Corporate financial management
Die verboudiug is wel minder gunstig dan die in bet naburige Pasoeroewan, docb met bet oog op de vele suikerfabrieken bier aanwezig, op de bedrijvigbeid in bandel en industrie, als ook op de .v^e Madurezen, die bier tijdelijk verblijf bouden en waarscbijulijk in bet zlelen- tal der bevolking zijn b^repen, niet be- paald ongunstig te uoemeu, — - boezeer bet geen gunstig versobijnseL is, dat met de ver- meerdering der landbouwende bevolking de rijstbouw geen gelijken tied beeft gebou- den. Men ziet tocb uit tabel N"*. 7, dat de uitgestrektheid gronds ten bedrage van 0,953 bouw of 476 vierkante Rijulandsche roeden in 1856, per buisgezin met padi be- plant, afneemt tot 0,856 bouw of 428 vier- kante Rijnlandscbe roeden in 1859. De niet zeer aanzienlijke verbouw per land- bouwend gezin wordt evenwel gecompenseerd door eene produktie, welke, blijkens de tabel N°. 8, gemiddeld ruim 307s pikols per bouw opgave van het getul landbouwende buisgezin nen in 1860, tcekenen w^ hier aan, dat de vermeerde- ring van het zielen tal der bevolking van 1856 tot en met 1859, dus in 3 jaren, beeft bedrngen 17,201 zielen of 5.96 V ! beeft bedragen en Frobolinggo in dit opzigt onder de meest gunstig bekende gewesten van Java rangscbikt, en door eene teelt van tweede gewassen, zoo uitgebreid als in geene andere residentie plaats vindt. By de regeringsver- slagen tocb wordt voor deze laatste eene uit- gestrektheid opgegeven: in 1856 van. . . . 2d,287boiiW8 r 1867 ». . . . 19,885 M 0 1858 r. . . . 22,818 ^ w 1859 ,. . . . 24,405 , 9 1860 ,. . . . 25,630 , Hoezeer de rijst-produktie, — waarbij we- gens bet vrij gunstig rendement per bouw aan geene vcrzwijging van de zijde der bevolking te denken valt, — voor de voeding niet alleen der totale bevolking, maar zelfs van het land- bouwend gedeelte er van ontoereikende mag worden geacht, gelijk trouwens blijkt uit de vrij booge prijzen, hier voor de padi opgege- ven, zoo vinden wij niettemin in ket regerings- verslag over 1855 ') melding gemaakt van be- langrijken uitvoer van rijst naar Madura. L'it latere regeringsverslagen evenwel blijkt biervan niet^ en het is ook naauwelijks te gelooveu, dat die uitvoer beeft aangebouden, aangezien de fa(/t-prijzen in Frobolinggo niet alleen stijgendc zijn geweest, — hetgeen toenemende outoerei- kendheid der produktie voor de voeding schijnt aan te duiden, — maar ook in 1859 en 1860 de padi in Frobolinggo duurder was dan op Madura '). De belangrijke teelt van tweede gewassen, waaronder cGe van djagmg eene eerste plaats bekleedt, mag evenwel bescbouwd worden in bet ontoereikende der ^MM/»-teelt voldoende te bebbeu voorzien. De gunstige resultaten der jMM^»-teelt schy- nen in deze residentie te kunnen worden toe- gescbreven aan de omstandigbeid, dat zij ge- ') Zie pag. 100 der oi&ciele uitgave. ') Volgens de staten der ryst-kultuur, gcvoegd bij de verslagen der jaren 1859 en 18C0« worden de prijzen opgegeven als volgt: Hoogste Laagste prgzen. prijzen. 1859  Vroeger dan bet jaar 1859 komt Madura op die 9Uteu niet voor. m. 79 bed heeft plaats gefaad of altlians kunnen heb- befl op sawah's, hoezeer die slechts 62 Vs 7o TUD de Telden der bevolkinf^ uitmakeu, en liier dos eeiie minder gunstige verbouding dan in Pisoeroevan bestaat. Be uitgestrektheid tocb der 'sawab's beeft, Tolgens de regeringaverslagen, bedragen: in 1858 .... 38,972 bouws r 1857 .... 39,842V, ^ # 1858 .... 39,830 # / 1859 .... 40,420 f 1860 .... 40,835 te zamen n . 190,8997, bouws temiJI na aflrek der gron- deo, ingeaomen door de smkerteelt, de eenige, waarroor de bevolking Tan hare gronden moet ifstun, ad 84,697 *) vij Bog oTcrhouden . . 1 75,2027} bouws of slechts 9767s bouws minder, dan volgens de tabel N*. 3 in bet Tijfjarig tijdvak voor de ;a(^'-teelt noodig is geweest. Aan diezelfde om- itaodigiieid zal dan ook waarscbijniijk toe te scbrijren ajn, dat men bier geen enkel jaar eeoige opgave aantreft van mislukte velden. In Tergelijkiog met de meesie andere resi- destien kan de toestand der bevolking van Probolioggo als Trij gunstig worden besobouwd, wiirtoe, bebal^e We /Muli-teelt, waarscbijniijk ^ehben bijgedragen de zeer gtin&tige rcsultaten ^ Buikerteelt, aisook die der koffij-koltuur, hoezeer die bij Paaoeroewan acbterstaan, en Toorts de zeer aanzienlijke verbouw van tweede gewaaseo, waaroBder in de Iaatst« jaren die Tin tabak tea beboere van partikuliere onder- lemers aeer is toegenomen '). Nergfns op Java is dan ook de aanslag der landrentc, berekend per bouw, zoo boog ge- weest als hier. Geniiddeld over de vijf jaren ^t die / 16.767j per bouw bedragen, met Mer gcringe variatieu in ieder jaar, gelijk blij- kea kan uit bet tweede gedeelte der tabel *i Tc wetan: ia 1856—1859, jaarlijka 5001 hoawa, dfls in het geheel . 20,004 boaws i« I860 4,639 „ te zamen . . 24,597 boaws \ Zie rcgeringsverslag van 1859, pag. 116. N*^. 15. Wanneer wij daarbij bet oog sbum op de tabellen N». 