Bijdragen tot de taal-, land- en volkenkunde
Huy zon dit zelfs uit de best mogelijke bron geweten hebben , zoo hij de plaats nit het =pegoe-handsehrift over den opstand van E8250 80-, in zijne aanteckening (27) op blz. 213 aan- gehaald, beter begrepen hal * Dat handschrift toch was zoo als my toevallig bekend as — een getrouw afschrift van ’t eigenhandig verhaal van Dipa Nigara zelf, die echter, van zich zelf steeds in den derden persoon, onder verschillende omschrijvmgen , sprekend, zich daar ter plaatse (Zang NNI, ' Volgeas ture lezingen, door deo heer Wieeliue medegedeeld, in ‘t Jar jaar 1500 : AD. INT] 72) of 1901 ¢ A D 1969 Tin. in een ander hasdechrift, dat ik onder de oogen gehad heb, waa het A J Ist, Af. MG08 4%, 3 Zie « a Hageman, Oorloy op Jara, ble 126, en de aldaar aangehaalde schrijvers Een daarvan, Roorda v Eysinga clade, WIE, et 2, ble 20%, heeft ( barecoe Tyokero, maar de e ips van t eerste woord eenigszins besrhadigd. en vandaar by Hageman Chayeef Tjukro' 2 De billykbeid vordert. hierbij miet vavermeld te laten, dat de heer W. slechts een pear bladen ait het midden van dat bandschrifl onder de oogen gehad heeft 286 EROB TJAKRA. vs. 33; want dat het in dichtmaat is, behoeft wel nauwelijks gezegd) noemt sang moerti-ning jveda, d. i. letterlijk: „het lichaam» (of de incarnatie; wij zouden zeggen: de ziel) rvan den oorlogs. Het is dus ook van zich zelf, dat D. N. daar verhaalt, hoe hij, door zijne aanhangers gedrongen om de vor- stelijke waardigheid aan te nemen, zich ter rechter tijd een’ droom herinnerde, waarin hem geopenbaard was, dat hij over Java heerschen zou onder den naam van Sultan Abdoel Hamid Eroe (of beter Chairoe) Tjakra, Kabiroel- moe’min, Sajida, Panata Agama Djawa (Regelaar van den godsdienst op Java), Kalifatoel Rasoeloellah (Stedehouder van Gods Gezant). Ten naaste bij woordelijk dezelfde namen en titels worden hem ook door zijn’ pati, Raden Abdoellah Adipati Danoe- redja, gegeven in een brief van 9 Moelved 1756 (= 19 Sep- tember 1828), in Roorda's Javaansche brieven op blz. 278 opgenomen. Hij heet daar Ingkang Sinoehoen Kangdjéng Soeltan Ngabdoel Kamid, Chèroe-tjakra, Kabi- roelmoeminina, Kalifatoel Rasoeloellahi, Améngkoe Boewana, Sénapati Ingalaga Sabiloellah ing tanah Djawi, d. i. ongeveer: Z. M. (of letterlijk: de aangebedeue of vereerde) de Sultan Abdoel Hamid (dienaar des Geloof- den, d. 1. Gods), Chairoe Tjakra, Opperste der geloovigen , Stedehouder van Gods Gezant, Beheerscher der Wereld, Aan- voerder in den Heiligen strijd. De naam Chairoe Tjakra zelf schijnt voor geene gezonde vertaling vatbaar. Het eerste deel, schoon in D. N.’s eigen handschrift, dat trouwens door verregaande slordigheid van spelling uitmunt, 9° geschreven , is wel buiten twijfel het Arabische p> chair, chatroen of chairoe, nugoedy, zoowel bijvoegelijk als zelfstandig gebruikt , ook in den zin van vgeluky; want de verklaring van érve (gen) in de nieuwe uitgaaf van 't Jav. Woordenboek door Kw. == sosotya (vjuweelr) zal wel eene mislukte gissing zijn, als zooveel, wat in dat woordenboek als Kw. (Kawi) gemerkt is. Vandaar waarschijnlijk vok de verklaring van de samenstel ling èroe-tjakra door »juweele(n) pijly, die door den heer W. terecht verworpen wordt — of hij ze elders gevonden heeft, blijkt mij niet —; maar de zijne door „bekwame lans” is al even weinig aannemelijk, al kunnen wij er geerte betere voor geven. Trouwens zoo is het dikwijls met Javaansche namen, die uit ERUK TJAKRA. 287 min of meer bekende woorden aijn samengesteld, waarvan echter de verbinding geen’ gezonden zin schijnt op te leveren, en die men dan ook best doet miet tot elken prijs te willen verklaren. De eenige ware beteekenis van den naam Eroe Tyakra is voor ons gelegen in de jzroote verwachtingen, die er door de voorspelling aan verbonden zijn. Bestonden die verwachtingen, bestond die voorspelling reeds, toen DD. N. zich als Sultan EB. TF. upwierp? of moet men aannemen, zoo als de heer W. het voor- stelt, dat hetgeen in die voorspelling op D. N. schijnt te doelen, eerst na zijn optreden, en met het oog daarop, Is bij- gevoegd? Wij voor ons achten het eerste nauwelijks twijfelachtig, al ware to slechts, omdat de voorspellingen betrekkelijk BE. T., inzonderheid yn tijds- en plaatsbepaling. te gebrekhig op D. N. passen . om door een tijdgenoot te zijner guuste verzonuen te zijn. Dat hetzelfde gebrek van overcenstemming hem niet ver- hinderd heeft, van ‘t bestaande volksgeloof party te trekken, om steh voor den beloofden Messtas mt te geven, behoeft te minder te bevreemden, daar het zieh zeer wel denken laat, dat hij met den juisten inhond van Djaya-baja s voorspellingen miet nauwkeurig behend was. Anders had hij zieh wel witdruk- kelijk dasrop beroepen, en wellicht nog meer aanleiding gevonden, om zieh Ta medje ur Poetri te noemen; Want Wat nog van dezen te maken, als zijn opvolger KT. reeds verschenen 1e? Wat den onderstelden oorsprong en ouderdom dier voorspel- langen an to adlgemeen berreft, hid nog vermebding verdiend, dat volgens Winter's Jur. Zumenapraten, EL 363, het boek Pyuja-buja. bevattende eainspelingen (pra/ambang) op dr conderscheiden rijken van davar chi. S67). het eerst zou zijn opgesteld door een tijdgenoot van dien vorst (bis. 372), met name