Louis Constant Westenenk (3 Februari 1872-2 Mei 1930)
154 op 30 Januari om 6 uur's motgens opgestoomd, zat men drie kwartier later midden in de riam, "Kroap, "die bulderend" - worden van Westenen - "zich tusschen het eilandje (noesa) en de rotsblokken aan den rechteroever doonvrong, opspattend het bruine schuim aan de koppen der nijdige golfjes; we avanceerden niet meer; zigzag door- worstelend kwam er om 6.55 iets beweging; stampen en dreunen van de dappere "Poenan", 120 pond stoom, "main kamoedi"; te 7.05 waren we aan den kop van het eilandje. We hadden over een af stand van i 30 M. 25 minuten gestoomd!" Om halfelf te Menoekoeng haalde Westenen Herold met zijn man- schappen in. Dat was vreugde over en weer! 31 Januari 9 u. 40: aankomst te Nanga Serawai, de residentie van Raden Pakoe Djaja, wanneer deze niet in opstand was. Nu lagen er troepen, en Raden Pakoe Djaja had het hoogerop gezocht. De ge- westelijke militaire commandant was met een colonne den Raden achterna gegaan, maar had hem niet kunnen vinden. Krijgswetenschap en Krijgertje-spelen zijn twee, en - zouden onze militairen dat laatste op Atjeh weldra gaan leeren - op dat moment en op Borneo verstonden zij het spel nog niet! Met mortieren en groote soepketels uitgeruste colonnes vangen geen Raden-Pakoe-Djaja's, en het was dan ook geen teeken van succes, dat een half uur na Westenenk's aankomst te Nanga Serawai, daar in bidar's van boven kwamen aangepoeld: majoor La Feber, kapitein Prakken, luitenant Van de Bovenkamp en de officier van gezondheid Tamson. Maar tijdens de maaltijden aan de goed-bezette officierstafel was het wel zeer gezellig! Zooveel Hollandsch had Westenenk in geen tijden gehoord, en voor '^ijn welsprekendheid was het ook een beste en ongewone oefening. Voor Melawi-informatie stonden zijn ooren wijd open, en van de nieuwste snufjes op cartografisch gebied maakte hij kopieen. Den volgenden morgen (i Februari) vervolgde Westenenk den tocht stroomop, en te 2 uur in den namiddag meldde hij zich te Pagar Lebata bij den resident Tromp, die daar, onder bescherming van een sergeant en 25 man, een huis bewoonde, waarin ook aan Westenenk een plaats werd ingeruimd. De eerstvolgende dagen besteedde deze om de Melawi-zaken te be- studeeren. Wie en wat was Raden Pakoe Djaja? Een Kahajan-Dajak, vroeger Regan geheeten, die tijdens den op- stand van Pangeran Mas - tusschen 1863 en '67 - het Bestuur z6er i) riam = stroomversnelling. aan zich had vetplicht. De toenmalige controleut der Melawi Laging Tobias bewerkte, dat de Panembahan van Sintang hem den titel „Raden Pakoe Djaja" verleende, en de Resident stelde de Regeering voor hem te beloonen met/ 4000. Buitenzorg schonk toen een gratincatie groot ^ 1500 en een zwaard met zilveren gevest en schee, en misschien 00k nog wel een zilveren medaille met keten, de medaille met een Maleische inscriptie, die in vertaling luidde: „Van het Gouvernement van Neder- landsch-Indie is dit een belooning aan Raden Toemenggoeng Sita Pahlawan, mantri in het rijk Sintang, terzake van ettelijke goede werken in het gebied van Sintang tijdens den oorlog van 1864 tot 1867." Maar de geschiedenis van die medaille is niet klaar: Hoorde de keten aan Raden Pakoe Djaja's hals? of was zij daar per abuis om- heen gesUngerd? of had de geketende zijn keten slinks gestolen?. .. Het Bestuur uit later jaren was vol argwaan, en de archieven zwegen, en Raden Pakoe Djaja had ook geen ijapieren die hij kon laten spreken. In 1867 werd Raden Pakoe Djaja niet gewantrouwd; integen- deel! en liij werd toen niet enkel geadeld en in het zilver gezet, maar hij kreeg ook waardigheid en ambt: hij werd Wakil of stedehouder van den Panembahban van Sintang in de Boven-Melawi. En hij was een uitstekende Wakil, en hij was ook een beste zoon. Dat laatste toonde hij in 1870, toen hij op het graf van zijn moeder een vrouw offerde, een oude vrouw. De Landraad zei tenminste dat hij dat gedaan had en veroordeelde hem daarvoor; maar het Hof sprak hem vrij, en de Wakil bleef Wakil. Maar Wakil van het Gouvernement of van den Panembahban? De Dajaks onder zijn bevelen meenden, dat zij Gouvernements onderdanen waren. Na den opstand in 1867 was hun niet verteld, dat zij onder den Panembahban zouden staan, en zij voelden zich van Sintang onafhankelijk. Raden Pakoe Djaja wou het daar graag mee eens zijn, en dus noemde hij zich „Wakil Kompeni", en de snel wisselende, Europeesche bestuurders zeiden hem dat vlot na. „Wakil Kompeni" werd hij betiteld in de brie ven, „Wakil Kompen" stond in zijn zilveren ambtsstempel, „Wakil Kompen" was hij blijkens het zijn dienstkleeding en de Nederlandsche vlag die wapperde hoog boven zijn mooie huis te Nanga Serawai, „Wakil Kompen" was hij gaan het, en zijn Dajaks huldigden hem als ware huj hun vorst. De Panembah van Sintang uitte geen klacht, en alle partijen schenen tevreden, tot in Juli 1888 de assistentresident Tromp van Sintang op reis gan naar Boven-Melawi en daarheen meenam den kroonprins van Sintang: Pangran Ratoe. Aldra merkte hij dat Raden Pakoe Djaja zijn ondergeschiktheid aan Sintang was gaan vergeten, en hij achtte het oorbaar om hem in nederiger verhoudingen terug te dringen. Hij liet