None
JACOB VAN CAMPEN. | 161 Het is niet onwärkschijke, dat de meester voor zijn Haarlemisch vrienden nog meer ontwärpen gemacht heeft. De gevel Barteljorisstraat 12 althans, ofschoon wäre zijn pui en bovendeel betreffend veranderd, heeft een gebeidhousen venster omstring en een kroonlijst, die geheel in den trant van den architect zijn behandel. Moeten wij ook de tegenwoordige Hoofdwacht, die MR. SCIPIO ORMEA omstreeks 1645 als zijn vorstelijke woning deed verrijzen, aan VAN CAMPEN: toeschrijven? Reeds in de 18e eeuw, toen het huis tot hoofdwacht werd ingericht, is de gevel zoo verminkt, dat men over zijn oorspronkelijke gedaante niet meer kan oordeelen. Het balcon, het balconvenster, de festoenen zijn wel in VAN CAMPEN’S manier. Onder de werken, door den meester geordonneerd behoort ongetwijfeld ook de witmarmeren afsluiting, waarvan CORNELIS DE GRAEFF de vroegere doopkapel der Oude Kerk te Amsterdam deed voorzien, toen die in 1648 de grafstede van zijn geslacht was geworden. De strenge Korinthische ordonnement met de festenen is in den zelfden geest als die van het orgel der Nieuwe Kerk. Dat VAN CAMPEN zich nicht te hoog achtte, om ook voor zaken, die wij tegen-woordig onder de kunstnijverheid zouden rangschikken, ontwerpen te leveren, bewijst een aanteekening, die de heer C. W. BRUINVIS in het Alkmaarsch archief vond. De schrijnwerker PIETER JANSZ. nam 3 November 1655 aan het maken der banken tegenover den predikstoel in de groote Kerk te Alkmaar „naar de teekening van den Heer VAN CAMPEN”. Deze banken, wier overhuivingen door Jonische zuilen, volgens SCAMOZZI gedrängen, gedragen worden, zijn met fes-toenen versierd, die uit vruchten en schelpen zijn samengesteld en met groot-meesterschap gesneden werden. Min of meer tot de kunstnijverheid behoore ook de overblijfselen der betim-mering van het Hoogerhuis bij Amersfoort, die thans in het Rijksmuseum te Amsterdam bewanden. Dit landhuis had JACOB VAN CAMPEN voor zijn eigen gebruik gebruik gebruik. Men wil, dat het decoratieve schilderwerk met de wijs-geerige Spaansche spreuk: „El todo es n Ada van zijn eigen hand is.. Toen 7 Februar 1651 de bliksem den top van den toren der Lieve Vrouwe- kerk te Amersfoort in brand had gestoken, was het aan den moed van den stadstimmerman LENAERT NICASIUS te danken, dat de brand zich tot de spits beperkte. JACOB VAN CAMPEN schilderde het portret van den wakkeren timmerman, dat zich nog op het Raadhuis te Amersfoort bevindt, In 1655 heeft VAN CAMPEN ook zijn advies omtrent het herstellen van den toren gegeven. Een andere schilderij van den meester, vroeger in het St. Pieters en Bloklands-gasthuis, doch thans ook op het Raadhuis te Amersfoort, verbeeldt Christus, die den draak vernietigt, terwijl engelen met bazuinen levenden en dooden tot het Laatste Oordeel roepen. Oud- Holland, 1902. | 21 JACOB VAN CAMPEN. Deze beide schilderijen doen zijn, dat VAN CAMPEN als schilder geheel andere idealen had, dan zijn tijdgenooten, wier werken thans zoo gewaardeerd worden. Hij beoogde, monumentaal schilderwerk te leveren, zooals de Italianen en de Vlamingen dit gemiaakt hadden. De onder zijn leiding tot stand gekomen Oranjezaal heft verscheidene der Hollandsche schilders er toe gebracht, hun vroegere manier te laten varen, om zich op de monumentale schilderkunst toe leggen. Het Raadhuis te Amsterdam is VAN CAMPENS meest vermaarde werk geweest. Hij heeft het niet voltooid gezien. Doch bij zijn leven, toen het gebouw pas in wording was, heeft hij ruimschoots de waardeering en de bewondering van zijn landgenooten ondervonden. Al wat omtrent de stichting van dit Raadhuis in de archieven te vinden was, werd in 1866 door A. W. KROON openbaar gemaakt. Deze ijverige onderzoeker kan het niet helpen, dat op'vele vragen, die men zou willen stellen, door de aanteeke ningen geen of althans geen voldoend antwoord gegeven wordt. Zoo zou men willen weten, wanneer Burg Eeesteren en Thesaurieren met JACOB VAN CAMPEN in verbinding zijn getreden omtrent het maken van plannen. Het besluit tot het bouwen van een nieuw Raadhuis werd reeds 28 Januari 1640 genomen ; toen ontvingen Burgemeesteren machtiging, om de vereischte teekening te doen vervaardigen. Is men toen reeds de hulp van JACOB VAN CAMPEN gaan inroepen? De archieven geven geen licht. VAN CAMPEN had in 1640 ongetwijfeld nog niet de vermaardheid van later. Doch was er toen een ander bouwmeester, die hem in faam overtrof? PIETER POST moest zijn sporen nog gaan verdienen, want wat hij in Brazilië gebouwd had, kon hem, zoo min als zijn werkzaamheid onder JACOB VAN CAMPEN ín den Haag, niet beroemd gemaakt hebben. Ook PHILIPS VINGROONS, een geboren Amsterdammer, had zijn loopbaan pas begonnen, Dat deze niet in den smaak der heeren viel, blijkt wel daaruit, “dat in 1645, toen hij een plan voor het Raadhuis had ingezonden, zijn werk envoudig ter zijde gelegd werd. Sinds 1633 hadden Thesaurieren het beheer van het fabrieksambt zelf in handen genomen. Beseffende, dat onder hun ambtenaren niemand was, wien men, als aan HENDRIK DE KEYSER, het maken van eenigszins belangrijke ontwerpen kon opdragen, hadden zij reeds in 1636 JACOB VAN CAMPEN het projecteeren van de Heiligewegspoort toevertrouwd. Dit alles maakt het waarschijnlijk, dat men