None
Toen in 1830, na de beeilidiging van den vijQarigen Javaschen oorlog, Kediri (met eenige andere gewesten) onder het onmiddellijkbestuar van het Nederlandsch Gouvemement kvam, was de residentie schaars bevolkt en zeer bosch- rijk. Als een middel om het nieuw verkregen landachap produktiefte maken, en om de toe- neming der bevolking te bevorderen door haar coo yeel mogelijk te be?rijden van den oyer- last ran het wild gedierte, dat, hoe talrijk nn nog> ' het toen nog yeel meer was, werden overal, meestal zelfs langs de groote wegen, aanzienlijke gedeelten bosch ontgonnen en her> schapen in aanplantingen yan koifij, die daar- door yeelal kwamen te staan op gronden, welke tegeuwoordig yoor sawah's of natte rijstyelden dienen. Wij laten ons niet in met de yraag, in hoe yerre yan sulke aanplantingen op den dnur goede resultaten te waohten waren, maar yermelden slechts het feit, om daarbij teyens de opmerking te maken, dat een maatregel, alleen als tijdelijk aaogevangen, yerder en yer- der is yoor^ezet, zoodat men twintig en meer jareu daama op de groote wegen, die yan de hoofdplaats yoeren naar Soerabaja, uaar Toe- long Agong en Trengalek, uaar Berbek en Aia- dioen, naar Fare, ofschoon grootendeels laugs ylakke en niet zeer hoog gelegen gronden loo- pende^ hier en daar aanplantingen van koffij kon aantreffen. Hebben die aanplantingen, welke waarschijn- lijk nu nog een niet onaanzienlijk deel der K^ dirische koffij teelt uitmaken, er toe bijgedragen, om die teelt, wat het rendement per boom be- treft, niet bijzonder yoordedig te doen zijn; YOor de beyolking zelye hadden zij het groote gemak, yan in de nabijheid der bewoonde stre- ken te zijn gelegen. — In 1865 zou dns, yol- gens het regeringsyerslag, de gelegenheid yoor znlke aanplantingen merkelijk zijn yerminderd en mitsdien eerlang moeten worden oyei^e- gaan om geheel en niet anders dan aan de hellingen yan bergen te planten. Maar wat de meeste bevreemding meet yer- wekken is, dat van het nog voorliauden zijn van goede gronden langs de hellingen der ber- gen, iets dat in de meeste andere residentien als eene uitredding zou worden beschouwd, omdat men daar de beschikking er over door roekelooce uitbreiding zoo heeft verspeeld, hier wordt gewaagd op eenen toon, die zeer na aaa den klaagtoon grenst. — De oplossing van het raadselachtige, dat hierin gelegen is, lal men waarschijnlijk kunnen vinden in de omstandig- heid, dat de Kedirische bevolking, die todi al reeds op geenen bijzonder eervollen oorsproiig ') kan bogen en, gesatureerd van opium, niet tot de ijverigste en krachtigste gedeelten der Ja- yaansche bevolking behoort, niet laager in de nabijheid barer woningen koffij zal knnneatelen, maar verpligt zal zijn dit op verre afstanden te doen in de meestal zeer schaars bevolkte berg- streken ; althans zoo men er niet toe wil besini- ten, om de teelt meer en meer te zien afaemeD. Waarschijnlijk zal aan dezelMe omstandigh^ den moeten worden toegeschreven de geringe nitbreiding, die hier aan het planten van boBch- koffij schijnt te zijn gegeven. Wanneer men, tegenover de bijzonderheid, dat, volgens tabel N*. 8, in de laatste jaren geene nieawe aanplanting van bosch-koffij meer vermeld wordt, let op de steeds toenemende vermindering van het getal ymchtdragende boomen bij die kategorie, dan zou men haast vermoeden, dat de bosch-koffij tot hare laatste dagen is gekomen *). De pagger-koffij alhier schijnt ook haren on- dergang nabij. Tegenover eene volkomen ab- sentie van jongen aanplant gedarende bet ge- heele hier behandelde vijf jarig tijdvak, zien vij het getal van 896,527 vruchtdragende boomen, waarvan in 1854 is geoogsty afioemen tot 173,986 in 1858. Ons onderzoek omtrent de resultaten, welke de koffijteelt gedurende het tijdvak van 1854 tot 1858 in de versehillauie reaidentien m Java heeft gehad, afgeloopen snjnde, knnnen wij thans overgaan tot de mededeeiing yai)de 1) Kodiri dieode, t^jdent het nog onder de Vor- •ten van Soerakarta en I)jok([jokarta ttond, tot en verbaauingaoord. — Zie wat wij »t voce aangtaode dit geweat en het gebraik van opinm aldaar heb- ben gesegd. *) Ten aanxien van de boacb-koffij in Kediri moeten wg weder op een ataalfje van Indiscbe atatiatiek wgzen. — In we^rwil dat, zoo als hitr- boveo ia gezegd, er reeda in de laatste vier jaita geen jonge aanplant van boaeb-kof^ meer aaa* wezig waa of althana vermeld wordt, en er du geen element meer voorhanden waa, waaniit de vrnchtdragende aanplant bg die kategorie koa worden aangevold, zien w\j het egfer der vrocht- dragende boomen van 188,841 in 1857 vcrhoogeo tot 188,451 in 18581 KO. 213 beschoawiiigea en gevolgtrekkingen^ fbt welke, oaar het ons toesdiijnt, dat ondeizoek de stof IcTcrt. Yoonf eehter moeten wij nog de aandacht Testigen cf eene bijsonderheid, die de teelt in bet algemeen betreft. Uit de ministeriele verslagen over dit tijd- TsJ[ blijkt) dat men heeft aangeplant: ia 1854 .... 19,164,640 boomen ,1855 .... 83,223,889 , . . 26,045,931 . . 23,704,877 . . 19,460,267 ,1856 ,1857 ,1858 If tesamen. . . 109,599,594 boomen >) waarraa yoor inboeiing: in 1854 . .. . 11,609,778 boomen , 1855 . .. . 15,647,461 , , 1856 . .. • 14,448,970 ^ ,1857 . .. . 14,911,986 t , 1858 . .. . 11,091,232 „ te 67,709,426 boomen ea dm roor uitbreiding: in 1854 .... 7,664,862 boomen , 1855 .... 6,676,428 , , 1856 .... 10,596,961 „ ,1857 .... 8,792,892 ^ , 1858 .... 8,369,025 , te samen. .. 