te Nanga Serawai den vlaggestok omhakken, vefbood den wakil galon te dragen, liet hem deemoedig zijn opwachting maken bij den kroonprins, en zond hem tot gelijk doel ook naat den Panembahan die te Mentawi vettoefde. Voorts moest Raden Pakoe Djaja met zijn voornaamste Dajaksche hoofden mee naar Sintang, waair hij in de groote moskee een eed van trouw had te zweren aan den Panembahan. Eenigen tijd later had de Panembah den tijd van zijn Wakil wat in te korten: Raden Pakoe Djaja werd omgedoopt in „Raden Mangkoe", en die verandering kon doot niemand gezien worden als een promotie. De Wakil voelde zich gektenkt en week uit naar de Zuider- en Oosterafdeeling. Eerst in 1893 keerde hij terug, en toen vond hij in zijn wereld het veel veranderd! De heer Tromp was resident van de Westerafdeeling geworden, en de Dajaks in Melawi erkenden het gezag van den Panembah, en betaalden hem zelfs be-lasting! een „pengakoean radja" d. i. „teeken van erkenning van den vorst" geheeten heffing! De ex- Wakil hield den hoofden, die eens i^ijn hoofden waren, voor, dat zij in zijn afwezigheid een verkeerden weg waren opgegaan. Dies werd hij aangehouden, eerst te Sintang, en later te Pontianak, terwijl een onderzoek werd ingesteld naar het stoken, waarvan hij werd beschuldigd. Maar dat onderzoek vlotte niet gevonden; en toch zag men hem niet gaarne teruggaan naar de Melawi Men zat met den man verlegen, en vond het een uitkomst toen hij vroeg, om zich met zijn familie van Sintang mogen gaan halen. De Resident zelf moest ook die kanten uit: De jonge Sultan van Pontianak wilde zoo graag een tournee langs de Kapoeas meemaken, en hem daartoe in de gelegenheid te stellen leek niet onwijs! Het moest toch indruk maken op de bevolking, wanneer zij de verknochtheid gewaar werd tusschen den geduchten, aangebeden vorst en den Westerschen Toean Besar; en geimponeerd zou ook worden Raden Pakoe Djaja, indien deze werd meegenomen! De „Karimata" werd opgetuigd voor den Resident en den Sultan; ze kreeg de driekleur in top en daaronder het geeldoek van den Sultan; een Cmneesch stoombootje, de „Bantek", gesierd met de vlag van Pangeran Bandahara, werd bewracht met twee Pangeran's mitsgaders des Sultans ronzebons; en zoo ging het in het laatst van October 1895 de Kapoeas op, en Raden Pakoe Djaja reisde mee tot Sintang. 157 „Dat was alles te mijner eer!" zei hij daar tot zijn Dajaks, „die Resident en die Sultan van Pontianak hebben wel hun best gedaan!" Zijn familie mankeetde op het appel; zij had te Sintang door den Panembah. Mosten zijn aangehouden en ordhouden, maar was, van-wege de slechte of te geringe consumptie, een paar week geleden eigener autotiteit naat Melawi teruggeerd. De Panembah zou ze nu laten opzoeken en terughalen, en intusschen kon de Raden wachten ten huise van Kjahi Mas Rangga... Slecht of niet bewaakt, kostte het Raden Pakoe Djaja geen moeite, om in den naavond van lo November 1895 Sintang het vedat en den weg te vinden naar de Boven-Melawi; en daar zette hij, geholpen door zijn zonen en talrijke familieleden, de poppen fijntjes an het dansen. In begin December belegen hij te Nanga Behe een vergadering met de Dajakhoofden. Hij deelde hun mee, dat hij zoo lang afwezig was geweest, om te Pontianak te overleggen, hoe zijn Dajaks konden worden ontheven van het juk van het Sintangsche zelfbestuur. Dat overleg had succes gehad ten slotte: tegen betaling van 3000 goede Dajaksche dollars had hij verworven den brief die de vrijheid bracht, een „soerat tjap delapan" of brief met achtvoudig zegel. De stempels van de Koningin der Nederlanden, Keizer van Cmna, Sultan van Turkije, Gouverneur General te Batavia, Resident te Pontianak, Sultan Pontianak, Sultan Djokja en Sultan Solo, zistonden er allemaal op. Dat moest men nu eens kijken! En hij verzog een papier met roetstempels van guldens en rijksdaalders, dat de verzamelde Dajaks er wel erg echt en gewichtig vonden uitzien! Dan had hij ook nog een „soerat tjap doea" of brief met tweevoudig zegel, van den resident en den sultan te Pontianak, die daar in uit-spraken, dat zij zijn vrienden waren. Dat was trouwens te merken geweest aan de wijze waarop z I hem uitgeleide hadden gedaan in twee stomjachten met muziek, het tot aan Sintang! Toch wilde die eigenwijze Panembah van Sintang voortgaan, hen alien Dajaks als zijn onderhoorigen te beschouwen; hij en zijn mantri's gingen voort met hen te bevelen en te belasten. Hoe moest dat nu? Hij, Raden Pakoe Djaja, was onkwetsbaar en zijn familieleden ook, en hij had de macht ook anderen te beschermen tegen lood en staal... Naturlik dat het besluit viel: te oorlogen tegen net gehate Sintangsche Huis. „Niet onder woest zwaaien van banieren," - zoo luidt het in een aanteekening van Westenen's eigen hand - „noch onder vroolijk wapengekletter of daverend krijgsgeschreeuw werd tot dien „prang" besloten. In het zwartberookte huis, op matten, ongeregeld van grootte en kleur, op den twijgenvloer uitgespreid, zaten de mannen. Raden Pakoe Djaja, de beenen, als een Maleier, keurig gekruist op 't beste matje, een zegepralenden trek om den slimmen mond, de beroemde „soerat's" in den schoot; zijn zoons en familieleden eveneens als Maleiers