Bijdragen tot de taal-, land- en volkenkunde
$ 1. Het jacht de Hope kwam den 1842 December 1613 voor Bantam ten anker, aan boord hebbende den koopman Hendrik Jansz., aan wien het kantoor te Patani was toevertrouwd geweest, en wiens diensttijd op het punt stond te verschijnen ; doch daar de Gouvern.-Gen. Pieter Both hem wist te bewegen zich opnieuw aan den dienst der Comp. te verbinden, en in zijne vorige betrekking naar Patani terug te keeren, zoude hij met het jacht Jacatra derwaarts gebracht worden, terwijl ge- noemd vaartuig ter zijner beschikking werd gesteld om in de vaart tusschen Patani en Stamm en Japan gebruikt te worden. Het jacht Jacatra werd gevoerd door den schipper Willem Jausz. van Amersfoort ; het jacht ging in het voorjaar van 1614 van Bantam naar Patani onder zeil, waar het den 17den Mei voor het kantoor aldaar het anker liet vallen. Al spoedig vertrok 1 Dezelfde, wiens naam later beroemd is geworden door zijns reis met Le Maire. 3 Busochicter, 18 Febr. 1604 f 10}; hoogbootemansmast 1] Nov. 1605 f 15}; verbeterd 4 Nouv 1696 (15. 3 Kopybuck kamer Zeeland, 1609, 14 Augustas. 52 WILLEM JANSZ. VAN AMERSFOORT. geven, maar bij het strand te blijven; en zoo men eenige inwo- ners ontmoette, zou men ze met vriendschap bejegenen. De stuurman kwam des namiddags aan boord terug met het bericht dat hij de waterplaats had gevonden, doch dat het halen van water moeielijk zou zijn; zij hadden twee Brazilianen gezien, doch deze waren voor hen weggeloopen. Des anderen daags wer- den de booten weder bemand, en met denzelfden last en onder het bevel van denzelfden stuurman, naar de wal gezonden, daar hij gezegd had dat hij meende eene betere waterplaats te zullen vinden. „Aan lant comende is ditto stuerman met het volck wel 1} mijlle in ‘t lant gegaen, en op den middag weder op strant geconien, omtrent een mijlle van die plaetse daerse uijt waren gegaen, daer de boots laegen. Ditto persoonen zijn alsoo de strand langs gemarcheert sonder ordre, de boots haer siende sijn naer haer toegecomen, den stuerman wenckt dat se weder op haer oude plaets soude vaeren; d'onse aldus voortgaende sonder erch te dencken, alsoo sij geen volck hadden vernomen maer wel voetstappen, soo ons verclaerden 4 persoonen die ’t entswommen. Nu bij de boots comende om daer in te gaen, soo ist geschiet datter achter eeu hoogen berch, die dicht op strant ligt, wel 200 Brasilianen te voorschijn gecomen (zijn) ons volck daer naer toetredende om haer te spreecken, soo hebben de Brasilianen soo snel met pijllen geschooten, ende ons volck die moede ende mat waeren, den eenen zijn lont uijt, den anderen niet claer wesende, soo dat se een à 2 mael haer musquetten losten; doch door de menichte van pijllen mosten ons volck de vlucht nemen, en 13 man vau ons volck doot- geschooten, en eenige in zee verdroncken die naer de boots wilden swemmen, waeronder den stierman en een assistent ! was, 2 zijnder gevangen gebleeven 2. Deze tijdinge bedroefde mij te hooren, doch de Heere regeert alles naer zijnen wille. Dit aldus geschiet zijnde hebben goedgevonden te vertrecken, ende onse gevangens daer aen lant geset op 7 nae, souden der meer ge- 1 Dirck Pietersz. Keijser en Jan Mattuesen. 2 Van deze twee gevangenen, Bartel, Tuenisz. bootsman en Sijbrant Fredrickss. soldaat, is nog een brief voorhanden waarin zij van han ongelnk kennis geven aan de Bewindhebbers. Zij waren beide zwaar gewond en gevavkelijk overgebracht naar Resenier (Rio Janeiro) waar ze 6 weken hadden gezeten, toen ze naar de Baai? werden getransporteerd en alwaar bij het afzenden van hunnen brief — die geen dagteekening draagt — nog waren. Buiten op den brief staat, belialve het adres van de Bewindh.: van 2 gevangene uiĳt het schip Haerlem uijt de haija van Brasil, ontf. den Eersten Junie (1619?) WILLEM JANSZ. VAN AMERSFOORT. $43 houden hebben, dan de soberheijt van ‘t water en condt niet lijden, siende dat daer voor ons geen quartier was. Hebben de prijs van alles pro rato van water versien voor 1! maend en van fietualij voor 5 4 6 maenden, en sijn den Sden September "t seijl gegaen nae de Caep de bonne Esperance, Godt ver- trouwende op een spoedige reijs; ons volck begon weder door (sodts genaden te beteren, hadden 2 man in sieckten ver- looren”. Na eene reis van zes weken, sedert het vertrek uit de voor hun zoo noodlottige baai, kwamen de schepen den 13den October aan de Kaap. Op hunne reize derwaarts hadden zij veel stilte en veranderlijke winden gehad. In de Tafelbaai lagen geen schepen, maar zij vonden aan wal eenige berichten van de schepen ‘t Hert en Delft 1, die op hunne reis naar Bantain al mede deze baai hadden aangedaan. De watervaten werden gevuld en trachtte men zooveel mogelijk ververschingen voor het volk te bekomen, Waarvan er opnieuw een 40tal aan de scheurbuik lagen; doch behalve een paar magere koeien konden zij van de inboorlingen niets krijgen. Gewoonlijk werden de ververschingen door ruil- handel verkregen , waartoe voornamelijk het koper strekte ; maar daar hun koper te dun en het geel koper niet begeerd werd, pliaseden zij minder goed in hunnen handel dan de Engelschen, die het voor hen bedierven, daar zij armringen van rood Koper en halsbanden van rood koperdraad gevlochten mede- brachten. „Na wij beholpen ons met het geen best conden, en heten ons volek allen aan