41,890,168 boomen Het is moeijelijk na te gaan, velke betee- kenis de regering hecht aan de woorden imboe' % en wU^eidinff. Wanneer die beide woor- den geasamenlijk en, alfl ware het, bij tegen- stelling worden gebesigd, dan moet, naar het a» toeaohijnty onder het woord inboeUng be- giepen worden zoo ^eel Tan den nienwen aan- plaat, als dienen moet om den totalen aanpknt op de eenmaal bereikte hoogte te houden; ter- ^jl alsdan uUhreiduiff betrekking heeft tot dat- gene, waarmede de totale aanplant jaar voor jaar is verhoogd of yermeerderd, en in dien zin moet dns, wanneer er gezegd wordt, dat T8a . 1854*-1S68 van het nieuw aangephmte 41 nillioen boommi hebben gediend voor uit- breidiiig, ook blijken, dat de totale aanphmt, in 1854 aanwesig, met 41 millioen boomen in 1858 is Termeerderd. • Vestigen wij er^iwel met dese uitlegging het oog op de door de regering van den to- talen aanplant van 1854 — 1858 gegeven cijfers, zoo als wij die hebben opgenomen in onze ta- bel N®. 2, dan blijkt het, dat onze opvatting dier beide woorden in het geheel niet over- eenstemt met de beteekenis, welke daaraan door de regering schijnt te worden gehecht. Yolgens die tabel toch zien wij wel eens yermeerdering, doch niet tot het bediag der door de regering aangegeven cijfers, •— maar ook yermindering ; — • zoodat het vcrschil tus- schen de cijfers yan het eerste en laatste jaar op verre na niet zoo groot is, als het had moeten of knnnen zgn ; want het blijkt : 1°. dat yan 1854 op 1855 eene yermeerde* ring is geweest yan 25,365,745 boomen; 2**. yan 1855 op 1866 eene yermeerdering yan 6,091,757 boomen; 3". yan 1866 op 1857 eene yermindering yan 12,396,680 boomen; 4''. yan 1867 op 1858 eene yermeerdering yan 71,686 boomen; en 6**. yan 1868 op ultimo Maart 1859 eene yermeerdering yan 2,113,766 boomeii; coodat, na aftrek der yermindering yan 1856 op 1857, de geheele yermeerdering een cijfer aanwijst yan 21,236,264 boomen of mim 20^/, millioen minder dan men had mogen yerwach- ten, daargelaten nog, dat geen yan de hier ge- geyen cijfers eenige de minste oyereenkomst hebben met die der, yolgens de regering, yoor oitbreiding gedane aanplantingen. Een yan beiden is dus waar: M de regering hecht aan de twee hier bedoelde woorden eene beteekenis, waaryan wij niet kunnen nagaan, welke die zij; hi er is in die yijf jaren door de koffijplantende beyolking yeel, helaas te yed, yerloren arbeid yerrigt *). ') Dit it gemiddeld 's jaara 21,919,119 boomen. <) Of, —' hetgeen een evenmin yerbUjdend yer- scbiJDsel son zi^jn, -— een aanplant van gemiddeld bgkans 22 millioen boomen 'sjaars (zie onzevoor- gaande noot) ia niet yoldoende geweest, pm het cgfer yan 226,108,820 yrachtdragende boomen op ultimo Maart 1855 te yerzekeren tegen eene da- ling tot 205,462,308 boomen op ultimo Maart 1859; zoodat eene jaarlgkeche aanynlling zelfs van 25 k 26 millioen boomen naauwelgka toereikende zon zgn, om het cgfer der vrnchtdragende boomen op zgne eenmaal bereikte hoogte te honden, en dus de geheele vrnchtdragende aanplant in 8 jaren ver- nienwd moet worden, waamit dan zou blgken, dat, berekend over den geheelen aanplant, de koffijboom op Java gemiddeld niet meer dan gednrende 8ja • ren vrnchten afwerpt. 214 KO. Doch laat ons zien, wat het gedane onder* zoek ons heeft aangetoond. In de cerate plaats mocten wij wijzen op de verregaande onnaauwkeurigheden, welke wij in de cijfers der Javasche koflBjteelt hier cu dam:, waar dit het meest in het oog li^p, heb« ben doen opmerken, en die ons eenen hoogst ongunstigen indruk moeten geven omtrent de waarde van het overige. — Waar er sprake is van eene teelt, waarvoor de aanplantingen 300 millioen boomen of daaromtrent tellen, zou de jeisch eener naauwkenrige telling boom voor boom wel is 'waar ongerijmd zijn, en bet zou verregaande haarkloverij zijn, om te val- len op bijzonderheden, zoo als, dat op ultimo Maart 1855 (zie tabel N*. 2) gezegd worden aanwezig te zijn 226,103,320 vruchtdragende boomen, terwijl het blijkt, dat men eenige we- ken later maar 225,663,542 of ongeveer 440,000 minder heeft geplukt. Zoo willen wij er niet eens op vallen, dat men zegt, op ultimo Maart 1856 te hebben gehad 228,959,776 vruchtdra- gende boomen, terwijl er eenige weken later maar 219,316,385 of ruim 9^, millioen minder hebben kunnen worden geplukt '). Immers wij kunnen ons zeer goed voorstel- len, dat de opgave der op ultimo Maart aan- wezige boomen geschiedt volgens loggers (die men er toch wel op na zal houden), zonder dat men juiste aanteekening heeft gehouden of behoeft te houden van elken boom, die uit- sterft of op de eene of andere wijze verloren raakt. Maar wat moet men denken van eijfers, volgens welke, in cen gegeven oogstjaar, niet 1,000, of zelfs 100,000, maar miUioenen vrucht- dragende boomen meer zijn geplukt, dan er op ultimo Maart van zoodanig jaar gezegd wor- den aanwezig te zijn geweest? *). Wat moet men denken van opgaven, waamit *) Hoezeer het verscbil hier wel wat groot is. I) Volgeos de tabel N*. 3 waren er op ultimo Maart 1857 aanwezig 206,212,916 vruchtdragende boomen en werden er in dat jaar eenige weken later 212,068,782 geplnkt. Wanneer men de iabellen N*. 