None
" Wij zien hier, dat Tas een boekevriend is, — wat nog meer zal blijken, en tevens, dat Starrenburg toen nog niet zijn vijand geworden was. Over de " boekzalen," zie beneden, bl. 26, noot. ' Willemvan Putten, 's Compagnies Pakhuismeester,lidvan de Politieke Kaad en van de Raad van Justitie. Hij was een van de twee gecommitteerden, die later gszonden werden om Tas gevangen te nemen. Bogaert beschrijft hem als " van aart bars, verwaant en bitter en gehouden voor een der grootste opruiers en raadgevors van den Gouvorneur, en mogelijk niet zonder reden bekent onder den uaam van d' IJzerkramer." {Reize, bl. 527.) De vrijburgers geloofdeu algemeen, dat hij dikwels 's Compagnies ijzer voor eigon rekcning verkocht. 4 DAGREGISTEK VAN ADAM TAS [Junij, 1705 Wijders 5 paar vrouwe en twee pr; mans koussen, aan ons door moeder ^ uijt het vaderland gesonden, twee packjes met poeijer, 't predikatie boeck van de heer Balthazar Becker ^ gezegender geheugenis en een fles van 8 catjes^ thee door Mr. 3 kannen met Kina * voor ons gekogt ; ook 3 aarde kannen met ITChir genever van Mr. Pfeijffer^; als mede 6 lb. hop van denselven dog zonder brief ; 't is goed genoeg voor de boeren. Eijndelijk een brief van Mr. Kina, mij schrijvende dat de scheepen de Unie en Zandhorst^ den lien deser in de Tafel Bhay ten anker waren gekomen en dat de laatste met timmerhout voor de Caab was vollaaden. Wijders was 't schip Berkenroode, en nog een Zeeuw mede op 't inkomen. Hij schrijft verder voor een tijd van 't comptoir afgeschijden te zijn door een verdoemde commissie hem op den hals gelegt om bij 't lessen der goederen uijt de scheepen, present te weezen.' Hij schrijft mij meede dat den derdewaak David Brouwer te Delft zig in den egt hadde begeeven ; eijndelijk word mij bekend gemaakt, als dat Hendrik ten Damme ^ onlangs boekhoiider met f.30 was geworden en absoluijt cassier en dat in * d.i. Margareta Lindenhof, weduwe Tas, woonachtig te Amsterdam. (Vgl. Uitgezonden Brieven, 1705, Kaaps Archief, brief van G. en R. aan de XVII, 31 Augustus 1705, en verder 't testament van Adam Tas. (Stellenbosch Testa- menten, deel 1715-1720.) - Dit was de bekende vrijzinnige Predikant, schrijver van De betoverde Wereld, en vele tbeologiese werken, waarouder een verzameling van Predicatieen (Amsterdam, 1694). Dit laatste was dus waarschijnlik 't werk dat Tas bedoelt. Bekker stierf in 1698. (Zie van der Aa, Biografisch Woordenboek.) 3 Katje, een Oost-Indies gewicht, 1/100 Pikol, of 0,617 K.G. * Elias Kina, assistent in 's Compagnies soldijkantoor, een goede vriend van Tas, die, dank zij zijn positie op 't kantoor, op de hoogte was van 't geknoei, dat daar gedurig aan de gang was tussen de Gouverneur en de hogere ambtenaren. Hij schreef hierover aan Tas, en toen deze gevangen ward, vond men die brieven van Kina in zijn lessenaar. Daarop werd Kina " door particuliere ordre " van de Gouverneur in hechtenis genomen, doch na zes waken weer op vrije voet gesteld. {Contra Ded., bl. 33.) Kina's verhoor (Criminele Proces Stukken, 1706) is interessant en zeer belangrijk. Verschillende voorbeelden van "t geknoei van de Gouverneur en zijn kliek komen daarin voor den dag. * Johannes PhijSer, toen een van de wijnpachters. Hij was een van de vertrouwelingen van de familie van der Stel, die hem gebruikte om haar produkten, onder zijn naam, voor hoge prijzen aan de Compagnie te verkwanselen. (Zie verhoor van Kina, hierboven vermeld, vraag 22.) De Oud-Gouverneur, Simon June, 1705] DIARY OF ADAM TAS 5 5 pair women's and two pair men's stockings sent us by mother out from the old country, two parcels powders, the book of sermons by the Rev. Balthazar Becker of blessed memory, and a canister with 8 measures tea, the same purchased for us by Mr. Kina ; likewise 3 earth I'ars of gin of Mr. ^, ^, ..„ . . ' '' ^ . Of PfeiJSer Pfeijffer ; as also 6 lbs. hops of the same, but with- 3 jars gin, out invoice — sufficient good for the poor farmer. "" ^'^^' Last a letter from Mr. Kina, writing me how that the vessels ** de Unie " and " Zandhorst " Avas come to anchor in Table Bay the 11th current, the last with a full cargo of timber for the Cape. Further that the " Berkenroode " and another Zeelander likewise was upon point to come in. He do write also of his being for a time forth of his office by reason of some damned commission they do put upon him, for to be present at the unloading the wares from out the vessels. He writes me too that the third mate, David Brouwer, of Delft, hath got him a wife ; and last he give me to know how that Hendrik ten Damme was lately become book-keeper at f.30, and a full-blown van der Stel, had Phijffer ook als agent gcbruikt in zijn eigen zaken, eu is, volgens Kolbe (bl. 838) in diens huis gestorven. '^ Deze scheepsberichten stemmen volkomon overeen met de officielc aante- keningen in 't Dagregister gehouden in 't Kasteel aan de Kaap. ' 't Kaapse Dagregister spreekt, onder 3 Junie, van " de ontlossingo der goederen en masten uijt de Henicri en Flora.'