zich ook nu tot VAN CAMPEN gewend zal hebben. Dit vermoeden wordt bijna tot zekerheid, als wij ons herinneren, hoe HUYGENS mededeelt, dat hij 15 Februari 1640 met JACOB VAN CAMPEN uit den Haag vertrok, en met hem tot 22 Februari bij HOOFT bleef. JACOB VAN CAMPEN is waarschijnlijk niet alleen voor zijn genoegen naar de Amstelstad ge gaan. Het ligt voor de hand, dat Burgemeesteren hem toen over de opdracht, die zij ruim twee weken vroeger van de Vroedschap gekregen hadden, zullen hebben geraadpleegd. Het raadhuis-ontwerp had aanvankelijk zeer bescheiden afmetingen, want toen het 10 December 1642 werd ingediend, was de gevel slechts 40 M. breed gedacht. Telkens was men er echter op.uit, het gedenkteeken grooter te maken, en werd weer een nieuw plan aangeboden. Den rr October 1646 verklaarden Burgemeesteren aan de Vroedschap, dat zij andermaal met deskundigen geraad- pleegd hadden, en tot de overtuiging gekomen waren, dat het gebouw nog aanzienlijker afmetingen behoorde te hebben. Zij werden toen gemachtigd, het „naer vereysch van ’t werck” te vergrooten. De desk und der gewöhnliche worden  met zes beædigde opzichters de uitvoering te leiden. Hij kwam reeds ı Augustus 1648 in dienst, doch zijn aanstelling geschiedde 29 October daaraanvolgende. Reeds de tijdgenooten meenden, dat JACOB VAN CAMPEN voor zijn raadhuis- ontwerp geen honorarium had ontvangen. Maar dit wordt weersproken door de aanteekening van 5 September 1652: „betaelt aen JACOB VAN CAMPEN de somme van duysent gulden per resto ende volle betalinge tot May lestleden voor diverse teergelden, reiscosten, vacatiën ende teeckeningen als andere gelycke diensten door hem ten behoeve deser stede fabryck gedaen.” Dit bedrag is dus slechts een termijn van wat de bouwmeester ontving. Tijdens den bouw kwam VAN CAMPEN dikwijls te Amsterdam, waar hij op stadskosten gehuisvest werd. Aan de beeldhouwkunst was bij het monument | 91% En groote rol toebedeciel; door de Oranjezaal was VAN CAMPEN met de beste VIAAMsche schilders dier dagen in aanraking gekomen. Door hen zal zijn aandacht gegvestigd zijn op ARTUS QUELLIJN en ROMBOUT VERHULST. Het was in 1654, dat het gerucht ging, als zou niet VAN CAMPEN, maar STALPAERT de ontwerper van het Raadhuis zijn. VAN CAMPEN vertoefde dat jaar verscheidene malen te Amsterdam en nam zijn intrek bij ARTUS QUELLIJN, wien „voor ’t kostgeld van Mr. JACOB VAN CAMPEN” van stadswege f 300 werd uitbetaald. Het schijnt wel, dat VAN CAMPEN in het verschijnen van STALPAERTS „Eerplicht’ de hand heeft gehad. Immers het gedicht is door Jonker EVERARD MEYSTER, VAN CAMPENS buurman te Amersfoort, gemaakt. En in het protocol van den notaris E. VAN DE VEN komt de volgende acte voor van 7 December 1654: „Compareerde ARTUS QUILINUS, oudt omtrent 44 jaren, beelthouwer hierter stede, ende HUBERTUS QUILINUS, oudt 32 jaeren, schilder, ende hebben bij waere christelijcke woorden gedeponeert ende vercläser dat huyden dato deser eenen VAN NERVEN, constschilder, tegens hen deposanten bekende en vercläserde dat in de voorleden weecke hij, VAN NERVEN, geweest was in de herberge die wert genaemt Apensuyer in een gangh bij de boshuyssluys, alwaer door eenen JACOBUS VENNECOOL uytgedeylt wierde aen de presente personen gedructe billetten off pasquilen geintitulieert: Eerplicht aen mijn heer en meester JACOB VAN KAMPEN, etc, ende dat hij, selffs daer present sijnde, meede een van deselve ontfangen hadde; voorts verclen Aert HUBERTUS QUILINUS alle, dat eenen constanter RUEL genaemt ’t geene voorsz. Staet huyden dato deses ock tegen hem deposant bekent ende verclaert heeft, ende dat hij een van deselve billetten oft pasquilen bewaert hadde, dat op sijn camer oock aldaer aengeplact stonde. Ende also ’t selvé de waerheyt is versochten sij deposanten verclaringe, etc.’ De gebroeders QUELLINUS lieten dus door een notaris vaststellen, dat, volgens gelofwaardige personen, de „Eerplicht” door VENNECOOL in de kunstern-naars-kroeg, Apenzuur’ was uitgedeld. Wie nu deze VENNECOOL was, leert ons het protocol van den notaris P. CAPOEN. Daarin bevindt zich een acte van 4 Juli 1658, waarbij „WILLEM DE KEYSER, out 55 jaeren; JASPER VAN BATEN, out 30 jaeren en Eva HULST, weduwe van THOMAS BEUMER, out 47 jaeren, verclaeren, ten versoecke van JACOB VENNECOOL, dat zalg. JACOB VAN CAMPEN, in zijn leven architect ende schilder, woonachtig op Randenbrock buyten Amers-foort den requirant een geruymen tijdt in Zijn dienst heeft geemployeert ende gebruyckt soo om eenige teyckeningen te maecken als anderszins daer hij d’selve in verscheyde occasien hadde van doen, gevende voor redenen van wetenschap de twee eersten dat sy meermalen gesien hebben dat hy verscheyde teyckeningen JACOB VAN CAMPEN. Of hem dat gelukt is, blijft onzeker. Aan PIETER Post werd het maken der teekeningen voor de versiering der krijgsraadskamer, die nooit is uitgevoerd, opgedragen. Maar het kan wel zijn, dat VENNECOOL voor POST en STALPAERT dezelfde diensten verricht heeft, als voor VAN CAMPEN. Het feit, dat hij de teekenaar is van de „Afbeeldingen van ’t Stadhuis van Amsterdam”, die DANCERTS van 1661—1664 uitgaf, spreekt daar voor. Het laatste werk van JACOB VAN CAMPEN, dat HOUBRAKEN noemt, is de Schouwburg te Amsterdam. Men heeft op verschillende