None
. , 3.10Va Op het gevaar af van ona bloot te stellen aan het Terwijt, dat w^ in onze condusien soma te rer gaan en te weinig of geene ruimte schijuen^oTer te laten Toor meer of min gun- stige inTloeden Tan weersgeeteldheid en andere aeeidenteLe omatandigheden, moeten wij toeh bior weder op het zonderlinge Terschijnsd wij- sen, dat verreiweg de slechtste oogat, bij velken per huisgesin is geproduceerd S.43V8 pikol en niet minder dan 829 boomen sleohts 6!^ pikol kofBj hebben afgeworpen, voor Soerabaja is ge- veest het jaar 1867, toen ook ieder huiagean een, in vergelijking met andere jaten, belangrijk grooier g^ (nameliik 800) vruditdragende boomen te plnkken heeft gelmd, en Trij kunnen niet nahten, dit Tersch^nsel hier te opmerke- l^er te Tinden, omdat er weinig residentien op Java sullen worden geronden, waarvan ^n de beyolking ha de hoofden met die van Soe- rabaja kunnen gelijkgesteld worden, zoowel op het punt Tan aetiviteit, als in het streven naar Tooroitgang. 2k>o ergens kan men derhalre bier inapanning van krachten verwachten, wan- neer er maar iets te yerdienen is, en zou het dan te gewaagd zijn te yeronderstellen, dat hier oyerspanuing plaats gegrepen en waar- Khijnlipc ook haar deel gehad heeft in de oyer het algemeen niet zeer gunstige resultaten, en in het binder die yan het jaar 1857 P Opmerkelijk is OTerigens in deze residentie de omstandigheid, dat de bosch-koffij, wat aan- gaat het getal boomen, bijkans tweemaal oyer- treft de teelt in geregelde tuinen. De yerhou- ding in het yoordeel der bosdi-koffij is hier zoo gitwt, als wij nog in geene der bdumdelde residentien, waar, aooala in de Freanger Re- gentechappen en in Gheribon, bosoh^koDOj aan- getroffen wordt, hebben kunnen wiamemen; en, TOOT zoo yer men zou meenen, dat de pink der geregelde tuinen onder betes toezigt en dus ook regebnatiger en met meer zorg moet ge- schiedeo, en dat dus de bedoelde bijzonderheid het hare kan hebben bijgedragen, om de resul- taten der Soerabajasohe teelt niet zoo gunstig te doen uityallen, ab anders mogeliiik zou kun- nen zijn, zouden wij aan die meenix^ onzen bijyal kunnen sohenken, ware het niet, dat ook in de naa8tgel^;ene residentie Pasoeroewan. waar de gunstigste resultaten yan al de Ja- Taansche gewcsten zgn yerkregen, de kofBj - aanpiantingen yoor yerre het grootste gedeelte uit bosch-koffij bestaan, en de yerhouding tus- schen deze en die in geregelde tuinen nog sterker in het yoordeel der eerste kategorie is, dan in Soerabaja, zoodat aan dit feit op zichzelve geen bijzonder gewigt schjjnt gehecht te kunnen worden ^). Wat deze residentie yoorts onderscheidt bo- yen de tot dus yer behandelde gewesten, is de gunstige yerhouding tuseohen de yrucht- diagende en jonge nog niet yruchtdragende aanpiantingen. Volgens de tabel N''. 13 zijn de yariatien in die yerhouding uiterst gering geweest, en kan men als het gemiddelde yoor het geheele tijdyak aannemen, dat yan de to- tale aanplant ongeyeer 91Vs ^/o komen yoor de yruchtdragende en ongeyeer 8Vs Vo ^^^ ^^ jonge, nog niet yruchtdn^nde boomen. Heeft men met eenen zoo geringen jongen aanplant kiinnen yolstaan, zonder den totalen aanplant niet alleen, maar ook het cijfer der yruchtdra- gende boomen te doen afoemen, dan wijst deze bijzonderheid, yoor zoo yer die ook plants mogt hebben gehad y66r het alhier behandeld tijd- yak, niet alleen op een yoonregt yoor de Soe- rabajasche beyolking, daarin gelegen, dat yan haar niet yeel behoeft geyorderd te worden yoor moeijeUjke en yeel arbeid yereischende nieuwe ontginningen, maar ook op eenen Ian- gen duur yoor het afwerpen yan yruchten door den koffijboom. Wanneer men bedeakt, dat in den regel de i) Tenzij men mogt wiilea beweren, dat de gtin- stige resnlt-aten van Pasoeroewan nog gnnstiger Konden knnnen x^n, bQaldien men daar reel min* der boich-koffij, en daarentegen yeel meer in ge- regelde tuinen had. Bg ontatentenis yan meer ge- detailleerde opgayea omtrent het rendement der respeetiTe kategorien yan aanplanting, sal men wel in gebreke bl^yen eeoig bevv^ te breren TOor de gegrondhsid dier bewerlog. 198 KO. boom met het vierde jaar vniohi begint te dragen, en dat dus daur, waar de jonge aan- plant, zoo als hier, zonder grooie vermind^ing of vermeerderiag jaar voor jaar vrij geregeld in dezelfde verfaouding tot den vruchtdngen- den aanplant blijft staan, een derde gedeelte der jonge boomen overgaat in de kat^orie der vmchtdragende, dan fsou men daaruit tot de gevolgtrekking moeten komen, dat, aange- zien niet meer dan Va ^^^ ^^^ jongen of on- geyeer 3 ^/^ van den totalen aanpknt noodig is om het cijfer der Truchtdragende boomen, dat ongeveer 90 7o ^^^ ^^ totalen aanplant oitmaakt, in dertig jaren te vemieuwen, mits- dien de koffijboom in deze residentie gemid- deld ongeveer 30 jaren vruchten draagt. Is dit zoo, dan zou dit feit, hetwelk zoo gunstig Toor de Soerabajaeche koffijteelt is, en ook a priori eene yeel oyervloediger pro- duktie, dan nu yerkregen vordt, schijnt te mogen doen veronderstellen, in dat geyal niet weinig bijdri^en tot bevestiging yan hetgeen wig als waarschijnlijk beschouwden, dat name- lijk zoo niet geheel, dan toch yoor een groot gedeelte, de yrij middelmatige resnltaten dier teelt moeten worden toegeschreyen aan bet te groot getal yan yruchtdragende boomen, dat men bier per huisgezin te plnkken heeft. Wil men daartegen inbrengen, dat in Pasoe- roewan de beyolking ook nog al wat te pluk- ken heeft gehad (te weten in het tijdvak yan 1854—1858 gemiddeld 694 boomen per huis- gezin 's jaars), en desniettemin de produktie ^n per boom ^n per huisgezin zoo ved aanzien- Ujker is geweest, dan dient men daarbij toch niet over het hoofd te zien: Yooreerst, dat de Soerabajasche koffijplan- tende bevolkiug toch altijd nog 50 boomen meer per huisgezin