None
Deze afloop was des te erder te verwachten, daar de voornaamste voorstander van den vrede in Engeland tegelijkertijd door onvoorzichtigheid in groote ongegenheid geraakte. Door zijn ijver meegesleept, had PETERS een brief gericht an den vice-admiral AYSCUE, om dezen aan te manen niet tegen zijn geloots-genooten te strijden. AYSCUE sympathiseerde tot een zekere hoogte met PETERS, maar achtte zich niettemin verplicht den brief aan het Parlement over te leggen, dat PETERS voor zich ontbood en hem een strenge berisping toediende. Begrijpelijkerwijze richtte zich het wantrouwen ook tegen GERBIER, die weldra uit Engeland de waarschuwing ontving om voorzichtige te zijn, daar zijn brieven enderschept en ontcijferd waren. PETERS, beducht om zich opnieuw te compromittereeren, durfde zich niet verder met de zaak inlaten, zoodat GERBIER'S brieven onbeantwoord bleven én hij het niet kon wagen naar Engeland terug te keeren, hoewel zijn zaken dringend eischten, dat hij zou overkomen?), In het volgende jaar ging daarom zijn zoon GE George naar Londen, waar hij de mannen van de vredespartij geheel ontmoedigd vond, Hoe de stemming was, leert ons een brief door den jongen GERBIER aan zijn vader geschreven, maar door THURLOE onderschept en met diens papieren uitgegeven. Hij deelt daarin mee, dat hij zich tot de aangewezen personen hadden gewend, die hem wel wilden anhooren, maar niet geneigd bleken brieven aan te nemen of zich verder met de zaak te bemoeien, vooral wegens het strenge verbod, door het Parlement uitgevaardigd. Vooral spreekt hij van een persoon, vermoedelijk PETERS, die de belofte had afgelegd zich niet meer met de politiek te bemoeien en zoo schuw was als „a wall-eyed horse.” Van alle zijden was hij gewaarschuwd zijn vader niet te laten overkomen, daar. niemand hem zou durven of kunnen beschermen, terwijl ook de schuldeischers hem niet met rust zouden laten 8). Reeds geruimen tijd te voren had GERBIER zich metde gedachte vertrouwd gemaakt zich hier te lande een nieuwe positie te scheppen. In zijn memorie aan de Staten-General reeds had hij zich onder verwijzing naar de diensten, die hij vroeger bewezen had, „aan het lieve vaderlant” zijn diensten als gezant aange- 1) GARDINER: History of the Commonwealth and Protectorate JI 128 ff. 2) Vetscheiden Poincten en Ouvertures, Ms. Rijksarchief, 3) De brief, deels in cijfers geschreven, spreekt hier van iemand, door ‘t cijfer 109 aangegeven. Ik meen, dat CROMWELL bedoeld wordt. In dit geval zou deze dagen in verbinding met GERBIER gestaan hebben. De laatste had zich vooral door de uitgave van een boek, vermoedelijk de „effets pernicieux'" (zie beneden) in Engeland onmogelijk gemaakt. Oud-- Holland, 1903. 20 154 BALTHAZAR GERBIER. boden. Hij beriep zich daarbij vooral op zijn kennis van vreemde talen, waardoor hij zich niet van tolken behoefde te bedienen, „die de substantieele particularitéyten verlammen ende ommiteren ende alle secreten op de clapbanck brengen,” Waar hij reeds met succes twee koningen gediend had, zou hij nog met veel meerder verige courage ageeren in des lieven vaderlandts dienste.” Kort daarna deed GERBIER een stap, die hem den terugkeer naar Engeland geheel onmogelijk maakte. Hij gaf, met zijn vollen naam onderteekend, een pamflet in ’tlicht. dat een doorloopende verheerlijking der STUARTS mocht heeten : „les effets pernicieux des méchants favoris et grands ministres d'état, 1) een poging om de nagedachtenis van verschillende vorsten schoon te wasschen en hetgeen hun ten laste gelegd wordt te laden op de schouders van hun dienaren en gunstelingen, Zoo wordt b.v, alle schuld van PHILIPS II, „ce sage et dévot roi” overgebracht op ALVA, „dont le nom va du pair avec celui d’un noir Demon,” op GRANVELLE, „qui harassa aussi Ces peuples-là, en van DON JUAN, qui entretenoyt le Roy de mensonges et ne suggèreit que des stratagèmes pour lui faire perdre ces Provinces-là pour s’enricher de leur depouille. Op denzelfden voet worden ook de STUARTS besproken. Vooral KAREL I wordt zeer geprezen, „prince entier, sçavant, zêlé et constant en sa religion, exact en l’observation de ses traîtes avec ses voysins, ferme à ses amys et serviteurs. Qui estoit en vénération aux peres de familles, un exemple très-rare de bon père et mary, que les doctes avoyent en estime à cause de son scavoir que les vertueux consideroyent comme un modèle très-rare et acompli de toutes sortes de vertus, qui obligea les artistes à se rendre plus experts, pour ne perdre leur crédit avec luy. De gunstelingen, voor al COTTINGTON en LAUD, ce furieux archévesque, worden deur alle onheil aansprakelijk gesteld : „ils doivent passer pour des monstres abominables, pernicieux et damnables”. Zoo dragen zij de schuld, dàt in  argument, many lies and some curious facts, if the author is to be believed.” BALTHAZAR GERBIER. 