Verhandelingen der Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen, Afd. Letterkunde
Keeren wij thans van de interpolatie tot den tekst der Excerpta van Honorius zelf terug. V66r Svevi zijn ons uit dien tekst slechts vier of vijf namen bewaard gebleven, nl. Franci, Alanii, Amsivari, Langiones en misschien nog Saxones. Vergelijkt men hiermede de Peutingeriana en den Veronensis, dan blijken minstens zeven namen, die op de Sphaera van Honorius niet kunnen ontbroken hebben, uit zijn tekst te zijn verdwenen, nl. Chavci, Fresii, Chamavi, An- © grivarii, Chattvvarii, Bvretvri en Chatti Dit is nu niet zoo erg te verwonderen bij den ellendigen toestand, waarin we reeds herhaal- delijk zagen, dat die tekst zich in de oudste handschriften moet hebben bevonden. Maar dubbel opmerkelijk zijn daarom de twee namen, die noch op de Peutingeriana noch in den Veronensis voorkomen, Alanii en Langiones. Van de laatsten zegt Müllenhoff (Ll. 221): „die Langiones bleiben rätselhaft, so leicht die änderung in Vangiones wäre, aber diese sassen innerhalb der Rheingrenze’’. Dit schijnt juist, en toch is het opmerkelijk, dat onder de zes door Nazarius in zijn Panegyricus van 321 genoemde Germaansche volken ook Langianı voorkomt. De overeenkomst is te groot om toevallig te kunnen zijn. Een ont- leening van den een aan den ander is uitgesloten ; want de Excerpta van Honorius waren, al staat hun juiste leeftijd nog niet vast, in allen geval posterieur aan Constantijn, en omgekeerd kan Honorius niet uit den Panegyricus hebben geput, omdat zijn Excerpta alleen 1) Wie Zosimus met de Fatoves bedoeld heeft, is moeielijk te raden. Men zou Zovaßos vermoeden, doch de vraag is daarmede nog niet beantwoord, Verhand. Kon. Akad. v. Wet. Afd. Letterkunde, DI. I. N°. 4, 3 34 als index bij zijn Sphaera moesten dienen. De coincidentie is dus alleen op deze wijze te verklaren, dat ook Nazarius zijn namen van een wereldkaart aflas, waarop Langiones of Langiani als Ger- maansche volksnaam stond of scheen te staan. Het schijnt mij echter niet zeker, welk volk met dien naam bedoeld is: er zijn als ik wel zie twee verklaringen ervan mogelijk. In de eerste plaats kan men denken aan de Ovapyiaves, die Pto- lemaeus juist tegenover de Vangiones aan den rechterrijnoever plaatst. Much, die terecht met deze plaatsing instemt (p. 95), ziet daarin een afzonderlijk volk, welks naam hij met zijn overigens zeer scherpzinnige hypothese van volksetymologische tegenstellingen ver- klaart als „die würger” of — gelijk Zeuss — als „die wülfischen” (Germ. *Wargjonez, p. 95) tegenover hun oostelijke buren, de Kupiwves van Ptolemaeus, wat „die dränger”’ of „die lästigen” zou beteeke- nen (Germ. *Kurjonez, p. 86), en tevens tegenover de bewoners van den linkeroever, de Vangiones, d. i. „die schlechten’ (Germ. *Wangjonez, p. 108). Het is echter d. m. wel zoo eenvoudig en waarschijnlijk, dat OTAPTIQNEZ slechts een fout is voor OTAT- TINNEZ, en dat de tegenover elkander aan de beide oevers wonen- den tot denzelfden stam behoorden. En dan zou het niet onmogelijk zijn, dat ook op de sphaerae van Nazarius en Honorius de Vangi- ones, bedorven in Langiones, op den rechteroever hadden gestaan. Maar tegenover deze verklaring staat, dat die Vangiones van den rechteroever nergens anders dan bij Ptolemaeus genoemd worden, en dat, gelijk ik reeds releveerde, nergens eenige invloed van Pto- lemaeus op een van de verschillende redacties der wereldkaart, die wij kennen, Is aan te wijzen. De Langiones van Honorius en Nazarius zouden echter ook ver- geleken kunnen worden met de Aoyiwve; van Zosimus (I 67) en de Lvpiones — natuurlijk een schrijffout voor Lvgiones — der Peu- tingeriana, het volk, dat bij de auteurs der twee eerste eeuwen Lugü, Lygii of Ligi heet, en misschien identisch was met de Vandalen (cf. Much 25, 32). Maar daartegen pleit de omstandig- heid, dat de naam op de sphaerae van Nazarius en Honorius aan den Rijn of althans ergens in West-Duitschland moet hebben ge- staan, waar nooit Lugii en voor 40ö ook geen Vandalen vermeld worden. De Lvgiones der Peutingeriana en van Zosimus daarentegen moeten in Noord-Hongarije gedacht worden, terwijl omnium con- sensu de Lugi der oudere bronnen in Silezië en Zuid-Polen te plaatsen zijn; en de verdwaling van hun naam van daar naar West- Duitschland zou alleen kunnen worden verklaard door de weliswaar mogelijke maar vooralsnog door niets bevestigde hypothese, dat 35 die Lvgiones tegelijk met de Juthungen en de Burgunden naar het westen waren vertrokken. Ik kom hierop echter beneden terug. Wat de Alanii betreft, de Peutingeriana kent hen alleen in hun oorspronkelijke woonplaatsen aan den Caucasus, niet aan den Don, waar Ammianus hen vermeldt (31, 3), noch in Moldavié en Bes- sarabié, waar zij door Julius Capitolinus (c. 22) in den Marcoman- nenoorlog onder Marcus Aurelius worden genoemd (Miillenhoff GA. 144). Bewesten Hongarije kennen wij hen in het algemeen niet voor den grooten tocht in het gezelschap der Vandalen, Sueven, enz. in het begin der vijfde eeuw. Dezen tocht kan Honorius niet op het oog hebben gehad, want zijn Sphaera was stellig ouder. Aan een verwarring met de Alamannen, zooals Miillenhoff wil, kan evenmin worden gedacht, want dezen stonden, gelijk we zagen, vermoedelijk in den oorspronkelijken tekst der Excerpta, en er was bovendien geen aanleiding om dien naam in den veel minder be- kenden der Alanen te