The lichen book; handbook of the lichens of northeastern United States;
Al die woorden gebruikte bet Hof van Holland in zijn ontwerp van 7 September 1769, waarover straks. Mag das de instelling van censors in de praktijk onuitvoerbaar zijn, in bet afgetrokkene bescbouwd, is zij niet te verwerpen, zoodat, alles wel bescbouwd, op bet Hof van Holland van toepassing mag worden verklaard bet gezegde: M schiet de hrackt te Tcart^ moet men den wU tach loven. Wij gaan nu over tot bet onderzoek der pogingen zelve, die in 1769 werden aangewend. Tot biertoe zagen wij, dat betzij door de Staten-Gene- raal, betzg door die der afzonderlijke Provincien, elk op bunne wijze, pogingen werden gedaan om de losbandigbeid der drukpers te fnuiken, die evenwel den gewenscbten uit- slag misten. Derbalve werd te dien einde in 1769, nalang- durige beraadslagingen in de Staten-vergadering van Holland, door bet Hof van Holland op 7 September van gezegd jaar bet plan geopperd, zoo even vermeld, tot bet instellen van boeken-censors, door wier tusscbenkomst zeer velen van oor- deel waren, dat bet kwaad 't best zou worden voorkomen. Niet alien ecbter waren evenzeer met de zaak ingenomen; de boekdrukkers- en boekverkoopersgilden in sommige steden, vooral in Leiden, verzetten er zicb vrjj sterk tegen en leverden bunne bezwaren scbriftelijk bij den magistraat in, die zoo zwaar wogen, dat bet Hof, overtuigd, dat de uit- voering van bedoelden maatregel niet alleen aan vele moeie- lijkbeden onderbevig was, maar dat ook de lasten de daarait wellicbt voortspruitende lusten verre overtroffen ^), die in- 1) Het plan mishaagde niet alleen aan de Protestanten. Laal ons hooren, wat Le Clercq in de BibHothhqne Chome^ t. XV, part. I, by de beoordeeling van Vol. II van het Rttpertorittm Traelaiuum PolUicorum, die onder de regeering van Willem III, als Koning van Engeland uitkwamen, betreffende de Roomsch-Katholieken zegt, bl. 78 v.: „Une bonne partie des Gatholiques Romains m^me d^pprouve extr^mement la pratique des lieu x, oil il n*est pas permis d'im primer sans approbation des Censeurs publics, a cause de I'exp^rience, qui a appris, que ces Censeurs s'opposent trtesoa- vent a la v^rit^". Dit is het oordeel der Roomsch-Katholieken over de cen- sors, waarbij kan worden gevoegd hunne meeningover de Indices van verboden 169 Btelling van censors geheel liet yaren en van meening was^ dat het doel op een andere wijs moest worden bereikt. Want gedelegeerden uit het Hof stelden een plakkaat op, waarbg zij voorgaande plakkaten op den voet Yolgden, dat zij den Staten van Holland ter goedkenring en af kondiging oyergaven. Het komt mg niet ongepast Yoor hiervan ter loops melding te maken. Het stuk yerbood: ,,het maken, drukken en uitgeyen yan alle zoodanige boeken, waarbij de gronden yan den Christelijken Godsdienst aangetast, of de H. Schrift, als mode de ware Gereformeerde Religie, op eene spotachtige wijze behandeld worden, gelijk ook alle boeken en geschriften, door hunnen obscoenen inhoud ge- Bchikt om inbreuk te doen op de goede zeden, en strekkende tot bederf der jeugd: onder bedreiging yan geldboete, ban of geyangenis, naar mate de boeken meer of minder scha- delijk geoordeeld zouden worden, en het boosaardig opzet der oyertreders yerdiende. Verder dat Boekyerkoopers of Drukkers niets drukken zouden, zonder te weten, wie de maker ware, wiens naam zij, des gelast zijnde, den Procu- reur-Generaal of OfBcier moesten openbaren op boete yan / 600 yoor de eerste, en dubbeld yoor de tweede reis, uit- gezonderd de Boekdrukkers en Boekyerkoopers die een book buiten 's lands gedrukt, en hier openlijk yerkocht, zouden herdrukken. — Op gelijke boete moot ook op het titelblad naam en woonplaats, enz. staan" (gelijk wij in 1581 en meermalen zagen) — „maar zoo de naam yan een Boek- boeken, door Baillet, hierv6or bl. 91, vermeld. Wat moeten wij er van denken? Le Glergq zegt verder, als ware 't ten gunste der censors, „Si l*on permet d*imprimer indifferemment, sans Tapprobation des Censeurs, des livres, on publiera mille impi^t^, en faveur de TAth^isme et du vice, et mSme des oavrages s^itieux, et propres ^ troubler la soci^t^ civile*'. Hij weerlegt dit op de volgende w\jze: „Mais il-y-a des loix contre les s^itieux, et rien n*^mptehe, qu'on ne punisse ceux. qui n*ont point de conscience, comme les Ath^es, et les gens de mauvaise vie, que ne peuvent pas dire, qu'elle les oblige de d^fendrc leurs sentimens." — De meening van Hume, in zake de boeken-censuur, die wij op het jaar 1754 aanhaalden, bew\jstgenoeg, dat. zoo hij in de Vereenigde Nederlanden had geleefd, hij nooit de instelling van censors zon hebben goedgekeurd. 170 drukker of Yerkooper door een ander voor een geschrift yalsch mocht zijn geplaatst, moest hij, wiens naam geplaatst was, zoodra bet tot zjjne kennis kwam, hieryan den Procu- reur-Generaal of den Officier verwittigen, of anders yerant- woordelijk zijn, als had hij het zelf gednikt en uitgegeyen ; dit zou hij mede zijn, zoo hij het boek yerkocht had, Bchoon yoorgeyende dat hij yan dien yalscben naam onkundig was: die een yalscben naam had doen stellen, zou yerbeuren f 600, zoo het boek niet tot de in dit placaat yerbodene behoorde; en dubbeld, zoo het er onder moest gerekend worden" *). Edoch beyiel dit ontwerp aan elk der leden yan het Col- lege der Staten niet eyen goed; dit scheen althans hieruit te blijken, dat sommigen er afschrifk yan yroegen, om, zoo- als zij yoorgayen, den inhoud eryan rustig te kunnen oyer- denken en oyerwegen. Z66 ging men meermalen te y^erk, indien de zaak minder in den