Onder de Dajaks in Centraal-Borneo: een reisverhaal
De tactiek der Dajaks is deze, dat men den vijand tracht te verslaan, voordat hij de kampong binnenrukt. Is de vij-and in de kampong aangekommen, dan kan namelijk van hevigen tegenstand geen sprake meer zijn, daar men dan de vrouwen en kinderen nog heeft te beschermen. Het bericht van de aanwezigheid der Heban's in den Pengian bleek loos alarm te zijn en tegen het vallen van denavond keerden de mannen huiswaarts met de telegramtelling, dat ze dien dag hun mandau's niet hadden kunnen gebruiken, om iemand neer te vellen. ZEVENDE HOOFDSTUK. De veldslag op Moesang Lalang. — Politieke vergadering op Long Oero. — Dood van Boi Dj along. — Ambit werd vermoord. — Beletselen tegen on vertrek. — De njaho-kwestie. — Vertrek uit Apo-Kajan. — Terugreis. De gewaande aanval der Heban's was natuurlijk in de erste dagen het hoofdonderwerp der gesprekken te Long Nawang. Ik vond hierin juist een goede gelegenheid, om de KSnja's eens iets uit hunne vaderlandsche geschiedenis te laten vertellen en vooruit wetende, dat ik geen succes Zou hebben, wanneer ik met de deur in huis kwam vallen, bracht ik hen onder een onverschillig gesprek door het stellen van vagen ongemerkt op het onderwerp hunner geschiedenis. Volgens hunne overleveringen zouden de Kenja's uit Sera-wak het bovenstroomgebied van de Kajanrivier zijn inge-drongen langs den Iwan, de zijrivier, waar thans de 'Ma Badang's, Oema Lissan's en L^poe T^poe's wonen. Zij von den de streek door Kajan's bewoond, die zij met kracht van wapenen uitdreven. De Kajan's trokken gedeeltelijk naar den Kapoeas, gedeeltelijk naar den Mahakam, den K^lai en den S^gah. Wat nog van de Kajanbevolking in het land is overgebene, bewonen de kampongs Oema Lekan en Naha Kalo. Eenmaal in Apo-Kajan gevestig, brak voor de it^nja's een periode van zeer langdurigen vrede aan, die eindelijk ongeveer dertig jaar geleden werd verstoord door den bloe- digen veldslag op Moesang Lalang. Het was toen een strijd tusschen de bewoners van den Beneden- en die van den II / ^ > 162 Boven-Kajan. Zekere Bit I'bbeng, broer van het toen- malige hoofd van de S^gai-Dajaks in den Beneden-Kajan, werd namelijk op zekeren dag, toen hij in een der zijri- vieren aan het hengelen was, gesneld en men vermoedde, dat de snellers uit Apo-Kajan afkomstig waren. Dit was anleiding geweest tot den strijd, eenig in de geschiedenis der KSnja's. De vorst der Segai's, Pai galar Adji Koening, voer met 2000 man den Kajan op en ging den Bahau en vervolgens den PSdjoengan in. Nadat hij zijne troepen hier had versterkt met Oema AHm's Oesoen Batoe, werd de landweg naar den Laham afgelegd en  SSgai's een goede gelegenheid zag, om van de K^nja'sche heerschappij te worden bevrijd, sloot zich met de 'Ma Baka's bij de troepen van Adji Koening aan en trok op tegen de K^nja's. Pa Soerang, de vader van Pingan Soerang, was destijds algemeen hoofd van Apo-Kajan. Deze vorst wenschte met Adji Koening in underhandeling te treden, daar hij niet wist, waaraan de KSnja's de oorlogs-verklaring hadden te danken. Aan den sneltocht, waarbij Bit I'boeng was neergelegd, had geen enkel K^nja uit Apo-Kajan deelgenomen; wel wist men, dat het een troep Oema Timei's en Poenan's uit den Tawang (Boven Mahakam) geweest was. Met een stuk wit katoen aan een bamboestok bevestigd, zond Pa Soerang een paar zijner onderhoofden naar Adji Koening, die op Moesang Lalang, een eilandje in de Kajanrivier in de nabijheid van 'Ma Baka, met zijne troepen gelegerd was. Adji Koening zelf was zeer ge-neigd, aan het verzoek van Pa Soerang te voldoen, doch de Kajan's en 'Ma Baka's, die reeds lang van de opperheerschappij der K^nja's af wenschten, stookten den bevelhebber op tot het terugzenden der Kenja'sche vredeboden en tot het terugzenden der vijandelijkheden. En zoo vond de bloedige slag van Moesang Lalang plaats, een Slag, die voile die dagen duardende en warbij slechts een driehohderd personen van de S^gai'sche troepen aan den dood ontkwa- men. Met achterlating van alle gewonden moesten Adji Koening en zijn ontredderd leger hun heil in de vlucht zoeken en sedert waren S^gai's van den Beneden- en Kenja's van den Boven-Kajan door een breede kloof van elkander gescheiden. Den 23sten Maart vertrok ik weder naar Long Oero. De eenvoudige plaats had door verschillende herstellingen aan de woningen en rijstschuren een nieuw aanzien gekregen. Ook de wegen en bruggen waren hersteld. Men had hier goede oogst gemaakt en tot voor weinige dagen waren tal van prauwen uit Long Nawang, 'Ma Djalan en 'Ma BSm aldaar aangekomen, om een goeden voorraad rijst op te slaan. Den volgenden morgen brachten wij een bezoek aan Oema Toekoeng, een zeer sterk bevolkte kampong aan den voet der bergen. Wij gaven de voorkeur aan den landweg van Long Oero over Tanah Poetih (de plaats, waar Boi Dj along vroeger zijne kampong had, doch die thans onbe- woond is) en kwamen te 'Ma Toekoeng aan ten 1 2 uur 's middags. Wij vonden de bevolking druk bezig aan het herstellen der wegen, bruggen en woningen en wilden nog denzelfden dag naar Long Oero terug, doch het kamponghoofd noodigde 164 ons bij herhaling uit, in