Bijdragen tot de taal-, land- en volkenkunde
Terwijl men darentegen weêr gaarne de letter p vervangt door w (een enkele maal met verlies van de letter w), b.v. : dipa = diwama: hemel; dòpa = déwama, aaneen lasschen of knoopen; dépi = déwi en déi: een stukje; guüpu = gi- wuru: vlieg; dapu=dauru: zwager; kapédiri=kawidiri: eergisteren; gaipo = kawo: asch; kapuruwo = kawuru: wanneer? (verl); kupüo = küoko: boontje (soort); lipa = liwanga: gong; moritupaàngé = morituangé: 80; tupa- Angé = tudnge: 8; sApi = sawini: honger; siùpu — sifu: (zekere) aardvrucht; sdpo = söwoko: vrucht; tolopukn = tolowuku: knoopen; putu = wutu en utu: nacht; upa — uwa: (mag) niet; Upasi = üwasi: nog niet; upa = neg niet; ngupd = ngowe- djéka: vrouw; pané = waréna: bestijgen; palu = walusu: antwoorden; para = w ärnsa: maal, keer; dopo = djdwo: rook; enz. Men heeft ook reeds kunnen opmerken dat, daar waar in 't Galéla’sch dialect twee gelijkluidende klinkers neven elkander in éen woord voorkomen, het Lòda’sche er éen van verwaarloost. Zie hiervan nog de volgende voorbeelden : boòsu=bòsuku: graf; diiki = dikiti: hoesten; tiki = tikiti: hoesten; dodha = dda: wat, hoe; dodri = dori: scheut; duüra = duru: later; duhdtu = dütu: eigenaar; gadhu —gàuku: groente; goddo = gàdjoko: paling; goöle =golé: kléwang; guüpu = güwuru: vlieg; hdho (over hdhoko-hdoko-hdoko) = hòko: poepen; gaipo = kawo: asch; nagodna = nagungu: wie? (24); naguiina = nagungu: dn 840 HET LÒDA SCH, IN VERGELIJKING MET HET wie (hy)? nagumuna=ngonägumu;: wie (zij vr.)?; toòsa = tòdjata:  ngüsumu: alang-alang, damäha = damäha: wachten: dihimo = dimono: bejaarde; tuüdu = dodudjutu: pluizen; dowongi (eerst de w weggevallen: doòngi = dòngi: zeezand; giïha = gianga: huidbloemen; bobodténé = bòtèm: gierst; enz. Zelfs wanneer het woord met een klinker aanvangt en er komt een partikel voor, die op denzelfden klinker uitgaat, wordt de klinker van de partikel verwaarloosd; b.v. : zijn vader: ma ima, wordt: m’\ma; uw moeder: ani ina, wordt: an’ina; hij bereikt het: a adono, wordt: ’adono; hij rook het: a amé, wordt: ’amé; hij ging binnen: o ösama, wordt: ‘ösama; ik geef u uw eten: ani inomo to ni iké, wordt: an’inomoto u'iké; zij namen het mée: dja &a, wordt: dj'äo; laat ons eten: wo ödjomo, wordt: w'ödjomo; hij nephen: o dja adjoko, wordt: o dj'ädjoko; haar broeder: ami iranga, wordt: am’iranga; 1 ma kaäme, zij kusten elkaar, wordt: imak’amé; enz. Overigens treft men nog woorden aan, blijkbaar dezelfden in beide dialekten, maar die op zich zelfstaande, onregelmatige veranderingen hebben ondergaan; als: Verandering van den begin-medeklinker: hau = ngau: met de lijn visschen: niha = njiara: kanarie (vrucht); tjaributu = taributu: tegensprekerig zijn: woma = ngömasa: adem; ripu = wàu: uittrekken; hau(da) = wowau: flauw; gogòra = djédjara: hard loopen; kutAti = butati: groote landkrab; gaäpo = kawo: asch; wingi = nangén: kies; béo = péoto: tappen (palmwijn); wòti = pötiti (wòl opmerkelijk, daar zooals we zagen gewoonlijk de p in w verandert): navel; tjòpu = toròpu: spuiten, enz. Verandering van den medeklinker midden in het woord: morudngé = moluängéré: 30; nihi = niki: nazetten; tolomu = tongòmu: verzamelen; ngohi = ngodji: ik; nisi (Tern.) = njiwiti: slijpen; girina = giniraka (ook in t Tern.) = rech ts; pälungu = pangilü: kogel; gélégiti = gélétiti: pink; sininga = sinjia: hart, zin; enz. Weglaten van een lettergreep of letter: gogüsala = gusa: kleine vleermuis; kidpi = öpiki: zuur; GALÖLA'SCH DIALECT OF HALMAHETRA. 341 uäsibi — übibi: cassave; kakadu=kaduno: slaperig zijn; kalaté=litété, blijven haken; sondnga = sonóa: helft; ngupè = üwòré: vlechten; gégéno = gégoto: dwingen; enz. Voorvoeging van een lettergreep of letter: lou = gildn: (soort) bamboe; èkí= pòké: oudje; ésa = djèdja: zeug; uüdu = djüdjuru: klein; enz. Tusschenvoeging van een lettergreep of letter. rdnga = romanga: naam; kusi = kükisi: bloemkolf (van een banaan); pané = waréné: instijgen; tanu = tämunu: dicht doen (een deksel): déi — dowi: aan een slot dragen; enz. Verandering van klinkers: galima = gilima: bak (van palmblad schede): gurüanga= gurängo = het holle lichaam van den trom; sikohomu= sihamu: naijverig zijn; suma = sämana: vlerk (van een prauw); totobé = tabéké: hengelen; tura = tuère: vallen; enz, Slechts een enkele maal verandert de klemtoon van woorden die in de beide dialecten overeenkomst hebben; b.v. mogidwo = mogioko: 10; tjétjéké =tjëtjeké: klein; palungu = pangilt: kogel; enz. De woorden, die in beide dialekten geheel verschillen zijn nog tamelijk talrijk; b.v. : kuru = bükuku: roet, verkoold hout; guwu = bòroso: steenpuist; tòla = bdlo: afbreken (de adem); bubükili = bòka: sprinkhaan; maru = bilàlono: leeftocht; dàtu(si) = bätonga(si): opwachten; dorihi=bajungu: baaltje; da ginita = alimòka: morgen; oho=ango: leven; ruru = daildlo: omhulsel (voor 't sagomeel); sésa = dduku: uit- legger (van een prauw); raba(ma) = dodja(ma): er in; idé = dddjé: top; léru = dòpo: bloem; kusi-kusi = fio: hart; popòto = galadété: huig; auldto = gaté: lever; loldha = ginitéra: