De zoogdieren van Java
a V 5. Eoharh) bicolor Se anna. , - Ratafa hrcoler GAL Es NG pe tos ee Preurn F V6. (Sciurus)insignis, DEse. CHA op enor aA ‘ pee , Coutard forrn (. BS SI eee (OS) ty 7. Sciurus notatus, Bopp. en mt: forwr xs preveots’ 9 8. Sciwrus (melanotis,) Mint. Sis frovertn 5 Sccunrwa = aed aguimal = ~fprocvoti 7 ‘ Anrk Hoewel, zooals wij hieronder zullen zien, de mogelij ‘heid ; bestaat, dat er meer soorten te onderscheiden vallen, nemen “> “(/ wij hier voor Java vier, niet met elkander te verwarren soorten van Echte Eekhoorns aan. peg ated De eerste, Sciurus bicolor, is verreweg de grootste. Zij heeft Ss eee een zeer groot verspreidingsgebied .over Zuid-Oostelijk Azié en varieert sterk in voorkomen, naar gelang van de plaats van haar herkomst. , Bij de voorwerpen van Java en Sumatra— aldus Miter, hebben de langere zwarte haren, die den rug en de buitenzijde der achterpooten’ bedekken, gewoonlijk lichtgele punten, en op den staart neemt eene gelijksoortige tint meestal de geheele voorste helft der overigens zwarte haren in, waardoor de staart gedeeltelijk vaalgeel of geelachtig en zwart geschakeerd is en slechts aan wortel en punt een een- kleurig bruin of bruinzwart de overhand heeft. Het voorste gedeelte van den rug is somtijds, evenals de bovenkop, bruin, somtijds bruingeel. In het algemeen vertoonen, bij verschil- lende voorwerpen dezer soort, de bovendeelen alle mogelijke overgangen en schakeeringen van een vaal-gele, bruin-gele, geel- bruine en bruine tot een zwarte kleur. Op de wangen, aan de keel, de borst, den buik en de binnenzijde der pooten zijn de, aan den wortel donkere haren meestal okergeel, somtijds in het grijsachtig witte, vaak ook in het goudgele overgaande en deze kleur is aan de zijden van den hals scherp van de donkere Meded. Pl. LIV. ; A Lay~tscus SOY Bae joven Xs Span agro vittatus Ks ES TRO = kleur der bovendeelen afgescheiden. De naakte huid aan de binnenzijde der ooren, aan de oogleden, rondom de neusgaten en aan de zolen is zwartachtig. De irisis bruin’. Bij een vol- wassen exemplaar bedraagt de lengte van kop en lichaam ge- middeld 38 cM., die van den staart gemiddeld 40 cM. djerellang bekend; op Sumatra heet hij toepai djandjang. Hij ~ Deze groote Eekhoorn is op Java algemeen onder den naam Dy 0 is over het algemeen in de bosschen niet zeldzaam, maar zeer snelheid de vlucht neemt en daarbij in de toppen van het ge- boomte verbazingwekkende sprongen neemt. Ziet hij geen kans om uit het gezicht te komen, dan klemt hij zich tegen een tak of stam zoo hoog mogelijk vast en tracht zich onzichtbaar te maken en uit die houding is hij zelfs door een geweerschot niet op te jagen. Zijn schuwheid belet hem intusschen niet, strooptochten in naburige aanplantingen, vooral koffie- en pi- sangtuinen te ondernemen; overigens bestaat zijn voedsel uit boschvruchten en de Ficus-vruchten maken ook hier het voor- naamste bestanddeel ervan uit. Volgens mededeeling van on- derzoekers in Engelsch Indié zou hij zich ook wel eens aan vo- geleieren en insecten te goed doen, doch dit vereischt nadere bevestiging. Het nest bestaat uit takken en blaren en wordt in den top yan een hoogen boom aangelegd; er worden telkens twee jongen tegelijk ter wereld gebracht. PRA crnoacnreee De tweede soort, Sciwrus insignis, is dadelijk herkenbaar aan drie zwarte, overlangsche strepen op den rug. Evenals de vo- rige soort, bewoont zij. de bosschen, maar heeft voor het overige eene andere geaardheid en levenswijze. Vooreerst is deze Eekhoorn in het geheel niet zoo schuw als Sctwrus bicolor en in de tweede plaats houdt hij zich voornamelijk op of nabij den grond op. Lage boomen beklimt hij zelden en hooge nooit. Daaientegen vertoeft hij gaarne op omgevallen boomstammen, waarop hij met groote vlugheid en bedrijvigheid heen en weer loopt. Zijn voedsel bestaat zoowel uit afgevallen vruchten als “fae schuw, gogdat hij bij de nadering van eenig gevaar met groote 7, g oe ee uit de vruchten van Hlettaria-soorten (tepoes, ondje e.a.), maar hij eet ook insecten.. Bij de Soendaneezen staat deze soort bekend als boe-oet; op Sumatra als toepai tanah, welke naam echter ook aan andere diersoorten (0.a. eene Twpaia-soort) wordt gegeyen. Als Ja- vaanschen naam geeft Horsrietp bokkol op. De gemiddelde afmetingen bedragen voor kop en lichaam 18 ¢M., voor den staart 15 cM. (B Cacprcsh bye, 0d bercath, whit atts igo l.) (p. - De derde Bosch-eekhoorn yan Java is de kleine Sciwrus me- lanotis, aldus genoemd naar zijn zwarte ooren. Het is een tamelijk zeldzaam dier, dat, met inbegrip van den staart, hoog- stens 18 cM. lengte bereikt. , Alle bovendeelen van een vuil bleek geelbruin, dat sterk in het olijfkleurige trekt en fijn met zwart geschakeerd is, daardoor ontstaande, dat alle haren van fijne, zwarte ringen voorzien zijn. De haren van den staart, op het laatste twee derde gedeelte van zijn lengte, zijn met breede, geelbruine en zwarte ringen voorzien en hebben een witachtig gele punt. De onderdeelen van het dier zijn grijsachtig wit, een weinig in het geel trekkende, welke kleur op de pooten in het bleek bruin- gele overgaat. De lippen zijn witachtig. Een tamelijk breede, witte streep loopt over beide zijden van den kop, onder de oogen en de ooren heen, en houdt bij de schouders plotseling op. Zij wordt langs den bovenkant tot aan het oor en van be- neden tot onder het oog, door een smalle, zwarte streep gezoomd; achter het oor echter is deze laatste