Bijdragen tot de taal-, land- en volkenkunde
Zeer omslachtig zijn de huwelijksplechtigheden bij de verschiller volken van het stroomgebied der Barito. Vooral is dit het geval bij stammen van het stroomgebied der Barito. Het is echter alleen de Oolo-Lowangan, die langs den bovenloop van de Patai en Karau, twee linkertakken van de Barito, en in het Noordoostel en Ostelijk daarvan gelegen land gevestigd zijn, dat wij on die plechtigheden, en dat zelfs niet als het eigenlijke binde: eremonieel, het samen-eten en samen-rooken vermeld vinden Ook bij de Dajaks van de langs de Zuidkust van Borneo gele, landschappen Mendawi, Sampit en Kotaringin, van wie ons me gedeeld wordt, dat de jongelieden, tegenover elkander gezeten, de trouwplechtigheid te zamen een weinig rijst en later eirihpruim gebruiken, schijnt het huwelijk niet hierdoor, doch de daarop volgende bestrijking van voorhoofd, borst, handen knieën van het bruidspaar met het bloed van een kip tot sti te komen 48. Anders echter in de binnenland van Borneo’s Oxen. 46 Journal of the Indian Archipelago, dl. I, bl. 322—323. Zie ook: bls. 270 en 47 Grabowsky, Die Olon-Lowangan in Südostborne, Ausland, jaarg. 1. blz. 583. — De bruidegom wird neben die Braut auf eine Agong (kupferne Kerpauke) gesetzt und ist und raucht mit ihr zusammen. Na eenige andere plect!: beden, vtritt jemand, meist der Hiuptling, hinzu, nimmt ein Hühnerei und spitzes Messer, öffnot das Ei und streicht unter Segenssprüchen etwas von dem In des Eies an die Stirn der Verlobten; dies ist das eigentlich bindende Zeremonie. 48 Beschriving van het Westelijk godeelte van de Zuider- en Ooster-Aideeling Borneo, Bijdragen tot de T. L. en Vk. v. Nederl. Indië, nieuwe volgreeks, dl. Blz. 329. — Het bestrijken van het braidspaar met het bloed van het een ofa dier komt als huwelijksceremonie nog bij andere Dajaksche stammen, bepaald in het benedenstroomgebie van de Barito, voor. Een wettig huwelijk, lezen van de Dajaks van Poelvepetak, moet voltrokken worden dour ten minste z personen, bestaande dit zevental gewoonlijk uit kamponghofden, of uit aans lijken of oudsten van het dorp. Van dezen houdt ieder op zijn beurt eene lange toespraak tot bruid en bruidegom, die naast elkander op gongs zijn geze en wenscht hun in ruime mate geluk en rijkdom toe, terwijl hij tevens een zilv muntstuk herhaaldelijk in een kop met hoenderbloed doopt, en vervalgene hechte cement over beider voorhoofd, handen, knieën en voeten strijkt (Becker, district Poelsepetak, Indisch Archief, jaarg. 1849, dl. I, blz. 473. Zie ook: H Korte verhandeling over den wodsdienst en de zeden der Dajakkers, Tijdsch Nelerl. Indië, jaarg. 1846, dl. IT, blz. 155—156). Volgens Hard Eland meete jengelieden, na op een gong te hebben plaats genomen, eene lans vasthouden worden dan vooral hunne handen met bloed besmeerd, ten teeken van hi vereeniging (Verzameling van berigten betreffende de bijbelverspreiding, N°. 94- blz. 54—55). Perelaer zegt dat het bloed gebruikt wordt van eene karbouw, cen PLECHTIGHEDEN EN GEBRUIKEN BĲ HUWELIJKEN ENZ. 397 kust. Hier treedt het samen-eten als huwelijksceremonie meer op den voorgrond. Zoo in de Koesansche landen. Het huwelijk, aldus deelt Von de Wall mede, wordt in het bijzijn van de hoofden en andere ingezetenen der kampong gesloten. Daarbij zitten de verloofden naast elkander, terwijl vór hen een bord met gekookte rijst staat en in hunne nabijheid wierook gebrand wordt. Beiden nemen nu een weinig rijst van het bord, drukken dit in de volle hand tot eenen bal te zamen en reiken dezen elkander toe. Daarvan dient iets genuttigd te worden. Na deze ceremonie overhandigt de bruidegom aan de bruid zooveel stuk jes bamboe, als hij gongs (muziekkkens) tot huwelijksgift moet opbrengen. Vervalgens zegt de balian, priesteres, eenige spreuken op, en daarmede is het huwelijk gesloten 4. Van de Bahau-Dajaks, in het stroomgebied der Mahakam- of Koetei-rivier, vermeldt dezelfde schrijver: #De echtverbintenis wordt door een oud, eerwaardig man gesloten. De verloofden zitten tegenover elkander, ieder met een bord rijst voor zich. De oude neemt nu een weinig rijst van de bruid en brengt die den bruidegom in den mond. 49 Von de Wall, Overzicht van het rijk van Koetei en de Oostkust van Borneo Indisch Archief, jaarg. 1850, dl. III, blz. 477. 50 Von de Wall, O. c., Indisch Archief, jaarg. 1849, dl. I, blz. 152. JOS PLRONTIGHEDEN EN GEBRUIKEN BĲ Im eerstgenoemden, “a marriage is celebrated zijn de ceremoniën bij de Zee-Dajaks, althans bij rivier. Twee ijzeren staven worden op den grond bruid en bruidegom plaats nemen, terwijl men aan eene cigarette en  hen geschiedt, kortelijk hierop neer; den bepaalden dag, wordt de bruid geleid, Daar aangekomstelt het aanstände echtpaar zich voor een tafel, waarop een spijzen staan. Nu komt de walian of priester. „lij neemt een s pinang, wij laten hier den Heer Graafland spreken, „kauwt samen met sirih en kalk, en geeft het saambewerkte product den jongen man, die het verder kauwt en vervolgens ook aan bruid tot hetzelfde doel overgeeft, Niemand mag van het vocht Spenser St. John, Life in the forests of the far East, dl. T, ble. 