Philip Massinger and John Fletcher; a comparison
Bis. 21 . Prikgb. — Even als het Canzon by de Proven^alen en Italianen, treft men dit woord yyPrince" beftendig aan boven het ilot-koeplet (of de moraal) van de rcfereinen van dien tijd, door of voor Rederijkers gemaakt, en ook van alle bruiloftsvaerzen : en, zoo het dat flot-koeplet niet opent, dan komt het er toch in voor. Men heeft, om zich hiervan te overtoigen, niet bloot de gedichton der Rederijkers, maar ook onse gewone liedeboekjens, als het Hoomfche Mopsjen en dergelijken,necbt8 na te flaan. Alleen by het flot-koeplet eener balUide zonder „ftock" werd het zelden gebezigd; maar by een ,^ckdicht" of rcferein mocht het niet ontbreken. Zie H. MATTHIJS DE CABTKLEYN, PrieftfT tndt excellent Poi'te modeme, in zijn Konft van Reihorikenf tot Rotterdam, by Jan van Waefberghe de Jonghe, 161 6, biz. 44. Een Refereln heet anders te defer Tpatie Naer m(fn Umltatle geimagineert: Want wy haaweo In de \1aemrche natie Dat ran den claufalen do ghoheele aggregatio Met prinche 't Refereln is ghedenomineert. Wt caofen omdat den Ttoclc wordt gherefereert Ende altoos verhaelt ter laetfter linle : Hoe ghyt ghylien anders calculeert, Ick haudt zoOf en dit is ro^n opinlc. Intnsfchen blijkt nit deze regels van den ^excellenten poeet** niet, immers niet dnidelijk, waarom het referein juist met Prinche was gedenomineert. De eenige, 6 NALfiZING EN AANTEEKENINGEN. en, Daar my voorkomt, voldoeode, Terklaring waarom in de Gedicfatea der R«de- rykers bet (lot-koeplet met prince of een nit prmee Ikmengeftflld woord aaaTsngt en doorgaands ook dat woord ten opfchrift draagt, trof ik aan in de HiHorie, regds en btmerkmgtn wegens de NederduytfeAe rymkonMt, Antwerpen 1773, bis. 16. Men weet, dat de Hoofden (Leden Tan 't Beftnnr eener Rederijkkamer) sich onder- fcheidden door de namen van Prina (fomtijds Keiser) Factor, Deken, ens. Ka wordt in gemeld Werk, als bew|}8 van den eerbied der Kameristen toot ban Prins, aangevoerd, „dat ly geene fpelen iloten, nocb geen gedieht, ja sells geen liedeken eyndigden, of in het leste conplet adresfeerde sicb den poeet tot dien prince, t'en waere dat cr den Souvereyn tegenwoordig was." — Wat hier echter van s\j, seker is het, dat, in verloop Tan tijden, het woord I^ince sonder bepaalden terogflag <^ den Frins der Koroer Toorkwam. Immers wy vinden ^Prince God** in een fpraak- wending tot het Opperwesen; „dc Princen Plato en Xenophon :** ,,i^uicef/e(TOoral in minnedichtjens) en zelfs cenTondig het bywoord ypnncelijk.^ P. C. HooFT hceft nog in de notrcien soo Tan den AchUlu als Tan den Tk^ feust dit gebrnik in acht geiiomen ; V ondel hceft sich echter — als wy nader zien sullen — in zijn Pi\fcka daarvan ontflagen; niet-tegenftaande in dit trenrfpel, als ait de riotwoorden blijkt, de toccigening aan de Kamer, die het opToerde, nietontbreekt B 1 z. 22, T 8. 72. Vreeds dauwen. — De font, die Vondel hier begaat, wordt nog heden dow velen geniaakt, die Umdsdouwen in plaats Tan landouwen seggen of fchryTcn. (haee, oudtijds ook wel autt.'6,beteekent,als hetH.D.^ue, „Tlakte, weide. Teld," enz. A 1 f1. LiErDB vKKwnmBT al. — Het was in die dagen de gewoonte,niet alleen Tan Rederijk- kamers en andcre Genootfchappen of Verecnigingen, maar ook ran bysondere perfonen, huune knustgewrochten met een fprenk te teekenen. In den Konst- en Letterbode van 1844, 1845, 1846, 1847 en 1849 Tinden wy eeu rijke Terzameling opt^cnomen van zoodnnige fpreuken of devyzen, door Terfchillende fchrgTers ge- kozen, en Terzameld door den Heer E. J. R. Tan Harderwgk. Liefde, verwmnet al of tyerwint het al was (ook volgons Brandt in 's Bichters LoTen, bis. 88) de fpreuk, die Vondel sich koos in sijn jengd : by is echter daaraan niet getronw geblcTen, msar heeft, in vervolg Tan tijd, sich van Terfchillende dcTysen bediend. A I d. r e g. 25 T. o. — De Kamer trou most bujckkk was namelijk opgericht in 1503. De bcide andere Kamers waren „de Wyn-gaert*rancken," hebbende tot sinfprenk: „Liefde boven nl," ook wel de ;,^onge Kamer" genoemd, en opgericht in 1504, en de Vlaarafche Kamer „de Witte Angieren*' met de sinfpreok: „In Liefde Getronw," omftreeks 1585 opgericht. Het oorfpronkelijke, fraai gefchilderde blasoen der Ka- mer „Trou moct Blycken," waarTan de afbeelding in den tekst gegCTen wordt, is nog te Haarlem aanwezig in het lokaal Tan het Genootfchap Tan dien naam, alwaar men ook nog alle de gefchilderde blasoenen kan sien Tan al de OTerige Kamers, die in 1606 docl hebben genomen aan den optocht en wedftrijd, door my vermold. BehaWe het blasoen met hot Kristusbeeld, dat eerst lang na hare (tich- ting door de Kamer blijkt te sijn aangenomen, treft men in gesegd lokaal nog een ondcr blazocn aan, 't welk alleen den Pellikaan met sgn jongenTertoont, en naar hctwelk de broeders dicr Kamer vroeger den naam droegen Tan ^ellikanisten.