Bijdragen tot de taal-, land- en volkenkunde
ve „Wij vonden deze positie geheel verlaten, waaromtrent wij wel eenige, doch sreene de minste zekere berichten hadden ontvangen” — Uit dergelijke mededeelingen van het verbaal, blijkt telkens de nauwgezetheid, waarmede de schout-bij-nacht zijn dagboek heeft gehouden. PALEMBANG EN BANKA IN 1816—1820. 593 wdoor het doen zinken van kleine vaartuigen of houten kielen met steenen gevuld”, terwijl de vijand het veel doelmatiger middel der palenreien in toepassing bracht, doch het kwam hier op de waarschuwing aan, dus op de voorziening der middelen, om der- gelijke hindernissen weg te ruimen, waarmede men zich echter bij de uitrusting niet bemoeid heeft. Men bedenke dat de commissaris, als burgerlijk ambtenaar, niet geroepen was een oog te hebben voor militaire zaken, als waarvan in zijn belangwekkend advies gewag wordt gemaakt. Nu, terwijl de schout-bij-nacht op zulke verdedigingsmaatregelen des vijands volstrekt niet gerekend had, was het tooneel, dat voor hem lag eene neerslaande verrassing. „Op eene (in het water ge- slagen) paal leunende”, teekende Wolterbeek dd. 17 October aan, nkon ik door het nauw van Selat Nama eene groote batterij onder de Gombora ontdekken, zijnde wij volgens het gezigt niet buiten het bereik derzelve; echter moest het er door’... . „Moeilijk was hier mijne positie; echter moest ik er door.” Badroedin zelf gaf ons de gelegenheid te zeggen, wat we van zoo’n ongehoordheid dachten. Hij, die slechts belang had, om ons met geschrijf op te houden en te paaien, zond nog even een brief met verzoek, notabene, niet verder door te dringen en zijn volk te verontrusten; wat hemzelf betrof, hij verklaarde niet te weten eenig ongenoegen of aanleiding tot zulk een optreden te hebben gegeven. De parlementair wilde zeker wel eens zien en hooren, hoe het bij ons gesteld was. Hij werd door den schout-bij-nacht teruggezonden met de herhaling, dat ook wij tot vrede gezind waren, doch dat we ons aan de proclamatie moesten houden; had Zijne Hoogheid nog eenig gevoel voor het geluk van zijn volk, dan moest hij dit beginnen te toonen door.... door dadelijk aan ons de batterijen onder de Gombora in te ruimen! Dat was nu waarlijk niet kwaad bedacht; er viel juist daar te vechten. Wolterbeek zag er trouwens niet meer tegen op. Integendeel ! Ziende, dat de vijand van onze moeilijke positie in het nauw van Selat Nama, dat den 17" was ingegaan en we den 19? achter ons lieten, geen gebruik had gemaakt, om ons door het geschut van de Gombora te vernietigen, vleide hij zich, dat het ook verder even gemakkelijk zou blijken te gaan .... ~hetgeen ons veel hoop gaf’, teekende de journalist aan, vop hunne onkunde in het tijdig aanvoeren der middelen tegen ons’. Te gegronder scheen 594 PALEMBANG EN BANKA IN 1§16—1820. deze verwachting, omdat Badroedin maar niets anders scheen te willen doen, dan zoete broodjes op te disschen. Den 16" had hij ons het laatst geschreven; nu kwam er weer een brief op den 18°. Over de nadering onzer schepen verklaarde hij zich „zeer verbaasd”, te meer, wijl Sultan zich ten eenenmale onschuldig’ gevoelde. Zulk een optreden onzerzijds deed bij zijne menschen, klaagde hij, nkwade denkbeelden opvatten’. De stelling der batterijen was niet zoo zeer zijn werk, als wel van het volk zelf, doch hij wilde trachten met de menschen er zich over te verstaan en dan rde beslissing daarover aan het wijzer oordeel mijner vrienden overlaten”. Hij kon niet nalaten, besloot de vorst fijntjes, dit zijn streven mede te deelen, vuithoofde mijne vrienden geschreven hebben van genegen te zijn om de gansche bevolking van Palembang te beschermen”! Wolterbeek liet weder berichten, dat de flotielje zou doorgaan. Maar omgaande rde bocht, welke de rivier maakte, waarin de werken zóó verstandig waren aangelegd, dat zoo spoedig wij het nauw van Selat Nama gepasseerd waren, wij juist ex front dier batterijen moesten naderen’, gelijk het verbaal ad 19 October aanteekent, was de bevelhebber andermaal met een duister gevoel voor de toekomst vervuld geworden. Hij staarde nu toch op zulk veene voorzichtige en wel aangelegde defensie’, dat deze, als de vijand maar bedaard en manmoedig wist op te treden, ~bijna niet te forceeren kon zijn, al was onze magt nog veel grooter geweest dan deze nu was, te meer daar zij niet meer dan l mijl van den Kraton verwijderd lag, achter zich hoogen grond tot communicatie met denzelve, als ook binnen de rijen geheide palen, honderden van prauwen tot aanvoer van alles had”. Kapitein Van der Wijck zal wel in zich zelven gedacht heb- ben: „Heb ik het niet gezegd!’ Want dat Gombora-punt met al zijne kunstvol aangelegde werken aan de oevers, was aan den mond der Pladjoe gelegen, dus juist op de plaats, waar wij immers, naar diens oordeel (bl. 501), hadden moeten blijven, toen Badroedin onzen Commissaris en zijne macht uit de hoofd- plaats verjaagde. Nu stonden dan aan diezelfde Pladjoe 22 kanonnen en daar achter pog zoon vriendelijkheid, voor het geval, we de eerste batterij bestormden; evenzoo ter zijde; in het water en aan de oevers dubbele rijen palen, zoowel om ons te beletten door te gaan, als in de zijrivieren te wijken en den vijand in den rug aan PALEMBANG EN BANKA IN 18]18—1820. 