Herinneringen uit de loopbaan van een Indisch officier
Dit bock is ua oud dat hct autcursrecht erop is verlopen, zodat hct bock nu deel uitmaakt van hct publickc domcin. Ecn bock dat tot hct publickc domcin bchoort, is ccn bock dat nooit onder het auteursrecht is gevallen, of waarvan de wettelijkc autcursrcchttcrmijn is verlopen. Hct kan per land vcrschillcn of ccn bock tot hct publieke domein behoort. Boeken in het publieke domein zijn ccn stem uit hct verlcden. Zc vormen ccn bron van geschiedenis, cultuur en kennis die anders moeilijk te verkrijgen zou zijn. Aantekeningen, opmerkingen en andere kanttekeningen die in het origineel stonden, worden weergegeven in dit bestand. als herinnering aan de lange reis die hct boek hccft gemaakt van uitgever naar bibliotheek, en uiteindelijk naar u. Richtlijnen voor gebruik Google werkt samen met bibliothekcn om materiaal uit het publieke domein te digitaliseien, zodat het voor iedereen beschikbaar wordt. Boeken uit het publickc domcin behoicn toe aan hct publiek; wij bewaren ze alleen. Dit is echter een kostbaar proces. Om deze dienst te kunnen blijven levercn, hebben we maatrcgelcn genomen om misbruik door commercicle partijen te voorkomen, zoals het plaatsen van technische beperkingen op automadsch zocken. Verder vragen we u hct volgende: + Gebruik de besianden alleen voor niei-commerci^le doeleinden We hebben Zocken naar boeken met Google ontworpen voor gebruik door individuen. We vragen u deze bestanden alleen te gebruiken voor pcrsoonlijkc en nict -commercicle doeleinden. + Voer geen geautomatiseerde zoekopdrachten uit Stuur geen geautomatiseerde zoekopdrachten naar het systeem van Google. Als u onderzoek doct naar computcrvertalingen, optische tekenherkenning of andere wetenschapsgebieden waarbij u toegang nodig heeft tot grote hoeveelhe- den tekst, kunt u contact met ons opnemen. Wc raden u aan hicrvoor materiaal uit hct publickc domcin te gebruiken, en kunnen u misschien hicrmee van dienst zijn. + Laat de eigendomsverklaring staan Het "watcrmerk" van Google dat u onder aan elk bestand ziet, dient om mensen informatie over het project te geven, en ze te helpen extra materiaal te vinden met Zocken naar boeken met Google. Verwijder dit watcrmerk nict. + Houd u aan de wet Wat u ook doet, houd cr rekening mee dat u er zelf verantwoordelijk voor bent dat alles wat u doct Icgaal is. U kunt er niet van uitgaan dat wanneer een werk beschikbaar lijkt te zijn voor het publieke domein in de Verenigde Staten, het ook publiek domein is voor gebniikers in andere landen. Of er nog auteursrecht op een boek mst, verschilt per land. We kunnen u niet vertellen wat u in uw geval met een bepaald boek mag doen. Neem niet zomaar aan dat u een boek overal ter wereld op allerlei manieren kunt gebruiken, wanneer het eenmaal in Zocken naar boeken met Google staat. De wettelijkc aansprakelijkheid voor auteursrechten is bchoorlijk streng. Informatie over Zoeken naar boeken met Google Het docl van Google is om alle informade wcrcldwijd toegankelijk en bruikbaar te maken. Zoeken naar boeken met Google helpt lezcrs boeken uit allerlei landen te ontdekken, en helpt auteurs en ui tgevers om een nieuw leespubliek te bereiken. U kunt de voUedige tekst van dit boek doorzoeken op het web via |http: //books .google .coml I 'C — ' it .as ■^^-^i m •».•?■ i i^^/ HERINNERINQEN UIT DE LOOPBAAN VAN EEN INDISCH OFFICIER. HERINNERINGEN Us)- UIT DE LOOPBAAN VAN EEN INDISCH OFFICIER DOOB W. A. VAN REES. Scenes of my youth , doTeloped , crowd to view. To which I long have bade a last adieu ! Seats of delight , inspiring youthful themes Friends lost to me for aye, except in dreams. Btrom. DERDE DRUK. TWEEDE SERIE. 'SGRAVENHAGE en LEIDEN. M. J. VISSER, VAN DEN HEUVELL & VAN SANTEN. 1869. Snelpendruk Tan H. C. A. Thieroe, te Nijmegen. DScn i/.i. JAVA'S BIMENIANDEN. n. F 991 1 I. WMrin MNirt M^ mk ¥itA fulMiniziiiiHf aiMMlott. — Ziin aankomst \9 GombOAg. Na al hetgee^ ik regtaireeks ea van ter zgde heb vernomen , be- hoef ik mg niet lang te bezinnen over het al of niet vervolgen der )>HenBiiermgen." Dagbladen en TgdsGhriften hebben ze genadig be- haadeld — gepreaen soms — en de Uitgevers bevelen zich aan. De goede wenken mg gegeven , hoop ik te volgen. Niettegenstaande de o{«nerkingen van een recensent , zal ik nog vele uitheemsche woorden moeten gebmiken, omdat er bepaalde militaire uitdrukkin- gen zgn , die in de herinneringen van een indisch officier niet mogen ontbreken , evenmin als de scheepetermen by Marryat. De ))Her- inneringen" zijn zelfs door vrouwen gelezen , waarvoor ze toch niet gescbreven waren ; sonimige deden zq lagchen , anderen wel eens een traan wegvegen. Eeden genoeg voor mjj , Robert , om tevreden te zijn , om meer dan tevreden tezyn, om tegenieten vanhet wel- slagen. Soms zou ik in geestverrukldng (ydelheidskoorts ?) ktmnen uitroepen : Dpubliek , ik acht u innig !" (in tegenstelling van den enthousiast Multatuli , die anders den spy ker goed raakt als by van Java spreekt) maar