None
Een tweede bedenking is, dat men, staande voor deze moeilijkheid, wel getracht heeft hieraan tegemoet te komen, door den Dienst van het Woord in te korten, het Formulier zooveel mogelijk te besnoeien en aan gebed en zang zoo weinig mogelijk tijd te geven, maar dit bevredigt nog minder. Een vluchtige, geimproviseerde toespraak trad in de plaats van den Dienst des Woords, ontnam aan den Dienst zijn eigenlijk karakter, en hield in stijl en in naam het aloud gebruik bij, maar gaf het feitelijk prijs. Dienst des Woords is geheel iets anders dan een toespraak, en kan niet in een kwartier of twintig minuten naar eisch gegeven worden. Uitlichting van stukken uit het Formulier staat geen Dienaar vrij. En het snel lezen van het Formulier heeft bijna altoos de ellendige uitwerking, dat de Dienaar het Formulier afraffelt op een manier en met een tempo, die er alien ernst aan ont- neemt, maakt dat de Gemeente het niet volgen kan en de stemming voor het Sacrament eer bederft dan heiligt. Een derde bedenking is, dat velen dan opgaan, niet om eerst het Woord en daarna het Sacrament te zoeken, maar om enkel de korte preek te genieten en dan, als 't Avondmaal begint, den Dienst te ver- laten. Vooral het jonge geslacht is er dan op uit om het ongewone schouwspel van de Tafel enz. te kunnen zien, de korte preek trekt aan, en zoo bleef men dan toch aan de eischen van den Zondagvol- doen. Dit nu is een kwaad dat niet in de hand mag worden gewerkt. En als dan na afloop van de preek zoovelen, ook die Belijdenis deden, den Dienst verlaten, ligt hierin een verachting van het Sacrament, die in hooge mate stuitend is. Waar als vierde bedenking dan nog bijkomt, dat zulk een Dienst van het Woord of op het straks te bedienen Avondmaal zal moeten slaan of geheel daarbuiten zal moeten omgaan. Grijpt nu het eerste plaats, dan krijgt men een tweede Voorbereiding en een doublure van wat het Formulier geeft. En gaat die Dienst des Woords daarentegen geheel buiten het Sacrament om, dan verstrooit dit de gedachten, ver- BEDIENING VAN HET HEILIG AVONDMAAL. 485 breekt de harmonic en bederft de stemming voor den overgang tot het Avondmaal. Uit dien hoofde schijnt het verkieslijker, beide Diensten niet bijeen te voegen, niets dan een kort inleidend Woord te geven, daarna aan- stonds het Formulier, mits dan kalm, rustig en met juiste intonatie, te lezen, en hierop terstond de tafelen te laten beginnen. Dit maakt den Dienst veel korter, geeft aan alles een veel kalmer verloop, en maakt dat ook met zes a zeven tafels toch de Dienst binnen den ge- wonen tijd eindigen kan. Voor een deel is deze o.i. betere gewoonte dan ook reeds in gebruik gekomen, en waar dit het geval was, gaf het geen aanleiding tot klachte en stemde veeleer tot tevredenheid. Wat men hiertegen heeft aangevoerd, heeft dan ook slechts een practisch belang, waarmee gerekend moet worden. Men zegt name- lijk, dat op die wijs, zoo er op een dorp, in een kleine Gemeente, slechts een voormiddagdienst is, en deze geheel door de Bediening van het Sacrament wordt ingenomen, de Bediening van het Woord op dien dag eigenlijk niet plaats heeft. In groote Gemeenten, met meer- dere gelijktijdige Diensten in onderscheiden kerkgebouwen, valt dit bezwaar natuurlijk weg, maar het weegt in een zeer kleine Gemeente, zoo er slechts een Dienst gehouden wordt. Dit bezwaar geldt in- tusschen alleen voor de meMeden der Gemeente. De leden toch zijn alien genoodigden ten Avondmaal. Daar hooren ze. Het Avondmaal geeft hun alzoo wat ze behoeven, en het prachtige Avondmaalsfor- mulier voedt ook hun geestelijk bewustzijn op onovertrefbare wijze. Anders staat het daarentegen met de /2/eMeden, die niet ten Avond maal gerechtigd zijn en toch willen opkomen. Zelf kan men zeggen, dat het gebruik om eerst te prediken en dan het Avondmaal te be- dienen, met het oog op deze personen is opgekomen. In oude tijden toch zette men de deuren van het kerkgebouw wijd open ; opkomen kon daarbij wie wilde ; dan werd aan allenhet Evangelic gepredikt ; en eerst als die prediking was afgeloopen, zonderden de leden der Ge meente zich af, verlieten de anderen het kerkgebouw en had in heilige afzondering de Bediening van het Sacrament plaats. Nu is de tegen- woordige toestand met den toenmaligen slechts in zeer beperkten zin voor vergelijking vatbaar. Wie toen eerst kwamen en dan weer weg- gingen, waren gewone hoorders, meest ongedoopten, maar lieden in wier hart zekere dorst naar het Evangelic werkte. Thans daarentegen bestaan de niet-leden die opkomen, uit gedoopten die 6f nog te jong waren om Belijdenis te doen of te onverschillig bleven om zich voor het doen van Belijdenis in te spannen. Bij vroeger vergeleken, is de 486 BEDIENING VAN HET HEILIG AVONDMAAL. verhouding alzoo een geheel andere geworden en kan de inrichting van den Dienst zich thans niet meer naar deze niet-leden, maar moet zij zich naar de belijdende leden richten, en die belijdende leden behooren aan het Avondmaal. Slechts in zooverre kon men in zoo kleine Gemeenten zich aan de behoefte van het oogenblik aansluiten, dat men in de morgengodsdienstoefening den gewonen