van boven, doordat zij zich met de dichte, zwarte haren van de achterzijde der ooren ver- eenigt, vrij breed. De geheele achterzijde van den nek wordt door eene groote vlek ingenomen, die zich echter slechts door eene bleekere tint van de grondkleur onderscheidt.” (MtLLER). Van de levenswijze van dit kleine zoogdier is weinig bekend. Het houdt zich op in de bergwouden, o.a. van den G. Gedeh on vyoedt zich daar met allerlei vruchten So Natale enabler Kar~ hour (Lye) ‘De vierde en laatste Sciwrus-soort eindelijk, hoewel gewoonlijk met den naam van ,klapperrat” aangeduid, is de EKekhoorn bij uitnemendheid yan het bewoonde Java, terwijl zij ook in de a Lge) Mex dAaceoe ” Ks (a>) .. — 52 — S. Vittotaa ned folliud for (6 go— ) bosschen en wildernissen niet zeldzaam is. Onder den inland- schen-naam van badjing algemeen bekend, is hij wel het meest algemeene zoogdier uit onze omgeving. Wij hebben hem hier- boven onder den naam Sciurus notatus, Bopp. aangevoerd; in andere werken zal men hem misschien aantreffen onder de na- men Sciuwrus nigrovittatus, Horsr. en Sciurus plantani, PEnn., onder welke namen voorwerpen zijn beschreven, die naar onze meening niet meer zijn dan variéteiten eener over geheel Zuid- Oostelijk Azié verspreide diersoort. Mtinuer merkt op, dat Sciurus plantani niet wel als eene bijzondere diersoort van Sciwrus nigro- vittatus kan worden afgescheiden, daar tusschen beide geen ander verschil bestaat dan een afwijking der kleuren, dat niet eens standvastig is. ,,De onmerkbare overgangen, door ons tusschen deze dieren waargenomen, schijnen voor de meening te pleiten, dat er bij deze soort eene periodieke haar- en kleurverwisseling plaats heeft en dat, door het overgaan van de bleek bruin-geel- achtige kleur van den bitik in grijs en door de bruin-geelachtige zijdestreep in een zwarte de zoogenaamde Sciurus plantani in Sciurus nigrovittatus verandert”. Hier staat tegenover, dat de Heer Bartets mij mededeelde, dat in de nabijheid zijner, aan de Zuidelijke helling van den G. Gedeh gelegen woonplaats, de varié- teit met de zwarte zijstrepen constant is. Het komt mij intusschen niet onmogelijk voor, dat de gewo- ne tuin-badjing allengs een ietwat ander voorkomen heeft ge- kregen als zijn in de wildernis of althans buiten de menschelijke omgeving levende verwant, temeer, daar eene dergelijke ver- andering wel meer voorkomt bij zulke half gedomesticeerde diervormen o. a. bij muizen en kakkerlakken. De kleur van den tuinbadjing is.van boven rossig bruin, welke rossige tint ontstaat, doordat de bruinzwarte haren nabij het uiteinde geelbruin worden. Op de bovenzijde van den staart zijn de haren zoodanig ge- rangschikt, dat zwarte en geelbruine ringen met elkaar afwis- selen. De streek rondom de oogen is lichtbruin, de neus zwart- achtig. De binnenzijde van de pooten is lichtbruin, de onder- zijde van het lichaam grijsachtig, die van den staart roodbruin. Et ees De 20 tot 23 cM. lange staart heeft in den regel dezelfde lengte als het lichaam. Zooals wij reeds zeiden, is de gewone badjing op Java en elders zeer menigvuldig en hij is hier en daar tot een ware landplaag geworden. Zijn bekende voorliefde voor de vruchten der cocospalmen heeft hem terecht eene slechte reputatie doen verwerven en in vele streken worden geregelde drijfjachten op hem gehouden. Intusschen bepaalt hij zich niet tot het opvre- ten van klappers, maar voedt hij zich met allerlei soorten van vruchten: djamboe, doeren, peteh, pisang, alles is hem welkom. Hij is in het geheel niet schuw en zelfs in het midden der steden ziet men hem door het geboomte springen. In zijn be- wegingen is hij even vlug en behendig als de Europeesche Eekhoorn, tegen wien hij het echter in sierlijkheid van voor- aK komen aflegt, zoowel om zijn minder fraaie kleur als om zijn dunnen, min of meer ijlen es Ps oecanve tm boner PGs.-C [eel C2 aaa 1 eae ere nea FAMILIE DER MUIZEN. ney J If. 9, Mus decumanus Patt. De Bruine Rat. M, norvegeecca Van de invasie dezer over nagenoeg de geheele wereld ver- spreide diersoort is ook Java niet verschoond gebleven; wij meenen althans de voorwerpen, ons van verschillende streken toegezonden, alle te moeten beschouwen, als vertegenwoordigers der hierboven genoemde diersoort, wier kenmerken, evenals die / van andere soorten van ratten en muizen, niet bijzonder scherp zijn te omschrijven. Dergelijke diersoorten toch, die, uitmuntend door een groot accomodatie-vermogen, zich allengs verspreiden over allerlei landen, zijn daarbij aan zoovele nieuwe invloeden van klimaat, voedsel enz. blootgesteld, dat kleine, maar zich soms in eene bijzondere richting summeerende veranderingen uit den aard der zaak niet achterwege kunnen blijven. Al is dan ook de gewone rattensoort van Nederlandsch-Indié in- dertijd door Hermann als Mus javanus beschreven, meenen wij toch beter te doen door haar te beschouwen als een der talrijke, locale, maar slechts in geringe mate van het type af- wijkende yariéteiten van Mus decwmanus, die hier misschien in- Ro Bust Bokeh Tufst ~na (Lyor) % OE aes heemsch is of, wat waarschijnlijker is, van elders is ingevoerd. Indien dit laatste inderdaad het geval is, heeft zij zich op Java al bijzonder goed in hare nieuwe omgeving weten te schikken en er zich tot een, niet zelden onrustbarend aantal nakomelingen vermenigvuldigd. Niet alleen zal er hier bezwaarlijk een huis of een erf te vinden zijn, dat niet een aantal van deze dieren herbergt, maar ook