gezeten (bersila) in zijn nabijheid, en in een halven cirkel voor hem de donkere groep der Dajaks, de meesten slordig zittend of steunend op de gestrekte armen en handen, de naakte beenen vooruitstekend, enkelen sirin-kauwend, anderen een strootje rollend van de ingredienten, die in een sirihdoos of eenvoudig op de mat naast en tusschen hen liggen; bijna alien slechts de „tjawat" (een lang stuk goed of geklopte boom-bast) om de lendenen gewik Kleid; zwijgend, geheel onder den indruk van Raden Pakoe's groothesid, verbund door het knallend vuurwerk van woorden en feiten, meegesleept in hun eenvoud door het zedehjk overwicht van den geslepen en brutalen egoist. Aan het slot der vergadering deelde Raden Pakoe nog mede, dat hij, nadat de Panembah met of zonder hulp van het Gouvernement, zijn verslagen, zich als Pangran Pakoe Djaja als vorst der Boven-Melawi te Nanga Serawai zou vestigen, en beloofde den Dajaks, dat zij dan geheel vrij zouden zijn van belastingen. Dara ging de vergadering uiteen en maakten de hoofden zich op in eigen boezeni het verzet aan te wakkeren en sneltochten te organiserieeren." Den izden December ging ook Resident Tromp op het ookop, met een militaire colonne, bestaande uit een detachement infanterie van 2 officieren en 75 man, een houwitser met bediening, personeel van den geneeskundigen dienst, personeel van de militaire administratie, en den gewestelijken militairen commandant niet te vergeten. Het ging naar Nanga Serawai, waar de Djaksa van Sintang, juist een warme ontvangst had genoten. Hij was er, terwijl hij met wat Maleiers en pradjoerits logeerde in Raden Pakoe Djaja's mooie maar verlaten womng, fel beschoten; en tot meerdere verwarming had men zeLfs gepoogd het huis in brand te steken. Den i8den December arriveerde de Resident te Nanga Serawai, den 21st het eerste stuk van de militaire colonne, den z^sten het tweede, en ook de gewesteUjke militaire commandant, de Panembah van Sintang en de controleur Barth uit Nangah Pinoh. In den loop der volgende  be-sloot de Resident de als koppensnellers zeer geduchte Tebidah-Dajaks, die pass in 1893 waren onderworpen, op Raden Pakoe Djaja c.s. los te laten, en Westenenk met 500 Tebidah's en een kern van Boegineen de Lekawi te laten tuchtigen. Westenenk, op i Februar 1896 te Pagar Lebata aangekomen, noteerde den volgenden dag: „(De Tebidah's) moesten reeds eenige dagen geleden zijn aangekomen. De Resident agiteert zich hierover, en ik vrees dat die honderden Tebidah's niet zuUen komen; ik hoop het zelfs, want ik stel me zoo voor, dat ik er meer last dan pleizier van zal hebben! - zoo'n bende van pasonderworpen koppensnellers te bedwingen en dienst te laten doen, lijkt me geen gemakkelijke zaak." Op 5 Februar leek het, of Westenenk den volgenden dag den Lekawai-tocht zou beginnen, - zonder Tebidah's, want die bleven mankeeren; maar het zou er niet van komen! Want's avonds sprak de Resident met den Dajak Kantong, en dat leverde niets op; Maar daarna sprak ook Westenenk met denzelfden Kantong, en dat leverde heel veel op, doordat het Senganan-Maleisch het eenige gangbare Maleisch was aan de Boven-Melawi, en Westenenk de laatste paar jaar zoo te zeggen niet anders had gesproken. Kantong dan bleek te zijn een volgeling van Raden Patih Boendoeng. Maar een sterfgeval in het varkenskot van Raden Patih had deze geweten aan Kantong's vrouw en een zware boete had hi) opgelegd. Kantong vluchtte en wrokte en was nu wel wilig zijn meester te „betalen": Hi) wees Westenenk op Tande, die ook een volgeling was van Raden Patih en... op de hoogte van diens nieuwste adres. Tande gaf toe te weten, dat Raden Patih Boendoeng met 4 mannen en 15 vrouwen een versterkt huis had aan de Boven-Penahaja, en hi! wou Westenenk daar wel heen brengen. 160 u t) Q • ^ rt flj S r-l f> lU n u pq p "rt Vl a f5 c« O, Gi n C H a> 4-) 3 a C! ;::1 O  nemen. De Resident vond dat best, maar wilde, dat 13 pradjørts en verdet 13 Maleiers en 10 Dajats onder Patih Anom Soenggog (niete meeloopers) me zouden vergezellen. Het kon toch zijn, dat Raden Patih Boendoeng een sterken ttoep om zich verzameld had. Welgemoed sUep ik in. Eindelijk zou de roestende rust vetbroken worden. Maat de regen bruiste op onsl Donderdag 6 Febr. Te 4 uur stond ik op maar steeds nog viel er een geduchte regen. Toen deze te half zeven nog niet ophield besloot ik maar te vertrekken. Te 7.30 voeren wij de Soengei Penehaja op tot 8 uur, toen aan den rechteroever werd aangelegd waar in het struikgewas verborgen het begin was van een boschpaadje dat ons naar Raden Patih Boendoeng leiden zou. Ik verzamelde mijn bende en drukte hunop 't hart gedurende den geheelen tocht te zwijgen, en, mochten wij het hoofd niet kunnen besluipen en tegenstand ontmoeten, niet te vnren op vrouwen en kinderen. Onder de diepste stil Te trokken wij te 8 u. 7 m. Ober dazak al dadelijk bang in de achterhoede. Het was een zeer mocilijke tocht - de regen viel nog steeds zoodat het paadje zeer glibberig was en daardoor het beklimmen der vele heuvels moeilijk; vijf malen moesten wij de door de regens sterk gezwoUen Penehaja door-waden, tot aan den hals toe in het water, de geweren en patroonzakken boven het hoofd