The lichen book; handbook of the lichens of northeastern United States;
Twee jaren later, gaf het Hof van Vlaanderen voor dat gewest, op 29 Januari 1610, een plakkaat uit, waarbij met herhaling uit dat van 29 April 1550 en van art. 28 van het plakkaat van 19 Mei 1570 werd bevolen, „datdeBoek- verkoopers de bij hun van buiten ontvangen boeken ten allerlangst 's anderendaags na derzelver aankomst ter visi- tatie zuUen aangeven bij den officier hunner woonplaats. — Verder, zij die verbodene boeken inbrengen en ontvangen, worden gegeesBeld, met boete van / 10. — voor elk boek, en eeuwig bannissement op poene van de galg. — Die zulke boeken 24. uren onder zich behoudt, zonder ze den Officier gebragt te hebben, betaalt pecunieele boete of andere, ter arbritrage der Magistraat *). Den 20sien Februari 1616 en den ll^e" Maart van dat jaar volgden van Ylaanderen en Brabant twee plakkaten, beide van dezelfde strekking ^). Nieuwe bepalingen zijn daarin de volgende : „Nieniand mag geadmitteerd worden (als Druk- ker en Boekverkooper), ten zij hij geleei'd hebbe de kunst van drukken en boekverkoopen, bij eenigen in eed zijnde; geexamineerd door 2 Commissarissen, de een door den Bis- schop, de ander door de Magistraat gesteld;" overigens moesten de artt. 1, 2 en 3 van 1570 worden opgevolgd^). 1) Ansklhus, t. a. p. § 11. 2) L. 4, § 1, ff. Faro, ercisc. BiiciiER heefl over deze plaats van Ui.pianus een dissertatie geschreven. 3) Zie: Paulus JCtus., Sentent. lib. V, tit. 23, § 18. 4) Placcaet-Boeck van Vlaendcren, dl. II, i7; Anselhus, t.a.p., §16,18. 5) Piaocaet-Boeck van Vlaenderen, dl. II, 19; het bestaat uit 1 7 artikelen. Dat voor Brabant is opgenomen in Placcaeten der Hertogen v. Brabant, boven aangehaald, I, 473 en bevat 18 artikelen; Anselhus, t a. p. § 2i, 22, 24, 26, 31-34, 42. 6) Art. 2. 190 „Yan de visitatie zjjn uitgezonderd ordonnantien, huurce- dulen, verkoopingsbrieyen en dergelgken ^). Boeken van wjjd* loopige materien moeten, y66r ze gedrukt worden, van ons octrooi hebben, niet alleen als ze op nieuw gedrukt, maar ook als ze veranderd en yermeerderd worden '). Drukkers en boekyerkoopers mogen hunne boeken niet doen drukken in andere landen, ten zjj ze te yoren geyraagd hebben aan de drukkers yan Antwerpen, Loyen en Douay, of iemand yan hen het zou willen aanyaarden, op gelijken yoet, con- dition en fraaiheid als geschieden zou in andere landen; 't welk aanyaard zjjnde, zijn de drukkers en boekyerkoopers aan hun yerbonden, al ware het, dat het hun 10, 15 ja 20 p.Ct. meer kostte dan buitens lands. En zoo het buitens lands gedrukt is, zuUen drukkers en boekyerkoopers eyenzeer daar voor moeten yerantwoorden '). AUe drukkers moeten op het eerste of laatste blad der boeken stellen de acte yan yisitatie en priyilegie, ook den tijd en de plaats yan den druk, met de namen yan de drukkers, en den prijs, zooals die gesteld zal zijn bij den genen, die daartoe gecommitteerd zal worden door die yan de Wet der plaats" *). Het komt ons yrij hard yoor, dat de prijs niet door den yerkooper zelyen kon worden bepaald. „De pakken met boeken yan buiten komende en geyisiteerd zijnde, mogen zonder eenig onderzoek yan materie, tijd of plaats yan den druk, of ook yan den naam des drukkers, allerwege binnen deze landen yerkocht worden ^). Geene kramers mogen aan de poorten der kerken of hoeken der straten verkoopen eenige boeken, liedekens, Almanakken enz., maar alios meet ge* schieden door gezworene drukkers en boekyerkoopers, op poene yan confiscatie, te yerdeelen 7s ^^ ^^^^ profijte (d. i. yan de schatkist), Vs ^^^ ^^^ aanbrenger, en Ys ^^^^ ^^^ i) Art. 4. 2) Art. 5. 3) Art. 6. 4) Art. 7. 5) Art. 11. 191 executerenden Officier ^). Boeken, hier eerst gedrukt, daama in de Yereenigde Prorincien nagedrukt met usurpatie yan den naam des eeraten Drukkers, zijn op gelijke poene yer- boden te yerkoopen ^). Alle Boekdrukkers moeten yoor hun hnis hangen een teeken yan drukkerij, 't zjj een pers, of iete anders: en ter plaatse daar groote koopmanschap ge- Bchiedt, zal yoor den Yisitateur een redeljjke loon geyonden worden bij gemeene oyereenkomst yan de geenen, die met zulke koopmanschap omgaan" '). Intusschen moot het yerwonde- ring wekken, dat noch in dit plakkaat, zooals noodzakelijk had dienen te geschieden, noch in de yoorgaande, met een enkel woord gerept wordt yan den FrototypographuB of Opperboekdrukker yan 1570. Wellicht kwam dit ambt aan Gouyerneurs yan de Zuidelijke Nederlanders, Alya's opyol- gers, te hatelijk yoor om het langer te bestendigen. Dit Btaat althans yast, dat het plakkaat yan 1616 alleen spreekt yan Yisiteurs en CommisBarissen. Den 29st«a October 1626 werd in den naam yan Philips lY, Eoning yan Spanje, een plakkaat uitgeyaardigd, dat het yoorgaande op den yoet yolgde, met de yolgende, ge- ringe bijyoegingen : ^Almanakken, Prognostication en Ero- nijkjens moeten niet alleen gecensureerd zijn door den geeste- lijken Censeur, maar ook in onzen Raad yan Brabant, en om ze te drukken zal Octrooy yerzocht worden yoorzulken tgd yan jaren, als wij zullen goedyinden te behooren, — op poene yan yerbeurte der Almanakken en 24 Bhijnsgul- dens/' op de gebruikelijke wijze te yerdeelen ^). ,,Ze mogen niet uitgegeyen worden op namen yan gefingeerde Meesters, op poene yan arbitrale correctie ^). Elk Drukker zal, telken jare goedstijds yoor Eersmis (d. i. yoor 't begin yan een nieuw jaar) aan den Secretaris, die het Octrooy ged6p^heerd A) Art 42. 2) Art. 13. 3) Art. 14. 4) Zie art. 5 en 6 van dit plakkaat, te vinden in Placcaeten der Hertogen V. Brab., dL I. bl. 476 ; Anselmus, t. a. p. g 37. 5) Art. 7. 