Sidin en ik: een reisje over Java
Gelukkig maakten geen van mijn huisgenooten zich er aan schuldig op hunne passar-reizen en we kwamen 's avonds, wel erg moe, maar toch frisch en gezond weer in de kampong terug. Zooals ik reeds zei, was ik. op den passar als Europeaan niet onopgemerkt gebleven; reeds den volgenden dag werden wij door de w/aron^f-houdster gewaar- schuwd, dat men mij op het spoor was, zoodat wij dan ook maar in eens besloten, denzelfden dag nog te vertrekken en onzen tocht te vervolgen. Wij gingen gewoon met Pa-Sidin naar de sawah^ het rijstveid, alsof wij daar misschien weer aan den arbeid zouden gaan, maar in plaats van dat namen wij, daar gekomen, afscheid van den goeden ouden papa en liepen, zonder dat iemand anders het zag, het bosch in, waar Sidin overal en uitstekend den weg wist en langs smalle geheime paden en door een grooten omweg te maken, een kleine kali of riviertje hoopte te bereiken, dat niet langs onze kampong liep, maar uitkwam in een groolere rivier, waar wij ons dan wilden verschuilen aan boord van de een of andere laad-prauw, om daarmee verder de rivier af te zakken, en dan, zooals reeds bor- spronkelijk ons plan was, een plaats te vinden SIDIN EN IK. 5 66 voor ons beiden aan boord van het eene of andere door een Arabier gekommandeerde vaartuig. Dit kwam echter heel anders uit. Dien nacht brachten wij door in het bosch, en ook den vol- genden dag nog liepen wij uren lang langs aller- hande ongebaande wegen (waarbij ik weer danig pijn aan mijn voeten kreeg); maar ziet, tegen het vallen van den avond, juist toen wij eindelijk de rivier bereikten, gebeurde er iets, dat een geheele verandering bracht in onze plannen. Het bosch uitkomende, hoorden wij plotseling een gil en daarna een vervaariijk geroep en ge- schreeuw om hulp.... Wij liepen er been en zagen nog juist, vlak bij den oever, het hoofd en een armpje van een kind boven water uitsteken, terwijl een inlandsche kindermeid of baboe aan den kant stond te huilen en te schreeuwen en blijkbaar in de grootste wanhoop verkeerde.... Zonder mij lang te bedenken, sprong ik onmiddellijk te water, want ik kon zwemmen als een eend, even als Sidin, die dadelijk achter mij aankwam en ook in het water plofte.... Goddank, kreeg ik de kleine drenkeling — het was een meisje van een jaar of vijf — te pakken en hield haar stevig vast en, gelukkig, was Sidin er ook dadelijk bij.... Gelukkig ! er ging heel wat stroom en zonder hem, zou het mij nooit gelukt zijn het kleine schaap 67 boven water te houden. Nu echter lieten wij ons gezamentlijk een eindje met den stroom afdrijven, zoodat wij eerst een heel eind naar beneden bij den oever konden komen en, met heel wat moeite, er tegen opkrabbelden. Te water liggende en spartelende hadden wij natuurlijk niet gezien, waar wij precies waren en wat daar gebeurde. Toen wij op het droge kwamen, zagen wij pas, dat wij juist terecht gekomen waren bij een soort van tuin van een groot Europeesch huis, uit welks pendoppo of achterhuis een Europeesche dame kwam vliegen ; gevolgd door een heer. Wat er toen precies gebeurde, weet ik wer- kelijk niet te vertellen ; de moeder vloog met het kind weg, doch de meneer, biijkbaar de papa, kwam eeTst nog naar ons toe en riep ons toe in het Javaansch of Maleisch, ik weet niet precies meer wat het was, om mee te komen. Onwillekeurig deden wij dat en draafden er achter aan, terwijl ik niet na kon laten tegen den papa te zeggen : »Dat had maar een haartje gescheeld." »Wat!?" zei deze in eens, »wie ben jij, ventje? Ben jij een Hollander?" Wei, hemelsche genade ! Daar had ik in eens mij zelven verklapt en, ja, hoe alles in zijn werk ^ing, weet ik niet, maar een half uur later zat ik met droge kleeren aan, bij meneer en mevrouw 68 in de achtergalerij en vertelde mijn wedervaren van de laatste week of wat.... Mevrouw hield maar steeds mijn hand in de hare en had de tranen in de oogen. Ze snikte en schreide van zenuwachtigheid en door den schrik^ dien ze had ondergaan. »Maar meneer," zei ik eindelijk, »nu zou ik eigenlijk straks beter doen, met weg te gaan, want als men mij hier vindt, word ik zeker gearresteerd. Zouden wij nu niet hier van daan met een prauwtje weg kunnen komen, zoudt u ons daarmee niet kunnen helpen?" »Mijn beste jongen/' zei meneer Riesberg, want zoo was zijn naam (dat hoorde ik eerst later), »mijn beste jdngen, dat is dollemanswerk; blijf jij stilletjes hier; ik zal zoo meteen naar den controleur gaan,. hij woont hier maar een paar huizen van daan, en dan zal ik met hem afspreken, wat het beste is." *Och, maar meneer, dat wou ik nu werkelijk liever niet, want dan moeten we naar boord, en Sidin ook, en...." »Neen, vrind, dat zal wel terechl komen, daar zal ik wel voor zorgen, ik kan ook nog wel een beetje gedaan krijgen," zei hij glimlachend. » Jij hebt onze kleine Eef gered en nu zal ik jou redden,, hoor ?" En ja, werkelijk, mevrouw gaf eerst haar man een dikken zoen, toen mij nog een extra handdruk^ 69 en.... ja.... die menschen hebben mij werkelijk ,,gered." Gered ; ja, want, wat, vraag ik u, zou er van ons terecht gekomen zijn ; vooral van mij, kleinen Europeaan, wanneer ik mijn plan, om onder een Arabier op een kuster te gaan varen, had volvoerd? Dat lijkt allemaal mooi, wanneer men zoo iets leest in een boek, maar in de werkelijkheid komt er niet veel van terecht. Hoe