Brieven uit insulinde
Heden middag heb ik een bad genomen in het heldere 395 water van eene snelstroomenderivier, recht huiselijk ; Johan baadde een paar passen beneden mij. Een Javaan zou zeker gewacht hebben tot ik klaar was, maar zoo zijn de Ghristus- menschen nu eenmaal niet. Daarna deed ik eene flinke wandeling en vond in de kampong eenige kinderen voor de mesigit aan het spelen. Eigenlijk moest ik zeggen : eene mesigit, want er zijn er elf. Boeroe heeft elf hoofden, die den titel van regent voeren ; alleen die van Kajeli heet radja. Al deze hoofden heeft men gedwongen , zich hier te vestigen en ieder heeft zijne eigene moskee. Als gij daar nu nog de kerk in de Ghristenkampong bijtelt , dan krijgt de hemel van de luttele bevolking wel zijn deel. Naar het spelen stond ik even te kijken en daarmede was het jonge volkje zoo vereerd, dat het spel met ver- woeden ijver werd voortgezet. Het geleek eenigszins op ons «i stuivertje wisselen» of « kerkhofje ». Op eene rechte lijn staan eenige jongens , die niet van hunne plaats mogen gaan, doch moeten beletten, dat eene andere partij door de linie heenbreekt. Vlug als water is niet genoeg gezegd; vlug als kwikzilver is de eenige vergelijking , die ik rnaken kan. Was er een op het punt om gevangen te worden, in een oogwenk lag hij plat op den grond en een paar anderen struikelden over hem been, om met de potsier- lijkste bewegingen een eindje verder neer te ploffen. Nauwe- lijks kon men zien, wat armen, wat beenen waren, zoo zwaaide alles door elkander. Waren de jongens bij het begin van het spel al tamelijk naakt, in het vuur van hunnen ijver verdwenen er meer kleedingstukken en eindelijk hadden de twintig te zamen maar een paar broekjes meer aan. Na- tuurlijk kwamen er een paar kampongs uitloopen , om mij op mijne beurt aan te gapen , zoodat het een levendig tafereel was , waarbij de vormen niet geheel uit het oog verloren werden. Eene dame toch zag ik aan haren gebieder zijn fraaiste hoofddeksel brengen , voor hij zich vertoonen mocht ; het was eene roode Europeesche slaupmuts , wat in hun oog 396 de laatste smaak is. Een ander huldde zich eerst in een vuil baadje , maar dat deftig was , een duim langer dan he I daagsche. Eindelijk had ik er genoeg van en staple weg; de gansche bende mij achterna op eerbiedigen afstand tot aan de eerste brug. Ik was die nog niet half over , of de voorhoede lag al in het water — het uitkleeden nam niet veel tijd. In de rivier werd de pret voortgezet; het grootste genoegen was, dat de eene jongen den anderen beetpakte, om hem, over zijn eigen hoofd heen, kopje onder in het water te gooien. Of twee of drie kleine jongens vlogen op een van de sterksten aan om dien onder te dompelen , wat natuurlijk daarmede eindigde , dat alien verdwenen om als bliksemstraaltjes weder voor den dag te komen. Ik stond te schateren van het lachen en het publiek vond het noodzakelijk om te lachen , als ik lachte, zoodat het een algemeene jool was. Eene goede voor- bereiding voor van avond, maar ik wil niet vooruit loopen. 10 Juni. Gisteren na het eten kwam de klerk van den kontroleur mij afhalen. Er werd namelijk een mesigit afgebroken , wat niet zonder feest schijnt te kunnen gebeuren. Van deze verhevene aanleiding tot het feest bemerkte ik alleen, dat het in den gewijden omtrek plaats had in eene loods, waarvan enkele matten, twee lampen en een zestal fakkels het feest meubilair uitmaakten. Een oorverdoovend geraas, dat voor muziek diende, klonk mij reeds van verre tegen en daarbij schreeuwden zich eenige zangers en zangeressen schor, voor zoover zij dit niet reeds van nature waren. Het dansen geschiedt zooals elders ; hoogstens wat trippelen en schuifelen met de voeten en eenige bewegingen met de armen, gelijk de geest getuigt, leelijk, niet vlug, niet sier- lijk, alleen zinnelijk, en zelfs dat voor een Europeaan al zeer weinig. Maar het mooiste van de grap is, dat men hier zelf mee moet doen. Eene der dames komt eenvoudig 397 voor u. staan , steekt de hand uit , en dan zijt ge verplicht om ook voor hansworst te spelen. Zoo heel moeielijk is het niet, vooral als men het zoo leelijk doet, als ik het wel gedaan zal hebben , maar vermoeiend is het wel. Vooral indien eene der schoonen bemerkt heeft, dat men hare zwarte tronie nog al schalksch en hare oogen niet onaardig vindt. Dan haalt zij u en haalt u weder, en laat u uwe bewondering in vermoeienis duchtig betalen , zoolang tot gij den moed hebt aan die schoone oogen in 's hemelsnaam eene weigering te geven. En als gij dat niet over u kunt verkrijgen, dan gaat gij maar weer mee, maakt een wind- molen van uwe armen , een tredmolen van uwe beenen , gaat op uwe hurken zitten , als uwe dame gaat zitten , staat op, als zij opstaat, net zoolang tot zij u genade geeft. En dan staat mv eigen jongen met eene diep ironische uit- dmkking om een hoekje te kijken. In het begin was het bal niet erg levendig, het was te deftig. Een regent, de klerk, een Chinees, die zijn staart in zijn jaszak geborgen had , en ik zelf , wij waren de eenige slachtoffers , maar later op den avond ja, hoe zal ik het doorluchtige tafereel beschrijven? De koning kwam, de radja van Kajeli, vergeet het