The lichen book; handbook of the lichens of northeastern United States;
6 82 opgemaakt en yersclieiien, die wij in noot 2 op bladz. 75 hebben yermeld. Ofschoon de Nederlanders den gereformeerden godsdienst nog niet openlijk beleden, betwgfelen wij het toch of het plakkaat van 29 April 1550, waarin de strengste bepalingen tegen de Protestanten waren yervat, oyeral ten uityoer is gelegd, aangezien wat daaryan de Inquisitie raakte yooral den Antwerpschen kooplieden, waaronder yele yreemdelingen waren die de Heryormde leer waren toegedaan, z66 yer- ontrustte, dat zg aan de Gouyemante, Maria yAN Oosten- BiJK, Eabel'b zuster, een yerzoek tot yerzachting daaryan richtten. Den 25^^^ September yan hetzelfde jaar ging er in Eabel'b naam een nieuw en minder streng plakkaat uit wat betreft de ketterjj ; daarin werden de bepalingen betref- fende de boekdrukkerg en den boekbandel geheel herhaald ^). Zoodanig was de toestand der Pers onder Eeizer Ejlkbl Y. Zonder twijfel was zij aan banden gelegd, zoodat de boek- drukkers en boekyerkoopers zelfs in hunne werkplaatsen niet yrij waren ; maar indien wij de beweegredenen in aanmerking nemen, die tot al die plakkaten noopten, dan kunnen wij den godsdienstijver^ al was hij ook al te heyig en buitensporig, eenigermate yerontschuldigen, schoon hij (zie noot 4, bladz. 77) eenmaal tot het bepalen yan lijfstraffen tegen de oyer- tredera yeryoerde^). i) Brandt, bl. 161 ; Placaet-Boek van Vlaenderen, bl 136— 200. Overbeide plakkaten Wagenaar, Vaderl. Historie, Dl. V., bl 345 — 350; Sghwartzen- BERO, III 191. 2) Zeer vele, nieuwigheid ademende en belderder godsdienstbegrippen predikende gescbriften kwamen in dien t\jd, tusschen 1500—1570, b^ ons uit, zonder naam van drukker of met vermomden naam. Eer men er dit op vond, werden er ook wel boekverkoopers strengeiijk om gestrail. Zie ver- schillende voorbeelden van straf, als, bebalve 't overige criminele, van verbod om nering te drijven, 2 malen, Anno 1560, te Amsterdam, in J. KoNiNO, Gescbiedk. aanteekeningen over de lijfstraffeiyke rechtspleging te Amsterdam, bl. 51. Voorts ook van te pronk staan, met bet een of ander, nl, mti 0em Mitts aii een dokier op het hoofd — over betscbrijven; w^^otf- hen om den kale — over het houden of verkoopen van verboden boeken. KoNiNO, t.a.p. bl. 46. 83 Karbl^b zoon, Philips II, yolgde zgn yader in de heer- Bohappg oyer de Nederlanden in 1555 op. Zoodra hg bet bewind had aanyaard, yemienwde hg bet plakkaat yan 25 September 1550 1). Anselmub ^) schrjjft, dat bet daarop yolgende op ons onderwerp slaande pbikkaat den 19<len Mei 1562 yerscbeen. Dat dit waarscbijnlijk op denzelfden dag yan bet jaar 1570 meet worden gesteld, bebben wg in bet yorige Hoofdstuk bbs. 67, noot 2 reeds yermeld. Den 16<^en December 1557 yaardigde Philips II een edict uit, boe zicb te ge- dragen omtrent bet nityoeren, uitgeyen en drukken yan boeken, met bet adyies yan de Tbeologiscbe faculteit te Lenyen, en een Catalogus yan yerboden boeken, te yinden bg ScHWABTZEiTBEBa, III, bbs. 419. Een ander scberp plakkaat tc^en de ketters gericbt kwam yoor Holland uit op 29 Maart 1563; bierin berinnerde de Eoning wat in yoor- gaande plakkaten aangaande de yisitatie der boekyerkoopers- winkels en omtrent de zoogenaamde kramers was yastgesteld en yerboden^). Den l^ten Mei 1564 yerscbeen een plakkaat yan den Hoye yan Holland tegen paskwillen, injarieuse gesobriften tegen de R. EBtbolieke religie, de gemeene welyaart, der Majesteit recbt en boogbeid, tegen de Herto- ginnen en andere personen, geyolgd den ll^en Ifoyember 1568 door een plakkaat tegen bet roepen yan yalscbe en yreemde maren, uitgeyen en yersieren yan tgdingen ^). Wij zouden nu tot bet bekende plakkaat yan 1570kunnen oyergaan, indien bier niet moest worden berinnerd aan ons yoornemen, ook de plaatselijke yerordeningen yan de yoor- naamste Nederlandscbe steden op dit punt te yermelden. De Eeur of Ordinantie, die den 24sten Januari 1565 te Amsterdam tegen de fameuse libellen en scbotscbriften word a^ekondigd, komt dan bet eerst in aanmerking. Daarbg yerbieden mijne Heeren van den gerechte: „eenige liedekens i) Brandt, p. 192 ; Schwartzenbbro, III, 216. 2) In het meermalen aangehaalde werk, § 4, 29 vv. 3) Brandt, p. 256 v. 4) Zie: Repei'torium van de Placaten, bl. 126; DecisiSn en Resolutien Tan den Hove van Holland nO. 219, bl. 125 en Repert. bl., 135. 84 te schrijven of te prenten, daarin de Justitie of eenige sin- guliere personen, Poorters, of Poorteressen, of inwoners dezer stad ^), 't zij geestelijke of wareldlijke, genoemd, — of eenigzins gelaedeerd worden: op pene yan openbaar g&- geesseld, of anders aan hun lijf en goederen gestraft te worden ten exempel." Toen men zich hieraan niet stoorde, werd den 12<len Juli yan hetzelfde jaar een nieuwe keur tegen fameme liedekens^ refereynen^ haUaden of andere ge- schfiften uiigeyaardigd, waarbij destrafzeer werdyerzwaard: ^op pene yan een jaar lang ait deze stad en hare yrijheid, en eene mijl rondsom daarbuiten gebannen te worden, op pene te weten, de mannen yan gegeesseld, en de yrouwen yan een uur lang op de kaak gesteld te worden ; of het zelye bannissement te mogen redimeren met de som yan /'24, waar- yan Y3 tot behoof yan den heere (d.i. den calangeerenden Officier) 7$ tot behoef deser stede en Ys ^^ profgt yan den aanbrenger '). 1) Hieruit biykt, dat er verschil bestond tusschen Foortert en imoomert ; poorters z^n nl. z\j, die het poort- of burgerrecht hadden verkregen. 