Atchin en zijne betrekkingen tot Nederland, topographisch-historische beschrijving. Met een ...
De Gouverneur, misleid door het vertrouwen dat de afge- vaardigde in' des Sultans bedoelingen stelde, staakte de toerustingen die den aanval van den vorst van Aroe moesten steunen, en deze, door zijn bondgenoot verlaten, sloot vrede na een onbeslist zeegevecht. Nu kwamenPor- tugeesche afgevaardigden te Atchin, die in het openbaar met gunsten en geschenken overladen, maar na hun ver- trek heimelijk achterhaald, gedood en uitgeplunderd wer- den. De Gouverneur, voor wien hun wedervaren na het vertrek uit Atchin een geheim was gebleven, en die meende dat hun een ongeluk overkomen was, zond een nieuw gezantschap naar Atchin om het gesloten verdrag in zijnen naam te bekrachtigen. Met een groot en rijkgeladen schip vertrok Manuel Pacheco naar Atchin. De Sultan, door zijne spionnen te Malakka van alles onderricht, deed op het schip een verraderlijken aanval en maakte het zonder moeite buit, waarop hij al het scheepsvolk met de gevangenen die nog in zijne handen waren, meedoogenloos liet om hals brengen. De Sultan was nu in het bezit geraakt van meer ge- schut, dan naar hij meende nog te Malakka aanwezig zou zijn, en besloot van den verzwakten staat zijner vijanden gebruik te maken om hen ook vandaar te verdrijven. Reeds was het verraad beraamd waardoor hem de citadel in handen zou worden gespeeld, toen de Portugeezen er de lucht van kregen, en het hoofd der verraders, Senaja Radja, van een toren te pletteren lieten werpen. Van nu af wordt van Tsalahoe'd-din geen gewag meer gemaakt. De Portugeezen gelooven dat Radja Ibrahim, zoo als zij hem steeds noemen, in 1528 gestorven was aan vergif, hem door eene zijner vrouwen toegediend, om het 5 ^ /;' 66 onrecht te wreken, door hern haren broeder, het hoofd van Daja, aangedaan. Doch wij zageo reeds dat hij volgeos de inlandsche berichten door zijn broeder van den troon werd gestooten, die daarop de regeering aanvaardde onderden naam van Sultan 'Alaoe'd-din. Dit kan niet veel later geschied zijn dan 1530, het jaar dat, zoo als boven gezegd is, door eene der kronieken wordt opgegeven, die raij toe- schijnt, om redenen die mijn bestek niet toelaat hier uiteen te zetten, alleen het rechte cijfer bewaard te hebben. De afgezette vorst overleefde nog negen jaren zijnen val. Alaoe'd-din treedt in de inlandsche berichten oneindig rneer dan zijn voorganger op den voorgrond. Hij wordt voorgesteld als de wetgever van Atchin, de stichter van de versterkingen der stad, de krachtige strijder die in het verbond met Turkije het middel zocht om aan de Portu- geezen te beter het hoofd te bieden, en die zich door zijne groote daden den bijnaam verwierf van el-Kahhar, den Geweldige. Ook maken zij gewag van de aanvallen die hij op Malakka deed, gelijk wij ook uit de Portugeesche schrijvers weten, dat hij tweemaal in 1537, en nog eens in 1547, met eene aanzienlijke macht naar Malakka over- stak, hoewel hij telkens onverrichter zake moest afdein- zen, en bij den laatstgemelden aanval zijne vloot door de Portugeezen op de Maleische kust gestagen werd. Zijne veroveringen breidden zich uit over een groot deel van Sumatra. Van zijne vijf zonen liet hij er een wegens zijne heerschzucht van kant maken, een Iweeden stelde hij als vorst over Aroe, een derden plaatste hij te Priaman op den troon. Van de beide anderen werd Hosein, toen hij in 1557 overleden was, zijn opvolger under den naam van Sultan Ali Ri'ajat Schah. Deze regeerde slechts 8 jaren en liet /w 7 in \^% den staf der regeering in handen van een kind van vier maanden, dat na zeven maanden stierf. De radja van Priaman, die nu onder den naam van Radja Sri *Alam opvolgde, wordt zeer ongeschikt voor de regeering genoemd, en onderging na weinige weken een geweldigen dood. De volgende vorst, Sultan Zeinoe'l-'Abedin, een zoon 61 van den bovengenoemden radja van Aroe, v^as een mon- ster van wreedheid. De kronieken zeggen dat hij geen eetlust had als hij geen bloed had gezien. Geen wonder dat ook hij na weinige maandenop gewelddadigewijzeom het leven kwam. Eerst in Sultan Alaoe'd-din Peirak, meer bekend onder den naam van Mantsoer Schah, die in 1567 deh troon beklom, vinden wij weder een vorst die door zijne groote daden den roem van Atchin verhoogde-. Ten tijde van Mantsoer Schah hadden eenige vorsten van Hindostan een verbond gesloten om de Portugeezen te verdrijven, w^aartoe ook de koning van Atchin toetrad, die, overeenkomstig de verplichtingen, door de verschil- lende partijen aanvaard, zich toerustte tot een aanval op Malakka, onder het voorgeven echter dat de onderneming het op Java geraunt had. Weldra werd door een vloot, waarop zich onder anderen 400 man Turksche hulpben- den en 200 stukken geschut bevonden, een geregeld beleg voor Malakka geslagen, maar de belegerden verdedigden zich met de grootste hardnekkigheid, en de vorst van At- chin werd genoodzaakt af te trekken, na in het beleg meer dan 2000 man, en daaronder zijn zoon, het hoofd van Aroe, verloren te hebben. In 1568 zond Mantsoer Schah een gezantschap naar Djapara op Java, om tegen de Portugeezen hulp te vragen, maar het werd door den vijand onderschept. In 1569 verdedigde zich een enkel Portugeesch schip onder Lopez Carrasco drie dagen lang tegen 200 Atchineesche vaartuigen, door den Sultan in persoon aangevoerd, en vermoedelijk tot een nieuwen aan- val op Malakka bestemd, vernielde40 vijandelijke schepen en werd, toen het geheel reddeloos was geschoten, door het opdagen van een tweede schip gered. Bij het lezen der verhalen van zulke heldenfeiten vergete men niet, dat