Bijdragen tot de taal-, land- en volkenkunde
Met den dag (26sten) bevonden ze dat ze wel 4 mijlen (. ge- wonnen hadden, dat men vooral aan den harden stroom die om de ©. hep toeschreef. In de dagwacht kwamen ze op een ka- nonschot van den wal, en van een klein eilandje O. ten N., op gelijken afstand, op 26 vadem steenigen grond ten anker; toen het jacht voor het anker optornde lag het op 9 vadem. Het land strekte 8} mijl O. ten N. en W. ten Z. met veel zand- bauijtjes aan den oever; in de hoogte kwam het omtrent. met Saleyer overeen. De schuiten werden uitgezet, en nadat ze wel bemand en met geweren voorzien waren, voer men daarmede op twee plaatsen aan wal. Men vond het land vwoest, klippig, rutsig en onbewan- wdelbaer voor menschen; konden geen huysen, menschen of wvrachtboomen te zien krygen.» Het geboomte bestond meest in wilde pijnappel en ander slecht hout, alleen geschikt tot brand- hout; ze vanden geen ~holen, spruyten noch kuylen met versch water” doch ze zagen eenige stokjes op strand waar visch op was gedroogd, alsmede ven stuk van een oude prauw. 30 DR REIZEN DRI NEDERLANDERS NAAR NIECW-GUINEÁ „Dit land is geheel lungs den oever tot wel cen kanonschot „van de wal met een steenrif beset, sulks dat men dicht aen „de clippen op rutsige grond tot graot peryckel moét anckerérr.» Dewijl men geen teekenen van volk op het land bespeurde, voer men weder aan boord, wanr besloten werd des nachts met het. rijzen der maan onder zeil te gaan. Men had dien dag geen vaarbaar weêr maar stormbuien van het O. en O. Z. O. met regen; doch in de hondewacht was het weêr goed, zoodat het anker gelicht en koers om de N. O. gesteld werd. Den geheelen dag (27sten) laveerde men om, om de O. te komen met vrij goed weêr en topzeil koelte. Tegen den avond ankerden ze op 19 vadem zandgrond onder een eiland in het O. N.O., door hem genoemd den Papenberg, omdat hij daarin eenige over- eenkomst zag met den Papenberg op Neira, doch déze was grooter en hooger. Ten auker liggende peilden ze den Pinang- hoek -- zoogenaamd omdat ze daarop veel wilde pinangboomen zagen — een gotelingschoot 4. Z. O. en N. N. W. Dit eiland was almede omringd met ~reven en rutsen,” hef land was steenig en klippig en kon men ook hier geen volk, noch huizen of vaartuigen vernemen. Achter dit eiland lag om de O. Z. O. en Z. nog een zeer groot land met veel eilandjes omgeven; het naaste van dit land lag omtrent 4 mijlen O. Z. O. van hen. Men had dezen dag omtrent 4 mijlen om de O. N. QO. gewonnen, hierin geholpen door den stroom, die om de O. had geloopen, doch nu hard om de W. liep. Voordat den dag aanbrak (28sten) werd het anker gelicht en ging men, daar de stroom om de N. O. ging, onderzeil om het groote land te bezoeken. Ze laveerden tot den middag toen het anker in den grond viel op 18 vadem stekgrond, aan de westzijde van een eiland omtrent een musketschot van den wal en 2 mijl van het groote land gelegen. De Papenberg werd gepeild in het N. N. O. 3 mijl. Het middagbestek gaf 74 104, Pietersz. geeft de volgende korte beschrijving van dit land : [let strekte meestal ZW. en N. O.: voor aan de zeekust was het van hoogte als het land Pangalanne, doch dieper in het land was het hooger en dubbeld; cr lagen veel eilaudjes bij. Ze zagen dien dag wel vijf à zes prauwen met — tinggangs zeilen — langs de kust om de N. O., doch ze konden er dien dag niet komen. maar hunne hoop verlevendigde dat het Timor z verlangden. In de na- Art) vende wezen , wanrna ze ges EN DF PAPOESCHR RILANDEN. 3] middag kregen ze een „travaatbuin met regen; tegen den avond droogweder zijnde zond Pietersz. de beide schuiten naar het landje om het te doorzoeken; men vond er geen volk maur wel verrche voetstappen van oude en jonge menschen, zoo ook houten roosters daar visch op was gebraden. Pietersz. besloot nader onder de vaste kust te loopen en alle pogingen aan te wenden om met het volk te spraak te komen. Den 29sten ging men dan ook met een ©. Z. O. wind onder zeil en laveerden tot den namiddag, toen men op 12 vadem stekgrond op een kanonschot van den wal — dat men door een rif niet verder naderen kon — ten anker kwam. Het eilandje (dat men verlaten had?) lag een groote mijl in het Z. W. en de Papenberg in het N. N. O. op 2! mijl van de jachten. Ook dezen dag zag men een prauw, de witte vlag werd ge- heesschen doch er vertoonde zich geen volk aan den wai. De reven vielen meest allen droog; den volgenden morgen was het stil en goed weder, ’t luchtje was vau het O. Z. QO. Pietersz. liet de heide jachten het anker lichten en door een sleper vereenigen, en poogde met werpen dichter onder den wal te halen doch het werp brak, zoodat het anker weder moest vallen. De wind begon met harde buien uit het Z. O. en Z. O. ten O. te waaijen, doch tegen den avond werd het weder beter, waarvan men gebruik maakte het werptuig en anker wederom op te visschen. Men bespeurde dat er weinig stroom ging, hoewel het water wel een groote mijl op en neder viel. Den Isten Juli was het met het aanbreken van den dag fraai weder, zoodat men nog twee musketsclioten kon opkorten en ankeren. Op den dag was de wind met regenbuien van het Z. O. ten O. Tegen den middag werden de beide