Geschiedenis der Fransche Protestantsche vlugtelingen, van de herroeping van het Edict van Nantes, tot op onzen tijd. Uit het Fransch vertaald en gedeeltelijk verkort en omgewekt
broeder door overmaat van vermoeijenis. Wat mijzelve betreft, heb ik in zes maanden geen brood geproefd ; en mijn voedsel was ruim drie jaren lang zoo gering, dat het ontoereikend was om den kna- genden honger te stillen, die mij verteerde. Daarbij moest ik werken als een slaaf. Maar," besluit zij, met bewonderenswaardige gelatenheid, " God heeft groote dingen aan ons gedaan, door ons in staat te stellen, dat alles te boven te komen." Uit de hollandsche havens aileen, vertrokken, van tijd tot tijd, wel duizend vlugtelingen naar Carolina. Dit geschiedde onder de oogen van d'Avaux, Een zijner verspieders, Monsieur de Tillieres, schreef hem in 1686: " Meer dan honderd personen hebben een fregat gekocht om zich naar Carolina in te schepen. Ik kan u met zekerheid zeggen, dat er meer dan 1,200,000 li\Tes aan boord zijn." Eenige dagen later schrijft dezelfde correspondent : "Ik heb zekereu Heer Laclide gesproken, wiens bloedverwanten naar Carolina ver- trekken. Hij zegt, dat er wel 400 menschen aan boord zijn, en dat zij besloten hebben, in geval van aanranding, hun leven ten duurste te verkoopen ; en, wanneer zij tot uitersten gedreven worden, hun schip in brand te steken. Kon men het geld maar redden, dan was er aan het volk niet veel gelegen.'* Nog later schrijft hij : " Onze Carolinavaarders van Amsterdam, moeten zich, ten getale van 150 met die van Rotterdam vereenigen. Zij zullen met twee kleine vaartuigen naar Engeland oversteken, zich te Londen met een fregat van vijftig stukken vereenigen, en op hunue 147 reis Madera aandoeii, om eeue lading wijn in te nemen. Hadden wij nu eenige bodems op de hoogte van Madera, dan was er wat voor ons te doen." Het blijkt niet, dat die kennisgevingen eenig gevolg gehad hebben. Een van die vlugtelingen, met name Isaac Mazicq, die eenig geld had, scliijnt de voornaamste eigenaar der lading geweest te zijn, en de opbrengst daarvan stelde hem in staat een handelshuis te Charlestown te openen, dat de grondslag werd van een groot vermogen, waarvan hij voor zijne medevlugtelingen een zeer edelmoedig gebruik maakte. De drie voornaamste kolonien in Zuid-CaroUna waren Orange Quarter, aan de boorden der rivier Cooper, Santee en Charhi- town. Orange Quarter, door Karel IL in 1680 gesticht, en onder de regeriugen van Jakob II. en Willem III. aanraerkelijk toegeno- men, strekte zich uit langs de oostelijke boorden van de Cooper. " Op Zondag," zegt Bancroft, " zag men de bewoners dier plan- taadjes in roeiscliuitjes naar Charlestown ter kerke komen. De gods- dienstige stilte dier ernstig gestemde pelgrims, werd slecbts door het maatgeluid der riemen afgebroken." In het vervolg werden er nieuwe volkplantingen op de spruiten der rivier Cooper aangelegd, en hier en daar eene kerk geplant. De voornaamste was aan de boorden der Santee, vanwaar men op alle oude kaarten van Amerika dat oord aangewezen vindt als French Santee. Maar Charlestown stoud zoowel door rijkdom als door bevolking boven aan. Daar was de eerste fransche kerk, en daar werden door de vlugtelingen geheele straten gebouwd. Hoewel de vlugtelingen in Carolina het goed hadden, konden zij toch de Uefde tot hun land niet verloochenen. Daar er geene hoop was om ooit naar Frankrijk weder te keeren, kwam de wensch bij hen op om. in Louisiana, dat aan Frankrijk behoorde, te worden toegelaten. Een verzoekschrift, door honderd hoofden van huisge- zinnen geteekend, werd tot dat einde aan Bienville, gouverneur van Louisiana, gerigt, en door hem aan het hof van Versailles verzonden. Het antwoord was, dat de koning ze niet uit Frankrijk gebannen had, om hen in de gelegenheid te stellen eene protestant- sche republiek in zijne buitenlandsche bezittingen te stichten. Zoo was het, dat engelsch Amerika onder den invloed der verdraagzaam- heid in bloei toenam, terwijl Louisiana onder dien der onverdraagzaam- heid en der dwingelandij nog honderd jaren bleef kwijnen, en eerst sedert hare vereeniging met de araerikaansche Staten, hare bevolking 148 meer dan verdubbelde, en die scliatten aan het licht bragt, die in haren boezem verborgen lagen. Door deze weigering was alle uitzigt van zich ooit weer met Frmikrijk te vereenigen voor de kolonisten van Carolina afgesneden. Zoo veel te meer hechteden zij zich aan hun nieuw vaderland. In 1733 vestigden zicb onder hen 370 huisgezinnen van Ztcitserland. Migeland gaf hun 40,000 morgen gronds, en daarenboven aan elk volwassen landverhuizer £4 sterling. In 1764, na den vrede van Farijs, kwamen 213 vrijvvillige landverhuizers uit Trankrijk zich aansluiten. Zij kwamen over Engeland en gingen te Plymouth scheep. Het engelsch gouvernement beguustigde deze verhuizing, en gaf hun bij hunne komst in Amerika landerijen om te ontginnen. Zij werdcn de stichters van New-Bordeaux. Om kort te gaan, in 1782 beliep het getal Protestanten, meerendeels Franschen, die zich in Zuid-Carollna gevestigd hadden, 16,000. Dat de Puriteinen zich daar vodr hen gevestigd hadden, was eene gunstige omstandigheid ; want deze waren natuurlijk geneigd om inschikkelijk en medelijdend te zijn jegens alien, die ter oorzaak van hunne godsdienstige over- tuiging hun land hadden moeten ruimen. TwEEDE Afdeeling : — Invloed der vlugtelingen in Amerika. Het zal niet noodig zijn in bijzonderheden aar te toonen, dat het ontginnen van woest land, het droogmaken van moerassen, het gedeeltelijk wegruimen van ondoordringbare bosschen in de onmid- delijke nabijheid van nieuw aangelegde steden, zoo vele weldaden zijn voor een land. In al deze verrigtingen waren de fransche vlugtelingen onvermoeid. Maar zij bepaalden zich niet tot het oor- baar maken van nog ongebruikt land ; zij voerden ook uit het zuiden van Frankrijk veel kostbare voortbrengselen van den grond voor het eerst naar dit werelddeel, als daar zijn : de wijngaard, de olijf boom