2) Zie: Handvesten van Amsterdam, 1748, bl. 570. — Op de iamease libeilen zal in de volgende eeuwen meermalen moeten worden terogge- komen, als op een plaag, waardoor de Republiek der Vereen. Nederlanden vaak werd bezocht. Zeer naar waarheid zeide daarvan een Nederlander tegen het einde der XVlIIde eeuw: ^De Paskwilschrijvers zijn bykans zoo nadeelig voor de waarheid, als de stremming van den vrijen loop der druk- pers zelve is." Hij was de schrijver van een werkje, dat zonder naam van den auteur te Amsterdam en te Harhngen in 1782 uitkwam, 87 blz.groot. (Misschien van Simon Stijl?) Zie aldaar biz. 5. Het geschrift is getiteld: J)e wrifknd der dmJtpers, onafteheideljjk perknogi turn de vrjjkeid der Bepm^ bliek, Hij schrijft zeer kernachtig en is voor eene geheel onbepaalde vrg- heid der drukpers, zelfs voor anonieme geschriften, en tegen een stakje in 1781 uitgekomen onder den titel: „Consideratien in hoeverre het ver- bieden van naamlooze geschriflen dienstig is, en welke daaronder moeten begrepen worden, door het Genootschap: ^Amore patriae". Deze laatstehad deze openbaren en tot het volk al of niet te brengen schriften verdeeld in 3 klassen: I. Extracten van de Resolutien, Petitien, Advisen bij H. H. M.enz. II. geschriften, geschikt, om hetgedrag der beide partijen in ban waar daglicht voor te stellen, om onkundigen te onderrigten van de oprechtheid hunner zaak. III. Geschriflen, geschikt om twisten te stooken, de gemoederen te verbitteren, regeeringen verdacht te maken, en wat meer strekt tot nadeel der Maatschappy of hare leden. De auteur der Consideration zegt: No. 1 alleen moot het volk weten en moeten geduld worden. (Stul) zegt : AUeen III. En vooral 00k No. Ill moot getolereerd worden, biz. 32. 85 Wij kunnen hieruit opmaken, hoe groot toen de waarde yan het geld en in hoe geringe mate het yoorhanden was; teyens blijkt hieruit het toenemen der geldstraffen, waaryan de keuB boyen de oyerige straffen den oyertreders werd ge- laten en die allengs tot in het oneindige werden yerhoogd. Oyerigens Igdt het geen twijfel of deze keuren slaan op de schotschriften, waarin de Inquisitie en de Spaansche tyran- nie werden beleedigd. Immers ging Amsterdam eerst 18 jaren later openlijk tot den gereformeerden godsdienst oyer. De tijdsomstandigheden werden hoe langer hoe onrustiger. Nadat ontelbare paskwillen in de znidelijke Nederlanden, yooral in Brussel en Antwerpen, tegen de Inquisitie, door de Nederlanders terecht gehaat, waren yerschenen ^), werd den Isten Mei 1566 in naam des Eonings een plakkaat uit- geyaardigd tegen de schrijyers, uitgeyers en yerspreiders yan paskwillen tegen den godsdienst en de rechten des Eonings, onder bedreiging der straf yan den galg en de yerbeurdyer- Uaring der goederen ^). De pogingen yan de tot gematigd- heid geneigde Gouyemante, niet lang daama in 't werkge- steld, waren te yergeefs. Want den SQsten Mei 1566 bood de Gouyemante den Staten yan Brabant een ontwerp-plak- kaat aan, yeryat in 53 artikelen, waarbij moderatie yan yorige plakkaten werd beoogd. 0. a. kwam daarin ook dit yoor: „En ten aanzien yan de Prenters en yerkoopers yan boeken, Liedekens, Pasquillen, of geschriften yan Eetterijen, wezende in 't geheel en notoirlijk heretgk en seditious, — degene die zulks gewoon zgn te doen, zuUen yerbeuren lijf en goed, 't zij ze eenige ketterij sustineren of niet. Maar zoo ze zulks niet gewoonlijk zijn, en echter beyonden worden heretgk, nochtans niet hardnekkig, zuUen gebannen en ge- muleteerd worden arbitralijk naar gelegenheid der zaken, 't zij bjj ligchaamsstraf of geld, na de macht en fiEieulteit yan hun goed: en of zij geene ketters waren, maar 't zelye 1) Ygl. BOR, Nederl. Historie, ie st. vooral bl. 43. 2) Tweede Plac-Boek van Vlaanderen (II dl. van het geheele werk) bl. 22; Ztpaei Notitia Juris Belgici, L. IX. p. 293. 86 alleen gedaan hadden door gierigheid of oneerlgk gewin, zuUen extraordinairlijk gestraft worden naar gelegenheid van zaken" ^). Zoodoende yorderde de Eoning niets, en terwjjltweejaren later een zelfde menigte van schotschriften het licht zag tegen het van dag tot dag meer gehate bestuur, ook wegens de onthoofding der Graven van Egmond en Hoome, ver- soheen den ll^en November 1568 een uitvoerig plakkaat, met bedreiging van de straffen tegen de uitgaven van ge- zegde geschriften, die in de plakkaten van Earel Y waren bepaald, en bet uitloven van een belooning voor dengene, die den scbrgver of den drukker er van zou aanwjjzen ^). Toen de Raden van Gelderland in 1569 vemamen datte Harderwijk een kettersch boekje, geschreven door Jak Geeraebds, openlijk verkocht werd, strijdig tegen het Eei- zeriyke Plakkaat van 1554 den raad der stad toegezonden met eene Igst van verboden boeken, bevalen zij den Magi- straat beter op de nakoming daarvan acht te geven. De stadhouder Brimeu mede.beval den Raad dat zij, met den hem toe te zenden Geestelijke, alle huizen en winkels van hen die boeken en schilderijen verkochten, zouden doorzoeken, opschrijven, sluiten en verzegelen en dat zg vooral dit bevel geheim zouden houden. ,,'Twelk naderhand oock uytgevoerd synde, schoon in weerein van de Magistraat, syn Qodsbeide Yerbonden met eene meenigte van andere stigtelijke Boecken op den Brinck openbaerlick verbrand" •). Wij komen nu tot het jaar 1570. Op den 19<len Mei van dit jaar deed Alva, die de pers nog meer aan banden wilde leggen, in naam des Eonings een plakkaat afkondigen van 86 artikelen, gedeeltelijk aan Earel'b verordeningen ont- leend en met eenige nieuwe bepalingen aangevuld, die ver- dienen vermeld te worden. Reeds bij den aanhef van het 1) Vgl. BOR, Nederl. Historie, le St., bl. 65. 2) BoR, I. a. pi. bl. 251—253; De Gusblaar, bL 48, die zich vergist in zijn aanhaling van Bor, bl. 43. 