Bijdragen tot de taal-, land- en volkenkunde
Ingevolge dezen last vertrok Willem Jansz. den 18den Septem- ber 1622 uit Japan naar Pehoe. Door een hevigen storm op den 25sten daaraanvolgende, verkeerden zijne schepen in groot gevaar; Bantam, de Trouw en Cleijn Tholen, liepen, na belangrijke schade aan romp en tuig te hebben geleden, naar Firando terug. St. Cruz. bleef achter, en was vermoedelijk in den storm gebleven. Na de schade zooveel mogelijk hersteld te hebben , liepen deze schepen in het laatst van October en begin van November andermaal in zee; doch waren niet veel gelukkiger; door onstui- mig weder raakten zij van elkander en vervielen beneden de Piscadores, en daar ze het niet konden opwerken en reeds vele ankers en touwen hadden verloren, liepen zij achtereenvolgens naar Batavia, waar de een na de ander aankwam. Deze uitslag trof Coen zeer; want daar hem aan het bekomen van den Chineeschen handel zooveel gelegen lag, had hij op de vereeniging der schepen van Willem Jansz. en Reijersz. gere- kend, om daarin te zullen slagen; vd’oorsaecke dat alle dese schepen tot groot nadeel van de Comp. soo misdreven sijn — schrijft hij % — verstaen wij bij te comen, vermits de custe van China van d'onse noch niet wel bekendt sijnde, te 1 In zijn hiervoren aangehaalden brief. 2 De commandeur Reijers was recds in de maand April 1622, met 16 schepen bemand met 1300 koppeu naar Macao cn de Chineesche kust gezouden; zijne verrichtingen aldaar behooren niet tot ous onderwerp. 3 Brief als voren. WILLEM JANSZ. VAN AMSTERDAM. 223 seer geschout wert. TLaanx de wal loopt de stroom heen en weder: daer sijn veel schone havens, ende hoe hert dat het in see oock waeijt, is ‘t gemeenlijck onder den wal (gelijck Haerlem be- vondt) vrij wat luwer, de Chinesen connen t'geheele jaer door lanx de wal heen en weder comen; mettertijt sullen d'onsen mede beter leeren. Ondertusschen is deze vloot in dier vougen van den commandeur Reijersz. gesepareert gebleven, welck om verscheijden consideratien seer qualijck compt; insonderheijt verinits apparent is, (dewijle de macht van den commandeur Reijersz. gelijck voren geseijt is, seer verdeelt ende vele onge- vallen overcomen was) dat den vijandt daer door ‘t vaerwater van Macao op Manilha vrij gecregen sullen hebben; of het de Chinesen mede al beleth sal werden, sal den tijdt leeren. Willem Jansz nam na zijne terugkomst te Batavia weder zitting In den Raad van Indië, en hoewel hij waarschijnlijk eerst het voornemen heeft gehad naar het vaderland terug te keeren t, Kwam hij daarvan terug, want in de resolutie van Gouvern. Gen. en Raad van den 2dea Januari 1623 leest men: „Item alzoo den verbonden tijt van d'tleer Willem Jansz. volgens d’acte van zijne aenneminge ten vollen geexpireert is, ende zijne Ed. ge- negen is, noch langer in Compe dienst te continueren , is goet- gevonden, vermits de bequaemheijt ende suffisance sijns persoons, dat men zijn Ed. de novo voor drie jaren & twee honderd vijftich guldens ter maent zal aannemen, omme als Raedt van Indien, ende wanneer der eenige bijzondere exploicten ter zee voorvallen, ala Admirael over de vloote gebruickt te worden , den tijt innegaende van primo deser ende staende gagie tot huys toe.» $ 5. Tot in de maand October van dit jaar nam hij deel aan de werkzaamheden der Hooge tafel, toen hij tot andere werkzaamheden werd bestemd, en wel om den (Gouverneur Martinus Sonck, die zich op eenige zaken moest verantwoorden en te dien einde van Banda was ontboden, te vervangen 3. Het schijnt dat vooral zijn kostbaar bestuur daartoe aanleiding had gegeven; zoo schreef Coen reeds aan de Bewindhebbers in 1 OL gheene op desen tocht naar Manilha — gepasseert ie, zal UF van den Heer Adinernei W. J. die neer costy met dese schepen vertreekt, in ‘t breede Cunt en verotarn Hricf van Jerq nes Le F. 2u Febr. aan de Hewiadhbebbers , vaa 24 Ioeender 1622 > Teaark de Bruyne was van Ambsina met den titel van Prusideut gezondes vin by afergigherd van Souck het bemind te voeren. 522 WILLEM JANSZ. VAN AMSTERDAM. reijs dreeff d'een d'ander met gewelt uijt de jonken. In Firande wapende hun d'een tegen d'ander, vochten niet weinich, ends eenige bleven doodt, waerop den Raedt elck over de sijne recht deedt, maer dese reijs is ‘t Godt loff beter gegaen 1.4 Tot een derden tocht naar Manilha waren echter de Engel | schen niet genegen, zoodat Willem Jansz. gelast werd, om wanneer zij van de Engelschen gescheiden waren, zich met zijne schepen ten spoedigste naar de Piscadores te begeven en zich te vereenigen met die, welke onder den commandeur Cor nelis Reijersz. aldaar aanwezig waren, om dan gezamenlijk den handel der Chinezen op Manilha te verhinderen en die voor de Nederl. Comp. te verzekeren, op eene wijze als dit met de order en instructie met elkander zouden overeenkomen. Na de vereeniging der schepen moest de commandeur Reijersz. zijne vlag inhalen, en het bevel over alle schepen door Willem Jansa. doen voeren 2. Ingevolge dezen last vertrok Willem Jansz. den 18den Septem- ber 1622 uit Japan naar Pehoe. Door een hevigen storm op dea 25sten daaraanvolgende, verkeerden zijne schepen in groot gevaar; Bantam, de Trouw en Cleijn