Bijdragen tot de taal-, land- en volkenkunde
Ad blz. 13, r. 14 v. o. Ook deze aanmerking ware zeer juist, ol ik bv. in een woordenboek en had vertaald door er qk Maar twee personen keer op keer — of beurt om beurt te omarnm, ult wel op ’t zelfde nederkomen. ’t Is waar, het eerste kan, strikt gaas, den lezer tot de dwaling brengen, als of de omarmingen van daar ren afgelopen, eer die van den ander begonnen, maar aan ’t amc zich weder te veel het denkbeeld van regelmatige beurtwisselng a: weinig dat van herhaling. Voor ’t overige, indien hier al eenige ams keurigheid schijnt begaan te zijn, het is eene van die, welke mj ss: achteloosheid ontsnappen, maar die ik des bewust en zonder genes zwaar op mijne verantwoording neem als uitvloeisels van de wijze, vu ik de eischen der vertaling begrijp. Dit diene tevens tot antwoord « verwijt van inconsequentie, dat in uwe verwijzing naar bl. 9, r. 5! schijnt te liggen opgesloten. Ad blz. 17, r. 17. Zoo als gij verkiest. Ad blz. 19, r. 15 en verv. Misschien hebt gij gelijk, maar ik e= dat het doel uwer gissing te veel eer doet aan des schrijvers naauwië heid en de gissing zelve wat alte weinig ontzag toont voor de pid la Ik weet wel, dat deze in poézij al weinig of niets bewijst, maar meen dat ze als medewerkende aanwijzing wel eenige opmerking verdient, a in een’ dichtregel, dic zich zoo geheel als eene op zich zelf staande riz: voordoet, als met dezen (den 2Î® van pd. 120) *t geval is, niet w vaardig eene zoo sterke zinscheiding moet worden ondersteld. Ad blz. 20, reg. 2 v. o. Mij onverschillig. Ad blz. 25, reg. 16. Gij hebt gelijk: er heerscht blijkbare strijd schen mijne vertaling en de uitlegging van ’t woord manman in * voegsel. Die uitlegging is bij mij wel niet boven twijfel verheven; t GESCHIEDENIS VAN BARON SAKENDHER. 403 'y lang ik geen’ voldoenden grond vind om ze in ’t Woordenboek te wij- ¥en, moet ik er mij in de vertaling wel aan houden. Ik zou deze dan ik zeker daarméde in overeenstemming gebragt hebben, indien ’t mij bij „ overzage niet ontsnapt ware. Ad blz. 80, r. 5. Ik blijf de voorkeur geven aan mijne vertaling : ej sg yt, geloof ik, in zoodanigen zamenhang volmaakt overeen met het Hoog- sitsche Schade, en in een woordenboek zou ik mij wel wachten het door hande te vertalen, maar hier scheen dit mij meest geschikt om des schrijvers sdoeling weder te geven. — Met betrekking tot am ag af en is de keus mij elijk onverschillig: zoowel het begrip van verwekken als dat van nalaten 1, geloof ik, vreemd aan de bedoeling des schrijvers; maar wij hebben in - loll. zulk een invoegsel moodig, dewijl wij van een’ doode bezwaarlijk kun- en zeggen, dat hij kinderen Aeeft. Ad bla. 83, r. 7 v.o. ’t Is mij wel: ik heb slechts in de vertaling tigedrukt, wat naar uw eigen inzien “onder de woorden des schrijvers na- tuurlijk verstaan wordt.” Ad blz. 84, r. 6. In afwachting uwer nadere verklaring moet ik bij aijne opvatting volharden. Ad blz. 85, in ’t midden. Bij *t vertalen heb ik on, aangezien voor le interjectie (G. B., i. v., TI) en & voor overtollig. Dit kwam mij even- vel later verdacht voor, en op navraag bij den Heer wiNTER kreeg ik ten mtwoord: “het woord enz beteekent naan en epen eeemenn onz heh qin kan dus beteekenen ep gen jam if epen jagen Het zou dus netzelfde zijn als ensqdn of msn, dat ik wel, ook in den 3% per- soon, in Dj Lenkóró heb aangetroffen, en waarop de tweede beteekenis van enz in G. BR. waarschijnlijk doelt. Ad blz. 36, r. 6 v. o. en verv. Ik volhard bij mijne opvatting en ver- taling. Ad blz. 87, reg. 14. Ik geloof, dat gij gelijk hebt. Ad blz. 38, r. 8 tot 4 v. o. Ik vereenig mij met uwe verandering. Ad blz. 47. Indien ik u wel begrijp, wilt gij SAKENDHER tot de Dice laten zeggen : noem mijn aanbod gekkepraat, of noem het hoe ge wilt, ‘het kan mij niet schelen!’ — In dat geval kan ik mij volstrekt niet met 1we opvatting vereenigen. Naar mijne overtuiging heeft Dog Wer Aendide. 404 GESCHIEDENIS VAN BARON SAKENDHER. beteekenis als ame) in pd. 399, namelijk niet: aan een in zich telf ha onderwerp dezen of genen naam geven, maar: iets, wat in zich zi: paald is, iets, waarvan *t wezen nog onbekend is, door ’t noemen « naam bepalen, dus: epecifiëren, zeggen, wat het is. ‚Ad blz. 50, r. 7. De woorden Bn ed “ok ga meê,” ana vertaling vergeten. Voor ’t overige verschilt zij slechts uiterlijk van é Ad blz. 51, r. 3. Ik beken, wanneer ik het wel nage, dat & @ oqem os in zalke spreekwijzen mij niet volkomen helder is. Het shit toe, dat in de Eager ip jee het begrip ligt opgesloten van it ! opgenomen worden; maar hoe is dan het: actief ezen te versta’ i natuurlijkst zou ik vinden te denken aan de gewone beteekenis: sas maar dan zou men moeten onderstellen, dat b. v. ook eggen din s hart ingaan, ten naastebij in dezelfde beteekenis als het passief, gevel van de zaak, die overdacht wordt, niet van den persoon, die ocerk:: ik twijfel of dit in ’t gebruik bevestiging vindt. Om echter, rss: Woordenboek, zoo maar eenvoudig eqem eg VOOr overdenken, en one voor overdacht worden‘te houden, wil er ook nog niet bij mij in. he geval geloof ik, dat voor deze plaats uwe vergelijking met ogden 4: komen juist is, maar juist daarom uwe vertaling minder; het een 2% als het ander is, waar *t zonder bijzonderen nadruk gezegd wordt, = niets meer dan de werkzaamheid van den geest, waardoor men zit. inhoud eigen maakt, van den inhoud Kennis neemt, dus ten naaste |; zelfde, wat wij bedoelen, wanneer wij spreken van een’ brief te lez%; wijl uwe vertaling doet denken aan eene werkzaamheid van den geest, % door, na volbragte lezing, de reeds in zijn geheel opgenomen inhoud « beschouwd en beoordeeld wordt. Ad blz. 55, r. 3. Ik geloof, dat gij gelijk hebt, althans voor » deze plaats aangaat: of osas, althans in poëzij, nooit kan beteekenen: ‘gelijk daarmede,’ zou ik niet stellig durven toegeven. Van uwe: voorgestelde wijzen van vertaling komt de eerste mij verkieslijk voor. Ad blz. 63, r. 9 en 10 v. o. Uwe vertaling doet mij onderstellen, lj aArehaeeS voor synoniem met eeu boudt: in die beteekenis is 't onbekend, wel in die van dewijl, want. De woorden en jp ij een et loof ik thans, dat door mij ten onregte als praedicaat van den toeges GESCHIEDENIS VAN BARON SAKENDHER. 