595 te vallen (a); dan heele hoopen gereed liggende branders; en drie prauwdivisiën, voerende de brutale kerels, zoo waar op iedere divisie, een admiraalsvlag !! Ze hielden ook niet met werken op, niettegenstaande we naderden. Met iver, bedaardheid, vol orde, zagen wij ze, onder de leiding hunner hoofden, maar doorheien, om aldus aan Wolterbeek de gelegenheid tot een Van Brakel’s tocht evenzeer te ontnemen (5). Niet minder dan de bevelhebber, stond Muntinghe verbaasd over hetgeen daar voor ons lag. Hij, die gedacht had, rdat de affaire uiterlijk een uur kon duren en de muiters dan zich wel naar den kraton zouden terugtrekken”, moest openlijk verklaren , „niet te kunnen begrijpen, wat hij gezien had”, ~verstomd” te staan over deze bewonderenswaardige verdedigingsmiddelen. En dat alles tot stand gebracht binnen den betrekkelijk korten tijd, dat Badroedin met rust was gelaten! „Niet den minsten schijn, van alle die werken, welke hij nu zag”, teekende Wolterbeek ad 22 October nog over Muntinghe’s indrukken aan, waren er drie maanden geleden, toen hij uit de rivier retireerde.” De bevelhebber liet steeds opvaren. De branders veroorzaakten ous veel last, doch geen schade; de vijandelijke kanonnen zwegen, wanneer van onze schepen niet werd gevuurd. Naarmate wij echter Gombora naderden, nam het vijandelijk schieten toe, zonder dat daartegen onzerzijds meer een schot gelost werd, opdat niet het hoogst moeielijk manoeuvreeren door het werken met de stukken zou gehinderd worden (c). Het getuigde, meende de bevelhebber, (a) „Wij telden in de groote batterij, dicht bij de Pladjoe 22 schietgaten. Nog eene batterij (op eenige distantie meer achterwaarts van de groote bat- teri) aan de Pladjoe) weinig minder, soutineerende de groote batterij van achter, in geval die bestormd mocht worden. Overigens een schakel van batterijen op de rivier en op het eiland Gombora, achter het eiland om, welke passage, alsmede die van de Pladjoe in de rivier zelf, met dubbele reien palen afgesloten was, buiten nog die, welke daaromtrent in menigte onder water stonden, zooals wij nader bevonden hebben.” Verb. ad 19 October. (b) „Ik verwonderde mij het meest over hunne bedaardheid in het werken. En kon met den kijker de ploegen volk tot heien en ander werk geëmployeerd, met hunne opperhoofden onderscheiden, zijnde die opzieners alle gekleed met broeken, baadjes, zelfs verscheidene met ronde hoeden.” Verb. ad 20 October. (e) „Ik had het schieten verboden, omdat ik de schepen eerst goed ten anker wilde brengen op de aangewezen plaatsen, dat onder eene sterke ca- nonnade minder precies kon gecommandeerd worden; ook moest ik, in den stroom zeilende, de schepen recht daartegen doen houden, wilde ik door het gieren, om beter te kunnen pointeeren, niet gedurig afdrijven en in ongeregelde 596 PALEMBANG EN BANKA IN 1816—1820. van eene voortreffelifke tucht, dat deze bevelen tot onthouding, te midden van een steeds sterker kogelregen, stipt in acht werden genomen; dat ook de soldaten, die niet op het dek der schepen moesten helpen, overeenkomstig de lastgeving, omlaag bleven, al kostte het moeite, hun vechtlust te bedwingen (a). XXVI. De „slag” bij Gombora: 21 October 1819. „Statig recht” ging het in den middag ten 12 ure van den 21° October onder °s vijands geweldig vuur op de batterijen aan. Het vlaggeschip Wilhelmina voorop, gevolgd door Arinus, Irene en Ajar, tot vlak bij de palenrij, die tusschen Gombora en den rechter- oever den doorgang versperde en onder de groote batterij, alwaar de diepte van 5 vademen dadelijk op 28 voet water verminderde. Rechts daarvan, voor het overbrengen van commissiën, kanon- neerboot 17, waarop Wolterbeek gewoon was de parlementairen te ontvangen, en die, met het vlaggeschip, het meest van het vijan- delijke vuur had te lijden (4); achter de Wilhelmina, lag brik Irene; daarachter de hooge, zoo licht kantelende Arinus; weder hierachter de Ajar: allen langs en in de nabijheid van den rechteroever. Midden in de rivier, op gelijken lijn met de Wilhelmina, naderde van den westwal langs Gombora de Zendracht, met een weinig rechts de kanonneerboot 18; nog een weinig rechts nader aan het eiland Gombora, schoener Emma. Ter zijde van Arinus en Ajar, beschermd door deze schepen, lagen onder aanvoering van overste Riesz, de vijf Bataviasche tjunia’s met werpgeschut, om ~zooveel granaten in de batterijen te werpen als mogelijk was”. Achter de orde geraken; bovendien kon het vuur der schepen enkel met de voorste stukken, van geen ander effect zijn dan om het volk wild te maken, daar het nu zich tot koelbloedigheid konde preparceren.” Verb. ad 21 October. (a) „Het volk was verschrikkelijk verlangend daartoe, doch het deed mij plezier, zoo verre meester over hunne driften te zijn geweest, want het was veel dat geweldig schieten van den vijand te verdragen, zonder wederom te schieten” Verb. ad 21 October. (b) „Voornamelijk schenen zij hun vuur gericht te hebben op het achter- schip van de Wilhelmina en op de boot N° 1, apparentelijk omdat mijn vlag op de Wilhelmina woei en omdat ik de parlementairen op de boot ontvangen had.” Verb. ad 21 October. PALEMBANG EN BANKA IN 1816—1820. 597 Emma, beveiligd zooveel doenlijk voor ‘s vijands geschut, de vol met landingstroepen bezette zes Riouwsche poekats, barkassen en andere sloepen. Radja Akil's zes prauwen waren meer achterwaarts gestationneerd: vom met zijne, alsook met de Bataviasche kruis- prauwen zooveel kwaad te doen als mogelijk was’. Verder achter- waarts had men de Blücher met Muntinghe, het hospitaalschip Henriette, de Buyskes, een waterbrik en een provisieschoener. (a) Het was een waarlijk stout bestaan van onzen schout-bij-nacht om daar zoo vlak in den mond der batterijen te gaan liggen, al nam men dan ook zooveel doenlijk voorzorgen in acht (5). Doch het vformidabele”, het vontzaggelijk” gezicht van 's vijands wer- ken, maakte, rapporteerde Wolterbeek aan den minister van Marine (c), rgeen meerderen indruk op mij en de overige officieren, dan dat de vertooning hier meer zoude zijn dan de daad, hetgeen