^ Kina zou dus hiermee hebben kunnen belast zijn. * Zoon of andere f ami liebe trekking van Willom ten Damme, opper-chirurgijn in 'a Compagnies dienst aan de Kaap. Willem ten Damme en zijn vrouw, bij de kolonisten bekend onder de uaam van Leen de Schout, v^aron de biczondere vertrouwelingen van de Gouverneur. Men vindt gedurig vermeld, dat hij bij hen aan huis komt, en Tas tekent zelf aan, hoe zij met hem naar en van Vergelegen gaan. Leen de Schout was tevens cen invloedrijke raadgeefster van van der Stel. (Vgl. Bogaort, bl. 51G.) Kolbe zegt, dat ten Damme " sehr schone Tochter hatte, und ihm (van der Stel) ofieubahr Schuld gogebon wurde, dass er mit denselben bublete " (bl. 750). Hoe dit ook zij, ten Damme had tussen 1701 en 170G drie koor van Willem Adriaan van dor Stel grond gekregen. (Vgl. Old Cape Freeholds, vol. I, bl. 220, en vol. II, bl. 13, en 58 ; Kantoor v. d. Landmetor-goneraal, Kaapstad.) In 1705 behoorde hij tot do grootste ambtcnaar- boeron. (Bogaert, bl. 47G.) 6 DAGREGISTER VAN ADAM TAS [Junij, 1705 den tijd van vijff jaaren ; daar bij werd gevoegd, als dat zoo voortgaat zal hij in 't kort wel gubernator worden, omdat na 't schijnt zijn geluk in dit koninkrijk is vast gesteld, enz. Nadat Mr. Hans de Smit nevens zijn vrouwtje een wijltje hier geweest waaren, de vrouw een teetje gedronken, enz., en wij met elkanderen eenige glaasjes wijn en eenige pijpjes met smookkruijd geconsuminderd hadden, zijn se na hun huijs geslentert. Onder anderen is mij ook verhaald, als dat Juffr. Selijns een jonge zoon heeft ter weereld gebragt, als meede dat zij weder met haar man^ vereenigt is en dat se thaus zamen wonen. Of dit van langer duur zal zijn, leerd den tijd. Zonclag den 14ert. 's morgens betogen lugt met reegen. 't Heeft den voorigen nagt ook braaff geregent, zijnde het thans een gezegent weer, waarvoor we Gode dankbaarheijd schuldig zijn. Op dato ben niet ter kerk geweest door dien de Heer Bek ^ op Drakensteijn heeden heeft geleeraard. 't Heeft desen dag bij buijen geregent en zomtijds daaronder gehageld. Mij is verteld dat de Hr. Bek desen dag op Drakensteijn niet heeft gepreekt, aangezien het te veel heeft gereegent. De geestelijke maats in dit land zijn bezonder op haar gemak gezet. Maandag den 15en. 's morgens betogen lugt, ook heeft 't desen voormiddag nog al soo wat gereegend. Heeden isser met ploegen weder voortgank gemaakt. Ook isser in de nieuwe thuijn mist gereeden en stroo in de hocken gebragt. Des namiddags ben ik na Stellenbosch geslentert om bij Hans de Smit te verneemen, wat dag hij na de Caab zoude rijden, vermids ik van meening ben (zoo God wil) met hem te rijden. Hij heeft mij gezegt van voorneemen te zijn om Woensdagmorgen te rijden, soo het anders bequaam weer is. Vandaar ben ik ge- wandeld ten huijze van Mr. Mahieu, ^ alwaar de Hr. Bek was; ' In de Contra Deductie (bl. 223) wordt melding gemaakt van een Paulus Seleins, die " de eerste soete Wijne hier aan de Caab gemaakt " zou hebben, en die zeer slecht beliandeld werd door W. A. van der Stel. Of hij hier bedoeld wordt, weet ik niet. - De Eerw. Heuricus Bek (Beck) werd in 1702 uit Nederland gezonden als plaatsvervanger van de Franse Ds. Pierre Simond te Drakenstein (cf . Spoelstra, June, 1705] DIARY OF ADAM TAS 7 cashier, and that in the space of five years ; whereto he did add, if that do so continue, he shall shortly grow to be Governor, for that, as it do seem, his fortunes in this kingdom is fast assured, etc. After Hans smith with his goodwife had spent a little time with us, the lady with her dish of tea, etc., and we two together with our glass or two of wine and sundry pipes tobacco, they did make their way home at their ease. Am told among other things how that Mrs. Selijns is brought to bed of a son, as also how she is come together again with her husband, and how they do now live together. If this be like to hold, time will discover. Sunday the 14,1)1. Dull morning, with rain. A goodly rain too in the night, it being now blessed weather, for the which we do owe God thanks. Not to church to-day. Mr. Bek holding service at Drakenstein. Rained this day in showers, with some- times hail between. Am told that Mr. Bek have made no sermon at Drakenstein to-day, considering it did rain too hard. Our clerical crew in this country do vastly fancy their ease. Monday, the 15th. Dull morning, also a fairish fall of rain this forenoon. More ploughing to-day again ; also dung led into the new garden and straw carried into the kraals. In the after- noon to stroll to Stellenbosch for to discover of Hans smith what day he thought to drive to the Cape, as meaning to drive with him, so God will. He told me he did purpose for Wednesday morning, as the weather should favour. Thence to Mr. Mahieu's, where was Mr. Bek ; gammer van den Brink come thither also ; Bouwstoffen, Gcref. Kerken in Z.A., dl. I, bl. 33). Later werd hij overgoplaatst naar Stellenbosch (ibid., bl. 42), daar Ds. E. F. le Boucq aangesteld werd te Drakenstein. Deze weigcrde echter naar Drakenstein te gaan, on zo moest Ds. Bek ook nog hicr de dien.ston waarnemen [ihid., bl. 35, Gl). * Jan Mahieu, ziekentrooster en tevens sekretaris van Landdrost en Heem- raden to Stellenbosch. (Vgl. Leibbrandt, Precis, Letters Despatched, 1G96-1708, bl. 176, en Minutcn, Justitiele Attestatien, 1705.) Mahieu hielp later de Land- drost bij do gevangonneniing van Tas, en verzegoldo diens kisteu en kasten. (Bogaert, bl. 517.) 8 DAGREGISTER VAN ADAM TAS [Junij, 1705 moedertje van den Brink ^ qiiam ook daar ; onder 't smooken van een pijp tabak wierde mij verteld, als dat gisteren namiddag voor 't huijs van Jacobus de schoenmaker ^ een oorlog was ontstaan, gemelde Jan Hagelee schoenflicker was, met zijn boosaardig wijff geadsisteerd, 't wijf van Christiaan Martensz. (in de wandeling Mosterts MariJ genaamt) op de huijd gekomen. 