zijne woning den nacht door te brengen. Er kwamen vele patienten zich onder behandeling stellen. Daaronder bevond zich een goed aantal met hoUe kiezen, welke men mij verzocht te extraheeren. Het bleek mij, hoe ongevoelig de 'Ma Toekong's zich tegenover die pijnlijke kunstbewerking betoonden, zoodat op dien dag niet minder dan 52 kiezen door mij werden uitgetrokken. Tal van malariapatienten kwamen mijne hulp inroepen en het bleek me 00k hier, dat het gro Oste gedeelte der bevolking voortdurend is en wordt geinfecterd met de kmen der moeraskoorts, welke zich slechts dan uit, wanneer het organisme door 't een of ander moment zoals kouvatten, vermoeienissen enz. van zijn naturlik weerstandsvermogen wordt beroofd. Behalve door de vrij drukke praktik op 'Ma Toekeng, werd het bezoek aan die kampong belangrijk door de ontmoeting met een paar hoofden, die in Moare Tewe waren geweest en ellenlange verhalen wisten te doen over het leven aldaar, over de militaire bezetting enz. Na een kouden nacht in de binnenruimte van de vorste-lijke woning te hebben doorgebracht, vertrokken wij den 25sten Maart naar Long Oero terug, waar men maatregelen trof voor eene te houden vergadering der hoofden met de expeditieleden. Den isten April had deze politieke vergadering ten huise van Boi Djalong plaats. De hoofden en ouden uit het volk van Oema Djalan, Oema Toekoeng, Oema BSm en Oema Bakoeng waren uitgenoodigd, om op de vergadering te verschijnen. De andere stamhoofden waren reeds op de vergadering te Long Nawang geweest en behoefden dus niet voor de tweede maal op te komen. Eenige dagen te voren werden groote toebereidselen geweest voor de ontvangst der gasten. Boi Djalong, het opperhoofd der KSnja's, mocht in den luister van de ont-vangst der genoodigden niet achterstaan bij zijn schoon-broer Pingan Soerang, die zich ook opperhoofd der KSnja's liet noemen. Het was n. 1. steeds een strijd geweest, wie van de beide vorsten als algemeen hoofef van Apo-Kajan moest worden erkend. Boi Djalong had zich door zijne onderhandelingen met den Radja van Sarawak in de oogen van het K^nja'sche volk zeer verdienstelijk gemaakt, doch hiertegenover stonden de groote daden van den vader van Pingan Soerang. An wien het voornamelijk was te danken, dat alle stammen in Apo-Kajan onder de opper- heerschappij der Oema Tau's werden gebracht. Reeds gedurende mijn eerste verblijf te Long Oero werd ik dagelijks door verschillende personen ondervraagd, wie van beide opperhoofden door de Hollanders als het meest voorname wordt erkend. Ook bij den controleur kwam men dikwijls met deze vraag en dan wist deze ambtenaar de vraag en dan wist deze ambtenaar de voor den andere. Het was merkwaardig te zien, hoe naijverig de Long Oeroers waren op de Long Nawangers en omgekeerd. Al wat men te Long Nawang.tijdens het verblijf der expeditie deed, had ook plaats te Long Oero en op de vergadering van April zou Boi Djalong met een nieuwigheid voor den dag komen, waaraan men te Long Nawang in het geheel niet gedacht had. Boi Djalong wenschte namelijk als tastbaar bewijs van het verblijf der expeditie onder de KSnja's, een verklaring op te doen maken door den controleur, waarin de hoofden van Apo-Kajan zouden verklaren, enden te zijn van het Nederlandsch-Indische Gouverneement, de bevelen door zijn a^btenaren gegeven, stipt te zijn van het koppensnellen zijn van het koppensnellen zijn boodschapper Taman Lawai naar beneden, om den controleur met dien wensch bekend te maken. Ten negens ving de politieke vergadering an. Op den vloer van de ruime voorgalerij waren rotan-matten uitgespreid en op vele plaatsen bossen suikerriet neergelegd. Aan den zolder hingen aan lange touwen leege kalebassalen, welke van een groot aantal doorboringen waren voorzien, waarin door vrouwenhanden gerolde strootjes waren gestoken. De vorst zat, omgeven door zijne raads-lieden, op zijne matras naast den vuurhaard, terwijl de hoofden der andere dorpen en stammen al naar hun ouderdom en waardigheid een min of meer voorname plaats in de voorgalerij vonden. Tegenover Boi Dj along en zijne raads-lieden zat een tweederangshoofd van Long Oero, Taman Boelan Anje, die bij deze gelegenheid de rol van ceremoniemester en schenker vervulde. Voor hem stonden een paar tempajans, gevuld met djakan, een zoete wijnsoort, uit suikerriet door gisting verkregen en die bijzonder kopig kon zijn. Niet aan alle vergaderden werd de djakan aangeboden; slechts zij, die door hunne waardigheid geroepen ware n over politikke kwesties op de vergadering te spreken, kregen voor het houden hunner redevoeringen een glas 167 djakan te drinken. Werde de djakan door den ceremonie- meester aangeboden en werd daarvan geen gebruik gemaakt, dan was dit een bewijs, dat de persoon niet wenschte te spreken. De punten op deze vergadering behanden waren dezelfde, welke in de verklaring voorkwamen en alle besprekingen zouden reeds voor den middag zijn afgeloopen, wanneer niet de adat des lands geeischt had, dat alle aanwezige hoofen en spreekbeurt moesten krijgen. In sierlijke taal spraken zij van hunne gehechtheid aan „Ladja D o" (onze Koningin) en bezwoeren zij, dat zij de