lant gaen, daerse van de wilde eruiyden warmoes cookten; dan hoe het smaeckten kont UE. wel denken: nochtans gaff Godt zijn zeegen daertoe, dat onze siecken die stuff van scheurbuijck waeren weder begonnen te verquicken, de bezzeerte tot versche cost dede ons het warmoes wel sinaecken; voren altemet een zoode vise, Den 29sten October werd de Pels voortgezet. „Nu ons volck eeu weijnich verquickt sijnde, en anders geen raet was aus onse reijse te vervorderen, sijn geresoiveert den 28steo October t° sey] te gaen nae Bantham, en wenen den 29sten ditto t° seul en liepen op 37 à 88 graden suijdelijeker breedte, alwaer ons de westewind outmoete met doorgaende coelte, soo uijt den 4. W. als N. W. soo dat wij altemet met een foek genoech te doen hadden, en alle dagen cout pezenweder, zoodat dit nae mijn gevoelen een spoedige wech * Delft erilde uit Hollaud 1 April, t Hert 1 Juni 1618. 344 WILLEM JANSZ. VAN AMERSFOORT, is, en oock gesont voor het volck en goet voor de vyveres, ten aensien van de gestadige winden en coelte van weder. liepen 700 mijlen Oost aan, doen stelden onsen coers N. QO. en vervielen op het eijlant Eugano, liggende voor de Straete Sunds. op de hoochte van 5 graden 20 minuten, omtrent 18 mijlen van de cust van Sumatra. Wij arriveerden op de reede van Bantham onder ‘t eylant Panjang den 12den Januarij Ao 1619, soodat wij Godt loff onze voijagie hebben gedaen in 8 maenden en 8 dagen, en tot noch toe niet meer als 2 man in sieckte verlooren.« Nauwelijks lagen zij ten anker, of zij ontvingen een- brief van Hendrick Jansz. t en Abraham van Uffelen, waarin ij werden gewaarschuwd niet voor Bantam te loopen; verder.gaven ze hun kennis van den stand der zaken, de macht der Engelschen, hun voornemen, het gebeurde te Jakatra, het vertrek van Coen naar Amboina; in het kort al hetgeen er tot op hunne komst te Bantam als te Jakatra’ was voorgevallen. Er wer” dientengevolge scheepsraad belegd, waarin werd besloten Y°O~ naar Amboina te zeilen, en zich bij de schepen onder Coel?ags ‘oegen; maar dewijl zij groote behoefte hadden aan ververscîhde, wilden zij eerst naar de Waterplaats in Straat Soenda loo, Ula. en zich daarvan voorzien. Den 16den Januari aldaar aangekit en, vonden ze ruimschoots gelegenheid voor de equipage vruchten, hoenders enz. voor een redelijken prijs te kunnen aankoopen, terwijl tevens de watervaten werden aangevuld. Den 20sten Januari kwam bij hen ten anker het jacht "t Hert, met den oppercoopman Jacques te Febvre aan boord, die vier dagen na hun vertrek van Bantam, op die reede was ge- komen, waar hij vernomen had dat ze naar de Waterplaats waren gezeild, werwaarts hij hun gevolgd was. Le Febvre was den 5den Januari van Coen gescheiden met het fregat Ceijlon, met order in Straat Soenda te kruisen op de verwacht wordende vaderlandsche schepen, zoo ook op de Zeewolff, die van Tikoe en Priaman, de Tijger van Indragiri en het door het schip Delft veroverde scheepje dat van Jambi stond te komen, ten einde ze voor de Engelschen te waarschuwen. Het mag be- vreemding baren dat de Engelschen hunne geheele scheepsmacht voor Jakatra hielden ‚7 want — zegt onze schrijver — haddeu ' Met de Swarte Leeuw door list van de Engelschen genomen. Zie hiervoren. WITLEM JANSZ. VAN AMERSFOORT. $43 de Engelschen iaer twee schepen in de Straet gehouden om te cruijcen, wij (Haerlem) en ‘t Hert en den Zeewolff waeren in haer handen gevallen, "t welk een groot abuijs van haer geweest 13.” Van Le Febvre, die zich aan boord van de Oude Sonne had bevonden, toen het gevecht met de Engelschen op deu 2deo Januari plaats had gehad ', vernamen zij nog eenige bijzonderheden betreffende dit gevecht, onder anderen dat het Engelsch admiraal- en vice-admiraalschip zoo waren getroffen dat zij voor den wind hadden moeten afloopen om hunne lekken te stoppen, terwijl ook de vijand wel in de dertig dooden had. Hij gaf hun de reden op die Coen had bewogen naar Amboina te loopen, om van daar in het begin van Mei met versterking terug te keeren en den Engelschen het hoofd te bieden. De komst van Le Febvre bracht eenige verandering in het door hen eenige dagen te voren genomen besluit om naar Am- boina te zeilen. Er werd nu bepaald dat de prijs — die den naam bekwam van Cleijn Amsterdam — in deStraat zou kruisen op de aankomende schepen, terwijl Haerevec}: ’t Hert tot den Isteo Maart aan de Waterplaats zoude, derven leggen. Den 2istea Januari werd hun een prauw,akatrsantam gezon- den, die hun brieven bracht van Jakatra 4 koen 20sten te voren, waarin gemeld werd het accoord door weseter van den Broecke met den vorst van Bantam aangegaan 3, maar drie dagen later, den SOsten, kregen zij een bericht van Bantam dat geheel anders luidde, namelijk het verraad aan van den Broecke ge- pleegd, die op uitnoodiging van den vorst — om met hem als broeders te samen de rivier opte varen, tot een bewijs dat alles weder in vrede was en met goedvinden van den raad van het fort _- zich met een gevolg van zeven personen naar Bantam begeven had. „Bij den coninck comende heeft (hij) se met groote schijn van vrientschap ontfangen, en sijn slach waar- nemende, heeft zijn dienaers bevolen haerlieden het geweer afte- nemen en schandelijck getrackteert met slaen, binden en soo gevangen genomen, daer eenige Engelschen bijstonden en saegent aen: de Koninck nu meeneude