gronden aan de waarheid dezer mededeeling getwijfeld, Immers NICOLAES VAN CAMPEN, de neef van JACOB, den 2 April 1638 overleden, wordt als de „bouwheer” van den kort te voren geopenden schouwburg uitdrukkelijk genoemd. En daarenboven was de schouwburg, die HOUBRAKEN kende, pas in 1665, dus na VAN CAMPENS dood, ter vervanging van den eersten gebouwd. Ondertusschen, HOUBRAKEN moge zich in het gebouw vergist hebben, in hoofdza ak is zijn mededeeling ongetwijde juist, Want NICOLAES, de „Excijs-meister’, was er zeker de man niet naar, om een gebonw als dit, her eerste van dien aard in Noord-Europa, te ontwerpen. Daartoe in staat gesteld door de erfenis van den kort te voren overleden schatrijken CORNELIS VAN CAMPEN, zal hij hoogstens een belangrijk deel van de bouwkosten voor zijn rekening hebben genomen. Nog in onzen tijd is de,bouwheer’ de man, die iets laat bouwen. De ordonnantie van het geheel moet van JACOB VAN CAMPEN zijn, Tusschen 1636 en 1638 was hij met de Heiligenwegspoort, het Accijnshuis in de Oudebrugsteeg en het voltooien van den Westertoren bezig. Al deze werken vertoonen duidelijk zijn manier. Te Vicenza had de bouwmeister het Teatro Olimpico van PALLADIO gezien. Dit is zijn voorbeeld geweest, toen hij den eersten Nederlandschen schouwburg kreeg te ontwerpen. De strenge Korinthische ordonnantie zoo vanzaal als tooneel wijst daarop, terwijl ook de nissen met beelden aan PALLADIO’s scheping onleend zijn. Er was destijds geen enkel bouwmeester in Nederland, die iets dergelijks had kunnen maken. En de festoenen, waarvan de architect zooveel hield, die hij na 1630 overal heeft gebruikt, waar hij iets versieren wilde, ontbreken ook hier niet, Ofschoon het VAN CAMPEN bij zijn leven en ook na zijn dood niet aan roem heeft ontbroken, zijn PIETER POST en DANIEL STALPAERT toch door het nageslacht aangezien als de scheppers van veel, dat in werkelijkheid hem tot geestelijken vader had. POST noch STALPAERT hebben daartoe aanleiding gegeven: Toen de eerste zijn voornaamste werken ín prenten openbaar maakte, nam hij niets op, dat door VAN CAMPEN ontworpen was; toen de tweede al S de ontwerper van het Amsterdamsche rädhuis werd gedödverd, het hij, hetzij dan vrijwillig of gedwongen, zijn „Eerplicht” in het licht gezonden. Dat POST in zijn zelfstandige schepingen verre beneden VAN CAMPEN blijft, werd reeds opgemerkt. Er is iets kleins in zijn werk, iets onartistieks. Waar hij, zooals bij het raadhuis te Maastricht, iets beters heeft geleverd, staat hij zoo onder den invloed van JACOB VAN CAMPEN, dat diens medewerking waar- schijnlijk wordt. En waar STALPAERT zijn eigen weg gaat, als hij tenminste de hulp van VENNECOOL niet heeft ingroepen, wordt hij droog, zooals de Ooster- kerk te Amsterdam en de kerk te ’s Graveland overtuigend bewijzen. Karakteristiek voor POST zijn sommige huizen in den Haag, bijvoorbeeld die Kneuterdijk 6 en 13. Dat is wel werk van den man: „Die soo wel huysen op ’t papier weet voor te stellen, Dat hy elck, die 't maer siet, naer timmeren doet hellen, En groote bouwlust maeckt, schoon datser niet en was, En soot beschimmeld gelt doet komen uyt de kas”. Post was een practicus, een man van zaken, die de klanten wist op te zoeken, en die een aardig vermogen naliet, toen hij in 1669 stierf, Hij was geen „fascheux homme à gouverner”, doch een eerzaam burger, die zijn vak goed verstond. Artistieke neigingen waren hem vreemd. HUYGENS wist dit wel. Toen PIETER POST 3 Mei 1669 „in 2 Dagen sieck en doot” was, maakte de dichter op hem het volgend grafschrift: „Bij dese Post Light PIETER POST, Die won sijn kost Sooveel hij kost Aen Balck en Post. En wierd verlost Met hij begost: Want als hij most Verging te post. Dit grafschrift, met het slot, dat de bouwmeester „ per post" naar betere gewesten verhuisde, heeft wel iets van een aardigheid, POST is ondertusschen zeer juist door gekarakteriseerd. JACOB VAN CAMPEN. 167 Een geheel anderen toon slaat HUYGENS aan, waar hij VAN CAMPEN gedenkt, Van een der verzen werd vroeger reeds een fragment medegedeeld. Het fraaie begin luidt dus: „Hoe light hier Marmerloos die soo veel Marmer sleet, En soo wel slyten leerd’ als noch heel Holland weet, En noch heel Neerland niet en Neerlands ommelanden: Die "t Gotsche krulligh mall’ met staetig Roomsch vermanden En dreef ouw kettery voor ouder Waerheit heen?” Hier wordt dus VAN CAMPEN genoemd de bouwmeester, die veel werk gemaakt, veel leerlingen gevormd, en die wat er nog voor Gothische elementen in de 17e eeuwsche architectuur waren gebleven, daaruit verwijderde, en zuivere Romeinsche vormen invoerde. Zelfs. waar HUYGENS, in een ander gedicht op VAN CAMPEN, zich meer den „sneldichter” toont, geeft hij hem grooten lof: „In dit dood-bedehte light VAN CAMPEN met zijn tween: Hij groot herstelder van wel-bouwenskonst, dats een, Hij die ± „In dit dood-bedehte light VAN CAMPEN met zijn tween: Hij groot herstelder van wel-bouwenskonst, dats een, Hij die ± „In dit dood-bedehte light VAN CAMPEN met zijn tween: Hij groot herstelder van wel-bouwenskonst, dats een, Hij die ± „In dit dood-bedehte light VAN CAMPEN met zijn tween: Hij groot herstelder van wel-bouwenskonst, dats een, Hij die ± „In dit dood-bedehte light VAN CAMPEN met zijn tween: Hij groot herstelder