Bijdragen tot de taal-, land- en volkenkunde
Maar noch aan gene zijde van het Kanaal, noch vooral door ons werde deze bondgenootschappelijke behandeling wenschelijk geacht; onze bewindslieden, evenals de Souvereine Vorst, evenals Hogendorp, zagen terecht wel in, dat veel meer te verwachten was van de persönijke sympathieën, die destijds tusschen Engeland en Nederland bestonden, dan van eene algemeene vergadering, waar het pass weder in het leven geroepen staatje — als andere kleine staten in die dagen, een sous-allië spottend geheeten! — niets te zeggen zou hebben (6). Den 30" Mei 1814 was het vredestractaat van Parijs tot stand gekomen, en wel met de bepaling, dat Zweden aan Frankrijk zoude teruggeven het eiland Guadeloupe, en consequence d’arrangemens pris avec ses alliés. Eene week nad dien vrede, nadijk dd. 7 Juni 1814, schreef minister Van Nagell opnieuw onzen ambasadeur te Londen over het openen der koloniale onderhandelingen (c); den 11" bezocht Fagel lord Castlereagh. Deze onderhield hem over het verlies van een onzer an Zweden af te stane bezittingen wegens Guadeloupe, waarvan echter de ambassadeur niets wist, zijnde er geenszins over ingelicht. » Mais ce que lord Castlereagh m'a expressément pré de porter À votre connaissance, rapporté de den 11" Fagel aan Buitenlandsche Zaken, „c'est que comme ces affaires, en particulier celle des colonies, allaient être mises ici sur le tapis sans delai, il priait que vous voulussiez faire passer incessamment soit A moi, soit a telle autre personne que Monseigneur le Prince voudra honorer de cette commission, les plein-pouvoirs et instructions necessaires. Ceci s'accorde, À ce qu'il me parait, avec les intentions énoncées dans la dépéche de V. E. n° 66 du 7 de ce mois” (d). — Had Van Nagell in dien brief van den 7" geschreven, dat men vantant onderhaltement moest onderhaltement op den gr. ondslag van ons bezit in 1792 (e), m. a. w. dat wij zouden terugkrijgen de Kaap, Cevlon, de Oost, de West, bovenal het zoo kostbaar geachte Guiana, weldra zou het blijken. (a) Zie het schrijven in noot 34 Sluiting. (b) Zie hierover breeder Sluiting 254—255; ov. 16—17. Van Hogendorp's. oordeel vindt men in Brieven- Hogendorp V, 72. (ce) Zie het schrijven in noot 36 Sluiting. (d) Zie den brief in zijn geheel moot 37 Sluiting. (e) Zie noot 36 Sluiting. 32 DE GESCHIEDENIS VAN HET LONDENSCH TRACTAAT goedgevonden had, eene aanzielijke som gelds ten behoeve der barriere-steden werd toegezegd (a). De Britsche regeering wilde volstrekt niet, had Castlereagh verzekerd (6), zich inhalig betoonen. Cochin op de kust van Malabar zouden wij echter ook wellicht verliezen; en wat betroffen de Guadeloupe-quaestie, nu wij eene veel anzijnker vergrooting van ons gebied in Europa verkregen dan oorspronkelijk voorzijn was, zouden wij dan toch ook wel, meende de Minister, geen bezwaar hebben tegen den afstand van het enkele Berbice aan Zweden; daarentegen zou deze mogendheid, oordedelde Castlereagh, zich hiermede hebben tevreden te stellen al was het ook werd (c). Het zoude eene gelukkige gedachte zijn geweest, indien Van Nagell, oorereenkomstig Van Hogendorp’s oordel, onmiddellijk op dezen brief van onzen ambassadeur was ingegaan, bedenkende dat gevoelens van edelmoedigheid in den regel kort verloop hebben en dat wij dus, hoe meer tijd wij over de zaak deden gaan, steeds in minder gunstige omstandigheden konden komen. ~Avec les Anglais’, zegt zoo naar waarheid, en Van Nagell zou het ondervinden, Francis Charmes (d), si l'on doit final Etélégne céder, il vaut mieux le faire immédiatement, car il est dans leur pratique habituelle d’augmenter leurs prétentions & mesure que la négociation se prolonge. Ils prendent tout ce qu'on leur offre, et ils demandent autre chose. Wel verre dan aan onzen gezant te bevelen Castlereagh bij zijn woord te houden, lokte de Minister geene wijziging uit in zijn veeleischende instructie, bij schriven van 24 Juni 1814 aan Fagel gezonden (e). Le vergeefs trachtte Fagel in zijn antwoord van 30 Jum 1514 hielhoze van dergelijke basis tot onderhandling aan te toonen. Zijn war schwärmer wekte bij den Minister slechts bitterheid en hartzeer op, blijkens zijn antwoord van 8 Juli d.a. v.: het verlies van Guiana stond gelijk met het afsnijden van onze levensdraden! (f) Intusschen hadden zich de Czaar van Rusland en de Koning van Pruisen, benevens onderscheidene eerste ministers naar Londen begeven; de werkzaamheden voor het Britsche ministerie hieruit (a) Zie noot 45 Sluiting. (b) Zie noot 7 Stuiting. (c) Zie noot 7 Stuiting. (d) Zie de noten 46 en 47 Sluiting. (d) Zie de Revue des Deur Mondes van 15 September 1899 bl. 478. (e) Zie het schrijven in noot 48 Sluiting. (f) Zie de correspondentie in Sluiting 260—261; ov. 22—23. 