Bijdragen tot de taal-, land- en volkenkunde
EN DE PAPOESCIIE EILANDEN. 47 En gezonde slaven op Goram hadden aangebracht, met het voor- nemen die aan Gommersdorp te verhandelen; maar deze tegen hunne verwachting niet daar zijnde ', hadden zij ze aan de Gorammers verkocht en waren twaalf van hen, die door Borry gekocht waren, door hem naar Banda medegebracht, om ten zijnen bate aan de burgers te worden overgedaan. % Het zou dus voor de Comp. voordeelig wezen, zegt de regee- ring in haren brief, dat ze zelve vaartuigen naar de negorij Oningh, daer nooyt Nederlander is geweest zond, en onder- zocht met der minne en alle vriendschap dien handel met hen te drijven. | Echter zou het noodig zijn daartoe twee wel gewapende chaloepen te bezigen om voor overval en bedrog verzekerd te wezen , valzoo men die lieden hun naturel nog niet doorgrond „noch ondertast heeft. Volgens het zeggen van den Kapitein Gommersdorp zou het volgens hetgeen hij van hen op Goram had gezien, geen onbillijk valk wezen. Ten einde aan de behoefte van slaven te gemoet te komen, die door de uitbreiding aan de notenkultuur gegeven, zich zeer deed gevoelen, besloot de regeering het volgende jaar twee vaar- tuigen rechtstreeks naar Onin 3 te zenden. $ 9. Frederick Gommersdorp en Josua Braconier. 1654. Dientengevolge werden de Koopman Josua Braconier en de Kapitein Gommersdorp aangewezen om die reis te onder- ' Bi gebrek aan een bekwaam vaartuig was men te Banda verhinderd geworden daarvan een naar Goram te zénden. 2 Volgt: het voordeel door de Compie, te behalen, om aan die slaven de voorkeur te geven boven anderen: omdat ze in hunne jeugd evenals de Bandanezen «de Amboinse sieckte subject synde, die meestal hebben gehad» en in hunnen wassenden ouderdom, wanneer ze bekwaam tot arbeiden worden, daarvan bevrijd; terwijl daarentegen de Malabaren en andere natiën die als slaven op Banda werden aangebracht door die « pestilentiale plage» aangetast werden, waardoor er veel stierven en die in het leven bleven nooit weder tot hunne vorige gezondheid konden geraken. 3 Ook Oenin, Oning , Hony , Wony en Ony genaamd ; het is het Wonim der tegenwoordige kaarten; «het legt op een uytsteeckend hoeckje, zynde een »hooge klip in zee, aen het vaste land gehecht door een tongetje laeg »zandig land, niet breeder zynde of men kan het met een goed musket rten naesten hij overschieten.» Missive van Banda aan de H. R. van 17 September 1664, 48 DE REIZEN DER NEDERLANDERS NAAR NIEUW-GUINEA nemen, die dan ook op den 22 Februari 1654, met de gal- joot de Haesewint en de chaloup Alckmaer over Damme en Goram, daartoe de reede van Banda verlieten. Hunne reis was niet voorspoedig, want ze kwamen eerst den 18 Maart te Goram, waar ze zich volgens hunne Instructie van tolken voor de kust moesten voorzien. De Orang Kaja’s waren in het begin hiertoe in het geheel niet genegen, maar gaven eindelijk — na veel loven en bieden over de geschen- ken — hieraan toe, en verkregen ze drie Gorammers om hun als tolken en wegwijzers behulpzaam te wezen. De reden van hunne aanvankelijke weigering was niet ver te zoeken; zij die gewoon waren jaarlijks op Ony een goed aantal slaven in te ruilen om die op Ceram en elders van de hand te zetten, zagen in de Hollanders mededingers, die hunnen handel konden belemmeren of onderkruipen. Na een oponthoud van zeven dagen te Goram vervolgden de galjoot en de chaloup de reis naar de kust, en lieten op 25 Maart voor de negorij Ony, bij de inboorlingen Roema-batti genaamd, op 10 vadem goeden stekgrond het anker vallen. Den volgenden morgen voeren de tolken aan land om de komst der Hollanders bekend te maken; deze kwamen des na- middags vergezeld van een zoon des Konings aan boord van de chaloup Alckmaer, waarop Gommersdorp zich bevond, terug. Des Koningszoon viel een goed onthaal te beurt, en nadat men hem ten deele met de reden hunner komst had bekend gemaakt , voer hij des avonds weder naar land. Den 27sten werden de onzen door den genoemden zoon des Konings en eenige tolken aangediend, dat de Koning met ver- schillende grooten des lands hen op het strand verwachtte om audientie te verleenen, en dat de Koning tot teeken zijner vriendschap drie lijfeigenen bij zich had, om aan de Neder- landers te vereeren. Op het ernstig aanraden der Goramsche tolken werd besloten daartegen de. waarde van 106 realen in kleeden mede te nemen, en, zoo deze geschenken aangenaam werden bevonden, ze als- dan in vergelding den Koning en zijne bijhebbende Orang Kaja’s aantebieden, waarna de opperhoofden zich aan wal be- gaven; aan land komende werden ze met handtasting verwel- komd en verzocht nedertezitten. Na eenige voorafgaande ge- sprekken gelastte de Koning aan zijne tolken aan die van Goram aftevragen, met wat oogmerk de komst der Hollanders EN DE PAPOESCHE EILANDEN. 