None
Kokare Iiawoe, eiland in den Moluk- schen Archipel, bij dc Oostkust van het noor- delijk schiereiland van Gilolo. Kokawari, dorp op het zuid-oostel^ke schiereiland yan Gilolo. Het staat onder bet gezag van den Sultan van Ttdore. Kokiwari^ dorp op het Zuid-Wester-eil&nd Babber, residentie Banda, distrikt Blawas. Eokkokh, eiland aan de Noord-Ooatknst van Borneo. Het behoort onder Go nong Te- boer. Koko (Earang-), zie: Zwaantjes- d r o 0 g t e. Eokober, dorp op het Zuid-Ooster-eiland Larat, in de Banda-zee. Kokoe, dorp op Java, residentie Cheribon, regent schap en distrikt Koeningan. Kokoila, eiland bij de Oostku^t van Cele- bes, in de Moluksche zee, op S"* 27' Z. Br. Eokoja, eiland in den Molukschen Ar- chipel, ten Noorden van Gilolo, bij het etland Morotai. Kokol, berg op Java, resid^tie Cheri- bon, regentschap Koeningan, distrikt Loerah Kokole, dorp op Celebes, residentie Tfa- nado, in de Minahassa, afdeeling Kema, dis- trikt Likoepang. Het b bewoond door een 90tal zielen. Eokontjoug, hoek op Java, in de Wijn- koopsbaai der Preanger Regentschappen, zijnde de zuid-oostelijkste van de afdeeling Tjiandjor, distrikt Tjidamar. Kokoro, rivier op de Noordkust van het eiland Plores, residentie Timor. Zij outlast zich in het zuidelijko uiteinde van de bogt Baai. Eokos, kaap aan het zuidelijkste uiteiDde van het eiland Gilolo, op 0** 48' Z. Br. en 128* 28' O. L. Eokos, zie: Mental a. Eokosan, berg op Java, adsistent-rea- dentie Krawang, die enkel aan den voet be- woond is. Kokosan, bei^ op Java, residentie Djok- djokarta, op de westelijke grens, difitrikt Na- ngo^lan. Kokosan, berg op Java, residentie Djok- djokarta, afdeeling Goenong Kidool, in het Noord-Oosten van het distrikt Semanoe. Kokoaan, berg op Java, residentie Prean- ger Regentschappen, afdeeling Bandong, dis- trikt Radja Mandala. Eokosan, ^erg op Java, residentie Bantam, KO, M5 aMwlmg Ijiiiagiii, aaa dm "weg Tan l)jiriiigin luiar Senmg. Eokosan, dorp op Jaya» adsistent-residentie Buitenxorg, in 't Noorden van 'tdistriktParong. Eokoean, lieuyel op Jaya» residentie Fa- soeroewan, afdeeling Malang, distrikt Ngan- tug, met laauwwarme bronnen ala: KokosaD, Grindi en DjatL Eokoflan, bei^ op Java, residentie Cheribon, reg^tachap Eoenlngan, distrikt Lebak Wangi. Eokoean, een der toppen ran het Broeboe- gebergie op Jaya, residentie Soarabaja, sijndeeen Tan Java's steilste en scherpste rotspiramiden. Eokosan, berg op Jaya, residentie Kediri, adsistentresidentie iNgrowo, regentscbap Tien- ghlek, distrikt Soembreng. Eokoflan, berg op Jaya, adsistent-residentie joewangi, op de grens van Bezoeki. Kokosan, dorp op Jaya, residentie Sama- rang, regentscbap Salatiga, distrikt Ambarawa. Eokosan, berg op het eiland Amboina, op de Noordkust yan het sohiereiland Hitoe. Eokosboom, sie: Eokospalm. Eokos-eiland, een der Mentawei-eilanden, ten Westen yan Sumatra gelegen, tusschen Noord- en Zuid-Pora, op 1" 60' Z. Br. Eokofl- of Keellng-eilanden, door Ea- pitein Hobbbubgh Borneo Coral-islands genoemd, groep yan twee-en-dertig eilanden, in de Indische zee in eene regte lijn vd<5r straat Soenda gelegen, op 200 men afstand yan Java, tusschen 12** en 13* Z. Br. en op 96** 63' 0. L. Zij dragen den eersten naam naar de yele kkosDoten, die zij opleyeren, en den tweeden naar den Engelschen Kapitein Exxlivg, die, TolgeDs sommigen, deze eilanden in het jaar 16S9 ontdekte, ofschoon zij reeds in 1680 op de oude kaarten bekend waren. Zij heeten: Horsbuigh of Noord, Direction of Poeloe Ti- i^oes, Press^ Prison, Bijst-eiland of Poeloe Toe- vao. Button I, Button II, Button III, Alison, Boss, Stewardsgroep, Armstrong, Pairbridge, Goat of Gcit, Two-Tree> Pool, Schot, Graf- eilai-d of Demming, Oost-Eeding, West-Eeeling, Zaid-eiland en West- of Hare> eiland. De oyeri- gen h^ben nog geenen naam ontyangen. Zij leyeren overyloed yan kokosnoten, pom- poeoeo, watermeloenen, mus, yisch, schildpad- dcn, kndkrabben, kreeften, tripang. Het klimaat is er xeer gezond, de thermometer yan Eahb. staat cr 's moigens te zes uur yan 70** tot 76^, op den middag yan 80" tot 86** en 'sayonds yan 76** tot ^^ Nadat deze eilanden sedert hunne ontdek- king onbevoond uraren gebleyen, zette zich eiu- delijk in 1823 de bekende fingelsehman Alexan- B£& Habs met eenige Maleische en andere In- IL dische hoisgeKiimen op de meest zaidelijke ne- der. Habe zelf voonde op Bijst-eiland. In 1826 yond een Engelsch Zeekapitein Boss op Poeloe Tikoes eene hayen, die hij Port Albion noemde. In 1827 yestigde hij zich op Sohot- eiland, maar, nadat Habb de Eokos- eilanden yerlaten had, yerplaatste hij zijne kolonie naar Poeloe Tikoes of Direction- eiland. Zjj draagt den naam yan Nieuw-Selma. B.osa dreef belasgrijken handel op Batayia en trachtte meermalen, in het belang zijner zakeu^ als Nederlandsch onderdaan erkend te worden^ maar het Indisch Gouyemement gaf aanzjjnyer- zoek geen geyolg uit yreeze van totuitgayenten behoeye der Eokos-eilanden yerpligt te worden* Ofschoon nu deze eilanden in 1829, door tus- schenkomst yan den Heer A. yas j>jsb. Jagt, als yan ouds Nederlandsch eigendom, weder waren in bezit genomen, heeft het Nederlandsch Gou- yemement lijdelijk aangezien, dat zij in April 1867, door Eapitein Gbanvellb Fbeehanixe, uit naam yan H. Britsche M. zijn in bezit genomen en aan den Keer Ross eene Engelsche ylag is yerleend. Zij leveren aan Engeland het onwaardeerbaar yoordeel op yan eene uitmuutende ankerplaats, niet slechts voor handelsschepen, maar yoor de grootste oorl(^sbodems. Zie yerder ieder eiland in het bijzonder. Liieratuur over de Kokos-eilanden. A. VAN DEB Jagt, Beschrijving der Kokot- of Keeling -eilanden {Ferhandd. van het Bat Oe- nootseA. van Knnsten en Weiensck. Dl. XIII). Deze verhandeling is een uittreksel uit een ongedrukt Rapport over de Kokos-eHanden^ aan Z, JBxe, den Qouvernewr-Qeneraal van Nederl Indie, dd. 10 December 1829. J. J. DiTTNTJEB, Berigi betrekkelijk het aandoen der Kokos-eilanden, en opmerHngen ten aaneien dier eilanden, als eene noodhaven en tot her- steUing van tekade {Ferkandd. en Berigten betreffende het Zeewezen en de Zeevaartkunde, door Jhr. G. A. Tindai, en Jacob Bwabt, Dl. IV, St. I). De Kokos-eilanden en de Engelschen {Tijdschr, V, N, /., 190 Jaarg. 