None
Ook wat we in Paulus' schrijven aan de kerk van Corinthe lezen geeft zekerheid, dat in de eerste Gemeenten, onder de leiding van de apostelen, het eerste Avondmaal aan een disch is gevierd. Paulus toch vergelijkt de Offermalen in de afgodstempels met den heiligen disch, en spreekt daarbij tweemaal van een tafel. De tafel der duive- len stelt hij tegen de tafel des Heeren over. Bij de meeste heidensche tempels toch was een zaal, waar de offeraar zijn verwanten en vrien- den kon nooden, om hetgeen van het offer aan hem ten goede kwam, saam met hen te gebruiken. Ook de eerste bekeerlingen hadden uiteraard vroeger zeer dikwijls aan zulke feestmalen aangezeten, en ook nadat ze tot Christus bekeerd waren, zagen velen er geen be- zwaar in, aan de noodiging tot zulk een feestmaal van een familielid of vriend gevolg te geven. En met het oog hierop nu zegt de apostel, dat zulk een afgodisch feestmaal een tafel der duivelen was, inzoo- ver in elken afgod satan zichzelven verheerlijkt, en tegenover deze tafel der duivelen plaatste hij nu de tafel des Heeren en schrijft het aan de kerk van Corinthe : ,,Ja, ik zeg dat hetgeen de Heidenen offeren, zij den duivelen offeren, en niet Code, en ik wil niet dat gij met de duive len gemeenschap hebt. Gij kunt den drinkbeker des Heeren niet drin- ken en den drinkbeker der duivelen. Gij kunt niet deelachtig zijn aan de tafel des Heeren en aan de tafel der duivelen." Er kan alzoo geen twijfel worden toegelaten, of de instelling van het Avondmaal greep aan een tafel plaats, ze hing in haar vorm met het aanzitten aan een tafel saam, en het Avondmaal is in de eerste Christelijke Gemeenten aan een tafel gevierd. Zelfs brengt de Christus dit aanzitten aan de tafel van het Nachtmaal geheel ongezocht in verband met het aanzitten in het BEDIENING VAN HET HEILIG AVONDWAAL. koninkrijk der hemelen bij de bruiloft van het Lam. wlk verordineer u, zoo lezen we in Lukas 22 : 29, het Koninkrijk, gelijkerwijs mijn Vader dat mij verordineerd heeft, opdat gij eet en drinkt aan mijn tafel in mijn koninkrijk". En nog aan den disch zelf had Jezus be- tuigd : ,,Ik zeg u, dat ik dien met u nieuw zal drinken in het Konink rijk mijns Vaders". Waar nu Jezus, zittende aan de tafel van het Pascha-maal, het Sacrament heeft ingesteld, en wel heeft ingesteld in den vorm van brood te eten en wijn te drinken, dat is, in het beeld van een maaltijd, kon het niet anders of zijn jongeren moesten het als een maaltijd opvatten en invoeren, tenzij door Jezus zelf iets gezegd was, waardoor Hij het Sacrament van den maaltijdvorm losmaakte. Doch juist dit heeft Jezus niet gedaan. Geen woord is, naar luid van het Evangelisch verhaal, van zijn lippen gekomen, waaruit blijkt, dat Jezus de instelling van den maaltijdsvorm heeft losgemaakt. Vooral het : Drinkt alien daaruit, in het meervoud en doelende op den rond- gaanden beker, laat geen andere uitlegging toe, dan dat Jezus een broedermaaltijd, in den zin van het Pascha-maal, maar nu doelende op zijn eigen offerande aan het kruis, gewild heeft. lets wat hier niet gezegd wordt, alsof onder geen omstandigheid het Sacrament anders dan aanzittende aan een tafel zou kunnen of mogen genoten worden. Dan zoudt ge het geestelijk karakter van het Sacrament te nakomen. Maar wel volgt er uit, dat de onder ons gangbare ge- woonte om het Heilig Avondmaal zittende om den disch te genieten, het best beantwoordt aan de ordinance van de instelling. We kunnen onze kerken dan ook niet anders dan geluk wenschen met de keuze, die onze vaderen gedaan hebben. Daar komt nog iets bij. Men kan ook afzonderlijk en in de een- zaamheid spijzen nuttigen, ieder op zich-zelf, elk persoon alleen ; maar in het saam aanzitten schuilt toch een hoogere genieting. Bij blijde gebeurtenissen richt men een feestmaal aan. Zoo groote in- stellingen of vereenigingen een jaarfeest of eeuwfeest vieren, is het houden van een feestmaal van oudsher in zwang geweest, als voldoende aan de behoefte van ons menschelijk hart. Men voelt aan zulk een feestdisch de onderlinge saamhoorigheid, de geestelijke of vleesche- lijke verwantschap, de betrekking die men op elkaar heeft, en de eenheid waarin men is saamgevoegd. In het leven strijd en worste- ling, aan den feestdisch een gevoel van vrede en overwinning. De feestdisch bindt saam, vereenigt, en brengt op wat wijze ook zekeren vorm van liefde tot uiting. Het is heel iets anders, of de rijke man iets van zijn tafel aan den armen Lazarus laat toereiken, dan wel of 470 BEDIENIMG VAN HET HEILIG AVONDMAAL. de gegoede den arme aan zijn tafel noodigt en aan zijn eigen disch laat aanzitten. En zoo is het ook in de Gemeente des Heeren. Ook als men brood en wijn elk afzondelijk ontvangt, kan het Sacrament zijn werking doen, maar dan blijft het een Sacrament van enkel geloovige, en wordt het niet het Sacrament der Gemeente. Het wezen, de eenheid, de samenhang der Gemeente kan niet tot uitdruk- king komen, als het nemen van het Sacrament een daad van elk ge loovige op zich-zelf blijft. En eerst als de onderscheiden geloovigen zich saam om een disch