ons zoodanig was ingeprent door de bij ons zich bevindende inlan- ders, door den heer commissaris Muntinghe, en door de officieren, die ruim 2 jaren hier hadden gediend, dat ik op den 21", evenals de kolonel-commandant van de landtroepen, de attaque heb doen beginnen, in de vaste verbeelding, dat het spoedig gedecideerd zoude zijn’, te meer daar ik mij volkomen tot eene geduchte resistentie had geprepareerd.” Dat is, als alles in deze expeditie, tegengevallen; eenmaal echter voor den strijd geplaatst, werd door ieder braaf zijn plicht gedaan. rIedereen ,” rapporteerde ook kolonel Bischoff aan den legercommendant (7), ~heeft in dit gevecht de meeste bedaardheid en moed aan den dag gelegd; de troepen, welke niet bij ‘t geschut geplaatst waren, heeft men niet dan met moeite in ’t ruim der schepen buiten het vijandelijke vuur kunnen houden; de inlandsche (a) „Ik had mij voorgenomen, om met de Wilhelmina tot dicht aan de palen te zeilen, en achter dezelven de brik Irene te plaatsen, die dan, vlak tegenover de punt der beide flanken (van de batterijen) komende, minder van die flanken te vreezen zoude hebben, krijgende de Wilhelmina dan de binnen- waartsche flank, alsmede de schoten uit de batterijen achter en meer land- waarts voor hare rekening, terwijl Arinus Marinus en Ajax de flank naast aan de Pladjoe moesten waarnemen en de Eendracht, Emma, als ook de beide platbodemde kanonneerbooten tegen de batterijen op de Gombora, als ook tegen de drijvende batterijen in de rivier werden gesteld” Verb. ad 21 October. (5) De positién der flotielje op 20, 21 en 22 October vinden we duidelijk aangegeven o.a. op een schetskaartje bij Muller, bl. 318. (e) Dd. 28 November 1819. (d) Dd. 27 October 1819. 39S PALEMBANG EN BANKA IN 1816—1820. pionniers hebben die bedaardheid niet aan den dag gelegd, d in hunne ongewone en niet aangename positie geen excesses hangheid begaan, terwijl zijlieden meest allen, niet of zeer wei actief moesten zijn.” (4) (Vm half twee lagen de schepen geänkerd; onverwijld be zu ook van onze zijde het vuur. De schout-bij-nacht had pl: senomen achter op het halfdek van de Wilkelmima boven xippenhok san de linkerzijde, zóó dat hij de geheele reeks vij telijke ksnonnen aan de zijde der Pladjoe, die van bakbo moesten beschoten worden, vóór zich had. Twee onzer barkassen en verscheidene sloepen waren weldra d ‘svyands yeschut onbruikbaar: twee poekats wisten reeds bij « wanvang des gevechts het gevaar te ontloopen , door zich den stro te \aten afdrijven: ze kwamen op Riouw terecht. Deze verlie zuuden ons. wegens het compleet gebrek aan kleine vaartuig tet landen hoogst bezwaarlijk gemaakt hebben; doch zóóver 1 tet cue komen. In een paar uur tijds waren onze schepen vol 1 gekwetsten en de vaartuigen buitengewoon beschadigd; waaro’ ven zich later verwonderde, was slechts, dat wij niet meer v eeen geleden hadden. +Bij de betreuring dezer brave en ve zvachte otfeteren eu overige vol moed gesneuvelde en zwaar | vormde mtitairen, gvo van de land- als zeemacht, moet men waived Riehef ta sijn aangehaald rapport, „verwonderd zijn, ¢ ‘an verven weet aanmerkelyker Is geweest, wanneer men in aa meest vteems de volheid der schepen en het wel aangeric vreenteerk vuur, hebbende de Wilhelmina alleen in deszelfs ror ‘2 wheten, Putten de schade aan tuig, masten en die nogal aa ebr Cea 4 IN Naat Wolterdeek stond luitenant De Bruijn, wiens been we verbreed. Des devethebbers standplaats, het kippenhok; het stu varen cents Roker rustte: de gansche zonnetent; de bezaansmas 4 veiw wneta. - alles in den omtrek, waar de staf zich bevont avi ee mester dan ween tijd vernield. De kajuit bood weldra ¢ erst tudtige vertvontng aan: het geleek een slachthuis door « mor geeen Died, de gekwetsten en stervenden. No et eee Dever deeling over de inlandsche pioniers wijkt Wolterbet ree «da: (Vy cn sym antwoord op de Vraagpunten schrijft: „Ik hs - We wering Staat wen op de inlanders, die op de schepen, t AN ere eget. tet suppletie geplaatst waren, kon maken, zoos BN ater ek WOM EE \ ete Verg. bl. 535. PALEMBANG EN BANKA IN 1816—1820. 599 Om het juiste treffen te bevorderen, gelastte de schout-bij-nacht eenige matiging in ons heftig vuren (a), doch alles bleek nutteloos. Onze kogels schenen slechts zich in de looze aarde der borstweringen te verliezen. Bij afwisseling van één vadem had de vijand aarde en boomstammen, tot 4, 5 rijen toe aangelegd; tevens voor hout gebruikende den geene splinters gevenden kokosboom. Borstweringen van 4, 5 vademen dikte, 12 à 16 voeten hoog, overdekt met klapperstammen en aarde, doch overigens open, zoodat er goede lucht in was en gelegenheid om den rook te doen vervliegen : daar- tegen bleken onze achttienponders, gezwegen van het lichter geschut, machteloos. „Ik had nu gezien hoe weinig caronnades tegen zulke batterijen konden uitvoeren’, was de verontschuldiging in antwoord op de Vraagpunten, die den schout-bij-nacht later werden voorgelegd... — Laat dan bombardeeren , beval Muntinge aan, die van de Blücher op het vlaggeschip den volgenden dag over- kwam; maar bommen, noch mortieren hadden we voorhanden en zouden ook zoo spoedig niet van Batavia aangevoerd kunnen worden (J). Muntinghe had daarentegen het medenemen van dit geschut zóó natuurlijk gevonden, dat hij er in zijn advies van 81 Juli als eene van zelf sprekende zaak slechts incidenteel over had gesproken (c). We staarden op dien zoo wel bevestigden Pladjoe-mond, welke op eene mijl afstands beneden de hoofdplaats zich in de Moesi ont- last, — eene breede, snelvlietende rivier met de vischrijke meren Baton en Lingkies, die wegens den geringen afstand van de hoofd- plaats, langs