Bijdragen tot de taal-, land- en volkenkunde
Hij heeft wel eens vernomen dat de Javaan: zijn rijst, op de passar magangan, liever verkoopt aan Chinezen dan aan Inlandsche hoofden, om dat de eersten de rijst wegen, terwijl de laatsten die met een bambocsen maat (toempo genaamd) ontvangen, en die hoofden daarvoor bij verkiezing een oude maat gebruiken, om dat die dunner geworden zijnde meer inhoudt dan een nieuwe soortgelijke maat. Hij heeft dit echter niet bij eigen ondervin- ding, maar weet met zekerheid dat, de bevolking met minder moeite de gevorderde prijs voor haar product bekomt van Chinezen en van dezen ook, tegen billijke prijzen, gambir, zout, tabak en andere huiselijke be- hoeften in ruil kan ontvangen. De kultuur van katjang en djarak, als tweede gewas, is zeer goed voor de rijstvelden; dit ie ook het geval met de kraï (eene soort van komkommer); maar kapas en djagong zijn nadeelig. Veel padi en rijst wordt thans ter sluik van Demak uitgevoerd naar Serang, om daar aan de bergbewoners te worden verkocht Mitsgaders naar Djawana. De bevolking van Demak is uit haar zelf toegenomen, terwijl ook veel DE RIJSTKULTUUR OF JAVA. 37 volk van het gebergte zich daar komt nederzetten. Het gebruik van rijst is ook meer algemeen geworden onder de: bevolking, die daarin meer smaak vindt dan vroeger, en begrijpt dat zij voedzamer is dan de djagong, talas en oebi (aardvruchten), waarmede zij zich voorheen vergenoegde. De bevolking van sommige dessas moet thans meer rijst opbrengen dan te voren, om dat de gewapende manschappen van den Regent, mitsgaders de bevolking voor de boschwerkzaamheden afgezonderd, daarvan verschoond zijn; doch dit is niet bezwarend, indien de oogst slechts redelijk slaagt, want alleen de dessas die door nieuwe ontginning meerder rijstvelden heb- ‚ben, zijn daarmede belast. De padi gendjørdige wordt te demak tans algemein geplant, om dat die spockeliger geplant kan worden dan de padi dalm, die vroeger, doch thans niet meer, verbouwd werd, eensdeels, omdat men gebrek aan rijst heeft, veroorzogt door meerdere consumtie, ten anderen, omdat laatstgenoemde soort van padi langer te velde stående, een meer geregelden en langen regenmoeson veel, waarop met minder zekerheid gerekend kan worden dan in vroeger jaren. De dagong is thans veel duurder dan 10 à 19 jaren geleden, wanneer men 15 duiten voor de 100 stuks betaalde, terwijl men voor dezelfde hoeveelheid thans 3 en 4 dubbeltjes betaalt. Dezelfde hoeveelheid opium welke men voor dezelfde hoeveelheid thans 3 en 4 dubbeltjes betaalt. Dezelfde hoeveelheid opium welke men voor dezelfde gebruik van opium geheel verboden werd aan de Javanen, want een opiumschuiver (verbruiker) is tot alles in staat; bij hem ontmoet men geene vriendschap of goede trouw. De duurte Daarvan is echter zonder invioled op die van andere produkten, maar de bevolking verarmt daardoor veel, want de opiumverbruikers zijn voor het grootste gedeelte slechte menschen die zich met roo-ven en stelen ophouden, en de meer gegoeden het hunne ontnemen. Het opium afgeschaft wordende, zou men dit moeten doen verangen door de koffij, en de Javanen daarvan zoo veel laten gebruiken als zij willen; zij zijn daar groote minnaars van, maar het is mocijelijk die te bekommen, anders dan steelsgewijze. Het gebruik van koffij zou hun minder geld kosten, Het aanwezen en verspreid zijn van Chinezen in het regentschap Demak is zeer goed, doch niet in te groote menigte en ook geen arme Chinezen. Het moeten zulken zijn die de middelen bezitten om geld aan de bevolking voor te schieten, en goederen verkoopen op krediet of in ruiling tegen producten. Dat is goed en aangenaam voor de Javaansche bevolking, die dan niet telkens, wanneer zij het een of ander noodig heeft, naar de hoofdnegorij behoeft te gaan. Wilde de Compagnie geld voorschieten aan den Javaan, zou dit ook zeer goed zijn en dan waren de Chinezen niet noodig. Eindelijk zegt hij, dat de bevolking zeer verheugd zou zijn, indien de Compagnie eene groote hoeveelheid duiten, zoowel heele als halve, in omloop bragt; zij kon dan alles volgens haar behoeften inkoopen; ook zou de prijs van de producten hierdoor afnemen. 10. UOKRO DIRONO, mantri en hoofd van de praauwvoerders van den eersten Regent te Demak. De verklaring van dezen persoon komt hoofdzakelijk overeen met die hiervoren onder N°. 9 opgeteekend. houdens 1°. dat hij niet weet welke hoevelheid rijst in het voorgaande jaar in het pakhuis van den Regent te Demak is ingeleverd, doch darentegen opgeeft, dat hij voor de pakhuizen van de Compagnie te Samarang heeft overgevoerd 488 kojans en 8060 kojans en 8060 kojans en 97 pond; 2°. dat hij bij ondervinding weet dat de rijstvelden in het landschap Demak thans minder opbrengen dan vroeger, want zijn eigen rijstveld, dat 5 jaren geleden 50 amatten per djoeng opbragt, heeft nu niet meer dan 40 amatten afgeleverd, niettegenstaande de oogst buitengewoon voordeelig geweest is. Als oorzaken daarvoor geeft hij op, dat de gronden uitgeput zijn en dat er meer insekten in het gewas komen, die door minder vallende regens niet ver- jaagd of verwoest worden, waardoor de padihalmen minder gevuld zijn. WIRO LEKSONO, mantri en hoofd der praauwvoerders van den breeden Regent te Demak. Verklaart hoofdzakelijk hetzelfde als voorkomt bij de verklaring van KROMO DE RIJSTKULTUUR OF JAVA. 39 B POERO onder N°. 