scharen, eten van een brood en drinken uit een drinkbeker, spreekt zich in dit saam aanzitten en saam genieten de eenheid van het mystieke Lichaam des Heeren uit. Zoo dikwijls ge buiten uw gezin aan een maaltijd met anderen aanzit, ontwaartge dat er buiten uw gezinsleven een andere band is die u met hen saambindt. En zoo nu ook is het hier. Wie met anderen, die noch tot zijn gezin noch tot zijn vriendenkring behooren, aan het Avond- maal aanzit, belijdt daarmee dat hij met die anderen in een gemeen- schap verkeert, en juist het besef van die gemeenschap wijst op Christus. Niet gij vereenigt u, noch ook vereenigen die anderen zich met u, maar Christus is het die den band om uw aller hart slaat, en zoo in het Sacrament zelf de eenheid van zijn mystieke Lichaam tot uitdrukking brengt. Dit is dan ook de onuitsprekelijke bekoring, die nog altoos van Leonardo da Vincis ,,Laatste Avondmaal" uitgaat, en u nog steeds weer aangrijpt zoo dikwijls ge in plechtige stilte de breeders en zusters aan een Avondmaaldisch ziet aanzitten en het brood en den wijn onder hen ziet rondgaan. Hier is meer dan 't schoon der poezie; hierin uit zich een geestelijk schoon van hemelschen oorsprong ; en wat machtigen indruk in een Kathedraal het opdragen van de offerande ook hebben moge, dien indruk geeft het u niet. Bij zulk opdragen van de offerande staat ge op een afstand, hier leeft ge in mee. Dit gaat vooral door, hoe vreemd het ook klinke, zoo ge, naar elders getogen, aldus moogt aanzitten in een u geheel vreemde Gemeente. Vooral in een kleine dorpsgemeente, waar men onder het aanzitten een ieder die mede aanzit, persoonlijk kent, verstoort zoo licht heugenis van anderer zonde en schaamtegevoel over eigen zonde den plechtigen indruk. Er zijn er geweest, die aan den disch in hun gedachten be- zig waren met de vraag, hoe die en die den overmoed hadden om mee te durven aanzitten. Zelf kunnen we nooit anders dan het heilige bederven, en daarom is het aanzitten aan den disch in een geheel vreemde Gemeente vaak zoo verkwikkend. Toch staat het nog hooger, BEDIEN1NG VAN MET HEILIG AVONDMAAL. 471 even rustig en in heiligen vrede in onze eigen Gemeente te mogen aanzitten, als niets ons meer aftrekt, en de ziel vol is in Hem, die in zijn Sacrament ons geestelijk voedt en drenkt, en deelgenoot maakt van zijn Vrede. CXI. Bediening van het heilig Avondmaal. (Vervolg). De moeilijkheden, die het gebruik van de tafel bij het Heilig Avond maal oplevert, zijn niet gering. In een zeer kleine Gemeente, waar tegelijk niet meer dan een veertigtal geloovigen aan het Sacrament wenschen deel te nemen, schikt alles zich vanzelf. Een tafel, die voor twintig personen aan beide haar zijden plaats biedt, is veelal zeer goed voor het Doopstel te zetten, en geheel de bediening loopt dan met een tafel af. Is daarentegen het aantal communicanten grooter, zoodat ze aan zulk een dwarstafel niet gezamenlijk plaats kunnen vinden, dan ontstaat de vraag, wat meer gewenscht is? Meerdere tafels op elkander te laten volgen, dan wel een tafel aan te richten, gelijk dit bij feestmalen in Vereenigingen wel pleegt te geschieden, met een dwarstafel aan het hoofdeinde en drie dubbeltafels die op dit hoofd- einde evenwijdig naast elkander uitloopen. Aan zulk een feestdisch is men er wel in geslaagd 400 a 500 personen gelijktijdig te plaatsen, en hooger loopt het aantal communicanten bij eenzelfde gelegenheid en in eenzelfde kerk hoogst zelden. Ook het laatste is beproefd, maar het won de sympathieen niet. Het gaf in de kerk een te vreemd schouwspel. Het hield te lang op. De bediening van zoovele en zoo lange tafels tegelijk vlotte niet te best. Wat de voorganger sprak, werd veelal aan het eind der tafel niet verstaan. Het met den rug naar elkander toe zitten, trok niet aan. En ook verreweg de meeste kerken leenden er zich niet toe. Men mag dan ook wel aannemen, dat het ook onder ons voorshands blijven zal bij wat als gewoonte door het gebruik van drie-en-een-halve eeuw geijkt is. Tafel zal tafel volgen, en het aantal communicanten aan eenzelfde tafel zal meestal tusschen de 40 en 60 liggen. Men is hieraan gewend, en al verliest men bij het af- en aangaan der tafels soms veel tijd, men schikt er zich in. Het ongerief ontstaat bij deze gewoonte meest hieruit, dat de kerk- gangers niet vooruit bij de onderscheiden tafels zijn ingedeeld. Uit heel de kerk kan ieder, waar hij ook zat, zich naar elke tafel toe 472 BEDIENING VAN HET HEILIG AVONDMAAL. bewegen. Het gaat niet zoo, dat zij, die in eenzelfde kerkvak zitten, aan de eerste, zij die in een volgende vak zitten, aan de tweede tafel, enz., gaan. Er heerscht ook in dit opzicht algeheele vrijheid. Van- daar dat telkens meer personen toeloopen, dan tegelijk aan de tafel plaats kunnen vinden. Dit geeft gedrang, en gedrang ontstemt licht, vooral op zoo plechtig en indrukwekkend oogenblik. Het lange staan wachten is voor de ouden van dagen te afmattend. En heel de woeling die door dat af- en aanloopen in het kerkgebouw ontstaat, heeft iets vermoeiends dat ontsticht. Het uitreiken van volgnummers bij den ingang