Em poe Saloekat. en later omgewerkt „eerst door Noe nan Gura EI, vervoigens door Pangeran Adilangoe van Áartu- soera. Dat dan eene dvbridisene samenstelling ais de naam KE. T. mel niet anders dan van vene diep omwerkingen of van eene ney late re dagteekenen hit, „preekt wel van zeef. Toe Welten? waarde voor t overige aan de aangetaalde opgaven le heenten Zij. 4e geven tech wel eentgen stent aan U vermoeden, dat de wemerspe lite ns , over ft geheel Pe beomell , ouder Zijn dan verre dee meeste gebeurtenissen. Waarop zij ondersteid worden te doe- len, al maw er sedert hier en daar wat in gewyzied of byge- voegd zijn. om ze daarmede in overeenstemming te brengen. Ipderdaad is die overvenstemnung over “t aigemecn ouk neg 288 EROE TJAKRA. zoo zwak en onbeduidend, en de zin, of liever onzin, der vallegorieén” zoo onbestemd, dat men er al licht: even goed elke andere geschiedenis als die van Java in zou kunnen terugvinden. Van verdere aanmerkingen op de bijzonderheden der gegeven verklaringen, waartoe het anders niet aan stof ontbreken zou, meen ik mij te mogen onthouden. Alleen zou ik nog willen vragen, of in den naam Oengkarang Bajoe (blz. 188) wellicht eene mislezing of schrijffout schuilen kan voor Karang-baja, zoo als de zetel van het hier bedoelde rijk èn bij Raffles èn in een der mij bekende HSS. luidt. De door den heer W. bij- gevoegde parenthesis »(Oengarang?)” zal wel berusten op de bij ons zoo algemeene wanspelling voor Oengaran, den waren. inlandschen naam van den berg en het district in Samarang. Leiden, 26 Febr. 1878. A. B. Conen Stuart. "T OPSCHRIFT VAN BATOE BERAGONG OP SUMATRA. Het was indertijd een zeer verdienstelijk werk van den heer R. Friederich, dat hij de opschriften van Batoe Beragong en Pagger Roejoug onteijferde, uitgof en met eene proeve van ver- taling voorzag t. De taal waarin beide op-chriften opgesteld zijn, werd door hem Sanskrit) genoemd, en inderdaad zal niemand betwisten dat de vervaardiger der inseriptie van Batoe Beragong zieh verbeeld heeft een stuk in Sanskrit te leveren. Kigeenlijk is het eene soort van brabbeltaal, Van ’t andere opschrift ts het op ‘t eerste gezicht niet zoo gemakkelijk te beslissen of de maker zijn geheele werk voor Sanskrit hield, dan wel of hy met bewustheid een overmatig gebruik van iin of meer ver- knoride Sanskrit-woorden gemaakt heeft, terwijl de zinverbin- dende woordjes en yrammatische vormen grootendeels Inheemseh, laat ons zeggen: Ond Menangkabausch Maleisch, waren. Ook zonder overal den zin dier Oud-Menangkabausche woorden te verstaan, mogen we gerust beweren dat eene menigte daarvan in ‘t stuk voorkomen: o. a. madcanddwraja in vr. 1 is geen Sanskrit, al is ‘t grondwoord een verknoeid Skr. woord: mang- addharana in NN. maraksha-cila =uelvoegelijkhend bewaren~ in 16: munganumodana obehartigens in 14: deze zijn alle klaar- blajkelijk met de bekende voorvoegsels mea en mang gevormd. Telkens komt voor szaa, duidelijk ven voornaamwoord in den min van edeze, dite, nog over int Menanskabansche di sinan ealdaar- 2. In de zinsnede hufula ya munganumodana dÂarm- menan (d. 1. dharmma +- inan) nau hutula een conjunctief wezen van Maleisch Aelul of niet, in geen geval heeft het iets met Sansknt gemeen, evenmin als ya; ga *., enz. bet, „die ‘ In Verbaodelingen van het Batay Genootschap, 1) 26 The v.d Tuuk beeft bereide in zyoe Tob. Spr. bl 288, met syne gewone peberpriungherd, uit de sinas ‘t voormalig bestaan van saas opgemaakt. 290 ‘T OPSCHRIFT VAN BATOE BERAGONG OP SUMATRA. deze wet behartigt, Naast inan treffen we aan ind in 18; batw ind ca- (beter sa) sdsanenan (d. i. Skr. ¢dsana +- inan) wdeze steen met dit edictr. Maleisch is bárang in 12; ds parbwatkan in 9; sak nyang in 12 zal wel overeenkomen met een Oudjavaansch stk (of sdk) nyang de volheid van, veel»; punydlá is althans eene naar Polynesische accentregelen ver- vormde uitspraak van een Skr. woord, en ‘t daarop volgende yang ngtrang ' geheel en al inlandsch. In singd tishthués, r. 8, vindt men eene verbinding van een zuiveren Skr.-vorm met singd (of sing en dan dlishtAati), in ’t eerste woord herkent men ’“t betr. vnmw. == Jav., en ‘t tweede zal wel de letterlijke vertaling zijn van een inheemsch woord = dav. madég, zoodat sing út. beteekent „welke regeertr. Woorden als mpu ki (of kai?) laten we nog geheel ter zijde, en van andere als dhak of dhat, rentak, enz. stippen we slechts aan dat ze niets met Skr. gemeen hebben. Ook merken we in 't voorbijgaan op dat de drie eerste regels eene strophe in Cârdûlawikrîdita bevatten, beginnende met ewasty astu (zoo is te lezen) prabhs (een vocatief) madwayddwaja nrpá (vocatief!) ddityawarmma eriyâ (vermoedelijk een conjunctief). Dit is de eerste van de vier regels der strophe. Elke poging om een stuk dat, in spijt van kwistig inge- strooide Skr.