Bijdragen tot de taal-, land- en volkenkunde
Ibid., bl. 81: vuwakadatongangi ala tanripasdbiye, ik bezweer het dat er getuigen genomen zijn” (namelijk dat er ten opzichte van de hier bedoelde zaak of zaken vroeger reeds getuigenis is afgelegd voor den rechter). Zulke zinnen, waarin eene veronderstelling ligt opgesloten, kan men met den heer Matthes zeer wel als uitroepen van verwondering opvatten; verwondering toch kan wel gepaard gaan met eene veronderstelling of een vermoeden. Soms kan men zulke phrasen als vragen verklagenden toon toe, bv.; Christom. I, bl. 336: „máittaná tau monro rilino, tanginampa uwengkalinga, mábêlanisâ ala mákitaengá kadaro-ulu márakko misang mékada ada, zoolang ik als mensch op de wereld woon, heb ik nog nooit gehoord van een uitgedroogden schedel die kon spreken, laat staan dat k. zeer zelden schijnt voor te komen. In het Woordonb. staat éen voorbeeld : „kupas” apättätt-mi kala (of: ala) 4ruwa-ruwdyai pamaiku = ik sweer ‚dat mijn hart niet verdeeld is”. (Woordenb, 8. v. ala). 1 Het hier gebezigde makada-tanangi beteekent: voor de waarheid van het een of ander dien eed afleggen, waarbij men niet slechte zijn eigen persoon, maar ook zijn gansche land met zich verwenscht, zoo men onwaarheid mocht spreken. Zulk een eed kan natuurlijk slechts gedaan worden door hen, die een land te besturen hebben. (Vgl. Woordenb. s. v. ada. De Makassaarsche uitdrukking voor cen eed vindt men in het Mak. Wdk. s. v. kana). In de Boeg. en Mak. Wordenboeken vindt men ook de uitdrukking, tutjuna-piyt, eene verwen- sching, die zooveel schijnt te beteekenen als: moge ik met al mijne nakomelingen vervloekt zijn! wbv. tutjuna-piya, rékuwa mél6ké paimang riko, moge ik met al mijne nakomelingen vervloekt zijn, zoo ik immer weer van u weten wil.” Hier is bij eene verwensching niet ala, maar rékuwa = indien, als, gebezigd. PiyG is hier, naar het mij voorkomt, het Mal. piyut afstammeling in den vijfden graad, LINGGISTISCHE EN ETHNOLOGISCHE STUDIEN. 81 ik dien gezien zou hebben.» Vgl. ibid,“ bl. 321 r. 5 v. o. Het schijnt dat in vele gezegden en bepaaldelijk steeds in zinnen die een eed bevatten, ala de beteekenis gekregen heeft van ons voeg woord indien, bijaldien, gesteld dat enz. en dat er eene verwensching of vervloeking, waarmede de aflegger van den eed zich- zelven in geval hij onwaarheid spreekt, onheil toewenscht, is weg gelebene. Vór Substantivien en als Substantivien gebruikte woorden zou als den zin hebben van ons voorzetsel ingeval van, of ook wel dien van ons: neem eens aan! stel of veronderstel eens! bv. in het voorbeeld op bl. 257 der Gramm,; ”ala ta-laomu hoe! gij zoudt niet gegaan zijn? dat naar mijne opvatting woor-delijk beteekent: neem eens aan, veronderstel eens uw niet gegaan zijn! di. is het te veronderstellen dat gij niet gegaan zoudt zijn? of: hoe! gij zoudt niet gegaan zijn? Volgens die opvatting is ala hier dus het grondwoord van mala nemen, waarover aanstonds nader. De uitlating der verwensching wordt, naar mijn inzien, besteigde door enkele plaatsen, waarin-ala staat en waarin zulk eene verwensching niet is weggelaten, bv.: sbûruká, ala tamápakuwa moge ik verrotten, wanneer het niet zoo is!” (zie Boeg. Gramm. bl. 256; zij wordt ook gesteund door het analoog gebruik van manawa in het Javaansch en van lamun in het Soendaneesch, bv. in de Jav. wetten, uitgeg. door T. Roorda op bl. 6 r. 1 v.o. mhingkang kahinéppan supatannana manawa pangga-wene dewer dan zwere degeen, bij wien men overnacht heeft, er op dat hij zelf het niet gedaan heeft (dat hij den diefstal, waar-van hier spraak is, niet heeft bedreven.) Ibid. bl. 7 r. 7: wwing-kang kamalingan hia supataha maneh keh kädikke duwekke hingkang kamalingan manawa hangngruba-giniv, dan zwere de bestolene voorts dat hij de waarde van het hem ontstolene niet te hoog heeft opgegeven. Meer voorbeelden vindt men in hetzelfde werk op bl. 8, 78, 75 enz. Vgl. Jonker Over Jav. strafrecht bl. 60. In de Soendaneesche Grammatica van Osting leest men in § 353 het voorbeeld: „lamun kuring gös njatu wani sumpahna, dat ik nog niet at, dat durf ik te bezweren. Volgens den schrijver beteekent lamun hier dat niet en naturlik mo et men het vo vertalen, doch naar onze op- vatting is het gebruik van lamun hier geheel analoog met dat van het Jav. manawa en het Boeg. ala, zooals die in de voorbeelden hierboven mede weergegeven zijn door ons dat met volgende ont- kenning: men moet wel aannemen dat in die Jav. eeden eene ver- 5e Volgr. IV. 6 80 DE BOEGINEEZEN EN MAKASSAREN. Taäla, ala iyáe mpûuowianámuwr, zijne medeëchtgetioot zeide : nik zweer bij God dat ik uw kind niet heb gedood ». Ibid, bl. 547; mékadani surona Gowa: vakadatanangi ala angkae ri Wumpungang, mákâdani Aru Wumpungang: „kíakâda- tanangi ala angkae Aru Palakkaritanaeri Wumpungang iya assoewêr, de zendeling van Gowa zeide: rzweer dat hij niet te Wumpungang is”. De vorst van W. sprak: „wij zweren dat Aru Palakka heden niet in het land van W. geweest isv! enz. Ibid. II, bl. 225: »naiya riyá, uwapasábiyangi riyAlla Taäla sibawa rinabi Mohammá, ala angkae ranggaselaku ri