3) ScHRASSBRT, Hardervicum antiquum II, biz. 113, 114. ~ Voor een dergeiyk bevel aan het bestuur der stad Elburg zie men B^jlage H. 87 plakkaat heet het: ^Alzoo in eene zoo principale konst als de Printerij is — ook een getrouw persoon yan dezelfde konst behoort te zijn, — die bijzonder toezigt hebbe oyer de anderen: zoo ordonneren wij, dat door onze auctoriteit en commissiebrieyen aangesteld worde een Prototypographus of Hoofdprinter, om Meesters en werkluiden der Printerg te examineren en te approberen, en brieyen yan bekwaam- heid te geyen, op welke naderhand aan ons brieyen yan approbatie moeten yerzocht worden ^). Zij die tot Meesters zullen willen ontyangen worden, zullen oyerleyeren certifi- oatie yan Bisschop, Vicarissen of Inquisiteur yan bun Bis- dom, hoe zij zich gedragen hebben in het stuk yan den godsdienst '), mitsgaders yan de Wethouders hunner woon- steden, yan bun goede naam en faam. En tot examinatie dier personen zal de yoorsz. Hoofdprinter mogen kiezen een of twee der meest geapprobeerden in het ambacht met een Notaris. Dezelfde certificatie zullen de werklieden en med- gezellen yan yoorsz. Eunst inleyeren, en binnen 3 dagen na hunne komst door den Hoofdprinter moeten geexamineerd worden, op poene dat hij yoor den resterenden tijd dat zij langer opgehouden worden, han kost en schade betalen zal. Dat geen Printer in zijn huis zal mogen nemen eenige leerkinderen of knechts, zonder het den Hoofdprinter eerst te laten weten ^). Dat geen workman zal mogen werken of eenigen daghuur winnen yan Meesterprinters zonder eerst te hebben oorlof yan hem, die hem zijne konst geleerd zal hebben, of yan den Hoofdprinter, als ook de examinatie en brief, waarbij hij geapprobeerd is bij yoorsz. Hoofdprinter. Wie in zijne printerij zoo een workman houdt, yerbeurt eene i) Zie art. I van dit plakkaat, dat hiervoor op biz. 67 reeds is aan- gehaald. Voorts Bor, bl* 313—315; Wagbnaar, Vaderl. Historie. V. 313 v.; Brandt, bl. 512; Hooft, Nederl. Historie, bl. 211 v.; Anselhus, §§ 4, 21, 9% 80, 85. 38—40, 45—53, 55—57; De Gijselaar, p. 48—50, die door een zonderlinge vergissing de aangehaalde plaatsen van Hooft en Brandt aan verschillende plakkaten toeschryft. 2) Dit luidt in de plakkaten van 1586 en 1616, de Spaansche Nederlanden betreifende: profestie U doen van R$Hg%e, 3) Art 2^ van het plakkaat. 88 boete ter arbitrage des Hoofdprinters. De OommisBarissen gedeputeerd tot examinatie en approbatie der Printeryen zullen examineren de bekwaamheid van de Correcteurs of lezers dier Printers. De Hoofdprinter zal voor examinatie der Meesters en hunne medgezellen zulk regt (loon) hebben, ale hem daarvoor getaxeerd wordt : maar niets voor dat der werklieden, bebalve 't geen de Notaris voor H geschrift heeft. De Hoofdprinter zal een register houden der namen, geboorteplaats, woonstede en qualiteit dier geexaniineerde Meesters. Waarin ook genoteerd zullen worden de boeken, die elk printer drukt, met dag en jaar Tan begin en eind des druks. Niemand zal mogen beginnen te prenten zonder den Hoofdprinter getoond te bebben bet privilegie om dit te doen, en in 't bijzonder de approbatie, welke voorsz. privilegie zal moeten voorgaan. De Printer zal den voorsz. Hoofdprinter overgeven bet eerste en laatste blad van bet boek, dat hij zal willen prenten. Eike werkplaats van de Printery zal den naam van 6&n. persoon alleen, daartoe ge- admitteerd, dragen, die ook voor alles verantwoorden zal. De examinateurs van boeken, zoowel der van buiten inge- bragte, als der bier geexhibeerden om in deze landen ge- prent te worden, zullen voorsz. Hoofdprinter de weet doen van bet geexamineerde boek, of bet geapprobeerd is of niet ^). Geen Printer zal eenig boek mogen printen, waarom een ander privilegie verkregen beeft, binnen 3 maanden na den dag van expiratie van 't privilegie, opdat van hetzelve boek (zulks geeischt wezende) nieuwe printing gemaakt *!zoude worden, of andere en betere dan de eerste, ter appro- batie des Hoofdprinters op verbeurte van voorsz. boeken, voor die contrarie doen zoude ^). Dat de workman, uitgaande van zijne gewone werkplaats, zijne absentie den Hoofdprin- ter zal laten weten — en zal in geene (andere) Printery mogen werken, tot hij den Hoofdprinter zal gepresenteerd 1) Art. 5-12. 2) Art 13. Dit Artikel hebben wij hiervuor op bl. 67 reeds aangehaald, waar yan de privilegiSn spraak was. 89 zijn. Niemand mag eenig boek in 't geheel of een deel drukken, zonder te onderhouden, alle punten yoorschreren, en elk yan dien in 't bijzonder, — op poene van boete en arbitrate correctie, boven verbeurte en confiscatie der boe- ken. Welke poene zal wezen, Vs *' onzen profijt, 7s ^^^^ den aanbrenger, en Ys ^<^^ ^^^ executerenden Officier. De examinatie en approbatie van bet te drukken boek zal gedaan worden bij den Bisschop — en bjj den Inquisiteur. Betreffende de nieuwlings gemaakte boeken zal gesteld worden zeker salaris voor de moeite en arbeid dier Com- misBarissen, naar mate van den tijd dien zij tot examinatie en approbatie vaceren zullen, te betalen door den Printer, 't zij het \foek geapprobeerd worde of niet ^). Niet alleen Toorsz. Commissarissen, maar ook de Hoofdprinter zal, als 't bem goeddunkt, visitatie mogen doen % Daarenboven zal zulks geschieden bij de Officiers der plaats, 2 reizen 's jaars, en telkens, als hen zal goeddunken" '). — Dit wat betreft de boekdrukkers. Het Yolgende word den boekverkoopers bevolen. „0m te beter te voorzien op de abuizen die begaan worden in het verkoopen der boeken, willen wij dat alle Boekverkoopers, 't zij Printers of andere, alvoren bij ons geadmitteerd, insge- lijks eed zullen doen in handen van de Raden dezer Landen, dat ze geene boeken brengen of voeren zullen van buiten in onze voorsz. Landen van herwaarts over% noch ook i) Art 14— 18. 2) Art. 21, 22. 3) Art. 23. Dit is dus niet afgeschaft, al deden de aangestelde Hoofd- printer en de Ck>inini8sarissen ook visitatie. 