en de moerbezienboom, benevens graansoorten en moeskruiden. In een werk, getiteld : " Tegemooordige staat van Carolina in 1682, uitgegeven door Thomas Ash, schrijver aan boord van de Richmond, het schip dat de vlugtelingen naar Carolina bragt, lezen wij van Kauel II. het volgende : " Zijne Majesteit heeft aan de vlugtelin- gen, met hunne huisgezinnen en vervoerbare have, vrij passagie verleend, oradat velen hunner bedreven zijn in de behandeling van den wijngaard en den olijfboom ; alsmede om te beproeven of er kans is om in die gewesten eene zijde-fabriek op te rigten." U9 De volkplauting aan de Santee slaagde oneindig beter m den landbouw dau de eugelsche kolonieu in datzelfde oord, hoewel de Engelscheu er kwauien met groote kapitalen, terwijl de Franschea naauwelijks genoeg bezaten om bet leveii bij te behouden, en daar- enboven voor een gedeelte aan geen veldarbeid gewoon waren. Maar, van den uood eene dengd makende, weinig behoefte liebbende, en altijd bereid om elkander te helpen, mogten zij zich over eenen gewenschteu uitslag hunner onveruioeide pogingen verheugen. De engelsche reiziger Lawson, die in 1801 Carolina bezocht, getuigt van den gunstigen indruk die de fransche volkplantingen op hem maakten, door de eenvoudige maar nette kleeding der kolonis- ten ; hunne welingerigte en gerieflijke woningen, goede wegen en andere blijken van orde en overleg ; en geeft van dit alles de oplos- sing in deze woorden : " Zij leven te zamen als een stam, of liever als een huisgezin. Een ieder maakt zich tot pligt om zijnen laud- genoot te helpen, in zijne behoeften te voorzien, over zijn vermogen en goeden naam te waken, als of dat alles hem zelven aanging. De ramp die den eenen treft, wordt door alle auderen gevoeld, en een ieder verblijdt zich in den voortgang en bloei zijner broederen." Koopliedeu en handvverkers woonden bij voorkeur in Charlestown. Door handel te drijven met de Indianen, werden zij van welgezeten, eerlang rijk en vermogend. De huizen van Laurens, Manigault en Mazicq werden de aanzienUjkste firma's der provincie. Anderen leiden zich op zijde- en wolfabriek toe. Hetzelfde dat in Engeland de zijdefabriek op den duur in stand hield, vond ook hier plaats, — namelijk, dat er van tijd tot tijd nieviw werkvolk uit Frankrijk ontboden werd, om zich van die smaakvoUe bewerking der ruwe stof te verzekeren, die aan de Franschen eigen is, en voor den buitenlander onbereikbaar schijnt te zijn. Het gevolg was, dat de zijdefabrieken van Cliarledown wezentlijk tot den nationalen rijkdom van Anerika hebben bijgedragen. Maar ook in de staatkunde en bij het leger hebben de fransche vlugtelingen in Amerika eene belangrijke rol gespeeld. Bij het einde der zeventiende eeuw telde de engelsche kolonien in Amerika nog geen 200,000 zielen. De vlugtelingen maakten dus een belangrijk inmengsel der bevol- king uit. Gezworen vijanden van dwingelandij in het burgerlijke, en van onverdraagzaamheid in het godsdienstige, hadden zij, onge- twijfeld bij de overige kolonisten de liefde tot vrijheid helpen koes- 160 teren ;'' en toen het er op aaii kwam de wapenen aan te gorden, kozen zij partij voor de opstandelingen, met dien geestdrift, disn zij van hunne voorouders geerfd hadden. Toen Engeland, door den oorlog uitgeput, zijne kas door de stempel- wet poogde te stijven, kwam de eerste tegenstand van Carolina. Toen, na de intrekking dier wet, in 1766, de belastingen op glas, papier en thee gelegd werden, en zich een comite te Boston vormde, om de dertien provincien te bewegen zich van het moederland af te scheu- ren, was het de zoon van eenen Hugenot, die zijn huis aanbood voor de bijeenkomsten van dat comite. Dat huis, Faneuil-hall, is nog in Boston te zien, en het heet bij de Amerikanen : de wieg der vrijheid. Carolina was het eerste gewest dat zich na den slag van Lexington eene vrije constitutie gaf, en Henei Laurens tot president be- noemde. In den kampstrijd voor de vrijheid had het amerikaansche leger een magtigen steun aan fransche officieren, van den rang van luitenant kolonel tot dien van jongsten luitenant. Onder de krijgsgevangenen, die de Engelschen, met uitgezochte wreedheid, in de kelders der beurs van Charlestown opsloten, waren niet weiuige van fransche afkomst. Men liet ze met ketenen beladen in dompige kerkers, om ze te strafFen voor hunne vaderlandsliefde en zelfopoffering aan de zaak der vrijheid. Maar niet alleen op het slagveld, ook in de raads- vergadering hebben zich de vlugtelingen onderscheiden. De namen van Jean Bayakd, Jean Louis Geevais, "FEANgois Maeion, Henei en Jean Laueens en anderen, mogen al met minder luister schitteren dan die van Washington, Feanklin, La Fayette en EocHAMBEAU, maar verdienen niet minder de opmerkzaamheid dergenen, die in de geschiedenis iets meer zoeken dan de levensbe- schrijving van enkele groote maimen. Jean Bayaed, geboren in 1738, in Maryland, was gesproten uit een adellijk geslacht van Languedoc. Hij verwierf zich eerst ala koopman te Philadelphia, door strenge eerlijkheid, de achting zijner medeburgers. Weldra maakte zijn vaderland aanspraak op zijne verknochtheid. Toen de strijd voor onafbankelijkheid uitbrak, trok hij uit aan het hoofd van een bataillon schutterij van Philadelphia, om Washington bij te staan; en nam deel aan het gevecht van Trenton. Daarua zat hij vele jaren lang voor in de wetgevende kamev van Pennsylvanie. In 1785 nam hij zitting in het nationaal congres. Drie jaren later begaf hij zich met der woon naar Ne7c 151 Brunswick, alwaar hij de ambtspligten van magistraat, regter en ouderling der kerk, tot aan zijnen dood, die 1807 voorviel, bleef waarnemen. Jean Louis Geevais was van de kolonie van Charlesiown. Toen de Engelschen in 17 SO die stad belegerden, verlieten haar de Gouver- neur Eutledge met hem en twee andere leden van den raad, overtuigd dat de burgerlijke overheid der provincie met beter gevolg in bet binnenland Averkzaam zijn zou, dan in de hoofdplaats, wanneer deze van alle kanten ingesloten was. Niet