruin hadden en die, zooals meneer Riesberg mij vertelde dadap's genoemd werden. Deze moeten de koffiheeesters beschermen tegen de loodrecht vallende zonnestra- len. die te fel voor de juffertjes zouden zijn ; ze mogen echter de van ter zijde inkomende zonne- stralen niet tegen houden. »0 ! er komt zooveel kijken bij zoo'n koffietuin," zei meneer Riesberg, die mij het een en ander er van vertelde. Als men een goede, geschikte plek heeft gevon- 112 den, meeslal in het eene of andere nog ongerepte oer-woud, op eene goede berghoogte, worden eerst de boomen omgehakt en opgeruimd, de achterblij- vende boomstronken verbrand en andere gewassen, waaronder de alang'alang(een lang, gemeen, hard- nekkig, lastig soort van gras) een voorname plaats bekleedt, verwijderd; en dan moet met ploeg of patjol (een Javaansche hak of houweel) de boven- laag van het terrein losgemaakt worden. Ligt het terrein misschien op de helling van een berg, dan moeten de luinen ook nog terras-vormig worden aangelegd, omdat anders de teel-aarde in den re- gentijd zou wegspoelen. Bij de keuze van het terrein moet er ook nog op gelet worden, dat niet alleende b o v e n laag uit goeden bouwgrond bestaat,maar ook de grondverder de diepte in, en wel, omdat de koffieboom een diepen penwortel heeft, die steil en een heel eind naar beneden dringt, zoodat men verzekerd moet wezen, dat men op betrekkelijke geringe diepte niet stuit op een ongeschikten bodem, b. v. op rotsen of on- doordringbare aardlagen. Ook dient men niet te vergeten, dat op den duur alle grond uitgemergeld raakt en men dus dien grond van tijd tot tijd be- hoorlijk moet bemesten, wanneer men er ook later een goed betalend kop koffie uit wil halen. Dat tegen- woordig of in de laatste jaren sommige koffie-landen zoo weinig opbrachten, had, behalve de leelijke 113 bladziekte, die toen in dit gewas kwam, ook dik- wijls zijn reden daarin, dat de oude koffie-plan- ters verwaarloosd hadden, het terrein van hunne plantaadjes behoorlijk te „voeden" met mest. Zooals gij zeker wel eens gelezen hebt, werden in de laatste jar en ook dikwijls koffie-tuinen aan- gelegd met Liberia-koffie, doch ook zelfs deze Afrikaansche koffie-heeren zuUen op den duur ge- voed en verzorgd moeten worden. »Zonder vol- doende verzorging gaat alles achteruit ; planten even goed als menschen en dieren.'* Dat zei meneer Riesberg toen al tegen mij en nu tegenwoordig, nu ik zelf al kinderen op Java heb, die koffie, suiker, rijst, enz. enz. planten en verbouwen, denk ik dikwijls, hoeveel gelijk de ouwe heer Riesberg toen had. En nu weer verder. Is alles in orde, dan worden de jonge plantjes, die men op de kweekbeddingen in gereedheid heeft, in de daarvoor gemaakte kuilen overgebracht en geplant ; liefst in het begin van den regentijd, om- dat dan de aanslag het best verzekerd, en begie- ting (die heel wat moeite en arbeid zou kosten) overbodig is. Het is nu de groote kunst, om de plantjes zoodanig te pooten, dat ze elkaar niet hinderen in het opgroeien, maar ook tevens zoo- danig, dat er het grootste aantal koffieboompjes komt op een bepaald stuk grond, of met andere woorden, dat er zooveel mogelijk koffie en dus SIDIN EN IK. 8 114 zooveel mogelijk dubbeltjes uit de koffie-tuinen wordt getrokken. Verder moeten er nu wegen worden aangelegd door de tuinen ; dan, er door en er langs, doornige heggen, om hier in de wildernis de wilde dieren er buiten te houden; en dan soms ook dicht ge- boomte aan dien kant, waar gewoonlijk de sterkste windvlagen van daan komen. Er wordt heel wat wat gedaan, om de „koffie-juffertjes" te beschermen. Het duurt nu nog wel een jaar of vier, voor dat de plantjes tot boomen of heesters zijn opgegroeid en vruchten beginnen af te werpen. De koffie-tui- nen echter, waarin wij nu rondwandelden, stonden nu al heel mooi. Hier en daar begonnen de witte bloempjes, wier geur aan die van oranje-bloesem herinnerde, reeds een eigenaardige roestkleur te krijgen en zelfs af te vallen. Zij werden dan ver- vangen door kleine