Bijdragen tot de taal-, land- en volkenkunde
Van kalkgesteenten nagegaan. Uit het tabellarisch overzicht van Sumatra blijkt nu, dat, onder de vele en velerlei oudere en jongere sedimenten, die in de strumadistricten van dit eiland gevonden worden, ook — wij den dit door cursiveering uitkomen — kalk-gesteenten zich bevinden, kolenkalk, in Midden- en in Noord- Sumatra, en kalksteen van de jongste etage van het eoceen, in Zuid- Sumatra, benevens eenige kalk in meerdere of mindere mate bevatteende eoceene, mioceene en plioceene afzettingen, als mergel-schiefers, mergelzandsteenen, enz. Intusschen treden deze gesteenten niet op die wijze en in die mate op, dat het endemisch voorkomen van de struma daarmede in verband gebracht of daaruit verklaard zou mogen worden. Integendeel, in Midden- Sumatra, waar kalkgesteenten van de bodemformatie uitmaken, is de kwaal minder algemeen dan in Zuid- Sumatra, waar die gesteenten meer sporadisch en in kleiner hoeveelheden zich voordoen, niet toch den bovengrond  dat ontblootingen daarvan zich ook, gelijk in Makakau, bij de zetels der endemie voordoen. Dit schijnt onder anderen het geval te zijn in het gebied van de Wai-Ompoe. Struma komt in dit gebied veelvul- Van de streken, waar de kolenkalk zich niet alleen plaatselijk voordoet, doch aaneengeschakelde bergreeksen, gelijk het Ngalau-Sariboe-gebergte, vormt, vinden wij zelfs niets omtrent het voorkomen van struma vermeld. 170 Hirsch, Handbuch der historisch-geographischen Pathologie, dl, II, ble. 114. STRUMA EN CRETINISME IN DEN INDISCHEN ARCHIPEL. 409 dig voor langs de Tahami!7!, vooral ter plaatse waar een spruitje zich in deze rivier ontlast. De bodem bestaat hier, gelijk wij boven gezien hebben!7148, uit zeediluvium, niet echter onder den gewonen vorm van eene bruine vulkanische klei, doch onder dien van zeer fijne, zachte, witte of lichtgrijze tuffen van eene kaolienachtige zelfstandigheid. In den bovengrond wordt dus kalk in het geheel niet of slechts in onbeteekenende hoeveelheid aangetroften 171b, Toch vinden wij vermeld dat het water van evengenoemd spruitje, dat in de Tahami zich outlast, buitengewoon incrusteerende eigenschappen bezit 172, Kalk is dus daarin aanwezig en moet ook ergens in het terrein, waardoor het riviertje vloeit, ontbloot liggen. — Wat Borneo en Java betreft, treden hier de kalkgesteenten — voor het grootste gedeelte, zoo niet uitsluitend, van tertiairen (eoceenen en m Oderdom — in de strumadistricten meer op den voorgrößenden Sumatra, hoewel op het eerstgenoemde eiland, Borneo, de kwaal ookomt in streken, waar dergelijke gesteenten geheel ontbreken of uiterst zeldzaam zijn, gelijk in het dal van de Melawi en in het brongebied van de Sikajam. Het is niet alleen uit het voorkomen van kalkgesteenten in den bodem, dat men de endemische struma heeft willen verklaren. Sommigen meenen, om weder met Hirsch te spreken, ~dass es keineswegs auf die Grundmasse des Gesteins, sondern lediglich auf den Gehalt desselben an Magnesia ankomme, und dass das Maximum der Krankheitsfrequenz auf dolomitischem Boden angetroffen werde, ja beweren zelfs dat juist raus dem Mangel, bez. dem sparsameren und selteneren Vorkommen von Magnesia in dem jüngeren jurassischen Gestein, der Kreide und den Tertiär-Formationen sich die Immunität der Gegenden erklärt, in welchen diese Boden-Verhältnisse pravalireny 178. In den Indischen Archipel komt echter, gelijk wij nog zooeven heben doen, uitkomen, struma juist het meeste voor op jongere. Zie bls. 356 hierboven. Wla Zie bls. 391. 1716 Ook in andere streken van de Lampongsche Districten, onder anderen in het Zuidoosten bij Ketapan, worden, volgens Verbeek, deze kaolienachtige tuffen gevonden. Volgens de analyse nu van een monster afkomstig van deze streek, zouden in 100 deelen bevat zijn: kiezelzuur 69.68 en aluinaarde 17.8; verder 7.027 water, een weinig ijzeroxyde, mangaanoxyde, magnesia en kalk, natuurlijk in onbeteekenende hoeveelheid (Naturkundig Tijdschrift voor Nederl. Indië, dl. XX, blz. 140 en 181 vlg. 173 Zie ble. 412 hierbeneden. 178 Hirsch, Handbuch der historisoh-geographischen Pathologie, dl. I, blz. 121. 408 STRUMA EN CRETINISME IN DEN [NDISCHEN ARCHIPEL. Van künstesten nagegaan. Uit het tabellarisch overzicht van Sumatra blijkt nu, dat, onder de vele en velerlei oudere en jongere sedimenten, die in de strumadistricten van dit eiland gevonden worden, ook — wij den dit door cursiveering uitkomen — kalk-gesteenten zich bevinden, kolenkalk, in Midden- en in Noord- Sumatra, en kalksteen van de jongste etage van het eoceen, in Zuid- Sumatra, benevens eenige kalk in meerdere of mindere mate bevatteende eoceene, mioceene en plioceene afzettingen, als mergel-schiefers, mergelzandsteenen, enz. Intusschen treden deze gesteenten niet op die wijze en in die mate op, dat het endemisch voorkomen van de struma daarmede in verband gebracht of daaruit verklaard zou mogen worden. Integendeel, in Midden- Sumatra, waar kalkgesteenten van de bodemformatie uitmaken, is de kwaal minder algemeen dan in Zuid- Sumatra, waar die gesteenten meer sporadisch en in kleiner hoeveelheden zich voordoen, niet toch den bovengrond vormen, doch de onderlaag zijn Vienjähriger afzetten, zu kommen in Makakau van de puimsteentuffen van het meer-diluvium, pleksgewijze