Tholen, liepen, na belangrijke schade aan romp en tuig te hebben geleden, naar Firando terug. St. Cruz. bleef achter, en was vermoedelijk in den storm gebleven. Na de schade zooveel mogelijk hersteld te hebben , liepen deze schepen in het laatst van October en begin van November andermaal in zee; doch waren niet veel gelukkiger; door onstui- mig weder raakten zij van elkander en vervielen beneden de Piscadores, en daar ze het niet konden opwerken en reeds vele ankers en touwen hadden verloren, liepen zij achtereenvolgens naar Batavia, waar de een na de ander aankwam. Deze uitslag trof Coen zeer; want daar hem aan het bekomen van den Chineeschen handel zooveel gelegen lag, had hij op de vereeniging der schepen van Willem Jansz. en Reijersz. gere- kend, om daarin te zullen slagen; ~d’oorsaecke dat alle dese schepen tot groot nadeel van de Comp. soo misdreven sijn — schrijft hij $ — verstaen wij bij te comen, vermits de custe van China van d'onse noch niet wel bekendt sijnde, te 1 In zijn hiervoreo aangehaalden brief. 2 De commandeur Reijers was reeds in de maand April 1622, met 16 schepen bemand met 1300 koppeu naar Macao cn de Chiueveche kust gezonden; zijne verrichtingen aldaar behooren niet tot ons onderwerp. 3 Brief als voren. WILLEM JANSZ. VAN AMSTERDAM. 323 seer geschout wert. Lanx de wal loopt de stroom heen en weder, daer sijn veel schone havens, ende hoe hert dat het in see oock waeijt, is ‘t gemeenlijck onder den wal (gelijck Haerlem be- vondt) vrij wat luwer, de Chinesen connen t'geheele jaer door lanx de wal heen en weder comen; mettertijt sullen d'onsen mede beter leeren. Ondertusschen is deze vloot in dier vougen van den commandeur Reijersz, gesepareert gebleven, welck om verscheijden consideratien seer qualijck compt; insonderheijt verinits apparent is, (dewijle de macht van den commandeur Reijersz. gelijck voren geseijt is, seer verdeelt ende vele onge- vallen overcomen was) dat den vijandt daer door ‘t vaerwater van Macao op Manilha vrij gecregen sullen hebben; of het de Chinesen mede al beleth sal werden, sal den tijdt leeren. Willem Jansz nam na zijne terugkomst te Batavia weder zitting in den Raad van Indië, en hoewel hij waarschijnlijk eerst het voornemen heeft gehad naar het vaderland terug te keeren !, kwam hij daarvan terug, want in de resolutie van Gouvern. Gen. en Raad van den 24ea Januari 1623 leest men: «Item alsoo den verbonden tijt van d'Heer Willem Jansz. volgens d’acte van zijne aenneminge ten vollen geexpireert is, ende zijne Ed. ge- negen is, noch langer in Compe dienat te continueren, is goet- gevonden, vermits de bequaemheijt ende suffisance sijns persoons, dat men zijn Ed. de novo voor dre jaren aA twee honderd vijftich guldens ter maent zal aannemen, omme als Raedt van Indien, ende wanneer der eenige bijzondere exploicten ter zee voorvallen, als Admirnel over de vloote gebruickt te worden , den tijt innegaende van primo deser ende staende gagie tot huys toe.» $ 5. Tot in de maand October van dit jaar nam hij deel aan de werkzaamheden der Hooge tafel, toen hij tot andere werkzaamheden werd bestemd, en wel om den (Gouverneur Martinus Sonck, die zich op eenige zaken moest verantwoorden en te dien einde van Banda was ontboden, te vervangen 3. Het schijnt dat vooral zijn kostbaar bestuur daartoe aanleiding had gegeven; zoo schreef Coen reeds aan de Bewindhebbers in VL gheenr op desen tucht naar Menilha -- gepasecert ie, zal UR van den Heer Adimracl W. J die neer custy met dese schepen vertreekt, in 't breede conten veretarn Hrirf van Jarqnes Le F. 2u Febr. aan de Bewindhebbers, van 24 Ie eember 1622 > Jsaarà de Bruyne was van Ambuina met den titel van President gezoeden ven by afmersigheid van Sonck het bewind te voeren. zijnen meergenoemden brief van 20 Juni 1628: #Voor de taeffel van den Gouverneur Sonck wert in rekening gebracht J 81 ende voor ‘t geheele garnisoen van Banda f 45 w:; hoe dit toegaet verstaen ick met. Hoe seer de goede mesnage gerecom- mandeert hebbe, connen de Heeren per copie van onse advijsen sien. T'is verre van daer dat ijemant om spaersaem te mesna- geren de gewaende reputatie vercorten soude; elck verheucht hem als occasie om veel te spenderen becomt. Dese occasie wert niet vermijdt maer gesocht; want die meest spendeert te beter voor een groot meester aengesien wert, dewijl hierinne eer ende glorie geschept wert, ende met rechte, na de gemeene loop van de werelt, voor een neuswijs, sot, gierigaert off andersins ver- oordeelt soude mogen werden, die hem onderstonde tegen de gemeene opinie te stellen; wie isser die sulcx soude derven doen! enz. Sonck schijnt zich echter te hebben kunnen verantwoorden, zoodat hij weder naar zijn gouvernement moest vertrekken, doch hij was er niet toe genegen en verzocht daarvan verschoond te blijven. Men besloot daarop om smet geene onwillige persoonen den dienst van de Compe te verachteren, de saecke hier bij te laeten berusten.» Met eenparigheid van stemmen werd Willem Jansz. als gouverneur benoemd en vertrok hij met het jacht Woerden naar Banda, gelijk blijkt uit de resolutie van den Gouv.