het fort hem te wesen, heeft geerst dat men de catte en punten sonden slechten eu 10000 realen daerboven, soo wilde hij van den Broecke weder loslaten , FE Ze hief van Coen van 13 Janaari 1619, de Jonge als voren blz 136, 13%. She het journaal van het beleg, bis 16 en 161 chide Vorbis. Vil 29 346 WILLEM JANSZ. VAN AMERSFOORT, doch dit is afgeslagen». Onze briefschrijver voegt hier bij: tj te verwonderen dat van den Broecke soo haest de t Mooren gelooft, soo cort nae het accoort hem uyt het heeft begeven; nu evenwel het fort is noch aen onse sijde bleven, en den coopman Pieter Ray heeft de saecke bij de genomen, doch heeft geen goede ordre gehouden als hier u sult hooren !. Den 3lsten Januari eer de dag aanbrak, kwam hun Cleyn Amsterdam bij hen aan de Waterplaats, met het richt dat zes Engelsche schepen van Bantam op hen af men. Des namiddags kregen zij die schepen in het gezi doch daar zij zich te zwak oordeelden de Engelschen met gevolg weérstand te kunnen bieden — Haarlem was slechts ‘wapend met 24, “1 Hert met 14 en de prijs met 10 s geschut, terwijl volgens Le Febvre de meeste schepen 80 a 40 stukken hadden en het admiraalschip zelfs met 52 s gewapend was — besloot men hun te ontzeilen, Straatwaarts uit, „dat ons leet genoech was wij voor haer mosten wicken, matt het was oor dien tijt best. Hun voornemen gelukte; des anderen wos waren de Engelschen uit ‘t gezicht. Buiten de Straat kruis ontmoette men den Q1sten Februari de Zeewolf, schipper Havic ~esz., die van Tikoe en Priaman, geladen met, peper, kwam. Met di sschip versterkt liepen zij de Straat weder in, en kwamen den 23sten voor de Waterplaats ten anker, waar zij vernamen dat de vijandelijke schepen twee dagen te voren naar Bantam waren teruggeloopen. Er werd nu een boot naar Bantam gezonden, om te zien of de Engelschen daar nog lagen, want de moesson begou te verloopen, en zij geloofden niet dat zij — de Engelschen — den geheelen moesson voor Bantam zouden zijn, de boot kwam den 25sten terug met het bericht dat er 14 Engelsche schepen voor Bantam lagen. Tot den 1lden Maart bleven onze schepen in de Straat kruisen, waarop weder 4 Engelsche schepen op hen afkwamen, waaronder een was dat met lading naar Engeland vertrok, terwijl een ander het uitgeleide zou doen. # Soo is den scheeps- raet van onse schepen vergadert, en hebben eenstemmich ge- resolveert de Engelschen ‘t hooft te bieden, alsoo wij nu soo sterck scheenen als sij; dan dicht bij haer comende, sagen dat wij bij haer luijden in groote van scheepen en ' Zie het jouruaal, als voren, bladz. 145. WILLEM JANSZ. VAN AMERSFOORT. 347 ut verre te cort quaemen, doch de corasie onder ons dede ons aenguen. Op den middach bij den anderen nde, liepen wij naer den Admirael toe, daer wij op telden e 50 stucken geschut; onder malcanders geschut sijnde, ten wij eerst, waarop hij dadelijck weder vier gaff. Dit ht duerde omtrent 2 A 3 uijren; soo ist geschiet dat het ‘t Hert in ‘t wenden op ons zij quaem en stiet zijn galioen oechtspriet aff, waer door genootsaeckt was voor den wint vuden om zijn focke mast niet te verliesen. De Zeewolfl hem buijten schoots als mede onse prijs, soodat wij en ert de heetste stoot mosten keeren; eijndelijk siende dat de pen soo verstrooijt waren en geen aventasie en sagen, sijn ‚ genootsaeckt voor den wint te houden om ‘t Hert te mn. En alsoo wij de Engelschen te cloeck in ‘t seijlen waren , en ons op den avont verlaten, en wij liepen ten ancker r Sumatra; hadden drie dooden en drie gequesten; heb naer verstuen dat den Admirael van onse eerste schoot 6 esten (had) en een doot was.” De schepen werden weder “i gemaakt, want ook Haerlem had in het gevecht veel len: toen zij hiermede klaar waren, werd in den scheepe- besloten, buiten de eilanden om, naar Jakatra te loopen e zien of ze die vau het fort eenig outzet konden toebrengen, het hun bekend was, dat zij aldaar weinig van kruid voor- waren en tevens te beproeven om „de custelijcke cargasoens chten ende in de schepen te nemen.” Den 18dee Maart nen zij in het gezicht van Jakatra, maar daar zij zeven sche schepen voor het fort zagen leggen, konden zij aan voornemen geen gevolg geven. Zij hielden zich nu tus- n de eilanden op en kwamen des nachts ten anker, opdat Engelschen bij dag niet zouden zien waar zij ‘snachts kerd lagen. Maar *den 20stea des morgens vroech soo haest dach begon te lichten, hebben gesien 7 scheepen, die haer wee perticen hadden verdeijlt, op ons affquaeinen en waeren nachts onder seul gegaen om ons te besetten, doch Godt gelooft, sijn haer ontwaer geworden, en alsoo wij haer te sk in “t seijlen waeren — hebben ons evenwel den gantachen } gevoicht — ziju des anderen daechs haer uijt ‘t gesichte men. doch dit is afgeslagen”. Onze briefschrijver voegt hier bij: »’t is te verwonderen dat van den Broecke soo haest de troulooze Mooren gelooft, soo cort nae het accoort hem uyt het fort heeft begeven; nu evenwel het fort is noch aen onse sijde ge- bleven, en den coopman Pieter Ray heeft de saecke bij de handt genomen, doch heeft geen goede ordre gehouden als hier na sult hooren !. Den 31sten Januari eer de dag aanbrak, kwam hun prijs Cleyn Amsterdam bij hen aan de Waterplaats, met het be- richt dat zes Engelsche schepen van Bantam op hen afkwa- men. Des namiddags kregen zij die schepen in het gezicht, doch daar zij