buiten, in de rijstvelden, de riettuinen en allerlei aanplantingen richten zij én door hun vraatzucht, en door hun aantal, én door hun holen en gangen dikwijls onbe- rekenbare schade aan. ,,Bestrijding: schieten en vangen’, zoo luidt het draconisch voorschrift in eene publicatie, waarin de ratten als vijanden van het suikerriet worden genoemd, maar de ondervinding heeft geleerd, dat zij door geen enkel middel op afdoende wijze zijn te bestrijden en dat zij zelfs de nieuwere vindingen der wetenschap op de meest uitdagende wijze trot- seeren, door zich bijzonder wel te gevoelen na het verorberen eener reincultuur van typhusbacillen. De levenswijze der ratten komt op Java geheel overeen met die in andere streken. Zij nestelen onder den grond in kamer- vormige ruimten, die eenigszins met fijne plantendeelen en haren zijn bekleed en waartoe loopgraven van dikwijls vrij aanzienlijke lengte den toegang verleenen. Op de rijstvelden huizen zij in de galangans, onder de dessawegen of, waar de naast elkander liggende velden aanzienlijk in niveau verschillen, onder den be- bouwden en geinundeerden bodem zelf, in welk laatste geval zij den ingang hunner loopgangen in de taluds maken. ; Hun vyoedsel is zoowel van plantaardigen als van dierlijken aard en eigenlijk eten zij alles, wat maar eenigszins verteerbaar is. De paring heeft hier gedurende het geheele jaar plaats en men mag aannemen, dat elk wijfje jaarlijks minstens drie- of viermaal werpt. Het aantal jongen van elken worp loopt zeer uiteen en varieért van 4 tot 12 en soms zelfs meer. Men spreekt op Java gewoonlijk van muizen en muizenplagen, waar eigenlijk ratten en rattenplagen worden bedoeld. Hoewel bij de vele soorten van het geslacht Mus geen scherpe grens tusschen ratten en muizen is te trekken, is bij de afmetingen der b ke — ts Ss hier bedoelde soort toch geen twijfel mogelijk. Yolwassen exemplaren toch bereiken niet zelden eene lichaamslengte van 20 cM., terwijl de staart ongeveer even lang is als het lichaam. Als gemiddelde evenwel mag men 18 cM. voor lichaamslengte aannemen. 1) De kleur van Mus decumanus is van boven grijsachtig bruin, van onderen witachtig. De haren van den rug zijn van onderen donker, maar eindigen in een lichtbruine punt. Tusschen deze haren bevinden zich echter een aantal langere, die over hun geheele lengte zwart zijn. De staart is nagenoeg onbehaard en heeft een fijngeringd voorkomen. 10. Mus musculus, L. Ook de gewone Huismuis komt op Java voor, waarschijnlijk eveneens van elders aangebracht. Het schijnt, dat zij een harden _ strijd om het bestaan met de ratten heeft te voeren en zich V6) slechts daar tot eenige mate van talrijkheid kan ontwikkelen, waar de laatste geheel of grootendeels ontbreken of waar het voedsel voor beide diersoorten z66 overvloedig te vinden is, dat beide ongehinderd naast elkander kunnen bestaan. In de Soendaneesche streken draagt de Huismuis den naam van bewrit. Vermoedelijk komen op Java nog meer soorten van het ge- slacht Mus voor. Vooreerst acht ik het niet onmogelijk, dat een witvoerig, over alle deelen van Java ingesteld onderzoek In de tweede plaats vindt men in de literatuur hier en daar opgaven over andere soorten, die hier zouden voorkomen. Zoo geeft BLANFORD in zijn reeds meermalen genoemd werk ook Mus jerdomi, BuytH voor Java op. Bij deze soort zijn de bovendeelen 1) Dit gemiddelde wordt ook aangenomen door den Controleur van het Binnenlandsch Bestuur E. A, G. J. vAN DEvDEN, die in het Tijdschr. voor het Binn. Best. van 1899 een zeer uitvoerig en lezenswaardig opstel plaatste over »De Veldmuizenplaag en de middelen tot hare bestrijding”. Naar dit opstel kunnen wij ieder verwijzen, die zich meer in het bijzonder op de hoogte wil stellen van de oeconomische beteekenis der ratten op Java. Yara het licht zou brengen, dat ook de Gewone Rat, Mus alexan- drinus, L., hier en daar aan de rattenplagen zou deelnemen. MM’ Roof, nat crptnne) Ks Xs ar eves fraai bruin, de onderdeelen wit gekleurd, waarbij deze kleuren — niet, zooals gewoonlijk, geleidelijk in elkander overgaan, maar scherp van elkander zijn gescheiden. Mus jerdoni behoort tot de kleinere. rattensoorten; kop en lichaam hebben bij haaf eene gezamenlijke lengte van slechts ongeveer 15 cM., terwijl de staart iets langer is (17—19 cM.) ; 5 Ccanal Orthocrr rnvlannrre ° V FAC) Ook Chiropodomys lus) _glireides- BustH, eene kleine, op Doorweuee boomen levende muizensoort, wordt door BLANFoRD voor Java Ys opgeegven. Ar ers —— Roof rake daddy nok 7s ile ene easton, BEcHST. en hs Lr prune bok : Pamdclaeota : aN 7+ 12. Wesocit- setifer, Horsr. (Fig. 21). Coanas en Het geslacht Nesocia is zoo nauw aan het geslacht Mus ver- want, dat beide niet zelden tot 6én worden vereenigd; de Nesocia’s onderscheiden zich dan ook hoofdzakelijk door hunne meerdere grootte van de ratten. De grootste der op Java voorkomende Ye soorten is Nesocia bandicota bij welke soort kop en lichaam samen eene lengte van 40 cM. kunnen bereiken. De staart is naar verhouding iets korter dan bij de ratten; hij varieert in lengte tusschen 27 en 32 cM. De kleur van het dier is van boven donkerbruin, maar de haren zijn aan hunve basis lichtgrijs of licht grijsachtig bruin. De onderzijde is grijsachtig bruin of bruinachtig grijs. De ge- ~ .Aeele vacht is ruw en op de rugzijde zijn tal van stekelachtige haren ingeplant, die soms 5 tot 6 cM. lang worden en in een zwarte punt eindigen. ‘ Bij Nesocia setifer, die