None
Op het vasteland, in het licht der gedachten die de zoekers hadden gevonden, werd het oorlog en oproer alom. De Hanzebond verloor, machteloos in het stijgend geweld, zijn handel en welvaart : Engelsche kooplieden voeren uit en vonden zelf een weg naar Moscovie, over Archangel daar de Oostzee was gesloten. Vlaan- deren verviel onder het krijgsgedrang: de markt 38 van net Westen verplaatste zich van Antwerpcn naar Londen dat veilig openstond, de wevcrs brachten luin fijner vaardigheid mec. In den Levant was net gedaan met den bloei der steden sedert de komst van den Turk : Engel- sche vrijbuiters zeilden langs andere banen naar verdere streken in Oost en West, naar de Spaansche Indieen om te vechten om goud, naar de heete eilanden en Cathay op goed geluk. De strijd, de verwarring, de ongewishcid der verhoudingen in de westerwereld rnaakten een schoone gelegenheid voor het rijk omringd door de zee, in innerlijken vrede groeiende, om zich te verheffen, te grijpen en te winnen. Er werd veel gearbeid, vooral op de werven, de schatten lagen over het wijde water en het werd een jacht wie ze veroveren zouden, de noordelijke volkeren of de zuidelijke. Engeland, te zamen met het broedervolk van de lage landen, maakte zich meester van den oceaan en van den handel. Toen kwam er drukte in de mijnen van Cornwall, bedrijvigheid en vroolijk geluid in de werkplaatsen van Manchester, Sheffield, York, Halifax. Er was brood niet alleen, maar veel vleesch voor wie werkte, en ongekende weelde voor de rijken. 39 De Kerk, Spanje, het Keizerrijk, de vrije steden zagen in korten tijd de nieuwe macht verschijnen welke slechts Frankrijk tot dusver had gekend. En beide partijen in den grooten oorlog, Spanje voor de oude vormen, de Neder- landen voor de jeugd, zochten haar steun. Engeland koos voor geen van beiden. Niet de leerstellingen der Kerk, maar hare dwingelandij haatte het, en daarvan had het zich reeds lang bevrijd. Indien er hulp uit Engeland kwam was het niet om opstandelingen te steunen, maar om den machtigen vijand te bestrijden die van het begin tot het einde van Elizabeths regeering de onafhankelijkheid bedreigde. Ook de eenheid van het rijk werd gedurende de ontwikkeling der volkskrachten gevormd. Toen Spanje de grootste vloot zond die ooit ter wereld was gezien, wapende zich ieder man, onverschillig of hij den Paus of de Koningin als opperheer erkende, en de Armada werd een schoon klinkende naam in de geschiedenis, in het jaar van de Armada stroomde een mild gevoel door het gansche land, zoo als men het nog nimmer had gevoeld, liefde voor het vader- land heette het, liefde van den een tot den ander van denzelfden stam. Het hoogst be- 40 geerde geluk dat de menschen elkandcr kondcn gevcn was, gelijk de dichters het uitspraken, de vriendschap. De vriendschap boven de liefde van man tot vrouw. En li i t de eenheid ontstond de hoofdstad. In vroegeren tijd, toen landbouw het voor- naamste middel gaf, was Londen de koopstad, doch niet meer, zooals Canterbury de stad van de Kerk was, Oxford van de wetenschap. Thans echter, in den bloei van den jongen staat, moest er een middelpunt zijn voor 's lands kracht en geest, beeld van het land zelf waar het naar zien kon om den koers te weten, en waar zou dit anders dan in de koopstad zijn nu nijverheid en handel voorspoed bracliten ? Evenals Parijs reeds eerder een wereldlijke hoofdstad was geworden, zoo werd het Londen. Andere hoofdsteden, behalve Rome, waren er nog niet. En Londen groeide verbazend. Het breidde zich uit buiten de miiren ; onrustbarend, meende de overheid die niet geloofde dat een groote stad deugdelijk bestuurd kan worden. Men ziet op de kaart Amsterdam als een boog aan het IJ, evenzoo lag de stad noord van de Theems van London Bridge, de eenige brug, tot Black- 41 friars, en de boog van den muur Hep over de poorten van Aldgate tot Ludgate. Maar nieuwe woningen verrezen in Southwark aan gene zijde der rivier, in de Clink, de boomrijke landwegen naar de dorpen rondom, Shoreditch, Stepney, Barking, veranderden in bewoonde straten. In de Strand, den weg naar Westminster waar de regeering zetelde, stonden te midden van tuinen de huizen der edelen. De verdere dorpen, Knightsbridge, St. Pancras, Islington, Hackney lagen nog in het groen van akkers, heiden en bosschen, waar leerlingen en gezellen in navol- ging der grooten met valken jaagden, waar de meien werden gehaald voor de lentefeesten en kruidkundigen overvloed van planten vonden. De kooplieden en de handwerkers woonden ieder naar nun gilde in hun eigen buurten bij elkaar, en zoo ook hadden de vreemdelingen, die in dezen tijd in groote menigte naar Londen kwamen, hun eigen wijken: de Oostlanders in Thames Street westelijk van de brug, de Hol- landsche schoenmakers oostelijk daarvan, de Milaneesche wapensmeden en juweliers in St. Martin's; nabij Gresham's nieuwe beurs de Genueesche wisselaars, de Spaansche Joden die onder den naam van Hollanders geduld werden, 42 en natuurlijk de Engelsche koopliedcn, dc voor- zichtige en de waagzieke die door woeker of fortuin streefden om nieuwe geslachten te stichten. En er was drukte overal, gewoel, joliggetier. De winkeliers, de ambachtslieden dreven hun nering, zingend en elkander toeroepend, luid- ruchtig onder de luifels hunner winkels met de grappige of diepzinnige uithangborden ; de snaaksche leerlingen schreeuwden hun zotste kreten uit en hidden de voorbijgangers staande, burgervrouwen die hun inkoopen deden, zee- lieden die van verre reizen kwamen, notarissen met hun pergament, jonge edelen, geurend van muskus en civet, met hun zware uurwerken, in de nieuwste tinten gedost, oranje kousen bij een makreelblauwen schoudermantel, lanterfan- ters, tooneelspelers, vlugschriftschrijvers. Dat waren nieuwe beroepen voor wie eertijds vagebonden heetten, de spelers en de schrijvers van blaadjes, die niet alleen de zuivcren inde leer ergerden, maar ook de gematigde kooplieden van Cornhill en Austin Friars. Het was nog zoo lang niet geleden dat alle