Over de spelling van de bastaartwoorden in 't Nederduitsch
Ben ontzettenden voorraad, waar de /c in H midden der woorden komt ? wil ik niet eens aanroeren ; ge- noeg zij het , zoo men weet , dat hi) , die den regel 11 - J *~~ JA relke, in meerder of minder i geweest ziin, in alle geSer- der woorden komt , wil ik niet e noeg zij het , zoo men weet , da voor geldend houdt, welke ? in meeruer oi mate, zoo lang er talen geweest zijn, in alle geger- biedigd ,werd — die niet onophoudelijk van de eene -onregelmatigheid in de andere wil vervallen — die eenig gezach en navolgenswaardigheid toekent, aan geleerden als Bilderdijk, Kinker, en Wiselius in onze dagen 5 en verre de meeste van vroeger tijd — • dat hij, die de taal voor iets anders houdt, dan een 49 Onbeduidend famenraapsel van zonder reden noch verband vastgeftelde uitdrukkingsmiddelen — dat deze, geen redactie , publicatie ? manufactuur^ practijc^ attica, vocaal j effect : fabricant , mercurius, musicq^ lycurgus^ punctuatie^ Jacob , nicolaas ? thesfalonica^ courant^ mar- cus, October , borculoo ? en wat dies meer aft) fchrijft ? maar de inconsequentie vermijdt, en derbalve redaKtie^ publiKatie ? praKtijK ? enz. een k geeft ; tenzij * (en waarom herhaal ik dit op nieuw?} tenzij men de woorden als in de taal y waaruit ze genomen worden, wil gebruiken , met kursief fchrijf, en niet als bastaarts befchouw. Door het onderfcheidenlijk bezigen van h en c, voor de Latijnsche en Fransche c met tweerlei kracht, heeft men natuurlijk geene cedilie meer noodig, ter aanwijzing van de fisfende c, waar zij voor de a, o, of u , ftaat : kuracao klinkt bij ons kurasao ? anders zouden we kurakao fpellen. Men ziet ? dat ik ook niet in gebreke ben gebleven, zoo # fpoedig mogelijk, den armen Grieken hun x waardiger vertegenwoordiger bij ons te geven ? dan de magere c ? die wij er langen tijd voor gebruikten, en terwijl wij eenige Grieksche namen Karytcena ? Kalamata, Kalavryta^ en Kastia fchrijven ? zijn wij niet meer gedwongen Korinthen en Kodrus j waar de zelfde % in voorkomt, tot corinthen en codrus te maken , gelijk men 't op de nieuwere Fransche" land- kaarten vindt, Maar daarom, zoo als Moonen wilde f ? en Kluit in ' zijn vroege tijd deed, geen keder, kiborij kichorei, * Vergelijk bi. 29, en and ere. f Ned. Spraekkunst, 2« dr. bl. 6. 4 50 kypres , en dan ook kyklus , hither , en thukydides I Neen ! wij hebben 5 voor alles , de uitfpraak leeren raadplegen, en die vordert bier de c voor de k y gelijk in alle Grieksehe woorden, waaraan de Latijnen ons die uitfpraak der c doen verbinden. Zoo ook in fcepter. De H r . Siegenbeek he eft , in een oogenblik van overhaasting ? het leelijke fchepter * ingevoerd; mee- nende, dat dit woord met fcabellum^ en fcrinium 7 en fcorpio gelijkftaat, waarvan wij (en te recht!) fohabel) fchrijn, en fchorpioen maken ? gelijk wij gerust j en geheel over 6en komstig den aard onzer taal ? in onderfcheiding van de Noordelijker, fclmlpel j fchelet) en fchandinavie y mogen zeggen en fchrijven *J* : maar de Heer Siegenbeek vergeet ? dat ? in zijn aangetogen voorbeelden , de c voor de a ? de o 3 of den medeklinker r komt, en dus als k klinkt: bij gevolg ondergaan die woorden bij ons ? door de toe- voeging der A ? eene verzachting ? terwijl fcepter in fchepter een verhaTding ondergaan zou. Het is 4 de vraag niet ? hoe de Romeinen dat woord hebben uitgefproken , want dan zouden wij een gants ander prinkipium moeten aannemen ? en , van daar den kensor fpelende, kirka drie vierden van des Heeren * Verh. 25? , en Taalkundige Bedenkingen , 72. t|- Ik lees wel benscuop voor hetUtrechtscheplaatsjen; maar de verzachting der c door de voorgaande s tot famenftellingen uit te ftrekken, acht ik ongeraden, en Nieuwkoop, Reierskoop, Hejkoop, raaken bet mij duidelijk, dat men, als vroeger, bensKoop behoort te fchrijven. Het is intusfchen licbt te begrijpen, hoe de lezer van Melis Stoke, bij het overbrengen van ge&ciede tot gescmeden, en scepen tot scaepen, benscoep in benscaop veranderde. 51 Seegenbeeks redeneeringen moeten rejikeeren, en dat gaat niet! Wij raadplegen de goede uitfpraak ten onzent, en de Heer Siegenbeek weet toch wel ? dat men geen fkepter zegt ? als of men het Fransche fquelette uitbracht; althands niet in de fatsoenlijke burgerkringen ? de voorname plaats , waar men 3 fints het diep verval des Schouwtooneels, redelijk goed Hollandsch hoort fpreken. Ik gewaag van het Schouw- tooneel — d&ar^ ja daar heeft de Hoogleeraar aanleiding tot zijn fpelling van fchepter kunnen vinden: het is nog niet heel lang geleden , dat ik Scipio 9 in zeker fraai treurfpel ? op het eind van iedere lierzang- ftrofe ? zich uit hoorde jouwen , met de woorden , jjNeen Skipio 3 dat kunt ge niet!" Zoo de Heer Siegenbeek bij de fpelling van fchepter blijft ? wat zal hij dan wel van fchedula maken ? en hoe zal* hij fchool en fchema te vrede ftellen ? die altoos iets bij fcepter vooruit hebben gehad? Bilderdijk zegi w een fcepter heeft met een fchepter even veel gemeens als een honing met een kan." cc. * * Wat de cc betreft, die bijv. in succes gebruikt wordt — • zie hierover op