Bijdragen tot de taal-, land- en volkenkunde
Den 16% April 1629 quam hier van Tagael eenen wARGA met 6 prau- wen, hebbende wt de reuier van Carwang ! om vrijgeleijde gesonden, met brieven van sijn H". den Tommagon aen den H°. Generael, daerbij ons wt den naem van den Mataram vreede deede aenbieden, versoukende dat des Matarams onderdacnen als voor deesen vrij ende ongemollesteert te Battauia mochten comen handelen. Sijn Heer den Mataram excuserende, dat door. den Tommagon BOURACXA was geabuseert ende deese vijandelijcke attentaten bij der hant genomen hadde in revengie van seeckere sijn Ambassadeurs, welcke de H’. CARPENTIER voor sijn vertreck pas hadde verleent om ouer Atchijn naer Mecca te reijsen, die, soo den Tommagon voorgaf, door den Hi’. Generael COEN op haer wedercomste alhier omgebracht ende gedoot waeren ; maer naerder kennisse van saecken bekomen. hebbende, versocht dat men ’t gepasseerde niet meer wilde gedencken, ende wWARGA sprack deese 1 Krawang. 300 BELEGERINGHE DER STADT BATAUIA, 1629. woorden ter presentie van den Ambassadeur van Ligoor, den Nachods van des Conincx van Sijams joncq ende de hoofden van de Chinesen: Reds Mataram Minta Ampon |. | Op gemeld versouck wiert goet gevonden, als pr. resolutie van 25 Apd naederhandt blijckt, bij provisije toe te staen: dat de handelaers als voora | onbeschroomt mochten comen negotijeren, souden wel getracteert ende o gemollesteert weeder vertrecken. Daer mede is voorschr. WARGA gants wd gecontenteert nae Tagael vertrocken, seggende dat sijnen H*. den Tomme gon was in plaets van BOURACXA Admirael van des Matarams zeestrands gemacckt, soude beeter correspondentie met ons houden ende alle cop luijden verwittigen dat vrijelijck naer Battauia mochten comen heer prof! soucken. Aen d’ wtcomste ende gevolch van saecken hebben vernomen, waete deese haer besendinge heeft gestrect, namentlijcken ‚ opdat, onder ’t protet van vreede, om van ons niet verhindert te worden, groote partij rijst ak padij souden amasseren, deselve provisije te water in Pamanucan ende Ce wangh mogen brengen, om alsoo ’t leger, dat den Mataram prepareerk tegens Battavia, van daer te victalijeren, sijnde daervan de cargo aen gr melden Tommagon van Tagael bevoolen. Naer warGa’s vertreck versche nen soo nu als dan eenighe geapposteerde prauwen, doch konden haer der scijn soo secreet nict houden, of vernamen sckerlijck, soo wt Chincsen ak die van Bantam, dat de Mattaran sckcrlijck te velde soude comen; off bet op Battauia, Bantam of wel op de afgeweekene Oecker ende die van Se madangh gelden soude, bleef onscccker. Omme naer tijdinghe te vernemen wat langs de custe ende in des vijamt havenen passcerde, vonden ’t goet, als pr. resolutie van den 5 ende de ir structie van den 6" Junij blijckt, de Heusden ende Taijouan tot voor Je para te senden; met ordre scherpelijck te vernemen, of in eenige plaetsen versamelinghe van rijst ende padij gedaen wierde, ende bijaldien cen mer- ckelijck getal prauwen quamen te bejegenen, dat deselue d°. souden sot cken te ruwinecren, daervan den ldst aen schipper FRANS LONCQUEN enk ] el vada erie oly Radja Mataram mintla ampoa, d. i. de Vorst @ Mataram verzockt vergiffenis. BELEGERINGHE DER STADT BATAUIA, 1639. 301 den Ondercoopman DOET MEN UIJT[?) bevolen wiert. Sonder eenighe rescon- ‚ re sijn deese jachten voor Tagael geloopen, alwacr voorn. Coopman op de vriendelijcke noodiginge van den Tommagon aen landt ginck. Interim dat - daer ter reede lagen, waren meer dan 100 prauwen met padij van de °_ Oost aldaer gearriveert, ende in Tagael was alreede veel in voorraet; alle ’ welck d’ onsen met goede oogen aensaegen. Den Tommagon gevraecht sijnde wat met sulcken groote partij padij voorhadde, gaf ten antwoort, dat ‘bij die wilde doen stooten ende naer Battavia voeren. Dit naemen d’ onsen aen ende gingen haer cours naer Japara, doch lieten ons met seecker vaer- tuijch dat herwaerts ginck, ’t geene in Tagacl gesien hadden, weeten. Ondertusschen den 20“ Junij verscheen alhier WARGA met 13 prauwen, geladen met een partij rijst ende andere ....... dentie, wiens comste al eenige dagen verwacht hadden. Op de seeckerheijt die hadden van des Mat- tarams toerustinge, item de versamelinge van Tagael ende de provisije van ‚ d°. plaets ende voornamelijck dat ons van seekere Javanen, die met WARGA’s ‚ prauwen quamen ende voor decsen bij den ontfanger CORNELIS VAN MA- , SEYCK gewoont hadden, nader openinge gedaen wiert, vonden goet WARGA ; met al sijn geselschap in verseckeringe te nemen, om volcomen kennisse van saeken te crijgen, als naerder bij resolutic gesien can worden. _ Warea ende sijn gantse geselschap met behendicheijt in verseeckeringe " genomen sijnde, wiert den 24°" Junij geéxamineert. Vermerckende dat al- “reede eenige lucht ende waere kennisse van des Matarams voorneemen hadden, resolneerde van alles de rechte waerheijt (op hoope van genaede te verwer- wen) te seggen en te verclaeren, seggende, expresselijck van sijnen Hr. den Tom- wagon gesonden te sijn om de gelegenheijt van Battavia te bespien ende ons te abuseren; dat de spijscamer in Tagael was; dat den Mataram vas- Relijck beslooten hadde naer Battavia te comen met sijn gantse macht; dat mijn geschut ende ammunitie van oorloge alrede een maent geleden wt de stadt Mataram na Pacolone! vertrocken was, ende dat het gantse leger omtrent 3 weecken nae deese verclaringe stont te volgen, ’t welck gevoech- Rijck voor Battavia (in een maendt) conde weesen; dat over ’t voorschr. Reger sal commanderen QUAY DEPATY in Immina ende quay DEPATY in ? Pekalongan. 