155 ‘ons voor, wat doel GERBIER met deze uitgave heeft gehad. Moeten wij er een uiting van wraakzucht in zien tegen de bovendrijvende partij gericht, of meende hij, dat het getij zou keeren, zoodat het zaak was te trachten tijdig bij KAREL II in “t gevlei te komen? Het laatste komt mij het meest waarschijnlijk voor; hij is echter in dit geval teleurgesteld en gedwongen naar andere middelen om te zien om in zijn onderhoud te voorzien. Aan pogingen hiertoe liet hij het dan ook niet ontbreken, Allerlei oude plannen haalde hij weer op en trachtte ze nu in ons land te verwezenlijken. Zoo sprecht hij in een werkje „Crijghsarchitecture ende Fortificatién’’) over de oprichtige eener „publicque constleerplaetse” te Middelburg, welke blijkens het leerplan een soort polytechnische school zou worden; onbemiddelden zouden hier gratis, anderen voor een derde der gewone kosten het onderwijs kunnen volgen. Eenigen tijd later gaf hij een werkje uit „Secretum vertutum ou miroir de la vertu”, waarin hij aangaande de meest verschillende punten zijn kennis lucht, en zoowel bijbelteksten als verschillende systemen van geheimschrift verklaart. Ook vinden wij de veronderstelling uitgesproken, dat GERBIER in dezen tijd als tusschenpersoon tusschen CROMWELL en den Prins van Condé zou zijn opgetreden. Het is DOUBLETH, het door FRUIN’s studie zoo bekende lid der Chambre-mi-partie, die zulks mededeelt vooral op grond van het feit, dat GERBIER’S dochter in de omgeving der prinses van Condé vertoefde. DOUBLETH maakt hiervan in zijn dagboek®) melding naar aanleiding van een ontmoeting met de vrouw van GERBIER, die, bei een bezeichneten haar dochter, te Mechelen kennen mächtige met de leden der Chambre-mi-parti en hun goden. Zij werd met veel voorkomendheid behandel. DOUBLETH bracht haar met zijn karos van de godsdienstoefening naar haar logement terug, Mevrouw CLANT, die sands nog al trotsch schijnt geweest te zijn, presenteerde haar tijdens ‘de predicates de „hooger plaetse”. Vermoedelijk zou zij dit niet hebben gedaan, voegt DOUBLETH er spottend aan toe, „soo sij van begin aen hadde geweten, dat sij (Mevrouw GERBIER) van Nederlantsche ouders, ende sulcx ontwijffelijck ten schoonste coopluyden, tot Londen geboren, getrowt was aen GERBIER van geringe conditie, in faveur gebracht bij den hertog VAN BUCKINGHAM en so ten hove in eenigh employ gekomen”. Eenigen tijd later‘) bood onze avonturier de princessen van Oranje een handschrift aan: „Aenmerckinghen ende doen van Keysers, Koninghen, Konin- Zhinnen, Prinzen, Princessen ende doorluchtige mannen ende nopende de conste van 1655. folio 863. Ms. Maatschappij van Letterkunde. 4) 14 Nov. 1658. 20* 156 BALTHAZAR GERBIER. welspreeken, dienende tot de goede opvoedinge van Syn Doorluchtige Hoogh. den Prince van Orangiën naer het affleggen van sijne kindtsche kleeren’, Het werk, in calligraphisch opzicht merkwaardig wegens het fraaie schrift, is samen- geflanst uit zijn academische lezingen en zonder de minste beteekenis, Het is echter merkwaardig wegens de opdrachten, o. a. aan AMALIA VAN SOLMS en MARIA STUART, waarin van den jongen prins in dezer voege wordt gesproken : „Dit kint, 't welcke draeght den naeme van hem, die met recht geseyt is te zijn geweest een Perseus aen de Nederlantsche Andromeda; wiens hoochadelicke bloet, gesproten uit keiserlicke aderen, altijts belooft een voorspoedighe vermeer- deringhe des gelucks; ’t, welcke op sijn voorhooft vertoont de eigene voorteeckenen van den waren Mars, gelick als die van de‘helden sijne voorouderen, wiens mont alreede belooft te sullen spreken met meerder wijsheyt, dan oyt gedaen heeft de Pallas der Potten ende die ’tsijner tyds aen de Chrijchsbenden Christelijcker ende moedigher een hert in ’t lijff sal spreeken, dan wel selfs een vechtende Bellona soude connen doen”. Dit boek, welks opdracht van 14 Nov. 1658 is gedateerd, komt nog in de Koninklijke Bibliotheek voor even als een ander op dezelfde wijze samengesteld werk van GERBIER: „princely virtuous academicall discours, concerning military architecture or fortifications, together a conference between a tutor and a page '), in welk laatste werk nog de handteekening van den Prins voorkomt’, Welke belooning GERBIER voor zijn vleitaal ontving, is mij niet bekend. Ook DE WITT viel GERBIER in dezen tijd herhaalijk lastig met zijn voorstellen. Zoo kwam hij tijdens den Noordschen oorlog weer met zijn plannen eener helsche machine voor den dag, welke hij eerst aan WASSENAAR OBDAM en daarna aan DE WITT zelfs mededeelde; men zou daarmee niet alleen de vijande-lijke vloot in de Sont maar zelfs Stockholm kunnen verwoesten „ende alsoen schrickelijcke diversie in syn eyghen nest maecken.” Na de overwinning in de Sont stond GERBIER onmiddelijk gereed met een zegezang, welke hij DE WITT toezond; tevens berichtte hij hem, dat hij een model zijner machine had vervaardigd, dat hij eenigen tijd later „onder de roose” den raadpensionaris toezond; men kon het nu uitnemend gebruiken om de Zweedsche vloot in Lantscroon als in een val te verdistrueren”. Veel voldoening had hij echter niet van zijn voorstellen; hij ontving van DE WITT taaj noch teeken; ook CROMWELL trouwens, aan wien hij tegelijkertijd dergelijke voorstellen deed, achtte het vermoedelijk evenmin de moeite waard er op inte In: De Oranje-Nassau bekämpfen en de Oranje Penningen in de Koninklijke Bibliothek en het Koninklijk Penning-Kabinet 1898. pap. 39—40. De excerpten uit de correspondentie van DE WITT (2 Sept. 23 Nov. 1658) werden mij uit FRUIN's nalatenschap op de meest bereidwillige wijze medegedekt door Prof, G. W. KERNKAMP. Voor de aanbiedingen au CROMWELL zie Thurloe-papers VII 275. BALTHAZAR GERBIER. 