Kompaniya, wat mij betreft, ik roep God en den profeet Moham- med tot getuigen, dat ik geen mistrouwen heb in het Gouvernement. Ibid., bl. 81: »uwakadatongangi ala tanripasábiye, ik bezweer het dat er getuigen genomen zijn” (namelijk dat er ten opzichte van de hier bedoelde zaak of zaken vroeger reeds getuigenis is af gelegd voor den rechter). Zulke zinnen, waarin eene veronderstelltig ligt opgesloken, kan men met den heer Matthes zer wel als uitroepen van verwondering opvatten; verwondering toch kan wel gepaard gaan met een veronderstelling of een vermoeden. Sommige laten geen vragen verklagenden toon toe, bv.; Christom. I, bl. 336: máttaná tau monro rilino, tanginampa uwengkalinga, mábêlanisâala al mákitaengá kadaro-ulu márakko misang mdkada, zoolang ik als mensch op de wereld woon, heb ik nog nooit gehoord van een uitgedroogden schedel die kon spreken; laat staan dat Mak. zeer zelden schijnt voor te komen. In het Woordenb. staat een voorbeeld : » kupasapAtta-mi kala (of: ala) áruwa-ruwâyai pamaiku = ik sweer ‚‚dat mijn hart niet verdeeld is”. (Woordenb, s. v. ala). 1 Het hier gebezigde makada-tanangi beteekent: voor de waarheid van het een of ander dien eed afleggen, waarbj men niet slechte zijn eigen persoon, maar ook zijn gansche land met zich verwenscht, zoo men onwaarheid mocht spreken. Zulk een eed kan natuurlijk slechts gedaan worden door hen, die een land te besturen hebben. (Vgl. Woordonb. s. v. ada. De Makassaarsche uitdrukking voor zulk oen eed vindt men in heb Mak. Wdk. s. v. kana). In de Boeg. en Mak. woordenboeken vindt men ook de uitdrukking „tjutjuna-piyú, eene verwensching, die sooveel schijnt te beteekenen als: moge ik met al mijne nakomelingen vervloekt zijn! "bv. tjutjuna-piya, rékuwa méloko paimang riko, moge ik met al mijne nakomelingen vervloekt sijn, soo ik immer weer van u weten wil.” Hier is dus bij eene verwensching niet ala, maar rékuwa = indien, als, gebezigd. Piyú is hier, naar het mij  te staan. Zijn onderscheidt zich van de vroegere door het menigvuldig gebruik van nieuwe regels aan van vele passages, waardoor het gemak van den lezer vorderd. Voorts zijn er hier en daar eenige verbeteringen tekst aangebracht en eenige nieuwe aanteekeningen bijgevoegd. stukken, die niet reeds in de vorige uitgave voorkwamen, ‘niet in opgenomen. _Makassaarsche chrestomathie bevat ook eene verzameling van che wetten. Onlangs heeft de heer A. Nederburgh in het wh weekblad van het regt No. 1292—1294 en 1296 van den jaargang eene vertaling daarvan gegeven, die men zeker als nn verdienstelijken arbeid mag beschouwen, inzonderheid wegens vele daaraan toegevoegde en soms vrij uitvoerige aantekeningen, een aantal belangrijke opmerkingen bevatten, waardoor men die beter leert begrijpen. Als rechtsgeleerde op Zuid-Celebes ge- ai met nla zijn in het Mak. en Boeg. tapala en tala, die beiden in het Woordenb. door „immers niet Verteidigt worden. Uit de s. v. ne voorbelden blijkt dat zij ook eigenlijk beteekonen: het is niet to erstellen dat, hetgeen ook met den zin van ons immers niet overreenkomt. Makass. sapala pula, dat in het Boeg. niet schijnt voor to komen, ook bala samenhangt dan wel uit het Mal. overgenomen is, durfik niet te bealissen. K stip hier nog even aan dat ik mij zeer goed kan vereonigen mot de verklaring, door den heer C. A. van Ophuijsen van dit Mal. sapala? gegeven (Bijdr. V reeks. ste deel, bl. 98). De BoEGINEEZEN EN MAKASSAREN. wenschen is uitgelaten, daar manawa, ménawi, yen enz. de beteekenis hebben van ons indien, bijaldien enz. en dus in de erste plaats aanduiden dat de zin waarvór zij staan, eene voor-waarde of veronderstelling bevat; met andere beteekenissen van deze partikelen behoeven wij ons hier niet in te laten, maar nergens vindt men dat niet als eene dezer beteekenissen vermeld. Wij herinneren hier aan dergelijke elliptische uitdrukkingen bij eeden, in het Oude Testament bv. Ps. 95 vs. 10 en 11: het is een volk dat dwaalt in zijn hart en het heeft mijne wegen niet gekend, waarom ik in mijne gramschap gezworen heb dat zij niet zullen ingaan in mijne rust. Hier is de partikel im indien, vertaald door dat niet. In denzelfden zin vindt men im ook zonder ver-binding met een eed bv. 2 Kon. 3 vs. 14, enz. In den Koran wordt Wi op dezelfde wijs bij eeden gebezigd, bv. Soerah 4 vs. 65 en elders. De Heer Snouck Hurgronje had de goedheid mij mede te deelen dat ook in het Nieuw-Arabisch. Zoals dit nog heden in Egypte gezogen wordt, die partikel in dergelijke elliptische phrasen gebrückt wordt. In onze spreektaal hoort men trouwens wel eens onvolledige gezegden van dien aard, waarbij eene verzwegen. Wil men de oorspronkelijk beteekenis van het hier beschouwde ala opsporen, dan kan men daarvoor wellicht eenige aanwijzing vinden in het bovenvermelde ala rapanna. bij voorbeeld en voorts iu het gebruik van het werkwoord mala, nemen, waarvan ala het grondwoord is. De overgang van de beteekenis van nemen tot die van aannemen dat iets zich dus of zoo heeft toegedren, een geval stellen, zich voorstellen, beschouwen, is zeer gemakkelijk en zó kan ala dan ook