The lichen book; handbook of the lichens of northeastern United States;
„Door het uitgeven van dezen bunrlel, voltooid in de kracht eener nog bloeijende gezondheid en in het vooruitzigt van menige aangenarae wisseling van gedachten met geliefde vrien- den — doelt Huet hier 00k o]) Kruseman ? — heeft Potgieter in zijn eenvoudigheid den schoonsten krans op zijn eigen graf gelegd ^/' Huet moest hier spreken van Potgieter's graf, w^ant een maand, na het verschijnen van dit tweede deel overleed Potgieter, en een anonieme H. meende in het NiemosVad "\ Litlerarische fantasien en kritieken, Haarl. z. j. Dl. XVI biz. 1G4. t. a. p. biz. 173. t. a. p. biz. 162. 9 Februari 1875. Deel II. 25 374 POTGIETEll, VERSPREIDB EN NAGELATEN WERKEN. 1H75. (lat juist deze ornstandigheid te baat moest genomen worden door den Boekliandel om zijn werkeii op bezien te zendeii en daardoor mede te werkeii om Potgieter meer de bekendheid tc verscliatFen, waarop hij indejdaad aanspraak mocht makeii bij hot beschaafd en lezend publiek. Die tweede buudel Poez^, met mevrouw Bosboom's Majoor Frans het degelijkste en kunst- rijkste boek wat door het jaar 1S74 in Nederland aan 1875 gelegatcerd was *, zou in 1S77 door een nieuwen druk van de Proza en Poezif gevolgd worden. Kruseman echter van zijn kant begreep, dat het thans de tijd was ook de andere wer- ken van Potgieter in het licht te geven. Dat oordeel vestte zich op hechte grondslagen, in meer dan (?en opzjcht. De meest oprechte en ongeevenaarde hoogaeh- ting en, voor zoover het bestaanbaar was met het verschil van 10 jaar in beider leeftijd, koesterde hij voor Potgieter, en die hoogachting vond vasteu steun in den eerbied, dien hij voor hem uls literator had. Bij de koningsfeesten in Mei 1^74 word Potirietor bonoemd tot Bidder in de orde van de Eikenkroon. „Da{^r zooeven komt mij de tijding ter ooren, schreef Kru- seman -, van uwe benoeming tot Kidder. Of gij, die uooit uaar zulke onderscheidinsr ficetracht hebt, da^irmee u iets srelukkiger ziilt voelen, durf ik betwijfelen. Maar dat uw vrienden er mer ophebbon als een erkenning die u to^homiy dat heb it be- hoof te u even uit eii?en en zeker ook uit andere naam te zeinren. De Beseerinsr verheft zich zelve door te doen wat reixls lang haar pligt en de lluistering van velen geweest was/* Kruseman konde Potirieier veel te <roed om niet te weieu, dat deze offioieole erkenning hem uu niet erg naar dt:n zin \i*as \ Een andere ofticieele erkennins, die van ons Xederlaad /elf, pi^H^gvle Kruseman hem nu sinds jareu te brengen en na 7iju overiijden bracht hij daar een nieuwen steen toe bij door. \Vl by. \1\, * Brief van Krus«niaii dJ. Amsteriaia 12 Mei 1^74 'siv.rds^. * Vc\ 1\ N. MuV.er ia />•• G: ^ 1^>*^ !>!. IV Ki. 41o. V^:, ti^rrv. r P'. 11 I'l. liV. — Ter. sr^Yv'.^e van eri: over htt hxfi cttxitx* r^x- Ku; is de \tr«riir^ in de nx't daar fc-utief. POTQIETER, VERSPREIDE EN NAGELATEN WEEKEN. 375 wat nog van Potgieter niet herdrukt was in een doorloopende 1875. serie te herdrukken. De bundel Proza was door Huet bezorgd, de Poezy door Potgieter zelf, de zorg voor de Verspreide en nagelafen werTcen had Joh. C. Zimmerman. Ten voile verdient hier een plaats het door Zimmerman ge- stelde prospectus; de groote innigheid, die geheerscht had over en weer tusschen Kruseinan en Potgieter, als uitgever en auteur, als bewonderaars van Neerlands heerlijke taal en glo- rierijk verleden, en als trouwe oprechte vrienden, spreekt uit elk woord en als zoodanig is dit stuk, hoewel bestemd als reclamemiddel, metterdaad een ongevraagde uiting van Kruse- man's hooge gevoelens voor den persoon en den schrijver Potgieter. Op den 3den Februari ondervonden de Nederlandsche letteren een onherstelbaar verlies door het afstervon van den dichter E. J. Potgieter. De deelneming en de groote rouw, welke zich bij zijn dood in het geheele vaderland openbaarden, getuigden van de bewustlieid, dat met hem een onzer grootste en machtigste litteraire genien ten grave is gedaald. Eenig is de plaats, die Potgieter in onze letterkunde inneemt. Oorspronkelijk en zelfstandig wjis zijne ricliting, was zijne ontwikkeling. Opgetreden, toen de laatste gal- men der Bilderdijksche lier weerklonken en een tijdperk van decadentie de dichterlijke periode van het begin der eeuw verving, toen de poezie naar lager sfeeren daalde en zich bij voorkeur thuis gevoelde in welgemeende ont- boezemingen des gemoeds voor vaderland en huisgezin, wier loffelijke bedoeling meer te prijzen viel dan hare aesthetische waarde, brak Potgieter met het verouderde en versletene, en onder den wegslei^enden indruk van het ontwaakte romantisme stelde hij aan de letterkunde den eisch te streven naar natuur en frischheid, naar kleur en gloed, naar artistieken vorm, naar veelzijdigheid en diepte van gedaclite. Hij werd een der hoof den en leiders onzer nieuwe school, een der beminuelijkste en meest begaafde 25* 376 POTGIETER, VERSPREIDE EN NAGELA.TEN WERKEN. 