Louis Constant Westenenk (3 Februari 1872-2 Mei 1930)
Een stem uit 't huis vroeg uit naam van Raden Pakoe vergiffenis en verzocht ons nogmaals terug te trekken. Van zich overgeven nog geen sprakt! Ik zeide toen de witte vlag niet te willen beschouwen als teeken van enderwerping, indien Raden Pakoe niet dadelijk afkwam. Geen antwoord. Na eenige salvo's echter hoorde ik roepen, dat men zich wilde overgeven; het was toen 10.45. Een stem uit het huis verklaarde door Raden Pakoe gelast te zijn, met mij te onderhandelen, maar hij ('t was Beroek) durfde niet voor de blindering te komen, uit vrees te worden neergeschoten; hij verzocht mij alleen door een bres in de kota binnen te komen... Ik bedacht me even, telde in gedachten de weinige, overblijvende patronen, overzag den toestand en besloot mij te wagen. Ik stapte door de bres op het erf van het huis; de vijand richtet eenige geweren op me, zeggende dat men bang was dat ik zoude schieten. Toen ik zeide onge- wapend te zijn, gelofde men mij niet, en eerst toen ik mijn k Abaja opende, om te toonen dat ik geen wapens dtoeg, durfde Beroek bij de blindering te gaan staan. Ik voelde, dat dit het beslissende oogenblik was: de vijand was overdonderd". Ik zeide nogmaals met nadruk, niet met Raden Pakoe te wiUen overhandelen, maar hem te gelasten zich op genade of onge-nade over te geven binnen den tijd van 15 minuten. Toen verzocht Raden Pakoe mij in huis te komen, maar ik antwoordde, dat het niet te pas kwam, mij als vertegenwoordiger van het Governement bij zich te roepen, en dat ik hem beneden wachten zou tot elf uur precies. Hietop trad ik terug achter de palissadeering... Toen verzeichnet Raden Pakoe een korporal, toen weer andere uit-vuchten; maar toen het 10.55 was, let ik luide ropen, dat er slechts nog 5 minuten tijd over was. Kwam men te 1 1 uur niet af, dan zou ik dynamiet (priok api) in huis laten werpen. (Dynamiet staat bij den Dajak bekend als het meest duivelachtige op aarde; zij die het niet keimen, hebben er van gehoord, welke uitwerking het heeft met het schieten van visch. Ik had echter uit den aard der zaak geen korrel dynamiet bij me!) Dit pakte. In huis een verward gestommel; daama diepe stilte. Om 10.58 riep ik luide: „Nog 2 minuten!" En toen mijn horloge II uur aanwees, kwamen van de hooge trap van het huis tal van ge daanten naar beneden. Mijn moedige jongens wilden hen tegemoet sneUen, en ik kon ze nauwelijks tegenhouden om bij de bres te wachten en niet dadelijk te laten bhjken, dat ik slechts met zoo weinige gewerdragenden was. Achtereenvolgens kwamen ml door de bres Raden Pakoe en zijn beide vrouwen, Raden Moeda Saal met twee vrouwen en een dochter, Niboeng, Boedjang, Beroek, Rangkei en vele anderen; in een woord, alle raddraaiers die nog gezocht werden waren in een klap gevangen, totaal 58 belangrijke personen. Ik Het hen een voor een ontwapenen, gelastte hen neer te zitten, en liet hen, bij gebrek aan touw en boeien, met lianen en rotan uit het bosch aan elkander binden. De overige bezetting van het huis was het medenemen niet waard; velen vluchtten, maar 00k velen werden helaas afgemaakt door de van aUe kanten opkomende Dajaks, belust op  mag geven, moet u daar niet bij uw a.s. schoonzoon op aandringen. De betrekking van ambtenaar op de Buitenbezittingen is oneindig veelzijdiger dan op Java, en Westenenk met zijn energieke karakter heeft daar een arbeidsveld dat hem past. Hij heeft op het oogenblik zulke prachtige kaarten in handen, dat het jammer zou zijn om dat alles weg te gooien." „Na het gesprek met den heer Birnie" - schreef daarop mevrouw Nering Bogel aan Westenenk - „kom ik geheel terug op mijn vorig schrijven en willen wij, hoe 00k, volstrekt niet influenceeren op je verdere plannen; en ik begrijp nu 00k, dat wij met ooze bekrompen maatschappelijke levensopvattingen onzen kranigen Ridder van de M. W. O. niet vleugelkm mogen maken of ook maar eenigszins in zijn vlucht belemmeren!" Verdient zoo'n verstandige moeder niet een eeresalut, en een schoonzoon van de bovenste etage? Dien schoonzoon zou zij krijgen. Westenenk had ischias, en bij die ischias - vond hij - hoorde eenig ziekteverlof naar Java. Poetoes Sibau en Deventer waren overreen- gekomen, dat, zoodra hi/ zijn verlof zou hebben, if koers zou zetten naar Java; dan konden zij elkaar eens aankijken en besUssen of zij nog voldoende leken op wie zij waren vier jaar geleden om de harten gloeiende te houden, en in dat geval kon de huweUjksband stante pede worden gesmeed. Parti] ter eenre zijde twijfelde natuurlijk niet, of partij ter andere zijde had aan charme niets niemendal ingeboet, maar op het punt van de eigen aannemelijkheid durfde men niet zoo verzekerd zijn, en dan was de methode te aanvaarden, die bedachtzame betrekkingen hun hadden aan de hand gedaan. Westenenk moest dus verlof hebben; maar dat werd door den medicus die dat 66k moest vinden, nog niet zoo dadelijk ingezien. Toen voelde de ischiaslijder zich ook moe en overspannen, en nu kteeg hij het certificaat, dat e En vetlof van een maand, door te brengen op Java, noodzakelijk was voor het herstel van zijn gezondheid; en de Resident sloeg op 25 Februar '97 het besluit, dat hem het verlof verleende; en Westenenk telegrafeerde naar Deventet; en op 9 Maart vertrokken de heer G. A. Yssel de Schepper en „het nichtje" van daar naar