-Gen. en R. v. [. van 22 October 1623. Dat de zaken op Banda — ook na het vertrek van Sonck — in een toestand verkeerden die een spoedig herstel noodzakelijk maakte, blijkt ons uit de genoemde resolutie, waarin onder anderen wordt gezegd, dat de heer Generael op gisteren avondt geinformeert geweest is, van verscheijde desordres ende grove faulten die onder de principaele hooffden aldaer desolutelijck gepleecht ende begaen worden;” terwijl in de memorie, die aan Willem Jansz. werd medegegeven , wordt te kennen gegeven , „dat den President de Bruijne, alle de cooplieden ende andere officieren van de meeste tot de minste, een ergerlijck ende gede- baucheert leven souden leijden, waarover hooch nodich geacht hebben om tijtelijck tegens disordres ende nalaeticheijt van onse ordre te voorsien, UE. met volcomen macht ende autho- riteijt derwaerts te committeren.» Ten einde hem inet goeden raad bij te staan, waren op denzelfden dag dat hij tot gouver- neur werd benoemd, de opperkooplieden Jan Jansz. Vischer en Geraerd Velincx verkozen om met hem naar Banda te ver-. 32 t WILLEM JANSZ. VAN AMSTERDAM. WILLKM JANSZ. VAN AMSTERDAM. 329 trekken, welk vertrek reeds den volgenden dag, den 24sten October , plaats had. Hij, deed op zijne reis Grissée aan, waar hij den Ssten November aankwam, jonge koeien en padi kocht en den 16den de reis naar Amboina voortzette, op den 2den December liet het jacht Woerden het anker voor het kasteel vallen. Na hiereen 20 lasten rijst gelost te hebben, werd op den 6den des avonds het anker gelicht, koers op Banda gesteld, waar men den 9den aankwam. Twee dagen later nam Willem Jansz. van den President de Bruijne het gouvernement over, terwijl op denzelfden en eenige volgende dagen zijne commissie aan de bevolking der verschillende eilanden, onder Banda be- hoorende, werd voorgelezen. Van dit tijdstip begon de gouverneur bezuinigingen in te voeren ', de kultuur te bevorderen, school en kerk op een vasten voet te brengen, het recht te handhaven euz., waarmeé hij gedurende ruim drie jaren zich onafgebroken bezig hield. In de aan hem medegegeven memorie komt betreffende de kul- tour het volgende voor: „Draecht sonderlinge sorge dat de bosschen im percken ende onder ‘t volck behoorlijck uijtgege- ven ende schoon gehouden werlen; geeff se uijt bij maniere van leeven, op dezelve conditie gelijck hier op Batavia ge- schiet, gelijk UE. uijt nevensgaende extract van leeninge sien sult 3.4 Naar aanleiding hiervan schreef hij reeds aan de Hooge Regeering den 1148 April 1624: -Op Nera hebben mede 5 percken uijtgedeelt, vermits uiet verpacht conde worden, sal nu jaerlijcx opbrengen 60 real. wel te verstaen de fruijtboomen enz; aengaende de verdeelinge van de percken op Lonthoor zijn in 14 affedeelt, zijn ontrent voor 400 sielen 5, d'overge- blevene aen d'oostzijde can noch niet verdeelt werden, vermidts t hoog geberchte ende moet van langer hant geschieden.» Een jaar later, ‚op den 9den September, kon hij reeds schrijven : « De ' In hunnen Algemeenen brief aan de IJen schreven G. G. en R. den 85 October 1625 reeds: ‘t voorleden jaar hebben UE verstace hoe Banda 4623 buven alle winst noch 50 w R. ten achteren quam; meer once stricte ordre eude hooge recummandatie, mitsgaders de sorchvaldige mesnage van den Gouver- sear W J. bebben sedert soo veel te weege gebracht, dat Banda Ae 1624 boven alle lasten omtrent 34 w RK overwiast inbreagt.- 7 Op welke wijze dit geschiedde kan men masten in het werk van Mr. de Juuac, de doel, blz 228 en 329 de soot. 2 lu ayn Jouruaal leest men op 1 Apnl 1624- Ady Primo, Marudach syu up bout! oc acu diversebe Lurgers voor 108] sselen 31 parcken vuijtgegeven. e \ 826 - WILLEM JANSZ. VAN AMSTERDAM. „ plecken (perken) in de eijlanden Banda zijn meest verdeelt, uijtgesondert in ‘t geherchte, soo op Poulourons (Poeloe Run) als andersints. Hij nam de kultuur-aangelegenheden zeer ter harte, zoo zelfs dat hij aan de overkomende Chinezen de gelegenheid verschafte, zich daarmede bezig te houden. »Kenige der Chinezen met Amsterdam gekomen, hebben partij clappusboomen vergunt om towack te twijfferen, daer verhoope wel bij vaeren zullen; de reste, te weten 81 alsmede eenige Borgerije sijn op Ourij om aldaer de vruchten te innen ende aen te cultiveren ende planten ; verhoopende haer daer wel bij bevinden zullen 1, Uit het hier medegedeelde, en dat wij met andere aau- halingen uit zijne brieven of uit het door hem aangehouden journaal zouden kunnen vermeerderen, blijkt ons ten dui- delijkste dat Valentijn zich vergist, als hij van Dr. Pieter Viack, zijn opvolger in het bestuur van Banda, zegt 2: „Hij is $ geweest, die allereerst de perken of stukken lands bij kleine perceelen uitgedeelt, de straten afgeroijd, den Raad des gerichts ingestelt en het voornaamste tot het ordentelijk bestier van deze nieuw Jandvoogdij verzorgt heeft. Integendeel, aan den voor- ganger van Willem Jansz., aan Martinus Sonck was reeds door Coen last gegeven, om met het uitgeven van landen een aan- vang te maken, en toen Sonck eens hierover schreef, ant- woordde hem de H. R. 8: »Aengaende d’uytdeijlinge van ‘t lant en boomen, niet wel can daer over als noch van hier goede precise ordre gegeven worden. Hoe sulcx op verscheijde conditie in Europa geschiet, hebbe ten deele verstaen; niet wel mogen ons daernae reguleeren, alsoo sulcx nae de gele- gentheijt van de landen, tijden ende volckeren gedaen dient. Hoe ’t in Banda ten besten dienst van de Compe. vereijst te weesen, sal den tijt aldaer best leeren; ondertusschien sal UE. met de provisionele uijtdeijlinge tot onse naerder ordre voortvaren, geliick begost heeft.» Welke bepalingen Willem Jansz. vaststelde met betrekking tot de kerk en school, ziet men het best uit de brieven door den kerkeraad aldaar aan dien van Batavia gericht 4; met het ' Brief aan de H. R. 11 Meij 1625. 