Bijdragen tot de taal-, land- en volkenkunde
Hierop vertrekt kantjil. — b. Met tijger en wespen. — Niet lang daarna ontmoet hij den tijger. Deze spreekt hem vriendlijk toe: „Waarheen kantjil?» „O, ik ga eten zoeken, anders niet.” „Ik wil met je meegaan.r De kantjil spreekt af: „Best, maar ik loop vast vooruit, jij komt achter na; ik zal je, aan den kant van den weg zittende, opwachten.» Toen de kantjil aan het zoeken van een wespennest. Hij vindt er een ter zijde van den weg, waar nog wespen in waren. Dit nest was aan den voet van een grooten boom gemaakt, zooals door de wespen gedaan wordt. De kantjil zet zich daarop neder. Nauwlijks zit hij, of de tijger komt aanloopen, buiten adem: nKantjil, waar ben je toch gebleven, ik heb je overal gezocht. „Ja, rimau, ik heb aldoor op je zitten wachten, waar heb je toch al dien tijd gezeten !/ De tijger zegt: „Ik zocht je, maar kon je nergens vinden.» „Om, zegt kantjil, swat is dat mooi!» „Wat meen je Pv „Hier dat orgel: zoo’n mooie wijs!» „Ik hoor er niets van. „Dat komt, je moet er vlak bi zijn.» De tijger, dichtbij gekomen, hoort nu van de plaats waar de kantjil zit zoo'n lieflijk geluid komen, dat hij onwilkeurig uitroept: „Kantjil, wat een fraai geluid, net als van een soeling!» „Jan, zegt de kantjil, rik zit hier op het orgel van mijn heer te passen.” vfou ik daar ook eens op mogen spelen?» „Och, wat zou dat geven ?» nliventjes maar.» „Nu goed, maar dan moet je mij eerst wegwerpen, een deps of tien hier van daan. En als je het orgel goed wilt hooren , denk er dan om dat je er tegen blaast lr ZEVEN DIERENVERHALEN. 313 nOpperbestr, zegt de tijger, pakt den kantjil aan, en werpt hem een flink eind weg. De tijger daarop aan het blazen. Geen minuut verloopt of de wespen komen woedend naar buiten en vallen op den tijger aan, dien zij zoo onbarmhartig steken, dat hij in minder dan geen tijd er rampzalig uitziet. “Ov, roept hij huilend uit, vals ik hem nu te pakken krijg! Dan spreek ik niet meer met hem maar vreet hem zonder omslag op.» Maar de kantjil was noch te zien, noch te hooren. Zorgvuldig verscholen, lachte hij hartlijk om het ongeluk van den tijger. — c. Met tijger en slang. — Daarop verwijderde hy zich en liep voort tot hij een slapende reuzeslang aantrof. Hij ging op haren kop zitten. De tijger kwam aan en vroeg hem: „Waar zit je daar op; wat is dat voor een mooi ding?» „Een gouden kistje dat ik voor ‘s vorsten egade moet bewaken.r „Laat mij dat een oogenblik doen! „Ooh jij, wat wil je toch altijd met mij: overal waar ik ben, moet jij ook daadlijk komen: neen, het kan niet. Alleen mij ver- trouwt de vorstin dat werk toe.” De tijger houdt aan: „Een oogenblikje maar!» „Hoe zou dat gaan: ik ben klein, jij zoo groot: t kistje is zoo erg sterk niet.” „Toe nou!» „Nu, een klein oogenblik, maar gooi mij eerst een goed eind het bosch in. Daarna, als ik een schreeuw geef, ga er dan op zitten.n Zoo gezegd, zoo gedaan. Op de uitnoodiging van den kantjil om te gaan zitten, zit de tijger neer, maar de slang had juist haar bek open, waar de tijger in zijn vreugd geen acht op sloeg. Op “* zelfde pas gaf een vervaarlijk gehuil echter aan, dat de tijger er weer was ingeloopen. Zijn schaamdeel was in den bek der slang terechtgekomen , en werd door deze voor de helft afgebeten. Schreiend en weeklagend ging de tijger — die tot heden de sporen er van draagt — heen: op weg om den inmiddels gevluchten kantjil op te sporen. — d. Met tijger en put. — Deze was doorgeloopen tot waar hij een zeer diepen put aantrof, die juist droog was. Hij sprong daarin neer, en deed alsof hij sliep. 314 ZEVEN DIERENVERHALEN. ‘t Duurt niet lang of de tiger komt daarbij. Deze vraagt : „Kantjil, wat doe je daar onder; ben je niet bang daar om te komen?» „Hoe kan je zoo iets vragen! Weet je dan niet dat morgen het jongste gericht wordt gehouden? Alles wordt daarbij het onderst boven gekeerd. Als je dus nu in den kuil bent, dan kom je morgen boven te liggen, en de lui die boven blijven krijgen morgen de wereld op zich.» „Is ‘t waar! ?» „Ja, zeker is ‘t waar. en als je ‘t niet wil gelooven, dan zal je ‘et morgen om acht uur wel ondervinden, als ‘et laatste oordeel aanvangt.” De tijger gelooft het en laat zich omlaag glijden. Beneden vraagt hij den kantjil, of het daar aangenaam is om te verblijven ? „Ja, dat gaat wel, we hebben hier nog al de ruimte. Een moment daarna bestijgt de kantjil ’s tijgers rug. Deze be- grijpt niet wat de kantjil in 't zin heeft en laat hem begaan. Kantjil neemt een sprong naar boven en is er uit. Daarop de tijger aan 't razen. vJav, zegt de kantjil, ej, zoo'n groot beest, kan mij niet bedriegen, en ik doe het jou wel, zoo klein als ik ben», en verlaat hem. De tiger stelt wanhopige pogingen in ’t werk om er uit te komen, slaact er niet in, en blaast er ten slotte zijn laatsten adem tm uit. — os Met dbeutloftseasten. — Kantjil komt in het vervolg van EJK teckt aan een huts waar voor de, den volgenden dag te vieren Dette allee tt gereedheid is gebracht. De moede menschen zijn vz het part wax vaar bed gaan. My welt tue ae slapen en klimt dan op het dak, van waar hj deer de cevkyuleiding naar binnen komt. Velerhande lekkers viewed Aen vr Loelaugs klaar. Kantjil eet alles gelijk op, en veevul) de tige doelangs met zijn gevoeg. Vervolgens begeeft Ny wed waar de keuken. Hier draait hij alle huisraad het onderste Dover. an dert vaderkant maakt hij zijn handen zwart door ze svar Vas twat be rijken, en spoort dan het vertrek der bruid op, went VY Deenen treedt. Met zijn vuile handen smeert hij de bruid Nett geoittt a, die doorslaapt. Daarna bevuilt hij, op gelijke wav lea wat ua eu aan het huis is, waarop hij de vrouw die in ZEVEN DIERENVERHALEN. 