The early English dissenters in the light of recent research, 1550-1641
2 MS. in the Library of the House of Lords, London, calendared under the date, 1613. 216 Early English Dissenters Our most humble Supplication therefore to this high & Honorable assemblie is, that in commiseration of the distressed estate of vs our poore wives & children it may be enacted in expresse wordes that other the kinges majesties faithfull subiectes, as well as Popish Recuzantes may be freed from imprisonementes vpon taking the said oath. / And wee shall still (as wee do day & night) pray that the God of heaven may be in your Honorable assemblie, for by him do Princes decree Justice. / By his majesties faithfull subiectes most falsely called reiected by the Anabaptistes. comittee [An undated Latin Confession of Faith by Richard Overton, probably written in 1615.]1 Credo corde & confiteor ore [?!.] Vnum tantum esse Deum, vnum Christum, vnum Spiritum Sanctum, vnam Ecclesiam, vnam veritatem, vnam fidem, vnam veram Religionem. 2 In Dictate [sic] sunt tres personse realiter distinctse, Vater, Filius & Spiritus S. coeternales, coequales & coessen- tiales ; omnes & singuli eorum vnus et idem Deus, non diuisas sed distinctse realiter inter se proprietatibus suis, viz. creatione, Redemptione & sanctificatione. 3. Deus Pater est illius Esse a se non ab alio ; Filius est idem illud Esse, non a se, sed a patre ; Spiritus S. est idem illud Esse, sed non a se, sed a Patre & Filio : Ita Esse seu essentia diuina horu?/i trium eadem est, et numero vna. 4. Haec Trinitas in vnitate coli et venerari debet in spiritu et veritate, et qui Deum sic veneratur fruetur vita 1 MS. B. 1353 in the Mennonite Archives, Amsterdam. Professor Dr Mailer's translation of this document is given in Dr B. Evans' "The Early English Baptists", Vol. I., pp. 254-56. Earliest English Anabaptist Congregations 217 aeterna, et modus Dei sic venerandi perfecte exprimitur per ipsura Deura in Veteri et Nouo testarnento per manus prophetarum et Apostolorum, et qui vllo alio modo colit Deum, quam illo his duobws testamentis expresso, fuerit ejectus e fauore & praesentia Dei cum Daemonibus et suis Angelis in mortem seternam. 5. Quinto, credo et confiteor, quod Dominus norster [sic] lesus Christus ab Apostolis praedicatus, fuit ipse Messias ab seterno promissus, de quo Prophetae vaticinabantur & scribebant. 6 Sexto, credo omnia in Lege & Evangelio scripta & contenta esse vera, diuina & ab omnibus sic aestimanda & retinenda. 6 7°. Christum vnigenitum Dei filium esse Sacerdotem prophetarn & regem secundem [sic] ordinem Melchesideci in aeternuw. Et ecclesia sua a nullo alio neq^e Caelo, terra & Inferis, sed ab ipso gubernari debet Munus ejus propheticum est .1. reuelare voluntatem Patris ; .2. instituere [?] ministerium ; 3. intus docere seu efficacem esse per ministerium. Munus Sacerdotale est, 1. docere nos, et aliter quidem, quam alij sacerdotes, hoc est non tantum auribus per verbum, sed etiam in cordibws per S. S. .2. Offerre se victimam propitiatoriam pro omnibus & singulis totius mundi peccatis .3. orare & intercedere pro nobis perpetu6 apud patrem. Ita vt ejus victima satis et sufficiens est pro omnibusqi^ & [sic] singulis rationalibus in toto rerum vniverso degentibus, ad eorum redemptionem & salutem, si ijs propria fide adhibeatur & ad finem perseueratur. Munus Regiu??i constat in ejus resurrectione e mortuis et ascentione in cselura ad dextram patris vincens & sub pedibus ejus eijciens Orcum, mortem, peccatu?>i & finalem condemnationem ; omni potentia in caelo & terra spiritualiter gubernans suam Ecclesiam, adornans earn donis spiritualibus, ac tandem earn liberans ab omnibus malis; et plane debellatos in seternas pcenas detru- dens. vera & visibilis ejus Ecclesia est quidam numerus populi, 218 Early English Dissenters e mundo per verbum del seperati, & per Baptismum fidei et rescipiscentise collect! & consfcituti. Concescit Christus hujus Ecclesise plenam potentiam & autoritatem inter se juncto eorum beneplacito et vnanimo mente eligere personas ad gerendum officia in hac Ecclesia. Et haec et nulla alia sunt amplectanda viz: pastorum Doctorum, presbyte[ro]rum, Diaconoruw & subministratoru w ; qui per verbum Dei ab om[n]i parte qualificantur & approbantur. Officia orania Antichristiana cujuscunqwe fuerint generis in hanc Ecclesiafm] non sunt admittenda sed funditus exterpanda : omnes humanse traditiones & opiniones sunt odio cordis prosequenda et fugienda; et si vnquam a quibusdam sint assumpta, non sunt fouenda sed statim deponenda : ~: sed priusquam progrediar aut ad finem perveniar ne sit quaeso vobis molestum nosse me Anglicum esse nuper Anglicanse Ecclesise; sed convictus verbo Dei & spiritu sanct[o] omnes ejus errores depono & in seternum renuntio, et to to animo & mente cupio per baptismum in veram Ecclesiam intrare. porro credo duo tantum esse Sacramenta in Ecclesia Christi administranda & amplectanda, videlicet, Baptismi & Cseni Dominici : et hsec Sacramenta psenitentibus & fidem exhibentibus administranda & communicanda