None
De anecdote wordt door Voltaire op deze wgze verhaild: "Un homme digne de foi m'a assuré qu'il avait assisté à une thèse publique, où il s'agissait de savoir, si l'usage du tabac à fumer était un péché. Le répondant prétendait qu'il était permis de s'enivrer d'eau de vie, mais non de fumer, parce que la très sainte écriture dit que ce qui sort de la bouche de l'homme le souille et que ce qui y entre ne le souille point". — Bg Vockerodt luidt zg aldus: "Wie seicht es mit den Wissenschaften dieser Herren der Glerisei bestellet gewesen, wird aus folgendem Raisonnement zu  zum Munde hineingehet verunreinigt den Menschen nicht; aber was zum Munde herausgehet verunreinigt den Menschen. Nun gingen ja alle starken Getränke, zum Munde hinein, der Tobacksrauch hingegen heraus. Bg eenige gelijkenis is hier tamelijk veel verschil: Vocke-rodt laat niet uitkomen, dat h^ b^ het gesprek tegenwoordig is geweest; bij hem is het geen verdediging en besträngende eener stelling in een openbaar dispuut. 2^ betreft de hervormingen, door Poter ingevoerd in 't krggswezen. Voltaire vat hetgeen hg daarover heeft te zegen in nog geen twee bladzijden samen; Vockerodt wgdt er meer dan twintig bladzijden aan. Hoe weinig Voltaire ook over dit onderwerp heeft, het is niet geheelenal het zelfde als wat bij Vockerodt staat. De Strelitzen waren ongeveer 30,000 man sterk, zegt Voltaire. Volgens Vockerodt mochten sie zusammen zwischen 20 und 30 Tausend Mann ausmachen. Deze auteur laat Peter dienst n Men in een compagnie van jonge russische edelieden, Voltaire in een compagnie vreemdelingen. Eenig onderscheid is er ook in datgene, dat over de ruitery wordt medegedeeld : o. a. leest men by Voltaire, dat éen der schepingen van Peter een korps huzaren is, iets dat bé Vockerodt niet wordt aange-troffen. By Hermann p. 15. Bij Dupont XXII, p. 49, 50; b\) Hermann, p. Ô6, 27, 36 vlg. Ten opzichte van de groote vrees, die Peter in de jaren zijnner kindsheid voor het water koesterde, stemmen de beide schrijvers met elkander overeen, eenparig het verhaal voordragende, dat Voltaire in deze woorden inkleedt : il ne pouvait dans sa jeunesse passer sur un pont sans frémir: il fesait fermer alors les vole Les statistiques opéra de bois de son carrosse. De statistique opéra de bois de son carrosse. Ook hier is de overeenkomst zeer zichtbaar: hetzelfde cijfer of nagenoeg hefczelfde cijfer voor de adellgke familiên in Rusland, voor de dienaren der kanselarij, voor de belasting betalende burgers en boeren, voor de bevolking der op Zwe- den veroverde gewesten, voor de kozakken in de Ukraine en de Tartaren, voor de bevolking van het gansche rgk ^). De slotsom, alleen maar uit die paar plaatsen te trekken, is, zou ik zeggen, deze: buiten Vockerodt heeft Voltaire op die plaatsen één of meer andere bronnen geraadpleegd. Dat moet wel zóó zijn, dewijl hij b^ 't opstellen zijner eerste editie, toen het artikel van Vockerodt hem nog ten eenen male onbekend was, er toch een uitweiding over den toe- stand van Rusland en over Peters hervormingen inlaschte, die, op een zeer enkel punt na^), hetzelfde bevat als de eerste tielft van denzelfden excursus in de latere uitgaven. Ongemeen groot is het aantal editiën, in den loop der tgden van dit boek in 't licht verschenen. Vier bibliogra- phische werken heb ik er op nagezien *). Gezamenlijk tellen z^ er bgna v^ftig op, en daarb^ zijn die editiën niet mede- gerekend, die in de verzamelingen der »Oeuvres complètes" voorkomen. Onder die vgffcig zgn er drie van de jaren 1731, 1732, 1733, voorafgaande aan het tijdstip, 1738, waarop ») Bij Dupont XXll, p. 51; bij Hermann, p. 49. *) Bij Dupont XXII, p. 52; bij Hermann, p. 115, 116. — De uitge- ver der editie bij Dupont vei^t zich, zeggende dat die cijfers door Voltaire in 't jaar 1727 werden terneeigeschreven. *) B.v. met betrekking tot Lefort. Quérdaire, la France littéraire, 1839, X, p. 354 vlg.; Bourquelot, la littérature française contemporaine (1827—1849), 1857, p. 585; Lorenz, catalogue etc. pendant 25 an (1840 —1865), 1871, p. 630; Lorenz, catalogue général de la librairie française depuis 1840, VI, 1877, p. 687. Voltaire de auteekeningen 7ai Yockerodt gewerden. De laatste, waar?an in de door mij nageslagen geschriften gewägte, is van 't jaar 1866. Het blijkt dus, dat Voltaire een schets van de gesteldheid van Basland heeft ontworpen, geput uit andere bronnen dan uit Vockerodt. Wat deze Prüsische berichtgever hem leverde, dit heeft hg eerst in de latere uitgaven kunnen verwerken. Maar hieronder heeft hg het een en ander aange-troffen, dat hem minder aanemelgk scheen dan wat hg reeds vroeger van anderen had overgenomen en dat hg daarom ook later onaangeroerd liet. Dit heb ik thans aan te toonen. Het betreft zaken van meer gewicht en van ondergeschikt belang. Onder de eerste rangschikt ik de beide navolgende plaatsen. 