315 het vertrek naast de bruid slaapt, gaat wekken. Hij zet zich voor- zichtig op den punt van haar neus en laat een wind, rent naar boven op den nok van ‘t huis, en neemt een klein kussen daar- heen mee. De stank dringt in de neus der vrouw door: zij ontwaakt, en gaat de kamer der bruid binnen die ze pikzwart ziet. Verschrikt , roept zij al de huisgenooten bijeen. Deze, bang door het zwarte gezicht der bruid, verbazen zich over haar gelaatskleur, nog zoo kort geleden aanvallig blank. Zoo ontstaat groot rumoer. Geen andere gedachte bezielt een ieglijk, dan dat de bruid een spook is geworden. Van haar gaan ze naar de lekkernijen kijken en vinden daar nog slechts faeces voor liggen. Nieuwe ontsteltenis. Verder trekken ze naar de keuken, waar ze alles het onderste boven vinden. Daar worden kantjil's voetstappen in de wijd en zijd verbreide asch herkend. De kantjil, gezocht, zit ongezien rustig boven. Nadat het heele huis te vergeefs naar hem doorzocht is, wordt hij ten laatste op den nok aangetroffen. „Har, zoo luidt het als uit éen mond, rvdaar is de dief die ons vleesch, enz. heeft opgegeten. Morgen trouwen — en geen stukje vleesch meer in huis! Alle lui gaan te gelijk op hem af. De kantjil smijt zijn kussen neer, dat zij houden voor den kantjil-zelf, die valt. IJlings stuiven alle er op af, om te bevinden dat het maar een kussen is. Kantjil zit middelerwijl nog boven. Enkele klimmen daar heen, en vatten hem. Hoe had hij kunnen wegkomen? Dat ging niet meer: lui onder en lui boven! Zij beloven hem morgen te zullen slachten als straf voor al zijn euveldaden. Kantjil wordt in een koeroengan gezet en weent den ganschen nacht door. Een kikker komt omtrent den koeroengan, welken kantjil aldus toespreekt : wVorsch, help mij toch, ik weet geen raad meer. „Hoe kom je dáar nu inP» vraagt hem de kikker. „nJa,ik hebde koewih penganten opgegeten en ben gevangen en moet morgen geslacht worden. De kikker geeft raad: nMorgen om zes uur, als de lui komen om je te slachten , dan ga je stijf uitgestrekt liggen, en van nu af laat je het spuug uit je 816 ZEVEN DIERENVERHALEN. mond loopen, dat het morgen stinkt. Dan denken de menschen op den reuk af dat je dood bent en zullen je wel in het bosch weggooien.» Den volgenden dag komen alle hens opzetten met messen en touwen en willen hun werk aan den kantjil beginnen. Nabij hem gekomen, zeggen ze: vO kik die kantjil slapen : zijn kop zus, zijn handen zoo: o, slaapt een kantjil zoo; dat zie ik nu pas voor het eerst: een slapenden kantjil !» Ze vatten hem daarop aan. „Hij is dood: hij is al stijf lw „Wat dood: hij slaapt maar!» Daarop wordt hij omgedraaid, bekeken, betast: de kantjil is zoo stijf als een hout. “Dood!” is ’t besluit: vals hij levend was, zou hij buigen of trachten te ontkomen: hij is geheel stijf en stinkt ook al.» Ten slotte is iedereen er van overtuigd dat hij dood is. nJan, zeggen er, vals hij dan toch dood is, hebben we der niets meer aan. Als we hem toch slachten en den gasten dood vleesch voor zetten, dat gaat niet aan. Neen, bewaren geeft niets: beter is ‘et, nu hij dood is, hem maar weg te gooien. Daarop beetgepakt en weggeworpen, springt hij waar hij valt op, lacht luid, en rent hard het bosch in. Het een en ander hoorende en ziende, staat de lieden hun begrip er voor stil, dat de kantjil, die toch goed dood was, nu in eens weer leeft, en naar huis gaan ze waar ze alles aan de achtergeblevenen vertellen. De bruigom was middelerwijl verwittigd dat zijn bruid er dien nacht als een spook had uitgezien. Hij zei tegen zijn ouders: vLaat ’t er dan maar bij: dan huw ik haar liever niet : misschien wordt ze later spook. Laten de onkosten dan maar voor niets gemaakt zijn., — OPMERKINGEN. » + truly native stories... form a rich store of subjects for comparison with the folk-tales of other parts of the world.” Codrington’s , Milanesians”, ch. XIX. De voorname trekken in bovenstaande verhalen heb ik verge- leken met de volgende werken, die verder aangeduid worden met de nevens hen aangegeven verkortingen : ZEVEN DIERENVERHALEN. 817 RdV. I. .. . Van den vos Reynaerde, uitgegeven door dr. W. L. van Helten, Groningen 1887. RdV. II. .. Reinaard de Vos, bewerkt door Prudens van Duyse, Roeselare 1891. ST. ..... Sangireesche teksten, uitgegeven. door dr. N. Adriani, Bijdr. kon. inst. deel 42. K.