't WiJf van den schoenflicker sloeg Mosterts Marij met een pik tegen 't hoofd dat er 't bloed bij neer Hep ; deselve viel door die slag ter aarden; toen quam de schoenmaker toeloopen en trapten dat nederleggende vrouwe-schepsel met de voeten op de borst, buijk, enz. Ondertusschen was des flickers wijff ook niet stil, maar roerde de vuijsten soo hard als zij konde en ongetwijfeld zouden se dat schepsel hebben dood geteijsterd, zoo de Hr. Bek niet was op 't mat gekomen en gezegt hadde hier van kennis te zullen dragen ; toen lieten se van haar af. Onder- tusschen moest het deerniswaardige schepzel zoo toegetakeld na huijs slenteren ; na 't aanhooren van dese historie ben ik na mijn kluijs gewandeld ; ik vernam 'thuijs komende dat Mr. AppeF neveus Lourens de Smif* en Jan Harmansz.^ 't onsen huijze waaren geweest en dat Appel gezegt hadde morgen ochtent te zullen wederkomen. Dinsdag den 16en. 's morgens holder weer dog koeltjes ; met ploegen isser nog al voortgevaaren, als mede met mist rijden in de zoogenaamde nieuwe thuijn ; des voormiddags ben ik op 't land wesen wandelen en bevond het kooren meerendeels zeer groen en aangenaam te staan; na een wijltje daar geweest te hebben ben ik na huijs geslenterd. Woensdag den lien, 's morgens goed weer ; desen morgen ' Hoogst waarschijnlik de weduwe van de vrijburger Barend van den Brink. (Vgl. Criminele Proces Stukken voor 1712, en Spoelstra, Bo2iwstoffen, II, bl. 268.) ^ De schoenmaker heette Jakobus van den Berge ; de naani van 2ijn vrouw was Jacomijntje. Hun slachtoffer was Maria Bartels, vrouw van Christiaan Martensz. De stukken in verband raet deze zaak zijn te vinden in 't deel Grim. Proces Stukken 1705-1725 (C. 2411). Verklaringen van ooggetuigeu komen precies overeen met wat Tas hier verhaalt. ^ Ferdinandus Appel, Heemraad te SteUenbosch, een van de leidsmannen in June, 1705] DIARY OF ADAM TAS 9 over a pipe of tobacco was told how yesterday afternoon there was war broke out before Jacobus shoemaker his house ; said scum of a cobbler, with his cross-grained slut in couple, did set upon Christiaan Martensz his wife, called in ordinary Mostert's Marij ; the cobbler's drab with a pick did fetch Mostert's Marij a blow upon the head that the blood run down ; the same with the blow did fall to earth, whereon the cobbler come running, and with his feet did trample the poor baggage where she lay upon the breast, the belly, etc ; meantime the cobbler's wife not idle neither, but did ply her fists so hard as she could, and out of doubt they had mishandled the creature unto death, but that Mr. Bek come upon the scene, and did declare to take cognizance of it, whereon they left off of her, the while the poor wretch must drag her home in sorry pickle. After hearing of this history did make my way home to my humble dwelling; arrived there, learned that Mr. Appel with Lourens smith and Jan Harmansz. was called at our house, and that Appel had said he should come again next morning. Tuesday the 16th. Bright morning, but something cold. Fair progress ploughing, also carting of dung in what we call the new garden. In the forenoon abroad upon the lands, and found the corn stand for the more part mighty green and pleasant ; a short while there and so home at my ease. Wednesday the llth. Fine morning. At nine o'clock this de beweging tegen W. A. van der Stel. Werd door de Gouverneur met Husing, van der Bijl on Meedand naar Nederland gozonden. Zie verder zijn verklaring, Contra Ded., bl. 118. ■• Waarschijnlik Lourens Verbruggo, vrijsmid en quartiermeester van do Burgorkavallerie van Stellenbosch en Drakenstein. (Letters Despatched, bl. 272.) * Jan Harmansz. Potgieter, vrij burger en wachtmeestcr van de kavallerie. (Ibid.) 10 DAGREGISTER VAN ADAM TAS [Junij, 1705 ten negen uuren ben ik met de paardewagen van Hans de Smit Op dato ^^ ^^ Caab gereeden. Wij zijn ten drie uuren daar gezaaijt 2 aangekomen. Ik bevond dat de vrunden met mudde Sicih- ° aaner koorn. elkanderen nog in gezondheijd waren. Mij wierde ™" ^^'^' verhaald als dat al het goed aan ons gezonden uijttet vaderland behouden was overgekomen. Ik bevond datter twaalff vaderlandse scheepen ter rheede laagen, waaronder 4 Zeeuwen waaren, die binnen de drie maanden waaren over- gezeijld ; ^ tegens den avond heb ik Mr. Fredrik Paran aange- trofifen, denselven bejegende mij zeer beleefdelijk, hij versogt mij in zijn verblijf plaats, alwaar ik meede na toe ging, 't was ten huijze van Abraham Hartog ; ^ daar ter plaatse waaren verschijde vrunden, ook was er de krankebedroever Lussing,'^ die vol zoeten wijns was. Mr. Paran was wacker bezig met den wijnroemer om te laaten gaan zoodat ik wel haast vernam dat die vrund met goed regt voor een broeder van de natte gemeente mag werden te boek geslagen. Na aldaar een wijl geweest te zijn ben ik na huijs geslentert ; dan ik ben bevoorens nog aan 't huijs van oom ten Damme ^ geweest. Donderdag den ISen. 