34 DE GESCHIEDENIS VAN HET LONDENSCH TRACTAAT worden. Daarmede hingen wij af van alle de strijdende belangen, en verloren een kostelijken tijd. Ik nam de pen op en schreef een hartelijken brief aan Lord Castlereagh. Ik zond hem aan Z. H., die er flauw op antwoordde, dog zonder zig tegen te verkoren. Ik wees hem aan Falck die hem overschoon vond, en bad te verzenden. Ut de Engelsche Couranten zag ik vervolgens, dat den eenen dag. In het Hoogerhuis door Lord Liverpool verzekerd werd, dat de zaak naar Weenen ging, en den anderen, dat zij in Londen afgedan zou worden” (a). Belangstellend vraagt men nu, of die brief dan niet in de Verzameling-Hogendorp is medegedeeld. Men zal wel niet ver van de waarheid af zijn, wanneer wordt aangenomen, dat het bedoelde stuk ‘n paar honderd bladzijden verder in deel V, namelijk op bl. 400—402, is afgedrukt. Deze ontwerp-brief verdient in ieder geval volledig te worden weergegeven : La Haye ce 4 Juillet 1814. Mylord! J'ai attendu quelque temps pour féliciter votre Excellence de l'heureuse issue de ses négociations pour la délivrance de l'Europe et je Lui porte aujourd'hui hommage de ma reconnoissance et de mon admiration. Je me suis acquitté de ce même devoir envers S. M. |’Empereur de Russie, qui a recueilli sur son passage en Hollande le tribut de la gratitude nationale, que nous lui avons apporté de la manière la plus franche. Ce Prince a pu voir dans l'enthousiasme excité par sa présence tout le secret de notre révolution. Les Hollandois sont animés d'un sentiment profond, ordinairement calme et presque renferme dans les coeurs, mais qui dans les grandes occasions se manifeste avec d’autant plus d'énergie. C'est un sentiment de ce genre, qui les attache à la Maison d'Orange et qui les rend amis de l'Angleterre; car il y a un lien intime entre Angleterre et cette Maison, resserre particulièrement par le Roi Guillaume, et qui est à l'abri de toute atteinte. Des jours aussi beaux que ceux de 1688 vont peutétre luire pour nous, et j’ose assurer votre Excellence que cela ne dépend que de l'Angleterre, et qu'elle tient entre s. es mains la plus intime union avec nous. Des trois grands objets, dont il s'est agi dans les conférences que j'ai eu Phonneur d'avoir avec Elle cet hiver s'en est un qui s'est evanout de la manière la plus deplorable. Je plains du fond de mon coeur le jeune Prince, dont la sensibilité a souffert une sti rude épreuve, mais je me plaisé dans Videe, que devenu plus cher à sa nation, il m'est pas moins aimé de la Vûtre. Il reste les deux grands intérêts de la Belgique et des Colonies. L'incer- titude et les délais sont A cet égard tout ce qu'il y a de plus a craindre. Vous avez, Mylord, traité la France avec beaucoup de magnanimité. Vous avez établi la paix sur les bases les plus libérales. J'ose dire que vous vous trouverez bien de suivre les mémes maximes dans votre alliance avec nous. Loin de l'Angleterre, si puissante aujourd'hui, les petits moyens et les futiles appréhensions. Vous voulez que nous soyons forts et vous pouvez nous le rendre. Nous ne le serons jamais que par l'opulence et par le commerce maritime, ainsi que vous lavez dit. Notre commerce et nos colonies sont pour vous un garant de plus de notre fidélité, car tous deux seront toujours vos mains, considérables par votre protection, ou anéantis par ressentiment. Règlez nos intérêts maritimes et territoriaux avec de sagesse que de grandeur, et attachez-vous une nation et loyale, qui est plus capable qu’aucune autre de reconnois- Si j'étois Anglois je ne vous parlerois pas autrement, et vous savez que je professe le maxime qu'un bon Hollandais doit être Anglois. Nous posons aujourd'hui les fondements d'une union, qui doit braver les siècles, et les hommes d'état de celui-ci ont à travailler pour les générations futures. Votre nom, Mylord, est honorablement attaché au Traité, qui va fixer le sort de ma patrie, et je me réjouis de voir ses intérêts entre vos mains. — Les conditions seront aussi justes, aussi nobles, aussi simples, que le caractère de celui qui les dictera. On assure que Votre Excellence se rend au Congrès de Vienne; que ne puis-je jouir une seconde fois du bonheur de l'entretenir. J’aurais un plaisir extrême de l'assurer encore des sentiments invariables avec lesquels je serai toute ma vie. Mylord, de Votre Excellence le très humble et très obéissant serviteur CHARLES DE HOGENDORP, PS, Si Elle me fait la grace de m’écrire je prie que se soit toujours en Anglois, Van Hogendorp zond dezen ontwerp-brief aan den Souvereinen Vorst bij volgend schrijven: (a) Dit heeft betrekking op het afbreken van de verloving tusschen de dochter van den prins van Wales, prinses Charlotte en den oudsten zoon van den Souvereinen Vorst, Van Hogendorp zond dezen ontwerp-brief aan den Souvereinen Vorst, (a) Dit heeft betrekking op het afbreken van de verloving tusschen de dochter van de Wales, prinses Charlotte en den oudsten zoon van den Souvereinen Vorst, Van Hogendorp zond dezen ontwerp-brief aan den Souvereinen Vorst, (a) Den prins van Oranje. We zullen hierna zien, dat het gespatiererde uit den brief is geschrapt en dientengevolge de tekst daar eenigzins werd gewijzig. Zie ook over dit huwelijk Brieren-Hogendorp VÜ 64-85, 359. DE GESCHIEDENIS VAN HET LONDENSCH TRACTAAT Ik neem de vrijheid om den ingesloten brief aan Lord Castlereagh ter goedkeuring van UKH. aan te bieden. Hoezeer ik niet precies van alle de omstandigheeden onderrigt worde, heb ik er genoeg van vernomen om te begrijpen, dat een hartelijk woord van pas kan zijn. ’s Hage UKH. getrouwe onderdaan 4 Julij 1814. HOGENDORP. Waarop het volgende koele antwoord