meneer Riesberg het hem gelapt heeft, weet ik niet, maar dat is zeker, dat alles in orde kwam. Meneer Riesberg kende de heeren van het han- delshuis, waaraan het schip de Suzanna Cornelia ook voor een deel behoorde, en door bemiddeling van deze kreeg hij het gedaan, dat het beschouwd werd, alsof Sidin en ik niet gedeserteerd waren, maar alleen voor een poosje met verlof waren vertrokken, terwijl wij daarna en met den dag van heden „afgemonsterd" werden of, met andere woorden, „eervol ontslagen" van de Suzanna Cornelia. Of dit tegenwoordig ook nog zoo goed en ge- makkelijk zou gaan, weet ik niet, maar in dien tijd was nog veel mogelijk, wat nu niet meer kan, en meneer Riesberg was een van de voornaamste landeigenaars en fabrikanten op Java. Dicht bij zijn huis stond onder anderen de groote suikerfabriek, die aan hem toebehoorde, en dan (? 70 had hij op andere punten van Java ook nog plan- tages, die door administrateurs bestuurd werden. Enfin, hij was iemand, die hier al bijna evenveel te zeggen had en misschien nog meer dan de resident, de Nederlandsche hoofdambtenaar, die de geheele residentie bestuurde en alleen de Gouver- neur-Generaal op Buitenzorg of Batavia boven zich had. VI. Ten hnize van den Heer Riesberg. Het was nu voor het eerst, datik kennis maakte met can Europeesche woning in Indie, of, laat ik liever zoo zeggen, een woning van een in Indie wonend Europeaan. Tot dusverre had ik niets anders gezien dan de eenvoudige bamboezen huizen of hutten van de Javaantjes. Nu, onze meneer Ries- berg had het zeer zeker, wat zijn woning betreft, heel wat beter in de wereld. Al zag het er heel anders uit dan de heerenhuizen bij ons in Holland, was het er toch heel goed in uit te houden. Zooals ik reeds zei, kwam het erf van meneer Riesberg aan den achterkant uit op een riviertje, dat daar voorbij stroomde en waarin de kleine Eva bijna verdronken was. 72 Hier, op dit achtererf, was behalve een tuin met boomen en Woemperken, aan weerskanten een heele rij van bijgebouwen, waarin alles gedaan werd wat men in bet prachtige hoofdgebouw liever niet had, zooals een paar keukens, badka- mers, provisiekamers, koetshuizen, stallen, kippen- hokken, enz ; verder eltelijke logeerkamers, linnenka- mers en ik weet niet wat al meer, terwijl er ook een heele rij van woningen voor al de inlandsche be- dienden werden gevonden, want meneer Riesberg leefde op een grooten voet en ik durf werkelijk niet zeggen, hoeveel Javaantjes, mannen, vrouwen en kinderen hij wel in zijn dienst had. Wees ver- zekerd, dat, vooral in dien tijd, waarvan ik nu spreek, zoo'n Indische planter er een hofhouding op nahield, waarvan een Duitsche vorst van Krab- belenstein of zoo zou watertanden. Het hoofdgebouw was prachtig, ofschoon niet zoo groot als men, in aanmerking genomen de bij- gebouwen, zou denken. Ook had het maar 6en verdieping ; bovenkamers waren er niet. Men treft die zelden bij Indische huizen aan. Ik heb wel eens hooren beweren, dat dit is met het oog op en uit vrees voor aardbevingen. In hoeverre dit nu heelemaal de reden er voor is, weet ik niet ; ik voor mij, houd er echter wel voor, dat men het in Indie ook altoos te warm heeft gevonden, om veel trappen te klimmen, ter- 73 wijl (vroeger ten minste) de grond er niet zoo duur of moeilijk te krijgen was als in onze steden, waar men de huizen, als het mogelijk was, wel tot boven in de wolken zou willen laten verrijzen, om er nog steeds maar meer menschen en kin- deren in te kunnen pakken. Het huis van meneer Riesberg was een mooi, wit-gepleisterd luchtig gebouw, dat, half verscholen achter de prachtige boomen, heesters en Indische vruchtboomen, er van den weg af gezien, vroolijk en gastvrij uitzag. Om het geheele erf liep aan den wegkant en op zij een steenen muur ; met een soort van traliehek er op, dat de omheining wat hooger maakte, doch het gezicht niet belemmerde. V6or aan den weg, was er van den muur een eind weggelaten, en aan weerskanten een vierkantezuil, met een paar witte leeuwen er op, die met hun grimmige gezichten den toegang schenen te be waken. Door deze opening reed of wandelde men door een soort van laan van mooie tamarinde-boomen naar binnen, het erf op naar het huis; dat nog al een aardig eindje naar binnen lag. Langs een groote, breede trap (alles marmer), die wel voor meer dan een derde den voorkant van het huis in beslag nam, stapte men naar boven en stond dan in eens in de „voorgalerij". Deze voorgalerij was een soort van „ veranda", 74 net als een kamer gemeubileerd, het was wat wij in Holland misschien onze ontvangkamer of een „salon" zouden noemen. Er stonden mooie tafels enstoelen, meest groote, zoogenaamde „wip-stoelen" (carossi gojang) en luierstoelen, terwijl aan den wand, zou ik haast zeggen, maar het waren de buiten- muren van het huis, mooie schilderijen en gravures hingen en alles ingericht was als bij ons in een salon. Langs en v6or de voorgalerij hingen zeilen, die naar beneden konden gelaten worden, wanneer het te zonnig was, of wanneer 's avonds na zons- ondergang, de mooie groote hanglampen branden en de landwind te hard doorstond, zoodat het er windering en te koud zou worden en ook de lampeglazen zouden knappen. In deze voorgalerij, waar, zooals ge wel uit de inrichting kunt merken, gewoonlijk de visiles werden ontvangen, kwam men in het eigenlijke huis, dat