geslaagd zijnde om de ver- strooide bm-germagt tot ontzet van Charleatoicn te vereenigen, sloegen zij ziclineder ten noorden van deSantee. Na nit Nooi'd-Carolina en Virffitiia versterking verkregen te liebben, keerden zij vastberaden naar Zuid- Carolina tenig, om de bewoners tot krachtdadigen tegen- stand tegen het britsche leger op te wekken. Te laat gekomen om Charlestozcii te ontzetten, belemmerden zij nogtans den verderen voortgang der Engelschen. Toen zij eindelijk de provincie, met uitzondering der hoofdplaats, van Engelschen gezuiverd hadden, verhieven zijne dankbare medeburgers Gervais tot de waardigheid van president van den senaat van Carolina, voor het tegenwoordige zitting houdende in het dorp JacksonborougJi. Met RuTLEDGE en Gekvais verbond zich ERAN90IS Marion, kleinzoon van den vlugteling Benjamin Marion, die zich in 1694- in Zuid-Carolina gevestigd had. Aanvankelijk kapitein van eene compagnie vi-ijwilligers, zag hij zich weldra aan het hoofd van een regiment. Bij het beleg van CJiarlestoicn werd hem een been ver- brijzeld, en kort daarop viel de stad in de handen van den Generaal Clinton. Toen deze later Cliarlestown verlaten moest om New York te dekken, dat door Generaal Washington bedreigd werd, stelde Marion zich aan het hoofd eener keurbende van zestien man, drong daarmee in het hart der provincie, die in alle rigtingen van Engelschen doorki-uist werd, en vatte post aaii de boorden der Santee. Van daar deed hij eene oproeping aan de inwoners ; en eenige vrienden der onafhankelijkheid om zich geschaard hebbende, trok hij door eene reeks van wapenfeiten de bijzondere opmerkzaam- heid van den Gouverneur Eutledge, die hem spoedig tot brigadier- generaal verhief. Bij zekere gelegenheid, van wapeuen verstoken, rustte hij, bij gebrek aan zwaarden, zijne manschappen met de zagen eener zaagmolen nit. Meer dan eens waagde hij eenen aanval op de Engelschen, schoon hij onder zijn volk niet meer dan drie patro- nen den man kon uitdeelen ; en het is wel gebeurd, dat hij, geheel 153 zonder kruid of lood, eene indmkiuakende houding aannam. Weken lang had hij maar zeventig man onder zich, en deze krompen door vermoeijenis en wonden tot vijf-eu-twintig in. Zijne partij werd telkeus weer versterkt door de wreedheden van Majoor Wemys, die de huizen deed verbrauden dergenen, die Makion behnlpzaam geweest waren. Dezelfde majoor riep eens eenige honderden van kolonisten op de boorden der Santee bijeen ; en terwijl hij hun in eene redevoeving beduidde, dat Engeland hen van dwingelandij kwam verlossen, liet hij door eene hinderlaag hunne paarden weg- voeren. Die mannen gingen te voet naar huis, maar het meerderdeel schaarde zich onder het vaandel van Marion. Somtijds weken lang in bosschen en ontoegankelijke moerassen verscholen, deed Makion, met zijn onverschrokken manschappen, telkens moord- dadige uitvallen op kleine afdeelingen der Engelschen. Hierdoor, en door latere wapenfeiten, komt hem de eer toe, van veel bijgedragen te hebben tot de ontruiming van Carolina door de Engelschen. Maar nog meer dan aan Gervais en Marion, had Amerika aan de diensten van Henri Laurens te danken. Uit fransche ouders gesproten, en in 1734 te Charlestoton geboren, groeide Laurens als koopman op, en verwierf zich de achting zijner stadgenooten, door liet edelraoedig gebruik van een aanzienlijk vermogen. In 1774 vinden wij zijnen naam onder de negen-en-veertig Amerikanen, die een smeekschrift aan beide huizen van het parlement rigteden, op den tijd dat het wetsvoorstel over de haven van Boston onder overweging was. Hij bevond zich toen in Enyeland, en zijne vrienden het dreigend onheil voorziende, wilden hem daar honden. " Ik moet," zeide hij, " met mijn land staan of vallen." Naar Charlestoton ternggekeerd, zeide hij zijnen stadgenooten aan, dat de oorlog onver- mijdejijk was. Daarop werd een algemeen comite benoerad en het voorzitterschap daarvan aan IjAURENS opgedragen. In 1776 ont- moeten wij hem als lid van het eerste congres na de verklaring van onafhankelijkheid. Toen Lord Howe hem in 1778 de Verzoenings- Acte toezond, antwoordde hij met de waardighcid, die den eersten 153 overheidspersoon van een vrij volk betaaint. " Uvve Edelheid mag zich verzekerd houden, dat, wanneer het den Koning van Groot Britanje ernstig te doen is, om een einde te maken aan den wreeden en ongetergden oorlog, dezen Verccnigdeu Staten aangedaan, het coa- gres volgaarne het oor leenen zal aan zoodanige voorwaarden van vrede, als zich met de eer van een onafhankelijk volk laten vereenigen." In 1779 werd hij gevolmagtigd gezant van de Vereenigde Staten naar Holland. Door een engelsch schip onderschept, werd hij in den Tower van Londen gevangen gezet. Daar werd hem niet alleen alle omgang, maar ook het gebmik van boeken en schrijfbehoeften ontzegd. Men wilde hem bewegen de belangen van Engeland in den strijd met Amerika te dienen. Hij verwierp dit voorstel met verontwaardiging. IMen gaf hem te verstaan, dat hij op vrije voeten geraken kon, indien hij aan de ministers in geschrifte berouw betuigen wilde ov'er zijne vroegere handelingen. " Nooit," zeide hij, " zal ik mijne schande en die mijner familie onderteekenen." Toen in 1781 zijn oudste zoon, de Luitenant-Kolonel Jean Lau- KENS, door het congres naar Lodewijk XVI. Hij beraint mij, en zou zijn leven voor het mijne opofferen; maar hij zou zijn goeden naam niet veil hebben voor mijn ontslag, en daarin prijs ik hem." Na veertien maanden strange hechtenis, die zijne gezondheid voor altijd ondermijnd had, stelde men hem op \Tije voeten, omdat de verontwaardiging over de behandeling hem aangedaan ook in Engeland ten top gekloramen was. In 1783 begaf hij zich naar Parijs, en teekende met Benjamin Feanklin, John Adams en Jean Jay de preliminairen van die gedenkwaar- dige overeenkomst, die de onafhankelijkheid der dertien provincien waarborgde. Van dieu tijd af, weigerde hij alle hem opgedragen eer- ambten, om ongestoord in den kring der zijnen zijne overige dagen