50—51 Voth, Borneo's Wester-Afdeeling, dl. II, blz. 269. Blumentritt, Die Mandajas, Globus, dl. XLIII, ble, 60, PLECHTIGHEDEN EN GEBRUIKEN BIJ HUWELIJKEN ENZ. 399 Suitspuwen. Daarna neemt de walian een in een blad gekookt lang- werpig stuk rijst, breekt het in tweeen, neemt er nog iets af om dat aan de vier hoeken der tafel te werpen, en geeft verder aan bruid en bruidegom ieder de helft. Evenzoo doet hij met een stuk spek. Eindelijk neemt hij eenen bamboekoker met palmwijn, giet daarvan een weinig uit aan de vier hoeken der tafel, schenkt iets in een palmblad, dat tot eene soort van lepel of schepper is gevouwen, en geeft het den jongelieden te drinkeny 5. Bij de stammen van Centraal-Celebes, in de derde plaats door ons genoemd, komen, als de dag voor het huwelijk bepaald is, de bloedverwanten van beide partijen in het huis der jongelieden bijeen. Onder eene Oörverdoovende muziek van trommen en gongs, plaatst men dejongelieden naast elkander op eene mat, en terwijl de man zijn rechterbeen op het linkerbeen der vrouw legt, kauwen zij te zamen sirih-pinang. Daarop wordt hun gekookte rijst voorgezet, die zij op dezelfde wijze nuttigen 55. Op Java heeft, gelijk van genoegzame bekendheid is, het huwelijk geheel volgens den Mohammedanschen ritus plaats. Onder de plechtigheden, waarmede het gepaard gaat, vindt men er echter verscheidene, die uit den Heidenschen tijd zijn overgebleven. Zoo komt het ook voor, dat bij den feestmaaltijd de jonkman drie balletjes rijst kneedt en die aan de jonkvrouw geeft 56. Voorheen moet dit wel het eigenlijke bindende ceremonieel van het huwelijk zijn geweest. Zulks is het nog het den ten dage op de Kleine Soenda-eilanden, waarheen wij ons nu verplaatsen. Allereerst op Bali. De laatste ceremonie van de huwelijksinzegening bij de bewoners van dit eiland bestaat namelijk daarin, dat bruid en bruidegom naast elkander op den grond neerhurken en hun door een der helpers en pisangblad met rijst en toebehooren wordt aangeboden. Nade te hebben ontvangen, nemen zij beurtelings, naar de gewoonte der inlanders, een handvol rijst, doopen die even in de toespijs en stoppen die daama elkander in den mond. Zij le Gegen daararmade Stilzwijgend de verklaring af, dat zij geneigd en gezind zijn, om 54a Graafland, De Minahassa, dl. I, blz. 319. Zie ook: Tijdschr. v. Nederl. Indië, jaarg. 1840, dl. I, blz. 122, waar het echter alleen heet, dat de walian of priester de jongelieden naast elkander plaatst, hun vervolgens een weinig pinang, sirih en tabak geeft on daarmede het huwelijk gesloton verklaart. 65 Riedel, De oorspronkelijke volksstammen van Centraal-Celebes, Bijdragen tot de T. L. en Vk. van Nederl. Indië, 5e volereeks, dl. I, blz. 90. 66 Veth, Java, dl. I, blz. 634. 5e Volgr. IV. 26 400 PLECHTIGHEDEN EN GEBRUIKEN BĲ HUWELIJKEN ENZ. voortaan het lief en leed dezer aarde eerlijk met elkander te deek Hiermede wordt het huwelijk voltrokken verklaard 57. Verder Oostel ontmoeten wij dezelfde ceremonie op de Zuidkust van Midden-Flor bij de Endehneezen. Nadat het huwelijk op de Mohammedana wijze gesloten is, nemen de jonggetrouwden naast elkander plaa en wordt een bord met eten voor hen nedergezet. Nu brengt e oude vrouw de hand van den jonkman bij het bord, laat hem weinig rijst tusschen de vingers nemen en in den mond zij vrouw stoppen; daarna doet de jonge vrouw, op gelijke wijze holpen, hetzelfde bij den man; ook sirih en pinang steken elkander in den mond 58. Evenzoo heeft bij de Heidensche stamm: die de binnenlanden van Midden-Flores bewonen, eene dergeli ceremonie bij de trouwplechtigheid plaats. „During the festivitie aldus schrijft Dr. Riedel, ra little rice, boiled beforehand i small earthen pot, is thrust by an old woman into the mouth: the future couple as a sign that they are united» 5°, Nog verdie de bewoners van de Savoe-eilanden vermeld te worden. Vols Evengenoemden schrijver wordt het huwelijk voltrokken, „by chew together, the bridegroom and the bride, some sirih-pinang“ Ten slotte willen wij de aandacht vestigen op de verschleiten stammen in de Molukken en de Papoewa’s van Nieuw-Guinea, paaldelijk die van de Geelvinksbaai. Ziehier hoe de Heer Go waard de ceremonie bij de laatstgenoemden beschrijft. De aanstas echten gaan, in tegenwoordigheid der ouders en andere sonen, naast elkander en vór de korwar’s (de beelden der a storvenen) zitten, waarna de plechtigheid der huwelijkssluiting: vangt. Gewonlijk wordt die door een der oudsten van de aanwez geleid. Deze legt daartoe de handen van de jongelieden in elkan houdt hun in korte woorden hunne wederzijdsche verplichtù voor, en wenscht hun zegen toe. Nu wordt er sagoepap bracht, waarvan de bruidegom met zijne stokjes een weinig ne en in den mond der bruid brengt, hetgeen deze hem op ge: wijze beantwoordt. De vrouw geeft dan den man een pruimpje ta! Tijdschr. v. Ind. T. L. en Vk., dl. XXIV, blz. 69 Riedel, The island of Flores or Pulau Bunya, Revue coloniale internati jarg. 1886, dl. I, blz. 70. Riedel, The Sawu or Haawu Group, Revue coloniale internationale, 1885, dl. I, blz. 308. PLECHTIGHEDEN EN GEBRUIKEN BĲ HUWELIJKEN ENZ. 401 terwijl hij haar wat sirih