alleen ontbloot langs de diep ingesneden rivier-beddingen. Aan den anderen kant moet het echter worden toegegeven, dat juist deze omstandigheid tot voorzichtigheid maant. „Die Schwierigkeitr, merkt Hirsch te recht op, ~welche sich einer Lösung dieser Frage (naar het verband tusschen het mineralogisch karakter van den bodem en de struma-endemie) entgegenstellt, liegt wesentlich in dem Umstande, dass es an einer ausreichenden und griindlichen Bestimmung der Bodenverhältnisse an den einzelnen beschränkten Tsocalisten fehlt, welche eben Sitze des Kropfes bilden, dass zudem für das Urteil nicht bloss die Kenntniss der oberflächlichen Boden-Schicht, sondern auch die Kenntniss des von dem Character dieser oft sehr verschiedenen Untergrundes notwendig ist 170, Het kan wezen, dat een meer nauwkeurig onderzoek aan het licht zal brengen, dat, in meer streken van Zuid-Sumatra, in de diepte, Jongere afzettingen bedekt, kalksteenen aanwezig zijn, en dat ont-blootingen daarvan zich ook, gelijk in Makakau, bij de zetels der endemie voordoen. Dit schijnt onder anderen het geval te zijn in het gebied van de Wai-Ompoe. Struma komt in dit gebied veelvul- Van de streken, waar de kolenkalk zich niet alleen plaatselijk voordoet, doch aaneengeschakelde bergreeksen, gelijk het Ngalau-Sariboe-gebergte, vormt, vinden wij selfs niets omtrent het voorkomen van struma vermeld. 17e Hirsch, Handbuch der historisch-geographischen Pathologie, dl. II, blz. 114. STRUMA EN CRETINISM IN DEN INDISCHEN ARCHIPEL. 409 dig voor langs de Tahami', voor alte plaatse waar een spruitje zich in deze rivier ontlast. De bodem bestaat hier, gelijk wij boven gezien hebben '7!8, uit zeediluvium, niet echter onder den gewonen vorm van eene bruine vulkanische klei, doch onder dieu van zeer fijne, zachte, witte of lichtgrijze tuflen van eene kaolienachtige zelfstandigheid. In den bovengrond wordt dus kalk in het geheel niet of slechts in onbeteekendende hoeveelheid aangetrofien '*tb. Toch vinden wij vermeld dat het water van evengenoemd spruitje, dat in de Tahami zich ontlast, buitengewoon incrusteerende eigenschappen bezit '72. Kalk is dus daarin aanwezig en moet ook ergens in het terrein, waardoor het riviertje vloeit, ontbloot liggen. — Wat Borneo en Java betreft, treden hier de kalkgesteenten — voor het grootste gedeelte, zoo niet uitsluitend, van tertiairen (eoceenen en mioceenen) Oderdom — in de strumadistricten meer op den voorgrond dan op Sumatra, hoewel op het eerstgenoemde eiland, Borneo, de kwaal ook voorkomt in streken, waar dergelijke gesteenten geheel ontbreken of uiterst zeldzaam zijn, gelijk in het dal van de Melawi en in het brongebied van de Sikajam. Het is niet alleen uit het vorkommen van kalkgesteenten in den bodem, dat men de endemische struma heeft willen verklaren. Sommigen meenen, om weder met Hirsch te spreken, „dass es keineswegs auf die Grundmasse des Gesteins, sondern lediglich auf den Gehalt desselben an Magnesia ankomme, und dass das Maximum der Krankheitsfrequenz auf dolomitischem Boden angetroffen werden, ja beweren zelfs dat juist waus dem Mangel, bez. dem sparsameren und selteneren Vorkommen von Magnesia in dem jüngeren jurassischen Gestein, der Kreide and den Tertiär-Formationen sich die Immunitat der Gegenden erklärt, in welchen diese Boden-Verhiiltnisse pravalirens '73. In den Indischen Archipel komt echter, gelijk wij nog zu einem heben, uitkommen, struma juist het meeste voor op jongere, am —_— — nn = IN Zie bls. $56 hierboven. Wie Zie bis. 391. 1D Ook im andere streken van de Lampongsche Districten, « nder anderen in het Zuiduneten bij Ketapan, wordeu, velkens Verbeek, dese havlienachticge tuffen pevonden. Volgens de analyse nu van e En menster afk: metix van dese streek, souden in 100 deelen bevat zijn: kieselzuur 69.65 en aluinearde 17.4; verder 7.037 water, een weinig ijserozyde, maunezyde, magnesia en kalk, vatuurlijk in onbeteskenende hoeveelheid (Naturkundig Tijdschrift vier Nederl. Indié, di. XX, blz. 140 en 181 viv. 178 Zie bis. 412 hierbeneden. 178 Hirsch, Handbach der histrisoh-regraphisohen Path vie, @ I, bls 121. 410 STRUMA EN CRETINISME IN DEN INDISCHEN ARCHIPEL. tertiaire en kwartaire, vormingen, op gesteenten dus, die, volgens de gegeven voorstelling, weinig of geen magnesia zouden bevatten. In hoeverre dit in werkelijkheid het geval is, zou alleen door schei-kundige analysen zijn uit te maken '78a. Zeker is het dat bepaalde dolomieten of dolomietachtige, magnesium-carbonaat in eenigszins belangrijke hoeveelheid bevattende, kalksteenen, in de streken met eudemische struma, zich nergens voordoen. Even weinig als de voorgande theorie, vinden wij in den Indischen Archipel de meening bevestig, dat struma snur in Gegenden mit metallführendem Gestein heimisch sind, dass ihr endemisches Vorherrschen wesentlich von der Anwesenheit von Schweifeleisen oder Kupferkies abhängig ist 174, In geheel Zuid-Sumatra toch, waar struma meer dan elders op het eiland endemisch is, komen zoogoed als geen ertsen voor, en worden bepaaldelijk koper en ijzer niet gevonden! 