Bijdragen tot de taal-, land- en volkenkunde
Maendag 22 quam Paty Key “s morgens heel vroeg aen boord, — versoekende uyt den nacm van Lakoe en voor hem selven nog mael zeer erustelijk om de voorz. vlag en attestatien, ’t geen ik na waerheyd niet anders dan op volgender manier doen kon. ! Dingsdag 23. Gingen onder zeyl, met voornemen om Karas in passant aen te loopen en de Spieringh dus langh bij onste houden, als wij gissing maekte, dat het laetste schip uog be- fi loopen konde, omme den E. Heer Gouverneur immers zoo “t moge- É lyk was, van ons verrigten aldaer insgelijx kennis te doen hebben. # 1 Niet overgenomen. ' DAG-REGISTER. 139 Beechryvinge van ‘t Landschap Onyn, op Nova Gunea. Deze hoek houd ik te wezen een eyland, gesepareert van de vaste wal, alhvewel ik het niet zeker ondervonden hebhe, nog zulx in geene kaerten staet aengeteekent; want (aen de) N. O. kant ziet men een tamelijke opening en daertegens over de vaste kust, die men van de Zuydzijde insgelycx bekennen kan; zijnde tusschen de Noordelijkste naeste hoek van Batoe Poety en Z. W. hoek van Ony, een besondere schoone groote inboght, wel 5 mijlen diep en 2 mijlen wijt. Om het zelve pertinentelijk te laten onderzoeken, had ik op ons arrivement alhier de Piesangh uytgesonden, gelijk zulx onder dato 8 deses hier voren geannoteert is; maer zoodra d'Onyers door de Keffin- gers hier toe opgewekt zijnde, dit vernamen, betoonden zij haer hier over misnoeght te wezen, en oversulx bleef dit agterweegh , om hun geen de minste argwaen te geven. Hier is overal seer schoone ankergrond, zelfs tot 2 à 3 mijlen buyten den wal; ter plaetse daer wij hier aen de Oostkant van P, Aes, dus lang gelegen hebben, hadden voor de middag geduurig moy weer; maer ‘snamiddags wierd het landt telkens met geweldige sware dampen overdekt, 't welk dan ordinaer een swaren regen veroorzaekte. “t Landt in sigh selven, voor soo veel ‘t sig van buyten vertoond, is woest en wilt, overmits het weynig of niet besayt nog betuynt werd, en op veel plaetsen zeer steyl en klippig ; hebbende van sig selven seer weynig vruchtdragende boomen. De voornaemste die ik daer vernomen hebbe, zijn zeker slag van noten , den muscaten niet ongelijk, dog wat langer van correl, dikker van bast, en veel grooter van bladen; de schors heeft geen gelijkenis naer d'ordinaire nooteboom, zijnde zeer ruygh en bultaghtig. De bladen gevreven zijnde, hebben.ook op verre na zoodanigen kragt niet; de gedaente der foely is zeer dun, en geelachtigh, hebbende eenigermaten de reuk van goede foely ; dog niet isser dat de Bandase noten soo na komt, dan de smaak der noten selver. Van deese slag van boomen isser hier niet meer dan 1 à 2; immers zoo als ik hier met alle mogelijke vlijt niet anders heb vernemen kunneu. Den tweeden is den massoy en den derden den kanariboom, buyten dat weet ik niet dat er eenige als wilde zijn; doch ijzerhout valt hier in overvloet, en buyten twijfel ook Lingoa boomen; doch die geven geen eetbare vruchten. De boschagien zijn vervult van alener 140 DAG-REUISTER. gevogelte, makende den geheelen dag zulkken zeltzamen en wonderbaerlijken geluyt datet niet te seggen is. Goet water is , er allesints aan de stranden in overvloet te bekomen. ‘t Klimaet | is hier niet zeer getempert, maer veeltyts disigh en dampigh; | oversulx moet men sig hier wel wagten om des nagts buyten ; in de lught te slapen, ‘t geen ons hier, mits de bekrompenheyt | binnen scheepsboort, al veel ziek volk veroirsaekte. Volk is van gestalte, natuure en ommegank immers zoo veel men daervan kan oirdeelen, zoodanig als hiervooren onder dato 22 Julij van Raygie Jeef geseyt is; en onder den naem van vrye luyden zijn ze absolaute slaven van de Keffingers en Gorammers, die met haer omspringen zoo als haer goet dunkt. Te voornaemste Orang Kayen op Ony, zijn twee, den eersten — heeft sijn residentie in de negorij Fatagas t genaemt Massa- loea, zijnde een der zeven soonen van Raygie Tabouan die nu omtrent 10 jaar verleden, door die van Caras beneffens wel 2 à 800 van sijn volk, dootgeslagen is, en waer over zij met den and’ren nog niet verdragen zijn. Van de voorsz. zeven zoonen levender nogh vijff, met name Massaloea, Bau, Bokau, Lourisa en Manokpatyn; d’overledene waren Mannakaloea en Karoeffa, die na den and’ren als eerstgeborenen geregeert hebben. Den tweeden Orang Kay genaemt Jeef heeft zijn woonplaets in de negorij Fataga 2, omtrent een musquetsschoot van den and’ren gelegen; desens moeder is geweest een suster van Raygie Tabouan, en heeft sig nu de suster van Massaloea, zijnde zijn nigt, tot een vrouw genomen; en alsulx werd hij van zijns moeders wege gerekent uyt het geslagt van Tabouan. Zijn vaders naem werd niet gemelt, ter oirsaeke dat hij van geen voornaem geslagt herkomstig was. Deser beyder magt en authoriteyt is van geen belang, overmits haer onervarentheit en jonkheyt; oversulx werden tot nog toe alle hare saeken van eenig belang beslegt door de voornaemste en outste Orang Kayen,die vele zijn en waeromtrent de Keffingers de voorrangh en alhoewel bedektelijk, nogtans het geheele bestier sinisterlijk aen haer weten te behouden. Haer bedrijf bestaet ten principale in den handel met slaven en massoya, maer den gemeeuen man moet vissen willen se eeten; correspondeeren en varen wel naer Goram, K Keffing en ook Zuyt en Noortwaerts hier om her. ! Futaga. De spelling der namen van deze beide negorijen verschillen in het M. S. zeer weinig; zie de uoot op bla. 97. 