Bijdragen tot de taal-, land- en volkenkunde
Vandar kunnen de goederen door vaste koelies van de bovenlanden verder worden getransporteerd, tot de 1. Kota's voor f2.— de pikol, zoodat het verste transport f6.— zal bedragen: het behoeft geen betoog dat, met karren en paarden, zulks de helft niet zijn. „Deze onkosten echter zullen nog veel hooger loopen indien niet gezorgd wordt dat de koelies, òf niet betaald worden wanneer zij niet dragen, òf dat er te Priaman altijd genoeg zout voorhanden is om hen dagelijks aan het werk te kunnen houden. Hiervoor te zorgen is tevens zoo gemakkelijk dat, met eenige oplettendheid, de nadeelen,anders te voorzien, zeer lichtelijk kunnen worden verhoed. Fet zoutzal dus dadelijk strekken als middel om de ontbrekende lasten naar hoven aan te vullen. wanneer het aan andere goederen ontbreekt. „De goederen, voor de Handelmaatschappij te vervoeren, zullen moeten worden bezwaard met de kosten van het transport, welke an het koelie-tablissement zullen moeten worden voldaan; en de prijs van het z Out der möchte worden bepaald, dat, na aftrek eener billijke provisie voor den verkoop en de spillage. het nog tot 20 à 25 pct. minder kan worden verkocht dan het thans op de pasars verkrijgbaar is; en zulks is noodig, omdat er nog groote anvoer van zout van de Ostkust des eilands plaats heeft vanwaar echter het transport met groote bezwaren is verbonden Ik vlet SUMATRA's WESTKUST VAN 1833—1835. 239 mij echter, dat daarvoor nog altijd /6 Àà f 7 de pikol aan het Gouvernement zal kunnen worden van de middelen, welke wij zullen bezitten of verkrijgen om den invoer daarvan van elders te beletten, en dat zal nader moeten worden onderzocht. „Vooreerst zal het noodig zijn, door de Handelmaatschappij in de Ts Kota’s een klein dépôt te doen oprichten, omdat daar nog de meeste Invoer van de Oostkust plaats heeft. Later echter zal men in de omstreken van de Capellen het hoofd-dépôt moeten ves-tigen, en den inlander gewennen aldaar zijne waren te koop te brengen en zich van het benoodigde te voorzien. Het Fort van der Capellen is in vele opzichten tot dat doel niet geschikt, als gelegen op eene van water verstoken hoogte. Men kieze daartoe liever eene welbe-waterde vlakte aan eene rivier als centraalpunt; is het overigens wel gelegen, dan kunnen de meeste der omliggende volkeren het in eene dagreis bereiken. nen vlakke grond van 100 roeden vierkant zou daartoe met eene aarden borstwering dienen te worden omringd en met auerauer of hamboedoerie behoore te worden beplant. Op de vier hoeken zouden bastions moeten worden aangelegd, van binnen gesloten, en voorts binnen den wal een pasar van 75 roeden lang en 25 breed, door woningen of Winnkels omringen en met drie rijen boomen beplant. Könnte der kranken kranken zou ter bewohnen aan Chineenen en een aan Europeanen moeten worden afgestaan, en het overige bestemd blijven voor Gouvernements gebouwen. „De gebouwen zouden vooreerst van bamboe, en naderhand van stellen kunnen worden gebouwen en, op die wijze, de meest mogelijke zekerheid en geriefelijkheid tevens aan onzen handel verschaft. Nan de Chineenen zou het vooreerst niet moeten vergund zijn, zich, buiten de hoofdplaats, in de binnenlanden te vestigen; de inlander zijn hen ongaarne als handelaren, op de pasars zijn zij echter nuttig. „De koffie zal overigens wel het hoofdproduct zijn dat het Gouvernement verlangen kan hier te verkrijgen; alle overige, gelijk goud, gambier en anderc, zullen aan de Handelmaatschappij en de Chineenen moeten worden overgelaten. „Van den particulieren handelte te Padang heb ik tot dusverre niet gesproken, en deze zal door de voorgestelde schikkingen, zeker niet worden beganstigd; dan, buiten die der Handelmaatschappij bestaat er genoegzaam geene, als die door Engelschen, met Mngelsch kapital en Engelsche goederen wordt gedreven. Het strookt geenszins Volg. IV. 16 SUMATRA's WESTKUST VAN 1833—1835.. met ons belang, dezen handel verder aan te moedigen, en dus is het overbodig, hierbij langer te verwijlen. „Evenmin acht ik het noodig, in andere bijzonderheden, omtrent de leidiug der industrie alhier, te treden; mijne opinie te dien aanzien is U bekend, en het Gouvernement moet van Uw nader onder-zoek de vereischte voordrachten te gemoet zien, om daaraan die richtig te geven welke ons staatkundig belang vordert. Alleen moet ik opmerken dat de koffie tegen f 9.— (de gulden à 120 centen) de pikol kan worden ingekocht en, het koelie-etablissement met karren tot stand gebracht zijnde, deze te Padang niet veel ho oger dan f 15.— (de gulden à 120 centen) zal komen te staan, en daarop derhalve gemiddeld f 20.— per picol zal zijn te profiteeren. Eene zeer groote uitbreiding kan zonder moeite aan die cultuur worden gegeven; aanvankelijk kan men verwachten dat het Gouverneement op den voorgestelden voet 50.000 pikols zal kunnen meester worden, en dus het aanstaande jaarop een millioen guldens zal kunnen worden geprofteerd, terwijl de opgegeven hoeveelheid later zal kunnen worden verdriedubbeld. „Alleen nog zal ik, ten aanzien der benedenlanden, aanmerken dat zij veelal woest liggen en slecht bevolkt zijn, terwijl de gesteld- heid van den grond op vele plaatsen de gunstigste gelegenheid voor den landbouw aanbiedt. „de heeren Van den Berg & Co hebben begonnen een suiker-établissement aan te leggen; het suikeriet teelt er weliger dan in eenigander oord, de suiker is van goede kwaliteit, en de grond verschaft een oogst, het dubbele van dien van Java bedragende. Zij drijven den landbouw door middel van menschen, daartoe van Malabar aangebracht, waar ze in menigte te verkrijgen zijn. Zoodanige industrie verdient derhalve aanmoedig, en ik machtig U de ondernemers in twee Jaren, op de gewone U bekende wijze, met f 50.000 te ondersteunen. „iet zal al verder raadzaam zijn te beproeven, of men dat soort van menschen, alsmede de Niassers, hier niet duurzaam vestigen kan door hun zaaikoren en lastdieren te verschaffen en zelfs, gedu-rende cen jaar, eenige maandelijksche ondersteuning in rijst te verleenen. Van de gronden, op die wijze tot cultuur gebracht, zouden zij het Ze jaar +, het 3e 1 en het vierde } als belasting behoore te betalen. Ik twijfel geenszins of, op die wijze, zou in den omtrek van Padang en van de kust, in het algemeen, eene groote uitbeiding aan de cultuur kunnen gegeven worden en de bevolking er belangrijk vermeerderd kunnen worden, waarom ik dit onderwerp in Uwe aandacht aanbeveel. SUMATRA’S WESTKUST VAN 1833—1835. 