Genua, om per ss. „Koningin Regentes" de reis naar Java te aan-vaarden. Toen Westenenk den 3den April uit Pontianak te Batavia kwam, leek hem die plaats grooter en drukker en feestelijker dan vroeger. Wat een gezelligheid van licht en menschen odes avon's langs den weg! Zij die hier woonden, waren wel gelukig 1 Maar tifn geluk zou grooter zijn! Op een avond stapte hij de societeit Concordia binnen. Er was muziek en er zaten officieren, en op eenmaal stonden al die officieren op om den civielen drager van de Militaire WiUemsorde te salueeren... Dat smaakte beter dan de pakken slaag, die Dr. Eilerts de Haan hem vast iederen avond om 6 uur toediende, als remedie tegen zijn ischias. Zondag 1 1 April 1897 was het de dag der dagen: toen hep de „Konin- gin Regentes" te Tandjong Priok binnen. Luistert wat „het nichtje" haar ouders daarvan vertelde: „Zondagochtend had ik een gevoel alsof ik in de wachtkamer bij een dokter zat. De uren kropen om; ik was een beetje in den salon gaan zitten, omdat het daar nog lets koeler was dan op het gloeiende dek. Om 12 uur riep Oom me, dat de reede van Priok in het gezicht kwam. Onmiddelijk kon men de plaats reeds onderscheiden waar de wachtende Menschen stonden. Daar kwam een klein sloepje aan, dat naar de Regentes toekwam. „Kijk eens" riep iedereen, „er zit een heer in!" Ik kreeg een hartklopping, want ik begreep dat niemand anders dan Louis zoo lets zou doen. Ik durfde haast niet te kijken toen hij de touwladder opklom en over de verschansing sprong. Maar naturilijk had mijn voorgevoel me niet bedrogen. Hij was het! Hij was per loodsvletje meegegan naar boord, want een half uur op die gweiende kade te staan wuiven, zou voor ons beiden verschrikkelijk zijn geweest. Was er geweest, dan zou hij naar boord zijn gezwommen, zei hij me later! Uiterlijk is hij weinig veranderd, alleen ouder geworden. Men zou nooit zeggen dat hij klokslag 25 is; hij heeft een diepen rimpel tusschen zijn wenkbiauwen en als hij dien trekt kan men zien dat hij verschrikkelijk veel heeft doorgemaakt." De bestemming van „Oom" was P ekalongan, en „Nichtje" zou met hem meegaan, om, als zij en Louis zich niet bedachten, vanuit zijn huis te kunnen trouwen. De bootreis ging dus nog verder, maar te Priok bleef de Regentes een 5 dagen liggen, gedurende welken tijd de passagiers voor Pekalongan zich opschoten in Hotel des Indes, waar 00k Westenen was ingekwarderd. De heer Yssel de Schepper bleef vinden, dat de Buitenbezittingen zijn nichtje niet zouden passen. Buitenzorg zou beter gaan! Westenenk moest Secretarie-man worden! Er zijn wel manslui geweest, die hun ziel aan den duivel verkochten voor het meisie van hun hart, en zoo wou Westenenk ook wel achter een schrijftafel gaan zitten, als Adri's 00m daar dan zoo op stond. Oom zorgde dat Westenenk ter particuliere audientie bij den gouverneur- general werd toegelaten; en er viel een pak van's jongelings hart, toen hij Zijn Excellentie hoorde betoogen, dat het bureauleven hem vast niet zou lijken en een jong ambtenaar die zich onderscheiden had en zich verder nog wilde onderscheiden, te velde hoorde te blijven. De „Koningin Regentes" had de reis Ostwaarts intusschen vervolgd, en het was te Pekalongan dat Adri op 27 April een telegram ontving: „Buitenzorg gelukt tnislukt! Blijven BB. Louis." Den volgenden dag ging hij naar den Directeur van Binnenlandsch Bestuur om overplaatsing te vragen naar Sumatra's Westkust en verlenging van verlof. Dat laatste werd al dadelijk toegestaan: hij kreeg er twee maanden bij en die overplaatsing - men zou zien - vermoedelijk zou dat wel lukken. Het vooruitzicht in de heerlijke Padangsche Bovenlanden te komen bevorderde de genezing van de Borneosche kwalen. Dr. Eilerts de Haan meende de massage nu wel te kunnen staken. Westenen toog naar Pekalongan, arriveerde daar den 4den Mei en den 2osten werd er getrouwd. Oom en neef Yssel de Schepper waren getuigen en van de familie des bruignoms compareerde zuster Betsy. Overigens het geen bekende ganz-jährigen. Bij afwezen van den Gewestelijken Secretaris had een zerongewoon-ambtenaar van den burgerlijken stand den huwelijksband te smeden. Over die smederij en de daarop volgende kerkelijke huwelijks-inzegening rapporteerde de bruid naar Deventer: „De waarnemende secretaris maakte het kort. Na de gewone huwe- 178 lijksformule en den slag met den hamer, dien ik tot in mijn hart voelde, wenschte hij ons veel heluk inons g-uwelijk, terwijl hij g-oopte, dat het ons g-eel hoed zou haan. Daarmee was het afgeloopen en reden we naar de kerk, die schuin tegenover het residentiekantoor is. Toen we binnen- kwamen weerklonk de Brautzug uit Lohengrin door de kerk. Toen werden de zenuwen me de baas, en ik vreesde dat ik me niet goed zou kunnen houden. Ik beefde zoo vreeselijk. De dominee kwam me echter te hulp, ten eerste doordat hij de tact had niet over mijn ouders te spreken Google En ten tweede door te vertellen dat Mozes 66k de Militaire Willemsorde had voor moed, beleid en trouw. Dat nieuwje verheugde me zoo, dat ik kon glimlachen en de tranensluis dichtging..." Was het Bas Veth of een ander, die Indie doopte „het land van de surrogaten"? Natuurlijk is er veel Westersch dat in het Oosten moet mankeeren, en zijn er veel Westerlingen die zich niet kuimen neerleggen bij de afwezigheid van die waarden. Zij grijpen