voor hare rekening heeft, en dat, gelijk yoor eenen tot aan den rand geyulden beker slechts een droppel noodig is, om dien te doen ovenrloeijen, zoo ook hier, wanneer eenmaal de grens is bereikt van het- geen men kan of niet meer kan, het te yeel groote schade kan yeroorzaken, omdat op den langen weg niets meer ontmoedigt dan het ge- yoel, dat de opgdegde taak onze krachten te boyen gaat. Ten tweede, dat dit gevoel bij eene beyol- king, wier geestkracht nog yeel te wenschen oyerlaat, te sterker meet werken, nu zij den opgelegden arbeid eigenlijk ten yoordeele yan een ander moet yerrigt^, en daaryoor maar eene schrale belooning geniet. Ten derde, dat in ^en geyal het bezwaiende van den pluk van een gegeven getal boomen, bij gelijke cijfers, in de eene of andero resi- dentie grootelijks kan versobilkn, naar gdang de aanplantingen op meer of mindtf vervij- derde afstanden, of wd op -meer of minder gemakkdijk te berdken plaateen gelegen zijn. EindeUjk dat, a%escheiden van dat alios, ea terwyl de ved hoogere produktie van Pasoe- roewan misschien ook mag worden toegeschre- yen aan meerdere gesdiiktheid van den grond voor de kofBj teelt, bovendien toch nog het bewijs zou moeten word^ geleverd, dat in dat gewest die tedt niet ved gunstiger resultateB, wat aangaat het rendement per boom, zou kunnen opleveren, indien aldaar de bevolking een kleiner getal van boomen te plukken kie(^, en alzoo aan den pluk zelven meer zoi^ zou kunnen besteden, dan nu hoogst waarschijnlijk het geval is *). Pasoeroewan. Van de tot das ver in oogenschouw genomen residentien, hebben wij, uitgezonderd Taga], er nog geene enkele aange- troffen, waar de koffijtedt heeten mogt eenig- zins verblijdende uitiomsten te hebl^n opge- leverd, Het is dus met een zeker genomen, dat wij nu overgaan tot de beschouwing dier teelt in een gewest, dat, wat zijne resnltaten betreft, aan de spits der Javasche residentien staat. AUeen fiezoeki kan, wat aangaat het onge- twijfdd voomaamste criterium, waaraan men het meer of min voordedig i«snltaat der tedt kan beoordeden, het getal boomen uamelijk voor den pluk van een pikol koffij benoo- digd % volgens de taJbel N*'. 11 met Pasoe- roewan eenigzins gelijk gestdd worden; of- schoon men daarbij niet uit het oog moet ver- liezen, dat, zoo als uit de aange^alde tabel bljjken kan, voor Eezoeki de berekening slechts over vier jaren heeft kunnen worden gemaakt en die voor Pasoeroewan loopt or^r het gehede vijijarig tijdvak; terwijl voorts nog debdang- <) Het is bekend, dat men in het Malangsehe koffij-aanpltntingcn heeft, dthans gehad heeft, waar 2Vt oude ponden koffij van ^n boom geplukt werden. ») Wei te verstaan in verband ook tot de kwa- liteit; ofschoon deze in zeker opzigt eene zaak moet zijn van zeer ondergeschikt, zoo tl eenig belaog voor de koffijplantende bevolking, die, wanneer het prodokt b^ de ontbolatering, pdling en drooging maar eene redeiqke behandding hedt ondergaan, zonder inachtneming van de in den bandd aange- nomen menigvnldige, fijne diatinetieo, altqd den- sdfden prqs per pikol ontvangk KO. 198 rijke faqnodKheid in aaonerking komt, dat men m ftooeroevftn gemiddeld jaarlijks te plnkken lieea- gehad 694, en in Besoeki slechts 860 Tniditdngende boom^ per hnisgesin. In wder- vil Tui dflM laatete omstuidigheid heeft men in Pttoeroewm gednrende vijl Jaren gendd- ddd jttrUjks een pikol veikregen van nog §een. 114^ en in Besoeki gedurende alechte vier ja- ren vsn nwi 114 Trttchtdiagende boomen. IJit de tabel N^ 10 zal men zien. dat een loSj plan tend huisgezin in Pasoeroewan ge- middeld heeft geplukt : io 1854 .. . 669 Trncl btdragende boomen , 1855 .. • 700 # - w , 1856 .. . 691 w » r 1857 .. . 707 w 9 , 1858 .. . 709 9 W en gemiddeld over de yijf jaren osgereer 694 TTocbtdngoide boomen, terwijl voor den pink Tu kiok pikol koifi} noodig Btjn geweeBt: 94 vmchtdragende boomen . 101 . 162 . 103 . 131 in 1854 , 1855 , 1856 f 1857 , 1S58 a 9 9 9 9 cn gemiddeld over de vijf jaren ongeveer 114 vmchtdragende boomen. In bet getal ▼raohtdragende boomen, jaar Toor jaar per hiuagesin- geplukt, hebben irij geeae bgsondere reden knnneii yinden tot TerUaring van den voor Pasoeroewan soo on- goiutigen oogst van 1856; soodat men bier wel tan oonsaken van anderen aard sal moe- ten denken. Zander jnist den nadeeligen in- Tloed van deK of gene wedrsgesteldheid of ook de mogelgkfaeid en vraarflchgnlijkbeid, dat Gen boom met wel jaar voor jaar een gelijk prodakt kan afwerpen, geheel buiton aanmer- tiog te willen laten, son men toch soma op de gedachte knnnen komen, dat welligt op dioi onyoordeeligen oogst van 1856 van in- Tloed kan zgn geweeet de belangrqke yermeer- dering gedniende d^ regentijd van 1855 op 1S56 Tan den jongen aanplant. Wei loopen de werksaambeden voor he^ bewerkstelligen van nieuwe aanplantingen niet te zamen met den pluk der yruchtdragende boomen, die eerst in April en Mei, dns na den afloop van den 'cgoitijd gescbiedt, maar toch zon het moge- ^jk ajn, dat de werkaaamheden, voor die belaagij^ yenueerdering yereiscbt, de bevol- ^ veihinderd hebben, aan bet onderhoad der U. bestaande aanplantingen de noodtge zorg te be- steden. Wat den jongen aanplant zelven betreft, nit den siaat van den totalen aanplant onder ul- timo Maart 1855 (als bijlage sub La. L ge* yoegd bij het ministeried yerslag over 1854) blijkt, dat die totale aanplant onder ultimo Maart 1854 meet hebben bedragen 30,777,748 boomen terwijl de pluk van 1864 is gesohied van. . . . 19,597,486 » ^) zoodat men het er voor houden kan, dat op ul- timo Maart 1854 het getal van den jongen aanplant is geweest 1,250,254 boomen Een jaar later, dns op ultimo Maart 1855, vindt men voor den jongen aanplant een cijfer aan- g^ven van 1,266,401 „ zoodat er toen nog geene vermeerdering van eenig bdang had plaats ge- grepen. — Daarentegen vinden wij voor den jon- gen aanplant op ultimo Maart 1856 het cijfer vermdd van 4,275,592 r dat op idtimo Maart 1857 weder was gestcgen tot. . 