zich te zwak oordeelden de Engelschen met goed gevolg weérstand te kunnen bieden — Haarlem was slechts ge- ‘wapend met 24, ‘t Hert met 14 en de prijs met 10 stukken geschut, terwijl volgens Le Febvre de meeste schepen 80 à 40 stukken hadden en het admiraalschip zelfs met 52 stukken gewapend was — besloot men hun te ontzeilen, Straatwaarts uit, „dat ons leet genoech was wij voor haer mosten wicken, maer het wasyog.. ro dien tijt best.» Hun voornemen gelukte; des anderen ings. Waren de Engelschen uit ‘t gezicht. Buiten de Straat kruisede , ontmoette men den 21sten Februari de Zeewolf! , schipper Havick=y,, esz., die van Tikoe en Priaman, geladen met peper, kwam. Met d. gpchip versterkt liepen zij de Straat weder in, en kwamen den 238ten voor de Waterplaats ten anker, waar zij vernamen dat de vijandelijke schepen twee dagen te voren naar Bantam waren teruggeloopen. Er werd nu een boot naar Bantam gezonden, om te zien of de Engelschen daar nog lagen, want de moesson begou te verloopen, en zij geloofden niet dat zij — de Engelschen — den geheelen moesson voor Bantam „ouden zijn, de boot kwam den 25sten terug met het bericht dat er 14 Engelsche schepen voor Bantam lagen. Tot den 1lden Maart bleven onze schepen in de Straat kruisen, waarop weder 4 Engelsche schepen op heu afkwamen, waaronder een was dat met lading naar Engeland vertrok, terwijl een ander het uitgeleide zou doen. » Soo is den scheeps- raet van onse schepen vergadert, en hehben eenstemmich ge- resolveert de Engelschen ‘t hooft te bieden, alsoo wij nu soo sterck scheenen als sij; dan dicht bij haer comende, sagen dat wij bij haer luijden in groote van scheepen en ' Zie het jouruaal, als voren, bladz. 145, WILLEM JANSZ. VAN AMERSFOORT. 347 geschut verre te cort quaemen, doch de corasie onder ons volek dede ons aenguen. Op den middach bij den anderen comende, liepen wij uaer den Admirael toe, daer wij op telden in de 50 stucken geschut; onder malcanders geschut sijnde, schooten wij eerst, waarop hij dadelijck weder vier gaff. Dit gevecht duerde omtrent 2 a 3 uijren; svo ist geschiet dat het jacht “t Hert in tweuden op ons zij quaem en stiet zijn galioen en boechtspriet aff, waer door genootsaeckt was voor den wint te houden om zijn focke mast niet te verliesen. De Zeewolf hielt hem buijten schoots als mede onse prijs, soodat wij en ‘t Hert de heetste stoot mosten keeren; eijndelijk siende dat de scheepen soo verstrooijt waren en geen aventasie en sagen, sijn mede genootsaeckt voor den wint te houden om ‘t Hert te volgen. En alsoo wij de Engelschen te cloeck in ‘t seijlen waren, hebben ons op den avont verlaten, en wij liepen ten ancker onder Sumatra; hadden drie dooden en dre gequesten; heb hier naer verstaen dat den Admirael van onse eerste schoot 6 gequesten (had) en een doot was.” De schepen werden weder gereed gemaakt, want ook Haerlem had in het gevecht veel geleden; toen zij hiermede klaar waren, werd in den scheepe- raad besloten, buiten de eilanden om, naar Jakatra te loopen en te zien of ze die vau het fort eenig outzet konden toebrengen, daar het hun bekend was, dat zij aldaar weinig van kruid voor- zien waren en tevens te beproeven om „de costelijcke cargasoens te lichten ende in de schepen te nemen.” Den 18dea Maart kwamen zij in het gezicht van Jakatra, maar daar zij zeven Engelsche schepeu voor het fort zagen leggen, konden zij aan hun voornemen geen gevolg geveu. 848 WILEM JANSZ. VAN AMERSFOORT. le custe van Bantham en Jacatra te houden; en dat wij oock! geen rechte tijdinge conde becomen, hoe het te Bantham Jacatra stondt ende de mouson begost ‘te verloopen, hebben resolveert om naer Ainboijna na te seijlen met ons 4 sche om aldaer den Ed. Heer Generael vindende, zijn vloot te stercken en ons schip Haerlem van zijn volle geschut te versten, alsoo wij mede alsdan een van de gemonteerste scheepen sulle: wesen.” Den 21sten April kwamen de schepen voor het kasteel te Amboina ten anker, waar zij vernamen dat de Gouverneur: Generaal Coen den 6den te voren met elf schepen'naar Jan was vertrokken en het bevel had achtergelaten, hen bij hunms komst te Amboina onmiddellijk naar Java terug te zenden , waar. zij hem op de reede van Grissée zouden vinden, waar hij het voornemen had tot de helft van Mei te vertoeven. Zoo ras doenlijk werden de schepen van water voorzien, eenige benoodigheden afgegeven en andere weder ingenomen, zoodat zij den 2betea onder zeil konden gaan, mei uitzondering van hun’ prijs Cleijn Amsterdam, die daar moest blijven, om sago te laden voor Ternate, bij gebrek aan rijst, die men van Japara niet kon bekomen. Den 9den Mei kwamen zij ter reede van Grissée, waar zij: Coen vonden met 8 schepen, de anderen waren van hem afgeraakt, doch den 16den weder bij de vloot terug gekomen. Groote vreugde was er op de vloot bij de komst van Haerlem en “© Hert, want zij hadden in 5 & 6 maanden noch arak noch wijnrantsoeg : genoten, ven alsoo wij en ‘t Hert elck een prijs met wijn hadden verovert, hebben alle de schepen weder met wijn voorzien, soodat matroos weder weder een mutsgen des daechs kreeg.» Schipper en koopman van Haerlem, Willem Jansz. en Cornelis Gerritsz. Verloren Arbeijt, gaven nu aan Coen hunne uit het” vaderland medegebrachte brieven over,en deden hem rapport van hetgeen zij sedert het vertrek uit Texel hadden ondervonden. Daar Haerlem voor een jacht van advijs was uitgezonden, om met de eerste gelegenheid weder terug keeren, werd ook dit punt besproken, maar de beslissing tot later verschoven. „Toen vroeg Coen met hoeveel stukken geschut het jacht gewapend was, en | daerop geantwoord werd, met 24, zeide hij: ‘t is wonder dat de Meesters sulcke oorlochschepen niet met haer volle geschut : uijtmaecken, sij moeten meenen hier altijd vrede sal blijven.