241 „Wat de politieke aangelegenheden betreft, — bij mijn besluit waarbij het bestuur dezer gewesten aan U is opgedragen, is mijne wijze van zien daaromtrent ontwikkeld. Ik zal daarbij nog alleen voegen dat het steeds ons streven moet zijn, onzen politieken invloed meer uit te breiden, en het geheele eiland, van de rivier van Singkel tot Straat Sunda toe, meester te worden, als zijnde dit het beste middel om het belangrijk productief vermogen dezer uitgestrekte landen an onze belangen dienstbaar te maken „Al onze inrichtingen moeten de strekking hebben van den inlander welgevallig te zijn; nimmer moeten wij onze belangen van de zijne afscheiden, maar de bev Orden der onze doen strekken ter beginstig der zijne. Zijne vooroordeelen en volksgebruiken moeten worden. Wij moeten ons, ongeroepen, nooit mengen in hetgeen zijne huishoudelijke aangelegenheden betreft, en inzonderheid de hoofden “an ons trachten te verbinden. „Voorts moeten wij rust en vrede tusschen de onderscheiden volks-stammen trachten te bewaren; daartoe bestendig er op aandringen dat bij alle volkeren die zich aan ons onderwerpen, de wallen, defensie-liniën en auer-auer geslecht worden, en dientengevolge het beteugelen werden; daartoe bestendig er goede wegen en veilige communicatiën, en inzonderheid dat wij altijd over eene groote inland-sche macht beschikken kunnen om de zoodanigen te beteugelen welke de algemeene rust zouden willen storen. „De lengte van het eiland vordert, voor het gemakkelijk transport, dat het in 4 of 5 afdeelingen worde gesplitst. „De eerste kan bestan uit de Lampongs, de tweede uit het gebied van Palembang, de derde uit dat van Bengkölen, de vierde uit de Padangsche Boven- en Benedenlanden, en de vijfde uit de Battalanden. „Overal moeten de autoriteiten in iedere afdeeling zich bemoeien om de aan hunne districten grenzende bevolkingen onder onzen poli-taken invloed te brengen; hetzij bij onderhandeling of, zoo daartoe wettige redenen gegeven worden, door kracht van wapenen. Daarom zal ik zorgen, dat bestendig eene goede krijgsmacht op Sumatra und houden wordt. „De Padangsche landen zullen zeer gevoegelijk in vier districten kunnen worden verdeeld, als: lo. de Benedenlanden, zich uitstrekkende van Poeloe Tjinko tot de rivier van Massang, ten Noorden en ten Osten bepaald door bet gebergte Ambatjang, en ten Westen door de zee; 20, Het Agamsche, de XII Kota’s en Matoea; 30, De 1, Kota’s, Halaban en Lintou, en 40. ‘lanahdatar, Batipoe, de XX K 40. ‘lanahdatar, Batipoe, de XX K 40. ‘lanahdatar, Batipoe, de XX K 41. ‘lanahdatar, Batipoe, de XX K 42. ‘lanahdatar, Batipoe, de XX K 43. ‘lanahdatar, Batipoe, de XX K 44. ‘lanahdatar, Batipoe, de XX K 46. ‘lanahdatar, Batipoe, de XX K 47. ‘lanahdatar, Batipoe, de XX K 48. ‘lanahdatar, Batipoe, de XX K 50. ‘lanahdatar, Batipoe, de XX K 51. ‘lanahdatar, Batipoe, de XX K 52. ‘lanahdatar, Batipoe, de XX K 53. ‘lanahdatar, Batipoe Ottawa's en andere ten zuiden ervan gelegen. „Deze hoofdverdeeling zal aan mindere verdeelingen kunnen zijn onderworpen; en de contrôleur, over iedere hoofdverdeeling gesteld, zal kunnen worden ondersteund door contréleurs van de 2e en 3e klasse in zijn district, zoo daarin onderafdeelingen gevorderd worden. In het algemeen echter moet men te veel punten van aanraking met den inlander vermijden, en derhalve het getal onzer ambtenaren niet te zeer worden vermenigvuldigd. Let Batta-district zal aanvangen met Rau ten zuiden en eindigen met Singkel ten Noorden, ten Westen met de zee, en ten Osten zoover als wij onze invloed aldaar kunnen uitbreiden. “Rau en Mandalling zijn ons thans onderworpen, en zonder veel moeite zullen wij, in acht nemende de beginselen welke ik voor het inlandsch bestuur heb opgegeven, onzen invloed in de overige Batta-landen kunnen uitbreiden. De menschen daar hebben gruwzaam geleden door de Padries, en verlangen naar niets meer dan naar bescher-ming. Ik zal de macht in dit district op 600 man doen brengen; en daarmede, en met eenen bekwamen onderhandelaar, durf ik mij vleien dat, binnen korten tijd, deze geheele streek in onderwerping zal kunnen zijn gebracht, en de peper met den besten uitslag aldaar zal kunnen worden geteeld; terwijl deze landen tevens verscheidene andere artikelen, voor den handel niet onbelangrijk, opleveren. Ook hier zullen, ten aanzien der prijzen, dezelfde maatregelen kunnen worden genomen als voor de koffie in het Padangsche zijn beraamd. "Te Bengkoelen zal het wellicht almede noodig zijn, onze krijgs-macht te vermeerderen en die op 200 man te brengen, en eveneens en korps van 150 man in de binnen Landen te plaatsen, het zou moeten strekken om er onzen politieken invoed uit te breiden. „Te Palembang zal men te dien einde almede over 4- of 500 man moeten kunnen beschikken. Daar echter het onderhoud van zoovele troepen groote