405 beschouwd zijn, maar dat daarbij evenmin bepaaldelijk aan de dioe’s Aenken is. Ik zou thans geneigd zijn, den zin aldus op te vatten : ‚nt daar kan men niet verliezen: hare zitplaats is van een’ magneet porzien. Ad blz. 67, r. 18, v. o. Juist 266 heb ik het bedoeld: ik weet niet, of ne uitdrukking minder duidelijk is dan de uwe, waar gij toch ook eene lichting in parenthesi bij noodig acht. Ad blz. 79, r. 3 v. o. Bedrieg ik mij niet, dan is uwe bedoeling be- dan uwe vertaling. Buiten de »nègóró kan zeer veel liggen, wat nog is van de grenzen, en ik geloof, dat dit alles tot de genen em ‘oor. Ik zou dus voor grenagewesten liever zeggen provinciën, in den van het rijksgebied buiten de hoofdplaats. Niet anders heb ik met ~ gelegene landen bedoeld. Dit moge wat moeijelijk met het voorafgaande \ijmen overeen te brengen, maar ik zie niet, dat het daarmede in den st beter gesteld is; want de asmafnes aBemerg Oh aanemenejje kunnen h ook bezwaarlijk binnen de grenzen der eigenlijke negóró gedacht worden. Ad blz. 83, r. 1. Zóó komt het mij nu ook voor: ik herinner mij niet, ik eenige bepaalde reden gehad heb om aan al de moeders te denken. Ad blz. 85, r. 10 v. o. Dit is geene willekeurige verwarring, maar grond op de oorspronkelijke eenheid van de vormen enany en £ogn ar tusschen het spraakgebruik m. i. niet zoo veel onderscheid maakt, als geheele afscheiding in G. B. schijnt te bedoelen. De aldaar voorko- mde verklaring van ’t gewone EN openen komt mij zeer verdacht voor; geloof dat het: eenvoudig beteekent: het is mijn deel, mijn noodlot. elligt had ik wel gedaan, daarvan in mijn Bijvoegsel melding te maken, ar vond daartoe geene voldoende aanleiding. ' Overigens ben ik met u is, dat «Rene® op de zoons, en niet op den vader betrekking heeft. Ad blz. 86, r. 7 v. 0. Zie mijne voorafspraak. Ad blz. 93, r. 16. : ’t Is mij onverschillig: niet dat ik stad en kraton ider onderscheid zou willen gebruiken, maar hier, gelijk op vele andere stsen, is *t mij onmogelijk aan ign een scherp begrensd begrip te hech- 1, en zoo is *t ook met (gers enanm en andere soortgelijke; nu eens újnt het eene, dan weêr het andere een’ meer uitgestrekten zin te heb- 1, schoon ik wel geneigd - ben aan te nemen, dat ye Arie detta 406 GESCHIEDENIS VAN BARON SAKENDHER. kraton, of zelfs slechte het binnenste gedeelte van den ivates, de woonplaats of dalem van den Vorst, beteekent. Ad blz. 95, r. 3. Met uwe verklaring van den zesnenheng kaa i wel vereenigen; alleen zou ik betwijfelen, of de onderstelde ellips m | strekt onbesispelijk is. Maar in de witkomet zal bet toch, geodi.gt wezenlijk verschil maken: immem die nieuwe vorst, waarop dé oF 2 ey ngen 009 betrekking hebben, za} toch wel dezelfde gia sk à weldiger van den vorige? ik meen althans den zim dus te moeten ves “hij zal onttroond worden door zijnen broeder, zondat het nog dij “nakomeling van u zijn zal.” _ Ad ble. 95, r. 16. Bij ’t ontbreken van den bedoelden diksgi mijne vertaling, verheugt het mij te meer, dat mijn Bijvoegsel drin bewijzen, dat ik dien nief heb opgevat zoo als gij woorstelt, mapa yITIK, begeef u naar de grot,” namelijk om te bidden. Met het aq! geheelen zamenhang em vooral op het aanwezen van een’ persoon, & heet, geloof ik dat uw amendement geen’ anderen grond kaa hebo, twijfel aan ’t bestaan der aangegevene beteekenis van ’t woord geeen die beteekenis kan ik echter gerust instaan; onder anderen wat! Brótó-Joedó,(een’ onuitgegeven tekst) door sALJÖ tot swôrômô gezegd. qena sh ep oa cay “o gij, Swôtômô, (zie hier) uw dood!’ waarross tembang gédhé staat: gam zqemsen dan dr ej eaen enn “o gij onreine,’ 5, en zoo zegt elders BOLODEWO tot BIMO: genre Lepacasey an Soynp | rigens geloof ik, dat het minder juist is, dit gebruik van que te noemen: althans in de Lakon’s (prosa) is de vorm ear voor qm tamelijk frequent, en ik meen ook daar wel eme in die beteekenss den te hebben. Ad blz. 101. Juist. Ad blz. 110, r. 12. Juist. Ad blz. 112. r. 12 v. o. Alles onbetwistbaar: hoe ik er toe ben, (Ream en en te vertalen, als of er (ele en stond, beken ii! te weten. Met betrekking tot uwe beschouwingen over mijne aanteekenisg 5? t GRSCHIEDENIS VAN BARON SAKENDHEB. 