landloopers, bedelaars, pijpers en duikelaars, en ook zij die op de binnenplaatsen van zulke herbergen als de Bell 43 Inn in Gracious Street, de Belle Sauvage in Ludgate spelen vertoonden, opgepakt werden, gebrandmerkt op duim of oor, aan den paal gebonden en gegeeseld, of naar Bridewell ge- zonden, het werkhuis buiten Blackfriars. Maar tegenwoordig beschermden de edelen hen, en zelfs de koningin ; men zag ze, den braven burgers tot ergernis, fier door de straten treden in fijn laken en satijn, met de wapens hunner heeren op de mantels gewerkt. En hun vrienden, de schrijvers van spelen, vaak van laster en schandalen die men in blaadjes voor een stuiver kon koopen bij de boekverkoopers in St. Paul's kerkhof of op de hoeken van straten, noemden zich dichters, meesters van vermakelijkheden, wanneer zij wegens gebrek aan bestaansmiddel voor den vrederechter verschenen, en wisten doorgaans een aanzienlijk edelman als hunschuts- heer aan te wijzen. Een heerlijke bedrijvige tijd was het voor schrijvers en spelers. De voornamen, de geleer- den en de beschaafden mochten behagen zoeken in de teedere poezie, madrigalen en rondeelen naar Italiaansch voorbeeld gemaakt, de verbeel- ding des volks, levend van de wonderen na wonderen waarvan de verhalen gingen, vond in 44 de bal laden geen bevrediging meer, maar ver- langde de groote gebeurtenissen in eigen land, in vreemde oorden, veel besproken en weinig begrepen, duidelijk voor zich te zien, in men- schelijke gestalten voorgesteld, opdat zij begrij- pen kon. De schrijvers en spelers, uit liet lager ontwikkelde volk voortgekomen, konden de nieuwe kunst scheppen — de vormen vonden zij door de kennis der University Wits gereed gemaakt — , en zij deden het. Het tooneel, de glorie van dien tijd, stralend onder den naam van Shakespeare, werd voortgebracht door den arbeid van hen die door nun tijdgenooten vage- bonden en schelmen vverden genoemd. In de stijgende begeerte naar welvaart groeide de behoefte aan genot van vertooningen. Er moest een schouwburg zijn. De Londensche overheid verbande de vagebonden, dit was de aanleiding. En zoo gebeurde het dat James Burbage, een voormalig schrijnwerker, in het vrijgebied van Holiwell, een achterbtiurt tus- schen Londen en Shoreditch, voor zijn gezel- schap, Leicester's spelers, den eersten schouw- burg bouwde, en reeds een jaar daarna den tweede dichtbij in Moorfields, eveneens buiten het gezag van Londen. De binnenplaats van 45 de herberg waar zij vroeger speelden gaf het plan : een vierkante open ruimte met een over- dekte stelling, het tooneel, aan eene zijde daarbinnen, aan de drie overige zijden kamertjes beneden en galerijen er boven. Het tooneel zelf bestond uit drie gedeelten, het achterste afgesloten, met twee openingen, het middelste onder een galerij, van het voorste door een gordijn gescheiden. The Theatre werd die eerste schouwburg genoemd. Daar verwierven Tarlton en Richard Burbage nun faam, en Kempe, de lieveling der zwierige heeren die op hun vouwstoeltjes op het tooneel toeschouwden, zoowel als van het rumoerige volk beneden. Behalve ouderestukken, soms nog een enkel zedespel, vertoonden zij er ten tijde dat Shakespeare kwam de stukken van Lyly, Greene, Kyd, Peele, Lodge, Nash en Marlowe. Wie van zijn geest wilde leven moest, voor de schouwburg bestond, een edelman hebben die hem onderhield. Maar sedert het volk, dat niet Jas, meer naar vermaak van voorstellingen vroeg, vereenigden de vermakers, narren, dan- sers en spelers zich in gezelschappen, en daar zij zelf geen spelen konden verzinnen, kregen 46 de dichters, die geleerd hadden, gelegenheid minder afhankelijk luin brood te verdienen. Nu konden zij uitspreken vvat zij op net hart hadden, al stelde ook de nieuvve heer, de schouwburg, zijn eischen. Brave letterkundigen die geregeld op de zes werkdagen arbeidden en op den Sabbath rustten, waren zij niet. Vele burgerzoons, meer dan voorheen, gingen naar de hoogescholen om letteren en recht te leeren, want er was plaats voor predikers met nieuwer inzicht na de groote verandering in de kerk, voor heldere hoofden aan het gerecht daar de handel bloeide. Maar menig jong man die dieper in het verleden staarde en rond zag over het gewoel van den tijd, ontroerd van de bewogen warmer men- schelijkheid rondom, verloor in den gloed zijner jeugd beleid en evenwicht en verliet den weg naar het ambt, vertrouwend op een schoo- ner bestaan. En schoon inderdaad was het bestaan van die dichters, het profijt kwam anderen ten baat, niet hunzelven. Zij leefden wild in den wilden stroom van het Londensch leven en vergingen vroeg. Marlowe, de jongste, was de knapste in het werk voor den schouwburg, de uitbundigste in 47 de taveerne. En eerder dan de anderen be- speurde hij een gelijke in den jongen man, die daar in de Mermaid vaak alleen zat voor zijn kan en een geestigen uitval van een hunner terstond scherper, voller teruggaf in gemoede- lijke plattelandsspraak. Zij waren even oud, Kit Marlowe, vroeg volgroeid en bekwaam als treurspeldichter, en de ander die sedert hij van buiten kwam wellicht nog nooit van Seneca gehoord had. Kit met zijn hartstochtelijken aard vatte vriendschap op voor gentle Will, hij nam hem mee naar Burbage, toonde hem hoe hij in zware vijfvoetige verzen de oude stukken voor het tooneel vernieuwde, vertelde hem in krachtige geestdrift van de grootsche onderwerpen waar een jong dichter die veel ziet grootsche treurspelen op kan bouwen. Shakespeare pakte zijn bundeltje, kwam in de buurt van Holiwell wonen en trad met Marlowe, Burbage en de anderen voor het volk, als bode, als schildknaap of als dienares van Zenocrate in Tamburlaine. Dit was zijn leertijd. Des morgens, of des avonds bij de kaars, zat hij met Kit de rollen over te schrijven en leerde hij verbeteren waar de maat hinkte, soms toonde hij zijn knapperen 48 vriend een gansch andere alleenspraak die hij gemaakt had, geestiger en vioeiender, Marlowe keurde haar en zij werd in liet stuk gelascht. Wanneer ecu uur of twee na het noenmaal het