Bijdragen tot de taal-, land- en volkenkunde
Bai: het eerst rond zeilde, kreeg zij den naam van Geelvinksbaai: läter is die naam in dien van Groote baai veranderd, terwijl de naam van dat van dat van de kleine bogt, iets bewanden de Vlakke-hoek, zonder daardoor echter voor de grootere baai geheel in onbruik te zijn geraakt. En waarlijk, wanneer er geen goede r-denen tegen zijn, die ik tot niet ken, mag men den ouden naam wel behouden. Mij dunkt die van het schip de Geelvink hebben het verdiend. Aan de westzijde der baai, digt bij den ingang, ligt de havenplaats Dorei. Aan den oostelijken ingang, daartegenover, liggen de mondingen der rivier van Ambermo. De ingang der baai wordt door een langwerpi: eiland, Schouten-eiland, ook wel Misore genaamd, in tweeën gedeeld. Misore is, volgens de reisbeschrijving van den Heer DE BRUYN KoPS, Nz- tuurkundig Tijdschrift o. N. I. Di. I, eigenlijk het middelste eiland van drie, die als een enkel op de kaart staan geteekend. Door den oostelijken ingang de basi binnengezeild, waar de groep der Verraders-cilanden ligt, krijst men spoedig de kusten van Jobi in het oog, een eiland dat hier, in zijne lengte, nagenoeg de halve breedte der baai inneemt en ten Westen cent smalle, maar diepe, doorvaart overlaat tusschen Kaap Jacquinot en het eiland Koeroedoe, dat digt bij de Geelvinkspunt van het vaste land van Nieuw-Guinea gelegen is. Ten Zuiden van Jobi liggen eene menigte kleinere eilanden, maar over het geheel is dit gedeelte der baai nog weinig bekend. Anders ts het met het westelijk deel gesteld. Daar ligt, digt bij den westelijken uithoek van Jobi, het eiland Misnoem, en N. W. van daar, tusschen Dorei en het zuidelijke gedeelte van Schouten-ciland, Mi sore. A W. eindelijk van Jobi, in het dicpst der baai, liggen de eilan- den Run en Muismar in het gezicht der kust van het land Van Dam- men, naar hetwelk de baai zelve ook wel de Van Dammen-baai heet Van waar die oogenschijnlijk Hollandsche naam, is mij nog niet gebleker. Tusschen Run en Misnoem ligt eene kleine groep eilanden — gelijk er overigens vele in de baai verspreid liggen, — die ons op de kaart van deze eilanden ten derden male den naam van Misore doet vinden. Na max: ik opmerken dat de kaart, die bij de genoemde reis behoort, aan het tweede Misore den naam van Myfore schijnt te geven. Aanstonds rallcs wij cen’ stam der Papoeas aldus genoemd rien: het is mogelijk, dat dr BIJDRAGEN TAAL- LAND- EN VOLKENKUNDE vAn NEÊRLANDSCH INDIË. TIJDSCHRIFT VAN HET KONINKLIJK INSTITUUT VOOR DF TAAL- LAND- EN VOLKENKUNDE VAN NEERLANDSOH INDIË. TWEEDE DEEL. N°. 4. ’S GRAVENHAGE, K. FUHRI. 1854. 372 DE PAPOEA'S VAN DE GEELVINKSBAAI VAN N.-GUINEA. baai. het eerst rond zeilde, kreeg zij den naam van Geelvinksbaai: la- ter is die naam in dien van Groote baai veranderd, terwijl de naam van © dat vaartuig slechts bewaard is in dien eener zeer kleine bogt, iets be- westen de Vlakke-hoek, zonder daardoor echter voor de grootere baai ge- heel in onbruik te zijn geraakt. En waarlijk, wanneer er geen goede re- denen tegen zijn, die ik tot niet ken, mag men den ouden naam wel behouden. Mij dunkt die van het schip de Geelvink hebben het ver- diend. Aan de westzijde der baai, digt bij den ingang, liggen de mondingen der rivier van Ambermo. De ingang der baai wordt door een lang Dorei. Aan den oostelijken ingang, daartegenover, liggen de mondingen der rivier van Ambermo. De ingang der baai wordt door een lang Dorei. werpig eiland, Schouten-eiland, ook wel Misore genaamd, in tweeën gedeeld. Misore is, volgens de reisbeschrijving van den Heer DE BRUYN Kops, Na- | tuurkundig Tijdschrift v. N. I. Dl. I, eigenlijk het middelste eiland van drie, die als een enkel op de kaart staan geteekend. Door den oostelijken ingang de baai binnengezeild, waar de groep der Verraders-eilanden ligt, krijgt men spoedig de kusten van Jobi in het oog, een eiland dat hier, in zijne — lengte, nagenoeg de halve breedte der baai inneemt en ten Westen eent smalle, maar diepe, doorvaart overlaat tusschen Kaap Jacquinot en het — eiland Koeroedoe, dat digt bij de Geelvinkspunt van het vaste land van Nieuw-Guinea gelegen is. Ten Zuiden van Jobi liggen eene menigte kleinere eilanden, maar over het geheel is dit gedeelte der baai nog weinig bekend. Anders is het met het westelijk deel gesteld. Daar ligt, digt bij den westelijken uithoek van Jobi, het eiland Misnoem, en N. W. van daar, tusschen Dorei en het zuidelijke gedeelte van Schouten-eiland, Mi- sore. % W. eindelijk van Jobi, in het dicpst der baai, liggen de eilen- den Run en Muismar in het gezicht der kust van het land Van Dam- men, naar hetwelk de baai zelve ook wel de Van Dammen-basi het. Van waar die oogenschijnlijk Hollandsche naam, is mij nog niet gebleken. Tusschen Run en Misnoem ligt eene kleine groep eilanden — gelijk ef overigens vele in de baai verspreid liggen, — die ons op de kaart van deze eilanden ten derden male den naam van Misore doet vinden. Nu moet ik opmerken dat de kaart, die bij de genoemde reis behoort, A&D het tweede Misore den naam van Myfore schijnt te geven. Aanstonds zullen wij een’ stam der Papoeas aldus genoemd zien: het ie mogelijk, dat de EENIGE BIJZONDERHEDEN DE PAPOEA’S VAN DE GEELVINKSBAAI VAN NIEUW-GUINEA. Door de goedheid van den Heer Pp. 0. VAN REES, Resident van Batavia, is ons een opstel toegekomen van eenen Heer FABRITIUS, die zich anderhalf jaar, ter bevordering der handelszaken van den Heer vAN DUIVENBODE, koopman te Ternate, onder de Papoesche