houdend; ook enkele zijtakjes der rivier moesten overgetrokken worden. Te 9.50 waren wij op den top van een zeer moeilijk te beklimmen heuvel. Tande - dien ik voorzichtigheidshalve door middel van een touw aan me verbonden had - fluisterde mij bevende toe, dat hier, rechts onder aan den voet van den heuvel, de Penehaja zich omboog en dat op de tandjong (d.i. de landtong gelegen tegenover een scherpe rivierbocht) de langkau (hutten) van Raden Patih Boendoeng gebouwd waren. wij moesten op de Dajaks wachten die blijkbaar met opzet achtergebleven waren - ofschoon onze marsch zeer snel was, kan men toch niet aannemen dat Dajaks ons niet konden bijhouden, al beweerden zij het. Behoedzamer nog sloppen wij den heuvel af. Steeds viel de regen zoodat ik alle hoop had Raden Patih Boendoeng en de zijnen bij elkaar te vinden. Op 'n 100 meter van de langkau wees Tande mij door de boomen een klein stukje van de atap (dakbedekking van palmbladeren) zoodat ik de ligging kon overzien. Inderdaard zag ik dat de schuilplaats van den beruchten Dajak aan een tandjong lag, aan den overkant der Penehaja en op eenigszins hoogterrein. Ik liet het meerendeel der pradjoerits en Maleiers 't riviertje overtrekken en een omtrekkende beweging maken, terwijl ikzelf met eenige zeer vertrouwde pjradjoerits en Maleiers langs de Penehaja voortkroop om de langkau van den waterkant te ovetvallen. TegenoVer de langkau aangekomen stonden wij een oogenblik verbluft te kijken tegen een hooge versperring van nlboengstammen met dreigende lange, scherpe stekels. Wij doorwaadden de rivier en keken een uit hoe over die doornige geschiedenis been te komen; ik legde geweer en revolver af en klom voor de anderen voorzichtig naar boven om een kijkje te nemen. Maar ik hoorde aan het geluid van brekende takken aan den anderen kant der langkau, dat de pradjoerits daar een verhakking door-sloegen. De moedige jongens - toen nog „slechte" soldaten - konden hat afgesproken sein tot aanval niet af. wachten. Toen mocht en wilde ik niet achterblijven en klauterde maar naar boven door stekels en dooms die mij in de handen en door de slobkousen, ja door de zolen der schoenen in het vleesch drongen (40 dagen later haalde ik nog een niboengstekel uit het zachte gedeelte onder de linkerknie). Ik sprong boven van de versperring naar beneden en attaqueerde - ongewapend, o! slecht soldaat! - Min jongens kwamen van den anderen kant. „Bala!" (= legerbende) gilde men op en trapte de deur in, ik was de eerste. Voor mij stond een man van 40 jaar met getrokken parang (zwaard), maar voor hij mij den doodelijken slag kon toebrengen, zette ik hem met alle jonge kracht van geefend sportman mijn vuist tusschen de oogen. Het was toen voor mij een heerlijk gezicht te zien hoe de slag aankwam, de man viel niet, hij vloog van de vloer met bloedende neus en oogen. Toen vlogen mijn pradjoerits gelukkig binnen, juist dat ik een tweeden Dajak neersloeg. Een grooten, flinken kerel die mij bedreigde, na getracht te hebben een schot te lossen uit zijn voorlaadgewer dat gelukkig ketste. De eerste Dajak was Rad^n Patih Boendoeng zelf, de tweede zijn schoonzoon Menjadang. De stormende Maleiers brulden hun „soeraq", de vrouwen gilden als bezetenen, het was een ontzetend rumoer. Het kostte mij zeer veel monejes terug te houden van doodslag - maar veel moeilijker was het nog de 15 vrouwen te kalmeeren. Zij hadden zich in groeps op elkaar gedrongen of hingen als klitten aan de mannen; zij verwachten toch niet anders dan dadelijk gedood en gesneld te worden - dat was zoo „adat" bij hen. Haar kermend geweekiaag en de doodelijk angstige gezichten waren zoo aangrijpend dat zelfs de Maleiershaar moed inspraken en haar zochten te troosten. Ik liet haar alien de vrijheid; de mannen (le. Raden Patih Boendoeng, 26. zijn zoon Tiba, 36. zijnschoonzonen, eenberuchtkrijger, 46. Rambong, zijn zwager en 56. Pa Djapei, Maleier maar pandeling van Raden Patih Boendoeng) werden gebonden en met ons medegevoerd met de 2 geweren en een penoeras (donderbus) en de blanke wapens en speren die wij in gtooten getale hadden aangetrof. Fen. Tusschen het huisiaad enz. zoekende naar brieven, vond ik twee oude patong's (huispenaten), uit hout gesneden beeldjes die van bijzondere waarde moeten zijn. De verblijfplaats liet ik met den grond gelijk maken en toen ging er vuur in." Toniingent rentree's middags haLfdrie te Pagar Lebata! De bevolking blij en opgewonden en de Resident zeer in zijn nopjes: een vangst van belang en bloed had er enkel gevloeid uit den neus van Raden Patih Boendoeng! Toen de Resident hem vroeg, wie hem zoo had getee- kend, loerde hij schuins naar Westenen, op wien hij wees met den duim van de rechterhand; wat in het Oosten voor den aangewezene voor- deeUger is dan wanneer de aanwijzing geschiedt per wijsvinger. Raden Patih Boendoeng was dus geknipt. Nu Raden Pakoe Djaja nog, de hoofdpersoon. Tegen half Februar kwamen de Tebden-Dajaks zoo war opzetten, - wel niet in dichte drommen als besteld, maar er kwamen er; en den 1 5 den was het: Aantreden! Er waren er totaal 1 23, en alien kregen ze een rooden lap om het hoofd als „onderscheidingsteeken". Voorts waren er 31 pradjoerits en