Bijdragen tot de taal-, land- en volkenkunde
” negorij Noatine ° ” Rea . “Wali | . ” Robe a ” Woastoere " Rimedaha s ” " Fide . " Wavaboelang ” " Dot: - ” Mesa lakken Merkus rene etpeditie naar Noord Ceram, die verst anverrehter zake morst aftrekken, maar uu bekenen versterking Hatiuhoc, den zetel van Radja yale serineesterds en te Sanaa een Nederlandsche bezetting achtert Radja Tyarketo toond: sch un berend, on onderwerping te Koren, wats hy ppt veler bet przag Van Vidor terngkeerde In ES25 hesocht: Merhae zelf de noordhnet van Ceram met tere coplogechepen en siet met Kadsa Palade ven hentrakt, @aarby diene ondere, vrucver naar Java verbatuen breeder, Prine Aphar, onder Nederiandsch ooppergezaz ais Nuitan van Ceram het bewtad verkrece over de ao -tdouthuet van «dit eland van Hating tot Ware Dk nieuwe Sultan mac eehter voor zijne taak net geschikt zijne onderdanen zetten hun zwervend leven voort, termyi de Suitan. um te beter zijner geerocveryen te hunnen vourt- arden, zich op de vobensande On: Prianden vestigen wilde, Olin dt te voorko mee, werd mn Iei2 het pas vepeerrichte rijk van Ceram verder opgeheven, de Sultan cp nieuw vaar Java verbannen en het overschat der atsrackenen van Malmahera, oncevrer 1300) man, naar hunne oude woonplaatsen Maha, Weda en Pataur teruggebracht -Zidsrâr von Ned Iadee, Jaars 7. DD II. bh 561 en Fiydacer. Bat. ben. ANA DL. b99,. K. A. 244 RAPPORT OVER TIDORERSCH-HALMAHERA. Alle deze negorijen zijn thans op last van den Sultan verplaatst naar de westkust van Halmahera tegenover Tidore. ' Verder liggen daar de altijd aldaar gevestigde negorijen: Maidi Pajahe Aki majora Aki lamo Wamo Pajahe | Loko | Taba Baai Taoeno onder eenen ambtenaar Kolandi genaamd, onder Kimelaha's. | onder Ngoffamaniera’s. Distrikt Maba. De hoofdnegorij Maba onder eenen Sengadji en n___negorij ” ” » Kimelaha te Panga. 2 ” ” Lolobata ” n Laipo | onder Kimelaha’s ” ” Watchi te Wassilee. 2 7] " Petelei ” » Maba onder eenen Kimelaha en ” „ Ing? » " ” bij Wosso (Bitjoli). Gotowassi onder eenen Kimelaha is nog op hare oude plaats aan een water van dien naam zeven palen ten = = noordwesten van Wosso. Distrikt Bitjoli De hoofdnegorij Bitjoli onder eenen Sengadji en " negorij Samaflo 4» 7 — Kimelaha te Wosso. ” ” Boeli ” ” ” ligt ten noorden van Wosso aan eene nitwatering Gamesang: ook de meeste tot de negorij Wajamli onder eenen Kimelaha behoorende ' De kaart van Melvill plaatst op de znidkust van het zuidooster schiereiland van oost naar west de negorijen Kuhie, Koye, Wally, Maissa ev Dote. Daar nn Bernstein al deze plaatsen op zijne reis langs die kust vermeldt (D. XIV, b}. 453) blijkt daaruit, dat deze onder Weda beboorende negorijen , evenals Weda zelf, na Cambiers rapport weder van Halmahera’s westkust naar hunne oude woonplaatsen zijn teruggekeerd. R. A. 2 Panga en Wassilee liggen beide op de westkust van het noordoostelijk schiereiland, zoodat de bevolking van het distrikt of juister de stam van Maha zich grootendeels naar de hier boven opgegeven grenzen van het landschap Samolla begeven had. R. A. 3 Dit Ingli js zeker het Jegeli der oude kaart beoosten Goticwassie. - RK, A. RAPPORT OVER TIDOREESCH-HAILMAHERA, 945 menschen wonen te Walalee, eene plaats benoorden den Hoek van Wajamli. ! Het is mij niet mogelijk geweest, de eïzenlijke beteekenis van de namen sezer plaatsen te weten te komen, omdat men, toen dk aaarmaar tuformeerde, ten antwoord val, dat zij miet twifelden. of hunne voorvaderen haden hunne redenen wed, om den eenen of anderen wan san vene plaats, ber af rivier te seven. mear dat daervan geene overlevering bij heu bestond, Bij de bevolking zijn verschillende talen in) gebruk; vaan de drie, die te Bitjoli gesproken Worden, laat ih hierachter vetigge Woorden met hunne beteekenis volgen. De duchtyesteidheid van Bityoli, en, zoos ih hoor, ook dre vane het ogeheel: etland in zerzond, behalve hij de hentermmu der LT KE hl En TT plaatsen, Wir zieh wrote sue bosschen er bap ogevolu iutyestrekte moerassen bes inden, zoaats bij voor- beet in de negoryen van Mahaoen Weds. waar de menschen Bn oren tad veel gan wasine koortsen onderhesvig: zijn. Phe ard vic dent booocderrn is meest berechten, sar vlrehst bay de etrauden, Waar zh clean ek de Teese spatie bieonst Hen beer anaeden. \oorul UI de Jog even ereronde distrikten., veelal Into rianne fet enobestaatulaur uit vere seer vette Aruesstboere hier sarde. Sommiave beersten Zijn Arij boo en behave vente hee rotsen meestal Inet Them erboownte bew sanneern. Hoe wei trates Meee daaar- wate Grandt: en ode ooudste inidanders sevver. niet te hebben gemd, dat ze out related Hebben . bestat ik nat eene ads u.tvebrande steerhkoen Voorkomende stectscort. die in wrote Seeverihent oop ode bere oostelgke seliereitinden gevotten wordt, deet am ederze austreken sterke uitharstingen lusts Zend hebben, Noizer de OVE ceed besehireys ings der bees bere'dy op Het vuider setter derd tusschen Weds en Prager. dee sar de Pudorersen Goenoens Ratapa Tutu, haart en Sea Monge fgerneink worden, ied rh vnen obese Voor pat PBS en Warum, ister u fanmen de cade oper ene wom hee? i oteckt BER on aar eier zend stade var rt mee Peeter deure. Zeden res Bet, dat Webi vpe oe vonde haer? be het brente oden basa Poeeehen Mata eu Gs fC -e Rae ut KR A © Merete tet degen ers Net. Manca dh NIN bl Aat Het ae batte hem de buogete