4) Zoo noemden de Koningen van Spanje de Nederlanden alt\jd. Karel V had in het plakkaat van 1521 gesproken van: onM Landen van onzen huize van Bourgondien, De uitdnikking: on$e Landen van kenvaarU over ^not ierrea de defa*^ is vrij zonderling; er volgt niet uit, dat er ten aanzien van den Koning van Spanje ook Landen van derwaarit over zijn. Die uitdnikking schijnt aldus te moeten worden verklaard. Z\j werd steeds gebruikt, viraar spraak was van landstreken, die door de zee, een rivier of bergen van een ander grondgebied van elkander gescheiden waren. De woorden van her" waarU moeten dan ook niet vereenigd worden opgevat, maar over is, als een bijv. nw. te verbinden met landen, en herwaartt op te vatten als een 90 aldaar yerkoopen, koopen of aanyaarden, tenzij eerst geyisi- teerd en goedgekeurd door de CommiBsarissen : noch ook yerkoopen eenige Bijbek in gemeene taal, noch andere boe- ken in dezelye talen oyer geloofsonderwerpen, dandegenen, die BchrifteUjk yerlof zuUen hebben ze te houden naar den regel yan bet H. Concilie yan Trente ^). Dat niemand in- yoere in onze Landen eenige boeken buiten dezelye geprent, zonder ze geexhibeerd te hebben aan den CommiBsaris om te yisiteren ^). Dat de Boekyerkoopers, of yreemde kooplie* den, eenige boeken koopende yan Librariers te Antwerpen om die te Leuyen of elders in onze yoorsz. landen, te yoe- ren of te zenden, een rol en inyentaris dier boeken zullen moeten maken, door den yerkooper onderteekend, inhoudende certificatie, die boeken yerkocht te hebben, en dat ze te Antwerpen geyisiteerd zijn geweest" '). Dit plakkaat yan het bgw., zoodat de zin is: ange, van KerwaarU over geUgene hmden, aius optr- landen warn kerwaarU^ landen aan gene zijde van de Pyrene^n gelegen. Een Toorvaderlgk erfdeel, dat door de voorouders van Philips II langer dan Spanje bezeten, dus ook met meer zorg en welwillendheid door hen had moeten zQn bestuurd. ledereen yieeX. hoeveel Philips daarin tekort schoot. 1) Arf 27. 3) Art. i9. 3) Art^ 30. De volgeude artt handelen over het schoolwezen, dat onie wetgevera dikwijls met de belangen van den boekhandel vereenigden. Op die visitatie te Antwerpen heeft het volgende betrekking. Op bevel des Konings had de Hertog van Alva aldaar een vergadering van godgeleerden saamgeroepen, om de opmerkingen door de afzonderlgke examinators over- gezonden opnieuw te onderzoeken en daaruit te maken een Indes $jrjmrgdiarimi of aanwijzer van veroordeelde plaatsen, die uitdeonderzochte boeken moesten verw\jderd. Die Index werd op *8 Konings koslen in 1571, met een voor- rede van Montanus. gedrukt te Antwerpen door Ghristoffel Plantijm, den vermaarden boekdrukker, den eerstenHoofddrukkerofPrototypographus des Konpgs; dien ik het m\j tot een groote eer reken, met zijn schoon- zoon Franc Raphelingius (Ravblingbn), onder mijne voorouders te tellen. Overigens bevat Brandt, bl. 522 v. vele b^zonderheden over die samen- komst enz., waar ook vermeld wordt een plakkaat des Konings van 31 Jul! 1571, w^arb\j de vorige bepalingen nopens de visitatie werden verscherpt, en verkliard werd, dat de Index op z^n bevel is uitgekomen. Buchkrus, in z\jn boven aangehaalde Dissert, p. 44, vermeldt hem ook. Die 1\J8i werd toen den visitatear ter hand gesteld, doch niet voor 't algemeen verkrygbaar gesteld. Nadat echter Frangisgus Junius, Hoogleeraar te Hei- 91 OoBtenrgkBoh-Spaansche Huk, met de zeer vaBthoudende be- ginselen der Boomsch-Eatholieke leer rolkomen strookende, en wonderwel daarmede in oyereenBtemming gebracht, ging door alfl het werk van Jeait de Yarqas, den zeer beruch- ten man, dien zelfs de schrijyers, die op de hand der Span- jaarden zijn, waaronder YiaLius behoort, ongunstig beoor- deelen en van ongehoorde wreedheid beschuldigen ^). Vargas had gebruik gemaakt van de hulp van den beroemden MoNTANXJS. Het plakkaat beantwoordde intusschen uitstekend aan zijn doel door het verbieden yan kettersche geschriften en leerstukken. Hooren wij Hooft zelf, een der voomaamste delberg, een exemplaar in z\jn bezit had gekregen, liet hij het nadrukken en overal verspreiden. Z66 is de Index eerst in H licht verschenen in 1586, in i2no en 287 bladzijden groot. Van bl. 225' en vv. tot aan het einde komt voor de zuivering der werken van Erasmus. — Hoe nietsbeduidend de R.-Katholieken zelven die Indices achtten, toont genoemde Bughcrus aan, die de woorden van Baillet, Jogemens des Savans, T. 11. p. 4, p. H\j verscheen in 1570 te Antwerpen bg Plantun. Aan het einde van dien Index komt voor een veiled ige lijst van in *t Nederlandsch geschreven boeken, waarin de auteurs op veelvuldige wijzen hadden getracht voor het volk het licht van 't Evangelie te ontsteken. — Llorentb, in zijne Hist, critique de Tlnquisition d'Espagne, 2e Mit. Paris, 1818, T. I. p. 478 & 479, zegt van den Index, dien Philips beval te doen opmaken, het volgende: ,Cet index particulier pour les Pays-Bas ne comprendroit que des livres latins prohib^ par Tlnquisition, ou qui avoient besoin d*6tre corrig^. Gette mesure fut appliqude k des ouvrages d'auteurs tr^ connus, qui ^taient morts, et k quelques autres d*auteurs encore vivans; mais surtout aux oeuvres d'Erasme, et avec des circonstances telles, qu*on pourroit croire, que ses livres avaient Md Tobjet principal de la prohibition; et ceux des autres auteurs, un pr^texte imaging seulement, pour cacher le mal qu'on voulait lui faire." — Le Saint' Qfice n'eui aueune part dant eeite affaire, parce^que lee pewplee de Flandre avaient refuei de recannaitre eajttrisdietion" Dit laatste meet wel in 't oog worden gehouden. 1) Zia: Wagemaar, Vaderl. Historic, VI. 252. 92 onzer geschiedschrgvers, in noot 3, bladz. 