Bijdragen tot de taal-, land- en volkenkunde
12. En hieruit, dat het van het wezen van het ander onderscheiden wordt. - Dat met het onvergankelijke alleen het Brahma bedoeld wordt en het dragen van alles tot het luchtruim toe eene fanctie is van het Brahma en niet van iets anders, blijkt hieruit , dat het onderscheiden wordt van het wezen van het ander. Daarmede wordt dit bedoeld: Van het wezen van dat andere, dat hier door sommigen onder het onvergankelijke verstaan wordt, onder- scheidt de schrift het door te zeggen: » Dit onvergankelijke is onzichtbaar maar ziende, onhoorbaar maar hoorende, onkenbaar maar kennende, onbegrijpelijk maar begrijpende #. Daarin zouden wel de bepalingen » onzichtbaar» enz, ook op de materie toe- passelijk zijn, maar de bepalingen »ziende» enz. gelden van haar niet, daar zij onbewust is. Ook kan, daar. in de woorden: w Daar is niets anders dat ziet, niets anders dat hoort, niets anders dat kent, niets anders dat begrijpt, dan dits ontkend wordt, dat het van den geest onderscheiden is, met het onvergankelijke niet de aan voorwaarden gebonden individueele ziel bedoeld zijn: want in de woorden: # Zonder oog, zonder oor, zonder stem, zonder ge- moed (inwendigen zii)s wordt ontkend, dat het aan voorwaarden gebonden is, en dat, wat men individueele ziel noemt, bestaat zonder voorwaarden niet. Hierom staat het vast, dat het onver- gankelijke alleen het hoogste Brahma kan zijn. 13. Hieruit, dat hij als object der aanschouwing genoemd wordt, blijkt, dat hij het hoogste Brah- ma is, OP DE APIORISMEN VAN DEN VEDANTA. 325 In de schrift wordt eerst gezegd: » Om, o Satyakâma! is beide, het hoogste en het lagere Brahma; daarom zoekt de wijze op dezen grondslag een dier beiden en dan volgt later: „Hij die met de drie letters, met het woord om zijne gedachten richt op de hoogste ziel 17 enz. Nu is het twijfelachtig of in deze laatste woorden het hoogste of het lagere Brahma als object van bespiegeling wordt genoemd, daar er voorafgaat : » Op dien grondslag zoekt hij een dier beiden #, nl. het hoogste of het lagere Brahma. De meening, dat het het lagere Brahma is, wordt ‘verdedigd op grond dat er op volgt: » Die bereikt het licht, de zonv en: » Die wordt door de SÂmans geleid naar de wereld van Brahmi» en dus geleerd wordt, dat voor hem, die het kent, de vrucht der kennis tot eene bepaalde plaats beperkt is. Want men mag niet aannemen, dat de kenner van het hoogste Brahma eene tot eene bepaalde plaats beperkte vrucht verwerft , daar het hoogste Brahma alomtegenwoordig is. — Maar is niet, wanneer men aanneemt, dat het het lagere Brahma is, de naam „de hoogste ziely hier ongepast? — Dit is geen bezwaar, dagr de levensgeest de hoogste kan genoemd worden met betrekking tot het lichaam. — Hierop antwoordt de auteur: Het hoogste Brahmaalleen wordt hier aangewezen als object van bespiege- ling; dit blijkt hieruit, dat het als objectderaan- schouwing wordt genoemd. Aanschouwen is zien; dat, wat door het gezicht omvat wordt, is het object der aanschouwing. De ziel, waarop men de gedachten moet richten, wordt in het vervolg dezer pericoop genoemd als object van aanschouwing ; want er staat: «# Dan aanschouwt hij de in de burgt wonende ziel, die hooger is dan het hoogste geheel der individueele zielen. Want object der bespiegeling kan ook iets zijn , dat niet werkelijk zoo bestaat, daar ook de gewrochten der verbeelding object van bespiegeling zijn, maar object van het zien kan, zooals de algemeene ervaring leert, alleen dat zijn, wat werkelijk zoo bestaat. Daaruit volgt, dat het alleen de hoogste geest, het resultaat van juist inzicht, kan zijn, die als object der aan- schouwing wordt genoemd. En uit de woorden #hoogsten en nziel» blijkt, dat dat dezelfde is, die in onzen tekst als object der bespiegeling genoemd wordt. — Maar bij de bespiegeling wordt de hoogste ziel, bij de aanschouwing daarentegen de ziel, dia } Pragna= Up. X, 2 -5. $96 CANKARA ÂcÂnra's COMMENTAAR hooger is dan de hoogste, genoemd; hoe kan men dan zeggen, dat men in de laatste de eerste herkent? — Daarop wordt geantwoord: De woorden #hoogster en #ziels vooreerst worden van beide gebruikt. En met het geheel der individaeele zielen wordt hier niet bedoeld de hoogste ziel, die in hetgeen voor- afgaat als object der bespiegeling genoemd ie, zoodat de hier als object der aanschouwing vermelde ziel, die hooger 1s dan dat hoogste, een ander zou zijn. Maar met het geheel der individueele zielen wordt eene uit individueele ziel bestaande massa aangeduid, evenals een klomp zout. De als individueele ziel zich openbarende massa van den hoogsten geest, die door voorwaarden beperkt en hooger dan de organen en objecten is, _ die wordt hier met het geheel der individueele zielen bedoeld. Anderen zeggen: De even te voren, in de woorden: # Hij wordt door de SÂmans geleid naar de wereld van Brahmi» genoemde wereld van Brahmf, die hooger is dan de andere werelden, die wordt hier het geheel der individueele zielen genoemd. Want daar Hiranyagarbha, die woont in de wereld van Brahmâ, de geest aller organen is, kan hij als de eenheid van alle met organen bekleede zielen beschouwd worden en daarom wordt de wereld van Brahm& het geheel der individueele zielen genoemd. Hieruit volgt nu, dat de daarboven staande hoogste geest, die het object is der aanschouwing, ook bij de bespiegeling object is. En de naam rhoogste ziely past hier aMeen, wanneer er sprake is van den hoogsten geest. Want de hoogste ziel