kwam: Indien UWEG. noodig oordeelt in de tegenwoordige omstandigheden aan Lord Castlereagh te schriven. wensche ik dat hetgeen het huwelijk van mijn oudsten zoon betreft niet aangeroert werde. Ik houde mij overtuigd, dat LC. het met ons zeer goed meend en byzonder het interest van Holland behartigt, dog eene vreemde zijnde en niet de noodige informatien bekomende of wegens gebrek aan tijd kunnende erlangen, zoo beantwoorden de resultaten niet altoos aan de ver- wagting. ’s Haage, den 6 July 1814. WILLEM. Op aandrang van Falck, naar wij lazen, liet Van Hogendorp, den brief afgaan, doch met weglating overeenkomstig het vorstelijk verzoek van de woorden over het mislukte huwelijk (a). Voor de kenschetsing van menschen en toestanden is deze correspondentie zeer zeker belangrijk, maar lettende op de data heeft ze geen invloed gehad op Castlereagh’s afwijzende houding. Wel daaren- tegen brachten de mededeelingen van Clancarty aan den Souvereinen Vorst in den avond van Den 19. Juli 1814 dezen tot nadenen en den zem beslissen het z.g. Londensche protocol te onderschrijven, waarbij „de administratie van Belgié” werd aanvaard (J). Van Nagell berichtete de aaneming van het Protocol aan onzen gezant te Londen bij brief van 22 Juli 1814. Noch deze Minister, noch de Souvereine Vorst schijnt echter idee te hebben gehad, dat ook de hooge koloniale eischen, en niet uitsluitend de Belgische quaestiën, tot het af breken der koloniale onderhandelingen hadden geleid. Geene wijzigingen werden dus in de instructiën gebracht, toen nu Fagel opgedragen werden die onderhandelingen te heropenen, ja de Vorst schreef uitdrukkelijk aan Fagel, dat de vergrooting met België daarop geen invloed mocht uitoefenen (c). (a) Onder wan de minuet heeft Van Hogendorp gesteld: ‚N.B. 8 Juillet J'ai montré cette lettre à S. A. R. et par son avis j'ai rayé ce qui regardoit le mariage.” Zie Brieven-Hogendorp V, 400 en 402. (b) Breeder in Sluiting 262; ov. 24. Men zie de acht artikelen van dit protocol o. a. in Brieven-Hogendorp V, 502—504. (ce) Zie uitvoeriger Sluiting 262—263; ov. 24—25. VAN 17 maarr 1824. 37 Im dit kort tijdsverloop was echter de zaak nog veel hopeloozer geworden. Ziehier de treffende illustratie van Charmes’ ei; i opmerking, hiervoren aangehaald (a). Den 13" December 1813 had Malmesbury aan Fagel geschreven, dat we al de West-Indische koloniën, Essequebo, Demerary, Suriname, zouden terugkrijgen. Een paar maanden later had een onderhoud tusschen Clancarty en den Souvereinen Vorst plaats, waarin deze gereedelijk goed vond den afstand van West-Indische koloniën, terwijl Castlereagh toen ophet oog had Berbice, dock ook niet meer, schreef hij aan lord Liverpool dd. 19 April 1814. Bij deze zelfbeperking ten aanzien van West-Indië bleek Castlereagh nog gebleven te zijn in een endende, dat weder een paar maanden later plaats vond met Fagel en waarvan deze dd. 21 Juni 1814 rapport deed. Maar als eene maand weer later, nl. den 25" Juli 1814, Fagel opnieuw met den Britschen minister een onderhoud heeft, bemerkt hij dat de hekken geheel zijn verhangen. Castlereagh toont namelijk er in te berusten, dat Zweden de regeling volstrekt niet goed vindt, dat het toch, behalve Berbice, ook nog wil hebben Demerary en Essequebo, en dat het zich in geen geval wil laten afschepen, gelijk was voorgesteld, met Curacao, St. Eustatius, St. Martin en Saba: hooging van eischen mede. In genoemde koloniën, vooral in Demerary en Berbice, stak ve El Engelsch kapital; men wilde ze daarom zelf gaarne heben. Men zou echter uit de rol van Edelmoedige, Belangelooze vallen, indien men ze zoo rechtstreeks maar aanhield. Niet Engeland eischte ze, maar Zweden, en Zweden verkocht ze aan Engeland. Mochten wij hiervan soms het onze denken, de Britsche minister gaf nu gezant Fagel den veel beteekenenden wenk: niet te vergeten, dat hier van eene gelijk opgaande verbintenis eigenlijk geene quaestie was, daar de eene partij slechts had te geven, en de andere enkel te ontvangen, die dus maar tevreden moest zijn met hetgeen aldus werd verkregen. De toon, waarmede de hervatting van de onderhandelingen begon, was dus het minder vriendelijk geworden; immer tot dusver had men altijd vooropgesteld, dat de teruggave eene quaestie van recht en het dezerzijds opgeven van eene enkele kolonie eene sacrifice was. Fagel deelde het in den ochtend van 28 Juli 1814 verhandelde minister Van Nagell den volgenden dag mede (a). Den 30" had een nieuwe conferentie tusschen Castlereagh en Fagel plaats, waarbij de minister als ultimatum de schets van een verdrag aanbood. Tegelijkertijd schreef deze erover aan gezant Clancarty, ten einde ook langs dezen weg minister Van Nagell met de stellige bedoelingen der Britsche regeering bekend te maken. Fagel haastte zich Buitenlandsche Zaken te waarschuwen tegen het maken van verdere bezwaren, het tot niets anders kon leiden dan tot oonverredenheid, uitstel der overgave en tot de zoozeer gevresde behandeling der zaak op het Weener congres. Hij adviseerde daarom tot dadelijke aanneming, er andermaal aan herinnerende, dat de Britsche minister telkens, toujours, verzekerde: D'ailleurs notre parti est pris; c'est a nous de juger de ce qu'il nous