8, behoudens: 1°. dat hem niet bekend is welke hoe- erfhesd rijst gedurende het afgeloopen jaar in het pakhuis van den twee- «2 Regent te Demak afgeleverd is, aangezien zijne bediening medebrengt, -3 bij bet grootste gedeelte van den tijd afwezig is. Hem is daarentegen ‘vkead, dat door dien Regent in de pakhuizen van de Compagnie afgele- «ed om 598 kojans van $4 pikols, als 82 kojans over inkoop, 5 kojans seas gebruik voor den Edelhecr, 52 kojans voor achterstal en 459 voor \. ruchaktied continzent; doch is de laatste hoeveelheid maar voor 425 ko- „as Ingesomen, door het verschil tusschen het gewigt van de Compagnie z-€ dst van het pakhuis van den Regent. 2°. Dat de bevolking van som- ze dessas meer rijst  voorheen plaats rod, dechts voorheen onder de bevolking verdeeld werd, en wel de helft ve de velden beplant worden, daar en zich op de eene of andere wijze helpen kan, voor het s-val det de oogst tegenvalt, door afslag van levering aan te vragen, of ei door het in leen vragen van padi of rijst. Sedert 10 jaren is daaren- en gebruik gekomen dat het geld van de rijst nict verdeeld wordt dan "74 voor den oogst, dat hij nict goed vindt, ook omdat de Javaan gaarne vnruit geld in handen beeft, om bij gelegenheid van het beplanten der vel- ri eenige onkosten te kurmen bewerkstelligen; de verdecling van het geld serf wa ook willekeurig plaats naar de opgaven van de mantries, die bevet zijn om den staat van het gewas op te nemen, welke opgaven nict altijd xa sijn en ten gevolge hebben dat de cizenaar van een veld dat minder ved gealaagd is, dikwijls zwaarder belast wordt dan die wiens veld een meden oogst g Este, sonder dat de Regent dit weet of kan nagaan. 3°. 38 DE RUSTICULTUR OF JAVA. Het aanwezen en verspreid zijn van Chinezen in het regentschap Demak is zeer goed, doch niet in te groote menigte en ook geen arme Chinezen. Het moeten zulken zijn die de middelen bezitten om geld aan de bevolking voor te schieten, en goederen verkoopen op krediet of in ruiling tegen producten. Dat is goed en aangenaam voor de Javaansche bevolking, die dan niet telkens, wanneer zij het een of ander noodig heeft, naar de hoofdnegorij behoeft te gaan. Wilde de Compagnie geld voorschieten aan den Javaan, zou dit ook zeer goed zijn en dan waren de Chinezen niet noodig. Eindelijk zegt hij, dat de bevolking zeer verheugd zou zijn, indien de Compagnie eene groote hoeveelheid duiten, zoowel heele als halve, in omloop bragt; zij kon dan alles volgens haar behoeften inkoopen; ook zou de prijs van de producten hierdoor afnemen. 10. TORNO DIRONO, mantri en hoofd van de praauwvoerders van den eersten Regent te Demak. De verklaring van dezen persoon komt hoofdzakelijk overeen met die Hervoren order N°. 9 opgeteekend, behoudens 1°. dat hij niet weet welke hoeveelheid rijst in het voorgaande jaar in het pakhuis van den Regent te Demak is ingeleverd, doch daarentegen opgeeft, dat hij voor de pakhuizen van de Compagnie te Samarang heeft overgevoerd 488 kojans en 8060 kojans en 8060 kojans en 97 pond; 2°..dat hij bij ondervinding weet dat de rijstvelden in het landschap Demak thans minder opbrengen dan vroeger, want zijn eigen rijstveld, dat 5 jaren geleden 50 amatten per djoeng opbragt, heeft nu niet meer dan 40 amatten ageleverd, niettegenstaande de oogst buitengewoon voordeelig geweest is. Als oorzaken daarvoor geeft hij op, dat de gronden uitgeput zijn en dat er meer insekten in het gewas komen, die door minder vallende regens niet ver- jaagd of verwoest worden, waardoor de padihalmen minder gevuld zijn. 11. WIRO LEKSONO, mantri en hoofd der praauwvoerders van den tweeden Regent te Demak. Verklaart hoofdzakelijk hetzelfde als voorkomt bij de verklaring van KROMO DE RUSTKULTUUR OF JAVA. 39 4 FORO onder N°. 8, behoudens: 1°. dat hem niet bekend is welke hoe- tecibrad rijst gedurende het afgeloopen jaar in het pakhuis van den twee- a Regent te Demak afgeleverd is, aangezien zijne bediening medcbrengt, s bij bet grootste gedeelte van den tijd afwezig is. Hem is daarentegen ‘ekend, dat door dien Regent in de pakhuizen van de Compagnie afgele- trd gm 598 kojans van 34 pikols, als 82 kojans over inkoop, 5 kojans > ‘zens gebruik voor den Edelheer, 52 kojans voor achterstal en 459 voor rechubdigd contingent; doch is de laatste hoeveelheid maar voor 425 ko- zus mmgenomen, door het verschil tusschen het gewigt van de Compagnie --¢ dst wan het pakhuis van den Regent. 