Bijdragen tot de taal-, land- en volkenkunde
44 Reizen in Midden-Sumatra door de leden der Sumatra-Expeditie, dl. 1, blz. 66. Voor de hoogteckenen zie den in noot 40 bedelden atlas. SPRUMA EN CRETINISME IN DEN INDISCHEN AROBIPEL. 361 geluid had gekregen. De kwaal is erfelijk, vertelde men mij, en vertoont zich bij kinderen op veertienjarigen en zelfs op nog jeugdiger leer. Opmerkelijk is het zeker, merkt de Heer Schouw Santvoort verder op, dat in het naburige Rantau-Ikir geen kropgeswellen vorkomen ‘5. Keeren wij terug naar de Padangsche Bovenlanden. Nog van enkele streken in dit gebied wordt ons het voorkomen van struma bericht. Zoo vond de Heer De Rooy, dien wij zooeven noemden, deze kwaal in Tanah-Datar, hoewel in veel mindere mate dan in Alahan-Pandjang en Soepajang. De terreinformatie van deze land-streek wordt beheerscht door de Ombilin en hare voornaamste linker-takken. De Ombilin-zelve heeft alleen boven de kampong Telaweh nu en dan, namelijk plaatselijk, een dalbodem, doch stroomt be-neden dorp door een plateau met steile bergreeksen en tal van diepe ravijnen en kloven, het zoogenaamde Ombilin-kolenveld. Wat de zijtakken betreft, wordt de voornaamste daarvan, de Sello, in haren kronkelenden loop, ter linkerzijde begrensd door een rotsachtig gegbergte met somtijds loodrechte wanden. Rechts van de rivier breidt zich echter eene groote vlakte uit tot aan den voet van den Merapi, op welke vlakte, 458 M. boven de zee, Fort Van der Capellen gelegen is ‘6. Eene andere landstreek, die Hier genoemd moet worden, is Batipoe en de X Kota. Ten Noorden door den Merapi, ten Zuiden door den Talang afgeslösen, strekt sich een breed dal uit, dat Westelijk door den Boekit-Barisan, Oostelijk door een lagen bergrang, waardoor het van Tanah-Datar wordt gescheiden, begrensd wordt. Het Noordelijkste, minst breede, gedeelte van dit dal is zeer geaccidenteerd, eu helt in algemeenen zin van Noord naar Zuid, meer benedenwaarts van Noordwest naar Zuidoost. Aan den voet van dit hellend terrein en in het verlengde daarvan ligt het meer van Singkarah 47. In dit landschap nu, dat administratief de afdereling Batipoe en de X Kota vormt met de hoofdplaats Padang-Pandjang, 743 M. boven de zee, komt, volgens eene mededeeling van den alhier in 185% geplaatsten Officier van Gezondheid Kervel, struma eudemisch voor, en wel meer bij mannen dan bij vrouwen **. — Cluysenaer, Mededeelingen omtrent de telegraphie van eon radeerlte der Padangeche Boven- en Benedenlanden, Tijdschrift van het Aardrijkakundis Ge- Ben teohap, di. III, bla 233. Cluysenaar, C. c., tds. 23). Geneeshundis Tijdschrift voor Nederlandsch Indisch, di IV, bls 916. STRUMA EN CRETINISME IN DEN INDISCHEN ARCHIPEL. opgeteekend, dat rin bergachtige streken, zooals Alahan-Pandjang en Soepajang, vooral bij vrouwen, kropgezwellen voorkomens 42. Ook de Heer De Rooy, gedurende geruimen tijd Kontroleur bij het Binnenlandsch Bestuur in de Padangsche Bovenlanden, bevestigde het veelvuldig voorkomens van struma in Alahan-Pandjang en Soepajang. In het laatgenoemde landschap trof hij, in de negari Tandjong-Balit, aan de Poelau, een rechtertak van de Pelangki, gelegen, eene familie aan, waarin de kwaal reeds gedurende drie geslachten erfelijk zou zijn geweest, en waarvan meerdere leden toen ook kroppen hadden. De gezwellen, door den Heer De Roooy waargenomen, deden zich wel eens voor als twee sterk gezwollen, aan elkaar ge- groeide en zwarar naar beneden hangende blazen, waarvan de een, de rechtsche, grooter was dan de andere, de linksche, en den om- vang meestal had van een kleinen pompelmoes. Intusschen zag de Heer De Rooy ook minder ontwikkelde strumae, die aan de daar- mede behepte individuen het voorkomen gaven, als hadden zij een bijzonder dikken hals. Het is noodig, alvorens de overige streken van de Padangsche Bovenlanden te beschouwen, nog de aandacht te vestigen op het voorkomen van struma in een ander gedeelte van het stroomgebied der Batang-Hari. Een van de takken, welke deze rivier, na de Padangsche Bovenlanden te hebben verlaten, rechts opneemt, is de Djoedjoean. Het land, waardoor deze, tusschen hooge oevers, stroomt, is laag gelegen, immers nergens hooger dan 200 M., en bestaat, naar het schijnt, voor een niet gering gedeelte uit koepelvormige, zwaar begroeide heuvels, zonder eenig spoor van kultuur, dat de anwezigheid van menschen verraadt ‘4. Eenige dorpen bevinden zich echter langs de rivier-zelve. Een daarvan is Tandjoeng-Alam, 110 M. boven de oppervlakte van de zee gelegen. Van zijn verblijf hier sprekende, zegt de Heer Schouw Santvoort, lid der Sumatra-expeditie: „Reeds had ik opgemerkt, dat in deze streken veelvuldig kropgezwellen voorkomen van buitengewonen omvang; maar zoo groote als die van de vrouw, kinderen en zusterszoon van mijn gastheer had ik niet gezien. Hun geheele gelaat viel letterlijk weg achter het vooruitstekende gezwel, dat bij sommige drie verheven- heden vertoonde en aan het gelaat iets walgelijks, bijna iets dierlijks gaf; terwijl hunne stem daardoor een eigenaardig schor en diep keel- 48 Geneeskundig Tijdschrift voor Nederlandsch Indië, dl. IX, bls. 750. 