1867, bl. 157—169). F. H. VAN Vlissingen, lets over de inbezitnenUng der Kokos-eilanden door de Engelschen (Tijdschr. V. 2i. I., l^e Jaarg. 1867, Dl. II, bl. 313—317). P. Blbbkbb, Bijdragen tot de kennis der ichthy- ologische Fauna van de Kokos-eilanden {Na- tuurk. Tijdschr. v, N, /., Dl. VII, bl. 37—48, 353—358; Dl. VIII, bl. 169—180, 445—460; Dl. XV, bl. 457—468; Dl. XVI, bl. 205 y.; Dl. XX, bl. 142 y., 202). A. J. Andbbson, a few remarks concerning a 16 246 KO. paraHHc fi%h found in ihe holoihuria of the Coeos-islands {Natuurk. Tijdschr. v, jY. /. Dl. XX, bl. 253—266). Uittreksels nit brieven van Kuhl en van Has- SELT: Over ingetcandsteormen in eene chelonia ntidas, gnangen op de KoJcos-eilanden (Alge- meene Konst- en Letterbode, Jaarg. 1822). Kokos- of Noordelijke Kokos-eilan- deu, eilanden ten West en van Sumatra, Noord- West van Poeloe Babi, op 3° 6' N. Br. en 95° 4(X 0. L. Het zijn twee lAge met kokos- boomen bedekte eilandjes, van elkander door een kanaal van ongeveer 2 mijlen gescheiden, dat wegens de branding, die daar staat, geacht wordt niet veilig te zijn. Eokosnoot-eilanden, zie: Kokos- of Keeling -eilanden. Kokosnoot-pimt, lage met kokospalmen b^oeide kaap aan Sumatra's Zuidkust. Kokosnoot-ptint, zie: Kokos, kaap. Kokospalm ofKIapperboom {Cocos nu- ei/era L.). De benaming van Klapperboom is eene verbastering van het woord Kalapa, waaronder hij algemeen bekend is. Men heeft verschillende soorten van kokos- palmen, waarvan de Maleische benamingen, al- phabetisch gerangschikt, zijn als volgt: 1**. Kalapa babi {Cocos nuci/era pumila), 2°. Kalapa bali of ged^ {Cocos nuci/era ma- crocarpa), 3*. Kalapa beurum {Cocos nuci/era rubescens), 4". Kalapa boeboer {Cocos nuci/era jntltaria), 5*. Kalapa boeloe {Cocos nuci/era capuli- /ormis), 6°. Kalapa gading {Cocos nuci/era eburnea), 7*. Kalapa hidjoc {Cocos nuci/era viridis), 8". Kalapa kanari {Cocos nuci/era canaria), 9*. Kalapa kaaoemba {Cocos uuci/era ruiila), 10*. Kalapa kat6 {Cocos nuci/era cisti/ormis), 11**. Kalapa langsa ( Cocos nuci/era lansi/ormis), 12^. Kalapa parang {Cocos nuci/era machae- rdides), 13°. Kalapa poejoeh of kenja {Cocos nuci- /era pumila), 14*. Kalapa radja {Cocos nuci/era regia), 15*. Kalapa sajor {Cocos nuci/era oledcea), 16°. Kalapa sikat {Cocos nuci/era stupposa), 17®. Kalapa tawar {Cocos nuci/era /ragilis), 18°. Kalapa teri {Cocos nuci/era ierrt), 19°. Kalapa tinggi, 20°. Kalapa tjingkir, 21®. Kalapa trang of poetih, en 22°. Kalapa treba {Cocos nuci/era churina). Van die verschillende soorten is die vermeld sub N°. 2, of de kalapa bali of ged6 de ^ootste. De eerste daarentegen of de kalapa babi bereikt eene hoogte van slechts 12 voeten en de tiende of de kalapa kai6 is een dwerg- boompje, waarvan het vruchtdopje gepolijst en tot verschiillende doeleinden gebruikt wordt. Er zijn in den Indischen Aichipel wdnig eilanden, waar men den gewonen klapper- boom {calapu vulgaris) niet'aantreft, — en het menigvuldig gebruik, dat van de verschillende deelen van den boom wordt gemaakt, kan eenig denkbeeld geven van het voordeel, dat in de teelt er van voor de bevolkingen gd^ gen is. Het liefst schijnt hij te tieren aan de stranden, ofschoon men hem overal indebinoen- landen kan aantreffen. Op lage, vochtige gron- den schiet hij echter spoediger op, dan ophooger gelegene, waar de inlander hem op vele plaat- sen als het ware voor zijne kinderen plaot. Op eene hoogte van 500 ellen boven de opper- vlakte der zee heefb hij 15 jaren noodig, om tot vruchtdraging te komen, terwijl in lagere streken 6 en 7 jaren, soms zelfs slechts 5 ja- ren daar voor toereikende zijn. Op eene hoogte van 600 ellen wil hij wel groeijen, maar heeft het dragen van vrucht weinig meer te betee- kenen, daar hij eene temperatunr vordert, die niet beneden de 75° Fahsxnheit daalt. In het binnenland groeit hij regtstandig op, aan de stranden is dit, door de meer hevige win- den, die men daar heeft, minder het gevai. Ofschoon de stam beneden eenen omvang heeft van niet meer dan drie, of hoogstens vier Bijnlandsche voeten, bereikt hij eene hoogle van 50, 60, soms 70 en meer voeten^ en door dien slanken groei, waarbij nog komt, dat bet blad slechts aan den top als het ware eene kroon vormt, is het gevaar van bij storm te worden omvergewaaid, voor hem nog al groot; overigens draagt hij het gansche jaar door vruchten. Het getal noten, dat hij afwerpt, verschilt zeer, en kan sbms 30^ soms 100 no- ten bedragen. In den regel zal men echter op niet meer dan 50 k 60 stuks per boom bu- nen rekenen. Op Java heeft de klapperboom veel te lijden van de baling, eene soort vat eekhorens, welke evenwel door waakzaamheid zeer goed te weren zijn, vooral wanneer mec zorg draagt, dat de aanplantingen niet te teer in de nabijheid zijn van hoog opgaand boat, waar het