Studies
Van deze 830 betroffen weer 352 levende menschen, 163 dooden, en 315 werden niet herkend. /• Nu leerde de commissie nog drie soorten van hallu- cinaties onderscheiden, en wel vizioenen, pseudo-hallu- cinaties, en echte. Pseudo-hallucinaties zijn eenvoudig inwendige voor- OVER HALLUCINATIES. 1 33 stellingen van buitengewone levendigheid en bestendig- heid. Men ziet, zonder raerkbare reden en zonder dat men er invloed op kan uitoefenen, het gezicht van een vriend of kennis bizonder duidelijk in verbeelding. Wat men noemt voor het geestesoog, 00k bij gesloten oogen. Bij vizoenen ziet men het gezicht of de gestalte wer- kelijk v66r zich, maar men zal er niet toe komen het geziene te verwarren met de voorwerpen van de om- geving. Men weet dat men een vizoen ziet. Maaf bij de echte hallucinaties ziet men de persoon even reeel als de voorwerpen van de omgeving, en men meent dat ieder aanwezige hetzelfde moet zien. En nu komt eindelijk de interesantste conclusie, na- melijk dat de kans om van iemand de hallucinatie te krijgen grooter wordt om en bij het tijdstip van diens dood. Laat ik' u het terstond duidelijk voorhouden^ deze formuleering drukt de zaak het zuiverst uit: de cijfers wijzen aan een vermeerdering van het aantal hallucina- ties die betrekking hebben op personen, naarmate het tijdstip van hun dood dichter bij is. Dus zoowel v66r als na den dood. En deze vermeerdering is te groot om aan het toeval te kunnen worden toegeschreven. Een eenvoudige berekening leidde tot deze clonclusie. Er sterven jaarlijks in Engeland van elke looo personen. ruim 19. De gemiddelde kans dat een willekeurig per- soon in een bepaald jaar sterft is dus ^Viooo* de kans dat hij op een bepaalden dag sterft is dus 365 maal kleiner, of "/sesooo of V19000. Wanneer ik dus van daag in 24 uur, de verschijning zag van 19.000 menschen dan zou ik mogen verwach- 134 OVER HALLUCINATIES. ten dat het de sterfdag was van ien van deze 19.000. Nu heeft de commissiey cm zoo streng mogelijk te rekenen, alleen in aanmerking genomen de hallucinaties die betrekking hadden op levende personen^ dus per- sonen waarvan de hallucinant wist of meende te weten dat ze leefden op het uur der verschijning. Het aan- tal dier hallucinaties bedroeg 350. Nu, van die 350 waren er 30, wier schijnbeeld gezien werd binnen 12 uur v66r of na den dood. In plaats van i op 19.00O1 is dus dit een verhouding van iin op tien. Maar de commissie nam aan dat men het getal 350 vergrooten moest tot 1 300, en wel met het oog op den zooeven genoemden factor van vergeten. Zij onderstelde dat men de hallucinaties zonder co'incidentie vergat, — maar die met co'incidentie niet. Maar dan nog komt men tot een verhouding van i op 43. Of, om het anders voor te stellen, om alleen door toeval 30 gevallen van samentreflfen te vinden, van ver- schijning en sterfdag, zou men 570.000 verschijningen moeten verzameld hebben, en als men aanneemt dat daar- van »/4 vergeten werd, toch nog 140.000 in plaats van 350. Nu zai men de opmerking maken, zooals die 00k ge- maakt is, dat in vele gevallen de verschijning betrek- king had op personen die ziek waren of in gevaar; wier sterfkans dus aanmerkelijk grooter was. En dat de hallucinant, dit wetende, in spanning verkeerde, en dus voorbeschikt tot het krijgen der hallucinatie. Maar in 19 van de 30 gevallen wist de hallucinant niets van ziekte of gevaar der betrokken persoon. En ook dat cijfer is nog veel te groot om op rekening van het toeval geschoven te worden. OVER HALLUCINATIES. 1 35 Maar bovendien is de geheele berekening, en naar mij dunkt, terecht, zooveel mogelijk getnaakt ten gunste van een negatieve uitkomst. Als men de rapporten bestudeert, ziet men, dat het werkelijk gerapporteerde aantal samentreffingen twee a drie maal grooter is, maar dat alleen de zuiverste, best- geconstateerde gevallen in aanmerking genomen zijn. En dan, het is duidelijk dat het nemen van een etmaal, een sterfdag, in de berekening die tot de verhouding i op 19.000 leidde, nog onbillijk is. Want in de groote meerderheid van samentreffingen (als men de minder goed' geconstateerde gevallen er bij neemt) trof de ver- schijning samen met het sterfuur. En de kans dat iemand op een bepaald uur zal sterven is natuurlijk 24 maal kleiner. Ja, er zijn enkele gevallen medegedeeld, die door de nauwkeurigheid van details, op zich zelve reeds voldoende zouden zijn den factor van het toeval tot een minimum te brengen. Zoo zag mrs. Baldwin, te Camareah in Eng. Indie, haar 00m die te Mirzapore woonde, plotseling voor zich, zooals hij op een sofa lag, met twee bedienden bij zich. De bedienden gingen af en aan, en de hal- lucinant zag dat haar 00m stervende was. Zij zelve zat op, met haar kind op schoot, en riep haar man die te bed lag. Zij beschreef haar man wat zij zag en hoe haar 00m stervende was. De echtgenoot stond op en maakte een aanteekening van het geval en het uur, en schreef onmiddellijk naar Mirzapore. Er kwam terstond antwoord dat de 00m, die schijnbaar volmaakt gezond was geweest en zich 00k voor gezond hield, plotseling was overleden aan een hartkwaal, en wel precies op het zelfde uur, en in dezelfde omstandigheden, op de 136 OVER HALLUCINATIES. sofa ea met de bedienden om zich, alles zooals dat door de hallucinant was gezien. i) Men zal gereedelijk toegeven dat bij een samentrefTen van zooveel bizonderheden het waarschijnlijkheids-cijfer ViBooo veel te groot is, en dat de mogelijkheid yan toeval hoe langer hoe verder weggaat. Nog merkwaardiger is een ander geval, medegedeeld door den heer Amiel Amosof te Petersburg. Deze vertelt dat hij met 6 andere personen, zijn moeder, 4 broers en zusters en een bediende, in een kamer bijeen zat, toen de aandacht van alien werd getrokken door de onrust van een hondje^ dat al blaf- fende naar de kachel wasgeloopen. Toen zag de geheele famih'e, bij de kachel^ de gestalte van een vijfjarig knaapje, in zijn hemd. De Rguur ging door de kamer^ achtervolgd door den blaffenden hond, en verdween bij het venster. Zij herkenden in den jongen den zoon van een melkvrouw die dichtbij hen woonde. Korten tijd daarop kwam deze vrouw zelf vertellen dat haar zoontje dien dag gestorven was. 2) In dit geval wist de familie dat de jongen ziek was. Niettemin maakt de collectieve waarneming, door drie volwassenen en 4 kinderen geconstateerd, en vooral de bizonderheid van den hond, het merkwaardig, Nog ^^n voorbeeld kies ik uit den voorraad, om de kortheid en duidelijkheid van het bericht. 