The early English dissenters in the light of recent research, 1550-1641
Aldus hebben wy int corde gheantwoort tot vwen begeerten, niet hebbende tydt te scrijuen yet breeder op desen tydt, ende ofte wy hadde, nochtans konde wy v. 1. niet vorderen : want wy hopen dat ghy zijt in, ofte nae by den vullheyt der vreuchte [?], ofte stant der volkomentheyt, in dien manier, dat wy sien ende gheloouen: maer als noch veer te corte zijn: maer wy willen niet ophouden te bidden, dat die gheen die desen werke begont [?] heeft het sy in v. 1. ofte in ons mochte het volbrengen tot den dach lesu [?] Christi toe in onse beyde wy alle groeten v herte- lich in den Heere : genade sy met alien Amen. Earliest English Anabaptist Congregations 233 Desgelijcks wy bidden v. 1. in dien ghy ons in v. 1. ghemeenscap ontvangen kont laet het v belieuen; te scrijuen sommighe woorden aen Ian [lohn] Morton ende sijnen vrienden, streckende to[e ?] vreede ende order : het sal oock vervordert worden so veel ons vermocht : ende sommighe die met hem houden, sijn well ghereet & will-veerdich om sulken vreede, als den stucke der verdraegsaemheyt ender order te omhelsen, Daer sijn twee (die aen sijnen kant waren) ghevallen op personael successie van den tydt der Apostelen: ende wilden gheerne weeten, ofte eenighe die nu staen waere gheconstitueerde ghemeenten konnen seggen, dat sy haeren afcomste hadde, van hand tot hand, van den tydt der Apostelen af. ende ist saeck, dat dese niet gheprobeert can werden : dan woude sy gheerne hooren van den opstandinghe of oprijsinghe der alder oudtste dat nu sy : ende op watt manier: ende of v. 1. die gheene zijt: ofte van hun. sy sijn goede volke, ende begeeren God te behagen, ende te leuen in een waere order : daerom, laet hat [het] v belieuen, te doen wat v. 1. kont om haer te vreede te stellen. lunij 3. 1624, V. 1. vrienden alleen, in, ende om die heylige van London. waerheyt, ende hemelsche Leeuen : Elias Tookey ende die andere. [A Letter, dated Nov. 12, 1626, from the Five Early English Anabaptist Congregations at London, Lincoln, Sarum, Coventry, and Tiverton, to Hans de Ries, Reinier Wybrantsz., and their Congregations in Holland, expressing the wish that they might be united with them in one religious communion.]^ Dilectis nostris amicis Hans de Reys et Reynero wybran- sono atque ecclesijs ex quibus sunt, simul ac cum o?n7iibus alijs Ministris et ecclesijs in eadem via cum illis ambu- lantibus remanentibus in Hollandia, atqwe illis partibus : Ecclesise lesu Christi, quae in Anglia sunt, habitantes Londini, Lincolnise, Sarum, Couentrise, ac Tyuertonise, 1 MS. B. 1372 in the Mennonite Archives, Amsterdam. Professor Dr Mulier's translation of this letter is given in Dr B. Evans' " The Early English Baptists", Vol. ii., pp. 26-30. 234 Early Eiiglish Dissenters mittunt salutem ex c(5rde optantes cunctas vobis multi- plicari gratias a deo patre per Dominum lesum Christum Dilecti Amici, post salutationes ex corde optantes vestram assiduam prosperitate^n, ac saluter/i, e5 quod Dominum lesum Christum ac illius benedictam veritatem diligitis; cuius gratia, nos omnes eunde^/i dominum lesum, ac veritatem eius vobiscum diligentes, decet, ommhus modis conari vnanimes \sic\ esse, cum omnibus quibuscunqwe, et in vna cumunione ac societate secum ambulare. ideo persuasi sumus nos in hoc deo gratos fore, nempe in tam bono laudabiliqite opere, vnde bonum dommi populo redundet ad adiuvandum ac stabiliendum eos in veritate : porro cum antehac plurimum vobiscum vnionem pacemqwe peractam fore a nobis et cupiuimus et qusesiuimus, quoru?7i primi ac prjecipui viri nunc mortui sunt ac cum domino re- quiescunt; nos igitur qui relinquimur, eodem desiderio affecti promovewdi Dei gloriam, ac populi sui bonum, nunc denuo idem suscepimus [?], quamobrem hos duos nostros dilectos amicos ac fratres, homines a nobis approbates ob illorum constantiam ac fidelitatem pro causa christi in patiendo constanter, longam ac tediosam incarcerationem, ad vastationem et pene illoruwi ruinam qui vobis nostram mentem declarabunt, ad vos misimus : (si necesse sit) prseter quod vobis in hoc scripto nostro patefecimus. / Quod ad articulos vestrae fidei attinet, quos mundo excuses patefecistis [?], tanqua7n fidem vestrum omnium : (praecipue in fundamento) ante hac ad nos a vobis missos, nos sedulo legimus, et considerauimus [?], et cum alta et indissimulata laude Deo omnipotenti, sanctum nomen suum magnificamus eo quod differentiae inter nos non sunt maiores : et quod principia Christi, tam pure a vobis agnoscuntur : attamen ad vos intellectual nostrum in quibusdam, in quibus aliquid invicem differre videamur, scripsimus : quibus tamew recte intellectis vtrimqwe, nihil differre videatur. idcirco vos oramus, ad nos vestras mentes per hos legates nostros conscriptas mittere, ac eatiam [?] hos nuncios nostros verbatim certiores reddere. / Earliest English Anabaptist Congregations 235 , De differentijs igitur nos dicimus tanquam vos scripsistis, vnum agnoscentem Christum Deum ac hominem in vna persona, secundum vestrum articuluw octauum, quamvis ignoret an substantiam a Maria sumpserat, an non ; et nee opponit nee contendit aduersus fidem alioruw, in re ilia hunc recipi, manere ac tolerari posse in societate fidelium sine reiectione seu condemnatione. 2 Cor: 1. 2. 3. phill: 1. 8, et alias fas esse iurare non tenemus omnino secundum has scripturas, matt: 5. 34. lam: 5. 