** A 1 fl. rcg. 10 V. o. — Deze Twaalf Kamers waren : de„ Oranje Lelye" en de „Witte Aco- lyen*' van Leyden, de „Rod Roofen" Tan Schiedam, de ^Korenaeren" Tan Katwijk- binnen, de ^Hafelier" Tan Hazerswoude, 't „Akerboomkcn" Tan Vlaardingen, de „WitteL&vendcrbloem" Tan Amfterdam, 't,^elykenonder den Doom" Tan Noord- wijk, de ^Galisbloem" Tan Haaftrecht, de „Goatibloem" Tan Gonda, de ^oren- bloera" van 's Gravenhage en de „Sonnebloem" van Ketel. Aid. r eg. 5 r. o. — Wie prijzen behaaldo Termeldt Kops niet; doch nit de aanteekeningen Tan „Tron meet Blgcken," door hem, biz. 285, aaugehaald, sien wy, dat de Leydfcbe NALEZING EN AANTEEKENINGEN. Aooljen den hoogCten inleg in de Lotorj deden, te weten/ 203. Hierop volgden de Schiedamfche Kamer met / 160 en de Lnvendelbloem met/ 142 : 16 ft. Op- merking verdient het, dat de Amfterdamfche „Oude Kamer" geen dcel nam aao de Intrede, maar door haren Prins een fom ran honderd dokatonnen sond. Biz. 23y reg. 5 v. o. — Ook aldas wordt het genoerod in de befchrijviog, die van het feest gegeven word, en ten tytel voert: ConstthoonendJuvreel by de Iqftijckeftad Haarlem, ens. te Zwol, by Zacharias Heins, 1607. B Iz. 24. NiBUir-JAARa usdt. — Het Jaerlut van spibghbl, Ap. 1584, fchijnt tot model aan dit gedicht te hebben verftrekt. Hoezeer wy uiet aarzelen het te ftellen onder die Yoortbrengfelen van Vondels jengd, die Brandt ^fplat en zennwloos" noemt, zoo knnnen wy toch niet nalaten, daarin reeds zekere gemakkeiykbeid op te merken in de kenze der woorden en in het vinden der in elken regel herhaalde rijraflagen. Blaar nog zijn de denkbeelden verward, de uitdrnkkingen g^zocht, de vaersbouw IVroef en Ilootend. Woorden als: y,Liefd'8 fchadt, Godts (tadt" en dergelijke zonde Vondel niet nevena elkander geplaatst hebben, na dat zyn oor eenmaal voor het mosykale in de dichtkunst was open gegaan. De fpelling, welke Vondel in het Bntylqfta-reffereyn en in het Nieuw^jaars liedt gerolgd heeft, is nog geheel afwykend van die, welke door de Oude Kamer in de Twtt/jpraack van *t Jpelien eiuk eyghenfchap det Nederduytfchen taaU was aan- beToIen geworden. Hoezeer in vele opzichten onregelmatig, trekt zy nog meestal naar 't Vlaamsch, inzonderheid in het gebruik van dt als flotletters van zoodanige woorden, welke anders gewoonlijk met een enkele t eindigen. Zoo vinden wy b.v. in het Reffereyn, vs. 30, fpruydt, 61, Jlodt, en in het Nieuw-jaara liedt, vs. 7, /chadt, hoedanige Tpelling wy mede aantreffen in de SchadUcuU der FhUqfopken ends JPoiteny enz. gebracht ende ge/hnden op de Peoen Camere hinnen Mechelen enz. op henlieder fee/le fUn 3 Met/ van de Jaere 1620, tot Mechelen, by Hendrik Jaye, 1 62 1 , doch welke later by de Noordnederlanders in onbroik geraakt is, hoezeer wy nog in de Brieven van Jan de Witt lezen van ^Jtaadt" „voed!rknechten," „te gemoedt komen" enz. Men leze over deze fpelling aan 't flot der woorden huyde- GOPBR Proeve van Tool' en Dichtk. nitg. van f. van leltveld. Leyden 17S2. I. D. biz. 77 volgg. en vooral de Aant. aid. Ook de fpelling huwlyckx, enz. met ckx ia Ylaamsch. Intosfchen kan men niet volkomen bepalen, in hocvcrre de fpelling, zoo als zy in het album voorkomt, werkel\jk overeenftemt met die, welke Vondel gebezigd heeft, daar het evenzeer mogelgk is, dat zy by 't overfchrijven eenige wyzig^g heeft ondergaan. De teekens (,, ") die ook in het Brailofts-Befferejrn voorkomen, treffen wy meer- malen aan by de dichters van dien tijd, om de rymflagen in 't midden van een regel aan te w\jzen: ook vindt men ze foms gebezigd, wanneer het flepend rljm uit mccr dan een woord is famengefteld, als b. v. o. a. in spikoubls Hertfpiegkd, I, 193, 194. Dat hdmoet, ghlericheld, nQd, gulflcheld gequel „lfl" De ftsart-fleep elker Sond dea Sonden aardfe hel n^*-** A Id. V 8. 21. t*Jmoed. — Zeer waarfchljniyk ligt in dit woord een zinfpeling op hel^jubilaetim, door de Haarlemfche Kamer in 1606 (toen dit gedicht gemaakt werd) gevierd, en waarvan de herinnering bewaard wordt in het Juweel, B 1 z. 25, V 8. 26. Minioot. — Even als nUnjoot en als het hedendaagsch gebruikelijke /i^kan ook het Fr. mignon ah/ub/t en als adj\ worden genomen. Hier ter plaatfe koint het woord in de laatfte opvatting voor. Naar de afleiding zoA het gefchreven moeten worden mmgnoot als verkort van min^henooi, gelijk bet nog by Melis Stoke en anderen gelezen wordt. ^Minioot rhetores Rythmici inepte dicunt et/crtbunt, zegt KiL. in V, en noemt het : vetue. Aid. vs. 31. Naar voor na. — Het verfchil in fchrijfwijs tnsfchen naar (Jecundum) en na NALEZING EN AANTBEKEKINOEN. (post) beftond toen nog niet en is niet alleen tmi veel lateren tfjd, maar ook geheel wiUekenrig. Bilderd\jk noemt se betweten, die hier onderfchdd in maken. Aid. vs. 34. — De fpelling ibniic' was toen de gebmikemke, even als die van PrvuXf en ' in beide bostertwoorden dan ook vrij wat jnister dan de later ingefmokkelde van Urttia en Prins. B 1 z. 27. Op HEX TWALBFJARIOH BESTANT. — Hethad my niet mogen gelnkken tbb dit ktink- dicht eenige onde uitgaven onder de oogen te krijgen en reeds had ik het in proef laten setten naar de gewone 4^ nitgave, hoezeer taal, llijl en fpelling een vreemd kontrast opleverden zoo met de bdde vorigen als met het onmiddelijk Tolgende gedicht, ja, de innerlijke bewijzen medebrachten, dat Yondel het niet oorfpronke- lijk zoo gefchreven had, — toen my een pobst van j. yah tohdel Toorkwam, tot Schiedam in 1647 gedmkt, en verrijkt met een voor-redenj onderteekend door le- keren P., welke voonrede alles behalve Tleiend is Toor onzen dichter: z^nde deze uitgave ongetwyfeld die, waarvan Vondel, gelijk Brandt verhaalt en ik later rerha- len zal, zoo yeel verdriet had. In die i^>e«y no Tond ik aan 't (lot het klinkdicht zoo als ik het nu geve, en zoo als het my Toorkomt, dat het door Yondel moet gefchre- yen zijn geweest. De lezer moge yr\j oordeelen of de lezing, door my gevolgd, niet beter, althands niet poetifcher is dan die, welke in de 4® uitgave voorkomt. Onge- twyfeld hebben de taalzuiveraars van de helft der zeventiende eeaw den goedea grijzaart bednid, dit vooribrengfel zijner jongelingfchap, zoo zy 't noemden, te befchaven : en daardoor vocl van de kracht en naiVeteit, die er in heerschten, doen te loor gaan. B 1 z. 27, T s. 2. Bewetght. — Dit beweghen of oudtijds weghen (Zie kilush) wordt door ter KATE gebracht zoo wel tot de I" CI., die der gelgkvloeiende w. w. als tot dell* CI. der ongelijkvl. w. w., die in den onv. v. 1. 