2 Niet op de kaart. DAG REGISTER. Naer geweer zijn swaerden van diverse slagh, pp lansen en korte pieken met weerhaken. Woensdag 24. De wint uyt de +» hand met =. zulx dat wij seer weynig avanceeren konde; tege: :- voer ik aon de Spiering om de twee Tocuwerrsen ¥ van Borry op Caras te exunineeren; luvde klaringen als volght: + Donderdag 25. Dreven nog al in stilte, de stroomen, als of wij met cen brave cor. Zuytwaerts opgetrokken. Vrijdag 26, Omtrent de imiddernagt as ten anker op 3 vad eslanden van Zate rus met het opgw en liepen om de Westkant dtsgrond ten uur iepen, de op 25 vademen goede al was het voor dissent zoude hunnen wenschen, en daarum se voeren magh: Heer Rykloifs 2 die is s00 fray als men ost vaadt bij eenig landt. Vertoonende zig het vaste land niet anders 7a. > en vaderland, behalven dat de N. en Z, hoeken zer sers , ‘s Voormiddags zagen een vaartuygh van teyland Caras tare Batour ove “en, 'tgeen wij gisten bet twerdle yuk van "het bootje van de Spieringh en de: 1 nn | Ve hier te brengen. Meer wedlerkoney 1 van de R P bij zelfs benetien | quam B bij ons over, van © zij adelijk ontiaeiel die sem dat wijn met vrede bee mn: en er "Ee ons zouden EE gren tay ver ahem weder. n blijven, «0 Cl goede parts 07 en del var Bld vn J 142 DAG i versien; of hier ook geen diergeliike noten als op Oriy te krijgen waren, en ten derde of er wel yemandt van sin volk met ons waer Covegay zoude willen varen ; waerop hij repliceerde dat hij morgen ogteut daerover pisciaeren wilde, en ons op alle pertinentelijk rapport doen, en daermede vertrokken zij naer huys. Sondag 28 was het den heclen dag vuyl en regenagtig weer, zoodat de voorz. Orang Kayen niet wel en konden aen boord komen, en dus liep desen dag vrugteloos te niet. Maendag 29 quam den voorz. Orang Kay, welkers naem wes Moffon, beneffens veel and're vaertuygen aen boort, medebren- gende een riet sagucer en weynig boontjes, die ze aen ons volk voor out linnen verkogten. Motfon bragt ook aen boord zijn moeder, zijnde een leekig ! out wijf, die my tot een praesent vereerde met omtrent } kilo groene tabak, 2 « 3 handen vol rijs en 1 groote oebi. Doe vroeg ik haer off ze nu met den and’ren belangende mijn voor- stel gesproken hadden, antwoorden van ja, en naemlijk op het eerste, dat ze zeer genegen waren een geduursamen vrede en contract wegens den massoy handel met d’E.Comp. op te rigten. Item dat ze in den tijt van 7 ú 8 dagen geen raet wisten om een bos massoy van ‘t vaste land voor ons te halen; te meer alsoo haer dit door Borry wel striktelijk verboden was; maer zoo wij nog 15 Á 16 dagen daerna wagten wilden, zouden ze haer best doen, om ons van een goede quantiteyt te versien. Dat er van dat slag noten waerna gevraegt had, wel eenige te krijgen waren en dat ze ons eerstdaegs met een tak zouden versien. Maer op het laetste verklacrden zij dat er niemand ge- negen was, om met ons naer Covegay te vertrekken, alzoo zij met haer eygen vaertuygen daer nauwlyx varen dorsten; over- mits de brutaelheyt van dat volk, die se ons waerschouden dat geensints te vertrouwen waren; en aldus eens ront gedron- ken hebbende, vertrokken zij naer land, onder belofte alle d'Orang Kayen te doen waerschouwen, en zoo dra mogelijk met den and’ren weer aen boord te komen. Dingsdag 30 voer ik’ met schuyt en boot naer land, om den Raygie tot. het volbrengen zijner belofte te animecren; vouden hem op de strand by zijn volk zitten te praten, zeggende dat hij allerwegens boden uytgesonden had, om de Orang Kayen 1 Vaaliit DAG REGISTER. 143 bij den and’ren te roepen, waervan er een gaende naar Caras, ons ontmoet was. | En naer eenige discoursen en vriendelyke bejegeningh ver- frokken weder naer bourd; alsoo ons gerapporteert wierd, dat er een Orang Kay van Cany aen boord gekomen was en na mij zat te wagten. Aen boord gekomen zijnde, was het den Orang Kay Biasse, die mij vereerde met een stukje zeer goede massoy en een grooten tak van de bewuste notenboom , waeraen er nog wel 20 hingen, dog geen volwassen om bewaert te kunnen worden, sijnde even dezelve slag als die op Ony be- vonden hebben; beschonken hem voor dese zijnen dienst met een vergult Tonquins Pinang talantie, en daermede vertrok hij met sijn prauwen weder naer huys. Des avonds gaff ik schipper Cornelis ! ordre om hem klaer te maken tegen morgen avond van hier naar Banda te ver-. trekken. Woensdag ult. quamen alle de Orang Kayen aen boord, en naer eenige voorgaende discoursen ley ik haer voor dit onder- geschreven contract 2. Waermede zij haer, naer dat ze daarover nog wel een uur gepiscairt hadden, confirmeerden, en al sulcx wierden er twee brieven geteekent en bij haer beswooren, waarvan zij er een behielden. Vereerden haer doe met dry Princevlaggen, zijnde voor yder negorie een; al het welke doe met drij eerschooten bevestigt wierd; betoonende haer hierover allesints vernoegt en grootelijks verblijt te wesen; en daermede naer een vriendelijk genomen afscheyt vertrok een yder sijn weegs. Des avonts depecheerde de Spieringh met de volgende papieren naar Banda 3. Beschryvinge van den heer Rijkloffs Bay. Dese plaets leggende op de breete van 3 gr. 26 minuten, is een seer groote en schoone inbogt, waervan de binnenkant van de vaste kust haer allesints vertoond zeer laeg en vlak land te wesen, dog de N. W. en Z. Oosthoeken zijn zeer hooge bergen. Hier verstond ik dat de Onyze jufisdictie;”t geen bij 1 de Vlaming, van de Spieringh. 