12. : Oblata iusta occasione impedimenti, affirmamus csenam dominicam omitti posse donee tollantur impedimenta : aut aliter non audemus omittere quoque die sabbati quum convenimus ad prgestandum caetera Dei publici Ministerij : cum exemplum [?] Ecclesiarum Dei habemus approbaDtium nos hac in re hocqwe tam pretiosam esse nostrse spiritualis consolationis, ac vnionis cum christo, et mutu6, et coniunc- tionis invic[e]m partem : quam vllam aliam Dei ministerij partem: aut aliter cum volumus, faciamus semel in .7. annis si velimus : et tunc cur non reliquse partes publicse re- ligionis, quae eiusmodi sunt cmii hoc, tam diu etiam deferantur. / '. Ministrationem sanctorum sacramentorum inseperatim cum ministerio verbi, coniunctam esse agnoscimus et cuiqwe membro corporis adratni'strare sacramenta non licere, hoc tame?i affirmamus ministros esse, corporis qui non con- stituuntur per impositionem manuum in episcopatum, qui prsedicent, convertant ac baptizent, et aedificent ecclesiam, atqwe cseteras publicas actiones consentiente ecclesia prse- stent absentibus episcopis : solum autem expedit cnm ecclesia episcopos habet [?], et cum adfuerint, vt illi 236 Early English Dissenters ducerent omnes ecclesise publicas actiones, tanquam ec- clesise public! ministri ac serui. / finaliter, pro ipso magistratu, Inprimis concepimus vos non tantopere vestrum in hoc iudicium vrgere adeo, vt neminem contrarise mentis admittatis, at quosdam qui vobiscum non consentiunt, recipitis hac in re velut ac nos vere instruimur, vosqwe quendam magistratum con- trouersias finientem, causas, litesqwe in posessionibus, ac alijs rebus mundanis approbare iudicare si non sanguinem, arma, bellaue attigerit : adeo nostram, re vera differen- tiam non circa magistratum, sed circiter executionem ipsius officij versari. scilicet an magistratus sit iure ex ecclesia, vtens nulla parte suae mundange authoritatis in Christi spirituali regno, vel ecclesia ; sed hoc potius an in mundo illo gladio, quem Deus ei dabit [?] ad defendendum ius suorum subiectorum terrestrium, contra o?7mes in- vasiones, iniurias [?], ac eiusmodi malefactores puniat, qui occidunt, &c. vtatur ; hoc concipimus esse differentiam. / In hac re vobis ne displiceat, nos libere pati vobis nostras mentes significare, cum nosipsos volentes instrui profite- mur, vel a vobis, ceu a quovis in quocunqwe [?], quod lucide nostris conscientijs apparebit per verbum veritatis. quod ad ipsuw magistratum attinet, nos vobiscum agnosci- mus secundu??t articulum. 37. Dominum lesuw cAn'stum in suo regno spirituali, vel ecclesia novi testamenti ipsum magistratu?^ nee aliqua77i potestatis suse partem consti- tuisse : nee executionem illius illic intrare : quia regnum, arma, ministri, et singula appertinentia eiusdem sunt spiritualia et in hoc tantaw fiduciam habemus, vt vitas nostras in testimoniu?7i dare parati sumus [?]. atqite etiam in hoc spirituali statu non respicere debemus personas, nee multos [?] esse magistros : at in mundanis rebus sancti debent respicere personas, vt cuncti inferiores, sues supe- riores, vt liberi parentes &c : et multi simus magistri immo omnes magistri in ecclesia, sint magistri in omnibus rebus mundanis, suis credentibus seruis : et sic magistratus regant [?J non in rebus ecclesiasticis, sed mundanis: namqw Earliest English AnabajHist Congregations 237 est mundana ordinatio Dei ac bona; nnm potest aliquid boni esse impedimento homini, ne sit discipulus christi. vel christianus ; an homines detineantur ab ecclesia, pro agendo seu exequendo quod bonum sit; nequaqua/7i possit; nil nos impediat a deo nisi peccatum et malum idcirco si magistratus nos impediat ab christianitate, est malum ac peccatu7?i : & turn debemus desiderare illius ruinam : et nee supplicare, nee deum laudare pro ipso, tanquawi pro bona Dei ordinatione : at vero si nee peccatum, nee malum at supplicandum, et pro eo gratias dandum [sic] est, tanquam pro bona Dei ordinatione : velut ac est. tunc neminem impediat ne sit christianus nam hominem futurum chris- tianum, aliquid relinquere docebimus ; quin peccatum ; Baptismus propter quem aduersus mundum contendimus, est baptismus resipiscentiae, ob peccatoru/?i remissionem, quem omnes qui suoru?^ peccatorum pgenitentiam agunt, ac euang[e]lij doctrinae credunt, habeant : num, paeniten- tiam illius, quod bona Dei ordinatio sit, docebimus ; absit ; multum loqueremur, at cum vosipsi Authoritate^/i appro- batis, de executione loquemur : in confesso est, ille qui instituit banc bonam dei ordinatione??!, posuit in manu eiusdera gladium, vt vindex sit male agenti, ac remunerator bene agenti. igitur toUe gladiu??i, et tollas authoritate7?i : na,m quis sapiens cogitare possit cu/?i magistratus decre- uisset iustitiam, vt malefactores punirentur; quis illorum decreta aestimaret, si non illis esset potestas corapellendi ad id quod rectum sit per gladiu77i ; nequaqua??i possit ; exempli gratia, si magistratus secundum mandatum Dei potestatem non haberet sanguinem eflfundendi efifundentis sanguine»i humanu??i, quid ipse homicida curaret pro magistratu, seu quo pacto ab effundendo continu6 san- gmnem impediretur: et similliter pro armis, videmus saluatorem approbrantem [sic] ilia in coetu discipulorum, attamen illis non licere vti in defensione spiritualis regni nee ipsius tanquam regis eiusdem, cuius causa ludsei quserebant ilium occidere : adeo vt arma legitima sunt inter discipulos sues, veluti ac cetera mundana : at in regno suo non sunt vtenda[?] arma: cu7?i arma militias sui 238 Early English Dissenters regni non sunt carnalia sed spiritualia, atqite illius subditi, solum vnum regem habewt, qui spiritualis est, idcirc5 non dominabuntur invicem tanquam principes gentium, eo quod regnum eius non est simile regis mundanis. / Multa alia ad hoc regnu/n pertinere dicuntur, vt spiritualis thesaurus, ac sacculi, Lu: 12. 33. spiritualia sedificia, Ephe: 1. 20. spiritualis vestitus, 1 pet: 3. 3. spiritualis cibus loh: 6. 27. ro. 14. 