1) Report of the Census of Hallucinations, By Professor Sidgwicks Committee. Proceedings of the Society fer Psychical Research Part XXVI Vol. X, pg. 217. 2) op. cit. pg. 227. OVER HALLUCINATIES. ^37 De heer H. deelt mede dat hij 14 jaar geleden te Bury (Lancashire) *s morgens wakker werd door een gerammel van het venster. Hij maakte zijn stiefbroer wakker en vroeg of die niets hoorde. Deze zeide niets gehoord te hebben en verzocht hem te gaan slapen. Na eenige oogenblikken hoorde hij het weer en zag de gestalte van een stiefbroer, die toen te Blackpool was, door de kamer gaan. Hij wekte weer zijn breeder en vertelde het. Zijn vader, wakker geworden door het gesprek, komt in de kanier, hoort wat zijn zoon gezien heeft, ziet op zijn horloge en constateert dat het 2.30 is, zeggende: »We zullen zienof wij wat van hem hooren." Den volgenden morgen komt bericht dat debedoelde stiefbroer te Blackpool plotseling ziek was geworden en overleden. Hij was eenige maanden van huis geweest. Het sterf-uur was ongeveer 2.30. i) Het bericht is uit de eerste hand, en 00k door den anderen breeder schriftelijk bevestigd. De getuigenis van den vader ontbreekt, daar deze in den tusschentijd gestorven was. Ik noem dit als een typisch voorbeeld, en ik durf er wel op rekenen dat vele uwer dergelijke berichten uit de eerste of tweede hand in den kring van familie of kennissen hebben gehoord. Het rapport der commissie is een boekdeel van ruim 400 bladzijden, daarnaar moet ik verwijzen wie de kwestie nader bestudeeren wil. Een resum^ van het rapport werd uitgebracht op het derde internationale congres voor Psychologic, onder i) op. cit. pg. 228. 138 OVER HALLUCINATIES. voorzitterschap van prof. Dr. Stumpf, den 6 en 7 Augus- tus 1896 te Miinchen gehouden. Ik behoef u wel niet te zeggen dat de conclusie der enquete-commissie, luidende: >tusschen den dood en het verschijnen van den stervende aan anderen, bestaat een verband dat niet enkel aan het toeval kan worden toegeschreven" — door de leden van het congres niet zonder tegenspraak werd aangehoord. Ik zal u de voornaamste bezwaren mededeelen die werden te berde gebracht. Hoogst karakteristiek was de rede van Dr. Dechterew uit Petersburg, den eersten en heftigsten bestrijder van het rapport. Zijn argumenten, die ik u verzoek aan- dachtig te volgen, zijn kenschetsend voor de summiere en bekrompen wijze, waarop een welbekend slag van dogmatische geleerden zich afmaken van zaken, die niet in den kring hunner begrippen passen. >Als men het werk en de beschrijving der zooge- naamde verschijningen analyseert, zei hij, wat blijft er van over? — was bleibt davon?" (Verder liet hij zich over zijn analyse niet uit). »In die zeer enkele gevallen, vervolgde hij, die als positief worden genoemd, blijft niets als een schijnbare samenhang, die echter in de hersenen der percipienten al gegeven was, en wel als probabiliteit. Voorbeeld: iemand weet of vermoedt dat zijn dierbare, afwezige vader ziek is of zijn kan (sic) zijn gemoed is verontrust en daardoor voor phantasmen en hallucinaties geprepa- reerd; een simpel toeval van coi'ncideerende dood of ziekte — en terstond wordt een schijnbaar verband gezien — natuurlijk alleen door diegenen die neiging hebben tot mysticisme.*' OVER HALLUCINATIES. 139 Gij ziet hoe nauwkeurig de analyse geweest is. Om maar het eene zooeven verhaalde geval te nemen, denk u een gezin van moeder, vijf kinderen, eeh bediende en een bond, alien voor hallucinaties geprepareerd door de onrust om het zoontje van een melkvrouw. De 19 gevallen waarin niet aan ziekte of dood gedacht werd, worden genegeerd. Van de zorgvuldige kansrekening wordt geen notitie genomen. »Mijn idee over het werk der commissie, vervolgt Dechterew, is dit, dat er te veel groote arbeid is gewijd aan *een slechte zaak, dat zij de neiging tot bijgeloof, occultisme en spiritisme versterkt enschadelijk kan zijn voor den groei van het algemeene denken." Men ziet, dit zijn alien weef louter sentiments-motie- ven, gevoels-argumenten, die niets met een wetenschap- pelijk onderzoek te maken hebben. Welke zaak kan van te voren slecht genoemd worden, zoolang wij er niets van weten? Wat bekommert het een wetenschap- pelijk man, die waarheid zoekt, welke neiging der menigte hij versterkt of verzwakt ? En hoe kan het algeifteene denken genchaad worden door een eerlijk onderzoek? »Willen wij emstig spreken van het verschijnen van dooden," zoo eindigde Dechterew, »nu, laten wij dan meteen maar weer tot de Engelen en Duivelen terug- gaan, en uit de psychologie naar de middel-eeuwsche theologie. Wij kunnen dan ten slotte er ampel over redeneeren of er heusch nog appels in het paradijs groeien, en of die zuur zijn of zoet.*' Dit zijn de argumenten waarmee een negentiende- eeusche geleerde conclusies bestrijdt die hem onwaar- schijnlijk voorkomen. I40 OVER HALLUCINATIES. Een waardiger en krachtiger bestrijding van het comit^ werd geleverd door de heeren Edmund Parish, die zelf zijn meeningen in een uitvoerige studie > Uber die Trugwahrnehmung" i) heeft uiteengezet, en Dr. Bager Sjogren, een Zweed, die zich met onderzoekingen over telepathic heeft beziggehouden. Ik zal trachten u hun bezwaren zoo duidelijk mogelijk uiteen te zetten. De argumenten van Dr. Bager Sjogren waren in hoofdzaak ontleend aan het boek van Parish en deze laatste kan dus als de eigenlijke bestrijder gelden. Het eerste argument was, dat de commissie het aan- tal samentreffingen te groot had genomen en het getal niet-coincideerende hallucinaties te klein, en dat daar- door de verhouding i op 43 in plaats van i op 19.000 ten deele verklaard moest worden. Want, zeide Parish, de