foro teehee Wet. ont Hagabe der ceeuwel nara lame Seaotn vet er. AL Doaar deve cia’ ctotder. ear her serene Ven Sk atieches: mars ota, tat zat ihe het vermeden van Camber, acteren stennrnd op de Brorlrus ce va bib reren dat bier Veihanen geulen sijn ineeten ver: Berprs HOA, 946 RAPPORT OVER TIDOREFSCH-HATMAHERA. ongeopende vulkanen, waarvan de ten zuidwesten van Wassilee op ‘het noordooster schiereiland gelegen berg Wato-Wato ook al het aanzien heeft. Aan de bosschen heeft men hier geene bijzondere namen gegeven. Dit zou ook moeielijk zijn, dewijl met uitzondering van de weinige boven opgenoemde bewoonde plaatsen het geheele land niets dan een bosch of wildernis is. De daar- in voorkomende houtwerken zijn zeer menigvuldig en tot onderscheiden einden te gebruiken. Het Gowaya, Morotala, Koefkoefoe, Sabujale, Solamo, Tutuhu petche, Djodjanni, Nangkagora, Bosfoea, Tofiri naka, Gossehe kaai, Tofin niha, Tutuhu bula, ijzerhout, Motoa, Kaporatja, Posie-posie, Dauw, Gofassabatu en Gofassababa zijn alle voor deu bouw van huizen, prauwen en sommige voor den scheepsbouw zeer ge- schikt, terwijl de Gofassabatu en Kaporatja de schoonste knie- en kromhouten voor de zwaarste schepen verschaft. Het Tako- banga, ook Bintangor genaamd, is zeer geszhikt voor masten, daar dit ligt en sterk hout eene aanzienlijke hoogte bereikt. De boom, genaamd Towabi, wordt op Celebes door de Boegineezen en in navolging daarvan ook somtijds hier voor anker gebruikt, Het rood en wit Lingoewa, bruin en rood Salimoeli en het Buwa kira-kira zijn zeer fraaie meubelhouten , zooals ook vooral het Botolino, dat een donker brume kleur heeft, echter door den tijd of door het gedurende 6 a 7 dagen in moddergrond te begraven, gitzwart wordt; het is zeer fijn van draad. Ik voeg hierbij cen kistje met een monster van ieder dezer verschillende houtsoorten. Het geheele land is rijkelijk met rivieren doorsneden, waarvan de meeste niet veel meer dan den naam van beken verdienen. Hun loop, oorsprong en richting is door de weinige bekend- heid van den inlander met het land, dat hij bewoont, onmo- gelijk op te geven. Ten westen van Bitjoli zijn de voornaamste uitwateringen die van Watchi, Gotowassi, Tewel, Ayer Kimelaha, Ayer Sengadji, Gamesang, Gauw, Smeen, Tuowan, Sien , Boeshoesoe ; voorbij den Hoek van Waijamli die van Walelee en Akilamo en beoosten Bitjoli die van Wosso, Guimjawi, Ingli en nog verschillende andere, welke zeker wel tot de vruchtbaarheid van den grond bijdragen, echter door hunne kleinheid niet noemenswaardig zijn. Volgens de door mij inge- wonnen berichten is de geheele Bocht van Weda, alsook het guiderschiereiland evenzoo bewaterd; omtrent de namen der RAPPORT OVER TIDOREESCH-HAT.MAHERA. 947 rivieren aldaar werd ik echter zoo verschillend onderricht. dat ik, om niet bezijden de waarheid te spreken , mijne hieromtrent verkregen inlichtingen liever niet wil mededeelen. Er zijn hier twee meren, een bij Weda en een bij Wassilee, beide slechts van eene geringe uitwestrektheid. Bitjoli heeft zeker de beste reede van geheel Palmahera. waar men negen of tien vademen zeer voeden ankergrond heeft: in het seizoen der noordenwinden, die hier woedend sterk waaien kannen. is het echter zaak, op dieper water cen Kabellengte onder het noordwaarts gelegen eiland Waaur te ankeren, waar men zich voor alles veilig achten kan. Voor Weda is ook goede sukergrond, maar het daarvoor Liggende eiland Koehtfo weeft geene beschutting tegen de zuidoostenwinden , nou teven de in dien moesson aldaar staande hemel hooge zee, Ook bij Gita kan men ankeren, Waterleidingen dammen en waterkeertigen zijn er, zoo veel ik te weten heb Kunnen komen, in het geheel uiet: zelfs maar zeer weinigen Van hen, die ik daarnaar vroew, begrepen, wat dit zeggen wilde. Wezen zoude men letterlijk Kunnen zeeen, dat hier niet bestaan . ten minste indien men dezen mem weigert aan de stranden, die daartoe gebruikt Kunnen worden en zn paden, die van de overige wilderms niet te onderscheiden zijn. dan aan Kappen in de boomen en andere den inkinder alleen be- kende tekens. Als bewijs zal ik eene Korte beschrijving weven van de perzen, die ik zelf erebaan heb, Van Bitgolt begat ik ony per prmw naar Boeli, dat ongeveer Sune roelens Van daar ligt en volste toen twee palen ver het strand. Daarop wonen wij het bosch in en leiden door de moserelijh rend vaan den wee den afstand van va, 600 palen, die Koel: door de ero opm Westen VA AV asen ler schemdt eerst W dre dagen af Drie vierden van dezen weg loopt door de rnvieren Gamesang, Gauw en Toeteegal, waarin men meestal tot over de kmeen toe moet waden en van den venen steen op den anderen springen. Door de geduriee spoeling van het water zijn deze steenen zoo glad veworden, dat men. wil men wet ieder argenblik gevaar loopen van uit te glijden en te verdenken, genoodzaakt ie, zijne schoenen uit te trekhen en de pers op tijue bloote voeter te doen. De wer. die miet door het water leapt, voert ber opp, berg af door dicht besmet, Waar, zooals beven gr/esl werd, het voetpad van het overige gedeelte der 948 RAPPORT OVER 'TIDOREESCH-HALMAHERA. wildernis niet dan aan kappen in de boomen te erkennen is. Van Wassilee begaf ik mij met een prauw over Dodinga naar Ternate. Kenige dagen later ging ik van Ternate naar het zuidwestwaarts van Panga aan de rivier Soot gelegen Besa. Vandaar gingen wij een