The lichen book; handbook of the lichens of northeastern United States;
Bestemd om bij de verschijning dadelijk flink verkocht te wor-den, werden er in 6 jaar tijds niet meer dan 279 exemplaren geplaatst. Dat geringe debiet deed den auteur leed, want hij Baco Verulamius. Nov. Organ, Lib. I 65. Bg schrijven van den 18 Febrnari 1862 gaf hg Kraseman verlof sgn naam als scbr^ver der Brieven te noemen. Vgl. Eigen Haard 1897 biz. 29. BUSKEN HUET, STICHTELIJKE LECTUR. 477 meende, dat bij de vele stemmen die zich ongehinderd en stout- 1850, in tegenovergestelden zin deden hooren, ook zijne be-scheidene bedenkingen wel verdienden gehoord te worden en iets tot beter beoordeeling van de strijdvragen zouden bijdra-gen. „De heerschende theologische rigtting, hoezeer vri jzinnig afwijkende van het kerkelijkey is even onverdraagzaam als de vroegere orthodoxie. Zij zal dus gaarne zien dat mijn boekje onopgemerkt blijft" In Janaari verschenen, kwam in October 1859 bij Kruseman in het licht de SticMijke lecfuur, door Cd. Busken Huet. Overgedmkt uit ude Gidi" en vermeerderd wet eefi aniwoord aan de Redactie van n Waarheid in liefde. Dat antwoord aan Waarheid in liefde was een verdediging van zijn in de Hrieven over den Bij del geuitte meening tegen den aanval van dat tijdschrift. In dat antwoord van CXVIII bladzijden gaf Huet in beknopter en logischer vorm zijn modern-theo- logische denkbeelden weer dan hij in de Brieven gedaan had, en juist daarom werd wellicht de aandacht nog meer daarop ge vestig dann anders het geweest zou zijn. Waarheid in liefde liet zich opnieuw niet onbetuigd en daarmede is de eeenige bespreking genoemd, die mij bekend is geworden. Niettemin mag met grond aangenomen worden, dat de Süchlelijke lectuur, zij het ook niet even drink als de Brieven, die de primeur hadden gehad, besproken werden en ergeniis wekten bij de „geloovigen’’ Zoo was het bij voorbeeld de tille, die al dadelijk aanstoot gaf. Er waren er, die het alles behalve „stichtelijke" lectuur vonden en daarin zelfs ironie meenden * Brief van Van der Hoeven 1 Mel 1859. — Een bespreking door Herderschee verscheen in de Godgelecrde Bijdragen Dl. XXXIV (1860) biz. 597. 1859. Dl. I bh. 372, 469 en 642. In 1875 werd de Stichtelijke lectuur, zooals men weet, uit den besten tijd van den gevierden criticus", tegen 50, netto 40 cents door T. Kouwe- naar a angeboden. (Nieuwshlad voor den Boekhandel 8 Jannari 1875.) 1860. No. 1. 478 BUSKEN HUET, STICHTELIJKE LECTUR. 1859. te zien K Trouwens de titel was onjuist gekozeu of beter gezegen ten onrechte zoo overgenomen uit de Gick. Waar in dat tijdschrift de drie artikelen eigenlijk boekbesprekingen waren van door anderen geschreven werken en de opschriften dus dadelijk teragsloegen op de besproken werken, sprong dat verband bij dezen herdruk niet zoo dadelijk vooruit. Maar vooral was het de Foorrede, die het boek maakte tot en steen des aanstoots bij de behoudende partij. Zij, die voor Kruseman geen hartsgeheimen hadden, spraken er dan ook onverholen hun ergemis over uit. Fred. Muller behoorde onder hen en hetgeen Kruseman hem op zijn vragen antwoordde, is in velerlei opzicht belangrijk, als kenschetsing van den schrijver zelf,. maar bovenal, omdat uit deze brief mij voor het eerst bleek, dat Kruseman zich aangeloten had bij de modeme richtig. Met de uitgave der Stichtelijke lectuur had Kruseman als persoon en als uitgever een daad gedaan, die van onbe-rekenbaar veel invloed zou blijken te zijn voor zijn verdere geschiedenis en het is daarom, dat zijn antwoord aan Fred. Muller Hier ten voile een plaats verdient. 27 October 1859. Amice. Wat een brief! Toen ik Maandag-morgen, bij den aan-val op de werkzaamheden van de versche week, uwen epistel van acht breede bladzijden opensloeg en met eenkelen oogopslag gewaar werd dat hij ditmaal geen hundelsbelangen, maar veel edeler en hooger gold, lei ik hem stil in een lade om hem te lezen zoodra ik daartoe een rustig oogenblik vinden kon. Toen dat momentje — waar-lijk onder veel te veel jagt en beslommering van onze woelige betrekking! — eindelijk gekomen was, wat had ik u toen gaanie tegenover mij gewenscht! Niet om strijdlustig te disputeren en te debatteren, neen waarlijk is dat ironie?" (Brief van Mevr. Van Calcar 28 October 1859.) BUSKEN HUET, STITCHBURN LECTURE. 