75, In Midden- en in Noord-Sumatra worden beide metalen wel aangetroffen, doch niet in die mate en op die wijze, om de veelvuldige gevallen van struma daarmede in verband te brengen en daaruit te verloren. Sie zelden toch treden zij op in de nabij- heid van de zetels der endemie. Met het koper is dit, voor zoover wij het hebben kunnen nagaan, alleen het geval in het struma- . gebied van Mandailing, waar in de nabijheid van Moeara-Sipongi koperkies voorkomt 176. En wat bovendien het ijzer betreft, is het hoofdzakelijk als zuiver magneetijzer (Fe? O*) En ijzerglans (Fe? O5), dat het erts zich voordoet, en niet, waarop het bepaaldelijk schijnt aan te komen, als zwavelijzer 177. Ook op Borneo is de 178a Kruptieve gesteenten, zoowel oudere als jongere, bevatten altijd magnesia, in zeer uiteenloopende hoeveelheden. Zoo varieert, gelijk uit eenige scheikundige analysen gebleken is, het gehalte aan Mg.0., van de granieten van Sumatra, van 0.44 tob 6.50, van de diabazen, van 2.90 tot 19.02, en, van de jong-tertiaire, kwartaire en recente vulkanische gesteenten, van 0.20 tot 8.27 (Verbeek, Topographische en geologische beschrijving van een gedeelte van Sumatra's Westkust, blz. 282—233, 810—811 en 516—517). 114 Hirsch, O. o., ble. 122. 118 Verbeek, Topographische en geologische beschrijving van Zuid-Sumatra, jaarg. 1881, dl. I, bla. 211 vlg. 116 Fennema, Topographische en geologische beschrijving van het Noordelijk gedeelte van het Gouvernement Sumatra's Westkust, Jaarboek van het Mijnwezen in Nederlandsch Oost-Indië, jaarg. 1887, Wetenschappelijk gedeelte, blz. 249. 111 Verbeek, Topographische en geologische beschrijving van een gedeelte van Sumatra's Westkust, blz. 562 vv. Alleen hier on daar heeft heeft ijsererta oen gering zwavelgehalte (Verbeek, O. o., blz. 565). STRUMA EN CRETINISME IN DEN INDISCHEN ARCHIPEL. 411 aanwezigheid van ijzer en koper niet van dien aard, dat daarin een actiologisch moment mag worden gezocht '78, terwijl op Java, gelijk bekend is, de bodem zoogoed als geen metalen bevat. Eene andere, zeer algemeen verbreide, meening is dat de oorzaak van de struma in het drinkwater is te zoeken. Ook ten aanzien van de endemische struma in den Indischen Archipel heerscht deze meening. In de erste plaats, gelijk wij in het volgende hoofdstuk zullen zien '7®, bij de inlandsche bevolking-zelve. Doch verder is ook door eenige berichtgevers op het gebruik van minder goed of van bijzonder drinkwater in de streken, waar strama voorkomt, uitdrukkelijk gewezen en daaraan de kwaal toegeschreven. Zoo zegt, om hier eenige voorbeelden te citeeren, Von Rosenberg van de Papuwa's van Hattam bij de Dorei-baai op Nieuw-Guinea: „De bewoners der hoog in het gebergte, ver van loopend water, gelegen dorpen of huizen verzamelen in den morgenstond groote bundels eener mossoort waarmede de boomen en struiken dik bezet zijn, en die de cigenschap heeft, de vochtigheid in den dampkring in hoogen mate op te slorpen. Dit mos wordt vervolgens uitgeperst, en het daaruit verkregen vocht tot drinkwater gebruikte. Volgens Von Rosenberg zou dat de reden zijn, waarom zoovele dezerbergbewoners _ kroppen hebben '8®. In het district Doesoen-Timor, in het strumagebied van de Bencden-Barito op Borneo, “laat het Drakewater ook veel te wenschen over. Waar de Heer Banzert over de vele kroplijders in het dorp Sangarwasi spreekt 181, vermeldt hij ook dat de bewoners het water plegen te gebruiken van eene beek, die door eenige moerassen gevoed wordt 583. In den drogen tijd heerscht er door het geheele district gebrek aan drinkwater. Vooral op de hooger gelegen plekken is dit het geval, en zijn de inlanders daar genoodzaakt, putten te graven ten einde het regenwater daarin te verzamelen '63. Gebrek aan goed drinkwater doet zich ook voor op het plateau van Makakau, in het struma- gebied van Zuid-Sumatra, op de plaatsen althans vaa de rivicren 116 P.sewita, Borneo, bis. 330 vv. en $38 vv. 199 Zie bla. 420 vgl. hierbeneden. 188 Vin Rosenber:, Relst-ohten naar de Geelvinkbaai, blz. 104. 18! Zie bla. 367 vel. hierboven. 189 Bangert, Verslag der reis in de binnenwaarte gelacen etreken van: Es-4e- Dir, Tijdschr. v. Ind. T. L. en Vk., dl IX, bls. 165. 183 Schwaner, Berne, dl. I, bis. 93. 412 STRUMA EN CRETINISME IN DEN INDISCHEN ARCHIPEL. verwijderd. De bewoners dezer plaatsen zijn dan ook gedwongen, rde scheuren, kloven of kleine dalen af te dammen en het regenwater daarin te verzamelen, hetgeen tot huiselijk gebruik alsook tot baden dientr. Dit water, op zichzelf onzuiver, is bovendien, gelijk het water van de kleine rivierspruitjes, „met scherpe kalk- achtige stoffen bezwangerdr, waaraan de vele kropgezwellen, welke hier zich voordoen, worden toegeschreven!4. — In hetzelfde struma- gebied liggen, in het Toelang-Bawangsche, volgens den Officier van Gezondheid Wienecke, de dorpen met endemische struma aan „rivieren welke vele kalkzouten bevatten, terwijl men ook putwater gebruikt, dat deze bijmengselen bezity 185, Ook Francis brengt het voor Komen van struma, in dit gedeelte van Sumatra, in verband met het water. Als een der zetels van de endemie wordt door hem, gelijk wij gezien hebben 186, het dorp Teti-Samang genoemd, gelegen ter plaatse waar een spruitje zich in de Tahami ontlast. # Men zegt», aldus schrijft hij, dat het water van dit spruitje het vermogen bezit, om de kleinste boomwortels, die in hetzelve neergroeien, binnen zeer korten tijd tot eene verbazende dikte te doen zwellen 187. De voor de hand liggende verklaring van dit