afstand van 36 palen te voet door een bosch, voordat wij de rivier Aki Sengadji bereikten, die wij doorwaadden, totdat wij aan de plants kwamen, waar zij bevaarbaar wordt voor de daarop gebruikelijke vaartuigen , namelijk bamboezen vlotten ter lengte van ca. 16 voet op eene breedte van 5 voet. Daar het land hier vrij hoog is, heeft men bijna altijd, zooals ik het vok twee dagen ondervond, aanhoudende regens, dat zeer onaangenaam Is, dewijl de reiziger op den geheelen tocht daaraan bloot gesteld is, Wegens de over de rivier hangende rotsen, die op sommige plaatsen bijna het water raken, is men genoodzaakt, plat op de vlotten te liggen, wil men niet tegen deze enorme steenklompen verbrijzeld worden. Ook is het vooral In de menigvuldige bochten, die de rivier maakt, niet mogelijk, de vaart der vlotten tegen te houden, dan door de vereenigde, meest ingespannen kracht van 7 a S wel gespierde personen, die, wanneer het ongeluk wil, dat er een banjer plaats heeft, niet in staat zouden zijn, al waren zij zes malen sterker in getal, de kracht van den stroom te wederstaan, daar zij zelven, omdat zij in de rivier staan, door den stroom wegge- sleept zouden worden; een verschrikkelijke dood, van tezen den 50 a 60 voet hoogen rotsoever verpleiterd te worden, zou alsdan onvermijdelijk zijn. De plaats, daar wij de vlotten maakten, is door de menigvuldige kronkelingen, die de rivier heeft, nagenoeg 40 palen van den mond ten noordwesten van Bitjoli verwijderd, vanwaar wij In 7 uren naar deze plaats overstaken. Den weg van Ranta aan de noordkust van het zuidooster schiereiland, ongeveer 25 palen ten noordwesten van Patam, naar Jaba aan het zuiderstrand, heb ik in twee uur afgelegd; deze is oneindig beter en gemakkelijker dan de twee vorige, omdat men daar geen andere hinderpalen ontmoet dan het dichte hout, waarmede de weg bewassen is. Behalve deze drie wegen, die ik zelf onderzocht heb, zijn er nog op laatstgenoemd schiereiland de drie volgende: die van Watchi 3 a + palen noordwestelijk van Bitjoli naar Sepo in de Bogt van Weda, een afstand, dien de inlander gewoonlijk in anderhalven dag, gedeeltelijk in een prauw op de rivier RAPPORT OVER TIDORERSCH-HALMANERA., pas ST Watchi, gedeeltelijk te voet. aflegt: die van ‘Tappelio aan de noordkust naar (ramsoenes aan dee zuidkust, volgens gelooi- waardige berichten een afstand van HE palen en che van het aan het noorderstrand gelezen Dolafer tot de aan de zundsiple gelegen plats vaar ciers naan. vern afstand vien IN palen. De laatstgenoemde vier wegen dienden in vorige tijden alleen, opdat men niet van Maba af Bityoli den omweg om den Hoek van Patam zou maben, om met Weda of de negoryen mm de Bocht van dien naan te verkeeren. Ook wan destijds de gemeenschap tusschen deze plaatsen en Tidore gennihkelijker, omdat toen overal noe menschen woonden en men dus vaartut- gen verkrijgen hon, waarmee men van Sepo. Dolafer, dal of Gamsoengie raar Weis overstak. Van Weda voert een weg, zoo ik wel onderricht ben, im 1 nren eens vaar de ten zuidoosten van Tidore aan de westhust van Halmahera velegen negorij Piyahe. waar altijd gelegenheid is, om maar Tidore aver te stehen. ! Dit zijn de voornaamste zoogenaamde wesen van ‘Pidoreesch- Halmahera, Weeens de geringherd der bevoikis 1e het met doenlijk , ze te verbeteren, hoewel zij, zooals uit de gegeven beschrijving blijkt, daar wel voor sathaar zijn zouden, zoe ook voor eene aanmerkelijke verkort, Want zij Zijn meestal als shngerpaden aangelegd. Van de sterkte der bevolking kan ak tut mijn leedwezen geene zoo valledie berichten: geven, als In gaarne gewenscht pad, daar zh seeene volkstelling hon bewerkstellingen. Dh meen dit te moeten toescenriyven aan het Wantrouwen der ‘Pidoreezen, boenel de hoofden op ingn gedu santouden muy alleen ten antwoord swiaven , dat zulks now nimmer gedaan Was en dat ay dernulve bedueht waren. dat dee bevolking drsarunt iets bh wears verineenden en Zels uit de Meran keds verwijderen zoude. Ik trachtte het toen over ote halen, Mij eee VM ereaneeste ALL bauwheaniy menselijk oopuave te deen van het getat der onder veder nunner staarde menschen, doch vrneiiteloos. Oor dit zenden Zij, miet te hunnen doen, wettewedustuande /\| hehenden. dat Bj cuhks Wisten; zij gaven tet reden voor deze weren, dat zy Madsen hunne onderhoorseen cuiks te weten Awsonen, het- nn oe en 8 De wee van Vayahe naar Woda ze sedert nader bezehpeven deer Hernetein Tm AER, bl 484: Daar dese reece voc Pagahe rn se cade baart Pasvhe opelt, so de vorm Pajslie by Mell! zeker verkeerd K. A de Vols: Vil vi 950 RAPPORT OVFR TIDOREFSCH-HALMAHERA. geen zeker zou gebeuren, alles van hunne wraak te vreezen hadden. Ik zie mij dus verplicht, de bevolking slechts bij be- nadering op te geven. Het getal zal dus wel niet juist zijn, doch echter ook niet veel van het ware verschillen, vooral wat de plaatsen betreft, die ik zelf bezoeht heb, zooals die van den Hoek van Patani om de noord naar Dodinga. op welke uitge- strektheid ik nagenoeg geene plaats. ten minste geene bewoonde, onbezoeht gelaten heb. Te Bitjoli, Gotowassi, Boeli. Panga, Wassilee schat ik de bevolking gezamenlijk met de hier en daar verspreide huizen, op 2300 zielen. en volgens geloofwaardige berichten geloof ik, dat die der westkust van Tidoreesch Halma- heira zal bedragen 2500 zielen. Indien men aan de door mij gewonnen