convient de rendre ode garder. Dit juist was het geweest, dat Van Hogendorp had willen voorkomen; nutteloos hadden wij een standpunt prijsgegeven, dat men ons wel had willen doen innemen, doch dat wij niet zouden kunnen handhaven, als het hard tegen hard ging. Wat hadden we nu aan ons verz et gehad? Niets. (c) De rol, die Engeland hier gespeld heeft om de West-Indische koloniën machtig te worden, de comedie, gelijk ik haar reeds noemde (d), is door Van Hogendorp ook niet buitengewoon fraai gevonden, waar hij toch over die bezittingen met eenige verschooning schrijft (e): „De Engelschen hadden het oog op dezelve om er ons geld voor te geven. Zij namen groote schulden van ons over, amelijk tien millioen guldens aan Zweden voor de hulp in de ver-overing van België, de helft in vijftig millioen guldens aan Rusland voor de zelfde hulp. Deze beide schulden betaalde Engeland voor ons en bedong Berbice voor de eerste, Demerary en Essequibo voor de tweede. “Voor het Huis van Oranje was dit als het ware eene ruiling. Het gaf die kolonien weg voor het bezit van Belgie (7). Voor de (a) Zie het belangrijk rapport in Sluiting noot 59 en de daarop betrekkelijke beschouwingen op bl. 263—265; ov. 25—27. (b) Zie het belangrijk rapport dd. 80 Juli 1814 in Sluiting noot 62; en bl. 265; ov. 27. (c) Verg. Brieven-Hogendorp V,511—512. (d) Sluiting 264; ov. 26. (e) Brieven-Hogendorp V,512—518. (f) Deze aanteekening van „latere jaren” is echter niet historisch juist. Van weggeven was geene quaestie. De Souvereine Vorst kòn niet anders, en verklaarde zich wel ter dege overtuigd, dat Belgie niet mocht verkrigen worden, ten koste van onze kolonie. Zie Sluiting 268; ov. 25. VAN 17 maarr 1824, 39 oude Vereenigde Nederlanden, voor Holland en Zeeland inzonder- heid was het een zuver verlies, alzoo er voor dezelve geen de minste macht over Belgie uit voortgesproten is, noch voortpruiten kon. Integendeel wij hebben daarvoor uit Belgie ontvangen de zware regten op Den kopfandel en de entrepôts. „Eer deze zaak bij een verdrag met Engeland tot stand was ge- komen, vroeg mij de Prins, thans Koning, welke van de kolonien de meeste waarde voor ons had. Ik antwoordde: Suriname, omdat de plantagien daar meestal in handen van Nederlanders zijn en de meeste kapitalen op de plantagien geschoten uit Nederland komen. In Demerary zijn vele Engelschen gezeten; op de nieuwe plantagien aldaar is veel geld uit Engeland geschoten, en zelfs de meerderheid van de bevolking is Engelsch. „Inmiddels hebben wij bij het verdrag de vaart behouden op de Nederlandsche plantagien, hetwelk in de omstandigheden een blijk van edelmoedigheid aan de zijde van Engeland was. „Doch een verwijt van het geweten der Engelsche Ministers heeft er zeker aanleiding toe gegeven. Wij zouden België hebben doen opstaan, zoo als wij zelve opgestaan waren. Dan hadden wij de verovering niet behoeven te betalen aan Rusland en Zweden. Maar Engeland heeft ons dat belet; wij hebben in den aanvang van dit werk moeten uitscheiden; wij wisten toen niet regt wat het oog-merk der Engelschen was. Nu blijkt het zonneklaar.” Elders heb ik breedvoerig beschreven, hoe het verdrag eindelijk den 13" Augustus 1814 tot stand kwam; de ergernis van Van Nagell, die zijn ontslag vroeg, zijn weigering tot medeonderteekening, zoodat alleen Fagel teekende, het juister inzicht van Falck en Fagel (a). Ziehier nog hoe Van Hogendorp deze geschiedenis mededeelt (4): „De Prins inmiddels naar Brussel vertrokken zijnde, willigde er in door de pen van Falck, De Heer van Nagell was er woedend over, en vroeg zijn ontslag dog liet zig door den Prins overhalen om te blijven. Ik beken, dat de verkoop van Berbice, Demerary en Essequebo hard was, en die van de Kaap darentegen voor- deelig(e). Maar ik twijfel geenszins of het ware te Weenen erger (a) Zie Sluiting 265 ov; vv. 27 vv. (b) Brieven-Hogendorp V, 78. Hervoren lägen wij, dat Van Hogendorp over het verlies der West-Indische kolomien sprekende, zegt dat wij ze hadden weggegeven; nu dat wij ze verkocht hebben, zoomede De Kaap. Noch het een, noch het ander is juist; doch men moet ook niet blijven hangen aan de letter van dergelijke huishoudelijke aanteekeningen, die zeker de steller zou gewijzig hebben. De Geschiedenen van Het Londensch Tracat 40 DE GESCHIEDENEN VAN HET LONDENSCH TRACAT gelopen, buiten en behalve het verlies van tijd. De Russische schulden en de schadevergoeding van Zweden waren ons tog reeds door de Mogendheden op den hals gelegd, en de Prins had mij al lang gevraagd, op welke W.I. kolonien wij het meest dienden te staan; waarop ik Suriname genoemd had als de meest Hollandsche. Wij behielden de vaart op de afgestane kolonien met betrekking tot de Hollandsche planters; en de menigte Engelsche planters, die de kolonien onder den oorlog met Engelsch kapital waren komen bewonen, konden waarlijk niet als onze oude onderdanen, noch hunne plantagien als ons koloniaal eigend om teruggeëischt worden. Door de afschaffen van den slavenhandel is het verderf van de West-Indien te voorzien, zodat de Oost voor het vervolg schier alles is. De Oost nu kregen wij geheel terug; de ruiling van Banca tegen Cochin was ons zeer voordeelig; en naar mate van