's morgens tamelijk weer ; desen mor- gen ben aan 't huijs van Mr. Oortmans^ koffij weesen drinken. Toen ben ik ten huijze van Mr. Cleenveld ^ geweest en vandaar heb ik bij Mr. Wigmans '^ den krankbezoeker Joannes Simonis gezogt, dan men vertelde mij dat hij na 't huijs van oom Husing^ was gewandeld, waar ik hem ook hebbe aangetroffen en ver- volgeus verwellekomt ; voorts hebbe hem versogt off met mij gehefde na buijten te rijden, waartoe hij resolveerde, en wierde onse reijze tegens Saturdag vastgesteld ; des namiddags ben ik met ' 't Kaapse Dagregister (14 Juni) meldt als een biezonderheid, dat die vier Zeeuwen " alle nog eenige daagen binnen de drie maanden de reyze uijt Engeland tot hier toe " heb ben afgelegd. Ze waren over Portsmouth gekomen. ^ Abraham Hartog was vrij burger aan de Kaap. Hij was een van de eersten, die later de Attestatie tengunste van W. A. van der Stel ondertekenden. ^ Hendrik Lussing, ziekentrooster aan de Kaap (reeds in 1701), (cf. Letters Desp., bl. 173). ■• Buiten Willem ten Damme, reeds hierboven genoemd, zijn er nog aan de June, 1705] DIARY OF ADAM TAS 11 morning to the Cape with Hans smith in his horse-chaise. Arrived at three. Did find my friends in general still g^^^.g^ ^his in health. Advised that all the goods sent us from <lay : Sicilian corn, 2 muids ; home was arrived safe. Found there was twelve wheat, i| ships from home lying in the roads, among ™^^ ^' the which was four Zeelanders that had made the voyage under the three months. Toward evening fell in with Mr. Fredrik Paran, that did use me mighty ei\dl, and bid me to his lodging, whither I with him; being x\braham Hartog's house, where was present several friends, as also the sick-discomforter Lussing, that was full with sweet wine. Mr. Paran was manful brisk in passing of the wine flagon, so as I did right soon perceive this friend may fairly be set down for one of the moist fraternity. Here for a little while and so home ; but fii'st called also at uncle ten Damme' s. Thursday the 18th. Fair morning. At Mr. Oortmans' this morning to drink coffee. Then at Mr. Cleenveld's, and from there did seek the sick-visitor, Joannes Simonis, at Mr. Wigmans', but was told he was walked over to my uncle Husing's, where also I did meet with him and did duly give him welcome. Did further inquire of him whether he were minded for to ride abroad, and he resolving himself thereto we did determine our journey Kaap geweest Hendrik ten Damme, die 7 Sept. 1G93, grond in eigendom krijgt (0. C. F. I. 208) en Simon Petrus ten Damme, die 16 Aug. 1698, eveneens een plaats krijgt (0. C. F. I, bl. 438). Of die twee in 1705 nog aan de Kaap waren, weet ik echter niet. » Nicolaas Oortmans, Meester in de Rechten en Advokaat, later Burgerraad aan de Kaap. We zullen hem later weer ontmoeten. " Valentijn Cleynvelt, vrijburger. (Vgi. zijn attestatie ten gunste van de burgers. Contra Deductie, bl. 31.) ■ Misschien do M. Wighman vermeld op bl. 64 van 't Journal (1699-1732), (Pre'cis). * Henning Husing, getrouwd met Jlaria Lindenhof, zuster van do moeder van Tas. (Vgl. Inleiding.) 12 DAGREGISTER VAN ADAM TAS [Junij, 1705 Mr. Gerrit Remkes^ aan 't huijs van Claas Meijboom^ geweest, die mij verhaalde dat het backeu hem door den Gouverneur wel verbooden was, maar dat hij het daarom niet naliet. Vandaar ben ik aan 't huijs van Mr. van der Lint^ geweest en verder na 't casteel gestapt om Mr, de Wet^ te spreeken; ook hebbe met Mr. Kina gesprooken; toen ben ik na Pfeijffer^ geslenterd, van wien 60 Rds. op reekening hebbe ontfangen, waarvan aan oom Husing hebbe betaald voor 20 pr. coussen voor hem verkogt, 10^ Rijxds. voor zuijker, 4 Rijxds. en voor 30 ellen bay 15 Rds. ; aan Christoffel Hasewiukel^ voor een fles thee 8^ Rds., aan Christoffel Luders"^ voor kalk 10 Rijxdrs. Des avonds ben aan 't huijs van Mr. Vermey^ geweest, alwaer verschijde vrunden hebbe gesproken en ten negen uuren ben na mijn verbHjfplaats gestapt. Vrijdag den 19m. 's morgens goed weer. Desen morgen ben weder aan't huijs van Mr. Oortmans ko£&j wesen drinken. 0 dato ee- ^°^ quam daar ten huijze de Hr. Hendrik Trip,^ zaaijt § m. geadsisteerd met des Gouverneurs oudste zoon. garst, ^ scnepel erten. Gemelde Trip heeft op 't versoek van den Heedeu is het Gouverneur ziin verbliifplaats in 't casteel : hii ploegenen ■, \.. zaijen ten heeft aan den Gouverneur zo men zegt brieven eijn e ge rag . overgeleverd, onder anderen eenen van den heer Witsen,^° die voorn. Gouverneur zoo wat scherp zoude geschreven hebben over desselfs slordige manier van regeeren, waarover 1 Soldaat in dienst van de Compagnie. Volgens 't Kaaps gebruik, dat aan de burgers toeliet, soldaten of matrozen van de Compagnie te lenen, om als knechts te gebruiken, was Remkes toen in werkelike dienst van Henning Husing. Hij werd later, omdat hij de burgers gunstig gezind was, bitter vervolgd door van der Stel en naar Robben Eiland verbannen. (Vgl. Contra Deductie, bl. 51, en Bogaert, bl. 549.) ^ Vrijbakker aan de Kaap. Hij was een van de ondertekenaars van 't Klachtschrift tegen de Gouverneur. Hij werd hierom gevangen genomen. (Vgl. Contra Deductie, bl. 76, en Bogaert, bl. 548.) ' Waarschijnlik de vrijburger, Fred, van der Lint, die later onder de 240 onder tekenaren ten gunste van de Gouverneur was. (Vgl. Leibbrandt, Defence of W. A. V. d. Stel, bl. 71.) "* Jacobus de Wet, 's Compagnies Keldermeester. (Vgl. Defence of W. A. v. d. Stel, bl. 178.) * d.i. Johannes PhijfEer, de Wijnpachter. 