smaak yiel, en in alle geyalle stond yeel de inyoering yan dat plakkaat in den weg, zoo- dat de Staten yan Holland op 24 Januari 1770 de goed- keuring eryan tot nader orde aanhielden. Intusschen trachtten zeer yele boekdrukkers en boekyer- koopers in Holland, toen de tijding yan de uityaardiging yan het plakkaat hen had bereikt en zg de ontelbare nadeelen, die daaruit yoor hen en de yrjjheid der drukpera zouden ontstaan, doorzagen, gedurende dat tgdsyerloop het kwaad te bezweren, en wendden zij daartoe, zoowel te Amsterdam als te Leiden, alle mogelijke pogingen aan. Drie Amsterdamsche boekhandelaars, Arest^e en Merkus, P. Meijer en Z. Chatelain en zijn zoon, die onder de yoomaamsten yan het yak behoorden, gayen hunne grieyen schriftelijk oyer aan het Boekdrukkers- en Boekyerkoopers- gilde dier stad, dat coUectief die memorie bij den aanyang yan 1770 bij deStedelijke regeering indiende '). De memorie i) Zie Onmidd. vervolg op Wagenaar, XXIV, 227 vv. 2) Door den boekhandelaar J. Sghrbuder werd nog aaiigevoerd. dat door dit concept-plakkaat alle handel naar buitenslands, Emden, Cleef, Oost- Friesland enz. . . zou verlegd worden. (Van Belgie spreekt men geen woord I) 171 oppert nog grooter bezwaren tegen de voorgenomen maat- regel, als daar zijn: tie onbepaalde uitdrukkingen, de on- metelgke kennis, die een censor zal moeten bezitten, eryarenheid nl. in iederen tak van wetenschap, hoogstzelden in een persoon vereenigd; de bezwaren zoo even yermeld. Voorts brengt het plakkaat de moeielijkheid mede, dat niemand in H vervolg anoniem een boek kan uitgeven, en meer zwarigheden van dien aard, die breedvoeriger en woor- delijk in de Nieuwe Nederl. Jaarboeken, Dl. V, 2<*o gedeelte, 1770, bl. 789—807 zijn opgenomen »)• Zien wij wat te Leiden gebeurde. Het geheele boekdrukkers- en boekver- kooperegilde aldaar bracht, door zich op het einde van 1769 krachtig tegen de door het Hof voorgestelde censors te ver- zetten, er 't meeste toe bij, dat men het plan liet varen. Een ander plakkaat, door het Hof den Staten van Holland aangeboden, trachtten drie van de yoomaamste Leidsche boekhandelaars, C. tan Hoogbveen Jr., P. van der Etk en D. ViJGH te voorkomen. Te vergeefs echter pleegden zij ter zake overleg met de Hoofdlieden van het glide en toen zij kennis hadden gekregen yan het geschrift der Amster- damsche boekhandelaars, wendden zij zich ook persoonlgk tot den Stedelijken Magistraat, dien zg yerzochten hun yoor- spraak bij Holland's Staten te zijn en te trachten te be- werken dat dozen het ontwerp-plakkaat niet goedkenrden, uityaardigden en deden afkondigen. Dit driemanschap yan boekyerkoopers had aan zgn Voorts dat deze bepaling juist zou geschieden in een t\jd, dat men elders meer vrijheid van drukpers verleende (nadat men tot dusverre door on- wetende Geestel\jken weerhouden werd), zooals men, zonder van het Zweedsche Rijk te reppen, in Frankrijk en in alle de landen van het huis van Bourbon thans gewaar wordt (ook Spanje?). De vryheid van drukpers toch is haast ^n met de vrijheid van geweten. — Er is niets meer op deze zaak gevolgd. 1) Het wordt ook geheel ontleed en b^ excerpt me^edeeld door d'Engel- BROMNER in De Weegtehaaly 1829, II, 48 — 74. Rij gelegenheid der strenge voordracht van wet van 22 December 1828, voor de 3<ie of 44e keer nauit- gave van dit proefschrift komt die auteur terug op de onmogel\jkheid der censunr en 't geen van 1765 — '70 hierover in Nederland voorviel. 172 request toegevoegd een breedvoerig, in Yrijmoedige bewoor- dingen opgesteld, vertoog, dat van degelijke en uitstekende kennis van zaken getuigde, waarvan auteurs waren de zeer geleerde Leidsche advocaat Elie Luzac en zijn bloedver- want van vaderszijde, Izaac Elie Luzac, die procureur was, van wien de eerstgenoemde door verschillende geschrif- ten, hetzij met zijn naam verschenen, hetzij anoniem, zijn verwonderlijke geleerdheid bewees^), en des te meer voor bet schrijyen van dat stuk de rechte man was, omdat hij, zelf tot bet boekverkoopersgilde behoorende, zeer goed be- greep wat in bet belang zijner vakgenooten was en wat bun recbtens toekwam. De zeer bekwame man nam die taak gaame ten behoeve zijner collega's op zicb. De grenzen aan dit proefschrift gesteld gedoogen niet over dit uitmuntende geschrift yan Luzac uit te weiden. Hij beweert, dat bet plakkaat tot allerlei moeielijkbeden zal leiden en niet- temin door de afkondiging ervan nooit bet goede en loffelijke doel, dat bet Hof en de Staten beoogden, zal worden bereikt. Wij kunnen volstaan met de mededeeling van bet voor- naamste, dat bij van zins was goed te keuren en waarover bij uit een reobts- en staatkundig oogpunt uitmuntend beeft geredeneerd. P. Hij beweert, dat, bebalve eenige leemten, waaraan bet ontwerp-plakkaat Igdt, daarin twee tot bet wezen der zaak boogst noodige, in de strafwet noodzakeljjke vereiscbte zaken outbroken ; dat bet definiceerende gedeelte (de redactie) onvoldoende is door de vage, onbepaalde termen, en dat bet met bet vindicatieve deel (de bepaling der straiFen) niet beter gesteld is, aangezien tegen ben, die bet plakkaat overtreden, een zware boete, of verbanning of gevangenisstraf wordt vastgesteld, naarmate bet veroordeelde gescbrift meer of 1) Het stuk is getiteld: Request van C. van Hoooeveen Jr., P. van DER Etk en D. Vugh aan den Gerechte van Leyden, om te obtineeren, dat het nader geadresseerd Concept-Placaet tegens Godslasterlgke en obscoene boeken werde gedecUneerd. Nevens de Memorie tot appui van het Request er bygevoegd. 1770. 8\ — Zie over den schrgver de Notice van H. C. Grab, in het Magasin Encycl. par A. L. Millin, 1813, T. IV, AoOt, p. 308-333. 