Philip Massinger and John Fletcher; a comparison
A 1 d. r c g. 3. lean Michiels van Vaerfaer, — Do henfche mededeelingen van den Heer M'. P. L. Begram van Jaarsveld, te Gorinchem, hebben my in llaat gefteld, aan den Lczer op te gevcn, wic de perfoon was, die hier als deyTn^^tt/feramy van Vondel voorkomt. Het Hnis te Jaarsvcld met zijn aanhorigheden was een Icen van Brederodo, en was door Maria van Boekhont gekomen op haar kleindochter Anna yan Egmond, Gravin van Boren, de eerfte vrouw van Willem I en moeder van Filips Willem van Oranje, op wien het na haren dood verftierf. Men weet, of men kan het anders nit de Gorchiedrchrijvers, en meer b3rzondcr nit de la pizb, Hisfoire des Princes ftOrange, of nit van capellb, Filips Willem, leeren, dat deze brave en ongelnk- kige ondde zoon van Willem I zich in 1608 binnen ons Vaderland ophicld, waar hy yverig medewcrkte tot het llniten van het Beftand, en tevens met zijn brooder Manrits en de overige kinderen van Willem I de nalatenfchap van bun vader tot effonheid bracht. Te dier gelegenhoid verkocht hy verfcheidene zijner eigendom- men, en daaronder, op 23 December 1608, het (lot te Jaarsveld c. a. aan Jan Mi- chielfe Vaerlaer, wclke Inatfte een by- of toenaam fchijnt geweest te zijn. Van den oy organ g beftaat con fraai fink op francijn, als kalligraflsch werk merkwaardig, door den Prins cigenhandig in den Haag onderteekend, den 31 January 1609, en by hctwelk Jan Michiclfe Vaerlaer wordt bety teld : „koopman in fyden lakcnen te Amftelredam." De omftandighcid, dat Vaerlaer lakenkooper was, en wel te Amfterdam, heldert tevens zijn bekendhcid op met Vondel, wiens vader een foortgeltjk berocp dreef. Het fchijnt dat Vaerlaer, oven als later zijn konfrater M'. Jourdain, vanwinkel en toonbaukvervecld, denEdelman heeft willen fpelen; — doch het was daartoe nog een tiental jaren te vroeg; en, even als M'^. Jourdain, heeft hy niet lang van de door hem aangeworven Heerlijkheid genot gehad ; daar hy die reeds op 25 Maart 1616 heeft verkocht aan Syroon Lodewijk van Alteris. Van al do overgangbrieven zijn naauwkourigo verlijbrieven aanwczig aan de Leenkamer van het Hnis Brederode te Vianen. Aid. ys. 19. 0 troisfois bienheureui. — Uit dozen en den volgcnden regel zoft menmoc- ten opmaken, dat Vondel toon reeds met het ofortunnti nimium van Horatius niet onbekend was. Intusfchen zoft deze gevolgtrekking verre van zeker gaan. Er zijn voorbeelden genoeg van fchrgvers, die ftonbveg aanhalen wat door onde of uit- heemfche voorgangers is te book gefteld, van welke voorgangers zy cchter nooit de vertaling, laat ftaan het oorfpronkelijkc, hebben Ingezien: en Vondel bohoefde nog geen Latijnfch book te hebben opengeflngen, om te wctcn, dat Horatius den DC WKbKC.M VAX J. T^X VilSptl- I. KALIZ. & \»\T. 2. IS NALEZINO EN AANTEEKENIKGEN. lof van het buitenleycn menigmaal bezongen had. Ook is de bevallige fchildering van dat bnitcnleven, gelijk zy hier voorkomt, niet aan den Latijnrchen fchrijver ontleend, maar geheel voortkomende uit bet brein van Vondel, die, hoewel een ftedcling, reeds vroeg een open zin aan den dag legde voor de fchoonbeden der natnur, een zin, die hem tot zijn hoogften ouderdom bybleef en in sijn werkcn doordraalt. Aid. V 6. 20. Le Gafcon du Bartas, — Zie over dezen beroemden Franfchen dichfer der zestiende eeuw hetgeen venneld ftaat biz. 317. A 1 d. V 8. 23. Sion : — leesyci'on, „uitrpruitrel, tak." Biz. 43. V8. 1. Aime-Jieurs, — Eene, de famenftelling daargclatcn, niefc onbcvalllge om- rchr\jving der by^n. Aid. vs. 46. Couire, — 't Lat culta-y „mc8," doch in den hier bedoelden zin overgcble- ven in ons „konter." IS I z. 45. 1). Sweer oifwagher werd oudtijds en wordt nog in cnkele (treken van ons vadcr- land voor ,,aanverwant" in 't algemeen, en das niet alleen yoor fchoonbrotdery maar ook voor /choomoon en/choonvader gebezigd. Socer^ 't wclk hier eigentiyk door Vondel bedocld wordt (zie kiliaen op Sweer enz.), beteekent bepaaldelljk fchoonvader, 'Loo heeft men foms in 't H. D. Schwaher en Schwakerinn alleen voor Jchoonvader en/ckoonmoedery in plaats van Sckwiegervater en Schwiegermutter; terwijl onder Schwager een verwant in 'talgemeen wordt verftaan. Bj melis stoke, B.V. vs. 548, vinden wySwegher voor „fchoonmoeder/' en B. IV, vs. 691, Swere voor „fchoonvader," en in *t zelfde B., vs. 708, Swagher voor „rchoonzoon."ZieuuiDE- COPEB op MELIS STOKE op de aangeh. plaatfen en bildbrduk Ge/7. op Zwager en Zweer. Zwager komt van *t onde w. w. zwageuy „verbiuden," en wy treffen in den Roman van lieinoU, 2^ fragment, vs. 329, Swagerlhgh in *t algemeen voor „ver- want" aan. Zie bildebdijk, N. T. en Z>. Ver/ch.y D. I, biz. 154. A I d. *). Verlaten. — De beteckenis van hct woord verlaten hangt af van de kracht, die aan 't voorzetfel ver wordt toegekend. In den zin van over gebmiken wy bet in ^zich op iemand \cxltLteUy" ^dere alicui. Ook in verlaten of overfaten, relinguere, deferere aUquem, In den zin van iceg, uiV, in verlaaty ^een fluis, een plaats waar hct water wordt uitgelaten.** Huyghens gceft ergends aan neua de weinig fchoonTprakige be - naming van fnoivtrlaaL Zie over laten en zjjn compofita ten kate, D. IT, Mz. 259, volgg.; BILDKRD. G^JL op Verlaat en Tocverhat B 1 z. 47. V 8. 