16 eii 17, dan komt bet ^ ons tevens voor, dat de aanslag per bouw is gcscbied *). Bezoeki. Hier is de bevolking, grooten- deels bestaande uit Madurezen, vermeerderd van 275,953 zieleu in 1856 tot 299.726 in 1860, dus in 4 jaren tijds met 23,773 zielen of 8'/( ^/q. Daarentegen is bet getal landbou- wende huisgezinnen toegenomen van 44,893 tot 60,671, dus vermeerderd met 6,778 buis- gezinneu of bijna 127,^ 7<,. De tabel N^ 6 wijst tusseben de totale bevolking en bet getal der laiidboQwende huisgezinnen over het ge- beele tijdvak eene verhouJing aan van gemid- deld 6.07 zielen op 1 landbouwend huisgezin, zoodat ongeveer 17 •/© der totale bevolking buiten bet genot van grondbezit is. De uitgestrektheid gronds, voor den verbouw van jMdi gebezigd, is nagenoeg stationair ge- bleven. Uit de tabel N^ 7 blijkt, dat het met padi beplaute, berekend per landbouwend huisgezin, nu eens af-, dan weder toenemende is geweest. Over de 5 jaren heeft het gemid- deld bedragen 1,037 bouws of ruim 518 vier- kantc Rijnlandsche roeden, — eene uitgestrekt- heid, met ongeveer een vijfde overtreffende die in deresidentien Pasoeroewan en Probolinggo, — maar tocb een vijfde beneden het geroiddelde voor de gezamenlijke residentien, in ons onder- zoek begrepen. De produktie beboort tot de gunstigste en heeft gedurende 5 jaren gemiddeld 31.517, pikols per bouw bedragen, zoodat, hoezeer zij voor die van Pasoeroewan moet onderdoen, 1 landbouwend huisgezin hier toch nagenoeg 3'/^ pikols /Mu/i meer heeft gehad dan daar. Wij zullen weinig residentien aantreffen, waar de produktie op eene zoo voldoende wijze voor- ziet in de voeding hetzij per landbouwend huisgezin, hetzij per boofd voor de geheele bevolking. Deze belangrijke produktie heeft men waar- scbijniijk, even als in de twee voorgaande resi- dentien, te danken aan de omstandigheid, dat de rijstbouw nagenoeg geheel heeft kunnen ') Beze conclasie achijat eenigzina te worden bo vestigd door hetgeen me a aangftaade opnameo, een lotal jaren geleden met veel aucces in deze resi- dentie gedaan omtrcnt de uitgestrektheid en de pro- duktie der velden, lezen kan op pag. 16, eerate alinea, eener in 1863 te 'aGravenhage b^ H. C. SusAK C.Hz. verschenen brochure, getiteld: lets over hei landrentestefsel, door een oud-Residcnt op Java. 80 RL geschieden op sawah's, die bijna 67 */o uitmaken van de door de bevolking onl^iiaeu veLden. In de vijf jaren toch had men aan sawah's: in 1856 ... . 46,3177, bouws » 1857 . : . . 46,782 g r 1858 .... 46,817 # r 1859 .... 47,5207, , r 1860 .... 48,355 ^ te zamen. . . 235,792 bouws Wanneer men daarvan af- Irekt hetgeen gediend heeft voor *s Gonverne- ments suikerteelt *}, ad . 11,4567, # dan houden wij nog over 224,33672 bouws of 18,751^4 bouws minder dan men voor den rijstbouw, volg^s onze label N**. 3, heeft gebruikt, Ook hier vernemen wij van geene belangrijke mislukkingen, die zich bepaalden: in 1859 tot ... . 67 bouws g 1860 ^ . . . . 1,264 g Dat de hier verkregen produktie, waarbij ecne belangrijke teelt van tweede gewassen komt *), niet alleen ruiin voldoende voor de voeding is geweest, maar zelfs gelegenheid heeft gegeven tot uitvoer van rijst, zoowel als van djagong^ die volgens het Verslag van 1855 ') naar Madura plaats vindt^ zonder zelfs depadi- prijzen bijzonder te doen rijzen, valt ligt te begrijpen. *) Te wetcn: in 1856 2,408 bouwB . 1857 2,426 „ 1858 2,422V, 1859 1860 2,200 2,000 te zamen. . . 11,456*/, bouws ') Met tweede gewassen, waaronder de djagong eene voornamc rol speelt, heeft men beplant: in 1856 16,701Vfl bonws „ 1857 16,997 , 1858 17,2C5V, „ 1859 16,481 Va „ 1860 17,861 „ te zamen. . 85,306V4 bonws of ruim 35 ^/q van de met padi beplante nitge- strektheid. *) Zie pag. 106 en 109. Minder verklaarbaar is het daarentegen, dat de aanslag der landrente, per boaw zoowel als per pikol padi berekeod, lager staat dan in het nabij gelegene Proboliuggo. Hoczeer het wel waarschijnlijk is, ilat hier die aanslag berust op de heffing eener vast be- paalde som, zoo scliijnt toch de produktie zelve niet geheel buiten aan mer king te zijn gebleven. De /Mi(ff-prijzen schijnen daarentegen geen in- vloed daarop te hebben gehad. Dit een en ander blijkt uit eene percentswijze berekening, welke wij hier, even als bij de residentie Pa- soeroewau, laten volgen van de verhouding der uitgestrektheid gronds jaarlijks met padi be- plant, van de daarvan verkregen produktie, van de gecalculeerde waarde dier produktie en van den jaarlijkschen aaoslag tot de totalen van het geheele tijdvak: streklltid Verkregen ^•*"^, ^^^ ««.>i «-y/.' ^w^A,^vi\^ van net der %^i produktie. ^^^^^^ 1^^^^^^^ 1866 20.02 7o 80.56 V, 19.83 •/• SO.— */, 1857 19.73 g 18.29 ^ 19.41 # 19.11 , 1858 19.40 , 19.64 , 17.39 , 19.88 , 1859 20.58 , 20.51 , 22.06 , dO.33 , 1860 20.27 # 21.10 » 2U0 r 20.67 , Men ziet daarnit, dat de riJEing en daling der kapitale som van den aanslag meer la over- eenstemming is met eene meerdere of mindere produktie dan met de grootere of kleiaere uit- gestrektheid gronds jMt padi beplant. Bij voorbeeld: Het jaar 1857 is de kapitale som van den amslag in het vijQarig Ujd- vak de geringste geweest^ en in dat jaar was de totale produktie ook de minste. Aaac- entegen zien wq, dat de uitgestrekth^ gronds voor de /Nii^f-kaltuur in dat jaar meer bedrocig dan in 1858. Zoo zien wij verdo-, dat in 1860 de kapitale som van den aanslag het meeste heeft bedragen ; dit is ook het geval met de produktie. Daar- entegen is de m^i padi beplante uitgestrektheid in 1860 geringer geweest dan in 1859. Wat nu de waarde van het |MK&'*produkt aangaat,^ eene vergelijking van de gegeven be* rekeuing der jaarlijksehe waarde met den loop van den jaarlijkschen aanslag zal doen cien, dat beiden nog meer uiteeuloopen* Over het algemeen vermeenen wij den toe- stand der Bezoekisohe bevolking in vergelijking met die der meeste residentien als vrij gnnstig te mogen beschouwen. Met het voornemen oin daarop bij onze al- gemeene beschouwingen temg te komen^ ves- RL 81 tim wq fajer b^ Toortaail de aandaoht op wiigd »er opnerkelgke b^sondefbeden, bij (b <bie halst* door ons ondenochte reBidQntien^ Fuoeroewan, Probolinggo ea Beiociki, speoiaal in het oog valiaide. 