None
3) Rechtsboek van den Dom, p. 162. 1. 4 JACOB VAN DRIEBERGEN, ZIJN PORTRET EN ZIJNE BIBLIOTHEE. Zijn er dagen. Dien kanunnik kan men het niet kwalijk nemen, dat hij op zijn tijd mensch was. En de man, die bij zijn uitersten will zoowel zijne bloedverwanten en zijne naturlikke dochter als de kerk bedacht, was, alles wel beschouwd, en man uit éen stuk. Want hij stierf gelijk hij geleefd had: als een, die de kerk liefhad maar ook de dingen, die van deze wereld zijn. Zoo het portret mij reeds intrigerde, de persoon, die het naar alle waar- schijnlijkheid voorstelde, trok al spoedig meer en meer mijne. belangstelling. Misschien was daar eenige reden voor. Over de kapittelen is nog wel iets te Vinden, maar van de personen der kanunniken is weinig in bijzonderheden bekend, Het is waar, dat deze kanunnik niet kon gerekend worden tot hen, die een sieraad van hun tijd en hun college waren; onder de beroemde geestelijken zijner dagen, die tot de kapittelen in betrekking stonden, is zijne plaats Zijn. Maar ik gelöst, dat. hij als het type mag gelden van een klasse van personen, die in de samenstelling dezer colleges steeds een merkwaardig element hebben uitgemaakt. In heen ik een waardigen vertegenwoordiger te zien van die talrijke jongere zonen uit aanziellijke families, die door het verwerven eener capitulaire prebende een onbezorgd bestaan bij een goede positie verkregen. Hij behoorde, om zoo te zeggen, tot de adellijke kanunniken-families; hij heeft in zijn kapittel en zelfs in de locale geschiedenis van zijn tijd eene niet onbe langrijke rol gespeeld. Eenige omstandigheden in zijn leven enkele uitla-tingen in documenten geven gelegenheid, om zich althans eenig denkbeld te maken van zijn persoonlijkheid, en zoo mijne conclusie juist is, hebben wij zijn ne afbeelding voor oogen. Er is dus wel eenige aanleiding, om in hem het leven en bedrijf van den seculieren kanunnik uit de late nadagen van de middelwein na te gaan, Zoo moge hier dan eene plaats vinden wat ik over hem gevonden heb. JACOB VAN DRIEBERGEN was de zoon (naar alle waarschijnlijkheid dejongste) van JAN VAN DRIEBERGEN. Als bastaard van Abcoude had deze vrij anzijn bezittingen, Het zou voor de hand liggen deze te zoeken in het welbekende dorp, waaraan hij zijn naam ontleende; maar hierin zou men dwalen, An al zijn ne natuurlijke kinderen had WILLEM VAN ABCOUDE bij testament eene erfrent E van 200 gulden'sjaars verzekerd, te vestigen op zijne goederen bij Wijk bij Duurstede of elders. JAN VAN DRIEBERGEN vinden Wij aldus beleend met twee weerden, „den hoegen Roetvoet” en het zoogenaamde „cleyn weertgen”, beiden in het gerecht van Wijk gelegen. Maar bovendien hielig auf de Gaes-beeksche goederen te leen een steenen huis te Amerongen met tien morgen land; en dit huis, dat wij elders Lievendael genoemd vinden, schijnt het stammen. An! Un u. (UE 168 ae, JACOB VAN DRIEBERGEN, ZIJN PORTREÇEN ZIJNE BIBLIOTHECK. 5 goed van zijn zijn zoon WILLEM er mede beleend was geweest, ging het over op zijn zoon ANTHONIS VAN DRIEBERGEN, wiens dochter TYMANNA, die wij in het testament van haar oom JACOB meer dan eens ontmoeten, zelfs den naam van het goed droeg en meestal TYMANNA VAN LIEVENDAEL werd genoemd. Toch was niet zij, maar haar broeder JOHAN VAN DRIEBERGEN de opvolger van haar vader in dit leen en bracht diens dochter CORNELIA het aan haar man GERRIT VAN LOCKHORST ten huwelijk, zoodat wij dezen dan ook als den bezitter aanreffen, toen Lievendael in 1536 door de Staten van Utrecht als eene ridderhofstad erkend werd, Maar het behold het wapen van de oude eigenaren; zoo komt het, dat wij het wapen van Abcoude-Gaesbeeck als dat van de ridderhofstad Lievendael op de Stichtsche wapenkaarten terugvinden. Om het overz icht der familie te volten, noem ik nog eenige van JACOBS naaste betrekkingen. Zijn broeder ANTHONIS was gehuwd met MARGRIET, de dochter van JAN VAN LICHTENBERCH; de LICHTENBERCHS hebben evenals de LOCKHORSTEN,  het voor een grot gedeelte zijn heil zocht in den geestelijken stand. Niet minder dan drie zijn vonden eene plaats in de Utrechtsche kapittelen, van dezen werd Mr, JOHAN VAN AMERONGEN de medebroeder van zijn oom in het kapittel van Sc. Jan, die hem tot zijn executeur benoemde, en maakten PETER en JACOB deel uit van dat van St. Zij hette TYMANNA MOUWER en behoorde tot eene Utrechtsche magistraats- familie, die verscheidene schepenen aan de stad geleverd heeft en die daar in het 1) Raads dag. boek 23 Sept. 1478. 