geschetter van den lioorn den inenschen verkondigde dat het spel zou beginnen en de troepen luidruchtig naderden op den weg buiten Moorgate, het jolig stuiversvolk verzot op moordtooneelen, de jonge hovelingen, tier in het zadel, die de nieuwste geestigheden kwamen hooren, liep hij, pnbelangrijk maar ijverigzoo- als de ernstige leerjongens zijn, gejaagd naar binnen waar hij geroepen werd om een der ouderen te heipen met een kleedingstuk, om een ander nog eens een zinswending voor te zeggen, in de „pit" om twee worstelende maats te scheiden en naar het hok te slenren ; maar wanneer ten leste voor de honderde aange- zichten Tarlton als keizer van Azie in het purper aantrad en zijn stem verhief, was er in het gansche huis geen voller rustiger hart dan van den boerenzoon, die in gelukkige ver- wachting den val der verzen volgde, de verzen wier maten zijn eigen verbeelding wekten, de klankrijke woorden, zinnelijk genot voor zijn jetigdig begeeren. En terwijl hij, met de oogen 49 naar den zonnigen hemel, luisterde en zag hoe de klanken luidden en de beelden vergingen, voelde hij hoe een dichter hooger stijgt en vaker, dieper dan andere menschen valt. Er is een schoon ongeluk in zijn meesters treurspel van Tamburlaine the Great, de overwinnaar van keizers en koningen die een aardsche kroon de grootste zaligheid acht en nochtans nederig in zijn grootschheid spreekt van het onuit- sprekelijke. Uit die smart zou hij later zelf een spel verdichten. Maar nu was hij jong, van frissche hitte gloeiden zijn wangen en in zijn gulden bewondering zag hij slechts den held Tamburlaine. Van dit treurspel leerde hij het meest in zijn jeugd, de kunst der verzen en vooral de ruime verhoudingen der beginselen waar het treurspel uit ontstaat. En ook de andere dichters, Marlowe's ge- nooten, zagen in Tamburlaine dat het drama een nieuwen, zekeren vorm had gekregen, dat de stukken van kort geleden verouderd waren. De zedespelen, natuurlijk, konden nog slechts in afgelegen stedekens worden vertoond; doch in Londen bleken ook de jongere proeven van treurspel en comedie te droog en afgetrokken voor de lustige toeschouwers, die liever nun 4 50 eigen gevoelens in beeld verlangden te zien, dan den geest van Seneca door geleerden nagevolgd. Het werd voor alien een moeielijk zoeken, in allegorie, pastoraal, historic, tragi- comedie, in monsterlijke bloedtooncelen. Bloed en strijd verlangde het volk te zien. Het geluid van oorlog rees en voer over het gansche land, van de kusten naar dc eenzame dorpen en machtiger terug naar de hoofdstad, ieder man voelde zijn kracht voor dc vrijheid gereed. Edelen leidden him pachters en akker- lieden gewapend naar Londen, op de werven werden de schepen getuigd, overal in de straten klonk hard gezang van krijgsknechten en matro- zen, met nun schietgeweren, bogen, hellebaar- den en bazuinen. De vijand, de ontzaggelijkc vloot was in aantocht. En toen de gahnen van victorie van dorp tot dorp door de zomerlucht werden gehoord, brak in Londen de spanning in feesten en losbandigheid nit, des daags waren de hanemattcn, de berentuin, de schouw- burgen overvol, de herbergen des avonds. Kyd kwam met zijn Spanish Tragedy dat met tranen werd aangehoord, met gcbrul en strijdliistige blijdschap toegejuicht, omdat het Spaansch was. De tijd was rijp. Maar dc jonge mannen die 51 op de hoogeschool de regelen der kunst hadden geleerd, hoe zij ook met hun geschiedkundige stukken poogden het gevoel der toeschouwers te naderen, zagen geen weg, verward in hun kennis. Shakespeare leerde nog. Alleen Marlowe wist zijn eigen voorbeeld te volgen. Er groeide warmer vriendschap uit hun weder- zijdsch begrip tusschen die twee, de jongsten van het gezelschap dat in den Steelyard des morgens, het Duitsche koopmanshuis bekend om zijn ham en Rijnschen wijn, te zamen kwam, of des avonds in de Mitre in Cheap, in de Mermaid in Bread Street. John Lyly, de oudste, de meester van het bloemrijk proza, zag men er zelden, hij verkeerde in voornamer kringen. Maar de anderen, of er ook vaak getwist werd toch alien van hetzelfde geslacht, zaten er geregeld — zou het geen vriendschap zijn waarom zij elkaar bij voorkeur bij den verkorten voornaam noemden? — George Peele, zonder rust en zonder zorgen, van wien zij wisten dat hij nog menig welluidend vers in zich had ; Tom Kyd, de vroolijke schoolmeester, die geld verdiende met zijn Spanish Tragedy en veel spotternij had te verduren over Hiero- nimo en den boom ; Lodge, de dokter, die 52 indertijd Gosson bestreed toen deze het tooneel belasterde ; Tom Nashe en Robin Greene die in linn prikkelbaarheid vooral zich ergerden over wie, zooals de groene Stratfordian, zonder vakkennis, met weinig Latijn en minder Grieksch, zich aan treurspelen en verzen waagden. Daar kwamen nog Raleigh, wanneer hij niet in onbe- kende streken zwalkte, en toonde zijn rook- kunst met pijp en tabak ; Warner en Munday, de tooneelspelers Richard en Cuthbert Burbage, zoons van den eigenaar van The Theatre, John Hemynge, Henry Condell en Augustine Phillips, Shakespeare's vrienden, Tom Pope en George Bryan die in Duitschland en Denemarken bij de vorsten hadden gediend en van Elseneur ver- telden. Lang nadat de avondbel van Bow nabij dreunend het slaapuur voor de achtbare burgers had geslagen, zaten zij met basterd, muscadel en malvezij, terwijl hun vriendin, de hupsche zorgzame waardin met een aardig woordje telkens naar de kroezen keek, pratend over de onderwerpen die hun het liefst waren natuurlijk. In dezen hoek spraken zij verontwaardigd over de aanvallen der puriteinen, over hun kibbe- larijen met het misdadig uitgeversras; aan gindsche zijde det tafel hadden ze het over de 53 verhalen van Gower en Chaucer in den ouden tijd, over een boek vol pittige liefdesavonturen dat een hunner pas in het Italiaansch had gelezen ; daarnaast werd geschertst met rhetoriek en oorringen, den keurigen laatsten smaak aan het hof, er werd verteld van de pracht, de ridderlijkheid, maar ook van de dwaasheid der edelen, Sidney niet