157 Voor GERBIER waren deze teleurstellingen echter van minder beteekenis, omdat hij eindelijk een plan tot uitvoering zag komen, waarop hij de grootste verwachten voor de toekomst bouwde. Wij zagen, hoe hij reeds jaren te voren aan de Fransche regeering voorstellen had gedaan aangaande de ontginning eener goudmijn in Amerika. Tijdens zijn verblijf in Spanje met BUCKINGHAM was hij door een ontevreden Spaansch ambtenaar met het bestaan hiervan in kennis gesteld; een stuk in cijferschrift geschreven, stelde hem in staat de plaats nauwkeurig aan te geven. Hij had echter in Frankrijk geen belangstelling in zijn plannen gevonden, maar tijdens zijn verblijf in Zeeland slaagde hij er in mannen te vinden, die hun kapitaal beschikbaar stelden. Ik heb nog slechts kort geleden de onderneming van GERBIER in Guyana in het breede behandled en kan mij dus hier tot het aanstippen van enkele hoofd-zaken bepalen. In het jaar 1656 werd een schip naar de monding der Aprouaque in het tegenwoordige Fransch Guyana gezonden om gouderts te halen. De anwijzingen van GERBIER werden in hoofdzaak juist bevonden; het meegebrachte erts wekte aanvankelijk groote verwachtingen op, maar bleek weldra waardeloos. De moed werd echter niet opgegeven, temer daar een Nederlandsche nederzetting op het eiland Cayenne boven verwachten slaagde. Na lang geharrewar tusschen GERBIER en de participanten werd ten slotte besloten aan de Aprouaque een kolonie te stichten en zich daar zoowel op plantage-bouw als op het ont-ginnen der mijnen toe te leggen. In het jaar 1659 scheepte GERBIER zich met een deel zijner familie in om als Patroon en Commandeur der Georgetrocerde Guajaansche Colonie” aan de Wilde Kust zijn fortuin te beproeven. Ook nu weer bleek de fortuin hem ongunstig gezind; allerlei omstandig beden den de onderneming mislukken; vooral het slechte klimaat en de oproerige stemming onder de deelnemers der expeditie; GERBIER, meer plannenmaker dan organisator, bleek bovendien niet de geschikte man om dergelijke onderneming te leiden; een tijdlang was hij zelfs de gevangene van zijn ondergeschikten. Al twistende werd ten slotte de nederzetting verlaten, de kolonisten begaven zich naar het naburige Cayenne; GERBIER stelde zich en zijn familie onder bescherming van den waarnemenden gouverneur LANGENDIJCK, die te vergeefs trachtte de twisten bij te leggen. Terwijl LANGENDIJCK moeite deed aan de Wilde kust een andere geschikte plaats voor een kolonie te vinden, had te Cayenne de catastrophe plaats. Op ’t anstoken van twee der Raden, OTTO KEYE en RHENANUS, drongen de door drank verhitte soldaten in de woning van LANGENDIJCK door, wandden een der dochters van GERBIER en doodden een andere. Wel werd hij zelf door de te hulp geschoten kolonisten onzet, maar de toestand was zoo onhoudbaar georden, dat de onderneming moest worden opgegeven en de kolonisten naar 't vaderland werden terug gezonden. Na zijn terugkeer scheen GERBIER aanvankelijk van plan de onderneming opnieuw aan te vatten; weer riep hij kolonisten op, om onder zijn leiding een nieuwe nederzetting te stichten; tegelijkertijd maakte hij aanstalten om KEYE, die ook naar patria opgezonden was, wegens moord te vervolgen. Van deze plannen is echter niets gekomen. Men schreef het jaar 1660; de anarchie, die in Engeland sedert den dood van CROMWELL heerschte, maakte eindelijk de terugkeer der STUARTS mogelijk. Optimistisch als altijd, meende GERBIER, die zich als slachtoffer van zijn trouw aan den koning scheen te beschouwen, dat zich nu voor hem een nieuwe toekomst opende, In het pamflet, waarin hij zijn wederwaardigheden in Amerika en den droeven dood zijner dochter mededeelde, trachtte hij zich reeds den weg tot het hart van den nieuwen koning te effenen. Aan zijn stervende dochter CATHERINA legde hij de volgende woorden in den mond: Dites aussi adieu pour moy Aux cours et surtout au bon Roy CHARLES, à qui je sonhaitte Que devant qu’il soit An et jour Chez soy se trouve de retour Avec sa couronne en teste. A tous les voeux que je fais Pour ces grands princes si parfaits De la Brittanique race Qu'ils puissent à leur piets veoir soubmis Tous les rebelles et ennemis | Et qu'à tous ils facent grace”. Bovendien zond hij een paar geschriften naar Engeland, waarin hij wees op de groote voordeelen, die kolonisatie in de heete luchtstreek aanbood, blijkbaar een excerpt uit een Hollandsch boekje van KEYE; aan den koning richtte hij boven-dien „A humbly Remonstrance, concerning expedients whereby His Sacred Majesty may increase his revenue with great advantage to his loyal subjects.” Toch was hij met bittere gevoelens vervuld, toen hij zich eindelijk in Dec. 1660 *) gereed maakte om ons land voor goed te verlaten en naar Engeland over te steken. In een brief aan DE WITT, die hij in deze dagen nog herhaal-delijk met requesten schijnt te hebben lastig gevallen, liet hij nog eenmaal zijn. BALTHAZAR GERBIER. 