Nederlandsche vlag, die de controleur zou achterlaten, zouden bewaren als een heilig dom en dat zij zooveel mogelijk het koppensnellen zouden tegengaan. Voor het afleggen van den rouw zou men voor- taan geen sneltocht, doch een handelsreis ondernemen. Onder de vergaderden merkten wij op een groot aanatal vrouwen, die de redevoeringen der mannen aanhoorden en van tijd door een hoofdknik van hare instemming blijk gaven. Vooral de jongere vrouwen van vorstelijken bloede volgden met hare oogen de bewegingen der jeug- dige prinsen, die doende, "Isof zij door den djakan waren bedwelmd, kracht aan hun Ne woorden verleenden, door ruw op en rond te springen gedurehde het uitspreken hunner redevoeringen. Nadat men vrijwel uitgepraat was, nam de vorst het woord en sprak de leden der expeditie toe. Hij liet in zijn rede duidelijk uitkomen het verlangen, om zich en zijn volk te scharen onder de onderdanen van het Nederlandsch- Indisch Gouvernement en zeide, dat 00k de K^nja's „anak balada" (Hollandsche kinderen) en „anak Ladja Do" (kin- deren der Koningin) zijn. Hij bood ons alien geschenken an. Deze geschenken bestonden in wapens, rhinocerosho-rens, bezoarsteenen en gevlochten rotanmatten. Behalve voor de leden der expeditie had Boi Dj along eenige gehenken voor Lepai en Adji Lohong, de twee opperhoofden van den Beneden-Kajan, waar de Sugar's wonen, die na den veldslag op Moesang Lalang nog steeds in vijandschap leven met de KSnja's. Die geschenken werden den controleur ter overbrenging afgedragen en Boi Dja-long verzocht daarbij, den beiden hoofden de mededeeling te doen, dat de KSnja's gaarne met de SSgai's weder wil- den verzoenenen. En hiermede werd de vergadering ges Loten, waarop alle aanwezigen werden uitgenoodigd, zich in de binnenruimte van de vorstelijke woning aan rijst en varkensvleesch te goed te doen. Den 2de April namen de heer van Walchren en ik afscheid van Boi Dj along, om voor eenige dagen naar Long Nawang te gaan, waar men den volgenden dag het feest van het rijpen der rijst zou vieren. De vorst zag bij het afscheid wel wat vermoeid uit, doch geen onzer ver- moedde, dat het de laatste maal zou zijn, dat wij de hand van Boi Dj along drukten. Hij beloofde den controleur, de voorbereidselen tot onze thuisreis zoo spoedig mogelijk te doen geschieden en meende, dat we den 15den April wel uit Apo Kajan zouden kunnen vertrekken. Voor de „njaho" zou zoowel te Long Nawang door Taman Bit, den zoon van Pingan Soerang, als te Long Oero door A bin Djalong ofAmban Bit worden gezorgd. Met een gerust hart verlieten de controleur en ik dus Long Oero, aldaar 169 169 achterlatende Dja Soaloon, Ambit, Kadir en Tahir, die op de werkzaamheden aan de voor onze thuisreis be- stemde prauwen eenig toezicht zouden uitoefenen. Den 3den April vond ter gelegenheid van het feest „Oeman djSnei" eene vergadering van 169 169 de oudsten uit de kampong ten huize van Pingan Soerang plaats. Aldaar gaf Taman Bit, die ons van Long Oero namens zijn vader was gaan halen, verslag van hetgeen op de vergadering van i April behandeld was en het scheen, dat eenige door de jonge prinsen Sawang Ibau, zoon van Panjfe Apoei en Abin D j a 1 o n g, neef van Boi Dj along, ondoordacht uitgelaten woorden niet de goedkeuring van Long Nawang wegdroegen. De schriftelijke verklaring, die te Long Oero was opge-maakt, werd door de vergadering als een zeer belangrijk stuk erkend, waaimede de Long Oeroers weder hadden willen trachten, meer te zijn dan de Long Nawangers. Das verzocht men den controleur, om ook voor het ar- chief van Pingan Soerang een dergelijkstuk op te maken. Hiertegen bestond naturilijk geen bezwaar. Pingan Soerang, Piat Bali, Toebang Biloeng en een paar andere Oema Tau- en Oema Badang-hoofden onderteekenden het gewichtig stuk. Van de goede gelegenheid, welke de vergadering aanbood, maakte de heer van Walchren |^ebruik, om over onze thuisreis en over de voorbereidselen daartoe te spreken. Nadat men over tal van bezwaren had werden heen te stappen, werd besloten, dat Taman Bit reeds den volgenden dag de profetische vogels zou gaan rädplegen. De vogels, die over den uitslag onderneming een uitspraak moe-sten doen, waren de plakki, de kihing, de taladjang, de I/O tsit en de boekan, terwijl tot slot nog het ree („kidjang. of telas") moest worden geraadpleegd. Dit raadplegen geschiedt op de volgende wijze: Drie mannen gaan na inachtneming van de noodige voor- zorgsamatregelen (zooals het slapen in de voorgalerij in den nacht te voren) per prauw uit in de richting, welke men later op reis denkt te volgen. Ergens legt men aan en bouwt in de nabijheid van den over een hutje, waar een der mannen achterblijft, terwijl de twee anderen in verschillende richtingen het bosch ingaan. Alle drie zijn voorzien van wat rijst en eieren, welke tot offer aan de geesten bestemd zijn. Ziet men uit de verte den plakki aankomen, dan wordt deze toegesproken en nadat men zijne wenschen he eft bloot- gelegd, let men op de vlucht van den vogel, om het al of niet gunstige van de uitspraak te kunnen zien. Vliegt de profect van links naar rechts, dan is de uitspraak gunstig, in het omgekeerde geval is ze