erf; guluhi= gòla: achterste; tjatjahòréke = göròsé: krekel; ngodsa=ilda: maan, maand; gunàngé= kètoko Sago- brood; kopdlo = kokawuwu: scrotum; papilla = kokowo: klapperdop; buüku=—=langudji: reuzeschelp; bubudo =lédo: albino; ogu —=lüiti: snijden; dolòda = madja: achterlaten; mata-ka = mononud-ka: op(gemaakt); pùsi = nikarn: zandbank; titi = ddé: everzwijn; wédo=6manga: vol; pada = padjéko: betasten; toga = pandta: zwam; gai = pititi: anil 842 HET LÒDA SCH, IN VERGELIJKING MET HET rups; oré = pöaka: schreeuwen; ngàpo = posana: slaan; pola =räwongo: rijstschuur; hisa = rarànga; omheining; ratja =rodka: scheuren; kokod = sabätana: dekmat; òsu = särongo: roosteren; pusune — säwalo: doorboren; séri = salu: dorpstempel; tèto = séléo: steen; tima = séléri: lood; mamäliki = sosobòba: vlinder, lélénga = siidé: bord; bola = süwutu: weerkomen; taïlo = tipu: hakmes; mamäliki = sosobòba: vlinder, lélénga = siidé: bord; bola = süwutu: weerkomen; taïlo = tipu: hakmes; mamäliki = sosobòba: vlinder, lélénga = siidé: bord; bola = süwutu: weerkomen; taïlo = tipu: hakmes; mamäliki = sosobòba: vlinder, lélénga = siidé: bord; bola = süwutu: weerkomen; taïlo = tipu: hakmes; mamäliki = sosobòba: vlinder, lélénga = siidé: bord; bola = Dala = ngoé: veel; ngami=—téimi: boog; ngihia = tòmo: slang; boro = tounu: ei; ima = sittiaka: wegwerpen; waka = tiara: koken; idja=tugala: koopen; puaé = wäit1: graven; halo = wéléta: sago-kloppen; sòné= djüwutu: sluiten (de oogen); kalàla = ngängéré: lawaai maken; mada-mada = ngötamaré: avond; lalahi-kana —= tjitjikòpu: huishagedis; kininwòki = tjutjümu: ei-vrucht; enz. Men treft in ’t Lòda'sche ook weêr de algemeen Maleisch-poly- nesische woorden 4ma en ina, aan voor: vader en moeder, waar- voor men in ‘t Galéla’sch bàba en mémé of awa gebruikt: hoewel toch ook in ‘t Galéla’sch, in ‘t saäli èma voorkomt als wissel- woord voor baba. *t Lòda'sch ina, wordt in den vocativus ngina. Namen van insecten, vogels, visschen, planten en boomen ver- schillen in beide dialecten voor het meerendeel. Het Galéla’sch saäli (we hebben het reeds gezien in het opge- noemde Loda’sch woord: sali), de woordverwisseling (dewijl sommige woorden ztaboer zijn, omdat zij overeenkomen met of gelijken in uitgang op de namen der oudere leden van de aangetrouwde familie) komt ook in het Tòda'sch dialect op dezelfde wijze voor. Sommige oorspronkelijke woorden zijn zelfs verdwenen en de wisselwoorden zijn er algemeen voor in de plaats gekomen. We zagen het in de inleiding reeds aan ‘t woord lòda: wegloopen, dat men in °t Lòda'sch niet vindt; men gebruikt er voor djödjara, dat wel overeenkomstig zal zijn met Gal. gogòra: hard loopen. Voorts b.v. wüwulu: wind; in 't Gal. is wuwu: blazen; terwijl wind daar paro heet. Dit paro zit echter waarschijnlijk wel in wäroto, dat in 't Lod. storm beteekent, waarvoor men in 't Gal. rato gebruikt. Ook mimiri: zeewater, waarvoor men in 't Gal. téwo zegt, is zeker een wisselwoord, want miri, is in 't Gal. zilt, dus mimiri: het zilte. Wòla: huis (Gal. tahu) moet het Gal. pòla: risstchuur zijn (tenzij men het liever van Tern. fala: huis, zou afleiden, maar dat komt mij niet waarschijnlijk voor); we zagen hier boven dat °*t Lòda'sch nu voor rijstschuur räwongo, gebruikt. GALÈLA SCH DIALECT OF HALMAHEIRA. 345 Door mij werd indertijd in mijn Bekn. Spr. gezegd, dat er in 't Gal. werkwoorden voorkomen, die, oorspronkelijk substantieven, als werkwoorden optredend een anderen begin-medeklinker aannamen, waardoor dan 6 in p, d in 4, g in &, & in ng en « in d of & veranderden Als voorbeelden gaf ik op: böoòsu, graf, poòsu, begraven; béréki, oud mensch, péréki, oud zijn; dabu, saus, tabu; soppen, doopen; diiki, hoest, tiiki, hoesten; dòro, tuin, toro, tuin maken: gidlo, slaap, kidlo, slapen; galàla, lawaai, kalàla, lawaai maken: hadji, hadji, ngadji, lezen (den Koran); nabo, wond, dabo, wonden: nagi, schuld, hagi, op den pof halen of geven. Pr. K. -Opmerkingeny 5. VI, 520, betoogt, dat we hier niet met afgeleide werkwoorden, maar met afgeleide substantieven te doen hebben. Ze hadden dus bij de boven aangegeven substantieven behandeld moeten worden. Toch komen er woorden voor, van deze soort, die iemand in twijfel moeten brengen in de beslissing wat oorspronkelijk was het substantief of het verbum; b.v.: dumuleé, onkruid, tumulé, wieden; dungi, schubben, tuugi, van schubben ontdoen; dégéké, lies, tégeké, zwellen der lies, enz. Het aangehaalde voorbeeld van overgang der A in xg (hadji, hadji, ngadji, lezen — den Koran —), werd daarenboven dadelijk geschrapt, daar ngadji niet van ‘t Ar. hadji, maar van't M. P. adji, af te leiden is. Ik had dus beter gedaan met daarvoor in ‘t Gal. op te geven: höi, uitdoen, wegnemen, ngöi (in o tahu ma ugoi), soms bij de verloving betaald ter wegneming van de onreinheid, die *t huis aankleeft, door plaats gehad hebbende sterfgevallen (zie Woordenlijst, höi) en hiri, uitzoeken, ngiri, korrel (speciaal de onontbolsterde korrel, die nog in gestampte rijst over bleef en daar wordt uitgezocht). Aannemende dat in de bovengenoemde woorden het verb. oorspronkelijk en het subst. afgeleid is, zij ‘t hier opgemerkt dat het Lod. dialekt hetzelfde verschijnsel oplevert: pösuku, begraven... bösuku, graf. péréki, oud zijn... béréki, oud mensch. tikiti, hoesten.... dikiti, hoest. tumulé Wieden... dumulé, onkruid. Tingiri, ontschubben. Dingiri, schubbe. Tékékéri, zwellen der lies dékékéri, lies. Toro, tuin maken... dòro, tuin. Kidloko, slapen... gidloko, slaap. 