de X. % en eh. D« ch is, in haar vorming en natuur, gelijk het Bilderdijk ? door mij, werd nagezegd , eene geaspireerde k (de h werd, gelijk men weet 7 ter uitdrukking van deze wijziging ook achter de g en 4* 52 de t gebruikt) : zoo behoorde men dan eigenlijk kh voor ch te fchrijven: maar ch is tot 6en ondeelbaar letterteeken geworden, en ftelt eeir verfcherpte g voor.. Ten Kate wil «r daarom ook 6enen naam aan toegekend hebben, en haar che of chi noemen ; maar dan moest zij ten minste ech heeten, in oyer 6en ftemming met efj el ^ em 5 en, er ? en es: want onze voorvaderen gebruikten de ch voornamelijk ter ver- vanging van de g y bij de fluiting eener lettergreep , waar zij de laatste te zacht toe rekenden ; gelijk zij ook geen woorden met b of d ? even min als wij met v of z , deden eindigen. Nimmer werd dan ook de ch in het Hollandsch. bij den aanvang eener fyllabe gebezigd * — • tot dat men, in het teatst der zestiende eeuw , op. het ongelukkig denkbeeld kwam ? lacchen en pracchen te fchrijven j offchoon Hoopt en Vondel zich met de enkele ch te vrede ftelden. De Bijbelvertalers verbreedden mede de ch met een tweede c; behalven^ waar zg achter de korte i ftaat, daarom fchreven ze lichaam* wichelaar enz. Eenigen zijn later tot de uitvinding van lackchen gekomen; en Lelyveld, de fchrandere Lelyveld, was 6en der invoerders van het wanftaltige lagchen ! De bevestiging van deze fpelling, behoort onder die dwalingen , waarvan het voorftaan te gevaarlijker was, naar een fchijn van waarheid haar grooteren opgang voorfpelde; en ik heb de aanneming van de * Dat men een plaatsbenaming chaam en chaamdijk heeft, bewijst hier even min iets tegen, als alphen en zutphen de welgeplaatstheid der ph in ons alfabeth aanduiden. Getuigt trajectum ad rhenum tegen de u in de bisfchopsftad ? I *3 gchy ten alien tijde, voor 6ene der grievendste wonden gehouden , welke de Hr. Siegenbeek onzer tale kon toebrengeii. x La-chen en li-chaam voldoet niet aan de uitfpraak, zeide de H r. Siegenbeek, en daarom moet de g er tusfchen. Maar wie verplichtte hem la-chen en li-chaam te lezen? De letterzetters der vijftiende en zestiende eeuwj die, op het einde van de regels, de woorden in dezer voege afbraken? maar die fpelden ook m-fchen en kvsa-ften, en de H r. Siegenbeek moog visfchen fchrijven — kwasften gaat toch niet aan ! , Deze autoriteit ontzinkt hem dus. Maar de algemeene regelmaat , zegt Prof. Kinker, * die ons pa-den doet uitfpreken 5 en de f in keffen en blaffen verdubbelen! Die algemeene regelmaat ? leert ons de enkele mid- denkonsonant aan de laatste lettergreep verbinden,, maar, gelijk de H r. Kinker, bl. 14, zelf opmerkt, de ch is een dubbclvorrnige middenkonsonant, gelijk de n</, en daarom deelt zij zich aan de twee vokalen, waartusfchen zij geplaatst is , gelijkelijk mede ; even min als men, ten tijde dat de x nog in gebruik was , ait het fchrijven van blixem aanleiding nam , om blieksem te zeggen, beh'ooren wij, uit lachen^ laachen , of uit lichaam , liechaam te lezen. gevoei in gelegen ; Voltaire mocht Frederik den Groote wel eens bij de pruik trekken : laat Hal- bertsma , laten inannen van uitftekende talenten ? eenigzins uit de hoogte fpreken — • inaar den uitvinder * van het famentrekkingsteeken ? waar geen famentrekking plaats heeft , * B ruining den onbeduidende , voegt dit in geenerlei opzicht. Doorgaands tracht hij met Bilderdijk te lachen, en zoo men het gezegde van Larochepoucault niet kende v Rire des gens d'esprit est le privilege des sots" zou men allien t op het denk- beeld komen , dat iemant , die onzen grooten taalge- leerde als een fchooljongen durft behandelen, het zelf al vrg ver gebracht moet hebben. Dit te bewijzen fcheen echter niet in zijn plan te Hggen ? en tot het jjVervelend geharrewar over ellendige kleinigheden" te behooren ? waar hij maar liefst ten fpoedigste af wilde zijn. Genoeg is het, dat hij , Bruining, de zaak der tusfchenkonsonanten eens bekeken heeft ? en getuigen kan , dat ^Bilderdijk er niet genoeg over had nage- dacht" : want ? wat zal er van worden, als de kinderen? naar het voorfchrift van Bilderdijk en andere kwakzalvers ? of nog minder , in 't vak (M. 9) 7 lachen in hun fpelboek vjnden? Dan zullen zij indachtig zijti, Heer Bruining, wat de fcherpziimige Abraham De Vries nog pas in 1805 f herinnerd , * bl. 44, en in zijn Synonymen, voorr. bU XIX. -f Vad. Letteroefeningen , bl. 307. Later ook in het Taal- hundig Mag a zijn opgenomen; offchoon de fteller aldaar r vreemd genoeg, zijn gegronde rcdeneeringen in een fpelling voordraagt, welke met die redeneeningcn den fpot fchijnt te drijven. Juist het omgekeerde van wat Plato deed , toen hit in poeetische bewoordingen op het verdrijven der poeete* aandrong. 