6 JABOB VAN DRIEBERGEN, ZIJN PORTRETEN EN ZIJNE BIBLIOTHECK. bezit was van den Mouwerenberch, een van die sterke huizen aan de Oude gracht, waar- door vooral dit gedeelte van Utrecht in de middelweise zoo’n eigenaardig aanzien moet gehad hebben. Met haar zien wij ons dus verplaatst in eene Utrechtsche magistraats- familie van aanzien, en deze vermaagschapping van een bastaard van Abcoude met iemand uit een dergelijken kring zou opmerkelijk zijn, wanneer het niet bekend was, dat de Stichtsche adel ten allen tijde in nauwe betrekking tot de stad had gestaan. In het testament van haar zoon, den kanunnik, zien wij hem met zekere zorg bepalingen maken voor de voortdurende viering van haar nagedachtenis. Haar voornaam TYMANNA zal overgegaan zijn op hare kleindochter LIEVENDAEL, — de nicht 1) Voor wie JACOB VAN DRIEBERGEN zuen bijzonder zwak had en die hij daarom niet alleen zijn beste bed en een geheel stel roode zitkussens naliet, maar ook benoemde tot zijne executrice. Trouwens zwak voor het vrouwelijk geslacht in het algemeen schijnt heer JACOB, al evenmin als zijn talrijken medebroeders in de kapittelen, vreemd geweest te zijn. Eene naturlik deze droeg den naam TYMANNA: men kan de nagedachtenis van dierbare betrekkingen op verschillende wijzen eeren! Van de omgeving, waaruit hij voortkwam, keer ik nu tot den kanunnik zelf terug. JACOB VAN DRIEBERGEN moet zijnne waardigheid reeds op zeer jeugdigen leerst jedigen verkregen hebben; want bij zijnne admissie in 1454 kan hij niet oder dan 18 jaren geweest zijn. Hij zal dus niet onmiddellijk in het volle genot zijn getreden van de rechten en voordeelen, aan het kanonikaat verbonden, In het geestelijke had hij den graad van priester, want hij was lid van de groote Priester-broederschap der vijf Utrechtsche kapittelkerken, waartoe hij evenwel erst in 1503 toetrad. Aan den dienst in de kerk heeft hij dus in al zijn uitgebreide verrichten kunnen deelnemen. Maar gedurende zijn lang leven zal hij ook ruimschoots gelegenheid hebben gehad, om de talrijke belangen en aangelegenheden van het kapittel te behartigen. Daartoe behoorde het bijwonen van de veelvuldige vergaderingen, waarbij hij, althans in de latere jaren van zijn leven, zoo goed als nooit ontbrak. Ook aan de administratie van (de omvangrijke kapittelgoederen had hij Eager een „scadeloosbrief” dd. Mei 1454, waarbij Mr. WILLEM VAN WIJCK en 6 anderen zich verbonden GODSCALC VAN WINSEN en 6 anderen te vrijen van hetgeen zij aan het kapittel van St. Jan beloofd hadden, indien heer HARMEN VOSCUYL het mocht aan-spreken over de admissie van hun „swager” heer JACOB VAN DRIEBERGEN in het kapittel. (HS. van Buchell, re Suppl. 838 fol. 163 vs. R.arch. Utrecht.) Zijn entreegelden (E 2 — 10) worden verantwoord in de rekening van 1503, zijn doodschuld (3 — 7) in die van 1509. (Stadsarch, Utrecht.) JACOB VAN DRIEBERGEN, ZIJN PORTRET EN ZIJNE BIBLIOTHECK. 7 ziin deel en in de verschillende kamers van beheer, waaronder deze gebracht werden, vinden wij hem meermalen afgevaardigd, of wel hij wordt aangewezen om de rekeningen dier kamers op te nemen en te onderzoeken, Er is geen twijfel aan, of hij heeft ook de andere bedieningen op zijne beurt waargenomen. Moeielijke posten waren het in den regel niet, immers het eigenlijke werk kwam op de schouders der klerken neer; maar toch, de officiatus stond aan het hoofd der administratie, hij bleef de verantwoordelijke persoon en mocht zijne verplichten slechts bij uitzondering aan een ander overdragen. De aangename zijde van het ambt was, dat het niet onaardige emolumenten gaf, Meer hoofdbreken veroorzaakte misschien eene andere werkzaamheid der kanunniken: de uitoefening der geestelijke rechtspraak. Ook op dit gebied zien wij JACOB VAN DRIEBERGEN in functie. In een ingewikkeld geschil tusschen een vicaris van St. Pieter en een vicaris van St. Jan over de overdracht eener vicar in de O. L. Vrouwenkerk te Amsterdam, — eene zaak, die tot de kennisneming van het kapittel van St. Jan schijnt behoord te hebben, — werd JACOB VAN DRIEBERGEN nevens den kanunnik MICHAEL WISSONIS van Zieriksee met de instructie belast. Ook heeft hij het vertrouwen van verscheidene zijner medebroeders bezeten, zooals blijken mag uit de testamentaire beschikken van hen, die hem tot hun executeur bezöglichen, en uit zijn, optreden in het kapittel als gemachtigde van anderen, Men behoeft het gewicht van deze bezöglichen, denkbeid van het doen en laten der-kanunniken. Doch hat is bekend genoeg, dat de kapittelen hunne bemoeiingen waarlijk niet uitslui-tend tot hun geestelijken werkkring en de administratie hunner goederen be. perkten. Integende, door hun stand en hunne aanziellijk bezittingen een machtig element in het gewest, en in de Staten van het land dan ook de eerste plaats innemende, oefenden, zij grooten invoed uit op den gang van zaken in het Sticht; in de tallooze beroeringen, waarvan ook de Utrechtsche jaarboeken der middeleeuwen gewagen, speelde niet het minst de geestelijkheid eene rol van beteekenis. Ook op dit politieke terrein zien wij JACOB VAN DRIEBERGEN optreden, Het waren moeielijke tijden, die aanleiding gaven tot de onderhandelingen, waarin ik zijn naam genoemd vind. De dood van KAREL DEN STOUTE en het sneuvelen, niet lang daarna, van den opnieuw uitgeroepen hertog ADOLF, hadden 1) Hij werd aangewezen voor het beheer der Kleine kamer in 1502, voor de Fabriekkamer in 1504, voor de Groote kamer in 1509, opnieuw voor de Fabriek in 1509. 3) B.v. voor de Fabriek in 1505. s) Het register der processtukken berust in het Utrechtsche gemeente-archief. 4) O.a. van JOHAN VAN AMERONGEN (test, v. 17 Juni 1504) en van den deken JOHAN MARTIJN (test. v. 24 April 1506). 5) O.a. van den kanunnik ABR, VAN LEWENBEROH (30 April 1504). 