346 HET LÒDA'SCH, IN VERGELIJKING MET HET djabo, wonden.... nabo, wond. hagi, op den pof halen. nägimi, schuld. höi en hiri (als voorbeelden van overgang van A in 2g, kunnen in ‘t Lòd. niet aangehaald worden, want hier heeft men: aiki (niet 6iki), wegnemen ngöiki, geldsom ter wegneming, enz. iriki, uitzoeken.... ngiriki (uitgezochte) korrel. Ook de van zelfst. nmw. met verdubbeling van de eerste letter- greep gevormde substantieveu, die eene navolging in het klein of een namaaksel van het in 't primaire woord bedoelde voorwerp aanduiden, komen in t Lòd. evenals in ‘t Gal. voor: njawa, ujanjawa; déru, dédéru; sénàpan, sosinàpan; enz. Evenzoo de samengestelde benamingen, als: ima-riaka, oom (vaders oudere broér), Ama-dòwo, pleegvader, géri-doröa, de schoonfamilie van een man, dunu-dàfu, de schoonfamilie der vrouw, kapali-uku, stoomschip, enz. En ook eenige saÂmgestelde substantieven, die door reduplicatie van het stamwoord gevormd zijn: ngadjé-ngadjé, verhaal; baru-baru, politiedienaar, enz. Lidwoord. Zooals boven reeds opgemerkt is, valt het woordje vo, in ‘t Gal. voor substantieven geplaatst, om ze als zoodanig te kenmerken, in *t Lod. weg, ook voor de mannelijke eigennamen. Alleen de vrouwe-lijke eigennamen (Gal. o ngo) hebben ngo voor zich behouden. In ‘t Gal. neemt nau, man, altijd ja voor zich behouden. In ‘t Lod. voor als in ’t Gal., om eene betrekking van verwantschap, vriendschap of saamhoorigheid uit te drukken. In de Lod. teksten, hierachter, treft Men zelfs aan gia ufa (dat men in ‘t Gal. niet heeft) om aan te duiden twee vrouwen van éen man, die in polygamie leeft. "na en na nga (miet ngo na, zooals foutief in de Bekn. Spr. werd geschreven, komt in ’t Lod. als in ’t Gal. voor, om aan den naam eens persoons eene meer algemeene strekking te geven of aan te duiden, dat niet bepaald of uitsluitend de genoemde persoon bedoeld wordt. GALELA'SCH DIALECT OF HALMAHETRA. 347 Bijvoegelijke naamwoorden. Evenals in “t Galéla’sche dialekt nemen ook in “t Lòda’sche de bijvoegel. n.m.w., hetzij ze als gezegde of als attribuut gebezigd worden een persoonsexponent bij zich. Bij de subjectieve wijze van spreken, is de exponent voor een onzijdig onderwerp in beide dialecten i. Bij de objectieve wijze van spreken wordt het in t Gal. dialect gebruikte da, in “t Lòd. dja (maar den regel, dat de supradentale d van het Gal. immer overgaat in de palataal dj in “t Ldd.). Worden de bijv. n.ww. als attributen gebezigd dan wordt de erste lettergreep geredupliceerd (hetgeen, zoals ik in de Bekn. Spr. aangaf, de deelwoordsvorm vau het werkw. is) b.v.: o mi luluiti négé, (de vrouw) die hij gesneden had; gdta i kuku-rut’ijé, op den hoogen boom; wdla dja lolda, de mooie (goede) huizen; Kaso dja totordu, de leelijke honden; djo sosdnéngé a 6, de zes gestorvenen; gau i tutuèré, de gevallen kalk; mòkuru i mo malai, de verdorde pinang; ami doda wo mo sosénéngé, hare overleden gezellin; namoro dja totopòngono, de doove vogel; enz. Evenals in t Gal. maken op dezen regel uitzondering namen van plaatsen en bijnamen, waarbij het attribuut, zonder meer en zonder reduplicatie aan het subst. wordt toegeschreven. Gal. b.v. o Ddku-lamo, Groot-dorp; o Soa-Konora, Midden-dorp;  tumudingi, saingé, tupaùngé, djangé, tuàngé, ihn, SIwo, djoata, slo, motòha motòo. Tientallen. mogowo, moributanga, mowibutanga, monahalo, moritumudingi, monaloko, moritumudingi, moruha, marisiwo, moruata, morisio. moritoha, moritoa. Verder: honderd: o ratu (Gal.), rdtusu (Lòd.). duizend: o tjala (# ), tjala (# ). Kigenlijk wordt in 't Lod. evenals in 't Gal. niet hooger geteld en zijn voor de school ingevoerd de Maleische namen: läk isa, kòti en juta (in 't Gal. met o er voor) voor tienduizend, honderd-duizend en millioen. De samenstelling van getallen geschiedt in beide dialecten door verbinding der verschillende benamingen met het woordje dé, enz. Dus Lad. 34: moluäugéré dé djöata; 278: ratusu sinoto dé moritumuding? dé tuangé, enz. In beide dialecten worden de getallen, wanneer dat waarop zij betrekking hebben onzijdig is, zonder voorvoegsel gebezigd. Spreekt men echter van menschen, dan krijgt men er persvonsexponenten voor en wel die, welke in de object I believe we will spreken gebruikt worden; b.v.: 1 wi @) mot, (hij) en; i mi sinùto, wij tweeën: 1 nt motoha (motòa), gij vijven: ja (i dja: tupaingé dudusel, (zij) achten. De 7 dezer exponenten wordt veelal wegelaten, dus: wi, mi, nt. ja (dja): terwijl in ‘t Lod. niet alleen dikwijls im den derden persoon meerv. de # voor dja verwaarloosd wordt, maar ook van dja dikwijls slechts de a overblijft. zoodat men zoowel vindt: ngöwaka nauru t dja butauga. zes zoons: als: ngowaksa ugowédjéeka dja motòa. vijf dochters: en: uja a tumudinwt, zeven menschen. Bij saànge ‚djauge:, S en iha djaata. 