verschijnsel is zeker, dat het water vele vaste stoffen, koolzuur ijzeroxydule bij voorbeeld, doch waarschijnlijker koolzure kalk, in opgelosten toestand bevat, en dus incrusteerende eigenschappen bezit, de voorwerpen, die zich daarin bevinden, met eene kalkkorst overdekt, schijnbaar dus doet zwellen. — Eindelijk willen wij er nog op wijzen, hoe ook de Officier van Gezondheid Kervel de endemische kropgezwellen in het Padang-Pandjangsche wil toeschrijven aan het drinkwater, dat moeielijk op-losbare zouten zou bevatten 188. Wij behoeven bij deze verschillende verklaringen omtrent het oontstaan van struma, door het gebruik van bepaalde wateren, niet lang stil te staan. De waarde daarvan kan moeielijk beoordeeld worden, zoolang niet door een nauwkeurig onderzoek is uitgemaakt, welke vreemde, organische of anorganische, bestanddeelen zich in die Topographische schets van Telok-Betong en Onderhoorigheden, Geneeskundig tijdschrift voor Nederlandsch Indië, dl. IV, bls. 657. 186 Zie blz. 856 hierboven. 187 Franoia, Herinneringen uit den levensloop van een Indisch Ambtenaar, dl. 1, big. 315, noot 1. 188 Geneeskundig Tijdschrift voor Nederlandsch Indië, dl. IV, bls. 914. STRUMA EN CRETINISME IN DEN INDiSCHEN ARCHIPEL. 419 sehen, welche den Umstand ausser Augen lässt , dass diese Krankheit den ausgesprochenen Character eines Local-Ieidens, und zwar eines auf ganz enge Kreise beschränkten Local-Leidens trägt, und welche , ohne Beriicksichtigung dieses Umstandes, solche Einflüsse als Krank- heitsfactoren geltend macht, die — sit venia verbo — kosmopolitischer Natur sind» 212, Wanneer de hier besproken theorie juist was, dan zou ook in den Indischen Archipel de endemische struma eene grooter verbreiding hebben, want de gewoonte, om lasten op het hoofd te torschen, is er vrij algemeen 23, en bergstreken en geaccidenteerde terreinen vindt men op de verschillende eilanden meer dan vlakke landen. De Minahasa, om slechts een voorbeeld te citeeren, zou op die wijze zeer strumarijk zijn, terwijl de kwaal zich daar nu niet meer dan zeer sporadisch voordoet 214. ITT. Wij stellen ons voor, in dit hoofdstuk, de struma uit een ethno- 212 Hirsch, O. o., bls. 126—127. 213 Over heb algemeen wordt er, gelijk wij reeds opmerkten, meer op het hoofd, doch vooral op den rug gedragen, dan op de schouders. Het geacciden- teerde terrein en de smalle paden leenen zich dan ook minder voor de laatste wijze om goederen te vervoeren. Opmerking verdient het, dat sommige volken van het dragen op de schouders een bepaalden afkeer hebben. Zoo de Dajaks van het stroomgebied der Barito. Ken zwaren last zullen xij liever op de hierboven beschreven wijze op den rug, dan een lichten op den schouder nemen. Bij gelegen- heid dat er eens veel zieken onder de dwangarbeiders waren, deelt de Kolonel Gerlach mede, veroorzaakte dit groote moeielijkheid bij het overbrengen van hen , die geevacueerd moesten worden en daarvoor werden gelegd in brancards, elk voor twee dragers bestemd. De Dajaks vonden er nieta in, sich eenen stoel op den rug te laten binden, waarop de patient zich kon nederzetten , doch weigerden halsstarrig om met hun tweeën een brancard te dragen, omdat zij zeker waren, zooals zij zeiden, dat zij hunnen last eenige malen zouden laten vallen. Moeten er kisten getransporbeerd worden, die te swaar zijn voor 6én man, dan slaan zij ze eenvoudig open en verdeelen den inhoud in 6énmansvrachten (Gerlach , Reis naar het meergebied van den Kapoeas in Borneo's Wester-Afdeeling, Bijdragen tot de T. L. en Vk. van Nederl. Indië, vierde volgreeks, dl. V, bls. 812—3818). Ook de Bolaäng-Mongondouer op Noord-Celebes draagt op den rug in een sangkole, eene mand van 8 voet lengte en 1 & 1} voet breedte, en zal niet licht van deze gewoonte afwijken (N. Ph. Wilken en J. A. Schwarts, Verhaal eener reis naar Bolaäng-Mongondou, Mededeelingen v. w. h. Nederl. Zendelinggenootschap , dl. XI, bls. 235—226). 214 In de Minahasa wordt op den rug gedragen in eene sangkole, als in Bolaäng-Mongondou (zie de voorgaande noot), en op het hoofd. Vooral de vrouwen zijn gewoon, sware lasten op de laatste wijze te torschen. Bijna dagelijks kan men ze, met goed gevulde manden op het hoofd, den weg van de tuinen naar de negerij of het dorp, hoogte af, zien maken. 414 STRUMA EN CRETINISME [N DEN INDISCHEN ARCHIPEL. Padangsche Bovenlanden, doch meer uitsluitend geheel in het Zuiden, in de XII Kota, het dragen op den rug. Daartoe worden de goederen in lichte manden gepakt, of wel men bindt ze op een raam van bamboe, waaraan evenals aan den mand, drie zeelen van tot doek geklopte boomschors zijn bevestigd. Ken daarvan rust tegen het voorhoofd van den drager, die door de beide zijdelingsche de armen steekt 194. — Deze wijze om lasten te vervoeren in het een of ander toestel, dat door middel van twee schouderriemen als een ransel tegen den rug hangt, doch ook tevens gesteund wordt door eeu band over het voorhoofd, vindt men verder bij de bewoners van Rantau-di-baroew, Djambi, Korintji, Rawas en Redjang, en verder bij de Orang-Talang ‘95. Het is duidelijk dat bij deze manier van dragen, waarbij men het licham min of meer voorover gebogen houdt, het gewicht van den last in de eerste plaats op den rug en de schouders, doch voor een deel ook op het hoofd