veranderen. Ik houd het er daarom voor, dat hun naam alleen een interpolatie van het begin der vijfde eeuw kan zijn, en dat er de Alanen mee bedoeld zijn, die na den grooten tocht in Gallié achterbleven. Aan de wereldkaart, het gemeenschap- pelijke origineel van de Peutingeriana, den Veronensis en Honorius, kan hij in geen geval ontleend zijn. Ons rest het derde, oostelijkste stuk der drie lijsten, nl. de volken aan den midden- en beneden-Donau. Hier is de reconstructie moeielijker, daar elementen van verschillende redacties door elkander loopen. Beginnen wij wederom met de Peutingeriana. De provincie Dacia wordt in dit stuk als nog bestaande voorge- steld, en nagenoeg eenstemmig wordt daaruit de conclusie getrok- ken, dat de oorspronkelijke redactie der Peutingeriana voor het verdwijnen dier provincie, dat is vermoedelijk voor Gallienus (Momm- sen V? 220), moet zijn opgesteld geworden En in het algemeen is die gevolgtrekking alleszins juist; maar daarmede is volstrekt niet beslist, dat ook alle volksnamen van dit stuk uit hetzelfde tijdperk zouden dagteekenen, en voor sommige is dat zeer onwaarschijnlijk. Elke naam is daarom afzonderlijk te beoordeelen. De Amaxobii Sarmatae en de Basterni kunnen moeielijk uit een andere bron over- genomen zijn dan uit die oorspronkelijke redactie, want genen stam- men uit de oudere, speciaal de Grieksche geographen-litteratuur , en dezen verdwijnen bij de auteurs na de derde eeuw (Zeuss 442). Ook de Venadi kunnen zeer goed in die redactie hebben gestaan, daar ze reeds minstens een paar eeuwen bekend waren; en dan is 3% 36 de ontleening daaraan aannemelijker dan die aan een andere bron. De Daci Peioporiani wijzen op een tegenstelling tot andere Daci, en deze anderen kunnen onmogelijk de eronder staande Dagae zijn, en alleen de onderworpen Daci der provincie. Ook die naam moet dus uit de oudste redactie stammen. De geheele rij der Peutingeriana tusschen de Sarmatae vagi en de Daci Peioporiani is dus vermoedelijk anterieur aan het verdwij- nen der provincie Dacia; op de Lvgiones Sarmate na. Deze naam is hoogst merkwaardig. Bij de auteurs der twee eerste eeuwen is wel het volk der Lugii, Liygi of Ligii bekend, maar omnium cousensu woonde het, toen althans, in Silezië en/of Zuid-Polen. Indien de Peutingeriana hetzelfde volk bedoelt, dan moet het in allen geval in een andere woonplaats gedacht zijn, nl. ten noord- westen der provincie Dacia, in het noordoosten van Hongarije. Nu worden de Lugiones, voorzoover bekend is, in de literatuur slechts eenmaal in Hongarije genoemd, nl. door Zosimus als een der volken, die Probus aan den Donau te bestrijden had; noch te voren noch daarna komt de naam meer voor. Dit maakt het zeer waar- schijnlijk, dat de naam alleen ten tijde van Probus (dus na de verdwijning der provincie Dacia) op de kaart kan zijn geplaatst, en uit dezelfde bron stamt, waaruit Zosimus zijn bericht over den strijd van Probus tegen de Aoyiwves putte. Dit spoor volgende, komt men tot een verrassend resultaat. Boven konden we op interne gronden voor het gemeenschappelijke origineel der drie lijsten vindiceeren de Vandvli tusschen de Marcomannen en den Donau en de Bvrgvndiones tusschen de Qvadi en Sarmatae, hoewel we moesten constateeren, dat geen enkel bericht tot ons is gekomen, dat die twee volken juist daar ter plaatse zouden hebben gewoond. Strikt genomen is dat echter niet volkomen waar. Juist bij Zosimus volgt onmiddellijk op den strijd tegen de Aoyiwves het bericht, dat Probus, terwijl hij zijn generaals de Franken liet be- vechten, zelf tegen de Bovpyouvdo: en Béydiao: streed. Houdt men nu in het oog, dat dit voor alle drie die volken de eenige plaats is, waar zij naast elkander als vijanden en buren van het Rijk voorkomen, de eenige, waar de Burgunden in het oosten, en de eenige, waar de Lugiones in het algemeen genoemd worden, dan is het dunkt mij duidelijk, dat de Peutingeriana alle drie de namen uit dezelfde bron moet hebben geput, waaraan de bedoelde berich- ten van Zosimus ontleend zijn, en dat zij gezamenlijk ten tijde van Probus op de kaart moeten zijn geplaatst. En nù zijn de Lugiones, als ik wel zie, nog op een andere plaats terug te vinden, nl. bij Honorius. Immers de recensie B vermeldt 37 eerst, evenals A, een volk Langiones na de Amsivari, maar daarna aan het slot nog eens Langiones na Gippei. Aan een dittographie is hier onmogelijk te denken, want daarvoor is geen enkele aan- nemelijke verklaring te geven. Veel plausibeler is, dat de recensie A ze na Gippedi wegliet, omdat de copiist er hetzelfde volk als de Langiones aan den Rijn in zag. En stonden ze in de Excerpta zelf, dan is het alleszins waarschijnlijk te achten, dat ze de Lvgiones der Peutingeriana in het noordoosten van Hongarije bedoelen, waar de Gippedi inderdaad op hun tocht naar het zuiden eenmaal hun buren waren (Müllenhoff III 91, 394), en dat ze dus ook in het gemeenschappelijke origineel der drie lijsten stonden. Is dit juist, stonden de Lvgiones zoowel op de Sphaera van Ho- norius als in de oudste redactie in Noord-Hongarije, dan wordt ook de vraag gemakkelijker te beantwoorden, welk volk die andere Lan- giones bedoelen, die èn Nazarius èn Honorius op hun wereldkaart lazen. Immers, wear we nu gezien hebben, dat de jongere door den Veronensis en Honorius vertegenwoordigde redactie de namen Ivtvngi en Bvrgvndiones had verplaatst in overeenstemming met de verhui- zing