1. Bee/iiael, — Het woord is thands voor f,vee" niet meer in gebmik; offchoon het niet lang geleden nog gebezigd werd, toen men reglementen en wetten op 't „beestiael" had. Maar hier beteckende het minder het vee self, dan wat tot het vee betrekking had: en znlks naar aanleiding van den nitgang aaly die in vele by ons beftaande bastertwoordeu het deukbeeld van betrekking met zich voert: als b. v. in jaurnaa/y voor een boek, dat betrekking heeft op (het werk van) den dag; n'iuaaly dat betrekking heeft op de gebmiken of plcchtigheden (riius) ; memorinal cnz. Het zal wel niet noodig zijn, te betoogen, dat dit €uil afkomllig is van 't Lat. alisy en in *t Fr. terug gegeven wordt door a/, als in animal, principaly vig^tai, of door e/, als in naturet, vifitely of ook wol, by letterkeer, door at/, als in betaif<,aUiratl' A 1 d. V 8. 4. ZoeH'okigh. — Hoogst raoeilyk zoti het vallen, de julste beteekenis te bepa- len van de woorden rook en reuky rooken, rieken en ruiken : want by onze vroe- gere fchrijvcrs vinden wy overal deze woorden, geheel willekenrig, nn in dezen dan in geneu zin gebruikt: en geenszins wordt by hen, als tegcnwoordig go- fchiedt, do klankwisfel als onderfchcidend kenmcrk der verrchillende beteekenis NALEZING EN AANTEEKENINGEN. 19 aangenomen. Zie o. a. Het Pafehoy ts. 857. Baiten twijfel mogen al dc boven op- gegeven woordon als nadcre bepalingen van rooken worden befchouwd. De grootc taalgeleerde Ten Kate geeft er geen beyredigondo verklaring ran. Er bertaat nochthands een wezentlijk onderfcheid tusfchen „rook" odwy en „rook*' of „reuk" offaetus : een onderfcheid, dat dieper ligt dan in den eenTondigen klankwisfcl : t. w. tosfchen rook ,,het rokende" en rook ^het gerokene," tnsfchenden prikkel en de gewaarwording, tusfchen rooky het radikaal van „rooken" olere en rooky het praeteritum Tan „niikeu*' olfacert. Biz. 48. ▼ s. 10. Vliefen. — Deze fynekdoche ontmoeten wj herhaaldelijk bj de oude fchrijvers. Zie bild. op hutgh. VI. 318. En in den grond is het even wettig, wan- neer mtXLfchctpen bedoelt, ran „zooveel viiezen'* te fpreken, als wannecr men van men/chen gewaagt, de benamlng koppen te gebruiken. Nog heden ten dage zyn de fchapcnvachtcn in den wol- en pelterijhandel onder den naam van vliezen bckend. Wie voorts over het onderfcheid tusfchen vliesy vachty wofy vel en huid nadere inlichtiag bcgeert, raadplegc hutdbcoper, Proevty uitg. van v. leltyeld, D.II, blz.287, volgg. Bildekdijks verklaring (zie Gefl, in p., iV. T. tn Z>. Ver/ch, D. Ill, biz. 39) blijft, uithoofde der imiige overeenkomst tus- fchen dit woord en het Lat. vdluatnpeWay altoos eenigzins gewaagd. Ook is door onze taalknndigen g]adweg voorbvgezien hoe in 't Eng., byhetfabfty^Mc^, ^vlies/* ook het verb, to flay y tofleec^y ^afftroopen, villen," beftaat. Zelfs Ten Kate weet by de behandeling van dit woord er zich niet nit te redden. Aid. vs. 32. Fan tender hebnen. — Te recht is mj door mijn vriend de Jager onder *t ooggebracht,dat de uitdmkking overeenkomt met: ttytzynderfchee, bl. 32, vs. 130, (zie de noot daarop in deze Nal. en Aant. bl. 12; doch wasdaarabuzicf vcrwezen naar bl. 31, in pi. van 32), vander Arcken^ bl. 62, vs. 436, zoo ook, in 't 3'Bcdr. de fchoaidteyt eender/onne: terwijl er ook maar van ^^nen helm fprake kan zijn. Biz. 49. vs. 51. Den Fharao, — In den regel nemen in onze taal eigennamen thands al- leen in bjzondere gevallen het lidw. aan, b. v. \^, in 't meerv. als: ^^de Nasfaus,** 2^ wanneer z j een adjcctief voor zich hcbben, als : ^et kleine Holland," d". wan- ncer de naam als een hocdanigheid aan een perfoon wordt tocgekend, als: „hy is een Kato, hj hangt den Diogenes nit," 4°. wanneer men den nnam dcs vcrvaar- digers voor dien van het vervaardigde werk ncemt, als : „hy heefl den Rembrandt gekocht." Misfchien zoft men knnnen aannemen, dat er vroeger nog een vijfde geval beftond, 't welk het latere N. D. niet kent, en 't welk wy in 't H. D. als regel terugvinden. Ik bcdoel dat, waarin men, door 't gebmik van *t artikel, do perfoon, van wie gefproken wordt, met mcerderen nadmk, meer bepaald, als met den vinger aandnidt, het zij vereerendor-, het zij fpottender- of verachtenderwyze, of ook ter uitdmkkiug van vcrtroowelijkheid. Men zo<k 't, om zoo te zeggen, „een opzettelijk aanwijzend lidwoord" knnnen noemen. Onder tallooze voorbeelden, die het H. D. hiervan aanbiedt, bepaal ik my by de aanhaling der volgende plaats uit 8CHTLLBR*B Wtlhelm Teii : Der Tell gefiingen and der Frelherr todt, Erheb die freche Stime Tyranney, Wirf aile Scham binweg. Men mag de gisfing wagen, of Yondel zich te dozer plaatfe, gelijk nader in vs. 495 en elders, om des fprekers haat en verachting te (terker te doen uitkomcn, van dit eigenaardig artikel bediende. Wy zonden alsdan thands het aanw. v. n. w. die daarvoor gebruiken en fchrijven : Mocht Ik dien Pharao zoo lichteiyk begraven. Vooral dient hier niet voorbygezien te worden, dat het aanwijzend lidw. in ooden tijd die en niet de was. Zie ook de opgave der plaatfen, waar die en den voor eigennamen in de Staten-vertaling voorkomen in de Verklarende Ujjl op de Staienvertaiingy van D^ w. hbckkr, Groningcn 1852. 20 NALEZIKG EN AANTEEKENINGEN. Intusfchen raoeteD wy nict roorbyzicn, dnt, zoo deltaliancn lict bepalend lidir. ongevccr op gelijke wijz« ak de Duitfchers Toor cigeniiamen bozigen, de £n- gcITche dichters dit nog, hoezcer aUeen wanneer het adolijke naroen geldt, al of I) tot gcbruikcn, naannate ziilks in do naaat tc paa komL Men vergelijke b. v. WALTKR scott's Lord of the Isles en Marmion^ waar even veel van Bruce als vail the Druce^ van Murmion als van the Mannioti gcfproken wordr. Biz. 50. vs. 70. IfraUjifche r\tft. — Te vcrTchonen ja, waar Vondcl zich nit in: U printaniere fleur de fon aage dor^; — inanr nict tc verfcboncu \a het, wanneer hcdcn ten dage mannen van uaani, en die *t beter wcten moesten, in ougebonden fiijl, fprekeu van „de Leycesterfcht rcgec- riiig" of van „hct BUdtrdijkJche heldendicht." Vergel. hierby biz. 98, vs. 1409 en biz. 109, vs. 1871. A 1 d. v s. 71, 72. Pftaraos Rijcz-ftaf hun ver/treckt maer eentn vleghel^ Syn kroon een hjlich Joe, Even dichterlyk, fraai en juist aU het becld is van ocn rijks-ftaf, die het Tolk ten viegel (Itrekt; zoo onlogisch en gczocht is het daarop volgende van de kroon des vorlten, die het volk ten jnk is. De rijks-ftaf is het zinnebeeld zijner rcgeering, de kroon dat zyuer waardigheid : met den cerstgemelden kau hy een ander iets toevocgcn : de laatfto kan niemand drukken, nieroand tcnjuk zijn, dan homzelven. Aid. vs. 90. 