ita vt vterque eorum Infantibus omnibus et infidelibus om nibus sunt deneganda / quippe talibus non pertinent, postremo, paenitet me plurimum peccati, et tristitia et masrore confiteor me peccatorem maximum esse et hucvsqz«e in peccatis summis et quotidianis vixisse, sed eorum remissionem expecto et qusero per lesum Christum seternum Dei filium, et post mortem in vitam seternam intrare ; In illius nomine itaqwe totis viribus Corporis et animse exopto et desidero in veram Ecclesiafm] per Baptismum intrare et perseuerare Quid restat ergo quin Baptizar. / Richardus Overton Earliest English Anabaptist Congregations 219 A Copie rightly related of an Anabaptists Letter, written to his sometimes accounted Christian Bretheren, shewing the cause of his separation from the Church of England, indited by a prindpall Elder, in and of that Separation1. BEloued Friends, the ancient loue that I haue had towards you, prouoketh me to testifie, that I haue not forgotten you, but am desirous still to shew my vnfained loue vnto you in any thing I may. I make no question but you haue heard diuers false reports of mee, although among the same some truths, and that you may be truely informed of my estate, I thought good to write a few words vnto you, hoping you will not speak euill of that you know not, nor condemne a man vnheard. The thing wherein I differ from the Church of England, is, they say at their washing or baptizing in their Infantcy, They are mebers, children of God, and inheritours of the kingdome of heauen. This I dare not beleeue; for the scriptures of God declare, that neither flesh, nor washing the flesh can saue. Flesh and blood cannot enter into the kingdome of God: for that is flesh, is flesh, and wee cannot enter into the kingdome of God, except wee be borne againe : They that haue prerogatiue to bee the sons of God, must bee borne of God, euen beleeue in his name : and the washing off the filth of the flesh, is not the Baptisme that saueth, but a good conscience maketh requests to God. If any bee in Christ, hee is a new creature. The consequence of this is, that Infants are not to bee baptized, nor can bee Christians ; but such onely as confesse their Faith, as these Scriptures teach. There is neither command, example, or iust consequence for 1 From I. P.'s " Anabaptismes Mysterie of Iniquity Unmasked." etc., London, 1623, pp. 1-11. This letter, it will be remembered, was written by one who became an Anabaptist for a time, but returned into the Church of England before this book was printed. The letter is signed " H. N.", though Benjamin Stinton read it " H. H." Thomas Crosby printed it as Stinton read it, and followed Stinton in ascribing its author ship to Thomas Helwys, although the initials " H. H." are not those of Helwys. This letter as printed by Crosby has been used to show that Helwys lived until after the date May 10, 1622, a most false conclusion. See Vol. I., pp. 256-57. 220 Early English Dissenters Infants Baptisme, but for the baptizing of Beleeuers : There is besides of the Church of God to be considered what it is : It will plainely appeare, that Infants cannot bee of it ; they that know the language from whece the word Church is taken, can witnesse that it signifieth a people called out; and so the Church of Christ is a company called out of their former estate wherein they were by nature, out of Babylon, wherein they haue been in spirituall bondage to the power of Antichrist, and from hauing fellowship in spirituall worship with vnbeleeuers and vngodly men, from all whosoeuer commeth out, they are fit timber for his spirituall building, which is a habitation of God by the spirit, and the houshold of faith : Those thus come out of nature, Egyptian bondage, and the fellowship of the children of Beliall, being newe Creatures; and so holy Brethren are made Gods house or Church, through being knit together by the Spirit of God, and baptized into his body, which is the Church. This being vndeniable, the Church of Christ, Infants cannot bee of it, for they cannot bee called out as aforesaid : knowne wicked men cannot be of it, because they are not called out ; nor Antichrists spirituall bondage cannot bee of it, because that is a habitation of Deuils, and all Gods people must goe out of that. What can be iustly obiected against this ? are not all the sonnes of God by faith ? If any be in Christ, or a Christian, must hee not bee a new Creature ? I pray you doe not take vp the vsuall obiection which the Antichristians haue learned of the lewes: What tellest thou vs of being made Christians onely by faith in the Sonne, and so being made free, wee are the children of Abraham, and of Beleeuers. Wee are vnder the promise, I will bee the God of thee and thy seed : thus are we and our children made free, when as they neither doe nor can beleeue in the Sonne. This is a lewish Antichristian fable, for Abraham had two sonnes, which were types of the two Seedes, to the which two Couenauntes are made, the one borne after the flesh, tiping out the fleshly