2 Zie bijlage c. 3 De brief, aan den Gouverneur Quaelberg geschreven, behelst een ver- ‚slag van zijn wedervaren tot dezen dag met eenige bijlagen. 144 DAG REGISTER. haer verstaen werd bij de woorden Mengowan Sosolot, haer uytstrekte tot de voorsz. N. W. hoek, 't gebiet deser eylanders tusschen de voorsz. hoeken; zijnde alsulx over de voorsz. bogt, en dat van Covegay aen de Z. O. hoek eerst zijn begin nam. De eylanden leggende in dese bogt, die bewoond en geteld werden zijn drie, te weten Cani, Ratour en Caras; zijnde ver sien van diverse eetbare vrugten, als klappers, canary, waeuwen, oby, piesang; boontjes die seer goet zijn, roode rijs, en de stranden overvloedig van vis. Timmerhout moet hier ook geen gebrek zijn, ’t geen men vernemen kon uyt haer groote prauwen, die al veele uyt een stuk gemaekt waren; dog yser- hout. heb ik er zeer veel gesien. T'scheen ons toe dat et op deze eylanden geen, ongesont nog quaet woonen was. als werdende aen d'eene zijde daor de zee- _ wind en aen d'andre door den soeten lantwind van de vaste kust doorwaeyt. “t Volk is van statuur, gedaente en ommegank, die van Ony niet ongelijk, dog niet zoo gepoliseert, nog gesleepen, maer veel onnoselder, ‘t geen wel te gelooven is; dan ontstaet door de weynige corespondentie die se houden met vreemde natie, ja ook niet met haere gebueren; daer beneffens etaen se hier alom, en bij name aen de Onyze kant niet al te wel, over het dootslaen van Raygie Tabouan en de zijnen; daertoe zij volgens verhael van Raygie Motfon, niet wel ongelijk hebben gehad, als zoude Raygie*Tabouan daer veeltijds haere wijven ontnomen en geschoffeert hebben. Ja sey Moffon zelve, hij (de noterende Tabouan) heeft ook bij mijn wijff geslapen, en zijn slacf par force bij mijn dogter. Ziju onder den anderen, ja ook omtrent en tegens ons van zeer goet vertrouwen; ’t geen men bespeuren kan uyt haerlieder vrijpostigheyt, werpende haer pijlen. en boogen en houwers in hun prauwen daerheenen, en quamen het bloote ligchaem soo bij ons over; ons volk die eN hakten, liep hier ook allesints in ’t bosch om vogels te ‘schieten, die ze zeer vlijtig opsogten en aen- wesen. \ Geen naemwaerdige godtsdienst hebben bij haer vernomen, als synde nog Heydenen; Moffon droegh.zijn Teraphium altoos bij zig; zijnde een witte doorsigtige steeik bijna of het cristal ware geweest, hebbende \ongeveer de groote van een kindervuyst, en aen d’eene hoek een root en een groef streptie. Item nog een stukje geel blinckende steen, ’% geen Tima verthoonde DAG-REGISTER. 145 als off er eenig mineraal in vermengt ware geweest. Deze twee steenen wierden van desen Moffon grootelyx ge-eert en aengebeden. , De voornaemste Orang Kayen zyn dese Biasse en Ratrotti van Cani, Mouffon en Kourey van Batour, mitsgaders Galrotti en Cappitain van Caras; doch Moffon scheen onder haer wel 't meeste geagt en ge-eert te wesen. Varen nergens (zoo veel vernemen kon) dan op Covegay ; geneerende haer eenelijk met menschenroverij, plantagie en vischerij, diese meesterlijk weten te steken, alsoo geen vislij- nen bij haer gesien hebben. Donderdag. September Primo. Na dat wij ons dan van water en brandhout hadden versien, ligten ons anker en gingen onder zeyl, raekten dieu avondt tusschen Caras en Cani nog in zee. Vrydag 2. Hadden de voorsz. 4.-Oosthoek van Covegay op zij, “t was doot stil en liep de stroom zeer hard om de Zuyt; maer ‘smiddags begon het hard uit de Z. Oosten te wayen, zoodat wij genootsaeckt wierden de marzeyls in te nemen; maer de- Piesangh most veeltijts zonder zeijl bijleggen. 'S avonts peylden de hooge Westhoek van Covegay N. ©. ten N. en N.O0., schaers 3 mijlen van ons, liepen voorts den heelen nagt met de onderzeylen Z.waerts over. Zaterdag 3. Weer en wint als voren, zagen geen land meer, leydent doe weer om de O. N. ©. naer de wal toe, die wij omtrent den middag te zien quamen, wanneer bevonden zeer veel verloren te hebben. Item dat wij door dit hard seylen vrij lek geworden waren, waerover dic van de Piesangh insgelyx zeer klaegden; roepende zoo zij nog lang dus zeylen mosten, dat et met pompen en baleyen qualyk meer konden gaende houden. Over sulx resolveerden om weder na Caras op te douwen en beter weer af te wagten. Dog komende onder de voorsz. hoek, wierd het schielijk heel stil, en in *t laetste van de platvoet t kregen een moy luchtjen uyt den N. N. O., dus wierden hier door van resolutie verandert en liepen weer 4. O. aen, maer konden egter zeer weynig avanceeren, mits de sware zee die er geduurig op de bough quam aenrollen, Sondag 4. 's Morgens peylden de W.hoek N. O. } N.en de Oosthoek van Covegay Z. O. 1 Z. van ons, zynde doot stil. Sonden onse zeylmaker aen de Piesangh, om zyu groot zeyl te repareren, *t geen met de jongste wint al vrij ontramponeert 1 ’sAvonds tusschen 6 en 8 uur. Se Volgr. X. AS 146 DAG-REGISTEL. was geworden. Des middags kregen op nieu een ruyge koelte, leydent al over en weer, met weynig avantagie; dog kregen "snagts een moy lughtjen uyt den O. Z. O. waermede nog een brave gank deden, zulx dat wij des Maendags 5, de Oosthoek van Covegay O. Z. O. van ons hadden, zijnde naer gissing, twee mijlen buyten de wal. Op desen hoek van ’t land scheen het ons toe dat bequame inbogten waren, daer men voor een keer wel zoude konnen ten anker komen ten eynde wij aldaer na onse bekomene lekte zoeken mogten. Waer omtrent gekomen zijnde, hadden Z. Oostwaerts van ons wel 6 à 7 