1". Het eerste hoofdstuk van Vockerodt voert ten titel: »Ob es wirklich an dem sei, dass die alten Russen so wild und viehisch gewesen, als sie ausgeschickt. chrien werden? Het antwoord, op die vraag in dat eerste hoofdstuk gegeven, luidt ontkennend. Men heeft daarom de Bussen voor barbaarsch uitgekreten, dewgl men niet inzag, dat zij andere begrippen over hetgeen passend was of niet hadden dan de overige Europeanen. Wat de vraag aangaat, of zg verstand hadden, die vraag wordt bevestigend beantwoord op tweederlei grond. Alleen op eigen kracht steunende, zon der vreemde hulp, zijn zg, vór het optreden van Peter, er niet alleen in geslaagd, hun vaderland te bevrgden van de Polen en de Zweden, die het overheerd hadden, maar hebben daarenboven aan de Porte de heerschappg over de Ukraine ontrukt. En alwie een Bussisch burger of boer kent zal gedwongen zgn te verkl aren, dat, voorzoo-ver hem geen nationale of kerkelg voorordenen in den weg staat, hg een goed oordeel bezit, onder 't voorkomen van onnoozelheid veel schrauderheid verbergt (hetzelfde als wat men van de Drentsche boeren zegt) en een begondere geschiktheid heeft om iets juist te begrgpen; dat hg veela beter zal weten te kiezen wat tot zgn voordeel kan strekken dan de meeste Duitschers van de lagere volksklassen. 1) Bij Hermaim, blz. 1?lg. (175) Het staDdpunt, waarop zich Voltaire bg zgn algemeene schildering plaatst, is Ignrecht het tegengestelde : » Les Moscovites étaient moins civilisés que les Mexicains quand ils, furent découverts par Cortes; nés tous esclaves de maîtres aussi barbares qu'eux, ils croupissaient dans l'ignorance, dans le besoin de tous les arts et dans l'insensibilité de ces besoins qu'étouffait toute industrie." Het zal wel overbodig zijn er bog te voegen, dat men in de eeuw van Voltaire nog geenszins die gunstige gedachten koesterde over de betrekkelijke beschaving der Mexikanen vór het tgdstip der ontdekkin-gen, welke thans de heerschende zgn. Ter staving van de vleiende getuigenis, die hij voorop zet. Vorwärts Voltaire vervolgens velerhanden voorbelden aan: het jaar begint bij de Russen met dien dag, die bij ons de 13^ September is, als reden waarvoor zij aanvoeren, dat het Opperwezen de we-reld Termoedelijk in den herfst heeft geschapen. Niet lang geleden had het volk te Moskau den secretarie van een Perzisch gezant willen verbranden, die een zonsverduiât-ering had voorspeld. Cijfers waren hun ten eenenmale onbekend. Slechts weinige Russen durfden duiven eten, dewgl de Hei-lige geest als een duif werd afgebeeld i). 2. Het opschrift van het achtste hoofdstuk van Vockerodt is: >Wie weit die Russen unter Petri I Regierung in Wissenschaften zugenommen haben, was vor Anstalten er zu ihrer Gultur in diesem Stücke gemacht und was vor Nutzen man aus selbigen verspüret habe?" Ten aanzieren van deze drie punten is de auteur tot de droevige vorärkommen, dat al de middelen, door Peter aangewend om de Russen tot beoefenaars der wetenschappen te maken, niets hebben gebaat; dat de Academie, in navolging van de Frische «Académie des sciences" door den czaar opgericht van dien aard is, dat Rusland sich m Ewigkeit davon nicht den geringsten Nutzen versprechen könnte; dat de reizen, op zijn bevel door jonge beden in het buitenland onderno-men, hen zoo luttel he Bben ontwikkeld, dat de czaar lang vór zgn dood het nuttelooze daarvan heeft ingezien; dat B$ Dupont XXTT, p. 43 vlg. (176) de studie der wetenschappen tot niets anders heeft geleerd; dat geen van hen het in eenig vak zoo ver heeft gebracht, dat men hem tot hoogleeraar heeft kunnen benoemen, en dat alleen maar een enkele Duitscher zoo bekwaam is geworden in wiskunden en philosophie, dat hem een jaarlksch inko- men van zes h zeven honderd roebels heeft kunnen worden toegelegd i). Hoezeer steekt hierbé af de loffelke getuigenis, door Voltaire aan Peters volhardend streven gegeven: »Les sciences qui ont été ailleurs le fruit tardif de tant de siècles sont venues par les soins du czar dans ses états toutes perfectionnées. Il a créé une académie sur le modèle des sociétés fameuses de Paris et de Londreâ. Cette académie subsiste encore, et il se forme enfin des philosophes moscovites. Il a forcé la jeune noblesse de ses états à voyager, à s'instruire, à rapporter en Russie la politesse étrangère. J'ai vu de jeunes Russes-pleus d'elevité et de connaissances. C'est ainsi qu'un seul homme a changé le plus grand empire du monde. Er zu qu'on voorbelden van minder beteekenis, zeide ik, waarnaar men kan verwezen. Die publikische Gebäude, die Petrus I zu seiner Wohnung und Divertissement aufgeführt, sind eben nicht das Hauptstück, wobei ein Panegyrist, wenn er von diesem Monarchen eine grosse Idee geben wollte, sich meines Erachtens lange arbeiten müsste. En das Volk, vor dem huizen, ook het zomerkomende, dat de huizen, ook het zomerkomende, klein en onregelmatig zu, zonder evenredigheid gebouwd en zoo laag, dat b. v. van dat te Preobraschenskoi »ein langer Mann, wann er vor der Thürschwelle stehet, das Dach ohne Mühe abreichen kann" en dat de woning van das so hoch ausgeschrieene Peterhof" zoo eng is, dat «ein Wohlhabender Edelmann sich gewiss darinne nicht gerne behelfen würde". Zóó bg Vockerodt. Voltaire in tegendeel: Bij Hermann, biz. 102 vlg. Bij Dupont XXII, p. 54. Bij Hermann, biz. 88 