1875. en — ongetwijfeld eeu der geestdriftigste en getrouwste vertegenwoordigers van het ,Jonge Holland/' Zijn letterkundig lev en omvat het tijdperk van 1828 tot op onzen tijd. Yalt in zijne eerste dichtproeven de weerklank niet te miskennen van zijn gevierde voorgan- gers — ook door hem gevierd en bewonderd — reeds spoedig, reeds in 1833 zag hij in, dat de nieuwe tijd ook nieuwe vormen eischte, dat liet ideaal van den kunstenaar hooger behoorde te worden gesteld. Hoe hij zelf aan dat ideaal heeft beantwoord, bewijzen de Bnndels Proza en Poezj, door ons in het licht gege- ven. Maar het was niet vrecmd, dat bij zijn dood gansch het litteraire Nederland, dat kennis droeg van zoovele voortreffelijke werken van zijne hand, die in de buudels geene plaats hadden gevonden, den wensch uitte, dat zijn geheele letterkundige arbcid zou worden verzameld, op- dat men den dichter in zijne ontwikkeling, in zijne voile kracht en verschcidenheid, in al zijn rijkdom en werk- zaamheid zou kunnen overzien. Door de welwillende toesteraraing van des dichters eenige zuster daartoe in staat gesteld, achten wij ons gelukkig aan dien wensch — dien eisch — van onze beschaafde landgenooten te kunnen voldoen. Mejufvrouw Potgieter heeft ons vergund de verspreide en nagelaten werken haars broeders bijeen te brengen en in passenden en hem waar- digeii vorm aan het publiek aan te bieden. De uitgave, die wij 't ons eene eer rekenen te bezor- gen, zal niet zijn eene complete uitgave in dien zin dat geen enkel opstel of gedicht daarin ontbreekt, maar toch zuUen — op ons verzoek — ook sommige der eerste proeven van Potgieter 's talent, kenschetsend voor zijn persoon en voor zijn tijd, in onze verzameling wor- den opgenomen. Voor het overige sluit zich deze nieuwe uitgaaf aan bij de reeds vroeger verschenen bundels Proza en Poezv. De Heer Joh. C Zimmerman, die, op uitnoodiging van Mejufvrouw Potgieter, zich met het toezicht op de uit- POTGIETER, VERSPREIDE EN NAGELATEN WERKEN. 377 gave wil belasten, heeft zich, bij oiis verzoek om raeer- i875, dere voUedigheid nedergelegd, al raeende liij aanvankelijk aan de nagedachtenis zijns vrieuds schuldig te zijn, diens litteraire nalatenschap tot kleinei* diinensieu sameu te vatten. Maar ook de letterkundige geschiedenis heeft hare rechteu, eu wij hebben raogeii bewegen die rechten te erkennen. Zoo zal dus deze uitgave het voile licht kuiiiien wer- pen op Potgieter's gestalte en, naar wij ons vleien, be- antwoorden aan de verwachting van hen, die den genialen man wenschen te kunnen volgen in iedcre phase en op ieder gebied van zijn scheppend en kritisch vermogcn.. Tn het einde van 1876 was de serie afgedrukt. ,,Hoe klein mijne taak was, schreef Zimmerman \ ik heb er echter dik- wijls gezucht en er tegen opgezien, maar gij hebt mij tel ken- male bemoedigd en Weer vriendelijk opgewekt.'^ Het was werkelijk Kruseman ernst deze acht deelen te ver- spreiden; kosten noch raoeite ontzag hij daarvoor. Wanneer hij later schreef over deze uitgaaf: „Een van mijn laatste en liefste ondernemingen, mede der dierbare nagedachtenis des auteurs tot hulde", dan was dat voile waarheid. De onderne- ming kostte /* 18900.10, waaronder /' 2000 aan honorarium en /* 5918 aan colportage ^, Dat laatste cijfer is in vele opzichten merkwaardig. In de eerste plaats, omdtit Kruseman zelfs in dezen tijd, nu hij wist, dat hij slechts zeer kort als uitgever werkzaam zou zijn, nog vol van het oude vuur bleek, waar hij geroepen was een ge- liefkoosde kopy te behartigen; in de tweede plaats, omdat hij wat wagen dorst om zijn pogen met goed succes bekroond te zien, en ten slotte, omdat er uit blijkt, dat Potgieter, hoe ook * Brief van Zimmerman 16 December 1876. — Dat Huet den arbeid van Zimmerman in deze niet veel waard achtte, blijkt uit hetgeen by schreef in zijn Algemeen Handelsblad^ over^eHTukt in De Nederlandsche kunsthode le serie. Dl. Ill biz. 23. ' f 4808 in 1875 en f 1140 in 1876. 378 POTGIETER, VEIISPREIDE EN NA6ELATEN WERKBN. 1875. door periodieken en dagbladen als de eenige literator van meer dan gewoue beteekenis geprezen, toch inderdaad niet gewild was bij het publiek ^ Poigieter moest aan het publiek door kunstmiddelen smakelijk geinaakt worden en aan die exploita- tie — /* 0.55 voor een aflevering van vier vel, maaudelijks twee afleveriugen is inderdaad een matige prijs — was het dan ook alleen te danken, dat deze uitgaaf, die ingenaaid f 21.98 netto en gebonden ./' 26.78 netto kostte, haar weg vond; van de 1600 exemplaren waarin zij opgelegd was, waren ultimo December 1877 nog slechts 150 exemplaren over. In Februari 1875 verschenen de eerste afleveringen in de oude huizing „De vier Heems-kindcreu" ; de latere afleveringen van Potgieter's Werken zouden in een andere woning het licht zien. In het najaar 1875 werd de uitgeverszaak verplaatst naar een perceel aan de Gedempte Oude Gracht, waar Dr. H. D. Tjeenk Will ink nog steeds zijn zaken drijft. Waarlijk een klassiek hoekje in Haarlem, dat korte eind der Gedempte Oude Gracht, waar drie vooruame uitgevers hun zetel en hun woning hebben : De Erven Bohn, de Erven Loosjes en H. D. Tjeenk Willink & Zoon. En evenzoo zou in die nieuwe huizing nog een boek ver- schijnen, dat reeds begoimen was op het Spaarne: Oath. F. van Rees' Muzikale noveUen ^, voor een klein gedeelte een her- druk uit Eigen Haard, Feitelijk was Potgieter's JFerken de laatste groote uitgaaf, die Kruseman zou behartigen en die met het adres zijner firma zou verschijnen. De periodieken echter waren en bleven hoofd- zaak. Daarin ligt dan ook de redcn, waarom tegen nieuwejaar * Zou het nu eigenlgk wel zooveel beter zijn? Ik betwijfel het. Zgn historische echetsen zgn te veelromantischom wetenschappelyke waarde te hebben; en als stylist is hij eigenlijk alleen nog dienstig tot allerlei school meesterij, tot zinsontleding en stijloefening om te doen zien, hoe onze taal niet behandeld moet worden. ' De titel komt niet voor onder de Nieuwe uitgaven in Nederland in het Nieuiusblad, echter wordt hij gemeld onder de Ingezonden werken bij het Departement van Binneiilandsche Zaken. NEDERLANDSCHE ALMANAK. 