der kerk kon dit ongerief weren. Zoo ieder die ten Avondmaal wilde gaan, bij het binnenkomen van een bij den ingang ge- plaatsten gemachtigde een volgnummer ontving, dan wist ieder vanzelf aan welke der tafels hij zou hebben toe te treden. Kunnen aan een tafel vijftig personen plaats vinden, dan geeft men niet meer dan vijftig kaarten uit, waarop gedrukt staat: Eerste tafel, Tweede tafel, Derde tafel, enz. Waar de communicanten dan ook in de kerk nun plaats mogen hebben, zij weten dat ze gewacht worden aan de zooveelste tafel als hun kaart aanwijst. Er zullen dus juist zoovele personen toetreden als plaats kunnen vinden, en alle gedrang zal uitblijven. Zij die naast elkander aan den Disch wenschen aan te zitten, kunnen dit doel bereiken door samen de kerk binnen te gaan en alzoo plaat- sen aan dezelfde tafel te nemen. Liet men nu alien toetreden van rechts, en bij het afgaan van de tafel zich bewegen naar links, zoo zou alle drukte, spanning en woeling ondervangen zijn, en het geheel ordelijk, stil en rustig kunnen toegaan. Voor het overige verwijzen we, wat de tafel betreft, naar wat we hierover bij het bespreken van den bouw onzer kerken aanteekenden. Het is gewenscht, dat men de bediening aan de onderscheiden tafels, heel de kerk door, van zijn zitplaats zien kunne. Hiervoor is het noodig, dat de bediening plaats hebbe op een eenigszins verhoogd terrein, dat in aller oog valt, en dit schikt zich het best zoo men de tafel plaatst op een platform, dat rechts een toegang voor het toe treden en links een trap yoor het afgaan aanbiedt. Doch hierover is hierboven genoeg gezegd, zoodat we aanstonds een ander, veel moei- lijker punt ter sprake kunnen brengen ; niet de toetreding, maar de toelating. Tweeerlei strooming ging op dit punt steeds tegen elkander in. Van den eenen kant had men de geloovigen aan te sporen om toch ten Avondmaal te komen, en van den anderen kant gevoelde men de noodzakelijkheid, om uitsluitend dan de geloovigen ten Avondmaal toe te laten. Er was een zielsneiging om van het Avond- BEDIENING VAN HET HEILIG AVONDMAAL. 473 maal, uit hoofde van eigen onwaardigheid, weg te blijven, en er was andererzijds een drang om met name tegen Pascha aan het Avondmaal gezien te worden. Op den Kerkeraad, met name op de ouderlingen, rustte hierdoor de in zeker opzicht tegenstrijdige verplichting om en naar het Avondmaal te lokken en van het Avondmaal te weren. Con trole is de hieruit voortvloeiende eisch. De ouderlingen behooren precies op de hoogte te zijn van wie ten Avondmaal opgaat en wie er van wegblijft, en voor er Bediening gehouden wordt, is het wel- bezien eisch, dat de ouderlingen scherp toezien, dat er niemand toe- trede, die geen recht om aan te zitten verkreeg, of, na het verkregen te hebben, zulks weer verbeurde. Hierop is dan ook geheel de be- diening van het Sacrament ingericht. Het recht om aan te zitten, verleent de Kerkeraad, en wel op tweeerlei manier ; ten eerste door het afnemen van belijdenis aan de jonge leden der Gemeente, en ten tweede door het aanvaarden van de attestatie, waarmee iemand van buiten tot de Gemeente komt. Een ander, derde middel om tot het Avondmaal gerechtigd te zijn, is er niet. Men moet 6f in de Gemeente zelve zijn belijdenis hebben gedaan, of van elders met behoorlijk ge- tuigschrift in de Gemeente zijn ingekomen. En het kostte weinig toezicht, om na te gaan wie aanzaten. Later daarentegen, toen de duizenden zich aanmeldden, toen in eenzelfde Gemeente meerdere kerken haar deuren ontsloten, en in drie, vier kerken tegelijk het Avondmaal werd aangericht, verliep deze contrdle geheel, en liet men, op zeer enkele uitzonderingen na, de toetreding tot en het wegblijven van de tafels geheel vrij. Het Kerspelstelsel had dit kunnen keeren, maar dit stelsel vond destijds nog geen ingang en de Gemeente, als een groot geheel genomen, was veel te talrijk om zich voor een iets beteekenende contr61e te leenen. Op hetzelfde bezwaar stuitte men bij het in de Gemeente tijdelijk aanwezig zijn van logo's of andere reizigers. Op kleine dorpen kwam 474 BEDIENING VAN HET HEILIQ AVONDMAAL. dit weinig voor, maar in groote steden, die in den regel den toon aangeven, beliep het getal vreemden, die voor zeker aantal weken of dagen ter plaatse vertoefden, toch allicht enkele honderden. Indien nu tijdens hun verblijf elders, het Avondmaal in de plaats van hun woning voorbijging, zonder dat ze er bij konden zijn, en daarentegen in de plaats waar ze vertoefden, het Avondmaal gevierd werd, dan ontstond zeer dikwijls het verlangen om in die vreemde Gemeente aan te zitten. Familie of kennissen die ook gingen, namen de logo's of vreemdelingen dan naar de kerk mede, en meestal ging dit geheel buiten den Kerkeraad om. Er werd niet aangedacht om een attestatie daarvoor mee te brengen, en zich vooraf aanmelden deed men ook niet. Controle kon dus hierbij geen doel treffen. Toen nu na de Dordsche Synode en de veroordeeling der Remonstranten de groote massa zich voorgoed bij de Gereformeerde kerken liet indeelen, had dit een zeer ongewenschten toestand tengevolge. Het al