2°. Dat de bevolking van som- ge dessas meer rijst moet opbrengen dan vroeger, hetgeen nogtans geen „tear zou zijn, indien het geld voor die tevermg, zoo als v Oorheen plaats Ved, dechts vroeger onder de bevolking verdeeld werd, en wel de helft ‘ner dat de velden beplant worden, daar cen ieder dan vooruit weet wat “, Beveren moct, en zich op de cene of andere wijze helpen kan, voor het oval dat de oogst tegenvalt, door afslag van levering aan te vragen, of “5 door bet in leen vragen van pedi of rijst. Sedert 10 jaren is daaren- gem im gebruik gekomen dat het geld van de rijst nict verdeeld wordt dan a-et voor den oogst, dat hij nict goed vindt, ook omdat de Javaan gaarne meruit geld in handen heeft, om bij gelegenheid van het beplanten der vel- ea eenige onkosten te kurmen bewerkstelligen; de verdeeing van het geld beeft mu ook willekeurig plaats naar de opgaven van de mantries, dic be- vet rijn om den staat van het gewas op te nemen, welke opgaven niet altijd :@ zijn cn ten gevolge hebben dat de cizenaar van cen veld dat minder sed geslaagd is, dikwijls zwaarder belast wordt dan die wiens veld een eden oogst geeft, sonder dat de Regent dit Weet of kan nagaan. 3°. 40 “DE RUSTKULTUR OF JAVA. 13°, SOETO WIDJO, mantie en weger en meter in het rijstpakhuis van den tweeden Regent van Demak te Petjoe. Drie jaren geleden heeft hij zijnen vader in zijne tegenwoordige betrekking vervangen; voor dien tijd hiel hiel opzigt over de rijstvelden van zijnen vader. Sedert hij aan het pakhuis geplaatst is, heeft men niets aan de rijstmaat veranderd; bij ontvangst van de bevolking wordt dezelve behoorlijk gevuld en dan afgestreken. Voorleden jaar werden te Petjoe in- geleverd 26 kojans van 135 gantangs, ieder gantang 40 katies zwaar; het jaar te voren 30 kojans. Het is hem niet bekend hoeveel in het pakhuis te Demak is ontvangen. Dat voorleden jaar minder rijst te Petjoe is ontvan- gen, heeft tot reden dat de oogst niet goed geslnagd is, en de bevolking in plaats van hem het verpligt contingent af te leveren, een bepaald getal amatten padi heeft voldaan aan den Chines masTAM, die geld had voor- geschoten op het Gewas, welke Chinees de menschen geen rust liet; ook wa- ren zij bevresd denzelven niet te volden, daar hij hun in dat geval een volgend jaar niet weder geld zoude willen leenen. De rijst  de Regent compagnies duiten noodig heeft, geven de Chinezen DE RUSTKULTUUR OF JAVA. 41 bn 25 dubbeltjes en 6 duiten voor een Spaansche mat, omdat hij in de bgenbeid is de Chinezen van dienst te zijn, maar de Javaan krijgt voor 2 Spaansche mat niet meer dan 23 a 24 dubbeltjes, naar mate cr vraag „ naar Speansche mat niet meer dan 103 “hechtje gegeven. Stukken van een en twee stuivers van Japansch koper +; de bevolking niet aannemen, omdat die in de bergstreken niet gang- =r sn dan voor minder dan de waarde, en wel voor cen stuk van twee e:uvers 5 en voor een van een stuiver 24 a 3 duiten. Îles de Regent sedert 12 jaren achterstallig is in het opbrengen van „ contingent, is, naar hetgeen hij vernomen heeft, toc te schrijven aan t niet geregeld afleveren door de bevolking van de rijst die zij verschuldigd -. ep datde Regent daarbij te lang wacht om rijst te doen inkoopen, waar- _ anderen hem dus voorgaan. lij voor zich gelooft dat daartoe ook veel , ragt, dat de rijstvelden tegenwoordig minder opbrengen dan vroeger. Hij -* weet door ondervinding van de opbrengt der velden van zijnen vader, tern djoeng, die 10 a 12 jaren geleden 60 amatten padi afwierp, thans aar 35 amatten geeft; de gronden worden uitgeput en het gewas heeft - ne meer door insecten te lijden. Tee kultuur van katjang, krai en van djarak is zeer goed voor de rijstlanden, "ze de regenmocson vroeg doorkomt en de wortels daardoor in den grond -- aen verrotten. Kapaa en djagong zijn daarentegen zeer nadeelig; de kapas, van natuur droog is, tnkt veel voedsel uit de aarde. De bevolking, die arme verligt in den veldarbeid ondervindt, beweft het tegendeel, om- de grond op welke kapas gestaan heeft, niet zoo zwaar is om te be- en, daar hij door het uittrekken van de wortels van zelf los wordt. - djagong geeft nadeelige zuurdeelen aan de grond. Veel rijst wordt ter vluik uitgevoerd naar Serang en Grobogan. Op cerst- zesde plaats komen tot 500 draagpaarden te gelijk uit het gebied van Sazskarta cn Djocjocarta om rijst af te halcu. Naar Japara, Koedoes en 2 wordt ook veel padi uitgevoerd. In Bezent thans veel gewapende manschappen moctende onderhouden e den oorlog dien de Coupagnie te voren heeft, is het gevoly daarvan al de rije k verantse van sommige deens vermeerderd is. De vorize Rezent Aaarmede reeds begonnen co bij den tegenwoordigen Regent ie dit nog 42 DE RIJSTKULTUUR OF JAVA. toegenomen, doch bij een goed gewas, en wanneer de Compaguie goed vindt om de helft van het geld op het tijdstip dat de padi geplant wordt te doen uitbetalen, zoo als 10 a 12 jaren geleden nog plaats vond, is het niet bezwarend voor de bevolking, want die vermeerdering is alleen opge legd aan dessas die door nieuwe ontginningen meerder rijstvelden hebben aangewonnen. | In Demak zijn thans veel meer rijstvelden dan tien jaren geleden, want alle kreupelbosschen en verdronken landen zijn successief ontgonnen. Een nieuw ontgonnen rijstveld geeft aanvankelijk weinig en de padi kan niet lang bewaard blijven. Na verloop van 3 à 4 jaren zijn die velden de beste, maar verminderen daarna w Eeder en staan dan gelijk met oude velden. De consumtie van