commissie heeft geheel wille- keurig een tijdruimte van 12 uur vastgesteld en alles wat daarin viel, coincideerend genoemd. Terwijl alleen een nauwkeurig samentrefTen van sterfuur en hallucinatie als co'incidentie zou mogen gelden. Daar tegenover staat, dat de niet-coYncideerende ge- vallen veel te weinig zijn gerekend, want al heeft men het aantal verviervoudigd om de vergeten gevallen te compenseeren, zoo heeft men daarmede nog niet alle droomen, die toch 00k hallucinaties zijn, geteld. En wanneer men nu tot de coincidenties rekent alleen de werkelijk nauwkeurig samentreffende gevallen, en tot de niet-coincideerende alle droomen en vergeten i) Schriften der Gesellschaft far psychologische Forschung Heft 7/8 (II Sammlung). OVER IIALLUCINATIES. I4I hallucinaties, dan zal men wel tot een verhouding komen die tot I op 19.000 nadert. Ik denk wel dat de onj[uistheid van dit schijnargument u niet is ontgaan. Immers de verhouding i op 19.000 is 66k berekend met het oog op 12 uren voor en na den dood. Bij een volmaakt nauwkeurig samentrefTen — zooals dat in vele gevallen werkelijk plaats vond — is detoevals- kans honderden malen kleiner. Bij een samentrefTen op de minuut 60 X 24 = 1440 maal. En dan is het even willekeurig alles wat niet volmaakt coincideert niet-coincideerend te noemen. Men weet immers omtrent de wetten der coi'ncidentie niets, en mag niet als 't ware eischen dat die geheel compleet is of niet gelden zou. Wat geconstateerd werd, is dit, dat de kans op een hallucinatie vermeerderde in de nabijheid van het tijdstip van den dood van den persoon wiens beeld gezien wordt. Deze vondst is belangrijk genoeg, en het is volkomen gewettigd een willekeurigen afstand van dat tijdstip te bepalen^ om die vermeerde- ring duidelijk te kunnen aantoonen. En dan, het is geheel onlogisch en onredelijk om, waar bij coincideerende gevallen droomen waren uitge^ sloten, zooals ik uitdrukkelijk vermeldde, om dan bij de niet-comcideerende gevallen de droomen w^l op te nemen. Wil men verhoudingen bepalen, dan moet men toch gelijksoortige dingen vergelijken, of men zou wel alle ontmoetingen en gesprekken en gedachten er 00k bij kunnen trekken. Wil men droomen als niet-coi'ncidee- rende hallucinaties beschouwen, dan moet men 00k alle wel-coi'ncideerende droomen bij de coi'ncidenties reke- nen. Maar de commissie heeft alleen met hallucinaties 142 OVER HALLUCINATIES. gerekend^ die zonder twijfel heel iets anders waren dan droomen^ en in die soort gewaarwordingen een bepaald verband ontdekt. Of er in gewone droomen een der- gelijk verband bestaat^ dat is een tweede kwestie, die door een nieuwe statistiek zou moeten worden uitgemaakt. Maar eindelijk, en dit is dunkt mij nog het best houdbare tegenargument, voerde Dr. Eager Sjogren aan, dat mea met een dergelijke statistiek toch nooit iets bereikt, omdat de betrouwbaarheid der berichtgevers altijd in twijfel kan worden getrokken. Vele gevallen dateeren van jaren her, de meest overtuigende docu- menten, zooals verzegelde getuigenissen, opgemaakt tusschen hallucinatie en doodstijding, ontbreken, en bijkomende omstandigheden, die tot een meer gewone verklaring hadden kunnen leiden, zijn wellicht voorbij gezien of niet uitgevraagd. Dikwijls gebeurt het immers dat men bij psychologisch onderzoek door schrander en behendig uitvragen achter bizonderheden komt, die de leek voorbijziet, maar die voor den deskundige de oplossing geven van oogenschijnlijk raadselachtige mede- deelingen. Men moet volgens den gulden regel van Newton geen nieuwe principes invoeren zoolang men nog maar eenigszins met de oude toe kan. Het aan- nemen van een :»telepathische impuls" een twerking uit de verte" van een mensch op den andere mag niet geschieden voor dat alle normale mogelijkheden ter verklaring zijn uitgesloten. En dat is nagenoeg onmo- gelijk, Dus geldt ook voor de telepathie het woord van Hume: »dat het wel met de ervaring strijdt, dat er wonderen gebeuren, maar niet dat er valsche getui- genissen worden gegeven." OVER HALLUCINATIES. 1 43 Dit standpunt, is met eenige kans op goeden uitslag te verdedigen. Men kan altijd aaa menschelijke ge- tuigenis blijven twijfelen. Ik geef echter niet toe dat dit wijsgeerig of weten- schappelijk is. Immers, er is geen enkele ervarings-wetenschap, die het zonder menschelijke getuigenis stellen kan, en vol- strekte zekerheid wordt nimmer bereikt. De geheele astronomie berust op waarschijnlijkheden. Wil iemand beweren dat alle vaste sterren zich in een zelfde bolvorming vlak bewegen en even ver van de aarde afstaan, niemand kan hem het tegendeel bewijzen. Er is in den hemel geen perspectief, en wij besluiten alleen op grond eener zeer groote waarschijnlijkheid, dat zij onregelmatig verspreid zijn op verschillende afstanden. De eisch dat men het toeval uitsluit^ is absurd en principieel onhoudbaar. Er is natuurlijk geen toeval zooals wij dat verstaan, alles heeft reden en verband. Waar die reden en dat verband ons ontgaan spreken wij van toeval. Om het toeval te kunnen uitsluiten moeten wij alwetend zijn, en 00k verheven boven ruimte en tijd. Het is eenvoudig onzin, taal zonder beteekenis, te spreken van »wonderen die niet gebeuren kunnen." Wat verstaat men onder een wonder? lets waarvan het volledige verband ons ontgaat? Wei dan is alles een wonder, zoowel een kind dat geboren wordt als een steen die valt. Dus dan gebeuren er steeds wonderen. En verstaat men onder een wonder iets dat in strijd is met de wereld-orde, wel dan definieert men een wonder als iets dat niet gebeuren kan, en dan is het gezegde > wonderen kunnen niet gebeuren" een tautologier 144 OVER HALLUCINATIES. En wat weten wij er van, wat gebeuren kan ofniet? Hebben wij de wereld-orde in onzea zak? AIs er morgen een mensch uit den dood wordt opgewekt kunnen wij dan zeggen: ziedaar een wonder! Neen^ want dan is het gebeurd en dus geen wonder meer. We kunnen alleen zeggen »er is iets gebeurd wat nog nooit ge- beurde, zoover onze ervaring reikt." En kunnen wij bepalen wat nooit gebeUren kan? Elken dag gebeurt er iets wat nog nooit