uitgaven vordert, zal dan ook de zaak wel met groote voorzichtigheid, maar tevens met kracht moeten worden doorgezet en, zoo spoedig mogelijk, deze korpsen in onderling verband worden gebracht door de wegen in de binnenlanden uit te breiden en goede gemeenschap tusschen de onderscheiden districten daar te stellen. „De richtig, die overigens aan onze maatregelen zal moeten worden gegeven, voornamelijk afhankelijk zijnde van den loop der zaken, vermeen ik in dat opzicht gerustelijk aan Uw doorzicht te kunnen en moeten overlaten, en acht ik het genoegzaam U, zoowel ten aanzien van de leiding onzer politieke aangelegenheden als aan de industrie dezer landen, met mijne wijze van zien te hebben bekend gemaakt; mij vleiende, dat het U mogelijk zijn zal, het gewichtig oogmerk, dat door het vestigen van ons gezag in dit land kan worden bereikt, te verwezenlijken. De Lieutenant-General, Commissar-General van Nederlandsch-Indië, J. VAN DEN Boson. Nadat de Commissar-General aldus omtrent de aangelegenheden van het burgerlijk bestuur zijn meening had doen kennen, maakte hij, bij besluit van 13 October 1833 nn. 313, eene voorloopige regeling betreffende de inrichting van den militairen dienst. De détails daarvan zijn door Jiange (I bl. 468—470) mede geld en kunnen hier dus buiten sprake blijven. De opgaaf van Tange (bl. 470) van de formatie der troepen is echter niet geheel juist en, wat van meer beteekenis is, geeft geen nauwkeurig overzicht omdat het voor Bengkoelen aangewezen personeel daaronder begrepen is. De juiste formatie-cijfers zijn de volgende: A. Zuidwestkust (Bengkoelen): Geneeskundige dienst.. 1 officier Algemeen depôt (infanterie) 5 4% 33 Kurop., 166 inland. Artillerie en pionniers. — 7 12 138 B. Gebied van Padang: Militaire administratie.. 3 ¥» — — Geneeskundige dienst.. 7 7 — — Algemeen depôt (infanterie) 51 „ 330 „ 1660 » Artillerie en pionniers.. 2 v7 75 on 125 » Reserve (infanterie)... 28 # 2278 = » 442 pm Postgangers..... — — ms 155 C. Noordwestkust: Militaire administratie.. 1 » Geneeskundige dienst.. 2 7% Algemeen depôt (infanterie) 15 „ 226 = » 836 Artillerie en pionniers.. — 47 25 om 25 totaal... 115 ” 979 / 2922 ” Bengkoelen niet medetel- lende, was de formatiealzoo 109 „ 934 „ 2748 w 2-4 fb SUMATRA’S WESTKUST VAN 1833—1835. Waar Lange verder mededeelt, dat de Javaansche barisan ontbonden en bij het leger werd ingedeeld (bl. 470) is hij niet geheel nauwkeurig: van dien barisan gingen, volgens besluit van den Commissar- General dd. 14 October no. 371, slechts behalve den pangeran Socrio Bronto, die den rang van majoor verkreeg, 8 offic Le geschieden (tommung- gongs) als inlandsche officieren (2 kapitenants, 2 le luitenants en 4 ge luitenants) bij het leger over, vzullende wijders de overge officieren der barisan vooreerst blijven op den tegenwoordigen voet en nader dienen te worden geplaat. » Dit laatste geschiede eerst bij Tmdisch besluit van 24 October 1834 no. 2, toen van de barisan nog 1 kapitein en 16 2e luitenants bij het leger overgingen. De manschappen van de barisan werden inderdaad verder als gewone soldaten beschouwd. Met inbegrip der laatstbedelde officieren telde de barisan op genoemden datum (volgens besluit van den Gouverneur-General in Rade van 30 April 1834 no. 1): 1 majoor (pangeran), 3 kapiteins (raden tommonggong), 2 1e luitenants (oude tommonggong), 20 2e ” (jonge 4 » 44 sergeanten (pandjies), 178 korporaals (ngabehi’s), 16 tamboers, hoornblazers of trompetters, en 375 fuseliers of pradjoerits. Hervan werden 63 man bij de pionniers, de overige allen bij de infanterie geplaatst. Bij besluit van 13 October 1833, no. 345, werd de luitenant-kolonel der infanterie J. H. C. Bauer, adjudant van den Commissars-General, tot militair commandant van Sumatra's Westkust benoemd. Aangezien de hoofdofficier zich nog te Salatiga bevond en dus eerst na geruimen tijd te Padang zoude aankomen, liet Van den Bosch eene instructie voor hem achter, dd. 13 October 1833 no. 354, welke hem bij aankomst door Van Seven Hoven zou worden overhandig. Die instructie is van belang, voor al met het oog op hetgeen in 1834 plaats vond; en wij doen haar daarom — met weglating van een gedeelte dat, zooals blijken zal, door den gang der gebeurte- nissen zijne waarde verloor — hier volgen. „Daar ik U te dezer kust niet zal ontmoeten, heb ik het noodig geatht deze achter te laten om aan U, bij Uwe komst alhier te worden overhandigd, ten einde U met eenige bijzonderheden, de militaire aangelegenheden betreffende, bekend te maken. „De General Riesz zal U de door mij gearresteerde organisatie zeker mededeelen en ik vertrouw dat die, zoo niet geheel, dan toch grootendeels vóor Uwe aankomst zal zijn ingevoerd. „Oefening en krijstucht heb ik gevonden dat hier overal bij de — troepen ontbreken. Deze worden U bijzonder aanbevolen, en dat vooral de reserve uit brave officieren en goede manschappen worde te zamengesteld, daar deze doorgaans tot het doen van beslissende aanvallen gebruikt zal moeten worden. „Tot dusver hebben wij meermalen ondervonden dat de wel ver- sterkte kampongs en liniën van den vijand moeielijk de vive force te nemen zijn, en niet anders dan bij verrassing, althans niet zonder opoffering van veel volk. „Ik heb dientengevolge noodig geacht eene kleine instructie te ontwerpen, waarbij aangewezen wordt op welke wijze, in onder- scheidene gevallen eenc versterkte plaats alleen door geweervuur verdedigd, kan worden geattacheerd. Afschrift daarvan gaat hier- nevens; het origineel is ter hand gesteld aan den 2n luitenant der artillerie P. C. Stuten, een officier van moed en intelligentie. Ik heb hem aanbevolen zich op dat vak toe te