379 IS 76 wcer eeu nieuw periodiek werk de wereld werd inge- 1876. sfuurd. Den 1 October 1875 schreef MuUer: „Nu zie ik weer uw plan van dieu Almanak! Is dat een ding wat zooveel kan opleveren? Kan daarin^ bij uwe kunst...[?] gave, van exploi- teeren zooveel in zijn ? Zoo ja, dan wensch ik u geluk en prijs uwe divinatorische gave en uwen moed !" Muller had dus weinig of geen dcnkbeeld, dat de nieuwe onderneming eenig succes zou hebben. Hij vergiste zich; de Nederlandsche almanak, die geillustreerd werd met houtgravu- ren, voor het raeerendeel ontleend aan De Schilderschool, was een kloeke onderneming, den ouden Kruseman waardig. Zelf schreef hij : „Eene onderneming in navolging van buitenlandsche voor- beeldcn, door mij ontworpen en voor ons land practisch inge- richt, met voorliefde. Eenmaal gekend en gewaardeerd, moest zulk een jaarboekje, met zijn veelzijdigen en bruikbaren in- houd, een goede en vaste toekomst hebben. „De drukkerij van Joh. Enschede en Zonen maakte den Almanak tot een typographisch pronkwerk" Oplaag. Kosten. 1876 8000 / 3360.75 1877 8000 \, 2756.15 1878 8000 ., 2793.25 Tegen een verkoo])S])rijs van /' 0.75 ging de Almanak grif van de hand; het Nederland van die dagen was verbaasd, dat voor zulk een geringen prijs zulk een fraai-geillustreerde almanak geleverd kon worden. Toch zou het de uitgevers liever geweest zijn, dat de inhoud dan de uitvoering geprezen werd \ Een ruime aanbieding aan den Boekliandel ^, schoon slechts voor dezen jaargang gedaan, vergoedde ruimschoots de opofteriugen van de zijde der uitgevers. In 1877 waren nog ongeveer 2500 exemplaren van de verschillende jaargangen in magazijn. Prospectus voor den jaargang 1878 dd. October 1877. Nieuwsblad voor den Bochhandel 24 November 1876. 380 NEDERLANDSCHB ALMANAK. 1876. Hetzelfde wat indertijd met de Praktische Volks-alnianak gescliiedt was, dreigde ook hier. In 1876 werd door het De- partement Hindeloopen der Maatschappij tot Nut van 't Alge- meen het voorstel gedaan aan de algemeene vergadering het mengelwerk in de NuUalmanak te doen vervallen en daarvoor in de plaats te geven mededeelingen aangaande regeerings- colleges en andere lichamen in Nederland. Kruseman & Tjeenk Willink zagen terecht hun almanak bedreigd en richtten on- middelijk een uitvoerig schrijven aan het hoofdbestuur om de gevreesde hervorming zoo mogelijk te weeren. „Wij erkennen volgaarne, dat alle rubrieken in het voorstel opgenornen en door ons reeds gegeven, tot het zoogenoemd algeraeen eigen- dom behooren, waarop het bij de wet omschreven recht van kopij van geene toepassing is. Ook ontveinzen wij niet, dat er geen buitengewone bekwaamheden gevergd worden om een der- gelijk geheel samen te stellen, bij te houden en te wijzigen naar de behoeften des tijds. Maar evenmin; zeker, kan ont- kend worden, dat op het gebied van ons beroep een geluk- kige gedachte, een practische blik, een handige greep en een zorgvuldig berekende samenvoeging, vereenigd met een min kostbaren vorm, vaak een meer winstgevende handelszaak zijn, dan' een werk van streng wetenschappelijk of letterkundig ge- halte. De overneming of de navolging van een dergelijk prac- tisch plan door een parti culier uitgever zou dan ook onder onze beroepsgenooten, hoe scherp de wedijver ook zijn moge, zeer gewis afkeuring en weerstand vinden als de ontfutseling van een rechtmatig voordeel aan een oorspronkelijk ontwerp gepleegd, en geen uitgever in den lande zou ongedeerd zich aan dergelijke mededinging wagen. En al staat nu eene Maat- schappij als die tot Nut van 't Algeraeen buiten den kriug en boven de gewoonten van een handelskring als den onzen, toch mag ook van hare zijde wel niet anders verwacht wor- den, dan dat zij de algemeene regelen van billijkheid en recht niet uit het oog verliezen. „Uw geacht Bestuur houde het ons ten goede, dat \n'j bij deze gelegenheid verwijzen naar een vroeger feit. In het jaar 1S52 kwam het lid onzer firma A. C. Kruseman op de ge- NEDERLANDSCHE ALMANAK. 3Sl daciite ora ter afwisseling van de vele letterlievende jaarboek- i87n, jos en ter verspreiding van de toen aan de orde zijnde ont- wikkeling der natuur- en werktuigkundige wetenschappen een Frakfische Volks-almanak in het licht te geven, die onder lei- ding van de Heeren Lubach en Logeman en gesteund door bijdragen van de meest bekwamen in den laude, al aanstonds een buitengewonen bijval mocht ondervinden. Weldra verscheen de Almanak uitgegeven door uwc Maatschappij geheel op dezelfde leest geschoeid. Waar, door een voor een gewoon uit- gever onbetaalbaar honorarium, meerdere optrad, mocst, na- tuurlijk, raindere wijken en de Fraktische Volks-ahimiak, die tien jaar lang een nuttig en voordeelig bestaan had gehad, onderging tot groote schade van Jledactie en vooral van den uitgever een langzamen dood. „Hetzelfde zou ook nu bij den Nederland^che Almanak te wacliten zijn, indieu zijne uitgevers zich niet intijds durfdeu veroorloven een beroep te doen op uwe billijke overweging." Het voorstel Hindeloopen werd op de algemeene vergadering verworpen. Deze nieuwe periodieke uitgaaf was dus reeds dadelijk een succes; van de volgende jaargangen werd dezelfde oplaag ge- trokkeu als van den eerste, toen op het debiet nog niet vast te rekeuen viel. Trouweus, Muller was na het zien van den eersten jaargang dadelijk overtuigd van de waarde van de Almanak. „Heb dank voor uw schoon geschenk, schreef hij *. Uw Almanak kan eene groote bijdrage worden tot de artisticke opvoeding van ons volk, waarover De Stuers in De Gid^ van deze maand zoo uitmuntend spreekt, — en dat vind ik eene zeer groote zaak ! Zeg, — zoudt ge niet alleen den almanak en de platen, zonder al het andere, aan het mindere publiek voor een kwartje kunnen geven? dat ieder arm huisgezin voor een kwarije al die platen, en jaarlijks weer andere, hebben kon! H Zou me zoo verheugen zoo het u, voor al uw onverdroten streven om in ons uiigeoen de schoonheidszin te bevorderen, gelukte de vruchten mede van uw pogen te zien. Brief van Fred. Muller G November 1875. 