407 ia ik met u te doen opmerken, dat ik mij hiet voorgesteld heb de be- elde constructies in haer’ oorsprong of inwendig wezen te verklaren, nar alleen om ze in haar uiterlijk voorkomen te beschrijven. Vandaar het sor u aangevallene “met andere woorden” tusschen twee onderstellingen, ‚ hoezeer uit het eerste oogpunt inderdaad geheel verschillend, uit het atste op ééne uitkomst zamenloopen. Wet gij in ’t midden brengt tegen 't vervolg van dezelfde asnteckening Iz. 116 en verv.), doet mij onderstellen, daf ook daar misverstand om- ent mijne bedoeling heerscht. ' Immers gij doet het voorkomen, als of de pvatting, vermeld blz. 117, r. 5 em verv., eene minder gelukkige gissing — mm mij ware, terwijl het integendeel eane tegenwerping is, die ik van as- reu verwacht en waarvan. ik vervolgens het onaannemelijke tracht aan te enen. Die onderstelde tegenwerping komt hierop neder, dat men bw. de vorden : em epzenegegejeren zou willen opvatten ale eene eenvoudige om- king van oh qeqeng (ec. men werd — of zij werden gelast) ejepermeners 2e ane? als objeet van te en ofhraegeny als praedicaat van een on- srverstaan of te voren genoemd subject; in stede van eme; 200 als ik Hl, voor ’t subject van eeneneng te houden; met andere woorden, dat en, om den oorspronkelijken zinbouw — met uw verlof — in ’t Latijn na » bootsen, zou mosten zeggen: limum jussi sunt compellere, in stede van anus jussus est compellere. Zoo doende wordt de zamenhang als volkomen isch gered; — räaar, ghtwoord ik daarop, behalve dat dio opvatting met e volgorde der Jav. woorden m. i. “bezwaarlijk is overeen te brengen, zou e constructie, hoe logisch dan ook, toch nog opmerking blijven verdie- en wegens hare dubbelzinnigheid. En dat die dubbelzinnigheid — afge- fen natuurlijk van de toevallige gegevens, die in den aard der voorwerpen £ in andere bijkomende omstandigheden kunnen gelegen zijn — werkelijk vestaat, dat bv. Bemogtanegen-merblgg niet alleen, zoo ale reede geble- cen is, kan beteekenen: mon wordt gelast N. te dooden, maar' ook wel: N. vordt gelait (een ander) te dooden, dit wil ik bewijzen door de aanhaling ran pd. 477, 652 en 103, waarin de daaésfbedoelde opvatting de ware is. Deve plaatsen strekken dus niet, zoo als gij schijnt te begrijpen, tot ovor- leelden van dubbelzinnigheid, maar tot bewijzen van de mogelijkheid ook der. weede, met ons spraakgebruik overeenkomstige, opvatting, 408 GESCHIEDENIS VAN BARON SAKENDHER. Voor ’t overige weet ik niet, of er in de geheele strekking ran toog op deze aanteekening nog iets is, waaromtrent ik mij, voor d zou moeten verklaren. Maar *t komt mij voor, dat het, boven aangewezene, slechts eene overzetting is van mijne denkbeeld taal van den door u aangehaalden schrijver. Of die taal duidelijker: ter is dan de mijne, durf ik niet beslissen. . Althans wil ik ik het bedoelde werk van den Hoogleeraar RooRDA zal hebben kz zen. Tot nu toe ken ik het slechts bij naam. Ten aanzien van aant. 9 kan ik weder niet zien, dat er eenig w verschil tusschen ons bestaat. Indien ik in een woordenboek «5 klaard door: iets ten behoeve van cen’ ander doen, dan zoudt git regt wraken; want de handeling kan evenzeer uitloopen ten made schande van hem, aan wien ze wordt toegeschreven. Maar in ee hang als die hier voorkomt, geloof ik dat de bedoeling van ’t ws mijne vertaling zoo getrouw mogelijk wordt wedergegeven. Immes, sij in pd. 16 kan gedacht worden aan ’t middellijk toedoen van ue in de geboorte der nakomelingschap, in pd. 502 kan zulks niet ii heel denkbeeldigen zin, en moet men dus bij «43 wel inzondeks# op het uitwerksel, daarin bestaande, dat de daardoor vereerde pat voordeelen geniet van des ander daad, waaraan hij zelf niet het ms: gehad heeft. Uwe aanmerking op aant. 16 begrijp ik niet. Was het verschi rag tijd tusschen SOEKMOEL en SAKENDHER dan nit gering? En zij ke de cen na den ander uit dezelfde pit, die hun beiden te zamen as + verstrekt had, en gij zelf toont op blz. 246 (r. 1), door uwe tex op ESAU en JAKOB, dat gij hen voor tweelingen houdt? Dat voort verschil in leeftijd, hoe gering ook, niet onopgemerkt blijft en zelf: beteekenis voor ’t verhaal heeft, hou kunt gij u daarop beroepen, u op ESAU en JAKOB te hebben gewezen ? Is bij dezen, schoon ook « gen, het verschil in leeftijd niet de ‚spil, waarop alles draait? Ein wat beteekent dan in uwe opvatting de woorden: “als waren het tr “een?” Wat beschouwt gij hier als tertium comparationis, zoo het w geringe verschil in leeftijd is? In mijne aant. 20 wees ik op de voorkeur, die in de Jav. volks = GESCHIEDENIS VAN BARON SAKENDHER. 409 ~4an de jongere leden des geslachts pleegt te worden toegekend, op eene igelijke strekking in de letterkunde van andere natiën, en schreef het sen ander, als blijkbaar onderling onafhankelijk, toe aan het (waarschijn- = meestal onbewuste) doel “om den uitstekenden aanleg van den held, =. zelfs zijne oudère bloedverwanten in de schaduw stelt, te voordeeliger idoen uitkomen” — Gij kunt er niet in toestemmen, die voorkeur als =: romantische opsiering te beschouwen, voornamelijk dewijl zij door 't vuldig gebruik alle kracht van opsiering zou verloren hebben. Die te- werping ware misschien gepast, indien ik het als een waar sieraad had =»volen; maar ik zeg niet, dat het in mijn oog werkelijk het verhaal dert, maar alleen, dat het tot opsiering gebruikt wordt; en nu zal het — wel geen betoog behoeven, dat zoowel in de letterkunde als in de stof- -ke wereld zeer veel, eeuw uit eeuw in, tot opsiering dient, al moge het - waar zijn, dat het daardoor ten laatsto ophoudt een wezenlijk sieraad zijn. Wat aant. 34 betreft, en de daarbij ter sprake gebragte plaatsen, van ‚ne dezer zou ik stellig kunnen bewijzen, dat zij in de bedoelde termen J, maar evenmin zijn mijne vermoedens daaromtrent aan ’t wankelen ge- agt. Overigens was ik op het lot mijner praegnante zinnen voorbereid. st ligt in den aard van dat verschijnsel, dat het zich bijna altijd zeer makkelijk laat weg redeneren: immers waar de zin meer dan ééne dra- lijke opvatting toelaat, heeft hij, die niet aannemen wil, dat beide be- engen te zamen