naar de namaak en dat is soms noodzaak en soms is het onverstand, en de uitkomst schijnt soms be- vrediging en soms is zij teleursteUend... Het moest het btuidje wat wonderlijk te moede zijn geweest, toen zij zoo ver van familie en vrienden en zonder veel luister of fleurigheid, in de echtelijke ketens werd geklonken. Dat had zij in Deventer welanders zien gebeuren, en voor zich zelf had zij het zich stellig ookanders voorgesteld. Dat het in de tropen koud kan zijn, - zij merkte daar zoo lets van! Het was een slecht surrogat van een trouwplechtig-heid wat zij beleefde. Maar de bruigom was echt, en het bruidje was dapper, en zoo kwam ze dien dag best te boven. Hun wittebroodsweken begonnen zij te Linggo boVen Pekalongan. Dan reisden ze over zee naar Batavia en sporden naar Buitenzorg om daar op 5 Juni de races bij te wonen. Zij leerden toen kennen den Regent van Tjiandjoer, die hen bij zich te logeeren vroeg, en het was hun een blijde verrassing, zoo gul en keurig als hij hen ontving, toen zij op doorreis naar Sindanglaja voor een nacht bij hem neerstreken. Een week bleven zij bibberen in de kou te Sindanglaja, en den toen nog resteerenden verloftijd wijdden zij Aan de oude mevrouw Westenen te Soemedang, voor wie Adri een warme genegenheid opvatte. Zoo raakten zij door de weken van wittebrood en verlofkoek heen, en op 22 Juni meldde Westenenk zich te Batavia bij den Direc-teur van Binneiuandsch Bestuur. Hij hoorde toen dat hij was overgeplaatst van de Westkust van Borneo naar die van Sumatra, en dat hij haast moest maken met zijn vertrek naar Padang. Dea Z8sten Juni daar aangekomen werd hij door den gouverneur Michielsen toegevoegd aan den assistentresident Folmer te Pajakoemboeh; en daarmee begon Westenenk's lange Sutnatra-periode, die zou duren tot hij 27 jaar later Lid werd van den Raad van Nederlandsch-Indie. Over de op i Juli volbrachte spoorreis Padang-Pajakoemboeh, lezen we in een brief van de Controleursche naar Deventer: „Vanaf Kajoetanam voerde ons de tandradbaan de Padangsche Bovenlanden in en passeerden en genoten wij een stuk natuur 266 schoon, dat we als kinderen van links naar rechts door den wagen vooral alles elkander te kunnen wijzen en samen te bewon-deren. Ik had al zooveel gehoord van de beroemde Anei-kloof, van bruisende waterpartijen, van watervallen... maar wat ik nu zag, was schooner nog dan elke droom... We kwamen te halfen te Fort de Rock; de Resident Prins was niet thuis. Na een bezoek aan den gewesen secretaris Tamson, bezochten wij het zgnd. Karbouwengat, een mirakel, een zeer diep gat tusschen de rotsen, waarin half Nederland haast wel draaien kan. Wij konden te 3.25 doorgaan, na een rijstafel in een hotel te hebben gebruikt, en waren te 4.30 te Pajakoemboeh, een heerlijk plaatsje, let koeler nog dan Soemedang!" Op 15 Juli schrijft zij over de meubileering van den paardenstal: „Wij hebben van onzen voorganger, Stibbe, een paard overgenomen; ook hun bendy voor / 1 1 5 ; verder een rakker van een paard, een aardig beestje, van een Inlandsch hoofd. Als Louis nu nog een goedrijpaard heeft, kunnen wij ons voorloopig redden. We hebben heerlijk met ons beidjes de paarden gekeurd en geprobeerd en doen alsof we er erg veel verstand van hebben." Op 25 Augustus is het een dienstverricht van den controleur, die de Controleursche „stof"-stof en schrijfstof oplevert: „Maandag voor een week kwam Louis tegen half-12 thuis. Hij moest dadefijk erop uit, om een voortvluchtigen sinjo, bankroetier van Padang, een zekeren B. te zien te snappen. De vent zou trachten het onafhankelijke gebied aan de oostkust te bereiken. Dinsdagavond stond L. onverwachts weer voor me, vuil en verbrand. Hij was den vorigen dag na een vreeselijken tocht's avonds om half-io in Pangkalan aan-gekomen, de laatste 7 uur te paard langs een steil en smal bergpad en als eenige verlichting toortsen van droge klapperbladeren. B. was den vorigen dag daar gezien en men wist de richting waarin hij verdwenen was. Ofschoon controleur Stortenbeker, die daar zit, vroeg of bet L. in zijn bol was geslagen, wilde L. toch met opkomst van de maan om half 1 1 vetder in een prauw de rivier op. Dienzelfden ixacht nog heft hi) B. gevangen genomen; hij was gaan vomeeren toen hij L. zag 1 Ze waren direct teruggegaan, hadden even te Pangkalan ont-beten en L. had toen maar weer dadel ijk den moeielijken tocht naar den aanvaard, den gevangene even naar den Ass, Res. Paarden, races, baden en jagen hoorden wel onder Westenen's eerste levensbehörden. Daarvan spreken 100 k de volgende aanhalingen uit de brieven van zijn ega: 6 Oct. wäarover u uw hoofd wel zult schudden: we hebben nog een paard gekocht, een merrie van 22 maanden. Een ware reuzin, bet grootste paard uit de afdeeling en bekroond op de tentoonstelling te Fort de Kock. Ik heb haar Lotje gedoopt. Onze paarden heeten nu Koening, Belang, Piet, Moor en Lotje. Gisteren zijn we naar de Kloof geweest om onze badplaats in te wijden. 