382 NEDERLANDSCHE ALMANAK. 1876. ^^Nu ik dien Almanah in handen kreeg, overviel mij iu eens de gedachte: wat een gesjouw dat alles te bedenken, te laten uitvoeren, de uitvoeriug te superintendceren, wat eene zorg, eerst om advertentien te krijgen, dan om zelf te adverteeren, te zorgen niet overvleiigeld te worden, het debiet uit te brei- den, enz. ! ! Mijn hernel daartoe behoort ineer moeite en cven- veel (doch andere) kennis toe als om antiqnaar te zijn, anders het moeijelijkste in den boekhandel ! Toen Whittaker zijn plan vormde voor zijnen almanak van 1 shilling, waarin w^er ma- terie (en voortretfelijke inaterie ! !) dan in eenig groot octavo boek, en mij daarvan sprak, vroeg ik hem hoeveel hij dacht te verkoopen? Veel, zei hij, in 't eerste jaar 100-duizend, en weldra 500-duizend ! Ik geloof hij is al vcrder ! ! Als het u nu eens gelukte hem, zij het ook van verre, na te volgeii! Ilij verkoopt in Enropa (buiten Engeland) welligt meer als gij ooit in het geheel verkoopen kunt b.v. 50 mille! Maar mijne beste wenschen verzellen uwe onderneming! — Gij schijnt u langzamerhand van de adverttniien te willen meester maken! Tndien u dat gelnkt, dan zijt ge koningr Ook met deze onderneming was een laatste da ad verricht. „IIoe goed zou ik mij nit al die beslommeringen van het woelige leven kunnen terugtrekken, waren zijn woorden aan Ered. Muller ge- weest ^ Hoe veel zou er te doen overblijven, en hoe machtig veel zou ik daar eigenlijk voor mij zclv' bij winnen. Maar aan die illusion mag ik nog voorsliands geen voet geven; ik heb mijn compagnon een toekomst voor te bereidcn, daarmee een i)Hcht te vcrvuUen en overigens nog menige betrekking die mij lief is al zou ook een ander opperbest mijn ncderig plaatsje daarin kunnen vervullen. Werken, werken, zoo lang het dag is!" Zes maanden later zou de strijd bcslist zijn; in Juni 1876, bijkans gelijktijdig met de ofticieele erkenning van regeerings- wege van Kruseman's verdienst^n was het besluit genomen ^ Brief aan Fred. Muller 24 December 1874. FONDSVEILING IN 1876. 8S3 met ultimo December 1877 als uitgever af te treden. En het i876. was alsof zicb reeds voor den zomer 1876 openbaarde, dat het begin van het einde ingetreden was; de eenige nieuwe titel in het eerste halfjaar van 1876 was 07iparleinentaire heschouwingen over de hervorming onzer g^mnasien van den Haarlemschen rector T. J. Halbertsma, dat voor rekening van den schrijver werd uitgeven. Dat behartigen van een uitgaaf, waarover hij niet den voUen vrijen eigendom had, zou dat onder dezelfde orastandigheden vroeger ook voorgekomen zijn? Ruim e^n week, nadat deze titel in het Nieutosblad had ge- staan adverteerde J. W. Schleyer \ dat hij zou verkoopen de kopijen door Kruseman uitgegeven tot ultimo 1873. Kruseman ging tot dien verkoop over in de eeiste plaats, omdat de exemplaren der voor zijn compagnieschap uitgegeven werken in hun ad res niet meer overeenkwamen met den werkelijken toe- stand en ook om bij de a. s. verhuizing van zijn uitgevers- zaak van het Spaarne naar de Gedempte Oude Gracht, de restanten niet behoeven over te brengen. „Neem ik hiermee, schreef hij in het Foorwoord, niet zonder weemocdige aandoe- uing als persoonlijk uitgever mijn afscheid, als deelgenoot in de firma Kruseman & Tjeenk Willink hoop ik te mogen blijven rekenen op de welwillende toegenegenheid mijner han- delsvrienden.^' Behalve de tijdschriften kwamen alle uitgaven voor 1874 in veiling: J)e voornaamste godsdieiisffiu (6487 dcelen) en de Werken van Schotel (961 deelen) werden respectivelijk voor /' 5000 en /* 1500 opgehouden; daarentegen gingen Dozy's De lsraeliete7i te Mekka en de Duitsche vertaling daarvan (samen 1868 exemplaren) voor /* 242.84 aan Brill, en De otide tijd (3102 exemplaren) voor /' 1675.08 en de Kennh en Kunsi en Elck wat tt?i/* (5060 exemplaren) voor f 1872.20 over aan Gebrs. Koster en D. Bolle ^; wat Kruseman met deze tijdschriften nimmer gedaan had, gebeurde er natuurlijk * Nieuwsblad voor den Boekhandel 7 Maart 1876. * t. a. p. 16 Mei 1870. 384 OVEREENKOMST MET POTGIBTER. 