dier volken naar het westen, en dat de naam Lvgiones ver- moedelijk aan het gemeenschappelijke origineel ontleend was, daar is het veel waarschijnlijker, dat de Lvgiones, in Hongarije de buren der Burgunden, met dezen naar het westen waren gegaan (al is daarvan geen enkel bericht tot ons gekomen), en dat de jongere redactie hen daarom evenals de twee andere volken naar den Rijn had verplaatst, dan dat dezelfde naam op de twee plaatsen twee ver- schillende volken zou voorstellen, waarvan daarenboven het andere moeielijk te vinden is. Is aan de plaats van den naam bij Honorius vóór Svevi waarde toe te kennen, dan zou men wellicht den Rheingau als hun nieuwe woonplaats kunnen vermoeden, waar zij dan evenals in het oosten de buren der Burgunden zouden geweest zijn. En dit zou dan tevens verklaren, waarom het volk later niet meer vermeld wordt: het moet dan met het zooveel bekendere en dus vermoedelijk machtigere buurvolk zijn samengesmolten en erin opgegaan. Trou- wens ook in Hongarije komt het volk na Probus niet meer voor. Op denzelfden grond als de Lvgiones ook de Gippedi van Hono- rius voor het gemeenschappelijke origineel te vindiceeren schijnt mij _ te gewaagd, omdat zij niet uit dezelfde bron kunnen gevloeid zijn, waaruit de Vandvli, Bvrgvndiones en Lvgiones op de kaart wer- den opgenomen, en ons geen enkel bericht bekend is, dat tot die invoeging daar ter plaatse zou hebben kunnen leiden. | Met de Lvgiones zijn de aan het gemeenschappelijke origineel ontleende namen der drie lijsten uitgeput. De rij Piti Gaete Dagae 38 Venedi op de Peutingeriana is kennelijk uit een andere bron in- gevoegd, en stond niet op het gemeenschappelijke origineel. Dit is af te leiden: vooreerst uit het tweemalen op de Peutingeriana voorkomen der Wenden, onder verschillende vormen van den naam, wat duidelijk op een verschil in oorsprong wijst; vervolgens uit den naam Dagae, die — in verband met de provincie Dacia en de Daci Peioporiani der oudste redactie — alleen na het verdwij- nen der provincie op de kaart kan zijn geplaatst; en ten derde uit het feit, dat de vier namen tusschen de twee rivieren Danvbivs en Agalingvs (Dnjester) zijn samengeperst, waar ze niet alle vier woonden, terwijl er op de kaart ruimte genoeg was overgeschoten om hen in hun werkelijke woonplaatsen op de kaart te zetten. Welk volk achter het corrupte Piti schuilt, is daarom voor ons doel vrij onverschillig, en evenzoo doet het er weinig toe, of met de Gaete al dan niet de Goten bedoeld zijn; want in allen geval zijn de vier namen geinterpoleerd, en wel nadat de jongere, in den Veronensis en Honorius bewaarde redactie van het gemeen- schappelijke origineel was afgeschreven. De interpolatie is uitslui- tend eigen aan de Peutingeriana. Wat die jongere redactie, den Veronensis en Honorius, betreft, zoo kan men slechts enkele namen aanwijzen, die beiden gemeen- schappelijk hebben, of die een van beiden uit de oudere redactie heeft overgenomen. Het zijn de Basternae, Carpi, Gothii, Lvgio- nes en Vinidi. Het zou verleidelijk zijn er ook de Sciri van den Veronensis toe te rekenen, op grond van den tijd, waarin dat volk voorkomt, maar bij het ontbreken ervan zoowel op de Peutingeri- ana als bij Honorius schijnt mij dat niet gewettigd. De Taifali van den Veronensis en de Gepidi van Honorius kunnen m.i. in geen geval uit die redactie stammen; zij moeten later elk in één lijst zijn ingevoegd. —_—— -- — Overzien wij thans het gevonden resultaat. Wij begonnen met uit de vermelding van den naam Armalavsi(ni) de conclusie te trekken, dat de drie lijsten van Germaansche vol- ken, die ons zijn overgeleverd door de tabula Peutingeriana, den codex Veronensis en de Excerpta van Julius Honorius, alle drie van eenzelfde redactie der wereldkaart moeten afstammen; en die conclusie werd door den overigen inhoud der lijsten geheel bevestigd. De oudste redactie der wereldkaart, waarvan sporen in de drie lijsten zijn achtergebleven, moet voor Gallienus zijn vastgesteld, omdat er de provincie Dacia als nog bestaande op werd voorgesteld. Maar 39 die oudste redactie had in het gemeenschappelijke origineel der drie lijsten reeds verschillende belangrijke wijzigingen ondergaan. Voor- eerst waren eraan den Rijn de civitates trans renum van verdwe- nen, hetgeen aantoont, dat dat origineel niet voor ongeveer 260 kan zijn vervaardigd; en dan waren er aan den midden-Donau de volken op geplaatst, waarmede Probus te strijden had gehad. De verhuizing der Juthungen naar Schwaben voor of onder Aurelianus was echter op dat origineel nog niet aangebracht; zoodat het aan den midden-Donau een ongeveer tien jaren jongere redactie vertoonde dan aan den boven-Rijn, terwijl de provincie Dacia, die erop was blijven staan, een nog ongeveer vijftien jaren ouderen toestand verte- genwoordigde. Voor dat gemeenschappelijke origineel, waarvan het jongste stuk dus — wat de Germaansche volksnamen aangaat — van den tijd van Probus dagteekende, konden wij de volgende volksnamen vindiceeren. Langs den Rijn van beneden naar boven Fresii, Chamavi, Chattv- varii, Francia, Svevia en Alamannia. Achter of beoosten die rij, eveneens van het noorden naar het zuiden, Chavci, Amsivarii, Angrivarii, Bvretvri en Chatti, waaraan in een jongere redactie, waaruit de lijsten van den Veronensis en Honorius (niet die der Peu- tingeriana) voortkwamen, Bvrgvndiones en Ivtvngi (en misschien Lvgiones) werden