van de Geelvinksbaai van Nieuw-Guinea heeft opgehouden. Het is getiteld: Bijdrage tot de volkenkunde, in het bijzonder der Papoesche volkstammen, wonende in en bijzonder der Groote-baai, Noordkust van Nieuw-Guinea, en bestaat uit verscheidene stukjes, waarvan het eerste, over Godsdienst en gebruiken, het onderschrift heeft: 1853. Romeland, in de Groote-baai op de Noord-kust van Nieuw-Guinea. Dit Rom is zonder twijfel hetzelfde eiland dat elders Rus wordt genoemd. Daar het opstel, gelijk wij het ontvangen hebben, voor eene woordelijke mededeeling in zijn geheel niet geschikt is, trede hier die van den zakelijken inhoud daarvoor in de plaats. Een gedeelte zal ik evenwel woordelijk geven. Vooraf ga eene korte schets van he tönen, waarop wij onze Papae's zullen zien optreden. De Noordkust van het eiland Nieuw-Guinea maakt van den Vlakke-hoek, ten Westen, tot Konig-Willemseiland, ten Osten, eene sterke bogt. De breedte der dus gevormde baai is, wanneer men de opgegeven punten als hare uiteinden aanneemt, ruim 80 uren en haar ingang ligt een weinig naar het Noord-Oosten; hare diepte mag tusschen de 50 en 60 uren bedragen. De kusten der baai zijn niet opgenomen, maar ver uitstekende punten bie- den zij zeker niet vele aan. Naar het schip de Geelvink, dat in 1705 de 25 372 DE PAPA'S VAN DE GEELVINKSBAAI VAN N.-GUINEA. Bai: het eerst rond zeilde, kreeg zij den naam van Geelvinksbaai: ter is die naam in dien van Groote baai veranderd, terwijl de naam dat vaartuig slechts bewaard is in dien eener zeer kleine bogt, iets be westen de Vlakke-hoek, zonder daardoor echter voor de grootere baai ge heel in onbruik te zijn geraakt. En waarlijk, wanneer er geen goede r» denen tegen zijn, die ik tot niet ken, mag men den ouden nam wel behouden. Mij dunkt die van het schip de Geelvink hebben het ver diend. Aan de westzijde der baai, digt bij den ingang, ligt de havenplass Dorei. Aan den oostelijken ingang, daartegenover, liggen de mondingen da rivier van Ambermo. De ingang der baai wordt door een langwerp: eiland, Schouten-eiland, ook wel Misore genaamd, in tweeën gedeelt Misore is, volgens de reisbeschrijving van den Heer DE BRUYN Kops, A+ tuurkundig Tijdschrift v. N. I. Di. I, eigenlijk het middelste eiland van drie, die als een enkel op de kart staan geteekend. Door den oostelijken ingas Z de baai binnengezeild, waar de groep der Verrsders-eilanden ligt, krijst men sprengt de kusten van Jobi in het oog, een eiland dat hier, in zije: lengte, nagenoeg de halve breedte der baai inneemt en ten Westen eest smalle, maar diepe, doorvaart overlaat tusschen Kaap Jacquinot en het eiland Koeroedoe, dat digt bij de Geelvinkspunt van het vaste laad van Nieuw-Guinea gelegen is. Ten Zuiden van Jobi liggen eene menigte kleinere eilanden, maar over het geheel is dit gedeelte der baai nog weinic begend. Anders is het met het westelijk deel gesteld. Daar ligt, digt bij den westelijkken uithoek van Jobi, het eiland Misnoem, en N. W. van daar, tusschen Dorei en het zuidelijke gedeelte van Schouten-eiland, Misore. 4 W. eindelijk van Jobi, in het dicpst der baai, liggen de eilan-den Run en Muismar in het gezicht der kust van het land Van Dammen, naar hetwelk de baai zelve ook wel de Van Dammen-basi heet. Van waar die oogenschijnlijk Hollandsche naam, is mij nog niet gebleken. Tusschen Run en Misnoem ligt eene kleine groep eilanden — gelijk er overigens vele in de baai verspreid liggen, — die ons op de kaart van deze eilanden ten derden male den naam van Misore doet vinden. Nu moct kopmerken dat de kaart, die bij de genoemde reis behoort, aan het tweede Misore den naam van Myfore schijnt te geven. Aanstonds zullen wij een’ stam der Papoeas aldue genoemd zien: het is mogelijk, dat cle naam der eilanden met dien van den gelijknamigen Papoeschen stam in verband staat. Al deze eilanden, althans de meeste en de grootere, zijn hoog en digt begroeid en verscheidene bieden goede ankerplaatsen aan. De haven van Dorei wordt zeer geroemd. De expeditie, waaraan de Heer DE BRUYN Kops deel-nam, had onder andere ten doel om op verschillende punten der kust ijze-ren merkplaten te plaatsen, voorzien met het koninklijke wapen en het r Anschrift ‘Nederlandsch Indië.’ De punten waar, aan 10 voet hooge met koraal ommetselde palen van ijzerhout, de wapenborden werden bevestig, wa-ren te Dorei, op 0°52’22’ ZB. en 134°39’ OL. van Greenwich; te Run op 2°21’ ZB., en 134°38’ OL.; op het eiland Ansoes, aan de zuidkust van Jobi; te Koeroedoe(?) en op Sowok, het meest noordelijke eiland der Misore-groep. De plaatsing van een’ paal in de Bougainville-baai, verder oostelijk op de kust van N.-Guinea, mislukte door de weérsgesteldheid en den sterken tegenstroom, welke belette het land te naderen. De opgenoemde plaatsen zijn tevens die, waarvan men in het aangehaalde werk eene meer uitvoerige beschrijving vindt. - Wat de bevolking aangaat, vond onze berigtgever weinig verschil bij de verschillende stammen. Wil men thans nog een blik slaan op het eiland Run, de verblijfplaats van den Heer DE BRUYN kops: “Het gezigt van het land uit de ankerplaats [die de schrijver “overigens voor schepen geenszins aanbeveelt) is trotsch en schoon. Een zeer steile bergrug, 5 à 600 voeten hoog, overal begroeid, hier en daar “met omheinde plaatsen voor tuinen, elders met kale, loodregte rotswan-den, strekt zich over de geheele lengte van het eiland uit. Aan den voet ‘een breed wit zandstrand, waarop de kampong gebouwd is, doch dat met ‘hoog water geheel onder vloeit. Aan de zeezijde eilanden, meest alle hoog, ‘van zonderlinge gedaante en zich met hunne begroeide zijden in het effen ‘water spiegelende. In het verschiet de kust Van Dammen en het eiland <Muismar.” Er lagen, toen men er aankwam, juist een paar praauwen van Ternate, die, na een verblijf van drie maanden, eene lading tripang, karet en massooi hadden ingenomen, ter waarde van ruim f 3000. Ennn 25 * 374 DE PAPAES VAN DE GEELVINKSBAAI VAN N.