1876. mede, toen ze in de tweede hand kwam : bij stellen werden ze voor minder prijs aangeboden. Als gevolg van deze veiling werd na de veiling nog uit de hand verkochi aan Brill het Niederldndisches Archiv fiir Zooh- gie en aan A. Akkeringa de Familie'hijhel voor /* 2650. Daarmede zou de uitgeversloopbaan metterdaad besloten worden. Een inaand later werd Kruseman, tegelijk met A. Cara- melli, chef van het huis Frans Buffa & Zonen ' door Z. M. den Koning-Groothertog benoemd tot Bidder in de orde van de Eikenkroon. Vroeger had de Kouingin voor het Gedenkschnft van de Inhuldiging en voor de Aurora Knlseman wel begiftigd met geschenken, thans vonden zijn verdieusten erkenning bij de Kroon. Maar hoe bitter weinig was hij met dien tooi ingenomen. Opvallcnde overeenkomst met Potgieter ! * Werd deze met moeite teruggehouden, het versiersel terug te zenden, Kruseman zelf was met deze onderscheiding eer beleedigd. „Zie, schreef hij vertroawelijk aan Fred. Muller "^ tegenover u wil ik waar zijn en gansch vertrouwelijk spreken, gelijk wij zoo menigmaal vertrouwelijk gepraat hebhen. Voor onderschei- ding is ieder mensch vatbaar, en ik stel er evenveel prijs op als elk ander. Maar worden „de vele en gewichtige diensten ,,aan de vaderlandsche letterkunde bewezen" — gelijk het motief in den schenkingsbrief luidt — erkend door het ,,Kappers-ordctje", zooals Potgieter het noemde, dan laat ik liefst mijn beurt voorbijgaan. Ik heb nooit onderscheiding ge- zocht, nooit eenig bock aan Z. M. aangeboden of doen aan- bieden en een pcrsoonlijk ,,dankje" uitgelokt. Maar wil men nu in Caramelli de bevordering van Kunst en in mij die van Letterkunde liuldigen, dan ben ik te jler op mijn stand en BKROEP, om gcen pijn te gevoelen om zulk een gelijkstelling met deurwaarders en kleermakers. Had men mij nooit ter * Nieuwsblad voor den Boekhandcl 27 Juni 1876. ' Vgl. hiervoor Dl. II biz. 374. ^ Brief aan Fred. Muller 28 Juni 1876. AANSTAA.NDE UITTIIEDING. 385 wereld iets gegeven, ik zou er mij waarlijk niet over beklaagd irtk. hebbeii; — 't zou verregaand pretentieus geweest zijn. Nu echter, nog ho7ine mine te moeten maken en van alle kanten te hooren: „Ben je niet blij?" nu moet het er jegens u en jegens u alleen uit: neen, dat ik niet blij ben en dat ik het ding de stille rust gun die ik het in mijn secretaire gegeven heb. Gij, die, op een ander terrein, zooveel wetenschappelijker boekverkooper zijt dan ik, die zooveel meer verdiensten hebt op het uwe dan ik op het raijne, gij, aan wien men zoo har- telijk gaarne den Doctors- titel gegeven had gezien of een orde u waardig — gij moogt bewaard blijven voor eene verhcerlij- king als mij te beurt viel. „Mej. Potgieter zond mij dezer dagen als een intiem sou- venir het eenvoudige glas, waaruit haar broeder alle dagen gedronken had — zie, dit deed mijn hart vrij wat meer goed!" Dat was dan de vertrouwelijke ontboezeming, die hij aan een zijner beste vrienden deed, over de hem te beurt gevallen onderscheiding. Maar er staat meer in dien brief. Kort te voren had Fred. Muller hem het denkbeeld aan de hand gedaan uit te geven een verzameling geestelijke liederen en een nieuwen Spectator, Het voorstel kwam te laat; het besluit was reeds genomen niets, hoegenaamd niets meer uit te geven. Het contract met Tjeenk Willink liep ten einde. Wat hij zich ernstig voorgenomen had te doen, was geschied ; een flink goed rentegevend fonds had hij gesticht om dat aan zijn opvolger achter te latea en met ultimo December 1877 zou hij zich uit zijn zaken geheel kunnen terugtrekken, en trachten zich op andere wijze nuttig te maken in de jaren, die hem nog zouden resten. Het spreekt als van zelf, dat het vastKouden aan dit vroeger genomen besluit zeer veel moeite gekost had en dat, nu het oogenblik van terugtrekken hoe langer hoe meer naderde, hij veel en velerlei strijd moest voeren. De omstandiglieden leidden er nu eenmaal toe, dat de groudlegger van de firma 386 AANSTAANDE UITTREDING. 1876. Kruseman & Tjeenk Willink den liandel zou vaarwel zeggen, dien hij iiu zooveel lange jaren gedreven had ; dat hij de zaak, die hij van meet af opgewerkt had van de laagste tot de hoogste trede, zou verlaten. Al was dan dat besluit ouherroepelijk genomen, toch zouden nog twee uitgaven nl. mevrouw Bosboom-Toussaint's Laurel 9 keuze, herdrukt uit den jaargang 1876 van Eigen Haard — dat ook in dezen vorm uitnemend succes had — en in het volgend jaar Cremer's 7 Reuske van V darp, eveneens uit Kige7i Hdard herdrukt, door Kruseman behartigd worden. Feitelijk staan ze juist door hun wezen als overdrukken buiten de engere uitgevers- zaak en zouden daardoor ^&ei\\ wijziging in dat eenmaal opge- vatte voorneraen meer brengen. De strijd was gestreden, de beslissing was gevallen; de plan- nen voor nieuwe uitgaven, die hij nog in het eerste halfjaar van 1876 gevormd had, zouden los gelaten worden; het Oud- Amslerdatn. dat Eossing zou schrijven over de historische tentoonstelling met illustratien van Schipperus, zou niet ver- schijnen en slechts een kort overzicht van de tentoonstelling zou gegeven worden in Eigen llivard\ van het denkbeeld nog- maals een poging i% wagen De scJiilder school voort te zetten door een Nederlandsche uitgaaf van Blanc's T/hisfoire des peinfres zou afgezien worden ' ; de uitgever Kruseman behoorde bijkans geheel tot de geschiedenis. Maar toch zou hij zich aan zijn vak, aan den Boekhandel in de wijdere beteekenis van het woord allerminst onttrekken, noch gedurende de 18 maanden, dat hij nog tot het corps der uitgevers zou behooren, noch gedurende de 17 volgende jaren. Zoo zijn dan, behalve de uitgaven, die de voortzetting waren van vroeger begonnen serien en tijdschriften of overdrukken daaruit waren, de werken, die tusschen Juni 1876 en ultimo December 1877 verschenen met het adres van Kruseman & Tjeenk Willink niet meer op rekening van Kruseman zelf te stellen: Eauwenhoff, De voorwaarde7i ^mu het lidmaatschap Brief van Fred. Muller 2 Januari 1877. AANSTAANDE UITTREDING. 