1. als in het v. 1. d. w., in de nitfpraak, van klinker verwisfelen. Men kon dus volgens hem even goed zeggen bewegen^ be- tceegde, beweegdf als bewegen^ bewoog, bewogen, Zie ten katb I* Deelj biz. 557, II« Deel, biz. 39 en 503 op wetg, Zie daarentegen hutdboopbrs Proeoe^ Uitg. van VAN LBLTYELD, D. I, blz. 164 en 273, volgg. als ook biz. 181 volgg. A 1 d. V s. 3. De Stolen Uenen *t oor^ dies wy venmmdert zien, — Hiervoor heeft de 4^ nitgave: ^yOe Staet gtrft hem gehoor, dies toy vol hope xienJ* Yoorwaar geene verbetering ; doch, voor zoo vor de tweede hemiftiche aangaat, een merkwaardige wyziging, wanneer men aanneemt, dat zy nit de wyziging in Yondels politieke gevoelens ontfproot. In 1609 mocht Yondel al fpreken van de vreughty die in de Nederlanden heerschte over de verworven rust; maar de komst des onderhandelaars baarde by hem, toen nog Prinsgezind, meer verwcndering dan eigenHJk gezegde hoop. In 1650, toen hy het gedicht herzag, was hy geheel Staatsgezind, en befchonwde dit Beftaud door den bril der Staatsgezinden, als een gebeurtenis, welke deze laat- fien vol hoop vervulde, t. w. op het aangroeien hunner macht. A 1 d. V s. 4. Het Vredemaackend volk, — is in de latere uitgaven veranderd in : „de middeiaars van pais II A 1 d. V s. 5. Opfchorjing. — Hiervoor lezen wy in de 4® uitg. : „efi reSnftrijV Aid. vs. 6. Vergitnt men haer *t Beftant, — De fiere nitdmkking in dezen regel is later vrij wat verflaauwd door de verandering in : ^B^fbat men het Beftant." — ; terwyl voorjaren twee en Hen niet verbeterd is door: „ Voor eenpaerjaer en tien/* Aid. vs. 7. Een Vrede-zon, — De 4® uitg. heeft: „de Vredezon" A I d. vs. 8. Geduurighl^ck b^tralen, — De latere uitg. heeft: ^^editngh ooerfiratenJ* NALEZING EN AANTEBKENINGEN. A 1 d. ▼ 8. 10. QrfaAxMTi van *t vetl doorkervtn — is veranderd in : y^grfchturi wm al het ktrvtn^ A 1 d. T 8. 1 1. jEh 'tBondigh Landt, — Het woord bondigh in den zin van verbonden is later nit den swang geraakt: van daar dat wy in de latere nitg. lezen: ,^n 't vrije LanC* A 1 d. V 8. 12. Van vreughde — veranderd in : „van bljfchap/' waarfchijnlijk omdat het woord vreught in den flotregel terug komt. Aid. V8. 13. Lofen danck. — De 4o uitg. heeft: „£er en prgs." A Id. vs. 14. Die tiu m Umtre vreught — veranderd in: „Die m volkome vreught.** Biz. 28. Wtyabbt em trsttk-dicht yah HENiuciTS DB GROOTB. — De oodfte nitgave van dit gedicht, welke my in handen gekomen is, is die, welke in een bnndel in 4^ voor- komt, van den jare 1622, by „Dirck Pietersz op 't Water in de Witte Parsfe, recht over de Corenmarkt:" in welken bnndel het met eenige andere gedichten achter den ^Gulden Winkel/' met doorloopende pagineering gedmkt is. In fpelling niet alleen, maar ook ten opzichte van den tjtel en van gebezigde woorden en ait- drnkkingen verfchilt het aanmerkeiyk van al de latere nitgaven, die wederom, wat het eerfte pnnt betreft, onderling verfchillen. — Vondel begaat in dit gedicht nog menige onnaanwkenrigheidi zoo wat de zaken als wat den vorm betreft: over de taal heeft h j nog geen volkomen meesterfchap verkregen ; hj zondigt hier en daar tegen de regels, door de Kamer )|In LiefdeBloeyende/' in haar Kort Begrip gegeven, en bedient zich van vele bastertwoorden, te recht door Spieghel in z^n geestige „Tweefpraack van de Nederdaytfche Letterkanst" afgekeurd. Ook weet hj nog geen maat te honden en dwaalt van 't verhevene naar *t platte; maar hy is meer- malen recht gelnkkig in zijn bedden en ni^drnkkingen en toont, op enkele plaatfen, zich reeds wat hy geboren was : — echt en gevoelig dichter. Aid. Wtvabrt bk TBErR-DiCHT enz. — Deze tytel is in de latere nitgaven veranderd in : y^Treurdieht v<m Henrik den vierden^ Konmg van Vrankrijk en Navarre,** Al d. V 8. 6. Opu Jlycx^Staven, — Dit is in de latere nitgaven geheel verkeerdelijk veranderd in „<]>p dyn Ibfj^/laven" gelQk verder, vs. 12 en 13, in ti iroonen, uwe heerlichedenj mede tiin ^^difn** en uwe in y^dijne.^ Dijnis de tweede perfoonvan 'tenkelvond, terwyl hier overal het meervond vereifcht werd. Zoo dra men meer dan een perfoon toefprak, plach men, ook al ftond het z. n. w. waar het bezitt. v. n. w. by behoorde, in het enk., uinuner dijn te gebmiken, en fchreef men even als in 't H. D. niet dijne Uefde, maar uwe Ue/de. Zie lulofs, Handb. biz. 287. Aid. V 8. 7. Wiens wortelst even als later vs. 25, 58, enz. — De vorm testier, weUcer^ was toen, zoo wel in 't enkel- als iu 't meervond, nog ongewoon. Zie Twee/jpraack van de Nederduytfche Letterkunet, biz. 81, waar als tweede naamval van* het ^manlyck, wyflyck en ghenerley gheflacht" van wie of welcke wordt opgegeven : wiens of welx. Zoo ook biz. 78 : des heers, vrouwsj diers, — De « werkte toen algemeen het begrip van den genidvns nit. Thands is die, voor zoo verre het vr. geflacht betreft, alleen dan bewaard gebleven, wanneer het woord dat verbogen moet worden, aan dat waar het van af hangt, vooraf gaat, als b. v. in : ^moedersfchoot, 's waerelds pracht;" ofTchoon velen nog verder gaan en het wangebmik invoeren, om: „der waereld pracht, der onfchuld rozen," en misfchien wel: „der vronw man, der dengd lieflijkheid," te zeggen. B 1 z. 29, V 8. 