vlg. Des bâtiments d'une architecture régulière et noble furent élevés au milieu des huttes moscovites. Il fesait toutes ses maisons petites et de mauvais goût; mais il prodiguait pour les maisons publiques la magnificence et la grandeur. In tegenstelling met Voltaire, die voor het stichten der haven à Petersburg de zeer gegronde reden aanvoert, dat le port d'Archangel fermé par les glaces neuf mois de Tannée et dont Tabord exigeait un circuit long et dangereux, ne paraissait pas assez commode au czar vindt men bij Vockerodt de voorstelling, also alleen de groote voorliefde van Peter voor Petersburg de drgfveer was, waarom hé Archangel tegenwerkte. Terw:gl Voltaire van meer dan 300 galeien, te Petersburg liggende, spreekt % gewaagt Vockerodt van meer dan 200. Volt Aire verzerkert, dat er ten tgde van Peter een weg liep, op zyn last aangelegd, van Moskau naär Petersburg, dwars door een streek, die tevoren niets dan moeras was, van welken weg hg zelfs de lengte opgeeft. Daarentegen vermeldt Vockerodt, dat slechts een klein gedeelte van dien weg is tot stand gekomen, het overige nooit begaanbar is geworden. Zeer in 't oog vallend is ook, dat, alhoewel Vockerodt een paar bladz^den vult met de beschr^ving van Petersburg 8), het cgfer van 60,000 huizen, welke die stad zal hebben bevat, dat bgna het eenige is, hetwelk Voltaire er van zegt in de paar regels, aan dit onderwerp gewgd % gegenszins bg Vockerodt voorkomt. Niet minder opmerkeligk, dat het bedrag der inkom Sien van czaar Peter zooveel geschat door Voltaire dan door Vockerodt. Vol- 1) Bij Dupont XXII, p. 47, 54. 2) Ibid, XXII, p. 53. 3) Ibid, XXII, p. 53. 4) By Hermann, biz. 55. By  plaats wederom in overgreenstemming is met een andere uit hetzelfde boek, waar evenzeer de waarde van een roebel op omtrent v^f francs wordt begroot. Maar het wgkt zeer af van Vockerodt, want tegeuover de 4 à 5 millioen roebels jaarl^ksche inkomsten begrochenigt g Voltaire stelt die schrgver 9 à 10 millioen ^). Ook met betrekking tot deze reeks van plaatsen dus, niet aangehaald door den heer Eoser, is het resultaat mgner vergelgking: er is te veel verschil tusschen Vockerodt en Voltaire, dan dat men zou kunnen deuken, dat de Franscbe auteur nagenoeg zyn geheele uitweiding over den toestand van Rusland uit het geschrift van den Pruisischen gezant-schapssecretaris heeft getrokken. O Bij Dupont XXn, p 51. Ibid., XXIV, p. 37. " Ibid., p. 67, en eveneens 166. " Ibid., p. 166. " By Hermann, p. 116. GEWONE YERADERIMÉ DEB AFDBELINO TAAL-, LETTER, GESCHIEDEUNDIOE EN WUSOEEBiOE WETENSCHAPPEN, GEHOUDEN DEN KH» DECEHBEB I88S. Tegenwoordig de beeren: opzoomer, voorzitter, leemans, M. DE VRIES, o. DG VRIES, O. DG VRIES, ICEES, BEET, R. FRUIN, SUL, NABER, HOEKSTRA, DE GOEJE, VAN HERWERDEN, VOSHAER, LAND, DE HOOP SCHEFFER, CAMPBELL, DE JONO, ACQUITT, COSUN, PLEUTB, TIELE, WUNNE, MATTHES, VERDAM en BOOT, seCTetaris. Het proces-verbaal der vorige vergadering wordt gelezen en goedekeur. De secretaris bericht, dat de beer Verdam een scbriftelgk voorstel over de uitgave van Hnygens gedicbten beeft inge-diend en dat bet bebst gebest bef bef bestür der afdeeling wordt over-wogen. De beer Yosmaer spreekt over bet karakter van Helena, zooals bet zicb in bet vierde boek der Odyssee v. 235—290 voordoet, ter bestriding van bet gegen de beer Naber over de interpolatie vao die plaats in de vorige vergadering beeft. Na eenige opmerkingen over de kritiesche en aesthetiesche waardeering van eenig kunstwerk, die elkander moeten aanvullen om tot een juist oordeel te komen, beschouwt de spreker die plaats en toont aan, dat, wat er ook voor ons bereemdend in Heiena's handel wgze moge zgn, dit zich laat verklaren uit het wankelend karakter van Helena, en naar de ziensw^ze dier dagen door den invloed van goddelgke werking op den mensch. Naar aanleiding van het gesprokene wgst de heer Hoekstra op andere inconseqaeutiën in de Homerische gedichten, en de heer van Herwerden steunt het door den spreker aange-Yoerde door te verwijzen op een paar versen in Aristophanes. Lysistrata (155 vg.). Het wordt bestreden door den heer Naber, die op het zonderlinge in Menelaus handelweise en op het onvoorzichten in het gedrag van den schranderen Odysseus in de besproken plaats opmerkzaam maakt. Door den heer Yosmaer wordt zoowel het een als het ander nader verklaard en verdedig. De spreker bied zgne bgdrage aan voor de Verslagen. Vervolgens spreket de heer Plegte over drie handschriften op papyrus. Het eerste is uitgegeven door Mariette onder den titel “Papyrus du lac Moeris”. Het tweede te Boulak bewaard en evenzoo door Mariette uitgegeven, is door Brugsch “Papyrus du Paioum" genoemd. Van het derde, door Brugsch “Papyrus du Labyrinthe" genoemd, kreeg de spreker een afschrift van Dr. Eisenlohr te Heidelberg. De spreker vertoont de afbeelding en geeft eene beschriving der drie stukken, die alle op hetzelfde onderwerp betrekking hebben en eene godsdienstige beschouwing van het Fayoum geven. Daarin worden de tempels genoemd der Goden, die op verschillende plaatsen vereerd werden. De hoofdinhoud is een