479 niet! Maar om te sympathiseren in de behoefte naar een 1859. leidsman 't zij in de schemering zij in verhindling van die wetenschap, die wel de populäiste mogt wezen onder al wat gepopulariseerd wordt, omdat ze de belangen geldt van ons b^te deel. Zelfs al nit zich die sympathie in den vorm van een debate wanneer gij en ik, en ieder die met ons mee wil praten, maar op den voorgrond houden dat we niet redeneren om op ons standpunt koning te kiaaijen^ maar dat het ons aller streven is om wat helderder te worden bij zooveel twijfel, waarom zou dan ook het vurigste debat niet geoorloofd en wenschelijk zijn. Dit redeneeren en wrijven gaat voor menschen die zoo v^ bemoeijens hebben als wij beiden, vefl beter in ongedwongen gesprek^dan in geregelde briefwisseling, die een tij Das kost welken we waarlijk niet hebben. Als ik u dus in deze weinige en vlugtige regelen voorloopig schriftelijk begeer te antwoorden, is dat niet omdat ik van zins ben om met n een christologische correspondentie te openen — voor mijne stapiditeit een dwaas-heidl — maar bloot om u te zeggen dat ik uw brief met innige belangstelling gelezen heb en er naar verlang dat wij op een wandeling of in onze hnishoudkamer bespreken wat wel telken dag overdacht en wel viel vaker in gemoede tusschen huisgenooten en vrienden mogt besproken worden. We bemoeijen ons met onze zaken zaken, dat we er eene gewetenszaak van maken om een gulden uit te zuinigeu of een anderen te verdienen; we mengen ons in bestuur van stad En lande met al den jver van een maatschappelijken pligt; we trekken partij voor elke nieuwe ondekking op 't gebied van wetenschap en historie — en we zouden schouderophalend, onver-schillig of kleingeestig den hedendaagschen strijd aanzien op het terrein van ons hdogste belang, van onze heiligste wetenschap en gewijdste historie? Neen, waarlijk niet! Al zijn we kinderen in de school, kinderen van de laagste klasse, we willen luisteren, gretig en leerzaam wat de meesters ons 1859. te zeggen hebben eu er over nadenken of 't tot onzen voordeel en tot onzen vrede kan zijn. Twee punten voorloopig voorop: gij vreest dat de historische kritiek baldadig te werk gaat; en gij beschul- digt mij, dat ik u eens glimlagchend aanzag omdat gij in uw gezin den Bijbel leest. De h. kritiek baldig. Ik geef u veel gewonnen, Dat Huet in zijnne Brieven en vooral in zijnne kritieken den humorist of nog erger ten toon wil hangen, 't stuit me tegen H hart gelijk 't u doet. Dat het jonge Holland dat voorbeeld volgt en quicand même spiritueel wil wezen, 't jammert me, ja 't walgt me. Een doctor, die met de wel-ligt half gefingeerde kwalen van zijn patient lacht, is geen goed geneesheer; zijn woord zijn een woord van emst en liefde, 't zal goed doen en genezing wekken; zijn spotternij zal verbitteren en pijn doen. Maar om de ligzinnigheid der mannen die de vlag voeren, behoft ge daar om niet te zeggen dat de strijd zelf onedel. Rökeloos, gevaarlijk is. Zie, ik zeg met u, dat de orthodoxie te benijden is omdat ze gelooft aan onwrikbaarheid en omdat ze achter het schild van supematuralisme alle pijlen op zich laat aandrijven. Maar wanneer ik nu toch, onbevangen en vrij, met de oogen zie en als met de hauden tast, dat aan regtstreeksche goddelijke autoriteit niet te denken valt bij het onmiskenbare verschil dat er in de onderscheidene mededeelingen van feiten bestaat; wanneer ik door het aannemen vap het ^^ne evangeliedeel het andere per se moet verwerpen of loslaten of er de oogen voor sluiten, waar gaat het dan met een gezondmenschenhoofd. been! En warom zou ook d^ze we-tenschap en deze historie geene kritiek, geen onderzook, geene ondekkingen dnlden, waar God alles in de schep-ping, zoowel de zedelijke als de stoffelijke aan's menschen streven naar waarheid heeft onderworpen! Da Costa zeide mij eens: „de Bijbel is uit zulk metaal gesmeed, dat hij wel een hamerslag velen kan" — waarom zou de kritiek, in algemeenen zin baldadig moeten heeten omdat ze de proef wil aanwenden. Laat een brok er van afsplinte- ren — 't zal zeker van het erts, maar nooit van 't me-taal zijn! Neen, met alien en wie ook, schat ik den Bijbel van euwer goud — het erts er afgerekend. En lbugen verklaar ik dat ik ooit een glimlach in mijn hart zon gehad hebben bij ons gesprek over dat heerlijkste en heiligste aller Boeken! Zie, ik ben overtnigd dat ik mij diep en diep longelukkig zou voelen, indien de invloed der jongste geschriften over den Bijbel mij iets van den eerbied zouden hebben geroofd die mij van kindsbeen voor die Heilige Schrift is ingeprent. En, geloof me, in emstigen gemoede vraag ik 't vaak mij zelf af, of ik bij 't luisteren naar de mannen der nieuwere rigting ook op den weg Ben om mij te bezondigen aan dien Heiligen Christus, dien de befde Gods aan de wereld ten Verlosser en Zaligmaker gegeven heeft. Ik hoop niet te dwalen — en ik bid er God om hulp toe! — als ik meen, dat de Christus niets voor mij verloren heeft, al zie ik Hem niet in 't myste- rieuse schemerlicht van een bovennatuurlijken anreool, al ga ik al die wonderfeiten eerbiedig voorbij, waarmee de Evangelisten den Heiland hebben omstuwd. In die feiten: Christus Gods eigen Zoon, Christus geboren uit eene maagd, Christus wandelende op zee, verzocht door Satan in de woestijn, verheerlijkt op den berg, gestorven en levend geworden, ligchamelijk opgevaren ten hemel — neen, dd^rom buig ik het hoofd zoo diep niet, daarom klopt