of niet ten Avondmaal gaan, was geheel aan de vrijheid der Gemeenteleden over- gelaten, en in haar massale hoegrootheid bood die Gemeente zelve steeds minder waarborg voor zuiverheid van Belijdenis en zuiverheid van wandel. In de kleinere kerkgebouwen, die men later inrichtte, werd dit natuurlijk beter, maar zelfs de opkomst in deze nieuw gebouwde kerken bleek al spoedig, althans in de groote steden, veel te gemengd om of con- trdle toe te laten of in zich zelve controle te bieden. En zoo hing tenslotte ook hier alles weer aan de persoonlijke bekendheid, die tusschen de enkele Gemeenteleden en de leden van den Kerkeraad bestaan kon. Daarop moet aangestuurd. Eerst als men dit bereikt heeft, zal een betere toestand intreden. En dit doel is niet te bereiken, tenzij het kerspelstelsel doorga, en het getal predikanten nergens onder een op de duizend zielen blijve. Duizend zielen geven ten minste 200 gezinnen. En voor een predikant, die toch veelal op allerlei andere manier beslag op zijn tijd ziet leggen, is het niet wel mogelijk met veel meer dan 200 gezinnen op zulk een voet van intimiteit bekend te zijn, dat hij elk lid van het gezin zielkundig kenne en zielkundig kunne bewerken. Natuurlijk is zulk een cijfer altoos willekeurig, en wat voor duizend gaat, zou allicht nog gaan voor vijftienhonderd, maar ongeveer binnen deze grenzen zal de con trole zich toch inperken moeten. Dat ook de ouderlingen hulpe bieden bij deze controle, spreekt vanzelf ; doch ook op de hulp der ouderlin gen is thans veel minder te rekenen dan in vroeger eeuwen. Veel meer dan toen is tegenwoordig het leven bezet, en veel moeilijker vooral dan eertijds is het, om de leden der Gemeente thuis te vinden. Voor geheele kringen is dit alleen mogelijk gedurende twee of drie veelal BED1ENINO VAN MET HEILIG AVONDMAAL. 475 zeer ongeiegen late uren van den dag. Vandaar dat, uitzonderingen nu daargelaten, de meeste ouderlingen onmogelijk de hier zoo noodige controle geheel kunnen overnemen. Bijstand en hulpe verleenen kun- nen ze, geheel vervangen zullen ze den herder der Gemeente nimmer. En zij, die, met het oog op andere belangen, het kerspelstelsel achten te moeten tegenstaan, zullen wel doen zich in ernstige oogenblikken eens rekenschap te geven van de vraag, op wat wijze zij dan de heilighouding van het Sacrament, die nu zoo pijnlijk schade lijdt, weer in eere zullen brengen. CXII. Bedieninq van het W\q Avondmaal. (Vervolg.) Toch zal de ernstigste en scherpste controle nooit het Sacrament van het Heilig Avondmaal in eere houden, zoo het geloof aan watdit Sacrament ons biedt, in de Gemeente geen stand houdt. De kracht van het Sacrament schuilt in zijn mystieke beteekenis. Maakt nu de Gemeente zich door ongeloof van dit mystieke element los, dan verliest het Sacrament vanzelf zijn heilig karakter, wordt in der meesten oog een ijdele plechtigheid, en het eind is, dat men zich de moeite niet meer geeft om aan een plechtigheid deel te nemen, die dan niet anders biedt dan een zinbeeldige handeling onzerzijds, zonder een daaraan beantwoordende daad van Christus. Het is hierom dan ook, dat onze kerken, zoo in haar Belijdenis als in haar Catechismus, zich alle moeite hebben gegeven om dit mystieke element van het Sacrament, ook bij de bediening des Avondmaals, met klem en nadruk op den voorgrond te stellen en elke uitsluitend zinbeeldige opvatting van het Avondmaal te bestrijden. Zoo lezen we in art. 35 van de Belijdenis : ,,Zoo werkt Hij dan in ons al wat Hij door deze heilige teekenen ons vooroogen stelt ; hoewel de wijze ons verstand te boven gaat, en ons onbegrijpe- lijk is, gelijk de werking des H. Geestes verborgen en onbegrijpelijk is. Intusschen zoo falen wij niet, als wij zeggen, dat hetgene door ons gegeten en gedronken wordt, het eigen en natuurlijk lichaam en het eigen bloed van Christus is, maar de wijze op welke wij ditnuttigen, is niet de mond, maar de geest door hetgeloof." En nader wordt betuigd : ,,Deze maaltijd is eene geestelijke tafel, aan dewelke Christus zich zelven ons mededeelt met alle zijne goederen, en doet ons aan haar 476 BEDIENTING VAN HET HEILIG AVONDMAAL. genieten, zoowel Zichzelven, als de verdiensten zijns lijdens en ster- vens; voedende, sterkende en vertroostende onze arme troostelooze ziele door het eten zijns vleesches, en haar verkwikkende en verma- kende door den drank zijns bloeds". Juist zooals ook in den Cate- chismus beleden wordt, — zie het antwoord op vraag 79 — dat er niet alleen een verzinbeelding plaats grijpt, zoodat ,,gelijk als brood en wijn dit tijdelijk leven onderhouden, alzoo ook het gekruisigd lichaam en vergoten bloed van Christus de waarachtige spijs en drank zijn, waardoor onze zielen ten eeuwigen leven gevoed worden", maar dat ,,veel meer ook door deze zichtbare panden en teekenen verzekerd wordt, dat wij zoo waarlijk zijns waren lichaams en bloeds door de werking des H. Geestes deelachtig worden, als wij deze heilige waar- teekenen met den lichamelijken mond tot zijn gedachtenis ontvangen". Hetgeen het Sacrament tot Sacrament maakt, is alzoo niet het teeken