Bijdragen tot de taal-, land- en volkenkunde
Maar daar ik juist van brood spreek, valt mij ook de Srooderueht weder in, waarvan men op Java niets te hooren of te zien krijgt, terwijl de Zuid- zee-eilanders er eenig en alleen van leven. De boom groeit hier wel, zelfs in het wilde, maar van de vruchten maakt niemand gebruik. De inboor- lingen vermoeijen zich liever met m het zweet huns aanschijns de rijst- velden te bebouwen; geen hunner eet van de broodvrucht; ik heb er zelfs geen enkele maal iets van aan de markt gezien. | De Chinezen vooral, maar ook de inboorlingen, houden zeer veel van het binnenste gedeelte der lofus-bloem. De vruchten er van zijn niet onge- lijk aan die der papaver, alleen van boven plat, en smaken van binnen nootachtig. | Er landden omstreeks dezen tijd verscheidene naar Duitschland en En- geland en zeer vele naar Holland bestemde schepen ter reede van Batavia; aanvankelijk had ik wel het voornemen, van hier naar de Kaap de Goede Hoop te vertrekken en vervolgens door de Roode zee naar Egijpte over te steken, maar daarmede zou ik zeer veel tijd verliezen, en de laatste brief, dien ik hier bij mijne aankomst uit Duitschland gevonden had, wekte mijn verlangen naar het vaderland en naar de mijnen in zóó sterke mate op, dat ik plotseling besloot van hier regelregt naar Duitschland terug te keeren en mijne verdere reizen op te geven. Ik had lang genoeg in de wijde wereld omgezworven en het werd tijd weder eens aan de mijnen te denken. Met dit besluit kwam ik tot rust; het was mij eensklaps als of alle door- gestane vermoeijenissen en gevaren, al de smart des scheidens en het treurige gevoel der eenzaamheid ver achter mij lag en als of ik van nu aan een nieuw en toch zoo oud en heerlijk leven tegemoet vloog. 424 JAVAANSCHE SCHETSEN. Met te meer ijver ging ik mij nu bezig houden, om, gedurend zl verblijf op Java, nog zooveel van dit land te zien als in een’ korte # mogelijk was, en ik deed te dien einde de noodige stappen om in bi zit van een’ pas voor de binnenlanden te geraken. Hier stuitte ik op veel meer moeijelijkheden dan ik verwacht had, en zag reeds eese de profetiën van den Hoer Pandel vervuld; zelfs weigerde mij de = tent-resident op hoogen toon een’ pas naar Buitenzorg, de naaste proriss. werwaarts anders alle in Batavia verblijf houdende vreemdelingen zak pas kunnen vertrekken. Gelijk ik over het algemeen van de Duitsden? Batavia de hartelijkste bejegening heb ondervonden, zoo verschafte nj: nu eindelijk een Duitscher, de Heer Wilmanns, na veel heen en weder he pen, een paspoort, waarbij hij zich zelf borg voor mij stellen moet h Buitenzorg, waar zich de Hertog Bernhard van Saksen-Weimar giel, hoopte ik, door diens bemiddeling, wel verder geholpen te worda. Zóóver gevorderd, zag ik naar eene gelegenheid om, om naar Bukan te komen. De plaats is ongeveer 89 palen ver verwijderd; er state paal bij elke mijl, die volgens mijne berekening niet geheel eene Engthë mijl lang is, te weten de afstand van den eenen paal tot den anders,e niet soms de palen zelve. Gewoonlijk wordt hier met postpaarden gers. dit is echter uitermate kostbaar, daar men tot elken paal anderhalven mkt betaalt. Naar Buitenzorg-zelf vertrekt echter ook 3 maal ’s weeks een pet wagen, die voor slechts 10} gulden per persoon rijdt; hiervan besos ú gebruik te maken en dan te zien hoe ik verder kwam. Tot hiertoe was ik mijn goed gesternte voortdurend gevolgd, en dit het mij zoo uitmuntend geleid, dat ik alle reden had er ook verder onbepesd vertrouwen in te stellen. IJ. HET CHINESCHE KAMP. Iets dat den vreemdeling op Java dadelijk in het oog valt, is de meme! | der Chinezen, die als kramers door de straten trekken, in kleine winked zitten, in openbare werkplaatsen hameren, vijlen, kleederen maken en schee nen lappen, of ook wel, rijk getooid in hunne nationale kleederdragt, it JAVAANSCHE SCHETSEN. 425 - hanne cabrioletten, met. Maleisclte koetsiers en bedienden, door de ‘straten - rijden. Deze nationale kleeding is overigens bij hen geenszins eene nationale „deugd, waarvan zij zich niet zouden willen ontslaan, maar ‘de‘Hollandsche | regering heeft verlangd, dat zij die zouden blijven dragen. Eenige jaren gele-. . den poogden zij zich te Europiseren, maar het werd hun niet toegestaan ; de . Europeanen hebben zich rok en kuif als uitsluitende voorregten voorbehouden. ‚ De Chinezen zijn door de geheele stad verspreid, althans wat de arbei- . dende klasse onder hen betreft: men ontmoet ze, waar, door het-ongerond: klimaat, geen Europeaan het uithouden kan; maar hun hoofdzetel hebben ‚zij in het zoogenaamde Chinesche kamp, dat uitsluitend door hen : be- ; woond wordt en veel overeenkomst met een’ bijënkorf. heeft.” Zoo spoedig ‚men slechts de Kali-besar verlaat en de brug overgaat, beginnen de Chi- „nesche winkelhuizen. Digt opeengedrongen in kleine lage vuile winkeltjes, ziet men de kooplieden zitten, ieder met zijn afgodsbeeld, met lampen: en wierookvaten. Bijzondere gedeelten van dit kwartier zijn ‘aan bijzondere ” handwerken gewijd. In een gedeelte vindt men de verwers, in een ander de verlakkers, hier de mandemakers, daar de smeden, ginds de timmerlie= _ ; den, enz. De schoen- en kleedermakers alleen, zijn, even als de bij de Chinezen eene belangrijke rol spelende vuurwerkmakers, allerwege verspreid, omdat zij aan hunne werkplaats gewoonlijk een winkeltje verbinden. In deze winkels vindt men alles wat zich slechts denken