zij ons door de Portugeezen zelven geboekt zijn. Djapara werd destijds door eene vorst in bestuurd, de weduwe van Pangeran Kediri, wien, bij de verdeeling van het rijk van Demak in 1546, Djapara, Djewana, Patti en Rembang als aandeel waren toegewezen. Djapara was toen 68 de belangrijkste handelsplaats van Java. De kloeke vorstin^ door een tweede, nu gelukkiger gezantschap daartoe uit- genoodigd, verbond zich met Mantsoer Schah om de Por- tugeezen uit Malakka te verdrijven en rustte tot dat einde eene belangrijke zeemacht uit. In 1573 werd Malakka door de gezamenlijke vloten van Atehin en Djapara, met 7000 koppen bemand, aangevallen en langen tijd geblokkeerd om alien toevoer af te snijden. De Portugeezen, zeer in het nauw gebracht, tastten met de weinige vaartuigen die zij bijeen konden brengen, de vijandelijke vloot aan, en brachten haar een volkomene nederlaag toe. Dit ver- hinderde echter niet, dat in 1574 weder eene vloot van Djapara kwam opdagen, die, na wederom te zijn afgesla- gen, in 1575 opnieuw door eene Atchineesche vloot werd vervangen, aan welke het gelukte drie Portugeesche fre- gatten, die een aantal met ammunitie geladen schepen convoyeerden, in den grond te boren. Het Portugeesche garnizoen dier stad, slechts 150 man sterk, waaronder velen buiten staat waren om dienst te doen, was door dit verlies tot het uiterste gebracht. Zeventien dagen lang was de sterkte gebeukt, en het vuur der verdedigers be- gon reeds te verminderen, toen een panische schrik zich van de aanvallers meester maakte, en hen deed afdeinzen op hetzelfde oogenblik waarop een nieuwe aanval hun de overwinning zou verzekerd hebben. In 1582 keerde Man- tsoer Schah, na Malakka een poos belegerd te hebben, zijn wapenen tegen Djohor, dat de Portugeezen herhaal- delijk had bijgestaan, maar leed ook daarbij de nederlaag. Toch had hij in 1585 weder eene vloot van 300 zeilen uitgerust, om Malakka opnieuw aan te tasten, toen hij met zijne koningin en een groot gedeelte van den adel viel als het slachtoffer der heerschzucht van den bevel- hebber zijner strijdmacht. In naam werd daarop detroon van Atehin bekleed door een knaap, die, als zoon van den koning van Djohor bij Mantsoer's eenige dochter, aan het hof zijns grootvaders opgevoed en voor den troon van Atehin bestemd was. Maar nog had dit kind geen I voile drie jaren onder den naam van Sultan Ali Ri'ajat Schah en onder voogdij van den overweldiger geregeerd, of deze liet ook den jongen vorst van kant maken en nam in 1588 in eigen naam de teugels der regeering in handen. De Maleische kronieken stellen den nieuwen vorst, die den titel aannam van Alaoe'd-din Schah, als een prins van den bloede voor, maar volgens de Europeanen die te zijnen tijde Atchin bezochten, was hij oorspronkelijk een visscher, maar die door moed en beleid tot hoogen rang was opgeklommen en eene prinses gehuwd had. Om eene verdichte genealogie zijn in zoodanige gevallen de inland- sche annalisten nooit verlegen. De nieuwe koning schijnt met de Portugeezen in vrede geleefd te hebben; zelfs vindt men onder zijne regeering afgevaardigden en agenten van deze natie te Atchin ver- meld. Maar ook eene andere natie uit het westen liet toen het eerst hare vlag te Atchin zien. De regeering van Ala- oe'd-din Ri'ajat Schah is voor ons bijzonder merkwaardig, omdat te zijnen tijde de haven van Atchin het eerst door Nederlanders bezocht werd. Eer ik hun wedervaren vermeld, willen wij bij den toenmaligen staat van Atchin een oogenblik de aandacht bepalen. Het rijk van Atchin had toen het toppunt van zijn bloei bereikt, en de grootste vorsten van het oosten zoch- ten zijne vriend- en bondgenootschap. Het despotiek ge- zag van den vorst had een tegenwicht in den invloed der Orang-kaja's of edelen, die ons beschreven worden als zeer vermogend en w^onende in versterkte huizen, omringd door tal van volgelingen, en dikwijls vrijelijk den teugel vierende aan hunnen trots en woeste hartstochten. De handel der stad was zeer belangrijk, en overtrof dien van alle andere steden van het oosten. AUe kooplieden der oostersche gewesten, van Arable tot Japan, werden er wel ontvangen en door de matige rechten aangelokt, en zelfs de Portugeezen, ofschoon onder de vorige vorsten steeds aangerand en geplunderd, waren bij de verschijning onzer landgenooten in grooten getale te Atchin aanwezig. 70 Den 21***" Juni 1599 lieten de schepen de Leeuw en de Leeuwin, onder bevel van de breeders Cornelis en Fre- derik de Houtman, op de reede van Atchin bet anker vallen. De Sultan scbeen aanvankelijk ook deze wester- lingen vriendelijk te v^rillen ontvangen, en beloofde bun een lading peper te leveren, die zelfs gedeeltelijk werd aan boord gebracbt. Toen ecbter de Houtman aarzelde gevolg te geven aan des Sultans verzoek om bem in den krijg tegen Djobor bij te staan, keerde de vriendscbap in vijaridscbap, waartoe waarscbijnlijk ook de inblazingen der Portugeezen tegen die zoogenaamde Vlaamscbe zee- roovers veel bijdroegen. Onze reizigers verbalen dat de Scbabbandar en een groot gevolg bij ben aan boord kwamen, ben op wijn en ververscbingen ontbaalden die met bedwelmende stoffen gemengd waren, en ben daarop on- verwacbts overvielto. Er ontstond toen een worsteling, waarbij vele Nederlanders bet leven verloren, maar ook de Scbabbandar en een deel zijner volgelingen omkwamen. De onzen bleven meester van de scbepen, maar eenigen die juist aan wal waren, werden gegrepen en ontboofd. Slecbts acbt, waaronder Frederik de Houtman, werden ge- spaard en zucbtten 26 maanden lang in Atcbineescbe ge- vangenscbap. De Houtman wist ecbter dezen tijd ten nutte der