't Geld was vermoedelik voor wijn, door Tas geleverd. June, 1705J DIARY OF ADAM TAS 13 i^*^ against Saturday. In the afternoon with Mr. Gerrit Remkes at Claas Meiboom's, that told me the Governor had indeed forbid his baking, but how for that he left not off of it. From there at Mr. van der Lint's, and so to the Castle to speak with Mr. de Wet ; had speech also of Mr. Kina, and then over to Pfeiffer's,- from whom I did receive upon account 60 rixdollars. Paid of this to my uncle Husing, for 20 pair stockings sold for him, 10^ Rds., for sugar, 4 Rds., and for 30 yards baize, 15 Rds. ; to Christoffel Hasewinkel, for one canister of tea, 8^ Rds. ; to Christoffel Luders, for lime, 10 Rds. In the evening at Mr. Vermey's, where spoke with different acquaintance, and so at nine o'clock to my lodging. Friday the 19th. Fine morning; this morning again at Mr. Oortmans' for to drink coffee. Mr. Hendrik Trip come thither also, attended by the Governor his eldest sowed this son. By desire of the Governor, said Mr. Trip f^y: barley, ^ ^5 muid ; pease, do have his lodging in the Castle. Thefy say he ^ bushel, have served letters upon the Governor, among ^a^sowmg others one from Mr. Witsen, that is thought fii^islied to-day. to have written the said Governor something sharp touching his loose habit of government, the which do occasion the same •^ De Gerechtsbode. ' Vrijburgor ; tekende later 't getuigschrift voor W. A. van der Stol. (Vgl. Defence, enz., bl. 71.) * Steven Vermeij, vrijburger aan de Kaap. Voor zijn aandeel in de klacht- schrift-beweging werd hij govangen genomon, op een schip gezet en bedreigd met deportatie naar IMauritius als bandiet, indien hij niet zijn ondertekening wilde herroepon. (Contra Deductie, bl. 45.) » Deze was onderkoopman op 't schip de Unie, hierboven onder 13 Junie door Tas vermold. Hij was, volgens Kolbe, die met de Unie naar de Kaap gekomen was, met brieven voor de Gouverneur belast. (Zie Kolbe, bl. 43.) " Dit was Nicolaas Witsen, de beroemde Hollandse staatsman en geleerde, Hij was dertien maal Burgemeester van Amsterdam, ook Ambassadeur bij de Koning van Eugoland. die hem de titel van Baron aaubood (door Witsen ecbter geweigerd). Witsen was de grote beschermor der Pranse vluchtelingcu in Amsterdam. W. A. van der Stol was hem veel verplicht, en noemde naar hem de Witsenbergen in de Tulbaghkom. (Vgl. Letters Despatched, bl. 137.) \ 14 DAGREGISTER VAN ADAM TAS [Junij, 1705 denzelven soo vrij wat ontdaan is geweest, ook heeft de beer Trip verteld, als datter in't vaderland slechte tijdingen van den Gou- verneur waaren overgebrieft/ en dat zijn zaaken daar niet zeer breed stonden en dat bet (zoo 't God beUeft) wel eens konde gebeuren dat bij de bons kreeg, men mag desweegen 't beste boopen, altoos. Men beeft reeds al gesien dat bij de soldaten die omtrent de Rocbebaij ^ wagt bielden vandaar beeft doen verhuijzen. Men heeft mij aan de Caab vertelt, als datter aan 't strand een jong gebooren kind is gevonden maar dood en meer andere zaken, enz. Desen namiddag ben ten buijze van Mr. Corssenaar^ een poos geweest en vandaar aan 't buijs van Steven Vermeij. Wijders ben ten neegen uuren naar buijs geslentert. Deesen avond zijn twee paarden gezonden van mijn vrouw om op morgen mede na buijten te rijden. Saturdag den 20>i. 's morgens betogen lugt, desen morgen ben bij verscbeijde vrunden afscbijd weesen nemen ; ook ben ik int casteel geweest aan't buijs van Mr. de Wet, alwaar een boutelje* bebben gelaaten om twee flessen sek in gedaan te worden. Ten elff uuren ben ik neevens den krankbezoeker Simonis te paard gestegen om onse reijs na Stellenboscb te bevorderen, in de Teijgervalleij komende bebben we ons bart met een beekertje wijn wat gesterkt, 'twijl we daar waaren quam Mr. van der Heijden ^ daar met een paardewaagen, van meening zijnde na zijn bofsteede te rijden, als mede Arij van Wijk^ met een paardewagen, op bebbende Jannetje met Eere.' Na een wijnig keuvelens zijn wij van daar voort gereeden. Tegens den avond quamen we tbuijs en wierde aldaar alles wel bevonden. * Dr. Theal wijst mij heel vriendelik erop, dat er reeds 26 Oktober van dit jaar (1705) een onderzoek ingesteld werd naar 't gedrag van de Gouverneur door de Bewindhebbers in Nederland. (Vgl. Theal's Belangrijke Historische Doku- menten, III, bl. 3.) Dit gebeurde tengevolge van klachten door de kolonisten. Volgens Tas, in zijn Interrogatorium, vraag 104, was bet Husing, die gescbreven had. [Grim. Proces Stukken, 1706.) - De Roggebaai, tussen 't wandelhoofd en de vischmarkt — destijds de gewone landingsplaats. De kolonisten klaagden, dat de Gouverneur bier wachten zette, om hun 't handelen met scbepen in de baai te beletteu. ^ Willem Corssenaar, 's Gompagnies Winkelier, en lid van de Politieke Raad. June, 1705] DIARY OF ADAM TAS 15 no small chagrin. Mr. Trip do likewise recount how that ill news was gotten home by letter of the Governor, and how his affairs stood none so well there, and how (please God) it might well come to pass he should one day be outed ; so as with reason one may hope the best ; and anyhow, they do thus soon remark how he hath had the soldiery removed that was on guard about the Rochebaij. They did tell me at the Cape how there was a new-born child found on the shore, but dead, and other things more, etc. This afternoon at Mr. Corssenaar's for a short while, and from there at Steven Vermeij's, and so home at my ease at nine o'clock. This evening two horses sent by my wife, for to ride out withal to-morrow. Saturday the 20th. Dull morning. At sundry friends this morning for to take leave. Also in the Castle at Mr. de Wet's, where did leave a demijohn for two bottles of sack to be put in. To horse at eleven, together with the sick-comforter Simonis, for to set forward on our way to Stellenbosch. Arrived in the Tiger Valley did something strengthen our heart with a cup of wine. While