6 en 7 met inaehtneming der jaartallen met elkander vergelgkt, dan zal men b^ verschillende residentien niet in een en betzelfde jaar, maar in verschillende jaren, verscheidene tolke onrerklaar- bare opgaven aantreffen. Bij voorbeeld Bantam Toor het jaar 1858, Krawang 1865 en 1-856, Preanger Regentscbappen 1855 en 1867,Tagal 1856 en 1867, Japara 1856, 1857 en 1858, Soerabaja 1867 en 1868, Pasoeroewan 1855 en 1857, Probolinggo 1858, Bezoeki 1865, 1866 en 1867, Kmdoe 1857 en 1868, PatjiUn 1856 en Madioen 1865. blijkt, bQv. van Bezoeki en Probdinggo, dat van den staat van de totale aaoplanting op ultimo Maart 1854 twee verschillende leziagen zijn,' die een verachil aanwijzen van 2 millioen boomen en meer zelfs P Wat eindeBjk van op- gaven, volgens welke, zoo als in Kediri, het cijfer der vruchtdragende boomen bij de bosch- koffij van 1857 op 1858 met ruim 50,000 boo- men is vermeerderd, zonder dat er in jaren gebleken is van eenigen jongen aanpbint, waar- uit die toeneming zou kunnen worden verklaardr Yermindert dit een en ander eenigzins de waarde van onze bereke^ingen, tot onze ver- ontschuldiging strekke bet,, dat wij van den nood eene deugd makende, niet anders konden doen dan te roeijen met de riemen, die ons gegeven waren. Zulke opgaven hebben den schijn, alsof men, ter voldoening aan een , wettelijk voorachrift, maar op goed geluk eijfers heeft ingevuld, zon- der te bedenken, dat d^ statistic, zich daar- van meester makende, h^t weinige vertrouwen, dat zij verdienen, dadelijk moet aan den dag brengen. Mag men uit zulke djfera tot de gevolgtrekking komeu, dat * men in Indie so^ maar eene zeer geringe waarde aan de slfttis- tiek hecht, te treuriger nog wordt die veron- derstelling, wanneer men daarbij bedenkt, dat het hier eene teelt geldt, waarin meer dan een derde der landbouwende bevolking ved Java, niet uit eigen vrijen wil, maar gcdwon- gen, is betrokken ; — ee^ie teelt, .waarbij de be- ta! ing van den arbeid niet is geregeld krach- tens eene overeenkomst tusschen den arbeider en den ondernemer, maar door dezen ex plm- tudine potestatis is vastgesteld, en dat nog wel volgens eenen maatstaf, die niet vraagt naai den xgepresteerden arbeid, maar naar de soo wisselvallige resultaten er van; — eene teelt eindelijk, waarbij de ondernemer de behartiging zijner belangen moet overgeven in handen van tusschenpersonen, die, zonder zelven een regt- streeksch, vitaal belang bij de zaak*te hebben, en gewapend met eene geweldige magt^ door hrt uitzigt op bevordering en den prikkel der kui- tuur-procenten, onwillekeurig zdfs, telkens ge- vaar loopen van het belang van hvnnen {«£&• cipaal zeer eeuzijdig op te vatten. Onze geringachatting der inlandsehe HboMen, waarvan wij op meer dan eene plaats in dit Woordenboek blijk hebben gegeven ^\ ontdaat <) Men zie onder anderen op het artikel Jar a, Deel I, pag. 686, aan^. het einde der S« noot, pag. 587, 2e kol.. pag. 588, 1« kol., pag. 588, 1« kol., en pag* 657, 2* kol. Men houde hiertuj wel ia KO. 215 ODs Tan de Torpligtiiig, om te hunnen aanzien in eenige yeroDtschuldlgingen te treden. Witt erenvel de £aropesclie ambteDaren betreft, ofachooB wel geen hunner zal wiUen bewerea, dat hei nil knmam a me alienum ptUo op bem niet toqMUsdijk zou zijn, zoo is bet er tocb rerre af, dat wij met bet bier beveerde een smet op hen zouden willea werpen. Maar er sjn in bet menscbelijk leveu van die zaken en oDstandii^eden, die, wanneer wij daar gedurig in TerkeereUy onwillekeurig, ja onzes ondanks^ ee&ea yerkeerden invloed uitoefenen, waartegen wij niet altijd bestand zijn of blijven. Oiuiertiuacben» — en biermede ziju wij ge- komea tot hetgeen wij in de tweede plaats aan te merken bebben, — ondertusscben geven de cijfen^ zoo gebrekkig als die in de r^erings- verslagen yoorkomen, in yerband tot de mededeelingen, welke wij bier en daar, met op- sigt tot de koffijteelt, in die verslagen bebben opgevangen^ eene boogst treurige gescbiedenis Tan die tedt te lezen. Uit alles sou men baast moeten opmaken, dat, ofscboon bet kultuorstelsel nu reeds 30 jaren geworkt en millioenen bij millioenen schat4 a%eworpen beeft, men er in de verste Tute niet aan beeft gedacbt, om eene beboor- lijke statistiek te bebben van de gronden, of offl zel£s maar bij benadering te weten te krij- gen, oyer boe yeel yoor de koffij gescbikte gronden men de beacbikking bad, ten einde daaruaar, in yerband tot bet zielentiJ, dat men bij de teelt zoa kunnen bezigen, en tot den aibeid, dien men ieder buisgezin in redelijkbeid zou kannen opl^gen, te r^elen, boe veel gron- den men in elke residentie zou kunnen beplan- ten, beboudeoa bet en reserve bouden van eene genoegzame boeveelbeid tot aanyulling van bet- geen, niet dan na eenige jaren braak te beb- ben gelegen, later weder zou kunnen w or den gebruikt. Vanwaar anders die noodkreten, welke men met opzigt tot de meeste residen- tiea yemeemt omtrent steeds nijpender gebrek aan gronden? Waarin anders moeten wij eene ▼erklaring soeken yoor die erbarmelijke beken- tenissen, dat men Jder geplant beeft op scbrale glagayelden en op gronden^ die reeds twee en drie malea yoof de teelt waren gebezigd, zon- der beboorlijk op bun yerbaal te bebben kun- nen komen; daar de koffij teelt in bet een of ander distrikt beeft moeten intrekken, omdat zij te bezwarend voor de bevolking was geworden; terwijl men op andere plaatsen weder geene kans ziet tot bet doen van nieuwe aanplantin- gen, zonder de bevolking op 30 palen van bare woningen te laten werken? Neen, zonder te zorgen voor den dag van morgen, beeft men maar voor de voeten weg geplant, en terwijl men den mond ¥ol beeft van zorg voor de kracbten der bevolking, blijkt bet tocb uit alles, dat men den boog niet sterker kon . spaunen dan reeds gescbied is ; — en zonderling is bet te zien, boe in de residentien, waar bet nijpendst gebrek aan gescbikte, niet al te yer gelegen gronden wordt gevoeld, men zoo op