drukt. Dit laatste is naturlikijk nog meer het geval, wanneer, zooals Wel een gebeurt, de schouderriemen ontbreken, en de vracht alleen aan den voorhoofsband hangt. Zoo naar het schijnt in Serampei. „The people of this country”, lezen wij bij Marsden, ware accustomed to carry burthens of from sixty to ninety pounds weight, on journeys that take them twenty or thirty days; and it astonishes a low-lander to see with what ease they walk over these hills, generally going a shuffling or ambling pace. Their loads are placed in a long, triangular basket, supported by a fillet across the forehead, resting upon the back and back part of the head, the broadest end of the triangle being uppermost, considerably above the head, and the small end coming down as low as the loins. Ook Dr. Wyckerheld Bisdom made, sprekende van deze manier van der draigen bij de bewoners van Semend, geen gewag van schouderriemen 197. Evenmin doet de Heer Wesly dit ten aanzie van de op de kulipd geplaatst, en de rechter- of linkerhand, al naar gelang men rechts of links draagt, houdt den voorsten stijl van het krukje vast (Zie de verklaring der platen, bls. 28). Van Hasselt, O. c., blz. 867. Zie ook de afbeeldingen up Plaat IV fig. 1 en LXXIV fig. 1 van den Ethnographischen Atlas, met de daarbij behoorende verklaringen op bls. 2 en 30. Van Hasselt, O. c., blz. 867. Voor de Orang-Talang, zie: Tocht naar het rijk van Poeloe-Lawan, door een oud-ambtenar van het Mijnwezen, Tijdschrift voor het Binnenlandsch Bestuur, dl. III, bls. 141—142. Marsden, History of Sumatra, bls. 320. 17 Zie blz. 417 hierbeneden. Strum. De mand, zegt hij, wordt bevestigt aan eenen band over het voorhoofd, dat alzoo de geheele 188 drinken van den last on-dervindt 19°. — Op Borneo komt deze wijze, om lasten te tranapor-teeren, eveneens voor. Allereerst bij de Dajaks van-het stroom-gebied der Kapoeas. Zij dragen, vermeldt de Kolonel Gerlach, in de beschrijving eener door hem in dit gebied gedane reis, op den rag. Daartoe hebben zij eene langwerpige, van rotan gevlochten, mand, die aan de voorzijde geheel open is; er zijn twee draag-banden aan bevestigd, die over de schouders en onder de armen doorgaan, en dan nog een band, die langs het voorhoofd gaat De mannen dragen op die wijze met het meeste gemak uren vervachten van +0 kilo, de vrouwen de helft 309, Ook in het stroom-gebied van de Barito, bepaaldelijk in het district Doesoen-Timor, worden lasten gedragen op den rug van einem Stirnband, mit Beihilfe von Schulterriemens 301. Hetzelfde gebeut ook bij de Orang-Bukit van het Meratoes-gebergte 203. Evenals op Sumatra, schijnen de schouderriemen aan het toestel, dat op den rug gedragen wordt, wel eens te ontbreken. Zoo zegt de Heer Van Lynden van 1% Wij oursiveeren. 19 Wesly, De onderafdeeling Rawas, Tijdschrift voor het Binnenlandech Bestuur, dl Ul, bla. 306. Zie ook: Ethnographisohe Atlas van Milden-Sumatra, Plaat IV fig. 2, waar, volgens de verklariug der platen (bla. 2). een jenson van S ervelans et: (Rawas) is afrobeeld met eene mand op den rug, alleen dor seven vocrhonf deband bevesti:d. -— In de Lamponrsche Districten, zegt Zollinger, wordt alles «-p den ruggedreven, waar het slechte esnigesins mogelijk is. Lange korven, die naar bene det. enger worden, scheuikt mon om kleiner voorwerpen oder kleiner voorwerpen oder dragen, terwijl grete pakken eveneens gro gebonden worden, dat men se op den rus kan nenen (Zinger, De Lamponische Districten, Tijdachrifg voor Nederl. Indie, jaarg. 1447, di. 1, bl. 129). He de vracht bevestigt wordt, vinden wij echter niet vermeid. Gerlach, Reise naar het meersebied van den Kap: ess, Bijdrauen tot de T. L. en Vk. v. Nederl. Indic, 4e velvreeks, di. V, dis. 312. Gralowaky, Dor Distrikt [ues n-Timor in Sudust-Borneo und sciue Hew ir er, Ausland, jaars. 1584, bis. 448. Gralowaky, Die Orang-Bukit oder Berrmenschen von Mindaj in Sul «t- Kernen, Ausland, jaars. 1555, bla. 785. Zie ook: Book, The head-hantere of Berne, waar, op Plaat XXVI fiz. 1, een Oran,z-Bukit is auchtet ober: ‘act oder rug, bevestigt aan eepen voi rho fdeband eu twee echouderriemen — De Bandjareccen, sect Sil. Maller, maken wor het verv eren van r Just, vruchten, ens., algemeinen cebruik van kerven, die «p> den rug „edraven werden Sal Mu'er, Reisen en ot ierm-ekinven in den Indischen Archipel, dl. I, bla 267) In de tder- afdeeling Tabalens en Kliewa werien erencens vrachten en Lew ne «ff \'r.re manden op den rug vervoerd (Masth tf, Aanteckenin.en omtrent de «pderafdeen.ts Tabalong en Kl: ews, Indische Gide, jaary. 