In edel vuer en stelllng had doorkropen Al waer men Nederland en Roomen om siet loopen: Dat’s twee, en hij alleen, Cieraet en hoeft hier geen. Het cierlyxte van all heeft hij sich selfs gegeven, Hij die de sterfflickheit des tyts sal overleven In d’onversterfflickheit van Oly en van Steen.” Deze gedichten zijn door HUYGENS den § Mei 1658, dus ruim een half jaar na het overlijden van JACOB VAN CAMPEN, gemaakt, De dichter, die zulk een ijverig Protestant was, zou deze verzen niet geschreven hebben, als JACOB VAN CAMPEN Katholiek was geworden, gelijk door J. A. ALBERDINGK THIJM in 1862, toen hij den bouwmeester tot den held van een romantisch verhaal maakte, is beweerd. Ik heb te vergeefs getracht, bewijzen te vinden voor de juistheid van het uittreksel uit de Acta door Pater NORBERTUS AERTS gecom- pileerd uit de Litterae Annuae, welke beide handschriften, naar mij door professor H. J. ALLARD welwillend werd medegedeeld, op het Staatsarchief te Brussel berusten. Toen VAN CAMPEN gestorven was, had zijn vaderstad Haarlem alle reden, den dood van haar beroemden zoon te betreuren. Maar het schijnt vreemd, dat 4 Maar 1658 de Haarlemsche doodb Zu geblazen werd „op de tombe” van den overledene, wenn een tombe is er noort boven zijn graf geweest. En volgens HUYGENS lag VAN CAMPEN nog 1 Mei 1658 „marmerloos’’, dus zonder gedenkteeken. Over het monument, dat zich in den noorderbeuk der St. Joriskerk te Amersfoort bevindt, is reeds door verschillende schrijvers wat gezegd. Naar den stijl te oordeelen is het uit de werkplaats van ROMBOUT VERHULST afkomstig. Deze meester maakte dikwijls voor menschen, die zich door niets bijzonders hadden onderscheiden, zulke grafteekenen, waar hij engeltjes de kennen der vergankelijkheid en der eeuwigheid een plaats gaf, Waarschijnlijk is het, dat hij dergelijk werk in voorraad maakte. De erfgenamen „van zal: JACOB VAN CAMPEN, die den 22 September 1657 voor f 100 het graf in de kerk te Amersfoort kochten, kunnen het gedenkteeken tevens hebben aangehafen. Op de aanwezige wapenschilden hebben toen JAN HEERMAN en zijn vrouw hunne blazoenen laten plaatsen. Doch om den erflater eer te bewijzen, deden zij naast hat monument de festoenen met bouwmeesters- en schildersgereedschap ophangen en op de zwarte plaat het grafschrift van VONDEL hakken. Wanneer HUYGENS er zich in zijn gedicht over verbaast, dat voor VAN CAMPEN na zijn dood geen marmeren grafgesticht verrees, dan moeten wij die verbazing slechts als een speling van ’s mans vernuft beschouwen. Want HUYGENS wist zeer goed, dat kunstenaars In zijn tijd nog niet voor een gedenkteeken in anmerking kwamen. Alleen zeehelden kregen hun tombe; enkele aanziellijken lieten op eigen kosten een bescheiden monument maken. De deftige familie van VAN CAMPEN volgde dit voorbeeld. JACOB VAN CAMPEN is beroemd gebleven tot in de 19° eeuw toe; vooral "s werelds achtste wonder" werd geprezen. Doch toen de Gothiek, de schilder-achtigheid en het Oud-Hollandsche in de mode kwamen, begon de bewondering voor VAN CAMPEN te verminderen en stelde men zijn voorgangers. HENDRIK DE KEYSER en LIEVEN DE KEYSER  geestelijke stroomingen; die in de 17e eeuw zoo duidelijk vallen waar te nemen. De liefde voor het klassieke bestond de geheele eeuw door; niet alleen de dichters en de geleerden, maar allen, die op eenige beschaving aanspraak maakten, gingen bij de antieken ter school. Volgde men, in de eerste jaren, de Italianen nog na, dit duurde niet lang. PIETER CORNELISZ. HOOFT putte aanvankelijk uit die bron, Hadden DE KEYSER en DE KEY zoo lang geleefd, als de Muider Drost, men had hen ongetwijfeld in meer klassieken geest zien bouwen. Te midden van zulk een door en door klassieke omgeving bloeide onze schulderschool, De schilders van dien tijd hebben niet door beschaving naar de toenmalige beteekenis van het woord uitgemunt. Zij voelden zich slechts hand- werksljeden, en, alleen als zoodanig door hun tijdgenooten gewaardeerd, schiepen zij de werken, die het nageslacht eerst op de juiste waarde zou schatten. Hebben ongetwijde DE KEYSER en DE KEY, de stadssteenhouwers, zich nog handwerksman gevoeld, kunnen zelfs PIETER POST en DANIEL STALPAERT als weinig meer dan ervaren practici worden beschouwd, JACOB VAN CAMPEN was kunstener. Toen hij zijn gebouwen ontwierp kon hij niet anders, dan aan de klassieke neigingen van de beschaafden, waartoe hij behoorde, uitdrukking geven. Hoe goed hij in dit pogen geslaagd is, bewijst de uitbundige lof, hem door de besten van zijn tijdgenooten toegezwaaid. Ten slotte voegt het mij nog een woord van dank te brengen aan den heer Dr. A. BREDIUS, die mij zijn uittreksels uit Heit Amsterdamsch Notariee Archiefen gebruike afstond, aan den heer C. J. GONNET, die het Haarlemisch Archief voor mij openstelde, en aan de heeren Mr. W. R. VEDER en Dr. J. C. BREEN, die mijne onderzoekingen op het Amsterdamsch Archief vergemakkelijkten. Oud-Holland, 1902. 