toereikt. En hiermede is het huwelijk gesloten 61. Eenigszins anders luiden de mededeelingen van den Zende-lingleeraar Van Hasselt, welke mededeelingen meer in het bijzonder betrekking schijnen te hebben op de Noeforeezen van de Dorei-baai. Zelf woonde ik, aldus schrijft hij, zulk een huwelijksvoltrekking bij. In het huis was een kamertje gereed gemaakt, om bruid en bruidegom te ontvangen. De persoon, die het huis sloot, een bejaard man, waarschijnlijk een der oudste verwanten, legde beider handen in elkander, terwijl hij een bezwering prevelde, waarvan ik dit begreep, dat hij de jongelieden toewenschte, dat geen vijand hen mocht dooden en geen toovenaar of booze geest hen mocht ziek maken. Daarna nam een der aanwezige vrouwen uit eenen bekmet sagobrij zelve eenen mondvol, en reikte toen aan ieder van het bruids-paar en vervolgens aan al de aanwezigen eenen hap toe, onder het uit-spreken der getallen van éen tot vier, het door allen herhaald werden. Dit laatste zou eene vermaning tot huwelijkstrouw moeten inhouden 63. Verschillend hiervan is weder de ceremonie bij de Papoewa’s van Ajembori, eene plaats gelegen op ongeveer een uur afstands van Dorei in het binnenland. De voltrekking van het huwelijk ge-schiedt in tegenwoordigheid van de wederzijdsche ouders en bloed-verwanten, door het breken van een gebraden pisang of banaan in twee gelijke deelen, die aan bruid en bruid en bruid en gegeven en door hen opgegeten worden, waarna beiden elkander de hand reiken 63, — Van de verschillende stammen, die de Moluksche eilanden bewonen, noemen wij in de eerste plaats de bewoners van Ambon en de Oelia-sers. Op den dag voor het huwelijk bestemd, wordt de bruid plecht-statig Nach den woning van den bruidengebracht, waar alle familielen vergaderd zijn. Voor het bruidsvertrek zijn eenige matten 61 Goudswaard, De Papoewa’s van de Geelvinksbaai, blz. 66—67. Von Rosenberg, Der Malayische Archipel, blz. 455, maakt alleen van het laatste gedeelte der plechtigheid gewag. "Sobald der Brautschatz entweder ganz oder auch nur tiefweise bezahlt ist", aldus lezen wij, "kommen die Verlobten susammen und setzen sich vor den Korwar nieder, worauf der Bräutigam der Braut etwas Sirih und Letztere Ersterem Tabak anbietet. Ist dies in Gegenwart der beiderseitigen Familien geschehen, so reichen sich Beide die rechte Hand, und der Ehebund ist hiermit geschlossen 62 Van Hasselt, Gedenkboek van een vijfentwintig-jarig zendelingsleven, blz. 41. Zie ook van denzelfden schrijver: Eenize aankecken en angewenden aankeende de bewoners der Noordwestkust van Nieuw-Guinea, Tijdschr. v. Ind. T. L. en Vk., dl. XXXI, bly. 585. 63 Nieuw-Guinea, ethnographisch en naturkundig onderzocht en beschreven, blz. 161. 40% _ PLECHTIGHEDEN EN GEBRUIKEN BĲ HUWELIJKEN ENZ. Ungespreis en een dulang (houten of metalen presenteerblad op voet) met eetwaren neergezet. Nu laat de oudste der vrouble wandererde de braid voor de deur van het vertrek zitfen en van alle spijzen een weinig bijeen, dat zij in haren mond steel zeggende: „Tot nog toe waart gij eene vreemdelinge, thans beha gij tot ons bloed; wees niet verlegen, doe alles gelijk gij in uw eig huis doen zult!" Deze plechtigheid, pamoi geheeten, wordt dasa in het huis der bruid herhaald. Het is nu echter de bruidegom, wel op dezelfde wijze wordt gespijsd, ten teeken dat hij in de fami van de vrouw is ingelijfd es. Voorheen moet het wel door het pas zijn geweest, dat het huwelijk tot stand kwam. Tegenwoordig is natuurlijk niet meer het geval, nu de echtverbintenissen op Christ ijke of Mohammedansche wijze voltrokken worden. Toch heeft plechtigheid nog plaats, bij de Christenen bij voorbeeld w de aangifte van het voorgenomen hawelijk bij den besturenden amb naar 5. — Verder verdienen de be Wonters van de Kei-, Timorlawoet-Babar-eilanden hier vermeld te worden. Bij de allen komt samen-eten van bruidegom uit denzelfden bak of sohc bij het trouwen voor®. Bij de Babar-eilanders begeft sich on anderen de man voor de plechtigheid des avonds naar het huis zijn anstaande. Deze wacht hem in het donker in een vertrek af, gezelschap van eenige vrouwen. Nadat de bruidegom de getallen eenige vrouwen. Is hem dit gelukt (gewonl erst na eenigen tijd, vooral wanneer het meisje beschaamd is haren minnaar plagen wil), dan brengt hij haar bij een der aan: zigen. Deze stoot nu de hoofden der jongelieden tegen elkand waarna zij te zamen uit een bord of kalapadop eten. Het huwel is alsdan gesloten. — Karakteristiek is ook hetgeen ons van de gr echak, die, zoals wij in het two hoofdstuk gezien hebben, hier eene zeer gewone wijze is om huwelijken tat stan: brengen, het pamoi evengeer plaats heeft. Vergelijk overigens: Van Schmid, A teekeningen nopens de zeden, gewoonten en gebruiken der bevolking van de eilan Saparoea, Harvekoe en Noesalaoet, Tijdschr. v. Nederl Indië, jaarg. 1843, dl. blz. 586—587, waar ook eene beschrijving van het pamei voorkomt. 6 Riedel, O. o., blz. 69. Gelijk bekend is, worden de huwelijken bij de inls sche Christenen gesloten ingevolge de bepalingen, uitgevaardigd bij Staatsblad 1861 N° 38. Volgons deze bepalingen, wordt van de voorgencmen echtvereenis angifte gedaan bij het hoofd van plaatselijk bestuur, waarna de afkondiping ea voltrekking door den Christengeestelijke plants hebben. 