onze kragten hebben wij thans kolonien genoeg, indien wij ze wel besturen. Maar de Heer Van Nagell ziet den slavenhandel niet an als afgeschaft, is ook zeer op dien handel gesteld en beschouwt. Demerary als veel meer waard dan Java.” — Reeds een jaar nadat Van Hogendorp dd. 17 Juni 1814 zijne aanteekening had gesteld omtrent het verliesgevende voor ons van de Kaap de Goede Hoop, moest hij den Souvereinen Vorst dd. 11 Augustus 1815 berichten (a): „Ik heer den heer Mulder van de Kaap bij mij gehad, een verstandig man, die vooruitgezonden was naar de Kaap toen de heer de Mist als Commissars-Generaal derwaarts ging. Hij heeft mij verklaard, dat die Colonie dagelijks en spoedig in bloei toeneemt, dat de in- en uitgaande regten 300.000 Rijksdaalders ’s jaars opbrengen. En dat de belastingen in het algemeinen staan gebragt te worden op 3.000.000 Rijksd.; de gebouwen en landerijen zijn sedert 10 jaren 40 & 50 pct. gerezen, dit alles is de vrucht van een beter bestuur, het slechts de uitvoering was van mijn bekende oder werden. Ik neem de vrijheid dit verslag aan U. M. te doen, om dat er proefondervindelijk uit blijkt, waartoe kolonien kunnen gebragt worden door middel van zulke beginselen van bestuur. U. M. heeft de beginselen aangenomen voor onze bezittingen in als ze bij den drk onder zijne oogen waren gekommen, en bij de wetenschap welk eene beteekenis of uitlegging aan dergelijke min juiste uitdrukkingen zouden gegeven zijn. Te vergeefs b. v. zal men daarnaar zoeken in de By- dragen tot de huishouding van Staat. (a) Brieven-Hogendorp VI, 162-168. VAN 17 maarr 1824, 41 de drie Waerelddeelen en het is niet uit te rekenen welke de heil- zame gevolgen daarvan zijn kunnen over eenige jaren, onmiddelijk voor os Lands kas, en middelijk door de algemeene welvaart beide in de Kolonien en in het moederland.” Hoe snel zou de teleurstelling komen! Overeenstemming tusschen Nederland en Engeland in 1819 ten aanzien van de wenschelijkheid het Londensch tractaat van 13 Augustus 1814 te herzien. Reeds vór en onder het sluiten van het tractaat van 1814 deelden onze staatslieden de overtuiging, dat wij aan de terug- verkrijging der voormalige Nederlandsche factorijen in Vór- Indië weinig zouden hebben. Zoo Falck, Fagel, Elout (a); met hen meende ook Gijsbert Karel van Hogendorp het een goede ruil zou zijn, indien wij er voor konden verkrijgen de Engelsche bezittingen op Sumatra's Westkust met Poeloe Pinang. „De veranderde omstandig- heden’, schreef deze onder dagteekening van 17 Juni 1814 (6), „zoo omtrent den Oost-Indischen handel in het algemeen, als in het bijzonder door de verkregen oppermagt der Engelschen over Hindostan, in Bengalen, en op de kusten van Chormandel en Malabar maken het bezetten van vestingen of bevestigde factorijen aldaar niet alleen geheel onnut maar zelfs nadeelig en kostspillig. Men zoude dus, in geval er van eenige afstanden questie moet zijn, alle die comtoires als in Bengalen, Chintchura, Cassimbaser, Patna, enz. Och Chormandel, Masulipatnam, Paleacatte en zèle de Malabar, Cochin en ordrehorden en zèle de factory te Suratte, als voorwerpen van onderhandeling kunnen aanbieden, om daarvoor enige andere bezittingen of wel voorwerpen of voorordenen van anderen aart in vergoeding te verkrijgen. Mogelijk konde men met de Engelschen tot eene liberale soort van schikking of overreenkomst komen. Om namelijk, wanneer men van alle bezittingen in de West van Indië, en vooral die in hunne bezittingen geënclaveerd, afstand deed en zich verpligtte om be-noorden en bewesten of buiten de Straten van Malacca en Sunda. (a) Zie Factorijen II in de hoofdstukken XXI en XXII het oordeel dier geene etablissementen te behouden of te maken; als dan de Engelschen zich wederzijds ook wilden verpligten bezuiden en beoosten of wel binnen die zelfde straten van Malacca en Sunda geen etablissementen zullen behouden of aanleggen. „Ten vervolge hiervan zouden de Engelschen onze kleine bezettingen op de Westkust van Sumatra, namentlich Padang, Poelo Nias en unerhörde, die zij reeds sedert lang op ons veroverd hebben, behouden, maar ook daarentegen hun etablissement op Poeloe-Pinang of Prince of Wales Island, aan ons moeten overgeven. “Op deze wijze zoude men alle moeijelijkheden en oorzaken tot verschil in Oost-Indie uit den weg geruimd, en als *t ware onmogelijk gemaakt hebben. Omtrent den handel op onze wederzijdsche bezit-ingen zoude men mede eene overreenkomst kunnen maken, op den liberalen grond van aan hen in onze bezittingen dezelfde voorregten en vrijheden toe te staan, die zij aan ons in de hunne vergunnen.” „Onze bezittingen in de groote Oost, zoo als men die noemt, zouden alsdan in een sterk verbond, het rijke eiland Java als hoofdbezitting beschouwd, gebragt en ligtelijk bestierd en verdedigt kunnen worden. De Engelsche vlag vriendschappelijk vereenigd met de onze, zoude aan onze beide natien de opperheerschappij van zeevaart en handel in Oost-Indien verzekeren, en daarvoor aan ons Vaderland de gelegenheid bezorgen en verzekeren om van die onwaar-deerbare overzesche bezittingen en den handel op dezelve alle die voordeelen te trekken, die dezelve onder een goed bestuur en den zegen des Allerhoogsten in