302 BELEGERINGHE DER STADT BATAUIA, 1629. Poeger, beijde ooms van den Coninck Mataram , neffens QGAY DEPATT in Pr. baije, neef van denselven Mataram; hoe sterck van volck het leger souk wesen, wat geschut ende amunitie van oorlogh ende ’t incorpereren, mt veel andere particulariteijten. Seeckerlijck g’ informeert sijnde dat de Mataram sijn leger voorgenema hadde van rijst ende padij te water, door de rivier van Pamanucan ek Carwang, te provideren, wiert goedgevonden bij alle mogelijcke middekst beletten, ons verseckcrende, soo den toevoer te water conden afsnijden, àl *t geheel desseijn wellicht vruchteloos soude wtvallen, waerover den Car mandeur BLOCK MAERTSZ., met de jachten Cleijn Armuijden , de Keughn ende Cleijn Hoopijen, wt cruijsen langs de cust van Java sonden, hemi consideratie gevende, bijaldien de jachten Cleijn Heusden en Taijonan qua te rescontreren ende nader kennisse van Tegaels gelegentheijt verstonda, ende dat ’t selve met sijn bijhebbende macht buijten evidenten perijdd geraden was aan te tasten, om de padij te ruineren, mocht voortgees. Interim waren doende om ons tegen de comste van den Mataram met ab noodige preparaten te versien, om wel op ons voordeel te wesen. Alle ® duijten ende wachtplaetsen wierden naer gelegenthcijt versterckt en tem ’t geschut ende schictgeweer versien; met 5 nieuwe reduijten ofte heus wambuijsen, van heele clapperboomen opgeset, wierde de stadt versterds tusschen de reduijt Hollandija ende Gelderlant, met de reduijt do Stem, ende de punt Utrecht wiert vergroot ende versien met 2 halve cartouws; de andere 4 wierden aen de suijtwestsijde begrepen van de stadt, name lijcken, Vijanen tusschen Seelant ende Brabant, omtrent midden in @ Predicant DANCKAERTS thuijn, op de cant van de cleijne dwars-riuier, Bows Weesp ende Buren, tusschen het reduijt Scelant en het hnis van den Ge neralen ontfanger, een roede of twee van de oude stadts grachten; dese # duijten waren noch qualijck voltrocken als ’t volck van den Mataram se scheen; de Chinesen besorgden de clapperboomen ende bij ’t volck van é schepen wierden die opgericht; de pannen dacken becostichde de Cowf: grooten dienst hebben deesc wambuijsen gedaen ende een groote verst ringe voor ’t beestijael van de Comp®. ende borgerij gegeuen. Den 16 Julij arriveerde van de Oost de Cleijne Hoope, daer mede @& den Commandeur BLOCK advijseerde ’t geluckigh succes den 11% d°. 4 BELEGERINGHE DER STADT BATAUIA, 1639. 303 Tagacl becomen, alwaer omtrent ö uren gelandet was geweest, 200 prauwen ende 400 huijsen verbrant ende een padij-berch, lanck 12 ende breet 4 roe- den, geheel verdistrueert. Gants geluckig ende sonder een man te verliezen (alhoewel de Javanen haer in ’t eerste wat in tegenweer stelden) is dat exploijt verricht. Deesen tocht endo onse eruijsende jachten maeckten soo groote alterstie langs de cust, dat sich niet een prau durfde vertoonen. Dea 20% ditto vertrock den president WAGENSVELT met den Salm nae de Oost, om den Commandeur BLOCK te vervangen. d°. WAGENSVELT is mede omtrent Seribon! gelandet ende heeft een scker dorp, Gabang genoemt, afgeloopen , verbrant ende wel soo groote quantiteijt padij verbrant ende gerawineert, als den Commandeur BLOCK in Tagael hadde gedaen. Dit alles niettegenstnende en dat de principaelste revieren van Carwang tot Cheribon beseth hielden, heeft den Mattaram van sijn deseijn niet connen diverte- teren, mnaeë sijn gantse macht nac Battauia gesonden. Wij hielden gestadich volck in ’t velt om den vijant te ontdecken, die den 21% Augustij, 3 i 4 mijlen de revier op, de voorloopers bejegende, die hun met de vlucht salveerden, een man achterlatende. Van die van Bantam waren 2 à 3 dagen te vooren verwitticht, dat de rouier van Carwang gepasseert waren. Wij hadden oock een Oranbaij ofte sekepprau met volck derwaerts gesonden, die ons rapporteerden dat ’t volck van den Mataram gesien hadden, met meer andere waerschijnlijcke teijckens, van de doode buffels, als andersints, van de revier afcomende, dat secker was dat ’t leger ouer de revier passeerde. Den 32° Augusto wiert den vijant omtrent de stadt vernomen, ende vertoonden hem omtrent Dircxlant 40 ruijters, die onderstonden Comp*. bees- sten van de stadt aftesnijden, dat haer door onse ruiterij en de oppas- sers beleth wiert, ende quamen af tot in de voorstadt. Ons paerdevolck bleef _ moch op des Heeren wech houdende; daerop den vijant quam afsacken tot omtrent de thuijn van de Heer sprcx, sonder ander rescontre voor dien dach. Tot ultimo d°. wiert weijnich gewach van den vijandt omtrent de stadt vernomen, als wanneer haer te voet ende te paerde, met veel vlaggen ende vaendels, oock eenighe oliphanten, met eene groote vertooninghe in ’t oost, 1, Cheribon. 