173 minder schadelijk wordt geacht, of de snoode toeleg van hem, die de wet overtreedt, zulks schijnt te eischen; 2^. meent het plakkaat iets tot stand te kunnen brengen, wat geenszins daarvoor vatbaar is; 3°. zal de uitvoering van het plakkaat den boekhandel verderfelijk moeten zijn en de boekdrukkers en boekhande- laren aan eindelooze kwellingen blootstellen ; 4®. is LuzAO van meening, dat zulk een plakkaat strgdig is zoowel met de natuurlijke vrijheid der inwoners, als met hunne burgerlijke yrjjheid, die aan alle ingezetenen van Holland onder het billijk bestuur der Staten van dat gewest toekomt ; 5^. betoogt hij, dat zulks in 't minst niet met de gesteld- heid van Holland is overeen te brengen wat zijn handel betreft en inzonderheid met het oog op de beoefening der letteren en wetenschappen. Q'^, Eindelijk beweert hij, dat het plakkaat den uitmun- tenden uitslag, dien de Staten ervan verwachten, niet hebben zal, doch 6f niets zal teweeg brengen 6f integendeel veel kwaads zal brouwen. In de meermalen aangehaalde Nieuwe Nederl, Jaarboeken is de breedvoerige verhandeling van den zeer bekwamen Bchrijyer over het bedoelde punt in haar geheel opge- nomen ^). Dit geschrift had het gunstige gevolg, dat de Leidsche boekverkoopers er zich yan hadden yoorgesteld. Immers daardoor en ten gevolge van andere degelijke yertoogen, die door bekwame Hollanders ^) word uitgegeyen, werden de i) Nieuwe Ned. Jaarb., 1770, bl. 809-896. 3) Hieronder moet worden geteld een naamloos geschrift van 12 blad- xijden, getiteld: Brief aan een Regent van eene HoUandteke Stad^ rakende da DmJtpert, dat omstreeks dienzelfden tijd sch\jnt te z\jn uitgekomen, daar Luzac daarover meermalen in z\jn onderzoek op bl. 868 en 883 melding maakt. Het is niet eeker, wie de auteur van dit goed gestelde geschrirt is. Om meer dan eene reden mag Luzac zelf daarvoor gehouden worden, ook wegens de onderteekening van den brief, nl.: L. C. 174 Staten van Holland genoopt het plakkaat te iaten varen en niet af te kondigen ^). Wegens het gewicht der zaak yerwijlden wij langer bij het punt betreffende de boeken-censors en bg het ontwerp- plakkaat door het Hof aan de Staten voorgesteld. Wat nu volgt kan spoediger en gemakkelijker worden afgehandeld. In de eerste plaats treffen wij aan een plakkaat van de Staten ran Holland, ran 9 Februari 1771, waarin de Cou- rantiers worden berispt, die al te losbandig waren geweeet in het gedeeltelijk of geheel uitgeven van missives yan Ambassadeurs dezer Republiek bij vreemde Mogendheden. Bg die gelegenheid wordt het plakkaat van 16 October 1723 hemieuwd en dien auteurs ernstig het gebruik yan het verlof ontzegd, „terwgl tegen de schuldigen naar gelegen- heid der zaken zal geprocedeerd worden" ^). Den Isten Mei 1773 yaardigden de Staten yan Holland een plakkaat uit, waaryan het yolgende als de oorzaak wordt yermeld '). Zoodra het beyallige, yerstandige en in wel- sprekenden stijl geschreyen boek yan Marmontel, Belisaire getiteld, in ons land bekend was geraakt, ontstond daaroyer twist met het oog op de meerdere of mindere kerkelijke yerdraagzaamheid. Die het geschrift yan M. hoogschatten waren yoor een ruime opyatting der zaak, terwijl zij, die emstiger en stronger dachten oyer kerkelijke belangen, een beperkte yerdraagzaamheid yoorstonden. De yonk werd tot een yrij heyigen brand aangeblazen, en om dien te blusschen strekte het eyengenoemde plakkaat, waarin wordt bepaald, „dat niemand make, drukke, uitgeye boeken, waarin de Christelijke Religie en de leerstukken yan dezelye, — die in de Eerken yan dezen Lande worden geleerd en be- leden, — tegengesproken en bespot worden, — op poene dat de makers derzelye, of die ze willens en wetens hebben 1) Zie Onmidd. vervolg, XXIV, bl. 225—231 en breedvoerig: Nieuwe Ned. Jaarboeken, t. a. p., bl. 783—899. 2) Groot Placaat-Boek, IX, 402. 3) Onmidd. vervolg, XXIV, 335 v. 175 gedrukt of yerspreid, beschouwd zuUen worden, de hooge Overheid te hebben geattenteerd, en als yerstoorderB der gemeene rust yan den Lande, naar eisch yan zaken, zelfs met bannissement, zuUen gestrafk worden" '). Tegen eenige naamlooze geschriften, waarin zekere per- sonen, die op bet eiland Walcheren ambtsbetrekkingen be- kleedden, in minachting werden gebracbt, lieten de Staten yan Zeeland op 23 Februari 1775 een plakkaat uitgaan, waarbij yerboden wordt „het opstellen en yerspreiden yan eenige naamlooze en bateljjke geschriften, waardoor de ge- moederen der ingezetenen opgestookt worden tegen hunne medeburgers — op poene yan boyen de dubbele yergoeding der toegebragte scbade, rigoureus te worden gestrafb" ^). Op den 5^6" Mei 1781 yinden wij een plakkaat der Staten yan Holland, yan een dergelijken inboud als die yan 16 October 1723, 29 Augustus 1755 en 9 Februari 1771. Te recht worden daarin twee dagbladscbrijyers, die onwaarheid omtrent de Koningen yan Denemarken en Pruisen hadden doen drukken, berispt en beyolen bet geschreyene te her- roepen, ,,op poene yan de hoogste indignatie yan Hun Ed. Gr. Mog." «). De Staten yan Gelderland en die yan Zutfen namen op 30 Juli 1781 tegen fameuse libellen yan ongeyeer dezelfde strekking, als in Holland reeds zeer dikwijls waren yer- Bcbenen, maatregelen, yeryat in het yolgende plakkaat, dat, aangezien bet Gelderland alleen betreft, bier een korte yer- melding yerdient Daarin wordt yerboden „het raaken, druk- ken, yerkoopen en yerspreiden yan eenige paskwillen, enz. — met of zonder naam yan maker of drukker; ook dezelye yan elders in deze Proyineie intebrengen, het zij ze strekken tot nadeel en yerachting of kleinachting der hooge Oyer- heid, of yan bijzondere Regeringspersonen, of welyanandere hooge of lage Staatspersonen in dienst yan dozen Staat; op i) Groot Placaat-Boek, IX, 200; Ned. Jaarb., 4773, 467-469; Wiltbns, V, 446; DB GiJSELAAR, 78. 