door te brengen, en stierf in 1793, negen-en-zestig jaren oud, maar. in de dienst van zijn land uitgeput. Zijn zoon, Jean Laurens, 1755 te Charlestown geboren, begaf zich, zestien jaren oud zijnde, ];iaar Geneve, en vervolgens naar Londen, ora te studeren. Toen de vrijheids-oorlog uitbrak, brandde V 154 hij van verlangeu om zich in de gelederen zijner landgenooten ie gaan scharen. Op uitdrakkelijk bevel zijns vaders bleef hij met weerzin in Engeland ; raaar, met ter zijde stelling zijner regtsge- leerde boeken, beoefende hij Vauban, Follaud enandere schrijvers over de krijgskunst. Aldus toegerust keerde hij, 1777, naar huis tenig, sloot zich aan Washington als aide-de-camp aan, en onder- scheidde zich spoedig in het gevecht van Germantown, waar hij gewond werd, Dit belette hem niet, zich door eene reeks van wapen- feiten te doen opmerken. Toen hij met vijfduizend man door Clinton in Charlestown belegerd werd, en de inwoners van eene overgaaf begonnen te spreken, dreigdeLAUEENS den eerste, die het woord capitulatie op de lippen nam, aan zijn' degen te rijgen. De hoofdofficieren, nogtans, moesten voor overmagt bukken, Charles- toicn ging over en Laurens werd krijgsgevangen. Tegen een engelschen officier uitgewisseld, werd hij door het congres als gezant naar Lodewijk XVI. gezonden, om eene geldleening en de hulp der fransche vloot te bewerken. Te Parijs ontwierp hij, in vereeniging met Franklin, den Graaf de Vergennes en den Markies de Castries, het plan van den veldtogt, die in 1781 het lot van Amerika besliste. De nitslag van deze zending liet niets te wenschen overig, en verwierf voor Laurens een even grooten naam als onderhandelaar, als hij zich te voren als krijgsman verworven had. Toen het vereenigde fransche en amerikaansche leger het beleg sloeg voor Yorktoion, in Virginie, stuitte het op twee voor- schansen. Men besloot ze stormenderhand in te nemen ; en, om den naijver op te wekken, gaf men den Franschen last om den eenen, en den Amerikanen om den anderen aan te vallen. De laatstge- noemden, onder aanvoering van Laurens, deden dit in weinige minuten met den sabel in de hand. Laurens zelf maakte den engelschen kommandant van het fort krijgsgevangen en redde hem het leven. Gelijktijdig besprongen de Franschen het andere fort met een even goed gevolg, en er schoot niets anders voor Corn- WALLis over dan te capituleren. Opmerkelijk is het, dat terwijl de oude Laurens te Louden gevangen zat, zijn zoon aan een engelsch generaal, met 8,000 man, de voorwaarde der overgave voorschreef. • Nog waren de Engelschen in het bezit van CJiarlestotvn en eenige gedeelten van Carolina. Wij komen tot de laatste heldendaad van Jean Laurens. Hij diende onder Generaal Green. Opzekeren dag deden de Engelschen eene poging om Charlestown van leeftogt te voorzien. Op het ontbrand<^n van hot klein gewecr, snclfc 155 Laurens met drie houderd luan naar het looueel des geveclils. Bij het gezigt van de engelsche kolonne, snelt onze held met eeiiige manschappen vooruit en waagt zich ondor de vijanden, tenvijl hij op dadelijke ondersteuniiig rekende. Maav die ondersteuiiing kwam te laat. Eene doodelijke wond had hem getroffen — hij sneuvelde op het veld van eer op den 27 Augustus, 1782, in den jeugdigen leeftijd van zeven en twintig jaren. Gabriel Manigault, 1704 te Charlesiown geborcn, was door zijne ouders afkomstlg van La Rochelle. Een van de verraogendste kooplieden van Amerika gewordcn, diendc hij, nog jong zijnde, zijn land als afgevaavdigde naar het provinciaal congres van Carolina. In 1779, toen zijne geboortestad door Generaal Prevost bedreigd werd, kon de vijf en zeventigjarige grijsaard, door den dood van zijn eenigen zoon van zijn voornaamsten steun beroofd, de over- Avinning der Engelschen niet werkeloos ar.nzien ; maar, met zijnen kleinzoon aan de hand, schaarde hij zich onder de vrijwilligers die goed en bloed voor hun vaderland gingen wagen. Twee jaren later stierf hij, een vermogen nalatende van 000,000 dollars — een vermogen niet alleen met eere verkregen, maar altijd ten dienste van zijn land. Nog kort te voren had de staat van Carolina 220,000 dollars van hem geleend. Zijn zoon Gabriel Mani- gault, in Engeland opgevoed, onderscheidde zich eerst als regter en later als president der vergadering van Carolina, maar werd in zijn twee en veertigste jaar door den dood in zijne loopbaan gestuit. Als een laatste bewijs hoe veel invloed de fransche vlugtelmgen op de amerikaausche omwenteling uitoefenden, melden wij nog dit, dat van zeven presidenten, die, gedurende den oorlog voor de onaf- hankelijkheid, de beraadslaghigen van het congres van Philadelj)hia bestuurden, drie van fransche afkomst waren, namelijk, Henri Laurens, Jean Jay, en Elie Boudinot. In de letterkunde was de invloed der fransche vlugtelingen minder in het oog loopend ; maar zoo veel te meer op zedelijkheid en gezelligen oingang. Hunne gemakkelijke, ongedvvongen manieren, staken vooral sterk af bij de strenge, ontoegecflijke zeden der Puri- teinen. Gelijk in de meeste landen van Eiiropa, is bij het nakroost der vlugtelingen de fransche taal in onbruik geraakt, en worden de sporen der fransche afkomst dagelijks meer en meer uitgewischt. Alleen te Charlestoivn beslaat nog eene fransche kerk. HOOFDSTUK T. De Vlugtelingen in Zwitscrland. Eerste Afdeeling : — Hunne komst en vestiging aldaar. Terwijl Luther in Buitsc/ilandde banier cler hervovmiiig opstalc, waren Zwinglius te Zurich, fficoLAMPADius, te Bazsl, Fakel, Theodorus Beza en Calvijn te Geneve bezig een gedeelte van Zwitserland tegen het gezag van den Heiligen Stoel op te ruijen. Na een bloedigen oorlog behield de nieuwe leer het veld in de kan- tons van Berne, Zurich, Bazel en Schaffhausen, als ook in de kleine republiek van Geneve, die zich in 1535 onafhankelijk verklaarde. Schioitz, Uri, Unterioalden , met Zug en Lucerne bleven getrouw aan de roomsche kevk. Maar de krachten der beide partijen waren niet gelijk. Berne werd, door verovering van Waadland, op den