schuiten wel bemand en van wapenen voorzien, de witte vlag woei van achter af, en Pietersz. voer daarmede een rivier in tot op om- trent een mijl van de jachten, doch hij zag daarin noch volk, woningen, vruchtboomen noch vaartuigen. Het bosch was woest err met wilde boomen bezet; het water was zout; aan de wortels der boomen vond Pietersz. veel oesters, zoodat hij in zijne kaart deze rivier de Oester rivier noemde. Op een half mijl van deu mond liep de rivier zoo nauw toe, dat men daarin met geen schuit zoude kunnen zwaaien, met laag water viel het water aan den mond geheel droog. ‘Toen ze bij de jachten terug kwamen, zagen ze op een kleine halve mijl benoorden van hen twee orembaaijs langs den wal scheppen, men roeide hen na, doch * ‚ 30 DR REIZEN Den NEDHRLAND Ad Seo" ze gel ANS 4 4 „Dit land Is geheel L a te 14 ow er wwe Add „van de we! ee ‘ar ae an das op en „de clippe ater regen! “egeug aankwam. a . . zerld Dewijl eert jen = mm ien we epen twee mijlen om o a” opted "- voer ine wed nant (Peder am pei ten anker kwamen op ij tr in wt eet ST) den door te lave het rij: a pen SUE yy ot 2” erst meenden door te laveren , a /t derd door de menigvuldige droogten ii "dl nen erde wi pists werd de Papeuberg in het W. pulsen „se voor zich heen zeilen, doch deze peilt prauser ana gat inliepen, eindelijk uit het gezicht. ae gat - ; werd er weder een tocht met de schuiten rege de "" werd bevonden dat het overal gebroken eilanden “and was, omgeven met reven en rutsen, die met ero" t allen droog vielen ; het gat, waarin de prauwen as water arti werd mede doorzocht, doch er werd niets ge- ior sarna Ze naar baord terug roeideu. vander ' den volgenden dag in den namiddag kon men onder . Beret ne uithoofde van regenachtig weder en stilte; het windje zeil van het Z. Z. O. en men zeilde langs den wal in de richting van het ©. ten N. Er vertoonden zich veel eilanden elker koers, veelheid en grootheid -- zegt Pietersz. — zin „onze nieuwe kaert partinent hebben gelegd, omdat hier niet „wel bekwamelyck soude kunnen beschreven worden.» Het land was op alle woorden» zeer bezet met vuile rutsen en reven, en daar het nu weder eene strekking kreeg tusschen het O. 4. O. en 4. O., kon men den wal niet krijgen; zoodat men het dragende hield naar de eilanden, die ze ook meestal met reven vonden bezet. Ze passeerden het landelijkste en kwamen even nadenmiddag onder het zuidelijkste aan de O. zijde op 19 vadem schelpzandgrond ten anker, op omtrent een musket- schot van den wal. Dit eiland was redelijk hoog eu dicht met boomen bezet; van hunne ankerplaats strekte het bijna } mijl N. N. O. en 4. 4. W.; de stroom liep hard om de N. N.O, het oostelijkste van het groote land zag men zoo verre als men het kon beoogen in het O. ten Z. In den namiddag voer Pietersz. met twee welbemande en ge- wapende schuiten, met veel vlaggen voorzien aan wal; hij liet eenige boomen omhakken, doeh bevond dat het alleen geschikt was voor timmer- en brandhout. Er werden veel voetstappen gezien Van menschen die naar het bosch geeaan of van daar terng ve J ° EN DE PAPORSCHE EILANDEN. 33 . komen waren; ook vond men eenige roosters, waarop visch was gedroogd alsmede een vuurplaats, waar men de asch nog warm vond, niettegenstaande het den geheelen dag had geregend. Daar er verder niets werd gevonden, keerden de schuiten naar boord terug. Pietersz. liet. den Breeden Raad vergaderen, waarin besloten werd, dat men den volgenden morgen zoude onder zeil gaan en den koers om den N, stellen, om de eilanden op te loopen die omtrent 4 mijlen van hen lagen, en alsdan van daar naar Kei en zoo voorts naar Banda te zeilen. Men was nu toch reeds acht & negen dagen bij dit land (Timor Laut) geweest, en tot vijf malen toe met de schuiten geland ; ver- schillende malen had men prauwen met volk daarin gezien , waar- mede men echter niet in gesprek had kunnen komen, terwijl men opmerkte dat het land weder om de O. Z. O. begon te strek- ken, dat het door hen niet zoude kunnen worden vervolgd, te meer doordien de „kust schor en steil wasr ; redenen genoeg om het besluit te wettigen dat ze genomen hadden. Ten overvloede voegt Pietersz. ten opzichte van het land in zijn journaal er nog bij: #Dit geheele land, dat verhoopte Timor (Laut) te wezen is zeer veel met rudsen en reven bezet ; het land vooraen niet wel bewoonbaer voor menschen, op veele plaetsen moerassig ; heeft ontallyck veel eylanden ten allen kanten, zooals in de kaert te zien is. Wij hebben nooyt geen vuur als alleenlyck op dit eyland kunnen vernemen, noch eenige vrucht- boomen vernoimeny ('). Het was in den vooravond dat men vier vuren op het strand van het eiland, waarvoor men geankerd lag, gezien had, doch het duurde niet lang, of men zag ze in het bosch verdwijnen , waar men den geheelen nacht het geluid van het volk hoorde. Men een Z. O. windje ging men des morgens 4 uur onder zeil, de koers werd om de N. gesteld; tegen den middag kwamen ze bij de eilanden die men op den vorigen dag gezien had, die ze ten W. TEE. 1 Door verschillende omstandigheden was de Gouverneur Cryn van Raemburch verhinderd geworden, om van Banda een tocht te laten doen naar de eilanden om de Oost van Banda gelegen, zoo