den schrijver vóór den geest waren, er slechts ecne van kiezen, de andere, als onnoodig, te verwerpen, en de plaats is als zui- r logisch gered. Wat wonder dan, zoo men tusschen onderling, ouss\naman LE 410 GESCHIEDENIS VAN BARON SAKENDHER. kelijke uitleggers geene eenstemmigheid vindt omtrent de praegnasts een’ sin! Over de opvatting van pd. 487 (bij aant. 62) ben ik het gebed eens, en zou thans geen oogenblik in de keus aarzelen. OP HET BIJVOEGSEL BIJ HET WOORDENBOEK. Ad vocem nn Goed. Ad vy. an ang Ik geloof wel, dat de eigenlijke zin van qr voor iele in ruil geven, maar dan toch, blijkens pd. 637, in dr dat bij geven niet noodwendig het tweede, in ruil gegevene, wry hoeft genoemd te worden, zoodat het ook beteekenen kan: vowel ruil geven, en deze vrij onduidelijke verklaring komt m. i. »\™® neder als mijn és ruil nemen, hetwelk tevens ’t£ voordeel heeft aa} datgene als eerste object, als regime direct, te doen kennen, wat ht Jav. is. Ad v. nen Op die enkele bijvoeging van de letter d zou i® veel kunnen antwoorden ; maar dewijl gij uwe stelling niet met redena # meen ik mij wederkeerig tot een eenvoudig protest te kunnen bep Ad v. enn Goed. Ad v. asem, Tot nu toe heb ik nooit reden gevonden, om zit vatting in twijfel te trekken, en in het te dezer plaatse aangevoerd ¥ m. i. overvloedige aanleiding, om ze boven die van B. W. J. Z. tw zen. Het laatste der aangehaalde voorbeelden, ef >» aecPr emacs gf leend uit een’ brief van een’ Javaan, waar bij geene mogelijkheid ia dacht worden aan eenigen twijfel omtrent het getal. Aan uwe teg ping, dat in een soortgelijken zin in Ng. &hem gevonden wordt, o “oom in den zin van wegens K. N. is,” kan ik voor mij geene noe waardige beteekenis hechten: wij weten hoe wankel het spraakgebr die onderscheidingen, en vooral onze noties omtrent dat spraakgebrù zijn! Overigens wenschte ik met u.meer verscheidenheid in mim beelden, en houd mij aanbevolen voor mededeeling van zoodaniet, nog mogten voorkomen. GESCHIEDENIS VAN BARON SAKENDHER. 411 Ad v. eam „Juist: voor vader moet gelezen worden Agf beamöte of iets ‘gelijks. Ad v. qentaeateng Ook hier, en desgelijks in uwe volgende aanmer- - 5 OP qpewengs doet gij, onder den schijn van eene fout te verbeteren, enlijk weder niets anders dan mijne uitdrukkingen overzetten in ecne lere nomenclatuur, die, hoe groot hare verdiensten ook mogen zijn, nog weinig gevestigd is, dan dat men elke van haar afwijkende uitdrukking irom onnaauwkeurig zou kunnen noemen. Ik zou hier welligt kunnen staan met de verontschuldiging, dat mijn BS. verschenen is alvorens de eerde schrijver, dien gij aanhaalt, zijn nieuw stelsel van terminologie, wel voor de algemeene taalkunde als voor de Javaansche in ’t bijzon- „ ter kennis van ’t publiek had gebragt. Maar ik acht het niet over- lig, hier tevens in *t algemeen aan te merken, dat gij m.i. in uw’ cer- d voor ’t gezag van dien schrijver — waaraan ik overigens in geenen le wil te kort doen — veel verder gaat, dan hij zelf redelijkerwijze zou men verlangen, wanneer gij aan elk door hem geuit gevoelen , aan elke vaming, die hij voorstelt, aan iedere paragraaf van zijne nog onvoltooide dakkunst, naarmate zij van de pers komt of in de collegiezaal is afge- digd, al dadelijk de kracht wilt toekennen van eene verbindende wet, araan ieder zich van stonden aan te onderwerpen heeft, op straffe van e teregtwijzing wegens onkumde of onnaauwkeurigheid. Antwoordt gij rop, dat uwe eenstemmigheid met den Hoogleeraar niet uit blinde volg- mheid voortvloeit, maar gegrond is op eigene overtuiging van de juist- d en kracht zijner argumenten, dan moet ik u verzoeken, mij ten minste 1 tijd te gunnen om die argumenten ook zelf te leeren kennen en te be- sdeelen, en mij ook daarna iedere afwijking niet terstond als eene fout 1 te rekenen. De bescheidenheid, waarmede gij, in den loop uwer re- wie, steeds uw eigen gevoelen voordraagt, hecft mij het antwoord tot 1 genoegen gemaakt. Indien echter die bescheidene voordragt geen bloote rm van belecfdheid is, maar uit het bewustzijn van eigene feilbaarheid ortspruit, is het dan verstandig, zich daarvan ontheven te achten, waar m ’t gevoelen van een’ ander, zij het-ook een uitstekend geleerde, tot b zijne maakt? Kunnen wij nict even goed falen in ’t beoordeelen van oe gronden als van de onze? Waar de gronden zijner overvigns, on- a2 % 412 GESCHIEDENIS VAN BARON SAKENDHEB. bekend zijn, mag en moet zeker het gezag van zijn oordeel en zijn nis in aanmerking komen, maar in de bespiegelende wetenschap, be gebied. van eenvoudige waarneming, kan ‘t grootste gezag bew plaats van goede bewijzen vervullen. Na deze uitweiding blijft mij niets meer over, dan u dank t voor de opgave van varianten uit het Delftsche handschrift en teren de moeite en zorg, aan uw uitvoerig verslag besteed. Soerakarta, Augustus 1853 1, A. B. COHEN STUiE 1 Het datum van dezen brief en de tijd zijner plaatsing in dit tijdschrift (Is zijn een argument tegen mij, waar ik den inzenders van stukken gaarne & bit willen geven van spoedige plaatsing. Van een’ samenloop van omstandigisk # einde gewoest, dat de eerste copij van den brief geheel verloren geraak: siti den schrijver om eene nicuwe heb moeten verzoeken Doch deze is no ou wk na de ontvangst ter perse gegaan. Jr JAVAANSCHE SCHETSEN. (NAAR HET HOOGDUITSCH VAN FR. GERSTACKER !.) o_O I. AANKOMST OP JAVA EN EERSTE INDRUK VAN BATAVIA. rijdag, den 7% November 1861, hadden wij eindelijk, na eene door wrtdurende windstilte zeer onvoorspoedige reis, de hoogte