mijn. Gemöd niet zoo eerbiedig voor dien reinen Zoon des menschen. Maar dadrom veel meer, omdat ik mij Christus denken mag als Een van 't zelfde maaksel als wij alien, ondergeschikt aan dezelfde bewegingen, strijend tegen gelijke verzoekingen van zonde en wereld, maar die overwonnen heeft niet de helft, niet het grootste deel, maar alle verleidingen ten kwade; die daarenboven zich geefend en betoond heeft als vervuUende alle idealen van wijsheid, van zedelijke kracht en magt, van liefde in hare meest heilige en hoogste volheid, en die — bij dat 1859. Alles! — gesmaad en gehaat door zijn tijdgenooten en van wie hem nog aanhingen slechts half begrepen, tbch niet bezweken is, maar de proeve Gods ten voile, ten algeheele heeft vervuld, door te sterven den dood des misdadigers en te bidden en te zegenen op zijn kruis! Gij en ik, en de gansche wereld met ons, die weten hoe zwaar het is niet telkenmale in iets te overtreden, die weten hoe zwak en onverstandig wij zijn, die weten hoe veel wrevel er in ons over staat tegen een klein weinig liefde, hoe zwaarder ons egoisme weegt dan onze opoffering, hoe spaedig wij moede worden op den weg ten goede — ik bid u, zouden we niet de oogen eerbiedig sluiten en de handen ootraoedig You were voor dien Eenigen Christus, die was van gelijke bewegjen als wij, maar die getoond en bewegen heeft hoe heeriijk de mensch zijn han^ die het ideaal van Gods gedachte begeert ter verwezenlijking. En daar er maar Eenen rein was, onder de millioen van Adams tijd af, aanbidden we dan ook Gods onbegrensde Liefde niet, die — ons ten voorbeeld, ons ten zegen — heeft toegelaten, dat die Eene moest uitroepen in zijne stervensure: „Mijn God, mijn God, hebt Gij me verlaten!" O neen, de Bijbel die, bij zoo v^l andera, ook on dat tastbare voorbeeld heeft gegeven, is een boek, dat gij en ik zult liefhebben, al haalt de historische kritiek er nog zoo veel af. Starend op en in ons, opnemend dien Christus wordt Hij onze Zaligmaker voor tijd en toekomst! Ik won wel voortschrijven, den ganschen nacht wel; nog liever praten opgewonden en warm en met emsiy hoe ook. Maar 't is elf ure Geworden met allerlei in te vallen [w], en kraak toch noort goed op gang. Kom een middag eten oj) een mooijen najaarsdag en we gaan loopen, loopen in Gods vrije natuur, de duinen op, het bosch in, en we willen redeueren over al wat ons voor 't hoofd komt. Ook over handelszaken, dat spreekt. Maar laten we ons best doen en er ons toe opwekken om noit zulke materiele machines te worden, dat we daaronder geheel vergeten hoe we op de wereld zijn ook om BUSKEN HUET, STICHTELIJKE LECTUUR. 483 iets anders dan om papier te verkwanselen. Als wij ons in onze boeken begraven, zullen de boeken ons eindelijk beff raven en we worden stof en assche dat Même-même. Adieu! A. C. Kruseman. Lees — le beveel de la conscience par Felix Pérant. Paris. Cherbulie? 1859. Als eigen gelöstelijdenis van Kruseman is dit schrijven en kostelijke bijdrage voor zijn gemoed en Christelijke overtuiging, die de conscientie van den persön en van den uitgever schraagde om de moderne Bijbelleer en Christus-beschouwing den beschaafde en ontwikkelde Protestanten voor te stellen als een tijdperk van overgang in afwachting van de dingen die komen zouden. Want met de beste theologen van zijn tijd, was liij er van overtuigd, dat de historische beschouwing op de Bijbelboeken toegepast, evenmin als het critische tekstonderzoek, de Christelijke waarheden zelf in het hart zou kunnen aantasten. Evengoed toch als zij aangewend mogen worden bij bet bestehen van welke teksten of overblijfselen van de oud-heid ook om de kem van waarheid, daarin omhuld en oms Lünder Door allerlei fouten van afschrijvers en legendarische opvattinigen van de autores principes, aan het licht te brengen, was liet historisch-critisch tekstonderzeiten naar zijn oprechte meening ook bij den Bijbel volkomen op zijn plaats om tot beter verstand te geraken van de bronnen, waaruit de XP^^^"^^ gekend* moet worden. De twijfeling, die zich bij hem geopenbaard had aan het bovennatuurlijke der Bijbelverhalen, eerst in 1853 door het niet meer aanhalen van het eerste prospectus van het Album der Natur en drie jaar later door de hervorming aan het Familie-magazijn gegeven, was kort daama hoe meer toegenomen. De Brieven over ds Bijbel hadden hem zoo goed als geheel kunnen overhalen zich aan te sluiten bij de nieuwe BUSKEN HUET, STICHTELIJKE LECTURE. 