rijst is in Demak zeer toegenomen, eensdeels door vermeerdering van de bevolking, ten anderen omdat algemeen meer rijst verbruikt wordt dan vroeger, toen het hoofdvoedsel van veel menschen bestond umgang, talas, oebi en andere aardvruchten. Hij weet dit door onder-vinding in de dessa van zijn geweest, hebben daartoe veel bijgedragen door de andere ingezetenen zulks an te raden, zeggende dat de rijst niet alleen lekkerder, maar ook voed-zamer is en meer kragten geeft, om welke reden de Europeaan zulk een groß liefhebber van rijst is. De bevolking van Demak plant thans geen padi dalm meer, omdat die 6 à 7 maanden te veld staat. Deze is anders zeer voordeelig door de meer spruiten die zij geeft, maar de regenmoesons, die niet meer zoo vroess en sterk doorkomen, gedogen het planten van die soort niet meer, en daarom planten men niet anders dan padi gendjak en padi ombok minoer, omdat die spoediger rijp wordt en verbruikt kan worden. De djagong kocht men voorheen voor 15 duiten de honderd stuks, en thans moet men daarvoor 8 dubbeltjes betalen, niettegenstaande er meer van aangeplant en minder van gegeten wordt. Hij is van oordeel dat die hoogere prijs is toe te schrijven aan het toenemen van de bevolking en ook aan het minder goed slagen van de djagong. De prijs van het opium is thans veel hooger dan te voren, want dezelfde hoeveelheid die men voor 2} duit kocht, betaalt men thans met 5 duiten, en dan is de kwaliteit nog veel minder goed. Hij zelf gebruikt ren opium, maar de liefhcb Bij recht zeggen, dat rij van de tegenwoordige waarde van 5 duiten hoegenaamd geen uitwerking bespeuren, hetgeen voorbren wel het geval was. Bij recollement tegen den pakhuisopziener 80 wIpsoso gehoord zijnde, erteat hij, sorro wrososo, een groot liefhebber van het gebruik van opium we wesen, echter alleen wanneer hij zich in gezelschap bevindt met zijne neaden. Hij is van oordeel dat het een groot ongeluk voor Java zou zijn, wan- ber het opium afgeschaft werd, want het brengt vreugde aan in de ge- vwchappen; de tandakspellen (inlandsche dansen) zouden dan niet meer toonen bestaan, want zelden wil een Javaan tandakken, indien hij geen yam gebruikt hecft. Hij ziet niet in dat het gebruik van opium het aan- rx van veel slecht volk veroorzaakt, het gaat daarmede even als met het chraik van (joe (stèrke drank). Van degenen die sich daaraan te buiten sua, worden eenige kwaad en andere gaan slapen als zij dronken zijn. tenmeal ig een opiumverbruiker voldaan, maar een speler nimmer. Hij is ‘arom van oordeel, dat men het opium behouden, maar het dobbelen ver- ‘eden moet, want dat geeft veel slecht volk. Er zijn ook veel van de opium- wcuvers die stelen, maar niet zoo veel als van de dobbelaars. Wil men het ‚um evenwel afschaffen, dan moct men het gebruik van koffij en van tjoe aarvoor in de plaats stellen. Hij is overtuigd dat do hoo ge prijs van het opium van invioed is op den --.« van de producten, doordien icmand dic daarvan gebruik maakt, daar- tee thans meer geld moet uitgeven, en zijn producten die hij daarvoor ‘2 voor bet onderhoud van zijn huisgezin verkoopen wil, meer op prijs rt houden. Îlij weet dit bij ondervinding. Het aanwezen van Chinezen in bet Regentechap Demak, acht hij nood- aieijk, omdat zij do bevolking geld voorschieten, wanneer deze het noodi erf, wel is waar, tegen hooge intrest. Op de passars behandelen zij den ‘vaan ook redelijk; zij geven hem zout, gambir, tabak, aardewerken en iste goederen, in ruiling voor producten, welke goederen men anders ‘et weg sow moeten gaan koopen, met opoffering van veel reisgeld. Nach zijn inzien soude het nicht aan de verwachten beantwoorden, in- fen de Compagnie geld leende aan de bevolking, die dan, wel is waar, min- der intrest dan aan de Chinezen zoude behoeven te geven, maar de Compagnie kan de schuldenaars niet zoo goed naloopen en vervolgen als de Chinezen om het geleverde geld en de intrest in te vorderen; zij zoude daarbij dus veel schade lijden. De bevolking zou gaarne zien dat er veel compagnies duiten, zoowel halve als heele, in omloop waren. Dit maakt haar het doen van kleine inkdopen gemakkelijk, en zij behoeft geen grooter hoeveelheid te koopen dan zij verkiest; de producten zouden daardoor ook goedkooper worden. 13°. so WIDJOJO, mantrie, pakhuisopziener bij den tweeden Regent van Demak, te Petjoe. De verklaring van dezen persoon komt overeen met de reeds opgeteekende onder N°. 12, behoudens: 1°. dat hij niet weet dat er eenige dessas aan Chinezen of anderen verhuurd zijn, doch is hem wel gebleken dat in eenige dessas en op s Commige passars Chinezen bevelen geween en als hoofden ‚tte werk gaan, doch kan hij niet opgeven of zijn daarvoor door den Regent betaald worden dan wel het regt daartoe huren, daar hij zich met geen zaken meer bemoeit, wanneer zijn werkzaamheden in het pakhuis af-geloopen zijn. 2°. Dat hem niet bekend is, hoeveel men voor de verwisse-ling van een Spaansche mat aan duiten ontvangt, voor ropijen daarentegen sweet hij dat men 10 à 11 dubbeltjes krijgt. 