18 Oct. Woensdag hebben we hier groote races gehad; het is es wat bij het B.B. hoort en dient om de Uefde voor paarden bij de inlanders aan te kweeken en het ras te verbeteren. U begrijpt dat dit een kolf je naar L.'s hand is. Hij heeft dit feest op touw gezet, dat uit-stekend is afgeloopen. Er waren niet minder dan 100 paarden inge-schreven; ik had een prachtigen lauw;erkrans gemaakt met datum enz. op de linten geborduurd voor de gentleman's drafrace en een insigne van Het lint met een karwats en jockeypet er op als ze prijs. Tot halfweg Pajakoemboeh stonden eerepoorten; kantoor en school hadden vrij. Alles stroomde naar het terrein, er zaten wel 20.000 menschen om de baan. Moor had natuurjk weer kunsten, zoodat L. geen prijs kreeg in de drafrace; Koening heeft den controleursprijs, dien wij zelf hadden uitgeloofd, gewonnen. 28 Oct. L. heeft voor een paar dagen zijn gewer ingewijd (gekocht bij Jan Visser te Deventer). Hij is een nacht uitgebleven om Kadjangs te jagen in Batoe Hampar en kwam's middags met een heerlijk ree- boutje terug. Hij is erg tevreden met zijn geweer, het schiet uitstekend en het kruit is bijna rookvrij. 1. 5 Dec. '97 Louis is een en al rachin. 9 Jan. zal de race plaats hebben, ik mag lijden dat we met een paar prijzen gaan strijken. Stellig had Westenenk wel ernstiger bezigheid dan waarvan wij hier hooren, maar heel belangrijk waren zijn controleurs functien nog niet. Pajakoemboeh was een zacht postje, zeer geschikt voor een contraileur die een zwaren Borneo-tijd achter de hielen en een jong vrouwtje aan zijn zijde heeft. Intusschen vloden „uren-dagen-maanden-jaren" het gebruikelijke gangetje, en zoo werd het oudejaarsavond: „Oudjaar '97... die gedenkdagen zijn altijd nog zwaar. Tegen 11 uur moest L. naar de opiumkit om de kas op te maken; het bestuur heeft de gekke grap uitgevonden dat dat klokslag 12 uur moet gebeuren. Gelukkig was L. toch om 5 min. voor 12 weer thuis en was mijn man dus bij me toen we het nieuwe jaar intraden." Op I Januari 1898 werden er vele goede wenschen gewenscht en in ontvangst genomen. G Ein opfassers stattete een voor een een redevoering af om het echtpaar lang leven, ruim gewin, verhooging van ambt, en een profusie van gezondheid en kinderen toe te wenschen. Das laatste accelereerde den wiekslag van den ooievaar, die een be- loofde visite een maand vervroegde: Op 2 Maart's ochtends halfzeven werd geboren Frangoise Josephine Emilie Louise Westenen. „Een wieg hadden wij nog niet. Ik zond dadelijk onzen kleinen jockey met het snelste paard om een gevlochten wieg, die te Sarilama in de maak was (19 K.M. van Pajakoemboeh) te halen." Aldus de gelukkige vader. Nog een nieuwjaarswensch kreeg een begin van verwezenlijking: die van het „naik pangkat", van de verhooging van ambt en waardigheid. Het controleurschap te Pajakoemboeh - we zeiden het reeds - was een zacht postje; zoo zacht dat er plannen groeiden om het in te trekken; en Westenen - zoo verluidde het in Februar - zou dan op wacht- geld worden gesteld, en als werkelooze een uitkeering krijgen van niet meer dan ^enderde van zijn activiteitstractement... Dat leek niet op „naik pangkat" 1 en dan zou het stellig geen „razeki moerah" (ruim gewin) mogen heeten! maar in April beterden de berichten, en den 1 3 den schreef Westenenk: „Het is nu zeker dat we Sawahloento krijgen. Een heele eer! en ik zal mijn best doen te toonen dat ik de keuze waard ben... 't Wachten is nu op controleur Van Dries sche te Loeboeq Bagaloeng; die wordt namelijk overgeplaatst, in zijn plaats komt de oud-ie klasse Rahder van Sawahloento, en in zijn plaats kom ik, 't Is er alleen nogal flink warm; maar een gewichtige afdeeling en een een eigen druk wereldje van steenkoolgewroet (een uitgebreid Europeesch personeel, aan 't hoofd 182 Waarvan een hoofdingenieur, en 2500 dwangarbeiders I) en de prettige verantwoordelijkheid vergoeden veel. We komen te Sawahloento in een nieuw steenen huis." Hallo Westenen, daar ontmoet ik je op mij vertrouwd terrein. Ik was aspkantcontroleur te Sidjoendjoeng en stond onder de bevelen van den controleur te Sawahloento. Dat was Rahder een paar jaar lang en toen op 17 Mei '98 kwam jij, en den volgenden dag nam je het bestuur van Rahder over. Stoere kerels waren ielui allebei, en beiden behoorden je tot het keurigste van wat ons keurcorps aan keurigs inhield. Wat dat betreft is mijn eerste kennismaking met het B. B. wel hie gelukkig geweest! Dat nieuwe steenen huis van je heb ik zien bouwen. Een vlak stuk grond van voldoende uitgestrektheid was niet te vinden geweest; men had het moeten scheppen met afgraven en ophoogen, maar daarvoor had Rahder het juiste punt gekozen met schitterend vergezicht over het dal en op de rivier, waaraan meer benedenstrooms de pasar lag; daar- achter, hooger teekenden zich af tegen de bergen, de werken van de Ombilinkolenontginning. Er hadden nog al wat graven gelegen op het Uverkoren terrein; hee wäre dooden van Chineeschen en anderen landaard hadden er hun plaatsen moeten ruimen, maar er waren slammen gegeven om hun met de vethuizing vrede te doen nemen en dat had geholpen. Nu stond daar dan de spiksplintemieuwe controleurs-woning, bij wier bouw Rahder had gewaakt, als gold het den bouw van zijn eigen villa; en op het achtererf had hij klappers, damboe's, mangats, limau's, papaja's en pisang aangeplant, ten gerieve van de occupanten in later jaren, en zeils aan Bengaleesch gras voor de toekomstige bevolking van den paardenstal had hij gedacht. Dien lyden Mei, na aankomst der Westenenks, genoten we den avonddisch onder het stroodak en tusschen de bamboewanden, waar de Rahders hun Sawahloento'sche dagen hadden geleefd. Ik was steeds vol bewondering geweest voor de