eylandtjes, liepen soo tusschen de vaste wal en de eylantjes door hebbende dan 50, 40, 30, 28 en zoo voorts tot 10 à 12 vademen, dan klippige en dan weer goede grond, tot dat wij ons bevonden te wesen, in een bay wel ruym 2 mylen diep en } breet, waerin men tot agter tegens het eynde loopen magh. Tegens den avond vertoonden haer omtrent een canonschoot van ons, drij prauwen met volk, die geweldig riepen en wenkten wij zouden bij haer aen land komen; waerop den tolk met de schuyt, die wel bemant en van geweer versien was, na hun toesont; vertoonende haer een Tambox swaert, coralen en een stuk linnen, zij zouden ons daervoor verkoopen ‘t geen zij hadden; maer ‘t zij dat ze onsen tolk niet verstaen konden of dat ze bekommert waren voor eenig bedrog, en weet ik niet; somma vertrokken tegens den donker zonder yets verder te verrigten weder na huys, roepende niet anders dan massoya tambako!! en dat zoo lang als men haer zien kon. Dingsdag 6 quamen deze quanten ’smorgens heel vroeg al wederom, en waerop de schuyt weer gintswaerts voer; latende haee beschenken met een bos coralen, 1 parrang, een goeden bak vol rijs met suyker, en een lapjen Gunees van } vaem langh: ‘t geen haer in een kleen prauwtje, dat se de onse met een handvol tabak hadden toegeschoven, overhandigt wierd. D'ouden tolk verstoute sigh eyndelijk en ging bij haer aen land, snijdende hem aénstonts een kleen sneetjen in den arm, waeraen zij een voor een het bloet quamen uytzuygen. Insgelycx deet Joumaet wederom, op haer begeerte aen haer alleen, zulx dat hij ze nog soo veer bragt, dat een uyt haer in stee van hem aen boord zou varen; dog aen de schuyt: komende, en dat er misschien eenige waren al te gewillig om hem de handt toe te ryeken, meende dat ze hem vaiten wilde, Beek weder erogh DAG-RPGISTER. 147 en zeyden wij zouden bij haer in de negorij komen Waerop ik aenstonts met de Piesangh en de schuyt wel 11 myl innewaert aenvoer, tot dat wij digt voor haer woonplaets ten anker quamen ; voer doe verder met de schuyt zoo digt bij de strand, dat wij den and’ren bequamelijk spreeken konden. Maer zij insteerden als vooren, wij zouden aen land komen, daertoe ik niet veel zin had, en doe ik zag dat er dog niet anders met in te doen was, voeren wij voort tot het eynde van de bay, wanneer wij ons schip te nauwernoot meer sien konden; en dus visiteerden wij alle de hoeken en gaten, waeronder in eenige wel een groot getal schepen, sonder ankers of touwen, zoo wel zouden hebben kunnen leggen als op Batavia binnen de revier. Voeren ook voorbij een klip op welkers kant diverse doots- hoofden geset stonden, en een beelt hebbende de gedaente van een mensch tot de schouders, leggende daer beneffens een schilt en meer and’re gereetschappen. Ook stonden er daer- omtrent tegens de klippen diverse caracters, gelyk als met root kryt geschreven, zijnde daer omtrent van dese gedaente: En aldus voortvarende roeyden voor ons schip over, aen d’and’re zijde, alwaer een revier van boven uyt het gebergte quam afstorten, dat men wel 2 á 3 mijlen ver in zee als een wit laken zien kon. Meenden ons hier wat te gaen verfrissen, maer ‘t was onmogelijk om er op de verte van een pistoolschoot bij te komen, vertoonende zig het-gespat van *t water als een swaren damp off dikke mist, zijnde allesints verwonderensweer- dig om te zien. Dog daeromtrent ‘vonden nog diverse and're kleene reviertjens, die onder de steenen quamen uitziepen en waer aen wij onsen dorst wel lessen konden. Deze bay legt omtrent 12 mylen Z. en Z.Z.O. van heer Ryckloffs-bay, die wij om zijn uytstekende schoonheyt en accomodatie vereerden met den naem van Heer Speelmans Bay !. ’ Cornelis Speelman, destijds Directe ur-Generaal. 148 DAG-REGISTER. Dees bay door Godes hand en wijsheyt hier gewraght, Heeft ous veel ogenlust, en wonder toegebraght, En water zoet als melk, voor menig dorstig hert die na Neptuyn vermoyt, hier ingedreven wert. En nadat wij ons van goet drinkwater naer wensch versien hadden, gingen 's anderen daegs tegen den avond, zijnde Woensdag 7 onder zeyl, maer mosten ons mits de slappe koelte, door de schuyt laten bougseeren. Donderdag 8 peylden des morgens de Oosthoek van ‘tland, O. ten N. omtrent 4 mijlen van ons, zijnde ongeveer 2 mijlen buyten de wal. De wint O. de koers 2.4.0. hadden 's middags de Zuyderbreete van 4 gr. en 15 minuten; leydent dan t'zee en dan weer landwaert over, naer dat de stroom ons bougen wilde, dog alles met sobre avantagie. Vrydags. 9 's Morgens wierd dese hoek van ’t land N.O. omtrent 9 mijlen en Wesels eylant N.O.. ten O. 4 O. 5 mijlen van ons gepeylt. De wint O. met tamelijke koelte, donkre lucht en buijich weer, en overmits de stroom ons hart tegen was, liepen tot omtrent 4 mijl buyten de wal, daar wij op 28 vademen zandgrond ten anker quamen; des avonds wierd de son 1 gr. benoorden *t Westen gepeylt en bevonden 4 gr. 16 m. Noort Oosteringe. Saterdagh 10, Met sonsopgangh peylden ’t Wesels eylant O.N.O. 4 mijlen van ons, en de N.O. hoek van Covegay N.O. ende dry klippen der Vleermuysen !' N. 3 W. l mijl; de wint 4.0. ten O. en 0.4.0. de koers N.O., wesende ongeveer 1 en een halve mijl buyten de wal. Des middags liet de Piesangh de wimpel van zijn agter vlaggestok wayen, en wendent daerop zoo datelijk naer ons toe; rapporteerende dat hij zoo even een groote bank, strekkende van de Vleermuyzen 4.0. waert, vernomen had, oversulx wierden wij insgelijcx genoodsaekt om het seewaerta overteleggen. Doch de stroomen zetten ons in 2 á 3 glasen soo geweldigh terug, dat wij onse voorendaegse plaets wel haest weder voorbij zouden gedreven hebben, en dus leydent weder over naer de wal; liepen over de Piesangsbanken heen, zijnde niet anders dan de schaduwe der zonne geweest, en quamen door dit misverstand beneden de Vleermuyzen ten anker op 28 vadem zandtgrond, daer wy anders met onse eerste gang wel 2 mijlen zouden hebben kunnen boven zeylen. Zond de ' Deze komen voor op de kaart No 485 BR. Archie, DAG-REGISTER. 