4,920,592 k en later op ultimo Maart van de beide jaren 1858 en 1859 wordt opgege- ven ad 4,409,635 , 0 Wat betreft de kategorien van jonge aan- plantingen, namelijk: in geregelde tninen, van bosch-koffij en van pagger- of kampong-koffij, uit de daarvan medegedeelde bijzondere cijfers, waaromtrent wij, even als voor de voorafge- <) Bit cijfer, door one htj de tabel N^. 6 onder de residentie Pasoeroewan voor den pink van 1854 opgenomen, vindt men in den staat van den koffij- pluk in 1854, h^ het versing over dat jaar, sub L>. K, ale bglaag gevoegd. *) Eene vermeerdering mitsdien van minslens 8 milh'oen boomen, en misschien nog veel meer, daar het waarsch^'nlgk is, dat een gedeelte van den jongen aanplant, op ultimo Maart 1855 aanwezig, overgegaan is tot de kategorie der vmchtdragende of plnkbare boomen. 13 194 KO. pane cijfcrs, verwij«en raoeten tot tabd N*. 8, blijkt : 1 dat de jonge aanplantingen in geregelde tuinen van ultimo Maart 1856 tot ultimo Maart 1857 van 530,067 tot 262,157 boomen varen gcdaald, en daar men van 1857 tot ultimo Maart 1869 geene vermeerdering, maar integoideel eene Tcrdere kleiue Termindering tot het cijfer van 256,570 boomen bespeurt, zoo is het waarschijnlijk, dat de be- langrijke vermindering van 1866 op 1867 het gevolg is van eenen overgang van jonge tot vruchtdragende boomen, en dat, bij den laugen duur van het tijdvaki vaarin de boomen vruchten afwerpeu, het vooreerst nog ounoodig is gcacht, om den jongen aanpknt in geregelde tuinen weder op de vorige hoogte te brengen; dat bij den jongen aanplant van boaoh- koffij met elk jaar, uitgesonderd op ultimo Maaii; 1859, ^aar wij het c^fer van het vorig jaar terugvinden, eene steeds voortgaande vermeerdering, die cvenwel iu den regentijd van 1865 op 1856 het belangrijkste ie geweest^ heeft plaatfi gegrepen, wordende de volgende cijfers ons onder ultimo Maart van elk jaar gegeven, te weten: in 1855  . 1,685,768 , • 1859. . . . 1,685,768 ^ 3°. dat nergens eveuwel de vermeerdering zoo aanzienlijk en zoo plotseling is ge- wccst dan bij de pagger- of kampoug- koffij, waarvan het getal jonge boomen bedragen heeft op ultimo Maart: 1855. . . . 90,216 1856. . . . 2,830,779 2) 1857. . . 3,073,168 1858 , . . . 2,467,297 1859 .. . . 2,467,297 Wat bij dezen jongen aanplant bijzondere opmerking vcrdieiit, is zijue vermindering in ccn jaar tijds, namelijk van ultimo Maart _ • *) nelgcen cenc vermeerdering van 474,438 jonge boomen of van bijkans 75 % op het cijfer van 1855 aaawgst. *) Dus eene bijkans 32vou.iige vermeerdering. 1867 tot ultimo Maart 1^68, met een be- drag van niet minder dan 605,066 boomen. In het Gijler van 1867 kaa hoogateos het to- taal van het cijfer van ultimo Maart 1855 ad 90,216 boomen begrepen sijn, en mm' neer vij daarmede, wegena OTeq^g tot de kategorie der vruohtdragenden, dea noods re- dnoeren dat van 1S67» waaronder nataurlijk b^repen blijft dat van 1866, en daaxb^ in aan* merking nemen, dat van de aanplantingen van 1856 en 1857 geen enkele boom tot de kate- gorie der vruchtdragende boomen heeft kunnen overgaan, dan zal men naar dit verlies van ruim 606,000, of althana van rairn 616,000 boomen kunnen bepalen* welk eene maapa .van arbeid door de bevolking voor niets is yerrigt! In het ministerieel verslag .over 1855 lezen wij (op pag. 116 der officiele nitgave) ten tan- zien van Paso^oewan het volgende: ifHoezeer overvloed van gronden aanirezig f is, kau evenwel geene belangr^ke nitbreidin^ g aan de koffijkultuur gegeven wordea, ecns- f deels omdat in de meeste diatrikten de be- ^volking niet talr^k genoeg is, cn tenaiidere, 0 omdat vele goede gronden te zeer' zijn bloot- g gesteld aan hevigeOoste- en Zuid6wuCideD,welke #de ontkiemiug der jonge pklitjte beletten/* Zonder te willen stilstaan bi] het min of meer vreemde, om hier te hooren gewagen van hevige Ooste- en Zuidewinden, die het oni- kiemeM der jonge pkntjes bcletten, terw^l de aanplanting en dua waarachijnlijk ook het out- kieme» der plantjea moet plaats grijpen in de Westmoeson, dat is in den regentijd, gedn- rende welke, van half October tot bJf ^pril, ja soma tot half Mei, de Weatevind^ al|^ meen en sender ophouden heerachen *), moeten wij toch doen opmerken, dat die hevige win- den on die niet seer talrijke bevolking is de meeste koffijdistrikten geene verhindering schij* nen te hebben opgeleverd tegen het aaaplauten om en b^ de deasa's, in ^nen regentijd, van ongeveer 2,800,000 boomen en van 474^000 boomen bij de boach-koffij ^). Aanplantingen van pagger- en, zoo wij ona niet bedri^eo, ook van boach-koihj, worden wel i& vaardoor de regering niet bevolen, maar door tusscben- komst der gewestcmke besturcn slecbts aan- gemoedigd -— eu men sou dus tc ver kuonen ') >Vaarscbijnl)jk heeft men willea sprekea van bet groeijen van het jooge plantaoen. ') Voor die aanplantingen littBoen respecdreiijk niet veel minder noodig tijn geA^est dan oagcvccr 6,000 en 900 boawtr, ongeveer gel^jkitaandc met 8,500 en 660 bandcri. KO. 195 gau, net nlfct tours de foroe gehed op reke- nisg der n^ing t&stelkn, »- maar desniette* BUB Bioet Ben nilk ce&e v^rapillhig ▼«& krach- ten en ariwd betremea. Het Talt daarbij in het oog, dat men van eene dogdijke TemuideEing, ala waanran hieraprake is, faij dea jongen aanplant van bosch.