44 Reizen in Midden-Sumatra door de leden der Sumatra-Expeditie, dl. 1, blz. 66. Voor de hoogtecijfers zie den in noot 40 bedelden atlas. SPRUMA EN CRETINISME IN DEN INDISCHEN ARCRIPEL. 361 geluid had gekregen. De kwaal is erfelijk, vertelde men mij, en vertoont zich bij kinderen op veertienjarigen en zelfs op nog jeugdiger leeftijd. Opmerkelijk is het zeker, merkt de Heer Schouw Santvoort verder op, dat in het naburige Rantau-Ikir geen kropgeswellen voorkomen 48. Keeren wij terug naar de Padangsche Bovenlanden. Nog van enkele streken in dit gebied wordt ons het voorkomen van strams bericht. Zoo vond de Heer De Rooy, dien wij zooeven noemden, deze kwaal in Tanah-Datar, hoewel in veel mindere mate dan in Alahan-Pandjang en Soepajang. De terreinformatie van deze land-streek wordt beheerscht door de Ombilin en hare voornaamste linker-takken. De Ombilin-zelve heeft alleen boven de kampong Telaweh nu en dan, namelijk plaatselijk, een dalbodem, doch stroomt be-neden dor de dorp door een plateau met steile bergreeksen en tal van diepe ravijnen en kloven, het zoogenaamde Ombilin-kolenveld. Wat de zijtakken betreft, wordt de voornaamste daarvan, de Sello, in haren kronkelenden loop, ter linkerzijde begrensd door een rotsachtig gegbergte met somtijds loodrechte wanden. Rechts van de rivier breidt zich echter eene groote vlakte uit tot aan den voet van den Merapi, op welke vlakte, 458 M. boven de zee, Fort Van der Capellen gelegen is *&. Fene andere landstreek, die hier genoemd moet worden, is Batipoe en de X Kots. Ten Noorden door den Merapi, ten Zuiden door den Talang afgeslösen, strekt zich een breed dal uit, dat Westelijk door den Boekit-Barisan, Oostelijk door een lagen bergrug, waardoor het van Tanah-Datar wordt gescheiden, begrensd wordt. Het Noordelijkste, minst breede, gedeelte van dit dal is zeer geacidenteerd, en helt in algemeenen sin van Noord naar Zuid, meer benedenwaarts van Noordwest naar Zuidoost. Aan den voet van dit hellend terrein en in het verlengde daarvan ligt het meer van Singkarah ‘7. In dit landschap nu, dat administratief de afdere- ling Batipoe en de X Kota vormt met de hoofdplaats Padang-Pandjang, 753 M. boven de zee, komt, volgens eene mededeeling van den alhier in 1854 geplaatsten Officier van Gezondheid Kervel, struma eudemisch voor, en wel meer bij mannen dan bij vrouwen **, — ® Reisen in Midden-Sumatra doer de leden der Sumatra-expeditic, d!. 1, bis. 68. Cluysenaer, Mededeelingen omtrent de topographie van een cadelet der Padangeche Boven- en Benedenlanden, Tijdschrift van het Aardrijkskundix Ge- Ben taohap, di. IT], bis. 233. Cluyeenser, O. o., tds 231 Genershundis Tijdschrift voor Nederlandsch Indi, di IV, bls 916. 362 stRUMA EN ORETINISME IN DEN INDISCHEN ARCHIPEL. Noordelijk gaande, komt men op het plateau van Agam, waar de kwaal, gelijk Dr. Ludeking dit uitdrukkelijk verklaart, zich weinig voordoet 9. Anders in de Noordwestelijk van Agam gelegen onder afdeeling VIII Kota en VII Loerah, waarvan Palembajan, dat 753 M. hoog ligt, de hoofdplaats is. Onder de kwalen, waarvan men bij de bevolking dezer onderafdeeling veen overgrott aantal gevallen ziet, noemt de Heer Harrebomée ook kropgezwellen op 5°. Evenzoo wordt in Bondjol, 220 M. boven de zee, in het nauwe en diepe dvan de Alahan-Pandjang gelegen’, struma veelvuldig aangetroffen ook, terwijl zij, volgens eene mij door den Heer V. Assistent-Resident van de L. Kota, gedane mededeeling, ook in de angrenzende Ophir-districten niet zeldzaam is en vooral zich bij vrouwen vertoont. — Nog treft men in dit gedeelte van Sumatra kropgezwellen aan in de laras of het district Kapoer-nan-sembilan. De Assistent-Resident Tromp, die als Kontroleur in de onderafdeeling Poear-Datar, waartoe dit district vroeger behoorde 5t=, geplaatst was, sehrijft mij, dat de kwaal zich meer bij jennen voordoet en ook bij jonge meisjes wordt gezien. De gezwellen ontwikkelen zich van lieverlede en krijgen soms enorme afmetingen. Ook de Heer De Rooy constatererde in dit district, zuowel als in de angrenzende laras Mahi, het voorkomen van struma, en, evenals de Heer Tromp, meer bij vrouwen dan bij mannen. De beide hier genoemde districten behoorente tot het bovenstroomgebied der Kampar- Kanan. Dit gebied bestaat uit een plateau, dat naar het Oosten geleidelijk afdaalt, doch waarvan de Westelijke rand zich steil verheft uit het dal van de evengenoemde Alahan-Pandjang. Het terrein is zeer geaccidenteerd, afgebroken door diepe en nauwe kloven, waardoor de Kampar-Kanan en hare bijrivieren stroomen, en door bergen, die aan eene of meer zijden loodrechte wanden bezitten. Van de laras of het district Mahi nu is het voornaamste, dat is het meest bevolkte, gedeelte eene door dergelijke bergen geheel omgeven vlakte, 250 M. boven de zee gelegen, doorstroomd, door de rivier van dien naam, een rechtertak van de Kampar-Kanan. 49 Ludeking, Natuur- en geneeskundig topographische schets der Assistent-reaidentie Agam, Geneeskundig Tijdschrift voor Nederlandsch Indi À la. IX, bls. 99. 60 Harrebomée, A. L. Van Hasselt's Volksbeschrijving van Midden-Sumatra, Indische Gids, jaarg. 1887, dl. I, bls. 88. 81 Geneeskundig Tijdschrift voor Nederlandsch Indië, dl. V, bls. 1195. Sla Nu behoort Kapoer-nan-sembilan tot de onderafdeeling Pangkalan-Kota- Baroe en XII Kota-Kampar. STRUMA EN CRETINISME IN DEN INDISCHEN ARCHIPEL. 