diertje eene schnilplaats yindt; ook van de bidjoe kalapa, eene soori van donker bruine, bijna zwarte groote torren, S ^ 3 ma&l zoo groot als onze meikevers, en die dikwijls gedurende den regentijd 's avonds, waarschi^- lijk op het lamplicht afkomende, de woningen met een zeer sterk gegons binnen- en londvlie- gen; eindelijk ook van de kalon^9 of vliegende KO. 947 rosses^ eene soort Tan groote vledermuizen. Sleehts aan de kruin heeft de boom soms tot 13 ToeteiL lange takken, die, hoezeer hout- achtigj dgenlijk in eene sofaacht bestaan, vaar- aan gelijkstandig zich de drie voeten lange iiladeren bevinden. De schacht (jtapaA) zelve wordt gebroikt voor brandhont, ook wel voor rave omheiningeny terwijl men ze gespleten ook bezigt tot bet Tervaardigen van mandjes. Yan de bladeren maakt men dekriet. Onde bltderen dienen tot omwikkeling van fakkels, en ran bet jonge blad maakt men rijstmandjes (kdoepifj en mandjes waarin yracbten of pbiimgedierte te koop worden aangeboden. Het bloembnlsel (kaloepinff, mandjoeng) is eene soort van zak, die de bloesems bevat, en gebezigd kan worden Toor kleine fakkels {o^Mtf), alsook Yoor booslepels {tidoe), De koker der bladstelen (iapas) of de bast tusscben de bla- deren en den stam gebruikt men om er vrucb- ten mede te bedekken, ten einde ze alzoo des te spoediger te doen njpen en ze te beveiligen tei^en eekhorens^ vledennnizen of ander scha- delijk gedierte, dat zich aan het stekelachtig bekleed^l kwetst of bezeert. Ook worden er geldzakken van verraardigd. De Uoesem zelve {majang) kan> wanneerzijuit het hulsel reeds t-e voorschijn gekomen, maar nog geslot«n is, worden a%esneden, als wan- neer uit den stengel, dien men niet mede af- snijdt maar beukt, de bekende saguweer {toe- sakh kalapa of nira) zijpelt. Yersch zijnde is de saguweer een aangename, doch bedwel- mende drank, waanran men wel eens suiker of, door biJToeging van padi of ongebolsterde njst, die gisting yeroorzaakt, een zoo krachtig Ujtenden azijn verkrijgt, dat de kalk der mu- ren er door ontbonden kan worden. Men ge- bruikt hem in de Java-inkt {dawdf) of in keu- kenznren. Voorts wordt de versche sagnweer in deeg of in de arak als gist gebezigd. Een aftreksel van de geopende bloesems, vermengd met Java- of ar^ng-sidker, met langkawds, ddwon h^Hoeicoi of kenioi'kentoi en een kopje zont, wordt, na te zijn doorgezegen, als geneesmiddel toegediend aan paarden, die den droes hebben. In den top aan den kruin van den boom groeit de zoogenaamde palmiet of oemboei, waar- ran wel eens keukenzuur bereid wordt, of die ' raauw of afgekookt wordt gegeten en reel heeft Tan kool. .Zoodra deze palmiet wordt afgekapt, sterft de boom, en het is dus alleen wanneer de boom gereld moot worden, dat de palmiet er van afgenomen wordt. Ben bast van den boom, die, graauw van biiiten en roodachtig bruin van binnen, van onder tot boven geribd is, gebruikt men tot het inwrijven of tanen van touwwerk, dat veel in water meet liggen. Van den stam, die zeer sponsachtig is, spoedig verrot of door de witte mieren wordt aangetast, en zelfs als brandhout niet zeer gewaardeerd wordt, maakt men sleehts tij- delijk gebruik voor bruggenbalken en voor buffelkralen. Do boom heeft echter vele, digt bijeengevoegde wortels, die witachtig en aan de uiteinden paarlachtig zijn, en door den in- lander als geneesmiddel worden aangewend. Dit laatste heeft ook plaats met de met ah- dere kruiden vermengde jonge vruchten, die zich pas gezet hebben en dan boengsil heeten. De volwassen vrucht, die den omvang heeft van een groot manshoofd, is voorzien van eenen groenen bolster van een paar vin- gers dikte. Die bolster is inwendig zamenge- steld uit donkerbruine vezelachtige bestanddee- len, die, afgerafeld en gedroogd zijnde, dienen tot vervaardigbg van touw, vloermatten en lont, en tot omwikkeling der stekken. De lont, bekend onder den naam van tali-api of vuurtouw, eenmaal aangestoken zijnde, blijft gewoonlijk tot het laatst toe branden, en wordt door de Europeanen in Indie veelsj ge- bruikt voor het opsteken van sigaren. De huisbedienden gebruiken stukken van den bol- ster om meubelen met was op te wrijven en daaraan eenen glans te geven, zoo als men bier te lande sleehts vindt aan meubelen, die met polituur zijn opgewerkt. De geheele bol- ster (sambakh of moetang) wordt kwastvormig gesneden tot boenders en teerkwasten. Hij omsluit den notendop {batokk\ waarvan lepels, trechters en waterscheppers worden vervaardigd. Op verschillende eilanden in den Archipel wor- den er nappen en borden van uitgesneden en bruin gepolijst. De noot, nog niet tot hard- heid gekomen en dan tjingkir genaamd, wordt soms met het lilachtige vleesch gegeten en is aangenaam bitter van smaak. De half rijpe, volwassen vrucht bevat eenen gezonden, verkoelenden drank, zeer gezocht ook tot verdrijving van inwendigen brand; terwijl dat vocht, vermengd met ar6ng-suiker, in borstkwalen als een heilzaam middd wordt beschouwd. E^ne vrucht bevat soms eene voile flesch van dat heerlijk vocht. Het harde, eetbare gedeelte in de vrucht, dat zich binnen tegen den dop ter dikte van eenen halven vinger bevindt en isi kalapa heet, wordt geraspt in gebak en allerlei spijzen ge- bruikt. Door uitpersing verkrijgt men uit het geraspte eene soort vanmelk {santan),dl^y versch 16* 948 KG. lijnde, aangenaam van smaak en g^ezond is en zelfs bij de koffij kaa worden gebruikt ^). Het geraspte beet na de uitpersing oesam en kan nog tot bemesting dienen. Van het vocht, dat door uitpersing van het