1859. richting, de Stichtelijke lectuur had de  zou hij ook hier van dat nieuw ingenomen standpunt als het ware de toekomst bespieden om die dienstbaar te maken aan de ontwikkeling van zijn maatschappelijke betrekking. Kruseman was en bleef tot bet een Christen, die, ai was hij als Lutheran niet groß gebracht met den Stateu-Bijbel, met hart en ziel de großsche, verhevene door Jezus gepredikte leeringen bleef enderschrijven en daarom met voile gewetensvrijheid uitgever kon blijven van geschriften, die, hoewel niet modern in den sterk sprekenden. zin van Huet's leer, nietemin de Christelijke leer in verschillende maatschappelijke kringen zouden kunnen verspreiden, schragen of aanwakkeren: ik bedoel de in het volgend jaar Aan te vangen uitgaaf van den Christelijke Volka-almanak en van de Koiwpleeis dichttoerken van Da Costa. Kruseman was echter te veel handelsman om zich uitslui-tend tot een enkele afdeeling te bepalen, vooral in deze jaren, waarin hij zijn grootste kracht als uitgever ontwikkelde en het devies Indefesstis agendo zoo op en top ook het zijne zijn geweest heben kunnen zijn. Het kwam voor de buitenwereld wel niet zoozeer aan het licht door de quantiteit der nieuwe uitgaven, de qualitéit daarentegen vergoedde het; zoowel de voortzetting van reeds begonnen ondernemingen als een paar nieuwe speculaties getuigde het. Naast de afleveringen van de Weten- BOGAERS, GEDICHTEN. 485 schappelijke Bladen, ons voorgeslacht, Uisf-orische vrouwen, 1859. Geackiedsnis van hei Nederlandsche Zeewezen, De dichiwerken van Vrouwe Bilderdijk, Scheffer-album, Bijbehche vrouwen, Copperfield, Flora, Gelede diere?i en JFeekdiere van Nederland. Be volken van onzen tijd, Mijn roman van Bulwer, Geschieden vu den wereldhandel en Don Quichote verschenen in 1859 als nieuwe werken da Costa's De tnensch en dichter Fillem Bilderdijk, De Bull's Naar de natur, verspreide novellen en scheUeUy de eerste afleveringen van Wagner's Hellas, hei land en voli der onde Grieken, bewerkt voor alle vriende?i der klassieke oudheid, uit het Hoogduitsch door I. C. van Deventer Wat Parijs mij te zien en te deytken gaf door MevT. Elise van Calcar geb. Schiotling een niet onvoordee-lige onderneming, die Kruseman wel eenigszins tegen zijn zijn zijn begonnen was, en Gedichien van Mr. A. Bogaers. Deze laatste uitgaaf ging uit van den auteur, die in Januari 1858 Kruseman voorstelde een aantal verzen van hem uit te ^fds^w '.,Als hoofdvoorwaarde zou bovenaan staan, dat, indien de uitgave schade mogt opleveren, die gelieel ten mijnen laste moest komen, daarentegen zoude ik wenscheu te weten, hoe, ingeval de uitslag voordeelig ware, de zuive winst zou wor- den gerepartiteerd." Ilet aan])akken der uitgaaf traineerde een jaar lang alvorens Kruseman de zaak aanving en toen ook weer herhaalde Bogaers, maar met een kleine wijziging, „dat, indien de uitgave schade mogt opleveren, die voor mijne rekeuing komt, doch ik voeg er gaarne dit nog bij, dat, zoo zij niet die winst opbrengt, die U W E G Voor uwe zorgen en moeite met regt toekomt, ik ook die wensch goed te maken". Rümer, royaler auteur dan Mr. A. Bogaers was, is niet denkend. De presenten zijn afdrukken van clichd's, denkelijk van Otto Spamer te Leipzig gekocht; niet opgeslagen ontvangen kostten zij 553.38. Werden voor f 11 opgeslagen door den houtgraveur Bouwmeester te Haarlem. Het boek behelst de ethische en aesthetische blikken van de schrgfster op Parijs. Brief van Bogaers 10 Januari 1858. BOGAERS, GEDICHTEN. 1859. Baar", oder einige Rüseman, en omgekeerd schrecken, b. V. : „Ganie doe ik voile regt weder verwendet dan ik/' Zoo gaf Kruseman dan de Gedicht-eu in 1859 eerst nicht, na een guns tig oogenblik daarvoor afgewacht te hebben te midden van de oogenblik daarvoor afgewacht te hebben te midden van de oogenblik, die aller gemoederen in beslag namen. Hij gaf het uit zouder de eigendom van de kopy te bezitten, een uitzondering op zijn vasten regel en leed daarbij aaumerkelijke schade, waarvan hij echter nimmer iets aan den auteur liet blijken. In afwijking van hetgeen Bogaers met zijn vroegere dicht-bundels had gedaan, wenschte hij deze verzameling niet buiteu den handel gehouden te zien, alleen omdat daar Zu de können dikwijls tegen geprutteld was en hij ook meermalen naderhand spijt gehad had, dat hij door onbekendheid met de personen, lief- hebbers van poezij en hem toegenegen „letterminnaars" geen exemplaren had aangeboden. Maar juist door dat buiten den handel houden „was zijn talent niet-alleen niet onderworpen geweest aan de heilzame vuurproef der publicitéit, maar hadden ook ongetwijfeld een aautal beleefde en zwakke vrienden hem door hunne ijverige dankbetuigingen in den waan gebragt, dat hij den mond slechts behoefde te openen om goden-taal te spreken" Gouverneur als Present-Exemplaren werden aanjireboden, is er eindelijk toe overgegaan om zyne Poezij door middel van de Boekhondel verkrijgbaar te stelleu voor über die voor. Het aanvankelyk zeer uitgebreide debiet bewijst genoegzaam hoe des dichters gaven in den lande worden op prijs geteld. (Advertentie in Haarlemische Courant 24 November 1859). Huet. Litterarische fantasien en kritieken, Haarl. z. j. Dl. VII biz. 18. — Vgl. hiermede het schrijven van Van Someren aan Bogaers uit 1835 na het verspreiden van zyn Jochebed: „Geg