192 heeft, van elk auteur zoo vele Exemplaren zenden, dat de leden van onzen Rade elk i&n hebben" ^). Dit getal over- treft yerre dat waarvan in Noord-Nederland sprake was in 1803. (Zie wat hierachter in § 4 van dit Hoofdstuk op dat jaar is aangeteekend). Het schijnt, dat die plakkaten yrij lang den door den. wetgever gewenschten invloed hadden, want eerst vele jaren later komen dergelijke plakkaten weder voor. Op 28 Februari 1651 werd op bevel van Philips IV, door den Aartsbertog Leopold Willem, den zoon van Ferdinand II, Eeizer van Duitschland, en gouvemeur der Spaansche Nederlanden, een plakkaat uitgevaardigd, hou- dende het strong verbod geschriften, welke dan ook, van Jansenius en zijn aanhangers, uit te geven of in te voeren, als zjjnde die in strijd met de leer der Roomsch-Eatho- lieke kerk '). De overtreders zouden voor de Iste reis verbeuren f 300 en voor de tweede gedurende zes jaren uit de Zuidelgke Nederlanden worden verbannen. Aldus bepaalde het de Eoning zelf bij uitvoeriger plakkaat van 1 April van het- zelfde jaar, waarop dat van 18 Februari 1654, terverscher- ping der voorgaande bepalingen, volgde '). Een Reglement van Philips IV, van 20 November 1662 komt tegemoet aan de klachten der Brusselsche boekdruk- kers en boekverkoopers over de kramers, die al lang een groote menigte boeken heimelijk hadden verkocht ten na- deele van de bij de wet toegelaten boekdrukkers en boek- verkoopers, dozen te gronde gericht en kettersche gevoelens verspreid hadden. Volgens dat reglement kon niemand te Brussel dat bedrijf uitoefenen, tenzij hij was opgenomen in het daar bestaande boekdrukkers- en boekverkoopers-gilde. (Hierover later meer in het Ill^e Hoofdstuk). Aan het slot i) Art. 9. 2) Reeds in 4642 had Paus Urbanus VI[I eene bul tegen Jansenius' ge- schriften uitgevaaixligd. Jansenius stierf in 1638. 3) Zij komen voor in het Eerste Deel van het 3(ie Placcaet-Boeck van Vlaenderen (dl. 11 van het geheele werk), 1685. bl. 69—76. 193 wordt bepaald: ^AUe yerschillen en questien, die rijzen zullen ten opzigte van de Censuur der boeken, yerkrjjging van octroijen, overtredingen van privilegien, admissien tot het ampt van boekdrukken of boekverkoopen, met al dat daarvan dependeert, zullen immediaat beslist moeten worden bij onzen Souvereinen Raad yan Brabant*' ^). Yolgt een plakkaat van Earel II, van 30 April 1667, waarin wordt geklaagd, „dat dikwijls declaration, manifesten, brieven of missiyen yan adyertentie gedrukt worden, eenige zonder titel zelfs, onder yoorwendsel yan gedrukt te zgn naar andere elders gedrukt, en geheel yalsch: dat ook injurieuse geschriften, zoo wel yoor Princen, als Theologie rakende, zonder yisitatie, censuur, en octrooy gedrukt worden." Wesbalye wordt beyolen de yroegere plakkaten scherper en nauwlettender uit te yoeren. „Yerbiedende ook alien Boekdrukkers, eenige dier schriften te drukken, op poene yan / 300, confiscatie yan bun winkel en yoor altij(l uit deze landen gebannen te worden '). Den 20s^n April 1669 word, met yeel omhaal in naam des Eonings yerboden, „ eenige scandaleuse boekskens in deze Landen te brengen, daar te drukken, yerkoopen en debiteren op poene yan lijfstrafiFe en confiscatie yan good. Ordonnerende alle Drukkers, Boekyerkoopers, Eramers of winkellieden, die boeken, zoo zij ze mogten hebben, dadelijk te stellen in handen yan den OjBScier hunner woonplaats; de aanbrenger yan de Drukkers, Yerkoopers of inbrengers yan yoorschr. schriften, zuUen genieten f 1000, en stra£Pe- loosheid, zoo ze medepligtig" zijn, mits zij hen aanbrengen binnen 14 na publicatie dezes" ^). In het plakkaat yan 15 Januari 1675 wordt dat yan 14 1) Art. 40 van het plakkaat, voorkoinende in Placcaeten der Hertogen V. Brab; dl. IV, W. 48. 2) Deze straf wordt bij het plakkaat van 15 Januari 1675 z66 uitgelegd, dat de overtreders voor de eerste keer / 300 boete beloopen, voor de tweede bun winkel wordt geconfisceerd, en op de derde eeuwigdurende verbanning volgt. 3) Plaocaet-Boek van Vlaenderen, III, bl. 79. 13 194 Mei 1667 nagenoeg herhaald. Opnieuw wordt bevolen een onderzoek van de kisten met boeken van buitenslands inge- voerd. Een boekdnikker, die een boek wil drukken,behoeft de goedkeuring van den Censor ^) en octrooi ; den Censors en visiteurs wordt bevolen binnen 6 weken na de afkondi- ging van het plakkaat de winkels te visiteeren ; voorts worden andere bepalingen, allengs in onbruik geraakt, dagteekenende van de jaren 1544 en 1570 en meermalen vastgesteld, op- nieuw gestatueerd. Indien de boekverkoopers niet ten minste tweemalen 'sjaars de visitatie banner winkels toelaten, ver- vallen zij tot een boete van f 300 of hooger naar vereisch van zaken *). De boeten werden bier niet zoo spoedig verhoogd als dat in de XVIIde eeuw in de Vereenigde Nederlanden het geval was. Den 7den November 1695 beval Maximiliaah Emakuel van Beieren, Gouverneur der Zuidelijke Nederlanden, het Hof van Vlaanderen, „de faire retirer par TOffice Fiscal *tou8 les livres, Merits et imprimes, qui contiennent de nou- veaut^s en mati^re de doctrine, et de defendre qu'il s'en vende, distribue ou introduise en ces Pays *). Wij zijn nu genaderd tot de XVIIIde eeuw. In 1713 kwamen de Zuidelijke Nederlanden by den vrede van Utrecht in de macht van het Oostenrijksch-Duitsche Stamhuis, waarvan Eeizer Karel VI het hoofd was. Intus- schen behielden die Landen hunne rechten ongeschonden ^). 1) Uit de plakkaien van 1550 en 1570 blijkl, dat toen verscheiden cen- sors in een en dezelfde plaats woonden; hier toch, in 1675, luidt het: „le Censeur, qui reside dans la ville, ou se doit faire rimpression (sans que sera admise Tapprobation d'un autre, r^ident ailleurs"). 2) Dit plakkaat wordt in 't Franscli gevonden in Placcaet- Boek van Vlaenderen, III, bl. 82. Den Gdeu April 1675 kwam een plakkaat uit, dat de uitvoering van het vorige aandrong. Zie t. a. p. bl. 84. 3) Zie dit plakkaat in 't Fransch bl. 55 van het late dl. van het 4de Placcaet-Boek van Vlaenderen (dl. V van het geheele werk). 