ook weer op eene zeer eigenaardige manier was ingericht. Er liep namelijk dwars door het huis been een soort van binnengalerij ; eene groote doorloo- pende vestibule" zou „men het kunnen noemen ; die ook weer als ,, salon" was ingericht, want was het in de voorgalerij overdag in den drogen moeson te warm of 's avonds, in den regentijd, te koud, dan werden de gasten bier binnen ontvangen. Links en rechts van deze groote, breede mid- denruimte — een heerlijk koele zaal was het 75 eigenlijk, met een prachtigen marmeren vloer — waren de verschillende slaapkamers, kleedkamers, de slu- deerkamer van meneer, enz. enz. en nog eens en zoo voort. AUes natuurlijk op een roijalenvoet gemeubileerd en ingericht, want meneer en mevrouvv Riesberg waren schatrijke menschen. Aan den achterkant van het huis kwam nu de ,,achter-galerij," maar deze was nog een heeleind naar achteren uitgebouwd, wel bijna nog even ver, als het geheele huis diep of breed was. Deze „achter-galerij" of de „pendoppo" is bij de Indische huizen te beschouwen als de huiskamer. Het was als 't ware nog een tweede huis, dat er aan de achterzij was bijgebouwd. Het had ook een afzonderlijk dak, dat aan de zijden gesteund werd door zware vierkante pilaren, zoodat deze ,, huiskamer" op zij ook heelemaal open was, maar toch, zoo noodig, al naarmate van wind, hitte of zon, gesloten kon worden met zware zeilen, die opge- haald of neergelaten konden worden. In deze ,,pendoppo" werden de maaltijden ge- houden, hier „woonde" de familie eigenlijk, en al- leen zeer intieme vrienden of kennissen werden hier ontvangen. Alleen wanneer er een „diner" werd gegeven, ontving men ook de minder intieme kennissen hier. Dan was de pendoppe rijk en prach- tig verlicht en zag de tafel, en alles wat er op stond, er even kostbaar en heerlijk uit. 76 In gewone omstandigheden echter was menhier geheel „onder ons" en hevioog men zich ennegligS : mevrouw gekleed in een keurige indische sarong en kabaai, en meneer (en later ook ik) in een wit jasje of ook in de indische heeren-kabaai en ge- bloemde licht katoenen broek ; de beste en luchtigste dracht die er in de warme keerkringslanden te vinden is. Voeg hierbij nog, dat achter op het erf nog twee groote galerijen of gaanderijen waren met tal van logeerkamers, badkamers, bergplaatsen, provisie- kamers, enz. enz., alsmede verschillende woningen voor het talrijke bedienden-personeel, die hier ook alien met hunne vrouwen en kinderen woonden, dan kunt gij u, hoop ik, een kleine voorstelling maken van de hofhouding en de uitgestrekte woning van dezen Indischen nabob, van den rijken planter en suikerfabrikant, den heer Theodoor Riesberg en zijne familie. vn. Bezichtiging van de snikerfabriek en tocht naar het koffleland. Wat een geheel ander leven had ik hier dan in het kleine bamboehuisje van papa Sidin. Ik was nu in eens weer tot een „heer" gepromoveerd en werd door meneer en mevrouw Riesberg beschouwd als •een soort van jongere broer of oudste zoon. Wat waren die menschen hartelijk voor mij ! Ik wist heelemaal niet, wat mij overkwam, want omdat ik geen ouders meer had, was ik in Holland in de laatste jaren eigenlijk nergens meer „thuis" geweest. Broers of zusters had ik niet ; alleen een schoolvrind, bij wien ik in de vacanties wel eens een dag of wat kwam logeeren. Meneer Riesberg begon mij, toen ik ereenpaar dagen geweest was, eens te „examineeren". »Nu moet ik eens kijken," zei hij tot mij. 78 >wat je al zoowat kent en kunt. En dan zuUen we het daarvan af laten hangen, wat ik nu voor je kan doen, of waar ik denk, dat ik je het best voor kan gebruiken." Wei, dat liep nogai goed af. Ik had een goed hoofd voor cijferen en rekenen, en had ook nogal goed geprofiteerd van onze lessen in de natuur- en werktuigkunde. Ja, ge moet bij het lezen van dit verhaal niet vergeten, dat wat ik u nu vertel, al een heelen tijd geleden is. In onzen tijd zou meneer Riesberg mij natuurlijk dadelijk gevraagd hebben, welke klassen van de drie- of vijfjarige H. Burgerschool ik had afgeloopen, maar die waren er toen nog niet of begonnen pas te komen. Ik was echter op een bijzondere goede kostschool geweest, waar men mij zeker goed onderricht had gegeven, want me- neer Riesberg was best over mij tevreden. Een van de volgende dagen nam hij mij mee naar zijn suikerfabriek, liet mij die heelemaal zien en vroeg mij, of ik lust had, in dat vak opgeleid te worden. Natuurlijk zei ik : »ja, meneer ; heel graag. Ik heb altoos veel plezier gehad in zoo iets. Ik beloof u, dat ik mijn best zal doen." Wei dat deed ik ook en het duurde niet lang, of ik kwam al heel aardig op de hoogte van de suiker-cultuur. 