zoo ruime mate in staat zijn op te leveren.” Als Gijsbert Karel zich laat hooren, verdient hij altijd aangehoord te worden, doch dit wil niet zeggen dat men hem altijd bewonderen moet. Gelukkig was zeer zeker de gedachte om reeds bij het weldra te sluiten tractaat van 1814 de ruiling der Hindostansche factorijen op te werpen; het blijkt echter niet, dat dit geschied is; daarentegen zou het een enorm slechte zet geweest Zijn, wanneer wij overeenkomstig dit advies gansch Sumatra's Westkust hadden prijsgegeven, om met Poeloe Pinang te worden afgeschept. De Hindostansche factorijen daalden voor ons nog meer in waarde, toen na de overneming bleek, dat van Britsch-Indische zijde al het mogelijke werd gedaan, om ons er het bestaan naar waarheid onmogelijk te maken, gelijk ik dit elders breedvoerig heb beschreven (a). (a) Zie Factoryen I en II. — Ook uit deze geschiedenis blijkt, dat Engeland slechts vrijzinnig optrad, als het er toch niet voor zijne belangen op aankwam, en uit dit oogpunt is onwaar wat Chamberlain dd. 18 Januari 1898 te Liverpool van 17 maarr 1824, 43, Vandaar de gedachte, dat wanneer wij deze factorijen andermaal gezag intrigeerden, wij dan in Vór-Indië van lastposten werden ontslagen, daarentegen op Sumatra van onruststokende en twist- zoekende naburen. De regeering in Nederland droeg dientengevolge tegen het einde van 1818 ambassadeur Fagel op, om lord Castlereagh over eene herziening van het tractaat van 1814 te onderhouden en wel in den geest, dat de Hindostansche bezittingen zouden geruild worden tegen de Britsche op Sumatra met Poeloe-Pinang. Fagel, de ontvangst der lastgeving erkennende, waarschuwde aanstonds, dat de Engelschen zeker Poeloe-Pinang niet zouden opgeven, en dat wij onze rechten op Billiton niet zouden erkend krijgen, afstand onzerzijds van Malakka (a). De samenkomsten, die daarna de ambassadeur met Den Britschen Minister had, droegen een alleszins welwillend karakter, en zoo ook verklaarde Castlereagh bij eene ontmoeting op den 19" Maart 1819 zich alleszins bereidtet eene herziening van het koloniaal bezit mede te werken, er echter voorloopig in verhinderd te wezen door overmaat van werkzaam-heden (6). Terwijl men nu onzerzijds in afwachting verkeerde, vervoegde zich de Engelsche gezant bij ons hof, lord Clancarty, medio Augustus 1819 bij Buitenlandsche Zaken; onze Regering was destijds te Brussel gevestigd. Hij deelde aan minister Van Nagell mede, dat lord Wellington, die mede te Brussel vertoefd had, en lid van het Wherever we have conquered, we have conquered for civilisation and for the world; and we have never attempted to put up barriers against the other peoples. But that is not the policy of our neighbours, of our rivals and our friends... Op bl. 811—812 van het op bl. 52 sub d vermeld artikel. (a) Zie de bijzonderheden in Factorgen I, hoofdstukken XXIII en XXIV. aderen olle XIV, somes geren MH 881835; ov. 19-28. — Ten eenenmale onjuist is de voorstelling van onwelwillendheid bij Smulders 37: „Maanden lang deed Fagel vruchteloze moeite bij lord Castlereagh. Men moest, zeide deze, in Holland tevreden zijn met de openbare afkeuring (désaveu) van de verrigten van Raffles” was, gelijk door mij medegedeeld, geantwoord dat hij oogenblik geen tijd kon vinden voor de onderhandelingen; Fagel had dit ten volle ingezien, maar de vrees niet kunnen onderdrukken, dat Raffles intusschen zou voortgaan, waarop de minister hem geruststellend antwoordde, it daarvoor geene reden bestond wegens de afkeuring, die Raffles bereids was. Zie Fagel's rapport met het désaveu formel in Opvattingen 413; ov. 73. ESCHIEDENIS VAN HET LONDENSCH TRACTAAT Britsche kabinet was, met bezorgdheid had gesproken over Raffles’ optreden en de daaruit voortvloeiende oneenigheden in Indié, waarom het ministerie zeer op prijs stelde ten volle over de quaestién te worden onderricht. Op Van Nagell's voorstel dd. 12 Augustus machtigde toen de Koning den 14" minister Falck om den Engelschen gezant in te lichten (a). Maar vier dagen later stond de zaak ernstiger. Te Londen waren de klachten der Britsch-Indische regeering ingekommen gegen den Kongressen onze zucht om ten kosten van Engeland, zich van den Oester-schen handel bij uitsluiten meester te maken en was daarmede de nu in Europa bekend wordende bezende van Singapore verdedigt geworden (6). Clancarty had de stukken hierover uit Londen ont-vangen en in last gekregen om er Buitenlandsche Zaken over teonderhouden, waartoe hij den 18" Augustus zich andermaal bij Van Nagell vervoegde en wellicht als gevolg hiervan nog dien 18" onzen minister zond een overzicht van de wit Britsch-Indië ontvangen berichten; hij voegde er de verwachting bij, dat deze openhartige manier van behandeling aan een gelukkig einde der voorgenomenonderhandelingen zou ten goede komen (c). Onder den indruk van dat alles haastte zich Van Nagell om ook dien 18" er bij collega Falck op aan te dringen, dat Clancarty toch goed werd ingelicht (d). De departementschef van Koloniën zal naturlikijk daartoe zijn best hebben gedaan (e); nochtans een afdoend resultaat schijnt dit niet te hebben gehad. In elk geval de besprekingen werden door en der dagegen van 20 August aangeboden