uitgezonderd, die niet zagen dat de krachtigste kunst van den tijd op het schouwtooneel groeide. Maar algemeener aan- dacht hadden zij die van reizen en vreemde landen konden spreken, van Italie bovenal, land van dichters en minnaars, land van beschaving, van Spanje, Turkije en het Moorenland, van zeeen en stormen en onbetreden kusten. Dan klonken er overmoedige meeningen uit de vol- heid der wanne hoofden, menschen en nun daden werden overmatig geminacht of geprezen, er vielen in de redetwisten nieuwe, verbazende woorden en vloeken, fonkelende scheldnamen, overstemd door onbedaarlijk gelach. De nieuwe- ling die weinig geleerd had en vakkennis miste, luisterde slechts en bewaarde wat hij hoorde in zijn door onderricht weinig gerept gemoed. En wanneer hij eindelijk twee of drie der vrienden, arm in arm, met de vurige overtuiging 54 van den vvijn luid in de nachtelijke straten lum gezichtspunten verklarend, naar de woningen van him liefjes geleidde, Kit Marlowe liet laatst, voelde hij, jong en sterk, dat er iets te doen was voor zijn geest in de warreling van al die nieuwe gedachten. Hij werkte met Marlowe, den grootstendichtcr, en kreeg daardoor eerder een inzicht in net vak dan een ander meester hem kon geven. Soms wanneer Kit een spel moest leveren en hij, onrustig, wild levend, of vervuld van de raad- selen die Doctor Faustus tot een verbond met den Booze brachten, niet geluimd was om aan de bestelling te arbeiden, voorzag hij zijn leer- ling van een geval en liet hem alleen met veder, inkt en papier. Tom Kyd en Greene kwamen wel eens en hielpen als Will niet wist hoe het met een der personen verder moest gaan — dood, natuurlijk, vermoord : het volk wil daden zien en bloed, evenals bij de stieren- en hanen- gevechten: waar bloed vloeit worden tenminste daden gedaan. Zoo ontstond Titus Andronicus, veertien dooden, vier overlevenden. Of zij sloe- gen de foliant der geschiedenis op om een ver- haal te zoeken ; gelijk voorheen het volk de heilige geschiedenis het liefst vertoond zag, zoo 55 konden thans de spelers op bijval rekenen met de wereldlijke; de Rozenoorlog, waar menigeen in zijn jeugd grootvader nog van had hooren vertellen, de gevreesde burgerkrijg was een goed onderwerp, met klinkende namen die een ieder kende. En hoe juichte het volk wanneer het de Engelsche krijgers die de Franschen hadden overwonnen op het tooneel zag, en hoe voelde het zich krachtig en zeker dat er ook thans in het land mannen waren die niemand vreesden, zelfs den grooten Spanjool niet. William verdiende geld, hij kon iets naar Stratford zenden voor zijn vader en zijn vrouw die het noodig hadden; kort na zijn vertrek waren nog de tweelingen Judith en Hamnet geboren. Hij zong, at goed en keek met meer belangstelling naar de kleedij der edele heeren. En hij kwam nu meer met hen in aanraking wanneer zij op het tooneel naar nun plaatsen gingen, of wanneer zijn gezelschap, dat sedert Leicesters dood als Lord Strange's dienaren diens wapen droeg, in het huis van hun bescherm- heer, dichtbij Baynard's Castle in Paul's Wharf, een vertooning gaf. Daar zag hij in den grooten hal waar de vloer met bloemen bestrooid lag, nevens de aanzienlijksten des rijks, de vrouwen 56 die rummer in den schouwburg kwamen, in hun hoepelrokken, lavendelkleurig, karmozijn en kant, stijf van goud en zilver, geurig van versche rosmarijn, en hij hoordc de bevallige gesprekken, de vluchtigedubbelzinnigheden. De mannen kende hij reeds nit The Theatre, ofschoon zij zich daar anders gedroegen dan hier, maar het was met de edelvrouwen dat de fijn beschaafde wereld voor hem werkelijkheid werd. Hij die slechts omging met dichters, dansers, spelers, berenleiders, die de werkende menschen, burgers van koopmans- en ambachts- stand niet kende, wist in welke streken hij voortaan zijn schepselen het liefst zou laten verwijlen. Een heerlijke wereld was het, van pracht, deugd, liefde! Het eerste stuk dat geheel zijn eigen was getuigde echter niet alleen van den lust dien hij vond in jeugd en rijkdom, maar ook reeds van zijn begrip van oppervlak- kige beschaving. In Love's Labour's Lost nam hij, begrijpelijk van een beginner, Lyly's sierlijk gekrulden stijl aan, te gemakkelijker wijl deze de toon was aan het hof en van zelf paste bij het geval : een koning met drie edelen, een prinses met drie jonkvrouwen, in een eenvoudige verwik- 57 keling een ordelijke tegenstelling, de mannen met hun gewichtigheid en onnatuur, de vrouwen met hun Iuchtigheid en zuiver gevoel. In een tweede tegenstelling, die van Holofernes, sir Nathaniel en don Armado ter eenre, de narren Dull, Costard en Moth ter andere, kon de jonge man van het land, die de redekunst niet van de hoogeschool had, maar door navolging van Lyly, niet nalaten de voortreffelijkheid van het natuurlijk vernuft te prijzen boven geleerd- heid ; Costard en Moth, de ongeletterde zotten, zijn verstandiger dan de spraakkunstige — had hij zelf in de taveerne niet immer een treffend antwoord gereed op de geleerde uitvallen der vrienden ? Het stuk is een rhetorisch spel van gezochte figuren, wellust in woorden en simpele wijsheid, eindigend met het frisch landelijk lied van Ver en Hiems. De ware Shakespeare toonde zich in Berowne, de eerste van het geslacht van verstandige jonge edelen, moedig en gees- tig, die de wereldsche genoegens nemen waar zij ze vinden, zonder beraad of gemijmer, en zoo ook het leven laten. Het stuk vond bijval, de hovelingen zagen er zich zelf in, er werden onderwerpen in aangeroerd waarover men sprak : de Moscovische afgezanten die een 58 gemalin voor den Czaar kwamen zoeken, de toestand in Frankrijk vooral. Nog steeds dreigde het Spaansch gevaar. Er werd andermaal krijgsvolk gemonsterd om onder Essex den vijand thans in Frankrijk te bestrijden. Zoo ernstig als drie jaar te voren was deze strijd niet, het land had geen onmid- dellijken aanval te duchten, maar Burleigh en zijn raadsheeren wisten dat de katholieke koning hardnekkig zich voor een heviger slag toebe- reidde, en het volk in