gebeurd is. Dit lijkt u wellicht een sofisme, want, denkt gij^ er gebeurt toch nooit iets zonder analogie. En toch zit in dit schijnbare sofisme de diepe grond voor onze begripszwakte. Alles wat gebeurt is feitelijk nieuwvoor onsy en al onze zekerheid berust op den twijfelachtigen steun van analogieen. Alleen een weten zonder analogie, een weten waarvoor niets nieuw is, of nieuw zou kunnen zijn, alleen zulk een weten kan bepalen wat gebeuren kan of niet. Het is waar dat in de door het Engelsche comite verzamelde statistiek documenten van de grootst denk- bare bewijskracht ontbreken. Er is bijvoorbeeld geen getuigenis opgemaakt en onderteekend onmiddellijk na de hallucinatie^ en v66r de bevestiging der co'incidentie in handen van de commissie gesteld. Maar zeer terecht merkte een der rapporteurs op dat zulke documenten niet verwacht konden worden bij een eerste statistiek, zoolang de menschen nog niet weten of durven aannemen dat hun mededeelingen ernstig zullen worden opgenomen, en ook nog geen begrip hebben van de strengheid waarmede een wetenschappe- lijk onderzoek behoort te worden gevoerd. OVER HALLUCINATIES. I45 Maar juist dit ligt in de bedoeling van het omvang- rijke vverk dezer statistiek, om door het voorloopig en aanvankelijk vaststellen van een waarschijnlijkheid, nader onderzoek uit te lokken. Voor dezen arbeid hing alles geheel in de lucht, men schold elkaar wederkeerig uit voor mystieken en materialisten en ieder nam aan of loochende naar het hem goeddacht. Nu tast men niet meer geheel in den blinde, men heeft cijfers en een positieve conclusie. Voldoende mag dit in geen geval heeten, geen enkele wetenschappelijke overtuiging berust op ^^n experiment of op e^nstatistiek. Maar er valt nu niet meer rondweg te loochenen. Wie de uitkomst betwijfelt moet haar verifieeren of medehelpen aan haar verificatie. En nu men ziet dat de zaak ern- stig wordt beschouwd, zal het 00k gemakkelijker vallen documenten van grooter bewijskracht te verzamelen. Meer onderzoekers van ervaring, die weten wat bij een wetenschappelijk psychologisch onderzoek vereischt wordt, zullen zich niet de zaak bemoeien, en het intel-. Jigente deel van 't publiek zal hun het werk verge- juakkelijken. Een paar wel-geconstateerde berichten, •behoorlijk geverifieerd en in handen van de onder- zoekers gesteld eer de bevestiging komt, zouden in staat zijn tegen een geheele statistiek op te wegen. Inderdaad is de Engelsche enquSte reeds gevolgd door •een kleinere Duitsche, in Miinchen verzameld door Dr. von Schrenck Notzing. Daarbij waren elf ver- schijningen van bekende personen, en van die elf troffen ter 5 samen met den sterfdag. En door een Fransche enquete, door L. Marillier, met 3393 vragen 679 posi- tieve antwoorden en 35 coincidenties. Gedurende de zitting van het congres kwam er bericht 10 146 OVER HALLUCINATIES. van een Amerikaansche enquete op eenigszins grootere schaal, geleid door Prof. William James, den bekenden schrijver van Principles of Psychology. Daarin waren 7123 personen ondervraagd, en 586 positieve antwoorden ontvangen, die als geldig mochten beschouwd worden ; hiervan betroffen 71 de verschijning van aan den hallucinant bekende personen en van deze troffen er 12 met den sterfdag samen. Ook hier dus een percentage dat ver overtreft wat men volgens kansrekening zou mogen verwachteri. Prof. James voegde er bij, dat hij bij het uitsluiten van onzekere gevallen en bij de kansrekening nog strenger was te werk gegaan dan de Engelsche com- missie. »We can afford to be generous,* het kan wat lijden. Hoe streng men ook rekent, men houdt altijd getallen over die te groot zijn om op . rekening van het toeval geschoven te worden. Ook al komt hij tegemoet aan het bezwaar dat de niet-coincideerende hallucinaties worden vergeten, — het hoofdbezwaar van Parish — door hun aantal 10 maal grooter te nemen dan de berichten opgeven, en al neemt hij de helft van de samen- treffende gevallen, dan n6g vindt hij een cijfer dat 126 maal grooter is dan de kansrekening zou doen ver- wachten. En wat ik in zijn kleine enquete merkwaardig vind en waar James ook zelf op wijst, is deovereenstemming in verhouding met de Engelsche cijfers. Deze overeen- komst van een tweede, geheel onafhankelijk van de eerste verzamelde statistiek, vergoedt het zooveel kleiner aantal berichten. Maar zooals James zeide: ik verwacht niet en heb nooit verwacht dat deze cijfers het ongeloof zullen over* OVER HALLUCINATIES. J 47 winnen. Maar zij zijn alleeii nuttig tegenover de dog- matische verzekering der geleerden, dat deze coinciden- ties toevalHg zijn. En wat nu betreft de tegenvl^erping van Bager-Sjogren en Parish, — dat men geen nieuweprincipen in magvoe- ren zoolang de mogelijkheid van een normale verklaring niet is uitgesloten, en dat dit laatste tpch nooit kan ge- beuren, — hierbij wordt de gewone fout van onwijsgee- rige natuuronderzoekers begaan, namelijk: onmiddelijk verder te willen , gaan dan de feiten toelateii en waar dit niet gelukt, de feiten als ongeldig te beschouwen. Nog eens moet ik de conclusie nauwkeurig formu- leeren: er is niets anders ondekt dan dat de kans om van een persoon een verschijning te zien grooter schijnt te worden om en bij het tijdstip van zijn dood. De ontdekking is zonder twijfel gewichtig, dit voelt ieder, maar het gewicht, de portee ervan kan niemand aangeven. Elke verdere conclusie is voorbarig. Er is niets meer gevonden dan dit naakte feit. Het spreken zooals Parish en Eager Sjogren doen van een »telepathische impuls, € een >werking uit de verte« is voorbarig en ongeoorloofd. Het is volkomen onjuist tegen de con- clusie te velde te trekken, omdat men weigert aan een > telepathische impulse tegelooven. Het begrip > vertec, tafstandc past misschien in 't geheel niet bij 't ver- schijnsel. Er wordt geen nieuw tprincipec ingevoerd, er wordt een verband, een samenhang geconstateerd, dat ons alien bizonder belang inboezemt. Deducties, afleidingen zijn voorshands ongeoorloofd. Niettemin is deze conclusie, en gij voelt dit zonder 148 OVER HALLUCINATJES. twijfel