17. hse sunt qusedam rationes nostrae inter multa, pro nostro iudicio, ac persuasione hac in re : atqwe hse sunt omnes differentiae nostrae, quas nos concipiamus : reliqua vestro- rum articulorum, nos libere tarn corde quam ore, agnoscimus atqwe vsqwe ad mortem Deo fauente agnoscemus. / De quibus omnibus differentijs, nos precamur, vt vobis placeat serio ponderare ac considerare, ac consideratis nos certiores reddere, vtrum nos tolerare possitis, velut ac nos vos tolerare possumus hisce in rebus: vt sic simus membra simul vnius corporis cuius caput christus, atqwe ambulantes in vna commvnione ac societate, simus vnanimes [s-icj.cohabi- tantes in vnitate, ac veritate christi lesu perinde ac fratres ; Earliest English Anabaptist Congregations 239 vt appareat cuius vere sumus discipuli, puta christi lesu Domini nostr'\ ac vnici saluatorisj cui sit gloria in secula seculorum, Amen. Et sic Dilecti, ac plurimum respecti amici, nos vos (venia nostra sumpta) ex corde gratise domini nostri lesu christi commendamus, quewi vos ducere atqr^e conducere in omnem veritatem, atq?ie etiam nos, et sic in ilia inculpates seruare vsqj^e ad apparitione?^ gloriae suse, nos iteru7?i atqwe iterum rogamus : Amen: / Verbatim stylo nouo. 12.° Nouembris. 1626. cuw methodo facillima transtuli ex anglico in sermonem latinuwi. /^ [A Letter of Comelis Claesz. Anslo of Amsterdam to Hans de Ries announcing the arrival of the two representatives of the Five English Anabaptist Congregations, and dated November 13, 1626.]^ Den[?] Eersame discrete Hans de Ries woonende op de nieuwe sloofc Tot Alckmaer' port In Amsterdam deii 13 November 1626 Waerde en in godt beminde Vade[r ?] in Christo Hans de Ries sij vrede. Heden zyn bij ons geweest 2 Engelsche * There is in the Mennonite Archives at Amsterdam a Dutch copy of this letter. The original was in English. The Dutch copy concludes with the following words : " Aldiis getranslateert in Duijts wtte latynse copije die wtte engels, daer in het origineel geschreiien was, oflergeset was. den 18. Nouember Anno 1626." 2 MS. B. 1373 in the Mennonite Archives, Amsterdam. This document like some others here published is wretchedly written and exceedingly difficult to decipher. Professor Dr Miiller's translation of this letter is given in Dr B. Evans' " The Early English Baptists ", Vol. ll., pp. 24-5. ' This address is not a part of the text of the letter. 240 Early English Dissenters als gecommitteerde van 5 geraeenten in engelant met haar brengende seekeren brief aen v 1, Reynier Wij brants, en de andere dienaren onser gemeenten, de welcke door een onser engelsche broederen in latijn uit het engels is ge- translatee[r]t, waeruit wij verstaan dat se onse confessien gelesen en met opmercken (soo sij schrijven) naegedacht hebbende wel zouden willen met ons ve7'eenigen, also sij haar in alles daarmede vereenicht vinden uitgenomen in t' stick van eedt. 2. dat sij oock verstaan dat men het avontmaal alle sondagen behort [?] te celebreren ten sij dat het door rechtveerdich belet verhinde[r]t werde. 3. dat de broederen sonder oplegginge der handen of van den biscoppen daer toe bevesticht te zy?i, vermoge/i en behooren in het afwesen der biscoppen te prediken e/i de sacramentew te bedienen. 4. het ampt der ovexicheyt verstaan sij dat van een christen mach bedient worden, doch niet als tot de kerke behoor- ende maar als een wereltlijck ampt : tot bewys van haare meninge brengen sij eenige redenen in, waar van de voor- naamste is dat het ampt in hem selven goet is, en houden, dat het geene goet is den gebruicker des selfs niet kan hotiden noch stellen buiten de gemeente, noch beletten dat hy geen christen sij. dit is int' corte haare intentie, verstant en orsaack van haare komste, versoeckende dat wij met dese hare 2 ge- committeerde zouden spreken, ende haar schriftelicke antwoort laaten toekoome?i. Wij hebben gesait dat wij vl advijs zouden versoecken alsoo de brief specialick aen vl hordt, over welcken versoecke?i wij vl advijs wat wij hier in doen zulle«, of het vl gelege/i is hier te koomen, dan of wij haar tot tiwent zellen zenden. als mede of wij haar een schriftelijck antwoort op haren brief zullen mede gev&n dan of wij die haar zullen nae zenden, vl believe ons vl advijs met den aldereersten te laten weeten, wij hebben haar daar op uitgestelt, en ondertesschen onse engelschen belast dat sij haar onse laetste antwoort aen elias tokij zonden laaten leesen alsoo die van de sellifde materie handelt, twelck sij aengenomen hebben te doen, doch Earliest English Anabaptist Congregations 241 deese hebben in t stick van dew eedt en t ampt der overicheyi noch eenen anderen grondtslach als elias tokij ende de zijne. dese zyn in engelant wel 150 persoonen starck sij zijn van elias tokij afgeschaiden, en zyn van Ian mortons ofte thomas elwijs volck, deese 2 die hier zijw schinen beqtiame mannen te zijn, en redelick treffelick in het habijtS hebben oock soo d'andere schrijven vele om den name christi ge- leden, en zyn lange/t tijt gevanckelick geweest. Ick heb vl seker libel van de weeck gesonden hoope vl ztilt het ontfangen hebben. vl Dienstwillige Wij hebben aen den Cornelis Claesz. Ansloo grave noch 100 gl. ge- ordoneert te betaalen. [Questions asked by Hans de Ries, about November, 1626, of the two Representatives of the Five English Anabaptist Congregations, with their Answers.]'' oft die 5 kercken die syn In haer schryft gedencken van haer comste tot ons kennisse & wetenschap ghehadt hebben oft sy met eendracht van de selue geordent syn om tot ons te comen, oft sy den briefif geconcipiert hebben. waer by wy tzelue sullen weten also hy van haer niet onder- teckent is[?] 1 These words would seem to indicate that the early English Ana- baptists wore a distinctive style of clothing as the Friends, or Quakers, did later. 