86, aangehaald: j,Op Mn ding lette de Landtvooghdt, *t welk, betreffende den staat ten hooghste, nooit van de Oppermaghten der schran- derste yolken genoegh ter harte genoomen is: daar 't noch- tans in 't diepste van 't Noorde, bij den Q-rootTorst van Moscovie, terwijl by zich misschien aan onze ellenden spie- ghelt, wel betracht wordt ; gemerkt hij 't zelve als van geen minder belang, dan 't stuk der munte, in 't gewoudt (ge- weld) des Landsheeren gehouden heeft Dit's de konste der letterzetting en drukkerye ; dewelke (oft scboon de Hooghduyt- Bchen zich dien lof toeschryyen) gevonden in der daadt tot Haarlem in Hollandt, onze weereldt met weetenschap en eenen ooverylocdighen oest yan boeken yeryult heeft. Maar, gelyk d'allerbeste zaaken 't bysterste misbruik onderworpen zijn, zoo kan niet gelooghent worden, dat deeze, bij man- gel yan behoorlyke orde, mits het zaayen yan allerley schrif- ten, maghtigh om een' gemeente t'ontrusten en opteruyen, der regeering' immers zoo zeer te yreezen staat, als de Ree- denaars yan den aalouden tydt, oft de klokken in Turkye. Dies quamp 'er een Plakkaat te yoorschyn, dat het heele bewint der printerye aan de opzight yan eenen gemaghtighde beyal; met yerplichting al der geenen, die zich hiermedge- neerden, onder eedt en zwaare peenen, yan niets te yerhan- delen, oft uit te geeyen, eer dan het yoor goedt en den Roomschen gelooye onhinderlyk, gekeurt waar. Veele yer- hoedenissen hield' het in, om d'ooyertreeding te weeren/' Aldus schreef de yoortreffelijke auteur in het midden der XVIIde eeuw. 0ns, Nederlanders der XlXde eeuw, waarin geen waarborgen noodzakelijk zijn om een nieuwe, insliii- pende secte te weren en de toestand yan Europa bijna oyeral de regeeringen tot uitbreiding der yolksyrijheid noopt; ons, die aan een yrij groote yrijheid yan drukpers zoo lang ge- woon zijn geraakt; die zoo dikwijls zagen, dat de boeken, hoe strenger zg werden yerboden, des te meer gelezen wer- den, ons komen die beperkingen yan de pers en yan den boekhandel hard yoor. En toch behoorde dit plakkaat onder de minder gestrenge door ALyA in *t leyen geroepen. Indien 93 wg nagaan, dat hij een zeer getrouw zood der Boomsoh- Eatholieke kerk was en tevens een hoogst bekwaam yeld- heer, die allee wat hem yerkeerd toescheen, aanstonds naar zjjn inzichten wijzigde en geen gehoor verleende aan meer voorzichtigen raad ; eindelijk, dat hij den hardnekkigen aard bezat van den Spanjaard, die zjjn wil met aile geoorloofde en ongeoorloofde middelen pleegt door te drijyen : indien wg dat aUeB in aanmerking nemen, dan yerwondert het ons yolstrekt niet, dat hij z66 handelde. Toen hij echter wist, dat de Protestantsche godsdienst yan dag tot dag aanhan- gers won en zich uitbreidde, had hij dien wellicht op min- der harde wijze kunnen onderdrukken, althans zjjn yoortgang yertragen. Niets daaryan geschiedde. Imtegendeel yerbitterde hg de gemoederen der ketters meer en meer, zonder het doel, dat hij zich had gesteld, te bereiken. Want de geyol- gen zgner handeling yertoonden zich weldra. Of het plakkaat yan 19 Mei 1570, dat op zich zelf be- Bchouwd niet yeel strenge bepalingen beyatte, in de Noord- Nederlandsche gewesten uit hoofde yan de aanzienlijke menigte Protestanten werd afgekondigd en derhalye rechts- geldigheid yerkreeg, duryen wg niet met zekerheid beyes- tigen. Zoo het eyenwel werd erkend (wat mij waarschijnlijk yoorkomt) nam daardoor de haat tegen de Spanjaarden ongetwijfeld toe, niet zoozeer wegens de gestrengheid yan den aangestelden Hoofddrukker, die den Nederlanders, wien langzamerhand een steeds zwaarder juk was opgelegd, niet zoo yijandig gezind was, dan wel omdat de beperking yoort- sproot uit de ketterg en de Spanjaarden, als de hoogste ▼ijanden der ketters, haar maakten. Wg zjjn nu genaderd tot het feit yan de scheiding der proyincien onderling, die twee jaren later plaats greep. Toen de staat yan oorlog tusschen den Eoning yan Spanje en eenige N oord-Nederlandsche gewesten, oyer drie waaryan WiLLEM yAK Oranje als Stadhouder des Eonings het be- wind yoerde, in 1572 was aangeyangen, werden dehateljjke Spaansche wetten afgeschaft en door de Staten der proyin- cien krachteloos yerklaard. Hieruit yolgt yan zelf, dat de 94 plakkaten nopens het onderzoek der boeken en het verbieden der ketteraohe gesohriften, die mochten worden gevonden, niet langer konden gelden, wat meer is, dat de examinateurs onmiddellijk werden ontslagen en afgescbaft, toen het meeren- deel der gewesten, die zicb tegen Philips II verzetten, den Protestantschen godsdienst had omhelsd en openlgk beleed. Zoo hielden de Spaansche wetten feUelijk op in de Noord- Nederlandscbe provincien y^n kracht te zgn; rechtens even- wel eerst na den 26sten Juli 1581, toen Philips als Graaf door de Algemeene Staten der Yereenigde Nederlanden pleohtig was afgezworen en zijn beyoegdheid om wetten te maken teyens een einde nam. Y66r genoemd jaar deed de Gouyemeur des Eonings in diens naam geen yerordening uityaardigen, die ons onderwerp betreft, eyenmin als de Staten der proyincien, later de Algemeene Staten of de Prins yan Oranje zelf ^). Dit yerwondert ons niet yan de Republiek der Yereenigde Nederlanden, die eerst in hare opkomst was. Terwgl ons yaderland telkens daama, inzonderheid tusschen de jaren 1572 en 1581, in grooten nood yerkeerde, kwam het bgna niemand in den zin smaadschriften en dergelijke op te steUen of uit te geyen en zoodoende het gemeenebest te beroeren, of schadelijke werken uit het buitenland in te yoeren, en op de priyilegien der boekdrukkers en boekyer- koopers door nadrukken inbreuk te maken ; eindelijk achtten zij, die het opperbestuur in handen hadden, het wijselijk hun- nerzijds niet noodig de pers aan banden te leggen of de boek- drukkers en boekyerkoopers aan wettelijke bepalingen te binden. Indien dit zoo is, zullen wjj nog meer oyertuigd zijn yan de waarheid hieryan: dat onder haoheljjke omstandigheden i) Den 2den Juni 1578 was er eeue Synode te Dordrecht gehouden, die in art. 55 bepaalde: „Niemand zal eenig boek van hemzelven, ofiemandanders gemaakt, in't welk van de Religie gehandeld 'wordt, laten drukken, of in t licht brengen, door henzelven of door anderen. eer hetzelve van de Dienaren des Classis, of van de Professoren der Theologie onzer Belydinge overzien en ,voor goed gekeurd zal vi^ezen. Zie: Bor, Nederl. Oorl. XII. 49 (eerste druk); I. bl. 984 (nieuwe druk). 