6 Riedel, O. o., blz. 235—236, 301 en 350—351. PLECHTIGHEDEN EN GEBRUIKEN BIJ HUWELIJKEN ENZ. 403 Van Tieti-Moa-Isakor medegedek wordt. Nadat bij de trouwplechtigheid allen gezeten zijn, treedt een der oudste familieleden voor, met twee. met palmwijn gevulde, bamboekokers, waarvan hij den inhoud endereen mengt, terwijl hij aan de aanwezigen mededeelt, dat de bewuste personen genegen zijn met elkander te trouwen. Alsdan reikt hij aan elk van beiden een der bekers, onder het uitspreken van de woorden: „Gij man en vrouw zijt geworden een van huid, een van bloed, verlaat elkander niet en begegeft u niet naar eene andere plaats, scheidt niet van elkander, want dan zullen de zon, de maan en het eiland u dooden!” Daarop ledigen de jongelieden de bekers en begren zich naar het voor hen bestemde slaapvertrek. Ook op het eiland Romang (vulgo Roma) wordt het huwelijk gesloten door het samen-drinken van palmwijn uit een kalapadop 67. — Anders op Boeroe. De voltrekking van het huwelijk heeft, al Thans in de Noorde-lijke fügmöglichstappen, plaats in de fenna of den stam van den bruidegom. De plechtigheid daarbij bestaat hierin, dat de bruid, tegenover den bruidegom gezeten, eene sigarette toebereidt, die aansteekt en in den mond van den bruidegom brengt. Deze doet er een paar trekken aan, neemt dan de sigarette en brengt die in den mond der vrouw, welke hetzelfde verricht. Is deze handeling zonder stoornis ten einde geloopen, zonder dat de sigarette eene enkele maal uitgegaan is, dan geldt zulks als een teeken, dat de verbinstenis gelukkig en voorspoedig zal zijn. De bruid maakt nu een sirihpruim voor den bruid gereed, en nadat deze die gebruikt heeft, is het huwelijk voltrokken 68. Vatten wie het hiervoren medegedektik samen. Wij zien dan hoe een symbol als dat van de Romeinsche confarreatio, bet samen-eten namelijk van een weinig rijst of eenige andere spijs, meestal uit denzelfden schotel, als huweilijksceremonie bij tal. Riedel, O. c., blz. 389—390 en 460. Zie onze verhandeling: Bijdrage tot de kennis der Alfoeren van het eiland Boeroe, blz. 19. Vergelijk ook: Eene bijdrage tot de kennis der Alfoeren van het eiland Boeroe, Mededeelingen v. w. h. Ned. Zend. Gen., dl. III, bls. 213—214, waar echter, ten onrechte, niet gezegd wordt, dat de bruidegom de sigarette aan de bruid teruggeeft, opdat deze er ook een paar trekken aan doet. — In zijn werk "De sluik- en kroesharige rassen tusschen Selebes en Papua, maakt Dr. Riedel, waar hij, op blz. 21—-22, cene beschrijving geeft van de huweilijksplechtigheden, van de ceremonie in het geheel geen gewag. Het schijnt dus dat deze niet bestaat bij de Alfoeren van de Zuidelijke Fürmolin’s of regentschappen, op welke Alfoeren de mededeelingen van den Heer Riedel, gelijk wij dit reeds elders hebben apge- merkt (zie onze verhandeling: Het shamanisme bij de volken van den Indischen Archipel, blz. 42, nout 129), meer bepaaldelijk betrekking schijnen te hebben. 404 PLECHTIGHEDEN EN GEBRUIKEN BĲ HUWELIJKEN ENZ. Vivan volken voorkommt (bij de Bataks, de Menangkabawsche Malek en de bewoners van de Palembangsche Bovenlanden, bij de Niasers en enkele van de Orang-Bénoewa van Malaka, bij de Mandaja's van Mindad de Alfoeren van de Minahass en de volken van Centraal-Celebij de Javanen, de Balineezen, de Endehneezen en de Heiden stammen in de binnenlanden van Midden-Flores, bij de Papoe van de Geelvinksbaai, de bewoners van Ambon en de Oeliaser de Kei-, Timorlawoet- en Babar-eilanders). Nu eens wordt das door iemand uit het aanwezige gezelschap, een ouden man of oudem vrouw, eenen enkele maal (bij de Alfoeren van de Minahoor eenen priester, aan bruid en bruidegom het eten aangebot ja hun dit zelfs (gelijk bij de Bahau-Dajaks, de Heidensche stammen in de binnenlanden van Midden-Flores en de binnenlanden van Midden-Flores en de bewoners van An en de Oeliasers) in den mond gebracht; dan weder (bij de bewe van de Palembangsche Bovenlanden, speciaal van de Moesi-strel enkele van de Orang-Bénoewa’s van Malaka, de D Ajaks van Koe de Mandaj's van Mindanao, de Balineezen, de Endehneesze: sommige Papoewa's van de Geelvinksbaai zijn het de jongelie zelve, die deze handeling beurtelings bij elkander verrichten is het (gelijk bij de Menangkabawsche Maleiers van Rao) a het meisje, dat dit bij den jongeling, dan wel omgekeerd (bi Javanen) alleen de jongeling, die dit bij het meisje doet. — Beh het eten van dezelfde spijs, komen ook, niet alleen daarmede paard (gelijk bij de Orang-Bénoewa van Malaka, de Olo-Lowan de Dajaks van Mendawi, Sampit en Kotaringin, de Mand van Mindanao, de Stammen Central-Celebes, de Endehnezen en de Papoewa’s van de Geelvinksbaai), doch evenzeer op zichzelf staand, het drinken van denze. drank (bij de bewoners van de groep van Leti-Moa-Lakor en Romang), en verder het samen-gebruiken van eene simhprut samen-rooken van eene sigarette (bij de Zee-Dajaks, de stan van het stroomgebied der Kapoea’s, de Savoeneezen, de Alf van Boeroe), als symbolen ter bezegeling van het echtverbond