4) In z\in bovenvermelde dissertatie verhaalt Bucher bL 57 vv., dat Karel VI den 18<ien Juli 1715 het voorstel tot en de Keizerlijke Kamer den 18(ien September daaraanvolgende de afkondiging deed van een plakkaat 195 Het eerste plakkaat dai Exrel YI betreffende onsonder- werp deed afkondigen, was van den 22sten Februari 1727, waarbij hij het voetspoor der Spaansche Eoningen Yolgde door de klachten van het plakkaat van 30 Aprill 667 woordelijk over te nemen en de bevelen van dat van 15 Januari 1675 te herhalen, met den last al de plakkaten zgner voorgangers in de Spaansche ^ederlanden, boven ver- meld, ten uitvoer te leggen, wat aangaat de visitatie, het onderzoek naar de bekwaamheid, de censuur en wat hier verder toe behoort ^). Op denzelfden dag kwam een plakkaat uit, waarbij dat van 20 April 1669, nopens de goddelooze, eerroovende en verderfelijke libellen werd herhaald ^). Een ,,Ordonnantie op het stuk van het drukken en yertieren yan boeken" yerscheen in naam des Eeizers op 25 Juni 1729. „Wij ordonneren,'' luidt het daar, „dat niemand zal geadmitteerd worden tot drukken en yertieren yan boeken, ten zij hij hebbe doen blijken zijne professie yan 't Catholiek Apostoliek en Rooms geloof, bij certificaat yan zijn Bisschop of den Aartspriester, — ook yan zijn good gedrag bij geljjk certificaat yan de Magistraat zijner woonplaats. Welke cer- tificaten met de attestatie der Meesterdrukkers en gezworene Boekyerkoopers, waaronder de pretendenten de konst en stgl der drukkerij geleerd hebben, yan hunne bekwaamheid daarin, aan Ons zuUen gebragt worden, aleer te bekomen onze opene brieyen, of permissie om te oefenen den stijl van Drukker of Boekyerkooper. Art. 1. — Voorsz. Drukkers zullen den eed doen in handen yan den Opper-Officier der plaats, of yan anderen, door onze Octrooy-brieyen genoemd, niets te drukken of te doen drukken zonder yisitatie — en zonder onze Octrooy-brieyen. Art. 2 ^). — Geen Drukker bij betreffende sniadelijke en lasterlijke geschriflen en gedichten of andere, die de in het Heilige Rijk .toegelaten godsdienstige gezindheden aanrandden. 1) In 't Nederlandsch en Fransch in de Placcaeten der llertogen v. Brab., dl. V, bl. 512. 2) Zie bl. 516 van de aangehaalde Placcaeten, dl. V. 3) Toen over dit art. de quaeslie was gerezen, of daaronder ook moesi worden verstaan „het drukken van Theses, Gebedeboeken, Cartabellen, 196 ons aangenomen — mag eenig nieuw boek in 't licht brengen, zonder onze toelating of Octroy bekomen te hebben, om het te mogen drukken, daarbij voegende het origineel, geexa- mineerd en geapprobeerd door den Bisschop, door zijne Cen- seurs of door de genen, daartoe van onzentwege geeteld. Art. 3. — Deze examinateurs zullen zonder uitstel hun examen en approbatie afvaardigen, zoo van de boeken daar men den druk van yraagt, als van de herdrukken; en zal hun daarvoor een redelijk salaris betaald worden, volgens den tjjd daartoe besteed, te betalen door den drukker of herdrukker, 'tzij het boek goedgekeurd zij of verworpen; yerbiedende alien drukkers, geene boeken te herdrukken, bij het Concilie van Trente en bij de lijst te Madrid in 1624 gemaakt, verboden. Art. 4. Na het eindigen des druks zal de Drukker terstond een exemplaar met de origineele (directoires) voor de geestelijke getgden, Motieven van regten", bepaalde de Gouvernante Maria Elisabeth, Karels zuster, bij plakkaat van 9 Juli 1731, „dat de Theses ter publieke disputatie voorgesteld, door de ordinaire Boekkeurders zullen overzien worden, — de Theses in particuUere Con- venten of CoUegien te defenderen, moeten overzien en onderteekend worden door den Overste dier Conventen, en een ander bekwaam geestelijke, door dien Oversten genoemd. Art. 1 en 2. — Tot het drukken van de tweede soort van Theses is geen octrooy, noch andere approbalieacten noodig, dan voorsz. onderteekening. Art. 3. — Boekkeurders en Oversten, enz. zullen zorgen, dat in dezelve Theses geen satyre of lastering zij. Art. 4. — Ook niet lets tegen het Catholiek geloof. Art. 6. — De Cartabellen voor de Geestelijke getijden zullen door de gewone Examinateurs gecorrigeerd wor- den ; die voor de Gonventen behoeven het alleen door de Oversten dier Con- venten. Art. 7. — De Gebedeboeken zijn begrepen in het dispositief van het 4 art. van het Placaat van 25 Junij 1729. Art. 8. — Van de Requesten, of Motieven van Regten, wordt verboden meerdere exemplaren te drukken, dan er Regters in de Tribunalen z\jn, waaraan ze moeten uitgedeeld wor- den. Art. 10. — Eindeiyk wordt er b\jgevoegd: de Boekdrukkers en Boek- verkoopers geadmitteerd volgens de formaliteiten by voorsz. Placaet van 25 Junij 1729 beschreven, zullen niet verbonden zijn, zich van een Odrooy tot het drukken van een boek te vooi^ien, tenz\j als zij zouden pretenderen een exclusif privilegie, met verbod van alle andere Boekdrukkers, van hetzelve te mogen nadrukken, maar het zal genoeg wezen, dat zij voorzien z^n van de Acten van Approbatie der Examinateurs, en van het verlof en de toelating bij art. 3 van voorsz. Placaet vereischt." Zie Piaccaeten der Hert. van Brab. V, 529 en Deel I van den 4<ien Placcaetb. van Vlaenderen, bl. 49. 