bezoek van den Zonnegod aan onderscheiden deelen van het Gewest op den gezwollen Ngl bg de overstrooming. In Tolgorde het eerste is het handschrift van de Fayoatti. Drie en twintig plaatsen met tempels, van welke zes in het Zuiden, een in het Noorden ontbreken, liggen aan de twee hoofdarmen van het kanaal, dat de Fayoum omringt en b^ Ellahun naar binnen stroomt. Aan het einde dezer kanalen, de twee monden van Strabo, ligt het meer Moeris, n. 24, dat in het tweede gedeelte van den eersten papyrus wordt afgebeeld, Deze plaatsen vindt de spreker terug in nog bestaande plaatsen aan de oevers der kanalen, diehethooge plateau van de Fayoum doorsnijden. Het meer Moeris kan niet anders zgu dan de Birket-el-Eerun. De papyrus van het labyrinth is in drie strooken Verdeeld, van welke de bovenste twintig, de onderste een en twintig afdeelingen bevat, üit het slot van dit stué leert men dat de nomen van Opper- en Beneden-Egypte twee en veertig waren, en dat de Fayoum er vier en twintig telde, waaronder zes kleine. Deze 42 tempels worden afgebeeld in het handschrift. Zij staan in de nabgheid van het meer Moeris. Volgens Brugsch most men in dit stuk eene afbeelding zien van het Labyrinth, dat volgens de oude schrgvers eene voorstelling in het klein was van Egypte, en gelegen aan het meer Moeris, dus in den omtrek van Birket-el-Kerun moet gezocht worden. Dit is ook de meening van een der laatste onderzoekers van het Fayoum F. Cope Whitehouse. Zg staat Ignrecht tegenover die van vroegere reizigers, en is moeielgk overeen te brengen met de opgave der oude Grieksche schrgvers. Volgens den spreker behoore deze oorkonden bg elkander en sluiten met kleine leemten aan elkander. Zg behandelen het sayoum met zgn 24 afdeelingen, het meer Moeris en het meer te zoeken is. Om het vergevorderde uur moeten de Beeren Tiele, van Herwerden en de Goeje zich tot het doen van enkele vragen naar aanleiding van het gehoorde bepalen, die door den spreker beantwoord worden. Hg biedt zgne mededeeling. voor de Verslagen en Mededeelingen aan, en veroekt dat de teekening der landschriften en eene kaart, daaraan zal worden toegeyoegd. Nadat de heer Beets namens de Utrechtsche Zendings-yereeniging een exemplar van het Eyangelie van Johannes, yertaald in het Noefoorsch door J. L. yau Hasselt en W. L. Jens yoor de boekerg heeft aangeboden, wordt deze yerga-dering gesloten. OVER HET KARAKTER VàN HELENA, TER VERKLARING VAN ODUSSEE IV, vs. 235—289. BIJDAOB VAN C. VOSMABB. Een paar taireelen in Den Vierden zang der Odussee, waarin Helena optreedt, heben ter voorgaande vergadering bet onderwerp der scherpzinnige kritiek van ons medelid Dr. Naber uitgemaakt. Eenige tegenstrijdigheden en zonnderlingen in de handeling en voorstelling leiden er toe in die plaatsen verandering aau te brengen en er gedeelten uit te verwenderen. Wg willen straks die plaatsen, twee bgdragen weder voor de kennis van Heiena's karakter op de keper beschouwen; doch vooraf eenige algemeene opmerkingen. Zoo de kritiek scheidt, de poësis verbindt; en ik wenschte thans voor een oogenblik uwe aandacht te vragen vooreene poging om wat door kritische ontleding onsamenhangend scheen, door aesthetische en poëtische verbinding weer tot een samenstemmend geheel te maken. Ons medelid Dr. Sprugt heeft er in het algemeen reeds op gewezen, dat het wenschelk is zulke plaatsen, als de hier besprokene, niet al te reëel op te vatten, doch als poëtiesch verhaal, waarin natuurlek wel geen onverklaarbare onzin gedoogd wordt, maar ook geene logische werkelgkheid te eischen valt. Bjà deze laat Ste opvatting en beschouwing van een dicht- Werk, en wel een half mythiesch dichtwerk uit onden tgd, Sluit ik mg geheel aan: Wer den Dichter will verstehn Soll in Dichters Lande gehn, en ik meen, dat wy dan de aangevallen voorstelling zer goed kunnen verklaren en mogen komen tot de slotsom: Das Wort sie sollen lassen stan. Tegenover ieder groot kunstwerk wordt de denkende beschouwer in twee richtigen bewogen. Die twee richtigen, die zich bewogen den denkenden individu voorden, zgn ook in de verschillende tänende en eeuwen waar te nemen. De naive overgave die bewondert en geniet, maakt plaats voor een kritiesch onderzoek, dat ontleedt om te kennen en te door-gronden. Dit heeft evenzoo plaats bg den individu. Men vangt aan met onverdeelde aandoening, hetzg van tegenzin, betzg van bewondering. Dan komt allengs het onderzoekend en ontledend oordeel. Doch daarbg kan noch mag men blgven staan. Een kunstwerk is een geheel, wel uit een samenstel van aandoeningen en opmerkingen geboren, maar in den kunstenaar tot een geheel geworden. Daarom moet ook de beschouwer diezelfde eenheid — waarvan hg zich, om te ontleden en nader te doorgronden, eene poos had verwiderd,— weer in zich zei ven herstellen, om het de Ä^efe kunstwerk, zooals de maker het gevoeld, begrepen en gegeven het, te waardeeren. Intusschen alle menschelgke ervaring en kennis heeft zich in takken gesplitst, omdat de stof allengs te uitgebreid wordt om altgd door ieder in haar geheel te worden omvat Zoo zien wg ook ten aanzien van kunstwerken — beldende zoowel als geschrevene — twee richtingen ontstaan, die wel eens strgden, doch wier verzoening noodig is en ook niet tot de onmogelgkheden behoort. 