toch nooit ! Hij scheen te vinden , dat hij , daar waar ik kwam , zijn vorstelijk wezen ook wel vertoonen kon , te meer , daar zijne vrouw uit logeeren was. Zoo kwam hij aanzeilen, een leelijke inlander, dien ik dagelijks alleen zie rond- slenteren met de helft van wat vroeger een neus was, en zelden geheel nuchter. Z. M. was dit ook nu niet, zoodat hij in een hoogst vroolijke luim was. Eerst Het hij zijn gamelam aanrukken en toen zijne viool, waarop hij met zijne eigene vorstelijke vingeren tokkelde. Kunt gij u een meer aartsvadeiiijk tafereel voorstellen , dan een half dron- ken koning, die in eene slecht verlichte loods op een kreupelen stoel zit te midden zijner hurkende onderdanen en die een ouderwetsche wals speelt , terwijl gezegde onder- 398 clanen lets anders spelen? Zijn spel scheen vooral hem zelven te inspireeren. In hoeverre drie glaasjes cognac, die hij nog dronk , hiertoe medewerkten , durf ik niet beslissen , maar weldra begon de man te dansen , solo , en onthaalde ons op bokkesprongen , alsof hij eene dronken kip of een poes van twee maanden oud geweest ware. Met zijn halven neus en zijn leelijke bakhuis had hij wel iets van een dui- veltje , dat uit een doosje springt. En er kwamen nog meer prinsen en nog meer regenten ; bewonder toch met welk gemak ik mij in vorstelijke kringen beweeg. Tot slot van het bal werd eene Europeesche quadrille ten beste ge- geven, waarvan de wereld de wedergade nog niet gezien heeft. Vooral de Fransche kommando's klinken op zijn Maleisch uitgesproken of half vertaald al heelgrappig, b. v. « toewan toewan balancez sama njonja njonja. » Het zal u verwonderen, dat ik na al die heerlijkheid kon slapen, maar ik sliep toch en had alleen hoofdpijn van de walmende toortsen. WAHAAI, 13 Juni. Den morgen nadat ik het laatste geschreven had , zat ik juist bij mijn instrument te wachten , of de zon ook won doorkomen , toen op eens een geschreeuw opging van kapal- api , kapal-api ! Ik had aan den resident geschreven en be- greep dus, dat het een stoomboot was om mij af te halen. Ik stoof dan ook op en gaf onmiddelijk order om in te pakken; te half acht was de stoomboot in de verte gezien en te half elf was ik reeds met pak en zak aan boord , niet ondankbaar om van Boeroe weg te komen, want het voor- uitzicht, om daar eene maand te blijven zitten, was lang niet opwekkend , al had men ook nog een half dozijn mos- keeen afgebroken. Ik kan echter niet van Boeroe afstappen zonder melding te inaken van het hoofdprodukt van dit eiland: de kajoe-poeti. Het is zulk een standaardartikel, dat het als gereed geld in betaling wordt gegeven; een 399 gulden en eene tlesch kajoe-poeti-olie zijn synoniem. De bosschen, waarvan de boomen de olie leveren, zien er zeer treurig uit. Onaanzienlijke boomen met weinig bladeren en witte stammen (daarvan den naam kajoe = hout , poeti = wit) staan op groote afstanden van elkander en de grond er onder is volmaakt kaal. Of kunst dan wel natuur de reden is, weet ik niet; deze bosschen maakten op mij denzelfden droefgeestigen indruk als in Jtalie de olijf- bosschen. De bereidingswijze van de olie is niet al te pri- mitief; zij wordt uit de bladeren, naar ik hoor, in koperen retorten gedistilleerd. De roode of bruine kleur, die de olie soms heeft, komt alleen door de toevoeging van de roode bloemen. Het is niet onvermakelijk, dat de kajoe- poeti-olie, die uitsluitend op Boeroe vervaardigd wordt, en daar zoo goedkoop is, voor de apotheken in Indie uit Hol- land gezonden wordt en dan peperduur te staan komt. De inlanders hier schijnen het als eene panacee te beschouwen ; zij gebruiken het in- en uitwendig voor alle mogelijke kwalen. De boot, die mij kwam halen, was weder de Anjer met zijn gezelligen kommandant. Deze reis naar Wahaai levert een lief blijk van Indische voortvarendheid. Gij zult u her- inneren, dat ik in Maart hierheen reisde in het gezelschap van officieren en soldaten , die hier in het binnenland oorlog zouden voeren. Welnu, eer men eindelijk, voldoende met toestemming uit Buitenzorg toegerust, over eenige dagen in vollen ernst denkt te beginnen, is het midden Juni ge- worden en is het jaargetijde ongunstiger dan toen. Natuur- lijk zijn door al dat talmen en door de pogingen tot vrede- lievende oplossing, waartoe wij ons in dien tusschentijd vernederd hebben, de heeren Alfoeren zoo overmoedig ge- worden, dat wij nu misschien een harde noot te kraken zullen hebben , en het muisje misschien nog wel een staartje hebben zal. Eigenlijk is de geheele zaak (het onthoofden van een van onze inlandsche soldalen, maar onder om- 400 standigheden vrij beleedigend voor het gouvernement) den lieden maar half toe te rekenen. Zij hebbon zoo weinigbe- sef van den waren toestand. Eigenlijk zijn slechts drie kleine stammen in het binnenland in verzet, en niet lang geleden zeide een der oproerige radja's tegen den door ons gezonden onderhandelaar : « maar als wij nu toch met ons «drieen vereenigd zijn, zullen de Hollanders wel niet veel «te vertellen hebben.» Het feit is welsprekend, het is eigenlijk jammerlijk om zulke lui voor hunne onwetendheid te straffen. Omtrent dezen oorlog zijn zeer zonderlinge geruchten in omloop , die