om de Makas- Baren die zich aldaar jaarlijks meer en meer begonnen te nestelen, zoo veel afbreuk te doen als mogelijk was, als om te onderzoeken en kennis te bekomen van zeker eiland, Timor-Laut genaamd, alwaar gezegd werd aanwezig te zijn sandelhout, schapen, grof vee en andere kleinigheden dienstig. (Brief aan de Bewindhebbers van 15 Augustus 1633). ge Volgr. X, KR St DE REIZEN DER NEURRLANDERS NAAR NIFUW-GUINEA voorbijzeilden. Aan het zuidelijkste, dat wel niet zoo hoog en groot als Groot Banda was, zagen ze drie orembaais met volk langs den wal scheppen; ze deden toen hun best om onder den wal ten anker te komen, ten einde met hen in gesprek te komen. Beide jachten hadden de vredevlag van nchteren “ waaien, doch zoodra de inboorlingen bespeurden dat de jachten ‘den wal naderden, deden ze han hest om de onzen uit het oog te geraken, zoodat ze koers op het Noordelijkste eiland stelden , dat een groot mijl van hen Ing, te meer daar ze door de groote schorheid van den grond geen geschikten ankergrond konden bekomen; de strekking, droogte en grootte van deze eilandjes en reven werd op de kaart gebracht. Omtrent twee pren voor zonsondergang aan de westkust van het Noordelijkste eilandje komende, lieten ze op een kanonschot van den wal op 14 vade- men zandgrond het anker vallen ; het jacht kwam op 33 vademen te leggen, „zoodat — zegt Pietersz. — het op deze eylanden zeer schor en steyl eynde kwalyck te anckeren is.” Dit eilandje was wel het grootste en hoogste, doch klippig en rudsig aan den zeekant, met zandstrand tusschen beide en vol met geboomte bezet. Doch volk zag men er niet, hoewel de witte vlag steeds bleef waaien, zhet scheen alsof de menschen hier overal zeer ver- vaerd, vreesachtig en bang voor ons waren, vermits zy ous nooit hebben willen afwachten, maer zoo haest zy ons zien, met hun vaertuyg weg vluchten. Men merkte op dat de stroom om de Z. Z. W. liep, de wind was Z. en Z. O. Met den daz nog geen volk bespeurende, werden de ankers gelicht en met een bewolkte lucht, de wind O, Z. O. en een N. O. koers onder zeil ; doch door de variabele winden en daar het meest den geheelen dag regende, deed men weinig voordeel op met zeilen. Tegen den avond vermeen- den ze hoogland in het O. N. O. en N. 0. ten O. op een gegisten afstand van wel tien mijlen te zien, dat volgens hunne gissing Kei moest wezen, en, werd dit bewaarheid, dan waren de eilanden, die ze het laatst hadden aangedaan, de Tenimber en het groote eiland, waarvan ze den 3" gescheiden waren, Timor (Laut). Met het ondergaan van de zon peilde men het eiland, van waar men des morgens was vertrokken 4. 4. O, 84 mijl. Men bleef den nacht onder kleinzeil doorloopen, eensdeels omdat het jacht Wesel niet zoo hard kou zeilen als Amsterdam , en ten anderen vom bij nacht geen prang van zeyl te voeren», EN DE PAPORSCIIE RILANDEN. 85 de koers N. O. ten O; doch de wind schraalde, zoodat men niet boven het N. O. en N. ©. ten N. kon zeilen; in de dagwacht werd de wind O., waardoor men niet boven het N. N. ©. kon zeilen. Met het aanbreken van den dag peilden ze het eiland, dat den vorigen avond Z. 4. O. 31 mijl van hen lag, nog in het Z. Z. O. en Z. ten O. op omtrent 8 mijlen, zoo verre als ze het konden beoogen. Ze zagen anders geen land meer, zoodat men giste dat de stroom hen hard om de west zette, omdat men op een N. ©. koers niet boven N. W. en N. N. W. had kunnen behoudèn. De koers werd nu N.O. ten N.; des voormiddags tegen elf ure zagen ze twee eilanden, het een in het O. N. ©. en het andere in het N. O. wel zoo oostelijk op ruim 6 mijlen afstand, beiden schenen redelijk hoog, doch het noordelijkste hooger dan het oostelijkste. Het middagbestek gaf 5° 25' Z.; met zonsondergang peilde men het noordelijkste eiland O. N. O., ruim 3 mijlen en het andere L.O. ten Z. en N. W. ten N. van elkander liggende. Gedu- rende den nacht bleef men met klein zeil doorzeilen op een N. 0. ten O. koers; ook bemerkte men groote kappeling. van water en rafeling van stroom alsof ze in de nabijheid van reven waren. Met het opkomen der zon peilde men het eiland, dat men ‘savonds te voren in het O. N. ©. gepeild had, Z. O, ten ©. 4 mijlen. Ze zagen nog drie andere, die echter kleiner waren in-het_N. 0. ten O. daarvan, op eene rij gestrekt, niet boven de 3 mijlen ; whet eene verste van het andere in ly” N. ten W. 4 mijlen van hen. Ze zagen nog een eiland, mede bijna een mijl groot en redelijk hoog. Naar dit hield men het allengskens dragende ; achter dit lag in het N. W. nog een ander. Ze bespeurden groote rafeling van stroom en dreven zeer hard om de N. De middagsbreedte was 4° 40’; ze peilden toen den zuidhoek van het eiland dat men 's morgens N. ten W. had gepeild N. N. W. ! mijl. Ze liepen dicht of tot omtrent een pistoolschot aan de westkust van het eiland naar het land, met het voornemen aldaar te ankeren, doch ze konden met eene lijn van 50 va- demen geen grond looden. De zeilen werden toen opgegeid en men liet het schip drijven. Op de schuit werd de witte vlag gezet en naar den wal gezonden om van de bevolking te vernemen welk eiland het was; doch hunne vraag werd bijna niet beantwoord; „kom hier, eet dreck, inet diergelycke vileine