3 3 deel Bc stuk, Bandasche Zaken f 89. 3 38 December 1622. # Zie o. a. zijne brieven van 20 Aug. 1624, 10 Mei 1625, 30 Aug. 1625, 10 Mei 1626, 10 Aug. 1626, 16 April 1627. WILLEM JANSZ. VAN AMSTERDAM. 327 oog daarop kon de Hooge Regeering in haren brief van den 1:3den December 1626 naar het vaderland schrijven: »De ker- kelijken dienst in Banda nam wel toe, insonderheijt mede de schoolen, welcke op onse hooge recommandatie dapper en inet ijver, nu verstaen, over de eijlanden gevorderf wierden, sulcx met den tijt wat goets daervan te wachten staet.» Ten einde de belangstelling in de school te vermeerderen en tevens daarvoor de benoodigde fondsen te verkrijgen, maakte hij reeds gebruik van de dezer dagen zoo aan de orde zijnde loterijen. In zijn journael schrijft hij op den 8stea Mei 1625: „Adij 8 Donderdach: Begonnen de loterije vuijttetrec- ken, welcke voor de schoolen in d'eijlanden Banda is op- gerecht, waervan een soldaet op Denner, genaemt Guillamme Commeville den hoochsten prijs (sijnde een vergulden cop.) be- comen heeft.» In de hem medegegeven memorie komt mede de last voor: „Hout de burgerije in politique discipline ; remedieert met saclit- heyt ende daer ‘t van nooden is met hardicheijt, alle ingecroo- pen misbruijcken; weest den goeden vriendeliick ende den quaden straff; doet ieder goet ende cort recht.» Dat hij daaraan de hand gehouden heeft, zal men wel mogen aannemen; vooral wat het laatste betreft, zijn de bewijzen in zijn journaal en copie sententien te vinden. Het kon ook wel niet anders of er moest — vooral in den eersten tijd van zijn bestuur — onder eene zoo heterogene bevolking, als die waaruit de Banda-eilan- den bestond, nog al eens zaken voor den rechter gebracht wor- den. Elders teekenden wij reeds op: „Daer is qualijck een plaets van de Caep Bona Esperansa tot de uitterste ofte Ooste- lijekste eilanden van Banda, off de natie van Banda sijn daer af gesproten, als van caffers van Mousambique, Arabtaenen , Persiacnen , van Cambaija, Cormandel, Bengalen, Pegu, At- chinderx enz. Im De vouverneur moedigde bij dat alles nog den handel op de Kei- en Aroe-eilanden door de vrije bevolking aan, en deze werd vooral verlevendigd, nadat de slaven van die eilanden, die nog op Banda en Amboina aanwezig waren, met Munnickendam derwaerts waren teruggebracht, «"t welck haer tot den voorsz. handel yeanimeert heeft, ende dienvolgeus oock beloften gedaen * In de Krooyk van het Hist-Genootschap, 1854 blads. 384 en v.v. De ver- overiog der Bards Folanden 1623. 328 WILLEM JANSZ. VAN AMSTERDAM. -~ hebben, dat binnen 5 & 3 maeuden ous in Banda als vrienden zullen comen versoecken ende handelen '.» Intusschen was de tijd, waarop hij zich aan de Comp. ver- bonden had verschenen, zoodat hij een en andermaal verzocht te mogen worden’ vervangen 2. Maar de Hooge Regeering, die met zijn dienst aldaar zoo te vreden was, kon daartoe maar niet zoo dadelijk overgaan, totdat zij eindelijk op den 6ée Februari 1627 aan hem schreef: „Op UEd. serieuse gedaene instantie wegens sijne verlossinge, hebben wij goetgevonden U Ed. billijck versoeck bij desen toetestaen.y Als zijn opvolger be- noemde de Raad van Indië Dr. Pieter Vlack, die op den 7den Februari 1627 met de Cameel naar Banda vertrok en daar aan- gekomen, uit handen van Willem Jansz. het bestuur overnam, waarna deze met dezelfden bodem naar Batavia terugkeerde en _ den 23sten Juni aankwam. $ 6. Het verblijf van Willem Jansz. te Batavia was van korten duur. Had hij nu eenige jaren aan wal als gouverneur uit een fort zijne bevelen gegeven, weldra werd hij weder ge- roepen om als vlootvoogd zijn commando van uit de kajuit of campagne te voeren. Er werden namelijk eenige schepen uit- gerust, om naar de vaste kust van Indië en wel naar Goesoe- ratte en Persië gezonden te worden ~tot vervolch en diffentie van ‘sComp. handel, mitsgaders tot afbreuck van den alge- meenen vijand 3.7 Het bevel hierover werd aan Willem Janss, toevertrouwd, en hem tevens opgedragen om den opperkoopman Dirck van der Jee, die als commissaris de kantoren aldaar zoude visiteren, zooveel mogelijk in zijn commissie behulpzaam te wezen, De schepen waaruit zijne vloot bestond, waren: Groot Mau- — ritius, Dordrecht, Noord-Holland, ‘t Gulde Zeepaert, ‘s Lants Mauritius, Bommel, Weesp en eene chaloup. Den 4den Augustus verliet men de reede van Batavia. Over die reis, waarop meer belangrijks voor den commissaris van der Jee dan voor den vlootvoogd plaats had, kunnen wij hier zeer kort zijn. Wij tee- kenen slechts aan dat de vloot door stilte en bijkomende om- standigheden niet voor 6 November voor Suhaly’s kom (Soeratte) ' Brief aau den H. R. den 11 Mei 1625. 