«koffij BKts hetpeoTi, •— maar daarantegea wel van eeoe met elk jaar Toortgaonde Teormeerdeiing, xoodat het waanchgnlijk ia, dat men bij deze iai^rie ?aii aanplanting den nadeeligen in- rloed der kerige Zuide- en Oostewinden heeft wetcu 1e nentraliaeren. Ia de door de regering gegeven cijfers cm- tn&t de paggerwkofij in deae reaidoatie atniten wij weder op een Yoor ons onoploebaar raadsel. In 1856 had de beroUdng bij de pagger-koffij gqtlnkt 4,671,4^ ^mehtdhig^de boomen ^). Op nltifflo Maart 1857 was het getal vnioht- dngeade boomen bij de pagger-koffij yermiu- derd tot eea cijfer Tan 4,366,346 boomen % of oBgereer met 300,000 boomen, en desniet- teffiin wordt ons medegedeeld, dat de pink no dat selfde laatate jaar is gedaan van 5,0S4,312 Tinehtdragende boomen bijdepagger- bffij >), dat b 640,000 meer dan op ultimo Maut te YOren, en 350,000 meer, dan voor den plok Tan 1S56 hadden gediend. Indiea wij aanuemen, dat de op ultimo Maart 1S55 aanwezige jonge aanplant van pa^er- koffij ad 90,216 boomen, in de yeronderstelling dat die leeds in een vroeger jaar zijn geplant, in 1857 in zijn gebeel tot de kategorie der Tiuchtdragende boomen is overgegaan, en vnj daarmede dus yermeerderen het cijfer der vruchtdragende boomen bij de pagger-koffij, hetzij op nltimo Maart 1867 aanwesig, hetzij voor den pluk yaa 1856 gediend hebbende, dan blijren vij, hoe men het ook aanlegge, &% nij wat beneden het cijfer, dat in 1857 gezegd vrotdi te sijn geplnkt ^}. *) Zie de tabel N^. 6 en den bij het miniete- ned ?eFsl«g oyer 1856, sub L*. M, als bijloag ge- Toegden staat yan den koffijplak yan dat jaar. ^ Zie de iabei N'^. 7 ea dea staat, sub La. N, orergelegd bq het aangehaald yenlag. '} Zie de tabel N°. 6 en den staat van den koffijplak. *) Wij zoaden op die staaltjes van Indiscbe ^tUttek Diet zoo dikwgls de aandacht yestigen, zoo «ij niet het y'oornemen badden, cm daarop te- ng te komaa, wanneer wij aan het slot van de ^crKhillende rasidentiSa de algexneeae beschonwin- ^n ea geyolgtnikkingeD mededeelen, waartoe het 9«eule oaderzoek ons de stof sal hebbea geleverd. Wat Fitooevoewan in het bijeonder onder- scheidt yan de overige koffij prodncerende re- sidentien op Jaya, zelfs yan die, vaar men boBch-koffij aantreft '), is de groote menigte, die hier yan deze laatste geteeld wordt en die, wat het getal boomen aangaat, yer oyertreft de aanplantingen in geregelde tuinen en yan pagger-koffij te zamen. la Pasoeroewan daaraan zijne in yergelijking met andere leaidentieu meer yoordeelige pro- dnktie yeiaohuldigd? Of zou die prodnktie niet yeel gunstiger zijn, bijaldien omgekeerd de aanplantingen in geregelde tuinen die der boach-koffij yerre oyertroffenP Deze en zoo yele andere yragen, als bijy^ — bangt het al of niet 'telen yan boeeh-koffij af yan lokale om- standigheden, en zoo ja, welke? — zouden wij te dezer plaatse gaame hebben behandcld, zoo wij daartoe eenigzins in staat waren ge- steld geworden door de mededeelingen der re- gering. Alleen met opzigt tot de laatste yraag yinden wij sub N°. 57 yan het Siaaisblad van NederUmdwh Indie yan 1829 een besluit yan den Kommissaris-Generaal Burggraaf du Bus BE Ghisigvibs yan 30 Junij N°. 20, waarbij, met betrekking tot de koffij teelt in de Prcanger Regentschappen, onder meer andere maatregc- len, wordt bepaald, dat bosch-koffij zou worden geplant in die distrikten, waarin successiyelijk gebrek aan gronden yoor geregelde tuinen kwam te ontstaan '). Doch het blijkt niet, in hoeverro die bepaling, bij het gemeld be- sluit alechts yoor de Preanger Eeg^tschappen gemaakt, ook gold of nog geldt yoor andere residentien, ofsohoon wij dit eenigzins in twij- fel yermeenen te moeten trekken, althans yoor zoo yeel betreft Pasoeroewan, omdat aldaar, zoo als gebleken is uit de hierboyeu gedane aanhaling uit het, regeringsyerslag yan 1855, oyervloed yan gronden aanwezig is. Het zou evenwel mogelijk kunnen zijn, dat, in weerwil yan dien oyeryloed, het eigenlijk outbroken heeft aan ylak tenein, yoor den aanleg yan ') Het getal dezer laatsten is zeven, te weten: Preanger Regentschappen^ Cheribou, Soerabaja, Pa- soeroe\fan, Probolioggo, Kadoe en Kediri. s) In het geschrift: Opmerhingen hetreffende de teelt en de behandeling der hoffij in Nederlandsch IndiS, voorkomende in het 4« Stak, 23« Deel van het 'Kjdechrift der Nederlandsehe Maattchappij tot hetorderiMg ten Nijper^eid, en afzonderlijk over- gedrakt te Flaarlem bij se Ebvxn Loosjss, spreekt de Heer ns Stublbs als ter loops over deze bepa- ling, EOnder cr verder over nit te weiden. 13* 196 KO. geregelde tuinen. meer eea yereisolite dan bq aanplantingen van bosch-koffij. Yoor f aaoeroewan eindelijk is het, gelijk Toor Soerabaja, een belangrijk voordeel, dat de koffijboom er eenen geruimea tijd yruchten Yoortbrengt. Wilden wij, ofscboon bet we- gens de nog al belaugrijke yariatien in de ver- bonding tot den totalen aanplant van de yruDht- dragende en jonge nog niet yruchtdngende boomen geene zniyere berekening sou geyen, die yerbouding, 200 als wij die jaar yoor jaar, zoowel als gemiddeld oyer 5 jaren, bebbenop- gegeyen bij de tabel N^ 13, tot grondaLag nemen yoor de berekening yan bet getal jaren, gednrende welke gemidddd een koffijboom bier ymcbten afwerpt, dan reeds sonden vij komen tot een cijfer van minsteua 16 jaren. Maar dit cijfer is ongetwijfeld nog beneden de werkelijkbeid ^). Wanueer men bedenkt, dat er residentien zijn, waar de jonge aanplant gemiddeld gedn- rende bet bier behandeld yijQarig tijdyak 30, 40, ja meer ten bonderd yan den toUden aan- plant beeft nitgemaakt, omdat daar de koffij- boom 5, 6, 7 of boogstens 8 jaren yruobten afwerpfc, en dus binnen eenen betrekkelijk kor- ten tijd moet yeryangeu worden, wU men er de teelt niet acbteruit laten gaan, dan yalt bet ligt te begrijpen, dat in zulke resi- dentien door de koffijplantende bevolking 2 en 3 maal zoo yeel werk moet wordeu yerrigt yoor nieuwe aanplantingen, als bier, waar de boom 16, 20 en meer jaren draagl Pasoe- roewan yereenigt dns in zicb alles wat de koffij teelt eenigzins smakelijk kan maken yoor eene beyolking, zoo nijyer als maar ergens el- ders op Java kan vorden