wetenscbap aan te wenden, zoowel door debe- oefening der Maleiscbe taal als door sterrenkundige waar- nemingen, van welk een en ander bij na zijne bevrijding de uitkomsten in Nederland bekend maakte. De scbepen van Atcbin naar Pedir vertrokken, werden ook daar aan- gerand, maar wisten zicb den vijand van bet lijf te bou- den; onderbandelingen over de loslating der gevangenen geopend, mislukten, omdat de Sultan bet grootste der beide scbepen als losprijs eiscbte. Niet beter was bet ontbaal dat in 1600 Paulus van Caer- den te Atcbin vond, die door den Sultan berbaaldelijk ten aanzien zoowel der aangegane bandelsovereenkomst, als van bet vrij geven der gevangenen misleid, na een ge- ducbte, maar zeer onberadene wraakneming op scbepen 71 van onzijdigen, in Januari 4601 van hier naar Bantam vertrok, Toen in 1601 de scbepen de "Witte en Zwarte Arend le Priaman, destijds een onderhoorigheid van At- chin, ten handel kwamen, werd op de goederen beslag gelegd en de bemanning gevangen gehouden, tot schade- verhaling voor hetgeen van Gaerden uit de haven van Atchin geroofd had. Inmiddels had zich eene Spaansch-Portugeesche armade, bestemd om de Nederlanders uit de Indische wateren te verdrijven, voor Atchin vertoond en van den Sultan een der op de reede liggende eilanden afgeeischt, om daarop, tot verzekering van den handel zoo bet hee'tte, een kasteel voor de Spanjaarden te bouwen. De Sultan had dit niet alleen geweigerd, maar was over den hoogen toon zijner bondgenooten ten hoogste gebelgd. Op dit zoo gunstig oogenblik kwamen in 1601 de Zeeuwsche scbepen Zee- landia en Middelburg voor Atchin. De opperkooplieden de Roy en Bikker waren met een brief van Prins Maurits eh geschenken voor den Sultan belast, en brachten hunne zending met veel bejeid ten uitvoer. Zij werden met de grootste minzaamheid ontvangen, verwierven zonder moeite de invrijheidstelling van de Houtman, kregen eene lading peper en verlof tot oprichting eener handelsfactorij, en voerden op den terugtocht naar bet vaderland twee ge- zanten van den Sultan aan Prins Maurits en de Staten- Generaal mede. Een dezer gezanten, Abdoe'l-Zamet ge- naamd, stierf kort na zijne aankomst te Middelburg, waar hij op kosten der bewindhebbers van de 0. I. Compagnie begraven en met een Latijnsch grafschrift vereerd werd. De andere gezant, Sri Mohammed, bezocht Prins Maurits in bet kamp voor Grave, reikte hem eenige kostbare ge- schenken over, bezocht daarna onderscheidene HoUand- sche steden en keerde zeer voldaan over de ontvangst naar zijn vaderland terug. Inmiddels hadden te Atchin ook Joris van Spilbergen en Sebald de Weerd de gunstige verandering in 'sKonings gezindheden ondervonden. Aan geen hunner viel echter een zoo schitterend onthaal ten 72 deel, als aan den Engelschen vlootvoogd James Lancaster, die in Juni 1602 te Atchin kwam. De oorzaak dier goede ont- vangst was waarschijnlijk dat hij een grootere macht bij zich had dan een der Nederlandsche bevelhebbers. Men verhaalt dat Lancaster, bij ^en bezoek ten hove, door den Sultan ver- zocht werd met al zijn officieren een der Psalmen van David te zingen, wat zij met veel plechtigheid verrichtten. In 1603 besloot Sultan Alaoe'd-din, die een zeer hoogen ouderdom bereikt had, ofschoon hij nog gezond en sterk was, zich voor een deel van den last der regeering te ont- doen, .en zijn oudsten zoon naast zich op den troon te plaatsen. Dit had echter .het gewone gevolg. De zoon, hakende naar het onverdeeld genot de heerschappij, kon zijns vaders uiteinde niet afwachten, maar zette hem af onder voorwendsel dat hij te gestreng was in zijne straf- fen. De onttroonde vorst leefde nog een jaar in afzonde- ring, terwijl zijn zoon onder den naamvan Sultan Ri'aj at Schah den schepter zwaaide. De Atchineesche gezant die in 1604 uit Holland terugkeerde, vond in zijn afwezen de omwenteling tot stand gebracht. Het eersle jaar der nieuwe regeering werd door groote rampen gekenmerkt. Eene buitengewone droogte had ge- brek, het gebrek eene vreeselijke sterfte ten gevolge. De onbekwaamheid en verwijfdheid van den nieuwen Syltan waren tegen deze moeilijkheden niet opgewassen; en zij werden nog zeer vermeerderd door een bloedigen oorlog met Pedir, waarover de vorige vorst een jongeren zoon als onderkoning gesteld had. De oorzaak van dozen krijg was de mishandeling door den Sultan aan Maharadja Derma Wangsa, een dochterszoon van den vorigen vorst en lie- veling zijns grootvaders, aangedaan, waarom deze een toe- vlucht aan het hof zijns ooms te Pedir gezocht had. Of- schoon de Atchineezen de overhand behielden, was het geheele rijk een tooneel van roof, moord en schromelijke wanorde, toen in 1606 eene Portugeesche vloot, bestemd om Malakka te ontzetten, dat door de Nederlanders be- legerd werd, het anker voor Atchin liet vallen, met het 73 oogmerk om deze stad te tuchtigen, dewijl zij hare ha- ven voor de mededingers der Portugeezen geopend had. Derma Wangsa, dien zijn oom zich verplicht had gezien uit te leveren, en die nu te Atchin in de gevangenis zuchtte, had niet zoodra vernomen dat de Portugeesche onderkoning geland was, eene eerste benteng met twee stukken geschut na dapperen wederstand veroverd had, en nu de wapenen tegen een tweede had gericht, of hij zond aan den Sultan een boodschap, waarbij hij hem ver- gunning vroeg zich bij het leger aan te sluiten, zeggehde dat hij liever den dood van de hand der ongeloovigen wilde ontvangen, dan in slavenketenen verkwijnen. De Sultan stemde toe, en de prins gedroeg zich zoo dapper en wederstond de Portugeezen met zoo glansrijk gevolg, dat zij met een verlies van 300 man moesten