op zich-zelf, maar het teeken door Christus gebruikt als rniddel, om door de werking van den Heiligen Geest, een geestelijk iets in onze ziel tot stand te brengen. Wie aanzit aan den disch en hetgebroken brood eet en den vergoten wijn drinkt, ondergaat een geestelijke wer king die Christus in hem uitoefent. Niet wij maken het Sacrament, wij kunnen slechts het brood en den wijn aanrichten. En eerst door dien Christus zelf uit den Hooge op ons nederziet, en uit den Hooge een actie in ons tot stand brengt, wordt de plechtigheid die wij hebben aangericht, het middel om ons zijn geestelijke weldaad te doen ont vangen en genieten. Gelooven, wie aanzitten, dit niet, zoo is de werking weg en houdt het Sacrament op Sacrament te zijn. Immers de werking van Christus in de ziel, heeft niet mechanisch plaats, maar in verbinding met het geloof. Juist daarom echter kan het Avondmaal niet van ons, maar moet het van Christus zelf uitgaan. Men kan niet zoo eens als vrienden bij elkander zittende en geestelijke dingen besprekende, tot elkander zeggen: Laat ons nu even saam Avondmaal houden. Dat zou geen Avondmaal zijn. Het is altoos van Christus dat ons het Avondmaal moet toekomen. Niet wij dragen het Avondmaal Hem op, maar Hij schenkt het ons. Het is zijn instituut, het is zijn instelling. En alleen als het van Hem ons toekomt, wordt hetgeen plaats grijpt als Sacra ment door ons genoten. Dit nu moet daarin uitkomen, dat het bediend wordt door het ambt. Niet om daardoor de personen in het ambt te verheffen. Integendeel, in hun ambten zijn ze niets dan dienstknechten. Ze dienen, ze stellen zich in dienst, ze ontvangen bevelen, en die bevelen voeren ze uit. Als in een oorlog de bevelhebber van het 6EDIENING VAN MET HEILIG AVONDMAAL. 477 e"e"ne leger aan die van het andere lets wil mededeelen, zendt hij een bode, een ordonnans, om zijn schrijven over te brengen. Dit maakt het optreden van dien ordonnans tot een zaak van het hoogste ge- wicht. Het kan zijn, dat het effect van zijn boodschap over een veld- slag zal beslissen. Maar van hoeveel gewicht die boodschap ook zij, de bode blijft eenvoudig bode, dienaar en ordinans. Niets wordt in zijn macht gesteld. Hij heeft eenvoudig het ontvangen bevel, zijn last uit te voeren, zich te voegen en te schikken naar wat hem is opgedragen, en voorts zich terug te trekken. Persoonlijk blijft hij die hij was, en kan het zelfs zijn, dat hij een gansch onbeteekenende persoon is. En zoo is het ook hier. Om de instelling van zijn Sacrament in stand te houden en waar te maken, laat Christus het aanrichten en uitdeelen. Voor die aanrichting en uitdeeling heeft Hij personen van noode. Die personen stelt Hij daartoe in het ambt. En in dit ambt gesteld zijnde, zijn zij nu de personen die er de wondere werking van mogelijk maken. Niet, alsof zij er hunnerzijds iets aan toevoegden, maar in dien zin, dat alzoo dit Sacrament alleen op last van Christus wordt toebe- reid en toegediend, en dat alleen uit een Sacrament op last van Christus uitgedeeld, de geestelijke werking van zijn gemeenschap volgt. In de eerste tijden na zijn hemelvaart was die last gelegd op de Apostelen ; maar hierbij kon het niet blijven. De Apostelen waren aan tijd en plaats gebonden zoodra er zich dus in honderden plaatsen Gemeenten vormderi, konden de Apostelen zelve in die Gemeenten niet meer voorgaan, maar moesten anderen als dragers van het ambt hen vervangen. En toen de dagen der Apostelen voleind waren en zij ten grave werden uitgedragen, kon niet anders dan door de aange- stelde ambtsdragers in de Gemeente hun last worden overgenomen. Deze overgang en overdracht eenmaal begonnen zijnde, moest van geslacht op geslacht zich voortzetten, zoodat waar de eene ambts- drager wegviel, de andere hem opvolgde. Dit is zoo van eeuw op eeuw doorgegaan, en het is in die orde, dat ook de tegenwoordige voorgangers in de Gemeente dragers van deze last zijn geworden. Of deze overdracht niet soms gestoord is, zoodat er vernieuwing van last moest plaats hebben, zij hier in het midden gelaten ; waar het op aan komt, is alleen, dat de Dienaar die het Sacrament uitdeelt, zich er wel van bewust zij, dat hij van Christus den last ontvangen heeft om te doen wat hij doet, en dat hij hierin zichzelven niets aan- matigt. Omtrent de verdiensten van zulk een ambtsdrager zegt dit niets. Het kan zeer wel zijn, dat er aan den disch personen aanzitten, die in Godzaligheid verre boven hem uitgaan en in kennisse Gods 478 BEDIENING VAN HET HEILIG AVONDMAAL. hem verre overtreffen, zoodat hij als ambtsdrager achter staat bij meer dan een, die toch van hem het Sacrament ontvangen moet. Doch dit alles doet terzake niets. Het is de Christus, die zijn kerk regeert als haar Koning. En heeft nu die Christus in die Gemeente die en die persoon in het ambt gezet, dan is die ambtelijke persoon de drager van een last van Christus en kan alleen hij maken en teweegbrengen, dat er metterdaad een bediening van het Sacrament plaats grijpe. Gelijkwe reeds vroeger opmerkten, geeft dit aan den ambtsdrager geen zalving of hooger geestelijken stand. Al