8* Doots fu/ter. — Voor deze benaming, hier en elders (zie o. a. biz. 249, vs. 2) aan „den flaap" gcgeven, weet ik uoch in de fabelknnde, noch in de ge- denktcckencn of kuiistwerkcn dcr ondheid eeuigeii grond op te fporcn. De Stmrp is altijd voorgefteld geworden als de tweeliugbroeder van den Doodf wier beide moedcr de Nachl was. Men behoeft, om zich hiervan te overtnigen alleen de klas- fioke dichters na te daan, en lesbinob keurige verhandeling : Wie die Alien den Todt gabildet, alsmode ziJn Lookodn. Het blijft alzoo een raadfel, met welk ge- zach V. zich van deze zoiidc — althands tegen het gcflacht — zo(t hebben knn- ncn verfchonen. Biz. 50, 51. vs. 95 — 104. — Het is bekend, dat jaarlijks, wanneer zich de zon in het tee- ken van de Krceft bevond, de overftrooming des Nijls aanviug, welke livier haar uiterfte hoogte beretkt had, wanneer de zon in het teeken van den Leenw geko- men was. Zod de grond volkomen ter bevruchting gefchikt worden, dan moe«t het water tot een bepaalde hoogte klimmen. Hierop doelen vs. d5 — 97 : doen ooerfyn limiten Zyn hoorenen den Nyl maar JaerVjcx iwelf cubiten In zeven Jaer verhief. By TLiKiuR, waar hy van de overvluejing van den Kijl handelt, lezen wy : iustim incremetttwn (Nili) est cubiforum XVI;,., In duodecim cnbitis ftjaenjtntit: intrt' dfciin etiamtium ej'urit: quatvordecim cubita htltvitcUem afferunt : guindeeim Jecurita- tern: fedccim dtUcias, Hist. nat. V, 11. £n: si duodecbn cubita non exctsjU famts ceria. Nee minus fi fed^eim erjuperavit Ibid. XVIII, 47. Doch die overftrooming greep niet naar behooren plaats, zonder dat zy were] voorafgegaan door hevige ftortregens, die den J^ijl deden zwellen. Die regens wcr- den veroorzaakt door den jaarlijks op.gezetten tijd wederkcerenden (periodifchen) wind, die de wolken zuidwaart joeg naar 't midden des lands, by den oorfprong dcr rivier, waar zy zich verzamelden en neeicrvielen. Hierop flaan vs. 97, 98 : JCn zelfde Hemel'loeht Dy weygherden foo lanyh heur tranen koel en veht. De iiitlcgging van vs. 99 — 104: Doen u vrou Ceres, laes! wat/y ooc pheyhde oft zaeyde enz. volgt nu hieruit ran zelvc. Het was namelljk den okkermau uiet mogeiijk tc MALEZING KN AANTBBKENINGBN. 21 zoaien dan in hct nnttc flik en dc rette aardo door hot nfgeloopen water teruggc- laten. In dcze rcgclen, die door mcnigeen lichtclijk over 't hoofd gezien, en, zonder ophcldcring, nict door icderecn verftaan kunncn wordcn, hceft Vondel de natuur- lijke oorzaak van den Egyptifchcu hongcrsnood, beknopt en als ter loops, raaar duidelijk en naar waarheid voorgefteld. Biz. 52. vs. 139. AUijdtt, — Wellicht zuA men donken, dat — even gclijk eertijdsy oiidtijchy tux/cAentfjd$f vediijds — nltijdi de rechte vorm en ultijd een by misbruik iugeflopen afwijking ware. Doch dit fchijnt het geval niet te wezen: men treft dezclfde wil- lekeurigo weglating of byvooging der flot-* even zoo aan in de met rede, mcutl, waarty ciiz. famengeftelde bywoorden, en men vindt even dikwijls alrte als alreeds, vtelmaaf als veeltnaala, <fer- en hertcaart als der- en herwattrtn. Biz. 53. vs. 177. Zuldy, — In een ovcrzicht van do Eerfte Aflevering dozer nitgavc van Vondel gegeven door uiijn vriend Alberdingk Thijm, hceft dcze Heer overtnigend aangetooudy dat dy in ramcurtellingen als zuldy^ hebdy, enz., nict de 4^^ n. v. van het enk. du is, maar dat daarby allcen een verzachtcnde famentrekking plaats hecft van zuft gy, heht yy. A 1 d. v s. 184. Den Spieghel van/yn leven. — Hoe innig en hoe aanrdiouwelijk tevens I Aan zuike trekken herkent men den dichter. Al d. vs. 185. Ilooyhie trots is ,,trotfche hoogte," een omzetting, in die dagen nog zeer ge- bmikcHjk by de dichters. Zie hiervoren biz. 5 in de A. op biz. 21, vs. 47. De noot, waarby trots door moedig verklaard wordt, kome alzoo te vervallen. Biz. 54. vs. 205. Ltejijcken is een dnikfout voor liefeVJcken, als de maat vercifchte. Biz. 55. vs. 218. Wilt. — 7,ie bili). op hutgh. V. 38, die dcze Vlaamfche wijzc van ver- voeging afkcurt, op grond, dat de hulpwerkwoordcn kan, zai, wil, mag, gcen t aannemon. Biz. 56. vs. 242. Aljlns. — In de verooderde bctcekenis van „naar alle kanten." 't Is dc lettcrlijke vcrtaling van 't Fr. en tout fens. Zoo ook vs. 433. Biz. 59. vs. 334. Pincken, — Zic BiLD. op huygh. vs. 164. Biz. 62. vs. 424. — Naar dc mcening van den Heer de Jagcr zofl dc dichter wnarfchijnnjk bebben willon zeggen: „al zagen zy nog zoovole g^weldige regenbuien, hct zij dan tegenwoordig of te gemoef" en die regenbmen daidt hy aan door 'tgecn, waarvan zy gcwoonlijk vergezold gaan, dikke wolken en regenbogen, A 1 d. V s. 431. Degunfte. — Lczcnswaardig hicrovcr is vooral bild. ( Vtrh, over da Gefl. § 7); byzondcr ter bcpniing van de geflachten der woorden kunst, gunst, dienst, lust, last, roest en andcrc verbalia op st. Aid. vs. 433. Spooffh. — Hoc onedcl thands geacht, is dit woord hier oneindig dichtcrlij- kcr (d. {. aanfchouwlijkcr en fchilderachtiger) dan b. v. het mecr afgctrokkcne en prozaifchc wierp. Biz. 63. vs. 451, 452. — De zin is niet duister, en dc noot ondcr aan de bhidzijdc eukcl gcrchikt om den lezer nog racer in de war te hclpcn. Den Grootften Capiteyn (hicr I*' n. v.) is — gclijk my zeer juist door den Heer de Jagcr is ondcr 't oog gebracht — ,,God zclf," die, nog voor Abrahams aanval, den vyand met fiddc- ring geflagcn had. ' 22 NALEZING EN AANTEEKENINOEN. A J d. vs. 454. — Lees andreu voor andtren. B 1 z. 66. V s. 542. Mick, — Vergel. de vriks op Warentu-f in voce. Biz. 67. vs. 544. T"welck heel verteeren feheen voor te verieeren, — Deze weglatiug van hct ledekeu U by den infiniuvwt obliquus komt in den loop van dit trearfpel, en andere der eerfte voortbrcngfclen van Vondel, alsmede in dc fchriftcn zijner voor- gangers en tijdgenooten nienigvuldig voor. Men vergelijko hierover HurDBCOPBRS Proeve, nitg. van y. lkl., D.III, biz. 281, volgg., en tbn kate, D. I, l4:*Redewix/. B 1 z. 69. V s. 602. Dick. — 't Is opmerkelijk dat dit woord, 'twelk nog in eukele provincien vemomen wordt, niet algemeen in zijn oorfpronkeiyken vonn is behoaden geble- ven, en wy hct in later tijd allcen in ziJn compontai dikwijU, dikmaaUy dikwerf, ont* moeten; tcrwiji vtely meer^ ioen cuz. zoowel op zich zelve ftaande als met een bylap, voortdurend in gebruik zijn. Voor den naauwkearigen opmerker toch beftaat er een wel fijn, inaar toch wezentlijk verfchil tusfchen dik op zich zelf en do aange- haalde ramcnftclIingeU) dat ook in 't Eng. often en qftenttines, en in 't H. D. q/'t en ofhuaU herkend wordt. Dik duidt als *t ware een meer onbepaalde herhaling aan, zoo als waarGysbreghtfpreektvan De yyanden, die dick het zetten op een loopeu, of Achilles, in het treurfpel van Huy decoper, van Hector gewagcnde, zegt : Wy hebben dik geftreden — terwijl wy ons by dikwiJU, dfkweruen enz. veeleer een hcmieuwing derzelfde om- ftandigheid met meer of min gekonmerkte tusfchenpozen voor den geest roepen. Waarfchgniyk heoffc men dit dik Oltepe), uit vrees voor dubbelzinnigheid en kon- kurrentie, ten gevalle van zijn mccr bcvoorrechten naamgenoot dik (crasfum) in den ban gedaan. Zio ook bildbbduk, T. en D, Verfeh. D. IV, bli. 141. Aid. vs. 613. Onghf/tuifmich, — By Huyghens, I. 209, vindun wy onifUiym. Biz. 70. vs. 627. Schier — mcrkt de Ilecr de Jager aan, is hicr adv., gjeeu adj. De rcgel zegt dtis : „Scliielijk na zijn kastijding.** Biz. 71. vs. 676 — 678 : Doen de moederltjcke zorghen Laghen met heur kiiit gheborghen In het kiftjen ongherqfl, Het oorfpronkelijke denkbeeld, dat de zorg Cbczorgdheid) der moeder het kind in het kiatjen vergezelde, is juiflt en gelukkig, maar verkeerd uitgodmkt, waardoor de figaur nu ten eenemale valsch is. Immers nn zoude men er uit moeten opma- ken, dat de moederlijke zorg, toen zy met het kind in het kit^'en geborgen, daar- door uit haar hart geweken was, en dc vrouw alzoo genut naar huis kon gaau. B 1 z. 73. V 8. 748. IJl zoude, volgends den Heer de Jager, een famentrekking zgn van Ydel, in de eerlto en ware beteekenis, en de regel zo(k aldus te verftaan zijn : ,^ijn zorgcn, in een droom verkeerd," worden ledig, „nietig." *t Zelfde woord y/ komt aid iubft. voor in vs. 844. B 1 z. 74. vs. 782. Schijtfchen booch. — Zie over het verband tusfchen dennaam van Sc^ten en ons/chieten, *t Lfit. fagitta en ons/cA/c^renz.,wiLLEM8, VerhandtUng over de Ntdtrd. Taal- en Lett opzigtelyk de ZuydeL P/ov. der Nederl., D. I, biz. 35 en 36, in de noot. Biz. 75. vs. 805. — Staat vervo/ghen; moct zijn: verbolghen. Biz. 77. vs. 843. Ten aenzien ftaat hicr voor „naar *t uiterlijk aanzten," in welkcu ziu de uitdrukking nict mccr gangbaar is. NALEZING EN AANTEEKENINGEN. 23 Bli. 78. vg. 884. OpPharao Oegheert. — Dit gebruik van op in zoodanigen zin was zoer al- gemeen by onze fchrijvers yan dien tijd. Zoo cegt hooft in zijn kfinkdicht op tie behouden rtis naar Engeland van C. Huyghens: Trompetter van Neptuln, heb ik op a een beft. Zoo ook „o/> iemand vcrdienen" in den Warenar^ vs. 125, 142. Biz. 79. vs. 896. Dwingh-volck. — Wj bezitten een menigte woorden van dcrgclijkc vor- ming, die ons waarfchijnlijk van *t Franfche letterveld zijn overgewaaid. Zie la HASPS, Lifcee, Ed. Par. 8». T.IV, p. 110. Zoo treffen wy, by *t opHaan van Von- dela Epistel aan Vaerlaer, al dadeiyk woorden aan als : Mars aitHe-carmiyey porte- Jcepirfj donne'lois. Van een en denzelfdeu ftempel zijn ons ^waag^hals" (cas/e-cou) „deug-niet" {vaut-rien^ „bemoci-al| dwinge-Iand, likke-pot" {leche-pol), „hclle- veeg" enz. Zoo laat Vondel Salomon in hot Treurfpel van dien naam tot Sidooia zeggeu : MQn licht, mu'n morgenzon, mUn frKTche dageraet, Verkoelingh, U/eh-tier, brant — en vindcnwy//rtfp6ye voor „byflaap" in de Ileerl. win Safomon^ys, 435. Vele zoo- danig famengefteldo woorden z^n door Kiliaen reeds opgeteekend. Wy mogen dus dwingh-volck, hoezeer in onbrnik geraakt, aU dichterlijke va- riatie op hot nog algemeen gebezigde dwingeland, niet onbepaald alkeureu. Biz 82. vs. 1010. la fynen Ker/'/toc yfer, — Hittohi&ms, V, 276-1227 en hooft, in den Warencwy 125, 142, fpreken mede van een ijzeren kerflltok. Biz. 86. vs. 1127-1137. — Dese vaerzen doiden op de fchitterende krijgsverrichtiugen van den beroemden Sefostris of Ramfes-Mejanim, door de gefchiedrchrijvcrs voor den Farao gehouden, die ten tijde van Israels tocht nit Egypte regeerde. Hierop (laan ook vs. 752, 896, 1462 enz. B I z. 87. V 8. 1 145. Wtghe/peert zod ook voor uity^pert kunnen ftaan, dat mode voorkomt biz. 130, vs. 62. B 1 z. 93. vs. 1357 : Den Diamant hot hart verzachtet BocktHrbloet De nieuwere fcheikiinde leert, dat de diamant volkomen onoplosbaar is, en alleen in den haard eens brandfpiegels verbrand kau worden. De ondc natnur- vorfchers fchreven aan de Uchamen byzondere fympathien en antipathien {con-^ cordia* et discordias) toe, en in him werken vindt men opgeteekend, dat de diamant in versch en warm bokkebloed opgelost kan worden, en dat hy daar-cu-tcgcn de working des magneets op het yzer te niet doeL Zie plihius XX, 1 eu XXX VII, 15; en buffon. Hist, Nat. des nun€rauXf Dordr. Blusfe et fils, 4<*. T.IV, p. 116. B 1 /.. 