aanmerkelijk kleiner is dan de vorige soort: (kop en lichaam 25—27 cM.), staart ongeveer 20 cM.), is ook de haarbedekking zachter en vooral op de onderdeelen dichter en wolliger. De basale helft der haren is over het geheele lichaam grijs, de distale helft is vee] donkerder. De algemeene kleur is don- kerbruin op de bovendeelen en grijsachtig op de onderdeelen. “, HorsFIELD geeft voor deze soort den Javaanschen naam tikoes wirok ee op. Beide Nesocia-soorten zijn niet zeer algemeen en zeer schuw; aera zij houden zich bij voorkeur op in het hooge gras en het struik- (4% ee A \ | 7ABY fos TET [Osta Ape nak lifer TEQ)V (C) Srmol maine ral Bu TE(AY (72 B..) Tytodaa {2 [2S = 1g SO eee IFS ~touw fF /22-1ES Be Sp ie ‘gewas nabi) boschranden. Van hunne levenswijze is zoo goed als niets bekend. FS. 13. , Pithechir. melanurus, Cuv.(Arg Cong Chilled ooft Aarred moar L dua ) \/ 7X) 76. 72 Van deze, door MiiLner, onder den naam van Roode Boschrat slechts terloops genoemde diersoort is ook ons geen enkele bij- zonderheid bekend. MtinLer verkreeg er.slechts één exemplaar van, dat hem op den G. Gedeh bij het vellen van een boom in.- handen viel. bea frratt Ahacknat rte. of Tybocaa frob. No. 75 C. FAMILIE DER STEKELVARKENS. (9.4) 14. Hystrix javanica, Cov. Het Javaansche Stekelvarken is een tamelijk algemeen voor- komende diervorm, die zich gaarne in houtrijke streken ophoudt. Hij graaft daar holen en komt des nachts te voorschijn om op voedsel uit te gaan. Hier en daar wordt hij schadelijk voor allerlei veldvruchten, vooral voor djagoeng. ; Bij de inlanders staat het Stekelvarken algemeen onder den naam van landak bekend. Daar zijn vleesch door hen wordt gegeten, wordt er nogal eens jacht op hem gemaakt Gewoonlijk treft men hem in paren aan. De landak komt ook op Sumatra en Borneo voor en is daar donkerder bruin dan op Java, terwijl de witte keelvlek helder- XS “hk antag (6 you) der is. Poasbly ohn poreuprnea = ae l you 2fofrr A caunthes D. FAMILIE DER HAZEN. L eforcdar (Cyr) hc 15, Lepus nigricollis, Cuv. De eenige Hazensoort van den Archipel, die bovendien, naar het schijnt, slechts op Java voorkomt. Het is niet onmogelijk, dat zij uit Voor-Indié herwaarts is overgebracht. De Haas komt op Java niet zeer algemeen voor en daar zijn vleesch niet door aangenamen smaak uitmunt, wordt er ook geen jacht op hem gemaakt. Overigens is hij niet bijzonder schuw, getuige het feit, dat zich geruimen tijd een paar van deze dieren in den Plantentuin te Buitenzorg heeft opgehouden en zich tot op geringen afstand liet naderen. Zij hadden de weinig toegankelijke afdeeling der rottan-palmen tot verblijf- plaats uitgekozen en leefden daar blijkbaar tamelijk ongestoord. Toen echter in deze afdeeling wegens den te weligen groei der rottans eene opruiming werd gehouden, zijn zij verdwenen. Lepus nigricollis gelijkkt veel op den gewonen Europeeschen haas, maar is iets kleiner; zijn soortnaam is ontleend aan een zwarte of zwartbruine plek achter op den nek. De kleur is voor het overige aan de bovendeelen roodbruin, hier en daar met zwart gemengd; de borst en de pooten zijn roodachtig, maar voor het overige zijn de onderdeelen wit. Op de flanken gaan de kleuren van rug en buik geleidelijk in elkaar over. De ooren zijn zeer lang, soms 12 cM. De staart is van boven roodbruin, maar eindigt eenigszins zwartachtig. Ook de inlandsche naam kelientjie pleit voor de onderstelling, dat de haas hier eerst in later tijden is ingevoerd. Kelientjie toch is eenvoudig eene verbastering van konijntje en het ligt voor de hand, dat de inlanders, die de konijnen ongetwijfeld reeds langen tijd door tamme exemplaren kenden en in het algemeen een goed oog voor de natuurlijke verwantschap van diervormen hebben, dezen naam zonder meer aan eene nauw verwante diersoort hebben gegeven. 7% VI. Orde der Ungulata (Hoefdieren). FAMILIE DER NEUSHOORNDIEREN. 1. Rhinoceros sundaicus, Cuv. De Rhinoceros-soorten vormen met olifanten, tapirs en derge- like diervormen de laatste overblijfselen der groote, dikwijls reusachtige plantenetende Zoogdieren, die in vroegere geologische perioden onze aarde in veel grooteren getale hebben bewoond, dan thans het gevalis. De ontwikkelingshoogte van deze dieren moest, vooral wat getalsterkte betreft, uit den aard der zaak eenigszins parallel gaan met de ontwikkeling der flora en wel hoofdzakelijk met die der boomachtige kruiden, welke bij voor- keur door hen worden genuttigd. Vroeger verspreid over streken, waar thans een gematigd of zelfs een koud klimaat heerscht, hebben zij zich bij de voortgaande specialiseering der klimaten allengs moeten terugtrekken binnen de betrekkelijk enge grenzen, waartusschen zij de voor hen noodzakelijke levensvoorwaarden vervuld zien. Slechts de rijke, welige flora der tropische en subtropische landen komt voldoende overeen met de plantenbe- dekking onzer aarde in vroegere perioden, om aan diervormen als deze een voortbestaan te kunnen waarborgen; vandaar dat de laatste zich thans nog slechts hoofdzakelijk tusschen de keer- kringen ophouden. Onze archipel is aan deze groote planteneters tamelijk rijk; in het bijzonder herbergen Sumatra en Borneo alle hierboven genoemde typen en op het eerstgenoemde eiland komen zelfs twee soorten van het geslacht Rhinoceros voor. Javais minder rijk; de olifant en de tapir worden er niet gevonden, daaren- tegen zijn er, vooral in de wildernissen van het Zuid-Westelijk gedeelte, nog Neushoorndieren in overvloed. De