wat deze ambtsdrager voor anderen vooruit heeft, is dat hij een last ontving en de anderen niet; dat hij dus tot het uitvoeren van den last gehouden is ; en dat alzoo alleen zoo hij zich van dien last kwijt, het mysterie van de geestelijke unie onder het gebruik van de teekenen in het Sacrament werkt. Op zichzelf had gelijke last ook aan de ouderlingen kunnen gegeven zijn ; en dat de kerk dit nochtans niet alzoo aanvaard heeft, ligt in het verband dat tusschen Woord en Sacrament bestaat. Ook de be diening van het Woord geschiedt op lastgeving, en deze bediening vereischt de voorbereiding en geschiktverklaring, die bij de gewone ouderlingen niet gevorderd wordt. Daar nu de kerkvormende kracht van het Sacrament veel grooter is dan die van de Bediening des Woords, ging het niet aan, de Bediening van het Woord en van het Sacrament van elkaar te scheiden. Het zou de bediening van het Woord gedrukt hebben, zoo de gewone ouderlingen wel de Sacra- menten, maar niet het Woord hadden bediend. Het Sacrament was, als ware het, 't zegel op het Woord. Beide behooren bijeen. Het eene moet niet van het andere worden afgescheiden. En hieruit is het te verklaren, dat beiden in eenzelfde ambt zijn saamgevoegd, en slechts in onderling ambtelijk verband kunnen bediend worden. Stellig is het te betreuren, dat dit in den naam en den titel niet tot uiting is gekomen. Kortheidshalve heeft men den ambtsdrager gemeenlijk als ,,Verbi Divini Minister" betiteld, d. w. z. hem geeerd als belast met de prediking van het Woord ; iets waar op zichzelf natuurlijk niets tegen te zeggen is. Het is alleen jammer, dat men in deze betiteling zoo onvolledig werd. Niet alleen met de bediening van het Woord, maar evenzoo met de bediening van het Sacrament is dezelfde persoon belast, en het heeft ongetwijfeld het zuiver karak- ter van het ambt min of meer geschaad dat men niet gesproken heeft : ,,Verbi Divini et Sacramentorum Minister", en alzoo den predikantals Bedienaar van het Woord en van de Sacramenten heeft aangeduid. Ook in den naam predikant school dezelfde eenzijdigheid ; iets waaruit BEDIENING VAN HET HEILIG AVONDMAAL. 479 maar al te duidelijk blijkt, hoe men van meetaf de Bediening van het Sacrament onderschat heeft. Nog ongelukkiger is onze titel van Dominee, die geheel in strijd met het begrip van Dienaar, den predi- kant als een heer doet bejegenen. De Lutherschen hielden het begrip van pastor en pastoor, en maakten er Pfarrer van. En al heeft men ook ten onzent getracht, om in 't begrip van Herder en Leeraar beide denkbeelden uit te drukken, de Herder is bij ons te loor gegaan en veel te veel is de eenzijdige Prediker 't een en al geworden. CXIII. Bediening van het heilig Avondmaal. (Vervolg.) Als les der ervaring mag worden aangenomen, dat het 4 a 6 maal 's jaars ten Avondmaal gaan, beantwoordt aan de geestelijke behoefte en de beide uitersten zoowel van het te veelvuldig als van het te spaarzaam gebruik mijdt, Hiermede wordt niet ontkend, dat bij enkelen de behoefte om bijvoorbeeld elke maand te communiceeren, wel opkwam ; maar voor die enkelen kan de Gemeente de Bediening van het Avond maal niet inrichten. Over het algemeen valt nog steeds veel meer klacht over te schraal, dan over te druk toetreden tot het Sacrament. Al wordt dan ook 4 a 6 maal 's jaars Bediening gehouden, toch is het getal van hen die geregeld alle deze keeren ten Avondmaal opgaan, veelal nog veel te gering. Maar al te velen gaan slechts eenmaal per jaar, gelijk het .voor jaren de gewoonte was, en tweemaal 's jaars gaan is reeds een vrij geregeld bezoek van den Disch. Doordien nu de een de eene, en de ander de andere maal gaat, voorkomt dit opeen- hoping, en geeft vooral in de groote steden, waar de Bediening in meer dan een kerkgebouw plaats grijpt, een gelijkmatige verdeeling, die aan het geheel een geregelden gang verzekert. Toch blijft het de roeping der kerk, om steeds op geregeld bezoek bij de leden der Ge meente aan te dringen. Verslapping werkt ten deze schadelijk en op de personen zelve en op hun huisgenooten en op andere leden der kerk. Aan de bijzondere sterking van het geloof, die van het Sacra ment uitgaat, heeft de Gemeente vooral in onze dagen behoefte. Waar er zooveel is dat van den Christus scheidt, is de Bediening van het Avondmaal het gereede, ons aanbevolen middel, om door Christus zelf den band weer nauwer te doen toehalen. En al is 't nu zoo, dat al 480 BEDIENING VAN HET HEILIQ AVONDMAAL. te veelvuldig "gebruik allicht te zeer wennen zou en daardoor den indruk van het Avondmaal gaan verzwakken, in geen geval is zulk een verzwakking te duchten van een vier- a zesmalig gebruik in het jaar. Er mag ook hier niet gezegd worden: nmet hoe weinig kan ik er van af", maar de behoefte van het hart moet spreken, om, waar de band die aan den Christus bindt, weer verslapt is, ijlings dien band weer aan te trekken. Vooral wachte men zich, om niet te zeer te hechten aan de stemming waarin men verkeert. Een stemming die tegen het Avondmaal doet opzien, past een belijder des Heeren niet. Juist dan wanneer deze stemming bezwaar