49 aldaar geschiedde, en wat hun last en verzoek was. Hierop werd door de lolken geantwoord: dat de reden van de komst der Hollanders alleen daarin bestond, om met deu Koning en zijue voornaamste Hoofden een oprecht, trouw en onverbreke- lijk vefbond te maken en te sluiten, en, zoo zij daartoe genegen waren, met een oprecht en ongeveinsd hart, gelijk zij Nederlan- ders het begeerden aantenemen en te onderhouden, dat alsdan de Nederlanders jaarlijks met schepen of kleiner vaartuigen en ingeladen koopmanschappen aldaar, of op eene andere reede onder het gebied van den Koning wilden komen handelen en de waren tegen slaven, massooi enz. verhandelen en omzetten. Na veel over en weder praten werd het door den Koning en zijne Grooten aangenomen, en de vrede vast besloten zijnde deed de Koning toezegging, dat de Nederlanders, wanneer zij daar verschenen, jaarlijks 2 à 800 slaven en een groote partij massooi à contant te koop zouden vinden. Voor het oogenblik kon er evenwel niets worden gedaan, uithoofde er omtrent twee maanden geleden twee corra-corra’s van Ceram-Laut op de kust waren geweest, die in de negentig slaven hadden ingeruild en weggevoerd. De koopmanschappen , waaruit de handel zou bestaan , moesten zijn: verschillende soorten van lijwaten als: zwarte kanjangs, karikams, kannekijns, breede zwarte baftas, smalle idem, patholen, gewone van 1! en 2 vadem, zwaarden en bijltjes van Tamboeko !, groene-, blauwe-, geele- en roode koralen, grove porceleine schotels en kommen. Dewijl er nu’ voor ’s hands niets in het belang der Comp. te verrichten viel, besloot Gommersdorp de kust te verlaten. Hij vertrok met de Alckmaer rechtstreeks naar Banda; de Hasewint keerde over de eilanden Aroe, Tenimber en Damme terng. § 10. Jacob Borné, 1655—1658. Ten einde »’t effect te bekomen van den langgeruchten slaven- handelr opde kust van Nieuw-Guinea en tevens aldaar timmer- hout te kappen, vertrok de onderkoopman Jacoh Borné op den Oden December 1655, met het jacht Coutchin en de chaloupen Batavia en Japara, over Goram naar de genoemde kust; den 4 Zeer gezochte handelsartikelen van Tamboeko of Tambocko op de Oostkust van Celebes. 3e Volgr. X. iN 4, 5U DR RRIZEN DER NEDERLANUVERS NAAR NIEUW-GUINEA ]3den liet hij met zijne vaartuigeu voor de negorij Kellebong (Goram) het anker vallen op 15 vadem koraalgrond. In de vergaderingen, die met de Orang Kaja's in tegenwoor- digheid van Borné werden gehouden, bevond zich een tolk, die eenige dagen vroeger van de kust was teraggekomen eif eene goede partij slaven van daar had medegebracht. Hij gaf voor dat de Vorst van dat land (Ony) hem had aanbevolen, uit zijn naam bij den Gouverneur van Banda, Weijns te solliciteren, dat deze dien Vorst over twee maanden met eenige soldaten-tegen zijne vijanden wilde bijstaan en dit als een bewijs van het in het voorjaar gemaakte vriendschapsverbond ; tot verzekering der waar- heid van zijn gezegde vertoonde de tolk hem eene geschilderde rottan, die hij in last had te Banda, te brengen. Borné sloeg echter geen geloof aan zijne woorden, maar be- schouwde het voor peen logenstreek om de Nederlanders van die cust en van den slavenhandel te onthouden. # In die vergaderin- gen kwam weder ter sprake het verkrijgen van tolken en weg- wijzers voor de kust. Het gelukte echter; Borné werd na veel moeite hiervoor in het werk te hebben gesteld er van voorzien, zoodat de reis den -19den December kon worden voortgezet, nadat Borné de Batavia naar Banda had gezonden ter over- brenging van het rapport van zijne verrichting te Goram. ! Den volgenden morgen met het aanbreken van den dag kregen ze de kust in het gezicht en wel in het N.O. op Ll & 12 mijlen; ze peilden toen Goram W. ten N. 5 à 6, Casseway L.4.W. 5 à 6 en het eiland Teeuwer Z. ten O. ongeveer 8 à 9 mijlen; door de stroom werden ze sterk om de 4. O. gezet. Het mocht hun echter niet gelukken hunne bestemming te bereiken, hevige buien wisselden af met doodstilte, waardoor men soms den stroom niet kon doodzeilen eu waardoor weder verloren ging wat men had gewonnen; in eene dergelijke bui raakte de Japara uit het gezicht en niet voor den avond zag men dit vaartuig weder onder de kust van Bay, 2 zijnde het vaste- land van Nieuw Guinea, om er verder niets meer van te hooren. ' Zodals o. a. over de oude twist tusschen de Orang Kaja Cabory en Andoe uit de negory Day, over de Ceram-Louwers die zich schuldig hadden gemaakt aan het vermoorden van den Lonthorsche Mardijker Cor- nelis Jansz. en zich ophielden of zouden ophouden op de eilanden Mano- volko en Salavako enz. 2 Dit gedeelte der kust was derhalve destijds reeds onder den tegen- woordigen naam van Baik hekend; zie de kaart van N. G. in den Atlas van Melvill van Cambée en Versteeg. EN DE PAPOESCHE EILANDEN. al Batoe Poetih liep men in het zicht, doch eene hevige bui uit het N.N.W. sloeg hen terug, en deed hen met den stroom om de Z.Q. drijven ; eene daarop gevolgde stilte van twee dagen dreef hen nog verder om de Z.0. In eene plotseling opgekomen harde bui waren ze genoodzaakt de orembaai, die aan een sleper lag, te kappen en te laten drijven. Den 26ste was de wind des morgens met een flauwe koelte van het N W. waarmede ze naar den wal van Bay tusschen de eilanden Phater en Noessa Woelang 3 dicht onder den wal, zijnde zeer steil van gebergte, liepen met het voornemen aldaar een ankerplaats te zoeken. Men loodde 40 vadem fijne koraal, doch dit kwam hen te diep voor, zoodat ze weder zeewaarts