hier voorkomende soort, Rhinoceros sundaicus, algemeen onder den naam badak ,bekend, onderscheidt zich door het bezit van slechts één hoorn van de tweehoornige Rhinoceros sumatrensis Cuv., terwijl zij in het algemeen meer overeenkomst vertoont met Rhinoceros wnicornis, L., die op het vasteland van Indié verblijf houdt. Van deze laatste soort onderscheidt zij zich echter onder meer door een kleineren kop, door de afwezigheid der afhangende huidplooi aan de grens tusschen hals en borst en door de grootere duidelijkheid der velden of schubben, die op de huid waarneembaar zijn. De algemeene kleur van het dier is grauwgrijs, hier en daar, vooral aan den buik, met een rossigen gloed; de binnenzijde der huidplooien en die van de sterk ontwikkelde, afhangende bovenlip zijn min of meer vleeschkleurig. De jonge dieren zijn veel lichter van kleur en in hun eerste jeugd op de bovendeelen eenigszins behaard met vuilwitte, geelachtige haren. De ontwikkeling van den hoorn is bij de wijfjes veel minder aanzienlijk dan bij de mannetjes en blijft er niet zelden nagenoeg gehecl achterwege, zoodat op den neus slechts eene flauwe verhevenheid zichtbaar is. Het voedsel van den badak is geheel van plantaardigen aard en bestaat voor een groot deel uit de groote, boomachtige krui- den (Musa’s, Elettaria’s enz.), waaraan de wildernissen zoo uiterst rijk zijn; echter worden allerlei andere bladeren, uitloopers en jonge takken door hem gegeten. Voor de gesteldheid van het klimaat is hij zeer ongevoelig; men vindt hem zoowel in de warme strandylakten als nabij de toppen der bergen, waar bijna geen andere zoogdieren meer vyoorkomen en het schijnt, dat een- zelfde individu zich op ver van elkander gelegen en ook in zeehoogte zeer van elkander verschillende plaatsen kan vertoo- nen. In den regel vertoeft hij in de nabijheid van water, daar hij zich, op de wijze der karbouwen, gedurende de warme uren van den dag gaarne een tijdlang in het water ophoudt. Zijn aard is vreesachtig en schuw; slechts wanneer hij gewond is of zijn jong meent te moeten verdedigen, valt hij aan en is dan hoogst gevaarlijk, omdat hij bij dergelijke gelegenheden eene eT SG = snelheid van bewegingen weet te ontwikkelen, waartoe men het plompe dier onder gewone omstandigheden kwalijk in staat zou achten. Aan den hoorn en de snijtanden van den badak worden door de inlanders bijzondere krachten toegeschreven; als amuletten bedingen ze daarom—en vooral de hoorns — dikwijls hooge prijzen. De hoog-javaansche naam van den Rhinoceros iswarak. Zijn afmetingen zijn ongeveer de volgende. Kop en lichaam samen 3 Meter; staart 0.5 Meter; de kop alleen 0.7 Meter; hoogte 1.6 Meter; omvang van het lichaam 3.75 Meter. FAMILIE DER RUNDEREN. 2. Bos sundaicus, Mutu. et SCHLEGEL. De eenige, op Java in het wild voorkomende rundersoort is die, welke door de Europeanen gewoonlijk met den naam van banteng wordt aangeduid. In de Soendaneesche en Javaansche talen wordt deze naam slechts voor den volwassen stier gebruikt; de koe heet eenvoudig sapi leuweung (soend.), lemboe wono (hoog jay.) en sapi alas (laag jav.), alle ,boschkoe’”’ beteekenend. Hoewel het wilde rund zeer zeker geen alledaagsche ver- schijning is en slechts weinige Europeanen dit dier hebben ge- zien, willen wij toch, om de verkeerde voorstellingen, die dien- aangaande bij velen worden gevonden, eene ietwat uitvoerige beschrijving ervan geven. Vooreerst de kleurverdeeling, zooals die door MiiLLerR en ScHLEGEL wordt beschreven. »bij de volwassen voorwerpen van beide geslachten zijn zuiver wit: de borstelharen langs den rand der bovenlip, de langere, borstelige haren der onderlip, de langere haren aan de onderste helft van den rand der ooren, het bovenste gedeelte van de binnenzijde der ooren, de grootere, benedenste helft der vier pooten van een weinig boven de knieén tot aan de hoeven en eindelijk het achterste gedeelte der dijen of de billen. Deze witte kleur is tegen het donker der overige deelen aan de pooten min of meer onregelmatig en somstijds hoekig afgezet. Alle overige ea Gowe= deelen van den ouden stier vertoonen een fraai glanzend zwart- bruin, met roodbruinen gloed, dat echter, al naar gelang der voor- werpen, nu eens helderder, dan weder donkerder is, somwijlen in het geelbruine speelt, doch boven op den kop meestal valer wordt, terwijl bij de geslachtsdeelen de vleeschkleur der huid door- schijnt. De kwast van den staart is in alle leeftijden zwart. Bij de oude koe zijn alle deelen fraai geelachtig roodbruin, nu eens lichter, dan eens donkerder, maar aan de borst en langs de ruglijn gaat deze kleur in het zwarte, op de keel daarente- gen in het witte over. De bilnaad vormt eene bij den staart- wortel breede, naar de uiers puntig verloopende, zwarte streep. De uiers zijn wit, de punten der tepels zwart. De jonge stie- ren hebben de kleur der koeien, maar nemen weldra, gewoonlijk in het begin van hun tweede jaar, die van den ouden stier aan.” Ook in het voorkomen der horens verschillen beide sexen aan- merkelijk van elkander. Vooreerst blijven de horens der koeien naar verhouding veel kleiner dan die der stieren en worden gewoonlijk niet langer dan de helft van den schedel. In de tweede plaats is de hoorn der koeien slechts aan het uiteinde sterk gekromd en wel binnen en benedenwaarts, terwijl de hoorn der stieren, nabij den wortel naar buiten en beneden gericht, van de tweede helft hunner lengte af eene sterke, halvemaan- vormige