8 JACOB VAN DRIEBERGEN, ZIJN.PORTRET EN ZIJNE BIBLIOTHEE. vooral in het nähmen Gelderland een grenzenlosen verwirr. De Geldersche en Bourgondische partij geraakten in het hertogdom en betwisten elkander de voogdij over ADOLF'S zoon, denjongen KAREL VAN GELDER, dien MAXIMILIAAN van Oostenrijk nochtans in zijnne macht hield, De troepen van den Bourgondischen stadhouder WILLEM VAN EGBOND trokken over de Veluwe en maakten zelfs de grenzen van het Sticht onveilig. Dit bewoog de stad Utrecht en de vijf kapittelen, die in dezen stand van zaken samengingen met eene eensgezindheid, die in hun verkeer maar al te zeldzaam was, om aan de Overijsselsche steden het voorstel te doen tot het houden van eene gemeenschappelijke dagvaart te Harderwijk!). Er waren verscheidene zukunft, waarover men wenschte te beramen onf het gevaar, dat voor allen uit de Geldersche ongeregeldheden voortvloeide, tegen te gaan, zou men ook trachten om in de geldkoersen (eene netelige zaak ten allen tijde) eenige oder te brengen, en verder zien, wat men met vereende krachten doen kon, om de rust te bewaren en de gemeenschappelijke belangen te bevorderen. Op den 26en Mei 1478 had de samenkomst plaats, en al kunnen wij de resultaten daarvan niet nagaan, toch is zij merkwaardig als een van de weinige pogingen, die de verspreide deelen van het Sticht in het werk stelden, om door hun samengaan de naderende onheilen te bezweren. Onder de afgevaardigden, die aan de bijeenkomst deelnamen, vinden wij JACOB VAN DRIEBERGEN genoemd. Met den deken van zijn kapittel, JOHAN VAN VIEN, behoorde hij tot de vertegenwoordigers van de vijf godshüizen, met welken naam de kapittelen van de bisschopsstad in de landstaal gewoonlijk wer den aangeduid, Daar verschenen verder de afgevaar-digden der stad Utrecht, die van de drie Overijsselsche steden, ook die van Rhenen en Amersfoort, de steden die het meest van de Geldersche benden te lijden hadden; in de haast had men ook eenige gedeputeerden der stad Groingen, die toevallig te Wijk bij Duurstede bij den bisschop op audientie waren, verzocht om aan de Harderwijksche conferentie deel te nemen. Het moet dus een talrijk gezelschap geweest zijn, dat in den avond van den genoemden dag in de „herberghe” te Harderwijk bijeenkwam. Het zal zeker bijen de beraadslagingen, die niet in bijzonderheden bekend zijn, plechtig genoeg zijn toegegaan; maar de afgevaardigden gingen anders volstrekt niet onder den benarden toestand gebukt. Integendeel, zij hebben zich blijkbaar zeer goed den tijd weten te korten, en het gezelschap liet geene gelegenheid voorbijgaan, om ziek gebeele zaak het Brievenboek der stad Utrecht ad 17, 23, 25 Mei 1478, — en de krekening van den zen kameraar der stad over 1478/79 ad Dynsdach na Sacramenti. JACOB VAN DRIEBERGEN, ZIJN PORTRET EN ZIJNE BIBLIOTHEE. 9 zich van de beslommeringen der politiek te verpoozen. Het ontbrak niet aan maaltijden, aan drinkgelagen, aan het onthalen van elkander; het schijnt zelfs, dat er van die verschillende genoegens bijzonder veel werk is gemaakt. Ook de herbergen onderweg werden niet vergeten, en wat Dit betreff kunnen de Utrechtsche afgevaardigden, wie reis over Amersfoort en voor een deel over Nijmegen liep, menige schon gelegenheid gehad hebben om te pleisteren. Men kan veilig aannemen, voor zoover men de kanunniken kent, dat de geestelijke heeren, die van de partij waren, zich deze feestelijkheden gaarne hebben laten welgevallen, en naar zijn uiterlijk te oordeelen komt het mij voor, dat ook JACOB VAN DRIEBERGEN niet de man was, om zich bij zulke gelegenheit onbetuigd te laten. Eenigszins anders waren de omstandigheden, waaronder hij andermaal, in 1481, als vertegenwoordiger van de geestelijkheid optrad. Wel waren ook toen de onlusten het gevolg van de verwikkelingen, die alom bij den dood van KAREL DEN STOUTE waren ontstaan; maar nu was Utrecht zelf het tooneel van den strijd, en van eendrachtig samengaan der kapittelen met de stedelijke regee-ring was ditmaal gen sprake, In Augustus van dit jaar had er in de stad een hevig gevecht plaats gehad, naar aanleiding van een besluit van den raad, dat den burggraaf van Montfoort, het hoofd der Hoeksche partij in het Sticht en de voornaamste tegenstander van den bisschop, niet naar den zin was. De uitslag was, dat de burggraaf en zijn aanhang zich meester maakten van het gezag en de stad weder in openlijk verzet kwam tegen den landsheer. Bisschop DAVID, die van zijn kant op den steun van FREDERIK VAN EGMOND, heer van Ilsselstein en Buren, kon rekenen, trachtte de stad tot onderwerping te brengen. Hij riep daarom de leden der Staten bijeen en eischte van hen, dat zij part ij zouden kiezen. Onder de afgevaardigden der vijf godshuizen verscheen wederom JACOB VAN DRIEBERGEN met den deken van zijn kapittel. De geestelijke heeren verklaarden aan de zijde van den bisschop te willen blijven, en de kapittelen, die zij zeiden te moeten raadplegen, namen genoegen met de houding hunner gedepuaterden. Dit strookte geheel met het verdere gedrag der Utrechtsche geestelijk-heid, die, hoezeer bevresd voor de toeneming van het Bourgondische overwicht, dat door den bisschop in de hand gewerkt werd en ook haar gezag dreigde te overvleugelen, nochtans in deze troebelen altijd met de meeste gematigdheid optrad en slechts wanneer zij voor geweld moest bukken de hand leende aan det drijven