-GUIREA. I, MYPOORCHE STRIZANG (domamoen) Boga ja jeve............... beneavessersees Naar omlaag! Ja ma jorie (de j is hier niet duidelijk in het HS)..hier! Romo wawer0e......cccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccccc “Tatiboh komt van tandoe mi boe, dat knieschijf in de taal van Van Dammen beteekent; tatiboh is de noodwendige buiging der knie bij het spannen der boog; weramo, van tamberamie, de hand, is het stellen.” Andere verklaring van deze woorden geeft de schrijver niet. II. TWEE DOODENZANGEN (kajop). 1) Ai woe-o, pombesso grandisa........ Dooden, gaat voor op see! Rip O kwierie..…………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………… De vereering der dooden ganzen beenderen of den schedel zijnner geliefde dooden op bepaalde tijden met zich, brengt offers op hunne graven en meent dat de afgestorvenen hem daarvoor, of hij doet het omdat hij dit meent, in zijn vischvangst en al zijnne ondernemingen bijstaan. Het overlijden zelf schrijft hij toe aan den invloed van een’ kwaden geest, van den afgod, den Manoe-el, eener andere buurt, dien der zijnne vijandig. Daarom gaat hij zich ook wreken en verslaat, als zoenoffer voor den overledene, een lid van den vijandigen stam, terwijl hij zich, althans wanneer het zijn vader was, die stierf, tot diens nagedachtenis tfatoeëert. Die Manoe-d speelt overigens eene groote rol in het godsdienstig gelöt der Papoea's. Hij neemt allerlei gedaanten aan, sluipt door de kleinste ope-ningen de huizen binnen, en niet alleen wijt de Papoea de rampen, die hij endervindt. Aan den invioled van een vijandigen Manoe-el, maar hij be- schouwt ook den zijnen als de oorzaak zijner eigene verkeerdheden. 2) Tsamojondo. ese eee. Waar is hij, dien ik mis? Majondo sorana (elders luidt dit woord sorano)... ccc rec eseccces Ik zoek hem in de zee! woei nawierie (elders natswoerie)..... Verrijs, o doode! woei sorana sorana (of sorano sorano)..Ik zocht op den bodem der zee! Aircoës nava... seven Gij woont in de diepste wateren! Teamo jondo.............eseeee Waar vind ik u terug? Majondo sorara (sorano)............ Ik zoek u in zeel Jwoei naweri (eld. nasoert) Gij rijst! uit het peillooze diep! De vertaling is niet streng naauwkeurig, zoo als blijkt. Dit is een klaagzang door den Papoea aangeheven, wanneer hij, of den doode zelf of iets tot zijne nagedachtenis met zich in zijne praauw voerende, bij kalm weder over de effene zee henenvaart, in wier grondelooze diepte hij meent dat het bloed der dooden verzameld is. TIT. BEHANDELING VAN ZIEKEN. 5, Zoodra een ziekte een’ beminden persoon komt overvallen, begeft de Papoea zich naar den voet van den een of anderen boom om aan Narbrooi (of Narbrooi) te offeren. Met een nokin (dat is een stroozak, die op den rug hangt en door middel van een’ band om het voorhoofd wordt vastge- houden), waarin hij het offer geborgen heeft, en een’ inlandschen sigaar 5 den mond, ter bestemde plaatse gekomen, doet hij eenige halen aan deen en maakt een bijzonder geluid om Narbrooi te doen neérdalen. Deze god heeft namelijk zijn ontstaan te danken aan een natuurverschijns. De nevels, die in de boschri Jekt strecken van Nieuw-Guinea dikwijls de top: der boomen omhullen, heeft de Papoea met den levensadem des mensch in verband gebracht. De god der nevelen trekt den adem tot zich van rr hij lief heeft, en is, zoo doende, de oorzaak van diens dood. In den rook van den sigaar nu ziet de Papoesche verbeelding Narbre: verschijnen, in de gedaante van een’ schoonen jongeling, met raja-bloec: versierd, die den offeraar meêdeelt of de zieke reeds bij hem is, of a¢ zoo ja; — ‘Heeft hij dan iets misdreven?’ vraagt de offeraar: “O neen!” heb hem lief en daarom heb ik hem tot mij genomen. De offeraar legt daarop zijn offer neder en keert tot den zieke terug. Heft den stroozak weär bij zich; hij blaast er in en zijne verbeelding er hem den zieke levend in terug zien. Nu ledigt hij den zak, die 7 verbeelding vulde, boven het hoofd van den lijder, kauwet gemberwo: fijn, wrijft daarmede diens armen en handen en bindt hem een bandje de pols. De zieke, wiens aandacht hierdoor van zijnen toestand afg wordt, is thans verpligt om te zorgen dat het bandje vast blijft. En suf hij nu toch, en gebeurt het dan dat het bandje door natuurlijke oorzl? losspringt: ‘‘Narbrooi had van de scheiding berouw’ het dan; en heeft het bandje losgemaakt en den doode weêr tot zich genomen.” Niet altijd echter is de beschouwing zoo vreedzaam. Uit een ander ot punt gezien, schrijven zij, gelijk wij boven zagen, dat sterven aan Manet. toe, en om uit te drukken hoe het ligchaam na den dood toch 00% as bear is voor den tijd dat het niet is verwijderd, bezigen zij de uitdruth Manoe-el wedan rapels, dat schijnt te beteekenen: “‘Manoe-el heeft voor we of drie dagen zijn hart opgegeten” Wanneer nu de zieke gestorven is, dan geeft de naaste bloedverwat! is gastmalen. Het hoofd van den doode wordt mede aan den disch geplast” met de oogen, neus en mond met roet, kalk, sirih enz. beschilderd. “ontvangt ook van de sigaren zijn aandeel. Vele zulke doodenfeesië? pake het niet gewroken doodshoofd, korea, dapper; maar de rijk Pap loor zijn mildheid veler aanhang winnende, schrijft aan den doode, die 1em helpt, toe, wat de omstandigheden hem bezorgden. De feestgenooten verbinden zich tot eenen plundertogt en wekken hunne geestdrift  terwijl het stil is, O marie roripe.. … aaan ennen enen naar hier drijft, O sono pia jaja...........e.sves.e. hetgeen pas gemaakt is! O sono ROETICL.. ccc cere c erence ences Noerte heeft het pas gemaakt O ma traga mawai........ eee ence...en wijst het mij aan! hetgeen aldus schijnt te moeten verstaan worden, dat Noerie, een zekere slang, wien zij de rijkdommen toeschrijven, die zich, voor nog niet lang, “ een hunner mede-mijfoorsche stammen, die van Amberpon, door zich op den handel toe te leggen, verwierf — dat deze Noerie ook hun dergelijke rijkdommen als buit zal toevoeren. IV. GODSOORDEELEN. Voor eene misdaad wordt eene boete betaald of de beschuldigde zuivert zich door eenen eed of een godsoordeel. Den eed legt hij af door, met eene pijl in de hand, de volgende woorden uit te spreken: nanik tjikerou [= dji- kalou?| ja maan tjikewa [beter tjikerou?] ba ja maar ba, dat wil zeggen: “Hemel, als ik gestolen heb, sterf ik, zoo niet, sterf ik niet” (?). — Van veel kracht is deze eed niet, want door het vernietigen der pijl of door het — aanwenden van kruiden, wordt zijne uitwerking verijdeld en dan het feit op nieuw geloochend. Onze schrijver deelt een paar voorvallen mede, die strekken moeten om het gebruik van zulk eenen eed of van eenig godsoor- deel op te helderen. Zij voeren den datum Jassarij 1858. Ik laat ze hier, zoo woordelijk mogelijk, volgen. “Voor eenige dagen had het volgende plaats. Te Wariap, eene plaats in de Groote-baai, bevonden zich twee praauwen van Dorei en cene van het na- bijgelegen Waarmossel. De bevolking te Wariap is klein en woont daarom 378 DE PAPOEA’S VAN DE GEELVINKSBAAI VAN N.- GUINEA. Og het land langs de rivier (hetwelk in de Papoes bij strandbewoners eene uitzondering is); zoo achten zij-zich veiliger bij vijandelijkheden. De bebouwde grond begrenst om zij-zich veiliger bij vijandelijkheden. Een gedeelte was er met turksch koorn of maïs beplant. Een man van de Waarmesselsche praauw vond gelegenheid om zich, ongezien, van een gedeelte daarvan meester te maken en verborg dit in.een snokin, om het in de praauw in veiligheid te brengen. Dood bedaard vervolgt hij zijnen weg, en ontmoet een’ der menschen van Dorei. Deze ziet een aar uit den zak steken en zegt: “Kan ik van u een paar eren krijgen, ik heb lust om mais te eten P”’ “Neen,” antwoordt de drager, die trouw doorloopt, “ik heb ze voor messen gekocht,” denkende zich op deze wijze van het lastig vragen te ontslaan. Maar de man van Dorei, die bemiddeld was, laat zich niet afschepen, en zegt: “Wel nu, dat is geen bezwaar, ik zal u een mes geven.” “Ik heb er niet overte beschikken, want ik heb voor anderen gekocht; het was mij opgedra-gen,” zegt de ander, en zoo eindigt die ontmoeting; elk vervolgt zijnen weg en de maïs wordt in de praauw gebragt. De man van Dorei komt toen aan bet huis te Wariap, ‘waarbij de maïs gestolen was. De vrouw, welke deze geplant had, had weldra bemerkt, dat er maïs ontvreemd was. Zij vermoedt, dat de menschen van Dorei hieran schuldig zijn, en neemt eenige stengels, waarvan de vruchten geroofd zijn, als getuigen voor de regt- vaardigheid harer zak mede. Onder luid gegil en geschreew, allerlei verwenschingen uitstootende, die zij gelöst, dat den geheimen vijand zal len treffen, zoude zij, met hare stengels tot getuigen, huis voor huis be- legerd hebben, indien niet de persoon van wien wij vroeger melding maak- teri en die de mais had zien wegvoeren, de zaak was begonnen te door- zien. Deze maakt haar met het voorgevallene bekend. Op hare vraag, of hij zich niet in den persoon kan vergissen, antwoordt hij: “Ik beb hem met het oog naauwkeurig opgenomen.” De opschudding, welke eene 200 danige zaak altijd maakt, heeft reeds algemeen bekend doen worden, dat niemand maïs verkocht had en men wacht daarom den dader op, die, wel- ligt om alle vermoedens te vermijden, nog goederen heeft achter gelaten. Nu barst zij tegen hem los Alles wat in de Papoesche verbelding verachting uitdrukt wordt hem in onstuimige woorden toegeworpen; hij gevoelt zich voor het odg van alle omstanders ten toon gesteld, en, de meergenoemde man makt hem nu aan hunne ontmoeting en hun onderhoud indachtig. Beschaamd en in het naauw gebracht, ziet hij geen anderen weg open, dan om zijne pijlen het pleit te doen beslissen. De andere, nog niet gewapend, sweet echter welken indruk de zaak op de hem omringende menigte maakt. Hij ligt den regter arm op, als om zich meer bloot te geven, en zegt: ‘Het is beter dat gij nu schiet, dan ben ik spoedig dood.’ Hiermede heeft hij zijnen tegenstander tijd gegeven om zich te wapenen; een gewer hebbende, haalt en laadt hij het met twee kogels, en dus toegerust is hij gereed zijnne woorden gestand te doen.” Intusschen nemen de met de praauw van Waarmessel medegekomen vrouwen de vlugt en geven niet onduidelijk haar misnoegen te kennen jegens den togtgenoot. Deze acht het nu tijd om aan de zaak eene andere wening te geven, daar ook al de bijstanders hem aansporen tot de betaling eener billijke. Boete. Die van Waarmessel zeggen nu tot de eigenaresse der maïs: ‘Laat hem aan den man van Dorei de boete betalen; door uw schel- den is zijn hart in toom ontstoken; bij een bedaard onderzoek zou hij u betaald hebben, en haast had hij zich nu aan den man van Dorei vergrepen.” Nu betaalt hij aan den man van Dorei drie Chinesche kommen en een bundel pijlen. En de vrouw, die bestolen was, geeft aan den man, die zich voor hare zaak gewapend heeft, drie rijpe klappers of ko-kosnoten. Hiermede was het regtsgeding afgeloopen. "Toen de Hongi-vloot, door Papocsche praauwen versterkt, naar de Armon-eilanden ging, om ook dár haren invloed te doen gelden, raakte eene kora-kora van Dorei, waarin zich geene Tidorezen of Gebinezen bevon den, door mindere bezeildheid van de vloot verwijderd. Opkomende tegen-wind, stroom en zee waren “oorzaak, dat zij zich niet met deze kon vercenigen en dat men besloot om naar. Korido [Koeroedoe] en Ombaai (aan de Zuidkust van Jobi] terug te keeren. Op Ombaai wachtte men de kora-koras en praauwen op, en vernam den afloop der expeditie, die, met verlies van dooden en gekwetsten, gedwongen geweest was van terug te keren, zonder zich door de dappere bevolking te hebben kunnen doen eerbie-digen. Men heette elkander welkom en nu sprak de Sengadji der achter-gebene kora-kora-kora" Hun verder dus toe: ‘Ik betreur het verlies van onze’.’ 580 DE PAPOEA’S VAN DE GEELVINKSBAAI VAN N.-GUINEA. menschen, gaarne had ik het gevaar met ulieden gedeeld, doch het lag buiten mijne magt. Deze woorden van deelneming werden wel opgeno-men. Intusschen had de Korano, of het opperhoofd, van Dorei (die door den Sulthan van Tidore wordt aangesteld) den ganschen togt bijgewoond, zijn tamda. bers, of praauw, daarbij verloren en bevond deze zich op de praauw van Sawi-Mesnem (een hoofd van het eiland Mesnem, bij Dorei gelegen). Er heerschte goede verstandhouding tüssen den Korano en den Sengadji. Men vertrok nach Ansoes. Alles bleef wel gaan. Ook hier werd nog menigmaal over de expeditie gesproken. Allen gedroegen zich hierbij als verstandige lieden en niemand had reden om in eenige uitdrukking beleediging voor zijne eer te vinden. Daar men bij een’ hongi-togt weinig voorraad verstrekt of medeneemt, is dit oorzaak dat deze expeditie zeer traag gaan; de moeijelijkheid, die hierbij komt, van op eene plaats meer levensmidde-len op te doen, dan de dagelijksche behoefte noodig maakt, gaf aanleiding dat Sawi-Mesnem en de Korano Dorei eerder over Mijfore naar Dorei ver trokken, en de Sengadji eene maand later daar aankwam. Toen de Sengadji op Mijfore van den Kapitan Mijfore vernam, dat de Korano zich overhem had uitgelaten, als ware hij niet even goed een man als deze, besloot hij, aan de waarheid van die mededeeling niet twijfelende, zich hieroverte wreken. De Kapitan Mijfore vond er behagen in om de woorden van den Korano zoodanig voor te dragen, also zij eene belediging behelsden, en de Sengadji voegde er in zijne verbeelding zoo veel bij, dat hij de zaak tot het uiterste dreef. Te Dorei gekomen, zocht hij den Korano op, en vroeg, waarom hij hem als een vrouw had afgeschilderd? De Korano, zich-van geen kwaad bewust, ontkende zulks en verzekerde hem integendeel, dat hij hem als een’ man beschouwde. De opgewondenheid van den Sengadji liet hem hier niet mede tevreden zijn; hij verlangde, dat de Korano zijne sago-pijlen zoude gereed maken en eischte de in zijn oog schitterendste voldoening.” “De tijd hiertoe daar zijnde, begaf de Sengadji, met zijn gezin, zich naar het huis van den Korano. Men stelt twee palen in den grond, en elk draagt aan een zijn erzogen de taak op om de proef der waarheid door te staan. Deze keeren elkander, op de gebruikelijke wijze, den rug toe, leggen ieder het uiteinde van een bamboe op hunnen schouder, en EAS VAN DE GEELVINKSBAAI VAN N.-GUINEA. 581 Spreken daarbij deze woorden uit: Nankaauw jasjier jas ajier kako ja kain. Og het word we gaan zij te gelijk naar beneden, den bamboe op den waterspiegel houdende. God beslist ten voordeele van hem, die het langst bij zijnen paal beneden blijft. De zoon van den Sengadji kwam het eerst boven. De duikerproef had dus ten nadeele van den Sengadji beslist. Deze, hierdoor nog meer verbitterd, eischt de heet-water-proef. Een pot met kokend water werd hiertoe gereed gemacht, en de zusters van den Korano en den Sengadji tot het ondergaan der proef bestemd. Men steekt daarbij de han-den tot den halven voorarm in de pot, en zij wier arm zoodanig verschroeit, dat hij den volgenden morgen verveld of gewond is, heeft ongelijk, terwijl zij, wie niets deert, het regt aan hare zijde heeft. Doch de halstarrigheid van den Sengadji had ook het bloed van de vrouw, die voor den Korano de waterproef doorstond, in gisting gebragt, en, vinnig, wierp zij een hand kokend water naar hare tegenpartij. Dit was het sein tot het gevecht. De Sengadji met de zijnen in de praauw, de Korano op de voorga anderij (eene stoep of zitplaats) van zijn huis, greep elk verwoed naar pijlen. Een zoon van den Korano trof den zoon van den Sengadji zoo, dat hij bijna op het: eigen oogenblik den adem uitblies. Nu trok de Korano, voor weer- wraak beducht, binnen in zijn huis, het aan de publieke opinie overla- tende om den tijd en de voorwaarden des vredes te bepalen, terwijl de Seng- adji den Korano en zijne huisgenooten in het’ huis belegerd hield. Om dien toestand eenigzins te doen begrijpen, moet ik opmerken, dat in zulk een geval de toevoer van versch water afgesloten is, zoodat men ook spoe- dig niet meer kan koken; en dat er verder in een Papoesch huis geene be- paalde plaatsen zijn om zijne natuurlijke behoefte te voldoen. Dit