voorvaderlijke gewonte, te worden toegepast, zonder dat men van de eigenlijke beteekenis daarvan rekenschap weet te gi Alleen een paar volken maken hierop eene uitzondering. Zo Letineezen, die de voorstelling nog hebben, dat door het dri van denzelfden drunk bloedgemeenschap tusschen man en v ontstaat. /Gij, man en vrouw, zijt geworden een van huid en een van bloedy, het het toch in het, bij de plechtigheid uitgesproken, formulier. Ook bij de Amboneezen en de bewoners van de Oeliasers zien wij, hoe door het pamoi, door het toedienen van spijs aan de b PLECHTIGHEDEN EN GEBRUIKEN BĲ HUWELIJKEN ENZ. 405 ontstaat. /Gij, man en vrouw, zijt geworden een van huid en een van bloedy, het het toedienen van spijs aan de b OUTSTANDING. /Gij, man en vrouw, zijt geworden een van huid en een van bloedy, het het toedienen van spijs aan de b OUTSTANDING. /Gij, man en vrouw, zijt geworden een van huid en een van bloedy, het het toedienen van spijs aan de b OUTSTANDING. /Gij, man en vrouw, zijt geworden een van huid en een van bloedy, het het toedienen van spijs aan de b OUTSTANDING. /Gij, man en v Rud, deze in het familie väre, in de bloedgemeenschap, van den man opgenomen wordt. „Tot nog toe waart gij eene vreemdelinge, thans behoort gij tot ons bloed”, wordt dan ook, gelijk wij gezien hebben, aan de vrouw, bij het in den mond steken van het eten, gezegd. Op dezelfde wijze wordt de man in de familie van de vrouw ingelijfd 68°, — Dat het samen-eten, als eene sacramentelle handeling, een min of meer godsdienstig karakter moet hebben, is duidelijk, hoewel dit bij het eene volk meer op den voorgrond treedt dan bij het andere. Zoo bij de Papoewa’s van de Geelvinksbaai, die, gelijk de oude Romeinen dit plachten te doen, de ceremonie verrichten voor de beelden van de laren, de als huisgoden vereerde afgestorvenen. Zoo ook bij de Alfoeren van de Minahasa, die het maal, dat de jongelieden genieten, in zekeren zin tot een offermaal maken, door daarvan ook aan de geesten, de émpung’s, iets te gven, hetgeen ontegenzeggelijk door den priester, den walian. Bedeld wordt, als hij, alvorens het braidspaar te bedienen, een weinig van het eten aan de vier hoeken van de tafel werpt en eenige druppels van den palmwijn daar uitgiet. — Overigens zien wij hohe de handeling plaats heeft onder het uitspreken van zegenwenschen, gelijk bij de Bataks, de Zuid-Niasers, de Zee-Dajaks, de Papoewa’s van Nieuw-Guinea. Het samen-eten van bruid en bruidegom is ontegenzeggelijk de voornaamste, immers de meest verbreide, huwelijksceremonie. Het is echter noodig nog op eenige andere plechtigheden, waarmede de huwelijksvoltrekking gepaard pleegt te gaan, de aandacht te vestigen. Allereerst willen wij hier wijzen op een tweetal ceremoniën, bij 68a Dit is misschien wel als eene latere uitbreiding van het gebruik te beschouwen Van eene opname van den man in het familieverband van de vrouw kau oorspron- kelijk toch geen sprake geweest zijn, daar hier voorheen de agnatische verwantschap moet hebben bestaan, gelijk wij kortelings nog gelegenheid hadden om op te merken (Zie onze verhandeling: De ovuvade bij de volken van den Indischen Archipel , Bij- dragen tot de T. L. en Vk. van Nederl. Indië, 5e volgreeks, dl. IV, blz. 263, noot 302.) Het pamoi bij den man schijnt dan ook niet altijd of niet overal plaats te hebben. Van Schmid maakt er althans, in zijne, in noot 64 hierboven aange- haalde, verhandeling, geen gewag van. 406 PLECHTIGHEDEN EN GEBRUIKEN BĲ HUWELIJKEN ENZ. de Makassaren en Boegineen bekend onder de namen van kamma parukusen en ridjala-sampi. De eerste bestaat daarin het baadje van de bruid van achteren aan de sigurá of stati van den bruidegom vastgenaaid wordt, als symbool van den hu band. Deze handeling wordt onmiddelijk door het ridjatasd gevolgd. Hierbij wordt, door den bij de plechtigheid fangeerey puwa-mátowa, den opperste der bissu’s of shamanen, een sa of rok genomen en bij wijze van een net over het bruids heengeworpen, zoodat het kleedingstuk beiden insluit en te 29 verbindt 6. Nog bij verschillende andere volken van het Male Polynesische ras wordt deze ceremonie gevonden. Zoo bij de woners van enkele der Zuidzee-eilanden, onder anderen van "Ta De trouwplechtigheid bestaat, althans bij de voornamen, hid dat de jongelieden, na aflegging van trouwbelofte voor den pric elkander de hand reiken. Wenige ceremoniën hebben dan pl) waarop een doek binnengebracht wordt, waarmede het bruid: bedekt wordt 70. Tets dergelijks kwam ook bij de Hoewa’s Madagascar voor. Bij de ceremonie van het samen-eten toch, gelijk wij boven gezien hebben, hier evenzeer werd aangetro the young people were seated together, one handsome silk ly (eene soort van omslagdoek) being thrown round them both. Van de Ratingsische volken noemen wij in de eerste plaats de Daj die in het Zuidoosten van Borneo het Maratoes-gebergte bewo en bij de Maleiers onder den naam van Orang-Boekit bekend op den dag voor het huis der bruid. De jc lieden zetten zich daar naast elkander neder, waarop een balia shaman een stuk katoen over hen beiden heen werpt. Eenige moeten zij bewegingloos daaronder doorbrengen. Het doek v dan verwijderd, en het huwelijk daarmede als voltrokken beschouw Verder zien wij hoe bij de Noord-Niasers het tot de trouwplec. Heden behoort, dat het braidspaar met een doek bedekt wi „terwijl het dorpshoofd den zegen uitspreekt 72. Op Sumatra v het gebruik bij de Bataks gevonden. Onder het mandjomput-lo © Matthes, Bijdragen tot de ethnologie van Zuid-Celebes, blz. 38—S4. 