redenen meer, zonder iets aen de onsen 36 DF REIZEN DER NEDERLANDERS NAAR NIEUW-GUINEA, te willen openbaren.s Ze lieten het toen, na &eder zeil te hebben gemaakt, om de N. N. W. loopen, daar ze een groote prauw of kleine jonk onder den wal zagen leggen, en waarvan een klein prauwtje aan boord kwam met den Anachoda van de jonk, Bellesadoe van Ceram-Laut, die van Kei was ge- komen en aan Pietersz. een pas naar Amboina verzocht, en die hem ook werd gegeven. Van hem vernam Pietersz. dat het eiland , waarbij ze waren , Teeuwer was en het eiland dat op omtrent 8 mijlen L. Z. O. van hen lag, Kouwer werd genaamd en dat het eiland Cassaway N. N. W. omtrent 2 mijlen van hen lag. Het eiland Teeuwer was aan de westkust bewoond , doch aan de oostkust niet en was daar woest; men zag aan de eerstgenoemde kust een groote menigte klapperboomen; ook zag men eenige kleine prauwen die op den wal stonden. Daar men bevond dat men veel meer om de west was vervallen als de gezeilde koers en gissing recht gaven te onderstellen — ongetwijfeld veroorzaakt door de sterke stroomen die hen om de west hadden gezet — besloot men, dewijl er geen mogelijkheid bestond om aan Kei te komen, den koers om de W. N. W. naar Banda te stellen, waaraan den volgenden morgen gevolg werd gegeven. Met een matige koelte, den wind van het Z. ©. ten Z. ging inen met een W. ten N, en W. N. W. koers onder zeil. Door de donkere lucht had men op den middag geen bestek, verder op den dag harde regen, terwijl de wind naar het N. liep, later weder Z. en Z. O. Toen de regen in het 5de glas van de _namiddagwacht wat had opgehouden, zag men Banda in het W. ten Z. op omtrent 7 à8 mijlen, en de hooge heuvelen van Ceram in het N. W. ten N. Ze hemerkten dat de stroom hen sterker om de W. gedreven dan zij gegist hadden; want van den vorigen avond dat men Banda gezien had af tot in den namiddag giste men omtrent 17 mijlen te hebben gezeild. Met zonsondergang peilde men Banda W. 5 mijlen; de fok werd ingenomen en men ging met het schoverzeil en bezaan om de 0. Z. O. bijleggen, en lieten het schip zoo drijven om gedurende den nacht Banda niet voorbij te loopen; 's nachts was het stil. Met den dag (9) peilde men Banda W. ten N. en W. N.W. wel zoo verre als den avond te voren, en het Suikerbrood op ‘ Ceram recht N. De koers werd nu derwaarts genomen, doch het windje woei flauw uit het Z. O., zoodat men niet veel vorderde, ‘savonds lag het eiland Rosengein nog 14 mijl W. van hen; men ging gedurende den nacht weder bijleggen om EN DR PAPORSCHE EILANDEN. 37 de O. N. O. tot deu dag, dat men zeil maakte; Banda peilde men W. omtrent 2 mijlen; met buiig weêr en veranderlijke winden liepen de beide jachten in den namiddag onder het eiland Neira en kwamen voor het kasteel ten anker. Zoo waren de jachten dan weder ter reede van waar ze den 1 7den April waren vertrokken , doch zonder den Commandeur Pool en eenige anderen; en wat was nu de uitkomst dezer reis? voor den handel niets, doch voor de kennis der aardrijkskunde was. zij niet onbelangrijk; doch voor dat wij die resumeren , mogen wij niet voorbijgaan de opmerking te maken, dat de breedte- opgaven in het journaal doorgaans te laag zijn opgegeven, ja zelfs tot bijna één graad toe; waaraan dit toe te schrijven is, is ons onbekend gebleven. En nu overgaande tot de resumtie der reis, zien wij dat eene uitgestrektheid van ruim drie graden van de Zuidwest- kust van Nieuw-Guinea, Westelijker, en een graad Noordelijker in kaart gebracht en gedeeltelijk benoemd werd, dan van waar de kaart van Carstensz.’ reis een aanvang kon nemen, hoewel die kust om de Oost, slechts tot ruim 5° ZBr. — door het vermoorden van Pool enz. veroorzaakt — kon worden vervolgd. Door zijn opvolger, den koopman Pieter Pietersz. ver- kreeg men betere kennis der Aroe-eilanden, terwijl het opzoeken der Timor (Laut) en Tenimber-eilanden aanleiding gaf dat een tamelijk uitgestrekt gedeelte van de Noordkust van Nieuw- Holland werd ontdekt, benoemd en in kaart gebracht (1). De Timor (Laut) en Tenimber-eilanden werden gevonden, en almede in kaart gebracht met „derzelver strecking , droogten en grootheyd.» Ook nu hebben wij weder te wijzen op het ongerief dat het gemis der kaart teweegbrengt bij het lezen van dit gedeelte van het journaal, en waarin slechts twee eilanden benoemd zijn, name- lijk het Vuyle Hiland en Papenberg. Het is, zoo als men ziet, een doolhof van eilanden ‚en bijaldien slechts de grootste waren benoemd geworden, en wij waren in het bezit der kaart, dan zou het mogelijk wezen, dat wij een helderder oordeel konden uitspreken over de ontdekkingen van Pietersz. over deze eilandeugroep. 