vaak den zin krijgen van onze voegwoorden als, indien, gesteld dat enz. Die overgang van beteekenis blijkt ook uit voorbeelden als: vriyala bilanna tjanrinna seratú# het getal van zijne minnaressen wordt genomen d. i. berekend, gesteld op honderd, wordt verondersteld een honderdtal te bedrägen, „mala tjÂúi alena,r zich zelven gewonnen gevven, zich als overwonnen beschouwen. Zie Boeg. Woordenb. s. v. ala, waarmede de overreenkomstige plaatsen in het Mak. Woordenb. S. v. alle te vergelijken zijn. Het is echter ook mogelijk dat ala nu en dan, ook in enkele van de bijgebrachte voorbeelden, de beteekenis heeft van het Makass. la, dat ook in het Boeg. wordt gebezigd (zie Boeg. Woordenb. s. v.), ofschoon zelden. Dit la dient om den toekomenden of ook wel om den voorwaardelijken tijd. LINGUISTISCHE EN ETHNOLOGISCHE STUDIEN. 83 aan te duiden en wordt gebruikt waar wij zullen of zouden bezigen, dus ook dikwijls bij veronderstellingen, vgl. Boeg. en Mak. Woordenb. s. v. en Makass. Gramm. § 214 en 208, waar M. zelf vermoedt dat het wellicht samenhangt met de partikel ala. In eene Makassaarsche redactie van de geschiedenis van den in de Maleische en andere literaturen zoo bekenden Hamzah, die tot de HSS. van het Britsch Museum behoort, heb ik meestal ala in plaats van la aangetroffen, waar de zin een Futurum ver-eischte; evenzoo nu en dan in het door Ligtvoet uitgegevene Makass. dagregister. Uit dit een en ander omt rent ala, dat hier ter sprake is gebracht, schijnt te blijken dat ook hier verder onderzoek nog wenschelijk is te achten. Dat men op die plaatsen, waar ala bij eeden wordt aangetroflen, aan: een Arabisme zou moeten denken, komt mij niet aannemelijk voor; met betrekking tot het dergelijk gebrüik van het Jav. manawa of yen en het Soendan. lamun, het meer waarschijnlijkheid. Bij de tweede uitgave der Makassaarsche chrestomathie behoeven wij niet lang stil te staan. Zij onderscheidt zich van de vroegere vooral ook door het menigvuldig gebruik van nieuwe regels aan het begin van vele passages, waardoor het gemak van den lezer wordt bevorderd. Voorts zijn er hier en daar eenige verbeteringen in den tekst aangebracht en eenige nieuwe aanteekeningen bijgevoegd. Nieuwe stukken, die niet reeds in de vorige uitgave voorkwamen, zijn er niet in opgenomen. Te Makassaarsche chrestomathie bevat ook eene verzameling van inlandsche wetten. Onlangs heeft de heer A. Nederburgh in het Indisch weekblad van het regt No. 1292—1294 en 1296 van den 26en jaargang eene vertaling daarvan gegeven, die men zeker als een verdienstelijken arbeid mag beschouwen, inzonderheid wegens de vele daaran toegevoegde en soms vrij uitvoerige aanteekeningen, die een aantal belangrijke opmerkingen bevatten, waardoor men die wetten beter leert begrijpen. Als rechtsgeleerde op Zuid-Celebes ge- gevene voorbeelden blijkt dat zij ook eigenlijk beteekenen: het is niet te onderstellen dat, hetgeen ook met den zin van ons immers niet overeenkomt. Of het Makass. sapala pala, dat in het Boeg. niet schijnt voorkemte, ook 1 Samenstellingen met ala zijn in het Mak. en Boeg. tapala en tala, die beiden in het Woordenb. door „immers niet” vertaald worden. Uit de s. v. gegevene voorbeelden blijkt dat zij ook eigenlijk beteekenen: het is niet te onderstellen dat, hetgeen ook met den zin van ons immers niet overeenkomt. Of het Makass. sapala pala, dat in het Boeg. niet schijnt voorkemte, ook 1 Samenstellingen. Met ala samenhangt dan wel uit het Mal. overgenomen is, durf ik niet te beslissen. Ik stip hier nog even aan dat ik mij zeer goed kan vereenigen met de verklaring, door den heer C. A. van Ophuijsen van dit Mal. sapala? gegeven (Bijdr. V reeks. Eerste deel, bl. 98). 84 DE BOEGINEEZEN EN MAKASSAREN. Platast, heeft N. ze hier en daar uit juridisch oogpunt en in verband met de toestanden in die landstreek beschouwd en ook niet-juristen zijn toelichtingen ziker op hoogen prijs stellen. Het moet ook voor Dr. Matthes verblijdend zijn, dat de studie van het Makassaarsch in N. een nieuwen beoefenaar heeft gevonden, die met zooveel belangstelling gebruik heeft gemaakt van de bronnen, in de chrestomathie voor hem geopend, voor de kennis van taal en volk, om die met toepassing op zijn vak nader te onderzoeken. Wij meenen echter niet te mogen verzwijgen dat in de vertaling op enkele plaatsen onnauwkeurigheden voorkomen en willen daarvan kortelijk een enander vermelden. Het begin van artikel 34 vertaalt N.: vals iemand paarden, kar-bouwen, eenden of schapen koopt In plaats van veenden” leze men: geiten. Deze heeten in het Mak. bembe, (vgl. Soend. embe.) De heer N. heeft waarschijnlijk aan het Jav. bebek gedacht en misschien is dit wel hier of daar op Z.