berichten, zoonls ik vertrouw, mag geloof hechten, beloopt het getal zieleu op, het zuidelijke aan Ternate behoo- rende schiereiland meer dan 1000 zielen. Uit deze zoo nauw- keurig mogelijke berekening blijkt. dat de bevolking op de drie schiereilanden van Lelewi, Patani en Liboba verspreid. niet meer dan 5.800 zielen bedraagt. waarbij dan nog komt, dat de onevenredigheid tusschen het getal mannen en vrouwen zeer groot is. Ik heb mij ten minste op de plaatsen, waar ik zelf geweest ben, overtuigd, dat er zeker een vierde meer vrouwen dan mannen gevonden worden. ! Men zal begrijpen, dat het hij zulk een ruwe schatting niet mogelijk is, de vrije lieden en de slaven afzonderlijk op te geven , vooral wanneer ik zeg, dat men bijna geen of althans slechts een zeer gering onderscheid tusschen deze twee, anders zoo ver- schillende standen opmerkt, daar zij meestal gezamenlijk alle werkzaamheden verrichten, eten en gehuisvest zijn. De inlander is verzekerd, dat dit land in vorige tijden sterk bevolkt was, hoewel hij daarvoor ‘geen ander bewijs kan aan- voeren dan het op geene gronden steunend hooren zeggen dat vroeger al de binnenlanden bewoond waren, die thans geheel van bevolking ontbloot. zijn, met uitzondering van eenige weinige Tobellorcesche huisgezinnen, die hunne haardsteden ontvlucht zijn, om zich aan de Ternataausche heerschappij te onttrekken en daardoor van heere- of negorij-diensten ontslagen te zijn. 1 Cambier benoemt hier de schiereilanden naar de kapen, waarmede zij eindi- gen Na het terugkeeren der uitgewekenen onder Radja Djailolo is de bevol- king van Tidoreesch-Halmahers weder iets toegenomen. Althans van der Crab schat die in 1860 op ongeveer 8000 zielen, daarentegen die van bet onder Ternate behoorende Zuid-lialmahera slechte op 500. R. A. RAPPORT OVER TIDOREPSCH-IALMAHERA. oF} Voor twintig en meer jaren hebben zich reeds vele menschen van hier op Ceram en ook wel op de Papoesehe Eilanden neder- gezet, toen zij derwaarts gevoerd zijn door de altijd rondzwervende en de voormalige Compagnie beoorlogende Sultans Noeloe en _Djtn-al-abdin. De voornaamste volksverhuizing heeft eehter eerst voor vijf 2 zes jaren plaats gehad, toen meer dan 2000 strijdbare mannen, vele met hunne vrouwen en Kinderen, den zoogenoemden Radja Djilolo vrijwillig gevolgd hebben of door hem met geweld opgelicht zijn. Deze blijvende vestiging in een vreemd land, waarheen zij met hunne vorsten slechts geweken waren, om bij de eerstkomende gunstige gelegenheid weder naar de plaats hunner veboorte terug te keeren en de geestdrift, die er destyds bestond , om den zoeven genoemden Radja Djilole te vol gen — want indien zij miet gestuit waren. zouden waarschijnlijk bijna allen hunne haardsteden hebben verlaten zijn alleen toe te schrijven aan hun verbengen, om zieh aan de Frdoreesche dwingelandyy en orderdrukking te onttrekken Deze waren zij moede, en ween wonder, want hunne goederen , huizen, slaven, in een woord alles, honne vrouwen en kinderen zelfs met mt- gezonderd , konden zij geen vogenblik veilig achten: niets durf- den zij voor mayne Komst, zelfs aan den gemeenste van dit volk, weigeren ‚vooral wanneer hij uit maan des Sultans kwam. Ik seg hier met opzet te voren, daar ih mij gedurende myn verblijf te Bitjali meermalen met genoegen overtuigd heb, dat de tevenwoordivheid van ven vouvernements-unbternmer den mige zetenen de moed geeft ‚zach tegen dergelyhe onrecht aardigheden te verzetten De inlanders van dit gedeelte van Helmahera schijnen een aterk divehasmevestel te beezttten. Den wewonen omterdeom, dien aij bereiken, chat rh op ob garen. Men treft venter ooh zeer onde heden aaan, zelfs die didien a, piet dee pegeeringen van een paar Sultans. ween Zij hunne jaren berekenen, te verl Oofengese pre: Volorenys TT UTI eigene opge Ver over de omedlered geren van zouden Zap zijn coen verschallende aekter ondertiesty zoende heete Kuartsern , herrie herrie, venerische axwalen en de heodviekte, seerd easeada dre hier zeer alueniern os. Het is niet dan met pmoerte , dat ih ven pouar hunner genersmuideren te merten. ben vehemen , omdat zij sbaarmmede zeer „eben Zan act vrres fonds po; vermten, dat dor de hehendmahum hunne kracht sau Verloren waan Tegen heete koortsen gebruiken 71] de braden van odes Boor Maru. uit- eu inwendig en drinken daarbij het hout als thee op warm water getrokken. Iet middel, dat zij tegen de berrie-berrie nemen, is de gedroogde en tot poeder gestampte bast van de boomen Lelaka en Tjeuri met het nat van uitgeperste kokos- noten (santang kalapa), dat ook uit- en inwendig gebruikt wordt. Tegen de gonorrhea nemen zij een afkooksel van den bast des samee-booms, met een ander blad vermengd, waarvan men imi} den naam niet heeft willen zeggen. Voor ingewortelde venerische ziekten, geloof ik niet, dat hun medicijnen bekend zijn; dit maak ik op uit het groot aantal menschen en vooral kleine kinderen , dat men ontmoet, wier geheele lijf met zweren en wonden bedekt is, ook uit de onder de laatsten zoo algemeen heer- schende ziekte, die hier Bobuto, op Java zoo ik meen Boba, heet, welke zij door eene zeer onzachte inwrijving van ijzer- roest met een soort van welriekende citroen, Limon Swangi, genezen. De in water uitgeperste bast van den gemelden samee- boom met het sap van limon swangie en een weinig zout wordt in het algemeen als zeer goed bloedzuiverend