stuurden; uit de vuren die men aan land zag, bleek het dat het bewoond werd. ’s Nachts wederom felle buien, doch men bemerkte met het aanbreken van den dag dat men nog iets had gewonnen, maar, voor het avond werd, hadden ze wel dubbel zooveel verloren. Met een N.W. wind liepen ze W.Z.W. over, doch hadden hier zoodanigen tegen- stroom dat zij des nachts wel 20 mijlen achteruit dreven. In plaats van Goram te beloopen zagen ze den volgenden morgen een eiland in het Z. O. op 7 À 8 mijlen, waarheen ze gaandeweg heen werden gedreven en hun voorkwam Groot Kei te wezen. Daar Roema-batti met deze gelegenheid niet te bezeilen was, besloot de scheepsraad zoo het mogelijk was het in het zicht zijnde land te bereiken, aldaar het kenterea van den moesson af te wachten en inmiddels te zien of er timmerhout te bekomen was; zoo ja, dit alsdan te kappen, om daarna met den Oostenwind „wauneer het vlack voor ‘t laecken» is, naar Banda of naar Roema- hatti te verzeilen zooals de gelegenheid zich dan zou voordoen. ’s Avonds waren ze dicht onder de westkust van het eiland; in de hondenwacht kregen ze den wind met eene zoo hevige bui uit het Z.W. dat de fok uit de lijken scheurde en stuk sloeg. Ze gingen nu over stag en liepen N.O. over tot den morgen, toen ze met een NW. wind Z.W. overstaken; met den stroom dreven ze beoosten het land dicht onder den wal waar ze geen grond konden looden, en zeilden langs de zuidstrekking van het eiland heen. Des namiddags vernam men van den Orang Kaja van Say- rarat, Serrefota, dat het het eiland Groot Kei was. Deze bracht hen een weinig terug en onder een schoonen hoek , waar ze voor twee ankers teu anker kwamen, het eene lag op vier, het 3 Waarschijnlijk Paniké en Oelan der tegenwoordige kaarten. = D2 DE REIZEN DER NEDERLANDERS NAAR NIBUW-QUINBA ander op twaalf vadem grove koraal; doch met het laatste glas van de eerste wacht overviel hen eene zoo hevige bui uit den wal dat ze van hunne ankers spilden en grond afdreven. Ein- delijk kwamen ze den volgenden morgen, na wel een mijl ge- dreven te hebben, voor de negorij Sayrarat op .86 vadem grove koraal ten anker. ’s Morgens ten 8 uren hadden ze zulk eenen hevigen wind,en regen gehad, dat ze lang zonder zeilen dreven, maar daar de wind wat handzamer werd, dreven ze met den stroom naar de ankerplaats. Doch ook nu hield het anker niet, maar dreven voort tot omtrent een gotelingschoot beneden de plaats waar ze den vorigen nacht ten anker hadden gelegen, en waar ze nu op een gelijken koraalgrond op 9 vadem voor de derde maal ten anker kwamen. Ze maakten het zich zoo bekwaam - mogelijk. Schip en tuig werd nagezien; men ging aan wal om boomen geschikt voor timmerhout te zoeken; na eenige dagen hiermede vruchteloos te hebben doorgebracht, mocht hun dit eindelijk gelukken, zoodat er 35 à 86 Lingoa en ijzerhout- boomen werden gekapt, vierkant gehakt en aan boord gebracht. Met de inboorlingen stond men op een goeden voet, of- schoon die van Ely met die van Watteley ! in oorlog waren, omdat ieder hunner de vergadering in zijne negorij wilde hebben. Die oorlog of twist was ook de reden dat-ze in het afgeloopen jaar niet in Banda waren geweest. Borné maande hen tot vrede en drong bij hen aan om naar Banda te komen; om het eerste lachten ze, het tweede beloofden ze na te komen. In Ely vond Borné nog eenige Bandanezen, uitmakende tien huisgezinnen, die derwaarts waren gevlucht ten tijde dat Banda door ‘s Comps. wapenen werd veroverd (1621). 2 Zoodra de maand Februari van 1656 ten einde was, besloot de scheepsraad, uithoofde men maar voor slechts twee maanden rijst, spek en vleesch aan boord had, het einde van den moesson niet. af te wachten maar naar Ony onder zeil te gaan. Ze ver- trouwden dit nu wel bij den wind te zullen kunnen ophalen, ' BijC. B. H. v. Rosenberg. Reis naar de Z. O. Eilanden 1865, in de wer- ken van het K. I. uitgegeven, leest men blz. 70: dat Watela bij den inlander niet bekend is, zou dit Watteley er soins mede overeenkomen? — Zie ook de volgende blz. in den tekst waar ook Kei Wattela voorkomt. 2 Zie over deze verovering het 3de Deel der Bijdr. van het K. I. v. T, L. en V. K. v. N. I. 1854. Ook v. R. Le. spreekt ook nog over de afstammelingen van deze Bane danezen blz. 72. / / “a Ly xs ra EN DE PAPOESCIIE EILANDEN. 53 om dan van daar over Goram naar Banda terug te keeren. De watervaten werden gevuld, brandhout aan boord genomen en na van den Orang Kaja Serrefota afscheid te hebben genomen, werd het anker op den 4 Maart gelicht en met cen N.N.W. wind koers naar Ony gesteld. Van de Japara had men sedert den 22sten December van het vorige jaar niets meer vernomen. Maar ook nu zoude het jacht de reis naar Roema-batti niet gewinnen. Nauwelijks waren ze vier en twintig uren onder zeil of de N. Weste buien begonnen weder op te steken; ze waren toen in het gezicht van Kei Wattela dat ze op 3 mijlen afstand in het Z.Z.W. peilden; de koers was Z.W. Den 6den en 7den bevonden ze zich tusschen de eilanden Meeuw en Kei Wattela zonder veel te vorderen, de buten kwamen nog al uit het N.W. met veel regen. Den Ssten was het droog weêr; op den middag zag men het eiland Couwer 1 in het Z.W., de wind liep naar het W.Z.W. zoodat de koers hij eenen tamelijken voortgang om de N.W. kon worden gesteld, tegen den avond liep men voorbij het eiland Teeuwer. 