6g de eene treedt de kri-tik, het ontledende onderzoek, de wetenschap op den voorgrond. Bg de andere de synthetische waardee-ring. Beiden hebben haar recht; doch beiden kunnen elk- (185) ander aanyallen en eikanderen nut doen. De slotsom van beider samenwerking strekt tot de volle waardeering van hetkunstwerk. Zonder kritiek bigft de waardeering van een kunstwerk naief en ongegrond: maar ook, zonder aesthetiek, bet meê^ en navoelen met den kunstenaor, loopt de waardeering ge-vaar. De kritiek is de ervaren horlogemaker, die raderen en spillen uit elkaar neemt, maar er moet ook een horloge maker zijn, die ze weer in elkander zet. Anders komt het horloge niet tot zijn recht, — zooals het tegenwoordig sheet! De schoone en diepe kritische wetenschap, die vaak bet verstand voor zich heeft, bezit veel verleidel^ks, maar zijn heeft ook hare gevaren. Bilderdgk heeft, b^ eene be-schouwing van Ossians gedichten, ergens duidel^k weten aan te toonen, waar zich regels in een dier gedichten bevonden, die onecht moesten zgn, en hg deed Dit met groote gewis-heid. Intusscheu werden wir niet aan uit verlangen, om ten aanzien van Homeros tot zulk eene negatie te komen, maar alleen om de gevaren der methode te doen zien. Ik wensch eene tegen-overgestelde uitkomst, en die kunnen wg verkragen, mits wg de oude poëzie beschouwen in ouden geest. In dit opsicht staan wg nieuweren ver boven de oude uitleggers. De vergelgkende studie der verschillende mythologieën, en het indringen in de wording der oude sagen, verdichtselen en poëmen, heeft ons hun aard en wezen doen kennen. Wg begrgpen, zonder aanstoot, wat er ruws, vreemds, fantastiesch en tegenstrgdigs is in gedichten als Edda-liederen, Niebe-lungen, Ro elandslied: wg verklaren Dante niet uit een oogpunt van logica en werkelgkheid. Zien wie in de twee deelen van Faust tegenströgen, sporen van eene oudere en österre opvatting — b. v. in den Erdgeist, in Mefisto en in Faust zelven — wg zullen die gedendet er niet als onecht uit verwenden. Shakespeare is een ander voorbeeld: — wat zou er van Hamlet te recht komen, als wg daarin onze logica vorderden? En Macbeth? Toen Eckermann daarin tegenströgen aanwees, antwoordde Goethe — en vei'gunt mg, dat ik dit aanhale, omdat de groote meester zoo jiiist uitdrukte, lioe wg zulk een gedicht te beschouwen hebben: "Ueberall," zoo besloot Goethe zgn antwoord, sollen wir es mit dem Pinselstriche eines Malers oder dem Worte eines Dichters nicht so genau und kleinlich nehmen. Vielmehr sollen Wir ein Kunstwerk, das mit kühnem und freiem Geiste gemacht worden, auch wo möglich mit eben solchem Geiste wieder anzusehen und geniessen. Die Worte sind bloss rhetorischer Zwecke wegen da und wollen weiter nichts beweisen, als das der Dichter seine Personen jedesmal das reden lässt, was eben au dieser Stelle gehörig und wirksam ist, ohne sich viel zu bekümmern ob diese Worte vielleicht mit einer anderen Stelle in scheinbaren Wiederspruch gerathen möchten. Shakespeare... sah seine Stücke als ein Lebendiges an, das man nicht festhalten und im Einzeln bekritteln könnte, und wobei es bloss darauf ankam, immer nur im Gegenwärtigen Moment wirksam und bedeutend zu sein. Dat is ook de verklaring van zoo menige plaats in Romeros zangen. En laat ik nu nog eenen aanhaling mogen doen,  wat zich daaraan vastknoopt, wekt aller droefheid. (187) Weenend zat Zeus' dochter, de Argische Helena, zwögend; Weenend Telemachos mede, en Atreus' zoon Menelaos. Nestors zoon kon zelf uit zgn oog niet weeren de tranen. — Zoo zijn allen reeds door aandoening geprikkeld, tot Pensions zegt: »Eom, laten wg liever niet treuren by het aYondmaal", en z^ den maaltiyd begonnen. Doch iets anders bedacht nog Helena, dochter Eronioons, Want b^ den w^n dien zg dronken vermengde zg haastig een middel, Pgnen en droefheidstillend en rampspoed doende vergeten. Al wie proefde die kruiden, gevoegd bg den w^n in het mengvat, Zoade dien ganschlgken dag geen traan op zgn wangen gevoelen, Ja zelfs niet als een moeder of vader hem ware gestorven. 6g ziet, wg zgn al een eind weegs buiten de werkelgk-heid. Nu Sprecht Helena hun töt, en zeg beginnet met hare gewone filosofie: De godheid wisselt haar gaven; Zeus toch zendt ons het goed en het kwaad; want alles vermag hg — Welaan bigft thans zitten ten maal in ons huis, en verheugt u Onder gesprek, en ik zal iets thans wel voegend verhalen. En nu vertelt zg, wat zg lootata noemde, dat is, een woordje op zgn pas, iets aangenaams, met bepaalde bedoe-ling; zg vertelt, hoe Odysseus als slaaf vermomd eens in Troja kwam, aan niemand verdacht; maar >ik enkel herkende hem*\ Zg was nieuwsgierig om iets van hem te hooren, maar listig ontweek hg dat. Doch nu geeft zg hem een bad, zalft hem, en geeft hem kleederen — nu was de toestand veranderd, nu was hg haar gasté en was er tusschen hen de heilige verhouding geboren, die den gast onschendbaar maaki Zg zweert hem dan ook met krachtigen