kan geen ander zijn dan de hoogste geest, boven welken er niets anders is, daar de schrift elders zegt: „Boven de ziel is er niets; zij is het einddoel, het hoogste.r t En dat de spreker, na het object van het woord om in een hoogste en een lager Brahma onderscheiden te hebben , onmiddellijk daarop laat volgen , dat men met het woord om zijne gedachten moet richten op de hoogste ziel, leidt tot de conclusie, dat met die hoogste ziel het hoogste Brahma alleen bedoeld wordt. En ook de woorden: wKvenals de slang zich van zijne huid ontdoet, zoo wordt hij van euvel bevrijd», waarin gezegd wordt, dat bevrijding van euvel de vrucht is, bewijzen, dat de hoogste geest hier als object der bespiegeling aangewezen wordt. Wat nu gezegd is, dat be- spiegeling over den hoogsten geest niet eene tot eene bepaalde plaats beperkte vrucht kan hebben, daarop antwoorden wij; 1 Kath. Up. 1, 3, AA. OP DE APHORISMEN VAN DEN VEDÂNTA. $97 Met hetgeen gezegd wordt, dat hij, die door middel van de drie letters om zijne gedachten richt op den hoogsten geest, als vrucht daarvoor de wereld van Brahmâ deelachtig wordt en trapsgewijze tot juist inzicht komt, wordt het trapsgewijze voortgaan op den weg der verlossing bedoeld. Dit is dus geen bezwaar. 14. De kleine ether is het Brahma; dit blijkt uit hetgeen volgt. Er is een tekst, die zegt: „In deze burgt van Brahma is een klein verblijf als eene lotusbloem; daarin is een kleine _ ether; dat, wat daarin is, moet men zoeken, dat moet men ‚trachten te leeren kennen” t. Die kleine ether, die hier gezegd wordt te zijn in de kleine lotus van het hart, is dat het element ether of de individueele ziel of de hoogste geest; dit is onzeker. Die onzekerheid vloeit voort uit het gebruik der woorden „ethers en #Brahmas. Want de naam ether vindt men gebruikt van het element van dien naam en ook van het hoogste Brahma. Hier is het dus onzeker, wie van beiden met dien kleinen ether bedoeld wordt. Zoo is het ook bij de uitdrukking #burgt van Brahma» de vraag of met den naam Brahma hier de individueele ziel en met de burgt van Brahma het lichaam als de woonplaats der ziel wordt bedoeld, dan wel of de burgt van Brahma de woning van het hoogste Brahma is, en is het dus onzeker, wie van beiden, de individueele ziel of de hoogste geest, de heer der woning is, die met den kleinen ether bedoeld wordt. Sommigen nemen op grond van de gewone beteekenis van het woord vethery aan, dat hier het element ether bedoeld is, Deze wordt dan klein genoemd met het oog op de kleine plaats , waarbinnen hij besloten is, terwijl de vergelijking van den ether in het hart met den ether daarbuiten, die voorkomt in de woorden : »Zoo groot als deze ether, zoo groot is die ether binnen in het hart», en het gezegde: # Hemel en aarde zijn daarin geplaatst» hieruit verklaard moeten worden , dat de ether, de ruimte, één is. Andere» geren op grond van het woord # burgt van Brahma », a wt kleinen ether de individueele ziel bedoeld wordt. volgens hen wordt het lichaam, dat de woonplaats is wer individueele ziel, de burgt van Brahma genoemd, daar dit t Chand. Up. VII, 4, 4. 328 CANKARA ÂCÂRYAS COMMENTAAR door hare daden is verworven. En de naam Brahma wordt overdrachtelijk op hdar toegepast. Want het hoogste Brahma is niet als gebieder met het lichaam verbonden. De heer van eene burgt nu, b. v. de koning, woont op eene plaats dier burgt; en de individueele ziel heeft den inwendigen zin tot voor- waarde en de inwendige zin bevindt zich voornamelijk in het hart; daarom kan de individueele ziel gezegd worden te wonen in het hart. Van deze geldt ook, dat zij klein is, daar zij de grootte heeft van de punt eener pijl. En dat zij met den ether in grootte gelijk gesteld wordt enz. , geschiedt om uit te drukken, dat zij van het Brahma niet wezenlijk onderscheiden is. Voorts wordt die kleine ether hier niet genoemd als het object dat men moet zoeken en trachten te leeren kennen, daar hij, blijkens de woorden: » Dat, wat daarin is», tot nadere bepaling van lets anders genoemd wordt. — Hierop antwoorden wij: Het hoogste wezen alleen kan die kleine ether zijn, niet het element van dien naam, noch de individueele ziel, Dit blijkt uit hetgeen volgt, uit bewijzen ontleend aan het vervolg der pericoop. Want nadat ten opzichte van dien kleinen ether, die genoemd is als het object dat men moet aanschouwen, eene tegenwerping gemaakt is in de met: » Indien zij zeggen» ingeleide woorden: # Wat zou daarin gevonden worden, dat men moet zoeken en trachten te leeren kennen» volgt eene weerlegging daarvan in de woorden: » Dan antwoorde hij: Zoo groot als deze ether, zoo groot is die ether binnen in het hart; hemel en aarde zijn daarin geplaatst » enz. In deze woorden ontkent de spreker, door dezen ether, die men zich klein voorstelt, omdat de lotus van het hart klein is, met den bekenden ether te vergelijken, dat hij werkelijk klein is, en daaruit volgt, dat het niet de geschapen ether is. Ofschoon toch het woord , ether» in zijne gewone beteekenis den geschapen ether aanduidt, wordt de meening, dat deze hier bedoeld is, afgesneden, daar hij niet met zich zelfzou kunnen worden vergeleken. — Maar is niet gezegd, dat, ofschoon de ether een is, toch ten gevolge van het veronderstelde onderscheid tusschen ether binnen en buiten het hart vergelijking kan plaats hebben? — Ook zoo kan ze niet plaats hebben. Want dat is een oubruikbaar rediniddel, daar ze op een denkbeeldig onderscheid zou berusten. Bovendien wanneer de