there, come Mr. van der Heijden with a horse-chaise, designing to drive to his homestead, as also Arij van Wijk with a horse-chaise, and the Hon. Jannetje aboard. After some dis- course rode on from there, and so home toward evening, where found all things well. (Vgl. par. 36 van 't Klachtschrift, over de mishandeling waaraan W. A. van der Stel hem zou onderworpen hebben, en Deductic, bl. 172, de ontkenning en Contra Dcductie, bl. 296, de her-ontkenning, met verdero biezonderhedcn.) ■• Dit woord was in de XVIIe eeuw algemeen in gebruik aan de Kaap, en becft ons 't Afrikaanse " bottol " gegeven. — Du Toit (Afrikaanse Studies, bl. 43, 44) meent, dat 't afkomstig is van 't Portugees " botelha." ^ Jacobus van der Heiden, Heemraad en later ouderling te Stellenbosch. Een van de hoofdaauvoerders der beweging tegen de Gouvcrueur, en met Tas opsteller van de Contra Dcductie. " Vrijburger en ondertekenaar van 't Klachtschrift. Zie over hem Landdrost Starrenburg's klachten aan de Politieko Raad (Resolutic, 1 Maart 1707). ' Wie mot die bijnaam bedoold wordt, weet ik niot. Het zou een zeer gepaste naam geweest zijn voor Starrenburg, een parmantige snoever. 16 DAGREGISTER VAN ADAM TAS [Junij, 1705 Sondag den 2l7i. 's morgens aangenaam weer, desen mor- gen ben ik int geselschap van Ds. Simonis en suster Barbara ^ na Stellenbosch gewandeld om te kerk te gaan, de Hr. Bek ter kanssel zijnde geklommen nam tot ziju text de woorden die men in Joannes Openbaaringboek int 2e hoofddeel opt laaste van vers 10 leest, na 't eijndigen der godsdienst zijn we met elkander na huijs gestapt, des namiddags zijn we na 't huijs van Mr. van der BeijP gewandeld om den selven eens te bezoeken. Wij vonden daar ten huijze de messrs. van der Heijden en Pretorius.^ Wij geraakten wacker aan 't keuvelen onder 't storten van een glaasje roode wijn en een pijpje smooks en zijn in den avond na huijs vertrocken. Maandag den 22m. 's morgens tamelijk weer, desen morgen ben met Mr. Simonis na Stellenbosch gewandeld om Mr. Mahieu te besoeken, dan hij was niet thuijs, maar in de vergadering van landdrost en heemraaden, de Hr. Bek was daar in huijs bij juffrw. Mahieu^ en de oudste dogter van de hr. van der Lit,^ de hr. Bek nam ons mede in huijs alwaar men aan 't keuvelen geraakten, onder 't drinken van coffij en 't smooken van een pijpje dampkruijd, nadat we daar een wijl tijds hadden geweest zijn we weder na huijs gestapt, des namiddags quamen 't onsen huijze juffw. van der Bijl en Gildenhuijs,^ neevens nonje' Geertruij van der Beijl, zij geraakten met elkanderen aan 't kaart speelen, en zijn tegens den avond vertrocken ; ik ben desen avond na den eeten een langen tijd met Mr. Simonis in gesprek geweest en toen zijn we onze rust gaan neemen. Diiu/sdag den 23w. 's morgens goed weer. desen morgen hebbe een briefje aan oom Husing geschreven, en 't ^ Barbara van Brakel, die bij Tasen zijnvrouw inwoonde. Vgl. Monsterrollen der Vrijburgers, 1705 (Haag, Koloniaal Archief, 4030). " Pieter van der Bijl, vrijburger te Stellenbosch, buurman van Tas, en met hem en van der Heiden leider van de beweging tegen de Gouverneur te Stellenbosch. Hij was later een van de vier burgers door de Gouverneur naar 't Vaderland gestuurd ter verantwoording van de klachten. ^ Wessel Pretorius, vrijburger, diaken, heemraad en vaandrig te Stellenbosch. Ondertekende 't klachtschrift tegen de Gouverneur. (Vgl. Contra Ded., bl. 41, en Bogaert, bl. 524.) June, 1705] DIARY OF ADAM TAS 17 Sunday the 21st Pleasant morning. In company of Rev. Simonis and my sister Barbara to walk to Stellenbosch this morning for to attend church. Mr. Bek, being got up into the pulpit, did take for text the words at the close of verse 10 of the second chapter of the Book of the Revelations of John. Service done, we to walk home in company. In the afternoon to walk to Mr. van der Bijl's for to make the same a visit, and there found Messrs. van der Heijden and Pretorius. Fell to brisk discourse, over a glass of red wine and a pipe of tobacco, and so at evening parted for home. Monday the ^^nd. Fair morning. Walked this morning with Mr. Simonis to Stellenbosch for to wait upon Mr. Mahieu, but the same from home, in meeting with landdrost and councillors. Mr. Bek within, with Mrs. Mahieu and Mr, van der Lit's eldest daughter. Mr. Bek brought us within, where we fell to discourse over a cup of cofTee and a pipe, and did sit some time, and so back home again. In the afternoon there put in Mrs. van der Bijl and Mrs. Gildenhuijs, with Miss Geertruij van der Bijl, and fell to playing cards together, and so parted toward evening. After supper a great while in discourse with Mr. Simonis, and so to rest. Tuesday the 2Srd. Fine morning. Writ a letter this morning to my uncle Husing, returning plan of the battle of Hochstett with * Haar naam, Lucia van den Bogaard, vindt men : Letters Dcsp., bl. 176. ° Anthonie van der Lit, vrijburgor to Stellenbosch ; zie Resolutio van do Politioko Raad, 14 Augustus, 170G, wauueor liij Ritmeester van do Stellenbosch eu Drakenstein kavallerio wordt. " Er was oon vrijburger, mot name Arend Gildenhuys, v/oonachtig to Stellenbosch, Hij wordt in 1703 diaken. (Zie Res. Pol. Raad, 14 Doc. 1703.) ' Nonje, moedorvorm van Afrikaans noi (nooi). (Zie over do aHeiding, Voth. Uit Oost en West, bl, 376, Hessoling, 't Afrikaans, bl. 97, on du Toit, Afrik. Studies, bl. 54.) C 18 DAGREGISTER VAN ADAM TAS [Junij, 1705 