2 Den volgenden morgen met het aanbreken van den dag bevonden ze zich 5 4 6 mijlen Z. W. van Bay, zijnde een gedeelte van de Kust van Nieuw-Guinea dat zich N.W. en 2.0. strekt; daar het flauw woei uit het Z.W., vorderde men weinig , doch tegen dat het donker werd, peilde men het eilandje Batoe Poetih in het N.N.W.; dit eilandje ligt ongeveer W. ten Z. van Sackers Hoeck $ dat ze mede zagen. In den nacht had men veel regen, daarbij werd het stil, zoodat ze door den stroom weder werden terug gezet. Den 10den en Ilden was het stil tot op den middag, ze dreven toen onder de eilanden Caras, Cany en Betoer; 4 deze eilanden lagen voor en in een groote inbocht boven de N.W. Hoek van Bay. 5 Met het zeeluchtje, dat op den middag doorkwain, schoot men een weinig langs den wal op. Bij het lood dat men van tijd tot tijd had laten gaan, vond men de diepten van 25, 26, 1 V. R. als voren Koor. 2 V. R. als voren Tijoor. 3 Door wien deze naam aan dien hoek is gegeven bleef ons onbe- kend. Wij vinden het ook geschreven Saekers Hoeck. * Atl. M. v. C. en V. Karas, Anne en Botoer. Op de kaart van Gregorij van deze gewesten, 1865, liggen vreemd genoeg deze eilanden bewesten de golf van Mac Cluer; evenzoo in den Atlas van Pijnappel. $ De latere Rijckloff van Goens Baai. Zie onder Keyts 1618. ‘54 DE REIZEN DER NEDERLANDEKS NAAR NIEUW-GUINEA 43 en 50 vadem, koraal met schelpen. Den 12deu bleef het hetzelfde weér, ze kwamen daarmede onder het eiland Sammey; ! men loodde 30 vadem fijne koraal toen men het zeewaarts over wendde. Den 13den 's morgens wederom harde regen met een N.N.O. wind; toen het opklaarde en stil werd, zagen ze achter- uit een jonk die met hen overliep. De stilte bleef nog twee dagen aanhouden met veel travadeu en regen, zoodat ze over en weder moesten houden; den 15den waren ze op den middag nabij het eilandje Kei-Kei onder den vasten wal gelegen 2 en meenden aldaar voor de negotij Toron ten anker te komen; doch daar ze bij het lood geen grond konden krijgen, zagen ze er van af en gingen over stag. Ze kregen twee vaartuigen in het gezicht, door hen Tarren genoemd. 3 Men riep het volk toe om aan boord te komen, doch in het begin waren ze te be- vreesd om hieraan gevolg te geven, en niet dan nadat ze met de Goramsche tolken hadden gesproken, kwam ereen van hun over, die zeide ‘s Konings dienaar te wezen. Op zijn verzoek ging een der Gorammers in de prauw, waarschijnlijk dat hij achter- docht: koesterde en bevreesd was dat men hem zou medenemen. Men vroeg hem of de Japara niet op Roema-batti was ge- weest; hij verklaarde dat, hoewel hij onlangs meermalen daar geweest was, hij van de chaloup niets had vernomen. # Desen persoon aen boord sijnde maeckte geen lang verblyf, maer socht in der haest weder by syne mackers te wesen, sulcks hem met genoegen lieten gaen en den koers wederom te zeewaerts wenden.» ’s Nachts en een gedeelte van den 16de dreven ze in stilte, toen het zeeluchtje kwam opzetten, waarmede ze dicht aan het eilandje Kei-Kei liepen; bij het lood had men 20 vadem grove koraal, waarna de koers weder zeewaarts werd gesteld, doch al spoedig verslapte de wind, het werd stil en de stroom deed hen den 17den en 18den nogmaals eenige mijlen terugdrijven. Toen nam de scheepsraad op den middag van dien dag het besluit geen tijd langer zoek te brengen, want dat Roema-hatti met de aanhoudende W.N.W. en N.W, winden niet te bezeilen was. Daarbij waren de scheepsprovisien zeer verminderd, zoodat het raadzaam werd geacht zoo spoedig doenlijk naar Goram over te steken en vandaar naar Banda terug te keeren. Toen ze dit ' Atl. M. v. C. en V. Samail, Semail. 2 Op de kaart, in den hiervoren genoemden Atlas, liggen op deze hoogte eenige eilandjes waarvan er twee zijn genaamd Ega en Pandjang. 3 Een soort van visschersvaartuigen, ook Tarre-Tarren genaamd. EN DE PAPOESCHE ELLANDEN, 55 besluit namen, bevonden ze zich onder de kust omtrent het eilandje Sammey, hetzelfden waaronder ze den 12den te voren reeds waren geweest. Na den 19den nog een paar hevige travaden met regen uit het W.N.W. doorgestaan te hebhen, zagen ze den volgenden morgen Goram in het Z.W. ten Z.; door de afwisselende koelte liep het echter nog aan tot den 28sten, voordat ze voor de negorij Day ten anker konden komen. Nadat de medegenomen tolken waren ontscheept en ze het uoodige hadden verricht 1, lichtte men den 4den Apri] het anker voor Banda, waar ze het den 7den tegen middernacht ter reede van Neira weder lieten vallen. Hoewel deze reis vruchteloos afliep, hebbg wij dien ophaal- tocht niet achter willen houden, omdat wij daardoor weder met eenige voor ons nieuwe namen van eilandjes zoo onder de kust gelegen als van een gereelte van deze kust zelve bekend worden. Volgens berichten, die in October van 1656 van Goram en andere oostelijk gelegen eilanden te Banda kwamen, vernam men dat de Japara, die op den 22sten December van het vorige jaar van de Coutchin was verstoken geraakt, aan het eiland