8) Groot Placaat-Boek, IX, 403. 3) Groot Placaat-Boek, IX, 408. 176 poene van confiscatie van alle Exemplaren en eene boete van / 1000, zoowel bg den autheur, als bij den drukker, uitgever, inbrenger, distributeur of verkooper te verbeuren ^). Met een enkel woord voeg ik bierbjj, dat dit plakkaat strekte om de in Gelderland uitgekomen smaadvolle libellen tegen den Hertog van Brunswijk, die, weleer yoogd yan WiLLEM Y, toen nog hier te lande de hoogste eerepoeten bekleedde, te onderdrukken. IntuBSchen was de menigte van fameuse libellen zoo on- metelijk groot geworden en bevatten zij zulke zware belee- digingen, inzonderheid tegen den Prins van Oranje zelf en zijn geelacht ; en tegen andere in openbare betrekkingen ge- plaatste personen in bet bestuur van bet Yaderland, dat bet Hof yan HoUand op 30 September 1781 aan de Statendier Proyincie bet yoorstel deed tot bet uityaardigen yan een nieuw plakkaat tegen bedoelde smaadscbriften, metbepaling yan zeer zware strafFen tegen de oyertreders, nl. tegen de boekdrukkers en boekyerkoopers, die gezegde gescbriften anoniem zouden drukken en uitgeyen '). 1) Zie: Vervolg op Wagenaar, IV, 96. Nieuwe Nederl.Jaarb., 1781, 1329; De Gijselaar, 79 v. dwaalde, toen hij het plakkaat der Staten van Gelder- land, in de Nieuwe Ned. Jaarb., van dat, voorkomende in *t Vervolg op Wagenaar, onderscheidde. 2) Zie: Vervolg op Wagenaar, V, 282 — 285. — Tegen het op 4 Juli 1781 van de Staten van Utrecht uitgegaan plakkaat leverden de IJtrechtsche boekhandelaars W. J. Reers, A. en G. T. van Paddenburg, G van den Brink Jsn. en D. Kemink een zeer goed request in aan de Staten *s Lands van Utrecht, gedrukt in den Nederl. Postrijder, 1781, en aldaar 13 biz, in 12" groot. Vele zwarigheden er tegen oppereud, als: dat een boek verkooper niet alles kan lezen wat by verkoopt ; de titels soms niets van den kwaden inhoud veiraden ; men niet altijd de bedoelingen, verdichte namen en persoonsverbeeldingen vatten kan; boekverkoopers geene uitleggers van fabelen kunnen worden ; dat men niet weet, watal tot fnlipendia kan gebracht worden; wie de hoogere en lagere Staatspersonen zijn; met aanhaling van §449 van Catharina IPs Nieuw Wetb.: „indien de misdaad van gekwetste Majesteit in te onbepaalde uitdrukkingen in de wetten beschreven wordt. opent men de deur voor vele misslagen*'; dat zulks nog moeielijker is in t\jden van partyschappen ; de supplianten niet weten welke werken staat- kundig goed zijn, en vooral niet, daar de waarheden in 't oog dei* eenen, door den ander als gevaarl\jke grondstellingen beschouwd worden; menial 177 Met dat al kon er paal noch perk worden gesteld aan een kwaad, dat in de geheele Yereenigde Nedorlanden reeds zulke vorderingen had gemaakt. De menigte dier libellen, satires, enz. waste met den dag, waarbij nog moeten gevoegd worden de talrijke couranten en weekbladen, die de Staten der Provincien, ieder in de hunne, zich beijverd hadden te yerbieden door bet uitvaardigen van verscheiden plakkaten in de jaren 1781, '82, '83. Wij gaan die echter, als minder met ons doel in yerband staande, yoorbij; de meermalen aangehaalde werken kunnen daarover worden nageslagen. De scheld- en smaadredenen gingen zoo hoog, dat Prins ^ILLEM zelf oyer de hem aangedane beleediging zich be- klaagde en de beteugeling yan de pers eischte in een bui- toDgewone Staten-yergadering ^). Intusschen deden de Staten yan Holland, ten einde eenigs- zins zulk een groot kwaad te keeren en gehoor geyende aan het yoorstel yan bet Hof yan Holland ten yorigen jare gedaan, op 10 Januari 1783 de plakkaten tegen de fa- meuse libellen, yan 18 Januari 1691 en 7 Maart 1754, hemieuwen '). Den 18(ien Mei 1784 gaf de Begeering yan 's-Qrayenhage een keur tegen de fameuse libellen, terwijl op 8 September yan dat jaar door den Botterdamschen Magistraat het beyel werd uitgeyaardigd, „dat de drukkers geene andere nieuws- zich dus alleen tot oude boeken moeten gaan bepalen; ieder kan in de ▼enoeking komen den boekverkooper een slecht boekje te doen ontbieden, hem dan aan te klagen en als delateur '/s der f 1000 te genieten ; dat ook handelaars, die aileen van 't verkoopen van brochures leven, geruineerd zijn. Ze erkennen, dat de boekhandel tedert eenige jaren alkier eierk i$ toe' genomem, Ze verzoeken das, zoo mogel\jk, alles te mogen verkoopen (zelfs naamloos), wanneer Auteur of drukker zich bij hen bekend maken, of dat een exawnnaieui moge benoeind worden door de Staten, om v66r de uitgaaf te bepalen, of deze meest anonieme stukken zullen verkocht mogen worden of niet — Op 12 October 1781 trokken de Staten van Utrecht hun plak- kaat weer in en limiteerden het tot op deze gevraagde clausule. 1) Vervolg op Wagenaar, V, 309. 2) Groot Flacaat-Boek, IX, 411. 