197 minute aan de examinateurs ter coUationering moeten bren- gen. Art. 5. — Ze moeten op het eerste en laatste blad van ieder boek de acte van approbatie, het extract van het privilegie en de plaats des druks stellen". Art. 6. — Van den prijs van het boek, dien de Magistraat volgens het plakkaat van 20 Pebruari 1606, art. 7. moest bepalen, wordt'hier niet gerept; dit achtte men wat hard. „Twee afdrukken zuUen, binnen 14 dagen na het eindigen des druks, geleverd worden aan onzen Bibliothecaris en bewaarder der boeken. Art. 7 *). — Ordonneren onze Raden Fiscalen in de plaatsen hunner residentie in ieder Provincie, of hunne substituten, en aan de Hoofd-OfiScieren onzer andere Steden, ten minsten 2 malen 's jaars en zoo dikwijls hun goeddunken zal, de huizen, magazijnen, en winkels der Drukkers, Boekbinders en Yerkoopers te visiteren, zonder dat deze dag of uur der yisite weten ; en de namen der overtreders onzer edicten het Gouvernement mede te deelen. Art. 8. — Voorsz. Drukkers, enz. zullen Raden, Fiscalen, enz., de inventaris en lijst hunner boeken op de eerste yraag overleveren, en ook de lijst der nieuwe boeken, die zij ontvangen zullen, en zullen hun den vrgen toegang in winkels en magazijnen geven, op poene van f 300 tot ons profijt en daartoe genoodzaakt te worden bij middel van prompte executie, niettegenstaande aUe privilegien en vrijdommen, die zij zouden kunnen heb- ben ter contrarie. art. 9. — Verbieden alle Drukkers, enz., eenige balen, kisten, enz. van gebonde of ongebonde boeken te openen zonder geadverteerd te hebben onze Raden Fis- calen, of onze Hoofd-Officieren, en de Censeurs of Boek- keurders, die alien de lijst der boeken, dstarin vervat, moeten examineren, aleer ze kunnen verkocht worden, enz^, op poene van confiscatie der boeken en f 300 — (op de ge- bruikeljjke wijze in drieen te verdeelen) — en zoo er in 1) Daar de artt. 6 en 7 naderhand werden voorbijgezien, werden z^j bij speciaal plakkaat van 11 October 1756 door Karel Alexander van Lotha- ringen, Gouverneur van de Keizerin Maria Theresia over de Zuidelijke Nederlanden, hernieuwd. In *t Fransch is dit plakkaat opgenomen in het Iste Dl. van het 5'ie Placcaet-Boek van Vlaenderen, bl. 94. 198 die lijsten eenige verdachte boeken zijn, maximen tegen den Staat of de Religie behelzende, zullen deze verboden boeken ook ten onzen behoeve geconfisqueerd zijn. Art. 10." — De laatste bepaling is geheel nieuw, zooals de meeste volgende artt. — „Het hierboven gestatueerde zal ook achtervolgd moeten worden door de Boekbindera of Verkoopere, die de yrije jaarmarkten der steden onzer dominatie bezoeken, die mede Y66r bet openen banner balen een inventaris zullen overleveren. Art. 11. — Onze Raden Fiscalen, Hoofd-Offi- cieren en Boekkeurders, zoo Koninglijke, als Geestelijke '), worden bevolen op bet spoedigst te expedieren de visite der lijsten en inventarissen van voorsz. verkoopers op de vrge jaarmarkten, opdat zjj in 't verkoopen niet opgehouden worden. Art. 12. — Die ook geene boeken zullen vertieren zonder scbriftelijk verlof op den voet van voorsz. inventaris, op poeue van f 300, te verdeelen als boven. Art. 13. — Verbieden alle Kramers in 't heimelijk of in 't openbaar te verkoopen, zonder voorsz. verlof, op poene van aanslag der boeken en f 26, te verdeelen als boven. Art. 14. — Ver- bieden aan er%enamen van sterfhuizen eenige boeken te verkoopen, dan na een inventaris derzelve aan de Genseurs te bebben geexhibeerd ter visitatie en na bekoming hunner approbatie, op poene van f 200 ten onzen beboeve, zoo ten laste der erfgenamen, als voor de gene, die ze v66rgezegde approbatie zullen verkocht bebben. Art. 15. — Desuspecte boeken, die daarin zijn, zullen uit de verkooping getrokken 1) Wij kunnen niet zeker opgeven, wanneer deze dubbele censuur isin- gevoerdf intus5schen was zij in dit jaar nog niet in elke provinde van kracht; want een Koninklijke Censuur voor Vlaanderen werd eerst by plakkaat der Keizerin Maria Theresia van 4 Maart 1755 ingesteld, bij gelegenheid dat gebleken was dat de Kerkelijke Censor der Slad Gent bij het keuren van zeker boek minder goed en bekwaain gehandeld had; en inderdaad, zoo er Censors moeten zijn, is het billijk en behoorlijk, dat boeken, die den Godsdienst niet raken, niet alleen moeten worden onder- worpen aan het oordeel van de Kerkelijke Censors, die, meestil niet op de hoogte der politieke toestanden, gemakkelyk voor den Staat nuttige ge- schriften kan weren. Zie dit plakkaat in het Istc deel van het 5de Placcaet- Boek van Vlaenderen (dl. V, l»te gedeelte van het geheele werk), bl. 87- 199 worden, om, na rapport gedaan aan het Oouyernement, wedergegeyen te worden aan voorsz. Deze regel schijnt gedurende de geheele eeuw te zgn gevolgd, althans het blijkt niet, dat de bepalingen dezer wet ooit herhaald of uitgebreid werden. De Oofltenrijksche Gouvemeurs werden dikwjjls door zekere nieuwsbladen, die zich 6f smadelijk uitlieten over den Gods- dienst 6f wel den Yorst en de Regeering in al te vrije bewoordingen gispten, beleedigd. Die couranten verborgen de plaats, waar zij uitkwamen, door de vermelding vaneen verzonnen of fictieven naam, of zagen, gelijk de naam aan- duidde, inderdaad meestal in de Yereenigde Nederlanden het licht. Op den 7den Juni 1734 verbood Keizer Karbl VI de Octeette d^ Utrecht \ den 20sten Augustus van het volgende jaar werd het plakkaat herroepen ^). De Keulsche courant werd den 5^©" November 1739 door het Hof van Brabant verboden*). Den 12den April 1740 verbood Karel, den 7den Mei 1757 Eeizerin Maria Theresia de verspreiding van de i) Zie Placcaeten der Hert. van Drab., dl. V, bl. 521 en Placcaet-Boek van Vlaenderen (dl. V van het geheele werk), bl. 43. 2) Placcaeten van Brab., Dl. V, bl. 534 en 539 ; Placcaet-Boek van Vlaen- deren, dl. V, bl. 64 en 66. 3) Placcaeten van Brab., dl. X, bl. 180. 