Caras in de groote baai 2 gelegen, was verongelukt en dat de opvarenden door de inboorlingen zouden zijn vermoord. Dit gaf aanleiding, dat Borné den 26sten Februari 1657, met de Coutchin en Batavia andermaal naar de kust werd gezonden, ten einde naar dit ongeval onderzoek te doen. Over de eilanden derwaarts gestevend kwam hij voor Caras ten anker, doch kon, dewijl de geheele bevolking van dat eiland de vlucht had ge- nomen, niet te weten komen hoe of op welke wijze de be- manning was omgekomen. Hij vond de Japara uit elkander geslagen en al het ijzerwerk er van afgesloopt. Niets hier ten dienste van de Compie kunnende verrichten , liep hij naar Roema-batti, waar hij door den Vorst of het opperhoofd zeer goed werd ontvangen; doch om zijn ruim met slaven gevuld te krijgen mislukte hem, daar zij die voorhanden waren reeds een paar maanden vroeger door de Cerammers en ' Terwijl ze daar lagen, voer een Bandanees genaamd Ratamanno, op den 29sten Maart met zijn vaartuig naar Cov’ viay aah de binnenkust van Nieuw-Guinea tot het opkoopen van massooi, die hij daar tegen Tam- boeksche zwaarden, gouden kleeden voor een tamelijk geringen prijs ruilde; terwijl hij later de massooi aan Javanen, Maleiers en Makassaren tegen 60, 65 à 70 R. het pikol weder verkacht. 2 Van Couvou’ ay oimtrent 15 à 16 mijlen bezuiden de negorij Ony. Brief van Banda aan de H. R, van 30 Apr. 1657, 56 DE REIZEN DER NEDERLANDERS NAAR NIEUW-GUINEA Gorammers waren ingeruild. Hij moest derhalve onverrichter zake naar Banda terugkeeren, waar hij dan ook den 10den Mei voor Neira weder ten anker kwam. Voor de kennis van de kust leverde deze reis niets bijzon- ders op. Voor de derde maal verliet Borné Banda's reede, op den 24sten Januari 1657 over Goram naar de kust, met de chaloupen Batavia en Swaluw, in de hoop van eens eindelijk te zullen slagen. Maar nauwelijks op Goram aangekomen tot het aanbe- steden van atap werd hij — hoewel bij het aan wal stappen schijnbaar goed ontvangen — met zijn bij zich hebbende man- schappen, waaronder ook zijn broeder zich bevond, dp een verradérlijke wijze aangevallen, en met uitzondering van een enkele, die het met zwemmen ontkwam, door de bevolking wreedaardig vermoord. Ze deden zelfs eene poging om zich van de beide vaartuigen ineester te maken, doch dit stuitte af op de kloeke houding der equipagiën, die dan ook weldra de ankers lichtten en naar Banda terugkeerden. 1 De reden, waarom de Gorammers tot dezen moord besloten, was niet verre te zoeken. Ze waren naijverig op de onzen en vreesden terecht, dat zoo zij eenmaal den handel in slaven en massooi in handen hadden, zij wellicht achter het net zouden visschen en de belangrijke winsten die zij tot dusverre door dezen hunnen handel op de kust verkregen, zouden moeten derven. Vermoordden ze nu de bemanning der vaartuigen, die van ' Nagenoeg op denzelfden tijd en op gelijke wijze verloren vier soldaten en een matroos van de chaloup de Garnael het leven; die op Goram waren aangegaan om zich van verversching en leeftocht te voorzien; ook ontbrak er niet veel aan of dat vaartuig was mede in hunne handen ge- raakt. De Garnael kwam van Amboina. Brief van Banda aan de H. R. van 9 Mei 1658 en van Amboina 23 April 1658. Van Amboina werd het volgende jaar eenige vaartuigen afge- zonden om op Gorain daarna onderzoek te doen. Den 7 Mei kwamen deze vaartuigen te Banda, en verhaalden, dat ze op Goram cen groot getal kokos, sago en pisang en andere vruchtdragende boomen, aard- en moeskruiden hadden omgekapt en vernield, en de aan- wezige vaartuigen in den grond gekapt. Het volk was in het open veld niet verschenen; die welke men van hen hier en daar vond, had men volgens hun »oude usantie” de hoofden afgeslagen enz, de sterkte van hen werd op 7000 man begroot, die in een vesting Catelocke zich hadden versterkt. Brief van Banda aan de H. R. van 15 Mei 1659. EN DE PAPOESCHE EILANDEN. 57 Banda door de Compie derwaarts werden gezonden , dan , meenden ze, zou de Compile de lust wel vergaan om dien handel door te zetten. Fin van hunne zijde was dit niet zoo geheel mis gezien, want op bevel der Hooge Regeering, bij haar schrijven van den SOsten April 1659 aan den Gotverneur van Banda, werd deze gelast geen Comps vaartuigen weder naar de kust te zenden; dientengevolge werd de vaart derwaarts gestaakt, doch, zooals wij zullen zien, slechts voor weinige jaren. $ 11. Willem Buys, 1662. Het volgende voorval gaf aanleiding dat .in 1662 de vaart op de kust weder werd hervat. In dat jaar kwam te Banda van Ceram de burger Willem Geleynsz. van Lonthoir; ! hij had aan: boord een matroos ge- naamd Anthony Adriaensz. Multum, die in 1656 door zeeroovers gevangen werd genomen en na drie jaren op het eiland Caras gevangen gehouden geweest te zijn, door den Orang Kaja van Roema-batti verlost werd en met hem derwaarts vertrok Hier bleef hij nogmaals een drietal jaren, in welken tijd hij eene goede behandeling genoot, totdat de Orang Kaja hem mede naar Ceram nam en aan Willem Geleynsz. overleverde. Deze vereerde den Orang Kaja een kleed met goud doorwerkt, ter waarde van 30 Realen tot een belooning. Antony Adriaensz, deed een verhaal van ziju wedervaren, terwijl hij al verder veel wist te verhalen van den slavenhandel op Ony, b. v. dat er jaarlijks wel 2 à 300 konden worden ingeruild en betaald met tien Tamboeksche zwaarden per stuk. Dat de Orang Kaja van Roema-batti gaarne zou zien dat de Hollanders daar ten handel kwamen, niettegenstaande de Ma- kassaren en Gorammers hen daarvan terughielden; dat hij met den Orang Kaja verscheiden malen aan het eiland ...... 