laat; ook gijn de Chinezen, een paar Europesche winkeliers in de stad-zelf uitgenomen, de eenige kleinhandelaars, kramers, e.z. v. Ligte en zware goederen, ijzer en mandewerk, mode-artikelen, regen- en zonneschermen, tabak en thee, medicijnen en drogerijen — alles ziet men bont dooreengemengd. Op ge- lijke wijze doorkruisen elkander de hoekige, naauwe straten, overal met morsige goten doorsneden en alle elkander uiterlijk zóó gelijk; dat de vreem- deling er ligt in kan verdwalen. Daartusschen wemelt en woelt een vlij- tig, onvermoeid volk, dat van den vroegen morgen tot den laten avond int dit wonderlijk gedeelte der stad aan den arbeid blijft. - De Chinezen zijn stellig het meest industrieele volk dat ik ooît gezien heb. Zij hebben, wat bun handel en handelwijze betreft, : bijzonder ‘veel overeenkomst met onze Europesche Joden. Een Chinesche marskramer is niet van zijn stuk te brengen, en wie hem eenmaal een bod gedaan heeft. 23 426 JAVAANSCHE SCHETSEN. moet ook van hem koopen. Daarbij komt, dat zij geweldig orerme, het is zeer gevaarlijk ook maar de helft van het gevorderde te biede, want de bieder stelt zich er aan bloot, op eens in het bezit te genk eener zaak, die hij nog voor weinige oogenblikken volstrekt geen plan om te koopen. Ik heb dingen, die ik niet wilde hebben en waarop i alleen bood om wat vrijer in den winkel rond te kunnen kijken, roe derde van den gevraagden prijs goedschiks moeten medenemen, en geh dat ik nog ben afgezet. Zij zien tegen geene moeite op om hunne waar aan den man te imap en zwerven met hunne lasten tot in de meest verwijderde gedeelka de stad. Boven onze Joden hebben zij dit vooruit, dat zij niet tege mua handenarbeid opzien, en, waar zij met hunnen handel niet kunnen mir men, met even veel ijver en geduld naar hamer en aanbeeld , naald a dal grijpen en eene bekwaamheid ontwikkelen, welke zeker door geen WE ' wereld wordt overtroffen. Dat kan van den Jood, vooral van da De schen, miet gezegd worden. Op het schip, waarmede ik voor het emt overtogt naar Amerika deed, bevond zich een groot aantal Joodsche lst verhuizers, waarvan de meesten in Duitschland een handwerk hadda ¢ leerd, 't welk hun in Amerika gemakkelijk een middel van bestasa le kunnen verschaffen; maar ik weet van die allen geen enkele, die nie & ver, in plaats van zijn handwerk uit te oefenen, van de eerste zich sat biedende gelegenheid zal hebben gebruik gemaakt om zijn’ schacherhsadd te drijven. Zij getroosten zich daarvoor alle moeite, dat moet men hun hunne cer nageven, en ik heb er menigeen ontmoet, dic liever met een’ mt ren buidel op den rug het land omzwierf , dan den gemakkelijksten are! te verrigten en af te zien van het onwederstaanbaar uitlokkend “profitz Er lag mij bijzonder veel aan gelegen, in het verblijf der Chinezen ea? nationale curiositeiten te ontdekken, maar in hunne winkels vond mat woonlijk niets minder dan Chinesche goederen. Het meeste bestond ui st ken, die uit Europa waren ingevoerd: porceleinen figuren, waaijers, doce, kastjes, lithographieën, katoenen en andere kleinigheden; zelfs Kieie = Beisele stonden in een’ dezer Chinesche winkels, omringd van Chineskt waaijers, theekistjes en doosjes met Oost-Indische inkt. Het gekste van & zaak was, dat zij den Chinees, die ze met welgevallen beschouwde, niet abt JAVAANSCHE SCHETSEN. 427 *kend waren; op mijne schijnbaar onschuldige vraag naar hen, antwoordde hij vriendelijk — Hisele en Beisele: ‘Bagoes ,„’’ voegde hij er nog aanbevelend ™bij. Chineesch aardewerk, thee, inkt, papier, waaijers, wit blanketsel en Meenige Chinesche huismiddeltjes, is alles wat men werkelijk echt in deze 2 winkels kan bekomen; al het overige is Europeesch of op Java zelf gemaakt. m Belangrijk moesten voor een’ vreemdeling de Chineesche dazar- of markt- #avonden zijn, en een der jonge Duitschers te Batavia was zoo vriendelijk mij daarheen te geleiden, daar ik in het begin nog niet genoeg bekend a: was om zelf mijn’ weg des nachts in den doolhof van straten te vinden. », Wij reden ongeveer te 9 uur van het hôtel af en lieten het rijtuig in het ss Chinesche kamp stilhouden, van waar ons reeds woeste, luidruchtige’ mu- | -: zijk, gezang en geschreeuw, cimbaal-, pauken en gong-slagen en het won- .; derlijk gekras der spelenden te gemoet klonk. Midden op de marktplaats was = een hoog, overdekt vierkant van bamboes opgerigt: eene soort van groote, ‚ opene duiventil, die door eenige vlammende olie-lampen — schalen met ‚ Olie gevuld, waarin breede pitten flikkerden — verlicht werd. Het orkest, ; een wonderlijke hoop spektakel-makers, zat er midden in; aan de zijwanden , van het tooneel, dat van geene coulissen, maar enkel achteraan van twee uitgangen voorzien was, en op het tooneel zelf, stonden eene soort van tafel of altaar en een paar kasten met oude costumes, waaruit de tooneelspelers, met den rug naar het publiek gewend en vaak nog altoos in den geest hunner laatste oratie met de handen doorschermend, onder de vertooning zelve hunne kleederen verwisselden — eene allerbelangrijkste tijdbesparing , die op het Duitsche tooneel, waar vooral de dames zoo onfatsoenlijk veel tijd tot verkleeden gebruiken, inderdaad navolging. verdiende. De tusschenruimte tusschen de muzikanten, de wanden van het schouw- tooneel, de achtergrond en de lampen werd aangevuld door eene bewan- derende .menigte, meest jonge lieden, die gedeeltelijk tegen het. paalwerk was opgeklommen om het volle genot