304 BELEGERINGHE DER STADT BATAUIA, 1629. suijt ende westen van de stadt, verre buijten canonscheut vertoonden ende geen quartier hebbende, haer leger daer neder gestelt ofte geslagen hebbe Ondertusschon quamen noch cenighe slaven ende Chinesen binnen, daw van eenighe bij den vijant gevangen geweest waren ende ontloopen, mp porteerden van een groot getal menschen, paerden, carren etc., maer dat den rijst begon te manqueren. Een secker Chinees in Ankée van de Jn nen gevangen sijnde in ’t leger aen de oostsijdc, wierdt aldaer de handes, lippen, neus ende ooren afgesncden ende alsoo gelargert naer de stadt ge § gesonden; is binnen gecomen ende in *t corte weederom geneesen; 't va een vreemt spectakel, vreemt om aen te sien. Denselfden dach sonden d rivier af op een vlotijen, cen Chinees die gedoot hadden ende van lit tot lt ontleet ende weder met rottangen aen den anderen gehecht ; presumeerden ds dit deeden om de Chinesen en d’onsen een schrick aen te jaegen, dat ter contrarij de Chineesen verbitterde. Tot den 4% September heeft hem da vijant sonder moueren gehouden, preparatije tot naerderinghen doende, det van de materijalen waj-zverder ende moeijelijcker te haelen waren, als wel’ jaer te voren. ‘ Den 4% ende den 5% ditto sijn met het geheele leger genadert en tot a ’ trent binnen scheut van ’t geschut gecomen. Weijnich schictgeweer ale grof geschut hebben van den vijant vernomen. Wt eenighe gevangenen, so nu als dan wierden binnen gebracht, hebben verstaen dat ’t leger gebres aen rijst hadde, met cleijn apparentie van secours, ten acnsicn dat omt jachten op de cust den toevoer beletten; t° sedert dat van Carwang na Be tauia gecomen waren, hadde ’t meeste paerdevolck van ’t leger geen rijst gr geten; daerouer veel begonnen te verloopen; het geschut conde mede sí wel voort, de butfels waren af ende veel gestoruen. Den 7Î® waeren met een trenchée doende van houtwerck ende aerde or geworpen, tot op ’t pleijn aen de cruijtmolen gecomen, daer soo nu als ds met rocrs wtschooten ende quctsten 2 à 4 man in de champan, die 6 wacht op de reuier hadde en wat opgecort was. De vijant deed al # wercken bij nacht; des dacgs sach men weijnich gewoel: °t schijut dat be matcrijalen prepareerden, daer des nachts met grooten ijver meede aprocheë den ende arbeijden, dic van ons canon ende musquets niet verschoont wierd Den 8° ’s morgens wierden den vijant gewacr, hoe dat, met cen trend BELEGERINGHE DER STADT BATAUIA, 1629. 805 a d’ouer sijde van de reuier, de reduijt Hollandija tot binnenscheuts van m pistool ‘wee: genadert, latende sijn groot leger soo veel achter, ‘dat met en schietgeweer conde geaffondeert worden. Deesen: achtermiddach lieten n wival doen, ende marcheerden ouer de reuier ontrent-100 soldaten met nighe- Mardijckers onder: ’t faueur van dee znduijte geschüt, ende omtrent 30 musquettiers; den vijant wiert daer wigeslagen met verlies van 15 ofts ) dooden. van de haere;. ’& werok wiert in *t gesicht vah ’t geheel leger ge~ scht.sonder verlies van. ons volck; 3-à 8 toekijokers wierden-gequetst van » vervlogen ooegels; ouer ’t suijdtquartier van den vijant commandeerde DAY DEPATY MADYOM, geassistebrt met DEPATY POBGAR ende sINGYAP. Den 9%, 10 ende 11 heeft den vijant sterck. gewerckt; soodat de sheele nachten wt onse buijtenwercken wiert geschooten, dat wel dapper) enwel sijn echter tot. binnen scheuts van musquets aen-dò rednijt ‘Bom- el ende. Weesp (leggende aen de westaijde) gecomen, van gelijcken "in * tijden tegens Hollandija; tegens de Sterre meende een werck {ot op de sachtcant te brengen, maer wiert met schieten afgedregen, soo dat van des jants materijalen dee morgens wiert binnen gebracht; naderhant is hij met it galderij nae de reduijt gevlogen, ende de punt Wtrecht mede seer na women, sich met menichte van houtwerck seer versterckende. ‚Den 12% des nachts onderstonden 200 man de reduijt Bommel te bestor- ee; 6 & 10- mannen waren aen 't climmen ; mace wierden hacet afgodagee at verlies ver eenighe van de heeren. at 7 Den 14% ende 15%" sach men carren van de oost- in ’t westleger: comen, abr van eenighe getrocken wierden met 12 ende 18 buffels; quamen door ; Comp*. :rijstvelt. Men presumeert dat geschut op hadden. “Den vijant erckté op deesen tijt sterok, prepareerde eenighe batterijen ende. quam tot nder de reduijten Bommel, Weesp, :Hollandija, de Sterre ende de punt Firecht; Seelandija eride Buijren- wierden -níet : gemoeijt. Den 17%", nadat den H". Geherael cozn persoonlijck de ronde ende: des ijants wercken hadde besichticht, deselve omtrent Bommel ende Weesp in oodanige gestaltenisse vindende, dat, soo daer niet tegen wiert gedaen, den rgent apparent deselven afsneijden ende ons ontbloot maecken souden, wiert roet gewonden gemelt werck aen te tasten ende in den brant te steecken. )mtrent 350 man wierden bedecktelijck in de reduijten gebracht. Des achter- PAN 806 BELEGERINGHE DER STADT BATAUIA, 1629. noens, als de seewindt begon te waijen, sijn wt ijder reduijt w 26 a 80 bootsgesellen met branders, die gesecondeert wierden met 6 soldaten, 30 Japanders ende Mardijckers; daerop dat de Chinesen « quamen marcheren. Den vijant hield sterck tegen, maer wiert mi van schieten ende werpen van granaden gedwongen te retireeren. De gersecten in den brant, den vijant hielt in sijn groot werck sti niet geattenteert wiert; veel piecken, crissen ende een metalen bas daer verovert. Mer verstaet dat den vijant verloor tusschen de man, die van Bantam rapporteerden wel van 500 dooden; wij cre soo Nederlanders, Chinesen, Japanders ende Mardijckers, in de 38 sten, maer geene presente dooden: van dese gequetste sijn gee overleeden. Soo haest d’onsen retireerden ende den wint wat tijdelijcker a ordinaris, quam den vijant wt, doende alle debuoir om den brant te | en sijn dooden te bergen; cregen ’t vier wt, niettegenstaende dae _op gecharcheert wiert, soo dat den brant tegen ouer Bommel weijnic hadde gedaen; bij Weesp was veel houtwerck