2 was geweest, die aldaar de slaven door elkander tegen den prijs van een Tamboeks zwaard per stuk opkocht en naar Roema-batti overbracht, en dat dit de plaats was, waar de slavenhandel werd gedreven. Hij gaf tevens te kennen, dat, daar hij met de taal des lands bekend was, hij niet ongenegen zou wezen en ook aannam den an nn t Brief van den Gouverneur aan de H. R. van 7 Mei 1662. 3 De naam is niet ingevuld, 58 DB REIZEN DER NEDERILANDERS NAAR NIEUW-GUINEA handel met den Orang Kaja van Roema-batti op een goeden voet te brengen, indien men kon besluiten eene bezending dere waarts te doen en van zijne diensten gebruik wilde maken, De Gouverneur en Raad nam deze zaak in overweging, en men kwam tot het besluit, om zoodra de gelegenheid hiertoe zich zoude voordoen, daaraan gevolg te geven. Dientengevolge werd in Juli 1662 de vaandrig Willem i Buys gelast ! met de vaartuigen Emeloort, Jacatra en Garnael, naar Goram, en met de twee eerstgenoemden van daar naar Roema-batti te zeilen en te zien wat aldaar in het belang van den slavenhandel zou te verrichten zijn, alsmede om te vernemen wat aldaar voorviel, terwijl de genoemde matroos Autony Adriaensz. hem in deze commissie als tolk zou ter zijde staan. De reis liep echter vruchteloos af 2 ; toen Buys op Roema-batti verscheen, waren kort te voren de Makassaren en Gorammers van daar met 186 slaven vertrokken; wel bood hem de Orang Kaja een vijftig stuks kinderen ten verkoop aan, maar Buys meende hiertoe niet te mogen overgaan „denckende dat de Compe geen kinderen van doen had, maer kloek volck om te arbeyden. » Doch, voegen de schrijvers van den brief er zeer naif bij: „# maer hy (Buys) dacht niet dat d’E. Compe. die hadden cunnen doen verkoopen en ligt wel een centje op winnen. De ontvangst, die Buys te Roema-batti te beurt viel, was zeer goed geweest en men had hem alle vriendschap bewezen. De Orang Kaja en de zijnen boden hem alles aan wat het land op- leverde, terwijl hij hem beloofde dat, zoo hij over zes maanden of wat later wilde terugkomen, hij hem wel 500 stuks slaven zeu kunnen leveren, tegen 14 realen per stuk in goederen uitkoops, als Makassaarsche bijltjes en Tamboeksche zwaarden ; naar goud was ook vraag, terwijl er eene goede hoeveelheid (slaven) voorhanden zou zijn. Daar er nu voor ‘s hands voor Buys niet veel te ver- richten viel, vertrok hij van de kust en was den 15 September weder op Banda terug. § 12. Nicolaes Vinck. 1662—1668. Buys werd andermaal bestemd voor eene reis naar de kust, doch hij overleed, zoodat in zijne plaats werd bengemd de 1 Als voren ultimo Juli 1662. 3 Als voren 19 Septhr. 1662, EN DE PAPUESCHE EILANDEN. 59 Secretaris van den Raad van Justitie Nicolaes Vinck, die met het galjoot Emeloort en de chaloup de Creeft van Banda der- waarts onder zeil ging, en op den 5 November 1662 voor Ony ten anker kwam. Ook hem wachtte een goede ontvangst, en ’ wat hem bijzonder aanstond, was dat hij in 10 à 11 dagen tijds 38 stuks slaven verhandelde, die door hem onmiddellijk met de Creeft naar Banda werden gezonden. Hier (Banda) was men over den aanvankelijk goeden uit- slag zoo tevreden, dat men alles wat van kleeden ‘voorhanden was bijeenzocht ten einde zoo spoedig mogelijk de Creeft weder naar de kust te kunnen zenden. Den 10 December was deze dan ook weder te Ony. Maar intusschen was de wind veranderd; men begeerde nu Makassaarsche kleedjes, Tamboeksche zwaarden en Crimatsche (Karimata?) bijltjes. De andere goederen waren met uitzondering van het Guineesche lijwaat niet meer gewild. Hierbij kwam, en dit was wel het voornaamste, dat de Orang Kaja tegen de Hollanders werd opgezet door de Cerammers en Gorammers, waardoor de verhouding tusschen deze en de onzen zoo gespannen werd, dat het wellicht op moord en doodslag zou zijn uitgeloopen, indien ze minder op hunne hoede waren geweest. Vooral waren ze woedend op den tolk Anthony Adriaensz. en hadden ze dezen en de Scheepsopperhoofden kunuen ver- moorden, dan, meenden ze, zouden de Hollanders vooreerst wel niet terugkomen. Onder anderen gaven ze de inboorlingen te verstaan, dat het de Hollanders onder schijn van handel slechts our hun land te doen was; waren ze er maar eerst meester van, dan sloegen ze het valk dood, want zulks deden ze overal. Om alle onheilen voor te komen en daar er voor het oogen- blik niets in het belang van de Compe. uittevoeren was, besloot Vinck naar Banda terug te keeren, maar alvorens met de Creeft wat Noordelijker te loopen naar eene negorij Roema-kay genaamd, eene plaats van waar den Orang Kaja van Ony wel de meeste slaven trok, en waar de tolk Adriaensz. meermalen met den Orang-Kaja was geweest. . Op deze plaats, 12 mijlen N. W. van