vergelijking op zulk eene onderscheiding berustte, dan zou de ether daarbinnen niet met dien daarbuiten in uitgebradhad gek getad kommen vorden, UP DE APHORISMREN VAN DEN VEDANTA. $29 daar de eerste dan beperkt zou zijn. — Maar ook het Opper- wezon kan niet met den ether im uitgebreidheid gelijk gesteld worden, daar de schrift elders zegt: » Grooter dan de ether». — Dit is geen bezwaar. Want de tekst heeft ten doel, het denk- beeld van kleinheid, dat voortvloeit uit de voorstelling, dat hij bevat is in de lotus van het hart, weg te nemen, niet, zijne grootte op te geven. En wanneer beide bedoeld werd, dan zou de zin gesplitst zijn. Verder, wanneer die onderscheiding gemaakt werd, dan zou niet in dat eene gedeelte van den ether, dat in de lotus van het hart is, hemel en aarde enz. kunnen gezegd worden geplaatst te zijn. Ook de eigenschappen, genoemd in de woorden: » Dat is de geest, vrij van euvel, niet verouderende, onsterfelijk , zonder verdriet, zonder honger, zonder dorst, wiens wensch, wiens besluit werkelijkheid iss, komen niet aan den geschapen ether toe. Ofschoon nu de naam wgeestr ook op de individueele ziel toepasselijk is, wordt de meening, dat deze bedoeld zou zijn, weder door andere bewijzen te niet gedaan. Want wanneer de door voorwaarden beperkte individueele ziel, die de grootte heeft van de punt eener pijl, werd bedoeld, dan zou niet het begrip van kleinheid, dat voortvloeit uit de voorstelling, dat zij bevat is in de lotus van het hart, wederom opgeheven kunnen worden. Zegt men nu, dat aan de individueele ziel alomtegen- woordigheid enz. wordt toegekend, omdat zij voorgesteld wordt als niet onderscheiden van het Brahma, dan antwoorden wij: Wordt aan de ziel als geest alomtegenwoordigheid toegekend, dan is het logisch te zeggen, dat zij direct aan het Brahma zelf wordt toegekend. Wat verder gezegd is, dat, daar door de uitdrukking »burgt van Brahmar, de burgt aangeduid wordt, de individueele ziel alleen, als heer der burgt, even als een koning, binnen de burgt woont, daarop antwoorden wij: Als de burgt van het hoogste Brahma wordt het lichaam hier de burgt van Brahma genoemd, want het woord Brahma duidt in eigenlijken zin het hoogste Brahma aan. En ook dit is met die burgt verbonden, daar zij de plaats is, waar het wordt aanschouwd, en de schrift dit ook zegt in teksten als: »Dan aanschouwt hij de in de burgt wonende ziel, die hooger is” dan het hoogste geheel der indivi- dueele zieleny !; „ Dat is de ziel, die in alle burgten woont» en 1 Pracna-Up, V, 5. de Volgr. X. an 830 CANKARA ÎCÂRYA'S COMMENTAAR dergelijke. Of wel , het Brahma wordt aanschouwd als tegenwoordig in de burgt der individueele ziel, op dezelfde wijze als Vish- nu in een CâlagrÂma-steen. Voorts, nadat de spreker in de woorden: # Evenals hier de wereld der werken een einde neemt, zoo neemt daar de wereld der verdienste een einden gezegd heeft, dat de vrucht der goede werken eindig is, zegt hij in de woorden: » Maar zij die, hier den geest kennende, hem en deze niet falende wenschen bereiken , die zien hunne wenschen in alle werelden vervuld», dat de vrucht van de kennis van dien vroeger genoemden kleinen ether oneindig is, en leert daardoor, dat deze de hoogste geest is. Op de bewering nu, dat niet die kleine ether zelf in den tekst aangewezen wordt als het object, dat men moet zoeken en trachten te leeren kennen, daar de vermelding er van dient tot nadere bepaling van iets anders, daarop antwoorden wij het volgende: Indien niet die ether genoemd werd als het object dat men moet zoeken, dan zou de beschrijving van het wezen van dien ether: »Zoo groot als deze ether is, zoo groot is die ether binnen in het hart» hier misplaatst zijn. Maar dient ook deze beschrijving niet om het werkelijke wezen van dat, wat daarin is, te doen kennen, daar, nadat de tegenwerping ge- maakt is: # Een klein verblijf als eene lotusbloem in deze burgt van Brahma; daarin een kleine ether; wat zou daarin gevonden worden, dat men moet zoeken en trachten te leeren kennen- , in de weerlegging, die begint met hem met den ether gelijk te stellen, geleerd wordt, dat hemel en aarde daarin geplaatst zijn ? Neen; want indien dat het geval was, dan zou dat wat daarin geplaatst is, nl. hemel en aarde enz., het object zijn, dat men moet zoeken en trachten te leeren kennen, en daarop is het vervolg der pericoop niet toepasselijk. Want nadat in de woorden : „ Daarin zijn de wenschen vereenigd, dat is de geest , vrij van euvel enz.r het behandelde onderwerp, de ether, de drager van hemel en aarde enz., weer opgevat is, luidt het vervolg der pericoop: » Zij die, hier den geest kennende, hem en deze niet falende wenschen bereikens; daarin wordt door het gebruik van het voegwoord en geleerd, dat zoowel de geest, de drager der wenschen, als de in hem berustende wenschen , het ohject zijn dat men moet kennen. Daaruit volgt, dat ook in den aanvang der pericoop de kleine ether in de lotus van het hart zelf met hetgeen daarin geplaatst is, de aarde enz. en de niet falende wenschen, ala het te kennen ded genoemd is. Die OP DE APHORISMEN VAN DEN VEDANTA. 531 ether nu is, blijkens de aangevoerde bewijzen, het hoogste wezen. 