24. 0ns Koningin — t. w. Maria van Medicis, dochter van Franciskns van Medi- cis, Groot-hertog van Toskanen, werd aan Henrik IV, na dat hy gefcheiden was van zijn eerfte vronw Margareta van Valois, nitgehuwlijkt op den 5 Oktober 1600, biunen Florence, waar de Hertog van Bellegarde, Groot-ftalmeester, den Koning I 10 NALEZIN6 EN AANTEEKENINGEN. ▼ertegenwoordigde. De nienwe Koningin kwam met de galeien van Totkanaa. en Maltha den 3 Noyember te Biarfeille aan, op welke aankomBt gesmfpeeld wordt vf. 61, Tolgg. Negen jaren later achtte de Koning, die op dat tydAip groote ontwerpen in den sin had, welke hem dwingen soaden syn rijk te rerlaten, het noodig, haar tot Regentes te verklaren; ten welken einde hj haar, op 14 Mei, plech* tig liet kroonen. Die krooning gefchiedde aUoo, gelijk Vondel, va. 2S, iYankrijk leggen laat, „tot yerzekering der monarchy." Aid. V s. 36. Verlooa — van ^Terliezen," ia selfa regelraatiger dan tferloor, De fel van r en a, en omgekeerd, by de ongeltjkvl. w. w. die een r of a aan 't flot der accentfylbe hebben, waa ten tyde Tan Vondel meer in gebmik dan heden; zoo fchreef men beide; verUezen of verlieren, vtrloos of vtrloor, verlozen of ver- loren; ofTchoon „verkoo§ en v§rkoor, verkozen en verkorem" nog orergebleren ia ran verkiezen of verkieren. Zie tbn xats, D. I, bli. 657 en D. II, 1« Proeve, bis. 267 op LIES en lisr. £ven soo hebben iooa en /bor beiden deselfde beteekenia, nameiyk ran „niet, ledig," ala b. v. bodemhoz, „sonder bodem ; te loor gatm, ^te niet gaan." Biz. 30, va. 41. Salomoniz eeuw, geiyk va. 47 , Henrid /ckoone Brwfdty en 50, Den Seepier GoUUb. — De toen nog heerfchende gewoonte om in de nit het Latyn of Griekach genomen woorden de Latynfche of Griekfche verbniging te volgen, ia, even ala door onse Bybelvertalera in den 8taten-bybel, door Vondel in dit gedicht en in nog Yolen die later verraardigd syn, in acht genomen; alhoewel hy menige on- naanwkenrigheid hierin begaat; o. a., va. 56, y^MaricBZ hooft,** en elders, geHjk men meermalen sal opmerken. Dese en de volgende regela beyatten een toefpeling op II Kron. 1 : 15. Vondel kende nog geen latyn; maar .was t* hoia in de Schrift en syn werken dragen er getuigeuis yan. A Id. y 8. 47. Henrieifchoont Bruydt : — dit ia in de latere nitgayen yenmderd in : ^tleKummg Henrike Bruit, defterjhfke Godin.** — yyltnage dez diemx mar la terre" noemt J.B. Roaa- sean nog in de achttiende eeuw de Koningen en Vorften. En niemand sal het dan nan Vondel ten kwade dniden, dat hy, niet nit lage yleisncht, die, soo van iemand, yerre van hem verwyderd waa, maar in navolging yan 't algemeen gebmik, dik- wyia aan Vorften die eer bewyat en die namen geeft, welke wy thaada heiligfchen- nia sonden achten bun toe te kennen. Ook lag er in dat gebraik niets, dat in den grond ergeriyk genoemd kan worden. Ten geyolge der geheel Uaafieke yorming, welke men yroeger genoot, waa men soo gemeensaam met de heidenfche en fabel- waereld, dat zelfs de yroomlte mannen niet konden nalaten, die by alles te pas te brengen. Wanneer zy alzoo aan menfchen goddeiyke eigenfchappen en be- namingen toekenden, deden sy znlka alleen op het voetipoor der Griekfche en Latynfche dichtera, en dachten zelfs niet zoo zeer aan de Godheden met wie sy het voorwerp hnnner loflpraak geiyk ftelden, ala aan de detigden en hoedanigheden, waaryan die Godheden bet zinnebeeld waren. A Id. y a. 50 en 51. Den Scepter GaUia, eenjiemmigh algelijck Men Koningmme kroont. hieryoor yindt men in de volgende nitgaven : Den ftaf vtm Vranckn/ky men eef^fiemmigk al gel^'k Nu Komngmne kroonL doch alle verandering ia geene verbetering: en ten gevaUe van de plaata gehad hebbende verdnitfching ia in den tweeden dier regela die ong^lnkkige ftoplap nu moeten aangehecht worden. A 1 d. T 8. 52. Omdntekt — De nitdmkking ia jniat, in soo verre de kroon of diadeem ondtyds niet op het hoofd gezet, maar daar cm keen gebonden werd. NALEZIN6 EN AANTEEKENINGEN. 11 Al d. TS. 63. Heur golven enz. — ^Voor dezen regel leest men in de latere nitgaven, min ge- lukkig : ^yHeur golvtn met de KM van uw gaiajf in tmee.* tt A 1 d. T8. 99. Mei we^nige Edd-Uen, — Die Edellieden waren coo weinig niet in getal; ten minften indien men een getal van seven gewapende mannen toereikend acht om een perfoon te beTchennen. Met den Koning saten dns acht perfonen in de koets, en het is niet te denken, dat zy er meer zod hebben kunnen bevatten. Zie hooft, Uenrik de Groote, bis. 180. Aid. V8. 103. Blmde Sifrt — De Sjrten waren zandplaten aan de Barbar\jfche kvst, bjr do onden seer gevreesd ; en herhaaldeiyk door Virgilins, Horatins en Lnkanus ver- meld. De naam van Syrten ib door ondere en nieuwere dichters ook oyerdrachtelijk gebesigd om aUerlei blinde kltppen en banken te beteekenen, ja sells zoodanigo saodoppervlakten als op het vaste land gevonden worden. A ] d. T 8. 109. ^ Oneffen horde fteenen — is in de latere nitgavon verknoeid in : ^an^enheyt derjieenen" Aid. vs. 115. noot. Wroeght, — De wr fcbttdert» waar dievoorkomt, moeite, hevige inspan- ning, of pijniyken toeftand van siel of licbaam af ; men denke aan wreken, wrin- gen, wrijten^ verwrikken, gewroeht, ens. In toroeghen geven die aanvangletters een werking te kennen, die met moeite volbracht wordt. Vergel. de Opdracht voor de Guide Winckel, vs. 49 Diog'nes in xgn vat b^pot het gdel wroegen • Van onze onnuUe zorge. In den aangehaalden regel nit den Henricus wil de dichter alsoo seggen, dat do Incht (gelijk men sich nog heden ten dage nitdmkt) werkt, en dat wel op onrnst- barende wijze. In de latere uitgaven is het krachtige en fchilderachtige der nit- dmkking gcheel weggenomen door de nienwe redaktie : Zich dtmder, bUxemy wint toont dampigy mistig, brtoH, Aid. vs. 120. Van een ftort-regen. — Is in de latere nitgaven nitgedgd tot de belachlijke hyperbole: „i;an een dilttri.