alien, zoo buitengewoon en zoo belangrijk dat het wel de moeite waard is haar met alle denkbare men- schelijke gewisheid vast te stellen. Wat dwaze en noodelooze bespiegelingen zouden er vervallen, wat domme boeken zouden er nooit geschreven^ wat dvva- lingen voorkomen worden, wanneer dit feit boven twijfel en algemeen bekend is. Hiermee moest men genoegen nemen, en vooral zich niet terstond te buiten gaan aan hypothesen, gevolg- trekkingen en voorstellingen. Toen Lombroso door een medium tot de overtuiging werd gebracht, — die hij 00k eenvoudiger had kunnen krijgen, — dat er dingen gebeuren kunnen die hij voor onmogelijk had gehouden, toen had hij binnen een paar weken de theorie er van kant en klaar, met hersen- moleculen en aether-trillingen en alles wat er verder bij hoort. Wat er van zoo'n theorie overblijft behoeft gij niet te vragen, vooral als dan nog blijkt dat zijn waarnemingen onbetrouwbaar waren. Het schijnt ontzachlijk moeilijk voor onze heden- daagsche psychologen feiten te observeeren zonder hypothesen temaken. Dat komt omdat onze psycho- logen worden groot-gebracht in de studie der natuurweten- schappen, waar men zonder het maken van hypothesen, gewaagd of niet, en zonder het maken van zinnelijke voorstellingen niet verder komt. Maar men moest bijtijds leeren onderscheiden dat er in de psychologie eenigszins anders ^noet gestudeerd worden. Dat de psychologie iets anders is als een ge- wone natuurwetenschap en anders behandeld moet worden. Want, zooals ik dat reeds meermalen, maar naar het schijnt nog niet vaak genoeg, heb uiteengezet. OVER HALLUCINATIES. 1 49 midden in her terrain der psychologie ligt het waarne- mende zelf, het minst voorstelbare maar toch het best bekende, het ik, voor de natuurwetenschap een onpeil- baar ledig, voor den denker de bron van alle kennis. Vruchteloos ziet men de psychologen om het Zelf heendraaien, als katten voor een spiegel, grijpende naar hun eigen beeld. Om den geheel anderen aard van de psychologische feiten dan de natuurwetenschappelijke feiten moet men er zich bij tijds aan wennen somtijds dingen aan te nemen die, men zich niet denken kan. Dingen die nooit een voorstelling kunnen zijn. En ook feiten en hun betrekking te constateeren, zonder dadelijk te beproeven er ver-reikende gevolgtrekkingen uit te maken. Want in de psychologie liggen feiten die hun grond heb- ben buiten datgene wat wij de wereld van ruimte en tijd noemen. En de geheele natuurwetenschap kan niet zonder ruimte en tijd, zonder causaal en materieel ver- band. Wat nu reikt buiten causaal en materieel ver- band, hoe zouden wij dat op natuur-wetenschappelijke wijze kunnen behandelen en verklaren f En het spijt mij dat ook in de annalen van de ge- noemde Engelsche Vereeniging bespiegelingen voorko- men over telepathie, over het leven na den dood, over tijd en eeuwigheid vborkomen die ik voor niet anders dan onvruchtbaar en onwijsgeerig kan houden. Want het zijn pogingen om natuurwetenschappelijke methoden toe te passen op zaken, die er ten eenenmale ongeschikt voor zijn, en die er noodwendig door worden verduisterd in plaats van verklaard. Gij zult de waarlijk groote mannen onmiddelijk daar- ISO OVER HALLUCINATIES. aan herkennen, dat zij vrij zijn van de speciale wan- begrippen hunner eeuw. En zoo heeft onze eeuw er ook gehad. Ik wil er twee noemen: Charles Darwin en von Helmholtz. Men vindt bij hen nooit een voorbarig onderstellen, een onvoorzichtig loochenen van gebeurlijkheden, zij gaan nooit verder dan de feiten hen gedoogen. Zij zijn zich steeds bewust, dat zij slechts met waarschijnlijkheden rekenen, dat er geen absolute zekerheid voor ons is, dat er over wat mogelijk of onmogelijk is niet door ons valt te beslissen, en dat de menschelijke rede een relatief, betrekkelijk, ontoereikend ding is. Von Helmholtz is het, die het causaal verband ge- noemd heeft de specifieke energie van onze rede. En deze diepe en juiste uitdrukking geeft te kennen, dat het causaal verband is voor ons verstand wat licht is voor ons oog, een wijze van verstaan, niet een absolute werkelijkheid. Wij zien iets als licht, maar weten dat het wat anders is, omdat het oog nu eenmaal alles als licht moet zien. Zoo verstaan wij de dingefl alleen in causaal verband, maar wij weten dat er nog een ander, dieper verband moet zijn, buiten ruimte en tijd, waar- voor onze rede niet toereikend is. En Darwin en von Helmholtz vertegenwoordigen elk een andere richting der wetenschap. ' Het groote werk van von Helmholtz is geweest het tot de eenheid terugvoeren der doode natuurkrachten. Vooral door hem is het, dat wij alle natuurverschijn- selen thans begrijpen als de verschillende uitingen van 66n ding, ^en entiteit, die wij voorloopig kracht of ook energie hebben genoemd. Dit is maar een voorstelling, een naam voor een onkenbaar iets, een beeld voor iets OVER HALLUCINATIES. 151 onbeeldbaars. Maar wat gewonnen werd is het begrip, — en dat is, als wij het wel overdenken, een reeel ding, een zielseigenheid, een gevoel, dat gemeengoed, en wel een kostelijke schat is geworden der geheele menschheid. En zoo heeft Darwin ons een gelijksoortig begrip gegeven over het leven. Hij heeft aangetoond de een- heid, die er is in alle levensvormen. Waar wij niets zagen dan toeval, willekeur, verbandloosheid, heeft hij samenhang gevonden en een wonderbaar ine^nvloeien. Waar men zich vroeger alleen verbazen kon over de vernuftige inrichting van een Orchis-bloem, over de prachtige teekening der veeren van de Argus-faisant, en moest denken aan e^n leidend vernuft, een smaak- vollen kunstenaar, werkend en scheppend van buiten-af, zooals de mensch een horloge of een teekening maakt, — daar toonde Darwin hoe die wonderlijke werkingen scholeu in de levende dingen zelf, hoe de bloem zich zelf zoo inricht tot zijn eigen bedoelingen en hoe de vlekken op de faisante- veeren zich zoo prachtig vormen onder leiding eener keuze, eener smaak, die schuilt in het ras dier vogels zelf. Maar de groote ontdekker, wijzer dan zijn epigonen, was de eerste om te verklaren, dat hiermede het