15. Uit het gaan en het woord; want zoo wordt geleerd en er is een kenteeken. De kleine ether is het hoogste wezen; dit blijkt uit bewijzen , aan het vervolg der pericoop ontleend; zoo is er gezegd. Die bewijzen nu worden thans verder in het licht gesteld. Dat het hoogste wezen alleen die kleine ether kan zijn, blijkt ook hieruit, dat in het vervolg van de pericoop over den kleinen ether een gaan en eeu woord genoemd worden, die aan het hoogste wezen. alléén doen denken. Er staat nl.: „Al deze levende wezens gaan dagelijks naar die Brahmawereld en bereiken haar niet.» Hier wordt de kleine ether, die het onderwerp van behandeling is, met den naam ~Brahmawereldy aangeduid en daarheen worden de levende wezens, d. z. de individueele zielen, gezegd te gaan. Dat bewijst, dat die kleine ether het Brahma is. Want zoo wordt elders in de schrift geleerd, dat de zielen dagelijks in den toestand van diepen slaap naar het Brahma gaan en gezegd : „Dan zijn zij met het ens vereenigde enz. En ook in het dage- lijksch spraakgebruik zegt men van iemand, die in diepen slaap verzonken is: Hij is Brahma geworden, in het Brahma ingegaan. Zoo blijkt ook uit het woord »Brahmawereldy, dat van den kleinen ether gebruikt wordt, dat men hier niet aan de indivi- dueele ziel of aan het element ether moet denken, maar dat die kleine ether het hoogste Brahma is. — Maar kan het woord »Brahma- wereld» ook niet de wereld van Brahmâ aanduiden? — Dat zou zoo zijn, indien bij de ontbinding der samenstelling het eerste woord in den genitivus moest worden geplaatst, zoodat het werd. „de wereld van Brahma; maar beide leden moeten bij de ont- binding in denzelfden casus geplaatst worden, zoodat het wordt : nde wereld, die Brahma alleen ier en daarom kan het alleen op het hoogste Brahma slaan. En dat dagelijks gaan naar de Brahmawereld, waarvan in den tekst gesproken wordt, is een kenteeken, dat deze laatste verklaring de ware is. Want men kan niet veronderstellen, dat de levende wezens dagelijks naar de wereld van Brahmâ, de zoogenaamde wereld der waarheid (de hoogste der zeven werelden), gaan. 16. En uit het staan tusschen’ de werelden, waat deze macht vindt men aan hem toegekend. 332 CANKARA ÂCÂRYA'S COMMENTAAR Dat die kleine ether geeu ander is dan het hoogste wezen, blijkt ook uit het staan tusschen de werelden. Want nadat eerst gezegd is: » Daarin is een kleine ether”, wordt deze met den ether gelijk gesteld en gezegd, dat alles er in geplaatst is; dan wordt aan den ether de naam ~ geest” gegeven en geleerd , dat hij vrij van euvel is enz.; en dan gaat de tekst, bij hetzelfde onderwerp blijvende, voort en beschrijft hem aldus: # Die geest is de dam, die tusschen deze werelden staat om ze uiteen te houden.» Evenals een dam de scheiding is van eene strook water en dient tot verdeeling der velden, zoo houdt deze geest de verschillende werelden, kasten en rangen ieder op hare plaats als een dam, die ze scheidt, verhindert om in elkaar te vloeien. Zoo schrijft deze tekst aan dien kleinen ether de macht toe om alles op zijne plaats te houden, en deze macht vindt men elders in de schrift aan het hoogste wezen toegekend, in de woorden : „Op bevel van dit onvergankelijke wezen, o Gârgi, staan zon en maan ieder op zijne plaats 17. En zoo leeren ook andere teksten, waarvan het vaststaat, dat zij op het hoogste wezen betrekking hebben, als: Hij is de heer van alles, hij is de be- heerscher, de herder der schepselen; hij isde dam, die tusschen deze werelden staat om ieder op hare plaats te houden 2#. Zoo blijkt uit het staan tusschen de werelden, dat die kleine ether geen ander is dan het hoogste wezen. 17. En uit het algemeen erkende spraakgebruik. Dat de kleine ether in de lotus van het hart alleen het hoogste wezen kan zijn, blijkt, zegt de auteur, ook hieruit, dat het woord retherx een algemeen erkende naam is van het hoogste wezen. Want zoo vindt men het gebruikt in woorden als: » Ether is de regelende kracht van naam en vorm 37; » Uit den ether alleen aijn al deze schepselen voortgekomen 4» enz. Maar nergens vindt men den naam wetherx van de individueele ziel gebruikt. En ofschoon hij ook algemeen erkend is als naam van een element, kan hij toch hier, zooals boven bewezen is, in die beteekenis niet genomen worden, daar dan vergelijking met den ether enz. onmogelijk zou zijn. 2 Brh. Ar. Up. II, 8, 9. 2 Brh. Ar. Up. IV, 4, 22, 3 Chand. Up. VIL, 44, A. * Chand. Up. 1, 9, A. OP DE APHORISMEN VAN DEN VRDÂNTA. 333 18. Zegt men: Het is de ander, omdat daarvan melding wordt gemaakt, dan antwoorden wij: Neen, want daarvan geldt het gezegde niet. — Indien men op grond van het vervolg der pericoop aanneemt, dat de kleine ether het hoogste wezen is, dan brengen wij daar- tegen in, dat in dat vervolg ook van de ander, van de in- dividueele ziel, melding wordt gemaakt. Want er staat: » Hij zeide: De in volmaakte rust verkeerende, die, uit het lichaam uitgaande en het hoogste licht bereikende, zich in zijne eigene gedaante openbaart, dat is de geest». Want daar het woord „volmaakte rust» elders in de schrift tot aanduiding van den toestand van diepen slaap voorkomt, kan die uitdrukking hier alleen de individueele ziel, aan wie die toestand eigen is, aan- duiden, niet iets anders. Zoo kan ook alleen van de individueele ziel, die in het lichaam haar zetel heeft, gezegd worden, dat zij uit het lichaam uitgaat, evenals de wind en de andere ele- menten, die in den ether hun zetel hebben, uitgaan uit den ether. En evengoed als het woord vether», ofschoon het in het gewone spraakgebruik geene betrekking heeft op het hoogste wezen, in teksten als: # Ether is de regelende kracht van naam en vorm» en dergelijke als naam van het hoogste wezen wordt opgevat, omdat er eene eigenschap van dat wezen wordt ge- noemd, kan het ook een naam van de individueele ziel zijn. Daarom concludeeren wij, dat de kleine ether in de lotus van het hart hier de individueele ziel is, op grond dat van deze melding wordt gemaakt. — Hierop antwoordt de auteur: Dat kan zoo nietzijn, want daarvan geldt het gezegde niet. Want de individueele © ziel, die zich beperkt denkt door de voorwaarden van verstand enz., kan niet in uitgebreidheid gelijk gesteld worden met den ether. En evenmin kunnen aan haar, daarzij de eigenschappen dier vòorwaarden op zich zelve overbrengt, de eigenschappen zondeloosheid enz. worden toegekend. En dit is in het 14de aphorisme reeds in het licht gesteld, maar het wordt hier her- haald om alle onzekerheid, die nog mocht overgebleven zijn, weg te nemen. En in het 20ste aphorisme komt de auteur hierop nog terug. 