van Java be- kt, en zeilden nu, met gunstige ‘koelte, de Sundarstraat binnen, die or Java en Sumatra gevormd wordt. O, hoe deed zich het oog te goed t het schaduwrijk groen der Javaansche kust, langs welke wij digt voor- velden! Eindelijk weder eens leven buiten ons, eindelijk weder eens kenen eener bedrijvige menschenwereld! Over de stille baai gleden de nderlijke praauwen der inboorlingen, met hunne eigenaardig opgemaakte tten zeilen en scherp omgebogen stevens. In- en uitvarende schepen, t wapperende vlaggen, toonden zich hier en daar in de verte, en een erm van vrolijke bruinvisschen, die op geringen afstand van ons hunne lde jagt door den helderen vloed vervolgden en dikwijls met de platte lig- men over het water snelden, scheen zich over onze eindelijke aankomst verheugen en begeleidde ons een goed eind weegs, zonder evenwel ane vriendelijkheid zóó ver uit te strekken, dat zij onder het bereik ver harpoenen kwamen. Doordien de wind aanhoudend stil geweest en er volstrekt geen regen rallen was, hadden wij zóó groot gebrek aan water, dat de kapitein loot de kust tegenover het Meeuwen-eiland aan te doen, om water te | De letterkundige naam van den schrijver maakt de aanbeveling dezer “techeteen” rbodig. Zij staan in de Allgemeine Zeitung, 1852. 414 JAVAANSCHE SCHETSEN. halen; maar de koelte begon zóó frisch op te steken, dat dit pia werd opgegeven, daar wij met dézen wind in korten tid Betaria bereiken. Links de kust van Sumatra met haar uitgestrekt gebergte; regu Java met de spitse bergtoppen; beneden ons de kalme, slechts dor zachte koelte ligt bewogen zee; boven ons de blaauwe, zonnige kei zóó dreven wij de Java-zee binnen, en sedert lang was het mij niet » en vrolijk om het hart geweest. Den volgenden dag zeilden wij de St. Nicolaas-punt om. Dea bogt is, van deze punt af, met kleine cilanden als bezaaid, warma met hunne schaduwrijke vruchtboomen en daaronder verholen km, waarlijk bekoorlijk schouwspel aanboden. Het eiland Amsterdam! .# welk wij digt voorbij voeren, ziet er, met zijne schommelend me en booten, de uit het digte groen weelderig omhoog rijzende lei men, de verscholen hutten en bontgetooide meisjes-gestalten, & murmelende en toch wit schuimende branding, door eene warm schenen, waarlijk als het titel-vignet van een of ander heerlijk boek uit. Des avonds landden wij tamelijk digt bij een ander onbewoond à ligtten den volgenden morgen weder de ankers en zeilden de ret Batavia te gemoct. Het was Zondag en alle schepen hadden hunne vlag in top. De lk sche vlag was onder allen het sterkst vertegenwoordigd ; evenwel 1 ook drie Amerikaansche, verscheidene Engelsche, en digt in on heid begroette ons de Bremer vlag van den “Ernst Moritz Arndt” Hamburger schip, veel verder verwijderd, had niet gevlagd. De haven van Batavia, of liever de reede (want van eene Aaven ks niet spreken, waar de schepen, ver van het land verwijderd, in op moeten liggen) biedt weinig schoons aan. De enkele omliggende & geven wel eenige verscheidenheid aan het tooneel, maar de Jan bergen liggen te ver voor cen’ eigenlijken achtergrond, en de naast waaruit slechts hier en daar de enkele pannen daken der hoofd: voorschijn komen, is te vlak om cene aangename schilderij te ¥ Slechts met den verrekijker laten tich de tratache valm-wouden | nS JAVAANSCHE SCHETSEN. 415 smiden. De zon scheen zoo vriendelijk, dat wij ons niet wel konden zmeelden ap tropischen bodem te zijn aangeland. og denzelfden dag kwam een boot van het wachtschip tot ons, om =:Âoe, van waar en waarkeen van ons schip ‘te vernemen — de politie =yveral nieuwsgierig — en reeds vroeger waren de kleinere booten der =epsleveranciers toegesneld, om elkander, als ware roofvogels, de zorg e ons schip te betwisten. eker -waren mij oen paar behoorlijk beladene vrucht-echuiten meer wel- _ dan deze ‘gieren der kust’ geweest; maar het was Zondag en daar- kwam er geene opdagen; slechts een hoop Maleijers kwam aan boord, ., den kapitein hunne diensten als roeijers aan te bieden. Het is hier „elijk de gewoonte, dat de schepen — om hunne eigene bemanning in „vere hitte te sparen — een@Maleische boots-bemanning, met haar « stuig, voor den duur van hun verblijf te Batavia huren. Deze lieden gerhouden dan de gemeenschap tusschen het schip en het vaste land, „egen den kapitein heen en terug, zoo vaak hij het verlangt, voeren ‚tach, moeskruiden en vruchten aan boord, ens. Zij leveren daartoe 4 n en een boot; voor een en ander wordt dagelijks vier gulden zilver aald (de naam silver is hier slechts ironie, want de ‘gulden zilver” is zier) Ik had mij gedurende de reis duchtig in het Maleisch geoefend; toch mken mij de woorden, nu ik ze hier voor het eerst rad en levendig orde uitspreken , vrij verward door elkander; slechts enkele er van kon verstaan. Des morgens te 9 uur gingen wij aan land. Ik kan mij begrijpen, e een Europeaan, die nooit eenig ander deel der wereld heeft gezien en ‚ eene lange zeereis hier voor het eerst aan wal stijgt, zich verwonderd verrast moet gevoelen over al het vreemde en nieuwe, dat zich hier m hem voordoet. Ook mij deed het goed, eindelijk eens weder iets ge- el buitengewoons te ontmoeten, en niet dadelijk in de vreemde haven sder den ouden slendrisan terug te vinden, dien ik immers, juist door ijne reis, voor een poos trachtte te ontloopen. Ik geloof dat de Hollanders zich alleen dáár gelukkig woroelen, waar dijken bouwen en kanalen graven kunnen. Ook hier ten minste ia df 416 JAVAANSCHE SCHETSEN. het eerste wat den vreemdeling in