1'. De landbouweiide bevolking bestaat voor een groot gedeelte nit Madurezen, of is althajis Tu Madureschen oorsproog, terwiil wat ?aii de ei||;eiili}ke Jaraansch^ beTolking in die resi- dentien nog aanwezig is, meer naar bet bin- neBiud schijut te ziju teruggedrongen ; 2*. De jpadi-iceli scbijiit er bijna uitslaiteud pkats te grijpen op sawah's of grondea, die gorrigeerd kunnen worden; 3*. Toor de a&nzienlijke teelt Tan tweede gewassefl, welke bier plaaU grijpt, heeft men ¥a;&i9chijnll]k geene andere dan tegal-gronden^ vier beTochtiging Tan de regens afbankelijk is, hehoeren te gebmiken; 4^ Men vindt bier uiet, gelijk elders meer- DfilcQ, melding gemaakt van gronden, yoor tweede gewasaen gebruikt, na voor de padi' tcdt te bebben gediend ; 5*. De opgaTca vau mislukte jMi^i-velden zijn er in Tergelijking met de meeste andere resi- deotien uiterst onbedaidend; ^. Met oiizondering van Kadoe, is de aan- sbg der landrent«, berekend per bouw, nergens zoo hoog als hier. Wanneer wij den totalen aiuiag gedurende Tgf jaren voor de drie resi- deutien te samen trekken, en evenzoo ook de 'otale uitgestrdrthdd gronds met padi beplant, daa blijkt bet, dat 678,824 bonws In de land- reiite api aangeslageu gevorden voor eene som na/ 9,558,154.34 of gemiddeld bijna/ 14.22 per bcmv '); 7\ Meer epociaal ten aanzien van Probo- 11^0 en Bezoeki moet eindelijk nog worden op^erkt, dat er eene zekere soort van indi- ^acel grondbeat Bcbqnt te bestaan. Banjoewftngi. De bevolking is hier in ^ jana toegenomen Tan 36,570 tot 40,271 i^en, betgeen eene Termeerdering aaowijst na 3,701 aielea of raim 10 ^U. Het getal Wbottvende boi^gezinnen nam toe van 4,474 t^ 4.(94, en Temeerderde dus met 220 buis- gCQimeB of bgna 5 '/«. De TCfbonding tusschee de totale beTolkiog ea bet getal laadbouwende hnisgeztnnen, die k^, sa Tagal, Gberibon, Soerabaja en Rem- ^» zoo oogimstig 18 ab in geene der ove- *; Be toUle vqf jtrige prodaktie van die drie re- <>^tie« bcdroeg 21,961,544 pikols padi, waarvan per pikrf MBidddd 4IVi Mbtf ia geheveo. IIL rige resfdentien wordt aangetroffeti, klom vrij geregeki van 8.17 ztelen op 1 huisgezin in 1856 tot 8.58 in 1860. Gemiddeld was de Terbonding 8.37 zielen op 1 huisgezin, zoodat nagenoeg 40 ^q Tan de totale bKBVolking bui- ten het genot Tan grondbezit is geweest. — Voor die ongunstige Terbonding zal men waarscbijnlijk de Toomaamste oorzaak moeten zoeken in de omstandigheid, dat in Banjoe- wangi een landbouw-etablissement Toor geoon- demneerde landloopers en bannelingen bestaat^ waarvan de sterkte waarscbijnlijk in bet zie- lental der bevolking is opgenomen, De uitgestrektheid gronds, per landbouwend gezin met padi beplant, is hier Trij aanzienlijk, eu, naar bet sch^ut, in bet algemecn toeueraend« ofschoon nit tabel N°. 7 blijkt dat die voor- uitgang geen gestadige is. Gemiddeld over het geheele tijdvak bedro^ die uitgestrektheid 1,67 bouw of 835 vierkante Kijnlandsobe roedeu. Residentie'sgewijs genomen staat Banjoe- wangi, voor de prod uk tie per bouw, aan bet hoofd der in ons onderzoek begrepen JaTascbe gewesten, hoezeer wij gezien hebben, dat in sommige residentiSn distrikten, wier bevolking en padi'hoviw vermoedelijk niet minder zijn dan die Tan het weinig bevolkte Banjoewangi, eene nog gunstiger prodnktie bebben aan te wijzen. Gemiddeld over de vijf jaren heeft die hier ruim 397io pikols per bouw bedragen. fiehalve aan de bekende Truchtbaarheid Tan den grond in dit gewest, heeft men eene zoo belangrijke prbduktie waarschijnlijk ook daar- aan te dauken, dat het grootste gedeelte der door de bevolking bebouwde gronden bestaat uit sawah's. Het totaal der velden bedroeg: in 1856 ; . . . . 8,909 bouws M 1857 8,909 r M 1858 10,131 r ^ 1869 10,131 r , 1860 10,206 , te zamen . . 48,286 bouws waarvan men aan sawah's had: in 1S56 7,545 bouws 0 1857 7,545 , , 1858 8,133 * r 1859 8,133 , r I860 8,163 r te zamen . . 39,519 bouws of ruim 82 ®/, van het totaal der velden. Die boeveelheid overtreft zelfo met 1,288^4 bonws 6 B2 RL de gelieele nitgeBtrektbeid der in vijf jaiea met padi beplante groaden, aoodat bet meer dan WBaracfaijnlijk is, dat de geheele Terbouv van padi op sawah's heeft kunnen geschieden. Daarbij komt nog, dat, aaagesien de beyolking .van bare vekien niets beboefde te miasen ten beboere ran Oouveroements knltarea^zij bijna uiUluiteod padi daiem, waarvan bet rendeaient xoo reel voordeeliger is dan dat der padi ffendjak, beeft kunnen verboawen '). Dat znlk eene prodnktie ruim voldoende ia geweeat yoor de voeding, beboeft wel nietop- gemerkt te worden. Yolgens de tabel N^ 8 (tweede gedeelte) beeft een landbonwend buis- gezin gedurende bet vijfjarig t|jjd?ak gemid- deld 65,31 Vt pikols padi *s jaars kunnen beb- ben of ruim 35.37Vs pikols gepelde rijst, terw^jl yoor de voeding der totale bevolking die produktie uitgelevwd beeft eene boe?eel- heid Tan 4.21 pikols gepelde rijst per boofd. Nerens eene zoo overvloedige /Mufi-produk- tie, waardoor de prijzen der padi in geen ander gewest £00 laag zijn geveest als bier, treffen wij nog eene belangrijke teelt van tweede ge- wasaen aan, waarmede in v^f jaren eene uit- gesirektbeid is