55 heeft y dat, zoo gij in 't Hollaodsch een ng j nk en zoo ook ch ontmoet ? deze u als van-^elf to,eroept: ?) Hang mij achter aan de lettergreep!" * Weet ge wel , hoe het woord loochenen * aan zijn dubbele o komt? Zeker niet zoo als goochelen ) waar zij fcherp-lang ? waar zij tweeklank is ? gelijk de ui in guichelen, die oo is eenvoudig de zelfde zdcht-lange-, die wij in troosten en moorhen en loosden met oo , in fchoien^ genoten 3 ftorfen 3 * £oden ? vlogen ? rofoft ? ja in kloven en komen met 6ene o 3 fchrijven. De acht laatsten zijn praeterieten van werkwoorden met ie, en daarom hebben zij de zacht-lange o, en die heeft loochenen om de zelfde reden: het is de verleden tijd van liegen^ tot frequentatief gemaakt -}\ Dat de konsonant yan het imperfeclum niet altoos aan die van het prcesens gelijk is , blijkt uit : wg heFFen wij hieVen, wij fciCHin wij loeGen, wij pleGen wij plaCHTenj wij brenGen wij 6raCHTe», wij woG^n wij wioCHTen, wij raKew wij roCHTera ; en zoo is het ook met loocnenen. Die geen trosten en morden y en ik /shot, ik tod, en ik sod fchrijft, kan ook met geen locn-enen volftaan; z6o begrepen de fchrijvers het, die de Heer Siegenbeek, bl. 322 en 23 van zijn Verhandeling ? aanhaalt, om te bewijzen, dat loochenen, in ftrijd met de uitfpraak ? de hard-lange o heeft ! Waar de ch een lettergreep opent ? kunt gij er altoos zeker van zijn, dat die lettergreep tot een Bastaartwoord behoort. Zou er ook in 't Hollandsch wel iets onge- * Zie dit, voor hood erd twin tig jaar, reeds aangewezen bij Moonen, in zijn Spraekkunst , bl. 186 van den tweeden drak. f Zie'M r . L. Ph. C. van den Berghs Leer der Enkele en Dubbele Vokaalspelling , bl. 63. 56 rljmders gevonden kunnen worden dak dat g-cken, in lag-chen en pog-chen! Vooreerst dient men in 't oog te houden, gelijk de H r . Kinker, in zijn geestig Affcheid aan het IJ e% ien Amstet^ van het Siegen- beeksohe jaGt zegt , dat „ die 6. voor de oogen Moet c. h. zijn voor 't geboor: Want de nieuwste fpelling teekent Juist niet alles voor het oor. * In de tweede plaats vraag ik: Hoe fpreekt men de c voor de e uit? AIs fcherper # ? niet waar? daarom fchreef men , ook toen elders de c nog gebruikt werd 5 voor de e en de i ten alien tijde k : maar ga nu heen , en leg een aspiratie midden in de uitgang een: wat komt er dan voor den dag? lets dat naar de eerste lettergreep van fchenden zweemt, als zij door een Engelschman uitgefproken, en tot fhen gemaakt wordt; en ziedaar nu toch een halve eeuw, dat wij dat lagshen , en pogshen^ en Kugshen fchrijven en drukken. Neen ? Nederlanders ! lach-en ? en pock-en, en kuch-en in de toekomst voorgeftaan ! op dat we , met een vrij gemoed 5 ook echel ? en echo ? en lochem ? en vechel , jochem , michel , en rnechelen mogen fpellen : want wij hebben verleerd acmstelredam ? alckmaer, en mug den te fchrijven; wij pasfen op die ftedennamen onze tegenwoordige fpelling toe; en het is alleen met geen afzichtlijke gch in onze tegenwoordige fpelling te dulden ? dat wij het leelijke log-chem ? meg-chelen , veg-chel ? en grevewmag-cheren ontgaan kunnen. Men kon mij echter, als ik de ch, voor de e of t, bij den aanvang eener lettergreep in 't Hollandsch * Gedichten , 3° D. bl. 189. 57 eene ongerijmdheid verklaar ? tegenwerpen ? dat zij 1 met de s vereenigdj geftadig zoo voorkomt, en dat ik toch geen fkh&aden ? //shipper ? /Aheiden ? noch ook visch-enj wensch-en 7 zeesch-elp^ of dergelijken , zai invoeren. Mijn andwoord hierop zou nagenoeg- op het volgende nederkomen : Waar de $ de leltergreep opent, opent. de ch haar Diet: dit yoor de driftigste tegenwerpers. Den bedaarderen moet ik opmerken, dat ik ? bij het aan onze taal oneigen verklareu van de che j niet in 't algemeen heb gefproken, en alleen het oog kon hebben (gelijk ook werkelijk 't geval was,) op de taal gelijk zij zich fints den Latijnschen invloed der middeleeuwen heeft voorgedaan. Bij de oude Duitschers heeft men, waarfchijnlijk, geen onder- fcheid in de uitfpraak der c voor de a y o ? « ? en de e of i ; waargenomen; dat, ten gevolge hiervan, fchendeth) j chipper , en fcheiden^ ook toen men in Kenneri) Keeren, en Ketenen de k fchreef, zich wisten te ' handhaven, is inderdaad eene inkonsequentie * Tan onze middeleeuwscbe auteuren : maar het bewijst geenszins^ dat, wijl men hier de verkeerdheid niet uit kan roeien, men haar ook elders wortel moet doen vatten j dat men om fcuEnden en vis-fcuEn , lag-CHEn en log-CHEm moet aannemen. Die zijn korenveld niet zuiver van onkruid kan houden , be- hoort die er de varkens juist in te jagen? heeft iemant eens gevraagd. * Eene inkonsequentie , waar echter wel uitzonderingen op waren: De Klerjt ait de lage landen , die. juist voor mij ligt, fchrijft op pag. 1, dat bij zijn geduchten en genadigen landsheer zegen en zaligbeid „tcen$Kef." Zie ook bij Hoovt ontlasvit voor ontlascat (onlbonden), Gedichten, d. 1. bl. 43. 