Ony gelegen, was de ontvangst bij uitstek goed; al dadelijk bij hunne aankomst werden zij omringd door eene menigte Tarre-tarren ; ongewapend kwamen de inboorlingen aan boord en boden huu visch , wwoh- 60 DE REIZEN DER NEDERLANDERS NAAR NIEUW-GUINEA ten en sagoëer te koop aan. Ilunne Hoofden maakten zelfs hiervan kleine geschenken en vereerden daarenboven aan Vinck twee varkens. Dadelijk stelden zij den handel open voor alles wat hun land opleverde, als sagoe manta, sagoe, boontjes en andere vruchten; het was ook van deze plaats dat Ony van ° levensmiddelen werd voorzien. Wat het aankoopen van slaven betrof, was Vinck niet ge- lukkig; ook hier waren de voorhanden zijnde eenigen tijd geleden aan de Ouiërs verhandeld; doch men gaf hem de ver zekering, dat, als hij over drie of vier maanden wilde terug- komen, men daarin zou voorzien, terwijl ze beloofden er geen meer aan de Oniérs te zullen verkoopen. Vinck kocht er echter” nog zeven stuks en deze voor de helft van den prijs dien hij op Ony had moeten besteden, en toch ontvingen de inboorlingen volgens hun zeggen er meer voor als zij van de Oniërs gewend waren te ontvangen. In het belang der Compe. kon er voor het oogenblik niets worden gedaan, zoodat Vinck besloot te vertrekken, Ony aan te loopen om de Emeloort aftehalen en van daar gezamenlijk naar Banda terug te keeren, waar hij in het begin des vol- genden jaars met twee zijner vaartuigen aankwam; de Emeloort moest hij om onbezeildheid achterlaten; dit vaartuig liep naar de Aroe-eilanden ten einde aldaar de kentering van den moesson af te wachten. . Het was op deze reis dat Vinck bekend werd met het be- staan eener diepe bocht tusschen Ony (Roema-batti) en Roema- kay gelegen, en van welks bewoners hem door den Orang Kaja van Ony vrij wat bijzouders verhaald en door hem aan den Gouverneur van Banda werd medegedeeld, om in het Dagregister opgeteekend te worden. Bij het ontbreken van dit register kunnen wij echter uit den brief door den Gouverneur van den 25 Apnl 1663 aan de H. R. geschreven, het een en ander mededeelen wat hierop betrekking heeft. Zoo deelde Vinck den touverneur mede: dat tusschen Ony (Roema-batti) en Roema- kay zich eene bocht opende, die zoo Noordelijk inliep, dat men geen land kon beoogen; de breedte zou zijn omtrent 8 mijlen, gerekend op de streek die wen hield in het oversteken van den hoek van Ony naar den hoek van Roema-Kay, die omtrent drie mijlen van daar lag. Vinck had aan den Orang Kaja te kennen gegeven of daar geen doorgang kon wezen, of een Straat om In de Zuidzee te komen, doch deze had hem daarop .geant- ™ kh. EN DE PAPOESCHE EILANDEN. 61 woord, dat hij eens aan het einde van de bocht was geweest, waar hij met zijne vaartuigen na ....P ! uren scheppens was gekomen; dat er geen doorgang was, maar wel een lange streek laag land, ter breedte van omtrent eén half mijl en men daar- over een andere zee kon zien; dat er in die bocht eilanden lagen , waar menschen op woonden met staarten als honden en andere daar deze zich met hun haar aan een tak van een boom vastknoopen en zoo blijven hangen om te slapen. Fides sit penis autorem, zegt de schrijver van den brief. In de bocht werden langs de oevers vele negorijen gevonden, waarin een talrijke be- volking woonde, doch had de Orang Kaja ze niet durven bezoe- ken. Voorts zouden er ook vele en groote rivieren in uitmonden ; Roema-kay zou mede door een rivier in tweëen worden gedeeld, langs welke landwaarts in ook eenige negorijen lagen, die met sloepen wel bevaarbaar zouden wezen. Deze en andere nego- rijen waren veelal om een #wissie wassie 7 in oorlog met mal- kanderen, het doel was het bekomen van krijgsgevangenen en die als slaven te verkoopen. Men wist Vinck te verhalen dat al dat volk Heidenen waren, en zij ook geen Gorammers, Ce- rammers noch Makassaren bij hen gedoogden, terwijl daaren- tegen de Orang Kaja van Ony met zijn voornaamste, Moors zijnde — den Islam toegedaan — meestal met hen (die van Goram enz.) in gezelschap was, vluysterende en doende meest walle syne saecken na het aenraden van dese schelmen.r De Gouverneur begeeft zich. nu op het veld der bespiege- lingen. Hij meent dat de kans schoon staat om met de Roema-kayers wat goeds te doen ; wanneer men daar de baan schoon had, dan zou die lichtelijk te behouden zijn, want men had alreeds groote jalousie en vonrustigheid» tusschen die lieden en die van Ony opgemerkt. Dit geschiedt toch de geheele wereld door tusschen steden, landen en rijken, voornamelijk onder die welke geen gemeenschappelijk Hoofd hebben en daaren- boven in godsdienst verschillen. De jalousie zal gemakkelijk te onderhouden wezen, zoo door het aanbieden van geschenken , en bij verdere verstandhouding, door het invoeren der Christelijke godsdienst, van onze taal en van onze manieren. Heeft dit plaats, dan zal het wel geheel tot vijandschap overslaan en de oorlog uitbarsten, en bij de aanbieding van onze hulp zal het mogelijk wezen den Orang Kaja van Ony ' Niet ingevuld, « =. 