aftrekken. Derma Wangsa, die zich door zijne heldendaden groot aanzien bij het volk had verworven, werd nu door zijn eer- zuchtige moeder in staat gesteld om ook de Orang-kaja's door rijke geschenken voor zich te winnen. In het laatst van 1607 stierf de Sultan plotseling, na nog niet ten voile drie jaren geregeerd te hebben. Derma Wangsa drong in het paleis, kocht de lijfwachten om, dwong den priester om hem te kroonen, en toen zijn oom, de radja van Pedir, kwam opdagen om van de regeering bezit te nemen, liet hij hem, ongedachtig aan vroegere weldaden, grijpen, in de gevangenis werpen en kort daarna van kant maken. De naam waarbij de nieuwe vorst in de geschiedenis wordt genoemd, is Sultan Iskander Moeda. Van alle Atchineesche vorsten is Iskander Moeda de ^^^ - " grootste, en de roemrijke daden die hij verricht heeft, heb- ben zoowel de misdadige handelingen waaraan hij zijn gezag verschuldigd was, als de wreedheid en schraapzucht waarmede hij het handhaafde, doen vergeten. De inland- sche kronieken vloeien over van zijn lof, en roemen zijne dapperheid en beleid, zoowel als de schoonheid zijner ge- stalte en het ontzag dat hij wist in te boezemen. Door zijne veroveringen vermeerderde hij de macht en den 74 luister des rijks. Deli en Siak op Sumatra's oostkust, Djo- hor, Pahang, Kedah en Peirak op het Maleisch Schier- eiland en het eiland Nias moesten achtereenvolgens voor zijne macht bukken en hem als opperheer erkennen. In den oorlog tegen de Portugeezen was hij echter minder gelukkig. In 1615 kwamen zijne pogingen om Malakka aan deze natie te ontrukken, hem op een geduchte neder- laag te staan. In 1628 hernieuwde hij deze onderneming met verbazende strijdkrachten, die ons groote gedachten geven van zijne macht. De vloot bestond uit 250 zeilen, met 20,000 welgewapende manschappen en een aanzien- lijken artillerietrein. Door een slecht voorteeken terugge- houden, nam echter de Sultan geen persoonlijk deel aan de belegering, en het beleid en de dapperheid zijner be- kwame bevelhebbers waren ontoereikend om den tegen- stand der Portugeezen te overwinnen, die door de hulp van Pahang en het opdagen van vijf schepen van Koro- mandel, juist in tijds werden ontzet. De inlandsche kro- nieken schrijven de nederlaag toe aan oneenigheden tus- schen de beide bevelhebbers en erkennen dat vele Moslemen in den strijd als geloofsgetuigen omkwamen. Iskander's laksamana of admiraal, misschien de grootste krijgsover- ste die ooit eenig leger der Indische eilanders aanvoerde, viel zelf den Portugeezen in handen. Voor den Gouver- neur gevoerd, riep hij uit: „Ziehier den Laksamana, voor de eerste maal overwonnen!" Hij werd gevangen gehou- den en naar Portugal gezonden, doch zijn dood beroofde het volk van Lissabon van het genot om hem in triomf te zien rondvoeren. Maar hoezeer ook door deze neder- laag verzwakt, voelde de Sultan zich in 1635 weder sterk genoeg, om door den barbaarschen moord van alle Por- tugeezen in zijn rijk, de weerwraak dier natie uit te tarten, terwijl zijne vijanden zelfs te zwak waren om die gruwe- lijke schending van het volkenrecht naar verdienste te straffen. Tegen de Engelschen en Nederlanders betoonde Iskander Moeda zich aanvankelijk minder vijandig. Aan eerstge- 75 noemden vergunde hij in 1613 eene factory le Atchin te bouwen, en met de Hollanders, die hier reeds een kan- toor bezaten, verbond hem de gemeenschappelijke vijand- schap tegen de Portugeezen, waarom hij hunnen handel begunstigde. Maar later begon hij beide nation te wan- trouwen en te dwarsboomen, waarom de Nederlanders in 1616 hun kanloor opbraken. Op Sumatra's westkust, waar zijne heerschappij Baroes, Pasaman, Tikoe, Priaman en Salida omvatte, verdreef hij overal de Engelsche en Neder- landsche handelaren, terwijl hij in 1621 de Nederlanders zelfs van Padang, waar zij een kantoor poogden tevesti- gen, verjoeg. In de inlandsche berichten wordt over Iskander Moeda niets dan goods gezegd; zij z wij gen van zijne wreedheid en bloeddorst, waarvan Valentijn en andere Europeesche schrijvers zulk een akelig tafereel ophangen. Hij sloot zijn eigen moeder in de gevangenis en liet haar pijnigen op vermoeden dat zij in eene samenzwering tegen hem be- trokken was. Hij doodde een zoon van den vorst van Djohor, een zoon van dien van Bantam en een zoon van dien van Pahang, die alle zijn bloedvei'wanten waren. Zijn eigen zoon, dien hij herhaaldelijk van het hof verbannen had, stelde hij later aan tot onderkoning van Pedir, doch hij riep hem terug wegens de buitensporigheden waaraan hij zich schuldig maakte, en wierp hem in den kerker, waarin hij voor zijns vaders dood den geest gaf. Het geheele rijk werd uitgeput en ontyolkt door zijne ooilogen, onderdruk- king en afpersingen, en de poging om het weder te be- volken, door groote scharen uit de overwonnen landen van Djohor, Pahang, Kedah, Peirak en Deli derwaarts over te brengen, mislukte, omdat voor hun onderhoud geene zorg werd gedragen, zoodat zij van honger en gebrek omkwa- men. Zoo treurig was de toestand van Atchin . toen de rijkste eri machtigste zijner vorsten in 1636 den geest gaf. Zijn opvolger, Sultan Moghal of Iskander Tsani, is de lieveling der inlandsche geschiedschrijvers. Zij verhalen dat hij een prins was afstammende van Iskander Dzoe'l- 76 Karnein (Alexander den Groote), en dat hij bij de ver- overing van Pahang als zevenjarige knaap naar At- chin werd gevoerd. Iskander Moeda sloeg hem met op-^ njerkzaamheid gade en de gelaatkunde, eene wetenschap <}ie de Maleiers in navolging der Arabieren op hoogen prijs stellen, openbaarde hem de heerlijkheid van zijn aanleg en de