95 en waimeer het yaderland in nood yerkeert, binnenlandsche twisten meestal rusten en althans tgdelijk worden bijgelegd. Zoo zyn wij genaderd tot het jaar 1581. Door het feit der afscheiding ontstond een zeer groot yerschil tusschen de gewesten, die de Spanjaarden behielden onder de benaming yan de R.-Eatholieke Nederlanden en die, welke daama den naam droegen yan Yereenigde Nederlanden, wierafzon- derlgke reehten sedert het tgdatip, waarop het gezag yan den Graaf ophield, thans een onderwerp yan onderzoek moeten uitmaken. In de eerste plaats gelde het de Yereenigde iN'ederlanden. §2. Bechten, yaetgesteld in de Yereenigde Nederlanden, yan de afzwering yan PhilipB in 1581 af tot aan de omwenteling in 1795. Oyer de yrijheid yan drukpers, die in de Republiek der Yereenigde Nederlanden, zoowel op kerkelijk als burgerlijk gebied gedurende genoemd tijdperk bestond, willen wg een kort woord yooraf doen gaan. De staatkundige yrijheid, die in den staat de yrije mede- deeling onzer gedaohten en meeningen aan anderen eischt, hetzij door 't gesproken woord, hetzij door middel yan het Bchrift (door dit laatste, indien door tusschenkomst yan de boekdrukkunst alle mogelgke denkbeelden worden geopen- baard); die yrijheid kan, wat niemand ontkennen zai, zeer goed beataan niet alleen onder den regeeringsyorm, dien one yaderland huldigde, toen het, yan het Spaanschejukbeyrjjd, aan de Staten en den Prins yan Oranje gehoorzaamde, maar ook in den toeetand, waarin het thans yerkeert, nu een Eoning uit het doorluchtig Stamhuis gesproten, waaraan de Nederlandsche Staat steeds zgn behoud had te danken, de 96 teugels van het bewiad vasthoudt en over de gewichtigete landsbelangen met de Staten-Generaal raadpleegt. Uit die yrijheidsbegiiiselen yolgde ook, dat, na betsluiten der Unie van Utrecbt en de aizwering van Philips, de toestand der pers in de nieuw gesticbte Republiek verbazend gewijzigd en verbeterd werd, evenwel niet zoodanig, dat haar eenige bijzondere recbten werden verleend, maar zij van de knellende banden werd bevrgd, die den Protestanten, gelijk, naar wij vertrouwen, uit het voorgaande voldoende bleek, schadelijk en al te nauw, ja ondragelijk waren. Want toen in de Yereenigde Nederlanden de vrijheid van geweten afgekondigd en aan iederen godsdienst de yrije uitoefening yan zjjn eeredienst, krachtens art. 13 der Unie yan Utrecht, gewaarborgd was, konden op kerkeUjk gebied geen werken meer uithoofde yan ketterij worden yerboden of yerminkt; derhalye werden ook de onderzoekers der drukkerjjen, wier taak het was tegen de kettersche boeken te waken en die, onder den dekmantel yan den godsdienst, soms ook andere geschriften weerden, afgeschaft. Na 1581 was in de Yeree- nigde Nederlanden de rechtsregel yan kracht, die leert, dat, waar de oorzaak ophoudt te bestaan, ook de geyolgen op- houden ; toen de hoofdgodsdienst daar yeranderd was, werden ook de yerbodsbepalingen betreffende de boeken gewijzigd. De Staten yerboden alleen de geschriften, die godsdienstige zaken of den Bijbel aanyielen en belasterden, terwijl zij teyens weerden de werken, die schadelijke leerstellingen yerkondig- den, ingeyal daaroyer gegronde klachten bij hen inkwamen. Op burgerlijk terrein stond het yrij alle soorten yan boeken uit te geyen, behalye die, welke beleedigingen in- hielden tegen het hoogste gezag, of oproerige taal, waardoor de aanzienlgkste personen in een schandelijk daglicht werden gesteld {injurieuse paskwiUen en fameuse libeUen). Het is alleszins goed te keuren, dat die geschriften werden yerboden, en dat niet alleen de schrijyers, maar ook de uitgeyers en yerspreiders eryan gestraft werden, was rechtyaardig en betamelijk; anders zouden zelfs de yoortreffelijkste mannen der Republiek door naamloos geschnjf yerguisd zgn kunnen 97 worden, wanneer zij een enkelen yijand hadden. Intusschen was het aantal van staatkundige hekelschriften, dat hier te lande in de XYII<^e en de yolgende eeuw uitkwam, yeel grooter, dan y66t de afzwering yan Philips 't licht zag. Indien wij een terugblik slaan op den afgelegden weg, zien wij in de yorige § de Spanjaarden enkel en alleen er op uit de kettersche boeken te weren; yan het yerbieden yan schadelijke staatkundige geschriften, die de regeering zelyen gispten, was geen spraak. Mocbt dit soms iemand kunnen yerwonderen, dan antwoorden wij, dat dit feit, onzes inziens, uit den regeeringsyonn zelf, dien Nederland had, yoortyloeide. Het had getrouw, maar ook bgna zonder yer- wikkeling, althans in de XYI<le eeuw, zijn Yorsten gehoor- zaamd. De aard der Nederlanders was en schijnt nog zoodanig te zijn, dat zij niet licht yerbitterd worden. Oyer de regeering beklaagden zij zich dus niet, maar toen eindelijk een ge- wichtige oorzaak yan oneenigheid ontstond en de uitoefening yan den godsdienst werd belemmerd, meenden zij yoor haardsteden en altaren te moeten strijden, achtende G-ode meer dan de menschen te moeten gehoorzamen. Toen wij zooeyen spraken oyer de drukpersyrijheid in burgerlijke zaken loofden wij het feit, dat in die eeuwen geen andere geschriften dan fameuse libellen yerboden waren en keurden wij, wat de yrije pers genoemd wordt, niet zonder reden goed. Want in een Bepubliek, als toen ter tijde de Yereenigde Nederlanden yormden, schijnt het tot de rechten barer burgers te behooren, hunne meening, zoowel oyer alles wat het openbaar gezag raakt, als oyer het bestuur zelf, op gematigden toon door middel yan de