mysterie alleen verlegd werd en misschien nog geheimzinniger was geworden omdat zijn ondoorgrondelijke aard nog scherper uitkwam. Want het kinderlijke beeld van een Schepper, staande buiten zijn schepselen, verdween, maar dat wat de wljzen van eeuwen her hadden geweten, bleek met verrassende klaarheid, de scheppende kracht werkt in en door de schepselen, niet van buiten af. 152 OVER HALLUCINATIES. En in haar wezen blijkt die kracht, voor wie de strek- king dezer nieuwe inzichten diep voelt en helder ziet, niet minder, maar meer wonderbaarlijk en verheven. Deze beide geleerden vertegenwoordigen twee vormen van wetenschap, de wetenschap die eenheid brengt in de verschijnselen der zoogenaamd niet-levende natuur, en de wetenschap die eenheid brengt in de levens- uitingen, en hiermede in overeenstemming vertegen- woordigen zij ook twee methoden. Het physisch onderzoek is inductief opbouwend en experimenteel. Het begint met een paar zoo eenvoudig mogelijke gegevens, construeert daaruit een hypothese, en toetst dan door experiment, door onderzoek, dejuist- heid der onderstelling. Het acht alle denkbare ver- klaring gevonden, wanneer de verschijnselen zijn terug- gebracht tot die eenvoudigste gegevens, en wanneer hun onwrikbare samenhang daarmee door herhaald en hferhaald experiment is gebleken. De grondbegrippen zijn kracht of energie, massa, en snelheid of beweging. De een- heden, de lengte en de tijds-eenheid. Over deze grond- begrippen heerscht, wel is waar, nog verdeeldheid ; de woorden kracht, energie en massa hebben niet voor elk denzelfden inhoud, maar het onderzoek wordt daarmede niet belemmerd en de definities zijn vrij scherp en con- stant. Het biologisch onderzoek daarentegen is deductief afleidend en meer verzamelend dan experimenteel. Men weet welke enorme feitencollecties door Darwin werden verzameld. Uit die veelheid en verscheidenheid dedu- ceerde hij, leidde hij af de algemeene begrippen. Het OVER HALLUCINATIES. I 53 toetsen aan de experiment was slechts bij uitzoqidering^ mogelijk, hij moest zich meest bepalen tot waarneming. Van een terugbrengen tot de grondbegrippen der physica was daarbij geen kwestie, evenmin tot een een- heid in lengte en tijd. Maar er onstonden door zijn werk nieuwe begrippen, zooals tevolutiec, >teeltkeus€ »overleving der geschiktsten c, die nu voor 't eerst ge- gemeen goed werden der geheele menschheid en van ontzachlijke waarde en grooten invloed. Deze begrippen zijn volstrekt niet zoo zuiver als dat b.v. van het behoud van arbeidsvermogen, en zij laten evenmin een zoo scherpe definitie toe als de grondbe- grippen der physica. En de reden daarvan is dat zij in zich moeten sluiten het leven zelf, de scheppende kracht, die niet is een zintuigelijk waarneembaar, voorstelbaar, af beeldbaar ding, maar een essentieel ondergrondelijke entiteit, het Zelf, mystiek en voor onze rede onbereikbaar, onidat het iets anders is dan ruimte en tijd. i) Versta mij wel, de grond. het eigenlijke wezen der physische begrippen kracht, energie, massa, snelheid is volmaakt even mystiek. Maar men kan, door scherpe woordbepalingen, ze geheel bruikbaarmaken voor logische behandeling. Terwijl bij de levens-verschijnselen de geheimzinnige kern zelf steeds in 't spel en in beschouwing blijft, en door zijn essentieele onvporstelbaarheid nooit een streng logische behandeling toelaat. Dat het beginsel van het behoud der energie nergens en nooit geschonden zal worden, is iets waaromtrent i) Grondsl. van Verstandh. 104, 105. I 54 OVER IIALLUCINATIES. wij veel dieper en vaster zekerheid kunnen gevoelen, dan dat er nooit afwijkingen zullen voorkomen in zake herediteit, teeltkeus, evolutie en dergelijke begrippen. Als ik bijvoorbeeld hoor beweren dat onder bepaalde omstandigheden sommige, voor ongeneeselijk gehouden ziekten, zooals kaoker, kunnen genezen, of dat eenver- woest lichaamsdeel kan regenereeren, — dan mag ik alleen antwoorden dat het geen bekende ervaring is, maar niet, dat het even onmogelijk is als het perpetuum mobile. Toch komt het, geloof ik, bij niemand op Darwin niet onder de wetenschappelijke mannen te tellen, zijn methode onwetenschappelijk te noemen, of te zeggen dat hij ons geen wetenschap gaf. En de psychologie is de biologische wetenschap bij uitnemendheid, het hoogste maar ook het gevaarlijkste punt der wetenschap. En hier is evenzeer als in de biologie de methode van Darwin, het verzamelen van veel gegevens tot afleiding der algemeene begrippen, geldig. Er is wel een experimenteele psychologie, maar een breede kloof ligt tusschen de experimenteele psycho- logie, die b.v. het tijdsverloop bepaald tusschen zinne- prikkel en reactie, en de ervarings-psychologie, die uit veel waarnemingen een algemeen begrip. b. v. het begrip suggestibiliteit heeft afgeleid. Door de onwijsgeerigheid onzer psychologen wordt de ontzachlijke afstand tusschen beide methoden vaak ver- geten, en men^ziet ze over den grond voltigeer^n, zoodat iemand die aandachtig leest en denkt, er draaierig van worden moet. OVER HALLUCINATIES. " 1 55 Vergeten worden namelijk, de grondbegrippen waar- van men uitgaat, de eenheden van maat waartoe men tracht te herleiden, en de inhoud der termen waarmede men werkt. Voor wie gewend is aandachtig deze dingen te ont- houden, steeds na te gaan wat men eigenlijk zoekt, en wat men eigenlijk zegt — voor die is de hedendaagsche psychologie dikwijls nog een chaos. Tusschen de wetenschap die het leven uitsluit, en de wetenschap die het insluit, is een essentieel verschil, in aard, in methode en in uitkomst. En het is de kritiek van ons kenvermogen die ons dit verschil doet begrijpen. Deze kennis-kritiek behoort dus voor den psycholoog de meest elementaire studie te zijn, gelijkstaande met de studie der anatomie voor den medicus of physioloog. Te praten over den »zetel der ziel" of het >nut van het bewustzijn" verraadt een onkunde in de kennis- kritiek, even groot als die van den aspirantphysioloog, die meende dat al het veneuze bloed in de linker helft van 't lichaam zat en 't arterieele bloed in de rech- ter