het oog valt; een smal kann, aan de booten cen eenigzins veilig binnenkomen te vergunnen, loog tusschen twee van koraal-blokken niet zeer stevig opgeworpen eenige honderde schreden ver, in de ondiepe zee. Bij stormachtis intusschen breekt de zee hier met zooveel geweld, dat het in-en u pen der booten dikwijls onmogelijk, of althans zóó gevaarlijk word, slechts weinige het wagen en zelfs deze weinige het zelden ongesini Bij zulke gelegenheden waait een blaauwe vlag; aan praauwen, de den zijn, wordt dan het uitloopen verboden; alle andere vaartuiga den daardoor gewaarschuwd en op het dreigend gevaar opmerkums maakt.. Heden hadden wij overigens heerlijk, stil weder; de zee wept glad, en de Malcijers bragten ons agpedig voorbij het tolgebes a landingsplaats, waar reeds de door den scheepsleverancier besteld iu gereed stonden om ons naar de stad te rijden. Hier zouden mij duizend pennen en handen ten dienste moete ss wilde ik tegelijker tijd al de verschillende bijzonderheden van het res land schilderen en beschrijven. Alles was mij nieuw en vreemd, ais mij derhalven ook met te meer welbehagen aan den eersten indnit dit zuidelijk leven over. Van eene stad was overigens nog niets te zien. Hier en daar it pakhuizen — het bezige gewoel op den Kali-besar (groote rivier) — = kanaal, waarover een eenigzins geoefend springer heen kon springen — « derwetsche, uitgestrekte gebouwen van steen — bruine, komische gedasts. in wonderlijke, smakelooze uniformen gestoken — Maleische kruijers, & met hunne, aan cen’ op den schouder rustenden stok voor en achter ned hangende pakken, naar mate der meerdere of mindere zwaarte van hurt last, spoediger of langzamer door de straten gaan — lage, achter gre verholenc huisjes, deels van hout, deels van bamboes, overwelfd doer © schende kokos-palmen en door bananen en andere vruchtboomen be duwd — rijtuigen, in den vorm van cabrioletten, met Maleische koets en in het wit gekleede Europeanen of zoogenaamde Liplaps; verder 0 grijpelijk kleine paarden cr voor gespannen, die eerst eene natuulit grootte weder aannemen, wanneer men ecn tijd lang te Batavia genes JAVAANSCHE SCHETSEN. 417 t er aan gewoon geraakt is — langstaartige Chinezen met papieren zonne- Khermen en vreemdsoortige hoofddeksels — in de rivier badende inboor- tagen van beide geslachten, die zich het slibberig water met een welge- ullen in den mond laten loopen, alsof het nectar ware — kleine vruchten- teamen en prachtige, luchtig gebouwde landhuizen met vriendelijke tuinen. » waranda’s — ziedaar den eersten aanblik, den eersten indruk van Bata- tia, en de lezer zal wel kunnen begrijpen, dat zich dit alles niet met één’ lik laat overzien. | ‚ De stad is overigens zóó ontzettend uitgestrekt, dat men noodzakelijk ijtuig gebruiken moet, ook al werd men daartoe niet reeds door de hitte edwongen. Daar komt nog bij, dat de vreemdelingen gewoonlijk de rootste angst medebrengen voor het als verpestend uitgekreten klimaat an Batavia. In het kort, ik had geen lust mij tegen de bestaande ge- voonten te verzetten en nam ook in een rijtuig plaats, om mij naar het ord mijner bestemming — een aan de Kali-besar gelegen handelshuis — e doen brengen. Voor Batavia bezat ik geone aanbevelings-brieven. De Heer Pandel ontving mij allervriendelijkst, maar zijne antwoorden ‚p mijne vragen, naar de wijze, waarop men het best de binnenlanden konde bezoeken, luidden zeer troosteloos. Voetreizen in de eerste plaats varen onmogelijk; de bosschen ondoordringbaar, tenzij met behulp van een nbepaald getal koelies; togten te paard moeijelijk en in den heeten zonne- whijn gevaarlijk, zoodat de Europeanen er zich zelden aan waagden; reizen net de post zeer gemakkelijk, maar zeer kostbaar (hierin stak voor mij net eenige gevaar); bovendien was het moeijelijk, daartoe de toestemming ler Regering te verkrijgen. Dit waren de vooruitzigten, die hij mij opende. [k werd er echter weinig door ontmoedigd. Overal, waar ik het binnen- and wilde bezoeken, was ik tot hiertoe op zwarigheden gestuit, doch leen bij mijn vertrek; op de plaats zelve vond ik ze gewoonlijk opge- xeven, en zoo hoopte ik dan ook spoedig mijn wensch, om de binnen- landen van Java te doortrekken, vervuld te zien. De Heer Pandel beval nij het hôtel aan, waarin hij zelf woonde, en nog denzelfden middag ‘eden kapitein Schmidt en ik naar Rijswijk om twee kamers te bespreken. De rid was aangenaam en ging langs eene kleine, aan weérszijden be- lijkte rivier, die volkomen op een kanaal gelijkt, tusschen twee vien 418 JAVAANSCHE SCHETSEN. heerlijke lusthoven. Het frissche groen, dat hier soo welig mut waaijer en kokos-palmen; de statige waringins en tjemara’s; de witk, delijke, door zuilen gesteunde gebouwen, die een vrij inzigt in de vol gemeubelde kamers en salons toelaten; het bezige verkeer der dende klassen, die hier alleen uit kleurlingen bestaan; de vele verkoopers, met hun, na eeno lange zeereis, zoo verleidelijken de frissche koelte, bij snellen rid — dat alles maakte op mij cn u aangenamen indruk, en het ruime, elegante “Hotel der Nederlan" den Heer Hogezand, met zijn’ marmeren vloer, zijne spiegels a lampen, zijn schaduwrijk voorportaal en vriendelijke kamers, drog, als het nog vriendelijker gelaat dat ons ontving, niet weinig tj mia indruk te versterken. Deze dag werd echter tot een’ rustdag bestemd, en wij ape avond zeer aangenaam door in het gezelschap van nog meer Duss. die eveneens het hôtel bewoonden. Hier vond ik ook Duitsche dagbladen — de Weser- en wan Zeitung — maar