Hertog van Savoije, de magtigste staat van het stateubond. Aan het voorzigtig en gematigd bestuur van Berne en Zurich heeft Zwitserland het te danken, dat zij eene onzijdigheid kon handhaven, die hare voorspoedige ontwikkeling bevorderde te midden der onlus- ten, die de naburige landen in rep en roer hielden. Eeeds vroeg werd dit land een toevlugtsoord voor de Protestanten, die in Frankrijk, Italic en Buitschland vervolgd werden. Te Bazel werd de eerste fransche kerk gesticht door de vlugtelingen, die, onmidde- lijk na den Bartholomeus nacht, hun land geruimd hadden. Francois DE Chatillon en Charles d'Andelot, zoon van den Admiraal CoLiGNY, waren het, die op deze vergunning aandrongen. Ook Berne ontving een aantal fransche huisgezinnen onder de regeringen van Karel IX., Hendrik III. en Lodewijk XIII. Een der doorluchtigste vlugtelingen, Augustin Constant de Rebecque, edelman van Artois, die, in den slag van Coutras, Hendrik van Navarre het leven gered had, vestigde zich te Lausanne. Graaf de LA SuzE, voornaara ingenieur, koos Berne voor zijn verblijf en stichtte daar eene fransche kerk in 1623. Maar nergens zag men de vlugtelingen zoo talrijk als te Geneve. Immers daar was het dat Calvijn een protestantsch Rome, het bolwerk der hervorming, gesticht had. Protestantisrae en vrijheid waren daar woorden van eene beteekenis. Onder de beroemde vlugtelingen, die zich te 157 Geneve vestigden, was Agkippa D'AuBiGXe. Hij bragt zijue tien laatste levensjaren door op het slot van Crest, eu overleed 1630, Zoo uaauw was Geneve aan protestautsch Frankrijk verbonden, dat toen het in 1610 door den Hertog van Savoije bedreigd ward, de Hertog van Soubise, de Bethune en Desmarets, neven van Sully, en Vandame, ingenieur van den Hertog van Bouillon, deze republiek te hulp snelden. Toen Holland, in 1673, door Lobewijk XIV. bedreigd, de Protestauten der helvetische republiek om bijstand verzocht, gaven de inwouers van Berne, beduclit voor de gramschap van den grooteii koning, wel schijubaar een weigerend autwoord aan den gezant van den Prins van Oranje, maar veroorloofden, met oogluiking, eeue werving van 2,400 man, terwijl zij dergelijke werviugen voor Frank- rijk op allerlei wijze belemmerden. Schoffhausen en Zurich weiger- den iusgelijks ligtiugeu van troepen voor Frankrijk, als oorzaak hiervan aanvoerende, dat de oorlog niet zoo zeer tegen Holland als teg en het Protestantisme gerigt was. Kort vddr, en onmiddelijk na de herroeping van het Edict van Nantes, kwamen de vlugtelingen scbarenwijs naar Zwitserland. Er was in 1545 te Genece eeue bears opgerigt, uit een legaat van zekeren David de Busanton, tot oudersteuniug van franscbe vlugtelingen. Ditwas in 140 jaar een groot kapitaal geworden ; maar zoo diingeud was de behoefte en zoo groot het getal dergenen, die nu aankwamen, dat dit fonds spoedig uitgeput werd. Elournoy schrijft, onder dagteekening van 25 Mei 1687 : " Wekelijks beloopt het getal der Franschen, die, om hunue godsdienst gevlugt, hier aankomen, ten minste 300, en dit heeft reeds sedert het einde van den winter geduurd." Later schrijft hij : " Men zegt, dat er in vijf weken, eindigende met 1 September 11., meer dan 8,000 zijn aange- komen ; en hoewel de meesten slechts doortrekken, zijn er doorgaans omtrent 3,000 te Geneve." Niet minder was de toevloed der vlugtelingen naar Bazel, ScJiaffhausen, Zurich, Berne en Lausanne. De wegeu wemelden van landverhuizers, deels in wagens, maar meerendeels te voet. Vele begaven zich bij voorkeur naar Waadland, omdat de fransche taal daar algemeen gesproken werd, en om zich zoo min mogelijk van hun vaderland te verwijderen, werwaarts zij hoopten, vroeg of laat weder te zuUen keeren. Meer dan 2,000 kwamen op eenen dag te Lausanne aan. leder hielp hen om het zeerst en zette de deur van zijn huis voor hen open. Maar dagelijks kwamen er 158 nieuwe aankomelingen, dikwijls ziek en van alles ontbloot. De arraeukas van het stedelijk bestuur was weldra uitgeput. Er werden inzamelingen in de kerkeu gedaan, en uitdeelingen van brood en brandstoffen. Eindelijk ward eene algemeene vergadering van uitgewekenen te Lausanne belegd, oin in de toenemende belioeften dier duizenden'te voorzien. Twee afgevaardigden dier vergadering, de Markies de Miremont en de Predikant Bernard, begaven zicli naar Holland en BuitscJdand, om liefdegaven bij hunne geloofs- genooten in te zamelen. De opbrengst van deze bezending strekte voornamelijk tot reisgeld voor de annste vlugtelingen, die in het Noorden van DuitsMand een heeukomen zocliten. De acliterblij- vende kwamen onder de besclierming van het bestuur van Berne, daar Waadland onder hoorde. De protestantsche kantons bragten een fonds bijeen, om het vertrek te bevorderen dergenen, die Ztcit- serlaud niet onderhouden kon. Van November 1683 tot Eebruarij 1688 werden door dat middel 15,580 volstrekt behoeftigen van Schaffhausen naar BiiitscJiland bevorderd. Eindelijk, in 1689, moest het bestuur van Berne tot een harden maatregel komen, om het kanton van den overlast der vreemdelingen te bevrijden. Allen, die geen middel van bestaan konden aanwijzen, kregen bevel hot land te ruimen, met uitzondering nogtans van zieken en hoog bejaarden, Maar aan dit bevel werd geen gevolg gegeven ; want de engelsche en hollandsche gezanten Herwart en Valckenaer traden tusschen beide en verklaarden, dat hunne gouvernementen voor hun rekening nemen zouden, alle behoeftige vlugtelingen, die het getal van 4,000 zouden te boven gaan. De ouafhankelijkheid van Geneve was maar onvolledig gewaar- borgd, en in 1679 was deze republiek verpligt eenen franschen resident, M. de Chauvigny, te ontvangen, om haar van tijd tot tijd de trotsche bevelen van den grootcn koulng voor te schrijven. Herhaaldelijk Averd aan de burgers van Geneve, uit naam des konings, verboden zijue onderdanen, en voornamelijk de vlugtelingen uit het landschap Gex, op te houden. Men voldeed naar deu schijn aan het bevel, door hun opentlijk te gebieden het land te ruimen, maar men