aangetroffen, en boogstwaarscbijnlijk zou dus die teelt, wat aangaat de produktie per boom, booger kunnen worden opgeyoerd '), door met de ^) Alfchans in 1850 moet men in bet Malangsehe nog koffij boomen bebben gebad, die, boezeer reeds onder bet bestuor van den Goaverneor-Generaal Daeitdels geplant, en dus toen 40 jaren ongeyeer oud zijnde, nog vrnchten droegen. ') Op pag. 18 yan de afzonderljjk nitgegeven, bierboven vermelde Opmerhingen betr^ewU de hoffiiteeU van den Heer de Stujrleb, wordt ge- zegd, dat in West-Indie de koffijboom van 1 tot 4 pooden koffij oplevert. la Pasoeroewan is de ge- middelde opbrengst geweest I pikol of 125 Am- sterdamsche ponden van 114 boomen, dat is iets meer dan 1 pond per boom. De totale prodnktie van Pasoeroewan zon dns weinig meer bebben op- geleverd dan de laagste produktie in West-IndiS. grootate naaawgeietbeid er voor te waken, dat, yooral met opzigt tot den pink, der be?oUdng niet meer worde opgelegd, dan lij yerrigten kan, zoo zij aan bare taak de yer^w^te soig zal wijden. Doet dj dan de onderrinding op, dat er in den pink y«n 4 of 500 boomea, mita met zorg gesobiedende, zonder meerderenarbeid, toob eyen zoo yeel en miascbien nog meer voor- deel yoor baar ligt dan in eenen pink van 6 en 700 boomen, zonder zoig beworkstelligd, vie weet, of die onderyinding later niet een middd kan zijn tot meerdere kracbtsiuspanning? De bewering, dat in Pasoeroewan de koffij- teelt, in veiiionding tot de kracbten der be- yolking en tot de beachikbaie grondea, reeds te boog opgeyoerd zou zgn, kan missdiien te gewaagd zijn, maar bet alles bebalye vrolijk tafereel, dat de koffij teelt in bijna al de leeds bebandelde residenti^n te aanscbouwen heeft g^eyen, en dat den indmk geeft, alsof heter om te doen is geweest, om, bet kostewathet wille, aan koffijboonen te genken, is niet in staat, om de zekerbeid te yerscbaffen, dat niet reeds oyerspanning beeft plaatsgegrepen of later plaata grijpen zal, en dat men mitsdient'eeni- ger tijd 00k bier niet zal beboeyen te vij- zen op resultaten, niet getuigende yan verbe- tering, maar eyen zoo trenrig als die tsq Gberibon, de Preanger Regentscbappen en Ban- tam *). Probolinggo. Deze residentte, yan welke wij de resnltaten slecbts oyer de vier jaren 1855 — 1858 bebben knnnen geyen en be^ek^ nen, omdat die yan 1854, toen zij nog met Bezoeki was yereenigd, niet aCEonderlijk ajn medegedeeld, beeft in bet bedoelde tijdvak, in yergelijking met andere residentien, eene vrij redelijke produktie yan koffij gebad, teweten: gemiddeld 6^n pikol yan 146 ymebtdragendc boomen '). Per bnisgezin berekend is in die yier jaren de produktie gemiddeld geweest 2 pikols 's jaars, of nog geen derde van hetgecn een bnisgezin in bet aangrenzende Pasoeroe- wan gednrende yijf jaren gemiddeld jaarlijb beeft geproduceerd '). Staat doa ProbolinggOi •) Om niet te spreken van de vcle middclmati- ge, en van dat ongelakkige Rembang. Later zti\- len wQ nog Banjoemaas en Kadoe te behandeles bebben, die voor de bierboven genoemde gcwestra niet beboeven onder te doen. s) Dat is 82 boomen meet dan Paaoeroevan, doob 82 minder dan bet gemiddelde yoor Jan, *) Te weten 6.09 pikols. KO. 197 mi aangttt bet rendement per Trnchtdragen* deu boom, ver boven het gemiddeMe Toor ge- beel Jvn, ea km die xesidentie in dit opsigt geacht vwdcn te Tolgen op Fasoeroewan, Bezoeki en !hgai; toot de produktie per bnisgesiii daar- eotegea bereikt sij niet hetgeen, TolgeDs onse tibd N^ 9, geacht kan worden door een koffij- pkuitend knisgeim gemiddeld- orer geheei Java jauiijks te njn geprodneeerd, omdat een hnie- ^n hier een niet groot getal Tan vrucht- dngende boomen te phikken 4ieeft gebad. Ult de label N**. 10 kau men zlen, dat dit getal heeft bedragen : in 1S55 . • . 836 vmebtdragende boomen , 1856 ... 319 , , , 1857 ... 267 0 # r 1858 ... 262 # , 0 of gemiddeid OTer de yior jaren 294 yracbt- dnpDde boomen, en aangenen men 1 pikol koffij heeft Terkregen: k 1855 ^ ran 139 Troohtdragende boomen ,1856 M 210 w # f 1857 W 125 § w f 1858 9 134 w w en gemiddeld orer de Yier jaren van 146 truchtdragende boomen, zoo is, in verband tot een en ander, per bnisgezin geprodnceerd : in 1855 .... pikols 2.41«/j , 1856 .... ^ 1.49V» , 1857 .... t 2.14 , 1858 .... g 1.95 a gemidddd orer de Tier jaren 2.— pikols. Volgens hetgeen wij aangaande Probolinggo in het ministerieel Terslag OTer 1855 ') Ter- *) Be TerminderiDg met elk jaar Tan het getal Tnichtdrageade booipeD, dat een gexin te plakken be«ft gehad, is niet ten gevolge van eene vermin- dering in het totaal der Truchtdragende aanplan- tiigco, maar Tcrklaart zieh door het in de eer»te & jtren steeds toeneraend getal van buiageiinnen bij de koflSjCeelt werkiaam. Alleen in het laatete jur (1868) ziet men eene Termindering van onge- veer 500,000 boomen of ongeTeer 12 % op het eijfer Tan het Torige jaar. Maar aangezien in 1868 ^^ getal hnisgezinnen ook mim 1^600 minder be- dneg dan in 1857, zoo is het daaraan toe te sehrg- veo, dat in 1858 'een bg de koffijteelt werkzaam Imisgezin nagenoeg' sdo Toel boomen als in 1857 te plakken heeft gehad. *) Zte op pag. 116 der ofSoiele nltgaTe. meld Tinden, zijn de Toor koffij meest gesclukte gronden die Tan Tengger en Lamadjang, als- ook het bergachtig gedeelte der distrikten Dja- boong en Kraksan. Daaruit blijkt geno^zaam, dat men bet grootste gedeelte der aanplantin- g^ beeft in de nog seer schraal bevolkte bin- nenlandsche bergstreken Tan dit gewest, en Termoedelijk zal daaraan moeten worden toe- gesobxeTen bet gerioge getal Tmcbtdragende boomen, dat een huisgezin te plukken beeft gebad. WaarBchijnlijk is het zelfs, dat de aan- plantingen nu reeds zoo Ter uiteen zijn gele- gen, dat, in we^rwil Tan dat geringe geta], de pink Toor de boTolking al bezwarend genoeg is. Yoor die Teronderstelling bestaat eenige grond in de omstandigheid, dat, gelijk in bet bededd ministerieel Tcrslag ter aangehaalde plaats Terder wordt gezegd, in het Torig jaar (1854) belangrijke aanplantingen waren be- werkstelligd en daarmede zou worden Toort- gegaan, TOor zoo Ter dit niet op te groote a&tanden Tan de dessa's zon moeten geschie- den; terwijl, vanneer men onze tabellenN*. 