94. v s. 1363-1365 : Nu t' tnanen-fchij^fel Jteh gaet ronden^ En met hear kroiHtue hoornen naeet Vafl eenen htdven circkel maecU Vondel trachtte met deze regels den datum van Israels verlosflng op tc gevcii, namel. den 14*'' dag, ongeveer de hel/t der eerfte maand {Nifon) ; doch hy heeft hierin grootelijks gefaald; want de maanden werden berekend van de eene nieawo maan totde anderc: elke maand had roim 29 dagen; dus, daar er vier hoofd- ftanden der maan zijn, moesten er ruim zeven dagen verloopen van nieuwe maan tot eer/te kwartier of hales maan. Volgends des dichters voorftelling van „vast (alvast) een halven cirkel,*' d. i. ,,halve maan," moest de bevrijding den zeoenden hebben plaats gehad; maar volgends het Bybelverhaal gefchiedde die op den veertienden en tocn moot het ongeveer voile maan geweest zyn. Het is klaar, dat hv halve maan met halve maand verward heeft. I I 24 NALEZING EN AANTBKKENINGBN. Biz. 95. VB. 1424. I/oorn gkeiackle. — Valt hier aan ecu vcrkcerdo ramenftelHng voor gf'ttikt gehoornd te dcokcn? Ik geloof het niet. Een hert heeft takken op den kop, en do ftof, wnaruit do takken beftaan, is geen hout^ zoo als bj boomlakkeny maar hoorn, Jloorngetakt is dns getakt met hoorn; doch ook in dien sin eTen Tcnrerpc- lijk) als dat men, van fchapen fprekcnde, zeide: wolgekleed. Tan osfen: leirgehmd, van vogcls: vedergedo/chf. A I d. vs. 1428. Achter-lamme. — Ilier hceft V. de hazcn met de konynen Terward. Hlz. 97. vs. 1481. Gheftert is analoog in vorm met gebergt en alzoo geen fjnkope van ge/lernf, als men dit licht wanen mocht; roaar dit laatftc vecleer een apenthesis van gffttrU Biz. 100. vs. 15G8. Statua is hier voor ftatvttrj „gedaante.*' A I il. v 8. 1571. — Staat trots: lees torts^ waardoor alzoo de noot vervalt. Zic de jageb^ Arc/u'f'f, II, 352. Bl/. 102. vs. 1636. iJienftbartch, — Niet alleen by onzen dicliter, maar ook by proza- fchnjvers van zijnen tijd treft men dat misbmik — zoo men aan een fchicr algc- meen gebmik dien naam mag geven — aan, van den uitgang ig in byr. woorden. Zoo by V. ook danckbttrich, fteylichy grammichy befchadichy beqvamich, *t woutgke- huehtichf borfiklcppich htri enz. De zachtftaartig^ nitg^g ig werd in later tijd io den rcgel alleen achter z. n. w. w. gehecht, om er byr. woorden mede te vormen, die een eigenfchap, aart of geneigdheid moesten nitdnikken, welke alsdan door het fubtt., waamit zy gevormd waren, bepaald werd. Ook word die uitgang achter 't byv. n. w. geplnatst, om er de kracht eenigzins van te verzachten, in wclk geval het ten opzichte van dat byv. n. w. een onvolkomenheid, een minderbeid aan- diiiddc, als in goedig, nattig^ ramrg, /tevtg enz. welke alien op een minderen graad van goedf naty ranty/ttjf enz, zien. Geen wonder dns, dat de byv. vormen, bo von nit V. aangehaald, en waarby nog een aantal voorbeeldon uit andere fcbrij- vers te voegen waren, by ons een anderen indrnk verwekken, dan zy gemaakt zuUon bcbbcn, tocn zy nog aan de orde van den dag waren. Men voegde dit ig toenmaals ook byzonder dikwijls achter de tegenwoordige dcelwoordon, als o. a. zuiorendighy wetendigh voor zuhrendy wetend. Van woorden,opdezewijzegevonn'.l, zal do Iczcr in Vondols ondfte (lukken er een aantal hebben kannen opmerken. Ten aanzien van levendig vindt een uitzondering plaats: hieraan heeft het taalgebniik door dc terminatio op rg een eigenfchap van : ^vefi</ zfjr'n by uitne- nemcndheid tocgekend. Ook werd doze uitgang by werkwoorden door onze va- ders in de plaats van hjk gcbruikt. Zie voorts hutdecoper, Proeve^ uitg. van V. LBLTY., 2« Dr. D. II, biz. 174, volgg., en do annt. Wijders vergelijke men over dit punt HUYDEC. ibid. 1). Ill, biz. 113, volgg., ten kate, D. IT, biz. 74, mt.- UEKDIJK, Nederl. Spraak/. biz. 132, en r. burman, Annmerkingtn ovtrdeNeder- duilj'che Tanly D. I, biz. 80. llcdcn ten dage — dit zij er nog bygevoegd — fpriogt men ook al vrecmd met dien uitgang om, on fproekt men van een baardtgrnariy voor een man met een langen baardy van beenige ruitersy voor langgebeende ruiUrSy of ruiiert met iange beenen csz. Ik wect men zegt: ^fCen pootig mensch, eon hcdrige quaostie," doch dan mecnt men daarmede niet ecu mensch , die groote of lange pooten heeft, maar die hand n heeft, (York als pooten van eon dier — een quaestie, niet die hair heeft, maar die vol zwarigheden als vol hairen zit. Even zoo is „een koppig mensch" niet iemand met een kopy maar iemand, die zijn kop volgt: — en dit overeenkomftig hctgecn ftraks gezegd is over de bcteckonis von eigenfchap of geaartheid, in die byvoc- ging ig gclcgen. Bl /. 10.'). vs. 1679. }fenfi:h ftappen is hier om *t motrum te bcwaren; doch hot is cr niet t NALEZING EN AANTBBKBNINGBN. 25 minder onwelluidend om, en bOTendien glad yerkeerd; daar men even min mensch /tappen kan zeggen, als bok pooten, reus oogtn, krfjgaman rok onz. Aid. vs. 1700. Eyndtlijc moet, om de maat, eyndlijc zijn. lUz. 104. T 8. 