12 178 papieren zuUen mogen laten drukken, dan die bg stedelijke Resolutie zijn opgegeven" i). Twee jaren later volgt een plakkaat der Staten van Gel- derland, van 8 September 1786, dat vrij streng is en zeer gepast in verband met de tijdsomstandigheden (indien nl. door bet verzwaren der straffen bet kwaad onmiddeUijk kan worden beperkt), docb in de dagbladen met den scbeldnaam van het bloedplakkacU wordt bestempeld. De Staten ber- nieuwen daarbij bunne plakkaten tegen de fameuse libellen en scbotscbriften, van 30 Juli 1781 en 8 Mei 1783, en yerbieden in 't bijzonder, „geene Couranten, enz. uit te geven, te drukken en te verkoopen, zonder permissie van de Stedelijke Magistraat of Hoofdofficieren ten platten lande ^). Dat Courantiers geene Staatsstukken in bunne dagbladen mogen insereren; dat men geene paskwillen of eerrovende libellen make, op poene van / 1000" ^). De Staten van Friesland verboden, bij plakkaat van 25 September, „eenige geschriften, waarin de bandelingen der Regering van de Bepubliek, of van deze of gene Provin- cien, steden of landen worden getaxeerd, of regenten, ampte- naren of particuliere personen in eer of reputatie worden beledigd, te scbrijven, drukken, verkoopen enz., op poene van bannissement of zwaarder straffen naar gelang van zaken *), Yoorts meet nog worden vermeld het plakkaat van het Hof van Holland tegen de teugelloosbeid der schotsebriften, van 16 Februari 1787, waarbij al zgne vroegere ter zake be- trekkelijke besluiten werden bemieuwd. Op den 22sten November van hetzelfde jaar werd te Leiden een besluit afgekondigd, waarbij scherp werd verboden „het stellen, scbrijven, verspreiden van lasterlijke, logenachtige 1) De Haagsche Keur wordt gevonden in de Nieuwe Ned. Jaerb. 1784, bl. 096; de Rotterdamsche, aldaar, bl. 1520. 2) Art. 4 van dit plakkaat. Nieuwe Ned. Jaerb., 1786, 939—947, de GlJSELAAR, 83. V. 3) Art. 4. t.a.p. 4) Nieuwe Ned. Jaerb., 1786; 1171; de Gijselaar, 83. 179 of Bmadende en honende papieren en geschriften, — op poene van naar alle regueur van regten te zuUen gestraft worden" 0« Sedert dit tijdstip tot aan de in 1795 yoorgeyallen om- wenteling treffen wij — behalve bet straks te yermelden besluit van 22 Maart 1792 — geen enkel plakkaat aan van de Staten-Generaal, de Provinciale Staten zoo min ab van eenig Hof, al waren de tijdsomstandigheden meestal niet minder woelig, dan zij sedert 1780 waren geweest. Mg komt de opmerking, die de rechtsgeleerde de Gijselaar op bl. 85 van zgn Proefschrift deswegens heeft gemaakt, waar- Bcbijnlijk Yoor, dat nl. de oorzaak hiervan wellicht meet worden gezocht in bet feit, dat in de meeste steden, altbans van Holland, de besluiten tegen de fameuse libellen, satiren, enz. door hare Overheden zelven werden uitgevaardigd. Wellicbt waren de Staten zoowel als de Baadsbeeren van oordeel, dat, door zulks Btilzwijgend good te keuren, voor de rust der steden beter gezorgd en daarin voorzien werd. Altbans berbaalde de Magistraat van Amsterdam bet plak- kaat der Staten van Holland van 9 December 1702 op dat stuk, den 27steii Januari 1791, die van Delft den dag daarop, de regeering van Rotterdam en die van Haarlem *) op den 4den Februari van betzelfde jaar^). Ten slotte worde bier vermeld een plakkaat van de Staten yan Holland, yan 22 Maart 1792, yan dezelfde strekking als dat yan 5 Mei 1781 en de yorige daarbij aangebaalde, strekkende om de driestbeid der couranten te bedwingen *). Nu de reeks yan plakkaten, die ons onderwerp raken en, yoor zooyeel wij ze bebben kunnen yinden, in al de Yereenigde Nederlanden gedurende de twee yoUe eeuwen 1) Nieuwe Ned. Jaerb., t. a. p. 5715; de Gijselaar, 84 v. 2) Haar beslait wordt woordel^jk gevondeii bij C. de Koning, Tafereel van Haarlem, 1808, Hide dl. 276—279. 3) Het Amsterdamsche besluit wordt medegedeeld in de Nieawe Ned. Jaerb., 1791, bl. 25; het Delftsche, bl. 17; het Rotterdamsche, bl. 90 en het Haarlemsche, bl. 134 aid. 4) Groot Placaat-Boek, IX. 453. 180 van het bestaan der Republiek werden uitgeyaardigd, behan- deld is, wenschen wij een oogenblik stil te staan en met een enkel woord aan te toonen, welke gevolgen daaruitvoor onze zaak, t. w. voor de reohten der boekdrukkers en boek- yerkoopers by het drukken en uitgeven zijn yoortgesproten. Wat wij in 't algemeen aangaande de yele plakkaten yan yerschillenden aard en doel tegen de fameuse libellen uitge- yaardigd mededeelden, slaat in zooyerre op onze rechten, als daarbg aan de boekdrukkers en boekhandelaars yerboden wordt het drukken en uitgeyen yan die geschriften en alle andere schadelijke werken, yol beleedigingen en smaad, die daama mochten uitkomen. Men meene echter niet, dat buiten de door ons yermelde plakkaten geen andere tegen afzon- derlijke schotsehriften uitkwamen. Aan den yoet dezerblad- zijde zuUen wij de plaatsen aanhalen, waar de talrgke plak- katen te yinden zijn, die men soms mocht wenschen na te gaan ^). Hetzelfde geldt yan het yerbod betreffende de uit- gaye yan nieuwspapieren of weekbladen. In hoeyerre dit yerbod betrekking heeft op het onderzoek zelf aangaande de yrijheid yan drukpers, of op eene meerdere of mindere beperking daaryan en hare noodzakelijkhcid, oyer welk punt de geleerden in 't oneindige hebben gehandeld, dieyerbods- plakkaten liggen buiten de grenzen, die wij ons stelden. Dit alleen dient te worden opgemerkt: indien men opmerk- zaam nagaat, dat de straffen en boeten tegen de oyertreders i) Van 4606— 1638. WiLTENS: I. 415. - Andere, van 1614—1653, aW 424. — In 1651, aid. 429. — In 1655, aid. 430 en 432. — In 1669, aid. 441. - In 1618, aid. II, 286. — In 1706, aid. 428. — 1732, aid, 588. - In 1733, aid., 598. — In 1731, aid. Ill, 262. — Van 1633—1722, aid. 266. — Van 1746- 1749, aid. IV. 432. — Het plakkaal van 1781, dat hierop slaat, Groot Placaal- Boek, IX, 409, van hetzelfde jaar in Vervolg op Wagenaa.r V, 285 v. — Van 1783, Groot Placaat-Boek, IX, 411; Vervolg op Wagenaar, V, 286 v. - Over De Post van den Nederrijn, Vervolg op Wagenaar, V, 288 — 294; VI. 376-383; XII, 300-305. - Van 1788, Vervolg op Wagenaar, XXI, 37 V. — In 1790, Vervolg op Wagenaar, XXIII, 274-282; en over het