149 Piesangh aenstonts heenen met onzen onderstuurman, om zeker eylantie dat agter ons lagh te belooden, om of het hier hadde willen haperen, daer agter te vlugten; maer omtrent 1 4 1f canonschoot landwaerts geseylt sijnde, quam hij weder, rappor- teerende dat ze van 15 vademen op 17 á 18 voeten grond ge- worpen en twee looden teffens verlooren hadden. Dus lagen wij hier met groot perykel om ons scheepje te verliezen, dog God gaf dat de wind nog voor den donker uyt de Oostelyk- ker hand schoot, waermede wij knaphandigh ons anker op en onder zeyl gingen; en dus raekten wij, de Heere zij gedankt, dit gevaer voorbij, zijnde reeds al een streng vau ons touw afgevijlt. Sondagh 11 liep de wind ’s morgens heel vroeg van 't Oosten naer *t Zuyt Oosten; zagen geen land, leydent doen weder N. QO. over na en langs de wal. Omtrent de middag kregen het Wesels eyland weder in t gezigt N. O. ten O. en de N.O. hoek N.N.O. omtrent 5 mijlen van ons; de koers Oost met disige dampige lucht, Tegens den avond quamen onder d° eyland op 12 vademen goede zandgrond ten anker, hebbende wel 1} mijl buyten de wal op 50, 40, 30, 20 en soo voorts bij vamen opgaende, grond geworpen. Maendagh 12 was het doot stil, en voeren met onse sloep naer land, allerwegen op en neder soekende of men geen menschen kon zien ofte te spreken komen, maer te vergeefs; dog een van de soldaten een weynig van ons afgedwaelt zijnde, quam bij twee hutjens, daer uyt hij seer schielijk een man hadde sien opspringen en de vlugt nemen; gingen daerop met alle man naer toe, en onzen tolk riep zoo veel hij moght , maer kreegh tot mijn hartelijk leetwezen geen gehoor nog antwoord. Dit eyland zijnde wel 15 4 16 mijlen in ’t rond, is een seer plaisante verversplaets, alwaer men zeer bequamelijk kan ankeren en waterhalen, als zijnde op veel plaetsen van zeer schoone revieren verrijkt, hebbende zeer veel gevogelte en overvloed van vis, van welke beyde wij met kleijne moeyte een goede preuf namen. Tegens den middagh verzeylden wij van hier langs de wal op 7, 8,9, 10, 11, 12 vademen aen de N.W. hoek van do eyland, alwaer op’ 12 vademen weder ten anker quamen. Hier gingen nogmael aen land, en liepen een groot stuk weegs langs de strand, vernamen wel ongemeene groote voetstappen en ook een gebraden schilpad, maer geen menschen ; dua voeren tegens den avond al weder troosteloos naar boord, 150 DAG-REGISTER. ' Dingsdag 18. ’s Voormiddags omtrent acht uren gingen van hier weder onder zeyl, de wint ©. en O. ten Z. met labber koelte, zijnde de strekkinge van de dry Oostelijkste eylanden N.N.O.; leggende het eerste wel dry mijlen gesepareert van de N.W. hoek van *t Wesels eylaud, eude de dry Westelyksche haer strekkinge van do hoek N. omtrent 13 myl. Liepen op 4 der wijte tusschen en ‘t naest aen de voorz. eylanden en de vaste kust door, ‘t geen ongeveer 2 mijlen wijt is. Bevonden hier overal seer vlak, en bisonder op sominige plaetsen wat na de voorz. eylanden, te weten van 30 tot 2! vadem, zant en waes- agtige grond. Tegens den avond waren de voorz. vlakte gepas- seerd, hebbende als doen de Oosthoek van t Wesels eylant Z.O. ten Z. omtrent seven mijlen en het Oostelijkste der voorsz. ses eylanden 4.0. £ O. twee mijlen van ons, als doen ruym twee mijlen buyten de vaste kust, die hier in dese bogt zeer laeg en vlak is; de vloet neemt hier haren loop om de West. In °t vierde (glas) van de eerste wagt kregen de stroom hard tegen, en quamen derhalven ten anker op 18 vademen stek- gront; zijnde een wakkere koelte en een plat lager,al zulx dat wij desen nagt met geen vermaek doorbragten. Woensdag. 14 ‘s Morgens met sonsopgank zagen wij land in ’t O.N.O. van ons, ‘t geen wij gisten volgens de kaert de N.O. hoek van de Moordenaers revier te wesen. Ligten ons anker en liepen naer ouder gewoonte bij de wint over daer na toe; de wint Z.O. met tamelijke koelte, hebbende doorgaens 13, 12, 9E, 18 en 23 vademen overal stekgrond, dog wanneer men ’t hooge land begint te naken diepen de gronden. Tegens den avond quamen onder de wal, en liepen onder 't West eynde van zeker eyland, leggende voor aen de mond van dezen inbogt; strek- kende zig van do hoek een sandrmf ongeveer 3 wijl binuen- waerts, waeromtrent op 23 vademen stekgrond teu anker quamen. Voeren aenstonts op do rif, vonden veel oesters, hebbende de gedaente van peereloesters, maer den tijt liet ons niet toe om hier langer na te soeken, alsoo wij graeg het eyland daer de smeekolen vailen en de revier daer den berugten tin is, voor ons vertrek naer Arouw nog besoekken wilde. Donderdag 15 voer ik ’s morgens heel vroeg , met de Piesangh en onse schuyt bochtwaert in, om te vernemen of men daer geen menschen konde beloopen, en ook of dit de Moordenaers revier was of niet, quamen tegen den middagh tot omtrent 2 mijlen aen 't eynde, hebbende meest doorgaeus de wijte van 2 en DAG- REGISTER. 