[..... Serat kantjil van Amongsastra, overzicht van dr. J. Brandes, Tijdschr. Bat. Gen. deel 37. P. I.. .. Hikajat pelandoek djinaka, uitgegeven door H. C. Klinkert in 1885, overzicht van dr. J. Brandes, a. v. K. II .... Serat kantjil, uitgave van G. C. T. van Dorp, over- zicht van dr. J. Brandes, a. v. P. H..... Pelandoek djinaka, uitgegeven door H. C. Klinkert in 1893, overzicht van dr. J. Brandes, a. v. Pk....... De Atjèhers, door dr. C. Snouck Hurgronje , Batavia — Leiden 1894, deel IL, §6: Plando® kantjé. ! Na. ..... Als voren : Hikajat Natbroean adé of Kittah Hiweuén. GF. ..... Fabelen (enz.) der Galélareezen, uitgegeven door H. van Dijken en M. J. van Baarda, Bijdr. kon. inst. dl. 45. PT. ..... Pakëwa'sche teksten, vertaald door dr. H. H. Juynboll, als voren. Het optreden van een dier als leermeester, zooals in mijn n° Ia de kat het doet, vindt zijne wedergaden in GF. n° 6 waar de kikvorsch springles geeft aan den klabang, en in Na. n° 17 — overeenkomende, volgens opgaaf ald., met het verhaal op bl. 301 der Kalila dan Damina, ed. Gonggrijp — waar de tijger leerling is van den jakhals. Dat de kat een geleerd dier is, erkent ook koning Nobel (Rd V. I v. 924 en 942), en daar als hier blijkt haar die naam te worden toegelegd om de geslepenheid, haar van nature eigen; in Na, n° 10 treedt zij op als rechter tusschen den plando* en den moeröng-vogel (vg. Kalila dan Damina, ed. Gonggrijp, bl. 215). Van haar klimkunst in ‘t bijzonder gewagen: GF. n° 5, zoowel in ’t verhaal der katten van ‘t geen zij gezien hadden uit nde toppen der boomen» waar zij in geklommen waren, als in hun vlucht naar die schuilplaats toe, als de honden op haar afkomen; RdV. I v. 1789*, waar Reinaart, tot den galg veroordeeld, ' Het in den tekst van 't genoemde werk voorkomende kantji behoort volgens de daarbij behoorende „Verbeteringen en aanvullingen” te zijn kantje. 318 ZEVEN DIERENVERHALEN. zegt dat Tibert er maar op moet klimmen om er de lijn aan te hangen; en RdV. II bl. 152, waar beschreven staat hoe Tibert met Reinaarts vader uit zijnde en overvallen wordend door een jacht- stoet, den vos in den steek laat en zichzelf in een boom redt. Eene andere uitlegging van het feit dat de tiger niet kan klimmen, dan de hier gegevene als zoude hem de kat dit met opzet niet geleerd hebben, bevatten de regels die ik vroeger schreef in mijne „Schetsen uit Deliv (Stuk II, Bat. Nwsbl. 1/7—’98—176): ».... de tijger houdt niet veel van boomen. Hij kan er niet eens in klimmen; dat komt, zegt de inlander, omdat het kattengeslacht geschapen is vóor dat der tijgers: het zijn de katten, die aan de tijgers de kunst hebben moeten leeren, maar dat klimmen hebben de katten er met den besten wil niet in weten te kriygen.» Dat eerder geschapen zijn werd mij aldus uitgedrukt: „Koetjing lebih toewa dari rimaur. Van een lijnrecht tegenovergesteld gevoelen geven de woorden blijk, die ik ontleen aan Van der Toorn’s „Het animisme bij den Minangkabauer der Padangsche Bovenlandenr (Bijdr. kon. inst. , deel 39, bl. 78, noot 1): „Een uitvloeisel van het begrip, dat eenig dier uit een ander kan voorkomen, is b.v. het verbod, hier en daar bestaande, om de kat bij haren naam te noemen, wijl men gelooft, dat zij uit een koningstijger ontstaan is.» Evenwel schijnt zich K. I n° 14 f bij de door mij medegedeelde opvatting aan te sluiten; immers daar staat: dat de boschkat #zich altijd zoo gewichtig, oudeheerachtig [ik spatiéer], pedant aanstelt.„ Om op te letten, is mede dit laatste woord, dat met zijne beteekenis van wrschoolvossigr, »meesterachtig”, terugvoert naar ons uitgangspunt, hetwelk was: de rol van leermeester, in de dierfabel aan de kat toegelegd — Van ‘stijgers onbedrevenheid en des aaps vaardigheid in het klimmen — het onderwerp, voor een deel, van mijn n° I 4 — trekt K. II n° 5 partij: als de tijger den aap voorspeld heeft dat zijn geslacht voortaan steeds door de tijgers verslonden zal worden, dan luidt des laatsten antwoord : vals zij ze kunnen pakken, dan is het goed». Nog wordt daar knap gebruik gemaakt van het verschil in voedsel- vindplaats tusschen aap en tijger — het onderwerp, ten anderen deele, van mijn n° I 4 —: met aaneengebonden staarten kunnen zij niet samenleven wijl de plaatsen uiteenloopen waar de een en waar de ander zijn voedsel van daan haalt. ZEVEN DIERENVERHALEN. 319 Des aaps klimvaardigheid is nog tot werkend motief gebezigd in: PT. ne I, waar de naar boven geklauterde aap zich te midden der vergaderden laat vallen; ST. ne II 4, c en f, waar de aap door in de boomtoppen te klimmen aan den haai en den reus (0), dan wel aan den reus alleen (cen f) ontkomt; GF. n°* l en 2, waar resp. de krokodil den boom bewaakt in welken de aap hem ontvlucht is, en de aap pisangs plukt voor den landschildpad , evenwel ze allen zelf verorberend; P. II n° 4, waar de aap om den schopkamp van olifant en dwerghert te zien in een béringin plaats neemt; en P. I n° 4, waar de jakhals aan den aap verwijt, dat hij dezen diens uitschelden van het dwerghert wel zou laten voelen, als hij maar niet boven in een boom zat. Met het uit dit laatste tevens blijkend onvermogen van den jakhals om te klimmen, stemt wederom dat de tijger — die, als boven bleek, bij dezen in de les is geweest — die kunst niet verstaat. Dat de in mijn verhaal vermelde aap bepaaldelijk een sijamang is, zit ‘em daarin dat deze de beste klimmer is onder zijn rasge- nooten, om welke reden hij ook veel op ‘t