387 van de Nederlandsche Hervormde Kerk (September 1876), 1876. Glasius, Jrat te wachten en te doen na de jongsie Synodale besluiten? (October 1876), Quack, Studien op sociaal gebied (Januari 1877), De wet op het lager onderwija en ket ontwerp tot herzie7ung dler wet, ier vergelijking naast elkaiider gesteld, Gevolgd door d-e Meinorie van toelichiing (Januari 1877), Van Boneval Faure, Het gummier proces in verband met de voorge- stelde wijzigingen van het wetboek van hurgerlijke rechtsvorde- ring (Maart 1877), Staring, Gepaste en ongepaste beiclterming van dieren (April 1877) ', I)e nieuwe rechterlijke indeeling van Nederlandy volgens de wetten van 10 November 1875, Staat^- blad ^°. 203 en 204 en van 2 April 1877, Sfaatsblad N°. 72 — 80 (April 1877), Van Eek, Algebraische opgaven voor hirichtingen van uitgebreid lager onderwija, Mevr. Van Cal- car, Sophia Frederika Mathilda y Koningiii der Nederlanden, ah vorstin en 7/ioeder geschetst voor hare landgenooten (le afl. Juni 1877) en De wet op het lager onderwiJ9 en het ge- wijzigd ontwerp tot herzieiiing dier wet, ter vergelijking ndast elkander geMeld, Gevolgd door het voorloopig Verslag van de Tweede Kamer der Staten-Generaal en de Memorie van aiit- woord (September 1877). Aan geen dezer uitgaveu had hij financieel eenig aandeel; intellectueel alleen in zoover, dat zij, zooals hij schrijft, slechts met wederzijds goedvinden zijn uitgegeven op naam der firma om Tjeenk Willink „aan eigen zorg en bestuur te gewennen". Aan den Boekhandel in de wijdere beteekenis van het woord bleef en zou hij zich blijven wijdcu. Dat door de firma deelgenomen werd aan de inzending op de wereldtentoonstelliug te Philadelpliia vanwege de Vereeni- ging^, spreekt van zelf; de voornaamste, maar niet alle uit- gaven waren daar ingezonden. * Ddze titel althans komt niet voor in Kruseman's Fondsboek; de persoon van den schrijver zou echter eerder doen vermoeden, dat hier Kraseman zelf wel degelijk als uitgever aan het woord is. ' Dat in de sabsidie, die de Verceniging voor deze inzending kreeg, 388 NADRUK VAN IN HET BUITENLAND VKllSCHENEN WERKEN. 1876. Van meer belang was echter hoe Kruseman in October van zich zou doen spreken. De oude strijd over het geoorloofde van nadruk van buiten- landsche werken in Nederland, was in 1872 met vernieuMde heftigheid ontbrand door Heine's JFerke bij H. (I. A. Cham- pagne te Tiel in dat jaar verschenen, en niet weinig werd zij aangewakkerd door dat thans Otto Miihlbrecht in een l)e7ik- schrift op last van het BorseMverein geschreven in 187 i allerlei leelijke zaken van den Nederlandschen Boekhandel kwam vcrtcllen. Met heftigheid werd over en weer strijd gestreden in het Nieuwshlad, en niet weinig thans opnieuw werd hij mm- gewakkerd door een aangekondigdcn nieuwen nadruk in 1S7() van Hamerling's Poellsche Jferke, eveneens door Campagne te bezorgen ^ Martinus Nijhoff verhief dadeh'jk zijn stem tegen deze aan- staande uitgaaf ^. Ook TVcd. Muller was over die nieuwe daad ten zeerste verbolgen. Ncderland, dat hij in zijn oude glorie- rijke dagen zoo door en door kende, zou thans in 187fi ten schande raoeten staan tegeuover Duitsdilaiul, beticht en metter- daad bewezeu van roof? Aan Kruseman deelde hij dadelijk zijn plan mede een 2)etitie te laten toekenen door alle Boek- verkoopers in Nederland en die op te zenden aan de Regeering, buiten de Yereeniging om. Muller vroeg Kruseman om raad. In 1857 had Kruseman zijn meening over deze aangelegen- heid geuit in een ingezonden stuk in het Nieuwahlad "*, negen- tien jaar later was hij geen ander oordeel toegedaan. Maar. .. feffhpora mufanfnr et vos vmfawnr in Hits. De ondervinding sinds dien tijd opgedaan hadden zijn inzichten gewijzigd, niet de kern daarvan, wel de uiterlijke schors, en daarom is het Kruseman weer de hand had, is duidelijk; de Voorzitter der Neder- landsche Hoofdcommissie toch was Prof. E. H. van Banmhaner, Kruse- nian's stadgenoot, de Secretaris van de Hollandsche Maatscliappij der Wotonpchappen. ' Zie Bouwstoffen Dl. II biz. 521 vlg. * Nieuwsblad voor den Boekhandel 19 September 1876. ' 7Ae hiervoor Dl. I biz. 423. NADRUK VAN IN HET BUITENLAND VERSCHENEN WERKEN. 389 niet oubelangrijk hier af te drukken, welk advies hij Muller 1876. gaf ': Goede hem el, wat een haast en wat een opgewonden- heid ! De jeugdige drift gaat er bij u nooit nit. Gij sclirijft mij een hartstocht^lijkeu brief met uw anathema over den nadruk, met plannen van protest aan de Kamers, en gij begeert binnen drie dagen mijn advies. De brief valt mij op de lessenaar te midden van ongeloofelijke drukte, die mij geen oogenblik tijd gunt. En toch, waariijk, een antwoord op uw vraag is zoo maar niet met een enkeleu regel af te doen. De zaak is van gr66t belang en dient met bezadigdlieid gewikt en gewogen. Gij hebt volkomen gelijk, als gij Campagne's nieuwen nadruk. alweer een ergeriijk voorbeeld noemt tot uitgebreider misbruik en er u over verontwaardigt. Ik deel dat gevoelen ten ernstigste. Maar — ik deel niet uw voortvarendheid om ventre a terre een agitatie op te roepen en tot zulke middelen de toevlucht te nemen als een protest aan de Tweede Kamer. Over den nadruk is, we weten het ^ te goed! — is sinds 25 jaar al menig woord den nek gebroken. En in die 25 jaar is tevens de toestand al heel wat veranderd. Zijn de oeconomische begrippen niet gansch en al omge- keerd? Heeft het vrij-handels-stelsel niet afmetingen aan- genomen, die wij vroeger ondenkbaar achtten? Is in de handelsconcurrentie