geraspte wordt verkregen, bekomt men, door koking en afschuiming, de zoo bekende kokos- of klapper-olie {minjakh kalapa), die bij het bakken en braden de boter zeer goed kan ver- vangen, daar zij, zniver bereid en versch zijnde, vel zoo aangenaam ran smaak is als de boter^ althans zoo als die gewoonlijk in Indie aange- voerd of daar vervaardigd wordt. In de vele^ bij de gekookte rijst {naasi) genuttigd wor- deude toespijzen, bekend onder den algemeenen naam van sambalan, zijn er weinige^ waarbij men zich niet van klapper-olie bedient. Spoedig evenwel wordt zij sterk van smaak en khjgt zij een onzuiver en drabbig aanzien en eeu onaangenamen reuk. Ook Yoor het hoofdhaar maakt men veel ge- bmik Tan kkpper-olie en wordt zij geacht edle andere olien te overtreffen '). Maar het is voornamelijk als lampolie, dat de klapper-olie meer en meer is geworden een hoogst belangrijk artikel van handel en indus- trie in den Archipel, en daarom, als ook uit hoofde van al het voorafg^ane, waaruit men eenigzins kan nagaan, van hoe veel belang de teelt van klapperboomeu yoor de Terschilleode bevolkingen van den Archipel moet zijn, be- vreemdt het ons niet, dat de regering, die in hare mededeelingen aangaande versch illende kultures zich meer bijzonder bepaalt bij die, welke eenen meer regtstreekschen invloed uit- oefenen op 's lands geldmiddelen, en wier be- rigten omtient de teelt van tweede gewassen, van hoe veel gewigt die ook kunuen geacht worden voor de kennis der middelen van be- staan der bevolkingen, uiterst schraal zijn, ten aanzien van de klapper-teelt evenwel eeneuit- zondering daarop heeft gemaakt. De steeds toenemende belangrijkheid der klapper-teelt en bereiding van klapper-olie noopt ons, om hier een overzigt te geven van hetgeen dienaangaande uit de regeringsversla- gen der laatste jaren blijkt, onder bijvoeging van hetgeen wij omtrent den handel in laatstge- meld artikel hebben kunnen bijeenbrengen. Wilj *) Die melk heeft min of meer eenen smaak zoo als die van amandelen of noten. s) Van de zoogenaamde Macassar Oil, waarvan de fabriekanten Rowland & Son in Engeland een zoo gtoot debiet hebben, maakt de klapper-olie het hoofdbestanddeel uit. willen daarbij elk gewest, voor zoo ver daarvan iets medegedeeld wordt, afzonderlijk behaadelcn. Java. Op dit eiland is de uitbrdding der klapper-teelt in de laatste jaren zeer aanzienlijk geweest, en kan de bevolking daarin meer en meer een belangrijk middel van bestaan vinden. In de mededeelingen der regering zijn even- wel niet begrepen de residentien Batavia, Soe- rakarta en Djokdjokarta. Ook blijkt het niet of, bij hetgeen ons aangaande de t^t der an- dere residentien wordt med^ededd, al dan niet is begrepen die op partikuliere landen^ dan wel of wij hier alleen te doen hebben met de teelt, voor zoo ver de inlandsche be- volking daarbij een onmiddellijk belang heeft'). Wij behoeven niet te doen opmerken, dat eenc afzonderlijke opgaaf zeer wenschelijk zou ajn geweest, terwijl de staten, die betreffende de teelt bij de regeringsverslagen zijn gevoegd, niet weinig in volledigheid zouden hebben gewonnen, zoo men het verlies aan boomen had gesplitst in twee rubrieken voor de vruchtdragende eo voor de jonge, nog niet vruchtdragende boomen. Door de eene zoowel als door de andere der hier aangegevene yerbeteringen zouden wij in staat zijn geweest, eenige zeer belangrijke berekeningen te geven, die wij nu achtervege hebben moeten laten, om niet gevaar te loo- pen van tot geheel verkeerde gevolgtrekkingen er door te worden gebragt. Hetgeen ons over het driejarig tijdvak Tan l"*. Januarij 1S56 tot ultimo December 1858 aangaande de klapper-teelt wordt med^edoeld in de bij do regeringsverslagen gevoegde sta- ten, hebben wij bijeengetrokken in de hieronder volgende vijf tabellen, bevattende: N°. 1 eene opgaaf van den totalen aanplanty # 3 die van den vruchtdragenden, , 3 die van den jongen aanplant, terwijl 9 4 aanwijst hetgeen in het bedoeld tijdrak bijgeplant en aan boomen verloren is, en , 5 eene percentsgewijze berekening geefi van verschiUende bijzonderheden, die uit de 4 eerste tabellen blijken. <) De omstandigheid, dat de adsistent-resideotie Baitenzorg, die, uitgezonderd hot domein Bloeboer, geheel is in ban den van partikuliere landeigeoMK, in de opgaven der regering is begrepen, maakt de laatste veronderstelling niet waarscbynlijki — of men zou het er voor moeten houden, dat, hetgeen omtrent de klapper-aanplantingen in het Bait»> zorgsche wordt medegedeeld, meer bijzonder be* trekking heeft tot het zoo even gemeld domen. Dit is evenwel ook niet zeer waarschgnl^jk. KO. 249 J H • ^ oo » la C CO iH s n 9fi A 0 g O 0 'A C H P s g O •s U9 A 00 • r-t < > 3 < Pt H •^ s P < •f *» o s c c 9« > ^ ^ ei M b* Ch fA b < <• M iJ O >i 9 z < 0 I ■3 3"  <<f< CO a> o» b« b<* o ^ oo o» t>- 1>> co co &» O kO O Od r-1 CO t>> CO lO f-H CO . a» t>. kO '^ -^ OO G4 O OO QO Ud CO CO 00 U> 0» t>> CO 09 lO I ^ 0» 0>00 rH O 04 09 OQ O aO 0» 0» "^ft U9 00 0» kA !>. CO * O t^^O U) O 0> Ob 00 OO r-l lO r-» -* I— I CO OO O 0» CO CO 0« "* iNi "* 00 CO i-4 09 rH Ol 0« OH CO 09 i— < 0« rH r-t rH CO CO 04 1 I kO I— i CO CO 04 3 p .