Haarlerasche libel, door beulshanden verbrand, vervolg op Wagenaar, XXIII, 282—284; de Koning, Tafereel van Haarlem, III, 270-273. Stellig is ons buiten deze menigte van geschriften, nog het een en ander ontsnapt. I i 181 vastgesteld steeds verzwaard werden hoe verder men in den tijd yooruitgaat, maar dat daarom de menigte van meer- roalen verboden boeken niet in dezelfde verhouding ver- minderde, noch het aantal overtreders afnam, dan schijnt men a posteriori te moeten erkennen, dat die vermeerdering van straf niet het beste middel was om dat kwaad te beteuge- len, Yooral omdat, hoe meer de straffen tegen de losbandig- heid der drukpers worden verzwaard, de overtreders der wettelijke bepalingen op dat stuk met meer fijn overleg zondigen door het uitgeven van geschriften zonder den naam van auteur of uitgever of aanduiding van plaats. Er geschiedt nog meer dat door velen reeds werd herhaald, maar inzonderheid door De S^kion e, Interets des Nations de VEurope^ I, laatste pag. juist is opgemerkt in deze bewoor- dingen: „Si on consulte I'exp^rience, on ne pent se dissi- muler, que ces condamnations n'ont jamais produit d'autre eff(§t, que d'exciter la curiosity du Public, de faire rechercher avec plus d'avidit^ les ouvrages proscrits, les rendre plus chers et en faire multiplier les editions. Une condamnation a sou vent fait la fortune d*un livre, qui sans cela auroiteu pen de leoteurs et seroit promptement tomb^ dans I'oubli. II ne faudroit meme que de semblables condamnations pour tirer un grand nombre de livres de la poussiere des Magasins". „'t Verboden wil men allermeest, „En tegenstreven noopt den geest, „Die dan den yver blnsschen wil, „2iie door de vinghers en zwyght stil". zegt Vondel en het „Netimur in vetitum" van denBomein- schen dichter is nog niet verouderd. Wellicht ware het beter geweest alleen de geschriften te weren, die 6f het Opperwezen beschimpen 6f smaadrede- nen bevatten tegen het Hoogste gezag, den Staat en de overige, lager geplaatste overheidspersonen ; overigens zou men gematigd moeten te werk gaan, omdat het in 't alge- meen waar is, dat hoemeer de boeken worden verboden, zij des te meer verspreid en gelezen worden. De geschriften 182 evenwel, die, God en het Hoogste gezag aanranden, moeten hiervan worden uitgezonderd, aangezien zij den godsdienst aanvallen, de rust van den Staat verstoren en tot oproer aanzetten. Intusschen geven wij gaame toe, dat bet een allermoeiljjkBte zaak is en yerwonderen ons niet, dat de regee- ring van Leiden, bereids in 1582, gelijk wij biervdor op bl. 100 mededeelden, openlijk er yoor uitkwam, dat bet een moei- lijke zaak is die buitensporigbeden tegen te gaan, zonder dat bet tot grooter kwaad aanleiding geeft. Wat zouden die mannen wel gezegd bebben, zoo zij in de zeer bewo- gen tgden badden geleefd, waarin ons vaderland van om- streeks 1781—1795 verkeerdeP Wij spraken op bescbeiden wijze ons oordeel uit over de medegedeelde plakkaten. Die, welke recbtstreeks bedoel- den den boekdrukkers en boekbandelaars bevelen te geven en, om zoo te zeggen, stellige recbten toe te kennen, waren niet talrijk, en daaniit blijkt, dat, zoo zij slecbts niet door bet drukken en uitgeven van goddelooze en lasterlgke ge- scbriften den godsdienst of bunne medemenscben beleedig- den, de uitoefening van den boekbandel bun naar bartelust was vrijgelaten, met inacbtneming der bepalingen, waaraan zij door de plakkaten van 28 Juni 1715 en enkele van gelijke strekking gebonden waren. Wij bebben statuten, keuren, gebruiken en gewoonte-recbt te berde gebracbt, want daarin was van de 16^© tot de 18de eeuw bet gebeele recbt in ons vaderland vervat, be- balve betgeen wij uit bet Romeinscbe recbt bebben bebou- den, dewijl uitboofde van de verscbillende gewesten, waaruit de Republiek bestond, een eenparige wetgeving tijdens bet bestaan van bet Yereenigde Qemeenebest niet bestaanbaar was en de saraenstelling van een Wetboek, voor alle Pro- vincien van kracbt, evenmin werd voorgenomen, omdat de gesteldbeid van den Staat dit bezwaarlijk toeliet. Hieruit volgt, dat, met uitzondering van de plakkaten door de Staten-Generaal uitgevaardigd, er een opmerkelijke verscbei- denbeid van recbtsbepalingen in alle deelen der Republiek heerscbte. Want dat gebeel bijzonder recbt ontstond eenig 183 en alleen uit misbruiken en gebreken, die hier en daar bestonden en aanleiding gaven tot bet maken van plakka- ten; eyeuwel bestaat er in ons onderwerp niet zoo groot verschil van recbt, als in die hoofdBtukken welke eigenlijk tot de zakelijke en persoonlijke rechten van alien betrekking bebben. Immers komen die rechten overal in aanmerking, zoodat elke stad, ja elk dorp zijn eigen rechten kan bezit- ten, gelijk dikwijls het geval was. De rechten nu, waarover wij handelen, werden slechts in de grootere steden gevon- den, aangezien boekdrukkers en boekverkoopers meestalniet elders woonden, althans in kleinere plaatsen niet z66 talrijk waren yertegenwoordigd, dat onze speciale rechten daar konden gelden. Zelfs nu nog vindt men een boekdrukker of boekverkooper in de dorpen van ons land, behalve in Groningerland, waar in de dorpen, die de hoofdstad van het gewest omgeven, meer dan 30 boekverkoopers en 66n boekdrukker gevestigd zijn. Indien derhalve een wetboek in de Vereenigde Nederlan- den niet bestond en de Nederlanders, voor zoover zij alleen het vaderlandsch recht, en niet het Bomeinsche volgden, ge- heel bijzondere rechtsbepalingen hadden, gelijk uit de boven medegedeelde plakkaten en verordeningen blijkt, blijft ons slechts over te onderzoeken, waarom er