liet met oogluiking toe, dat zij er niet aan gehoorzaamden. De burgers van Geneve moesten, voor hunne belaugstelling in de fransche vlugtelingen, zich aanmerkelijk ongemak getroosten, want de Gouverneur van Gex verbood op eigen verantwoordelijkheid den gewonen uitvoer ran graan en anderen leeftogt, dien Geneve uit dat gedeelte van het fransche grondgebied ontbood. De bewuslheid 159 van zicli het ongeuoegen van Lodewijk XIV. berokkend te hebben, en de vrees dat hij vroeg of laat het roorasche geloof met geweld van wapenen in Geneve zou invoeren, gaven aanleiding aan deze kleine republiek, om zich steeds naauwer met de protestantsche kantons te verbinden. Ten blijke dat zij bereid waren voor liunne godsdienst het uiterste te wagen, ontboden zij den Baron d'Yvoi, ingenieur van den Prins van Oranje, om hmme stad met vestingen in te sluiten. Hun vrees was wel niet zonder grond ; want Lode- wijk, over hunne ongehoorzaamheid gebelgd, had zich laten ont- vallen : " Ik zal met Geneve tot uitersten moeten komen." Maar de op handen zijnde europesche oorlog deed hem beshiiten Zwitser- land te ontzien, omdat er hem aan gelegen was een groot gedeelte zijner grenzen door een onzijdig grondgebied te dekken. Toen de Stadhouder van Holland, Kouing van JEiiffeland gewovden, den Eidder CoXE naar Zwitserland zond, om aan de protestantsche kantons een europeesch verbond tegen Frmikrijh voor te stellen, beletteden de drcigingen van den franschen gezant het toetreden van Bazel ; maar Berne, Zurich, Schajfhausen en Saint-Gall teekenden zonder schroom, en veroorloofden ligtingen ten behoeve van het verbond, terwijl zij uiterlijk eene goede verstandhouding met Lodewijk bleven onderhouden. Berne alleen leverde aan de bond- genooten 2,000 man. Reeds meer dan 150 jaren was dit kanton met de overige in vruchtelooze onderhandelingen om de inlijving van Waadland in het helvetische verbond te bewerken, en aizoo zijne veroveringen onder de algemeene bescherming te plaatsen. Dit mogt eindelijk in 1690 gelukken ; en de takijke vlugtelingen, die zich daar hadden nedergezet, voortaan verzekerd van de gewa- pende bescherming van geheel Zwitserland, bevonden zich voor goed beveibgd tegen de wraakzucht van hun voormaligen souverein. Het getal der uitgewekenen, die door Zwitserland trokken, is niet wel te begrooten. Zij, die er zich vestigden, kunnen ten naasten bij op 20j000 geschat worden. Wat de waadlandsche vlugtelingen betreft van de valleijen van Lucerne, die, 1686, ten getale van 5,000 naar Zicitserland toe- stroomden, het dieet van Aran had ze onder de protestantsche kantons verdeeld. Berne had er vier-en-twintig ten honderd, Zti- ric7i dertig, Bazel twaalf, Schajfhausen negen, St. Gall vijf, en Glarus en Jppenzell ook een klein getal van de meest behoeftigen opgenoraen. Niet lang genoten zij de zwitsersehe gas'tvrijheid ; want de meesten keerden, 1689, gewapender hand naar hun land IGO terug, onder aanvoering van den beroemden Arnaud, dien zij hun overste en tevens hun' leeraar noemden, tervvijl de overigen zich in de staten van den Groot-Keurvorst vestigden. TwEEDB Afdeeling : — Hun invloed op landbouw, nijverheid en handel. De landbouw in Zwitserland werd aanmerkelijk verbeterd door geoefende boeren van Lancjuedoc en BaiipJiine. Zij bragten vooral in Waadland den wijngaard- en moerbezienbouw tot hoogeren trap van volmaaktheid. Vddr bunne komst waren de moeskruiden van het zuiden van Frankrijk in deze provincie onbekend. Moestuinen zag men nergens ; het dagelijksche voedsel was grof en eenzelvig. De fransche tuiniers munten zoo zeer boven de Waadlanders uit, dat het bestuur der annenscholen eenige kweekelingen bij hen in de leer gaf. lets dergelijks vond plaats in den oratrek van Berne en Zurich. Niet minder in het cog loopend was de voortgang van nijverheid en handel in vele steden waar zich de vlugtelingen gevestigd hadden. Te Lausanne rigtten zij hoedenfabrieken, pottenbakkerijen, leer- looijerijen, kousenweverijen enkatoendrukkerijen op. Eeizende mars- kraraers werden alom door gevestigde winkels vervangen. Te Berne werden zijde-, wol- en lakenfabrieken aangelegd. Men vertoont er nog op het stadhuis een geborduurd tafelkleed, waarvoor aan twee zusters, wier handwerk het was, de som van duizend kroonen be- taald werd. Te NeufcJmtel wijdden zich de vlugtelingen bij voorkeur aan den handel. Daar vestigde zich Jacques Portalez, die zich door den handel verrijkte, en wiens nakroost thans een der grootste vermogens bezit van geheel Eurojm. Te Geneve werden allerlei takken van nijverheid geplant. In het goudsmids en juweliers ambacht alleen telde men na 1685 niet minder dan tachtig bazen en tweehonderd knechts. De boekhandel was er ook bloeijend. Vooral zag men eene menigte horologiemakers zich te Geneve en in den omtrek vestigen. In 1685 rekende men, dat zij jaarlijks vijfduizend horo- logies in den handel bragten ; honderd jaren later had die tak van nijverheid dermate toegenomen, dat er jaarlijks 50,000 horologies vervaardigd werden, en sedert heeft men het nog vrij wat hooger gebragt. Een uitgebreide sraokkelhandel over het Jura-gehtvgie door de uitgewekenen, met behulp der bewoners van Geneve gedreven, bragt jftn Frankrijk geen geringe schade toe. In twee jaren bragten de 161 breeders Mollet alleen voor de waarde van een milliocu livres aan gesmokkelde goederen in den handel. De fransclie gezant Tam- BONNEAU, daarover schrijvende, zegt : " Dagelijks zeggen ze aan mijne vrouw, indieu zij iets bijzouders van zijdewaren, kanten of lets dergelijks uoodig heeft, dan behoeft zij bet niaar op te geven, want dan kunnen ze bet ontbiedeu." Derse Afdeeling : — Hun invloed op staatkunde, lettereu en kunsten. Aan bet boofd der staatkundige vkigtelingen staat Henri, Markies Duquesne, zoon van den Admiraal. Van Holland geko- meu, vestigde hij zieb in TFaadland, en werd er Baron d'Aubonne. In de gescbillen met Savoije, in den opstand der Ceveimes, en in de burgeroorlogen tusschen de roomscbe en protestantscbe