-Celebes in geb Ruk gekomen, nevens het anders algemeinen gebruikigke Mak. woord kit. In allen gevalle heft men hier ongetwijfte bembe te lezen. Art. 35 wordt vertaald: »Als iemand iets vindt midden op den weg, zij ‘topen en bloot of door een laagje aarde bedekt, of wel op een veld, dan geve hij hiervan kennis aan den rechter « enz. Hier is spraak van het een of ander goed, dat iemand ergens op het land of in de zee vindt. N. heeft hier blikhaar in plaats van tamparang = zee, tim-pará gelezen, dat volgens het Woordenb. eene verbastering is van het Wortenb. eene verbastering is van het werden, zigtbaar, uit-wendig enz., maar hoe kan dit en dan nog wel met het voorzetsel er bij, hier te pas komen? In het volgende heeft hij álapá-la-pá-âreka ributtaya gelezen en bij het eerste woord geilacht aan lapá, dat laag, onderlaag enz. beteekent; doch naar de regelen der taal kan dit nimmer beteekenen: »door een laagje aarde bedekt». Men moet dus lezen: álampa-lampa-ârekai ributtaya d. i. mof wanneer hij ergens op den grond, dus te land, in tegenstelling van op zee, reistr. De stijl van het begin van dit art. is eenigszins slordig. N. zegt echter niet dat hij eene andere lezing van den tekst gevolgd heeft dan de chrestomathie geeft. In het hiermede overreenkomende art. 33 van de Boegin. wetten leest men eenvoudig: vindieniemand iets opraapt op de palawangang, d.i. ergens Onderweg, en het is gestolen goed en. Palawangang beteekent: eene ruimte tusschen twee plaatsen en vandaar ook: eene plaats ergens onderweg. LINGUISTISCHE EN ETHNOLOGISCHE STUDIEN. 85 zooals bv. Christom. II, bl. 177 r. 2 v.o. De overige beteekenissen van dit woord zie men in het Woordenboek. In art. 38 zijn de woorden sponda talébákapa nidjukd- lompo ripatanna balangr vertaald: vals nu de eigenaar der kraal de groote vangst al heeft gehoudeny. Dit moet zijn: vals nu de eigenaar der kraal (eene zoogenaamde vischkraal} de groote vangst nog niet heeft gehoudeny, zooals blijkt uit het verband met het volgende en uit de bijvoeging van het woordje pa; dat aan talébáka is aangehecht. Op dit pa is in de vertaling van N. niet gelet. In plaats van het ontkennende ta heeft hij blijkbaar het praefix tá gelezen. Het begin van art. 58 is door N. vertaald: wals iemand bij een ander in huis woont en elders een vrouw woont en deze twee verliefd op elkaar zijn, als hij haar dan ’s nachts zonder passend geleide in huis smokkelt en.” De laatste zinsnede moet vertaald worden: ven indien hij haar ’s nachts in huis doet komen zonder dat zij den trap betreedtr (/nataiya tûkáka naägâng). N. zegt tot verklaring van zijnne woorden „zonder passend geleider : „Toe (taoe) = mensch; kaka = oudere broeder of zuster, maar wordt in ‘t algemeen gezegd van een oudere, wijzere. wien men als zoodanig zekeren eerbied betoont en wiens raad en leiding men als gewenscht erkent: vooral door het toegevoegde „toer blijkt deze uitgebreidere beteekenis hier de bedoelde. De aanwezigheid van toe- kaka wordt beschouwd als een waarborg, dat tusschen twee elkaar ontmoetende jonge lieden van verschillende kunne niets onvoegzaams plaats grijpt. Doch hier staat in den tekst niet toe (óf tu) kaka, maar „tuká, = trap, (waarbij men zich moet herinneren dat de huizen op palen staan en de toegang gevormd wordt door een trap), met het gesuffigeerde aanwijzend voornmw. of bepalend lid- woord a, terwijl de tweede & geschreven is wegens den zoogenaamden scherpen klinker, waarop het woord tuká uitgaat. De juistheid dezer verklaring blijkt uit art. 67 van de Boeg. wetten Wärmer hetzelfde geval wordt behandel. Men leest daar namelijk: »na-paté wannini makunraiye, nataniya tângae naolar = ven hij doet de vrouw ‘snachts naar boven (d. i. in huis) komen, zonder dat zij door de deur binnenkomt. Zij komt dus binnen door een luk of wellicht door eene in den vloer gemaakte opening met behulp van eene ladder of iets dergelijks. In art. 61 zijn de woorden: „namanna mátjûtjumor ver- 36 DE BOEGINEEZEN EN MAKASSAREN. Aald: val ziet de man er wat schovel uit. Dit moet echter zijn: (maar) al heeft hij reeds kleinkinderen, zooals duidelijk is uit het )vereenkomstige art. 37 der Boeg wetten, want dit art. luidt: ~in- lien iemand eene vrouw wil huwen en hij gaat naar een geeste- ijke om hem met haar in het huwelijk te verbinden, dan moet de geestelijke eerst terdeeg onderzoeken of hij een vrij persoon is; s er dan niemand die zegt dat hij zijn slaaf is, dan pas wordt het iuwelijk (door den geestelijke) voltrokken. Is hij nu gehuwd en zeeft hij kinderen en kleinkinderen en doet zich dan iemand op, die vegt dat die persoon zijn slaaf is, zoo krijgt hij geen deel aan de zit dat huwelijk gesprotene kinderen» (waarop hij anders, als meester van den slaaf, wel recht zou hebben) enz. De heer N. heeft hier ‚mátjutjur genomen ongeveer in den zin van „min, van weinig roorkomen”, dien het Woordenb. als tweede beteekenis van tjutju »pgeeft. In art. 64 is de uitd Rukking raná burapeya nampaya álolór vertaald: ween jongetje dat nog zeer klein is.” Blijkbaar heeft N. hier gelezen lolo = jong, v. leeftijd, in plaats van Áloló = kruipen, ver den grond kruipen, van zeer jonge kinderen gezegd, die nogtiet kunnen loopen. Deze beteekenis blijkt uit het verband met het volgende, want het losgeld, (panggayang) dat de moeder bij de verdeeling der kinderen moet betalen, om het jongste voor zich te rijgen, verschilt naar gelang van den leeftijd der kinderen, in over die uit hunne lichamelijke ontwikkeling is op