dan bepaal ik my wyselyk tot een extra-K>mhelzing mgner dierbare wederbelft, die met een vriendelyk lagcb^d gelaat zich laat omhelzen , en misschien wel by haar zelve denkt : Ddie Bobert zal n o o i t wy s worden !" doch die . ; . medegeniet. Yoor dat ik van het tegenwoordige afstap om my weer in het verledene, te verdiepen , moet ik nog een enkeL woord zeggen over / de verschillende veronderstellingen en uiteenloopende gevoelens van het ))geacht" publiek omtrent de verhouding van den schrjjver tot Eobert. Er zijn er die beiden voor denzelfden persoon houden , en gelooven dat alles wat van den laatste beschreven staat , met den eerste is voorgevallen. Anderen meenen te weten dat Robert een vriend van den schrgver is , die hem zgne aanteekeningen schonk om die voor de pers gereed te maken. Beide veronderstellingen zijn zeer vleijend , maar niet volkomen juist. Wat is er dan van aan ? vraagt de weetgierige lezer. Ik vraag , wat doet het er toe wie Robert is , als zijne »Herinneringen" slechts een leesbaar en voor sommigen niet onbelangrgk noch onnuttig boek uitmaken. Welligt dat de nog al zeer openhartige en vertrouweljjke Robert later wel eens eenige woorden laat ontvallen , die tot opheldering der duistere zaak strekken. — Wil mij nu naar Gombong volgen. Tusschen twee p e 1 o e p o e-p aggers, d. i. staketsels van gevlochten platgeslagei} bamboe , die de erven afbakenen in de dessa en ge* deeltel^k langs de woning van het distriktshoofd staan , leidt een breede grindweg naar een met palissaden omgeven ruimte , die tot kampement is ingerigt. — De barri^redeur binnenrjjdende , zag ik links eenige bamboe-kazemen van den eenvoudigsten vorm , regts soortgel^ke gebouwen voor wachthuizen en magaz^nen gebezigd. Een afrikaansche schildwacht beduidde mij , dat ik den weg slechts had te volgen om tot de kommandantswoning te geraken. Door een tweede barriere-deur verliet ik het soldatenkampement , ging den weg over die den achterkant van de officierswoningen be- grensde , en kwam door een smal laantje aan een rg huizen, waar- van het grootste gedeelte nog niet afgewerkt , maar toch twee nagenoeg voltooid en reeds betrokken waren. Al die huizen inspe^ acht ^ tien in getal , hadden het front of zouden 't eenmaal kry- gen naar het groene gebergte , dat zich op een kwartier afstands uit de sawahvelden verhief , en stonden aan een breeden metjonge boomen beplanten weg , die naar het fort voerde , dat ook nog gebouwd moest worden. ))Eom binnen , kameraad/' klonk een heldere stem uit het eerste liuis liiiks , ))styg cUi^r maar af . — He , ordoxmans ! 1 a k a s p e- gB,ng toe wan poenja koeda" (ga dadeljjk het paard van mgnheer vasthouden). Afgestegen stapte ik over een half afgewerkt , voor den over- gang te paard nog ongeschikt duikerbruggetje en ging de voorga- ler|] in , waar m|jn onbekende collega mjj tegemoet trad. »Gg logeert bij mg , is niet ?" vroeg hg haastig , als of hjj bang was dat een ander hem voor zou z^n. »De voor u bestemde woning kan eerst over eenige dagen betrokken worden — gij zjjt inuners Robert? — zoolang moet ge u hier maar behelpen." 't Was de militaire kommandant in persoon, de Iste luitenant Da Crosta , tevens kommandant van het detachement infanterie sterk 100 man, een knap, net officier met gebogen neus en zwart haar , die , zoo als ik spoedig opmerkte , onder verdenking lag , dat hij van israelitischen oorsprong was en zich daarover menige plagery liet welgevallen. Dadelyk begon ik met mjj ))lekker te maken ," d. i. een ligt huistenue aan te trekken; en daar het middag ge worden was, kwamen achtereenvolgens de overige officieren van het garnizoen , waarschijnl)jk reeds met m^ne komst bekend , bij myn gastheer binnen , om het rustuur aan de kennismaking met den nieuwen makker te wijden. Het gansche officieren-personeel bestond slechts uit een kapitein der genie tevens kommandant der kompagnie sap- peurs, van Goorik , een bij de genie gedetacheerden officier der in- fanterie , den Isten luitenant Stijger , en een officier van gezond- heid 3de kl. , Bruinvisch. Bovendien was er nog een opzigter der genie , met den rang van 2de luitenant , van Beuk. — Van Goo- rik was voor eenige maanden met een handvol sappeurs te Gom- bong aangekomen, had zijn intrek hij het inlandsche distriktshoofd genomen , het kampement getraceerd , en met behulp der bevol- king de noodzakeljjkste tijdelijke gebouwen opgerigt. Naarmate er manschappen en onderofficieren onder dak konden gebragt wor- den , werd het garnizoen versterkt. Ik kwam in het midden dier scheppings-periode ; want zes maanden later bevond zich ter plaatse een tiental officieren, een kompagnie sappeurs van 150 man, en een detachement infanterie sterk 175 Afrilcanen en inlanders. Daar in het rustuur het rjjst-dejeuner genuttigd werd , stelde van Goorik voor om zamen te ontb^jten , hetgeen door Styger na- tuurljjk werd gevonden en Da Crosta noopte z^jn huisjongen te gelasten om zgn maal bjj van Goorik over te brengen. Ik deed het overvloedige maal eer aan , en begreep niet goed , hoe Stgger zeggen kon , dat het hier »een mooi beroerde boel" was en »dat men hier niets kon krijgen.'