200 Gazette d^HaerUm ^) en den 21sten Mei 1742 deed het Hof van Brabant hetzelfde ten opziohte van de Francforter Courant *). Wjj keeren terug tot den 12den Pebruari 1739, toen een plakkaat uitging van Keizer Karel, betreffende de famease libellen, waarbij, met herhaling der plakkaten van 1 Mei 1566, 19 Februari 1593 en 20 April 1669, wordt bepaald, „lijf8traf en confiscatie van goederen voor de makers, uit- Btrooijers, en verkoopers van schriften tegen de Religie, het gemeen welvaren, de rust en onze Souvereiniteit. — Arbi- traire IgfstraflFen ook met confiscatie van goederen voor de makers en uitstroojjers van schriften, nadeel doende aan de eer en faam van geestelijke personen of geemplojjeerd in onzen dienst. — Eeuwig bannissement uit alle Landen van onze gehoorzaamheid, met confiscatie van de helfb hunner goederen voor de makers of uijtstrooijers van geschriften tegen de eer van particulieren, uitgezonderd wanneer deze laatste betichtingen in den grond eenige waarheid mogen behelzen, of absoluut valsch zijn ; in het tweede geval mogen de straffen door uitspraak van den Regter tot lijfstraf ver- zwaard worden, zoo de gruwelijkheid der injurien in zuike schriften zulks zal vereischen" ^). In het volgende plakkaat, van 14 November 1749, door dezelfde Keizerin uitgevaardigd, wordt bepaald: „I1 n'est permis k personne d'imprimer, ou de reimprimer nos Pla- cards sans etre muni pour ce de nos lettres d'Octroi." Die brieven van octrooi werden in elke Provincie slechts aan een enkelen boekdrukker verleend *). Den 4den Maart 1755 deed Maria Thbresia een plakkaat afkondigen, zijnde de herhaling van die van 20 November 1662 en 25 Juni 1672 (zooals in 't Iste artikel wordt ge- zegd), waarvan wij het eerstgenoemde vermeld, het andere 1) Placcaeten van Brab., t. a.p., bl. 183 en 188; Placcaet-Boek van Vlaen- deren, dl. V, 1, bl. 85 en 96. 2) Placcaeten van Brab., t. a. p., bl. 187. 3) Placcaeten van Brab., dl. X, bl. 178. 4) Placcaet- Boek van Vlaenderen, dl. V, l^tc gedeelte, bl. 97. 201 nergens gevonden hebben. Het nieuwe plakkaat ^) strekt om de onbeschaafde en onwetende meesters uit het boekdruk- kers- en boekverkoopersgilde te Brussel te weren, waarover wij in het 3<le Hoofdstuk meer zuUen zeggen. Den 10<ien December van het volgende J6utr verbood de Gouverneur van de OoBtenrjjksche Nederlanden, Earel Alexander van Lotharingen, alien boekverkoopers, ^sous les peines statues par les Ordonnances, de vendre ou d^biter aucnne pi^ce ou brochure, r61atif aux a£Paires du temps, im- primis dans les pays Strangers, sans en avoir au pr6alable obtenu la permission des Conseillers Fiscaux, qui auront soin de les examiner; — sont except^s de cet examen les Manifestes publies et k publier par les Puissances belligS- rantes" *). De oorlog tusschen Oostenrijk en Pruisen, tus- Bchen Frankrijk en Engeland was toen uitgebroken. Eindelijk bestaat er een plakkaat van denzelfden Gouverneur, van 4 Augustus 1764, luidende: „Nous etant revenu, que divers Catalogues de livres, que Ton expose en vente, ne passent pas I'examen du Censeur Royal, et que Ton se borne k I'approbation du seul Censeur Ecclesiastique, d^oii il resulte que quantity de livres de la plus grande utility, et contenant les meilleures maximes pour FEtat, y sont present6s comme proscrits, tandis que d'autres, opposes a ces maximes, au bien de la religion et aux bonnes moeurs, y sont pr^sent^s comme bons et approuves" (wat wij op biz. 198 ook afkeurden); „qu'au surplus il se rencontre entre ces Catalogues, ainsi censures par le seul Censeur Ecclesiasti- que, quantity de contradictions, les unes en rejettant, et les autres en admettant les mSmes livres; nous vous envoyons copies de trois d^p^ches, adress^es sur cette matiere au Con- seiller Procureur du Grand Conseil sous les dates du 28 Octobre et du 5 Novembre 1761, et du 27 Mai 1762". Deze in naam des Eeizers geschreven missiven handelden over de boeken door Poppens, een zeer jgeleerden Zuid- 1) Placcaeten van Brab., dl. X, bl. 171. 2) Plaocaet-Boek van Vlaenderen, dl. V, i>te gedeelte, bl. 95. 202 ^ederlander, nagelaten, en bevatten niets dat hier vermelding verdient, als betrekking hebbende op een bijzonder onder- werp, door den Gouvemeur echter ten voorbeeld gesteld; uitgezonderd een merkwaardige zinsnede uit het plakkaat van 5 November: ^les gens d'Eglise (les Censeurs Egc16- siastiquea) cherchent souyent k faire valoir leur principes an prejudice des droits des Souverains, des loix de TEtat, des libert^s et des privilfeges des peuples. — Nous chargeant — zoo gaat het plakkaat van 1764 voort — de remettre ces copies aux Conseillers Fiscaux et au Substitut Procureur General, voulant et statuant pour rfegle generate, que lorsque les Catalogues auront ete examines par le Censeur Eccl^- siastique, ils le soient aussi par les Conseillers Fiscaux en Pun d'eux, en signant et mettant leur approbation au baa du Catalogue"^). Hiermede zjjn wij aan het einde van hetgeen wg over de Algemeene plakkaten der Zuidelijke Nederlanden hadden te zeggen ; intusschen zijn wij verscheidene bijzondere Plak- katen, inzonderheid betreffende het verbieden van afzonder- Igke geschriften en fameuse libellen, vooral in de XVIII<Je eeuw uitgekomen, stilzwijgend voorbijgegaan. Zij, die be- doelde plakkaten mochten wenschen in te zien, kunnen de opgave ervan aan den voet dezer bladzjjde vinden ^). Aangezien de verzameling van de plakkaten van Ylaan- deren met het jaar 1763, die van Brabant met 1768 eindigt, toen de laatste deelen het licht zagen, ontbreken de tot dit tijdstip geraadpleegde bronnen, en alles vrat sedert dien ti|d tot op het jaar 1794 door de Qouvemeurs der Oostenrijksche 1) Placcaeten van Brab., dl. X. bl. 195. Driebrieven over hetzelfde onder- werp handelende, bl. 196 t. a. p. 2) Onder het Spaansche bewind: over de jaren 1688, '89, '91, *99, 1701 en 1704. Placcaeten van Brab., dl. V, bl. 505—509. — Voor het jaar 1688 ook : Placcaet-Boeck van Vlaenderen, dl. V, bl. 54. — Onder het Oosten- rijksch bestuur: voor de jaren 1714, '23, '25, '28, '32, '37: Placcaet-Boeck van Vlaenderen, dl. V, bl. 55 — 68, en Placcaeten van Brab., dl. V, bl. 509 — 541. — Voor de jaren 1739, 59, Placcaeten van Brab., dl. X, bl. 175 v. — Voor 1742, I. a. p. bl. 186. — Voor 1768, t a. p. bl. 192. — Voor de jaren 1755, 56: Placcaet-Boeck van Vlaenderen, dl. V, l^te gedeelte, bl.87— 93. 