1885, d' IT, bis 247 He ec!.ter de mand bevesticd wor it, vinden wij wiet vermeld. =e 2, 416 STRUMA EN CRETINISME IN DEN INDISCHEN ARCHIPEL. de Dajaks van het stroomgebied der Melawi: Te land worden de goederen vervoerd in manden, welke door eenen band voorhoofd gedragen of als een ransel met de schouders gehouden worden. Verder hebben wij de aandacht te vestigen op een mededeeling van Prof. Veth. Sprekende van de heerediensten, welke de Dajak te praesteeren heeft, merkt hij op, dat die vooral te pass komen, wanneer de Maleische hoofden hun district bezoeken: zij laten zich dan dragen in een lichten bamboezen stoel, die tegen den rug des dragers steunt en met eenen band om zijn hoofd wordt vastgehouden 794. — Eindelijk zien wij, hoe, in Centraal-Celebes, de vrouwen manden op den rug plegen te dragen, door middel van eenen steunband over het voorhoofd 205. Uit de twee hier beschreven wijzen om lasten te dragen, namelijk op het hoofd of op den rug, in een toestel hangende, met of zonder behulp van schouderriemen, aan eenen voorhoofdsband, hebben vele berichtgevers de endemische kropgezwellen in den Indischen Archipel willen verklaren 206. Meer in het bijzonder hebben dit laatstelijk de Heeren Jacobs en Wyckerheld Bisdom gedaan. Beiden brengen daarbij nog een ander aetiologisch moment in rekening, namelijk het veelvuldig beklimmen van bergen. Ziehier hetgeen Dr. Jacobs, sprekende van de Balineezen, daaromtrent opmerkt : »Hoe hooger men eenen berg beklimt, des te steiler wordt de weg; dit geldt zeker voor de meeste, zoo niet voor alle bergen. Is de weg in het begin zacht glooiend, zoodat men ternauwernood bespeurt, dat men klimt, langzamerhand neemt de helling toe. Dat het klimmen het loopen bemoeielijkt, weet eder, die zelfs met physica en physiologie onbekend is, bij onder-vinding. Ook is het ieder, die ooit eenen berg of eene steilte beklom, bekend, hoe door d It klimmen, al geschiedt het nog zu langzaam, de hartactie wordt versterkt, de hartkloppingen worden vermeerderd en de ademhaling wordt versneid, zoodat in dezelfde tijdseenheid. Van Lynden, Aanteekeningen over de landen van het stroomgebied der Kapoeas, Natuurkundig Tijdschrift v. Nederl. Indië, dl. II, bls. 581. Veth, Borneo’s Wester-Afdeeling, dl. II, blz. 386—387, waar ook, op Plaat II fig. 1, eene afbeelding voorkomt van zulk eenen draagstoel. Riedel, De oorspronkelijke volksstammen van Centraal-Celebes, Bijdragen tot de T. L. en Vk. van Nederl. Indië, be volgreeks, dl. I, bls. 81. Zoo de officieren van Gezondheid Kervel, Buning en Neeb, de Heeren Wesly en Grabowsky, en de berichtgever van de endemische struma bij de Orang-Talang. Ook de Heer Van Hasselt vestigt, waar hij van het veelvuldig voorkomen van struma bij de Menangkawsche Maleiers spreekt, op die twee wijzen om lasten te dragen, de aandacht. STRUMA EN CRETINISME IN DEN INDISCHEN ARCHIPEL. 417 meer bloed door het hart naar de vaten wordt gestuwd. In gewone ommstandigheden zal het evenwicht door de afvoerende vaten spoedig weer worden hersteld. Doch hier komt een ander feit bij, dat juist dien geregelden afvoer in den weg staat. De Baliér, vooral de Baliér, is gewoon om soms zeer zware vrachten op het hoofd te dragen 207. Ik behoef hier niet in herinnering te brengen, welke halsspieren hierbij in actie worden gebracht. Dat eene bijna aanhou-dende drukking der gespannen, zich allengs sterk ontwikkelende halsspieren op de onderliggende afvoerende vaten eene continueerende veneuse stasis in de zeer vaatrijke glandula thyreoidea zal bewerken, lijdt, dunkt mij, evenmin twijfel, als dat daardoor langzamerhand de vaten der klier zich blijvend zullen verwijden, misschien Zelfs het klierweefsel en het tusschenliggend stroma zullen hypertrophieeren. Ik hecht dan ook veel gewicht aan het feit, dat onder de Bang- lische kroplijders alleen de vasculeuze vorm van struma ten minste praedomineert, en ik vermoed dat wel alle gevallen van endemisch kropgezel onder dezen vorm zullen gerangschikt kunnen worden 208, Ongeveer hetzelfde zegt Dr. Wyckerheld Bisdom, ter verklaring van de struma-endemie in Semendo. „Voor al de vrouwen”, aldus lezen wij, „moeten vele en zware lasten dragen in eenen korf op den rug, welke korf met eenen band om het voorhoofd wordt vast- gebonden, terwijl de last dikwijls boven het hoofd uitsteekt; daar- door loopen de draagsters met gebogen rug voorover en spannen sterk de buigspieren van het hoofd, hetgeen eene drinkking moet uitoefenen op de oppervlakkige, misschien ook op de dieper gelegen venae en arteriae van den hals, en aangezien, door de lengte van het beenig kanaal der art. carotis, de glandula thyreoidea als het ware een reservoir voor het bloed, dat den schedel niet kan binnen- dringen, zoo is de struma ongedwongen. Verklaard bij deze vrouwen. 207 „En ik meen, laat Dr. Jacobs hierop volgen, op physische gronden te mogen beweren, dat dit de meeste, zoo nieb alle, bergbewoners zullen doen, wijl zij, door den last in de lengte van het licham te brengen, het klimmen zich niet gos zullen bemoeielijken als wanneer zij dien bij voorbeeld op den rug torschenr. Dat dit in den Indischen Archipel niet heb geval is, kan uit het hiervoren mede-gedelde gebleken zijn: op Sumatra en op Borneo wordt meer op den rug dan op het hoofd gedragen. Zie ook noot 218 en 214 hierbeneden. Het dragen op den rug is zeker verreweg practischer, al was het alleen omdat men de handen daarbij geheel vrij heeft, hetgeen wel noodig is bij het trekken door wildernissen of het gaan langs steile paden. Zie onderen anderen: Reizen in Midden-Sumatra door de leden der Sumatra-expeditie, dl. I, bis. 63. 