oorlogsspel van de slag van Hochstett ^ nevens 't brief je van de gevangens en dooden etc. is aan hem wederom gezonden; ik hebbe 't aan Mr. Simonis ter hand gesteld, met wien na 't huijs van Mr. van der Beijl ben gewandeld, alwaar de heer Bek ook quam, denselven was van meening om meede na de Caab te rijden, zijnde Mr. van der Heijden met Do. Simonis met de paardewagen desen voormiddag weggereeden en de hr. Bek te paard. Voorts ben ik met de messrs. van der Bijl 51 onser en Pretorius na Stellenbosch gewandeld alwaar we de^Groene^^ in de Mole zijn geweest ; nadat we daar een wijnig ^1°°^ getoeft hadden, zijn we na 't raadhuijs gewandeld met monsr. du Toijt ; ^ wij dronken daar eenige glaasjes wijn en smookten eenige pijpjes tabak. Toen gingen we na huijs, alwaar we wat eeten en drinken nuttigden; na den eeten speelde men tot tijdkorting in de kaart tot in den avond. Toen zijn de vrinden vertrocken. Op dato is onse knegt Jacob na de Caab gereeden, om van daar na de Groenekloof ^ te rijden met een brief ie 12 ossen zijn _ *' _ •' bij huijs van oom Husing om de twaalf veersen dik met kalf voor Jantje * vandaar te haalen ; Vorder om eenige beesten voor ons aldaar te laaten wij den ; zijnde op dato 54 trekossen van hier na de Groenekloof gebragt om aldaar (door ordre van om Husing) eenigen tijd te wij den. 3 oude ossen zijn opt pad na de Groeneklooff blijven leggen. Woensdag den 24(?h. 's morgens betogen lugt met N.W. ^ , ^ wind, op dato isser door drie onser slaaven een begin Op dato een ^ ° begin met met wijngaardsnijden gemaakt ; de resteerende zijn snijdeu bezig goweest met de muur off wal ^ op zommige gemaakt. plaatsen wat te repareeren. ^ De Spaanse Successie-oorlog woedde toen in Emropa. Dit was dus waarschijnlik een " recoustructie " van de grote slag, 't vorige jaar (1704) te Hochstadt (Hochstett) geleverd, tussen de troepen van de Grote Alliantie en de Franse en Beierse legers, waarbij eerstgenoeuiden een besliste overwinning be- haalden. — Men had op dezelfde plaats reeds in 1703 gevochten. 2 Er waren twee du Toits met wie Tas in betrekking stond, — de breeders Guilliam en Francois ; beide waren Heemraden van Stellenbosch en Drakenstein. June, 1705] DIARY OF ADAM TAS 19 list of prisoners, dead, etc., and give the same in hand of Mr. Simouis, with whom to walk to Mr. van der Bijl's, whither Mr, Bek come also. The same was minded for to ride to the This day 51 of Cape likewise, so as Mr. van der Heijden with Rev. our draught Simonis is set off this forenoon with the chaise, G^reen Kloof; and Mr. Bek on horseback. Then I to walk to 12 oxen left at home. Stellenbosch with Messrs. van der Bijl and Pretorius, and there visited the mill, where staid a little time, and then to the town hall with Mr. du Toit, and there drunk a glass or two of wine, and smoked a pipe or two of tobacco. Then home, where we eat and drunk, and after dinner for our divertisement played cards until the evening, when our acquaintance took their leave. This day our man Jacob set forward to the Cape, for to ride from there to Green Kloof with a letter from my uncle Husing, for to fetch away the twelve heifers in calf for Jantje ; also to let some beasts of ours graze there, 54 draught oxen being sent over from here this day to Green Kloof for to feed there for a time, upon order of uncle Husing ; 3 oxen (aged) left lying on the road to Green Kloof. Wednesday the MtJi. Dull morning with N.W. wind. This day three of our slaves begun pruning of the vine- ^j^jg ^ ^^^^ yard ; the others busy with the wall or dyke, for pi'iming begun, to mend the same a little here and there. Hier wordt waarschijnlik bedoeld Guilliam, die dicht bij Tas, op de plaats " Aan het Pad," woonde. Zie de kaart. De twee du Toits spoelden een promineute rol in de latere woelingen, en waren onder de negen vervolgde en voortvluchtige burgers. De " Kolonie " (distrikt) Stellenbosch had een oigen molen, die onder behcer stond van Landdrost en Heemraden. Zie de kaart. ' Husing, die 't kontrakt voor de leverantio van vlees aan de Compagnie had, kreeg 17 Febr. 1700, 't gebruik van deze streek voor 't weiden van zijn vee. (Vgl. Leibbrandt, Precis, Journal, 1699-1732, bl. 25.) * 't Zoontje van Adam Tas. Dit was een pillegift of doopgeschenk. (Zie beneden.bl. 22, noot). ^ De wijngaard was dus door een wal en sloot omringd, gelijk men tot 15 of 20 jaren geleden nog hier en daar bij onze wijnboeren kou zien. 20 DAGREGISTER VAN ADAM TAS [Junij, 1705 • Dondcrdag den 25w. 's morgens betrocken lugt, de wind als boven ; heden zijn onse slaaven met wijngaardsnijden weder bezig geweest ; andere hebben aan de rivier hout wesen kappen ; desen dag zijn door Mr. Pleunes ^ off zijn macker hier laaten brengen twee paarden onse knegt toebehoorende, zij wilden ze op haar plaats niet langer dulden. Vrijdag den 26w. 's morgens was de lugt nog al betrocken ; de rivier was desen morgen vrij hoog ; 't scheen den voorigen nagt braaf gereegent te hebben. Met wijndgaardsnijden isser weder voortgevaaren, ook isser stroo in de hocken gereeden. Wijders ist oude pershuijs wat opgeruijmd. Heden heeft juffw. van der Bijl aan ons wat hutspot ^ van een dood swijn gesonden. des na- middags ben ik eens na 't koornland gewandeld en bevond het coorn meerendeels zeer groen te staan. God geeve tot den verderen groeij zijnen zeegen. Desen avond viel er een zwaar mist neer die zeer stinckende was. Saturdag den 277i. 