1720, 1721. Datr /* rood Arahifch Meyrs ghekromden wop/ten'erme Dit Rijc een deel omvanghu en de woeftijne dreycht: Deze plaatsberchrijving is Yolkomen juist. De Koode Zee eindigt ten noordeii in twee kleine zeeboezems, die zich, als twee armen, de eene (^Simts IleropoHtes) oostwaart, en de andere (^SinusAelaniles) weatwaart nitftrekken. Aan dezen laat- ften had Mozes zich gelegerd. Zie de kaart, en j. salyadob, Histoire des Institu- tiona de Mofse ei du peuple Hibreu. Brux., Ed. Hanman 1 829, T. I, p. 45. Ulz. 105. CiioOR. — Men heeft heC den dichter als een misgroep aangerekend, dat hy de Israeliten in dit koor een jubclaang laat aanheficn over deu ondergang van Faraoos leger, als of hy daardoor het verhaal der Faam ware vooruitgcloopen. OfTchoon nu een ftuk als 't Pafcha voldtrekt geen aanfpraak op geregeldheid in de handeling maken kan, heeft de dichter in dit opzicht geens^ius gezondigd. Het koor wordt gezongen terwyi de Israeliten op het punt ftaan, de Roodc Zee door te trekken en zy de Egypteuaren op zich af zien komen. Nu is het niet allecii geen font, dat zy Faraoos ftraf bezingen, maar 't mag zelfs een hoogst gclnkkige gedachte van den dichter genoemd worden, die daarmede be wees, dat hy ecu be- hoorlijk begrip had van de beteekenis dcr korcn in de dramatifche poezy. Do ko- ren immers geven als tusfchenzangen alleen de kritiek op de handeling, zonder tot het verband van 't ftuk lets af te doen, en zy geven mcer de nitdrukkiug tcnig van het objektief gevoel van den dichter zelven, hetwelk dan door hem aan ne- venperfonen, die zich ter zijde der haudclende perfonaadjes beviuden, in den mond gelegd wordt. Hier ter plaatfe beoordcolt het koor dc gevolgen van dcu verraderlijken ftap van Farao en voorfpelt daarvan de gevolgen. niz. 108. vs. 1846. Een roo robijnen muer. — Vondel was het niet alleen, die dcr dwaling aankleefde, dat het water van de Roode Zee werkelijk rood was. Ook by andcrc dichters vinden wy 't zelfde. De Franfche dichter Saint-Amaut, die om zijn ge- zwollen en buitenfporigen dichttrant door Boilcau erg gehavciid, ja voor een gck werd uitgefcholden, fpreekt in zgn J/ofoe sauf^ (1660) insgelijks van Uqtddea rubia. Opmerkclijk is het, dat zijn berchrijviog van Israels tocht door de Scliclfzce zccr veel gelijkenis heeft met de fchildery, die door de Faam daarvan o])gcbaugen wordt. Men oordeele zelf : L'ftbyme, an coap donn^, foarre Jus<iu'aax entraUles; De liquides rubis il fe fuit deax luurallles, Dont Terpace nouveaa fe remplit U rinrtant Par le penple qui rtilt le pllter \\) dclatant. D'an et d'antre cAttf rari d'airc il Te mire ; De ce fond d^co avert le fentier 11 ndniire, Sentler que la nature a, d'nn foin libdrul, Pard de fablon d'or et d'arbrea de coral, Qui, plantdtt tout de ran?, forment comme nne uHifc, Etendue au travers d'unc riche valine, Et d'oii rambro ddcoule, ainfi qu'on voit le mlel DirtSlIer dea faplns sous Theur dun Jeunc cicl, etc. St. Amant werd te Rouaan geborcn in 1594 en hy ftierf iu 1660. }Ict is nog ul opmerkenswaard, dat zijn MoUe/auv^j idyiie h€rolque, het cerst te Ley dcu liet licht zag in 1654, 12^ Komt hier plagioat ter fprake, dan zoii *t deu Frauschnmn ccr dan Vondel ten lastc moeten gelegd worden ; — doch *t zoii my niet vcrwoudc- ren, zoo beiden by een vroeger dichter ter markt waren gcgaan. Biz. 111. vs. 1938. Oorboren, — Dit is eon vcroudcrdc vorm van ons orberen, „nuttigcn." Zie TEN KATK, D. If, biz. 585. 2G NALEZIN6 EN AANTEEKENIN6EN. ' I I I I B 1 z. U 3. V B. 200 7 en 20 1 0. Lofder — offer, — £en rijm, dat nimmer is goed te kenren, minder I omdat/cf niet op^floit, 't geen er ev^n zoo good door kan als r6 en nf in twor- I beeld en veroordeefd; maar oindat do tjlhe/er in offer volkomen toonlooB is, ter* w\jl in der^ een wel kort, maar op zich zelf (taand woord, de € alt^d hoorbaar I moot worden nitgefproken. B 1 z. 1 U. vs. 2079. Meilen, — Het valt moeiHjk, het ronnis te onderfchrijven, dat Uujde- coper over deze wijziging in de fpelling velt, wanneer men bedeokt, dat die vorm nimmer in proza, maar enkel in gebonden ftijl gebmikelijk en dns onder de licentien te rangfchikken is. Wy bexitten van die verwaarlosing der d en de daaniit voortvloeiende verdnbbeling der medeklinkers bj onze dicbters een me- nigte voorbeelden, alB: fchellen yoor /cheiden^ vinnen roor vinden, ens. B 1 z. 1 16. vs. 2136. Doen. — Vergelijk over het bywoord toen en syn afleidingen bildbr- DiJKy T, en D. Ver/ch. D. m, bl. 95. Hy rept echter niet van desen, ook door de Bybelvertalers gebezigden vorm, die, hj de bebandeliog der afleiding, toch wel degelijk in aanmerking had mogen komcn. Biz. 1 16. vs. 2180. Leeder, — De klankwisfel van ei en ee is ons nit vele voorbeelden be- kend : men denke o. a. aan kleen voor kiein, verbretden voor verhrtidm, verfchtden voor ver/ehet'den. Leeder is niets anders dan leider, een voorwerp, dat ergends ,,heenlcidt." Wanneer wynu, byfamentrekking, /«^gebniiken, nemenwy 'twoord in zijn zuiveren vonn. Ladder is, volgends Ten Kate van *t A. S. praeteritam met a, 't welk ook door *t Eng. ladder geftaafd wordt Weiland geeft eveneens de afleiding van leiden op. Ook 't H. D. Ltiter en leiten geeft hiervan *t fprekend be- wijs. Bilderdijk hinkt ten aansien van dit woord op verfehillende gedachten. Wel houdt hy beiden voor fynoniem; maar nn eens laat hy het (te onrecht naar ik meen) van Utd of Inde afTtammen (zonder er op te denken, dat beide laatste woorden evenseor van 't A. S. praeteritum komen, en dat fade niet van *t wortel- deel Ujdj maar van land herkomftig is. Zie tkn kate, D. II, 257), dan wcder noemt hy *t een verbastoring van Itir of leder: en op een derde plaats geeft hv lid als den oorfprong op. Zie bilderdijk, Crt/U op ladder en leer, Zie echter ook TEN KATE, D. II, blz. 256; Biz. 117, vs. 2202. Wt levekdbb jokst. — Zie Kal. en Aant., blz. 3. Blz. 1 19, V s. 43. Die eer voor Memphig heeft ghejhreen als bejien vriemlf, Jozefns verhaalt in zijn Jood/che Oudheden, H B., Moofdft. 