79 De machinist begon mij al dadelijk op de hoogte te brengen van de machinerie, die toen echter natuurlijk nog niet zoo uitgebreid was en zoo ver- beterd als in onze dagen, ofschoon het werk zelf in 't algemeen natuurlijk hetzelfde is gebleven, namelijk, om door persing het sap, dat in het sui- kerriet zit, er uit te knijpen en dit door verschil- lende bewerkingen van kooken, zuiveren en ver- dampen te veranderen of om te zetten in de sui- ker, die wij in onze koffie en thee en in duizend andere dingen gebruiken. De zoogenaamde „Molen" bestaat uit drie zware ijzeren cilinders, die met de assen, waarom zij moeten draaien, horizontaal, dus vlak geplaatst zijn. Er zijn er drie ; twee onder en een boven. Die draaien met hun drieen bijna vlak tegen elkaar aan, zoodat, wanneer hel riet er aan den eenen kant tusschen wordt gestoken, het daar leelijk in de knijp komt en bijna al het sap, dat er in zit, er uit wordt geknepen en naar beneden inde ver- gaarbakken wegloopt. Het uitgeknepen riet, dat er aan den anderen kant uitkomt en ampas heet, wordt op groote grasvelden gedroogd en dient daarna tot brandstof onder de stoomketels. Het sap vloeide eerst in een grooten bak en werd van daar geleid of overgebracht in pannen, waarin het gekookt werd. Als het daarna begon af te koelen, vormden zich reeds bruine suiker- 80 kristallen, die er nog tamelijk vuil uit zagen, maar die door verschillende bewerkingen werden gezuiverd en andermaal gekookt en behandeld. Ik zal maar niet beproeven, u al deze bewerkingen te beschrij- ven. Wij komen trouwens later ook nog op het suikerriet en de werkzaamheden in de fabriek terug. Ik wil nu eerst beginnen, met u maar in eens te vertellen, hoe ik al heel gauw na mijn komst op het landgoed van den heer Riesberg, door dezen uitgenoodigd werd, om met hem een reisje te doen naar een koffie-plantage, die hij op een ander punt van Java had liggen. Op mijn verzoek ging Sidin ook mee, want wij hadden in den laatsten tijd al zooveel samen be- leefd, dal ik het niet aardig zou vinden, wanneer hij nu thuisgelaten werd, Toch heb ik het later wel eens betwijfeld, of hij het wel heelemaal prettig vond, om mee te gaan, want hij was daar onder het dienstboden-personeel van de familie Riesberg met groote hartelijkheid ontvangen niet alleen, maar hij zelf had het daar blijkbaar ook zeer naar zijn zin en later begon ik te merken, dat hij onder de Javaansche meisjes een vroeger vriendinnetje van hem had ontmoet uit zijn eigen kampong. Om het nu maar ineens en ronduit te zeggen, Sidin is later met datzelfde meisje getrouwd. Maar dat wist ik toen nog niet en ik begreep dus werkelijk ook niet, waarom hij 81 niet opgetogen was van vreugde, toen ik hem ver- telde, dat hij met ons mee zou gaan. Trouwens, voor hem had dit reisje ook niet het aantrekkelijke, dat er voor mij in gelegen was, nl. iets nieuws te zien en het mooiste deel van Java, zooals meneer Riesberg mij verteld had. SIDIN EN IK. 6 vin. Een reisje met een Oud-Indischen reiswagen. Spoorwegen waren er toen op Java nog niet, in dien tijd waarvan ik nu spreek; wij moesten dus met postpaarden reizen en in den grooten ouderwetschen reiswagen van meneer Riesberg, dien ik achter in het koetshuis had zien staan. Toen ik het groote gevaarte voor het eerst zag, dacht ik, dat het een soort van staatsie-koets was, die alleen gebruikt werd bij heel bijzonder deftige gelegenheden. Het was een reusachtig groot voer- tuig, geel geschilderd en dat, net als een ojader- wetsche wieg, maar met een dak er boven op en raampjes of portieren in de zijden, op twee dikke, breede riemen, die voor en achter aan de gebogen wagenveeren waren bevestigd, been en weer wie- gelde, als men er in zat, zoodat ik werkelijk dacht, 83 toen ik er voor 't eerst mee reed, dat ik in dat ding waarachtig wel zeeziek zou kunnen worden. Het onderstel van den reiswagen was verbazend 2waar en kolossaal ; met assen, die men wel voor molen-assen] zou kunnen gebruiken, en wielen zoo breed en massiet, alsof het rijtuig bestemd was, om meneer en mevrouw „01ifant" met familie over den weg te rollen. Achter den wagen was een groote bak en daar onder een met ijzeren beugelsvastgemaakte plank, waarop de Javaantjes moesten staan, die onder- weg van tijd tot tijd, al was het gevaarte ook in voUen gang, er afspringen, de paarden aanjagen ^n met hun kleine, korte zweepen strips gaven of wel, als er 6en onder was, die kuren had, dezen bij het hoofd pakten en tot beter inzicht van den noodzakelijken toestand brachten. Met het oog op hun hieruit voortvloeiend vliegend loopen en draven, noemt men deze Javaansche palfreniers gewoonlijk „loopers" of in 't Hollandsch- JMaleisch lopor's. Wanneer men op reis gaat, neemt men gewoonlijk voor deze heeren een goede hoe- veelheid kopergeld, Indischecenten of »duiten" mee, die men onderweg aan 6en van hen, die daartoe al vliegend de hand uitsteekt, uitdeelt of ze hem loegooit. Voorop, op den grooten ruimen bok, troonde de Jzoesir (koetsier), en toen ik op onze reis, bij ons ver- 84 trek, het kleine uitgedroogde mannetje zag zitlen, dat onze koets zou rijden, met een hooge kachel- pijp van een zwart verlakten hoed, met kokarde, boven op zijn hoofddoek, de vier leidsels van het vierspan in zijn tengere hand, de lange zweep in zijn rechter, dacht ik werkelijk niet, dat dat magere, kleine bruine ventje zoo'n baas zou wezen in de edele rijkunst. En dat was hij toch. Toen wij van mevrouw en de kleine Eva afscheid hadden genomen en langs het ijzeren trapje van ik meen drie treden in het rijtuig waren geklom- men, de treden dichtgeslagen en het portier dicht was, ging de rammelkast vooruit en, in eens, met groot geweld ! De loopers schreeuwden en ranselden de vier kleine paardjes, dat het een aard had, de koetsier knalde nu zijn lange zweep en onder veel ratelen en rammelen van al het ijzerwerk aan den wagen vlogen wij over den weg. »Dat's heel anders als in Holland metVanGend en Loos of met een dorps-omnibus, niet waar jongen," zei meneer Riesberg tot inij. » Ja meneer, en het gaat heel wat gauwer ook," zei ik. Ronduit gezegd, ik dacht bij mij zelf, als we nu ergens tegen aan rijen, vliegt alles in grie- zelementjes, want werkelijk, we vlogen alles voorbij. De koetsier en de loopers hadden veel eerbied voor den grooten en rijken meneer Riesberg,. 