orde en het comfort, dat huis vrouwelijk genie en voortreffelijke bediendenzorg daar hadden weten te tooveren, en met welbehagen had ik daarvan genoten, wanneer ik vanuit Sidjoendjoeng er te gast kwam. Nu was het de laatste dag, dat de stulp „controleurswoning" mocht sheeten. Den volgenden morgen, na de bestuiirsovergave, zou de inboedel worden geveild, en een klerk zou de nieuwe bewoner worden. De Westenenks hadden direct na aankomst met den trein van vieren de nieuwe steenen woning bezet. Maar dien laatsten avond deed het gammele bamboehuisje het zoo 184 goed als ooit, en rond de gastvrije tafel zaten de veitrekkende Rahders met hun gasten: de Westenenks en mijn persoon. „Partii:, c'est mourir un peu" - dat was in woorden zoo niet uitgevonden, maar de gewaarwording werd gekend, en ik voelde ze mee. Rahder had nu bijna twee jaar mijn schreden op het BB-pad geleid; wij waren vele malen bij elkaar te gast geweest, te 186 gebend. Sedimento en te Sidjoendjoeng; er waten brieven gewisseld als de omstandigheden dat vorderden; en ettelijke tochten hadden we samen gemacht, stappend langs boschpaden in langen sliert: vanen en muziek - burgomaster - controleur en aspirant - hoofden en ambtenaren - en de boeren en buitenlui van de gepasseerde gemeente, ganzemarschen op de maat van bekken en trom, waarbij het soms geviel dat er pantoens werden gezongen, die zooveel applaus ontketenden, dat het voor de apen in de boomen was om 't te besterven van schrik. Aan het eind van den dagmarsch genoten we ons bad in de rivier, en's avonds zaten we onder den waringin voor het gemeente- en logeer- gebouw, en we boomden Minangkabausche boomen, en dronken paknwijn van den anau-palm, en keken in de vlammen van een voor de gezelligheid en tegen de muskieten onderhouden houtvuur, zoo niet naar het te onzer eer gegeven boks- en schermtournooi Wat al goede herinneringen groepeerden zich rond de mooie figuur van den chef, van den stoeren, rechten, hard werkenden controleur Rahder! Ik luisterde hoe ze met elkaar praaten: rustig en leuk het betoog van den een; rad en verrassend de taal van den ander. Mannetjesputters allebei; en toch - hoe verschillend! Hoe zou de Koetatoedjoehsche wereld straks draaien, wanneer ze uit de vaste, rustige hand van Rahder zou zijn overgegaan in den onstuimigen, artistieken greep van den wilde- man Westenenen? Woensdagmorgen i8 Mei was het „timbang-trima", overgave en overname van het bestuur. Dat gebeurde in de voorgalerij van de nieuwe Contoleturswont, ten overständigen van kantoor-, politic-, justitie-, en bestuurspersoneel, zoo Europeesch als Inlandsch. Maleische speeches van Rahder en Westenen, namens de Minangkabausche gemeinte beantwoord door den Dokases, en - het plaatseHjke geschiedboek vertoonde een nieuwe blanke bladzij. Die bladzij zou vulling krijgen met velerlei geval en ook voor mij gloednieuw gebeuren. „Andere wateren andere visschen, andere bergen andere sprinkhanen, 184 andere heeren andere wetten" zegt de Minangkabauet; en controleur Westenen zei tegen zijn aspirant te Sidjoendjoeng: „Neem jij van de acht districten er vijf voor je rekening, dan houd ik er drie, wat genoeg is naast het werk voor de mijnen en de dwangarbeiders. Je hebt gelijk, de verbinding Sidjoendjoeng - spoorhalte Moearo Alaban dient genivelleerd. Hier heb je een Ceylonsche „roadtracer": een baak en een aan dien stok te hangen kijker, buitenge- woon handig om hellingen te meten en trace's uit te zetten. Ga je gang maar. Politierechtspraak? zeker, die moet je hebben. Te gek gewoon, dat al die kleine zaken uit het Sidjoendjoengsche heel te Sawahloento door mij moeten worden berecht! En in mijn kantoorwerk zal ik je laten deelen. Van de inkomende brieven zal ik er je wat zenden ter voorloopige behandeling..." Zoo openden zich nieuwe horizonten voor mijn verbaasde aspiranten- oogen. Rahder had altijd de dingen heel alld^n gedaan. Ik zat op den uitkijk aan de grenzen van „het Onafhankelijke", mocht reizen en kijken en rapporteeren en verkiezingen leiden en tractementen en koffie- procenten en tijgerpremies uitbetalen; en koffie- en vaccinestaten pas- seerden mijn controle; maar er was ook veel waar ik buiten bleef. Dat was heel goed in mijn eerste aspirantendagen; een Beste tijd was dat om de taal te leeren en een kijk te krijgen in de Minangkabausche maatschappij. Maar stelUg was het ook goed gezien van Westenen, dat hi] mij ontvoogdde en nieuw, meer en belangrijker werk opdroeg. Zoo leerde ik meedoen, en kon ik controleur worden in September '98, toen ik daarvoor aan de beurt kwam. Hoe kolfde Westenen intusschen te Sawahloento? Hijzelf vertelt daarvan in een brief van 15 Juni: „'Tis hier razend dräk, maar ik groei bepaald in mijn werk. Ik vind het heerlijk zooveel te doen te hebben. Jammer maar, dat geen of weinig tijd voor particuliere dingen overblijft." Nu, voor den particulieren paardenstal werd tijd gevonden, en ook een goede bezetting! Wotan, Moor en Setan waren snelvoeters! En zelfs vond hij tijd en terrein voor den aanleg van een renbaan. En Moor won prijzen te Padang en te Fort de Kock. 31 Augustus 1898 - waar in Indie was er toen geen feest? Gr6t feest was er te Sawahloento: een feest voor hoofden en bevolking en 2000 man dwangarbeiders. De renbaan deed dienst als feestterrein, en er waren tribunes en loodsen voor vrijen en gestraften, en komedies en muziek in soorten. 