Dienst des Woords, gelijk op andere Zondagen, Het doorgaan, en dat in 't avond- uur een tweede Dienst van het Sacrament werd gehouden. Of schikt zich daartoe de gelegenheid niet, zoo verlieze men niet uit het oog, dat na de morgengodsdienstoefening, hetzij des middags, hetzij des avonds, de predicatie van den Catechismus heeft te volgen en dat deze predicatie juist in de eerste plaats zich richt tot hen, die nog niet tot het doen van Belijdenis gekomen zijn. Men kon ook een anderen weg inslaan en de Bediening van het Sacrament elken Zondag doen plaats hebben, het Formulier voor de Bediening ervan op een tiende inkorten, en zoo maken dat er nooit meer dan een Tafel was ; doch in ons land althans gaat dit niet ; en ieder voelt dat het op onze toestanden niet passen zou. Ten onzent moet daarom de strijd allereerst gericht blijven tegen het zielloos en min-ernstig afraffelen van het Sacramentsformulier ; en dit nu is niet anders te voorkomen, dan door tijd voor de kalme voorlezing te er- langen, en die kalme tijd is niet vrij te krijgen, of de predicatie voor de Bediening van het Sacrament moet weg vallen. Er speelt hier nog iets anders achter, waarop niet ernstig genoeg gelet kan worden. Wie optreedt als predikant is zoo licht geneigd zich in te beelden, dat hij door wat hij spreekt geheel den Dienst beheerscht. Hij bidt en gaat voor in het gebed, hij doet allerlei aan- kondiging, hij predikt. Zijn stemgeluid moet wel door heel den Dienst doordringen, en als hij niet spreekt, is er een leegte die stoort. Dit heeft er toe geleid, dat alle Formuliergebeden ten onzent zoo goed als in onbruik zijn gekomen en dat zelfs bij de Sacramenten zooveel het even kan, uit de Formuliergebeden wordt weggelaten. Ook bij het Sacrament is het dan niet het woord van het Formulier, waaraan de Gemeente hechten moet. Wat in het Formulier staat, doet er niet toe. Wat ook bij het Sacrament het eigenlijke uitwerkt, is altoos weer hetgeen de predikant spreekt; zijn toespraak, zijn vermaan. Zoo is het bij den Doop ; en vooral sinds de 18e eeuw was de Doop dan eerst wezen- lijk Doop, zoo de predikant roerend en tot schreiens toe de moeder wist toe te spreken. Ongedoopt sterven bij velen de jonge kinderen weg, alleen maar om de moeder er bij te hebben en de toespraak van BEDIENING VAN HET HEILIG AVONDMAAL. 487 den prediker te doen bezielen. En zoo nu werd het allengs ook bij het H. Avondmaal. Onze Vaderen schreven voor, dat de prediker bij dit Sacrament zooveel mogelijk niet anders doen zou, dan een stuk uit de Schrift voorlezen. Maar sinds de 18e eeuw wist men beter. Het Formulier gaf niets, en de voorlezing uit de Schrift gaf niets. Het kwam ook hier weer alles aan op de toespraak van den prediker. Nauwelijks was de beker rondgegaan, of de toespraak begon. Dit werd hoofdzaak. Voor die toespraak kon men tijd nemen. En zooveel die toespraak maar aangrijpend en roerend was, mocht men aannemen, dat de Bediening van het Sacrament naar eisch had plaats gehad. Naar een prediker met roerende toespraken liep men met hoopen, en een prediker die zich aan het Formulier hield, ging men voorbij. Dit nu is het principieele kwaad, dat in de 18e eeuw insloop en nog niet geheel bezworen is. Zoo werd de prediker in de hoogte gestoken, maar het Sacrament verlaagd. Voor velen is dan de Dienst niets meer dan de predicatie, en is zelfs het Sacrament bijzaak ge- worden. En keer hierin is alleen te verkrijgen, zoo de Gemeente zelve allengs verlangen gaat, dat de prediker bij het Sacrament zooveel mogelijk moge zwijgen en dat de prediker, juist om het Sacrament als Sacrament te eeren, zelf terugtreedt, om Christus in Doop en Avondmaal te doen spreken. cxv. Bediening van het beilig Avondmaal. (Vervolg). Onder de Bediening van het Sacrament des heiligen Avondmaals behoort de Voorganger steeds onder den indruk te verkeeren, dat bij den heiligen Disch niet hij spreekt, maar Christus, en dat hij slechts instrumenteelen dienst doet, om 't woord van Christus uit te brengen. Wie zelf spreken wil en zelf op den voorgrond wil treden, is geen Sacramentsbedienaar. De voorkeur, die soms onder de Gemeenteleden bestaat, om liever bij dezen, dan bij dien Dienaar ten Avondmaal te gaan, is volkomen misplaatst. Voorkeur mag bij de Gemeente slechts in zoover bestaan, dat zij liefst bij zulk een Dienaar gaat die zich zelf geheel terugtrekt, en om dezelfde beweegreden liefst mijdt een Dienaar, die behalve het Sacrament nog zichzelf wil geven. Bij goede Sacraments- bediening moet de Voorganger geheel terugtreden, moet 't geheel om 488 BEDIENING VAN HET HEILIG AVONDMAAL. 