863 Deze vlakte doet zich geheel als een dalketel voor, daar zij aan alle kanten gesloten schijnt, terwijl de Mahi haar door eene nauwe spleet in den bergwand betreedt en door eene even nauwe spleet weder verlaat. Wat Kapoer-nan-sembilan betreft, is de meest bewoende streek hiervan een breed, door steile hoogten begrensd dal, dat de Kapoer-Gadang, eveneens een rechtertak van de Kampar-Kanan, heft uitgespoeld, van welk dal het hoegere gedeelte 144 M., het lagere 90 M. boven de zee ligt 5%. Noordelijk van Bondjol, komen wij in het, door Bataks bewohnte, landschap Mandailing, hoofdzakelijk bevattende de breede, door en 900 M. hoog gebergte begrensde, vallei van de Batang-Gadis en de Batang-Angkola. Het voorkomen van struma in dit landschap vinden wij in de eerste plaats geconstateerd in de „Fragmenten uit de reizen en onderzoekingen in Sumatra van Dr. Müller en Dr. Horner, leden der Natuurkundige Commissie in Nederlandsch Indië. Van hun verblijf te Botoeng, gelegen tusschen Pakanten en Moeara-Sipongi 55, heet het: „Bij het doorwandelen van deze kampong bemerkten wij verscheidene menschen met kroppen, een verschijnsel dat in geheel Mandailing niet zeldzaam isy Den volgenden dag in het dorpje Banir-Pandjang komende, vonden zij, onder het kleine getal inwoners, vvijf vrouwen en éen knaap met vrij groote kroppeny 54. Verder hebben wij hier te wijzen op eene mededeeling van den Amerikaanschen naturonderzoeker Bickmore, die, op zijne reis van Fort De Kock naar Padang-Siempoean, te Mörne-Sipongi vele strumalijders zag. „Het wasr, aldus schrijft hij, „hier marktdag, en daar wij eenigen tijd wilden uitrusten, had ik een gelegenheid om het volk waar te nemen.... Hen groot aantal personen van beide seksen, en zelfs sommige kinderen, waren behept met een afzichtelijk ongemak, namelijk kropgezwelleny 5. Hoewel, Verbeek, Topographische en geologische beschrijving van een gedeelte van Sumatra's Westkust, blz. 588, 590 en 628—629. Zie ook: Fennema, Topographische en geologische beschrijving van het Noordelijke gedeelte van het Gouvernement Sumatra's Westkust, jaarg. 1887, Wetenschappelijk gedeelte, blz. 185 en 187. — Men zie verder noot 120 hierbeneden. 88 Dat Botoeng hier gelegen is, merkb Fennema, in zijne, in de voorgaande noot geciteerde, verhandeling (blz. 167), op. 54 Müller en Horner, Fragmenten uit de reizen en onderzoekingen in Sumatra, Bijdragen tot de T. L. en Vk. van Nederl. Indië, dl. Il, blz. 235 en 286. 88 Bickmore, Reisen in den Oost-Indischen Archipel, dl. II, blz. 180—131 (van de Hollandsche vertaling van Prof. De Hollander). 364 STRUMA EN CRETINISME IN DEN INDISCHEN ARCHIPEL. blijkens de geciteerde woorden van Horner en Müller, in geheel Mandailing niet zeldzaam, schijnt de kwaal zich toch voornamelijk ‚in het Zuidelijkste, dat is het hoogste en smalste, gedeelte van het dal van de Batang-Gadis voor te doen, want hier zijn Pakanten en Moeara-Sipongi, respectievelijk 815 en 685 M. boven de zee, gelegen. Misschien zijn ook door Willer meer bepaaldelijk deze streken bedoeld, waar hij in zijne beschrijving van Mandailing en Portiburg, dat vin hooge districten men, als in andere berglanden, menigvuldige kropgezwellen ziet 5°. Eene uitgetrekte strumazone vindt men op Sumatra verder in het, eveneens door Bataks bewoonde, bovenstroomgebied van de Pane en de Bila. Zoo zag ik vele lijders in de zoogenaamde Harangang-Sipirok, het bergland, dat het plateau van Sipirok Oostelijk begrenst en doorstroomd wordt door de Aek-Hiloeng, die zich in de Aek-Sibal, een rechtertak van de Pane, stort. Verder heerscht de kwaal endemisch te Napa-Gadoeng-Laoet, aan de Pane-zelve gelegen 57. Niet minder is dit het geval in Tano-Rambe-Djae, het stroomgebied van de  land bebouwd, kort of lang geleden door de cultuur verlaten werd, of nog in maagdelijke woestheid nederligt. Daartusschen in weer alang-velden, het toonbeeld der wraak van de tropische Willer, Verzameling der Bataksche wetten en instellingen in Mandheling en Pertibie, gevolgd van een overzicht van land en volk in die streken, Tijdschr. v. Nederl. Indié, jaarg. 1846, dl. II, blz. 263. Neumaun, Het Pane- en Bila-stroomgebied, Tijdschr. v. h. Nederl. Aardrijks-kundig Genootschap, 3e serie, dl. III, bls. 221 vig. STRUMA EN CRETINISME IN DEN INDISCHEN ARCHIPEL. 865 natuur, wanneer hare orde verbroken wordt. Door de zon verlicht, blinkend als gepolijst staal, kronkelen de rivieren zich tusschen dat verschillende groen, eerst ver uit elkander, elkander hoe langer hoe meer naderende, om eindelijk ééne lijn te vormen, de Soengei-Kanan, die, glinsterend als zilver, in eene nauwe k . Loof verdwicnty 58. Zeer algemeinen zijn kropgezwelle eindelijk in Tano-Rambe-Djoe, omvattende het stroomgebied van de Aek-Pandjamaan tot aan de ' Aek-Balimbing, twee rechtertakken van de Bila, en in Goenoeng- Tinggi, gelegen aan de Bila-zelve. Doch het is niet alleen in het © bergland, dat struma in dit gedeelte van Sumatra endemisch heerscht. Zuidoostelijk van Tano-Rambe-Djae strekt zich, scherp afgescheiden van het hooggebergte, hetwelk in den regel met steile wanden eindigt, bewesten de zooeven genoemde Soengei-Kanan, een heuvelland uit, dat zich niet meer dan 100 M. boven de zee verheft 59. Vele Bataks nu van deze landstreek, zoowel mannen als vrouwen, zijn ontsierd door kropgezwellen 60. Die gezwellen, barut, zooals zij in het Bataksch heeten, zijn, deelt de Heer Neumann mede, van verschillenden vorm en dikwijls onoogelijk groot. Zoo was er eene vrouw, die, bij het loopen, het gezwel steeds met de handen moest steunen, en had een krop, die tot aan de tepels der Borsten reikte. Men meent  v. h. Nederl. Aardr. Genootsch., Ze serie, dl. II, blz. 47. 