§ CO kO oo ko oo b^^eOO«0'^00*r-lkOO«OCOOOOaOr-ICO'<fl'<^ aAi— lrMkOkOOOkO(MMCOeO-^CO<NO>e004eO'^e009 kO0i00t«»r-lfc^0>COO*"«#iC0COrH00O>00^rH'^"*kO COCO"*'*0«'*COf-«b»10kOfr*»0'^kOOsaib».0>rHeO CO"^COkOCOTH'^p^rHCOkO:*OpcO©jT}10«^0«0»0> OrH r-< CO CO 90 pH fc«- kO t«» fc^ kO fc^ I— I 0> 0» OO aO CO t^ O -^ 0» CO 00 CO ~ O '<9< a> CO ko op o« oo CO oo kO ''^i eo^coo>kncorHcokoeoeot<-t<»ko 00kO-^0>09O>r-l-«^O>C0COfi^C0O» C0 09CO"i^OOOOOO-«i^0900t>-0<)ao oo b^<NO>OOOb<.00«eOOOOO'«COrH9)OOtCO OOkOkOO>ebt«'<^kOOOeOCOO>COOOrHO>kOeO<— leOrH OOrH OkO'«e0OC0 0«C0C0*O^rH00^<-^C0TPC0 o» CO CO oo o an CO s s pq o oo kA oo CO kO oo IS. o oo >0()0^m^t«eoo90)'^'9i-^co^oiikob»i— loco 5kOeO'^kOO"*r-lt«»l>.COO»COO'^OOrHCi»>.COO> •« •s w M M •« M n n ■ A ^ nMnnna«*«A<tM »-H00OOk0-*0>k0O oo oo 0«COOOb«-^0>0»'~^ — kOkOCOeOOOCC"^COfc<*»>-CD"*i— lOCOo^rHO r-l O kO -^ eo 0> CO O kO CO kO fc«» I— ( oo !>. ^ Ol kA ^ kft 09 o CO CO CO 00 3 fMt«THC0'*C000i-H00'*Q0«C00^OfHfM'^O000» kOkOrHloeOi— lfc<»kOCOl-*^kO"*U»-^aOOO-^04COCO fr«ooo«oeooao>ooooo9i:^o«cooooa»o*oo«i— 109 •KnA«*M<kMnnnM M •« M «^ n ■» M •« n «« ©lrHkO»Ot*.C5'*i— •r-HQOOO-^'^COOCOCJOOOCOkO 0«-<«kO0»^0»04t>.00049»t-»0«0«GOkOC»-<tf<00l>» fc^r-l a» ^COeOQO CO 0» kA oo kO t^rH 00 «0 COM 00 kO 9) eo CO CO a "S 03 I s '.-: 1 1 o &O.S*-" 11 g-i g-ff's'^'-S^^ o d d o M 03 o o 250 KO. Jl a o CD OO > 5 n o o  pH^«^OQ90>Q0O00t>.i00>00t0^rHC4iiA»O kOCOO^OcO-^-^CO-rftO^rHOaeoudOOiOOkO O'^M5rHl>*r-l'*00l>.i— 1000aO>t>.eO«Or-40 0« 09 QO O 0« kO <^ to rH GKN kO O <<^ Q CO OO wa CD 13 00 rH t^ -^ b* rH « rH t* 0» O rH O) ,1 CO o QO kO OO CDrHQ0CDCDkO^OC>.^t<»CDG)^00'^Qt<«^0»40 00«l>.0«eOOOOfHr-tO*'*»0»OOOOO^COO^CO rHOC0O»O<^0dX0rH0arHt<»00CDr-ie0a0iAC0000» lOrHC»OOa>OOt>.OOCDOOCDOt>-OtOOOC»a»t>-<NOO 04t>irHOOa»aOCOOOOOOOOd004C9^00kOO»09CDo5 00 CO fH « 0« '* CO rji »0 rH 0« CO ^ O rH rH rH O* QO OO CO CO .a a 13 00 04 O 8 a PQ 09 o« 04 CO o M a p o .1 OO p o a CO OO 00 CD rH CD 09 t>- Tfl CO t^ CO 00 04 ^ CD CO ^ »A r-l U» G9 CD 0» cooocDioeoooOOooO>'^cD'^o»cDO>aoeoeo^ 09 lA k^ O QO rH O b<» C<) 03 O l>> >0 rH t>. 0& QO to C9> OO r-l 09 O) -"^ fc^ CD r-i 00 04 00 CO rH Q CO 04 00 '<^ 00 b«> 0> kO 00 "^ 0> C4 tvrHOO 09 OO O 04 k>>0 OO 09 rH -^ 00 -^OO kO CO 0» OO OO rH 04 04 '^ 00 ■* CD fH <N CO ^ Oa pH »-l rH 04 S C4 ^oeoooo•*cooo4rHe4eoooo4■*oofc^l^•eOl-^ I— I Oi "* O CO !>• CO 04 t^ OO O CO b*. 0> 00 r- 1 -* O fc- 1 _ OkOr— lO»OU3COOOOdOUdt^OOOOOOCOa>CO'^t«>t^ Ofc<»04CDO0»Ot>«04 00OO>00^CD t:^rHa0C0O<-Ha»O»^0>Q0rH0»^Q CO o OO 04 r-H 04 04 CO 04 0)04 « w^ «^ v« v^ v^ 800 rHO rH 00 O fc^ 00 "* 0> rH r-l iH 04 04 04 04 kO CD kO QO a 4 t>.-^CO'^COCOOO»b«04l>'^QOcOeoao040» k0kO04l>.00kpkpCDaaC0k0r-l'^QC»00O kO OkOp-Hd»t<^d4'^cD^b«pHcbc>cb^d»64<^k6k6o -^co^ cb'c>>* oi'obccToi'oo'o i>.'<*oor-ioo'*ooo»cDa»cO'^' ^ ~ rHkO ^ k>. t«. p-4 CO "^ fc^ 04 kO a> r-( Ob CD 09 m r-1 rH 04 00 04 '<4< kO r-l 04 04 OO kO OO 0> CO 00 COOOrH rH04 CO OO CO kO 04 O . o Il§il¥i|ljiilit|ji-|i| .1 O o KO. 261 i I o a o o 3 d o 3 9 a oo oo o a 8 § o J oo J3 p o J  »o OOUa t*.f-H to o» kO kO CO 00 kO(N*H ^ »0 1X3 kO ^ Op b«- OO rH rH i— I UD 0» r-ieo to -^co >o ■^OOr-l t*.«0 CO A M •« at •* ^ OO XO Ud CO 09«0 Ofc"-"*!— KOOO ^ 00 ^00 00>0t^00'«^0)0 kO-HOOOOOOOOOtO^ OrHrH&OrHOOO9 0IOO OO ^(N U3 00 OO to ** 00 ao ao ko oo lO xo OO'rHCO 0>C0b«kOOC00dt^rH000^ t<«,00'^»ptoapC900^CD^Ok0Q fH «0 CO O '-iUi CO 9 rftOOOXNCO 0» ^ CO CO ■* rH 04 O fc<.0 rH OO « *0 O ^ QO 25 g »o g» «00'^eOrH«»000'^#«COQOOOO«0«»C05DQO:*eO:ei fc^«r-lcOO<«'«0>OCD^aoe00009^eOQ900-^ coO'^-^oocd'^aoeoooaQtoeoQ^QO-^t'* '*f«fcN.««0»'*rHC9t«-OOQ«Ct50^fc5;*rH50t;-.;* 'O'^Ot^QOOOOfc^^O 00 OQ 09 09 CO CO t^ '<4< a> o» kO I— I aO kO kO t>.e009rH<dcofr^OaOCO^ fi OOOOrH»Ofc<»b-i^OOO a»OQkOCO«0pHr- lr-iU>00 5S »«• <i41 b» «0 a> 00 p-4 CO i»eokAoo<p^c»ao -^^OftOt aorH »0 00 00IS.«0r-l09fc*.<DO0«0«C0 0^«0« •^O^rH fc^"* '* "^^OO t*.OOiOeOO<»09"*r-4eOr-trHXO'<5 Ocb-* '^coeo ao t«eO04 ab<d^Q00009099DeOOQ0003'*CO ao CO <0 0» ^ CO "dl •^OOOarHOQCO to to oo •■a •^4 I *<« OO 09 i-l 09 CO finiiif^S E-iP^ .ilulJ' 3 -* O C9 oo rH oo 9 00 ao CO OO CO oo r-l 09 CO lO o> o» 5 43 ** <1 s 1 I CO CO CO oo oo o oo oo 1 >§ I 26S KO. oo QO i 0 O S »^ P s CO OO 5 > S5 O o > s 5 > 5 O P4 o O s • lA '«G40U9rH<«0«kA10COeOO'^eOkAl>»rHrHU>'<fl OO ^ H COCOOCO»OOOOb*OCOOi-HO>lOO'*00»>-Oi'«5flC5 kO O OI>>00C0OaOC0rHOC0Ok0t>.Ot^00 0«t>.e0 04 0<! OO s g ^•k »k««««^««a«««^AMn«««k n«k«nMi Ik «« ^ ^^^ O CN rHO>0>000 i—tOS 00 U3 lO t» CO 09 t> o :S 2 OO « r-< 0> t^ »0 0« t*. OO -*««■* r-4 0« ^ 00 M s TJ 2 rHrHCO r-l "^J* ^ ' rH K.^eOOO«0'«009r-I^QCOtOOOOQOrHCO-«f4^ rH 4 r-f t O) lOO>Q0l>.rHt«*O>CO0«'*COCOrH00Oi00'*i— i-^-^ia o> «»n«k«k««MA«<k«^«%««^MMM<\nMM<k«N< ■» -^ CO Ci C0'*COU3«O'<*"^rHr-ICQm'«*00CDOi|'«*O«'*C«C*aa t ""if* * CO O rH rH CO CO OO rH t>. U3 t^ t«- lO t» rH 0» 0> "^ CC >0 CS rH 0) M • r-t rH pHiH r-l CO ^?^ r-i C400toOI>>rHa00Qt>.C0r-le0C0OrH\Oxr)0»t>-0»00 CO • 0«THt>-aOOCO»00»0«OS'^J<»0»OOOOt^rHOcCt^rH t^ J COCO«OeOO)00lOt>.04t>-COrH00O01>-COt>.a»00COQ0 t>. fc^rHC0C%0«l>>k0Oc0e0i00>^0«CDk0'^'^k0e0O kO o rHl>.|>.^C00i«00>O00t*»C0C000C>Jt«»l>-OC0OCC 1 kO ^ O rH ©J t>. CO CO ^ OO CO 00 O CO OO r-l 0» 0> "^ CO CO l> CO r^ r^ r^ r-i rH rH i-» rH OO OO -HpHrHO«t>.OCOr-l»000>b*-COC<lOr-4'«(flO«00»0 b»<>»r-l040»fc<-Hi"*C0OO0<CD"*f«l>.0!|rHTf1O00l>i "* rH QO ■ CO CO O 09 C% Od OO rH fc<» aa 00 O CO t>- 04 OO iH a> -^^ &0  OO OO rH l>. t>. CO CO 00 M ^ rH CO a» rH CN O oo 1:^ rH COr^ r^ t-t • -4^ \ t^ .?