leggen, en het zal mij aangenaam zoo hij door U in staat wordt gest eld aan deze mijne uitnoodiging te voldoen; vooral is het belangrijk, het vereischte materieel voor de artillerie eu voor de pionniers op een goeden voet te brengen, ten einde bij voorkomende gelegenheid daarvan gebruik gemaakt kan worden. „Van Java zal ik het ontbrekende zenden. Hier, te Padang, bevinden zich nog twee kleine zesponders, waarvan een wellicht gebruikt kan worden. Wegen zijn er thans in de meeste richtingen aangelegd, en het geschut kan derhalve overal naar toe gevoerd worden waar het noodig is. Onze lichte drieponders dringen niet door de wallen heen en dragen niet ver genoeg met schroot, daarom is het noodig zich van zwaarder geschut te bedienen. „Hetgeen ik U ten ernstigste aanbeveel is vooral het ten onder brengen van Matoea en van de XII Kota’s Bovenlanden. Het hier weggelatene heeft betrekking op de wijze waarop, naar de meening van den Bosch, Matoea moest worden genomen. Deze plaats werd echter (14 Juni 1834) bij verrassing bezet. SUMATRA'S WESTKUST VAN 1833—1835. „Lijn cenmaal de landen tot aan de Massang veroverd, dau moet men Bondjol trachten meester te worden. Hier inzonderheid moet men met voorzichtigheid te werk gaan; den vijand, door overmacht van geschut, in goede batterijen geplaatst, uit zijn positie verdrijven, zich het veroverde door forten en bentings verzekeren, en steeds voorwaarts schrijden; zich overal doen ondersteunen door eene tal-rijke macht van Batipoe, Ilalaban en anderen, hetzij om de rust in de Bovenlanden te bewaren, hetzij om ons behulpzaam te zijn in het vermeesteren van Bondjol. Eer men de Massang passeert, moet men beginnen een goed fort of kampement aan hare oevers op te richten en dit van al het noodige te voorzien, en zoo mogelijk, door middel van kleine, weinig diepgaande vaartuigen, in verband brengen met Sassak, waar eenige Tropped in eene benting zulären behoore te worden gestationen. Door dit middel zal de anvoer van levensmiddelen en munitie benevens de afver van gekwetsten zeer belangrijk vergemakkelijkt, en in allen gevalle een vast punt verkregen zijn, waarop men desnoods kan terugtrekken; men zal het daarvoor dienen te houden, dat deze attaque over Tarantangan-tongang een maand zal kunnen vorderen. „De weg over Koempoelan is, zegt men, zeer moeielijk; het zal echter de vraag zijn of niet, alvorens een aanval te wagen op Bondjol en Tarangtangan, Pisang, de VII Loerahs en Semawang Gedang in onderwerping zullen moeten worden gebracht ten einde niets of weinig voor onze rug en flanken te moeten vreezen bij den opmarsch naar Bondjol. rTsangzaam maar zeker is hetgeen wij hier overal op den voorgrond moeten stellen, en tevens moet niet uit het oog verloren worden dat er 3- À 400 man in ieder district in reserve moeten blijven om de rust in de binnenlanden te verzekeren. „De bevolking in de landen, welke gewapenderhand in onderwerping gebracht worden, zal verplicht worden hare liniën en wallen van hunne kampongs te slechten, gelijk zulks thans plaats gehad heeft in het Agamsche, Tanahdatar, Lintou en elders; daardoor worden de bewoners van hunne voornaamste sterkten beroofd en kan er de rust worden bewaard. „Daar U den oorlog hier vroeger met succes gevoerd hebt, zal het onnoodig zijn in verdere bijzonderheden te treden; ik weet, dat ik mij op Uwen moed en op Uw beleid verlaten kan. „De verovering van het geheele eiland, tot aan de rivier van Singkel, blijft het doel van ons streven. De Heer Raad van Indië SUMATRA'S WESTKUST VAN 1833—1835. 247 Van Sevenhoven zal U bekend maken met de politieke maatregelen en voorzorgen die te nemen zijn, en het is van hem dat U de ver- eischte aanwijzing zult ontvangen tegen welke volkeren Uwe wapenen aan te wenden; vooral zal men moeten zorgen, het veroverde wel te verzekeren en van trap tot trap tot ons doel te schrijden. „Vooral ook beveel ik U den regent van Batipoe en zijn Pamoentjay aan; beide zijn mannen van veel moed, die ons uitstekend wel, zelfs in critieke oogenblikken, hebben gediend. Ook Halaban en de inwoners der IV Kota’s, bij Tandjong Alam, en van de XX Kota’s hebben ons bewijzen van trouw en verkleefdheid gegeven; behandel hen steeds met onderscheiding. „Biene strenge krijstucht moet allerwegen worden gehandhaft. De inlander, aan onderworpen, moet geene andere reden hebben dan om tevreden te zijn met onze gedragingen, en inzonderheid moeten geene koeliediensten van hem om niet worden gevorderd; een district echter, dat in onderwerping komt, door de wapenen daartoe gedwongen, moet beginnen met de noodige wegen te maken en de vereischte forten aan te leggen, en aan onze hulptroepen de gewone schatting betalen, doch dan kan van haar voor den vervolge ook niets verder worden verlangd, althans niet zonder betaling. Later zal men moeten zijn, hoe te handelen met de XIII Kota’s; indien wij eerst het overige onderworpen hebben, vertrouw ik dat de zaken bij onder-handeling met dit volk en met de landen ten Zuiden en Oosten van de XX Kota’s te schikken zullen zijn. „De verdienstelijke hoofden, zoo hier als in de Ts Kota’s, kan de majoor De Quay U leeren kennen.” „Het zal overbodig zijn U te herinneren, dat thans een schoon veld voor Uwen ijver geopend is, en het van U af hangt een conquest te voltooien en aan het Gouvernement te verzekeren, waarop het grooten prijs stelt, evenmin als dat ik mij verzekerd houde dat Uw gedrag an mijn vertrouwen, in U gesteld, zal beantwoorden.” Onder de maatregelen van blijvende waarde, door Van den Bosch gedurende zijne aanwezigheid ter Sumatra's Westkust genomen, behoort niet vergeten te worden de last tot het aanleggen van een