Memorandum van Clancarty geopend, waardoor wij nu gelegenheid kregen de beweerde grieven gezet te wederleggen (f). Het stuk was persönliche door den ambassadeur op (a) Zie de stukken van 12 en 14 August in Singapore II 887, ov. 25, noten a en b. (b) Zie over deze stukken Singapore II 385—836; ov. 23—24. (c) Zie het briefje in noot a, bl. 838 Singapore II; ov. 26. (d) Zie over het briefje in noot d, bl. 837 Singapore II; ov. 25. (e) Zie over het gesprokene nader Singapore II  overleggen (6). Het resultaat der overwegende was de belangrijke voor Clancarty bestemde contra-memorie der Nederlandsche regeering van 31 Augustus 1819 (e). Toen dit stuk gereed was, had de Britsche gezant eene reis naar Engeland ondernomen. Van Nagell zond dientengevolge niet alleen afschriften der memorie aan onzen ambassadeur te Londen, maar tevens het voor Clancarty bestemde stuk, met verzoek dat het pakket door Castlereagh zou openkommen, opdat deze even-zeer van de contra-memorie kennis zou nemen; de brief drukt tevens begolde uit over den loop, dien de onderhandelingen zouden nemen, nu Raffles bleek te overwinnen (d). Über den voorstellenden verwachtenen voor den uitsländigen, zu den ziehen Malakka-Riouw 21—22 en Singapore. In Opvattingen 544, ov. 156, is de dräkfout van 21. Augustus voor Clancarty’s memorandum gemacht. — Over den het dem Memorie en de critiek er op, zie  ook uiet Castlereagh, die aan Fagel zijne wenschen ten aanzien van het openen der onderhandelingen te kennen gaf, doch de Britsche minister gelastte Clanearty er bij ons Buitenlandsche Zaken over te spreken. Trouwens de eigen aanhalingen van Smulders, die daarop volgen uit Castlereagh's Correspondentie bewijzen, dat de zaak naar Nederland was verlegd. Smulders heeft echter die brieven medegedeeld, zonder juist te weten, waarover ze loopen. (B) Zie Van Nagell's verzeek aan Fagel in noot a bl. 347 Singapore IL; ov. 35. (e) Zie over den inhoud van dit stuk Singapore IL 347—348; ov. 35—36. (d) Zie het schrijven aan Fagel in Singapore II noot d bl. 846; ov. 84. (e) Zie zijn schrijven van 30 Augustus aan Van Nagel in Singapore IL 818; ov. 36. 46 DE GESCHIEDENIS VAN HET LONDENSCH TRACTAAT wacht een bezogen van Clancarty, waarop de Indische zaken nader breedvoerig werden besproken (a). Het den 6" September ontvangen pakket van Van Nagell de die heer Falck als tweeden onderhandelager vroeg. Daartoe schreef hij den 7° September aan Van Nagell, onder mededeeling, dat als Britsche gevolmachtigden zouden aangewezen worden de heeren Castlereagh en Canning. Den 8" zond Castlereagh de door Fagel gezonden stukken, waarij ook Van Nagell’s schreiben oordeel over Raffles was, an den ambassadeur terug, met een welwillend schijven, waarvan hij verklaarde gaarne van Van Nagell's verklaard, waarvan hij de beste verwachtingen zeide te koesteren (c). IV. Werkzaamheid van den oud-commissaris-generaal Eloutter voorbereiding van  zijde moest als gevolmachtigde optreden ambassadeur Fagel, terwijl deze als mede-gevolmachtigde nog aan-beval, gelijk ik mededeelde, den heer Falck (e). Deze aanbeveling was echter zonder succes. De Oostenrijksche regeering, geleid door den minister Metternich, had te Weenen andermaal bijeengeroepen de deelhebbers van het vorige, aldaar gehouden groote congres ten einde de Karlsbader besluiten van Augustus 1819 te doen sanction-neeren, waarbij de beginselen der omwenteling, in de kleinere Duitsche staten ontkiemd, werden gefnuikt en daartoe de bevoegd-heden van enkele Duitsche vorsten beperkt, met name die omgröndwetten in te voeren. Ook Nederland werd tot dit congres uitgenoodigd; veel belang hadden wij er niet bij, en zoo zou zeer wel een tweederangs-diplomaat er hebben kunnen volstaan. Koning Willem I verlangde echter, dat zijn minister van Koloniën. (b) Singapore II 850—351; ov. 38—39. (c) Singapore II 849—350; ov. 37—38. (d) Singapore II 347; ov. 35. (e) Singapore II 351; ov. 39. van 17 maar 1824, 47 Mr. Falck, er heen ging en deze had er zich slechts aan te onderwerpen. Toch zou ook dit geen beletsel behoeven te zijn, dat hij als gevolmachtigde te Londen optrad, want het congres heeft geduurd van 19 November tot 20 Mei 1819, terwijl de onderhandelingen te Londen eerst zijn aangevangen in Juli 1820; maar dit wist men in November niet; bovendien stelde de Koning er nu weer prijs op, dat an het hoofd van het departement van Koloniën een kundig man werkzaam bleef, juist in den tijd, dat de onderhandelingen zouden plaats vinden (a). Het gevolg was, dat de Regeering voor de Londensche zending het oog liet vallen op een staatsdienaar, die bovendien door plaatselijke ervaring geheel op de hoogte van de zaken kon geacht worden, namelijk Zout. Reeds bij de besprekingen te ’s-Gravenhage met Clancarty in midden Augustus had men hem nevens Fagel genoemd; er bestond evenwel destijds onzekerheid of hij wellicht niet op de rampspoedige reis met de Moertsen vergaan zou zijn (4). Hij kwam nochtans in den aanvang van October 1819 behouden te Londen aan, een omweg, door dit ongeluk noodzakelijk geworden, dat nu echter zijne goede zijde had. De gewezen commissaris-generaal verbleef er toch eene week, waarin hij zoowel op Fagel als op de Britsche Staatslieden den