ik niet herhalen wil. Misschien zal het u reeds verwonderd hebben , dat ik reeds zoo lang in Indie ben en nog bijna niets gezegd heb van knoeien en verduisteren. Natuurlijk heb ik van dien aard wel eens iets bemerkt en ik heb er nog meer van hooren spreken. Ik wil zelfs wel gelooven , dat van zulke praatjes een gedeelte waar is , hoewel ik ook reeds enkele malen het genoegen had om te ontdekken, dat een gedeelte er van niet waar was. Er is hier in vroegere tijden heel wat gestolen en heel wat ge- knoeid. Hoe het in de Molukken toeging kunt gij b. v. daaruit afleiden , dat ik zelf op eene afgelegen plaats gezien heb , hoe een hoofd trachtte aan een ambtenaar twee rijks- daalders in de hand te stoppen. Ook nu nog loopen er verbazende verhalen over ambtenaren, die staven goud en parelen van inlandsche hoofden aannemen (of laten aanne- men door hunne vrouwen) , over postkontrakten , waarbij duizenden een ongeregelden loop nemen en over militaire kommandanten , die de levensmiddelen der soldaten ver- koopen. Zooals ik zeide, van die verhalen zal waarschijnlijk wel iets waar zijn; toch moet ik zeggen, dat de Hollanders nog een vrij eerlijk volk zijn. Zoolang wij van Batavia nit een zoo afgelegen rijk als de Molukken met zoo weinig communicatie-middelen regeeren , zoolang daar ver van elk- ander ambtenaren zitten, geisoleerd te midden van eene 401 bevolking , die er geen hoogte van heeft , dat men niet knoeit en daarin maar al te gaarne behulpzaam is; zoolang die ambtenaren een uitgebreid gezag uitoefenen bijna zonder eenige kontrole, want die van de regeering is illusoir, die van de publieke opinie bijna nul; zoolang zal de deur zoo wijd openstaan , dat men het menschdom volmaakt zou moeten wanen om te verlangen, dat niemand zich zelven een beetje bevoordeelen zou. Nu mag men betreuren, dat het menschdom niet volmaakt is , maar , zooals ik de zaken zie, moet men alleen dankbaar wezen, dat er niet meer geknoeid wordt, en erkennen, dat wij met reuzeschreden vooruit zijn gegaan sedert den tijd , toen een Hollandsch ambtenaar , als hij bij een inlander logeerde, een bord met geld in bed moest vinden. Wij zullen hier een paar dagen blijven, wat mij voor mijne waarnemingen zeer te stade komt. De jongen heeft er ook vrede mee, nadat hij den moed gehad heeft mij de verzekering af te vragen, dat wij van hier naar Ternate gaan. Toen ik last gaf de instrumenten uit te pakken, kwam er een zware wolk op zijn gelaat ; het denkbeeld om hier te blijven , nu het met het oorlogvoeren ernst schijnt te worden, lachte hem volstrekt niet toe. BESSI, 19 Juni. Ook ditmaal zijn wij weder van Wahaai naar Bessi ge- stoomd om een officier en een dertigtal soldaten over te brengen , benevens een troep ketting gangers , die de be- dienden van de soldaten zijn. Om u een denkbeeld te geven van de eigenaardige bezwaren in deze streken zelfs aan eene kleine expeditie verbonden, moge dienen, dat hier voor 150 man troepen 600 koelies zullen mede gaan. Wij zullen hier blijven liggen tot de geheele krijgsmacht bijeen is, wat, de Indische vlugheid in aanmerking genomen, nog wel een paar dagen duren zal. Vervelend is het hier anders wel; wij liggen niet aan den wal en als wij ons aan land laten 26 402 roeien, dan vinden wij eene kampong uit een paar huizen bestaande, doch waar de koning niet ontbreekt. Ikarnuseer mij dus met het uitrekenen van de observaties te Wahaai. Weet gij , wat de inlanders daar van mij vertelden ? Gij moet weten, dat kort na den moord, die aanleiding gaftot deze beroering, een klein troepje soldaten naar het binnen- land werd gezonden , dat onverrichter zake terugkeerde zonder het brandpunt van den opstand, de kampong Nisawela, te hebben kunnen vinden. Nu zeiden de in- landers : « die toewan is de vorige maal al hier geweest , «maar nu heeft hij instrumenten medegebracht om te akijken, waar Nisawela ligt; nu zal het wel goed gaan. » Gij ziet dat mij hier eene tamelijk groote macht wordt toe- geschreven , want de bewuste kampong ligt achter de bergen. Intusschen is het hier koud en guur. Weet gij , wat dat in Indie zeggen wil? Dat beteekent zoowat 75° Fahrenheit; zelfs bij 80° noemt men het hier koud. 21 Juni. Nog Hggen wij hier, maar heden wachten wij toeh voor de derde maal Z. M«. ss. Bali terug, dat dienst doet als diligence om allerlei troepen wilden hier been te brengen. Daarna kunnen wij vertrekken. Die wilden zijn Alfoeren, die met den naam van hulptroepen bestempeld worden, dapperen , die ons moeten helpen om hunne stamgenooten ten onder te brengen. Zij zien er zeker barbaarsch genoeg uit , om ieder ander dan een mede-Alfoer van schrik op den loop te doen gaan. Dat de eigenlijk gezegde Weeding bijna nul is, heb ik vroeger reeds vermeld; er zijn er echter enkelen , die een sarong of zelfs een Europeesch of Arabisch vest zijn machtig geworden. Die weinigen achten zich dan ook heerlijk schoon en vinden er niets belachelijks in, om b. v. niets dan een vest aau te hebben. Maar het merk- waardigste is de opschik; al wat daartoe dienen kan is welkom. Tatoeeeren is weinig in gebruik , maar wordt soms 403 toch op het voorhoofd of op de wangen gedaan. Verder hebben zij in de ooren schelpen, stukjes