59 Neumann, O. c., bla. 81. Zie ook van denzelfden schrijver: Schets der af- deeling Laboean-Batoe, Tijdschr. v. Ind. T. L. en Vk., dl XXVI, blz. 439—440. 60 Neumann, Schets der afdeeling Laboean-Batoe, blz. 449. Zie ook: Larive, Eenige aanteekeningen, gehouden op eeu reisje naar en door de bovenstreken van Kota-Pinang, Tijdschr. v. Ind. T. L. en Vk., dl, XVIII, bls. 265. 366 STRUMA EN CRETINISME IN DEN INDISCHEN ARCHIPEL. Zij geraken zeer spedig buiten adem. In het stervensuur is hun deze drukking op de ademhalingswerktuigen bovendien zeer smartelijk. Nog een tweetal andere streken op Sumatra hebben wij te ver- „melden, waar struma endemisch voorkomt. In de eerste plaats de binnenlanden van Deli en Serdang. „Swellings of the throat called wens, are very common amongst the inhabitants who live high up the rivers. Zegt reeds Anderson, die deze landschappen in 1823 bezocht 62. Door Dr. Hagen vinden wij deze mededeeling bevestig. „Die Binnenländer der Sultanate Deli und Serdang», schijft deze, „werden von den Orang-Dusun bewohnt, den Leuten der Vorberge. Sie erstrecken sich von der Malangrenze nur bis an den Rand der Hochebene von Toba, nicht auf diese selbsty 62a. Onder deze Dusun-Bataks nur vond Dr. Hagen vuungemein viele Kröpfe, was bei den Völker auf der Hochebene vollständig fehlsty 6%. — Het andere strumagebied, door ons bedeld, is de Petalangan. Deze is gelegen tusschen  streken van dit uitge- strekte eiland komt struma endemisch voor. Zoo in het district Doeson- Timor, behoorende tot de residentie Zuider- en Ooster-Afdeeling. Dit 61 Neumann, Het Pane- en Bilastroomgebied, Tijdschr. v. h. Nederl. Aardr. Genootsch., 2e serie, dl. III, bls. 222. 63 Anderson, Mission to the East Coast of Sumatra, bis. 268. 630 Hagen, Fine Reise nach dem Toba-See in Zentralsumatra, Petermanns Mitteilungen, dl. XXIX, bls. 44. © Hagen, t. a. p.. 64 Van Rijn van Alkemade, Reis van Siak naar Poelau Lawan, Tijdschrift v. h. Nederl. Aarkrijkskundig Genootschap, 2e serie, dl. III, bls. 181 en 182. Zie ook de in de volgende noot aangehaalde verhandeling, biz. 140. 6% Tocht naar het rijk van Poeloe-Lawan, door een oud-ambtenaar van het Mijn-wesen, Tijdschrift voor het Binnenlandsch Bestuur, dl. III, bls. 141—142. STRUMA EN CRETINISME IN DEN INDISCHEN ARCHIPEL. 367 district omvat het stroomgebied van de Patai en de Karau, twee linker-takken van de Barito. In de nabijheid van den houfdstroom is het land laag en moerassig, in den regentijd aan overstroomingen onderhevig en bedekt met dichte bosschen. In Oostelijke richting voortgaande, ziet men echter de bodem allengs hooger worden. Aanvankelijk verheft zich het terrein zacht en golfsgewijze over de moerassige laaglanden, later ontmoet men kleine heuvels. De plateauvormige ruggen dezer heuvels, dowong geheeten, zijn in den regel slechts met een dun woud begroeid, of vormen, voor zoover zij vroeger ten behoeve van de rijstkultuur ontgonnen zijn geweest, velden bewassen met laag kreupelhout, doormengd met massa's van bamboes, varens, riet- en grassoorten, bepaaldelijk glagah. En alang-alang, en onderscheidene stekelplanten. In tegenstelling van deze schrale vegetatie der dowong's, vertoonen de loau's, de dalen tusschen de heuvels, die, ten gevolge van de ongenoegzame afwatering, moerassig zijn, om de woorden van Grabowsky te gebruiken, ein Bild so spezifisch-tropischer Urwaldüppigkeit, dass das Auge im Anfange Kinzelheiten in diesem Chaus von riesenhaften, über und über mit den herrlichsten Schmörungen bedeckten Bäumen, diesem Gewirr von Janen, diesem Reichthum an Farbenniiancen kaum zu unterscheiden vermag. Ook dit gebied wordt gedurende den regenmoesson voor ein groot gedeelte overstroom, zoodat alleen de heuvels met hunne raggen als eilanden boven het water uitsteken. Verder Oostelijk wordt het terrein meer bergachtig: de moerassen worden verdrongen door het droge land, en de bodem verheft zich in groepen van bergen, die eene hoogte van ruim 300 M. bereiken. Dit district wordt bewoond door den Dajakschen stam der Olo-Maanjan, wier dorpen bijna allen in het Oostelijk. Ike heuvelland gevonden worden, meestal op de heuvelsselve, eenige honderde schreden van de rivieren verwijderd. »Entetellt», lezen wij bij Cirabowsky, »sind viele Minner und Frauen durch grosse Kröpfer. Hetzelfde vinden wij bij andere schrijvers geconstateerd. Zoo viel den Heer Bangert, die in 1857 als civiel gezaghevber deze streken bereisde, bepaaldelijk in het dorp Sangarwa=i, aan den bovenloop der Patai, het betrekkelijk groot getal vrouwen, zelfs jonge meisjes. Sohwaner, Bornen, di. I, ble. 91, 98 en 