ongunstig. Eene ongunstige uspraak verplicht de njahozoekers tot het houden van een rusttijd, welke al naar den graad der afwijzende uitspraak varieert van i — 3 dagen. Ontmoet men op zijn weg een roodkoppige slang, dan mag de eerste 3 — 6 maanden aan njaho-zoeken niet gedacht worden. Zelfs als de njaho reeds in alle opzichten gunstig is, is eene ontmoeting met een dergelijke slang een onverbiddelijk gebod tot terugkeer, 00k als men reeds ver van huis is. Zoo werd tijdens ons verblijf een reisgezelschap van 200 'Ma Djalan's door de ont- moeting met een roodkoppige slang naar huis gezonden. Uit bovenstaande beschrijving valt gemakkelijk te zien, voor hoevele moeielijkheden men door de verplichting van het njaho-zoeken wordt geplaatst. Gaat alles goed, dan is zeven dagen voldoende; loopt het een paar malen mis, dan kan men wekfen en maanden wachten, daar de verplichte rusttijden vrij lang kunnen duren. In groote spanning ver- wachten wij dan ook des avonds van den 4.^^^ April de uitspraak der vogels. Taman Bit had aan den anderen Kajanoever tegenover onze koeboe zijn hutje opgeslagen en elk oogenblik kon de uitspraak bekend worden, toen zich plotseling in den stillen vooravond het onheilspellend geluid van den djetoeng in de verschillende huizen deed hooren. Binnen weinige minuten vlogen alle weerbare man- nen in voile wapenrusting uit hunne woningen en kregen wij wederom de snelheid te bewonderen, waarmede het Da- jak'sche volksleger werd gemobiliseerd. Allen snelden naar de woning van Toebang Poedau, waar het eerste geluid van afkomstig was en al spoedig vernamen wij van eenige terugkeerende mannen, dat he Als signal niet gold een inval van Heban of brand, doch den dood van een vorst, den dood van iemand, aan wien heel Apo-Kajan hooge achting toedroeg. Boi Djalong was in den namiddag ontslapen en hoewel uit een brief van Dja Soaloon niet viel af te leiden, wat de directe oorzaak van den dood zou zijn geweest, zoo achtte ik een darmperforatie met het oog op den heftigen bxiikloop der laatste weken voor de moge- lijke aanleiding. Een geweldige regen barstte dien avond en nacht los over Long Nawang en omstreken; het weerlichtte onop- houdelijk en de Dajaks meenden daarin het teeken te zien, dat de ziel van Boi Djalong met groote praal was ont- vangen in Apo-K^sio, het zielenland. "Nimmer," zoo ver- klaarden eenige ouden van dagen mij den volgenden morgen. "Heft het te voren zoo gewerlicht bij den dood van een vorst der Dajaks. Dit is wel het beste bewijs, dat Boi Dj along in het zielenland als een groot man is ontvan- gen." Wat de politieke beteekenis van dien dood zou zijn, viel dien avond nog niet te gissen; voor onze thuisreis be- teekende het geval zeker eenige weken vertraging, daar wij in Boi Djalong eigenlijk den eenigen persoon in het Apo-Kajan hadden, op wiens woorden wij steeds konden vertrouwen en die ter nakoming van zijn eens gedane belofte zich zelfs aan adatbepalingen van zijn land niet stoorde. Den volgenden dag gingen haast alle mannen uit Long Nawang naar Long Oero, om bij den bouw van het grafte helpen. Renboden gingen door het ganschen land om de treurmare te verkondigen en uit alle kampongs roeide men naar Long Oero. Heel ApO'Kajan was in diepen rouw gedompeld, want het had zijn vorst verloren, een man, die veel had gedaan in het belang van Apo-Kajan, een man die in Sarawak en Koetei alle geschillen, door het kopp" En- snellen over en weer ontständige, tot een goed einde had weten te brengen; een man, die voor de belangen der KSnja's steeds had gesproken en gestreden en aan wien de K^nja's dus zeer terecht niet alleen bijna afgodische ver- eering, maar ook groote genegenheid toedroegen. De be- langstelling in zijn persoon was mij als behandelend genees- heer in alle kampongs gebleken; de eenvoudigste menschen vroegen naar zijn toestand, naar mijn oordeel over het verloop van zijn zijn zijn, werd dit ons door Pingan Soerang met 173 het oog op eventueel slechte njaho onderweg afgeraden. Wij bleven dus kalm te Long Nawang. De begrafenis had met groote plechtigheid plaats, waarna Panj^ Apoei, broer van den overledene, tot tijdelijk hoofd van Long Oero werd aangesteld. In den vroegen morgen van den loden April stond ik an den hoogen oever der rivier voor onze koeboe uit te rekenen, hoevele weken ons nog scheiden zouden van ons vertrekdag uit Apo-Kajan, toen uit de richtig van Long Oero eenige prauwen aankwamen in een waarvan ik spoe- dig de figuur van Pingan Soerang herkende. Dit was een zeer verblijdende gebeurtenis, want den volgenden dag kon dan aan de voorbereidselen tot ons vertrekt wederom gewerkt worden. Een der prauwen had een tent van sang- matten op en daar de KSnja's alleen bij vervoer van zieken een tent op de prauwen aanbrengen, vermoedde ik, dat er weder werk voor mij was en spoedde mij naar de landings- plaats voor de woning van den vorst. Inderdaad bleek onder den tent een zijner volgelingen en mij in zijne nabijheid ziende staan, vertelde hij, dat zijn zoon Taman Lawai Balan sinds middernacht vreeselijke kram- pen in den buik, gep Aard met buikloop en braken had en vroeg hij mij, hem zoo spedig mogelijk te helpen. Een