8°. Dat de rijstvelden jaarlijks minder opbrengen. Van zijn eigen velden ondervindt hij dit, en heeft vier jaren lang telkens minder geegst, het eerste 32, het tweede 80, het derde 28 en het laatste jaar slechts 25 amatten, per djoeng. 4°. Dat hij zelf in. gezelschap van vrienden wel eens opium gebruikt. Dat de hoedanigheid daar van te voorheen is dan voorheen, en het daaren gebroken, en het daaren genoeg om bedwelmd te raken, en thans is dit mct de waarde van twintig duiten het geval niet. Dat hij het aanwezen van Chinezen op de hoofdplaats Demak zeer goed vindt, maar zij moeten niet in de dessa wonen, daar zij te veel den baas spelen over den Javaan, vooral wanneer zij de dessa in huur hebben; op de passars zijn echter zeer nuttig, omdat zij de bevolking goed behandelen met het inkoopen van de producten en het verkoopen van hetgeen de Javaan noo- dig heeft, zoo als, zout, tabak, gambir en andere kleinigheden; zij geven ok geld in leen aan de bevolking, wel is waar tegen hoogen intrest, maar Jae wordt daardoor geholpen. Dat het volgens zijn gevoelen zeer nut- wa zijn, indien de Compagnie geld wilde leenen aan de Javanen, dat arter minder Drukend zou zijn, dan wanneer zij het bij de Chinezen moe- ‘a opnemen, want de Compagnie zou minder voor intrest nemen. Zij zon cchter ook dezelfde consideratie moeten gebruiken als de Chinezen, wanneer se debiteuren in geval van misgewas, rooverijen en brandstichting, niet in taat zijn om het geleende geld in hetzelfde jaar terug te betalen, maar -vendien in dat jaar een nieuw voorschot moeten geven. 7°. Dat de be- + lung gaarne koffij gebruikt, vooral sedert eenige priesters van Mekka komen zijn, die dat aangeraden hebben, als zeer goed en versterkend nr den mensch. 14°. sommo DJOJO, weger in het pakhuis van den eersten Regent. Ite rijst bestemd om in de pakhuizen van de Regenten te worden inge-terd, wordt door menschen gedragen of door middel van praauwen aan-voerd. Al de rijst ingeleverd zijnde, geeft iedere dessa, klein of groot, 1 gantang rijst en een vet hoen om onder de drie pakhuisopzieners te e-sden verdeeld. Hij, sorxo psoso, heeft rijstvelden voor zijn loon en voor "“““““““““““““““““““““““““““““““““““““““““““““““““““““““““““““““““““““““““““““““““““““““““““““““““““““““““““““““““““““““““““““““““““““““““““““““““““““““““““““““““““““““““““““““““““““““““““““““““““““““““““““““““““““““““““““““““ Et en de maat goed gevuld zijnde wordt geschud en daarna afgestreken, ‘e rijst die buiten de maat valt, is voor dengven die ze aflevert. Ite Regent laat de voor het contingent ontbrekende rijst op onderschei- ‚ar passers inkoopen, door zijn eigen mantries en demangs. Hij betaalt ‚as 39 tot 15 dubbeltjes aan compagnicsduiten voor de pikol; hij, soEmo 2 3), Weet piet waar de Regent die duiten opwi-« It, maar wel dat de Jae vaan niet meer dan 23 dubbeltjes voor een Spaansche mat bekomt. De Chinees die de passar Saban gepacht heeft, levert rijst aan den Regent tegen 10 Spaansche matten de kojan. Op de stukken Japansch kopergeld wordt veel verloren; voor het stuk van 2 stuivers ontvangt mon maar 6 duiten, en voor dat van 1 stuiver, 3 duiten. Hij weet niet hoeveel geld de Compagnie aan den Regent betaalt voor de rijst, maar wel dat deze daarvoor aan de bevolking 10 Spaansche mat-ten per kojan afdraagt. De schaarschheid en duurte van de rijst wordt veroorzaakt, doordien de velden minder opbrengen dan te voren, omdat het gewas door ziekten en ongedierte geteisterd wordt. Een djoeng die vroeger 60 amatten afwierp, geeft thans maar 50 amatten. De bevolking is ook zeer toegenomen, want de hujzen in de dessas vermeerderen dagelijks; het verbruik van rijst neemt dus ook toe. De kultuur van djagong is afgenomen, men ziet daarvan niet meer zoo veel velden; de 100 stuks kosten thans 4, voorheen slechts 2 dubbeltjes. De rijstvelden zijn daarentegen toegenomen door ontginningen van kreupel-bosschen en verdronken landen. Als de padi niet geplant is, zijn over-stroomingen zeer nuttig Maar anders niet, omdat de jonge plantjes door het stroomend water vernied worden. De padi gendjäh minder lang te veld staande dan de padi dalm, wordt bij voorkeur geplant; de bevolking ver- kiest da eerste soort, omdat daarvoor niet zoo veel regens vereischt worden, die men opgemerkt heeft, dat in de laatste jaren niet meer zoo sterk en anhoudend vallen; de padi gendjak spoediger geogst wordende, kan daar- van ook vroeger geld gemaakt worden. Dezelfde hoeveelheid opium voor welke men voorheen 5 dubbeltjes be- taalde, kost nu 74 dubbeltje, en moet daarbij van minder kwaliteit zijn. Het gebruik daarvan maakt veel slecht volk, want de liefhebbers die geen geld hebben om zich opium aan te schaffen, moeten noodwendig uit stelen gaan. De mantries die opium gebruiken en wien het noodige geld ontbreekt om zich dit aan te schaffen, bezwaren de bevolking. Hij kan niet opgeven of de duurte van het opium van invloed is op de duurte van de producten, maar weet wel dat het wenschelijk zou zijn dat het opium geheel afgeschaft en vervangen werd door de koffij, die men eerder in staat is te kunnen koo-pen dan thee; te Dcmak kan men geen koffij koopen. DE RIJSTKULTUUR OF JAVA. 47 15°. NOLO woxoso, sreger in het pakhuis oan den eersten Regent. De verklaring van dezen persön komt hoofdzakelijk overeen met die, op- crmekend onder N°. 