62 DE REIZEN DER NEDERLANDERS NAAR NIEUW-GUINEA hier geheel wegte krijgen, en daardoor de Cerammers, Makas- saren en hunnen aanhang, handel en vaart te benemen. Zelfs zou men mettertijd die van Roema-kay zoo geducht kunnen maken, dat ze ons tegen die kwaadwillige Cerammers zeer zouden kunnen dienen met rooven en kruissen, behalve nog dat men zoude komen tot de verdere kennis dier landen en wat daarin verborgen mocht wezen. De Gouverneur en zijn raad meerfde derhalve het voordeel der Comp’. te behartigen door Vinck andermaal derwaarts te zenden, die dan ook den 5den April met de chaloupen de Gar- nael en Walingen van Banda vertrok, met schriftelijke order om regelrecht naar Roema-kay te zeilen en aldaar te trachten den handel te bekomen. Bij het ontbreken van het journaal van dezen tocht zullen wij weder gebruik maken van het schrijven van het Bestuur te Banda over den uitslag van deze reis aan de H. R. en ge- dagteekend den 15den September 1663. Vinck, op den 5den April te voren van Banda vertrokken, was reeds den 10den daaraanvolgende voor Roema-kay aangekomen. „Wy vinden niet dat de saecken daer soo schoon staen als men wel voorgegeven heeft» zoo vangt de brief aan. De eerste ontmoeting was aan wederzijden met groot wantrouwen geschied. In den handel had men bevonden dat ze val geïnstrueerd waren „van den Radja van Ony» door veel meer voor hunne slaven en, eetwaren te eischen als de vorige keer. Nu begeerden ze ook heele kleeden, daar het hun vroeger onverschillig was geweest of ze een half of een stuk hadden bekomen. Men had hun van dag tot dag uitgesteld met slaven te koop aan te bieden, zoodat men daar dan ook maar drie stuks had gekocht; een jongen voor twaalf, een slavin voor 18 en een kloeken slaaf voor 15 realen, de waardij in kleeden urtkoops. Ze besloten derhalve te vertrekken, nadat zij beloofd hadden over drie 4 vier weken terug te zullen komen. Intusschen had men naar de bocht vernomen, en dewijl men daarover „wonderlyck hoorde spreecken”, besloot Vinck de stevens derwaarts te wenden. Den I6den vertrok :hij van Roema-kay en kwam denzelfden avond voor eene negorij Isera of Is'ra genaamd. Hoewel niet groot in uitgestrektheid werd deze negorij door duizende mensehen bewoond; allen gingen moedernaakt zonder EN DE PAPOESCHE EILANDEN. 63 de minste schaamte te hebben. Ze zochten ook hier den handel te bekomen; hunne beloften waren goed, maar de uitslag was verraad; want nadat de onzen van uur tot uur werden opge-. houden , gebeurde het op den tweeden dag na hunne aankomst, dat een prauw van Walingen aan land komende, om*naar de slaven te vernemen, met een menigte van pijlen en assagayen uit de nabij gelegene huizen werd begroet, zoodat ze moesten terugtrekken. Dadelijk werd uitde chaloupen met een kanon onder hen ge- schoten, en verder order gegeven om de negorij tot straf van het verraad in brand te steken. Het prauwtje werd bemand en voer aan wal; aan land komende vonden ze den vijand op de vlucht. Tegen de order sprongen twee man, waaronder den onder-stuurman Abraham van der Staff, uit de prauw, en den vijand te verre vervolgende, werden ze door dezen om het leven gebracht, en grepen weder zoodanig moed dat ze de onzen, die tot hulp van die twee ian opgerukt waren, tot aan de prauw vervolgden , doch zonder verder eenige schade te lijden. Daar- entegen werd er van de chaloup met een kanun, dat met schroot en dubbel scherp geladen was, een schot onder hen gedaan dat er wel twintig het wederkeeren vergaten en de overige het hazenpad kozen. Nu voer men weder naar den wal en stak de negorij in brand, zonder dat ze iemand vernamen. Ze gisten dat er omtrent 150 van dat volk in het zand lag, en deze straf tot een voorbeeld zoude strekken voor de » nabuyrige verraders daer het daer allerwege vol van schynt te wesen. » Den 19den liepen ze verder de bocht in en zeilden langs den wal, waarvan de strekking was Oost en Oost ten Zuiden. Ze zagen overal hoogland met moerassig voorland ; men vond goeden ankergroud en ook vier rivieren, doch die zulke sterke afwate- ringen hadden, dat ze geen kans zagen die met de chaloupen te kunnen opvaren, Den 2lsten waren ze aan het einde der bocht, doeh ze vernamen geen opening; men giste de bocht lang te zijn van Roema-kay 14? mijlen en eene breedte te hebben van 10 4 12? mijlen. Ze zeilden nu naar den overwal en langs de Oostzijde van de bocht, zoodat ze den laatsten April weder voor Ony, aan het begin der bocht uitkwamen. De strekking van de bocht was niet Noord en Zuid, zooals men meende !, maar Oost en West, zoodat volgens de kaarten ' Zie blz. 60. OL DE REIZEN DER NEDERLANDERS NAAR NIEUW-GUINEA die van Nieuw Guinea gemaakt waren, het einde van de bocht omtrent de Moordenaars-baai zonde uitkomen. Daarurt zou men oordeelen dat al het land tusschen Ony en de Moordenaars rivier een eiland was of wel uit eenige kleine eilandjes be- stond. Langs den Oostwal hadden ze maar een negorij gevon- den, Schaer ! genaamd, behoorende onder het gebied van den Radja van Ony; maar daar het volk niet welgezind scheen, was men van daar zonder handel vertrokken. Op eene andere plaats, waar schoon grasland was, hadden ze ook een partij volk aan het strand vernomen, maar daar komende werden ze met pijlen begroet, zoodat ze weder af hielden. 