de Troeson Djawa den weg merkelijk bekortende, voor de bevolking van wezenlijk belang zijn. Daar te landen, en den vijand in den rug te vallen, o, indien het mogelijk ware! Maar, teekent het journaal ad 28 October aan, men kon immers geen storm loopen door moerassen, waarin de soldaat, gelijk bij onderzoek bleek, tot den buik in den modder zakte, en waar het kreupelgewas zóo dicht in elkander was gevlachten met struiken (a) „Ik moest weleens tusschenbeiden komen om bedaardheid te recomman- deeren, waartoe ook kapitein en officieren hun best deden, doch overigens was ieder Europeaan braaf”, ,... wijl men minder zeker van het schot is, als de stukken door te groote verhitting te wild worden.” Verb.ad 21 October. (6) ,... dat om hier mortieren tot bomben aan te voeren, op Batavia geen een vaartuig voorhanden was en voor de toestelling tot een op de werf te Soerabaja tijd vereischt werd.” Verb. ad 22 October. (e) „Een schip, tot voor deze batterijen genaderd, om dezelve te bombar- deeren, ligt tegelijkertijd reeds onder het bereik van het N. O. bastion...” ens. Zie bijl. 33. 600 PALEMBANG EN BANKa IN 1816—1820. en doorns, dat men niet eens man voor man zou kunnen gaan. - zocht het rechts, men zocht het links: overal hetzelfde. Prikke genoeg was ook de roem van een Chattamtocht te vwerlevendis door de palenrijen te verbreken en onder ‘svijands vuur de ho plaats te naderen! Hoe wilde men echter in het gezicht d batterijen het moeitevol werk volbrengen van de palen weg trekken: hoe ook kòn men dit doen, waar de werktuigen er ' gemist werden? De avond begon inmiddels te naderen, de ebbe in te tred Weldra zouden de voor de palen liggende schepen in het gel niet meer bestuurbaar zijn; samenpakkende wolken wezen op | donderbui, die de schepen nog meer van stuur dreigde te di worden .... In dezen bedenkeiijken staat, tegenover het feit, dat ons li geschut niets uitwerkte en ‘s vijands vuur niet verminderde, w Wolterbeek het advies in van de bij hem zijnde Dibbetz en Bischo Zij waren met hem van oordeel, dat de flotielje niet aldus d nacht kon blijven liggen (a). Zoo werd de voortzetting van | artillerie-duel ten vier ure in den namiddag opgegeven en zal men terug (4). Nauw ontwaarde de vijand onze bedoeling, of m vernieuwde woede ging het uit alle vuurmonden en met brande tegen de schepen los. De bevelhebber bleef echter in dezen b arden toestand, de beweging meester: langzaam dreven we afwaart steeds met werpankers werkende, om de schepen van elkander houden. Dank moed en stipte gehoorzaamheid was de flotielje d avonds ten 6 ure weder bij Selat Nama in de positie, die zij te L2 ure te voren had ingenomen. De luitenants Fabritius en Reinst, de eene van de zee-, d andere van de landmacht. hadden met 37 anderen het leven vel ® dar het onugeraden zoude zijn in deze positie gedurende den nacht t Woven aithans ais er wind kwam. liggende de schepen te dicht op elkande ande er geen revue meer: ook kon ik in het dónker onder het schiete vereer Leer Zarken, wanneer wij onvermijdelijk elkander aan boord zoude ner medrevenr, dut ongeluk of schade had moeten geven.” Verb. ad 2 y Rader MAL en de inlander Francis hebben mij naderhand verzekerd trader rt mer gezien, dat ik met den avond had afgehouden, £ bor gervemen hebben om mij zulks voor te stellen.” Antwoord op de Vraag eer Are mer ade inlander Francis” bedoeld wordt, weet ik niet. De Eur roa or tenaar van dien naam (bl. 472 noot 6) — zoo aan eene va Gesta te denken viel - was wel ter beschikking van Wolterbeek gt ead olene he tar de Lampongs gezonden. PALEMBANG EN BANKA IN 1816—1820. 601 loren. Men telde nog 59 zwaar gekwetsten, waaronder de kapitein der artillerie Van der Ven (a) en de luitenant De Bruijn waren, die allen aan hunne wonden overleden. Op de Zendracht waren al de officieren gekwetst geworden. „Ook is mijn hofmeester Gerrit’, schreef Wolterbeek dd. 4 November particulier aan den heer Van der Capellen, #die ruim twaalf jaren mij getrouw heeft gediend, het been afgeschoten en kort daarop overleden.” Dat was de vslag” bij Gombora op den 21" October 1819, zooals schout-bij-nacht Wolterbeek met zekere voorliefde de treurige ge- beurtenis telkens in zijne stukken placht te noemen. „En hiermede liep het heden af”, teekende de journalist weemoedig aan. »Het was door de voorbeeldelooze bedaardheid van geest bij de kolonels Dibbetz en Bischoff’, luidde het in zijn officieel rapport aan den landvoogd dd. 4 November „ „dat ik het geluk heb gehad een ge- regelden slag te kunnen leveren (sic), met een samenstel van ge- embarqueerde menschen, welke voor het grootste gedeelte niet op hun regte plaats stonden, en onder welke men op de inlanders in het geheel niet kon rekenen; ook met alle spoedig bijeen gebragte middelen.” Den heer Van der Capellen werd wél met vreemde rapporten geluk verzekerd!! Ziehier wat nog over dit artil- lerie-duel van 24 uur, meer was het feitelijk niet, werd medegedeeld: Gedurende het gevecht hadden wij de schoonste gelegenheid, om de werken van den vijand te beschouwen: lagen binnen het bereik van 4 batterijen, zonder de kleine bentings te rekenen, en werden aan alle kanten beschoten. Het geregelde vuur uit die batterijen doet zeker den vijand eer aan, en de aanleg derzelven als ook het verband, dat zij daaraan gegeven hebben, heeft ons doen zien, dat men hem veel te gering heeft geacht. En late het aan zijne plaats of dit alles werk uit hun eigen, dan met behulp van meer verlichte naburen is daargesteld. Dit is echter zeker, dat ook de bentings in de rivier van Banka-Kota, door de officieren, welke aldaar geweest zijn, zoodanig hecht en de borstwering dik zijn opgegeven, dat men gerust kan supponeeren, zij dit werk zeer goed verstaan. Dit is reeds gebleken in vroegere jaren, tijdens de generaal Daendels, die met 5000 man.en alle belegerings- middelen tegen een benting is opgetrokken, welke de Lampongers in het Bantamsche hadden weten aan te leggen; en waartegen hij met (a) Van der Ven staat in de officiele courant; Van der Vinne lees ik dui- delijk in menig stuk. De courant drukt ook Fabricius, terwijl hijzelf zich teekent, en men ook zijn naam schreef, Fabritius. 