toegevoegd, die in de oudere, het gemeenschappelijke origineel, aan den midden-Donau hadden gestaan. Die jongere re- dactie moet dus blijkens de verplaatsing der Bvrgvndiones van na Probus zijn. Aan den Donau vonden wij boven elkander: eerst Hermvndvri en Armalavsi(ni), dan Marcomanni en Vandvli, daarna Ivtvngi en Qvadi, en vervolgens vermoedelijk naast elkander Bvr- gvndiones, Sarmataë vagi en Amaxobii Sarmatae. Benoorden de provincie Dacia eindelijk Lvgiones, Venadi, Basternae en Daci Peioporiani, waaraan in de jongere redactie vermoedelijk nog wer- den toegevoegd Carpi en Gothii. En misschien voegde deze er ook nog in het noorden drie Britannische en drie Oostzeevolken aan toe, Scoti Picti Caledoni en Rvgi Hervli Saxones. Dit is alles wat uit de drie lijsten mijns erachtens met eenige waarschijnlijkheid omtrent de Germaansche volksnamen van het gemeenschappelijke origineel is af te leiden. Veel is het niet, maar de reconstructie van dat origineel en de verschillende tijdsbepalingen schenen mij toch de moeite van het onderzoek te loonen. &y / e < x / Porolissvm R 1 zi 1 1 F / | = / \ I x pl | x A) |-7 k _.. 'Sipmiym *Viminacivin M Gees Oe En SEE it CDR ee ee ne en en ne en pm 1 Lith. obebrse JCA al angenhuys ny den Haag. /ur lexieologie des altwestirlesisehen Verhandelingen der Koninklijke Akademie van Wetenschappen te Amsterdam. Afdeeling LETTERKUNDE. Deel I. N°. 6. AMSTERDAM , JOHANNES MULLER. 1896. Jur lexicologie des altwestfPesisehen WwW. L. VAN HELTEN. Verhandelingen der Koninklijke Akademie van Wetenschappen te Amsterdam. Afdeeling LETTERKUNDE. Deel I. N°. 5. AMSTERDAM , JOHANNES MÜLLER. 1896. Zur lexicologie des altwestfriesischen. Aeftigia, inge „verehelichen, -ung”. 8. zu halsfeng. Aekd, äschä'). Aekä begegnet zweimal in H; zunächst in der für die eröffnung einer gerichtssitzung vorgeschriebenen formel (H 121): „Frede bän ie (der schulze) my selm dn liue ende aen goede ief än lene, aekä icket oenfenzen hab fan dis grieuwa (grafen) halum’’; sodann im Rudolfsbuch (H 160 f.): „Soo als ieer ende dey omkommen is (nach dem urteil, wodurch der contumax friedlos erklärt ist), soe aeyh him zjn greetmän toe dae hoedwaere ti laiane (damit er aussage), er ht wolle beta, aekä hi wrberd haeth’’. Die partikel bedeutet offenbar „sowie’” (die parallelstelle von H 160, näml. W 426, 29, hat als) und entspricht was ihren ersten com- ponenten betrifft der an. in der vergleichung verwanten conjunction ok (enklit. für auf). Das -d ist natürlich die versicherung bezeich- nende partikel @ (= got. aw), deren quantität in folge der schwachen betonung des zweiten componenten kürzung erlitten haben kann; = 1) Das doppelzeichen ~ weist darauf hin, dass die quantität des vocals für die awfri. periode nicht zu fixieren ist. Wegen der quellen, der erwähnung der belegstellen und der bezeichnung der aus den textcollationen sich ergebenden lesarten s. PBB. 19, 345 fussn. f. Wegen der ôfters zu erwähnenden Apographa, deren les- arten mir prof. SıEss bereitwilligst mitteilte, vgl. Herck, Die Alt- friesische Gerichtsverfassung, s. 487 ff., und Sress, Westfriesische studien, s. 6 fl. Den collegen Cosısn und Fockema ANDREAE, die sich den ver- fasser dieser artikel durch einzelne fördernden lexicologischen, bezw. juristischen bemerkungen verbindlich machten, sei hier freundlichst der ihnen gebührende dank gezollt. 1% 4 ZUR LEXICOLOGIE DES ALTWESTFRIESISCHEN. wegen der entwickelung einer bedeutung „sicherlich, firwahr’’ aus „immer, unter allen umständen” vgl. mnl. emmer, altoos, mnd. ummer(s), jummer(s) — „durchaus, jedesfalls, gewiss, fiirwahr’. Neben aekä (und normalen a/so, alse, als) war gleichbedeutendes, aofriesischem &sa, äs(e), ahd. zoso (s. Aofri. gr. $ 99) entsprechendes ds H 180, 190, 301, 302, 303, S 494, 15, dz Sch 698, 725, 730, in schwang (die möglichkeit einer durch schwache betonung hervorgerufenen kürzung ergiebt sich aus nwfri. az GJ) '). Aus der verbindung beider partikeln entstand äschä (für *asaka mit synk. des vocals in unbetonter silbe), das sich für „sieut’ in S 443, 17; 452, 35; 456, 2, 30 (wo v. R. nach dem unzuverlässigen text in G. Jarıcx, Rijmlerie, vgl. Rq. 451, as tha las), H 200, 248, 255, für „quasi” in H 28 findet. Wegen des ch ist zu beachten, dass sich wfri., wie aus der in unsren quellen mit sc wechselnden schriebung sch hervorgeht, ehemals in der verbindung mit 8 spi- rantische qualität des gutturals entwickelt hatte, die der nwfri. sk-aussprache gemäss nachher in congruenz mit anlaut. spirant. 9 > media y (s. Aofri. gr. $ 144) in die nicht spirantische überging. Alterliden, -lidsim(?). 8. zu tayth. Anoeg. S. zu noulick. Az (oder @z). S. zu aekä. Be. Die Aofri. gr. § 196 vorgeschlagene fassung von aofri. be als „unbewegliche habe’ (= ags. 5z ,,wohnung’’) erfordert eine berichtigung. Das wort bedeutet „ernte”” und steht zu as. Geo 1) Nach dem muster von als(e) „wenn” und ,,nämlich” wurde dies dz mitunter auch in solcher function verwendet: „ideen dattit Snytzera... aldus neth ende orber tenkt, dzze den legger ende dae diöpte bysiaet”; Sch 726 — „Bygripen izt eendraghtiglyk, dat wy op den monnadey ney Tiburcy nestkommen, wr fiérteen deggen, az nw En monnadey kompt, een ghemeen dey schillit haulda benna Snyts”, Sch 730 — „hoe dat foer ws sint kommen dae fulmachtige guéde mannen fan der gemene meente wegen fan Tyétzerkera fiaerndeel, dz Rypatzerka, Tyétzerka etc.” Sch 698 — „alsoe dat die sted... aen yreetmän tzéza, deer mey syn meyriachteren schil riüchta alla sekka... byhaelen dae fiouwer hägista riüchten, dz sekka, deer dnt lijf gaet”, Sch 699 — ,,Bygripen ist in der (l. da) mena reed der steden neyscrioun, dz Snyts, Bolswert, Inouwrd etc.’ Sch 716 — „datze alle hiara sekken... wollet blyiwa (zur entscheidung über- tragen) by tweer prelaten... ende by dae twÿn steeden, dz Bolswert ende Inouwerd’’, Sch 729. ZUR LEXICOLOGIE DES ALTWESTFRIESISCHEN. _ 5 „ernte, wie aofri. fre ,baum’’, aofri. Aue genu zu as. treo, kneo (vgl. Aofri. gr. § 164). Wie Fockema ANDREAE in seinen Bijdra- gen tot de Nederlandsche rechtsgeschiedenis 2,64 ff. dargetan, galt auf friesischem gebiet die rechtsregel, dass der überlebende teil eines nicht kinderlosen ehepaares ausser der von ihm selbst einge- brachten unbeweglichen habe die halfte der beweglichen habe und des eventuell während der ehe käuflich erworbenen landes (kapländ, kaepländ, koepland) zu beanspruchen hatte, die andere hälfte des besagten ehelichen vermögens aber den kindern zutiel. Demnach muss in Fiv. 118 ,,Hwérsa en wide monnat (sich. verheiratete) and Hô tha bern (erster ehe) fo balemund wolt makia, thet se nom half be ende half bodel ende half küplond witha bern” das nomen be „unbewegliche habe’ bezeichnen; es handelt sich daselbst ja augen- scheinlich um die den kindern und der wittwe je zur hälfte zu- kommende und wegen der ungetreuen vormundschaft factisch zu teilende habe, bestehend aus der ernte, der sonstigen beweglichen habe und eventuellem „kaufland’’. Die awfri. parallelstelle von F 118, näml. J 50, 41, hat: „Hweerso een wedue manneth and se da bern to baelmond sette, 80 nyme hyd dat herne and dat kaepländ hälff witha bern”. Man vermutet hier einen mit be ende bödel oder zur not mit einem dieser wörter gleichwertigen ausdruck und es liegt nahe, daf herne als dath erne zu lesen und in diesem erne ein auf *yierni (zu *ern = ahd. aren, arn messis) zurückgehendes, semantisch gedachtem de entspre- chendes collectiv zu erblicken, woneben die worte „and dat bôdel” ausgefallen wären.. (Wegen dath für dat vgl. dath J 57, 1; 64, 18, moeth „muss” J 80, 5, wth „aus” J 59, 17; 63, 7; 64, 8, naeth , nicht” J 28, 18, scheth „tier” J 64, 8, etc). Für das awestfri. ist de zu belegen durch H 134 (W 419): „lef én frouwe hir dis wrmet (hehauptet), dat hid oen hir manne wrkäpad (sich ausbedingt) Aabbe half be and half bodil (das ihr von rechts wegen zukam) exde (und ausserdem) ¢Aremen (zum drittel) syn ayn (erbeigentum) Jaugad; .... her dis frouwe dn ds hera were wreäpad habbe hälf be ende hälff bodel etc.” Byferdia in J 64, 18: „Als dij frucht (die durch ein tier beschädigte feldfrucht) byferdeth wirth myt acht ponden fan dis riüchtes wegena, so mey dij igh (die geschädigte partei) twa pond (als pfand) nyma; ende wert [w't] et byferdeth myt twim pondem, so mey dij igh nyma een hael pond to pänd.’ Die bedeutung „beschützen” („für die unbehelligte benutzung einer sache sorge tragen”), bezw. „unter landes schutz stellen”, welche dem verb. in S 488, 20 ff. „dat emma alle dae stréta ende weghum 6 ZUR LEXICOLOGIE DES ALTW ESTFRIESISCHEN. [l. weghen|... biferdie bihale iens inwe finden’, und Sch 732 „alle dae jenne, deer fan wse stedena weyna to dae ména daghen schickt wirdit, dae jenne... byferdit to wessen”, beizumessen ist, gilt begreiflicher weise nicht fiir die stelle aus J. Man hat hier an ferd, den ,,fredus, die fiir den gebrochenen frieden an die gemein- dekasse oder an einen bestimmten beamten zu entrichtende strafe’’ anzuknüpfen und das p. p. durch „(von gerichts wegen) mit einer geldstrafe von... belegt’ zu übersetzen. Vgl. noch das im Mnl. Wtb. 1, 1193, citierte bevreden: „So en salmen nement hogher bevreden dan siin goet weert 18.” Bihalsum W 431, 18. Dass hier v. R.’s übersetzung „heil- sam’ zu verwerfen und di Aalsum zu lesen ist, kann nicht fraglich sein, wenn man die nachfolgenden worte in betracht zieht: „al Ayr Efter soe noment dae heran fan Babilonia ende riüchtense bi halsum allerhkum, aermen ende rikem; hvaso da folke wilde onriücht dvaen, dim deedma dat hoefd offslaen” Die bestätigung dieser fassung gewährt di dae halse der parallelstelle H 169. By-, wrhlétten. Die existenz eines zu Aluud „gerücht’’ ge- hörenden denominativs by-, wrhléda „ins gerücht bringen, berüch- tigen” ergiebt sich aus: „Awanneer dij riüchter weet, fan hwim dat hluud wtcommen is, so schil hij fan da yenen nyma hara tyügk, wirden ende reden fan da hluud ende schil dan dat tiuugh [tiagh], wirden ende reden, deer hyd den misdediyha mey byhlét habbet,... jaen ende reka dyn misdédga,’ J 65, 3 — „Hwaso orkenschip fera schel, dg schel fry wessa ende to byschätta jerem ende besche- delyck (mentis compos) ende naet openbeer wrhlét wessa myt qwäde hlüden jefta quäde secken”, J 15, 29 1). (Wegen ¢ = té und è s. PBB. 19, 409). Sonderbarer weise erscheint neben diesen by-, wrhlët auch eine participialform mit -ex: „Hwaso byhlètten is myt tyéfta, myt mänslachte..., dj mey neen örkena wessa.” J 15, 12 — „hwaso myt quäda secken wrhlétten wessen haet,’ J 15, 14; sowie noch J 15, 47; 65, 13, Sch 535. Vermutlich liegt hier die folge vor einer von *bi-, *wrhleden gravatus (wegen der parti- cipialform Aleden vgl. „alle hledena rinschypen” Sch 725) ausge- gangenen beeinflussung. Byleth in J 20, 17: , Hweer een män naet bygripen (ertappt) ner byleth ner bycommert is om Eniyherhända secka, deer toer (braucht) hij 1) Daneben auch dyAlat J 65, 4 und 12, in gleicher bedeutung und mit # durch anlehnung an Aluud, wie Aladet „lauten J 46, 75, für lautgesetzliches *Aledet. ZUR LEXICOLOGIE DES ALTWESTFRIESISCHEN. 