4. is op te merken, dat wanneer men van menschen spreekt, men in ‘t Gal. zegt: ja ruange en Ja ruha en in t Lod. i dja dia. a ruange en tdja dja, a rûata. GALVA SCH DIALECT OF HALMAHEIRA. 349 Evenals in ‘t Gal. worden ook in ‘t Lod. de ranggetallen gevormd, door vòòr den getalnaam het zakel. bezittel. v.n.w. ma te plaatsen. „De eerster is in beide dialecten ma nondma (van doma djòma = voorgaan). Maar in ‘t Lòd. dialect heeft men nog deze eigenaardigheid, dat ook de ranggetallen: de derde en de vierde een afwijkenden vorm krijgen; men zegt: ma gangé, de derde, en ma Oata, de vierde. Dit heeft men in ‘t Gal. niet. Ma para ma, in ‘t Gal. gebruikt tot het vormen van herhalingsgetallen, wordt in ‘t Lod. ma warasa ma, maal er van. In beide dialekten kort men dit meestal af tot een enkel ma; b.v. o tàgi ma wärasa ma sìnòto, of o tdgi ma sinòto: hi ging twee-maal. Hierbij gedragen zich 3 en 4+ dan weder, in *t Lòd., als bij de ranggetallen, dus: ma wärasa ma gàngé en ma wäárasa ma data of: ma gàngé en ma Oata. Ook de hulptelwoorden komen in 't Lòd. voor, als in 't Gal. doch naturwerk o. Dus wala utu metòa, vijf (stammen) huizen; iwanga léta sinòto, 2 (splijtsels) planken; kétoko biono- of làko-djöoata, 4 sagobroodjes (eig. sagobroodjes vier gezichten of 4 oogen). „Aller (Gal. ngodu, Lòd. ngodu) heeft in beide dialecten bij mènschen, de exponenten 1 mi, i ni, ja (i dja). Doch terwijl men in ‘t Gal. voor ‘t onzijdig zegt da ngodu, zegt men in 't Lod. 1 ngödumu. Evenzoo is het met vveley (Gal. dala, Lod. ugòé), wat de exponenten aangaat, wanneer er van menschen sprake is. Voor ‘t onzijdig gebruikt men in beide dialecten? „Half”, zahlever is Gal. ma sonia, Lòd. ma sonia. Bij „centr en uur” gebruikt men in beide dialecten voor vhalf- het Mal. satènga. Voornaamwoorden. Persoonlijke. Het is zaak om hier in de eerste plaats de aandacht te vestigen op #ngònér, dat ik in mijn Bekn. Spr., § 119, heb opgegeven te zijn: ~het onbep. pers. vuw., hetwelk met ons »men”, niemand en in platte taal ~jev, soms „wer, rde luir kan vergeleken worden. Dit heeft Prof. Kern blijkbaar in de war gebracht (zie #Opmer- kingen” 5. VI, 507). Dit was mijn schuld. Ik begreep toen dit ngòné niet. In de ~bijvoegsels en verbeteringen” achter mijn 7° Volgr. II. 23 350) HET LODASCH, IN VERGELIJKING MET HET Woordenlijst (rie aldaar bl. 532) heb ik getracht het aldus te verbeteren: eNgòneé is (evenals kita mm ‘t Mal.) het v.n.w. van den “lf pers. pluralis inelusivusr en beduidt: gij en "Kij eu wij (allen): doch ook: gij òf wij (iemand „onzer, we): terwijl men de beteekenis van het objectief “(prof K. zegt beter: =de enclitische vorm van ngòné, “als objectief, accusatief en datief) na, zou kunnen weêr- „geven met: u en mij. u en ons (allen): u òf vous (temand onzer, je). Lk schreef hierbij: -de beleefdheid, edie zoozeer WM acht genomen wordt in het Oosten. was „zeker oormaak, dat voor dezen pluralis-vorm werd ge- “nomen eene uijngine van den 2°* per. ‘ugona.………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………… Omdatik dit eerst opmerkte ten de Woerdenlijg was afgedrukt en het in de achtergevuerde - bijvoegsels- schreef. is het mogelijk dat het neg miet is opgevallen en daansm zaak het ner duideljk te releveeren. N sane, vergezeld door de exponent por, x das de pers. meer. Tusliatende den permed ae persee Tet Wen We men sure kt en nare nt, Årgezend deer de oc peuent mi. de 7" per het. BST. ITAR te den purse. At TRI een Tet Viel Wie men Drek. Prot MN. heet AM ok owe! men. Ae „zei ef bpmwerk:ugen - h DUT eze Worit vek het avererndamstige fe ir 1 Tern. ge- "briokt. between antterbing beef geerter wet ut meenine dat fu Peak WoL ren kita. Heseekent:..” War ZH Ge verie mages veroer neat oo Pk toe egg var bet eaten. VE WT Zere on het Teer. oncom rat pet Febe: — eT nett od heterkenis Val eet vam inet po. Deu geepen yipede ote est OWART tee oat of. be PL biel te Ue onbep. VoeW.. maant Det ono Domes somos ne Manat Met ots met War oer tLe p ode Lee, Ter nternet Creme, hat denn me! RRP ERGE ate Le Hen RTP a+ eT Tae Was eee ERE. het Voorbeeld. Jim LIJKT som Seep vermeer vember Regel reele nT het voorbeeld. SER ver fes: eh, vti 7 0 PULTE acteert» en. Vii. „25. "Se te en en: ui UW: -he mo: fy" GALÊLA SCH DIALECT OF HALMAHEIRA. 351 wason: het is better dat wij allen sterven. Daar toch moet werkelijk gelezen worden zooals er staat: „laha niegné (bij de transcriptie heeft men fout getranscribeerd, daar uit het  … « ongodyi. De ne _ngòna. … wwe ong. 3e «» mann... una … «una. Dm Who.. 6. muna. … … muna. dd ” onz. oe e e Kd I e e ®  “. A 3° oo» mann... ona. ee Ona, om om VR. ew. OMe Lena. Hm ONZ Eee Waar zekere nadruk vereischt wordt treden deze vormen op. Zonder dien nadruk komen bij de werkwoorden veelal alleen de naderte noemen persönsponten voor. Als er nadruk gelegt wordt, gelden deze vormen zoowel in den accusatief als in den nominatief. In den datief wordt deze in 't Lod. aangeduid door het achterzetsel aika (Gal. ka): ngodji-’ka aan mij, tot mij: ngòna-ika, aan u, tot u: una-ika, aan hem, tot hem: ngomi-’ka, aan ons, tot ons: ngini-’ka, aan ulieden, tot ubeden, enz. De objectieve pers. v.n.ww. (de enclitische accusatief, datief der pers. v.n.ww. K) verschillen in 't Lod. en Gal. dialect ook maar weinig van elkaar. Der vergelijking volgen ze hier: Galéla’sch. Lòda'sch. Enkelvoud. 