zou zijn, moet die stemming omgezet en moet het Avondmaal ons daartoe nopen. Nooit vooral mag in het niet ten Avondmaal gaan, een vrijbrief gezocht, om in een onheiligen gang voort te blijven gaan. Men is bereid om op te gaan, en dan ga men ook; of men voelt zich niet bereid, doch dan schuilt hierin ook een oordeel en moet juist dat oordeel ons de bereidheid geven. Het mag niet zijn, vier of zes bijzondere heilige Zondagen in het jaar, als men ten Avondmaal gaat, en de overige Zondagen half- wereldsch verkeeren. Veeleer moet heel het jaar door onze gemoeds- toestand door het Avondmaal beheerscht worden, en zoo dikwijls we innerlijk bespeuren, dat er in ons hart iets hapert, waardoor scheiding tusschen ons en den Disch opkomt, moet zoolang geworsteld, tot de toon van ons hart weer met den toon van het Sacrament in overeen- stemming is. Wie opgaat ten Avondmaal, treedt niet toe om voor de wereld te manifesteeren : ,,Zie, ik ben die heilige", maar veel meer om als een buiten Christus verloren zondaar in de dankbare stem ming zijner ziel weer de gemeenschap met zijn Heiland te zoeken. Vooral bij jongeren, die pas belijdenis voor den Heere gedaan hebben, mogen ouders en vrienden en moge de Kerkeraad er steeds op aan- dringen, dat ze het eens begonnen bezoek van het Avondmaal van meetaf geregeld voortzetten. Zoo toch eerst drukken ze zelven het zegel op hun belijdenis. De ambtsdragers kunnen dit in zoover bevorderen, dat zij de bedie- ning van het Avondmaal verdeelen. Uit eenzelfde gezin kan op een- zelfden keer niet elk lid der kerk ten Avondmaal gaan. Wordt er nu om de vier of zes maanden slechts eenmaal Bediening gehouden op een bepaald uur, dan volgt hieruit vanzelf, dat uit een zeker gezin de e£n opgaat, maar de ander moet thuis blijven. Zijn er jonge kinde- ren in het gezin, en rust de zorg voor die kleinen op vader en moe- der, zonder dat er een derde is die inspringen kan, dan went de Kerkeraad zejf de leden aan thuisblijven ; en zit dit thuisblijven uit BEDIENING VAN MET HEIL1G AVONDMAAL. 481 noodzaak er eenmaal in, dan is er geen quaestie van of het breidt zich uit, en dan niet uit noodzaak, maar uit onverschilligheid. In groote steden levert dit nu geen bezwaar op, omdat men de gewoonte heeft daar het Avondmaal in onderscheiden beurten, 's morgens en 's avonds, te houden, en het over twee Zondagen te verdeelen. Zoo- danige regeling geeft aan een ieder gelegenheid om toe te treden. Men kan dan wel niet samen gaan, gelijk men vaak wenscht, maar de gelegenheid om te gaan, is dan toch aan alien, aan een ieder op zijn beurt, geboden. Doch anders staat het geschapen op een dorp met een kerkgebouw, indien het Avondmaal in den morgendienst en slechts op een Zondag gevierd wordt. Dan toch is feitelijk uit een- zelfde gezin nu de een en dan de ander uitgesloten. Daarom is het raadzaam de viering in zulke dorpen en kleine steden op twee achter- eenvolgende Zondagen te doen plaats hebben, of althans, zoo men zich tot een Zondag bepaalt, niet alleen des morgens, maar ook des avonds. De kerk moet zich ook ten deze naar het leven schikken en de Bediening moet zoo geregeld zijn, dat elk lid der Gemeente op kan gaan. Nog een ander, bijna netelig vraagstuk hangt hiermee saam. Eilieve zoo heeft men zich zoo dikwijls afgevraagd, moet de Disch des Heeren een Avondmaal zijn, of is het onverschillig op welk gedeelte van den dag het Sacrament van den heiligen Disch gevierd wordt? Feitelijk staat het thans zoo, dat men het Sacrament van den H. Disch schier altijd en overal uitdrukkelijk een Avondmaal of zelfs een Nacht- maal noemt, en dat het toch in 90 van de 100 gevallen niet 's avonds en niet tegen het ingaan van den nacht, maar des morgens pleegt plaats te grijpen. Hierin nu ligt iets tegenstrijdigs. Het karakter van Avondmaal treedt toch in de Schrift zoo sterk op den voorgrond. dat er niet anders dan van Avondmaal gesproken wordt. In Lukas 22 : 20 heet het : ,,Desgelijks ook de drinkbeker na het Avondmaal. Van Johannes heet het, dat hij de discipel was die in het Avondmaal op Jezus' borst was gevallen. En waar men nog zeggen kan, dat in deze beide gevallen het woord Avondmaal gebezigd werd omdat toe- valligerwijze de maaltijd waarvan sprake is, des avonds gehouden werd, zoo geldt dit niet van wat Paulus zegt in Cor. 11 : 20. Daar toch zegt hij : ,,Als ge dan bijeen te zamen komt, dat is niet des Heeren Avondmaal houden, want in het eten neemt ieder te voren zijn eigen avondmaal" Zelfs wordt deze gedachte nog hooger opgevoerd, als in Openb. 