ik bespaarde mij de smart, tijdingen uit Duitedlal. lezen, tot later; ik wilde er den eersten dag van mijn verblijf op k niet meé bederven. Maar ook brieven uit Duitschland vond ik, wes van Februarij, maar toch van de mijnen, en zoo werd de dag nt aankomst tot een’ waren feestdag. Dingsdag, den 11%" November, haalde ik mijn goed van boot “Wilhelmine” af, en rigtte mij te Batavia wat huisselijker in. Het: mij bijna, het oude schip te moeten verlaten; mijn verblijf er op wa lang en zóó aangenaam geweest, dat het mij bijkans scheen alsof ik hartelijk vriend vaarwel zeide, toen ik de valreep afsteeg. In den g voerder der “Wilhelmine” had ik werkelijk een’ hartelijk vriend gt den, en ik verheugde er mij nu maar in nog cenigen tijd met ha Batavia te kunnen zamen zijn. Ook den volgenden dag werd er niet veel uitgevoerd — alles wat nog te vreemd en moest mij eerst wat bekender worden. Het ge leven in de stad was mij nog te nieuw, te ongewoon, ja ik zou bi zeggen te rijk en te weelderig, dan dat ik er mij dadelijk in zou ht kunnen schikken. Ware het een kamp in het woud geweest, met JAVAANSCHE SCHETSEN. 419 roudige wollen deken tot beschutting tegen regen en koude, en een stuk wi vleesch tot avondmaal en ontbijt, ik zou er eer weder aan gewend ; maar in de ontelbare zoete en zure, heete en koude spijzen, in de mmpliceerde „bediening met God weet hoeveel paar messen en vorken, & glazen en servetten, in de onophoudelijke verwisseling van borden door onverschillige Maleijers, die iemand de lekkerste beet onder den neus ghaalden, wanneer men het eigen bord slechts een oogenblik uit het oog door of uit de handen liet — in dat alles kon ik mij moeijelijk vinden; vreemde spraak der potsierlijk uitziende Kellners nog daargelaten, die » alles een’ bijzonderen naam wisten te geven. Men zal begrijpen, dat } het ensemble in de eerste dagen niet zóó comfortable toescheen als het enlijk in werkelijkheid was. Ik gewende er echter zeer spoedig aan. Trou- ns, aan het betere gewent de mensch meestal vlug en leert zelfs in kor- 1 tijd de geheimzinnige Maleische benamingen voor kippen en vleesch, od, vruchten en kruiden. Wonderlijk klinkt overigens het Maleisch, vooral aan zulke tafels, waar » aantal zaken voorkomen, die in geen enkel Maleisch woordenboek te iden zijn, die de Maleijer vóór zijn verkeer met de Europeanen ook vol- ekt niet kende en waarvan hij de benaming derhalve natpurlijk van hen est overnemen, De meeste benamingen luiden Portugeesch of Spaansch Hollandsch, en ik moest somtijds luid lagchen, wanneer ik de gasten a een’ der opmerkzame en ernstige Maleijers hoorde vragen: kassi bottel r sama korktrek — kassi fricadellen, enz. Het gekste woord van allen iter, *t welk ik nooit met een ernstig gelaat kon uitspreken, was het heel Maleisch gewordene ssapaag. De lezer vraagt, wat dat beduidt? weer, naar het Hollandsche snaphaan, in het Maleisch overgenomen. Zulk 1 srapang is werkelijk om iemand omver te doen vallen. Onaangenaam klonk mij in den aanvang het eeuwigdurend geroep om + (vuur), wanneer iemand zich niet de moeite wilde geven, zijn’ sigaar n dien van zijn buurman of aan het vóór hem geplaatste licht aan te ste- n, en liever den jongen met de waarlijk vestaalsche lont uit den versten ek van het vertrek tot zich riep. Het api wordt gewoonlijk sterk door n neus en op streng gebiedenden toon geroepen. In het eerst geloofde dat mijn tegenzin in deze fatale gewoonte langzamerhand verdwijnen zou -, 420 JAVAANSCHE SCHETSEN. maar hij nam integendeel meer en meer toe, en ik eindigde zelfs mu een eigen vuur-gereedschap aan te schaffen, om geen gevaar te loopa mij zelf aan een zoo hatelijk gebruik schuldig te maken. Het leven in Batavia is overigens, gelijk men zich gemakkelijk kaa stellen, zeer kostbaar; en dat moge onverschillig zijn, wanneer de sten in gelijke verhouding tot de uitgaven staan; waar dit echter niet geval is en er voortdurend uitgegeven en volstrekt niets ontvangen wit wee daar de beurs! Het leven in een hotel kost dagelijks vijf gulden (& is de vaste prijs in alle hôtels; slechts het ‘‘Amsterdamsche'’ moet dies dert kort op vier gesteld hebben); daarbij mag men, wil men den sj niet verhoogen, geen druppel wijn drinken of zich aan andere bring righeden schuldig maken. Elke huurkoets, hoe kort men die gerie, kost drie gulden; daarvoor kan men er dan echter ook zeven un lag genot van hebben; alleen vorderen de zwakke paarden veel toegevadal en de koetsier een drinkgeld, of hier veeleer, zonderling genoeg, cen “et “geld,” presentie ketjil poer makanan. De Maleijer is bijzonder matgs ik kan mij niet herinneren er ooit een beschonken te hebben gezien. He men dus de koets van ’smorgens vroeg in gebruik en moet men ’saraù nog eens uitrijden, dan heeft men op nieuw, zonder morren, drie gia te betalen. De bewassching komt, in verhouding, niet duur uit; mak taalt tien duiten (waarvan 120 op een’ gulden gaan) per stuk; maar ze moet er ook zooveel te meer gebruik van maken, daar het iets zeer & woons is zich tweemaal per dag van het hoofd tot de voeten te verschoon. In ieder hôtel zijn afzonderlijke boden ten nutte der gasten. Gemaklr lijk weet de Hollander het zich te maken, dat moet gezegd worden, « het meest blinkt zeker dat vermogen uit in zijne morgenkleeding, waart hij, indien hem geene bezigheden in de stad roepen, den geheelen dag ts het middagmaal (des avonds van 5 tot 8 uur) doorbrengt. Zij bestaat ir cene eenvoudige kabaja en eene slaapbroek, beide ruim en van ligt, gewooo- — lijk wit, katoen; de broek meest van bonte, vaak inlandsche stof, de ka baja van voren open als cenc kamerjapon, maar zeer kort. Des avonds wordt groot toilet gemaakt; men schijnt daaraan ook in de hôtels veel te hechten. Heeft men des morgens iets te doen waarvoor men zieh na he! cerste ontbijt moet aankleeden, dan steekt men zich’ na het tweede bepaald JAVAANSCHE SCHETSEN. 