groene bessen. Deze groene bessen worden eerst wit, daarna geel en later, als ze geheel volgroeid en rijp zijn, heelemaal rood. Ze lijken dan wel iet of wat op onze kersen, of eigenlijk meer nog op die minia- tuur-appeltjes, die men wel eens kersappeltjes noemt. Het duurt echter soms na het afvallen van den bloesem nog wel een maand of vijf, zes, voor ze zoo ver zijn. De eigenlijke boontjes, waarom het nu te doen is, zitten natuurlijk in deze rooie appeltjes en 115 hebben zelf een kleur, die min of meer lichtgrijs is, terwijl ze zich altijd twee aan twee vertoonen; als twee helften, die bij elkaar hooren, doch tevens los van elkander zijn. Soms zijn ze aan elkander vastgegroeid en dan is dit de koffie, die men in Holland „mannetjes- koffie" noemt en waarvoor men vroeger meer geld moest betalen, omdat werd beweerd, dat aan deze mannetjes-koffie meer aroma of geur te vinden was. De koffieplanter echter is er niet op gesteld en menigeen noemt die aaneengegroeide boontjes een soort van „misgewas". Als de appeljes rijp zijn en geschikt voor den oogst, begint de zoogenaamde „koffiepluk" en heerscht er een levendige en drukke tijd in de koffie-tuinen. Van heinde en ver komt de bevolking hiervoor opdagen. Zijn het gouvernements-koffietuinen, dan is dat een soort van gedwongen arbeid, die de bevolking bij wijze van ,,belasting" op moet brengen, evenals ook de eerste arbeid in de koffituinen, zooals bosschen uitroeien, aanleggen van wegen, aanplant, -enz. enz. Is het echter een particuliere tuin, dan betaalt -de planter een loon uit, dat berekend wordt naar het gewicht van de hoeveelheid boonen, die de pluksters aan de opzichters of ^^mandoers" inleveren. Dikwijls of meeslal zijn het vrouwen, die dit 116 plukken doen, en ze verdienen tegenwoordig, als ze wat heel handig zijn en vlug, soms wel eens een gulden per dag. Dat is voor Java een dagloon^ dat niet dikwijls voorkomt. Nadat de koffie geplukt is, worden de boontjes door „bereiding" ontdaan van de schil of de om- hulsels, waarin zij gewikkeld zijn. Vroeger werd dit gewoonlijk jgedaan, door de bessen of appeltjes eerst gewoon te drogen en dan door stampen ze van de schil te ontdoen. Dit stampen werd veelal gedaan in kegelvormige kuilen, waarvan de bodem bedekt of bekleed was met een buffelhuid. Dit ging dikwijls ruw in zijn werk en er ging daarbij heel wat koffie verloren. Tegenwoordig gaat dat natuur- lijk alles beter ; en langs ,,inachinalen'* weg, als ik het zoo mag noemen. In elk geval echter be- staat altoos het proces in hoofdzaak in drogen en pellen. We hebben echter al zoo lang over de koffie gepraat, dat we in dien tijd wel een heele koffie-pot hadden kunnen leeg drinken en we zul- len dus nu maar weer eens over iets anders be- ginnen. XL Verder het gebergte in. — Tijgers. Den volgenden morgen zaten we al vroeg weer te paard, om verder het gebergte in te trekken. Wij reden in den eersten tijd nog door en langs verschillende koffietuinen. De donkerbruine paden, die er tusschendoor en er langs liepen, waren hier en daar, door de morgendauw en misschien doordat het 's nachts nog een beetje geregend had, vrij glad en glibberig, en aangezien ze nooit efifen waren of horizontaal, maar altoos klimmende en dalende, was ik meer dan eens bang, met mijn paard te struikelen en te vallen. Maar het kleine beestje hield zich voortdurend goed, terwijl meneer Riesberg mij steeds toeriep : »Laat hem nu maar stilletjes begaan en probeeT niet, om hem te be- sturen of vast te houden." 118 Ja, onwillekeurig wilde ik dat steeds weer doen, want het was soms op enkele punten, zooals de dames zouden zeggen, „griezelig" en om duizelig van te worden, wanneer wij weer vlak langs het een of ander ravijn reden, Gelukkig echter waren er op zulke punten een soort van ballustraden aangebracht, of hekwerk, uit boomtakken gevloch- ten. Als wij echter met ons paard op zoo'n punt gevallen waren, zou dat zwakke hekwerk zeker niet veel gegeven hebben. 