de adjunct-djaksa van Pontianak met Maleiers en Boegineezen; en 31 Embaloh-Dajaks gingen mee als dragers. Het plan was. Hat de hoofdacht onder Westenen vanuit Kepala Sepoeri aan de Melawi over land Zuidwaarts zou gaan naar Soengai Saoeng, en een kleiner gedeelte pradjoerits en Maleiers den waterweg (Melawi af, Serawai op) zou nemen. Om halfelf zette de stoet vanuit Kepala Sepoeri zich in beweging, en even over twaalf stond ze stil: Een „slechte vogel" had het pad gekruist en om geen slechte gevolgen te ervaren, was het geboden eenige hocus pocus te laten geschieden! Om halfeen stond de zaak weer stil:... menschensporen! en een kleine, zwarte hond liet zich zien; maar de hond was n et „slecht" als de vogel. Vier man, der verkenning gestuurd, kwamen terug met de boodschap, dat vooruit een akker lag. Te een uur werd die bereikt, en de troep oogstte er komkommers en kribang naar hartelust en ver- niede - de meegektegen instructies wilden het zoo - veel te velde staande rijst. Bij een verbrand huis aan de Soengei Rahan vetrees om halftwee 's middags het bivak voor den komenden nacht. Patrouilles, uit- gezonden tot vetkenning van den omtrek, vonden veel spoten van menschen en veel akkers maar geen menschen. Avonden stonden er die posten uit, elk van een pradjoerit, een Maleier en een Dajak, en in zijn lage hut zat Westenen op zijn von wistoel aan een veldtafel onder een primitieve hanglamp, en Achmad de kok zette hem zijn in een Huntley & Palmer's-buk gebakken dagelijksche boterham voor. „Een slecht man die het beter wenscht," schreef hij in zijn dagboek. Toch, eenmaal uitgestrekt op de tourneematras, had hij zijn wenschen naar anders en beter, en zij stempelden hem niet tot een slecht man. „De Dajaks... ik vroeg mij af of het wel goed was hen mede te nemen. Bij hen was 't eenvoudig te doen om koppen. De Resident toch had hun het Snellen moeten toestaan, en deopstandelingenmoesten juist uit angst voor de koppensneUende Tebidah's zich overgeven en den strijd staken. Het was een vreeselijk wapen." Den volgenden dag werden de Dajaks Pandong en Mosan gevangen, naar wier inlichting Raden Pakoe Djaja te Soengai Babi zou zijn, en diens oudste zoon Raden Moeda Saih te Nanga Behe. Zij l Goodsten het gezelschap naar Kemandei, dat vijandig het gezonden. Daar werd overnacht. Den lyden ging letzter zessen het hotel te Kemandei in brand, evenals een met veel voetangels en ijzerhouten palisadeering en banket versterkt huis, dat verlaten werd aangetroffen te Natei Poetang. Om halftien stond men voor de woest bandjirende Tekoengei, en voor er vlotten waren gemaakt en kabels gespannen en alles goed en wel was overgezet, was het halftwaaJf geworden. De tocht ging verder langs een sterke heuvelstelling aan de rivier; het huis van den vijandigen Lemanbang, door hem zelf kort tevoren verbrand. Voort ging het op angewissen van de gidsen naar een vijandelijk huis op een ladang. Het werd omsingeld en - leeg bevonden. Nu kreeg het vulLing. Want de daksa was zeer vermoeid achtergebleven en het begon te regenen. Besloten werd te overnachten in het half omver gehaalde ladanghuis. „Patrouilles werden uitgezonden. Te 3 u. hoorden we in het Oosten geweschoten, gevolgd door een doordringend scherp gejuich; en toen we later het vreeselijke „melele" (gezang van koppensnellers) hoorden, dat langzamerhand naderde, begreep ik dat er gesneld was. Te halfvier kwam dan ook de Tebidah-pattouille van Lra Sedana met een kop, door de gidsen herkend als van Toean, volgeling van Leman- bang. De patrouille had drie mannen en eenige vrouwen aangetroffen die een hut maakten. Ira Sedana had gevraagd: „Wilt ge je overgeven?" en toen alien het op een loopen zetten, werd geschoten en trof de Maleier Razaq den armen diiivel Toean, schoot hem met zijn Beaumont door en door. En toen hij gevallen was, werd hij door de Tebudah-Dajaks gesneld. De kop werd voor mijn voeten neergelegd - ik was immers „het blanke opperhoofd" - de oogen waren nog geopend en helder. Toean was een zeer knappe jongen geweest, geteekende, gitzwarte wenkrauwen, glad, mooi, lichtgeel vel. Versciende Dajaks drukten de voetzolen in de vreeselijke bloe-derige wond, Uchten den kop op, die mij vreesehjk groot leek, zoo gescheiden van het licham. Later ontstond er een hevige strijd met veel geschreeuw en boos gekrijt, wien eigenlijk de kop behoorde... Toen kreeg ik een zoo walgelijk besef van de vreeselijke opdracht mij gedaan, zoo'n weerzin in een dergelijk optreden, dat ik er ziek van werd en lucht moest scheppen op de hooge heuvels die de ladang omringden. Hoe gama zou ik de Tebidah's, die alles verknosenen door lang zam loopen, grootste wanorde in het kampement, die een lastige nuttelooze nasleep opleverden, - terugsturen, en met de Maleiers en pradjoerits alleen gaan! Hoe zouden we zoo ooit Raden Pakoe vangen?! Van halfvijf tot over zessen ging ik met Pandong en de jSMeiers Saleh, Djawas en Daoed de omliggende, hooge heuvels over om den omtrek te verkennen. Wat was 't jammer, bespraken wij, dat een van hen of eenige pradjoerits niet bij die patrouille van Ira Sedana waren! Den volgenden morgen (18 Febr.) werd aan de monding van de Soengai Babi in de Tekongai het