203 Nederlanden of door de Provinciale Hoven werd uitgevaar- digd, kennen wij niet. Wij gelooven echter veilig te kunnen aannemen, dat het aantal algemeene plakkaten althans niet groot is geweest. Laat ons nu de ganBchs reeks in 't kort overzien. Het meerendeel dier plakkaten was voor geheel Zuid- Nederland van kracht. Wij ontmoetten zeer weinig bijzondere plakkaten. Intusschen zag men, dat de rechten der boek- drukkers zoowel als yan de boekverkoopers vrij beperkt waren. De vnjheid der boekdrukkers in het drukken, die der boekhandelaars in het uitgeven van werken, was daar binnen enge grenzen besloten en door verschillende bezwaren gedrukt. Zij waren er jaarlgks onderworpen aan een dub- bele visitatie, ja zelfs yan een doorzoeking hunner werk- plaatsen, wanneer het den yisitateur lustte, eindelgk aan een tweeyoudige censuur, terwijl in de Vereenigde Nederlanden niets yan dat alles geschiedde. Eyenwel is het niet te yerwonderen, dat de Pausgezinde Zuid-Nederlanders die banden duldden, althans zoolang zij den Spaanschen Koning gehoorzaamden, wiens regeeringsyorm, om onyeranderd te kunnen blijyen, dat nauwlettend en seherpe toezicht mede- bracht. Was ook onze eeuw niet getuige yan diezelfde tot in 1819 in Spanje krachtig toegepaste Kerkelijke censuur, die alles yerbood, wat yan Kerkelijke geschriften haar ge- yaarlijk yoorkwam ; en nog zien wij er jaarlijks een Index yerschijnen, door den Groot-Inquisiteur uitgegeyen, yan door de censuur yerboden boeken. Want die Kerkelijke recht- bank, die ook den naam draagt yan ,,le Saint Office"! is met die yerschrikkelijke taak belast. Bij art. 4 yan het plakkaat yan 25 Juni 1729 maakten wij gewag yan den Index, die in 1624 te Madrid uitkwam, en door Karel YI als richtsnoer yoor de Zuid-Nederlandsche Censoren werd yoorgeschreyen. Het is der moeite waard hierbg te yoegen het ontwerp van een andere Index, in 1667 te Madrid yerschenen en getiteld: „ Index librorum prohibitorum et expurgaiorum nomssimus pro CcUholicis Hispaniamm Regni8^\ door den 204 Groot-Inquisiteur opgemaakt en in 3 klassen yerdeeld, waar- van de eerste omvat: de schrijvers verdoemder gedachte- nisse, wier uitgegeven en uit te geven werken verboden zijn, tenzij gezuiverd, of die, omdat zij onschadelijk schijnen, met name worden toegelaten. De tweede: de boeken van zekere schrijvers, die 6f verboden, of gezuiverd, of met een borgtocht of bijgevoegde verklaring aangeduid worden. De derde: De naamlooze boeken en de werken waarvan de schrijvers niet zeker bekend zgn, die of verboden, of ge- zuiverd of op een andere wjjze aan een aanduiding of cen- suur onderhevig zijn. In 1762 werden de rechten van den Groot-Inquisiteur, wat de te verbieden boeken aangaat, eeniger- mate beperkt. Zie: J. F. Bourgoing, Tableau de VEspagne Moderney I, p. 349. — Nog in het midden der 18<le eeuw had het nog zeer veel in, boeken, die argwaan konden wekken, te schrjjven, te laten drukken, uit te geven, aangezien, wanneer het feit ontdekt word, het onverbiddellijk gerechts- hof der Inquisitie den schrijver zoomin als den drukker en den verkooper spaarde. Zie : Tegentwordige Stoat van Spanje en Portugal^ bl. 89 v. — Zoo, schoon veel minder strong, heefl; die rechtbank nog gedurende de gansche XVIII<ie eeuw bestaan, totdat zg, na de revolutie, die in 1808 in Spanje ontstond, door Napoleon werd opgegeven. Na diens ver- drijving in 1813 heeft ook de Vergadering zelf, bij weUce toen voor de terugkomst des Eonings het opperbestuur berustte, de Generale Cortes, de Inquisitie, als niet meer strookende met de Staatsinstellingen, laten varen. Edoch, toen Ferdinand VII terugkeerde, bleek het dat de aan- zienlijke Spanjaarden vergeefsche moeite hadden gedaan; immers werd op zijn bevel het gerechtshof hersteld. Thans gewagen de nieuwsbladen van den krachtigen invloed, dien dat gerecht tegenwoordig uitoefent. Het jaar te voren, in 1818, kwam er wegens den dood van den Groot-Inquisiteur geen Index uit. Zie: Staatscourant 5 Juni 1818. — In December van dat jaar stelde dit tribunaal, dat krachtens zijn instel- ling zich steeds met geloofs- en godsdienstzaken bemoeide, doch nu zich ook met de zaken van Staat inliet, correctioneele 205 straffen vast, nl. Zie: SkMtscouratU 1 Juni 1819. Wie oyerigens de geschie- denis der Inquisitie wil leeren kennen, raadplege het uit echte bronnen geputte werk yan Llorente, Histoire critique de r Inquisition cPEspagne^ 1817 en y. *). Latere berichten uit Spanje zeggen, dat eindelijk op den dag yan den H. Feedikand yan 1819, een edict is yerschenen, waarbij 40 boeken worden yerboden, in 3 klassen yerdeeld, waar- yan de l^ die beyat de Inquisitie (de Office), de lezing zelfs yerbiedt aan hen, die anders door yerlofsbrieyen de yergunning hadden bekomen alles te lezen; de tweede de boeken, waaryan de lezing wordt yerboden aan hen, die nooit gezegde brieyen bekomen; in de S^e zjjn opgenomen de boeken, waaryan de yerbetering wordt beyolen. Als straf wordt opgelegd de zoogenaamde groote excom- municatie en 200 gouden pistolen, ten behoeye yan het gerechtshof, terwijl de schuldigen voor rebellen worden gehouden. Bij het inzien yan de titels der boeken, moot men yaak de geringe mate yan yerlichting betreuren, die tot dat Rijk was doorgedrongen. Zie StacUscourant 1819 21 Juni en uityoerig de Leidsche Courant yan 25 Juni 1819. In 1713 gingen de Spaansche Nederlanden in hetOosten- rijksch-Duitsche Huis oyer. Ofschoon dit Huis denzelfden godsdienst beleed als het Oostenrijksch-Spaansche, had het in zgne landen de Inquisitie niet toegelaten en Earel YI had in de Zuidelijke Nederlanden den inyloed en het gezag i) Zie de beoordeeling van dit geschrift in de Allgem. Hall. Litteraturzeit. 1819, n\ 1. 2 en 3 en Gott. Gelehrte Anz. 1820, 1113—1419. 