208 Jacobse, Eenigen tijd onder de Baliërs, blz. 28 vlg. 418 STRUMA EN CRETINISME IN DEN INDISCHEN ARCHIPEL. Immer men ziet zelfs kleine meisjes op die wijze lasten dragen, terwijl het bergachtig terrein den bloedsaandrang bevordert„ 209. De vraag is: in hoeverre voldoet de hier door Dr. Jacobs en Dr. Wyckerheld Bisdom verkondigte theorie — de juistheid waarvan ik, als leek op het gebied der medische wetenschappen, overigens niet beoordeelen kan — ook voor de overige streken van den Indischen Archipel, waar struma endemisch heerscht? En dan verdient het opmerking, dat de twee aetiologische momenten, het dragen van lasten op eene wijze, dat het gewicht daarvan geheel of ten deele op het hoofd drakt, en het veelvuldig beklimmen van bergen, in vele van die streken aanwezig zijn. Intusschen zijn er ook plaatsen, zetels der endemie, waar dit niet het geval is. Zoo zien wij hoe op Java struma juist het meest voorkomt op de vlakte van Kediri en van Jogjakarta, terwijl mannen noch vrouwen hier, volgens de verklaringen van de Heeren De Vogel, Neeb en Groneman, gewoon zijn op het hoofd te dragen, doch dit doen, de eersten, op de schouders aan eenen draagstok, de laatsten, op den rug of op de rechterheup in de over den linkerschouder geslagen sléndang 210. Hier voldoet de theorie dus niet. Men zou echter te ver g An, haar alleen daarom te verwerpen. Hetgeen onzes inziens dan ook meer tegen haar pleit, waar zij moet strekken tot verklaring van de endemische struma *!!, is dat zij aan hetzelfde euvel mank gaat. als waarom Hirsch zoovele andere daaromtrent gemaakte hypothesen onaannemelijk acht. „Jede Speculationy, merkt hij op, über die Ursachen des endemischen Kropfes ist als eine absolut verfehlte anzu- 209 Wyckerheld Bisdom, Een en ander bij struma, Geneeskuudig Tijdschrift voor Nederlandsch Indië, dl. XXIX, blz. 525 vlg. — De schrijver wijst nog t. a. p. op de gewoorte der jonge meisjes om vele, en daaronder zeer zware, zilveren halsbanden te draven, waardoor eene drukking op de oppervlakkige bloedvaten an de nekzijde wordt uitgeoefend. 210 De slèndang is, gelijk men weet, een lange smalle doek, die over een der schouders naar de tegenovergestelde zijde des lichaams gedragen wordt. 211 Zie: Hirsch, Handbuch der historisch-geopraphischen Pathologie, blz. 126, waar het heet: Dass in der hier erörterten Weise (namelijk langs zuiver mechanischen weg, door het dragon van zware lasten bij voorbeeld) hyperämische Schwellung der Schilddriise mit Erweiterung der Gefässe und die sich eventuell daraus entwickelnden anderweiticen Veränderungen des Organs (Hypertrophie u. a.), d. h. Kropfbildung zu Stande kommen kann, und höchst wahrscheinlich in manchen Fällen auch in der That zu Stande kommt, oder dass dadurch zum mindesten eine pradisponirende Ursache für die Kropf-Genese gegeben ist, lässt sich a priori nicht bestreiten , eine Erklärung fiir das endemische Vorkommen der Krankheit kann darin doch aber rationoller Weise nicht gefunden werden". STRUMA EN CRETINISME IN DEN IND:SCHEN ARCHIPEL. 419 sehen, welche den Umstand ausser Augen lässt , dass diese Krankheit den ausgesprochenen Character eines Local-J.eidens, und zwar eines auf ganz enge Kreise beschränkten Local-Leidens trägt, und welche , ohne Berücksichtigung dieses Umstandes, solche Einflüsse als Krank- heitsfactoren geltend macht, die — sit venia verbo — kosmopolitischer Natur sind» 212. Wanneer de hier besproken theorie juist was, dan zou ook in den Indischen Archipel de endemische struma eene grooter verbreiding hebben, want de gewoonte, om lasten op het hoofd te torschen, is er vrij algemeen 2!3, en bergstreken en geaccidenteerde terreinen vindt men op de verschillende eilanden meer dan vlakke landen. De Minahasa, om slechts een voorbeeld te citeeren , zou op die wijze zeer strumarijk zijn, terwijl de kwaal zich daar nu niet meer dan zeer sporadisch voordoet 314, IIT. Wij stellen ons voor, in dit hoofdstuk, de struma uit een ethno- 212 Hirsch, O. o., blz. 126—127. 213 Over het algemeen wordt er, gelijk wij reeds opmerkten, meer op het hoofd, doch vooral op den rug gedragen, dan op de schouders. Het geacciden- teerde terrein en de smalle paden leenen zich dan ook minder voor de laatste wijze om goederen te vervoeren. Opmerking verdient het, dat sommige volken van het dragen op de schouders een bepaalden afkeer hebben. Zoo de Dajaks van het stroomgebied der Barito. Een zwaren last zullen zij liever op de hierboven beschreven wijze op den rug, dan een lichten op den schouder nemen. Bij gelegen- heid dat er eens veel kieken onder de dwangarbeiders waren, deelt de Kolonel Gerlach mede, veroorzaakte dit groote moeielijkheid bij het overbrengen van hen , die geevacueerd moesten worden en daarvoor werden gelegd in brancards, elk voor twee dragers bestemd. De Dajaks vonden er niets in, sich eenen stoel op den rug te laten binden, waarop de patient zich kon nederzetten , doch weigerden halsstarrig om met hun tweeën een brancard te dragen, omdat zij zeker waren, zooals zij zeiden, dat zij hunnen last eenige malen souden laten vallen. Moeten er kisten getransporteerd worden, die te zwaar zijn voor één man, dan slaan zij ze eenvoudig open en verdeelen den inhoud in éénmansvrachten (Gerlach , Reis naar het meergebied van den Kapocas in Borneo’s Wester-Afdeeling, Bijdragen tot de T.L. en Vk. van Nederl. Indië , vierde volgreeks, dl. V, bla. 812—313). Ook de Bolaäng-Mongondouer op Noord-Celebes draagt op den rug in een sangkole , eene mand van 8 voet lengte en 1 à 1} voet breedte, en zal niet licht van deze gewoonte afwijken (N. Ph. Wilken en J. A. Schwarts, Verhaal eener reis naar Bolaang-Mongondou , Mededeelingen v. w. h. Nederl. Zendelinggenootechap , dl. XI, blz. 225—226). 