** B Is. 31 vs. 77. Koeffier: — met den klemtoon op koett. Te onreoht; want hoeseer koets het | saakiyke deel is, en ter flechts de uitgang, zoo trekt dese toch, gelijk alle uitgan- gen van vreemdeo oorfprong (y- es- eel" aadj'e) den klemtoon tot sich: zelfs doet i zQiks het inheemfche in (6ocrtfi, vyandin). Men blQve duB ^koetii^' seggen even als tuini^r, winkelidr, hovenier, kameni^r, ens. Later snllen wy ook wel eens Koet" far geiyk het H. D. Kutfcker aantreffen. A 1 d. V 8. 8S en 83. In *t Heldtfch Areenaal zichfjdeglen. — De vorm held^ch is niet good te | kenren; doch evenmin de verbetering (!) in de latere nitgaven; ,^cA m het arce- nael teJpiegUn" welke tegen maat en welloidendheid aandrnisefat. r Aid. V 8. 85. Dapp're fchUt — Het qnthetcn is hier min jnift gekocen. Eak/chUd kan niet dapper syn. In de latere uitgaven is deze regel echter niet verbeterd door de verandering in : „Z)e wonder bare fchiltJ* A 1 d. V s. 89. D<Mer *t bloed liep van zyn arm — is later misvormd geworden in : ^tBloet loopt van zynen arm.** — Min naanwkeurig, oflchoon door fommigen alsoo opgegeven. Henrik IV is by Aomale en niet by Ivry gewond. Zie Hoorx in syn Henrik de Groote en Voltaire^ Notea fur la Henriade^ Chant VIII, n«. 19. A 1 d. vs. 90. Daer kg /tack. — Veranderd in : „Z>aer Jleekt hg" — Tropheen — veranderd in „ Trqfeen" volgens de later door Vondel aangenomen fpeUing. t I 12 NALEZINO EN AANTEEKENINOEN. I Aid. T8. 123. Een Kerre enKoeU, — Onnaaawkeiirig : het waren twee yrachtwageof, de een met hooi, de ander met wyu geladen. Aid. T8. 126. In d*een en Handera As, — Dese uitdrakkuig is hier wellicht nog fchil- derachtiger dan zoo er ftond : in eUcandera as. £r wordt namelijk Tan drie rijtoigeQ gefproken: 'sKoniogs karos, een kar en een koets, die elkander onderling, en dus werkeiyk, de een in des anders wielen rijden. Aid vs. 130. Uyt zynder/chee : — Sommige Toorzetrels, ala mt^ in, met em. regeerden oad- tijds, even als in 't Lat^jn, den ablativus. Zoo b. t. In 'sDichtera Rej van Enbeers (Palamedes) : ^e gouden Titan rijft alree Met blaeuwe paerden nyt der Zee;** — soo in den Staten-Bjbel, Miitth. V 1 : 10. „Uwen wille gefchiede op der aerde;** '— soo ook is de vorm van velen onser by woordelijke nitdmkkingen hier- nit te verklaren: b. v. ind«rdaad, metterhaast (met der haast), nitennate (nit der mate), in edler ijl, enz. Men weet, dat in 't H. D. deze bnigingsvonn nog bewaard is, terwljl onze Taalsniveraars (!), als ware nivellenrs, met hnn Fran- fche fnoeimes er onze taal, zeker niet tot vermeerdering van hare logifche jnist- heid, van beroofd hebben. Aid. vs. 131. *t Geblintdoeckt hand'ftaal, — Het mes, waarmede de moord gepleegd werd, was met lampers bekleed. A Id. vs. 132. Aldaar hy zit ten toone. — Hiermede wordt te kennen gegeven, dat de koetn geheel was opeugeflagen. Aid. vs. 131 — 139. De befchryving van den moord ftemt niet in alle opzichten overeen met hetgeen wj by de gefchiedfchrijvers, en ook by Hooft vinden opgeteekend. Ravaillac bracht den Koning niet twee, maar drie fteken toe, waarvan de laatfte echter door d' Epemon werd opgevangen, en flechts Hendriks hemdsmoaw, vol- gends anderen ook zijn hand trof. Voor 't overige verfchilt het tfifum repertum nog al tamelijk met hetgeen de gefchiedenis daarvan opgeeft. Biz. 32, V s. 141, volgg. Gelijck op Helicon, enz. — Wie dichter geboren is, vindt vergdijkin- gen zonder die te zoeken ; — maar het is alleen de ftndie, voomamelijk der onden, welke hem leert, met die vergeltjkingen fpaarsaam te zijn, en er geen andere te besi- gen, dan die niet alleen jnist, maar tevens gepast en behoorlijk zijn. Zoo moet geen edele by een onedele, geen groote by een geringe, geen bevallige by een onbehage- lijke zaak worden vergeleken : zoo is het beeld, hier door Vondel gekozen, ongepast, omdat de waterdraal, de zoogenaamde ,,hoefbron" welken Pegazns deed ontTprin- gen, de gedacbte bepaalt by icts, dat frisch, dat bevallig,dat weldadig was ; terwyi in tegendeol de bloedftraal, die uit de wond des Konings fpoot, een onwelkom, een akelig, een noodlottig rchouwrpel opleveren moest. Het ter vergeiyking gebezigde bedd aizoo, wel verre van de befchreven gebeurtenis toe te Uchten, en meer aan- fchouwlijk te maken, gelijk zulks bchoorde, ftrekt alleen om de aandacht des lezers te verwarren en die tusfchen twee geheel ftrijdige voorvallen te verdeelen. Voorts doct het, by Cats zeer gemeenzame, woord uitbortelendey hoezeer op zich zelf krachtig, welgekozen en waardig van by ons weder dat borgerrecht te herwinnen, wat het in V laanderen behonden heeft, geen gelnkkige aitwerking by de lezing: dit komt voort: 1** omdat de drie laatfte fylben te, len, de, kort en toou- loos zyn en 2^ om de herhaling der d in het daamevens geplaatfte woord: (fader, B 1 z. 33, vs. 147. Een reviere hloeta; — nog al kras genoeg, doch kon er nog even door. De latere aitgaven hebben : ,^«n dikmi bloeU,^* In het Fransch moge men nitdmkkin- gen dulden als : aea yeux verserent un deluge de larmea; fai iU <m diaeapoir d'aeoir manqtd voire vieite; je avis charmide voua voir; — in onze meer fober Hollandfche ooren kliuken zy wat al to hyperbolisch. NALEZING EN AANTEEKEKTNQEN. 