vermijdt door de niet-verkrijgbaarstelling van hetzelve, wel is waaré eenige giftige angel- steken, welke de kunstwespen aan de beste vruchten by voorkeur toedienen; doch wat schaadt het miergewrijgbaar te stellen, toen dat publiek door oververzadiging, of door een andere richting des geestes, voor de zangerige uitiug der poezie den smaak verloren had K Vandaar het zeer onvokloeude Debiet van een dichtbundel in 1859, die, ware hij twintig jaar vroeger uitgekoinen wellicht goeden aftrek had kunnen vinden. De Gedichfen in de uitgave van 1859 komen in twee soorten voor. Toen Bogaers zijn wenschen aan Kruseman bloot legde, had hij reeds een vignet laten graveeren door Steelink naar Rochussen. Kruseman echter, „op wiens kompas als uitgever hij gaame zeilde", bepaalde het formaat anders als Bogaers gedacht had en liet een kleiner vignet naar dezelfde teekening anmaken. Om echter de eerst vervaardigde gravure toch te benutten, werd die afgedrnkt op de 98 exemplaren overdruk op groot papier, die de dichter als present-exemplaren gewöhnlich had; op die exemplaren, waarvan het zetsel nog bovendien meer interlinie heeft, is het vignet hoog 13,2 c.M., op de exemplaren in den handel 10 c.M. (beide buitenwerks). Kruseman liet, zoals gezegd is, nimmer aan Bogaers blijken, dat zijn werken hun kosten niet dekten. De togt van Leemskerk naar Gibralfar, wBSLTwsin in het volgend jaar 1860 en nieuwe editie van Kruseman's pers kwam, werd een delicate quaestie voor den uitgever. Bogaers toch stelde dat werk in een herziene editie algemeen verkrijgbaar alleen om aan een halve belofte aan Tollens gedaan te voldoen en het zuiver protijt, later gewijzigd in de helft van het voordeel, aan het ToUens-schoten Eikenstam? wat het gif eener spin aan den weligen Laurier?" (J. G. Gleichman. Het leven van Mr, A. Bogaers. {Niet in den handel) z. pi. 1875 biz. 84). Bouwstoffen Dl. I biz. 432. Ware talenten banen zichzel Venn den weg, en al de parten verreniäu zich in het bewonderen van hetgeen schoon is. Bewus: de Heer Mr. A. Bogaers, die tot geen club behoort en wiens tocht naar Gibraltar, wiens Jochebed en wiens Adams eerstgeborene door alien wordt geroemd. (De Physiologie van den Haag bekeken door een buitennian. Te Amsterdam: by J. C. van Kesteren 1843 biz. 64 en 65). 1859. fonds te scheuken. Het debiet was als dat der Gedichte: onvoldoende Om Bogaers niet te leur te stellen getroostte Kruseman zich de opoffering van 150, en zond hem dat als mogelijke winst van de uitgave. Ook van deze editie komen evenals bij de Gedichte, twee sorten voor: een in klein-octavo in 1500. Exemplaren gedrächt als uitgaaf van Kruseman, de ander in royaal-octavo in 160 exemplaren opgelegd ten koste van Bogaers. Een uitgave uit de BuUeidandsche klassieken dient nog gegen te worden die in 1859 in het licht kwam, de herdruk van de Seyitiinenteele reis door Franhfijlc eii Italic van Sterne, in de vertaling van Geel, waarmede indertijd in 1838 Be Reemment zich zoo deerlijk vergist had, als ook de aanbiedin-gen van Alb. Steenbergen (pseud. P. J. Peterson) te Hoogeveen een vertaling van Goethe's Faust te geven, van P. H. Hugenholtz Jr. te Hoenderloo een vertaling van het werk van Gervinus over Shakespeare te bewerken, van Withuys van het werk van een bundel verhalen en romancen in dichtmaat ter perse te leggen, en van Kneppelhout een vertaling in de wereld te sturen van Eric or little by little by Farrar. Hoewel Kruseman er een oogenblik over dacht op dicht. Lajitste voorstel in te gan en het werk ter vertaling daarom liet aanteekenen "maakte hij van al die aanbiedingen maar geen gebruik, van de laatste Bogaers voorstel misschien wel ietwat, dat hy „uit den tyd" was; ahtans hij schreef den 20 Mei 1860: „Ik gelöt dat het gedicht übernehmen, nog meer hewonderend bekeken, dan gelezen wordt." Brief van Steenberg 15 Februar 1859. Brief van Hugenholtz  bij 't vel, en de jongenstaal is zeer moeijelijk, om niet bij de termen en den loop van het cricketspel stil te staan." (Brief van Kneppelhout 2 December 1859). Nieuwblad voor den Boekhandel 15 December 1859. ADAM BEDE, DOOR GEORGE ELIOT. 489 Niet op aanraden van Lindo; andere uitgevera gaveu Farrar's 1859. werken in het licht. Ook Buijs deed een reman ter vertaling aan de hand. „Maar h propos van de Quarterlies, schreef hij eens, beide die ik ontving maken met een opgewondenheid waarvoor ik een Engelsch Reviewer niet vatbaar achtte, melding van een meuwen roman van George Elliot, (schrijver van Sce?ies of clerical life) getiteld Adam Bede (Blackwood, Edinburgh). Beide roemen deze roman geheel hors ligénie en een van de beste producten van dien aard welke Engelands literatur bezit. Ik weet niet of de verschijning van genoemd boek in Nederland reeds bekend is, maar zoo niet dan wilde ik er toch uwe attentie op vestigen, om, zoo het nog tijd is en de zaak u mogt aanstaan, uwe