blik op den zieke, die met diep ingezonken oogen, inge- vallen, bleek gelaat neerlag, deed mij den ernst van den toestand begrijpen en terwijl ik order gaf, den patient voor- zichtig naar zijn woning te dragen en hem te verwarmen, spoedde ik mij naar huis, om de noodige versterkende mid- delen te halen. Bij mijne terugkomst vond ik den patient naast den vuurhaard in de voorgalerij liggen, omdat de adat verbood, zieken ergens vandaan komende in de binnen- ruimte der woning toe te laten. Een groote menigte was in de voorgalerij vereenigd en men poogde, den patient over- eind te plaatsen met het resultaat, dat hij flauwviel. Nu raakte alles het hoofd kwijt; men Hep als doUen door elkaar en terwijl men een klaaggehuil aanhief, sprong Pingan Soerang van den vloer naar beneden, nam een der rond- loopende varkens op en slachtte dit onder het uitspreken van een lang formulier als offer aan de geesten. Op de Gongs werd geslagen, dat hooren en zien vergingen, de honden werden met stukken hout tot janken aangezet en erst, nadat ik door de dichte menschenmassa heen den patient bereikte, mocht het mij gelukken, met een watje, waarop ammoniak was gedruppeld, den zieke bij te brengen. Intusschen waren vier dajoengs (priesters) ontboden, die de ziekte zouden moeten bezweren. Men dacht zich n. 1. haar ontstaan als te zijn op verzeek van Boi Dj along aan de geesten, om een volgeling te mogen het zielenland kon vergezellen. De keuze der geesten zou op Taman Lawai gevallen zijn, zoodat hij ten doode zou zijn opgeschreven, wanneer de dajoeng's niet in staat waren, om de geesten gunstig te stemmen. Om het leven van Taman Lawai te behouden, werden tal van varkens en kippen geslacht als offer aan de geesten. Bij de komst der priesters bedankte Pingan Soerang mij voor de verleende hulp, zeide, dat hij, hoe zeer hij zelf overtuigd was van de goede werking mijner geneesmid- delen, zooals hij dat zooeven van het ammoniak gezien had, er niet langer van gebruik kon maken, daar de dajoeng's aan hun werk moesten beginnen en men niet gelijktijdig de hulp van een geneesheer kon gebruiken. Eerst over drie dagen 175 176 176 Den kodenengtijd voor dergelijke plechtigheden vastgesteld, mochten medicijnen worden toe-gediend, Ik begreep, dat tegenspraak hier nietszou baten en stond als belangstellende te kijken naar de werkzaam-heden der dajoeng's. Een hunner, de hoofddajoeng, dajoeng spoon, zat naast den zieke en streek onder het prevelen van en formulier met zijne handen over diens licham. De drie overigen stonden naast elkaar voor den zieke, hielden in de rechterhand een mandau, waarmede zij de offerieren slachten en hadden in de linkerhand de offers, die zij na het slachten enden het uitspreken van gebeden op en neer bewogen, om ziververvolgens op offerstokken voor de woning te plaatsen. Dien dag vonden er niet minder dan 43 varkens en biggen den dood, terwijl zeker een honderdtal kippen en kuikens en een nog grooter aan de geesten werden geofferd. Het resultaat der dajoengbehandeling was niet schitterend. Tegen den avond waren de buikloop en de krampen nog niet verminderd, terwijl de patient meer en meer verzwakte. Ik vond gelegenheid, met de thee, welke men voor denzieke uit onze koeboe vroeg, een goede dosis laudanum den patient in te geven, en smaakte het genoegen, den volgenden dag te vernemen, dat zijn toestand in den loop van den nacht aanmerkelijk verbeterd was. Dat dit bericht on zeer verheugde, kan de lezer begrijpen; elke treurige gebeurtenis in het voor ons wekenlange vertraging in onze beweging. Den i3den April was het gevaar bij Tarn an Lawai vrijwel geweken en kon de heer van Walchren weder bij den vorst aandringen, om aan de voorbereidselen tot onze reis te beginnen. Al dadelijk kwam Pingan Soerang Met tal van bezwaren voor den dag; een der voornaamste was wel voedingsschaarschte, welke het onmogelijk maakte, met een eenigszins groot gezelschap op reis te gaan. Dat das laatste toch noodig was, bleek uit het aantal kisten en pakken met door ons vergaarde ethnografica; minstens vier groote prauwen zouden noodig zijn, om de goederen alien te bevatten. De reis tot den Mahakam werd gesteld op 72 maand, doch met het oog op eventueel hoogen waterstand werd op tweemaal zooveel tijd gerekend en bepaalde men de hoeveelheid mee te nemen rijst naar deze berekening. Pingan Soerang zou er voor zijn, ons vertrek uit te stellen tot na afloop van den rijstoogst, doch in dit voorstel konden wij naturlik niet treden, daar het een vertraig van minstens vier maanden zou geven. Na tal van besprekingen, na dreigementen, dat we dan maar zonder Dajaksch geleide Apo-Kajan zouden verlaten, iets, wat op den vorst indfuk maakte, werd besloten, dat men zoo spoddig mogelijk in de kampong 'Ma Baka, Oema Koelit en Oema L^kan, waar de oogst overvloedig was, de noodige hoevelheid rijst zou halen, zoodat ons vertrek nog in den loop der maand kon plaats hebben. De voeding der expeditie was in den laatsten tijd niet van dien aard, dat een langer verblijf na afloop der werk-zaamheden eenigszins dragelijk zou zijn. Het werd met den dag moeielijker, buiten de rijst nog wat anders machtig te