te maken. Voor een kind dat pas aan het kruipen is, betaalt zij één reaal, f 2), begint het reeds te loopen, 2 reaal enz, Het in N.’s stuk elkens terugkeerende pangagang in pl. v. het zoo even genoemde )ANKKA Yang is natuurlijk slechts als een drukfout te beschouwen. Art, 71 luidt in de vertaling van N.: 7Als van een getrouwd mar óón — do man of de vrouw — sterft en de doode laat speciale (. i, niet gemoonschappelijke) schulden na „dan wende (de overlevende) ijn anndeel in de gemeenschappelijke goederen (tjâkkará) aan of, delging dezer schulden, maar kan de overlevende niet voor oger beelrag worden aangeproken tot dekking der schuld, dan zijn andes! im de) gemeenehappelijke goederen; maar als er kinderen u, is tat, het deal des overledenen behooren en dus zijn erfgenamen nu, kunnen dese bezwaard worden met de schuld des overledenen laa oer achter: zonder dat hierbij eenige beperking geldt). Wij menen dat dit art, anders vertaald moet worden, namelijk dus. vAlw van ven getrouwd paar e En van beiden — de man of de" LINGUISTISCHE EN ETHNOLOGISCHE STUDIEN. 87 vrouw sterft, en de doode laat particuliere (of: speciale, d. i. niet gemeenschappelijke schulden na, dan wordt ook slechts zijn aandeel in de gemeenschappelijke goederen gebruikt om die schulden van hem te betalen, de overlevende echtgenoot kan niet bezwaard worden met de schulden van den overledene; zijn of haar aandeel (d. i. het aandeel van de overlevende man of vrouw) van de gemeenschappelijke goederen blijft er buiten (d. i. wordt niet aangewend tot betaling van die schulden); maar indien er kinderen zijn, die tot het aandeel van den overledene behooren (en dus) zijn erfgenamen zijn, dan kunnen deze ook bezwaard worden met die schulden van den overledene.y Indien er stond: ipäntarangÂânnami of ipân-taráki of alleen ipântaráki of alleen ipântará in pl. v. ipantaranganna zou het, naar het ons voorkomt, beter en duidelijker zijn, vgl. het voorbeeld in het Woordenb.: »gadjina sampulo rupiya ipântará kan-rena”, door den Heer Matthes vertaald: /zijn loon is tien ropyen, zonder rijst er bij, lett.: de rijst blijft er buitens. Ipäntara-ng Änna is hier präedicaat, in den zin van: het is (of blüft) er buiten, want zooals de Heer N. het opvat, ontstaat er tegenspraak met de woorden viyatomami tawanaya tjakkarána nibayariyangi inrannar, woordelijk vertaald: dat ook slechts, zijn tjâkkará (= zijn aandeel in de gemeenschappelijke goederen) wordt gebruikt tot betaling van zijn schulden. Op de woorden iyatomami heeft N. niet genoeg gelet en diein zijne vertaling weggelaten. In het met dit art. 71 overlerenkomende art. 30 der Boeg. wetten leest men: „Wanneer van een getrouwd paar een van beide — de man of de vrouw — sterft en de doode laat particuliere (of: speciale) schulden na, dan wordt zijn aandeel in de gemeenschappelijke goederen gebruikt tot betaling van zijn schulden, de overleren echtgenoot kan niet bezwaard worden met de schulden van den overledene. Maar als er kinderen zijn, die tot het deel van den overledene behooren, dan worden die ook tot zijn erfgenamen gerekend: deze (die kinderen) worden er mede (met die schulden) bezwaard, omdat zijn ook erven.r De woorden vipantaranganna (dat in het Boeg.: risaliwanna zou zijn) tjakkaránar ontbreken dus in den Boeg. tekst. Prof. Wilken het derhalve niet mis gehad, zooals N. meent, toen hij, met beroep op dit art. 71, schreef (Indische Gids 1883, I, bl. 728): „Voor zooveel betreft de gemeenschappelijke schulden, komt de helft ten laste van den boedel van den overledene, terwijl voor de andere helft de overlevende echtgenoot aansprakkelijk bl Anders is dat met de particuliere schulden. Daarvoor kan alleen de nalatenschap van den overledene worden aangeproken, in de eerste plaats zijn aandeel in de barang-barang tjakkará en zoo dit ontoereikend is, zijn barang-barang sisila. In laatster instantie zijn de kinderen, die den overledene zijn toegewezen en dus zijn erfgenamen zijn, voor de schulden aansprakelijk. Er zijn nog meer aanmerkingen op de vertaling te maken. De voornaamste zijn hier echter vermeld en het lag niet in onze be- doeling eene uitvoerige of eenigszins volledige kritiek te leveren van dezen arbeid. Wij hopen dat de heer N. moge voortgaan met zijn studien op dit gebied en nu en dan de vruchten daarvan mededeele san het publiek. IETS OVER DE SCHEDELVEREERING BIJ DE VOLK EN VAN DEN INDISCHEN ARCHIPEL. DOOR Dr. G. A. WILKEN. De godsdienst van de volken, die den Indischen Archipel be- wonen, bestaat onder meer uit de vereering van tal van onzicht- bare, vrij rondwarende geesten, waaronder in de eerste plaats de zielen der afgestorvenen. Bij die vereering stelt men zich deze zielen steeds op aarde, in zijne onmiddellijke nabijheid, voor. Voor zooverre zij toch in het zielenland gevestigd zijn, blijven zij hier niet onaf- gebroken, doch hebben zij het vermogen nu en dan onder de levenden terug te keeren, hetgeen zij uiet alleen vrijwillig doen kunnen, doch ook wanneer zij daartoe opgeroepen worden. Waar het begrip nog bestaat dat de mensch meerdere zielen heeft, wordt zelfs