gekleurde bamboe , kralen , tanden van wilde zwijnen , groote kwasten van iljn- gesneden pisangblad of zelfs stukken koperdraad. Om den hals ban gen talloos veel snoeren van gewone kraaltjes , die soms de geheele borst bedekken ; aan den bovenarm zitten breede banden uit tien of twaalf ringen van schildpad of bamboe bestaande ; aan den pols , onder de knie en vaak ook boven den enkel banden van eene of andere stof , som- tijds maar van gewoon touw. Op eene zaak zou menige Europeesche dame jaloersch zijn, namelijk op een middel, dat tot verdwijnens toe ingesnoerd is, om zooals zij zeggen, het loopen gemakkelijk te maken. Het beminnelijkste zien deze heeren er uit , wanneer de een zich in sierlijke bochten kronkelt, om zijn hoofd op de knie van zijn besten vriend neer te vleien. Daar de meesten denzelfden weligen haardos hebben als de Timoreezen en Papoea's is eene periodieke inspektie van groot nut, vooral daar deze heeren zich uit beginsel nooit wasschen. Een Alfoer wordt slechts twee- malen met water gewassehen , na zijne geboorte en na zijnen dood. In den tusschentijd reinigt hij zich met haardasch of of op eene andere wijze, te smerig om beschreven te worden. Over het algemeen hebben de Alfoeren een bepaalden afkeer van zoet water ; zoodra zij kunnen , drinken zij slechts zee- water. Verwonder u hierover niet al te zeer; zij voeden zich bijna uitsluitend met plantaardige stoffen en hebben groot gebrek aan zout; het zeewater moet dus in die be- hoefte voorzien. Deze onreinheid en deze slechte voeding zullen gezamenlijk wel de hoofdoorzaak zijn van de vele afzichtelijke huidziekten , waarvoor de Molukken zoo bekend staan. Men ziet hier nooit eenige inlanders bijeen, zonder dat een vierde of vijfde gedeelte met zulke kwalen behept is. Dat dezen erfelijk en overerfelijk zijn vermeerdert er de gezelligheid niet van. Ook onder onze hulptroepen zijn heel wat van die vieze lui ; ook al onder de kinderen. Er 404 is toch een gansche zwerm jongens bij. De reden, die men daarvoor opgeeft, is met onaardig. Het zou zijn, omdat de volwassenen dan zeker zijn van hunne eigene dapperheid , daar zij zich voor hunne kinderen zouden schamen , als dezen hunne vaders op den loop zagen gaan BANDA, 18 October. De reis per Egeron gaat nog steeds niet vlug, maar be- staat uit stilliggen. Op Ambon zijn we een paar dagen geweest, zonder dat er iets merkwaardigs voorviel. Hier kan het nog langer duren, want de verschillende eigenaars van de Egeron zijn het onderling lang niet eens. Ik zal u al de kibbelpartijen maar niet verhalen , maar het is op zulk eene kleine plaats eene groote ressource en Banda is er werkelijk vroolijk door. Men heeft nu toch altijd stof tot konversatie, wat anders wel eens in mindere mate het geval is. Waar men komt, hoort men over niets anders spreken dan over de reis, waarvan ik het slachtofler ben. Gelukkig ben ik niet het eenige; op Ambon haalden wij een kontroleur af, die de reis zou mededoen, en van hier uit vergezelt ons de heer B. , agent van de Handelmaat- schappij. In afwachting van de dingen, die komen zullen, ben ik aan wal gaan logeeren, en dat wel bij mijn ouden gastheer van Ambon , omdat de kontroleur bij den assistent- resident gegaan is. Het is hier smoorheet, wat voor de reis op het niet al te ruime stoomschip geen aangenaam vooruitzicht is. Op zee tusschen KEI en AROE, 1 November. Reeds vier dagen op reis, nadat het harrewarren op Banda eindelijk afgeloopen was, en nog geen tijd gevondcn om te schrijven. Gij ziet daaruit, dat de reis niet vervelend is ; de kontroleur , de heer B. en ik , wij vormen een vroo- 405 lijk klubje en bekommeren ons weinig om het overige menschdom. Op de Kei-eilanden hebben wij twee punten aangedaan, weinig bezocht en ook niet waard om bezocht te worden. Wat landschap aangaat is de groep schoon , maar Molukken- schoon, klein en lief, alleen is bier en daar eene fraaie rotspartij. Het zuidelijke gedeelte van Groot-Kei heeft een ietwat grootscher karakter. Van de bevolking kan ik u weinig zeggen, hoewel ik er genoeg van te zien kreeg. Volstrekt niet vreesachtig, overstroomden de inlanders het schip. Vooral de arme kontroleur was bij elken stap door eene gansche bende omgeven en kon alleen door zich in zijne hut op te sluiten een oogenblik verademing vinden. Een Hollandsch ambtenaar is dan ook op deze Hol- landsche bezitting een zeldzaam verschijnsel ; in ruim drie jaren was er hier geen geweest. Ik moet echter zeggen, dat het volstrekt onnoodig is , dat een ambtenaar hier been gaat; wij hebben de Kei-eilanden nu eenmaal, maarbelang hebben zij voor ons niet. Ook was mijne tent steeds omstuwd door dichte drom- men van Keiers, (of Keieezen, hoe zou het zijn?) zonder dat ik zou kunnen zeggen, op welk ras zij het meeste ge- lijken, want men ziet er allerlei typen dooreengemengd. Op de voornaamste plaats, Doellah, moet volgens het be- weren, ook van de inlanders zelven, de bevolking van Banda afkomstig zijn. Het is bekend , dat wij , geen kans ziende, om de oorspronkelijke Bandaneezen tot rustige onderdanen te maken, hen kalmweg uitgeroeid hebben op een klein gedeelte na, dat naar andere eilanden, hoofd- zakelijk naar Kei , zou