-woorden, geen Skr. is, uit die taal te gaan ver- klaren, moet onvermijdelijk mislukken. Nochtans komt er een klein gedeelte in ‘t edict voor, dat Skr. verbeelden moet en in zooverre op dien naam aanspraak heeft, en wel de Anushéubh aan t slot waarin de datum van ’t stuk vervat is. Om dien datum is het ons hier te doen, want hij staat in onafscheidelijk ver- hand met de dagteekening van ‘t stuk te Batoe Beragong. We zullen aantoonen dat beide inscripties 700 jaar jonger zijn dan de heer Friederich meende. Alleen de eerste, die in brabbel- Sauskrit, zullen we volledig behandelen, daar de lezing van ‘t opschrift te Pagger Roejong op te veel plaatsen onzeker is en de noodige kennis van ‘t Menangkabausch Maleisch ons ontbreekt, Alvorens ‘t stuk van Batoe Beragong in zijn geheel te laten volgen, moeten we opmerken dat het niet weinig fouten ver- toont, welke volstrekt met den vervaardiger te wijten zijn, maar ten laste des steenhouwers komen. Hoe gebrekkig de kennis des atelling dat het stak Skr. moest wezen; we verwijzen voor onze lezingen naar "t facsimile, ‘T OPSCHRIPT VAN BATOE BERAGUNG OP KUMATRA. 291 opstellers ook wax, keude hij toch de hoofdregelen der vers- kunst. hetgeen niemand bevreemden zal die weet dat ook de Kawi-gedichten in Indische versmaten zijn, en er te geen reden denkbaar waarom meu op Sumatra de indische verskunst minder nagevolgd zou hebben dan op Java. Er komen in 't stuk fouten voor, die onmogelijk ‘t werk zijn van den anders jammeelijken dichter. Bij andere fouten, tegen spraakkunst of spelling, is het moeielijker te beslissen, wie schuld heeft. Hoe het zij, het is hoofdzakelijk den steenhouwer te wijten dat enkele woorden volstrekt onverstaanbaar of verminkt zijn, t Opschrift van Batoe Beragonge bestaat uit drie strophen: de eerste en derde in’ AnuxhZubh, de tweede in Gärdûlawskri- dta. Jammer dat zulks de aandaeht van den Heer Friederich ont- snapt is, behalve am “t geval der de strophe. De versinaat toch is € allerkrachtigste imddel om twijfelachtige lezingen te herstellen of zekerheid te ygeven omtrent de ware lezing. Billykerwyze zijn we verplicht te erkennen dat diehter en steenhouwer in dit op- zicht geheel vrij zijn van bln. zij hebben zorgvuldig, nauw- keurig en duidelijk de versafdeelingen sangegeven. gald te staan. Wat de lettervormen betreft , die door den eersten onterjfersar verheerd gelezen zijn, vergelijke meu in regel 19 292 °T OPSCHRIFT VAN BATOE BERAGONG OP SUMATRA. van ‘t opschrift te Pagger Roejong den eersten pdda der strophe: subham (of: sugam) astu gate cdke; over dit laatste straks meer. De tweede afschrijversfout is bajrendradi; lees: bajrendrddi. De fouten des dichters ten opzichte van spraakkunst, spelling en woordvoeging zijn meer in getal. Dat rasha gespeld wordt In stede van rasa is eene kleinigheid, en des te verklaarbaarder dewijl rasha ook in *t Kawi de gewone schrijfwijze is. Suklah en subham moesten beide met ¢ worden uitgesproken en gespeld; doch hier zou de steenhouwer schuld kunnen hebben. De fouten tegen ’t taalgebruik van ‘t Skr. zijn te menigvuldig om ze afzonderlijk op te sommen; in dragelijk Sanskrit zou men de geheele strophe — welker zin anders volkomen duidelijk is — aldus kunnen uitdrukken: dwdrarasabhujardpawarsheshu ga- teshu, kdrttike, eukle (im proza: kárttikagukle) pancama- lithau, somawâre, wajraindrddini ca cubhe sati. De ca nen, ook” achter warshág is een stoplap. t Letterteeken voor slui- tende ¢ keert in t stuk zelve niet terug, doch komt overeen met wat daarvoor in Bengali-schrift gebruikelijk 1s. — De ver- taling in barbaarsch Hollandsch, eenigermate een denkbeeld gevende van ‘t soort Sanskrit door den dichter gebezigd, is: “In negen, zes, twee, een, jaren voorbijgegaan, in (de maand) Karttika, lichte helft, de vijf dag, op Maandag, (de Yoga) Wajra, (de Karaxa van) Indra, enz., gunstig nu zijnde.” Voor hen die van Skr. geen hoofdvak gemaakt hebben, zijn de volgende aanteekeningen misschien niet onwelkom. Dwdra, opening, duidt 9 aan, naar de 9 openingen des lichaams ; rasa, smaak, zes, naar de 6 soorten van smaak; bAuja, arm, drukt twee uit: en rápa, o. a. venkel exemplaar, een stuks (vee, koopwaar)” één. De datum is derhalve 1269, natuurlijk Câka, overeenkomende met 1347 na Chr. — Wajra, naar slechte uit- spraak: bajra, is de naam van een yoga, en wel de 15de in de rij volgens de 27 maanhuizen, doch de 9de in de reeks volgens de 28 maanhuizen !. Welke rij hier gevolgd is, laat. zich uit de gegevens in “t opschrift niet opmaken. Met endra, d. i. aindra, is bedoeld de wonder Indra staande” Karama Bawa 2. Dit laat zich wel vaststellen; want de Karava Bawa komt o. a. overeen met de eerste helft der 5de 'Pithi. Nu valt de datum van ‘t stuk juist op de 5de 'Tithi. Onder dade zijn andere tijdshepalingen begrepen, die in de opschriften niet zelden 1 Zie Colebrooke, Misc. Essays, II, 363, 3 Zie Brhat-Sanhitâ, 99, 4, °T OPSCHRIFT VAN BATOE BERAGONA OP SUMATRA. 