22 WILLEM VAN DE VELDE DE OUDE DOOR + P. HAVERKORN VAN RISEWIJK. AE vierdaagsche zeeslag, 11 tot 14 Juni 1666, was eene overwinning voor de Nederlandsche Republik, Men was er dadelijk op bedacht, partij te trekken van het behaide voordeel. Reeds den gen Juli werd de vloot verzameld op Schooneveld, en zij nam soldaten aan boord in de hoop eene landing op de Engelsche kust te kunnen ondernemen. Den toen Juli lag zij voor de Theems. Een eskader voor de Colchester, maar het eskader, dat LODEWIK XIV zou zenden, verscheen niet, en eene landing bleek niet raadzaam, zoodat de soldaten teruggezonden werden, Het grootste gedeelte der Engelsche vloot zakte den ren Augustus de Theems af en ankerde bij de Gunfleet, ongeveer 18 mijlen van de Hollandsche vloot. Den volgenden dag lichten beide vloten de ankers, maar windstilte belette ents te doen. Op den zen Augustus was het slecht weer. De beide vloten lagen toen ’s avonds in ’t breede gedeelte van den Theemsmond, tusschen Oxfordness en North Foreland. Den 4en Augustus begon de strijd, door ons den slag bij Schooneveld, door de Engelschen the S. James fight genoemd. De uitslag was ongelukkig voor onze vloot, niet het minst door de handelwijze van C. TROMP. LAIRD CLOWES zegt in zijn History of the Royal Navy: „C. TROMP always fond of independent action, and anxious, it may be, to distinguish himself above his chief, put before the wind and broke through just ahead of the English rear, thus, as on a previous occasion, separating himself by his own act from his friends.” De Hollandsche voorhoede orde J. EVERTSEN voorhoede. In korten tijd verloor zij drie vlagofficieren: J. EVERTSEN, UERK HIDDES DE VRIES en RUDOLF COENDERS. Maar voor de overmacht der Engelsche voorhoede moest zij wijken. De twee middentochten streden met gelijke volharding. De Engelsche opperbevelhebbers, Prins ROBERT en ALBEMARLE, moesten op een ander schip overgaan; de Royal Katherine en de St. George het gevecht verlaten. De Zeven Provinciën van DE RUIJTER verloor alle masten in een heeten strijd met HOLMES op de Henry. Ten vier ure begon DE RUIJTER te wijken, maar de eskaders waren zóó verwikkeld in elkaêr dat zij, naar ’t schijnt, eenige uren tezamen zuidwaarts dreven, te uitgeput voor een algemeene actie. Des avonds had DE RUIJTER zijn eskader weêr geord End voor over dit mogelijk was. Hij plaatste den Vice-Admiral ADRIAEN BANCKERS met twintig der minst bescha-digde schepen in de achterhoede van zijn linie, en begon een meesterlijken aftocht, terwijl de Engelschen den aanval hernieuwden, Gedurende den nacht werden het gevecht zoo wat voortgezet, en in den morgen van den 5en Augustus levendig hervat. Het vlaggeschip van BANCKERT en 't schip Sneek werden verlaten en verbrand. De wind keerde naar het Noord-Oosten; hierom en omdat men de banken der Nederlandsche kust naderde, moesten de Engelschen de vervolging opgeven. TROMP was den bevelhebber der Engelsche achterhoede gevolgd, toen deze opzettelijk week om hem van het centrum te verwijderen. Hij en de Luit.- Admiraal MEPPEL vochten dapper en verbrandden de Resolution. Maar den sen had het Engelsch eskader den wind en jeg TROMP achterna, die week ophet bericht der nederlaag van de twee andere eskaders. De Schout-bij-nacht GOVER ’T HOEN sneuvelde, Des avonds zagen Prins ROBERT en ALBEMARLE, te ver lijwaarts en niet in staat tusschenbeide te komen, TROMP naar de havens vluchten met het eskader van SMYTH op zijn hielen, De Engelsche voor- en middentocht waren reeds des voormiddags omstreeks elf uur ten anker gegaan. Den volgenden morgen kwam SMYTH bij hen en berichtte dat TROMP en MEPPEL met de beschadigde schepen, welke zij nog hadden, ontsnapt waren en veilig achter de banken lagen. — Het was een gevoelige nederlaag. De Republik verloor ongeveer twintig zeigen, en, behalve de reeds genoemde vier vlagofficieren, verscheidene kapite Insekten, De Engelschen verloren slechts een schip en een paar branders, geen vlag-officier en slechts vijf kapiteins. TROMP werd den 23en Augustus ontslagen en vervangen door kolonel VAN GHENT. De Engelschen waren meester van de zee. Zij ankerden een poos bij Schooneveld en voeren toen langzaam voorbij de kust. Heeft W. VAN DE VELDE dezen zeeslag bijgewoond? Voor zoover ik weet, is er geen schets, teekening of schilderij, welke op die vraag een toestem-. mend antwoord geeft. Toen de Engelsche vloot langs de Hollandsche kust voorzog, vertelde kapitein LAURENS VAN HEEMSKERK, die tot den vijand was overgeloopen, aan de Engelsche opperbevelhebbers, dat er op de eilanden Vlieland en Terschelling goed voorzog voorzog voorzog van rijk beladen koopvärders lag. Schout-bij-nacht ROBERT HOLMES van het eskader der roode vlag en kapi-tein WILLIAM JENNINGS werden erop afgezonden met g kleine oorlogschepen, 5 branders, 7 kluten, met 300 man van elk eskader,!