« ij gaf nu bevel dat van de andere schepen, die hun geschut | b 2 if WILLEM JANSZ. VAN AMERSFOORT. 319 niet zoo wel konden voeren om daarvan tegen den vijand ge- bruik te maken, 14 stukken zouden worden afgenomen en die aan Haerlem gegeven, zoodat deze nu 38 stukken voerde. ‘Toen alles gereed was, vis den 20stea Meij (21) den generacl seijl geguen met 14 seijlen, met resolutie de Engelschen noch te Jucatra of Bantham vonden, haer met gewelt aen te tasten, waertoe hij alle coopluijden en schippers oock vermaende, hij wilde selffs voorgaen, die hem oock niet en volchden metter doot straffen, eu die haer wel quiten met de eerste avanceren en een vereeringe vereeren, waarop eeu ider antwoorde, sulcx te willen doen, nac den schuldigen eet de Heeren Meesters en “den Generael gedaen.» Deu 23eten kwam de vloot voor Japara, hoe dit genomen en verbrand, Jakatra ontzet en de stad veroverd werd, hiervoor verwijzen wij onze lezers naar den brief van Coen in het werk van den heer de Jonge opgenomen. De vloot werd nu voor Bantam gebruikt en kwam onder anderen Haerlem deu 25sten Juni voor Jakatra, waar het volk werd gebezigd tot het maken van zes kalkovens, tot het branden van kalk voor het nieuw te bouwen fort. Reeds hebben wij vermeld, dat de Engelschen op het vernemen van de aankomst van Coen, straatwaarts ingeloopen waren. Onze koopinan Verloren Arbeijt maakt in zijnen brief hiervan op deze wijze melding: #Oock verstonden van de Chinezen (28 Mei) dat soo haest de Engelschen tijdinge eregen dat de Generael te Jacatra was gecomen, dadelijck haer anckers hebben gelicht en de Straet Sonda zijn uijtgeloopen, met haer elff schepen, sijnde twistich onder malcander, alsoo den ouden admirael Perijn in de aengevangen oorloch van den admirael Thomas Dael geen behagen hadde, en sijn alsoo gexcheijden niet wetende waer se henen zijn, vermoeden nae het Roode Meir en de Cust om een goeden buijt. Godt zij gelooft nu meede mosteu vluchten en dorsten ons niet verwachten, en haer hovchmoedich roemen met schande is gedaelt, dat de Mooren selfs verwondert sijn en den Pangoran tot Bantham, die se hadden diets gemaeckt, datter noch een vloot van 14 a 15 scheepen haer cortelijck souden volgen en ons met die macht van Java houden, waerdoor ditto Paugoran met recht in zijne meijutmge bedrogen is,» Zeer merkwaardig is de opmerking, dat de Engelschen etwistich onder malcanderen warene; wie weet of de zaken niet $50 WILLEM JANSZ. VAN AMERSFOORT. eene andere wending zouden hebben genomen, wanneer dit ders geweest ware. Toen op den 18den September in Rade van Indië, het werd genomen om zes schepen onder bevel van den Raad Indië Willem Jansz. van Amsterdam, naar de Westkust vas Sumatra te zenden, was Haerlem een van deze. De koopma Verloren Arbeijt was van gedachten, dat de commandeur zijn: vlag van het schip Haerlem zou laten waaien, daar hij schrijft: wachte de commandeur op ons schip weder zal comen, also wij de beste gemonteert zijn» 1, doch dit had geen plaats, de: commandeur ging aan boord van het Wapen van Zeeland, en zeilde met de schepen onder zijn bevel den Isten October uit Straat Soenda. Dat op den 1lden daaraanvoigende het gevecht. met vier Engelsche schepen onder Tikoe plaats had, en hoe dapper zich de schipper van Haerlem Willem Jansz. met zijn | acheepsvoik gedroeg, hebben wij reeds hiervoren vermeld. Bij de terugkomst der schepen werden schipper en koopman van de Haerlem elk vereerd met eene som van 100 realen van achten 3. De tijd waarvoor Willem Jansz. zich aan den dienst der Comp. verbonden had, was tegen het einde van het volgende jaar (1620) verschenen, maar toen in Mei van dat jaar eens gecombineerde expeditie naar Japan en Manilha werd gereed gemaakt, verbond hij zich deze reis nog mede te maken. Wat er op dien tocht voorviel, hebben wij reeds medegedeeld. Aan de tweede expeditie nam hij echter geen deel; toen het bericht hiervan in Augustus 1621 te Firando kwam, stond de Admiraal Willem Jansz. toe — daar zijn diensttijd nu reeds bijna een jaar was verstreken — zich met de Swaen naar Jakatra te begeven, waar hij in de maand December aankwam met deze getuigenis, „dat hij zich in alles naer behooren gekweten had sw, Nog in dezelfde maand werd hij als schipper op de West- friesland geplaatst om daarmede de terugreis naar het vaderland aan te nemen 4, Den 22sten Januari 1622 van de reede van Batavia vertrokken, liep dit schip den 26sten September 1622 in Zeeland binnen. $ 8. Vermoedelijk bleef Willem Jansz. nu eenige jaren aan 1 Zie zijn Brief van den 10den October voor Bantam. 2 Resol. G. G. en R. v. Indië van 20 December 1619. 3 Brief van Le Febvre aan de Bewindh. van 14 October 1631 uit Firando. 4 Resol. G. G. on R. van 80 Deo. 1631. WILLEM JANSZ. VAN AMERSFOORT. 