verbrant ende du den auont, als doen een grooten regen ophanden quam, die alles ¥ Den 19% en 20% wiert weder des nachts sterck aen de wercke beijt ende 2 battarijen gemaeckt, soo dat wij presumeerden dat ’t voornamen te planten; toen wiert de Capitein van ’t fordt, Aprrsat NISSEN, comende van de reduijt Weesp, gaende naer Bommel, met ee cogel door sijn been geschooten. Den 20% heeft den vijant den eersten scheut met grof geschut ten, wt sijn batterije om de oost tegen de reduijt Hollandija, met « van 5 @, sijnde een maent na dato dat voor Battavia aenquamen. ; | handt heeft, soo aen de suijtwest als oost, met 9 à 10 stucken b te schieten, daer onder 4 à 5 stucken van 24 @ ijser ende de re 5 a 6 @, met noch eenighe meer van 1 à 2 @. Verscheiden mael reduijt Hollandia getroffen ende de cappe schadeloos gemaeckt, al verlies van volck. Die van de suijtcant hadden ’t op de champans die differente maelen met cogels van 24 @, soo van ijser als loot, d pans doorboorden, en quetsten met een ijseren cogel, die naderh: casteel wert gebracht, 4 man ende een doode. *t Was een wonde BELEGERINGHE DER STADT BATAUIA, 1629. 307 sn, hoe dat haer geschut bewaert hadden ende wel met hout bebolwerekt, it met schieten niet licht conde beschadicht worden. Om de oost hadden a 3 swaere stucken met eenighe lighte, daermee, bij wijlen sonder: volck quetsen, schooten ouer ’t pleijn van ’t casteel. Ouer ’t casteel vlogen bij ijlen eenige cogels van loot, sijnde binnen kol met aerde gevult, Over de rugge van ’t casteel wiert mede bij wijlen met bascogels geschooten, al im loot, Het huijs van den Generael-ontfanger wiert 2 mael getroffen, daer in d’ eene cogel in *t packhuijs een touw beschadichde. De reduijten sijn ede geraeckt geweest. Schooten reedelijck doel. De halve cartouwen voor esen aen den Mataram geschonken, sijn voor Battauia tegens ons geweest: m treffelijcke erkentenisse! Dagelijcx wierden geuangenen binnengebracht, ints mager ende machteloos van honger; rapporteerden datter geen cost eer en was, en dat niet langer conden harden; ’t volck stierf en verlie- en bij menichten. Den 29% des nachts bestonden de Jauanen de reduijt Weesp aentetas- m, meenden d’ selue in den brant te crijgen; hadden veel branttuijch aen > houcken van de reduijt aengebracht, dat met een groot geschreeuw aen ‘ant staken, waer tegen met canon ende musquets soo gegroet wierden, it cort weder aftrocken; schooten een grof ijser door de reduijt, sonder Mant te quetsen. Dit is wel het voornaemste exploijt dat Orang Jaua ! durende dese belegeringhe heeft geattenteerd. Nadat wt eenighe gevange- an verstonden, souden in desen aenval omtrent 140 man verloren hebben. Den 2% October ’s nachts hoorde men aen alle canten sterck arbeijden. ‘en presumeerde dat den vijant sijn geschut afvoerde. Des morgens cregen m gevangen, die affirmeerde dat het geschut wt het leger geuoert was; dat ‚n den Mataram ontbooden waren ende dat in 5 a 6 dagen ’t geheele leger ertrecken sal; waren in de wtterste miserije van hongersnoot gecomen ende = sieckten nam dapper in ’t leger toe. Des auonts stacken de vijanden haer sheele leger in den brant ende weecken van de stadt af, buijten een canon- sheut, alwaer sich tot vertreck prepareerden, latende het geschut voorwt nen, ende sijn eijndelijck, God lof! den 7%" October met het geheele leger ertrocken, gants miserabel ende armelijck gestelt. se Bjo! Javanen. ar 808 BELHGERINGHE DER STADT BATAUIA, 1629. Twee à drie dagen voor des vijants vertreck hadden begonnen prepare maecken ende in deliberatie geleijt, om den vijant aen de oostsijde aen ' ten, maer hebben ons gepreuenteert ende sijn met haer geschut (daer va hoopt hadden dat eenige in-onse handen soude sijn gevallen) geechaj Gedurende desen oorloch hebben niet meer als 10 à 12 Nederl verlooren, die door den vijant omgecomen sijn; op de Chinesen , Jap ende. Mardijckers heeft na advenant minder auantagie gehadt, eenig! goquest geworden ende 7 à 8 dootgeslagen. “T' is noterens waerdich deesen oorloch, daervan soo hooeh wiert geuen, dat onder d’onsen soo weijnich alteratie heeft gocauseert ; alle sijn vougen gehadt, als of daer geen vijandt hadde geweest, daeroi van Bantam, die altemet quamen kijcken, ende andere vreemde han haer niet genoech over hebben connen verwonderen. ’t Waerschijnlijc dat hebben connen vernemen, dat het leger 100,000 man sterck sou geweest; eenighe seggen meer. ‘t Is seeker dat den Mataram, neffes geschut ende voornaemsten adel, soo veel macht wtgemaeckt heeft, al connen bijbrengen. Daer wiert geseijt dat van 90 à 100,000 mm Battauia sijn geweest, behaluen het strantvolck, die gelast was den rijs padij te versorgen. 'T is gelooflijck dat den Mataram sich vastclijck moot hebben ing dat sijn gewelt niet en souden hebben duruen verwachten, ende! plaets leedich soude hebben gevonden. Weijnich of niet is bij ha duerende deesen oorloch geattenteert om te crijgen daer sij scheen gecomen te weesen, als dat haer volck met wercken seer hebben gems souden apparent haer geschut in de Mataram niet gebracht hebben. saeke, bij ons ende veel anderen voor decsen als onmoogelijck geh hebben nu sien geschieden, namentlijck, dat den Mataram met sijn macht ende soo swaer geschut door soo onbequame moerassen ende woont lant tot voor Battauia is gecomen. Tusschen 3 & 4 maende geschut op wech wt de Mataram geweest eer 't voor Battauia quan nichte van earren ende buffels sijn om den hals geraeckt; tusschen ] ende Carwang sijn een heele maent onder wech geweest. Wij bet dat den Mataram nu soo van Battauia’s gelegentheijt sal worden g meert, dat niet weder herrewaerts keeren sal. BELEGERINGHE DER STADT BATAUIA, 1629. 