7 en 8 raadpleegt, daamit te zien is, dat, hoe- zeer het eijfer der Truehtdragende boomen Tan ultimo Maart 1855 tot nltimo Maart 1859 Ter- minderd was met raim 1 millioen boomen, de jonge aanplant Tan 1858 slechts eene Ter- meerdering Tan 125,000 boomen op het eijfer Tan 1855 aanwijst. Het opmerkelijkste Tan alles is, dat, ofschoon de Minister zich alzoo in het Terslag OTer 1855 had uitgelaten, de jonge aanplant, 'die op nltimo Maart 1856 telde 799,757 boomen, tot nltimo Maart 1857, wel Terre Tan te zijn nitgebreid, eene Termin- dering had ondergaan Tan ruim 356,000 boo- men, en eerst later, te weten op nltimo Maart 1858 en 1859, weder was to^enomen het eerste jaar met 328,000 en het tweede weder met 155,000 boomen'); weshalve het zeer waar- <) De rermeerdering heeft in 1858 bedragen: Toor de gcregelde tulnen ongcreer 1 1 8,800 booinen , bosch-koffij. . . , 32,100 „ • paggcr-koffij. . » 176,800 » te samen. • • . 827,700 boomen n en in 1859: Toor de geregelde tulnen ongeveer 169,000 boomeo . „ bosch-koffij. . . y, 56,000 „ te zamen. . . . 285,000 boomen vraanran af de Terminde- ring bg de pagger-koffij ongeTeer 80,000 ^ blgft 165,000 boomen 198 KO. Bchijnlijk is, dat, hoezecr men cr eerst met aan gewild heeft, later erenwel over het bc- zwaar van eenen te verren afstand is heen- gestapt, ten einde eenigzins de reeds plaats gehad liebbende of nog te verwachten ver- Biindering van den vruchtdragcndcn aonplant aan te vnllen. Kan het een zoowel als het ander strek- ken tot versterking van het vermoeden, dat de Probolinggosche koffij-aanplantingen reeds ver genoeg verspreid waren, dan zou daarin, wegens het niet geringe bezwaar dat er voor eenen behoorlijken pluk uit moet ontstaan, cene voldoende reden te vinden rijn voor het, in vergelijking met het aangrenzende Pasoe- roewan, minder rendcment per vmchtdragcn- den boom. Wei zou die mindere opbrepgst ook kunnen gebragt worden op rekening van mindere geschiktheid van den grond voor de koffijteelt; maar ook wanneer men dit aan- ncemt, zal het toch eenigzins bevreemding moeten verwekken, dat, terwijl Bezoeki voor het ren- dement per vruchtdragenden boom en dus ook met opzigt tot geschiktheid van den grond met Pasoeroewan nagenoeg gelijk staat, Pro- bolinggo, hoezeer tusschen die beide gewesten gelegen, daarop eene uitzondering zou maken. De omstandigheid voorts, dat de koffijboom hier vrij lang vruchten draagt, kan ook niet strekken tot versterking der meening omtrent eene mindere geschiktheid der Probolinggosche koffijgronden. Uit de tabel N^ 13 toch blijkt het, dat gemiddeld de verhonding tot den to- talen aanplant der vruchtdragende en jonge, nog niet vruchtdragende boomen wel zoo gun- stig is als in Pasoeroewan, zoodat, voor zoo vcr die verhouding eenigzins als maatstaf van berekening kan dienen, de koffijboom hier niet korter dan daar vruchten afwerpt. De bosch-koffij, die men hier heeft, staat in eene omgekeerde verhouding tot de aanplan- tingen in geregelde tuinen, als die wij in Pa- soeroewan hebben aangetroffen. Overtrof daar hot getal boomen bij de boschkoffij 3 i^ 4 malen dat in geregelde tuinen, hier daarentegen telt de bosch-koffij naauwelijks een derde van het cijfer der geregelde aanplantingen, en bij den jongen aanplant is het verschil nog grooter. De zoogenaamde pagger- of kainpong-koffij heeft hier mede niet veel te bet^ekenen. Het cijfer der vruchtdragende boomen dier kategorie bedraagt naauwelijks 6 */o van het totaal der vruchtdragende boomen. In den jongen aan- plant van pagger-koffij zien wij van ultimo Maart 1867 op ultimo Maart 1858 eene plot- selinge vermeerdering van 43,174f tot 219,936 boomen. Hoe veel daanraik weder k te niet g^aan, kan men 0{»naken uit de omstandig- heid, dat een jaar later die jonge aanplant^ waarvan hoogstens, ofscfaoon niet waarachijnlijk, de onder ultimo Maart 1857 aanwesige boomen, ten getale van 43,174, tot de kategorie der vruchtdragenden kunnen zijn oveigegaan, weder was gedaald tot een cijfer van 139,597 boomen of ruim 80,000 minder dan in het vorigejaar. Bezoeki. Het rendement van 1 pikol koffij van 114 vruchtdragende boomen, gcdurende 4 jaren gemiddeld verkregen, geeft aan deze re- sidentie in dit opzigt r^ op eene plaatsiug, zoo al niet naast, dan toch d^deUjk. volgende op Pasoeroewan. In Bezoeki tareft men geene bosch-koffij aan, maar alleen aanplantingen ia ge- regelde tuinen en van pagger- ofkampong-koffij. Maakt men de berekening over de vier jaren 1856 — ^1859, dan zal men aien, dat van den vruchtdragenden aanplant ruim 61 ^/^ behooren tot de geregelde tuinen en ongeve^ 19 ^/^ tot de pagger-koffij. Het is er evenwel verre vandaan, dat die verhouding gedurende de hier bedoelde vier jaren steeds dezelfde is geweest. Immers vij zien *), dat de vruchtdragende boomen in ge- regelde tuinen, met een cijfer van 3 4 4 mul honderd duizend boomen jaajrlijks, van 6,509,716 op ultimo Maart 1856 zijn vermeerderd tot 7,636,559 op ultimo Maart 1859, teiwijl daarentegen de pagger-koffij, die op ultimo Maart 1855 2,440,172 vrdchidragende boomen telde, na in de twee Volgende jaren op bet- zelfde tijdstip met ruim 50 7o te zijn a%eno- men, op ultimo Maart X859 weder tot 1,851,913, dat is nog altijd nagenoeg 600,000 boomen min- der dan in 1856, was opgeklommen, Wat den jongen aanplant betr^, zoo vinden wij voor de beide kategorien ook belangrijkc variation, daar die in geregelde tuinen wordt gezegd te hebben bedragen: op ultimo Maart 1856 • . 