klapperplukken wordt afgericht. In P. I n° 9 treedt o. m. ook een sijamang op,en het onder Pk. n° ll aangeduide verhaal heeft ook ~klapperapen” onder zijn handelende personen. Wat de gelofte van den tijger jegens de(n) kat betreft, zelfs diens faeces op te eten waar hij die maar vindt, hieraan maant de uit- drukking van den leeuw in P. I n° 5: dat hij het dwerghert zal opeten „dèngan tahi?njar, hoezeer dit niet op 't zelfde neer- komt wat in mijn verhaal is bedoeld. — Veeten tusschen dieren, zoo gemeen in de hun betreffende fabels — „La discorde a toujours régné dans luniversr, zegt (b. 12, f. 8) De la Fontaine — komen vooropgesteld voor om aan- leiding tot die fabels te geven: zie om daarvan een enkel voor de hand liggend voorbeeld bij te brengen, mijne verhalen sub IL ne a—d. Maar zij komen ook zoodanig voor, dat haar bestaan voort- vloeit uit het gedane verhaal. Van deze laatste soort fabels strekken vele als verklaring door den eenvoudigen mensch van wat hij in de natuur opmerkt: als brokstukjes natuurlijke historie der onge- leerde volken. Stalen van deze soort leveren mijne verhalen n™ Ia en [Te: het eerste verklarende, waarom de kat (die ik beter deed in ’t verhaal 6e Volgr. VII. 21 820 ZEVEN DIERENVERHALEN. een whijy te noemen; men zie de noot van dr. Brandes bij K. I n° 10, luidende — voor zoover noodig —: “In dierenvertellingen gaat het kwalijk aan het grammaticaal geslacht der benamingen .…… vol te houden. Deze opmerking werd reeds voor dezen door velen gemaakt ....7; in RdV. is Tibert een kater: I v. 96, II bl. 151) de gewoonte heeft hare faeces in te graven; het andere, waarom de tijger zoo'n klein uitwendig schaamdeel heeft. Hiertoe behooren al verder: GF. ne 5, 9, 19 en 31, resp. verklarende: waarom de katten bang zijn voor de honden, waarom de menschen op hun hoede moeten zijn voor slangbeten; waarom de honden en wilde varkens elkaar vijandig gezind zijn; waarom de kat de door haar gevangen muizen eerst in den kop bijt voor zij ze opeet; ST. n° XII, op eene andere wijze verklarend waarom de varkens en honden op elkaar gebeten zijn; en RdV. I v. 3156 vlgg. : de reden mededeelende waarom wolf en beer zulke schapenmoorders zijn. — Overgaande tot mijn verhaal n° Ia valt allereerst op te merken dat het optreden van eenig dier als man en vader, dat de kantjil daarin doet, als van de natuur afgezien, een heel gewoon iets is in de dierfabel; bepaalde gevallen tot toelichting — alle op te noemen gaat niet — doen zich in het vervolg wel van zelf voor. Ongerechtigheid aan vrouw en kinderen, als hier kantjil’s vrouw en kind weervaart, ondervindt in RdV. I v. 64 vigg. de wolf: immers beklaagt hij zich dat Reinaart overspel heeft gepleegd met zijne wolvin, en zijne welpen heeft bewaterd, zoo dat twee hunner voor levenslang er blind door zijn. Opmerklijk is ‘t, dat wat de tijger aan het hoofd van kantjil’s vrouw bepist ook juist haar oog is. Het opeten der jongkjes komt meer voor; zoo ST. n° XIV: de slang verorbert alle kuikens eener hen; RdV. I v. 884 volgg.: Reinaart heeft elf der vijftien kuikens van Kanteklaar opgegeten; K. [I n°6: kantjil heeft alle jonge tjelengs vermoord, om hem te verderven gaat nu de zeug — eene weduwe — hem achter op. In zoover valley biggen hier worden omgebracht stemt dit verhaal met ST. n° XIV; in den trek dat het er velfv waren sluit het zich aan bij RdV. 1 v. 384 vigg.; het laatste motief heeft het met mijn n° Ila gemeen. Nog behoort ST. ne VIII vermeld: daarin is ‘t een aap die 's konings kind opeet! Het bevuilen dat de tijger 's kantjil’s vrouw doet, doet kantjil in mijn n° Ile op zijn beurt de door hem leeggegeten doelangs, ZEVEN DIERENVERHALEN. 321 enz. en de wijze waarop hij in datzelfde verhaal de baboe der vrouw wekt, is van dezelfde soort hoon al evenmin vrij. 's Tijgers bevuilen van vrouw kantjil’s hoofd, doet de euveldaad toenemen in ergheid. Het is dr. Brandes die ons in een noot op K. I n° 7 aan die moreele gevoeligheid van den inlander voor zijn hoofd herinnert, naar aanleiding van een krokodil die van den kantjil een tik op zijn kop krijgt. Erger nog maakt het dwerghert het in dit opzicht met den reus in P. II n° 2, wien hij op het hoofd gaat staan, van daar af de tijgers en geiten oproepend hem te bevuilen, waar zij dan hevig gevolg aan geven. GF. n° 26 bevat ook eene bevuilingsgeschiedenis: daar is het de bromvlieg die, na de everzeug in het ongeluk te hebben gestort, haar lijk nog dezen smaad aandoet. Aan des dwergherts opzet om den tijger aan *t eten van uitwerpselen te krijgen , beschreven in K. 1 nel, K. II ne 7, Pk. n° 5 en, met schildpad versus aap, in den te laatstgenoemder plaatse bedoelden bantenschen dongeng, is zeker de medebedoeling van daardoor smaad te doen lijden niet vreemd. Door den aankondiger in de Indische Gids 1890, bl. 563 vlgg. van de sub K.I bedoelde Kantjil-uitgave wordt verband gezien tusschen dit bruffeldrek-eten en Bruins honigraten-eten op Reinaarts aanraden, zie RdV. I v. 586 vlgg. — Het verhaal van het wespennest — mijn n° IL 4 — noemde dr. Brandes in P. II bl. 384 ween belangwekkend verhaalu, daarbij refereerende aan zijne aanteekening ad P.II n° 7. Dr. Juynboll (die de geschiedenis van het bijennest — want in de door hem vertaalde verhalen komt bij uitzondering deze episode voor als eene bijengeschiedenis — vmerkwaardigu noemt) heeft in PT. bl. 328 den inhoud van dr. Snouck’s noot 2 bij Pk. n° 5 met evengezegde aanteekening vereenigd. Hieruit blijkt dat het tot nog toe bekende vertelveld dezer fabel van niet mindere uitgebreidheid is dan als volgt: Galéla, Boeloe, Pakewa, Sangir, Preanger-regentschappen , Banten, het woongebied der nederlandsch-indische maleiers, Atjeh, Tjam, Kambodja en Annam. Door hare aanwezigheid onder mijne verhalen staat nu ook hare bekendheid te Singapoera vast, en erlangt deze reeks daardoor een bepaalden verbindingsschakel. Dat in mijne lezing de tijger in het wespennest een fluit denkt te hooren, de kantjil het sen orgel noemt, maar deze genen toch aanraadt er op te blazen , kan aan dooreenwarring van twee afwijkende voorstellingen worden toegeschreven, al is dat ook niet bepaald noodig. 322 ZEVEN DIERENVERHALEN. Waar bi mij de kantjil den tijger bedriegt, de eerste het nest ‘et orgel van zijn heer noemt, en hijzelf zorg draagt eerst uit de buurt te wezen, heeft GF. n° 2: dat de landschildpad den aap beetneemt, het nest 's konings gong voorstelt, de bedrieger vooraf zorgt weg te komen; PT. nel: dat de aap de antilope fopt, het nest een trommel heet van den vorst, en de antilope zich eerst door onder water duiken van de bijen bevrijdt; ST. n° IL: dat de aap den reus beetneemt, en het nest de fluit van mevrouw verbeeldt; de preanger dongeng: dat de schildpad den aap fopt; de bantensche evenzoo, beide dus hierin overeenstemmende met GF, ne 2; het nest heet in ‘t bantensch verhaal de gong van Batara Goeroe, Pk. n° 5 heeft: dat de plando* *t op den tijger munt — als in mijn verhaal — en het nest doorgaat voor den gong van radja Thlimeum; P.I n° 7: dat de pelandoek er den aap doet inloopen, en het nest voor de zieldoos van den (jongen) pelandoek wordt uitgegeven. Slechts dit is mij bekend geworden uit de geraadpleegde werken, en of Na. n° 14 (Kalila dan Damina ed. Gonggrijp, bl. 265) „de aap en de zeeschildpad” hierbij behoort, weet ik niet. — Dat het bedrog met het wespennest niet het eenige is waarbij tot middel een zoogenaamd muziekinstrument strekt, bewijzen: K. I n° 8, het verhaal behelzend hoe 's tijgers tong wordt afgeknepen tusschen de stengels van een bamboe-doeri-stoel, door kantjil rde trompet van Nabi Solemany geheeten, »die als een gamélan, heerlijk klinkty; en ST. n™ II c en f, waarin de oliepers die den aap tot kwelmiddel van den reusstrekt, door hem rde fluit mijner Meesteresy wordt genoemd. (K. II n™ 8 en 9 behoeven geene vermelding in dit verband, wijl er het bedrog met den bam boe-struik als muziekinstrument geheel in op den achtergrond is geraakt.) — Het bedrog met de slang — mijn verhaal n° IIe — wordt in den fabelschat van den archipel haast even vaak aangetroffen als het vorige. Ik vind het toch in de fabelen van Sangir, Galéla, Java en Atjeh. Hier komt zich nu eene maleische voordraging van Singapoera bijvoegen. De sprekende trekken in deze laatste zijn: dat de slang het kistje der vorstin heet, dat er op gezeten wordt, dat de kantjil vooraf zorgt ver weg te zijn, en dat de slang den tijger bijt, — ZEVEN DIERENVERHALEN. 325 _ ken, hierin zich aansluitend: bij de antilope in PT. n° I, die om van de bijen bevrijd te raken, te water gaat; het hertzwijn in dat- zelfde verhaal, dat evenzoo doet, na door den aap bedrogen, spaansche peper te hebben gegeten; en den beer in RdV. I v. 781, die ontveld en geranseld een gunstig oogenblik te baat neemt om , ter ontkoming aan meer leed, de rivier in te springen en weg te zwemmen. De vier putverhalen in K. I n° 9, K. II ne 3, P. I n° 2 en P. If n° 2 hebben van allen de sterkste overeenkomst met het mijne. Dit blijkt het best door opnoeming der voornaamste trekken van dit laatste: de kantjil begeeft zich in den put om er den tijger in te krijgen; hij beweert dat het einde der dingen nabij is, als Wanneer de aarde omgekeerd zal worden; hij gebruikt den tijger als tusschensport om er zelf weer uit te komen; daarna jouwt hij van boven af den tijger uit; en de tijger komt in den put om. In dit verhaal als in de volgende vier is de put een droge. Volgens K. I en IT resp. n™ 9 en 8 valt het dwerghert er onwillens . In; verkondigt het den toevallig er bij komenden dorstigen olifant , | rep. banteng: den een aanstaanden hemelval en menschenver- lettering, den ander aanstaande aaneensluiting van hemel en aarde ; komt het er via den rug van elk dezer dieren weer uit, en jouwt lk hunner van boven af uit; olifant noch banteng komen eehter om. In P. I en Il, beide n° 2, wordt de put met voor- dacht door het dwerghert gegraven — met behulp zelfs van den k bedriegen reus —; nadat het dien, in het eerste verhaal, verlokt heeft door het oproepen van vrouw en kinderen en het wijzen op de zich voortbewegende wolken om zich voor den aanstaanden hemelval te bergen; en, in het andere verhaal , door de voorspelling dat de wereld vergaan zal, op welken dag een reus van zijn naam bot hem zou komen; de reus komt dan alleen in den put, zoodat het uitspringen van den pelandoek vervalt; voor het uitjouwen komt dan in de plaats de oproep der geiten en tijgers — van het hoofd des reuzen gedaan — om den reus te slaan, wat zij doen, hem tevens bevuilende; de reus komt dan in den put om, in P. Ine 2 verdrinkende in het tijgers- en geitenvuil, — waardoor de put hier meteen te beschouwen is als het tusschen-type der in de _ dierfabel voorkomende droge en natte putten. Aan deze verhalen moeten er nog een paar worden toegevoegd, Waarin ook het putmotief als reddingsmiddel van den bedrieger is gebruikt. Vooreerst dat van RdV. II bl. 169 vlgg.: Reinaart is door in den eenen van een met een ketting over een katrol saamver- 524 ZEVEN DIERENVERHALEN. 