309 Een miserabel t’huijsreijse sal dit volck erlangen. Wij hebben ’t leger 2 à 3 dagen lantwaerts in doen volgen met cleijne troupen, die de wegen - met dooden bestroijt vonden, veel carren ende gereetschappen, die verlaten = hadden, daervan 2 à 3 binnen gebracht sijn; in de reuier Carwang heb- a ben meede eenighe geuonden, alwaer ons volck niet min dooden op de we- ,i gen geuonden hebben, meedebrengende veel crissen, die bij de doode lig- Ghamen lagen. . Van Cherbon door de Chinesen, die onlangs van daer ge- ‘comen sijn, hebben het leger daer sien passeren ende het geschut tot In- , Garmaijo gecomen. De spraeck sine aldaer, dat de helft van ’t volck al 4, doot waren. nemen 17 310 BELEGERINGHE DER STADT BATAULA. BIJ LAGE. JAN PIETERSEN COEN, Gouverneur-Generael wegens den stant der eenigde Nederlanden in India, wenscht Hamsia, Coninck van Ternate luck ende heil, victorie ouer sijne vijanden, ende lanck leuen op der at Grootmachtige Coninck ! °T sedert ons jongste schrijuen is ’t resterende volog van den Mat gants machteloos van hier vertrocken ende hebben wij door verscheid vangenen naerder ende seckerder kennisse van haer becomen, ’t wekk hebben willen laten U Maij'. schriftelijk te communiceren, d’ wijle ’t: soo haest mondeling niet connen doen. In ’t eerste ginck de spraech de Mataram 100,000 man na Batauia sont, ende terwijle ’t leger voe stadt lach, wierden van de Veldoversten gedreijcht, dat noch 150,00 men souden; maer in alles sijn hier niet meer dan 30,000 mannen gest Eerst kwam hier een leger van 10,000, onder ’t gebiet van Tomm BOURACXA; als coopluijden sijn daervan onder vrundelijcken schijn om 10,000 in de stadt gecomen, welcke des middernachts met een amd casteel (dat noch met geen gordijnen gesloten was) aantaste, maer wis met groot verlies van de haeren teruggedreven, gelijck reeds d’ ander twee dagen daerna van de lantsijde in d’ open stadt trocken. Daerna met voorschreven Tommagon BOURACXA hem in een besloten leger vast eodt! procheerde de stadt met veel trenchement, terwijle 't groote leger vand Ondertusschen hebben wij alle de naerderingh ende oock de legerplaes ! gewelt ingenomen, seer veele doot geslagen ende alle de resteerende t'! mael in de vlucht gedreven ende verstroijt. De Tommagon Bovracxa ¥ selfs met twee soonen ende alle den adel op de plaetse doot. Yai 10,000 sijn weijnich ofte geen bij den Mataram gekeert; omtrent f bleven in ’t gevecht doot, vele sijn van honger ende gebreck verges, ecnige van den Mataram affgeweken ende landewaerts in ’t geberchte ger BELEGERINGHE DER STADT BATAUIA. 311 Soo haest ’t resterende volcq van d’ eerste 10,000 t’ eenemael verslaegen le verdreven waren, quam mede s’ anderendsechs aen ’t tweede leger, ck 20,000 mannen, daer onder 1000 rnijters, onder ’t gebiet van Tom- gon SERALUGAGUB. Dese Tommagon bracht mede twee gebroeders van oten qualiteijt, genoemt QUAY DEPATY MADURA RADJA ende QUAY DEPATY JSANTA, met haer volcq, welke in disgratie van den Mataram waren ende ast was haer genaede alhier met mannelijcke couragie te verdienen ofte de plaets doot te blijven. De Mataram hadde voorschreven Tommagon SRRAGULAGE bevolen, soo auia op sijn arrivement van de Tommagon BOURACXA niet overwonnen 3, dat hij den Tommagon BOURACXA, QUAY DEPATY MADURA RADJA ende LY DEPATY APUSANTA met haer volcq Battauia soude doen bestormen e innemen, ofte haer al t’ samen selfs doot smijten. Nadat ’t eerste r van Tommagon BOURACXA verslagen was ende ons volcq s’ anderen- hs wederomme een nieuwe vergaderinge ende versterckinge vernaemen, ler te weten dat het nieuwe leger van den Tommagon SERALUGAGE was, en ‘t selve met groote courage aen, namen de legerplaets in, dreven seheele leger soo wel als ’t voorgaende op de vlucht, ende sloegen om E 300 mannen op de plaets doot. ken Tommagon BERALUGAGE, soo harde resconter vindende ende verne- de dat ’t geheele leger van BOURACXA verslaegen ende verstroijt was, t de stadt soo na als BOURACXA niet durven comen, maer sijn leger verre tenschoots van ’t groff geschut nedergeslagen ende d’ aencomste wel elijok besloten. De voorschreven twee QUAY DEPATYS approcheerden met ~-voleq ter plaetse daer ’t groote leger van BOURACXA gelegen hadde, xr alsoo met al haer macht geen voordeel met gewelt op de stadt Bat- a te doen sagen, ja een reduijt alleen met alle macht niet hadden con- vermeesteren, resolveerde de Tommagon SERALUGAGB de rivier te ver- len. Omtrent een mijl landewaerts in heeft hij dartich dagen 1000 man ths doen graven; maer siende hoe weijnich vorderden, ende dat onder- chen sijn volcq van honger ende gebrecq vergingen, vreesende mede ge- : "t leger van BOURACXA t’ eenemael verslagen te worden, resolveerde vertrecken. yp sijn vertreck heeft voorschreven Tommagon SERALUGAGE, volgens ordre 312 BELEGERINGHE DER STADT BATAUIA. van den Mataram, de voorschr. QUAY DEPATY MADURA RADJA ende | PATY APUSANTA; met al haer volcq die becommen conde, doen bin bij forme van Justitie doen dooden, omdat volgens ordre van den haer niet doot gevochten, noch ijets van Battavia gewonnen hadd Nadat den Matarams leger drij msenden en negen dagen omt tauia gelegen hadden; is voorschreven Tommagon SERALUGAGE