der zelfs nog in de verte oorverdoo- vende muzijk en van het barbaarsch geschreeuw meer van nabij te smaken. De tooneelspelers, van wien ik tot op dit oogenblik niet weet of het mannen of vrouwen waren (de gestalten verrieden het eerste, de stemmen het laatste geelacht) figureerden in oud-Chinesche en Tartaarsche kleeder- dragt op de planken, sloegen met stokken en houten zwaarden op vervaar- 2Q* 423 JAVAANSCHE SCHETSEN. lijke wijze om zich heen en schreeuwden elkander daarbij de grofste dum heden in het oor, en dat met eene stem alsof zij den Niagara-val hade te overbrullen. Bijna allen waren wit geblanket, en hunne voornaamste ku scheen te bestaan in eene voortdurende verdraaijing der armen en ia dep ging om geen enkel deel van hun ligchaam ecn oogenblik in rust te bouts Men kreeg de zeeziekte door die wonderlijke gedaanten , waaraan geen gesiatt: noch vorm was te onderscheiden , zonder ophouden als dronken lieden om m heen te zien draaijen ; en de muzijk — o, God Apollo vergeve mij de uiters | king! — diende waarlijk niet om iemand weder tot zich zelven te brags Eene eigenaardige beweging, welke ik in alle Maleische dansen terugrosl, maken zij met de opene handen, die zij zoover mogelijk teragdrajz, waarbij zij het handgewricht en de armen op alle mogelijke wijze tx ten te verwringen. lk had mij, als beschaafd Europeaan, eiguik kt minst over deze onnatuurlijke bewegingen moeten verwonderen, dart ® onze eigene tooneelen evenzeer en dikwijls nog meer thuis zijn. Wee maal een Duitsch ballet gezien en daarbij opgemerkt heeft hoe de ma delijk lagchende danseressen en dansers hunne voeten buigen en verden: jen, op de teenen staan en de beenen dan 45° in de lucht vooruitstka. zal toch zeker bij ccne eenigzins verkeerde beweging der hand van de nezen met onverschilligheid toezien. Een bijzonder voordeel voor deze tooncelspelers is dit, dat zij geene ss verlichting gebruiken, daar deze menige vlek op de costumen zigtbaar wt gemaakt hebben. Maar de zon zelfs heeft hare vlekken, waarom dan 0 niet een oude Chinesche rok? Bovendien kunnen de meer verwijderde tr schouwers «laar nicts van bespeuren, terwijl zij, die zich boven en in & digtste nabijheid van de tooneelspelers bevinden, het veel te druk hebk: met de zorg om niet onder de slagen der altoos doorgeslingerde stokke en houten zwaarden te geraken, dan dat zij de kleederen aandachtig zoer den kunnen opnemen. Deze voortdurende schermutseling schijnt hare b} zonder uitlokkende zijde voor het publiek te hebben en houdt zeker da geest in eene aangename agitatie. Toch bleef ik liever beneden. De dialogen, welke, onder al deze ligchaams-verdraaijingen door, natuu- lijk in het Chineesch, gevoerd worden, schenen pikant te wezen; de Chi- nesche toeschouwers althans luisterden blijkbaar met veel belangstelling, c JAVAANSCHE SCHETSEN. 429 vaak verkondigde een schaterend gelach, dat er een geestige zet was gedaan, ‘waarop zij elkander dan met de glinsterende, lagchende, platte gezigten ‘vol ijver overbragten wat een deel niet verstaan ‘of nieuw aangekomenen ‘nog niet gehoord hadden. Het tooneel staat namelijk, gelijk ik boven reeds gezegd heb, geheel ‘geïsoleerd en in de buitenlucht; entrée-geld wordt natuurlijk niet gevraagd tof verlangd, want ieder, die de markt slechts even bezoekt, wordt als bin- “nenkomende beschouwd. ‘Ook zitplaatsen worden er niet gevonden; het ‘volk, dat er rondslentert, blijft korter of langer naar het luidruchtig spek- takel kijken, terwijl muzikanten en tooneelspelers onvermoeid bedacht blij- ‘ven om het steeds afwisselend gehoor door eene reeks van: onafgebrokene ‘genietingen te boeijen. … Het orkest — om er den lezer eenig denkbeeld van: te geven, want mij «suizen de ooren nog als ik er aan terugdenk — bestaat uit een aantal .me- stalen gongs, waarvan reeds ééne toereikend geweest zou zijn om eene gan- ische wijk doof te maken; uit een onbepaald getal violen, met een of twee snaren, bij welke aan geen harmonie gedacht wordt; uit een. paar houten : harmonika’s, en eindelijk uit verschillende blokken hout en metaal, waar- tegen met alle denkbare voorwerpen. zóó ‘lang gestolen en geslagen. wordt, tot zij muzijk maken moeten. | a ' ee | Bijkans even interessant als de tooneelspelers en muzikanten was voor mij het publiek, de langstaartige, kaalgeschorene, vergenoegde zonen. van China, gedaanten, die wij in Europa slechts uit de plaatjes op theekisten kennen en die ik hier levend en lagchend om.utij heen zag. O wat had. ik er niet om gegeven, in. dit oogenblik in staat te zijn geweest, alles wat mij omgaf, met bamboes-hutten en olie-vlammen, met tooneelspelers cn muzikanten, met alle toeschouwers van boven en beneden — mijzelven na- tuurlijk uitgenomen — op sterk water te zetten, en het zóó, onverteerd, onveranderd, met heel zijne wonderlijke verlichting er bij, voor mijne Duit- sche landgenooten op eens weder uit te pakken. Dit was intusschen een wensch, bij de vervulling waarvan ik zoowel door de kunstenaars als ‘door het publiek zou zijn overstemd geworden; zelfs de vruchten- en rijstver- koopers, die overal rondliepen, zouden wij voor de cer bedankt hebben, en zoo moest ik dan het denkbeeld wel opgeven. 