pers te open- baren. Want zoo hierbij maat en beperking worden in 't oog gehouden, zien wij er geen kwaad in, dat door een yrije pers de yolksmeening oyer de handelingen yan het Hoofd yan den Staat openbaar wordt, mits de desbetref- fende geschriften niets beleedigends beyatten. Immers kan zulks een uitstekend middel zijn, om hem, die de teugels van het bewind in handen heeft, hoe langer hoe meer in te lichten omtrent de gebreken, die daaraan kunnen kleyen, 7 98 en hem aan te eporen tot het beramen van voor het yolk nuttiger en yoordeeliger regeeringsmaatregelen. ledereen weet, dat die toestand reeds sedert verscheidene eeuwen in Engeland bestaat. Maar keeren wij tot ons onderwerp terug. Geljjk bij de beschrgving yan elke zaak, hare grenzen nauwkeurig in 't oog moeten worden gehouden, moet eyen- zoo, naar de geringe perken aan de pers gesteld, debuiten- gemeene vrijheid worden beoordeeld, die haar in de Yeree- nigde !N'ederlanden te beurt yiel. Zooals uit het yoorafgaande gemakkelijk is op te maken, konden de boekdrukkers alles drukken en de boekyerkoopers uitgeyen wat zij wilden, gedurende den loop der beide yoUe eeuwen yan het bestaan yan de Republiek der Yereenigde Nederlanden, behoudens de beperkingen, waaraan hunne rechten dikwijls tgdeljjk waren onderworpen, en met uitzon- dering yan de boeken, die door de Staten waren yerboden. Indien wij uit de lange reeks yan plakkaten, zooweldoor de Algemeene als door de Proyinoiale Staten uitgeyaardigd en die in de Plakkaatboeken en door bijzondere personen uit- gegeyen zijn, den hoofdzakelijken inhoud zullen hebben geput en hier medegedeeld, zal ons doel worden bereikt. Yooraf dient echter te worden opgemerkt, dat er eenig yerschil bestaat en een nauwkeurig onderscheid moet ge- maakt worden tusschen de plakkaten nopens de beperking der drukpers en yan het recht yan uitgaye in H algemeen, en die, welke met 't doel het eenof anderbijzonderpaskwil, hekelschrift of dergelijken te yerbieden, werden afgekondigd ; de laatstgenoemde soort toch is zoo talrijk, dat zij niet alleen de grenzen yan ons onderwerp oyerschrijdt, maar dat boyen- dien de yermelding en opsomming yan die afzonderlgke geschriften, welke bij de uityaardiging der plakkaten bekend waren, doch thans grootendeels yergeten zijn, den lezeryer- yelen en met ons plan niet strooken zou, yooral, indien wg de yeelyuldige redenen en yerschillende oyerwegingen, die bij het yerbieden yan die geschriften geldende waren, elk a£zonderlgk wilden yermelden. Staaikundige redenen, die bg de Algemeene Staten of die der a&onderlijke gewesten, of 99 ook wel bij het Hof yan Holland op onderscheidene tijden en bij verscbillende personen, yaak ook maar door meerder- heid van stemmen den doorslag gaven, legden bij dat verbod een zwaar gewicht in de schaal. Indien de tijd en one plan gedoogden dat alles te onderzoeken, zouden wij wellicht ook, schoon zelden, bespeuren, dat twisten over Eerkelijke en Staatszaken, haat tegen enkele personen opgevat, of partg- Bchappen tot het yerbieden yan die geachriften bijdroegen. Oyer de beweegredenen dier plakkaten zal slechtB in 't yoorbggaan spraak zijn en dan meestal, als Wagenaar, door de oorzaak te yermelden, mij den draad yan Ariadne in de hand gaf. IntuBschen zullen wij niet alleen den blik yestigen op Holland, al mochten in dat gewest yerreweg de meeste plakkaten zijn yerschenen, doch ook in deze § yermelden wat gedurende den loop yan twee eeuwen in de afzonderlijke ge- westen der Yereenigde Nederlanden in dit opzieht is geschied. Aan het slot der yorige § hebben wij den toestand der Noord-Nederlandsche proyincien yan het begin yan den oor- log, tot aan de Unie yan Utrecht en de afzwering yan Philips in 't kort yermeld. Toen ten opzichte yan den yoorspoed der Spanjaarden in de jeugdige Republiek meer gerastheid was ontstaan, inzonderheid ten geyolge der Unie en yan den yerbeterden toestand des yaderlands, klaagden sommigen oyer het bestuur yan Willem yx's Obanje en laakten dat; wat meer is, werden er smaadschriften uitge- geyen tegen den Yader des Yaderlands, die zich yoor de Republiek had opgeofferd, die in den strijd, tot herstel yan de yrijheid aangegaan, drie brooders had yerloren, die al zijn bezittingen tot yoortzetting yan den krijg had te gelde ge- maakt. Ten einde de uitgaye dier libellen te onderdrukken, yaardigde de Prins zelf, wien, zooals uit de inleiding blijkt, toen reeds de hooge Oyerigheid yan Holland was opgedragen, den 20sten December 1581 een ordonnantie uit, waaryan de inhoud luidt: „Wij yerbieden een iegelijk eenige erger- lijke boekskens, nieuwmaren, liedekens, refereynen, enz. in geenerhande taal in yoorschr. Lande (HoUand) te drukken, 100 noch in druk te laten uitgaan, yerkoopen, noch verspreiden, op yerbeurte derzelye en op boete yan 100 CaroluB guldens, yoor de 1^, yan een dubbele boete en arbitraire straf yoor de 2® reis". Den boekdrukkers werd toen het yolgende be- yolen : „ Wij yerbieden alle Boekdrukkers binnen den Lande yan Holland yoortaan niet te drukken, noch in druk uit te laten gaan, ten zij al hetzelfde eerst den Staat of haren Gedeputeerden zal zjjn yertoond en door hen geadmitteerd. Zonder dat ook daama iet daaryan in druk toe of afgedaan zal mogen worden. Ordonnerende mede, dat tot dien einde alle drukkers onder hunne gedrukte Exemplaren zuUen stellen hun naam, woonplaats en het jaar des druks, mits- gaders den auteur en translateur yan dien, en zuUen de drukkers mede binnen 3 weken na de publicatie y£ui dozen compareren yoor de Staten yoomoemd (van HoUand) of hunne Q-ecommitteerden en in derzelyer handen doen den behoor- Igken eed, yan zich in alios daama te zullen reguleren, op gelijke poenen als boyen; te appliceren 7s ^^^ ^^^ exeou- terenden Officier, Vs ^^^^ ^®^ aanbrenger, en 7s ^^^ ^® gemeene zaak, met yerbod dat zulk contrayenteur nietraeer zal mogen drukken"*). — Die ordonnantie was ten opzichte der libellen niet yoldoende ; yelen telden haar niet. Ja zelfs zegt de magistraat yan Leiden in zijne zoogenaamde Justificatie^ die hij twee maanden na de af kondiging der ordonnantie den Staten aanbood, dat de beperking yan die losbandigheid een zeer moeielijke zaak is, behalye dat zij aanleiding geeft tot een grooter kwaad, terwijl hij er bij yoegt, dat hij, zoowel als de oyerheid yan andere steden, waar de yerordening den burgers werd yoorgelezen, yerklaarde dat zij niet kon worden uitgeyoerd *). Wij ontkennen niet, dat dit ook. met yer- scheidene yerordeningen yan jongere dagteekening het ge- yal was. 1) Groot Placaat-Boek boven aangehaald. Dl. I, bl. 211; Wiltens Kerkelijk PlacaaUBoek, boven aangehaald, Dl. I, bl. 391. 