eenmaal de wenscbelijkbeid beeft ingezien van bet op uit- gebreide scbaal aanplanten van pagger-koffij, voor zoo verre aanplantingen van vooraigegane jaren daarvoor de gelegenbeid niet baddeu be- nomen. Ten derde : de pogingen, die allerwege in bet werk worden gesteld, om, ten einde de kofiEij- teelt wegens gebrek aan genoegzaam nabij ge- legen gescbikte gronden van bare eenmaal be- reikte boogte niet te zien acbteruitgaan, de eventueel te verwacbten gaping aan te vullen door uitgebreide aanplantingen van pagger-koffij, scbijnen ons bet bewijs te leveren, dat de koffij- teelt van Java eene boogte beeft bereikt '), waarop zij zicb bezwaarlijk zal kunnen staande bouden *); en dat, wordt bet bezwaar van te ver van de woonplaatsen afgelegen aanplan- tingen niet al ligter en ligter geteld, er dan groote waarscbijnlijkbeid bestaat, dat men niet dan afnemende oogsten zal te wacbten bebben. Tenzij men terugkeere tot bet punt, waarvan men, zoo al niet bij den aanvang, dan tocb reeds voorlang bad bebooren uit te gaan, te weten eene beboorlijke opneming der in iedere residentie aauwezige gescbikte gronden, welke men yoor de teelt aou kunnen gebiuiken, zon- bft oof^ dat geringaehatting nog geene minachtiog it. MinaelitiDg kan ■leobts bestaan ten aanzien Taa iemand, die hooger in zedelgke en verstandelijke •atwikkeling had kunnen staan, dan bij werkelijk iteat De lage trap, naarop de inlandsche boofden in beide die opzigten ataan, is niet hunne scbnld, CO men kan za daarom allccn gering schatten. *) Namelijk wat de uitgebreidheid der aanplan- tingen aangaat. ') Be koatbare sending van den Hoogleeraar W. H. DB YaiESZ, — eene sending, die w^ om bet booge belang der saak verre zijn van af te keuren, •— kan dienen tot een staaltje, hoe men, na alle verontschuldigingen omtrent hevige regens, snuitkevera en wat niet al, als ook na alle vmcb- telooze pogingen, om den koffijboom te snoe^jen, te bemeaten en om onde, vruchtdragende boomen door nitkappiog te tracbten weder vruchtdragende te maken, eindelijk ten einde raad was. S16 KO. der daarbij uii het oog te verlieseu noch het getal gezinneDj dat men werkzaam zou kuniien Btellen, noch de te zeer verwijderde ligging, om daarnaar ie kunnen bepalen, hoe ver men de aanplanting zou kunnen uitbreiden, behou- dens het en reserve houden van eene genoegzame hoeveelheid gronden tot aanvulllDg van die, welke tijdelijk onbruikbaar zijn geworden, zal de wetenfiohi^p van alle mogeli)ke geleerden niet veel meer dan palliativen aan de hand kunnen gey en, die, slechts tijdelijke verademinggevende, ten laatste den slag niet kunnen afweren. Dit is te meer noodig, omdat men, zel& met eene slechts opperrlakkige kennis^ ziende blind moet zyn, om niet tot de slotsom te ko- men, dat de teelt der koffij op Java daar niet bijzonder te huis behoort, althans zoo het eene uitgemaakte zaak is, dat van geene aanplanting aldaar iets goeds te wachten is, die niet door hoog opgaand hout, als dat der dadapboomen, eenigzins beveiligd wordt voor de te felle hitte der zonnestndeu. £r is geen boomkweeker zoo eenvoudig, die u niet weet te zeggen, dat een vruchtboom tusschen hoog opgaand hout geen krachtigen groei kan hebben, maar hoog moet opschieten, zoodat door de geilheid van den groei aan de Truchtdraging wordt te kort gedaan. Is het dus om die reden te yoorzien, dat de koffij boom op Java moeijelijk er toe gebragt zal kunnen worden, om zoo veel af te werpen als in de landen, waar hij geacht kan worden te huis te zijn, in dat hoog opschieten, dat men door geene besnoeijing anders dan weder ten koste van de vruchtdraging kan tegengaan, ligt voorts nog het bezwaar, dat eene behoor- lijke plukking er zeer door bemoeijelijkt wordt. B^ de zeer schrale betaliug, welke de koffij - plantende bevolking over het algemeen voor haren arbeid erlangt, kan die pluk, in de ge- geven omstandigheden, niet anders dan zeer zorgeloos, ja roekeloos geschieden, zoodat er niet aileen veel verloren moet gaan, maar ook de boom schade lijdt. Wil men derhalve, zoo lang de aanplant niet anders dan op de tegen- woordige wijze kan geschieden, eenen beteren pluk verkr^en en, behalve alle mogelijke ver- beteringen in de teelt zelve, langs dien weg door een meerder rendement van den boom (en niet door overdreven uitbreiding) tot eene hoogere produktie komen, zoo verhooge men niet aileen het loon van den planter, gelijk men reeds aangevangen heeft te doen, maar zorge tevens, dat hij niet meer boomen te plukken krijge, dan hij binnen eenen behoor- li^iken tijd met gemak en zorg plukken kan. Zoo doende kan hg tot de ervaring komen. dat wat goed en zoigvuldig geachiedt^ op dea duur het best beloond wordt^ en mag men misschien de verwachting koesteren, dat hq zich eenmaal met de koffij teelt zal verzoeoen. Zoo lang evenwel het koffijstelsel behoodea moet blijven, en wel op den voet, waarop het thans bcfltaat, is er groot gevaar, dat die ver- wachting zich niet zal verwezenlijken, tenzq de regeriug, na eenen meer rationeien toestand te hebben ingevoerd, besloten zij» wn elkea terugkeer tot overdnjving kraditdadig tegea te gaan. Behalve e^e verbetering der teelt» voor zoo ver die mogelijk mogt jdjn, en eene betere b^ taling van den planter, die zoo min mogelijk aan de wisselvallige kansen van zijnen arbeid dient blootgesteld te worden, zal het doel, waamaar men te streven heeft, naar ons in- zien niet beter bereikt kunnen worden, dan door, met afischaffing der kultuar*procenten, zoo als ze thans geregeld zijn, de uitzigten