Israelites, which were the Inhabitants of materiall lerusalem, where was the material Temple, and the performance of those carnall Rites which endured vnto the time of Reformation. The other by Faith, typing out the children of the faith of Earliest English Anabaptist Congregations 221 Abraham, which are the Inhabitants of the spirituall Jerusalem, the new Testament in which is the spirituall Temple, the Church of the liuing God, and the performance of all those spirituall Ordinances which Christ lesus as Prophet and King thereof, hath appoynted, which remaines, and cannot be shaken or altered. Now if the olde Couenant bee abolished, and all the appertainings thereof, as it is, as being similitudes of heauenly things, euen the Couenant written in the booke, the people, the Tabernacle, or Temple, and all the ministring Vessels, and a better Couenant established, vpon better promises, and better Temple and ministring vessels come instead thereof, procured and purchased by the blood of lesus Christ, who is the new and liuing way. Let vs draw neere with a true heart in assurance of Faith, sprinkled in our hearts from an euill conscience, & baptized in our bodies with pure water. Let vs keepe this profession of hope without wauering, and haue no confidence in the flesh, to reap Justification or Christianize thereby ; but let vs cast it away as dung and drosse : For if euer any might plead priuiledge of being the child of the faithful, the Apostle Paul might, as hee saith, read the place, but it was nothing till hee had the Righteousnesse of God through Faith. Then was he baptized into Christ lesus for the remission of his sinnes. This Couenant, that we as children of Abraham, challenge is the couenant of life and saluation by lesus Christ, made to all the children of Abraham, as it is made to Abraham himselfe, to them that beleeue in him that raised vp lesus our Lord from the dead ; and also Acts 13. 26. 32 39. the children of the flesh are not they, Rom. 9. 8. they must bee put out, and must not bee heyres with the faithfull : If they that are of the Lawe bee heires, Faith is made void, and the promise is made of none effect : therefore it is by Faith, that it might come by grace, and the promise might bee sure to all the seed that are of the faith of Abraham, who is the Father of all the faithfull. They are his children, the promise of saluation is not made with both Abrahams seeds, but with his one seed, they that are of the Faith of Abraham. These things may bee strange to those that are strangers from the life of God, through 22 Early English Dissenters the ignorance that is in them, because of the hardnesse of their hearts God hath written them as the great things of his Lawe, but they are counted of many as a strange thing, but Wisdome is iustified of all her children, & they that set their hearts to seeke wisdome, as siluer, and search for her as for treasure, they shal see the righteousnesse of those things as the light, and the euidence of them as the noone day. They that bee wise, will trie these things by the true touch-stone of the holy Scriptures, and leaue off reioycing in men, to hang their Faith & Profession on them, the which I cease not to supplicate God, day and night on the behalfe of you all, To whose gracious direction I commit you, with a remembrance of my hartie loue to euery one, desiring but this fauour, that for requital I may receiue your louing answere. London. 10. Maij 1622. Yours to be commanded alvvayes in any Christian Seruice. H.N. I haue sent to my Friends a testimonie of my loue : one booke to Master Strowd, one to Goodman Ball, one to Mistris Fountains, one to Roger Seely, one to Samuel Quash, and one to your selfe. I beseech you reade, consider, and the Lord giue you under standing in all things. [A letter from the "teachers and Ministers of the dutch and english Churches" in Amsterdam, dated May, 1624, to the Congregation of Elias Tookey, which had been excommunicated by John Murton and the then existing Five English Anabaptist Congregations.]1 Vermeerderinge in godlijcke wysheijt, ende kennisse der goddelycke waerheyt, wenschen wy 1 MS. B. 1367 in the Mennonite Archives, Amsterdam. This tran script is made from the contemporary copy of the original MS. The original is becoming difficult to read. Professor Dr Muller's translation of this document is given in Dr B. Evans' " The Early English Baptists ", Vol. IL, pp. 32-7. Earliest English Anabaptist Congregations 223 van gansher herten, onse gelieuede vrinden, die den voorsmaeck hebben der hemelscher dingen, ende 16. int getal syn, mits [?] alien den geenen, die ontrent haer syn, ende om de waerheijt ijiieren, van godt den vader ende lesu Christo onsen heere ende algemeynen salichmaker. Amen. Seer behertichde vrinden, wij hebben onlancx v, 1, schrijtien vanden 29. Maert stilo antique ontfangen, ende met vreuchden gelesen. Godt danckende vande genade, die hy onverdient, door syn lyeffde ende vriendelyckheyt, oiler v lieden ryckelyck wtgestort heeft, daer in dat hij, in dese