besten indruk maakte. De stroefheid, die door de uit Britsch-Indië overgebriefde reputatie, Elout’s bezoeken, naar men zou verwachten, moesten opwekken, had voor groote waar-deering plaats gemaakt; de appearance of frankness, de show of „fairness, waarover lord Moira zich in een brief van 1 Maart 1821 zoo schamper zou uitlaten (ec), misten hare uitwerking niet. Her-haaldelijk ontmoetten Fagel en Elout elkander, bekenden trouwens van ouds, en ook deze nadere samenkomsten hadden den gezant geheel ingen Women. Er was mede een beleefdheidsbezoek aan Castlereagh Onjuist is het dus bij Smulders 38, dat de onderhandelingen werden uitgesteld voor Falck, omdat men er aan hechtte: „dezen uitstekenden Staatsman, wegens zijne veelomvattende kunde, niet het minst in onze koloniale belangen, als Gevolmagtigde te zien optreden”. M. de Falck, in my conversation with him, seemed to feel the propriety of not mixing more of Indian knowledge than was absolutely necessary in the projected negociation, professing himself to deprecate the larger and more essential interests of the two countries being in any wise influenced by local considerations: they will probably, therefore, have one Indian only {not improbable Elout, if he is not drowned) to join Fagel in the negociation.” Olancarty aan Castlereagh dd. 20 Augustus 1819. Corr. 137. Elout 287; ov. 9. Zie ook hierna de bijl. 8. 48 DE GESCHIEDENIS VAN HET LONDENSCH TRACTAAT gebracht. Ofschoon er niet over zaken werd gehandeld, was het ijs er door gebroken. Onder deze aangene wederzijdsche indrukken begaf Elout zich den 8" October naar ‘s-Gravenhage. Met dezelfde mail richtte Fagel een brief aan Buitenlandsche Zaken. Van de mogelijke bezwaren tegen Falck’s overkommst vernomen hebbende, wees de ambassadeur op Elout als den aangewezen persoon, ook in weerwil van hetgeen, herinnerde de brief, Aieromtrent indertijd te Brussel aan Van Nagell was opgemerkt (a). Eenige dagen later schreef Fagel Elout zelf. Lord Amherst, eerlang, naar nog zal vermeld worden, bestemd om Moira als landvoogd te vervangen (6), was tijdens het bestuur van commissarissen-generaal in eene diplomatieke zending naar China geweest en op zijne terugreis als schipbreukeling te Batavia, evenals zijne lotgenooten, welwillend onvangen. Zoo men ons de betoonde gastvrijheid met smaadredenen loonde (c), Amherst zelf toonde de ondervonden vriendschap wel zich te willen herinneren, zoodra Elout, onder dezelfde’ noodlottige omstandigheden, te Londen bleek aangekomen; vandaar dat hij door Fagel± Zijn tusschenkomst den hoogen schipbreukeling ten zijnent noodigde. De ambassadeur moest evenwel antwoorden, dat Elout reeds naar Holland op reis was, doch voegde er aan toe, dat deze vermoedelijk spoedig in de gelegenheid zou zijn, om de uitnoodiging aan te nemen. Bij brief nu van 14 October 1819 gaf Fagel van de correspondentie kennis an Elout; dezen werd medegedeeld, dat het blijkbaar lord Amherst bijzonder aangenaam zou zijn hem te ontvangen, waarna in zonderlingen stijl het schrijven aldus besloot: „Ik kan de eer hebben,” (a) „Cette poste vous recevrez Mr. Elout qui a passe une semaine ici et avec lequel j'ai été charmé de renouveller connaissance. Je j'ai mis amplement au fait de l'êtat actuel de nos discussions avec ce Gouvernement-ci sur les affaires de Inde, et j'ai été fort content de nos conversations là-dessus. Celle que nous avons eue ce matin avec lord Castlereagh a été une d'introduction et de politesse plutôt que d'affaires proprement dites. Cependant il a été question aussi de celles-ci et je me flatte que ces Messieurs ont été mutuellement satisfaits. Je vous avoue franchement que si (comme je le prévois) les occupations de Mr. Falck sont un obstacle & ce qu'il vienne ici au mois de Novembre, je souhaiterais bien que le choix du Roi tombât sur Mr. Elout, et je crois que non obstante de ce que je vous disais lédessus à Bruxelles on s'en accomodera fort bien ici. (B. Z.) In Benkoelen 285, ov. 8, wordt hij door een dräkfout Amhurst genoemd. Ellis, door wien een däverhaal van de ambassade werd in het licht gegeven, vergeet niet enkel te vermelden de gastvrijheid en hulpvaardigheid van Batavia’s ingezetenen, door hen in zoo ruime mate genoten, maar hoont hen met zwarte ondankhaarheid. Lauts VI 67. 50 ° DE GESCHIEDENIS VAN HET LONDENSCH TRACTAAT einde den heer Elout zelve en welligt ook Bawer (einde den heer Elout zelve en welligt ook Bawer (einde den heer Elout zelve en welligt ook Bawer). A) in de gelegenheit mogen zijn, de nog vereischt wordende ophelderingen te gven. In overreenstemming hiermede vonden de ministers van Buitenlandsche Zaken en van Financiën, blijkens hun collectief advies van 16 April 1818, het ook maar beter zich voorloopig in dat wespennest niet te steken; dus, wanneer althans Engeland niet aandrong, op Elout's terugkomst te wachten (b). Vandaar, dat het Koninklijk besluit dd. 17 April 1818 bepaalde: »dat in afwachting van de terugkomst van Onzen commissaris-generaal Elout aan de dezerzijds ten laste van het Britsche Gouvernement te sustineren pretensién, geen verder gevolg worde gegeven. Zoo was reeds op Elout’s kennis beslag gelegd in Europa, een jaar vòr hij aldaar aankwam. 