der Montfoortsche factie. De strijd bleef lang hangende, maar eindigde met de volledige overwinning van bisschop DAVID en den Bourgon-dischen invloed. Blijkt hieruit en uit het voorafgaande, dat JACOB VAN DRIEBERGEN, ZIJN PORTRET EN ZIJNE BIBLIOTHEE. Zijne medebroeders een man van eenige beteekenis was, op hooger leeftijd schijnt zijn aanzien in het kapittel meer en meer te zijn toegenomen. De omstandigheden werkten hiertoe mede. Immers als oudste lid van het kapittel, was hij aange-wezen om den deken te vervangen. Dit gold niet alleen voor de kapittelvergaderingen, waar wij hem meermalen in deze latere jaren (na 1502) de eerste plaatszien innemen, maar ook voor de geestelijke plichten, die het hoofd van het kapittel te vervullen had. Misschien was het dus als plaatsvervanger van den deken, misschien alleen omdat hij een van de oudste priesters was, dat JACOB VAN DRIEBERGEN de leiding had bij eene hoogst eigenaardige ceremonie, waarvan de annalen van het kapittel in dezen tijd gewagen. Het geval wilde, dat de Janskerk van nieuwe klokken voorzien was, en het lag geheel in het kader van den katholieken eeredienst, dat deze, als bestemd voor den dienst der kerk, behoorlijk gewijd en gezegend werden. De formaliten, die men hierbij in acht nam, vertoonden zooveel overeenkomst met het toedienen van den heiligen doop, dat het nageslacht, met Luther aan het hoofd, de geheele ceremonie voor eene onwaardige nabootsing daarvan heeft uitgemaakt. Hoe dit zij, de wijding van de nieuwe klokken der Janskerk werd door JACOB VAN DRIEBERGEN (8 Maart 1506) met veel unctie verricht; zij had plaats in tegen-woordigheid van een aantal belangstellenden, en de secretaris van het kapittel nam er in zijn protocol een uitvoerig relaas over op, dat ik hier ter wille van het bijzondere der zaak laat volgen. „Anno etc. sexto die vero octava, que fuit Dominica Reminiscere, mensis Marcii, hora, quarta post completorium venerabilis vir dominus JACOBUS DE DRIEBERGEN, senior canonicus ac. presbiter, religione ind utus ac mappa cinctus cum stola in collo pendente, precedentibus cerofariis duobus, exivit sacristiam cum vasculo in manibus suis deferens, continente oleum sacrum crismatis et infirmorum; accessit ad navim ecclesiae, subsequentibus dominis omnibus cum succentore et choralibus, ad locum, ubi pendebant due campane noviter fuge, ad benedicendum eas. Et juxta librum dictum Pontificale, qui ibi paratus erat, fiebat earum benedictio hoc modo. Nam primo benedictus et exorzione sal et aqua, ut in Pontificali, et chorus premittebat VII salmos, scilicet Miserere mei deus, ut tempore mandati in Quadragesima. Istis actis prefatus dominus Jacobus cum palmis spergebat et lavabat campanas cum aqua benedicta. Et inter lavandum legebantur alta voce salmi Lauda anima mea usque finem salterii, Eis lotis et tersis cum mappis mundis, fiebat in eis intus una crux cum oleo sacro, cum oratione ut in Pontificali. Tunc oratione dicta extergebat illud cum linteo mundo, quod comburebatur, et incipiebat Vor domini usque finem salmi; quibus dictis de foris faciebat cum oleo sancto septem cruces, et cum crismate OB VAN DRIEBERGEN, ZIJN PORTREÈEN ZIJNE BIBLIOTHÉE. intus quatuor, dicendo ut in Pontificali, Deinde ponebatur thus in igne et turribulo sub campanis, sic quod totum recipere potuerunt, et legebatur Deus in sancto, ut in Pontificali. 2) Resolutien van het kapittel, 5 December 1506. 12 JACOB VAN DRIEGERGEN, ZIJN PORTRETEN EN ZIJNE BIBLIOTHECK. Krijgsoverste en lateren bisschop van Utrecht PHILIPS VAN BOURGONDIE is in de acta van het kapittel geen spoor te ondekken!). In verband hiermede is het en opmerkelijk: feit, dat nauwelijks drie maanden na het overlijden van JACOB VAN DRIEGERGEN het kapittel, dat na zijne weigering zoo weinig lust getoond had om in de vacature te voorzien, tot de verkiezing van een nieuwen deken overging. Het is de vraag, of deze verkiezing niet veeleer eene berusting was in het onvermijdelijke, Want de uitverkorene was niemand minder dan WILLEM HEDA, de geleerde schrijver der Utrechtsche geschiedenissen, poeta laureatus, comes Palatinus, kanunnik van den Dom, van Oudmunster en proost van Arnhem, weleer secretaris van den Domproost PHILIBERTUS NATURELLI (een Bourgondiër van afkomst) en niet minder van PHILIBERTUS NITURELLI, den Bourgondisch-Oostenrijkschen heer der Nederlanden en koning van Castilië, Het zou wel een Wonder zijn, wanneer een geestelijke van zooveel gewicht geen bijzondere brieven van aanbeveling had kunnen te voorschijn brengen, toen hij den weg open zag tot dit nieuwe kerkelijke ambt. Zoo blijkt het dan ook geweest te zijn. De paus zelf had hem zijn machtigen steun verleend, en het kapittel, dat hem als het ware bij goddelijke ingeving (,,via sancti spiritus’) aan zijn hoofd riep, deed eigenlijk slechts eene poging om zich uit eene moeielijke positie te redden. Voor het ufterlijk handhaafde het zijnne onafhankelijkheid; maar in werkelijkheid zwichtte het voor aandrang van boven, Want de persoon, op wien het zijnne keuze vestigde, had reeds eene aanstelling van den paus, waarop hij zich, met allen eerbied voor het kapittel om zich zijn eigen deken te kiezen, met nadruk beriep, toen hij