85 ze wisten, dat ze van dezen een goeie fooi zouden krijgen en deden dus hun uiterste best. En alles ging uitstekend ! Ik begon er langza- merhand ook aan te wennen en vond het hoe langer hoe prettiger, om zoo in vliegende vaart over den weg te rollen. Toch was er een oogenblik, dat ik meneer Riesberg in eens bij den arm pakte, want ik dacht werkelijk niet anders of we zouden zoo vierkant naar beneden gaan, de diepte in. De weg was namelijk langzamerhand wat beginnen te stijgen, langs en over een bergachtig terrein, zoodat wij aan onze rechterzijde van tijd tot tijd een steilen min of meer rotsachtigen bergwand kregen, waar de weg vlak langs liep, en aan den linkerkant een diepte of vallei. Dit was echter eerst later op den dag, en we hadden al een paar keer van paarden verwisseld; het ging nu ook niet meer zoo vliegend, als in den beginne. Op een zeker punt echter, scheen de weg weer iet of wat te dalen en met doUe vaart, in mijne oogen, wel wat al te doUe vaart, ging het naar beneden. Juist kijk ik het portier uit en verbeeld mij, dat de weg vlak voor ons plotseling eindigt ! Ik leun met mijn lichaam nog wat verder uit het portier en, ja, werkelijk »Lieve hemel, meneer" roep ik, »de boel is op de loop, we zijn aan het hoUen ! En v6or ons, 86 naar beneden, is... niets ! Daar eindigt de weg,..» ik... ik... zie niets '* Ik rilde en beefde over mijn geheele lichaam, doch meneer Riesberg haalde mij naar binnen. »'t Is niks mannetje, het is een bocht van den bergweg, het lijkt maar zoo, als of er niets is. Blijf maar rustig zitten." Ja, werkelijk, dat kon ik niet, ik bleef uit het portier zitten kijken, doch, zie, naar mate wij de bocht naderden, begon onze vaart langzamerhand te verminderen en ik voelde, dat men met de rem- schoenen en de kettingen den wagen ook iet of wat remde. Toch, veel verminderen deden wij onze vaart niet. We hadden nog een gangetje, zooals men in Holland misschien maar zelden rijdt in ge- wonen doen, toen wij met een verbazend handigen en behendigen draai of zwaai langs den hoek van den bergwand de ronde bocht van den weg passeerden. We kwamen vrij dicht langs het een paar voet hooge muurtje van lage rotssteenen, dat aan den buitenkant van den weg hier en daar was aange- bracht. Waren we tegen dat muurtje opgekomen, dan waren we met onze roUende kiekkast in de diepte gerold over het muurtje been en waarschijn^^ lijk zouden er dan meer beenen en armen en nekken gebroken zijn, dan voor een menschwaardig bestaan wenschelijk is, of met andere woorden, dan waren we allemaal dood geweest. 87 »Komt nooit voor ; gebeurt zelden", zei meneer Riesberg en stak een nieuwe sigaar op. Weldra was er weer lets ,,dat mijn bijzondere aandacht trok." De weg begon nu langzamerhand te dalen en liep zigzags gewijze naar beneden, en toen ik mijn hoofd uil het portier stak zag ik een rivier die beneden aan den voet van het gebergte, onzen weg zou snijden. »Moeten wij daar over been, meneer ?" vroeg ik. »Zeker moeten wij daar over been. Dachtjesoms, dat wij er door moesten zwemmen^ met rijtuig, paarden en al?" »Neen, meneer, maar ik zie toch geen brug/' »Neen, mijn jongen, voor een brug is de rivier hier te breed. Mettertijd zal er wel een komen, maar nu moeten we ons eerst nog behelpen met het vlot, dat je daar beneden ziet liggen*.. Kijk, daar is het al ; wanneer we zoo meteen dien laat- sten hoek om zijn, moeten wij uit het rijtuig." Jawel, het duurde niet lang, of ik zag het vlot liggen. Vier groote prauwen war en het, die men stevig aan elkander had gebonden en waarover men een vloer van bamboe had gemaakt. Het was hier werkelijk een mooi gezicht. In den laatsten tijd had het veel geregend, zoodat er een vrij sterke stroom in de rivier was, die, daar in de diepte, in een soort van ravijn, tusschen twee bergen door stroomde en men het water al 88 bruisend en borrelend, met heel wat lawaai en geraas, door, langs en tegen het aan den oever vastliggende vlot zag spoelen, en men het er soms met een klein zee'tje over heen zag slaan. »Lieve hemel," dacht ik, »moeten wij met dat schijnbaar bouwvallige, krakende en piepende prau- wen»vlot, met rytuig en al er op, naar den over- kant? Dat gaat nooit goed." En toch ging alles goed. Het vlot zakte natuur- lijk wel een mooi eindje naar beneden, toen het rijtuig er op kwam, maar zinken deed het niet ; al kraakte alles niet weinig, toen de reusachtige wagen voorzichtig naar beneden werd gelaten tot boven op den sterken bamboevloer, die over de vier prauwen heen was gebouwd. Neen, er v\ras natuurlijk geen kwestie van zinken; zoo slim was ik ook wel, om te begrijpen, datdit niet voor den eersten keer was, dat zoo'n reis- wagen hier de rivier passeerde. Langs een dun, maar sterk rotan-touw werdnu de pont, in weerwil van den hevigen, bruisenden stroom, veilig en wel naar den overkant getrokken. Toen het rijtuig weer op den oever stond en de paarden er voor gespannen waren, ging het weer voorwaarts, maar het duurde niet lang, of wij kwamen al weer aan een andere bocht van dezelfde rivier. Hier echter was een brug, maar wij moesten