verduijsterde [?] werelt, de euangelische waerheytf, in v laet schijnen, uwe oogen des gemoedts verlicht, ende tot prys synder heerlycker genaden, en vorderinge uwer sielen salicheijt, met erkentenis syns wils v lieden aengedaen heeft. Wij bidden by [sic] lieuen Godt, dat hij dat aenge- vangen werck, door den dienst Christi, wil segenen, ende den opganck der sonnen, die inden morgenstont doorbreeckt, ende opgaet tot den vollen dach toe, in v lieden herten wil gelyck maken, ende v alien daer by genade ende hemelsche cracht geuen, op dat ghij door een affgestoruen heijlich leuen, vwe verlichtinge onder dit verkeert geslacht, dat syn wandelinge heeft inde duijsterheijt der sonden, mooch t wtdrucken, ende bekent maken, tot godes eere, vorderinge uwer salicheijt, ende veeler ve?*lich tinge ende beteringe. Amen. Wij syn beweecht geworden aen v alien te antwoorden, ende te be wij sen onse hertlycke goede genegentheijt, ende Christlycke affectie tot iiwarts ; als oock die vretichde, die wij geschept hebben indien aenvangk van tiwe verlichtinge. V lieder christlycke groete is ons aengenaem geweest. ende oft het getal der geenre [geene], die de heere belieft heeft met kennisse der waerheijt te. begnadigen, noch cleen is, soe hebben wij ons hertlyck verblydt, vertrotiwende dat godt het aengevangen licht syner waerheyt by veelen sal laten door breecken, gelyck de geboorte Christi naden vleesche eerst weynige werdt bekent gemaeckt, maer daer nae wijdt 224 Early English Dissenters is wtgebreydt, also syn wy in goeder hoop en dat de geboorte ende kennisse Christi naden geest, die in v aengevangen is, oock wij der sal doorbreecken, tot veeler behoudinge ende salicheyt. Wij hebben met verlangen verwacht op v lieder schrijuen, gelyck wij verstaen dat ghy oock verlanght hebt om eenich schryuen van ons te becomen. De oorsaken van v lieder vertreck gedenckt ghij, wij nemen [?] die in lyeffden op. De onse syn geweest om dat wij, nae v 1, afscheydt van ons, geen schriftelyck bescheijt van v, 1, en hebben gecregen, hoe onse schriften ende mondtlycke redenen, die wy met uwe boden gehadt hebben, by den uwen geacht waeren, dit wilt ons oock int goede affnemen. Wt v 1. schrijuen verstaen wij dat ghij van Ian Morton met den synen geexcommuniceert, ofte wt haere ver- gaderinge geworpen syt. De voornaemste oorsaecke soude syn v lieder gevoelen vande verdraechsaemheijt der swacken, ofte cleen verstandige?^ in schrifttierlycke ver- standen, die nochtans conscientieus syn in alles dat sy waerlyck weeten, en stil en vreedtsaen [sic] inde gemeinte syn. etc Dus is leedt geweest siilcx te hooren, en t'heeft ons van herten misvallen. Wij wenschen die v lieden verworpen hebben meerder wijsheijt; dat ghij lieden verduldelyck draecht alle de iniiirien, die v om gemelder saken ouervallen, die niet weynich verweest en syn, ende noch niet op en houden, ende v verlaet op de oprechticheijt uwer herten, de goedtheyt uwer saken, ende de beloften godts, daer aen doet ghij soe Christenen betaemt, t'is ons lyeff geweest te hooren, wij vermanen, bidden, en smeecken v, blyeft op dien padt, vergelt geen quaedt met quaedt, lastert noch iniurieert niet weder, maer houdt v inde voetpaden Christi, ende volcht het lydtsaem exempel der heyligen, ende laet uwe vrindelyckheyt, gedult, ende lydtsaenheijt [sic] eenen yderen kenlyck worden, acht het geringe met Paulo van eenen menschelycken dage geoor- deelt te wesen 1. cor : 4. hebt medelijderc met sulcker lieden onverstant, ende draecht v in sulcke zee-stormen nade woorden Pauli .1. cor: 6. als Dienaers godts met Earliest English Anabaptist Congregations 225 grote vmluldicheyt, met druck, met noodt, met anxt. etc. ende laet uwe gebeden voor de gene, die v leedt doen, tot godt opclimmen, nae d'exempel Christi, gedenckt dat ghij mede onverstandich geweest zijt, ende rnogelyck ymandt te ontydt veroordelt hebt, dit doende suldij v bewijsen Christi bryeff te syn, met den vinger des leuendigen Godts, inde tafelen uwes [?iiwer] herten geschreuen, ende uwe wysheyt, lydtsaemheyt, ende verduldicheyt sal den onver- standigen tot een licht, en beter gesicht dienen. Dat ghy lieden veel middelen gebruijckt hebt om inde eenicheyt met de gene, die v lieden wtgeworpen hebben, te blyiien, verblydt ons ; want t'is Christelyck nae vrede ende eenicheijt te staen, oft te iagen. De heylige geest vermaent daer toe, wij beclagen dat ghij in desen te vergeeffs gearbeijt hebt, ende dat ghij nti. hopeloos zyt in sulcke lofflycke saecke yet vruchtbaers wt te rechten, hebt geen berouv van alien uwen arbeyt in deser saken ; want t'sal in v t'aller tij.t veroorsaken een goede conscientie, die bouen alle schatten gaet ; maer inde gene, die v verdruckt en versmaedt hebben, droeffheijt en rouwe, wanneer sy tot beter kennisse sullen gecomen syn, t'welck wy wenschen dat haest geschiede, eer den dach bij haer ondergae. Ghy lieden wildet geerne v saken ten gerechte stellen voor de Duijtsche ende engelsche Gemeente alhier, onpartijdich wilden wy oock geerne v saken verhoren, ende affhandelen, op dat de geschillen nedergeleijt [?], ende vrede mocht ge- vonden werden. Maer hoe sal dat connen geschiede?