nieuwen weg door de kloof der Aneh-rivier. Zoodra hem gebleken was dat die aanleg niet onmogelijk was, deed hij de handen aan het werk slaan; en den 25n Januari 1834, missive ne 80/6, kon hij aan den Minister voor de Koloniën schrijven: „Gedurende zijn aanwezen op Sumatra heeft de heer Burger den Vande een gewichtigen dienst bewegen door het opoporen, traceen en gedeeltelijk voltoien van eenen nieuwen weg, van de Padangsche Benedenlanden naar de binnenlandsche provinciën. Vroeger bestonden er geene andere conmunicaticwegen dan door bergpassen, zoo moeielijk te beklimmen dat eene reize over dezelve steeds beschouwd werd als eene onderneming van belang, en dat het geschut, thans op de binnenlands yvelegen forten geplaatst, letterlijk met eene oneindige inspanning van krachten over het gebergte heeft moeten worden heengehechen. Deze stand van zaken, uit een militair oogpunt zoo belemmerend, was niet minder nadeelig voor ons handelsbelang, want de binnenlandsche koopman vond het gemakkelijker, zijne koffie en andere waren te brengen naar de Oostkust, vanwaar eene geregelde vanart op Singapore bestond, dan naar Padang, werwaarts hij geenander middel van vervoer kon bezigen dan menschen, die elk niet meer dan eene dracht van ongeveer 50 oude ponden op het hoofd konden torschen. Op deze wijze geschiedden ook alle transporten van vivres en andere bebegen voor de garnizienen en voor de marche-rende colonnes van ons leger, zoodat, in waarheid, de militaire transporten een ondragelijken last voor de bevolking waren geworden. „Let was derhalve uit meer dan een oogpunt van groot belang, een gemakkelijk middel van gemeenschap te vinden, vooral in betrekkke konten, door mij daargesteld, tengevolge waarvan groote hoeveelheden zout en andere waren van Padang naar de binnenlanden, en het grootste gedeelte der koffie, welke deze opleveren, naar de Westkust des eilands zullen moeten worden ver- voerd; en dit vraagstuk heeft de Ileer Burger opgelost door het daarstellen van een weg, die het mogelijk zal maken, de transporten grootendeels te bewerkstelligen door middel van karren en draagpaarden. » Na den ongelukkigen afloop der militaire operatiën de van den Bosch onderhandelingen met de hoofden van Bondjol aanknoopen nin verband met de milde beginselen van bestuur, thans voor die gewesten vastgesteld» (missive van den Gouverneur-General a. 1. aan den Minister voor de Koloniën dd. 13 November 1833, n° 531 Le R). Waren de voorwaarden, door die hoofden aanvankelijk gesteld, al niet aannemelijk (Lange I blz. 471), — het blijkt in geenen deele dat de On der Handelungen darop zijn afgebroken; integreel, zij bleven ook na het vertrek van Van den Bosch nog voortdaren, zooals duidelijk wordt vermeld in een beneden ter sprake komenden brief van Van Sevenhoven en Riesz dd. 11 November 1888 no. 68. SUMATRA'S WESTKUST VAN 1833 —1835. 949 Den 15" October vertrok de Commissar-General per Amphitrite van Padang naar Batavia, waar hij den 132 November aankwam. Hij meldde dit bij missive van 23 November no. 402/F aan den Minister van Koloniën, en zeide daarbij, dat er op Sumatra nieuwe inspanningen vereischt zouden worden om ons doel te bereiken» ; maar dat hij, na het persoonlijk ingesteld onderzoek, „meer dan ooit overtuigd was dat die bezitting voor het Gouvernement als van het uiterste gewicht moet worden beschouwd; en dat de ondervonden vertraging in de uitvoering van het beraamde plan aldaar grooten- deels moet worden toegeschreven aan de verkeerde leiding , welke men aan de zaken van Sumatra gegeven heeft, en ook voor een gedeelte aan den vreemden invloed, die onze belangen in dat eiland zicht- baar heeft tegengewerkt.» Wij zullen thans, in het volgende hoofdstuk, nagaan welk gevolg aanvankelijk gegeven werd aan de door Van den Bosch verordende staatkundige regelingen. Doch vooraf moeten wij eenige bijzonderheden vermelden betreffende hetgeen, tot het einde des jaars , in de Noorde- lijke afdeeling voorviel. (Wordt vervolgd.) DE COUVADE BĲ DE VOLKEN VAN DEN INDISCHEN ARCHIPEL. DOOR Dr. G. A. WILKEN. Van de oude bewoners van Corsica deelt Diodorus Siculus mede, dat zij, wanneer een kind geboren werd, de zonderlinge gewoonte hadden, van zich volstrekt niet om de moeder te bekommeren, doch dat de vader zich als een kraamvrouw behandelen liet en verscheidene dagen in bed bleef liggen. Omtrent de Iberiërs in het Noorden van Spanje vindt men hetzelfde opgeteekend bij Strabo. Als de vrouwen in de kraam kwamen, waren het de mannen, die zich zorgvuldig lieten verplegen. Nog heden ten dage bestaat dit gebruik bij de Basken, de nakomelingen dier oude Iberiërs. In Biscaya, aldus verhaft Michel, staat de moeder na de geboorte van een kind onmiddellijk op en verricht hare gewone werkzaamheden in het huishouden, terwijl de vader, met het pasgeboren wicht in zijne armen, in bed zich neervlijt en dus de gelukwenschen der buren ontvangt. In Navarra en aan de Fransche zijde der Pyreneën werd deze gewoonte voorheen eveneens gevonden. Legrand d'Aussy wijst er op, dat. In een oud Fransch fabliau, de koning van Torelore van lit et en coucher was, toen de held van het verhaal, Aucassin, tot hem wam en hem deed beloven, het gebruik in zijn gebied af te schaffen. Dezelfde schrijver vermeldt, dat tegenwoordig nog het in de kraam liggen der mannen in Béarn voorkomt, waar het bekend is onder den naam van pfaire la couvader. Deze instelling der couvade of van het kraambed der mannen komt, gelijk dit door verschillende schrijers, wij noen hier slechts Lubbock, doeh vooral Tylor en Ploss, is aangetoond, bij tal van volken in alle deelen der wereld voor. Niet overal is zij echter even Zie: Lubbock, On the origin of civilisation and the primitive condition of man, blz. 15—19; Tylor, Early history of mankind, blz. 293—302; Pleas, Das Kind in Brauch und Sitte der Völker, dl. I, blz. 143—160, DE COUVADE BIJ DE VOLKEN VAN DEN INDISCHEN ARCHIPEL. 