151 diepte, N.O. ten N. en N.N.O. 6 á 7 mijlen; bevonden aller- wegen goede stekgrond op 10, 12, 13, 14, 15, 16, 17 en 18 vademen, maer geen water nog menschen. Vernamen zeer veel vin- of walvisschen en verveerlijke groote hayen, en quamen ‘savonts weder aen boord. Deze bogt als zijnde nogh onbekent, gaven wy den naem van heer Quaalberghs Bay. 1 Dees bogt nog onbenoempt, en voor yder blint, Geeft oesters abondant, waerin men peerels vint. Vrydag 16. ’s Morgens het luchtjen landelijk, uit den O.N.O. ligten ons anker, en gingen onder zeyl, dog alles met zeer verdrietige avantage. Weynig naer den middagh vernamen hier een groote Orangbay of Korcorre, gedurig wenkende met eeu wit vaentje; daerop quam de Piesangh, dight agter ons omloopende, en zey den stierman, die digt onder de wal gewent was, dat hij in ’t Maleys van de klippen had hooren roepen Merriho Mer- riho ? en ook eenige huysjes gezien had. Hier op ging ik in, de Piesangh over, en voer gintswaerts daer t geroep gehoort was: spraken met onse tolk uyt ‘t bosch en van de klippen, zonder dat men haer als nu en dan met een swenk ter nauwer- noot zien konde, in prompte Ceramse tale, en begeerden wij souden bij haer aen land komen, waertoe ik zoo plotselijk niet verstaen konde Doe versogten zij, wij zouden dan van hier, nog een weynig voorwaerts heen varen , naer haer negorie , alwaar zij ons morgen nader spreken wilden , t geen aennamen te doen en voeren zij met haer vaartuygen digt onder de wal voor ons uyt. Weder aen boord gekomen zijnde, wierd mij door een onzer soldaten, een peereltje ter hand gesteld 't geen hij zey in een oester van ‘t voorsz. rif gevonden te hebben. ’s Avonds met den doncker quamen digt onder de wal ten anker, overmits de stroom ons hart tegen liep. Zaterdagh 17. Quamen ‘s voormiddags omtrent 9 uiren voor de negorie die gelijk het eylant insgelycx Nametotte genaemt is, alwaer de Cerammers jaerlycx zeer sterk komen handelen. Zoodra was ‘t anker hier niet in den grond, of quamen de inwoonders zeer vrijpostig aan boord, betoonende haer soo 't scheen over onse komst seer verblijt te wesen. Gaven haer deu ' Destijds Gouverneur van Banda. In a hoorende bij de Beschr. van de Expediy Baxi genoemd. 2 Marikoe == Koia hier? ties van kaarten over N. G. be- En ane verkeerdelijk Speelmans- le zo 1 152 DAG-REGISTER. buyk vol rys, gemengt met swarte suyker, ‘t geen zij zeer beestachtig met volle vuysten in den mont wierpen, even of ze verhongert waren. Beschonken haer verder met 3 Tambokse swaerden, drie putzen rauwe rys, 4 vadem koperdraet, 12 de vislijnen en 1 pompel- mes?; mits conditie dat zij ons dat eyland daer de smeekolen vallen aanwijzen zouden. Waerop repliceerden dat ze daertoe wel genegen, maer als nog van onse opregte vriendschap niet versekert waren. Waerop onsen tolk Joumat met Borry t’haerder begeerte aen land gingen; en na dat zij met den and’ren na hare wyse bloet gedronken, en aldus den vrede gesloten hadden, resolveerden zij s'anderen daegs ‘smorgens met onse sloep te vertrekken tot het aenwijsen van d, koolen. Waerover ik en wij allen niet weynig verblijt waren, te meer alsoo zij reets aen mij 2 4 8 kleene stukjens hadden vertooud, waer uyt ik genoegsaem versekert was, dat se hieromtrent en gelijk zij zelve verklaerden, op een eyland daer geen menschen waren, wesen moste, ‘t geen met het seggen van luakoe accordeerde. Sondag 18. Met het lemieren van den dag waren doende om een weynig nader onder de wal te korten, en het jagtje hier- door sooveel mogelijk gedurende mijn afwesen op een goede rhee te brengen, wanneer stierman Goosen bij mij aen boord quam, zeggende dat zijn water ten naesten bij geconsumeert was, en overzulx genootsaekt, om (na) ander uyt te sien. Item dat Borry hem verhaeld had, dat er aen land een goede put was, die Borry praesenteerde aen te wysen. 'K seij dat ik er niet tegen had, als hij maer goede toesigt nam, en naer gewoonte sijn schuytje wel bemande, zulx dat er geen ongeluk geschiede, daervoor hij verklaerde geensints becommert te wesen. Maer elendig, die goede man, door al te grooten, ja dwasen ver- trouwen, begeeft zig van sijn boord af na land, zonder eenig het minste geweer, zelfs tegens de vermaninge van den corpo- rael, die ik daegs te voren, omdat hij al te digt aen land gevaren was, in presentie van do Goosen, wel heftig gerepro- cheert had. Aen land gekomen zijnde, wierden beleefdelijk (dog verraderlijk) van haer ontfangen, en gingen zoo t'samen na de gedagte put, dog waren geen vijftigh schreden van de strand, of men hoorde een vreeselyk getier help, help! Daerop aen- stonds diverse canonschooten wierden gelost, waerdoor die bloetschelmen de vlugt namen, en de overigen die in ‘t leven en in ’t water geretireert waren, verlieten. En voer ik ijlings met alle de militairen naer de Piesangh, en beneffens de schuyt DAG-RXGISTER. 