* ))Gi] hadt verstandiger gedaan te Samarang te bljjven,'* yoegde h|j er spottend bg. ))Z^t gy niet bang om hier uit te knypen , zoo als van der Lely ? Ze zeggen immers dat Gombong zoo onge- zond is , ha ha ha!" De zaak was deze : een veelbelovend jong genie-officier was eon paar maanden te voren , kort na zyne aankomst te Gombong , aan zware koortsen bezweken ; en omdat deze plaats nog niet bekend was , had zij den naam van ongezond gekregen. Vier jaren had ik met van der Lely op de academie doorgebragt ; zeer betreurde ik zijn dood , en vroeg belangstellend naar eenige byzonderiieden , hem betreffende. ))De arme kerel ligt. nu op het nieuwe kerkhof ," besloot Styger , )>hij is nommer een , — nog plaats genoeg." En terwyl hij haastig zyn glas pale ale aan den mond bragt , viel er iets in, dat geheel in tegenspraak was met dien ligtzinni- gen , onaangenamen toon waarop hy gesproken had. Ik begreep spoedig dat onder de ruwe korst een goed hart klopte. Van Goorik dronk een glas Baron-Fay ol »op den nieuw aange- komene ," een ander ))op de kameraadschap ," en een derde »op het vooruitzigt om hier regt fideel te leven ;" en Stgger pruttelde er in zich zelf by )>dat het hier al een heel fideel leven was , als men zelfs geen korst brood had om by zyn champagne-saus te gebruiken." »Dat is nu toch al drie maanden dat ik geen brood gezien heb /' riep hy uit. ))Die ellendige Chinpes schynt ons voor den gek te houden ; ik zal den Wedono vragen om hem de dessa uit te jagen, als hy binnen acht dagen niet begint te bakken." ))My dunkt ," merkte ik op , »dat er ook zonder brood nog geen armoede geleden wordt. 'tis hier ))bij gebrek aan brood..." » Ja , dat mankeert er nog aan , dat de samarangscbe tokohou- ders nog niet het noodige zouden zenden. Die hondenribben heb- ben me pas een beer van fSOO gestuurd; er is weer een factuurtje van 7 kisten onderweg. Als het morgen aankomt, dan noodig ik de lieeren uit om 'tdadeljjk te komen proeven.'* »E^n ding is hier niet kwaad ," sprak van Beuk met een diepe stem. »En dat is ?" )>Dat is , dat we hier geen last van v«rouwvolk hebben.*' Meteen stond h^ op, nam z^n stroohoed en met een »ik groet de heerei^ /' ging hjj weer naar het werk. Een rofFel op de trom kondigde het hervatten der werkzaamheden aan. Als ik het stgve figunr van den opzigter in aanmerking nam , die tot nu toe zich niet in het gesprek had gemengd , doch met de graagte van een arbeider zjjn maag had gevuld , verwonderde het mg geenszins dat h ij het gemis van dames niet voelde. Het bleek mj later dat de man voor sjgn werk aUes , voor de zamen- leving niets was. II. Hoe men in IndiS aan werkvolk komi. Tot opheldering van de oorzaak der nieuwe nederzetting in het afgelegenste hoekje der bagelensche vlakte , is het welligt niet over- bodig eenige regelen te schrijven , zelfs op 't gevaar af van som- niige mijner lezers te vervelen. Toen het nederlandsch gouvernement , na een iangdurigen wor- stelstr^jd met de inboorUngen , geheel meester van Java was gewor- den , en ontdekte hoe goed en gedwee van aard die Javanen eigen- lyk wareh ; toen er , dank aan die gedweeheid , millioenen guldens naar de schatkist stroomden , die millioenen jaarlijks toenamen , en men eindelflk in Nederland niet goed meer zonder die millioenen wist rond te springen , — toen begreep men ook , dat het van belang was Java te behouden , en te kunnen verdedigen tegen een buiten- landschen vijand. De groote heeren maakten een plan tot verdedi- ging en zonden , — 't speet hmi wel — eenige millioenen minder naar 't dierbaar moederland. Nu werden er op strategische pmiten vestingen en forten gebouwd en, daar Gombong een gewigtig punt scheen te zjjn , ook voor die plaats eenige tonnen gouds afgezon- derd. Het fort ))generaal Cochins" zoude een achtkantige gedaante verkrijgen , een prachtig reduit met hooge luchtige kazematten , wallen , grachten en buitenwaDen ; — de plannen lagen daar , en wjj waren de gelukkigen die ze ten uitvoer mogten brengen. Nuik toch over dit onderwerp spreek , kan ik niet nalaten er bjj te voe- gen dat andere groote heeren de noodzakelijkheid van een fort te 9 Gombong niet hebben begrepen , en dat dien ten gevolge na eenige jar en de bouw van het fort »generaal Cochius" afgekommandeerd werd. Zulke zaken gebeuren meer in de wereld ; hetgeen de een op- bouwt , breekt de ander af. Het schoone steenen reduit dat toen- maals yoltooid was , werd echter niet afgebroken , maar tot logies bestemd voor het pupiUen-J^orps. De jonge soldaatjes zitten nu ach- ter ellen-dikke schildmuren , en slapen in kasematten van acht el spazming , met wulven van een half el pyl. Het is te hopen dat zyhun geluk waarderen. In den achtermiddag legde ik een officieel bezoek af b^ den ka- pitein van Goorik , en wandelde met hem naar het terrein waar het fort zou komen te staan. Dat terrein