geschiedt anders door het verwijden van de reten van den vloer, die uit boomtakken zamengesteld is. Op het minste geplomp in het water echter, verscheen nu onmiddellijk eenig wapen door zulk eene reet. De geringe hoeveelheid water in weinige bamboezen Voorhanden, vruchten en voorhanden, vruchten en voorhanden van gekookte spijs, was spadeig door de talrijke bewoners van het huis verteerd; vijf etmalen evenwel duurde deze belegering, eer men zich geregte achtte van tusschen beiden te treden. “In de praanw had de Sengadji met de zijnen wel geen gebrek, doch kook zijn toestand was zeer treurig. Hij mogt het lijk van zijn kind niet begraven, zoo lang de zaak niet beslist was; het ligchaam gaat in deze luchtstreek, spoedig tot outbinding over; het was zijn kind! Bij een’ walgelijken stank, door talrijke vliegen belegerd, moest hij met de zijnen im eene praauw, die geen drie voet. Breed is ‚ eten, drinken en op den vijand letten. Slechts door vermoeijenis uitgeput kon hij zijne oogen luiken, maar gijne verleelding liet hem deze verkwikking niet lang genieten en folterde hem met de hatelijkste en smartelijkste droombeelden.” Eindelijk acht het publiek, in zulke gevallen steeds de beslisser, den tijd daar om een een een aan de zaak te maken. Daarom begeest Sari Mesnem zich op den vijfden dag met een een praauw, van water en gekookte levensmiddelen voorzien, naar de woning van den Korano. De Sengadji roept hem aan, en zegt: “Waar gaat de reis naar toe?” ‘‘Naar den Korano, zegt deze. “Hebt gij “dan medelijden met-den Korano en niet met mij? Kom hier en begraaf mijn “kind;” herneemt de Sengadji. “Ik ben met u beiden bewogen;” is het ant- woord, “anstonds zal ik de liefdepligten aan uw kind vervullen” Nu begeft hij zich naar den Korano, voorziet hem van alles, en bestelt daarop het kind van den Sengadji op eep klein eilandje, Noesmapi geheeten, ter aarde.” De Korano betaalt voor den doode eene boete van twee slaven, een paar zilveren armringen, een paar schelpringen en een paar oorringen” De morele invloed van den Sengadji is hierdoor zoodanig geknakt, dat hij gevoelt naar Mijfore te moeten verhuizen, om onaangenaamheden te ontgaan en daar, als het ware, een nieuw leven te beginnen” De zoen is in zoo verre getroffen, dat daden van geweld of openlijke vijandelijkheden ophouden. Wanneer een van beiden zich bij een’ derde ‘bevond, dan ruimde de aanwezige zijne plaats “De zoen is in zoo verre getroffen, dat daden van geweld of openlijke vijandelijkheden ophouden. Wanneer een van beiden zich bij een’ derde ‘bevond, dan ruimde de aanwezige zijne plaats Voor den aankomende, want zamen te zijn in ééne woning, onder éen dak, sluit ook in het oog van den Papoea het denkbeeld van eene onderlinge welwillendheid in, die tusschen hen geen plaats vond. Eenigen tijd na het gebeurde ving de broeder van den Sengadji eene karetschildpad en nuttigde er, met de zijnen, het viecsch van. Hierdoor stierven vier lieden van zijn gezin. Maar wanneer de Heer FARMITIUS, of wie ook, de goedheid heeft van ons— iets waar wij bijzonderen prijs op stellen — omtrent de taal van vreemde volkstammen het een en ander meê te deelen; dan moeten wij, in het be- lang der zaak, er met nadruk op aandringen, dat de woorden in die vreemde talen ons zoo naauwkeurig mogelijk opgegeven worden en de beteekenissen, die men er bij vermeldt, zoo juist en bepaald zijn, dat er geen kans van mistasten overblijft. Dan kan de schijnbaar nietigste mededeeling belang- rijk worden. Chriving in Handschrift under mij berustende en geschreven tüchtigen de jaren 1633—-1639 worden wijze met die eilanden bekend gemacht 3. “De eilanden van Banda sijn 5 in ’t getal, daer nooten ende sollij op groeijen, ende gepeupeleert zijn: 1. Groot Banda, tegenwoordich beset met het fort Hollandija; op Louis thor is een huijs met 2 punten, een op Weijer, ende met drie steenen re- duijten op Selamme, Denner ende Ourijen. 2. Neyra, beset met 3 sterckten bouen den anderen, genaemt Nassau, Belgica, beijde forten met 4 steenen punten, en ’t bouenste cen groote stec- nen reduijt, dat ouer de twee voorn. forten commandeert. 3. Poulo Ay, beset met een fort met 5 punten, Revengie genaemt. 4. Rosengeyn, beset met 2 reduijten daer van een onbeseth blijft. 5. Poulo Ron, de Engelsen toebehoorende ende bij haer niet beseth 1. Handleiding tot de Aàrdrijkskunde van Nederlands Oost-Ind. Bezittingen, uitgogen- ven door de Maatschappij: Tot Nut van 't Algemeen, 1848, bl. 297. 2. Beschrijninge van de eię�landen Banda so die gerecht sijn in de Jaren dat onse schepen daer eerst begonnen to negotijeren ende hoe deselve nu beseth sijn. Lt. i. An DE VEROVERING DER BANDA=EILANDEN. 385 wordt, wert derhaluen bij de Nederlanders met een corperaelschap soldaten voor den vijant bewaert ende woest gelaten f. 6. Goenong Apy ofte Vierbergh heeft voor deesen seer vruchtdaer onde bewoont geweest, maer sedert 't springen van voorschr. berch is woest geworden; dient nu maer om op de bequaemste plaatsen te betuijnen.” Reeds vroeg werden ze door onze zeevaarders bezocht. De later zoo be- roemd geworden JACOB VAN HEEMSKERK sloot in het jaar 1599 reeds met de Bandanezen een verbond en kocht er eene groote hoeveelheid muskaat- nooten en foel Volgens het bovengenoemd Handschrift “is woLPHERT CHARMANSZ., in het jaar 1602 met haer in accoort van handel getreden, <t welk anno 1605 in Julij door den Admiral VERHORUEN “en de beuesticht is, met eede van weedersijden. Onderwijlen is d’onsen al- “daer, geen schepen