op bevordering en het genot van eene b1uteDg^ wone geldelijke belooning zoo voor deinlaudsche Hoofden ab voor de Europesche ambteoaren, aan wier leiding de teelt wordt toevertrouwd, afhankelijk te maken van hun erastig streren, om de teelt zoo hoog mogelijk op te voeren, niet door uitbreiding quand mAie, mux door al wat, zonder aan de reputatie van de Jan- koffij schade te doen, het rendement per boom en, bij gevolg van dien, de produktie per huis- gezin kan doen toenemen. Zoo verbindt men hun belang met dat der bevolking, en al de regering bij beider zamenwerking waarl^ geen schade lijden. Het zoeken moet dus zijn, in de eerste plaaia, om zoo veel, maar ook niet meer te planten dan men vooraf zeker berekenen kan zonder schade voor de bevolking en voor de beschik- king over genoegzame gronden te kimxwn ?ol- houden; vervolgens om den naar dien maatstaf berekenden aanplant zoo goed en zoo zorgvuldig mogelijk te behandelen en daarvan de meest mogelijke partij te trekken. De vraagy — en hiermede zijn w^ gd^omen tot de laatste beschouwing, tot welke het g^ daan onderzoek ons de stoffe levert» — de vraag of aan den bier gedanen eisch steeds zal kunnen worden voldaan, zoodat geene herhaling te vreesen zou zijn van de geschiedenia der koffijteelt, gelijk wij die hierboven hebben leeren kennen, en of mitsdien het voortdurend beataan der Gouvemements koffijteelt langs dien weg gewaarborgd zou kunnen worden, gelooven vij dat bezwaarlijk voor een. bevestigend antwoord vatbaar kan zijn. KO. 217 De steUing, dat er geene inrigting van men- sebelijke Tinding kan bestaan, die aan de alge- meene wet der yergankelijkheid niet oDderworpeu zoa ajn, sal, meenea wij, moeijelijk kunnen tegeogesproken wordea. De geschiedenia van al de TOora%egane eeuwen kao ons van de wurheid dier steUing OTertuigen, en het ge- loof aan eene altijd voortgaande ontwikkeliug Tu bet menschdom zegt ons, dat het ook in den Tonrolge niet anders zijn zal. JBehoudens doe algemeene waarheid meenen wij evenxoo lis ontvijfelbaar te mogen aannemen, dat de Ittgere of kortere daur yan welke menschelijke iniigting ook niet anders dan van haren meer of minder deugdelijken grondslag, of van het meer of minder tijdeiijke der behoefte, waarin sj meet Toorsieny af hankelijk kan zijn. Bij eeae toepassing van die beschouwingen op het koltuurstelsel worden wij, sonder in eenigen twijfel te Terkeeren omtrent het tij- del^e dier inrigting, ab van Eelve gebragt tot de Traag : kan dat stelsel met het oog op zijnen groadsbg, het beginsel, waarvan het uitging, en de behoeften, waarin het bij de invoering heette te Toonden, geacht worden nog.lang te ndlea buinen doren, of wd xijnen tijd te hebben gehad? Wij sehromeu niet er voor nit te komen, — gdijk wij tronwens bij vele gelegenheden in dtt Woordenbodc reeds gedaan hebben, — dat «^ Toor eenen bijzonder langen dunr yan het stdsel, wanneer wij letten op de daaryoor ge- itelde yereischten, weinig of geene waarborgen Het stelsel heette de produktiye krachten fan Java en sijne beyolking te sullen ontwik- keleo, en in effecte heeft het niets anders dan de produktie van den grond yermeerderd '). Eene stoommachue zal gewis meer presteren, wanneer men haar 300, dan wanneer men haar slechts 100 dagen in het jaar laat werken, maar zal BJ daarom van eene machine yan 10 tot eene van 30 paardeiikracht zijn beyorderd? Het stelsel heette de materiele conditie yan den Jayaan te zollen yerbeteren, maar wat be- teekent het bij die gedachte en bij dedagelijksche )oftuitingen der yoorstanders yan het stelsel op dit punt zich in slaap te wiegen, wanneer on- bannhartige cqfers ons aantoonen, hoe j ammerUjk bet daarmede gesteld is, en een beter gevoel ons zegt, dat het niet anders kon zijn, om de cenTond^ reden, dat het op dit punt iets <) £a dat nog maar in eenen betrekkelijken zin; dit is, niet door yerbeteriog van grond of knltnnr, nuar door gebraik yaa meer grond dan vroeger. geheel anders in het schild yoerde, dan het op zijne banier als lens had gesteld? Het stelsd heette gegrond te zijn op den maatsohappelijken toestand en op de maatschap- pelijke instellingen yan den Jayaan. Die be- wering, ofechoon daarop wel iets zon zijn aan te merken, wUlen wij yoor het oogenbUk onyoorwaardelijk aannemen, om ons weder de yraag te yeroorloven, wat het beteekent, zich bij die gedachte in slaap te wiegen, wanneer een beter geyoel ons zegt, dat die maatschap- pelijke toestand en instellingen onyereenigbaar zijn met eene opleiding en yeredeling yan het yolk, dat er onder gebukt gaat. Het stelsd heette ter beyordering yan het belang yan Nederland te zallen strekken. Wan- neer op dit punt de kwestie alleen moest loo- pen oyer cijfers yan guldens en centen, ja, dan kunnen inj zeggen, dat Nederland er door be- yoordeeld is geworden; maar wat heeft het Nederland doen toenemen in zedel^ke waarde en kracht, — wat heeft het Nederland doen rijzen in de schatting der wereld, wat meer z^ in onze eigene schatting? '). En wat zullen wij z^gen yan het beginsel yan dwang, waaryan, men moge het yerbloemen of tegenspreken, het stelsel daarom niettemin uitging en nog uitgaat? Dwang is eene kracht, die niet lang kan aangewend worden, en daar- door alleen yoor het tijddijke yan het stelsel getuigt. Eindelgk (en dit is niet de minste grief, die wij nog hebben in te brengen), ofechoon nie- mand slechter koopman, industrieel of onder- nemer yan groote exploitation kan zijn dan eene regering, omdat zij al hare belangen in die yerschillende opzigten meet