't even zijn wie het Sacrament bedient, moet de Dienaar zoo goed als vergeten zijn en aller aandacht geheel en eeniglijk geboeid worden door den Christus die het Sacrament aan de zijnen doet aanbieden. Als de Vorst u door zijn bode een schrijven zendt of een geschenk, is die bode bijzaak en is het de Vorst en zijn geschenk, waardoor ge geboeid wordt. En zoo ook moet het hier wezen. De Bedienaar niets en Christus 't een en alles. Zal nu in de vergadering der geloovigen tot de Bediening van het Sacrament worden overgegaan, dan veronderstelt dit dat van te voren, eer de Gemeente binnenkomt, alles in het kerkgebouw wel en deugdelijk zij voorbereid. Het moet al gereed zijn en in ruste op de geloovigen wachten. Er mag geen sprake van wezen, dat, onderwijl de schare reeds binnenkomt, nog aan de Tafel of in 't geen toebediend zal worden, iets moet worden verricht. Dit alles moet zijn afgeloopen. Het toezicht hierover komt aan de Ouderlingen en Diakenen toe. Wel in hoofd- zaak aan de Ouderlingen, maar niets verhindert dat ook de Diakenen hierbij de behulpzame hand bieden. Zoo moet dan de Tafel gereed staan, met de banken of stoelen waarop men zal aanzitten. De offer- bussen moeten op de Tafel staan, om de gaven voor de armen te ont- vangen, en de teekenen of elementen van brood en wijn moeten tijdig in gereedheid zijn gebracht. Het brood liefst in lange reepen op de schotels gestapeld, en de wijn in kannen bij de bekers staande. Dit gereedschap neemt men, zoo het kan, in zilver. Niet alsof dit voor een zuivere Bediening van het Sacrament noodig ware. Een aarden schotel en een glazen beker ware evenzoo bruikbaar. De eerbied voor het Avondmaal heeft intusschen gewild, dat men aan zilver de voorkeur gaf, en terecht. De vorm van de Bediening moet toch deze zijn en blijven, dat het de Disch van Christus is; dat Christus aan dezen zijn Disch uitdeelt, en dat uit dien hoofde ook het gereedschap van het H. Avond maal een Vorstelijk karakter drage. Ontbreken de middelen om zich dit gereedschap in zilver aan te schaffen, zoo kan men verzilverd metaal nemen, en desnoods met een aardewerk schotel en een glas volstaan, mits men maar niet in dezen eenvoud een karakter van hooger heiligheid ga zoeken ; gelijk dit bij enkele Baptisten in Noord- Amerika het geval is. Zilver gerei bevredigt het best en is het meest met de koninklijke waardigheid van Hem, die het Sacrament ons schenkt, in overeenstemming. Vooral bij de bekers is dit edel metaal gewenscht. Kan men meer doen, dan vraagt in de tweede plaats de schotel om 't zilver. In de derde plaats de wijnkan. En ten leste, als de Gemeente het betalen kan, ook de offerbus. BEDIENING VAN HET HEILIG AVONDMAAL. 489 Op brood en wijn behoort zeer zorgvuldig te worden toegezien. Wat het brood aangaat, opdat het niet kief maar goed-doorbakken zij, en ook dat de reepen niet te breed en te dik worden genomen. De aard en hoedanigheid van het brood mag geen oogenblik de aandacht afleiden, en daarom moet het zoo kunnen worden uitgedeeld, dat ieder die het aanneemt en het nuttigen zal, het ongehinderd kan gebruiken. Ook op den wijn moet worden toegezien, opdat hij niet wrang noch prikkelend zij, maar bij den smaak aangenaam aandoe. Ook bij den wijn toch geldt, dat hij de aandacht niet mag bezighouden, en in niets den geest mag afleiden. Over het gebruik van den ouwel behoeft hier niet te worden gesproken, wijl dit gebruik ten onzent in niet eene Gemeente bestaat. En wat den wijn betreft, is wel in den laatsten tijd zekere sprake opgekomen, alsof het niet geoorloofd ware in het Avondmaal ge- wonen wijn te nemen, en alsof we gehouden waren daarvoor uit- sluitend alcoholvrijen wijn te bezigen ; maar ook deze spitsvondigheid laat men beter varen. Dat Christus bij de installing van het Avond maal alcoholvrijen wijn zou genomen hebben, kan niemand bewijzen. Ook waar verder in de Schrift van den Avondmaalswijn gesproken wordt, staat er niets bijgevoegd, zoodat men aan niets anders dan gewonen wijn denken mag. Van kwade uitwerking van den alcohol in den wijn is uiteraard bij het nemen van een enkele teug in de verste verte geen sprake. En het jammerlijkst is, dat, waar zulke overleggingen eenmaal doordringen, de aandacht van het eigenlijke voorwerp van het Avondmaal wordt afgetrokken, de vrome stemming verstoord wordt, en er zich altoos weer een gevoel van eigen hooger heiligheid in mengt, als stond wie ook hier den alcohol bestrijdt, in hooger reuke van heiligheid, dan wie zonder argwaan de gewijde teug neemt. Het behoeft ten slotte wel nauwelijks gezegd, dat, al is het geen eisch, de Tafel toch liefst gedekt moet zijn, en dat zorg moet worden gedragen, dat het hiervoor gebezigde tafelgoed door zuivere blankheid het oog weldadig aandoe. Is nu alles in gereedheid gebracht, zijn de geloovigen die aan de Disch wenschen aan te zitten, in het kerkgebouw saamgekomen, en treedt de Voorganger met de leden van den Kerkeraad binnen, om de Bediening te doen plaats hebben, dan begeve de Voorganger zich evenals bij den Dienst des Woords naar den kansel en nemen de Ouderlingen en Diakenen, die bij den Dienst behulpzaam zullen zijn, hun gewone plaatsen in. Het kon wel anders, maar dan zou eerst. gelijk we in een vorig artikel aangaven, de plaatsing van den Disch in het kerkgebouw een geheel andere moeten zijn. De Disch zou dan 490 BEDIENING VAN HET HEILIQ AVONDMAAL. op een hooger territoir moeten staan, zoodat ieder in de Gemeente hem zien kon, en, dit zoo ingericht zijnde, zou de Voorganger zich aanstonds aan den Disch kunnen plaatsen. Met de instelling zou dit te beter overeenkomen. Bij die instelling toch heeft de Christus