159 Kachten hohen over de miskenning, die heraus, naar hij meende, ten deel gevallen was.,UEd., die mach wel weten, dat ick meer van mijn vaderlandt verdient hebe”.... Mocht men hem nog van noode hebben, „noch leeft de man, die diensten soude connen doen, hoe contrary de tyden geweest sijn, Ick en camijn persoon door den Ostenwindt niet laten naer Engelandt vervoeren, sonder van ’t vaderlandt scheydende aen UEd. myn clachtliedt te laten hoore.” In England waren nieuwe te telegraphellingen zijn deel. Weldra hoorde hij dat het Zijn Majesteit behaagd had hem te ontheflen van zijn post als eremonie-meester. De kruipende vleitaal, waarmee GERBIER aan zijn academie de gunst der parlementspartij had willen verzekeren, had de STUARTS natuurlijk zeer geërgerd; bovendien werd hij algemeen aangezien voor den auteur der „None-such Charles”, dat heftige smaadschrift, 't welk alleen met kennis der papieren van GERBIER saamgesteld kon zijn, doch dat hij, zooals wij vroeger zagen, aan de pen van HUGO PET ERS toeschreef. Ook zijn verzoek tot terug-betaling van indertijd voorgeschoten gelden, naar zijn zeggen 4000 Pnd. Bedragend, werd niet toegestaan, Tevergefs ook wendde hij zich tot den koning met voorstellen tot het stichten eener volkplanting in Jamaica, die, als men aan weemdelingen vrijheid van conscientie, „a prevalent bait to all men”, wilde toestaan, tot grooten bloei zou geraken. Wilde men een som van 600.000 Pnd beschikbaar stellen, dan zou hij den koning in ’t bezit stellen van schatten als die van Lima en Potosi. Een andere keer weer stelde hij voor een eiland bij Tandjer te koloniseeren of bank-instellingen te stichten ; daarna kwam hij met grotsche plannen voor den dag tot verfraaiing van Londen en tot verbetering der stadsreiniging. Hij wilde o,a. een poort bij Temple-bar oprichten en Fleet Street en Cheapside ophoogen en richtte betreffende deze zaak zelfs petities tot het Parlement. Van al deze plannen kwam evenwel niets ; zij schijnen hem echter zekeren naam als bouwkundige verschaft te hebben; Lord CRAVEN belastte hem ten minste met het ontwerpen van teekeningen voor zijn huis Hampstead-Marshall in Berkshire; ook de uitvoering der plannen werd hem opgedragen, Het Gebouw wordt door een tijdgenoot®) als „inconceavably ugly” gequalificeerd, zoodat ook als architect zijn talenten. waarschijnlijk niet groot geweest zijn, Toch voelde hij zich onmid-delijk verplicht zijn kennis te luchten door het publiceeren van „A brief discourse concerning three principles of Building” en een „Counsel and advice to all Building”. GERBIER aan DE WITT, 7 Dec. 1660, volgens mededeeling van Prof. KERNKAMP uit het manuscript FRUIN der brieven van DE WITT. Het request zal vermoedelijk met de zaak KEYE in verband staan. 3) Cal. ot State Papers. Col. Series, America and West-Indies 11 Jan. 1662, ) Dallaway Brittannia Illustrata f, 1714, geciteerd bij WALPOLE. 160 BALTHAZAR GERBIER. ders, twee werkjes, die op architectonisch gebied al heilweise beteekenen, maar interessant zijn wegens de opgave van prijzen van allerlei bouwmaterialen en loonen. Ook schijnt hij zich in dezen tijd op de stenografie te hebben toegelegd waarvoor hij een handleiding bij zijn uitgever verkrijgbaar stelde. Zoo bleef hij werken en plannen maken tot het einde. Nog in 1665, toen hij hoorde, dat de hertog van Monmouth. op reis dacht te gaan, stelde hij in allerijl een Subsidium perigrinantibus, or an assistance to a traveller in his conversation with Hollanders, Germans, Venetians, Italians, Spaniards and French, samen, een wonderlijke rhapsodie van allerlei opmerkingen zonder een spoor van geest maar overvloeiend van kruipende vleierij jegens den hertog van Monmouth.. Doch eindelijk zou ook voor dezen rustelooze de tijd van rust aanbreken. In het jaar 1667 overleed hij, vermoedelijk terwijl hij het toezicht hield op den bouw van Hampstead Marshall, en werd in de kerk aldaar ter aarde besteld. Met GERBIER daalde een merkwaardig man ten grave. Merkwaardig vooral we Gens de rol, die hij in tal van belangrijke aangelegenheden heeft gespeeld, merkwaardig ook door zijn relaties tot tal van bekende personen. De rol, die hij gespeeld heeft, was dikwijls niet eervol; door zijn onbetrouwbaarheid, zijn neiging om onder alle omstandigheden de huik naar den wind te hangen, zijn streven om desnoods door de kruipendste vleitaal zich de gunst der bovendrijvende partij te verzekeren, wekt hij bij herhaling onze walging op. Toch was hij vermeidijk meer zwak dan slecht, Eenmaal aangegrepen door de zucht om ten koste van alles, ook van zijn eer, een belangrijke rol te spelen, was hem bij zijn middelmatige talenten en bij zijn groote zelfoverschatting van te voren een smadelijk fiasco verzekerd. Had hij de werkkracht en de energie, die men hem niet ontzeggen kan, op éen zaak gericht, hij zou zich zelf en zijn familie veel teleurstellingen bespaard hebben. Omtrent het lot zijn er kinderen is weinig bekend; zijn zoon GEORGE GERBIER schijnt een tooneelstuk uitgegeven te hebben „The false favorite dis- graced and the reward of Loyalty”; zijn dochters, die tot diepe armoede vervallen schijnen te zijn — het adres spreekt van „relief from the extremities af their starving condition” — richten later een verzoekschrift aan KAREL II tot teruggave van 4000 Pond, die hun vader nog steeds van KAREL I te vorderen had. Bedoelde geschriften zijn in de Kon. Bibl. te vinden. Directing him, after the latest mode to the greatest honour, pleasure, security and advantage in his __travellers, written for a Princely Traveller for a vademecum (Kon. Bibl. BERNARD RANTVIC, 1573. 