grootschheid van zijn bestemming. Hij liet hem als zijn zoon opvoeden, en toen hij negen jaar oud was, met groote plechtigheid door den Opperrechter, Kadi Malikoe'l-'adil, in het huwelijk verbinden met zijne doch- ter Poetri Sri Alam. Een jaar later werd hij door den vorst, in een opzettelijk daartoe samengeroepen vergade- ring der rijksgrooten, onder den naam van Sultan Moghal, als zijn opvolger aangewezen, en werd hem ter woning een paleis geschonken, Sri Warna geheeten en naast het paleis van den vorst zelven gelegen. Zoo was hij, zegtde kroniekschrij ver, door Gods gunst verhoogd gelijk Jozef aan het hof van Egypte. De regeering van Iskander Tsani duurde slechts ruim vier jaren, tot 4641. Bijzondere daden worden niet van hem vermeld, behalve velerlei vrome werken, waarover reeds vroeger het een en ander gezegd is. Maar zijn vreedzaam bestuur schijnt voor het uitgeputte Atchin zeer weldadig te zijn geweest. Ingewikkeld erkent de ge- schiedschrijver, hoezeer het door de oorlogen zijns voor- gangers was uitgemergeld, wanneer hij het geluk der nieuwe regeering schetst in deze hoogdravende woorden. „Te dien tijde waren de menschen gelijk planten die aan eene ver- schroeiende hitte zijn blootgesteld. Maar onder de scha- duw zijner heerschappij begonnen zij te geuren en door den milden regen zijner gunst werden zij verkwikt. De vreugde hunner harten was als bloemen, die, bij het aan- broken van den dag door regendroppelen besproeid, zich openen en haren geur naar alle zij den verspreiden. En er waaide een wind van voorspoed en er straalde een zon van heerlijkheid, en het rijk van zijn geluk stond opgericht en de banieren van zijn voorspoed wapperden, 11 en de roem zijner rechtvaardigheid en zijner voortrefle- lijke eigenschappen verbreidde zich naar alle landen. En er kwamen tal van schepen, ieder uit zijn eigen land, en de haven van het huis des vredes (de gewone eernaam der stad Atchin) was druk bezocht, en de levensmidde- len waren overvloedig en alle menschen verheugden zich in vrede en veiligheid." De eenige merkwaardige gebeurtenis in deze regeering, die echter de Maleische kroniekschrijver de ver melding niet schijnt waardig te achten, is de val van Malakka, dat in 4641 door de Nederlandsche wapenen, met hulptroepen van Atchin en Djohor, op de Portugeezen veroverd werd. Deze gebeurtenis maakte een einde aan de lange worste- ling van Atchin met zijn erfvijand, maar, zooals Marsden opmerkt, als ware tot de grootheid van het Atchineesche rijk, dat in den strijd met Portugal was opgewassen, die strijd een onmisbaar vereischte, van dat oogenblik begon de glans van Atchin te tanen en nimmer bereikte het weder den vorigen luister. Wij zijn thans in de geschiedenis van Atchin genaderd /o^/- ^/ ^'^ tot het merkwaardige tijdvak der vier achtereenvolgende vrouwenregeeringen, waarvan de oorzaken reeds in het vorige hoofdstuk besproken werden. Daar Iskander Tsani geen erfgenamen naliet, werd, door den wil der rijksgroo- ten, zijne echtgenoot, de dochter van Iskander Moeda, op den troon gehandhaafd, dien zij 34 jaren lang, tot 4675, onder den naam van Sultan ») Tadjoe'1-alam Tsafiatoe'd- din bekleedde. De naaste aanleiding tot de keuze dezer vorstin was waarschijnlijk ijverzucht jegens het vorsten- huis van Djohor, dat, op grond van herhaalde huwelijken tusschen de leden der vorstelijke familien van beide sta- ten, eenige aanspraak op den Atchineeschen troon kon maken. De rijksgrooten, zegt men, verbonden zich door een eed, om nooit aan een vreemden vorst te gehoorzamen en ook niet te dulden dat de vorstin een huwelijk sloot, 1) Niet SuUane, Zie Tijdschr. v. Ned. Ind., Jaarg. 1871, Dl. II, bl. 462. 78 dat tot de heerschappij eener vreemde dynastie zou kun- nen leiden. Djohor werd tevreden gesteld door een nieuw tractaat, waarbij Atchin stilzwijgend afzag van de hulde- blijken door vroegere Atchineesche vorsten van dien staat gevorderd, en die meermalen aanleiding tot oorlogen ge- geven hadden. Merkwaardig is intusscheh, ook met het oog op het hier medegedeelde, het door Valentijn geboekte feit, dat Tadjoe'l-'alam in 1660, toen zij niet veel jonger kan geweest zijn dan 40 jar en, op het punt heeft gestaan van met een Nederlander in het huwelijk te treden, en dat de mislukking van dit plan door hem niet aan het verzet der rijksgrooten, maar aan dat der Oost-Indische Compagnie wordt toegeschreven. De regeering van Tadjoe*l-'alam was over het geheel rustig, maar niet bevorderlijk aan de grootheid des rijks. Niet alleen onttrok zich in 1669 Deli aan het oppergezag van Atchin, maar ook al de bezittingen van dat rijk ten zuiden van Baroes gingen onder die regeering, ten ge- volge der geschillen met de Ned. 0. I. Compagnie, verlo- ren. Die gewesten vverden sedert onheuglijke tijden be- schouwd als onderhoorigheden van Menangkabau, maar te gelijker tijd maakten de Atchineesche vorsten daarop aan- spraak, onder voorwendsel van een werkelijke of voorge- wende schenking, die misschien de eenige grond was der leenhulde die Atchin zoo het schijnt aan Menangkabau moest bewijzen. Die aanspraken hebben zich zelfs uitge- strekt tot Benkoelen en Silebar, schoon de werkelijke macht der Atchineezen niet verder dan tot Padang reikte, en zuidwaarts vandaar de kustplaatsen onderworpen waren aan het gezag der Sultans van Indrapoera. Overal in de havens langs de westkust hadden de Atchineesche vorsten hunne wakils of stedehouders, die, door eenige gewapende manschappen ondersteund, de Maleiers in onderwerping hielden en geheel meester waren van den handel. Reeds in 1637 hadden de Nederlanders van Iskander Tsani den uitsluitenden