14, behoudens: dat hij opgeeft, dat de inhoud van de crstang-mast, geverifieerd zijnde, bevonden is te bevatten 37 katies rijst; 4: bg aict weet hoeveel rijst in het afgeloopen jaar in het pakhuis ontvan- sais, evenmin als de hoeveelheid gantangs rijst die voor een kojan aan- zaamen wordt; dat na de aflevering van de rijst ieder dessa in evenredig- seal vam de hoeveelheid die zij moet opbrengen, een & twee dubbeltjes, { de waarde daarvan in rijst, voor de twee pakhuisopzigters geeft, als eene weemoctkoming; dat het inkomen van hem, NOLO woneso, bedraagt een catang rijst in de maand, en 5 Spaansche matten van 38 dubbeltjes in tet jane; dat hij vroeger opium gebruikte, omdat sulkse hem krachten gaf, -ch un hij sterk genoeg en het opium zoo veel duurder geworden is, heeft :, dit afgeschaft; te wenechen ware het, dat het opium niet meer op Java amgrbragt werd, want hij we et bij ondervinding dat het gebruik daarvan zes underlig is; hij was in dien tijd ongeschikt voor zijne werkzaamheden. -@ azak of (joe soude goed zijn eu beter dan de koffij om het opium te TTEngEN. 1°, soxMO DIWIRJO, soon van den tweeden Regent, hoofd van het rijst- pakhuis van den selfden Regent. Tig weet niet welke hoeveelheid rijst gedurende het afgeloopen jaar in het mahsis van zijn vader (den Regent) afgeleverd is; hem is alleen bekend zt eem Chines 15 kojans ingeleverd heeft. De rijst wordt, volgens oud sorwmk, van de bevolking ontvangen tegen 134 gantangs of 51 pikols en 60 size de kojan, maar overigens erkent hij nict veel te weten, aangezien hij erkennen in bet pakhuis komt, en alleen het inkomen aan zijne betrck-ng verbonden, geniet. Nu em dan zendt hij iemand in zijne plaats naar het zajá kans. Zijn vader (de Regent) heeft eene nieuwe gantang-maat ingevoerd, dic, wel ease, cen weinig grooter is, doch het komt op hetzelfde neder door de wijze op welke de rijst nu gemeten wordt in vergelijk van vroeger. De ontbrekende rijst wordt van Chinezen en op de passars, die na den oogst op de velden opgerigt worden, ingekocht, en daarvoor betaald van 9 tot 17 dubbeltjes per pikol. Aan de bevolking wordt de Rijst met duten Bemald, die de Regent bij Chinezen opwisselt tegen 24 en 24 jubelbels de Spaansche mat. Aan de Chinezen wordt de rijst betaald met zilveren Spaansche maten en ropijen. De stukken geld van Japansch koper zijn niet gangbaar, omdat de bevolking die niet dan met verlies gebruiken kan. Bij de uitdeeling van het geld voor de levering van rijst door de bevolking, is hij nimmer tegenwoordig, maar de andere hoofden, paties en kli-wons wel. De prijs van de rijst wordt berekend tegen 10 Spaansche maten de kojan. Een gedeelte van de bevolking brengt de rijst zelf op; anderen die te ver van het pakhuis verwijderd zijn, dragen het ontvangen geld af aan de hoofden en passen 5 à 6 dubbeltjes per gantang bij, waardoor de kojan van 28 tot 334 Spaansche matten te staan komt. Zij nemen hun toevlugt ook wel tot de Chinezen om hun contingent op te brengen. De bevolking van het landschap Demak is zeer toegenomen. Ten tijde van den vorigen Regent was veel volks naar het Mataramsche geweken, om dat de rijst zoo duur was, en dat volk komt nu terug, doordien de rijst in die streken nog duurder is dan te Demak. Hij is van oordeel dat de bevolking thans niet meer rijst gebruikt dan te voren, maar de velden brengen ‘minder op, het land is uitgeput, en men heeft meer ziekten en insekten in het gewas; vandaar dat een veld dat vroeger 60 amatten opbragt, nu niet meer dan 30 of 40 amatten afwerpt. Overstroomingen zijn niet goed wanneer de velden reeds beplant zijn, maar anders zeer voordeelig door de slijk die daardoor op de velden achter blijft. Hij, sokMo prwimJO, kan niet opgeven of er veel rijst uitgevoerd wordt, daar hij dit niet onderzocht heeft; zijn vader de Regent of de posthouder kunnen dit beter opgeven. Aanvankelijk geeft een nieuw ontgonnen veld minder dan een oud, om- dat de grond door de menigte van het onkruid niet zoo goed beploegd kan worden. De bevolking plant liever padi dalm dan padi gendjak, omdat de eerste wart voordeeliger is, padi gendjak wordt daarom weinig geplant; eenigen santen cone tusschensoort padi. De rijk wordt in de pakhuizen van de Compagnie afgeleverd tegen 34 ‘ine do kojan. Zijn vader (de Regent) kan het verpligt contingent niet oragen, omdat de bevolking te veel bezwaard is door do levering van :c groot eene hoeveelheid rijst. De bevolking is ook onwillig. Hierop nader gehoord, zegt hij, sozmo DrwrmJO, dat de Regent achter- ‘2 is met het afleveren van het contingent, omdat de hoofden en de vvlking nalatig zijn. Het zou voordeelig zijn voor de bevolking, indien er meer heele en ‘ve duiten in omloop waren, want voor het inkoopen van kleine benoo- heden op de passars, zou zij dan niet behoeven te verliezen op de ver- seine van zilvergeld. Ii een liefhebber van het opium, ofschoon hij daarvan geen dagelijksch -ck maakt. Voor dezelfde hoeveelheid die vroeger 8} duit kostte, be- ' men thans 4 duiten. Voor de bevolking zou het goed zijn indien het 3 afgeschaft werd, want voor iemahd die er dagelijks gebruik van maakt, : aadeclig „daar cen opiumshuiver tot 3. Alle kwaad in staat is. De duurte het offizielle van de duurte der levenmiddelen; want men geen middelen om die te koopen, dan gaat men uit stelen. WIRJO DIWONGSO, manfri, opzigter ran hel pakhuis van den bereeden Regent le Demak. 