eene daar- van veelal beschern de vertoeven, en deze is het dan die als beschern de nagelaten betrekkingen vereerd wordt. Een voorbeeld daarvan vinden wij bij de Niasers. Van de drie zielen, die zij aan Den mensch toekennen, heeft de eerste, de noso of adem, geen voortbestan, terwijl de tweede, die met de schaduw vereenzelvigd wordt, als dechu zi-mate naar het doodenrijk in de onderwereld gaat, en de derde, die in het hart gezeteld is, de xoso-dodo, op asrde blijft voortleven in de gedaante van eene spin, moko-moko. Aan deze noso-dodo nu schrijft men eene boven-natuurlijke macht toe: zij is het die de lotgevallen der menschen in handen heeft en daarom als eene godheid beschouwd wordt!. Als een der meest oorspronkelijke uitingen van den dienst der afgestorvenen, is de gewoonte te beschouwen, om zich van beiden als mediums te bedienen. Deze gewoonte moet zich wel gevormd het, het spiritisme en 1 Zie onze verhandeling: Het animisme bij de volken van den Indischen Archipel, blz. 5 en 164. IETS OVER DE SCHEDELVEREERING BIJ DE VOLKEN der den invloed van het toen reeds tot volle ontwikkeling geomen fetisisme, toen men, met de voorstelling van vrij rondwarende esten en zielen, van het bovenzinnelijke zich reeds een begrip had vormd, doch dat begrip nog niet die hoogte bereikt had, dat en dat bovenzinnelijke van het zinnelijk waarneembare geheel kon heiden. Zoo ontstond vanzelf de behoefte aan bepaalde voor- srpen, waarin of waarbij men zich de geesten der afgestorvenen, nneer men zich met hen in betrekking wilde stellen, aanwezig ken kon. Niets natuurlijker nen dan dat men daarvoor beelden srvaardigde. In den Indischen Archipel bestaat dit gebruik heden Nage nog bij verschillende stammen. Zoo bij de evengenoemde lusters. Van de afgestorvenen maakt men houten figuren, adju geeten, waarin de ziel met het hart vereenzelvigd, de noso-dodo, in de gedaante van eene moko-moko of spin blijft voortleven als eene godheid wordt vereerd, overgebracht wordt. Aan de ju, die dus den geest van den overledene bevat, worden de offers bracht, welke voor dezen bestemd zijn, en tot dit voorwerp wendt m zich, wanneer men dien geest wenscht te raadplegen. Behalve van beiden, bedient men zich bij de volken van den idischen Archipel voor het verkeer met de zielen der afgestorvenen g van andere voorwerpen. Bepaaldelijk wenschen wij hier de aanht te vestigen op het gebruik van lichamelijke relieken. Dit is is oorspronkelijker dan dat van belden, en moet als een recht-reeksch uitvloeisel beschouwd worden van de bij de naturvolken gemeen bestaande voorstelling, dat de ziel ook na den dood eene kere betrekking blijft onderhouden met, eu dus gaarne vertoeft in nabijheid van, het lichaam, dat haar voorheen tot verblijfplaats t verstrekt. Geen wonder dus dat men bij enkele volken er toe Úmen is, om te trachten, door inbalseming of op andere wijzen, lijken zoolang mogelijk in ongeschonden staat te behouden, ten und een voorwerp te hebben, waardoor men zich voortdurend met zielen der afgestorvenen in betrekking kon stellen. De moeielijk- e, blz. 170—171. $ Zoo lezen wij, om hier een paar voorbeelden aan te halen, van de oude bemers van Peru: „If the corpse was preserved, especially in the case of departed sas, it was because the Peruvians believed that the soul which had left it still remained a marked predilection for its ancient abode and liked to return to it from the time to time (Réville, Lectures on the origin and growth of religion as illustrated by the native religions of Mexico and Peru, biz. 236). Bij de Caraïben werden ook het conservellen van het geheele lijk verbonden, zal echter den wilde in de meeste gevallen er toe gebracht hebben, om alleen enkele relieken te bewaren en die bij de vereering te bezigen. „The soul”, dit is toch, volgens de zoo juiste opmerking van Spencer, het gelöt bij de naturvolken, present in the body of the dead man preserved entire, is also present in preserved parts of his body. Vooral moet dit gelöteten van het lichammelde, dat als de hoofdzetel der ziel beschouwd wordt, den schedel. Deze is het dan ook die bij den voorouderendienst in de eerste Plaats als medium aangewend wordt. Hetgeen duidelijk op den voorgrond moet worden gesteld, Is dat het voorwerp, het als medium dienst doet, niet rechtstreeks vereerd wordt. Dat voorwerp is slechts een drager van de ziel, wordt slechts om de ziel, welke zich daarin bevindt, met eerbied behandel. Düdelijk bemerken wij dit ten aanzie van de beiden, om bij het door on aangehaalde voorbeeld te blijven, bij de Niasers. Zoodra er in de adju eene scheur komt, wordt zij als onbruikbaar weggeworpen. De ziel, of leine de moko-moko, waarin de ziel ziel belichaamd heft, wordt dan toch gezegd daaruit ontsnapt te zijn. Hene nieuwe adju moet er worden gemaakt, waarin de moko-moko, na terugge- roepen te zijn, weder gebracht wordt 6. Bij enkele volken zien wij echter hoe, als eene latere wijziging van deze oorspronkelijke voor- stelling, de beelden of relieken niet meer de middelen zijn, eenvoudig om zich in betrekking te stellen tot de geesten, doch