kromming naar boven en wel schuin binnenwaarts naar achteren vertoonen. Daardoor zijn de uiteinden der ho- rens bij den stier meer dan tweemaal zoo ver van elkander verwijderd als bij de koe, waar deze afstand niet meer bedraagt dan de halve lengte van den kop. Eindelijk is de koe aanmerkelijk kleiner dan de stier, bij wien de gezamenlijke lengte van kop en lichaam ongeveer 2.5 Meter, de hoogte van het lichaam bij de schoft ongeveer 1.75 Meter bedraagt. Hoewel de banteng door zijn schuwe natuur zelden wordt gezien, bewoont hij toch in niet onaanzienlijk aantal de uitge- strekte wildernissen, zooals die 0. a. in Bantam en het Zuide- lijkk gedeelte der Preanger Regentschappen worden gevonden. Hij is een der geliefkoosde voorwerpen der jacht op groot wild, eno ete doch stelt den jager na uren van achtervolgen en eindelijk be- reiken niet zelden teleur, door met een eigenaardig geluid plot- seling, met een onbegrijpelijke snelheid, in de wildernis te ver- dwijnen. Gelijk andere, van nature vreedzame diersoorten is hij slechts onder bepaalde omstandigheden gevaarlijk. Zoowel de ylakte als de hellingen van het gebergte tot 3—4000 voet zeehoogte worden door den banteng bewoond; het liefst houdt hij zich op in streken, waar stilstaand of langzaam stroomend water is te vinden en hij tijdens de schemering van morgen en ayond zijn dorst kan lesschen. Zijn voedsel bestaat vooral uit jonge blaren en scheuten van bamboe en andere, grove gras- soorten en voorts uit jonge blaren van allerlei geboomte. De overige, op Java voorkomende rundersoorten zijn van el- ders ingevoerd en slechts in tammen staat aanwezig. De buffel, Bos bubalus, L., gewoonlijk met den naam karbouw (van het Maleische karbo) aangeduid, stamt af van den Wilden Buffel van Voor-Indié en is hier vermoedelijk tegelijk met den rijst- bouw ingevoerd. De andere runderen zijn in hun verschillende variéteiten een mengelmoes van verschillende rassen, welker herkomst niet gemakkelijk is na te gaan. : FAMILIE DER HERTEN. Muxwkeacia ( 4 yo-~) - SO. 3. Cervutus muntjak, Zimm. (Fig. 22). De Kidang. yi Java is niet rijker aan hertensoorten dan ons vaderland. Treft men ten onzent, zij het ook in enkele streken en dan nog zeld- zaam, de Ree (Cervus capreolus) en het Edelhert (Cervus elaphus) aan, men vindt hier beide typen terug in den kidang en den Xs straks te bespreken mendjangan. Zoowel wat de levenswijze als wat de afmetingen betreft, gaat deze vergelijking vrij goed door. De kidang heeft een groot verspreidingsgebied; men vindt hem zoowel op het vasteland van Indié en op Ceylon als op vele der Soenda-eilanden, met name op Java, Sumatra, Borneo en Banka. Over dit groote gebied is hij tamelijk constant in Zijn voorkomen en nagenoeg geheel kastanjebruin gekleurd, op Siva) cddish der , lrg porn fafldicla Corwewd cAar Lon Vv § /. eG ee de bovendeelen helderder en iets donkerder dan op de onder- deelen. De kin en het bovenste gedeelte van de keel, het onderste gedeelte van het achterlijf, de onderkant van den staart en de binnenzijde van de dijen zijn echter wit. Ook vindt men voor aan elk der voeten een witte vlek. Slechts het mannetje heeft een gewei, dat bestaat uit één tak die aan den yvyoet een naar voren gerichten, korten zijtak draagt en op een zeer langen steel, den zoogenaamden rozenstok, is gezeten. Op de plaats, waar de mannetjes het gewei dragen, hebben de wijfjes slechts eene geringe verhevenheid, terwijl de huid daar een bundeltje langere haren draagt. De jongen zijn gevlekt. De afmetingen zijn de volgende: kop en lichaam samen onge- veer 85 cM., staart 15—18 cM., hoogte bij de schouders 50—55 cM. De rozenstok heeft gewoonlijk de lengte van den kop. Het dier is algemeen onder den naam van kidang bekend, maar draagt bij de Soendaneezen ook dikwijls den naam van mentjek, waarvan ook de wetenschappelijke soortnaam is afgeleid. De kidang leeft gewoonlijk in paren, die dikwijls een of twee jongen bij zich hebben. Men treft hem niet zoozeer aan in het dichte woud als wel in de nabijheid der boschranden en in de wildernissen van alang-alang en glagah. Ook in oude koffietuinen en andere aanplantingen is hij niet zeldzaam, maar door zijn schuwheid krijgt men hem slechts zelden te zien. Gelijk bij de meeste herten, zijn de zintuigen van gehoor en reuk zeer sterk ontwikkeld en stellen hem in staat, reeds van verre on- raad te bespeuren. Een groot aaiital van “deze dieren vallen niettemin aan tijgers, panters en vermoedelijk ook aan wilde honden ten prooi. Waar het in de noodzakelijkheid komt, zich te moeten verdedigen, weet het mannetje zich geducht te ver- weren en gebruikt daartoe niet alleen zijn gewei, maar ook zijn groote, krachtige hoektanden, waarmede het o.a. aan honden zware verwondingen kan toebrengen. Ruse Le Bin : 4, Cervus russa, MULL et ScHLEGEL (Fig. 23). In navolging van Minter en SCHLEGEL meenen wij de her- Langer brownish leer Kons Cory Fo eos cash 3 teak : BOE WAG es tensoort, die op Java en eenige der Oostelijke, kleinere eilanden yoorkomt, soortelijk te moeten scheiden van Cervus equinus, Cuv., een naverwanten vorm, die op Sumatra, Borneo en het vasteland van Indié wordt gevonden. Ook BLaNnForD, die den naam Cervus unicolor, Becust. gebruikt en de geheele ,,Oriental region” als verspreidingsgebied opgeeft, maakt de opmerking, dat ,the forms in some of the Malay is- lands appear to be specifically district” (Fauna of British India Mammalia pag. 544). Het verschil bestaat in