sijnde, groote overlast van de Bandaxesen tegen 't éacooort aangedaen, waerdoor anno 1609 bij den Admiral VERHORUEN “een fort op Neyra versocht, ’twelk bij de inwoonderen toegestaen is; ‘conde in *t maeken van ditto fort hebben den Admiral met den ract, Cyan weedersijden vrindelijck vergadert sijnde om een goet accoort te ‘cberamen, ouervallen, ende met 45 man vermoort, met meijninge alle de “‘Nederlanders te vernielen ende onder te brengen, doch wierden gestut. Hier door sijn d’onsen geconstringeert geweest de waepenen tegen de “‘Bandanesen in handen te nemen; hebben het eijlant Neyra geheel onder ‘haer gehoorsaemheijt gebracht, het fordt voltrocken, hebben de Bandanesen de sounereijniteijt van Banda de E. H. M. Heeren Staten opgedragen, “met eede aen de Comp* verbonden; doch so dickwijls als sij van alles “yersien ende onse machten cleijn waeren, hebben den oorloch weeder tegen “ons aen genomen; wanneer onse macht haer te swaer ofte prouisije man- ““queerden maeckten vreede. Dit continueerden sij met vrede ende oorloch “den tijt van 12 jaeren, met verstijvinge van de Zingelsen en Portugesen; “ende sijn door den Heer Generale CORN in ‘t jaer 1621 alle de eijlan- “den van Banda ouerwonnen, de inwoonderen die omtrent 15,000 sielen “den van Banda in 1667  VAN EYSIXGA, 1841, I Boek, bl. 247. 388 DE VEROVERING DER BANDEA-EILANDEN. Den 28 Februai is *t schip Veere ande de sloupe Enckhejeen gecomman- deert naer Banda te vertrecken, alsoo d’ Heer Commandeur ende Reet geaduerteert waeren van twee ofte meer Zngelsche schepen die in see gesien waeren, vreesende sij aen Poullu ay den vijant eenich onderstant mochten doen, alwaer ’t schip Veere ende sloupe gingen cruijesen. Op den 8°" Maerte is d’ Heer Commandeur metten Raet ende vloote in Banda gearriueert, op de reede voor ’t eijlant Neyra ende *t casteel Nae- sawo, alwaer voor Gouverneur was d’ Heer DIRRICK PIETERSSEN VAN ZANDE. Den 19%* Maerte zijn alhier op de reede ’s nachts gearriueert den Rooden Teemo ende Soelen?, commende uwt Zernaden, gemonteert met drije hondert man, brochten tijdinghe, als dat d’ Engelschen met vier schepen ende een sloupe voor Poulu ay ten ancker laeghen. D’ Heer Commandeur ende Raeden hiervan geaduiseert wesende, wiert ider belast hem gereet te maecken ende sijn op den 31 ditto vertrocken het Sallamsche gat wt naar d’ Engelsche schepen. Volghen de naemen van schepen en sloup op den tocht. 't Waepen van Amsterdam. % Schip Walcheren. *t Schip Veere, ’t Schip Vlissinghen. Den Rooden Leens. *t Schip Hooren. *t Schip Soelen ? t Schip de Hoope. Out Seelant. De Sloupe Enckhuijsen. Op Neyra bleuen noch twee fregats die daer geduerelijck af ende aen voeren, om den vijant te krencken. Op den 23%" Maerte sijn onse schepen de eijlanden van Poullu ay seer genaedert, geresolueert sijnde, de Engelsche schepen van daer te slaen, waertoe gecommandeert waeren aen te tasten, als volcht: Den | | den Engelschen Admirael. * Schip Vlissinghen 't Schip Veere t Schip Soelen ? ’t Waepen van Amsterda ’t Schip Out Seelandt | den Vis-Admirael. ‘ den Schout bij Nachte. , DE VEROVERING DER BANDA-EILANDEN. 389 * Schip Walcheren *t Schip Mooren * Schip de Hoope De Sloupe Zuckhuijsen | den vierden man. de Sloupe. De Zngelschen met haere schepen op de reede liggende, onse vloote aldus siende aencommen, hebben haere anckers gelicht, maer meest laeten sitten , alsoo *t clipachtighe gront is, ende sijn alsoo nae onse vloote gecommen, die haer strackx in eenen rijnck omcingelt hebben, al gereet zijnde om te alaen. D’Heer STEUEN DANKEN wesende op den Rooden Leemo, heeft versocht dat den Engelschen Commandeur ouer comen sond; gaff voor antwoorde hij selue ouer comen soude, seggende, ick ben een dienaer van sijne Majestyjt den Commandeur van Megelant. Daar wierden diuersche schooten geschooten ala volle met scherp. Eindelijck heeft hij gevraecht wie Admirael van de vloote was; daerop geantwoort wiert, JAN DIRRICKXSS. *r LAM. Heeft begreift met hem te spreecken, ende sijn also naer ‘t schip ’¢ Waepen van Amsterdam geuseren, alwaer de Commandeur op wes. Bij den anderen gecomen sijnde, hebben van alles in ’t breede gesprocken, belanghende de sseoke van Poullu ay ende haere commissién; voorder heeft hij aen d’ onse te kennen gegeven de sterckte van plaetse om te landen en t’ aprocheeren ende voorts van alles goet contentement gedaen, 't selue met eede bestigende tot onse breder verseckeringhe, onder belofte met haere vier schepen te vertrecken ende alhier haere sloupe te laeten blijuen, tot dat Poullu ay verovert soude wesen, opdat wij van haere eeden ende woorden verseeckert sijnde, deselue soude laeten vaeren. Daer wiert menigen eerschoot geschooten, ende sijn op den 36** ditto van malcanderen geschieden. Den Rooden Leeuw daer de Heer STEUEN DANSEN op was, is met haerlieden vertrocken ende de vloot is weder op Negra gecommen met de Engelsche sloupe. D’Heer Commandeur metten Raet op Neyra sijnde, hebben alles wat ter saecke diende doen gereet maecken, voorder alles doen monsteren, sol-daeten ende bootsgesellen, ende de artickelen voorgelesen. Eerst dat niemant hem vervoorderen en soude brandt te stichten in eenighe huijsen, voorder wat van nooten ofte foellie ende anders verouert wierde in ’t gemeen soude. Gegen de bebäudeuteten worden, dans, (dat) niemant d’ordre van chrijchs gebruijckte buijten en soude gaen op lijfistrafe. Volgen de nomen van ouericheijt en Cappiteijnen op desen tocht. De Heer Commandeur JAN DIRRICKSZ 'T