gevlucht zijn. Wie weet , of het dus niet de moeite waard zou zijn, om de bevolking van de Kei-eilanden beter to bestudeeren, om van die oorspronke- lijke bewoners wat te weten te komen. Waarschijnlijk zul- len zij echter hier wel zoo vermengd zijn, dat er nietveel meer te bestudeeren valt. Ik mag overigens niet nalaten 406 te vermelden, dat wij hier de oostelijke grens van den Islam bereikt hebben. Te Doellah staat de laatste moskee. Aan levenskracht kan het toch een godsdienst niet ont- breken, die zich van het uiterste Westen van Afrika uit- strekt tot het uiterste Oosten van den Indischen Archipel, en die hier zeker zijn laatste woord nog niet gesproken heeft. Overal in de Molukken wint het Mohammedanisme nog steeds terrein. In zee, 7 November. Wij hebben vijf dagen op Dobbo gelegen, de handels- plaats der Aroe-eilanden. Ik deed er eene goede reeks van waarnemingen , trots de onbeschrijfelijke hitte. Dobbo is een der warmste plaatsen van den aardbol en wij hebben den warmsten tijd van het jaar uitgekozen om daar been te gaan. Mijne tent was opgeslagen op een klein plekje koraalzand, geen drie voet boven de zee verheven. Daar bovendien het baden aan boord eene illusie is en aan wal niets anders te krijgen is dan lauw putwater, kunt gij be- grijpen, hoe gretig ik mij de eerste dagen uitkleedde, om een zeebad te nemen. Reeds stond ik in het water, toen ik op korten afstand iets voorbij zag bewegen. Op mijne vraag, wat het was, antwoordde Johan zoo bedaard moge- lijk : « een kaaiman , mijnheer ! » Het dier moet wel dertig voet lang geweest zijn; gij kunt u dus licht de snelheid voorstellen, waarmede ik rechtsomkeert maakte. In den namiddag troostte ik mij met. een bad bij een van de put- ten en ging daarna een Chinees om een kopje thee vragen. De weinige inwoners, die thans op de plaats zijn, zijn meest Chineezen. De plaats toch is slechts gedurende een paar maanden van het jaar vol bedrijvigheid , en anders slechts aan huisbewaarders overgegeven. Het is een rendez- vous, waar de inlanders van de binnenlanden van de eene zijde, Boegineezen en Ghineezen van de andere, gedurende eene korte poos komen handel drijven, om daarna weer te 407 vertrekken. Wijselijk heeft men voor deze reis, waarvan het hoofddoel is, handelsbetrekkingen aan te knoopen, een tijd uitgekozen, dat er geen handel is. Wat wij van de inlanders te zien kregen, gelijkt vol- komen op de vele Alfoeren , die ik reeds gezien heb , alleen y.ijn de exemplaren hier nog wilder ; het valt moeielijk deze karikaturen van den mensch als breeders te begroeten. Toch moesten wij aan sommigen als zoodanig de hand reiken, want ook tot deze eilanden strekt zich eene soort van Christendom uit. Ongedoopt, onbevestigd, ongehuwd, zijn er hier toch Christenen, en dit moet erkend worden, zij zien er netter uit dan hunne heidensche breeders. Het gouvernement zendt hier een paar inlandsche schoolmeesters van Ambon heen, die op drie of vier scholen aan een tachtigtal leerlingen een en ander leeren, waaraan hier in het geheel geen behoefte bestaat: lezen, waar geen boeken zijn, en wat optellen en aftrekken , waar de allereenvoudigste ruilhandel gemakkelijk genoeg gedreven wordt. Maar die beschaving tot in de verste uithoeken van ons gebied staat toch in de boekjes heel aardig. De kontroleur heeft al de scholen, die alien in kampongs op eenigen afstand van Dobbo gevestigd zijn, bezocht en een van die toertjes heb ik mede gedaan. De bruine onderwijzer voelde zich na- tuurlijk zeer vereerd, maar het aangenaamste van het offi- cie'ele bezoek zal voor hem wel geweest zijn, dat hij zijn traktement eens te zien kreeg, wat hem in drie jaren niet gebeurd is. Het viel zelfs vrij moeielijk, hem de hooge waarde te doen begrijpen van een reglement, volgens het- welk hij slechts de twee laatste jaren ontvangen kon. Het eerste jaar toch van de drie was reeds te lang verstreken, om nog op die huiselijke wijze verantwoord te kunnen worden. De arme man zal een rekest moeten indienen, om alsnog te mogen ontvangen , wat men hem reeds twee jaren geleden schuldig was en wat hij alleen niet ontving, om- dat de regeering deze eilanden zoo zeldzaam laat bezoeken, 408 Op dezen tocht smaakten wij de voldoening eene ziel le winnen. Een Mohammedaan verklaarde namelijk Christen te willen worden , om eene afschuwelijke Christin te trouwen , die hij anders niet kon krijgen, of slechts voor te hoogen prijs , want het artikel is op de kustplaatsen zeer zeldzaam. Wij konden hem noch doopen, noch aannemen en hebben hem dus alleen met een plechtig gezicht verklaard , dat wij van zijne bekeering nota namen en hem verder verwezen naar den predikant, wanneer er misschien na vele jaren eens een hier heen komt. Het is voor hem te hopen, dat het lang niet jonge voorwerp zijner liefde met onze dilet- tant-bekeering genoegen nemen, en hem voorloopig maar als echtgenoot beschouwen zal. Intusschen zal van zijn Mohammedanisme wel genoeg blijven steken, dat hij, wan- neer de schoone nog wat ouder wordt, zijn oude geloof weer op kan vatten, totdat eene andere Christendame hem nogmaals bekeert. Zulke gevallen zijn volstrekt niet zeld- zaam; een Mohammedaan wordt in werkelijkheid nooit