middel aangeprezen. Met de heilzame uitwerking der koepokinenting zijn de be- woners van dit gedeelte van Halmahera geheel onbekend. Ik heb hun het groote nut dezer kunstbewerking onder het oog gebracht en al mijn overredingskracht in het werk gesteld, om hen over te halen, daarmede een proef te nemen, doch vruch- teloos. De hoofden, die ik daarover sprak, zelfs die, welke den meesten invloed op hunne onderhoorigen hebben, gaven mij eenparig te kennen, dat deze nimmer daartoe over te halen zijn zouden, en besloten hunne rede met de Mahomedaansche stel- ling, dat als God goedvindt, hen te bezoeken, daartegen geene voorbehoedmiddelen zijn en zij zulks geduldig moeten afwachten, zonder te trachten dit te ontwijken. Inderdaad schijnen zij hier- van echter maar half overtuigd, want zij vlieden, zoodra de pokken zich openbaren, uit hunne negorijen en laten de lijders, al zijn het hunne dierbaarste bloedverwanten, aan hun onge- lukkig lot over. Indien de Sultan van Tidore daartoe wilde medewerken, twijfel ik niet, of de bewoners dezer landstreek zouden even goed als de ingezetenen van Tidore, Ternate en Ternataansch-Halmahera van het nut dezer weldadige uitvinding deelachtig kunnen worden, Omtrent de algemeene geestgesteldheid, de zedelijkheid en het karakter der bevolking zijn mijne opmerkingen de vol- gende. De inlander is niet misdeeld van verstandelijke ver- RAPPORT OVER TIDOREESCII-HALHAMERA, 253 mogens, integendeel hij ix zeer vlug van begrip. De lang- dunge onderdrnkking, waaronder hij leeft, heeft zijnen moed en trots nog niet geheel kunnen uitdooven; tn den oorlog is hij dapper, daarbij eehter niet van wreedheid vrij te pleiten. Hij jaagt in den strijd of op andere tochten zijn doel met eenen ijver na, die zonderling afsteekt bij zijne, th mag wel zeeen, gewone luije levenswijs, waarvan het volgende eene ware en getrouwe sehets is, De inwoner van Bitjoli, die van de andere negorijen volgt dezelfde levenswijs — staat onaarne smorgens voor zeven of half acht uur op, eet dan’ een stuk droog gebakken sago en waat naar het strand, waar de mannen en vrouwen zieh in de warme zon bakeren, terwijl de Kinderen en slaven op de voor de plaats liggende bank sehelpvisch zoeken. Na zieh aldus nagenoeg een nur gekoesterd te hebben, begeven zij zieh naar herme woninwen terug, eten wederom drooue sao met de we. vonden schelpvisch, dikwijls rauw, doeh meestal in het vaar gebakken of gebrand. Daarna leggen zij zieh op ven onder ven afdak vervaardigde Jeverstede van Gaba Cuba of Woka en sluimeren, door den verfrisschemten zeewend in slaap wewiegd. Zow wisselen zij serootendeels hunnen tijd met slapen en eten af. Kerst wanneer zij deze hunne voornaamste bezigheden moede zijn, vervaardigen de vrouwen kabilas en hokoja’s. waarvan tk muacder spreken zal, en brengen de mannen hunne prauwen, zeilen, vischnetten . lijnen enz. zoa zij dre hebben, in orde. Daaraan is toch tay ets ote verstellen , hoewel 1 Ze NEKAF weiniee vebruiken. went met uitzonderine Aan veniee wetten vergenoegen zij zieh Hever met de boven gemelde Kleine schelpvisch, die veelal van ven bitteren sinauk te, dan dat zij de moeite zouden nemen, goede visch te man Mansen, niette- senstaande deze Hier zeer mentgevalder me en zij daaraan ver de voorkeur sreven, Zoo beven zij onbezorgd vaart, totdat de door ben creer ter voorrsuud Nat: sief op Is, ja weder Ì er zelfs meer dan up is: eerst, relat zij met hunne vrouwen en Kimleren eenige dagen groene boomvyrneliten van cen on- Aonsersanen survh , die onzeezende verstoppingen veroorzaken , vonrnornse beek die van den boen Danw. gegeten hebben, san Lj er toe uver, ou ft: Maha laar er te Batjohi eert er veer et sayobeomen tn genoegzame hoeveelirid Zijn) stem te kan klappen. De Alfecren var de nabnriee neyory Boel zijn minder 2b RAPPORT OVER TIDOREESCH-HAILMAHERA. aan luiheid overgegeven en verledigen zich meer met het visschen van schildpad, het jagen op hartebeesten, wilde var- kens enz. ' Ook in andere opzichten geef ik aan hen de voor- keur boven de Mahomedanen. Op hun woord kan men veel meer vertrouwen; voor vreemden zijn zij gastvrijer, en onder- ling minder afgunstig van elkander dan in de Mahomedaansche negorijen. Daar wordt zulks echter ook minder bij den ge- meenen man aangetroffen, dan wel onder de hoofden, die deze ondeugd in hooge mate bezitten, hetwelk mij gedurende mijn on- derzoek van groot nut is geweest, daar ik door deze drift op te wekken, de individueele opinie vau ieder hoofd of gemeenen man, wanneer ik zulke verlangde, te weten kwam. Van den anderen kant moest ik echter voorzichtig zijn, in het opeubaar niet de minste voorkeur aan den een boven den ander te verleenen. Van diefstal hoort men zeer zelden; zij laten hunne huizen open staan, wanneer zij buiten bezigheden hebben, zonder de minste ongerustheid, dat het weinige, dat daarin is, hun ont- vreeind zal worden. De kinder- en ouderliefde, die zij aan den dag leggen, duvet hun hart eer aan. Onderwerping en gehoorzaamheid aan hunne hoofden kunnen niet onder hunne deugden gerangschikt worden ; wanueer deze een bevel niet verscheidene malen herhalen, wordt daaraan ook niet voldaan. Wat" hun voorheen in het dagelijksch leven te pas kwam, zooals: sago, djagong, visch enz., vroeg en gaf de een aan den ander onder de stilzwijgende voorwaarde, dat hij bij voor- komende gelegenheid