12 Augustus. SR W534 CIPIO DI CRISTÓN CHIGI te Siena draagt aan ma&stro MARCELLO GIULIO SPARTI VAN URBINO „maëstro di lavor di stucco” en QZ4 aan maëstro BERNARDO „Fiammengo dipintore’, diens compagnon, ASD het schilder- en stucco-werk (vervolgens in onderdeelen aange- 5) op, in het paleis, dat hij, CHIGI, in de Contrada della Postierla bouwt. : Als maximum van loon worden 300 scudi gesteld. Het werk moet in acht maanden opgeleverd worden. De kosten van de verf komen voor rekening _ van de twee compagnons, terwijl messer SCIPIONE de grondstoffen voor het stucco-werk zal leveren, Het contract ') is opgesteld door ASCANIO CORAZZINO DA MONTENUOVO 1), Document uit het huisarchief der CHicr's te Siena, afgedrakt bij: GUALANDI, Memorie originali italiane risguardanti le belle arti, Serie sesta, 1845. p. 92. Oud-Holland, 1903. a 162 ITALIAANSCHE GEGEVENS. en eigenhandig onderteekend door SCIPIONE 1), Document uit het huisarchief der CHicr's te Siena, afgedrakt bij: GUALANDI, Memorie originali italiane risguardanti le belle arti, Serie sesta, 1845. p. 92. Oud-Holland, 1903. a 162 ITALIAANSCHE GEGEVENS. en eigenhandig onderteekend door SCIPIONE 1), Document uit het huisarchief der CHicr's te Siena, afgedrakt bij: GUALANDI, Memorie originali italiane risguardanti le belle arti, Serie sesta, 1845. p. 92. Oud-Holland, 1903. a 162 ITALIAANSCHE GEGEVENS. en eigenhandig E, MARCELLO en door den Vlaamschen (of Nederlandschen) compagnon als volgt: Io BERNARDO RANTVIC fiamengo, ut sopra è detto me obligo a far. 1583. BERNARDO FIAMMINGO voert omstreeks het jaar 1583 ander schilderwerk te Siena uit. 1593. 13 Juni. BERNARDO RANTVIC fiammingo pittore en messer VANNI pittore schatten het werk van messer CRISTOFORO RUSTICI, zijnde een Avondmaal met de twaalf Apostelen in den reefter en de Madonna met heiligen boven de eerste deur van het klooster van S. Abondio te Siena, op 100 piasters. Het stuk*) is eigenhandig onderteekend: Io BERNARDO RANTVIC fiamingo. Io FRANCESCO VANNI etc, BILIVELT. 1564. 26 Juli. BERNARDO VECCHIETTI schrift op dezen datum te Florence aan FRANCESCO DE MEDICIS: „Men zegt mij ook, dat voor het geval Uwe Excellentie een goudsmid noodig had, daar in Bologna een Vlaming is, die sedert tien of twintig jaar in Italië woont, voor een fatsoenlijk (persona da bene) en knap man bekend staat, gaarne in uwen dienst zou komen en zeker tot uwe tevredenheid werkzaam zou zijn.” In het antwoord zegt de Groothertog, dat hij er nader van zal laten hooren, wenn het hem noodig dunkt. ‘) 1583. 3 September. Patent) door den Groothertog FERDINAND uitgereikt aan EMILIO DEI CAVALIERI, die daarbij wordt aangesteld tot opper-intendant over alle hofjuweliers, schilders etc. met uitzondering van GIO. BOLOGNA, GIACHES..... todesco, en eenige anderen, Dr. WARBURG *) maakte de veronderstellend, dat hier BYLIFELT bedoeld moet zijn. Voor de schrijfjvijze van den voornaam van denzelfde kan aangehaald worden een handschrift”) uit de collectie-Baldinucci, a Idus beginnende: „Nacque GIOVANNI BILIVERTI di Padre nominato Giachs di Nazion fiamminga.” 1) Document uit het huisarchief der CHIGR'S te Siena, afgedrukt bij: GUALANDI, Memorie original: italiane risguardanti le belle arti, Serie sesta, 1845. pag. 97 2) Document uit het Staatsarchief te Siena, afgedrukt bij: BORGHESI e BIANCHI, Nuovi documenti per ja storia dell'Arte Sanese, 1898, pag. 609. 3) GAYE, Carteggio inedito d'artisti dei secoli XIV, XV, XVI. Deel III pag. 143. 4) idem. idem. pag. 144. 5) idem. idem. pag. 485. 6) I costumi teatrali per gli Intermezzi del 1589, pag. 4, noot., 7) In de Staatsbibliothek te Florence: Manoscritti Palatini II, II cod. 10 fol. 70. ITALIANANSCHE GEGEVENS 168 Als mro JACOPO GIOVANNI BILIVELT, orefice di Sua Altezza, komt hij op de ledenlijst van de Vlaamsche en Duitsche Compagnia di Santa Barbara, te Florence, voor. GUGLIELMO BOS, 1578. 21 Juni. GUGLIELMO Bos schrijft uit Venetië dd, 21 Juni 1578 aan sign. NICCOLO GADDI, dien hij op zijn doorreis te Florence niet heeft kunnen bezoeken, over een ivoren „boog van Constantinus”, als muntenkastjeingericht, verder over cameen, gesneden steenen en dergelijke kunstvoorwerpen, in een paleis te Venetië blijkbaar te koop en die hij, Bos, wel aan SUA ALTEZZA SERENISSIMA zou willen komen brengen, Wanneer deze Vlaamsche bemiddelaar in den kunsthandel ook, als gewoonlijk in dien tijd, kunstenaar en dan bijvoorbeeld beeldhouwer was, zouden wij kunnen denken dat WILLEM Bos de GUGLIELMO TEDESCO, leerling van GUGLIELMO DELLA PORTA moet zijn, dien wij reeds in 1562 te Florence in briefwisseling met COSIMO aantreffen ‘ GIULIO COGNIETTA. 