1 Zie het journaal hiervan in de Reizen der Nederlanders, hiervoren meermalen aangehaald. AR DE REIZEN DER NEDERLANDERS NAAR NIEUW-GUINEA Maar bij het ontbreken hiervan, missen wij tevens de gege- vens vergelijkingen te kunnen maken tusschen de kaarten die op onderscheidene tijden van dezelfde kusten zijn vervaardigd , en waardoor soms het een of ander punt zou kunnen worden opgehelderd of nader bepaald, b. v. indien de kaart van de reis in 1636 gedaan nog voorhanden was, dan zou men zich kunnen verzekeren, of de plaats, waar Pool werd vermoord , dezelfde is als die waar de schipper van het jacht Arnhem, _Direk Melisz., in 1623 hetzelfde lot te beurt viel, zooals wij dit vinden opgeteekend im de Iustructie aan Tasman en Visscher in 1644 medegegeven, en bevestigd wordt door een schrijven van de H. R. aan den Gouverneur van Banda, Acoley vay 2-6 December 16:56, waar wii lezen: # By het verongeluckken van den Commandeur Pool heeft de Comp. een goed getrouw en vigeland dienaer verloren. Wij hadden vertrouwd hy meerder voorzicht (voorzichtigheid) gepleecht zoude hebben, tot welcken eynde hem oock goede vermaningen en waerschuwingen gedaen waren; en vernemen wy dit dezelfde plaets. daer Sr. Carstensz. zyn volek verloren heeft. Door desselfs overleyden gelooven wy het voorgenomen desseyn grootelycks verachtert zy, doch vertrouwen wy met u het satsoen ten principale verloopen was ; over zuleks genoodzaeckt zullen wezen deze voyagie, hetzy dan van daer of van een ander oord te overleggen. » Zoo dit schrijven van de IL. R. niet aan de aandacht van den heer Van Dijk ware ontsnapt, dan zou hij op het kaartje, dat door hem achter de Mededeelingen gevoegd is, den moord aan Pool begaan, niet nagenoeg één graad of 15 mijlen te westelijk hebben geplaatst, zoo als nu is geschied of ten minste er cen ? achter gesteld, waardoor het groot aantal dezer doubt- fulls slechts met een zou zijn vermeerderd geworden. Want op de kaart der reis van Carstensz. door den Opperstuurman Arent Maertensz. de Leeuw vervaardigd, vindt men op nagenoeg 4° 40’ ZBr. den naam van Doodslagers Rivier, als de plaats waar Dirk Melisz. werd vermoord. Volgens de meer genoemde. aanteekeningen van den heer Lauts, werd door Willem Jansz. in 1606, op 5° 25’ ZBr. de naam van Doodslagersrivier ge- geven aan eene plaats, waar hij in eene vijandelijke ontmoeting e met de inboorlingen, elf man van de dertig, waaruit zijne be- manning bestond, zou hebben verloren. EN DE PAPOESCIE BILANDEN. oy § 6. Abel Jansz. Tasman en Franchoys Jacobsz. Visscher, 1642—1643, De tweede ontdekkingsreis naar het Zuidland, die gedurende het bestuur van den zoo ijverigen Gouverneur-Generaal Antonio van Diemen werd ondernomen, stond onder het bevel van den bekwamen Schipper-Commandeur Abel Jansz. Tasman en den wakkeren Piloot-Mayor Franchoys Jacobsz. Visscher, vdie in wsaecken die de seevaert, coursen ende *t ontdecken van landen wenz. aengaen, de tweede stein occuperen sal, en desselfs ad- „ vysen in behoorlycke achtinge genomen worden , wesende dese p reyse met syne communicatie geconcipieert. » De Instructie, degelijk en uitvoerig, werd den 12 Augustus 1642 vastgesteld en onze reizigers werden met eenige stukken voor- zien, die hun op de reis van dienst zouden kunnen wezen |. Twee dagen later verlieten de jachten de Zeehaen en Heemskerck de reede van Batavia, om over het eiland Mauritius hunnen on- bekenden tocht aan te vangen en die bekroond werd iet de schitterendste uitkomst, want niet alleen werd Van Diemens- land ontdekt, maar ook Statenland of Nieuw-Zeeland met een aantal eilanden in den grooten oceaan gelegen, konden op de kaart. van hanne reis gebracht worden, terwijl ze langs de Noordkust van Nieuw-Guinea naar Java terugkeerden. Daar deze reis door den heer Jacob Swart in 1860 is uit- gegeven 2, en de schepen alleen de Noordkust van Nieuw- Guinea hebben bezeild, stellen wij ons ons voor in ons tweede gedeelte daarop terug te komen, en willen hier slechts aanstip- pen, dat wij in eeu stukje over Tasman en Visscher geschre- ven 8, eene poging aangewend hebben om een goed deel van 1 1. Eene bedenkingh van schipper Maerten Gerritsz. Fries over d'ont- dekking van het Zuytlant. 2. Discriptie nopende dezelve ontdekking van den stuurman tnayor Franchoys Jacobsz. 3. Remonstrantie van denzelve op die eygen materie. 4. Een Spaensche beschrijving van Nova Guinea en Salomons Eylanden. ò. Vocabulair eeniger woorden van de talen der Eylanden Salomonis, Nova Guinea en d’ omliggende eylanden. 3 Onder den titel: Journaal van de reis naar het onbekende Zuidland in den jare 1642, door Abel Jansz. Tasman, met de schepen Heemskerk en” de Zechaen enz. te Amsterdam bij de Wed. G. Hulst van Keulen. $ Geplaatst in de Bijdragen tot de T. L. en V. K. van N. [. 1856, 4e deel, blz. 123 — 140. AN DE REIZEN DER NEDERLANDERS NAAR NIEUW-GUINEA den roem door Tasman verkregen op Visscher overtebrengen. Wij schreven daar onder anderen: „Het kan onzes inziens tot „geen verkleining der verdiensten van Tasman strekken , wanneer „hij den verkregen roem moet deelen met een man, die zooveel „heeft toegebracht tot de belangrijke uitkomsten, die de reizen „van 1642 en 1644 hebben opgeleverd, terwijl wij daarentegen wecne onrechtvaardigheid herstellen, die wij door onbekendheid nmet de bescheiden daartoe strekkende, tot dusverre jegens „den niet minder verdienstelijken Visscher hebben begaan.» In eene vergelijking der handschriften, die er van deze reis bestaan, ! kwamen wij nogmaals en uitvoeriger op de ver- diensten van Visscher in deze terug. 8 7. 