toch uit het rijtuig, want deze brug 89 lag in de diepte en de weg er heen, naar den oever van de rivier, was zoo steil, dat het niet raadzaam was, deze helling af te rijden. De rivier stroomde hier namelijk door een soort van ravijn ; de weg waar langs wij kwamen en straks aan den overkant verder moesten, lag hier aanmerkelijk hooger dan de bedding en het water- vlak van dien stroom. De kloof nu waardoor de rivier stroomde, was aan den bovenkant veel te wijd, om er met de hulpmiddelen, die men toen in dien tijd, op Java had, een brug over te leggen of te bouwen. Daarvoor was de brug weer in de diepte van het ravijn aangebracht, waar de beide oevers van de rivier heel wat dichter bij elkaar waren dan de bovenkanten van de kloof. Op de steile helling naar beneden had men nu op kleine afstanden zware palen in den grond ge- slagen en nadat de paarden afgespannen waren, werden om deze palen rotan-touwen gestagen, die aan de wagenassen bevesligd werden. Metbehulp van deze touwen werd nu het rijtuig door een tiental koelies (Javaansche sjouwerlui, zouden wij zeggen) zoetjes erf langzaam aan naar beneden gelaten, tot het op de brug te recht kwam, waar de- zeltde bruine heeren het naar den overkant trokken. Hier werden de koelies afgelost door een stelletje karbouwen, die den dienst van de menschen over- namen, om het rijtuig, voetje voor voetje naar 90 boven te sleepen, Nadat de paarden andermaal weer voorgespannen waren ging het nu een heelen tijd weer voorwaarts, berg op, berg af, dan weer een poosje naar boven en dan weer naar beneden, tot dat het eindelijk een geruimen tijd steeds maar naar boven ging, al hooger en hooger; de weg begon bier hoe langer hoe meer te stijgen. We naderden blijkbaar een bijzonder hoogen berg- rug, waar de postweg over been liep. Eindelijk, dicht bij een huisje, dat vlak bij den weg stond, hield het rijtuig stil; we hadden trouwens in het laatste half uur niet meer dan stapvoets gereden. Uit het portier kijkende, zag ik twee spannen aan elkaar gekoppelde karbouwen klaar staan, die, voor de Javaansche paardjes gespannen, (voor wie dat werk allien te zwaar zou zijn) het rijtuig over den bergrug been zouden zeulen. Met een lang rotan-touw werden ze v66r het vierspan ingespannen en nu begon weldra de optocht. De karbouwen met bun reusachtige, wijd uitstaande horens en dikbuikige, logge lichamen voorop, daarop de kleine paardjes en dan het zware reisvoertuig met zijn geel geverfde zijwanden en portieren.... Langzaam, heel langzaam aan, ging het de hoogte op, want al zijn de karbouwen uit stekende dieren, om de zwaarste lasten naar boven te trekken — hard loopen doen ze niet ; gewoonlijk hebben ze 91 bij zoo'n gelegenheid veel booze slagen van hunne geleiders noodig, om te verhinderen, dat zij eens stil blijven staan of een wat al te wijsgeerigen begrafenis-pas aan zouden nemen. Ja, het leek werkelijk wel een lijkstaatsie, zoo deftig en langzaam kroop ons rollend reis-vervoer- middel naar boven, tegen den berg op.... Toch, eindelijk hadden zij met elkaar het hoogste punt bereikt. Wij, de heer Riesberg en ik, waren natuurlijk niet in het rijtuig blijven zitten. Daarvoor duurde ons de tocht naar boven te lang ; we konden heel wat gauwer naar boven klimmen. Wij waren dus al op het hoogste punt, lang voor dat de karbouwtjes met onzen reiswagen er arriveerden en hadden ruimschoots gelegenheid, om het omliggende tafereel of panorama te bewonderen .. Onwillekeurig keken wij terug naar den kant, van waar wij 's morgens in de vroegte gekomen waren. Het was nu al een uur of wat na den middag (op ons laatste station hadden wij onze „rijst-tafer' of twaalf uurs ontbijt genoten, zooals men in Holland zou zeggen), de zon was al dalen- de, al stond hij nog vrij hoog aan den hemel. . .. Ook had dit ten gevolge, dat een deel van het panorama, dat achter of onder den bergrug lag, reeds minder helder verlicht was en wij dus had- den, wat men kon noemen, een „donkeren voor- 92 grond." Doch verder op, achter dien donkeren voor- grond, zag men in het Noord-Oosten op een groote, uitgebreide bergvlakte en een berg-panorama, dat schitterend verlicht werd door de nog krachtige zonnestralen van een Oost-Indische achtermiddag- zon. . . ; tal van hoogere en lagere bergtoppen, kegelvormige en afgeknotte spitsen van reusachtige vuurspuwende bergen kwamen scherp uit tegen de lucht Wat een mooi en trotsch gezicht; het was voor het eerst van mijn leven dat ik zoo lets zag. .. En dan verder weg, heel ver weg in het Noor- den en Noord-Oosten op, zagen wij hier en daar tusschen de bergtoppen door, al glooiende naar be- neden, de vlakten, dalen en valleien vanhetNoor- delijke kustland, met zijn aangeslibde strandvlakte en de groote zilveren Java-zee, als een schitterend witte zoom, op den achter grond. Prachtig was het, en ik werd er werkelijk stil van, toen ik dat alles zag. Meneer Riesberg had er schik in, zoo ver- rukt als ik over alles was. »0, je zult nog wel wat meer te zien krijgen, *zei hij mij," »laten we nu eerst maar weer eens instappen, he? En ma- ken, dat we verder komen." Ja, het rijtuig stond al weer klaar, met vier versche Javaansche paardjes er voorgespannen en de oude Wongs6;Kr6m6, de koetsier van de Gou- 93 vernements Paarden-posterij op den bok, voorzien van een nieuwe versche sirihpruim in zijn Ja- vaansch zwarte