2 Alsvoren 9 Sept 1625 1 Sept. 1626. 8 Tustractie voor Willem Jansz., Raad van Indië, ond. Admiraal cu gewezen Guuveracur van Banda. é WILLEM JANSZ. VAN AMSTERDAM. 329 ten anker kwam, aldaar tot 19 December bleef, toen de reis werd voortgezet. Den Ssten Januari 1628 daar aangekomen, vertoefden de schepen tot den 27stea Februari op deze reede als wanneer de terugreize over Soeratte werd aangevangen ; de vloot kwam er op den 7deo Maart ten anker; de commissaris ging aan land tot het visiteren der kantoren Brotchia, Ahme- dabad en Cambaija, en keerde den 29stea dier maand aan boord terug. De schepen Bommel en Weesp scheidden hier van de vloot om naar Mocha en van daar naar Gamron te zeilen ; de Noord-Holland werd gesloopt en de overige schepen stelden den 17den April koers naar Java. Op 14° NBr. en 80 mijlen bezuiden (sou gekomen en geene vijanden meer verwachtende, liet de Admiraal de schepen ‘s Lants Mauritius en ’t Gulden Jeepaert — waarop de commissaris was ingescheept — als de beste zeilers vooruit gaan. Hij zelf kwam met zijne schepen op denzelfden dag, namelijk den 29stea Juni, met den commissaris ter reede van Batavia aan. Nog slechts weinige maanden bleef Willem Jansz. te Batavia, daar hij besloten had met de eerstvolgende retourschepen naar het vaderland terug te keeren, maar gedurende dien tijd bewees hij der Compe. nog belangrijke diensten. Twee maanden na zijne terugkomst van Soeratte en Persië, zond de Mataram een leger af ter belegering van het zich nog in een zeer onvoldoenden staat van verdediging bevindend kasteel en stad Batavia. Gedurende die belegering ' stond hij, met zijne ambtgenonten in den Raad , den CGiouverneur-Generaal Coen trouw met raad en daad ter zijde, en ofschoon het hem door zijne vergevorderde jaren niet meer vergund werd, zich evenals de Raden Le Febvre en van (Gorcum, aan het hoofd der troepen tegenover den vijand te stellen, maakte hij zich op eene andere wijze ver- dienstelijk. Zoo werd hem onder anderen op den 25stee Augustus opgedragen de punt de Diamant in een verdedigbaren toestand te brengen; op den 22eteo September, toen van Gorcum, die gezonden was om de reduit Hollandia te ontzetten , onverwachts op zwangheden stuitte, waardoor lu) aarzelde den vijand aan te vallen, en aan den Gouv.-Gen. verzocht dat hem eenige Raden mochten worden gezonden, om met hem te beraadslagen Y Zie een kort overzicht dezer belegering in de Hijdragen tot de T. L. en V. K van N.-l 3e deel 1855, blads. 289 — 299. 3 Aan Le Feber, de Saphier. van Gereum, de Parel, van Demen, de Rubys Sie Volgs. VIL 28 330 WILLEM JANSZ. VAN AMSTERDAM. wat hem te doen stond, werden Willem Jansz. en Le. Febva tot hem gezonden,en na gemeen overleg besloten , om het gewì der zaak, den vijand aan te tasten, hetgeen met zulk gunstigen uitslag geschiedde, dat, zoo men had kunnen sluiten den volgenden dag het bekomen voordeel te verv men soude met Godes hulppe des viants gants leger op ent deroutte geslagen hebben; dan eenige swaerhooffdige con daartoe niet resolveeren, soo dattet voor die tijt noch most worden» ', Het had eerst een maand later plaats, onder het opperbevel en beleid van Le Febvre, alles wat beschik baar was onder zijne orders werd gesteld, en hij op den 21 October, bij een uitval het geluk had een belangrijk voordeel op den vijand te behalen. Daar de Gouvem.-Gener. met den Raad van Indië van Gorcum en eenige andere gekwalificeerde personen zich tot een raad hadden vereenigd vom bij de wercken ea outrendt t'exploict te sijn , om in t voorvallende des te tijddelijcker met goede ordre ende advijs den veldoversten te connen die nen” 2, werden tot het bewaken van het kasteel — gedurende den uitval — gecommitteerd Willem Jansz., Vlack en van Diemen, benevens vier opperkooplieden voor de bolwerken van het kasteel. $ 7. Toch gingen er nog weken voorbij, eer de vijand geheel was afgetrokken, maar daar middelerwijl de retourschepen 3 ge laden waren en zeilree lagen, en de tijd aanbrak waarop de schepen gewoonlijk de reis naar het vaderland aannamen , moest: de Gouvern.-Gen. er wel toe overgaan, de opperhoofden daar over te benoemen. Behalve Willem Jansz. ‘hadden ook Le Febvre en vaa Gorcum, hun voornemen te kennen gegeven naar het vaderland terug te keeren, en hoewel zoo in als buiten den Raad al het inogeiijke werd aangewend, om hen te bewegen hun verblijf im Indië nog voor eenigen tijd te verlengen, vooral ook met het oog op de moeielijke omstandigheden, waarin men zich te Batavia en elders bevond, waren zij echter niet van het door hen opgevat voornemen terug te brengen, en werd op den ' Annotatie vant principaelste t'geene op Batavia t'sedert ons aenwesen aldaer in 5 maenden is voorgevallen, beginnende van primo Junij tot 4 November A. 1628, 2 Als voren. 3 Prins Willem, Nassau. Vlissingen, Der Veer, Delfshaven. WILLEM JANSZ. VAN AMSTERDAM. 331 Jsten November, bij de hieronder medegedeelde resolutie, bepaald en vastgesteld, dat Willem Jansz. zijne vlag op :de “Prins Willem, Le Febvre op Nassau en van Gorcum op Delfshaven zouden hijschen. t Den volgenden dag gaf de Gouverneur-Generaal Coen een maaltijd, ralwaer alle de principaelste officieren en burgeren ge- roepen waren tot een foeij ende afscheijt van de voorschr. Raden van India.» In den vroegen morgen van den 4den voer de Gouv.