6 het afgeloopen jaar zijn in beide de pakhuizen van den tweeden Re- ‘afgeleverd 236 kojans van 134 gantangs. Drie gantangs wegen 116 + Daarenboven geeft de bevolking nog 4 à 5 katics aan het pakhuis terlirgen en te kort komsten te dekken. Te Demak wordt de rijst naar eraaz afgeschept in zakken van 120 katics. De bevolking heeft bo- a nog opgebragt 70 kojans, en 128 gantanzs in mindering van 100 « die de Regent orer inkoop moct leveren. Bevolking baar right contingent afzeleverd het pakvalk 2 gantangs rijst, 1 dubbeltje en 1 vct hoen, of de waarde daar- geld de Kleine de seas, dhe nor PT hozen behoore te leven „ever 50 DE RIJSTKULTUUR OF JAVA. De Regent laat de voor het contingent ontbrekende rijst door twee man- tries inkoopen bij de Chinezen of bij de bevolking, op de passars maga ngan. Hij betaalt daarvoor.van 9 tot 17 dubbeltjes zilvergeld aan de Chi- nezen, die de Spaansche mat dan tegen de volle waarde aannemen. De rijst die van de bevolking ingekocht wordt, betaalt men in duiten die de Regent ontvangt voor huur van zijne dessas, die in duiten moet worden opgebragt. Laat de Regent de Spaansche matten verwisselen, dan ontvangt hij daarvoor niet meer dan de bevolking, 34 dubbeltjes. De koperen een- en tweestui- verstukken (bonken) zijn niet goed gangbaar, omdat de bevolking die niet ‚wil aannemen, daar het verwisselen haar te veel moeite en verlies geeft. Bij de uitbetaling aan de bevolking van het geld voor de levering van rijst, is hij altijd tegenwoordig. De Regent betaalt 10 Spaansche matten aan de bevolking; hoeveel hij van de Compagnie ontvangt, weet hij, WIRIO DIWONGSO, niet. De rijst wordt door de bevolking vervoerd, door men- schen gedragen, of met praauwen langs de rijst door hunne hoofden leveren. Hij zelf levert j kojan voor zijn degesa, die 14 kojan moet leveren. Voor iedere gantang ontvangt hij 5 dubbeltjes, behalve de 5 Spaansche matten voor die 4 kojam. Andere hoofden die zich met de aflevering belasten, men hetzelfde. Men vindt ook wel Chinezen die dit aannemen, tegen 5 à 6 dubbeltjes per-gantang boven — het ontvangen geld. Voor zooverre hij kan nagaan zijn geen hoofden, die | de aflevering van het contingent op zich genomen hebben, achterstallig. | Naar zijn inzien moet de schaarschte en duurte van de rijst toegeschreven worden aan het minder dan vroeger opbrengen van de velden; hij heeft z elf ondervonden dat een djoeng die vroeger 60 amatten opbragt, nu maar 45 geeft. Het getal inwoners moet ook zeer toegenomen zijn; in zijn eigen dessa waren voorheen 10 werkbare mannen en nu 16. Hij gelooft — ok dat er over het algemeen meer rijst ‘verbruikt wordt, dat niet gc- zegd kan worden van djagong en oebi. De rijstvelden zijn ook toege- nomen, veel kreupelbosschen en verdronken landen zijn ontgonnen. Door — anhoudende droogten is het gewas darentegen onderhevig aan vele ziekten en insekten. In de hoofdnegorijen betaalt men nu dre dubbeltjes voor de 100 djagongs, en te voren 23 dubbeltje; de prijs in de dessas is hem onbekend. DE RUSTKULTUUR OF JAVA. 51 De bevolking plant nu weinig andere padisoorten dan gendjak, omdat voor a sort minder regens vereischt worden dan voor de padi dale, en men wiet eenige jaren opgemerkt heeft, dat de moesons niet meer zoo sterk korkomen. Het planten van kapas en djarak is nadeelig voor den grond, omdat de vortels van die planten de voedzame deelen aan den grond ontnemen. Dajagong Cok niet goed, omdat de wortels van die plant suurachtige deelen achterza, tatjang en komkommers sijn daarentegen seer goed na den padi-oogst. Le schaarschte aan compagniesduiten is een beswaar voor den Javaan, =a! kij het zilvergeld, en vooral de 1 en 2 stuiverstukken van Japansch vaer, die hij ontvangt, met een zwaar verlies moet verlies moet verlies moet verlies. Lethebbers wan het gebruik van opium hebben hem gezegd dat dezelfde …vechheid die men vroeger voor 3} dubbeltje kocht, thans 5 dubbeltjes ‘<t, en daarbij zou de kwaliteit nu minder goed zijn. Hij kan niet zeggen ………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………… Og ebrück van opium het valk lui en slecht maakt, ook niet, of de ate van dat artikel bijdraagt tot de duurte van de producten. Hij zou ‘goedvinden indien het opium geheel werd afgeschaft, want de Javaan kan -3 mer goed tevreden stellen met het kaauwen en rooken van tabak. +, MORO KOBSOEMO, mantri, pakhuisopsiencr van den eersten Regent te Demak. verklaring van dezen persön komt hoofsakelijk overeen met de opgeteekende onder N°. 17, behoudens: 1°. dat in het afgeloopen jaar, pakulis van den eersten Regent, door de bevolking afgeleverd zijn voor zernt, 3“3 kojans van 424 pikol. 