helft.. En zulke dilettant-psychologen zijn het die de soort onderzoekingen, welke ik heden avond besprak, onweten- schappelijk noemen. Zij mogen doorkneed zijn in de kennis der lichaams-structuur, en der functien van het organisme, in psychologie en philosophic zijn zij niet bevoegd. leder die lets aan mathesis heeft gedaan weet toch dat men niet kan rekenen met termen, wier waarde ongelijksoortig, of onbepaald, of veranderlijk is. 156 OVER HALLUCINATIES. De geheele wetenschap nu, natuurwetenschap en psy- chologic, gebruikt tot termen woorden, Hiermede moet zij rekenen, zij heeft niet anders. Het is dus duidelijk dat, om deze termen logisch te behandelen, zij een vaste, gelijksoortige, onveranderlijke waarde moeten hebben. In de natuurwetenschap wordt deze waarde zoo scherp mogelijk vastgesteld en daar is dit tot op zekere hoogte mogelijk. Wat snelheid, spanning, warmte, temperatuur is, daarover zijn de meenings-verschillen gering. Maar in de psychologic wordt over zulk een vaststel- ling niet genoeg gedacht. Men praat elkaar na over objec- tief en subjectief, reeel en abstract, gevoel en rede, ziel en bewustzijn, zonder de noodige aandacht of vastheid. En men vergeet wat het eigenlijk is dat de inhoud, de waarde dezer woorden bepaalt Deze inhoud kan namelijk nooit iets anders zijn dan iets, dat men nog het best ^gevoel" kan noemen, dat zich dus nooit direct vergelijken laat, en dat alleen bepaald wordt door traditie, door gebruik. Een willekeurig vaststellen van de waarde der psychologische technische termen is derhalve onmoge- lijk. Men kan niet, zooals in de physica of chemie^ een taal maken — men moet ze gebruiken, zooals ze door de massa gemaakt is. i) En hoe moeielijk het is, met detgelijke onbestemde grootheden te redeneeren, behoeft geen betoog. De feiten der natuurwetenschap zijn meestal zuivere, steeds getoetste gevoelens. De feiten der psychologic zijn meestal onzuivere, door woorden onnauwkeurig i) Grondsl. van Verstandh. 116. OVER HALLUCINATIES. 1 57 jferepresenteerde gevoelens. Een inductieve opbouw van eea systeem, een terugleiden tot primitieve eenheden is daarom veel bezwaarlijker en pogingen daartoe leiden veelal tot verwarring en meerder duisternis. Maar het deduceeren van abstracte begrippen uit een menigte waarnemingen, zooals Darwin en 00k de Engel- sche vereeniging het deed, is een veilige wetenscbappe- lijke methode in de psychologie en die heeft reeds schoone uitkomsten opgeleverd. Experiment blijft daarbij uitzondering. Wij mogen ons soms veroorloven met planten eh dieren te experimenteeren, het experimen- teeren op menschen zooals dat in zake hypnotisme, vooral door Fransche onderzoekers is geschiedt, strijdt tegen onze moreele overtuigingen zoodra de proefpersoon den rol speelt van object en niet van helper. Het leven is geen zaak van proefnemingen, en behoort in zijn eigen, ernstigen weg geeerbiedigd te worden. Dus, zult gij zeggen, blijft het eigenlijk zveUn alleen een zaak der natuurwetenschap, in psychologie en philo- sophic moeten wij toekomen met gelooven en vermoeden. Ook hier stuit ik op een diepgaande begrips-verwarring. Gij zijt overtuigd te zveten, dat de aarde om de zon draait. Maar dat gij zelf bestaat, dat gij warmte, licht, kou, pijn of pleizier voelt, is dat een kwestie van gelooven of vermoeden? Wat zoudt gij zeggen dat gij zekerder weet f Wat lijkt meer op een geloof of vermoeden? Ik heb er niets tegen als gij voortaan zegt: ik weet dat de maan vafa avond om half negen zal opgaan, — maar dat ik besta, dat is een geloof, een vermoeden. Ik heb er niets tegen, mits gij dan erkent dat geloof 158 OVER HALLUCINATIES. lets zekerders, iets van meer gewisheid is dan weten. Ik vest hier uw aandacht op, omdat er tegenwoordig wel door sommigen, als zij de ontoereikendheid der rede inzien, met een zekere wanhopige berusting wordt uit- geroepen : ach, weten kunnen wij toch niet, laat ops dan maar gelooven 1 Dit is onzin. De vervvarring ontstaat door de dub- belzinnige beteekenis van het woord gelooven. Men verstaat dan onder gelooven een aannemen op gezag, een ding van minder zekerheid, een treurig surrogaat van weten. En eigenlijk bedoelt men het meest positieve weten, het directe, onmiddellijke, ontwijfelbare weten, het weten dat geen bewijs of bevestiging behoeft. Dit directe weten kan 00k genoemd worden een zijii, Zonder het taalgebruik te forceeren, kan men zeggen dat iemand die smart voelt, zelf ten deele smart is, iemand die muziek voelt, zelf ten deele muziek isy ieman die wijding voelt zelf wijding is. Om nu de verwarring in uw begrippen te ontkomen raad ik u steeds onderscheid te blijven maken tusschen dit directe weten, dat is Zijn, en het indirecte weten, dat gewoonlijk alleen bedoeld wordt als men van weten spreekt. Dan zult gij bemerken dat het directe weten is het meest zekere weten, en datgene waarnaar wij alien streven. En dat de geheele natuurwetenschap is een indirect weten, iets van geringer zekerheid, iets waarop het begrip geloof en vermoeden eerder toepasselijk is, en iets dat wij alien zoo zeer nastreven en vereeren, omdat het ons verder brengt in direct weten, in dat- geen wat men 't beste >wijsheid" noemen moet. OVER HALLUCINATIES. I 59 Immers, het opnemen van zooveel mogelijk feiten is ons doel niet. Hoeveel droppels er in de zee zijn, kan ons weinig schelen. Wij willen de feiten kennen om hun beteekenis, om hun verband, om de begrippen. die wij er uit afleiden. En een gewonnen begrip, dat i^- gewonnen wijsheid, dat is een verandering, een blijvende verandering in ons geheele wezen, dat is een ander m siftiy en dat is wat wij beoogen. En zulk een verband, zulk een begrip kan men vinden, ook zonder herleiden tot de natuurwetenschappelijke eenheden van lengte en tijd. De rede is maar een hulpmiddel tot ordening van het zijnde. En zoo is de natuurwetenschap maar een voor- stelling, een beeld door rede geordend, van het zijnde. Het zijnde zelf, dat kennen wij onmiddellijk, en wij weten, ontwijfelbaar en door innerlijk besef, dat het iets geheel anders is dan de voorstelling der