430 JAVAANSCHE SCHETSEN. Van waar echter deze belangloosheid der tooneelspelers? Van waar deu het minste entrée-geld werd geëischt? Wie onderhield deze menschen! dat zij mede onder de “vogelen des hemels’ en de “leliën des velds" den zijn begrepen geweest, kon ik toch niet wel denken. Mijn la loste mij spoedig het raadsel op, door mij in de nabijheid van eng der vlammende olie-lampen te brengen. Wij naderden tot vijf of zes speelfafele kan ik juist niet zeggen, speelmatten, waarvan eenige op den grond lagen uitgespreid en door & scharen van Chinezen en Maleijers waren omringd. Een Chinees hai ie speelbanken van de Indische Regering tot een’ verbazend hoogen prijs pacht, en moest nu natuurlijk al het mogelijke doen, om zijn gl, ss eenig voordeel bovendien, weder uit de zakken zijner Heidensche alae medaansche medemenschen te kloppen — dat was niet meer da Ci lijk. Het tooneel diende om een groot publiek te lokken, en desi: nees betaalde om die reden ook de kunstemakers, het tooneel en &® lichting, “ten beste van het publiek,” uit zijn’ eigen zak; terwijl kjs tuurlijk op deze kosten bij de pacht ook rekening maakte. In het begin verwonderde het mij, dat de pacht zoo hoog werd ges daar ik grootendeels slechts met kopergeld zag spelen; maar nog nië had ik toegezien of ook papieren geld kwam aan de beurt, en ik bemerk & over het algemeen vrij hoog, ja, de geringe behoeften van zulk een matig ti in aanmerking genomen, razend hoog gespeeld werd. Tien en twintig git werden op ééne kaart gezet en dikwijls kreeg men er honderd en meer op = Gaarne had ik mij scherp tegen de Hollandsche Regering uitgelaten, & zij door een zoo hatelijk middel aan de arme, reeds buitendien zoo rr drukte inboorlingen nog meer geld afperste — maar ik durfde het niet. 2 lang nog zelfs in ons beschaafd Europa, in het hoog-ontwikkeld Duitschisl van waar zoo vele menschlievende zendelingen uitgaan om heidenscht ken tot het christendom te brengen, de loterijen en hazard-spelen in zwang # en jaarlijks hunne wettige offers eischen, zoo lang heeft de Duitscher wast het regt niet zich een dergelijk misbruik bij heidensche volken aan te trekt ; Ik meende in Californië reeds met alle mogelijke soorten van hazard-tt len kennis te hebben gemaakt, want de menigvuldigheid er van grenst ds waarlijk aan het ongeloofelijke; hier echter scheen men weder nieuwe & JAVAANSCHE SCHETSEN. 431 “iersoorten te hebben, eenige van welke ik in het geheel niet begreep, ter- vijl andere met sommige onzer hazard-spelen tamelijk wel overeenkwamen. “Ik onderscheidde er drie, welke het meest gespeeld werden. Een: had veel tovereenkomst met ons faro-spel. Elk der spelenden legt een klein pakje Maarten voor zich neder, waarvan hij er eenige trekt of uitzoekt en bezet. De Chinesche kaarten zijn van eene bijzondere soort, zeer klein, .masuw ‘ derdehalf duim lang en naar verhouding vrij breed, zwart én rood, maar „verder met zulke wonderlijke teekens bedekt, dat ik mij de moeite niet gaf om in de geheimenissen dezer hieroglyphen in te dringen: : Het tweede spel voeren zij op daarvoor opeettelijk geweven vierkante matten uit, waarvan -de verschillende hoeken hunne verschillende beteekenis hebben:en diensvol- ‚ gens bezet en betaald worden. Het schijnt hierbij veel dáárop aan te ko- men, welke gedeelten van het vierkant men bezet. Het derde spel word: met eene soort van groote groene boonen gespeeld en heeft veel van ons “even of oneven.” De bartkier laat eerst inzetten, dan doet zijn bediende een handvol boonen in een’ daartoe bestemden houten of aarden pot, en de eerste stort den inhoud vervolgens, met opgestroopte mouwen, opdat men aan geen bedrog kunne denken, op de mat uit, en telt de boonen, terwijl hij ze vier aan vier met onbegrijpelijke snelheid en handigheid op een hoopje haalt, en zoo voortgaat tot alle zijn opgehoopt en slechts de laatste be- slissende een, twee, drie, of vier overblijven, waarbij de toeschouwers na- tuurlijk met eenen oogopslag kunnen waarnemen of de pot een even of oneven getal boonen heeft ingehouden. Het even getal is voor den ban- kier, het oneven voor de spelenden. Hone even groote vaardigheid als bij het boonen-opstapelen leggen de Chinezen bij het tellen van kopergeld aan den dag. Elke gulden bestaat uit honderdtwintig enkele- of zestig dubbele duiten, de eenige koperen mun- ten. Natuurlijk tellen zij alleen op het gevoel af, en het zou eene Duit- sche appelvrouw in de ziel goeddoen de koperen munten op zoo inderdaad tooverschtige wijze te zien vliegen. De Chinezen worden, wegens hunne handigheid om met geld om te gaan, door de Hollanders vaer Gikwils ais kassiers gebruikt. Het boonenspel en dat met de kaarten scheen van allen et moest Ge liefkoosde, althans het drukst bezocht te. zijn. 432 : JAVAANSCHE SCHETSEN. Op deze zelfde bazar of markt vernam ik dat ook opium-buizen ve. maar wij konden er dien avond geen geopend vinden en ik moest hè tot eene volgende gelegenheid uitstellen om ze te bezoeken. Nog moet ik omtrent het Chinesche kamp eene eigenaardige bijz heid mededeelen, voor wier waarheid men mij instond; zij is dese: waar een huwbaar meisje in huis is, leggen de Chinezen cen’ gros den pot op het van voren gewoonlijk wat vlak afloopend dak. De pti rond en gelijkt op eene soort van bloempot — ook wil men dat & k ging nog nadere bijzonderheden :aanduidt. Zoo veel is zeker, dat i @ pot op zeer vele huizen zag. Trouwt of sterft het meisje, dan waty stukgeslagen. Vele van deze potten zien er. oud uit, als waren g res menig jaar aan weêr en wind blootgesteld goweest; uit velen zag az, at tegenstaande hunne omgekeerde stelling, bloeijende cactussen vork, gelijk.ook bij ons huislook op de daken