97; Grat--weky, Der Distrikt Duason-Timor in Sud. et-Borneo und esine Bew:  gevonden in de assistent-residentie Martapoera. Deze bestaat, behalve uit het landschap Tanah-Laoet, waarop wij straks terugkomen, uit het gebied tusschen de beneden-Barito en den Goenoeng-Meratoes, het waterscheidend gebergte tusschen de rivieren, die Oostwaarts naar zee vloeien, en die, welke in Westelijke richting gaan en zich in evengenoemden hoofdstroom ontlasten. Tot deze laatsten behoore de Riam-Kiwa en de Riam-Kanan, die zich later vereenigen en zoo de Martapoem-rivier vormen. Ten aanzien van de terreinformatie valt op te merken, dat het Oostelijke gedeelte bergachtig is en hoofzakelijk ingenomen wordt door de uitloopers van den Goenoeng-Meratoes en vooral door eene van dit gebergte in Zuidwestelijke richting, tus- schen de Riam-Kiwa en de Riam-Kanan, zich uitstrekkende, 240 tot 360 M. hooge, met zware bosschen bedekte, keten, de Goenoeng- Bobaris. Ten Westen van den Goenoeng-Meratoes en ten Noorden en Noordwesten van den Goenoeng-Bobaris, vindt men een heuvel Land, ut toppen van 30 tot 75 M. bestand, welke som mänger of kortere reeksen achter elkander liggen, maar dikwijls ook geheel zonder regel het golvend terrein samenstellen. Verder Westelijk wordt de bodem vlakke streken als heuvelland zijn schraal begroeid, niet zelden, over groote uitge strekthen, alleen met alang-alang-velden bedekt. In de nabijheid van de Barito is de grond laag en hier en daar moerassig 7!. Omtrent het voorkomen van struma in dit gebied hebben wij aller-erst de mededeeling van den Officier van Gezondheid Deelken, die 70 Van der Myll Dekker, Topographische schets van Mengkatip en Sihong, en Van Goens, Sohets eener geneeskundige plaatsbeschrijving van Tameang-Lajang, Geneeskundig ‘lijdechrift v. Nederlandsch Indiö, dl. X, blz. 558, en dl. XI, blz. 104. 71 Schwaner, Borneo, dl. I, ble. 58 vig.; Sal. Müller, Reizen en onderzoekingen in den Indischen Arobipel, dl. I, bls. 274 vlg., 279 vlg., 281 vlg., 281 vlg., 281 vlg. en 291 vig.; Verbeek, Geologische boschrijving der districten Riam-Kiwa en Kanan, Jaarboek van het Mijnwezen in Nederlandsch Oost-Indië, jaarg. 1875, dl. I, bls. 18-15. Zie ook de in de volgende novt aangehaalde verhandeling, bls. 88, 89 en 91. STRUMA EN CRETINISME IN DEN INDISCHEN ARCHIPEL. 369 in 1862 te Rantau vertoefde. Deze plaats is in het district Marga- sari en Benoewa-Ampat gelegen, aan den Westelijken rand van het heuvelland. Kropgezwellen, zegt de Heer Deelken, zijn hier niet zieldzaam, vooral bij het vrouwelijke geslacht 72. Verder wordt de kwaal nog aangetroffen in de Oostelijke bergstreken. De Goenoeng-Meratoes wordt namelijk, zoowel aan de zijde van het bovenstroomgebied van de Riam-Kanan als aan den anderen kant, waar de naar de Oostkust vloeiende Koesan-of Pagatan-rivier ontspringt, bewoond door de zoogenaamde Orang-Bukit, een stam die ook Noordelijker te Mindai, in de assistent-residentie Amoentai, langs den bovenloop der Batang-Alai, een der bijstroomen van de Bahan of Negara, gevestigd is. Bij deze Orang Bukit nu, bepaldelijk van het brongebied der Koesan of Pagatan, vond de Heer Von de Wall, onder mannen zoowel als vrouwen, vele kropgezwellen 75. Ook de Heer Grabowsky, die deze menschen, zuwelte te Mindai als an de Riam-Kiwa, bezocht, zegt dat strumalijders onder hen „sehr hufigy zijn 74. — To the assistent-residentie Martapoera behoort nog het zooeven genoemde landschap Tanah-Laoet. Van dit landschap zijn de Zuidelijke, doch vooral de Westelijke kustlanden laag en vlak of zeer zacht golvend, hier en daar moerassig en alleen met gras enriet begroeid, of dor en droog en met uitgestrekte alang-velden bedekt, waartusschen zich eenige kleine boschgroepen bevinden 75. Het midden- en oostelijke gedeelte daarentegen is heuvel- eu bergachtig en met dichte wouden bezet. Voornamelijk heeft men hier eenige even- Konnte von Mindai in Südost-Borneo, Ausland, das 1885, bl. 785. Er staat eigenlijk, dat Cretins unter den Bukits sehr haufigy gijn. Dit is echter een lapsus calami, zooals de Heer Grabowsky mij schrijft. 1 Crebinismus: merkt hij op, nhabe ich nicht bei den Bukits beobachtet, sondern nur Xrépfe, die ich auch bei den Maanjan erwähnt habe. Bij andere Dajaksche stammen — om dit hier nog op te merken — zooals de Olo-Ngadju en de Olo-Ot-Danom, zijn den Heer Grabowsky, zooals hij mij verder mededeelt, "Leute mit Kröpfen nicht aufgefallen r. 75 De alang-alang-vakten van Tanah-Laoet behoorden tot de rijkste jachtvelden van de voormalige Sultans van Bandjermasin. Het is geene zeldzaamheid, zegt Müller (Reizen en onderzoekingen in den Indischen Archipel, dl. I, bls. 807), daar troepen van 50, 80 tot 100 of meer herten aan te treffen, en hen, als kudden schapen, de met jonge halmen bedekte vlakten te zien afweiden, waartoe het oude alang-alang nu en dan wordt afgebrand. 