251 volledig, even ongeschonden bewaard gebleven. Waar dit het geval is, zien wij dat de man, bij de bevalling zijner vrouw, zich niet alleen in bed legt, doch zich ook van tal van zaken onthoudt, een zekeren leefregel in acht neemt. Wanneer een kind geboren wordt, verhaft Du Tertre van de Caraïben, gaat de moeder dadelijk aan het werk, maar de vader begint te steunen en te klagen en trekt zich in zijne tent terug, waar hij als een zieke behandelnd en op dieet gesteld wordt. Hoe zij zoo k Zie: Unen vasten en niet dood gaan, is een rädsel, want zij blijven in den regel de eerste vijf dagen zonder eten en drinken. Van den vijfden tot den tienden dag, mogen zij niets anders gebruiken dan een drank, die ongeveer dezelfde voedende bestanddeelen heeft als ons bier. Na dezen termijn, is het hun geoorloofd bij dien drank wat kassave te eten, doch moeten zij overigens, gedurende ééne maand, zich nog van alle andere spijzen onthouden? Vollediger nog komt het gebruik voor bij de stammen in Guiana. De staat van onthouding begint hier al tijdens de zwangerschap. Als de mannen vermeerdering van familie te wachten hebben, aldus Brett, achten zij zich verplicht enkele vleeschsoorten niet te eten, opdat het kind er niet de nadeelige gevolgen van ondervinde. ‘Heeft de bevalling plaats gehad, dan vlijt de vader zich in zijne hangmat neder. Hij blijft eenige dagen liggen, als ware hij ziek, en hoort zoo de gelukwenschen en het beklag zijner vrienden aan. De vrouwen passen hem op, vol teederheid en zorg, terwijl de moeder van den jonggeborene bezig is met koken en niemand op haar let 5. In tal van gevallen zijn echter van de instelling niet veel meer dan sporen, in den vorm van enkele onthoudingsgebruiken voor of na de bevalling, overgebleven. Het is mijn doel, in de volgende bladzijden het bestaan van de couvade bij de stammen van den Indischen Archipel na te gaan. Zijn de berichten, die wij daaromtrent hebben, weinig talrijk, door er de aandacht op te vestigen, zullen misschien zij, die daartoe in de gelegenheid zijn, opgewekt worden, nadere onderzoekingen in te stellen. Niet onwaarschijnlijk toch is het, dat het gebruik in Indo-nesié eenmaal in ruimen kring gegolden heeft, en men er dus de disjecta membra van bij onderscheidene volken moet terugvinden. Al Leerst dienen de Alfoeren van Boeroe genoemd te worden. Zie- 3 Tylor, O. c., blz. 294. 3 Lubbock, O. c., blz. 16 17. 252 DE COUVADE BĲ DE VOLKEN VAN DEN INDISCHEN ARCHIPEL. Hier hoe Wouter Schouten, die in het midden van de 17e eeuw dit eiland bezocht, de couvade daar beschrijft: De swarte kraemvrouw houd haer vek niet in 't bed, maer gaet van stonden aen met haer weuwgeboeren kindeken na de rivier, en haer, als ook ’t kleyne wigjen wel werevnigt hebbeude, keertse wederom tot haer bedrijf; en nochans loopt alles ten besten af. Noch daer-en-boven is my voor de waerhevt verhaelt, dat, als de swartinnetjens van dit evlant Roero komen eeu Klevntje te prospereeren, dat hem als dan den mau, als kraemheer, seer belagelijk, en als siekelik sweet aen te stellen, en laet hem wel mooytjens koesteren; soo dat den vomkool dan boven gewoonten wort gedient. En ondertussen moet de swakke vrouw aen ‘t werk, om desen kraemheer wat lekkers toe te maken; op dat den armen sul toch wederom op de been geraeken mag te, Dit bericht wordt door den Kapitel-Zee Van der Llart bevestigt. Deze, die in 1850 eene reis rondom Celebes en naar eenige der Mol Uksche eilanden maakte, vond op Boerve veel terug van hetgeen Wouter Schouten daar had angetroffen. Hoewel sr, zegt hij onder anderen, ver bijna twee ceuwen verloopen zijn sedert Wouter Schouten dit eiland bezocht, schijnt de beschaving in dit lange tijdperk hier nog ntet zooveel veld gewonnen te hebben als op vele andere plaatsen van den Indischen Archipel» 5. Zoo constateerde Van der Hart bij de Alfoeren nog het geloof aan de legende van den heiligen krokodil, waarvan Schouten tn zijn reisverhaal gewag maakt. Zoo schijnt ook de couvade nog door hem op het ciland te zijn waargenomen. „Zoodra cen Kind geboren wordt», schrijft hij althans, rheeft men daar zooveel omslag niet bij als in Europa: de moeder gaat dadelijk na hare bevalling met het kind naar de rivier, beiden reinigen zich, en daarmede is de zaak afgeloopen… Van de rivier teruzkeerende, hervat de moeder hare gewone werkzaamheden; de man daarentegen * Wouter Schouten, weberen omstreeks 1638 te Haarlem, vertrok in April 1658 als Chirurgijn een schip der Ovet-Indische Cumpagnie naar Batavia, bezocht vandaar Ambun, Boerve, Ternate en de omligvende eilanden, het rijk Arakan, de kusten van Coromandel en Ceilon, en kwam, na veel gevaren doorwursteld te hebben, in October 1665 weder te Haarlem aan, waar hij in 1704 stierf. Zijne nReys-togten naar en door Ovst-Indiens mupten evenzeer uit dour belanprijkheid als door waarlieidsliefde. Ta Wouter Schouten's Reis-togten naar en door Ovet-Indien (Amsterdam, Ze drk, 1708), dl. I, blz. 73. Van der Hart, Reize rondom het eiland Celebes en naar eenive der Moluksche eilanden, blz. 135. DE COUVADE BIJ DE VOLKEN VAN DEN INDISCHEN ARCHIPEL. 