* also lange als v partijen haer daertoe niet verstaen en willen ? t'moet [?] godt opgedragen, en den tijt betiolen sijn. Soe Ian Morton, oft ijmant vanden synen hyer tot ons ouercomt met vreedtlijeuender herten, ende geseggelycken gemoede, t'sal ons Hjeff syn, ende oft godt gaue dat sy by ons op soe een wyse verschenen, soe mocht wat goedts door haer comste veroorsaeckt worden : Soo het oock op een ander wijse geschiede, soe en hebt geen gedachten dat sy lieden hier in onse gemeenten eenige beroerte sullen aenrechten. onse broederschap is door ervarentheijt, ende het aenmercke?* vande menigerleije twisten, die de B. II. 15 226 Early English Dissenters twistige volcken ronts om ons gehadt hebben, ende noch dagelycx hebben, door het deruen van dese vreed-voedende leere der vmlrachsaemhei$, geleert geworden, hoe lyefflyck, costelyck, en goedt het is, dat breeders eendrachtich t'samen woonen, psalm 133. also dat wij door yemants comste geen verstoringe onder den onsen en bevresen. Oft wel de sendtbrijeff, die wij tiwe boden medegaften, en v lieden, gelyck ghij claecht, onthotiden wort, maer van twee onser leeraren, namentlyck van Hans de ries en Reynier Wybrantsen onderteeckent is, soe affirmeren wij by desen dat den inhoude is het gemeen verstant, ende die leere onder alle onse gemeenten, insondeTheijt t'stuck vande verdraechsaemheijt, ende wort by ons alien gehoiiden als eenen sodanigen artickel, die wij met vretichden omhelsen, also de selue is een vande bysonderste oorsaken vande vrede en.de eenicheyt, oft t'samen-hotidinge onser gemeenten. Soe Ian Morton, ofte ymant vanden synen anders seijt, dat moeten wij lyd en, ende Christelyck verdragen. Maer tot ons comende salt inde ondersoeckinge, gelyck als wij geschreuen hebben, ende hijer in noch schrijtien, betionden worden, ende niet anders. daerom en hebben wij geen vreese voor syne, ofte eens anders comste, als oft wij sotiden sorgen, dat ymant onder onse gemeen- schap,door sulckerc middel, soude vande vreedtlijetientheijt affgeleijt worden Nochtans en sal v 1, niet verstaen dat wij de verdraech- saemheijt onbepaelt drijuen, als oft wij alle onverstanden hoe groot, oft hoedanich die wesen mochten, onder ons plaetse sotiden gunnen, 6 neen. Maer wij bepalen die met de heylige schrifture, en proetiense met alle wijsheijt. Wij verstaen dat v. 1. een genoegen hebt aen de oorsaken by ons gesteet, waerom wij aen onse Magistraten naer v. 1. begeren niet gestippliceert en hebben, dat laten wij ons welgevallen. Gelyck ons dan mede behaecht t'gene v 1 vande eerste scheiiringe hebt geschreuen, te weten, dat ghij siet dat de affgescheurde schult hebben, om dat sy haer aen een waere Gemeente niet gegeuen en hebben, maer onordentlyck Earliest English Anabaptist Congregations 227 een van seltten opgerecht, en secten gemaeckt, oock dat sy de censtire Christi misbrttijckt hebben. etc. Also v. 1. door godts genade soe veele verlicht syt, dat ghij de gemelde gebreecken siet en kent soe bidden ende vermanen wy v, dat ghij neerstich toesiet, v kennisse wysselyck beleeft, ende sulcker lieden onwyse dry fringe tot geener tyt niet gelyck en wort. Wy hebben haer lieden int begin der schetiringe genoechsaem gewaerschout, ende sulcke onge- ordineertheijt affgeraden, ende tot lydtsaemheyt ende ver- draechsaemheyt vmnaent, maer orise redenen en waren by haer niet ontfanghbaer, tot onsen leedtwesen. Geerne hebben wij in v schrijuen gelesen, dat ghij niet en syt van dat gevoelen als noodtwendich achtende alle eerste dach inde weecke broodt te breecken, maer laten sulcx in der gemeenten vrijheijt, alst gelegen zij, gelyck ghij lieden oock seltte oeffent. Wt de woorden, gelyck ghij oock selue oeffent, verstaen wij dat ghij affgesonderde het broot des heeren onder malcanderen breeckt, ofte het Sacrament des .h. aiiontmaels met den anderen houdt. Soe wij dit recht verstaen, soe connen wij niet saen oft ghij doet soe doende t'selue dat ghij in andere berispt, te weten, dat ghij lieden, eer ghij v aen een waere gemeente hebt gegeuen, ende door de selue in Christlycke ordeninge gestelt syt, een niettwe gemeente oprecht, en valt also int oordeel ftwer partijen. Ende oft wij v. 1 niet te gebieden en hebben, soe vermanen en raden wij v alien, in stilcke kercklycke saken stil te hoftden, tot breeder onderhandelinge, op dat alles onder v lieden or- dentlyck geschiede, ende een schriftuerlyck aensien hebbe. Voor den aenvangk ttwer schetiringe was v lieder gevoelen dat een partictilier broeder, sonder der gemeenten beroe- pinge, mocht de Sacramente/i wtdeijlen, als mede dat het niet geoorlofb was, in tyde der vervolginge in een ander landt te vluchten, ende aldaer te wonen, wij souden geerne verstaen, oft hijer in bij v lieden veranderinge is, oft dat ghij noch staet inde seliie meyninge. Doen uwe boden hier waren, ende wy mondtlyck met haer spraken, verclaerden wij haer dat den strijdt artickel vande 15—2 228 Earty English Dissenters hercomst des vleeschs Christi by