huis beslopen, waar Raden Pakoe moest worden gevangen, maar hij was niet thuis, het hviis was leeg. Maar tegen halftien zag men een boot met vier man de rivier afkomen, die aangeroepen omkeerden en rivieropwaarts achter een landtong verdwenen. Een patrouille pradjoerits en Maleiers werd hun Langs den wäre achte gestuurd en het duarde niet lang of men hoorde geroep, een 165 schot... en de Maleiers keerden een tien minuten later ttug met twee prauwen. De inzittenden waren tewater gesprongen en op den anderen oever gevlucht. Den Maleiers bleek het enkel te doen te zijn om de goederen in de prauwen, maar de pradjoerits waren doorgegaan, en meer patrouiUes nog werden erop uitgestuurd om de vier man te vangen. Tegen den middag kwamen alle patrouilles terug, en een paar hadden ontmoetingen gehad: Korporal Doeni met 2 mannen, i jongen en i meisje in een prauwen. Bevolen om aan te leggen, roeiden ze snel naar de overzij en sprongen an wal. Doen schoot en raakte een man, maar alien ontkwamen, tot bij de voortgezette vervolging het meisje ten slotte werd gepakt en meegenomen. Oetjin Batoe heette zij, dat is Steenkat, ze was 7 jaar en het vriendinnetje van Mia, de dochter van Raden Pakoe. Het arme kind was erg over stuur en sprak maar al van de legerbende van de Tekongai, die Soengei Saoeng had verbrand, waarop zij alien waren gevlucht. Uit brieven bleek, dat het in de prauw gevonden goed behoorde aan Raden Pakoe en diens zoon Raden Moeda Saih. Ook Djawas had een prauw gezien en daarop geschoten. En Hadji Aris en Daim ontmoetten een prauw, waarin een Dajak, een Maleier en een jonge dikke blanke vrouw. Die prauw trachtte te ontkomen, maar Daim had geschoten toen de boot op den wal stootte, en de Dajak was toen gevallen maar weer opgekrabbeld en had nog samen met de anderen weten weg te komen. De prauw die afdreef werd opgevangen, waarna men de riv Er kon oversteken om het drietal te achter-volgen; bloedsporen wezen den weg, maar de patroul was maar 5 man sterk, dus ver had Daim zich niet durven wagen. Onder de buitgemaakte goederen was een werpnet, dat herkend werd als te behooren aan Raden Pakoe. Alles wees er op: deze was wel na in de buurt. Op 22 Februar stuitte een patrouille onder Hadji Moehammad Aris na onderweg een paar maal te zijn beschoten, op een zwaar versterkt huis bij Nanga Bene. Westenen had gezegd: „Zie je een versterking, omsingel die dan en laat mij waarschuwen!" Maar Hadji Moehammad Aris was een doortastend man. Hij had vele appeltjes met de tegenpartij te schillen: Zijn broer Mansoer was doodgeschoten en gesneld; het lijk, nadat dit door Hadji Moehammad Aris was ter aarde besteld, weer opgegraven. Hem zelf hadden zij zijn kleerenkist ontstolen; zijn fijne spullen werden nu gedragen door geschubde Dajaks; zijn tulband - o gruwel! - deed dienst als tjatwat (schaamgordel), en zijn kalotje kroonde een Dajakschen bol en was gesierd met de veeren van den rhinoceros- vogel, het eereteeken van den koppensneller. En nu durfden ze nog op hem schieten?... Verzachtende omstandigheden voor zijn drift waren aanwezig. Hij sommeerde de bewoners zich over te geven; een salvo was het antwoord, en voor een Tebidah was Dat autwoord M te raak. Tusschen de voetangels door wees een oude vrouw den weg; er werden salvo's aufgevuurd en geattakeerd. Het ging tegen de palissaden op en de versterkung binnen, die... bleek verlaten. Maar daar lag onder het huisraad een sabel met zilveren scheden en goud beslag, behoorend aan Raden Pakoe. De gezochte had aan de achterzijde het huisraad een sabel met zilveren scheden. Dat was een teleursteUing! en Hadji Moehammad Aris kreeg geen prijsje! Zoo werd er gejaagd, dag in dag uit, en menige vangst werd gedaan, en Raden Pakoe raakte geleideUjk in de benauwenis. Emstig verzet ondervond een patrouille nog op den loden Maart. Uit een huis aan de Kotoi (rechter zijtak van de Tekongai) dat her- haaldehjk leeg was bevonden, werd zij beschoten. Het huis werd daarop genomen, ten koste van twee gesneuvelden en vier gewonden, terwijl de vijand zeven dooden kreeg. Osang (schoonzoon van Raden Patih Boendoeng) en Tinggil (voornaam aarJbanger van Raden Pakoe) waren hier de aanvoerders. Een paar dagen later werden zij gevat. 13 Maart hoorde Westenen's avonds van den Dajak Njaroeq, dat hij Raden Pakoe en vrouw en oudsten zoon Raden Moeda Saih met dames de Tekongai had overgezet, en dat hij had gehoord, hoe zij overlegden, om omstreeks de monding van de Njangai, de Mekwi over te steken. Daar aan de overzij zouden zij wat gaan bekomen van de achtervolging en de schietpartijen, waaraan zij in de laatste weken hadden bloot gestaan. Den volgenden morgen trok Westenen naar Nanga Serawai, sprak er met den Resident en voer's middags reeds de Melawi op om Raden Pakoe's vacantie op den rechteroever te bederven. De Resident had gezegd de Njangei op te varen en het gebied aan den bovenloop te laten ai^atrouilleeren, en een Dajak die daar onlangs nog geweest was, Dangan geheeten, kreeg hij mee. Zijn legermacht bestond ditmaal uit 2 korporals en 1 1 man gewapende politie, en 3 1 Tebidah-Dajaks en Maleiers.'s Avonds 8 uur te Nanga Melakoe zette hij posten uit om te voorkomen dat het