13 A 1 d. V 8. 1 50. En bootftn *t hcuar^gedrang, enz. — Hier is de vergelijking juist en gelnkkig ; want ^n de zaak zeWe en het gekozen beeld komen in alle pnnten van vergelijking overeen. Aid. vs. 155. Om U Capitolium enz. — „Die in de kards waaren, vreezende voor oproer, ende zoekende tijdt te winnen om in alles te verzien, riepen dat de Koning maar gewondt was, ende ronnen naa Lonvre." Hooft, Henrik de GrooU biz. 181. A 1 d. V 8. 156. En cTander om Iioys den Dolphrfn te bewaren, — Deze was de Heer van Vitrj, overfte van de koninklijke garde. Hy ontfing bevel, over de kinderen van Frank- rtjk te waken, vooral over den Dolfijn, die, op 't oogenblik van den moord, zich in den tain met fchieten vermaakte. Aid. Ts. 158 en 159. Na *t leven vajl de doodt affehildert: — Itonte en merkwaardige nit- drnkking. eene der znlken, hoedanige alleen de man van genie vindt en darft be- zigen, en welke opwegen tegen honderd van die raerzen, waarvan men alleen zeggen kan dat zj „0Dberi8pe]ijk*' zyn. Aid. v 8. 165 — 168. Drymalen/chtjnt hy nock adieu te roepen, enz. — Historisch, doch vooral dichterlijk-historisch. Men Ictte hier op het woord fehijnt. Bij Hooft lezen wij : ^Daar werdt hyop zijn bedt geleidt in 't kleene cabinet, ende gaf zijnen geeft eerft naa 't gevoelen van eenigeo, die zeiden, dat hy, Godes vermaant, noch tot drie" m€uds toe zijne oogen opfloegh, alhoewel anderen roeenen, dat hy 't dns lang met de borft vol bloedts niet heeft konnen maaken." Ongetwijfeld had het woord adieuy *t welk wy in de meest emftige gedichten van dien tijd herhaaldeiyk aan- treffen, toen niets (tnitends voor het gehoor. Thands zoft niemand het, ten zy in een parodie, dnrven gebruiken. Aid. TS. IBS.'a Geefts Hutte, — NadathetoorvanVondcleen fijnheid van gevoel verkregen had, waarin hem geen later dichter overtrof, zoude hy een zoo hard monofyllabom als 's Geests niet gebezigd, maar ongetwyfeld : des geeatts hut gefchreven hebben. Aid. vs. 177. Jaar-maanden feventhien en df Olympiaden, — Dat zoft uitkomen, indien een Olympiade vijf jaren had; want 11 X 5 = 55 en zeventien maanden daarbij geteld makcn 56 jaar en 5 maanden. Henrik IV (tierf in zyn 57^^ jaar. Maar een Olympiade telde vier jaren. Yondel heeft hier aan lustren gedacht. Zijn dwaling is echter te meer vergeeflijk om dat vele, zelfs Latijnfche fchrijvers, vddrhem daarin vervallen zijn. B 1 z. 34« vs. 182. Den Thrader. — Door Thracien kan niet anders worden verftaan dan Tnrkyen,welks hoofd(teden,KonftantinopeI en Adrianopel, gelegen zijn in de land- (treek, van ouds onder den naam van Thracien bekend. Waarfchijnlgk zinfpeelt Yondel hier op het bekende voomemen, door Henrik IV gekoesterd, om de Tnr- ken, wier zeeroovery hy reeds te keer was gegaan, nit Enropa te verdrijren, en alzoo een groot Eristenryk op te richten. Aid. vs. 187. Vermeluwt dyn Colloa. — Dit krachtige woord vermeluwen : d. i. ^doorvreten worden van me/tftren, maden, wormen,*' vermtculari, (Zie kil. tin v.), Is in do latere uitgaven door het fletfche en onbeteekenende „bederr^** vervangen geworden. A 1 d. V s. 190. De Phoenix heeldt dit af: — later veranderd in : yjbeelt u af" Aid. vs. 194. Jean Cciftel, la Barre enBiron. Jean Chastel, zoon van een yermogend lakenkooper te Parys, een jongeling van een zwaarmoedige en dweepzieke inborst, waagde, op 27 Dec. 1594, nit blinden geloofsyver, een moordaanflag tegen Henrik IV, en bracht hem.werkel^k een 14 NALBZING EN AANTEEKBNINQEN. I I I geriDge wond in *t aangesicbt toe. Hy werd ter dood veroordeeld eo twee dagen Uter het Tonnis aan hem Toltrokken. Pierre Barrihe, geztgd la Barren was een foldaat, van Orleans geboortig,en die nit gel^jke oorzaak als Chastel, een jaar later dan deze den toeleg rormde om Henrik IV te vermoorden. OfTchoon hy zijn opset niet tot een begin van nitroering gebracht had, werd hj echter deswege gevonnist en op 26 Aogostus 1595 te Melon ter dood gebracht. Geen dnipmoordenaar als de twee bovengenoemden, maar vrij wat gevaarlijker nog voor de rnst van Frankrijk was Charles de Gk>ntant, Baron van Biron, een der wakkerlte en uitnemendfte krijgshoofden van Henrik IV, maar, als mensch, karakterloos, opvliegend en waugunftig. De Koning, die hem hartelijke genegen- heid toedroeg, had hem met gnn(^n overladen, hem, in 159S, tot Amiraal van Frankrijk, in 1594, tot Maarfchalk des Rijks en Goovemeur van Borgondien, en in 1598, syn Baronjr van Biron tot een Hertogdom en Pairfchap verheven. In den nag van Fontaine-Fran9aiBe had Henrik de Groote lelf hem het leven gered. Voorts had Biron zyn koning aan onderfcheiden Hoven als afgeiant vertegen* woordigd. Door hoogmoed opgeblazen en meer verkutgende naar mate hjr meer ontfing, vergat Biron de hem bewezen weldaden en wikkelde zich in een famen- cwering met den Koning van Spanje en den Hertog van Savoje, om Henrik lY te onttroonen, en Frankryk in provincito te verdeelen, waarvan by, Biron, alsdan Borgondien en Francbe-Comt^ tot zyn aandeel bekomen sonde. Het verraad werd door den Koning ontdekt, die edelmoedig aan Biron vergiflenis fehonk; doch deze, in Aede van aich die weldaad waardig te maken, ging heimiyk met zyn ontwerpen voort. Nog Boude Henrik IV zich andermaal lankmoedig jegens hemgedragen hebben, indien fay maar %^n misdaad had willen bekennen ; doch toen by die in wedrwil der baarbiykeiykbeid hardnekkig bleef looehenen, werd by gevangen ge- zet, en op 31 Jnly 160S, dewyi men een oproer van zyn party vreesde, in de Bastille onthoofd. Aid. vs. 200. Het is bekend, hoe Ravaillac den Koningsmoord door hem bedreven, op 't fohavot boette. Hen, die rerlangend zyn, de byzonderheden der rechtspleging te kennen, verwyzen wy naar de Franfche gefchiedfchry vers en naar Hoofts Henrik de GrooU, Al d. V 8. 