5, § 88, datMozes, op 't gezach van 't orakel, door Farao tot bevelhebber over 't leger benoemd, de Ethiopiers, die reeds tot voor Memfis waren opgerukt, ovcrwon en op de vlucfat joeg, en daardoor de hoofdftad voor een anders wisfen ondergang bchoeddc. Vergel. ook Salvador, Listitut, de MoUe, Brux. Ed. Hauman, 1 829, 8«. T. I, p. 22. Blz. 121. By het Ovcrzicht over 't Pafcha zy nog herinnerd, dat door Dr. A. de Jager, in zijn Archie/ de voomaamfte varianten in de verfehillende uitgavcn van 't Pafcha zijn opgeteekend. Verkeerderlijk verwees ik dienaangaande op blz. 15 naar *t Taalkundiy Magazijn. Blz. 126, re g. 23, v. o. — Ten aanzien derTaal en Spelling van /^«^/V<^^» als het oudfte trenrfpel des Dichters, verdient nog aangemerkt to worden, dat daarin meer de trant der Brabantfche dan der Amfterdamrche oude Kameristen wordt tenig- gevonden. In talrijke woorden, mccrcndeels door ons aan den voet der bladzijden aangeftipt, herkennen wy den Vlaming. De fpelling verfchilt over *t geheel groo- telijks van die, welkc in de latere werken des Dichters gevolgd wordt, en komt in vele opzichten met die van Kiliaen overeen. In het gebniik van y of ij blijkt een bepaald ftelfel te zijn gevolgd en een wezentlijk onderfcheid in acht te zyn NALBZIN6 EN AANTEEKBNINGEN. 27 genomen i). In do voornaamwuorden en eigennamen sien wy de y, overal elders de ij gebmikt. Hierdoor, en door 't onderfcheiden gebroik van de/en z yalt one dadeiyk het Terfchil in 't cog tnslchen het voomaamwoord^it en 't hnlpwoord zijn. Voor 't overige heb ik het noodig geoordeeld, de meest mogelijke eenparig- heid Tan fpelling te bewaren; ofTchoon in de oude nitgave vrij wat onregelmatig- heid op dit ftnk heerfcht. Znlks is echter waarfchijniyk minder den Dichter dan wel den Drukker te wijten, welke laatfte yaak, waar by met de lengte der regels in den klem sat, een iettertjen of meer weggoochelde; waarby nog de vele woord.- ▼erkortingen komen, die aan 't Gk)thi8ch letterfchrift, waarin het boekjen gedrukt is, eigen syn. His. 1S8. LoFSAKOH. ^ Hienroor lesen wy in 't opfchrift der vroegere uitgaaf, Schiedam 1647, S« dr.: loi^zanoh. Was dit een grap van den Heer P. (den eigenmachtigen uitgeyer), of een font van den zetter?ZK>i!2;aii(/A was, in alien gevalle, eenpleonasme. Biz. 130. vs. 67. Taen — Volgends een gisfing van den Heer de Jager soft door Taen de TanaU of Don bedoeld sijn. Het is licht mogelijk : en ik (tel my tusfchen Tanais en Taag geen party. A Id. vs. 69 — 72. Ajoiflei'dam zal u btklaghtn Alsfy u zal zien ver/laghen Stout van dP al verntelfche dootf In der aerden wijdefchoot, 13eze regels, alsmede vs. 81, 82, biz. 131 : Adieu BARTIBNS, ick wil zwijghent Wijl ghy gaet ten Hemel/tijghen, zouden doeu vermoeden, dat toen Yondel dezen loizang op den ouden Reken- meester maakte, het einde van dezen laatfte naby was. De gebezigde uitdrukking ware anders min gepast. De bepaling van het tijdftip, waarop Bartjens overleed, soft de oplosfing van de vraag kunneu geveo ; maar vmchteloos heb ik by levens- befchrijvers en in woordenboeken nafporingen daaromtrent in 't werk gelteld. Biz. 131. vs. 83. In/chijn, — „By onze ouden" — meldt my de Heer de Jager — „komt in fchijn voor als bywoordelijke uitdmkking voor kennelijk, duideUjk, (Zie b. v. CLARI88B op de Hemel, der Heimelicheden), In/chijn iets zijn beteekent by hen: ,.iets blljken te zijn": — en, soo opgevat, is Vondels nitdmkking goed en duidelijk. Biz. 132. Htmkvb ovkr db schbbps-vabrt. — De oudTte drak van dit lofdicht, naar welken wy ons by dezen gericht hebbon, komt, te gelyk met het Trturdicht op Henricus de Groot^y voor achter een uitgaaf van den GtUden Winckelf Amst. D. P. Pers, 1622. Dit gedicht blijkt geplaatst te syn geweest voor 't een of ander oud prentwerk betreffende de Nederlandfche fcheepvaart: te oordeelen althands naar de opdracht der oude uitgaaf, Inidende : Aen den goed'jonjiigen Aenfchouwer, en naar vs. 67 en 68 en 314. 1) Met opucht tot de jf en i^ verwy* ik na«r bildkkduk« T m I). Ver/eh,^ D. IV, biz. 147. ,,De jf," zegt hy, ,twerd vroeger altoos uls it uitgefproken ... en de (/ is niuta dan een verlenglng en daring der t geiyk do to van de ».** Wy wetcn ook dat de Hlddeleeuwrche rchrQvers Jinen^ ghu lieJt^ mine ens., voor tljneny gjf^ ^S^k (ale aitgang), mi^iM enz. Ochreven. Dat wy Hollanders de (f en jr niet meer soo nlU^reken als de xeTenttende-aeuwers, bewUst ook de volgende woordQraling van Huyghens in een pant, dicht op de IsrafiUten „d« tottmem voeghtT hufr teel Van IlVellten; want het waren ytre Ileden.** Men vergelQke ook de meer gemelde Verhandeling van willsxs, D. II, bit. 810, volgg. en 858, volgg. en BBiLL , HotUmd/che Spraaileer, biz. 23, volgg. 28 NALEZING EN AANTEEKBNINGRN. Aid. vs. 1. 0 bondigh Nexlerland is in cle latere uitgavcn verflapt tot Verfenigkt Nederlont. B 1 z. 133. V 8. S. Lazurigh veld, — Veld is wat geveld of vlak is, diu „vlakte^, en lazurujh veld alzoo „de azurcn (het azunr der lucht we^rfpiegelendo) vlakte,** namelijk „<1c zee." Deze fraaie metafora is in de latere nitgaven yerwisfeld tegen het min cicr- lijke : het blaeuwe velt. Aid. vs. 18. Uytghehoolde Boomen. — Hierroor vinden wy in latere drukken: uiigthoide boomen. Over do vraag, welke dezer beide rchrrjfwijzen de beste zij, is federt lang door Taalvorfchers getTvist Mijns inziens is het picit uitgcmaakt, enbchoortmen de laatde te vcrkiezcn, en uitholUn te rchryven, wanneer men daarmede bedoelt, .^iets hoi maken/' even als men uitdtepen zegt roor „ici8 ditp maken.