hoe zij reeds om zichzelve, als met goddelijke macht begaafd, als fetisen dus, vereerd, en, als gelukaanbrengende en onheilwerende middelen, als amuletten en talismans, gebruikt worden. Vooral geldt dit van de schedels. Niet altijd is het echter even duidelijk te onderscheiden, in hoeverre deze nog blootelijk mediums zijn of reeds het karakter van fetisen aangenomen hebben. Wij stellen ons voor, in de volgende bladzijden, de schedelvereering — om deze benaming kort- heidshalve te bezigen, ook waar er van eene rechtstreeksche ver- de Liken wel eens door uitdroging tot mummies gemäßen van de zielen der afgestorvenen (Müller, Geschichte der amerikanischen Urreligionen, blz. 209), terwijl wijl bij Tylor (Primitive culture, dl. II, blz. 151) vermeld vinden, dat "the Marian-islanders should have kept the dried bodies of their dead ancestors in their huts as household gods, and even expected them to give oracles out of their skulls. 5 Spencer, Principles of sociology, dl. I, blz. 326, § Animisme, bls. 171. 2 IETS OVER DE SCHEDELVEREERING BĲ DE VOLKEN ering nog geen sprake is — bij de volken van den Indischen rchipel na te gaan. In de erste plaats verdienen de Papuwa's van de Geelvinksbaai en eemde te worden. Bij de vereering van de afgestorvenen wordt bij en hoofdzakelijk gebruik gemaakt van houten beelden, de bekende orwar’s of korowár's. Doch ook lichamelijke relieken worden daartoe ngewend. Soms, onder anderen gebeurt dit bij de bewoners van et eiland Jobi of Jappen en verder bij de stammen, die in de innenlanden van de Dorei-baai gevestigd zijn, wordt het geheele jk gemummifeerd, door het boven een vuur langzaam uit te rogen, vervolgens in huis gebracht en daar tegen den muur gezet f aan den zolder opgehangen 7. Hoewel wij dit niet uitdrukkelijk ermeld vinden, is het toch zeer waarschijnlijk, dat die dus tot mumm vies vervormde lijken, zoo thans niet meer, dan toch oorspronkelijk ij de zielenvereering als mediums hebben gediend. Nu wordt daartoe eer van enkele relieken, bepaaldelijk van den schedel, gebruik geraakt. Niet bij alle afgestorvenen wordt dit echter gedaan, doch lleen bij eer Ständen, is zoo iemand overleden, dan wordt slechts e romp begraven, terwijl het hoofd bewaard wordt. Wanneer na erloop van twee of drie maanden van dit laatste de vleeschdeelen eheel vergaan zijn, komen de vrienden en bekenden in het sterf huis en. Onder het zingen van treurliederen, worden nu van een izondere soort hout een neus en een paar ooren gesneden en deze m het doodshoofd bevestigd, terwijl in de oogholten, ter vervanng van de oogen, kleine, ronde vruchtpitten gestoken worden. Na loop van dit alles, wordt er een maaltijd aangelegter ter eere van en overledene, nu door dat doodshoofd vertegenwoordigd, zooals het, 2 kruin door een doek omwonden en het aangezicht met roet en alk beschilderd, op een blok tusschen de gasten aan den disch is eplaatst: hij ontvangt aldus zijn behoorlijk aandeel van de aan-erechte spijzen. Op die wijze wordt de schedel van den afgestorvene erheven tot een huisgod, en daarna zorgvuldig bewaard. Bij de eelenvereering nu wordt daarvan hetzelfde geb Ruk gemält als van e beelden, de korwar’s. Gelijk het beeld, is de schedel het middel, VAN DEN INDISCHEN ARCHIPEL. 93 Warden of men zich met den overledenen in betrekking stelt, wanneer men hem over het een of ander wenscht te rädplegen. Hier en daar, bepaldelijk op de eilanden Roon en Beak of Biak, komt het gebruik van beiden zelfs gecombineerd voor, in dien zin dat men van den afgestorvene, doch weder alleen wanneer deze een eerstgeborene is, een beiden vervaardigt en in het hoofd, dat daartoe van boven open en hol uitgesneden is, den schedel plaatst. Sterk geprononceerd komt de vereering van de afgestorvenen voorop de Moluksche eilanden, waarheen wij ons nu verplaatsen, en ook hier wordt daarbij dikwijls, behalve van beelden, van schedels gebruik gemaakt. Het meest merkwaardige voorbeeld daarvan vindt men op de Timorlaoet-eilanden. Wanneer iemand gestorven is, wordt hat lijk òf, in eene kist, op eene houten of bamboezen stellage aan het strand geplaatst, òf, in matten gewikkeld, tusschen de takken van hooge boomen gelegd. Zijn de vleeschdeelen geheel verteerd, dan worden de beenderen verzameld en begraven, de schedel echter, na in zeewater gewasschen en met olie bestreken te zijn, op eenen schotel in huis bewaard. Bovendien wordt er een beeld van den overledene verzameld. Zoowel dat beeld nu als de schedel wordt bij de verzereeding van den afgestorvene gebezigd. Wenscht men namelijk de ziel te raadplegen, dan wordt zij, onder het brengen van offers en het wuven met een geel zijden doek, opgeroepen '®. Die offers nu worden geplaatst zoowel bij den schedel als bij het beeld, en men laat het geheel aan de keuze van de ziel over, in welk van deze Evenals bij de Niasers, schijnt het bij de Papuwa’s de voorstelling te zijn, dat het beeld, resp. de schedel, aan de ziel, die vereerd wordt, duurzaam tot verblijfplaats strekt. Deze ziel is dan ook bij hen eene andere dan die, welke naar het zielenland gaat. Van de Papuwa’s van het eiland Roon althans wordt ons dit uitdrukkelijk medegedeeld. Deze nemen het bestaan aan van twee zielen, waarvan de eene, die bij het overlijden deze aarde verlaat en naar het schimmenrijk ver- trekt, in het bloed haren zetel heeft, terwijl de andere, die hier blijft en in het medium, het beheld, resp. den schedel, wordt gebracht, met de schaduw ver- eenzelvigd wordt. 