2 MS. B. 1374 in the Mennonite Archives, Amsterdam. Professor Dr Mailer's translation of this document is given in Dr B. Evans' " The Early English Baptists", Vol. ii., pp. 30-32. The MS. is wretchedly written throughout and can be deciphered only with the greatest difiBculty, as is the case with all the papers of Hans de Ries' that the present writer has seen. The letters are often slurred, and such letters have been printed in italics. B. II. 16 242 Early English Dissenter's oft sy alien met malcandere/i eendrachtich nae dinhout van haer schrift van een gevellen syn, In sonderheyt datter gheen onderschyt tusschen haer leeren & ons en is als In de stucken die sy In haer schrift gedencke?;, dewyl wy hier eenighe van haer nacie hebbew, die va?t den hare?i[?] gebannen syn waer voor sy nti de selue houden oft sy de ghene die wt engelant hier weten commen woonen souden banwerdich houden ende die hier woone/i[?] souden[?] houden [?] schuldich te wesen weder In engelant te comen oft sy noch voor recht houden & dryuen & beleuen souden, dat elck brooder sonder ordentlycke beroepinge & be- lastinghe soude moghen de sacramenten bedienen & ock de vrouwen als er geen mannen ware?? [?] oft geen ander forme van waardy In haer lant gebruyckt worde Int eetsweren als godt ende [?] syn getuij gen oft sy alle soude?i connen verdraghen dat eenighe ghe- mente?? In engelant synde maer somwyelen des laers het nachtmael hildew oft eenich broeder In haer gemeenten wonende & het alle sondach brootbreke?? niet voor godts ghebodt hilde & derhaluen alle sondach met haer niet comtinicerde [?] by haer soude mogen geleden worden oft door de beloofte by getrouwiche^/^ de??, comnck ghedaen souden haer verplicht houde?i dew comnck met wapenen voor te staen & haer seluen met wapenen totte?i bloede toe te beschermen nu wat wet sy houde?i ee?? christen ouerheyt ghehoude?? is de quade te straffe?i crych te voore?i & met syn vyande?i te handelen. oft ock ee?? christe?i Int twisten [?] synes comncx & tegen- stae?i synder vyanden[?] goederen[?] aentaste?? ontweldighen & nemen mach ock de ontweldichde goedere?i als vry eyghen goedt behouden en besitten mach de 5 gemeente?? hebben elck gheen leraer en gheen leeraer hebbe?? Wachten met de?? dienst tot datter een comt ergo ist niet nut[?] wendich[?] alle sondach broot te hxeken Earliest English Anabaptist Congregations 243 sy latew niemant toe te leeren oft niet bequaem gekent sy [?] ma[ken ?] onderscheyt tussen ee?i die leert & sacramentew bedtent & een die \vAen vollen dinst staet 2[?] tweerley[?] gevoelen va/i biiytew lant[?] te treckew oft sy de engelsche soude/i ontfange?i is twyfFelachticA [?] oft het nachtmae^ alle sondach te houden verwerpelyck by haer alien wetew sy niet alle sondach broot te brecAren hebben sy gee?? gebot noch wet maer [?] weten niet oft soude?! toelatew dat ee/i[?] leeraer des sondags[?] soude moge?i sulcx [?] navolge?i[?] [A Letter of the early English Anabaptist Congregation at Lincoln to the Congregation of Waterlanders at Amsterdam, dated Sept. 5, 1630.]' So ist Beminde ende lief^hebbende Vriendt dat Ick v.l. brief ontvanghen hebb (w*^ handen van Ian Drew onsen beminde vriendt) ghesonden aen ons ende die reste van onse broederen hier in dese natie ende vindande daer in een ghetuighenisse van v.l. goede meyninghe nefifens ons, in onse Christelicke stant : wy connen niet nae laten onse vriendelicke danckbaerhe3rt aen v te bewijsen voor deselue, wenschende dat ghy ende wy mochten comen tot den eenicheyt des heylighen gheest, ende tot dien bande des vredes welke sy in der waerheyt Amen. Weetet nochtans goede vriendt dat die haestighe hande- linghe die ghy ons op leyt, wy connen niet bekennen, noch die dinghen so gheringhe te wesen als ghy se schijnt te achten : als voor Math: 18 nae de welke ghy niet en wilde hebben dat wy elke ghescill des verstants ofbe daedt soude straff en : wy weten ende het is openbaer dat in ijegelicke dinghe waer deur een broeder gherechtelich ghe#erghert wort, boete wort gheeyscht welke gheweygert zijnde, die onboetvaerdighe moet gheacht zijn als een heyden ende publicaen : nae welke onsen salich^maker leert Math : 5 een 1 MS. B. 1376 in the Mennonite Archives, Amsterdam. Professor Dr Miiller's translation of this letter is given in Dr B. Evans' " The Early English Baptists", Vol. ii., pp. 41-4. 16—2 244 Early English Dissenters yeder teghen wien een breeder yets heeft, met sijn breeder versoent te wesen, yer hy eenighe gaue (op den Outaer) offert voor den heere. ende op dat het niet te cleyn mach schijnen in v.l. ooghen, besiet die woorden onsen salich- raakers omtrent het beginsell des 18 Capittells, daer hy seyt het ware beter dat eenen molen steen aen sijn hals ghehanghen worde, en in het diepste der Zee verdroncken, dan dat hy eenen van desen cleynen vererghert die in my ghelooven. etc. Ende waer als ghy ons acht meer te wesen van den gheest der longeren Christi dan van den gheest onsen salich- makersT indien ghy meynt dat gheest, doe sy vier van den hemel wilde hebben om die samaritanen te verslinden etc, wy moghen well segghen dat ghy qualoch dunckt : want wy den en niet een ghedachte herberghen streck- ende tot lichamelichen verdruckinghe ofte leedwesen onses naesten, ofte enighe van weghen religie, ofte in saecken van conscientie, maer voor alle dinghen wy strijden met alle menschen daer teghen. noch en sijn wy (hopen wy) gheleyt met den gheest der ambitie ofte eergiericheyt te strijden wie sonde het grootste sijn maer wy ontvanghen gheerne die menichderley leeringhe onses salichmakers in het teghen deel : indien ghy het appliceren wilt tot dat van onsen salichmakers dat die gheest is ghewillich ende die vleych swacke : wy moeten bekennen dat het also met ons gaet, nochtans derfen wy niet anders doen als hopen dat den heere sijn belofte sal volbrenghen int aennemen van onsen goede wille voor den daede, yae ende dat wy ghevonden sullen worden eenichsins den gheest Christi te hebben, anders behooren wy hem niet toe volgens dat gheschreven staet Rom: 8. 