bestond nit braakliggend r^st- land , waarop eenige magere sappej's (koeijen) graasden ; eenpaal toonde het middenpmit aan van het toekomstig reduit , waaraan echter niet kon begonnen worden voor dat het kampement vol- tooid was. Op die wandeling vemam ik , dat het toezigt over de steenbak- kerg , de smedeqj en de houtkap aan my zou worden opgedragen. Als schooljongen had ik wel eens een steenvormer aan zijn tafeltje zien staan en hem baUen klei in een houten raampje zien drukken ; ik had menigmalen voor een smidswinkel den vonkenregen bewon- derd , die van een gloeyend stuk ^zer afspatte , en was dikwijls tegenwoordig geweest bjj het omkappen van boomen op de stads- nvallen ; maar dit was ook alles wat ilr van die zaken kende. Was ik nu bjj de genie geplaatst , omdat men veronderstelde dat ik zulk werk reeds verstond , of dat ik het spoedig zou kunnen leeren ? het deed er weinig toe. Alles hing maar af van den ijver waarmede ik mgne betrekking zou waamemen , ten einde weldra op de ver- eischte hoogte te komen. Nu, aan gver ontbrak het mij waarljjk niet. Ten vjjfurewasik den volgenden morgen reeds bij de indeeling van het werkvolk ; door de nog heerschende duisternis onderscheidde ik met moeite de vier- honderd-vjjffcig koelies , die in vjjf gesloten gelederen als monster- kikvorschen op den weg gehurkt zaten en met hun toedoen's (kegelvormige breede hoofddeksels) op , een zonderlinge vertooning 10 maakten. Hier en daar , waar de koelies van een ander distrikt za- ten , was de rjj gebroken; bij iedere afdeeling stonden een paar mandors ; op den regtervleugel de sappeurs in werktenue , en op den linker de kettinggangers. Naar de behoefte van den dag decide de officier der wacht die bende af in verschillende ploegen ; had hjj den hoofdmandor een or- der gegeven , dan zette deze het op een schreeuwen ; de betrokken ondermandors herhaalden de order met niet minder misbaar ; de koe- lies sloten zich met drommen regts of links aan , zonder uit hun neergehurkten kikvorschenstand te komen , doch ook niet zonder al- lerlei uitroepen. Het was dan een vreessel^k geweld. ]i)He ,rong ngatoes koeli ^oetoardjo!" (twee-hon- derd koelies van (het distrikt) Koetoardj o!) ))Boten wonten, toewa n" (die zgn er niet). ))Ora nono? (niet ?) hoeveel dan ?" '^) ))Slechts honderd-twee-en-negentig. Acht man mankeeren." ))Waar zjjn die?" »Vijf ziek aangekomen , drie weggeloopen." ))Eapporteren aan den We do no , hoor!" ))Goed , mijnheer." Dan volgde we^r de drukte van mandors , die hunne schapen tel- len en nog eens overteUen , omdat de schapen zich nooit stil houden ; — veel beweging — veel geblaat. Eindelijk is de troep afgedeeld : twee-honderd man voor de steenbakkery ; dertig tot hulp der metselaars ; twintig voor de timmerloods ; tien voor de smederij ; vijftig voor de kalkbranderg ; vijf-en-twintig omalang alangop het gebergte te sngden ; vijftig om brandhout in het, woud te kappen ■ (de koelies der drie laatste ploegen droegen 'savonds elk een vracht naar het kampe- ment) ; ') Yoor het geraak van den lezer zal ik zoo weinig mogelijk een hem welligt onbekende taal gebrulken. 11 dertig om w i 1 1 i t' s (dakbedekking) te maken ; tien voor yerpleging van en om gras te sngden voor de k e b o' s (buffels) van de steenbakker|j. De sappeurs zijn verdeeld bjj de verschillende groepen ; de storm vaQ menschenstemmen is eenigzins bedaard. De officier der wacht gaat de gelederen nog eens langs , geefb aan den tamboer het teeken tot den afiuarsch , en iedere afdeeling gaat nsAx z^'n werk. Daar dit hoofdstuk toch een vervelend hoofdstuk is , zal ik om consequent te bl^jven met een enkel woord mededeelen hoe men aan al dat werkvolk kwam. Voor dat er nog een enkel militair te Gombong was aangekomen , had de regering te Batavia aan den resident van Bagelen (uitspraak )>Bageleen") reeds gelaat om zorg te dragen dat de bevolking , die aan z|jne beyelen gehoorzaamde , medewerkte aan de versterking van het land tegen buitenlandsche yganden ; dat die medewerking zou bestaan niet alleen in levering van bouwmaterialen , zoo als bam- boe , nipa , wildhout , alang-alang , enz. maar ook door de bevolking als koelie te doen optreden en voor zoodanige werkzaamheden ge- bruikt te worden als de bevelvoerende officier het zou noodig achten ; en eindelgk , dat de bevolking voor het een zoowel als voor het an- dere betaling zou genieten. Zonder twjfel moet het voor de vreedzame dessa- (dorps) bewo- ners alleraangenaamst geweest zgn te vernemen, dat hun land zoo sterk gemaakt werd tegen invallen van noord-amerikaansche of fran- «che legerbenden (van wier bestaan zij vroeger nimmer iets geweten hadden) , — maar, wel beschouwd , gaf het toch een aanvankelijke vermeerdering van heerendiensten , een even groote vermindering van dolce far niente's, en — hadden zij een stem. . .