beplant van uiet minder dan 9,388Vj bouws of ruim 24Vj 7o van de uit- gestrektbeid met padi bebouwdc gronden. Over bet algemeen mag de toestand der bevolking bier gezegd worden gunstiger te zijn dan in eenig ander gewest op Java. £e- balve de Preanger Ejegentscbappen, is Banjoe- wangi de eenige residentie waar geene land- rente wordt gebeven. Daarvoor wordt der bevolking wel is waar een geringer prijs voor baar koffij-produkt betaald dan in de andere residentien; maar bet lijdt geen twijfel, dat deze regeling, bij de gnnstige rijst-prodaktie, voor baar veel voordeeliger uitkomt ')• <) Blgkens bet regeringaverslag over 1855 (pag. lOG) wordt de gnnstige produktie van Banjoewangi door het hoofd van ket gewestel^ bestuar aldaar toegeschreven aan bet niet bestaan van kaltnres ▼oor de Europesehe markt op de bouwianden der bevolking. *) In Bezoeki* bijv., waar de bevolking in 1860 / 10.50 per pikol voor de koffij ontving, of / 4.07 meer dan in Banjoewangi, is, blgkens bet tweede gedeelte der Ubel N^. 15, aan landi^nte / 13.21 per bottw geheven. — Indien een gelijk bedrag in Banjoewangi aan landrente ware geheven gewor- den, — hetgeen althans te verwachten ion z^n bg eene zoo bclangrijke /M/iff-prodnktie, — dan zon de bevolking, al had zij / 10.50 voor de koffij gekregen, er niet bij gewonnen hebben. — De pro- duktie van ko^i in 1860 bedro^ 6,686.67 pikols. Ongeacbt eene meer gunatige njatpiodaktie, bevindt zq zieb boitendien in team gnnatiger positie dan de bevolking d%r Preanger Regent- Bohappen, daar deze niet alieen minder voor bare koffij erlangt >), maar dittrenboven nog bet jMMft'-contingeDt aan bare hoofden beelt op te brengen. Banjo emaas. In deze reaidentie la de bevolking toegenomen van 421,053 sielen in 1856 tot 537,483 in 1860, dus in vier jaren vermeerderd met 116,429 zielen, of ruim 27 Vs ^/q. De groot8t« vermeerdering beeft plaats gebad in bet jaar 1860 en wordt in den bevol- kingstaat, gevoegd bij het r^eringsverslag over dat jaar, toegeschreven aan naaawkeuriger tel- ling en overkonut, -— waarscbijnlijk Umgkeer — van elders; want waarlijk de toestand der be- volking in Banjoemaas is, gelijk wij zien zul- len, niet zoo gunstig, dat bewoners van andere residentien er door uitgelokt zouden zijn ge- worden, om zicb bier te komen vestigen. In betzelfde vijf jarig tijdvak klom bet getal landbouwende buisgezinnen van 55,606 tot 81,670. Hier bedroeg dus de vermeerdering 26,064 buisgezinnen, of bijna 47 Vo • Vooral was de vermeerdering aanzienlijk iu de jaren 1858 en 1859, en bedroeg zij respectivelijk voor die beide jaren 18,651 en 11,811, of te zamen 25,462 buisgezinnen. --« Zij zal waar- scbijnlijk aan dezelfde oorzaken moeten wor- den toegeschreven, als de vermeerdering der totale bevolking, hoezeer, wat aangaat bet jaar of de jaren, waarin het aocres zou bebben plaats gebad, zij niet slaat op de toeneming der bevolking. De door ons in de tabellen N*. 6 en 7 ge- geven bcrekeningen van de verbouding tus- schen bet cijfer der bevolking en dat der land- bouwende buisgezinnen, en van de per land- bouwend buisgezin met padi beplante uitge- strektbeid gronds, kunnen derbalve voor de vier waarvoor de bevolking van Banjoewangi beeft ontvan- gen f 41,873.66 Vf. Tegen f 10.50 zou zg hebben gekregen /^ 68,635.08 »/„ of / 26,761.88 meer. Daar- entegen zon zg van 8,127 bonws, in 1860 door hasr met padi beplant, of liever van 8.088 bonws, na af- trek namelgk van 85 bouws, die mislnkt waren, aan landrente, tegen/ 13 J^l per bouw, bebben opgebragt / 106,763.22, of bg slot van rekening f 80,000.- boven hetgeen zg meer zon hebben ontvangcn. <) Blgkens den staat der koffij-knltunr, gevoegd bg het regeringaverslag van 1860> ontving de Pre- anger bevolking / 5.25 per pikol voor dc koffiji en die van Baigoewangi / C.43. RI. 83 eersts jtrea not gtaie- groote waarde s^b, maar alieen toot bet jaar 1860 gelden. In dat jaar was de ▼erhouding Tan bet qjfer dcr totale bevolkiDg tot bet getal land- boHwende huiagcauuieB, als yan 6*58 uelen op edo gcaiD. Doo teriiouding is op aiob Eel?e niet oi^vnstig, omdat rolgens baar Diet meor daa 83 7o ^<^ ^® boTolking boiten bet geai^ v«i grandbestt is. -* Maar minder gnn- atig doet eq ^cb roor, wannoer men, beden- kcnde dat Banjoemaas geea gewest is waar vcd bsadei en industzie bestaat, baar in Ter- kad beseboiiwt met betgeeu in dat jaar door iMt kidboawead gedeelte der be?olking met padi is bepbnt, en dat per bnisgezin niet meer hedmgi dan 1>046 bouw of 523 vierkante BijahBdaebe roed«i» — voorts met de niet Ui^gti^e teeli van tweede gewassen ^) ; ter- lijl TOOT de QottYemementa-kiiltarea onge* Iter 69 Va ^'^^ ^ landbouwende berolking vtfkaam waren '); eoodat men genegen is te TiagCBy welke middelen Tan bestaan dat ge- dcdte der bevoUdng, betwelk van grondbezit Tttstoken is, wel bebben kan. BdttlTe in Pekalongan, Rembang, Japara en Iiawang, b de rqstbouw bier soo onvoordee- be, als in geen der andere residentien bet geTal is geveest. Volgens de tabel N*. 8 beeft de prodoktie orer de Tijf jaren niet meer bedra- gCB dan 11.96 pikols per bonw. In 1860 was de opbrengst ^eebta 8.367, pikols, die aan gepdde lijat habben uitgeleverd 4.787s pi^ols per laadboavend geatn, en, berekend over de totals berolking, 71V» katti's per boofd. — Al vilde raeii beweren, dat een groot gedeelte der prodoktie was yerzwegen, en dat aij wel 0 Wiamede bier cijn beplant: IB 18S6 6,087 boQws , 18«7 B,lll«/4 » .1858 6,548V4 » .1859 4,771V« » .1860 4,195 te samoi • . 