206 van het Spaansche gerechtshof terstond opgeheven, behalve dat hij, bij het 4<le art. van het decreet van 25 Juni 1729 aan de Censors het gebruik yan den Index van Madrid van 1624 toestond. Daar nu in Spanje de Index der verboden boeken werd uitgegeven door den Groot-Inquisiteur, die de Censors onder zich had, was het waarschijnlijk dat, terwjjl dit ge- rechtshof in Gostennjk niet bestond, ook daar en in de Oostenrijksche ^ederlanden de Index en de Censors zouden ontbreken en een eind zou worden gemaakt aan de al te scherpe keuring van uitgegeven boeken. Edoch was het er geheel anders gesteld. Het plakkaat van 1729 vermeldt een Index, en de Gou- vemeurs der Oostenrijksche Nederlanden behielden de Cen- sors voor Eerkelijke zaken en voegden hun, zooals wij zagen v66r 1729, politieke Censors toe, met het beste doel. Tot op het jaar 1794 schijnen zjj die censuur ie hebben uit- geoefend. Het staat vast, dat ook in de overige Oostenrijksche landen de beide censureu bestonden en de Kerkelijke althans zelfs van den aanvang der XYI^^e eeuw af stipt werd uit- geoefend, evenzeer als de instelling van visitateurs die de werkplaatsen en magazijnen der boekhandelaars te aller uur konden betreden om ze na te snuffelen. Zie Buchbr's Dis- sertcUio de Jure circa libros improbaiae lectionis^ waar op bladz. 51 en elders breedvoerig over dit punt gehandeld wordt en de plakkaten der Duitsche Eeizers worden vermeld. Evenwel werd noch in Oostenrijk, noch in het overige Roomsch-Eatholieke Duitschland dat verbod tot wering van boeken zoo angstvallig nageleefd, oindat de Paus, die zelf de oppercensor is, reeds gedurende bijna de geheele XVni<i« eeuw aldaar wel wat van zijn gezag had verloren. Wat meer is, Bucher heeft op bl. 70 zijner Dissertatie aange- teekend, dat reeds in zijn tijd, ten jare 1726, zelfs do Roomsche Index van verboden boeken in Duitschland niet zoo strong meer werd opgevolgd en de Eatholieke leeken ook wel protestantsche boeken lazen, waaruit de toestand in de 207 Zuidelijke Nederlanden, wat de yerboden boeken betreft, nadat bet aan Karel YI kwam, Bchijnt te moeten worden opgemaakt. De scheiding van beide censuren in deXYIII^^e eeuw Bchijnt van Oostenrgk te zijn gekomen ; aithans bestaat zg daar nog. Toen na 1814 in Oostenrijk bet misbruik was binnengeslopen om de Tbeologische gescbriften der Protestan- ten aan de Roomscbe censuur te onderwerpen, bepaalde de Eeizer tegen bet einde van 1818 wijslijk, dat zealleendoor de politieke censors moesten worden beoordeeld. En kort daarna bericbtten de nieuwsbladen, dat de censuur steeds streng en nauwlettend genoeg bet oog bield op de gescbrif- ten Yoor bet onderwgs der jeugd bestemd; dat bet ecbter iedereen yrijstond in staatkundige yertoogen bet openbaar bebeer te beoordeelen, mits yan den godsdienst, de zeden, bet Rgk, de buitenlandscbe Yorsten daarin niet werd gerept. Yooral werd den Censors opgedragen de romans te keuren. BucHER, op biz. 69 zijner dissertatie, yerbaalt, dat in bet Protestantscbe gedeelte yan Duitscbland, altbans in bet begin der XYIIIde eeuw, op sommige plaatsen nog eene, scboon minder gestrenge, censuur werd uitgeoefend. Te Rome zijn nu nog twee congregaties (broederscbappen), waaryan de eene beet: Congregatio indicis^ die de boeken, welke bet Roomsob-Eatbolieke geloof betreffen, nagaat en aan censuur onderwerpt, de andere de boeken der Eerk in bet Oosten naziet en bare beoordeeling doet ondergaan. Dit in bet yoorbjjgaan. In 1794 drongen deFranscben, diebunnen yooryaderlijken regeeringsyorm badden omyergeworpen, toen zij zicb ook yan de Oostenrijkscbe Nederlanden meester maakten, bun recbt aan de bewoners dier gewesten op. Wat daaryan bet geyolg was zal later in § 5 moeten worden yermeld. 208 §4. De rechten in de vroeger Vereenigde Nederlanden vastgesteld sedert de omwente- ling van 1795, tot aan de inlijying in het Fransche Keizerrijk ia 1810. Daar de omwenteling, wier oorsprong en beginselen be- kend zijn en die half Januari van het jaar 1795 ontstond, eene wjjziging van vele rechten, inzonderheid van die waarover wij handelen, overeenkomstig de meer liberale begrippen, waarvan de toenmalige meest aanzienlijke per- sonen waren doordrongen, noodwendig scheen te zijn, ver- wondert het one niet dat wij, nog geen twee voile weken daarna, de provisioneele Representanten van 't Yolk van Holland, den 31^^" Januari hooren afkondigen, „dat het ieder geoorloofd zij zjjne gedachten en gevoelens te open- baren, 't zij door de drukpers, ^t zij op eene andere wijze/' Deze voor Holland afzonderlijk geldende verklaring werd vervolgens voor de geheele Bataafsche Republiek, met welke benaming de vroegere Vereenigde Nederlanden toen begonnen te worden bestempeld, van kracht verklaard. Want den SQsten Mei 1797 werd de Constitutie van het Bataafsche Yolk door de Rationale Yergadering goedgekeurd, waarvan het 6de art. geheele vrijheid van drukpers voor elken burger vaststelde. Dit scheen intusschen van al te wijde strekking te zijn, en te recht voegde onze Grondwet, die in art. 227 de vrg- heid van drukpers bepaalde, met de beste bedoeling er het volgende bij: „blijvende nogtans elk voor het geen hij schrijft, drukt, uitgeeft; of verspreidt, verantwoordelijk aan de maatschappij of bijzondere personen, voor zoo verre dezer regten mogten zijn beleedigd." Wij komen hier later op terug. Laat ons van deze verklaringen, die de pers in 't algemeen raken, overgaan tot hetgeen ons onderwerp meer van nabg 209 betreft. V66r de revolutie had elke provincie der Veree- nigde JN'ederlanden haar eigen wetgeving, zoodat in elk gewest, in verband met de omstandigheden, versohillende plakkaten werden uitgevaardigd, die 6f stellige rechten voor de boekdrukkers en boekverkoopers yaststelden, 6f de uit- gaye, zoowel yan fameuse libellen als yan andere Bchadelijke en oproerige geschriften, yerboden, 6f betrekking haddenop de wijze yan Verspreiding yan kerkeljjke boeken, en derge- lijke yerbodsbepalingen meer, die meerendeels in Holland, waar de meeste boeken bet licht zagen, uitkwamen. Ofschoon door de ommekeer yan zaken de yorm en de gesteldheid der Bepubliek