tot het Christendom bekeerd; gebeurt het in schijn, dan is het om redenen van zeer praktischen aard. Behalve de schoolmeesters kwamen ons tallooze radja's op Dobbo bezoeken , ook in rokken gekleed , met schoe- nen en hooge hoeden , zelden ouder dan 1800 en nooit jonger dan 1840. Het kontrast tusschen hunne Europeesche kleeding en hunne onbeholpenheid daarin is nog lang zoo grappig niet als hunne enkele verschijning te midden der naakte wilden , met wie hunne verwantschap toch zoo on- miskenbaar is. Over het algemeen brengen de kleeder- drachten hier een carnaval te weeg , zooals ik zelfs in Indie nog niet gezien heb. Een der vorslen had een rok aan met punten , zoo lang en spits , dat de Incroyables uit « la fille de Madame An got » er zich niet voor zouden behoeven te schamen. Rok , vest en broek waren scharlakenrood ; daar echter 's mans grootvader - - getuige vroegere bezoe- ken — dat vorstelijke pak reeds droeg , was de kleur niet 409 meer zonder eenige afwisseling. Nog heerlijker zag er een ander uit , die een geheelen Chinees schijnt gekocht te heb- ben ; de gebloemde kamerjapon was er en de hoed , waar- naar de daken van vele onzer theekoepeltjes schijnen ge- kopieerd te zijn , en zelfs den staart had deze pseudo-Chinees weten na te maken. Hij had namelijk van de geliefkoosde glazen kraaltjes een halsband om , waarvan achter op zijn rug een dubbele staart van hetzelfde materiaal van bijna een meter lengte afhing. De eigenaar was klaarblijkelijk niet weinig trotsch op dit fraaie ornement , dat nog ver- zwaard werd door twee koperen ringen aan de uiteinden , waaraan een aanmerkelijk gewicht aan oude koperen duiten geregen was. Kralen zijn ook hier het meest beminde ver- siersel. Stel u voor eene dame van omstreeks vijftien jaren geleden , toen het mode was de japonnen met een overdreven hoeveelheid gitten te garneeren. Denk u dan de japon weg, zoodat alleen de gitten overblijven , dan hebt gij een goed beeld van een Aroesch heer. Bij eenigen hangen de snoeren van oor tot oor , als de linten van een dameshoed ; bij anderen zijn ze in de haren bevestigd en vormen een sier- lijke guirlande op den rug. Maar het is vooral in oorbellen , dat deze heeren alles dood slaan. Meestal is het. Met een van die dingen per oor is men niet tevreden , zeer dikwijls is ook een gat uitgescheurd , zoodat bij de meesten de geheele rand van het oor met gaten voorzien is , tot acht of negen toe. Bij een liefhebber zag ik links vier van die zware staven , terwijl het rechteroor aan twee genoeg scheen te hebben. Als gij daarbij het zware snoer kralen voegt , dat ook deze vriend van oor tot oor droeg , dan hebt gij het bewijs , dat , moge het misbruik van arak deze lieden met ondergang bedreigen , zooals het geval wel eens zijn 410 kon , hunne ooren voorloopig nog niet bovenmate vemvakt zijn. Verder worden de kroeze haren volgens alle modes van Timor en Ceram gedragen , alleen steekt er hier geen kam in ; dat instrument is dan ook niet in zwang , laten wij dus van de haren maar afstappen. En die lui zijn bij- zonder vlug in het geven van handen ; gelukkig zijn wij alien van handschoenen voorzien. Sedert wij Dobbo verlaten hebben, zijn wij zoo wat bezig rondom de Aroe-eilanden te toeren , zonder die te zien. Het land toch is zeer laag en de vele koraalriffen zijn oor- zaak , dat een diepgaand schip op grooten afstand van den wal moet blijven. Waar wij eigenlijk heengaan weetniemand; het is een reis zooals een zwermpot of een zevenklapper die maken zou , alleen , helaas ! heel wat langzamer. Ons driemanschap gelooft , dat het einde van den zwerftocht eerst met het eindigen van den proviand zal samenvallen. Wat op tafel voor ons verschijnt, doet ons tegelijk vreezen en hopen , dat het niet lang meer duren zal. 10 November. Wij hebben een dag stil gelegen bij Meiriri, een zonder- Hng eiland in het noordoostelijke gedeelte van deze eilanden- groep , zeer dicht bij Dobbo gelegen. De geheele vierdaag- sche toer om de zuid was dus volkomen doelloos. Op Mei- riri heb ik weder eenige waarnemingen gedaan en gelegenheid gehad eene van de wonderlijkste plaatsen te zien , die maar denkbaar zijn. Een tamelijk groot eiland bestaat geheel uit bosch , op een stevige grondlaag van witten klipsteen. Dicht daarbij ligt een kleiner eiland , dat de kampong draagt , en rondom eene menigte van nog kleinere eilandjes. Het is alsof de Aroe-eilanden een groot koraalrif uitmaken , dat op een goeden morgen tien a twintig voet opgeheven is en daarbij natuurlijk in stukken gebroken. Men kan zich de groepen het best voorstellen als eene eertijds vloeibare massa, die op het oogenblik dat zij in den vasten toestand over- ging , uiteen gevallen is ; een mislukte omelet. Zoo zijn de zonderlinge zeearmen ontstaan , die de verschillende eilanden vaneen scheiden , die eigenlijk slechts als een groot eiland bedoeld waren. En nu nog passen de stukken volkomen aan elkander , zoodat er slechts een lijmpot van ietwat groote afmetingen toe noodig zou zijn om er weder een eiland van te maken. Meiriri dan is niets dan eene kleine klip , van boven vlak. Maar die is dicht bevolkt , zoodat de huizen tegen elkander aan staan , zonder eenig