70 Bilis, Polynesian researches, dl. 1, bl. 117—118 en 270—272. 7% Sibree, Madagascar and its people, blz. 198. 1 Grabowsky, Die Orang-Bukit oder Bergmenschon van Mindai in Siidost-Bc Ausland, jaarg. 1885, blads. 785. 7 Sundermann, Die Insel Nias, Allgemeine Missions-Zeitschrift, dl. XI, bla PLECHTIGHEDEN EN GEBRUIKEN BIJ HUWELIJKEN ENZ. 407 het samen-eten, werpt, althans bij de Toba-Bataks, de moeder, of anders eene oude vrouw, een kleed over bruid en bruid en bruid en, terwijl zij de gebruikkelijke zegenwenschen uitspreekt, mangadis gelijk dit heet 78. Ook in het landschap Kikim, in Palembang, komt onder de huwelijksceremoniën eene dergelijke handeling voor. Over de jongelieden wordt namelijk eene dri © ekleurige streng garen, wit, zwart en rood, uitgespreid, zoodat zij daardoor als het ware verbonden worden 74. Al deze ceremoniën komen in het wezen der zak met het ridjala-sampú der Makassaren en Boegineen overreen. Ken met het ridjat-kamma parukusen min of meer analoog gebruik treft men bij de Noeforeezen van de Dorei-baai. Wanneer aanzienlijken trouwen, behoort het namelijk ook tot het ceremonièel, dat de bruid, mooi opgesmukt, op den rug van een vrouw rond-gedragen wordt, terwijl een andere vrouw een touw vasthoudt, dat aan den arm der bruid is vastgebonden, als symbool van den huwelijksband 75. 78 Ködding, Die Batakker auf Sumatra, Globus, dl. I, blz. 91; Van der Tuuk, Bataksch woordenboek, i. v. abis. 74 Praetorius, Instellingen, zeden en gebruiken in de Palembangeche Buvenlanden, De Indische Bij, dl. I, blz. 424. 15 Van Hasselt, Gedenkboek van een vijfentwintig-jarig zendelingsleven, blz. 42. — Ook buiten den Archipel vindt men ceremoniën, welke met het ridjat-kamma parukusen der Makaasaren en Boegineezen kunnen worden vergeleken. Van de Bhillala’s, behoorende tot de Bhillala’s, die in het Westen van Hindustän het Vindhya-gebergte bewonen, lezen wij bij voorbeeld, dat bij de huwelijksvoltrekking de kleederen van bruid en bruidegom aan elkander vastgeknoopt worden (Kincaid, On the Scheel Tribes of the Vindhyan Range, Journal of the Antropological Institute of Great Britain and Ireland, dl. IX, blz. 403). Bij de Chewsuren van den Kaukasus worden bij de trouwplechtigheid "von der Hand des Priesters die Kleider des jungen Paares mittelst einer Nadel zusammengesteckt, oder Sogar mit einem Faden aneinander geheftet (Radde, Die Chewsuren und ihr Lani, blz. 88). Eene ceremonie overeenkomende met het ridjala-sampú, het bedekken van bruid en bruid en bruid en kleed, treft men aan bij de evenge- noemde Bhilla’s (Kincaid) O. o., blz. 402). — Wezenlijk onderscheiden van deze tlechtigheitsbild, die toch als symbol van den huwelijksband is op te vatten, is het bedekken, het omsluieren, van de bruid. Dat dit bij de oude Romeinen bestond, is bekend. Zoo beteekent dan ook het Latijnsche nubere = huwen, van een vrouw, eigenlijk: zich omsluieren, dewijl de bruid gesluierd aan den bruidegom werd overgegeven. Dargun (Mutterrecht und Raubehe und ihre Reste im germanischen Recht und Leben, blz. 130—131), doch vooral Schroeder (Die Hochzeitsbräuche der Esten und einiger anderer Finnisch-Ugrischer Völkerschaften in Vergleichung mit denen der Indogermanischen Völker, blz. 72—78) hebben het voorkomen van dit gebruik bij tal van Indogermanischen Volken en bij de Finnen en Esten aangetvond. Door beiden is ook de samenhang van de ceremonie met de schaking in Eene andere ceremonie bij de huwelijksvoltrekking, evenzeel symbool van den huwelijksband, is de dextrarum junctio. Zoo pj bij de oude Romeinen de pronuba de bruid tot den bruidega geleiden en beider handen te vereenigen 7. Ook bij de In vervult de dextrarum junctio eene voorname rol, zoodat de drakking daarvoor pdéxigraha of pánigrakana een gewone term. „Hüwelijk is geworden 77. — Bij de Maleisch-Polynesische volken eremonie niet minder bekend. Wij merkten zooeven (bls. 406) nm hoe bij de Tahitières de jongelieden, na aflegging van de trouwbe voor den priester, elkander plechtig de hand reiken, terwijl b Papoewa’s van de Geelvinksbaai, gelijk wij hiervoren (bis. 400 en het licht gesteld. Duidelijk komt dit vooral uit bij de Uskoken. Bij hen wa Sitte, dass der Brautführer su Pferde vor dem Hause der Braut erschien; e das Mädchen in den Sattel, verhüllte ihr den Kopf mit einem Tuche, dux den Riickweg sum elterlichen Hause nicht finde, und sprengte sur Kirely der Bräutigam wartete. Von dem Popen wurde ihr sodann das Tuoh abgeno und die Trauung ging vor sich (Schroeder, O. o., bis. 77). Ook in den Indi Archipel kemt het nubere voor, evenszeer in verband met de schaking. Waren meisje geroofd wordt, deelt Dr. Riedel van de bewoners van Wetter wordt haar gewonlijk een omslagdoek of sluier over het houfd geslagen, waa Zij onkenbaar wordt (Riedel, De sluik en kroesharige rassen tusschen S en Papua, blz. 448). Zoo is ook bij de Soembaneesen het hoofd van de met een stuk lijnwaad bedekt, zoodat haar gezicht voor iedereen verborg: wanneer de genooten van den bruidegom haar, onder den schijnbaren weer van hare verwanten, trachten te vntvoeren (Roos, Bijdrage tot de kennis vai land en volk van Soemba, Verhandelingen v. h. Bat. Gen. v. K. en W., dl. X23 blz. 51. Zie ook Bieger, Eerste indrukken en ervaringen op het eiland S Mededeelingen v. w. h. Ned. Zend. Genootsch., dl. XXXIII, bls. 186—187, heet, in eene beschrijving van een Soembaneesch huwelijk, heet, dat de brui de outvoering, zoo in verschillende kleedingstukken gewikkeld is, dat haar ; nötbar is). 