tanden-mondje, zijn zonnehoed in den vorm van een omgekeerden slabak boven op zijn hoofd en op zijn dikken mopsneus een blauwe bril, dien hij in de middaguren er op na scheen le houden, om zijn oogen tegen het scherpe zon- licht te beschermen. Voorwaarts ging het nu weer en met vaart naar beneden, want tot aan het eerstvolgende station was nu de postweg aanhoudend dalende; zoo hier en daar waren de hellingen vrij steil, zoodat men soms 6en van de achterwielen, door middel van een ijzeren schoen, moest vastbinden, om op die wijze den wagen te remmen. Het was al bijna avond, toen wij beneden in de vlakte op een blijkbaar drukken verkeersweg kwamen; we passeerden en oulvnoeilen eene menigte pedati's^ de groote, logge, tweewielige karren, waarvan iku vroeger reeds sprak, met karbouwen bespannen en alle beladen met zoogenaamde krandjangs of balen suiker, die ze naar de hoofdplaats brachten, waar de suiker voorloopig, tot aan de afscheep, in groote pakhuizen werd geborgen ; of wel ledig terugkomende om zich naar de fabriek te begeven waar ze thuis hoorden. Aanhoudend kwamen wij er tegen of snorden wij er een paar voorbij in vliegenden galop, want onze koetsier had er hier 94 op den vlakken postweg de zweep over gelegd en we vlogen er over. Soms gebeurde het wel eens, dat een van de karbouwen-karren niet gauw genoeg uitweek, wan- neer onze koetsier al heel in de verte, bij wijze van waarschuwing, een hevig zweepgeklap liet hooren. En werkelijk, het was soms niet gemakke- lijk voor de Javaantjes, om de dikke hangbuikige karbouwen, die langzaam met hunne karren over den weg voorlhotsten, uit hunne richting te brengen met zooveel spoed, als in dezen voor het snel aankomende rollende rijtuig wenschelijk was. Maar dan gaf onze koetsier, boven op zijn hoogen bok gezeten, zijn bruine landgenooten zonder veel kom- plimenten met zijn zweep een ernstige waarschu- wing over den naakten rug of ander lichaamsdeel. Ik vond het alles behalve aardig van hem en ook meneer Riesberg zei tot hem, dat hij het moest laten. Dit laatste verwonderde onzen koet- sier blijkbaar, want hij vond, dat meneer Riesberg, een toewan besar of groote meneer, die heel wat te zeggen had, zich te hoog moest gevoelen, om zich met zoo iets te bemoeien, terwijl hij zelf, als officieel aangesteld koetsier bij de Gouverne- ments-Posterijen (wij reden steeds met Gouverne- ments-postpaarden) en dus als „Ambtenaar !" van de „Kompenie" of het Hollandsche Gouvernement, zulk een hoog personaadje was, dat hij gerust zoo'n 95 boerschen karrenvoerder een veeg over zijn lichaam mocht geven. Bijna ieder Javaan, wien het gelukt is het zoo ver te brengen van in dienst van de „Kompenie'' te komen (zooals zij nog altoos, in herinnering aan de 0. I. Compagnie, ons Gouvernement noemen) voelt zich verre verheven boven zijn eigen land- genooten, wordt trotsch en voornaam en dikwijls tiranniek in zijn optreden. Er zijn naluurlijk uit- zonderingen op den regel, maar meestal is het of ten minste was het zoo, in den tijd waarvan ik spreek. Dit is echter zeker : onze koetsier was een meester in zijn vak. Vooral ook nu op dezen drukken verkeersweg. Geen oogenblik achlte hij het noodig, den schier woesten gang van de paar- den iet of wat te verminderen. Dicht langs een rij van pedati's of vrachtkarren vloog hij voorwaarts, dan eens aan de linkerzij en dan weer in eens om een van de pedati's been en tusschen twee door, naar den anderen kant, steeds met de teugels van zijn vierspan in de eene en de zweep in de andere hand..,. Zoo gaat het steeds maar vooruit, totdat wij de hoofdplaats naderen en eindeUjk binnenrijden langs de passar of avondmarkt, waar wij, om bij ons logement te komen, een dwarsweg moeten nemen, die tusschen de stalletjes van de verkoopers 96 doorloopt, zoodat een half dozijn vrouwen en kin- deren zich ijlings uit de voeten maken, uit vrees van overreden te worden, want onze oude, grijs- harige wildebras, vaneenkoetsiervliegtrakelinglangs alles heen en maakt bij de hoeken van den weg met zijn paardjes en ons rijtuig wendingen, waarbij een ge- woon mensch zijn hart zou vasthouden, doch hij lapt het hem, geeft, als het noodig is, het voor- of het achterspan nog een flinken smeer met de zweep, zoodat het rijtuig voor een oogenblik met grooteren vaart voortvliegt en wij binnen in de kiekkast een schok krijgen, die ons tegen de ach- terkussens gooit, komt eindelijk met een grooten zwaai in een halven cirkelboog voor de v(3(5rgalerij van het hotel of logement ....ten anker, hadikbijna gezegd; houdt stil, werpt zijn teugels op de kleine paardjes, vvien het witte schuim op de borst staat, legt zijn zweep op den kap van onzen reiswagen, daalt dan spoedig en behendig van zijn hoogen zetel af en zorgt klaar te staan, (met zijn zonne- hoed of omgekeerden slabak eerbiedig in zijn hand en dus alleen zijn hoofd gedekt met zijn hoofd- doek) om, als wij ook afgestegen zijn en naar bin- nen gaan, van den heer Riesberg een goede, dikke fooi te krijgen. Hij wist wel, wie het was, die in het rijtuig zat ! De groote suikerfabrikant was ook hier wel bekend. * 97 Zooals gij weet, zijn nu op Java bijna overal spoorweglijnen en gaat men heel wat gauwer en gemakkelijker van de eene plaats naar de andere, doch ik vond het wel aardig om u toch ook nog eens lets van den ouden Javaanschen reiswagen te ver- tellen, die nu hoe langer hoe meer in onbruik komt, en verdrongen wordt door het ijzeren voer- tuig van onze eeuw, de snelle locomotief, met zijn serie wagens er achter. De kleinzoon van Kr6mo, den handigen zwarten koetsier, staat nu misschien achter op de locomotief als stoker, en later mis- schien wel als machinist. SIDIN EN IK. Vffl. Be vier plantengordels. »Weet u meneer," zei ik den volgenden morgen, »wat ik wel aardig zou vinden?" »Nu, jongen, wat dan ?