zich die keuze als eene onafwijsbare beschikking der Voorzienigheid (zooals de officieele uitdrukking luidde) liet welgevallen. Had de paus dus van het veelbetwiste reservatierecht gebruik gemaakt en het kapittel zich met taaie volharding zooveel mogelijk daartegen verzet? Het heeft er allen schijn van, dat de zaken zich werkelijk zoo hebben toegedragen. Tot toelichting moge dienen de akte der verkiezing en het merkwaardige antwoord, dat WILLEM HEDA zelf gaf aan de beide kanunniken van St. Jan, die hem zijnne benoeming kwamen aanzeggen. In het protocol van den secretaris staan beiden opgeteekend, als volgt: „Anno 1509 292 mensis Julij, que fuit die Dominica, hora primarum, JO. DE AMERONGEN, vice-decanus, JO. DE DIEPHOLT, AMELGARDUS PETRI, NICOLAUS VORNKIJNS, JO. DE ZIJL, THEODRICUS LIVERJAN, BERTOLOMEUS KNIJFF, WILHELMUS DE WINSSEN, NICOLAUS MEDENBLIC et JACOBUS DE LICH- In het Novum statutum de conferendis prebendis van het kapitel dd. 16 Januari 1509 wordt het dekanaat zelfs uitdrukkelijk vacant genoemd. JACOB VAN DRIEBERGEN, ZIJN PORTREÈEN ZIJNE BIBLIOTHÉE. TENBERCH, canonici capitulares ecclesiae S. JOHANNIS TRAIECTENSIS, capitulo ad hoc indicto, prelecta solemniter primitus missa de S. Spiritu, unanimiter nemine discrepante, via eiusdem S. Spiritus, elegerunt in decanum eorum ecclesiae D. et M. WILHELMUM DE HEDA, Maioris et Sci, Salvatoris et eorum, ut asse-ruerunt, ecclesiarum canonicum, absentem; atque ad statim deputarunt ex eorum capitulo DIEPHOLT et ZIJL ad eundem electum, atque illi fecerunt intimari electionem, qui respondit in hec vel similia verba: Venerabiles domini, quamvis indubitate credam electionem decani nostre ecclesiae ad dominos et confratres meos juxta antiqua privilegia et longevam possessionem et prescriptionem hactenus, ut audio, observatam spectare et pertinere, tamen idem decanatus dudum per certum curialem, auctoritate apostolica, impetratus fui, qui, litteris apostolicis super provisione sua nondum confectis, decanatum huiusmodi seu jus sibi ad illum competens in favorem meum ad manus sanctissimi domini nostri pape dimisit  benoeming, die met eenige geheimzinnigheid behandelt werd, kunnen nog wel andere overwegenden gegolden hebben dan de aching voor zijn persoon; en het is zeer wel mogelijk, dat het niet alleen zijn hooge ouderdom was, die hem bewoog om voor de eer te bedanken. 1) Resolutiën van het kapittel, a9 Juli 1509. 14 ACOB VAN DRIEBERGEN, ZIJN PORTRET EN ZIJNE BIBLIOTHEEK. Het was het laatste voorval van eenige beteekenis in zijn leven. Hij was nog tegenwoordig bij de steenlegging van het nieuwe choor der kerk, die den zen Juni 1508 met groote plechtigheid door HERMAN VAN LOCKHORST, deken van Oudmunster, als plaatsvervanger van den bisschop FREDERIK VAN BADEN, werd volvoerd. Daarmede werd een aanvang gemaakt met het herbouwen, geheel in gothischen stijl, van dit deel der kerk, en JACOB VAN DRIEBERGEN zelf - be- stemde er in zijn testament een deel van het overschot zijner nalatenschap voor '), Ook legde hij nog den laatsten November van hetzelfde jaar in eene vergadering van het kapittel rekening af van zijn beheer over de Groote Kamer der kerk in het jaar 1506. Maar zijne dagen liepen toen ten einde, Den 6en Maart 1509 lag hij ziek te bed, en het was toen, dat hij, aanmerkende de broosheid des menschelijken levens en de zekerheid des doods?) („sepius etiam repetens”, verhaalt ons de notaris, „ecce statutum est omnibus hominibus semel mori’’) en alzoo acht gevende op het nut eener uiterste wilsbeschikking, de laatste maat. regelen nam tot regeling zijner nalatenschap. Bij notarieele akte stelde hij executeurs aan en verlangde, dat dezen zijn laatsten wil zouden uitvoeren overeen- komstig de bepalingen van een eigenhandig, reeds vroeger door hem opgemaakt geschrift, Dit document, het eigenlijke testament en zoo goed als een inventaris van den boedel (en van de denkbeelden!) van den testateur, was van den volgenden inhoud’). „In den eersten so bevele ic Gode van hemelrijck ende Maria sijnre liever moeder, der glorioser maget, conincginne des ewigen levens, ende alle heyligen mijn arme ziele te ontfanghen ende beschermen voer den bosen vyant. Item eligo executores meos, videlicet magistrum JOHANNEM DE AMÉRONGEN) et magistrum THEODERICUM LIEVERJOHAN et domiciliam TYMANNAM LIEVENDAEL. Voert wil et ende begere ende bevele mijn executoers, dat sy alle mijn scult, daer goet bewijs off is, voer alle dinck van mynen reedsten goede sellen betalen. Blijkens de rekeningen van den bouw werd nog in September 1510 „de mandato venerabili domini mei Jac. DE DRIEBERGEX senioris canonici pie memorie’ aan Mr. JAN VAN COBLENTZ, 7 betaald voor het herstellen van het orgel der kerk. Hij overleed den 20 Maart („20 Mart, 1509 obiit Mr. JACOB VAN DRIEBERGEN, canonick St. Johans t Utrecht, aldaer begraven voor de deur van de librye.” (Variorum obitus. HS. R.arch. Utrecht.) In het necrologium van Vrouwenklooster wordt op X Kal, Aprilis ook genoemd: „JACOBUS DE DRIEBERGEN canonicus”. Het origineel, dat ik hier volg, berust onder de charters van het kapittel van St. Jan (Rijksarchief, Utrecht). Een afschrift ervan, waarop de he Er G. Brom de welwillendheid had mij attent te maken, vindt men in het Registrum testamentorum ecclesiae sancti JOHANNIS, f. 19 seq. (aldaar). Bij het collationeeren van dit en andere stukken heeft Mr. J. G. CH. JOOSTING mij met zijne gewone bereidwilligheid geholpen, waar-voor ik hem niet alleen zeer verplicht ben, maar waardoor ik ook de zekerheid heb, dat de lezing, die ik geef, vertrouwbaar ís. Zoon van JOHANNA, zuster van den testateur. 