26,613*/, bouwg tf ict< meer dan 6V|*/o ^'^ ^^ aitgestrektbeid ^adi Toor den rijatboaw geberigd. ^ la ISCO^ tocn bet getal landbouwende boisge- liflBtA 31^70 bedxo^ bad men: bi] ^ koffij-taelt . . 23^712 buiBgesiaoen • « saiker- « . • 1,608 » . a iadigo- V « . 19,366 » . . kaneel' , . . 6,343 » te xamen • • 61,029 hoiegezinnen 6fbiJM6ii/,«/„. eena zoo veel b^ bedragen, ^* faetgeen toch wtH niet aannemelijk zon zijn, ^^ dan nog moot bier eene groote tekortkomst Toor de Toeding bebben bestaan. De prodnktie der 4 cerate jaren is, wel ia waar, gunstiger en volgens de tabel N°. 9 is sij ieta minder ontoereikende voor de voeding geweest; maar men verlieze niet uit bet oog, dat de berekeningen voor die vier jaren slaim op cijfers der bevolking, die, gelijk wij bier- boven bebben gezien, weinig te vertrouwen tijn. Om die reden bebben wij ons dan ook b\i bet jaar 1860 moeten bepalen. Wel is Banjoemaas niet bekend als bij ult- stek vTucbtbaar, maar toch is eene zoo onge- lukkige produktie mocijelijk te rijmen met de omstaQdigbeid, dat een belangrijk deel van de gronden der beyolking bcstaat uit sawah's of Telden, die geirrigeerd kunuen worden. Het totaal barer velden bedroeg: in 9 a a a 1856 .... 98,864 bouws 1867 .... 102,12374 a 1858 .... 101,32374 a 1859 .... 101,69874 a 1860 .... 111,015 a te zamen . . 515,02374 bouws aar in a a 9 a van bad men aan sawab's: 1856 .... 74,8857, bouws 1857 .... 71,68374 0 a 1858 .... 73,6577, a 1859 .... 73,95874 a 1860 .... 85,237 *) a te zamen . . 379,422 , of bijna 74 ®/q van bet totaal der velden, ter- wyl de />^i-teelt in die vijf jaren slechts inge- nomen beeft eene uitgestrektheid van 388,80674 bouws, of 9,38474 l>ouws meer, dan men aan sawab's had. -^ Maar bet laat zieh eenigzins verklaren uit de omstandigheid, dat hier voor de indigo teelt jaarlijks ruim 4,000 bouws worden *) Hoe in 1857 bet c\jfer der sawah's eensklaps met ongeveer 8200 bouws vermindcrt, wordt in de mededeelingen der rcgering niet opgehelderd. Waar- schijnlqk zal bier aan eene meer naanwkeorige op- meting gedacht moeten worden. *) Ook de vermeerdering in 1860 met b\jna 11,280 boaws kan uit de mededeelingen der regering niet wordeo opgehelderd. Indiea hier'aan geene drukfout te denken valt^ dan is misscbicn die ontzaggeliijke vermeerdering toe te schrgven aan voortgaande verbeterde opaeming. 6* u Bl\ beplant. Met eene indigoteelt oyer 4,000 bonws, zoo als die van GouTeraementswege plaats yindt, mag men het er yoor honden, dat do bevolking minstens eens zoo veel van hare yelden meet missen. Wordt derhalre de uit- gestrektheid aan sawah's, welke alzoo ter be- schikking der bevolking overblijft, daardoor merkelijk minder, dan men oppervlakkig zou meenen, — de achade, haar daarmede aangedaan, wordt nog vergroot door de uitputting barer gronden ten gevolge van die teelt,bij welke eene gedurige verwiaseling van gronden plaats vindt. Het is dns meer dan waarschijnlijk, dat een grooter gedeelte van den rijstbouw dan men oppervlakkig zou meeuen plaats vindt op tegal- gronden, die uit hunnen aard zelven en uit- hoofde van de soort van rijst, welke er op ver- bouwd wordt, veel minder opbreugen dan sa- wah's; terw^l het voor de vruchtbaarheid dier gronden, of wel ook voor de activiteit der bevolking niet sterk pleit, dat, in weSrwil van de groote tekortkomst der /wit-prod uktie voor de voeding, jaar voor jaar een aanzienlijk ge- deelte onbeplant blijft '). Het zonderlingste in de mededeelingen om- trent den rijstbouw van Banjoemaas is, dat, in weSrwil eener zoo treurige prodaktie, men in geen enkel jaar melding vindt gemaakt van mislukte jD^'-veldeu, — - hoezeer het aan zulke opgaven voor andere residentien niet ontbreekt. Ligt in die absentie van opgaven ecnig bewijs, dat er werkelijk geeue mislukkiug beeft plaats gehad, dan ziet het er met den rijstbouw in deze residence al zecr treurig uit ; — want wat beteekeut in dat geval wel eene gemiddelde pro- dttktie van nog geen 12 pikols per bouw gedu- rende vijf jacen? -» of behoort Banjoemaas soms tot de gewesten, in wdke het verzwijgen van het /Mi^i-produkt op groote schaal plaats vindt? Dat met eene zoo ongelukkige produktie, als wij bier weder aantreffen, de /Mvii-prijzen zoo hoog zijn als maar in enkele residentien, zai dus wd niets bevreemdends hebben. — Ongelukkigerwijs hebben zulke prijzen, gelyk reeda meermalen is opgemerkt, daar, waar de *) Volgens de opgaven der regering beeft men onbeplant gelaten : in 1856 ll,499Vtbonw8 n 1S57 18,188 ^ . 1858 14,781 , 1859 14,918'/4 n , 1860 17,030 te zamen . , 76,386*/4 bouws of bijaa 15 % ?an het tataal der velden. bevolking van haar produkt niets te missen heeft, voor haar hoegenaamd geene waarde, — daar zij niet idleen niets kan verkoopen, maar bnitendien te onbemiddeld is, om zelve voor hare behoefte in te koopen. Hooge prijzen zijn op zich zelve wel niet zoo drnkkende, wanneer eene bevolking langs andere wegen zich de middelen ndmsehoots kan verschaffen tot verkrijging van het noodige voor de voe- ding; maar met eene indigo-, koffij* en suiker- teelt, zoo als die bier beataat, loopt de bevolking geen gevaar van zich bijzo&der vet te mesten. Uit de berekeuittgen, bij de tabellen N^ 15 (tweede gedeelte), 16 en 17 gegeven van het bedrag der landiente per bouw en per pikol padi, als ook perceati^ewijs berekend van de gecalculeerde waarde, is, wegens de groote va- riatien, welke