1° per... 1. oe dji Qe pm ni. nl 3e » manu... Wi. eee Le mONE. eee ERI. ee IL. mm ONZ.. « … Ja of jol?).... Ja?) Meervuud. le pers. (excl) 2. 0. mi. mi. Dee eee LL 3° oo mann,. +. ja?). - … « … da. mow NK. Ja?) dja. nm ONZ.... ja of jol).... ja) Op bl. 508 („Opmerkingen” 5. VI) wijst Prof. K. aan, dat men in ’t Gal. niet zeker kan zijn of de enclitische accusatief 3° pers. wel ja of jo is, daar deze vorm is ontstaan door eene nauwe ver- binding van den voorafgaanden persoonsexponent en den enclitischen accusatief: b.v. ta kélélo, na kélélo: ik zie het, hen, haar; gij ziet het, hen, haar, — kan zijn eene samensmelting van to en ja of no en ja, maar dit is niet zeker. Wel zou men dit mogen veronderstellen, omdat men, wanneer de persoonsexponenten der 1° en 2° pers. meerv.: mi en ni, een enclitischen accusat. 3° pers. bij zich krijgen, schrijft: mi ja, ni ja en mi jo, ni jo: b. v.: mijä kélélo: wij zien het, hen, haar: ni jo dupa, gil. begeert het (N.B. zhen” vhaarl.- wordt altijd gerepresenteerd door ja, in den objectieven vorm, ook al wordt het onzijdig objectie v.n.w. jo. Zoo ook b.v. ni ja dupa: gil. houdt van hen, haarl.) — maar het is toch mogelijk, dewijl men dat door het zacht ineenvloeien der klinkers a en « met 7, niet duidelijk hooren kan, dat de encl. accus. 3° pers. a of u is. — Ik schreef hever ja en jo, vooral het eerste, omdat wanneer men a neemt, men heel geen onderscheid heeft tusschen mia en nia: wij het, hen haar, en gij het, hen, haar, — en mia, nia (bezittel.) onze, uwe. In ‘t Lod. heeft men een duidelijk onderscheid tusschen den enclitischen accusatief 3° ps. v.n.w. voor menschen en dien voor zaken. Voor vhen, haar- krijgt men dja en voor het onzijdig rhetr ja GALÊLA SCH DIALECT OF HALMAHEIRA. 353 (Jo komt ‘t Lòd. niet duidelijk uitgedrukt voor, zooals we later zullen opmerken). B. v.: o dja daéué: hij haalde hen in; o dja si dowi njawa: hij droeg er menschen aan (aan een juk); no dja motéké: ga met hen mee; to dja léga, ik zie naar hen; mo dja iké, zij gaf hun; i dja nònu, zij zochten hen, haar; ‘a dja odjomö-ka, zij (de garuda’s) hadden hen opgegeten; mi dja kurunga wij (zullen) hen in een hok zetten, enz. Voorts: ni ja kélélo, gil. ziet het, ze; mi ja djè: wij halen het; ni ja kaino, komt hierheen; mi ja mötéké, wij volgen het, ze. Bij de andere personen komt, evenals in ‘t Gal, het onzijdig objectief v.n.w. ja niet duidelijk uit, daar to, no, o, mo, po, er mede worden saamgetrokken tot: ta, ua, a, ma, pa, en 1 Bij de andere personen komt, evenals in ‘t Gal, het onzijdig objectief v.n.w. ja niet duidelijk uit, daar to, no, o, mo, po, er mede worden saamgetrokken tot: ta, ua, a, ma, pa, en 1 Bij de andere personen komt, evenals in ‘t Gal, het onzijdig objectief v.n.w. ja niet duidelijk uit, daar to, no, o, mo, po, er mede worden saamgetrokken tot: ta, ua, a, ma, pa, en 1 Bij de andere personen komt, evenals in ‘t Gal, het onzijdig objectief v. Wordt dja. Tot versterking van ‘t pers. v.n.w. komt ook in ‘t Lòd., als in ‘t Gal, ma sirété: zelf, voor. Bezittelijke voornaamwoorden. Ook in ’t Lod. worden de bezittelijke voornaamwoorden vóor het substantief gesplaatst. In beide dialecten verschillen zij slechts weinig van elkaar. Galéla’sch Loda’sch Enkelvoud. Pers.....al ww ee adi. Ze mp «ani, nd.... … ant, ‘ml. 3° oo». mann. awl, Wi, aw... … al. 3° pvr. ami, Mi..... ami, mi. Meervoud. 1° pers. (excl).. mia....... ma 1° » (imcl.).. manga..... … na 2e ow. RIB we ee Oma 3° » mann.&vr. manga...... moma. In een noch (5. VI. 508) merkt pr. K. op: „Het Tern. nga mvind ik ook als bez. v.n.w. bij een 2° ps. m.v.: la àfa ngoni mnga ngòfa sé fohéka i dadi dafa, en opdat niet ulieder „kinderen en vrouwen slaven worden. Doch dit zal een fout wezen voor nla.” Het is. nu echter duidelijk, dat dit nga is bezittelijk v.n.w. van den 1° pers. meerv. incl. : ngoné (ngoni is weer fout getranscri- beerd) en er dus gelezen moet worden: wen opdat niet onze kinderen en vrouwen slaaf worden: Nga, Tern. en na, Lod. komen dus overeen met ninga, Gal.: het eene is het voorste, het andere het achterste stuk er van. Bij het nadruk leggen komen in ‘t Lod. evenals in ‘t Gal. voller vormen voor: to ngodji adji, to ngòna ani, enz. Ook komt to alleen voor in den zin van: voor, van. To ngodj1 djou: van mijne meesteres (heer Voor het onzijdig is in *t Lòd., evenals in *t Gal. ma het bezittelijk voornaamwoord. Het komt voorts in beide dialecten op dezelfde voor, ook vóor titels en familiebetrekkingen en in woorden, die steeds gedacht worden in betrekkingen tot een ander woord; als: ma mäkoro, het mannetjes-varken; madjèdja, de zeug: ma salano, het begin: ma dòdja, er in, er binnen; enz. Aanwijzende