* maar natuurl^jk hadden ze geen stem in regeringszaken , en op het stand- punt van ontwikkeling waarop zjj stonden , dachten ze er misschien ook niet aan. Betaling ! . . . nu ja , dat was goed voor de hoofden , en het was ook goed dat de hoofden betaling kregen , want de Javaan e e r t zijn hoofden , en heeft gaame dat deze den gammelang kunnen la- ten spelen en feesten geven; maar wat hy, de arbeider, van dat 12 geld in handen kreeg , beteekende iiiiHifets n i fe 1 6. Dfe gfeiiie b6taal- de bijv. aan het dessahoofd den marktprfls, t^Htig tiuiteti (VaYi 120 op den golden) voor een bamboe , en desie ]fipaf ^en niati , die de bath- boe geleverd had , er vjjf duiten voor. fi&e banrbee , gelererd vbor de bevestiging van zijn land tegen e&n ottb6ke!ttden vijand , feo^te den Javaan dus vijftien duiten ; en ssoo alles iiaar rate. En de koeliegelden voor persoonljke dien^eA!.. . wel , die warfen op vijftien duiten per dag bepaald, aHe avontteft na afloop vIBCh iiet werk geregeld uit te betalen. Kon de man van vgftien duiten daags leven? Ja , dat kon hij. Maar de residentie Ba^efeti was een zeergfrbote residentie , met uitgestrekte vlakten , en ook liiet hooge bergen , eh met een zandig zeestrand dat niet af te z$€ffi wa6 , al Was de Incitt ook nog zoo helder en al hadden de oogisn ool: eetri dtibbel vertno^ gen. Er waren zeer afgelegen distrikten , of lieYer 'fiombong lag r^r van alle distrikten af. Vele arme sukkels moe^en drie dagen v6dr hun werkbeurt van de koele bali-bali opr^6n , fettette betrelddngfeh zoolang onbewaakt , en hunne akkers onbebouwd lateA. Meffc eelhig geleend geld in zijn tabakszakje of in het eene einde zijns slindang's geborgen , wandelde dan de opgeroepene , vol vaderlandsliefde , met zijne lotgenooten in drie dag- en nachtmarschen naar Gombong , kwam aldaar Zaturdag avond vermoeid, hongerig en dikwijls met verwon- de voeten aan , en was Zondag ochtend present op de afdeeling. Met de heen- en terugreis was hij dus dertien dagen afwezig , en ontving daarvoor zevenmaal vijftien of honderd-en-vjjf duiten , d. i. a e h t duiten per dag; en dat was volstrekt niet genoeg. B&t men heerendiensten vergde m het belang van denlande, was zoo onnatuurlijk niet ; maar dat men die nieft b^hooflgk vefg6iedde, verdiende strenge afkeuring. Op den latogen duur toch , ging er ^e bevoUdng onder gebukt ; want het aatotal benoodigde koelies &am steeds toe en klom tot vijffcien-honderd daags, niet medegerefcend ^sy die door het civiele bestuur .met de leveratotie van bouwmateriftlen werden belast. Wanneer men daarbij in aanmerking neenrt, dat die staat van zaken verscheidene jaren voortdimrde , datdeteedewerking aan 's lands defensje een buitengewone verpligting was , en 13 de g e w n e heerendiensten , zooals : aanleggen en onderhouden van ^^egen en bruggen , aanplanten van duizende bahoe's (bunders) in- digo en bereiden der indigo in de gouvemements-fabrieken , trans- porteren van gouvemements- en partikuliere goederen , bouwen van -w^oningen voor europesche ambtenaren , schoonhouden van tuinen en erven , grassnjjden voor paarden , alles even goed voor europesche ambtenaren als voor inlandsche hoofden, daarenboven horniat(eer) bew^zen aan die hoofden door hunne rijstvelden te beplanten , enz. enz. — dan kan men eenigzins een denkbeeld vormen van den jjver ^^raarmede in de laatste tijden zooveel over gedwongen envrgen arbeid geschreven en geerproken is ; en mag men het niet euvel dui- den , dat ik mgne jeugdige makkers er bjj deze gelegenheid iets van vertei , ail raakt het ook het kantje van de politiek. III. Vrienden van den duivel. De grootste afdeeling die achter de trom marcheerde en waarbij ik my Yoegde , was , zooals reeds gezegd is , voor de steenbakker^ bestemd. Kluchtig was het de waiihopige pogingen ' der arme koelies te zien , die volstrekt wilden gesloten blijven en daardoor elkander meedoogenloos op de hakken trapten. Binnen den pagger van het etablissement gekomen , liet de ser- geant Spoehnan , steenbakker van beroep , halt houden en verdeelde op zijne beurt de bende wjederom in verscheidene ploegen. De eene moest klei en zand in gemetselde bakken aanvoeren , de andere de daken van droogloodsen herstellen , een derde steenen keeren of op- stapelen, een vierde brandhout aandragen, een vijfde een afgekoel- den oven lossen ; kortom , Spoehnan regelde de werkzaamheden alsof ik er niet was. De korporaals en sappeurs bg iedereploegingedeeld, beduidden den mandors wat de koeHes te verrigten hadden ; en dat was w^l noodig, want de menschen waren hoogst onhandig. Ik zag bjjv. nieuweUngen , die hunne kruiwagens met zand vulden en dan beproefden deze op te nemen en op de schouders naar de leembak- ken te dragen ! Overigens scheen het mij toe , dat de dienst goed marcheerde , doch na verloop van eenigen tijd , toen ik niet meer in naam het atelier bestuurde , had ik het genoegen nog iets tot den bloei van het etablissement te kunnen bjjbrengen en de gom- bongsche steenen een indische vermaardheid te bezorgen. Om niet te veel van het geduld mijner lezers te vergen , zai ik 15 in geen verdere bijzonderheden over mjjn werkkring treden. In de sme- derg gaf ik op wat