niet eerst een spreekgestoelte beklommen, om zich eerst daarna aan den Disch te zetten, maar is met zijn jongeren terstond nahet binnenkomen aan den Disch gaan zitten en heeft wat hij zijn jongeren te zeggen had, zelf zittend aan den Disch, terwijl hij met hen aanzat, gesproken. Voorshands is hier echter niets aan te doen. Dwingt de inrichting van het Bedehuis er toe om den Avondmaalsdisch in de laagte te plaatsen, zoodat wie ver achteraf in de kerk zit, er het oog niet op heeft, dan wordt de Voorganger in den regel, als hij aan den Disch spreekt, niet door heel de schare verstaan. In dorpen moge dit nog zeer wel denkbaar zijn, in de groote gebouwen in onze steden zeker niet. Vandaar dat het aan te bevelen is, dat de Voorganger evenals gewoonlijk den kansel beklimme en zoo den Dienst aanvange. Schakelt men nu den Dienst des Woords geheel uit, zoodat niet anders zal plaats hebben dan de Bediening van het Sacrament, zoo moet al wat tot den Dienst hoort, met het Sacrament in verband staan, en worde wel in het oog gehouden, dat hetgeen ten onzent meest aan den Voorlezer of Voorzanger is overgelaten, een stuk van den Dienst zelf is. Wel wordt dit vaak anders begrepen en beschouwt men de voor- lezing uit de Schrift, die door den Voorlezer plaats heeft, meer als een bezighouden van de schare, tot straks de eigenlijke Dienst beginnen zal, zoodat eerst met het optreden van den predikant de Dienst aanvangt, maar dit alles berust op misverstand en is kerkelijk misbruik. Reeds heeft men in meer dan een Gemeente een en ander dan ook zoo ge- regeld, dat er niets geschiedt eer de predikant den Dienst geopend heeft, en dat dan de lezing uit de Schrift en de voorlezing van de Geboden of van de Geloofsartikelen door den Voorzanger plaats hebbe. Maar ook zoo is dit nog niet in den haak. Dan toch is er geen enkele reden waarom de predikant niet ook zelf de Schrift en de Geboden of het Geloof zou lezen, of zoo men al geen tweede Voorganger kan doen optreden, zou intusschen een ambtelijk persoon in een der ouderlingen te verkiezen zijn, en niet een buiten het ambt staand Voorzanger. Voor den zang is het noodig iemand te nemen die in den zang kan voor- gaan, en deze gave is niet aan het ambt gebonden. Doch waar het enkel op het lezen aankomt, is er geen geldige reden te bedenken, waarom de predikant of een der ouderlingen deze taak niet op zich zou nemen en tot wat einde hier de voorzanger tusschen in moet BEDIENING VAN MET HEILIG AVONDMAAL. 491 komen. Altoos maakt dit den indruk also! het slechts inleiding op den eigenlijken Dienst is en also! de wezenlijke Dienst eerst ingaat, als de Voorzanger is gaan zitten en de predikantde leiding overneemt. En dit nu mag niet. Noch de voorlezing van het Woord noch de voorlezing van de Wet of van het Geloof mag als bijzaak worden beschouwd, om de hoofdzaak in den predikant te zoeken. Veeleer moet steeds in de vergadering der geloovigen de Schriftuur, het recht- streeksche Woord, op den voorgrond staan en moet depredicatie zich aan dit fundament der zaak aansluiten. Door al zulk misbruik sloop dan ook de gansch verkeerde gewoonte in, om de lezing der Schriftuur zonder gebed te laten beginnen en eerst daarna door den predikant, als hij 't woord overnam, met een votum, den eigenlijken Dienst te doen aanvangen. Zelfs was het lange jaren de gewoonte, dat de pre dikant, als de lezing van Schrift en Wet was afgeloopen en er reeds gezongen was, bij zijn eigen optreden begon met te zeggen : ,,0ns begin zij in den Naam des Vaders", enz., als om wel uitdrukkelijk te doen verstaan, dat wat voorafging niet meerekende en niet meetelde en dat hij eerst en hij alleen door zijn woord den Dienst tot Dienst maakte. Veel hierin beterde nu wel allengs. De Voorgangers denken thans reeds minder hoog van zich zelf. Zoo ergerlijke flaters be- gaat men niet meer. Maar toch lijdt het besef van de eenheid en den saamhang van den Dienst nog zeer ernstig schade. Heeft er nu Be- diening van het heilig Avondmaal plaats, dan beschouwt en Voorzan ger en Gemeente al wat voorafgaat vaak nog steeds als op zich zelf staand bijwerk, en begint de eigenlijke Bediening eerst als de Voorganger het Formulier opslaat en dit Formulier begint voor te lezen. En dit nu juist moet tegengestaan. Heel de Dienst moet op het Sacrament ge- richt zijn, heel de Dienst moet een heilige eenheid vormen, endaarom is het eisch van de harmonic in het Heilige, dat en de Voorganger en de Gemeente zich aanstonds door het eerste votum, het eerste lied en het eerste woord uit de Schrift voelt opgenomen, om den Christus tegen te gaan en door Hem en van Zijnentwege het heilig Sacrament te ontvangen. CXVI. Bediening van het beilig Avondmaal. (Vervolg). Hoe boeiend schoon ons Avondmaalsformulier ook zijn moge, toch heeft het deze fout, dat de aanvang van en de inleiding tot den Dienst 492 BEDIENING VAN HET HEILIG AVONDMAAL. er uit is weggelaten. Natuurlijk hebben onze kerken niet bedoeld, dat de Dienst zelf met de woorden : ,,Geliefden in den Heere Jezus Christus, hoort aan de woorden der inzetting," enz. zou beginnen. Aan deze woorden, en zoo aan heel ons