ook zoo zoude handelen. Sedert mijne komst op te Bitjoli is deze gewoonte echter allengs in onbruik geraakt en bij mijn vertrek van daar was de beschaving reeds zoo ver gevorderd, dat de een maar zelden den ander iets gaf dan voor gereed geld of althans de waarde in ander goed terug verlangde. Op verder van Bitjoli gelegen plaatsen, waar geld nog even zeldzaam als te voren is, blijft de oude ver- trouwelijke gewoonte in stand. Behalve in de negorijen Boeli en Tuolohata belijden de inlan- ders den Mahomedaanschen godsdienst. In werkelijkheid zijn ze echter nog sterk aan hunne oude heidensche gebruiken gehecht, 1 Ook Cambier gebruikt hier het woord Alfoer, zooals zoo dikwijls in de Molukken geschiedt, niet ter aanduiding van een bepaald menschenras, maar eenvoudig voor den heidenschen, nog niet tot den Islam bekeerden inboorliug. RAPPORT OVER TIDUREESCH-HALMAHERA. 255 en zelden zullen zij iets van belang ondernemen, zonder vooraf hunnen Pyien of geest te raadplegen. Deze neemt altijd de voorzorg. voordat fuy zijn orakel uitbrengt, naar den wensch van den consultant in de onderhavive zaak te vernemen, ten einde daarnaar zijne uitspraak te richten, die dan now altijd zoo ingewikkeld is, dat deze den nmeals voor en tegen kan worden uitgelegd. Hanne geesten vereeren de onderscheidene negoryen onder verseinilende gedaanten, als qaarvovels, haagen , schildpadden, de sinschen gew “Tyakalang en Votes en de bay Panga gelegen berg Wato- Water, Wiarvoor de bewoners van die plaats en die van Wassilee veur grooten eerbied betonen. Zij noemen nooit zijnen nasa of wijzen met den vinger naar heu, en toen ten tyde der voorman OQost-Tneisehe Compagnie de coumisste ter verwoesting afer speceryboumen aldaar kwim, hebben zij altijd getracut. set beklimmen van den berge tegen te gaan. Wanneer zij aldas i vie eeebeerenen der toekomet dringen Weller, bennen Zij met vent eten gereed te maken. between tem Voordeete Is Van Hem. Waartt dearest spreken zal, zoals tho vei! gvecien Deeb Te Boel apide, zerde ah vaan eden Uyen te wilen weten, wanneer eene reeds Taner verwachte horra-korr Zonde aan kenen , waarop elegeen . die inode hegooyp voet beroenidst door zajne Waar- zeguinngen Wits, geroepen weed. Hrs boe zwem oet voor ven Klem itse Wartrigg sersetifienade ruwe toten afberndingen van den jaarvogel en den vise: Ppahalane waren. wirtook te branden, Edverisverche: boe-rooush te top #16. tiet zee peen’ ijt, see ny LER “eer sterke zeuuwtrekkingen te kramen. Waariup Zet Zij odette Ut eersediilende hosebteern wrores opsnreter, reteddrcatde sets... taen ny Vroeg miet een verehrikhei yh verwiblerd oo en eere geer tyre vrouwertistern … Wat th rr ebten Geel van Past en Vreseo sat fea Dien veriangee, Warorvje vh zer omt Hen Wersch te Aesen waf, Udaisrinys hreeg ‘yal adele rica STU pT POR alen, cise fe eet ham feewiler , ann Apne, dorst te cessesehoen wal ten wut wowed. dat net vearttag, arseen set op den dourimy berckemden tijd vertrekken Was. tanmen dere diesen cou ankemen. Hernia vrei iy He onmacht, went ou) veer oatieaiat en vermmaend scheen bij te honnen, Tat opeet lele Pb aL TDM 1h Siete.) Ven ted, fat Bet Na there Vtee totaal SO Scr der zeer ‘ality Had Weeren uittevorscten, dl AI] fies GEENT zeen corn res: t et vertrek oder horit-horra Gmittsl Ooenseenfe: EL zag, eden; oh be rrenten had, dat dit schape Bergense Unseen Doding oa Witjes gezien wae, 256 RAPPORT OVER TIDOREESCH-HALMAHERA. Bij de geboorte van kinderen, vooral van een eersten zoon, voor gedane geloften en bij het ondernemen eener zaak van eenig gewicht, zooals een huwelijk of een groote reis, geven de Alfoeren, om den Djien te winnen, kleine feesten, waarbij degeen, die het priesterambt waarneemt, zooals overal gebrui- kelijk is, de beste stukken bekomt. De Mahomedanen geven hij besnijdenis en huwelijk ook kleine gastmalen. Bij sterfgevallen vereenigen zich de naastbestaanden en vrienden van den overledene, om met: een luid misbaar, door de geheele negorij hoorbaar, den lof van den overledene te verkondigen. Bij de begrafenis hebben zij niets bijzonders, dan dat zij het graf met bogen hezetten, waaraan kleine stukjes lijnwaad, hoe bonter hoe fraaier, gehecht zijn. Deze lapjes dienen tot speel- tuig voor den duivel, waardoor hij verhinderd wordt, den doode eenig leed te doen. De Alfoeren hebben, om dus de levenden te beschutten, hunne huizen van binnen met bladen van den seho-boom franjesgewijze behangen. De Alfoeren begraven hunne dooden in kisten, of ook wel in matten ingenaaid , onder de aarde of boven den grond in kleine huisjes; ook leggen zij de kisten in een grooten boom. De wapens en het. voornaamste huisraad worden mede begraven. De nalatenschap deelen de kinderen bijna altijd gelijk onder elkander. De Alfoeren genieten geen onderricht als in het gebruik hunner wapens, pijl en boog, werpspies en klewang, zoowel voor den oorlog als voor de jacht. De Mohamedanen voegen hierbij , althans voor de kinderen van hoofden of anderen, die de hoop kunnen voeden, eens in ambtshetrekking te kamen, eenig onderwijs uit den Arabischen Alkoran (dien de leermeesters zelve niet begrij- pen) en een weinig Tidoreesch spreken, lezen en schrijven met Arabische karakters. Tot het geven van dit onderwijs zonderen de meeste dier hoofden, die daartoe in staat zijn (want het is er ver af, dat zij alle zoo geleerd zouden