toeyertrouwen aan menschen, die zelye er geen dadelijk belang bij hebben, het stelsel heeft de Nederlandsche regering tot dat alles gemaakt. Eene regering, die zich daartoe laat yinden, regeeri niet meer, maar daalt yan haar hoog standpunt af in het worstelperk der partikuliere belangen, boyen welke zij nooit moest ophouden <) Het beeft ons zoo verlamd, zoo alle zelf- vertronwen benomen, dat men niet acbroomt, van bet al of niet beboaden van bet stelsel het be- boad van Nederland afbankelgk te maken. Zoo dacbten en spraken niet onze yoorouders, toen zg, zonder kolonien en zonder koltnurstelsel, den kamp tegen bet oyermagtige Spanje aangingen. Zoo dacbt en aprak Nederland naanwelijks dertig jaren geleden niet, toen bet, ofsqhoon nog zonder knltanrstelsel, als iin man pal stond tegen dever- gnizing en miskenning yan Europa. 318 KO. verheven te eijn. Helaas! dat eene regering door schijngronden en drogredenen zoo ligtelijk te Yerleiden is, om aan hare eenige, ware roe- ping ontrouw te worden en zich te begeven op een veld, dat haar yreemd is en blijven moest, — een veld, waarop voor haar noch roem, noch eer 'is te behalen, eu waarop zij gevaar loopt van het onKijdig karakter, dat hare grootste Joaofat is, te verliezen en vro^ of laat de aanspraak op de dankbaarhoid en de achting van het volk te verspelen. De strijd, sedert eenigen tijd tegen het knl- tunrstelscd aangevangen en met elken dag in hevigheid toenemende, is ons het bewijs, dat een zeker gevoel, alsof het daarmede niet in ailes rigtig is, meer en meer levendig wordt en dat de glans der millioenen schats, welke het a^worpen heeft en nog afwerpt, niet meer in staat is^ om het aanvankelijk er door ver- blinde oog langer afgewend te houden van den tdonkeren achtergrond van het tafereel. Onedeie hartstogten, bedoelingen en drijfveren mogen daarbij in het spd zijn, — waar en wan- neer is ooit eene zaak, hoe heilig ook, geheel daarvan bevrijd gebleven? — in den strijd zelven zien wij niets minder dan de openbaring van eene diep geroelde behoefte, om zwaargekrenkte beglnselen weder tot hun voile regt te doen komen. Be nitslag van den strijd kan, nu hij eenmaal aangevangen is, niet meer twijfelachtig zijn. Om den wille der vele en uiterst gewigtige belangen, die zich aan het atelsel hebben vast- geknoopt, faopen wij, dat de slooping metgeenen onbedaohtzamen ijver moge geschieden, en dat de Nederlandsche regering nooit nit het oog moge verliezen, dat, heeft de optrekking van het gebottw eene buitengewone mate vanschran- derheidy volharding en gednld gevorderd, er bij het afbreken, om niet onder het pnin te worden bedolven, nog vhj wat meer wijsheid, vastberadenheddy kalmte en matiging noodig znllen zijn. Wij willen het artikel over de koffij eindigen met nog kortelijk mede te deelen hetgeen wij aangaande de produktie er van in de bniten- bezittingen van Nederlandsch Indie in de re- geringsverslagen der laatste jaren vermeld vinden. Sumatra's Westkust. Hier schijnt de koffij teelt, ofschoon nog verre van de hoogte, waarop die van Java is gebragt, eene uitbrei- ding te hebben gekregen, zoo als in geene der andere buitenbezittingen. I De produktie heeft bedragen: in 1853 s, 1854 M 1855 g 1856 , 1857 1858 te zamen. pikols 119,420 M 131,522 » 127,547 r 128,259 , 190,947 , 129,121 pikols 826^16 Even als op Java wordt hier het plantea van koffij op eene hoogte van 1,000 a 4,000 voeten voor raadzaam gehouden; terwijjl ook in de keus der gronden, even als daar, niet altijd met de noodige zorg en kennis is te w^k g^aan. Daaraan, als ook aan den tegen- zin der bevolking tegen aanplantingen in groote, geregelde tuinen, die, naar hare meening, sa den aanleg te veel arbeid voor onderhoud vor- deren, schreef men het toe, dat van de Tan 1848 — 1850 gedane aanplantingen in zulke tui- nen in 1856 niets meer aanwezig was. 2jonderling is het, dat, terwiji men op Java bij minder voordeelige oogsten steeds de klagt verneemt van hevige regens en natte ween- gesteldheid, en de zeer gunstige oogst van 1854 aldaar bepaaldelijk wordt toegeschreven aas de langdurige droogte in het vorige jaar, de koffij - oogsten op Sumatra's Westkust der jareu 1856 en 1858 gezegd worden bijzonder te hebben geleden in het eerste jaar door langduiige droogte, en in het laatste jaar door felle droogte gedurende den bloeitijd. Hoe het in dit gouvernement gesteld zij met de afzondering voor de teelt van een gededte of het geheel der bevolking van sommige dis- trikten, is uit de ministeriele verslagen niet met juistheid aan te wijzcai. Geeft hetgeen wij in sommige van die verslagen vermeld vinden, over het algemeen den indruk, alsof er met opzigt tot de vraag, wie en hoe velen zicii met de koffij teelt afgeven, eenigzius naar eigen ver- kiezing en convenientie door de bevolking en hare Hoofden wordt gehandeld, soms vindeu wij ook hier en daar eenen wenk, waaruithet tegendeel zou zijn op te maken. Uit het versl^ over 1856 toch blijkt \ dat men een vermeerderden aanplant van 4,000,000 boomen kon te gemoet zien, doordieiimene»uge distrikten der zuidel^ke afdeeling (in de resi- dentie Padang) tot de koffijteeU kad doei^ om- goon. Geeft dit in zekere mate te kennen, dat het plaatselijk Europeesoh bestuur bepaalt, ') Zie pag. 119 der officiele uitgave. KO. 219 waar er al dan ntei koffij zal worden geteeld, un den anderen kant vinden wij m hetzelfde Terslag vermeld ^), dat de verdeeling yau den arbeid bij de teelt aan de Hoofden der bevol- king is overgeiaten, zonder dat 4r tevens