eede, hem niet te zul-len verraden, doch met één voorbehoud, dat wg oug Zg zweert namelgk, dat zg hem niet zal verklappen, vór dat hiij zal zgn teruggekeerd naar de 8nelle galeien en teuten. Odysseus volvoert zijn toeleg, wint de noodige berichten in en keert terug, na verscheidene Trojanen gedood te hebben. Jam- merden daarover de andere Trojaansche vrouwen, niet ik, zegt Helena, want reeds was er in m^n hart een omkeer; ik betreurde mgne dwaling — waartoe Afrodite mg had verleid — en ik verlangde weer naar mgn ega Hem wien er niets ontbreekt aan verstand en aan uiterl^k aanzien. Een vleiend compliment aan Menelaos dat ook mee be- hoorde tot die eocxora, tot die woorden die daar van pas waren, zooals Helena altgd iivd-oi [leiXlxioi had, die niet minder goed werkten dan de fpdçiiexxa iu den wgn. Nu antwoordt Menelaos en vertelt ook iets, wat er in Troja met hem en anderen en Odysseus gebeurde. Zg zaten in het houten paard; daar kwam, nieuwsgierig als zg was, ook Helena kgken, liep er driemaal om heen en kreeg den inval om eenige namen der Ächaiërs te roepen en daarbij de stem van hunne vrouwen na te bootsen. Wat moeten wg hier van zeggen? Ons met ons modern begrip verbazen? Ik geloof het niet. Wg zgn hier geheel in het romantische en wonderbare. Helena kreeg daar een onberedeneerden inval, geheel in overeenstemming met haar zeer veelvoudig en zeer wisselend karakter (waarover later). De mannen in het paard, als echte Grieken met onbesuisde impulsie handelend, dachten er over naar buiten te stormen. Maar toen was het. Dat de meer beraden Odysseus hen bewong en, toen Antiklos wilde antwoorden, hem zgn hand op den mond hield tot Helena weer was weggegaan. Ik vind in dit alles noch zulke tegenstrgdigheden, noch zulke onmooglgkheden, dat wg ze niet gerust kunnen laten staan, zooals zg er staan. Wat er min gewoons in ligt kunnen wg ten eerste verklaren uit het karakter van Helena, dat zeer veelvoudig is en zeer wisselend. Helena is de schoone xor' s^óxriv; zy is zich bewüst van hare bekoorlgkheid maar ook van haar schuld, die zij zich altgd zoo in Troja, als later te Sparta verwgt met de scherpste woorden, zelfs met het woord xt'cor. Haar karakter is vol nuances: eerst laat zg zich door Paris verleiden — later berouwt het haar en zegt zeg: o had een storm of golf mg vór dien tijd weggesleept! Dan wordt echter dat zelfverwgt weer dadelïjk verzacht, door de beden-king: ik deed dat eigenlgk niet, maar Afrodite, die het zoo wilde. Telkens wankelt zg. In Troja wilde zg soms vluchten of zich dooden, — toch blgft zg er; want er bestond bghaar ook eenige gehechteid aan hare nieuwe omgeving — zg had eene eerbiedige liefde voor Priamos, en deze voorhaar, die zoo aaadoenlgk spreekt in Priamos woord tot haar ipiXov rsxaç — óv ri [loi àixiti iölf li niet geef ik de schuld, lief kind, maar wel aan de goden. Maar als zg dan weer den moed van Menelaos ziet, en de zwakheid van Paris, die vluchtte, dan leeft in haar weer de hartstocht voor dapperheid en kracht, en doet zg Paris de bitterste verwgten. Naar alle richtingen werd haar gemoed bewo-gen, — haat, liefde, berouw, verlangen naar huis, berusting, veering en ook smaad, want vaak werd zg in Troja gesmaad, en vandaar die heerlgke woorden die zg den dooden Hektor wijdde, hem die baar nooit een bitter woord had toegevoegd. Ten slotte, na Troja's val gaat zig met Mene-laos mede; hoe zij zich met hem verzoende heeft Quintus zoo aardig beschreven. Ondanks al die avonturen en die wisselingen in haar karakter blijft zij geërd en ontzien. Flüsterden de Trojaansche grgsa ards Niemand wrake 't voorwaar, dat Trojaan en Achaier in 't Papa Zoo lang zoo veel jammren om zulk eene vrouwe verduren, als Troja gevallen is en Helena daar naar het schip gaat, met neergeslagen oogen, dan is er geen enkle die haar zou durven of willen beleedigen. Inderd dat is de demonische yrouw, die allee betoovert, 190 ) Wier Vorstelgke houding iedor onzag inboezemt, de ÓUt yvvdiTcœv. Dat is geen modern karakter, dat wg naar onze begripen moeten nitieggen. In de Grieksche karakters in het algemeen, en die uit de heroïsche tgden vooral, vindt men altéd inconsequents, — en wel daarom, omdat zg niet met kalme redeneering handelen; z^ spreken en handelen dadelyk, rechtstreeks zooals de natur het op het oogenblik ingeeft; even snel tot vreugd als tot tranen bewogen, niet zich vermommend, maar toonend wat z^ op het oogenblik voelen. Vandaar bg een zelfden mensch wilde hartstochten en teederheid; wraak, toorn en zachteid. Vandaar geen geregeld en in bepaide perken gehouden karakter, maar wat wg inconsequenties zouden noemen. Zoo is ook Helena; en wat er in haar of ten opzichte van haar ook verems moge wezen, Göthe heeft als dichter zoo juist gevoeld en gezegd, als antwoord op een kritiesch bezwaar van Faust. Ganz eigen ist es mit mythologischer Frau! Der Dichter bringt sie, wie er sraucht, zur Schau. In de tweede plaats en ten slotte moet ik nog op een paar bizonderheden wgzen Wg spraken van het wisse-lende, zoo gg dan wilt inconsequente in Helena. Het ergste van dien aard is niet