handel langs deze kust verworven; maar zij hadden, gelijk trouwens niet meer dan natuurlijk is, zich 79 telkens over schending te beklagen. Wanneer men bedenkt hoe onredelijk en drukkend het afgedwongen monopolie was, zal men het zeker niet geheel billijk vinden, dat Va- lentijn en andere schrijvers, op grond van de herhaalde ontduiking der verdragen, de bewoners van Sumatra's westkust voor eervergeten schelmen uitmaken. De eerste aanleiding tot hernieuv^rde vijandschap tusschen Atchin en de Compagnie was de moord in 1651 te Peirak, dQstijds een Atchineesch wingewest, aan onze landgenooten ge- pleegd. Nadat Atchin herhaaldelijk geblokkeerd was, werd in 1659 een verdrag gesloten, waarbij de helft van het tin dat Peirak opleverde, aan de Compagnie werd verze- kerd en opnieuw bepaald dat geene andere natien in de Atchineesche havens ten handel zouden worden toegelaten. En toen nu deze voorwaarden in 1660 opnieuw werden geschonden, besloot de Compagnie zich met nog meer nadruk te doen gelden. De koopman Bort kwam als Com- missaris van Batavia ter westkust van Sumatra, vestigde residenten te Indrapoera, Padang en Tikoe, en begaf zich vervolgens naar Atchin, om daar de klachten der Compa- gnie over de inbreuken op de gemaakte overeenkomsten te doen hooren. Inmiddels wist zich de Compagnie met de hoofden der westkust en den vorst van Menangkabau te verstaan, met dit gevolg dat in 1662 uit verschillende plaatsen gezanten te Batavia kwamen om te verklaren dat de volken der westkust zich onder bescherming van dat lichaam stelden. De Compagnie aanvaardde de taak om hen tegen alle vijanden ter zee te verdedigen, mits haar de uitsluitende handel werd vergund. Groenewegen, die reeds als koopman te Atchin was werk- zaam geweest, kwam nu met deze contracten gewapend op de westkust, en verlegde het hoofdkantoor der Com- pagnie van Silebar, in het gebied van Indrapoera, meer noordwaarts naar Poelo Tjinko, maar kon overigens niets uitrichten, daar de Atchineezen op hunne hoede waren en niemand der samengezworenen de oproervaan durfde ont- roUen. Maar in 1664 nam men ernstiger maatregelen. De 80 commandeur Jakob Cau kwam met vier schepen op de westkust, nam Indrapoera in het verbond op, verdreef de Atchineezen van Salida, Padang, Tikoe en Priaman, en vestigde eenige vaste kantoren. Te gelijker tijd werd At- chin door Pieter de Bitter geblokkeerd en de koningin tot hernieuwing der vroegere contracten gedwongen. Docb de strijd was biermede niet geeindigd. Gedurig poogden de Atcbineezen de bevolking der westkust tegen de on- zen op te zetten. Overal boorde men van moord en ver- raad aan de Nederlandscbe kooplieden gepleegd, en bet oogmerk der Compagnie om, in ruil voor bare lijnwaden, de peper en andere voortbrengselen dezer kust machtig te worden, ondervond gedurige tegensparteling. Intusscben wist de Commissaris Verspreet, die in 1666 ter westkust kwam, een vernuftig middel uit te denken om baar beter aan ons gezag te verbinden. Hij bergaf aan den vorst van Menangkabau, altbans in naam, bet bem oorspronkelijk toekomend gezag over al onze bondgenooten in dit ge- bied, op voorwaarde dat bij al de met ben gesloten ver- bonden als wettig erkende, en tevens werd uit de acbt inlandscbe geslacbtsboofden van Padang, ter vervanging van den Atcbineescben stedebouder, een Maleiscb boofd gekozen, dien de vorst van Menangkabau als zijn stad- bouder erkende en met den titel van Panglima vereerde, maar die aan den gezagbebber door de Compagnie aange- steld, zou ondergescbikt zijn. Daarop werd in 1667 Jakob Joriszoon Pits tot opperboofd van de gebeele westkust benoemd en bet boofdkantoor te Padang gevestigd, waar- nevens ecbter ook op Poelo Tjinko, te Kota-tengab en te Salida kantoren onderbouden werden. In 1668 onderwierp zicb Priaman, en kort daarna Tikoe en Baroes, altijd op dezelfde voorwaarden, aan de Compagnie, die ook in deze plaatsen kantoren vestigde. Maar ofscboon de Compagnie, die zicb alleen met de bescberming barer bondgenooten tegen een aanval ter zee belast bad, zicb met de onder- linge twisten der Maleiers niet bemoeide, genoot zij in deze streken weinig rust. Inmiddels stierf de koningin Tadjoe'l-'alam in 1675, en de rijksgrooten, die de vrouwenregeering zeer naar hun smaak hadden gevonden, plaatsten nu een. andere prinses op den troon, onder den titel van Sultan Noeroe'l-'alam. Onder hare regeering verbrandde de moskee Beitoe'-rah- man en het vorstelijk paleis met de rijkssieraden en alle andere daarin opgehoopte schatten. Ook beweert men dat onder haar bestuur de tegenwoordige verdeeling der At- chineezen in de XXV, XXII en XXVI Moekims tot stand kwam. Deze vorstin regeerde slechts twee jaren en werd bij haar overlijden, in 1677, op nieuw door een prinses ver- vangen, die regeerde onder den naam van Inajat-Schah. De Engelschen, die in 1666 weder voet te Atchin hadden gekregen, zonden in 1684 aan deze vorstin een gezant- schap, ten einde zich door het vestigen van een fort al- daar schadeloos te stellen voor het verlies dat zij twee jaren te voren door de verplichte ontruiming van het Ban- tamsch , grondgebied, en dus ook van Silebar, hadden ge- leden, en een aandeel in den peperhandel te behouden. Marsden verhaalt van dat gezantschap een grappige bij- zonderheid. Toen de gezanten, in tegenwoordigheid der Orang-kaja's, ten gehoore waren toegelaten, noodigde de 6 82 vorstin hen ora nader te komen en toonde een groote be- langstelling in hunne pruiken, waarvan zij het nut ver- langde te kennen. Na hierop een voldoend antwoord ant- vangen te hebben, verzocht zij den heer Ord, indien er niets beleedigends in gelegen was, zijne pruik eens af te nemen, om te zien weike verandering dit in zijn voor- komen zou te weeg brengen. Daarop gaf zij aan de afge- zanten te kennen, dat zij haar antwoord door de Orang- kaja's vernemen zouden. Bij dit antwoord word aan de Engelschen het bouwen van een houten huis toegestaan, maar het aanleggen eener versterking geweigerd. Kort daarop vestigden zij zich, in wefirwil van het verzet der 0. 