158 tot digt aen de strand, en voorts met de schuyt aen land, alwaer er nog vier van ons volk met doodelijke quetsuuren, de schuyt te gemoet liepen; zijnde stierman Goosen, Danielsen de Roos, Joost Theunissen van Koortrijk, corporael, Arent Sandertsen van Kloosterley, soldaet. en sooals wij niet anders praesumeeren konden ook Borry, reeds al doodt geslagen, de hoofden afgehakt en moedernaekt uytgetrokken. Den sergiant tradt met 16 soldaten onder ‘t faveur van ons canon aen land en cerceerde (chargeerde) dapper herom, insgelycx deden wij (dit) uyt de Piesangh; bragt stierman Goosen en Arent Sandertsen beyde sonder hoofden in de schuyt, maer den corporael en Borry konden zij niet vernemen. Sagen wel een swart op strand doot leggen, maer konden niet bekennen of het Borry was of niet. Daerop gaff ik ordre om alle haer vaertuygen in den brand te steken, ‘t geen met der veert geschiede, gelijk mede het prauwtje van de Piesangh dat reeds bevallen was ! en vermits de swaerte niet mogelijk om af te halen. Zoodra waren deze niet in asschen geleyt of quamen weder aan boord, en voeren soo eenssloegs aen de d’and’re zijde van dese klip, alwaer mede diverse huysen stonden en een groot partij corre-corren en prauwen, die mede deselve gang gingen, waer onder een die ons volk seyde nu jongst op Onyn gesien te hebben. Schooten allerwegens uyt het bosch dapper met pijlen, dog dit ongeagt, sleepten d’onse nogh 6 prauwen van strand en brachten die beneffens ons volk aen boord. En dus wierden wij God betert tot onse smertelijke droef heyt van dry zulkte brave borsten berooft, cn met een van dese goede saek voor ditmael ontsteken. Dog wie weet of het te merendeele nog niet en is geschiet tot onser behoudenis; want had ik met de sloep alleen vertrokken en zij ons daermede, God weet waer, gebragt; dan hadden zij onse sobre magt verdeelt , en onder deksel van vriendschap wederzijts met ons omgesprongen na hun welgevallen. Want zoo als wij nu ondervonden hebben, zij van den beginnen niet anders in ‘t sin gehad, ja zouden zij dese moord buyten twijffel gister al hebben aengevangen, bij al dien zij ons volk uyt het schuytje, zijnde van geweer wel versien, hadden konnen aen land troonen , waarom zij tot diverse keeren aen de tolk Joumaet dog te vergeefs vereogten. NB. Verwonderensweerdig is hie, gen te merken, de aen- stootinge der menschelyke geesten, a noe overig zijnde imner- — a ! Op strand vervallen, 154 DAG-REGISTEK. lyke inspiratie des gemoets, bij sommige veege voorteekenen genoempt. ’S nagts had ik gedroomt dat wij smeekolen: gevon- den hadden, dog waren in diepe kuylen en moeyelijke plaetsen verborgen, en 'savonts te vooren nam stierman Goosen zaliger schipper Claes hy de hand, en zey dat hij zeer geerne met hem wat alleen spreken wilde, en dat wegens zijn testament en saken in ‘t vaderland; waervan een lange wijl, als een die op sijn verscheyden legt, gediscoureerd hebbende, wierd Claes bij de schouders aengevat en dapper geschut, waerover niet weynig verwondert en g'altereert sijnde, vroeg wie dat zulks gedaen hadde, dog niemant wist er van; maer Wie kan der oyt zijn deel ontgaen, Als *t noodlot immers moet staen. Ligten doen met bedroefde herten ons ancker, en gingen onder zeyl, en omtrent 3 mijlen buijten de wal besteden wij onse twee dooden de zee, die voor dees tijd og arm, de aerde niet gebeuren mogte, en ’savonts in ‘t 4e glas van de eerste wagt overleed den gequesten matroos Jan. Beschrijvinge van ‘t Eylant Nametotte. Dit eyland sijnde gelegen aen de hoek en Westkant van de bekeude Moordenaers rivier, is tamelyk hoogh land en naer gissing wel agt mijlen in zijn omkringh. Heeft .aen de Westkust allerwegens zeer goede ankerplaetsen en is hier den stapel van den massoyhandel, alwaer de Cerammers jaerlycx in de maenden May, Juny, July en Augusty komen handelen; voeren hier ook van daen seer goet ebbenhout en slaven, daervoor zij niet veel anders besteden, dan aen de inwoonders den darm vol rijs, en parthy goede coralen. ’t Volk hier te lande zoo mans als vrouwen zijn robuste menschen, grooter van gestalte als ik er hier nog gesien heb; spreken behalven haer eygene de Ce- ramsche tale zeer prompt. Gaen, uytgesondert de schamelheyt, naekt, ‘t geen zij te nauwernoot bedekken met geslagen booms- bast, hebbende de gedaente van grauw, wit en bruynagtigh wandlaken ; zijnde hare neusgaten vol priemen doorsteken. Haer geweer zijn pijen en hoogen, lanzen en ‘Tamboxe swaerden. De vrouwen zijn met dikke coraelsnoeren om den hals en middel behangen, en in’t aengesigt met swartsel van gestampte smeekoo- len, zeer afkeerlijk toegemaekt, zulx dat ze beter bemorste varkens als menschen gelijk zijn. Benuen zeer oubeschaemt en DAG-REGISTEK. 155 vrijpostigh, hebben zoo veel bemerken kon, geen godsdienstig- heyt ter weerelt; baren kind’ren in prauwen, op stranden, en bossen of daer ’t haer overkomt, en naer dat se daervan ont- slagen zyn, werpen zij die in de sloy of sack die er aen den hals hangt, somma de beesten in veele deelen gelijk. Dog die hier handel. drijven wil, Die hout Cerammer buyten spil, En die van Goram soo hy kan, Die wort er eenmael meester van. En krijgt hij dan veel rijkke waer, | Als elders heen in twintigh jaer. En dat voor leur en zeur, of ander kleen beslagh, Daer met de kinders thuys, gaen speulen door den dagh, Hier leyt haer varen dan, naer Jaev’ en elder henen, Het welk de maetschappij, niet weynig raekt de scheenen, Waerop zij staet gebout, als op dry-suylen vast, Die door dit grauw gekreukt, en lijden overlast. Maandag 19. ‘Smorgens met sonsopgank peylden de West- hoek van de Moordenaers revier N. O. 4 O.; de 4. O hoek van ’t eylandt Nametotte alwaer ons volk vermoord is, N. O0. 1 N. en het Oostelykste van ’t Wesels eyland Z., omtrent 3 mijlen van ons, hadden geen grond, het lughtje O. 4. 0. ‘s Voormiddags 10 uren quamen onder ‘t Wesels eyland ten auker op 23 vademen zandgrond; de Oostelykste hoek 4, O. omtrent 2 mijlen, de Oosthoek van de Moordenaers revier N. QO. 2 O0. 