er aangemaakt moest worden , en zag toe dat er niet geluijerd werd. De houtkap marcheerde ook van zelf ; uu en dan liet ik n4jn paard zadelen en reed naar het drie palen verwjderde bosch, om mij te overtuigen dat de gegeven bevelen behoorlijk werden nagekomen. Ik ga nu een sprong doen , om den toestand te beachrgven waar- in Gombong drie a vier maanden later verkeerde : een toestand waarin , met uitzondering van eenige wisaelingen in het personeel , in drie jaren geen verandering kwam. Het kampement was voltooid , het ofBcierspersoneel voltallig. Er bevonden zich : ^^n majoor eerstaanwezend ingenieur , ^en kapi- tein en drie luitenants der genie en sappeurs , twee opzieners der genie, e^n kapitein en twee luitenants der infanterie, en^^nofficier van gezondheid. Ofschoon er nog al veel verscheidenheid in de karakters der verschillende individuen was , en men in den regel by soortgelijke garnizoenen vrjj wat tweedragt vindt , leefden wij' in eensgezindheid. Ik schrjjf dit toe aan het karakter van den chef en aan de talr|jke pligten die ieder te vervuUen had ; want er werd inderdaad veel gewerkt. Scherpe afscheiding van rangen bestond er bg ons niet. De majoor boezemde achting genoeg in , om de vrees te verbannen dat de jonge officieren van zgn kame- raadschappel^jken omgang misbruik zouden maken , wanneer hy aan zfin lust tot het gezeUige leven bot vierde , en de kapiteins kon- den wel niet beter doen dan het voorbeeld van hun chef te volgen. Onbegrjpel^jk snel vloog de tjjd in de eerste maanden voorbjj. Als de roffel van half vyf het eindigen van het werk had aan- gekondigd, en de ateliers aan de zorg der infenterie-wachten wa- ren toevertrouwd , gingen de officieren huiswaarts , maakten een weinig toilet — veel niet , meestal tenue in witte buisjes , — en lieten hmme paarden zadelen of gingen te voet uit. De wandelingen in den omtrek hadden voor mij veel aantrekke- Ifika; het eenvoudige javaansche volksleven was my nog nieuw. De dessa Grombong evenwel had haar zuiver javaansch karakter reeds vejloren. Bij de ofrigting van het militair kampement, 16 hadden ook eenige Chinezen zich in de dessa geyeetigd; de wo- ningen aan den grooten weg van den pachter , dager , bakker en kruidenier , gaven reeds een ander aanzien aan de plaats ; aan desi achterkant hadden de sappenrs hunne privaatwoningen , die insge- Igks beter ingerigt waren dan de gewona javaansche huizen. leder sappeur namelijk , op wiens gedrag niets viel aan te mericen, mogt des verkiezende in de dessa hxazen. B4ar ontving hem zijn inlandsche vrouw , als h^j vermoeid van den arbeid terugkeerde, met alles wat h^ tot verfrissching noodig had ; da^ gebruikte h^ het avosidmaa/l, dat zg voor hem bereid had ; d4^ bragt h^ den nacht door , als hg ten half-negen e^rst nog het avond^app^l in de kazeme had b^ewoond. Tegen zonsoadOTgang zaten de Chinezen gewoonl|jk onder de galerg te rooken. Waimeer wg voorbg kwamen, stondea z^ op en riepen ons , met een valschen lach en onsierlflke bulging , goe- den avond toe. Het kostte ons altgd moeite dien groet niet on- heusch te beantwoorden , en een »dag, ledi^ke kee" (de gewone benaming der Ohinezen) was het minste dat z^ moe^en hooren. Zonder Chinezen zou ons veel hebben ontbroken, en toch verfoei- den wjj die hondeneters. De indische soldaat is een gezworen vgand van den Chinees; die vijandschap heeft zgn oorzaak in de groote tegen- strgdigheid van karakter. De Chineesch is laf , de soldaat dapper ; de Chinees is valsch , ' de soldaat opregt ; de Chinees is wreed, de sol- daat goedhartig ; de Chinees is vuil , de soldaat zindel^k ; de Chi- nees heefi: altijd geld ('t is wel geen karaktertrek), de soldaat nooit ; de Chinees vereert den duivel , de soldaat God (op zyn manier). ledereen weet , en de soldaat ook , dat waar een Chinees is , er ook inlanders worden uitgezogen ; dat er meer uitgemergelde in- woners om zjjne woning rondwaren naar mate hy zelf vetter is. En dat uitmergelen geschiedt niet in 't geheim ; integendeel , ieder- een kan er getuige van z^. Gaat op den passer ; daar staan aan alle toegangen de gouvemementspachter en z^ne trawanten , om van elken inlander , die soms palen ver met wat s a j o r (groaiten) of eenige vruchten van zgn hof komt aanzetten , ja die slechts bjj gebreke van iets beters , eenige pisangbladeren aandraagt , naar willekeur eenige dniten af te persen. Hoe menigmaal zag ik den 17 geduldigsten Javaan in wrevel ontsteken bij den te hoogen eisch van den pachter ; maar noch zyne uitroepen van toorn , noch zjjn smeken om erbarming baatten lets , en altjjd eindigde de twist in het voordeel van den Chinees , die grijnzend zijn bloedgeld opstak. De Chinees was oogenschijnljjk in zgn regt , want h^ betaalde aan het gouvemement een groote pachtsom ; hg plunderde openly k. Openlflk , herhaal ik ! Ziet den -Chinees als een roofvogel in de dessa huishouden. Hg heeffc de zakken vol geld en laat het den zwakken inlander in de oogen blinken, drukt 'them in^de handen. En met kinderlgke