yeranderden, gingen hare rechten daarom niet yer- loren en werden diensyolgens de yroegere plakkaten niet yan hun kracht beroofd. Maar de beginselen yan de Vrijheid (de ware beteekenis yan welk woord de meesten toen nietrecht Bchijnen te hebben begrepen, al waren zij door een Boort van helsche razemij bezeten, waardoor zij tot alles, hetzjj goed of kwaad, werden yeryoerd), waaryan elk den mond yol had, en de yoor alien, uithoofde hunner gebjkheid, ook gelijke rechten, dat alles eischte niet slechts een zeer ruime yrgheid yan drukpers, maar ook de afischaffing der octrooien, waaroyer wij opzettelijk in Hoofdstuk I § 2 hebben ge- handeld. Hieniit schijnt yerder te yolgen, dat de rechten der boekdrukkers en boekyerkoopers in de Bataafsche Republiek na 1795 bijna eenig en alleen het reeht yankopij te hebben betroffen , en pogingen in 't werk gesteld werden cm die rechtsverkrachting te yerhoeden, welke in den nadnik bestaat, dien wij uityoerig in Hoofdstuk I hebben besproken. Dat schotschriften, naamloos geschrijf enz. niet werden onderdrukt, was een noodwendig geyolg yan onbeperkte drukpersyrijheid ; wat eyenwel in 1798 yeranderde. Ofschoon wij nu toegeyen, dat oyer die pogingen, welke eyenzeer de uitgaye yan boeken als de beyestiging yah het kopijrecht golden, eyengoed in Hoofdstuk II had kunnen gehandeld worden, laten wij de uiteenzetting yan die wetten en rechten yaren, om niet in herhalingen te yeryallen. Het is yoldoende ze met een enkel woord te hebben yermeld. 14 210 Toen de yoorvaderlijke wetten niet meer in den smaak vielen, deed op 8 December 1796, na het houden van ge- wichtige beraadslagingen ^), het Provinciaal Bestuur van Holland een wet afkondigen betreffende den boekhandd^ de eerste die de Yereenigde Kederlanden aanschouwden, welke dien handel opzettelijk in zjjn geheel betrof, voor zooveel de boekhandel aan wetten onderworpen kan en meet zgn. De aanleiding tot deze wet vermoede ik dat ten deele ge- geven is door boekverkoopers, bij gelegenheid, dat vele der voornaamsten onder dezen zich beklaagden, hoe in 1795 of in den aanvang van 1796 den boekverkooper Allart zjjn privUegie op Stuart's Bomeinsche Historie was ontzegd, zon- der eenigen eigendoms-waarborg in de plaats te stellen. Eene andere aanleiding vinde ik in eene missive, gezonden door het Comit6 van Koophandel en Zeevaart, van Augustus 1795, aan Amsterdamsche boekhandelaars, denkelijk Gildes-over- lieden, om de gedachten der Gildebroeders in te winnen over deze punten: 1. Welke middelen, zonder het accor- deren van die soort van privilegien, die onder het oud Bestuur plaats hadden, geschikt zouden zjjn, om aan ieder Boekhandelaar, die een boek op zjjne kosten uii^eeft, zjjn reoht van eigendom te bevestigen en alleszins te secureeren P 2. Hoe te handelen wegens het recht, dat Boekhandelaars kunnen sustineeren te hebben uit eenigegeplaatsteadvertentie P 3. Hoe omtrent het recht van vertalingen, verkortingen enz. van reeds uitgegeven werkenP 4. Om op te geven, welke middelen er zouden behooren in 't werk gesteld te worden om den vervallen Boekhandel te herstellenP waarover den 17den dier maand gedelibereerd en antwoord ingezonden is. Het bovengenoemd Comity, waarbjj eenige Commissarissen gevoegd waren, sloeg 27 November 1795 aan deProvisionele representanten van 't volk van Holland eene concept-publi- 1) Zeer lezenswaardig is wat over de beweegredenen en den oorsprong dier wet in hare inleiding voorkomt. Daar wordt de manier van handelen der aanzienlyken toegelicht. Waar zij gevonden wordl, hebben wij hierv6or op biz. 5 opgegeven. Zij is 12 bladzijden groot. 211 catie voor, welke een jaar later door 't Provinciaal Bestuur van Holland gearresteerd werd, in d. 8 December 1796. Op deze concept-publicatie yan 27 November 1795, welke door de Stedelijke Beeturen aan de Overheden der boekyer- koopersgilden werden gezonden, had men to Amsterdam geene aanmerkingen dan op art. 5, oyer het inyoeren yan buitenlandsche nadrukken yan hier to lande nagedrukte buitenlandBche werken. De quaestie rees nu, na 27 Novem- ber 1795, to Amsterdam, of 't zelye yerbindend was, dan fllechts om consideration was toegezonden. Het heette: tot informatie en naricht. Hierover schreyen oyerlieden yan Ani- sterdam naar 's-Hage aan 't Proyinciale Bestuur yan Hol- land, in d. 24 October 1796 en nogmaals den 7<len fToyember. Daarop schijnt het besluit yan 8 December eindelijk gevolgd te zijn 0- Hiery6or op biz. 5 hebben wij die wet yermeld, echteris daarin nergens eenige inkrimping noch yermeerdering onzer rechten te yinden, behalye van die, welke het kopgrechten de wijze yan uitgaye yan boeken betreffen. Het gebruik, dat yolgens het plakkaat van 9 April 1675 in Holland be- stend en in andere gewesten krachtens latere plakkaten werd geyonden, dat nl. godgeleerde geschriften niet mochten worden uitgegeyen dan yoorzien yan de goedkeuring der bekwaamste Theologanten, was door de wet yan 1796 in Holland niet afgeschaft, omdat zulks reeds door het decreet van 31 Janiiari 1795 en yoor de geheele Republiek door deStaats- regeling yan 30 Mei 1797 was geschied. 1) Het concept werd ook door de Overlieden rondgezonden aan de gilde- broeders, met verzoek om consideratien en advies, ten einde er het noodige gebruik van te kunnen maken. Verschillende boekverkoopers presenteerden reqaesten over het conoept-decreet van 1795, welke in commissie gesteld en beoordeeld werden : althans ik bezit : Rapport van de Commissie tot onder- zoek der requesten door verschillende Boekverkopers gepresenteerd aan de Vergadering der Provinciale Representanten van H Yolk van Holland, over het al of niet accorderen van privilegien, recht van kopij en praeadvertentie eoz. ; benevens het Decreet op het subjecte gearresieert b\j de bovengenoemde Vergadering op 25 November 1795. In den Haag, Landsdrukker\j, 1795. 8o. 