5S De chy die de lettergreep opeot,- dan in 't vervolg alleen aan de Bastaartwoorden toegekend! en nog niet eens aan de zulken ? wier uitfpraak dit niet toelaat : zoo behooren wij van den Hebreeuwschen naam ^n*l noodzakelijk raach-el te maken, daar men anders, gelijk onder de mindere klasfen niet ongewoon is 7 rach-el zou zeggen. Men heeft zich ^el met een accent-aigu op de a beholpen ; maar yergat dan ? dat dit ftreepjen in 't Nederduitsch niets met de uitfpraak gemeens heeft , en alleen den nadruk aan wij 9 1 ? dien men op een woord gelegd wil hebben. - (Zie hierover nader onder de E.) .. Die vreemde Ch heeft drigrlei kracht. Vooreerst klinkt zij als in 't Fransch, en wordt dan wel eens door sj vervangen ; zoo fchrijft men ansjovis 3 fjerp en fjaloty maar zij wordt hier , gelijk ieder hooren kan, alles behalven keurig door afgebeeld. Onze vaderen fchreven ? op zijn Friesch, voor die geadspireerde k [ch) ts j en zoo tsaerter 7 tsarles, en ritsaert, voor charter y charles en richart. Zoo zegt D r . Halbertsma * ook, dat vele eigennamen, openende met tj, of zoo als wij eigenlijk fpreken tsj y oorfpronkelijk eene Avooraan hebben. ^Be Angelsaxische eigennaam Ccal-win, kiel-bestuurder, Ceal-ling^ schepelingj wordt bij ons Tjalling; Tjeme is op dezelfde wijze van kerne , Usl. kidr ? de uitver- korene ; Tjerk van den Angels, eigennaam Cerdic [kiarkr bij de Usl. kracht en dapperheid] zoodat de Franschen door Tjerk HiddeSj uit te spreken Kier- kidesy het woord tot zijne oorspronkelijke consonant terug bragten." Maar de Fransche ch door Ij of tsj * Letterkundige Naoogst , bl. 134. 59 af te beeldeoj zou er bij ons te vreemd, te onbe- grijpelijk uitzien, al fchrijven we dagelijks tots voor der Franschen rocHe 7 en kales voor calecue. De Duitschers hebben er hun fch voor, en fchrijven; depe/che *, fcharmant, maj chine , fchabracke, fchakal enz.: wij moeten ons anders behelpen; dewijl bij ons de sch weinig naar de Fransche ch gelijkt, en daarom behouden wij laatstgenoeinde ? en fpellen: chokolade ? champanje y machine ? richarty charlotte , char ah an ? chincila ? chamade y charivari, champinion ? chais ? cheribon, chambertijn , charade ? chenilU , chikane 3 cfcwa (waar men ook sina van maakt.) manchety neuchatel) charter ? chambellan ? cAtte, of y?to ? manchester y eigen- lijk tcA , gelijk ook chaprak) en chakal. chirurgijn^ Ik zou wel geneigd zijn hier chaal en cAertf bij te voegen: want fhawl, gelijk Bilderdijk opmerkt, is Engelsch ? en ch kennen wij nu eenraaal als sje 7 jh niet. Wat de ch in punch betreft, Bilderdijk geeft beiden op, punch en pons; ik zou voor de meer HoIIandsche fpelling zijn, en ponsch fchrijven-, gelijk men fpreekt. De tweede uitfpraak van de vreemde ch en X te gelijk aan de fcberpe g ten onzent; zoo hoort en bewaart men haar in chaos ? chryzopraas , chirologie , * Vroeger fchreef men ook in 't Fransch op eenige plaatsen fch voor ch. - . ^ 60 chemie , chronologie ? charybdis , cherub , mechaniesch , chirurg 9 chryzalide , tnelancholisch j' plutarchus ? ischia ? chijf } michael. Ten derde fpreekt men de ch ook op zijn Itali- aansch uit, in christen , chanadn , befchouwt men choor^ cwtla vecchict) ze als.uit het chronijk , chianka , x Fransch geno- chamwleon , mechaniekj en men , van daar orchest) melancholiek de uitfpraak cham 3 (met den klem- met A) 9 charakter^ toon op de laat- chrisloffel ? dehor ei 9 ste leltergreep. chromatiek. Eenigen doen, in deze en- dergelijke woorden ? de cA wel door A vervangen ; maar wie krisien fchrijft , dient ook kr^stus en krisma^ wie kronijkj kronologie, wie orkest, orkezis te fchrijven; en kan geen onder- fcheid maken tusfchen filotechnie en filoteknie. Niemant heeft echter, om den wille dezer beden- TulT**. kaart of kapiteel ? met cA te fchrijven, men kan kaari en zoo ook koord uit het nieuwere Fransch nemen; kapiteel uit het Middelceuwseh Latijn, dat capitellum zet ? anders capitulum, en zoo ook de anderen. Men zegt almanaK — men fchrijve ook almanaKy de af komst is vergeten , anders zou men niet van den Ahmanak fpreken. Karikatuur v6rdert de A; men heeft er het woord charakter wel eens in we£rgezocht — maar het is van caricare y overdriven. Dit belet echter geenszins dat %(xqccxtijq (Gh), CAnato (It.), CARicare in alle beteekenisfen , carco , c arum , carico, (It.) , CAnga, 61 CARgazon (Sp.) ? CARry (Eng.j/.CHAR^e bij den heraut, krijgsman, kunstenaar. beambte, geweermaker , en landman , KARavel^ CARaca (Sp.) 5 KRaak^ CARacca, CAROZZO, CAROCCio (It.) , KAR, CHARfOl (Fr.) , ja 5 %uqu% (Gr.) ? CARrucola (It.) ? KA^6ef/ ? en vele an- deren ? in den grond den zelfden oorfprong kunnen hebben j gelijk ten onzent geBRag ^ t'nDRuA, uitBRuky TRoniej BRacht, overDRijven^ overDRachtelijk , BRay (Eng.), bierkar, BRag (Eng.) ? een foort Tan handkar TRay y TRough (Eng.) , TRog (N.D.) ? to BRag ^ iets zwaars BRagen] waarna men van BRags^ vervoervlot, TRagen ? TRekken , BRegge (N. D.) ? DR<r# (Deensch) 9 DRec/tf ? TRicht f N. D.) , TRajectwn (L.), TRahere, het voorvoegsel TRa, TRans (L.) , throu^A ? throw ? TRAveZ , DRato (Eng.) ? DRtwen, TRappen (N. D.), BRain (Eng.), TRainer y TRace (Fr.) ? TRacA (Eng.) ? TRatta^ TRottare (It.) ? mTRare (L.) ? TRerfen, enr wat niet al meer zou kunnen' fpreken. Wij plegen den titer der Muskovische vorsten uit het Fransch te nemen , dat czar of ook tzar fchrijft. De Heer Van Lexnep is voor 't laatste, en fchrijft * Tsaar; Bilderdijk geeft faar op: doch dit ziet er mlj wat al te Hollandsche-vrouwenvoornaamacbtig uit . en offchoon veleu de t voor ieder anderen mede- klinker dan h } r en w verwerpen — - offchoon zij fdgen^ fidderen) federt^ fommige , negentig^ ja zelfs voor tjilpen —fjilpen,) en voor tzamen , tzestig ? tzeventig — zamen, zesHg y zeventig fchrijven (welke laatsten onge- * In Ferdinand Huyck. 