_ • % OO COO»rHO'«rfie^iOOrHOeOCOl>«0»OrH»>-eO^GQ U3TJNt>.a«t>.rH'«G<)OICOC«OcOkOGI«OOcOI>»CMCQ O {^ 9 1-^ o • COCOrH'*J«»>«»0'TH'*CO<COiCOO>0»«>.t>.0»00>COl>. CO ,^^ o #««««\«%«««%«k«%«^^^A*»>«*«'%M^*^^^ 1 «h &* ffi fHTHXOOCOOOO«OOt«*CiOCOO"*t»rHCOCOrH"*CO O) O 00 iOrH04 '^O O) Ud to "^ CO -^ rH 99 CO CO t^ p OO rH rH rH 04 rH 0^ « • t^ • CO OO rH t^rHG«C^O«rHiO»ftOfHTfl,-HrHa»0»COO>0^l>Oi» t^ '*0»00C0Oc00>b»b*0>'*t>-00t>-C0l>.rH'«*<'«*»0000 a> • OOCOcOCOrHCOO«COO>'*00»0000>COrH'*000»»CO»0 1-^ 8 «\*«MMA<kMn««^n««nnnM««_n«\M* \ M OOCOCOCO'*C40«0«OOCOr-<COCOOO'*t^'*CO»HI>i Od rH CO rH kO rH rH kO OO 0» CO CO CO "^ fc» (M kO iO CO o> kA r-i r-i t-i OJ^ • P r-T <4-3 apian iuarij 1. rHb^rHCO^COOOrHCO'*OOCQCOC«OrHrH'*OOOOa o« 10»rtr-HiOCOrHt^>OCOrHCOkO'*kO'*0000'*CNeOCO o cs 2^ b«000(»OC009a>00000«t>rO«COOOOOdO<004rH(N o« *** t-a oo 0»rHkOU3lN.O»^i— lrHOOOO'^'*COOCOOiOOOCO»n p>^ CN^kO(3>'^a»0«t>.COCnC3at»G)OiOOkOO&^09t>i t>.rH O <<«( CO CO OO CO a» Ud OO kC3 t>*rH OO O CO Ot CO kO CO Totalc op 1 CO CO ■ 4 » 1 is ' 1 *3 k 1 -1 1 1 ■ 1 03 O 1 1 ■i ■ 4 rt J i 1 ' > eg 1 1 '31 'i ^1 1 3 .j ft ■ • Via 1 C» CO a KO. S58 •S 60 S> •- St 9 iH V eS rs > ct O S^ O FS ^ o o % ^ %%%%^l^^%^%^^%^ Oc009eO^OOO>tN.lOO»rHOOOQO<^a»b<»U3QQOOO '7Tj»rtOiOeorH040<Ofc^«oeoeococoeoocoo lOi— i i a "I ;2S O ^ _ -fa > fl Ojtg O o 0 ■ag s a o 1^ a CO _tj Q :5» 3 o TS ^ 0 o ^ .^ s ► 0L4 O III •*» ao ^ ^ >^ p<c * a o j3 ^ '^^ fti fli so 1 r— <-^00l>-COt<«>r-(eOlAr- IO»090CNCOi-HeOU90000) k0-^09cooot^aaooo4cocct^coocoeocoo>iooo •••••••••••• ••*•• ^^ • , ^^ <oooot^i— •eo«>-os<ooo«o-^oaooiOco»oeot^o 0O'*CO<NeOTj<5OCC^e0CQO«CO'^C0»OiO"*COCO^ 00CN«00SOCiCMt>.OO'*»0CM'*rHO'*O0i • • • _ ' ••••••••••• ^^ . ^^ , «CC rH 09  hi fc4 C H O 4> 09 S >• > l> >• o o^ ^ OCOi Ol CO • • feN.^'^t^udaO'^cOooco^coO'^OdOoo 1iOOOCO»Ot«»»OOq«OtN.U30l>-«>-J>»0©<<0 '*<OpHO"*00»>-l>.004COC»OrHCNCOrH ^ f-^ 0«  r-l  M •■ vs s B 1 0) 0 > ► ^^%%^^^^ 00  i—l 1— I fH rH CO rH ©4 O CO t^OOO 00 op 00 O O b»0> I 10 ao kO r^ 00 O XA -^ Qq'^ooin«q<0'^kO«£>'<4i«c>o« i^^ocoOcnoo»oo ^0QeO04CObs.r-ISO04a0O)090!)09Oa04pHpHC0iOO) to III gin bO • • • gl • 3 ^ OUqq • *b- 1 1 • i i • • S'7oJ-.) !; a d g g 5 0-0 O's^o »8 V ^ o o -1 1 3 si a arse's 04 CO 10 00 CO o I n3 8 « ► CO CO M 8 a coco U3 otc 91 0 oo t^ — '^ Ti -HS 3 ^-2 'B 3 a 8 a « 3 s >• 0 > on s o o GO a o GO eo 00 CO CO o I-H OO 1 t o <Q o-? 254 KO. Uit de tabel N". 5 blijkt, dat, zoo roortgaande, als in het driejarig tijdvak van V. Januarij 1856 tot nlf*. December 1858 het geval is geweest, de aanplant van klapperboomen op Java, inweerwil van een jaarlijksch verlies aan boomen van bijkans 3'/4%, in ruim 14 jarentijdszalzijnverdubbeld. Een jaarlijksch verlies aan boomen van bij- kans 3^/4 ®/o is nog al belangrijk. Zoo er geene redenen bestonden, om het er voor tehonden, dat het grootste gedeelte daarvan moet worden gebragt op rekening van den jongen aanplant, zoo zouden wij daaruit moeten komen tot de gevolgtrekking, dat de gemiddeldo' dnur van den klapperboom op Java minder is dan 30 jaren, en dat dus in minder dan 30 jaren de geheele aanplant moet worden vemieuwd. Nu evenwel in de regeringsverslagen slechts het totaal verlies wordt opgegeven zonder vermel- ding, hoe veel daarvan komt voor rekening van den vruchtdragendcD, en hoe veel voor die van den jongen aanplant, zoo spreekt het van zelve, dat de berekening van eenen dnur van 30 jaren niet onvoorwaardelijk kan worden aangenomen. Wanneer wij de verschillende reaidentien rangschikken naar het verlies, berekend over het totaal van den aanplant in elke aanwezig op 1". Januarij 1856, dan komen zij voor in de volgende orde: 1 Banjoewangi 0.70 • 3 Kadoe. ....... 1.95 3 Patjitan 2.66 4 Bagelen 2.73 5 Banjoemaas 3.21 6 Kediri 6.48 « 7 Pekalongan 6.64 8.Soerabaja 7.85 9 Samarang 9.08 10 Probolinggo 9.47 11 Preanger B.egent8chappen. . 9.51 12 Bantam 11.63 «^ 13 Tagal 13.17 « 14 Japara. 14.09 16 Cheribon 15.66 " 16 Rembang 15.99 « 17 Bezoeki 16.23 18 Buitenzorg 17.60 19 Madioen 21.46 » 20 Krawang 21.48 21 Pasoeroewan. 36.77 Maakt men evenwel de berekening van het verlies over hetgeen de totale aanplant in iedere residentie, sedert 1°. Januarij 1856 tot ultimo December 1858, dus in drie jaren, is vooruitge- gaan, dan valt de rangschikking uit, als volgt: 1 Banjoewangi 2.63 7^ 2 Patjitan. 6.68 \ 3 Kadoe 13.65 •/, 4 Bagelen 14.86 \ 5 Banjoemaas 15.03 «/, 6 Tagal 17.63 7, 7 Rembang 19.64 % 8 Kediri 23.96 % 9 Cheribon. 24.59 % 10 Samarang 24.82 */e 11 Bantam 28.60 % 12 Soerabaja. 34.63 % 13 Preanger Regentschappen. . 37.24 % 14 Madioen 37.29 % 15 Probolioggo 45 */, 16 Japara 51.05 «/, 17 Pekalongan 58.20 \ 18 Krawang 55.26 % 19 Bezoeki 75.66 % 20 Buitenzorg. ....,- 81.66 % 21 Pasoeroewan 164.91 % terwijl voor het totaal het verlies, berekend over de vermeerdering van den iCanplant, in die drie jaren is geweest 34.50 % Dex^ laatste rangschikking geeft ons wel niet eene onvoorwaai'delijk zekere aanwijzing van de meerdere of mindere geschiktheid toot de klapper-teelt van de verschillende residen* tien, maar toch de beste, die naar aanleidisg der door de regering medegedeelde cijfera te verkhjgen is. Ofschoon de klapper-teelt in de resideatie Pasoeroewan niet gezegd kan worden gunstige resultaten te hebben opgeleverd, zoo schijnt toch hare plaatsing onderaan meer b^zonderte moeten worden toegeschreven aan de eene of andere buitengewone tijdelijke omstandigheid, die in de regeringsverslagen niet wordt mede- gedeeld en in het jaar 1856 op de klapper- aanplantingen in die residentie eenen hoogst nadeeligen invloed moet hebben uilgeoefend. Volgens de tabel N**. 3 telde de jonge aan- plant aldaar op 1*". Januarij 1856 705,595 boomeo terwijl, volgens tabel N**. 4, in den loop van dat jaar waren bijgeplant 61,571 , zoodat men op ultimo De- cember 1856 bij den jongen aanplant had kunnen hebben 767,166 boomen Te tranaporteren. . . 767,166 boomea EO. 8^ Transport. . . 