me rende volcq van sijn leger, die niet vele waren, vertrocken, tot « tackel van sijn wreede executie 744 doode lichamen van voorsch lendige menschen op sijn legerplaats latende. Men zegt dat den noch wel 4000 van 't selfde voleq ende alle de vrouwen van den gon BOURACXA heeft doen dooden, omdat hij gemist heeft Battauia te T resterende volcq van voorschreven leger was soo uitgehong machteloos, dat seer vele in 't wederkeeren vergaen sijn, ende van d mannen, die de Mataram herwaerts gesonden heeft, geen vierdepar Mataram (na veele oordeelen) keeren sullen. Hondert ende vijftie ende prauwen, daermede den Tommagon BOURACXA met een deel ' water gecomen was, hebben wij met veel provisie becomen ende | vaertuijch is ’t ontkomen. Van onse sijde sijn gedurende de gantsche belegeringhe in geve gebleven 72 soldaten, met eenige weinige Mardijckers ende Chinesn en boven hadden ontrent 100 gequesten, die al t samen genesen # Volgens Uwe Maij’. begeerte hebben aen sijn Soroke doen va r*. 450, welcke in cleden ende andere rariteijten voor Uwe Maij. zijn, die hier nevens sende. “I gelt gelieve de cooplicden te volde "T wapen van Uwe Maij‘. is tot een groot Signet in silver gesnedt sende nevens desc. De casten sijn ter eere van Uwe Maij‘. betael! bewaere Uwe Majesteijt ! Desen 6%° Januario 1629. Medegedeeld door P. a. LEUPE. FRAGMENTEN UIT DE REIZEN EN ONDERZOEKINGEN IN SUMATRA, GEDAAN OP LAST DER NEDERLANDSCH-INDISCHE REGERING, IN DE JAREN 1833 ror 1838, D'. 8S. MULLER EN D". L. HORNER, LEDEN DER NATUURKUNDIGE COMMISSIE IN NEDERLANDSCH INDIE > EN BEWERKT DOOR EERSTGENOEMDE. (Vervolg van Deel TIT, bladz. 249.) VI. REIS VAN PADANG OVER ZEE TOT TAPANOELI. zan Padang tot Priaman bieden de vlakke kust en het tamelijk verwijderde pergte, dat gewoonlijk in fijne grijsachtige dampen is gehuld, weinig af- sseling en bekoorlijke gezigten aan. De indruk van het geheel is even- L grootsch, waartoe niet weinig bijdragen de hooge kegelvormige vulka- m Soeloeasi en Singalang, deze natuurlijke bakens of verkennings- Men, gelijk hen de zeelieden noemen. Naast hen verschijnen weldra ook meer landwaarts in liggende Goenong Merapi (in Agam) met zijne stede kruin, en de, als Ophir bekendstaande, Goenong Pasaman. amige zeelieden hebben ons willen verzekeren, dat de puntige top van Estgenoemde het langst boven den horizon zigtbaar bleef, wanneer men, schen Padang en de evennachtslijn, westelijk in zee stak; ofschoon deze ‘gw, volgens onze barometer-meting, niet alleen niet hooger, maar ;gelfs E eenigzins lager is, dan de Goenong Singalang. Met weder was, bij het aanvaarden van den thans te beschrijven reistogt, Julij 1835, droog en schoon; de zon schoot brandend heete stralen uit a blaauwen en geheel wolkenvrijen hemel naar beneden; de zachte land- tad, waarmede wij in den vroegen ochtend van Padang vertrokken wa- u, ging allengs liggen, en tegen 11 ure was er geen togtje meer aan lucht te bespeuren en al het fluiten van onzen Maleischen stuurman LL 314 REIZEN EN ONDERZOEKINGEN IN SUMATRA. baatte niets: de zeewind wilde er uren lang niet naar luisteren; eink tegen half drie ure na den middag, kwam eene flaauwe koelte. Ik was vóór dien tijd zoo glad geweest als een spiegel, hare grootere gov bewegingen uitgenomen. Een paar witte zeezwaluwen (Sterna affinis, Hi waren zorgeloos, op twee drijvende kokosnoten zittende, ons vaartux onder het bereik van het schot genaderd en een van haar viel in onze den. Op het middaguur teekende de thermometer, in de schaduw, a de tent, bij den achtermast, 31° 1 centigr. (= 88° Fahrenheit). Even voorbij het kleine Poeloe Ajer, trokken onze inlandsche m zen eene groote, korfachtige vischfuik uit het water, die van gespletent boesriet gevlochten zijnde, ter diepte van omtrent 50 vadem, aan} rottantouwen hing. Er bevonden zich vier groote viss¢hen in: een & nus en drie Diacape eos. Wij bonden, ter vergoeding van den ink eenige stukjes geld aan de fuik vast en lieten haar weder zakken. ! fuiken worden boedoe genoemd. Als lokaas wordt er cene in tweet spleten kokosnoot in gedaan. Bij de gevangen visschen kwam tes zoodra zij boven water waren, de zwemblaas den bek uit, een geva! de verminderde sterke drukking, waaronder zij anders leven. | Poeloe Ajer behoort tot de binnenste reeks der kleine koraal-ei en tot een der noordelijkste van de Padangsche groep. Soortgelijke eit jes liggen ook een viertal in de nabijheid van Priaman en dre bij It verder noordwaarts vindt men er geene meer langs de kust, tot Ajeba waar zij echter meerendeels eene rotsige gesteldheid hebben. De zon ging heerlijk onder en liet ons een, reeds dikwerf bewad verrukkelijk natuur-schouwspel zien. De gedaante-verwisselingen der! ken, nabij den horizon, en de zachte overgangen der kleuren, wast zij Wrijkten, overtreffen alle beschrijving. Aan de westelijke kim zg! purper- en goudkleurige wolken; doch ter linkerzijde scheen eene ¥ strekte kust aan den gezigteinder aanwezig, met menigvuldige puntige pen, niet ongelijk aan die der Zwitzersche Alpen. Hooger op wa hemelgewelf, na het verdwijnen der zon, op een fraaijen azuren groed. zaaid met tallooze, scherpgeteekende, maar sterker dan gewoonlijk uiter drevene, zoogenaamde schaapjes (cirro-cumuli), wier benedenste rander ¢ vuurgloed vertoonden. De verschillende kleurtoonen van geel, oranje, REIZEN EN ONDERZOEKINGEN IN SUMATRA. 