299 mede opgegeven worden, als uren (maÂarta), e. dl. We ver- Wijzen naar Tuseriptie TP onder de Kawi-oorkonden. De behandelde dagteekening is blijkbaar die van de bekend- making van ’t stuk. In ’t eerste vers der volgende strophe treffen we weder ven datum aan, en wel van éen day later. Daaruit leiden we af, dat die tweede datum den dag aandurdt waarop de heugelijke gebeurtenis door de inscriptie te vereeuwigen, moest plaats hebben. De tweede strophe, in Cârdûlawikridita, is door den werkman zoe deerlyk verknoeid dat eukele woorden valstrekt onverstaanbaar, gedeeltelnk zelfs onleesbaar geworden zijn. en cht gevoegd bij ‘t onvermogen des dichters zijne ge- dachten in ’t Sanskrit behoorlijk uit te drukken, maakt het voor ons zeer moeielijk die gedachten overal te raden. Er staat, behoudens een paar onleesbare letters die we met een vraagteeken willen aanduiden: bhudkarawe nawadarcgeane sa? teje side Gaci manggala suk} five shash/in tiwir nrpottamagunraier dditvawtarmma nrpaÂ | kshettrajnad … ter Ageshadharavinain bidsurawieawan ! hagine urpa asanottamasad acddyam prawactas sabha || Deze strophe wemelt van vergissingen) van deu kant van schrijver en afschrijver. BAnhtarnue ts een zinlediee klank; de dichter moet geschreven hebben bAdhkirnne; vermoedelijk schreef de werkinan volgens dietant, en verondersteld dat lange d reeds toen, gelijk thans now in t Menanghabauseh en in ’t Javaansch al ga werd uitgesproken, en In oaatinerking genomen dat de u door Wisarga gevolud nauwelijks van de «te onderscheiden was. gelijk tegenwoordig ten minste in 't arsaasch 't „veval is, dan laat zieh de spelling 4408 voor hAdu heel wel verklaren; het teeken voor de fois eenvoudig vergeten of door den tijd uitge wascht. Tusschen va en feje staat eene _onlersbare letterverbnunding in elk geval verkerrd. want er worden twee korte tetterserepen Vereist; ginsernderwijze vullen we in Aslr (vor itr} Teja. als stain. an plaats Vall tejah , in slecht Skr., doeh heeft nets bevreemdende daar het ooh in Nawi de gewone vorm Ie, dehtu, waarvan de locatief door aséte wordt voorspesteld, in den zin van ueÂluma eachtste ~ bestaat in ‘t Shrooevenmin als gpanca ite den Zan van pancuma, hoewel de Sumatraunsche hofpoeet uit de volseid zijner macht iu de eerste strophe wan parca 't harakter van een rangtelwoord heeft toegekend. Ques, een nominatief, is eene taalfout voor den locatief gagine. Manggalai is eene wanspelling voor mungyale; 894 *» OPSCHRIFT VAN BATOË BERAGONG OP SUMATRA. over de verwarring van ai en e is hierboven reeds gesproken. In suklie staat eene + te veel. Shashthi is eene taalfout voor shashthi. de maat wijst uit dat hier de dichter schuld heeft: Tiwir is eene schrijffout voor fithir, of ’t dwarsstreepje in de letter is uitgesleten. In gunairr is er eene r te veel. dlityaw- tarmma is eene vergissing voor ddittyawarmmd, en dit laatste wanspelling voor ddityawarmmá. Kehettra is wanspelling voor Ashetra. Wat er vóór ter staat, 1s onleesbaar; er worden twee korte lettergrepen vereischt, wellicht sami, dat de werkman hoorde uitspreken sémi, waarop hij ams griffelde; intusschen lijken de karakters meer op pti dan op emi. In dgesha is de lange @ ’t werk des afschrijvers. Hagdno is een monster; de dichter had zeker geschreven fdno; de steenhouwer heeft de # vergeten, tenzij die uitgesleten is, en schreef eene stomme & als draagster van den klinker. deédyam, 766 als het er staat, is in t geheel niets; ik gis dat d@sddydm bedoeld is, slaande op sabhá, schrijf- of taalfout voor sabhdm (sabhdm). Prawactas is niets; de afschrijver heeft wederom eenen klinker vergeten, en eene slechte uitspraak gehoord of zelf slecht gehoord; er is gemeend prawishtas. De caesuur in de verzen is niet overal volgens de regelen der Indische verskunst aangebracht, doch juist hetzelfde geldt ook van de Cârdûla-verzen in de Oudja- vaansche gedichten. Wij laten de strophe nu nogmaals volgen, gezuiverd van zulke fouten als den afschrijver te wijten zijn: bhâAkîrmxe nawadarccane sa(bitr) teje ‘sAte cact manggale cukle shashzhi tithir nrpottamagunair ddityawarmma nrpaÂ kshetrajnah (sami) ter ageshadharaxînÂm bhâsurâwäsawân fcano nrpa Asanottamasad âsÂdyÂm (P) prawishtas sabhâm. Dit laat zich ten naastenbij vertolken met: nAls met stralen bezet pas zichtbaar is de (zonne) glans, in de achtste maand (d. i. Kârttika), op Dinsdag, in de lichte helft, de zesde dag, heeft koning Adityawarman, met uitstekende koninklijke dengden (nl. begaaftl), goed thuis in de (zeden en gebruiken) aller landen, bezitter eeuer prachtige woning, als heerschend vorst op den verhevenen zetel tronende, in het te betrekken (P} hof zijne intrede gedaan.» Uit vergelijking van de twee behandelde strophen blijkt, dunkt me, zooveel, dat de inscriptie onthuld is, om zpo te zeggen, des Maandags, en dient, zoowel om de heugelijke ge- beurtenis van den volgenden dag te verkondigen, als om die te vereeuwigen. Die gebeurtenis was de intrede van Adityawar- ‘T OPSCHRIFT VAN BATOE BRRAGONG OP SUMATRA. 295 man in zijn paleis. Of daarin opgesloten ligt dat hij toen eerst de regeering aanvaardde, volgt niet met gewisheid, doch is hoogst waarschynhjk. omdat fcdwo mrpah anders geheel over- tollig ware, en zelfs de grootste pruldichter denkt toch iets by hetgeen hij schrijft. Bij zulk een plechtig feest magen offers miet ontbreken, en aan de vermelding en verheerlijking hiervan is de derde strophe gewijd, luidende: pushpakofisshagrânt | teshâm szandham prathat-4rthat | Adittvawarmmabhfpala — | homagandho samo bhawet || In “t eerste samengestelde woord lijkt eerder Zoti dun kots te staan; gelukkig doet het niets ter zake, want dat de dichter dots geschreven heeft, is niet twijfelachtig; suhacrdn? bevat twee spel- en uitspraakfouten, moest wezen aadasrdnd. — ‘t Onzijdige gandham is Sanskrit op dezelfde wijze als «het zeure Neder- Jands«c:h. Voor triéfaf, dat niets ix, leze men prathat. Om een denkbeeld te preven van taal en stijl, willen we de verzen in overeenkomstig barbaarsch Nederlandsch overbrengen. re