worden en hoewel wij dikwijls van dankbare patienten var-kensvleesch, visch of een paar kippen als geschenk voor den dokter kregen, was dit naturlik. Je l'op den duur niet voor ons alien voldoende. Gedurende mijn prägige te Long Oero brachten de patienten zooveel rijst meer, dat we meer kregen dan voor ons onderhoud noodig was. De rest verzamelde ik in de leege medicijntrommels en deze voorraad was sedert aangegroeid tot drie goed gevulde petroleum-blikken. Daar de dagelijksche prägige telkens genoeg rijst pere, om in de onmiddellijke behoeften van alien te voorzien, werden de 3 blikken niet aangesproken, doch voor de reis bewaard. Den avond van den 14den April zat Tarn an Bit bij ons. Hij belöst den volgenden morgen weder aan de njaho te beginnen en sprak af, dat zijn broer Tarn an Kila en Adji Panglima naar Oema Baka zouden gaan, om rijst te halen. De nieuwe dag mocht evenwel geen vervuUing van deze belofte brengen. Heel vroeg in den ochtend van den 15den April kwam n. 1. Taman Boelan, een zoon van Pi at Bali, het adathofd van Long Nawang, mij ver- zoeken, of ik niet bij zijn vader kon komen. Op mijne vraag, of de oude man ziek was, werd geantwoord, dat er geen zieke in huis was, doch dat Pi at Bali mij noodig had voor het lezen van een brief, dien de topograaf Dja Soaloon aan hem toegezonden zou hebben. De heer van Walchren, die intusschen was opgestaan en het gesprek tusschen Taman Boelan en mij hoorde, merkte op, dat de brief zeker voor ons bestemd was en zond Adji Pan- glima naar Pi at Bali toe, om hem te halen. De onge- wone wijze van handelen deed bij ons een vermoeden rijzen, dat er iets bijzonders, waarschijnlijk iets ernstigs, a chter 12 1/8 stak. De brief was inderda af komstig van Dja Soaloon en bevatte de mededeeling, dat onze tolk Ambit op den i^den April door Dj along Aran zoon van Panje Apoei was vermoord tengevolge van eene vrouwenkwestie, waarin Boel an, de dochter van Boi Djalong, de hoofdrol had gespeeld. Dja Soaloon en Kadir zouden in veiligheid zijn. Tahir zou bij die gelegenheid een levensgevaarlijke wond in de borst bekommen hebben. Blikbaar waren Pingan Soerang en gansch Long Nawang reeds sinds den vorigen avond over den moord in- gelicht, want onmiddelijk na de ontvangst van den brief kwamen tal van menschen in de koeboe, om ons hun leed- wezen te betuigen met het voorgevallene. Pingan Soerang liet op de djetoengs slaan en toen wij ons naar zijne woning begaven, vonden wij een zeer groote menschen- massa vereenigd om den vorst. De oude man betuigde, ter- wijl tranen hem langs de wangen Hepen, zijn diepste leed- wezen met het gebeurde, zeide, dat wanneer de controleur de berechting der zaak geheel aan hem overliet, alle weer- bare mannen van Long Nawang naar Long Oero zouden gaan, om deze laatste kampong te tuchtigen. Het was aan alien te zien, hoe zeer men de wandaad van Djalong Aran af keurde, en hoezeer men vreesde, dat het met den goeden naam der Kenja's daarmee gedaan zou zijn. Een sterk uitge- sproken gevoel van overdreven verantwoordelijkheid maakte, dat geheel buiten de zaak staande personen zich schuldig voel- den aan het gegen was voorgevallen. Ledereen verordneten den moordenen, hoewel men aan den anderen kant algemeen van meening was, dat Djalong Aran als beleedigde echtgenoot, toch ook niet anders had kunnen en mogen handelen. Onmiddellijk begaven de controleur en ik ons naar Long Oero. Ajoet, de broer van den overledene en Adji Pan-glim a gingen mede. Bij onze komst in het dorp zagen wij niemand buiten de huizen; gewonlijk toch waren er steeds kinderen, die op onze aankomstschoten naar den rivier-oever snelden; thans scheen de geheele kampong als verlaten. De slagen, die haar getroffen hadden in den dood van Boi Djalong en den moord door diens neef begaan, hadden deze gezellige plaats in eene doodsche kampong erschapen. Dja Soaloon vonden wij in een verregaand zenuwachten toestand; hij was door het gebeurde en door de goodsangst, waarbij hij gedurende de drie dagen na den moord had verkeerd tengevolge van het voortdurend toe-zicht, door Dajaks op hem, Tahir en Kadir uitgeoefend, zoodanig van streek, dat hij de eerste oogenblikken geen behoorlijk verhaal van een en ander kon doen. De toestand van Tahir was ondanks een 20 cM. lange tot in de borstholte doordringende wond, bevredigend. Hij was ooggetuige van den moord geweest en was door zijn eigen zwaard verwond. Hij zou op dien dag met Ambit naar de koeboe djanan, het wachthuis op den heuvel buiten de kampong, zijn gegaan en daar een achttal Dajaks heben ontmoet, met wie ze eerst heel gezellig hadden zitten praten. "Plotseling," zoo vertelde Tahir, "stond Djalong Aran op, bracht Ambit een speersteek in de linker zij toe, waarop deze vluchtte, doch op korten afstand van de koeboe neerviel, op welk oogenblik de moordenaar het hoofd met den Mandau van den romp scheiden. Hoewel de Dajaks Tahir toegeroepen hadden: "Tahin, ajan kelp; ajan kelap; naon iko salah!" (Tahir, Tahir, wees niet bang; loop niet weg; ge hebt geen schuld), was hij op hat zien vallen van A m b i t in een nabijgelegen ravijn gesprongen teneinde aan zijnne gewaande vervolgers te ontkomen. Bij