LAM, Veltouerste. STEUEN DANSSEN, Raet van Indiën. GISBRECHT VIAENEN, Raet van Indiën. ADRIAEN VAN DUSSEN, Ouerste van de artillerie ende amonitie. HEIJNDRICK DE JONGHE, Coopman, ouer de vivres. PHILIPS SUERIUS, Secretaris. Capt. GODSDEY. Capt. BACKER. Capt. HALLYN. Capt. LANCKHAEB. Capt. STEUR. Capt. HERENTHALS. Capt. VAN HOEVEN. Capt. ISEBRANT CORNELISSEN, Schipper op 't schip Veere. Met een parthije Japponesen ende Chiauwers, wierden alle t’ saemen ge- estimeert sterck te sijn acht hondert strijdbaere mannen. Op den sesten April is d’ Heer Commandeur metten Raet, met ses schepen, de sloup yckhujjseen, ende twee fregats, vertrocken Venn Neyra naer Poullw ay. Int voorbij vaeren lanckx ’t lant hebben d’inwoonders haer seer sterck verthoont in haer gewer als anders, schietende sommighe schoßen naer de schepen, maer en den gheen schade, sij lieten ock de Ex- gelsche vlagge waeijen van haer casteel. Wij aldus lanckx ’t lant vaerende sijn naer den middach dicht onder ’t lant geanckert. ’t Schip Ont Seelant is voor ’t casteel geanckert, was daertoe gecommandeert ende op toegemaeckt om ’t casteel te beschieten, maer dede weinich voordeel, den schrick was *# meeste voor de swarte. Den sevensten ditto is d’ Heer Commandeur, metten daeghe, mette heele macht mette boots cnde de schuijten gelant sonder ranconter te vinden. Bouen gecommen sijnde, ’t welche maer een cleijnne hoochte en was, heeft hij de parthije in drije troupen gestelt, elcke troupe van drije compi, waer- DE VEROVERING DER BANDA-EILANDEN. 391 van Capt. copsprr de voortocht hadde, de Japponesen en Chiautcers gingen ter sijden, ende sijn ‘also gemarcheert in goede order door ’t bosch naer haer casteel. Int marcheeren creghen de Japponesen twee hoofden van en parthije Bandannesen, die naert casteel meijnden te gaen. Naer dat wij langhe tijt int volle gewer in ordere hadden gestaen, is in alle diligentie, ons dienstichs van de schepen aen lant gebracht, soo cruijt, lonte, loot, viurcs en groote parthije schans coruen, seijllen om tenten te maecken. Dit nu alles daer sijnde, soo sijn wij op den achter- middach naer ’t casteel getrokken op een musketschoot nae, ende aldaer het quartier nedergeslaeghen ende een gracht gemaeckt, diet sanderendaechs gergaeckt was,  soodat alle het volk daer onder conden gebercht worden, wesende aen de sijden van den vijant open, soo dat wij bequamelijcken sijn gewer conde gebruijken tegens eenen aenval, responderende op malcanderen, dewelcke ons dien nacht seer welte passc quaemen. De wacht wiert beset, elk op sijn quartier wistellende veele schiltwachten, de officiers ende de ronde sijn seer sterck omme gegaen, de schiltwachten besoucken; die van binnen heben seer geviert, licht brandende, met een gedurich getier ende speelen op haere tijf kens ende- gomben [tija’s en gongen]. Naer den middernacht heeft het soo geweldich geregent, dat wij genootsaeckt waeren de uwtgestelde schildwachten te verlossen ende ons al tsaemen te begeuen in onse tenten, die ons dien nacht seer hoochelijk van noode waeren. De achtsten ditto, des morghens naert slaen van reueijllie sijn alle de musketten ende roers gelost, met sulcken schoone vervolg ende sege dat het plaisier was om hooren, niettegenstaende den sthrickelijcken regen die dien nacht was gestort; de wacht beset siinde, heeft d’Heer Commandeur ende Ract ordere gestelt, om twoe halue cortouwen aan lant te brengen van 't schip Veere, met haere toebehooren, 'twelek geschiet is, ende voerder in alle diligentie de battaria laten maecken. Int maecken van battaria.isser een parthije muskettiery’ gecommandeert dicht onder dea vijante fort, die gedurichtijck daerop sargeerden om haer Wert doot geschooten den vendrich MYROODE, die hem wat buijten beguen hadde roeppende tegen eenen ouerlooper OCHSKE genaemt. Ondertusschen d’ Heer Commandeur, die geen ruste en hadde, mergeduerichlijck sijns persoons was presenterende, van d’ een plaetse op d's der, isser scherpe wacht gehouden, parthijen in ’tbosch gesonden, voorde alles gevoordert wat noodich was, tot voorderijnghe van de saecke, met en goede resolutie, de battaria gestelt, ’t casteel beschooten sinde, me en mannelijoke courragie te bestormen. De twee halve cortouwen aen lant zijnde, ende in hare affuijten staende sijn oontrent de battaria gebracht voor in 't bosch, alwaer op den achter mid-dach twee schooten mede geschooten wierden, op den houck van haer casted in de presentie van Hr. Commandeur en de Capt. LaNcKHAER, die den co stabel vereerde met ses reaclen, om dat hij soo wel hadde geschooten. Den neghensten April, de battaria ten deele volmaeckt sijnde, de schans corven, geuolt is door last van d’Heer Commandeur ende Raet belast de stucken te stellen. Ondertusschen hebben de Capitanes ende alle officieren elek in sijne beroepinghe haer seer sorchfuldichlijcken gequeten, de viet! belettende alle middelen om ons te beschaedigen, die haer altemets buijtet haer fort als binnen waeren verthoonende, maer geen voordeel siende bie uen ter plaetse daer sij waeren. De battaria gemaeckt, de stucken gestelt, is bij ADRIAEN van DUSSEN, oderste van de artillerije, belast sen den constabel dien nacht op haer et teel te schieten, 'twelok geechiet is tot 10 a 13 echooten. Die van binne mseekten groot getier van schreeuwen tot omtrent nae middernacht, dae naer en wierden sij niet gehoort, 'twelk d’ onse veroorsaeckte niet meer # schieten, de wacht versterckende, verhoopende den vijant eenen uwtval soude doen; maer ten volchde niet. 