Duizenden millhivenen | van bloemen haar geur dat zieh overal verspreidt, zal de geur van Koumg Aditvawarmau's offerande evenaren.” De bedoeling ts lient genoeg te vatten. t Opschrift van Paysser Koejoug, ook afkomstig van Koning Aditvawarmau, door den Heer Friederich op onverklaarbare wijze in Adtvadhrarum omgedoopt, is van iets latere dagteekening. De strophe, waarin de datum vervat is cr. 19, vg.) lundt: supa astu wate yake | wasur imum bia sthala(m) | Waichhapancadagake © site baddhag (7) ca ranpvatu || Of er augam bedoeld is of subham (1 cubham) is niet te ouderscheiden: beide komen op hetzelfde never. De j in bhuyd staat er eyzenlijk met; nog veel minder Oâsla, gelijk de eerste outcijferaar wilde, want dat is volstreht onmogelijk wegens de versunual. Ook staat er met paacaducuke , maar pancadatake, al zs buiten kijf t verste bedoeul. Noor buddhug ca schijnt eggeniiyh baddhudk of buddhat ca gegritteld te wezen. De heer Frederich verandert voorts de u om oa, en vat Buddhag cu ranjyalu op als Buddna zal vof moge) genegen gemuakt worden: Hetzij men de seeing Van F. aannuemeiyk achte en met hem wo ranyyalu vene taalfout zie voor ranjyalum, of wel oordeele dat bedoeld is rayvulu, in beide gevallen blijft er eeue taalfout ® Kots is eig tien milliven. 996 'T OPSCHRIPT VAN BATOE BERAGONG OP SUMATRA. niet weg te cijferen. Om niet meer veranderingen te maken dan strikt noodzakelijk is, zullen we ‘t baddha van den tekst maar onveranderd laten, want onvertaalbaar ts baddhag ca rajyate (ougrammatisch: ranjyatu) niet. De vertaling is als volgt : „Er zij geluk! in 't jaar van (aka verloopen: acht, zeven, twee, één; op den vijftienden dag van (de maand) Waicâkha, in de lichte helft; ook de gevangene mage genoegen hebben !# Wasu is de henaming van zekere lichtgeesten , en als zoodanig een term voor ‘t getal 8; muxs duidt zeven aan, naar de 7 muni’s of rshi’s, de sterren van den Grooten Beer; bÂujá, een bijvorm van bÂuja, arm, drukt twee uit; sthala, vaste grond, _ land, drukt gelijk elk woord voor aarde, 't getal één uit. — “* Enkelvoud rde gevangene” in stede van „de gevangenen” zal wel een offer wezen aan de onverbiddelijke eischen der versmaat. Bij heugelijke gebeurtenissen, als inhuldiging, enz. is de koning verplicht de gevangenen op vrije voeten te stellen !. De dagteekening van ‘t opschnft te Pagger Roejong is der- halve 15 Waicikha 1278 Caka, overeenkomende met 1356 ua Chr., en 9 jaar jonger dan ’t vorige stuk van denzelfden koning Adityawarman. We besluiten ons opstel met eenige opmerkingen aangaande den vorm der op beide inscripties gebruikte letterteekens. De karakters onderscheiden zich weinig van die welke meu in gelijktijdige of iets oudere Oudjavaansche opschriften aan- treft. Het verdient echter bijzondere opmerking, dat de twee schnftvormen van ’t Javaansch die men thans loopend en liggend schnft mag noemen, in de Sumatraansche stukken door elkander gebruikt worden, met dit onderscheid dat de letters nog niet schuinsch staan. Met andere woorden, de ophaal welke in de eerste schriftsoort, overeenkomende met Jav. staand schrift, achter den neêrhaal, en evenwijdig daarmée, getrokken is, wordt in de tweede soort door den neêrhaal heen weêr naar boven getrokken of valt daarmeê samen, terwijl dan meestal de laatste haal een hoorntje heeft. Ten einde de overeenkomst dier twee lettersoorten met de Javaansche *t gemakkelijkst te bespeuren, heeft men den laatsten haal der Javaansche letters, welke eigenlijk het teeken der lange a is, wegtedenken. Wat de Java- nen bijv. de aksaru ka noemen, is ‘t letterteeken, niet van ka, ! De woorden die onmiddellijk de strophe volgen zijn te lezen Aréir iyam niet Aréar ayam; de i's zijn door den werkman vergeten, of uitgesleten. bf OPSCHRIFT VAN BATOE KHERAGONE OP NUMATRA. 297 maar van #d, thans in de heerschende uitspraak klinkende als ka. Dit belet niet dat de Javanen de eigenlijke waarde van hun karakters vergeten zijn, en Ad inderdaad als een niet-samenge- steld teeken beschouwen, en als zoodanig toepassen. Hetzelfde geldt van de Balineezen, en dewijl de Balineesche Hes. der Oudjavaansche letterkundige gewrochten dezelfde eigenaardigheid vertoonen, moet de vervorming der oude schrijfwijze en de vaststelling der hedendaagsche eenige eeuwen oud zijn, al valt die ook na den val van ’t rijk van Madjapahit. Van de twee schriftsoorten, de loopende en de staande, is de eerste ‘t dichtst bij den oorspronkelijken vorin gebleven, daargelaten ‘t hellende er van. heiden, 1+ Maart 72. H. Kers. de Volsr. VEL. 2 WILLEM JANSZ. VAN AMSTERDAM, ADMIRAAL EN WILLEM JANSZ. VAN AMERSFOORT, VICE-COMMANDEUR DER O. TI. C. IN DE EERSTE HELFT DER 17de EEUW. nn me Wanneer de naam van een persoon door het vernchten eener bijzondere daad tot ons is gekomen, dan wenscht men allicht gaarne meer bijzonderheden uit diens levensloop te ver- nemen, 't geen juist niet altijd eene even gemakkelijke taak is, hetzij door gebrek aan de noodige bronnen, van wier bestaan of aanwezigheid men dikwerf onkundig is, of wel dat deze voor den onderzoeker niet beschikbaar zijn. Moeielijker wordt dit onderzoek, al zijn die bronnen aanwezig en toegankelijk , wanneer het iemand geldt, wiens naam door zoovele anderen vau zijne tijdgenooten werd gedragen, en waarvan er sommige gelijke betrekkingen in de maatschappij bekleedden; dan loopt men gevaar aan den een toe te schrijven wat door een ander werd verricht. In dit geval bevinden wij ons ten aanzien van eenige personen, die den naam van Willem Jansz. dragen, allen in dienst der Oost-Indische Compagnie, eu waaronder ten minste er zich twee bevinden die zich meer bijzonder hebben onderscheiden , namelijk de aan het hoofd dezer regelen genoemde Willem Jansz. van Amsterdam en Willem Jansz. van Amersfoort. Wij hebben getracht hunne verrichtingen uit de papieren der voormalige 0. 