185 Ochtends klokke acht: receptie ten controleurshuize, groot gala, veel schittering van goud op zwartblauw laken, veel  korting van staf hun was verleend. En toen begonnen de spelen: Oostetsche spelen, comedies, schermver- tooningen en muziek, en Westersche toevoegsels van mastklimmen, zakloopen, stroophappen enz., en's avonds groot Vuurwerk als te Sawahloento nimmer nimmer niet vertoond. Het feest liep best van stapel. De dwangarbeiders drosten niet en staken elkaar ook niet overhoop. Het succes was volkomen. „Louis heeft zoo'n talent dergelijke feesten te organizeeren," schreef Louis' bewonderende ega. „De racebaan die ik hier heb aangelegd, is klaar gekomen," schreef Louis zelf op 24 October „en we hebben gisteren aardige races gehad, niettegenstaande regen en modder. „Ik heb het den laatsten tijd weer erg druk gehad: eenige moord- zaken behandel, een dwangarbeider ter dood veroordeeld, venduties gehouden, menschen getrouwd enz. Sawahloento is een heerlijke leerschool, maar ik zou toch graag willen, dat het hier een beetje minder drk was, vooral voor Adri, die me soms zoo geducht lang moet wachten. Adri gaat op in mijn werk en overlegt mee in dingen die ik me voorstel te doen ten behoeve van afdeeling en bevolking, en raadt mij met haar helder oordeel." Den 13 den December jubelt hij weer over Adri: „Ik heb gedroom van huwelijksgeluk, toen ik nog aan 't groote water der Kapoeas woonde, maar zoo..." maar dan volgen er mineurtonen: „Tijdens mijn langdurige reis naar de Batang Hari hebben er 2 moorden, 3 doodslagen, eenige verwondingen, en tal van diefstallen etc. plaats gehad. Misdrijfzaken moeten voor de rechtbank hier behandelte worden; en aangezien ik president ervan ben, en ook de griffiers-werkzaamheden moet verrichten, daar anders de inlandsche griffier den boel maar in 't honderd stuurt, neemt elke zaak gemiddeld 1 5 werkuren in beslag." Ook zonder dat zij stalen en moordden, gaven die 2700 Dang-arbeiders al volop werk, door wat zij te schriven gaven, wanneer zij wamen en gingen, of wegens ziekte moesten worden geevacueerd. Toch wilde hij nog altijd meer doen, en Adri morde, blij en trotsch dat ze zoo morren kon: „Waar Louis is, is altijd drukte. Hij heeft altijd plannen en werkjes, en hij zou wel alles tegelijk willen doen!" Zij gaf het hem dik op zijn boterham, dat hij zoo'n drijver was. Maar toen de assistentresident een woordje meesprak, en minder-ijverpreekte, wekte dat de minachting 66k van Adri. Met dien assistentresident kwam Louis in conflict, maar dat baarde geen zorgen of verdriet. En op 2 Maart werd er een zoon geboren, en dat leverde wel stof tot uitzinnige vreugd. Wat 'n emotie dien nacht klokke kwart-voor-vieren! „We vielen elkaar snikkend om den hals, zaJig van geluk en van trots, want we hadden een heerlijk welgeboren kind en een zoon." Er is hier geen sprake van een tweeling; kind en zoon zijn een, en bij den burgerlijken stand werd ingeschreven: Willem Frederik. Dat waren de namen van den grootvader van moederszijde. De zoon was den vader geen voorbehoedmiddel tegen hoofdpijn, maar hij had daar ook geen schuld aan. De wegenaanleg, waaraan papa zich al te zeer verslaafde, die deed het hem! zei mama. Hij klauterde met zijn meetinstrumenten steilten op en af, waar niet ieder hem durfde volgen en dat uren achtereen onder de brandende zon. „en volgens mij kan niemand dat zoo lang volhouden. Maar al mijn gepreek helpt niets; als hij eenmaal aan den gang is, gaat hij door, tot dat hij bek af is. Als hij thuis komt, ziet hij er dan ook uit, also hij met kleeren en al in een stoom- en modderbad is geweest." Zoo'n man toch! Adri had veel te kl. agen! Medio Juli won Moor weer een eersten prijs harddraven te Fort de Rock. Een paar dagen later moesten er te Sawahloento twee menschen worden opgehangen: „Ik wou dat alles al achter den rug was!" schreef Adri op 19 Juli, „want het zal zijn zenuwen een heelen knauw geven. Hij doet nu wel heel pootig, maar hij kan heelemaal niet tegen zulke dingen." Zoo vloden de dagen, en de zorgen en vreugden, die des controleurs zijn, werden ondervonden; en ook ergemissen! Ergernissen over den chef, den assistentresident, wiens eenige credit was, dat hij zich niet moeide in de zaken van Sawahloento; ergemissen over het gouver- nement, dat de moord op Van Raalte tijdens de cxpeditie-IJzerman 187 ongewroken had gekten; ergernissen over datzelfde gou-vernement, dat nu weigerde Poelaupoendjoeng te annexeeren. Alle hoofden van daar waren te Sawahloento geweest om annexatie te verzoeken, maar daar mocht niet op worden ingegaan; de controleur had enkel een oog in 't zeil te houden en erop te letten wat er verder zou gebeuren. „Louis heeft hier op het oogenblik een zwaar, zwaar levenl" schreef Louis' vrouw op ii October: „Zooals u weet zijn hier een 3000 dwangarbeiders, die in bedwang gehouden moeten worden door den controleur met een schout, 10 politieoppassers en 2 vrije mandoers. De ingenieur en zijn opzichters gebruiken de werkkrachten, maar zoodra er ongerechtigheden gebeuren, is het voor den controleur. Toen Louis hier kwam was er een uitstekende schout, maar die had toen al zijn overplaatsing gekregen. Daarna kwam hier een oude, domme man, die tot niets in staat was, zoodat Louis verzocht heeft heeft hem overte plaatsen, waarna hij gepensionneerd is. Nu sinds 3 weken is er een exemplar, dat nog haast onmogelijker is. Na 3 dagen heeft hij Louis verzocht hem voor overplaatsing voor te dragen: „Hier was 't niet om uit te houden! 