bericht van zijn komst hem zou vooruitgaan. En toen ging hij praten met den gids Dangan, die bleek te zijn een broers- 167 2oon van Raden Pakoe en zes dagen tevoren had hij zelf Raden Pakoe en de zijnen overgezet naar den rechter Melawi- oevet, lets beneden Batoe Kringai!... Meteen schteef Westenenk een brief je aan den Resident, dat hij van zins was om van diens instruktie af te wijken, indien hij ter plaatse door den veerman aangeduid, spren mocht vinden. Den volgenden dag (i 5 Maart) vond hij die sporen, dus besloot hij in stede van de Njangai, de Demoe op te varen.'s Mid- dags 4 uur was hij aan de monding, en toen ging het naar boven. Den i6den bereikte hij tegen halfeen's middags het huis van Radn Singa Sari te Nanga Tahai (d.i. aan de monding van de Tahai), wat een geschikt uitgangspunt leek voor verdere actie. Denzelfden middag nog verkende Westenen het gebied de rivier op naar boven tot aan de monding van de Ara, een grooten rechtertak van de Demoe; sporen van menschen geene; Nanka Tahai leek wel de hoogst gelegen vestiging. Den volgenden morgen zond hij een patrouille onder korporaal Soeka met 4 pradjoerits, 7 Maleiers en 7 Tebidahs naar de boven-Ara Indoe, en een van nagenoeg geldke sterkte onder korporaal Doeni naar de boven-Njangai. Elke patrouille had elf achterladers en voor vier dagen vivres; en met Demoe-Dajaks voerde Westenenk de sterkte op tot 3 5 man voor ieder. Hij zelf bleef achter met Ira Tama, en nog 2 Tebidah-Maleiers, 3 zieke pradjoerits en een zieken voet: de hiel was niet heel meer en deed pijn. Den 1 8den maakte Westenenk met Ira Tama en eenige Dajaks nog een tocht naar de boven-Tahai; vond geen sporen, maar had wel veel last van den voet. Den volgenden dag moest hij maar eens rust houden. Zoo bleef hij den i9den thuis, en zond Ira Tama alleen naar de Ara, om te zien hoe het stond met Patih Singa Sari,  Soeka: „Radte Pakoe soedahada di roemah Apa Aras, Natai Ripoet, anak Lemasau" i)... De expresse bestellers, die tot de boven-Ara Indoe-patroulle behoorden, vertelden, dat er sporen waren gevonden, die leiden naar de water- scheiding tusschen boven-Ara en Lemasau en van daar naar de Lemasau, waar rotan zoekende Tebidahs gezegd hadden, dat Raden Pakoe zich bevond in den huize Natai Ripoet, diep het bosch in. i) d. i. Radte Pakoe verblijft ten huize van Apa Aras te Natai Ripoet aan een zijrivier van de Lemasau. 168 Westenenk zond meten de patrouille van korporaal Doeni eenige Dajaks achterna, met de boodschap dat hij naar Natai Ripoet zou oprukken. Voor het overige werd de avond te Nanga Tahai in gepaste vroolijkheid doorgebracht. Den volgenden morgen was het vroeg dag; de matten te Nanga Tahai werden gerold en Westenen voer met zijn leger van... zes achterladers en wat Dajaks de rivier op: eerst de Demoe en toen de Ara. Om lo uur aan de pangkalan Batoe Tetak wetden de prauwen verlaten. De tocht ging verder te voet, maar niet altijd over land: telkens en over groote afstanden had men de Ara te doorwaden, zoodat de voetwond van Westenenen openging en hij den schoen niet meer kon velen; hij liep dus verder op bloote voeten, de broek opgerold tot boven de knie, op zijn Maleisch. Om 2 uur werd even gerust, toen er twee Dajaks van boven kwamen, die vertelden, dat Soeka voor en 6m Natai Ripoet lag maar gebrek had aan munitie, en dat er in Raden Pakoe's bfenteng druk werd gemusiceerd: men sloeg er uitdagend op gongs. Kekawaks en gendangs. Door naar de Lemasau dan! Maar het terrein was moeilijk. Om 5 uur toen het hoogste punt van de waterscheiding tusschen Ara en Lemasau bereikt was, begon het te stormen en te regenen, en behalve regen wamen er 00k takken naar benee, die het toch al niet groote gezelschap nog dreigden iets te dunnen. In een stortregen glibberde men een uur lang steil omlaag, tot de Indoe de colonne opving. Die Indoe stroomde naar de Mentali, en waar de Mentali uitmondde in de Lemasau, daar te „Nanga Mentali", lag het doel van den marsch. Om halfzeven viel het duister en ging het onweeren. Gelukkig had een Dajak een stuk „kajoe bajan" (harsachtig hout) bij zich. Dit werd in stukjes verdeeld en - de straatverlichting was er! Bij het zoeken van het onzekere pad werkten meren en springbloedzuigers niet mee 1 Ze enterden den passant vanaf den grond, lieten zich uit de takken der boomen op hem neervailen, stapten over van de twijgen waar hij langs schuurde, beloerden en belaagden hem van alle kanten. Maar daar kon niet op worden Gegel! Voort ging het in het donker, stroompjes over, modderpoelen door, heuvel op en heuvel af. Eindelijk om halfnegen zag men recht vooruit iets schemeren; het zwart kreeg Uchte vlekken; men naderde den bosch- rand, kwam aan een ladang; daar blonk een Ucht, een Ucht uit een hoog huis aan de Lemasau; hoezee! Nanga Metali was bereikt. In het huis waren Tebidah-Dajaks, door korporaal Soeka opgecom- mandeerd om te helpen Rad^n Pakoe beter nog te omsingelen; maar de patrouille-Doeni was er nog niet. Een brief van Westenenen aan Soeka met munitie eh instructies werd door een Dajak fluks besteld, waarop... Maar laat Westenenen's dag- boek ens verhalen, hoe korporaal Soeka en hij dien dag „het Bidder" verdienden. 