351 wal t, want het is niet vóór den 29eten Januari 1626 dat wij in de resolutie van de Kamer Amsterdam lezen: » Willem Jansz. van Amersfoort, wert weder omme als schipper aangenomen tot hondert en tien gulden ter maent, mits dat sijn huijsvrouwe mede sal gaen; ende hem sullen medegegeven werden brieven van dese Camer aen den G. G, en de R. van Indiën, omme gerecommandeert te sijn voor Equipagemeester te Batavia, de plaats vacant sijnde, ofte beter bij hem bedient connende werden.» Ingevolge deze resolutie werd hij geplaatst op het schip Hollandia, dat bestemd was als admtiraalschip de vlag te voeren van de schepen , die onder bevel van den commandeur Wijbrant Schram, — tevens als Raad van Indië aangesteld — naar Batavia zouden stevenen, de overige schepen waren ‘t Gulde Zeepacrt, 2 de jachten Domburch en Grootebroeck. Den 22eten Mei liepen de drie eerstgenoemde schepen uit Zeeland in zee, het jacht Grootebroeck een dag vroeger uit Texel. Den 24sten in het kanaal zijnde werd dit jacht gepraaid, en daar Schram zich op dit jacht had ingescheept, seinde hij dat de schepen bijeen zouden blijven, om den volgenden morgen op de Ilollandia over te gaan. Dit had echter eerst een dag later plaats op 47° 40’ NBr.: nadat hij zijn vlag op de Hoilandia had geheschen, beriep hij den breeden raad aan boord, en waarin onder meer de koers werd bepaald, dien de schepen zouden volgen, namelijk 4. W. ten Z. tot op 40° daarna Z., om de Kanarische eilanden in het gezicht te loopen. Den 30stea Mei werd men op de Hollandia een lek gewaar voor in den boeg, dat van binnen niet te stoppen was, en daar men dagelijks tot 6000 steken water pompte, werd er den 1248 Juni besloten naar Sierra Leona aftehouden en daar het lek te stoppen; het jacht Grootebroeck zou bij de Hollandia blijven om des noods van dienst te kunnen wezen, het Zeepaert en Domburg daarentegen zouden ten spoedigste hunne reis na Indië vervolgen. Eerstgenoemde twee schepen kwamen den Isten Juli onder de kust, en zagen het hooge land van Sierra ' Wel wordt in cen M. S. No 1457 -Beschrijving van de custen van Brasil ete Cat. de la Hibl. Enschedé, p 153, greproken van W.J van Amersf., schipper, 1624, doch vermoeden wij dat dit ie W.J. v. Amersf. vermeld op hl 337 hiervoren. 9 Aan boord van dit schip bevondt sich de buiteag. R. v. J. Picter Nugts, aan hem heeft cen gedeelte van de Zuidk, van Nicuw-Hollaod zijn naam te danken. Je de reizen der Nederl. usar het Zuidland euz, bla. 52, Amet. 1868. 352 WILLEM JANSZ. VAN AMERSFOORT. Leona, en den volgenden dag des avonds onder den wal ten anker; door tegenwind verhinderd bleven zij den 34e ten anker, den 4den lichtte men weder het anker, de reis langs de kust werd vervolgd, echter met weinig voortgang, zoodat het anker weldra weder in den grond viel. Met het aanbreken van den dag van den 5den werden zij in zee vier schepen gewaar, die rechtstreeks op hen koers stelden ; oogenblikkelijk gingen zij onder zeil en maakten zich gereed om, zoo het vijanden waren, hun moedig onder de oogen te zien. Het dek werd opgeredderd, de stukken klaargemaakt en te boord gezet; de soldaten op de loopplanken in het gelid gesteld , kruid en lood uitgegeven en de lonten gereed gehouden. Onderzeil zijnde staken zij bij en wachtten met korte slagboegen de schepen in, die nader komende de prinsenvlaggen lieten waalen, waar door zij im de meening verkeerden dat het Hollandsche schepen waren. Doch binnen schoots komende zagen zij, dat ze vol geschut waren, vende quaemen treffelijck met roode schanskleeden op ons afseijlen ende haren Admirael vooruijt, soo dicht dat hij ons verpreijde ende vraechde van waer ons schip was, seijde van Amsterdam; vraechde waer wij heen wilden; seijde in de Serra Liones; ick mede seijde hij. Wij vraechden, waer sijn schepen van daen waren; antwoorde uiĳter see, vraechde oock wie dat de vrient was; seijde Compaen.» Het was niemand anders dan de beruchte zeeschuimer Claes Gerritsz. Compaen, van wiens leven en daden zoo menige beschrijving het licht heeft gezien, en waarin ook de ontmoeting met de Hollandia voorkomt, dat wij vermeenen te kunnen volstaan met onze lezers daarnaar te verwijzen 1, Behalve het journaal van Willem Jansz. is nog bewaard gebleven een ander, vermoedelijk van den opperkoop- man van de Hollandia, Gilles Seijs, waarin ook de brieven met Compaen gewisseld, worden gevonden ; deze wijken in enkele bijzonderheden, zoo ook wat de verdere ontmoeting met Compaen betreft, eenigszins af met hetgeen men daarover in de verschil- lende uitgaven leest. Nadat op den 12dea Juli de schepen van Compaen uit het gezicht waren, als mede het jacht Grootebroeck, besloot de scheepsraad de reis te vervolgen; waut in Sierra Leona had men goede gelegenheid gevonden het bekomen lek te stoppen, ' Zie o.a. Mém. Bibliogr. sur les journcaux des navigateurs Netrl. etc. p. 244- 249, waarin tien verschillende uitgaven beschreven en nog cenige andere opgegeven worden, WITLLEM JANSZ. VAN AMERSFOORT. $53 terwijl men er tevens water en een overvioed van ververschin- gen had kunnen bekomen. Behalve dat op den 4dea October, op 40° ZBr. en omtrent 140 mijlen van de Kaap, een zee recht van voren inkwam, fsoo dat ons schip schier recht overent stondt» en die het galjoen aan stuurboordszijde wegnam en het voorschip zoo diep in zee dompelde dat de blinde ra op de zee midden door brak ', en daarna nog eenige stormachtige dagen op de breedte van de eilanden St. Paulus en Amsterdam, kwam