19. Zegt men: Het blijkt uit hetgeen volgt,dan\s het antwoord: Maar dat is de individuecle miel, geopenbaard in haar eigenlijk wezen 334 CANKARA fvAnya’s COMMENTAAR De bewering, dat in onzen tekst de individaeele ziel bedoeld moet zijn, daar van deze melding wordt gemaakt, is weerlegd door het bewijs , dat hetgeen gezegd wordt daarvan niet geldt. Maar evenals een gestorvene herleeft door hesproeiing met den onster felijkheidsdrank , zoo ontleent die bewering nieuwe kracht aan de later volgende rede van Prajâpati 1. Want in de woorden # De geest, vrij van euvely kondigt Prajâpati den geest, vrij van euvel, wien men moet zoeken en trachten te leeren kennen , als het onderwerp van zijn spreken aan en leert dan door te zeggen : „De persoon, die in het oog gezien wordt, dat is de geest», dat de persoon, die in het oog zich bevindt en ziet, de indi- vidueele ziel, de geest is. Vervolgens blijkens de woorden: » Maar deze alleen zal ik u verder verklaren » voortgaande met over die ziel te spreken, stelt hij haarin de woorden : » Degene die in den droom geniet en werkzaam is, is de geest» en: „ Degene, die in diepen slaap verzonken, in zich zelve terug- getrokken en tot volmaakte rust gekomen, geene droomen ziet, dat is de geest in andere toestanden voor. En aan haar kent hij vervolgens de eigenschappen zondeloosheid enz. toe door te zeggen: » Dat 1s het onsterfelijke, veilige, dat is het Brahma. » Wanneer dan Indra in de woorden: » Maar nu kent deze noch den geest (zich zelven), zoodat hij weet: » Dat ben ik #, noch deze schepselen » een bezwaar opwerpt betreffende den toestand van diepen slaap, vangt hij wederom aan: » Deze alleen zal ik u verder verklaren, niet een ander» en leert dan, na eerst het gebonden zijn aan het lichaam als een lageren toestand te hebben doen kennen, in de woorden: # In volmaakte rust ver- ‘keerende, gaat zij uit dit lichaam uit en bereikt het hoogste licht; dan openbaart zij zich in hare eigenlijke gedaante, dan is zij de hoogste ziel», dat de individueele ziel, wanneer zij uit het lichaam is uitgegaan , de hoogste ziel is. Daaruit blijkt, dat de eigenschappen van het hoogste wezen wel aan de indivi- dueele ziel kunnen worden toegekend. OP DE APHORISMEN VAN DEN VRDANTA. 335 Ook hetgeen volgt geeft geen grond voor de bewering, dat in onzen tekst sprake is van de individueele ziel. Want ook hier wordt bedoeld de individueele ziel, geopenbaard in haar eigenlijk wezen. Geopenbaard in haar eigenlijk wezen is zij, wier eigenlijk wezen openbaar geworden is. De naam ~individueele ziel» is ontleend aan den vroegeren toestand. De zin is deze: In de woorden: 7 De persoon, die in het oog gezien wordt enz. » noemt Prajâpati de ziel, die in het oog zich vertoont en ziet ; en doet zijne leerlingen door hen in eene kom met water te laten zien, dien persoon buiten hen zelf zien; dan met de woorden: : „ Maar deze zal ik u verder verklaren 7 telkens weer hem noemende als het te verklaren object en achtereenvolgens den toestand van droomen en van diepen slaap vermeldende, stelt hij eindelijk in de woorden: » Dan het hoogste licht bereikende , openbaart zij zich in hare eigene gedaantes die ziel voor als hoogste Brahma, hetgeen haar werkelijk wezen is, niet als individueele ziel; dat hoogste licht, dat zij gezegd wordt te moeten bereiken, dat is het hoogste Brahma en daaraan komen de eigenschappen „vrij van euvelw enz. toe; en dat is ook, blijkens teksten als: » Dat zijt gijn enz., het werkelijke wezen der individueele ziel, niet dat andere, dat een gevolg is van voorwaarden. Want zoo- lang de ziel, de valsche kennis, die te vergelijken is met de dwaling waarbij men een paal voor een mensch aanziet en be- staat in het aannemen van dualisme, niet latende varen, zich zelve niet kent naar haar eeuwig en onveranderlijk wezen, niet begrijpt: „Ik ben Brahmar, zoolang is zij individueele ziel. Maar wanneer zij door de schrift, die haar doet inzien, dat zij niet is een complex van lichaam, organen, inwendigen zin en verstand, komt tot het bewustzijn: „Gij zijt niet een complex van lichaam, organen, inwendigen zin en verstand ; gij zijt niet een eindig wezen, maar het in werkelijkheid bestaande ens, de geest, wiens wezen zuiver intelligentie is», dan, zich zelve kennende in haar eeuwig en onveranderlijk wezen en opge- houden hebbende zich met dit lichaam enz. te. vereenzelvigen , is zij de eeuwige en onveranderlijke geest alleen , daar de schrift zegt: » Die dat hoogste Brahma kent, die wordt Brahma alleen ” enz. Kn dat alleen is haar werkelijk wezen, hare eigene ge- daante, waarin zij, uit het lichaam uitgaande, zich openbaart. — Maar kan er bij de eeuwige en