602 PALEMBANG EN BANKA IN 1816—1820. al zijn bommen en belegeringsgeschut niets in twee maanden hee kunnen doen, maar is moeten aftrekken. De kolonel Bischoff, die c troepen dezer expeditie commandeert, was in persoon daarbij. Ik voor mij ten minste kan verklaren , dat ik geen het minste ongemal bij het eindigen van het gevecht aan hunne batterijen heb bespeur niettegenstaande ons geschut ook goed gepointeerd is geweest, en w op een halve musketschot geëngageerd lagen. Bovendien moet ik hunn handelingen bij het zenden van parlementairen, het behandelen derzelve en meer andere dingen bewonderen, en komen geenszins overee met de ruwe opiniën, welke men ons van hen gegeven heeft. Nog loopt in het oog hunne bedaardheid op de batterijen, gedurend het gevecht, hebbende wij opperhoofden boven op de batterijen zee bedaardelijk ploegen volks van de eene plaats naar de andere zien ge leiden, waar zij meer nuttig konden zijn. Vertrouwden ook de geheele bevolking van de Soensang af tu hiertoe zich aldaar verzameld had, zooals wij ook de kampongs welke gepasseerd zijn, allen verlaten hebben bevonden, welke ik ool niet hebben willen laten verbranden, maar onaangeroerd gelaten. Uit al hetwelk men gerustelijk kan opmaken, dat geen tweespalt maar een gansch eenstemmig volk zich onder hunne opperhoofder tegen ons geschaard heeft. Wij lezen in dit schrijven, dat men niet geprofiteerd had van de reeds onder Daendels opgedane ervaring, doch de schout-bij-nacht het overigens op zijne plaats wilde laten, of de verdedigings werken der Palembangers uitsluitend door hen zelven waren aan- gelegd, dan wel met behulp van meer verlichte naburen. Echter erkende hij aanstonds de mogelijkheid, dat ze het wel zonder die hulp gedaan konden hebben. De officieele Bataviasche Courant van 20 November 1819 houdende een rapport over de expeditie gaf intusschen mede bedekt het vermoeden over hulp van Europeanen te kennen, door te berichten, dat de sultan eene positie had ge- kozen, vwelke men inderdaad in de verzoeking zou zijn om aan eene meer gevorderde krijgskunde dan de zijne toe te schrijven”. De Calcuttasche Bengul Hurkaru stelde deze zaak aldus voor: „The Dutch are aware that the resistance of the Malays at Palembang has been organised and guided by some Europeans, who have deserted from their own service, the chief person being a Frenchman, who served with great credit as an engineer under Buonaparte, and subsequently embarked for Batavia as a non-com- minsioned oftieer in one of the Dutch regiments. Having only gone to Java in quest of adventure, he took an early opportunity of PALEMBANG EN BANKA IN 1816—1820. 603 deserting, and has thus turned his abilities against his former em- ployers. Another French officer is mentioned as being similarly circumstanced ad Palembang.” (2) Ook te Batavia schijnt men aan deserteurs gedacht te hebben; althans Mr. H. J. van de Graaff wijst in een brief van Batavia dd. 15 Januari 1820 aan zijn zwager in Holland, onder de uit- drukkingen over teleurstelling betrekkelijk Palembang, op het ver- keerde van Fransche deserteurs in dienst te nemen. XXVI. De terugtocht naar den mond der Moesi en hernieuwde correspondentie met sultan Badroedin: 22 October — 15 November 1819. De dag van den 22" October werd gewijd aan het herstellen en het zooveel mogelijk weder in orde brengen van hetgeen geleden had. Ook werd een nader plaatselijk onderzoek ingesteld, of men niet kon landen en door de moerassen heendringen, doch de rapporten, die de schout-bij-nacht den volgenden dag ontving, be- toogden eenparig: rde compleete onmogelijkheid van in de bosschen door de moerassen te kunnen komen, zakkende men op sommige plaatsen tot over het midden daarin” (0). Toen rees bij Wolterbeek weer de ongelukkige gedachte om zich andermaal — eu wel nu zonder commissaris Muntinghe — tot den sultan te wenden, met de mededeeling, dat, indien deze de twee pangerans adipatti, dan wel twee andere hoofden, wilde zenden om te onderhandelen, men zich onzerzijds daartoe nog altijd geneigd zou vinden, ten einde de middelen, die tot het welzijn van het Nederlandsche gouvernement en de ingezetenen van Palembang konden strekken, te beramen; »wordende’’, werd er (a) Overgenomen door de Asiatic Journal, dl. X, bl. 200. — Een dergelijk bericht in een brief dd. 14 November 1819 aan het Asiatic Journal zelf, dl. IX bl. 518: „This precision of discipline, so uncommon among ‘the native troops, is attributed to the instruction and superintendence of two deserters from the Dutch army...” In de latere expeditie van generaal De Kock heeten ze andermaal een rol te spelen: Asiatic Journal dl. XI bl. 200. (6) Verb. ad 23 October. 