ter sprake gekommen. Als Paris uit het gevecht met Menelaos is teruggekeerd en daar door de zorg van Afrodite op zijn rustled ligt, geurend en fris Als een jongeling, die ten reidans zal gaan, brengt de godin Helena bij hem. Helena overlaadt hem met verwgten en zegt: waart gg maar liever gesneuveld, en toch, eue poos daarna deelt zy in minne zgn rustbed! Vreemd oogenschijnlgk, maar niet vreemd, als w^ er op leten, dat het Afrodite weer was, die naast haar stond. Dat gebood en bewerkte de godin en Peitho overreedde har weer. Waar wg eene handeling of meening of inval  das cœuv, die dat te weeg brengt. Als Helena op een zacht verlangen voelt naar heur ersten man en ouders, dan is het Iris, die haar dit geeft. En zoo zgn er ook in het besproken verhaal van Mene-laos twee opmerkelke bizonderheden, die bizonderheden, die bizonderheden, niet zgn in het oog gehouden. Als Menelaos vertelt, dat Helena ook naar het hoaten paard kwam können, zegt hg — en dit staat er gewis niet zonder opzet bg: .... TçeXsvûiiABvai dé ö ïneXXev da ((1(0 Vf og TffoieOOiv eßovXsto xvdoq oçt^cu* De aoristus is hier ook niet zonder beteekenis. De meening en de opvatting van Menelaos was dus duidelijk deze : toen gg dat deedt, moet er zeker de een of andere demon geweest zgn, die u, om de Trojers te bevoordeelen, tot die daad aandreef. Eu dan staat er nog een kleine trek bg: »immers ook Deïfobos volgde u"; Helena was alzoo onder het oog van iemand, die haar als bewaakte. Even als nu een demon Helena dreef tot die daad, die de mannen In her paard in gevaar had kunnen brengen, even zoo was het weder eene godheid, die dat voorkwam, want ten slotte zegt Menelaos: as vóikpiv ojrifyaye IlaXXàq 'A9r-vri* Alzoo, wat er voor ons bevreemdends in Heiena's handel- (192 ) wgze mocht zga, wordt, naar Griekscbe opvatting, volkomen verklaard door den invloed van goddelijke werking in den meusch. Mg dunkt, dat hiermede de bezwaren zgu opgelost en ook deze, evenals andere dergelgke plaatsen der Homerische poëzie moeten worden behouden. TOT VERKLARING EN KRITIEK VAN BOEK YII EN VIII DER NATUURBESCHRIJVING VAN PLINIUS. BIRDRAGB VAN J. C. O. B 0 0 T. In de vierde eenw zond Symmachus aan Ausonîus eenîge boeken der Naturalis historia van Plinius, die hg voor hem had laten afschreven en verontschuldigde zich in een begroegd schreven over de menigte fouten, die de onnauwkeurige afschrijver daarin gemaakt had. Andere kopieën van het geheele werk of van gedeelten, die bewaard zgn gebleven en vooral door L. von Jan en Julius Sillig vr^nauwkeurig vergeleken z^n, wemelen evenzeer van fouten, en na al wat door oudere en nieuwere geleerden gedaan is om den tekst te herstellen, blgft er nog veel te doen over. Toen ik vele jaren geleden het zevende boek, dat de anthropologie bevat, en het achtste, waarin o^er viervoetige zoog-dieren gehandeld wordt, met aanstaande medic i las, stuitte ik telkens op zwarigheden, en zocht die door aanw^zing van het taalgebruik van den schrgver, voorzoover ik daar-mede bekend was, of door verandering van den tekst, weg *) Zie Symmachus Aufionio S. Si te amor habet Naturalis historiae« quam Plinius elaboravit» en tibi libellos quorum praesentanea copia fuit, in quis, ut arbitrer, apulentae eruditidni tuae negligens veritatis iibrarius displicebit. Sed mihi fraudi non erit emendationis incuria; malui enim tibi probari mei muneris celeritate, quam alieni operis examine. Yale. TXUL. BN MXOSD. AID. LBTTKUL. 8<ie MBKK8. DKËh 1. IS te nemen. De kritisclie nitgave van J. Billig ^) werd daarb^ ten grondslag gelegd. Later heb ik de opmerkingen van C, L. Urlichs ^), van Joh. Muller 3) en van enkele anderen begnadig gegenwärtig. Onlangs die papieren doorbladerend vond ik daarin, bg veel wat mg nu verwerpelgk schgnt, enkele gissingen, die misschien verdienen aan de vergetelheid ontrukt te worden. Wat mg na zorgvuldigonderzog waar of althans waarschgnlgk voorkomt, wensch ik U mede te deelen. Ook als ik het doel niet tref, kan het nuttig zgn scherper oogen daarop te richten. Schgnt dat Plinius bg zgn leven alleen de eerste tien Boeken van zgn werk heeft uitgegeven, en dat de overige zeven en twintig boeken na zgn dood door zgn neef den jongeren Plinius zgn wereldkundig gemaakt. Dit blgkt uit de onderschriften van boek XI en XII in het oudste der volledige handschriften, den codex Biccardianus te Florence, editus post mortem. Maar de tekst van het zevende en achtste boek is evenwel niet helderder en zuverderdan van die der overige boeken. De schuldigt gedeeltelgk bekendig den schrgver, gedeeltelgk bekendig de afschrgvers. Plinius had ont- zettend veel gelezen en veel geschreven, maar ondanks zgn stgl. In dat opzicht kan hg niet van duisterheid, gezochtheid en gezwollenheid vrg- gesproken worden. Daaruit volgt dat veel, wat den le Zer hindert en stoort, bg nadere kennismaking met den auteur bligt wel zoo, als het in de beste handschriften bewaard is, uit zgne pen gevloeid te zgn. Dit moet ons bedacht- C. Plinii Seca&di Nat. hist, libri XXX VU. Reoensuit et comin. cht. iudicibusque instruxit Julius Sillig, Hamburgi et Gothae, VIll