1599, deel I, vermeldt het maleische sprookje van den vAar es den Boomstarms met zijn sanskritschen grondtekst; deze laatste beken dat de aap sterft tengevolge der verbrijzeling zijner testikels door het terugspringen van de wig die den hem tot zetel verstrekkenden boomstam opengespalkt hield: de aap in den bantenschen dongenz weerstond deze ramp voorspoediger, als voren bleek. De voorzorg van den kantjil om steeds vóór zijn bedrog aan het licht komt uit de voeten te zijn, doet zich behalve in de reeds genoemde parallelle verhalen ook voor in K. I n°], behelzende het bedrog met den buffelbolus: bij de toestemming die kantjil den tijger geeft om hem te eten bedingt hij zich eerst te mogen ver- wijderen ; en in K. II n° 12, verhalende hoe kantjil den kebo- danoe aan ‘t waringin-vruchtjes tellen zet: alvorens deze er achter komt in ‘t ootje te zijn genomen heeft kantjil zich weg- gespoed. — Zoo ben ik nu aan het putverhaal toe. Putten doen veel dienst in de dierfabel. In RdV. I v. 2846 vlgg. leest men in de uitleg- King die Reinaart aan koning Nobel geeft van de plaats waar de latste koning Ermelinks schat kan vinden van een Krekelput. Als vbornes was deze een natte put. Evenwel doet deze put niet woo erg mee, wat echter wel ‘t geval is met den natten put wanrvan sprake is in K. I n° 1ld en K. II n° 5, waarin naamlijk resp. de wedoes-proetjoel en de kantjil den tijger zijn kop Inton zien, hem in den waan brengend dat het beeld daarvan het restantje in van een zoo juist door den wedoes, resp. kantjil opgegeten lijger. Wen andere natte put komt voor in ST. ne Ic, II/ en IIL In het eerstvermelde nummer noemt de aap, die erbij is gaan vilten, hem den put mijner Meesteress, hoewel het een groot meer is, waarin de reus graag wil baden, wat op zijn dood uit- loopt; n° 117 verhaalt van een put met eene wijdte van ongeveer zoven vadem, dien de daarbij zittende aap den zelfden naam geeft als in n° Ile, en wanrin de reus — wien, tengevolge van zijn vroeger kenbaar gemaakt verlangen om evenals de aap roode billen te hebben, door dezen een roodgloeiend ijzer in zijn zijde is gestoken (RAV. 1 v. 13767 wordt ook de wolf geschroeid !) — wil baden , doch wis het ijzer dan gaat sissen, omkomt; n° II] komt — behalve dat, met het bilschroeiverhaal nog dat van de oliepers wordt ver- eenigd geheel met het vorige overeen; ook in zoover dat erde pets voor lenigtug van de schroeipijn naar het water schijnt te snak- ZEVEN DIERENVERHALEN. 325 ken, hierin zich aansluitend: bij de antilope in PT. n° I, die om van de bijen bevrijd te raken, te water gaat; het hertzwijn in dat- zelfde verhaal, dat evenzoo doet, na door den aap bedrogen , spaansche peper te hebben gegeten; en den beer in RdV. I v. 781, die ontveld en geranseld een gunstig oogenblik te baat neemt om, ter ontkoming aan meer leed, de rivier in te springen en weg te zwemmen. De vier putverhalen in K. I n° 9, K. II n° 8, P. I n° 2 en P. II n° 2 hebben van allen de sterkste overeenkomst met het mijne. Dit blijkt het best door opnoeming der voornaamste trekken van dit laatste: de kantjil begeeft zich in den put om er den tijger in te krijgen; hij beweert dat het einde der dingen nabij is, als wanneer de aarde omgekeerd zal worden; hij gebruikt den tijger als tusschensport om er zelf weer uit te komen; daarna jouwt hij van boven af den tijger uit; en de tijger komt in den put om. In dit verhaal als in de volgende vier is de put een droge. Volgens K. I en II resp. n™ 9 en 3 valt het dwerghert er onwillens in; verkondigt het den toevallig er bij komenden dorstigen olifant , resp. banteng: den een aanstaanden hemelval en menschenver- plettering, den ander aanstaande aaneensluiting van hemel en aarde ; komt het er via den rug van elk dezer dieren weer uit, en jouwt elk hunner van boven af uit; olifant noch banteng komen echter om. In P. I en II, beide n° 2, wordt de put met voor- dacht door het dwerghert gegraven — met behulp zelfs van den te bedriegen reus —; nadat het dien, in het eerste verhaal, verlokt heeft door het oproepen van vrouw en kinderen en het wijzen op de zich voortbewegende wolken om zich voor den aanstaanden hemelval te bergen; en, in het andere verhaal , door de voorspelling dat de wereld vergaan zal, op welken dag een reus van zijn naam tot hem zou komen; de reus komt dan alleen in den put, zoodat het uitspringen van den pelandoek vervalt; voor het uitjouwen komt dan in de plaats de oproep