370 STRUMA EN CRETINISME IN DEN INDISCHEN ARCHIPEL. wijdig met den Goenoeng-Bobaris loopende bergreeksen te onderscheiden, waardoor lange dalen gevormd worden, die de hoofdrichting der afwatering aangeven. De hoogste top, de Goenoeng-Sakoembang, meet, volgens Sal. Müller, 967 M. 76. Bij de bewoners van dit landschap doen zich, aldus deelt de Officier van Gezondheid Van Lokhorst mede, kropgezwellen dikwijls voor, vooral bij vrouwen. Volgens sommigen worden in het bijzonder zij, welke meermalen gebaard hebben, daar-door aangetast. Te Habalang, in het Oost Elijke bergland, aan den voet van den zooeven genoemden Goenoeng-Sakoembang, doch niet hooger dan 60 M. boven de zee, gelegen 77, moet de kwaal zeer algemeen zijn. Aan den Heer Van Lokhorst werd door inlanders verzekerd, dat hier, van de tien personen, acht met struma behept zouden zijn 7°. Alvorens dit gedeelte van Borneo, dat is de residentie Zuider- en Ooster-Afdeeling te verlaten, hebben wij nog de aandacht te vestigen op een bericht van den Deenschen natuuronderzoeker Bock. Gelijk bekend is, ondernam deze, in 1880, in opdracht van de Nederlandsch Indische regeering, eene reis in het rijk van Koetei. Later trok hij, na de Mahakam tot Moeara-Pahoe te zijn opgevaren, overland naar de Teweh, welke rivier hij tot aan hare vereeniging met de Barito volgde, om daarna dezen stroom tot Ban-dersmasin af te zakken. Zoowel bij de Maleiers als bij de Dajaks nu vond Bock vele kropgezwellen. „It is no exaggeration, merkt hij op, „to say that every third woman is afflicted with a protuberance in the throat, varying from the size of an apple to that of a child’s head. 79. Te betreren is het, dat Bock niet nauwkeurig de plaats opgeeft, waar door hem die veelvuldige gevallen van struina zijn gevonden. Van de Dajaks bezocht hij onder anderen de Modang’s en de Longwai’s. De Heer Von de Wall, die eveneens in het gebied van deze twee Dajaksche stammen heeft gereisd, maakt echter in zijn uitvoerig verslag in het geen gewag van de Le beschrijving der districten Riam-Kiwa en Kanan, Jaarboek van het Mijnwezen in Nederl. Oost-Indië, jaarg. 1875, dl. I, blz. 14. 77 Sal. Müller, O. o., bls. 397. 78 Van Lokhorst, Schets eener geneeskundige plaatsbeschrijving der afdeeling Tanah-Laoet, Geneeskundig Tijdschrift v. Nederl. Indië, dl. X, blz. 289. 19 Book, The head-hunters of Borneo, bls. 318, waarmede ook blz. 183 te vergelijken is (van de Hollandsche uitgave blz. 90 en 76). STRUMA EN CRETINISME IN DEN INDISCHEN ARCHIPEL. 371 Kwasl. Evenmin kan het bericht van den Heer Bock betrekking heben op de Bahau's, daar de Heer Tromp, welke geruimen tijd Assistent-Resident van Koetei was, mij schreef, onder hen wel «men- schen met kropgezwellen te hebben gezien, maar niet in frappanten getaler. Er blijft dus alleen over om aan te nemen, dat de vele strumalijders door Bock zijn waargenomen op zijn tocht van Moeara- Pahoe naar de Tewch, bij de Béntian- en de B&noewa-Dajaks, dan wel bij de Orang-Bakit van Mindai, die hij later van Bandjermasin uit bezocht. Behalte in de Zuider-en Oester-Aideeling, komt ook in enkele streken van de Wester-Aideeling van Borneo en in het aangrenzende gebied van Sarawak struma endemisch voor. Onder de verschillende berichtgevers noemen wij in de eerste plaats Ritter. Zonder eene bepaldte streck op te gereven, spreke deze van de menigte kropgezwellen, die men onder de Dajaks vindt, sommige zelfs van verba zenden omvang, welke gezwellen gehecl hereditar zijn en zich in familiën, eens daarmede behept, geregeld voortplanten. De Heer van Lynden zegt dat kropgezwellen zeer dikwijls aangetroffen worden bij de Dajaks van Melawi. De Melawi is, gelijk men weet, cen linkertak van de Kapoeas. Het land, waardoor de rivier stroomt, is eene breede, door vrij hooge bergketens ingesloten, vallei, waarvan de bodem op sommige plaatsen zacht golvend, op andere duidelijk met heuvels bezet is. Van deze heuvels, waarop niet zelden de drpen gebouwd zijn, loopen de glooiingen zacht naar de hoogte, en zijn de ruggen als vlak. ten en terrassen gevord. Eerst in het laatste gedeelte van haren loop, kort voor hare vereeniging met de Kapoeas, gaat de Melawi door vlakke en lage, hier en daar moor- rassige, oeverlanden ®?. Ook in de streek, doorstroomd door de Sipaoek, eveneens een linkertak van de Kapoeas, schijnt struins voor te komen, daar wij toch vermeld vinden, dat aan het water van de minerale bronnen, die in de nabijheid van deze rivier worden angetroffen, eere geneeskrachtige werking tegen de kwaal wordt toegeschreven 83. Fen ander bericht, waarop hier de aandacht moet worden gevestigd, is van den Officier van Gezondheid Hunnius. Deze nam op eene reis naar de boven-Kapoeas, in 1462, in het ——— — _ Tijdschrift vor Nederl. Indië, jearc. 1844, di. Hl], bis. 217. Van Lynden, Aanteekenin; en over le landen van het str-mgebied der Kap ens, Naturkundig Tijdschrift v. Nederl. In lie, dl I), bls. 590. Sohwaner, Borne, dì. II, bla. 18), 153, 183, 154, 196 en 199 Zie bis. 433 hierbeneden. STRUMA EN CRETINISME wijdig met den Goenoeng-Bobaris den, waardoor lange dalen gevor afwatering aangeven. De hoogste tc volgens Sal. Müller, 967 M. 78 doen zich, aldus deelt de Officier 1 kropgezwellen dikwijls vaor, voo worden in het bijzonder zij, wel door aangetast. Te Habalang, ii voet van den zooeven genoemde hooger dan 60 M. boven de ze algemeen zijn. Aan den Heer verzekerd, dat hier, van de tien zouden zijn 78, Alvorens dit gedeelte van Bi en Ooster-Afdeeling te verlaten vestigen op een bericht van den Gelijk bekend is, ondernam di Nederlandsch Indische regeering Tater trok hij, na de Mahaka varen, overland naar de Teweh, eeniging met de Barito volgde, djermasin af te zakken. Zoowel | vond Bock vele kropgezwellen. Op, vto say that every third woman in the throat, varying from the child’s head 79. Te betreren de plaats opgeeft, waar door her ma zijn gevonden. Van de Da: Modang’s en de Longwai’s. De in het gebied van deze twee Daj: echter in zijn uitvoerig verslag 7% Schwaner, Borneo, dl. I, bls. 54 den Indischen Archipel, dl. I, blz.! Borneo, blz. 74; Verbeek, Geologisch Kanan, Jaarboek van het Mijnwesen in N 77 Sal. Miller, O. o., bls. 297. 