zijn) eenige uren daags af; vooral houden zich echter de priesters daarmede onledig , waardoor zij, indien zij knap waren, natuurlijk een zeer grooten invloed op de bevolking konden uitoefenen. Met uitzondering van eenige weinige weten de meeste priesters echter van de hun door hunnen profeet gegeven voorschriften niet veel meer, dan dat hij hun verbiedt, varkeusvleesch en arak te gebruiken. Sagoweer, wijn, bier en andere Kuropeesche sterke dranken schijnen zij niet onder het verbod te begrijpen , althans ik weet. bij ondervinding, dat zij hiervan niet afkeerig zijn. Tot het RAPPORT OVER TIDORERSCH-HALMAHERA 257 honden der Ramadansehe vasten wordt het volk strikt genoodzaakt. Indien zij deze drie dingen nakomen en wanneer zij ond of ziekelijk bezinnen te worden, de voorgeschreven dagelijksehe gebeden en reinigingen verrichten, twijfelen zij geenszins, of zij zullen het han door Mahomed beloofde paradijs deelachtig worden, Overigens is het volk en zijn zelfs de hoofden en priesters niet zeer nauw- gezet in het betrachten hunner godsdienst pliehten: het gebeurt. zeer dikwijls, dat zij boeten moeten betalen en wanneer zij onvermogend zijn, deze te voldoen, met rattingslagen vestraft worden voor verzuim om des Vrijdags den openbaren croulsihienst bij te wonen, Hiervan is de Kimelaha van Boeli (eene Alfoersche negortj, die de Mahomedsaunsche leer zegt te belijden) aoglaikend verschoond, dewijl hij verklaart. dat telkens, als lip naar de Masigit ging oof andere openbare godsthienstpliehten waarniun, hij zelf of een van zijn volk ziek werden of de nezarij wet brand of eenig ander ongeluk door de heidensehe geesten bezocht werd. Hoe weinie zij evenwel de voorschriften hunner religie opvolzen, zouden zij evenwel naar urine gedachte daar zeer moeielijk van af te brengen zijn. Daarenteyen geloof ik. dat het zeer gemak- kelijk zoude zijn, tndien het gouvernement zulks mocht verlangen, om de Alfeeren meer aan ons te verbinden. hen in den Christelyken godsdienst te onderwijzen. Een hoofd van gemelde neguryy. ziende, dat ih evenals hip varkenstieeseh en schildpad at, zender my, data. undien de Mabomedaansehe leer het gebruik van dat voedsel vak toestond, deze reeds lanes zoude sane genomen hebben: op grond fiervan meende a. dat de Chris- tenen en Alfoeren zeer weinter in geloof san elkander verschilden. De slaventindel bestaat hier nog even als op Tidere. Zij Wisten met eens, dat er ven verbeul duarteven was: als bewijs daarvan strekt. dat zip muj verzoekten, Wanneer de werkzaam- Heder aan het fort en ale gehouwen zonden geemadivd zijn, mear de Papoesetie Bilanden te moer ei, aan shaven tedden. met belofte, dat zap er omy zoovent mede zenden hrenven als tk verbande, Deve ongelukkigen verheugen 71 door miling tegen Klenretieden of meest dour Open tng uit ode corn Het strane eleven onevernen. abe Volwassenen met weweld en de hinderen voors) door het nederlevern van ren Tobus, dit mt parsane, oe bad 9 of anders eet An Pe heest:uat i. VIe vele roadperyde oe wen uit Vajra saar thanmahera cohrachte elasen Aer- sars uit. Îngete geep feeb de vene ree heer et, dt Watlhace tauseches venige Years van bane ed en het Pareeeehe pas pen cht Kk A. 258 RAPPORT OVER TIDOREESCH-HALMAHERA. Ook het pandelingschap is hier nog in zwang. Als iemand een ander geld of goed schuldig is en dit niet kan betalen, verpandt hij zich zelf, des noods met zijn gansche gezin, voor eenen zekeren naar de grootte der schuld bepaalden tijd aan zijnen schuldeischer. Tot hunnen lof moet ik echter getuigen, dat zij hunne dieustboden meer als kinderen dan als slaven be- handelen. Tegenwoordig zijn deze streken zeer rustig en de inlanders zijn bijzonder tevreden met de vestiging van een post te Bitjoli door het gouvernement en zij zouden gewis niets liever verlangen , dan dat zij onmiddellijk onder ons weldadig bestuur geplaatst werden, waartoe zij reeds indertijd aan kapitein Teunisz het verzoek gedaan hebben. Zooals hierboven gezegd werd, is in teder district een sen- gadji. Deze wordt dikwijls, wanneer hij oud, zwak of niet be- kwaam is, door eenen tweeden, sengadji-moeda genaamd, bij- gestaan. [ij heeft het gezag over eene negorij even als de kimelaha’s en wordt door deze alleen als eenen ouderen broe- der beschouwd; aan hem richt de sultan zijne bevelen, welke hij dan aan de kimelaha’s mededeelt, die weder, voorzvoveel hun aangaat, deswege orders aan hunne onderhoorigen geven. Na den sengadji of kimelaha volgen in de negorijen de hoekoems, die echter niet, zooals de beteekenis van het woord aanduidt, den post vari fiskaal waarnemen, maar alleen voor de nakoming der bevelen van de sengadjis of kimelaha's waken, of hen bij ziekte of afwezigheid in huunen post vervangen. Nog onmiddellijker zorgen de ambtenaren, ngoffamamera's genaamd , dat de gege- ven bevelen worden nagekomen. Behalve deze hoofden heeft. ieder negorij nog eeuen kapitein, die alleen in tijd van oorlog im aanmerking komt, wanneer hij het bevel voert; met het civiele gezag bemoeit hij zich zelden. In kleine zaken straft de sengadji- of kimelaha den mis- dadiger meestal met boeten teu zijnen voordeele. Zaken van meer aanbelang , zooals diefstal, enz. die zelden voorkomen , berecht de raad van sengadji en kimelaha’s. welke op dezelfde wijze straf oplegt. Eindelijk wanneer de misdaad van ernstigen aard is , zoodat zij meenen, dat de oordeelvelling buiten hunne bevoegdheid gaat, stellen zij den misdadiger in handen van den Sultan, in welk geval meestal met opsluiting in het blok gestraft wordt ; zelden gebeurt het, dat deze goedvindt, hem ter straffing aan het gouvernement uit te leveren, RAPPORT UVER TEDOKBESCH-HAIMAHERA. 