6 Volgr. VII. 39 604 PALEMBANG EN BANKA IN 1816—1820. zoetsappig aan toegevoegd, vaan die gezanten eene goede ontvang en zeker geleide terug verzekerd”. Inmiddels oordeelde de bevelhebber ook zijne positie vóór b nauw van Selat Nama op den duur niet veilig, daar wij stee mder het bereik van ’s vijands geschut lagen en aanhoudend do branders werden bemoeilijkt. Vandaar, dat den 24" ook door h “auw werd gevsan; we konden ons nu gemakkelijker bewegen. Verwijl men daar den 25" lag, kwam des sultans antwoord. H vetuigue zijn warmen dank over het aanbod om gezanten te zende nu verkiaarde daarover ook al precies zoo gedacht te hebber want in geenen deele had hij vergeten, dat van ouds onder all Nederiandsehe regeeringen het Palembangsche land beschermd ¢ ‘ugt de meeste mingaamheid behandeld was geworden. Hij was da owe ten hoogste verwonderd geweest, over al hetgeen had plast zerormdeu , maar”, en nu trachtte het diplomatisch schrijven de wwe dy sachet meer tot zich te halen, “maar mijn edele , schrander a Ate veteud kan zelf dat beter beoordeelen’. Badroedin besloo uve ie ‘leep uit te drukken van zonder Godes welbehagen, zoodr K voit weinig op rust zal komen, aan mijn vriend op eene voegzam ‘a veivinisehappelljke wijze, gezanten te zenden”. Ve vern, worweders on wijze ging er onmiddellijk op in. Gelukkig avvade ij de gedachte, dat commissaris Muntinghe er zich niet verse Ce ‘hecide, dat zou helpen. Per omgaande antwoordde Wolter- Ne. nt 1 met het meeste genoegen de tijding over het zenden Joa qwedtecu Stad vernomen: vik beschouw dit als het beste middel va ow eagen van het Nederlandsche Gouvernement en het “Coathiugavite rijk te behartigen’; ja, zóó zeer verklaarde hij zich ever overtuigd, dat hy den 22e, toen aan den sultan het voorstel veteeeinte gen was gezouden, tegelijkertijd ween blijk van verse gesenthetd om tot eene minzame onderhandeling toe besser hat gegeven: seant het ie daarom geweest, dat ik mijne IE i welerwaarts genomen’ !! Dezelfde onwaarheid Neo ity ceeds Muntinghe in Juni te voren had aangewend (bl. Ne ede uses de sultan daarvan dupe zou worden ! En nu, zoo oei Neel, OU meu veen tweede blijk van hetzelfde aan ere ea een aan”, beloofde Wolterbeek plechtstatig, „geene Neske te tegen, tenzij er mij worden aangedaan”; doch vermce twintig uur vkunnende ik niet op mij vreest my toevertrouwd, langer buiten werking te bevattend, besloot het armelijk verzoek om niet. ~ ~ We PALEMBANG EN BANKA IN 1816—1820. 605 langer te vechten, „gevoelt zekerlijk zelf dat de belangen van het Palembangsche rijk ook vorderen, dat die zaak zoo spoedig mogelijk worde afgedaan, en ik vertrouw dus dat binnen die tweemaal vier- en-twintig uur, door mij bepaald, de gezanten zullen komen, aan welke, zooals ik reeds vroeger beloofde, een veilig heen- en weder- geleide en behandeling overeenkomstig hun rang wordt verzekerd.” Inderdaad hield zich Badroedin aan den gestelden termijn, echter geenszins om den 27° gezanten te zenden, doch enkel om alweder een niets zeggend schrijven te doen geworden. Zeker, schreef hij, ik blijf genegen om gezanten af te vaardigen, doch ik meldde immers wanneer ik een weinig tot rust ben gekomen; en mvriend”- schout-bij-nacht zou zelf wel begrijpen, dat het Palembangsche volk nog te zeer onthutst was en dat men van zijne gezindheid nog niets zekers kon zeggen „daar zij zulk soort van vaartuigen in de rivier zien”; „maar mijn vriend weet dit zelf beter, als zijnde een groot, wijs en schrander man, die der menschen harten beter kan doorgronden en ook de gewoonten tusschen oprechte vrienden beter kan beoordeelen’. Badroedin besloot met de hoop uit te drukken, dat zija vriend het hem niet kwalijk zou nemen, en dat hij van onze goede bedoelingen overtuigd was, want, herhaalt hij zich steeds, vik ben in geenen deele vergeten de minzaamheid en be- scherming, die in oude tijden altijd het Palembangsche rijk van het Hollandsche Gouvernement ondervond”. Wolterbeek zag nu wel in, dat deze correspondentie tot geen spoedig resultaat zou leiden; in ieder geval moest er beslist worden, of men weer door het nauw van Selat Nama vooruit zou gaan, dan wel of men zich geheel zou terugtrekken. Bevorens te beslissen, liet hij voor de tweede maal de hoofdofficieren bij zich komen; de eerste ~besogne” had den 24" plaats gevonden, vóór men door Selat Nama was teruggegaan. Hij herinnerde er aan (a), dat het geen krijgsraad was, welke zijne verantwoordelijkheid zoude overnemen, maar alleen, dat hij wilde weten of zij nog middelen wisten, waaraan wellicht door hem niet gedacht was, »daar wij ons nog genoegzaam op het slagveld bevonden en gebruik daarvan zouden kunnen maken, terwijl die naderhand nergens voor konden dienen, dan om de zaken verward te beoordeelen en groot te spreken, als het niet meer te pas kwam’. De schout-bij-nacht wees daarbij op den ernst van het oogenblik, zonder echter nog aan te (a) Verb. ad 27 October. 606 PALEMBANG EN BANKA IN 1816—1820. roeren de hoogst benauwende tijdingen, die hij inmiddels van Riouw, en voorts van Banka, had ontvangen. Het bleek toen, dat, evenals op de eerste samenkomst, niemand eene herhaling van den aanval durfde aanraden: „zonder de groote schepen compleet tegen de palen te wagen, en dat daarna, indien die dau vernield raakten, zooals genoegzaam zeker was, aan geene verdere voort- zetting of doordringing kon worden gedacht, rustende hunne opiniën voornamelijk op de onmogelijkheid om de militairen aan land te doen zetten”. Evenzeer werd commissaris Muntinghe gehoord. Ook hij had reeds ter eerste vergadering erkend, dat eene hernieuwing van den aanval bezwaarlijk kon gewaagd worden; nu woonde hij weliswaar «le samenkomst niet bij, doch zijn advies werd door den bevelhebber zekerheidshalve schriftelijk ingewonnen, waarop Mun- tinghe dd..28 October het mondelijk medegedeelde bevestigde, oordeelende dat, nu de aanval op den 21" zonder effect was ge- bleven, veen tweede, met geene andere middelen en op geene andere manier als de eerste kunnende geschieden, hoogst gewaagd zoude zijn”, en dat hij niet kon vinden „de mogelijke reussite zóó waar- schijnlijk was, dat