5. Dochter van zijn broeder ANTHONIS, heer van Lievendael, JACOB VAN DRIEBERGEN, ZIJN PORTRET EN ZIJNE BIBLIOTHEE. 15 Item so gve ic ende heb se lange tijt gegeven in onser kerken van tsinte Johan dese nabescreven boeken : In den eersten Summam Anthonini in vier scoenre ende regael formaet volumina ; Item Cronicas Anthonini in drie volumina ; Item librum Repertorium morale seu Dictionarium appellatum in drie volumina ; e Item Nycolaum de Lyra super totam Bibliam veteris ac novi Testaments in quatuor voluminibus ; Item Bonaventura super sentencias in drie voluminibus ; Item Zpistolare Feronimi in uno volumine ; Item Panormitanum in quinque volumine ; Item Panormitanum in quinque volumine? ; Item Panormitanum in quinque volumine? ; Item Corpus tocius Juris civilis, videlicet: Digestum vetus in regali forma ; item Digestum novum in eadem forma; item Digestum inforciatum simili modo ; item Codex, etiam in regali forma u ; item parvum vol Unequam cum institutionibus U); Item Bartholum Super premissis libris tocius Juris civilis cum casibus longis in septem magnis voluminibus; Item Sermones Thesauri novi; Item Breviloguus vocabularius ®). 1) ANTONINUS FLORENTINUS, Summae theologiae partes IV. (Argent, Joh. Grüninger. 1496.) 4 vol. fol. 2) ANTONINUS FLORENTINUS, Chronicon sive opus historiarum. Partes III (Nurembergae, Ant. Koberger. 1484. Pars 1, II.) 2 vol. fol. 3) Wellicht: BercHorıus, Dictonarium morale (s. 1. et a.) (vermeld in den oudsten catalogus der Utrechtsche bibliothek). 4) Nic. DE Lyra, Postilla c. additt. Pauli episc. Burg. replicisque Mathiae Dorinck etc. (Nuremberge, impr. apud Ant. Koberger. 1493.) 4 vol. fol. 5) 8. BONAVENTURA, In lib. IV sententiarum. (Nurnberg, Ant. Koberger. 1491.) 2 vol. 3 tom. fol. 6) B. HIERONYMUS EPISCOPUS STRIDONENSIS, Epistolae et tractatus, (Venetiis ap. Ant. Bartolomei. 1476.) partes (x vol.) fol. 7) Summa angelica de conscientiis. (Argentinae. 1491.) 8) (Nic. DE TUDESCHIS) PANORMITANUS, Lectura super lib. I, II et III Decretalium. (Basil., Joa. de Amerbach. 1488.) 2 vol. — Idem opus Super IV et V Decretalium. (Venetiis, Bapt. de Tortis. 1504.) 2 pts. 1 vol. 9) (Arr. Dáaz DE MONTALVO,) Repertorium super Abbatem Panormitanum. (Norimbergae, Ant. Ko-burger. s. a.) 10) THOMAS DE AQumo, Summae theologicae partes III. (Venetiis, Bernard. de Tridino ex Monteferrato. 1486.) 4 vol. 11) Corpus juris, — Institutiones c, glossa. — Digestum vetus c. glossa. — Infortiatum. — Digestum novum. — Codex. c. gloss. Bartoli. (Venetiis, Bapt. de Tortis. 1506—1508.) 3 vol. (NB. Blikkar bezag DRIEBERGEN eene oudere editie dan de hier genoemde met afzonderlijke glossen.) 12) Sermones Thesauri novi de tempore (auctore PETRO DE PALUDÉ). (Arr. gentinae, Joh, Pryss. 1483. fol. 18) Vocabularius breviloquus (auctore JoR. REUCHLIN). (Argentinae, 1493.) fol. 16 JACOB VAN DRIEBERGEN, ZIJN PORTRET EN ZIJNE BIBLIOTHEE. Item alle dese vörgenoemde boeken heb ic nu tegenwoerdich, ende die geve ic der kerken voerscreven. Ende voert alle ander Latijnsche boeken, die ic noch namels by der gracien ende hulpe Goeds maken ende vercrygen mach, die wil ic, dat die kerke al hebbe in die ere Goits ende sijnre liever moeder, tsinte Johannis Baptiste ende Johannis Ewangeliste, patronen onser kerken, ende in gedachtenisse van my; want ic gheen beter noch costeliker kleynoten en heb noch en weet, die„kerke te laten voer die crumen, die ic so lange ghegeten heb, Item so gheve ic mijn jaer van gracien ende al dat my comen mach na mijnre doot van mijn proven, ende alle dat men dat deylen sel na der gewoenten van der kerken. | Item mijn pell ende mijn grafstede heb ic besorghet by mynen levenden live. Item so bevele ic mynen testamentoers, dat sy mija huus ende mijn huusraet ende al dat daerin is, vercopen sellen na ghewoenten van der kerken; ende van dien gelden, die daeroff sellen comen, begheer ic ende wil, dat men geven ende betalen Item so gve io LIEVENDAEL, mijn nicht, mijn beste bedde mit die rode gärdynen ende dat daertoe behoert. Item noch geve ic mijn voerscreven nichten LIEVENDAEL al mijn rode sittenkussen mit mijnre oder wapen. Item noch will I end here, eine mijn executoers, dat sy mijn uutvaert, ende exequien doen, als sy alresterste kunnen ende mogen, in presencia funeris den zouter laten lesen, ende dat te doen van den reden penningen, die sy vynden sellen, als ic hoep; ende indien dat sy alsoe veel reder penningen niet en vonden, dat sy dan mijn silverwerck te baten nemen ende so ordinieren, dat ic mit Gode ende mit eren in mijn graft comen mach sonder toeven. Item so beghear ic op mijn executoers ende wil, dat sy geven ende betalen sellen dat convent van tsinte Servaes vijffendetwyntich Rijnsche gulden current eens, te betalen voer mijn moeders memory jaerlix te doen, want ic die alle jaer betaelt heb, — als enen Rijnsche gulden alle jaer, — also lange als sy doot geweest is, om welken Rijnsche gulden men die jofferen alle jaer op onser liever Vrouwen Nativitatis dach, — welke dach mijn moeders jaergetyde is, — copen ende besorgen sel die ghemeen jofferen voerscreven wijn, in gedachtenisse mijnre moeder, die daer begraven is in den convent voerscreven. Item die bruederscap van tsinte Bartholomeus-gasthuus ®) heb ic mijn De reeds bezweifelt, TYMAN VAN DRIEBERGEN, dochter van den heer van Lievendael. De adelijke abdij van St. Servais te Utrecht. Het St. Bartholomeus-gasthuis te Utrecht. JACOB VAN DRIEBERGEN, ZIJN PORTRET EN ZIJNE BIBLIOTHECK. 