767,616 boomen Blijkeofl de tabei N^ 3 erenwel tdde de jouge aan- plant op laatstgemeld tijd- stip alechts 483,210 , envashijdusyerminderdmet 283,965 boomen Het is niet waarschijnlijk, dat dit laatste djfer het wezenlijk verlies aanwijst, aangezieu een gedeelte daarvau kan lijn. overgegaan tot de kategorie der vruchtdragende boomen ; maar toeb mag men het er voor hoaden, dat het verlies zeer groot geweest is en hoofdzake- lijk op den jongen aanplant heeft gedrukt. Immers de Truchtdragende aanplant van Pa- soeroewan bedroeg (zie tabel N°. 2) op ultimo December 1856 slechts 180,738 boomen. Al kon men aannemeu, dat dat geheele cijfer niets andeis beratte dan boomen, die voor het eer&t in de kategorie Tan den vruchtdragenden aan- plant waren overgegaan, en dat dus de geheele Tnichtdragende aanplant, op 1**. Januarij 1856 aanwezig, in den loop van dat jaar geheel was uitgestorven, dan nog zou het blijken, dat er meer dan 100,000 jonge boomen verloren zijn bij den jongen aanplant. Over het algemeen schijnen de gonstigste re- snlt&ten te zijn Terkregen in Banjoewangi, het meest oostelijk gelegen gewest, en in de aan het Zuiderstrand gelegen residentien Fatjitan, Bagclen en Banjoemaas, terwijl daarmede op gelijke Hjn staat de binnen 's lands gelegen re- sidentie Kadoe. Van de aan het Noorderstrand gelegen gewesten knnnen slechts Tagal en Rem- bang met de zoo even genoemden in vergelij- kmg komen. Het Ujdt wel geen twijfel, dat geschiktheid van den grond een eerste vereischte is, maar, waar die dan ook bestaat, gelooven wij het niet voor eene toevaUige omstandigheid te moe- ^ bonden, dat het Zuiderstrand eene meer bijzondere geschiktheid voor de teelt aanbiedt. De spat van de zee, wanneer die door den zee- ▼ind over het land wordt gebragt, wordt als zeer voordeelig voor klapper-aanplantingen be- scboawd, en hoogst waarschijnlijk is het, dat de wddadige invloed daarvan aan het Noorder- strand minder wordt ondervonden dan aan het Zniderstrand, waar de altijd meer of min uit bet Zniden komende sterke winden tegen de kust, die op vele plaatsen rotsachtig is, eene sterke branding veroorzaken ^). '/ De Wettkasi van het eiland Ceylon vertoont Mae aaneengeschakelde beplanting met klapper- Onder de handelingen der regering, waarbij de stoffelijke belangen. der inlandsche bevol- king op Java eenigzins betrokken zijn, kunnen wij van weinige met zoo veel genoegen gewa- gen ab van de aansporing dier bevolking tot steeds toenemende uitbreiding van baren aan- plant van klapperboomen, omdat de regering daarbij te werk gaat zonder blijkbare bedoe- ling, om daarvan een dadelijk voordeel voor 's lands geldmiddelen te trekken, zoodat het zelfs min of meer den schijn heeft, aisof zij in die uitbreiding eenige compensatie ziet voor het karig loon, dat de bevolking voor haren arbeid bij de meeste der Gouvemements kul- tures geniet. Hoezeer wij niet geacht willen worden, het goede, dat ten behoeve der bevolking door de regering wordt gedaan, maar eenigzins voorbij te zien, vermeenen wij evenwel enkele beschou- wingen en opmerkingen, waartoe de klapper- teelt ons de stof leverde, w^ens het belang der zaak, niet achterwege te mogen laten. Qelijk wij reeds op meer dan eene phiats in dit Woordenboek hebben opgemerkt, wordt iedere wenk, die van de regering uitgaat, door de bevolking opgenomen als een stellig be- vel. De door die bevolking opgedane onder- vinding, dat men van haar het grootst moge- lijke voordeel voor 's lands geldelijk belang tracht te trekken, maakt haar wantrouwend, zelfs in zoodanige zaken, waarbij anders omtrent de waarlijk goede bedoelingen der regering geen de minste twijfel zou kunnen bestaan ^). boomen. Op verachillende punten is de koat bezet met- in zee liggende, eenigzios uitatekende rotaen, waarop b\j aterke Weatewinden eene hevige bran- ding ataat. Wanneer men op znlke tyden het eiland voorbg vaart, dan schgnt die geheele kuat ala in eenen nevel gehold te ign. *) Onze meening in dit opzigt wordt niet weinig versterkt door de volgende bijzonderheid. Tijdena het beataar van den Goavernenr-Oeneraal nis Ebbens ward in eenige reaidentien, zoo wij ons niet bedrie- gen, in Bagelen en Gheribon, eene kadaatratie der gronden beproefd, ten einde te kunnen komen tot eene meer bill^'ke verdeeling der daarop geveatigde laaten, vooral der landrente, en van het opperbe* staur werd autoriaatie gevraagd tot beachikbaar- atelling van fondaen ter voortzettiug van het aan* gevangen werk. Wijlen de Heer J. C. Baud ver- zette er zioh tegen, niet alleen om de groote uit* gaven, welke eene behoorl^ke kadastratie van het geheele eiland meer en meer zoa vorderen, maar ook en wel voomamelgki omdat eene opname barer velden der bevolking niet aangenaam zou zyn, eq Ka Kan het als eene op onderrinding gegronde waarheid voiden aangenomen, dat zelfs eene weldaad niet altijd aangenaam is, wanneer zij opgedrongen wordt, de door one aangegeven stemming der bevolking schijnt, met het oog op die waarheid, de vraag te wettigen: of zij de van de regering uitg^gane aansporing heeft opgevat als te sijn geschied alleen met het doel, om haar te bevoordeelen P — Heeft zij dit niet gedaan (en er is maar al te reel reden om dit te yennoeden), dan kan het niet anders, of zij heeft het meer en meer aan- planten van klapperboomen niet met dieD lost en die zorg verrigt, welke bij alle werkzaam- heden ran den mensch «oo zeer het bewij. le- veren, dat zij het uitvloeisel zijn van eigen vrijen wil, — en wie weet of, daargelaten dat