onnadenkendheid verkoopt deze den oogst van de pas geplante rijst-bibit, de vruchten die nog aan zjjne boom en moeten wassen. Dan opent de Chinees zjjn pak met kain-sa- rongs , slindangs , kain-kapala's ; hij stelt den kooplust der arme onschuldigen op een harde proef , en eindigt altijd met het geld in zjjne kas terug te brengen. Openljjk geschiedt die plundering , ik zeg het nog eens ! Het kost u immers geen moeite te gissen van wien de langzaam uitgezogen Javaan de amfioen gekregen heeft , waarvoor hjj z^ne bufiPels gaf , en waardoor hg het laatste greintje menschel^k gevoel heefb gedoofd. De gouvernementspachter is de eenige mai^ die het heulsap kan verkoopen ! Welk soldaat zou den Chinees niet haten , den Chinees dien het — jammer ! — vrjjstaat zich overal als een wolf onder de scha- pen te werpen; die zonder verantwoording van het eene einde van Java naar het andere trekt ; die vrijer is dan de inboorling zelf , die zijn distrikt , z^ne dessa niet zonder voorkennis van zjjn hoofd mag verlaten ; ja vrjjer dan de Europeaan , die een pas moet vra- gen om zich in de binnenlanden te kunnen vestigen. En waarom dien duivelaanbidder zoo bevoorregt boven anderen ? Omdat hy een der werktuigen is waarmede de millioenen vervaar- digd worden ; de groote stoomzuiger waarmede het goud b^ atomen uit de porien en aderen van den Javaan wordt gepompt ^). Vergeeft daarom den soldaat zgn ))leelijke kee ," want de Chi- nees is verfoeijelijk leelyk in het oog van elk. regtschapen man. ^) De lezer herinnere zich , dat w\j den toestand der kolonie in het jaar 1843 beschrijven, en men thans bezig is daarin verandering te maken. IV. Een wandeling ^or d« dessa. Geen vlakte op Java is zoo sterk bevolkt als die van deresiden- tie Bagelen. Overal wordt de eentoonigheid der rjjstvelden afge- wisseld door dessa'e , die zich op eenigen afstand als boschjes voor- doen. Dringt gy er binnen langs het slingerend voetpad dat u derwaarts voert , dan ontwaart ge de lage stulpen der inboorlingen , onder het loof van hooge vruchtboomen verborgen. Op de bali- bali , onder h^t verlengde dak , zit de Javaan , die van het veld is teruggekeerd en zich onledig hoadt met eenig huiswerk , met het insmeren van zijn kris met het scherpe sap der djeroek-tipis , of zich verdiept in de beschouwing van zijn naakt kroost dat opdengrond ligt te spartelen. Ter zgde van het woonhuis en onder een afdak digt by de r^stschuur , staat de vrouw , met den sarong tot onder de armen opgebonden , doch overigens met ontbloote hals en armen , de rijst voor het avondmaal in een uitgehold blok tetombokken (stampen) met een zwaar , van ondex'en afgerond hout. Is dat werk verrigt , dan zet z|j ^ich nevens haar man , om uit te rusten , een^oud kleed te herstellen , of een nieuw te batikken (beschilderen). Hoog in den boom waartegen het huis als 't ware aangeleund is , kunt ge een vogelkooi zien hangen , waarin een torteMuif zit te koeren. Is het sympathie , die den Javaan met zooveel liefde voor de zacht- aardige duif vervult , of is de vogel voor hem een zinnebeeld van 't hoogere , een voorwerp van vereering ? Noch het een , noch het ander. Bied den man handen vol duiten , bied hem meer geld dan zijne have waard is , hg zal z^ne hoop , z^ne illusie , zyn schat niet vrijwiUig afgeven. Het waarom zal hij u niet ligt zeggen; maar 19 het is omdat h^ geloofb dat de vogel , den ouderdom yan honderd jaar bereikt hebbende , dagel^ks een goud ei zal leggen. Het is waar , b g zag nog nimmer zulk een ei , maar dat was z y n scbuld niet. ZgH geloof is toch onwankelbaar , en — b{j is gelukkig. Nog booger in het ongenaakbaar kruinloof bebben weer andere tortelduiven haar nachtleger gekozen , en zingen baar zwaarmoedig avondlied. Welligt wiUen z^j bare gerangen makkers bet gemisder ▼rgiieid vergoeden , en baar troosten door overdreven verbalen van gebrek aan graankorrels op de relden die zy bezocbten , of van roofvogels asm wier klaanwen zy ter naauwemood ontsnapten. ! bij dat gekir en gekoer is de Javaan zoo welgemoed , zoo gelukkig ; h^ fltrekt ziob dan zoo bebagelgk op zgn bali-bali uit , en neuriet zoo zorgdoos een lied zonder einde , een lied waarin zgn tortelduif de hoofdrol speelt ! ICaar boor ! — de dessa is eensklaps stil geworden ; bet vogelen- koor zwygt. — - Het z^n zware voetstappen van o^gewone bezoe- kers die naderen , voetstappen van blanken gewis ; want de kinderen sluipen weg , en de jonge vrouwen werpen een kleed over den ont- blooten boezem en wenden zedig bet gelaat af. Ook de Javaan rijst van zyn rustbed op en hurkt neder. Een angstig gevoel be- kruipt hem , want de blanken houden vuurwapens in de handen , dragen het hoofd in den nek en werpen bespiedende blikken naar om- hoog. Een is er , die zgn stulp nadert en het geweer reeds opbeft ! De eerbied, die den Javaan het zw^'gen gebiedt tot dat hjj aan- gesproken wordt , zwicht voor het medelijden met de onschuldige yogels , z^n achat, die hem menig uur zoo genoegel^jk doen sl^ten. »Ampon, toewan!" (vergiffenis , mynheer) , stamelt hg. »Wat is er , wat wilt gjj ?" » A m p n , toewan!" )>Waarvoor a m p o n ?" »£ aloe soeka> djangan passang" (schiet niet , als ik 't u bidden mag). )>En waarom zou ik niet schieten?" »D j a n ga n , toewan" (doe /t niet , beer !) De blanke wordt ongednldig en legt we&: aan. 20 »Kaloe passang, toewan, nanti kenal tjelaka" (als mijnheer schiet , zal hem een ongeluk overkomen). Andermaal laat de Europeaan de tromp zakken en ziet den Ja- vaan voor het eerst in het gelaat. Daarop ligt zooveel vrees , zoo- veel deemis , zooveel ontzetting , dat de blanke zjjn haan in de rast zet. Hjj herinnert zich de verhalen over het bjjgeloof van den Ja- vaan , die hij meermalen hoorde vertellen , bjjv. die op een graf een duif schiet , zal een ongeluk treffen ; of zjjn geweer zal sprin- gen en hem dooden , 6f hij sterffc spoedig. ))Waarom schiet ge niet , Eobert ?" roept hem zgn makker toe. ))Och ! die kerel is dwaas ; laat ons verder gaan." ))Toewan mau makan kalapa" (wil mijnheer ook een ko- kosnoot nuttigen) ? vraagt de Javaan vriendelijk , terw^l hjj den blanke naloopt. ))Kom ja , laat ons hier wat rusten." En terwjjl beiden op de bali- bali plaats nemen , is de overgelukkige Javaan reeds in zjjn pohon kalapa geklommen , en werpt twee , diie nooten omlaag. Naar be- neden gekomen , ontdoet h|j met behulp van zjjn parang de vrucht behendig van den dikken , vezeligen bast , kapt er een gat in , en biedt de noot eerbiedig aan, De jagers drinken beurtelings het sma- keljjke koele vocht 'en geven den kalapa terug om dien geheel te laten openen en het geleiachtige vleesch te kunnen eten. De moedev heefb onderwyl een harer dikbuiMge kinderen , die langzamerhand weer uit hunne schuilhoeken voor den dag zijn gekomen , met een tali api 'gewapend, en dringt den schuwen jongen naar de toe- wans, die den sigarenkoker reeds in de handen hebben. »Hoe komt gij aan die zware lidteekens op uw Igf, vriend?" ' »Van den tijger , heer !" ])Hoe is dat geschied? vertel m^ dat eens." »'t Was een slechte tijger, heer." »ZtJn er dan ook goede?" ))Grewoonl^k is de tyger goed ; maar dit was een slechte, heer! twee dagen vroeger had hy mgn breeder verslonden." ))En toen zyt gij op de jagt gegaan om uw breeder tewreken?" ))Neen , heer! de dessa-bewoners hebben geen vuurwapens ; zjj mo- 21 g&n er geen hebben , en ik ben ook een bang mensch , heer I Ik vroeg den loerah (dessahoofd) om een val te mogen plaatsen, maar bad nog geen vergunning gekregen. »Al8 ik nu in bet gebergte — nog geen paal van bier — alang- alang gesneden en reeds twee boengkoes (bundels) by een bad, ^was bet avond geworden. »Ik ben een bang mensch, beer! een dessa-bewqner is bang. »En daarom baastte'ik mg den p i k o 1 a n (draagstok) te gaan halen, dien ik had neergelegd bg een boom op den rand van het digt be- groeide bosch. »En ik vreesde de duisternis zeer. )>Al8 ik nu bg den boom kwam, sprong een koningstgger uit de alang-alang en slenrde mij met zich. En de tijger brulde geweldig en dat maakte mij nog banger , omdat ik dacht aan n^n broeder. »Misschien was het dezelfde tijger die mijn broeder had verslon- den; want ook deze was een slechte tjjger. Als mijn eene arm nu vrg was en bij iederen sprong van den tgger den grond raakte , kon ik de kris trekken , en toen stak ik de kris in het hart van den tijger. — En toen sprong de tijger niet verder. »En als ik teruggaande mijne boengkoes wilde opnemen , bad ik daartoe geen kracht ; zeker omdat ik zoo bang was. — En het bloed vloot met groote stroomen uit mgne wonden. »Voor de buid des tggers ontving ik vele guldens van den heer resident, en gaf daarvoor een tsedek ah (feest). En mgn kris is nu heilig .en mgn zoon zal haar eenmaal erven." Wg gaven den b a n g e n Javaan die beefde voor het leven zgner duif , de verzekering dat zijn geliefde vogel gespaard zoude blgven ; verdeelden een tal duiten onder zjjne kinderen , en keerden naar huia terug. y V. Honden en zwijfieii. In elke dessa loopen honden rond. Die honden , een sQort yan jakhalzen met spitse , staande ooren , z^n half wild en hebb^ veel- -- * al geen meesters , doch worden geduld omdat z^ tot Yuiliii8l3>akken dienen en de dessa-bewbners waarschuwen , wanneer er eenig roof- dier in den omtrek rondsluipt. Omgang tusschen den Javaan en. den hond bestaat er niet. Is er eenig overschot of afval dat weggewor- pen wordt , dan komt op bet geroep ))Kriek" een hond te voorswshijn , die wantrouwend rondgluurt , sluipend nadert , het onreine .voedsel yerslindt , en we§r verdwgnt zoo als hg gekomen is , met den staart tusschen de beenen. De dessa-hond is meestal broodmager en hongerig; fel op wilde zwgnen , die b^ nacht in de tuinen wroeten , valt hg ze stout aan , \ en laat niet los wanneer h^ eens zijne tanden in bun vleesch heeft geslagen. Heeft hij zich het ligchaam vol gezogen met warm bloed , of zich oververzadigd aan lillend vleesch, dan keert h^ met loome schreden naar de dessa terug , en slaapt totdat zyn maal verteerd is. 