9. Maer ghy seght dat Christus droegh den ongheloof, (verachtinghe) ofte qualijcke nemen onwetentheyt, & blinde ijever sijnder longheren, alleen haer berispende etc7 ende cont ghy ons rechvaerdelich straffen, dat wy volgens dien regell niet en wandelenT handelen wy andersins dan strafFse#wijse met die ghene die straff baer of ergerlicke bevonden sijn, indien sy haer bekeeren, ofte meynt ghy dat christus sijnder [?] longheren Earliest English Anabaptist Congregations 245 souden [sic] hebben wille [willen] dooghen [gedoogen] indien sy sijn straffe teghen ghestaen hadden ofte sijn onderwij- singhen ende vermaninghen gheweygerde7 siet toe hoe ghy sodanighen eenen ghedaehte toe laet, tis waer om yets dat wy lesen dat hy noyet handelde veerder met haer so is het mede waer dat sy altoos ghewillich waren te oiitvanghen sijn berispinghen, ende van hem ghe^inforraeert endeghere- formeert te worden. maer voor obstinate ende ongheregelde persoonen die daer leest mach sien, dat hy overvloedich is int leeren hoe men met haer moet handelen. Waer als ghy procedeert te spreken van die abuisen ofte fauten in die ghemeente tot Corinthum ende die kerken ghebout deur den Apostellen (als of ghy niemant onboetvaerdich wilde hebben in desen dinghen w'ghedaen ofte ghebant: wy bidden v in dese bedenckt so wy v hier in stemde toe, wat ellende ende confusie sonde het wesen te dooghen die menschen te comen droncken, slaperich, ofte anders ongoddelich tot den tafell des heeren, te vallen in twisten, oneenicheden, te lochenen die verrijsenisse, te voeghen recht vaerdichmiakinghe met het wett sonder Christo, ende so van ghenade te vallen etc. voor alle ofte eenighe waer van ghy seght dat men se behart te straffen, afraden, ende also dooghen ofte draghen. In dien men dese dinghen sonde dooghen in plaets van eenen ghemeente der hey- lighen, die kerke sonde groyen tot een ghesellschapp der boose ende godloose persoonen tis waer dat wy niet en lesen van eenighe persoon die w' den ghemeente van Corintho ghedaen was als den onkuische persoon : wy lesen oock niet dat eenighe een sonde waer van den ghemeente deur den Apostell was berispt dat het was yemant van den ghemeente so eighen, ofte particulier, dat also die gheheele ghemeente met hem handelen conde daer voor, want alle die reste waren so vermenght, ende so generalich besmett, dat sy mosten alle verbeteren ofte alle ghestraft worden deur den Apostell, ende daerom noemt hy sijn derde waerschouwinghe ofte vermaninghe sijn 3 ghetuighenen seggende indien hy wederom quam hy woude se niet sparen : het welke watt soude het anders 246 Early English Dissenters wesen als met haer voort te gaen tot den wHersten straff nae die cracht die hen Heere hem ghegeuen hadde tot op- bouwinghe ende niet tot verdervinghe : als ghy mach sien dat die ghemeente van Ephesus wort ghedreycht dat sy ontkerkt ofbe haer Candelaer sonde versett worden, om dat sy haer eersten hefde versaken hadde. maer te keeren tot die ghemeente van Corinthen [?] die Apostle \sic\ seyt so yemant die hem een brooder laet noemen wort een oncuische, gierighe etc: met sodanighen eene niet te eeten, nu wy achten dat het hier ghemeynt wort van gheestelicke eeten, ende niet van ghemeenen eeten want dat sonde te phariseesche wesen, so dat ghy sien meught dat daer andere sonden sijn behaluen oncuisheyt waer*om dat men w'^ghebant mach sijn. 16. 17. Earliest English Anabaptist Congregations 247 maer nochtans niet nae latende die onghemanierde te vermanen, want haer in haer onmanierlicheyt ofte mis- bruicken te dulden sonde gheen helfde maer haet wesen levitici 19. & 17 verse [sic] noch en wort een Coninck- rijck in hem selue ghedeylt, deur het straffen, castijdinghe ofte afsnijdinghe der quaed-doendere maer veel eerder die vrede ende ruste daer van behouden, tis waerachtich beminde [?] dat ghelijck als Christus ons vergaue so sonde wy maleanderen, maer Christus vergaue niemant Act: als die daer boete dede, ende tot hem keeren, ende daerom ' 20! wat sijn wy dat wy meer doen soude : wy begeeren on- gheveyns delich der alien versoeninghe, maer versoeninghe moet wesen op bekentenisse des schults met belofte des verbeteringhe, ende niet moetwillighe teghenstant ofte onboetvaerdicheyt in sonde, ende all hoe well dat wy als haestighe ende straffe menschen hebben ghehouden ghe- weest, nochtans dit weten wy voor seker dat als noch noyet yemant van ons w'' der ghemeente ghedaen, eenighe liefde tot God oft ijever tot religie bewijsde ten sy dat deur boetvaerdicheyt hy wederom met ons vrede maeckte. ende tot een besluit wy bekennen met v, dat het is een bedroefde dingh ende seer beolaegdelich te sien die gheestelicke steenen van des Heere bouwinghe, neder gheworpen ende verstroyt, maer heijlaes hoe sal men sulks connen helpen7 niet deur haer in haerder boosheyt te dooghen, want dat soude wesen des Heeren huise tot eenen kuil der dieffen te maecken, ende grouwelich in sijnder ooghen te brenghen in sijn heylichdom sodanighe onbesnijden persoonen, ende gheen plaets ofte volk hem gheestelicken offenhanden aenghenaem deur les: Chr: op te offeren. ende dus met dancksegginghe voor v. 1. liefde biddende den Heere tot een vergeldinghe des selue v te bewaren ende vermeerderen in waere liefde ende ijever tot den heerlike Evangelic onses heeren ende salichmaker lesH CMxisti dat ghy deur hem mach ghenieten die ouer- vloedighe gaven sijns h: gheest, tot vwer heylichmakinghe in dese leven, ende verheerlichinghe in het toecomende leven: die welke die geuer van alle goede gaven gheve 248 Early English Dissenters V ende ons ende alle die den Heere lesum liefhebben. Amen, ende dus met onse groetenisse saer vriendelich aen V ende alle lief hebbers der waerheyt, wie [wy] bevelen v des Heeren bescherminghe ende leydinghe wiens vrede segen- inghen sy met v euwichlich : (bidden wy) Amen Lincolne Septem: 5. 1630. V ongheveynsde liefhebbers in die Heere, die broederen daer woonachtich. w* ghecopieert Maij 31, ende lunij primo 1631. deur V. 1. Dienstwillighen breeder : Swithune Gryndall. [A Letter written by James Toppe and Israel, his wife, of the early English Anabaptist Congregation at Tiverton, to Hans de Ries in answer to a letter of his dated Sept. 13, 1630.]