421 veder in zijne morgen-kleeding, houdt zijne siesta, gebruikt een bad en maakt zich “lekker” voor het middageten, gelijk men het noemt. Ik maak hier van deze kleinigheden gewag, omdat ze karakteristiek zijn sn meest geschikt om den Europeaan een denkbeeld van het tropische leven dezer eiland-bewoners te geven. De bedienden bestaan alleen uit inlanders, en men gebruikt er hier een zeer groot aantal, hoewel dan ook nog niet zoo veel als in Britsch-Indië. Geen blanke verrigt ook maar het geringste werk in persoon, en dit strekt zich, gelijk ik het reeds bij het api-roepen opmerkte, tot de nietigste klei- nigheden uit, waaraan vreemdelingen maar al te spoedig schijnen toe te geven. Men roept een’ bediende toe, een stoel aan de op twee schreden afstands verwijderde tafel, waarbij men staat,:te plaatsen, en de arme drom- mel moet misschien vijftig stappen heen en weêr daarvoor maken. Zoo gaat het algemeen, en de vreemdeling verraadt zich dadelijk door die nie- tige moeiten zelf te doen. Ik heb mij daar echter weinig aan gestoord. Maar genoeg van het logements-leven; alleen dit nog, dat ik het in ’t hôtel der Nederlanden, bij uitmuntende kost en zeer voorkomende bedie- ning, zoo goed had als het in een logement mogelijk is. De vrachten van Java zijn wereldberoemd, ongelukkig trof ik echter niet het beste saizoen er voor, want de mangistan, algemeen de lekkerste van allen geacht, was nog lang niet rijp, en zelfs de doertan kwam nog zeldzaam ter markt. Andere, zoo als b. v. de *amboetan, en God weet hoe ze meer heeten! zag ik in het geheel niet. Het algemeenst en overvloedigst is de ananas. Wij reden eens des mor- gens naar eene der gewoonlijk best voorziene markten, en ik kan gerust zeggen dat ik in heel mijn leven niet zoo veel ananassen bijeen heb gezien als hier. Zij stonden in piramides van 5 & 6 voet hoog opgestapeld; het grondvlak vormen een 40, in een kring gelegd, en zoo al hooger en hoo- ger tot de laatste, die den top vormt. Er moeten wel 400 en meer ananas- sen op zulk eene piramide gaan, en op menige plek stonden er zoo 20 à 25 naast elkander. Natuurlijk worden zij voor een’ spotprijs verkocht, en eer ik Batavia ver- liet, kon men zoo veel ananassen als men maar hebben wilde, à 3 duiten per stuk koopen. Ik heb er mij dan ook regt aan te goed qedenn. Ue 422 JAVAANSCHE SCHETSEN. gens sommigen zijn ze ongezond, volgens anderen juist het tegendeel; sí veel weet ik, dat ik er mij bijzonder wel bij heb bevonden, schoon ie dagelijks minstens twee gebruikte. Jammer, dat men ze in het geheel ze bewaren kan. Eene merkwaardige vrucht is de doerian-appel, of doerian, gelijk an haar gewoonlijk noemt. Zij is langwerpig rond en heeft stekels of bulte Na de ananas was mij de zoogenaamde boewa-avokaat , de ““brazilische boter &yrucht,”’ het liefst. Zij ziet er uit als eene groote, groene perzik, en is ma binnen week en geelachtig gekleurd. Deze vrucht schijnt, met meer a- dere, uit Brazilië naar hier te zijn overgeplant. Daartoe behoort ook é& “meisjes-appel” (boea nonna), die bij de Engelschen ‘‘custard-apple” heet, de tappo-tappo der zuidzee-eilanders, eene heerlijke, eveneens roomschtige vrucht. Ook de papaja, naar ik meen evenzeer uit Brazilië afkomstig, wordt hier algemeen gevonden. | Eene het land uitsluitend eigene vrucht is de zoogenaamde nangka. ä groeit tot eene verbazende grootte, en wordt zóó zwaar, dat de natw haar als het ware vóórbestemd heeft om aan den stam zelf uit te schiet, daar geen kleine vrucht-tak haar zou kunnen dragen. De vrucht is goa achtig en de schil onregelmatig, vaak 2 voet lang en 10 a 12 duim dt, en van zulk gewigt, dat de inboorlingen, tegen dat zij rijp wordt, kleine, van kokos-bladeren gevlochten korfjes er onder hangen, om ze daarin op te vangen, daar zij anders, op den grond vallende, in duizend stukken zoe- den barsten. Eene zelfde soort van vrucht, althans wat het uitwendige betreft, is de zoogenaamde van Brazilië afkomstige suurzak, door de Maleijers sazgis wolanda geheeten (want al wat buiten hun land ligt is wolanda , Hollandsch). Ook de manga ia eene der hoofd-vruchten van het land, bijzonder zoet en vet, maar heeft mij cen’ te terpentijn-achtigen smaak, gelijk over bet algemeen alle echt Javaansche vruchten een’ vrij scherpen bijsmaak hebben, hetgeen de Maleijers en ook zeer vele Europeanen bijzonder lekker schijnen te vinden. | Laat mij niet vergeten ook de pompelmoes te noemen. Dit is eigenlijk een reusachtige oranje-appel, ongeveer viermaal zoo groot als een gewone appel, maar anders even zoo gevormd en ingedeeld als deze; ook de smaak JAVAANSCHE SCHETSEN. 423 ‚ is eenerlei, slechts minder sappig. Desniettemin behoort zij tot de lekkerste vruchten, en heeft ons vooral op onze zee-reis reeds groot genot bereid, want, goed gedekt, kan zij maanden lang op zee bewaard blijven. De banaan of pisang behoort mede tot de alledaagsche vruchten, is ech- ter van allen, zoo niet de lekkerste, dan toch zeker de gezondste, en kan geacht worden onder de vruchten te zijn wat het brood is onder de levens- middelen in het algemeen; al eet men er nog zoo veel van, men zal er nimmer tegenzin in krijgen. 