't was om krankzinnig te worden!" En nu, terwijl Louis dus alleen voor alles staat, is hij op 't spoor van z66veel knoeierijen gekomen dat het eindigen moet met een hevigen krach... enz. Dan is hij valsche munterij op het spoor gekomen en vreest hij dat daarbij de hand in het spol heeft. Y stookt natuurlijk zooveel hij kan en heeft een trouw bondgenoot in zijn vriend Z, die voortdurend allerlei berichten in de courant zet... enz. Ik zal dezen brief ook maar aanteekenen uit vrees voor onder-schepping." Was er werkelijk een misdigerswereld te Sawahloento, zooals de cont roleursche zich dat voorstelde? In alien geval - zij meende het, en dat vroolijkte haar bestaan dan stelUg niet op! en de genoegens waren toch al sterk gerantsoeneerd, door Louis' vele werk en den weinigen vrijen tijd dien het hem liet: „Vroeger wandelden we's avonds in het donker van 8 tot 9. Dat gaan we den tuin rond, de stallen inspecteeren enz. Zondagen, Kerstdagen, - alles wordt genegeerd. Oudejaarsavond hebben we tot halftwaalf zitten werken. 't Is wel niet veel wat ik Louis helpen kan, maar alle kleine beetjes helpen toch." Nu naken de „kwesties". Te Sawahloento waar de kolen door dwangarbeiders uit de mijnen 188 werden gedolven, stonden tegenover elkaar: de controleur die dc ver- oordeelden had te beheeren, en de ingenieur wien zij waren de instru- menten ter verkrijging van kool. Beiden vonden te Padang hun chefs in onderscheidenlijk gouvemeur en hoofdingenieur. Steenkool wensch- ten de ingenieur en hoofdingenieur, en voor een menschelijke behande- hng van de dwangarbeiders trachtte te waken de controleur. De res- sorten van controleur en ingenieur grepen dus in elkaar, en wanneer zij zich daar binnen bewogen 266 als dat van energieke lieden viel te verwachten, kwam er licht wrijving, en dus hitte, met veel kans op brand. Branden waren er geweest vroeger, zelfs onder den kalmen Rahder toen ingenieur was de heer Vermaas. Hoe nu, terwijl Westenenk en Van Lessen de controleurs- en ingenieursrollen vervulden?. .. Een eerste ontmoeting vond plaats in September '99. Gouvemeur en hoofdingenieur kwamen daar voor over naar Sawaliloento en de zege was aan W^estenenk. Maar anders dan bij vroegere conflicten onder den vorigen gouvemeur, toonde deze gouvemeur neiging om waar mogelijk partij te kiezen voor den ingenieur. De hoofdingenieur begreep dat de tijd gunstig was voor een greep naar de macht met fnuiking van de inmenging van het BB. Dus ontwierp hij een reglement tot betere afbakening van de ressor- ten van controleur, ingenieur en geneesheer, en vertoonde dit in Januari 1900 den controleur. Deze had een aanat bedenkingen, en voor die bedenkingen zei de hoofdingenieur te kunnen voelen; hij zou zijn ontwerp op die punten herzien. En eenige dagen later schreef hij aan Xs'estenenk: „De regehng is in uwen geest veranderd." Westenen werkte voort en oordedelde, dat de dwangarbeiders schandehjk werden behandeld. Soms hadden ze 15, 14 uur achtereen te werken, zonder eten of rust, en ondergronds, en als ze dan thuis wamen, vonden ze hun in zakken door de feUe zon van Sawahloento naar Doerian gedragen eten, dat negen uur lang in een loods had staan afkoelen. Dat moest veranderen! En dat zou veranderen, werd beloofd, maar bet veranderde niet. „Als het niet anders wordt, ga ik erover schrijven!" dreigde Westenenk. Het werd niet anders. Toen, 13 April 1900 werd er geschreven. Die brief werd door den gouvexneur... gedeponeerd. En half Meek wam af de regeling, waarvan den controleur in Januari het ontwerp was vertoond. De toen bestreden bepaUngen, waarvan eerst herzien ing was toegezegd, en die later in's controleurs geest heetten te zijn herzien, 189 - ze werden er in hun oerstaat in teruggevonden, en onder het stuk ptijkten de handteekeningen van gouverneur, hoofdingenieur, en chef van den geneeskundigen dienst. Met verbazing nam ook de dokter kennis van de nieuwe regeling, die zijn bevoegdheden om dwangarbeiders ziek te verkkren en hun behan- deling te regelen, inperkte en onder controle stelde van den ingenieur. Hij protesteerde, gelijk ook Westenen opkwam tegen een verbod aan de politie om de kettingkwartieren binnen te gaan. Die Westenenk was lastig! De gouverneur wurde koppiad wel kwijt! En hij had geluk: Batavia kreeg een idee, en de gouverneur greep het, om Westenenk te loozen. Batavia dacht: Zoo'n controleur met een Willemsorde hoort op Atjeh. Van Heutsz heeft daar flinke jongens noodig; licht dat Westenenk hem kan voldoen! Maar naar Atjeh werden enkel overgeplaatst wie zich hadden bereid verklaard daar te dienen. De lucht was er geenszins kogel- en reun- tjongvrij, en civiele longen hoefden zulke lucht niet in te ademen. Ook het werk was er wat apart... Er ging dus een telegram via den gouverneur te Padang naar Westenenk: of hij, de geschikte, ook was genegen. Westenenk antwoordde den gouverneur, dat wanneer deze hem niet te Sawahloento wilde laten, hij gaarne zou worden overgeplaatst naar een koele standplaats binnen het gewest. Alahan Pandjang lokte hem zeer! Maar dat was niet de bedoeling van den gouverneur: „Ga je niet naar Atjeh, dan plaats ik