spoor van straten ; men loopt onder de huizen door , en zelfs de ladders , die van zee uit naar boven brengen , eindigen daar onder de eene of andere woning. Daar de huizen op palen staan, schijnt de geheele plaats niets te zijn dan eene massa daken , waar men onder door kan zien : een zwevend dorp. Daarin leven die arme wilden zonder een sprietje groen en bijna zonder drink- water , want dit laatste is zelfs op het groote eiland zeld- zaam en slecht , zoodat wij in de hoop van te kunnen baden eene lange en bezwaarlijke wandeling te vergeefs deden. Schilderachtig is het vuile dorp echter zeker, scherp afge- teekend tegen de blauwe lucht en omgeven door de vele kleine eilandjes , die alien boomen dragen , al is er ook maar plaats voor een of twee. Klappers met hunne forsche krui- nen of tjemara's , waarvan het fijne , beweeglijke loof als een gaas over den lichten horizont gespannen is. De heeren zijn hier gekleed als elders ; de dames hebben zoo weinig aan , dat ik het niet durf beschrijven , maar het merkwaardigste van haar kostuum is , dat zij stoel en bed steeds mededragen in den vorm van een klein matje , dat aan een rond het lichaam geslagen touw bevestigd is en van achteren af hangt , steeds tot gebruik gereed. Gemakkelijke vorm van huisraad en hoe goedkoop voor jonggehuwden ! Verder schijnen arak en tabak tot de eerste levensbehoeften te behooren ; er wordt ten minste met vrij veel onbeschaamd- 412 held om gevraagd. De Aroeers schijnen in het totaal ver- keerde denkbeeld te verkeeren , dat de ambtenaren er zijn voor het publiek en niet het publiek voor het genoegen van de ambtenaren. Onze kontroleur toch wordt hier eenvoudig als een gever van geschenken beschouwd ; het uitreiken daarvan schijnt het eenige nut te zijn , dat hier het gouver- nement in de oogen der inlanders heeft. Gisteren gaf de kontroleur aan een der hoofden eene flesch arak. De geluk- kige bleef nog een half uur aan boord slenteren , klaarblij- kelijk onbevredigd , en zeide toen op eens tot den kontroleur : « Geef me nu ook maar gauw de tabak , dan kan ik weg- « gaan. » Het geven van tabak stond echter volstrekt niet op het programma , zoodat het hoofd in eene oproerige stemming huiswaarts keerde. Wie weet , of die tabak aan de regeering niet nog eens op een oorlog a la Geram te staan komt. 13 November. Wij hebben water ingenomen te Watelei , een der noor- delijkste plaatsjes van de Aroe-groep. Wegens het koraal lagen wij zoover uit den wal , en mijn jongen bracht zulke slechte berichten over de grondgesteldheid , dat ik geene waarnemingen deed. Ik ging echter aan wal met den kon- troleur , die wilde trachten een paar onbeduidende bestuurs- zaken af te doen. Ik zeg trachten , want als de inlanders zeiden : «waar bemoei je je mee?» dan zou hij, zonder eenige bedekking, weinigte vertellen hebben. De lui schijnen hier echter onder elkander zoo voortdurend aan het kibbelen te zijn, dat zij het als een buitenkansje beschouwen , wanneer er eens een vreemdeling komt , aan wien zij hunne twisten kunnen onderwerpen en wiens uitspraak zij dan ook gaarne aannemen. In vele gedeelten van Neerlandsch-Indie is zulk eene vrijwillige rechtspraak eene welkome of onwelkome aanleiding tot uitbreiding van ons gezag. Hier gold de strijd, die reeds tot oorlog was overgeslagen , en die zelfs al eenen 413 gewonde gekost had , het voeren van eene pluim van para- dijsvogelvederen , waartoe het recht aan zekeren heer betwist werd. De gewonde kwam aan boord en zag er volstrekt niet stervende uit. Daar de beide oorlogvoerende mogendheden in eene zelfde kampong wonen , en de oorlog reeds verscheidene dagen geduurd had , zult gij moeten toestemmen, dat de bloedbaden nog al niet verschrikkelijk zijn. Het eenige artikel van het vredestraktaat , dat de kon- troleur met het ernstigste gezicht van de wereld sloot, houdt in , dat de twee aanvoerders voortaan beiden een pluim zullen voeren, en dat de gewonde een sigaar tot troost kreeg. De beide kampongs , die wij bezochteri , zijn van dezelfde soort als Meiriri , doch niet zoo merkwaardig. Beiden staan ook op naakte rotsen, waarvan de huizen den uitersten rand bereiken , en beiden betraden wij langs steile trappen. Er is echter meer ruimte dan op Meiriri, zoodat er eene soort van straat ontstaat. De huizen zijn zeer eigenaardig; zij rusten op niet meer dan vier zware boomstammen , maar de vierhoek, die het gfondvlak van het huis uitmaakt is aanmerkelijk grooter, dan de vierhoek door de palen ge- vormd. Het huis steekt dus zoover uit buiten zijn basement , dat het geheel op een duiventil gelijkt. De ladder , waarlangs men het huis binnentreedt , voert dan ook niet naar eene deur in den buiten wand, doch naar een luik in den bodem. Waarschijnlijk zal de behoefte tot verdediging wel tot die zonderlinge bouworde geleid hebben, even als tot het uit- kiezen van de kleinste en minst genaakbare eilanden voor het bouwen der kampongs. Onder de huizen is het verblijf niet altijd smakelijk , want daar potten de inwoners hunne dooden op, tot dat zij die geschikt rekenen om begraven te worden. In de tweede kampong , waar wij kwamen , was ons bezoek niet verwacht en men verontschuldigde zich , dat