concurrenten vooruit te zijn". Die Het [boek] is onnoemelijk saai, vervelend en — niets beteeke-nead! Het bevat letterlgk niets dan de zeer, zeer gerekte geschiedenis van een schooljongensleven in Engeland, — van een jongen, die allerlei kattenkwaad uitvoert, uit zwakheid, de rtial en pire vervalt, en einde-lijk vroom wordt — en sterft. En dit 400 bldz. lang! Het Ontbreekt ook Niet aan brave Hendrikken in 't boek, die, naar den aard van die wezens, ontzettend vervelend zyn, die niterst stichtelijk over de zonden van van vloeken en — tabakrooken spreken Daarby mist de beschrängig van het Ehgelsche schoolleven alle aantrekkelijkheid voor het publiek hier; — en (altijd naar mijn oordeel) bezit de schrijver geene enkele gave dan die van afgemeten „gepast" te zijn in al zijn vormen en boven alle beschrij ving langdradig en sententiens daarbg! — Het is, met „woord een boek dat veel te nietig is voor volwassenen en veel te didaktisch en doodsch voor jongelieden. Ik geloof, dat als ge H uit-geeft ge er treurige nitkomst-en van beleven zondt. Als het publiek het „slikte" — Dann zu het er aan stikken. " (Brief van Lindo 24 Jahr 1860.) Kirberger o. a. in 1862 Farrar's Een schooljongen of van kivaadt tot erger. — 465 ex. van den 4cn druk met 244 ex. van den 2en druk van Een student of een loopbann met hindemissen van denzelfden schrgver werden met de cliche's op de fondsveiling van den 20 August 1896 voor f 722.63 verkocht aan de Gebr. E. &M. Cohen. (VieMblad voor den Boekhandel 25 Augustus 1896.) 9 April 1859. Pseudoniem van Mary A. Evans. 490 ADAM BRADY, DOOR GEORGE ELIOT. 1859. Ansparung was onnodig, werde reeds zes weken te voren was het recht verwandte er erreicht te vor der desbetreffende  vertalingsarbeid niet geloopen te zijn, want eerst in Mei 1800 verscheen het werk, versierd met gravuren door J. H. Eennefeld naar Israels en de uitgaaf ging dank — of moet ik zeggen ondanks — de voorrede van Pierson „den lande door, nut stichtende en zegenende als een goede engel in hagelblank gewaad" Toch was het debiet niet zoo groot als de tegenwoordige bekendheid van het werk zou doen verwachten; wellicht was de prijs daarvan de oorzaak, want in ruim twéee jaar tijd werden er slechts bijkans 500 exemplaren van omgezet. Huet had en bleef zijn voile sympathie behouden voor bet boek, en hoeveel te meer moest hij het voor deze Neder- Den Boekhandel 24 Februar 1859. In een ongedeerd brieve schryft Huet aan Kruseman: „Zoo gij tijd hebt, loop dan dezer dagen eens aan bij Jufvrouw Van der Thol. Ik heb haar Aduni Bede ter inzage gestuurd; zij heeft het. boek voor een groot deel gelezen; en zie, nu huivert zj om de vertaling op zich te nemen, omdat zy het boek te mool vindt en vreest dat de vertaling ti'. min zal zijn. Tracht haar s. v. p. tot andere gedachten te brengen. Brinven van Cd. Busken Huet. Haarl. 1890 Dl. I biz. 83. Ik meen te durven beweeren dat onzc vriend Renuefeld zich kaptaal gehouden heeft. (Brief van Israels 31 Januari 1860). Brief W. Marten Westerman 17 Augustus 1860. 9.15 tegen thans f 2.50 ing. Bij den dood van George Eliot in 1881 schreef hy: Ik houd Adam Bede voor een onsterfelijk boek; een der werken waamaar Hebbeu volgend A.D.B. BEDE, DOOR GEORGE ELIOT. 491  reizen, werken voor jongelieden, roynans en verhalten, en gaven er tot heden zes nieuwe drükken van. Nog op een ander gebied trad Kruseman in 1859 op: als drükker voor anderen. Nu de Bilderdljk haar einde naderde en dukkerij voor de dnikkerij een regelmatig vloeiende bron van werk uitgedroogd was, beval hij in het begin van dat jaar bij circulaire zijn drukkerij aan en Gebhard en Fred. Müller maakten daarvan gebruik, de laatste met de Schellen eetier tnail-relze van Batavia naar Maastricht op reis en thuis door Brumund. Van Kruseman zelf gingen natuurlijk ook weer nieuwe plannen en denkbeelden uit; hoe kon dat anders? Behalve de ruilhandel met zijn fondsartikelen, die hij op touw zette met verschillende schilders, om daardoor in het bezit te komen van schilderijen geschikt ter afbeeldirig in de Aurora, telken geslacht de tweed e helft der 19do euw beordenen zal. Eine bewonnderenswaardige theorie der onzienlijke wereldigt er als te slaimeren op den bodem van een vollen en digten menschelvken plantengroei". (Litterarische fantasien en kritieken, Haarlem, z. j. Dl. XXI biz. 68.) Pierson in Voorrede biz. I. — In de voorrede weet Pierson niet of hij van „de" auteur of „den" auteur of „den" auteur moet spreken; hij voor zich twiifelt echter niet of een vrouw heeft het werk geschreven. 