voornaamwoorden. De Gal. aanw. v.n.ww. manéna, deze, dit, en magt na, die, dat, luiden in *t Lod. ménéna en manégé. Ze kunnen verkort voorkomen als: ména en nègé. Evenals in ‘t Gal. is het aanw. v.n.w. in 't Lòd. soms in onze taal weer te geven met het bep. lidwoord of ook wel met een bijw. Vivan plaats of tijd. Ook na pers. v.n.ww. komt het voor. B.v.: ngini ména nia àngé ménéna nigni ni sonéugé: — deze gijl. (op) dezen uwen dag (zult) gij sterven. Kariànga manégé �ager “Oka i dola-ije, die (de) leguaan klom op een tronk; ménèna tumudingi, nu — heden — (over) zeven (nachten); ména ami lÀàko mo djuwutu, nu sloot zij hare oogen: to ména-uku mo barénè, deze zij besteeg dezen (wolkenwagen); niko ni ja maké na djòwo dja biru manégé bärangi, dé nàko ni ja maké ma djowo dj.-'arèsé, manégé pipi, dé niko ni ja miké ma djowo dja sawÀla manégé ngodji, al gij de rook ervan vindt (ziet) blauw, dat zijn goederen en als gij de rook wit ziet, dat is geld en als gij de rook rood ziet, dat ben ik. In ‘t Lod. treft men eene vreemde verbinding aan van muna (zij) en manégé (aanw. die), tot munugu, die zij. In ’t Gal. Heft men: muna magèna. Munugu daku — die zij is boven. Négé munugu dokama, dan is — die — zij daarin. GALCLA SCH DIALECT OF HALMAHEIBA. 335 Voor het Gal. maéna, verk. éna, om ons „gezegen ~bedoelde uit te drukken, treffen we in “t Lod. na aan. dé éna 1 tèmo: en dezelve (leguaan) zeide. dé éna dja odjomö-ka: en dezelve (leguaan) had het opgegeten. Evenals in 't Gal. vormt men in ‘t Lod. van manégé, door voorvoeging van ko: komanégé, aldus, alzoo, zulk, zoo (als dat); en van méncna: koménéna, verk. kOména: aldus, alzoo, zulk, zoo (als dit). Meestal laat men aan deze woorden de partikel so voorafgaan, b.v.: uwa so komanégé, so kòménéna. Voorts treft men, als gelijk van waarde met so kòmanègé aan: so komdké, dat waarschijnlijk het Gal. kòmadòké: zoo als gindsche, is, maar toch in ’t Lod. niet bepaald voor meer verwijderde voorwerpen wordt gebruikt. Gal. maroka kòmadòké: dusdanig (zoo als dat), wordt in het Lòd. maruka so kò-manègé. De aanduidingen van plaats zijn in ‘t Lod. even uitgebreid als in ‘t Gal. en wel: manégé, verk. négé: daar: ména (soms mané. verk. né): hier: dOkama: ginds (aan den over- of achterkant) eu dòke: het zelfde (doch dichterbij): dina: aan de zeezijde (dàdé voor dichterbij): dai: aan de zeezijde (dàdé voor dichterbij): dai: beneden en daè: hetz. (dichterbij); dauku: beneden en daè: hetz. (dichterbij); dauku: beneden en daè: hetz. (dichterbij). Deze plaatsaanduidende woorden worden in 't Lod. niet, als in ‘t Gal. voorafgegaau door v òòr-zetsels, maar gevolgd door achter-zetsels en in “t Lod. zijn dat niet, als in tGal. de ver- korte afleidingen: ka-i-ko-sa-ka-no, van de werkwoorden hu k u- hije-hije-hije-hije-hije-hije-hije-hije-hije-hije-hije-hije-hije-hije-hije-hije-hije-hije-hije-hije-hije-hije-hije-hije-hije-hije-hije-hije-hije-hije-hije-hije-hije-hije-hije-hije-hije-hije-hije-hije-hije-hije-hije-hije-hije-hije-hije-hije-hije-hije-hije-hije-hije-hije-hije-hije-hije-hije-hije-hije-hije-hije-hije-hije-hije-hije-hije-hije-hije-hije-hije-hije-hije-hije-hije-hije-hije-hije-hije-hije-hije-hije-hije-hije-hije-hije-hije-hije-hije-hije-hije-hije-hije-hije-hije-hije-hije-hije-hije-hije-hije-hije-hije-hije-hije-hije-hije-hije-hije-hije-hije-hije-hije-hije-hije-hije-hije-hije-hije-hije-hije-hije-hije-hije-hije-hije-hije-hije-hije-hije- é-dka: dòké-uku: enz. 356 HET LÒDA SCH, IN VERGELIJKING MET HET dina-ka: dina-ijé; dina-íkko; dina-íkko; dina-íkko; dina-íkko. diné-öka, dinéuku, enz. dai-óka: dai-je (van de twee 7s vervalt er één); dai-ska; dai-sa; dai-sa; dai-no. dàku-òka;  voor 't eerst van achterzetsels spreken, is het dunkt mij hier de plaats om op te merken, dat in deze het Lod. een ingrijpend verschil vertoont met het Gal. In het Gal. hebben we gezien, dat de achterzetsels (ook de achtervoegsels: wa: niet; kawa: niet meer: li: weêr; si: nog: wadsi: niet; kasi: erst nog geen verandering brengen in den klemtoon van 't grond- woord waarbij zij geplaatst worden. In het Lod. krijgt men ook geen verandering in klemtoon, wanneer er aan een woord, overeenkomende met een zelfde uit een ander dialect een verlengstuk wordt toegevoegd, zooals wij boven gezien hebben: Aké = akéré: tébi = tébini; udo = tidomo: ngiri = ngirikt, enz. Maar komen er aan de woorden in 't Lod. achterzetsels of grammaticale achtervoegsels, dàn verspringt de klemtoon op de vòòrlaatste letter-greep van 't aldus verlengde woord. Dit geeft een zoo geheel anderen Tala hoorende spreken — en aan ‘t Gal. dialect gewend — dikwerf cen geheel ander woord meent te hoorende, dan het daarmede in ‘t Gal. overeenkomende. B.v. men krijgt: pònga-sa = wongan’-isa; tildku-ka = tildku Oka: tumu-ku = tumun’-tku: supu = supu-oka; ruba-sa = ruba-isa: Intu-ku = lutu-tiku; dola-é = dola-ijé: uku-ka = uku-ka; màké-wa = màké-üwa; ma Osi-wa = 1 ma Odjik’-tiwa: i téka-wa ~=1 tékan- uwa: tigi-li = tigi-ili; ma moi-li = ma moi-öli: isè-si = isén’-ds1; tigi = tigi-dsi: enz. De regels der verbinding van de achterzetsels en achterzegsels, met de woorden, die ze volgen, zullen we hier tevens nagaan. Het achterzetsel Oka (te, er in, en ook aanduidende den verl. tijd van het werkw.