der geiten en tijgers — van het hoofd des reuzen gedaan — om den reus te slaan, wat zij doen, hem tevens bevuilende; de reus komt dan in den put om, in P. II n° 2 verdrinkende in het tijgers- en geitenvuil , — waardoor de put hier meteen te beschouwen is als het tusschen-type der in de dierfabel voorkomende droge en natte putten. Aan deze verhalen moeten er nog een paar worden toegevoegd, waarin ook het putmotief als reddingsmiddel van den bedrieger is gebruikt. Vooreerst dat van RdV. II bl. 169 vigg.: Reinaart is door in den eenen van een met een ketting over een katrol saamver- 326 ZEVEN DIERENVERHALEN. honden paar emmers van een waterput te gaan zitten daarin afgedaald en lokt nu — voorgevende dat het daarbeneden droog is en vischrijk — de wolvin in den anderen emmer, waardoor zij zakt, hij stijkt: en bevrijd zijnde lacht hij haar dan uit. Dan dat van K. Il ne 6: de tjeleng-jongkjes door den kantjil gedood zijnde, spoort hun moeder dezen op en vindt hem bij een put zitten, alwaar de zeug hem te lif wil, doch — zegt de kantjil — neem liever mijn jonger broertje in den put. „De tjeleng springt er in: zoodat de guit weer vrijloopt.” Ten slotte luidt de omschrij ving van Pk. n° 20: -De olifantvorst in den put (geheel anders dan het gelijknamige verhaal in Jav.)*, enz. Onder „Jav.r is hier te verstaan de beide cavaansche kantjil-boeken. Op de episode van Retnaart en de wolvin wees reeds de vorengenoemde aankon- kondiger in Indische Gids 1590. By De la Fontaine wordt ook verhaald, in fabel 5 van boek 3, hoe de in een put terecht gekomen vos door list den Pes 32 zich weet te lokken, dien hij dan met horens en a: als ladder Deztgt om zelf verlost te raken, hem daarna wiveuwend van den Swrermnd. De. W. G. C. Bijvanck had de verend prkherd heros mia aandacht te vestigen. Reeds went het oor cement op den trek dat de kantjil na avd meu Koste van Zen mjger Devrjd te hebben, dezen uitjouwt. Wyersve deet eN ot Rertaar Zen Deer als die in den honingeik geleend err FSé voaz. . 22 as hij hem afgepijnd aan den SO EE ETET Yv N37 ed . den kater als die gestropt is vei var tr vastvessvoragw als haar man half ontmand is vr PE ET Tr ger ‘ear achterpooten ontschoeide wolvin Ne re OY LD Lia? den wolf wanneer die een trap mye tes Power veen Neten comand: Kol kantjil den baja's va tee er et teg seer ver meswoilen water te hebben gebruikt EN er vereer one ber zen bedrieglijk praatje aan diens wer ui iten u’ 7: de aap het vrouwtje van eeN ete ee eer rt wedeen in den strik ie geloopen rm Sores ic ette ie kaailui over wier rug hij de \ \* ON ere se nett vaa het dwerghert is, behalve in Woo eee ge ey cre SNe, JOR een motief in de volgende: veh eee mer ted aaizund einde der wereld jegens den see ee ee Nv, terweil het dwerghert in P. I en P. 7 ravituver te tu veete levende levende geiten la aed neren Oedtent het aldaar in den pantoen — ZEVEN DIERENVERHALEN. 327 laatsten regel — voorkomende j9': zal wel (3) moeten worden gelezen?); ook in K. IT ne 13 de episode bevattende dat op kantjil’s voorgeven van de nadering des oordeelsdags, de slang zich laat binden. In K. II n° 12 had kantjil jegens den kebo- danoe als bedriegmiddel reeds aangewend dat de komst van nabi Soleman in eigen persoon te wachten stond, terwijl alweer een ander fopmotief van profetischen aard gevonden wordt in K. I n°5 en K. If n° 14, te weten dat er op bevel van nabi Soleman eene groote overstrooming na op handen is. Opmerklijk is dat in K. IIT o° 15 de kantjil — in dit geheele boek een wonder- baarder figuur dan in K. I — eene waarschuwing voor hem naderend onheil door eene stem uit den hemel ontvangt, waardoor zijne betrekking tot den hooge op deze plaats althans niet voor- gewend maar werklijk-bestaande is. Evenals in mijn onderhavig verhaal de tijger omkomt, heeft in de fabel — ook hierin zich niet van de natuur verwijderend — vaak een sterfgeval plaats: ST. n° IIe, ILf en III benevens PT. n° 2 boden ons er al voorbeelden van in de persoon van den reus; RdV. II blz. 104 in die van de ravin; en het sans- kritsche verhaal van den aap en den boomstam in die van den aap. Het in PT. n° I zich te water begevend hertzwijn komt ook daarin om. Overigens wijs ik nog op de boven genoemde gevallen dat er jungkjes van dieren omkomen, ja zelfs een menschenkind, en dan — omdat dit zoo aan den inhoud van mijn verhaal in kwestie doet denken — op Na. n° 7 (Kalila dan Damina ed. Gonggrijp bl. 78): „De keureukoïh (verklaard als pland5*) doodt den tijgers — waar in de verwijzing naar Pk. n° 10 worde gelezen „n° 197 — en eindlijk op K. II n° 18 waarin de kantjil- zelf sterft. — En nu zij overgegaan tot het laatste mijner verhaleu. Hier treedt het dwerghert op met menschen, wier kost het opeet, wat aan- leiding geeft dat het in een kippenben gesloten wordt, om ’s anderen- daags geslacht te worden, aan welk noodlot het evenwel ontkomt. Dat gezamenlijk optreden van menschen met dieren treft men ook aan in K. II n° 18, waarin kantjil — hier eigenlijk een: verkapt mensch — in gesprek komt met de egyptische konings- dochter; GF. n° 9, waarin een slang met een menschenhoofd met een mensch aan ‘t praten is — tegenover de