onberaden ijver van de zijde der besturende ambtenaren kan hebben ten gevolge gehad het planten op menige ongeschikte plaats, hetgroote verlies van jong plantsoen niet tot zekere hoogte moet vorden to^eschreven aan weinige opgewektheid, om mede te werken tot de wel- willende bedoeliugen der regering. Dit is het eigoDaardig gevo]g van, — of, kten wij Uever zeggen, — de eigenaardlge straf op de betrek- king, waarin de Nederlandsche regering tot de inlandsche bevolking staat. Waartoe toch, — en dit is onze tweede op- merking en eene vraag, die de bevolking waar- schijnlijk zich zelve zal hebben gedaan, — waartoe toch eene zoo groote uitbreiding, wanneer de olie, het belangrijkste artikel dat men van den klapperboom verkrijgt, bij de weinige concor- rentie, die men op Java heeft, niet anders is en worden kan dan een artikel ter voorzie- ning in eigen behoefte, eene behoefte, die, hoe haar in het denkbeeld zoa brengen, dat daarvan bet doel was, niet zoo zeer eeoe billijker verdeeling, als wel eene vermeerdering barer losten. groot ook oppervlakkig, wanneer men haar beschouwt met het oog op het gdieel der bevolking, betrekkelijk, dat is voor ieda Ja- vaansch huisgezin op zich zelf^ zeer gering is? Waartoe (hierop komt de vraag neder) het aan- planten van 10 of 20 klapperboomen per huis- gezin, wanneer het met het rendement van 4 of 5 boomen ruim kan voorzien in eigen be- hoefte en het overtollige niet met voordeel kan kwijt rakenp Men versta ons wel; — wij zijn verre van de groote uitbreiding, aan de klapper-teelt in de laatste jaren gegt'ten, af te keuren, en ten volste zijn wij er van overtuigd, dat de daar- toe van de zijde der regering oitgegane aan- sporing niets anders is geweest dan het uit- vloeisel van het verlangen, om het belang der bevolking waarHjk en krachtig te bevoideren; maar heeft de bevolking het streven der rege- ring in dien zin opgevat, — kan uj het in dien zin opvatten en zal zij den weidadigen invloed der plaats gehad hebbende en verder voort te zetten uitbreiding gevoelen, zoo niet te gel^ker tijd haar door eene onbelemmerde, vrije concurrentie het middel verschaft of de w^ geopend worde, om in hare klapper-teelt eene milde bron van bestaan te vinden? Nadat wij het geheele overzigt sullen heb- ben gegeven van hetgeen in de regeringsver- slagen aangaande de klapper-teelt in Neder- landsch Indie wordt medegedeeld, zuUen wij aan het slot van dit artikel nog in eenige be- Bchouwingen omtrent dit belangrijk onderwerp treden. De prijs der klapper-noten en -oHe op Java versehUt niet alleen in het eene met bet an- dere jaar, maar loopt ook zeer uiteen voor de verschiUende residentien, gelijk blijken kan nit de volgende, naar aaiileiding tan de opgavec der regering opgemaakte tabel betreffende de prij- zen van beiden in het tijdvak van 185^— 185S. '1J£- ga S.S-H i.3lf S-i2.A.a 8, 5fi|l:t1^.i!i^-lf^-'^i s ^^S.8g -Si ■So^&a^2.5S8 S n ■a 1 ^ ^ C- f^ 9 3SSSSS|SS^gS'ISfel IS r^ «^ K SSS^SlSSSI. is^issi f 1 S S S g I'I'S l"g SS l"s S 2 S 1" i a. " 5.58 4.16 4.41 6.91 *.70 6,93 7.60 7.66 4.61 4.25 4.— 3.25 3.50 6.51 4.16' 7.66 7.60 3 liSSSIiSiSlSSSsSsSlSi siiiisiiisiSi m^m d ■3 J 1 iiiiiisiwiiiijiiiiii n ~8 V8 KO. Hefc valt zeer moeijelijk, nit de Toreustaaude label eeaige algemeene gevolgirekklngea te ma- ken, die Yoor geene tegenspraak vatbaar 20u- den zijn. In weerwil daarvan wiUen wij eveu- wel, onder het noodige voorbehoud, de gevolg- trekkingen niet achterwege houden, tot welke eene inzage der label, naar ons inzien, aanlei- ding geeft. 1^. In den piijs der noten sien wij groot verschil, niet alleen tasschen verschil- lende residentien, maar ook in eene en dea&elfde residentie tasschen verschillende jaren. 2^. Indien in eene residentie, urdke ook, het verschil van den prijs der noten Insschen het eerste en laatste jaar wordt veroorzaakt door eene gedurige stijging met elk jaar, d&ki kunnen wij aannemen, 61 dat de consumlie toe- neemt, 6i dat de produklie en de loeYoer niel geheel evenredig is aan de eonsumtie. 3°. Waar evenwel dan eens slijging, dan weder daling van den prijs der noten plaals yindl, mogen wij het gereedeUjk er Toor honden, dat dit moet warden in verband gebragt met een meer of minder voordeelig rendemenlderklapper- boomen* 4i*, In het algemeen mag men aannemen, dat, behoudens enkele nitzonderingen, in de residenlien aan het Noorderstrand het meeste yertier bestaal, en dat dus doorgaans de prijzen der noten daar het hoogsle zullen zijn; terwijl daar, waar het handelsverkeer niet zoo druk en het transport naar het Noorderstrand moeijelijk en kostbaar is, de prijs lager staat. 5°. In den regel kunnen de aan het Zuider- strand als ook de meer binnen 's lands gelegen residenlien beschouwd worden in die termen te vallen. Desniettemin yinden wij yoor Buitenzorg, Kadoe, Madioen en Kediri yrij hooge prijzen yermeld. Waarschijnlijk is het, dat men dit in de twee eerste gewesten toe te schrijyen heeft aan een yoor eigen consumlie naauwelijks loerelkeud produkt, en in. de twee laatste. bui- tendien aan een,en. sterken . afyoer naar Soerabaja langs de Solo- en Brantas- rivieren. 6'. Over het algemeen is er weinig yer- houding lusschen de prijzen der Idapper- nolen en die der klapperolie ^). Het zal wel niel behoeyen opgemerkt te worden, dat dit moet yerklaard worden uitver- schlllende omstandigheden yan plaatse- lijken aard. In sommige residenlien tocii heeft geene bereiding yan olieplaatsen is men yoor de yooniening geheel af- hankelijk yan den aanyoer yan elders. 