76 Rossbach will echter dextrarum junctio niet beschouwen als een sy) van den huwelijksband, doch als een teeken van machtsaanvaarding. „Der 2 dieser Vereinigung der Hinde, zegt hij onder anderen, war nicht etwa sich Liebe und Treue zu schwören, vielmehr wurde die Braut dem Bräutigkeiten die Gewalt gegeben, es war somit die Übergabe des Mädchens an den M (Rossbach, Untersuchungen über die römische Ehe, blz. 308). 77 Manu Ill, 43, en Yâjnavalkya I, 62. Vergelijk ook: Kohler, Indisches und Familienrecht, Zeitschrift für vergleichende Rechtswissenschaft, dl. blz. 347. Dat in den Vedischen tijd dextrarum junctio al tot de plechtig van de huwelijksvoltrekking behoorde, blijkt uit: Zimmer, Altindisches La blz. 312. "Durch das Ergreifen der Hand und die Umführung ums Feuern, lezen wij, "wurde die Braut gesetzlich (dharmanâ) Gattin (patnt), der Braut ihr Ehemann (grhapati"). De woorden pdnigroha en pdnigrahana, beteekenen lette: handrige. PLECHTIGHEDEN EN GEBRUIKEN BIJ HUWELIJKEN ENZ. 409 mede gezien hebben, bij het samen-eten, de handen van bruid en bruidegom in elkander gelegd worden. Ivenzoo gaat bij enkele van de Orang-Bénoewa van Malaka dextrarum junctio aan het samen-eten vooraf. “The marriage”, aldus lezen wij onder anderen, takes place at the house of the bride, in presence of the batin and several guests, and consists in the bride and bridegroom being placed side by side, and made to join hands, while the parents enjoin them to be kind to each other and avoid disputes. A feast follows, at which the newly married pair eat from the same plate or leafy 78. Van de Noord-Niasers bericht Von Rosenberg, dat bij de huwelijksvoltrekking de, priester de handen van het bruidspaar samenvoegt en hunne hoofden tegen elkander drukt 79. Nog vinden wij van de Timoreezen dextrarum junctio als eene plechtigheid bij de huwelijksvereeniging vermeld 8%. Kenigszins anders is de ceremony bij de Endehneezen. Vór het samen-eten, dat ook hier een symbool is van de huwelijksvereeniging, zooals wij boven gezien hebben, wordt door eene o Von vrouw, die menschliche der meer met de leidend van de plechtigheid belast is, de pinken van de rechterhand der jongelieden in elkander gelegd, ten bewijze dat zij als man en vrouw aan elkaar geketend zijn®. Iets dergelijks gebeurt bij de Orang-Sakai van Perak. Na het samen-eten, the little finger of the right hand of the man is joined to that of the left hand of the woman. 812, — Ook waar de huwelijksvoltrekking op Mohamme-daansche wijze geschiedt, ontbreekt de dextrarum junctio niet. Daar echter de vrouw, volgens de  Soelabési-eilanden. De huwelijksvoltrekking geschiedt bij hen door den chatib, bijgestaan door een modin. Als de bruidegom gekleed is, plaatst hij zich op en kussen, de rechterknie tegen de borst getrokken en het linker-been achterom geslagen, tegenover den modin, die op gelijke wijze zit en de rechterhand van den jonkman vasthoudt. De chatib neemt 18 Journal of the Indian Archipelago, dl. 1, blz. 8388—839. Zie ook blz. 383 hierboven. 70 Von Rosenberg, Het eiland Nias, blz. 38. 60 Sal. Müller, Reizen en onderzoekingen in den Indischen Archipelago, dl. II, blz. 258. 81 Roos, Iets over Endeh, Tijdschr. v. Ind. T. L. en Vk., dl. XXIV, blz. 525. Sa Low, The Sakai, chiefly found in the Perak country, Journal of the Indian Archipelago, dl. IV, blz. 431. +10 PLECHTIGHEDEN EN GEBRUIKEN BIJ HUWELIJKEN ENZ. Nu plaats en bedeckte beide handen met eenen doek, terwijl i het voorlezen van het formulier, ze op het kussen drakt. Di van den modin moet die der bruid vertegenwoordigen &. Hi echter in den aard der zaak, dat in de meeste gevallen de pe die de vrouw uithuwelijkt, het contract dus sluit, dat is d of voogd, dan wel de geestelijke, welke hem vervangt ss, d trarum junctio verricht. Bij de Ménangkabawsche Maleies Javanen, de Makassaren en Boegineezen, vat die persoon d den duim van de rechterhand van den bruidegom, en drukt met zijn eigen daim, terwijl hij het schreven formulier uitspreekt *. Dat wij hier met een gebr doen hebben, hetwelk uit den Heidenschen tijd is overgeh is niet onwaarschijnlijk. Tot den Mohammedanschen huwelijl behoort althans de dextrarum junctio niet &, Door de dextrarum junctio, de samenvoeging der handen, dus de huwelijksband gesymboliseerd. Ook door de hoofden van en bruidegom bij elkander te brengen, resp. eens of meermalen elkander te stooten Pleegt dit te geschieden, een gebruik wieder verklaring waarschijnlijk te zoeken is in de voorstelling, verschillende volken bestaat, dat het hoofd de zetel is van d Voorbelden vau deze symbolische handeling vonden wij zooeven bij eenige volken. Zoo bij de Niasers: de dextrarum junctio bij hen gevolgd door het tegen elkander drukken van de het. Riedel, De Soelaneezen, Bijdragen tot de T. L, en Vk. van Nederl. 