^ V.l. vriendelick acceptatie mijns brief, ende sorghvuldicheyt om den selue te voldoen heef my op desen tijdt occasie ghe- geuen tot v mijn danckbaerheyt te bewijsen, van weghen v.l. goede regarde neffens my ende alle anderen hier, hiefhebbera der waerheyt het welke is in Chr: lesu onsen heere. dese daerom connen ghetuighen, dat Ick ontvanghen heb v.l. vriendelicke brief ghedateert September 13. 1630. waer in ghy begeert, als ghy seyt, met ongheveynsder herte, die ijever godes ende sijnder waerheyt, het welke wy desgelijx met ongheveynsder herten ernstelich begeeren ende om strijden: maer dit moeten wy weten dat onsen ijever moet wesen nae kennisse, ende aenghesteken met het vijer van hemel, ofte anders soude het worden dwaese ontsinnicheyt, meerder dan ijever : als wy meughen sien deur droevich exempell aen het loodtsche volk, die daer hadden volgens den ghetuighenisse des Apostells die ijever godes maer niet nae kennis, deur het welke sy waren so onwetentlich rasende dat sy die Messiah selue kruisde, die sy so lang ende * MS. B. 1377 in the Mennonite Archives, Amsterdam. This letter is undated but it was translated from English into Dutch on June 5, 1631. Professor Dr Miiller's English translation of this Dutch copy is given in Dr B. Evans' "The Early English Baptists", Vol. n., pp. 44-51. Earliest English Anabaptist Congregations 249 so seer waren verwachtende, ende hoopte dat hy Israel soude verlossen Luc: 24. 21. ende daerom wy vrijelich met v bekennen dat wy deur onwetentheyt dickwills ineughen dolen jae doolen int volbrenghen van het ghene dat wy behoren te doen van weghen kennis, doende menich mael dinghen te haestelich ofte all te traeghelich het ghene dat wy anders hadden behooren te doen : nochtans die Heere in sijn woort ons klaerlich toont sijnder wille, wat wy behooren te doen ende oock raochte doen so die schult op ons selue niet en laghe: Niet te min hopen wy dat God ons ghenadich sal worden ende onsen swackheyt ende onvolcomentheyt, (noch het ghene dat wy des weghen misdoen), niet toe rekenen wille, wy dagelix strijdende sulks in ons selue te verbeteren, ende van perfectie tot perfectie te groeyen: maer indien wy onsen eighen willen soude soecken te doen, ende ons te vreden stellen met den ghemeene custuyme ende practijcke van anderen die wy berainnen etc. dan mochten wy niet verwachten eenighe meerder openbaringhe van Godes wille tot ons, noch eenighe ghenade van sijn handen. Nu tot V antwoort op mijnen brief, waer in ghy seyt, die oorsaeck waerom dat ghy lijdet ofte draeght een broeder nae ver- maninghe, die daer hoorde een predicatie in England is dese (als ghy seght) ora dat ghy niet en derft, sijn verstant wesende dat hy mocht hooren, ende deur het hooren ghesticht sijn van een anders ghesint, leueren sodanighen eenen ouer tot Satan : om dat den daet des hooren niet simpelich quaedt ofte vleesch- elich sy, maer die leeringhe ofte persoon welke ghy seght mach ghedisputable [stc] zijn (ofte twijfellachtich) etc. in welke woorden van vwen, daer sijn 2 redenen : die eerste is seght ghy dat sijn verstant was dat hy sulks doen mochte, ende sulks doende ghebouwt zijn van een teghen ghesinte persoon : die tweede (seght ghy) om dat die bloote daet van hooren is niet simpelich quaedt ofte vleeschelich. wy hebben sommighe hier die het gheoorloft houden te gaen hooren eenen valsche propheet, maer niet om eenighe loffe ofte eer tot God te brenghen, noch goedt tot die menschen, tis gheseyt dat sulks boosheyt ware te gaen om eenighe sodanighe e3nidt : maer die vwen houden het gheoorloft te gaen hooren tot opbouwinghe : can een founteyne seyt S*^ lacobus wSverpen soete water ende bitter mede, niet meer (meughen wy vrie- moedelich segghen [)] can een valsche propheet stichten ofte opbouwen Christi ghemeente ofte eenighe lidtmaet daer van. want als die waere propheten Christi, stichten ende opbouwen het ghemeente Christi, desgelijcks doen die valsche propheten het kerke Antichristi ofte sijn rijckdom stichten ofte opbouwen: sy connen niet te samen ghevoeght zijn in des Heeren werke tot opbouwinghe sijnder ghemeente niet meer jae veel min dan die heydenen Esra 4. conde ghevoeght worden met die looden int opbouwinghe van die materiael tempell, alleen Godes volk die looden mosten opbouwen dien materiael tempell doen, desghelijx nu, alien des Heeren propheten ofte volk die van hem ghesonden sijn hebbende haer beroepinghe van haer Meester Chr: les: bouwen op sijn gheestelicke tempell nu: simon Magus noch gheen ander valsche propheet wie hy sy, heeft eenighe deel ofte part in dese werke : wy sijn vermaent deur S' lude ons op te bouwen in onse heylighe ghelooue : maer indien wy by die teghen ghesinte soude gaen om op- bouwinghe wy mochten draghen des Heeren straffe tot die looden, daer hy seyt dat sy versaken hadden den founteyn des levendich water ende haer putten ghemaeckt die gheen water conde houden, den gheheele loop der schrifte is teghen alle sodanighe Balaamitische trinckende : so die religie die ghy belijdet waerachtich sy, dan die religie die den teghen ghesinte belijdet moet immers valsche zijn dese reden will v leeren. Em'^liest English A^iahaptist Congregations 251 Nu tot den tweede, dat die daedt des hooren niet simpelich quaedt sy, ofte vleyschelich etc. wy segghen indien ghy meynt die actie van hooren een valsche propheet, ofte propheten predikende ofte biddende w' cracht van sijnder gheestelicke beroepinghe, (ghelijck het scijnt dat ghy doet) want anders wy achten dat ghy niet lochenen will, maer dat men sondighen mach int hooren, so well als int sien ofte spreken etc. dan segghen wy dat alle sodanighe hooren quaedt sy ende vleysch- elich, niet wesende van het gheest Godes, noch bevestight deur sijn woort, alse dese plaetsen der schrifture proberen sullen: ler: 23. 