den sprong gleed zijn mandau uit de scheede en op dit zwaard nu, was hij met zijn borst op den bodem van de ravijn terechtgekomen. Onmiddellijk na den moord werden in de kampong veiligheidsmaatre-gelen genomen, die daarin bestonden, dat men alle wapens en patronen in de koeboe aanwezig op last van Panje Apoei in beslag nam, alle goederen der expeditie in vei-ligheid bracht in de woning van den vorst, terwijl Dja Soaloon, Kadir en Tahir bij Amban Bit werden gehuisvest en aldaar bewaakt. Men vreesde n. 1. dat deze drie personen met hunne wapens den dood van Ambit zouden wreken, of door wanhoop zelfmoord begaan. Gedurende de drie dagen, dat zij in afwachting van onze komst Bij Amban Bit waren, verkeerden zij in de groot-ste angst; elk oogenblik meenden zij, dat hun doodsuur spoedig slaan zou. Vooral de ruime voorraad voedingsmid-delen, die men hun bracht, maakte hen zeer ongerust, daar zij hierin meenden een soort van vervettingskuur voor het slachten te moeten zien. De nachten brachten zij slapeloos door, daar er voortdurend Dajaks hen bewaakten en men steeds fluisterend tot het krieken van den dag praatte. Den tweeden nacht nach den moord poogde Dja Soaloon gedreven uit zucht tot zelfhoud, uit de woning van Am- ban Bit te ontvluchten. Hij zag Dajaks druk af- en aan- komen en meende, dat het spoedig met zijn leven gedaan zou zijn. Het gelukte hem, het huis te verlaten en de richting van Long Nawang uit te vluchten. Een paar krach- tige slagen op den djetoeng deden alle mannen te wapen vliegen en men zette den vluchteling na. Dja Soaloon werd weder bij A m b a n Bit gebracht en sedert bereidde hij zich voor tot den dood, totdat onze aankomstschoten hem weder nieuwe hoop brachten. De angst van den topo- graaf bleek verder uit hetgeen hij met potlood op de wan- den der koeboe schreef. In enkele woorden deelde hij het voorgevallene mede en zijn doel daarmede was, ons een brief achter te laten, wanneer wij na zijn dood mochten aankomen. Op onze komst had hij, zooals hij zeide, den derden dag geen hoop meer; de gedachte, die hem bezig- hield en aan de waarheid waarvan hij niet twijfelde. was, dat de Dajaks alle expeditiellen zouden vermoorden. Tegen den avond brachten wij aan de weduwe van Boi Dj along een bezoek, wij vonden haar en Dao in de voorgalerij aan den vuurhaard, waar de goede Boi Djalong in zijn leven bijna den ganschen dag steeds te vinden was. Thans was de plaats op de vorstelijke mat leeg. Toen wij aankwamen, weenden de vrouwen, daar ons bezoek de her- innering wakker riep, hoe wij dikwijls een praatje bij den vorst kwamen maken. Boelan, de oorzaak van den moord, was niet te zien;  zeer veel belangstelling van alien, die de koeboe bezochten. Deze deelneming, het telkens en telkens herhaalde: "lesau, siau iko, Tahin" (ik heb mede-lijden met je, Tahir) stemde den knaap zoo weemoedig, dat hij tegen den avond huilde. Den 17den April kon weder aan de njaho-geschiedenis niet worden gedacht, daar men dien das het feest van het inbrengen der rijst in de schuren vierde en dus van uitgaan geen sprake was. Taman Bit kon dan ook niets anders beloven, dan eerst den iS^en April met het raadplegen der profetische voor de zooveelste maal te zuUen beginnen en hierin moesten wij wel toestemmen in de hoop, dat het deze maal met de njaho beter zou gaan. Uitrekenen, wenn wij uit Apo-Kajan zouden vertrekken, den wij niet meer; zoolang de njaho niet goed was, kon van vertrekimmers geen sprake zijn? Enkel met onze Maleiers de terugreis te aanvaarden, was een gewaagde onderneming; het bevaren van de bronrivieren van Borneo is nu eenmaal slechts met Dajaksche stuurlieden mogelijk. "Geduldig afwachten tot eene goede njaho zou verkregen zijn," was de boodschap, wilden wij ons van de medewerking der Dajaks verzekeren. Wat de zaak nog lastiger maakte, was een in de laatste dagen van kampong tot k. Am-pong versprend bericht, als zoude een Dajaksche bendende onder aanvoering van den pretendent Sultan van Bandjer- masin op weg zijn van uit den Boven-Moeroeng naar den Boven-Kajan. De Poenan's in den Bozonden de bende gezien hebben; ze hadden ongeveer 40 repeteergeweren bij zich. Voornamelijk zouden het Siang's zijn, die de geweren van Pangeran Mohamad Seman(?) hadden gekregen en daarmede Apo-Kajan wilden tuchtigen. De aanleiding daartoe moest gezocht worden in den dood van den Siang, die door Taman Ngang aan de monding van den Poera was vermoord. Daar wij sinds ons vertrek uit Moeara Lassan geen post gehad hadden, wisten wij van den stand van zaken op het oorlogsterrein in den Boven-Barito en Boven-Kahajan niets af. Het bericht van de bende onder den pretendent Sultan ripp evenwel voor onzen geest de mogelijkheid op, dat de vijand, bestookt door onze troepen, onmogelijk in den Boven Barito, Boven-Doesoen en Boven-Kahajan kon blijven en daar de wijk nam naar Apo-Kajan. Eene ontmoe-ting met die bende was dus volstrekt niet onmogelijk en daar de Dajaks dit ook inzagen, kon er van hunne mede-werking geen sprake zijn, zoolang de njaho niet in alle opzichten goed was. Met het oog op die ontmoeting, welke voor ons waar- schijnlijk zeer slecht zou afloopen, werd een