1860 Dl. IV. biz. 376. ZONDAGSBLAD. I860. jare een bron van zorgeii, zij een enkel plan genoemd omdat het niet verwezenlijkt werd, het uitgeven van berichten over den oorlog tusschen Italic en Frankrijk tegen Oostenrijk. Daartegenover stond de aankoop in 1859 van twee periodieken, de ChrUtelijke volks-alnianak en het Zondagshlad, aan welke kopyen, de een zoowel als de ander, aan het laatste niet het minst, Kruseman nieuwen gloed, nienw leven, maar ongelukkig geen nieuwe levenskracht wist in te blazen. Door de aankoop van die artikelen haalde Kruseman zich weer meer zorgen en moeite op de hals; periodiek — een op vasten geregelden tijd en bij stukken of afleveringen verschijnend werk, — wat kost het niet een hoofdbreken en beslommeringen om op tijd klaar te zijn. Kruseman dorst in dit opzicht de uitgave aan naast de Aurora, de JFetenschappelijke Bladmi en de Praktische volks- ahnanak; trouwens het afloopen van de Bilderdijk gaf meer ruimte van tijd, maar vooral ook zou het Zondagshlad weer vast werk aan de dnikkerij kunnen geven, waaraan die afdee- ling nu zoo dringend behoefte had. De eerste geschiedenis van het Zonda^jsblad wordt door Kru- seman verhaald in de Bouwsfoffen ^. Niet om de wijze van re- clame, die de uitgever-redacteur Boudewijn er voor maakte, maar wel ora diens persoon en het werkelijke goede, dat er in het blad stak had Kruseman van begin af aan raisschien Avel eenige sympathie voor die courant '"*. Na Boudewijn's onverwachten dood in November 1851 ging het in andere handen over, niet echter * „Iii deze laatste [Nalionnl quarterly] vindt ge iets, maar veel zal het niet zgn, omdat de schandelyke oorlog dien w§ zien beginnen er een is zonder andere oorzaak dan de eerzacht van twee Keizers, vooral van hem die eens het Keizerryk als het regenbad vandenvrede heeft genoemd. Diplomatische verwikkelingen bestaan er eigenlgk niet. Moge de oorlogsberigten die gy wilt uitgeven met eene tweede vervallen-verklaring van de Napoleontische dynastie besluiten; zoolang dat niet gebeurt is er geen rust meer in Europa." (Brief van Bugs c. 25 August 1859). Dl. I biz. 380. Vgl. een advertentie over het Zondagshlad van der Vliet in de Haarlemsche Courant van den 4 October 1851. ZONDAOSBLAD. 498 of Kruseman zou een aanbieding gedaan hebben. Zijn bod werd i860. te gering geacht en niet aangenomen. „Ik kom er gul voor uit, dat het mij rustiger zal zijn, wanneer UEd. het voor hooger prijs aan een ander hebt verkocht, dan wanneer UEd. mijn bod van duizend guldens aanneemt. Ik herhaal het, de zak is voor mij letterlijk een koop van fortuin. Die meer waag om mijne drukkerij vast werk te bezorgen, dan nit eenige voordeelige speculatie. In gemoede vraag ik u: welke waarde ik er voor koop; en of dan een bod van duizend guldens niet ten voile onbekrompen en roijaal is? UEd. moet even-wel geheel uw eigen belang bevoordeelen. Kunt UEd. het Zoitdagsblad voor m^er verkoopen aan een ander — ik laat er u natuurlijk voile vrijheid toe/' waren zijn woorden aan W. F. Hagedom te's-Gravenhage, Yan der Vliet's zwager. Het kwam in handen van C. H. Susan Jr., die de eourant reeds voor Yan der Vliet gedrukt had; eerst o. a. in de Haar-lemsche Courant' en het volgend jaar in het Nieuwsblad, ves tigde deze de aandacht op het blad als advertentieblad. Kruseman kreeg toen eenig berouw over zijn vroeger bod en nam in 1855 Fuhri in den arm om het blad voor hem van Susan te koopen. De condities waren 1500 en de bepaling, dat hij drinkker zou blijven *. Dat lachte Kruseman niet toe, maar waarschijnlijk zouden de onderhandelingen wel tot eenig resultat zijn gekomen, waren de omstandigheden gunstiger geweest. Susan bleef echter niet lang meer eigenaar. In 1857 werkte Noothoven van Goor te Leiden er mede ^; twee jaar later verkocht hij Heute aan Kruseman voor 1000. Thans waren de onderhandelingen met Yan Goor gevoerd door Yan Zeglen, die dan ook niet naliet Kruseman met zijn aanwinst ge- * Brief aan Hagedom 21 October 1853. * 9 Jannari 1854, 17 Januari 1855 en 26 December 1856. * Nieuwsblad voor den Boekhandel 12 Juli 1855. — Evenals in Bondewgn's tgd kostten de advertentien slechts 5 cents per gewonen regel, bniten het zegel. * Brief van Fuhri 26 November 1855. * Nieuwsblad voor den Boekhandel 5 November 1857. * De eisch was 1200. 494 ZONDA.GSBLA.D. 1860. Stel kon in geen gezegd aangenomen worden. Kruseman wilde van het blad geen eigenlijk gezegd politiek blad maken, al zou het zeer zeker kleur bekennen in zijn artikelen over de meest uiteenloopende und verwirkenden. Om diezeKde reden kon evenmin Lion als redacteur van Van Goor overgenomen worden, hetgeen op vrij wat verwikkelingen tusschen van Van Goor en Lion te staan kwam. De richtig of nauwkeuriger gezegd de geest en de leidende gedachten van het blad zouden geen andere zijn dan die, welke het aanzien geschonken hadden aan het Album der Natuuty aan de Prakiuche Volkes-almanak, aan de Brieven over den Hijbely aan de Wetanschappelijke Bladen, aan deze laatste vooral. Buijs was daarom met Logeman de aangewezen persoon om de redactie op zich. Te nemen. Beiden werden bereid gevonden en het Zondagshlad de deed met Januari 1860 zijn intree in de wereldonder de redactie van Buijs, die voor de bezorging der hoofd- Brief van Van Zeggelen 13 December 1859. — In later jaren was Lion redacteur van het Balaviaasch Ifamlelshlad, ZONDAOSBLAD. 