1568. 16 Januari. Onder het protocol van een zitting der Accademia del Disegno komt in de namissi van de aanwezigen voor: GIULIO COGNIETTA fiamingo Pietor. Het ligt voor de hand aan te nemen, dat hier bedeld is GILLIS COIGNET. De schilder zou dan, na zijne eerste studiereis *) in Italië te Antwerpen gevestigde, een bezoek aan Florence en de daar gevestigde Vlaamsche academici SUSTRIS en STRADANUS zijn gaan brengen. PIERO DI ELIA CANDIDO & ELIA DI PIERO CANDIDO. 1566. Onder de leden van de bovengenoemde Compagnia di S. Barbara wordt vermeld: PIERO DI ALIA (sic) CANDIDO. 1567. ELIA DI MESSER PIERO (de zoon dus van PIETER DE WITTE) is „festajolo” (feestcommissaris) van de Academie?), 1) Archivio di Stato, Florence, Compagnie, B. I. no. rt. 2) Borrari, Raccolta di Lettere sulla Pittura, Scultura ed Architettura, 1822, Vol. III pag. 298. 8) Vasarı. ed. MILANRSI, VIII pag. 549, 550. 4) Gave, Carteggio III. pag. 69. Brief van as Juni 1562. 5) Archivio di Stato, Florence, Accademia del Disegno, No. 24. ol. 23". 6) VAN MANDER, Schilderboeck, fol. 179°. 7) LIGGEREN, I pagg. 226; 243. 8) Archivio di Stato, Florence, Compagnie, B. I No. 10. 9) In de boeken der Academie in het Staatsarchief te Florence. Ik verzuimde indertijd deel en bladzijde op teekenen. 2) 164 — ITALIANASCHE GEGEVENS. + 1568, In de boeken der Academie de volgende plaats: „ELIA di messer PIERTO tese pandaraz fiamingo sculptor.’’ *) 1586, 22 Mei, Notas) van een portret van GIULIANO DE MEDICIS, ge- schilderd door PIETER DE WITTE voor de verzameling van den Groothertog, aldus: Il S(erenissi)mo Granduca de’ dare q(ues)to di 22 di Maggio 1586 schudi 25 p(er) auere dipinto un quadro drento il duca giuglano demedici Duca di nemors consegniato detto quadro a m(aestr)o Cosimo Latini sul choridore.. Io Pietro Cand 1686. Id. pittore fiamingo. 1586. 31 Mei. Een wissel?) door PIETER DE WITTE voor overschot van uit te betalen bedrag getrokken op de kas van den groothertog, betaalbaar ge- steld aan den broeder CORNELIS DE WITTE van den volgenden inhoud : addi 31 — di maggio 1586. Molto Maggiore Signo, Proueditore, ostra, signoria, co (n) suo comodo sara co (n)tente paghare al p(re)sente latore che sara cornelio mi frat (le)llo tutto il resto del quadro di Duca giugliano de medici Duca de nemors fatto di mio (sic) mano. p(er) la ghalleria di sua A(ltezza) S(erenissim)a che sotto di: 15 di marzo 1583 — riceuei lire settanta da v(ostra) s(ignoria) a buo(n) conto di detto quadro et il resto di detta manifattura che sara fatta da V(ostra) s(ignoria) et da caualiere ghaddi che tutto mene raporto alle s(ignorie) v(ostre) pagando al sopra detto Cornelio p(er andare io di fuora et la p(re)sente serua come p(er) riceuta. lo PIETRO CANDIDO pittore fiammingo, en de quitantie als onderschrift: Io CORNELIO CANDIDO ho ricutto (sic) lire settanta a di unti sei di lulio 1586 perresto del pagamento duno retratto come di sopra ditto. GIOVANNI STOLF. 1575. Juni, Een diarium) van Florence bericht: „Et in questo 1575 pochigiorni innanzi la festa di S. GIOVANNI si scoperse la prima facciata dipinta delle case qui in Firenze, che fu quella del Mellino da santa bX dove è la storia di Perseo, dipinta medesimamente con colori....” Eene dergelijke beschrijving *) der stad geeft de gewenschte aanvulling : „Casa gia de’ Mellini oggi de’ Guidi Arrighi, la cui facciata @ dipinta da GIO. STOLF Olandese co’i cartoni di Cecchino Salviati. Al primo ordine vi & effigiata la Tavola di Andromedea.... (volgt de beschrijving).” Archivio di Stato, Florence, Accademia del Disegno, No. 24. fol. 20. 3) idem idem. Gugrdaroba, filza 111, inserto secondo. a. C. 171. 5) idem idem. Guardaroba, filza 116, inserto secondo. 4) Diario foncino di AGOSTINO LAPINI, publicato da Grus. ODOARDO CORAZÓNI, Firenze Sansoni 1900. pag.-188. 6) Le Bellezze della Città di Firenze scritte da m. FRANCESCO BOCCHI, ampliate ed accresciute m. GIOVANNI CISELLI, 1678, pag. 307. STOUTENBURGH DOOR Dr. H. C. ROGGE. EZE naam zal wel niemand vreemd in de ooren klinken: wie verbindt daaraan niet dadelijk een anderen, dien van WILLEM VAN OLDENBARNEVELT, den jongsten zoon van 'S Lands Advocaat, die het misdadig plan ontwierp, om Prins MAURITIS, aan wien het vaderland zoo groote verplichten had, naar het leven te staan? Doch het is niet over aan ieder bekend zijn. Over de heerlijkheid Stoutenburch wensch ik het een en ander mede te deelen, Zij heeft een geschiedenis en wel een zeer oude '). Omstreeks 1252 bouwde  volgende bijzonderheden zijn ontleend aan A. MATTHAEUS, Rerum Amorfortiarum Scriptores, De jure gladii en Analecta. — Ridderhofsteden en Kasteelen in de Prov. Utrecht, 1610 (Hs). — Korte beschrijvinge van de Heerlijkheid Stoutenburg, opgemaakt in 1754 (Hs). — Waeracht. Historie van J. van Oldenbarnevelt, Rott. 1610. — S. van LEEUWEN. Batavia illustrata. — (J. WAGENAAR), Tegenw. staat van