niet gewoon geworden wat vroeger voor oneeriijk, leelijk, gemeen gescholden werd? Zijn de octrooijen niet afgeschaft, is de bescherming niet verval- • len ; wordt er niet nagemaakt, vervalscht, uit den treuren ? Is er ^en verkoopbaar artikel, dat niet onderhevig is aan contrefaqony en wordt die nabootsing niet gedreven met het staalste voorhoofd? Duizend voorbeelden voor een! * Brief aan Fred. Muller 27 September 1876, tevens een aardig staaltje van Kmseman's briefstijl in vertrouwelijke vriendschappelyke omgang. Deel II. 20 390 NADRUK VAN IN HET BUITENLAND VERSCHENEN WERKEN. i«76. Fabriekswezen en handel bestaan tegenwoordig zeker voor ^3 uit namaak. — En bovendien: „waar de handel door de wet niet beperkt wordt, is hij zoo vrij als een vogel, overeenkomstig ieders gevoelen^', zegt de nieuwere staat- huishoudkunde. Nu is en blijft de nadruk in wh? en mijn en — God- dank! — in veler anderer oog, oueerlijk, leelijk en ge- meen. — Vergeet evenwel niet, dat er ook een andere partij is, die niet zoo denkt en wier geweten niet zoo maar op eens te dwingen is, als zij bovenstaande redenen aanvoeren. In elk geval kan de Vereeniging, die uit beide soorten van leden bestaat, naar mijn idee, niet hot zwaard opne- raen voor een gedeelte, en evenzeer zal, naar mijn idee, de Tweede Kamer niet zoo op eens botweg zeggen: Term ! Dat zijn eerst eerlijke lui, die zelf vragen om een tractaat ! Zie, beste vriend, zo(5 komen de tractaten niet in de wereld. Toegegeven : de Duitsche letterkundigen en de Duitsche uitgevers hebben alle reden tot beklag. Ik zal het foe- juichen als de Pruisische regeering om een tractaat aan- houdt (waarin tegelijk onze t;<?r^a/^;i^J-onee^lijklleden kunnen gefnuikt worden; oneerlijklieden, die onze Vereeniging, God betere het! onze vertalings-RECWTEN durft noemeii!). Maar de Pruisische regeering doe als de Fransche e. a. en vrage het! Niemand onzer zal er zich tegen durven verklaren. Maar het van onze zijde ongevraagd aanhieden — dat gaat immers niet aan? En omdat nu ik\ of twee vrijbuiters als Campagne zich niet ontzien op roof uit te gaan (naar 07ize, niet naar 'huvne meening) it daarom onze naiionale schande er mee gemoeid? Zie, de groot€ meerderheid dcnkt er gelukkig anders over, en de Duitscher doet ons onrechty als hij om de zonde van een den ganschen Boekhandel in den ban doet. Dolgaanie wil ik met u een kalm protest als dat van NADUUK VAN IN HET BUITENLAND VERSCHENEN WERKEN. 391 Nijhoff onderteekeneu en dat in iiet Nienwshlcul plaatsen, 1877. met de vraag om adhaezie van al wie wil. Stel het op en ik teeken het dadelijk. Zoo ffeschiedde : een week later stond in het Nimiwshlad ' te lezen, dat Muller en Kruseman zich ten voile met het protest van Nijhoff vereenigden. Natnurlijk dat dit protest, door drie mannen als Nijhoff, Muller en Kruseman openlijk gedaan tegen een vakgenoot, opnieuw verschillende stukken in het NieuwsbUul uitlokte; de quaestie zelve werd er echter geen sUp nader tot een beslissing gebracht, le combat Jinit faute de comhattanU, Uit deze schermutseling blijkt, behalve het oordeel van Kruseman over het ongeoorloofde van nadruk, nog iets, waarop zeer zeker de aandacht dient gevestigd t€ worden: de vcrtrou- welijke toon, dien hij voerde jegens Fred. Muller en de invloed, dien hij, zooals uit deze correspondentie blijkt, op hem oefende. Omgekeerd was dat eveneens het geval: Muller was zijn vertrouwde vriend geworden. Ilet lijkt een coniradictio in ter- 7ninisy hoe beide personen zich tot elkander getrokken konden gevoelen. Uiterlijk geheel contrasten, in hun optreden en wijze van doen; de een middelmatig van gestalte en glad geschoren, de ander forsch en breed geschouderd met een voile ruige baard; de ^en steeds hoofsch van vormen, de ander ruw en forsch in zijn optreden ; de een altijd vol tact en handigheid zich gedragende, de ander eerder geneigd den eersten den beaten inval te volgen en bij wijlen met het hoofd tegen den muur te loopen, maar beideu geboren handelsmannen, geboren boekver- koopers '^, Maar ook in hun vak zelve niet minder verschil : ' 8 October 1876. ' Dat algemeene verschil voelde Muller zeer goed; den 31 Juni 1877 schreef hij o. a. aan Kruseman: „Zoo loopen onze wegen uiteen; ik deed in de stad niets of bijna niets, gij alles; ik werkte voor mij en niijne beurs en de kunst; gij leefdet voor het als^emeen, offerdet daaraan uw tijd en veel geld op! Maar gij kunt het bliiven doen en 26* 392 PREDERIK MULLER. 1877. de ^^n steeds vooruitziende naar de dingen, die komen zouden, de ander steeds achterwaarts speurende om hctgeen eenmaal was tot nieuw leven te wekken; de e^n vol idealen voor de din- gen, die hij in zijn verbeelding reeds voor zich zag oprijzen nog lang voor ze er waren, de ander vol grootsche plannen om het verleden dienstbaar te maken voor de toekomst en als het ware nit hetgeen eenmaal was, die toekomst voorspellende ^ ; de e^n de beste krachten op wetenschappelijk en literair gebied steeds aansporende van hun kennis en kunst mededeelingen te doen aan en ten behoeve van anderen, de ander steeds optee- kenende, wat anderen van hun kennis en kunst medegedeeld badden om dat weer dienstbaar te kuimen maken ten behoeve van nieuwe arbeiders. Maar ook hoe veel overeenkomst; de een niet minder dan de ander bezield met het echte onver- valschte feu, sacre voor het boekenbedrijf ; de ^en niet minder dan de ander doordrongen van de waarde en de kracht der Vereeniging; de