onveranderlijke ziel syveks zijn van eene eigene gedaante en gezegd worden , dvi ay damn zich openbaart? Immers goud enz, welke weren NETO» 336 GANKARA ACARYA'S COMMENTAAR welke bijzondere eigenschappen bedekt worden door vermenging met andere stoffen, kan, gelouterd wordende door bijtende stoffen enz., zich in zijne eigene gedaante vertoonen; zoo kunnen ook ‘sterren enz, wier glans bij dag verduisterd wordt, zich bij nacht, wanneer de zon, die haar verduistert, weg is, in hare eigene gedaante vertoonen; maar het eeuwige licht der intelligentie kan niet op die wijze door iets anders verdonkerd worden, daar het evenmin als de ether met iets anders vermengd kan zijn en de ervaring ook het tegendeel leert. Want zien, hooren, kennen en onderscheiden maken het eigenlijke wezen der ziel uit en deze vermogens neemt men altijd bij de ziel waar, ook wanneer zij niet uit het lichaam is uitgegaan. Want iedere ziel ziet, hoort, kent en onderscheidt; anders zou er geen zien enz. moge- lijk zijn. Indien deze vermogens zich eerst nadat de ziel uit het lichaam is uitgegaan bij haar openbaarden, dan zou hetgeen men vóór dien tijd bij haar waarneemt vervallen. Daarom vragen wij: Wat is dat uitgaan uit het lichaam en dat zich openbaren in hare‘eigene gedaante? — Hierop wordt geantwoord: Vóórdat men tot kennis van het onderscheid gekomen is, is het licht, dat zich in gezichts- vermagen enz. openbaart, het eigenlijke wezen der individueele ziel, schijnbaar niet onderscheiden van de voorwaarden : lichaam, organen, inwendigen zin, verstand, objecten en gevoel. Evenals de doorschijnendheid en witheid van een zuiver kristel, het eigenlijke wezen er van, schijnbaar niet afgescheiden is van voorwaarden , rood, zwart enz., voordat men het onderscheid heeft opgemerkt, maar het kristal eerst, wanneer men het na dat onderscheid te hebben leeren kennen afzonderlijk beschouwt, in zijne eigenlijke gedaante, in zijne doorschijnendheid en witheid gezegd wordt zich te vertoonen, ofschoon het die eigenschappen ook vroeger had, zoo is bij de ziel, die schijnbaar niet afge- scheiden is van voorwaarden, het lichaam enz., de uit de schrift verkregen kennis van het onderscheid uitgaan uit het lichaam en de vrucht dier kennis, het zich openbaren in haar eigenlijk wezen, het begrijpen, dat zij naar haar eigenlijk wezen zuiver geest is. Daarom wordt van de ziel, wier wezen ten gevolge van gemis aan kennis van het onderscheid niet openbaar is, gezegd, dat haar wezen door kennis van het onderscheid geopenbaard wordt, maar dat geopenbaard en niet geopenbaard zijn is geen werkelijk verschil, daar het beide haar eigenlijk wezen is. Zoo berust het onderscheid tusschen de individueele ziel en het hoogste wezen alleen op dwaling en geenszins op.verschil in wezen, daar beide , evenals de ether, onbezoedeld zijn. En dat men dit 766 moet opvatten, blijkt hieruit, dat PrajÂpati van den persoon, die in het oog gezien wordt, zegt : # Dat is het onsterfelijke , veilige, dat is het Brahma». Indien de bekende persoon in het oog, die beschreven wordt als degene die ziet, een ander was dan het onsterfelijke en veilige Brahma, dan zouden de woorden : whet onsterfelijke, het veilige, het Brahmas niet daaraan als praedicaat kunnen worden toegevoegd. En met dien persoon in het oog kan ook niet het spiegelbeeld bedoeld zijn, daar bij die opvatting Prajâpati tot een leugenaar gemaakt wordt. Zoo wordt ook in de tweede strophe in de woorden: «Die in den droom geniet en werkzaam iss niet een ander genoemd dan de in de eerste strophe genoemde persoon in het oog , zooals hieruit blijkt, dat de strophe aanvangt: «Maar deze alleen zal ik u verder verklaren.» Bovendien, wanneer iemand ontwaakt, ont- kent hij wel het bestaan van hetgeen hij zag, wetende: #Ik zag in den droom een olifant, maar nu zie ik hem niet, maar zichzelf herkent hij als dengene die zag, daar hij zich bewust is: „Ik was het, die een droombeeld zag en ik ben het ook, die nu in wakenden toestand de voorwerpen zie. » Eveneens wordt in de derde strophe, in de woorden: # Deze kent thans noch den geest (zich zelven), zoodat hij weet: » Dat ben ik#, noch deze schepselen» alleen geleerd, dat er in den toestand van diepen slaap geene bijzondere voorstellingen be- staan, maar geenszius het bestaan van het kennende subject ontkend; en ook in de daarop volgende woorden: # Dan is hij tot vernietiging gekomen» is alleen bedoeld, dat de bijzondere voorstellingen , geenszins dat het kennende subject vernietigd is, daar de schrift elders zegt: # Want de rede van den ken- ner gaat niet te niet, daar zij onvergankelijk is” '. Maar sommigen meenen, dat men de woorden: » Maar deze alleen zal ik u verder verklaren», waarin de hoogste geest bedoeld wordt, niet mag doen slaan op de individueele ziel, en verklaren ze daarom aldus: Dezen van euvel vrijen geest, die in den aanhef der pericoop genoemd is, zal ik u verder verklaren. Volgens deze opvatting echter zou het voornaamwoord wdezew, dat altijd slaat op iets nabijzijnds, betrekking hebben op een ver verwijderd object, en ook het woord #verders zou daardoor zijne beteekenis verliezen, daar dan hetgeen in de telkens voorafgaande strophe behandeld was, in de volgende niet wederom zou behandeld worden; en zoo zou Prajâpat: bedrog plegen, daar hij, belovende: # Deze alleen zal ik u verder verklaren», tot aan de vierde strophe toe telkens iets anders verklaren zou. Derhalve wordt hier door de vernietiging van den door valsche kennis