kantons, speelden de fransebe vkigtebngen eene beduidende rol. Groot was vooral de invloed der Franscben op de beschaving van Zicitserland. Niet alleen werd, door den omgang met de vlugtelin- gen, de taal van veel gewestelijks gezuiverd ; maar de modellen der letterkmide, van den tijd van Lodewijk XIV., gingen van band tot band, en gaven eene bbjvende rigting aan den letterkundigen smaak. Voeg bier nog bij, dat de bevaUige zeden, de hoffelijkbeid van den adel, eene niet minder blijvende uitwerkhig badden op den toon der gezelscbappen, vooral van Geneve en Lausanne. Nog gewigtiger was de invloed der fransebe vlugtelingen op bet leerstellige in de godsdienst. Toen de cbristelijke leer van Calvijij, de augsburgscbe belijdenis, de belvetiscbe belijdenis, de synodale besluiten, ja de Heilige Scbrift zelve, aan een redelijk onderzoek onderworpen werden, becbtte zicb franscb Zicitserland bij voorkeur aan de leerstukken der oude school van Saumur, — aan Cappel, die de regelen van geschied- en taalkundig onderzoek op den Bijbel toepaste — aan La Place, die de erfzonde verklaarde door de over- erving van bet zedelijk kwaad, — aan Amijrault, die tusschen de leerstukken der genade en der predestinatie een middelweg zocht, waardoor men bet geloof en de rede te gelijk voldoen kon. Toen de senaat van Berne, ontsteld over eene verscheidenheid van gevoelens, die in den boezem der Hervorming onverniijdelijk was, zijnen onder- danen eenen eed van gelijkvormigheid wilde opleggen, schreef de beroemde Earbeyrac, oud-curator der akademie van Lavsanne, en sedert boogleeraar te Groningeyi, aan zijnen vriend Sinner, oud-bur- gemeester van Lausanne : ** De acbtbare beeren behoorden op te merken, dat overal, in Hollandy Bnyeland en Luitsckland, de geest w 162 ran verdraagzaamheid veld wint, of, laat ik Hever zeggen, de geest des Christendoms, dien de kerkelijken zoo gaarae zouden onderdruk- ken, om over het geweten te kunnen heerschen. In Zaoitserland, gelijk overal, zijn de gemoederen verlichter en gematigder geworden. Wilde men den dwang op nieuw invoeren, dan zou men zicli aan eene groote omwenteling blootstellen, of althaus een groot aantal schijnheiligen en meineedigen maken. Ik ijs, vvauneer ik aan de treurige gevolgen denk, die men zou moeten verwachten van eene uitspraak van het hoogste gezag, ten gunste van warhoofden van geestelijken. Door volkomen gelijkvormigheid van denken te willen doorzetten, kan men alleenlijk het getal der andersdenkenden ver- meerderen. Het beste middel om de gemoederen zoo na mogelijk bijeen te brengen, bestaat daarin, dat men een ieder de betamende vrijheid late om het licht van zijn geweten te volgen : dat is een regt, even zoo gemeen aan aUe menschen, als de pligt om dat regt te laten gelden " enz. Onder de geleerde vlugtelingen die zich in Zwitserland vestigden, komt de eerste plaats toe aan Abauzit, van Uzes, dien zelfs Vol- taire en KousSEAU als een monster van geleerdheid bewonderden. Hij stamdc af van een arabischen geneeskundige der middeleeuwen. Keeds vroeg met zijne moeder, eene vrouvv van verlichte denkwijs en edele gezindheid, naar Geneve gevlngt, groeide hij aanvankelijk onder hare leiding op. Na voltooide letteroefeniugen, begaf hij zich (1696) naar Holland, alwaar hij veel omgang had met Bayle, Basnage en Juuieu, gelijk daarna te Louden, met Saint Evre- MOND. Newton had zoo veel met hem op dat hij hem zijn commercium epistolicum toezond met deze woorden : " Gij zijt waardig tusschen Leibnitz en mij uitspraak te doen." Hij bezat eene grondige kennis van verscheidene talen, was doorkneed in oude en nieuwe geschiedenis, een aardrijkskundige van den eersten rang, zeer bedreven in oude handschriften en penningen, en wat zijne kennis van wis- en natuurkunde betreft, zal het genoeg zijn te ver- melden, dat hij eene dvvaling ontdekts in de principia van Newton, toen er misschien geen dertig menschen in Europa waren die dat boek verstaan konden, en dat Newton in eene tweede uitgaaf van zijn werk de begane fout herstelde. Toen Kousseal aan zijn Dictionnaire de Musique werkte, en in een diep onderzoek naar de ioonkunst der ouden getreden was, deed Abauzit hem een volledig verslag van al wat Eousseau door veel moeite over dat stuk was te weten gekomen, met bijveeging van het een en ander dat hem T63 ontgaan was, eu toeu Kousseau hem daavop vroeg, of hij dat ondervvei'p onlangs beoefend had, gaf Abauzit, die van alles wist en nooit iets vergat, hem ten antwoord dat hij er dertig jaren geleden eens over wel gelezen had. Bij dat alles was liij een vlijtig beoefenaar van de Heilige Schrlft, en hielp de vertaling van den Bijbel tot stand brengen, die te Geneve werd uitgegeven. Hij was met zijn eigen werk zoo weinig ingenomen, dat hij zelden zijne uitgeleende hand- schriften terug eischte. Hij bereikte den gezegenden ouderdom van 88. Nog blijft ons overig den invloed aan te toonen van het aan- zienlijk getal evangeliedienaars, die zich in de zwitsersche steden kwamen vestigen. Zij waren niet minder dan twee honderd. Te Lausanne alleen telde men er tachtig. Maar ook in het land der vreemdelingschap bleven zij in briefwisseling met hunne vroegere gemeenten. Ja, wat meer is, zij keerden heimelijk en vermomd naar Franknjk terug, om die gemeenten in hare gehechtheid aan de hervorming te bevestigen. Zij predikten dan in de woestijn, deel- den de Sacraraenten uit, en zegenden Imwelijken in, op gevaar van den dood te ontmoeten te midden eener bevolking, die zij met het woord des levens kwamen vertroosten. Claude Brousson was eeu van die slagtofFers. Heimelijk- naar Nimes terug gekeerd om zijne gemeente te stichten, werd hij daar in 1698 gevat, uit kracht der bestaande edicten veroordeeld en opgehangen. Maar van tijd tot tijd werden die bezoeken zeldzamer. De verstrooide Protestanten van Languedoc hielden nogtans hnune bijeenkomsten in bosschen en bergen, in spelonkeu en eenzame plaatsen, ver van bewoonde streken verwijderd, en dat wel meestal bij nacht. Die plegtige stilte, dat