1. Compagnie, te Benkoelen en lieten het plan tot ves- tiging. eener factorij te Atchin voorloopig varen. Inajat-Schah, die te vergeefs gepoogd had zich door een bondgenootschap met Siam tegen de Nederlanders tever- sterken, stierf in 1688 en werd wederom door een prinses opgevolgd, ditmaal echter niet zonder een hevig verzet van een deel der Orang-kaja's, die het herstel der manne- lijke linie met de wapenen in de hand voorstonden, doch, na eenige dagen den strijd moede wordende, in dekeuze der meerderheid beriistten. De nieuwe vorstin regeerde onder den naam van Kamalat-Schah en ontving in 1695 op nieuw een Engelsch gezantschap, dat de vestiging eener factorij ten gevolge had, die echter op zeer beperkte schaal werd ingericht en na weinige jaren weder verliep. Inmiddels bleef de Arabische partij, die zich reeds bij de troonsbeklimming van Kamalat-Schah aan de vrouwen- regeering vijandig had betoond, niet stil zitten. Zij wist hare inzichten bij het volk ingang te doen vinden en kwam eindelijk in 1699 voor den dag met een brief van een Kadi te Mekka, waarin aan de hoofden en het volk van Atchin werd te kennen gegeven, dat de uitoefening van het opperste gezag door eene vrouw met de wetten van den Islam in strijd was. Dit middel werkte. De Orang-kaja's durfden den volkswensch niet langer wederstreven. Ka- malat-Schah werd afgezety en de regeering opgedragen / 83 aan Badroe'l-'alam Scherief Haschim Djamaloe'd-din, na wien geene vrouw meer het bestuur over Atchin heeft in handen gehad. De titel Scherief Haschim toont dat de nieuwe vorst een Arabier was, en bewijst dus hoe volko- men de Arabische partij had gezegepraald. Doch deze Sche- rief had niet lang genot van zijne heerschappij ; want eene ziekte die de samentrekking der spieren van handen en voe- ten ten gevolge had, maakte hem ongeschikt omhetgebed te verrichten, en noodzaakte hem volgens de beginselen van den Islam zelven afstand van den troon te doen. Dit geschied- de in 1702 en word reeds na 14 dagen door zijn overlij- den gevolgd. Een priester, in de annalen bij den naam van Perkasa Alam bekend, wist zich door zijne kuiperijen den toegang tot den ledigen troon te verschaffen. Eene zijner eerste regeeringsdaden was den handel der Engelschen te bemoeilijken door het heffen van havengeld, waarvan zij door vroegere verdragen waren vrijgesteld. De bevelheb- bers der Engelsche schepen die op de reede lagen, beslo- ten zich zelven recht te verschaffen en den toevoer ter zee van de stad af te snijden. Daardoor ontstonden hevige beroeringen onder het volk, en de hoofden waren gedwon- gen aan de vermetele kooplieden hunne voorrechten terug te geven. Doch dezen, hiermede nog niet voldaan, wisten een opstand aan te wakkeren, aan welks hoofd de zoon des vorigen Sultans stond. In het begin van 1704 werd Per- kasa Alam afgezet, en na drie maanden regeeringloosheid werd zijn tegenstander onder den naam van Sultan Dja- maloe'l-'alam op den troon geplaatst. In de eerste jaren der regeering van dezen nieuwen vorst schijnt het Atchineesche rijk nog in bloeienden toestand verkeerd te hebben. De inlandsche berichten hangen een schitterend tafereel op van het aanzien en den rijkdom der stad en van den belangrijken handel die er gedreven werd. De koning mocht toen nog niet voor eigen rekening handel drijven, maar hief tien percent op alle inkomende goederen. Kooplieden van verschillende natien waren te Atchin gevestigd, maar de voornaamste van alien was een 84 Hollander^ DaniSl genoemd. AIs de aangeYoerde koopwaren niet grif yan de hand gingen, gaf de Sultan zelf aan de kooplieden rentelooze voorscbotten, om hen in staat te ^tellen ze onder elkander te yerdeelen. Het duurde echter niet lang of het ongeluk begon den koning te vervolgen. De eerste ramp was de afval yan het district Batoe Bara op de Oostkust, ten zuiden yan Deli. De Sultan zelf ging met een aanzienlijke yloot om de we- derspannige hoofden te tucbtigen, die echter bij zijne aan- komst onderwerping yeinsden en hem een geschenk zon- den yan kokosnoten yan eene bijzonder soort, kalapa gading geheeten^ doch welker sap zij met vergif hadden weten te yermengen. Het nuttigen hieryan kwam den yorst op een ziekte te staan, die hem noodzaakte naar Atchin terug te keeren, werwaarts hem ook de yloot, na weinige dagen, onyerrichter zake moest volgen. Kprt na dezen rampspoedigen tocht raakte de Sultan in twist met een Panglima van de XXII Sagi's, Moeda Seti geheeten. Hij deed met een groot gevolg een tocht naar het land aan de bronnen der rivier van Atchin. Vermaak was het voorwendsel, het oplichten van Moeda Seti het geheime doel van dezen tocht. De Panglima kreeg in tijds de lucht van des Sultans voornemen, wapende zijn volge- lingen, versloeg de koninklijke benden en noodzaakte den vorst zich in zijn paleis op te sluiten. Na geraadpleegd te hebben met de hem getrouw gebleven hoofden, besloot de Sultan zich, totdat de orde hersteld zou zijn, naar Pedh' ») te verwyderen, en tijdelijk een regent in zijne plaats aan te stellen. Dit geschiedde in 1723. De Panglima's waren echter niet hiermede tevreden. Zij besloten den Sultan vervallen te verklaren van zijn waardigheid en de kroon op te dragen aan Panglima Maharadja, denzelfden die aan den koning de abdicatie aangeraden en zijn woord ver- pand had dat geen verraad werd beoogd. Hij stierf ech- ter reeds na zeven dagen, waarop een neef des vorigen *) Eeu midor Uricht wgl : „hel land der Vier Mookims," doch waar zyn deze te vinden? 