veronderstelden , onwerkelijken toestand van individueele ziel, waarin de ziel door verschillende smetten, handelen, genieten, begeerte, afkeer enz., bezoedeld wordt en die de brou is van allerlei onheil, het daartegenoverstaande eigenlijke wezen der ziel, nl. dat zij het hoogste wezen is, vrij van euvel enz., door juiste kennis in het licht gesteld, evenals het wezen van een touw enz. iu het licht gesteld wordt door de vernietiging vau de dwaling, dat net eene slang tis. Andere sekten evenwel houden den toestand van individueele ziel voor een werkelijk bestaanden toestand, en dat doen ook sommigen der onzen. Om die allen, die de ware leer van de eenheid van den geest bestrijden, te weerleggen, is dit vertoog over het wezen der ziel geschreven , dat hierop neerkomt: Er is slechts één hoogste wezen, onveranderlijk en eeuwig, de grond van alle intelligentie; dit ééne wezen wordt door valsche kennis , door schijn, evenals een goochelaar, waargenomen in verschillende vormen ; een ander intelligent weren is er miet. Dat nu de auteur het vorige aghonsine dc Meeting eenn | OP DE APHORISMEN VAN DEN VEDANTA. 339 dat in deze pericoop, die over het hoogste wezen handelt, sprake is van de individueele ziel, daarmede heeft hij deze be- doeling: Aan den éénen „ onbezoedelden, vormloozen, hoogsten geest, die van nature eeuwig rein, wijs, verlost en werkelijk , eeuwig en onveranderlijk is, wordt een daaraan tegenovergestelde bestaansvorm, die van individueele ziel, toegeschreven, evenals aan den ether uitgebreidheid en kleur toegeschreven wordt. Deze voorstelling wil hij door teksten, die de eenheid van den geest leeren, door daaraan toegevoegde redeneering en door bestrijding van het dualisme vernietigen. Om dat doel te be- reiken nu leert hij, dat de hoogste geest een ander is dan de individueele ziel. Zijne bedoeling is echter niet, te leeren, dat de individuecle ziel een ander is dan de hoogste geest ; maar hij sluit zich alleen aan aan de uit valsche kennis voortvloeiende, algemeen aangenomen voorstelling van de individueele ziel als een afzonderlijk wezen, Want zoo, meent hij , zijn de voorschrif- ten der plichtenleer, die uitgaan van de voorstelling, dat de ziel van nature handelt en de vruchten der handelingen geniet, daarmede niet in strijd. Maar hetgeen in het licht gesteld moet worden, het eigenlijk object der heilsleer, nl. de eenheid van den geest, leert hij in aphorismen als: „Maar door zijn inzicht in de gewijde wetenschap zegt hij dat, evenals Véina- devar t enz. En ook wij hebben vroeger bewezen, dat er geen strijd bestaat met de plichtenleer, door onderscheid te maken tusschen wijzen en onwetenden. 20. Kn de vermelding heeft eene andere be- doeling. — De vermelding der individueele ziel, die, zooals boven aangetoond is, in de pericoop over den kleinen ether voorkomt , » De in volmaakte rust verkeerende enz.r, die vermelding kan , wanneer onder dien kleinen ether het hoogste wezen wordt ver- staan, geen onderricht zijn in de vereering der individueele ziel , noch ook nader onderricht omtrent het behandelde subject; derhalve is zij doelloos. — Op dit bezwaar antwoordt de auteur : Zij heeft cene andere bedoeling. Die vermelding dier individueele ziel heeft niet ten doel het eigenlijke wezen der ziel, maar dat van het hoogste wezen in het licht te stellen. Wanneer de, door de uitdrukking #de in volmaakte rust verker- 11, 1, 30. 3 +0 CANKARA ÊCÂRTA S COMMENTAAR render aangeduide iudividueele ziel, die in wakenden toestand den uit lichaam en organen bestaanden kerker beheerscht en in de aderen teruggetrokken, de droomgezichten, die door de daarin zetelende verbeelding gevormd worden, waarneemt, be- geerig om de inwendige kluis te bereiken, de haar in die beide toestanden aanklevende dwaling, waarbij zij zich met het lichaam vereenzelvigt, opgeeft en zoo in den toestand van diepen slaap het hoogste licht, het met den naam ether aangeduide Brahma bereikt, alle bijzondere voorstellingen latende varen , dan openbaart zij zich in hare eigene gedaante. Dat hoogste licht, dat zij moet bereiken, de eigene gedaante, waarin zij zich openbaart, dat is de geest, vrij van euvel enz, en deze is het voorwerp der vereering. Dat is de bedoeling van deze vermel- ding der individueele ziel en zoo is zij, ook in eene pericoop, die over het hoogste wezen handelt, niet ongepast. 21. Beroept men zich hierop, dat hij in denteket klein genoemd wordt, dan is het antwoord: Dat is reeds verklaard. Het bezwaar, dat het epitheton kleins, in de woorden: „ Daarin is een kleine ether» aan den ether in het hart gegeven, niet toepasselijk is op het hoogste wezen, maar wel op de individueele ziel, die de grootte heeft van de punt eener pijl. dat bezwaar moet nog weerlegd worden. Want het daartegen vroeger, [, 2, aph. 7, aangevoerde, waar bewezen is, dat in een zeker opzicht ook het hoogste wezen als klein kan voorge- steld worden, dat moet, volgens den auteur, ook hier in acht genomen worden. En in den tekst zelf wordt dat klein zijn wederom tegengesproken door de vergelijking met den bekenden ether in de woorden: » Zoo groot als deze ether is, zoo groot is die ether binnen in het hart. 22. En het blijkt uit het nadoeu van hem. In de Mundaka-Upanishad lezen wij: # Daarin schijnt noch de zon, noch de maan en de sterren, noch de bliksem ; veel minder het vuur; hij alleen schijnt en alles schijnt hem na (ontleent aan hem zijn licht); door zijn licht wordt dit alles verlicht tr. Nu is het twijfelachtig of dat wezen, dat schijnt en hetwelk alles naschijnt, door welks licht dit alles verlicht wordt, de eene of andere lichtbrau is, of wel de intelligente geest. 