't Was dus meer een „zenuw-stillend", dan weleenveiligheidsmaatregel, en misschien voldoende voor een gewoon voetganger, als hij er 's avonds laat in het donker passeerde. Toch kwam dit laatste zeker niet veel voor, want, zooals meneer Riesberg mij vertelde, huis- den hier in de buurt heel wat tijgers, en geen in- lander zou zich hier in de duisternis wagen, zon- der een brandende fakkel, waarmee zij voortdu- rend been en weer zwaaien en aanhoudend schreeu- wen, roepen en ander misbaar maken, om de tij- gers, die er mochten zijn, van zich af te houden. Vooral dit laatste, hard roepen en schreeuwen, is een van de beste middelen, om den tijger op een afstand te houden. Vooral hier moesten ook veel tijgers in die wil- dernis te vinden te zijn, omdat meneer en mevrouw tijger behalve van alle soorten van wildbraad, ook veel houden van „een kommetje koffie", had ik 119 bijna gezegd. Neen, zoover zijn ze nog niet in de beschaving, maar ze houden heel veel van koffie- boontjes; die ze heerlijk weten op te knabbelen; net als een ander soort van roofdier, dat de Ja- vanen moesang noemen, een slank, grijsachtig dier met een langen staart, dat ook veel van kippen en eieren houdt. Deze eet echter van de koffie- bes alleen het omhulsel of bet vleesch. De boontjes zelf blijven onverteerd en aaneen gekleefd in zijne uitwerpselen over, en de Javaantjes zeggen, dat deze boontjes de beste koffie opleveren. Hoe ze dit te weten zijn gekomen, zuUen wij maar niet verder onderzoeken, doch het is nogal natuurlijk, omdat die koffie-dieven altoos de beste en meest rijpe bessen er uit weten te pikken. Tegen den middag kwamen wij op onzenrit in de nabijheid van een echt oer-woud, een groot, uitgestrekt bosch, Zooals meneer Riesberg zei, zou men zeker ettelijke dagreizen noodig hebben, om er door te trekken. »Ik zou wel lust hebben, er eens een eindje in op te rijden of te loopen." zei ik, »Mag ik ?" »Nu, dat zou je wel laten, al zeiik »ja." Of je zou ten minste niet ver komen/' zei meneer Ries- berg, »Zoo'n bosch als dit, is werkelijk, wat men noemt, ondoordringbaar, omdat de geheele boo- men-wereld met haar takken als 't ware door el- 120 kaar heen en aan elkaar vast is gegroeid, terwijl de slingerplanten, die soms eltelijke meters lang zijn en zich overal omheen en van den eenen boom naar den anderen kronkelen, het nogonmo- gelijker maken in die wildernis een eindje door te dringen, tenzij dat onze Javaansche rhinoceros, de reusachtige, groote, zware badak met zijn plomp lichaam, er een pad door heen heeft gemaakt, want die dieren breken met hun reuzen-gewicht overal door heen. Maar hier op deze hoogte, in deze streek, komen die snuiters niet veel voor en dus moet je van een lieve, aardige vvandeling door het bosch maar afzien." , Wij reden nu nog maar steeds verder en kwa- men nu in of dwars door een groot alang-alanff- veld, een grasveld zouden wij in Holland misschien zeggen, maar op ons Hollandsch gras lijkt dat goedje, die alang-alang^ niet veel. Het is gemeen, ruw, scherp goed van een voet of drie, vier hoog, soms nog hooger, en hier en daar ook nog afge- wisseld door een soort van riet of rietachtig gras. dat wel een voet of tien hoog is, glagah heet en bijna nog ellendiger is om door heen te komen dan de alang-alang. Er was hier door deze groene en gele gras- en rietzee een pad of weg gemaakt, maar is er zoo'n pad niet, dan is het bijna onmogelijk te paard er door te komen. Toch ook nu nog. al reden wij dan over 121 een weg of pad, gevoelden wij, dat wij hier in de echte w i 1 d e r n i s kwamen; in de woonplaats van den tijger en andere woeste wilde dieren. Toch kregen wij er geen te zien, want overdag slaapt de tijger; zelden vertoont hij zich in het voile zonnelicht. Dan ligt hij ergens in het gras, in de alang-alang^ of tusschen het riet, de glagah^ lekker- tjes te slapen; maar 's nachts gaat hij er op uit en als hij dan honger heeft — en dat heeft hij gewoonlijk — dan is het zaak, hem maar een heel eind uit den weg te gaan. Wanneer men 's nachts in zoo'n bosch is, zijn het vooral ook de apen, die, boven in de boomen gezelen, de komst of de nabijheid van een tijger verraden. Ze schreeuwen en maken een misbaar als een oordeel. Ze heffen een soort van klagend gehuil aan, springen van den eenen tak op den anderen, verdringen elkander als 't ware, om maar uit de voeten te komen; en toch gaan ze feitelijk niet weg. 