495 Artikelen, buiten zijn honorarium als auteur, 1500 zou ge- i860, nieten, en van Logeman, voor de wetenschappelijke berichten, die daarvoor, 250 bedong. Met twee personen is een redactie-personeel niet voltallig. Aan P. J. van Baarda, werd op Kruseman's kantoor een plaats gegeven voor de administratieve redactie en het gemengd^ kerk-, academie- en onderwijs-nieuws en de advertentien ; Busken Huet kreeg het redactiewerk van het feuilleton voor zijn rekening; Jac. van Gigch te's Gravenhage zou de afdeeling rechtsgeleerdheid behartigen ; Van Limburg Brouwer, De Genestet, P. J. van de Kasteele, W. C. H. Staring, Prof. Yeth, Pierson, Naber, Oudemans, Lewev van Middelstum, eigenk de meest bekende letterkundige en wetenschappelijke jongere mannen van gezag gaven hun mede-werking. Het beloofde. Het eerste nummer in zijn nummering (n^ 575) aan läutende aan het laatste door Noothoven van Goor uitgegeven, was van den eersten dag van het nieuwe jaar 1860. Een overzicht te geven van de verschillende opstellen, die in het blad onder Kruseman's beheer opgenomen werden, is hier niet op zijn plaats, maar ook onnoodig. Want wie weet niet — ik zal de vraag van kennen maar in het midden laten — hoe Buijs hier allerlei vraagpunten uit het actueele staatsrecht behandelde en beschouwingen ten beste gaf over de binnenlandsche politick van Den dag "; hoe Visscring staat- Een enkele correspondentie over advertentien zg hier aangestipt. Onder dagekening van Londres le 4 fSvrier 1860 stnnrde H. Holloway, p.p. J. Hollo way een nienwe redactie van zgn advertentien over "les pilules et Vonguenfé; tegelgkertyd zond hg "52 petits paragraps relatifs aux infiniites pour les quelles nies niedicins [sic] sont plus particulierement efficaces. Het papier, waarop de brief geschreven is, heeft als watermerk: „T. Holloway 244 Strand London". Brief van Van Guch 8 December 1859. Omdat het een firma is, die sinds het einde der 17de eeuw hier te lande gevestigd was, zg vermeld, dat het papier van het Zondagsblad betrokken werd van L. van Gerrevink Dz. „lk ben onder meer anderen itt/A^jsambtenaar, en behoef met mgne opposition tegen het Ministerie niet zoo Beplaald aan den weg te tim-meren." (Brief  van die schitterende, van die onovertroffen concepties als alleen Kruseman kon hebben en kon uitvoeren; hij wenschte een weekblad, dat voor Nederland zon zijn, wat de Courier de dimanche voor Frankrijk was en hij gaf dat; hij belöffde het publik en deh Boekhandel een orgaan dat wekelijks een overzicht zou geven van het belangrijkste, dat op maatschappelijk en wetenschappelijk gebied voorviel, en hij wist dat tot stand te brengen in ongeevenaarden vorm, ongewonen stijl. Bij Van Qoor een blad van zeer alloais, werd het Zondagsblad bij Kruseman een model' waarnaar de ideale joumalistiek zich hier te lande zou moeten hervormen. Toch had b Je vovreel voortreffelijke en superieure eigen-schappen van zijn blad Kruseman zich vergist en ging het debiet onder zijn bestier hals over kop, met snelle schreden achteruit. Al in September 1860 werd er over redmiddelen gedacht de maatregel, met November d. a. v. ingevoerd, om. "De stukken van Alberdingk acht ik waarlyk nog scherper gedacht, doch minder aangenaam, hoe zeer welligt beter van gehalte, dan die van Huet." (Brief van Fred. Muller 12 Maart 1861.) Litterarische fantasien efi A'rtfieA'en. Haarl. z.j. Dl. XXIV biz. 52. Vgl. t.a.p. Dl. II biz. 140. Brief van Bugs c. 1 September 1860. ZONDAGSBLA.D. 497 ten gerieve der abonn'S, het blad reeds Vrijdagavond te ver- i860. zenden, baatte niet. Slechts anderhalf jaar bleef het bestaan, met April 1861 eindigde het; de voortzetting ging Kruseman's financieele draagkracht te boven. De ondergeteekende geeft bij dezen berigt dat hij met het einde van deze maand de uitgave van Het Z0ND AGSBLA.D denkt te s taken. Mogt iemand haar willen overnemen, die vervoege zich, liefst personik om inlichtingen bij Haarlem. A. C. Kruseman Er kwam geen aanbod: het blad was in de oogen van het publiek en van den Boekhandel van nul en geender waarde. En hij staakte zijn uitgave met het volgende BERIGT. De ondergeteekende, die bij zijn overneming van het Zondagshlad gepoogd heeft dit Blad te wijzigen overreenkomstig de naar zijne meening de deelijker eischen van een staat- en letterkundig weekblad, geeft bij deze onder leedgevoel kennis,  bestan. De Uitgever mag evenwel dit laatate Nommer niet verzenden, zonder eene opregte dankbetuig aan Redakte, Medewerkers en Geabonneerden voor de van hen ge-noten ondersteuning en belangstelling. Haarlem, k n ^ 3 oi lij^ ^ iu£»n ^' C. Kruseman ^ 31 Maart 1861. Advertentie in Nieuwsblad voor den Boekhandel 21 Maart 1861. * Ik vond althans geen brieven hierover. 