315 achtig rood, violet, licht en donker blaauw, groen en geelgroen, die hier en daar, deels naast elkander en deels afzonderlijk, aan het uitspansel te voorschijn kwamen, en met de dalende zon onophoudelijk wisselden, laten zich met woorden, noch met het penceel schilderen. Het strand tusschen Padang en Priaman loopt aan vele oorden duin- achtig op. Het bestaat uit een fijn zand, voornamelijk van kwarts-korrel- tjes, vermengd met kalk- en puimsteengruis, titaanijzer, feldspath-kristal- len, verbrijzelde schelpen en koralen. Toen wij, een paar jaren vroeger, eens te paard tot Priaman, langs den zeeoever reden, vonden wij nabij den mond der Batang Aneh, half in het zand begraven, een’ levenden Limu- lus. Paguri merkten wij op dien togt niet menigvuldig op, doch wel eene andere soort van kleine krabben, die zeer behendig en vlug in het witte schuim der branding verdwenen, zoodra men haar naderde. De weg ver- wijderde zich nu en dan ettelijke duizend schreden van de zee en liep door kreupelhout. Tusschen de breede rivierwanden (Moeara) Djam bah en Aneh groeiden vele casuarina-boomen, terwijl kokos- en pinangpalmen, bamboesriet, pinang-, kapokh- en meer andere nuttige boomen, bij allc dorpen en afzonderlijk staande woningen vrij talrijk waren, in het bijzon- der de kokospalmen. Hier en daar zag men ook heggen van koffijstrui- ken. Te Tapaki, Oelakan en elders hadden de inlanders hoopen zand, tot eene halvemans hoogte, bijeenvergaderd en begoten die met zeewater, ten einde er, uit het doorzijgende zilt, zout te koken. Deze zoutmakerij had in vroeger tijden dikwerf aanleiding gegeven tot twisten en bloedige bot- Singen, zoowel tusschen de strand- en bovenlandsche Maleijers, wanneer nu en dan de laatstgemelden bij troepen kwamen afzakken om zout te berei- den en alsdan den strandbewoners tot grooten last verstrekten, — als tus- ‚schen de inlandsche bevolking en de Oost-Indische Compagnie, w.yaneer deze, ten behoeve van haar Javaansch zout, somwijlen militairen uitzond om de zoutwerken der inlanders te vernielen. In het gebied van Narras, ten Noorden van Priaman, werd vroeger vooral veel zout vervaardigd. De kampong Oelakan, behoorende tot het regentschap Priaman, bestaat uit een 25-tal bamboezen huizen, die koel onder een kokosbosch, omtrent 2000 schreden van het zeestrand, gelegen zijn. Hertijds was dit dorp eene inlandsche sterkte, die echter later door ons is geslecht geworden. Aan de 22* 316 REIZEN EN ONDERZOEKINGEN IN SUMATRA. Z. en Z. W.-kust liggen eenige rijstvelden. De roode zandige grond, aldazr is klaarblijkelijk niet onvruchtbaar. Priaman, het hoofddorp der afdeeling van dien naam, ligt digt aan ar, bij de uitwatering eener grootere en eener kleine rivier, bekend onder & namen van Batang Priaman en Ajer Pampan. Het dorp bevat re scheidene honderd, op palen staande, huizen van bamboes, alsmede eag weinige van hout, waarvan sommige door Chinezen en. Arabieren we den bewoond. Aan het noorder einde ligt ons fortje, dat vierhoeks a van zeven voet hooge aarden wallen voorzien is. Het had, tijdens omk zoek, een tweeden luitenant tot bevelhebber, die tevens militaire en cire kommandant van de geheele afdeeling was. Deze strekt zich langs de ie van de Batang Aneh ten Z. tot aan de Oedjong Masang ten N., en lat waarts tot aan het gebergte van den Dano, den Goenong Singalaga Goenong Ambatjang uit. Zij bestaat uit twee onderdeelen, Priamans karah di hilir en Priaman sikarah di hoeloe, elk met een’ Tom koe en zes Panghoeloe Laras, welke in zaken van aanbelang zich gesamestij vereenigen. Buiten deze hoofden vindt men er echter nog eene groote ment Panghoeloe Soekoe, die het huishoudelijke bestuur in de dorpen uitde nen, waarmede zich de eerstgemelde veertien niet mogen bemoeijen. Tot hs lj onderdeel Sikarah di hilir worden gerekend de distrikten: Priamss Oelakan, Toedjoe Kota, Pakandangan of Sembilan Kotsa Sinto Loeboe-alang of Delapan Kota; tot Sikarah di hoek de Lima Kota, Doewablas Kota (in de benedenlanden), Tikoe 4 Paloebang; het laatstgenoemde staat evenwel meer op zich zelve en wos beheerd door een’ Panghoeloe Kapala, of Hoofd-Panghoeloe, en ss @ minderen rang. De bevolking van de geheele afdeeling Priaman wordt & genwoordig op niet meer dan 50,000 zielen geschat. Zij is, sedert hek gin dezer eeuw, aanmerkelijk verminderd, ten gevolge der verwoeste oorlogen met de Padri’s. Van de hoofdplaats Priaman bestaan twee wegen naar het bînnenlad. waarvan de cene in O. N. O. rigting naar Kajoetanam en vervolgens, les de oostzijde van den Goenong Tendike en G. Singalang, door het gr dal van de Batang Aneh leidt, terwijl de andere, meer noordelijk, doer ¢ distrikten Lima Kota en Lima Badakh, tusschen den Dano en het Sgt REIZEN EN ONDERZOEKINGEN IN SUMATRA. 