groeit. Deze oude potten nee nen mij geene bijzondere aanbeveling, en gaven in elk geval blijk — we neer zij inderdaad als zulke hoogstgewigtige telegraphen in zaken ve k hart te beschouwen waren — van eene opregtheid en eerlijkheid, gelijk n ze in Duitschland, wanneer onder ons hetzelfde gebruik heerschte, berwar lijk terug zouden vinden. Ik ben vast overtuigd, dat men in Duitschlai steeds middelen en wegen zou weten te vinden om de oude potten op k dekte wijze met nieuwere te verwisselen, en te zorgen dat er geen cate of huislook in groeide. lets dergelijks bestaat, indien ik mij niet vergis, in Noorwegen, mus binnen in de huizen, waar men koperen ketels vindt opgehangen, wier #- tal zelfs bovendien op hoogst prozaïsche wijze het bedrag der huwelijkse aanduidt. Welligt echter is dit slechts een sprookje. III. EENE CHINESCHE BRUILOFT. Later was ik zoo gelukkig eens een’ Chineschen bruilofts-optogt te ontmee | ten, die aantrekkelijk genoeg voor mij was om mij een uur lang in eene dig opeengedrongene menigte van langstaartige Chinezen te begeven, ten einde é bruid te kunnen zien, hetgeen mij na veel moeite en geduld dan ook. gelukt JAVAANSCHE SCHETSEN. 438 Terwijl ik door eene der straten van het Chinesche kamp liep rond te “enteren, zag ik plotseling een’ grooten optogt van menschen, aan welks ofd opgeschikte Chinezen, met bontgekleurde lampen, roode linten en ene hoogst merkwaardige verzameling der wonderlijkste musijk-instrumen- ‚mn, gingen. | ‚ Daar dit. gedeelte der straat juist zeer smerig was en ik niet ‘zulke an- -arhalf duim dikke zolen als de Chinezen onder mijne voeten had, begon at wachten mij.te vervelen, toen eindelijk het teeken tot vertrek gegeven erd en de trein zich in beweging stelde. Te gelijker tijd kwam een met „ode pluimen, kwasten en allerlei andere versierselen ‘getodide koets aan- ,jllen, die zich alleen door hare levendige kleuren van onze gewone lijk- „etsen. liet onderscheiden. Vijf minuten later verscheen de bruid, verge- „ld yan een aantal speelroten — o dat: mijne schoone lezeressen haar had- yn kunnen zien! Want ik ben weinig tot het beschrijven van een toilet | . staat, daar ik de orifatsoenlijke gewoonte heb de menschen altoos meer de oogen dan op het’ kleed te zien, hetgeen in dit geval welligt te, ver- shoonen was. Maar ik wil mijn best doen. Zij droeg een bont en ‘klein gebloemd zijden kleed, dat tot op de kleine, echts bij oogenblikken zigtbare voetjes nederhing en van boven digt om en hals. heensloot; de mouwen waren zóó wijd dat zij zelfs de handen ge- eel verborgen. Een tamelijk breede gordel met gouden gesp hield, het swaad te zamen. gevoegd, dat eigenlijk meer van een’ tabbaard daatvan m kleed had. Talrijke snoeren van paarlen en edelgesteenten hingen. haar m den hals en op de borst.. Het merkwaardigst van allés echter was. het pofd; — zij had zich wit, of liever aschgraauw gekleurd, ett ging met yertdurend nedergeslagen..cagen (welke zij eerst na hare huwelijks-verbind- nis opelaan mag) en seer kleine stapjes, waarbij zij. nog door. twee harer eelnooten ondersteund werd, naar. de koets toe. Het haar was natuurlijk da Chinoise gekapt; op dit kapsel droeg zij eene soort van diadeem. in zn vorm van eene kroon, waarvan zijden lintjes, van 8 à 5 duim lengte, sderhingen, met paarlen, koralen en bonten steentjes , misschien juweelen , m het einde vastgehecht, die van alle sijden het hoofd omringden en dik- ijls tegen elkander bengelden. Voet voor voet bewoog zich de trein naar de niet ver verwijderde koen , 434 JAVAANSCHE SCHETSEN. en intusschen begonnen de muzikanten, ieder naar zijn eigen trant, een lied te spelen, omtrent de melodie waarvan zij het welig te voren eens waren geworden, maar welks uitvoering, wat de naive harmonie betreft, alles overtrof wat ik tot hiertoe immer gehoord hek tweesnarige viool speelde eene hoofdrol bij dit schandaal, terwijl trommels en cimbalen, gongs en -hakkeborden altoos juist op invielen, wanneer men ze het allerminst verwacht zou hebben. Its weet niet wat gegeven om deze toonen te kunnen stenograferen, ta mijne muzikale lezers in Duitschland eenig denkbeeld van te kama Wat aan de beide jonge meisjes scheelde, die naast de bruid g en waarvan de eene haar gedurig met een’ waaijer bekoelde, ters & dere haar met een prachtvol zijden scherm voor de stralen der zon hacamt, weet ik niet; maar zij schudd’en zonder ophouden met het hel edt nen met de geheele zaak volstrekt niet in hun schik te zijn. Op het oogenblik dat de bruid gereed stond de koets te beige liever er in gedragen te worden, traden twee meisjes — waarschialij' hare bloedverwanten — toe en hielden eene oude, althans reeds gis uit bamboes gevlochten zeef omgekeerd boven haar hoofd. De brul cene vrij magere, maar slanke en jeugdige gestalte, die er verleger à volgde, en de stoet stelde zich, onder het razend gekras der vioksé dere instrumenten, langzaam in beweging, om ook de buren het ges! bruiloftsmuzijk te doen smaken. Achteraan kwam nog eene groote ssf wagens — waarschijnlijk geestelijken en voorname personen — en ald wanten der bruid, tot de kleinste kinderen toe. Een blik, dien ik vooraf in de woning der bruid wierp, toonde wi de heiligen-beelden en afgoden feestelijk verlicht: haar goede geest at nog eens zoo dik en welgedaan uit; haar booze, met het donkergra toch goedhartige gezigt en de roode oogen, nog eens zoo listig en s* en op de tafel stonden allerlei confituren en ingemaakte lekkernijë, © de Chinezen voortreffelijk te bereiden weten. Voor de deur, of althans slechts weinige schreden verder, was eene © van drie Hollandsche soldaten geplaatst — waartoe? dat weten God @° drie soldaten alleen. Ik vergat er naar te vragen, daar zij, dadelijk ¥ de koets afreed, met hunne geweren vreedream in verschillende nytt JAVAANSCHE SCHETSEN. 