1,677,718  en die van pagger-koffij: op ultimo Maart 1856 . . 1,440,466 boomen , V , 1857 . . 1,167,686 / ^ , 1858 . . 719,074 , ^ r r 1859 . . 152,917 » i) Zie de Ubel N^. 7. K0« 199 Uit de tier geseroi offers yan de jonge pagger-koffij, iu ^erbaad tot hetgeen wij aan- «unde de Yruehtdngende boomea dier kate- gone hMea vetrnM, schijut de geYolgtrek- kiiig te kuBBen warden gemaakt, dat de aan- plant Tan pogger-kofiQj, soo voor de vrucht- dngende als nog niet vmohtdragende boomen, op ultimo Maart 1856 eene hoogte had bereikt, die geene mbnte voor yerdere nitbreiding meer orerliet, en dat dus om die reden, en omdat loeQ Tan de pagger-koffij niets dan een steeds aibefflend rendemeiit te wachten had, men is oTe^egaan tot eene nitbreiding der aanplan- tingea m geregelde toinen. Wanneer wij, die bijzonderheden good in het (K^ boudende, yerder onze aandacht yestigen op de ontleding der resultaten, zoo als die te riodea is in de tabel N°. 11, en yolgens welke eea pikol kofifij is geplokt : in 1S55 yan 103 yruchtdragende booTnen f 1856 ,202 , , , 1857 r 82 , , ') , 1858 ,124 , , daa gdooyen wij met eenigen grond te mogen Teronderstellen, dat de yoor Bezoeki seer on- gunstige plok ran 1855 niet soo seer moet worden toegeschreyen aan redenen yan wedrs- gesieldheid *), ala wel aan de omstandigheid, dat in dat .jaar eeu groot gedeelte der pagger- koffijbooiMM, ofrchoon nog in den pink be- Srepeiw eigenlijk soo goed als opgehonden had noeht te diagen. Uit de tabel N^ 10 blijkt, dat in Bezoeki een huisgezin gemiddeld geplnkt beeft; duktie per boom, beeft dus een gezin gemid- deld geproduceerd ^) : ml855 yan 405 yruchtdragende boomen , 1356 # 320 # » .1857 # 356 # 9 ,1858 r 363 jr 9 G) gemiddeld oyer de yier jaren 360 yrucht« dngende boomen. In yerband tot de zoo eyen opgegeyen pro- *) NergeoB op Jars, zelfs in Pasoeroewan niet, vinden wi) in het tydvak van 1854 — 1858 een zoo g^og cgfer Toor den pink van een pikol koffij ▼srmdd. ') Zoo all' dit, ofaehoon in algemeene bewoor- dingen an sender apeciaal van Beioeki te gewagen, gnchiedt n het miBisterieel veralag oyer 18(6. in 1855 .. . . pikols 3.9IV5 , 1856 .. . . , 1.58V, . 1857 .. . . If 4.32 , 1858 .. . . H 2.92V. en gemiddeld over de vier jaren 's jaars 3.14V3 pikols. In wecrwil dat Bezoeki, wat het rendement per boom beireft, Pasoeroewan nagenoeg even- aart en met die residentie bovenaan geplaatst kan worden, staat zij toch in de produktie per huisgezin beneden Banjoewaugi, Tagal, ja zelfs beneden Soerabaja, omdat in die drie gewesten het getal boomen, per huisgezin geplukt, ver overtreft dat, wat een koffij -plantend huisge- zin in Bezoeki te plukken heeft gehad. Wegens dat geringe getal, waarvan evenwel het gemiddelde over de 4 jaren nog altijd met 66 yruchtdragende boomen overtreft het ge- middelde van het aangrenzende Probolinggo, mag men, in verband tot hetgeen in het mi- nisterieel verslag over 1855 ') is medegedeeld, dat hier, met uitzondering van een paar dis- trikten, allerwege zecr geschikte grondcn wor- den aangetrofTen, het er yoor houden, dat de koffij -planteude bevolking van Bezoeki nu reeds de handen vol heeft, gelijk trouwens in het aangehaalde verslag eenigermate wordt erkend. Ofschoon de verhouding tot den totalen aan- plant van de yruchtdragende en jonge, nog niet yruchtdragende boomen hier zoo gnnstig niet is als in de drie voorafgegane residentien, soo bestaat er evenwel geene reden om te den- ken, dat de koffijboom hier gedurende een vecl minder getal jaren vruchten zou voortbreugeu. Die verhouding, welke, blijkens de tabel N**. 13, gedurende de vier jaren gemiddeld is geweest 74 ^/^ voor de yruchtdragende boomen en 26 ^/^ yoor den jongen aanplant, zou daarvoor wij- zen op eenen termijn van 8 ii 9 jaren, doch wanneer men, de tabel inziende, ontwaart, welke belangrijke variation daarin jaar voor jaar heb- ben plaats gehad, dan kan daaruit reeds blij- ken, dat de aaugegeven gemiddelde verhouding in dozen niet wel tot maatstaf van berekening kan dienen. Wanneer men daarbij verder let op het ten Oosten aan Bezoeki grenzende Ban- joewaugi, alwaar wij, bij eeuen vry geregelden gang der teelt, weder dezelfde guustige ver- houding als in Pasoeroewan en Probolinggo «) Zie onze tabel N^. ». ') Zie pag. 116 der officiele nitgave. 200 KO. vinuen, dan wordt men als Tan eeLve op de ' gedachte gebragt, dat er geene redenen be- staan om het er Toor te houden, dat Bezoeki, met opzigt tot eenen meer of minder laugenduur van den koffijboom, eene ongnnstige uitzonde- ring zou maken op de haar ter wederzijde om- ringende residentien, en dat dns, niet in wer- kelijkheid, maar alleen door de perturbatien in den gang der kultuur, Bezoeki in dat opzigt in een ongunstiger aspect voorkomt. Wij kunnen Tan Bezoeki geen afscheid ne- men, zonder weder te hebben gewezen op een Btaaltje Tan Indische statistiek. In de aantooning Tan de hoeTeelheid boomen op nltimo Maart 1855 (zie bijlaag L of N"*. 13 Tan het miuisterieel Terslag OTer 1854) wordt TOor Bezoeki en Probolinggo gezamenlijk, want die beide gewesten waren toen nog Tereenigd, het totaal der koffij-aan- plantingen opgegeTen. . . 17,914,302 boomen terwijl in de aantooning Tan de hoeveelheid boomen, op idtimo Maart 1856 aanwe- zig (zie bijlaag N of N*^. 13 Tan het ministerieel Terslag over 1855) TOor de beide residentien, die inmiddels waren gescheiden, de hoe- Teelheid Tan het jaar te to- ren, dus ook op nltimo Maart 1855 wordt opg^eveu: TOor Probolinggo 5,078,347 t Bezoeki. . .10,804,670 15,883,017 „ of minder. 