ieder geval, dat den soldaten vaarwel riep, sprak van den oorlog. De hovelingen vonden in die aandacht voor Frankrijk hun grillig behagen in de minne- dichten, kostelijke kleinoodien nit gevoelige lichte hand gesmeed, sonnetten van de liefde en pijn der dichters, zooals zij daarginds reeds lang in de beste huizen werden gelezen en aangehoord. Sidney's Stella verscheen. Toen sloeg het sonnettisme, om een vreemd woord te gebruiken voor die wonderbaarlijke uiting van vluchtige, vermomde gevoeligheid die een jaar of zes leefde, als een vlaag over de dich- ters van Engeland. Spenser en Watson hadden al vroeger sonnetten geschreven, nu kwamen de een na den ander de volgelingen te voet 59 hun edelen beschermers een ruiker aanbieden, soms van frissche bloemkes, dikwerf verras- sende nabootsingen. De dramatisten, Lodge uitgezonderd, hidden zich bij hun werk. Ook Shakespeare had voorloopig aan iets anders te denken, berichten uit Stratford meld- den steeds gebrek en zorgen bij zijn vader en in zijn eigen gezin. Kort na zijn eerste blijspel had hij het tweede gereed, het derde onder- handen. Tegelijkertijd, het nioet zoo elf jaren na de aardbeving geweest zijn, gebeurde dat- gene dat zijn oogen in eigen gemoed deed staren. In de Gentlemen of Verona, gevoeliger dan het voorgaande spel, vermeide hij zich weder in de goede rhetoriek, maar hij dacht thans gemoedelijker over de dwaasheid — zie hoe hij glimlacht over Wailful sonnets, whose composed rhymes Should be full fraught with serviceable vows — , en in zijn volbloedigheid vermaakte hij zich hoe langer zoo meer met de zotternijen en buitensporigheden der narren. Will Kempe was na den dood van Tarlton de lieveling gewor- den, men had nog nooit zulke dolheid beleefd. 1)0 Lachend had Shakespeare geschreven van Launce en zijn onbetamelijken hond, en het volk schaterde toen het Launce zag, zooclat Kempe vaak moest dansen en buitelen tot het bedaarde en hi] voort kon gaan. Wie had er ooit gehoord dat iemand, en met genoegen zelfs, slaag ontvangt voor de streken van zijn hond! Maar in dit stuk verscheen ook een lieve vrouw, de eerste der zusteren die kalm en natuurlijk, zonder voordacht, het eeniggoede doen waar het hart hen toe drijft. En die weten te dulden en vertrouwen. Wanneer Julia, als knaap vermomd - - het verzinsel van Lyly waar Shakespeare vaak nice speelde — des nachts onder het raam van Silvia het verraad van haar minnaar heeft gezien, zegt zij niet anders dan dat het de langste nacht is dien zij ooit heeft gewaakt, en aarzelt niet hem verder te volgen dien zij liefheeft. Wei is zij nog jong, maar Imogen later, schoon rijper en meer er- varen, kon niet dieper zijn. De klucht der Errors werd dadelijk daarna vertoond. Wie nog om poppenkasten, straat- jongens en August den Domme kan lachen, gaat bij de Errors, als hij het leest, met zijn beenen op de tafel zitten, of steekt als hij het 61 opgevoerd ziet zijn zakdoek in den mond. Denk eens aan Pinch, schoolmeester en duivel- bezweerder: A hungry lean-faced villain, A mere anatomy, a mountebank, A thread— bare juggler, and a fortune-teller; A needy, hollow-ey'd, sharp-looking wretch, A living dead man — een onderwijzer, een nachtmerrie! Maar de dagen van onnoozele scherts, van rimpelloos geluk waren voorbij. Het was zijn tijd, zooals een ieder dien in zijn jeugd heeft gekend, waarin beslist werd of hij inderdaad een dichter zou wezen of voortaan zou behooren tot de ontelbare menigte der jong gestorven dichters, die als goede mannen en vrouwen verder leven. Dewegvan den schitterenden schijn der poezie kwam ten einde. Wie besliste, hoe en waarom, waren de eerste raadselen welke hij zag toen hij de poort van de duistere wereld der ziel binnen- ging, vol ellende en tranenrijke vreugde, waar een ontzaggelijke aanwezigheid hem als een wiegekind droeg. Tranen, vele tranen zou hij voortaan schreien, maar dit waren de tranen 62 die hij vcrborg, en evcnals op net aangezicht van waarlijk groote menschen hei treuren een licht achterlaat, zoo sprak hij glimlachend van wat zijn liefde zag, de innigheid zelve zijner stem, lioorbaar voor alle ooren, was de warmte, de macht die de beelden bezielt en de blik waaronder hij schreef de vonk die de vreugde geeft. In ieder groot gedicht is het gevoel van eeuwigheid aanwezig als de sterren aan den hemel, iedereen kent dit gevoel in de oogen- blikken van zuiver menschzijn die men bij zijn aridere geheimen in zijn hart bewaart, en be- grijpt dat het schoonste gedicht uit des dichters aandacht voor de geheimenis met haar onein- dige gestalten geboren wordt. De aanleiding, zonder vvelke geen geschie- denis te schrijven is, de toets die de gebeur- tenissen des levens wekt, was een mensch, minder nog, een gelaat, een blik. Shakespeare kende de spijt over lage geboorte, een gemin- acht bedrijf, waarin zijn verstandige gedachten de reden van zijn ongeluk zochten, en het werd zijn eerzucht een heer te zijn, rijk, onaf- hankelijk, een gebieder der nuchtere omstan- digheden, die maken dat de een zich verheugt met de lachjes en knikjes van edele vrouwen, 63 en de ander een gesloten deur vindt en een- zaamheid in de koude straat. Toen voerde net machtig wonder hem, over gemijmer en zorgen en beuzelarij, in de ruimten der onvergankelijkheid, zuchtend werden de woorden geschreven van de liefde die ontwaakt in een nacht en in den dageraad opengaat groot als het zonlicht over de aarde, maarwie schreef, schreef met de zekerheid van een liefde die geen einde heeft. Romeo and Juliet is het verhaal van Hamlet, peinzend en dolend in den waanzin der jeugd, en het meisje van die jaren, thans louter hitte om te geven en te ontvangen. Het meest kuische, het meest begeerige, het meest vrou- welijke hart smeekt en fluistert zoo dringend, dat de jonge twijfelaar zich gaan laat in de vaart van den hartstocht naar de grenzen waar de lichamen zijn verteerd. De wazige droefheid der liefde zou hem nimmer meer verlaten, noch de vragende stem uit den afgrond. Na Marlowe's Faustus en Jew of Malta was dit