62 lijk beter festig en feyentig gefpeld worden) — zoo zou ik ? in we£rwil van de Oostersche etymologie, die Bilderdijk tot ftaving zijner fpelling fchijnt te baat te nemen, aan tsaar, boven faar en het oneigene czaar y de voorkeur geven. Onze overgrootouders , die j in den naam zaardam (zanerdam) of, als zij veel fchreveu, fardam y nog een herinnering van den czar wilden vinden, kunnen er zich toch niet meer aan ergeren, dat ons tsaar niet meer in ons zaar- of (wat nog erger is) zaandam y thuis «gebracht kan worden. VAN DE JD. De d y in de Middeleeuwsche terminatie ardus, komt over 6en met de t in ons aart of ert 7 in grijzaart) ftandaart, veinzaart y rijkaart, laffaart, trot- saart) dronkaarl y enz. Men weet — die t wordt ter verfterking achter de uitgang er of aar gevoegd; en wie de volksfpraak waargenomen heeft, kunnen fnoepertj lievert^ gaauwert, gluipert^ ftakkert, lompertj linkertj ftumpert, zoetert, bluffert, en anderen y niet vreemd zijn: hij weet, dat wie grijst of grijs is, wie veinsty een grijzaart en veinzaartj of, gelijk meennalen bij Vondel, een grijzEHT heet, en zoo wie dik is, een dikkert; hij zoekt geen aard (indoles) meer in dat aart of er*, als of iemant rijk y grijs , veins y en dronk van aard kon zijn, noch fpreekt meer van grijs-aarden. De onnadenkende menigte die geen aanleiding vindt, om het oude en eigen- aardige te verwerpen, is meestal nog de beste keurmeester van dergelijke uitdrukkingen, en voor 63 haar ton grijs-aarden even vreemd klinken als fnoep-aarden,) laf-aarden^ of dik-aarden. Dat men meest, en vroeger altoos r grijzaarts : veinzaarts, en wreedaarls hoorde ? bewljst op zich-zelf reeds dat dit aart iets anders is dan aard (indoles)^ daar dit laatste geen- meervoud in s toelaat, en men ? zoo aart — aard) geaardheid was ? even min grijs-aards als lucht-harts ) vrij-gcests of dom-kops zou kunnen zeggen. Waarom ook ? vraagt de Heer De J age r QTaalk. Mag. IV e . d. bl. 534), zoo veinzaart en grijzaart zoo veel te ' zeggen is als aard^ die veinst^ aard y die grijs is, zegt men dan ook niet van een vrouw ^zg is een veimaardj een grijsaard"! „Of is het aard hebben iets, uitsluitend aan manneu eigen?" Luchthart^ loshodfd) langtong y 'wijsneus^ wordt imniers, beide* op mannen en op vrouwen toegepast! Die vragen mocht, waarom ? zoo grijzaart beteekent hetgeen wij er door verftaan, men geen grijzaartin^ grijzaartes^ of grijzaartster j even als bakkerin y minnares ? bab- belaarster , enz. kent -^- andwoord ik met de we6r- vraag: waarom de woorden hnaap* jongeling* stier* *. hengsty foldaat ? heer, knecht y en duizend aodere, mede door geen toevoegsel te vervrouwelijken zijn. Wil men intusfchen 5 na al het aangevoerde , grij- zaam en veinzadrB^ en gaauwem en lievem ? en gluipero fchrijven, en zoo dan ook. de vreemde woorden: bastaard^ luipaard^ liebaard^ bernard^ gee- raard , eduard 5 richard — ik wil het gedoogen, als men er flechts geen aard (indoles) in zoekt. De d is hier echter x ftrijdig met 6en onzer voorname taalregels: waar doet men de oude flu it-? door de zachter ,d vervangen? . In woorden ? die, voor ver- 64 buiging of verier) gin g vatbaar, in die verlenging de d dben hooren: zoo fchrijft men gebrandy gebrande, doorleefdy doorleefde^ gevreesd^ gevreesde; maar niet geweesd (offchoon de zachte & \z~\ van wezen, even als van vreezen, de d y niet de f, fcbeen uit te lokken)*: * De Heer Mr. L. Ph. C. van den Bkrgh heeft den wa- ren grond voor de .d of I der verleden deelwoorden bevat. De meesten toctscn net participium aan het imperfectum; maar bij wezen was han dit van geenerlei hulp, en daarom fchreven zij uit gcwoontc geweest: de fcbrandere anteur van de Befpiegeling over den Aard en de Ontwikkeling onzer Taat wist, dat geen zacbte en fcherpe medeklinkers bij elka&r willen ftaan', en daarom fchrijft hij geweesd; maar het viel hem niet op , dat bet gebruik van die fluitende d eigenlijk flechts een vrijheid is, die wij nemen, om de uitfpraak en fpelling, brj de verlenging, aan te wijzen, en dat, waar geen verlenging plaats beeft, geen d de I behoeft te vervangcn — te minder daar geweesd ook nog -de beteekenis van verweesd heeft. Het hehocft den H r . v. d. B. dus niet te verwonderen , dat Bilderdijk geweesT fchreef. Maar in het algemeen fchijnt men tegenwoordig uit het oog te verliezen, dat, waar onze woorden niet op de zachte e uitgaan, zij een harde flotkonsonant hebbcn : en niets is toch wezendlijker dan deze eigenfcbap bnzer taal. Van daar, dat de mindere redcdeelen, die nooit of zcldzaam met e of en verlengd worden , ook mecrendeels nog met de fcherpste fpraaktaigflelling worden uitgebracht; als: dat , want 9 om- trem , voorr , uit , mer , docn , nocn , nooir , federt , op , och, och, hacn, tvacn> war, of, ten onzem, zicn, sim , (nu sinTS,~) tocu, dus, vaau. Men ziet, dat er ook onder deze zijn, waar de etyraologie voor de zachte konsonant zou pleiten, en die bedenking deed. Mezzo-Fanti med fchrijven: de man is geen Hollander, hij wist niet hoe vreemd medMn of med ten ons klinkcn zou. In de vorige