85 Sultans de Panglima's met 30 katti's goud omkocht oiri hem op den troon te stellen. Dit geschiedde, maar nawei- nige dagen werd ook hij weder afgezet. Nu plaatsten zij Maharadja Lela, denzelfden Oeloebalang dien Djamaloe'l- 'alam lot regent had benoemd, op den troon, onder den naam van Alaoe'd-din Ahmed Schah. Deze stierf na eene vreedzame regeering van twaalf jaren op denzelfden dag waarop Djaraaloe'l-'alam met een leger de stad was ge- naderd, ten einde zich weder van de regeering meester te maken, maar door zijn besluiteloosheid de gunstige kans verspeelde. De oudste zoon des overleden konings liet zich in der haast door een Panglima der XXV Moe- kims tot koning huldigen, onder den naam van Alaoe'd- din Djohan Schah. Dit geschiedde in 1735. De nieuwe vorst nam dadelijk krachtige maatregelen om den voort gang van zijn mededinger te stuiten. Daar echter de Panglima's, die niet alien tot zijn verheffing hadden medegewerkt, ver- schillende zijden kozen, duurde de burgeroorlog tien jaren, totdat eindelijk Djohan-Schah in het onbetwist bezit van den troon bleef, dien hij nu acht jaren rustig bekleedde. Daarop raakte de Sultan op nieuw met de Panglima's in twist, die zich over zijne maatregelen ten opzichte van den handel bezwaarden, en zoo brak er andermaal een twee- jarige burgeroorlog uit, door nog vijf jaren van rustige regeering gevolgd, waarna de Sultan in 1760 overleed. Hij werd opgevolgd door zijn zoon Alaoe'd-din Moham- med-Schah, die echter ook al niet met algemeene toestem- ming der hoofden gekozen werd, zoodat de onrust in het land bleef voortduren, en in 1763 in een opstand uitbrak, waarbij de vorst verplicht werd zich op een op de reede liggend schip te redden. De rijksbestierder nam nu de teugels des bewinds in handen, onder den naam van Ba- droe'd-din Djohan Schah, maar na twee jaren werd hij door de aanhangers van den gevluchten vorst van kant gemaakt, waarna deze opnieuw den troon besteeg. Maar dit was nog het einde niet der aanhoudende woelingen, waarvan het eentonig verhaal alle aantrekkelijkheid mist, 86 en dus zoo kort mogelijk moot worden afgehandeld. Zes jaren later werd de Sultan op nieuw tot de vlucht ge- dwongen, maar heroverde de regeering na drie maanden, en handhaafde zich, ofschoon onder gedurige twisten en oneenigheden, tot 1781 op den troon. Toen stierf hij en werd opgevolgd door zijn zoon Alaoe'd-din Mahmoed Schah Djohan, niet echter zonder tegenstand van een zijner brooders, den zoon eener begunstigde vrouw van den overleden vorst. De nieuwe vorst had in zijne jeugd de bedevaart naar Mekka ondernomen, maar bet schip waarin hij zich bevond, dreef af naar Mauritius. Hier ver- toefde hij een maand en had dikwijls gelegenheid om bet arsenaal te bezoeken, en men zegt dat hij zich die zoo- danig wist ten nutte te maken, dat hij bij zijne terug- komst te At chin in staat was aan zijne onder danen goede wenken te geven omtrent bet gieten van kanonnen en kogels. Hij maakte zich ook de Fransche taal eigen, waarin hij zich meermalen onderhield met kapitein For- rest, die Atchin gedurende zijne regeering, zoowel als on- der die zijns vaders, bezocht '). Hij wordt geprezen om zijne rechtvaardigheid, gematigdheid, scherpzinnigheid en zucht om de belangen zijner onderdanen te behartigen, maar werd in zijne pogingen ten goede gedwarsboomd door de hoofden en edelen, die hij zoozeer vreesde, dat, wanneer hij in zijne alkove zat, niemand bij hem werd toegelaten dan een paar bejaarde vrouwen, die aan zijne voeten de wacht hielden. Inmiddels had de Nederlandsche Oost-Indische Gom- pagnie haar gezag op Sumatra's westkust geheel verloren. I) Nameltjk in 1762 en 1782. 87 In 1778 had zij reeds den post te Baroes ingetrokken, waar dus de Atchineezen zich weder konden nestelen of althans de hoofden onder hun invloed brengen. Toen kort daarna de oorlog met Engeland was uitgebroken, gaf Pa- dang zich zonder slag of stoot aan de Engelschen over. In 1784 verlieten de Engelschen Padang, de Ghristen-be- volking aldaar me^doogenloos overlatende aan plundering en moord. Een Maleisch priester vatle het plan op hen te bekeeren, en verzamelde tot dat einde eene schaar van 3 a 4000 inlanders, terwijl de Atchineezen met 30 vaar- tuigen van de zeezijde kwamen opdagen om in het be- keeringswerk behulpzaam te zijn. Met hulp der Ghineezen gelukte het echter den Christenen aan beide partijen groot verlies toe te brengen en hun den bekeeringsijver te verleeren. Wei werd in 1785 het Nederlandsche gezag te Padang hersteld, maar toen in 1795 onze bezittingen ter westkust van Sumatra in naam van den prins van Oranje door de Engelschen w^erden opgeeischt^ werd aan het gezag der Compagnie voor goed een einde gemaakt. Tot 1819 bleven de voormalige Nederlandsche kantoren in handen der Engelschen, nevens de posten te Benkoelen, Natal en Tapanoeli, die zij reeds vroeger hadden opge- richt. Ook Malakka was in 1795 in handen der Engelschen gevallen, en bleef met zijne onderhoorigheden in hunne handen tot 1818, en daar zij in 1786 ook in het bezit waren gekomen van Poelo Pinang, aan den ingang der Straat van Malakka, had Atchin zoowel aan de zee- als aan de landzijde de Engelschen tot buurlieden gekregen, en waren zij gedurende een tijdvak van 20 jaren de eenige Europeesche mogendheid die eenigen invloed oefende op de zaken van dat rijk. 