Formulier, moet nog iets voorafgaan, en het ware wel gewenscht geweest, dat ook die aanvang en die inleiding in het Formulier ware opgenomen geweest. De Engelsche kerk, die liturgisch veel fijner ontwikkeld is, heeft dit dan ook gedaan, en zulks wel in deze volgorde : Eerst komt het Onze Vader en daarop volgt het korte smeekgebed om goede aandacht bij den Dienst. Is hiermee de Dienst ingeleid, dan komt de Wet, niet alleen als praelectuur van de Tien Geboden, maar als een spreken van God tot zijn volk en van het volk tot God. Achter elkander wordt gebod voor gebod voorgelezen, en telkens valt na elk gebod de Gemeente in, en wel een Gemeente, die ondersteld wordt geknield voor Gods aangezicht te liggen, met de smeekbede om genade in:,,oHeer, ontferm U onzer, en neig ons hart dat we dit Uw gebod mogen houden". Zoo werpt dan de wet neder in schuldbesef, en uit dit schuldbesef komt vanzelf de bede op om genade. Als het voleind is, bidt dan ook de Gemeente zelve overluid en nog altoos geknield liggende : ,,o Heere, ontferm U onzer en schrijf alle deze Uw geboden op de tafelen van ons hart ; wij smeeken het U". Na zoo op het Avondmaal te zijn voorbereid, hoort dan de Gemeente aan wat uit de Schrift, zoowel Oud- als Nieuw-Testament, als Woord van God tot de Gemeente uitgaat, en op dit Woord van God antwoordt ze door overluid de Geloofsartikelen te belijden. Hierop volgt de col- lecte voor de Armen, die als een offerande Gode op den H. Disch wordt opgedragen. En is die afgeloopen, zoo verdiept zich de schare in het gebed voor den algemeenen nood der Christenheid, en eerstna deze inleiding en in dit verband begint het formulier voor het heilig Avondmaal, zooals ons Formulier hiermee aanvangt. Zonder nu te willen zeggen, dat ook wij ons geheel conform dit Engelsche voor- beeld hebben in te richten, moet toch erkend, dat ons hier een belangrijke schat in den Eeredienst ontbreekt ; dat de Voorganger dit heeft aan te vullen ; maar dat het niet onverschillig is hoe dit ge- schiede. En dan laat het wel geen twijfel over, of de geheele Dienst moet beginnen met een kort gebed of votum, dat in het Formulier moet zijn voorgeschreven. 493 gebed om genade een stuk uit de Schrift, waarin de toezegging van die genade van Godswege naar de Gemeente uitging; en op die voor- lezing uit de Schrift, waarin God Zijn volk toespreekt, zou dan het lied der Gemeente moeten komen om die genade te aanvaarden en na dit lied de Geloofsbelijdenis der geloovigen Gode als aanvaarding van Zijn genade zijn op te dragen. Op die wijze zou de Gemeente in het heiligdom tot haar God komen, ze zou in Gods huis in haar schuld vernederd worden, in die vernedering zou haar God haar van genade spreken, die genade zou ze jubelend en dankend aan vaarden en dit in haar Geloofsbelijdenis betuigen, en zoo zou die toe- nadering, die gemeenschap tusschen God en Zijn volk tot uiting zijn gekomen, die er moet zijn om het H. Avondmaal aan zijn doel te doen beantwoorden. Kort saamgevat, zou men dan deze volgorde krijgen: le. Opening van den Dienst door het Votum ; 2e. een lied met bede om geheiligde aandacht ; 3e. legging op de Gemeente van de Wet, gevolgd door bede om schuldvergiffenis ; 4e. lezing uit de Schrift van een stuk, waarin God ons genade toezegt; 5e. Belijdenis des Geloofs, waarin de genade beleden wordt ; 6e. een lied van dank en jubel ; en 7e. overgang tot de eigenlijke Bediening. Dit alles niet met lange gebeden en breed opgezette liederen, maar toch telkens met een levensuiting van de Gemeente, opdat het niet zij een maar aldoor voorlezen en een maar aldoor luisteren, maar een handeling tusschen God en zijn volk, waaraan de Gemeente zelve welbewust deelneemt, om alzoo de ziel voor de ontvangst van het H. Avondmaal te stemmen. De Wet wordt heel iets anders, zoo er de Schuldbe- lijdenis op volgt. De lezing der Schrift gaat spreken, als ze na die Schuldbelijdenis de toezegging van vergiffenis en genade brengt. En de Geloofsbelijdenis met het gebed ontvangt een heel ander karakter, zoo ze op die toezegging van genade terugslaat. Kortom, er moet in dit alles actie, er moet leven in zijn, de Gemeente moet de werking van den Dienst aan het hart gevoelen, en geheel de inleiding moet het doel bereiken dat ze beoogt. Ze moet werkelijk de Gemeente inleiden in die hooge, heilige, dankbare stemming, die met een lied Hamaaloth ten Avondmaal doet opgaan. Eerst daarna kan dan het Formulier inzetten ; en wil men, wat niet noodig is, hier nog een overgang, dan zij er geen predicatie, ook geen preekje, maar een korte, bondige noodiging, om wel uit te spreken en wel te doen beseffen, dat niet de Voorganger hier de eigenlijke 494 BEDIENING VAN HET HEILIG AVONDMAAL. Bedienaar van het Sacrament is, maar dat het Christus zelf is die noodt, en Christus zelf die onder het gebruik der teekenen op de ziel zal inwerken, en dat hetgeen de Voorganger doet, slechts strekt om die werking van Christus op de harten der Zijnen mogelijk te maken. Dit moet niet in omslachtige taal, niet in veelheid van woorden wor- den aangezegd, maar zoo klaar en duidelijk worden uitgesproken, dat de Gemeente