menschslang hier heeft ST. II c en f een menschhaai: totemistische uitdenksels! — 328 ZEVEN DIERENVERHALEN. ST. n° VIII, waarin een aap en een haagdis met een vorstljk gezin beurtlings gesprekken voeren; ald. n° X, waarin de garnaal met eene oude vrouw praat :blijkens de bijgevoegde aanteekening mede voorkomende onder de Sea-fabels van dr. Riedel in Tijdschr. Bat. Gen. dl 17); PT. n° III, waarin eene vrouw en haar man resp. met een krokodil en een haagdis een onderhoud hebben, welke krokodil een menschkrokodil is, en dus als derde aan de beide vorige menschdieren moet worden toegevoegd; ald. n° IX, waarin een mensch tegen de mieren het woord voert. Rekent men hiertoe ook de verhalen waarin het genus mensch vertegenwoordigd wordt door den overmensch, als reus dan wel als setan, dan zijn er nog etlijke nnmmers aan toe te voegen. Overeenkomst, ook in de fijnere trekken, heeft mijn verhaal met K. [ n° 4 en K. II n° 1, waar het ook 's dwergherts verorberen van menschenkost — hier echter te velde staande — is die hem, evenzeer om 's audrendaags geslacht te worden, in den koeroengan brengt, zonder dat dit oordeel, en wel mede door tusschenkomst van een ander dier, aan hem voltrokken wordt. In K.I n° 4 raakt kantjil door vastkleven aan een vogelverschrikker — zie hierbij P. IL n° 6, waarin de krokodil gevangen wordt door vastplakken aan een plank —, in K. II n° 1, evenals in K. II ne 18, in een strik gevangen. Zich aansluiten bij deze javaansche koeroengan-verhalen , doch sterker direkt hij het mijne, doen de verhalen in K. I ne 125—d en 149, welke onderling nagenoeg gelijk zijn. Hier wederom dat zich te goed doen aan moeskruid van menschen, dat vastraken in den strik — in n° 12- het wijfje van den kidang, in n° 149 de kidang-zelf —, maar dan het raad ontvangen van een welgezind en slim dier, strekkende om zich schijndood te houden — waarbij gezegde raadgever hem nog zorgt te bevuilen om beter dood te lijken — wat de bevrijding van ’t gevangen kreatuur dan eveneens ten gevolge heeft, en wel door den gevangennemer-zelf. Het kapmes, voor de(n) kidang bestemd, dat hier per slot van reke- ning een ander treft, herinnert aan het voor Reinaart bestemde tafelmes van den pastoor in RdV. I v. 1435, dat den wolf in ‘t oog terecht komt, een ramp die het slot vormt van een avontuur waarin beide dieren zich ook aan menschenkost — Reinaart be- paaldlyk aan toebereide — zich hadden vergrepen. Hier laat zich de vergelijking verder voortzetten : het binnengaan van een huis door een bovenopening om roof machtig te worden ZEVEN DIERENVERHALEN. 329 doet er op Reinaarts aanstichting de wolf, — wat eveneens tot het opdagen van alle inwonenden leidt, — en een pak slaag voor den wolf die omlaag ploft (v. 1466—1501) — men vergelijke PT. n°I met zijn van boven zich naar beneden stortenden aap —; zelf blijft Reinaart altijd vrij van toetakeling door menschen (en dieren), maar evenals in mijn verhalen de tijger en de bruid er slecht afkomen, zoo Is dit — zij ‘t ook in ander opzicht — in RdV. | 't geval met den wolf (zie o.m. de reeds genoemde gevallen), den beer (v. 718 vigg.) en den ram (v. 3156); ja, ook hier weet hij, reeds geüöordeeld zijnde, aan zijn lot te ontkomen (v. 1736—380438). In Pk. nel schijnt in het verhaal „De plando*, de kikvorsch, de tuineigenaar en de honde, blijkens de bijvoeging „(dergelijk in Jav.)” het -atjehsch verhaal vervat te zijn, dat in meerdere of mindere mate zich bij het mijne in kwestie betrekken laat, en is dat zoo dan behoort hier tevens gewezen te worden op het over- eenkomstige verhaal in den t.a.p. gemelden bantenschen dongeng, waarin evenwel de aap de rol van den kikvorsch en den hond en de schildpad die van het dwerghert vervult. Bij ontstentenis van kennis aangaande den verderen inhoud van het atjehsche verhaal kan ik slechts vermoeden dat daarin de kikvorsch in gelijke kwaliteit als in mijn verhaal optreedt; van nog een paar atjehsche fabels zou ik zelfs dat vermoeden niet zoo grif durven uiten; deze zijn: Pk. n° 8 „De plando*, de kikvorsch, de leguaan, het kreng, de hond, de tijger, de twee buffels, de twee tijgers, de olifant en de menschen ‚7 en Na. n° 13 (Kalila dan Damina ed. Gonggrijp, bl. 260) „De slang en de kikvorschen.r Te wijzen valt echter op GF. n° 6, waarin — gelijk al boven bleek — de kik- vorsch zich doet kennen als een knap dier, een dier waar wat in zit, springles geven als hij daar immers doet aan den klabang. Eigenaardig is het in ST. n° XIV, ten aanzien der vraag: hoe de kip de slang kan treffen die hare kiekens heeft opgegeten , als raads- man — en goed raadsman ook — te zien optreden de hond, het- zelfde dier dat in de javaansche koeroengan-verhalen zich van zoo'n beklaaglijk domme zijde doet kennen. „De rol, die de Aap in de Sangireesche volksverhalen speelt, is die van den Kantjil in het Javaansche dierenepos, die van den Pélandoek in de Maleische dierenfabel», zegt dr. Adriani, ST. bl. 849, en behalve in den door hem bedoelden zin gaat dit ook op in zooverre dezelfde vraatzucht die in mijn onderhavig verhaal de kantjil ten toon spreidt en in RdV. I en II „de felle metten roden 330 ZEVEN DIERENVERHALEN. 