talrijke plakkaten werden uitgevaardigd, die niets anders dan eene herhaling waren van yroeger afgekondigde. Dit meet voor een deel hieruit worden verklaard, dat, daar de boekdrukkers en boekhandelaars door de straffen, bij elk plakkaat gevoegd, van het veronachtzamen evenmin als van het ontduiken dier wettelijke voorschriften werden afgeschrikt, de magi- straat zich genoodzaakt zag dezelfde plakkaten met ver- scherpte poenale sanctie te herhalen. Yoorts kwam er nog lets bij. Dikwijls toch, al scheen het eene herhaling, werd er eene kleine wijziging gemaakt of was het doel van den wetgever veranderd; want door die costumen, keuren, enz., welke, inzonderheid wat ons onderwerp aangaat, bijzondere bepalingen bevatten, gelijk bijv. het geval was bij den on- derscheiden aard der verboden boeken, konden de Staten 184 door het af kondigen van nieuwe plakkaten het misbruik van de drukpera niet geheel ophefFen. Weldra toch kwamen er andere boeken uit, die naar de meening der meerder- heid niet tot de vroeger verboden soorten behoorden en daarvan zeer weinig afweken. Eindelijk (wat inderdaad niet zou zijn geschied, indien onze voorouders een algemeen wetboek hadden bezeten) wer- den meermalen vroegere plakkaten, al had er geen wijzi- ging plaats, herhaald, indien de yoorgaande soms in onbruik waren geraakt of indien de gesteldheid van een stad voor- maals zoodanig was geweest, dat men toen ter tijde niet dan met groote moeilijkheden de plakkaten zou hebben kunnen ten uitvoer leggen (waarover o. a. de overheid van Leiden in 1582 klaagde, gelijk boven werd yermeld), doch later de tijdsomstandigheden waren yeranderd en de regeering het hernieuwde plakkaat yeilig in working kon doen stellen. Wellicht waren de plakkaten niet zelden her- haald, ingeyal yerzuimd was ze uityoerbaar te yerklaren. Zoo zijn wij dan genaderd tot de eindpaal yan hetgeen wij ons hadden yoorgesteld, yan het yeld der rechten yan de Yereenigde Nederlanden tot aan het jaar 1795 te door- loopen, toen, gelijk ieder bekend is, het bewind yan den Stadhouder zoowel als dat der Staten een einde nam. Aan- gezien eyenwel, al is de Staatsyorm gewjjzigd, zijne rech- ten niet ten ondergaan, yolgt hieruit yanzelf, dat dezelfde rechten bleyen bestaan, totdat zij door bijzondere wetten in 1796 werden afgeschaft, waaroyer wij in § 4 zullen handelen. § 3. De rechten in de Zuidelijke Nederlanden d. i. in de X Proyincien, die sedert het einde der XYIe tot aan het einde der XVIIIe eeuw werden yastgesteld. « Yoordat wij oyergaan tot de yermelding der rechten, die na de omwenteling yan 1795 in de Bataafsche Republiek 185 geldig wareD, moeten wij terugkeeren tot de X gewesten, tot de Zuidelijke Nederlanden, die, onwillig toe te treden tot de Republiek der Yereenigde Nederlanden, Philips de II bleven aanhangen en daarom bijna tot op on2e dagen afgescheiden bleven en hare eigen rechten onder een ander bestuur bezaten. Wij willen dus in de eerste plaats de gesteldheid dier rechten onderzoeken, waaronder de bewoners van dat ge- deelte van Nederland hebben geleefd, totdat zij tegen het einde der XVIIIe eeuw andere rechtsbepalingen verkregen. Vooraf moeten wij er op wijzen, dat deze opgave zeker niet in alle opziehten volledig zijn zal. Want daar wij de Plakkaatboeken van al de Zuid-Nederlandsche provincien niet konden inzien, doch slechts die van Brabant en Ylaan- deren yermochten te raadplegen, spreekt het yanzelf, dat Bommige bijzondere bepalingen, . wellicht in andere gewesten van kracht, ons ontsnapten, schoon het van den anderen kant waar is, dat de yoomaamste plakkaten werden uitge- yaardigd in de beide genoemde proyincien en dat die, welke yoornamelijk tot ons onderwerp behooren, betrekking had- den tot al de Pausgezinde Nederlanders en niet tot een af- zonderlijk gewest daaryan, uitgezonderd enkele, die of het Hertogdom Brabant, of het Graafschap Ylaanderen of wel de steden, in een yan beide gelegen, betroffen. Maar boyen- dien betreuren wij het, dat we niet even nauwkeurig kon- den doordringen tot de oorzaken en doeleinden yan de plak- katen elk afzonderlijk, als dat met die der Yereenigde Nederlanden het geyal was. De oorzaak daaryan is hierin te zoeken, dat wij weliswaar niet geheel yerstoken zijn yan een goed geschreyen geschiedenis yan geheel de Zuidelijke Nederlanden, zooals wij er een yan de Yereenigde Neder- landen bezitten, maar de Histoire Oenerale de la Belgique yan L. D. J. Dewez yermeldt niets aangaande de plakkaten, die op ons onderwerp betrekking hebben, zoodat daarin zelfs geen enkel woord oyer de plakkaten yan 1570 en '71 en den Index EoopurgcUoritis wordt aangetroiFen. Intusschen lag wel- licht dit buiten zijn plan en is het met het oog op de ge- 186 Bchiedenis niet z66 noodig te achten, dat zijn werk zonder het nayorschen van aUe plakkaten kan gezegd worden geen Mstorie te zijn ^). Wij keeren terug tot het tjjdstip waarop de beide deelen van Nederland zich van elkander afscheurden. Yoorecrst moeten wij herinnereD wat Y66r de troebelen van 1572 in al de Nederlanden was uitgevaardigd en daar reehtens was, hetgeen in § 1 werd vermeld. Er waren plakkaten, die niet in alle opzichten aangenaam waren, gesproten uit den hevi- gen haat der Spanjaarden tegen de ketters en bun zuebt om bun godsdienst daartegen te bescbermen, dus alleen on- aangenaam waren yoor de Gereformeerde Nederlanders, den PauBgezinden daarentegen naar den zin. Bg de opsomming dier plakkaten komt bet eerst in aan- merking de Synode van Kamerijk^ die in 1586 plaats bad. In art. 3 van bet I^^ Hoofdstuk van bare besluiten, beyeelt zij, dat