de eerste plaats in de afmetingen der horens, die bij de soort russa aanmerkelijk langer, maar minder krachtig en eenigszins anders gebouwd zijn. In de tweede plaats in de staartpluim bij equinus dik en zwart, bij russa minder dik, van boven bruin en van onderen witachtig en in de derde plaats is de laatste soort iets kleiner dan de eerste. De kleur van Cervus russa is vaalbruin, aan de borst zwart, het haar is eenigszins golvend en aan den hals langer dan op de overigen deelen van het lichaam. De hoogte van een vol- wassen mannetje is bij de schouders ongeveer 1 Meter. In het Maleisch en het Javaansch heet deze diersoort mendjangan, in het Hoog-Javaansch sangsam, in het Soendaneesch oentjal. “Ruea” (£ yo~) Deze hertensoort leeft meer in troepen dan de kidang, maar houdt zich overigens in soortgelijke streken op. Zij is eveneens zeer schuw en trekt zich vooral overdag gaarne in de bosschen terug. FAMILIE DER DWERGHERTEN. fo cabin 5. Tragulus javanicus, Gu. De kantjil. "Prlomde Naf (L yo De Dwergherten zijn kleine dieren met zeer slanke ledematen, van achteren hooger op de pooten dan van voren en nooit in het bezit van een gewei. De Javaansche kantjil is een van de y 2 kleinste soorten van Dwergherten en wordt gemiddeld niet hooger dan 25—30 cM. De kleur is fraai roodbruin, dat op den rug in het zwartachtige en op zijde in het rossige loopt. De buik en de binnenzijde van de pooten zijn wit. De nek is nagenoeg zwart, vooral in de middellijn. f 5 A fanryt 64 onal aged tug CArct.amors Kanth. + cack hyon) J 3- a (RRS Van de beide onderkaken loopt een naar achteren dunner wordende, witte streep naar de schouders. Tusschen deze strepen loopt een derde die naar achteren breeder wordt en tusschen de voorpooten begint een bruine lijn, die tot halverwege den buik achterwaarts loopt. De staart is van boven bruin, van onderen wit. Men treft dit hoogst sierlijke en elegante diertje niet zelden in gevangenschap aan; het wordt dan zeer mak en men beweert™ zelfs, dat het zich in den gevangen staat zou voortplanten. KEvenals de herten, is het in de vrije natuur zeer schuw, zijn geliefkoosde verblijfplaats zijn bosschen, in welker nabijheid zich tuinen bevinden. Hoewel zeer vlug en behendig in zijn bewe- gingen, tracht het zich bij naderend gevaar liever te verschui- len dan de vlucht tenemen. De Soendaneesche naam is peutjyang. FAMILIE DER ZWIJNEN. Hoewel bij verschillende personen, die zich op Java veel met de jacht hebben bezig gehouden, het vermoeden bestaat, dat er hier meer dan twee soorten van wilde varkens worden gevonden, meenen wij toch, dat dit vermoeden zijn oorzaak vindt in het verschillend voorkomen, waaronder de beide, hier inheemsche soorten van het geslacht Sus zich kunnen voordoen. Deze ver- anderlijkheid komt hieronder van zelf ter sprake. 6. Sus vittatus, Mit. (Fig. 24). Om een goed denkbeeld te geven van het verschillend voor- komen, waaronder deze soort zich kan voordoen, willen wij hier een gedeelte overnemen van de uitvoerige beschrijving van MULLER en SCHLEGEL, »De haren van dit dier zijn gewoonlijk zeer kort en 266 spaar- zaam verdeeld, dat de naakte, zwartachtige huid overal tusschen hen doorschijnt. Somtijds zijn zij, vooral aan de zijden van het lichaam, z66 kort, dat de huid, op eenigen afstand gezien, bijna kaal schijnt te zijn. Aan den buik, de borst, de dijen, de voor- pooten en langs den onderrand ‘der onderkaak zijn zij gewoonlijk een weinig langer dan aan de overige deelen. De langste Sorall adinarg Ay “Probe pha saree RE a7 Harn afar~— N/R NJ 4 1 aia wr ae ) (2 SG 7a bevinden zich echter langs de ruglijn, waar zij ook dichter worden, yoornamelijk van het achterhoofd tot achter de schouders; zij vormen aldaar een soort van kam. Op den staart zijn de haren spaarzaam verdeeld, maar tegen het einde staan zij dichter, nemen eene zwarte kleur aan en omgeven de eenigszins platge- drukte punt van den staart bijna straalvormig. De kleur der haren is aan veelvuldige afwijkingen onderworpen. Bij deze vyoorwerpen is ze geheel zwartachtig, bij andere bruin; nu eens geelbruin, voornamelijk op het achterste gedeelte van het lichaam, dan weder ‘rood bruinachtig. Niet zelden vindt men haren dier verschillende kleuren bij een en hetzelfde voor- werp door elkander staan, zoodat men eigenlijk geen hoofdkleur van het voorwerp kan opgeven. Die van den kam, van den onderrand der onderkaak en voornamelijk die van de pooten gaan meestal in het zwartachtige over. De zijden van den kop zijn gewoonlijk van een breede, witte streep voorzien, die echter somwijlen in het geelachtige of zelfs in het bruinachtige overgaat, waardoor zi} alsdan onduidelijk wordt, weinig in het oog valt, of zelfs, een gering spoor achterlatende, geheel verdwijnt. De neus en de lippen zijn vuil vleeschkleurig; de oogleden en de hoeven zwart. De ooren zijn kleiner dan bij het gewone zwijn, bladvormig, van binnen met enkele langere en geelachtige, van achteren met kortere, dichter staande, bruine haren zeer spaar- zaam bezet; de zichtbare huid lederachtig zwart. De jongen zijn bruinachtig geel en op het bovenlijf roodachtig - zwartbruin gestreept. De lichte streep aan de zijden van den kop is slechts flauw waarneembaar. De kop is van boven en aan de wangen met zwarte en bruingele, regelmatig door elkaar gemengde haren bezet. De romp is zwartbruin en aan weers- zijden van drie bruingele strepen voorzien, die soms op de dijen en de schouders in vlekken overgaan’’. Zooals