UHEdG. bij eene mislukking UHEdG. daarvan zoude kunnen justificeeren, te meer daar het terrein voor groote schepen het manoeuvreeren moeilijk maakte en de moerassige grond aan weerskanten geen debarqueering met troepen permitteerde”. (a) De adviezen gaven slechts weder, wat Wolterbeek reeds van den 21" af voor zichzelf gedacht had; maar de gelegenheid om zijn naam in de geschiedenis van zijn land roemvol te zien geschreven, komt niet iederen dag voor en het is alsof voor een eervol militair verleden de afgrond zich opent, wanneer tot een kalm aftrekken tegenover den vijand moet worden besloten. Wolterbeek sprak daarover met zichzelven in zijn trouw journaal, waar wij onder den 27" October dit vinden opgeteekend : Alhoewel ik bij mijzelf compleet overtuigd was, van de waarheid hunner geposeerde opiniën en dat ik met het verloopen saizoen niet veel meer zoude kunnen uitrichten, maar wel de zaak verergeren, was het mij hard om te resolveeren van geheel af te drijven en af te zien van de hoop op succes tot de overwinning. De grootste moeite was oogenschijnlijk gedaan. Men bevond zich bij de hoofddefensie des vijands. Eenmaal hadden wij reeds beproefd om de batterijen en de passage daarbij te forceeren. Dit moest andermaal ondernomen worden. De overwinning (a) Zie ook het proces-verbaal in bijl. 89. PALEMBANG EN BANKA IN 1816—1820. 607 beloofde roem en fortuin. De terugtocht naar den mond der rivier gaf niets te verwachten dan de ordinaire publieke raisonnementen en ruime uit elkander loopende opiniën. Dan de expeditie was mij toevertrouwd; personeel belang permit- teerde mij niet manoeuvres te doen, welke ik niet met het belang van het Gouvernement kon overeenbrengen. Wat personeelen moed aanging, dien had ik bij het opdrijven, in het gevecht en bij gelegen- heden in mijn vroegeren dienst genoegzaam doen blijken en getoond nimmer de eer door mij uit het oog verloren was geweest. Ik moest echter niet alleen met moed, maar ook met beleid te werk gaan en, dan alles ter goeder trouw overwegende, konde ik niet voor de tweede maal attaqueeren, omdat de hoop op goed succes niet genoegzaam was; omdat de batterijen des vijands hecht en sterk waren; omdat de moerassen mij allen toegang beletteden, waardoor ik anders het vuur tegen dezelven had kunnen verdubbelen en van achteren invallen; omdat ik compleet gebrek had aan de zoo noodige kleine vaartuigen; omdat het volk niet langer opgepropt op de schepen konde blijven in, dit broeiende, regenachtige weer, mankeerende alle verversching, ook het brood en de rijst vrij slecht; omdat de zieken dagelijks toenamen en moesten toenemen door de aanhoudende regens en drukkende warmte, met de ijselijke plaag der muskieten uit de bosschen; omdat ik risqueerde Banka in eens in een staat van insur- rectie zoude raken, indien ik daar geen macht naar toe zond, kun- nende ik die niet meer van Batavia ontbieden (a); omdat Malacca secours moest hebben, wilde Riouw niet door de Boegineezen over- rompeld worden; omdat eindelijk de Billitoners de oostelijke districten van Banka bedreigden en dezen dus ook secours moesten hebben. Het was volkomen duidelijk, dat alles hier om de west samenspande om onze betrekkingen tot de inlanders door de inlanders zelven finaal te doen vernietigen. Mijne macht om zulks in de binnenlanden van Palembang, in Riouw en op Banka gelijkelijk te keer te gaan, was te gering. Ik moest dus, ik herhaal het, voorzichtig te werk gaan. Hier blijvende sammelen of wel mijne macht vernietigd wordende, stelde ik onzen ganschen invloed om de west van Indië in de waagschaal, dat ik nimmer kon verantwoorden. Zoo gaf de schout-bij-nacht den 28" October het bevel om de rivier te verlaten, doch alvorens te vertrekken, kon hij niet na- laten, om nogeens aan Badroedin te schrijven en alweer met de onnoozele mededeeling, dat hij nog verder terugging als een blijk van vriendschappelijke gezindheid! Hij berichtte nu, dat het hem aan- (a) Namelijk wegens den ongunstigen moesson en wellicht ook wegens gemis aan troepen. 610 FALEMBANG EN BANKA IN 1816—1820. de bevolking voorgesteld als onderdrukt door een geweldigen tiran -s wachtende alleenlijk maar op eene Europeesche bescherming onm zich aan hem te onttrekken; ik heb daarentegen de gansche be— == volking bij elkander geschaard gevonden: de kampongs, die wij_= passeerden, zijn alle verlaten, en eene onbegrijpelijke massa menschen onder de Gombora bijeen, op allerhande manieren werkende, om=ax—=m hunne versterkingen te vermeerderen, die reeds volkomen regulier=as en zeer sterk waren. Men heeft eene rivier gevonden, door dubbele===s= rijen zware palen afgeheid en, met bentings daarachter, eene sterkte === gegeven waardoor men van rondom beschoten wordt. Ik heb hunne===e werkzaamheden bewonderd; ik heb hunne reguliere zware heiblokken ._ zien werken. Ik heb mij moeten overtuigen van een eiland, midden «= in de rivier door hen daar geplaatst sedert het vorig vertrek van mmm onze magt uit de rivier, op welk eiland eene batterij van 4m stukken zwaar kaliber stond. En ik heb hun gedrag, zoowel in het gevecht als in de behandeling onzer parlementairen , alleszins ge——— vonden overeenkomstig een geregelden oorlog. Ik heb de expeditie=== gretig aanvaard, omdat het mij eer deed zulks mij werd toevertrouwd. … Ik heb het met lust ondernomen; ben spoedig met de gansche magt klaar geweest en vertrokken; heb de groote schepen gelukkig cummen spoedig te Muntok gebragt; aldaar met behulp der officieren, bij d—me expeditie geplaatst, den noodigen verderen toestel volbragt. Gelukk igg en vrij spoedig de bank gepasseerd met schepen grooter dan imme== r (voor zoover bekend is) de