't Is alsof het oog van den tijger, die daar be- neden onder de boomen, tusschen de struiken en het kreupelhout, ligt te kwispelstaarten en van tijd tot tijd eens naar boven kijkt, hen magnetiseert en hen zoo doet verstijven, dat zij geen macht hebben zich te bewegen of te maken, dat zij weg komen. Meneer de tijger blijft maar steeds beneden liggen wachten, toldat er 66n van de apenfamilie 122 in de verwarring en het gedrang daar boven zijn houvast verliest en naar beneden valt. En dan is het.... „hap, zei de poes", het aapje is in minder dan geen tijd aan flarden gescheurd en opgegeten. Geen wonder dus, dat de heeren en dames Aap en Co. een schrikkelijken hekel hebben aan het gemeene, mooi gestreepte, katachtige dier. In een van de vele tijgerjacht-verhalen lezen wij, dat indertijd een jager op het spoor gebracht en gehouden werd van een tijger, door een grooten, ouden aap, die, steeds van den eenen boom op den anderen wippende, met allerhande soorten van grimassen en gebaren den jager wist te beduiden: »Volg mij maar; ik weet wel, wien je zoekt en waar hij zit." En werkehjk werd die tijger, die al een heele serie menschen in de buurthad opgegeten, op die wijze ont- dekt. Na een geruimen tijd den aap, (die steeds boven in de boomen bleef) gevolgd te hebben, zag hij eihdelijk den tijger in de verte komen aansluipen; met de staart tusschen de beenen en steeds maar links en rechts v66r en achter zich kijkende. Het was, of het dier zich bewust was, dat hij hier in de buurt maar al te veel op zijn kerfstok had en het hier voor hem buitengewoon onveilig was. Blijkbaar had hij zelfs voor een tijger al een bij- zonder slecht en onrustig geweten en was het misschien een soort van voorgevoel, dat hem iets 123 onhebbelijks boven het hoofd hing. En dat voor- gevoel had hem niet bedrogen, want plotseling hoorde hij een schot, voelde den kogel; nog een en nog een.... en hij zakte dood in elkaar....! Ook zelfs de grootste dieren durft de tijger wel aan; zelfs wilde stieren; ofschoon altoos bij ver- rassing ! Hij ligt ergens op de loer, wacht, dat een eenzaam grazende stier, die van den prins geen kwaad weet, dicht of vlak bij hem is, en dan in eens !.... springt hij hem boven op zijn rug, zet hem zijn klauwen in de breede borst, zijn slagtan- den in den korten nek en dan begint er plotseling in den eenzamen nacht, in de wildernis van het oer-woud, een orchest, of laten wij liever zeggen, een duo, van het brullen van den stier en het bloeddorstige, oorverscheurende katten-gehuil van den valschen tijger.... Woedend en dol van pijn, rent de stier door het dichtst van het bosch, in de hoop, den tijger langs een boom of langs zware takken van zich af te vijlen of te schuren. Maar dat lukt hem niet; de tijger blijft boven op den rug zitten en houdtzich met zijn klauwen en zijn tandenmuil vast in het lichaam van zijn prooi; hij sleept mee, half op, half naast het arme dier, over den grond ; hij drijft zijn tanden en klauwen steeds dieper in het vleesch van den stier, die bruUende, razende en tierend van woede en pijn, nog altoos maar voort- 124 rent, tot hij eindelijk haast niet meer kan en voor een oogenblik, maar eventjes, halt wil houden.,... Maar dan is ook zijn laatste uur geslagen... Even laat de tijger hem los, maar om ook dadelijk weer op hem aan te vliegen en hem in eens en voor goed in zijn strot te grijpen Het arme dier valt, en met een klagelijk geloei blaast hij den laatsten adem uit. XII. De tijgerval en Hadji Sleman. De Javaantjes zijn twee keer bang voor den tijger, zou men kunnen zeggen, want in de eerste plaats zijn ze bang, door den tijger te worden op- gegeten, maar in de tweede plaats hebben ze