78 Van Lokhorst, Soheta eener ger Tanah-Laoet, Geneeskundig Tijdschrift 7 Bock, The head-hunters of Borne gelijken is van de Hollandsche uitgave — N INDISCHEN ARCHIPEL. 377 ust in het middelpunt, bevindt de zee 10%, Struma doet zich niet alleen bij de volksklasse, ‘+ de zoogenaamde prijaji’s, de a, vinden wij van Bantam ver- mers velen met kropgezwellen r bedoeld zijn, is moeielijk te ‘| bevindt zich in het Zuidoosten lume nu treft men de kwaal, wijlen bij de vrouwen aan '°7a, on na Blume, in 1845, deze de mannen eenige lijders 1° 7b, r niet te zijn. De Heer Kru- val van struma constateeren, vuwi's bezocht '°7°. Verder or. Dr. Van der Burg deelt de inlandsche bevolking, een heft, en wel meer bij vrouwen nalijders van elders afkomstig sckend. Zeker is het, dat zij is dat struma hier kan ont- feit, dat hij wel eens Euro- < waren geweest, met deze struma op  Dorpje Poeloe-Matjan, bij het meer Seriang, an den voet van het Batang-Loepar-gebergte, eenige bejaarde vrouwen met middelmatig groote kropgezwellen waar 85. Meer algemeen komt de ziekte voor bij de Land-Dajaks, speciaal bij die, welke het waterscheidend gebergte tusschen Sarawak en Sanggau bewonen. De Heer Denison, die deze Dajaks in 1874 bezocht 86, constatererde, van het Noorden komende de eerste gevallen van struma in het dorpje Matan, in het brongebied van de Sarawak-rivier gelegen. The situation of this little village, dus schrijft hij, is very picturesque, standing as it does on a clearing in the midst of a forest of old jungle, and surrounded by the Si-Bungo range 3000 feet in height on one side, and by the S'Bri and Seraung mountains (the latter 2650 feet high) on the others. Het dorpje was eerst een tweetal jaren geleden gesticht. The people seemed in good health, and had no complaints to bring before my notice, here for the first time I noticed wen or goitre, of which there were two or three cases 88. Endemisch kan dus de struma hier nog niet gezegd worden te heerschen. Zuidwaarts is dit echter wel he Toen Denison het waterscheidend gebergte was overgetrokken, vond hij namelijk in Sanggau, in het brongebied van de Sikajam, en woest en bijna onbegaanbaar bergland ®°, in verschillende dorpen, va good deal of goitrer. Weinig aanlokkelijk is zeker de beschriving door hem van het hoofd van een dier dorpen gegeven. „Covered from head to foot with korap ®! in its worst form, his 86 Noel Denison, Jottings made during a tour amongst the Land Dyaks of Upper Sarawak, during the year 1874. Here, in private air, only, is often in hoofdstukken afgedeld, dooh niet van eene paginatuur voorzien. Ten einde de verwijzingen mogelijk te maken, hebben wij de bladzijden selve van eel doorloopend nummer voorzien. 87 Men radele hierbij de kart van Noord-Borneo, behoorende bij de ver-handeling van Crocker, Notes on Sarawak and Northern Borneo, Proceedings of the Royal Geographical Society, jarg. 1881, bls. 193 vv. 8 Denison, O. o., hoofdst. IV, bls. 41. 89 De Sikajam vloeit in zuidelijke richting en stort zich rechts in de Kapoeas. 9 Dit blijkt voldoende uit de beschrijving van den door Denison afgelegden weg: Zie overigens: Bakker, Heb rijk Sanggau, Tijdschr. v. Ind. T. L. en Vk., dl. XXIX, blz. 360!, en de, in noot 87 hierboven genoemde, kart van Noord-Borneo van den Heor Crooker. 91 Korap of kurap is eene huidsiekte, eene soort van ringworm. Hier is wel bepaldelijk de ichthyosis bed Gold, die bij de Dajaks veelvuldig voorkomt. STRUMA EN CRETINISME IN DEN INDISCHEN ARCHIPEL. 378 whole countenance, mass of small open running sores produced by smallpox, and his neck swollen to a hideous size by goitre, this man presented the appearance of a veritable messenger of evil. Eindelijk zag Denison nog "some cases of goitre, in een paar dorpen aan den bovenlonp van de Samarahan, eene rivier die een weinig Oostelijk van de Sarawak, en evenals deze in Noordelijk richtig, naar zee vloeit 9%. Behalve door Denison, en geruimen tijd vór hem, heeft Low van het veelvuldig voorkomen van kropgezwellen onder de Tuand-Dajaks, bepaaldelijk in het brongebied der Sikajam, melding gemaakt. Ziehier hetgeen hij daaromtrent medeldeelt: "The wens or goitres, common among the people of the hilly countries of Sumatra, are met with here amongst the tribes, inhabiting the Sangow-River." I observed them at S'Impio, and am told they are much more common at Secong and Si-Panjang. On account of their great size and length, they must be very inconvenient, though the persons afflicted with them suffer no pain from them, nor is their general health