*' »Dat u nog eens lets noodig had boven op een berg en dat wij dus daar been moesten...." »Nu, boven op een berg/' zei meneer Riesberg, lachende, »zooals jij bet waarschijnlijk bedoelt ; boven, betrekkelijk dicht bij den top; zal ik, wat betreft de plantage van bet een of ander, wel nooit iets noodig hebben, want die streek ligt, zooals onze geleerde Junghuhn dat noemt, gewoonlijk in de d e r d e of wel in de bovenste, zoogenaamde v i e r d e gordel." »De vierde gordel, meneer, wat beteekent dat?" »Wel, jongen, ik zal je zeggen, wat dat is. De geleerden hebben hier vier zoogenaamde plan- tengordels aangenomen. De eerste, waaronder al 99 bijna het grootste deel van Java behoort en die ^ich als 't ware uilstrekt van het strand of den oever der zee tot op eene hoogte yan ongeveer 2000 voet of 600 a 650 meters boven de opper- vlakte van de zee, wordt gewoonlyk de heete -z6ne of gordel genoemd; en hoe het er is, behoef ik je niet te vertellen. Meestal lekkertjes warm, vooral in den droogen moesson, en, behalve wan- neer men wat dichter in de nabijheid van de zee woont en dus geregeld de land- en zeewind voelt, met weinig verschil van temperatuur. En zooals je ook weet, verbouwen wij hier in dezen gordel (om dat geleerde woord nu maar te behouden) vooral rijst, indigo, suikerriet en tabak. Voor deze arti- kelen behoef ik dus niet boven de twee duizend voet te klimmen, als het mij te doen is, om daar- mee mijn geld te verdienen. Maar dan komt de tweede gordel, die ligt boven de bovenste grens van de eerste en loopt onge- veer tot op een hoogte van 4500 voet of dus on- geveer van 650 tot 1500 meter boven de opper- vlakte van de zee. Dat is dus al weer heel wat hooger en als je een sterke verbeeldingskracht hebt, kun je gaan gelooven, dat je weer in een Europeesch klimaat begint te komen, ofschoon het toch nog altoos een mooibeetje scheelt. Toch noemen de professors dezen tweeden gordel of zOne, de gematigde zOne. Op deze hoogte kunnen dan ook 100 werkelijk al groenten en vruchten geteeld wor- den, die wij Europeanen zoo graag op onze tafel zien, zooals : aardappelen, kool, uien, salade, erwten, perziken, abrikozen, enz. enz. Als je nu echter denkt, dat deze Indische erwten, worteltjes of iets anders van dien aard net zoo lekker zijn als b. V. in bet Westland in Zuid-HoUand, dan zou je je leelijk vergissen, want bet lijkt er niet naar. 't Is niet anders dan een soort van „i^itatie" of namaak. Tocb is deze streek bijzonder vrucbtbaar, want bet terrein bestaat op deze boogte natuurlijk groo^ tendeels uit bergbellingen en boogvlaklen, tegen en tusscben de vuurspuwende of in elk geval vulka- niscbe bergtoppen van Java, die meestal, of ten minste dikwijls, bedekt zijn met eene laag vrucht- bare, verweerde, vulkaniscbe aarde. De gemiddel* de temperatuur is bier ook al beel wat lager, dan beneden in de heete z6ne waar die van 27° tot 24o Celsius bedraagt. In de gematigde z6ne vermin- dert dat sterk en loopt van 24^ — 19° C. terwiji bet bier ook beel wat minder vocbtig is dan be- neden. Voor ons Europeanen is bet dan ook op deze boogte veel gezonder dan omlaag.Menigeen, die be- neden ellendig en akelig is, gaat naar boven en knapt daar in de beerlijke, booge berglucbt beele- maal weer op. En weet je, wat bier nu ook juist goed wil? De koffie en de thee. Wei wordt er ook nog wel 101 tabak en mais of djagong verbouwd, maar koffie, is hier toch een van de voornaamste cultures. Dus hooger dan 1500 Meter behoef ik daarvoor niet te gaan, maar om jou te pleizieren, zuUen we morgen ons uitstapje nog wat verder uitstrekken, zoodat wij onze Indische neuzen ook zuUen steken in, en de koelere lucht gebruiken van de zooge- naamde koele zone, die zich uitstrekt van eene hoogte van 1500 meter tot op ongeveer 2500 me- ter of ongeveer 7500 voet boven de zee; dus al een mooi eindje de hoogte en de bergen in. Lekker is het hier meestal niet ; wolken, nevels en onweer heb je er zoo wat alle dagen en nog wat. De gemiddelde temperatuur over het geheele jaar loopt van lO"" tot IS"" Celsius, en alleen het beneden of laagste gedeelte van deze z6ne of gordel is nog bewoond. Wat betreft cultuur, valt er op deze hoogte alleen nog maar geld te verdienen met de kina-kultuur. Dat is te zeggen, tegenwoordig verdient de Regeering, die deze kultuur in handen heeft, er nog geen geld mee, maar ik hoor, dat er tegenwoordig een controleur is, eene meneer van Gorkom, die de boel anders zal aanpakken en zoo- als die het v6or heeft, houd ik het er voor, dat het beter zal gaan.(*) In elk geval is de kina- (*) De heer Riesberg had gelijk. Dank zij den heer K. W^. van Gorkom ging de kina-kultuur hard vooruit en werd voor- deelig, ofschoon in latere jaren de prijzen, wegens overvloedige productie, weer achteruit. zijn gegaan. 102 kultuur voor het menschdom in hooge mate nuttig. Menigeen heeft er zijn gezondheid en zijn leven aan te danken. 