2) Nieuwe Nederlandsche Jaerboeken, Dl. V, 2e ged. A'' 1770. bl. 784 en aldaar de aangehaalde plaats van BoR, t. a. p. Dl II, waar de Justificatie op bl. 115 vv. van de Bigvoegtelt vrordt gevonden. 101 Het is du8 niet te verwonderen, dat in de volgendejaren opnieuw libellen werden geschreven door hen, wien het Yoomemen der Staten, den Prins van Oranje de grafelijke waardigheid op te dragen, mishaagde, waarover in dejaren 1583 en '84 veel voorviel. De plotselinge en zeer droeve dood des Prinsen maakte hieraan een einde. iDtusschen had prins WiLLEM op 8 Februari 1583 te Middelburg eenbreed- Toerige ordonnantie, betre£Fende de inrichting der politie in Zeeland, uitgevaardigd, waarvan het 36»te art. yoor dat gewest hetzelfde yaststelt, wat de ordonnantie van 20 Decem- ber 1581 yoor Holland had bepaald ^). Deze ordonnantie schijnt althans gedurende eenigen tijd in Zeeland yan kracht te zgn geweest; in Holland was dit het geyal niet, want op den 21sten I^oy ember 1584 yerscheen een plakkaat der Staten yan dat gewest, waarbij dezelfde bepalingen, die de Prins een jaar te yoren had yasigesteld, werden herhaald *). Op den datum yan 3 Augustus 1588 treffen wjj een plakkaat aan yan de Staten yan Utrecht, waarbij zij — na niet alleen te hebben kenbaar gemaakt, dat Elisabeth, Koningin yan Engeland, beleedigd was geworden door de in die proyincie in druk yerschenen yerzonnen artikelen yan een yoorgewend tusschen haar en de Eoningin yan Spanje gesloten yerbond, maar teyens het groote belang hadden doen uitkomen, dat Elisabeth ons yaderland good gezind was — openlgk bekend maken, dat zij den aanbrenger yan den auteur dier artikelen /'lOOO zouden schenken. „Ordon- neerende yoorts den Procureur-Generaal yan den Hoye, enz. enz. informatie te nemen tegen de uitgeyers of uitstrogers yan dien, en tegen dezelye te procederen, als tegen open- bare muitmakers en yerraders yan den Lande" '). Uit de yerspreiding yan die artikelen blijkt, dat de haat 1) Zie art. 36 bij Wiltens, I, 713 v. De geheele ordonnantie, bl. 702^ 715; Gr. Placaat-Boek, I, 350 vv. Met een enkel woord by de Gijselaar, t. a. p. bL 52 V. 2) Ziede boven aangehaalde plaats (biz. 100, noot 1) en de Gijselaar, bl. 53 v. Z) yAN DE Water, Groot Utrechts Placaatboek, DL I, bl. 732 ▼. 102 tegen den Engelschen Gouvemeur, den Qraaf van Leycebter, met den dag toenam, maar dat de magistraat van Utrecht Elisabeth ten hoogste eerde, door wier yriend Leycester die magistraat in de regeering was bevestigd. Na diens dood in September van evengenoemd jaar werd de regee- ring terstond veranderd ^). Yolgt bet plakkaat van 9 Maart 1589, uitgegaanyan „de Bidderschap, Edelen en Steden van Holland en Westfries- land, representerende de Staten dier Landen", waarbij bet Yoorgaande andermaal werd bekracbtigd, met yerzwaring ecbter yan de straffen, om bet kwaad des te beter te yoorkomen. Indien de boekdrukkers yerzuimen bun naam, woonplaata enz. te yermelden, beloopen zij een boete „yoor de eerste reis yan 100 ponden, yan 40 grooten bet pond (d. i. / 100) en yan yerbeurte der exemplaren; yoor de tweede reis 200 zulke ponden en yerbeurte der exemplaren; yoor de derde reis 300^ en bannissement uit yoorsz. landenyoor lOjaren". Yoorts, zoo de boekdrukkers yerzuimen den yoorgeschreyen eed te zweren, „de poene yan telken maand na yoorschr. bepaalden tijd (10 April yan dit jaar) te yerbeuren 100 %" ^. In Mei 1591 werd in 's-Grayenbage door de Ridderschap, Edelen en Steden yan Holland en West-Friesland een con- cept yan een kerkelijke ordonnantie yastgesteld, waaryan art. 39 yerbiedt ') „te drukken eenige boeken, liedekens, refereinen enz., strekkende tot Godes lasteringe, beroerte, openbare ergemis of anders met de gewone eerbaarheid strjjdende". Bebalye andere bepalingen, aan de ordonnantie yan 20 December 1581 ontleend, wordt er eindelijk deze aan toegeyoegd : „dat yoorts niemand eenige Theologiscbe boeken zal mogen laten uitgaan, zonder hetzelye eerst te bebben laten yisiteren, bij eenigen bij ons daartoe te committeren." Op den 2<len Mei 1599 yerklaren Prins Maurits en de 1) Wagknaar, Vaderl. Historie, Dl. VIU, bl. 297—299. 2) Gr. PlacaatBoek. I, 214; Wiltens, I, 395; de Gijselaar, bl. 54. 3) WiLTENS, U, bl. 268 V. De gebeele ordonnantie, bl. 256—269, die op 22 September 1615 eerst verscheen, nadat z\j uit de Eesoluiiem van de Staten van Holland openbaar was gemaakt. 103 Staten van Utrecht, na te hebben bespeurd, dat de Span- jaarden yoortdurend bezig waren met het stichten van twee- dracht tusschen de Proyincien en het opzetten der burgers tegen den magistraat: „Wij yerbieden ernstelijk alle inge- zetenen der Stad, Steden en Lande yan Utrecht, — eenige paskwillen ^) of libellen te yerstrooijen — tegen de Oyerig- heden, Staten en Magistraten, — op poene, dat de contra- yenteurs aan den lijye of anderszins zuUen worden gestraft naar exigentie yan zaken" % — Gaan wij tot de yolgende eeuw oyer. 