de Hollandia den 144e2 December voor Batavia ten anker na eene reis van 6 maanden en 24 dagen; en hoewel het be- hoorde onder de laatste der tot deze equipagie behoorende uitgeloopen schepen, was het de eerste die daarvan te Batavia aankwam. Op de reis had men 25 personen verloren, waar- van er + waren doodgeschoten en 2 verdronken, zoodat men te Batavia nog overbracht 319 personen , waaronder 24% zoo vrouwen, jonge dochters als kinderen. Toen de Hollandia ter peede van Batavia kwam, was het equipagemeesterschap aldaar in handen van Claes Pietersz., zoodat er nog geen gevolg kon worden gegeven aan de aanbevelingsbrieven hem door de Kamer Amsterdam, ten opzichte van deze betrekking aan G. G. en R. v. I. medegegeven. Negen maanden bleef hij nog aan boord van de Hollandia, maakte het weder zeeklaar en nam de retour- lading over, toen de Gouverneur-Gen. Carpentier goed vond hem aan land te plaatsen, en bij provisie te belasten met het opzicht over al de Comps. werken; «het welcke, gelijk hij in zijnen brief aan de Bewindhebbers van de Kamer Amsterdam schrijft 2, wel een moeijelijcke bediening is, want al die voor mijn dit oficie hebben bedient, sijn seer in den haet van alle man geweest ende sal met mijn oock niet beter wesen.” Maar het onaan- genaamste voor hem was, dat Carpentier, zoodra hij vernam dat de (iouvern-Gen. Coen -- die hem in zijn bestuur zou opvolgen — nabij het eiland Onrust was, de equipagiemeester Claes Pietersz. weder voor drie jaren in zijne bediening had aangenomen, Niet zonder reden was hij hoogst gevoelig over dese teleurstelling: ziek en weet niet door wat oorsaecke — schrift hij verder — deneke door de quade acte mijn medegegeven ; want ick hebbe den Heer Generael wel hooren seggen dat het 1 Men werd hierdoor genoodzaakt het overige gedeelte van het galjoen en de wtlegerr vantrent drie voet voor de wocling van den boegepriet af te sagen en de ber ete bergen, want er was gebrek aan hout tot de reparatie. 3 IS November 162%. 354 WILLEM JANSZ. VAN AMERSFOORT, maer een recommandatie was, waerdoor ick seer verwondert ben dat de Heeren sulcke ouden dienaer van 27 jaren soo leelijck hebben bedrogen; die op ‘t toeseggen van mijn Heeren het equipagiemeesterschap in Indien comende soude bedienen, bij soo verde het ledich was ofte soo haest het vacant soude wesen. Waerdoor ick door aanraden van de heeren een jonge dochter heb getrout, ! mijn huijs vercocht ende veel binnen de waerde hebben moeten geven; waerdoor ick niet wel te vrede ben; soude nu versocht hebben om weder met mijn huijsvrouw naer huijs te keeren, hadde ick het niet gelaten om schade van de Compagnie te verhoeden ende om andere huijsgesinne geen onlust te geven.y Terwijl hij zich op reis naar Indië bevond, waren hem uit Japan eenige geschenken gezonden, doch men had die te Amsterdam komende, voor de Compe. aangeslagen en ver- beurd verklaard; ook dit stuitte den ouden dienaar tegen de borst, want hij laat zich hierover dus uit: „Mijne Heeren, mijn verwondert seer dat UE. een sulck gerijnen 2 dinck van een nest coffers ende een cantoortien aen mijn gesonden aengeslagen, hebt, daer ick UE. soo menigen goeden dienst heb gedaen, eude hadt ick gewilt, ick mocht mijn selven wel verrijckt hebben gelijck veele van de Compangies dienaers hebben gedaen , het welcke door sulcke vodderijen is heen comende; maar het en leijt de Compagnie daer niet; maar het is al wat anders; ende alsoo ick hiervoren geseijt hebbe, om niemant onlust te geven, derhalven sal het noch een jaer aensien, hoe ’t hem met mijn wil schicken, ondertusschen Godt bidden dat het de Compagnie ende mijn mede mach wel gaen.r Intusschen bleef hij belast met zijne moeielijke en tevens zeer werkzame betrekking, die vooral niet verminderde, toen de Mataram het volgende jaar (1628) zijn leger voor Batavia zond 8 Hij moest nu als het ware zijne krachten verdubbelen ; er was toch zoo veel gereed te maken om den vijand te kunnen ontvangen en de door hem aan muren en wallen toegebrachte schade te herstellen, dat hij bijna dag en nacht geen rust had. Maar ook tegen den vijand werd hij gebruikt; toen er op deg 19den October bepaald werd, dat er met het beschikbaar volk een uitval op het leger van den vijand zoude worden gedaan onder het opperbevel van Le Fehvre, lezen wij ten zijnen aan- ' Zijn eerste vrouw was derhalve overleden. 3 Geringen. 3 Zie le gedeelte blz. 830. WILLEM JANS7Z. VAN AMERSFOORT. 395 zien: » Willem Jansz. opsiender van de geueraele wercken, «al onder syn gebiedt uitvoeren 260 Comps. lijffeijgenen, versien met een pieck, bijl off houweel, om tegen den vijandt gebruijckt te werden daer ’t van noode sal sijn, en sal tot sijn assistentie mede zemen Jau Silvernagel ende Jan Caldero.» Met welk gevolg deze uitval werd ondernomen, hebben wij hiervoren reeds ge- meld. t In deze zijne belangrijke betrekking bleef hij werkzaam tot den 1ldeo Juni 1629, toen hem door G. G. en Raad eene eervolle commissie naar Japan werd opgedragen. De aanleiding tot deze vending was deze. In 1627 was de buitengewoon R. v. I. Pieter Nuijts door den Gouv.