1644. De verrassende uitkomsten, die de reis van 1642—1643 had opgeleverd, gaven den voortvarenden Gouverneur-Generaal van Diemen aanleiding die weldra te laten hervatten, maar nu met het meer bijzonder doel om te ontdekken # het onbekende land gelegen tusscheu Nova Guinea ende ‘t onbekende Zuydland, ‘t welcke van de Caep Keerweer (synde t’ uvtterste landt anno 1623 by den Commandeur Carstensz. ontdeckt) sal aenvangen en- de door de Goddelycke hulpe, by Willems Rivier, wesende den Noordelyckste hoeck van ’t bekende Zuydlandt voltrocken worden. In welck gewest (synde een streeck van 400 mylen)_ apparent veel landen en eylanden (niet seer verre van Java) sullen gevonden worden; alsmede ondervinden of de gemelde twee groote bekende landen aen de anderen vast ofte wel met canalen gesepareert syn.” 2 Kn aan wien zou men de leiding van den te hervatten tocht beter kunnen toevertrouwen dan aan hen die zich op de vorige zoo treffelijk hadden gekweten? En zoo geschiedde het; aan den Commandeur Tasman en den sedert tot Schipper Piloot-Major bevorderden Visscher, werd het beleid andermaal opgedragen, en de jachten Limmen en Zeemeeuw , be- nevens de quel de Brack hiertoe gereed gemaakt. Nadat de opperhoofden van eene uitvoerige en uitmuntend gestelde Tn- structie, zooals men ze onder het bestuur van van Diemen gewoon was uit te vaardigen, waren voorzien, 3 verlieten de 1 In de Bijdragen voor Vaderlandsche Geschiedenis on Oudheidkunde N. R. Zevende deel, 3e stuk, blz. 254-.-293. 2 Missive van de H. R. aan Bewindhebberen van 4 Januari 1644. 3 In zijn geheel opgenomen in de Verhandel, en Ber. betrekkelijk het Zeewezen 1844, N 4, blz. 69 en seq. EN DF PAPOESCHE EILANDEN. 4] genoemde schepen den 30 Januari 1644 de reede van Batavia, om, na alvorens de eilanden Amboina en Banda aangedaan te hebben, hunne reis aan te vangen. Zeven maanden later of in de eerste dagen van Augustus waren de drie schepen weder op de reede van Batavia terug; ptot op heden heeft het nog aan niemand mogen gelukken de journalen van deze reis op te sporen 7, zoo schreven wij eenige jaren geleden in het reeds aangehaalde stukje over Tasman en Visscher, en tot óns groot leedwezen zijn wij thans nog even ver. Wel werden de journalen en kaarten naar het vaderland gezonden; wel werd in het Bataviasch verhaal # breed en om- standelyck de courssen en de gepasseerde particulariteyten aan- geteyckend.» Doch het opsporen der genoemde stukken bleef tot dusverre vruchteloos. Aan aanwijzingen ontbrak het ons echter niet. Zoo wordt onder de nagelaten papieren van Wole lebrant Geleynsz. de Jonge, gewezen Directeur van den handel in Perzië, en in 1648 in het vaderland teruggekomen, gevonden een cahier, waarvan op de eerste of buitenste bladzijde staat: „Journael ofte Dachregister van de voyagie gedaen door den Commandeur Abel Jansz. Tasman met de jachten Limmen ende ‘t galjoot de Hasewint (Brack ?) langs de Custe van Nova Guinea ende ‘t onbekende Suytlant 1644, geannoteert door Crijn Hen- dricxen de Ratte, Opperstuurman op ’t jacht de Zeemeeuw” ! ; doch het journaal is er uitgelicht; derhalve eene groote teleur- stelling voor ons. 2 Nog bleef ons eene hoop over, toen wij onlangs kennis kregen van een stuk met het opschrift: # Aen- merckelycke annotatien Ae 1644 gehouden tot Batavia», maar dit niet onbelangrijk stuk eindigt met ultimo Mei 1644, terwijl de schepen eerst in het begin van Augustus van hunne reis terug waren. [et eenige wat er tot dus verre over de tweede reis bekend is, deelden wij mede in het stukje over Tasman en Visscher, en waarvan het resumé is, dat de jachten den 29 Februari uit Banda waren gezeild en de kust hadden vervolgd, # doch geen 1 Op de eerste reis was hij stuurman op de Zeehaen geweest. * De heer F. Muller beweert in zijne «Ervaringen in Nederlandsche Archieven» (Nederl. Spect. 1874, 11 Juli, blz. 227 Eerste kolomn:) «dat hij «wel in het Rijks-Archief den band vond waarin het Journaal van Abel «Jansz. Tasmau's tweede reis naar Australie geweest was, maar dat het «er uitgenomen en trots alle nasporingen tot nu toe verdwenen is». Van dien band is ons niets bekend, 42 DE REIZEN DER NEDERLANDERS NAAR NIEUW-GUINEA doorgaende canael tusschen het half bekent Nova-Guinea eude ‘t bekende landt van d'Kendracht off Willems Rivier ter zuyder- breedte van 22! graden bevonden; maer wel een groote spatieuse bocht off golffe, gelyck de. Caerte en Journaelen by desen gaende uytwyzen. 7 Moge nu, volgens den heer Swart, de reis van 1644 verre in belangrijkheid voor die van 1642 onderdoen, waarin wij ook gedeeltelijk kunnen instemmen, zoo blijft ze echter o. 1. toeh hoogst belangrijk en staan wij daarin niet alleen, want ook de heer Major noemt ze „this most important voyager. Én waarin ligt nu de belangrijkheid der reis van 1644? Hierin, dat ‚men vooral twee vraagstukken wenschte te zien opgelost : l. Is er een vaarwater of doortocht tusschen Nieuw-Guinea en het land, dat wij nog altijd gewoon zijn Nieuw-Holland te noemen ? 