2,031,285 boomen, die bij de scheiding der twee gewesten waar- scbijnlijk in het ongereede zijn geraakt. Banjoewangi. Omtrent dit, het meest oostelijke gewest Tan JaTa,getnigt der^ering '), dat er nog Tele Toor de koffijkultunr zeer ge- schikte grouden te Tinden zijn^ maar dat, uit hoofde der geringe bevolking, aan geene* be- langrijke xiitbreiding der teelt te denken Talt. Wie, die Banjoewangi heeft bezocht, heeft zich dan ook niet kunnen OTertuigen Tan de groote Truehtbaarheid Tan den grond en de Terbazende Tegetatie, die de natuur daar allerwege tot op de hoogste bergen ontwikkelt, eene Tegetatie, waarbij die Tan het overige JaTa, naarmate men meer westwaarts gaat, al minder en min- der in Tergelijking komt? £n toch staat -*) Zie het verslag orer 1855, pag. 116 der of- ficicie uitgave. Banjoewingi, weike Terwacktingen men op grond Tan een en ander ook TOor de koffij- kultunr mogt koesteren, wat de produktieper boom, of den gemiddelden pluk Tan een pikol koffij Tan een gegeren getal boomen betreft, de zesde in de rij der JaTasche residentien \>. Uit de bij de tabel N^. 11 gegeTen bereke- ning blijkt, dat men hier hkn pikol koffij heeft geplukt : in 1854 Tan 177 Truchtdragende boomen ^ 1855 r 137 , 1856 ir 175 ,  Trncht- dragende boomen. In we^wil Tan de onbetwistbare geschikt- heid Tan den grond, die TOor dien TanPasoe- roean en Bezoeki in niets behoeft onder te doen, is het toeh opmerkelijk, dat Tan de oogsten dier Tijf jaren geen oikele pink de Toordeelige jaren Tan 1854 Toor Pasoeroesn en Tan 1857 TOor Bezoeki maar eenigzins nahij komt, en ook Terdienen ouze aandacht de n(^ al beJangrijke Tariatien, die wij bespeuren in het getal boomen, TOor dea pink Tan kkoL pikol be- noodigd, en die tusachende twee laatate jaren een y erschil Tan niet minder dan 94 boomen aanwijzeo. Ofachoon het onredelijk zou zijn te Terlaugen, dat de koffij teelt op JaTa beTrijd zou moetea bliJTen Tan het wisselTallige Tan goadeenskchte oogsten, dat OTeral en ten alien tqde sich bij de teelt Tan Teld- en boomTmchteii heeft Ter- toond, en wij dus ten aanzien Tan Banjoewangi, alwaar, door het bergachtige Tan een groot ge- deelte Tan het gewest en het aanwezen T&n zeer Tele, bijkans ondoordringbare bo8ScheD,de heTige, Toor het blodjen en de Truchtzetti]i^ der koffijboomen dikwerf zoo nadeelige regeos hunnen iuTloed TOor het minst OTcn krachtig ak in eenig ander oord Tan JaTa moeten doen geToelen, geen bezwaar kunnen maken, om ook daar aan den inTloed der wedrsgeateldheid de noodige mimte OTor te lateu, te nieer nog, omdat wij hier niet, gelijk in zoo Tele andcre residentien, die geweldige sprongen Toor- en achteruit waamemen, welke aan den eenen kant getuigen Tan nitbreiding quani nUme, en aan <) Men zie de sub N®. 14 hierachter geroegde tabel, waarbg de residentien z|jn gerangsehikt naar de verschilleode nitkomsten, die 's GooFernementf kofSjteelt, gednrende het tijdvak van 1854^1859, als de gemiddeld jaarlgkaeha aanw^U KO. 801 den a&demi kaat Tan trenrlg veryal ten ge- Tolge YUL yroegere nitspatting, soo eiocht niet- temia bet belang der zaak, dat men ondersoeke of niet andere dan meteorologiaohe ooraaken kumea hebben medegewerkt^ om van de kofiBj- teelt ran Banjoewangi niet die resnltaten te doen wttkr^ea^ welke de gesteldheid yan den grond aoders met 200 veel regt had mogen doen Tenrachten. Maar al wilde men aan meer of min gnn- stige of ongunstige invloeden van het weder de Tariatien zel?e in de opbrengst van koffij per boom toeschrijveD, dan zou toch daarin bezwaarlijk eene oonsaak kunnen worden gezocbt Toor de oyer bet algemeen mindere resoltaten. Waar toch koffij op Jaya wordt geteeld, en men niet, om maar uit te breiden en iJtijd weder uit te breiden» de yerkregen eryaringheeft ter BJde geateld, dear heeft men steeds bij Toorkeur in bergstreken geLegen boschgronden Toor de aanplantingen genomen, en waar men bergen. of boaaehen aantreft, sal wel de eene plek op Java op het stuk van regens en valwin* den niet zoo bijzonder boven de andere bevoor* ieg;t Bjn. Willen vij dns over de bebmgrijke Tariatien in den pink der verschillende jaren Toor Banjoewangi al heenstappen, dan toch al men» terwijl omtieat de geschiktheid van den grond geen de minste twijfel schijnt te beetaan, in aceidenten van we&r en wind be- iwaarlijk eeae behoorlijke oplossing knnnen vinden voor de vraag, waarom, terwijl in Pa* soeroewaa en Beaoeki van 114 boomen gemiddeld gedurende 5 jaren 66n pikol koffij is yerkregen, men in het uaast geiegene en gewis met minder geidiiktfiL Banjoewangi er 162 heeft noodig gdiad? Als men de bierachter geplaatste tabel N**. 14 inziet, dan ontwaart men, dat, na Cheribon en Soersbajay in Banjoewangi een koffij plantend kdagesin gedurende het tijidvak van 1854—1858 het gtootete getal vmchtdragende boomen ge- middeld jaarl^ks heeft moeten plokken. Wel bepnlt Bch het versohil tusschen Banjoewangi en Paeoeroewan, waar de prodnktie per boom soo veel aansienlijker is, tot een twintigtal boomen; maar bij de vraag, in hoover depluk Tin een leker getal boomen in de eene resi- dentte beswarender kan aja dan in eene andere, komt, bdialve het cijfer zel( gelijk reeds meermalen is opgemerkt, de meerdere of min- dere afirtand der aanplantingen wel degel^k in sanmerkxng* Wanneer wij, dit bedenkende^ er verder op letten, dat Banjoewangi, hoeaeer eene adsiatent- residentie, een geweat is^ dat menige residentie in omvang overtreft, en desniettemin in 1858 eene bevolking had van niet meer dan 38,249 zielen, waaronder slechts 4,565 landbouwende huisgezinnen ^), die, zoo niet alien, dan toch voor ver het grootste gedeelte honne woon- plaats hebben in de aan de oostkast geiegene vlakten, dan kan het niet anders of de koffij - aanplantingen, die, volgens het vooikomende in het verslag van 1855 '), aan den voet der bergen Idjin, Bante, Pendil en Eauw ') schijnen gelegen te zijn, moeten vrij ver uiteenliggen voor de bij de teelt ingedeelde huisgezinnen, waarvan het cijfer gemiddeld over het vijfjarig tijdvak jaarlijks heeft bedragen -3,517. 