's morgens goed weer, dan 't duurde niet lang of de lugt begon eenigsints te betrecken, ook begon de N.W. wind helder op te blaasen ; met wijngaardsnijden is nog al voortgang gemaakt ; de resteerende slaven zijn met hout aan de rivier te hacken bezig geweest ; des namiddags begon het wacker te regenen. Sondag den 28«. 's morgens betogen lugt, 't hadde de ge- passeerde nagt weder gereegent. Op dato isser niemand van ons na de kerk geweest, gemerkt de Hr. Bek desen dag dienst aan Drakenstein moeste doen, en voor iemand die leezen kan is 't niet raadzaam om wat leezen te hooren, na de kerk te wandelen. Weshalven mijn tijd met leezen en een psalm te zingen desen dag hebbe doorgebragt. ^ Pleunes was vrijburger aan de Kaap. {Vgl. Attestatieboek (1706-1710), 27 Mei 1707.) De plaats was waarscbijnlik " Zeven Rivieren" over de Banghoek- bergen, waarvan Jacob Pleunes en P. Maimer eerst 2 Oct. 1708, de erfbrief krijgen. {Old Stb. Freeholds, vol. I, 193.) ^ Schotel en Rogge (Het Oud-Hollandsch Huisgezin) geven (bl. 435) het vol- gende oude recept van Hutspot: "Neemt schape- of kalfs-vleesch, wascht het schoon en hackt het fijn, en doet daar cruyt of pinksternakelen of gestoofde June, 1705] DIARY OF ADAM TAS 21 Thursday the 25th. Cloudy morning, with wind as above. Our slaves busy pruning to-day again, others chopping wood by the river. Mr. Pleunes or his partner did this day have two horses brought over, belonging to our man ; would suffer the same upon their place no longer. Friday the 26th. Somewhat cloudy morning. The river mighty high this morning, and looked to have been a good rain in the night. More pruning of the vineyard, and straw carted into the kraals, also the old press-house cleaned up a little. Mrs. van der Bijl sent us some stew to-day, she having killed a swine. In the afternoon to walk abroad to the corn lands, and found the corn stand mostly reasonable green. God grant his blessing unto further increase. There come down this evening a heavy fog, mighty noisome. Saturday the 27th. Fine morning, but not long l)ut it begun to cloud over somewhat, also the N.W. wind begun to blow up fresh. Good progress pruning; the other slaves been busy cutting wood by the river. In the afternoon a brisk rain come down. Sunday the 28th. Dull morning ; more rain in the night. This day none of us at church, Mr. Bek being obliged to officiate to-day at Drakenstein, and for those can read it is a palterly contrivance for to walk to church to hear a little reading. Wherefore did pass my time this day with reading and singing of a psalm. pruimen en de sap van limoonen, of orrangien, oft citroenon toe, oft eon pint stercken on claren azijn, mengste samou en steltse op 't vier en lact so sieden, en doot er gingembor en smeer toe, ende ghij suit eenen schoonen hutspot berijden." Dit gerecht is bij ons nog niet geheel in oneer vervallen ; mevrouw Kaatje van Tender, van Pretoria, declt mij vriendelik mee, dat haar moeder 't volgonde recept voor hutspot had : vlees fijngehakt, met uien (bruin gesmoord), bloemkool, nieuwe aardappolen, wat citroon (zuurlimoen) en nageltjes ; of ook, i.p.v. citroen, zure appels. Voor de hutspot opgodiend word, kwamon or dan nog dobbolsteentjea van witto brood in. 22 DAGKEGISTER VAN ADAM TAS [Jlnij, 1705 Maandag den 29<?w. 's morgens aangenaam weer, dog koeltjes met Z.O. wind. Met wiingaardsniiden is ons volk op dato weder bezig geweest ; desen morgen ben nevens mijn vrouwtje op 't koornland wesen wandelen; nadat we aldaar een wijltje herom geslenterd hadden zijn we wederom na huijs gestapt. des namid- dags quam 't onsen huijze de Hr. Bek, de Hr. Stamhorst en Mr. Mahieu. gem. Stamhorst is een soon van den Amsteldamschen Dr. Stamhorst, de vrinden zaten hier een wijl en keuvelden. Zij bleven des avonds bij ons ten eeten ; na den eeten was men, onder 't dampen van een pijpje met smookkruijd, met zoete zamenkoutingen nog bezig totdat de vrunden eijndehjk vertrocken. Heden is onse knegt Jacob uijt de Groene Kloof weder thuijs „ , .. gekomen: ook ziin de 12 veerzen van oom Husing Heedeu zijn ° . .. 12 vaarssen voor onse Jan hier gebragt, alle dik met kalf ; zijnde Ciooff\ier°^'^^ dit een pillegif t,^ die wel een dubbelde dankzegginge de^pmeefft'^^^ waardig is. Ook hebbe een brief van Jan Kuijper- voov Jantje. nian ^ bekomen, die mij schrijft als dat hij 51 onser trekossen heeft ontvangen. Dingsdag den 30n. 's morgens Heffelijk weer, met weijngaard- snijden is nog al voortgevaaren. des voormiddags ben nevens mijn vrouw, suster en Jantje na 't huijs van Willem Nel ge- wandeld; ik ben daar ter plaatse met vermaak geweest; de vrunden hebben agt kindertjes bij elkanderen en leeven soo 't schijnt in haar hutje vernoegt en wel tevreeden. na dat we aldaar eenige uurtjes stil waren geweest zijn we met ons geselschap weder na huijs geslenterd. 'thuijs komende vond ik daar Claas Vegtman ^ de Kreupele Vulkaan die twee wijngaardmessen op onse slijpsteen hadde gescherpt, waarvoor de man zig zeer dank- baar thoonde en presenteerde onse paarden de becken schoon te maken enz. nadat de man eenige glaasjes wijn hadden binnen gelapt is hij vertrocken. * De pillegift, of doopgeschenk, door peetooin en peettante aan het kind, volgens zeer oude gewoonte, bij de doop geschonken, heeft hier dus reeds een typies Zuid- Afrikaans karakter gekregen. In Nederland zou Jantje waarschijnlik een gouden of zilveren bel, keten of ander speeltuig gekregen hebben. (Vgl. 