het eerste stuk van andere hand dat in den schouwburg ademloos werd aangehoord. De overige schrijvers zagen de smetteloosheid, de 64 moeitelooze stijging dier twee liehte geesten, en onder de bewondering wriemelde de nijd. In net begin van net volgend jaar werd in de nabijheid van den berentuin aan den zuide- lijken Theemsoever een nieuwe schouwburg geopend, en daar trokken Strang's spelers tijdelijk been toen Burbage The Theatre aan schermmeesters verhuurde. Het bestuur van Louden had herhaaldelijk geklaagd over die kweekplaats van besmettelijke ziekten. Daar waar het vroolijke volk verkeerde, de tuchte- looze achterbuurt, nestelde zich het liederlijk geboefte, verminkte krijgslieden en gelukzoekers, vuurvreters, worstelaars, beurzensnijders vlug met den dolk, verloren vrouwen in vodden van satijn, de overal verjaagde leprozen en bede- laars met hun klachten van honger, er werd geschreeuwd en gevloekt in de drankkrotten en donkere dobbelholen, geranseld en gekernid boven de tonen van den doedelzak nit, menig- werf zag men er een dood man nit wegge- dragen. De vrederechters hidden tlians strenger toezicht, op bevel van den hoogen raad. Toen er bovendien de eerste pestlijders kwamen te liggen, schuwden de edelen him geliefd ver- maak. Intusschen had Henslowe, een schrander 65 ondernemer, in Bankside, een andere vrijplaats, The Rose gebouwd, en nu begon de drukte in de velden van Surrey, de veerlieden beleefden een voorspoedigen tijd. De geschiedenis der koningen werd er ver- toond in net schouwspel van Richard III, den eersten sterken mensch van Shakespeare's schepping. Hier dwaalt de geest van Marlowe nog. Maar van den vroegeren, ongetemden Marlowe. Er scheen een droeve neerslachtigheid over de schrijvers van de Mermaid te komen. Zij alien hadden zich in hun jonge geestdrift voor schoonheid en genot laten drijven waar het hun lot behaagde. En de stroom wierp hen terzijde in twijfel en hulpeloosheid. Toen de welvaart verzadiging bracht in het land ver- keerde de tijd van zinnelijke vreugde, en tegelijk met den drang naar bevrijding van de heer- schappij van het hof steeg de begeerte naar innerlijkheid. De bruisende krachten, de lust aan tijdelijkheden verflauwden. De predikers bij het kruis van St. Paul zagen zich door steeds talrijker, aandachtiger gehoor omringd, op de stalletjes der boekverkoopers rondom vermeer- derden met den dag de blaadjes waarin van 5 66 godsdienstige strijdvragen te lezen stond. Dc onwetenden verlangden te weten van zonde en genade, van kcrk en staat, de geloovige aard van liet volk zocht weer bevrediging in den godsdienst. Door de onderdrukking der felste puriteinen, verbannen of ter dood ge- bracht, sloeg de vlam der eigenlijke Hervorming uit, der puriteinsche met haar hitte en diepen gloed, die in alle gemoederen een weerschijn wierp. En in vragen en peinzen drongen de moei- lijkheden veelvuldiger aan voor de genieters van beelden. Marlowe stond weer vooraan die zich in zijn sterke hoovaardigheid liever een heiden, een godloochenaar noemde dan een onwetende of een twijfelaar. Doch de kraclit van weleer, toen hij Doctor Faustus schreef, begon hem te falen, in de milder woorden van Edward II klinkt een onderdrukt gestamel. En de vurige borst waar eens Tamburlaine uit bulderde werd koel en rustig en zangerig. Hij begon te zingen, van Hero en Leander. Maar de nacht kwam te vroeg. Het duidelijkst klinkt de moedeloosheid in Greene's latere droefgeestige geschriften, be- rouwvol en bitter. Uitkomst vonden zij nergens, 67 zij leefden roekeloozer dan te voren, in vijand- schap met het jonger geslacht dat aan den arbeid was. En in armoede, want de schouw- burgen werden nu herhaaldelijk gesloten wegens de pest, wie maar kon ontvluchtte de stad. Ook de tooneelspelers trokken het land in. Naar Coventry, waar de burgers van oudsher bekend waren als liefhebbers van een leerzaam spel. En op een morgen, na zoovele jaren dat hij soms den teugel inhield om rond te zien, reed William de groene akkers langs naar Warwick, en verder — nu kende hij de lieve boomen weer aan den weg, dien eenen door het vuur getroffen kastanje waar haast geen bladeren meer aan kwamen, dichterbij dien goeden olm aan de grens van het kerspel, hij rook de geurige nevelen over de weiden aan de rivier, goede landerijen, welke het waard zou zijn te bezitten. Dan in Henley Street — waarlijk nog de oude hond in den zonneschijn voor de deur ! — daar klonken uitroepen, zijn naam op velerlei wijzen en tonen genoemd, buren traden de een na den ander de koele woonkamer in, Ann zijn vrouw kwam aange- loopen, en daar waren de kinderen, het oudste meisje, de tweelingen, de dartele Judith en het 68 ernstige knaapje, schuchter opziende naar dien fraaien heer. En na verbazing, bewondering en gemoedelijke woorden, de verhalen, bij koek en appelwijn. Will was veranderd, en toch nog de oude. Of hij in Londen dan nooit naar de kerk ging? Of de spelers werkelijk zoo zondig waren als men vertelde ? Wie daar ginds zijn kleederen verzorgde? Maar zijn vader vond dit dwaze vragen, hij zou maar eens gaan wandelen met Will. Zij begrepen elkaar. Nadat de een van zijn zorgen verteld had, sprak de ander geruststellend, vertrouwelijk van sommen die de wenkbrauwen op deden gaan, van zijn voornemen orn mettertijd hier in Stratford grond te koopen. Dan zou de vader een geslachts- wapen aanvragen, de wenschen die hij voor William gekoesterd had zouden in Hamnet zijn kleinzoon, die juist op de Grammar School kwam, verwezenlijkt worden. De dagen van rijkdom naderden. Zij waren beiden opgewekte mannen, vol hoop en goeden moed. De geur van het zomersch land met koren en vee, van struiken en groene boomen aan de rivier, ver- frischte het hart dat in de verwikkelingen van menschelijke begeerten en gcdachten een veilig pad had gezocht. Toen William op den avond 69 van Sint-Jan met zijn kinderen aan de hand door de stad Hep om hun de vreugdevuren te laten zien, trad hij zelf in den kring en zong in het refrein, mee te doen in de blijdschap der