317 - lang-gebergte, of langs den westkant van het laatste, naar boven loopt. Over den fraaijen weg door de zoogenaamde “kloof,” achter Kajoetanam , zullen wij later met de noodige uitvoerigheid handelen; die over Lima Ba- dakh is zeer moeijelijk en uit dien hoofde weinig in gebruik. In 1888, toen een gedeelte der bovenlanden in opstand was, trokken wij er, onder het geleide eener militaire kolonne, langs heen naar Agam. Reeds lang voor dat men te Pasar Koedoe (118 meter boven de zee) komt, wordt het land zeer heuvelachtig; doch van daar verder tot kampong Malelah en langs den noordwestelijken voet van den G. Singalang, slingert zich het pad afwis- selend op- en afwaarts over min of meer hooge en steile bergruggen, die men op sommige plaatsen niet dan met moeite en alleen te voet kan overtrekken. De kampong Malelah ligt aan den westelijken voet van den Goen. Sin- galang, in een wijd, naar het Z. Z. W. geopend en afhellend bergdal, ter hoogte van 780 meter boven de zee. Achter dit dorp rijst het steile pad nog ruim 400 meter, tot op den nok van den Boekit Batoe-besoerat, en daarna over den top van den Boekit Dimpang, die het hoogste. punt van den bergpas vormt en 1840 meter boven: het zeevlak is gelegen. De berghellingen zijn in de hoogere gedeelten gewoonlijk met bosschen bedekt, terwijl langs haren voet dikwerf tuinen met enkele hutten en drooge riist- velden gevonden worden, welke laatste soms bevallig amphitheaterswijze boven elkander zich vertoonen. Kokos-, pinang- en arenpalmen zijn in alle gehuchten langs dien bergweg menigvuldig. Niet ver benoorden Priaman wordt het strand eensklaps steil, doordien het Dano-gebergte zijne ruggen tot aan zee uitstrekt. Deze gesteldheid be- houdt de kust tot in de nabijheid van Tikoe. Uit de verte gezien, ver- toont het zacht rijzende land, tusschen die beide dorpen, een enkel groen bosch, doorsneden van tallooze lange, maar naauwe dalen, die eene W. Z. W. en O. N. O. hoofdrigting hebben. Toppen van verschillende gedaanten verheffen zich langs den nok van het Dano-gebergte, dat in ’t algemeen van middelbare hoogte is. Aan beide uiteinden dalen de hellingen regel- matig af, gelijk gewoonlijk bij vulkanische kegels. De gesteldheid en vorm van het meer (Dano), hetwelk dat gebergte insluit, pleiten buitendien voor zijnen vulkanische oorsprong. De Goenong Pasaman (Ophir) doet zich, van Tikoe gezien, met twee afgerande toppen voor, van ongelijke hoogte, 318 REIZEN EN ONDERZOEKINGEN IN SUMATRA. en die, in vergrooten maatstaf, het beeld van de Sommma en Vesuviusy tegenwoordigen. Hoe majestueus ook zijn aanblik zij, merkt men even bij eene vergelijking met andere hooge bergen, vooral met de inge zigtbare tweelingtoppen Singalang en Tendike, dat de Pasaman in lag: geene 13842 Engelsche voet hoog kan zijn, zoo als hij door mama wordt opgegeven. Tasschen Tikoe en Ajerbangi (Ajerbangis) verandert het kustland weder cene uitgestrekte vlakte van verschillende breedte, en die aan vele oorden m rassig en over het geheel weinig bewoond is. Alleen aan den W. en ¥.) voet van den Goen. Pasaman treft men een aantal gehuchten en eene n talrijke bevolking aan. Langs het strand neemt men hier en daar casuarn bosschen waar, dic getuigen, dat de zeeoever aldaar droog en zandachtig i In de nabijheid van Ajerbangi begint de kust echter op nieuw be te worden. Hier verheffen zich kleine kustbergen in afgezonderde groce De Boekit Sikabo of Sikarbo, van de zuidelijke groep, zal ongeveer 5 voet hoogte hebben; de overige in den omtrek zijn eenigzins lager. Q sommige van de nabij liggende kleine eilandjes zijn heuvelachtig; ande daarentegen laag en vlak. | De schoone baai van Ajerbangi, gelegen op 0°11’ N. breedte en fi 17’ 20" O. lengte van Gr., ontleent haren naam aan eene rivier, die u den O. kant uitstroomt en door de inboorlingen Ajer Bangi wordt f noemd naar de roode, vormbare kleiaarde, fanah bangi, welke men in ¢ nabijheid harer oevers, vooral aan den voet van den kleinen Boekit & weh, vindt. Gemelde rivier is 10—12 zeemijlen ver met inlandsche boe jes en sloepen bevaarbaar; doch liggen vele boomstammen in hare beddia welke de vaart tusschenbeiden zeer moeijelijk maken. Aan de regten van haren mond ligt de Nederlandsche redoute, met vier bastions en ef bezetting van 80 à 40 man. Onze vesting te Ajerbangi dagteekent r het jaar 1756; zij was een gevolg van de wederregtelijke postvatting d Engelschen, vijf jaren vroeger, te Natar (Natal). Ten Noorden der gemel redoute ligt, langs den zeeoever, de kampong Ajerbangi, die in 1831, de eene bende Padri’s, in vereeniging met Atjinesche zeeroovers, geplund en verbrand werd. In stede van de vroegere sterke en nette Males huizon, ziet men er thans ellendige hutten. Ook de bevolking is uit we i REIZEN EN ONDERZOEKINGEN IN SUMATRA. 319 ie voor de Padri’s gedeeltelijk verdwenen. Sommigen zijn naar Natar, anderen naar Tapanoelie verhuisd en eene kleine kolonie vestigde zich op Poeloe Pini of Pingi, nabij de Batoe-cilanden. De baai van Ajerbangi is in een’ halven cirkel omgeven door verschei- ‚ dene kleine hoogten, welke een afzonderlijk kustgebergte vormen , overeen- 2 i komende met dat bij Padang. Zij is in het Z. en Z. W. open, doch de kracht der aanrollende zeeën wordt gebroken door de kleine eilandjes, die, ten getale van 6 of 8, digt ‘vóór en binnen haar zijn gelegen. Hare _ wijdte bij den ingang, tusschen de hoeken Sawang-poeding en Batoe- _ balajar, bedraagt bijkans 7 zeemijlen, en hare diepte ruim 3. Omtrent _ in het midden, tusschen het zuidelijke Poeloe Pangka en den lagen, moe- rassigen noordrand der baai, ligt het tamelijk hooge Poeloe Pandjang, aan ‘welks oostzijde de reede zich bevindt. Deze behoort tot cene der bes- ten van Sumatra's westkust. De schepen liggen daar, bij laag water, op 6—7 vadem diepte, in harden kleigrond ten anker en zijn beschut tegen alle winden, uitgezonderd de Z. en Z. O., die echter zelden tot eene gevaar- lijke sterkte zich verheffen. De heerschende zeewinden zijn W., W. N. W. en N. W. De gewone landwind waait daar uit het O. en N. O. Hij verschijnt in den regel kort na zonsondergang en houdt aan tot ’s morgens tegen 10 ure. 