9 Zie voor het, in den tekst en in de vourgände noot, medegedeelde, onze verhandelingen: Het animisme bij de volken van den Indischen Archipel, blz. 165—167 en 177—178, en let over de Papuwa’s van de Geelvinksbaai, Bijdragen tot de T. L. en Vk. van Nederl. Indië, be volgreeks, dl. II, blz. 609—612 en 618—614, en de daar aangehaalde bronnen. 10 Anders dan bij de Niasers en Papuwa’s, is het bij de bewoners van de Timorlaoet-eilanden de voorstelling, dat de ziel niet duurzaam in het beeld, resp. den schedel, gevestigd is, doch dat zij slechts daarin tijdelijk haren zetel neemt, wanneer zij daartoe wordt opgeroepen. De ziel toch, die hier vereerd wordt, is dezelfde als die, welke na den dood naar het zielenland gaat. )4, IETS OVER DE SCHEDELVEREERING BIJ DE VOLKEN yeide voorwerpen zij haren intrek wil nemen. Aan de omstandigheid lat er eene vlieg zich op het eene dan wel op het andere ofter rederzet, of de strooken palmbladeren, die aan de offerplaatsen be- vestig zijn, zich bewegen, herkommen wäar de ziel zich bevindt. Het dus aangewezen voorwerp wordt dan als medium aangewend!!. — Het op de Timorlaoet-eilanden, vindt men de schedelvereering, n de Molukken, nog op Boeroe en op Ceram. Bij de stammen, lie de Noordkust van het eerstgenoemde eiland bewonen, en bij lie, welke in het gebergte rondom het meer Wakolo gevestigd zijn, yestaat namelijk de gewoonte, om de schedels van de afgestorven amieliebetrekkingen te bewaren en te aanbidden! Ook Forbes 33 kt van deze gewoonte gewag. When the body is decomposed”, ildus schrijft hij, »the son or nearest relative disinters the head, vraps a new cloth about it, and places it in the huma-koin '4 at he back of his house, or in a little hut erected for it near the zrave. It is the representative of his forefathers whose behests he holds in the greatest respects. Wat Ceram betreft, vermeldt de deer Riedel dat bij de Patalima’s, eenigen tijd na de begrafenis, le schedel van den doode uit het graf gehaid, gereinigd en in een laarvoor gebouwd hutje, tegelijk met een weinig sirih-pinang en abak, geplaatst wordt!5. Dat de dus be Während des deutschen wersten werden meer offen, blijkt uit de mededeeling van den te Amahei, op de Zuidkust van het eiland, gevestigden Zendeling-eeraar De Vries. „Bij de groote offerfeesten, schrijft deze, #treden i (de dati- of familiehoofden) op als priesters en brengen zij als godanig hulde aan een twintigtal schedels. Uit een daarvan wordt le door den offerpriester gewijde sagoeweer (palmwijn) gedronken!6. Niet alleen in het Oosten van den Archipel, doch ook in het Il Animisme, blz. 168 en 178—179. Vergelijk ook: Riedel, De sluik en kroes- arige rassen tusschen Selebes en Papua, blz. 281, 805—806 en 307; Kolff, Reizo oor den weinig bekenden Zuidelijken Molukschen Archipel, blz. 238 en 240. 13 Zie onze: Bijdragen tot de kennis der Alfoeren van het eiland Boerve, Ver- elingen van het Bataviaasch Genootschap van Kunsten en Wetenschappen, 1. XXXVII, blz. 28. 18 A naturalist’s wanderings in the Eastern Archipelago, blz. 405. 14 Forbes schrift matakau. Dit is echter (zie mijne aankondiging van zijn werk, ndische Gids, jaarg. 1886, dl. II, blz. 1589) onjuist. De Auma-koin, in het Ma- isch rumoh—pémali, is het huisje, veelal niet meer dan een afdak, bestemd voor e vereering der afgestorvenen. 15 Riedel, De sluik- en kroesharige rassen tusschen Selebes en Papua, blz. 143— 144. 16 Kerkelijk rapport van den Zendelingleeraar De Vries, Tijdschr. v. Ind. T. L. n Vk., d 1. XXII, blk. 251. VAN DEN INDISCHEN ARCHIPEL. Westen kommt de scheduluit voor. In de erste plaats heben wij de aanbacht te vestigen op de Dajaks. Over het algemeen treedt bij hen de aanbidding van de zielen der afgestorvenen, als goddelijke machten, minder sterk op den voorgrond, dan dit bij de andere volken van den Indischen Archipel het geval is. Toch ontbreekt het bij hen niet aan duidelijke sporen van eene reliekenvereering. Van de Zee-Dajaks van Sarawak lezen wij onder anderen: „Great warriors have been sometimes buried for a time and then exhumed, and their relics sacredly kept by their descendants in or near their houses, or it may be, on the spur of a neighbouring hill, with the object of securing the departed ancestor as a tutelary spirity! Ook de relieken van andere dooden schijnen dikwijls bewaard te worden. Bij elke feestelijke gelegenheit worden offers daaraan gebracht, „in return for which these honoured dead are expected to confer substantial favours upon their living descendants” 18, — Eene bepaalde schedulvereering treft men in het Zuidoosten van het eiland aan, bij enkele stammen der Olo-Maanjan 1°. Zoo bij die, welke langs den bovenloop der Karau gevest. igd zijn. 