233 stelt zich ziekelijk en belachelijk aan, also hij bevallen ware, en gebruikt met veel smaak de lekkernijen, die hem door zijne vrouw bereid worden. Sa. In hoeverre de gewoonte nu nog op Boeroe bestaat, blijkt niet. Tijdens mijn aanwezen op het eiland, verzuimde ik, er opzettelijk onderzoek naar te doen. In het werk van Dr. Riedel wordt ook niets daaromtrent vermeld. Het heet integendeel, dat, na de bevalling, de man, evenals de vrouw, den dagelijkschen arbeid verricht &. Intusschen schijnen, gelijk ik dit reeds elders heb opgemerkt 7, de mededeelingen van den Heer Riedel hoofdzakelijk betrekking te hebben op de Alfoeren van de Zuidelijke regentschappen, zoodat het zeer wel mogelijk is, dat bij de stammen in he Noorden van het eiland de couvade nog voorkomt. Alvorens de Molukken te verlaten, heben wij nog op sporen van de couvade, bij enkele andere volken daar, te wijzen. Zoo vinden wij van de bewoners van eenige der Zuidwester-eilanden, be-paaldelijk van J.eti en Kisser, vermeld, dat, wanneer eenige vrouw bevallen is, het bijgeloof haren man verbiedt, gedurende eenige maanden te ploegen, land om te keeren, te graven, te hakken, z. 8. Als een overblijfsel van de couvade is verder wel het gebruik te beschouwen op de Timorlaoet-eilanden, dat de vader in den eersten tijd het kind dragen en verzorgen moet, terwijl de moeder, nadat zij zich gebaad heeft, haar gewoon huiswerk verricht. Bij de bewonners van de Oeliasers eindelijk zien wij, hoe de man zich, tijdens de zwangerschap zijner vrouw, van tal van zaken te onthouden heeft. Hem is het, gelijk wij lezen, verboden vom voorwerpen, gelijk tafels, stoelen, deuren, vensters en dergelijke van welken aard ook, in derzelver verband te brengen of ineen te voegen, of om ergens een pen of spijker in te slaan, ter voorkoming dat de vrouw met moeite baart. Ook mag hij, zooals ons verder bericht wordt, geen bamboe splijten, om bij voorbeeld een haak te maken, opdat het kind geen hazenlip bekome. Evenmin is het, met het oog op het kind, georloofd klappers open te maken, haar te snijden of het roer van een vaartuig vast te houden! O. Van der Hart, O. c., blz. 137. Riedel, De sluik en kroesharige rassen tusschen Selebes en Papua, blz. 24. Zie mijne verhandeling: Het shamanisme bij de volken van den Indischen Archipel, blz. 42, noot 129. Zie: Mededeelingen van wege het Nederlandsche Zendelingen ook, dl. XX. Bla. 250, on dl, XXVIII, blz. 194. Riedel, De sluik en kroesharige rassen tusschen Selebes en Papua, blz. 304. Van SchiniA, Aanteekeningen nopens de zeden, gewoonten en gebruiken, benevens Das ook op de Philippien voorheen de couvade moet heben gegolden, blijkt uit enkele gebruiken. Van de stammen in de binnenlanden van Noord-Tugon, bepätelijk van het landschap Bontok, lezen wij toch: „Hat eine Frau geboren, so geht sie mit dem Kind an den Fluss, wiischt sich und das Kind, kehrt in die Rancherie zurück, übergiebt das Kind dem Manne und geht an ihre Arbeit; nur um Nahrung zu geben, nimmt es die Mutter, der Mann pflegt es, trägt es, in eine Decke gehüllt, auf dem Rücken und empfangt auch die Besuche der Freunde und Bekannten, während die Frau auf dem Felde arbeitet »!!. Verder heet het van de Tagal’s, dat niet alleen de moeder, doch ook de vader »gewisse Regeln aus Riicksicht für seine Nachkommenschaft zu beobachten hat; so muss er den Genuss auffüllig zusamengewachsener Früchte unterlassen, weil seine Frau ihm sonst Zwillinge gebären könnte, was bei den Tagalen durchaus nicht gern gesehen wird” 3. Duidelijker overblijfselen Vien de convade vindit men bij de Dajaks. In de eerste plaats noenen wij de Land-Dajaks van Sarawak. "The husband of a pregnant woman", aldus Spenser St. John, until the time of her delivery, may not do work with any sharp instrument, except what may be absolutely necessary for the cultivation of his farm; he may not tie things together with rattans, or strike animals, or fire guns, or do anything of a violent character — all such things being imagined to exercise a malign influence on the formation and development of the unborn child". Evenzeer heeft de man, na de geboorte van het kind, zich aan zekere regelen teonderwerpen. Gedurende acht dagen, "the unfortunate husband is dieted on rice and salt, and may not go out in the sun, or even bathe for four days; the rice and salt diet is to prevent the baby's stomach swelling to an unnatural size". Bij de Bahau-Dajaks, in het stroomgebied der Mahakam, beperken de onthoudingsgebruiken sich alleen tot het jedperk na de bevalling. Dan mag de man, gedurende drie dagen, geen water drinken en vijf maanden achteren geen zout gebruiken, noch sirih kauwen of rooken, terwijl het hem de vooroordeelen en bijgelvovigheden der bevolking van de eilanden Saparoen, Haroekoc en Noessa Laut, Tij Das v. Nederl. Indië, jaarg. 1843, dl. II, blz. 527—528; Ludeking, Schets van de residentie Amboina, blz. 163. 11 Schadenberg, Beiträge zur Kenntniss der im Innern Nordlugons lebenden Stimmme, Verhandlungen der Berliner Gesellschaft für Anthropologie, Ethnologie und Urgeschichte, jaarg. 1888, blz. 35. 12 Blumentritt, Sitten und Bräuche der Tagalen, Ausland, jaarg. 1885, blz. 1017. 18 Spenser St. John, Life in the forests of the far East, di. T, ble. 160—161. DE COUVADE BIJ DE VOLKEN VAN DEN INDISCHEN ARCHIPEL. 