** Uitholen daarentegcn zoii beteekenen ^^yan holen bevrijden/' oven als uitmoddereny ttitmfjf- ten, „van modder, van mest fchoonmakcn." Wic over dit onderwerp moer vcrlangt te wctcn. leze iiu tdecop era Proer^, I, 155, volgg., de aanteekcningen daarop van VAN LELTVELD, het ftnkjen van den Heer bomhofp in het Archie fynn db jager, en vooral hctj^ccn daaromtrent voorkomt in het Magazijn van NedtrL Taali:^ V. biz. 321. A 1 d. V s. 35. Al is haer aenjtchi ftraf is in dc latere uitgavcn vcrknocid tot als in hfter aenzicht firaf. Biz. 134. vs. 57. Voor heldrt Tourts ftaat in de latere uitgaven geheel verkeerd: heJdre Irotx. Aid. vs. 71. Rotterodam f beroemL — Dit kan ook bctcckcncn te beroemd, d. i.: ^yzeer bc- rocmd.'* De latere aitgaven licbben het woordeken, 't zy dan lid- of bywoord, gchcel weggelatcn. Aid. vs. 74. Door (F onghebae.nde weghen. — Hicrvoor vinden wy in de latere nitgaven, en zecr onjnist: door ongebaande wegen, Immers, Vondel wil hior met doze iiitdruk- king „de zee*' bcdoeld hebben, en de latere lezing, als zijnde te algemccn, geeft die bedoeling iiiet temg. Aid. vs. 75, 76, In dezer Peerlen kregts voornameVjcken ganfs, Ofte. aldermeejl bejlaet de Zee-vaert defea Landg. Dc Dichtor hecft hicr, door het wcglaten van een dcel der vergelijking. welke hem voor den geest zwcefde, onwillekenrig een dwaasheid gezcgd. Men kan wel, overdrnclitelijk fprekende, een ftad vcreeren met den naam van „paerel aan dc kroon dcs Lands'* of f,paerel aan dc kroon der ftoden ;" — maar zondcr die by- vocging en op zich zolve kan paercl niet als fynonicm gebezigd wordcn voor ftad, of men wordt onvorftaanbaar. Biz. 135. vs. 91, 92. "Wilhclm de tweede, Grae/van Ilollandf werd alom Beroepen tot Monarch vant Dut/t/che Keg^ferdom, Met dit alom wil de Dichter te kennen gevcn, dat de koninklijko waardigheid niet allccn door de kcnrvorftcn den Grave wcrd npgedragcn (1248), maar dat ook dc I'ttus diens vcrkiczing bevorderde en de Bisfchoppen en ftcden ftcrk na:»r zijn komat in Dnitschland vcrlnngden. InvELDENASRS Chrongrk, door boxhorn uitgcgcven, hcct lict: ,.Dio Cocrvorflcn vcrfanicde in een ftAdt te Woringhen, ende korcu cemlrachtelicJc jonchcer Willem van Ilollant tot cncn Kocnifchcii Conine, cndo tugheden dat hi die machtichfte prince was in den landc van Ger- manicn. Ende lioe defe koer mecr opcnbnerwert, hoe datter meer blijCcappen was onder die Ridderfcap. Want defe Willem was van twintich jarcn, ende was fchocn van live, fonder bacrt, wit van verweu mit fwart haer. Eudo hi mindcmecr die wapen, dan gout of filvcr." NALEZING EN AANTEEKENINGEN. 29 H Iz. 31. vs. 119. Diatjlachtet Neder^land t* gheterghde Spaen/che Ros. S/achtetia de oude vorm yao de 3« p. enk. YtLn/lachtetif „geil\jken, evenaren." Dit woord, nog tegenwoordig algemeen in gebraik^ beteekent in ftrikten zin : »,van hetzelfde gejlacht oCftach zijn. De bezorgers der latere uitgaven hebbcn den ziii iiiet yerftaan; andera hadden zj niet yeranderd: Diesflacht het Nederlandt euz. Aid. vs. 124. De Meefter is den Henghfl, de Henghfi den Meefter quijt. Fraaie en gelukkige tegenftclling. Het eorfte hcmiftichium fchildert den fpijt des Spanjaarts, als het tweede, met dezelfde woordcn, de yreugd des Nederlandcrs. Door deze echt dichterlgke grcep ftelt een en 't zelfde beeld beidc geheel uit-ccn- loopende toeftanden op ongekunftelde wijze yoor. Aid. vs. 132. De veertUfh Jaer^ghe Crijgh. — Vecl beter dan: de Ncdcrlantfche h-ijgh, als men in latere uitgayen (waarfcbijnlijk omdat tocn de krijg al langer dan vcertig jaar gedunrd had) leest. Biz. 137. vs. 171, volgg. — Ik moet hier de opmerkzaamheid des Lezers yestigen op een onnaanwkcurigheid, vroeger door my begaan. Ik had namelijk, biz. 27, het Klink- dicht op het twaalQarig Beftand vooral merkwaardig genoemd, als het eenigc van Vondel, waarin Prins Maurits met lof vermeld wordt Ik zie thands dat dit ook hier, alsmede vs. 330, yolgg. van dit gcdicht het geval is. Biz. 138. ys. 193. VooT'^heroert, — Dit zoude, volgonds de meening des Heeren de Jager, hier niet anders beteekcuen dan voor (vroeger gc) meld, Vondel had van de visch- vangst reeds gewaagd, ys. 165. A 1 d. v s. 201—203. Oprechte Zebedeen I diejladigh opt verbolghen Zee-waters woe/ten plas befpoeld wordt vande golghettf Die Petrum volght opt /poor. Hocwcl do dnidelijkheid yan dezen zin, door 't onztjdig ncmcn van plas^ het- geen waarfcbijnlijk om 't mctrum gefchiedde, by de eerfte lezing wel lets te wen- fchen overlaat, zoo is de zaak door de latere uitgaven nog yerflimmerd op dc volgonde wijze : Oprechte Zebedeen I die op de zee ervaren Zeewaters woejlen plas bejpoelt wort vande baren, Sint Peter volght op' t /poor. Biykbaar zagen de latere uitgevers er k^yaad in om verbolghen engolghen (golvcn) te behonden. Doch hadden zy er aan gedacht dat golghen zeer goed Nedcrduitsch is, en dat hier alleen de letterwisfel van gh on ch in/, en dus voor 't meerv. in v plaats hecft, gclijk wy dien in een aantal wuordcn kunnen wedervinden, dan zou- den zy *t geen door Vondel juist gefchrcvcn was niet vcrmiukt Iiebben. Goi/ gulp of gulp en golgh, golven en golghen bcncvens hun compodta komen by nfwisfcHng yoor. Zoo zagen wy ook in *t Pafcha opgegolghf. 7aq over de ch en/, kildkrouk, T. en D, Ver/ch.f D. IV, biz. 156 en elders. Aid. vs. 209—213. — Waar Vondel in den verleden tijd fpreekt, als ontdeckten, uyi-reck- ten, keerden, begonden, enz. (lellen cr do latere uitgayen overal den t. w. f. voor in de plaats. Aid. vs. 212. Afet Zyde-/eylen aen We/l-mun/ierf C groot Palleys. Dit is in de latere uitgaven veranderd in : Met zeilen van dama/i aen Groenwits groot paUis, OfTchoon ik niet weet, welk paleis hiermede kan bedoold wordep, daar de rczi* dentie der koningen van Engclnnd wel dcgclijk te West-munfter en niet to Groen- wits (Greenwich) was. 28 NALEZINO EN AANTEEKENINGBK. Aid. vs. 1. 0 hondigh Nederland is in de latere uitgaven verflapt tot VerMnigkt Nederlanl. 