Utrecht, overgenomen door A. J. v. D. Aa in zijn Aardrijksk. Woordenboek. — L. Sarps, Schatkamer der Nederl. Oudheden, ze dr. 166 STOUTENBURGH. hij den naam Stoutenburch of trotsche burcht gaf. Niet lang daarna droeg hij deze ‘sterkte, „nog niet terecht volmaeckt”, over aan den bisschop van Utrecht, HENDRIK VAN VIANDEN. Een dergelijke schenking was niets ongewoons en meer een ceremonie: hij wilde zich alleen verzekeren van den bijstand van dien machtigen kerkvorst, die hem dan ook het kasteel met al de daarbij behoorende goederen weder in leen gaf, Het allodiaal goed was dus een feodaal goed geworden. De bisschop gaf het echter als een „open slot”, d.w.z. onder voor-waarde, dat het ten allen tijde zou openstaan voor hem en de kerk van Utrecht om er bezetting in te leggen, wanneer het Sticht van die zijde door vijanden besprongen werd. Aan WALTER en zijne erven werden de sleutels teruggegeven om het slot te blijven bewaken. De Heeren van Amersfoort noemden zich sedert ook Heeren van Stoutenburch. WALTER had vele zonen, van welke sommige zich Heeren van Amers-foort, andere Heeren van Stoutenburch heben genoemd. De oudste van de laatsten, EVERARD) verkocht uit geldverlegenheit in 1311 het goed, dat toen 1057 morgen groot was, en al zijn rechten aan bisschop GUY VAN AVESNES, die de beteekenis van den nog onvoltooiden burcht maar al te goed inzag en dezen belangrijk liet versterken?) De veete met NICOLAAS VAN CATZ en JAN VAN KUILENBURG, die aan de rechten van een anderen Heer hadden te kort gedaan, zal er zeker aanleiding toe gegeven hebben. Over de sterkte van den burcht kunnen wij eenigermate oordeelen, als wij weten dat in de vorige eeuw, toen de architect VAN BRINK het moderne kasteel bouwde, in den grond uitgestrekte muurwerken gevonden zijn van anderhalve meter dikte. Jammer dat men bij die gelegenheid de oude grondslagen niet behoorlijk heeft ontgraven en in teekening gebracht. Het was een andere EVERARD VAN STOUTENBURGH, waarschijnlijk een kleinzoon van WALTER, die in 1326 geno Eine verkochte aan bisschop JAN III van Diest bevestigte, Met nog andere goederen, die in de oorkonde genoemd worden, droeg hij Stoutenburch over tegen een jaarlijksche uitkeering aan hem en zijne nakomelingen voor dertig pond Tournois. „Ick EVERARD VAN STOUTENBURCH", dus lezen wij, „doe verstaen, dat ick overeen gedrage hebbe met enen hoghe Fürste ende enen Eersamen Vader in Gode, mijnen lieven heeren JOHAN bisschop 2) Deze EVERARD is waarschijniijk de, laicus Trajectensis, die in een oorkonde van 1279 voorkomt (Bullarium Trajectense, coll. G. BROM I, p. 140). Twee zijner broeders, HENDRIK en RUDOLF, noemden zich ook heeren van Stoutenburch, en desgelijks zijne zonen Dirk en EVERARD. Volgens WAGENAAR verkocht zekere GIUSBERT VAN STOUTENBURCH den burcht in 1315, doch volgens MATTHAEUS, die de oorkonde mede- deelt, is dit niet juist. 3),Construxit intra cetera arces furoris et audaciae vulgariter dicta” (BEKA et HEDA De episcopis Ultrajectinis).  1). Zeker is dat bisschop JAN VAN ARKEL in 1343 he goed met den burcht alsmede het schoutambt van Amersfoort loste, waartoe graaf WILLEM IV van Holland en Henegouwen hem in staat had gesteld. Hij plaatste zekeren WILLEM GROENEWOUD als kastelein op het slot, die door anderen gevolgd werd. In 1379 zweerde STEVEN VAN ZUYLEN in het kapittel ten Dom voor alle geestelijken, ridders, knapen en de stad Utrecht, dat hij het huis trouw bewaren zou, „als en goet borchsate en ambachtsman schuldich is”, voor den bissch en het Sticht. Ook in de 15d° eeuw worden heeren genoemd, die niet tot de nazaten van WALTER VAN AMERSFOORT behoorden „), Die nazaten noemden zich nu naar het huis Weede of Lutteke Weede, waarvan zij vroeger mede heeren waren. De bisschöpfen van Utrecht darauf geborenen beschouwden de burcht en de daartoe behoorende landgoederen geheel als hun eigendom, zoodat FREDERIK VAN BLANKENHEIM in een charter van 1413 van „onsen huyse ende gerechte van Stoutenburch” spreekt, Toch schijnt het dat andere afstammelingen van WALTER zich nog naar Stoutenburch bleven noemen, óf omdat zij vermeenden nog altijd aanspraken op den burcht te kunnen doen gelden, óf omdat het goed hun weder in leen gegeven was, in welk geval zij er bovengenoemde kasteleins op gezet kunnen hebben). In den loop der 14e eeuw moet Stoutenburch nog een voor schuld zijn afgestaan aan JOHAN VAN CULENBORG, heer vau Woudenberg. Of het slot ooit is aangevallen of een beleg te verduren heeft gehad, is mij niet bekend. Het schijnt echter goed onderhouden te zijn, zoodat het in 1464 nog in al zijn vestingwerken stond op een heuvel, die nog herkenbaar is. Hoe het er uitzag, weten wij helaas niet, want geen enkele afbeelding Is tot ons gekomen. De plaats waar het stond is op eene kaart van 1627 duidelijk aan-gewezen, maar omtrent het uitwendig voorkomen is daaruit niets op te maken. Onjuist is de opgave van SMIDS, die de verpanding door JAN VAN ARKEL laat geschieden. Zoo in 1426 HERMAN VAN STEURE en in 1447 JACOB ZUILEN VAN NYVELD. Matthaeus noemt als zoodanig: STEPHANUS 1326, EVERARD 1360, EVERARD 1360, EVERARD 