ons gehotiden werde verdragelyck inden genen, die Christi menscheijt niet en versaekten, maer hem beleden warachtich mensche te wesen; maer soe ymant dat soe verre wilde trecken, als oft wij oock verdragelyck hielden Christi godtheijt te versaken, oft te lochenen dat Christus waere godt zij, die sotide ons niet wel, maer qualijcken verstaen hebben. Daerom sal v. 1. belietien ons te ontdecken, hoe wij de woorden in v schrijuen verstaen sullen, te we ten, dese : wij en binden niemant te verstaen ofte vatten van Christo, als wy van hem verstaen als sommige oft andere doen, maer verdragen malcandere?i etc. geerne wilden wy weeten oft dit alleen geseijt sy vande hercomst des vleeschs Christi, oft dat daer onder oock begrepen wort d'artickel vander godtheyt Christi. ende dat ghij lieden oock verdragelyck houdt, en onder v verdraecht, de gene de godtheijt Christi versaecken, oft Christum niet en bekennen warachtich godt te syn inden vader, en met den vader, ende den .h. geest. v. 1. sal belieuen hier van ons toe te schrijuen uwe rechte meyninge ende insien. Int stuck vanden eedt, ende het ampt der ouerheijt schrijeff v. 1. dat sommige met ons syn, ende andere niet. v. 1. sal ons belietien te berechten, oft de gene, die met ons in beijde artickelew niet en stemmen, wt lyeffden tot der gemeenten vrede ende stichtinge, haer wel wilden ont- hoiiden om haer gevoelen te beleuen, oft dat wanneer sy gevordert werden, insonderheyt tot het gebruijck der wapenen, haer verstant souden beleuen willen. wy achtent noodtwendich hier van te hebben waere wetenschap en kennisse. Dat de andere artickelen in onse confessie gemelt, by v alien voor Christelyck worden gehouden, ende daer door bekent ontfangen te hebben veel geestlycke verlichtinge, daer ouer dancken wij den lieuen godt, die den oorspronck ende aenvanger is alles goedes, ende van wij en alle goede, volmaeckte gauen affvloijen. wij bidden hem dat hij, tot syner eeren ende uwer aller heijl, v wil genade cracht, en gauen getien tot volcomen toeneminge, ende opwassinge Earliest English Anabaptist Congregations 229 inde aengevangen kennisse der waerheijt, hotidt oock gelyckmoedich aen in een heijlich letien, met smeecken en bidden tot den alderhoochsterc, gedenckt dat hij getrouv is, die syn beloften in v vervullen, iae encfe amen maken sal. Met vreuchden en blydtschappen hebben wij verstaen tiwer aller heijlich voornemen om in onse broederschap aengenomen te worden, encfe sichtelyck te vereenigen met onse gemeenten. wij syn daertoe oock wilvaerdich, encfe des voornemens om t'selue met godes htilpe in goeder ordeninge te volstreckew, nae dat wij tiwe antwoorde op desen sullen ontfangen, encfe verstaen hebben dat wij sodanige gelyckheijt hebben inde kennisse der waerheijt, daer wt wij vertrotiwen mogen vreedtsaem, als Christenen toecomt, met malcanderen te mogen leuen. Van vwe opponenten en hebben wij geen schrijuen noch clachten, tot v lieder nadeel ontfangen. Soo ons nae desen yet behandicht wort, soe sullen wij ons, als on- partydige toecomt, daer in houden en vinden laten. Wij verstaen dat de gelden, die wij tiwe boden behandicht hebben, wel syn bestelt, gelyck wij tiwe boden sonder eenich achterdencken toebetrout hebben. Aldus geantwoort hebbende op v. 1. aengenaem schrijuen sluijten wij desen, en sullen tiwe bescheijden weder ant woorde met verlangen verwachten. de genade onses heeren lesti Christi zy otier v alien, Amen. In Amstelredam desen [blank space] May Anno 1624. onder- teeckent met consent ende welgevallen der leraren encfe Dienaren der dtiijtscher encfe engelscher Gemeenten lesti Christi aldaer, by ons [A Letter from Elias Tookey and his Congregation at London to the Dutch and English united (Waterland) Church at Amsterdam, dated June 3, 1624, in answer to the preceding communication, and expressing the hope that they may be received into the membership of that Church, etc.]1 1 MS. B. 1368 in the Mennonite Archives, Amsterdam. Professor Dr Mailer's translation of this document is given in Dr B. Evans' "The Early English Baptists", Vol. IL, pp. 21-4. 230 Early English Dissenters Seer diere vrienden tot ons, weetet, dat wy ontvangen hebben vwe graue ende gratieus antwoord: het welke onsen alder sielen groote vreuchde veroorsaect, want ghy hebt onser herten bequaemlich toe ghesproken daerin : hat [het] selue dat Godt doet, deur het licht des leuens Christum nae den gheest ende op het ontvancke van vwen brief (daer wesende een trouwe bode ghereet) wy versamelde terstont beyde te lesen ende ouerleggen wat besceyt [?] aen v. 1. te seynden : deur wiens snelle afsceydt, wy sijn veroorsaect gheworden alle vwen wijse schriften ouer te scricken : maer het gheen alleen, het welke v. 1. van onse begeert, dat wy onsen ghevoelen daer van scrijuen soude. 