/, zeelieden en */, soldaten en mariniers onder PHILIP HOWARD. Op den 18en Aug. verliet dit eskader de vloot en ankerde drie mijlen van de buitenste tonnen, welke het kanaal tusschen de twee eilanden aanwezen. De kits Fanfan, op verkenning uitgezonden, berichtte dat inderdaad op de aangewezen plaats een talrijke kodpvaardijvloot lag. HOLMES liet nu twee van zijn grootste schepen, de Advice en de Hampshire, buiten om te passen op de koopvärders, welke zouden trachten te ontsnappen. Met de overige schepen voer hij, bij tegenwind Het gat van Terschelling binnen, liet daar de Tiger ankeren, ging zelf aan boord van de Fanfan, en sturde het minst diepgaande oorlogschip, de Pembroke, met de branders naar de koop- vaardijvloot. Deze werd bewaakt door slechts twee oorlogschepen. Het grootste werd door een brander vernield; het andere week, geraakte op een zandbank en werd daar verbrand. HOLMES zond nu JENNINGS met alle beschikbare booten op de koopvaarders af. Er mocht niet geplunderd, alles moest vernield worden. En weldra gingen meer dan honderd schepen in vlammen op. Ongeveer twaalf, hoewel beschadig, redden zich door te loopen in een kreek, waar de booten hen niet konden volgen, Op 19 Augustus landden de Engelschen op Terschelling, plunderden het Hoofddorp, verbrandden de meeste woningen en tal van pakhuizen. Ook Vlieland wilden zij verwoesten, maar het weêr verhinderde dit plan. HOLMES voer naar de vloot, en deze naar de havens terug. Sommigen, ten minste in Engeland, gelööden dat W. VAN DE VELDE de verrader was. WALPOLE vermeldt het in zijn Anecdotes of Painting, maar JAMES WILLEM VAN DE VELDE de verrader was. WALPOLE vermeldt het in zijn Anecdotes of Painting, maar JAMES WILLEM VAN DE VELDE geen man was tot dergelijke laagheid in staat, daargelaten nog de vraag, hoe en waar hij bevelhebbers der Engelsche vloot kon ontmoet hebben. Het is zelfs twijfelachtig of hij toen op Terschelling of Vlieland is geweest. Op de Ges chiedkundige Tentoonstelling van het Nederlandsche zeewezen, in 1900 gehörend, was eene teekening van W. VAN DE VELDE den oude ingezonden, welke zou voorstellen den brand der wloot in het Vlie (N. 4932), maar deze attributie leek mij volstrekt niet gerechtvaardig. Het Britsch Museum bezüglich een schets in O. I. inkt, welke zonder twijfel deze gebeurten ist voorstelt. Op den achtergtondigigsten Vlieland met kerktoren en molen links, Terschelling met hoofddorp rechts. Vór Vlieland eenige Engelsche schepen, en op den voorgrond een menigte brandende schepen. Links is opgeplakt het opschrift: „12 a 14 fregatten, 4 branders 40 künstlers of gallyoodts, 60 saloupen ofte cleijn vaertuijgel de flag root was met sr robbert holms op de jaenfan; rechts het opscherift: „Aier onder in de eerste trop (troep) zijn wel inde 80 schepen verbrant westwarders”, iets verder: „hier op Schellingshals zijn inde 60 verbrant oost & noortwarders”. Ook W. VAN DE VELDE Jr. maakte twee schetsen betreffende deze plundering, welke tezelfder plaats worden bewaard, vingt krabbels met de pen. De eenige laat op den voorgrond een strook duin zien, dan water met brandende koopväarders en Engelsche branders; op den achtergrond links eenige schepen. Zij heeft tot opschrift, voor zoover leesbaar: „van ter schelling en Vlie den 19 en 20 Augusti Av 1666. De tweede, grootere, geeft ongeveer dezelfde voorstelling als de schets van zijn vader. Er is op aan- geteckend: „stille weder bijna kalm”; vervolgens: „dese troupe schepen zijn westwarden tussen de 40 ende 50 sterck”; verder: „tussen de 80 ende 90 noordt- väerders ende oostervaerders almeest verbrandt”, In Hampton Court Palace hangt op naam van W. VAN DE VELDE den oude ') een oleverfschilderij, getiteld: „Destruction of a Dutch fleet at Schelling and Burning of Banderis (266 noemden de Engelschen Hoofddorp) by Admiral Sir A. HOLMES, August 8th 1666.” Koningin VICTORIA zond het in 1891 naar de Royal Naval Exhibition te Chelsea. Zond zij het ook niet, met een duplicaat in 1900 naar de tentoonstelling van het Nederlandsch zeewezen te ’s Gravenhage? No. 489 en No. 490 van den Catalogus werden zóó genoemd, maar in de „Toe- voegingen en Verbeteringen’ werd aangeteekend, dat die stukken „wegens het 1) Esnesr Law. B. A. The Royal Gallery of Hampton Court,  feit niet voorstellen” konden. Het waren er dan ook twee van het vijftal in Hamptoncourt, voorstellende een gevecht in een haven en genoemd The Attack, Sunset, Midday, Night, The morning, welke door E. LAW ten * onrechte worden thuis gebracht bij den slag in Solebay. Niemand hier te lande kon vermeiden dat deze plundertocht zou plaats hebben. Anders was de koopvaardijvloot wel gewaarschuwd, waren de tonnen in het Gat weggenomen, enz. Ook de VAN DE VELDE’S konden er niet op verdacht zijn en zorgen present te zijn. De tegenstrijdigheid hunner opgaven bewijst dat zij zelfs niet goed waren ingelicht toen zij deze schetsen maakten. Beiden kenden echter de eilanden en 't was voor hen niets om, gelijk anderen, van deze gebeurtenis een voorstelling te maken, al hadden zij haar niet bijgewoond. Nauwelijks had de Engelsche vloot onze kust verlaten of de Nederlandsche stak voor de derde maal in zee. Op 5 September zeilde DE RUIJTER nicht; op den gen lag zijn vloot ter hoogte van North-Foreland en de Engelsche in South-wolt Bay. Vergeefs zag DE RUIJTER naar het beloofde Fransche eskader uit. Om dit op te zoeken stak hij, gevolgd door de Engelsche vloot, naar de Fransche kust over; en een gevecht zou niet zijn uitgebleven, als niet een geweldige storm de Engelschen had verdreven en DE RUIJTER Ter genoopt naar Duinkerken te wijken. Waarschijnlijk dacht hieran de persön, die op een schets van W. VAN DE VELDE, hoog 0.22 en breed 1.77, welke in het Britsch Museum wordt bewaard, een papiertje plakte, waarop hij geschreven had: „dit zijn de 2 dagen voor ’t gewecht 1666.” De teekening geeft de Nederlandsche vloot weer, en bij een in t midden liggende galjoot staat: „mijn gallijoodt”, door een ander opgehelderd met: „den ouden