7 naet anderda (sich zu verantworten), dat is fo wrstaen (das ist zu verstehn, das heisst) iz een oer riucht.” Das part. (mit {4 als schrei- bung für ¢, s. PBB. 19, 416) steht offenbar als synonymon neben bycommert = „festgenommen, mit arrest belegt,” wie (das im Wtb. 639 unrichtig gefasste) biletta neben bisetta (= mnd. mnl. gleich- bed. besetten) in „dat nymma üderim scil bisetta iefta biletta om penninckschilda”, Sch 613. Wegen ähnlicher tautologischer ver- bindungen beachte mnd. ,,besetten noch bekomeren’, „arreste- ret unle bekömmert werden”, ,,besetten, kroeden noch belet- ten” (Sch.-L. 1, 217, 224), mnl. „becommert ende beset’, „becommeren noch besetten”, „becommeren ende bestellen” (Mnl. Wb. 1, 1029, 1111). Bilia. S. zu truchstrinzede. Binnia (bennia) „unterhalb.” S. zu halsfeng. Birewed, -rouwed, -rawed. H 146: ,,Hwaesoe faert ti ene bireweda schipe ünebiraedeth (ohne richterspruch) ende mit onriöchter wild, aldeer di män leyt omme riôchta neringha ende nimth him zijn goed of, deer hi sculde zjn lif fan feda ende dere ziele fan reda (sorgen für), soe brinct hi him in dera scäkera riöcht.’ Dem inhalt des citates zufolge ist mit „direweda schipe” ein „mit waaren geladenes schiff’ eines handel treibenden schiffers gemeint 4). Das part. gehört zu einem nach der 2. klasse flectierten denomina- tiv, das mit mnd. derev „nutzen, vorteil’’ in zusammenhang steht, also „mit nutzen, vorteil erbringenden sachen beladen’ bedeuten konnte. Ob hier ew ein ursprünglich den flexionsformen mit -ia etc. zukommendes &-+-v (d. h. 6) oder eww mit analogisch erhaltenem e vor uw der flexionsformen mit -ö- darstellt (vgl. PBB. 19, 353 ff., spec. 360), ist zweifelhaft. Die regelrechte entwickelung von euw zu touw findet sich im inhaltsregister des Jus municipale: ,,Hwae een byrouwede (mit rou für riou, s. PBB. 19, 351 fussnote) scip byrauweth.” H 15. Die parallelstelle von H 146, näml. W 424, 2, hat „een birawed scip,” mit aw als schreibung für ouw oder be- zeichnung eines durch verwechslung von oz mit au entstandenen auw (vgl. PBB. 19, 420). Die ursprüngliche qualität des & der wurzelsilbe geht hervor aus dem mit mnd. derev verwanten mnl. gerief, „vorteil, nutzen, dienst,” dessen te wegen der nebenform mnl. gerijf, mnd. gerif, auf ein in 1) Man beachte auch H 147 „Dit is een scaekraef etc” und J 59, 18. Die unrichtigkeit der v. R.’schen deutung des wortes wurde schon betont in Burrenrust Herrema, Bijdragen tot het Oudfriesch woordenboek, s. 16. 8 ZUR LEXICOLOGIE DES ALTWESTFRIESISCHEN. die ei-reihe hineingehörendes geschlossenes € zurückzuführen ist (vgl. über 2 : geschloss. & PBB. 15, 298 ff.; 16, 246 ff.). Die etymologie von direwed etc. führt unwillkürlich zur frage, ob die wörter in irgendwelchem verhältniss zum bekannten nwfri. subst. reau, reeuw „hilfsmittel, werkzeug, gerät” (s. GJ und Was- SENBERGH, Taalkundige Bijdragen 1, 77) stehen. In begrifflicher hin- sicht liesse sich das wort gewiss ganz gut mit *giref vereinigen: „hilfsmittel etc.” — „was dienste leisten kann.” In bezug auf die form dürfte sich indessen zweifel erregen. Als das resultat regel- rechter entwickelung wäre fries. réf zu erwarten (wegen des schwunds von gi- s. PBB. 19, 347), denn in den caus des sg. hätte vor den endungen -es, -e, - kein w aus v entstehen können und für die annahme der verwendung des nomens im plural, wo das -o und -um des gen. und dat. ein w hervorgerufen hätten (s. PBB. 19, 355), fehlt ein genügender grund. Doch ist die möglichkeit nicht ausge- schlossen, dass eine der vorstufen von *birouwia, näml. *brreuwia(n), die form des subst. beeinflusst hätte und die weitere entwickelung des eu von reuw durch einwirkung des daneben stehenden *ref verhindert wäre. Birns(e). Das nomen, dessen bedeutung „aussteuer”’” keinem zweifel unterliegt, findet sich ausser in der erwähnten normalen form (s. J 13, 16; 24, 18; 82, 1, 2, 3 etc.; 84, 24; 87,1 und 10) noch als birnze J 27, 10, und dirlenze H 79, birlens Sch 747. Aus der schreibung mit z ergiebt sich, dass der durch z oder 8 dargestellte conson. ein durch assibilierung aus der media g oder # entwickel- ter laut ist; und aus dirlenze, birlens ist zu erschliessen: 1. dass birns(e), -ze durch die synkope des in schwachtoniger silbe stehen- den vocals und den nachherigen schwund des zwischen r und # er- drückten / entstand; 2. dass als der prototypus unseres substantivs ein compositum zu gelten hat, dessen zweiter component in der wurzelsilbe umlaut von a oder x enthielt und ein adjectiv- oder verbalabstractum war mit suffix -i (= got. -ei, bezw. -eins). Dies führt auf den gedanken an ursprüngliches *gilengi (wegen des schwunds von gi- vgl. PBB. 19, 347), dem mit rücksicht auf ags. gilang „zur verfügung stehend” die bedeutung „zur verfügung ste- hen” oder „zur verfügung stehendes, gestelltes’’ beizumessen wäre ; (wegen der qualität des e von -lenze, -lens, vgl. PBB. 19, 407). Für den ersteren componenten ist wegen der bedeutung des composi- tums und des zweiten componenten eine bedeutung „kind’ oder „tochter”” zu vermuten. Es liegt demnach vor der hand, das nomen berde (berthe, berte) in betracht zu ziehen, das (= ahd. yıburt, ags. gebyrd) in unsren quellen für „partus’ und ,embryo” begegnet, jedoch, wie ZUR LEXICOLOGIE DES ALTWESTFRIESISCHEN. 