kleinen gaf de herinnering aan voorheen een echte milde dierbaarheid. Heen rijdend den weg naar Warwick af, in het licht der benevelde maan, zag hij nog even om naar het zilverig torentje, rondom lagen de heuvelen in duistere glansen — waar ging hij heen? Londen, arbeid, rijkdom. Was daar ge- fluister in de bladeren waar een blauw lichtje sprankelde? Hij lachte en zeide een woord tot het goedig dravend paard. Lord, what fools these mortals be!.... Het geboomte wuifde, er scholen feeen in de schaduwen die gaarne met de menschen spelen — het bijgeloovig volk zegt dat men voor zich moet zien wanneer men ze voorbij gaat om de betoovering te ontkomen. Sterk keerde hij in Londen terug. Al moest hij ook speler en schrijver van spelen blijven ter wille van het nuttiger geld, hij zou aanzien verwerven als dichter en een eervoller naam dragen dan zijn gemeen beroep hem gaf. Toen hij Richard Field den drukker het nieuws uit Stratford kwam brengen, sprak hij over zijn 70 eerste gedicht, dat hij wilde opdragen aan den jongen Southampton, een der edelen aan het hof die gewis tot hooge macht zou komen. En Field drukte het kunstig gedicht van Venus en Adonis. Het boekje, te koop in den Witten Haze- wind onder St. Paul's, werd veel gelezen en maakte den naam van Shakespeare bekend, gevierd, edelen ohtvingen hem minzamer, nun vrouwen spraken hem glimlachend toe. Maar uit de duisternis waar het onbegrijpelijk licht somtijds de dichters zelf verbaast, ver- schenen nieuwe levende gestalten met verwon- dering en zacht luidend gelach, en maakten een spel van den ernst der menschen. De man die voor de woorden moest zorgen noemde het Midsummernight's Dream, omdat hij kort te voren op het land, in de weelderigheid van een zomernacht, een hunner iets had hooren mur- melen over de dwaasheid van sterfelijke vvezens. Ja, het liefst haddcn Oberon, Titania en Robin Goodfellow zich met hun vriendjes alleen ver- meid ; maar de menschen meenen het goed, al zijn ze ook dwaas, ja dwaas, wat scherts ver- kort hun de uren en doet hun de donkere dingen waar zij zooveel aan denken vergeten. Liefde de man die van de aarde naar den hemel 71 ziet, moet ook weer van den hemel naar de aarde zien — laat liefde slechts een spelletje zijn, kort maar zuiver, en laat voor het goede dat de menschen meenen nun kindertjes geze- gend zijn. Wie het spel niet begrijpt geloove dat hij gedroomd heeft, Robin zal zich beteren en spoedig iets verstandigers doen. Nu Shakespeare steeds wichtiger buidels mee naar huis droeg, toog hij weer aan het werk voor zijn naam. Hij trad dat najaar met Kempe en Burbage in Greenwich op, in het paleis aan de Theems. Het behaagde de koningin hem toen hij voor haar knielde op de wang te tikken als dank voor zijn bevallige gedachte aan de ge- troonde maagd in het westen, meer nog als teeken dat zij het verhaal van de blanke Venus met smaak had gelezen. De schitterende South- ampton, met armbanden en oorringen versierd, naar wien alle schoone oogen zagen, betoonde hem vriendschap, de eerejuffers rondom, wach- tend op een blik van den ander, knikten en koerden den speler toe, en sloegen haar oogen neer en hoopten van een kuischeren minnehandeL te lezen. Het volgend jaar drukte Field hetgedicht van Lucrece. 72 Shakespeare verkeerde toen veel in het huis van Southampton, bij Lincoln's Inn. Er was een bekoring met de aanzienlijken der wereld aan den prachtigen disch, flonkerend van broos uitlandsch glas, te zitten, in den geur van vrouwenreukwerk en zeldzamen wijn; te luis- teren hoe zij, die met nun verborgen macht over het lot van duizenden beschikten, luchtig vertelden van de Italiaansche hertogshoven, van minnebriefjes door bleeke handen geschreven, van kuiperijen en verraad en bloed om een nietigheid gelaten; en hoorend naar een stem die de gesuikerde sonnetten — van Markham, Barnes, en hij glimlachte, want zij waren veel zoeter dan de zijne — zangerig deed klinken, daar boven in den hal bij de oude balken, in een stoffig zonnestraaltje de geschiedenis te raden van de macht, de heerschappij, soms even iets te zien van goud en zwaarden, soms even iets van een smachtenden blik en vrou- wentranen. Zeker, wanneer hij terugkeerde bij zijn kame- raden, bij Jack Hemynge in Aldermanbury, en Condell en Philips zaten er ook tusschen al Jacks kinderen, groot en klein, aan het avond- maal voor nun kannen dubbelbier en een stevig 73 stuk van een os, en de oude Will werd ge- moedelijk gevraagd wanneer tiij vvat nieuws zou hebben voor de planken, dan knikte hij en at mee, dan voelde hij zich een rustiger man bij zijn gelijken — wat geluk kon er voor een boerenzoon zijn in den staat van koningen en ridders? De graaf, zijn beschermer en meer nog, had zijn plaats gekregen en hij de zijne. De verstandige Philips bezat reeds een degelijk landhuis in Mortlake, en een tuin en land, en deed moeite voor een wapen, het sieraad voor zijn ouden dag. Gedichten als Venus en Lucrece schreef hij niet meer. Hij kende thans een inniger wellust dan dien van louter vormen. Tooneelstukken echter volgden elkander snel, Richard II, King John, de geschiedenis van menschen die eens geleefd hebben; de Merchant, het verhaal van den Jood dat al zooveel jaren de toeschouwers roerde — er werd veel gewoekerd in Londen, daar wist Lodge van te vertellen — , voor- heen in het stuk van Marlowe, en veel vroeger in een ander, dat de oude Burbage zich nog herinnerde. Men noemde het de Jew, ofschoon hij het de Merchant had genoemd. Er is hier iemand 74 die met zijn lichaam het geluk van zijn vriend wil betalen, een ander die voor zijn vriend de gelofte aan ecu vrouw breekt; er is be- spiegeling over recht en genade, en een donker voorgevoel. In sooth, I know not why I am so sad; It wearies me; you say, it wearies you; But how I caught it, found it, or came by it, What stuff 't is made of, whereol it is born, I am to learn. Een eenzaamheid, een zachtmoedige droe- fenis. In dezen tijd ook schreef hij de eerste sonnetten. Weldra kon hij zijn vader berichten dat de