blijkt, of die Hoofden eenige bevelen yan het Euro- peesch gezag ontvangen omtrent het zielental, dat in iiet een of ander distrikt bij de teelt verlsaam meet ziya, of omtient het getal boo- men, ' dat men per hoofd, per hnisgezin of per soekoe geplant wenscht te zien. Zoo yindt men in het yerslag oyer 1856 ') meldisg gemaakt yan een toezigt oyer de aanplantingen, met bijyoeging, dat het zeer woidt bemoeijelijkt, doordien de beyolking de Toorkenr geeft aan aanplantingen in kleine ivintjes bij de kampongs boyen die in groote, geregdde tuinen. Geeft dit eenigzins aanleiding tot de yeronderstelling, dat dit toezigt gehou- den vordt door Europesche ambtenaren, zoo brengt de omstandigfaeid, dat het Hoofd des bestnurs yan Sumatra's Westkust het eene jaar ▼einig vaarde. hecht aan de bij hem ontyangen opgayen omtrent het getal boomen yan den aanplant *), en het andere jaar daanran eene globale opgaaf in ronde djfers doet ^), ons in onzekerheid omtrent den aard yan dat toezigt, als ook omtrent de yrang hoe yer het zich mtstrekt: dat is of men zieh daarbij bepaalt tot het toezien, dat de aanplant geschiede op geschikte gronden en op de meest doelmatige wijze, dan wel of daarbij teyens niet alleen geragelde aanteekening wordt gehouden yan het I getal, dat men plant, maar ook eenige regtstreeksche bemoeijing met den pluk plaats grijpt. Voegen wij bij dit alles nog eenige andere bijzonderheden, die ons meer bepaaldelijk uit bet yerslag oyer 1858 *) blijken, zoo als, dat de keoze omtrent de wijze yan aanplanting, hetzij in groote geregelde tuinen, hetzij in of bij de bosschen, hetzij eindelijk in kleine tui- nen bij de kampongs, geheel aan de beyolking is oyeigdiaten, terwijl aan hare Hoofden eene belooning yan 50 cents per pikol wordt toe- gekend yoor hunne leiding en medewerking bij de teelt, en yerder, dat, yolgens het yerslag «) Pag. 86. ») Pag. 136. ') Zie koloniaal veralag over 1856, pag. 119 der ofKciele mtgaye. *) Zie koloniaal yerslag oyer 1857, pag. 187 der offidele aitgaye. *) Pag. 118 dar offioiele uitgave. yan 1&57 ^), het bestunr last had gegeyen tot het aanleggen yan meer inkoopspakhuizen in de binnenlanden, en daaryan eene uitbreiding der teelt meende te mogen yerwachten, dan geeft dit alles den indruk, dat, o&choon de Suma- trasche koffij teelt in die stukken eene Gou- yeniements*teelt wordt genoemd, de regtstreek- sche en gedurige bemoeijingen daarbij yan het Europeesi^ ^rsoneel yan ambtenaren zioh in lange na niet zoo yer vitstrekken, als dit het geyal is op Jaya. Hierdoor eyenwel missen wij in de opgayen der regering die meer in bijzonderheden tre- dende cijfers, en zijn wij niet in staat, om, eyenals wij dit yoor Jaya hebben gedaan, ook yoor Sumatra's Westkust te geyen de zoo be- langrijke berekeiiingen, waardft men eenig oor- deel kan yellen omtrent de produktie en de mate yan daaryoor geyorderden arbeid per hoofd of per soekoe. Eyenzoo worden wg omtrent het, naar ons inzien, belangrijkste punt yan de koffij -kultuur, het rendement namdijk per boom, geheel in het duistere gelaten. Wel yinden wij vermeld: l**. in 1853, dat gedureude dat jaar waren aangeplant: in geregelde tuinen. 1,229,888 boomen , bosschen. . . . 4,333,923 /, , kampongs. . • . 6,740,064 # te zamen. . . 12,303,875 boomen en dat op ultimo December yan dat jaar de geheele aanplant 52,410,282 boomen telde; 2^ in 1854, dat de aanplant in dit jaar was yermeerderd met 12,032,171 boomen ') ; 8^ in 1855, dat op ultimo December de aanplant telde 64,380,667 boomen «) ; 4"*. in 1856, dat de aanplantbgen naar gis- sing 69,000,000 boomen t^den en nog met 4,000,000 boomen zouden yermeer- *) Pag. 187 der officiele uitgave. S) Bus waaraohgalijk yan het cgfer ?aa 52,41 0,282 in 1858 was gebragt op 64,442,458 boomen. S) Derhalve ruim 61,000 boomen minder, dan wij berekend hebben, dat op ultimo Deeember 1854 aanwezig moesten zijn. Dit son tot de ge- yolgtrekking leiden, bt dat er in 1855 geeiA nienwe aanplantingen hadden plaats gehad, 6f dat Tan den op altimo December 1854 aanwesigen aan- plant een belangr^k deel meet sijn Torioren gegaan. d30 KO. derd worden, ten gerolge van de hier- boyen reeds vennelde bijzonderheid, dat eenige distrikten der zuidelijke afdeeling tot de koffijteelt souden OTergaan; 5^ in 1857, dat op bet einde Tan bet jaar de aanplantingen telden raim 79,000,000 boomen, of ndm 10,000,000 meer dan in bet vorig jaar; terwijl 6**. Toor bet jaar 1858 van de aanpbmtin- gen boegenaamd geene opgaaf wordt gedaan; maar bet zal wel geeue Terontaohnldiging beboeren, dat met zuike mededeelingen, waarbij nog gemist wordt eene afaonderlijke opgaaf ran bet getal yrucbtdragende en niet yrucbt- dragende boomen, er geene mogelijkbeid be- staat, om zelfe maar bij benadering te komen tot eene berekening van bet rendement per vrucbtdragenden boom. Bij die onzekerbeid ontbreekt bet ona even- wel niet gebeel aan indioatien, die bier en daar in de yerscbiUende yeralagen yoorkomen, en ona regt sobijnen te geyen tot de yraag, of dat rendement wel zoo yoordeelig, is, dat men op grond daaryan mag yer- wachten, dat de koffijteelt yoor de daarbij betrokken Sumatrascbe beyblking eene ge- wilde teelt is, of dit meer en meer worden zal? In bet yerslag yan 1866 lezen wij (pag. 119), dat, sedert men opgebonden bad de koffij te planten in groote geregelde tuinen, die alien slecht geslaagd waren eu waaryan de Suma- traan eenen afkeer beeft, de koffij -kultuor, nn de beyolking naar yerkiezing in de bosscben en bij de kampongs mogt