men in elk jaar bij ieder van die berekeningen aautieft, met geene mogelijk- heid af te leiden, op welke grondslagen de aanslag kan hebben berust. Per bouw en per pikol padi berekend, zoo- wel als percentsgewijs van de waarde, vertoout de heffiug jaar voor jaar te groote variatien om te kunnen doen denken aan eenen vasten mmitstaf voor den aanslag. Wanneer men de tabellen N^ 4 en 14 met aandacbt nogaat, dan zal men, om ons bij een paar opmerkia- geu te bepalen, bij v. zien: 1°. dat, ni het jaar 1868, de prodnktie van 1859 de aanzienlijkste is geweeat, — onder- tnsschen is in geen enkel jaar de kapitale som van den aanslag zoo laag geweeat, — *- en 2**. dat daarentegen, terwijl de oogst van 1860 verreweg de geringste is geweest, de aanslag der laudrente van dat jaar dieii van alle vroegere jaren overtreft. Zoo veel is zeker, dat, indien de produktie maar cenigzius naar waarheid is opgege^eu, dc aanslag, hoe matig die oppervlakkig ook moge schijnen, voor de bevolking zeer drukkecd moct zijn geweest. Het best kan dit blijken bij eene inzage der tabel N*. 16, volgens welke over het geheele vijfjarig tijdvak gemiddeld ruim 48 Vt cents per pikol zyn geheven. In het ongelukkige jaar 1860 meet de hefllng bijna 69 cents bedragen hebben. Naast Pekalongan, Rembang, Japara en Kra- wang mogen wij, wegens al het voorafgegane, ook Banjoemaas gerustphiatsen onder de resi- dentien, in welke de toestand der bevolking alles behalve benijdenswaardig is, B a g e 1 e n. De bevolking is hier van 648,013 zielen in 1856 tot 723,945 in 1860 to^eno- RL 85 D£B en derhalve in rier jaren ti|ds vermeer* dcrd met 75,033 2aeleii of bijna 13V4^/o- Het gstal laodboawende huiagezinBea daftrentegen Termeerderde ran 107,449 tot 127,412, dus met 19,963 huisgezbnen of . ruim 18Vs ^/o. Durdoor vas de Terhouding tusschen het oijfer der berolking en het getal landbouwcnde hois- gecDneo, die in 1S56 op een landbouwend buisgeziii 6.03 zielen gaf, soocessiyelijk gedaald tot 5.6S in 18G0» soodat in dat jaar slechts ll','.*/i Tan de berolking van het genot van groodbezit verstoken kan zijn geweest. De vermeecdering van het getal landbou- vcade kuisgeshmen beeft evenwel met bijge- draga tot uitbreiding van den landbouv. Uit de l&i de tabel N^ 3 gegeven cijfers van de uitgotrektheid gronds^ jaarlijks met padi be- ptut, lal men zien, dat het getal bonws benr* teiings ftf- en toeneemt, maar in 1860 nog onge- Tcer 4,000 bouws beneden het cijfer van 1856 m. Uit de tabel N^ 7 bl^kt dan ook, dat bet jaarlijks per huisgezin met padi beplante, met nitaondering van eene nietsbeduidcnde Tcnceerdenog in 1860, bijna geleidelijk aige- Domen is ran 1018 bouw of 509 vicrkante Rrnkndschc roeden in 1856 tot 0.827 bonw of 413 vierkante Rijniijndsche roeden in 1860. illeeu schijnt zij tot eenen grooteren aanplant T&n tveedc gewassen aanleiding te hebben gtserea *). De prodaktie van padi, welke, blijkens de t»W K*. 8, over het geheele tijdvak gemid- ddi b^na kVf^ pikols per jaar heeft bedra- gfti ^, loopt jaar voor jaar nog al niteen. Zoo *) VMgeai de opgaven der regering had men met t«ttde gewBSMB b«plaiit: ia 1856 H492Vs bonws . 1S57 14,22874 » . 1S58 10,252 .1859 18.124«/4 „ .1860 17,022 Men liet, dat de tooneming eerst met 1858 eenen HiTng Bcent, en dat er in 1860 veder afneming plMtaTiadt ^r Ittdbouwead huisgezin berekend had men Bel tvecdc gewassen beplaut : i^ i^a6 0.133 bonw of 67V« vierk. R^nl. roeden . W ai29 . n 64»/, n n » . 1&38 aU9 . • 67Vi » n » . m 0.1« . . 74 *) 1>e iabel N*. 8 geeft evenwel geene jniste be- ^^w^ faa hflt gemiddeUe over het geheele tgd- ^ Het bl^ nit de b^ de regeringsverslagen zien wij, dat de hoogate prodaktie is geweest 25.04 en de laagste 19.31 pikols, hetgeen een versohil aanwijst van 5.73 pikols per bonw. Ofschoon zij niet bepaald ongunstig is te noe- men, daar zij ruim 17s P^^^^ ^^^ bedraagt dan het gemiddelde voor de gezamenl^ke ge- westen, ^- gunstig is zij, als geheel ontoerei- kende voor de voeding, evenmin, daar zij, vol- gens de tabel N"*. 9, aan gepelde rijst gemid- deld niet meer heeft uitgelevord dan 10.14 pi- kols per landbouwend gezin, en voor de voe- ding der bevolkiug iets meer dan 1.72Vs pikol per hoofd. Oudertusschen, wanneer men op eenige om- standigheden lei^ welke hier op den rijsibouw geeneu gunstigen invloed kunneji hebben, ge- tuigt de vcrkregen prodaktie toch voor vrucht- baarheid van den grond. Daartoe kan in de eerste plaats gebragt wor- den, dat de bevolking voor 's Gouvernements indigoteelt in deze residentie een belangrijk en gewis niet het slechtste gedeelte barer gronden meet missen. Volgens de staten der indigo- teelt, had deze plaats gehad: in 1856 op ... . 8,252»/4 bonws 1857 1858 1859 1860 8,435V, 8,420V, 8,188V, 8,928 Yoorts verneemt men, dat b\j die tcelt bo- vendien allccn voor de bibiet 'sjaars 1,600 a 1,700 bouws noodig zijn. Wanneer wij dus gevoegde staten betreffende de r\J8tknltaar, dat mislukt zijn: in 1858 5,8921/, bonws „ 1859 18,158Vi » „ I860 8,997 Hoezeer het waarsch^nlijk is, dat ook in vroe- gere jaren mislnkking heeft plaats gehad, waarvan evenwel gecn melding wordt gemaakt, komt men, na aftrek van de hier medegedeelde eijfers van het totaal der met padi beplante velden voor de ge- noemde jaren tot eene produktie per bonw: in 1868 van pikols 24.07 » 1859 ,. 