beloofde dagen in zicht waren. John Shakespeare vroeg den wapenkoning in Londen het recht om een geslachtswapen te voeren. John Shake- speare onderhandelde over den koop van een huis. William verlangde er naar in Stratford een woning te hebben, verlangde naar het land vvaar hij geboren was. Toen stierf Hamnet, het knaapje. En waarom zou hij naar aanzien streven? Welk geluk? Wie komt de zaligheid nader, hij die zoekt, werkt, streeft en moedeloos neer- 75 zit; die peinst, opstaat, de spieren spant en aarzelt; die weent, bidt, wacht; of hij die slaapt en eet en drinkt en vet wordt en overal lachen hoort, net lachen der menschen, en ten minste vroolijk is geweest? Het is maar kort tusschen daareven en aanstonds. Denk aan Greene, Marlowe, Kyd nog het vorig jaar, zie de jongeren die daar al bezig zijn. Is het niet een genade wanneer men niet weet wat beter is, te zoeken of te laten komen, in vlot evenwicht rustig te kunnen arbeiden? Vooreen geloovige ziel. Kort voor hij weer naar Stratford zou gaan werd het spel van Henry Monmouth en Falstaff vertoond. Henry, voorwaar, was de edelste der twee, maar Falstaff de grijze jongeling won de genegenheid der menschen. Hij was immers een begaafde genieter en zoo ver ziend dat hij, toen aan het einde zijn koninklijke vriend hem verstootte, gansch niet teleurgesteld was, maar in kinderlijken eenvoud bleef ver- trouwen. Het welzijn des volks, bedoelde de prins, geen schelmerijen, en Falstaff bedoelde de trouw, de vriendschap, de liefde, al wat er goeds was in het hart van den eenen man voor den ander. 76 Shakespeare reed over den lieven weg naar het land vvaar het torentje tusschen de boomen staat, hij werd verwelkomd door vader en moeder en vrouw, door zijn dochtertjes, het oudste was al bijna geen kind nicer. Er waren rustige woorden tusschen hem en zijn vrouw, over het verledcn, over een vredige tockomst. Hij kocht het oude huis tegenover de school waar hij als jongen leerde, het grootste van de stad. Hij was nog jong, drie-en-dertig jaar. Maar al stiller. De zwarte wolken moes- ten nog naderen voor het zuiverste licht kon dagen. William Shakespeare naar tie gravure van Droeshout in de Folio uilgave van lU'J.i. III. LONDEN. Toen de taak van twee geslachten ten einde ging kon Engeland, zeker van zijn sterk geveste onafhankelijkheid, mededingen naar de wereld- macht. En wel werd in de verste oorden waar schepen onder de vlag van St. George ver- schenen reeds door de zeelieden der handels- genootschappen met Hollanders en Portugeezen om landbezit gestreden, maar voor de groote veroveringen waren de krachten gereed noch de begeerte ontwaakt. Veel rijkdom was er in het land gekomen, begunstigd door den koop- manszin der bewindvoerders, nieuwe nijverheid, nieuwe handel, goud en zilver waar geen groot- vader van droomen kon. Maar ook veel armoede werd thans zichtbaar, schandelijk gebrek. En voor het volk al zijn kracht naar buiten kon ontwikkelen had het eerst binnenslands veel te begrijpen, te rechten en te hervormen. 78 Door de nooddruft gedrongen, gekoesterd door de weelde van 's lands veiligheid, vormden zich nieuwe denkbeelden van rechl in de hoofden der burgers, in verscheidenheden en kleuren. Geloofsvrijheid heette de leus der denkende menschen, die zagen hoe de staatskerk dezelfde heerschappij beoogde als eertijds Rome bezat; macht in het bestuur eischten de heeren, koop- lieden, hoofden van jonge geslachten die, den nood in het land kennend, naar het parlement in Westminster reden. En zij verstondenelkander en sloten een verbond. Dat zag Jacobus duidelijk toen hij een paarjaar later zeide: geen bisschop, geen koning. De machthebbers beschouwden het land als hun lusthof vvaar niets mocht groeien dan wat hun behaagde, en waar het beginsel van de oppermacht van den volkswil een onkruid was dat gewied behoorde te worden. Nu, tegen het einde van het oude tijdperk, begon de laatste worsteling die een halve eeuw zou duren van een klein aantal edelen, onder hun banieren van goddelijk koningsrecht en staatskerk, tegen honderdduizenden in wie een klaarder bewustzijn ontwaakte van hun plicht jegens God en hun recht onder menschen. Met den dood van Philips viel het Spaansche 79 spook voorgoed in den afgrond, met den dood van Burleigh ter zelfder tijd brak het leidsel der dwingelandij. De koningin was bemind, en oud, men kon wachten tot zij zou volgen. Maar het leven gistte, en terwijl zij ongeduldig den toekomstigen heerscher in het Noorden ver- beidden, die de verbeteringen beloofde, begonnen de menschen reeds onder elkander te twisten, puriteinen tegen verdorvenen, links tegen rechts. De jeugd zag twee voorbeelden om te volgen, den eenvoudigen burger en den prachtigen edel- man, den werker en den genieter. De heer leefde weelderig in navolging der hovelingen, en werkeloos. Hij stond laat op; kleedde zich kostbaar; slenterde zwierig door de straat daar waar de minste vuilnis lag, rechts en links kijkend naar het blanke vrouwenvolk dat er onder de luifels zat; bezocht zijn barbier in den tabakswinkel om zijn lokken te laten krullen en de nieuwtjes te hooren; trad even St. Paul's kathedraal binnen, de verzamelplaats van zijn gelijken, en vond er bijgeval achter een pijler zijn kleedermaker, die hem onder- danig wachtte; dan ging hij naar zijn eethuis, vloekte zooals het iemand van onderscheiding betaamde en sprak Iuid, over een tweegevecht, 80 een Spaansch rapier, een voorname vrouw. In den middag had hij de keuze tusschen een hanemat, een schouwburg, een schermzaal of een rit met den valk. Daarna zocht hij zijn eethuis weer voor een avondmaal van een lams- bout en drie, vier kippetjes, en daar bleef hij zitten tot laat in den nacht met vrouwen, kaarten en wijn. Hij bekostigde dit leven door zijn goederen te verpanden, of met geld dat hij uit een of ander monopolie ontving. Of door oneerlijkheid — dieverijen waren zelfs onder de aanzienlijksten van Jacobus geen zeldzaam- heid. De burger stond zoo vroeg mogelijk op om dadelijk in den winkel aan het vverk te gaan. 