9 mijlen naer gissing van ons. Schraepten ons schip zooveel wij konden, alzoo wij *t selve niet langer konden door *t water krijgen, en daermee voor onse schuyt wel bemand naer land om water te soekken, dog quamen troosteloos terugh. ‘S avonts liet ik de scheepsofficieren met den and'ren bij mij komen, om te overleggen wat ons in desen miserab'len toestand van saken te doen stond, en quam vooreerst in consideratie , dat. wij voor seker met anders te verwagten hadden als slappe Oostelijke winden, daer op in korten de stillen tijd en daarna de West mousson te volgen stond. ten tweeden, dat wij ten alder uyttersten niet boven 10 à 1L dagen water van versien waren, wanneer yder man, al op ses muts- jens daegs gerekend wierd. ten derden, dat ons volk dagelycy door de Berberry geweldig begonnen te verzwakken en invieley, ervan ik geensints vj was. Resoiveerden oversulx vin het, * (wee dagen ventesien , 9 158 DAG- REGISTER. en af te waghten of God gave dat wij in dien tijd boven dit eyland laveeren konden of niet, en als dan een nader besluyt te nemen. In ‘t tweede glas van de hondewaght quam er een moy lugtje uyt den 4. Z. ©., ligten ons anker en gingen onder zeyl, stelden onsen koers om de Oost bij den wint over, maer konden vermits de stilte en zware stroomen weynig avanceeren. Dingsdag 20. 's Morgens met sons opgank peylden de Oost hoek van ‘t Wesels eyland Z. ten Westen 2 mylen van ons, was doorgaens dood stil en liep de stroom hard om de W.; boug- ceerden en arbeyden zoo veel wij konden om weder onder de wal te komen, ‘t geen niet eer lucken ‘ wilde, als omtrent de middag, wanneer op 21 vadem zandgrond ten anker quamen; sonden de schuyt nogmael na de wal om water te soekken, t was alles te vergeefs. 's Agter middags het lughtjen uyt den Z. ligten ons anker en gingen onder zeyl, raekten als doen dit eyland te boven, peylden de Oosthoek met sonsondergank W. ongeveer 2 mijlen van ons, de coers 0.4.0. Woensdag 21. Sagen geen land, overmits de lugt doncker en betrocken was; de wint uyt den N. W. dog variabelen slappe koelte. °s Middags gisten Z.O. ten O. sedert de peylinge van gister avond geseylt te hebben 71 myl; ’s agtermiddags schoot de wint uyt den 0.4.0. met een brave doorgaende koelte. Tegen ‘t vallen van den avond sagen wij van.steng zoover be- oogen konde land, ‘tgeen wij gisten Arou te wesen, en waer- over een ider van blijtschap opsprong, maer Donderdag 22, ’s morgens met sons opgank, bevondent tot ons groot leetwesen heel anders als wy wel gehoopt hadden; zagen ‘t eylant Groot Key Z.Z.W. omtrent 3 mijlen van ons; epen aen de N.W. hoek ten anker, alwaer wij de volgende resolutie trocken : In consideratie genomen zijnde, hoe dat wij in ’t oversteken van ‘t Wesels eyland naer Arou, tegen onse hoop en gemaekte gissiug zooverre om de West verdreven zijn, dat wij ter nau- wernoot de N. hoek van Groot Key hebben kunnen bezeylen en alsulx voor dit jagtie, 't welk vrij vuyl en onbezeylt is, niet wel mogelijk om het met desteert van dit Oostermousson naer Arou op te halen. ten tweeden, den sob’ren toestand en swakheyt van ons volk, beneffens die van den Opperkoopman, hetwelk van dage tot dage meer en meer begint toe te nemen, df DAG-REGISTER. 157 ten derden, dat wij tegenwoordig van niet meer als vier (waeronder gerekent onzen kreupelen timmerman) en de Piesangh één roerganger, versien zijn ten vierden, dat de Aroueese Orang Kayen, welker dienst en halp men op de paerlbanken benoodigt is (schoon dat wij de reys naer costy nog al in eenige dagen konden gewinnen) met dit maenlight naer Banda, volgens jaerlijkse gewoonte zullen vertrokken zijn, zonder welker praesentie daeromtrent niet te doen is. ten vijfden, of wij schoon de reys naar Nova Gunea of Arou voortsette en die al gelukkig gewonnen, en de Orang Kayen voorsz. gints nog al vonden, zoo zouden wij consequen- telijk den stillen tijt gints overblijven, en gevolgelijk in ’t Wester mousson naer Banda keeren moeten; ‘t geen met dit jagt soodanig bemant, voor ondoenelijk of ten minsten zeer be- swaarlijk werd geoordeelt. Is oversulx eenstemmelijk geresol- veert, om ons hier soodra mogelijk van water en brandhout te versien; de fictualje en goede maenden ! voor Arou's guarnisoen in de Piesangh over te scheepen, met de Rogh onse reys naer Banda en de Piesangh (die ongemeen beseylt is) naer Arou (immers zoo ‘t mogelijk is) voort te zetten. Vrydag 23. Nadat wij ons van water en weynig brandhout versien en den jongst geguetsten soldaet Jan.... van Gorkom, voorleden nacht overleden, begraven hadden, depecheerde de Piesangh met de volgende order, fictalie en goede maenden 2 naer Arou en gingen insgelycx dien zelven avond onder zeyl. Maendag 26 zijn wij omtrent den middag door het Salamse- kanael behouden in Banda gearriveert, waervoor de Heere gelooft en gedankt zij. 1 Gelden voor te goed hebbende traktementen. 2 Niet overgenomen. a. Concept Vredens tractaet en reglement op den aen- staenden slaven en massoyen handel enz. gepresen- teert tusschen de wijd beroemde Generale Nederlantze Oost Indische Compie ter eenre, en den Keffingzen Orang Kay Lakoe, mitsgaders alle de Orang Kayen van Onyn op Nova Gunea ter andre zijde. 1. Daer zal van nu aen’ tussen de voorsz. volkeren voor altoos zijn en blijven een ongeveynsde vreede, en gants ge- trouwe eenigheyt; en zal dengenen die zulx tragt te breeken, ofte verhindren naer bevindinge van zaken tot wederzijts ge- noegen werden gestraft. 2. Zoo er t’ eeniger tijd onder de dienaren van d’ EÉ.Comp. 