rivier zijn ingekomen. Heb eene genoegzaam onbekende rivier met de gansche macht opgestevend, zonder een! 25 ongelak als somtijds oponthoud, en wel boven straat Jarang, altos met gevaar voor de branders en zwaar afloopende ebbe, dikmaals di e grootste schepen daarbij aan den grond zittende; alleenlijk doc er volharding tegen zorg, tegen brandende zon, stortregens en me==t zwaar te werpen en te waken, ben ik eindelijk ter plaatse gekomensm > waar de zaak gedecideerd moest worden en juist ter dezer plast=="© vond ik de grootste hinderpaal. Men moest schip voor schip dor» een naauw halen, waar geen schip dwars door kon en in welk nasu ““®” de Wilhelmina, de Marinus en Ajax bleven zitten. Buiten dit naau ==” moest ik mijne schepen eene positie geven, uit welke ik mijm= © manoeuvres naar tijdsomstandigheden kon beginnen. den Sultan, gelijk de pangerang Krama di Redja mij dit verlangen te voren heeft te verstaan gegeven. Overweeg nu Pangerang, dat het lot van den oorlog wisselvallig is; de kans van den oorlog is een spel. Het beste is dus een eind aan dit werk te maken, tot welzijn en nut van beide rijken. Die heden zonneschijn heeft, heeft morgen misschien eene donkere bui te wachten.” Na deze fraaie epistels te hebben achtergelaten, nam men den terug- tocht aan, doch eerst tusschen den 4" en den 15" November waren achtereenvolgens al de schepen weder voor den mond der Soensang geankerd. Wolterbeek zelf was er reeds den 4°; hij haastte zich kapitein Elout, die voor victorie-engel was bestemd geweest (bl. 548 noot J), benevens kolonel Bischoff, naar Batavia te zenden , om den Gouv.-Gen. met het „geluk”, dat zijn schout-bij-nacht gehad had, bekend te maken. In den aan hen medegegeven particulieren brief, schreef de schout-bij-nacht o.a: „Het is U. E. bekend, hoe de algemeene opinie, gestaafd door de rapporten van degenen, welken sedert eenigen tijd te Palem- bang zich hebben bevonden, de expeditie door U. B. aan mij toevertrouwd, volkomen genoegzaam taxeerde om de herovering van Palembang te bewerken; men rekende dadelijk voor den Kraton te zullen komen; men veronderstelde wel eenige sterkten aan den Borang, doch de batterijen en werken aan de Pladjoe en Gombora zijn bij niemand verondersteld geworden; en het is juist door die verstandige verplaatsing , dat zij hunne middelen hebben vermeerderd , verbeterd en, nader bij den zetel van hun gouvernement, alle oogenblikken konden doen suppleeren, buiten nog dat, alles ge- concentreerd, onmiddellijk onder het oog van dat gouvernement wierd gedirigeerd. Men heeft ons bij den aanvang der expeditie 610 FALEMBANG EN BANKA IN 1816—1820. de bevolking voorgesteld als onderdrukt door een geweldigen tira wachtende alleenlijk maar op eene Europeesche bescherming o zich aan hem te onttrekken; ik heb daarentegen de gansche b volking bij elkander geschaard gevonden: de kampongs, die v passeerden, zijn alle verlaten , en eene onbegrijpelijke massa mensche onder de Gombora bijeen, op allerhande manieren werkende, o hunne versterkingen te vermeerderen, die reeds volkomen reguli en zeer sterk waren. Men heeft eene rivier gevonden, door dubbe rijen zware palen afgeheid en, met bentings daarachter, eene sterk! gegeven waardoor men van rondom beschoten wordt. Ik heb hum werkzaamheden bewonderd; ik heb hunne reguliere zware heiblokke zien werken. Ik heb mij moeten overtuigen van een eiland, midde in de rivier door hen daar geplaatst sedert het vorig vertrek va onze magt uit de rivier, op welk eiland eene batterij van - stukken zwaar kaliber stond. En ik heb hun gedrag, zoowel in he gevecht als in de behandeling onzer parlementairen , alleszins ge vonden overeenkomstig een geregelden oorlog. Ik heb de expediti gretig aanvaard, omdat het mij eer deed zulks mij werd toevertrouwd Ik heb het met lust ondernomen; ben spoedig met de gansche magt klaar geweest en vertrokken; heb de groote schepen gelukkig er spoedig te Muntok gebragt; aldaar met behulp der officieren, bij de expeditie geplaatst, den noodigen verderen toestel volbragt. Gelukkig en vrij spoedig de bank gepasseerd met schepen grooter dan immer (voor zoover bekend is) de rivier zijn ingekomen. Heb eene genoegzaam onbekende rivier met de gansche macht opgestevend , zonder eenig ongelak als somtijds oponthoud, en wel boven straat Jarang , altoos met gevaar voor de branders en zwaar afloopende ebbe, dikmaals de grootste schepen daarbij aan den grond zittende; alleenlijk door volharding tegen zorg, tegen brandende zon, stortregens en met zwaar te werpen en te waken, ben ik eindelijk ter plaatse gekomen, waar de zaak gedecideerd moest worden en juist ter dezer plaatse vond ik de grootste hinderpaal. Men moest schip voor schip door een naauw halen, waar geen schip dwars door kon en in welk naauw de Wilhelmina, de Marinus en Ajar bleven zitten. Buiten dit naauw moest ik mijne schepen eene positie geven, uit welke ik mijne manoeuvres naar tijdsomstandigheden kon beginnen. „Ik heb deze positie echter genomen en 6 dagen behouden: 3 voor en 3 na het gevecht van den 21"; maar hier was volharding en een werkzaam leven noodig. Men moest de schepeu vrij van den grond houden; men moest ‘snachts waken tegen de branders, en de andere scheeps- en dagelijksche werkzaamheden daarbij nemende, was het volk afgemat; doch scheen nog onvermoeid en kunnende men voluit zeggen, dat de grootste geestdrift overal plaats vond. U. E. kan begrijpen , hoe wij bevreemd stonden dien regulieren aanleg hanner sterkten en verdedigingsmiddelen te zien, zoo weinig over- eenkomende met onze algemeene opinie; dan nog verbeeldden wij ons zulks meer vertooning maakte dan wel inderdaad kracht bezat. 