17 dootschout betaelt, als enen gouden Engelsche nobel van gewichten; nochtant wil ic, dat mijn executoers na mijnre doot betalen sellen noch enen gouden Engelsche nobel tot behoeff der armen. Item so will lie och, dat sy betalen den gasthuus ten Heyligen Cruus buten Utrecht 1) enen gouden Engels nobel, Item die jofferen van Vrouwen-cloester *) geve ick ses Rijnsche gulden; item pro compulsatione misse singulis feriis sextis de Sancta Cruce viginti florenos Aernhemenses, videlicet 7k stuferis pro floreno computatis, ad emendum certos redditus ad usum campanarii. Item so begheer ic op mijn executoers, indyen dat ic selve by mynen levende lyve nyet en laet maken een schoen beelt van tsinte Anna, dat sy dat willen laten maken na mijnre doot als sy alre&erst kunnen, mit een epytaphium als dat behoert, teynden mijn graffstede. Item so geve ic alle mijn executoers elck een pont groot voer hoeren arbeyt, ende een silveren krusen. Item so geve ic noch in vermeerenisse der presenciën, als men gaet ad pedes ende singet Dilsgamus invicem, quia caritas ex Deo est etc., vijffendetwyntich Rijnsche gulden current. Item so heb ic noch seven levender bru Eder ende susterent, die gewisse einen gouden Engels nobel, dat sy my daerby gedenkend, als meyster PETER VAN AMERONGEN, meyster JAN VAN AMERONGEN, WILLEM DIE WAEL, TYMAN DIE WAEL,  bij De Bilt. 3) Zonen zijner zuster JOHANNA. 4) Zonen zijner zuster ALIDT. 5) De bovengenoemde jonkvrouw VAN DRIEBERGEN. 6) GEERTRUYD VAN AMERONGEN, dochter zijner zuster JOHANNA en gehuwd met GIUSBERT, heer van Nyenrode. (Zij was intusschen reeds in 1503 overleden, na het opmaken van dit geschrift.) 7) Heyzwicx DE WAEL, dochter zijner zuster ALIDT. 8) CORNELIA, dochter van zijn overleden broederszoon JOHAN ANTONISZ. VAN DRIEBERGER, en erfge-name van het huis Lievendael. Oud- Holland, 1903. 3 Telegens mijn testament, uuterwelte ende sculden, dat daer dan boven waer, dat geve ic die een helft TYMAN, mijn natürlicke dochter, ende die ander helft totter tymmeringe van den nyen choer, Item so geve ic JACOP, mijn neve, mijn brueders soen *), een silveren krusen, dat hy my daerby gedencken sel ende voer my bidden.” Men zal zeker niet ontkennen, dat dit testament rijk is aan allerlei bijzon- derheden; van verscheidene der bepalingen heb ik in den loop van dit artikel dan ook reeds gebruik gemaakt. Maar het meest zal toch misschien de aandacht trekken de lange lijst van incunabelen (want het zijn zonder twijfel allen werken uit de oudste periode der drukkunst), die hij bij wijze van vergoeding aan de kerk vermaakt *); niet alleen om de zeldzaamheid en het belang der opgenoemde geschriften, maar ook omdat zij ons den bezitter in een geheel ander licht ver- toont. Dat een kanunnik, die al niet beter was dan zijne medemenschen en van wien men geen enkele reden heeft om aan te nemen dat hij door bijzondere ge Leerdheid uitmuntte, die niet eens den onder zijne collega’s lang niet zeldzamen meestertitel droeg, dat zoo iemand een uitgebreide boekerij bezat in een tijd, toen zulke werken nog tot de kostbaarheden behoorden, is een verrassend feit, dat een gunstig denkbeld geeft van de kanunniken in het algemeen en van het standpunt, dat zij innamen in de samenleving hunner dagen. Het kunnen dan toch niet geheel en al de onwaardige broeders in Christus geweest zijn, waarvoor zij zoo dikwijls zijn uitgemaakt; en er waren dus toch nog wel dingen, waar zij belang in stelden, behalve hun keel en hun buik, die zij bijna uitsluitend gezegd werden te dienen. Waren de kapittelen op stuk van zaken wel de brandpunten van lichtzinnigheid, waarvan zij den naam hebben’? en wijzen de geleerdheid en talenten hunner bekwaamste leden aan den eenen kant, de geliefkoosde bezig-heden van de zwakste broederen aan de andere zijde er niet veeleer op, dat zij in de middeleeuwsche maatschappij het geletterde element met voorliegen werden, der zij onechte kinderen nalieten; maar hier is het bewijs, dat de kunsten en de wetenschappen hun niet minder na, aan het hart lagen. 