planten, eene bloei- jende teelt was geworden, zoodat kleine yolks- hoofden en andere planters eigen tuinen yan 6,000 boomen badden aangelegd zonder aan- iporing yan bet bestuur. Mogt men daaruit yerblijdende yerwachtin- gen yoor den yeryolge opyatten, in bet yerslag oyer 1858 (pag. 113) lezen wij, dat yoor de Sumatrascbe koffijteelt nog geentzint de aan- sporing^yan bet bestuur kau worden ontbeerd, zoodat wij bier weder aangemaand worden, om in onze yerwaditingen niet al te boog gespannen te zijn. Wat ons doet gelooyen, dat bet yoorzigtiger zal zijn om zicb .aan bet laatste alternatief te bouden, is de tweeledige bqzonderbeid : l"*. dat op Sumatra^ alwaar, nadat in 1848 de yerpligte leyering der koffij aan bet Gouyemement was beyolen geworden. men / 87s > ®^^^ ^ op ^&^<^ luu^ ^^ beyolJdng per pikol betaalde, alspoedig eene yerhooging yan dien prijs tot aan- moediging wenscbelijk werd geacbt, zoo- dat die yerbooging eerst tot / 9Vc en later tot/ 10 per pikol, eyen als op Java, dan ook werkelijk yerleend is geworden ; 2". dat ook bier kultuur-procenten aan de Hoofden der beyolking worden toege- kend en wel tot een bedrag yan 50 cents per pikol, waaryan Vt ▼oof ^ Lara'sboofd, Vs ^^^^ <^^ Pangkoeloe Ka- pala en 7t ▼oor den Panghoeloe Soekoe^). ■ Uit bet StaaUblad van Neierlatukck Indie en de yerscbiUende koloniale yerslagen hebben wij ons niet kunnen yergewissen, boe yeel per pikol koffij aan de inlandacbe Hoofden op Java wegens kultuur-procenten wordt te goed ge- daan ; maar yoor zoo yerre eenige yergelijking, wat den rang betreft, tusscben de Sumatrascbe bier opgenoemde en de daarmede eenigzins ge- lijkstaande Jayaanscbe Hoofden te pas komt, meenen wij bet er yoor te mogen bouden, dat de aan de eersten toegelegde procenten steUig niet lager, zoo niet booger zijn, dan die welke de Jayaanscbe HooMen genieten. Is ons yer- moeden omtrent dit laatste niet ongegrond, dan zou daarin, dunkt ons, bet bewijs z^n ge- legeu, dat op Sumatra een sterker prikkel nood- zakelijk is geacbt, ofscboon bet dan nog de yraag zou zijn, of daaryoor aanleiding beeft bestaan in ^ndere ingenomenheid met de teelt bij de beyolking zelye of hare Hoofden, dan wel om deze buitsten, die bij den meer democratiscben geest der Sumatrascbe instel- lingen yeel minder gezag op de beyolking kun- nen uitoefenen, dan de Hoofden op Jaya, aan te sporen, om, yoor zoo yer bun gezag bet zou toelaten, uiets onbeproefd te laten, wat de koffij -kultuur in bun midden zou kunnen doen slagen. Y<5<5r bet jaar 1848 bad de Sumatrascbe be- yolking de yrije beschikking over de koffij, die zij teelde, en bet Gouyemement bief daarran, bebalye een uitgaand regt *), ook een territo- *) Een Lara'sboofd is zoo yeel als een Distrikts- hoofd; de Panghoeloe Kapaia schijnt hot Hoofd te z^n yan eene negerie of dorp, en de Peufhehi Soekoe het Hoofd yan elke in de n^erie ssowe- zige soekoe of stam. *) Het nitgaand regt bedroeg vroeger / 2 per pikol b\i aityoer naar Nederland onder Nederland- ache ylag, en / 4 bg elke andere kategorie raa nitToer. Tbans wordt, yolgena het regeriagsrenlag KO. 821 raal ngi, dat» even als het '/^ wegens land- rente, waaman de Jaya-koffij onderworpen was, vaandujnlijk niet anders sal sgn geweest dan eene belaating of heffing wegena het gebruik no den grond. Maar terwijl op Java de be- Tolking, y66r de inyoering Tan het stelsel van deo GoQTerneur-Gmenud yah bbhBosoh, zelve de Tan liare koffij yerscholdigde belasting, hetzij ill prodiikt, hetzij in geld, aan het Gonyerne- nent kweet, werd door den Heer yak den fioscH, toen hij in 1833 de Sumatraache kofiSj aau het bedoelde territoriaal regt tot een be- diag, soo wij ona niet bedriegen, yan / 5 per ptkol onderwierp, teyens bepaald, dat het eerst bij den nityoer moest worden gekweten. In deien stand yan zaken heeft men in 1848 eene yerandering gebragt, uit aanmerking, ge- lijk beweerd werd, dat de koffij plantende be- Tolking op Sumatra, die te yer yan de stran- den geyestigd was, en daardoor niet dan met modte en groote kosten hare kofl^ naar de Wens getransporteerd kon krijgen, maar eene slechte betaling yoor haar produkt ontving, en dit niet kon strekken, om haar meer en meer Inst in de teelt te doen krijgen. Als eene yerbetering werd haar dus in 1848, eyen als der Jayaansche beyolking in 1832, de yer- pligte leyering aan het Gouyemement opgelegd t«gen eene betaling yan / 8^3 per pikol yoor de goede soorten en yan/ 7 yoor de inferieure koffij. Door die yerpligte leyering, welke moest geschieden bij de inkoopspakhnizen in het bin- Benland, zou dus de beyolking ontheyen wor- den yan de zorg yoor het transport barer koffij mar de marktplaatsen aan het strand, of wed verd zq onttrokken, gelijk het heette, aan den dnik yau de opkoopers in het binnenland. Het doet ons leeii te moeten bekennen, dat vij de bier opgegeyen aanleiding yoor den naatregel yan 1848 niet beschouwen als de ware, maar als eene yooropgezette, waaiachter acb de werkelijke bedoeling, yermeerdering der baten yan Sumatra, eyen als bij de inyoe- ring in 1832 yan het koffij stelsel op Jaya» yer- school. Wij achten ons yerpligt de gronden Toor deze onze meening op te gey en. Bijkans ter zelfder tijd dat op Jaya der be- ToikiDg de yerpligte afleyering yan hare koffij verd opgelegd, stelde de Gouyernenr-Generaal VAX nxH Bosch ten aanzien yan de Sumatra- koffij eene andere regeling yast, waarbq, be- orer 1857 (ptg. 1S8 der ofHeide nitgaye), geheyen fi */t ei 1% % bg nityoer naar Nederland of naar ddot, nit s opeeattn. 