435 rokken. Zij stonden gedurende de plegtigheid in behoorlijke orde ge- zaard en behoorden voor mij mede tot de Chinesche geheimenissen. Wat mij overigens aan de bruid — blijkbaar een jong meisje van voor- men stand — het meeste belang inboezemde, de voetjes namelijk, kreeg: in het geheel niet of althans slechts zeer onvolledig te zien; alleen de itse toppen der kleine breede schoenen kwamen dikwijls van onder het nge gewaad te voorschijn. Hare gezellinnen lieten ze zooveel te meer sm, maar bij dezen viel er niets bijzonders, niets ‘Chineeschs, aan op te erken, althans voor Duitschers niet; zij hadden de gewone rijnlandsche aat. De voeten van den bruidegom bevielen mij het allerminst, want hij trad mij, toen hij mij een oogenblik digt voorbij kwam, hevig meê op de teenen. De menigte groeide intusschen gedurig meer aan en een aantal voet- ekers werden afgestoken, want de Chinezen zijn verzot op vuurwerk en ten geene gelegenheid voorbijgaan om een paar ponden kruid af te steken, odat ik dikwijls vrees voor brand koesterde. Toch moet deze zelden ont- aan, en dat is waarlijk gelukkig; -want eene enkele vlam, zou, bij den ringsten wind, geheele kwartieren der stad in den asch kunnen leggen. en werkelijke brand in het Chinesche kamp, opgepropt als het is met men- hen en koopwaren, zou voorzeker eene vreesselijke verwoesting aanrigten. IV. BUITENZORG. Zaturdag, 15 November, reed de postkoets, met vier kleine, maar krach- ge paarden bespannen, des morgens te 6 uur naar Buitenzorg af, en ik lond reeds tijdig gereed om het uur van vertrek niet te verzuimen. Mijn pisgoed bestond in een valies en mijn geweer; het laatste had ik niet zan- er groote moeite met mij genomen, waarbij ik moest zweren het niet binnens- ands te zullen verkoopen — het zag er verroest en oud genoeg uit — maar reder uit te voeren; men vreesde waarschijnlijk dat ik de Javanen ophit- en en van wapenen voorzien zou. Buitendien droeg ik in mijm” ‘zak een avaansch paspoort, dat alleen voor deze plaats en voor vijf dagen (de heen- n terugreis er onder begrepen) dienst konde doen. Slechts vijf dagen! — n dat gebeurde terwijl op het bureau te Batavia mijn Konink Seleen 436 JAVAANSCHE SCHETSEN. paspoort lag, waarin de policie van Leipzig elke bargerlijke a - overheid in den vreemde — het kon niet omvattender worden ng ten vriendelijkste verzocht mij ongehinderd te laten reizen en des dersteuning en bescherming te verleenen! Welligt echter wilde de te Batavia mij niet m de, volgens Eugène Sue van wilde dieren ln binnenlanden laten reizen, opdat ik mij zelven niet ligtzinnig aaa hu dersteuning en bescherming onttrok. Hoe het ook zij, op het begaat stapte ik den postwagen in, en onder een ‘“‘hoera’’ der voerlieden, & terop sprongen en een heidensch leven maakten, reden de paarde 2 ri galop af en vlogen meer dan zij liepen over den fliriken , gladden ant De Javaansche postwagen is juist geen meesterstuk van siekjiit gemak en ware mogelijk nog voor verbeteringen vatbaar; aan 1% die, als ik, de vreesselijke herinnering aan de Royal Mails in sak zich omdroegen, moest ze waarlijk als een van zephirs gedraga,u® tendkoelte en rozengeur geweven hemelwagen voorkomen. Het kas: gelijk dwaas, maar het is zoo: ik kon mij in het begin nog maar mé! voorstellen, dat wij werkelijk geheel den tijd zoo gemakkelijk en os door zouden rijden; bijna bij iedere kromming van den weg, bij elke «: kwam de vrees bij mij ep, dat cene nieuwe hoeveelheid reizigers, = verderen omslag, tusschen en op ons plaats nemen en het rijtuig * de onderste en bovenste hoeken vullen en opstoppen zoude. Dit ce echter niet; elk behield zijne zitplaats ongestoord, en toen ik mij, wi cerste mijlen afgelegd waren, van die vrees verlost gevoelde, kon ik w een gerust hart aan de beschouwing wijden der heerlijke natuur, die ons: Vooraf echter de korte beschrijving eener J avaansche postkoets, die lijk cenige vermelding verdient. De wagen telt zes zitplaatsen cn | ik zeide, vrij gemakkelijk ingerigt; de Hollander trouwens neemt re eene soort van aangeboren instinct nooit in iets plaats, dat ongemakke Vooraan eene enkcle zitplaats voor den koetsier, met zijn’ grooten, ' den, schotelvormigen hoed, en achteraan een breede, lage opgang v vocrlieden, die bij zoodanige gelegenheden medegaan en wier funct nader beschrijven zal, als ik met den koetsier heb afgedaan. De is natuurlijk aan alle zijden open, en slechts van lederen kappen vac die nedergelaten worden, wanneer het regent. JAVAANSCHE SCHETSEN. 