299 De bevolking kent aan den Sultan van Tidore toe het volle bezit van den grond en hetgeen daarop is, en geen ander kan daarop de geringste aanspraak maken; ook wordt dit reeht door geen inensch in twijfel getrokken. De inlandsehe hoofden hebben geen ander recht dan inne vaderhoongen te bevelen en dit moeten Zij nog met omzieh- tigheid uitoefenen, willen zij daarin geene tegenkhanting ont- moeten. Wanneer zij geweld gee bruiken wilden. zou zulks met volksoploop of met han eigen dood eindigen, indien hup, die daartoe de macht heeft, dataru net voorziet, dour zulk een Hoofd uit zijn pest te zetten of hem een ander toe te voegen. De sengaljrs en himelana s, ook eemye hoekaens en kapiteins worden door den Sultan benoemd, alsmede degenen, dre tot de priesterlijke waardigheden van haltef en imam bevorderd worden. Bij dre grebegenheid scheuht de Sultan bun een stel sitsen kleedingstukken. wasertaede zij baj bonne ternzehkomst van Tidore hannen mtocht an de neg desen en die zij daarna zorgvuldige wegbergen, om ze miet dan bij gerookte feesten le gebruken. De overige hoofden worden door den senwuljt of Kimelana, weder ia vane neggorij benoemd. Bij de benoenming wordt eehter vene erfopvoiging in het ver zeilen, net bepaaidedph van vader up Zoon, aar teecherr pest Is stern eer of mer buizen verh noecht 9 waar buiten die pet bezeren wordt, dan om gewientize redenen. Zeldew wordt uur srunst of foegenegenieid van dit gebruk af- PETA. Ook wordt hey dee ketice oder froofde nn veel gelet op de meen van der gemeenen tian. dir oren voorbeelden heeft, dat een tegen den zin der bevenninmg aangesteld noofd. zis dit versupnd was, door taar niet erpen werd, zooals oh weet, dat met eenen himedane tet ee val veweest Ie. omm wien te doen erkenner. le Nuua CTED RAN werd, heme een ander bear cle keus Vaar Het woth tae te Vaart, Var fe ogarootebsier sij he trenefebedy hist Eiken) Zere. dat de injanders volstrent weene teerediensten ee: Zoo dere ween slaven nebben. zon zij eroonlsaakt, nunne onderiemerggen Arrendelijk am hulp te verzoeken, of wel alles zelf tee den Hunne ver: hond nies tet chery Saactier He er iter Poepen} lode rs Warner ade: Sultan korra horas verdant. toeten Zij gemaal er: met nan scrappen en wapenen geleverd worden, Wanneer fap sige noeelng beeft Karr oop van ole sengajr-e happen Mabs, Bitjoi, Weel Ch Sails cat PA ti 260 RAPPORT OVER TIDOREESCH-HALMAHERA. de pati-lamo, eene hoeveelheid van 1000 timans of de kelomahoedi, # ” n 500 » De timan is een van bladen gemaakt pak ter lengte van omtrent 3 voet op eene breedte van 10 a 12 duim. Dit geschenk moet altijd verzeld zijn van pijlen, bogen en werpspiesen , tiffa's_ (een soort van trommen), tolo’s (regen- en zonneschermen), linnen, zijden stoffen en slaven. De kwantiteit dezer laatste artikelen werd evenwel niet bepaald, maar hing van den goeden wil der bevolking af. Van Patani werden alleen slaven geeischt. Indien de Sultans het verlangden, moesten deze geschenken meermalen 'sjaars gegeven worden; in de laatste veertig jaren herinnerde men zich echter niet, dat zij gevorderd zijn behalve de keloma- hoedie en deze in al dien tijd maar drie malen. Alle transporten van goederen, enz. moeten om niet gedaan worden; dit zijn diensten, waaraan door het volk der gewone negorijen voldaan moet worden. Buitendien heeft men negorijen , die Roema dapor zijn, dat is tot de kombuis van den Sultan behooren ; deze moeten al het partikulier werk voor hem verrichten, zooals zijn huis schoon en in orde houden, voor zijne kokos-, pinang- en andere tuinen zorg dragen, enz. Hoewel ik de namen van deze negorijen hierboven gezamenlijk met de andere heb op- gegeven, geloof ik, dat het het niet overtollig zijn zal, ze hier nog eens afzonderlijk te laten volgen. Het zijn: Tuolobata, Petelei, Watchi, Tuaipo, Maidi, Pajahe, Guimja, Wayaboelang, Doti, Mesa en Sawaal; ook de volgende negorijen verrichten de diensten van Roema-dapor, niettegenstaande zij eigenlijk daartoe niet behooren, als Aki-majora, Aki-lamo, Wamo, Loko, Taba, Baai en Taoeno. Van geregelde belastingen ten voordeele van den lande heeft de inlander geen denkbeeld. Ook de hoofden genieten geen ander voordeel dan de boeten, de vrijwillige giften van hunne onderhoorigen, wanneer deze in den handel of andere winst- gevende zaken iets verdiend hebben, en eene kleinigheid, die hun gegeven wordt boven hun wettig aandeel van de recognitie- penningen, dat gelijk aan dat der overigen is. In het algemeen is Halmahera zeer vruchtbaar, daar men er zoowel voor rijst, koffij en suiker als andere kultures de geschikste gronden aantreft en ik zelfs eenige indigo-struiken zeer weelderig heb zien staan. Daarom kan men niet nalaten, het te betrenren, dat daarvan zoo weinig partij getrokken wordt, waut behalve eenige in de nabuurschap der negorijen aangelegde RAPPORT OVER TIDORERSCH-HALMANERA. 06] kleine tuinen, waarin cen weinig groenten, suikerriet, butaten , djasong en pisane geplant is, en behalve hier en diar een klein droow rijstveld, is het geheele land een volslagen wildernis. 