natuur- wetenschap, en dat het zich verheft boven ruimte en tijd, en dus een eenheid, een verband heeft, geheel anders dan de eenheid van ruimte of de eenheid van tijd, en geheel anders dan het verband der rede. En die eenheid en dat verband ontgaat ons. Wij weten dat z\] is, en wij weten dat onze rede alleen er niet toe voeren kan. Maar wij weten niet, en niemand kan beweren, dat zij onbereikbaar is, want elken dag zijn wij meer en anders, en alle vooruitbepaling is absurd, waar het geldt wat wezen kan, waar het geldt het volstrekt onbepaalde, zonder grens of attribuut, waarop geen woord kan toegepast worden als »dat wat is", en waarvan wij toch ook deelen zijn. OVER EEN HOLLANDSCHE ROMAN (Adriaan van Oordt^ Irmenlo) i). Kritiek is nooit datgene vvaarvoor ze gehouden vvordt en waarvoor ze zich meestal uitgceft : een waarde-schat- ting naar vasten, algemeenen maatstaf. Ook de beste, gevoeligste schrijver is niet tot zulk eea waarde-schatting in staat, bij alles wat hem als kunst wordt voorgezet, — en ik benijd ze niet die zich verbonden achten al wat er maar nieuw verschijnt, te kritiseeren, zoogenaamd. Ook de beste kan niet voor elk kunstwerk die wijde ruimten van liefde en aandacht openstellen die noodig zijn om recht te doen. En waar hij het wel kan, is zijn maatstaf nog niet altijd vast en algemeen, want hij ver- heugt zich dikwijls te zeer en overschat, of hij geeft aan het vreemde en nieuwe een glans die van hemzelf is en alleen door hemzelven gezien kan worden, tenzij hij ze ook in anderen suggereert. leders persoonlijk oordeel, zuiver gevoeld en oprecht l) Uitwerking van de voorrede van Irmenlo, W. Versluys, 1896. I OVER EEN HOLLANDSCHE ROMAN. l6l geuit, heeft een betrekkelijke waarde, als elementair deel van het ideale oordeel der geheele menschheid. Maar in alle kritieken, of zoo goed als alien, vindt men poging tot suggestie, tot machts-overschrijding, tot het opdringen van de eigen meening aan anderen. De bekende vinnigheid der critici ontstaat door de lust het eigene te doen gelden en door de vrees door anderen verdrongen te worden. Het is een kamp der persoon- Hjkheden, zooals in de materieele wereld is het dringen eener onbeschaafde menigte, of het concurreeren en geld- jagen eener ongevormde samenleving. De reden hiervan ligt zoowel in den machtdorst, als in de slaafsheid der menschen. Men houdt er van zich te doen gelden, te heerschen, en men kan niet laten zich te onderwerpen. Het een zoowel als 't ander is zwakheid, een kwaad, schadelijk aan ons hoogste welzijn. Persoonlijk gezag schijnt mij, strikt genomen, een kwaad in elk gebied, in het maatschappelijke en in het ideeele. De meest vrije geest is die, welke al het eigene, per- soonlijke, volkomen beheerscht, maar niet wenschtover andere personen te heerschen, noch door hen beheerscht te worden. Want de kring van persoonlijke macht moet zich uitstrekken alleen over de eigen persoon zelf. Dan wordt elk individu het best beheerd en het zelfstandigst, en het onderling evenwicht der individuen het meest stabiel. Grijpen de machts-kringen in elkaar, zoo interfereeren zij, verstoren het evenwicht, en belemmeren de hoogste ontwikkeling der enkellingen afzonderlijk en hun har- monie onderling. II 1 62 OVER EEN HOLLANDSCHE ROMAN. Aldus zien we dat in de voortgaande cultuur het gezag overgaat van de personen op het onpersoonlijke, van de koningen op de wetten, van de wijzen op de wetenschap. Het einde dezer evolutie is de grootst mogelijke per- soonlijke anarchie, met het grootst denkbare onpersoonlijk gezag, — de hoogste vrijheid van het menschelijk individu, met de hoogste heerschappij van het universeele en goddelijke, de orde, de wijsheid en het recht. Hiervan zijn wij nog ver en maar weinigen beseffen hoe ver. Weinigen weten hoe onbewust-slaafsch en hoe onbewust-heerschzuchtig de menschen zijn. Volkomen vrije geesten, die alleen voor het onper- soonlijk recht en de onpersoonlijke waarheid eerbied gevoelen en eerbied vergen, zijn er, naar ik meen, wer- kelijk niet. Maar ik heb er ook niet meer dan twee of drie ontmoet die juist beseften den invloed van autori- teit, van persoonlijk gezag, die zij ondergingen en die zij wenschten uit te oefenen. Ten deele tiran, ten dcele slaaf is nog wel ieder onzer, en maar zeer enkelen onder ons zijn zich deze zwakheid helder bewust. Het publiek, waardoor gezamenlijk het ideale oordeel over een kunstwerk gevormd wordt kan verdeeld worden in drie rubrieken: I. degenen, die in staat zijn hun persoonlijk, oor- spronkelijk oordeel als zoodanig ^^uiver te voelen, en nauwkeurig en oprecht te uiten, II. die hiertoe niet in staat zijn en dit besefFen, III. die hiertoe niet in staat zijn en dit niet beseffen. Ieder die een kunstwerk zoogenaamd kritiseert rekent zichzelf, ipso facto, tot de eerste rubriek. Maar de^e rubriek kan maar zeer weinig talrijk zijn. Waaruit volgt OVER EEN HOLLANDSCHE ROMAN. 163 dat de meesten die er zich onder scharen, dit ten onrechte doen en tot de derde rubriek behooren. De velen der tweede rubriek, die verstandig genoeg zijn te zwijgen, waar ze weten niets waardevols tekun- nen zeggen, doen daardoor 00k niets van zich merken. In de openbare meening, zooals die in geschrifte ken- baar wordt, heeft de derde, minst verstandige rubriek de overhand. Dit bewijst echter niet dat ze werkelijk de meerderheid uitmaakt. Dus is er reden te denken dat het publiek niet zoo dom is, als men wel eens uit zijn uitingen zou opmaken. Eenzelfde verschijnsel, het zwijgen van een groote rubriek verstandigen, moet zich 00k in de artistieke productie voordoen, en verklaart de leegte, de kloof tusschen de enkele uitnemende werken en de massa waardelooze rommel. Een naar den vorm kritisch geschrift kan waarde hebben als ontboezeming, als de gedeeltelijk lyrische uiting van een talentvol schrijver. Maar het kan daarom evengoed onbetrouwbaar zijn, wanneer de schrijver zich niet heel scherp bewust is of het schoon wat hij geeft aan het besproken boek of wel aan hem zelven eigen is. Hij werkt dan, onwillens en onwetend, suggestief en autoritair. 