-Gen. Car- pentier benoemd tot gouverneur van Tayouan op Formosa, terwijl hem tevens was opgedragen zich van daar naar het hof van Jedo te begeven, om als ambassadeur van wege de Comp. eenige zaken betreffende onze vestiging op Formosa te regelen. In deze zending niet geslaagd, keerde hij naar Tayouan terug en gaf, door zijne ondoordachte handelwijze tegenover de aldaar ten handel komende Japannezen en de naar Japan geweest zijnde Sinkanders, aanleiding, dat de eerstgenoemden op weer- wraak bedacht, hem in zijn huis — want, vreemd genoeg, hij hield zijn verblijf niet in de vesting Zeelandia, maar daar- buiten — gevangen namen en niet eerder ontsloegen , dan nadat hij een accoord met hen had getroffen, waarin onder anderen bepaald werd , dat hij een aanzienlijk losgeld zou betalen, de vesting Zeelandia slechten, de Japannezen onverhinderd laten handelen enz. Tot nakoming hiervan eischten de Japannezen, dat eenige van de voornaamste leden van den Raad, alsmede zijn zoontje als gijzelaars naar Firando zouden worden overgebracht; de Japannezen zouden van hunne zijde mede eenige personen als gijzelaars benoemen. Toen de tijding van hetgeen op Tayouan had plaats gehad bij de Hooge Regeering bekend werd, had Coen reeds de teugels van het bewind uit handen van Carpentier overgenomen; eu hij, die altijd een zoo groot belang in den Japanschen handel stelde, was hierover zoo ontevreden, dat Nuijts van Tavouan naar Ratavia werd ontboden eu door Putmans vervanged. Maar nog altijd bleef nen te Batavia van rechtstreeksche berichten uit Japan verstoken; hiervoor bestonden echter afdoende redenen ; toen de gijzelaars in Japan kwamen en het gebeurde te Tayouan 8 Als voreu blz. 830. 306 WILLEM JANSZ. VAN AMERSFOORT. ruchtbaar werd, namen de Rijksgrooten de zaak zoo hoog op, dat de gijzelaars eerst te Nangasaki, later te Oemera (Omra) in de gevangenis gebracht werden; aan de Hollanders werd alle handel ontzegd, hunne schepen afgetuigd, het volk aan wal in ver- zekerde bewaring genomen en het kantoor te Firando scherp bewaakt. Van daar dat er geen nadere berichten vau Japan te Batavia kwamen, en daar men het van overwegend belang achtte met den stand der zaken aldaar bekend te zijn, en om zoo mogelijk alles weder op den vorigen voet te brengen, werd in R. v. I. besloten Willem Jansz. naar’ Firando te zenden. „Eijndelijck dat men tot dese besendinghe sal gebruijcken den E. Willem Jansz. opsieuder van de generaele werken , als sijnde naer resumptie van de presente Comp. dienaers de bequaemste geoordeelt, ten aensien van sijn lang voor desene hecomen experientie, wesende hem ’t landt en de humeuren der Japanders best bekent, ende dat conform onse medegegeven instructie sal trachten de saecken in Japan met advijs van den raedt ten besten van de Comp. te dirigeren, de questien ende verschillen bij aldien op sijn aencomste noch ongedediceert (ongedecideert) waeren, op ‘t gevoegelijckste t’accomoderen ende te verdraegen. Sooveel van de Comp. middelen uijt Japan te trekken ende naer Tayouan ende Batavia te retourneren als immer doenelijck wert, de commertie ende alle goede correspondentie met Japan in alle manieren te conserveren, ten eijnde de Compe. den profijt gevenden handel aldaer niet comt te derven. Nog in dezelfde maand Junij vertrok Willem Jansz. met het jacht den Swarten Arent naar Japan, en kwam den 4den October te Firando. ! Doch ook hij vermocht evenmin als het opperhoofd aldaar, Cornelis van Nijenrode, de zaken tot een goed einde te brengen. De Rijksgrooten bleven volhouden in hunne onbillijke eisschen tegen de Compe. Zij hadden zelfs het voornemen, om buiten den Raad te Firando om, eenige der Hollandsche gijzelaars, den koop- man Abraham de Mourcourt, benevens den onderkoopman eu tolk Francois Caron, met een jonk naar Batavia te zenden met brieven aan de H. R., waarin hunne grieven tegen de Hollanders wegens hetgeen op Tayouan had plaats gehad, uiteen werden gezet en die zij vermeenden dat den Gouvern.-Gen. nog onbekend waren. De Raad kwam tegen deze bezending ernstig op, tot ' Bij Valentijn, bo deel, Ze stak, fol. 83 komt W. J. voor als opperhoofd ; dat dit niet zoo is, ziet men in den tekst. Er zijn meer fouten in de opgave door hem van de opperhoofden gedaan. WILLEM JANSZ. VAN AMERSFOORT. sod dat er overeen werd gekomen, dat Willem Jansz, de opper- koopman Johannes van der Hagen en Caron, zich met de jouk Nieuw Zeelandia naar Batavia zouden begeven, ten einde de Hi. R. van alles te onderrichten en de brieven van de Rijks- grooten over te brengen. Den 14den Maart 1630 verliet de jonk de reede van Nangasaki en ankerde den leo Mei ter reede van Batavia Na vele en langdurige beraadslagingen werd in R. v. |. eindelijk besloten Willem Jansz. andermaal naar Japan af te vaardigen, met naderen last en instructie hem te dien cinde mede te geven; zoodat hij den 28sten Juli met de Kemphaen van Batavia’s reede vertrok en den 21ste October weder te Firando terug was. Weinige dagen later vertrok hij naar Jedo, doch ook nu mocht zijne komst uiet veel goeds uitwerken; eerst werd hij gepaaid dat de zaken op het punt stonden tot genoegen van de Comp. geregeld te worden, terwijl eenigen tijd later, door de behandeling die zij van het Japansch bestuur moesten ondervinden, het teu duidelijkste bleck dat men daartoe het voornemen niet had. Eerst nadat Pieter Nuits, de gewezen gouverneur van Tayouan, op den I3dea September 1632, met de fluit Warmont in Firando verscheen, t om zijne handelingen in persoon voor het Hof te verantwoorden, kwam hierin weldra eene guustige veraudering. 