- Gener. met de gewezen Gouverneurs van Amboina en Banda Le Febvre en van Gorcum, aan boord van de Prins Willem, alwaar alle de officieren, soldaten en bootsgezellen van de t’huis varende schepen bijeen waren, en hun door den Gouv.-Gener. hunne opperhoofden werdeu voorgesteld, en in den eed genomen om hen daarvoor te erkennen, getrouw te ziju eu zich in alles volgens den artikelbrief te zullen gedragen, enz; de schippers ontvingen het bevel alles gereed te maken om het anker te hehten en onder zeil te kunnen gaan, waarna de Gouv.-Gener. met Willem Jausz., Le Febvre en van Gorcum zich weder men ee ee eee © Woerslach pm. November 1638. Alsoo ‘t verzoeck nopende t'vertreck va tPatre der KE Kaden van India nameatl. d'Heer Willem Janss., Jacques Le Fiver eu Jan van Gorcum, by jongste resolutie dato 3U passato in bedencken is gibleseu, eude de gemelde Heeren niet jegenstacode van sijn Ed andermael tot cuutiucstie oengemaent synde, bij haer versveek blyven persisteren, ende voor rdeu gevende dat hunnen verplichten tijt al reede 2 ende 3 jaren gerzpirvert ie, mitsgaders dat hun perticuliere affaire int Vaderlaadt bij langer tardanee grovtelicy verachtert worden. Soo ist dat den Raedt in cunsideratic nemende, "t versocck van deer Willem Jausz. ten aensien van sijn Ed. ouderdom, hem ayn wersucck teestart, ende sal sich dienvolyende opt schip Prios Willem vervoegen. Wat prugact d'lirn Le Febvre ende Goreum, den Raedt hadde wel zaerne gesicn dat bun Pd. noch grleffde te coutiaueren, te meer den dieust van de Generale Compyn ‘tselve in dese conjuncture op ‘t hoochste vereyscht, ale synde tegen weoordich alhier vmtreut Battavia met eeu machtigen vysot gequelt. Den Teruatazen met seer quade desseyurn ende grovte concepten tot ruine van Cumje Ntaet iu de Moluceus ende de quartieren vau Ambujna swanger, mits- gaders dat aihicr by bun vertreck seer owack van ervaren Raetspersvonen onllen sereen blijven Marr dewile hun Ed. cles alle niettegenstacnde: miet eu hebben ensen bewezen Isten, beeft den Raedt haer vertrek toegestaern, omme nament). d'tteer le bebvre met 't schip Nassouw, ende d'Ilcer Gorcum met Delftshaven na “ Patra te varen. Bude op datter gedurende de weleroum rrijse onder dese ua huijs gaende sebegeu suede ordre ende cetiieheyt mach worden onderhouden, wort by den Kact gretzrtonden, dat de buvengemelte Reden van fod.a by beurt, meecat om ma nt de viagge sullen voeren, cade in den Raedt preadercu , beginnende d’eerste eure van d Herr Mollen Janas , soo voort. up dilcer Le Febvre tot d'Heer Ceurcum. 332 WILLEM JANSZ. VAN AMSTERDAM, zich weder aan wal begaven, om van de overige Raden van Indië, alsmede van den Gouv.-Gener. afscheid te nemen. Des avonds tegen elf ure begaven zij zich ieder aan boord van hun schip, lieten het anker lichten en gingen met den laudwind van Batavia's reede onderzeil. Den 8sten werd de seinbrief vastgesteld, waarnaar de schepen zich bij onverhoopt afdwalen zouden hebben te regelen. Door stilte en andere oorzaken liep het tot bijna het einde dier maand, eer de schepen buiten Straat Soenda waren. Op den 2dsten waren bij de Prinsen-eilanden slechts de Nassau, Der Veer en Delfshaven bijeen, Vlissingen zag men de Straat weder inzeilen, terwijl van de Prins Willem in het geheel niets werd vernomen. De drie eerstgenoeinde schepen zetten nu de reis voort ' naar de Kaap de Goede Hoop, als de plaats voor het rendez-vous bepaald; maar daar het aantal zieken ? dagelijks op de schepen toenam, deed Je Febvre op den Ssten December het besluit nemen, het eiland Mauritius aan te doen, en te trachten de Z. O. haven of baai — waar een goede reede was en de beste ververschingen te bekomen waren — binnen te loopen. Den 24sten dier maand kreeg men dit eiland in het gezicht en kwamen de schepen in de 4. O. haven ten anker. Zij vonden hier ververschingen in overvloed, zoodat de zieken weldra her- stelden en de reis naar de Kaap op den 16den Januari 1629 kon worden voortgezet 3, nadat Le Febvre een brief aan land had gelaten, waarin hun wedervaren tot den dag van vertrek vermeld stond, voor het geval dat de andere schepen na hem die haven mochten aandoen. Bij het aanbreken van den dag op den 22sten Februari miste men Der Veer en Delfshaven, zoodat de Nassau op den Sden Maart alleen de Tafelbaai inzeilde; schepen vond men er niet, daarentegen wel brieven van naar Indië bestemde Hollandsche schepen, Iet schip werd van water voorzien, doch met de ' De bijzonderheden betreffende de terugreis zijn getrokken uit het journaal, gehouden aan boord van de Nassau. 2 Op de drie schepen had men reeds 54 dooden, als: op de Nassau 28, Der Veer 18, Delfshaven 18. 3 [6 dito (Jan. 1629). Op Manritins hadden goede verversingen becomeu van hoeken, schildtpadden, velthoenders, dodaers en verckens, palmydt, coockes- nooten ende groote abondantie van schoone delycaten visch, daarvan tvolk veel droochden en mede iu zee uamen, gelyek oock in de 70 bocken levendich in tschip hadden. WILLEM JANSZ. VAN AMSTERDAM. 