28.63 » I860 „ „ 20.07*/, Hierdoor -* gesteld dat de cgfers van de twee eerste jaren onveranderd kunnen bl\jven — onder- gaat het gemiddelde voor het geheele tijdvak reeds eenige verhooging en bedraagt het nagenoeg 22*/s pikols. Voor de berekeningen omtrent het al of niet toereikende der prodnktie voor de voeding geeft die verhooging hoegeaaaud gten versehil« 96 HI. aannemen, dat de bevolfcing jaar voor jaar na- genoeg het dubbele moet missen van hetgeen d© aanplant van ieder jaar bedraagt, dan ge- looven wij geen overdreven berckening te ma- ken »). Is dit, ajonder nog tc spreken van de uit- putting der gronden door de indigoteelt, reeds op zicb zelve nadeelig voor den rijstbouw, omdat aan dezen eene zoo belangrijke uit- gestrektbdd aan sawah's, waarop bij anders het best gedijt, wordt onttrokken, — nog te roeer moet dat bezwaar als drukkend worden beschouwt, "wanneer men verneemt, dat de vel- den der bevolking slechts voor een klein ge- dieelte uit sawah's bestaan. Uit de rijstkultunr-staten blijkt, dat men aan sawah's had: ia 1856 50,86474 bouws , 1857 51,112 , „ 1858 54,261 # ^ 1859 64,276 r te lamen. . . 2 10,513 V4 bouws «) Te transporteren. . . 210,51374 bouws «) Hierin ligt waarschijiilijk 00k de oplossing van het tegenstrijdige tusschen de opgavcn in de staten der rytt- cu dor indigokultuur. — Terwyl toch in de laatstbedoelde staten de hicrboven gegevcu cq- fers voorkomcn, blijkt het uit de staten voor dc rystkultaur, dat voor het Gouvemcment zyn be- piant geworden: in 1856 ll,547*/4 bouws , 1857 15,087»/4 „ „ 1868 15,2^7 „ „ 1869 16,578 ^ 1860 ...... 15,157 , te zamen. . . 78,652 bouws Ten overvloede moet hier opgemerkt worden, dat in Bagelen gcene door de bevolking voor eigen ge- bruik ontgonneu gronden ten behoeve van het Gou- vernement worden afgezonderd eu bcplant dan met indigo; want suikerteelt heeft men hier niet, en voor de koflSj-, thee- en kaneelkultures, die er wel zgn, worden geene gronden der bevolking genomen. *) Het jaar 1860 knnuen.w^ er niet b^ opnemen, omdat voor dat jaar do uitgestrekthcid aan sawah's wordt opgcgeven op 44,196 bouws, en dit Wykbaar fautief is, zgndc het zeer onwaarschijnlijk, dat van 1859 op 1860 niet minder dan 10,000 bouws sa- wah in den toestand van tegal-gronden xouden zgu teruggckecrd. — Is daarcntegeu de opgave van 1860 juist, welligt ten gcvolge van meer uaauwkenrige opneming, dan zou, omgekeerd, de opgave der vier voorgaande jaren fautief zyn; maar dan ook komt de rekening nog slechter ui^ dan wy die hier makoi. Transport. . . 210,51374 bouws terwijl voor de indigoteelt daarvan zijn afgezonderd geworden (zie de voor- laatst? noot). . . . • 73,652 r weshalve de bevolkbg slechts heeft kunnen be- schikken over 136,86174 bouws Wanneer men nn daarbij in aanmerking neemt, dat voor de j9a</f-teelt zijn gebezigd (zie tabel N°. 3): in 1856 . , . . . 109,337^/4 bouws ^ 1857 100,995 ^ , 1858 103,902 r t 1859 99,331 , te zamen. . . 413,565^4 bouws dan komt men tot het resultaat, dat in die vier jaren de rijstbouw is gcschied dechta voor 33 ®/o op sawah's en voor 67 ^'/o op tegal-gronden. Tenzij men dus aan belangrijke verzwijging van het produkt van de zijde der bevolking moest denken, *) kan men in deze berekening het beste antwoord vinden op de vraag: waar- aan het toe te schrijven zij, dat de produktic niet hooger is geweest. Het valt toch, na het bovengezegde, niet moeijel^k na te gaan, hoe groote schade aan den rijstbouw der bevolking <) Die echter, blgkens het volgcnde, niet wel kan hebben plaats gehad. Uit het bovenstaande is ge- blekeu, dat in het hier behandeld vieijarig tgdvak de jMu2»-teelt heeft ingenomen 418,565f/4 boaws, waarvan hoogstens 136^861 V4 bouws aan sawah's, en dus minstens 276,704 bouws aan drooge rjjst* gronden. — Wanneer men nu aanneemt eene ge- middelde produktie van 30 pikols per houw voor de sawah's, en van 15 pikols voor de drooge ryst- gronden, — en dit laatste c\jfer is in den regel eerder als te hoog dan als te laag te beschouwen, — dan zou in die vier jaren de produktie van Bagelen moeten hebben bedragen: van 136,861 V4 bouws sawah's, ^ 80 pikols pikols 4,105,837.50 van 276,704 bouws drooge rgst- gronden, i 15 pikois. .... » 4,160,560.— of te zamen. . . pikols 8,256,397.50 Ondertusschen heeft, volgens de opgaven der re- gering* gel^k uit onse tabei K^. 4 kan blgken, de werkelqke produktie beirageu 8,968,986 pikols of ruim 700,00() pikols meer. BI. 87 i&oei iqn ioegdbngt^ — eene schado die haar mvliik doer bare Terdiensten bij de indigo- teeli niet is yergoed ^). Hefc kan dan ookgeenebevreemdingwekken^ dai vij ook bier Tan aanzienlijke misgewassen mekfiig booren maken. Zoa men in stede daar- raa niet Tedeer mogen Tragen: welke waaHx)rg, bg Toortcetting der indigoteelt, er wel kan be- atiSD tcgen eene beibaling in deee aoo schoone ea TolkHjke residentie van de allertreurigste geaiAAedmas van den rijatbouw in Pekalongan ? Ib lioe Ter de teeit van tweede gewaaaen, wdke Mer niet onbeduidend sobijnt te arju, bet tekort der rijsiprodnktie Jun bebben aangevuld, konnem vij niet nagaan. De booge|MK^'-prijzen oi de gewoonte, velke bier even ala in Banjoe- msas addjnt te bestaan, om meer dan eennuud 'sjaars padi te bouwen^ geven, naar bet ons Toorkomty reden om te vermoeden, dat bet ontoerdkende der prodnktie sterk wordt ge- Toeld, — te meer nog, omdat Bagelen omringd is Tan gevesten, vaar de /MX(^i-produktie even- min orervloedig is, en vanwaar dus geen toe- Toer is te wachten. Yoor zoo ver wij kunnen nagran, schijnt de aansiag der landrente bier te rusten op den grondslag eener beffing per bouw ; daar de be- rekening ran bet bedrag per bouw« te rinden in bet tweede gedeelte der tabel N®. 