9 mnl. geboort(e) und mnd. geboert, ebenfalls für „kinder”” und ,,kind”’ verwant sein kann und zu dem &r- als aus der stammform *giburdi- hervorgegangener compositionsteil in formeller hinsicht völlig stimmt: synkope des zwischen r und / (von -/enze) stehenden d (von *berd- oder *hird-) und 7 (#) aus e vor tautosyllabischem 7 nach der unten zu wrhwirva erörterten lautentwickelung, gegenüber dem e von berde (-the, -te), dessen vocal durch anlehnung an dern ,,kind”’ und das p.p. dern vor afficierung geschützt wurde. Statt dirns(e) steht in J 13, 7, bernlse als durch einwirkung von bern aus *hirlnse bezw. *ber/nse hervorgegangene umbildung. In betreff der verwendung von dirzs(e) sei noch bemerkt, dass sich das subst. auch ausnahmsweise als ausdruck für die ,,einem sohne gemachte schenkung” findet: „Z/weerso een kÿnd is, deer gued haet ontfinsen fan fader off moder to birnse, wil hij dan dat erffscip mey dela mt syn broderen fan fader ende fan möder, soe scel hij dan brynga dat wr een haep in da gued ende dela dan dat alljck.” J 82, 8. Bost, boest(i)yia. Awfri. war ein subst. bost „ehe’’ mit de- nominat. doest(2)gia ,,heiraten” in schwang; nwfri. begegnen boaste, boastge,: boosk, boask für „ehe” und boostge, booskje, boaskje, boaschje für „heiraten’” und „sich verloben”” (s. Burrenrust HETTEMA, Bijdragen tot het Oudfriesch woordenb. s. 11 ff). Ueber die ety- mologie dieser m. w. auf unser sprachgebiet beschränkten wörter folgendes. Es erscheint germ. ein seltenes, wurzel- und verbalderivaten bil- dendes suffix mit anlautendem sf: ahd. ernust, ags. eornest, ahd. dionöst, aofri. fhiänost (-est, -st), awfri. fienst, ags. ofost (-est) ,,eile’’ , as. obast (zu folgern aus obastliko ,,eilig’), ahd. Alast, ags Alest (zu got. Alafan etc. mit synkope des dentals vor sf), ahd. rosé, ags. rist aerugo (zu lit. ruditi ,,rosten’’), sowie düst- (s. unten zu diis(t)scouwe); vielleicht auch als zu got. Aröf ,,dach’’ gehörend as. Arost tabulatum, mnl. roest palatum '). Ein in gleicher weise 2 1) Wegen ahd. angust (-ist, -est) etc., das in Kiuces Wtb. zur obigen kategorie gerechnet wird, vgl. Bruamann, Grdr. 2, 289.— Der suffixvocal der erwähnten derivata ist nur zum teil zu fixieren: ahd. Alast fem. 1-st., mnd. last fem. (pl. dest), ags. Alest ntr., mnl. last fem. und ntr., und ahd. erzust fem. und ntr., ags. eor- nest fem., mhd. ernest masc., mnd. erzst masc. und ntr., erklären sich nur aus einem prototypus *A/ostuz, -iz-, *ernustuz, -iz- (vgl. PBB. 15, 482 ff.). 10 ZUR LEXICOLOGIE DES ALTWESTFRIESISCHEN. gebildetes und zur wurzel band gehörendes derivatum musste awfri. nach bekannten lautgesetzen (synk. des nasals vor stimmloser spirans und 6 < o < a vor nicht von 7, i oder 7 gefolgtem nasal) dos? ergeben 1), dessen bedeutung ,,ehe’’ sich mit rücksicht auf amd. bandhu- „verwantschaft” und srevdepös „schwiegervater, -sohn’’ ohne weiteres begreift. Wegen des durch oo und oa dargestellten diphth. da der nwfri. formen ist oa aus à in moast „musste”, AZoast ,,husten’’, woast „wüst” (vgl. aofri. wust: R! 133,23, das neben ahd. wuosti, as. wosti, ags. weste, auf einen stamm wösiu- hinweist) zu beachten und das mit gleicher lautentwickelung aus gedehntem © hervorge- gangene oa in froast „frost”” (awfri. froest H 85) zu vergleichen; (nwfri. roaste ,,rost’’ kann ahd. rosé entsprechen oder mnl. nnl. roest mit oe aus altem 0). Neben dem auf *ös/kja oder *boastkje zurückgehenden boaskje stehen nwfri. loaykje „faulenzen” (zu loay »faul””), gljoerkje „lauern” (zu gljverje mit gl. bedeut.), sdjuerkje »schleifen” (zu gleichbed. s/juere), noaskje „gefallen, nach der nase gehn”, muwlkje „munden” (zu muwle „mund’’), roaskje „rosten’’, faikje „schmeicheln” (zu gleichbed. faye) und andre in gleicher weise mit suff. -4ja (-kje) aus nomina und verba gebildeten derivaten. Bückveste in J 47,11: „Dat neen moder neen onaefft |oenaefft] kind tyaen mey (keine mutter ein kind gebähren kann, das sie nicht beerbt ?), Aitten se datter een moder een huerkÿnd wynne 1) An den beiden belegstellen (Rq. 429,12; 533,36) steht bosta als dat. sg.; es liegt hier demnach sehr wahrscheinlich urspr. w-st. vor, der, wie fild (fiöld, fiuld) ,,feld’’ und -ford, mit dat. filda (földa, fiulda) H 40, 60, 61, 120, 304, -forda, -foerda W 15,23 (v. R. liest hier falsch -foerde); 17,2, H 75, in dem -a dieses casus noch eine spur der alten flexion erhalten hatte (vgl. Aofri. gramm. $ 179*); denn wegen der seltenheit einer schreibung -a für -e wäre es kaum für möglich zu halten, dass sich grade in bosta diese abnormalität zweimal vorfände. 2) Diese übersetzung erfordert eine erläuterung. Wie das Römi- sche recht die unehelichen kinder in zwei kategorieen verteilt, in liberi naturales, die im concubinat, und liberi spurt, die in adul- terio oder incestu gezeugt sind, unterscheidet die Jurisprud. Fris. naluerlicke und Önaefftlicke kinder: „Lettera tjd (zweitens) so sint er natuurlike [natuerlike] sonen, als cen män bij eenre frowa hacht. Tredda tjd so sint er hor (weder) natuurlyck ner aefft- lyck [aefftlick], als da, deer sint teyn (gezeugt) in da wrhuur ZUR LEXICOLOGIE DES ALTWESTFRIESISCHEN. 