1. C. bijeen te brengen, waaruit men zal ontwaren dat zij aan dit handelslichaam vele en daaronder uitstekende diensten hebben bewezen, zoodat hunne namen wel verdienen voor de “geschiedenis bewaard te blijven. De tank, door ons opgevat, was echter ver van gemakkelijk. WILLEM JANSZ. VAN AMSTERDAM ENZ. onu Slechts zelden vindt men de aanwijzing der geboorteplaats achter hunne namen vermeld; veelal ziju zij op hetzelfde terrein, in gelijke betrekking, — vooral in de eerste jaren — werkzaam; alleen dan, wanneer wij door hen onderteekende brieven of rap- porten vanden , was het mogelijk den rechten persoon aan te duiden. En wat betreft de gelijkluidende namen, een paar daarvan kwamen ons bij de behandeling van ons onderwerp voor, waarvan het o. i. niet met zekerheid is uit te maken in hoeverre zij tot de hier bedoelde in betrekking staan. De eerste, dien wij aantroffen, bevand zich op de vloot die in 1598, onder bevel van den Adunraal Jacob Cornelisz. van Neck. naar Indie stevende, Onder eene verklaring afvelegd en eigenhandig onderteekend door de kooplieden , schippers, onder- kooplieden, stuurlieden en _onderstuarheden zijner schepen, waarbij zij belooven, «dat sv alle journaelen, caerten, schriften , afftevckeningen van banden, Steden enz. sullen overleveren in handen van den Admirnel ofte Bewtuthebberen, enze , leest men ook dezen regel: vlek als myn schipper Willem Jansze, Hij was vermoedelijk stuurman op de Hollandia, waarop schipper was Pieter Claesz, van Neck: op dit schip wax hij het volgende jaar opperstuurman en wordt hij aldaar genoemd Willem Jansz. van Amsterdam !. Aan boord van het schip Gouda tot dezelfde vlant behoorende en gevoerd door schipper Claes Comelivz. bevond zich mede een Willem = dansz. van Amsterdam als staurman in 1600. In de vioot in 1601 onder Spihergen wear Indië vertrokken, werd het Lam door een Willem dansz. als schipper gevoerd 2, Onder de stukken die aan den Adimiraal Steven van der Haven bij zijn vertrek naar Indie an 160: werden ter hand ur steld, treffen wij eene zeae of zoogenaamde leeskaart aan van Bantam naar de Maleische kust, welke geschreven en eiwen- handige onderteekend is door # Walem Jansz. van Amstelredam- , die deze Kust had bezed in de maanden September en October 1602; het schip wordt door hem niet opgegeven. 1 Mensterrel van de Welianlia 1799, Ike! [II der oude pestaen MOS IR A. 1 Me zits en \ warts Ast de Ver () | i: beget: frie Van 3 Tis ae Nyd:bergen. M41, his 6 le Le |, peg. st) 1. Wi…inrrMm JANSZ. VAN AMSTERDAM. § 1. Tot de vloot, die onder den admiraal Steven van der lagen im December 1603 naar Indië stevende, behoorde ook het jacht, het Duijfken, waarover het bevel gevoerd werd door, schipper Willem Jansz. van Amsterdam. Het jacht nam deel aan de verrichtingen der vloot op de kust van Mosambique, Malabaar enz, toen den 25sten Januari 1605 de admiraal met zijne schepen van Bantam naar Amboina zeilde, waar hij den 2isten Februari ten anker kwam; ook hier nam het Duijfken deel in hetgeen aldaar door de vloot werd verricht '. In het najaar van 1605 had de reis plaats, die den naam van Willem Jansz. voor het eerst tot ons heeft overgebracht, Vele nasporingen hebben er omtrent die reis reeds plaats gehad, en laatstelijk inzonderheid door den schrijver van het standaard- werk, im de noot hieronder aangehaald 2; wat ‘wij daaraan hebhen kunnen toevoegen, leest men in de reizen der Neder- landers naar het Zuidland of Nieuw-Holland in de 17e en 18e eeuw ?, en berustte op aauteekeningen, nagelaten door wijlen den heer Lauts. Jlet zal wel onnoodig kunnen geacht worden, hier alles breedvoerig te herhalen; wij kunnen, dunkt ons, volstaan, met slechts in herinnering te brengen, dat, volgens de instructie in 164-t door Gouverneur-Generaal en Raden van Indië, aan den schipper-commandeur Abel Jansz. Tasman en den schipper-piloot Frans Jacobsz. Visscher medegegeven, blijkt dat het Duijfken de onbekende zuid- en westkusten van Nieuw-Guinea van 5 tot 133 graden zuiderbreedte ontdekt en de Kei- en Aroe-eilanden in “t vooorbijgaan had bezocht, terwijl het daarentegen volgens de nagelaten aanteekeningen van den heer Lauts, langs de westkust van Nieuw-Holland van 29° Zbr. af, had gezeild, de noordkust omgestevend, de golf van Carpentaria ingeloopen tot op 18° Abr., van daar teruggekeerd was, en langs de zuidkust van Nieuw- (iuinea, de Kei- en Aroe-eilanden naar Banda koers had gesteld, en den SIsten Mei 1606 voor Amboina het auker weder liet vallen. ' Jhr. Mr. J. K. J. de Jonge, De opkomst van het Nederl. gezag in O. J. 1595 - 1610, 3e deel, blz. 30 en vlg. 2 Als voren, blz. 42 eu v. v. + Verhandelingen en Berigten betrekkelijk het Zeewezen