oogenblik gedachty onze terugreis langs denzelfden weg te doen als de heenreis geweest was, doch hiervan werd al heel spoedig afgezien, daar dit toch min of meer eene mislukking der expeditie zou beteekenen, alhoewel het doel, het bezoek van Ap O-Kajan en het aanknoopen van betrekkingen met de Ksnja-Dajaks, toch volkomen bereikt was. AUes te zamen genomen, moesten wij ons schikken in de omstandigheden en geduldig afwachten. Een nieuw tijdperk van verveling brak aan, alle meege nomen boeken werden voor de zooveelste maal uitgelezen en daar we brieven noch couranten ontvingen, verveelde het lezen al heel gauw. Aan de studie der Kenja'sche taal werden thans meer uren gewijd en daar de behandeling der patienten ook een goed deel van den dag in beslag nam, zoo kon ik mijn tijd toch vrij nuttig besteden. Een paar keeren werd mijne hulp door Pingan Soerang en zijne raadsheeren gevraagd, om op hunne bijeenkomsten hun wat te komen vertellen van de verschijnselen in de natur. Het verwonderde mij, uit hunne vragen te moeten opmaken, dat zij over vele onderwerpen, die hun vreemd voorkwamen, wel eens hadden gedacht. Zoo vroeg men mij eens, uit te leggen, hoe het komt, dat de zee nooit overloopt, ondanks al de groote hoeveelheden water, welke de groote rivieren daarin storten. Zoo vroeg men mij naar de verklaring van het ontstaan van den dag en den nacht en dergelijke meer. Het bleek mij uit vele hunner opmerkingen, dat Zij op hunne reizen naar de kusten van Serawak met verscheidene personen over dergelijke onderwerpen hadden gesproken, zoodat de tot mij gerichte vragen meer gedaan waren, om i85. begeen ze gehoord hadden te controleeren. Dat sommige verhalen indruk op hen maakten en hen tot nadenken brachten, bleek mij, toen een der Dajaksche grooten mij eens vroeg naar den naam van het land, waar men zeven vruchtbare jaren en zeven onvruchtbare jaren kende. De man had weleens van Pharao's droom gehoord en zich zelven afgevraagd, of een dergelijke toestand zich ook niet eens in Apo-Kajan zou voordoen. De eerste dagen na onze terugkomst van Long Oero hielden Pingan en zijne raadslieden geregeld dagelijks vergadering. Altoos had men het over ons vertrek en over den dood van Ambit. Vooral deze laatste baarde den bestuurs- mannen veel zorg. De kalmte, welke wij bij het verlies van Ambit betoonden, het uitblijven onzerzijds van een eisch van schadeloosstelling, wekte bij hen vrees en wantrouwen op. In hunne maatschappij was men immers gewoon, om voor dergelijke moorden, boeten in slaven of goederen op te leggen. Dat we noch boete bedongen, noch te wapen vlogen, om den dood van Ambit te wreken, scheen hun ten zeerste te verwonderen en daarom gingen de mannen dagelijks vergaderen om uit te maken, op welke wijze ze de zaak in orde zouden brengen. Dat alles zonder bloedver- gieten of boetebetaling kon afloopen, was nu eenmaal in de Dajaksche maatschappij onmogelijk. Wat hun ook zeer ver- wonderde, was het uitblijven van elke daad, welke zou wijzen op het terugroepen van onze soemangats (geesten), welke Volgens de Kajas's ons alien moesten hebben verlaten, toen wij het doodsbericht van Ambit vernamen. De voorzeit man voorzienen voorzienen, dat er letz voor ons gedaan moesten en als altoos kwam de voorziening in onze voeding hun. Ist meest geschikt voor. Eenige geiten en kippen werden naar de koeboe gezonden, terwijl men het bij ons aan rijst en brandhout niet deed ontbreken. Voor de voeding gedurende de terugreis werd uit de verschillende kampongs de noodige levensmiddelen gevraagd en om de zaak van Ambit af te doen, vond ten huize van Pingan Soerang op den 27steii April een groote vergadering plaats, waarop alle hoofden van Apo-Kajan tegenwoordig waren. Nadat men een halven dag gesproken en geredeneerd had, werden de leden der expeditie ten 2 uur's namiddags verzocht, ter vergadering te verschijnen. Onder het aanbieden van geschenken, richtete Pingan Soerang het woord tot on alien en sprak den wensch uit, dat Apo-Kajan meer en meer zou worden bezocht. Hij verzekerde, dat de Kenja's voortaan onderdanen zijn van onze Koningin. Behalve aan de leden der expeditie, waarbij zelfs aan den overleden Ambit nog een zwaard en een rotanmat werden geschonken, overhandigde de vorst aan den heer van Walchrenter doorzending, eenige geschenken aan H. M. de Ko n i n g i n, an prof. Dr. Nieuwenhuis, aan den assis tent-resi-dent van Koetei en aan den heer Barth, controleur van den Boven-Mahakam, verder aan Lepai en AdjiLohong. Op de vergadering scheen men over de aan Long Oero naar aanleiding van den moord van Ambit op te leggen boete gesproken te hebben. Pingan Soerang ging er aathans den volgenden dag heen, doch moest halverwege terugkeeren vanwege slechte nj Ah, Om den vorst de moeite van een reis te besparen, zond Panje Apoei, de vader van den moordenaar, eenige dagen later 3 gongs naar Long Nawang, een gong aan Amban Bit en een 18/ aan Abin Djalong als boete voor den gepleegden moord- Pingan vond deze boete te laag en begaf zich daarom op den 5 den Mei naar Long Oero, waar hij evenwel zoo slecht werd ontvangen, dat hij weder onverrichterzake naar zijn residentie terugkeerde. 