11 onder her aeffte manne (während ihrer ehe); soe een mey dat kind neen lawa ontfaen ..., hwant het is een huurkijnd, ende alzo fulla mey ma hym jaen (schenken), so hit behouet to sgnre needtreft, al ont hit compt to bickveste’’. Von einem näheren zusammenhang des fries. nomens mit mnl. buucvast, mnd. bükvestich „fest irgendwo wohnhaft” (s. Mnl. Wb, und Sch.-L.) kann begreiflicherweise nicht die rede sein. Es handelt sich in unsrem citate offenbar um die bezeichnung der altersperiode, worin einer für den eignen lebensunterhalt sorgen kann. Buchstäb- lich übersetzt müsste das wort „festigkeit des bauches oder rum- pfes” heissen; dass aber hieraus die bedeutung ,,mannbarkeit” her- vorgehen konnte, begreift sich leicht bei beachtung der im mittel- alter über die entwickelung der pubertät herschende meinung. Des TurornıLus ProTospatHArıus abhandlung wep} tis zou d&vÓpdmov — xaraaoxevijs, deren inhalt zweifellos durch lateinische übersetzungen im westlichen Europa bekannt war, belehrt uns daruber in folgender weise: (ehebruch) jeffta twiska twa, deer neen aefft mogen bygaen, ende dat hétet spuri”. J 47,7. Dem natuerlike kind steht ein bestimmtes erbrecht zu; es kann sogar, wenn es von des verheirateten vaters seite Önaefftlick, von der unverehelichten mutter seite natuerlick ist, der letzteren nachlass beanspruchen: „da natuerlike sonen schillet faen to da sexte deel dis yuédes, jette| -a] datter al (auch wenn) aeffte sonen sé jeff fader jeffta moder off wjff were (als erbberech- tigte); Aaeth hij (der erblasser) aeck dera nynthera (keine der beiden kategorieen von erbberechtigten) Hibben, so moet dij fader da natuer- like sonen in ürkenscips andert opjä (vermachen) al syn qued”, J 47,8; und „Da natuerlikal-e| kÿnden agen ende moyen dat folle eerffscip berra (erhalten) fan Ayaere möders wegena; dat ıs aeck to foerstaen, al sintze naet meer natuerlick dan fan da moder; als een frij (unverehlichte) frowe tizcht (gebiehrt) een könd by een aeffte wives man, 80 sintze fen her wegena natuerlick ende eerven’. J 47,12. Hingegen entbehren die Öönaefftlicke kinder nach J 48,2, jeglichen anrechts an den nachlass des vaters und können dieselben nach J 47,11 und 13, mit einer ausnahme, die mutter nicht beer- ben, wenn dieselbe eine verheiratete frau war. Man vgl. noch in einer aofri. rechtsquelle, E8 211,8 fl.: „Zler ne mey nen moder néne unäfte kinder tya to (im bezug auf) ir ayn god, huente thi feider faken (oft) unwis is. Werth thi moder did slain, sa nimpth thet kind hire moders liff (wergeld) anda lawa, anda tha fritinde nawt.” 12 ZUR LEXICOLOGIE DES ALTWESTFRIESISCHEN. Tx dt masdin où Aaryvebovar dix Töde, Ori Aewru Ta GA’ vra aùroie xaì memAympuuévae xwAder thy yovy ifvas') zal 6 xuyamds oy 6molwe mapayivera. Are Taüra oude xAoveïres Ev TH Twat Td üypov eis amoupiow Ts yous. x2ì Tais maphévors dix thy œiriay TadTHY oùx amoxwpel TH xarTauyvie. 'Erkv dt avtuvra: xa maplivos xaì raises, ai phëfdes ai eis vd aidotoy rod maidds nat us Taplévou ai Em) Ties peuTpas wipAavras ord tis avkhrews nal oropoövraus ka) diodac yiverau xalì Td Uy pov xAdvyow TÔTE Eves. (s. GREENHILLS textausgabe V 35,s. 256 f.) Also die adern des rumpfes füllen sich an und öffnen sich, ermög- lichen somit den zufuhr des üypöv eis 70 æidoïov, festigen aber und stärken zu gleicher zeit durch ihre anschwellung den besagten körperteil. Ein adject. dzcfest begegnet in der bezüglichen bedeutung in einer aofri. quelle (F 140): ,,Hwérsa twa synena (ehegatten) bern to gadere tiäth «wn se beide stervat and tha bern thenna nout büc- fest ne werthat (sodass sie über ihr vermögen verfügen können), hwedersa thes bernes goud (gut, habe) märra sé sa lessa, sa léwit (vererbt es sein hab und gut) alsa fir upra sinne aldafedir and uppa sine aldamöder to ther mödersida, sare (als er) deth uppa sınne aldafadir [aldafedir| an uppa sine aldemöder fontes feders sida.” Die mnd. bearbeitungen dieses rechtssatzes haben bwickvestich Rq. 304, 4; 374, 22. | Dass übrigens der ausdruck noch im 17. jahrhundert in West- friesland nicht unbekannt war, ergiebt sich aus dem umstand, dass der westfries. rechtsgelehrte ULrık Huser (wie FockEMA ANDREAE in den Bijdragen tot de Nederlandsche rechtsgeschiedenis I s. 6 hervorhebt) in seinem buche Hedendaegse rechtsgeleertheyt (1699) 1, 4, 18, buikvest zur bezeichnung von ,,puber’’ verwendet; (in der von Hvsers sohn Zacuarias besorgten 4. ausgabe des buches, vom j. 1742, ist man-, huwbaer an die stelle von duikves? getreten). An zwei stellen in Ag (17 und 160) findet sich eine auffällige form des substantivs mit w anstatt v (event. f): „Awaeneer dat da kinden to bückwesta ende to Mära ripa jerem kommen send,’ — „Inde haet gueden dat dae kjndenkjnden to deel faele, dae schillen (l. schillese) naet voerminrie, satte noch salle (versetzen noch ver- kaufen), eer dat ze to bickweste kommen synt.” Offenbar liegt hier eine volkstiimliche umbildung des etymologisch nicht mehr verstandenen wortes vor und zwar eine durch das verb. substan- tivum wessa beeinflusste, bei der man sich das compositum als „das 1) So (nicht ievas) zu lesen nach einer bemerkung meines collegen Van LEEUWEN. ZUR LEXICOLOGIE DES ALTWESTFRIESISCHEN. 13 dasein eines zeugungsfähigen unterleibs” deutete. Môglicher weise wurde auch mit dem oben aus J citierten bzekveste eine solche w- form gemeint; doch beachte man die ab und zu in J auftretende schreibung v für f: ory 22, 15, vof 15, 49; 46, 45, verdbän 31, 1, 2, 3, Öyvleckinyha 82, 12, valsche 81, 14. Drewe. Einem paragraphen des Scellenariächt zufolge (8. 