-(ial. ka) verliest achter woorden, die op een auitgaan zn v en daardoor krijgt dan de laatste lettergreep van het woord den klemtoon: gòla: gòlaka; kurünga: kurünga-ka; génitéra-ka; djànga: djanga-ka; ngòrana: ngdranaka; dòkama: ddkama-ka; sikara: sàkarä-ka, Daar men in “t Lòd. vermijdt twee zelfde klinkers naast elkaar te hebben, verliest dka natuurlijk ook de o als het woord op een o eindigt; adono: adono-ka; ddjomo-ka; m’ao: m’ad-ka: kidlokd-ka; tòto: tdtd-ka; lio: lid-ka, Enkele maal vond ik de o ook achter ¢ weggevallen: lätété: latété-ka: overigens kwam, achter een woord  verliest het zijn uitgangsklinker. urn: uru-Gka; gòla: gòla: gòla: gòla: már-dko; djo lis-ko; biono: biono: biono: taur-bko; waréné: warén’-dko; négé: négé: négé: sdsé-5ko; ima tàdi: i ma tadi-dko. Het achterzetsel isa (landwaarts), verhoudt zich als òko: alleen verdwijnt hier een der twee fs als het woord op i eindigt. ruba: ruba-isa; wongana: wongan’-isa; ikéré: Akér'-isa; dina: dina-isa; tituku: tutuk’-isa; fru: uru-isa; mo mi 40: mo mi fo-isa; dai-sa. Het achterzetsel ika (naar, aan, heen, tot, op, om, uit) gedraagt zich als isa (‘t Lod. onderscheid tusschen dka en ika heeft men in ‘t Gal. als voor- en achterzetsel in beide gevallen ka gebruikt). [ka komt veelzijdig voor: ngärumu: ngarum’ika; lalawa-ika; lalawa-ika; òsama: dasam’-ika; ma maké-ika mia-mia: zij trof aan een aap; tjoho adji bikin’-ika, houd vast aan mijn staart; dj'zo-ika: zij namen het mee heen; n'òdjoni-ika: eet toe, tast toe; idàdi ka ngòlo-lamo-ika: het werd tot een groote zee; ami amaika: tot haar vader; ami djòu na tigirang’-ika: strek uw been uit: kàso a maké-ika: hij trof honden aan; uo dji madja-ika: gij hebt mij verlaten, achter-gelaten; to ni dama-Ika: ik wacht u op; ginirak’ika: rechts -af; gubali-ka: links-af: i tédjù-ika: het (vogeltje) streek neer (eig.: zette zich heen); i si supu-ika: zij brachten het uit: ma söu mo si dami-ka, het overschot zette zij weg. Mij dunkt in 't Lod. is men nog fijner met ika, dan in 't Gal. met ka. Het achterzetsel ino (erheen, tot — in naderende, niet in zich verwijderende richting), gedraagt zich in de verbinding als ika. taiti: tait'-ino; suwutino: suwutino: sisupu: sisupu: nij Ao: ni j’ao-ino: ösama: dsam'-ino: djé-ino; léga: léga-ino: enz. Het achterzetsel ïjé (omhoog), verhoudt zich ook weêr als ino. ngi (Gal. ngihi): ngijé; sidola: sidola-ijé: magürutu: magurut'-ijé; ma dédje: ma doédjé-ijé; dàku: ddku-ijé; djòku: djoku-ijé; mömiki: mokki-ijé. Kn ook het achterzetsel uku, (omlaag) met dit vers chil, dat hier de u wegvalt, als er op ‘t eind van “t  supti-wa: walusu-wa: kaino-üwa: ook trof ik aan het wegvallen van o op het eind, in: dj’ adonò-k-üwa (eig. dja adonò-ko-uwa) het reikte zeewaarts niet tot aan. „Niet meer” wordt: òka-uwa (Gal. kawa) mdké: mìké-òka-uwa; ma si gélélo: ma si gélélo-ka-uwa. Nog heeft men het achtervoegsel oli (Gal. 11) weêr. Hierbij wordt oli, achter een woord op a uitgaande weêr lt en natuurlijk ook achter een op o uitgaand. supu: supu-dli; lélésa: lélésa: lélésa: muna: munali: ma moi: mamoi-6li; kaino-li; tági-tàgi-oli; stloko: suloko-li; tiéré: tuér’-oli. Als er een verl. tijd bijkomt, wordt dit laatste achtervoegsel : ok-li (Ò Kokol, eig. maar de v van oli vervalt vór de a in Oka). 360 HET LÒDA SCH, IN VERGELIJKING MET HET Welkey, vwelkv en vwatr is in ‘t Lòd. evenals in ‘t Gal: Okia. ‘Hoeveely van zaken is als in ‘t Gal: morüo; en van personen sprekende zegt men ook in ‘t Lod. (1) mi-, (1) ni-, (1) dja morüo, hoeveel wij, gij, zij? Onbepaalde voornaamwoorden, worden, evenals in ‘t Gal. door de toevoeging van naga, aan de vragende voornaamwoorden, gevormd. Wederkeerig voornaamwoord. Ook in 't Lòd., als in ‘t Gal., gebruikt men ma, om het reflexieve of reciproque van een handeling aan te duiden. ‘t Mal. diri wordt ook in ‘t Lod. gebruikt, tot versterking van het pers. v.n.w., bij het refl. werkw. Dirt wordt dan verbonden met het bezittel. v.n.w. b.v.: adji dira, ani diri, ai dirt: mijn zelve, uw zelve, zijn zelve, enz. Werkwoorden. Prof. Kern, in zijnearily… "Opmerkingen", volgende, begin ik ook met de: Personen des werkwoords. Evenals in 't Gal. worden deze in 't Lod. aangeduid door be- paalde pronominale woordjes. In beide dialecten verschillen ze een weinig van elkaar. We geven ze daarom neven elkander. Wanneer deze persoonsexponenten niet samensmelten met een object aanduidend woordje, luiden ze als volgt: Galéla’sch. Loéda’sch. Enkelvoud. If ps.. …. to. … ww. to VE 4 NO NO. Be » mann.. WO.... 0. y Nu Vr. e e mo e KJ e e e mo, now OZ. 2] ns Pe Meervoud. le ps. (excl).. mi.... mi. » » (incl).. po.... Wo. Qe „ eee EI IL 3e » (mann.envr.) 1.... dh n__n ONZ.. 2.. 