eeuw fpelde men, op den zelfden verleidelijken grond, omtreno , fedem, voorv, ja zelfs voorvdan, en herwaarv , derwaaro, te kernel- en huiswaarn — omtrent welkc laatstcn op te merken valt, dat men vroeger, en onder anderen in de bijbelvertaling, hetwoord verlengd, en derwaerder gefchreven vindt; hetgeen, nevens de 65 want geweest wordt nimmer tot adjektief gemaakt, wordt nimmer, verlengd: zoo ,dan ook fchrijve men hand en tijd en baard en paard^ maar geen grijzaard en qluipaard en lieverd of lomperd ; want die woor- den zijn \oor geen verlenging vatbaar — zij maj&en eenzelvigheid van het woord met waard, oord, (op grond waar- van de ouden nae huys waert y ter zee waert, en ten lant waert, fchrcvcn,) of het verwantfchap met wederwaardigheid (T. K. 2e D. bl. 500), de zachte konsonant fchijnt aanteprij- zen 5 even als men haar, in vroeG, weG , genoeG, naderhanv, altiJD , uitgezonderD , terftonn , en andere thands nimmer ver- lengde bij- en voegwoorden gebruikt, om dat zij, op andere plaatsen, met de zelfde lettergreep onveranderd als naamwoord voorkomende, voor verlenging vatbaar wordt. De eenigc woordeu, die ten onzent nimmer voor verlenging vatbaar zijn, en toch door velen m<et den zachten medeklinker gefloten worden, zijn, voor zoo ver ik 't mij herinner, iemanr, niemanr , buskruiv , en hog; om van het geweeso des Heeren Van den Bergii, als van eene uitzondering, niet te gewagen. Voor iemarm en niemanv weet ik gcene reden op te fporen; en de meesten, die zoo fchrijven , kennen haar waarfchijnlijk ook niet. Voor mij, ik behoud die woorden, gelijk men ze, doorgaands, in de zeventicnde eeuw fchreef, en ze ten onzen tijde door Wit sen Geysbeek (zie zijn pantdichten) nog gebezigd werden : met U Wanneer wij onze ouden opflaan, vinden wij bij Melis Stoke altoos niemem of -manr , of nyemenr en yemem (zie folioaitg. bl. 56, 116, 168, 169, 218, 235, 255, 258) j bij Maerlant niemani , bij Van Velthem en anderen (Roman van Reinolt , van Parthenopeus, Leeckenfpieghel enz.) doorgaands niemen , en in den gebogen naamval niemene of niemenne: maar nergends (gelijk in 't Hoogduitsch) iemanimn of niemanDv., dat de d zou wettigen. Hjj, die nit het Deensch of Hoogduitsch een grond vindt om ternarm en niemann te fchrijven , verandere voor de toekomst ook jachi of jagi in jagv, en fpreke van jaGven. JBuskruit, fchrijf ik altoos mett, gelijk Bilderdijk en De Jager. Nog voor nocH, in onderfchei- ding van nocnQneque) is federtfestig jaar bij ons ingedrongen, heeft zich aannemelijk voorgedaan , en daar wij , vdor alles-, beoogen, verftaan te worden, acht ik best het te behouden. 5 66 hun taeervoud in s. Dat men luipaarden en dus ook liebaarden zei, komt daar van daan ? dat men er het woord paard (jos) in meende te vinden, en dit niet met 8 vermeervoudigd kan worden. Hellebaard hier bij in te trekken zou even oiigepast zijn, als 't aan bakkenbaard te doen. Dat het later Latijn leopardus^ en bastardus^ en bernardus zei, pleit voor haar zachtheid, maar kan zoo min tot bewijs voor het meer raadzame van de d verftrekken , als dat , uit albERTus en robERTus , het verwerpelijke van tilbRECHT en ro&RECHT zichtbaar is ? of dat men, voor ftrengelen, ftrangelen zou moeten zeggen — - om dat de Franschen er estrangle r (thands etrangler) van gemaakt hebben. Ook het woord bastaarnij . kan geen aanleiding geven tot het fchrijven van bastaarD ^ eer men, uit proosDtj eh a&Di/, tot proosD en a6n, en uit zee- vaaruij tot zeevaam besluit; hetgeen eene ongerijmd- heid is, zoolang het meervoud proosTen, abren^ en vaarTen blijft zeggen. De eenige fpe.lling, die, na $1 het aangevoerde, voor de Bastaartwoorden met aart^ of art, of erf, te volgen is, zou, dunkt mij , als in de navolgende zijn: De fcherpte aan flotkonsonanten in zulke woorden eigen, als die nit. hun aard geen verbuiging of verlenging toelaten, zou ook wel de adjektivale uitgan'g ig of (onverbogen) ich, tot de ick of yk der bijwoordcn kunnen overgebracht hebben , hetgeen de eenzelvigheid van lig en Hjk 9 in de woorden heilig en adelijk, of korrelig en kortelijk, die Bilderduk met hand en tand vasthoudt,, zou aantoonen. Ik weet wel, dat de ad- verbien in de middeleeuwen, >en later, meermalen in verlengden vorm gebruikt werden, en men er e of en aan toevoegde, maar ik geloof niet, dat men hieruit tot de oneigenaardigheid van het gebrujk van lijk, zonder toevoegsel, zal befluiten* \ bastaarT , fpanjaarT , ponjaarT , banjaarT , richarT , allarr , everaarT y eduwaarT) of wigaarT , eduarT , liebaarr ? men mag <?a*toarT , foraarT , geeraarT , wiaarT , everaarT , 67 abelaarr , o//erT , mooterT , drosfaart , roeterT , leonarT ? luipaarT , tabbaarr , figaarT , reinaarT , volkerr y meinaarr , fnellarT , alberr (?) zoo wbaarT) lubberly alberr (:J, ook mostaarT toe betrekken, offchoon, uit het Fransch acht af te ftammen, de •^ fpn het eehrnik in 'fc vrrniwelijke) er men *t uit uei nausuu aunt <u wj itaiiiu fpelliog mostard (en het gebruik in 't vrou al zoo natuurlijk is. VAN DE E. De zuivere e 5 die in zoo menige Bastaartuitgang fyij ons vporkomt, is of fcherp-kort, <5f zacht-lang; behalven in eel waar