16. daer die Heere radet sijn volke segghende hoort niet die woorden der propheten die daer propheteren ende leeren v Idellheyt etc. ende Hos: 4: 15. comt niet tot Gilgal, noch [?] gaet niet tot Beth^haven : in den eene sijn sy verboden te hooren met den w'^wendighen oore, ende in den anderen niet so veel als te comen tot den plaets der valscher God-dienst om haer te hooren ofte besien : ende die stemme van hemel Math: 17. 5. seyt dese is mijn beminde in wien Ick een wellbehaghen heb, hoort hem: ende loh: 10 mijn scapen hooren mijn stemme, maer eenen vreemdelinch willen sy niet hooren: ende van die ghene die Chr: w'^stierde, hy seydt die v hoort, hoort my, maer van die teghenghesinte seyt hy nergens so : Daerom wy besluiten, indien Godes volke verboden wort te hooren die predicatien, ghebet ofte ghebieden der valsche pro- pheten als dese schrifturen ende veele meer willen betuighen : dan segghen wy dat het int gheheel ongheoorloft sy die schapen Christi te hooren der vreemdelinghen stemme, vernamentlich tot die tijdt, plaets, ende vergaderinghe der ghenen die daer vergadert sijn in die name Christi : maer ghy seght dat hy het doet w' gheloove in hem selue, oh sluit v ooghen niet toe, wy bidden v, wat ghelooue can hy hebben, wanneer dat gheen woordt des gheloofs sy daer voor in het gheheel boecke Godes te weten voor sodanighe een oeffeninghe : want die H. want als niemant can ghenoemt sijn des koninck ondersate, die sijn rechvaerdighe [sic] wetten niet ghehoorsamen will : so oock in Chr: gheestelicke coninckrijck daer sijn wetten ghanschelich gherechtich sijn, die welke wij [? hij] niet, en ghehoorsamet can niet Christo toebehooren, ende so hy hem niet toe behoort, dan can hy het gheest Christi niet hebben, ende hebbende niet het gheest Chr: tis sonder questie dat hy ofte sy selue ende haer leeringhen syn quaed ende vleeschelich, beyde propheten ende volke wie sy sijn die andere ofte teghen ghesint sijn die waerachtich professie Christi : maer ghy acht het bequaem hem te draghen deur lang-moedicheyt etc. jae den Heere te bidden voor sijn verlichtinghe etc. als in v.l. duitsche broederen brief: wy stemmen dat toe met v.l. dat wy met sodanighen eene moeten handelen. als met eenen breeder, ende hem niet achten als een vyandt die gheheele tijdt dat hy onder ver- maninghe sy, maer dit wilden wy van v.l. bidden in v.l. naeste schrijvens te toonen hoe lang men eenen breeder draghen sal in sijn sonde, het sy altoos ofte tot dat hy vriendelich vermaent heeft gheweest den 1, 2, & 3, mael, ofte tot wat respijt des tijdts. van weghen God ghevende die menschen tijdt tot boete als hy dede lesabell : tis waer die Heere gheefb som wijlen die menschen eenen langhe tijdt des beets, sommighe 60 ofte 80 jaeren, jae den gheheele tijdt haerder leven : maer hy heeft sijn ghemeente ghepaelt met die 3 vermaninghe, ende so hy dan gheen boete en doet laet hem dy worden als een heyden etc. ende nechtans is hy deur dese niet berooft van alle mid- delen des beets, maer dese is het leste remedie die die kerk Earliest Eiiglish Anabaptist Congregations 253 ouer hem te ghebruicken heefb tot boetvaerdicheyt, als alle vermaninghen hem niet dienen will : do dat ghy sien meiight dat Chr: sijn ghemeente eenen tijdt ghestelt heeft, welke die ghemeente niet verby can gaen : desghelijcks woude Ick v bidden te toonen waer die Apostelen ghedooghen hebben lang (als ghy seght) grooter sonden Ick can sulks niet ghedencken dat Ick het oyet ghelesen heb dat die Apostelen ofte eenighe van die eerste kerk ghedooghen hebben eenighe broeder bouen die ghesette tijdt van onsen salichmaker a[l]s te voren gheseyt is. Ende waer als ghy seyt in v.l. brief dat die schrifture die Ick allegeerde van die ghemeente tot Ephesus. Apoca: 2. 2. my niet en diende, Ick moet hersegghen dat het my dient, want hoe cont ghy het daer toe binden te weten van quaede leeraeren, wanneer die woorden sijn generael, ende dat ghy contse niet draghen die daer boose sijn, ende particulier ende hebtse onder- socht die daer segghen dat sy Apostelen sijn, ende en zijnse niet etc. v/elke leste woorden ghy neemt, ende beduitse te wesen die boose te vooren ghenoemt : hoe well dat sy te samen ghevoeght sijn met een woordt van byvoeghsell die haer te samen voeght : so dat alle quade worden ghemeynt int generael ende by name die ghene die daer seyden dat sy Apostelen waren, & waren niet, te volghen den regell van Godes woort, is die beste & behoudenste wech te wandelen tot reformatie beyde van minder ende meerder sonden, tot den welke, ist dat wy opsien, wy sullen sekerlich niet qualoch doen : hoe well in menschelich pollicie wy mochten nemen andere weghen, maer pollicie die daer menschelich sy moet gheen plaets hebben in Chr: kerke. so wy ghewillich sijn reformatie te soecken, dan moeten wy het doen nae sijnder woort, dan sullen wy seker gaen, in den reformatie des minder quaedts des meerder te voorcoomen : als mede den ghemeente Christi in der liefde te bouwen : ende hoe meughen wy onsen broeder meerder liefde toonen, als hem w'' sijn sonde te plucken ofte trecken, ende vernamentlich door sodanighe middelen als Chr: selue voor- ghestelt heeft. so een vleeschelick vriendt soude int ghebreck leggen, so dat sommighe lidt most afghesnijden worden, ofte an- dersins het woude het gheheele lichaem bederven, soude men hem niet veel grooter liefde bewijsen, om het gheheelich aftesnijden, 254 Early English Dissenters dan deur teerheyt [teederheid] beteen te laten tot perijkell des gantsche lichaem etc. ende van sodanighe nature is die sonde so men het been laet gaen, ende dat men het toelaet in die ghemeente, het will versueren den gheheele deegh treckende van boven die gramschapj) Godes ouer den gheheel ghemeente, als ghy sien meught in die ghemeente tot Corinthum, om dat sy toelieten den onkuische persoon onder haer boven het gheene dat betaemde 1 