uit deze beschrijving blijkt, zijn de drie eigenschappen —de dichtheid der haarbedekking, de kleur der haren, de zij- streep langs den kop — die het uiterlijk van het dier determi- neeren, in de hoogste mate aan veranderlijkheid onderhevig en het kan dus niet anders, of de verschillende, denkbare uitersten 2 FQ moeten zeer sterk uit elkaar loopen. Zoo spreken vele jagers van een rood, langharig strandvarken, dat volgens hen noch tot de soort vittatus, noch tot de straks te bespreken en ge- makkelijk herkenbare soort verrucosus zou behooren. Men be- hoeft zich intusschen slechts voor te stellen, dat bij eerst: genoemde soort de beharing sterk ontwikkeld is, dat de haren alle rood of roodbruin van kleur zijn en dat de zijstreep langs den kop onduidelijk is, om tot een vorm te komen, die geheel aan de door hen gegeven beschrijving voldoet. Het is inderdaad niet onwaarschijnlijk, dat het hier als mo- gelijkheid gestelde geval zich in werkelijkheid voordoet. Sus vittatus toch is op Java zeer algemeen en komt zoowel nabij het zeestrand als in het gebergte voor. Op eerstgenoemde plaats leeft het voor een groot deel van de talrijke, min of meer kwalijk riekende, dierlijke zelfstandigheden, die gewoonlijk in aanzienlijke hoeveelheid door de zee worden afgezet, voor een ander deel van verschillende zeeproducten, die door de visschers in het warme zand te drogen worden gelegd. In het binnen- land treedt zijn omnivore aard meer aan het licht; bekend zijn de vernielingen, door wilde varkens aangericht in allerlei aan- plantingen, maar in de eerste plaats in die, waar meel-, olie en suikerhoudende gewassen worden geteeld. Ook jonge koffie- en theetuinen hebben het niet zelden zwaar te verantwoorden, maar hier heeft het vernielen van het gewas en het omwoelen van den grond gewoonlijk het opzoeken van engerlingen en dergelijk ongedierte ten doel. Uitsluitend schadelijk zijn de wilde varkens dus niet, maar over het algemeen blijven de planters toch liever van hunne bezoeken verschoond, daar het middel hier in den regel niet veel beter is dan de kwaal. Men vindt deze diersoort over geheel Java verspreid; waar slechts eenig bosch of eenige alang-alang-vlakte te vinden is, komt zij voor en leeft er gewoonlijk in kleinere of grootere troepen. Tegen den tijd, waarop zij moeten werpen, zonderen de zeugen zich niet zelden af en maken dan van dorre bladeren en takken een soort van koepelvormig nest, waarin zij zich verbergen. Het aantal jongen variéert van 3 tot 7; zij worden meestal in het begin of in het midden van den drogen tijd geboren. De Soendaneezen bezitten voor deze dieren twee namen, bagong en banen. Ook zij meenen hierdoor verschillende dier- soorten aan te duiden, maar bij navraag naar de verschilpunten, die tusschen beide zouden bestaan, is het ons gebleken, dat ook hier naar alle waarschijnlijkheid de veranderlijkheid in voorkomen van het dier deze twee namen in het leven heeft geroepen. De Javaansche naam is feleng. AF w= VIS t VINS, WA CN gre 7. Sus verrucosus, Mitt. en Scatzg. 4& Be > Lowy Lagr 5%. Bp IET Deze soort onderscheidt zich van de Hous door meerdere grootte en vooral door de drie paar wratachtige uitwassen aan den kop, waaraan het den Soendaneeschen naam van bagong gagadoengan heeft te danken. De afmetingen van een volwassen mannetje zijn de vol- gende. Kop en lichaam samen ongeveer 130 cM., waarvan de bijzonder sroote en zware kop ongeveer 40 cM. inneemt. Staart 30 cM.; hoogte bij de schoft ongeveer 75 cM. Van de drie uitwassen aan beide zijden van de kop bevindt zich het grootste aan den hoek van de onderkaak en heeft den vorm van een halve maan. Het tweede, veel kleinere, bevindt zich onder het oog en het derde, gewoonlijk kleinste, op den snuit boven den slagtand. Echter is het derde, achterste uitwas dikwijls onder lange geelwitte, borstelige haren ver- borgen. De beharing is bij Sus verrucosus in het algemeen veel dichter dan bij de vorige soort en de kam op achterhoofd en nek is krachtiger ontwikkeld. Maar de kleur der haren variéert ook hier in hooge mate van zwartbruin en zelfs zwart tot geelbruin. De witte streep terzijde van den kop ontbreekt gewoonlijk ge- heel of is althans nauwelijks waarneembaar. Daarentegen zijn borst, buik en voorste gedeelte der voorpooten en schenkels geelachtig wit. Bij de jonge dieren ontbreken de strepen en komen de kleuren, hoewel flauwer van tint, met die der vol- higth O Xs eT (\ wassen dieren overeen; de wratachtige uitwassen zijn bij de jongen nog weinig ontwikkeld. Sus verrucosus is minder algemeen en stellig minder talrijk dan Sus vittatus; in levenswijze komen beide soorten overigens vrij wel overeen, maar de eerste is moediger en daardoor ge- vaarlijker. VII. Orde der Edentata (Tandeloozen). 57, Manis javanica, Dusm. (Fig. 25). De Geschubde Miereneter. De eenige, in Nederlandsch Indié voorkomende vertegenwoor- diger dezer in de wereld der Zoogdieren tamelijk op zich zelf staande, maar ook zelve niet zeer homogene orde, die vooral Zuid-Amerika en Afrika thuis behoort. Ook van het eenige, in Azié gerepraesenteerde geslacht komen de meeste soorten in Afrika voor. Wij achten het overbodig, van de peusing, zooals dit dier bij de Soendaneezen heet, eene uitvoerige beschrijving te geven. Zijn eigenaardig, geschubd voorkomen mag algemeen voldoende bekend worden geacht. De grootste exemplaren hebben eene Xs lichaamslengte van ongeveer 50 cM. en een staart van nagenoeg dezelfde lengte. 