e^n niet minder dan de ander zich aangor- dende tegen ongeoorloofden nadruk. Beiden aan het einde van hun bedrijfsleven, hadden beiden zich een deelgenoot in hun zaken opgenomen, hadden beiden liet stadsleven ontloopen, de een naar den Haarlemmerhout, de ander naar Rozendaal. Was het wonder dat bij zoo veel verschillen in den handel, welke toch inderdaad slechts elkander aanvuUen en strekken kunneu om het voile geestelijk leven van de Nederlanders beter te kunnen doen begrijpen, dat bij zooveel innige overeenkomst in de hoogere opvatting van het boekverkoopersbedrijf zich een nauwere band ontwikkelen moest tusscheu Kruseman en Muller? Kruseman greep naar de pen. In het Adresboek voor den op een daarom gezegend leven terugzien I'* en 4 maanden later (26 Octo- ber 1877): fjk maak my maar gemeenzaam met de gedachte, dat ik (evenals gij) in onze jonge krachtige jaren gedaan hebben wat wij moesten, op onze wijze een' zegen voor onze omgeving geweest zijn ; gij in ruimer, ik in veel beperkter kring." ' „Een historicus is een acbterwaartscbe profeet." {De wapenheraut 1897 biz. 144). FJIEDERIK MULLER. 393 NefUrlandsehen Boekhandel had hij reeds een In memoriam 1877. gewijd, eerst aan Jacobus eu aan Johannes Enschcde, vijf jaar later aan zijn leermeester Bolm, in zijn eigen orgaan in het volkstijdschrift Eigen Hoard ' zou hij den Nederlandschen boek- verkooper (naast hem zelve) bij uitnemendheid een hartelijk woord van hulde brengen ^ en hem schetsen als dicn boekver- kooper, die door de boekenkennis, de bibliographie „te bezigen als de geologie van de maatschappelijke geschiedenis en van de menschelijke beschaving", door zich zelf op te werken tot de vraagbaak van binnen- en buitenlandsche geleerden, zijn handelsvak in eere gebracht en navolgers gewekt had. Die warme waardeering, daar zoo openhartig geuit door een vriend met wien hij zich gclukkig rekende 40 jaar verkeerd te hebben "^ gaf MuUer, wiens reeds wankelende gezondheid zoo dikwijls het geloof aan zichzelveu benam, weer zelfver- trouwen * ; maar bovenal, dat opstel, door Kruseman geschre- ven, deed Muller zoo zeer aangenaam aan ter wille van de ' Ook Een honderdjarig jubile {Eigen Hoard 1877 biz. 235), het bijschrift bij het portret van Dr. A. Vrolik als voorzitter van de Nederlandsche Maatschappg ter bevordering van Nijverheid is door Kmseman gesteld. * Eigen Hoard 1877 biz. 291. — Het Nieuwsblad voor den Boek- handel van den 11 September 1877 drukte de biographie over: „Gaarne, sshreef de redactie, hadden wij by dit artikel ook gevoegd een afdruk van het zoo welgelgkend en uitstekend uitgevoerd portret van den heer F. Muller, zooals „Eigen Haard" dat geeft. Op een voorstel deswege aan de firma Kruseman & Tjeenk Willink gedaan, ontvingen wy even- wel het bericht, dat by haar daaromtrent reeds een ander planbestond, dat wy zeer moeten toejuichen." ' Brief van Fred. Muller 10 September 1877. ^ „Zie, ik kan u alleen uit den grond myns harten zeggen: Heb dank, Kruseman ! inzonderheid daarvoor dat ge my eenigszins het gelocf aan en in mg zelven terug hebt gegeven. Want waarHjk, dikwyis heb ik zoo^n innig gevoel van onbekwaamheid, van stumperigheid, dat ik het u niet zeggen kan. Daar zit ik nu, wie weet hoelang, met een opstel over onze Stads-bibliotheek, en wat ik ook doe, nooit deugt 't! Of ik het zus of zoo [schrgf], altyd font." (Brief van Fred. Muller 17 Octo- ber 1877). 394 UITTREDING. 1877. maatschappelijke betrekking, die beiden bekleedden, het Boek- verkoopersbedrijf \ Daarmede was de laatste boekverkoopersdaad gedaan, die Kruseman gedurende ziju handel zou doeii, en hij vcrheugde zich er liartelijk in, dat hij nog voor zijn aanstaand aftreden iets had mogen doen tot handhaving van MuUer's rech- ten ^. Bij het publiek als bij den Boekhandel ondervond hij sympathie, zoozeer, dat Thieme te Arnhem zelfs met het voor- stel kwain het portret te koopen en uit te geven '; voor privaatrekening had Kruseman echtcr een aantal afdrukken van het portret alleen laten trekken, welke uit naam zijner tirma a an alle boekverkoopers aangeboden werden *. De laatste boekverkoopersdaad was daarmede inderdaad ge- daan; de uitgaven die in 1877 met het Jidres Kruseman tS: Tjeenk Willink nog het licht zagen, waren of gesehrifteu waarbij hij niet meer betrokken was, of het waren overdrukken in boekvonn uit Flfffi/i Ilaard, zooals in S. Muller Fzn/s Dfi reizeu der Nederlaiidern naar de NoordpooL Toch zou hij ook in dit jaar niet met de handen in de schoot zitten. Dan sprak hij als voorzitter van „Oefening in AVetenschappen'' geestdriftige ^ woorden tot Koolemans Beynen na diens bekende lezingen om de Nederlanders op te wekken zich weer als vanouds tot Noordpoolzeevaarders te vormen ° en stelde hij zich aan het hoofd van een Haarlemsch subcomite om gelden daartoe te zamelen; dan weer vormde hij met ' Brief van Fred. Muller 15 September 1877. * Brief aan Fred. Muller 27 September 1877. ' Brief van Fred. Muller 15 September 1877. * Brief aan Fred. Muller 17 September 1877. * Deze appreciatie in de Haarlemsche Courant van den 3 April 1877. " „Het is mij eene diepgevoelde behoefte om. . . . de pen op te nemen, ten einde u mijn hartelijken dank te betuigen voor de treffende woor- den, door u gisterenavond gesproken. „Het waren hartelijke heerlyke aanmoedigende woorden." (Brief van Koolemans Beynen 30 Maart 1877). UITTEEDING. 395 Beijers, Fred. Muller, Mart. Nijhoff en I). A. Thieine eeii com- isn. 