1. wee Deze pers. aanwijzers gelden in *t Lod. even als in *t Gal. voor de mtransitieven en voor de causatieven, als er als object een zaak GALÈLA'SCH DIALECT OF HALMAHETWA, 361 bijkomt. Maar bij de transitieven kunnen ze veranderen door samen- smelting met de ook voor het object bestaande bizondere pronominale GALÈLA'SCH DIALECT OF HALMAHETWA, 361 bijkomt. Maar bij de transitieven kunnen ze veranderen door samen- smelting met de ook voor het object bestaande bizondere pronominale GALÈLA'SCH DIALECT OF HALMAHETWA, 361 bijkomt. Maar bij de transitieven kunnen ze veranderen door samen- smelting met de ook voor het object bestaande bizondere pronominale GALÈLA'SCH DIALECT OF HALMAHETWA, 361 bijkomt. Maar bij de transitieven kunnen ze veranderen door samen- smelting met de ook voor het object bestaande bizondere pronominale GAL� Exponenten. Evenals in het Gal, wordt in het *t Lid, vereischt dat, wanneer en substantieren het onderwerp is, het werkw. de onzijdige pers. exponent bij zich krijgt. Wanneer een pers. voornaamwoord hetonderwerp is, kan dit verzwegen worden en dit wordt ook veelal gedaan (niet alleen in den imperatief) als men niet met nadruk spreekt. Om weer te kunnen vergelijken tusschen beide dialecten, volge hier de Tegenw. tijd van supu: naar buiten gaan: 1° pers. ngohi to supu.. ngodji to supu 2 4... « ugona no 7.. ngòma no # 83° 7 mann.. una wo ” una o ” Pm ONE... munamo #., muna mo » WR. ONE, a 2 i ” i ” Meervoud. 1° pers. (excl.).. ngomi mi supu.. ngomi mi supu non aa) - + ngòné po. ».. ngònéwo 7 er ugini ni #.. nginini 7” 3°” mann. exe dna i ». … dmadjo » ” "ong i en ore ” Men ziet, dat “t Idd. een afzonderlijke pers. exponent heeft voor den derden pers. meerv. voor personen en voor 't onzijdig. De exponent djo voor personen, wordt echter in verband met de exponenten voor ‘t objectief of wanneer er een woordje vòòr “t werkw. gevoegd wordt, weder i. Dus: idji: zij mij; i mi: zij haar; i ma bij “t reflexief-, i ti bij het causatief werkw. enz. terwijl 7 voor het onzijdig bij de transitieven wordt: dja, soms djo. Aanduiding van het object bij Transitieven. Hier volgt en overzicht van de persönansanwijzers met de voor-naamwoordel. Objects-exponenten, in beide dialecten: ik u.... (ngohi) to ni.... (ngodji) to no whem.. « ” POW Se ” vi wher... vr mi „to mi „ta of to. ” ta of to 5 „tin. en ti ni 2 mete. » to dja : a (exel) » ulieden. ans (ine) ve (excl). » ulieden. wieden. ze wij u fevelus. het. be mij ons (incl). (excl). wieden. ze wij u fevelus. hem. haar. het. (ugomi) ma of mo. mo ma mi. mini ma. ï im iwi imi iwi imi jt of jo ina iam  ” ja of dja » ous (incl). ” lmao... ” 1 na n_n (excl). ” Imi... ” 1 mi „ wulieden.. ” Ini... ” im ”te... ” ja.... ” 1 dja. Cok in 't Lod. hebben, zoals men ziet, samensmeltingen plaats and de persoonsexponenten met de aanwijzers van het object. Als: Me persoonxponenten vloeien min of meer samen met den objects- ponent 3° pers. maun. enkelv. : voorts ziet meu hetzelfde met den Kajects-exponent voor 't onzijdig plaats hebben: terwijl de persouns- SS ponenten van den eersten pers. meerv. ni, veranderen in: ti, 2, mi (evenals in 'tial. © a, ni, mi). Nu komt hier ter plaatse (in Prof. Kern’s Opmerkingen») de Vraag ter sprake: vanwaar is het dat sommige werkwoorden tot objects-exponent van het onzijdig ja nemen en sommige jo? We wollen trachten die vraag hier te beantwoorden. Toen ik mijn Bekn. Spr. uitgaf, was ik daaromtrent nog geheel in 't onzekere.  Men heeft dus: sésa, vegen: désésa, er tegen aan lòlo, rollen: doldlo, er tegen wij muüra, regenen: dumuüra, rato, storm: darato, door storm muru, gonzen: dumurn, omgonzen. babu, liggen op: dabàbu, neersmakken tura, vallen: dutura, er op vi umo, wegwerpen: kin egwe lòda, wegloopen: modé, willen: hira, ophoopen: din pices er bij opho Alle deze werkwoorden krijgen, wanneer zij ee bij zich hebben, tot objects-exponent jo.. Maar ook zonder het prefix do (en vari locatiefbeteekenis in werkwoorden. Gewoonlijk medeklinker, die daarvoor vatbaar is, veranderd: in Db; de w in ng; een kele maal de f in 4, het werkwoord dat met een klinker aanvangt. voegd. ‘Als: amo, vastzetten, vast doen staan: gamo, vast draaien, ari, weenen : gari, bewe En GALÖLA'SCH DIALECT OF HALMAHEIRA. 365 pada, tasten, aanraken: pané, aan boord gaan : féno, afsluiten : tamaha, wachten (intr.): tami, zetten : tamo, loeren : tau, strak trekken : tupu, schieten (intr.): tau, duiken (intr.): dolu, overstroomen : isé, hooren : ihu, verbergen : Oa, muizen (jacht  (rijst): odo, eten, feestmaken: Oko, staan: totòta, steeds aandragen: bada, betasten, bevoelen. bané, bestijgen (een paard, een schip). bèno, afgesloten (in een boom door een huisje) jagen op. damaha, wachten (iemand, iets). dami, bezetten. damo, belveren. dau, bespannen, overspannen. dupu, schieten (tr.) dumu, duiken naar iets. nolu, bevloeien. giisé, vernemen. giisé, vernemen. giihu, verbergen in. goa, muizen (vangen). gusè, vernemen. gusè, vernemen. gusè, vernemen. buwo, baren (aan, voor) ma ròka mo wi buwo:  (of ook: er om heen wieden). dutu, stampen (voor een feest). godo, feestmaken voor (een zeker doel). gòko, opzetten op. dodòta, steeds er op, er in aan- dragen. Maar ook zonder den aanvangsklinker te veranderen kan men in de werkwoorden een locatief-beteekenis leggen. 7 Volgr. IT. 