15, de ge- TTBgste variatien aanvijst. Men beboeft slechts de prodnktie van elk jaar (tabel N^. 4) te ver- gdl^en met den aanslag van ieder jaar, vol- paa tabd N*. 14, om tot de overtnigiDg te komen, dat de prodnktie aelye daarop ran geen krioed beeft kunnen zijn. Yandaai dan ook de groote veTscbillenv velke de tabel N^ 16 aan- vgst bij berekening van de beffing per pikol p&iL Zoo neo wij, onder anderen, dat, boe- tter de prodnktie ran 1857 die Tan 1856 met rtxm 370,000 pikols overtreft, de aanslag niet- kmin bijna / 13,000 lager is. Daarentegen otertrefl de aanslag Tan 1860 ver dien Tan de Tier andere jaren, boezeer de prodnktie, na die Tan 1859, de geringste was. K&doe. De beTolking dezer residentie yer- meerderde Tan 445,244 zielen in 1856 tot 47(V511 sielen in 1860, derbalye met 25,267 Bckn of ruim S^s V9 ^ ^^^ jaren. — Ten lairriTfi Tan de landbouwende berolking komen OBS de opgaTen Tan bet getal buisgezinnen in da eoste twee jaren toot fantief te zijn, of lieTer te berusten op onnaauwkenrige opneming. Bij de geregeldc toeneming tooh der totale be- Tolking, welke, blijkens tabel N^ 1, onafgebro- ken beeft plaats gehad, Talt bet moeijelijk eene reden te yinden Toor de belangrijke Termiude- ring yan bet getal buisgezinnen yan 1856 op 1857> en de niet minder aanzienlijke yermeer- dering Tan 1857 op 1858. Naar bet yoorkomt, scbijnen mitsdien alleen de opgayen der drie laatste jaren oyereenkomstig de waarbeid te zijn en tot grondslag yoor daarop te maken berekeningen te kunnen dienen. Is deze ge- yolgtrekking juist, dan zou de zaak daarop ne- derkomen, dat yan 1858 tot 1860 de laodbou- wende beyolking is toegenomen yan 83,818 tot 84,781 buisgezinnen, — derbalye in twee jaren yermeerderd is met 968 buisgezinnen of IV, ^1^, In dienzelfden tijd ging de totale beyolking ruim 2^/4 Vo ^^ ^^^ dan ^ns zoo sterk yoor- uit, zoodat men in 1860 op 1 landbouwend buisgezin bad 6.55 zielen tegen 5.46 in 1858. In zekeren zin is die yerbouding niet on- gunstig, daar zij aantoont, dat slecbts 9 Vo der totale beyolking yan bet genot yan grondbezit yerstoken is geweest, maar daar tegenoyer staat, dat de per buisgezin met padi beplante uitgestrektbeid gronds bier uiterst gering is en oyer de drie laatste jaren niet meer be- droeg dan 0.407 bouw of 203V, yierkante Bijnlandscbe roeden *). Dit is niet eens de belft Tan de uitgestrektbeid in bet naburige Bagelen gemiddeld per buisgezin beplant; zelfs staat Kadoe in dit opzigt nog yer acbter Bantam. Deze geringe beplanting wordt ecbter eenig- zins opgewogen door eene prodnktie per bouw, welke oyer de yijf jaren gemiddeld 29.77Vj pi- kols beeft bedragcn >), en door el;ne seer be- langrijke teeit yan tweetie gewaasen, waarmede eene uitgestrektbeid is beplant yan meer dan de belft der yoor de ;Muf»-teelt gebesigde gron- den »). I) Ia 1860 beeft de b^ de iadigoteelt ingedeelde beraHang gemiddeld alecbts / 7^ per bui^gflfUD geeotca, in weerwil der yedioogde betftling. *) Volgens de tabel N*'. 7 is de gemiddeide uit- gestrektbeid Toor bet geheele Tijfjarig tijdvak ge- weest 0.428 bottw of 214 Tierkante Rgnlaiideehe roeden. ') Oyer de drie laeiste jaren beeft de geraiddeMo prodaktie slecbts 27.15 pikols bedragen, of lieyer, na aftrek der lAislakte yelden, ruim 28 Vs pikols per bouw. ») In bet tijdvak van 1858-^1860 beeft de padi- teeit iogenomen 6o*l^ ^Iq van de velden der bevol- king en de teclt der tweede gewassen ruim 33 %; terw^'l bet afgezonderde voor 's Gouvemementa indigoteelt en hetgeen onbeplant is gebleven onge- 68 RI. Over hct algemeeu staau de gronden in de resldeutie K«doe bekend als vruchtbaar; maar, afgescLeideii daarvan, vermeenen ^ij de hier vcrkregeu vrij voldoende produktie per bouw ook te moeten toescbrijven aan de gunstige verboadiug iusschea sawah's en tegal-grou- deu *), waardoor hct voor de bevolkiug waar- scbijnUjk mogelijk is geweest, om bare padi- tcelt uagenoeg geheel op sawab's te bewerk- stelligeu. Dat de produktie eveuwel, boe Toordeelig zij ook moge geweest zijn, uiettemiu op verre na niet toereikeudo is geweest voor de voe- dingy is, met bet oog op de gerlnge uitge- strektbeid gronds per buisgezin met padi be- plant, ligtelijk te verklaren, daar zLj aan ge* pelde rijst, blijkens de tabel N**. 9, in de ja- ren 1859 en 1860 niet meer heeft uitgeleverd dan 5.&0Va ^^ 6.057] pikols per buisgezin, en 1.05 7j en 1.09 piol per boofd. Geen wonder derbalve, dat de j9ad/2-prijzen gedu- rende bet gebeele tijdvak ncrgeus zoo boog ziJQ geweest als bier, terwijl bet gebergte, waardoor Kadoe bijna aan alle kauten om- ringd is, deu aanvoer van elders zcer be- moeijelijkt en kostbaar moet maken. Alleen een in yerbouding tot de padi-i^i zoo belangrijke verbouw van tweede gewassen, als bier en in gecne andere residentie tot die boogte wordt aangctroffen, beeft dc bevolking bepaald voor gebrek kunnen beboeden. veer Wi % tc zamen hebben bcdrngcn. — Berekcnd over bet gebeele vijf jorig tijdvak bcsloegen de gron- den voor de tweede gewassen ruim 44 Vt % van de oitgestrektbeid, voor de j9a<^»-teelt gebezigd. *) Hoezecr de opgaven der rcgering dienaangaande weder weinig vertronwen verdienen. Volgens de rystknitauxstaten tocb bedroeg de uitgestrektbeid aan sawab's: in 1856 87,077 bouws , 1857 87,139V4 « „ 1858 37,098«|a „ ^ 1859 84,098'/,. 