hoofd voor hoofd voelt, dat ze met een roepstem van Christus te doen heeft en dat het Christus zelf is, die in het Sacra ment en door het Sacrament zijn geloovigen met zijn lichaam voedt en met zijn bloed drenken zal. Dit zelfde staat ook wel in het For- mulier, maar in een zoo zeer langen volzin ingevlochten, dat de voile, rijke beteekenis ervan niet tot de meesten doordringt. Christus wordt daar sprekende ingevoerd en het woord der instelling aldus persoon- lijk vertolkt : ,,Zoo dikwijls als gij van dit brood eet en uit dezen beker drinkt, zult gij daardoor, als door een gevvisse gedachtenis en pand, vermaand en verzekerd worden van deze mijne hartelijke liefde en trouw jegens u, dat ik voor u (daar gij anders den eeuwigen dood hadt moeten sterven), mijn lichaam aan het hout des kruises in den dood geve, en mijn bloed vergiete, en uwe hongerige en dorstige zielen met dit mijn gekruist lichaam en vergoten bloed tot het eeuwige leven spijze en lave, zoo zeker als een iegenlijk dit brood voor zijn oogen gebroken en den beker hem gegeven wordt, en gij dezelve tot mijne gedachtenis met uwen mond eet en drinkt." Het staat er alzoo met klem en nadruk, maar de volzin is tien en meer regels groot. Aan zulke lange volzinnen zijn wij niet meer gewend. En dit nu maakt, dat men dit alles plechtig en statig kan hooren voorlezen, zonder dat de zin en beteekenis ervan tot de ziel doordringt. Komt daar nu nog bij, dat de Voorganger de zeer ernstige fout begaat van zulke volzinnen nog met zekere haast voor te dragen, dan gaat de beteekenis van zulke veelzeggende uitspraken geheel te loor en is zelfs de Voorganger, die het voorleest, zich slechts zeer zelden be- wust van de beteekenis der woorden die hij las. Collecten (moesten daarna niet meer gehouden worden, voor zoover ze een doublure zijn van wat men met de offerbussen op een Tafel bedoelt. Dat men bij een Bediening van het H. Avondmaal, evenals bij den Doop, als we zoo zeggen mogen, een extra-gave voor de be- hoeftigen uitreikt, is geheel gelijk het behoort. Het Avondmaal stemt de ziel niet alleen tot lofverheffing, maar ook tot dank. Die dank vraagt een offer, en dat offer van onze dankbaarheid moet aan Christus gebracht worden. Hij toch is het die in het Avondmaal ons zijn offer- ande bezegelt en er onze zielen verkwikt. Heeft nu de Christus ge- zegd, dat hetgeen we aan een van zijn arme breeders doen, we dit Hem doen, zoo is het offeren bij den Disch voor ons geestelijk besef een geven van onze offerande aan de armen en in de armen aan Christus zelf. Dit nu kan op onderscheiden wijzen worden uitge- voerd. In veel Engelsche kerken bestaat de gewoonte, dat even v66r het Avondmaal de Diakenen rondgaan om de offeranden in te zamelen en dat ze dit ingezamelde geld dan voor het oog de Gemeente op de Tafel nederleggen, eer de Bediening begint. Bij ons staat de Offerbus op de Tafel gereed, en offert ieder daarin zijn gave bij het toetreden ; iets wat minder plechtig, maar, als minder vertoon gevend, stiller en heili- ger in zijn uiting is. Zulk een offerande aan den heiligen Disch nu is geheel conform onze Belijdenis. Voor onze zaligheid doen wij niets en kunnen wij niets doen. Dit doet alleen Christus, en alleen in wat Christus deed, rust ons hart. Maar wel bindt dit ons de dankbaarheid op het hart ; en waar nu Christus zelf ons vraagt om zijn armen te gedenken en ons toevoegt, dat wat we zijn armen doen, voor Hem zijn zal alsof we 't Hem zelven aandeden, is geen ernstig gemeend deelnemen aan het heilig Avondmaal denkbaar zonder dat we onze gaven offeren. Doch dan zij er ook niet een tweede collecte voor de Armen, die er zich naast plaatst. Gelijk het nu gaat, moet dit -wel, omdat er zoovelen bij tegenwoordig blijven, die niet ten Avondmaal opgaan en er slechts bijzitten. Nu moeten dezen toch ook een gelegenheid hebben om voor de Armen te geven, en vandaar komt dan de tweede collecte. kend oogenblik een bedacht zijn op schrielheid, als op zulk een oogen- blik bij de geloovigen niet ondersteld mag. Desnoods kan een bus of schaal bij het uitgaan van de kerk aan wie niet toetrad, de ge- legenheid bieden om alsnog zijn gave uit te reiken. CXVII. Bediening van het heilig Avondmaal. (Vervolg). Is nu op die wijze de inleiding voleind, dan is het oogenblik daar, om over te gaan tot de voorlezing van het eerste stuk van het For- mulier. We zeggen met opzet het eerste stuk, omdat ons Formulier uit zeven deelen bestaat, die elk hun onderscheiden beteekenis hebben. Voor de duidelijkheid ware het dus verre te verkiezen geweest, dat deze onderscheiden deelen door een spatie of lijntje van elkander waren afgezonderd geweest. De zeven deelen waarop we doelen, zijn achtereenvolgens : le. De instelling; 2e. de zelfbeproeving ; 3e. de doelsaanwijzing ; 4e. het geloofsgebed ; 5e. de Bediening ; 6e. de Lofverheffing ; en 7e. de dankzegging. Van een Bedienaar mag dan ook verwacht worden, dat hij voor het onderscheid tusschen deze zeven stukken een geopend oog hebbe ; dat hij de overgangen van het eene stuk op het andere duidelijk hoorbaar make; en dat hij voor elk stuk die intonatie van