geheimzinnige, die brandende toortsen, bij wier flikkerlicht men de reusachtige schaduwbeelden der geloovigen op de rotswanden zag afgeteekend, die sombere klaagliederen, atgewisseld door het plegtig lezen uit den Bijbel, dat zoo vaak bij het naderen van sol- daten, door de waarschixwende stem eener schildwacht, werd afge- broken — dat alles te zamen vervulde de harten met godsdienstige huivering. De opgewouden verbeelding dier bevolking werd meer en meer overspannen. Er stondeu geestdrijvers onder haar op, die ter goeder trouw meenden met ingevingen van het Opperwezen begunstigd te zijn, en die aanspraak maakten op de gave der voor- zegging. Er zuUen ook wel bedriegers geweest zijn, die de rol van dweepers wisten te spelen, nu eens predikende, dan voorspellende, en waar de gclegenhcid dit begunstigdc, tot oproer vcrleidendc. De 164 legers van Lodewuk XIV. hadden wel den opstand der Caraisards gedempt, maar een somber fanatisme liad zich van de gcmoederen bemeesterd, en de zuivere protestantsche leer zou in de Cevennes te gronde gegaan zijn, ware er niet een jongeling opgestaan, die, wandelende op bet voetspoor der apostelen, met eenen blik de uit- gestrektheid van het gevaar mat, en tegelijk bet besluit opvatte cm zijn leven aan bet behoud der kerk toe te wijden. Antoine Court was 1696 te Filleneuve, in Fivarais, geboren. Hij was door de natmir bewonderenswaardig toegenist. Een juist oordeel, groot gemak van spreken, onvcrscbrokken moed met zeld- zaam beleid gepaai'd, buitengewone veerkracbt van ziel en ligcbaam, bevalligbeid in den omgang, en grenzeulooze verkleefdheid aan de godsdienst zijner vaderen — ziedaar de eigenschappen die hem, bij het gemis eener geregelde opleiding, in staat stelden om met goed gevolg op de dwalende menigte te werken, en den eernaam te ver- dienen van herstelier van bet protestantisme in FranJcrijk. Heeds van zijn zeventiende jaar doorreisde bij Fivarais om de secte der geestdrijvers (inspires) te bestrijden. Men verweet hem dat hij tegen God zelf krijg voerde, maar bij liet zich niet afsclirik- ken. Alleen vermogt bij op den duur niet veeb De kerk op iiieuw te organiseren, was niet eene taak voor een man. Zeven en twintig jaren oud geworden, riep bij heimelijk eene uitgelezen vergadering van verlichte en vastberaden mannen bijeen. Op den 21sten Augustus 1715, waren zij, negen in getal, vergaderd in de woestijn. Op uitnoodiging van Court, benoeraden zij, naar voor- vadcrlijk gebruik, eenen moderator, die tevens voorzitter en secre- taris was. Bij meerderbeid van stemmen werd die waardigbeid Court opgedragen. Sedert dcrtig jaren waren de Synoden afge- schaft. In deze vergadering werden zij in het leven terug geroepen. De belijdenis der franscbe bervormde kerken werd tot regel van bet geloof aangenomen, de kerkelijke tucht werd [hersteld, er werden in de protestantsche dorpen kerkeraden ingesteld, de prediking werd aan de geestdrijvers ontzegd. Er was toen in FranJcrijk maar een leeraar, die behoorlijk geordend was. Zijn naam was Roger, en hij bad zijne ordening te TFurtem- herg ontvangen. Court en zijne medearbeiders waren slocbts pro- ponenten, en konden dus geen sacramenten bedienen of huwelijken inzegenen. De oudste van hen, Pierre Corteis, begaf zich der- halve naar Zurich, ontving daar de oplegging der handen naar de kerkelijke wet ; en, naar Frankrijlc terug gekeerd, ordende hij op 165 zijne beurt Antoine Court, iu eeue syuode gehouden in 1718. Van dien tijd af wijdde zich de jouge leeraar met hart en ziel aan zijne roeping. Maar hij liad helpers iioodig, en die zijn niet gemakkelijk te vinden op eene loopbaan aan wier eindpaal de galg geplant staat. Hij zocht ze nogtans, en wist ze niet alleen te vinden, maar ook te vormen en op te leiden. Er kwam uieuw leven in de vergaderingen der woestijn. Menigmaal was Coubt in levensgevaar ; bij eene gelegenlieid, door soldaten ingesloten, hield liij zich vier-en-twintig iiren onder eeuige planken op eenen mesthoop verborgen. Opmcrkelijk is het, dat, terwijl 's lands overheid hem aldus als een misdadige liet vervolgen, hij het niiddel was om eenen opstand voor te komen, die voor de rust van het lijk gevaarlijk zou geworden zijn. Te weten : Kardinaal Alberoxi, begeerig eene partij voor FiLip V. te verwekken, en rekenende op de Protestanten, wier ver- drukking hem bekend was, had hun boodschappers gezonden, om hem van zijne bescherming te verzekeren, indien zij de wapeneu wilden opvatten. De regent, van deze bedrijven bewust, raad- pleegde Basnage, met wien hij briefwisseling onderhield, en op raad van dezen, vaardigde hij eenen edebnan naar Court af, met verzoek zijnen invloed te willen gebruiken om de Protestanten in onderwerping te houden. Ploe verheugde hij zich te veniemen, dat de leeraar der woestijn zijne weuschen vooruit geloopen was, en de pogingen der spaansche agenten verijdeld had ! Tien jaren later, 1739, toen bij de meerderjarigheid van Lode- wiJK XV. de strafwetten hernieuwd werden, begaf zich Court naar Lausanne, werwaarts zijne vrouw hem was voorgegaan. Die stad, vol van vlugtelingen, verleende hem eene jaarvvedde en het bnrger- regt. Intusschen bleef hij zijne gemeente bij voortduring met raad dienen. Toen in 1744 godsdienst-geschillen in Languedoc uit- barsteden, versclieen hij plotseling in het midden der twistende partijen. De stem van den geachten leeraar maakte een einde aan alle vijandelijkheden; de rust, die elf jaren lang gestoord was, werdin een dag weer hersteld. Toen hij, voor zijn vertrek naar Lausanne, op eene eenzame plaats bij Nimes, de geloovigen bij een riep om afscheid te nemen, was er eene schaar van 10,000 menschen verga- derd. Hij sprak hun toe met eene kracht van taal, die alles overtrof wat zij ooit van hem gehoord hadden ; hij herinnerde hun hunne pligten als christenen, als broeders en als onderdanen ; vermaaude ze tot vrede en eendragt, riep hun een laatst vaarwel toe ; en, te midden van eene algemeene aandoening, scheidde hij van hen voor altoos. 