1 Mund, Up. Ul, 2, AQ. OP DE APIORISMEN VAN DEN VEDANTA. 3th De eerste opvatting wordt verdedigd op grond dat alleen van lichtbronnen, als de zon enz., gezegd kan worden, dat zij niet beschenen worden. Want het is eene erkende waarheid, dat de maan en de sterren, wier wezen licht is, niet schijnen bij dag, wanneer de zon, die eveneens licht is, schijnt. Daaruit moet men besluiten, dat ook dat wezen, dat door geene licht- bron, de zon ingesloten, beschenen wordt, zelf van nature licht moet zijn. En ook van naschijnen kan alleen sprake zijn bij een wezen, dat van nature licht is, daar nadoen alléén wordt waargenomen bij wezens van dezelfde natuur. Het moet derhalve de eene of andere lichtbron zijn. — Hierop antwoorden wij: Het kan alleen de intelligente geest zijn. Dit blijkt uit het nadoen. Want het naschijnen , ge- noemd in de woorden: » Hij schijut en alles schijnt hem naw, is alleen verklaarbaar bij de opvatting, dat hier sprake is van den intelligenten geest. Want van den intelligenten geest wordt elders gezegd: » Zijne gedaante is licht, zijn besluit is werkelijk- heid ' +. Maar de zon enz. ontleenen , zoonls algemeen erkend is, hun licht niet aan eene lichtbron. En lichtbronnen als de zon enz. kunnen niet afhankelijk zijn van eene andere lichtbron , zoodat zij daaraan hun licht zouden ontleenen, daar zij er mede gelijk staan; want eene lamp ontleent haar licht niet aan een andere lamp. Wat nu gezegd is, dat alleen bij wezens van dezelfde natuur nadoen wordt waargenomen, dat is geen algemeene regel; want ook bij wezens van verschillende natuur neemt men waar, dat het een het ander nadoet, b. v. bij een gloeiend stuk ijzer, dat het branden van het vuur, en bij het stof, dat het waaien van den wind nadoet. Met de woorden uit het nadoen heeft de auteur gewezen op het naschijnen; met de woorden van hem wijst hij op het vierde lid van deze strophe. Ook de woorden: # Door zijn licht wordt dit alles verlicht*, waarin gezegd wordt, dat het licht van zon, maan en sterren enz. in hem zijn oorsprong heeft, doen denken aan den intelligenten geest; want van dien geest zegt de schrift: # Hem noemen de deva's het licht der lichten ; hem vereeren zij als het onsterfelijke 27. Maar dat de lichtge- vende lichamen, de zon enz., door een ander licht verlicht worden, wordt door niemand aangenomen en is ongerijmd, daar het eene licht door het andere wordt gestuit. ' Chand. Up. III, 14, 2. * Cat, Br. XIV: 7, 2, 20, $42 CANKÀRA &cirya’s COMMENTAAR Die laatste woorden kunnen ook zoo opgevat worden, dat niet alleen van de in de strophe genoemde lichten, de zon enz., ge- zegd wordt, dat zij door hem verlicht worden, maar daar » dit alles » eene algemeene uitdrukking is , kan de bedoeling ook zijn, dat de openbaring van het gansche heelal, het geheel van namen en vormen, handelingen, handelende personen en vruchten der handelingen , berust op het bestaan van het licht van het Brahma, evenals de openbaring van het gansche geheel van vormen berust op het bestaan van het licht der zon. En het woord » daarin « , waarmede deze strophe aanvangt, wijst aan, dat hier sprake is van het in het voorgaande behandelde. En uit de woorden : „Waarin hemel en aarde en luchtruim bevestigd zijn enz. 7 blijkt, dat dat het Brahma is. En onmiddellijk vooraf gaan de woorden: „In de hoogste, gouden woning woont het onbe- zoedelde, ongedeelde Brahma; dat is het schitterende licht der lichten, dat is het, wat de kenners van den geest kennen. Op de hierbij oprijzende vraag: Waarom wordt hij het licht der lichten genoemd? antwoordt deze strophe: # Daarin schijnt noch de zon enz.» Wat eindelijk gezegd is, dat alleen van eene andere lichtbron geldt, dat zij door de zon en de overige lichten niet beschenen wordt, zooals bv. de zon de overige hemellichten niet beschijnt. daarop antwoorden wij het volgende: Dat alles hem naschijnt, is er aan toegevoegd om uit te drukken, dat hij niet maar eene andere lichtbron is. En ook van het Brahma geldt, dat die lichten het niet beschijnen, want al wat waargenomen wordt, wordt waargenomen door middel van het licht van het Brahma, maar daar het Brahma zelf licht is, wordt het niet door middel van een ander licht waargenomen, zoodat de zon enz. het niet beschijnen. Dit blijkt uit teksten als: » Want het Brahma maakt al het andere openbaar, maar wordt niet door iets anders open- baar gemaakt; in het licht, dat zijn wezen uitmaakt , troont hij onbereikbaar, want hij wordt niet waargenomen. # 23. En ook de overlevering getuigt het. In de Bhagavad-gîtÂ wordt verder de intelligente geest op dezelfde wijze voorgesteld, daar daarin gezegd wordt: # Dat, wat door zon noch maan noch vuur verlicht wordt, waaruit niemand wederkeert, dat is mijn hoogste verblijfs en: # Het licht der zon, dat de gansche wereld verlicht, dat van de maan en van het vuur, weet dit, dat ie tam Renn, OP DB APHORISMEN VAN DEN VEDANTA. 343 24. Het Brahma is het, waarvan eene bepaalde lengte wordt opgegeven; dat blijkt uit het woord alleen. Er staat: # Een persoon, een duim lang, woont midden in het ik»; die persoon wordt vervolgens genoemd » een vuur zonder rook, heer van hetgeen is en zijn zal, degene , die heden is en morgen; dat is het '7. Hier is het de vraag of die persoon van een duim lengte de individueele ziel is of wel de hoogste geest. 