voor den tijger een bijgeloovige vrees, omdat zij denken, dat hij eigenlijk niet alleen tijger is, maar ook te- vens een soort van buitengewoon mensch of per- soon uit de geestenwereld, die, als hij er lust in heeft, iemand den grootsten rampspoed kan be- zorgen. Ze zuUen dan ook zelden of nooit den naam van den tijger, matjan^ zoo maar in eens noemen. Of ze maken een beweging met de lippen, waaruit degene die dit z i e t, den tijgernaam kan opmaken, of wel ze laten bet woord voorafgaan door het een of ander vereerende handvatsel, zoo-^ 126 als wij wouden zeggen, de Weledel Hoog en Bij- zonder Hooge Heer Die of Die ; of zij doen dat, door het lieve diertje den titel van „oompie*' of ,,groo.t- papa" te geven. Ook gelooven zij, dat er menschen bestaan, die afwisselend mensch en tijger zijn; dan eens een poosje m e n s c h en dan weer voor de variatie t ij g e r. En voor menschen, die zulk eene reputatie hebben, zijn ze niet weinig bang. Ze gaan er voor uit den weg, (in figuurlijken zin gesproken), durven hem niet gemakkelijk iets weigeren en denken bij zichzelf: ik geef desnoods hem liever den kost voor een poosje, dan dat hij mij in de een of ander van zijn tijger-periodes 's nachts van mijn baleh-baleh komt halen, om op te happen. Want zoo brutaal zijn soms de tijgers. Als ze ergen honger hebben, sluipen ze door de omheining van een kampong en halen het vee of soms zelts wel menschen weg. Wanneer ze echter z66 brutaal worden, over- winnen de Javaantjes hun vrees en ze trekken er op uit, om den tijger te dooden, of nog hever, hem te vangen in een kuil met een spitse paal er in, doch geheel overdekt met takken, bladeren, gras, graszoden enz. enz., zoodat groot- papa-tijger als hij 's nachts aan komt sluipen, daar in eens invalt, met zijn buikje op den punt van den paal terecht komt en dan aan de gevol- 127 gen van die onderbuiks-paal-inspuiting overlijdt of wel door de Javaantjes, die hem daar vinden, wordt afgemaakt; waarbij dan ieder zijn best doet met zijn kris een prik te geven in het lichaam van den reeds dooden tijger, omdat dit dien kris een hoo- gere waarde en tooverachtige trefkracht geeft. Daar die kuilen echter nogal eens gevaarlijk waren voor andere wandelaars, die, niet op de hoogte van het plaatselijke nieuws, van het bestaan van die kuil niet afwisten, maakt men liever ge- bruik van een soort van tijgerval. Het is een groot, lang, smal hok van palissaden en boomstammen gemaakt, met een valdeur aan de eene zijde, en aan de andere een geit; tot lok- aas. Als dat geitje begint te blaten, of misschien ook al op den reuk, komt de tijger er op af, sluipt in het hok, maar kruipt of loopt dan zoo- danig ergens tegen aan, dat de deur achter hem dicht valt. Dan zit hij er in, en onder veel misbaar wordt hij door de Javaantjes van buiten af, tusschen de palissaden door, met lanssteken afgemaakt. Toen wij later van ons reisje terugkwamen en van meneer Riesberg permissie kregen, om met Sidin onze ouwe kampong nog eens te bezoeken, hoor- den wij, dat men daar in de buurt ook zoo'n last had gehad van een paar tijgers, die heel wat ge- diefd en gemoord hadden. Een was er later dood- geschoten door den controleur van de afdeeling. 128 maar den andere had men ook gevangen in zoo'n val of hok, als ik hier boven beschreef. In deze zelfde val had men echter ook eerst nog lets anders gevangen, en wel niemand meer of minder dan den grooten Hadji Sleman, de Mo- hammedaansche „domine" van de plaats of de kampong. Ge zult u misschien nog herinneren, dat ik u van dien Hadji Sleman vertelde, dat het zoo'n vies heerschap was, met een zeer kwalijk riekende grooten mantel of opperkleed, en een dito Turkschen tulband op zijn hoofd, en dat hij ons of liever den ouden Pak-Sidin en mij geld wist af te persen, om daardoor te voorkomen, dat hij mijn aanwe- zigheid in de kampong aan het Europeesch be- stuur ging verklappen. Welnu, deze Hadji Sleman was dan iemand, die er veel van hield, een ander z'n duiten afhandig te maken of wel, lekker te