W. VAN DE VELDE’. Het opeschrift luidt, eegen van dé „vloot te weten de 2 september] ad! de ruijter met van nes] & tromp & van „meppelen, geteickent od donderdach omtrent 5 a 6 uren soo de fictalyschepen na „dunckerke gesonden worden”. De 2e September 1666 viel op een Donderdag, maar hoe komt TROMP hier te pas, die 21 Augustus ontslagen was? In 1667 had de vermaarde tocht naar Sheerness plaats, W. VAN DE VELDE ging echter niet mede. Dat mag veilig worden aangenomen, omdat er geen teekening of penschilderij van het bekend is, dat het doorzeilen van den in Maart reeds over de Medway gespannen keten voorstelt, of andere wapenfeiten. Toch gelöt ik dat hij de vloot heeft zien vertrekken, en daarvan een penschilderij WILLEM VAN DE VELDE DE OUDE. 175 heeft gemaakt, die in het Palazzo Pitti te Florence hätte. Eene reproductie van die schilderij werd gegeven in den 16en jaargang van dit tijdschrift, en ik noemde haar toen „een gedeelte der Nederlandsche Vloot in Mei 1673 op Schooneveld.” Later bleek, dat VAN DE VELDE toen in dienst was van den hertog van York en de Engelsche vloot volgde, zoodat deze op zijn teekeningen van dien slag op den voorgrond ligt, wat op dit stuk niet het geval is. De driedekker De Oliphant komt het eerst voor in de vloot van 1677, als schip van den Vice-Admiral ISAAC SWEERS. Ook ’t Huis Tijdverdrijf behoorde tot de vloot, kapitein J. VAN AMSTEL. Het eerste schip, behoorend tot het eskader van L. Adm, VAN GHENT, ligt rechts; het andere, van ’t eskader van L. Adm. VAN NES, ligt links, In het midden ligt het eskader van DE RUIJTER. Roeibooten varen af en aan. De gehe Ele voorstelling duidt op een vertrekkende vloot. Doch ander werk van W. VAN DE VELDE betreffende dezen tocht ken ik niet, en ik kan ook niet verklaren waarom hij die expeditie niet heeft meêgemaakt. Ruim vier jaren duurde de vrede, die op 31 Juli 1667 te Breda werd ge- sloten, En gedurende die jaren vernemen we weinig van W. VAN DE VELDE Sr. Den gen Sept. 1667 werd zijn kleinzoon WILLEM gedoopt, maar hij wordt niet vermeld als getuige, en toen zijn kleindochter SARA op 18 Aug. 1671 werd gedoopt, was wel zijn vrouw present, maar hij niet. Men weet, dat zij in 1662 van haar man was gescheiden van tafel en bed. Het is dus begrijpelijk dat zij, op 7 Augustus 1669 haar testament makend, tot universeele erfgenaamen aanwees „hare beide zonen WILLEM en ADRIAAN”.!) Zij was blijven wonen in de Korte Koningstraat en het is dus mogelijk dat hij de „WILLEM VAN DE VELDE, schilder” is geweest, die in 1670 woonde in de Utrechtschestraat, tusschen de Keizers- en de Prinsengracht, in het huis De Leijenaar, dat in 1668 gebouwd was door GERRIT JANSZ. LEIJENAAR *), maar het kan ook zijn zoon zijn geweest. Van zijn werk in deze vier jaren is mij niets bekend, dan de reeds vermelde penschilderij betreffende den Vierdaagschen zeeslag, die hij maakte in 1668. In 1671 was reeds te voorzien dat de vrede niet lang zou duren, Engeland en Frankrijk had den zich verbonden, en England begon weêr de heerschappij ter zee voor zich te eischen. Toen de vrouw van den gezant TEMPLE op 24 Augustus werd afgehaald door het jacht Merlin, had de kapitein bevel zich te plaatsen in den weg der Nederlandsche vloot en te schieten als de vlag niet werd gestreken, *) De kapitein, ontevreden over het salueeren van kolonel VAN GHENT, schoot dan ook tweemalen op diens schip. De Staten-Generaal 1) Prot. Notaris JAN VOLox OLij. Amsterdam. 9) Mededeeling van Mr. W. R. VEDER. 8) Lamp Crowes, History of the Royal Navy, D. Ill. 176 WILLEM VAN DE VELDE DE OUDE. begrepen waar het heen moest en lieten in Februari 1672 gereed maken 75 linie- schepen en een aantal kleinere vaartuigen. | De oorlog begon vóór hij verklaard was. Op bevel-van koning KAREL II viel Sir HOLMES op 23 Maart de Smirnasche koopvaardijvloot aan, toen deze ter hoogte van Wight gekomen was. De convooischepen weerden zich echter dapper, zoodat HOLMES weinig voordeel had van deze illoyale daad. | Toen de oorlog begon, had de Republiek geen ongunstige vooruitzichten, ondanks het bondgenootschap der twee machtige rijken. Frankrijk’s medewer- king was zeer platonisch; LODEWIJK XIV wilde zijn vloot zooveel mogelijk sparen. De krijgstucht op de Engelsche vloot was veel verslapt, Daarentegen toonde de Nederlandsche — gelijk LAIRD CLOWES getuigt — grooten vooruitgang in ’t krijgswezen. Den 7en Juni 1672 had de slag bij Solebay of Southwoldbay, tusschen Harwich en Yarmouth, plaats. W. VAN DE VELDE Sr. vergezelde de Neder- landsche vloot en maakte verscheidene teekeningen. Een dubbel stel, zou ik zeggen: één toen hij zich bij de vloot bevond, en één toen hij te Londen was. Zij zijn te onderkennen hieran, dat op de eerste de Nederlandsche, op de andere de Engelsche vloot op den voorgrond ligt. Curieus, dat juist de eerste zich meerendeels in het Britsch Museum bevindt, de andere in het Museum- Boijmans. De Nederlandsche vloot was verdeeld in : de middentocht onder den Opper-bevelhebber DE RUIJTER op de Zeven Provinciën, de rechtervleugel onder Luit.-Admiraal VAN GHENT op de Dolphijn, de linkervleugel onder Luit.-Admiraal BANCKERT op de Walcheren. Elk eskader was verdeeld in drie smaldeelen van het eerste waren bevelhebbers DE RUIJTER, Luit.