Cor: 5. Van weghen die vnie ofte eenicheyt (ghy seght) het faljeert aen onsen cant, om dat sommighe onder ons houden ende oeffenen het materiael sweert, het welke (ghy seght) noch Chr: noch sijnder Apostelen oijet oeffenende: het welke hoe ghy het versaken cont weten wy niet, nae-dien dat die schrifture bewijst dat effen onder die longheren Christi die hem altoos vergheselschapte, daer waren swaerden, als wanneer onsen salichmaker een weynich voor sijn lijdinghe ofte apprehensie in die tuine, doe hy sijn longheren onderwijsinghen ende directien gave wat sy doen sonde nae sijn afscheyt : segghende doe Ick V w^stierde sonder buydell sonder tessche ofte schoenen hebt ghy oock yet ghebreck gehadt etc, maer nu wie een buydell heeft etc. ende die niet en heeft die vercoope sijn rocke ende coope eenen sweert, ende sommighe onder haer seyden Heere siet hier sijn twee sweerden : ende Petrus had een sweert doe hy het misbruickende snijde af Malchus oore. tot dat hy het misbruickte, was hy noyet berispt om dat hy het hadt: ende sonder twijfell sommighe wettelich ghebruick had hy daer van te voren, ende dan oock, als mede nae-maels ofte anders waerom waren sy gheboden sweerdten te hebben, jae haer rocken te vercoopen, ende sweerdten te coopen, so dat in sommighe saeck ofte in eenighe dinghen sonder twijfell sy mochte se ghebruijcken. wederom doe die soldaten tot Ian quamen met het ander volke sy vraeghden hem wat sy doen sonde hy seyde haer dat sy niemant gheweld soude doen etc ; daer hy leerde [?] haer hoe dat sy haer draghen soude in haer plaets als christenen, ende nochtans behouden haer beroep als soldaten. Earliest English Anabaptist Congregations 255 Indien ghy noch seggen soude dat noch Christus noch sijn Apostelen oyet ghebruickde die materiael sweert : dan bidden wy in v.l. naeste schrijvens te toonen nae v.l. verstant wat sy deden met haer sweerden te vooren vermelt, so sy se op gheenderley wijse ghebruicken mochte, dan bekennen wy met v.l, volgens die schriftuer plaetsen by v.l. ghe#allegeert met veel meer daer toe streckende in v.l. brief, die sulks beve- stighen : dat die materiael sweert het gheestelicke rijckdom Christi niet toe-behoort : desghelijcks oock noch buidell noch tessche noch schoenen etc noch verscheyde [sic] andere dinghen van diergelijcken aert, noch tans mach men se als wy sijn vleesh ofte menschen van deser werelt wetteiich ghebruicken tot maintenantie ofte onderhoudinghe van onsen natuerlich leven, welke wy ghehouden sijn te behouden ofte te beschermen, eve ofte effen als onse salichmaker doe hy w*" dese werelt scheyden soude, nu seyt hy die daer een buydell heeft, laet hem het nemen etc onder het welke daer was een materiael sweert : nochtans sien wy dat sy het niet en mochte ghebruicken int bescherminghe van haer christelicke professie of van haer Meester Christo : wanneer hy Petrum strafte, seggende steecht V sweert in sijn schee etc. noch en houden wy het wetteiich te ghebruicken tot defensie van ons als wy sijn belijders des evangelic, voor het welke wy moeten, hebben, ende noch lijden vervolginghe : noch om te verwerven eenighe aerdsche croon, ofte wereltsche digniteyt die wy nae haecken : maer volgens onsen schuldighe plicht tot onsen Coninck & landschapp in alle civijle dinghen ende wetteiich, ende als wy aerdsche onder- danen sijn van sijn aerdsche rijck tot defensie van sijn persoon, digniteyt ende rijck wy ghebruicken die materiael sweert : op sodanighe wijse houden wy het gheoorloft te ghebruicken : nochtans segghen wy ende oordeelen dat indien wy noyet occasie sullen hebben te ghebruicken dat sulks beste ware : noch en oordeelen wy v.l. noch eenighe andere die sulks wey- gheren eenichsins te ghebruicken : maer wij sijn versekert (als wy meynen) so wy het in sommighe saken ghebruickte, dat wy niet sondighen soude. Maer ghy heden oordeelt ons gheheel onweerdich eenighe vnie ofte ghemeensaemheyt in Chr: kerke. van weghen dese onsen verstant ende ghebruick : hoe well dat 256 Early English Dissenters ghy lieden siet dat wy bevestiginghe hebben daer om w*' Godes woort : ende willen niet toe laten dat wy met v.l. ghemeen- schapp soude hebben tot dat wy boete doen van weghen het ampt der ouerheyt, ende het ghebruicke des w^'terlicken sweerts. het ampt der ouerheyt leert den heylighe gheest is die goede ordinantie Godes ende woude ghy hebben ons ofte eenighe die gheworden sullen een lidtmaet der ghemeente Christi, boete te doen van het ghene dat goedt sy, ofte hem anders niet toe te laten7 het sy verre, niet maer sonde can yemant onbequaem maken een Christen te worden, van het welke hy moet boete doen, hoe cleyn het sy, want so het sonde sy so is het des wetts ouertredinghe, ende een yeder trans- gressie oft ouertredinghe daer van sal een rechtvaerdighe vergeldinghe des loons ontvanghen, te weten het toorne ende vloecke Godes, sonder boetvaerdicheyt. maer te gaen hooren een valsche propheet so het niet en worde der broederen erghenisse, ofte vervolginghe te mijden etc. welke niet te min is openbaerlich quaedt, als te voren ghetoont heeft gheweest : voor dese acht ghy hem niet weerdich in den ban te doen, hoe well hy gheen boete bewijst om dat hy sulks doet maer acht het leuen [?] bequaem, hem te draghen ofte haer (hoe well dat sy boose sijn) die daer boose zijn, om welker oorsaeck wy oor- deelen dat die schult op v leyt, ende dat het aen v Cante mankeert ofte ghebreckt dat daer gheen eenicheyt en sy onder ofte tuschen ons : want hadden wy gheweten dat ghy lieden sondanighe verstant hadde ghehadt doe wy eenicheyt met v.l. sochte wy souden eerstelich v.l. reformatie, voor eenicheyt ghesocht hebben. daerom wy bidden v.l. van ghene dat hier gheschreven staet te considereren, als mede van het ghene dat onse vrienden ende beminde broederen van Lincolne gheschreuen hebben tot antwoort van v.l. brief tot haer ende so te stieren ons ouer v.l. 