19 : 9 sprake komt van ,,hen die geroepen zijn tot het avondmaal van de Bruiloft des Lams", en als straks de engel roept: 31 482 BEDIENING VAN HET HEILIG AVONDMAAL. ,,Komt herwaarts en vergadert u tot het Avondmaal des grooten Gods". Uit deze Schriftuurlijke uitlatingen heeft zich dan ook in de Gemeente het gebruik vastgezet, om steeds te spreken van : des Heeren Avondmaal. Zoo geschiedt het in ons Formulier, en zoo geschiedt het in de Pre- diking en zoo geschiedt het in het dagelijksch gebruik. Ook in onze Belijdenis en Catechismus wordt van de twee Sacramenten nooit anders gesproken dan als van Doop en Avondmaal. ,,Het heilig Avond maal" is de vaste uitdrukking, waarmede het tweede Sacrament wordt aangeduid. Zelfs was het in 't begin der Reformatie gewoonte, om nog sterker van des Heeren Nachtmaal te spreken, zooals in een der oudste uitgaven van den Catechismus tot 1611 bijna altoos was afgedrukt. Met dit Schriftuurlijk en kerkelijk gebruik strookt het nu echter niet te best, dat in verreweg de meeste Gemeenten dit Sacrament altoos des morgens en nooit des avonds bediend wordt. Een avondmaal, een nachtmaal om 9 a 10 ure des morgens houden, klinkt zeer zeker vreemd. Te sterk hechte men hier nu niet aan. Ook in het gewone leven verloopt het gebruik en de beteekenis van zulke benamingen gedurig. Een middagmaal beteekent natuurlijk een maaltijd die om 12 uur des middags gehouden wordt, gelijk dit ten platten lande nog geschiedt, en in Duitschland nog altoos gewoonte is. Maar toch vindt niemand er daarom iets vreemds in, zoo iemand in Amsterdam of Rotterdam vraagt : Komt ge van middag bij me eten ? en dan op de wedervraag: Hoe laat? ten antwoord krijgt: om zesuur. Middagmaal krijgt dan meer de beteekenis van hoofdmaaltijd, en zoo was ook in het Grieksch het woord Dei'pnon, dat hier gebezigd wordt, in het algemeen de uitdrukking van het groote maal, zonder dat juistmethet ondergaan van de zon gerekend werd. Zoo echter kon hier het ge bruik van het woord Avondmaal niet van zijn eigenlijke beteekenis ontdaan worden. Immers de installing van het Sacrament van den heiligen Disch hing rechtstreeks saam met het Pascha-maal, en omtrent het Pascha-maal was (zie Ex. 12 : 6 v.v.) door Mozes, op last van Jehovah, uitdrukkelijk bepaald, dat het in den nacht zou gegeten worden, en dat er tot den morgen niets van mocht overblijven. De ellende van het volk in Egypte werd denkbeeldig uitgedrukt door den angst van den nacht. In den nacht moest de belofte van redding uit die ellende komen. En zoo hield het denkbeeld van verlossing uit ellende rechtstreeks met het vieren van dit maal in het nachtelijk uur verband. Vandaar dat de viering van het Sacrament niet toevallig, maar naar de wet van Mozes in het late avonduur plaats greep en dat het BEDIENING VAN HET HEIL1G AVONDMAAL. 483 avonduur in de heilige symboliek van het Sacrament lets te zeggen heeft. Het is dan ook met terugslag hierop, dat men aanvankelijk het woord avondmaal in het woord van nachtmaal nog verdiepte. Nu volgt hieruit zeker niet, dat het Sacrament van den heiligen Disch niet anders dan in het avonduur zou mogen gehouden worden. Ook bij het Sacrament van den Doop heeft men zich later wel moe- ten voegen naar het klimaat en naar de omstandigheden. Maar al geven we dit grif toe, toch neemt het niet weg, dat een bediening van dit Sacrament in het avonduur de plechtigheid ervan verhoogt, ons nader aan de instelling brengt, en ook dit voor heeft, dat er niet een lange dag op volgt die zoo licht weer zia en ziel van het Sacra ment aftrekt, maar na den kerkgang spoedig de ruste van den nacht doet genieten. In de groote steden heeft men daarom beide ingevoerd, in de eene kerk een Dienst in den morgen, en in het andere gebouw een Dienst des avonds. Meer zelfs dan vroeger is de aandacht weer op dit avond-karakier van het heilig Avondmaal gevestigd geworden. En zonder in een zoo heilige zaak aan deze uitwendige regeling ook maar in 't minst geestelijke waardij te hechten, mag toch wel staande gehouden, dat een avonddienst, waar 't kan, aanbeveling ver- dient, als nader aan de instelling komende, dan eene bediening vroeg in het morgenuur. CXIV. Bediening van bet heilig Avondmaal (Vervolg.) Behoort aan de Bediening van het heilig Avondmaal de Bediening van het Woord vooraf te gaan ? Het gebruik wil dit, en, omdat het gebruik het wilde, liet men niet na voor de zaak te pleiten. Toch heeft het zijn nut, ook op dit vraagstuk nader in te gaan. Tegen dit aloud gebruik rijzen ernstige bedenkingen. Zal er eerst een gewone Dienst van het Woord gehouden worden, dan is hiermede, naar de usantie van onze Nederlandsche kerken, een uur a vijf kwartier gemoeid, zoodat men na om tien ure den Dienst geopend te hebben, eerst kwart over elf aan de Bediening van het H. Avondmaal toekomt. Krijgt men dan daarna den overgang van de Bediening van het Woord op die van het Avondmaal in gebed en lof- verheffing, en volgt daarop de kalme lezing van het tamelijk lange formu- 484 BEDIENING VAN HET HEILIG AVONDMAAL. Her, zoo zal men niet veel voor kwart voor twaalven aan de Bediening der tafelen toekomen. Rekent men nu elke tafel met aan- en afgaan op tenminste tien minuten, zoodat zes tafels reeds een uur vorderen, en volgt dan nog het dankgebed en de slotzang, zoo zal de geheele dienst al spoedig van tien tot bij een ure zich uitbreiden; wat stellig te lang is en voor de Gemeente en voor den Voorganger. Een kwart eeuw geleden deed zich dat dan ook herhaaldelijk voor, en de indruk was steeds, dat zulk rekken van den dienst allerminst geschikt was om geestelijk den indruk van het Avondmaal ten zegen te doen zijn. 