214 In de Minahasa wordt op den rug gedragen in eene sangkole, als in Bolaäng-Mongondou (zie de voorgaande noot), en op het hoofd. Vooral de vrouwen zijn gewoon, zware lasten op de laatste wijze te torschen. Bijna dagelijks kan men ze, met goed gevulde manden op het hoofd, den weg van de tuinen naar de negerij of het dorp, hoogte op, hoogte af, zien maken. 42,0 STRUMA EN CRETINISME IN DEN INDISCHEN ARCHIPEL. graphisch oogpunt te beschouwen, bepaaldelijk na te gaan, welke de voorstellingen ‘zijn van den inlander omtrent het ontstaan van de kwaal en welke middelen daartegen door hem worden aangewend. Vrij algemeinen verbreidenden den inlander is de meening, dat de orozak van de struma in het drinkwater te zeken is. Zoo zegt de Heer Van Rees, gelijk wij reeds in het eerste hoofdstuk gezien hebben, dat de Redjangers beweren, dat kropgezwellen een gevolg zijn van het drinken van water uit kleine stroomen en leidingen, welke langs de ladangs loopen, want dat zij, die langs de Moesi wonen en uitsluitend van het zuivere rivierwater gebruik maken, van de kwaal bevrijd blijven 215. Dezelfde meening vindt men in Semendo. Zij, die de op de heuvelen gelegen rijstvelden en koffie-tuinen bewerken en daar veelal blijven wonen, drinken van het water, dat uit den grond opborrelt, hetgeen door de meeste lijders al oorzaak van de struma wordt beschouwd 2!6, In de Ophir-districten, om hier nog eenige voorbeelden aan te halen, gelooft men, volgens eene mij door den Heer Visser gedane mededeeling, even-eens dat de kropgezwellen door het drinkwater veroorzaakt worden, terwijl in Pasemah »the natives themselves attribute goitre to drinking. The water of some particular stream, 217. Bij de Bataks van het Pane- en Bila-stroomgebied wordt wel eens beweerd, dat het gebrük van water, het gebrük van water, het gebrük van water, dat over een steensoort, bafute kroken geheten, vloeit 219. Ook op Java worden sommige wateren gegen krop te veroorzaken. Het gelöstest echter, zooals de Assistant-Resident De Vogel mij mededeelde, dat dit alleen het geval is bij gebruik van dergelijke wateren op bepaalde dagen van de gecombineerde pasar- en gewone week 220, Uitdrukkelijk vinden 215 Zie bls. 851 hierboven. 216 Zie bls. 358 hierboven. 216 Zie bls. 358 hierboven. 211 Presgrave, Account of a journey from Manna to Pasummah-Lebar and the ascent of Gunung-Dempo, Journal of the Indian Archipelago, New series, d. II, blz. 10. 218 Neumann, Het Pane- en Bila-stroomgebied, Tijdschr. v. h. Nederl. Aard-rijkskundig Genootschap, 2e serie, d. III, blz. 221. 219 Lokhorst, Schets eener geneeskundige plaatsbeschrijving der af leeling Tanah Laut, Geneeskundig Tijdschrift v. Nederl. Indië, dl. X, bls. 239. 220 Gelijk bekend is, hebben de Javanen, naast de gewone week van zeven dagen, die verbasterd Arabische of verbasterd Indische namen dragen, nog eenen wij dit van de Alas-Toedaj&, in het Zuiden van Kediri, vermeld. Daar zu zich een riviertje bevinden, dat uit den mond van een beiden krop te voorschijn komt Zij, die van het water daarvan op Vrijdag-en Donderdag-Kliwon drinken, krijgen onvermijdelijk kroppen 22. Andere oorzaken, waaraan de inlanders het ontstaan van de struma toeschrijven, verdienen hier nog vermeld te worden. »The natives themselves (van Belalau) ascribe it to the soil, but why they could not say 222, In Semendo beweren sommige inlanders, dat in het water een worm voorkomt, die, bij het wasschen van het aan-gezicht, door de neusgaten in de keel geraakt, en zoo struma veroorzaakt, terwijl anderen de kwaal toeschrijven aan het eten van veel water bevattende bladgroenten 239. Volgens den Alfoer van Boeroe, zouden de gezwellen ontstaan door het veelvuldig beklimmen van bergen 3%. Niet zelden wordt de kwaal beschouwd als door overerving te zijn verkregen. Het gelöt dat de struma overerfelijk is, vindt men toch bij verschillende volken van den Indischen Archipel. gelijk uit het in het eerste hoofdstuk mede-gedelde kan zijn gebleken, als bij de Maliers in het Zuidelijke deel van de Padangsche Bovenlanden en in het gebied van de Djoedjoean, de Bataks en de Dajaks in de Wester-Afdceling van Borneo 338. — Overigens behoeft he t nauwelijks te worden gezegd, dat het ontstaan van kropgezwellen ook wel eens aan bovenataurlijke oorzaken wordt toegeschreven. Zoo behoort tot deze volks-aetiologie het zooeven vermelde geloof bij de Javanen, dat de kropveroorzakende eigenschappen, dic aan sommige wateren worden toegeschreven, zich alleen op bepaalde dagen van de gecombineerde gewone en pasar-week openbaren. Bij de Menangkabawsche Maleiers in het Zuidelijke ge- deelte van de Padangsche Bovenlanden weet men, volgens den Heer De Rooy, te vertellen van personen, die door het baden in eene soogenaatnde pasar-of marktweek van vijf dagen, waarnaar de marktbeurten in sekere kringen van naburige plaatsen berekend worden. De dagen deser marktweck heeten: pahing, pen, wage, kliw.n en legi. De naam van elken dag is uit den naam van den dag der cewone week on dien der pasarweek samengesteld, bij voor- beeld : s-ndar - paling, maandag- pon, dinsdag -ware, ens. Aan eommize van die oombinaties wordt eene tijselv.vige beteekenis vehecht en celukaanbrengend of onheilverwekkend verm cen k-evekend. 