208. lot lo! — Later veranderd in : ^ehck, gtluck." A Id. vs. 212. *t Dobbd EkamgBljf : — is later in : ^t h^Ugh EvangeUe^ veranderd. Aid. vs. 213. Tot eenen Gygea groegt. — Hiervoor ftaat in de latere nitgaven het flaauwe: „Nu groei in dapperhtegt" Aid. vs. 205-^216. Deze heilprofecyen des dichters zyn door de nitkomst niet vervnld ge- worden, noch ten opzichte van Maria de Medicis, noch ten opzichte haars soons. De eerstgenoemde, niet te vrede met de voogdy over den onmondigen Lode- wyk XIII, maakte zich ook van het regentfchap meefter en, verre van haar zoon te ondorfteunen in het ^fchutten van 'sibers afgonftigbeid," hnwde zy hem aan de Infante Anna van Spanje. Het drama der Concini, de daarop gevolgde in-bech- tenis-neming ran Maria, haar vlucht en verdere lotgevallen, waarop ik later sal moeten temgkomen, zyn genoegzaam bekend; even geUJk het swak en fomber I karakter van Lodewyk XIU, die zich alles behalve een Gygea toonde. B I z. 35, T s.l. Hoe langhe, enz. — Het fpreekt Tan zelf, dat deze regelsniet te Tinden zgn in de nitgaven ran 1656 en volgende,die gednrende het leven van Vondel en na zyn overgang tot de RooraTche godsdienst verfchenen zyn. Maar wy vinden die evenmin in die van 1622, welke het licht sag op een tyd, toen er voor Vondel nog geen redejD fchijnt te hebben beftaan om ze weg te laten. Deze laatfte omftandigheid NALEZINO EN AANTEEKENINOEN. 15 zoQl twijfel knnnen doen ontftaan, of zy werkelijk nit sijne pen gevloeid zijn. Wei U waar zijn ze hem na zijn geloofsverandering voor de fcheenen geworpen, en onder anderen opgenomen achter een hekeldicbt van een ongenoemde, ge- tjteld: Kracht des geioofa van den voortr^elijktn ende vermaarden Nederduytfchen J\>eet Joo9t van VondeUn, euz. — op welk ftnk ik later zal terng komen : — maar vry zollen insgelijks later zien, dat er op den naam van Voodel meermalen gedichten zijn nitgckomen, of de door hem vervaardigde met vaerzen vermeerderd, die geens- zins van hem waren : en, ook nit aanmerking van de geringo poetifche waarde, welke de hier aangehaalde kenmerkt, heb ik, verre van overtuigd, dat ze werkelijk van hem afkomftig zijn, die niet in het dichtftuk zelf willen opnemen, maar my bepaald met, even als in de 4® uitgave gedaan is, die als aanhangfel daar achter te voegen. Biz. 36, r e g. 3 V. b. •— Uit het huwelijk van Hans de Wolff en Klemensken van den Y ondel 18 een talrijk nageflacht gefproten, dat zich met de gegoedfte Doop9gezinde familien binnen Amiterdam heeft vermaagfchapt en gednrende een reeks van jaren in eere is gebleven. Wy znllen fommige dier kinderen en behnwdkinderen van Klemens- ken later terug vinden. Aid. r e g. 5. v. b. — In de Pai-aanteekeniugboeken der l^d Amfterdam lezen wy betreffende dit hnwelijk het navolgende : ,,Den SO''"^ November 1610 gehouwt Joost ran den Vondel van Cenlen, ond 23 jaeren, wonende in de Warmoesftraet, geasfisteert met Sara Kranen, f^ne moeder, ter eene, en Mayke de Wolff van Ceulen, ond 24 jaeren, wonende als voren, geasfisteert met Hans Wolff, haer hroeder." Bis. 37. HsT PABCHA. ^ Ik geef het PaTcha hier terng naar de nitgave, die in 1612 ver- fchenen is „tot Schiedam,'' by Adriaen ComtUson, in klein 8^, ongepagineerd. De reden, waarom ik aan dcze de voorkenr heb gegeven, is niet alleen daarin gelegen, dat zy de ond(le is en ik (teeds zooveel mogelijk des Dichters werken wensch terng te geven zoo als zy zich voordeden voor dat er een zoogenaamd befchavende hand aan gelegd was, maar ook, orodat zy in alle opzichten verre weg de heste is ; terwiji de latere, zoo die van Dirck Comelisx. Houduuck (t* Amder- dam 1636) als die van Isaak van Ruynen (te Rotterdam 1695), om van nog flech- tere niet te fpreken, knelt van zinftorende foaten, die minder aan den zetter dan aan den flordigen kopftst of onkundigen verbeteraar moeten geweten worden. Wie twijfelt, heeft flechts de Vergelyking op te flaan, welke myn geleerde vriend, A. de Jager zich getroost heeft,met zijn gewone naanwkearigheid, tnsfchen den Schiedamfchen druk en drie latere uitgaven te maken, en die door hem in zyn Taalhmdig Magazijn geplaatst is. Ik verw^s te liever tot dit werkjen, om dat het my van de moeite ontflaat, overal de belachlyke varianten op te geven, welke de latere nitgaven ontciercn. Dat die werkelijk niet alleen belachlijk, maar ook zinftorend zyn, daarvan knnnen eenige weinige voorheelden, nit den hoop gegre- pen, ten bcwijze ftrekken. Zoo lezen wy reeds in den tweeden regel voor witge- wolde, ^witgewoelde zee" verder, voor NylJ'che, „Nytsche," yoor fpheren, ,^peren,*' voor zuynigh, „zainig,*' roor vout (gewelf) „voet," voor vlietkruyc, ,,Ylietkmyt," voor bouwenf „houwen,** voor dorpels, ,,dropel8," voor JPharao ftraf^ „Pharaos ftrafJI* enz. enz. In een woord, ik fchroom niet te verklaren, dat hy, die het PaTcha niet aoders dan uit eene der gewone nitgaven kent, niet kan zeggen, het Pafcha ooit gelezen te hebben. Ik meet hier nog by voegen, dat in de nitgave van 1612 vier klinkdichten zyn opgenomen, tot lof van den schrijver van 't PaTcha. Deze klinkdichten zyn zon- der naam van anthenr, maar elk met