de kisten niet verwijderd waren, wat men anders schijnt te doen. Voor de rust der 414 dooden is het dus maar goed, dat hier niet al te dikwijls ambtenaren op bezoek komen. In een soort vat wordt het lijk gedeponeerd en eerst na verloop van drie maanden of meer, wordt het naar het bosch gebracht. Daar ziet men op hooge staken kleine kastjes staan, zwaar en ruw ge- beeldhouwd en veelal met een vaantje er op ; of de botjes er in of er onder liggen , weet ik niet. Het genoegen om van hunne. afgestorvenen zoo lang mogelijk in den fijnen vorm van reukwerk, alles te genieten, wat hun bijzijn aan- genaam kan maken, laten de inlanders zich niet ontnemen. Vrouwen kregen wij niet te zien , zelfs niet voor de vorste- lijke geschenken , die de kontroleur in den vorm van kraaltjes en spiegeltjes voor de oogen der heeren deed schitteren. Deze laatsten waren daarvoor zooveel te onbeschaamder en vroegen om alles, wat hun in het hoofd kwam. BANDA, 15 November. Gisteren avond gingen wij nog naar Ambon, en te mid- dernacht bevonden wij ons , tot onze groote verwondering , op Banda; gij ziet, dat ik geen ongelijk had, de Egeron bij een zevenklapper te vergelijken. Weder heb ik een anderen gastheer en dat wel den heer B. , die de zonderlinge reis medemaakte. Ook heb ik weder eens een anderen jongen aangenomen. Voor de eerste maal sedert ik Makasser verliet , had ik hier weder eens gelegenheid om mijne kleederen uit de koffers voor den dag te halen en bevond daarbij dat een niet onaanzienlijk gedeelte verdwenen was. Mijn Christen kreeg dus onmiddelijk zijn ontslag. Mijne persoonlijke er- varing is voorwaar zeer gering, maar het is toch wel zon- derling, dat mijne drie Ambonsche Ghristenen dieven waren en mijne drie Mohammedanen niet. Eenige oogenblikken voor ik mijn exemplaar wegstuurde, had de jongen van mijn gastheer om ontslag gevraagd , daar hij naar Batavia terug verlangde. Daar ik dezen op reis als een zeer goeden 415 bediende had leeren kennen, heb ik hem onmiddelijk in dienst genomen '). Ik wacht hier de mailboot af om naar Ambon te vertrekken. Reede van SAPAROEA, 3 December. Eergisteren morgen verliet ik het gastvrije residentiehuis te Ambon om per kruisboot hier heen te reizen. Ik had het gezelschap van den nieuw benoemden kontroleur van Amahaai. Deze heeft eene groote neiging tot zeeziekte en hoewel twee dagen van Ambon naar Saparoea lang niet ongunstig is , had het hem reeds zoo verveeld , dat hij dank- baar was, het voorstel van den kontroleur van Saparoea aan te nemen, om de reis verder deels over land, deels per roeiboot te doen. Ik vertrek dus onmiddelijk weder, neem zijne meubels en zijnen kok mede en stel mij voor op Amahaai in zijn huis te trekken en hem daar te ont- vangen. De reis hierheen bood niets bijzonders aan; de warmte was niet buitensporig en een jong maantje belooft veel voor de verdere reis. AMAHAAI op GERAM, 5 December. Reeds gisteren voor den middag lag ik hier voor anker, maar ging eerst tegen den avond naar wal , omdat mij dit rustig en koel voorkwam. Daar nam ik de kontroleurswoning in bezit, die ruim is, maar fraaier zijn kon; vooral is het er duister, wat echter in de warmte geen groot bezwaar is. Mijn jongen bevalt mij goed. In de eerste dagen wist ik waarlijk niet , hoe ik het had van gemak , dat ik weer eens werkelijk goed bediend werd. Daardoor zag ik eerst, hoe weinig beschaving en dressuur mijn vuile Christen in al dien tijd opgedaan had. Wei kan zijn opvolger niet 1) Ik kau niet nalaten hier te vermelden , dat het deze jongen , Ali , was , die mij verder twee jaren lang getronw gevolgd heeft en mij al dien tijd onschatbare dieiisten bewees. 416 schrijven, maar hij is zeer handig en verstaat, helaas! maar al te veel Hollandsch. Een van de matroosjes van de kruisboot heeft reeds mede geholpen om mij indertijd van Bali naar Lombok en van daar naar Java te brengen. Zoo begin ik zelfs onder de inlanders reeds een oude kennis te worden, en waarlijk, wanneer ik jonge ambtenaren zie, aan wie ik nog in staat ben hulp te verleenen, dan gevoel ik mij een verbazenden oudgast en ken mijzelven dientengevolge het recht toe orn casu quo geweldig te pruttelen, als b. v. eene kruisbootreis een paar dagen te lang duurt. Gij kunt u dus weer op een en ander van dien aard voorbereiden. Amahaai schijnt eene zeer aardige negorij te zijn met fraaie, rechte wegen, met levende heggen, die de erven vaneen scheiden en met vrij nette huizen. Er is ook een fort met eenige soldaten en een kommandant, aan wien ik reeds dadelijk een bezoek gebracht heb. Aan gezelschap ontbreekt het hier dus niet , vooral als de kontroleur spoedig komt. Op zee, 9 December. Gisteren avond ben ik reeds aan boord gegaan en heden in alle vroegte vertrokken. Nadat ik eerst met al de kisten en stoelen en tafels van den kontroleur bijna geene ruimte had om mij te bewegen , ben ik nu in het andere uiterste vervallen en heb zelfs niets, wat op eene tafel gelijkt, zoo dat ik zal moeten eten, zooals ik dezen schrijf, op het dak van het kajuitje. Ik verwacht echter, dat de reis niet lang zal duren, want de wind is in den laatsten tijd werkelijk officieel en dus gunstig voor het kleine eind dat ik te zeilen heb. 