stem kieze, die er bij hoort. Een goed Liturg zijn, is een kunst, maar het eerste wat men van den Liturg vorderen mag is wel, dat hij het stuk dat hij leest, toone te begrijpen en er zijn stem naar voege. Wie leest zonder aan den hoorder te doen ge- voelen, dat hij verstaat wat hij leest, is geen Liturg maar is als een klerk, die een notarieele acte voorleest. Alles op denzelfden toon, alles even snel afgeraffeld, om maar aan het einde te komen. En dit nu stuit bij het Sacrament te meer, omdat het oneerbiedig is en toont, hoe de Voorzanger zelf te weinig onder den indruk van het H. Avond maal is, om aan de schare een heiligen indruk te kunnen geven. In een Voorlezer zou men al zulk lezen afkeuren, hoeveel te meer dan niet in den Bedienaar van het heiligste wat we op aarde hebben. Vanzelf moet dus het Formulier aan de orde komen terwijl de Be dienaar nog op den Kansel staat. De plaats vanwaar de Inleiding gegeven wordt, is ook de plaats voor de lezing van het Formulier. BEDIENING VAN HET HEILIG AVONDMAAL. 497 Is derhalve de inrichting van een nieuw kerkgebouw van dien aard, dat de Voorganger ook de Inleiding aan de Tafel geeft, dan gaat van de Tafel ook het Formulier uit ; doch is hij begonnen, gelijk het in onze oude gebouwen niet anders kan, met den kansel te beklimmen, en vandaar de Inleiding te geven, dan moet hij niet, om het Formulier te lezen, van den kansel afkomen en voor de Tafel gaan staan. Inlei ding en Formulier zijn een. De zaak is namelijk deze, dat Inleiding en Formulier gelden voor alien die zullen aanzitten, en volstrekt niet alleen voor de eerste Tafel. Daar nu de Voorganger alleen van den kansel alien bereikt, behoort ook de lezing van het Formulier in zijn vier eerste stukken van den kansel plaats te vinden. Allen, in heel het kerkgebouw, moeten het kunnen hooren, volgen en meemaken. leder voelt terstond dat bijv. het vierde stuk, het geloofsgebed, volstrekt niet alleen voor de eerste Tafel is, maar voor alle Tafelensaam. Het- zelfde geldt natuurlijk van het 6e en 7e stuk. Aan de Tafel moet en mag niet anders dan de Bediening plaats hebben. Reden waarom de woorden der inzetting dan ook aan alle Tafels worden herhaald ; maar al wat aan de eigenlijke Bediening voorafgaat en op de Bediening volgt, richt zich tot alle aanwezigen die aan het Avondmaal deelnemen ; en die breede schare kan alleen van den kansel naar behooren worden bereikt. Het is daarom aftekeuren zoo de Voorganger na de laatste Tafel aan de Tafel staan blijft, en vandaar de lofzegging en de dankzegging geeft. Ook die gaan alle aanwezigen die aanzaten, aan, en ook die behooren daarom van den kansel gegeven te worden. Wat nu de onderscheiden stukken van het Formulier aangaat, zoo gaat voorop de Instelling. Vandaar de aanhef : ,,Hoort aan de woorden der Inzetting". In de Liturgien van andere Kerken heeft men hiervoor wel de woorden uit het Evangelic gekozen, of ook de woorden der inzetting uit het Evangelic met de woorden uit 1 Cor. XI saamgevoegd. Ons formulier nam alleen de Paulinische mededeeling, enwelvermoe- delijk om vanzelf den overgang te krijgen tot het tweede stuk van de Zelfbeproeving. Daartoe toch opent wel het Apostolisch woord, niet het Evangelisch verhaal, den weg. Wat gegeven wordt, stemt dan ook niet geheel met den aanhef overeen. De aanhef spreekt alleen van de woorden der Inzetting, en gegeven wordt, behalve het woord der Inzetting, Paulus' opmerking over het onwaardig eten en drinken; wat op de Zelfbeproeving en niet op de Inzetting ziet. Practisch is daarom voor de keuze van het woord uit 1 Cor. XI veel te zeggen. Het tweede stuk, waarin het Formulier de vraag bespreekt, wie aan 32 498 BEDIENING VAN HET HEILIG AVONDMAAL. het Avondmaal hoort, en wie niet, is veel breeder opgezet en recht- streeks met het stuk over de Doelbepaling in verband gebracht. Er staat toch dat we het H. Avondmaal tot onzen troost zullen gebruiken, en dat te dien einde noodig zijn : le dat een iegelijk zichzelven vooraf zou beproeven, en 2e dat het gericht worde op het doel waartoe het is ingesteld. Die beiden worden saamgevoegd in deze eene formule: ,,0pdat wij nu tot onzen troost des Heeren Avondmaal mogen houden, is voor alle dingen noodig, dat wij ons te voren recht beproeven ; ten andere, dat wij het tot dat einde richten, waartoe het de Heere Chris- tus verordineerd en ingesteld heeft, namelijk, tot Zijne gedachtenis." Wat nu de Zelfbeproeving betreft, deze wordt ontleed in drie stukken. Een iegelijk die wil toetreden, zal ten eerste zijn zonden en vervloeking indenken, ten tweede zijn geloofsrechtzinnigheid belijden, en ten derde de offerande van zijn dank betuigen. Het komt hier dus aan op drie- erlei getuigenis in het hart. Schijn baat niet. Al wat uitwendig blijft, is waardeloos. Het komt op 't hart aan. En een ieder heeft dan ook voor zichzelven te beslissen, of hij ,,een waardig medegenoot van de tafel des Heeren" zijn zal. In zijn hart moet een ieder zijn zonde en vervloeking gevoelen, in zijn hart gelooven in het zoenoffer van Christus, en in zijn hart een opwelling van eeuwigen dank gewaar worden. Doch bij die algemeene