eten en te drinken, zonder dat het hem zelf geld kostte. Toen nu een mooi, vet, jong geitje in de tijger- val werd geplaatst, had hij dadelijk bij zich zelven besloten, om zijn best te doen, dit geitje er uit te halen, het ergens in de wildernis te gaan slachten en daarna in het geheimteconsumeeren, om dan later te vertellen, dat de tijger het gedaan had. Daar- voor was echter noodig, dat het rotan-koord van de valdeur eerst z66 gesteld werd, dat de tijger 129 er in en er weer uit zou kunnen gaan, doch geen ge- vaar zou kunnen loopen, vast te blijven zitten, doordat de deur dicht viel. Anders zou men niet willen geloo- ven, dat de tijger het geitje straffeloos gekaapt had. Doch ziet, wat gebeurt? Terwijl Hadji Sleman 's nachts in alle stilte en geheimzinnigheid daar- mee bezig is, ontslipt hem het rotan-touw, de val- deur snapt dicht, valt, en.... HadjiSleman zit net als een echte tijger zelf in de val... Al zijn best doet hij, om er uit te komen, maar t is alles te vergeefs en als het den volgenden morgen licht wordt, zien de kampong-bewoner& tot hun groote verbazing, den Mohammedaanschen piiester in de kooi. Hij wenkt en roept en schreeuwt om hem er uit te laten, maar het volk blijft schuchter en beschroomd op een grooten afstand^ want ziet, wat is het geval ? Zij denken nu niet anders, dan dat Hadji Sleman een tijger-mensch is, iemand, die van tijd tot tijd 's nachts zich in een tijger verandert en nu zelf in deze val geknipt is ; en ze denken nu ook, dat hij het is, die in den laatsten tijd al die euveldaden heeft verricht. »Neen vriend'* zeggen ze, »jij komt er niet uit, we zullen in elk geval eerst een poosje wachten. Misschien verander je zoo meteen weer in den tijger, die je bent. En dan zullen we afrekening met je houden." SIDIN EN IK. 9 130 En of Hadji Sleman al heele stukken uit de Koran opzegt, die hij uit zijn hoofd kent, en aller- hande Arabische toover-formulieren er bij haait, hij moet nog wel een uur of twee er in blijven zitten, voor dat ze werkelijk willen gelooven, dat hij het zelf is ; en dat nog steeds met dezelfde vieze Mohammedaansche domenies-japon aan zijn lichaam en den tulband op zijn hoofd. Misschien hebben ze hem ook wel met opzet een poosje in die kooi laten zitten, want ze hielden niet bijster veel van hem; maar dat is zeker, er ingezeten heeft hij, en van het lekkere geitje bleef hij af. Of hij later nog wel eens weer op de tijger- geiten-jacht is gegaan, weet ik niet. Voor ons wordt het nu tijd, verder de bergen in te trekken, want wij moeten nog een heel eind naar boven. % xni. Het tjemara-woud. — De zwavelhalers. Tegen den avond kwamen wij aan een kleine kampong boven in het gebergte, blijkbaar nog al- toos in de buurt van koffie-tuinen en in een streek, waar de koffie-heester wel wou groeien, want toen wij de kampong binnen reden, zagen wij overal de inlanders op hunne erven bezig met de geplukte koffieboonen te behandelen. V66r de huizen waren vastgestampte, zooge- naamde droogvloeren gemaakt, waarop de nog niet ontbolsterde koifie uitgespreid lag. Met behulpvan een soort van houten hark waren zij bezig deze Jcoppi glondong (koffie in de bruine schil) te keeren, terwijl weer voor een ander huis moeder de vrouw met hare dochteren bezig was, met een stamper de door de zon hard geworden bolsters kapot te 132 stooten, of wel de gestampte koffie te zuiveren met behulp van de tampa ; een soort van wan, die met de hand wordt bewogen en een eigenaardig geklepper laat hooren, wanneer er, zooals hier, op verschillende punten veel te gelijk aan den gang zijn. Overal leven en bedrijvigheid ; bet was een lust en een genoegen hier weer in de bewoonde wereld te komen, nadat wij zoo lang achter elkaar door allerhande wildernissen, a/an/7-a/anflf-velden,doodsche bosschen en eenzame koffieluinen hadden gereden. Van de koffie hadden wij nu echter vooreerst ook meer dan genoeg. Den volgenden morgen waren wij al heel vroeg op en in den zadel, om verder naar boven bet gebergte in te trekken, en weldra