een Tprenk geteekend, te weten : V Kan verkeeren, Godt is tnyn keyl, Bemint de waerh^dl, en LieftTal vobnaect. Uit de eerfte Tpreok leeren wy den bekenden Q. A. Brederoo als den maker kennen : Godt u myn heyl is de Tprenk, die Mr. Willem Bartjens voerde. Beide Tchrijvers 16 NALEZINO SN AANTEEKENINGEN. Eollen wy fpoedig nader ais vrienden van Vondel leeren kennen. Bemmt dt waer- heyt was de fpreok van Jaa Sieawertfen Kolm, den fchrijver van het Axtwwrd op d« vragher wftgegtven by de Brahantfche Hedaykerskanur te Atufterdam, 1613, voorts : BaiUuffcht vriend^pieghel, 1615, Nederlanda treyr/pelf 1616 en AfaUe Jm Tot$ hoecJge vryery 1633; over wien Tengnagel het navolgende oordeel vdt: TsfelQker rQmer zsg me Ooit ToneelQwl brengen voort ALs door Kollem, of belag me, Zoo Je beter weet of hoort. Wie de vierde der aangehaalde fpreaken voerde, heb ik niet konnen opfporeo. Ook C.Thoen vervaardigde op het PaTcha twee lofdichten, het een in 't Latgn, het ander in 't Ne6rdaitsch,welke beide in de 4°. oitgave van van Raynensyn opgenomen. Bis. 37. Tragecomedifcher wyfe, — Wy zouden aan een drama, in hetwelk een geheel leger met zyn koning verdrinkt, niet licht den naam van troffikomtdit geven; maar Vondel verklaartzelf deze benaming aan 'tflot z^ner voorredc, door : ^biy-eindich fpel," en seker voor de Israelieten loopt het ftnk vrolijk af. Doch hiervan elders. B 1 z. 39, r e g. 1 . Den dichter^ — Zoo wel by dezen heilwensch aan den Lezer als in de voor- rede zel ve plaatst Vondel nog fteeds de Ylaamfche n achter den 1 . n. v. van 't m. lidw. hoewel hy hierin, geljjk men zal kannen opmerken, volftrekt geene eenparig- heid in acht hecft genomen. Over het algemeen biykt hy toenmaals do taalregels nog niet ten voUe machtig te zijn geweest. £n geen wonder! toen, om met Huydecoper te fprekon ,^le8 hier te lande in rep en roer raakte, moest ook de taal haar deel krijgen in de algeraeene verwarring. Die de taal naderhand (hier doelt hy op Spieghel) met een prijswaardigeu yver, niet alleen tot den oaden, maar tot noch hooger luifter zochten op te benren, verznimden,dat wonder ia, dit zoo voor- treffelgk deel derselve (namelgk de geflachten)." Zie wijders hierover hittdboopkr Ph)eve^ uitg. v. yak lbltvbld, D. I, biz. 153 en 288, volgg. Aid. re g. 4, V. b. D*Oude vnjfe Heydenen onz. — Dat Vondel niet alleen trefielgk dicfater was, maar ook een eerften rang bekleedt onder onse prozafchrijvera, en in dese hoedanigheid niet genoeg kan gelezen worden door een ieder, die zjjn ftiJI in 't Nelr- dnitsch wenfcht te vormen, zal my, vertronw ik, worden toegegeven door al wie met zijn fchriften bekend b. Reeds deze voorrede, het eerfte prosaftnk dat wy van hem bezitten, mnnt nit door helderheid van ft^jl, kracht en zwier van oit- dmkking en bondigheid van redeneering ; drie hoofdvereischten, waarop wie fchi^- ven wil zich behoort toe te leggen. Aid. reg. 2, v. o. Afghemaeyde jaren. — Een uitdmkking, waarop ik alleen verwijs om te toonen hoe Vondel ook in z^n proza dichter, of liever, fchilder bleef. Biz. 40. reg. 5, v. b. De/preucke Horaiu,. — Zinfpeling op het bekende: Omne tulit punctum^ qui misfit utile duku Aid. reg. 13, v. b. Marbeffteenen, — Thands is alleen manner gebmikemk, van 't Lat. marmor; maar Vondel leidt hier 't woord van 't Fr. marbre af, waardoor het marbtr of marbel worden moest B 1 z. 42. Epistre etc. — Hoogst merkwaardig is dit gedicht, het eenige in de Franfclie taal, dat ons van Vondel is overgebleven en alleen voorkomende in de Schiedamfche uitgave van 1612, waamit Witfen Geysbeek het in zijn ApoUmam Deel I, bis. 171, heeft overgenomen. Hoezeer men zal moeten erkeunen dat dit gedicht gandsch niet ontbloot is van gloed, dat de vaersbonw over 't geheel vry los en gemakkelijk is en dat het de vergelijking gemst kan doorftaan met de voortbrengfelen der firan- fche dichters van die dagen, vinden wy — en hetgeen niet te verwonderen is — er NALEZING EN AANTEEKENINGEN. 1 7 Ininncn gcdwougcn, overdrevcii (tiji en vooral don trant yan U Ga/con du Bar fas rtnommi^ dien hy zich boren alien ten voorbeeld fchijnt te hebben gedeld, niim- reboots in terug. ImracrS) behalve de vele taalfonten, de menigvuldige enfnmbemenUj die er in yoorkonien, de verwaarlozing der c{fure op fommige plaatfen en de beziging dicr epitheta van Griekrchcn yorm als aime'Camage^ donne-loyx enz. (door Ronfard en zijn fchool in zwang gebraclit en ook fints in onze taal fomwijlen go- bruikt, en wnarop zal worden teruggekomen), die wy er in opmerken, vloeit het over yan bijv. n.n.w.\v., als in ,,/a printaniere^«f<r de mon aage dor^^ des Ciladins la peapnleafc trouhle^ cramoisins cerifes, un Balaint fier enz., en die dikwijis de belacholijkfte tegcnftrljdighedcu of pleonasmeu vonnen, als b. v. in champfjlre Bourgeois en le chateureux Eft6 (qui brufle tout vpnnetY), welk misbrnik wy ook vaak by latere fchrijvers aantreffen en waarover Voltaire te recht zegt: ^^Ne pourra-t-on pas leur /aire comprendre combien Vadjectif est fouvent ennemi du fubftantif^ qnoi- gu^ilf s*accordtnt en genre, en nombre et en casf* — In alien gevalle levert dit gedicht ccn bewijs hoe Vondel zich niet ricchts op de beoefcning zijner eigcn, maar ook op die eener vrcemde taal had toegelegd. En hoewcl wy hem reeds ken- nen als den Vertaler van du Bartas gcdichten, mogcn wy, na lezing van dczen Epistre — altoos acht flaande op den graad van ontwikkeling der Franfeho taal te dter tijde — hem gemstelijk hierin ten yoUe bedreven noemen. 