255 ook niet toegelaten is, met iemand samen te eten of gemeenschap met eene vrouw te hebben. Zoodra het kind den leeftijd van vijf maanden bereikt heeft, is de vader vrij om zijne oude levenswijze te volgen !4. Iets dergelijks schijnt bij de Dajaks van Sanggau, in Borneo’s Wester-Afdeeling, te bestaan. Bij eene bevalling komt de vader in eenen toestand van pantang of pémali, dat is, naar de beteekenis van het woord, in eenen toestand, waarin hem zekere handelingen verboden zijn. Zoo mag hij dan bij voorbeeld, gedu- rende vier dagen, het dorp niet verlaten '5. Anders bij de Olo- Ngadju, in het stroomgebied van de Baritoe. Ook bij hen heeft de man eenen staat van onthouding in acht te nemen, echter niet na, doch vóór de geboorte van het kind. Verscheidene zaken zijn er dan voor hem, zoowel als voor zijne zwangere vrouw, pali verboden, opdat het kind niet de nadeelige gevolgen er van ondervinde en een wanschepsel, pahingen, worde. Beide ouders mogen volstrekt geen vuur aansteken of naderen, — het kind zou dan gevlekt ter wereld komen; zij mogen geenerlei vruchten eten, — het kind zou aan buikziekte lijden; zij mogen geene gaten in hout maken, — het kind zou dan blind geboren worden; zij mogen niet onder water duiken of andere lichamen onder water houden, — het kind zou anders in het lijf der moeder stikken, enz. '°. Ons naar het Westen van den Archipel verplaatsende, zien wij hoe dergelijke onthoudingsgebruiken als bij de Olo-Ngadju ook bij de Niasers voorkomen. Eigenthiimlich 7, zegt Dr. Schreiber, rist auch die Besorgniss des Vaters für sein noch ungeborenes Kind. Man meint, dass zwischen ihm und seinem Kinde die innigste Sympathie besteht, und desswegen muss der Vater bei allem, was er thut oder was ihm begegnet, auf sein Kind Rücksicht nehmen. Men heeft den eene reeks van gebruiken en voorschriften tijdens de zwan-gerschap, die niet alleen door de vrouw, doch ook door den man nauwkeurig moeten worden nageleefd, opdat de geboorte goed afloope en alle mogelijke onheilen in het latere leven van het kind voorkomen worden. Beide ouders moeten zich van vele zaken onthouden, zekere spijzen niet gebruiken, bepaalde plaatsen niet bezoeken, sommige voorwerpen niet aanraken, enz. Zoo mogen zij geen varken, slang. Jermassin, blk. 97—98. 15 Bakker, Het rijk Sanggau, Tijdschr. v. Ind. T. L, en Vk., dl. XXIX, blz. 415. 16 Perelaer, Ethnographische beschrijving der Dajaks, blk. 38—39, en Hardeland, Dajaks-h woordenboek, i. v. pahtngen. 17 Schreiber, Die Insel Nias, Petermann’s Mittheilungen, dl. XXIV, blz. 50. Se Volgr. IV. 17 256 DE COUVADE BIJ DE VOLKEN VAN DEN INDISCHEN ARCHIPEL. kip of vlieg dooden, geen banaanboomen planten, geen spijker srgens in slaan, niet timmeren, zich niet in het water spiegelen, geen plek voorbijgaan waar een mensch is vermoord of een buftel of eenig ander dier geslacht is, enz. Al deze verboden handelingen worden aangeduid met den naam mamonz. Wordt door den man of Je vrouw tegen een dezer voorschriften gezondigd, dan kunnen laaruit vele ongelukken voortspruiten: de placenta kan in de baar- noeder achterblijven, het kind kan doodgeboren worden of met een lichaamsgebrek , cene hazenlip, een scheven hals, kromme beenen , schele oogen, ter wereld komen, de jonggeborene kan door stuipen , huiduitslag, oogziekten, enz., worden aangetast. Het niet-opvolgen ler mamoni-bepalingen zou zelfs op het kind nog tot het vierde evensjaar een nadeeligen invloed kunnen uitoefenen, en wel is de ijd, waarin de straf verschijnt, afhankelijk van het vogenblik , waarop de overtreding gedurende de zwangerschap heeft plaats gehad , in dier voege, dat het verwaarloozen van een der voorschriften , in le eerste maanden der zwangerschap, op den jonggeborene gewroken wordt tot in de achtste maand van diens leven, en een verzuim, gedurende de middelste zwangerschapsmaanden, tot in het tweede aar, terwijl eene overtreding, op het einde der zwangerschap , het sind tot aan zijn vierde jaar aan allerlei ziekten blootstelt. Al deze mheilen kunnen echter door offers gekeerd worden '8. Ten slotte hebben wij nog de aandacht te vestigen op de Orang-Bénuwa van Malaka en de Boegineen en Makassaren. Van de erstgenoemden, bepaaldelijk van de Djakun’s, die in het gebied van Djohor langs de Madek-rivier wonen, lezen wij, dat zij een bijgeloof eben, which, so long as children are unable to walk, prevents their parents from using as food certain fish and animals; as soon as the little ones have acquired the use of their legs this restriction is removed, and the parents are once more able to indulge in what has so long been pantang or forbidden. Should this superstition not be complied with, and any parent eats of any of the forbidden creatures during the period of restriction, the children are supposed to be very fond of the food. 18 Durdik, Genees- en verloskunde bij de Niasers, Genceskundig Tijdschrift voor federl. Indië, dl. XXII, blz. 268—270. — Behalve in de, in de voorgaande nocteerde, verhandeling van Dr. Schreiber, vindt men nog uitvoerige mededee-ingen over dit gebruik bij: Chatelin, Go-lsdienst en bijgeloof der Niasers, Tijdschr. Indië, dl. XXVI, blz. 158—160; Thomas, Sitten und Aberylauben uitvoerige mededee-ingen over dit gebruik bij: Chatelin, Go-lsdienst en bijgeloof der Niasers, Tijdschr. Indië, dl. XXXIX, blz. 158—160; Thomas, Sitten und Aberylauben uitvoerige mededee-ingen over dit gebruik bij: Chatelin, Go-lsdienst en bijgeloof der Niasers, Tijdschr. Indië, dl. XXXIX, blz. 158—160; Thomas, Sitten und Aberylauben uitvoerige mededee-ingen over dit gebruik bij: Chatelin, Go-lsdienst en bijgeloof der Niasers, Tijdschr. Indië, dl. XXXIX, blz. 158—160; Thomas, Sitten und Aberylauben uitvoerige mededee-ingen over dit geb 14; Sundermann, Die Insel Nias, Allgemeine Aissions-Zeitachrift, dl. XT, blz. 423. DE COUVADE BIJ DE VOLKEN VAN DEN INDISCHEN ARCHIPEL. 257 to be liable to an illness called dusong, arising, according to the Malays, from pérut-kämbung or swollen stomach. Wat de Makas-sären en Boegineezen betreft, deze gelövo dat de man, tijdens de zwangerschap zijner vrouw, evenals deze, zich dikwijls zeer nukkig gedraagt en lusten heeft, trek dus naar spijzen, die men anders niet eet, — een gelövo dat, gelijk straks zal blijken, oorspronkelijk met de couvade moet hebben samengehangen 20. 