niemand bebalye de beeedigde boekyerkoopers en boekdrukkers boeken zal yerkoopen, inyoeren, drukken nocb yerspreiden s). Dat yoorts ieder boek door den Bisscbop, zijn gemacbtigde, den Censor der Academie yan Leuyen of die yan Douai'), welke laatste in 1563 was gesticbt. Nadat eyenwel Earel II yan Spanje in 1668 bij den yrede yan Aken die stad aan Frankrijk bad afgestaan, bepaalde zieb dat recbt yan onderzoek tot de Leuyenscbe Hoogescbool alleen. Bij bet plakkaat yan 19 Februari 1593, dat nu yolgt, is, i) Duidelijk te verklaren zijn sedert 1572, de scheiding der Z. en N. Provincien van Nederland, die talrijk vermenigvuldigde of althans vergroote Indieet librorum prohibitorum^ zoowel door den Paus, als, meen ik, ook door de Spaansche geeslelykheid, uitgevaardigd, vooral in Belgie scherp uit- gevoerd, wijl zulks op de grenzen van een kettersch land lag, waar van dag tot dag meer weitl uitgegeven en veel geschrijf van dien aard, dat het zoodanig in tegenstelling stond tot de in Belgic beledene, zoo kerkelijke als wereldlijke leer, als het licht staat tot de duisternis. 2) Aan art. 1 van het plakkaat van 11 Maartl616 wordt toegevoegd: „op poene van / 800 voor den Drukker en / 20 voor den Verhandelaar of Verkooper". 3) Anselmus, t.a. p. §§ 13 en 14. 187 in den naam des Eonings, dat van 1 Mei 1566 behoorlijk gevolgd '). Den 19<)en April 1594 kwam een ordonnantie ttit van Aartshertog Ernst, Gouyemeur-Generaal der Neder- landen, bepalende, dat voortaan aldaar (in de Spaanische Nederlanden) geen privilege zou yerleend worden, zonder dat de drakker zioh tot het bezorgen yan een gebonden exemplaar yan het werk aan de Eoninklijke bibliotheek yerbond. In 1595 yolgde een supplement-ordonnantie des Graven de Fuektes om daarenboyen 2 exemplaren yan ieder geodroieerd boek te bezorgen yoor de bibliotheek op 't Es- curiaal '). J. P. WiLLBMS, in zjjn Verhandeling over de Nederlandr sche Toed* en Leiterkunde ^)^ schrijft: „Zij (de Nederland- Bche Letterkunde) kon — in Holland — ruimer adem halen, zonder te moeten zuchten onder de yerdrukkende Plakkaten, welke haar hier in *t Zuiden benaauwden, want bij Ordonn»Sn van H. Hooghh., gegeyen te Brussel 25 Mei 1601, 31 Augustus 1608, 11 Maart 1616 en 29 October 1626, was yoorgeschreyen : 1^. dat elk in 't licht komend werk door de geestelijke en wereldlijke oyerheden moest zijn goedgekeurd (waardoor menigmaal gebeurde dat het in de handen yan die Heeren steeken bleef, of er niet ongeschon- den uitkwam ; Achter de SchatMste der PhUosofen en Foeten^ uitgegeyen door de Mechelsche Earner de Peoen in 1621, yindt men eene Waerschouwinghe en daarin deze woorden: ^Beminde Vrienden, alzoo wij (naer ouder gewoonten) alien de wercken hebben moeten laeten yisiteren bij onsen gewoone- lycken Censor librorum, heeft hij geraeden gevonden aen 1) Zie Tweede Placcaet-Boeck van Vlaenderen (het lldc deel van hetge- heele werk) l«te uitg. 1629, bl. 24. — F. Zvpaei Notitia Juris Belgici lib. IX, 293. 2) Wijl zulks zeer slecht uitgevoerd werd, ordonneerde de Gouverneur- Generaal in 1684, dat men in de octrooien zelve zou invoegen de verplich- ting om 2 exemplaren te bezorgen (in plaats der 3, van 1594 en '95, wijl *t Escuriaal nu ophoudt), nu op boete van nuUiteit van 't octrooi en f 100; te voren, van geen privilege te zullen verleenen. 3) II, I, bl. 4 V. (Antwerpen, 1820). 188 (sic!) sommighe der Auteuren (in margine geciteert) uit den drack te laeten, ende oock eenighe woorden in de binne- wercken te yeranderen," enz.) [het is nog veel dat men dit durfde schrijven.] 2^. Dat elken Boekdrukker, Verkooper en Binder, met het intreden van zijn ambagt, bij eede beloven zoude geene yerboden (d. i. hoUandsche) boeken in te brengen, te druk- ken, te yerkoopen of te binden; en 3^. dat er geene kisten of pakken met boeken zouden mogen geopend worden, noch geene openbare boekyeilingen plaats hebben, zonder tusschenkomst der Boekkeurders. Deze gestrengheid ging zoo yer, dat de wereldlijke macht meer dan eens genoodzaakt was palen te stellen aan de doemzucht der geestelijke Censores. (Zie de d^p^che yan Maria Theresia aan den Raad-Procureur-Gteneraal yan Brabant, yan 6 Noyember 1761 ^), in het Codex Braban- iicus yan Verloo, bl. 247 : „ Aiant eu raport de yotre representation, nous yous faisons la presente pour yous dire, que nos ConseiUers Fiscaux, deyant par 6tat yeiller k I'ordre public, k la conseryation de nos pr^rogatiyes et au maintien des maximes, qui constituent le droit public du pays, ces deyoirs ne seraient pas certainement remplis, si yous yous contentiez de yiser les Catalogues des liyres k yendre d'apr^s I'approbation du Censeur Eccl6siastique, yu les principes que les gens d'Eglise cherchent souyent k faire yaloir au prejudice des droits des Souyerains, des loix, de r^tat, des libert^s des peuples. Ainsi c'est notre intention, etc.)." De maker yan de Ordonnantie yan 31 Augustus 1608 is ons onbekend. Het is iedereen duidelijk, dat zg yan wege het hoogste gezag is uitgeyaardigd ; toch zouden wij niet dur- yen yerzekeren, dat zij yan de Aartshertogen Ferdinand en Isabelle uitging of wel door het Proyinciaal Hpf in 't ley en werd geroepen. Hij beyeelt ^geen boeken te yerkoopen in i) Dus ruim 150 jaren nadat het kwaad gewoed had. 189 eenig sterf huis, zondcr visitatie" ^). De Romeinsche rechtsge- leerde Ulpianus') getuigt, dat lets dergelijks reeds in zijn leeftijd plaats had, waar hij beweert, dat bij boedelscheiding verboden boeken, tooverboeken bij geval, en dergelijke niet moesten worden afgetrokken, doch als vergift onmiddellijk worden vermeld*). 