duiding laat het Formulier het niet, en daarom geeft het van twee zijden bij dit zelfonderzoek leiding. Er zijn er die te lichtvaardig tot het heilig Avondmaal toetreden, en er zijn er anderen, die tot de vrij- moedigheid om toe te treden, niet komen kunnen. De een neemt het te licht, en de ander te zwaar op. Gevolg waarvan is, dat soms aanzit wie er niet hoort, en dat niet zoo zelden wegblijft, wie er ver- schijnen moest. Deze tweeerlei overlegging hangt af van iemands karakter, van de omgeving waarin hij verkeert, van den toon dien het kerkelijk leven aangaf. Vooral het temperament spreekt hierin sterk mede, en niet minder de leiding die de kerkeraad aan de Gemeente geeft. Vlak naast elkaar vond men van oudsher niet zelden twee dorpen liggen, in het eene waarvan zoo goed als heel de Gemeente vast toetrad, terwijl in het andere de Disch meer dan eens niet kon gehouden worden, omdat alien wegbleven. Met het oog op dit ver- schil van toestand heeft het Engelsche Formulier hier twee stukken ; het eene om af te manen van te lichtvaardig toetreden, en het andere om te groote zwaartillendheid te ondervangen, en laat het dan aan den Dienaar over om, al naar gelang de geestelijke toestand der Gemeente is, het eene of het andere voor te lezen. Ons Formulier volgde dien BEDIENING VAN HET HE1LIG AVONDMAAL. 499 weg niet, maar geeft beiden tegelijk. Eerst een vermaan om de lucht- hartigen als onwaardig van het Avondmaal af te houden, en daarna een teeder woord der liefde, om den te zeer bezwaarden een hart onder den riem te steken. Dit laatste stuk wint het in teederheid zeer verre van het afmanende stuk dat voorafgaat, zoodat onwillekeurig de indruk wordt gewekt, alsof het afmanende stuk meer plichtshalve is opgenomen, en alsof het lokkende en noodigende stuk voor den steller van het Formulier hoofdzaak was. Is hiermede genoegzaam leiding aan het zelfonderzoek en de zelf- beproeving gegeven, dan volgt daarna het derde stuk : de Doelbepaling. Het Formulier wil in dit opzicht dat wij het Sacrament ntot dat einde richten waartoe het de Heere Christus verordineerd en ingesteld heeft". Dit doel wordt dan saamgevat in de eene uitdrukking : namelijk tot Zijne gedachtenis. Natuurlijk beteekent dit niet alleen, dat men aan Jezus denken zal. Dit toch kan men ook buiten het Sacrament doen, maar dat men aan Jezus denken zal op die bepaalde wijs die het Sacrament beoogt. Vandaar dat het Formulier nu zeer in den breede en in prachtige, roerende taal uitlegt : Hoe we Zijner daarbij gedenken zullen. Er staat toch : Maar aldus zullen wij Zijner daarbij gedenken. Eerstelijk zal het alsdan een gedenken zijn van wat Christus onze Heere voor ons gedaan en geleden heeft. Dit staat in een volzin van niet minder dan 45 regels, die met zeer wisselende intonatie, plechtig en zeer langzaam, moet gelezen worden, maar dan ook tot het schoonste proza behoort dat onze taal kent. Ten tweede komt dan daarbij het doel van het Sacrament; d. i. het scheppen van de mogelijkheid, dat Christus uit den Hooge zoo op onze ziel inwerke, dat hij ons spijzigt met zijn lichaam en drenkt met zijn bloed. En in de derde plaats komt dan de vrucht van zulk Sacramentgebruik, eenerzijds de gemeen- schap met Christus in den Geest en anderzijds de gemeenschap met de broederen, die met ons in eenzelfde Lichaam zijn ingelijfd. Hier mede nu is het vermanend en onderwijzend deel van het Formulier ten einde gebracht. Daarna treedt alzoo een pauze in, en dit duidt het Formulier aan door de hulpinroepende smeekbetuiging : ,,Daartoe helpe ons de almachtige, barmhartige God en Vader van onzen Heere Jezus Christus, door Zijnen Heiligen Geest. Amen". Dit Amen is niet overbodig, veeleer hoort het hier, om de Pauze in te leiden en den overgang te vormen van het 4e stuk van het Formu lier, d. i. van het Geloofsgebed. Dit is het stuk waarin de Gemeente niet maar lijdelijk aanhoort en ontvangt, maar actief optreedt in het gebed. Dit gebed nu draagt een eigenaardig karakter, inzoover het 500 BEDIENING VAN HET HEILIG AVONDMAAL. een Geloofsgebed is ; iets wat hieruit blijkt, dat het uitloopt op en overgaat in een belijdenis van de 12 Geloofsartikelen. Vooraf gaat het gebed om in het Sacrament te ontvangen wat het Sacrament toezegt en het aan zijn doel te doen beantwoorden. Dan volgt het Onze Vader, dat niet als overtolligheid mag uitvallen, maar ook hier op zijn plaats is, omdat in zoo hooge spanning des geestes de ziel behoefte gevoelt om zich te uiten in het allervolmaaktste gebed. En na dit gebed en dit Onze Vader komt dan de Geloofsbelijdenis, welke degenen die ten Avondmaal zullen toetreden, alien saam overluid behooren na te zeggen. Er staat toch duidelijk : ,,Waarvan wij belijdenis doen met mond en hart, sprekende aldus" : Op deze Geloofsbelijdenis volgt dan weer het Amen, omdat in het belijden de bede lag om geloofsver- sterking, blijkens de woorden : ,,Wil ons dan door dit heilig Avond maal versterken in het algemeen Christelijk geloof" . En met dit Amen is dan ook het punt bereikt, om van het woord tot de actie over te gaan en den Dienst aan de Tafel te doen aanvangen. CXVIII. 