at all affected by them. I have myself seen young women with them, so long as to hang below the breasts, and was informed that amongst other tribes they were frequently thrown over their shoulders by the people troubled with them. They appeared to be more frequent amongst the women than the men. I did not see them exceed more than two in number on one individuals. Nog merkt Low op -that Those living on the borders of the rivers, not more than 100 feet above the level of the sea, are troubled with the disease quite as much as those, the situation of whose houses is more elevated. In der de plaute komt Java in aanmerking. Uit het feit dat de uitstekende kenner van de zoo uitgebreide literataur over dit eiland, de Hoogleeraar Veth, in zijn werk nergens over struma spreekt, zou men tot de conclusie moeten komen, dat de berichten daarover uiterst schaarsch zijn. Ons is het dan ook niet gelukt, veel bijeen te brengen. Dat weinige zijn wij echter in staat nader aan te vullen met eenige gegevens, ons door de Medictnae Doctores Vander Barg, Groneman, Jacobs en Neeb, en door de Heeren De Vesrel en Poensen welwillend verstrekt. Denison, O. O., hoofdstuk V. ble. 50, 56 en 59. Demiero, O. o., boofdstuk VII, bis. 80. De Sang w- of juister Sangau-rivier is natürliche de Sikajam. It is eon van de dour Denis-n ren-emde etrume-durpen. Low, Sarawak, ite inhabitants and productions, bla. 306 —307 Van alle residentie op Java schijnt in Kediri struma het meest voor te komen. Het grootste gedeelte dezer residentie bestaat uit eene uitgestrekte, van het Zuiden naar het Noorden door de Kali-Brantas doorsneden, vlakte, waarin de hoofdplaats Kediri nagenoeg het middelpunt inneemt. De stad is op eene hoogte van 64 M. boven de zee gelegen. De vlakte is dus betrekkelijk laag, aan de Westen aan de Oostzijde begrensd door de vulkanen Wilis en Kloet, ten Noorden door het Middel-, ten Zuiden door het Zuider-kalkgebergte, welk laatste ook door deze residentie zijnen weg langs het Zuiderstrand voortzet, maar hier zoo laag is, dat men ter hoofdplaats nauwelijks er het profiel van aan den horizon geteekend ziet. Het land is behalve aan den kant van den Wilis en van den Kloet, waar de vlakte, langzaam oprijzende, in eene wildernis overgaat, die vooral aan de zijde van den laatstgenoemden berg een breeden, woesten gordel vormt, grootendeels van bosschen ontbloot, die voorawelden en koffieaan plantingen hebben plaats gemacht. Op de vergadering van de „Vereeniging tot bevordering der geneeskun-dige wetenschappen in Nederlandsch Indiert van den 22 Maart 1883, verklaarde de Heer Idsinga in Kediri veel strumar te hebben gezogen, wook in de vlakter ®®. Volgens den Heer Poensen, doet de kwaal zich meer voor bij vrouwen dan bij mannen. Jk heb, schrijft hij mij verder, strumueuzen zoowel in de kota als in de desa’s of dukuhan’s waargenomen, maar waar ik er naar informerde, vernam ik altijd dat zij afkomstig waren uit bergachtige streken. Of de kwaal erfelijk is, weet ik niet. Ik heb vrouwen met zeer groote gezwellen gekend, wier kinderen er geen hadden, zelfs niet op huw-baren leeftijd. Voor zoover ik het het heb kunnen nagaan, zijn jonge-lingen en meisjes er niet mede behept. De ziekte schijnt zich gedu-rende het huwelijk te openbaren. Ik ontmoette vrouwen op goed middelbaren leeftijd met kolossale, af hangende, als Heer ware, gevulde zakken. Bij anderen deed de kwaal zich voor onder den vorm van eene onevenredig groote, sterk gespannen onderkiny. Ook de Heer Neeb was in Kediri herhaaldelijk in de gelegenheid, kropgezwellen te zien, niet alleen dagelijks op de hoofdplaats-zelve, vooral onder de marktbezoekers, doch ook. bij vaccine-inspecties in de geheele streek Zuidwaarts tot Toelong-Agoeng. De gezwellen hadden dikwijls de grootte van een hoofd. Evenals de Heer Poensen, constatererde Genekundig Tijdschrift voor Nederlandsch Indië, di. XXIV, bls. 160. STRUMA EN CRETINISME IN DEN INDISCHEN ARCHIPEL. $75 Dr. Neeb meer gevallen bij vrouwen dan bij mannen, en meer bij gevorderden in leeftijd dan bij jongeren. Van herediteit is het evenmin iets gebleken. Oostelijk van Toelong-Agoeng ligt Blitar. Ook hier komt struma voor, volgens getuigenis van den Assistent-Resident De Vogel. Deze noemt bepaaldelijk het dorp Panataran, Noordoostelijk van Blitar, in een woeste, eenzame streek gelegen o°, als een der zetels van de endemie. Meer algemeen schijnt de kwaal in Toedaja te zijn. Dit district, dat zich Zuidoostelijk van Blitar uit-strekt, is een der minst bevolkte gedeelten van Java. Het is schier geheel bedekt door het Zuidergebergte, waarin het water zich in den grond verliest, zoodat er geene noemenswaardige rivieren ontspringen; wel zijn er een aantal beekbeddingen, waardoor bij zware regens veel water naar de Brantas vloeit, maar als de regens ophouden, zijn z In na weinige dagen weder geheel drog. Sawah's vindt men hier in het geheel niet, droge rijstvelden alleen in de nabijheid van de Brantas; al het overige is wildernis, onder den naam van Alas-Loedâjâ bekend! In deze Alas-Tsoedäjâ, deze wildernis van Tuoe-dâjä, lezen wij in de rJavaansche samenspraken van Winter, worden wong-gondok, menschen met kropgezwellen, gevonden. 