1394, ELIAS 1394, ELIAS 1457, JOHAN 1495, JOHAN 1507 en JOHAN 1512. De „Korte beschrijvinge" vermeldt de volgende Heeren van Stoutenburch: GijsBERT 1315, zijne dochters ELISABET en BWANELT 1367, GILBERT 1390, JOHANNES TAETS, monnik van St. Pauls te Utrecht, 1424, Evert, schildknaap en schout van Amersfoort, 1434—'44, en zijn broeder GijsBERT. In een notarieele acte wordt van dezen laatsten gezegd, dat „syn vader gecomen is van den Heer WALTER VAN STOUTENBURGH, ridder, welcks wapen is een schilt van sulver met ses roode leliën." De oudste teekening, mij bekend, bevindt zich in een band met teekeningen van oudke kasteelen!), en dagteekent zeker uit de tweede helft van de 17de eeuw. Zooals men hier ziet, was de eigenlijke burcht toen reeds grootendeels gesloopt; van de grootsche stichting is niet veel meer dan een toren en wat muurwerk overgebene. De gebouwen die wij zien dagteekenen vermoedelijk uit later tijd. De slotgracht was nog in wezen, maar de oude steenen of misschien stevige houten brug werd door een. En hulpbruggetje vervangen. Erlang viel ook al dit bouwwerk onder den moker en verres op nagenoeg dezelfde plaats een nieuw vierkant heerenhuis, omgeven door twee grachten, rondom, zooals het in de „Korte beschryvinge” het, „met geboomte en eikenplantage” versierd. Ook dit gebou, 1) Deze band, toebehoorende aan Jhr. Mr. A. F. O. van Sasse VAM IJSSELT te's Hertogenbosch, aan wiens welwillendheid ik deze tekening dank weet, is getiteld: „het Overquartier en daerin de stad Amersfoort. Bijeenversamelt door de HH. M. BROUERIUS VAN NIDEK en W. Hanes”. Op sommige der 34 teekeningen sin Jaartallen geplaatst: twee uit de 16de, vijf uft de 17de, een uit de 18de eeuw. Stoutenburch is zonder STOUTENBURGH. | 169 waarvan het Provinciaal Archief te Utrecht een teekening bewaart, behoort, gelijk men straks zien zal, tot het verledene. Zooals bekend is was de Advocaat JOHAN VAN OLDENBARNEVELT in het bezit van Stoutenburch, Hij erfde het huis Weede met de daartoe behoorende goederen van zijne moeder DELIANA VAN WEEDE, die met GERARD VAN OLDENBARNEVELT gehuwd was. DELIANA, „wiens vijfde oudvader WALTER VAN AMERSFOORT is geweest’, zooals OLDENBARNEVELT in 1618 in zijne Remonstrantie aan de Staten zeide, had dit goed weder geerfd van haar vader JOHAN. Tot dat erfdeel begreep OLDENBARNEVELT ook Stoutenburg te mogen rekenen, dat na den dood van den laatsten bisschop, FREDERIK SCHENK, domein was geworden; hij verzocht daarom aan de Staten van Utrecht „die lossinge ende eygendom” van het geerfde leenbezit, zich daarbij beroepende op het feit, dat de bisschoppen van Utrecht de goederen van zijne voorouders hadden verkregen. Uit een correspondentie tusschen den secretaris van de Staten van Utrecht, GILLIS VAN LEDENBERG en FLORIS van HEERMALE, gedeputeerde ter Generali-teit, werden wij, dat hierop gunstig werd beschikt. De zaak schijnt eenigzins geheimzinnig behandelte te zijn. Mr. HENRICH VAN DONSELAER, muntmeester van Utrecht, die „aen de Staeten verscheyde penningen ten achteren was”, had de Heerlijkheid beleend met ruim 5000 gulden ®), en OLDENBARNEVELT schijnt die som toen te hebben afbetaald. Prins MAURITS hechtte aan dit besluit van de Staten zijn zegel®). In 1615 (15 Juni) kreeg de Advocaat bij nieuwe uitgift de ambachtsheerlijkheid van het gehucht Stoutenburgh”, ons bij request te kennen heeft gegeven, dat hij, toen hem de lossing werd toegestaan, volkomen heeft doen blijken, dat de goederen van Stoutenburgh van zijn zijn voorouders aan de bisschoppen waren gekomen, zoo Hebben wie hei dem daarom en „ten aensien van sijne goede Officien dier tijt aen ons gedaen”, die lossing en eigendom gunstig toegestaan. Het goed was toen groot zestig morgen aan een stuk, waarbij nog drie morgen moeten gerekend worden voor de hofstad Lutteke Weede met eenige achterlanden. Al dagteekenen twee oude eiken, nabij de plek waar de burcht zich eenige verhief, uit de 17de eeuw, het is niet waarschijnlijk dat OLDENBARNEVELT ze heeft geplant, 1) Kronyk van het Histor. Genootschap te Utrecht, Dl. XX, biz. 118, 130, 173. De Open brief van de Staten van 1594, waarbij OLDENBARNEVELT vergund wordt Stoutenburch „als allodial goed’’ te bezitten, is, evenals andere origineele stukken, op den Huize Stoutenburch nog aanwezig. 2) Aldus in het Hs. „de Ridderhofsteden van Utrecht”. Misschien staat de “Brief van pandschap” van 1879 hiermede in verband, die op Stoutenburch bewaard wordt. 8) „J'ay sceu”, schreef FR. VAN AERSSEN 11 Febr, 1605 aan OLDENBARNEVELT, „de M. le Prince d'Orange qu'il vous a faict despêcher e envoyer les lettres pour votre fief de Stoutenburch.” Oud-Holland, 1903. 22 170 STOUTENBURGH. zooals de overlevering wil, Hij mag het kasteel, of wat er nog van stond, eene enkele maal bezocht hebben, gewoond heeft hij er zeker niet. Bij zijn dood was de huizing verhuurd voor 280 Carolus-gulden, en de hofstede Klein Stoutenburch verpacht aan zekeren JORDAN WOLPHERSZ. Zijn zoon WILLEM heeft alleen den titel van Heer van Stoutenburch gevoerd. In het Repertorium op de Stichtsche lenregisters komt zijn naam niet voor. 