voll. 1851-1868. Zie zijne Epikritische Bemerkungen ueber das siebente Buch in het Rhein. Museum f. Philologie XVIII. S. 527—536, de Vindiciae Pliniana. Erlangen 1866. S. 119—150 en de Grestomathia Pliniana. Berlin 1857. Zie zyne Emendationen zur Nat. hist, des Plinius in de Sitzungsber. der Kais. Akademie des Wiss. te Weenen. B. 86. S. 191—210. Dezelfde woorden staan in het voortreffelke Bamberger handschrift in de opschriften van boek XXXVII—XXXVII. Zam maken in de kritiek, daar wg anders gevaar loopen den schrgyer iets anders te laten zeggen, dan hg wilde, verdienen gerangschikt te worden onder de onkundigen, van welken Quintilianus schrgft, dum librariorum insectari volunt inscientiamj suam conßtmtur. Laat Ming dit met enkele voorbeelden aan vernonen. Beeds de eerste paragraaf yan het zevende boek geeft daartoe gefold. Nadat de schrgver gemeld heeft dat hg nn zal overgaan tot de beschouwing der levende wezens, gaat hg dus voort: Principium iure tribuetur hominis miua causa videtur cuncta alia genuisse natura magna aeva mercede contra tania aua munera, non sit ut satis aestumare parefis melior tumdni an triHior noverca fuerit. Van Dalechamp af tot op onze dagen hebben sommigen bezwaar gevonden in de woorden magna saeva mercede contra tanta sua munera, en daar hunne veranderingen mg niet bevielen, heb ik vroeger magna saepe mercede contristans sua munera daarvoor. In de plaats gesteld. Noodelooze moeite. Wat de handschriften geven is onberispelijk. Saeva de nominutivus, slaande op natura is door PUnius tusschen de ablativi magna mercede ingeschoven met hetzelfde jagen naar eene sierlgke uitdrukking, die hem IV. 88 liet schrgven: Pars mundi — densä mersâ caligine. Plinius kende de gedichten van Vergilius goed en kan daarbg gedacht hebben aan Âen. m. 414 Haec loca — vasta convulsä ruina, aan v. 590 macie coufectä supremâ, of an Y. 556 Omnibus in mora tonsâ como pressa corona. Daar de natur cuncta alia ter wille van den mensch heeft voortgebracht, mocht hg niet alleen van hare gaven spreken, maar kon die tanta sua munera noemen. Volgens zgne sombere levensbeschrgving, die in de geheele inleiding van dit boek § 1— >6 zich uit en meermalen bg hem terugkeert, was de natur saeva magna mercede d. i. uitermate streng, hoog omni forlunae ambitione decemere, nemo mortalium est felix. II. 25—27. XXVIII. 9. 18 loou vorderenden, en twgfelde hg of z^ meer verdient eene bona parens, dan wel eene tristia noverca genoemd te worden. In VII. 23 geeft R: horum supra centum viginti mïlia fuisse prodente se scrihit Ctesias en. De schryver van het Toledo handschrift (T), die meermalen wat hem duister was door coniecturen trachte op te helderen, veranderde prozessi se in produnt esse, maar verzuzende het voorafgaande fuisse weg te laten. Dezelfde liet in VIII. 194 eene soortgelgke uitdrukking ongemeid: Lanam in colu et fuso Tanaquilis — in templo Sancus durasse prodente se auctor est M. Varro. Hoe pleonastiesch de uitdrukking schgnt. zg is volkomen juist, mits men prodente se met de voorafgaande verba fuit en durasse verbindt. Ctesias schrägt dat er meer dan 120,000 van die menschen leefden, toen hg dat meldde; Varro günstigt, dat de wol in den tempel van Sancus nog bestond, toen hg het opgaf 3). Nog een voorbeeld. In § 92 rekent Plinius het geen roem voor G. lulius Caesar, dat hij bgna twaalfhonderddui-zend menschen heeft doen sneuvelen, tantam etiam coactam humani generis iniuriam, Hierbg teekende Salmasius aan: Haec verba qui mihi explicet quaero. Sed quaerendus potius qui emendet. Hoc enim indigent. Lego: »tantum etiam coacta in humani generis iniuria''. Ik vind de woor-den aldus veranderd minder verstaanbaar dan de overgeleverte tekst. Plinius heeft dien ace. als appositie aan de. De uitdrukking magna mercede wordt in dezelfde beteekenis gebezigd door Cicero Tusc. III. 12. Nain istud nihil dolere non nisi magna mercede contingit. Ep. ad Fam. I. 9, 3 gaudeo (te) earn fidem cogn. osse hominum non ita magna mercede, quam ego maximo dolore cognoram. Deze genetivus, door de beste handschriften gewaarborgd, is door Sillig te onrechte verworpen, en door het meer gewone Sarmat vervangen. De naam b uit de Sabynsche taal onleend volgens Aelius Stilo bij Varro de ling. lat. V. 66. Voorbeelden van dergelijke ablativi van het participium praesens zyn menigvuldig by Tacitus. Zie Draeger, hist. Syntax d. lat. Sprache. § 579. Zie z\ine Flinianae exeroitationes in Solinnm. Trai. ad Eh. 1689. p. 356 E. (191) milia hominum occiaa proeliis toegevoegd, en beknoptelgk voorgesteld, wat h^ ook op deze w^ze had kunnea aitdiHikken: qaum tan tam humano generi iniuriam intalerit, etiamäi ad earn Inferendam coactus sit. Niet overal levert de naar handschriften vastgestelde tekst een gezonden of althans dragelyken zin; in vele gevallen vordert hg verbetering. Er zijn plaatsen, waar die zonder eenigszins gewaagde kur niet te vinden is, maar somtijds ligt zu zoo voor de hand, dat men zich verwondert, dat die niet allang gevonden is. Van dezen aard is, als ik mg niet vergis, mgne herstelling van een vijftal plaatsen. 