21 Maart. Te 6.30 v.m. kwam korp. Soeka zelf, vol vreugde dat ik was gekomen. Hij vertelde: „Nadat het spoor gevonden was, ging de patrouilie berichten in- winnen in het nu door mij bezette huis en bleek, dat Raden Pakoe en de zijnen (o.w. Niboeng, Boedjang, Raden Moeda Saih, Beroek, Adjoen, Monkang, Poendan) hier waren gepasseerd in de richtting van het huis Patih Moeda Djampong (_Pa Aras) op Natai Ripoet. Soeka had alle Tebidah's die maar waren te vinden, verzameld en laten oproepen, en ging toen den i9en Hggen voor Natai Ripoet, waar juist Niboeng en Melawi-Dajaks de laatste hand legden aan een hooge kota (versperring om het huis) van zware rimbastammen, maar spoedig 't huis binnen vluchtten. Zoo goed en zoo kwaad dat ging werd het groote huis van 9 lawangs (vakken) omsingeld en opende men een wel wat ongeregeld vuur in antwoord op de schoten die uit het versterkte huis vielen. Langzamerhand waren vele  leven instan. Verder gaf Soeka te kennen, dat hij tijd zou geven tot den volgenden morgen om de zaak te overleggen, en ging zonder antwoord te wachten terug. Aan dit kakn en beslistoptredenhaddenwijgrootendeelstanken, dat Raden Pakoe nog in 't versterkte huis Natai Ripoet was, toen ik daar te 9.15 arriveerde, na een zwaren klim over genoemden heuvel. Het groote en hooge huis lag op den scherpen heuvelrug (den Natai Ripoet), aan beide zijden een ravijn. De heuvelrug en de hellingen links en rechts en het terrein om het huis waren geheel schoon gekapt, terwijl het huis omringd was door een 4 a 5 M. hooge palissadeering van groote, ijzerhouten, aangepunte stammen. Ik begreep vrij veilig te zvulen zijn, indien ik maar eens goed en wel vlak voor die dikke palissadeering was. In het huis klonken steeds uitdagend de gongs, ketawaks en gendangs en riep men „Madjoe Blanda!" (Voorvdt, kom maar op Hollan- Der de posten en voltoide zooveel mogelijk wat ontbrak om het huis volkomen te omsingelen. Wij waren nu totaal sterk 17 Beaumontgeweren en 7 voorladers. De opgekomen Tebidah-Dajaks keken kennelijk de kat uit den boom. Zooals later bleek, wilden ze afwachten wie het winnen zou, om zich daarna te werpen op de koppen der verhezers. Nu had ik gehoord, dat de Maleier Doelah van Nanga Melakoe, zekende naar zijne vrouw Reba, - die bij Nanga Behe door een mijner patrouilles in het bosch gevonden was - door Raden Pakoe c.s. was ontmoet en meegenomen. Ik liet nu diens naam roepen, en underdaad kwam hij, reeds door een kogel licht gewond, de trap af en naar mij toe, dankend dat ik gekomen was, daar hij juist dezen dag door Niboeng zoude om hals zijn gebracht. Raden Pakoe had hem vergimd af te komen, om mij te verzoeken terug te trekken naar de Melawi. Hij (Raden Pakoe) zou dan wei naar Nanga Serawai gaan. Ik Het Doelah teruggaan om te zeggen, dat ik geen verdere onderhande- lingen wenschte aan te knoopen, niet zou terugkeeren, en Raden Pakoe sommeerde zich op genade of ongenade over te geven. Raden Pakoe liet daarop antwoorden, dat hij nogmaals verzocht, dat wij alien zouden terugtrekken en dat dit zijn laatste woord was. Ik liet toen Doelah niet meer terugkeeren naar het huis en liet de saamgestroomde Dajaks voortd Über den viernden bewegenden maken door de ravijnen licks en rechts, om den vijand af te leiden. De gewerdragers, waaronder zeer goede schutters waren, werden opgesteld, en hun werd gelast met opgelegd gewer te schieten, juist ter hoogte van den vloer van het huis, wanneer ik een fluitsignaal zou geven. Hierop maande ik de Tebidah-Dajaks, die nog in het huis door Raden Pakoe mochten worden aangehouden, daar zij tanders met de kwaden zouden moeten ontgelden. Enkelen voldeden hieran. Daar het vijandig vuur niet ophield, gaf ik het fluisignaal, en viel van vier kanten een krakend salvo, dat beantwoord werd door een demonisch gillen en weeklagen in het huis, Na nog een salvo wetd, voor men van de verwarring was bekommen, gestormd, en liepen wij in den loppas over het open terrein op het huis aan, tot tegen de palis-sadeering. Ik stond nu met mijn mannen op slechts 536 meter afstand van het huis. Naar 't weeklagen in huis te oordeelen, moesten er dooden en gewonden zijn. Het zwakke vuur uit 't huis richtte geen schade aan; men was klaarblijkelijk verward en te bevresd bij de blindeering te komen, die geneel niet tegen de Beaumont-kogels bestand bleek. Verder was de paUssadeering al te sterk en aaneensluitend gemaakt, zoodat ze voor ons eene prachtige beschutting vormde. Hoe gaarne ik had willen stormen, ik moest toch daarvan afzien. Met 17 achterladers (op de Dajaks viel niet te rekenen) een lang huis van 9 groote lawangs, waarin naissch Ich meer den 100 pfennen waren, te bestehen, waren, dwaasheid geweest. Ih besloot den 00k kalm af te wachten, hopende dat Raden Pakoe in den wasan verkeerde, dat ik het het een verpletterende overmacht omsingelde; en dit bleek werkelijk bet geval te zijn. Ik splitste nu mijn troep in twee afdeelingen: aan elke korte zijde van het huis een afdeeling. Na eenige salvo's door het op hooge palen staande huis, werd om 10.15 een stuk wit goed uitgestoken en hielden wij op met vuren. Ik maande nu de Tebidah-Dajaks nogmaals aan af te komen, waaraan werd gevolg gegeven. 