3°. Dat de rijst met de ganteng „ten wordt, ieder kojan gerekend op 138 gantangs. De tegenwoor „gaatang is wel drie katies grooter dan de vorige, doch de wijze op mu gemeten wordt, maakt dat het op hetzelfde uitkomt. 3°. Dat leent van de aan Chinezen verhuurde passars en deseas jaarlijks ont- ” 131 kojans van 34 pikols, die in zakken geleverd en gewogen worden. ns de hoofden die op zich nemen om de rijst voor de aan ben onderge- vv hevelking te leveren, daarmede veel bedrog plegen. Hij weet miet Teri de bevolking over het algemeen geeft aan zoodanige hoofden boven " ange van 10 Spsaneche matten per kojan, welke daarvoor door den Re- 4® 52 DE RIJSTKULTUUR OF JAVA. Gegen uitbekannte wordt; maar hij, MORO KOESOEMO, is hoofd van een ver af-gelegen dessa en nog twee zijner kennissen, waarvan een, met name WIRIO DIwoNnaso, hier tegenwoordig is, ontvangen van de bevolking, behalve de genoemde 10, nog 16 Spaansche matten. Sedert 16 jaren dat hij hoofd van — die dessa is, heeft dit altijd plaats gevonden; de bevolking betaalt dat meerdero gaarne, uit eigen beweging, zonder tegenkanting. 5°. Dat hij van oordeel is, dat de kultuur van djarak, katjang en djagong goed is voor de rijstvelden, maar die van kapas niet. 6°. Dat er veel uitvoer van rijst bestaat; volgens informatiën, wordt de passar van Serang thans meer dan ooit te. voren bezocht; het volk van het grondgebied van Soerakarta en Djoc-jocarta komt daar met 4 en 500 draagpaarden te gelijk om rijst af te ha- len. 17°. Dat de Regent zijn rijstcontingent niet kan opbrengen, doordien de mantries nalatig zijn in de uitvoering van hun pligten. Er wordt min- der rijst geogst dan te voren, de consum Tie is te gegen en er wordt veel uitgevoerd; daarbij is de bevolking achterstallig om de verschuldigde rijst op te brengen. De Regent geeft geld genoeg uit om rijst in te koopen. Dat, naar het geen hij vernomen heeft, de prijs van het opium thans veel hooger is dan te voren. Het gebruik er van is zeer nadeelig, en veroor-zakt dat er veel lui en slecht volk bestaat. Te wenschen zou het zijn dat het opium geheel afgeschaft werd. 19°. DJOJO KBOMO, mantri, tweede opziener in het pakhuis van den eersten Regent te Demak. In het afgleich het heeft de bevolking in beide pakhuizen afgeleverd 281 kojans van 128 gantangs. De rijst wordt door het volk van sommige dessas gedragen, door anderen met praauwen aangevoerd naar het pakhuis. Sommige hoofden van desshs brengen de rijst op voor de aan hen ondergeschikte bevolking, en genieten daarvoor 3 dubbeltjes per gantang, bo- ven de 10 Spaansche matten dic de Regent per kojan rijst uitbetaalt. De inkomsten van hem, pJoyo KROMO, bestaan in zes djoengs land, die hij ver huurt voor 50 Spaansche matten in het jaar. Vele hoofden van dessas zijn nalatig om rijst op te brengen voor het geld dat zij, voor dat einde, ont- vangen hebben. De bevolking van eenige dessas draagt hare verpligting van de rijstleve- “as ook over aan Chinezen, maar het is hem niet bekend hocvgel zij daar- rag betalen. Sedert drie jaren is de gantangmaat van den Regent veranderd, omdat 2: de vonge slordig te werk gegaan werd en daardoor veel twist ““ En unen zijn ganzen is grooter, hij gelöst 4 katics, maar zij wordt wntegen met een bamboes afgestreken. Be volking de verschuldigde rijst afgeleverd hebbende en daarvan nog sinadende, geeft cen ganang en een vet hoen aan het pakhuisvolk ; geen wer hebbende, geeft zij in plaats daarvan twee dubbeltjes. St voor bet contingent aan de Compagnie ontbrekende rijst laat de Kep de vaste passars en ook op de passars magangan, die op de rijst- +a wa den oogst opgerigt worden, opkoopen; voor een pikol geeft hij 12 tot 30 dubbeltjes. Dit geld wordt in compagniesduiten betaald, de Regent bij Chinezen opwisselt, tegen 25 dubbeltjes en 6 duiten aaasche mat; de bevolking verwisselt de Spaansche mst voor niet tres dan 24 dubbeltjes. De Regent koopt ook rijst van de Chinezen; do … wordt dan op 34 pikols gerekend, en de prijs is afhankclijk van … koperen stukken van 3 stuivers wil de bevolking voor niet meer dan . 4 duiten aannemen, en dic van een stuiver voor 2} à 3 duiten. Ü het uitbetalen van het geld door den Regent voor de levering van rijst, Ü tegenwoordig; de kojan wordt berekend tegen 10 Spaansche matten. … MOJO KROMO, koopt zelden rijst en weet daarom niet aan welke oor- de echaarechbeid en duurte van dat product moeten worden gewe- ix velden brengen minder op; bij ond Serving heeft bij, dat cen veld ‘ger 60 amatten opbragt, nu nict meer dan 45 a 46 amatten geeft. * bevolking is toeggpomen, censdecls, door verhuizingen van elders (hij san bet volk dat de rijst in het pakhuis komt afleveren wel verno- zt geheele huisgezinnen uit de bovenlanden zich in Demak komen ra, omdat daar zoo veel rijstvelden zijn); ten anderen, worden nu “snderen verwekt dan te voreu, welke kinderen, menschen wordende, - kemgeminnen daarstellen. ‘ gebruik van rijst is ook zeer toegenomen; naar zich zelf te oor- mast de geheele bevolking daarvan meer verbruiken. 54 DE RIJSTKULTUUR OP JAVA. 