zij fcherp-lang is. Scherp-kort behoeft zij geen bepaalde aanwijziog: porlrEtj palEt, trompM, profetEs y godEs j prinms , fervEt) nanEtte , pakEt 7 bankEt , antoinEtte , kadKtj kolelEtj ftylEt , lizEtte , filoetj tOtlEt) fonnEt. limit) kartEl , perkEl, bUrEl , appElj dreigemEntj patEntj korEnty pergamEnt , JakramEnt, talEntj kolonEl , pieternEl) morEly mushadElj paslEl , ftudEnty testamEnt , enz. bepalen bun fpellirig in de uitfpraak. Het eenige wat ik er opmerkelijk bij acht, is, dat men, bij het verkleinen van de woorden in et, weldoet met de t te verdubbelen, en zoo palettjen, trompettjen, lizettjen, 5* 68 fonnettjen, pakkettjen y of pakeUjen, te fchrijven; daar wij Hollanders anders al fpoedig geneigd zijn pa- le-tjen , trompe-tjen , lize-tjen , fonne-tjen, en pakke-tjen te lezen. Om de fcherp-langheid der uitfpraak van eel, behouden wij natuurlijk de dubbele e in H meervoud ; en zoo kunnen wij kanteelen van kantelen : kra- keeling van krakeling in de fpelling onderfcbeideh — offchoon Ten Kate wel kasteel met de fcherp-lange , maar reeel (J). I. bl. 242) met de zacht-lange e op- geeft; betgeen een verloop in de uitfpraak vermoeden doet: want reeel komt met reel, gelijk kasteel met cartel overeen, en behoort bovendien tot die woor- den, waar de a en e elkaar in vervangen kunnen ? en die ftellig den fcherp-langen klank hebben. Doch wij zouden, over 6en komstig den aard onzer taal, ook allicht waardEren even * als ' gdarderen , razEren even als rdzeren (frequentatief van razen) , mankEren als kdnkeren gaan uitfpreken, zoo het ons niet expres- felijk werd aangewezen, dat wij den klemtoon op de ftaart moeten leggen — bet is daarom, dat reeds onze bijbelvertalers te rade zijn geworden, ook in dergelijke woorden de dubbele e te gebruiken: welk voorbeeld door Vondel en zijn tijdgenoten, door JBilderdijk, en anderen , gevolgd is. En met grond: Wat kan het tegen zich hebben, in woorden, wier toonverdeeling geheel met den aard van ons Hollandsch in ftrijd is, een hulpmiddel bij de hand te nemen, dat ons het ongewone rythmus dier woorden indach- tig doet zijn , zonder der uitfpraak te fchaden ? Daar komt bij, dat dergelijke vrijheden geheel in den aard onzer taal liggen: wat doet de tweede klinker Qhier^ 09 even als in eeAen, op Jiet einde der lettergreep) in kaa-tjen ? kee-tjen ? naa-ste ? bloo-ste ? in mei en ftei, bg fchrijvers die ftd en/pden bd met 6ene vokaal fpellen ? Wat doet hij in haa-sten en troo^sten fzoo het waar is, 'tgeen Bilderdijk beweert, dat men die woorden aldus behoort af te breken*)? Van waar komt hij in jakobaAs, paganinmsj paladioos , peruus, mariaAsl (Of vindt iemant goed Maria's j en dan ook de*s vader'* ? en de vader's 5 dat wil zeg- gen 3 een uitlatingsteeken te fchrijven ? waar geen uit- lating plaats behoort te hebben , even als anderen , geiijk later wordt aangetoond, famentrekkings- en deelteekens ?) Wat ? en van waar ? Hij vergemakke- lijkt de uitfpraak; en doet deze dadelijk in H oog fpringen: geiijk de tweede e in eeren. Daar zijn er geweest, en onder hen de Hooglee- raar Van Kampen, die den nadruk, weiken de uitgang eren vordert , door een accent-aigu aanwezen ; hier- tegen valt-echter in te brengen, dat het (') bij ons minder de uitfpraak aanduidt, dan den klemtoon , en offchoon het ieder in 't oog valt , dat de e ? die den klemtoon ontvangt, in de woorden pasferen, brdgeren, * Vergelijk Sikgenbeek, Taalk. Mag., bl. 471 van het 2° deeU t Zie zijue Leer der Enkele en Dubbele VokaalfpeUing, bl.59. 70 redeneren, enz. ? van zelf iang wordt in de uitfpraak, zoo kan men echter niet zeggen , dat het (') die e tot zacht-lange e maakt, gelijk ze in die woorden gevergd wordt. Zoo 6 zacht-lange e freteekent ? dan fpreke men in ten uit ? en waarom dan ook niet 6f oofl Het O komt alleen d&ar te pas y waar men , onafhankelijk van de g etc one uitfpraak en toonverdeeling der woorden] zekere lettergreep een bijzonderen nadruk wil toegevoegd hebben : zoo kan de onderwijzer zijn leerling opmerken, dat vacdre, bij ons vaceeren heet; dat compdnere in komponteren verandert; dat fchapen- fchiren en fchapen-fchdren twee verfchillende hande- lingen zijn ; dat hij ? bij d6ze gelegenheid 7 om het den leerling recht duidelijk te maken , den fterksten klemtoon op de voorl&atste lettergreep legt ? maar dat, in alle andere gevallen, de taal fchdpen-fcheren , en fchdpen-fcharen vordert, ook waar geen klemtoon- ,. ..taeken dit aanwijst. Zoo zij ons dan de fpelling van bravEEren ? gra- vZEren^ hantEEring (en niet hanDteering 7 als of het in betrekking tot borsTTeering en keehTeering stond) , lavEEren^ fchakEEren^ fchoffEErenjfpionEEren^ ftoffEEren^ trotsEEren , redenEEren 5 waardEEren , en dan ook altakeerenj marcheeren ? pike er en ? rezolveer en 3 dispo- ne er en ^ valideeren, karamboleeren , en anderen ? toe- geftaan, zonder, dat de Gr.oningsche dialekt, die eiren zegt ? hetgeen voor eeren (fcherp-lang) fchijot te pleiten, ons juist in deze ee gelijke kracht en dubbel- klank doet erkennen 9 als in de fcherp-lange van kasteelen , gareelen 9 bekkeneelen , g'eheelen ? fleelen , en ftreelen. Maar hoe ze dan