-Admiraal — VAN NES op de Eendracht en Vice-Admiraal DE LIEFDE op de Maagd van Dordrecht. Bij het twegde eskader werden de smaldeelen gecommandeerd door Vice-Admiraal SWEERS, Vice-Admiraal SCHRAM op de Pacificatie en Schout-bij-nacht DE HAEN op de Gouda; bij het derde eskader waren de bevelhebbers Vice-Admiraal CORN. EVERTSZ. op de Zierikzee en Vice-Admiraal ENNO DOEDES STAR op de Groningen. Van de Engelsch-Fransche vloot was de Hertog van YORK op de Royal Prince opperbevelhebber van het eskader der roode vlag, terwijl hij tot onderbevelhebbers had SPRAGGE op de London en JOHN HARMAN op de Charles. Het Fransche eskader voerde de witte vlag, en stondonder Graaf D'ESTRÉES op de St. Philippe, met de onderbevelhebbers DUQUESNE op de Terrible, LA RABINIÈRE op de Superbe, DES ARDENS op de Tonnant, TOURVILLE op de Sage. Het derde eskader, dat de blauwe vlag voerde, stondonder ED. MONTAGUE Earl of SANDWICH op de Royal James, en zijn vlagofficieren waren JOS. JORDAN op de Souvereign, J. KEMPTHORN op de St. Andrew. WILLEM VAN DE VELDE DE OUDE. 177 De Nederlandsche vloot hoopte de Engelsche te kunnen aanvallen vór de komst der Fransche, maar DE RUIJTER moest hiervan afzien omdat het Zeeuwsch eskader niet gereed was en keerde terug. De Engelsch-Fransche vloot ging ten ankier in de thans verdwenen Soutwoldbay, parallel met de kust: het Fransch eskader zuidwaarts, het eskader der roode vlag in 't midden, dat der blauwe vlag noordwaarts. De Nederlandsche vloot naderde uit het O.N.O. in twee linies, de voorste was 18 linieschepen en fregatten en een groot aantal branders sterk; de tweede bestond uit drie afdeelingen, de linker of zuidelijke onder BANCKERT, bet centrum onder DE RUIJTER, de rechter of noordelijke onder VAN GHENT. YORK en SANDWICH voeren noordwaarts, maar D’ESTREES in Zuid-Oostelijke. richtig, zoodat dadelijk tusschen de Fransche en de Engelsche divisies een gaping ontstond, welke steeds grooter werd. DE RUIJTER zond BANCKERT met een . betrekkelijk kleine macht naar de 33 Fransche schepen, en voer zelf met 50 of 55 linieschepen en fregatten, en met de meeste branders, op de 65 Engelsche schepen los, De strijd begon tusschen 7 en 8 uur ’s morgens. Door verander- lijkheid van wind en windstilte konden de vloten elkaër niet in geregelde orde voorbijzeilen, als in den vorigen oorlog. De schepen geraakten door elkaër en het werd een gevecht in kleine groepen of van schip tegen schip. JAN VAN BRAKEL op de Groot Hollandia tastte de Royal James van SANDWICH aan, bij hem voegden zich VAN GHENT en twee branders. Het gevecht duurde twee uren, de branders zonken, VAN GHENT sneuvelde. Toen kwam JAN DANIELSZ. VAN RIJN met zijn brander, stak de Royal James aan, zoodat SANDWICH ’t schip moest verlaten, in een boot naar een ander schip wilde gaan, maar de boot sloeg om en SANDWICH verdronk. | | | Dit gevecht en de dood VAN GHENT demoraliseerde den rechter vielen der Nederlandsche vloot, zoodat hij eenigen tijd buiten gevecht bleef. Hierdoor kregen de Engelsche eskaders gelegenheid zich te vereenigen tegen den Hollandschen middentocht. DE RUIJTER en VAN NES vielen het eskader van den hertog VAN YORK aan. Vór elf uur verloor de Royal Prince de steng van den grooten mast en was zdd beschadigd dat YORK overging op de St. Michel van ROBERT HOLMES, De Phenix van kapitein LE NEVE, de Resolution van kapitein BERRY en de Cambridge van kapitein Sir TRETCHVILLE. HoLés dekten nu den Hertog, die tusschen twee liniën vijandelijke schepen lag. Terwijl DE RUIJTER nu vocht met Sir JOHN HARMAN, en in den namiddagten aen wernood een brander ontkwam, viel VAN NES met een gedeelte van DE RUIJTER's eskader YORK en zijn bijstanders aan, De Stavoren, kap. ELZEVIER, moest zich vergessen aan de Greenwich; maar de Victory werd zóó toegetakeld, dat zij moest verwijderd worden, en haar plaats bij den Hertog werd ingenomen door Oud - Holland, 1902. 28 178 WILLEM VAN DE VELDE DE OUDE. de Fairfax. Omstreeks vijf uur had de St. Michel z66 geleden, dat de Hertog overging op de Londen. Terwijl DE RUIJTER vocht met de Royal Prince, werd de Royal Catherina door anderen buiten gevecht gesteld. DE RUIJTER wendde in den namiddag zuidwaarts om BANCKERT’s afdeeling met de vloot te vereenigen. Dit gebeurde ook omstreeks zeven uur er een uur later voer de Nederlandsche vloot naar de Hollandsche kust. Zij had, behalve de Staveren, verloren de Josua, die in den grond werd geschoten, en na het gevecht verbrandde de Westergo. VAN GHENT sneuvelde; BANCKERT, ENGEL DE RUIJTER, VAN BRA KEL en ver- scheidene andere officieren werden gewond; JOOST MICHIELSSZ. CUIJCK, van de Windhond, alleen stierf aan zijn wonden. De Engelsche vloot verloor de Royal James, en buiten gevecht werden gesteld, behalve de St. Michel en de Victory, de Charles the Second, de Henry, de Royal Catherine, de Fairfax, de Dunkirk en de York. Bij haar lieten het leven, behalve SANDWICH, WILLOUGHBY HARMANS van de Triumph, GEORGE PEARCE van de St. George, Sir JOHN Cox van de Royal Prince, TRETCHVIL HOLLIS van de Cambridge, WATERWORTH van de Anne, FR. DIGBY en de kapiteins van twee branders. Vier van de 12 officieren van YORK’s regiment, mariniers, sneuvelden. Het verlies van man- schappen was bij de Engelschen aanziellijk grooter, dan dat der Nederlanders. 