4e volgrecks, dl. X, blz. 397—398. Hut is toch niet noodzakelijk dat de walt-zelf het huwelijk aluit. In de wordt daartoe de geestelijke door hem gemachtigd, ten wiens overstaan c deling moet plaats hebben. 8! Van Hasselt, Volksbeschrijving van Midden-Sumatra, blz. 378, en Etl phische atlas van Midden-Sumatra, Plaat LXXXVI, fig. 8, en de daarbij behe beschrijving op blz. 37; Matthes, Bijdragen tot de ethnologie van Zuid-C blz. 27—28; Winter, Instellingen, gewoonten en gebruiken der Javanen te karta, Tijdschr. v. Nederl. Indië, jaarg. 1843, dl. I, bls. 475. 85 Intusschen verdient hier vpgemerkt te worden, dat cok bij andere M me laansche volken de dextrarum junctio voorkomt. Zoo in Indië (Herklota, Q e-Islam , or the customs of the Mussulmans of India, blz. 86) en in Egypt bridegroom and the ‘bride’s wekeel sit upen the gruund, face to face, wi knee upen the ground, and grasp each vther's right hand, raising the thuml pressing them against each other (Lane, An account of the manners and o of the modern Egyptians, dl. 1, blz. 203). Het kan dus ook wesen, dat d trarum junctio met den Islam in den Indischen Archipel is gebracht. Bij de Heid stammen toet de ceremonie echter oorspronkelijk zijn. Daarvoor pleit het komen daarvan ook op de Zuidzee-eilanden. PLECHTIGHEDEN EN GEBRUIKEN BĲ HUWELIJKEN ENZ. 411 van bruid en bruidegom 8. Zoo ook bij de bewoners van Babar en de Land-Dajaks van de Loendoe-rivier: de hoofden van de jonge- lieden worden tegen elkander gestooten, voordat de bezegeling van het echtverbond, door het samen-eten of het samen-gebruiken van eene sirihpruim en het samen-rooken van eene sigarette, plaats heeft 87. Hier hebben wij nog op de Orang-J.om, de ten deele nog Heidensche bewoners van de binnenlanden van Bangka, te wijzen. De huwelijkssluiting komt bij eenigen hunner hierop neer, dat de jonkman en de jongedochter bijeenkomen en de priester hunne voor- hoofden tegen elkander drukt 88. Anders dan de tot dusverre beschreven plechtigheden, waarop wij nu de aandacht wenschen te vestigen. Bekend is het dat naar oud-Germaansch gebruik, betwelk nu nog in sommige streken van Duitschland bestaat, bij de huwelijksvoltrekking de bruid op den voet treden moest 90. Zoo heet het onder anderen in de beschrijving van de. Zie, behalve de in noot 79 geciteerde plaats uit de verhandeling van Von Rosenberg, ook: Sundermann, Die Insel Nias, Allgemeine Missions—Zeitachrift, dl. XI, blz. 443. De Orang-Lom op het eiland Bangka, Tijdschr. v. Ind. T. L. en Vk., dl. XI, blz. 393. Even zinrijk als deze plechtigheden, welke het tot stand komen van den huwelijks-band symboliseeren, ziju dikwijls die, welke de verbreking van dien band, bij echtscheiding, moeten uitdrukken. Volgens het oud-Javaansche wetboek Kûtâramânava (art. 5) moet de man, terwijl hij de echtscheiding uitspreek. t, een geldstuk middendoorbreken. Bij de Boegine neemt, bij vorstelijke echtscheidingen, de vrouw een potje in de hand, waarvan de man het dekseltje afligt en er zich mede verwijdert (Matthes, Boegineesch woordenboek, i. v. bzkkéng, blz. 167). Van de Alfoeren van Halmahera vinden wij vermeld, dat bij echtscheiding de formaliteit bestaat in het in-tweeen-breken van eene gata-gata of bamboezen vuurtang. Som bijds worden de stukken aan man en vrouw gegeven, welke ze over hunne hoofden achter zich werpen (Campen, De Alfoeren van Halmahera, Tijdschr. v. Nederl. Indië, jaarg. 1883, dl. I, blz. 290—291 ; Riedel, Galela-und Tobeloresen, Zeit- schrift für Ethnologie, dl. XVII, blz. 78; Berigten van de Utrechtsche Zendings- vereeniging, dl. XX, blz. 149—150). Bij de Ménangkabawsche Maleiers geeft de man, bij de echtscheiding, drie kappen;in een stuk hout, hetgeen takuwg-kajn heet (Van Hasselt, Volksbeschreiben) bij de Ménangkabawsche Maleiers geeft de man, bij de echtscheiding, drie kappen;in een stuk hout, hetgeen takuwg-kajn heet (Van Hasselt, Volksbeschreiben) bij de Ménangkabawsche Maleiers geeft de man, bij de echtscheiding, drie kappen;in een stuk hout, hetgeen takuwg-kajn heet (Van Hasselt, Volksbeschreiben) bij de Ménangkabawsche Maleiers geeft de man, bij de echtscheiding, drie kappen;in een stuk hout, hetgeen takuwg-kajn heet (Van Living van Midden-Sumatra, blz. 282). Wenhold, Die deutschen Frauen in dem Mittelalter, dl. 1, blz. 372 ; Stammler, Die Stelluny der Frauen im alten deutschen Recht, blz. 25 vv.; Schröder, Die Hochzeitsbriuche der Esten und einiger anderer Finnisch-Ugrischer Völkerschaften in Vergleichung mit denen der Indogermanischen Völker, blz 79 vlg.; Bdckel, Deutsche Volkslieder aus Oberhessen, Kulturhistorisch-ethnagraphische Einleitung, blz. XLVI vlg. — Waar het gebruik het den dage nog bestaat, is het de voorstellende, dat als het amgekeerl aan de bruid gelukt, na de huwelijkevoltrekking. 