1. Een bastaard, wellicht van zijn overleden broeder WILLEM, later räd der stad Utrecht. Het voorbeeld van JACOB van DRIEBERGEN staat niet alleen Talrijk zijn de schenkingen van boeken, door kanunniken aan de kerk of particulieren gedaan. Ik noem de volgende, die ik in het voorbijgaan optekenle. De beide neven van JACOB VAN DRIEBERGEN, PETER en JACOB TAN AMERONGEN, vermaakten talrijke boekdeelen aan het kapittel van St. Marie en hunne bloedverwanten. (Testament van a7 Februari 1514) Hetzelfde kapittel verkreeg bij Isgaat boeken van de kanunnik TYLMAN Voss en ALBERT SCHUERSACK (Resolutiën van het kapittel, 14 December 1522). Aan het Domkapitte! bet de kanunnik ALBERT SCHUERSACK (Resolutièn van het kapittel, 14 December 1522). Terwijl het van den kanunnik STEPHAXUS PETRI DE HAERLEM ai de werken van BARTOLUS DE SAXOFERRATO on!ving. (Opschrift van het exemptaar in de Utrechtsche Universitäts-bibliothek, L. folio £o7a) JACOB VAN DRIEBERGEN, ZIJN PORTRET EN ZIJNE BIBLIOTHECK. 19 Toch is de opgave van het testament niet volledig, en heeft JACOB VAN DRIEBERGEN nog andere boeken in zijnne bibliothek gehad. Ik heeft er reeds op gewezen, dat er groot verschil bestond tusschen de bepalingen van het testament en de uitvoering, die de executeurs er aan gaven, en dat dit blijkt uit de toewijzing der legaten, door JACOB VAN DRIEBERGEN aan de kerk gemaakt, zooals die door hen in eene vergadering van het kapittel plaats had, Daar worden verscheidene, meest andere boeken als in het testament genoemd; de plaats uit het protocol van den notaris, die hierop betrekking heeft, dient daarom, als noodzakelijke aanvulling van het testament, mede vermeld te worden. Men vindt er tevens de zoo belangrijke passage over het portret, die ik boven reeds aanhaalde, „Anno 1509 die vero 25 mensis Augusti, hora primarum, domini et magistri JO. DE AMERONGEN et THEODRICUS LIVERJAN, ut executores testamenti domini JACOBUM ecclesiae S. Johannis Traichensensis, infrascripta „Anno 1509 die vero 25 mensis Augusti, hora primarum, domini et magistri JO. DE DRIEBERGEN et THEODRICUS LIVERJAN, ut executores testamenti domini JACOBUM ecclesiae S. Johannis Traichensensis, infrascripta Scilicet: Malores chronicas cum ymaginibus impressis, Sermones quadragesimales Thesauri novi), Sermones domini Roberti de laudibus sanctorum, Petrum de Crescenciis, Malleus malleficarum, Mamo tractus, et alium quemdam librum papireum cum rigmatibus scriptum, et yma-ginem ipsius domini Jacobi depictam, et quemdam calicem argenteum cum patena ponderis. Sermones Thesauri novi quadragesimales, (Argent., 1423). Denkelijk hetzelfde boek, dat reeds in het testament vermeld is. Ros. CARACCIUS DE Lici0, Sermones delaudibus sanctorum. (Venetiis, Gio. Arrivabenus. 1489.) 4°. PETR. DE CRESCENTIIS, Opus ruralium commodorum. (Lov., Joh. de Westfalia.) HENR. IXSTITORIS, Malleus maleficarum. (Coloniae. 1487.) Oningevuld.. In het testament van den deken JOH. MARTIJN dd. 1506 April 14 vermaakt hij aan elk zijner executors (onder wie ook JACOB VAN DRIEBERGEN) „duo crusibilia argefitea apud eum existentia." Resolutién van het kapittel, 25 Augustus 1509. Resolutién van het kapittel, 6 Maart en Lune post Judica 1509. JACOB VAN DRIEBERGEN, ZIJN PORTRET EN ZIJNE BIBLIOTHEE. Voor, dat er een eenvoudige transactie heeft plaats gehad tusschen kapittel en executeurs; maar dit is niet meer dan een onderstelling, daar alle punten van vergelijking ontbreken. Ik vermoed alleen, dat de testateur, wanneer hij ervan had kunnen weten, de zaak met zekere ironische gelatenheid zou hebben opgegenomen. Daarvoor kan ik mij beroepen op de eigenaardige spreuk, die zijn portret versiert. Want mij dunkt, dat hij naar aanleiding van deze handelwijze zijner vertrouwden weder met eenig recht zou hebben kunnen zeggen: „Laat dit u een stelling. zijn, die altijd steek houdt: verwacht niet van uwe vrienden, wat gij zelf kunt bewerkstelligen” *). Maar het was misschien jammer voor de kerk, met wie hij het zoo goed meende. Of zou hij zich ook dit niet erg aangetrokken hebben? en was het wel ernst, toen hij in zijn testament schreef, dat zijne bibliotheek hatte, wat hij had, en de beste vergoeding voor de kruimels, die hij zoo lang gegeten had? Het is gevaarlijk een oordeel te vellen over zijnen Nastar, wanneer men op een afstand van bijna vier eenwen slechts ter loops een ‘enkelen indruk van hem kan opvangen, — wanneer men van hem weinig anders kent dan een enkele uitlating, die bijna vierhonderd jaar oud is; maar voor een man van zijn stand, die bijna een geheel menschenleven lang de niet te versmaden inkomsten van een geestelijke prebende had genoten, klinkt ook deze uitdrukking satiriek genoeg. Vele zijn de roerselen, die het menschelijk gemoed bewegen, en is niet elk onzer een raadsel, vooral voor zich zelf? Was deze vrome ziel te goeder trouw of school er een spotter onder? Misschien was hij, gelijk zoovelen zijner medemenschen van vroeger en later tijd, eenvoudig een raadsel, niet het minst voor zich zelf. Ook eene andere oplossing schijnt mij mogelijk, Het testament was blijkens den inhoud „du- dum” voor 1509 geschilderd werd. De testateur ver overleed) en denkelijk ook wel voor 1502, toen het portret geschilderd werd. De testateur ver overleid. Makte ook de boeken, die hij daarna nog verkrijgen zou, uitdrukkelijk aan het kapittel: de door de executeurs over-geleverde boeken waren dus blijkbaar de na 1503 verkregene. 3) Ik versta de onduidelijke spreuk eenigszins anders: Als gij iets alleen kunt tot stand brengen, wacht dan piet totat anderen het doen! S. M. "RS qowsgadusoftg ZOIEZ NVA 1904 up 100p ‘suoaoB28 sxfuqe) op ım proyseBuoures (tu zoop st pymmus 224) 