waren wij al een heel eind hooger gekomen en was er weinig meer le zien of te hooren van de Javaansche menschen- wereld en van de kampong, waar wij den nacht in het huis van den kapala kampong, het hoofd of den burgemeester van het dorp, hadden doorgebracht. Van sawah's of rijstvelden, koffie-tuinen of iets anders van dien aard, wat ons aan die menschen- wereld herinnerde, was weldra niets meer te zien. Wij bevonden ons te midden van een doodsche, stille natuur. Het zou ook niet lang meer duren of we zouden, in plaats van onze paarden, van onze eigen beenen gebruik moeten maken, om nog ver- der naar boven te komen. Langs een kalen, alleen. 133 met wat gras begroeiden bergwand liep ons pad steil naar boven. Toen wij dit pad met onze dap- pere paardjes beklommen hadden, hadden ze rust noodig; de beesten hijgden ora adem te krijgen. Wij stegen dus af en vleiden ons onder de boomen in het gras neer, terwijl de paarden stonden uit te blazen en wat te eten kregen. De boomen, waaronder wij nu lagen, de zooge- naamde tjemaras^ hadden wel iets weg van onze Europeesche dennenboomen of deden er min of meer aan denken. Door dat deze tjemara's nietin dicht opeen gedrongen groepen groeien en ook hunne steil opwaarts gaande takken en het ijle naaldgroen de zonnestralen niet of minder tegen- houden, was het in dit tjemara-woud, dat wij nu verder doorreden, niet zoo geheimzinnig duister, als wij het anders gewoon waren, wanneer wij een klein eindje in zoo'n ongerept oer-woud doordron- gen. — Hier slingerde ons pad langs en, hier en daar, d66r de bosschen. Wij waren, zooals meneer Riesberg zei, nu al wel opeen hoogte van vijfduizend voet, en meer; dus reeds in de d e r d e of k o e 1 e z 6 n e of g o r d e 1, en ofschoon wij nu eerst een heelen tijd niet veel meer naar boven gingen, duurde het toch niet lang, of we kwamen aan een punt, waar het weer steil in de hoogte ging. Steeds maar hooger. Een heelen tijd ging het zoo maar stilletjes naar 134 boven en hoorden we zoo goed als niets. 't Was hier alles even doodsch en stil, totdat we eindeUjk — we hadden zeker wel al een uur of vier gereden en geklommen — plolseling stemmen meenden te hooren. »Wat is dat nu ?" vroeg ik aan meneer Riesberg. »Ik geloof, dat ik menschen hoor praten of roepen in de verte." »Wel zeker, jongen, dat 's best mogelijk. Ik.... ja, ik hoor ze nu ook.... Ja, wij zijn bijna op bet punt, waar we van nacht eerst zullen blijven, en daar in de buurt is een hut van zwavelbalers." »ZwaveI, meneer? zijn we dan al z66 hoog? Zoo dicht bij den krater ?" »Zeker, jongen. We zijn nu, denk ik, zoowat op een hoogte van zeven duizend voet." >Ai, ai ! dat 's geen kleinigheid" zei ik »zoo hoog ben ik thuis in Holland nooit geweest." »Neen, dat wil ik wel gelooven. Zoo hoog bou- wen ze daar niet," zei meneer Riesberg glim- lachend. Het duurde niet lang, of het bleek, dat meneer Riesberg gelijk had gehad : we zagen eene lange, zwarte berookte hut in een ruimte, die heelemaal omringd en afgesloten was met vrij zware palen, die moesten dienen, om de heeren en dames, grootpapa's en grootmama's of ooms en tantes Tijger van Tijgerhoven en hunne familie er buiten 135 te houden, want in die hut was de tijdelijke woon- plaats of logeergelegenheid van de Javaantjes, die van hier uit iederen dag een tocht deden naar boven, naar den krater, om van daar uit zwavel te gaan halen. »Zoo dicht bij den krater?" vroeg ik immers straks aan den beer Riesberg. Ja, betrekkelijk dichtbij, maar toch altoos nog drie duizend voet in de hoogte er van daan. Dagelijksch voerden ze dat klimpartijtje uit- Met bun ledige manden klauteren zij naar boven en straks tegen den steilen kraterwand op, om, als zij in bet kraterbekken de manden met zwavel gevuld bebben^ met bun zware last langs duizeling- wekkende afgronden weer af te dalen; langs een pad, dat een gewoon menscb voor geen duizend gulden zonder een stok of ander behoorlijk bouvast zou willen passeeren. En bebben ze dan een vol- doende zwavelboeveelbeid bij