enz. 1867, Ook afzoa- derlijk in den handel. WITLEW HANSZ. VAN AMSTERDAM. ay Moeht het later nog eens blijken, dat de lezing door den heer banuts opgeteekend, de ware is geweest, dan kam men aannemen dat van de kusten van dat groote erland, de weet- kust door de Nederlanders voor 16U0 is ontdekt ', de noorl- kust door de Portugezen in 1601 2, de oostkust door de Span- jaarden in 1605 3 en een gedeelte der zuidkust door de Neder- landers in 1622. Weldra zoude Willem Jansz. het Duijfken verlaten, daar hij als schipper werd overgeplaatst op het schip Westfriesland om daar- mede naar het vaderland terug te keeren ; doch op welken day die overplaatsing plaats had, zochten wij te vergeefs in de papneren der Compagnie. Juist van de jaren 1605, 1606 en 1607 ontbreken vele bescheiden Is ons vermoeden niet ongegrond, dan zouden Wij zijne overplaatsing op de Westfriesland als eene beloontng wollen beschouwen voor zijne diensten met het Duijf ken bewezen: eerstgenoemde wan een schip van 300, het laatste slechts van 0 dasten In de laatste dagen van October of in het begin van November 1606 vertrok de Westfriesland met eene rijke brachieser van Bantam. doch bet moeht zijne bestemanimg niet bererken: het leed bij Manntius schipbreuk, het volk werd gered, doch de kostbare lading ging verloren; bijzonderheden betreffende dit ongeval ontbreken * Toen de admiraal Matelief op den 24sten November 1607 wet het eht Orage voor Bantam kwam, vond diy er onder subelerety den setupper Willem dane. en den oppetkhoooman Heertje Onferts van het hij Mauritius sebleven schip Westtiestand, die met schipper dan Franse. en den opperkoopman Claes Simens. Mer- bael an ven zakt, door de Taatstzenoemden tn Madagaskar op- 8 Ja 1616 werd het Keadrarhtsland duor schipper Inrek Hartochaz. met het sehip de Keijdracht untdrkt BN lorie ven Kaartse seorkemends wu het werk van den beer RK. AE Mij r, The [fe 5 Privee Meury of Portugal, suruamel the Navigator ete London, 1Nts 2 hars \ sages to Terra Australie, now called Australia ete by RH Mayor Jaudun 2859, eu Verhael van seecker teeinursaal gepree acu Syne Mar dour den Cajitesa Peter Foruandes de EQ-ir Garros , op de beweosuinge eade cubdecks „zr eau bet vereudee! der werenl Avetra. a Pee cate cng. “tvallien Lln M S R.A © fo the Calendar of State Papers, U Honnaterpies, Bast Irlive, 151% 1626, Verden 1Sf2, Gre u wy op bie. lo 10: Apel Soth Hautan Gabriel lower. pate hie tive brother + Ilie last wae uf the 26th Oet 1606 by the West- Pr meland. epee mbech tune thoes has bappened worthy the writing, © en aan tende van degen he. fo Nae that the Weer Fr stand 1e cast Ws. rea te Saad-Je.au! bavi ste: 1 an Sheds mau hat itse of thear ce lee 302 WILLEM JANSZ. VAN AMSTERDAM. gemaakt, en door hen mede Madagaskar genoemd, te Bantam waren aangekomen !. Te Bantam lag ook een Engelsch jacht dat in zeven maan- den uit Engeland was gekomen; Matelief vernam dat het nabij de Kaap twee groote schepeu had gelaten die weldra mede te Bantam verwacht werden, om van daar vermoedelijk naar Banda te zeilen. Dewijl zij der Compagnie veel schade zouden kunnen veroorzaken , hesloot Matelief hun voor te komen. Hij gebruikte hiertoe het jacht Madagaskar en stelde daarop als schipper Willem Jansz. ; maar daar hij de reis van dit jacht voor de Engelschen geheim wenschte te houden, durfde hij er in den Raad geen opening van te doen, uit vrees dat het mocht uitlekken. Hij stelde derhalve den Raad eenvoudig voor, om het jacht met lijnwaden en geld aan den fiskaal Maerten Aep naar Johor te zenden, die aan den koning moest te kennen geven, dat er twaalf Hollandsche schepen op reis naar Indië waren, en dat hij —— Matelief — het voornemen had hem tegen de Portugezen te ondersteunen en intusschen zijne stad moest versterken enz. De Raad nam hierin genoegen en het jacht werd zeilvaardig gemaakt; maar behalve de gewone brieven ontving Willem Jansz. van den admiraal Matelief eene geheime missive die hij, eerst vier of vijf mijlen van Bantam verwijderd, mocht openen, en waarin hein gelast werd, dat hij zich zoo spoedig doenlijk, en zonder ergens aanteloopen, naar Amboina moest begeven, de voor den gouverneur Houtman bestemde brieven overgeven en aldaar hoogstens één dag vertoeven, ten einde het geld of goederen die de gouverneur Houtman mocht noodig hebben , te lossen, waarnaar hij onverwijld naar Banda moest zeilen en er verrichten wat hem zoude worden voorgeschreven. Den 4den December 1607 ging Willem Jansz. met het jacht Madagaskar van Bantam onder zeil. De zending van dit jacht met voorschreven doel , wordt door enkele brieven bevestigd. Zoo schrijft Jacques |’Hermite den 26sten Januari 1608 aan de Be- windhebbers: „Het jacht Madagascar heeft geladen enz. en is den 4deu December ‘t seijl gegaen naer Ainboina ende Banda. om kennis te geven van ‘t aencomen van twee Engelsche schepen te Bantam; daerop is voor schipper gestelt Willem Jansz. eertijte ' Het waren de schipper eu opperkoopman van de Caraak door Warwyek veroverd en door bem usar het vaderland gezoudeu. Zij kwamen te Bantam om schepen eo volk te halen, om de lading van de Caraak in over te schepen dewijl deze ougeschikt was bevonden om langer zee te bouwen. WILLEM JANSZ. VAN AMSTERDAM, 307) schipper op Westvrieslandt