je over naar Nias!" was zijn bescheid. Westenen informer de bij den dokter te Solok, wat geneuchten Nias bood, en deze lichtte hem in: Malaria en beri-beri! Toen viel de kus op Atjeh. Maar er ging een brief uit Sawahloentosche toestanden en Padangsche autorierten. De Directeur der Burgerlijke Openbare Werken en de Ambte-naar voor de Chineesche Zaken Hoetink kwamen over om die klachten te onderzoeken, maar de klager was toen al weg naar Atjeh. Hij werd daar 25 Augustus 1900 geplaatst te Oeleelheue, wat niet de belangrijkste post was, en ziekte van zoon Willem vroolijkte de erste dagen daar niet op. Over Van Heutsz lezen we in de eerste Atjeh-sche brieven, dat deze een afschuw heeft van miezerige ongezonde lui en van recepties en feesten, en dat hij te openhartig is en te veel vertelt. In November, heorde Westenenk dat idi ging opehkomen en veel foeds werd hem daarvan verteld: prettige, drinkke werkkring, gezond limaat, heerlijk huis en erf, en voor het oogenbUk een uitstekende dokter. Hij solliciteerde. Maar de generaal was onlangs naar Padang 190 geweest en had toen Sawahloento bezocht en was daar ingelicht, dat Westenenk geen verantwoordelijkheid durfde dragen en met alles zijn chefs lastig viel. Als bijvoorbeeld een opzichter een luien dwangarbeider een tik gaf, durfde westenenk zoo'n zaak niet zelf af te doen. Naar aanleiding van die informaties was de generaal huiverig Westenenk een belangrijke standplaats te gven, - zoo hoorde deze van den assistent resident Heckler. Waarop Westenenk den generaal - die tot zoover blijk had gegeven maar liever niet over de ervaring ter Westkust te worden ingducht, - nadrukkelijk verzocht om te willen lezen wat hij terzake naar Batavia had geklaagd. En - bij besluit van 3 Januari 1901 werd Westenenk overgeplaatst naar Idi. „Er moet eens n "Vielleven in de brouwerij komen!" zei de generaal tegen hem. "Die V...." (Westenen's voorganger te Idi, die nu assistentresident van de Onder-hoorigheden ging worden) „is wel goed voor zijn werk, maar hij is zoo lui als hij dik is." Precies een maand nadat de generaal zijn wensch naar nieuw leven in de Idische brouwerij had uitgesproken, werd van Atjehsche zijde daarin voorzien: Op 2 Februari ^kte Teukoe Oesen uit Oelee Gadjah naar Idi af, plunderde daar het huis van Teukoe Moeda Badaj, ont-voerde diens vrouw, en roofde en brandde en moordde te Blang Seukotji, dat het zoo'n aard had. De bezetting van Idi was grooten-deels op patrouille en zoo achtte de militaire commandant van Idi zich te zwak om let te kunnen ondememen tegen de roovers, die zoo vlak in de buurt hun slag waren komen slaan. „Zoo veilig als ze het ons beschreven hebben is het hier nog niet!" merkte Add op in een brief naar huis. Nog meer nieuw leven in de brouwerij werd waargenomen in den nacht van 29 op 30 Maart. Te 9 uur's avonds het de bevolking van Koeala Idi Westenenk weten, dat zij komenden nacht vijandig rooverbezoek verwachtte. Zij vroeg of zij op militaire hulp kon rekenen. Westenenk antwoordde bevestigend en verwittigde den militairen commandant. Dien nacht, klokke halftwee, vielen er schoten in Noordwestelijke richtig, maar ver weg. Meteen zond de kapitein een sterke patrouille met twee officieren er heen, en toen die achter de heuvelreeks was verdwenen, begon een emstiger schieterij vlak in de buurt en meer volgens afspraak: te Koeala Idi, en - de beloofde militaire hulp uit de benteng Uet zich wachten! Men kwam Westenen vertellen, dat er een huis in brand stond, - dat was te zien! -, dat er hevig werd geschoten, - dat was te hooren! - dat de mannen geen vuurwapenen hadden om zich Te weer te stellen en de vœuvwen en kinderen zich ver schönen hadden in pauwen en in het water. Westenen sturde een sergeant van de po-litie naar de benteng om den kapitein te vragen nu toch in's hemels-naam een patrouile te zenden. De sergeant kwam terug met de bood-schap, dat de kapitein geen menschen meer had; op het hooren van de erste schoten, had hij zijn heele beschikbare macht daarop afgestuurd, en dat was in een gansch andere richting dan waar het drama voorspeld was en waar het nu ook werkelijk werd opgevoerd. De aspirant controleur naar den kapitein gezonden, bracht hetzelfde antwoord mee terug, nog aangevuld met de informatie, dat de kapitein het geschut (voorladers uit den tijd van omstreeks Prins Maurits) had doen laden, en dat, indien het controleursetablissement werd aangevalten, hier ook niets zou kunnen doen. En zoo hadden de roovers vrij spel. Ze brandden een huis af en plunderden er zeven, en toen - ja, toen gingen ze maar weer naar huis. „Wat een nacht!" lezen we in een brief van Westenen. „Mijn Ueve Adri was zoo heerlijk kalm en fiksch! Het was anders luguber genoeg, zulk nachtelijk gepof, de heele rivier langs tot op zes-, zevenhonderd meter van ons huis; gegil in de verte, rosse hemel, enfin, alles in orde." Westenen was naar aanleiding van de ervaringen van z Februari en 30 Maart niet enthousiast over het Idische Mifitair en bezondigde zich aan kwalificaties, die ik in gepolijsten vorm zou willen vertalen: „dat noodzakelijk kwaad, dat niet kwaad kan zijn, als bange nood kwa Adheid zaak doet zijn!" Den volgenden morgen bracht hij den kapitelijk videt zijn ernstige videt om hem zijn ernstige spijt te betuigen over zijn optreden, of juister: over zijn niet-optreden. 