437 e koetsier dan draagt den bovenvermelden, uit bamboes gevlochten, wel „voet breeden, vlakken, ronden hoed, dien hij onder de kin heeft vast- nden, eene korte naauwsluitende broek; een lang wit buis, en dikwijls ndien nog cen smalle sarong, welke ik later beschrijven zal, om de en. In de regterhand houdt hij eene lange zweep, in de linker de teu- De wijze, waarop hij deze teugels voert, is merkwaardig. Hij heeft wand geheel gevuld met de touwen waaruit zij bestaan, en, naar den n te oordeelen, zou hij op dezelfde wijs evengoed een span van drie ier of zes paarden kunnen besturen. Ik heb ook nooit kunnen opmer- dat hij een der beide digren in het bijzonder aandreef of leidde, noch hij dit eenigzins poogde te doen; de paarden schijnen reeds te weten heen zij gaan, en de koetsier zit er misschien maar, omdat dit nu een- , zoo behoort. Dus oordeelden er althans mijne reisgezellen over, die voor het overige verzekerden, dat de koetsiers in de binnenlanden-zelve a de bergstreken veel geschikter zijn. e gewigtigste personen om de paarden wat aan te zetten, waarbij de der zelf mij zeer passief voorkwam, waren de twee medegenomene half- te jongens, in korte onderbroeken en wijde buisjes, alles natuurlijk katoen, en verder niets op het lijf dan den onmisbaren hoofddoek, zon- welken niemand van dit volk een’ voet buiten de deur zet. In dien zijn hunne lange, fraaije, zwarte haren mede zaimgebonden, zoodat het :] als een stevige muts op het hoofd zit. Deze knapen staan, gelijk eds zeide, achterop, en zetten de paarden, die in aanhoudenden galop snellen, onder cen hevig en onophoudelijk gebrul — eigenlijk gesteun ebrom — aan, om in dien prijzenswaardigen rid te volharden. Dan aan niet enkel achterop ‚ maar bij elke kromming van den straatweg, ke brug, bij elke hoogte, springen zij af, klappen met het korte zweepje, dj in de hand houden, en rennen vaak geheele enden naast de nu in woede voorthollende paarden door, waarmede zij zorgen steeds gelijken te houden. Eerst wanneer zij deze in vollen gang hebben gebragt, zoo- le arme, zweetende, blazeride dieren onmogelijk harder kunnen loopen, gen zij weder achterop en gillen op nieuw van voren af aan. _postweg door Java is voortreffelijk aangelegd. Dit is reeds voorlang ied, onder cen’ der vroegere gouverneurs, die elk der Indische regen- 438 JAVAANSCHE SCHETSEN. ten dwong den weg to herstellen, en alleen door zijne wreedheid y strengheid een zoo verbazend ‘werk in deze woeste landstreek bums korten tijd kon doen voltooijen. In de bergachtige deelen wil mad sommige plaatsen de vorsten weigerden iets uit te voeren, dat hen aeg mogelijk toescheen; maar hij dreigde hen op te hangen — mee werkelijk eenigen van opgehangen hebben — en de straatweg ontsial Dat deze in zoo uitstekenden staat blijft, komt vooral hieruit vaat, de Javaansche ossen-karren er volstrekt niet op mogen rijden ; vou sten is, digt er naast, een andere, bij regen-tijd slecht te benda, aangelegd, waarop zij met hunne zware wagens langzaam voorts het intusschen moeten aanzien hoe de trotsche blanken spoedig as kelijk voorbijsnellen op den naburigen, door hun zweet tot stand slag weg. Maar zoo gaat het overal in de wereld. De wegen zijn bij palen in gedeeld; ongeveer bij elke Engelsdeujad namelijk een wit geschilderde, 9% 10 voet hooge paal, waarop hé mijlen, van Batavia af gerekend, te lezen staat. Deze palen men nen oorsprong hebben uit den tijd toen Java nog in het bezit der Fasùs was; mij zijn ze evenwel altoos voorgekomen op iets korteren afsnii eene Engelsche mijl van elkander verwijderd te zijn. Om de 5 of 6 palen komt men aan een zoogenaamden “post, ! stallen, waarin tegelijk de Regering en de Indische regent hunpe doen verblijven, en waar deze verwisseld worden. Midden op das weg staan, aan dezelfde plaatsen, nog andere lange, ongeveer 10 vet's en overdekte gebouwen, met een breed spoor in het midden en agf aan beide zijden, waarbinnen de verwisseling der paarden, indien hé ten regent, plaats kan hebben, en waar tevens voor de reizigers gees bestaat om een oogenblik af te stappen, om tegen de heete straler & beschut te zijn. | Aan de posten tusschen Batavia en Buitenzorg, waar een sant! lingen vruchten, rijst, gebak, eenige dranken en andere ververschin' koop aanbieden, wemelt het bovendien van half en geheel naakte ka die hier tegen de aankomst van elke postkoets bij menigte te mma‘ men, om de koperen duiten op te vangen, die de passagiers, ales’ het genot te hebben deze kleine, vlugge schepsels er naar te zien #*! a B & maf E JAVAANSCHE SCHETSEN. 439 __ gewoon zijn onder hen te strooijen. Bedelaars ziet men in het geheel ME, de blinden uitgenomen, die hier vrij talrijk zijn en, aan de hand mm kinds geleid, gewoonlijk stil aan den weg staan om het medelijden — reisigers op te wekken. ME Mfaar nu de landstreek! — Het hart ging mij open, toen ik, overal door nieuwheid mijner omgeving getroffen, op een koelen, helderen morgen MME enel door het wondervolle land reed. Boven mij wiegden de breede , Meche bladeren der kokospalmen; de banaan-boomen fluisterden en ruisch- Wm Gm mij heen; de verschillende vruchten en bloemen ademden een’ lie- ime -jken geur uit, en de veelkleurige kelken der manga en pompelmoes sche- ME onder het digt en donker loof als met een’ toovergloed omtogen. En mp onder het digt gebladert verholen, lagen de kleine, vriendelijke bam- «a=s-hutten der inboorlingen, terwijl slanke, bruine gedaanten zich, als droo- bn *ad, met langzamen tred tusschen de palmen bewogen. _w Vele inwoners van Batavia zullen zich welligt — ondersteld dat deze re- e »? Sem hun ooit onder de oogen komen — vrolijk maken over hetgeen zij my ieechien de overdrevene voorstelling van zeer alledaagsche en gewone zaken ‚Alen noemen. Maar voor alles verzoek ik hen wel te bedenken, dat ik arst voor korten tijd Australië verlaten had en bovendien uit een geheel ader hun dan zij de Javanen, te midden der oneindige schatten van boortegrond, gadesloeg. Ik beschouw ze geenszins als lastdieren, _ Meen echt om voor de blanken te zwoegen en dezen in hunne gemak- aacht tegemoet te komen; maar als menschen, die God zoo hartelijk moet webben liefgehad, dat Hij hun deze heerlijke, bijna fabelachtig-schoone land- streek tot woonplaats schonk. De verbazende vruchtbaarheid van den grond, Jie hen van zelf alles aanbiedt, wat zij in den hun van God aangewezen stand slechts verlangen konden, is een zwijgend, maar geweldig welsprekend verwijt voor de blanken, die hen tot harden en voor dit klimaat geheel ongeschikten arbeid hebben gedwongen. Zegt men dit echter aan een’ Hol- © ander, dan werpt hij er tegen in, dat de inlanders het vroeger onder hunne mr eigene vorsten even slecht hadden en welligt nog harder dienstbaarheid moes- ten verduren dan thans. Ik ben bereid het te gelooven; maar zij dienden toen ®P toch hunne eigene opperhoofden, uit hun eigen stam en bloed, terwijl zij bo- ™™ vendien altijd het vooruitzigt behielden op eene verbetering van hun’ toestand. me At AE « uf — 440 JAVAANSCHE SCHETSEN. In welke opzigten al de arme wilde volksstammen, die over de aak spreid zijn, zoo zwaar misdreven en gezondigd hebben, dat zj ploteh: Europesche overheerschers en wereldlijke en geestelijke onderdrukkers pt moesten worden, is mij een raadsel. Is het ook omdat de drakpen: stoomkracht bij hen nog niet uitgevonden zijn, of omdat zij geene pat en kunstig bereidde ragouts eten, of welligt — dit is wel het wax lijkste — omdat zij nog altoos geen frac dragen? Wat er ook van rj. philantropen schijnen het doel der aardsche cultuur niet hierin te mi dat ieder mensch gelukkig zij, maar dáárin dat elke akker bebouwd res en in dien zin handelen zij. Is echter in het minst mijne'bedoeling niet, de Hollanders ve ten dat zij de inboorlingen harder behandelen, dan in andere koksa! geval is; verre van daar. Integendeel, in alle landen, welke ik tx¥ doorreisde, heb ik nog geene beter en doelmatiger aangelegde koloest getroffen. De inlanders worden nimmer door slagen tot den arbeid git gen, paar werken rustig aan hunne niet zeer zware dagtaak voort,a geten daarbij zelfs hun cigen gemak niet geheel. Nergens had ik zoo goede gelegenheid om dit op te merken, #24 straatweg, waar ik de voor de Regering arbeidende daglooners %:! met kleine, ligto vrachten van klei en steen aan te voeren, en dit: voor zorgden, dat zij zich dit werk niet te zwaar maakten. Geen ? drijver ‚stond er bij, om hen met zweepslagen en scheldwoorden tc: ken aan te zetten, gelijk in het “vrije” Noord-Amerika, waarvan Go dig den vloek der slavernij wegneme! Hier ter plaatse scheen het « op aan te komen, dat de arbeid gedaan werd, en de ambtenaren « daarvoor voldoende tijdruimte toe. De Javanen overwerken zich oië En dan is er nog één opzigt, waarin ik de Hollanders zeer ver bor overige volkeren stel: ik bedoel de verdraagzame en verstandige = van godsdienst, welke zij aan de volken vergunnen, waarover zij heerse voeren. Zij vallen hen niet met de Godheid lastig, maar laten het a: zelven over, zich met den Almagtige te verstaan, zonder Wiens wi wens geen muschje ter aarde valt. Zoo lang men digt in de nabijheid van Batavia is, wordt de blik aan weêrszijden van den weg gelegene buitenplaatsen, met hun vrien JAVAANSCHE SCHETSEN. 441 komen en schaduwrijk geboomte, of bamboes-hutten, met hunne pal- ‚ vrucht- en sirietuinen , begrensd; iets verder opent zich plotseling het aan beide zijden, en terwijl op den achtergrond de vulkanen, die den regraat van Java vormen, in steeds duidelijker omtrekken oprijzen, brei- zich, zoo ver het oog kan reiken, regelmatig verdeelde, onder water of gstaande rijstvelden uit, en vertoonen in een’ oogopslag het belangrijkst asmiddel van het land. le rijst is voor Indié’s bewoners hetzelfde wat de broodvrucht den zuid- lander, de tarro-wortel den bewoner der Sandwich-eilanden of de aard- il den Ier is, en ik geloof haast dat een Javaan zich het leven even ijelijk zonder rijst, als een onzer salet-jonkers het zich zonder glacé- schoenen zou kunnen denken. Deze velden geven aan de landstreek geheel bijzonder voorkomen; met hunne vierhoekige afdeelingen van ike grootte, met den smallen, ongeveer een voet hoogen rand, die er heen loopt ten einde het ingevoerde water er binnen te houden, en met ne trapsgewijze cages, zou men ze op eenigen afstand voor eene partij oop gebodene wafelen aanzien, en waarlijk lust krijgen er eens in te gen. be waterleidingen zijn zeer kunstig aangelegd; zij vormen dan ook een maam vereischte tot het welslagen van deze cultuur. Men zou dikwijls ren dat het water weder naar den berg terugliep, zóó draait en wen- zich de her- en derwaarts geleidde beek, en tot van de uiterste hoek- wordt voor den bouw der nuttige vrucht partij getrokken. Plekjes van 3 en drie voet breedte, aan de helling eens heuvels gelegen en daarom ars ongebruikt gelaten, zijn omdijkt en met water besproeid, om ook de oste ruimte nuttig aan te wenden. lidden onder deze door geen enkelen boom beschaduwde vlakten ver- mn zich hier en daar, als oasen in de woestenij, kleine digt begroeide ken, Hoog boven het lager geboomte verheft zich het vederachtige bam- ziet en streven areka- en kokospalmen met hunne koninklijke toppen aarts. Achter hunne schaduw verborgen, liggen de nederige bamboes- en van enkele Javanen, voor het oog der wandelaars door het digte bedekt. ehalve de rijst, bouwt de Javaan voor zich zelven eigenti{k leen vor Ad 442 JAVAANSCHE SCHETSEN. 