ende Jan Maertsz.s De gouverneur Houtman bericht daarentegen op den 2den Jannari 1608 van Com- bello aan Hendrick van Bergel, koopman, residerende te Banda: sdat hij van den admirael Matelief een brief heeft ontfangen, comende met het jacht Madagascar, waarop schipper is Willem Junse. eertijts achipper op het Duijfken.s Schijnbaar ligt in beider schrijven eene tegenstrijdigheid, die zich echter gemak- kelijk laat verklaren. Le Hermite noemt het laatste schij waarover Willem Jansz. het bevel had gevoerd; Houtman daarentegen het Duijfken, waarop hij en ook van Bergel hem gekend hebben. Den Gden Januan 1GOS kwam het jacht te Banda, vertoefde er slechts weinige dagen. waarna het naar Amborma terug- keerde, doeh toen het daar aankwan werd het in zulk cen slechten staat bevonden, dat het ongeschikt geoordeeld werd lanyer zee te bouwen en voor wrak verklaard. De admiraal Pouwels van Caerden, destijds daar aanwezi, nam met den Raad omtrent schipper en volk van genoemd jacht op den L6en April ISOS aanvankelijk het besluit, dat mien op het jacht Macdagaskar, Willem Jansz, die schipper geweest in, egaerne gesteld soude hebben als schipper ende stuunnan opde Chaloupe die van 't schip Walcheren opgezet wordt om daer- mede naar China te vaeren, alsoo lj daer geweest is, onver- mindert sijne gagie, overmits geen andere plaets voorhanden eu hebben. Willem Jansz. was daartoe volstrekt niet genegen eacitende dat hem daerbij groote kleyhachtinge soude gesch den ende tot sijn nadeel wezen op eene chalonpe als schipper te varen.” Verngevolge hiervan werd op den 20eten April door den admiraal en Raad besloten, hem voorloopig te _ stelien als zehipper op ‘t jacht Delft, dat naar Ternate zou varen. en waarop slechts een stuurman was, daar de scaipper op Ternate was gebleven. Bij zijne komst in Ternate zou men. ener de geleyenheijt voorvalt, hem in anderen dienst mogen gebruijeken. - Eenigen tijd later vertrok van Caerden met de hem ter beschikkiug staande schepen naar Ternate, waar hij den 1 sden Mei ten anker kwam. Aan t geen hier door van Caerden werd verricht, o. a. het veroveren van het eland Matsyan op de Spanjaarden, op den 2beten Juni, wam bet yacnt Deift een werk- zaan aandeel |. Jhr dd Jorne, be Bet bo Ferg, 6 Waar eht tar hat de Sy boft soon oneiht 2 mrrrdt on saat 30-4 WILLEM JANSZ. VAN AMSTERDAM. De diensttijd van Willem Jansz. zou weldra geexpireert zijn. Hij weigerde echter in dienst te blijven, ook in de overtuiging, dat er genoeg personen overbleven „om de open plaetsen te mogen becleeden» !; overeenkomstig zijn verzoek gaf men hem zijn ontslag. In zijne plaats kwam op het schip Delft als schipper en koopman Jan Dirckz. Lam, een man die mede uitstekende diensten aan de Oost-Indische, en later aan de West-Indische Compagnie bewezen heeft. Ten gevolge van dit besluit vertrok hij met het schip Bantam op den 3den Augustus naar Bantam, met de schepen Gelderland en de Cleijne Son. De admiraal van Caerden was over zijne diensten gedurende zijn verblijf in de Molukken zeer tevreden geweest blijkens een brief aan L'Hermite van den 3den Augustus, waarin hij o. a. schrijft: » De schipper W. J. die van het jacht Madagascar op Delft in Amboina bij provisie gestelt was, heeft hein seer wel bij ons gedragen, seer naerstich ende sorchvuldich geweest dewijle bij ons geweest is, soo dat ick hem seer daer- over bedancke, ende alsoo den voorn. W. J. van den Admirael Matelieff, maer voor een jaer 1s aengenomen geweest, soo seijnden hem mede over, alsoo hij niet genegen is hier in ’$ lant langer te blijven als sijn verbonden tijd #, Het schip Bantam kwam den 5den October ter reede van Ban- tam ?, waar denzelfden dag het schip de Eendracht, van de kust van Coromandel, mede het anker hiet vallen. Niet on- waarschijnlijk is het, dat de goede berichten die 1„Hermite door van Caerden over Willem Jansz. had bekomen, hem genoopt hebben onzen schipper over te halen zich nog voor eenigen tijd in dienst der Comp. in Indië te verbinden, waarin hij slaagde; want hem werd in kwaliteit van koopman en schipper het bevel over de Eendracht toevertrouwd, en wel met bestem- ming om te Cinssee of Mukasser rijst te laden en die lading naar de Molukken over te voeren. Hij verliet daartoe de reede van Bantam den 3den December 1608, en van deze reis in den loop van het volgende jaar teruggekomen, werd aan hem en den ' De schepen Walcheren en China waren kort te voren verongelukt, doch het volk werd gered.. 2 De schepen Gelderland en Cleijue Son kwamen eerst op den 29sten November te Bantam; deze schepen waren genoodzaakt geweest, daar ze niet benoorden Celebes hadden kunnen zeilen, benoorden Borneo om te loopen, waar ze inet vele gevaren te worstelen hadden gehad. Brief vau den schipper Arent Martsz. op de Clejjue Son, aan den kapitein Wontersz. op het fort Orauge te Ternate van den lsteu December 1608. WILLEW JANSZ. VAN AMSTERDAM, $105 schipper Arent Martsz. de eervolle en vertrouwelijke zending op- gedragen naar Atjih, om er met den koopman Albert Willemsz. te overleggen, op welke wijze men op het gevoeglijkst cen contract met den Koning zoude kunnen sluiten, tot welk einde hun de patenten van zijne Princelijke Excellentie, brieven en instructien van de bewindhebbers werden ter hand gesteld. 