elkaar, dan slepen ze dat gewicbt ook nog een beel eind naar beneden, naar bun eigenlijke woonplaats of kampong; van waar bet door bunne ,,medewerkers,'' zouden we ze kunnen noemen, beelemaal naar beneden, naar de strandvlakte, wordt gebracbt, om daar in de boofdplaats aan de kust weder verkocbt en ver- bandeld te worden. En dan verdienen ze aan al vermoeiende werk en al dat g e v a a r, dat er voor ben bij is, nog maar een „pover stukje brood," 136 Maar 't is nu eenmaal hun bedrijf, en ze blijven er dus maar bij. Als er niet iets heel bijzonders gebeurt, verandert een Javaantje niet licht zijn ge- wone manieren van leven en doen. xr\' Onze eerste nacht in de koude zone en opkomst Tan de zon. Wij zooden hier boven Toor dieo nacht onzen intrek nemen in een soort van huis. dat er zeker nog niel Toor ingericht was. om Toor Enropeanec. die den bergiop wiDen beklimmen. een nachtlogies aan le bieden. zooals wij dal anders gewoon wa- ren. Wij zoaden namelijk verplicht zijn. dat hotel eerst zelf le maken. Logementen ziin er hier boven niel- Die dus hier "s morgens de zon wii zienop- komen. moel zich zelf eersi een hotel bouwen en onze Javaansche gids had hiervoor een plekje in zijn reisplan oitgezochU waar hij al eens meer zoo'n hotel had gebonwd. Wij waren niet weinig moe. toen wij eindeUjk deze plek. op een kleine vlakte of plateau gel^en. bereikten. Onze paarden hadden wij gedorendehet 138 laatste gedeelte van den weg niet meer kunnen gebruiken ; zij waren door een paar van ons Ja- vaansch gevolg naar beneden gebracht, terwijl wi] op onze eigen beenen den tocht vervolgden. En dit was niet gemakkelijk, want wij kwamen hier nu echt en geheel in de wildernis. Behalve van de steilte van bet pad, hadden wij, Europeanen, ook niet weinig last van een eigenaardige grassoort, waarmede bet pad begroeid was en dat onze Ja- vaansche gids met den naara van roempoet grbngbng bestempelde. Dit gras, dat dikke Stengels had van wel een voet of vijf hoog, was op ons pad plat getreden en nu was bet zoo glad geworden, dat wij bij bet opgaan van sterke hellingen aanhoudend uitgleden of wel met onze voeten verward raakten in de strikken en lussen, die door de verward neerge- bogen balmen langzamerband waren gevormd. 't Was me een grapje, om over en door dat gedoe naar boven te komen, zonder van tijd tot tijd uit te glijden of op zijn neus te vallen. Zelfs meneer Riesberg, anders de Indiscbe kalmte in persoon, kon niet nalaten, soms iets te zeggen, dat heel leelijk was. Toch, niettegenstaande die vermoeienis, konden we merken, dat we hoe langer hoe meer in een hoogere berglucht kwamen. Met een soort van genoegen ademden we die frissche berglucht in. 139 Eindelijk waren we boven bij onze „logeerplaats." Er werd dadelijk brandhout gezocht, vuur aange- legd, kookgereedschap in orde gebracht, en bedden, dekens, jassen, enz. enz. uitgepakt en klaar ge- legd. Wij hadden een heel gevolg van Javaantjes bij ons, en van alles meegebracht, terwijl ooknog een paar andere heeren zich den vorigen dag bij ons hadden aangesloten, die van deze gelegen- heid, dat de groote meneer Riesberg naar boven ging, wilden profiteeren, om den bergtop te beklimmen. Zoo'n reisje kostte geld en „autoriteit'', zouden wij het kunnen noemen. Wanneer men niet iemand was van hooge positie of grooten invloed, kon men niet gemakkelijk personeel en benoodigdheden voor zoo'n tocht bij elkaar krijgen. Ten minste in die dagen niet. In onze dagen of in de toekomst zien we misschien nog eens een pleizier-trein rijden naar den een of anderen vulkaan-krater op Java, met een gezelschap toeristen onder leiding van den heer Lissone er in. Zoover was het echter toen in elk geval nog niet. Laten wij onze beschrijving vervolgen. Wat was dat plotseling een drukte in de stille wildernis daar boven ! Wij, Europeanen, echter vielen maar neer en gingen languit op den grond liggen, terwijl wij het kalmtjes aanzagen, hoe onze Javaantjes in minder dan geen tijd het ,, hotel" voor dien nacht wisten op te bouwen. 