2. Is de golf van Carpentana werkelijk eene golf of verleent ze toegang tot de Indische zee? De eerste werd niet opgelost, en dit moet ons te meer be- vreemden , daar ze bij de Instructie gelast waren: „dat ze moesten zeylen naer den Hoeck Ture ofte Valsche Caep, gelegen op 8 graden aen de zuydcust van Nova Guinea, van waer ze de cust oostwaerts tot op 9 graden moeten vervolgen, de aldaer ge- legen vlacke bocht voorsichtelyck oversteecken, en omtrent het hooge Eyland ofte Speults revier iet de jachten reede soecken ; mitsgaders (na) de hoedanicheyt des lants vernemen, sendende interim ‘t quel de Brack voor 2 en 3 dagen bochtwaerts in om te vernemen off binnen die grooten inwyck geen doorgangh in de Suytsee is, dat in deser voegen offte aen ‘t trecken van de stroom in corten can vermerckt en ervaren worden.” Of .dit geschied is of niet, kunnen wij bij het ontbreken der journalen niet bepalen , maar er moeten, dunkt ons, wel overwegende redenen hebhen bestaan, die hen hebben belet dit belangrijke punt te onderzoeken en tot klaarheid te brengen, Loo waren dan Tasman en Visscher de derde, aan wien het niet mocht gelukken deze Straat of doortocht te ontdekken ; de eerste was Willem Jansz. in 1606, de tweede Joan Carstensz. in 1623, zoo als wij gezien hebben, Iet mag echter wel op- merkenswaardig genoemd worden, dat, hoewel het op goede gronden steunt, dat Luis Vaez de Torres in hetzelfde jaar 1606 — dat Willem Jansz. zich in dat vaarwater ophield , — door deze te recht naar hem genoemde Straat is gezeild, dit vaarwater tot op den tijd van den beroemden Engelschen zeevaarder James Cook voor het algemeen onbekend bleef, EN DB PAPUESCHE EILANDEN. 43 Wij mogen evenwel niet nalaten hierbij te vorgen, dat eene Straat, die Nieuw-Guinea van Nieuw-Holland scheidt, bij de onzen althans bij gissing bekend was, Wij lezen dit in een rapport van den beroemden Georgius Everardus Rumphius in 168 ? uitgebracht, met deze woorden : „ Bezuiden dit land (N. G.) loopt een groote hoek om de Noord, in de kaart Kabo Falso genaaid; bezuiden dezelve staat de Drooge bocht, alwaar men gist dat N. G. van ’t ander Zuid- land afgescheiden is door een Straat in de groote Zuidzee uit- komeude, hoewel ons volk wegens ondiepte daardoor niet hebben kunnen geraken, en dierhalven nog onzeker is of deze Straat doorgaat ; immers in de oude Portugeesche kaarten vindt men N G. als een eiland geteekend met den naam Ceiram. » Wat hierover in de 16de eeuw bekend was, kunnen onze lezers nazien in de reeds meermalen aangehaalde »Early Voyages to Terra Australis” van den heer Major. let tweede vraagstuk daarentegen: # Ts de golf van Carpentaria werkelijk eene golf of verleent ze toegang tot de Indische zee?» werd volkomen opgelost. Er is tot op heden daarin geen door- tocht of kanaal gevonden. Zijn de journalen der laatste reis ons-tot dusverre onbekend gebleven, met de kaart is dit het geval niet. Het aanwezig zijn van twee daarvan kan ons derhalve eenigszins schadeloos stellen. Een daarvan is gevoegd achter het door den heer Swart uitge- geven journaal der eerste reis, en naar de oorspronkelijke ver- vaardigd: de tweede bevindt zich in het Britsch Museum te Londen en werd door den heer Major op een verkleinde schaal in zijn reeds veelmalen genoemd werk opgenomen. De waarde dezer kaarten wordt zeer verhoogd, doordien de beide reizen daarop zijn aangeteekend. De eerstgenoemde is uitvoeriger be- werkt dan de tweede , welke meer cen schetskaart schijnt te wezen ; wij vinden daar ook niet alle de namen die op de eerst- genoemde voorkomen. Voor zooverre het de Zuid-Oostkust van Nieuw-Guinea betreft, teekenen wij nog het volgende uit de kaarten op. Het blijkt daaruit dat de schepen, nadat ze Banda hadden verlaten, tusschen de eilandjes beoosten Ceram- Laut ge- legen zijn geloopen en benoorden de Kei- en tusschen deze en de Aroe-eilanden zijn gezeild 1; langs de Zuidkust van laatst- 3 Deze eilanden werden door hun aangedaan volgens een brief van Cornelis Witsen, Gouverneur van Banda, aan de H. R. van 17 April 1645, a 44 DE REIZEN DER NEDERLANDERS NAAR NIEUW GUINEA genoemde den koers om de Oost vervolgd en bewesten de Val- sche Kaap land hebben gehaald, en daarna die Kaap omgezeild hebbende, de kust vervolgd totdat ze de Drooge bocht of Torres-Straat bereikten. Aan de Zuid-Oostzijde van de Valsche Kaap tot aan de zoogenaamde Drooge bocht vindt men de volgende namen opgeteekend, dic op de kaart van Carstensz. in 1623 niet voorkomen, als: Mannen rivier Clappus rivier Rivier d'Orangie Clappus Cust en Drooge Hoeck. Ook door de loodingen, die op de tweede reis zijn gedaan, ‘verkrijgen deze kaarten eene verhoogde waarde. Ze nemen een aanvang bezuiden de Aroe-eilanden, loopen onafgebroken door tot in de golf van Carpentaria, verder langs de Noord- en Noordwestkust van Nieuw-Holland tot aan Willemsrivier of 22° 30’ ZBr. Hier en daar vindt men ankerplaatsen aange- teekend. In het tweede gedeelte dezer verhandeling bij het beschrij- ven der reizen langs de Noordkust, komen wij nader op deze kaart terug. § 8. Adriaen Dortsman, 1645. Het verslag der reis door den Fiskaal Adriaen Dortsman, in 1645 op last van den Gouverneur-Generaal van Diemen van Banda naar de Zuid Zuid-Oost van daar gelegen landen onder- nomen, behoort niet te huis onder de reizen langs de Zuid- West en Zuidkust van Nieuw-Guinea gedaan; doch in zijn rapport over de reis komen eenige bijzonderheden voor betreffende deze kust, die wij meenen niet te mogen achter- houden. Hij zegt daarin o. a. dat hij sedert zijne terugkomst in Banda, geen gelegenheid had laten voorbijgaan tot het inwinnen van nadere berichten aangaande het eiland Aroe, de kust van Nieuw- Guinea en meer andere landen. Zoo had hij, toen er in de maand Augustus vele Cerammers met massooi op Banda aangekomen waren, eenigen hunner op zijn kamer ontboden en hun vriendschappelijk afgevraagd, uit welk land, waar en hoever van Ceram-Jaut zij de massooi EN DE PAPOESCIHR EILANDEN. 