333 verversching was het sober gesteld, zoodat Le Febvre op den lien Maart besloot de reis naar St. Helena te vervolgen, in de hoop er de overige schepen te zullen aantreffen. Doch juist toen zij aan ’t genomen besluit gevolg wilden geven, zagen zij dre schepen de baai inzeilen , die op de reede trachtten te komen, en die men spoedig voor Hollandsche schepen herkende. Het was Willem Jansz. met de schepen Prins Willem, Vlissingen en de Leeuwin, die aan Te Febvre mededeelde, dat hij den 26sten December in de Noordwester-haven van het eiland Mau- ritius was binnengeloopen, aldaar ververschingen had ingenomen en den 3fsten Januari die haven had verlaten en de koers op de Kaap gesteld. De Leeuwin had Batavia op den 17den Novem- ber verlaten, met last van den Gouv.-Gener. om de schepen te achterhalen en zich daarbij te voegen, hetgeen gelukt was; de zes schepen lagen dus tegelijkertijd in de havens of baaien van Mauritius zonder van elkander af te weten. Den 13den Maart het Te Febvre — wiens beurt het was de vlag te voeren — den Rand aan boord van de Nassau beroepen, waarin be- paald werd, dat de schepen den 16den de haai verlaten en naar St. Helena zouden zeilen. Nadat ook hier brieven aan land waren gelaten, werd op den 1642 aan het genomen besluit gevolg ge- geven t. Op den avond van den 540 April, liep men St. Helena in het gezicht en kwam men den volgenden dag voor de kerk- vallei ten anker, waar men mede ter reede vand van Goreum met de schepen Delfshaven en Der Veer. «Sy hadden Cabo de Bona Esperanse (alhoewel het tegen de getrocken resolutie was) niet aangedaen, maer soo ‘t schyndt om ons een vordeel aftesien, en de lymoenen voor onse compste alleen te hebben, t'wilt wet beter gemack op te vangen, na St. Helena geloopen, alwaer se den 19 Maert verleeden arriveerden», schrijft de journaalhouder van de Nassau. Zelfs had van Goreum besloten om, zouder op de overige schepen te wachten, den Beten April de reis naar het vaderland voort te zetten, ofschoon dit geheel in strijd was met de instructie hem door den (iouv.-Gener. gegeven ; Willem Jansz. en Te Febvre waren hierover dan ook zeer on- tevreden. Van Goreum, wiens beurt het was den Raad te preaderen, nep dezen op den 1lden April samen, waarin werd bepaald dat ' Het journaal is in deze dagen opnsevuld met klachten over den woedwil der schepelingen in Je vloot. 834 WILLEM JANSZ. VAN AMSTERDAM. men den 14den de reis naar Europa zoude vervolgen, terwijl tevens de koers daarvoor werd aangegeven 1. De schepen ver- lieten op den daarvoor bepaalden dag de reede van St. Helena ; den 80sten werden bij de linie de schepen gepraaid, die onder het opperbevel van Jacques Specx naar Batavia bestemd waren; na over en weder eenige brieven te hebben overgegeven, zette beide vloten den volgenden morgen de reis voort. Op 42° NBr. gekomen, nam het volk op de verschillende schepen een zeer oproerige houding aan; de meeste namelijk waren ongezind om met de schepen benoorden Schotland te loopen, en dit niettegenstaande den eed hun door den Gouv.- Gener. voor het vertrek van Batavia afgenomen: zij ver- kozen daarentegen door het kanaal te gaan. Le Febvre, wiens taak het was den Raad samen te roepen, liet dezen op den 14den Juni aan boord komen, waarin na vele overwegingen werd besloten, dat, ter voldoening aan de hun medegegeven instructie, men van dien dag af met een N. Q. koers zoude sturen om achter Schotland om te zeilen; en bijaldien eenig schip of schepen — gelijk men wel veronderstelde — dien koers niet wilde volgen, men dan, om de vloot niet te ver- strooien, die zoude volgen die het kanaal zoude inloopen. Den 19den Juni op 49° NBr. zijnde, gaf tegen den avond het schip Vlissingen het voorbeeld; het heesch een Prinsenvlag van de kampagne, waarmede het te kennen gaf: die volgen wilde, die mocht het, dat gaat voor, waarna het oniniddellijk over den anderen boeg ging liggen, en met een Z. O. koers naar het kanaal zeilde. Delfshaven volgde dadelijk het voorbeeld van Vlissingen; het volk riep in het voorbijzeilen aan dat van de Nassau toe: wenden! wenden!; de overige schepen waren nu wel genoodzaakt mede van koers te veranderen en het hun ge- geven voorbeeld te volgen 3. Den 6den Juli zag men de Engelsche wal en verkende zich aan Lezard; ze praaiden aldaar eenige schepen van de W. I. Compagnie, die onder de vlag van den commandeur Hendrik Lonck naar Brazilié bestemd waren, en hun mededeelde dat er onder Poortland twee Hollandsche oorlogschepen op hen kruisten, Den volgenden dag onder Goudstaart werden zij gepraaid door drie Zeeuwsche schepen van oorlog, onder bevel van den com- ' Ook op het schip Delfshaven gedroeg zich de equipage oproerig. 3 Men ziet, men had in dien tijd met janmaat ook vrij wat te stellen. WIJ EM JANSZ. VAN AMSTERDAM. 