1. Eerstelich wy mercken, dat ghy ons acht ghefaljeert te hebben, int breaking des brood ts ofte het ontvancke des nacht-maels onder malcanderen sedert onsen wtwerpinghe : etc — tot den welke, wy antwoorden, nae dien dat daer gheen waere voor- gaende ghemeenten waren, by wien wy ons by ghevoeght mochte hebben onder een voile order te comen wy hebben dus ghesinte gheweest, dat in sulke saecken, een gheemeente mochte die Sacramenten ghebruicken : maer wy willen noch onthouden (ghelijck ghy ons radet) tot dat wy hooren van v wederom : hopende die scrifte?i beter gheopent te hebben tot ons by v. 1. in desen stucke Wy staen noc ghesint, dat een particuliere broeder mocht die *• Sacramenten bedienen wanneer die ghemeente hem daer toe roept, al is hy niet int officie van den pastoorscap : met desen proviso dat die ghemeente gheen officiers en hebt, maer heeft sy, dan houden wy dat een particuliere broeder gheensins doen macht: maer in desen wy sullen willich weesen te leeren/ waerin wy faljeeren. Wy houden het niet ongheorloft, int tydt der vervolginge te vluchten in een ander landt daer te woonen, ende sommighe onder ons hebben noyet so ghehouden. Wy verstaen dat die heylige ende vreedsame leeringe der verdraeginge niet misbruickt en wort, hoe well sommige die Earliest English Anabaptist Congregations 231 still sijn, in die ghemeente blijuen : die als noch niet well en weeten, wat van Christi godheyt te begrijpen : so sy [?] salich- heyt alleen deur hem houden, ende in het gheen, waer toe sy ghecomen sijn, oprecht blijuen : deur welke vruchten der oprechticheyt wy verstaen, dat Christi Godheyt, hem selue in haer toont : welke ons versekert, dat sy Gods eygene sijn, hoe well sy als noch in het vernunft ende cerebro [?], dien verholent- heyt of mysterie niet becoomen connen : maer ist dat eenighe die gheemeen verstant des ghemeents herein [sic] opponeren, ofte in eenighe andere stucken daer een onrustich eende domineerende gheest, wy houden dat sodanige niet te verdragen worden : maer om haerder onrusticheyt, ende om dat sy soecken [?] ouer anderen te hersscen, vermijdt hooren te weesen. Veerder [?] wy laeten v. 1. weeten, dat daer gheen onder ons sijn die den Godheyt Christi versaken : maer daer sijn 2 of 3 onder ons die in haer seluen een weynech anders van ghevoelen, als wy int generael doen, nochtans all comt op een in het leste : als wy het verstaen. die generael vatten, dat sijn Godheyt bestaet in den oneyndelich klont alias massa ofte onbegrijpelich substantie der goddelich natuer alleen : die andere vatten, het gheen te wesen all dat wtvluyt natuerlich (als die licht van den Sonne) wfc dien oneyndelich substantie, ende dat desen wfc- vloet bestaet in veel particulieren : als een lichaem bestaet in veele lyden: euen so is Christus 1 Cor: 12. 12 ver. ende het is goddeliche cracht, wijsheyt, ghenade, gherechticheyt etc - wien God w^hesonden heefb beyde die wereld te maken : ende den mensch ghevallen sijnde te versoenen : dese int corte is het gescill in het vernunft [?], aengaende die Godheyt Christi : ende sullen wy malkanderen ordeelen om desen ghevoeltingen : het sy veer maer in dien wy eenige sien van onser ghemeente Christum te cruiscigen of crucificeren, ofte die goddelich natuer waer van sy deelaehtich sijn, deur die bedroch der sonden : om desen oordeelen wy, om dat wy sakerlich weten dat die woort Gods sulken alrede gheordeelt heeft.in dese oock wy sijn ghewillich te hooren met alder snellheyt, wat God v. 1. hierin kundich [?] ghemacht heeft : ende laeten het tot vwen discrete consideratie. 232 Early English Dissenters Een eedt, wort ons met dickwills voorghestelt, ende sommige wy mogen weygeren, sender veel scult ofte scaede : nochtans het weygeringe van sommige eedt in onsen land, willen brengen beyde scult ende scade : als of wy weigeren soude den eedt der trouwheyt aen onsen koninc: wy souden gheheeten wesen verraders, ende wilde sy het wHerste extremiteyt ghebruicken : sy mochten tegen ons procederen als tegen verraders : waer deur wy vallen int' pericell haerder wett : ende oock die heylige waerheyt, welke wy belyden, soude wesen door boose mensken quaed gheacht, ende wy ghehouden als commerlich ofte onrustich persoonen in een stadt, om niet te doen, het gheen, dat wy versekert sijn, dat wy doen mogen sender sonde in sodanich eenen saecke a[l ?]s dese is : wy begeeren van v. 1. te weeten welke v. 1. ordeelt het slimste te wesen : te weten desen eedt te nemen ofte te weigeren : oock ofte het so vallen soude, doet sommige deur nood-dranck soude ghebracht werden te nemen, ofte het door vreede verdragen mochte werden : wederom in onse landt soude wy desen eedt weigeren, wy konde niet vrye borgers ghemackt worden binnen onse steden, noch op eenige tydt comen wfc onsen landt, het sy om traffique te doen om den cost te crijgen, of te vlieden van vervolginge om der conscientie wille : nochtans willen wy myden desen ende alle andere so veel onsen vermogen aengaet, nu, ende euwelich « Aengaende magistratie, ende waepenen of crijch-handell, wy willen in gheender manier aenveerden ofte ondernemen: sommige van conscientie, ende die reste om der vreede wille euwelich. Aldus hebben wy int corde gheantwoort tot vwen begeerten, niet hebbende tydt te scrijuen yet breeder op desen tydt, ende ofte wy hadde, nochtans konde wy v. 1. niet vorderen : want wy hopen dat ghy zijt in, ofte nae by den vullheyt der vreuchte [?], ofte stant der volkomentheyt, in dien manier, dat wy sien ende gheloouen: maer als noch veer te corte zijn: maer wy willen niet ophouden te bidden, dat die gheen die desen werke begont [?] heeft het sy in v. 1. ofte in ons mochte het volbrengen tot den dach lesu [?] Christi toe in onse beyde wy alle groeten v herte- lich in den Heere : genade sy met alien Amen. Earliest English Anabaptist Congregations 233 Desgelijcks wy bidden v. 1. in dien ghy ons in v. 1. ghemeenscap ontvangen kont laet het v belieuen; te scrijuen sommighe woorden aen Ian [lohn] Morton ende sijnen vrienden, streckende to[e ?] vreede ende order : het sal oock vervordert worden so veel ons vermocht : ende sommighe die met hem houden, sijn well ghereet & will-veerdich om sulken vreede, als den stucke der verdraegsaemheyt ender order te omhelsen. Daer sijn twee (die aen sijnen kant waren) ghevallen op personael successie van den tydt der Apostelen : ende wilden gheerne weeten, ofte eenighe die nu staen waere gheconstitueerde ghemeenten konnen seggen, dat sy haeren afcomste hadde, van hand tot hand, van den tydt der Apostelen af. ende ist saeck, dat dese niet gheprobeert can werden : dan woude sy gheerne hooren van den opstandinghe of oprijsinghe der alder oudtste dat nu sy : ende op watt manier: ende of v. 1. die gheene zijt: ofte van him. sy sijn goede volke, ende begeeren God te behagen, ende te leuen in een waere order : daerom, laet hat [het] v belieuen, te doen wat v. 1. kont om haer te vreede te stellen. lunij 3. 1624. V. 1. vrienden alleen, in, ende om die heylige van London. waerheyt, ende hernelsche Leeuen : Elias Tookey ende die andere. [A Letter, dated Nov. 12, 1626, from the Five Early English Anabaptist Congregations at London, Lincoln, Sarum, Coventry, and Tiverton, to Hans de Ries, Reinier Wybraritsz., and their Congregations in Holland, expressing the wish that they might be united with them in one religious communion.]1 Dilectis nostris amicis Hans de Reys et Reynero wybran- sono atqwe ecclesijs ex quibus sunt, simul ac cum omnibus alijs Ministris et ecclesijs in eadem via cum illis ambu- lantibus remanentibus in Hollandia, atqwe illis partibus : Ecclesiae lesu Christi, quae in Anglia sunt, habitantes Londini, Lincolnise, Sarum, Couentriae, ac Tyuertoniae, 1 MS. B. 1372 in the Mennonite Archives, Amsterdam. Professor Dr Mailer's translation of this letter is given in Dr B. Evans' " The Early English Baptists ", Vol. n., pp. 26-30. 234 Early English Dissenters mittunt salutem ex c<5rde optantes cunctas vobis multi- plicari gratias a deo patre per Dominum lesum Christum Dilecti Amici, post salutationes ex corde optantes vestram assiduam prosperitatem ac saluter/i, e6 quod Dominum lesum Christum ac illius benedictam veritatem diligitis; cuius gratia, nos omnes eundem dominum lesum, ac veritatem eius vobiscum diligentes, decet, omnibus modis conari vnanimes [sic] esse, cum omnibus quibuscunqwe, et in vna cumunione ac societate secum ambulare. ideo persuasi sumus nos in hoc deo gratos fore, nempe in tarn bono laudabiliqwe opere, vnde bonum dommi populo redundet ad adiuvandum ac stabiliendum eos in veritate : porro cum antehac plurimum vobiscum vnionem pacemqwe peractam fore a nobis et cupiuimus et quaesiuimus, quorm/i primi ac praecipui viri nunc mortui sunt ac cum domino re- quiescunt; nos igitur qui relinquimur, eodem desiderio affecti promovewdi Dei gloriam, ac populi sui bonum, nunc denuo idem suscepimus [?], quamobrem hos duos nostros dilectos amicos ac fratres, homines a nobis approbates ob illorum constantiam ac fidelitatem pro causa christi in patiendo constanter, longam ac tediosam incarcerationem, ad vastationem et pene illorum ruinam qui vobis nostrayji men tern declarabunt, ad vos misimus : (si necesse sit) prseter quod vobis in hoc scripto nostro patefecimus. / Quod ad articulos vestrae fidei attinet, quos mundo excuses patefecistis [?], tanquam fidem vestrum omnium : (praecipue in fundamento) ante hac ad nos a vobis missos, nos sedulo legimus, et considerauimus [?], et cum alta et indissimulata laude Deo omnipotent!, sanctum nomen suum magnificamus eo quod differentiae inter nos non sunt maiores: et quod principia Christi, tarn pur& a vobis agnoscuntur : attamen ad vos intellectura nostrum in quibusdam, in quibus aliquid invicem differre videamur, scripsimus : quibus tamen rect& intellects vtrimqwe, nihil differre videatur. idcirco vos oramus, ad nos vestras mentes per hos legates nostros conscriptas mittere, ac eatiam [?] hos nuncios nosfros verbatim certiores reddere. / Earliest English Anabaptist Congregations 235 1. De differentij s igitur nos dicimus tanquam vos scripsistis, vnum agnoscentem Christum Deum ac hominem in vna persona, secundum vestrum articulum octauum, quamvis ignoret an substantial a Maria sumpserat, an non ; et nee opponit nee contendit aduersus fidem aliorura, in re ilia hunc recipi, manere ac tolerari posse in societate fidelium sine reiectione seu condemnatione 2. 