45 haalden. Hij toonde hun de kaart van Nieuw-Guinea en zij wezen hem aan en verklaarden, dat de massooi bijna langs de geheele kust van Kaap Amsterdam tot aan Poolshoek door hen werd opgekocht, en dat ze ook door hen die beoosten Weselseiland, ook Assa genaamd, woonden, westwaarts gevoerd werden. Lij schilderden hem de inwoners af als buitenmate brutaal, wreed en als wilde menschen en beesten, zonder de minste re- delijkheid. Zij woonden in spelonken onder de aarde, en kwamen van de bergen naar de stranden niet eerder voordat ze de Cerammers op de kust zagen. Op het eiland Assa was mede eene groote hoeveelheid mase sooi te bekomen, doch de inboorlingen, die de massooi van het eiland, op het strand van de vaste kust — daar de Ceram- mers met hunne vaartuigen lagen — brachten, waren al even onredelijk. De massooi werd verhandeld voor grof, wit en slecht geschilderd linnen, Crimatsche bijltjes, zwaarden, kook- potten en dergelijke kleinigheden. „Of nu die doortrapte Cerammers de inboorlingen niet zoo „wreed afbeelden, om de Hollanders af te schrikken en hunne „groote winst niet te verliezen», zegt Dortsman is zeer beden. kelijk, en raadt hij aan in vervolg van tijd de gelegenheid van dat eiland (Assa) en de kust van Nieuw-Guinea nader te laten onderzoeken. In het rapport over 'sCompagnies recht op de Groote Oost ! lezen wij, dat men om nadere kennis te krijgen van de nog niet ontdekte of gepossideerde landen en eilanden om de Oost van Banda gelegen, in het jaar 1638 onder den koopman van Dorst (Dortsman?) een bezending had gedaan naar Duin (Onin?) met wiens koning het bleek, dat men reeds in het jaar 1636 een exclusief contract had aangegaan, dit had gerepeteerd in het jaar 1644, en dat het voornoemde contract in het jaar 1653 gere- noveerd was. Ook in de Radicale Beschrijving van Banda door den Gauverneur Reinier de Klerk (M. S.) den 9 November 1756 in Rade van Indië ingediend, wordt van den tocht door Dortsman in 1688 gesproken. In de papieren van Banda van dat jaar vonden wij evenmin als in die van 1644, dat door den koopman van Dorst (Dorts- man) een tocht naar Duin (Onin) is gedaan. ! Verhandelingen van het Bat. Gen. van K, en W‚ 1868, XXXII deel, bla. 4, 46 DE REIZEN DRR NEDERLANDERS NAAR NIRUW-GUINEA Ook in de brieven van de H. R. aan de 17nen vinden wij er geen gewag van gemaakt. ! Het eerste wat ons met Onin bekend maakt, is te vinden in den brief van het Bestuur van Banda aan de H. R. van 12 September 1653 *. Daar leest men dat de Kapitein Fre- derick Gommersdorp aan de regeering aldaar had bericht, dat, toen hij in de maand Juli van het voorgaande jaar met de | chaloep Alckmaer op Goram lag, hij daar had aangetroffen een vaartuig van de negorij Ouingh, gelegen om de N. Q.? op het vaste land van Nieuw Guinea, wel 15 a 20 mijlen Noor- delijker als ooit de Nederlanders met jachten op die kust waren geweest. Ze waren op Goram gekomen om eenige kloeke slaven aan de Gorammers te verhandelen, waarvoor ze in ruil kregen voor iederen slaaf, de waarde van omtrent 25 à 30 realen, bestaande in kleeden (lijwaat), Tambokeche bijitjes en zwaarden. Gommersdorp kwam door behulp van tolken met den Orang Kaja van Qnin en zijn bijhebbend volk in gesprek om mede een goede partij slaven met hen te verhandelen, waarin ze eindelijk waccordeerden en beloofden in dit jaer (1653) een party lyfeygenen op Goram te brengen.» Ze helden hun woord, want in de maand Juni te voren was de Orang Kaja Borry — een man wiens naam nog al eens zal voorkomen — met zijn vaartuig van Goram te Banda ge- komen, met het bericht dat die van Ony een negentigtal kloeke 1 De bron, waaruit de Kl.-zijne gegevens heeft, is ons zeer onzuiver voorgekomen; zoo laat hij o. a. Pool reeds in 1636 een contract sluiten met den Koning van Oenin «relatie hebbende tot de slavenhandel, mas- sooi etc. tot welckers voortsetting en gerustheid zyn Ed. een houte paggering of logie opregte en de bewaring differeerde aen een sergeant en 30 ge- meene krygers. Vervolgens het Land alomme na vermogen hebbende doorsnuffeld, rapporteerde dat er met die barbaarsche natie niets konde worden verrigt, als hebbende van de zyne vier Europeesen verraderlyk vermoord, eenige gequest en de meeste besettelingen op Onin om het leven gebragt.» Zooals men in den tekst gezien heeft, is hiervan bijna niets met de waarheid overeenkomstig. 2 In het M. S. in den tekst aangehaald, leest men verder: dat de opperkoopman Dortsman nog eens derwaarts is geweest en wel in 1653; ® dat hij met den Koning van Onin het in vroegere jaren gemaakte com tract tot het leveren van slaven en masooi vernieuwde etc.; wij vinden in de papieren van Banda hiervan geen melding gemaakt. * Dortsman overleed den 28 September 1646. Missive van de H. R nan de Rewindhebbers van 24 December 4646. 