3:35 mandeur Jan Evertsz., die hun brieven van de Bewindhebbers uit de Kamer Zeeland overgaven, en onder wiens convooi de schepen, naar de verschillende havens bestemd, zouden zeilen: na eenige ververschingen uit die schepen te hebben overgenomen !, liep men den 9den de Hoofden uit en weinige dagen later be- reikte men de vaderlandsche havens. Den 16dea Juli werd de Bewindhebber Tholincx uit de Kamer Amsterdam -gecommnitteert, om beneffens de heeren Willem Jansz. en Jacques Le Febvre nae ‘s Hage ende voorts nae ’t leger te revsen, om rapport van den standt van India soo aen de Heeren Staten-Cienerael, als syne Prncelvcke Excellentie te doen”, en hiermede was de loopbaan van Willem Jansz. in dienst der O. I. Compagnie gesloten. Gedurende bijna dertig jaren had hij haar onafgebroken ge- diend, eu waren hem vooral in de laatste tien jaren, aller- belangrijkste betrekkingen opgedragen geworden, waarin hij de gewichtigste diensten had bewezen, In haar dienst in 1603 voor het eerst als schipper naar Indië vertrokken 2, kwam hij in 1629, als Raad van Indië, oud admiraal en gouverneur van Banda in het vaderland terug. Miermede zouden wij kunnen eindigen, ware het niet dat Valentijn in zijne Bandasche zaken % ons over Willem Jansz. eenige anekdoten ten beste geeft, die wij meenen voor rekening van den schrijver te moeten Jaten; een er van vinden wij ons echter genoopt te releveren en wel deze, dat Willem Jausz., Admiraal, een Amsterdamsche vondeling zou zijn, en dat hij bij zijne komst te Amsterdam twee vrouwen ontmoette, waarvan de eene voorgaf zijne moeder, en de andere zijne minnemoer of zoogster geweest te zijn, en die hij het op fol. 59 te lezen antwoord zou hebben geweven. Het is ons echter uit het Ropyboek der uitgaande bneven ' Deo 7 Juli werden vier man uit het schip Delfshaven — waaronder de sehiernan — geboeid op cen der vorligsschepen vrergebracht, 29 bedden het vourzemen gehad, op den 2éeten Juni het eehip af te loopen, en de Huogburtoma-.s- maat uvcr boord te werpen -om dat hy d'overichest to.viel ende hacr int eciv:s nist assisteren wilde « 3 Hij wae vvk de vervaardiger van erce svogenaamde leeskaart voor ver- schilicnue praatsen in lu fie, Zie onder anderen de Wijde biervuren genoeind O11 Deel, bla. 106. 3 Ze Decl, Ze stuk, ful 1s eu SY. 336 . WILLEM JANSZ. VAN AMSTERDAM. van de Kamer Zeeland gebleken, dat Willem Jansz. geen von- deling was. In een brief door de Bewindhebbers uit die Kamer aan die van Amsterdam op 28 Januari 1616 geschreven, leest men het volgende: „Dat UE. schrijven van de moeder, van Willem Jansz., schipper op ‘t schip Orangie geweest, versouckt de gagie van hare voorschr. soone, omme te heb- ben betalinge van ‘t geene op ’t schip Orangie voorschr. heeft verdiendt 1, daervan sal UBE. naer daer opgeledt hebbende, worden geschreven, opdat ’t selve met goede ordre mach ge- schieden.r Een paar maanden later werden deze gelden uitbe- taald aan zijn broeder, die hiervoor door de Kamer Zeeland was aangewezen, hetgeen blijkt uit een schrijven dier Kamer aan die van Amsterdam , op den 2lsten Maart 1616, van den volgenden inhoud: „Elisabeth Claessen, huijsvrouwe van Volckert Jansz. , met de missive en afrekening van Willem Jansz., schipper ende coopman geweest op 't schip Orangie, bij onse camer geequi- peert, ende een missive van den heer Pieter Dircxz. Hasselaer , om de betaling te bevorderen en zich borg stelt voor alle aan- maning, wordt UEd. versocht omme den voorn. Volckert Jansz. te willen hetalen 525 L. 5 Schell. Vl., als saldo van verdiende gagie enz. van Willem Jansz. op ‘t schip Orangie.» Den 28sten Maart 1616 leest men in de notulen van de Kamer Amsterdam: #Op ’t versoeck van de huijsvrouw van Volckert Jansz., is verstaen dat men haer sal betalen, naer cours van wissel over twee maenden, de maentgelden bij haren man verdiend”, ten bewijze dat ook hij in dienst was der O. L Compagnie, ofschoon wij tot dusver geene bijzonherheden om- trent hem hebben aangetroffen. IL. Wiutem JANSZ. VAN AMERSFOORT. Er zijn ons twee Willem Jansz. van Amersfoort bekend, die in dienst der ©. I. Comp. waren; den eerste troffen wij aan in de monsterrol van het jacht Delft, schipper Willem Cornelisz. \ Zie bl. 306 hiervoren. WILLEM JANSZ. VAN AMERSFOORT. 337 ° Schouten *, in de vloot van van der Hagen (1603) als bootsinan a f9 ‘smaands 2, Van dit schip ging hij den 29stex April 1607 als hoogbootsmansmaat over op de Swarte Teeuw, te Bantam, en daar dit schip den 154en October de terugreis naar het vaderland aannan:, zoo is het te vermoeden dat hij daarmede te huis kwam; dit schip viel op den Sstea Augustus 1608 in Texel binnen. De tweede van dien naam en geboorteplaats, vertrok naar Indië aan boord van het schip Delft, schipper Simon Martez., in de vloot van Pieter Willemez. Verhoeven (1607); in welke kwaliteit wordt niet opgegeven, maar daar zijne gagie f 12 ‘se maands bedroeg, zal hij eveneens in eene ondergeschikte be- trekking zijn uitgevaren; in 1609 kwam hij in het vaderland terug met het schip Veere, schipper Willem Jacobsz. Coster 3. Beide verliezen wij nu eenige jaren uit het oog, en het is niet voor 1613, dat wij waarschijnlijk den eerstgenoemde als schipper van het jacht Jacatra terugvinden: mogelijk is hij, na zijne terugkomst in het vaderland in 1609, spoedig weder naar Indië vertrokken, en daar hij de kwaliteit van hoogboot- mansmaat of wel die van hoogbootsman bezat, in dien rang of wel van onderstuurman uitgevaren, maar wanneer en met welk schij dit heeft plaats gehad, bleef ons tot dusvere duister. 