onderfcheiden ? Gelijk men ze buiten 't meervoud, en met afgekapte fluit-e, 71 onderfcheidt, gelijk men 't in peer en beer^ in keel en deely in deed en kleed^ gelijk men 't in reeds en zweedschj in geest en fees*, in flreelt en beeld, of in 5ee£ en free* , /ieen en fteen , taeZ en heel ? Jeen en Jeen, fleep en fleep , greep en greep, leed en Jee<J 3 zweem en zweem , x reef en reef ? reej) en reep ? Jeep en Jeep, en in alle anderen doet, waarbij de zacht- heid of fcherpte der e niet door de verdubbeling wordt aangewezen. Schrijft men murmurEEren ? emali&Eren 7 patentEE- ren — waarom zou men dan, in al die andere Bastaart- ftaarten, den klemtoon ? dien de zacht-lange e ontvangt minder duidelijk aanwijzen ? Voor .mij ? ik fpel Bil- derdijk na: poeEten 7 profEEterij po&Eliesch) chinEEzen^ genuEEzen : europEEsche 3 fystEEmen y arEEnen ? tapEEten ? masfa- gEEterhj fmnomEEnen 5 enz. Maar wordt de onnatuurlijke klemtoon op een andere fyllabe overgebracht , dan heeft men de tweede e , die alleen ten fteuh aan de eerste is toegevoegd 3 daar niet bij te bouden ; men brengt de letter tot haar eenvoudigheid te rug, en fchrijft: profEtie ? po§te$$ef europEaansche j fystEmatiesch. Men- fchrijft trofEE * en moskEE 5 maar ? bij de ver- meervoudiging , .hier moskeeen en trofeeen van te willen maken , is even verkeerd als zeeen en knieen voor elk blijkt te wezen ? die begrijpt, dat de tweede kl inker * Behalven om het op het woord pygma (bl. 42) gezegde , fchrijf ik hier te licver trofEE , daar bet Latijn toch eigenlijk , en bij de goede fchrijvers, trovwum heeft, en men gerust den Franschen de eer mag gunneo j daar trovuin van geroaakt te hebben. I 72 ■ met de zachte e in koogte en gedachle gelijk ftaat, en dat men, zoo min als gedachteen voor gedachten, of hoogteen voor hoogten , te fchrijven > geen dubbele e in knien , geen trits van ees in *ee» , trofeen ? noch moskeen ? behoort te dulden : dat de e lang is , blijkt genoegzaam daaruit 7 dat men haar niet bij de fluitende n doet infmelten. De Fransche I* wordt, in Bastaartwoorden ? door onze ei (niet t/) vervangen^ en men fchrijft hakkenei y en Koret , gelgk enfm , kontrei 7 ^efet , en w*tf et , offchoon Bilderduk ook hakkeny en lievery opgeeft — maar dan houdt hij ze voor oorfpronklijk Nederduitsche woorden. * i. De klaok ? die tusfchen de a en e in ligt (ik heb het ? bl. 36 , reeds opgemerkt) heeft onzen taalbeoe- fenaars altoos handen vol werks gegeven ; men beeldde haar af met a of ae ? met ei 9 met de e ? zacht- , maar beter fcherp-lang — en fchreef de uit het Fransch overgenomen woorden perle en vers ? nu eens zus dan zoo. Twee aardige ftaaltjens van de wonder- lijke hulpmiddelen 9 die zelfs menschen van eenige vermaardheid , waar de nood aan den man komt , te baat nemen, vinden wij in de teekens, die de meer gemelde Heer B ruining, en, wat minder te verwaoh- ten was , het vernuftig lid der Fransche Akademie , * Zie ook Hooft, Gedichfen, d. II, bl. 184. Uitg. van Bil- derduk. 73 Charles Nodier * ? . gebruikten, oin de uitfpraak van dat zelfde woord perle duidelijk voor 't oog te maken. De Heer B ruining, wiens uitvinding ik reeds met een enkel woord (bl. 54) gedachtig was , kwam op het denkbeeld, om boven de e der woorden v bleeten , heer Qeger) peerle 7 wereld ? " enz. een famentrekkingsteeken te ftellen. Een samentrek- kingsteeken? Ja , een famentrekkingsteekenl daar heeft wel (voor zoo ver ik weet) in die woorden geen famentrekking , neen , veeleer een verbreeding plaats : inaar wat doet er dat toe ? Niets , Heer B ruining; doch gij hadt even zoo wel 5 en misfchien met nog minder kans van aanleiding tot verwarring te geven 9 kunnen voorf laan in 't vervolg , die e bijv. bet onderste boven te drukken, en bhterij hdr , pwlej en wereld te fchrijven. Charles Nodier heeft het oorbaar geacht , ter kenteekening van de zelfde uitfpraak der e y die letter een fylbefcheiteeken^ een trema, op de kruin te drukken: zoo. roept het doorgefneden lijfitjen , het beeld der gefcheidenheid , de twee/tip^ ons van het voorhoofd der e, en waar niets te- fcheiden valt , tegen : „fnij door*, maak een Tqtjpcc y eene opening"; en daar wil Charles Nodier nu hebben , dat men uit lezen zal : „fpreek mij iets korter uit, dan gij gewoonlijk de d en ai doet". En hoe kwam hij daartoe zal men zeggen ? Gelijk de Hoogleeraar Van Kampen tot zijn 6^ en Heer Bruining tot zijn $ kwam : Het is wel waar , dat, zoo de klemtoon, in woorden die op even uitgaan, op de eerste e valt (hetgeen het O klemtoonteeken aanwijst), het alsdan in den aard onzer taal ligt die e de lange * Zie Vocabulaire de la Langue Francaise , page X et 793. 74 uitfpraak te geven ; doch het . neemt uiet weg , dat die uitfpraak niet door dat ftreepjen wordt afgebeeld of uitgedrukt. De lange uitfpraak is onaffcheidelijk yan den klemtoondruk ;■ maar dit is bloot toeval : het is, even zoo, iets bijkomstigs, dat men een verkorten e-klank in het Fransch doet hooren, daar waar eene s bij de voorgaande vokaal wordt iogetrokken ? en twee lettergrepeh nader tot elkaar worden gebracht Het famentrekkingsteeken in m€me , chtiteau , inattre , enz. 